·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·UNIVERSITY OF BOMBAY STUDIES
KRIT, PRAKRIT
AND PALI,
No. 1
The Kautiliya Arthaśāstra
Part I
A CRITICAL EDITION WITH A GLOSSARY
R. P. KANGLE, M. A.
UNIVERSITY OF BOMBAY
1960

·Printed by
Shri M. S. Sathe,
Manager, The Prajna Press,
Wui, (Dist. Satara).
Published by
Shri T. V. Chidambaran, B.A.
Registrar, University of Bombay
Fort, Bombay-1
(December 1960)

·FOREWORD Among works on ancient Indian political ideas, Kanțilya's Artha śāstra holds a unique place. Since its discovery at Tanjore and the first publication of its text in 1909 by Shamasastry, a vast literature has grown around this treatise. The text itself has beon published in three different editions, and besides the English translation by Bhamasastry and the German translation by Meyer, there have recently appeared two translations in Russian. This new edition of the text by Shri R. P. Kangle, retired Professor of Sanskrit, Elphinstone College, Bombay, seeks to improve on the earlier editions. It is based on all the available manuscript material, including the important fragment of a Devanagari manuscript discovered by Mani Shri Jinavijayaji at the Patan Bhandar. It is hoped that this critical edition will meet with the approval of scholars and that it will also be found useful by the general reader, especially, in view of the Glossary added at the end, I bave great pleasure to state that with the publication of this volamo (which is Part One of a publication in three parts) begins a new venture by the University of Bombay, a series entitled, "University of Bombay Studies : Sanskrit, Prakrit and Pali." The second and third parts of the work, devoted to a new English translation of the work with critical and exegetical notes, and a stady of the diverse problems associated with the text of the Arthasāstra respectively, will be published soon. It is hoped that this effort of the University will be welcomed by the sondemic world and receive all encouragement. 19-12-1960 V. R. Khanolkar Vice-Chancellor, University of Bombay.

·No text on this page.

·PREFACE The need of a critical edition of the Kautillfa Arthafastra bas long been felt. The first Mysore edition of Dr. R. Shama Sastri was based on a single manuscript. His subsequent editions give readings from two manoscripts in the Oriental Manuscripts Library, Madras, but the two mandscripts are not differentiated and readings from both are given as from ms. H. The Punjab edition of J. Jolly and R. Schmidt has utilised a very important transcript in the Oriental Library at Manich; for the rest, it has mainly relied on the variants given in Shama Sastri's later editions, giving them ander M in place of the latter's 4. Moreover, the readings are not given as foot - notes on the same page, but are given in a separate volume. Pandit T. Ganapati Sastri's three-volume edition in the Trivan. drom Series is based on a great deal of fresh material and is extremely valuable. Surprisingly, however, beyond the first hundred pages or so, he very rarely gives variants from the different manuscripts consulted by him. This is rather anfortunate, since two of the manuscripts used by bim cannot now be traced The present is an attempt to supply the need of a critical edition of this text. It grew out of an original project of preparing & Dow English translation with notes in elucidation of the text. Every effort is made to atilise as much manuscript and other material, as was available in the preparation of this edition. An important new source of which & special mention must be made is the fragment of a Devanagari manuscript from the Patan Bhandar which I was allowed to collate through the courtesy of Mani Jinavijayaji. It is indeed a great pity that the rest of this manuscript is lost. The sütras in the present edition have been prominently oumbered, which, I hope, will facilitate the work of giving references to this text. At the end I have added a Glossary of important, unusual and technical words found in this work. It is hoped that it will enhance the asetalness of this edition. The English translation of the text with full critical and explanatory notes is now in the Press and is expected to be pablished in a few months' time as Part II of this work. The printing of Part III, which will contain a Study of this important work, will also begin shortly.

·In the Introduction I have expressed my thanks to the many scholars and Institutions who vory kindly made manuscripts and other material available to me. Here I must thank Prof. H. D. Velankar, Joint Director, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay, who went through this edition in manuscript and made some useful suggestions. I have to express my gratefulness to the Syndicate of the University of Bombay for andertaking the publication of all the three Parts of my work under the auspices of the University and including them in the newly started series, University of Bombay Studios : Sanskrit, Prakrit and Pali. And finally, a word of thanks is due to the Manager and staff of the Prājdia Press, Wai, for the very neat job they bave done. Deoomber 1960 R. P. Kanglo ·अनुक्रमणिका Introduction 1-8 ३२ १ विनयाधिकारिकम् विद्यासमुरेशः -४, वृद्धसंयोगः-६, इन्द्रियजयः -७, अमात्योत्पत्तिः - ९, मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः - १०, उपधामिः शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् - ११, गूढपुरुषोत्पत्तिः - १२, गूढपुरुषप्रणिधिः - १४, स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् - १६, परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपप्रहः - १७, मन्त्राधिकारः - १८, दूतप्रणिधि:- २१, राजपुत्ररक्षणम् - २३, अपरुद्धवृत्तम् • २५, अपरुद्धे वृत्तिः - २५, राजप्रणिधिः - २६, निशान्त- प्रणिधिः - २८, आत्मरक्षितकम् - २९. २ अध्यक्षप्रचारः जनपदनिवेशः - ३२, भूमिच्छिद्रापिधानम् - ३४, दुर्ग- विधानम् - ३५, दुर्गनिवेशः - ३८, संनिधातृनिचयकर्म - ४०, समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् - ४१, अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः - ४३, समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम् - ४५, उपयुज- परीक्षा - ४६, शासनाधिकारः - ४८, कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा -५१, आकरकान्तप्रवर्तनम् - ५५, अक्षशालायां सुवर्णाज्यवः -५८, विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः - ६०, फोक्षागाराध्यक्षः .६३, पण्याध्यक्षः - ६५, कुप्याध्यक्षः - ६५, आयुधागाराध्यक्षः - ६८, तुलामानपीतवम् - ६९, देशकालमानम् - ७१, शुल्का- ध्यक्षः - ७३, सूत्राध्यक्षः - ७५, सीताध्यक्षः - ७६, सुराध्यक्षः -७८, सूनाध्यक्षः - ८०, गणिकाध्यक्षः - ८१, नावध्यक्ष:- ८२, गोऽध्यक्षः - ८४, अयाध्यक्ष:- ८६, इत्यन्याः-८८, स्थाध्यक्षः - ९१, परययक्ष:-९१, सेनापतिप्रचारः-९१, ·९६ (२) मुद्राध्यक्षः - ९१, विवीताध्यक्षः - ९२, समाहर्तृप्रचारः - ९२, गृहपतिकवैदेहकतापसव्यअनाः प्रणिधयः - ९३, नागरिक- प्रणिधिः - ९३. धर्मस्थीयम् व्यवहारस्थापना - ९६, विवादपदनिबन्धः - ९७, विवाह- संयुक्तम् - ९८, दायविभागः - १०३, वास्तुकम् - १०७, समयस्यानपाकर्म - ११०, ऋणादानम् - ११२, औपनिधिकम् - ११४, दासकर्मकरकल्पः - ११७, संभूयसमुत्थानम् - ११९, विक्रीतकीतानुशयः - १२०, दत्तस्यानपाकर्म - १२१, अस्वामि- विक्रयः - १२२, स्वस्वामिसंबन्धः - १२२, साहसम् - १२३, वाक्पारुष्यम् - १२४, दण्डपारुष्यम् - १२५, धूतसमाह्वयम् - १२७, प्रकीर्णकम् - १२७. ४ कण्टकशोधनम् कारुकरक्षणम् - १२९, वैदेहकरक्षणम् - १३१, उपनिपात- प्रतीकारः - १३३, गूढोजीविनां रक्षा - १३४, सिद्धव्यअनै- र्माणवप्रकाशनम् - १३६, शङ्कापकर्मामिग्रहः - १३७, आशु- मृतकपरीक्षा - १३८, वाक्यकर्मानुयोगः - १४०, सर्वाधिकरण- रक्षणम् १४२, एकाङ्गवधनिष्क्रयः - १४४, शुद्धश्चित्रश्च १४५, कन्याप्रकर्म - १४६, अतिचारदण्डाः - ... १२९ - दण्डकल्प: १४८. १५१ ५ योगवृत्तम् दाण्डकर्मिकम् - १५१, कोशाभिसंहरणम् - १५३, भृत्य- भरणीयम् - १५७, अनुजीविवृत्तम् - १५९, समयाचारिकम् - १६०, राज्यप्रतिसंधानम् - १६१, एकैश्चर्यम् - १६१. ६ मण्डलयोनिः प्रकृतिसंपदः- १६४, शमव्यायामिकम् - १६५. १६४ . ७ पाइगुण्यम् पागुण्यसमुद्देशः - १६८, क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः - १६८, संश्रयवृत्तिः - १७०, समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः - १७१, ·.. - २०५ - हीनसंधयः-१७१, विगृह्मासनम् , संधायासनम् , विगृह्य यानम्, संधाय यानम्, संभूय प्रयाणम् - १७३, यातव्यामित्रयोरभि- प्रहचिन्ता, क्षयलोमविरागहेतवः प्रकृतीनाम् , सामवायिकविपरि- मर्शः - १७५, संहितप्रयाणिकम् , परिपणितापरिपणितापसृताः संधयः - १७७, द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाः - १८०, यातव्य- वृत्तिः, अनुपायमित्रविशेषाः १८२, मित्रहिरण्यभूमिकर्म- संधयः - १८४, पाणिग्राहचिन्ता पाणिग्राहचिन्ता - १९१, हीनशक्तिपूरणम् - १९३, बलवता विगृह्योपरोधहेतवः, दण्डोपनतवृत्तम् - १९५, दण्डोपनायिवृत्तम् - १९७, संधिकर्म - १९८, समाधिमोक्षः १९८, मध्यमचरितम् , उदासीनचरितम् , मण्डलचरितम् - २०१. व्यसनाधिकारिकम् प्रकृतिव्यसनवर्गः – २०५, राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता २०७, पुरुषव्यसनवर्गः- २०९, पीडबर्गः, स्तम्भवर्गः , कोश- सङ्गंवर्गः - २११, बलव्यसनवर्गः, मित्रव्यसनवर्गः २१४. ९ अभियास्यत्कर्म शक्तिदेशकालबलाबलझानम् , यात्राकालाः - २१७, बलो- पादानकालाः, संनाहगुणाः, प्रतिबलकर्म - २१९, पश्चात्कोप- चिन्ता, बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकारः - २२१, क्षयव्ययलाभ- विपरिमर्शः - २२३, बाह्याभ्यन्तराश्चापदः - २२५, दूष्यशत्रु: संयुक्ताः ( आपदः)- २२६, अर्थानर्थसंशययुक्ताः (आपदः), तासामुपायविकल्पजाः सिद्धयः - २२९. १० सांग्रमिकम स्कन्धावारनिवेशः - २३३, स्कन्धावारप्रयाणम् , बलव्यसना- बस्कन्दकालरक्षणम् - २३४, कूटयुद्धविकल्पाः, स्वसैन्योत्सा. हनम , स्वबलान्यबलव्यायोगः - २३५, युद्धभूमयः, पत्यश्वरय- हस्तिकर्माणि - २३८, पक्षकक्षोरस्यानां बलातो व्यूहविभागः, ::: .

·२४७
...
सारवधः
सारपन्गुबलविभागः, पस्यधामहस्तियुद्धानि- २३९, दक
मोगाण्डासंहतन्यूहव्यूहनम् , तस्य प्रतिव्यूहस्थापनम् - २१२.
११ संघवृतम्
भेदोपादानानि, उपांशुदण्डाः - २४४.
१२ आवलीयसम् ।
बूतकर्म - २४७, मन्त्रबुद्धम् , सेनामुख्यवधः - २४८,
मण्डलप्रोत्साहनम् - २५०, शमाभिरसप्रणिषयः, वीषधासारख.
२५१, योगातिसंधानम्, दण्डाविसंधानम्, एक.
विजयः-२५३.
१३. दुर्गलम्भोपायः
२५६, योगवामनम् - २५७, अपसर्पप्रणिधिः-
२६०, पर्युपासनकर्म, अवमर्दः - २६२, लब्धप्रशमनम् - २६६.
१४ औपनिषदिकम्
परवलघातप्रयोगः - २६८, प्रलम्भनम् - २७१, खवलो-
पघातप्रतीकारः २७९.
१५ तन्त्रयुक्तिः
तन्त्रयुक्तयः - २८०.
Glossary
२५६
उपजापः
-
२६८
...
२८.
1-80
...

·INTRODUCTION The following manuscripts were used in the preparation of this edition : D - This is a fragment of a palm-leaf manuscript in Devanagari characters discovered in & Jain Bhandar at Paten in North Gujarat and now in the possession of Mani Jinavijayaji, Honorary Director, Bharatiya Vidya Bhavan, Bombay. This is the only Arthaśāstra ms. from North India and the only Devanagari ms. of the text to be found so far. Unfortunately, only a fragment of the ms. has been discovered. The first folio is missing. The fragment begins with folio 2 (which is much torn) starting with 9998faat: (1. 1. 4) and breaks off at folio 54 ending with the words aa: 91 37279°(2. 7. 29). There is an additional folio, No. 64, which contains sūtras 2. 11. 21-39. The ms. is very old; Muni Jinavijayaji thinks that it belongs to the 12th century A. D. The ms. contains marginal notes throughout giving explanations of words in the text. There are reasons to believe that these explanations are culled from an old Sanskrit commentary on the text by Yogghamt, a tiny fragment of which was also discovered at Patan along with this ms. See Can below. In a few places, the ms. shows portions of some commentary incorporated in the text. Two of these additions, those in 2. 2. 16 and 2. 3. 20, are distinctly derived from Cnn, and it seems quite likely that the others too, viz. those after 1. 16. 61, after 1. 19. 7, after 1. 19. 33 and in 1. 20. 16, are also derived from the same source. Despite these additions, which are easily recogaisable, the text has been extremely well preserved in this ms. As a role, it provides better and what appear to be original readings. Where this ms. was available, I have generally preferred readings from it to those from other mss. I must express my gratefulness to Mani Jinavijayaji for having placed at my disposal this ms. for the purposes of this edition. G1 - This is & palm-leaf manuscript in Grantha characters now in the Mysore Government Oriental Library, No. 3230. It originally belonged to a Pandit in the Tanjore District and was acquired from him along with a fragment of the Pratipadapañcika, & Sanskrit commentary by Bhattasvāmin, Cp below. The ms, contains the entire text on 168 folios. The Mysore edition of the Arthaśāstra by R. Shama Sastri is based on this ms. The ms. is carefully written, though it contains many scribal errors as well as a few Jacunse. There is no mention of the copyist's dame nor any ·(2) indication of its date. Shama Sastri thinks that it is not more than & century or two old (Indian Antiquary, 1906, p. 6). I am thankful to Dr. P. K. Gode, Curator of the Manuscripts Library, Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona, for procuring this ms. for my use. ras. G2 - This is a transcript in Devanagari said to have been made in 1907 from a Grantha ms. belonging to the Oriental College Library, Mad- The transcript contains the whole text carefully written on 603 pages of quarto size paper and belongs to the Government Library, Munich, Germany (Sanskrit Ms. No. 335 ). The transcript was used in the preparation of the Punjab edition of J. Jolly and R. Schmidt, being designated there as B. Variant readings from this transcript were first given by Jolly in the Zeitschrift der Deutschen Morganländischen Gesellschaft (ZDMG, 70, 547–554; 71, 227-239; 414-428; and 72, 209–223). It should be mentioned that in the Oriental Mss. Library in Madras, there is no trace whatever of any Grantha ms., from which this transcript could have been made. Inquiries made of Sastris associated with the Library from 1912 onwards have shown tbat there was, so far as they remembered, no Grantha ms. of the Arthaśāstra in the Mss. Library at Madras. If there ever was one, it must be prèsumed to have been lost. The transcript shows very great affinities with the Malayalam ms. Mı below and it seems to me that it has been transcribed from Mj rather than from any Grantha ms. This is shown particularly by the circumstance that sutras 7. 9. 20-23 and 9.7. 40-44, which are missing in Mi (but not in G.) are also missing in G2, according to the ZDMG. Readings from this ms. are mostly those given in the Notes in the Punjab edition; but in a few places, readings from the ZDMG, not referred to in that edition, are also mentioned, G in the foot-notes stands for G1 and Go together. Mi - This is a palm-leaf manuscript in Malayalam characters, originally belonging to the Raja of Edappalli in the former Travancore State, now in the University Mss. Library, Trivandrum, No. C. 0. 2537. It contains the entire text on 132 folios. This ms. was the basis of the edition of the Arthaśāstra by T. Ganapati Sastri in the Trivandrum Sanskrit Series. There is no mention of the copyist's game nor is there any indication of its date. It appears to be fairly old, perhaps written about three hundred years ago. It is carefully written, though there are quite a fow scribal errors. It has undoubtedly preserved the text better than Gj. I am indebted to the late Prof. V. A. Ramaswami Sastri, then Honorary Director, University Mss. Library, Trivandrum, for the load of this ms. .

·(3) M2 - This is & transcript in Devanagari characters made from & Malayalam manuscript in 1905. It is No. D 16608 of the Government Oriental Mss. Library, Madras, and contains the entire text on 618 pages bound in one volume. Though the Malayalam ms. from which the transcript was made is not specified, there is no doubt that it was made from the Edappalli ms., M1 above. A note at the beginning of the transcript says that it was compared with the Edappalli ms. as well es with the Paliam ms. No. 486B. A dote at the end says that it was compared with the original ms. in 1915; another that it was compared with & ms. belonging to Ampalakot Karunakara Menon of Calicut in 1918; a third that pp. 84-607 ( of the transcript ) were compared with a different ms, obtained from the Sanskrit Library, Tripunithura, Cochin State, in 1920. Variants from these mss. are found throughout the transcript either as marginal notes or as corrections made in the original. The particular ms. from which the variant is derived, is however mentioned only in a few cases. Besides, from the beginning to the end of chapter 2. 13, numerous corrections in red pencil are to be found. The basis of these corrections is not at all clear. This transcript was used by Ganapati Sastri for his edition and designated at by him. Imust thank the authorities of the Government Oriental Mss. Library, Madras, who, in the summer of 1946, gave me all facilities for consulting this as well as other mss. in their collection. M3 - This is a palm-leaf manuscript in Malayalam characters ori. ginally belonging to the Swamiar Matham at Thiruvarppa in Travancora State and now in the University Mss. Library, Trivandrum, No. 12771. It contains the entire text on 106 folios. It is a copy of the Edappalli ms. (M1 above) and seems to have been copied about a hundred years ago. The ms. shows numerous scribal errors and in one place (2. 36. 9-83) the copyist has forgotten to copy one side of a folio of its exemplar, M1. The ms. is designated by Ganapati Sastri in his edition. It has little, if any, independent value. I got this ms. also on loan through the courtesy of the late Prof. V. A. Ramaswami Sastri. M in the foot-notes stands for M1, M2 and M8 together. T - This is Government Oriental Mss. Library, Madras, No. D 15464. It is a transcript in Telugu characters made in 1906 and contains on 888 pages the latter half of the text, from chapter 4. 7 to the end. It is designated by Ganapati Sastri in his edition. He states that the transcript was made from an incorrect Telugu ms. But there is no mention anywhere of any original Telugu ms of the Arthaśāstra. Besides, there are strong ·(4) reasons to believe that the transcript was really made from G1 above. Many of its readings are clearly attempts made by the modern copyist to correct the errors of that ms. What is surprising is that most of these corrections are found incorporated in the Mysore edition. It seems that the transcript was made by some one intimately conversant with the preparation of that edition. The transcript was apparently bound in two volumes, the first being now untraceable. 9 The second and subsequent editions of Shama Sastri give readings in the foot-notes from M, and T. But these are lumped together and given under & single symbol A. The Punjab edition bas merely borrowed these readings from the Mysore edition and given them as readings from M. Another manuscript from the Swamiar Matham, Thiruvarppu, was also used by Ganapati Sastri for his edition, being designated by him. He describes it as being about three or four centuries old and many of its leaves are extremely decaying or missing' (Part I, Intro. p. 1). In one place at least, viz. after 14. 2. 8, he could have derived his reading only from this ms. However, there is no trace of this ms. at present. In 1947, through the good offices of the late Prof. V. A. Ramaswami Sastri I tried to get a collation from this,ms. made at Thiruvarppu, but the Pandit who went there was unable to find the ms, in the Matham after four days of careful and vigorous search. As Prof. Ramaswami Sastri said in a letter to me, we have to presume and believe that it is lost forever', which indeed is to be very deeply regretted. Another manuscript, mentioned but not used by Ganapati Sastri came from the Government Mss. Library, Cochin. He did not use it because it was in a decayed state, more worn out than the ms. '. However, I wished to have a look at the ms. and so went to the Government Mss. Library at Tripunithura, Cochin. I went through the lists of mss. there and asked the Pandits working there. But there was no trace of any Arthaśāstra ms. in thal Library nor did any Pandit remember having seen the ms. there. A note in M2 states that & part of that transcript was com. pared in 1920 with a ms. from this Library and in 1924 Ganapati Sastri was able to have a look at it. Its subsequent disappearance is a mystery. There is & manuscript of the Arthasastra in Malayalam characters in the Paliyam collection belonging to Paliath Valia Achan of Chennamangalam, Cochin. It is reviewed by M. Winternitz in the Zeitschrift für Indo. logie and Iranistik (ZII, vol. 6, pp. 14-27). He states that 'the ms. yields ·(5) nothing new, but supports the better readings of Jolly,and Schmidt and Ga. Dapati Sastri'. From the few readings given by Winteraitz, it seems that the mos, does not differ from the Edappalli ms. Mu above. It may well be & copy of that ms. I tried to procure the Paliyam ms. on loan, but could not get it. It is clear from the above that apart from the fragmentary D, there are only two original mss., viz. Gi and M1, that could be used for this edi. tion, the rest being either copies or transcripts of these. Two of the other original mss., those from the Swamiar Matham and Cochin cannot now be traced, while the third, from Paliyam, was not available to me. There are reasons to believe that Gı is copied from a ms, in Malayalam characters. However, M1, though older in date, was not the source of Gı, as is shown by the circumstance that the lacunae in Mi (at 5. 2. 66-67; 7. 9. 20-23; 9.7. 40-44) are not found in Gı. But the original of the latter must have been very close to M1, for the two show many common scribal and other errors. It seems to me that all the Malayalam mss. are copies made from a single Malayalam ms. and that this was originally copied from a Devanagari ms. This would seem to be indicated by such mislections as M HA (for 94 in 2. 4. 2) which G has tried to correct to fa, M HÀra: (for insara: in 4.13. 7) which G has tried to correct to prima: or qua:. There are no versions, much less recensions, of the text of the Arthaśästra. The following commentaries have also been of great help in fixing the text : Сь This is the Bhaşāvyakhyāna, & commentary in Tamil - Malayalam, three parts of which are published in Trivandrum, Part 1 ( 1st Adhikarana ) edited by K. Sambasiva Sastri in 1930, Part 2 (2nd Adhikarana ) also edited by Sambasiva Sastri in 1938 and Part 3 ( 3rd Adhi. karana ) edited by V. A. Ramaswami Sastri in 1945. The commentary is available in ms. form upto the end of the 7th Adhikarang in the University Mss. Library, Trivandrum. I have been able to use only the published portion of this commentary. There is no mention of the commentator's name or of the date of its composition ; but the commentary is clearly old, as is shown by the archaic language, which, however, appears to be more Tamil than Malayalam. In fact, scholars believe that if the commentary were printed in Tamil characters instead of in Malayalam, it would read like a commentary in Tamil only. The commentary first reproduces the text in small sections and then gives full explanations of the same. The readings of this commentary agree to a large extent ·(6) with those of My. Quite often, however, it provides better readings and these have been adopted. In a very few places, the actual comment presupposes a reading different from the one in the text as reproduced. Cj - This is a Sanskrit commentary called Jayamangala, written by Bhiksu Prabhamati. It is only a fragment, being available only from the beginning to the end of chapter 3. 1. There are a few lacunae, one particularly long one being from 2. 24. 5 to 2. 32. 4. Nothing definite can be said about the commentator or his date ; but the commentary appears to be fairly old. It has supplied some good variants. I have used the transcript in the Government Oriental Mss. Library, Madras (No. R. 5208 ), made from a ms. in the Paliyam collection. There is a ms. of this commentary also in the University Mss. Library at Trivandrum (No. C.O. 702). CD - This is the Nayacandrikā, a Sanskrit commentary by Madhavayajvan, which begins at chapter 7.7 and comes to an end at 12. 4. 11. There are many lacudae, one particularly long one being from 7. 11. 27 to 7. 15.12. The commentary is printed in the second volume of the Punjab edition of the text, being edited by Udayavira Sastri from a transcript in the Government Oriental Mss. Library, Madras ( No. R 2403 ). The Tri. vandrum Library also has a copy (No. C. 0.683). The printed version was used for the present purpose. It is corrupt in many places, but the reading presupposed by the commentary can often be made out with & fair degree of accuracy. COD This is a very small fragment of a Sanskrit commentary, call. ed Nitinirņiti, by Yogghama, which was discovered along with ms. D in the Patan Bhandar. It is available only from 2. 1.1 to 2. 4. 1, though the marginal notes in D seem also to be derived from this same commentary. Muni•Jinavijayaji very kindly placed at my disposal the printed forms of this valuable fragment, which has not yet been published. Cp - This is a Sanskrit commentary called Pratipadapañcikā by Bhattasvamin, available only from.2.8.5 to the end of the 2nd Adhikaraṇa. A ms. of this commentary was secured along with G, from the Pandit in Tanjore for the Mysore edition. There is another copy in the University Mss. Library, Trivandrum (No. C. 0. 682). A transcript in Telugu characters of another ms. obtained from Kutalurmana, Malabar District, is found in the Government Oriental Mss. Library, Madras ( No. D 3878 ). This commentary is published in the Journal of the Bihar and Orissa Research Society, vols. XI & XII (1926 & 1936 ), edited by K. P. Jayaswal. It is this last that has been used for the present purpose.

·(7) Cs - This is Śrimüla, the Sanskrit commentary written by T. Ganapati Sastri and published along with the text in his edition in the Triyandram Sanskrit Series. Naturally, Ganapati Sastri made free use of the earlier commentaries available to him. But it is not just to maintain, as K. Sam. basiya Sastri seems to have done, that the Srimüla is a verbatim copy of the Bhaşāvyakhyana. Variants from the commentaries are mentioned only in a few cases, except when & reading from & commentary is preferred to the readings of the manuscripts. In this latter case, the fact that the reading adopted is derived from a commentary is indicated by putting the symbol for the com. mentary in square brackets after the variants in the foot-notes, thus-[Cb), &c. Where the authority of an earlier commentary was available, that alone is referred to in such a case, even when Cs also agrees with it. In a few cases, readings from the Mysore and Punjab editions are also mentioned, the Mysore edition being referred to as m and the Punjab as p. In rare cases, the source of the reading adopted is the printed editions ( edd. ). In the preparation of the present edition, it has been found necessary to resort to emendations in many places. The fact that the reading adopted in the text is an emendation is indicated by'em.' added in square brackets after the variants in the foot-notes. Most of these emendations will, it is hoped, be found to justify themselves, being in many cases corrections of what are obviously scribal errors. Quite often an efa at the end of a sutra is omitted, as it seems to have got into the text from some commentary like Cnn which reproduces a sutra with sfa added at the end before commenting on it. In the case of words like अपरुद्ध, प्रहवण, लेपड and a few others, the same form, has been adopted everywhere for the sake of aniformity, mainly on the authority of D. A few emendations were suggested by J. J. Meyer in the notes to his German translation of the text, a fact which is duly acknowledged. In only one or two places has more liberty been taken with the text than may appear warranted. A discussion of the readings adopted and emendations made will be found in the oritical and explanatory notes that will appear alongside the new English translation of the text which I hope to publish soon. I am conscious that a slip here, an error of judgment there could easily be detected by scholars in the text es constituted here. Nevertheless, I am hopefal that it will meet with their general approval.

·(8) One last point. I have retained the form filized throughout instead of changing over to feed and have not thought it necessary to refer to the readings every time that the word occurs in the text. Of the mss., Gi shows the former form throughout, while Mi and D show 12ca in most places, though it is noteworthy that in some places attempts appear to have been made in both these mss. to change fè to z by striking off the extra marks for the former. Cb and Cj show the form with z, while Cp and also, it seems, Cn show the form with fè. The question of the ori. ginal form of this name has been discussed in full by J. Jolly in ZII, vol. 6, pp. 216-221 and by P. V. Kane in the Annals of the Bhandarkar Ori. ental Research Institute, vol. VII, pp. 86–100 and both have come to the conclusion that offered is the original form of the name. The prinicipal reason which impelled me to adopt this form of the name is the circum. stance that Bāņa in the Kadambari and Višākhadatta in the Mudrārākşasa show the form facut and that in both these works that form would appear to be necessary in the context. Both these authors are much earlier in date than any ms. of this text or any available commentary on it.

·कौटिलीयम् अर्थशास्त्रम् विनयाधिकारिकम् प्रथममधिकरणम् . [प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः] ॐ नमः शुक्रबृहस्पतिभ्याम्। पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्यर्थशास्त्राणि पूर्वाचायः प्रस्थापितानि प्रायश- स्तानि संहृत्यैकमिदमर्थशास्त्रं कृतम् । १। तस्यायं प्रकरणाधिकरणसमुद्देशः । २। विद्यासमुद्देशः, वृद्धसंयोगः, इन्द्रियजयः, अमात्योत्पत्तिः, मन्त्रिपुरोहितोत्पत्तिः, उपधामिः शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् , गूढपुरुषोत्पत्तिः, गूढपुरुषप्रणिधिः, स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् , परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपमद, मन्त्राधिकारः, दूतप्रणिधिः, राजपुत्ररक्षणम् , अपरुद्धवृत्तम् , अपरुद्धे. वृत्तिः, राजप्रणिधिः, निशान्तप्रणिधिः, आत्मरक्षितकम् - इति विनयाधिकारिकं प्रथममधिकरणम् । ३ । जनपदनिवेशः, भूमिच्छिद्रापिधानम् , दुर्गविधानम् , दुर्गनिवेशः, संनिधातृ- निचयकर्म , समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनम् , अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः, समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम् , उपयुक्तपरीक्षा, शासनाधिकारः, कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा, आकरकर्मान्तप्रवर्तनम् , अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः, विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः, कोष्ठागाराध्यक्षः, पण्याध्यक्षः, कुप्याध्यक्षः, आयुधागाराध्यक्षः, तुलामानपौतवम्, देशकालमानम्, शुल्काध्यक्षः, सूत्राध्यक्षः, सीताध्यक्षः, सुराध्यक्षः, सूनाध्यक्षः, गणिकाध्यक्षः, नावध्यक्षः, गोऽध्यक्षः, अश्वाध्यक्षः, हस्त्यध्यक्षः, रथाध्यक्षः, पत्त्यध्यक्षः, सेनापतिप्रचारः, मुद्राध्यक्षः, विवीताध्यक्षः, समाहर्तृप्रचारः : गृहपतिकवैदेहकतापस- व्यञ्जनाः प्रणिधयः, नागरिकप्रणिधिः - इत्यध्यक्षप्रचारो द्वितीयमधिकरणम् । ४ 1.1 1 Folio 1 In D. containing ss. 1-8 is mlesing.- प्रस्तावितानि. Mg संगृमेकम् . 8 GM अवरुद्धवृत्तम् अवरुदे (of. 1. 18. 12-18 ), 4 D begins here. -GM. -च्छिता- विधानम् (GMg).- G2 M दुर्गविनिवेशः (tor दुर्गनि' ). - GYM सैनिधातुचेय-.-D मक्षपट-, M अक्षपाले ( for "पटले).- M1.8 गणनिक्या'. - M1.8 om. कुप्याध्यक्षा.-09 गृहपति- ( for 'पुतिक- ). - D-वैदेशक- ( for 'हक-). , - को. अ.1 ·1.1.6] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २ व्यवहारस्थापना, विवादपदनिबन्धः, विवाहसंयुक्तम् , दायविभागः, वास्तुकम्, समयस्यानपाकर्म, ऋणादानम् , औपनिधिकम् , दासकर्मकरकल्पः, संभूयसमुत्यानम्, विक्रीतकीतानुशयः, दत्तस्यानपाकर्म, अखामिविक्रयः, स्वस्वामिसंबन्धः, साहसम्, वाक्पारुष्यम् , दण्डपारुष्यम् , द्यूतसमाह्वयम् , प्रकीर्णकम् - इति धर्मस्थीयं तृतीयमधि- करणम् । ५। कारुकरक्षणम् , वैदेहकरक्षणम् , उपनिपातप्रतीकारः, गूढाजीविनां रक्षा, सिद्धव्य- जनैर्माणवप्रकाशनम्, शङ्कारूपकर्मामिग्रहः, आशुमृतकपरीक्षा, वाक्यकर्मानुयोगः, सर्वाधिकरणरक्षणम् , एकाङ्गवधनिष्क्रयः, शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः, कन्याप्रकर्म, अति- चारदण्डाः - इति कण्टकशोधनं चतुर्थमधिकरणम् । ६ । दाण्डकर्मिकम् , कोशाभिसंहरणम् , भृत्यभरणीयम्, अनुजीविवृत्तम् , समया- चारिकम् , राज्यप्रतिसंधानम् , एकैश्चर्यम् - इति योगवृत्तं पञ्चममधिकरणम् । ७ । प्रकृतिसंपदः, शमव्यायामिकम् - इति मण्डलयोनिः षष्ठमधिकरणम् । ८ । षाड्गुण्यसमुद्देशः, श्रयस्थानवृद्धिनिश्चयः, संश्रयवृत्तिः, समहीनज्यायसां गुणा- भिनिवेशः, हीनसंधयः, विगृह्यासनम् , संधायासनम् , विगृह्य यानम् , संधाय यानम्, संभूय प्रयाणम् , यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता, क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनाम् , सामवायिकविपरिमर्शः, संहितप्रयाणिकम् , परिपणितापरिपणितापसृताः संधयः, द्वैधी- भाविकाः संधिविक्रमाः, यातव्यवृत्तिः, अनुग्राह्यमित्रविशेषाः, मित्रहिरण्यभूमिकर्म- संधयः, पाणिग्राहचिन्ता, हीनशक्तिपूरणम् , बलवता विगृह्योपरोधहेतवः, दण्डोपनत- वृत्तम् , दण्डोपनायिवृत्तम् , संधिकर्म, समाधिमोक्षः, मध्यमचरितम् , उदासीन- चरितम् , मण्डलचरितम् - इति षाड्गुण्यं सप्तममधिकरणम् । ९ । प्रकृतिव्यसनवर्गः, राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता, पुरुषव्यसनवर्गः, पीडनवर्गः, स्तम्भवर्गः, कोशसङ्गवर्गः, बलव्यसनवर्गः , मित्रव्यसनवर्गः- इति व्यसनाधिकारिक- मष्टममधिकरणम् । १०॥ शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानम् , यात्राकालाः, बलोपादानकालाः, संनाहगुणाः, प्रतिबलकर्म, पश्चात्कोपचिन्ता, बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकारः, क्षयव्ययलाभ- 5 M1.8 ऋणदानम् . - D संभूयसमुत्थापनम् . - GM प्रकीर्णकानि. -GM अतिचारदण्डः, - M1 अतिकण्टक- ( for इति क'). 70 दण्डकार्मिकम् . - Mg सामयाचारिका. 8 D प्रकृतिसंपदम् . 9 M1.3 यातव्यामिश्रयोर् . - G1 सामवायित- विपरि . - D संधायप्रयाणकम् . - G संधिमोक्षः - G संधिमोक्षः ( for समाधि' ). 10 Mom. पीग्नवर्गः. . . 6 D माणवक-.

·३ विनयाधिकारिकम् [1.1.19 विपरिमर्शः, बाह्याभ्यन्तराश्चापदः, दूष्यशत्रुसंयुक्ताः, अर्थानर्थसंशययुक्ताः, तासामु- पायविकल्पजाः सिद्धयः- इत्यभियास्यत्कर्म नवममधिकरणम् । ११ । स्कन्धावारनिवेशः, स्कन्धावारप्रयाणम् , बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम् , कूटयुद्ध- विकल्पाः, स्वसैन्योत्साहनम् , स्वबलान्यबलव्यायोगः, युद्धभूमयः, पत्त्यश्वरथहस्ति- कर्माणि, पक्षकक्षोरस्यानां बलापतो व्यूहविभागः, सारफल्गुबलविभागः, पत्त्यश्वरथ- हस्तियुद्धानि, दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहव्यूहनम् , तस्य प्रतिव्यूहस्थापनम् इति सांग्रामिकं दशममधिकरणम् । १२ । भेदोपादानानि, उपांशुदण्डाः- इति संघवृत्तमेकादशमधिकरणम् । १३ । दूतकर्म, मन्त्रयुद्धम् , सेनामुख्यवधः, मण्डलपोत्साहनम् , शस्त्रानिरसप्रणिधयः, वीवधासारप्रसारवधः, योगातिसंधानम् , दण्डातिसन्धानम् , एकविजयः- इत्यावलीयसं द्वादशमधिकरणम् । १४ । उपजापः, योगवामनम् , अपसर्पप्रणिधिः, पर्युपासनकर्म, अवमर्दः, लब्धप्रश- मनम् - इति दुर्गलम्भोपायत्रयोदशमधिकरणम् । १५ । परबलघातप्रयोगः, प्रलम्भनम् , स्वबलोपघातप्रतीकारः - इत्यौपनिषदिकं चतु- दशमधिकरणम् । १६ । तन्त्रयुक्तयः - इति तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशमधिकरणम् । १७ । शास्त्रसमुद्देशः पञ्चदशाधिकरणानि साशीति प्रकरणशतं सपञ्चाशदध्यायशतं षट् लोकसहस्राणीति । १८ । सुखप्रहणविज्ञेयं तत्त्वार्थपदनिश्चितम् । कौटिल्येन कृतं शास्त्रं विमुक्तमन्थविस्तरम् ॥ १९ ॥ इति कौटिलीयेऽर्थशारे विनवाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे प्रकरणाधिकरणसमुरेशः प्रथमोऽध्यायः ॥ . 11 M1.8 दृष्यशत्रुसंयुक्तः. - M1 -विकल्पजा ( for 'जाः ). 12 M बलाग्रहो (tor 'प्रतो ). - Mi om. सारफल्गुबलविभागः. - G1 °संहतव्यूहनम् . - M2 प्रतिव्यूहसंस्थापनम् . 18 0 उपांशुदण्डः, M प्रांशुदण्डः. 15 D अवसर्पप्रणिधिः M1.8 अवमो. - D लुब्ब- प्रशमनम्. 16 GM, परघातप्रयोगः, - After प्रलम्भनम् , Dadda अद्भुतोत्पादनम् मन्त्रभै- षज्ययोगः. - M इत्योपनिषं (Mg 'पदं). 18 bom. ss. 18-19. -GM read सपञ्चाशदण्याय. शतं before साशीतिप्रकरणशतं. - M1.8 साशीतिः. Colophon GM om. प्रकरणाधिकरणसमुद्देशा G ronda Tragis instead.

·1.2.1] कौटिलीयेयवासे ४ or [प्रथमं प्रकरणम् - विद्यासमुद्देशः, तत्र आन्वीक्षिकीस्थापना] आन्वीक्षिकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति विद्याः ।। त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्चेति मानवाः ।२। त्रयीविशेषो ह्यान्वीक्षिकीति । ३ । वार्ता दण्डनीतिश्चेति बार्हस्पत्याः। ४ । संवरणमात्रं हि त्रयी लोकयात्राविद इति । ५। दण्डनीतिरेका विद्येत्यौशनसाः।६। तस्यां हि सर्वविद्यारम्भाःप्रतिबद्धा इति ।। चतस्त्र एव विद्या इति कौटिल्यः । ८ । ताभिर्धर्मार्थों यद् विद्यात्तद् विद्यानां विद्यात्वम् । ९ । सांख्यं योगो लोकायतं चेत्यान्वीक्षिकी । १० । धर्माधर्मों त्रय्यामर्थानों वार्तायां नयापनयौ दण्डनीत्यां बलाबले चैतासां हेतुभिरन्वीक्षमाणा लोकस्योपकरोति व्यसनेऽभ्युदये च बुद्धिमवस्थापयति प्रज्ञावाक्यक्रियावैशारद्यं च करोति । ११ । प्रदीपः सर्वविद्यानामुपायः सर्वकर्मणाम् । आश्रयः सर्वधर्माणां शश्वदान्वीक्षिकी मता ॥ १२ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशे भान्वीक्षिकीस्थापना द्वितीयोऽध्यायः॥ ३ [प्रथमं प्रकरणम् - विद्यासमुद्देशः, तत्र त्रयीस्थापना ] सामर्यजुर्वेदानयत्रयी । १ । अथर्ववेदेतिहासवेदौ च वेदाः ।२। शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्दोविचितिज्योतिषमिति चाङ्गानि ।३। एष त्रयीधर्मश्चतुणों वर्णानामाश्रमाणां च स्वधर्मस्थापनादौपकारिकः । ४। खधर्मो ब्राह्मणस्याध्ययनमध्यापनं यजनं याजनं दानं प्रतिग्रहश्च । ५। 1.2 1 Before आन्वीक्षिकी, D M eda राजवृत्तिः, 10 D चान्वीक्षिकी. 11G नयाव- नयो. -atter अन्वीक्षमाणा, Obadda आन्वीक्षिकी. 1.3 3 Dom. इति (atter ज्योतिषम् ). 5 DGM add sa at the end, ( om. omission ).

·विनयाधिकारिकम् [1.4.2 क्षत्रियस्वाध्ययनं यजनं दानं शबाजीवो भूतरक्षणं च ।६। वैश्यस्याध्ययनं यजनं दानं कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च । । शदस्य द्विजातिशुश्रूषा वार्ता कारकुशीलवकर्म च । ८ । गृहस्थस्य स्वधर्माजीवस्तुल्यैरसमानर्षिमिवाझमृतुगामित्वं देवपित्रतिथिपूजा भृत्येषु त्यागः शेषभोजनं च ।९। ब्रह्मचारिणः स्वाध्यायोऽमिकार्याभिषेकौ भैक्षवतित्वमाचार्य प्राणान्तिकी वृत्तिस्तद. भावे गुरुपुत्रे सब्रह्मचारिणि वा । १० । वानप्रस्थस्य ब्रह्मचर्य भूमौ शय्या जटाजिनधारणमनिहोत्राभिषेको देवतापित्र- तिथिपूजा वन्यश्चाहारः । ११ ॥ परिव्राजकस्य जितेन्द्रियत्वमनारम्भो निष्किचनत्वं सङ्गत्यागो भैक्षव्रतमनेकत्रा- रण्ये च वासो बाह्याभ्यन्तरं च शौचम् । १२ । सर्वेषामहिंसा सत्यं शौचमनसूयानृशंस्यं क्षमा च । १३ । स्वधर्मः स्वर्गायानन्त्याय च ।१४। तस्यातिक्रमे लोकः संकरादुच्छिद्येत । १५ । तस्मात्स्वधर्म भूतानां राजा न व्यभिचारयेत् । स्वधर्म संदधानो हि प्रेत्य चेह च नन्द्रति ॥ १६ ॥ व्यवस्थितार्यमर्यादः कृतवर्णाश्रमस्थितिः । त्रय्यामिरक्षितो लोकः प्रसीदति न सीदति ॥ १७ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुदेशे प्रयीस्थापना तृयीयोऽध्यायः ॥ ४ [प्रथमं प्रकरणम् - विद्यासमुद्देशः, तत्र वा स्थापना दण्डनीतिस्थापना च] कृषिपाशुपाल्ये वणिज्या च वार्ता, धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रदानादौपका- रिकी ।१। तया स्वपक्षं परपक्षं च वशीकरोति कोशदण्डाभ्याम् । २। 6G शास्त्राजीवो.- after च, Dadds इति. 7G वाणिज्या. 9G४ स्वकर्मा- बावस्. -GM तिथिभृत्येषु. 10 GM भैक्षव्रतत्वम् . - D गुरुसुते. 12 M पारिवाजकस्य. -GM संयतेन्द्रियत्वम् . -GM भैक्षम् (for भैक्षवतम् ).- 01 अरण्यवासो, CM अरण्ये वासो. -mp बाबमाभ्यन्तरं. 18 D°नृशंस्ये. 17 GMअय्या हिरक्षितो. 1 M बाणिज्या.

·1.4.3] कौटिलीयेऽर्थशाने आन्वीक्षिकीत्रयीवार्तानां योगक्षेमसाधनो दण्डः, तस्य नीतिर्दण्डनीतिः, भलब्धलाभार्था लब्धपरिरक्षणी रक्षितविवर्धनी वृद्धस्य तीर्थे प्रतिपादनी च । ३ ॥ तस्यामायत्ता लोकयात्रा ।४। 'तस्माल्लोकयात्रार्थी नित्यमुद्यतदण्डः स्यात् । ५ नोवंविधं वशोपनयन- मस्ति भूतानां यथा दण्डः ।' इत्याचार्याः । ६। नेति कौटिल्यः । ७ । तीक्ष्णदण्डो हि भूतानामुद्वेजनीयो भवति । ८ । मृदुः दण्डः परिभूयते । ९ । यथार्हदण्डः पूज्यते । १० । सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजा धर्मार्थकामैर्योजयति । ११ । दुष्प्रणीतः काम- क्रोधाभ्यामवज्ञानाद्वा वानप्रस्थपरिव्राजकानपि कोपयति, किमङ्ग पुनर्गृहस्थान् । १२ । अप्रणीतस्तु मात्स्यन्यायमुद्भावयति । १३ । बलीयानबलं हि प्रसते दण्डधराभावे । १४ ॥ स तेन गुप्तः प्रभवतीति । १५ । चतुर्वर्णाश्रमो लोको राज्ञा दण्डेन पालितः । खधर्मकर्माभिरतो वर्तते स्वेषु वमसु ॥ १६ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे विद्यासमुद्देशे वाता- स्थापना दण्डनीतिस्थापना च चतुर्थोऽध्यायः ।। विद्यासमुद्देशः समाप्तः॥ [द्वितीयं प्रकरणम् - वृद्धसंयोगः] तस्माइण्डमूलास्तिस्रो विद्याः । १ । विनयमूलो दण्डः प्राणभृतां योगक्षेमावहः ।। कृतक: स्वाभाविकश्च विनयः । ३ । क्रिया हि द्रव्यं विनयति नाद्रव्यम् । ४। शुश्रूषाश्रवणप्रहणधारणविज्ञानोहापोहतत्त्वाभिनिविष्टबुद्धि विद्या विनयति नेतरम् ।५। विद्यानां तु यथास्वमाचार्यप्रामाण्याद्विनयो नियमश्च । ६। 3 D परिरक्षिणी. -GM तीर्थेषु. 5 D लोकयात्राविन्नित्यम्. . 8 GM om. भवति. 10 GM पूज्य. 12 After geguna, Dadds g. - GM अशानाद् (for अब ). - DGM have no वा ( after 'ज्ञानाद् ), [em. addition]. 13 GM हि ( for तु). 15D सच तेन, G४ तेन ( for स तेन ), [em.]. 16. वेश्मसु.

·७ विनयाधिकारिकम् [1.8..8 वृत्तचौलकर्मा लिपि संख्यानं चोपयुजीत । ७ । वृत्तोपनयनत्रयीमान्वीक्षिकी च शिष्टेभ्यो वार्तामध्यक्षेभ्यो दण्डनीतिं वत्कृप्रयोक्तृभ्यः । ८। ब्रह्मचर्य चा षोडशाद्वर्षात् । ९ । अतो गोदानं दारकर्म चास्य । १० । नित्यश्च विद्यावृद्धसंयोगो विनयवृद्धयर्थम् , तन्मूलत्वाद्विनयस्य । ११ । पूर्वमहर्भागं हस्त्यश्वरथप्रहरणविद्यासु विनयं गच्छेत् । १२ । पश्चिममितिहास- श्रवणे ।१३। पुराणमितिवृत्तमाख्यायिकोदाहरणं धर्मशास्त्रमर्थशास्त्रं चेतीतिहासः । १४ । शेषमहोरात्रभागमपूर्वग्रहणं गृहीतपरिचयं च कुर्यात् , अगृहीतानामामीक्ष्ण्यश्रवणं च । १५ । श्रुताद्धि प्रज्ञोपजायते प्रज्ञाया योगो योगादात्मवत्तेति विद्यानां सामर्थ्यम् । १६॥ विद्याविनीतो राजा हि प्रजानां विनये रतः। अनन्यां पृथिवीं भुते सर्वभूतहिते रतः ॥ १७ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे वृद्धसंयोगः पम्चमोऽध्यायः॥ ६ [तृतीयं प्रकरणम् - इन्द्रियजयः, तत्र अरिषड्वर्गत्यागः ] विद्याविनयहेतुरिन्द्रियजयः कामक्रोधलोभमानमदहर्षत्यागात्कार्यः । १ । कर्णत्वगक्षिजिवाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेष्वविप्रतिपत्तिरिन्द्रियजयः, शाखा- नुष्ठानं वा । २। कृत्स्नं हि शास्त्रमिदमिन्द्रियजयः। ३ । तद्विरुद्धवृत्तिरवश्येन्द्रियश्चातुरन्तोऽपि राजा सद्यो विनश्यति । ४ । .यथा दाण्डक्यो नाम भोजः कामाद्राह्मणकन्याममिमन्यमानः सबन्धुराष्ट्रो विननाश, करालब्ध चैदेहः । ५ । कोपाज्जनमेजयो ब्राह्मणेषु विक्रान्तः, तालजश्व भृगुषु । ६ । लोभा- दैलश्चातुर्वर्ण्यमत्याहारयमाणः, सौवीरश्वाजबिन्दुः । ७।मानाद्रावणः परदारानप्रयच्छन्, 1.5 9 Dत्वा षोडशाद्. 11 D विनयविवृध्द्यर्थम् . 18 D- श्रवणेषु. 14 G2 Mom. अर्थशास्त्रं.-D चेतिहासः. 16 D अभीक्ष्णं भवर्ण. 16 GM1.8 प्रशया (in Dar sorr. to '). -GM आत्मवयेति विद्यासामर्य्यम् (01 वत्तेति ), G आत्मविद्यासामर्थ्यम् : 1.6 2GM, शास्त्रानुष्ठानं. 5 Dब्राझणकन्यकाम्.

·1. 8.8] कौटिलीयेवाले दुर्योधनो राज्यादेशं च । ८ । मदाइम्भोद्भवो भूतावमानी, हैहयश्चार्जुनः । ९. हर्षाद्वातापिरगस्त्यमत्यासादयन् , वृष्णिसंधश्च द्वैपायनमिति । १०॥ एते चान्ये च बहवः शत्रुषर्गमाश्रिताः । सबन्धुराष्ट्रा राजानो विनेशुरजितेन्द्रियाः ॥११॥ शत्रुषड्वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यो जितेन्द्रियः । अम्बरीषश्च नाभागो बुभुजाते चिरं महीम् ॥१२॥ इति विनवाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे इन्द्रियजये परिषड्वर्गत्यागः षष्ठोऽध्यायः ॥ ७ [तृतीयं प्रकरणम् - इन्द्रियजयः, तत्र राजर्षिवृत्तम् ] तस्मादरिषड्वर्गत्यागेनेन्द्रियजयं कुर्वीत, वृद्धसंयोगेन प्रज्ञाम्, चारेण चक्षुः, उत्थानेन योगक्षेमसाधनम्, कार्यानुशासनेन स्वधर्मस्थापनम् , विनयं विद्योपदेशेन, लोकप्रियत्वमर्थसंयोगेन, हितेन वृत्तिम् । १ । एवं वश्येन्द्रियः परस्त्रीद्रव्यहिंसाश्च वर्जयेत्, स्वप्नं लैल्यमनृतमुद्धतवेषत्व- मनर्थ्यसंयोगमधर्मसंयुक्तमनर्थसंयुक्तं च व्यवहारम् । २। धर्मार्थाविरोधेन कामं सेवेत, न निःसुखः स्यात् । ३ । समं वा त्रिवर्गमन्योन्या- नुबद्धम् । ४ । एको प्रत्यासेवितो धर्मार्थकामानामात्मानमितरौ च पीडयति । ५। अर्थ एव प्रधान इति कौटिल्यः । ६ । अर्थमूलौ हि धर्मकामाविति । ७। मर्यादां स्थापयेदाचार्यानमात्यान्वा, य एनमपायस्थानेभ्यो वारयेयुः, छाया- नालिकाप्रतोदेन वा रहसि प्रमाधन्तमभितुदेयुः। ८। 9 GM मदाडुम्भो", M1.8 मदाहृम्भो.. - ॥ हेहयच. 1.7 1 D हितेन वृत्तिः. 201 स्वप्नलौल्यम् . - D उद्धतवेषम् - mp अनर्थसंयोग (Lor 4). -GM -संयोगं च अधर्म-. 4 after •बद्धं, Dadds परस्परस्यानुपपातकम्, 6 GMT.3 कामानात्मानम्. 6 8.6 missing in D. 8. वारयेश्छाया- (M9.8 °च्छा ). - Dadda in the margin'हनमिव between वा and रहसि.

·विनयाधिकारिकम् [1.8.19 सहायसाध्यं राजत्वं चक्रमेकं न वर्तते । कुर्वीत सचिवांस्तस्मात्तेषां च शृणुयाम्मतम् ॥९॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे इन्द्रियजये राजर्षिततं ससमोऽध्यायः ॥ इन्द्रिवजय: समासः॥ ८ . [ चतुर्थ प्रकरणम् – अमात्योत्पत्तिः] सहाध्यायिनोऽमात्यान्कुर्वीत, दृष्टशौचसामर्थ्यत्वात् ' इति भारद्वाजः । १ ते अस्य विश्वास्या भवन्ति' इति । २। नेति विशालाक्षः । ३ । 'सहक्रीडितत्वात् परिभवन्त्येनम् । ४ । ये पस्य गुण- सधर्माणस्तानमात्यान्कुर्वीत, समानशीलव्यसनत्वात् । ५ । ते अस्य मर्मज्ञभयामापरा- ध्यन्ति' इति । ६॥ साधारण एष दोषः' इति पाराशराः । ७ । तेषामपि मर्मज्ञभयात्कृताकता- न्यनुवर्तेत । ८। यावद्भयो गुणमाचष्टे जनेभ्यः पुरुषाधिपः । अवशः कर्मणा तेन वश्यो भवति तावताम् ॥९॥ य एनमापत्सु प्राणाबाधयुक्तास्वनुगृह्णीयुस्तानमात्यान्कुर्वीत, रष्टानुरागत्वात् ' इति । १०॥ नेति पिशुनः । ११ । ' भक्तिरेषा न बुद्धिगुणः । १२ । संख्यातार्येषु कर्मसु नियुक्ता ये यथाविष्टमर्थ सविशेष वा कुर्युस्तानमात्यान्कुर्वीत, दृष्टगुणत्वात् ' इति ॥१३॥ नेति कौणपदन्तः । १४ । 'अन्यैरमात्यगुणैरयुक्ता लेते । १५ । पितृपैतामहान- मात्यान्कुर्वीत, दृष्टावदानत्वात् । १६ । ते निमपचरन्तमपि न त्यजन्ति, सगन्ध- त्वात् । १७ । अमानुषेष्वपि चैतद् दृश्यते । १८ । गावो पसगन्धं गोगणमतिक्रम्य सगन्वेष्वेवावतिष्ठन्ते' इति । १९ । Colophon Dom. इन्द्रियवये राबर्षिवत्तं .nd समासः, 1.8 7 Dom. एष.-GM पराशरः, 10 M1.8om. य.- Dom.इति. इति. 16 GMEष्टापदानत्वात्. को. अ.२ 18D .

·1. 10.9] कौटिलीयेऽयंशाने प्रहवणनिमित्तमेकोऽमात्यः सर्वानमात्यानावाहयेत् । ९। तेनोद्वेगेन राजा तानव- रुन्ध्यात् ।१०। कापटिकश्चात्र पूर्वावरुद्धस्तेषामर्थमानावक्षिप्तमेकैकममात्यमुपजपेत् -'असत्प्रवृत्तोऽयं राजा, साधु एनं हत्वान्यं प्रतिपादयामः, सर्वेषामेतद्रोचते, कथं वा सव' इति । ११ । प्रत्याख्याने शुचिः । इति भयोपधा । १२॥ तत्र धर्मोपधाशुद्धान् धर्मस्थीयकण्टकशोधनेषु कर्मसु स्थापयेत्, अर्थोपधा- शुद्धान् समाहर्तृसंनिधातृनिचयकर्मसु, कामोपधाशुद्धान बाह्याभ्यन्तरविहाररक्षासु, भयो- पधाशुद्धान् आसन्नकार्येषु राज्ञः । १३ । सर्वोपधाशुद्धान मन्त्रिणः कुर्यात् । १४ । सर्वत्राशुचीन खनिद्रव्यहस्तिवनकर्मान्तेषूपयोजयेत् । १५ । त्रिवर्गभयसंशुद्धानमात्यान्वेषु कर्मसु । अधिकुर्याद्यथाशौचमित्याचार्या व्यवस्थिताः ॥ १६ ॥ न त्वेव कुर्यादात्मानं देवीं वा लक्ष्यमीश्वरः । शौचहेतोरमात्यानामेतत्कौटिल्यदर्शनम् ॥ १७ ॥ न दूषणमदुष्टस्य विषेणेवाम्भसश्चरेत् । कदाचिद्धि प्रदुष्टस्य नाधिगम्येत भेषजम् ॥ १८ ॥ कृता च कलुषा बुद्धिरुपधाभिश्चतुर्विधा । नागत्वान्तं निवर्तेत स्थिता सत्त्ववतां धृतौ ॥ १९ ॥ तस्मादायमधिष्ठानं कृत्वा कार्ये चतुर्विधे । शौचाशौचममात्यानां राजा मार्गेत सत्त्रिभिः ॥२०॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे उपधाभिः शौचाशौचज्ञानममात्यानाम् दशमोऽध्यायः॥ ११ [ सप्तमं प्रकरणम् - गूढपुरुषोत्पत्तिः, तत्र संस्थोत्पत्तिः ] उपधामिः शुद्धामात्यवर्गो गूढपुरुषानुत्पादयेत् कापटिकोदास्थितगृहंपतिकवैदेह- कतापसव्यञ्जनान् सन्त्रितीक्ष्णरसदमिक्षुकीश्च । १ । 9 GM प्रवहण ll GM कापटिकरछात्रः ( G Mg 'छा'), व कापटिकश्च तत्र. - सहसेन इत्वा. .GM प्रतिपादयिष्यामः. 18 GMom. कर्मसु. 17 GM लक्षम्. 19 Masom. कलुषा.-mp नागत्वान्तर, 20 M चायें चतुर्विधे.

·विनयाधिकारिकम [1.11.21 परमर्मज्ञः प्रगल्भश्छात्रः कापटिकः । २। तमर्थमानाभ्यां प्रोत्साह्य मन्त्री ब्रूयात्- 'राजानं मां च प्रमाणं कृत्वा यस्य यदकुशलं पश्यसि तत्तदानीमेव प्रत्यादिश' इति । ३। प्रव्रज्याप्रत्यवसितः प्रज्ञाशौचयुक्त उदास्थितः । ४ । स वार्ताकर्मप्रदिष्टायां भूमौ प्रभूतहिरण्यान्तेवासी कर्म कारयेत् । ५ । कर्मफलाच सर्वप्रव्रजितानां प्रासाच्छादना- वसथान् प्रतिविदध्यात् । ६। वृत्तिकामांश्चोपजपेत् - ' एतेनैव वेषेण राजार्थश्चरि- तव्यो भक्तवेतनकाले चोपस्थातव्यम् ' इति । ७ । सर्वप्रव्रजिताश्च स्वं स्वं वर्गमेवमुप- जपेयुः । ८॥ कर्षको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो गृहपतिकव्यञ्जनः । ९ । स कृषिकर्मप्रदि- ष्टायां भूमौ - इति समानं पूर्वेण । १० । वाणिजको वृत्तिक्षीणः प्रज्ञाशौचयुक्तो वैदेहकव्यञ्जनः । ११ । स वणिकर्म- प्रदिष्टायां भूमौ - इति समानं पूर्वेण । १२ । मुण्डो जटिलो वा वृत्तिकामस्तापसव्यअनः । १३ । स नगराभ्याशे प्रभूत- मुण्डजटिलान्तेवासी शाकं यवमुष्टिं वा मासद्विमासान्तरं प्रकाशमनीयात् , गूढमिष्ट- माहारम् । १४ । वैदेहकान्तेवासिनश्चैनं समिद्धयोगैरर्चयेयुः । १५ । शिष्याश्चास्यावेद- येयुः- 'असौ सिद्धः सामेधिकः' इति । १६ समेधाशास्तिभिश्चामिगतानामङ्गविद्यया शिष्यसंज्ञामिश्च कर्माण्यमिजनेऽवसितान्यादिशेत् - अल्पलाभम् अमिदाहं चोरभयं दृष्यवधं तुष्टिदानं विदेशप्रवृत्तिज्ञानम् , ' इदमय वो वा भविष्यति, इदं वा राजा करिष्यति' इति । १७ । तदस्य गूढाः सन्त्रिणश्च संपादयेयुः । १८ । सत्त्वप्रज्ञा. बाक्यशक्तिसंपन्नानां राजभाग्यमनुव्याहरेत्, मन्त्रिसंयोगं च ब्रूयात् । १९ । मन्त्री चैषां वृत्तिकर्मभ्यां वियतेत । २० । ये च कारणादमिक्रुद्धास्तानर्थमानाभ्यां शमयेत् , अकारणकुद्धास्तूष्णींदण्डेन, राजद्विष्टकारिणश्च । २१ । 1. 11 2 GM प्रगल्भच्छात्रः. 3 GM °मानाभ्यामुत्साह्य. 4 D प्रव्रज्यायाः प्रत्यवसितः, Mavl. प्रव्रज्याप्रत्यपसृतः. 7 G1 दोषेण (for वेषेण). 8 GM om. एवम्, 14 D Movt. प्रभूतजटिला. -GM यवसमुष्टिं. 17 Dजनेप्सितानि प्रत्यादिशेत् . - G Mg.8 तुष्टदानं. GAM om. वा ( before राजा). - D om. इति. 18 D om. च. - G1 संबादयेयुः. - 19 D राज्यभाम्यम् , GM राजभाव्यम् , [ Mavis ob. -GM om. ब्रूयात् . 21 Dयेच राशः कारणक्रुद्धास् . . - ·१४ 1.11.22] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे पूजिताश्चार्थमानाभ्यां राज्ञा राजोपजीविनाम् । जानीयुः शौचमित्येताः पञ्च संस्थाः प्रकीर्तिताः ॥२२॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे गूढपुरुषोत्पत्तौ संस्थोत्पत्तिः एकादशोऽध्यायः ॥ १२ [ सप्तम प्रकरणं - गूढपुरुषोत्पत्तिः, तत्र संचारोत्पत्तिः, अष्टमं प्रकरणं - गूढपुरुषप्रणिधिः] ये चाप्यसंबन्धिनोऽवश्यभर्तव्यास्ते लक्षणमङ्गाविद्यां जम्भकविद्यां मायागतमा- श्रमधर्म निमित्तमन्तरचक्रमित्यधीयानाः सत्रिणः, संसर्गविद्यां वा । १ । ये जनपदे शूरास्त्यक्तात्मानो हस्तिनं व्यालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधयेयुस्ते तीक्ष्णाः। २। ये बन्धुषु निःस्नेहाः क्रूरा अलसाश्च ते रसदाः । ३ । परिव्राजिका वृत्तिकामा दरिद्रा विधवा प्रगल्भा ब्राह्मण्यन्तःपुरे कृतसत्कारा महामात्रकुलान्यमिगच्छेत् । ४। एतया मुण्डा वृषल्यो व्याख्याताः । ५। इति संचाराः। [इति सप्तमं प्रकरणं समाप्तम् । ] तान् राजा स्वविषये मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजदौवारिकान्तर्वशिकप्रशास्तृसमा- हर्तृसंनिधातृप्रदेष्ट्रनायकपौरव्यावहारिककाान्तिकमन्त्रिपरिषदध्यक्षदण्डदुर्गान्तपालाट- विकेषु श्रद्धेयदेशवेषशिल्पभाषाभिजनापदेशान् भक्तितः सामर्थ्ययोगाचापसर्पयेत् ।। तेषां बायं चारं छत्रभृङ्गारव्यजनपादुकासनयानवाहनोपप्राहिणस्तीक्ष्णा विद्युः ।। सत्रिणः संस्थावर्पयेयुः। ८ । 22 M राजा ( for राशा). 1.12. 10b0j चास्य संबन्धि'.- D°वश्यकर्तव्यास्ते.- DCY -धर्मनिमित्तम् -GM संसर्गविद्यावा. 2 D व्यालं वा पुरुषमन्यादिकं वा. 3 GM क्रूरावालसाच. 4 GM न्यधिगच्छेत्. 6 D -सेनाधिपति-. - Gg -कार्तान्तिक- ( for-कार्मा ). - D -पर्षदध्यक्ष-. - D प्रदेशाद्.

·विनयाधिकारिकम [1. 12.24 सूदारालिकलापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारका रसदाः कुब्ज वामनकिरातमूकबधिरजडान्धच्छमानो नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवाः त्रिय- श्वाभ्यन्तरं चारं विद्युः । ९ । तं भिक्षुक्यः संस्थास्वर्पयेयुः । १० । संस्थानामन्तेवासिनः संज्ञालिपिभिश्चारसंचारं कुर्युः । ११ । न चान्योन्यं संस्थास्ते वा विद्युः । १२॥ मिक्षुकीप्रतिषेधे द्वाःस्थपरंपरा मातापितृव्यञ्जनाः शिल्पकारिकाः कुशीलवा दास्यो वा गीतपाठ्यवाद्यभाण्डगूढलेख्यसंज्ञाभिर्वा चारं निहरेयुः । १३ । दीर्घरोगो- न्मादाग्निरसविसर्गेण वा गूढनिर्गमनम् । १४ । त्रयाणामेकवाक्ये संप्रत्ययः । १५ । तेषामभीक्ष्णविनिपाते तूष्णींदण्डः प्रति- षेधः । १६॥ कण्टकशोधनोक्ताश्चापसर्पाः परेषु कृतवेतना वसे युरसंपातिनचारार्थम् । १७ ॥ त उभयवेतनाः । १८ । गृहीतपुत्रदारांश्च कुर्यादुभयवेतनान् । तांश्चारिप्रहितान्विद्यात्तेषां शौचं च तद्विधैः ॥ १९ ॥ एवं शत्रौ च मित्रे च मध्यमे चावपेचरान् । उदासीने च तेषां च तीर्थेष्वष्टादशस्वपि ॥२०॥ अन्तर्गृहचरास्तेषां कुब्जवामनपण्डकाः । शिल्पवत्यः स्त्रियो मूकाश्चित्राश्च म्लेच्छजातयः ॥ २१ ॥ दुर्गेषु वणिजः संस्था दुर्गान्ते सिद्धतापसाः । कर्षकोदास्थिता राष्ट्र राष्ट्रान्ते व्रजवासिनः ॥ २२ ॥ वने वनचराः कार्याः श्रमणाटविकादयः। परप्रवृत्तिज्ञानार्थाः शीघ्राचारपरंपराः ॥ २३ ॥ परस्य चैते बोद्धव्यास्ताशैरेव तादृशाः । चारसंचारिणः संस्था गूढाश्चागूढसंज्ञिताः ॥ २४ ॥ 9 D:बधिरान्धजड-. - M1.8 -गायनवाटक-. 10 D °स्ववसर्पयेयुः. 11 D संस्थानां कापटिकादीनामन्ते. 13 D वाद्यपाठयः, G1 -वाद्यवाद्य- ( for -पाठयवाद्य-). - D संशाभिर्वा बागानां चार. - निहरियेयुः. 15 D संप्रत्यय इति. 16 GM प्रतिषेधो वा. 17 D चावसाः, - Dag M वसेयुः संपातनिश्चारार्थम् , G1 वसेयुः संपातश्चोरार्थम् , [om.]. अन्तर्गृहगतास्तेषां. Ga -वञ्चकाः ( for -पण्डकाः). 22 D कर्षकोदास्थितो. 280 बनेचराः. - D भवणा. - D भवणा". 24 G1 चैके. - D चागूढसंशकाः. 21B ·1.12.26] कौटिलीयेऽर्थशाने अकृत्यान्कृत्यपक्षीयैर्दर्शिताकार्यहेतुभिः । परापसर्पज्ञानार्थ मुख्यानन्तेषु वासयेत् ॥ २५ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे गूढपुरुषोत्पत्तौ संचारोत्पत्तिः, गूढपुरुषप्रणिधिः द्वादशोभ्यायः॥ मात्य. १३ [ नवमं प्रकरणं - स्वविषये कृत्याकृत्यपक्षरक्षणम् ] कृतमहामात्रापसर्पः पौरजानपदानपसर्पयेत् । १ । सत्त्रिणो द्वन्द्विनस्तीर्थसभापूगजनसमवायेषु विवादं कुर्युः । २। 'सर्वगुणसंपन्न- भायं राजा श्रूयते, न चास्य कश्चिद्गुणो दृश्यते य: पौरजानपदान् दण्डकराभ्यां पीडयति' इति । ३ । तत्र येऽनुप्रशंसेयुस्तानितरस्तं च प्रतिषेधयेत् । ४ । न्यायाभिभूताः प्रजा मनुं वैवस्वतं राजानं चक्रिरे । ५। धान्यषड्भागं पण्यदशभागं हिरण्यं चास्य भागधेयं प्रकल्पयामासुः । ६ । तेन भृता राजानः प्रजानां योगक्षेमा. वहाः । ७ । तेषां किल्बिषमदण्डकरा हरन्त्ययोगक्षेमावहाश्च प्रजानाम् । ८ । तस्मा- दुञ्छषड्भागमारण्यका अपि निर्वपन्ति - " तस्यैतद्भागधेयं योऽस्मान्गोपायति" इति । ९ । इन्द्रयमस्थानमेतद्राजानः प्रत्यक्षहेडप्रसादाः । १० । तानवमन्यमानान् देवोऽपि दण्डः स्पृशति । ११ । तस्माद्राजानो नावमन्तव्याः। १२ ।' इत्येवं क्षुद्रकान् प्रतिषेधयेत् । १३ । किंवदन्ती च विगुः । १४ । ये चास्य धान्यपशुहिरण्यान्याजीवन्ति, तैरुपकुर्वन्ति व्यसनेऽभ्युदये वा, कुपितं बन्धुं राष्ट्र वा व्यावर्तयन्ति, अमित्रमाटविकं वा प्रतिषेधयन्ति, तेषां मुण्डजटि- लव्यञ्जनास्तुष्टातुष्टत्वं विद्युः । १५ । तुष्टान् भूयोऽर्थमानाभ्यां पूजयेत् । १६ । - 25 D परावसर्प-, परोपसर्प-. 1.13 1 GM -महामात्या'. - D°ावसर्पः. D'नवसर्पयेत्. 2 GM -सभाशालापूग- 30-बानपदानतिमात्र, - Dom. इति. 6 D चास्मै. 7 GM -क्षेमकहा:. 8 GMहरन्ति बोगक्षेमवहाच ( Mg 'न्त्ययों). 9 GM1.8 निवपन्ति. 11 0 तानवमान्य'. 18 Gom. एवं. 16 GM भूयः पूजयेत्.

·विनयाधिकारिकर [1.14.4 अतुष्टांस्तुष्टिहेतोस्त्यागेन साना च प्रसादयेत् । १७ । परस्पराद्वा भेदयेदेनान्, सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धेभ्यश्च । १८ । तथाप्यतुष्यतो दण्डकरसाधनाधिकारेण जनपदविद्वेषं प्राहयेत् । १९ । विद्विष्टानुपांशुदण्डेन जनपदकोपेन वा साधयेत् । २० । गुप्तपुत्रदारानाकरकर्मान्तेषु वा वासयेत् परेषामास्पदभयात् । २१ । क्रुद्धलुब्धमीतमानिनस्तु परेषां कृत्याः । २२ । तेषां कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्ति- कव्यञ्जनाः परस्परामिसंबन्धममित्राटविकसंबन्धं वा विद्युः । २३ । तुष्टानर्थमानाभ्यां पूजयेत् । २४ । अतुष्टान सामदानभेददण्डैः साधयेत् । २५ । एवं स्वविषये कृत्यानकृत्यांश्च विचक्षणः । परोपजापात्संरक्षेप्रधानान् क्षुद्रकानपि ॥ २६ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे स्वविषये कृत्याकृस्यपक्षरक्षणं त्रयोदशोऽध्यायः ॥ . १४ [दशमं प्रकरणम् - परविषये कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः ] कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः स्वविषये व्याख्यातः, परविषये वाच्यः । १ । संश्रुत्यार्थान् विप्रलब्धः, तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः, वल्लभा- वरुद्धः, समाहूय पराजितः, प्रवासोपतप्तः, कृत्वा व्ययमलब्धकार्यः, स्वधर्मादाया. चाद्वोपरुद्धः, मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः, कुल्यैरन्तर्हितः, प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः, कारा- भिन्यस्तः, परोक्तदण्डितः, मिथ्याचारवारितः, सर्वस्खमाहारितः, बन्धनपरिक्लिष्टः, प्रवा- सितबन्धुः - इति क्रुद्धवर्गः। २। स्वयमुपहतः, विप्रकृतः, पापकर्माभिख्यातः, तुल्यदोषदण्डेनोद्विमः, पर्यात्तभूमिः, दण्डेनोपनतः, सर्वाधिकरणस्थः सहसोपचितार्थः, तत्कुलीनोपाशंसुः, प्रद्विष्टो राक्षा, राजद्वेषी च - इति मीतवर्गः। ३ । परिक्षीणः, अन्यात्तस्वः, कदर्यः, व्यसनी, अत्याहितव्यवहारच - इति लुब्ध- , वर्गः।४। 17 Dom. साना च. 18 D एतान् . - M1.8 'टविकस्तत्कुलीना. -GM नावावे. 19 GM °धिकारेण वा. 22 GM -भीतावमानिनस्तु. 23 GM 'ममित्रप्रतिसंबध (Mg 'घाटविका ): 1.14 2 D तत्तुल्यकारिणः, Gy तुल्याधिकारिणोः. - D शिल्पे चोपकारे च. - D वळमापदः, -D समाहूतपरा'. - D दायाद्याद्वाप'. - G कारादिन्यस्तः. - Mgri. 'चारपातिता. 3 D दण्डोपनतः. GM साहसोपचितार्थः. - G1 Mg तत्कुलीनो वाशंसुः. 4 GM अत्याचस्वः. - D कदयों मूलहरस्तादात्विको न्यसनी. को. अ.३ ·1.14.6] कौटिलीयेऽर्थशाख १८ आत्मसंभावितः, मानकामः, शत्रुपूजामर्षितः, नीचैरुपहितः, तीक्ष्णः, साहसिकः, भोगेनासंतुष्टः - इति मानिवर्गः । ५। तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर्यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस्तं तेनोपजापयेत् । ६ । 'यथा मदान्धो हस्ती मत्तेनाधिष्ठितो यद्यदासादयति तत्सर्व प्रमृद्नाति, एष- मयमशाखचक्षुरन्धो राजा पौरजानपदवधायाभ्युत्थितः, शक्यमस्य प्रतिहस्तिप्रोत्साहने- नापकर्तुम् , अमर्षः क्रियताम्' इति क्रुद्धवर्गमुपजापयेत् । ७ । यथा लीनः सर्पो यस्माद्भयं पश्यति तत्र विषमुत्सृजति, एवमयं राजा जात- दोषाशकस्त्वयि पुरा क्रोधविषमुत्सृजति, अन्यत्र गम्यताम्' इति भीतवर्गमुपजापयेत् । ८॥ 'यथा श्वगणिनां धेनुः श्वभ्यो दुखते न ब्राह्मणेभ्यः, एवमयं राजा सत्त्व- प्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुह्यते नात्मगुणसंपन्नेभ्यः, असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः, तत्र गम्यताम्' इति लुब्धवर्गमुपजापयेत् । ९ । 'यथा चण्डालोदपानश्चण्डालानामेवोपभोग्यो नान्येषाम् , एवमयं राजा नीचो नीचानामेवोपभोग्यो न त्वद्विधानामार्याणाम् , असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः, तत्र गम्य- ताम्' इति मानिवर्गमुपजापयेत् । १० । तथेति प्रतिपन्नांस्तान् संहितान्पणकर्मणा । योजयेत यथाशक्ति सापसान्स्वकर्मसु ॥ ११ ॥ लभेत सामदानाभ्यां कृत्यांश्च परभूमिषु । अकृत्यान्भेददण्डाभ्यां परदोषांश्च दर्शयन् ॥ १२ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे परविषये कृस्याकृस्यपक्षोपग्रहः चतुर्दशोऽध्यायः॥ १५ [ एकादशं प्रकरणम् - मन्त्राधिकारः] कृतवपक्षपरपक्षोपग्रहः कार्यारम्भांश्चिन्तयेत् । १ । मन्त्रपूर्वाः सर्वारम्भाः। २। तदुद्देशः संवृतः कथानामनिःश्रावी पक्षिमिरप्यना- लोक्यः स्यात् । ३ । श्रूयते हि शुकसारिकामिर्मन्त्रो भिन्नः, अभिरप्यन्यैश्च 7 Cb राजान्धेन मन्त्रिणाधिष्ठितः. - D उपजपेत्. 8 p भीतः ( for लीनः ). 9 GM दुग्धे (wloe ). -G1 M सेन्यताम् (for तत्र गम्यताम् ). 11 D सावसान कर्मसु. 12 Gx दशयेत्. 1.15 3 D तस्योद्देशः. -GM अनिसावी. 4 GM -शारिकाभिर. - D भिन्नो मन्त्रा. - GM श्वभिरन्यैश्व.

·१९ विनयाधिकारिकम् [1.16.31 तिर्यग्योनिभिरिति । ४ । तस्मान्मन्त्रोद्देशमनायुक्तो नोपगच्छेत् । ५। उच्छियेत मन्त्रभेदी ।६। मन्त्रभेदो हि दूतामात्यस्वामिनामिङ्गिताकाराभ्याम् ।। इङ्गितमन्यथावृत्तिः।८। आकृतिग्रहणमाकारः । ९। तस्य संवरणमायुक्तपुरुषरक्षणमा कार्यकालादिति । १०॥ तेषां हि प्रमादमदसुप्तप्रलापाः कामादिरुत्सेकः, प्रच्छन्नोऽवमतो वा मन्त्रं भिनत्ति ।११। तस्माद्रक्षेन्मन्त्रम् । १२॥ 'मन्त्रभेदो ह्ययोगक्षेमकरोराज्ञस्तदायुक्तपुरुषाणां च ।१३। तस्माद् गुह्यमेको मन्त्र- येत' इति भारद्वाजः । १४ । 'मन्त्रिणामपि हि मन्त्रिणो भवन्ति, तेषामप्यन्ये । १५॥ सैषा मन्त्रिपरंपरा मन्त्रं भिनत्ति । १६ । तस्मानास्य परे विद्युः कर्म किंचिचिकीर्षितम् । आरब्धारस्तु जानीयुरारब्धं कृतमेव वा ॥ १७॥' 'नैकस्य मन्त्रसिद्धिरस्ति' इति विशालाक्षः । १८ । 'प्रत्यक्षपरोक्षानुमेया हि राजवृत्तिः । १९ । अनुपलब्धस्य ज्ञानमुपलब्धस्य निश्चितबलाधानमर्थद्वैधस्य संशय- च्छेदनमेकदेशदृष्टस्य शेषोपलब्धिरिति मन्त्रिसाध्यमेतत् । २० । तस्माद् बुद्धिवृद्धैः सार्धमध्यासीत मन्त्रम् । २१ । 'न कंचिदवमन्येत सर्वस्य शृणुयान्मतम् । बालस्याप्यर्थवद्वाक्यमुपयुञ्जीत पण्डितः ॥ २२ ॥ एतन्मन्त्रज्ञानम् , नैतन्मन्त्ररक्षणम्' इति पाराशराः । २३ । 'यदस्य कार्य- मभिप्रेतं तत्प्रतिरूपकं मन्त्रिणः पृच्छेत्- "कार्यमिदमेवमासीत् , एवं वा यदि भवेत्, तत्कथं कर्तव्यम्” इति । २४ । ते यथा ब्रूयुस्तत्कुर्यात् । २५ । एवं मन्त्रोपलब्धिः संवृतिश्च भवति' इति । २६ ॥ नेति पिशुनः । २७ । 'मन्त्रिणो हि व्यवहितमर्थ वृत्तमवृत्तं वा पृष्टा अना- दरेण ब्रुवन्ति प्रकाशयन्ति वा । २८ । स दोषः । २९ । तस्मात्कर्मसु ये येष्वमि- प्रेतास्तैः सह मन्त्रयेत । ३० । तैमन्त्रयमाणो हि मन्त्रसिद्धिं गुप्तिं च लभते' इति । ३१ । - Gf om. इति, 6D उच्छिद्येत हि. 11 GM -प्रलापकामादिर. 12 D मन्त्रमिति प्रतीतम्. 18 GM -भेदोऽन्ययोग- ( Corr. in Mg). 15 D Mgvi. om. तेषामप्यन्ये. 17 D तस्मात् - नास्य गुह्यं परे विद्युः (of. s. 60 ). 20 GM निश्चयबला', : निभयो निमित- बला'. 21 GM सार्धमासीत. 24-26 कार्यमिद भवतीति missing in D. 28 GM पृष्टम्. 29 D सदोषाः. 30 p येषु येऽमि'. 31 GM मन्त्रबुखि, G मन्त्रवृदि. - Dom: इति. 9439 ·. 1.16. 32] कौटिलीयेऽर्थशाख २० नेति कौटिल्यः । ३२ । अनवस्था श्रेषा । ३३ । मन्त्रिमिबिमिश्चतुर्मिळ सह मन्त्रयेत । ३४ । मन्त्रयमाणो केनार्थकृच्छ्रेषु निश्चयं नाधिगच्छेत् । ३५ । एकच मन्त्री यथेष्टमनवग्रहश्चरति । ३६ । द्वाभ्यां मन्त्रयमाणो द्वाभ्यां संहताभ्यामवगृह्यते, विगृहीताभ्यां विनाश्यते । ३७ । तत्रिषु चतुर्पु वा कृच्छ्रेणोपपद्यते । ३८ । महादोष. मुपपनं तु भवति । ३९ । ततः परेषु कृच्छ्रेणार्थनिश्चयो गम्यते, मन्त्रो वा रक्ष्यते । ४० । देशकालकार्यवशेन त्वेकेन सह द्वाभ्यामेको वा यथासामर्थ्य मन्त्रयेत । ४१ । कर्मणामारम्भोपायः पुरुषद्रव्यसंपद् देशकालविभागो विनिपातप्रतीकारः कार्य- सिद्धिरिति पञ्चाङ्गो मन्त्रः । ४२ । तानेकैकशः पृच्छेत् समस्तांश्च । ४३ । हेतुमिश्चैषां मतिप्रविवेकान् विद्यात् ।४४ । अवाप्तार्थः कालं नातिकामयेत् । ४५ । न दीर्घकालं मन्त्रयेत, न तेषां पक्षी- यैर्येषामपकुर्यात् । ४६ ॥ 'मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान्कुर्वीत' इति मानवाः । ४७ । 'षोडश' इति बाईस्पत्याः । ४८ । 'विंशतिम्' इत्यौशनसाः । ४९ । यथासामर्थ्यमिति कौटिल्यः ।५०॥ ते घस्य स्वपक्षं परपक्षं च चिन्तयेयुः। ५१ । अकृतारम्भमारब्धानुष्ठानमनुष्ठित- विशेष नियोगसंपदं च कर्मणां कुर्युः । ५२ । आसन्नैः सह कार्याणि पश्येत् । ५३ । अनासन्नैः सह पत्रसंप्रेषणेन मन्त्र- येत । ५४। इन्द्रस्य हि मन्त्रिपरिषदृषीणां सहस्रम् । ५५ । स तचक्षुः । ५६। तस्मादि- मं दूधक्षं सहस्राक्षमाहुः । ५७ ॥ आत्ययिके कार्ये मन्त्रिणो मन्त्रिपरिषदं चाहूय ब्रूयात् । ५८ ॥ तत्र यद्भूयिष्ठा ब्रूयुः कार्यसिद्धिकरं वा तत्कुर्यात् । ५९ । 34 D मन्त्रयेतेति. 35 D अर्थकृच्छ्रे. 37 D om. the second द्वाभ्यां. - D विगृहीताभ्यां विनाश्यते संहताभ्यामवगृह्यते. 38 G Ma त्रिषु, M1.3 तत्रिषु. - GM वा नैकान्तं कृच्छ्रे. 39 Mg Corr, दोष उपपनस्तु. 42 G द्रन्यसंबन्धदेश-.- D विभागौ. 44 हेतुभिश्चैकैक मतं प्रविशेद्विद्वान्. 45 D -कामेत्. 46 GM च तेषां (M न चे). -G1 Mg पक्षैर् , Ggच रक्येद्, M1 परक्येर् , Mg परक्यैर् , Mavi. पक्ष्यै, न च रक्षेद् ( for पक्षीयैर् ). 47 0 द्वादशामात्यां. 53-64 D interchanges Bl. 68 and 54. 64 G आसन्नैः (for अना"). 67 D इन्द्रं ( for इमं यक्ष). 59 GM युः altar कार्यसिद्धिकरं वा ( instead of before). - D च (for वा).

·विनवाधिकारिकम् [1. 16. 18 नास्य गुह्म परे विद्युश्छिद्रं विद्यात्परस्य च । हेत्कूर्म इवाङ्गानि यत्स्याद्विवृतमात्मनः ॥ ६०॥ यथा पश्रोत्रियः श्राद्धं न सतां भोक्तुमर्हति । एवमश्रुतशास्त्रार्थो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥ ६१ ॥ इति विनयाधिकारिक प्रयमेऽधिकरणे मन्त्राधिकारः पञ्चदशोऽध्यायः॥ M १६ [ द्वादशं प्रकरणम् - दूतप्रणिधिः ] उद्धृतमन्त्रो दूतप्रणिधिः । १ । अमात्यसंपदोपेतो निसृष्टार्थः । २ । पादगुणहीनः परिमितार्थः । ३ । अर्धगुण- हीनः शासनहरः । ४। सुप्रतिविहितयानवाहनपुरुषपरिवापः प्रतिष्ठेत । ५ । शासनमेवं वाच्यः परः, स वक्ष्यत्येवम् , तस्येदं प्रतिवाक्यम् , एवमतिसंधातव्यम् , इत्यधीयानो गच्छेत् ।६। अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्ग गच्छेत् । ७ । अनीकस्थानयुद्धप्रतिमहापसार- भूमीरात्मनः परस्य चावेक्षेत । ८ । दुर्गराष्ट्रप्रमाण सारवृत्तिगुप्तिच्छिद्राणि चोप- लभेत।९। पराधिष्ठानमनुज्ञातः प्रविशेत् । १० । शासनं च यथोक्तं ब्रूयात् , प्राणाबावेऽपि दृष्टे । ११॥ परस्य वाचि वक्त्रे दृष्टयां च प्रसादं वाक्यपूजनमिष्टपरिप्रभ गुणकथासा- स्मरणं विश्वासगमनं च लक्षयेत्तुष्टस्य, विपरीतमतुष्टस्सा । १२ । तं ब्रूयात् - 'दूतमुखा हि राजानः, त्वं चान्ये च । १३ । तस्मादुद्यतेष्वपि मासन्नमासन सत्कारा 60 Dom. कुवतच. attar 81, Dadds तथा च बृहस्पतिः - अनधीत्य हि शास्त्राणि बहवः पशुबुदयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ॥ अनर्थविदुषां तेषां श्रोतव्यं न हि भाषितम् । अर्थतत्त्वमविज्ञाय विपुलं श्रेय इच्छता ॥ 1.16 1 GM उद्धृत-. 6 6 वाच्यं. 8 D वावेत. 120 इष्टेऽनुसरण, M1.3 टेषु सूरणं. 13 91 M दूतमुखेन, 0b दूतमुखा वै.

·1.16.14] कौटिलीयेऽर्थशाखे २२ शोपु यथोक्तं वक्तारो दूताः । १४ । तेषामन्तावसायिनोऽप्यवध्याः, किमङ्ग पुनर्वा- मणाः । १५ । परस्यैतद् वाक्यम् । १६ । एष दूतधर्मः' इति । १७ । बसेदविसृष्टः पूजया नोसिक्तः । १८ । परेषु बलित्वं न मन्येत । १९ । वाक्य- मनिष्टं सहेत । २० । स्त्रियः पानं च वर्जयेत् । २१ । एकः शयीत । २२ । सुप्तमत्त- योर्हि भावज्ञानं दृष्टम् । २३ ॥ कृत्यपक्षोपजापमकृत्यपक्षे गूढप्रणिधानं रागापरागौ भर्तरि रन्धं च प्रकृतीनां तापसवैदेहकव्यञ्जनाभ्यामुपलभेत, तयोरन्तेवासिभिश्चिकित्सकपाषण्डव्यञ्जनोभय- वेतनैर्वा । २४ । तेषामसंभाषायां याचकमत्तोन्मत्तसुप्तप्रलापैः पुण्यस्थानदेवगृहचित्र- लेख्यसंज्ञामिर्वा चारमुपलभेत । २५ । उपलब्धस्योपजापमुपेयात् । २६ । परेण चोक्तः स्वासां प्रकृतीनां प्रमाणं नाचक्षीत । २७ । 'सर्व वेद भवान्' इति ब्रूयात् , कार्यसिद्धिकरं वा । २८ । कार्यस्यासिद्धावुपरुध्यमानस्तयेत् 'किं भर्तुर्मे व्यसनमासन्नं पश्यन् , स्वं वा व्यसनं प्रतिकर्तुकामः, पार्णिप्राहमासारमन्तःकोपमाटविकं वा समुत्थापयितुकामः, मित्रमाक्रन्दं वा व्याघातयितुकामः, स्वं वा परतो विग्रहमन्तःकोपमाटविक वा प्रतिकर्तुकामः, संसिद्धं वा मे भर्तुर्यात्राकालमभिहन्तुकामः, सस्यपण्यकुप्यसंग्रह दुर्गकर्म बलसमुद्दानं वा कर्तुकामः, स्वसैन्यानां वा व्यायामस्य देशकालावाकाङ्क्षमाणः, परिभवप्रमादाभ्यां वा, संसर्गानुबन्धार्थी वा, मामुपरुणद्धि' इति । २९ । ज्ञात्वा वसेदपसरेद्वा । ३० । प्रयोजनमिष्टमवेक्षेत वा । ३१ । शासनमनिष्टमुक्त्वा बन्धवधभयादविसृष्टोऽप्यपगच्छेत् , अन्यथा नियम्येत।३२॥ प्रेषणं सन्धिपालत्वं प्रतापो मित्रसंग्रहः । उपजापः सुहृद्भेदो गूढदण्डातिसारणम् ।। ३३ ॥ बन्धुरत्नापहरणं चारज्ञानं पराक्रमः । समाधिमोक्षो दूतस्य कर्म योगस्य चाश्रयः ॥ ३४ ॥ 14 GM om. दूताः. 24 M1.3 रागो ( for रागापरागो).-D सिद्धतापस.. 26 D Mg याचनक.. 27 GM परिमाणं. 28 D •करं वा ब्रूयात् . 29 D पश्यति. -GM पाणिग्राहासारावन्तः . - Dom. आक्रन्द, GM read आक्रन्दाभ्यां, [Cb0j].-GM व्यापादयितु ( for व्याघात). D om. अन्तःकोपम् (after विग्रहम् ). - DGM संसिद्ध मे, [m.]. GM यात्राकारम्. - GM -कुप्पण्य.. - GM -समुत्थान. - GM व्यायामदेश-. SI,D.उपेक्षत, om. वा. 82 D उक्त्वा वा. - D वधबन्ध-, GM बन्धुवधः - G१ अपिसृष्टोप्यव', GEM अविसो व्यप. 18 G प्रपूजया. - ·विनयाधिकारिकम् [1.17.23 खदूतैः कारयेदेतत्परदूतांश्च रक्षयेत् । प्रतिदूतापसर्पाभ्यां दृश्यादृश्यैश्च रक्षिमिः ॥ ३५ ॥ इति विनमाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे दूतप्रणिधिः षोडशोऽध्यायः।। १७ [त्रयोदशं प्रकरणम् – राजपुत्ररक्षणम् ] रक्षितो राजा राज्यं रक्षत्यासन्नेभ्यः परेभ्यश्च, पूर्व दारेभ्यः पुत्रेभ्यश्च । १॥ दाररक्षणं निशान्तप्रणिधौ वक्ष्यामः । २। पुत्ररक्षणं तु।३।- 'जन्मप्रभृति राजपुत्रान् रक्षेत् । ४ । कर्कटकसधर्माणो हि जनकभक्षा राजपुत्राः । ५। तेषामजातस्नेहे पितर्युपांशुदण्ड: श्रेयान्' इति भारद्वाजः । ६। नृशंसमदुष्टवधः क्षत्रबीजविनाशश्च' इति विशालाक्षः।। तस्मादेकस्थाना- वरोधः श्रेयान् इति । ८॥ 'अहिभयमेतद्' इति पाराशराः । ९ । 'कुमारो हि "विक्रमभयान्मां पिता- वरुणद्धि" इति ज्ञात्वा तमेवाके कुर्यात् । १० । तस्मादन्तपालदुर्गे वासः श्रेयान्' इति । ११॥ और, भयमेतद् ' इति पिशुनः । १२ । 'प्रत्यापत्तेहि तदेव कारणं ज्ञात्वान्त- पालसखः स्यात् । १३ । तस्मात्स्वविषयादपकृष्टे सामन्तदुर्गे वासः श्रेयान् ' इति ।१४। 'वत्सस्थानमेतद्' इति कौणपदन्तः । १५ । 'वत्सेनेव हि धेनुं पितरमल सामन्तो दुयात् । १६ । तस्मान्मातृबन्धुषु वासः श्रेयान् ' इति । १७ ॥ ध्वजस्थानमेतद् ' इति वातव्याधिः । १८ । 'तेन हि ध्वजेनादितिकौशिक वदस्य मातृबान्धवा मिलेरन् । १९ । तस्माद् प्राम्यसुखेष्वेनमवसृजेत् । २० । सुखो- परुद्धा हि पुत्राः पितरं नाभिद्रुह्यन्ति' इति । २१ । जीवन्मरणमेतदिति कौटिल्यः । २२ । काष्ठमिव हि घुणजग्धं राजकुलमविनीत पुत्रमभियुक्तमात्रं भज्येत । २३ । तस्मादृतुमत्यां महिष्यामृत्विजश्चस्मैन्द्राबाईस्पत्यं 35 M स्वदूतो. - D प्रतिदूताव. 1.17 2 दाररक्षणं तु. 3 GM om. तु. 4 Before at Dadas जन्मप्रभृति राजपुत्रान् रक्षेदिति सिद्धान्तः। 7 GM अदृष्टवधः. Ob क्षत्रविनाशश्व. 10.GM पिता रुणधि.- तदेवाके. 120 औरभ्रकं. 14 Dom.' इति. 17 Dom. इति. 19 D भरेख 20 Pom. तस्माद् - GM ग्राम्यधर्मेषु.- GM सृजेयुः. 21 D राजपुत्राः (tor हि पुत्राः), 28 Dom. हि. , ·1.17.24] कौटिलीयेशाने निर्वपेयुः । २४ । आपन्नसत्त्वायाः कौमारभृत्यो गर्भमर्मणि प्रसवे च वियतेत । २५ ॥ प्रजातायाः पुत्रसंस्कारं पुरोहितः कुर्यात् । २६ । समर्थ तद्विदो विनयेयुः । २७ । 'सत्त्रिणामेकश्चैनं मृगयाछूतमयस्त्रीमिः प्रलोभयेत् “ पितरि विक्रम्य राज्य गृहाण" इति । २८ । तमन्यः सत्त्री प्रतिषेधयेत् ' इत्याम्मीयाः । २९ । महादोषमबुद्धबोधनमिति कौटिल्यः । ३० । नवं हि द्रव्यं येन येनार्थजातेनो- पदिह्यते तत्तदाचूषति । ३१ । एवमयं नवबुद्धिर्यद्यदुच्यते तत्तच्छास्त्रोपदेशमिवामि- जानाति । ३२ । तस्माद्धर्म्यमर्थ्य चास्योपदिशेनाधर्म्यमनर्थ्य च । ३३ । सत्त्रिणस्त्वेनं 'तव स्मः' इति वदन्तः पालयेयुः । ३४ । यौवनोत्सेकात्परस्त्रीषु मनः कुर्वाणमार्याव्यञ्जनाभिः स्त्रीभिरमेध्यामिः शून्यागारेषु रात्रावुद्वेजयेयुः । ३५ ॥ मद्यकामं योगपानेनोद्वेजयेयुः । ३६ । द्यूतकामं कापटिकैरुद्वेजयेयुः । ३७ । मृगया- कामं प्रतिरोधकव्यञ्जनैखासयेयुः । ३८ । पितरि विक्रमबुद्धि तथा' इत्यनुप्रविश्य भेदयेयुः- 'अप्रार्थनीयो राजा, संक्रोशः, प्रजाभिरेक- लोष्टवधश्च' इति । ३९ । विरागं वेदयेयुः । ४० । प्रियमेकपुत्रं बध्नीयात् । ४१ । बहुपुत्रः प्रत्यन्तमन्य- विषयं वा प्रेषयेद् यत्र गर्भः पण्यं डिम्बो वा न भवेत् । ४२ । आत्मसंपन्नं सैनापत्ये यौवराज्ये वा स्थापयेत् । ४३ । बुद्धिमानाहार्यबुद्धिर्दुर्बुद्धिरिति पुत्रविशेषाः।४४ । शिष्यमाणो धर्मार्थावुपलभते चानुतिष्ठति च बुद्धिमान् । ४५ । उपलभमानो नानुतिष्ठत्याहार्यबुद्धिः । ४६ । अपाय- नित्यो धर्मार्थद्वेषी चेति दुर्बुद्धिः । ४७ । स योकपुत्रः पुत्रोत्पत्तावस्य प्रयतेत । ४८। पुत्रिकापुत्रानुत्पादयेद्वा । ४९ । वृद्धस्तु व्याधितो वा राजा मातृबन्धुकुल्यगुणवत्सामन्तानामन्यतमेन क्षेत्रे बीज- मुत्पादयेत् । ५० । न चैकपुत्रमविनीतं राज्ये स्थापयेत् । ५१ । बहूनामेकसंरोधः पिता पुत्रहितो भवेत् । अन्यत्रापद ऐश्वर्य ज्येष्ठभागि तु पूज्यते ।। ५२ ॥ विपन्ने घातः, संपन्ने नरकपातः, - 25 GM -सत्त्वायां. D गर्मकर्मणि. - G Mg प्रजनने, M1.3 प्रजने, Mari. प्रसवने. GM तदन्यः 82 Dom. .82. 33 D धर्म्यमर्थ, GM धर्ममर्थ, [om. -GM ...ममनर्थ. 35 Dom स्त्रीभिर्. - Agrl. असेव्याभिर्. 37 GM कापटिकैः पुरुषैर्. 30 D अप्रार्थनीयोऽयं. 40 GM om. वेदयेयुः. 41 GM एकपुत्रं वा. 42 G1 पण्ड टिमबो, G पण्यबिम्बो. 43 D सेनापत्ये. 45 D शिष्यमाणो. 48 6 वियतेत. 620 Mg ज्येष्ठभागी तु, ज्येष्ठभागिति.

·२५ विनयाधिकारिकम् [1.18.18 कुलस्य वा भवेद्राज्यं कुलसंघो हि दुर्जयः। अराजव्यसनाबाधः शश्वदावसति क्षितिम् ॥५३॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे राजपुत्ररक्षणं सदशोऽध्यायः १८ [चतुर्दशं प्रकरणम् – अपरुद्धवृत्तम् । पञ्चदशं प्रकरणम् - अपरुद्धे वृत्तिः] विनीतो राजपुत्रः कृच्छ्रवृत्तिरसदृशे कर्मणि नियुक्तः पितरमनुवर्तेत, अन्यत्र प्राणाबाधकप्रकृतिकोपकपातकेभ्यः । १ । पुण्ये कर्मणि नियुक्तः पुरुषमधिष्ठातारं याचेत । २। पुरुषाधिष्ठितश्च सविशेष- मादेशमनुतिष्ठेत् । ३ । अमिरूपं च कर्मफलमौपायनिकं च लाभं पितुरुपनाययेत् । ४। तथाप्यतुष्यन्तमन्यस्मिन्पुत्रे दारेषु वा स्निह्यन्तमरण्यायापृच्छेत ।५। बन्धवधभयाद्वा यः सामन्तो न्यायवृत्तिर्धार्मिकः सत्यवागविसंवादकः प्रतिग्रहीता मान- यिता चाभिपन्नानां तमाश्रयेत । ६ । तत्रस्थः कोशदण्डसंपन्नः प्रवीरपुरुषकन्यासंबन्ध- मटवीसंबन्धं कृत्यपक्षोपग्रहं च कुर्यात् । ७ । एकचरः सुवर्णपाकमणिरागहेमरूप्यपण्याकरकर्मान्तानाजीवेत् । ८ । पाषण्ड- संघद्रव्यमश्रोत्रियोपभोग्यं वा देवद्रव्यमाव्यविधवाद्रव्यं वा गूढमनुप्रविश्य सार्थयान- पात्राणि च मदनरसयोगेनातिसंधायापहरेत् ।९। पारग्रामिकं वा योगमातिष्ठेत् ।१०॥ मातुः परिजनोपग्रहेण वा चेष्टेत । ११ । कारुशिल्पिकुशीलवचिकित्सकवाग्जीवन- पाषण्डच्छद्मभिर्वा नष्टरूपस्तद्वयञ्जनसखश्छिद्रेषु प्रविश्य राज्ञः शत्ररसाभ्यां प्रहृत्य ब्रूयात् –'अहमसौ कुमारः, सहभोग्यमिदं राज्यम् , एको नार्हति भोक्तुम् , ये कामयन्ते मां भर्तुं तानहं द्विगुणेन भक्तवेतनेनोपस्थास्यामि' इति । १२ । इत्यपरुद्धवृत्तम् । अपरुद्धं तु मुख्यपुत्रापसर्पाः प्रतिपाद्यानयेयुः, माता वा प्रतिगृहीता । १३ । 1. 18 1 GM om. विनीतो. D -बाध- ( for -बाधक- ). - DOb -कोप- ( for -कोपक-). 2 GM पुण्यकर्मणि. 3 D तु ( for च). 4 Mgrl. अविरुवं. 5 D स्नियन्तं तदनुरोधाद्वा देषेण. - GM आपृच्छेत्. 6 D वधबन्ध.. 7G1 कोदण्डसंपन्नः. - GM वा (for a). 8 D -रस- ( for -हेम-). 9 GM अश्रोत्रियभोग्य, - DGM -विषवां ( for °बाद्न्यं), [Cb]. - Dom. वा (before गूढम्). - D -संधाय तद्रव्यमप. 10 D पारिवाहिक. 12 GM छिदे. - GM मोक्तुं तत्र. - D मां भर्तुः, GM भर्तु, 0 मां भोक्तुं, [em.]. - G M नाहं ( tor तानह). G2 दत्तवेतने. -GM°नोपस्थास्ये. -GM इत्यवरुद्ध- 13 GM अवरुवं. -पुत्रावसाः, Mare -पुत्रमपसर्पाः, - D को. अ.४ ·1.18.14] कौटिलीयेऽर्थशाने २६ त्यक्तं गूढपुरुषाः शस्त्ररसाभ्यां हन्युः । १४ । अत्यक्तं तुल्यशीलामिः स्त्रीमिः पानेन मृगयया वा प्रसअयित्वा रात्रावुपगृह्यानयेयुः । १५ । उपस्थितं च राज्येन मदूर्ध्वमिति सान्त्वयेत् । एकस्थमथ संरुन्ध्यात् पुत्रवांस्तु प्रवासयेत् ॥ १६ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे अपरुद्धवृत्तम् अपरुद्धे च वृत्तिः भष्टादशोऽध्यायः। १९ [ षोडशं प्रकरणम् - राजप्रणिधिः] राजानमुत्थितमनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः । १ । प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यन्ति । २। कर्माणि चास्य भक्षयन्ति । ३ । द्विषद्भिश्वातिसंधीयते । ४। तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत ।५। नालिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत्, छायाप्रमाणेन वा।६। त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरगुला नष्टच्छायो मध्याह्न इति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः । ७ । तैः पश्चिमा व्याख्याताः।८। तत्र पूर्व दिवसस्याष्टभागे रक्षाविधानमायव्ययौ च शृणुयात् । ९ । द्वितीये पौरजानपदानां कार्याणि पश्येत् । १० । तृतीये स्नानभोजनं सेवेत, स्वाध्यायं च कुर्वीत । ११। चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहमध्यक्षांश्च कुर्वीत ।१२। पञ्चमे मन्त्रिपरिषदा पत्र- संप्रेषणेन मन्त्रयेत, चारगुह्यबोधनीयानि च बुध्येत । १३ । षष्ठे स्वैरविहारं मन्त्रं वा सेवेत । १४ । सप्तमे हस्त्यश्वरथायुधीयान् पश्येत् ।१५। अष्टमे सेनापतिसखो विक्रम चिन्तयेत् । १६ । प्रतिष्ठितेऽहनि सन्ध्यामुपासीत । १७ । 14 D त्यक्तं वा. 15 GM प्रसज्य ( D प्रसंज.. presupposes प्रसंजयित्वा). 16 M ममूर्ध्वम् , p ममोर्ध्वम्. - G M पुत्रवान्वा. 1. 19 1 GM उत्तिष्ठमानम् . 6 D अष्टधा विभज्य. 7 GM °ऽच्छायो, 0s च च्छाया ( for नष्टच्छायो ). - G M1.8 om. चत्वारः. - After s. 7, D adda छायापौरुषाभिधानस्य द्वादशाङ्गुल- शोस्तव्यमाणेन वा दिनविभागः । तदेवाह- त्रिपौरुषीति । आदित्योदये षण्णवत्याला पौरुषच्छाया भवति । सा यदि त्रिपौरुषी षट्त्रिंशदङ्गुलावशिष्यते तदा पूर्वो दिवसस्याष्टभागो व्यतीतो भवति । यदा पौरुषी द्वादशाङ्गुला तदा तृतीयोऽष्टभागः । यदा चतुरङ्गुला तदा तृतीयोऽष्टभागः । यदा शङ्कुमूल- प्रविष्टा छाया भवति तदा चतुर्थोऽष्टभागः नष्टच्छायो मध्याह्नः । इति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः । अतिदेशमाह । (Clearly some part of a commentary has crept into the text). 11 Dom. स्वाध्यायं च कुर्वीत. 12 G2 M •प्रग्रहम्. 13 D -पर्षदा. - D om. च.

·विनयाधिकारिकम् [1.19.36 प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषान् पश्येत् । १८ । द्वितीये स्नानभोजनं कुर्वीत, खाध्यायं च । १९ । तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश्चतुर्थपञ्चमौ शयीतः। २० । षष्ठे तूर्य- घोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रमितिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् । २१ । सप्तमे मन्त्रमध्यासीत, गूढपुरुषांश्च प्रेषयेत् । २२ । अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहितस्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात्, चिकित्सकमाहानसिकमौहूर्तिकांश्च पश्येत् । २३। सवत्सां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणी- कृत्योपस्थानं गच्छेत् । २४ । आत्मबलानुकूल्येन वा निशाह गान् प्रविभज्य कार्याणि सेवेत । २५ । उपस्थानगतः कार्यार्थिनामद्वारासङ्गं कारयेत् । २६ । दुर्दशे हि राजा कार्याकार्य- विपर्यासमासन्नैः कार्यते । २७ । तेन प्रकृतिकोपमरिवशं वा गच्छेत् । २८ । तस्माद्देव- ताश्रमपाषण्डश्रोत्रियपशुपुण्यस्थानानां बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत् , कार्यगौरवाद् आत्ययिकवशेन वा । २९ । सर्वमात्ययिक कार्य शृणुयानातिपातयेत् । कृच्छ्रसाध्यमतिक्रान्तमसाध्यं वाऽपि जायते ॥३०॥ अग्न्यगारगतः कार्य पश्येद्वैद्यतपस्विनाम् । पुरोहिताचार्यसखः प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ॥३१॥ तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैः सह कारयेत् । मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ ३२॥ राज्ञो हि व्रतमुत्थानं यज्ञः कार्यानुशासनम् । दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ॥ ३३ ॥ प्रजासुखे सुखं राज्ञः प्रजानां च हिते हितम् । नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥ ३४ ॥ तस्मान्नित्योत्थितो राजा कुर्यादर्थानुशासनम् । अर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विपर्ययः ॥ ३५ ॥ अनुत्थाने ध्रुवो नाशः प्राप्तस्यानागतस्य च । प्राप्यते फलमुत्थानाल्लभते चार्थसंपदम् ॥ ३६॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे राजप्रणिधिः एकोनविंशोऽध्यायः ॥ 19 D सेवेत ( for कुर्वीत). - D च कुर्वीत. 21 D षष्ठे रात्रिभागे. 23 GM -पुरोहितसखः स्वस्य'.24 Dom. च. 25 G1 M प्रतिविभज्य. - D om. कार्याणि. 31 61 वा विजायते, 4g वाभिजायते, M वानिजायते. 33 GM च (for तु). - G M दीक्षितस्या'. - After 6.88, Dadda तथा चोक्तम् - न तपोभितैयज्ञैः पुण्यमाप्नोति पार्थिवः । संरक्षितप्रजाधर्माच्छष्ठमंशं यथाप्नुवन् । ( evidently inserted from some commentary). 34 D हि प्रियं ( for तु प्रियं).

·1.20.1] कौटिलीयेऽर्थशाने २८ २० [सप्तदशं प्रकरणम् निशान्तप्राणधिः] वास्तुकप्रशस्ते देशे सप्राकारपरिखाद्वारमनेककक्ष्यापरिगतमन्तःपुरं कारयेत् । १। कोशगृहविधानेन मध्ये वासगृहम् , गूढमित्तिसंचारं मोहनगृहं तन्मध्ये वा वासगृहम् , भूमिगृहं वासन्नचैत्यकाष्ठदेवतापिधानद्वारमनेकसुरुङ्गासंचारं तस्योपरि प्रासादं गूढभित्तिसोपानं सुषिरस्तम्भप्रवेशापसारं वा वासगृहं यन्त्रबद्धतलावपातं कारयेत्, आपत्प्रतीकारार्थमापदि वा । २ । अतोऽन्यथा वा विकल्पयेत्, सहाध्यायिभयात् । ३ । मानुषेणाग्निना त्रिरपसव्यं परिगतमन्तःपुरमग्निरन्यो न दहति, न चात्रान्योऽ. मिज़लति, वैद्युतेन भस्मना मृत्संयुक्तेन करकवारिणावलिप्तं च । ४ । जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकाभिरक्षीवे जातस्याश्वत्थस्य प्रतानेन गुप्तं सर्पा विषाणि वा न प्रभवन्ति । ५। मयूरनकुलपृषतोत्सर्गः सर्पान् भक्षयति । ६ । शुकः सारिका भृङ्गराजो वा सर्पविषशङ्कायां क्रोशति । ७ । क्रौञ्चो विषाभ्याशे माधति, ग्लायति जीवंजीवकः, म्रियते मत्तकोकिलः, चकोरस्याक्षिणी विरज्येते । ८ । इत्येवमग्निविषसर्पेभ्यः प्रतिकुर्वीत । ९ । पृष्ठतः कक्ष्याविभागे स्त्रीनिवेशो गर्भव्याधिसंस्था वृक्षोदकस्थानं च । १० । बहिः कन्याकुमारपुरम् । ११ । पुरस्तादलङ्कारभूमिमन्त्रभूमिरुपस्थानं कुमाराध्यक्षस्थानं च । १२ । कक्ष्यान्तरेष्वन्तर्वशिकसैन्यं तिष्ठेत् । १३ ॥ अन्तर्गृहगतः स्थविरस्त्रीपरिशुद्धां देवीं पश्येत् । १४ । देवीगृहे लीनो हि भ्राता भद्रसेनं जघान, मातुः शय्यान्तर्गतश्च पुत्रः कारूषम् । १५ । लाजान्मधुनेति विषेण पर्यस्य देवी काशिराजम् , विषदिग्धेन नूपुरेण वैरन्त्यम् , मेखलामणिना 1.20 1 D -कक्षा-. 2 GM -विधानेन वासगृह. - D मोहनगृहं तन्मध्ये वासगृहं कारयेत्. - D भूमिगृहमासन्न. - D om. -काष्ठ-. - GM -काष्ठचैत्यः, [0]. - G M देवताविधान- - G M om. तस्योपरि. -GM प्रासादं वा. - D om. वा (after आपदि ). - D G M add कारयेत् at the end, [em. omission]. 4 Dom. करकवारिणा. -G कनक 5 GM अक्षीपे.-GM प्रतानेन वा. -GM न प्रसहन्ते. 6 GM मार्जारमयूर.. - D -पृषतनकुलो'. - G1 M °सर्गसन् . 7 D शुक- सारिके, GM शुकशारिका, ob शुकः शारिका, [em.]. - D क्रोशन्ति. 10 D कक्षा-. -GM -व्याधिवैद्यप्रख्यातसंस्था. 13 D कक्षा 14 GM पश्येत्, न कांचिदभिगच्छेत्. 15 D भूयते हि देवीगृहे. - D निलीनो (for लीनो हि ). - After शय्यान्तर्गतश्च, D roads जननीप्रोत्साहितः कनिष्ठपुत्रदत्तयौवराज्यं कारूषविषयाधिपं वज्राख्यं पुत्रो दुर्जयो जघानेत्युत्तरत्रानुवर्तते ( for पुत्रः कारूषम् ) (aclear once of a commentary creeping into the text)-GM कारूशम् .

·२९ विनयाधिकारिकम् [1.21.5 सौवीरम् , जालूथमादर्शन, वेण्यां गूढं शखं कृत्वा देवी विदूरथं जघान । १६ । तस्मादेतान्यास्पदानि परिहरेत् । १७ ॥ मुण्डजटिलकुहकप्रतिसंसर्ग बाह्याभिश्च दासीभिः प्रतिषेधयेत् । १८ । न चैनाः कुल्याः पश्येयुः, अन्यत्र गर्भव्याधिसंस्थाभ्यः । १९ । रूपाजीवाः स्नानप्रघर्षशुद्धशरीराः परिवर्तितवनालङ्काराः पश्येयुः । २० । अशीतिकाः पुरुषाः पञ्चाशत्काः त्रियो वा माता- पितृव्यअनाः स्थविरवर्षधराभ्यागारिकाश्चावरोधानां शौचाशौचं विद्युः, स्थापयेयुन्न खामिहिते । २१। खभूभौ च वसेत्सर्वः परभूमौ न संचरेत् । न च बाह्येन संसर्ग कश्चिदाभ्यन्तरो ब्रजेत् ॥२२॥ सर्व चावेक्षितं द्रव्यं निबद्धागमनिर्गमम् । निर्गच्छेदभिगच्छेद्वा मुद्रासंक्रान्तभूमिकम् ॥ २३ ॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे निशान्तप्रणिधिः विंशोऽध्यायः ॥ २१ [ अष्टादशं प्रकरणम् - आत्मरक्षितकम् ] शयनादुत्थितः स्त्रीगणैर्धन्विमिः परिगृह्येत, द्वितीयस्यां कक्ष्यायां कञ्चुकोष्णी. षिमिवर्षधराभ्यागारिकैः, तृतीयस्यां कुब्जवामनकिरातैः, चतुर्थ्यो मन्त्रिभिः संबन्धि- भिर्दीवारिकैश्च प्रासपाणिभिः।१। पितृपैतामह सबन्धानुबद्ध शिक्षितमनुरक्त कृतकमोण च जनमासन्न कुर्वीत नान्यतोदेशीयमकृतार्थमानं स्वदेशीयं वाप्यपकृत्योपगृहीतम् ।२। अन्तर्वशिक- सैन्यं राजानमन्तःपुरं च रक्षेत् । ३ । गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वमास्वादबाहुल्येन कर्म कारयेत् । ४ । तद्राजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वमग्नये वयोभ्यश्च बलिं कृत्वा । ५। 16 D मधुना ( for "नेति). - D विपर्यस्य. - Gg काशीराज. - D जालूषम् . - G1 वेण्यागूढं. -GM विड्रयं. 19 D चैताः. - M1-8 -संस्थाम्याम् (sop). 20 D प्रघर्षशरीरा:. - D प्रवर्तित.. 21 GM आशीतिकाः, - D वा स्त्रियो. -GM -वर्षवरा . 23 D वस्तु ( for द्रव्यं ). - G1 M दधिगच्छेदा. 1.21 1 M1.8 उत्थितं.- D कक्षायां. -GM वर्षवरा. -GM वर्षवरा. - D°भ्यागारिकैश्च. - Dom. च (attar दौबारिकैः). 2 DGM पैतामहमहासंबन्धा ( °महं म, ४ महं मा), [ Mavl. ]. - G Mom. च. - D वापकृत्यो'. 5 D कृत्वा प्रतिमुञ्जीत.

·1.21.6] कौटिलीयेऽर्थशाखे , कल्पकप्रसाधका: अग्नेोलाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य, वयसां विपत्तिश्च । ६ । अन्नस्य ऊष्मा मयूरप्रीवाभः शैत्यम् आशु क्लिष्टस्येव वैवर्ण्य सोदकत्वमक्लिन्नत्वं च, व्यञ्जनानाम् आशु शुष्कत्वं च काथध्यामफेनपटलविच्छिन्नभावो गन्धस्पर्शरसवधश्च, द्रवेषु हीनातिरिक्तच्छायादर्शनम् फेनपटलसीमन्तोर्वराजीदर्शनं च, रसस्य मध्ये नीला राजी, पयसस्ताम्रा, मद्यतोययोः काली, दध्नः श्यामा, मधुनः श्वेता, द्रव्याणा- मार्द्राणाम् आशु प्रम्लानत्वमुत्पक्कभावः काथनीलश्यावता च, शुष्काणाम् आशु शातनं वैवयं च, कठिनानां मृदुत्वं मृदूनां च कठिनत्वम् , तदभ्याशे क्षुद्रसत्त्ववधश्च, आस्त- रणप्रावरणानां ध्याममण्डलता तन्तुरोमपक्ष्मशातनं च, लोहमणिमयानां पङ्कमलोप- देहता स्नेहरागगौरवप्रभाववर्णस्पर्शवधश्च - इति विषयुक्तस्य लिङ्गानि । ७ । विषप्रदस्य तु शुष्कश्याववक्त्रता वाक्सङ्गः स्वेदो विजृम्भणं चातिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणम् आवेगः कर्मणि स्वभूमौ चानवस्थानम् इति । ८ । तस्मादस्य जागुलीविदो भिषजश्वासन्नाः स्युः । ९। भिषग्भैषज्यागारा- दावादविशुद्धमौषधं गृहीत्वा पाचकपेषकाभ्यामात्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत् ॥१०॥ पानं पानीयं चौषधेन व्याख्यातम् । ११ । स्नानशुद्धवस्त्रहस्ताः समुद्रमुपकरणमन्तर्वशिकहस्तादादाय परिचरेयुः । १२ । स्नापकसंवाहकास्तरकरजकमालाकारकर्म दास्यः प्रसिद्धशौचाः कुर्युः, ताभिरधिष्ठिता वा शिल्पिनः । १३ । आत्मचक्षुषि निवेश्य वनमाल्यं दद्युः, स्नानानु- लेपनप्रघर्षचूर्णवासस्नानीयानि च स्ववक्षोबाहुषु च । १४ । एतेन परस्मादागतकं व्याख्यातम् । १५॥ कुशीलवाः शस्त्राग्निरसक्रीडावर्ज नर्मयेयुः । १६ । आतोद्यानि चैषामन्तस्तिष्ठेयुः, अश्वरथद्विपालङ्काराश्च । १७ । आप्तपुरुषाधिष्ठितं यानवाहनमारोहेत् , नावं चाप्तनाविकाधिष्ठिताम् । १८ । अन्यनौप्रतिबद्धां वातवेगवशां च नोपेयात् । १९ । उदकान्ते सैन्यमासीत । २० । 6 Gaom. ज्वाला-, M1.8 om. -धूम.. 7 GM क्लिष्टस्यैव. D अस्विन्त्रत्वं (for अक्लि ). • D om. च ( after शुष्कत्वं ). •G M काथश्याम.. - D -फेनविच्छिन्न- -GM द्रव्येषु (for द्रवेषु). - D पयसश्च ताम्रा. -GM श्यामा च. - D म्लानत्वम्, G2M प्रम्लातत्वम् , [ Cb ]. - D -नीलश्यामता. - GM कठिनत्वं च ( for च कठि ). - D क्षुद्रजन्तु-. श्याममण्डलता. - G1 पाकलोप', G2 पङ्कलोप'. - GM -युक्तलिङ्गानि. 8 D -श्याम.. - p बाह्यविप्रेक्षणम्. - GM आवेशः. 9 GM जागली. 10 M -पोषकाभ्याम् (no P ). शुद्धशरीरहस्ताः. 13 D स्तरकप्रसाधकोदकपरिचारकरजक-.-GM sm. प्रसिद्धशौचाः. 14 D स्ववक्षसि. 16 GM आगतकं च. 16 GM -रसवर्ज. 17 M1.3 आतोयेषु. - D -द्विपरथा'. 18 GM मौलपुरुषा. - G ·विनयाधिकारिकम् [1.21.29 मत्स्यग्राहविशुद्धमुदकमवगाहेत । २१ । व्यालयाहविशुद्धमुद्यानं गच्छेत् । २२ । लुब्धकश्वगणिमिरपास्तस्तेनव्यालपराबाधभयं चललक्ष्यपरिचयार्थ मृगारण्य गच्छेत् । २३॥ आप्तशस्त्रप्राहाधिष्ठितः सिद्धतापसं पश्येत् , मन्त्रिपरिषदा सह सामन्त- दूतम् । २४ । संनद्धोऽश्वं हस्तिनं रथं वारूढः संनद्धमनीकं पश्येत् । २५ । निर्याणेऽमियाने च राजमार्गमुभयतः कृतारक्षं शस्तिभिर्दण्डिमिश्चापातशत्र- हस्तप्रव्रजितव्यङ्गं गच्छेत् । २६ । न पुरुषसंबाधमवगाहेत ।२७। यात्रासमाजोत्सव- प्रहवणानि च दशवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत् । २८ । यथा च योगपुरुषैरन्यान् राजाधितिष्ठति । तथायमन्याबाधेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ २९॥ इति विनयाधिकारिके प्रथमेऽधिकरणे भास्मरक्षितकम् एकविंशोऽध्यायः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य विनयाधिकारिकम् प्रथममधिकरणं समासम् ॥ 21 GM om. उदकम् . 22 GM -परिशुद्धम्. 23 GM लुब्धकैः श्व. - GM चललक्ष-. - D -परिचर्यार्थ. 24 GM om. सह. - D दूतं पश्येत्. 25 GM गच्छेत् ( for 'पश्येत् ). 26 D निर्याणाभियाने. - G M om. शस्त्रिमिर्. -GM om. च ( after दण्डिभिः.). 28 GM -प्रवहणनि. 29 GM अन्यबाधेभ्यो.

·2.1.1] कौटिलीये शाखे ३२ अध्यक्षप्रचारः-द्वितीयमधिकरणम्। [एकोनविंशं प्रकरणम् - जनपदनिवेशः] भूतपूर्वमभूतपूर्व वा जनपदं परदेशापवाहनेन स्वदेशाभिष्यन्दवमनेन वा निवे- शयेत् । १॥ शूद्रकर्षकप्रायं कुलशतावरं पञ्चकुलशतपरं प्रामं क्रोशद्विकोशसीमानमन्योन्यारक्षं निवेशयेत् ।२। नदीशैलवनभृष्टिदरीसेतुबन्धशमीशाल्मलीक्षीरवृक्षानन्तेषु सीम्नां स्थापयेत् । ३॥ अष्टशतप्राम्या मध्ये स्थानीय, चतुःशतग्राम्या द्रोणमुखं, द्विशतग्राम्याः कार्वटिकं, दशग्रामीसंग्रहेण संग्रहणं स्थापयेत् । ४ । अन्तेष्वन्तपालदुर्गाणि जनपदद्वाराण्यन्तपालाधिष्ठितानि स्थापयेत् । ५। तेषा- मन्तराणि वागुरिकशबरपुलिन्दचण्डालारण्यचरा रक्षेयुः । ६ । ऋत्विगाचार्यपुरोहितश्रोत्रियेभ्यो ब्रह्मदेयान्यदण्डकराण्यभिरूपदायादकानि प्रय- च्छेत् , अध्यक्षसंख्यायकादिभ्यो गोपस्थानिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकजङ्घाकारि- केभ्यश्च विक्रयाधानवर्जानि । ७ । करदेभ्यः कृतक्षेत्राण्यैकपुरुषिकाणि प्रयच्छेत् । ८ । अकृतानि कर्तृभ्यो नादे- यानि ।९। अकृषतामाच्छिद्यान्येभ्यः प्रयच्छेत् । १० । प्रामभृतकवैदेहका वा कृषेयुः ॥११॥ अकृषन्तो वावहीनं दधुः । १२ । धान्यपशुहिरण्यैश्चैताननुगृहीयात् । १३ । तान्यनु सुखेन दद्युः । १४ । अनुग्रह- परिहारौ चैतेभ्यः कोशवृद्धिकरौ दद्यात्, कोशोपघातको वर्जयेत् । १५ । अल्पकोशो राजा पौरजानपदानेव असते । १६ । निवेशसमकालं यथागतकं वा परिहारं दद्यात् । १७ । निवृत्तपरिहारान पितेवानुगृहीयात् । १८ । 2.1 1 D begins with बनपदनिवेश इति सूत्रम् ( words from some commentary ). 2GM. पञ्चशतकुल- 3 GM •वनगृष्टि-- GM - शाल्मलीशमी-. 4 GM द्विशतमाम्या (for °भ्याः). - GM खाटिक. - Dom. संग्रहणं. 7 D अनिरूप-. -GM -दायकानि. -GM -जङ्घारिक - GM वर्जम् . 8 D एकपौरुषिकाणि. 9 D अकृतानि च. - D नानि, GM नादेयात्, 12 GM अकृषन्तोऽपहीनं. 18 GM चैनान्. 16GM चैभ्यः -GM 'पातिको. ICnn].

·अध्यक्षप्रचार: [8.1.38 आकरकर्मान्तद्रव्यहस्तिवनव्रजवणिक्पथप्रचारान् वारिस्थलपथपण्यपत्तनानि च निवेशयेत् । १९॥ सहोदकमाहार्योदकं वा सेतुं बन्धयेत् । २० । अन्येषां वा बघ्नतां भूमिमार्ग- वृक्षोपकरणानुग्रहं कुर्यात् , पुण्यस्थानारामाणां च ।२१। संभूयसेतुबन्धादपक्रामतः कर्म- करबलीवर्दाः कर्म कुर्युः । २२ । व्ययकर्मणि च भागी स्यात् , न चांशं लभेत । २३ । मत्स्यप्लवहरितपण्यानां सेतुषु राजा स्वाम्यं गच्छेत् । २४ । दासाहितकबन्धूनशृण्वतो राजा विनयं प्राहयेत् । २५ । बालवृद्धव्यसन्यनाथांश्च राजा बिभृयात्, नियमप्रजातां प्रजातायाश्च पुत्रान ।२६॥ बालद्रव्यं ग्रामवृद्धा वर्धयेयुरा व्यवहारप्रापणात् , देवद्रव्यं च । २७ । अपत्यदारं मातापितरौ भ्रातृनप्राप्तव्यवहारान् भगिनी: कन्या विधवाश्चाविभ्रतः शक्तिमतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र पतितेभ्यः, अन्यत्र मातुः । २८ । पुत्रदारमप्रतिविधाय प्रव्रजतः पूर्वः साहसदण्डः, त्रियं च प्रव्राजयतः । २९ । लुप्तव्यायामः प्रव्रजेदापृच्छथ धर्मस्थान् । ३० । अन्यथा नियम्येत । ३१ । वानप्रस्थादन्यः प्रव्रजितभावः, सजातादन्यः संघः, सामुत्थायिकादन्यः समयानु- बन्धो वा नास्य जनपदमुपनिविशेत । ३२ । न च तत्रारामा विहारार्था वा शालाः स्युः । ३३ । नटनर्तकगायनवादकवाग्जी- वनकुशीलवा वा न कर्मविघ्नं कुर्युः । ३४। निराश्रयत्वाद् प्रामाणां क्षेत्रामिरतत्वाच पुरुषाणां कोशविष्टिद्रव्यधान्यरसवृद्धिर्भवति । ३५ । परचक्राटवीप्रस्तं व्याधिदुर्भिक्षपीडितम् । देशं परिहरेद्राजा व्ययक्रीडाश्च वारयेत् ॥ ३६॥ दण्डविष्टिकराबाधै रक्षेदुपहतां कृषिम् । स्तेनव्यालविषप्राहैव्याधिभिश्च पशुव्रजान् ॥ ३७॥ वल्लभैः कार्मिकैः स्तेनैरन्तपालैश्च पीडितम् । शोधयेत्पशुसंघेश्च क्षीयमाणं वणिक्पथम् ॥ ३८ ॥ 25 GM -बन्धूननशृण्वतो (Mg °न्धूननु), Ob -बन्धूनननुशृण्वतो. 26 G M वृद्धव्याधि- तव्यसन्य. - Dom. राजा.- OM प्रजातायांश्च. 27 G1 M1.8 वर्जयेयुर्. 30 G1 लुसज्यवायः, M लुप्तन्यपायः ( Mg °पाश्रयः ). - 01 M1.8 धर्मस्वान्. 32 D सजाद्, Os सुजाताद्. -1 सामुत्थायकाद्. - D अभिनिवेशेत, GM उपनिवेशेत, [em.]. 330 न चारामविहा'.-GM om. 34 GM नर्तन-- 35 D क्षेत्राभिरामत्वाच, - GM भवतीति. 36 D वर्जयेत् ( for वार) कौ.अ.५ वा.

·2. 1.39] कौटिलीयेऽथशा एवं द्रव्यद्विपवनं सेतुबन्धमथाकरान् । रक्षेत्पूर्वकृतान् राजा नवांश्वाभिप्रवर्तयेत् ॥ ३९ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे जनपदनिवेशः प्रथमोऽध्यायः । आदितो द्वाविंशः। २ [विशं प्रकरणम् - भूमिच्छिद्रापिधानम् ] अकृष्यायां भूमौ पशुभ्यो विवीतानि प्रयच्छेत् । १ । प्रदिष्टाभयस्थावरजङ्गमानि च ब्रह्मसोमारण्यानि तपस्विभ्यो गोरुतपराणि प्रयच्छेत् । २। तावन्मात्रमेकद्वारं खातगुप्तं स्वादुफलगुल्मगुच्छमकण्टकिद्रुममुत्तानतोयाशयं दान्तमृगचतुष्पदं भग्मनखदंष्ट्रव्यालं मार्गयुकहस्तिहस्तिनीकलभं मृगवनं विहारार्थ राज्ञः कारयेत् । ३ । सर्वातिथिमृगं प्रत्यन्ते चान्यन्मृगवनं भूमिवशेन वा निवेशयेत् । ४ । कुप्यप्रदिष्टानां च द्रव्याणामेकैकशो वनानि निवेशयेत् , द्रव्यवनकर्मान्तानटवीश्च द्रव्यवनापाश्रयाः।५। प्रत्यन्ते हस्तिवनमटव्यारक्षं निवेशयेत् । ६ । नागवनाध्यक्षः पार्वतं नादेयं सार- समानूपं च नागवनं विदितपर्यन्तप्रवेशनिष्कासं नागवनपालैः पालयेत् । ७ । हस्तिघा- तिनं हन्युः । ८। दन्तयुगं स्वयंमृतस्याहरतः सपादचतुष्पणो लाभः।९। नागवनपाला हस्तिपकपादपाशिकसैमिकवनचरकपारिकर्मिकसखा हस्तिमूत्रपुरी- षच्छन्नगन्धा भल्लातकीशाखाप्रच्छन्नाः पञ्चभिः सप्तभिर्वा हस्तिबन्धकीभिः सह चरन्तः शय्यास्थानपद्यालेण्डकूलघातोद्देशेन हस्तिकुलपर्यग्रं विद्युः । १० । यूथचरमेक- चरं नि!थं यूथपति हस्तिनं व्यालं मत्तं पोतं बन्धमुक्तं च निबन्धेन विद्युः । ११ । अनीकस्थप्रमाणैः प्रशस्तव्यञ्जनाचारान् हस्तिनो गृहीयुः । १२ । हस्तिप्रधानो विजयो राज्ञः । १३ । परानीकव्यूहदुर्गस्कन्धावारप्रमर्दना प्रतिप्रमाणशरीराः प्राणहर- कर्माणो हस्तिनः । १४॥ 39 G1 M1.द्रव्यं द्विप-. 2.2 2 GM -जङ्गमानि च ब्राह्मणेभ्यो ब्रह्मसोमारण्यानि तपोवनानि च. - G1 M गोत्रतः, G2 गोत्रक- ( tor गोरुत-). 3D -फललतागुल्म.. - M1.8 om. -गुल्म.. - G-ज्यालमार्गा'.-GM मार्गायुक-. - G1 कलममृग.. 6 D द्रव्याणां तरूणाम् . -GM वा वनं निवेश. 60 रक्य. 7GM -निष्कसनं. 9 GM स्वयं मृगस्या'. 10 D -छनात्मगन्धा, D-शाखापत्रम. -GM प्रतिच्छनाः (GA नान् ). - M हस्तिवलकीभिः. - GM -लण्ड- - हस्तिवलकीभिः. - GM -लण्ड.. - D नदीकूल.. - GM1.8 कूलपातो', Mg -कूलयातो ( oorr. to 'पोतो). 11 D G1 M2 बद्धमुक्तं, M1.8 बदं मुक्त. 18 GM -प्रधानो हि. -GM राज्ञाम् . 14 D -कर्मणो. - GM हस्तिन इति.

·अध्यक्षप्रचार: [2.8.1 कालिजागरजाः श्रेष्ठाः प्राच्याश्चेदिकरूषजाः । दाशार्णाश्चापरान्ताश्च द्विपानां मध्यमा मताः ॥१५॥ सौराष्ट्रकाः पाञ्चनदास्तेषां प्रत्यवराः स्मृताः । सर्वेषां कर्मणा वीर्य जवस्तेजश्च वर्धते ॥ १६ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे भूमिछिद्रापिधानम् द्वितीयोऽध्यायः । भादिवबयोविंशः। ३ [एकविंशं प्रकरणम् - दुर्गविधानम् ] चतुर्दिशं जनपदान्ते सांपरायिकं दैवकृतं दुर्ग कारयेत्, अन्तीपं स्थलं वा निम्नावरुद्धमौदकम् , प्रास्तरं गुहां वा पार्वतम् , निरुदकस्तम्बमिरिणं वा धान्वनम्, 15 G1 M1.8 कलिङ्गाराजाः, Mg m p कलिङ्गाङ्गगजाः. - GM प्राच्याश्चेति. - G M करू- शजाः. - DG M दशार्णा', [b]. - D गजानां ( for द्विपा ). 16 GM सौराष्ट्रिकाः, -GM पाञ्चजनास् - Between 16 aband 16 od, D inserts इति । उत्कलानां च देशस्य दक्षिणस्यार्णवस्य च । सह्यस्य च कलिङ्गस्य मध्ये कालिङ्गक वनम् ।। तथा । वैदेशं नर्मदा चैव ब्रह्मवर्धनमित्यपि । मध्ये च पारियात्राणां वनं स्यादागरेयकम् ॥ इति वनद्वयजाः श्रेष्ठाः। लोहित्यस्य प्रयागस्य गङ्गाहिमवतोरपि । मध्ये प्राच्यं वनं तत्र संभवन्ति दिशां गजाः॥ मेकला त्रिपुरी चैव दशाणों देश इत्यपि । उन्मत्तगामित्येषां मध्ये चेदिकरूषकम् ।। तथा । देशस्य च दशार्णानां ख्यातस्य च महागिरेः । विन्ध्यादेर्वेत्रवत्याश्च मध्ये दाशार्णकं वनम् ।। तथा । अवन्तीनां च देशस्य नर्मदायास्तथैव च । द्वारकार्बुदयोश्चैव मध्ये सौराष्ट्रकं वनम् ॥ कुरुक्षेत्रस्य देशस्य कालिकाकाननस्य च । सिन्धोहिमवतश्चैव मध्ये पाश्चनदं वनम् ।। ( The addition is derived from Cnn ). Colophon GM-fogsfasiet. 2.3 10. देवकृतं. - G प्रस्तरं, - D गुहा.

·१.8.1] कौटिलीयेऽर्थशाखे खञ्जनोदकं स्तम्बगहनं वा वनदुर्गम् । १ । तेषां नदीपर्वतदुर्ग जनपदारक्षस्थानम्, धान्वनवनदुर्गमटवीस्थानम् आपद्यपसारो वा । २। जनपदमध्ये समुदयस्थानं स्थानीयं निवेशयेत् , वास्तुकप्रशस्ते देशे नदीसङ्गमे हृदस्याविशोषस्याङ्के सरसस्तटाकस्य वा, वृत्तं दीर्घ चतुरनं वा वास्तुवशेन वा प्रदक्षिणो- दकं पण्यपुटभेदनमंसपथवारिपथाभ्यामुपेतम् । ३ । तस्य परिखास्तिस्रो दण्डान्तराः कारयेत् चतुर्दश द्वादश दशेति दण्डान् विस्तीर्णाः, विस्तारादवगाढाः पादोनमर्ध वा, त्रिभागमूलाः, मूले चतुरश्रपाषाणोपहिताः पाषाणेष्टकाबद्धपार्था वा, तोयान्तिकीरागन्तुतोयपूर्णा वा सपरिवाहाः पद्मप्राह- वतीश्च । ४। चतुर्दण्डापकृष्टं परिखायाः षड्दण्डोच्छ्रितमवरुद्धं तद्विगुणविष्कम्भं खाता कारयेद् ऊर्ध्वचयं मञ्चपृष्ठं कुम्भकुक्षिकं वा हस्तिभिर्गोभिश्च क्षुण्णं कण्टकिगुल्म. विषवल्लीप्रतानवन्तम् । ५। पांसुशेषेण वास्तुच्छिद्रं राजभवनं वा पूरयेत् । ६ । वास्योपरि प्राकारं विष्कम्भद्विगुणोत्सेधमैष्टकं द्वादशहस्तादूर्ध्वम् ओजं युग्मं वा आ चतुर्विशतिहस्तादिति कारयेत् , रथचर्यासंचारं तालमूलं मुरजकैः कपिशीर्षकैश्चा- चिताग्रम् । ७। पृथुशिलासंहतं वा शैलं कारयेत्, न त्वेव काष्ठमयम् । ८ । अग्निरवहितो हि तस्मिन्वसति । ९। विष्कम्भचतुरश्रमट्टालकमुत्सेधसमावक्षेपसोपान कारयेत् त्रिंशद्दण्डान्तरं च ।१०। द्वयोरट्टालकयोर्मध्ये सहर्म्यद्वितलामध्यर्धायामां प्रतोलीं कारयेत् । ११ । अट्टालकप्रतोली- मध्ये विधानुष्काधिष्ठानं सापिधानच्छिद्रफलकसंहतमिन्द्रकोशं कारयेत् । १२ । अन्तरेषु द्विहस्तविष्कम्भं पार्धे चतुर्गुणायामं देवपथं कारयेत् । १३ । दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा चर्याः कारयेत्, अग्राह्ये देशे प्रधावनिकां निष्किरद्वार च। १४॥ - GM खजनोदकं. -2 D धान्वनं वनदुर्गम्, - D आपद्यसारो. - D वेति. 3 D समुदाय -GM हृदस्य वावि. -D तडागस्य. - G M वास्तुकवशेन. -GM °वशेन प्रदक्षिणो. - GM अंसवारि.. 4 D दण्डान्तरा द्विदण्डान्तरा वा. - D विस्तराद्. - G1 M अवगाथाः, - D अर्ध भूमिवशेन वा. - D मूलचतुरस्रा वा पाषाणों', GM मूले चतुरश्राः पाषाणों' (M°श्रा वा पा), [om ]. - Mg om. च (at the end ). 5 D वकृष्टं. - D द्विगुण- ( for तद्धि ). - D मञ्चकपृष्ठं. 60M पांसुविशेषेण. - GM om. राजभवनं. 7 GM तालमूलमुरजकैः. सहितं. - D rends कारयेत् after काष्ठमयम् ( instead of after शैलं). 11 G1 M1 -द्वितला व्यर्धा , G -द्वितलाम( . 12 DG सपिधान: - GM °मितीन्द्रकोशं. 18 GM-याममनुप्राकार- मष्टहस्तायतं देव.. 1401 चायः. -GM प्रधावितिका. - a निष्कुर- M निष्कुरु- ( Mg कर-), ob निष्कुह.

·अध्यक्षप्रचार [2.3.38 बहिर्जानुभञ्जनीशूलप्रकरकूपकूटावपातकण्टकप्रतिसराहिपृष्ठतालपत्रशृङ्गाटकश्व- दंष्ट्रार्गलोपस्कन्दनपादुकाम्बरीषोदपानकैः प्रतिच्छन्नं छन्नपथं कारयेत् । १५ । प्राकारमुभयतो मेण्ढकमध्यपदण्डं कृत्वा प्रतोलीपट्तुलान्तरं द्वारं निवेशयेत् पञ्चदण्डादेकोत्तरमाष्टदण्डादिति चतुरनं षड्भागमायामादधिकमष्टभागं वा। १६ । पञ्चदशहस्तादेकोत्तरमाष्टादशहस्तादिति तलोत्सेधः । १७ । स्तम्भस्य परिक्षेपः षडा- यामो, द्विगुणो निखातः, चूलिकायाश्चतुर्भागः । १८ । आदितलस्य पञ्चभागाः शाला वापी सीमागृहं च । १९ । दशभागिको द्वौ प्रति- मञ्चौ, अन्तराऽणिहयं च । २० । समुच्छ्रयादर्धतले स्थूणाबन्धश्च । २१ । अर्ध- वास्तुकमुत्तमागारं, त्रिभागान्तरं वा, इष्टकावबद्धपार्श्व, वामतः प्रदक्षिणसोपानं गूढ- मित्तिसोपानमितरतः । २२ । द्विहस्तं तोरणशिरः । २३ । त्रिपञ्चभागिको द्वौ कपाट- योगौ । २४ । द्वौ परिघौ । २५ । अरनिरिन्द्रकीलः । २६ । पञ्चहस्तमाणिद्वारम् । २७ । चत्वारो हस्तिपरिघाः । २८ । निवेशार्ध हस्तिनखम् । २९ । मुखसमः संक्रमः संहार्यो भूमिमयो वा निरुदके । ३० । प्राकारसमं मुखमवस्थाप्य त्रिभागगोधामुखं गोपुरं कारयेत् । ३१ । प्राकारमध्ये वापी कृत्वा पुष्करिणीद्वारं चतुःशालमध्यर्धान्तरं साणिकं कुमारी- पुरम्, मुण्डहर्म्यद्वितलं मुण्डकद्वारम् , भूमिद्रव्यवशेन वा निवेशयेत् । ३२ । त्रिभागाधिकायामा भाण्डवाहिनीः कुल्याः कारयेत् । ३३ । 15 G -भगिनीं त्रिशूल-, M -भगिनीन्तृसीशूल- GM om. •कूप - D स्कन्नपादुका. - D रीषकोदपानकैः. - G M om. प्रतिच्छन्नं. 16 G1 मण्डलकम्, GM मण्डकम् , Cb मण्डपकम् , 05 मेण्डकम्. - G M°त्तरवृध्द्याष्टदण्डा. - G1 षड्भागयामाद. 17 GM "मष्टादश-. - 0b तुलोत्सेधः. 18 D G1 -क्षेपाः. - D°यामा. - D चतुर्थो भागो वेति. 20 cb Os दशभागिको समत्तवारणौ द्वौ. - After प्रतिमञ्चौ, Dadds तद्यथा । एवं भागास्तले कार्याः प्रत्यंशं पञ्च कोष्ठकाः। यथायोग विभागोऽत्र शालासीमागृहादिषु ॥ कोष्ठकस्य त्रिभिस्थ्यशैः कोष्ठको जायतेऽत्र तु । त्रिभिः षडशः कोष्ठाधं पादोऽपि द्वादशांशकैः ॥ युक्ता कोष्ठत्रयव्यशैरुभयोः पार्श्वयोरपि । पञ्चकोष्ठा भवेद्वापी मध्ये च कोष्ठकत्रयम् ।। (the addition is derived from Onn). - D *PITALU, GM Satafo, [em. ). 21 G M -तलं स्थूणावबन्धश्च. 22 G M आई-. - D त्रिभागोत्तरं. GM इष्टकावबन्ध.. 24 GM कवाटर, 250 M द्वौ दो. -D परिघाविति. 26 D-कीलक इति. 27 GM भणि-. 28 D परिषा इति. 29 m p निवेशार्थ-. -GM हस्तिनखः, 30 GM संक्रमोऽ. संहार्यों वा. 32 GM कृत्वा वापी. - 01 पुष्करणी द्वारं. - D अध्यविवृतान्तरं साणिक, GM अध्यर्धान्तराणीक [0]. - Gnom. निवेशयेत्. GM -प्रकार.. - ·2.8.84] कौटिलीयेऽर्थशाने वासु पाषाणकुदालाः कुठारीकाण्डकल्पनाः। मुषुण्डीमुद्रा दण्डाश्चक्रयन्त्रशतनयः ॥ ३४ ॥ कार्याः कार्मारिकाः शूला वेधनाप्राश्च वेणवः । उष्ट्रप्रीव्योऽमिसंयोगाः कुप्यकल्पे च यो विधिः ॥ ३५॥ हत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे दुर्गविधानं तृतीयोऽध्यायः । मादितबतुर्विशः [द्वाविंशं प्रकरणम् - दुर्गनिवेश:] त्रयः प्राचीना राजमार्गात्रय उदीचीना इति वास्तुविभागः । १। स द्वादशद्वारो युक्तोदकभ्रमच्छन्नपथः।२। चतुर्दण्डान्तरा रथ्याः।३। राजमार्गद्रोणमुखस्थानीयराष्ट्रविवीतपथाः संयानीय- व्यूहश्मशानप्रामपथाश्चाष्टदण्डाः । ४ । चतुर्दण्डः सेतुवनपथः, द्विदण्डो हस्तिक्षेत्रपथः, पचारत्नयो रथपथः, चत्वारः पशुपथः, द्वौ क्षुद्रपशुमनुष्यपथः । ५। प्रवीरे वास्तुनि राजनिवेशश्चातुर्वर्ण्यसमाजीवे । ६ । वास्तुहृदयादुत्तरे नवभागे यथोक्तविधानमन्तःपुरं प्राङ्मुखमुदङ्मुखं वा कारयेत् । ७ । तस्य पूर्वोत्तरं भागमाचार्यपुरोहितेज्यातोयस्थानं मन्त्रिणश्चावसेयुः, पूर्वदक्षिणं भागं महानसं हस्तिशाला कोष्ठागारं च । ८ । ततः परं गन्धमाल्यरसपण्याः प्रसाधन- कारवः क्षत्रियाश्च पूर्वा दिशमधिवसेयुः । ९ । दक्षिणपूर्व भागं भाण्डागारमक्षपटलं कर्मनिषद्याश्च, दक्षिणपश्चिमं भागं कुप्य- गृहमायुधागारं च । १० । ततः परं नगरधान्यव्यावहारिककार्मान्तिकबलाध्यक्षाः पक्कान्नसुरामांसपण्या रूपाजीवास्तालावचरा वैश्याश्च दक्षिणां दिशमधिवसेयुः । ११ । पश्चिमदक्षिणं भागं खरोष्ट्रगुप्तिस्थानं कर्मगृहं च, पश्चिमोत्तरं भागं यानरथ- शालाः । १२॥ ततः परम् ऊर्णासूत्रवेणुचर्मवर्मशस्त्रावरणकारवः शूद्राश्च पश्चिमां दिशमधि- बसेयुः । १३ । 34 D पाषाणः कुद्दालाः, GM पाषाणकुद्दाल-, [ On]. - G मुसृण्ठि-, M मुसुण्ठी.. - GM दण्डचक्र.. 35 D कर्मारिकाः, - D उष्ट्रप्रीव्यमि'. - G1 -कल्पे च योवधिः, 2.4 2 D om. स. - G भूमिच्छन्न-, M •भूमच्छन्न-. 4 GM सयोनीय.. - D चाष्टौ दण्डा इति. 5 D om. चत्वारः पशुपयः, - D द्वावरत्नी क्षुद्र. 6G1 निवेशाश. - D -समाजीवः. 7 D. नवमे भागे. - D यथोक्तमन्तःपुरविधानं. - D स्थापयेत् ( for कारयेत् ). 8 D चाधिवसेयुः. - D हस्तिशाला.. 9 DGM गन्धमाल्यधान्यरस, GM प्रधानकारवः. 11 D कर्मा न्तिक. - OM तालावचारा. 12-13 पश्चिमोत्तरं ...... मधिवसेयुः missing in D. . [em.].

·३९ अध्यक्षप्रचारः [2.4.32 उत्तरपश्चिम भागं पण्यभैषज्यगृहम् , उत्तरपूर्व भाग कोशो गवाश्वं च । १४ । ततः परं नगरराजदेवतालोहमणिकारवो ब्राह्मणाश्चोत्तरां विशमधिवसेयुः। १५ । वास्तुच्छिद्रानुशालेषु श्रेणीप्रपणिनिकाया आवसेयुः । १६ । अपराजिताप्रतिहतजयन्तवैजयन्तकोष्ठान् शिववैश्रवणाश्विश्रीमदिरागृहाणि च पुरमध्ये कारयेत् । १७ । यथोद्देशं वास्तुदेवताः स्थापयेत् । १८ । ब्राझैन्द्रयाम्यसैना- पत्यानि द्वाराणि । १९ । बहिः परिखाया धनुःशतापकृष्टाश्चैत्यपुण्यस्थानवनसेतुबन्धाः कार्याः, यथादिशं च दिग्देवताः । २० । उत्तरः पूर्वो वा श्मशानभागो वर्णोत्तमानाम् , दक्षिणेन श्मशानं वर्णावराणाम् । २१ । तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः । २२ । पाषण्डचण्डालानां श्मशानान्ते वासः । २३ । कर्मान्तक्षेत्रवशेन कुटुम्बिनां सीमानं स्थापयेत् । २४ । तेषु पुष्पफलवाटान धान्यपण्यनिचयांश्चानुज्ञाताः कुर्युः । २५ । दशकुलीवाट कूपस्थानम् । २६ । सर्वस्नेहधान्यक्षारलवणगन्धभैषज्यशुष्कशाकयवसवल्लूरतृणकाष्ठलोहचर्माङ्गार- स्नायुविषविषाणवेणुवल्कलसारदारुपहरणावरणाश्मनिचयाननेकवर्षोपभोगसहान् कार- येत् । २७ । नवेनानवं शोधयेत् । २८ । हस्त्यश्वरथपादातमनेकमुख्यमवस्थापयेत् । २९ । अनेकमुख्यं हि परस्परभया- स्परोपजापं नोपैति । ३० । एतेनान्तपालदुर्गसंस्कारा व्याख्याताः । ३१ । न च बाहिरिकान्कुर्यात् पुरे राष्ट्रोपघातकान् । क्षिपेज्जनपदे चैतान् सर्वान्वा दापयेत्करान् ॥ ३२ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे दुर्गनिवेश बतुर्थोऽध्यायः । मादितः पञ्चविंशः । GM 16 GM "नुलासेषु, नुसारेषु. - G1 -प्रवहणी-, G -प्रवहण-, M -प्रवहणि-, -प्रवणी- -D वसेयुः (tor आवसेयुः). 17 GM कोष्ठकान् . - GM -गृहं च. 18 Before यथोद्देश, GM add कोष्ठकाललेषु ( GMg 'लयेषु ). 20 D•शतावकष्टा. 21 GM वा श्मशानवाटये -दक्षिणेन वर्णोत्तराणाम् . 28 D निवासः, 24 GM •क्षेत्रवशेन वा. 25 D -वाटधान्य-, बाटषण्डकेदारान् धान्य-, [em... 26 D कूपास्थानम्. 27 GM om. -गन्ध-. - D -वस्क- (tor -वल्कल-). 28 D नवेन वानवं. 29 D -पदातम्, D •मुख्यं च स्थापयेत्. 30 GM नोपैतीति. 38 D GM पुरराष्ट्रोप', [em.1. - D घातिकान्-. - C क्षिपेज्जनपदस्यान्ते.

·2.6.1] कौटिलीयेऽर्थशावे [त्रयोविंशं प्रकरणम्-सनिघावृनिचयकर्म ] संनिधाता कोशगृहं पण्यगृहं कोष्ठागारं कुप्यगृहमायुधागारं बन्धनागारं च कारः येत् । १॥ चतुरश्रां वापीमनुदकोपस्नेहां खानयित्वा पृथुशिलामिरुभयतः पार्श्व मूलं च प्रचित्य सारदारुपञ्जरं भूमिसमं त्रितलमनेकविधानं कुट्टिमदेशस्थानतलमेकद्वारं यन्त्रयु- क्तसोपानं देवतापिधानं भूमिगृहं कारयेत् । २। तस्योपर्युभयतोनिषेधं सप्रग्रीवमैष्टकं भाण्डवाहिनीपरिक्षिप्तं कोशगृहं कारयेत् , प्रासादं वा । ३ । जनपदान्ते ध्रुवनिधिमाप- दर्थममित्यक्तैः कारयेत् । ४ । पक्केष्टकास्तम्भं चतुःशालमेकद्वारमनेकस्थानतलं विवृतस्तम्भापसारमुभयतः पण्य- गृहं कोष्ठागारं च, दीर्घबहुशालं कक्ष्यावृतकुडघम् अन्तः कुप्यगृहम् , तदेव भूमिगृहयु क्तमायुधागारम्, पृथग्धर्मस्थीयं महामात्रीयं विभक्तस्त्रीपुरुषस्थानमपसारतः सुगुप्त- कक्ष्यं बन्धनागारं कारयेत् । ५। सर्वेषां शालाः खातोदपानवर्चस्नानगृहाग्निविषत्राणमार्जारनकुलारक्षाखदेवतपूज- नयुक्ताः कारयेत् । ६। कोष्ठागारे वर्षमानमरनिमुखं कुण्डं स्थापयेत् । ७ ॥ तज्जातकरणाधिष्ठितः पुराणं नवं च रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा प्रतिगृहीयात् । ८। तत्र रत्नोपधावुत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च, सारोपधौ मध्यमः, फल्गुकुप्योपधौ तच्च तावश्च दण्डः। ९॥ रूपदर्शकविशुद्धं हिरण्यं प्रतिगृह्णीयात् । १० । अशुद्धं छेदयेत् । ११ । आहर्तुः पूर्वः साहसदण्डः । १२॥ शुद्धं पूर्णममिनवं च धान्यं प्रतिगृह्णीयात् । १३ । विपर्यये मूल्यद्विगुणो दण्डः। १४॥ - 2.5 1 D कोष्ठागार पण्यगृहं. 2 D अनुदकोपस्नेहां वापी. - G1 M पार्श्वमूलं. - GM देवता- विधान, D om. देवतापिधान, [ob. 3 GM सवप्रग्रीवं. D प्रसादं च. 4 GM अभित्यक्तैः पुरुषैः. 5 D -स्तम्भचतुः GM दीर्घबहुल.. - D कक्षा DM धर्मस्थीयमहा. - D अपराधतः सुगुप्तकक्ष. 6s. 6 missing in D. -GM शालाखातो', [09-GM -बच्च स्नान, [oj with •वर्च- for ita -वर्चः-]. - G1 M -रक्षास्वादैव-, G -रक्षास्थादेव., [b]. --01-वृत्ताः (for -युक्ताः). 8GM पुराणनवं. D नवं वा. 14G M. मूलद्विगुणो. - - - ·४१ अध्यक्षपचार: [2.6.10 तेन पण्यं कुप्यमायुधं च व्याख्यातम् । १५ । सर्वाधिकरणेषु युक्तोपयुक्ततत्पुरुषाणां पणादिचतुष्पणपरमापहारेषु पूर्वमध्यमो. त्तमवधा दण्डाः । १६ । कोशाधिष्ठितस्य कोशावच्छेदे पातः । १७ । तद्वैयावृत्यकराणा- मर्धदण्डाः । १८ । परिभाषणमविज्ञाते । १९ । चोराणामभिप्रधर्षणे चित्रो घातः । २०॥ तस्मादाप्तपुरुषाधिष्ठितः संनिधाता निचयाननुतिष्ठेत् । २१ । बाह्यमाभ्यन्तरं चायं विद्याद्वर्षशतादपि । यथा पृष्टो न सज्जेत व्यये शेषे च संचये ॥ २२ ॥ इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे संनिधातृनिचयकर्म पम्चमोऽध्यायः । मादितः पर्विशः। ६ [ चतुर्विशं प्रकरणम् - समाहर्टसमुदयप्रस्थापनम् ] समाहर्ता दुर्ग राष्ट्रं खनि सेतुं वनं ब्रजं वणिक्पथं चावेक्षेत । १ । शुल्कं दण्डः पौतवं नागरिको लक्षणाध्यक्षो मुद्राध्यक्षः सुरा सूना सूत्रं तैलं घृतं क्षारः सौवर्णिकः पण्यसंस्था वेश्या द्यूतं वास्तुकं कारुशिल्पिगणो देवताध्यक्षो द्वारबा- हिरिकादेयं च दुर्गम् । २। सीता भागो बलिः करो वणिक् नदीपालस्तरो नावः पत्तनं विवीतं वर्तनी रज्जु- श्वोररज्जुश्च राष्ट्रम् । ३। सुवर्णरजतवनमणिमुक्ताप्रवालशङ्खलोहलवणभूमिप्रस्तररसधातवः खनिः।४। पुष्पफलवाटषण्डकेदारमूलवापाः सेतुः । ५। पशुमृगद्रव्यहस्तिवनपरिप्रहो वनम् । ६ । गोमहिषमजाविकं खरोष्ट्रमश्वाश्वतरं च व्रजः । ७ । स्थलपथो वारिपथश्च वणिक्पथः।८। इत्यायशरीरम् । ९। मूल्यं भागो व्याजी परिघः क्लसं रूपिकमत्ययश्चायमुखम् । १०। 15 D एतेन. 16 D आयुक्तोप'. - D पणद्विपणचतुष्पणपरमा', b पणद्विपणचतुष्पणाः 18 D -काराणाम्. - GM अर्धदण्डः. 19 अविशाने. 22 GM सज्येत. -GM व्ययशेषं च दर्शयेत्. 2. 6 2 GM:शुल्कदण्डः, -GM धार. - D -घिस्पिगणी. - D द्वार बाहिरिका'. B GM पट्टनं. - 01 रज्जूश्चोररज्जूश्च, M रज्ज्व. 6 D-खण्डकेदार.. - D•मूलकन्दवापा. 70M 'श्वतराश्च. 10.GM मूलं. - D रूपकम् . को.अ.६ परम.

·2.6.11] कौटिलीयेशाने देवपितृपूजादानार्थ, स्वस्तिवाचनम् , अन्तःपुरं, महानसं, दूतप्रावर्तिम, कोष्टा- गारम् , आयुधागारं, पण्यगृहं, कुप्यगृहं, कर्मान्तो, विष्टिः, पत्त्यश्वरथद्विपपरिग्रहो, गोमण्डलं, पशुमृगपक्षिव्यालबाटाः, काष्ठतृणवाटाश्चेति व्ययशरीरम् । ११ । राजवर्ष मास: पक्षो दिवसश्च व्युष्टं, वर्षाहेमन्तग्रीष्माणां तृतीयसप्तमा दिवसोनाः पक्षाः शेषाः पूर्णाः, पृथगधिमासकः, इति कालः । १२ करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवी च । १३ । संस्थानं प्रचारः शरीरावस्थापनम् आदानं सर्वसमुदयपिण्डः संजातम् - एतत्करणीयम् । १४। कोशार्पितं राजहारः पुरव्ययश्च प्रविष्टं परमसंवत्सरानुवृत्तं शासनमुक्तं मुखाज्ञप्तं चापातनीयम् - एतत्सिद्धम् । १५ । सिद्धिकर्मयोगः दण्डशेषमाहरणीयं बलात्कृतप्रतिष्टब्धमवमृष्टं च प्रशोध्यम् - एतच्छेषम् , असारमल्पसारं च । १६ । वर्तमानः पर्युषितोऽन्यजातश्चायः । १७ । दिवसानुवृत्तो वर्तमानः । १८ । परमसांवत्सरिकः परप्रचारसंक्रान्तो वा पर्युषितः । १९ । नष्टप्रस्मृतम् आयुक्तदण्डः पाव पारिहीणिकम् औपायनिकं डमरगतकस्वम् अपुत्रकं निधिश्चान्यजातः । २० विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः । २१ । विक्रये पण्यानामर्घवृद्धिरुपजा, मानोन्मानविशेषो व्याजी, क्रयसंघर्षे वार्घवृद्धिः - इत्यायः । २२ । नित्यो नित्योत्पादिको लामो लाभोत्पादिक इति व्ययः । २३ । दिवसानुवृत्तो नित्यः । २४ । पक्षमाससंवत्सरलाभो लाभः । २५ । तयोरुत्पन्नो नित्योत्पादिको लाभोत्पादिक इति व्ययः । २६ । संजातादायव्ययविशुद्धा नीवी, प्राप्ता चानुवृत्ता च । २७ । एवं कुर्यात्समुदयं वृद्धिं चायस्य दर्शयेत् । ह्रासं व्ययस्य च प्राज्ञः साधयेच्च विपर्ययम् ॥ २८ ॥ इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे समाहर्तृसमुदयप्रस्थापनं षष्ठोऽध्यायः । भादित: सतविंशः। 11 01 अन्तःपुरमहा'. - D दूरतप्रावर्तिम. - D om. कुप्यगृहं. - G1 वाटश्चेति, M1.3 वटाश्चेति. 14 G पिण्डसंजातम्. 16 D GAM चाप्रविष्टं, Gg चाप्रविष्टः, [b]. - D चापतनीयम्. 16 GM सिद्धिप्रकर्म.. - G M -प्रतिस्तब्धम्. - GM अवसृष्टं. - D प्राशोध्यम्. 17 D चायमिति. 19 GM -प्रचारः संक्रान्तो. 20 G पारिहीणीयकम्. - D डमरागतक. 21 GM -शेषश्च. GM -प्रत्ययः. 22 GM रूपजा. -GM वा वृद्धिः ( for वार्षद्धिः ). 28,26 D नित्योत्या. - D लाभोत्या. 26-27 G1 M व्ययसंबाताद्. 27 GM चेति. 28 D विपर्ययमिति.

·अध्यक्षप्रचार [2.7.15 [पञ्चविंशं प्रकरणम् - अक्षपटले गाणनिक्याधिकारः] अक्षपटलमध्यक्षः प्रामुखमुदङ्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् । १। तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजातानं, कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रया- मव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणं, रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकप्रतिमानमानो. न्मानावमानभाण्डं, देशप्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानं, राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभ, राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देश- त्पातिकप्रतीकारलाभ, मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कार- येत् । २॥ ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं प्रचार चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् । ३ । उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात् , सामुदायिकेष्ववक्लप्तिकं यमुपहत्य राजा नानुतप्येत । ४ । सहस्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः । ५ । त्रिशतं चतुःपञ्चाशश्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः । ६। तमाषाढीपर्यवसानमूनं पूर्ण वा दद्यात् । ७ । करणाधिष्ठितमधिमासकं कुर्यात् । ८ । अपसाधिष्ठितं च प्रचारम् ।९। प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति, उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन, शब्दादिष्विन्द्रिया- थेषु प्रसक्त: प्रमादेन, संक्रोशाधर्मानर्थभीरर्भयेन, कार्यार्थिष्वनुप्रहबुद्धिः कामेन, हिंसाबुद्धिः कोपेन, विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद् दर्पण, तुलामानतर्कगणितान्तरोपधाना- ल्लोभेन । १०॥ तेषामानुपूर्व्या यावानर्थोपघातस्तावानेकोत्तरो दण्डः' इति मानवाः । ११ ॥ सर्वत्राष्टगुणः' इति पाराशराः । १२ । ' दशगुणः' इति बार्हस्पत्याः । १३ । विंशतिगुणः' इत्यौशनसाः । १४ । यथापराधमिति कौटिल्यः । १५ । - 2. 7 10M प्रत्यङ्मुखमुदङ्मुखं. 2GM संख्यां प्रचार.. - GM -प्रयोगे वृद्धि Dमान. प्रतिमानो' -ob om. -अवमान.-GM -संघातानां.- D -चरित्रस्थानं. - D -भागपरिहार.. - D साररत्नभूमि-.- G1 M -लाभनिर्देशो'. - GM °शोत्पातिक-. -GM •संधिविक्रम..-G°दानानि निबन्धः, M °दाननिबन्ध.. 3GM प्रचारचरित्रसंस्थानं. 4 GM समुदायि. GM व्यय. मुपहत्य. GM राजानु. - D -तप्येतेति. 6D त्रिशती. 9 D अवस. 10 GM om, प्रसक्तः, - G M -गणिकान्तरों'. 13 D दशगुणं, om. इति.

·2. 7.16] कौटिलीयेऽर्थशाखे गाणनिक्यान्याषाढीमागच्छेयुः । १६ । आगतानां समुद्रपुस्तकमाण्डनीवीकाना- मेकत्रासंभाषावरोधं कारयेत् । १७ । आयव्ययनीवीनामप्राणि श्रुत्वा नीवीमवहारयेत् । १८ । यबापादायस्यान्तरपणे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत्परिहापयेत् , तदष्टगुणमध्यक्षं दापयेत् । १९ । विपर्यये तमेव प्रति स्यात् । २० । यथाकालमनागतानामपुस्तकमाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः । २१ । कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः । २२ । विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः । २३ । प्रचारसमं महामात्राः समप्राः श्रावयेयुरविषममन्त्राः । २४ । पृथग्भूतो मिथ्या- वादी चैषामुत्तमं दण्डं दद्यात् । २५ । अकृताहोरूपहरं मासमाकाङ्क्षत । २६ । मासादूर्ध्व मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् । २७ । अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रमाकाक्षेत । २८ । ततः परं कोशपूर्व- महोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैरवेक्षेत । २९ । दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् । ३० । व्युष्टदेशकाल- मुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिप्राहकैश्चायं समानयेत् । ३१ । व्युष्ट. देशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश्च व्ययं समा. नयेत् । ३२ । व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश्च नीवीं समानयेत् । ३३ । राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वा आज्ञां निबन्धादायव्ययमन्यथा वा विकल्पयतः पूर्वः साहसदण्डः । ३४ । क्रमावहीनमुत्क्रममविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकमवलिखतो द्वादशपणो दण्डः ॥३५॥ नीवीमवलिखतो द्विगुणः । ३६ । भक्षयतोऽष्टगुणः । ३७ । नाशयतः पञ्चबन्धः प्रति- दानं च । ३८ । मिथ्यावादे स्तेयदण्डः । ३९ । पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः, प्रस्मृतोत्पन्ने च। ४०॥ अपराधं सहेताल्पं तुष्येदल्पेऽपि चोदये । महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणामिपूजयेत् ॥ ४१ ॥ - 16 D°निक्यात्याषाढी'. 17 GM -पुस्तभाण्ड-. - G एकत्र संभाषा'. 18 D Ga अपहारयेत्. 19 GM अन्तरवणे नीव्या. 20 D तदेव. 21 GM अपुंस्तनीवीकानां (G 'वि'). 24 D प्राचार.. GM -मन्त्रः 25 GM. उत्तमदण्डं. 28 M om. लेख्य.. - G M1.2 नीविकं. 29 Folio 54 in D anda with ततः परं कोशपू. Follos b5-88 are missing. Folio 64 begins at 2. 11. 31. 32 GM- PATOTT, [em. ). - G Mų -विधातक M93 -वियातक-, Movt. -विधानक-, Ob -निधातृक-, [em.]. 33 GM -परिमाण., [em.. 34 m p आशानिबन्धाद्-. ob वापि कल्पयतः. 350M -लिहतो, [b 1, - ·४५ अध्यक्षप्रचार: [2.8..20 इत्पध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे पक्षपटले गाणनिक्याधिकारः सक्षमोऽध्यायः । मादितोऽष्टाविंशः। ८ [ षड्विंशं प्रकरणम् - समुदयस्य युक्तापहृतस्य प्रत्यानयनम् ] कोशपूर्वाः सर्वारम्भाः। १ । तस्मात्पूर्व कोशमवेक्षेत । २। प्रचारसमृद्धिश्चरित्रानुग्रहश्चोरनिग्रहो युक्तप्रतिषेधः सस्यसंपत्पण्यबाहुल्यमुप- सर्गप्रमोक्षः परिहारक्षयो हिरण्योपायनमिति कोशवृद्धिः । ३ । प्रतिबन्धः प्रयोगो व्यवहारोऽवस्तारः परिहापणमुपभोगः परिवर्तनमपहारश्चेति कोशक्षयः । ४। सिद्धीनामसाधनमनवतारणमप्रवेशनं वा प्रतिबन्धः ।५। तत्र दशबन्धो दण्डः ॥६॥ कोशद्रव्याणां वृद्धिप्रयोगाः प्रयोगः । ७ । पण्यव्यवहारो व्यवहारः । ८ । तत्र फलद्विगुणो दण्डः । ९। सिद्ध कालमप्राप्तं करोत्यप्राप्तं प्राप्तं वेत्यवस्तारः । १० । तत्र पञ्चबन्धो दण्डः । ११॥ क्लप्तमायं परिहापयति व्ययं वा विवर्धयतीति परिहापणम् । १२ । तत्र हीन- दण्डः। १३॥ स्वयमन्यैर्वा राजद्रव्याणामुपभोजनमुपभोगः । १४ । तत्र रत्नोपभोगे घातः, सारोपभोगे मध्यमः साहसदण्डः, फल्गुकुप्योपभोगे तञ्च तावच दण्डः । १५ । राजद्रव्याणामन्यद्रव्येणादानं परिवर्तनम् । १६ । तदुपभोगेन व्याख्या तम् । १७॥ सिद्धमायं न प्रवेशयति, निबद्धं व्ययं न प्रयच्छति, प्राप्तां नीवीं विप्रतिजानीत इत्यपहारः । १८ । तत्र द्वादशगुणो दण्डः । १९ । तेषां हरणोपायाश्चत्वारिंशत् । २० । पूर्व सिद्धं पश्चादवतारितं, पश्चासिद्धं पूर्व- मवतारितं, साध्यं न सिद्धम् , असाध्यं सिद्धं, सिद्धमसिद्धं कृतम् , असिद्धं सिद्धं कृतम् , 2.8 1 M समारम्भाः (coxx. in Mg)- 8 1 प्रचारसमर्षि. - G1 चोरग्रहो.-01 M परिहर-, (pas in tert). 5 M1.8 -तारणं प्रवशेनं. 7 G1 MB वृद्धिप्रयोगः. - GY om. प्रयोगः (st the end ). 18 GM निबन्ध (corr. in Mg). 21 M1.8 om. असिद्ध सिद्धं कृतम् (Gom. only सिद्ध). .

·४६ 2.8.21] कौटिलीयेऽर्थशाने अल्पसिद्धं बहु कृतं, बहुसिद्धमल्पं कृतम् , अन्यत्सिद्धमन्यत्कृतम्, अन्यतः सिद्ध- मन्यतः कृतं, देयं न दत्तम् , अदेयं दत्तं, काले न दत्तम् ; अकाले दत्तम् , अल्पं दत्तं बहु कृतं, बहु दत्तमल्पं कृतम् , अन्यहन्तमन्यत्कृतम् , अन्यतो दत्तमन्यतः कृतं, प्रविष्टम- प्रविष्टं कृतम् , अप्रविष्टं प्रविष्टं कृतं, कुप्यमदत्तमूल्यं प्रविष्टं, दत्तमूल्यं न प्रविष्ट, संक्षेपो विक्षेपः कृतः, विक्षेपः संक्षेपो वा, महाघमल्पार्पण परिवर्तितम् , अल्पा महा- घेण वा, समारोपितोऽर्घः, प्रत्यवरोपितो वा, संवत्सरो मासविषमः कृतः, मासो दिवस- विषमो वा, समागमषिषमः, मुखविषमः, कार्मिकविषमः, निर्वर्तनविषमः, पिण्डविषमः, वर्णविषमः, अर्थविषमः, मानविषमः, मापनविषमः, भाजनविषमः - इति हरणो- पायाः। २१॥ तत्रोपयुक्तनिधायकनिबन्धकप्रतिप्राहकदायकदापकमन्त्रिषयावृत्यकरानककशोऽनुयु- जीत । २२ । मिथ्यावादे चैषां युक्तसमो दण्डः । २३ । प्रचारे चावघोषयेत् ' अमुना प्रकृतेनोपहताः प्रज्ञापयन्तु ' इति । २४ । प्रज्ञापयतो यथोपघातं दापयेत् । २५ । अनेकेषु चाभियोगेष्वपव्ययमानः सकृदेव परोक्तः सर्व भजेत । २६ । वैषम्ये सर्वत्रानुयोगं दद्यात् । २७ । महत्यर्थापहारे चाल्पेनापि सिद्धः सर्व भजेत । २८॥ कृतप्रतिघातावस्थः सूचको निष्पन्नार्थः षष्ठमंशं लभेत, द्वादशमंशं भृतक: । २९ । प्रभूताभियोगादल्पनिष्पत्तौ निष्पन्नस्यांशं लभेत । ३० । अनिष्पन्ने शारीरं हैरण्यं वा दण्डं लभेत, न चानुप्रायः । ३१ । निष्पत्तौ निक्षिपेद्वादमात्मानं वापवाहयेत् । अभियुक्तोपजापात्तु सूचको वधमाप्नुयात् ॥ ३२ ।। इस्लध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे समुदयस्य युकापहृतस्य प्रत्यानयनम् अष्टमोऽध्यायः । मादितः एकोनत्रिंशः। [ सप्तविंशं प्रकरणम् - उपयुक्तपरीक्षा ] अमात्यसंपदोपेताः सर्वाध्यक्षाः शक्तितः कर्मसु नियोज्याः। १ । कर्मसु चैषां नित्यं परीक्षा कारयेत् , चित्तानित्यत्वान्मनुष्याणाम् । २ । अश्वसधर्माणो हि मनुष्या नियुक्ताः कर्मसु विकुर्वते । ३ । तस्मात्कारं करणं देशं कालं कार्य प्रक्षेपमुदयं चैषु विद्यात् । ४। - After प्रत्यवरोपितो वा, Cb Cg m p add रात्रयः समारोपिताः प्रत्यवरोपिता वा. - GM धार्मिक- (tor कार्मिक- ), [om.]. - M om. मानविषमः. 22 Gy तत्रोपयुक्तं निधाय तनिबन्धक-. - GM -मन्त्रिमन्त्रिवैया, [em. ]. 24 Gg चापघोषयेदमुना, M1.8 चापघोषयोमुना. 28 01 M 'त्यर्थापचारे ( corr. in Mg), GA "त्योपचारे, [b]. 29 G१. 'वस्थसूचको.

·अध्यक्षप्रचार [2:9. 31 ते यथासंदेशमसंहता अविगृहीताः कर्माणि कुर्युः। ५। संहता भक्षयेयुः, विगृहीता विनाशयेयुः । ६ । न चानिवेद्य भर्तुः कंचिदारम्भ कुर्युः, अन्यत्रापत्प्रती- कारेभ्यः ।। प्रमादस्थानेषु चैषामत्ययं स्थापयेदिवसवेतनव्ययद्विगुणम् । ८ । यश्चैषां यथा- दिष्टमर्थ सविशेषं वा करोति स स्थानमानौ लभेत । ९। 'अल्पायतिश्चेन्महाव्ययो भक्षयति । १० । विपर्यये यथायतिव्ययश्च न भक्ष- यति' इत्याचार्याः । ११ । अपसर्पणैवोपलभ्येतेति कौटिल्यः । १२ । यः समुदयं परिहापयति स राजार्थ भक्षयति । १३ । स चेदज्ञानादिभिः परि- हापयति तदेनं यथागुणं दापयेत् । १४ । यः समुदयं द्विगुणमुद्भावयति स जनपद भक्षयति । १५ । स चेद्राजार्थमुपनयत्यल्पापराधे वारयितव्यः, महति यथापराधं दण्डयितव्यः । १६ । यः समुदयं व्ययमुपनयति स पुरुषकर्माणि भक्षयति । १७ । स कर्मदिवसद्रव्यमूल्यपुरुषवेतनापहारेषु यथापराधं दण्डयितव्यः । १८ । तस्मादस्य यो यस्मिन्नधिकरणे शासनस्थः स तस्य कर्मणो याथातथ्यमायव्ययौ च व्याससमासाभ्यामाचक्षीत । १९ । मूलहरतादात्विककदर्याश्च प्रतिषेधयेत् । २० । यः पितृपैतामहमर्थमन्यायेन भक्षयति स मूलहरः । २१ । यो यद्यदुत्पद्यते तत्तद्भक्षयति स तादात्विकः । २२ । यो भृत्यात्मपीडाभ्यामुपचिनोत्यर्थ स कदर्यः । २३ । स पक्षवांश्चेदनादेयः, विपर्यये पर्यादातव्यः । २४ । यो महत्यर्थसमुदये स्थितः कदर्यः संनिधत्तेऽवनिधत्तेऽवस्रावयति वा - संनि- धत्ते स्ववेश्मनि, अवनिधत्ते पौरजानपदेषु, अवस्रावयति परविषये - तस्य सत्त्री मन्त्रिमित्रभृत्यबन्धुपक्षमागविं गतिं च द्रव्याणामुपलभेत । २५ । यश्चास्य परविषये संचारं कुर्यात्तमनुप्रविश्य मन्त्रं विद्यात् । २६ । सुविविते शत्रुशासनापदेशेनैनं घात. येत् । २७ ॥ तस्मादस्याध्यक्षाः संख्यायकलेखकरूपदर्शकनीवीप्राहकोत्तराध्यक्षसखाः कर्माणि कुर्युः । २८ । उत्तराध्यक्षा हत्यश्वरथारोहाः । २९ । तेषामन्तेवासिनः शिल्पशौच- युक्ताः संख्यायकादीनामपसर्पाः । ३० । बहुमुख्यमनित्यं चाधिकरणं स्थापयेत् । ३१ । 2.9 7G1. किंचिदा'. 12G लभ्यत इति ( tor -लभ्येतेति). 16 Mari. उपहरति ( for उपनयति). 26 परविषयतया. 29 01 उत्तराध्यक्षः ·2.9.32] कौटिलीयेऽर्थशाखे ४८ यथा मनावादयितुं न शक्यं जिह्वातलस्थं मधु वा विषं वा। अर्थस्तथा यर्थचरेण राज्ञः खल्पोऽप्यनाखादयितुं न शक्यः ॥ ३२ ॥ मत्स्या यथान्तःसलिले चरन्तो ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिबन्तः । युक्तास्तथा कार्यविधी नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनमाददानाः ॥ ३३ ॥ अपि शक्या गतिर्ज्ञातुं पततां खे पतत्त्रिणाम् । न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ॥ ३४ ॥ आस्रावयेचोपचितान विपर्यस्येच कर्मसु । यथा न भक्षयन्त्यर्थ भक्षितं निर्वमन्ति वा ॥ ३५॥ न भक्षयन्ति ये त्वर्थान् न्यायतो वर्धयन्ति च । नित्याधिकाराः कार्यास्ते राज्ञः प्रियहिते रताः ॥ ३६ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे उपयुक्तपरीक्षा नवमोऽध्यायः । भादितशिः। १० [अष्टाविंशं प्रकरणम् - शासनाधिकारः] शासने शासनमित्याचक्षते । १। शासनप्रधाना हि राजानः, तन्मूलत्वात्संधि- विग्रहयोः।२॥ तस्मादमात्यसंपदोपेतः सर्वसमयविदाशुपन्थश्चाक्षरो लेखवाचनसमर्थो लेखकः स्यात् । ३॥ सोऽव्यप्रमना राज्ञः संदेशं श्रुत्वा निश्चितार्थ लेखं विदध्यात्, देशैश्वर्यवंशनाम- धेयोपचारमीश्वरस्य, देशनामधेयोपचारमनीश्वरस्य । ४ । जाति कुलं स्थानवयःश्रुतानि कर्मर्द्धिशीलान्यथ देशकालौ। यौनानुबन्धं च समीक्ष्य कार्ये लेखं विदध्यात्पुरुषानुरूपम् ॥ ५॥ 2. 10 4 G1 देशैश्च वंश. 5 M1.8 कुलस्थान- ·४९ अध्यक्षप्रचारः [2. 10. 38 अर्थक्रमः संबन्धः परिपूर्णता माधुर्यमौदार्य स्पष्टत्वमिति लेखसंपत् । ६। तत्र यथावदनुपूर्व क्रिया प्रधानस्यार्थस्य पूर्वमभिनिवेश इत्यर्थक्रमः । ७ । प्रस्तुतस्यार्थस्यानुप- रोधादुत्तरस्य विधानमा समाप्तेरिति संबन्धः । ८। अर्थपदाक्षराणामन्यूनातिरिक्तता हेतूदाहरणदृष्टान्तैरर्थोपवर्णनाश्रान्तपदतेति परिपूर्णता ।९। सुखोपनीतचार्वर्थशब्दा- भिधानं माधुर्यम् । १० । अग्राम्यशब्दाभिधानमौदार्यम् । ११ । प्रतीतशब्दप्रयोगः स्पष्टत्वमिति । १२॥ अकारादयो वर्णात्रिषष्टिः । १३ । वर्णसंघातः पदम् । १४ । तच्चतुर्विधं नामा- ख्यातोपसर्गनिपाताश्चेति । १५ । तत्र नाम सत्त्वाभिधायि । १६ । अविशिष्टलिङ्ग- माख्यातं क्रियावाचि । १७ । क्रियाविशेषकाः प्रादय उपसर्गाः । १८ । अव्ययाश्चा- दयो निपाताः । १९ । पदसमूहो वाक्यमर्थपरिसमाप्तौ । २० । एकपदावरखिपदपरः परपदार्थानुपरोधेन वर्गः कार्यः । २१ । लेखपरिसंहरणार्थ इतिशब्दो वाचिकमस्येति च । २२ । निन्दा प्रशंसा पृच्छा च तथाख्यानमथार्थना । प्रत्याख्यानमुपालम्भः प्रतिषेधोऽथ चोदना ॥ २३ ॥ सान्त्वमभ्युपपत्तिश्च भर्त्सनानुनयौ तथा । एतेष्वर्थाः प्रवर्तन्ते त्रयोदशसु लेखजाः ॥ २४ ॥ तत्राभिजनशरीरकर्मणां दोषवचनं निन्दा । २५ । गुणवचनमेतेषामेव प्रशंसा । २६ । ' कथमेतद् ' इति पृच्छा । २७ । ' एवम्' इत्याख्यानम् । २८ । देहि इत्यर्थना । २९ । 'न प्रयच्छामि' इति प्रत्याख्यानम् । ३० । 'अननुरूपं भवतः इत्युपालम्भः । ३१ । 'मा कार्षीः' इति प्रतिषेधः । ३२ । ' इदं क्रियताम्' इति चोदना । ३३ । योऽहं स भवान् , यन्मम द्रव्यं तद्भवतः' इत्युपग्रहः सान्त्वम् । ३४ । व्यसनसाहाय्यमभ्युपपत्तिः । ३५ । सदोषमायतिप्रदर्शनममिभर्त्सनम् । ३६ ॥ अनुनयत्रिविधोऽर्थकृतावतिक्रमे पुरुषादिव्यसने चेति । ३७ । प्रज्ञापनाज्ञापरिदानलेखा- स्तथा परीहारनिसृष्टिलेखौ। प्रावृत्तिकश्च प्रतिलेख एव सर्वत्रगश्चेति हि शासनानि ॥ ३८॥ 7G1 अर्थस्य क्रमः. 9 G -पदेति. 10M नीताचार्व' (oor. in Mg). 18 01 -विशेषिता. 21 G1 °नुरोधेन (102). 22 GM लेखकपरि, [0]. 24,36GM अभ्यव', [em.1., की. अ.

·2.10.39] कौटिलीयेऽथशा अनेन विज्ञापितमेवमाह तहीयतां चेद्यदि तत्त्वमस्ति । राज्ञः समीपे वरकारमाह प्रज्ञापनैषा विविधोपविष्टा ॥३९॥ भर्तुराज्ञा भवेद्यत्र निग्रहानुपही प्रति । विशेषेण तु भृत्येषु तदाज्ञालेखलक्षणम् ॥ ४० ॥ यथार्हगुणसंयुक्ता पूजा यत्रोपलक्ष्यते । अप्याधौ परिदाने वा भवतस्तावुपग्रही ॥४१॥ जातेर्विशेषेषु पुरेषु चैव ग्रामेषु देशेषु च तेषु तेषु । अनुग्रहो यो नृपतेर्निदेशा- तज्ज्ञः परीहार इति व्यवस्येत् ॥ ४२ ॥ निसृष्टिस्थापना कार्यकरणे वचने तथा । एष वाचिकलेखः स्याद् भवेन्नैसृष्टिकोऽपि वा ॥ ४३ ॥ विविधां दैवसंयुक्तां तत्त्वजां चैव मानुषीम् । द्विविधां तां व्यवस्यन्ति प्रवृत्ति शासनं प्रति ॥ ४४ ॥ दृष्ट्वा लेखं यथातत्त्वं ततः प्रत्यनुभाष्य च । प्रतिलेखो भवेत्कार्यो यथा राजवचस्तथा ॥ ४५ ॥ यत्रेश्वरांश्चाधिकृतांश्च राजा रक्षोपकारौ पथिकार्थमाह । सर्वत्रगो नाम भवेत्स मार्गे देशे च सर्वत्र च वेदितव्यः ॥ ४६॥ उपायाः सामोपप्रदानभेददण्डाः । ४७ । तत्र साम पञ्चविधम् - गुणसंकीर्तनं, संबन्धोपाख्यानं, परस्परोपकारसंदर्शनम्, आयतिप्रदर्शनम् , आत्मोपनिधानमिति । ४८॥ तत्राभिजनशरीरकर्मप्रकृतिश्रुतद्रव्या- दीनां गुणग्रहणं प्रशंसा स्तुतिर्गुणसंकीर्तनम् । ४९ । ज्ञातियौनमौखस्रौवकुलहृदयमित्र- संकीर्तनं संबन्धोपाख्यानम् । ५०। स्वपक्षपरपक्षयोरन्योन्योपकारसंकीर्तनं परस्परोपकार- संदर्शनम् । ५१ । 'अस्मिन्नेवं कृत इदमावयोर्भवति' इत्याशाजननमायतिप्रदर्श- 39 M तदीयतां (corr. in Mg). 43 GM कार्या करणे, [0b3. - m p एषा ( for एष ). 44 G1 तस्वमां, G2 तत्त्वज्ञां. - G1 विविधां तां. 45 M तथा तत्त्वं ( for यथा-). 49 01 -श्रुतिद्रव्या'. - GM गुणागुणग्रहणं, [0b ].

·५१ अध्यक्षप्रचार [2.11.11 नम् । ५२ । ' योऽहं स भवान् , यन्मम द्रव्यं तद्भवता स्वकृत्येषु प्रयोज्यताम्' इत्यात्मोपनिधानम् । इति । ५३ । उपप्रदानमर्थोपकारः । ५४ ॥ शङ्काजननं निर्भर्त्सनं च भेदः । ५५ । वधः परिक्लेशोऽर्थहरणं दण्डः । इति । ५६ । अकान्तिाघातः पुनरुक्तमपशब्दः संप्लव इति लेखदोषाः । ५७ । तत्र कालपत्र- कमचारुविषमविरागाक्षरत्वम् अकान्तिः । ५८ । पूर्वेण पश्चिमस्यानुपपत्तिाघातः । ५९ । उक्तस्याविशेषेण द्वितीयमुच्चारणं पुनरुक्तम् । ६० । लिङ्गवचनकालकारकाणा- मन्यथाप्रयोगोऽपशब्दः । ६१ । अव वर्गकरणं वर्गे चावर्गक्रिया गुणविपर्यासः संप्लवः। इति । ६२ । सर्वशास्त्राण्यनुक्रम्य प्रयोगमुपलभ्य च । कौटिल्येन नरेन्द्रार्थे शासनस्य विधिः कृतः ॥ ६३ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे शासनाधिकारः दशमोऽध्यायः । मादित एकत्रिंशः। ११ [ एकोनत्रिंशं प्रकरणम् – कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा ] कोशाध्यक्षः कोशप्रवेश्यं रत्नं सारं फल्गु कुप्यं वा तज्जातकरणाधिष्ठितः प्रति- गृहीयात् । १॥ ताम्रपर्णिकं पाण्डथकवाटकं पाशिक्यं कौलेयं चौर्णेयं माहेन्द्र कार्दमिक स्रोतसीयं हादीयं हैमवतं च मौक्तिकम् । २ । शुक्तिः शङ्खः प्रकीर्णकं च योनयः । ३ । मसूरकं त्रिपुटकं कूर्मकमर्धचन्द्रकं कञ्चुकितं यमकं कर्तकं खरकं सिक्तकं काम- ण्डलुकं श्यावं नीलं दुर्विद्धं चाप्रशस्तम् । ४ । स्थूलं वृत्तं निस्तलं भ्राजिष्णु श्वेतं गुरु स्निग्धं देशविद्धं च प्रशस्तम् । ५। शीर्षकमुपशीर्षकं प्रकाण्डकमवघाटकं तरलप्रतिबद्धं चेति यष्टिप्रभेदाः । ६। यष्टीनामष्टसहस्रमिन्द्रच्छन्दः ।। ततोऽर्ध विजयच्छन्दः । ८॥ चतु- षष्टिरहार०।९। चतुष्पश्चाशद्रश्मिकलापः । १० । द्वात्रिंशद् गुच्छः । ११ । 2. 11 10 कोशप्रावेश्य. G तज्ज्ञात-, b तज्जाति.. 2M पाण्डपकपाटकं. 30 शङ्क: शुक्ति:, 400 सिक्थकं. 6GM प्रकाण्डम्, [0b ]. [b]. -GM2.8 प्रतिबन्ध, Mgrl. -प्रति- बन्धक, 0b -प्रतिविद्ध. -GM -प्रदेशाः, [ob]. 8 atter as, Obadds शतं देवच्छन्दः. 11 G गुल्छा.

·2.11.12] कौटिलीयेऽर्थशाखे ५२ सप्तविंशतिर्नक्षत्रमाला । १२ । चतुर्विशतिरर्धगुच्छः । १३ । विंशतिर्माणवकः । १४ । ततोऽर्धमर्धमाणवकः । १५ । एत एव मणिमध्यास्तन्माणवका भवन्ति । १६ । एकशीर्षकः शुद्धो हारः।१७। तद्वच्छेषाः ।१८। मणिमध्योऽर्धमाणवकः ।१९। त्रिफलकः फलकहारः, पञ्चफलकों वा । २० । सूत्रमेकावली शुद्धा । २१ । सैव मणिमध्या यष्टिः । २२ । हेममणिचित्रा रत्नावली । २३ । हेममणिमुक्तान्तरोऽपवर्तकः । २४ । सुवर्णसूत्रान्तरं सोपानकम् । २५ । मणिमध्यं वा मणिसोपानकम् । २६ । तेन शिरोहस्तपादकटीकलापजालकविकल्पा व्याख्याताः । २७ । मणिः कौटो मालेयकः पारसमुद्रकश्च । २८ । सौगन्धिकः पद्मरागोऽनवद्यरागः पारिजातपुष्पको बालसूर्यकः । २९ । वैडूर्य उत्पलवर्णः शिरीषपुष्पक उदकवर्णो वंशरागः शुकपत्रवर्णः पुष्यरागो गोमूत्रको गोमेदकः । ३० । इन्द्रनीलो नीलावलीयः कलायपुष्पको महानीलो जम्ब्वाभो जीमूत- प्रभो नन्दकः स्रवन्मध्यः । ३१ । शुद्धस्फटिको मूलाटवर्णः शीतवृष्टिः सूर्यकान्तश्च । इति मणयः । ३२॥ षडश्रश्चतुरश्रो वृत्तो वा तीव्ररागः संस्थानवानच्छः स्निग्धो गुरुरर्चिष्मानन्तर्गत- प्रभः प्रभानुलेपी चेति मणिगुणाः । ३३ । मन्दरागप्रभः सशर्करः पुष्पच्छिद्रः खण्डो दुर्विद्धो लेखाकीर्ण इति दोषाः । ३४ । विमलकः सस्यकोऽअनमूलकः पित्तकः सुलभको लोहिताक्षो मृगाश्मको ज्योतीर- सको मालेयकोऽहिच्छत्रकः कूपः प्रतिकूपः सुगन्धिकूपः क्षीरवकः शुक्तिचूर्णकः शिलाप्रवालकः पुलकः शुक्लपुलक इत्यन्तरजातयः । ३५ । शेषाः काचमणयः । ३६ । सभाराष्ट्रकं तज्जमाराष्ट्रकं कास्तीरराष्ट्रकं श्रीकटनकं मणिमन्तकमिन्द्रवानकं च वजम् । ३७ । खनिः स्रोतः प्रकीर्णकं च योनयः । ३८ । - 21 Folio 64 in D begins with शुद्धा मणिमध्या वा यष्टिः (68. 21-22 ). 22 D om. सैन.-D मणिमध्या वा. 28GM मौलेयकः - D •समुद्रश्च, 29 DGM पद्मानवद्यरागः, D बालसूर्यकः पञ्चधा पद्मरागः. 30 D पुष्परागो. - GM read नीलावलीयः after गोमेदकः ( instead of after इन्द्रनील: in s. 81 ). 31 D adds शुद्धस्फटिको मूलाटीवर्णः (before इन्द्रनील:). - D नीलावलीयकः. - GM जाम्बवाभो. 32 DG M om. शुद्धस्फटिको मूलाटवर्णः, [0]. 33 D षडश्रिशः G तीव्ररागसंस्थान-. D अन्तरगत 35 GM लोहितकोऽमृतांशुको. • GM मैलेयक आहिच्छत्रका. - D कूर्पप्रति-'.- G1 M पूतिकूपः, - D क्षीरयकः, 1 क्षीरपका, Cg क्षीरवकः. - M शुक्तिपूर्णकः. M शुक्तिपूर्णकः. -GM शुक्रपुलक. 37 ob महा (for सभा ). - GM मध्यम-, तज्जुमा-, (for तज्जमा-). - GM कान्तीर-. - D माणिमन्तकम् . - 09 इन्दूखानक. - ·अध्यक्षप्रचार: [2. 11. 68 मार्जाराक्षकं शिरीषपुष्पकं गोमूत्रकं गोमेदकं शुद्धस्फटिक मूलाटीवर्ण मणिवर्णा- नामन्यतमवर्णमिति वज्रवर्णाः। ३९ । स्थूलं गुरु प्रहारसहं समकोटिकं भाजनलेखि तर्कुभ्रामि भ्राजिष्णु च प्रशस्तम् । ४० । नष्टकोणं निरश्रि पार्धापवृत्तं चाप्रशस्तम् । ४१ । प्रवालकम् आलकन्दकं वैवर्णिकं च, रक्तं पद्मरागंच करटगर्भिणिकावर्जमिति । ४२॥ चन्दनं सातनं रक्तं भूमिगन्धि । ४३ । गोशीर्षकं कालतानं मत्स्यगन्धि । ४४ । हरिचन्दनं शुकपत्रवर्णमाम्रगन्धि, तार्णसं च । ४५ । पामेरुकं रक्तं रक्तकालं वा बस्तमूत्र- गन्धि । ४६ । दैवसभेयं रक्तं पद्मगन्धि, जापकं च । ४७ । जोङ्गकं रक्तं रक्तकालं वा स्निग्धम् , तौरूपं च । ४८ । मालेयकं पाण्डुरक्तम् । ४९ । कुचन्दनं रूक्षमगुरुकालं रक्तं रक्तकालं वा । ५० । कालपर्वतकं रक्तकालमनवद्यवर्ण वा । ५१ । कोशागारपर्वतक कालं कालचित्रं वा । ५२ । शीतोदकीयं पद्माभं कालस्निग्धं वा । ५३ । नागपर्वतक रूक्षं शैवलवर्ण वा । ५४ । शाकलं कपिलम् । इति । ५५ । लघु स्निग्धमश्यानं सर्पिःस्नेहलेपि गन्धसुखं त्वगनुसार्यनुल्बणमविराग्युष्णसहं दाहनाहि सुखस्पर्शनमिति चन्दनगुणाः । ५६ । अगुरु जोङ्गकं कालं कालचित्रं मण्डलचित्रं वा । ५७ । श्यामं दोङ्गकम् । ५८ । पारसमुद्रकं चित्ररूपमुशीरगन्धि नवमालिकागन्धि वा । इति । ५९ ॥ गुरु स्निग्धं पेशलगन्धि निर्हार्यनिसहमसंप्लुतधूमं समगन्धं विमर्दसहमित्यगुरु- गुणाः। ६०। तैलपर्णिकम् अशोकग्रामिकं मांसवर्ण पद्मगन्धि । ६१ । जोङ्गकं रक्तपीतकमुत्पल- गन्धि गोमूत्रगन्धि वा । ६२ । प्रामेरुकं स्निग्धं गोमूत्रगन्धि । ६३ । सौवर्णकुडचक रक्तपीतं मातुलुङ्गगन्धि । ६४ । पूर्णकद्वीपकं पद्मगन्धि नवनीतगन्धि वा । इति । ६५ । भद्रश्रियं पारलौहित्यकं जातीवर्णम् । ६६ । आन्तरवत्यमुशीरवर्णम् । ६७ । उभयं कुष्ठगन्धि च । इति । ६८ । 39 G मार्जाराक्षकं च. -GM मूलाटीपुष्प- ( पुष्पक-).- Folio Ba in Dands with मूलाटीवर्णम् and with that the fragmentary manuscript comes to an end. 40b स्थूलं वृत्तं गुरु. GM -लेखितं कुभ्रामि, [b]. 42 b आलसान्द्रकं, 0 आलत्सा- न्द्रकं. G करटं गर्भि', M करटागर्मि', [b]. 47 M1.8 om. च. 49. M मालेय. 50 G! कालं रूक्षम् , M कालं गुरुक्षम् ( for रूक्षम् ), [om.]. 50-51_cb reads कुचन्दनं कालवर्णकं गोमूत्रगन्धि, अगरुकालं रक्तकालं वा, कालपर्वतकं रूक्षम् , but the aotual commentary showa रक्तकालमनवद्यवर्ण वा ( for रूक्षम् ). 61 [रक्तकालम् added from ab], 52 01 कोशाकार-, b कोशकार.. 60 x निहार्यमि.. 64 x सौवर्णस्यकुप्यकं.. 660 भद्रश्रीयं. 67 0 आन्तरपत्यम् . --- - ·2. 11.69] कौटिलीयेऽर्थशाखे . कालेयकः वर्णभूमिजः स्निग्धपीतकः । ६९ । औत्तरपर्वतको रक्तपीतकः । ७० । इति साराः। पिण्डक्काथधूमसहमविरागि योगानुविधायि च । ७१ । चन्दनागुरुवच्च तेषां गुणाः । ७२। कान्तनावकं प्रैयकं चौत्तरपर्वतकं चर्म । ७३ । कान्तनावकं मयूरग्रीवाभम् । ७४ प्रैयकं नीलपीतश्वेतलेखाबिन्दुचित्रम् । ७५। तदुभयमष्टाङ्गुलायामम् । ७६ । बिसी महाबिसी च द्वादशनामीये । ७७ । अव्यक्तरूपा दुहिलितिका चित्रा वा बिसी । ७८ । परुषा श्वेतप्राया महाबिसी । ७९ । द्वादशाङ्गुलायाममुभयम् । ८० । श्यामिका कालिका कदली चन्द्रोत्तरा शाकुला चारोहजाः । ८१ । कपिला बिन्दुचित्रा वा श्यामिका । ८२ । कालिका कपिला कपोतवर्णा वा । ८३ । तदुभयम- ष्टाङ्गुलायामम् ।८४। परुषा कदली हस्तायता।८५ । सैव चन्द्रचित्रा चन्द्रोत्तरा।८६। कदलीत्रिभागा शाकुला कोठमण्डलचित्रा कृतकर्णिकाजिनचित्रा वा । इति । ८७ । सामूरं चीनसी सामूली च बालवेयाः । ८८ । षट्त्रिंशदङ्गुलमजनवर्ण सामू- रम् ।.८९ । चीनसी रक्तकाली पाण्डुकाली वा । ९० । सामूली गोधूमवर्णा । इति । ९१॥ सातिना नलतूला वृत्तपृच्छा चौद्राः । ९२ । सातिना कृष्णा । ९३ । नलतूला नलतूलवर्णा । ९४ । कपिला वृत्तपुच्छा च । ९५ । इति चर्मजातयः । चर्मणां मृदु स्निग्धं बहुलरोम च श्रेष्ठम् । ९६ । शुद्धं शुद्धरक्तं पक्षरक्तं चाविकम् , खचितं वानचित्रं खण्डसंघात्यं तन्तुविच्छि- मंच । ९७ । कम्बलः कौचपकः कुलमितिका सौमितिका तुरगास्तरणं वर्णकं तलिच्छकं वारवाणः परिस्तोमः समन्तभद्रकं चाविकम् । ९८ । पिच्छिलमामिव च सूक्ष्मं मृदु च श्रेष्ठम् । ९९। अष्टप्रोतिसंघात्या कृष्णा मिङ्गिसी वर्षवारणमपसारक इति नेपालकम् । १०० । संपुटिका चतुरश्रिका लम्बरा कटवानकं प्रावरकः सत्तलिकेति मृगरोम । १०१ । 70 m p रत्नपीतक:. 78 M चोत्तर (80p). 75G1 M -लेखिबिन्दुः, Cb presupposes वीलं पीतं श्वेतं लेखाबिन्दुचित्रम्. 78 Mg Cb दुहिलिका, 81 Mavi. Cb आरोटजाः. 8701 M जनचित्रा. - GM चेति, [em. ]. 97 GM पद्मरक्त, Cob ]. 98 0b कोचपकः, " कोचेवका, 0p कुचेलकः, Ca केचलकः, - 0b कलमितिका, Gp कथमितिका. - C) सोमितिका. - M वर्ण (for वर्णक ). - Ob तल्लित्थकं. 99 G पिच्छल'. - M चरश्रेष्ठम् ( corr. in Mg ). 100 GM -प्लौति-, 0b -प्लोतिः, [Mari.1. - M1.8 नैवालकम् . 101 0b अलंबानं ( for लम्बरा).-0b सन्तलिकेति. .

·५५ अध्यक्षप्रचारः [2.12.2 वाङ्गकं श्वेत स्निग्धं दुकूलम् । १०२ । पौण्ड्रकं श्यामं मणिस्निग्धम् । १०३ । सौवर्णकुड्यकं सूर्यवर्ण मणिस्निग्धोदकवानं चतुरश्रवानं व्यामिश्रवानं च । १०४ । एतेषामेकांशुकमध्यर्धद्वित्रिचतुरंशुकमिति । १०५ । तेन काशिकं पौण्डूकं च क्षौमं व्याख्यातम् । १०६ । मागधिका पौण्डूिका सौवर्णकुड्यका च पत्रोर्णा । १०७ । नागवृक्षो लिकुचो बकुलो वटश्च योनयः । १०८ । पीतिका नागवृक्षिका । १०९ । गोधूमवर्णा लैकुची । ११० । श्वेता बाकुली । १११ । शेषा नवनीतवर्णा । ११२ । तासां सौवर्णकुड्यका श्रेष्ठा । ११३ । तया कौशेयं चीनपट्टाश्च चीनभूमिजा व्याख्याताः । ११४ । माधुरमापरान्तकं कालिङ्गकं काशिकं वाङ्गकं वात्सकं माहिषकं च काासिक श्रेष्ठम् । इति । ११५.। अतः परेषां रत्नानां प्रमाणं मूल्यलक्षणम् । जातिं रूपं च जानीयानिधानं नवकर्म च ॥ ११६ ॥ पुराणप्रतिसंस्कार कर्म गुह्यमुपस्करान् । देशकालपरीभोगं हिंस्राणां च प्रतिक्रियाम् ॥ ११७ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे कोशप्रवेश्यरत्नपरीक्षा एकादशोऽध्यायः । मादितो द्वात्रिंशः। १२ [त्रिंशं प्रकरणम् - आकरकर्मान्तप्रवर्तनम् ] आकराध्यक्ष: शुल्बधातुशास्त्ररसपाकमणिरागज्ञस्तज्ज्ञसखो वा तजातकर्मकरो. पकरणसंपन्नः किट्टमूषागारभस्मलिङ्गं वाऽऽकर भूतपूर्वमभूतपूर्व वा भूमिप्रस्तररस- धातुमत्यर्थवर्णगौरवमुप्रगन्धरसं परीक्षेत । १ । पर्वतानामभिज्ञातोदेशानां बिलगुहोपत्यकालयनगूढखातेष्वन्तःप्रस्यन्दिनो जम्बू- चूततालफलपक्कहरिद्राभेदगुडहरितालमनःशिलाक्षौद्रहिङ्गलकपुण्डरीकशुकमयूरपत्रवर्णाः सवर्णोदऔषधिपर्यन्ताश्चिकणा विशदा भारिकाश्च रसाः काचनिकाः । २। अप्सु 105 G अर्धद्वित्रि-. 107 M1.8 पत्रोणां. Cb पत्रोर्णाः, 116 M1.3 प्रमाणमूल्य.. 117 01 M उपस्करात् (corr. in Ma). Colophon Ob कोशमावेश्य- 2.12 14 M तज्शसंघो, [Cb Op]. - 01 तज्ज्ञात. 1 तज्ज्ञात.. 2 m p -लयनिगूढ- -GM on गुडा, { Mavi.]. - GYM ome मनःशिला-. -Ob om, मयूर ." .

·8. 12.3 ] कौटिलीयेच्या निष्टयूतास्तैलवद्विसर्पिणः पङ्कमलपाहिणश्च ताम्ररूप्ययोः शतादुपरि वेद्धारः ।३। तत्प्रतिरूपकमुप्रगन्धरसं शिलाजतु विद्यात् ।४। पीतकास्ताम्रकास्ताम्रपीतका वा भूमिप्रस्तरधातवो मिन्ना नीलराजीवन्तो मुद्दमाषकृसरवर्णा वा दधिबिन्दुपिण्डचित्रा हरिद्राहरीतकीपद्मपत्रशैवलयकृत्प्लीहा- नववर्णा भिन्नाश्चुचुवालुकालेखाबिन्दुस्वस्तिकवन्तः सगुलिका अर्चिष्मन्तस्ताप्यमाना न मिद्यन्ते बहुफेनधूमाश्च सुवर्णधातवः प्रतीवापार्थास्ताम्ररूप्यवेधनाः । ५। शङ्खकर्पूरस्फटिकनवनीतकपोतपारावतविमलकमयूरग्रीवावर्णाः सस्यकगोमेदकगुड- मत्स्यण्डिकावर्णाः कोविदारपद्मपाटलीकलायक्षौमातसीपुष्पवर्णाः ससीसाः साञ्जना वित्रा मिन्नाः श्वेताभाः कृष्णाः कृष्णाभाः श्वेताः सर्वे वा लेखाबिन्दुचित्रा मृदवो मायमाना न स्फुटन्ति बहुफेनधूमाश्च रूप्यधातवः । ६ । सर्वधातूनां गौरववृद्धौ सत्त्ववृद्धिः । ७ । तेषामशुद्धा मूढगर्भा वा तीक्ष्णमूत्रक्षारभाविता राजवृक्षवटपीलुगोपित्तरोचना- महिषखरकरभमूत्रलेण्डपिण्डबद्धास्तत्प्रतीवापास्तदवलेपा वा विशुद्धाः सवन्ति । ८ । यवमाषतिलपलाशपीलुक्षारैगोक्षीराजक्षीरैर्वा कदलीवनकन्दप्रतीवापो मार्दवकरः मधुमधुकमजापयः सतैलं घृतगुडकिण्वयुतं सकन्दलीकम् । यदपि शतसहस्रधा विमिन्नं भवति मृदु त्रिमिरेव तनिषेकैः ॥ १०॥ गोदन्तशृङ्गप्रतीवापो मृदुस्तम्भनः । ११ । भारिकः स्निग्धो मृदुश्च प्रस्तरधातुभूमिभागो वा पिङ्गलो हरितः पाटलो लोहितो वा ताम्रधातुः । १२ । काकमेचकः कपोतरोचनावर्णः श्वेतराजिनद्धो वा वित्रः सीसधातुः । १३ । अपरकर्बुरः पक्कलोष्टवर्णो वा त्रपुधातुः । १४ । खुरुस्बः पाण्डुरोहितः सिन्दुवारपुष्पवर्णो वा तीक्ष्णधातुः । १५ । 6.6 प्रभिन्ना नील-.-GAM तप्यमाना (pas in text ). 601 सस्यकटोमेदक, M.: सस्यकरटामेदक-, (mpas in text). -GM विप्रा भिनाः, (corr. in Mg) - M1.3 ताः श्वेताभाः. 7 Mgri. सर्वेषां धातूना. 8M-क्षारविभाविता. GM -करट- (corr. AMA -GM लण्डर, [em.of.2.2.10]. 9M कन्दली. 10 00 -गुरुचूर्णयुतं. 148. I missing in Ms. 15 Mg खुहम्मः, b सुरुम्बा, कुरुम्बा. - ·५७ अध्यक्षप्रचारः [2.12.35 काकाण्डभुजपत्रवर्णो वा वैकृन्तकधातुः । १६ । अच्छः स्निग्धः सप्रभो घोषवान् शीतस्तीव्रस्तनुरागश्च मणिधातुः । १७ । धातुसमुत्थं तज्जातकर्मान्तेषु प्रयोजयेत् । १८ । कृतभाण्डव्यवहारमेकमुखम् , अत्ययं चान्यत्र कर्तृऋतृविक्रेतृणां स्थापयेत् । १९ । आकरिकमपहरन्तमष्टगुणं दापयेद् अन्यत्र रत्नेभ्यः । २० । स्तनमनिसृष्टोप- जीविनं च बद्धं कर्म कारयेत् , दण्डोपकारिणं च । २१ । व्ययक्रियाभारिकमाकर भागेन प्रक्रयेण वा दद्यात् , लाघविकमात्मना कार- येत् । २२। लोहाध्यक्षस्ताम्रसीसत्रपुवैकृन्तकारकूटवृत्तकंसताललोहकर्मान्तान् कारयेत् , लोह- भाण्डव्यवहारं च । २३ । लक्षणाध्यक्षश्चतुर्भागतानं रूप्यरूपं तीक्ष्णत्रपुसीसाञ्जनानामन्यतममाषबीज- युक्तं कारयेत् - पणम् अर्धपणं पादम् अष्टभागमिति, पादाजीवं ताम्ररूपं - माषकम् अर्धमाषकं काकणीम् अर्धकाकणीमिति । २४ । रूपदर्शकः पणयात्रां व्यावहारिकी कोशप्रवेश्यां च स्थापयेत् । २५ । रूपिकमष्टकं शतम् , पञ्चकं शतं व्याजी, पारीक्षिकमष्टभागिकं शतं, पञ्चविंशतिपणमत्ययं च अन्यत्र कर्तृऋतृविक्रेतृपरीक्षितृभ्यः । २६ । खन्यध्यक्षः शङ्खवप्रमणिमुक्ताप्रवालक्षारकर्मान्तान् कारयेत् , पणनव्यवहार च। २७॥ लवणाध्यक्षः पाकमुक्तं लवणभागं प्रक्रयं च यथाकालं संगृह्णीयाद् , विक्रयाच मूल्यं रूपं व्याजी च । २८ । आगन्तुलवणं षड्भागं दद्यात् । २९ । दत्तभागविभागस्य विक्रयः, पञ्चकं शतं व्याजी रूपं रूपिकं च । ३० । क्रेता शुल्कं राजपण्यच्छेदानुरूपं च वैधरणं दद्यात् , अन्यत्र क्रेता षट्छतमत्ययं च । ३१ । विलवणमुत्तमं दण्डं दद्याद्, अनिसृष्टोपजीवी च अन्यत्र वानप्रस्थेभ्यः । ३२ । श्रोत्रियास्तपस्विनो विष्टयश्च भक्तल. वणं हरेयुः । ३३ । अतोऽन्यो लवणक्षारवर्गः शुल्कं दद्यात् । ३४ । एवं मूल्यं च भागं च व्याजी परिघमत्ययम् । शुल्कं वैधरणं दण्डं रूपं रूपिकमेव च ॥ ३५ ॥ 17 G1 M वोषवान् . - Cb शीततीव्रस्. 18 GM •समुत्थितं, [Cb Cp]. M अकृतभाण्ड.. 21 Cb बध्वा. - m p भाण्डोप. -G°कारिणश्च. 23 GM -लोध्र, [b]. 27 G1 M -कर्मान्तं ( m p an in text ). 28 G1 M om. च ( after व्याजी), [b]. 29 Mrl. दद्यादष्टभाग वा. 31 GM -पण्याच्छेदा', [b]. 32 G1 M दिलवणम् ( oorr. in M2 ). 35 GM मूल्यविभाग, [cb]. कौ.अ.८ . 19G ·2. 12. 36] कौटिलीयेऽर्थशास्से खनिभ्यो द्वादशविधं धातुं पण्यं च संहरेत् । एवं सर्वेषु पण्येषु स्थापयेन्मुखसंग्रहम् ॥ ३६॥ आकरप्रभवः कोशः कोशाइण्डः प्रजायते । पृथिवी कोशदण्डाभ्यां प्राप्यते कोशभूषणा ॥ ३७ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे भाकरकर्मान्तप्रवर्तनम् द्वादशोऽध्यायः मादितस्त्रयस्त्रिंशः। १३ [ एकत्रिंशं प्रकरणम् - अक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः ] सुवर्णाध्यक्षः सुवर्णरजतकर्मान्तानामसंबन्धावेशनचतुःशालामेकद्वारामक्षशालां कारयेत् । १ । विशिखामध्ये सौवर्णिकं शिल्पवन्तमभिजातं प्रात्ययिकं च स्थाप- येत् । २॥ जाम्बूनदं शातकुम्भं हाटकं वैणवं शृङ्गशुक्तिजं जातरूपं रसविद्धमाकरोद्गतं च सुवर्णम् । ३ । किञ्जल्कवर्ण मृदु स्निग्धमनादि भ्राजिष्णु च श्रेष्ठम् , रक्तपीतकं मध्य- मम्, रक्तमवरम् । ४। श्रेष्ठानां पाण्डु श्वेतं चाप्राप्तकम् । ५ । तद्येनाप्राप्तकं तञ्चतुर्गुणेन सीसेन शोध- येत् । ६ । सीसान्वयेन मिद्यमानं शुष्कपटलैपियेत् । ७ । रूक्षत्वाद्भिद्यमानं तैल- गोमये निषेचयेत् । ८॥ आकरोद्गतं सीसान्वयेन भिद्यमानं पाकपत्राणि कृत्वा गण्डिकासु कुट्टयेत् , कदलीवनकन्दकल्के वा निषेचयेत् । ९ । तुत्थोद्गतं गौडिकं काम्बुकं चाक्रवालिकं च रूप्यम् । १० । श्वेतं स्निग्धं मृदु च श्रेष्ठम् । ११ । विपर्यये स्फोटनं च दुष्टम् । १२ । तत्सीसचतुर्भागेन शोधयेत् । १३ । उद्गतचूलिकमच्छं भ्राजिष्णु दधिवर्ण च शुद्धम् । १४ । शुद्धस्यैको हारिद्रस्य सुवर्णो वर्णकः । १५ । ततः शुल्बकाकण्युत्तरापसारिता आ चतुःसीमान्तादिति षोडश वर्णकाः । १६ । सुवर्ण पूर्व निकष्य पश्चाद्वर्णिकां निकषयेत् । १७ । समरागलेखमनिम्नोन्नते देशे निकषितम् , परिमृदितं परिलीढं नखान्तराद्वा गैरिकेणावचूर्णितमुपधिं विद्यात् । १८ । 2. 13 2 Marl. शीलवन्तम् (for शिल्प). 3 Cb शृशिशुक्ति-. - M रससिद्धम् (corr. in Mg), Mg vi. रसवित्तम् . 4GM अनुनादि, [b]. 9 GM कन्दलीवन-, [em. of. 2.12.9] 1001 काममलं कबु, M कामलुक, P काममलं कबकं, [Cb Op] 14 M अर्थ (for अच्छं) (corr. in Mg). 18 M1.3 "मुपषि.

·अध्यक्षप्रचार: [2. 18.48 जातिहिङ्गुलुकेन पुष्पकासीसेन वा गोमूत्रभावितेन दिग्धेनाग्रहस्तेन संस्पृष्टं सुवर्ण श्वेतीभवति । १९ । सकेसरः स्निग्धो मृदुर्धाजिष्णुश्च निकषरागः श्रेष्ठः । २० । कालिङ्गकस्तापीपाषाणो वा मुद्गवर्णो निकषः श्रेष्ठः । २१ । समरागी विक्रयक्रय. हितः । २२ । हस्तिच्छविकः सहरितः प्रतिरागी विक्रयहितः । २३ । स्थिरः परषो विषमवर्णश्चाप्रतिरागी क्रयहितः । २४ । छेदश्चिकणः समवर्णः श्लक्ष्णो मृदुर्भ्राजिष्णुश्च श्रेष्ठः । २५ । तापो बहिरन्तश्च समः किञ्जल्कवर्णः कुरण्डकपुष्पवर्णो वा श्रेष्ठः । २६ । श्यावो नीलश्चाप्राप्तकः । २७ । तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्षे वक्ष्यामः । २८ । तेनोपदेशेन रूप्यसुवर्ण दद्यादाद- दीत च । २९ । अक्षशालामनायुक्तो नोपगच्छेत् । ३० । अभिगच्छन्नुच्छेद्यः । ३१ । आयुक्तो वा सरूप्यसुवर्णस्तेनैव जीयेत । ३२ । विचितवस्त्रहस्तगुह्याः काञ्चनपृषतत्वष्टुतपनीयकारवो धमायकचरकपांसुधावकाः प्रविशेयुनिष्कसेयुश्च । ३३ । सर्व चैषामुपकरणमनिष्ठिताश्च प्रयोगास्तत्रैवावतिष्ठेरन् । ३४ । गृहीतं सुवर्ण धृतं च प्रयोग करणमध्ये दद्यात् । ३५ । सायं प्रातश्च लक्षितं कर्तृकारयितमुद्राभ्यां निदध्यात् । ३६ । क्षेपणो गुण: क्षुद्रकमिति कर्माणि । ३७ । क्षेपणः काचार्पणादीनि । ३८ । गुणः सूत्रवानादीनि । ३९ । घनं सुषिरं पृषतादियुक्तं क्षुद्रकमिति । ४० । अर्पयेत्काचकर्मणः पञ्चभागं काञ्चनं दशभागं कटुमानम् । ४१ । ताम्रपादयुक्तं रूप्यं रूप्यपादयुक्तं वा सुवर्ण संस्कृतकम् , तस्माद्रक्षेत् । ४२ । पृषतकाचकर्मणः त्रयो हि भागाः परिभाण्डं द्वौ वास्तुकम् , चत्वारो वा वास्तुकं त्रयः परिभाण्डम् । ४३ । त्वष्टकर्मणः शुल्बभाण्डं समसुवर्णेन संयूहयेत् । ४४ । रूप्यभाण्डं धनं सुषिरं वा सुवर्णार्धेनावलेपयेत् । ४५ । चतुर्भागसुवर्ण वा वालुकाहिङ्गुलुकस्य रसेन चूर्णेन वा वासयेत् । ४६ । तपनीयं ज्येष्ठं सुवर्ण सुरागं समसीसातिक्रान्तं पाकपत्रपकं सैन्धविकयो. ज्ज्वालितं नीलपीतश्वेतहरितशुकपत्रवर्णानां प्रकृतिर्भवति । ४७ । तीक्ष्णं चास्य मयूर- श्रीवाभं श्वेतभङ्ग चिमिचिमायितं पीतचूर्णितं काकणिकः सुवर्णरागः । ४८ । 20 GM सकेसरस्निग्धो ( corr in Mg). 21 G1 कालिङ्गकस्तावी-, M कालिङ्गहस्तापी-. 25 G श्वेदश्चिक्षणः ( m p श्वेत° ). 26 Cb तापे. -G कारण्डका, M करण्डः, Movi. करण्डका, [ob]. 33 GAM -पृषित- (M°°). 34 Movl. अधिष्ठिताश्चापि. 37 GM क्षुद्रमिति, [ob, of. a. 40]. 39 G1 सूत्रतवाना, M1.3 सूत्रकवाना . 40G1 M पृषिता' (M वृ). 41 GM मानम् , Cp कटमानम्, [ cboj]. 42 GM संस्कृतम् , [ ob ]. 43 GM पृषित- ( Mg ). 45 GM घनं धनसुषिरं [ em.]. 47 GM सराग, [b]. - GM -शुकपोत., [ cb, of. s. b6]. 48 Mavi. om. श्वेतमङ्गं. G Maafa Argfad, [ Cb ]. - ७. पीतपूर्णितं.

·2.18.49] कौटिलीयेऽर्थशाने ६० तारमुपशुद्धं वा - अस्थितुत्थे चतुः समसीसे चतुः शुष्कतुत्थे चतुः कपाले त्रिर्गोमये द्विरेवं सप्तदशतुत्थातिक्रान्तं सैन्धविकयोज्ज्वालितम् । ४९ । एतस्मात्काकण्यु- त्तरमाद्विमाषादिति सुवर्णे देयं, पश्चाद्रागयोगः, श्वेततारं भवति । ५० । त्रयोंऽशास्तपनीयस्य द्वात्रिंशद्भागश्वेततारमूछिताः तत् श्वेतलोहितकं भवति । ५१ । तानं पीतकं करोति । ५२ । तपनीयमुज्ज्वाल्य रागत्रिभागं दद्यात्, पीतरागं भवति । ५३ । श्वेततारभागौ द्वावेकस्तपनीयस्य मुद्गवर्ण करोति । ५४ । कालाय- सस्यार्धभागाभ्यक्तं कृष्णं भवति । ५५ । प्रतिले पिना रसेन द्विगुणाभ्यक्तं तपनीयं शुकपत्रवर्ण भवति । ५६ । तस्यारम्भे रागविशेषेषु प्रतिवर्णिकां गृह्णीयात् । ५७ । तीक्ष्णताम्रसंस्कारं च बुध्येत । ५८ । तस्माद्ञमणिमुक्ताप्रवालरूपाणामपनेयि- मानं च रूप्यसुवर्णभाण्डबन्धप्रमाणानि च । ५९ । समरागं समद्वन्द्वमसक्तपृषतं स्थिरम् । सुप्रमृष्टमसंपीतं विभक्तं धारणे सुखम् ॥ ६०॥ अभिनीतं प्रभायुक्तं संस्थानमधुरं समम् । मनोनेत्राभिरामं च तपनीयगुणाः स्मृताः ॥ ६१ ॥ इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे भक्षशालायां सुवर्णाध्यक्षः त्रयोदशो- ऽध्यायः । मादितश्चतुत्रिंशः। १४ [ द्वात्रिंशं प्रकरणम् - विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः] सौवर्णिकः पौरजानपदानां रूप्यसुवर्णमावेशनिमिः कारयेत् । १ । निर्दिष्टकालकार्य च कर्म कुर्युः, अनिर्दिष्टकालं कार्यापदेशम् । २ । कार्यस्यान्यथा. करणे वेतननाशः, तद्विगुणश्च दण्डः । ३ । कालातिपातने पादहीनं वेतनं, तद्वि- गुणश्च दण्डः।४। यथावर्णप्रमाणं निक्षेपं गृहीयुस्तथाविधमेवार्पयेयुः । ५। कालान्तरादपि च तथाविधमेव प्रतिगृह्णीयुः, अन्यत्र क्षीणपरिशीर्णाभ्याम् । ६ । 50 Cb काकण्युत्तरापसारिता आ द्विमाषा. 51 GM . मूञ्छिताः स, Ob मूञ्छितं तत् , 52 Mvi. भवति ( for करोति). 56 GM gifaaraal (corr. in M2). 59 G अवनेयिमानं. 60 G1 M पृषितं ( M2°°). -GM सुविमृष्टमसंवीतं, [b]. 61 M स्वस्थानमधुरं. 2. 14 From this oh. onwards, changes in red penoll ceas in Mz. 3 Ob Interchangen sk. 8 and of... 1.5-1.5GM -प्रमाणनिक्षेपं. 1.

·६१ अध्यक्षप्रचार: [2.14.31 आवेशनिमिः सुवर्णपुद्गललक्षणप्रयोगेषु तत्तजानीयात् । ७ । तप्तकलधौतकयोः काकणिकः सुवर्णे क्षयो देयः ।८। तीक्ष्णकाफणी रूप्यद्विगुणः - रागप्रक्षेपः, तस्य षड्भागः क्षयः । ९ । ने माषावरे पूर्वः साहसदण्डः, प्रमाणहीने मध्यमः, तुलाप्रतिमानोपधावु- त्तमः, कृतभाण्डोपधौ च । १० । सौवर्णिकेनादृष्टमन्यत्र वा प्रयोगं कारयतो द्वादशपणो दण्डः । ११ । कर्तु र्द्विगुणः सापसारश्चेत् । १२ । अनपसारः कण्टकशोधनाय नीयेत । १३ । कर्तुध द्विशतो दण्ड: पणच्छेदनं वा । १४ । तुलाप्रतिमानभाण्डं पौतवहस्ताक्रीणीयुः । १५ । द्वादशपणो दण्डः। १६ । घनं सुषिरं संयूद्यमवलेप्यं संघात्यं वासितकं च कारुकर्म । १७ । तुलाविषममपसारणं विसावणं पेटकः पिङ्कश्चेति हरणोपायाः । १८ । संनामिन्युत्कीर्णिका भिन्नमस्तकोपकण्ठी कुशिक्या सकटुकझ्या परिवेल्या- यस्कान्ता च दुष्टतुलाः । १९ । रूप्यस्य द्वौ भागावेकः शुल्बस्य त्रिपुटकम् । २० । तेनाकरोद्गतमपसार्यते तत्रि- पुटकापसारितम् । २१। शुल्न शुल्बापसारितम्, वेल्लकेन वेल्लकापसारितम् , शुल्बार्धसारेण हेम्ना हेमापसारितम् । २२ । मूकमूषा पूतिकिट्टः करटुकमुखं नाली संदंशो जोङ्गनी सुवर्चिकालवणं तदेव सुवर्णमित्यपसरणमार्गाः । २३ । पूर्वप्रणिहिता वा पिण्डवालुका मूषाभेदादमिष्ठादुद्धि- अन्यथा यन्ते । २४। पश्चाद्वन्धने आचितकपत्रपरीक्षायां वा रूप्यरूपेण परिवर्तनं विस्रावणम् , पिण्डवालुकानां लोहपिण्डवालुकाभिर्वा । २५ । गाढश्चाभ्युद्धार्यश्च पेटकः संयूह्यावलेप्यसंघात्येषु क्रियते । २६ । सीसरूपं सुवर्णपत्रेणावलिप्तमभ्यन्तरमष्टकेन बद्धं गाढपेटकः । २७ । स एव पटलसंपुटेष्वभ्यु- द्वार्यः । २८ । पत्रमाश्लिष्टं यमकपत्रं वाऽवलेप्येषु क्रियते । २९ । शुल्ब तारं वा गर्भः पत्राणां संघात्येषु क्रियते । ३० । शुल्वरूपं सुवर्णपत्रसंहतं प्रमृष्टं सुपार्श्वम्, तदेव यमकपत्रसंहतं प्रमृष्टम् , ताम्रताररूपं च उत्तरवर्णकः । ३१ । 8 M देहः (for देयः). 10 G1 M माषवरे, [Cb ]. 14 GM पणच्छेदं, [C]. 17 GM पनं धनसुषिरं, [em.]. 19 G1 परिवेत्ययः, b पारिवेल्ल्यय. 2101 °वसारितम् . 2201 शुल्बो ( for शुल्बेन ). - G1 °वसारितम् (thrics ). 23 M2 प्रतिकिट्टः.. -M बानी. 24 ob अमिष्ठा उद्भियन्ते. 25 GM पश्चाबन्धनम् (read at the end of a. ). [ob ), 27 M बन्ध (for बद्धं ). 31G1 ताम्रताम्ररूप, M ताम्ररूपं, [b].

·2.14.32] कौटिलीयेऽर्थशासे तदुभयं तापनिकषाभ्यां निःशब्दोल्लेखनाभ्यां वा विद्यात् । ३२ । अभ्युद्धाय बदराम्ले लवणोदके वा सादयन्ति । इति पेटकः । ३३ । घने सुषिरे वा रूपे सुवर्णमृन्मालुकाहिङ्गुलुककल्को वा तप्तोऽवतिष्ठते ।३४ । दृढवास्तुके वा रूपे वालुकामिभं जतु गान्धारपको वा तप्तोऽवतिष्ठते । ३५। तयोस्तापन- मवध्वंसनं वा शुद्धिः । ३६ । सपरिभाण्डे वा रूपे लवणमुल्कया कटुशर्करया तप्तमवतिष्ठते । ३७ । तस्य काथनं शुद्धिः । ३८॥ अभ्रपटलमष्टकेन द्विगुणवास्तुके वा रूपे बध्यते । ३९ । तस्यापिहितकाचक- स्योदके निमजत एकदेशः सीदति, पटलान्तरेषु वा सूच्या भिद्यते । ४० । मणयो रूप्यं सुवर्ण वा घनसुषिराणां पिङ्कः । ४१ । तस्य तापनमवध्वंसनं वा शुद्धिः । इति पिङ्कः । ४२॥ तस्मादनमणिमुक्ताप्रवालरूपाणां जातिरूपवर्णप्रमाणपुद्गललक्षणान्युपलभेत । ४३। कृतभाण्डपरीक्षायां पुराणभाण्डप्रतिसंस्कारे वा चत्वारो हरणोपायाः - परिकुट्ट- नमवच्छेदनमुल्लेखनं परिमर्दनं वा । ४४ । पेटकापदेशेन पृषतं गुणं पिटकां वा यत्परि- शातयन्ति तत्परिकुट्टनम् । ४५ । यद्विगुणवास्तुकानां वा रूपे सीसरूपं प्रक्षिप्याभ्य- न्तरमवच्छिन्दन्ति तदवच्छेदनम् । ४६ । यद् घनानां तीक्ष्णेनोल्लिखन्ति तदुल्लेखनम् । ४७ । हरितालमनःशिलाहिङ्गुलुकचूर्णानामन्यतमेन कुरुविन्दचूर्णेन वा वस्त्रं संयूह्य यत्परिमृद्नन्ति तत्परिमर्दनम् । ४८ । तेन सौवर्णराजतानि भाण्डानि क्षीयन्ते, न चैषां किश्चिदवरुग्णं भवति । ४९ । भनखण्डघृष्टानां संयूह्यानां सदृशेनानुमानं कुर्यात् । ५० । अवलेप्यानां यावदु- त्पाटितं तावदुत्पाट्यानुमानं कुर्यात् । ५१ । विरूपाणां वा तापनमुदकपेषणं च बहुशः कुर्यात् । ५२। अवक्षेपः प्रतिमानममिर्गण्डिका भण्डिकाधिकरणी पिञ्छः सूत्रं चेल्लं बोल्लनं शिर उत्सङ्गो मक्षिका स्वकायेक्षा दृतिरुदकशरावमग्निष्ठमिति काचं विद्यात् । ५३ । राजतानां विस्रं मलपाहि परुषं प्रस्तीनं विवर्ण वा दुष्टमिति विद्यात् । ५४ । एवं नवं च जीणं च विरूपं चापि भाण्डकम् । परीक्षेतात्ययं चैषां यथोद्दिष्टं प्रकल्पयेत् ॥ ५५ ॥ 33 G साधयन्ति. 34 GM घनसुषिरे, [0j]. 35 Ga Ma •मिश्रजतु.. 36 GM विशुद्धिः (for वा शुद्धिः), Eob ]. 37 M कुटशर्करया. 40 Mg तस्याविहित.. 44 M -संस्कारो वा. 45 GAM पृषितं ( Mg ). 46 GM द्विगुणं वास्तु, I Cb ]. 53G चलमबोलनं. 640 प्रस्तीतं. 55 GM1.9 चाविभाण्डकम् .

·६३ अध्यक्षप्रचारः [2.16.17 इवध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे विशिखायां सौवर्णिकप्रचारः चतुर्दशोऽध्यायः। आदितः पम्चात्रिंशः। १५ [त्रयस्त्रिंशं प्रकरणम् – कोष्ठागाराध्यक्षः] कोष्ठागाराध्यक्षः सीताराष्ट्रक्रयिमपरिवर्तकप्रामित्यकापमित्यकसंहतिकान्यजात- व्ययप्रत्यायोपस्थानान्युपलभेत । १ । सीताध्यक्षोपनीत: सस्यवर्णकः सीता।२। पिण्डकरः षड्भागः सेनाभक्तं बलि: कर उत्सङ्गः पाच पारिहीणिकमौपायनिक कौष्ठेयकं च राष्ट्रम् । ३ । धान्यमूल्यं कोशनिरिः प्रयोगप्रत्यादानं च क्रयिमम् । ४ । सस्यवर्णानामर्घान्तरेण विनिमयः परिवर्तकः । ५। सस्ययाचनमन्यतः प्रामित्यकम् । ६ । तदेव प्रतिदानार्थमापमित्यकम् । ७ । कुट्टकरोचकसक्तुशुक्तपिष्टकर्म तज्जीवनेषु तैलपीडनमौद्रचाक्रिकेष्विर्णां च क्षारकर्म संहतिका । ८॥ नष्टप्रस्मृतादिरन्यजातः ।९। विक्षेपव्याधितान्तरारम्भशेषं च व्ययप्रत्यायः । १०। तुलामानान्तरं हस्तपूरणमुत्करो व्याजी पर्युषितं प्रार्जितं चोपस्थानम् । इति ॥११॥ धान्यस्नेहक्षारलवणानां धान्यकल्पं सीताध्यक्षे वक्ष्यामः । १२ । सर्पिस्तैलवसामजानः स्नेहाः । १३ । फाणितगुडमत्स्यण्डिकाखण्डशर्कराः क्षारवर्गः। १४ । सैन्धवसामुद्रबिडयवक्षारसौवर्चलोद्भेदजा लवणवर्गः। १५ । क्षौद्रं मार्दीकं च मधु । १६ ॥ इक्षुरसगुडमधुफाणितजाम्बवपनसानामन्यतमो मेषशृङ्गीपिप्पलीकाथाभिषुतो मासिकः पाण्मासिकः सांवत्सरिको वा चिद्भिटोर्वारुकेक्षुकाण्डाम्रफलामलकावसुतः वा शुक्तवर्गः। १७॥ 2. 15 1 GM -सिंहतिका-, Cb -सिंहनिका-, 0p -संहनिका-, [em.]. 7s. 7 missing in GAM. 801 औडभः, M औङभ्रः, ( for औद्र-), [0]. - M इष्णां च. - GM सिंहतिका, em. Boos. 1], 16 G माकिं.

·2. 16.18] कौटिलीयेऽर्थशाखे ६४ वृक्षाम्लकरमर्दानविदलामलकमातुलनकोलबदरसौवीरकपरूषकादिः फलाम्लवर्ग: ।१८॥ दधिधान्याम्लादिद्भवाम्लवर्गः । १९ । पिप्पलीमरिचशृङ्गिबेराजाजीकिराततिक्तगौरसर्षपकुस्तुम्बुरुचोरकदमनकमरुषक- शिकाण्डादिः कटुकवर्गः । २० । शुष्कमत्स्यमांसकन्दमूलफलशाकादि च शाकवर्गः । २१ । ततोऽर्धमापदर्थ जानपदानां स्थापयेद् , अर्धमुपयुजीत । २२ । नवेन चानवं शोधयेत् । २३ । क्षुण्णघृष्टपिष्टभृष्टानामाशुष्कसिद्धानां च धान्यानां वृद्धिक्षयप्रमाणानि प्रत्यक्षी- कुर्वीत । २४॥ कोद्रवत्रीहीणामधे सारः, शालीनामर्धभागोनः, त्रिभागोनो वरकाणाम् । २५ । प्रियगुणामधं सारः नवभागवृद्धिश्च । २६ । उदारकस्तुल्यः, यवा गोधूमाश्च क्षुण्णाः, तिला यवा मुद्गमाषाश्च घृष्टाः । २७ । पञ्चभागवृद्धिोधूमः, सक्तवश्च । २८ । पादोना कलायचमसी । २९ । मुद्गमाषाणामर्धपादोना । ३० । शैम्ब्यानामधं सारः, त्रिभागोनो मसूराणाम् । ३१ । पिष्टमाम कुल्माषाश्चाध्यर्धगुणाः । ३२ । द्विगुणो यावकः, पुलाकः, पिष्टं च सिद्धम् । ३३ । कोद्रववरकोदारकप्रियघृणां त्रिगुणमन्नम् , चतुर्गुणं व्रीहीणाम् , पञ्चगुणं शालीनाम् । ३४॥ तिमितमपरान्नं द्विगुणम् , अर्धाधिकं विरूढानाम् । ३५ । पञ्चभागवृद्धिभृष्टानाम् । ३६ । कलायो द्विगुणः, लाजा भरुजाश्च । ३७ । षद्कं तैलमतसीनाम् । ३८ । निम्बकुशाम्रकपित्थादीनां पञ्चभागः । ३९ । चतुर्भागिकास्तिलकुसुम्भमधूकेगुदीस्नेहाः । ४० । कार्पासक्षौमाणां पञ्चपले पलं सूत्रम् । ४१ । पञ्चद्रोणे शालीनां द्वादशाढकं तण्डुलानां कलभभोजनम् , एकादशकं व्याला- नाम् , दशकमौपवाह्यानाम् , नवकं सांनाह्यानाम् , अष्टकं पत्तीनाम् , सप्तकं मुख्या- नाम् , षटू देवीकुमाराणाम् , पञ्चकं राज्ञाम् , अखण्डपरिशुद्धानां वा तण्डुलानां प्रस्थः । ४२॥ 18 M -सौबीरपरूष. 21 G1 M शुल्क- (for शुष्क.), [edd.]. 23 G नवे ( for नवेन). 26 0b मष्टभागोनः. 26 : नवभाग कलायच' (8.29 ) missing In G1. 31 G शैन्यानाम् . - G1 मसूरामाणाम् , M मधूसराणाम् (corr. in Mg). 82 G1 M कुल्मासाश्चाध्यर्धगुणः (ob षश्वा ). 36 M1.5 अवरानं, M2 अपराणां. 41 G1 पा सूत्रम्, ob पलसूत्रम्. 42 दशाढकं. 42 दशाढकं.-M कलभभाजनम्, - GM प्रस्थम्, [ob]. ६ ·६५ अध्ययप्रचार: 19.16.1 खण्डुलानां प्रस्थः चतुर्भागः सूपः सूपषोडशो लषणस्यांशः चतुर्भागः सर्पिषी. लय वा एकमार्यभक्तं पुंसः। ४३ । षड्भागः सूपः अर्धस्नेहमवराणाम् । ४४ । पादोन बीणाम् । ४५ । अर्ध बालानाम् । ४६ । मांसपलविंशत्या लेहार्धकुडुबः पलिको लवणस्यांशः क्षारपल्योगो द्विधरणिक: कटुकयोगो दनवार्थप्रस्थः । ४७ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । ४८ । शाकानामध्यर्धगुणः, शुष्काणां द्विगुणः, स चैव योगः । ४९ । हस्त्यश्वयोस्तध्यक्षे विधाप्रमाणं वक्ष्यामः । ५० । बलीवर्दानां माषद्रोणं यवानां वा पुलाकः, शेषमश्वविधानम् । ५१। विशेषो घाणपिण्याकतुला, कणकुण्डकं दशाढकं वा । ५२ । द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् । ५३ । अधद्रोणं खरपृषतरोहितानाम् । ५४ । आढकमेणकुरगाणाम् । ५५ । अर्धाढकमजैड- कवराहाणाम् , द्विगुणं वा कणकुण्डकम् । ५६ । प्रस्थौदनः शुनाम् । ५७ ॥ हंसक्रोन मयूराणामर्धप्रस्थः । ५८ । शेषाणामतो मृगपशुपक्षिव्यालानामेकभक्तादनुमानं पाह- येत् । ५९। अङ्गारांस्तुषान् लोहकर्मान्तमित्तिलेप्यानां हारयेत् । ६० । कणिका दासकर्मक- रसूपकाराणाम् , अतोऽन्यदौदनिकापूपिकेभ्यः प्रयच्छेत् । ६१ । तुलामानभाण्डं रोचनीदृषन्मुसलोलूखलकुट्टकरोचकयन्त्रपत्रकशूर्पचालनिकाकण्डो- लीपिटकसंमार्जन्यश्चोपकरणानि । ६२ । मार्जकरक्षकधरकमायकमापकदायकदापकशलाकाप्रतिप्राहकदासकर्मकरवर्गश्च विष्टिः । ६३ । उबैर्धान्यस्य निक्षेपो मूताः क्षारस्य संहताः। मृत्काष्ठकोष्ठाः स्नेहस्य पृथिवी लवणस्य च ॥ ६४ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे कोष्ठागाराध्यक्षः पम्चदशोऽध्यायः । मादितः पत्रिंशः। १६ [चतुतिशं प्रकरणम् - पल्याध्यक्षः ] पण्याध्यक्षः स्थलजलजानां नानाविधानां पण्यानां स्थलपथवारिपथोपयाताना सार- फलवर्घान्तरं प्रियाप्रियतां च विद्यात् , तथा विक्षेपसंक्षेपक्रयविक्रयप्रयोगकालान् । १॥ 48 GM om. तण्डुलानां प्रस्था, [om. addition ]. 43-44 b प्रस्थषड्भागः ( tor पुंसः । षड्भागः ). 47 Mg कुहुम्बः, 49 M शुल्कानो ( for शुष्काणा). 51 x -द्रोणयवाना. 66 61 कर्णकुण्डकम् . 60 GM -लेप्यानाहारयेत् . 61 G1 -सूपकराणाम् . . 62M ·चालनीका.. 68 Cb कारक्षक-.-0धारक. -Gom. -दायक, 6401 कोटा स्नेहस्य, N -कोष्ठस्नेहस्य, [0]. को.भ.१ ·" 2. 16.2] कौटिलीयेऽर्थचाने यच पण्यं प्रचुरं स्वात्तदेकीकृत्यार्घमारोपयेत् । २ । प्राप्तेऽर्षे वाऽर्धान्तर कारयेत् । ३। खभूमिजानां राजपण्यानामेकमुखं व्यवहारं स्थापयेत्, परभूमिजानामनेक- मुखम् । ४ । उभयं च प्रजानामनुग्रहेण विक्रापयेत् । ५ । स्थूलमपि च लाभ प्रजा. नामौपघातिकं वारयेत् ।६। अजस्रपण्यानां कालोपरोधं संकुलदोषं वा नोत्पा- दयेत् । ७। बहुमुखं वा राजपण्यं वैदेहकाः कृतार्थ विक्रीणीरन् । ८ । छेदानुरूपं च वैध- रणं दधुः। ९॥ षोडशभागो मानव्याजी, विंशतिभागस्तुलामानं, गण्यपण्यानामेकादशभागः॥१०॥ परभूमिजं पण्यमनुग्रहेणावाहयेत् । ११ । नाविकसार्थवाहेभ्यश्च परिहारमा- यतिक्षम दद्यात् । १२ । अनभियोगश्चार्थेष्वागन्तूनाम् , अन्यत्र सभ्योपकारिभ्यः ॥१३॥ पण्याधिष्ठातारः पण्यमूल्यमेकमुखं काष्ठद्रोण्यामेकच्छिद्रापिधानायां निदध्युः॥१४॥ अश्चाष्टमे भागे पण्याध्यक्षस्यार्पयेयु:- ' इदं विक्रीतम, इदं शेषम् ' इति । १५ । तुलामानभाण्डं चार्पयेयुः । १६ । इति स्वविषये व्याख्यातम् । १७ । परविषये तु - पण्यप्रतिपण्ययोरर्घ मूल्यं चागमय्य शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्म- तरदेयभक्तभागव्ययशुद्धमुदयं पश्येत् । १८ । असत्युदये भाण्डनिर्वहणेन पण्यप्रति. पण्यानयनेन वा लाभं पश्येत् । १९ । ततः सारपादेन स्थलव्यवहारमध्वना क्षेमेण प्रयोजयेत् । २० । अटव्यन्तपालपुरराष्ट्रमुख्यैश्च प्रतिसंसर्ग गच्छेदनुग्रहार्थम् । २१ । आपदि सारमात्मानं वा मोक्षयेत् । २२ । आत्मनो वा भूमिमप्राप्तः सर्वदेयविशुद्धं व्यवहरेत । २३ । वारिपथे वा यानभागकपथ्यदनपण्यप्रतिपण्याप्रमाणयात्राकाल- भयप्रतीकारपण्यपत्तनचारित्राण्युपलभेत । २४ । नदीपथे च विज्ञाय व्यवहारं चरित्रतः । यतो लाभस्ततो गच्छेदलामं परिवर्जयेत् ॥ २५ ॥ इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे पण्याध्यक्षः षोडशोऽध्यायः । मादितः सप्तत्रिंशा। - . 2. 16 18 Mg-योग चा'. 1401 M कोष्ठद्रोण्या ( corr. in Mg). .-G1 Mच्छिद्राविधाना 16 G1 Mg •माण्डकः 1801 अर्घमूल्यं. - Cb •भाटक- ( for भाग-). 19 G1 -प्रति- पण्यार्घन, Ob -प्रतिपण्याघेण. 23 G व्यवहरेत्. 240b च (tor वा):- यानभाटक, ·अध्यक्षप्रचार: [2. 17. 17 [पञ्चत्रिंशं प्रकरणम् - कुप्याध्यक्षः] कुप्याध्यक्षो द्रव्यवनपालैः कुप्यमानाययेत् । १ । द्रव्यवनकर्मान्तांश्च प्रयोजयेत् ।२। द्रव्यवनच्छिदां च देयमत्ययं च स्थापयेदन्यत्रापद्भयः । ३ । कुप्यवर्गः- शाकतिनिशधन्वनार्जुनमधूकतिलकसालशिंशपारिमेदराजादनशिरीष- खदिरसरलतालसर्जाश्वकर्णसोमवल्ककुशाम्रप्रियकवादिः सारदारुवर्गः। ४ । उटजचिमियचापवेणुवंशसातिनकण्टकभाल्लूकादिर्वेणुवर्गः । ५ । वेत्रशीकवल्लीवाशीश्यामलतानागलतादिल्लीवर्गः । ६। मालतीमूर्वार्कशणगवेधुकातस्यादिवल्कवर्गः । ७ । मुअबल्बजादि रज्जुभाण्डम् । ८। तालीतालभूर्जानां पत्रम् । ९। किंशुककुसुम्भकुङ्कुमानां पुष्पम् । १० । कन्दमूलफलादिरौषधवर्गः । ११ । कालकूटवत्सनाभहालाहलमेषशृङ्गमुस्ताकुष्ठमहाविषवेल्लितकगौराईबालकमार्कटहैम- वतकालिङ्गकदारदकाङ्कोलसारौष्ट्रकादीनि विषाणि, सर्पाः कीटाश्च त एव कुम्भगताः विषवर्गः । १२॥ गोधासेरकद्वीप्यमशिशुमारसिंहव्याघ्रहस्तिमहिषचमरसृमरखडगोमृगगवयानां च- मास्थिपित्तस्नाय्वक्षिदन्तशृङ्गखुरपुच्छानि, अन्येषां वापि मृगपशुपक्षिव्यालानाम् । १३ । कालायसताम्रवृत्तकंससीसत्रपुवैकृन्तकारकूटानि लोहानि । १४ । विदलमृत्तिकामयं भाण्डम् । १५ । अङ्गारतुषभरमानि, मृगपशुपक्षिव्यालवाटाः काष्ठतृणवाटाश्च । इति । १६ । बहिरन्तश्च कर्मान्ता विभक्ताः सार्वभाण्डिकाः । आजीवपुररक्षार्थाः कार्याः कुप्योपजीविना ॥ १७॥ 2.17 4G°तिमिश-, [ead.] - GM कशाम्र-, Cb -कोशाम्र., [ em. Cứ. 2.16,89 ] 5 G1 चववेणु.. 6 p वेत्रशोक. 7G दूर्वार्क- - GM -गवेथुका , [edd. • फलामि'. 12 GM काकोल, [eda.]. - a 'सारकोष्टका', M "सारकोष्ट्रका', Cb °सारौष्ट्रिका, [am.]. 13 GM द्वीपिशिशु', [b]. - GM •स्नायवस्थि-, [em.]. - G1 M -पुच्छान् . 140 कांस्य, [ob, of. 9. 12. 298 4. 1. 86] 17 GM सर्वभाण्डिका:, [b]. - Ga Maa -जीविनाम, - 1. 1101 ·2. 18.1] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे कुप्याध्यक्षः ससदशोऽध्यायः । भादितोऽष्टत्रिंशः। च १८ [पत्रिंशं प्रकरणम् – आयुधागाराध्यक्षः ] आयुधागाराध्यक्षः सांयामिक दौर्गकर्मिकं परपुरामिघातिकं च यन्त्रमायुधमावरण- मुपकरणं च तज्जातकारुशिल्पिमिः कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारयेत् , खभूमिषु च स्थापयेत् । १ । स्थानपरिवर्तनमातपप्रवातप्रदानं च बहुशः कुर्यात् । २ । ऊष्मोपस्नेहक्रिमिमिरुपहन्यमानमन्यथा स्थापयेत् । ३ । जातिरूपलक्षणप्रमाणागम- मूल्यनिक्षेपैश्चोपलभेत । ४। सर्वतोभद्रजामदग्न्यबहुमुखविश्वासघातिसंघाटीयानकपर्जन्यकबाहूलबाह्वर्धबाहूनि स्थितयन्त्राणि । ५। पाञ्चालिकदेवदण्डसूकरिकामुसलयष्टिहस्तिवारकतालवृन्तमुद्गरगदास्पृक्तलाकुद्दाला- स्फाटिमोत्पाटिमोद्घाटिमशतन्नित्रिशूलचक्राणि चलयन्त्राणि । ६ । शक्तिप्रासकुन्तहाटकमिण्डिपालशूलतोमरवराहकर्णकणयकर्पणत्रासिकादीनि हुलमुखानि । ७॥ तालचापदारवशामणि कार्मुककोदण्डद्रूणा धनूंषि । ८ । मूर्वार्कशणगवेधुवेणु- स्नायूनि ज्याः । ९ । वेणुशरशलाकादण्डासननाराचाश्च इषवः । १० । तेषां मुखानि छेदनभेदनताडनानि आयसास्थिदारवाणि । ११ । निस्त्रिंशमण्डलाप्रासियष्टयः खड्गाः । १२। खड्महिषवारणविषाणदारुवेणु- मूलानि त्सरवः । १३ । परशुकुठारपट्टसखनित्रकुद्दालक्रकचकाण्डच्छेदनाः क्षुरकल्पाः । १४ । यन्त्रगोष्पणमुष्टिपाषाणरोचनीहषदश्वाश्मायुधानि । १५ । लोहजालिकापट्टकवचसूत्रकङ्कटशिंशुमारकखङ्गिधेनुकहस्तिगोचर्मखुरशृङ्गसंघातं वर्माणि । १६ । शिरस्राणकण्ठत्राणकूर्पासकञ्चुकवारवाणपट्टनागोदरिकाः पेटीचर्महस्ति- कर्णतालमूलधमनिकाकपाटकिटिकाप्रतिहतबलाहकान्ताश्चावरणानि । १७ । 2. 18 1 G M चक्रयन्त्रम् , Cb यन्त्रम् ( for च यन्त्रम् ),[ ]. - G1 स्वभूमि, Cb स्वभूमौ ( for स्वभूमिषु). 2G1 om. -प्रवात 5 Cb -संघाटि-. - G M •पर्जन्यकबाहूर्वबाहूनि, [cb]. - Cb स्थिर-. 6G1 पञ्चालिक.. - G1 °स्फाटिमोद्घाटिम . - Cb शतघ्नी- (CI. 2. 8. 84). 7 ob •कम्पमानः, Oj कम्पन- ( for •कर्पण- ). - 0b हुलमुखानि. 9 GM -गवेथु-, (edd.). 14 G1 M -चक्र- ( for -क्रकच.). 16 GM चारायुधानि, [ob]. 16 Cb Cp लोहजाल- मालिका M कंकर्टक.. - G1 M -संघातवर्माणि. 17 G दरिकावेरि-, M दरिकापेठी, (Ma °ठि), [0].-01 हस्तिकताल- - G1 चावरानि, M चावराणि. em. .

·६९ अध्यक्षप्रचारः [2. 19. 11 हस्तिरथवाजिनां योग्याभाण्डमालंकारिकं संनाहकल्पनाश्चोपकरणानि । १८ । ऐन्द्रजालिकमोपनिषदिकं च कर्म । १९ । कर्मान्तानां च - इच्छामारम्भनिष्पत्ति प्रयोगं व्याजमुद्दयम् । क्षयव्ययौ च जानीयात्कुप्यानामायुधेश्वरः ॥२०॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे आयुधागाराध्यक्षः भष्टादशोऽध्यायः । आदित एकोनचत्वारिंशः। १९ [ सप्तत्रिंशं प्रकरणम् - तुलामानपौतवम् ] पौतवाध्यक्षः पौतवकर्मान्तान् कारयेत् । १ । धान्यमाषा दश सुवर्णमाषकः, पञ्च वा गुआः । २ । ते षोडश सुवर्णः कर्षों वा । ३ । चतुष्कर्ष पलम् । ४ । अष्टाशीतिौरसर्षपा रूप्यमाषकः । ५। ते षोडश धरणम् , शैम्ब्यानि वा विंशतिः । ६॥ विंशतितण्डुलं वज्रधरणम् । ७ । अर्धमाषक: माषकः द्वौ चत्वारः अष्टौ माषकाः सुवर्णो द्वौ चत्वारः अष्टौ सुवर्णाः दश विंशतिः त्रिंशत् चत्वारिंशत् शतमिति । ८ । तेन धरणानि व्याख्यातानि । ९ । प्रतिमानान्ययोमयानि मागधमेकलशैलमयानि यानि वा नोदकप्रदेहाभ्यां वृद्धिं गच्छेयुरुष्णेन वा ह्रासम् । १० । षडङ्गुलादूर्ध्वमष्टाङ्गुलोत्तरा दश तुलाः कारयेत् लोहपलादूर्ध्वमेकपलोत्तराः, यन्त्रम् उभयतःशिक्यं वा । ११ । पञ्चत्रिंशत्पललोहां द्विसप्तत्यगुलायामां समवृत्तां कारयेत् । १२ । तस्याः पञ्च- पलिकं मण्डलं बद्ध्वा समकरणं कारयेत् । १३ । ततः कर्णोत्तरं पलं पलोत्तरं दशपलं द्वादश पञ्चदश विंशतिमिति पदानि कारयेत् । १४ । तत आशतादृशोत्तरं कारयेत् । १५ । अक्षेषु नान्दीपिनद्धं कारयेत् । १६ । द्विगुणलोहां तुलामतः षण्णवत्यगुलायामां परिमाणी कारयेत् । १७ । 20 GM व्याजिम्, [b]. - G2 उभयम् . 2. 19 6G शैन्यानि. 8G सुवर्णों द्वौ. 1001 -प्रदोहाभ्यां. 1400 विंशतिरिति. 16 8. 16 missing in M8 - Mom. अक्षेषु. - G1 नवनवं, M नद्रीपिनवं, Cb नन्दीपिनवं, नद्रीपिनई, [or]. 17 4M परिमाणी.

·2.19. 18] कौटिलीयेचाखे ७० तस्याः शतपदादूवं विंशतिः पश्चाशत् शतमिति पदानि कारयेत् । १८ । विंशतितौलिको भारः । १९ । दशधरणिकं पलम् । २० । तत्पलशतमायमानी । २१ । पञ्चपलावरा व्यावहारिकी भाजन्यन्तःपुरभाजनी च । २२ । तासामर्धधरणावरं पलम् , द्विपलावरमुत्तरलोहम् , षडगुलावराचायामाः। २३ । पूर्वयोः पञ्चपलिकः प्रयामो मांसलोहलवणमणिवर्जम् । २४ । काष्ठतुला अष्टहस्ता पदवती प्रतिमानवती मयूरपदाधिष्ठिता । २५ । काष्ठपञ्चविंशतिपलं तण्डुलप्रस्थसाधनम् । २६ । एष प्रदेशो बह्वल्पयोः । २७ । इति तुलाप्रतिमानं व्याख्यातम् । २८ । अथ धान्यमाषद्विपलशतं द्रोणमायमानम् , सप्ताशीतिपलशतमपलं च व्याव- हारिकम् , पञ्चसप्ततिपलशतं भाजनीयम् , द्विषष्टिपलशतमपलं चान्तःपुरभाजनीयम् ।२९। तेषामाढकप्रस्थकुडुबाश्चतुर्भागावराः । ३० । षोडशद्रोणा खारी । ३१ । विंशति- द्रोणिकः कुम्भः । ३२ । कुम्भैर्दशमिर्वहः । ३३ । शुष्कसारदारुमयं समं चतुर्भागशिखं मानं कारयेद् , अन्तःशिखं वा । ३४ । रसस्य तु सुरायाः पुष्पफलयोस्तुषाङ्गाराणां सुधायाश्च शिखामानं द्विगुणोत्तरा वृद्धिः।३५॥ सपादपणो द्रोणमूल्यम् , आढकस्य पादोनः, षण्माषकाः प्रस्थस्य, माषक: कुडुबस्य । ३६ । द्विगुणं रसादीनां मानमूल्यम् । ३७ । विंशतिपणाः प्रतिमानस्य ।३८। तुलामूल्यं त्रिभागः । ३९। चतुर्मासिकं प्रातिवेधनिकं कारयेत् । ४० । अप्रतिविद्धस्यात्ययः सपादः सप्त- विंशतिपणः । ४१ । प्रातिवेधनिकं काकणीकमहरहः पौतवाध्यक्षाय दद्युः । ४२ । द्वात्रिंशद्भागस्तप्तव्याजी सर्पिषः, चतुःषष्टिभागस्तैलस्य । ४३ । पञ्चाशद्भागो मानस्रावो द्रवाणाम् । ४४। कुडुबार्धचतुरष्टभागानि मानानि कारयेत् । ४५ । कुडुवाश्चतुरशीतिर्वारकः सर्पिषो मतः । चतुःषष्टिस्तु तैलस्य पादश्च घटिकानयोः ॥ ४६॥ 19 M1.3 -तौलिको. 23 G1 वराञ्चायामाः. 24 M1.3 प्रायामो. 30G -कुडुम्बा'. 31 4 वारी. 34 M समयं ( for समं). 3601 सुधाश्च. 40 GM चतुर्माषिकं, [ob or], 42 Cb काकणिकम् . 45 0 कुडम्बा. 46 0 कुडम्बा'. - G M चतुराशीतिः, [b] ·७१ अध्यक्षप्रचार [2. 20. 36 इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे तुलामानपौतवम् एकोनविंशोध्यापः । मादितमत्वारिंशः। - २० [अष्टाविंशं प्रकरणम् देशकालमानम् ] मानाध्यक्षो देशकालमानं विद्यात् । १। अष्टौ परमाणवो रथचक्रविप्रुट् । २ । ता अष्टौ लिक्षा । ३ । ता अष्टौ यूका । ४ । ता अष्टौ यवमध्यः । ५ । अष्टौ यवमध्या अङ्गुलम् । ६ । मध्यमस्य पुरुषस्य मध्यमाया अगुल्या मध्यप्रकर्षो वाऽङ्गुलम् । ७ । चतुरङ्गुलो धनुर्ग्रहः । ८। अष्टाङ्गुला धनुर्मुष्टिः । ९ । द्वादशाङ्गुला वितस्तिः, छायापौरुषं च । १० । चतुर्दशाङ्गुलं शमः शल: परिरयः पदं च । ११ । द्विवितस्तिररनिः प्राजापत्यो हस्तः । १२ । सधनुर्ग्रहः पौतवविवीतमानम् । १३ । सधनुर्मुष्टिः किष्कुः कंसो वा । १४ । द्विचत्वारिंशदङ्गुलस्तक्ष्णः क्राकचिककिष्कुः स्कन्धावारदुर्गराजपरिग्रहमानम् । १५ । चतुष्पश्चाशदगुल: कुप्यवनहस्तः । १६ । चतुरशीत्यगुलो व्यामो रज्जुमानं खातपौरुषं च । १७ । चतुररनिर्दण्डो धनुर्नालिका पौरुषं च गार्हपत्यम् । १८ । अष्टशता- गुलं धनुः पथिप्राकारमानं पौरुषं चाग्निचित्यानाम् । १९ । षट्कंसो दण्डो ब्रह्मदेया- तिथ्यमानम् । २०॥ दशदण्डो रज्जुः । २१ । द्विरज्जुकः परिदेशः । २२ । त्रिरज्जुकं निवर्तनम् एकतः । २३ । द्विदण्डाधिको बाहुः । २४ । द्विधनुःसहस्रं गोरुतम् । २५ । चतुर्गोरुतं योजनम् । २६ । इति देशमानम् ।२७। कालमानमत ऊर्ध्वम् । २८ । तुटो लवो निमेष: काष्ठा कला नालिका मुहूर्तः पूर्वापरभागौ दिवसो रात्रिः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति कालाः । २९ । द्वौ तुटौ लवः । ३० । द्वौ लवी निमेषः । ३१ । पञ्च निमेषाः काष्ठा । ३२ । त्रिंशत्काष्ठाः कला । ३३ । चत्वारिंशत्कलाः नालिका । ३४ । सुवर्णमाषकाश्चत्वारश्चतुरङ्गुलायामाः कुम्भच्छिद्रमाढकमम्भसो वा नालिका । ३५ । द्विनालिको मुहूर्तः । ३६ । 2.20 4 GM यूकामध्यः, [b]. 5 GM ते, [b]. 10 61 दादशाङ्गुलो. 15 01 M द्वाचत्वा'. -GAM क्राकचीक.. 19 G1 चानिचित्या. 2001 देयोतिथ्य.. 21 0b दशदण्डा. 25 G1 धनु:- ( for द्विधनु:-). 27 GM •मानं व्याख्यातम्. 29 m p त्रुटो. 30 cb निमेषचतुर्धागस्तुटः, द्वौ. mp त्रुटो. 35 M -च्छिद्रकामादक- - ·. 2. 20. 37] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ७२ पञ्चदशमुहूर्तो दिवसो रात्रिश्च चैत्रे चाश्वयुजे च मासि भवतः । ३७ । ततः परं त्रिमिर्मुहूर्तेरन्यतरः षण्मासं वर्धते हसते चेति । ३८ । छायायामष्टपौरुष्यामष्टादशभागश्छेदः, षट्पौरुष्यां चतुर्दशभागः, त्रिपौरुष्या- मष्टभागः, द्विपौरुष्यां षड्भागः, पौरुष्यां चतुर्भागः, अष्टाङ्गुलायां त्रयो दशभागाः, चतुरङ्गुलायां त्रयोऽष्टभागाः, अच्छायो मध्याह्न इति । ३९ । परावृत्ते दिवसे शेषमेवं विद्यात् । ४०॥ आषाढे मासि नष्टच्छायो मध्याह्रो भवति । ४१ । अतः परं श्रावणादीनां षण्मासानां ब्यङ्गुलोत्तरा माघादीनां व्यगुलावरा छाया इति । ४२ । पञ्चदशाहोरात्राः पक्षः । ४३ । सोमाप्यायनः शुक्लः । ४४ । सोमावच्छेदनो बहुलः । ४५। द्विपक्षो मासः । ४६ । त्रिंशदहोरात्रः कर्ममासः । ४७ । सार्धः सौरः । ४८। अर्धन्यूनश्चान्द्रमासः । ४९ । सप्तविंशति क्षत्रमासः । ५० । द्वात्रिंशब्दलमासः । ५१ । पश्चत्रिंशदश्ववाहायाः । ५२ । चत्वारिंशद्धस्तिवाहायाः। ५३ । द्वौ मासावृतुः । ५४ । श्रावणः प्रौष्ठपदश्च वर्षाः । ५५ । आश्वयुजः कार्तिकश्च शरत् । ५६ । मार्गशीर्षः पौषश्च हेमन्तः । ५७ । माघः फाल्गुनश्च शिशिरः । ५८ । चैत्रो वैशाखश्च वसन्तः । ५९ । ज्येष्ठामूलीय आषाढश्च ग्रीष्मः । ६० । शिशिराद्युत्तरायणम् । ६१ । वर्षादि दक्षिणायनम् । ६२ । ब्ययनः संवत्सरः । ६३ । पञ्चसंवत्सरो युगम् । इति । ६४ । दिवसस्य हरत्यर्कः षष्टिभागमृतौ ततः । करोत्येकमहश्छेदं तथैवैकं च चन्द्रमाः ॥ ६५ ॥ एवमर्धतृतीयानामब्दानामधिमासकम् । प्रीष्मे जनयतः पूर्व पञ्चाब्दान्ते च पश्चिमम् ॥ ६६ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे देशकालमानम् विंशोऽध्यायः । आदित एकचत्वारिंशः। 37 91 चैत्रे माश्व', Cb चैत्रे मास्याश्व'. 39 M -भागच्छेदः, - GM चतुष्पौरुष्याम् ( for त्रिपौ), [am. CI. ZDMG. T4,258-4]. - G1 om. त्रयोऽष्टभागाः. 44 M1 शुक्रः, 47 GM प्रकर्म, em. Cf. 2. 6. 16] 49 M चान्द्रमसः. 500 M नक्षत्र- [b]. 51 G मलमासः, M1.3 वलमासः, M2 पलमासः, [cb]. 53 G1 •वाहा:. 55 G1 M प्रोष्ट. 66 b पश्चार्धान्त.

·७३ अध्यक्षप्रचार: [2.21.21 २१ [एकोनचत्वारिंशं प्रकरणम् - शुल्काध्यक्षः] शुल्काध्यक्षः शुल्कशालां ध्वजं च प्राङ्मुखमुदङ्मुखं वा महाद्वाराभ्याशे निवेश- येत् । १। शुल्कादायिनश्चत्वारः पञ्च वा सार्थोपयातान् वणिजो लिखेयुः - के कुतस्त्याः कियत्पण्याः क चाभिज्ञानं मुद्रा वा कृता इति । २ । अमुद्राणामत्ययो देयद्विगुणः । ३ । कूटमुद्राणां शुल्काष्टगुणो दण्डः । ४ । भिन्न- मुद्राणामत्ययो घटिकास्थाने स्थानम् । ५ । राजमुद्रापरिवर्तने नामकृते वा सपादपणिकं वहनं दापयेत् । ६। ध्वजमूलोपस्थितस्य प्रमाणमर्च च वैदेहकाः पण्यस्य ब्रूयुः ‘एतत्प्रमाणेनार्पण पण्यमिदं कः क्रेता' इति । ७ । विरुद्धोषितमर्थिभ्यो दद्यात् । ८ । केतृसंघर्षे मूल्य- वृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत् । ९ । शुल्कभयात्पण्यप्रमाणं मूल्यं वा हीनं ब्रुवतस्तदतिरिक्तं राजा हरेत् । १० । शुल्कमष्टगुणं वा दद्यात् । ११ । तदेव निविष्टपण्यस्य भाण्डस्य हीनप्रतिवर्णकेनार्धाप- कर्षणे सारभाण्डस्य फल्गुभाण्डेन प्रतिच्छादने च कुर्यात् । १२ । प्रतिक्रेतृभयाद्वा पण्यमूल्यादुपरि मूल्यं वर्धयतो मूल्यवृद्धिं राजा हरेत् , द्विगुणं वा शुल्कं कुर्यात् । १३ । तदेवाष्टगुणमध्यक्षस्य च्छादयतः । १४ । तस्माद्विक्रयः पण्यानां धृतो मितो गणितो वा कार्यः, तर्कः फल्गुभाण्डानामानु- प्राहिकाणां च । १५॥ ध्वजमूलमतिक्रान्तानां चाकृतशुल्कानां शुल्कादष्टगुणो दण्डः । १६ । पथिको. त्पथिकास्तद्विाः । १७ ॥ वैवाहिकमन्वायनमौपायनिकं यज्ञकृत्यप्रसवनैमित्तिकं देवेज्याचौलोपनयनगोदान- व्रतदीक्षणाविषु क्रियाविशेषेषु भाण्डमुच्छुल्कं गच्छेत् । १८ । अन्यथावादिनः स्तेय- दण्डः । १९॥ कृतशुल्केनाकृतशुल्कं निर्वाहयतो द्वितीयमेकमुद्रया मित्त्वा पण्यपुट. मपहरतो वैदेहकस्य तच्च तावश्च दण्डः । २० । शुल्कस्थानागोमयपलालं प्रमाणं कृत्वाऽ- पहरत उत्तमः साहसदण्डः । २१ । 2.21 1G -शालाध्वजं. 2 GM चाभिज्ञानमुद्रा, [ 2 GM चाभिज्ञानमुद्रा, [om. cf. a. 26 ]. 5 cb घटिकाः स्थाने. 10 M1.3 प्रमाणमूल्यं. 13 G1 मूल्यवृद्धि. 15 G1 आनुगृहि', M आनुमहि', [eda.]. 18 G औपयानिक. - 2 -दक्षिणादिषु. 19 G1 -वाहिनः. 2001 M मित्त्वा पुटम्. को. अ. १० ·2. 21. 22] कौटिलीयेऽर्थशास्त्र शस्त्रवर्मकवचलोहरथरत्नधान्यपशूनामन्यतममनिर्वाह्यं निर्वाहयतो यथावघुषितो दण्डः पण्यनाशश्च । २२ । तेषामन्यतमस्यानयने बहिरेवोच्छुल्को विक्रयः । २३ । अन्तपाल: सपादपणिकां वर्तनीं गृह्णीयात्पण्यवहनस्य, पणिकामेकखुरस्य, पशूना- मर्धपणिकाम् , क्षुद्रपशूनां पादिकाम्, अंसमारस्य माषिकाम् । २४ । नष्टापहृतं च प्रतिविदध्यात् । २५ । वैदेश्यं सार्थ कृतसारफल्गुभाण्डविचयनमभिज्ञानं मुद्रां च दत्त्वा प्रेषयेदध्यक्षस्य । २६ । वैदेहकव्यञ्जनो वा सार्थप्रमाणं राज्ञः प्रेषयेत् । २७ । तेन प्रदेशेन राजा शुल्काध्यक्षस्य सार्थप्रमाणमुपदिशेत् सर्वज्ञत्वख्यापनार्थम् । २८ । ततः सार्थमध्यक्षोऽ- भिगम्य ब्रूयात् ' इदममुष्यामुष्य च सारभाण्डं फल्गुभाण्डं च, न निगूहितव्यम्, एष राज्ञः प्रभावः' इति । २९ । निगृहतः फल्गुभाण्डं शुल्काष्टगुणो दण्डः, सारभाण्डं सर्वापहारः । ३०। राष्ट्रपीडाकरं भाण्डमुच्छिन्द्यादफलं च यत् । महोपकारमुच्छुल्कं कुर्याद्वीजं च दुर्लभम् ॥ ३१॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे शुल्काध्यक्षः एकविंशोऽध्यायः । आदितो द्विचत्वारिंशः । २२ [एकोनचत्वारिंशं प्रकरणम् - शुल्काध्यक्षः, तत्र शुल्कव्यवहारः ] बाह्यमाभ्यन्तरं चातिथ्यम् । १ । निष्काम्यं प्रवेश्यं च शुल्कम् ।२। प्रवेश्यानां मूल्यपश्चभागः । ३ । पुष्पफलशाकमूलकन्दवाल्लिक्यवीजशुष्कमत्स्यमांसानां षड्भागं गृह्णीयात् । ४ । शङ्खवनमणिमुक्ताप्रवालहाराणां तज्जातपुरुषैः कारयेत् कृतकर्मप्रमाणकालवेतन- फलनिष्पत्तिमिः । ५। सौमदुकूलक्रिमितानकङ्कटहरितालमनःशिलाञ्जनहिगुलुकलोहवर्णधातूनां चन्द- नागुरुकटुककिण्वावराणां चर्मदन्तास्तरणप्रावरणक्रिमिजातानाम् आजैडकस्य च दशभागः पञ्चदशभागो वा ।६। 22 GM अन्यतमानिर्वाह्य, [em.]. - M पुण्यनाशश्च. 23 M "वोपच्छुल्को. 2401 om. पादिकाम् . 26 M1.3 साध ( for सार्थ ). - G1 च दया प्रेषयेद्. 30.61 निगृहितः फल्गु-, mp निगूहितफल्गु.. 31 G1 बीजदुर्लभम् , m p बीजं तु दुर्लभम् . 2.22 1G M read शुल्कव्यवहारः before बाह्यम् , [em. omission]. 2 Cb नैष्काम्यं प्रावेश्य. 30b प्रावेश्यानां. 4 G1 -पल्लिक्य-, G2 M -वल्लिक्या, [ em. Cº. 2. 24. 1] 6G1 -कृमि- (twice).-GM -शिलाहिगु, [ob].- GM -किण्वावरणाना, [b]. - GM सुरादन्ताजिनक्षोम- दुकूलनिकरास्तरण- ( for चर्मदन्तास्तरण- ), [ob]. - GM अजैलकस्य, [ com.

·७५ अध्यक्षप्रचार: [2. 23.10 वनचतुष्पदद्विपदसूत्रकासगन्धभैषज्यकाष्ठवेणुवल्कलचर्ममृद्भाण्डानां धान्य- स्नेहक्षारलवणमद्यपक्कान्नादीनां च विंशतिभागः पञ्चविंशतिभागो वा । ७ । द्वारादेयं शुल्कं पञ्चभागम् आनुपाहिकं वा यथादेशोपकारं स्थापयेत् । ८ । जातिभूमिषु च पण्यानामविक्रयः । ९ । खनिभ्यो धातुपण्यादाने षट्छतमत्ययः । १० । पुष्पफलवाटेभ्यः पुष्पफलादाने चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । ११ । षण्डेभ्यः शाकमूलकन्दादाने पादोनं द्विपञ्चाशत्पणो दण्डः । १२ । क्षेत्रेभ्यः सर्वसस्यादाने त्रिपञ्चाशत्पणः । १३ । पणोऽध्यर्धपणश्च सीतात्ययः । १४ । अतो नवपुराणानां देशजातिचरित्रतः । पण्यानां स्थापयेच्छुल्कमत्ययं चापकारतः ॥ १५ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे शुल्काध्यक्षे शुल्कव्यवहारः द्वाविंशोऽध्यायः । मादितस्त्रिचत्वारिंशः। २३ [चत्वारिंशं प्रकरणम् - सूत्राध्यक्षः ] सूत्राध्यक्षः सूत्रवर्मवस्त्ररज्जुव्यवहारं तज्जातपुरुषैः कारयेत् । १। ऊर्णावल्ककार्पासतूलशणक्षौमाणि च विधवान्यङ्गाकन्याप्रव्रजितादण्डप्रतिकारि- णीभी रूपाजीवामातृकाभिवृद्धराजदासीभिर्युपरतोपस्थानदेवदासीभिश्च कर्तयेत् । २। श्लक्ष्णस्थूलमध्यतां च सूत्रस्य विदित्वा वेतनं कल्पयेत् , बह्वल्पतां च । ३ । सूत्र- प्रमाणं ज्ञात्वा तैलामलकोद्वर्तनैरेता अनुगृह्णीयात् । ४ । तिथिषु प्रतिमानदानैश्च कर्म कारयितव्याः। ५ । सूत्रहासे वेतनहासो द्रव्यसारात् । ६। कृतकर्मप्रमाणकालवेतनफलनिष्पत्तिभिः कारुभिश्च कर्म कारयेत्, प्रतिसंसर्ग च गच्छेत् । ७ । क्षौमदुकूलक्रिमितानराङ्कवकाससूत्रवानकर्मान्तांश्च प्रयुआनो गन्ध- माल्यदानैरन्यैश्चौपग्राहिकैराराधयेत् । ८ । वस्त्रास्तरणप्रावरणविकल्पानुत्थापयेत् । ९। कङ्कटकर्मान्तांश्च तजातकारुशिल्पिभिः कारयेत् । १० । 7 M वज्र- ( for वस्त्र.). ~ M •कर्पास.. 8 G1 M शुल्कपञ्चभागः, Cp शुल्कः पञ्चभागः, [em.]. 11 G1 M -फलदाने. 14 M1.5 पणोऽद्धयार्ध.. 2.23 1 M1.8 वन- ( for -वस्त्र.). - G M1.8 रज्जूर. 2 M1.8 किसि. - GM •दण्डाप्रति, [0] 50 प्रतिपादनमानैब, [ Ob . 8 M •कास..-४ चोपमाहिकैर. 9 विक. स्थान् .

·2. 23. 11] कौटिलीयेऽर्थशाखे याचानिष्कासिन्यः प्रोषिता विधवा न्यङ्गाः कन्यका वात्मानं बिस्युः ताः स्वदा- सीभिरनुसार्य सोपग्रहं कर्म कारयितव्याः । ११ । स्वयमागच्छन्तीनां वा सूत्रशाला प्रत्युषसि भाण्डवेतनविनिमयं कारयेत् । १२ । सूत्रपरीक्षार्थमात्रः प्रदीपः । १३ । स्त्रिया मुखसंदर्शनेऽन्यकार्यसंभाषायां वा पूर्वः साहसदण्डः, वेतनकालातिपातने मध्यमः, अकृतकर्मवेतनप्रदाने च । १४ । गृहीत्वा वेतनं कर्माकुर्वत्या अङ्गुष्ठसंदशं दापयेत् , भक्षितापहृतावस्कन्दितानां च। १५॥ वेतनेषु च कर्मकराणामपराधतो दण्डः । १६ । रज्जुवर्तकैर्वर्मकारैश्च स्वयं संमृज्येत । १७ । भाण्डानि च वरत्रादीनि वर्तयेत् । १८॥ सूत्रवल्कमयी रज्जूर्वरत्रा वैत्रवैणवीः । सांनाह्या बन्धनीयाश्च यानयुग्यस्य कारयेत् ॥ १९ ॥ इत्यध्यक्षमचारे द्वितीयेऽधिकरणे सूत्राध्यक्षः त्रयोविंशोऽध्यायः । आदितश्चतुश्चत्वारिंशः । -- [ एकचत्वारिंशं प्रकरणम् – सीताध्यक्षः ] सीताध्यक्षः कृषितन्त्रशुल्बवृक्षायुर्वेदज्ञरतज्ज्ञसखो वा सर्वधान्यपुष्पफलशाककन्द- मूलवाल्लिक्यक्षौमकार्पासबीजानि यथाकालं गृह्णीयात् । १ । बहुहलपरिकृष्टायां स्वभूमौ दासकर्मकरदण्डप्रति कर्तृभिर्वापयेत् । २ । कर्षणयन्त्रो- पकरणबलीवदैश्चैपामसङ्गं कारयेत् , कारभिश्च कर्मारकुट्टाकमेदकरज्जुवर्तकसर्पप्रा. हादिभिश्च । ३ । तेषां कर्मफलविनिपाते तत्फलहानं दण्डः । ४ । षोडशद्रोणं जाङ्गलानां वर्षप्रमाणम् , अध्यर्धमानूपानां देशवापानाम् , अर्धत्रयो- दशाश्मकानाम् , त्रयोविशतिरवन्तीनाम् , अमितमपरान्तानां हैमन्यानां च, कुल्यावा. पानां च कालतः । ५। वर्षत्रिभागः पूर्वपश्चिममासयोः, द्वौ त्रिभागौ मध्यमयोः - सुषमारूपम् । ६ । 11 GM प्रोषितविधवा, [ em.]. - GM न्यङ्गा ( for न्यङ्गा), [Cb]. - G1 M तास्व- दासी. Gनुसाध्य. G1 सोपग्रहकर्म. 15 G1 -संदशनं. 17 GM1.8 रज्जू.. -वर्तकैच पूर्वाकारैश्च, M •वर्तकैश्चर्मकारेश्च, [Cp]. 18 GM भाण्डादीनि, [Cb ]. 190 वेत्रा -४ सनाया. 2.24 101 गुहब , गुरुम. ( for • एस्ब.). - G1 पालीक्स.. - GK कस.. 8 समाहा (0p). . - G ·अध्यक्षप्रचार [2.24. 26 तस्योपलब्धिवृहस्पते: स्थानगमनगर्भाधानेभ्यः शुक्रोदयास्तमयचारेभ्यः सूर्यस्य प्रकृतिवैकृताच । ७ । सूर्याद्वीजसिद्धिः, बृहस्पतेः सस्यानां स्तम्बकरिता, शुक्रावृष्टिः । इति । ८॥ त्रयः सप्ताहिका मेघा अशीतिः कणशीकराः । षष्टिरातपमेघानामेषा वृष्टिः समा हिता ॥९॥ वातमातपयोगं च विभजन यत्र वर्षति । त्रीन् करीषांश्च जनयंस्तत्र सस्यागमो ध्रुवः ॥ १० ॥ ततः प्रभूतोदकमल्पोदकं वा सस्यं वापयेत् । ११ । शालिनीहिकोद्रवतिलप्रियङगू- दारकवरकाः पूर्ववापाः । १२ । मुद्गमाषशैम्ब्या मध्यवापाः ।१३। कुसुम्भमसूरकुलस्थ- यवगोधूमकलायातसीसर्षपाः पश्चाद्वापाः । १४ । यथर्तुवशेन वा बीजवापाः । १५ । वापातिरिक्तमर्धसीतिकाः कुर्युः, स्ववीर्योपजीविनो वा चतुर्थपञ्चभागिकाः ।१६। यथेष्टमनवसितभागं दद्युः, अन्यत्र कृच्छ्रेभ्यः । १७ ॥ स्वसेतुभ्यो हस्तप्रावर्तिममुदकमार्ग पञ्चमं दधुः, स्कन्धप्रावर्तिमं चतुर्थम् , स्रोतो- यन्त्रप्रावर्तिमं च तृतीयम् , चतुर्थं नदीसरस्तटाककूपोद्घाटम् । १८ । कर्मोदकप्रमाणेन केदारं हैमनं प्रैष्मिकं वा सस्य स्थापयेत् । १९ । शाल्यादि ज्येष्ठम् , षण्डो मध्यमः, इक्षुः प्रत्यवरः।२०। इक्षवो हि बह्वाबाधा व्ययप्राहिणश्च ॥२१॥ फेनाघातो वल्लीफलानां, परीवाहान्ताः पिप्पलीमृद्वीकेक्षणां, कूपपर्यन्ताः शाक- मूलानां, हरणीपर्यन्ता हरितकानां, पाल्यो लवानां गन्धभैषज्योशीरहीबेरपिण्डालुका- दीनाम् । २२ । यथाखं भूमिपु च स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधीः स्थापयेत् । २३ । तुषारपायनमुष्णशोषणं चा सप्तरात्रादिति धान्यवीजानां, त्रिशत्रं पञ्चरात्रं वा कोशीधान्याना, मधुघृतसूकरवसाभिः शकृयुक्ताभिः काण्डबीजानां छेदलेपो, मधुघृतेन कन्दानाम् , अस्थिबीजाना शकुदालेपः, शाखिनां गर्तदाहो गोऽस्थिशकृद्भिः काले दौहृदं च । २४ । प्ररूढांश्चाशुष्ककटुमत्स्यांश्च स्नुहिक्षीरेण पाययेत् । २५ । कार्पाससारं निर्मोकं सर्पस्य च समाहरेत् । न सस्तित्र तिष्ठन्ति धूमो यत्रैष तिष्ठति ॥ २६ ॥ सर्वबीजानां तु प्रथमवापे सुवर्णोदकसंप्लुतां पूर्वमुष्टिं वापयेद्, अमुं च मन्त्रं 10 G1 करीष्कांश्च, Cs कर्षकांच-. 12 G M2.8 प्रियङ्गदारक.. - G1 विकाः, Gg 13 G Mas-शव्या. 17mp नवसितं मागं. 19 GM केदारं, [b]. 21 M इक्षो हि ( Ma हिं). 22 M1.8 परिवाहान्ता.. -00 हरिणी-, C हरणि-. - Mg पाल्योलपानां.-01हिरवेर-, M -हिरिबेर, [ .. 28 0 स्थल्याश्. 2401 तुषार- यवनम् . -01 om. पञ्चरा. - G14 मधुक्तं (tor मधुरतेन ). - गर्तदालोहो. 25 0 वापयेत् . 98 कतिवारनिमी बराकाः.

·2. 24.37] कौटिलीयेऽर्थशासे ७८ ब्रूयात् - 'प्रजापतये काश्यपाय देवाय च नमः सदा। सीता मे ऋध्यतां देवी बीजेषु च धनेषु च ॥ २७ ॥ पण्डवाटगोपालकदासकर्मकरेभ्यो यथापुरुषपरिवापं भक्तं कुर्यात् , सपादपणिकं च मासं दद्यात् । २८ । कर्मानुरूपं कारुभ्यो भक्तवेतनम् । २९ । प्रशीर्णं च पुष्पफलं देवकार्यार्थ व्रीहियवमाग्रयणार्थ श्रोत्रियास्तपस्विनश्चाहरेयुः, राशिमूलमुञ्छवृत्तयः । ३०। यथाकालं च सस्यादि जातं जातं प्रवेशयेत् । न क्षेत्रे स्थापयेत्किश्चित्पलालमपि पण्डितः ॥ ३१ ॥ प्राकाराणां समुच्छ्रायान् वलमी; तथाविधाः । न संहतानि कुर्वीत न तुच्छानि शिरांसि च ॥ ३२ ॥ खलस्य प्रकरान् कुर्यान्मण्डलान्ते समाश्रितान् । अननिकाः सोदकाश्च खले स्युः परिकर्मिणः ॥ ३३ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे सीताध्यक्षः चतुर्विंशोऽध्यायः। आदितः पञ्चचत्वारिंशः। २५ [द्वाचत्वारिंशं प्रकरणम् - सुराध्यक्षः] सुराध्यक्षः सुराकिण्वव्यवहारान् दुर्गे जनपदे स्कन्धावारे वा तज्जातसुराकिण्व- व्यवहारिभिः कारयेद् , एकमुखमनेकमुखं वा विक्रयक्रयवशेन वा । १ । षछतमत्ययः मन्यत्र कर्तृऋतृविक्रेतृणां स्थापयेत् । २ । प्रामादनिर्णयनमसंपातं च सुरायाः, प्रमादभयात्कर्मसु निर्दिष्टानां, मर्यादातिक्रम- भयादार्याणाम् , उत्साहभयाच तीक्ष्णानाम् । ३ । लक्षितमल्पं वा चतुर्भागमर्धकुडुबं कुडुबमर्धप्रस्थं प्रस्थं वेति ज्ञातशौचा निह रेयुः । ४ । पानागारेषु वा पिवेयुरसंचारिणः ।५॥ निक्षेपोपनिधिप्रयोगापहृतानामनिष्टोपगतानां च द्रव्याणां ज्ञानार्थमस्वामिकं कुप्यं हिरण्यं चोपलभ्य निक्षेप्तारमन्यत्र व्यपदेशेन प्राहयेद्, अतिव्ययकर्तारमनायतिव्ययं 27 OM देवाय नमः, Cb देवलाय नमः 28 G M om. Com. addition ). 3061 राशीमूलम् (102). 32 GM प्रकाराणां, Op C प्रकराणां, [.Cb ]. 2.25 1 G! तज्जाति.. 4 G -कुडुम्ब कुडुम्ब. - G: वेदितशात.. 6 6 पातादीनाम् .

·अध्यक्षप्रचारः [2. 25.34 न चानःण कालिकां वा सुरां दद्याद् , अन्यत्र दुष्टसुरायाः।७। तामन्यत्र विक्रापयेत् । ८। दासकर्मकरेभ्यो वा वेतनं दद्यात् । ९। वाहनप्रतिपानं सूकरपोषणं या दद्यात् । १०॥ पानागाराण्यनेककल्याणि विभक्तशयनासनवन्ति पानोद्देशानि गन्धमाल्योदक- वन्ति ऋतुसुखानि कारयेत् । ११ । तत्रस्थाः प्रकृत्योत्पत्तिको व्ययौ गूढा विद्युः, आगन्तूंश्च । १२ । केतृणां मत्तसु- प्तानामलङ्काराच्छादनहिरण्यानि च विद्युः । १३ । तन्नाशे वणिजरतच्च तावच्च दण्डं दद्युः । १४। वणिजस्तु संवृतेषु कक्ष्न्याविभागेषु वदासीभिः पेशलरूपाभिरागन्तूनां वास्तव्यानां चार्यरूपाणां मत्ससुप्तानां भावं विद्युः । १५॥ मेदकप्रसन्नासवारिष्टमैरेयमधूनाम् । १६ । उदकद्रोणं तण्डुलानामर्धाढकं त्रयः प्रस्थाः किण्वस्येति मेदकयोगः । १७ । द्वादशाढकं पिष्टस्य पञ्च प्रस्थाः किण्वस्य क्रमुक- त्वक्फलयुक्तो वा जातिसंभारः प्रसन्नायोगः । १८ । कपित्थतुला फाणितं पञ्चतौलिक प्रस्थो मधुन इत्यासवयोगः । १९ । पादाधिको ज्येष्ठः पादहीनः कनिष्ठः । २० । चिकि- त्सकप्रमाणाः प्रत्येकशो विकाराणामरिष्टाः । २१। मेषशृङ्गीत्वक्क्काथामिषुतो गुडप्र- तीवापः पिप्पलीमरिचसंभारत्रिफलायुक्तो वा मैरेयः । २२ । गुडयुक्तानां वा सर्वेषां त्रिफलासंभारः । २३ । मृद्वीकारसो मधु । २४ । तस्य स्वदेशो व्याख्यानं कापिशायनं हारहूरकमिति । २५ । माषकलनीद्रोणमाम सिद्धं वा त्रिभागाधिकतण्डुलं मोरटादीनां कार्षिकभागयुक्तं किण्वबन्धः । २६॥ पाठालोध्रतेजोवत्येलावालुकमधुकमधुरसाप्रियगुदारुहरिद्रामरिचपिप्पलीनां च पञ्चकार्षिकः संभारयोगो मेदकस्य प्रसन्नायाश्च । २७ । मधुकनियूहयुक्ता कटशर्करा वर्णप्रसादनी च । २८ । चोचचित्रकविलङ्गगजपिप्पलीनां च कार्षिक: क्रमुकमधुकमुस्तालोध्राणां द्विकार्षि- कश्वासवसंभारः । २९ । दशभागश्चैषां बीजबन्धः । ३० । प्रसन्नायोगः श्वेतसुरायाः । ३१ । सहकारसुरा रसोत्तरा बीजोत्तरा वा महासुरा संभारिकी वा । ३२ । तासां मोरटापलाशपत्तूरमेषशृङ्गीकरणक्षीरवृक्षकषायभावितं दग्ध कटशर्कराचूर्ण लोधचित्रकविलङ्गपाठामुस्तकलिङ्गायवदारहरिदेन्दीवरशतपुष्पापामार्गसप्त- पर्णनिम्बास्फोतकल्कार्धयुक्तमन्त खो मुष्टिः कुम्भी राजपेयां प्रसादयति । ३३ । फाणितः पञ्चपलिकश्चात्र रसवृद्धिदेयः । ३४ । 13 M1.8 केतृणामत्त... 1501 गन्तूनामवास्तन्याना. 18 GM पुत्रकत्वक् [b]. 22 61 मेषशृषि- (80p). 26GM -भागयुक्तः, ECb1. 27 G1 मधुमधुरसा. पञ्चकर्षिक: 28 GM कटमशकरा. - 01 -प्रसादीनी, m p -प्रसादिनी. 29 M चोपचित्रक 334 वतुरमेष- कलागयल.. - G ·] 2.25. 36] कौटिलीयेऽर्थशाखे कुटुम्बिनः कृत्येषु श्वेतसुराम् , औषधार्थ वारिष्टम् , अन्यद्वा कर्तुं लभेरन् ॥३५॥ उत्सवसमाजयात्रासु चतुरहः सौरिको देयः । ३६ । तेष्वननुज्ञातानां प्रहवणान्त देवसिकमत्ययं गृह्णीयात् । ३७ । सुराकिण्वविचयं स्त्रियो पालाश्च कुर्युः । ३८ । अराजपण्याः पञ्चकं शतं शुल्कं दयुः, सुरकामेदकारिष्टमधुफलाम्लाम्लशीधूनां च। ३९। अह्नश्च विक्रयं व्याजी ज्ञात्वा मानहिरण्ययोः । तथा वैधरणं कुर्यादुचितं चानुवर्तयेत् ॥ ४० ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे सुंराध्यक्षः पञ्चविंशोऽध्यायः । मादितः षट्चत्वारिंशः।। २६ [त्रयश्चत्वारिंशं प्रकरणम् - सूनाध्यक्षः सूनाध्यक्षः प्रदिष्टाभयानामभयवनवासिनां च मृगपशुपक्षिमत्स्यानां बन्धवहिं- सायामुत्तमं दण्डं कारयेत् , कुटुम्बिनामभयवनपरिग्रहेषु मध्यमम् । १ । अप्रवृत्तवधानां मत्स्यपक्षिणां बन्धवधहिंसायां पादोनसप्तविंशतिपणमत्ययं कुर्यात्, मृगपशूनां द्विगुणम् ।२। प्रवृत्तहिंसानामपरिगृहीतानां पड्भागं गृह्णीयात् , मत्स्यपक्षिणां दशभागं वाधिकम् , मृगपशूनां शुल्कं वाधिकम् । ३ । पक्षिमृगाणां जीवत् षड्भागमभयवनेषु प्रमुञ्चेत् । ४ । सामुद्रहस्त्यश्वपुरुषवृषगर्दभाकृतयो मत्स्याः सारसा नादेयास्तटाककुल्योद्भवा या क्रौञ्चोकोशकदात्यूहहंसचक्रवाकजीवजीवकभृङ्गराजचकोरमत्तकोकिलमयूरशुकमदनशा- रिका विहारपक्षिणो मङ्गल्याश्चान्येऽपि प्राणिनः पक्षिमृगा हिंसाबाधेभ्यो रक्ष्याः।५। रक्षातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः । ६ । मृगपशूनामनस्थिमांसं सद्योहतं विक्रीणीरन् । ७ । अस्थिमतः प्रतिपातं दद्युः ।। तुलाहीने हीनाष्टगुणम् । ९॥ वत्सो वृषो धेनुश्चैषामवध्याः । १० । नतः पञ्चाशत्को दण्डः, क्लिष्टघातं घातय- तश्च। ११ ॥ परिशूनमशिरःपादास्थि विगन्धं स्वयंमृतं च न विक्रीणीरन् । १२ । अन्यथा द्वादशपणो दण्डः । १३ । 37,01 तेष्वनुज्ञातानां, तेष्वननुशानां (corr. in Mg), O अन्येष्वननुज्ञाताना. - Gy प्रवहणान्त. 40 Cb शात्वा व्याजी. 2.26 18 कुडुम्बि. - M.3 मध्यमः. B4M सारसनादेयास् . 80 प्रतिपार्क, 100, 11 01 M घातः, पाते, Ecb3. 12G M परिसूनम् [m.1. - न mtantng in N.

·अध्यक्षप्रचार [2.27.16 दुष्टाः पशुमृगव्याला मत्स्याश्चाभयचारिणः । अन्यत्र गुप्तिस्थानेभ्यो वधबन्धमवाप्नुयुः ॥ १४ ॥ इत्यध्यक्षमचारे द्वितीयऽधिकरणे सूनाध्यक्षः षड्विंशोऽध्यायः । मादितः सप्तचत्वारिंशः । - [चतुश्चत्वारिंशं प्रकरणम् गणिकाध्यक्षः] गणिकाध्यक्षो गणिकान्वयामगणिकान्वयां वा रूपयौवनशिल्पसंपन्नां सहस्रेण गणिकां कारयेत् , कुटुम्बार्धेन प्रतिगणिकाम् । १ । निष्पतिताप्रेतयोर्दुहिता भगिनी वा कुटुम्बं भरेत , माता वा प्रतिगणिकां स्थापयेत् । २ । तासामभावे राजा हरेत् । ३ । सौभाग्यालंकारवृद्धथा सहस्रेण वारं कनिष्ठ मध्यममुत्तमं वारोपयेत् छत्रभृङ्गार- व्यजनशिबिकापीठिकारथेषु च विशेषार्थम् । ४ । सौभाग्यभङ्गे मातृकां कुर्यात् । ५। निष्क्रयश्चतुर्विंशतिसाहस्रो गणिकायाः, द्वादशसाहस्रो गणिकापुत्रस्य । ६ । अष्ट- वर्षात्प्रभृति राज्ञः कुशीलवकर्म कुर्यात् । ७ । गणिका दासी भग्नभोगा कोष्ठागारे महानसे वा कर्म कुर्यात् । ८ । अविशन्ती सपादपणमवरुद्धा मासवेतनं दद्यात् । ९ । भोगं दायमायं व्ययमायतिं च गणिकाया निबन्धयेत् , अतिव्ययकर्म च वारयेत् । १०॥ मातृहस्तादन्यत्राभरणन्यासे सपादचतुष्पणो दण्डः । ११ । स्वापतेयं विक्रयमा- धानं वा नयन्त्याः सपादपञ्चाशत्पणो दण्डः, चतुर्विशतिपणो वाक्पारुष्ये, द्विगुणो दण्डपारुष्ये, सपादपश्चाशत्पणः पणोऽर्धपणश्च कर्णच्छेदने । १२ । अकामायाः कुमार्या वा साहसे उत्तमो दण्डः, सकामायाः पूर्वः साहसदण्डः॥१३॥ गणिकामकामां रुन्धतो निष्पातयतो वा व्रणविदारणेन वा रूपमुपन्नतः सहस्रं दण्डः ॥१४॥ स्थानविशेषेण वा दण्डवृद्धिः आ निष्क्रयद्विगुणात् । १५ । प्राप्ताधिकारां गणिकां घात- 14 M1.8 गुप्तिस्थाभ्यो. 2.27 1 G1 M कुडुम्बाधेन, Cb कुटुम्बार्थेन. - G1 M प्रतिगणिका. 2 M निष्पतिका -01 भरेत माता, M हरेत माता. 2-3 G स्थापयेतासाम्. 8 माहानसे. 10 GM आयव्ययम् , [CbJ. -01 गणिकायां. 11 1 न्यासेनपाद.. 12 01 om. वा ( after आधानं ). 13 G1 M1.8 पूर्वसाहस-. 1401 प्रण-, mप्राण.. Alterty 15,GM read qणसहस्र वा दण्डः, Comiasion suggested by Cp] कौ. भ. ११ ·2. 27. 16 ] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे यतो निष्क्रयत्रिगुणो दण्डः । १६ । मातृकादुहितुकारूपदासीनां घाते उत्तमः साहस- दण्डः । १७॥ सर्वत्र प्रथमेऽपराधे प्रथमः, द्वितीये द्विगुणः, तृतीये त्रिगुणः, चतुर्थे यथाकामी स्यात् । १८॥ राजाज्ञया पुरुषमनभिगच्छन्ती गणिका शिफासहस्रं लभेत, पञ्चसहस्रं वा दण्डः ।१९। भोगं गृहीत्वा द्विषत्या भोगद्विगुणो दण्डः । २० । वसतिभोगापहारे भोगमष्ट- गुणं दद्याद् अन्यत्र व्याधिपुरुषदोषेभ्यः । २१ । पुरुषं नत्याश्चिताप्रतापोऽप्सु प्रवेशनं वा। २२। गणिकाभरणमर्थ भोगं वापहरतोऽष्टगुणो दण्डः । २३ । गणिका भोगमायतिं पुरुषं च निवेदयेत् । २४ । एतेन नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिकचारणानां स्त्रीव्यवहा- रिणां स्त्रियो गूढाजीवाश्च व्याख्याताः । २५ । तेषां तूर्यमागन्तुकं पञ्चपणं प्रेक्षावेतनं दद्यात् । २६॥ रूपाजीवा भोगद्वयगुणं मासं दाः । २७ । गीतवाद्यपाठथनृत्तनाट्याक्षरचित्रवीणावेणुमृदङ्गपरचित्तज्ञानगन्धमाल्यसंयूहन- संवादनसंवाहनवैशिककलाज्ञानानि गणिका दासी रङ्गोपजीविनीश्च ग्राहयतो राजमण्डला- दाजीवं कुर्यात् । २८ ॥ गणिकापुत्रान् रङ्गोपजीविनां च मुख्यान्निष्पादयेयुः, सर्वतालावचराणां च ।२९। संज्ञाभाषान्तरज्ञाश्च स्त्रियस्तेषामनात्मसु । चारघातप्रमादार्थ प्रयोज्या बन्धुवाहनाः ॥३०॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे गणिकाध्यक्षः सप्तविंशोऽध्यायः । मादितो ऽष्टचत्वारिंशः। २८ [ पञ्चचत्वारिंशं प्रकरणम् - नावध्यक्षः] नावध्यक्षः समुद्रसंयाननदीमुखतरप्रचारान् देवसरोविसरोनदीतरांश्च स्थानी. यादिग्ववेक्षेत । १। 21 M व्याधिपुरुषेभ्यः. 22 01 om. °sप्सु. 23 G भरणार्थ. 25 GM -गायक, [sm. Cf 1. 12. 9; 2. 1. 84 ].- M1.3 चारणां स्त्री-, Ma Cb ·चारणस्त्री.. 26 M1 केषां. 28 01 -परिचित्त.. G Mg -संपादन- ( for -संवादन. ). - M रङ्गोपजीवनीश्च. - M रङ्गोपजीवनीश्च. 29 G1 °पजीविनाश्च, M °पजीविनश्च, [em.]. - G -तालापचाराणां, M -तालावचाराणां, [b].

·८३ अध्यक्षप्रचार: [2.28. 24 तवेलाकूलपामाः क्लसं दद्युः । २ । मत्स्यबन्धका नौकाभाटकं षड्भागं दद्युः । ३ । पत्तनानुवृत्तं शुल्कभागं वणिजो दद्युः, यात्रावेतनं राजनौभिः संपतन्तः । ४ । शङ्खमुक्ताप्राहिणो नौभाटकं दद्युः, स्वनौभिर्वा तरेयुः । ५। अध्यक्षश्चैषां खन्यध्यक्षेण व्याख्यातः । ६ । पत्तनाध्यक्षनिबद्धं पण्यपत्तनचारित्रं नावध्यक्ष: पालयेत् । ७। मूढवाताहता नावः पितेवानुगृह्णीयात् । ८ । उदकप्राप्तं पण्यमशुल्कमर्धशुल्कं वा कुर्यात् । ९ । यथानिर्दिष्टाश्चैताः पण्यपत्तनयात्राकालेपु प्रेषयेत् । १० । संयाती वः क्षेत्रानुगताः शुल्कं याचेत । ११ । हिंसिका निर्घातयेत् , अमित्र- विषयातिगाः पण्यपत्तनचारित्रोपघातिकाश्च । १२ । शासकनिर्यामकदात्ररश्मिग्राहकोत्सेचकाधिष्ठिताश्च महानायो हेमन्तग्रीष्मतार्यासु महानदीषु प्रयोजयेत् , क्षुद्रिकाः क्षुद्रिकासु वर्षास्राविणीषु । १३ । बद्धतीर्थाश्चैताः कार्या राजद्विष्टकारिणां तरणभयात् । १४ । अकालेऽतीर्थे च तरतः पूर्वः साहसदण्डः । १५ । काले तीर्थे चानिसृष्टतारिणः पादोनसप्तविंशतिपणस्तरात्ययः । १६ । कैवर्तकाष्ठतृणभारपुष्पफलवाटषण्डगोपालकाना- मनत्ययः, संभाव्यदूतानुपातिनां च सेनाभाण्डप्रचारप्रयोगाणां च स्वतरणैस्तरताम् , बीजभक्तद्रव्योपस्करांश्चानूपप्रामाणां तारयताम् । १७ ॥ ब्राह्मणप्रव्रजितबालवृद्धव्याधितशासनहरगर्भिण्यो नावध्यक्षमुद्राभिस्तरेयुः । १८ ॥ कृतप्रवेशाः पारविषयिकाः सार्थप्रमाणा वा प्रविशेयुः । १९ । परस्य भायाँ कन्या वित्तं वापहरन्तं शङ्कितमाविग्नमुद्भाण्डीकृतं महाभाण्डेन मूर्ध्नि भारेणावच्छादयन्तं सद्योगृहीतलिङ्गिनमलिङ्गिनं वा प्रव्रजितमलक्ष्यव्याधितं भयविकारिणं गूढसारभाण्ड- शासनशस्त्राग्नियोग विषहस्तं दीर्घपथिकममुद्रं चोपप्राहयेत् । २० । क्षुद्रपशुर्मनुष्यश्च सभारो माषकं दद्यात् , शिरोभार: कायभारो गवाश्वं च द्वौ, उष्ट्रमहिषं चतुरः, पञ्च लघुयानम् , षड् गोलिङ्गम् , सप्त शकटम् , पण्यभारः पादम् । २१ । तेन भाण्डभारो व्याख्यातः । २२ । द्विगुणो महानदीषु तरः । २३ । क्लसमानूपप्रामा भक्तवेतनं दधुः।२४। 2.28 3 GM नौकहाटकं, [Cb. 4 GM राजानौभिः, 6 G1 नौकहाटकान् , M1 नौहाट- कान् , M9.3 नौहाटकं, [Cb]. 7 GM निबन्धं, [em.]. 8 G1 -हतां तां, G2 M -हतानां, [em.]. 901 पण्यशुल्कम्, 10 G1 तथानिर्दि'. 11 Cb संयान्तीर्. - याचरेत mentioned As from Pallam Ms. in M2. 13 G1 शासकन्नियामक. -GM1.3 क्षुद्रकाः. 17 Cb •भाण्ड. चारप्रयोगाणां. 19 GM1.8 om. वा. - G1 विशेयुः.

·2. 28. 25] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ८४ प्रत्यन्तेषु तराः शुल्कमातिवाहिक वर्तनीं च गृह्णीयुः, निर्गच्छतश्चामुद्रद्रव्यस्य भाण्डं हरेयुः, अतिभारेणावेलायामतीर्थे तरतश्च । २५ । पुरुषोपकरणहीनायामसंस्कृतायां वा नावि विपनायां नावध्यक्षो नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेत् । २६ । सप्ताहवृत्तामाषाढी कार्तिकी चान्तरा तरः । कार्मिकप्रत्ययं दद्यान्नित्यं चाह्निकमावहेत् ॥ २७ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे नाबध्यक्षः अष्टाविंशोऽध्यायः । आदित एकोनपम्चाशः। २९ [षट्चत्वारिंशं प्रकरणम् - गोऽध्यक्षः ] गोऽध्यक्षो वेतनोपग्राहिकं करप्रतिकरं भनोत्सृष्टकं भागानुप्रविष्टकं व्रजपर्यग्रं नष्टं विनष्टं क्षीरघृतसंजातं चोपलभेत । १ । गोपालकपिण्डारकदोह कमन्थकलुब्धकाः शतं शतं धेनूनां हिरण्यभृताः पालयेयुः । २ । क्षीरघृतभृता हि वत्सानुपहन्युः । इति वेतनोपग्राहिकम् । ३ । जरद्गुधेनुगर्भिणीपष्टीहीवत्सतरीणां समविभागं रूपशतमेक: पालयेत् । ४ । घृतस्याष्टौ वारकान् पणिकं पुच्छम् अङ्कचर्म वार्षिकं दद्यात् । इति करप्रतिकरः । ५। व्याधितान्यङ्गानन्यदोही दुर्दोहापुनीनां च समविभागं रूपशतं पालयन्तस्तज्जा- तिकं भागं दगुः । इति भग्नोत्सृष्टकम् । ६ । परचक्राटवीभयादनुप्रविष्टानां पशूनां पालनधर्मेण दशभागं दद्युः । इति भागा. नुप्रविष्टकम् । ७ ॥ वत्सा वत्सतरा दम्या वहिनो वृषा उक्षाणश्च पुंगवाः, युगवाहनशकटवहा वृषभाः सूनामहिषाः पृष्ठस्कन्धवाहिनश्च महिषाः, वरिसका वत्सतरी पष्ठीही गर्भिणी धेनुश्चाप्र- जाता बन्ध्याश्च गावो महिष्यश्च, मासद्विमासजातास्तासामुपजा वत्सा वरिसकाश्च । ८। मासद्विमासजातानङ्कयेत् । ९ । मासद्विमासपर्युषितमङ्कयेत् । १० । अङ्घ चिह्न वर्ण शृङ्गान्तरं च लक्षणम् एवमुपजा निबन्धयेत् । इति व्रजपर्यग्रम् । ११ । 25 G चामुद्रस्य, M3.8 चामुद्रव्यस्य. M1.9 -भारण वेला. 26 01-हीनायां संस्कृ. GM अभ्याभवेत् , [ Cb ]. 27 01 चान्तरान्तरः, G! चान्तरा तरन् . 2.29 1G1 M क्षीरघृतं संजातं. 2 M दोहकन्धिक- ( Ma°-धी° ). 6 GM वाहीक ( for वार्षिक ), [b]. 604M -दुर्दोह.. 8 GM विहीनो (tor वहिनो ). - 1.8 om. पुंगवाः, -01 युगवानकटहा, G1 वृषस्कन्धवाहि. 9M -जातानाहायेत् . तायां.

·अध्यक्षप्रचारः [2.29. 40 चोरहृतमन्ययूथप्रविष्टमवलीनं वा नष्टम् । १२ । पङ्कविषमव्याधिजरातोयाहा- रावसन्नं वृक्षतटकाष्ठशिलाभिहतमीशानव्यालसर्पग्राहदावामिविपन्नं विनष्टम् । १३ । प्रमादादभ्यावहेयुः । १४। एवं रूपानं विद्यात् । १५ ॥ स्वयं हन्ता घातयिता हर्ता हारयिता च वध्यः । १६ । परपशूनां राजाङ्केन परिवर्तयिता रूपस्य पूर्व साहसदण्डं दद्यात् । १७ । स्वदेशीयानां चोरहृतं प्रत्यानीय पणितं रूपं हरेत् । १८ । परदेशीयानां मोक्ष- यिताऽध हरेत् । १९ । बालवृद्धव्याधेितानां गोपालकाः प्रतिकुर्युः । २० । लुब्धकश्वगणिमिरपास्तरतेन- व्यालपराबाधभयमृतु विभक्तमरण्यं चारयेयुः । २१ । सर्पव्यालबासनार्थ गोचरानुपा- तज्ञानार्थ च त्रस्नूनां घण्टातूर्य च बध्नीयुः । २२ । समव्यूढतीर्थमकर्दमग्राहमुदकमवतार- येयुः पालयेयुश्च ।२३। स्तेनव्यालसर्पग्राहगृहीतं व्याधिजरावसन्नं चावेदयेयुः, अन्यथा रूपमूल्यं भजेरन् । २४ । कारणमृतस्याङ्कचर्म गोमहिषस्य, कर्णलक्षणमजाविकानां, पुच्छमङ्कचर्म चाश्व- खरोष्ट्राणां, बालचर्मबस्तिपित्तस्नायुदन्तखुरशृङ्गास्थीनि चाहरेयुः । २५ । मांसमा शुष्कं वा विक्रीणीयुः । २६ । उदश्विच्छूवराहेभ्यो दद्युः । २७ । कूर्चिकां सेनाभक्तार्थमाहरेयुः । २८ । किलाटो घाणपिण्याकक्लेदार्थः । २९ । पशुविक्रेता पादिकं रूपं दद्यात् । ३० । वर्षाशरद्धेमन्तानुभयतःकालं दुयुः, शिशिरवसन्तग्रीप्मानेककालम् । ३१ । द्विती- यकालदोग्धुरगुष्ठच्छेदो दण्डः । ३२ । दोहनकालमतिकामतस्तत्फलहानं दण्डः । ३३ । एतेन नस्यदम्ययुगपिङ्गनवर्तनकाला व्याख्याताः । ३४ । क्षीरद्रोणे गवां घृतप्रस्थः, पञ्चभागाधिको महिषीणाम् , द्विभागाधिकोऽजावी- नाम् । ३५ । मन्थो वा सर्वेषां प्रमाणम् । ३६ । भूमितृणोदकविशेषाद्धि क्षीरघृतवृद्धि- र्भवति । ३७॥ रक्षासामर्थ्याच यूथवृषं वृषेणावपातयतः पूर्वः साहसदण्डः, घातयत उत्तमः । ३८ । वर्णावरोधेन दशतीरक्षा । ३९ । उपनिवेशदिग्विभागो गोप्रचाराद् बलान्वयतो बा गवां । ४०॥ 13 mp -तोयाधारा 14 GM अभ्याभवेयुः, [b]. 18 Mg Cb पणिकं रूपं. 22 घण्टां तूर्य च mentioned as from Ms. ख in M2. 28GM कञ्चिका, [b].-G1 सेनभक्ता. 33 0 दोहकालम् . 400-दिग्विभागे. -GM -प्रचारान् , [0]. -G, बलान्वयते.

·2.29.41] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे अजादीनां पाण्मासिकीपूर्णा प्राहयेत् । ४१ । तेनाश्वखरोष्ट्रवराहव्रजा व्याख्याताः । ४२ । बलीवर्दानां नस्याश्वभद्रगतिवाहिनां यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणं, तुला घाण- पिण्याकस्य, दशाढकं कणकुण्डकस्य, पञ्चपलिकं मुखलवणं, तैलकुडुबो नस्यं प्रस्थः पानं, मांसतुला, दध्नश्चाढकं, यवद्रोणं माषाणां वा पुलाकः, क्षीरद्रोणमर्धाढकं वा सुरायाः स्नेहप्रस्थः क्षारदशपलं शृङ्गिबेरपलं च प्रतिपानम् । ४३ । पादोनमश्वतरगोखराणां, द्विगुणं महिषोष्ट्राणाम् । ४४ । कर्मकरबलीवर्दानां पायनार्थानां च धेनूनां कर्मकालतः फलतश्च विधादानम् । ४५ । सर्वेषां तृणोदकप्राकाम्यम् । ४६ । इति गोमण्डलं व्याख्यातम् । ४७ । पश्चर्षभं खराश्वानामजावीनां दशर्षभम् । शत्यं गोमहिषोष्ट्राणां यूथं कुर्याश्चतुर्वृषम् ॥ ४८ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणं गोऽध्यक्षः एकोनत्रिंशोऽध्यायः । मादितः पञ्चाशः । ३० [ सप्तचत्वारिंशं प्रकरणम् - अश्वाध्यक्षः ] अश्वाध्यक्ष: पण्यागारिकं क्रयोपागतमाहवलब्धमाजातं साहाय्यागतकं पणस्थित यावत्कालिकं वाऽश्वपर्ययं कुलवयोवर्णचिह्नवर्गागमैलेखयेत् । १। अप्रशस्तन्यङ्गव्याधि. तांश्चावेदयेत् । २॥ कोशकोष्ठागाराभ्यां च गृहीत्वा मासलाभमश्ववाहश्चिन्तयेत् । ३ । अश्वविभवेनायतामश्वायामद्विगुणविस्तारां चतुरोपावर्तनमध्यां सप्रग्रीवां प्रद्वा- रासनफलकयुक्तां वानरमयूरपृषतनकुलचकोरशुकसारिकाकीर्णा शालां निवेशयेत् । ४ । अश्वायामचतुरश्रश्लक्ष्णफलकास्तारं सखादनकोष्ठकं समूत्रपुरीषोत्सर्गमेकैकश: प्राङ्मुख- मुदङ्मुखं वा स्थानं निवेशयेत् । ५। शालावशेन वा दिग्विभागं कल्पयेत् । ६। वडवावृषकिशोराणामेकान्तेषु । ७ । वडवायाः प्रजातायास्त्रिरात्रं घृतप्रस्थः पानम् । ८ । अत ऊर्ध्व सक्तुप्रस्थ: स्नेहभैषज्यप्रतिपानं दशरात्रम् । ९ । ततः पुलाको यवसमाविश्वाहारः । १० । 43 M तुला पानपिण्याकस्य. - G -कुडुम्बो. 45 M पायनार्थी ( Mg ) ). - M1.8 विधानम् . 46 9 °दकप्रकाम्यम् , M °दकं प्रकाम्यम्, [cb] 2. 30 101 पण्यगारिक. -01 साहाय्यकागतकं. - G1 पणस्फीतं. - Cb चिहकर्मवर्गा. 400 'यामी द्विगुण-, M याममीदिगुण-. - G1 शारिकाणा शां शाला, mp-शारिकाभिराकीर्णा शाला. 80 प्रस्थापानम्.

·८७ अध्यक्षप्रचार: [2.30.86 , दशरात्रादूर्ध्व किशोरस्य घृतचतुर्भागः सक्तुकुडुबः क्षीरप्रस्थश्वाहार आ षण्मा- सात् । ११॥ ततः परं मासोत्तरमर्धवृद्धिर्यवप्रस्थ आ त्रिवर्षात् , द्रोण आ चतुर्वर्षात् ।१२। अत ऊर्ध्व चतुर्वर्षः पञ्चवर्षो वा कर्मण्यः पूर्णप्रमाणः । १३ । द्वात्रिंशदगुलं मुखमुत्तमाश्वस्य, पञ्चमुखान्यायामो, विंशत्यगुला जवा, चतुर्जङ्घ उत्सेधः । १४ । व्यगुलावरं मध्यमावरयोः । १५ । शतागुल: परि- णाहः । १६ । पञ्चभागावरो मध्यमावरयोः । १७ । उत्तमाश्वस्य द्विद्रोणं शालिनीहियवप्रियङ्ग्णामर्धशुष्कमर्धसिद्धं वा मुद्गमाषाणां वा पुलाकः स्नेहप्रस्थश्च, पञ्चपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिकं, रसस्याढकं द्विगुणं वा दनः पिण्डक्लेदनार्थम् , क्षारपञ्चपलिकः सुरायाः प्रस्थः पयसो वा द्विगुण: प्रति- पानम् । १८ । दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थ स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडुबो नस्य- कर्मणः, यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुीलग्रहो वा । १९ । पादावरमेतन्मध्यमावरयोः । २० । उत्तमसमो रथ्यो वृषश्च मध्यमः ।२१ । मध्यमसमश्चावरः । २२। पादहीनं वड- वानां पारशमानां च । २३ । अतोऽध किशोराणां च । २४ । इति विधायोगः । २५ ॥ विधापाचकसूत्रग्राहकचिकित्सकाः प्रतिस्वादभाजः । २६ । युद्धव्याधिजराकर्मक्षीणाः पिण्डगोचरिकाः स्युः । २७ । असमरप्रयोग्याः पौर जानपदानामर्थेन वृषा वडवास्वायोज्याः । २८ । प्रयोग्यानामुत्तमाः काम्बोजसैन्धवारट्टजवानायुजाः, मध्यमा बालीकपापेयक- सौवीरकतैतलाः, शेषाः प्रत्यवराः । २९ । तेषां तीक्ष्णभद्रमन्दवशेन सांनाह्यमोपवाटकं वा कर्म प्रयोजयेत् । ३० ॥ चतुरनं कर्माश्वस्य सांनाह्यम् । ३१ । वल्गनो नीचैर्गतो लङ्घनो धोरणो नारोष्ट्रश्चौपवाह्याः । ३२ । तत्रौपवेणुको वर्धमानको यमक आलीढप्लुतः पृथुगस्त्रिकचाली च वल्गनः । ३३ । स एव शिरःकर्णविशुद्धो नीचैर्गतः, षोडशमार्गो वा । ३४ । प्रकीर्णकः प्रकीर्णो- त्तरो विषण्णः पार्थानुवृत्त ऊर्मिमार्गः शरभक्रीडितः शरभप्लुतस्त्रितालो बाह्यानुवृत्तः पञ्चपाणिः सिंहायतः स्वाधूतः क्लिष्टः श्लिङ्गितो बृंहितः पुष्पामिकीर्णश्चेति नीचैर्गत. मार्गाः । ३५॥ - 11 G -कुडुम्बः. - GM add इति at the end, [em.]. 12 GM add sfat at the end, [em.]. 15 cb द्यगुला". 17 GM •भागावरं, [om.]. 18 M स्नेहप्रस्थं च. - G पञ्चपल:.-G1 M मांसपञ्चा. - GM पिण्डक्लेदनार्थः ( G1 पिण्डं क्ल), [b] क्षारः पञ्च. 19 G कुडुम्बो. - m p रनिः परिक्षेपः. - mp -ग्राहो. 28p:प्रयोज्याः, 29 G1 काम्बोजरसेन्धवा. 33 GM तत्रोप, [cb]. - 33 GM तत्रोप, [cb]. - GM पृथग', cb पूर्वग', [em.]. -a स्तूपचाली, [b]. 35 G1 लाषितो ( for लिङ्गितो ).

·2.80.86] कौटिलीयेऽथेशाखे ८८ कपिप्लुतो भेकप्लुत एणप्लुत एकपादप्लुतः कोकिलसंचार्युरस्यो बकचारी च ३६॥ काङ्को वारिकाङ्को मायूरोऽर्धमायूरो नाकुलोऽर्धनाकुलो वाराहोऽर्धवाराहश्चेति धोरणः । ३७ । संज्ञाप्रतिकारो नारोष्ट्र इति । ३८ । षण्णव द्वादशेति योजनान्यध्वा रथ्यानाम् , पञ्च योजनान्यर्धाष्टमानि दशेति पृष्ठवाहिनामश्वानामध्वा । ३९ । विक्रमो भद्राश्वासो भारवाह्य इति मार्गाः । ४० । विक्रमो वल्गितमुपकण्ठमुपजवो जवश्च धाराः । ४१ । तेषां बन्धनोपकरणं योग्याचार्याः प्रतिदिशेयुः, सांग्रामिकं रथाश्वालंकारं च सूताः । ४२ । अश्वानां चिकित्सकाः शरीरह्रासवृद्धिप्रतीकारमृतुविभक्तं चाहारम् । ४३ । सूत्रप्राहकाश्वबन्धकयावसिकविधापाचकस्थानपालकेशकारजाङ्गुलीविदश्च स्वकर्म- भिरश्वानाराधयेयुः । ४४ । कर्मातिक्रमे चैषां दिवसवेतनच्छेदनं कुर्यात् । ४५ । नीराजनोपरुद्धं वाहयतश्चिकित्सकोपरुद्धं वा द्वादशपणो दण्डः । ४६ । क्रियाभैषज्यसङ्गेन व्याधिवृद्धौ प्रतीकारद्विगुणो दण्डः । ४७ । तदपराधेन वैलोम्ये पत्त्रमूल्यं दण्डः । ४८ । तेन गोमण्डलं खरोष्ट्रमहिषमजाविकं च व्याख्यातम् । ४९ । द्विरहः स्नानमश्वानां गन्धमाल्यं च दापयेत् । कृष्णसंधिषु भूतेज्याः शुक्लेषु स्वस्तिवाचनम् ॥ ५० ॥ नीराजनामाश्वयुजे कारयेन्नवमे ऽहनि । यात्रादावसाने वा व्याधौ वा शान्तिके रतः ॥ ५१ ॥ हस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे अश्वाध्यक्षः त्रिंशोऽध्यायः । मादित एकपञ्चाशः । ३१ [ अष्टचत्वारिंशं प्रकरणम् - हस्त्यध्यक्षः ] हस्त्यध्यक्षो हरितवनरक्षां दम्यकर्मक्षान्तानां हस्तिहस्तिनीकलभानां शालास्थान- शय्याकर्म विधायवसप्रमाणं कर्मस्वायोगं बन्धनोपकरणं सांग्रामिकमलंकारं चिकित्सका- नीकस्थोपस्थायिकवर्ग चानुतिष्ठेत् । १ । 36 GM एकप्लुत ( for एण° ), [co]. 39 G1 न्यर्द्ध रथ्यानाम् , M1 न्यच्चा रथ्यानाम् . - G °न्यध्वाष्टमानि, M न्यच्चाष्टमानि, [b] - Cb पृष्ठवाह्यानाम् . विश्लमो. 4801 तदवरोधेन. 61G1 वयाने. 2.31 1p शान्तानां.-01. 'स्थोपस्थायुक- (G1.), [Gb op]. memade-in-or- 40 M1.8 ·12.81-18 इत्यायामद्विगुणोंत्सेधाविष्कम्मायामा हस्तिनीयानाधिका समीयां शुमारीसंग्रह प्रामुखीमुरमुखी पा शाला निवेशयेत् । २। हस्खायामचतुरसणालाना कास्तरकं समूत्रपुरीपोत्सर्ग स्थानं निवेशयेत् ।। खानसमा शय्याम पाणयां दुर्ने सांनापवासाना बहिर्दम्यव्याानाम् ।। प्रथमससमावष्टमभागावहः स्नानकालौ, तदनन्तरं विधायाः ।५। पूर्वाद व्यायामकालः, पश्चाहुः प्रतिपानकालः। ६ । रात्रिमागौ द्वौ समकाली, बिमागः संवेशनोत्थानिकः । ॥ प्रीष्मे ग्रहणकाल: । विशतिवर्षों प्रायः । ९ । विको मोटो मागोव्याधितो गर्मिणी धेनुका हस्तिनी चाग्रायाः । १०। सप्तारलिरुत्सेधो नवायामो दश परिणाहः प्रमाणतचत्वारिंशद्वर्षों भवत्युत्तमः, त्रिंशद्वर्षों मध्यमः, पञ्चविंशतिवर्षोऽवरः । ११ । तयोः पादाक्रो विधाविधिः । १२ ॥ अरलौ तण्डुलद्रोणः, अर्धाढकं तेलस्य, सर्पिषमयः प्रस्थाः, शपलं लवणस्य, मांसं पञ्चाशत्पलिक, रसस्थाढक द्विगुणं वा दनः पिण्डलेवनार्थ, क्षारदशपलिकं मय- साढकं द्विगुणं वा पयसः प्रतिपानं, गात्रावसेकतेलप्रस्थः, शिरसोऽष्टमागः प्रादीपि- कश्य, यवसस्य द्वौ भारौ सपादौ, शष्पस्म शुष्कस्यापतृतीयो भारः, कडहरस्यानियमः । १३ । सप्तारलिना तुल्यभोजनोऽष्टारलिरत्यरालः । १४ । यथाहस्तमवशेषः परलिः पचारलिश्च । १५॥ झीरयावसिको विकः क्रीडा प्रायः । १६ । संजातलोहिता प्रतिच्छन्ना संलिप्तपक्षा समकक्ष्या व्यतिकीर्णमांसा समतल्पता जावद्रोणिकेति शोभाः। १७ ॥ शोभावशेन व्यायाम भद्रं मन्दं च कारयेत् । मग संकीर्ण लिङ्ग व कर्मस्वनुक्शेन वा ॥ १८ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे हस्यमय एकत्रिंशोsध्यायः । नादिने द्विचाशः | Sax-मलकान्तरक, [am.] -GM मूत्रपुरीपोत्सर्गस्तान, [om.] 401 -समा 1GM अय्याम, -&x सोनामोप', [b]. 60 प्रतिपादन, paintens), विनो], 100 मूहो (072-09 मङ्गलो, - मत्कुणो. 11भवायुन्मचा. isexमाँer.- -.-GAM बोत्रा, भोला (toe मात्रा), al, -कटर 1400 इस्त्यराया. 1601ि7-क्याप्यतिकी 180x सावकी[m3 की.ब.२२ ·232:1] कौटिलीयेशाने TAN ३२ [अष्टचत्वारिंशं प्रकरणम् - हस्त्यध्यक्षः, तत्र हस्तिप्रचारः] कर्मस्कन्धाश्चत्वारो दम्यः सांनाम औपवाझो व्यालश्च । १। तत्र दम्यः पञ्चविधः स्कन्धगतः स्तम्भगतो वारिगतोऽवपातगतो यूथगतश्चेति ।२। तस्योपविचारो विककर्म । ३। सांनामः सप्तक्रियापथ उपस्थानं संवर्तनं संयानं वधावधो हस्तियुद्धं नागरायणं सांपामिकं च । ४ । तस्योपविचारः कक्ष्याकर्म प्रैवेयकर्म यूथकर्म च । ५। औपवासोऽष्टविध आचरणः कुअरोपवायो धोरण आधानगतिको यष्टथुपवाह्य- स्तोत्रोपवाह्यः शुद्धोपवायो मार्गयुकश्चेति । ६। तस्योपविचारः शारदकर्म हीनकर्म नारोष्ट्रकर्म च ।। व्याल एकक्रियापथः शङ्कितोऽवरुद्धो विषमः प्रमिन्नः प्रभिन्नविनिश्चयो मदहेतुः विनिश्चयश्च । ८ । तस्योपविचार आयम्यैकरक्षाकर्म । ९ । क्रियाविपन्नो व्यालः शुद्धः सुव्रतो विषमः सर्वदोषप्रदुष्टश्च । १० । तेषां बन्धनोपकरणमनीकस्थप्रमाणम् । ११ । आलानौवेयकक्ष्यापारायणपरिक्षे. पोत्तरादिकं बन्धनम् । १२ । अङ्कुशवेणुयन्त्रादिकमुपकरणम् । १३ । वैजयन्तीक्षुरप्र. मालास्तरणकुथादिकं भूषणम् । १४ । वर्मतोमरशरावापयन्त्रादिकः सांसामिकालंकारः चिकित्सकानीकस्थारोहकाधोरणहस्तिपकौपचारिकविधापाचकयावसिकपादपाशि- ककुटीरक्षकोपशायिकादिरौपस्थायिकवर्गः । १६ । चिकित्सककुटीरक्षविधापाचकाः प्रस्थी- दनं स्नेहप्रसूति क्षारलवणयोश्च द्विपलिकं हरेयुः, दशपलं मांसस्य, अन्यत्र चिकित्सकेभ्यः । १७ । पथिव्याधिकर्ममदजराभितप्तानां चिकित्सकाः प्रतिकुर्युः । १८ । स्थानस्याशुद्धिर्यवसस्याग्रहणं स्थले शायनमभागे घातः परारोहणमकाले यान- मभूमावतीर्थेऽवतारणं तरुषण्ड इत्यत्ययस्थानानि । १९ । तमेषां भक्तवेतनादाद- दीत । २०॥ तिस्रो नीराजनाः कार्याश्चातुर्मास्यर्तुसंधिषु । भूतानां कृष्णसंधीज्याः सेनान्यः शुक्लसंधिषु ॥२१॥ 2.32 101 स्कन्धचत्वारः. 20 वारिंगतोऽपवारिंगतो.. 40M युद्धनागरा, (Paan 60M मार्गायुक [am. or. 9. 2.8]. 70 शारदः कर्म. 8-9 GM एकक्रिमा- पथः तस्योपविचार आयम्यैकरक्षा कर्मशङ्कितो ...... -विनिश्चयश्व, [am.] 1601M -विधानपाचक.. 1702 -प्रसृतं, [edd.]. 19 G1 स्थानस्य शुदिर् . -01 यवस्याग्रहण maina ·4 অর্থসহ [2.34.1 दन्तमूलपरीणाहद्विगुणं प्रोझ्य कल्पयेत् । अब्दे द्वथर्धे नदीजानां पञ्चाब्दे पर्वतौकसाम् ॥ २२ ॥ इस्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे हस्त्वध्यक्षे. हस्तिप्रचारः द्वात्रिंशोऽध्यायः मादितसिपम्चाशः। [एकोनपश्चाशं प्रकरणम् - रथाध्यक्षः, पश्चाशं प्रकरणम् - पत्यध्यक्ष, एकपञ्चाशं प्रकरणम् - सेनापतिप्रचारः] अश्वाध्यक्षेण रथाध्यक्षो व्याख्यातः । १ । स रथकर्मान्तान् कारयेत् । २। दशपुरुषो द्वादशान्तरोरथः।३। तस्मादेकान्तरावरा आ षडन्तरादिति सप्तरथाः।४। देवरथपुष्यरथसांप्रामिकपारियाणिकपरपुरामियानिकवैनयिकांश्च स्थान कार- येत् । ५। इध्वस्त्रप्रहरणावरणोपकरणकल्पनाः सारथिरथिकरध्यानां च कर्मखायोगं विद्यात् , आ कर्मभ्यश्च भक्तवेतनं भृतानामभृतानां च योग्यारक्षानुष्ठानमर्थमानकर्म च ।६। एतेन पत्त्यध्यक्षो व्याख्यातः । ७ । स मौलभृतश्रेणिमित्रामित्राटवीबलानां सारफल्गुतां विद्यात् , निम्नस्थलप्रकाशकूटखनकाकाशदिवारात्रियुद्धव्यायामं च, आयोग- मयोगं च कर्मसु । ८। तदेव सेनापतिः सर्वयुद्धप्रहरणविद्याविनीतो हत्यश्वरथचर्यासंघुष्टश्चतुरङ्गस्य बलस्यानुष्ठानाधिष्ठानं विद्यात् । ९ । स्वभूमि युद्धकालं प्रत्यनीकमभिन्नभेदनं मिन- संधानं संहतभेदनं भिन्नवधं दुर्गवधं यात्राकालं च पश्येत् । १० । तूर्यध्वजपताकामियूहसंज्ञाः प्रकल्पयेत् । स्थाने याने प्रहरणे सैन्यानां विनये रतः ॥११॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे रथाध्यक्षः पश्यध्यक्षः सेनापतिप्रचारमा यनिंशोs. ध्यायः । मादितचतुष्पम्चाशः। . [द्विपञ्चाशं प्रकरणम् - मुद्राध्यक्ष त्रिपश्चाशं प्रकरणम् - विवीताध्यक्षः ] मुद्राध्यक्षो मुद्रां माषकेणं दचात् । १ । 220 प्रोत्स्य (802). -G पञ्चान्दो. 2:33 6:01 दन्तवेतनं. 8 x भूतकणि-. -0 यायाम च विद्यात् मायोग.] 90 x संपुष्ट',001 ·। १. 84.2] कौटिलीयेचणाले समुद्रो जनपदं प्रवेष्टुं निष्क्रमितुं वा लभेत ।२। द्वादशपणममुद्रो जानपदो दद्यात् । ३ । कूटमुद्रायां पूर्वः साहसदण्डः, तिरोजनपदस्योत्तमः । ४। विवीताध्यक्षो मुद्रां पश्येत् । ५। प्रामान्तरेषु च विवीतं स्थापयेत् ।६। चोरव्यालभयान्निनारण्यानि शोधयेत् ।। अनुदके कूपसेतुबन्धोत्सान् स्थापयेत् , पुष्पफलवाटांश्च । ८ । लुब्धकश्वगणिनः परिव्रजेयुररण्यानि ।९। तस्करामित्राभ्यागमे शङ्खदुन्दुमि. शब्दमप्रायाः कुर्युः शैलवृक्षाधिरूढा वा शीघ्रवाहना वा । १० ॥ अमित्राटवीसंचार राज्ञो गृहकपोतैर्मुद्रायुक्तैहारयेत्, धूमामिपरम्परया वा। ११॥ द्रव्यहस्तिवनाजीवं वर्तनी चोररक्षणम् । सार्थातिवाचं गोरक्ष्यं व्यवहारं च कारयेत् ॥ १२॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयऽधिकरणे मुद्राध्यक्षः विवीताध्यक्षश्च चतुर्विंशोऽध्यायः । मादित: पम्चपञ्चाशः। ३५ [ चतुष्पशाशं प्रकरणम्-समाहर्तृप्रचारः, पञ्चपञ्चाशं प्रकरणम् - गृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः प्रणिधयः] समाहर्ता चतुर्धा जनपदं विभज्य ज्येष्ठमध्यमकनिष्ठविभागेन प्रामापं परिहारक- मायुधीयं धान्यपशुहिरण्यकुप्यविष्टिप्रतिकरमिदमेतावद् इति निबन्धयेत् । १ । तत्प्र- दिष्टः पञ्चप्रामी दशनामी वा गोपश्चिन्तयेत् । २। सीमावरोधेन प्रामानं, कृष्टाकृष्टस्थलकेदारारामपण्डवाटवनवास्तुचैत्यदेवगृहसेतु- बन्धश्मशानसत्त्रप्रपापुण्यस्थानविवीतपथिसंख्यानेन क्षेत्रा, तेन सीम्नां क्षेत्राणां च मर्यादारण्यपथिप्रमाणसंप्रदानविक्रयानुग्रहपरिहारनिबन्धान कारयेत् , गृहाणां च कर- दाकरदसंख्यानेन । ३ । तेषु चैतावचातुर्वर्ण्यम् , एतावन्तः कर्षकगोरक्षकवैदेहककार- कर्मकरदासाश्च, एतावष द्विपदचतुष्पदम् , इदं चैषु हिरण्यविष्टिशुल्कदण्डं समुत्तिष्ठ- तीति । ४।कुलानां च त्रीपुरुषाणां बालवृद्धकर्मचरित्राजीवव्ययपरिमाणं विद्यात् । ५। 2.34 301 वेष्टुं ( for प्रवेष्टुं ). 6 GM भयान्तरेष, [ om. Cr. 4 18.9]. 89 रूपसेतु.. 1001 तस्करमित्रा. - -पृक्षविरूढा, M -वृक्षाविरूदा, [ob]. 11 Cb हारयेत. 12 x -बीववर्तनी. 2.35 10 पारिहारिकम् - np करप्रतिकर-. 301 केदारराम.. 40 M इदं चैष, 0b इदं च, [ ]-.-शुल्काण्ड. 501 कलाना. .

·स अध्यक्षप्रचार [2.36:7 एवं च जनपदचतुर्भाग स्थानिकश्चिन्तयेत् । ६ । गोपस्थानिकस्थानेषु प्रदेष्टारः कार्यकरणं बलिप्रप्रहं च कुर्युः । । समाहर्तृप्रदिष्टाश्च गृहपतिकव्यञ्जना येषु प्रामेषु प्रणिहितास्तेषां प्रामाणां क्षेत्र इकुलानं विद्युः, मानसंजाताभ्यां क्षेत्राणि भोगपरिहाराभ्यां गृहाणि वर्णकर्मभ्यां कुलानि च । ८ । तेषां जलाप्रमायव्ययौ च विद्युः । ९ । प्रस्थितागतानां च प्रवासावासकार- णम् , अनर्थ्यानां च त्रीपुरुषाणां चारप्रचारं च विद्युः । १० । एवं वैदेहकव्यञ्जनाः खभूमिजानां राजपण्यानां खनिसेतुबनकर्मान्तक्षेत्रजानां प्रमाणमर्च च विद्युः । ११ । परभूमिजातानां वारिस्थलपथोपयातानां सारफल्गुपण्यानां कर्मसु च शुल्कवर्तन्यातिवाहिकगुल्मवरदेयभागभक्तपण्यागारप्रमाणं विशुः । १२ । एवं समाहर्तृप्रदिष्टास्तापसव्यञ्जनाः कर्षकगोरक्षकवैदेहकानामध्यक्षाणां च शौचा शौचं विद्युः। १३ ॥ पुराणचोरव्यञ्जनाश्चान्तेवासिनश्चैत्यचतुष्पथशून्यपदोदपाननदीनिपानतीयते- नाश्रमारण्यशैलवनगहनेषु स्तेनामित्रप्रवीरपुरुषाणां च प्रवेशनस्थानगमनप्रयोजनान्यु पलभेरन् । १४॥ समाहर्ता जनपदं चिन्तयेदेवमुत्थितः । चिन्तयेयुश्च संस्थास्ताः संस्थाश्चान्याः स्वयोनयः ॥ १५ ॥ इत्यध्यक्षप्रचारे द्वितीयेऽधिकरणे समाहर्तृप्रचारो गृहपतिकवैदेहकतापसव्यन्जनाः प्रविषयक पचात्रिंशोऽध्यायः । मादितः षट्पञ्चाशः । .. [ षट्पञ्चाशं प्रकरणम् - नागरिकप्रणिधिः] समाहर्तृवन्नागरिको नगरं चिन्तयेत् । १ । दशकुली गोपो विंशतिकुली चत्वा- रिंशत्कुली वा । २ । स तस्यां स्त्रीपुरुषाणां जातिगोत्रनामकर्मभिः जलाप्रमायव्ययौ च विद्यात् । ३। एवं दुर्गचतुर्भागं स्थानिकश्चिन्तयेत् । ४ । धर्मावसधिनः पाण्डिपथिकानावेच वासयेयुः, स्वप्रत्ययाश्च तपस्विनः भोषि यांश्च । ५। कारुशिल्पिनः स्वकर्मस्थानेषु स्वजनं वासयेयुः, वैदेहवामान्योन्य स्वकर्म- स्थानेषु । ६ । पण्यानामदेशकालविक्रेतारमस्वकरणं च निवेदयेयुः ।। 1161-पण्याना खनि- - G.M. परिमाणम्, [am.] 1206 :माटक- (for भाग.). 13. कर्मक-. 16 GM अनपदचिन्त'. - संस्था ( tor संखाखा.). 2.36. 10. नागरको, G. नगरभिन्त'. 2 Attar विंशतिकुली, badan त्रियकुली 6M अन्योन्य स्वकर्मास्थानेषु.

·S 5 "3.36:8] कौटिलीयेवास शौण्डिकपाकमासिकौदनिकरूपाजीवाः परिझातमावासयेयुः । ८। अतिव्यय- कारमत्याहितकर्माणं च निवेदयेयुः । ९ । चिकित्सकः प्रच्छमत्रणप्रतीकारकारयितारमपथ्यकारिणं च गृहस्वामी च निवेद्य ग्यपस्थानिकयोर्मुच्येत, अन्यथा तुल्यदोषः स्यात् । १० । प्रस्थितागतौ च निवेदयेत् , वन्यथा रात्रिदोषं भजेत । ११ । क्षेमरात्रिषु त्रिपणं दद्यात् । १२ । पथिकोत्पथिकाश्च बहिरन्तश्च नगरस्य देवगृहपुण्यस्थानवनश्मशानेषु सव्रणमनि. 'छोपकरणमुद्भाण्डीकृतमाविममतिस्वममध्वक्लान्तमपूर्व वा गृहीयुः । १३ । एवमभ्यन्तरे शून्यनिवेशावेशनशौण्डिकौदनिकपाकमासिकातपाषण्डावासेषु विचयं कुर्युः । १४ । अभिप्रतीकारं च ग्रीष्मे । १५ । मध्यमयोरहश्चतुर्भागयोरष्टभागोऽग्निदण्डः ॥१६॥ बहिरधिश्रयणं वा कुर्युः । १७। पादः पञ्चघटीनां कुम्भद्रोणीनिःश्रेणीपरशुशूर्पाकुश- कचग्रहणीहतीनां. चाकरणे । १८ । तृणकटच्छन्नान्यपनयेत् । १९ । अग्निजीविन एकस्थान वासयेत् । २०॥ स्वगृहप्रद्वारेषु गृहस्वामिनो वसेयुः असंपातिनों रात्रौ । २१ । रध्यासु कुटव्रजाः सहस्रं तिष्ठेयुः, चतुष्पथद्वारराजपरिग्रहेषु च । २२ । प्रदीप्तमनभिधावतो गृहस्वामिनो द्वादशपणो दण्डः, षट्पणोऽवक्रयिणः । २३ । प्रमादादीप्तेषु चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । २४ । प्रादीपिकोऽमिना वध्यः । २५ । पांसुन्यासे रथ्यायामष्टभागो दण्डः, पङ्कोदकसंनिरोधे पादः । २६ । राजमार्गे द्विगुणः । २७ । पुण्यस्थानोदकस्थानदेवगृहराजपरिग्रहेषु पणोत्तरा विष्ठादण्डाः, मूत्रेष्वर्ध- दण्डाः । २८ । भैषज्यव्याधिभयनिमित्तमदण्डयाः । २९ । मार्जारश्वनकुलसर्पप्रेतानां नगरस्यान्तरुत्सर्गे त्रिपणो दण्डः, खरोष्ट्राश्वतराश्वपशु- प्रेतानां षट्पणः, मनुष्यप्रेतानां पञ्चाशत्पणः । ३० । मार्गविपर्यासे शवद्वारादन्यतश्च शवनिर्णयने पूर्वः सादसदण्डः । ३१। द्वाः- स्थानां द्विशतम् । ३२ । श्मशानादन्यत्र न्यासे दहने च द्वादशपणो दण्डः । ३३ । ३०... विषण्णालिकमुभयतोरात्रं यामतूर्यम् । ३४ । तूर्यशब्दे राज्ञो गृहाभ्याशे सपाद- पणमक्षणताडनं प्रथमपश्चिमयामिकम् , मध्यमयामिकं द्विगुणम् , अन्तश्चतुर्गुणम् ॥३५॥ 9 From निवेदयेयुः । द्वादशपणो दण्डः ( 88 ) mianing in Ms. The portion is on one aida of a folio in My. whioh the copyist forgot to copy. 10 GMI तुल्यदोषस्यात्. 11.0, 22 G Metal:, [ Cb Ja G-द्वारे राज.. 28 G m fasiqui, [Ob ). पाद. 310. 'दन्यतश्च निर्णयने, CB 'दन्यतः शवनिर्णयने, [em.]. 86GM बहिमतु, []. .

·अध्यक्षप्रचार [2.36.7 शकुनीये देशे लिङ्गे पूर्वापदाने च गृहीतमनुयुञ्जीत । ३६ । राजपरिप्रहोपगमने नगररक्षारोहणे च मध्यमः साहसदण्डः । ३७ । सूतिकाचिकित्सकप्रेतप्रदीपयाननाग- रिकतूर्यप्रेक्षाग्निनिमित्तं मुद्रामिश्चामायाः । ३८ । चाररात्रिषु प्रच्छन्नविपरीतवेषाः प्रव्रजिता दण्डशस्वहस्ताश्च मनुष्या दोषतो दण्ड्याः। ३९। रक्षिणामवार्य वारयतां वार्य चावारयतामक्षणद्विगुणो दण्डः । ४० खियं दासी- मधिमेहयतां पूर्वः साहसदण्डः, अदासी मध्यमः, कृतावरोधामुत्तमः, कुलबियं बरः १४१) चेतनाचेतनिकं रात्रिदोषमशंसतो नागरिकस्य दोषानुरूपो दण्डः, प्रमावस्थाने च। ४२। नित्यमुदकस्थानमार्गभ्रमच्छन्नपथवप्रप्राकाररक्षावेक्षणं नष्टप्रस्मृतापसृतानी च रक्षणम् । ४३। बन्धनागारे च बालवृद्धव्याधितानाथानां जातनक्षत्रपौर्णमासीषु विसर्गः ॥४४॥ 'पुण्यशीलाः समयानुबद्धा वा दोषनिष्कयं दद्युः । ४५ । दिवसे पञ्चरात्रे वा बन्धनस्थान विशोधयेत् । कर्मणा कायदण्डेन हिरण्यानुप्रहेण वा ॥ ४६ ॥ अपूर्वदेशाधिगमे युवराजाभिषेचने । पुत्रजन्मनि वा मोक्षो बन्धनस्य विधीयते ॥४७॥ इत्यध्यक्षपचारे द्वितीयेऽधिकरणे नागरिकप्रणिधिः पट्त्रिंशोऽध्यायः । मादितः सप्तपञ्चाशः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशाखस्य अध्यक्षप्रचारो द्वितीयमधिकरण समासम् । . 36 010m लिने. -38 01-प्रदीपायन..-01-निमित्तमुद्रा . 99814 -शस्त्रहता Iob]. 4161 कृतापराधाम् . 43 G1 भूमच्छन्न.. Olophona M नागरक-.

·8.1.1] कोटिलीयेऽवासे २६ । धर्मस्थीयम् - तृतीयमधिकरणम् । [समपश्चाशं प्रकरणम् - व्यवहारस्थापना अष्टपश्चाशं प्रकरणम् - विवादपदनिबन्ध:] धर्मस्थानयत्रयोऽमात्या जनपदसंधिसंग्रहणद्रोणमुखस्थानीयेषु व्यावहारिकान- योन कुर्युः ।। तिरोहितान्तरगारनतारण्योपध्युपहरकृतांश्च व्यवहारान् प्रतिषेधयेयुः ।२। कर्तुः मरवितुः पूर्वः साहसदण्डः ।३ । श्रोतृणामेकैकं प्रत्यर्धदण्डाः ।४। श्रद्धयानां तु द्रव्य- व्यपनयः। ५। परोक्षणाधिकर्णग्रहणमवक्तव्यकरा वा तिरोहिताः सिध्येयुः । ६ । दायनिक्षेपोपनिधिविवाहयुक्ताः स्त्रीणामनिष्कासिनीनां व्याधितानां चामूढसंज्ञा- नामन्तरगारकृताः सिध्येयुः । ७ । साहसानुप्रवेशकलहविवाहराजनियोगयुक्ताः पूर्वरात्रव्यवहारिणां च रात्रिकृताः सिध्येयुः । ८। सार्थव्रजाश्रमव्याधचारणमध्येष्वरण्यचराणामरण्यकृताः सिध्येयुः । ९ । गूढाजीविषु चोपधिकृताः सिध्येयु । १० । मिथःसमवाये चोपहरकृताः सिध्येयुः । ११ । अतोऽन्यथा न सिध्येयुः, अपाश्रयवद्भिश्च कृताः, पितृमता पुत्रेण, पित्रा पुत्रवता, निष्कुलेन भ्रात्रा, कनिष्ठेनाविभक्तांशेन, पतिमत्या पुत्रवत्या च स्त्रिया, दासाहितका. भ्याम्, अप्राप्तातीतव्यवहाराभ्याम् , अभिशस्तप्रव्रजितव्यङ्गव्यसनिमिश्च, अन्यत्र निसृष्टव्यवहारेभ्यः । १२ । तत्रापि ऋद्धेनार्तेन मत्तेनोन्मत्तेनावगृहीतेन वा कृता व्यवहारा न सिध्येयुः । १३ । कर्तृकारयितृश्रोतृणां पृथग्यथोक्ता दण्डाः । १४ । खे स्वे तु वर्गे देशे काले च स्वकरणकृताः संपूर्णाचाराः शुद्धदेशा दृष्टरूपलक्षण- प्रमाणगुणाः सर्वव्यवहाराः सिध्येयुः । १५ । पश्चिमं चैषां करणमादेशाधिवर्ज श्रद्धेयम् । १६ । इति व्यवहारस्थापना । 3.1 10M -संग्रहद्रोण.. 601 तिरोहितास्निग्ध्येयुः. 7G1 निक्षेपाप'. - M च मूद - M अन्तरागार:.-91 कृतास्निग्ध्येयुः. 9.M. सावजा..-mp-चाराणां मध्ये. 124 बयोऽन्यथा. - G1 पितृमाता. - G1 M पिता ( for पित्रा). 180 'नापगृहीतेन. 160 संपूर्णचारा:. 160 वेषां. - G1 भवेयुः. - का ·९७ धर्मस्यीयम् [3.1.99 संवत्सरमृतुं मासं पक्षं दिवसं करणमधिकरणमृणं वेदकावेदकयोः कृतसमर्थाव- स्थयोर्देशप्रामजातिगोत्रनामकर्माणि चामिलिख्य वादिप्रतिवादिप्रश्नानर्थानुपूर्व्या निवेश- येत् । १७ । निविष्टांश्चावेक्षेत । १८ । निबद्धं वादमुत्सृज्यान्यं वादं संक्रामति, पूर्वोक्तं पश्चिमेनार्थेन नाभिसंधत्ते, पर- वाक्यमनभिग्राह्यमभिग्राह्यावतिष्ठते, प्रतिज्ञाय देशं निर्दिशेत्युक्ते न निर्दिशति, हीन- देशमदेशं वा निर्दिशति, निर्दिष्टाद्देशादन्यं देशमुपस्थापयति, उपस्थिते देशेऽर्थवचनं नैवमित्यपव्ययते, साक्षिभिरवधृतं नेच्छति, असंभाष्ये देशे साक्षिभिर्मिथः संभाषते, इति परोक्तहेतवः । १९ । परोक्तदण्डः पञ्चबन्धः । २० । स्वयंवादिदण्डो दशबन्धः । २१ । पुरुषभृतिरष्टांशः।२२। पथिभक्तमर्घविशेषतः।२३। तदुभयं नियम्यो दद्यात् ।२४। अभियुक्तो न प्रत्यभियुञ्जीत, अन्यत्र कलहसाहससार्थसमवायेभ्यः । २५ । न चाभियुक्तेऽभियोगोऽस्ति । २६ । अभियोक्ता चेत्प्रत्युक्तस्तदहरेव न प्रतिब्रूयात् परोक्तः स्यात् । २७ । कृतकार्य- विनिश्चयो ह्यभियोक्ता नामियुक्तः । २८ । तस्याप्रतिब्रुवतत्रिरात्रं सप्तरात्रमिति ।२९ । अत ऊर्ध्व त्रिपणावरार्घ्य द्वादशपणपरं दण्डं कुर्यात् । ३० । त्रिपक्षादूर्ध्वमप्रतिब्रुवतः परोक्तदण्डं कृत्वा यान्यस्य द्रव्याणि स्युस्ततोऽभियोक्तारं प्रतिपादयेद् , अन्यत्र वृत्त्युपकरणेभ्यः । ३१ । तदेव निष्पततोऽभियुक्तस्य कुर्यात् । ३२ । अभियोक्तु- निष्पातसमकाल: परोक्तभावः । ३३ । प्रेतस्य व्यसनिनो वा साक्षिवचनमसारम् । ३४ । अभियोक्ता दण्डं दत्त्वा कर्म कारयेत् । ३५ । आधि वा स कामं प्रवेशयेत् । ३६ । रक्षोनरक्षितं वा कर्मणा प्रतिपादयेद् , अन्यत्र ब्राह्मणात् । ३७ ।। चतुर्वर्णाश्रमस्यायं लोकस्याचाररक्षणात् । नश्यतां सर्वधर्माणां राजा धर्मप्रवर्तकः ॥ ३८ ॥ धर्मश्च व्यवहारश्च चरित्रं राजशासनम् । विवादार्थश्चतुष्पादः पश्चिमः पूर्वबाधकः ॥ ३९ ॥ 17 4:पूानिवेश'. 19 Gg M पादं ( for वादं twice ). - G1 नाभिसंबद्धत्ते. प्रतिज्ञाय देश्यं, - G1 om. हीनदेशमदेशं वा निर्दिशति. - GM निर्दिष्टोद्देशाद्, [Cb ]. - G1 अन्यद्देश. - Cb वचने 22 G M अष्टाङ्गः, [b]. 23 G अर्थ-, M अर्ध- ( for अर्ष), [b]. 28 G हभिनियोक्ता. 31 G प्रत्युपकरणेभ्यः 33 M अभियोक्तुं निष्पात-(corr. in Mg). 34-35G -वचनाः सारमभि, M वचनाः सामि, [em.]. 35 M दण्ड नत्वा. 36 M आधिवासकामं. 37 GM add इति at the end tem. omission]. 38M Cb राजधर्मः प्रवर्तक. को. अ. १३ - GO ·3. 1. 40]] कौटिलीयेऽर्थशाने तत्र सत्ये स्थितो धर्मो व्यवहारस्तु साक्षिषु । चरित्रं संग्रहे पुंसां राज्ञामाज्ञा तु शासनम् ॥ ४० ॥ राज्ञः स्वधर्मः स्वर्गाय प्रजा धर्मेण रक्षितुः । अरक्षितुर्वा क्षेप्तुर्वा मिथ्यादण्डमतोऽन्यथा ॥४१॥ दण्डो हि केवलो लोकं परं चेमं च रक्षति । राज्ञा पुत्रे च शत्रौ च यथादोषं समं धृतः ॥ ४२ ॥ अनुशासद्धि धर्मेण व्यवहारेण संस्थया । न्यायेन च चतुर्थेन चतुरन्तां महीं जयेत् ॥ ४३ ॥ संस्था या धर्मशास्त्रेण शास्त्रं वा व्यावहारिकम् । यस्मिन्नर्थे विरुध्येत धर्मेणार्थ विनिर्णयेत् ॥४४॥ शास्त्रं विप्रतिपद्येत धर्मे न्यायेन केनचित् । न्यायस्तत्र प्रमाणं स्यात्तत्र पाठो हि नश्यति ॥ ४५ ॥ दृष्टदोषः स्वयंवादः स्वपक्षपरपक्षयोः । अनुयोगार्जवं हेतुः शपथश्चार्थसाधकः ॥ ४६ ॥ पूर्वोत्तरार्थव्याघाते साक्षिवक्तव्यकारणे । चारहस्ताच्च निष्पाते प्रदेष्टव्यः पराजयः ॥४७॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे व्यवहारस्थापना विवादपदनियन्धश्च प्रथमोऽध्यायः । भादितोऽष्टपञ्चाशः । २ [एकोनषष्टितम प्रकरणम् - विवाहसंयुक्तम् , तत्र विवाहधर्मः, स्त्रीधन- कल्पः, आधिवेदनिकं च] विवाहपूर्वो व्यवहारः । १। कन्यादानं कन्यामलंकृत्य ब्राह्मो विवाहः । २। सहधर्मचर्या प्राजापत्यः । ३ । गोमिथुनादानादार्षः। ४ । अन्तवेद्यामृत्विजे दानाद् दैवः । ५। मिथःसमवायाद् गान्धर्वः । ६ । शुल्कादानाद् आसुरः । ७ । प्रसह्यादानाद् राक्षसः । ४ । सुप्तमत्ता- दानात् पैशाचः । ९। 40 01 0b अत्र ( for तत्र ). - G1 सत्योस्थितो. 44 M संस्थया (107). - G! विनिश्चयेत्. 450 धर्मन्यायेन. 3.2 BM18 प्रजापत्यः 7G1 M3 शुल्कदानाद् . 90 सुसमादानात् :

·९९ धर्मवीयम् [3.2.40 पितृप्रमाणाश्चत्वारः पूर्वं धाः, मातापितृप्रमाणाः शेषाः । १० । तौ हि शुल्क- हरौ दुहितुः, अन्यतराभावेऽन्यतरो वा । ११ । द्वितीयं शुल्कं स्त्री हरेत । १२ । सर्वेषां प्रीत्यारोपणमप्रतिषिद्धम् । १३ । इति विवाहधर्मः । वृत्तिराबन्ध्यं वा स्त्रीधनम् । १४ । परद्विसाहता स्थाप्या वृत्तिः, आबन्ध्या- नियमः। १५॥ तदात्मपुत्रस्नुषाभर्मणि प्रवासाप्रतिविधाने च भार्याया भोक्तुमदोषः, प्रतिरोधक- व्याधिदुर्भिक्षभयप्रतीकारे धर्मकार्ये च पत्युः, संभूय वा दम्पत्योमिथुनं प्रजातयोः । १६ । त्रिवर्षोपभुक्तं च धर्मिष्ठेषु विवाहेषु नानुयुञ्जीत । १७ । गान्धर्वासुरोपभुक्तं सवृद्धिकमुभयं दाप्येत, राक्षसपैशाचोपभुक्तं स्तेयं दद्यात् । १८ । मृते भर्तरि धर्मकामा तदानीमेव स्थाप्याभरणं शुल्कशेषं च लभेत । १९ । लब्ध्वा वा विन्दमाना सवृद्धिकमुभयं दाप्येत । २० । कुटुम्बकामा तु श्वशुरपतिदत्तं निवेशकाले लभेत । २१ । निवेशकालं हि दीर्घप्रवासे व्याख्यास्यामः । २२ । श्वशुर- प्रातिलोम्येन वा निविष्टा श्वशुरपतिदत्तं जीयेत । २३ । ज्ञातिहस्तादमिमृष्टाया ज्ञातयो यथागृहीतं दद्युः । २४ । न्यायोपगतायाः प्रति- पत्ता स्त्रीधनं गोपायेत् । २५ । पतिदायं विन्दमाना जीयेत ।२६। धर्मकामा भुञ्जीत ।२७। पुत्रवती विन्दमाना स्त्रीधनं जीयेत । २८ । तत्तु स्त्रीधनं पुत्रा हरेयुः । २९ । पुत्रभरणार्थ वा विन्दमाना पुत्रार्थ स्फातीकुर्यात् ।३०। बहुपुरुषप्रजानां पुत्राणां यथापितृदत्तं स्त्रीधनमवस्थापयेत् । ३१ । कामकरणीयमपि स्त्रीधनं विन्दमाना पुत्रसंस्थं कुर्यात् । ३२ । अपुत्रा पतिशयनं पालयन्ती गुरुसमीपे सीधनमायुःक्षयाद्भुजीत । ३३ । आपदर्थ हि स्त्रीधनम् । ३४ । ऊर्ध्व दायादं गच्छेत् । ३५ । जीवति भर्तरि मृतायाः पुत्रा दुहितरश्च स्त्रीधनं विभजेरन् , अपुत्राया दुहितरः, तदभावे भर्ता । ३६ । शुल्कमन्वाधेयमन्यद्वा बन्धुभिर्दत्तं बान्धवा हरेयुः । ३७ । इति स्त्रीधनकल्पः। वर्षाण्यष्टावप्रजायमानामपुत्रां वन्ध्यां चाकाङ्केत, दश निन्दुम् , द्वादश कन्याप्रस- विनीम् । ३८ । ततः पुत्रार्थी द्वितीयां विन्देत । ३९ । तस्यातिक्रमे शुल्कं सीधनमर्ध चाधिवेदनिकं दद्यात् , चतुर्विंशतिपणपरं च दण्डम् । ४० । 12 mp अद्वितीयं. 14 GM राबध्यं, [0]. 15 GM आबध्या, [b]. 16 01 M प्रवासाप्रविधाने. 18 रोपभुक्तं स्तेयं दद्यात् missing in Mg. इति विवाहधर्मः। The words are read after s. 18 in the text. 19 GM तदानीमेवास्थाप्या, [arm.]. 21 M दत्तनिवेश-. 31 G1 M-पुरुषः प्रजानां. 38Cb तिन्दुम् or विन्दुम् , बिन्दुम् . - Afters.18.GM read ·3. 2.41] कौटिलीयेऽर्थशाखे शुल्कं स्त्रीधनम् अशुल्कस्त्रीधनायास्तत्प्रमाणमाधिवेदनिकम् अनुरूपां च वृत्ति दत्त्वा बहीरपि विन्देत । ४१ । पुत्रार्था हि स्त्रियः । ४२ । तीर्थसमवाये चासां यथाविवाहं पूर्वोढां जीवत्पुत्रां वा पूर्व गच्छेत् । ४३ । तीर्थगूहनागमने षण्णवतिर्दण्डः । ४४ । पुत्रवतीं धर्मकामां वन्ध्यां निन्दु नीरजस्कां वा नाकामामुपेयात् । ४५।न चाकामः पुरुषः कुष्ठिनीमुन्मत्तां वा गच्छेत् । ४६ । स्त्री तु पुत्रार्थमेवंभूतं वोपगच्छेत् । ४७ । नीचत्वं परदेश वा प्रस्थितो राजकिल्बिषी। प्राणाभिहन्ता पतितस्त्याज्यः क्लीबोऽपि वा पतिः ॥ ४८ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे विवाहसंयुक्त विवाहधर्मः स्त्रीधनकल्प माधिवेदनिक च द्वितीयोऽध्यायः । भादित एकोनषष्टितमः । ३ , [ एकोनषष्टितमं प्रकरणम् - विवाहसंयुक्तम् , तत्र शुश्रूषा, भर्म, पारुष्यम् , द्वेषः, अतीचारः, उपकारव्यवहारप्रतिषेधश्च ] द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति, षोडशवर्षः पुमान् । १ । अत ऊर्ध्वमशु. श्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः, पुंसो द्विगुणः । २ । इति शुश्रूषा । भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां प्रासाच्छादनं वाऽधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेष दद्यात् । ३ । निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् । ४ । शुल्कस्त्रीधनाधि- वेदनिकानामनादाने च । ५। श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । ६ । इति भर्म । 'नष्टे' 'विनष्टे' 'न्यङ्गे' 'अपितृके' 'अमातृके' इत्यनिर्देशेन विनयपाहणम् । ७ । वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः । ८ । तस्यातिक्रमे वाग्दण्ड- पारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः । ९ । तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः । १० । ईय॑या बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । ११ । इति पारुष्यम् । 41 G1 M शुल्कस्त्रीधनम् . - 01 -स्त्रीधनास्तत्-, G2 -स्त्रीधनायां तत्-. 45 Cb बिन्दु or तिन्दु, Cs बिन्दु. Colophon G M आध्यावहनिक, [Cb ]. 3.3 2G M om. इति शुश्रूषा after s. 2. [em. addition ]. 6 01 °द्यावहनिका", M द्यावह- निका , tob]. 6M om. पतिः. 701 नग्यविनग्यन्यो, G नग्न्यपिनग्न्यन्यंगे, M नग्न्यविन- ग्न्यन्यने, [Cb comment ], - M इत्यतिनिर्देशेन. 10-11G1 प्रसिद्धामदोषाया ईर्ष्याया, 0 प्रसिद्धायामदोषायामीाया, ४ प्रसिद्धामदोषायामाया ( Mg °ायां ), Cam..

·धर्मस्थीयम् [3. 3. 38 भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत । १२ । भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् त्रियमेकामनुशयीत । १३ । दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात्।१४। अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या, भार्यायाश्च भर्ता । १५। परस्परं द्वेषा- न्मोक्षः । १६ । स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् । १७ ॥ पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् । १८ । अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । १९ । इति द्वेषः । प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् । २० । दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहार- गमने षट्पणो दण्डः, पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः । २१ । रात्रौ द्विगुणः । २२ । सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः । २३ । रात्रौ निष्कसने द्विगुणः । २४॥ स्त्रीपुंसयोमैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसंभाषायां वा चतुर्विंशतिपण: स्त्रिया दण्डः, पुंसो द्विगुणः । २५ । केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः, पुंसो द्विगुणः । २६ । शङ्कितस्थाने संभाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः । २७ । स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डाल: पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् । २८ । पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । २९ । इत्यतीचारः। प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः, स्थूलक- द्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः, हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पश्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः, पुंसो द्विगुणः । ३० । त एवागम्ययोरर्धदण्डाः, तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । ३१ । इति प्रतिषेधः। राजद्विष्टातिचाराभ्यामात्मापक्रमणेन च । स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥ ३२ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे विवाहसंयुक्ते शुश्रूषाभर्मपारुष्यद्वेषातीचारोप. कारव्यवहारप्रतिषेधान तृतीयोऽध्यायः । मादितः षष्टितमः । . 13 Ga Ma भिक्षुक्यवाधि.. - G1 M द्विषत् . 14 G1 दृष्टिलिने, G2 दुष्टलिो. 19 After s. 19, GM read इति only, [ Cb ]. 23 GM सुप्तमत्ता-, [0]. - G1 भर्तुरादाने. 24 Mg Cb निष्कासने. 25 G1 रहोशील. 260 -नीवी..-G-नखावलम्ब'. 28 GM पक्षान्तरं, [b]. 29 G इत्यतीचाराः. 31 M अर्धदण्डः. Colophon G -देषातिचारों'.

·3.4.1] कौटिलीयेऽर्थशाने १०२ ४ [एकोनषष्टितमं प्रकरणम् - विवाहसंयुक्तम् , तत्र निष्पतनम् , पध्यनुसरणम् , हखप्रवासः, दीर्घप्रवासच ] पतिकुलान्निष्पतितायाः स्त्रियाः षट्पणो दण्डः, अन्यत्र विप्रकारात् । १। प्रतिषिद्धायां द्वादशपणः । २। प्रतिवेशगृहातिगतायाः षट्पणः । ३ । प्रातिवेशिकभिक्षुकवैदेहकानामवकाश- भिक्षापण्यदाने द्वादशपणो दण्डः । ४ । प्रतिषिद्धानां पूर्वः साहसदण्डः । ५ । परगृहातिगतायाश्चतुर्विंशतिपणः । ६ । परभार्यावकाशदाने शत्यो दण्डः, अन्य- त्रापद्यः । ७ । वारणाज्ञानयोर्निर्दोषः । ८ । 'पतिविप्रकारात् पतिज्ञातिसुखावस्थग्रामिकान्वाधिभिक्षुकीज्ञातिकुलानामन्यतमम- पुरुषं गन्तुमदोषः' इत्याचार्याः । ९ । सपुरुष वा ज्ञातिकुलम् । १० । कुतो हि साध्वीजनस्य च्छलम् । ११ । सुख- मेतदवबोद्धुम् , इति कौटिल्यः । १२ । प्रेतव्याधिव्यसनगर्भनिमित्तमप्रतिषिद्धमेव ज्ञातिकुलगमनम् । १३ । तन्निमित्तं वारयतो द्वादशपणो दण्डः । १४ । तत्रापि गूहमाना स्त्रीधनं जीयेत, ज्ञातयो वा छादयन्तः शुल्कशेषम् । १५ । इति निष्पतनम् । पतिकुलान्निष्पत्य प्रामान्तरगमने द्वादशपणो दण्डः स्थाप्याभरणलोपश्च । १६ । गम्येन वा पुंसा सह प्रस्थाने चतुर्विंशतिपणः सर्वधर्मलोपश्च, अन्यत्र भर्मदानतीर्थगमना- भ्याम् । १७ । पुंसः पूर्वः साहसदण्डः तुल्यश्रेयसोः, पापीयसो मध्यमः । १८ । बन्धुरदण्ड्यः । १९ । प्रतिषेधेऽर्धदण्डाः । २० । पथि व्यन्तरे गूढदेशाभिगमने मैथुनार्थेन शङ्कितप्रतिषिद्धाभ्यां वा पथ्यनुसरणे संग्रहणं विद्यात् । २१ । तालावचरचारणमत्स्यबन्धकलुब्धकगोपालकशौण्डिकानामन्येषां च प्रसृष्टस्त्रीकाणां पथ्यनुसरणमदोषः ।२२। प्रतिषिद्धे वा नयतः पुंसः स्त्रियो वा गच्छन्त्यास्त एवार्धदण्डाः । २३ । इति पथ्यनुसरणम् । 3,4 4GM -पण्यादाने, [em.], 6G परिगृहा. - G M -गतायां, [b]. 9G प्रति- विप्रकारात्. - G2 कानाधि- (in LDMG ). - GM 'तमः पुरुष, [b]. 14G निमित ( for तन्निमित्तं ). 16 G2 तत्र हि, M तत्रा हि. 17 G1 संहस्रप्रस्थाने. 18 01 पापीयसों, & पापीयसोः, [b]. 20 GM 'धंदण्डः [em. Cf. 8. 3. 81]. 21 GM पथ्यनुसारेण, [am. M ग्रहणं (for संग्रहणं). 22 GM तालावचार.. - G प्रष्टस्त्री.. CEB.29].

·धर्मस्थीयम् [3... हखप्रवासिनां शूद्रवैश्यक्षत्रियब्राह्मणानां भार्याः संवत्सरोत्तरं कालमाका रन् अप्रजाताः, संवत्सराधिकं प्रजाताः । २४ । प्रतिविहिता द्विगुणं कालम् । २५ । अप्रति- विहिताः सुखावस्था बिभृयुः, परं चत्वारि वर्षाण्यष्टौ वा झातयः । २६ । ततो यथादत्त- मादाय प्रमुञ्चेयुः । २७॥ ब्राह्मणमधीयानं दशवर्षाण्यप्रजाता, द्वादश प्रजाता, राजपुरुषमायुःक्षयादाकाङ्केत । २८ । सवर्णतश्च प्रजाता नापवादं लभेत । २९ । कुटुम्बर्द्धिलोपे वा सुखावस्थैर्विमुक्ता यथेष्टं विन्देत, जीषितार्थमापद्गता वा । ३० । धर्मविवाहात् कुमारी परिग्रहीतारमनाख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं सप्त तीर्थान्या- काक्षेत, संवत्सरं श्रूयमाणम् ॥३१॥ आख्याय प्रोषितमश्रूयमाणं पञ्च तीर्थान्याकालेत, दश श्रूयमाणम् । ३२ । एकदेशदत्तशुल्कं त्रीणि तीर्थान्यश्रूयमाणम् , श्रूयमाणं सप्त तीर्थान्याकाखेत । ३३ । दत्तशुल्कं पञ्च तीर्थान्यश्रूयमाणम् , दश श्रूयमाणम् । ३४ । ततः परं धर्मस्थैर्विसृष्टा यथेष्टं विन्देत । ३५ । तीर्थोपरोधो हि धर्मवध इति कौटिल्यः । ३६ । इति ह्रखप्रवासः। दीर्घप्रवासिनः प्रव्रजितस्य प्रेतस्य वा भार्या सप्त तीर्थान्याकालेत, संवत्सरं प्रजाता । ३७ । ततः पतिसोदयं गच्छेत् । ३८ । बहुषु प्रत्यासन्नं धार्मिकं भर्मसमर्थ कनिष्ठमभार्य वा । ३९ । तदभावेऽप्यसोदर्य सपिण्डं कुल्यं वाऽऽसन्नम् । ४० । एतेषामेष एव क्रमः । ४१ । एतानुत्क्रम्य दायादान् वेदने जारकर्मणि । जारस्त्रीदातृवेत्तारः संप्राप्ताः संग्रहात्ययम् ॥ ४२ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे विवाहसंयुक्त निष्पतनं पथ्यनुसरणं हस्वप्रवासो दीर्घप्रवास चतुर्थोऽध्यायः । मादित एकषष्टितमः । विवाहसंयुक्त समातम् । . ५ [षष्टितमं प्रकरणम् - दायविभागः, तत्र दायक्रमः] अनीश्वराः पितृमन्तः स्थितपितृमातृकाः पुत्राः । १ । तेषाम् ऊर्ध्व पितृको दाय- विभागः पितृद्रव्याणाम् । २। 31 G M1.8 प्रोषितं श्रूयमाणं. 33 M1.3 दत्तशुल्का. - श्रयमाणं ( before सप्त) missing in M. - G M do not read fat gagale: after s. 86, ( am, addition ). 42G जातकर्मणि, जातर्मणि, Cob]. 3.5 1.पित्रः (ter पुत्राः).

·8.5.33 कौटिलीयेऽर्थशाखे खयमार्जितमविभाज्यम् , अन्यत्र पितृद्रव्यादुस्थितेभ्यः । ३ । पितृद्रव्यादविभक्तोपगतानां पुत्राः पौत्रा वा आ चतुर्थादित्यंशभाजः।४। वावदविच्छिन्नः पिण्डो भवति । ५। विच्छिन्नपिण्डाः सर्वे समं विभजेरन् । ६। अपितृद्रव्या विभक्तपितृद्रव्या वा सह जीवन्तः पुनर्विभजेरन् । ७ । यतश्यो- तिष्ठत स व्यं लभेत । ८॥ द्रव्यमपुत्रस्य सोदर्या भ्रातरः सहजीविनो वा हरेयुः कन्याश्च । ९ । रिक्थं पुत्रवतः पुत्रा दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः । १० । तदभावे पिता धरमाणः । ११ । पित्रभावे भ्रातरो भ्रातृपुत्राश्च । १२ । अपितृका बहयोऽपि च भ्रातरो भ्रातृपुत्राश्च पितुरेकमंशं हरेयुः । १३ । सोदर्याणामनेकपितृकाणां पितृतो दायविभागः । १४ । पितृभ्रातृपुत्राणां पूर्वे विद्यमाने नापरमवलम्बन्ते, ज्येष्ठे च कनिष्ठमर्थप्राहिणम् ।१५। जीवद्विभागे पिता नैकं विशेषयेत् । १६ । न चैकमकारणानिर्विभजेत । १७ ॥ पितुरसत्यर्थे ज्येष्ठाः कनिष्ठाननुगृह्णीयुः, अन्यत्र मिथ्यावृत्तेभ्यः । १८ । प्राप्तव्यवहाराणां विभागः ।१९। अप्राप्तव्यवहाराणां देयविशुद्धं मातृबन्धुषु प्राम- वृद्धेषु वा स्थापयेयुः आ व्यवहारप्रापणात् , प्रोषितस्य वा । २० । संनिविष्टसममसंनिविष्टेभ्यो नैवेशनिकं दद्युः, कन्याभ्यश्च प्रादानिकम् । २१ । णरिक्थयोः समो विभागः । २२ । 'उदपात्राण्यपि निष्किचना विभजेरन् ' इत्याचार्याः । २३ । छलमेतदिति कौटिल्यः। २४ । सतोऽर्थस्य विभागो नासतः । २५ । एतावानर्थः सामान्यस्तस्यैतावान्प्रत्यंश इत्यनुभाष्य ब्रुवन् साक्षिषु विभागं कारयेत् । २६ । दुर्विभक्तमन्योन्यापहृतमन्तर्हितमविज्ञातोत्पन्नं वा पुनर्विभजेरन् । २७ । अदायादकं राजा हरेत् स्त्रीवृत्तिप्रेतकार्यवर्जम् , अन्यत्र श्रोत्रियद्रव्यात् । २८ । तत्वैविधेभ्यः प्रयच्छेत् । २९ । पतितः पतिताज्जातः क्लीबश्चानंशाः, जडोन्मत्तान्धकुष्ठिनश्च । ३० । संति भार्या तेषामपत्यमतद्विधं भागं हरेत् । ३१ । प्रासाच्छादनमितरे पतितबर्जाः । ३२ । 3G. अविभज्यम् , [0]. 5G अवच्छिनः 8 G1 घंश, M1.8 अश्वं. Dag Kaart ( in ZDUG). 18 M1.8 rapest अपितृका भ्रातपुत्राथ. 164 नावरम्. b अर्थप्राहिणः, 20 GM om. आ (added intering). 21 प्रदानिकम. 22 Mणमित्थयोः 280 x प्रेतकदर्य-, [b].

·धर्मस्थीयम् [3.6.20 तेषां च कृतदाराणां लुसे प्रजनने सति । सृजेयुर्बान्धवाः पुत्रांस्तेषामंशान् प्रकल्पयेत् ॥ ३३ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दायविभागे दायक्रमः पन्चमोऽध्यायः । मादितो द्विषष्टितमः। ६ [षष्टितम प्रकरणम् – दायविभागः, तत्र अंशविभागः] एकत्रीपुत्राणां ज्येष्ठांश:- ब्राह्मणानामजाः, क्षत्रियाणामश्वाः, वैश्यानां गावः, शूद्राणामवयः । १ । काणलङ्गास्तेषां मध्यमांशः, भिन्नवर्णाः कनिष्ठांशः । २। चतुष्पदा- भावे रत्नवर्जानां दशानां भागं द्रव्याणामेकं ज्येष्ठो हरेत् । ३ । प्रतिमुक्तस्वधापाशो हि भवति । ४ । इत्यौशनसो विभागः । ५। पितुः परिवापाद् यानमाभरणं च ज्येष्ठांशः, शयनासनं भुक्तकांस्यं च मध्यमांशः, कृष्णं धान्यायसं गृहपरिवापो गोशकटं च कनिष्ठांशः । ६ । शेषद्रव्याणामेकद्रव्यस्य वा समो विभागः ।। अदायादा भगिन्यः, मातुः परिवापाद् भुक्तकांस्याभरणभागिन्यः । ८। मानुषहीनो ज्येष्ठस्तृतीयमंशं ज्येष्ठांशाल्लभेत, चतुर्थमन्यायवृत्तिः, निवृत्तधर्मकार्यो वा । ९ । कामाचारः सर्व जीयेत । १०। तेन मध्यमकनिष्ठौ व्याख्यातौ । ११ । तयोर्मानुषोपेतो ज्येष्ठांशादर्ध लभेत नानास्त्रीपुत्राणां तु संस्कृतासंस्कृतयोः कन्याकृतक्षतयोरभावे च एकस्याः पुत्र- योर्यमयोर्वा पूर्वजन्मना ज्येष्ठभावः । १३ । सूतमागधव्रात्यरथकाराणामैश्वर्यतो विभागः । १४ । शेषास्तमुपजीवेयुः । १५ । अनीश्वराः समविभागाः। १६ । चातुर्वर्ण्यपुत्राणां ब्राह्मणीपुत्रश्चतुरोंऽशान् हरेत् , क्षत्रियापुत्रस्त्रीनंशान् , वैश्या- पुत्रो द्वावंशी, एकं शूद्रापुत्रः । १७ । तेन त्रिवर्णद्विवर्णपुत्रविभागः क्षत्रियवैश्य- योाख्यातः । १८॥ ब्राह्मणस्यानन्तरापुत्रस्तुल्यांशः । १९ । क्षत्रियवैश्ययोरर्धाशः, तुल्यांशो वा मानुषोपेतः । २०॥ 3. 6 601 ज्येष्ठः (for ज्येष्ठांशः). - Cb कृष्णधान्या'. 7GAM शेषाद्रव्याणाम् . - G1 एतद्रव्यस्य. GM अनायवृत्तिः, [Cb ]. 18 GM कन्याकृतक्रियाभावे ( °यौ), tob comment ]. 16 G M add sa at the end, [ en, omission ). का.अ.१४ ·3. 6.21] कौटिलीयेऽर्थशाने तुल्यातुल्ययोरेकपुत्रः सर्व हरेत् , बन्धूंश्च विभूयात् । २१ । ब्राह्मणानां तु पारशवस्तृतीयमंशं लभेत, द्वावंशौ सपिण्डः कुल्यो वाऽऽसन्नः, खधादानहेतोः । २२ । तदभावे पितुराचार्योऽन्तेवासी वा । २३ । क्षेत्रे वा जनयेदस्य नियुक्तः क्षेत्र सुतम् । मातृबन्धुः सगोत्रो वा तस्मै तत्प्रदिशेद्धनम् ॥ २४ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दायविभागेंऽशविभागः षष्ठोऽध्यायः । मादितनिषष्टितमः । ७ यस्य [षष्टितमं प्रकरणम् – दायविभागः, तत्र पुत्रविभागः] 'परपरिग्रहे बीजमुत्सृष्टं क्षेत्रिणः' इत्याचार्याः । १। 'माता भत्रा, रेतस्तस्यापत्यम्' इत्यपरे । २ । विद्यमानमुभयमिति कौटिल्यः । ३ । स्वयंजातः कृतक्रियायाम् औरसः । ४ । तेन तुल्यः पुत्रिकापुत्रः । ५। सगोत्रेणान्यगोत्रेण वा नियुक्तेन क्षेत्रजातः क्षेत्रजः पुत्रः । ६। जनयितुरसत्यन्य- स्मिन् पुत्रे स एव द्विपितृको द्विगोत्रो वा द्वयोरपि खधारिक्थभाग्भवति ।। तत्सधर्मा बन्धूनां गृहे गूढजातस्तु गूढजः । ८ । बन्धुनोत्सृष्टोऽपविद्धः संस्कर्तुः पुत्रः । ९ । कन्यागर्भः कानीनः । १० । सगर्भो- ढायाः सहोढः । ११ । पुनर्भूतायाः पौनर्भवः । १२ । स्वयंजातः पितुर्बन्धूनां च दायादः । १३ । परजातः संस्कर्तुरेव न बन्धूनाम् । १४ । तत्सधर्मा मातापितृभ्यामद्भिर्मुक्तो दत्तः ॥१५॥ स्वयं बन्धुभिर्वा पुत्रभावोपगत उपगतः । १६ । पुत्रत्वेऽधिकृतः कृतकः । १७ । परिक्रीतः क्रीतः । इति । १८ । औरसे तूत्पन्ने सवर्णास्तृतीयांशहराः, असवर्णा प्रासाच्छादनभागिनः । १९ । ब्राह्मणक्षत्रिययोरनन्तरापुत्राः सवर्णाः, एकान्तरा असवर्णाः । २० । ब्राह्मणस्य वैश्यायामम्बष्ठः, शूद्रायां निषादः पारशवो वा । २१ । क्षत्रियस्य शूद्रायामुमः । २२ । शूद्र एव वैश्यस्य । २३ । सवर्णासु चैषामचरितव्रतेभ्यो जाता व्रात्याः । २४ । इत्यनुलोमाः । २५॥ 2201 M सनस्वधादान.. 3.7 3M विद्यामानम् (corr. in Mg). 18 For स्वयंजातः 16. 1. 68 shows स्वसंजातः in this + - GM पितृबन्धूना, [om. Meyer ], 15 G1 °मुद्भिर्दत्तो. 17 0 पुत्रत्वेनाङ्गीकृता.

·धर्मस्थीयम् १०७ [3. 8.1 शूद्रादायोगवक्षत्तचण्डालाः । २६ । वैश्यान्मागधवैदेहको । २७ । क्षत्रिया- सूतः । २८ । पौराणिकस्त्वन्यः सूतो मागधश्च, ब्रह्मक्षत्राद्विशेषः । २९ । त एते प्रतिलोमाः स्वधर्मातिक्रमाद्राज्ञः संभवन्ति । ३० । उप्रान्नैषाद्यां कुक्कुटः, विपर्यये पुल्कसः । ३१ । वैदेहिकायामम्बष्ठाद् वैणः, विपर्यये कुशीलवः । ३२ । क्षत्तायामुपाच्छ्वपाकः । ३३ । इत्येतेऽन्ये चान्तरालाः । ३४॥ कर्मणा वैश्यो रथकारः । ३५ । तेषां स्वयोनौ विवाहः, पूर्वापरगामित्वं वृत्तानुवृत्तं च । ३६ । शूद्रसधर्माणो वा, अन्यत्र चण्डालेभ्यः । ३७ । केवलमेवं वर्तमानः स्वर्गमाप्नोति राजा, नरकमन्यथा । ३८ । सर्वेषामन्तरालानां समो विभागः । ३९ । देशस्य जात्याः संघस्य धर्मो ग्रामस्य वापि यः । उचितस्तस्य तेनैव दायधर्म प्रकल्पयेत् ॥४०॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दायविभागे पुत्रविभागः सप्तमोऽध्यायः । दायविभागः समाप्तः । मादितश्चतुष्षष्टितमोऽध्यायः । ८ [एकषष्टितमं प्रकरणम् - वास्तुकम् , तत्र गृहवास्तुकम् ] सामन्तप्रत्यया वास्तुविवादाः । १ । गृहं क्षेत्रमारामः सेतुबन्धस्तटाकमाधारो वा वास्तुः । २ । कर्णकीलायससंबन्धोऽनुगृहं सेतुः । ३ । यथासेतुभोगं वेश्म कारयेत् । ४ । अभूतं वा परकुड्यादपक्रम्य द्वावरत्नी त्रिपदी वा देशबन्धं कारयेत् । ५। अवस्करं भ्रममुदपानं वा न गृहोचितादन्यत्र, अन्यत्र सूतिकाकूपाद् आ निर्दशा- हादिति । ६ । तस्यातिकमे पूर्वः साहसदण्डः । ७ । 29 01 0b विशेषत:. 34 G M इत्येते चान्त. 35 GM वैग्यो, [b]. 36 after च, GM add स्वधर्म स्थापयेत् [em. omission ]. 40 G1 जात्या संघस्य. 3. 8 2 M गृहक्षेत्रम्. 5G M -कुड्यादविक्रम्य, [0b]. - G1 पादे बन्धं, G2M वा दे बन्ध ( with space for a letter after दे) (corr. in M2). 601 स्करभ्रमम्, - G1 M -बानाग्रहों, p पानग्रहो', [ ObY. - G MOb -गृहोचितम्, [om. ]. - GK om. one अन्यत्र, [0].

·3.8.8] कौटिलीयेऽर्थशाखे १०८ तेनेन्धनावघातनकृतं कल्याणकृत्येष्वाचामोदकमार्गाश्च व्याख्याताः । ८॥ त्रिपदीप्रतिक्रान्तमध्यर्धमरनि वा गाढप्रसृतमुदकमार्ग प्रस्रवणप्रपातं वा कारयेत् । ९ । तस्यातिक्रमे चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः । १० । एकपदीप्रतिक्रान्तमरत्नि वा चक्रिचतुष्पदस्थानमग्निष्ठमुदअरस्थानं रोचनी कुट्टनी वा कारयेत् । ११ । तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः । १२ । सर्ववास्तुकयोः प्राक्षिप्तकयोर्वा शालयोः किष्कुरन्तरिका त्रिपदी वा । १३ । तयोश्चतुरगुलं नीप्रान्तरं समारूढकं वा । १४ । किष्कुमात्रमाणिद्वारमन्तरिकायां खण्डफुल्लार्थमसंपातं कारयेत् । १५ । प्रकाशार्थ- मल्पमूर्ध्व वातायनं कारयेत् । १६ । तदवसिते वेश्मनि च्छादयेत् । १७ । संभूय वा गृहस्वामिनो यथेष्टं कारयेयुः, अनिष्टं वारयेयुः । १८ । वानलटयाश्चोर्ध्वमावार्यभागं कटप्रच्छन्नमवमर्शभित्ति वा कारयेद् वर्षाबाधभयात् । १९ । तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः, प्रतिलोमद्वारवातायनबाधायां च, अन्यत्र राजमार्गरथ्याभ्यः। २० । खातसोपानप्रणालीनिश्रेण्यवस्करभागैर्बहिर्बाधायां भोगनिग्रहे च । २१ ॥ परकुड्यमुदकेनोपन्नतो द्वादशपणो दण्डः, मूत्रपुरीपोपघाते द्विगुणः । २२ । प्रणालीमोक्षो वर्षति, अन्यथा द्वादशपणो दण्डः । २३ । प्रतिषिद्धस्य च वसतः, निरस्यतश्चावक्रयिणम् अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहण- मिथ्याभोगेभ्यः । २४ । स्वयमभिप्रस्थितो वर्षावक्रयशेष दद्यात् । २५ । सामान्ये वेश्मनि साहाय्यमप्रयच्छतः, सामान्यमुपरुन्धतः, भोगनिग्रहे च द्वादशपणो दण्डः । २६ । विनाशयतस्तद्विगुणः । २७ । कोष्ठकाङ्गणवर्चानामग्निकुट्टनशालयोः । विवृतानां च सर्वेपां सामान्यो भोग इष्यते ॥ २८ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे वास्तुके गृहवास्तुकम् अष्टमोऽध्यायः । मादित: पन्चषष्टितमः । 801 तेनन्धनाव'. 9 After अरनिं वा, GM add प्रवेश्य, [em. omission ]. -GM प्रस्रवणं प्रवातं, [b]. 11 GM एकपदी प्रति, [b]. 14G नीबान्तरं. 1502 अणिद्वारम्. 178. 17 missing in GI Cb text. 19 GM आहार्यभोगकटः, [b].-G1 अवमद्भक्तिं. 5.-G Mafa18., [Cb ). 2141 खातयोपान.. - G1 M °ण्यवसर.. भोगन्दिग्रहे, b भोगं च गृहे. - G M do not read च [ em. addition]. 2891M -वर्धा- नाम् , (corr. in Ma). p -वर्जानाम् . -GM सामान्ये, [b]. 261 ·धर्मस्थीयम् [3.9.28 . ९ [ एकषष्टितमं प्रकरणम् - वास्तुकम्, तत्र वास्तुविक्रयः] शातिसामन्तधनिकाः क्रमेण भूमिपरिग्रहान् केतुमभ्याभवेयुः । १ । ततोऽन्ये बाह्याः।२। सामन्तचत्वारिंशत्कुल्येषु गृहप्रतिमुखे वेश्म श्रावयेयुः, सामन्तग्रामवृद्धेषु क्षेत्रमारामं सेतुबन्धं तटाकमाधारं वा मर्यादासु यथासेतुभोगम् ‘अनेनार्पण कः क्रेता' इति । ३ । त्रिराघुषितमव्याहतं क्रेता क्रेतुं लभेत । ४ । स्पर्धया वा मूल्यवर्धने मूल्यवृद्धिः सशुल्का कोशं गच्छेत् । ५ । विक्रयप्रति- कोष्टा शुल्कं दद्यात् । ६ । अस्वामिप्रतिक्रोशे चतुर्विंशतिपणो दण्डः । ७ । सप्तरात्रा- दूर्ध्वमनभिसरतः प्रतिक्रुष्टो विक्रीणीत । ८ । प्रतिकुष्टातिकमे वास्तुनि द्विशतो दण्डः, अन्यत्र चतुर्विंशतिपणो दण्डः । ९ । इति वास्तुविक्रयः । सीमविवादं ग्रामयोरुभयोः सामन्ता पञ्चगामी दशनामी वा सेतुभिः स्थावरैः कृत्रिमैर्वा कुर्यात् । १०। कर्षकगोपालकवृद्धाः पूर्वमुक्तिका वा बाह्याः सेतूनामभिज्ञा बहव एको वा निर्दिश्य सीमसेतून विपरीतवेषाः सीमानं नयेयुः । ११ । उद्दिष्टानां सेतूनामदर्शने सहस्रं दण्डः । १२ । तदेव नीते सीमापहारिणां सेतुच्छिदां च कुर्यात् । १३ । प्रनष्टसेतुभोगं वा सीमानं राजा यथोपकारं विभजेत् । १४ । क्षेत्रविवाद सामन्तग्रामवृद्धाः कुर्युः । १५ । तेषां द्वैधीभावे यतो बहवः शुचयो- ऽनुमता वा ततो नियच्छेयुः, मध्यं वा गृहीयुः । १६ । तदुभयपरोक्तं वास्तु राजा हरेत्, प्रनष्टस्वामिकं च । १७ । यथोपकारं वा विभजेत् । १८ । प्रसह्यादाने वास्तुनि स्तेयदण्डः । १९ । कारणादाने प्रयासमाजीवं च परिसंख्या- य बन्धं दद्यात् । २०॥ मर्यादापहरणे पूर्वः साहसदण्डः । २१ । मर्यादाभेदे चतुर्विंशतिपणः । २२ । तेन तपोवनविवीतमहापथश्मशानदेवकुलयजनपुण्यस्थानविवादा व्याख्याताः । २३ । 3. 9 3 GM रिंशत्कुल्या, [om.]. GM यथासेतुभागम् , [ Cb ]. 401 आधुषितवीतम्. 5 GIM स्वर्गवायोर्वा ( for स्पर्धया वा), [b]. 9 G1 M वस्तुनि. 10 GM सामन्ताः, [b]. 11 GM अनभिज्ञा, [b]. 16 G1 M बहवदशुचयो. 17 GM तदुभयं परोक्तं, [em.]. 19 G1 M वस्तुनि. - ·3.9.24] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ११० इति मर्यादास्थापनम् । सर्व एव विवादा: सामन्तप्रत्ययाः । २४ । विवीतस्थलकेदारषण्डखलवेश्मवाहनकोष्ठानां पूर्व पूर्वमाबाधं सहेत । २५ । ब्रह्मसोमारण्यदेवयजनपुण्यस्थानवर्जाः स्थलप्रदेशाः । २६ । आधारपरिवाहकेदारोपभोगैः परक्षेत्रकृष्टबीजहिंसायां यथोपघातं मूल्यं दद्युः । २७ । केदारारामसेतुबन्धानां परस्परहिंसायां हिंसाद्विगुणो दण्डः । २८ । पश्चान्निविष्टमधरतटाकं नोपरितटाकस्य केदारमुदकेनाप्लावयेत् । २९ । उपरि- निविष्टं नाधरतटाकस्य पूरास्रावं वारयेद् , अन्यत्र त्रिवर्षोपरतकर्मणः । ३० । तस्यातिक्रमे पूर्वः साहसदण्डः, तटाकवामनं च । ३१ । पञ्चवर्षोपरतकर्मणः सेतुबन्धस्य स्वाम्यं लुप्येत, अन्यत्रापद्भयः । ३२ । तटाकसेतुबन्धानां नवप्रवर्तने पाञ्चवर्षिकः परिहारः, भग्नोत्सृष्टानां चातुर्वर्पिकः, समुपारूढानां त्रैवर्षिक:, स्थलस्य द्वैवर्षिकः । ३३ । स्वात्माऽऽधाने विक्रये च । ३४ । खातप्रावृत्तिमनदीनिबन्धायतनतटाककेदारारामपण्डवापानां सस्यवर्णभागोत्तरिकम् अन्येभ्यो वा यथोपकारं दद्युः । ३५ । प्रक्रयावक्रयाधिभागभोगनिसृष्टोपभोक्तारश्चैपां प्रतिकुर्युः । ३६ । अप्रतीकारे हीनद्विगुणो दण्डः । ३७ । सेतुभ्यो मुञ्चतस्तोयमवारे षट्पणो दमः । वारे वा तोयमन्येषां प्रमादेनोपरुन्धतः ॥ ३८ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयऽधिकरणे वास्तुके वास्तुविक्रयः सीमविवादः क्षेत्रविवादः मर्यादास्थापनं बाधाबाधिकं नवमोऽध्यायः । आदितः षट्षष्टितमः । १० [ एकषष्टितमं प्रकरणम् – वास्तुकम् , तत्र विवीतक्षेत्रपथहिंसा; द्विषष्टितमं प्रकरणम् – समयस्यानपाकर्म ] कर्मोदकमार्गमुचितं रुन्धतः कुर्वतोऽनुचितं वा पूर्वः साहसदण्डः, सेतुकूपपुण्य- स्थानचैत्यदेवायतनानि च परभूमौ निवेशयतः । १ । पूर्वानुवृत्तं धर्मसेतुमाधानं विक्रयं वा नयतो नाययतो वा मध्यमः साहसदण्डः, श्रोतृणामुत्तमः, अन्यत्र भनोत्सृष्टात् . |२॥ 25 01 पूर्वमबाधं. 27 G1 केदारोपवभोगैः. 32 M लुपेत (Corr. in M2). 33 M पञ्चवर्षिकः. 35 G1 वात- ( for खात-). - G1 -नन्दि- ( for •नदी-). - G1 सस्यपर्ण-. 36 G1 "वक्रयधिभाग.. 38 G M अपारे (G1°°), [b]. - GM पारे, [b]. Colophon GM सीमाविवादः, [b]. 3. 10 1 GM सेतुरूप..

·१११ धर्मस्थीयम् [3. 10. 31 स्वाम्यभावे ग्रामाः पुण्यशीला वा प्रतिकुर्युः । ३ । पथिप्रमाणं दुर्गनिवेशे व्याख्यातम् । ४ । क्षुद्रपशुमनुष्यपथं रुन्धतो द्वादशपणो दण्डः, महापशुपथं चतुर्विंशतिपणः, हस्तिक्षेत्रपथं चतुष्पश्चाशत्पणः, सेतुवनपथं षट्- छतः, श्मशानग्रामपथं द्विशतः, द्रोणमुखपथं पञ्चशतः, स्थानीयराष्ट्रविवीतपथं साहस्रः , अतिकर्षणे चैषां दण्डचतुर्था दण्डाः । ६ । कर्षणे पूर्वोक्ताः । ७ । क्षेत्रिकस्याक्षिपतः क्षेत्रम् उपवासस्य वा त्यजतो बीजकाले द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः । ८ । करदाः करदेष्वाधानं विक्रयं वा कुर्युः, ब्रह्मदेयिका ब्रह्मदेयिकेषु । ९ । अन्यथा पूर्वः साहसदण्डः । १० । करदस्य वाऽकरदग्रामं प्रविशतः । ११ । करदं तु प्रविशतः सर्वद्रव्येपु प्राकाम्यं स्यात् , अन्यत्रागारात् । १२ । तदप्यस्मै दद्यात् । १३ । अनादेयमकृपतोऽन्यः पञ्चवर्पाण्युपभुज्य प्रयासनिष्क्रयेण दद्यात् । १४ । अकरदाः परत्र वसन्तो भोगमुपजीवेयुः । १५ । प्रामार्थेन ग्रामिकं व्रजन्तमुपवासाः पर्यायेणानुगच्छेयुः । १६ । अननुगच्छन्तः पणार्धपणिकं योजनं दाः । १७ । ग्रामिकस्य ग्रामादस्तेनपारदारिकं निरस्यतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः, ग्रामस्योत्तमः । १८ । निरस्तस्य प्रवेशो ह्यभिगमेन व्याख्यातः । १९ । स्तम्भैः समन्ततो ग्रामाद्धनुःशतापकृष्टमुपसालं कारयेत् । २० । पशुप्रचारार्थ विवीतमालवनेनोपजीवेयुः । २१ । विवीतं भक्षयित्वाऽपसृतानामुष्ट्रमहिषाणां पादिकं रूपं गृह्णीयुः, गवाश्वखराणां चार्धपादिकम् , क्षुद्रपशूनां षोडशभागिकम् । २२ । भक्षयित्वा निषण्णानामेत एव द्विगुणा दण्डाः, परिवसतां चतुर्गुणाः । २३ । मामदेववृषा वा अनिर्दशाहा वा धेनुरुक्षाणो गोवृपाश्चादण्डथाः । २४ । सस्यभक्षणे सस्योपघातं निष्पत्तित: परिसंख्याय द्विगुणं दापयेत् ।२५ । स्वामिनश्वानिवेद्य चारयतो द्वादशपणो दण्डः, प्रमुञ्चतश्चतुर्विंशतिपणः । २६ । पालि- नामर्धदण्डाः । २७ । तदेव पण्डभक्षणे कुर्यात् । २८ । वाटभेदे द्विगुणः, वेश्मखल- वलयगतानां च धान्यानां भक्षणे । २९ । हिंसाप्रतीकारं कुर्यात् । ३० । अभयवन- मृगाः परिगृहीता वा भक्षयन्तः स्वामिनो निवेद्य यथावध्यास्तथा प्रतिपेद्धव्याः । ३१ । 9 G2 M -दयिका ... दयिकेषु. 15 G1 M उपजीवयेयुः, (pas in text). -पारदार. 19 GM ह्यधिगमेन, [em. ]. 20 G उपशालं. 21 GM उपजीवयेयुः 22 G1 वसूतानाम् (so p). 26 G1 °श्च निवेद्य. 31G1 om. वा HA PRA- 18 GI (pas in text). (.by'striking it of!).

·3. 10. 32] कौटिलीयेऽर्थशाने पशवो रश्मिप्रतोदाभ्यां वारयितव्याः । ३२ । तेषामन्यथा हिंसायां दण्डपारुष्य- दण्डाः । ३३ । प्रार्थयमाना दृष्टापराधा वा सर्वोपायैर्नियन्तव्याः । ३४। इति क्षेत्रपथहिंसा। कर्षकस्य ग्राममभ्युपेत्याकुर्वतो ग्राम एवात्ययं हरेत् । ३५ । कर्माकरणे कर्मवेतन. द्विगुणं, हिरण्यादाने प्रत्यंशद्विगुणं, भक्ष्यपेयादाने च, प्रहवणेषु द्विगुणमंशं दद्यात् । ३६ । प्रेक्षायामनंशदः सस्वजनो न प्रेक्षेत । ३७ । प्रच्छन्नश्रवणेक्षणे च सर्वहिते च कर्मणि निग्रहेण द्विगुणमंशं दद्यात् । ३८ । सर्वहितमेकस्य ब्रुवतः कुर्युराज्ञाम् । ३९ । अकरणे द्वादशपणो दण्डः । ४० । तं चेत्संभूय वा हन्युः पृथगेषामपराधद्विगुणो दण्डः । ४१ । उपहन्तृषु विशिष्टः । ४२ । ब्राह्मणतश्चैषां ज्यैष्ठ्यं नियम्येत । ४३ । प्रहवणेषु चैषां ब्राह्मणा नाकामाः कुर्युः, अंशं च लभेरन् । ४४। तेन देशजातिकुलसंघानां समयस्यानपाकर्म व्याख्यातम् । ४५ । राजा देशहितान सेतून् कुर्वतां पथि संक्रमान् । ग्रामशोभाश्च रक्षाश्च तेषां प्रियहितं चरेत् ॥ ४६॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे वास्तु के विवीतक्षेत्रपहिया वास्तुकं समातं समयस्यानपाकर्म च दशमोऽध्यायः । आदितः सप्तषष्टितमः । ११ [त्रिषष्टितमं प्रकरणम् – ऋणादानम् ] सपादपणा धा मासवृद्धिः पणशतस्य, पञ्चपणा व्यावहारिकी, दशपणा कान्तारगाणाम् , विंशतिपणा सामुद्राणाम् । १ । ततः परं कर्तुः कारयितुश्च पूर्वः साहसदण्डः, श्रोतृणामेकैकं प्रत्यर्धदण्डः । २ । राजन्ययोगक्षेमावहे तु धनिकधारणिक- योश्चरित्रमवेक्षेत । ३। धान्यवृद्धिः सस्यनिष्पत्तावुपार्धा, परं मूल्यकृता वर्धेत । ४ । प्रक्षेपवृद्धिरुदया. दर्ध संनिधानसन्ना वार्षिकी देया ।५। चिरप्रवासः स्तम्भप्रविष्टो वा मूल्यद्विगुणं दद्यात् । ६। 36 G1 M -वेतनाद्विगुणं, - G हिरण्यदानं, M हिरण्यदाने, [Cb]. - G M -पेयदाने, [b]. G2 प्रवहणेषु. 43 GM ज्येष्ठं, [b]. 44 GM ब्राह्मणे नाकामाः (G1 °मः ), [p]. 46 GM संक्रमात् , [Cb ]. 3. 11 1GM कान्तारकाणाम्, [0b]. 3 M1.3 राजन्यदण्डक्षेम. - GM क्षेमवहे, [em. of, 1. 18. 7, 8.]. 6G1 M -प्रवासंस्तम्भः, Cb -प्रवासः संस्तम्भ-. - ·११३ धर्मवीयम् [3. 11. 33 अकृत्वा वृद्धिं साधयतो वर्धयतो वा, मूल्यं वा वृद्धिमारोप्य श्रावयतो बन्ध- चतुर्गुणो दण्डः । ७ । तुच्छश्रावणायामभूतचतुर्गुणः । ८ । तस्य त्रिभागमादाता दद्यात् , शेष प्रदाता । ९। दीर्घसत्त्रव्याधिगुरुकुलोपरुद्धं बालमसारं वा नर्णमनुवर्धेत । १० । मुच्यमानमृणमप्रतिगृह्णतो द्वादशपणो दण्डः । ११ । कारणापदेशेन निवृत्तवृद्धि- कमन्यत्र तिष्ठेत् । १२ दशवर्षोपेक्षितमृणमप्रतिग्राह्यम , अन्यत्र बालवृद्धव्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्याग- राज्यविभ्रमेभ्यः । १३ । प्रेतस्य पुत्राः कुसीदं दद्युः, दायादा वा रिक्थहराः, सहप्राहिणः, प्रतिभुवो वा । १४ । न प्रातिभाव्यमन्यत् । १५ । असारं बालप्रातिभाव्यम् । १६ । असंख्यातदेशकालं तु पुत्राः पौत्रा दायादा वा रिक्थं हरमाणा दाः । १७ । जीवितविवाहभूमिप्रातिभाव्यमसंख्यातदेशकालं तु पुत्राः पौत्रा वा वहेयुः। १८ । नानर्णसमवाये तु नैकं द्वौ युगपदभिवयाताम् , अन्यत्र प्रतिष्ठमानात् । १९ । तत्रापि गृहीतानुपूर्व्या राजश्रोत्रियद्रव्यं वा पूर्व प्रतिपादयेत् । २० । दम्पत्योः पितापुत्रयोः भ्रातृणां चाविभक्तानां परस्परकृतमृणमसाध्यम् । २१ । अग्राह्याः कर्मकालेषु कर्षका राजपुरुषाश्च । २२ । स्त्री चाप्रतिश्राविणी पतिकृत. मृणम् , अन्यत्र गोपालकार्धसीतिकेभ्यः । २३ । पतिस्तु ग्राह्यः स्त्रीकृतमृणम् , अप्रति- विधाय प्रोपित इति । २४ । संप्रतिपत्तावुत्तमः । २५ । असंप्रतिपत्तौ तु साक्षिणः प्रमाणं प्रात्ययिकाः शुचयोऽनुमता वा त्रयोऽवरााः ।२६। पक्षानुमतौ वा द्वौ, ऋणं प्रति न त्वेवैकः ।२७। प्रतिषिद्धाः स्यालसहायान्वर्थिधनिकधारणिकवैरिन्यङ्गधृतदण्डाः, पूर्वे चाव्य- वहार्याः । २८ । राजश्रोत्रियग्रामभृतककुष्ठिव्रणिनः पतितचण्डालकुत्सितकर्माणोऽन्ध- बधिरमूकाहंवादिनः स्त्रीराजपुरुषाश्च, अन्यत्र स्ववर्गेभ्यः । २९ । पारुष्यस्तेयसंग्रहणेषु तु वैरिस्यालसहायवर्जाः । ३० । रहस्यव्यवहारेष्वेका स्त्री पुरुष उपश्रोता उपद्रष्टा वा साक्षी स्याद् राजतापसवर्जम् । ३१ । स्वामिनो भृत्यानामृत्विगाचार्याः शिष्याणां मातापितरौ पुत्राणां चानिग्रहेण साक्ष्यं कुर्युः, तेपामितरे वा । ३२ । परस्पराभियोगे चैषाम् उत्तमाः परोक्ता दशबन्धं दद्युः, अवराः पञ्चबन्धम् । ३३ । इति साक्ष्यधिकारः । 7G1 om. वर्धयतो. 8 G M तुच्छचतुरश्रावणा, [b]. 19 G नैक द्वौ. 20 GI -श्रोत्रयद्रव्यां, Go -श्रोत्रियदिव्यं. 23 Cb स्त्री वाप्रति.. 28 G1 M प्रतिविद्धा स्याल.. - 01 -सहायावद्धिः, M -सहायान्वर्थी-, [b]. 29 G ग्रामभृतकुष्ठि.. 32 G1 चानिग्रहणसाक्ष्यं. 33 GM अवीराः, [b]. कौ. अ. १५ ·3. 11. 34 ] कौटिलीयेऽर्थशाने ११४ ब्राह्मणोदकुम्भानिसकाशे साक्षिणः परिगृह्णीयात् । ३४ । तत्र ब्राह्मणं ब्रूयात् 'सत्यं ब्रूहि ' इति । ३५ । राजन्यं वैश्यं वा ' मा तवेष्टापूर्तफलम् , कपालहस्तः शत्रुकुलं भिक्षार्थी गच्छेः ' इति । ३६ । शूद्रं 'जन्ममरणान्तरे यद्वः पुण्यफलं तद्रा- जानं गच्छेद् , राज्ञश्च किल्विषं युष्मान् अन्यथावादे, दण्डश्चानुबद्धः, पश्चादपि ज्ञायेत यथादृष्टश्रुतम् , एकमन्त्राः सत्यमुपहरत' इति । ३७ । अनुपहरतां सप्तरात्रादूर्ध्व द्वादश- पणो दण्डः, त्रिपक्षादूर्ध्वमभियोगं दद्युः । ३८ । साक्षिभेदे यतो बहवः शुचयोऽनुमता वा ततो नियच्छेयुः, मध्यं वा गृह्णीयुः । ३९ । तद्वा द्रव्यं राजा हरेत् । ४० । साक्षिणश्चेदभियोगादूनं ब्रूयुरतिरिक्तस्याभियोक्ता बन्धं दद्यात् । ४१ । अति- रिक्तं वा ब्रूयुस्तदतिरिक्तं राजा हरेत् । ४२ । बालिश्यादभियोक्तुर्वा दुःश्रुतं दुर्लिखितं प्रेताभिनिवेशं वा समीक्ष्य साक्षिप्रत्यय- मेव स्यात् । ४३ । साक्षिबालिश्येष्वेव पृथगनुयोगे देशकालकार्याणां पूर्वमध्यमोत्तमा दण्डाः' इत्यौशनसाः । ४४ । 'कूटसाक्षिणो यमर्थमभूतं कुर्युर्भूतं वा नाशयेयुस्तद्दशगुणं दण्डं दद्युः' इति मानवाः । ४५ । 'बालिश्याद्वा विसंवादयतां चित्रो घातः' इति बाई- स्पत्याः । ४६ । नेति कौटिल्यः । ४७ । ध्रुवं हि साक्षिभिः श्रोतव्यम् । ४८। अशृण्वतां चतुर्विशतिपणो दण्डः, ततोऽर्धमब्रुवाणानाम् । ४९ । देशकालाविदूरस्थान साक्षिणः प्रतिपादयेत् । दूरस्थानप्रसारान् वा स्वामिवाक्येन साधयेत् ॥ ५० ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे ऋणादानम् एकादशोऽध्यायः । मादितोऽष्टषष्टितमः । १२ [ चतुष्पष्टितमं प्रकरणम् - औपनिधिकम् ] उपनिधिर् ऋणेन व्याख्यातः । १ । 36 GM शत्रुबलं भित्त्वार्थी, [b]. 37 G1 M2 शूद्रजन्म.. - G M चानुबन्धः, [em.]. -G1 पश्चादवज्ञायेत. -GM सत्यमव., [em. Meyer ]. -G1 °हरते, G2 M °हरेति, [Cb]. 38 GM अनव', [em. Meyer]. 43 M दुःश्रुतलिखितं. 44 G1 M पृथगनुपयोगे, 45 GM anti, [ Ob, which however reads & F1 also before these words ]. — M om. que. 48 0b ध्रुवा हि साक्षिणः श्रोतव्याः. 49 G1 अध्रुवाणाम् , G2 M अब्रुवाणार, [P]. om.

·११५ धर्मस्थीयम् [3. 12. 23 - परचक्राटविकाभ्यां दुर्गराष्ट्रविलोपे वा, प्रतिरोधकैर्वा प्रामसार्थव्रजविलोपे, चक्र- युक्तनाशे वा, प्राममध्याग्न्युदकाबाधे ज्वालावेगोपरुद्धे वा, नावि निममायां मुषितायां वा स्वयमुपरूढो नोपनिधिमभ्यावहेत् । २ । उपनिधिभोक्ता देशकालानुरूपं भोगवेतनं दद्यात् , द्वादशपणं च दण्डम् । ३ । उपभोगनिमित्तं नष्टं विनष्टं वाभ्यावहेत्, चतुर्विंशतिपणश्च दण्डः, अन्यथा वा निष्प- तने । ४ । प्रेतं व्यसनगतं वा नोपनिधिमभ्यावहेत् । ५। आधानविक्रयापव्ययनेषु चास्य चतुर्गुणपञ्चबन्धो दण्डः । ६। परिवर्तने निष्पातने वा मूल्यसमः । ७॥ तेन आधिप्रणाशोपभोगविक्रयाधानापहारा व्याख्याताः । ८। नाधिः सोपकारः सीदेत् , न चास्य मूल्यं वर्धेत, अन्यत्र निसर्गात् । ९ । निरुपकारः सीदेत् , मूल्यं चास्य वर्धेत । १० । उपस्थितस्याधिमप्रयच्छतो द्वादशपणो दण्डः । ११ । प्रयोजकासंनिधाने वा ग्रामवृद्धेषु स्थापयित्वा निष्क्रयमाधि प्रतिपद्येत । १२ । निवृत्तवृद्धिको वाऽऽधिस्त- त्कालकृतमूल्यस्तत्रैवावतिष्टेत, अनाशविनाशकरणाधिष्ठितो वा । १३ । धारणिकासं- निधाने वा विनाशभयादुद्गतार्घ धर्मस्थानुज्ञातो विक्रीणीत, आधिपालप्रत्ययो वा । १४ । स्थावरस्तु प्रयासभोग्य: फलभोग्यो वा प्रक्षेपवृद्धिमूल्यशुद्धमाजीवममूल्यक्षयेणो- पनयेत् । १५ । अनिसृष्टोपभोक्ता मूल्यशुद्धमाजीवं वन्धं च दद्यात् । १६ । शेपमुपनिधिना व्याख्यातम् । १७ । एतेनादेशोऽन्वाधिश्च व्याख्यातौ । १८ । सार्थेनान्वाधिहस्तो वा प्रदिष्टां भूमिमप्राप्तश्वोरैभन्मोत्सृष्टो वा नान्वाधिमभ्यावहेत् । १९ । अन्तरे वा मृतस्य दायादोऽपि नाभ्यावहेत् । २० । शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् । २१ । याचितकमवक्रीतकं वा यथाविधं गृह्णीयुस्तथाविधमेवार्पयेयुः । २२ । भ्रषोपनि- पाताभ्यां देशकालोपरोधि दत्तं नष्टं विनष्टं वा नाभ्यावहेयुः । २३ । . 3. 12 2 GM anyho ait, [em. ). - After °दकाबाधे, G M add वा किञ्चिदमोक्षयमाणे कुप्यमनिर्हार्यवर्जमेकदेशमुक्तद्रव्ये वा, [em. omission]. - G M मुषितायां स्वयम् , [ Cb]. - GM अभ्याभवेत् , [b]. 4G om. विनष्ट. G M °भवेत् , [b]. 5G1 प्रेतव्यसन- - GM 'भवेत् , [b]. 7 G2 निष्पतने. 9 G4 Cb cm. अन्यत्र निसर्गात् here and Cb adds those 1461 धारणसंनि, G2M धारणकसंनि', [em.]. 15GM -मूल्यं शुद्धमाजीवं मूल्य-. 18, 19 01 अबाधि ( for अन्वाधि ). 19, 20 GM •भवेत् , [b]. 23 GM •भवेयुः, [b]. words at the end of s.10.

·3.12.24]] कौटिलीयेऽर्थशाखे ११६ शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् । २४ । वैयावृत्यविक्रयस्तु - वैयावृत्यकरा यथादेशकालं विक्रीणानाः पण्यं यथाजातं मूल्यमुदयं च दद्युः । २५ । देशकालातिपातने वा परिहीणं संप्रदानकालिकेनार्पण मूल्यमुदयं च दद्युः । २६ । यथासंभाषितं वा विक्रीणाना नोदयमधिगच्छेयुः, मूल्यमेव दद्युः । २७ । अर्घपतने वा परिहीणं यथापरिहीणं मूल्यमूनं दद्युः । २८ । सांव्य- वहारिकेषु वा प्रात्ययिकेष्वराजवाच्येषु भ्रषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वा मूल्यमपि न दधुः । २९ । देशकालान्तरितानां तु पण्यानां क्षयव्ययविशुद्धं मूल्यमुदयं च दद्युः, पण्यसमवायानां च प्रत्यंशम् । ३० । शेषमुपनिधिना व्याख्यातम् । ३१ । एतेन वैयावृत्यविक्रयो व्याख्यातः । ३२ । निक्षेपश्चोपनिधिना । ३३ । तमन्येन निक्षिप्तमन्यस्यार्पयतो हीयेत । ३४ । निक्षेपापहारे पूर्वापदानं निक्षेप्तारश्च प्रमाणम् । ३५ । अशुचयो हि कारवः । ३६ । नैषां करणपूर्वो निक्षेपधर्मः । ३७ । करणहीनं निक्षेपमपव्ययमानं गूढभित्तिन्यस्तान् साक्षिणो निक्षेप्ता रहसि प्रणिपातेन प्रज्ञापयेत् , वनान्ते वा मद्यप्रवण विश्वासेन । ३८ । रहसि वृद्धो व्याधितो वा वैदेहकः कश्चित्कृतलक्षणं द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिप्या- पगच्छेत् । ३९ । तस्य प्रतिदेशेन पुत्रो भ्राता वाऽभिगम्य निक्षेपं याचेत । ४० । दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात् । ४१ । प्रव्रज्याभिमुखो वा श्रद्धेयः कश्चित्कृतलक्षणं द्रव्यमस्य हस्ते निक्षिप्य प्रतिष्ठेत । ४२ । ततः कालान्तरागतो याचेत । ४३ । दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेपं स्तेयदण्डं च दद्यात् । ४४॥ कृतलक्षणेन वा द्रव्येण प्रत्यानयेदेनम् । ४५ । बालिशजातीयो वा रात्रौ राजदायिकाक्षणभीतः सारमस्य हस्ते निक्षिप्यापगच्छेत् । ४६ । स एनं बन्धनागारगतो याचेत । ४७ । दाने शुचिः, अन्यथा निक्षेप स्तेयदण्डं च दद्यात् । ४८॥ अभिज्ञानेन चास्य गृहे जनमुभयं याचेत । ४९ । अन्यतरादाने यथोक्तं पुरस्तात् । ५०॥ 25 01 विक्रीणानां. - G1 यथाजातमूल्यम्. - G1 उभयं. - 'After s. 25, G M add शेषमुप- निधिना व्याख्यातम् , [ em. omission ]. 27 M नोभयम् ( corr. in M2). 28G-परिहीण- मूल्यम्. 30 G1 •शुद्धमूल्यम् , G2 M2 -शुद्धं मूल्यम् , M1.3 -विशुद्धमूल्यम् , [b]. 37 G1 M कारणपूर्वो. 38 G H रहस्यप्रणिपातेन, | em. ]. 39 G M om. वा (after व्याधितो), [Cb]. 41 G1 दाने शुद्धिः. 45 G1 प्रत्यानयेनेदम् . 46 Cb दायिकाङ्क्षण-. 47. G2 बन्धुनागार- ·११७ धर्मस्थीयम् [3.:13. 18 द्रव्यभोगानामागमं चास्यानुयुञ्जीत, तस्य चार्थस्य व्यवहारोपलिङ्गनम् , अभि- योक्तुश्वार्थसामर्थ्यम् । ५१। एतेन मिथःसमवायो व्याख्यातः । ५२। तस्मात्साक्षिमदच्छन्नं कुर्यात्सम्यग्विभाषितम् । स्वे परे वा जने कार्य देशकालाप्रवर्णतः ॥ ५३॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे औपनिधिकम् द्वादशोऽध्यायः। आदित एकोनसप्ततितमः । १३ [पञ्चषष्टितमं प्रकरणम् दासकर्मकरकल्पः] उदरदासवर्जमार्यप्राणमप्राप्तव्यवहारं शूद्रं विक्रयाधानं नयतः स्वजनस्य द्वादश- पणो दण्डः, वैश्यं द्विगुणः, क्षत्रियं त्रिगुणः, ब्राह्मणं चतुर्गुणः । १ । परजनस्य पूर्व- मध्यमोत्तमवधा दण्डाः, केतृश्रोतृणां च । २ । म्लेच्छानामदोषः प्रजा विक्रेतुमाधातुं वा । ३ । न त्वेवार्यस्य दासभावः । ४ । अथवाऽऽर्यमाधाय कुलबन्धन आर्याणामापदि, निष्क्रयं चाधिगम्य बालं साहाय्यदातारं वा पूर्व निष्क्रीणीरन् । ५ । सकृदात्माधाता निष्पतितः सीदेत् , द्विरन्येनाहितकः, सकृदुभौ परविषया. भिमुखौ । ६। वित्तापहारिणो वा दासस्यार्यभावमपहरतोऽर्धदण्डः । ७ । निष्पतितप्रेतव्यसनिनामाधाता मूल्यं भजेत । ८। प्रेतविण्मूत्रोच्छिष्टग्राहणमाहितस्य नमस्नापनं दण्डप्रेषणमतिक्रमणं च स्त्रीणां मूल्यनाशकरम् , धात्रीपरिचारिकार्धसीतिकोपचारिकाणां च मोक्षकरम् । ९ । सिद्धमुप- चारकस्याभिप्रजातस्यापक्रमणम् । १०। धात्रीमाहितिकां वाऽकामां ववशां गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः, परवशां मध्यम: । ११ । कन्यामाहितिकां वा स्वयमन्येन वा दूषयतो मूल्यनाश: शुल्कं तद्विगुणश्च दण्डः। १२॥ आत्मविक्रयिणः प्रजामार्या विद्यात् । १३ । आत्माधिगतं स्वामिकर्माविरुद्धं लभेत, - 53 G1 सम्यधिभाषितम् . 3. 13 1 M -प्राणं प्राप्त.. G1 तरयतस्व', G2 तरयतः सु, तरयतः स्व', [Cb]. 6 G1 आत्माघात, G2 आत्माधानं, M आत्माघातं, [edd.]. 9 G M1 नमस्तापनं, M3 ननस्थापनं. 1101 स्ववशमगच्छतः, G2 M1 स्ववशं गच्छतः, edd. स्ववशामधिगच्छतः, [b]. 12 GM आहितकां, [Cb1.

·3. 13. 14] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ११८ पित्र्यं च दायम् । १४ । मूल्येन चार्यत्वं गच्छेत् । १५ । तेनोदरदासाहितको व्याख्यातौ । १६ । प्रक्षेपानुरूपश्चास्य निष्क्रयः । १७ । दण्डप्रणीतः कर्मणा दण्डमुपनयेत् । १८ । आर्यप्राणो ध्वजाहृतः कर्मकालानुरूपेण मूल्यार्थेन वा विमुच्येत । १९ । गृहेजातदायागतलब्धक्रीतानामन्यतमं दासमूनाष्टवर्ष विबन्धुमकामं नीचे कर्मणि विदेशे दासी वा सगर्भामप्रतिविहितगभर्मण्यां विक्रयाधानं नयतः पूर्वः साहस. दण्डः, केतृश्रोतृणां च । २० । दासमनुरूपेण निष्क्रयेणार्यमकुर्वतो द्वादशपणो दण्डः, संरोधश्चा करणात् ।२१ । दासद्रव्यस्य ज्ञातयो दायादाः, तेषामभावे स्वामी । २२ । स्वामिनः स्वस्यां दास्यां जातं समातृकमदासं विद्यात् । २३ । गृह्या चेत् कुटुम्बा- र्थचिन्तनी माता भ्राता भगिनी चास्या अदासाः स्युः । २४ । दासं दासी वा निष्क्रीय पुनर्विक्रयाधानं नयतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र स्वयं- वादिभ्यः । २५ । इति दासकल्पः । कर्मकरस्य कर्मसंबन्धमासन्ना विद्युः । २६ । यथासंभापितं वेतनं लभेत, कर्मकालानुरूपमसंभापितवेतनः । २७ । कर्षक: सस्यानां गोपालकः सर्पिषां वैदेहकः पण्यानामात्मना व्यवहृतानां दशभागमसंभाषित- वेतनो लभेत । २८ । संभाषितवेतनस्तु यथासंभापितम् । २९ । कारुशिल्पिकुशीलवचिकित्सकवाग्जीवनपरिचारकादिराशाकारिकवर्गस्तु यथाऽ. न्यस्तद्विधः कुर्याद् यथा वा कुशलाः कल्पयेयुस्तथा वेतनं लभेत । ३० । साक्षिप्रत्ययमेव स्यात् । ३१ । साक्षिणामभावे यतः कर्म ततोऽनुयुञ्जीत । ३२ । वेतनादाने दशबन्धो दण्डः, षट्पणो वा । ३३ । अपव्ययमाने द्वादशपणो दण्डः, पञ्चबन्धो वा । ३४ ॥ नदीवेगज्वालास्तेनव्यालोपरुद्धः सर्वस्वपुत्रदारात्मदानेनार्तस्त्रातारमाहूय निस्तीर्णः कुशलप्रदिष्टं वेतनं दद्यात् । ३५ । तेन सर्वत्रातदानानुशया व्याख्याताः । ३६ । लभेत पुंश्चली भोगं संगमस्योपलिङ्गनात् । अतियाच्या तु जीयेत दौर्मत्याविनयेन वा ॥३७॥ इति धर्मस्थीये तृतीयऽधिकरणे दासकर्मकरकल्पे दासकल्पः कर्मकरकल्प स्वाम्यधिकारः त्रयोदशोऽध्यायः । आदितः सप्ततितमः । 19 G1 M1.8 ध्वजावृतः. 20 Cb गृहजात-. 21 GM चा कारणात्, [em. Cf. 3. 14. 1]. 23 G1 स्वामिनसस्यां, Gस्वामिनोऽस्यां, M स्वामिनस्यस्यां, [b]. 27 G1 असंभाषितवेतनम् . 30 G1 -कुशीलकंजीवन.. - G1 M यथा ( for तथा ). 35 G1 •व्यालोपरुद्धं. 37 M अतियाशा.

·धर्मस्थीयम् [3. 14.27 -- . १४ [ पञ्चषष्टितमं प्रकरणम् – दासकर्मकरकल्पः, तत्र भृतकाधिकारः; षट्षष्टितमं च प्रकरणम् - सम्भूयसमुत्थानम् ] गृहीत्वा वेतनं कर्माकुर्वतो भृतकस्य द्वादशपणो दण्डः, संरोधश्चा करणात् । १ । अशक्तः कुत्सिते कर्मणि व्याधौ व्यसने वाऽनुशयं लभेत, परेण वा कार- यितुम् । २ । तस्य व्ययकर्मणा लभेत भर्ता वा कारयितुम् । ३ । नान्यस्त्वया कारयितव्यो, मया या नान्यस्य कर्तव्यम्' इत्यवरोधे भर्तुरका- रयतो भृतकस्याकुर्वतो वा द्वादशपणो दण्डः । ४ । कर्मनिष्ठापने भतुरन्यत्र गृहीत- वेतनो नासकामः कुर्यात् । ५। उपस्थितमकारयतः कृतमेव विद्याद् ' इत्याचार्याः । ६ । नेति कौटिल्यः । ७ । कृतस्य वेतनं नाकृतस्यास्ति । ८ । स चेदल्पमपि कारयित्वा न कारयेत् कृतमेवास्य विद्यात् । ९। देशकालातिपातनेन कर्मणामन्यथाकरणे वा नासकामः कृतमनुमन्येत । १० । संभाषितादधिकक्रियायां प्रयासं न मोघं कुर्यात् । ११ । तेन संघभृता व्याख्याताः । १२ । तेषामाधिः सप्तरात्रमासीत । १३ । ततोऽ. न्यमुपस्थापयेत् , कर्मनिष्पाकं च । १४ । न चानिवेद्य भर्तुः संघ: कंचित्परिहरेद् उपनयेद्वा । १५ । तस्यातिक्रमे चतु- विंशतिपणो दण्डः । १६ । संघेन परिहृतस्यार्धदण्डः । १७ । इति भृतकाधिकारः। संघभृताः संभूयसमुत्थातारो वा यथासंभापितं वेतनं समं वा विभजेरन् ।१८। कर्षकवैदेहका वा सस्यपण्यारम्भपर्यवसानान्तरे सन्नस्य यथाकृतस्य कर्मणः प्रत्यंश दद्युः । १९ । पुरुषोपस्थाने समग्रमंशं दद्युः । २० । संसिद्धे तूतपण्ये सन्नस्य तदानीमेव प्रत्यंशं दद्युः । २१ । सामान्या हि पथि सिद्धिश्वासिद्धिश्च । २२ । प्रक्रान्ते तु कर्मणि स्वस्थस्यापकामतो द्वादशपणो दण्डः । २३ । न च प्राकाम्य- मपक्रमणे । २४॥ चोरं त्वभयपूर्व कर्मणः प्रत्यंशेन ग्राहयेद् , दद्यात्प्रत्यंशंमभयं च । २५ । पुनः स्तेये प्रवासनम् , अन्यत्र गमने च । २६ । महापराधे तु दूष्यवदाचरेत् । २७ । 3. 14 3-4 G1 कारयित्नान्यः. 4 G1 इत्यविरे, G2 M इत्यविरोधे, [Cb]. 10 G1 न सकामः, M1.3 नासकमामः. 11 G1 प्रयासामोघं, G2M प्रयासं मोघे, [ Cb]. 15 GM किंचित् , [b]. - GM अपनयेद्वा, [Cb ]. 21 G1 तुध्दृत.. 23 GM अपक्रमतो, [Cb ]. 25 G1 त्वभय- पूर्वः, G2 च भयपूर्व ( in ZDMG ).

·3. 14.28] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १२० याजकाः स्वप्रचारद्रव्यवर्ज यथासंभाषितं वेतनं समं वा विभजेरन् । २८ । अग्निष्टोमादिषु च ऋतुषु दीक्षणादूर्ध्व याजकः सन्नः पञ्चममंशं लभेत, सोम- विक्रयादूर्ध्व चतुर्थमंशम् , मध्यमोपसदः प्रवर्योद्वासनादूचं तृतीयमंशम् , मध्यमोपसद उर्ध्वमर्धमंशम् , सुत्ये प्रातःसवनादूर्ध्व पादोनमंशम् । २९ । माध्यन्दिनात्सवनादूर्ध्व समग्रमंशं लभेत । ३० । नीता हि दक्षिणा भवन्ति ।३१ । बृहस्पतिसववर्ज प्रतिसवनं हि दक्षिणा दीयन्ते । ३२॥ तेनाहर्गणदक्षिणा व्याख्याताः । ३३ । सन्नानाम् आ दशाहोरात्राच्छेषभृताः कर्म कुर्युः, अन्ये वा स्वप्रत्ययाः । ३४ । कर्मण्यसमाप्ते तु यजमानः सीदेद् , ऋत्विजः कर्म समापय्य दक्षिणां हरेयुः ॥३५॥ असमाप्ते तु कर्मणि याज्यं याजकं वा त्यजत: पूर्वः साहसदण्डः । ३६ । अनाहिताग्निः शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । सुरापो वृषलीभर्ता ब्रह्महा गुरुतल्पगः ॥ ३७ ॥ असत्प्रतिग्रहे युक्तः स्तेनः कुत्सितयाजकः । अदोषस्त्यक्तुमन्योन्यं कर्मसंकरनिश्चयात् ॥ ३८ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दासकर्मकरकल्पे भृतकाधिकारः संभूयसमुत्थानं च चतुर्दशोऽध्यायः । आदित एकसप्ततितमः । १५ [ सप्तषष्टितमं प्रकरणम् - विक्रीतकीतानुशयः] विक्रीय पण्यमप्रयच्छतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषह्येभ्यः । १ । पण्यदोषो दोपः । २ । राजचोराग्न्युदकबाध उपनिपातः । ३ । बहुगुणहीन- मार्तकृतं वाऽविषयम् । ४ । वैदेहकानामेकरात्रमनुशयः, कर्षकाणां त्रिरात्रम् , गोरक्षकाणां पञ्चरात्रम् । ५ । व्यामिश्राणामुत्तमानां च वर्णानां वृत्तिविक्रये सप्तरात्रम् । ६ । आतिपातिकानां पण्यानाम् ' अन्यत्राविक्रेयम् ' इत्यवरोधेनानुशयो देयः । ७ । तस्यातिक्रमे चतुर्विंशतिपणो दण्डः, पण्यदशभागो वा । ८ । 29 GM द्वितीयम् (for तृतीयम् ), [Cb ]. - G1 M मयादूर्ध्वम् , cb मध्यादूर्ध्वम् , (for मध्यमोपसद ऊर्ध्वम् ), [ Cb comment ]. 30 G1 om. लभेत at the end. 38 M1.8 अदोषस्त्यक्तम् . 3. 15 1G1 M विक्रयपण्यम् , [ Ob, edd.]. 6GM विवृत्तिविक्रये, [b]. 7 GM इत्यविरोधेन, [ em, ai 8. 14. 4 ] ·INNI * IAL. १२१ धर्मस्थीयर [s.16. क्रीत्वा पण्यमप्रतिगृहतो द्वादशपणो दण्डः, अन्यत्र दोषोपनिपाताविषोभ्यः ।९। समानश्चानुभयो विकेतुरनुशयेन । १० । विवाहानां तु क्याणां पूर्वेषां वर्णानां पाणिग्रहणास्सिमुपावर्तनम् , शूद्राणां च प्रकर्मणः । ११ । वृत्तपाणिग्रहणयोरपि दोषमौपशायिकं दृष्ट्वा सिद्धमुपावर्तनम् ॥१२॥ न वेवामिप्रजातयोः । १३ । कन्यादोषमौपशायिकमनाख्याय प्रयच्छतः कन्यां षण्णवतिर्दण्डः, शुल्कस्त्रीधन- प्रतिदानं च । १४ । वरयितुर्वा वरदोषमनाख्याय विन्दतो द्विगुणः, शुल्कस्त्रीधन- नाशश्च । १५॥ द्विपदचतुष्पदानां तु कुण्ठव्याधिताशुचीनामुत्साहस्वास्थ्यशुचीनामाख्याने द्वादश- पणो दण्डः । १६ । आ त्रिपक्षादिति चतुष्पदानामुपावर्तनम् , आ संवत्सरादिति मनुष्याणाम् । १७ । तावता हि कालेन शक्यं शौचाशीचे ज्ञातुम् । १८ । दाता प्रतिग्रहीता च स्यातां नोपहतौ यथा । दाने कये वाऽनुशयं तथा कुर्युः सभासदः ॥१९॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे विक्रीतकीतानुशयः पन्चदशोऽध्यायः । मादितो द्विसप्ततितमः १६ [अष्टपष्टितमं प्रकरणम् - दत्तस्यानपाकर्म, एकोनसप्ततितमं प्रकरणम् अखामिविक्रयः, सप्ततितम प्रकरणम् -खखामिसंबन्धः ] दत्तस्याप्रदानमृणादानेन व्याख्यातम् । १ । इत्तमव्यवहार्यम् एकत्रानुशये बर्तेत । २। सर्वस्वं पुत्रदारमात्मानं वा प्रदायानुशयिनः प्रयच्छेत् । ३ । धर्मवानमसाधुप कर्मसु चौपघातिकेषु वा, अर्थदानमनुपकारिष्वपकारिषु वा, कामदानमनषु च । ४ । यथा च बाता प्रतिग्रहीता च नोपहती स्वातां तथाऽनुशयं कुशलाः कल्पयेयुः . 10-12 विक्रेतुर' 'ग्रहणयों" (..19) missing in GY. 11 Mg -ग्रहणासिबम् 14G असंख्याय ( for अना) (InZDMG ). 16 GM कुष्ठ- (tor कुण्ठ-), fem.). 18 G४ शौचाशौचौ, [0].- GM add इति at the end, [ am. omission ]. 3. 16 20 दत्तमप्यपहार्यम्, -GM एकतानुशये, 4 अर्थमनुपकारि'. 6M यथा व वा). कौः अ. १६ .

·3. 16.6] कौटिलीयेऽर्थशाखे १२२ । दण्डभयादाक्रोशभयादनर्थभयाद्वा भयदानं प्रतिगृह्णतः स्तेयदण्डः, प्रयच्छतश्च ।६। रोषदानं परहिंसायाम् , राज्ञामुपरि दर्पदानं च । ७ । तत्रोत्तमो दण्डः । ८ । प्रातिभाव्यं दण्डशुल्कशेषमाक्षिकं सौरिकं कामदानं च नाकामः पुत्रो दायादो वा रिक्थहरो दद्यात् । ९। इति दत्तस्यानपाकर्म । अस्वामिविक्रयस्तु - नष्टापहृतमासाद्य स्वामी धर्मस्थेन ग्राहयेत् ।१०। देशकाला- तिपत्तौ वा स्वयं गृहीत्वोपहरेत् । ११ । धर्मस्थश्च स्वामिनमनुयुञ्जीत 'कुतस्ते लब्धम् ' इति । १२ । स चेदाचारक्रमं दर्शयेत, न विक्रेतारं, तस्य द्रव्यस्यातिसर्गेण मुच्येत । १३ । विक्रेता चेदृश्येत, मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात् । १४ । स चेदपसार- मधिगच्छेद् अपसरेदापसारक्षयात् । १५ । क्षये मूल्यं स्तेयदण्डं च दद्यात् । १६ । नाष्टिकश्च स्वकरणं कृत्वा नष्टप्रत्याहृतं लभेत । १७ । स्वकरणाभावे पञ्चबन्धो दण्डः । १८ । तच्च द्रव्यं राजधयं स्यात् । १९ । नष्टापहृतमनिवेद्योत्कर्षतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः । २० । शुल्कस्थाने नष्टापहृतोत्पन्नं तिष्ठेत् । २१ । त्रिपक्षादूर्ध्वमनभिसारं राजा हरेत् , स्वामी वा स्वकरणेन । २२ । पञ्चपणिकं द्विपदरूपस्य निष्क्रयं दद्यात् , चतुष्पणिक- मेकखुरस्य, द्विपणिकं गोमहिषस्य, पादिकं क्षुद्रपशूनाम् । २३ । रत्नसारफल्गुकुप्यानां पञ्चकं शतं दद्यात् । २४ । परचक्राटवीहृतं तु प्रत्यानीय राजा यथास्वं प्रयच्छेत् ।२५। चोरहतमविद्यमानं स्वद्रव्येभ्यः प्रयच्छेत् , प्रत्यानेतुमशक्तो वा ।२६ । स्वयंग्राहेणाहृतं प्रत्यानीय तनिष्क्रय वा प्रयच्छेत् । २७ । परविषयाद्वा विक्रमेणानीतं यथाप्रदिष्टं राज्ञा भुञ्जीत, अन्यत्रार्यप्राणेभ्यो देव- ब्राह्मणतपस्विद्रव्येभ्यश्च । २८ । इत्यस्वामिविक्रयः । स्वस्वामिसंबन्धस्तु - भोगानुवृत्तिरुच्छिन्नदेशानां यथास्वं द्रव्याणाम् । २९ । यत्स्वं द्रव्यमन्यैर्भुज्यमानं दश वर्षाण्युपेक्षेत, हीयेतास्य, अन्यत्र बालवृद्ध. व्याधितव्यसनिप्रोषितदेशत्यागराज्यविभ्रमेभ्यः।३०। 6 M आक्रोशदनर्थः - G1 "नदर्थः. 9 GM प्रातिभाव्यदण्डः शुल्क-, [Cb ]. - GH -शेषमास्थिकं. -G1 M दायादे. 14 G M om. दद्यात् , [em. addition]. 15 GM add sfa at the end, [ em. omission). 17 G M नाष्टिकं च, [b]. - M स्वकारणं (corr. in Mg). 21 G1 -हृतोत्पन्नः. 25 GM -टवीभृतं, [0]. 27 G1 -ग्राहिणाभृतं, GM -माहेणाभृतं, [b]. 29 G1 यथास्वद्रव्याणाम् , ·१२३ धर्मस्थीयम् [3. 17. 10 विशतिवर्षापेक्षितमनवसितं वास्तु नानुयुञ्जीत । ३१ । ज्ञातयः श्रोत्रियाः पाषण्डा वा राज्ञामसंनिधौ परवास्तुषु विवसन्तो न भोगेन हरेयुः, उपनिधिमाधि निधि निक्षेपं स्त्रियं सीमानं राजश्रोत्रियद्रव्याणि च । ३२ । आश्रमिणः पाषण्डा वा महत्यवकाशे परस्परमबाधमाना बसेयुः । ३३ । अल्पां बाधां सहेरन् ।३४। पूर्वागतो वा वासपर्यायं दद्यात् ।३५। अप्रदाता निरस्येत ।३६॥ वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामाचार्यशिष्यधर्मभ्रातृसमानतीर्थ्या रिक्थभाजः क्रमेण ।३७॥ विवादपदेषु चैषां यावन्तः पणा दण्डास्तावती रात्रीः क्षपणाभिषेकाग्निकार्य- महाकच्छवर्धनानि राज्ञश्चरेयुः । ३८ । अहिरण्यसुवर्णाः पाषण्डाः साधवः । ३९ । ते यथास्वमुपवासव्रतैराराधयेयुः, अन्यत्र पारुष्यस्तेयसाहससंग्रहणेभ्यः।४०। तेषु यथोक्ता दण्डाः कार्याः । ४१॥ प्रव्रज्यासु वृथाचारान् राजा दण्डेन वारयेत् । धर्मो ह्यधर्मोपहतः शास्तारं हन्त्युपेक्षितः ॥४२॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दत्तस्यानपाकर्म अस्वामिविक्रयः स्वस्वामिसंबन्धश्च षोडशोऽध्यायः। आदितः त्रिसप्ततितमः । [एकसप्ततितमं प्रकरणम् – साहसम् ] साहसमन्वयवत्प्रसभकर्म । १ । निरन्वये स्तेयम् , अपव्ययने च ।२। रत्नसारफल्गुकुप्यानां साहसे मूल्यसमो दण्डः' इति मानवाः । ३ । 'मूल्य- द्विगुणः' इत्यौशनसाः । ४। यथापराध इति कौटिल्यः । ५। 'पुष्पफलशाकमूलकन्दपक्वान्नचर्मवेणुमृद्भाण्डादीनां क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणावर- श्चतुर्विंशतिपणपरो दण्डः । ६ । कालायसकाष्ठरज्जुद्रव्यक्षुद्रपशुपटादीनां स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विशतिपणावरोऽष्टचत्वारिंशत्पणपरो दण्डः । ७ । ताम्रवृत्तकंसकाचदन्तभाण्डादीनां स्थूलकद्रव्याणामष्टचत्वारिंशत्पणावरः षण्णवतिपरः पूर्वः साहसदण्डः । ८ । महापशु- मनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णसूक्ष्मवस्त्रादीनां स्थूलकद्रव्याणां द्विशतावरः पञ्चशतपरो मध्यमः साहसदण्डः । ९ । स्त्रियं पुरुषं वाऽमिषा बनतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतः पनशतावरः सहस्रपर उत्तमः साहसदण्डः ।' इत्याचार्याः । १० । 31 Cb अनुवसितं. 32 M परवस्तुषु. 34 01 संहरन् . 38 Cb •महाकृच्छ्रवर्तनानि. 42G यथाचारान्. 3. 17 5G यथापराधमिति. 6 M द्वादशपणोवरश्. 7 M चतुर्विंशतिपणोवरो. 801 स्थूल- द्रव्या. - GM -पणावरं षण्णवतिपरं, [b].

·8. 17. 11] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १२४ एता- यः साहसं " प्रतिपत्ता" इति कारयति स द्विगुणं दद्यात् । ११ । " याव- द्धिरण्यमुपयोक्ष्यते तावदास्यामि " इति स चतुर्गुणं दण्डं दद्यात् । १२ । यः वद्धिरण्यं दास्यामि" इति प्रमाणमुद्दिश्य कारयति स यथोक्तं हिरण्यं दण्डं च दद्यात्' इति बार्हस्पत्याः । १३ । स चेत्कोपं मदं मोहं वाऽपदिशेद् यथोक्तवद्दण्डमेनं कुर्यादिति कौटिल्यः । १४॥ दण्डकर्मसु सर्वेषु रूपमष्टपणं शतम् । शतात्परेषु व्याजी च विद्यात्पञ्चपणं शतम् ॥ १५ ॥ प्रजानां दोषबाहुल्याद्राज्ञां वा भावदोषतः । रूपव्याज्यावधर्मिष्ठे धा तु प्रकृतिः स्मृता ॥ १६ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे साहसम् सप्तदशोऽध्यायः । आदितश्चतुःसप्ततितमः । १८ [द्विसप्ततितमं प्रकरणम् - वाक्पारुष्यम् ] वाक्पारुष्यम् उपवादः कुत्सनमभिभर्त्सनमिति । १ । शरीरप्रकृतिश्रुतवृत्तिजनपदानां शरीरोपवादे काणखआदिभिः सत्ये त्रिपणो दण्डः, मिथ्योपवादे षट्पणो दण्डः । २ । शोभनानिमन्तः' इति काणखादीनां स्तुतिनिन्दायां द्वादशपणो दण्डः । ३ । कुष्ठोन्मादक्लैब्यादिभिः कुत्सायां च सत्यमिथ्यास्तुतिनिन्दासु द्वादशपणोत्तरा दण्डास्तुल्येषु । ४ । विशिष्टेषु द्विगुणाः, हीनेष्वर्धदण्डाः, परस्त्रीषु द्विगुणाः, प्रमाद- मदमोहादिमिरर्धदण्डाः । ५ । कुष्ठोन्मादयोश्चिकित्सकाः संनिकृष्टाः पुमांसश्च प्रमाणम् , क्लीवभावे स्त्रियो मूत्रफेनोऽप्सु विष्ठानिमज्जनं च । ६ । प्रकृत्युपवादे ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रान्तावसायिनाम् अपरेण पूर्वस्य त्रिपणोत्तरा दण्डाः, पूर्वेणापरस्य द्विपणाधराः, कुब्राह्मणादिमिश्च कुत्सायाम् । ७ । 11 G1 गुणं ( for द्विगुणं ). 14 G1 मुदं ( for मदं ). 1501 M शतात्परे व्याजी, Ob शतावरेषु व्याजी, [em. ]. - Cb जानीयात्पञ्चकं शतम्. 16 GM धानुप्रकृतिस्मृता, [b]. 3. 18 1 G1 M 279918: (p as in text). 2 G Mica, [em. ). at the end. 3 G1 M शोभनाक्षिदन्तः. 5 GM द्विगुणः द्विगुणः, [em. cf. . 6 GM मूत्रफेनम् , [b]. - M om. दण्डः -दण्डः 19.4].

·१२५ धर्मस्थीयम् [3.19.13 तेन श्रुतोपवादो वाग्जीवनानाम् , कारुकुशीलवानां वृत्त्युपवादः, प्राजूणक- गान्धारादीनां च जनपदोपवादा व्याख्याताः । ८। यः परम् ' एवं त्वां करिष्यामि' इति करणेनाभिभर्त्सयेद् , अकरणे यस्तस्य करणे दण्डस्ततोऽर्धदण्डं दद्यात् । ९ । अशक्तः कोपं मदं मोहं वाऽपदिशेद् द्वादशपर्ण दण्डं दद्यात् । १० । जातवैराशयः शक्तश्चापकर्तुं यावज्जीविकावस्थं दद्यात् । ११ । स्वदेशग्रामयोः पूर्व मध्यमं जातिसंघयोः । आक्रोशाद्देवचैत्यानामुत्तमं दण्डमर्हति ॥ १२ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे वाक्पारुष्यम् भष्टादशोऽध्यायः । मादितः पञ्चसहतितमः । १९ [त्रिसप्ततितमं प्रकरणम् – दण्डपारुष्यम् ] दण्डपारुष्यम् स्पर्शनमवगूर्ण प्रहतमिति । १ । नाभेरधःकायं हस्तपङ्कभस्मपांसुभिरिति स्पृशतस्त्रिपणो दण्डः, तैरेवामेध्यैः पादष्ठीविकाभ्यां च षट्पणः, छर्दिमूत्रपुरीषादिभिर्द्वादशपण: ।२। नाभेरुपरि द्विगुणाः, शिरसि चतुर्गुणाः समेषु ।३। विशिष्टेषु द्विगुणाः, हीनेष्वर्धदण्डाः, परस्त्रीषु द्विगुणाः, प्रमादमदमोहादिभिरर्धदण्डाः । ४ । पादवस्त्रहस्तकेशावलम्बनेषु षट्पणोत्तरा दण्डाः । ५ । पीडनावेष्टनाञ्चनप्रकर्षणाध्यासनेषु पूर्वः साहसदण्डः । ६ । पातयित्वाऽपक्रा- मतोऽर्धदण्डः । ७॥ शूद्रो येनाङ्गेन ब्राह्मणमभिहन्यात् तदस्य च्छेदयेत् । ८। अवगूर्णे निष्क्रयः, स्पर्शेऽर्धदण्डः । ९ । तेन चण्डालाशुचयो व्याख्याताः । १० । हस्तेनावपूर्णे त्रिपणावरो द्वादशपणपरो दण्डः, पादेन द्विगुणः, दुःखोत्पादनेन द्रव्येण पूर्वः साहसदण्डः, प्राणाबाधिकेन मध्यमः । ११ । काष्ठलोष्टपाषाणलोहदण्डरज्जुद्रव्याणामन्यतमेन दुःखमशोणितमुत्पादयतश्चतुर्वि- शतिपणो दण्डः, शोणितोत्पादने द्विगुणः, अन्यत्र दुष्टशोणितात् । १२ । मृतकल्पम- शोणितं नतो हस्तपादपारश्चिकं वा कुर्वतः पूर्वः साहसदण्डः, पाणिपाददन्तभङ्गे कर्ण- नासाच्छेदने व्रणविदारणे च, अन्यत्र दुष्टवणेभ्यः । १३ । सक्थिनीवाभअने नेत्रभेदने 8 M श्रुतोपवादाः. - M वृत्युपवाद. - G2 प्राणक-, atter प्रा), Ob प्राग्घूणक. 9 M दण्डास्ततो. 10 G1 om. दण्डं. 12 M मध्यमां. 3.19 201 -ष्ठिविकाभ्यां. 6 GM -वेष्टनाञ्जन-, [em. Meyer ]. TGM क्रमतोऽर्धदण्डाः, 9 GM अवगुणों, [Cb. 11 GM मुखोत्पादनेन, [b]. 12 G1 उत्पादधतः. M9T-017 ( with space for one letter [em.1.

·6 3. 19.14] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १२६ वा वाक्यचेष्टाभोजनोपरोघेषु च मध्यमः साहसदण्डः समुत्थानव्ययश्च । १४ । विपत्ती कण्टकशोधनाय नीयेत । १५ । महाजनस्यैकं नतः प्रत्येकं द्विगुणो दण्डः । १६ । 'पर्युषितः कलहोऽनुप्रवेशो वा नाभियोज्यः' इत्याचार्याः । १७ । नास्त्यपकारिणो मोक्ष इति कौटिल्यः । १८ । कलहे पूर्वागतो जयति, अक्षममाणो हि प्रधावति ' इत्याचार्याः । १९ । नेति कौटिल्यः । २० । पूर्व पश्चाद्वाभिगतस्य साक्षिणः प्रमाणम् , असाक्षिके घातः कलहो- पलिङ्गनं वा । २१॥ घाताभियोगमप्रतिब्रुवतस्तदहरेव पश्चात्कारः । २२ । कलहे द्रव्यमपहरतो दशपणो दण्डः, क्षुद्रकद्रव्यहिंसायां तच्च तावञ्च दण्डः, स्थूलकद्रव्यहिंसायां तच्च द्विगुणश्च दण्डः, वस्त्राभरणहिरण्यसुवर्णभाण्डहिंसायां तच्च पूर्वश्च साहसदण्डः । २३ । परकुडयमभिघातेन क्षोभयतस्त्रिपणो दण्डः, छेदनभेदने षट्पण: प्रतीकारश्च । २४ । दुःखोत्पादनं द्रव्यमन्यवेश्मनि प्रक्षिपतो द्वादशपणो दण्डः, प्राणाबाधिक पूर्वः साहसदण्डः । २५ । क्षुद्रपशूनां काष्ठादिभिर्दुःखोत्पादने पणो द्विपणो वा दण्डः, शोणितोत्पादने द्विगुणः । २६ । महापशूनामेतेष्वेव स्थानेषु द्विगुणो दण्डः समुत्थानव्ययश्च । २७ । पुरोपवनवनस्पतीनां पुष्पफलच्छायावतां प्ररोहच्छेदने षट्पणः, क्षुद्रशाखाच्छेदने द्वादशपण:, पीनशाखाच्छेदने चतुर्विंशतिपणः, स्कन्धवधे पूर्वः साहसदण्डः, समुच्छित्तौ मध्यमः ।२८। पुष्पफलच्छायावद्गुल्मलतास्वर्धदण्डाः, पुण्यस्थानतपोवनश्मशानदुमेषु च। २९॥ सीमवृक्षेषु चैत्येषु दुमेष्वालक्षितेषु च । त एव द्विगुणा दण्डाः कार्या राजवनेषु च ॥३०॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे दण्डपारुष्यम् एकोनविंशोऽध्यायः । आदितः षट्सप्ततितमः। 16 GM वित्तौ ( Mg पित्तौ), [b]. 17 G1 पर्युषितं कलहे. 24 After षट्पणः, Cb adds पातनभेदने, द्वादशपणः. 25 GM द्रव्यमस्य वेश्मनि, [Cb]. 26 After द्विगुणः, Cb comment implies additional व्रणविदारणे चतुर्गुणः, शाखाङ्गच्छेदनेऽष्टचत्वारिंशत्पणः, वराङ्गच्छेदने मध्यमः साहसदण्डः समुत्थानव्ययश्च, विपत्तौ मूल्यं पूर्वः साहसदण्डश्न. 27 G1 M1.3 एतेष्ववस्थानेषु. 29 GM अर्धदण्डः, [em.]. 30 च (after लक्षितेषु ) missing in G1..

·१२७ धर्मस्थीयम् [3.20. 17 - २० [चतुःसप्ततितमं प्रकरणम् - द्यूतसमाह्वयम् । पश्चसप्ततितमं प्रकरणम् - प्रकीर्णकम् ] धूताध्यक्षो द्यूतमेकमुखं कारयेत् । १ । अन्यत्र दीव्यतो द्वादशपणो दण्डो गूढाजीविज्ञापनार्थम् । २। द्यूताभियोगे जेतुः पूर्वः साहसदण्डः, पराजितस्य मध्यमः । ३ । बालिश- जातीयो ह्येष जेतुकामः पराजयं न क्षमते' इत्याचार्याः । ४ । नेति कौटिल्यः । ५ । पराजितश्चेद् द्विगुणदण्डः क्रियेत न कश्चन राजानमभिसरिष्यति । ६ । प्रायशो हि कितवाः कूटदेविनः । ७ ॥ तेषामध्यक्षाः शुद्धाः काकणीरक्षांश्च स्थापयेयुः । ८ । काकण्यक्षाणामन्योपधाने द्वादशपणो दण्डः, कूटकर्मणि पूर्वः साहसदण्डो जितप्रत्यादानम् , उपधौ स्तेयदण्डश्च ।९। जितद्रव्यादध्यक्षः पञ्चकं शतमाददीत, काकण्यक्षारालाशलाकावक्रयमुदक- भूमिकर्मक्रयं च । १० । द्रव्याणामाधानं विक्रयं च कुर्यात् । ११ । अक्षभूमिहस्त- दोषाणां चाप्रतिषेधने द्विगुणो दण्डः । १२ । तेन समायो व्याख्यातः, अन्यत्र विद्याशिल्पसमाह्वयात् । इति । १३ । प्रकीर्णकं तु- याचितकावक्रीतकाहितकनिक्षेपकाणां यथादेशकालमदाने, यामच्छायासमुपवेश. संस्थितीनां वा देशकालातिपातने, गुल्मतरदेयं ब्राह्मणं साधयतः, प्रतिवेशानुवेशयो- रुपरि निमन्त्रणे च द्वादशपणो दण्डः । १४ । संविष्टमर्थमप्रयच्छतो, भ्रातृभार्या हस्तेन लङ्घयतो, रूपाजीवामन्योपरुद्धां गच्छतः, परवक्तव्यं पण्यं क्रीणानस्य, समुद्रं गृहमुद्भिन्दतः, सामन्तचत्वारिंशत्कुल्या- बाधामाचरतश्च अष्टचत्वारिंशत्पणो दण्डः । १५ । कुलनीवीग्राहकस्यापव्ययने, विधवां छन्दवासिनी प्रसह्याधिचरतः, चण्डाल- स्यायो स्पृशतः, प्रत्यासन्नमापद्यनभिधावतो, निष्कारणमभिधावनं कुर्वतः, शाक्याजीव- कादीन् वृषलप्रव्रजितान् देवपितृकार्येषु भोजयतः शत्यो दण्डः । १६ । शपथवाक्यानुयोगमनिसृष्टं कुर्वतः, युक्तकर्म चायुक्तस्य, क्षुद्रपशुवृषाणां पुंस्त्वो- पघातिनः, दास्या गर्भमौषधेन पातयतश्च पूर्वः साहसदण्डः । १७ । 3.20. 201 दीव्यते. 8 G1 काकनी-. 9 GM उपधास्तेय-, [b]. 14 GM -नुप्रवेशयोपरि (Mरपरि ), [b]. 16 G1 आतरतश्च. 16 G2 प्रसह्यातिचरतः, - G M1.3 शक्याजीवका. 171 शापथ-..

·. 3.90. 183 कौटिलीयेप्रवास १२८ पितापुत्रयोर्दम्पत्योर्धातृभगिन्योर्मातुलभागिनेययोः शिष्याचार्ययोर्वा परस्परमप- सितं त्यजतः, सार्थाभिप्रयात प्राममध्ये वा त्यजतः पूर्वः साहसदण्डः, कान्तारे मध्यमः, तन्निमितं भ्रषयत उत्तमः, सहप्रस्थायिष्वन्येष्वर्धदण्डाः । १८ । पुरुषमबन्धनीयं बनतो बन्धयतो बन्धं वा मोक्षयतो, बालमप्राप्तव्यवहारं बनतो बन्धयतो वा सहस्रं दण्डः । १९ । पुरुषापराधविशेषेण दण्डविशेषः कार्यः । २० । तीर्थकरस्तपस्वी व्याधितः क्षुत्पिपासाध्वक्लान्तस्तिरोजनपदो दण्डखेदी निष्किच- नश्चानुप्रायाः । २१॥ देवब्राह्मणतपस्वित्रीबालवृद्धव्याधितानामनाथानामनभिसरतां धर्मस्थाः कार्याणि कुर्युः, न च देशकालभोगच्छलेनातिहरेयुः । २२ । पूज्या विद्याबुद्धिपौरुषाभिजनकर्मातिशयतश्च पुरुषाः । २३ । एवं कार्याणि धर्मस्थाः कुर्युरच्छलदर्शिनः । समाः सर्वेषु भावेषु विश्वास्या लोकसंप्रियाः ॥ २४ ॥ इति धर्मस्थीये तृतीयेऽधिकरणे चूतसमायं प्रकीर्णकं च विंशोऽध्यायः । मादित: सप्तसप्ततितमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य धर्मस्थीयं तृतीयमधिकरणं समाप्तम् । 18 GM स्वार्थाभि, [b].- G1 M भ्रष उत्तमः, [ Cb edd. ]. 19 G1 M सहस्रदण्डः, [em.]. 21 G1 M. तीरोजानपदो, [Cb, ef. 2 34. 4].-G2 दण्डवेदी ( in ZDAG ). Colophon GM प्रकीर्णकानि, [em. Of 1. 1.5], ·१२९ [4.1.21 कण्टकशोधनम् - चतुर्थमधिकरणम् । [ षट्सप्ततितमं प्रकरणम् – कारुकरक्षणम् ] प्रदेष्टारनयत्रयोऽमात्याः कण्टकशोधनं कुर्युः । १ । अर्थ्यप्रतीकाराः कारुशासितारः संनिक्षेप्तारः स्ववित्तकारवः श्रेणीप्रमाणा निक्षेप गृह्णीयुः । २ । विपत्तौ श्रेणी निक्षेपं भजेत । ३ । निर्दिष्टदेशकालकार्य च कर्म कुर्युः, अनिर्दिष्टदेशकालं कार्यापदेशम् । ४ । काला- तिपातने पादहीनं वेतनं तद्विगुणश्च दण्डः । ५। अन्यत्र भ्रषोपनिपाताभ्यां नष्टं विनष्टं वाऽभ्यावहेयुः । ६ । कार्यस्यान्यथाकरणे वेतननाशस्तद्विगुणश्च दण्डः । ७ । तन्तुवाया दशैकादशिकं सूत्रं वर्धयेयुः । ८ । वृद्धिच्छेदे छेदद्विगुणो दण्डः । ९ । सूत्रमूल्यं वानवेतनम् , क्षौमकौशेयानामध्यर्धगुणम् , पत्रोर्णाकम्बलदुकूलानां द्विगुणम् । १०। मानहीने हीनावहीनं वेतनं तद्विगुणश्च दण्डः, तुलाहीने हीनचतुर्गुणो दण्डः, सूत्रपरिवर्तने मूल्यद्विगुणः । ११ । तेन द्विपटवानं व्याख्यातम् । १२ । ऊर्णातुलायाः पञ्चपलिको विहननच्छेदो रोमच्छेदश्च । १३ । रजकाः काष्ठफलकश्लक्ष्णशिलासु वस्त्राणि नेनिज्युः । १४ । अन्यत्र नेनिजतो वस्त्रोपघातं षट्पणं च दण्डं दद्युः । १५ । मुद्गराङ्कादन्यद्वासः परिदधानास्त्रिपणं दण्डं दद्युः । १६ । परवस्त्रविक्रयावक्रया- धानेषु च द्वादशपणो दण्डः, परिवर्तने मूल्यद्विगुणो वस्त्रदानं च । १७ । मुकुलावदातं शिलापट्टशुद्धं धौतसूत्रवर्ण प्रमृष्टश्वेतं चैकरात्रोत्तरं दधुः । १८ । पश्चरात्रिकं तनुरागं, षड्रात्रिकं नीलं, पुष्पलाक्षामञ्जिष्टारक्तं गुरुपरिकर्म यत्नोपचार्य जात्यं वासः सप्तरात्रिकम् । १९ । ततः परं वेतनहानि प्राप्नुयुः । २० । श्रद्धेया रागविवादेषु वेतनं कुशलाः कल्पयेयुः । २१ । 4. 1 From this Chapter onwards, Cb was not available. 2 Cs अर्थ्यप्रकाराः. - G१ स्वचित्त- कारवः. 4G M -कालकार्यापदेशम् , [ em. Of. 2. 14. 2]. 6G2 पनिपातेभ्यः (in ZDMG ). - G M °भवेयुः, [Cs ]. 10 G2 -कम्बलतूलानां. 11 G हीनापहीनं. 13 42 ऊर्णातूलायाः. 15 G M1 नेनिजन्तो. 18 After -रात्रोत्तरं, GT adds दण्डं, कौ. अ. १७ ·4. 1. 22] कौटिलीयेऽर्थशाखे १३० परार्ध्यानां पणो वेतनम् , मध्यमानामर्धपणः, प्रत्यवराणां पादः, स्थूलकानां माषकद्विमाषकम् , द्विगुणं रक्तकानाम् । २२ । प्रथमनेजने चतुर्भागः क्षयः, द्वितीये पञ्चभागः । २३ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।२४। रजकैस्तुम्नवाया व्याख्याताः । २५ । सुवर्णकाराणामशुचिहस्तादूप्यं सुवर्णमनाख्याय सरूपं क्रीणतां द्वादशपणो दण्डः, विरूपं चतुर्विंशतिपणः, चोरहस्तादष्टचत्वारिंशत्पणः ।२६ । प्रच्छन्नविरूपमूल्यहीनक्रयेषु स्तेयदण्डः, कृतभाण्डोपधौ च । २७ । सुवर्णान्माषकमपहरतो द्विशतो दण्डः, रूप्यधरणान्माषकमपहरतो द्वादश- पणः । २८ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । २९ । वर्णोत्कर्षमपसारणं योगं वा साधयतः पञ्चशतो दण्डः । ३० । तयोरपचरणे रागस्यापहारं विद्यात् । ३१ । माषको वेतनं रूप्यधरणस्य, सुवर्णस्याष्टभागः । ३२ । शिक्षाविशेषेण द्विगुणा वेतनवृद्धिः । ३३ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । ३४ । ताम्रवृत्तकंसवैकृन्तकारकूटकानां पञ्चकं शतं वेतनम् । ३५ । ताम्रपिण्डो दशभागक्षयः । ३६ । पलहीने हीनद्विगुणो दण्डः । ३७ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् ।३८ । सीसत्रपुपिण्डो विंशतिभागक्षयः ।३९। काकणी चास्य पलवेतनम् । ४० । कालायसपिण्ड: पञ्चभागक्षयः । ४१ । काकणीद्वयं चास्य पलवेतनम् । ४२ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । ४३ । रूपदर्शकस्य स्थितां पणयात्रामकोप्या कोपयतः कोप्यामकोपयतो द्वादशपणो दण्डः । ४४ । व्याजीपरिशुद्धौ पणयात्रा । ४५ । पणान्माषकमुपजीवतो द्वादशपणो दण्डः । ४६ । तेनोत्तरं व्याख्यातम् । ४७ । कूटरूपं कारयतः प्रतिगृह्णतो निर्यापयतो वा सहस्रं दण्डः, कोशे प्रक्षिपतो वधः। ४८॥ चरकपांसुधावकाः सारत्रिभागं लभेरन , द्वौ राजा रत्नं च । ४९१ रत्नापहार उत्तमो दण्डः । ५०॥ 22 °नां माषद्विमाषकं सहस्रं दण्डः को (8.48 ) missing in G1. G2M माष. ( for माषक-), [em.]. 27 Gg M -विरूपं मूल्य-, [s]. 30 GM अपसाराणां, Ca असाराणां, [em. Meyer ]. 35 G2 -वैकृतन्ना, M वैकृतन्ता, [Cs ]. 45 Ca -परिशुद्धा. 49 G1 झरकः, GA अधरक-, M रधरकः, Cs सरक- ( for चरक-), [ON. Of. 2. 13. 381.

·१३१ कण्टकशोधनम् [4.2. 12 खनिरत्ननिधिनिवेदनेषु षष्ठमंशं निवेत्ता लभेत, द्वादशमंशं भृतकः । ५१ । शतसहस्रादूर्ध्व राजगामी निधिः । ५२ । ऊने षष्ठमशं दद्यात् । ५३ । पौर्वपौरुषिकं निधिं जानपदः शुचिः स्वकरणेन समयं लभेत । ५४ । स्वकरणाभावे पञ्चशतो दण्डः, प्रच्छन्नादाने सहस्रम् । ५५ । भिषजः प्राणाबाधिकमनाख्यायोपक्रममाणस्य विपत्तौ पूर्वः साहसदण्डः, कर्मापराधेन विपत्तौ मध्यमः । ५६ । मर्मवधवैगुण्यकरणे दण्डपारुष्यं विद्यात् । ५७ । कुशीलवा वर्षारात्रमेकस्था वसेयुः । ५८ । कामदानमतिमात्रमेकस्यातिवादं च वर्जयेयुः । ५९ । तस्यातिक्रमे द्वादशगुणो दण्डः । ६० । कामं देशजातिगोत्रचरण- मैथुनावहासेन नर्मयेयुः । ६१ । कुशीलवैश्चारणा भिक्षुकाश्च व्याख्याताः । ६२ । तेषामयःशूलेन यावतः पणा. नभिवदेयुस्तावन्तः शिफाप्रहारा दण्डाः । ६३ । शेषाणां कर्मणां निष्पत्तिवेतनं शिल्पिनां कल्पयेत् । ६४ । एवं चोरानचोराख्यान वणिक्कारकुशीलवान् । भिक्षुकान् कुहकांश्चान्यान् वारयेद्देशपीडनात् ॥ ६५ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे कारुकरक्षणं प्रथमोऽध्यायः । आदितोऽष्टसप्ततितमः। [ सप्तसप्ततितम प्रकरणम् - वैदेहकरक्षणम् ] संस्थाध्यक्षः पण्यसंस्थायां पुराणभाण्डानां स्वकरणविशुद्धानामाधानं विक्रयं वा स्थापयेत् । १ । तुलामानभाण्डानि चावेक्षेत पौतवापचारात् । २। परिमाणीद्रोणयोरर्धपलहीनातिरिक्तमदोषः । ३ । पलहीनातिरिक्ते द्वादशपणो दण्डः । ४ । तेन पलोत्तरा दण्डवृद्धिाख्याता । ५ । तुलायाः कर्षहीनातिरिक्तम- दोषः । ६ । द्विकर्षहीनातिरिक्ते षट्पणो दण्डः । ७ । तेन कर्णोत्तरा दण्डवृद्धिा- ख्याता ।८। आढकस्यार्धकर्षहीनातिरिक्तमदोषः ।९। कर्षहीनातिरिक्त त्रिपणो दण्डः । १० । तेन कर्पोत्तरा दण्डवृद्धिाख्याता । ११ । तुलामानविशेषाणामतोऽ न्येषामनुमानं कुर्यात् । १२ ॥ 64G पौर्वा . 56 G कर्मापरोधेन. 57 G1 कर्मवध-, Ca मर्मवेध.. 61 GM -मैथुनावभासेन, Oa -मैथुनापहाने, [ em.]. 62 G1 चारणादिभिक्षुकाश्च. 63 G1 अभिदेयुस्. 64M कर्मणा. 0 ·4.2.13] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १३२ - तुलामानाभ्यामतिरिक्ताभ्यां क्रीत्वा हीनाभ्यां विक्रीणानस्य त एव द्विगुणा दण्डाः । १३ । गण्यपण्येष्वष्टभागं पण्यमूल्येष्वपहरत: षण्णवतिर्दण्डः । १४ । काष्ठलोहमणिमयं रज्जुचर्ममृण्मयं सूत्रवल्करोममयं वा जात्यमित्यजात्यं विक्रया- धानं नयतो मूल्याष्टगुणो दण्डः । १५ । सारभाण्डमित्यसारभाण्डं तज्जातमित्यतज्जातं राधायुक्तमुपधियुक्तं समुद्गपरिवर्तिमं वा विक्रयाधानं नयतो हीनमूल्यं चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, पणमूल्यं द्विगुणो, द्विपणमूल्यं द्विशतः । १६ । तेनार्घवृद्धौ दण्डवृद्धिर्व्याख्याता ।१७॥ कारुशिल्पिनां कर्मगुणापकर्षमाजीवं विक्रयक्रयोपघातं वा संभूय समुत्थापयतां सहस्रं दण्डः । १८ । वैदेहकानां वा संभूय पण्यमवरुन्धतामनर्पण विक्रीणतां वा सहस्रं दण्डः ।१९। तुलामानान्तरमर्घवर्णान्तरं वा धरकस्य मायकस्य वा पणमूल्यादष्टभागं हस्त- दोषेणाचरतो द्विशतो दण्डः । २० । तेन द्विशतोत्तरा दण्डवृद्धिाख्याता । २१ । धान्यस्नेहक्षारलवणगन्धभैषज्यद्रव्याणां समवर्णोपधाने द्वादशपणो दण्डः ।२२ । यन्निसृष्टमुपजीवेयुस्तदेषां दिवससंजातं संख्याय वणिक् स्थापयेत् । २३ । ऋतृविक्रेत्रोरन्तरपतितमादायादन्यद्भवति । २४ । तेन धान्यपण्यनिचयांश्चानु- ज्ञाताः कुर्युः । २५ । अन्यथानिचितमेषां पण्याध्यक्षो गृह्णीयात् । २६ । तेन धान्य- पण्यविक्रये व्यवहरेतानुग्रहेण प्रजानाम् । २७ । अनुज्ञातक्रयादुपरि चैषां स्वदेशीयानां पण्यानां पञ्चकं शतमाजीवं स्थापयेत् , परदेशीयानां दशकम् । २८ । ततः परमर्घ वर्धयतां क्रये विक्रये वा भावयतां पणशते पञ्चपणाद् द्विशतो दण्डः । २९ । तेनार्घवृद्धौ दण्डवृद्धिाख्याता । ३० । संभूयक्रये चैषामविक्रीते नान्यं संभूयक्रयं दद्यात् । ३१ । पण्योपघाते चैषाम- नुग्रहं कुर्यात् । ३२॥ पण्यबाहुल्यात्पण्याध्यक्षः सर्वपण्यान्येकमुखानि विक्रीणीत । ३३ । तेष्वविक्रीतेषु नान्ये विक्रीणीरन् ।३४ । तानि दिवसवेतनेन विक्रीणीरन्ननुग्रहेण प्रजानाम् । ३५ । देशकालान्तरितानां तु पण्यानां - 4.2 13 M ÇE: (oorr. in M2). 16 08 राढायुक्तम् . - G1 समुत्परि', G2 सुमुद्गपरि' ( but समुद्रपरि° in ZDMG ). 180 विक्रयं योप. 19 After विक्रीणतां, Ga adds क्रीणतां 22 M1.8 सवर्णोपधाने. 23 G2 व्याख्याय ( for संख्याय ) ( in ZDMG ). 24 G1 M आदा- यादन्यं, On अदायादन्यं.

·[4. 3. 20 कण्टकशोधनम् प्रक्षेपं पण्यनिष्पत्ति शुल्कं वृद्धिमवक्रयम् । व्ययानन्यांश्च संख्याय स्थापयेदर्घमर्घवित् ॥ ३६ ।। इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽ धिकरणे वैदेहकरक्षणं द्वितीयोऽध्यायः । आदित एकोनाशीतितमः । r [अष्टसप्ततितमं प्रकरणम् - उपनिपातप्रतीकारः] दैवान्यष्टौ महाभयानि - अग्निरुदकं व्याधिर्दुर्भिक्षं मूषिका व्यालाः सर्पा रक्षा- सीति । १ । तेभ्यो जनपदं रक्षेत् । २। ग्रीष्मे बहिरधिश्रयणं ग्रामाः कुर्युः, दशमूलीसंग्रहेणाधिष्ठिता वा । ३ । नागरिकप्रणिधावनिप्रतिषेधो व्याख्यातः, निशान्तप्रणिधौ राजपरिग्रहे च । ४ । बलिहोमस्वस्तिवाचनैः पर्वमु चाग्निपूजाः कारयेत् । ५ । वर्षारात्रमानूपग्रामाः पूरवेलामुत्सृज्य वसेयुः । ६ । काष्ठवेणुनावश्चोपगृह्णीयुः । ७ । उह्यमानमलाबुदृतिप्लवगण्डिकावेणिकाभिस्तारयेयुः । ८ । अनमिसरतां द्वादश- पणो दण्डः, अन्यत्र प्लवहीनेभ्यः । ९ । पर्वसु च नदीपूजाः कारयेत् । १० । मायायोगविदो वेदविदो वा वर्षमभिचरेयुः वर्षावग्रहे शचीनाथगङ्गापर्वतमहाकच्छपूजाः कारयेत् । १२ । व्याधिभयमौपनिषदिकैः प्रतीकारैः प्रतिकुर्युः, औषधैश्चिकित्सकाः शान्तिप्राय- श्चित्तैर्वा सिद्धतापसाः । १३ । तेन मरको व्याख्यातः । १४ । तीर्थाभिषेचनं महाकच्छवर्धनं गवां श्मशानाव- दोहनं कबन्धदहनं देवरात्रिं च कारयेत् । १५ । पशुव्याधिमरके स्थानार्थनीराजनं स्वदैवतपूजनं च कारयेत् । १६ । दुर्भिक्षे राजा बीजभक्तोपग्रहं कृत्वाऽनुग्रहं कुर्यात् , दुर्गसेतुकर्म वा भक्तानुग्रहेण, भक्तसंविभागं वा, देशनिक्षेपं वा । १७ । मित्राणि वा व्यपाश्रयेत, कर्शनं वमनं वा कुर्यात् । १८ । निष्पन्नसस्यमन्यविषयं वा सजनपदो यायात्, समुद्रसरस्तटाकानि वा संश्रयेत । १९ । धान्यशाकमूलफलावापान वा सेतुषु कुर्वीत, मृगपशुपक्षिव्याल- मत्स्यारम्भान् वा। २० । 4.3 3 Cs दशकुली.. 7GM चापगृह्णीयुः, [em. ]. 16 GM स्थानान्यर्थः, [em.]. 17 G1 M दुर्भिक्षो. - G1 दुर्गतुकर्म. 18 G2 Mg वाप्यपा. 20 G om. वा (after -फलावापान ). ~ ·4. 3. 21] कौटिलीयेऽर्थशाखे १३४ मूषिकभये मार्जारनकुलोत्सर्गः । २१ । तेषां ग्रहणहिंसायां द्वादशपणो दण्डः, शुनामनिग्रहे च अन्यत्रारण्यचरेभ्यः । २२ । स्नुहिक्षीरलिप्तानि धान्यानि विसृजेद्, उपनिषद्योगयुक्तानि वा । २३ । मूषिककरं वा प्रयुञ्जीत । २४ । शान्ति वा सिद्धतापसाः कुर्युः । २५ । पर्वसु च मूषिकपूजाः कारयेत् । २६ । तेन शलभपक्षिक्रिमिभयप्रतीकारा व्याख्याताः । २७ । व्यालभये मदनरसयुक्तानि पशुशवानि प्रसृजेत्, मदनकोद्रवपूर्णान्यौदर्याणि वा । २८ । लुब्धकाः श्वगणिनो वा कूटपञ्जरावपातैश्चरेयुः । २९ । आवरणिनः शस्त्रपाणयो व्यालानभिहन्युः । ३० । अनभिसर्तुदशपणो दण्डः । ३१ । स एव लाभो व्यालघातिनः । ३२ । पर्वसु च पर्वतपूजाः कारयेत् । ३३ । तेन मृगपशुपक्षिसंघग्राहप्रतीकारा व्याख्याताः । ३४ । सर्पभये मन्त्रैरोषधिभिश्च जागुलीविदश्चरेयुः । ३५ । संभूय वापि सर्पान हन्युः ।३६ । अथर्ववेदविदो वाऽभिचरेयुः । ३७। पर्वसु च नागपूजाः कारयेत् ।३८ । तेनोदकप्राणिभयप्रतीकारा व्याख्याताः । ३९ । रक्षोभये रक्षोनान्यथर्ववेदविदो मायायोगविदो वा कर्माणि कुर्युः । ४० । पर्वसु च वितर्दिच्छत्रोल्लोपिकाहस्तपताकाच्छागोपहारैश्चैत्यपूजाः कारयेत् । ४१ । 'चरं वश्वरामः' इत्येवं सर्वभयेष्वहोरात्रं चरेयुः । ४२ । सर्वत्र चोपहतान पितेवानुगृह्णीयात् । ४३ । मायायोगविदस्तस्माद्विषये सिद्धतापसाः । वसेयुः पूजिता राज्ञा दैवापत्प्रतिकारिणः ॥ ४४ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे उपनिपातप्रतीकारस्तृतीयोऽध्यायः । मादितः अशीतितमः । [एकोनाशीतितमं प्रकरणम् गूढाजीविनां रक्षा] समाहर्तृप्रणिधौ जनपदरक्षणमुक्तम् । १ । तस्य कण्टकशोधनं वक्ष्यामः । २ । समाहर्ता जनपदे सिद्धतापसप्रव्रजितचक्रचरचारणकुहकप्रच्छन्दककाान्तिक- नैमित्तिकमौहूर्तिकचिकित्सकोन्मत्तमूकबधिरजडान्धवैदेहककारुशिल्पिकुशीलववेशशौण्डि- 21 G1 नकुलोत्सर्जः. 27 G1 -कृमि. 28 G2 M2 विसृजेत्. 34 1 मृगपक्षि.. 35 Ss. 85-39 missing in G1. 36 G2 M वोपसर्पान् , [om.]. 42 G1 om. चरूं. -GM वश्वरामि, [s]. 44 G2 MB राज्ञो.

·१३२ कण्टकशोधनम् [4.4.28 कापूपिकपाकमांसिकौदनिकव्यञ्जनान् प्रणिदध्यात् ।३। ते प्रामाणामध्यक्षाणां च शौचाशौचं विद्युः । ४ । यं चात्र गूढाजीविनं शङ्केत तं सत्रिणापसर्पयेत् । ५। धर्मस्थं विश्वासोपगतं सत्त्री ब्रूयात् - ' असौ मे बन्धुरभियुक्तः, तस्यायमनर्थः प्रतिक्रियताम् , अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम् ' इति । ६ । स चेत्तथा कुर्यादुपदाग्राहक इति प्रवास्येत । ७ । तेन प्रदेष्टारो व्याख्याताः । ८ । ग्रामकूटमध्यक्षं वा सत्त्री ब्रूयात् - ' असौ जाल्मः प्रभूतद्रव्यः, तस्यायमनर्थः, तेनैनमाहारयस्व' इति । ९ । स चेत्तथा कुर्यादुत्कोचक इति प्रवास्येत । १० कृतकाभियुक्तो वा कूटमाक्षिणोऽभिज्ञातानर्थवैपुल्येनारभेत । ११ । ते चेत्तथा कुर्युः कूटसाक्षिण इति प्रवास्येरन् । १२ । तेन कूटश्रावणकारका व्याख्याताः । १३ । यं वा मन्त्रयोगमूलकर्मभिः इमाशानिकैर्वा संवदनकारकं मन्येत तं सत्त्री ब्रूयात् - ' अमुष्य भार्या स्नुपां दुहितरं वा कामये, सा मां प्रतिकामयताम् , अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम् ' इति । १४ । स चेत्तथा कुर्यात् संवदनकारक इति प्रवास्येत । १५ । तेन कृत्याभिचारशीली व्याख्यातौ । १६ । यं वा रसस्य कर्तारं क्रेतारं विक्रेतारं भैषज्याहारव्यवहारिणं या रसदं मन्येत तं सत्त्री ब्रूयात् – 'असौ मे शत्रुः, तस्योपघातः क्रियताम , अयं चार्थः प्रतिगृह्यताम् ' इति । १७ । स चेत्तथा कुर्याद्रसद इति प्रवास्येत । १८ । तेन मदनयोगव्यवहारी व्याख्यातः । १९ । यं वा नानालोहमाराणाम् अङ्गारभत्रासंदंशमुष्टिकाधिकरणीबिम्बटङ्कमूषाणाम- भीक्ष्णक्रेतारं मपीभस्मधूमदिग्धहस्तवस्त्रलिङ्गं कर्मारोपकरणसंसर्ग कूटरूपकारकं मन्येत तं सत्त्री शिष्यत्वेन संव्यवहारेण चानुप्रविश्य प्रज्ञापयेत् । २० । प्रज्ञातः कूटरूपकारक इति प्रवास्येत । २१ । तेन रागस्यापहर्ता कूटसुवर्णव्यवहारी च व्याख्यातः । २२॥ आरब्धारस्तु हिंसायां गूढाजीवास्त्रयोदश । प्रवास्या निष्क्रयार्थ वा दगुर्दोषविशेषतः ॥ २३ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे गूढाजीविनां रक्षा चतुर्थोऽध्यायः । आदित एकाशीतितमः। , 4. 4 5 GM गूढजीविनं, [em. ]. - G2 विशङ्केत. - G M सन्त्रिसवर्णेनाप', [em. ]. 6 Aftor धर्मस्थं, G M add प्रदेष्टारं वा, [em. omission ]. 17 G1 वक्तारं ( for कर्तारं ). Ga om. विक्रेतारं. 20 G1 -संदंशमूषिका. G1 बबटक.. -G अभीक्ष्णं क्रेतारं. G1 मुषीभस्म - GM -संवर्ग, [em.].

·4. b. 1] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे ५ - . [अशीतितम प्रकरणम् - सिद्धव्यञ्जनैर्माणवप्रकाशनम् ] सत्रिप्रयोगादूर्ध्व सिद्धव्यअना माणवान्माणवविद्याभिः प्रलोभयेयुः, प्रस्खाप- नान्तर्धानद्वारापोहमन्त्रेण प्रतिरोधकान् , संवदनमन्त्रेण पारतल्पिकान् । १ । तेषां कृतोत्साहानां महान्तं संघमादाय रात्रावन्यं ग्राममुद्दिश्यान्यं प्रामं कृतकस्त्री- पुरुषं गत्वा ब्रूयुः- 'इहैव विद्याप्रभावो दृश्यताम् , कृच्छ्रः परप्रामो गन्तुम्' इति । २ । ततो द्वारापोहमन्त्रेण द्वाराण्यपोह्य 'प्रविश्यताम्' इति ब्रूयुः । ३ । अन्तर्धानमन्त्रेण जाग्रतामारक्षिणां मध्येन माणवानतिकामयेयुः । ४ । प्रस्खापनमन्त्रेण प्रस्वापयित्वा रक्षिणः शय्याभिर्माणवैः संचारयेयुः । ५ । संवदनमन्त्रेण भार्याव्यञ्जनाः परेषां माणवैः संमोदयेयुः । ६ । उपलब्धविद्याप्रभावाणां पुरश्चरणाद्यादिशेयुः अभिज्ञानार्थम् । ७ । कृतलक्षणद्रव्येषु वा वेश्मसु कर्म कारयेयुः । ८ । अनुप्रविष्टा वैकत्र ग्राहयेयुः । ९ । कृतलक्षणद्रव्ययविक्रयाधानेषु योगसुरामत्तान्वा ग्राहयेयुः । १० । गृहीतान् पूर्वापदानसहायाननुयुञ्जीत । ११ । पुराणचोरव्यञ्जना वा चोराननुप्रविष्टास्तथैव कर्म कारयेयुहियेयुश्च । १२ । गृही- तान् समाहर्ता पौरजानपदानां दर्शयेत् - 'चोरग्रहणीं विद्यामधीते राजा, तस्योपदेशा- दिमे चोरा गृहीताः, भूयश्व ग्रहीष्यामि, वारयितव्यो वः स्वजन: पापाचारः' इति ॥१३॥ यं चात्रापसर्पोपदेशेन शम्याप्रतोदादीनामपहर्तारं जानीयात् तमेषां प्रत्यादिशेत् एष राज्ञः प्रभावः' इति । १४ । पुराणचोरगोपालकव्याधश्वगणिनश्च वनचोराटविकाननुप्रविष्टाः प्रभूतकूटहिरण्य- कुप्यभाण्डेषु सार्थव्रजग्रामेष्वेनानमियोजयेयुः । १५ । अभियोगे गूढबलैर्घातयेयुः, मदनरसयुक्तेन वा पथ्यदनेन । १६ । गृहीतलोप्नभारानायतगतपरिश्रान्तान् प्रस्वपतः प्रहवणेषु योगसुरामत्तान्वा ग्राहयेयुः । १७ । पूर्ववच्च गृहीत्वैनान् समाहर्ता प्ररूपयेत् । सर्वज्ञख्यापनं राज्ञः कारयन् राष्ट्रवासिषु ॥ १८ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे सिद्धव्यजनैर्माणवप्रकाशनम् पञ्चमोऽध्यायः । भादितो द्वयशीतितमः।

·१३७ कण्टकशोधनम् [4. 6. 11 ६ [एकाशीतितमं प्रकरणम् – शङ्कारूपकर्माभिग्रहः] सिद्धप्रयोगादूर्ध्व शङ्कारूपकर्मामिग्रहः । १ । क्षीणदायकुटुम्बम् , अल्पनिर्वेशं , विपरीतदेशजातिगोत्रनामकर्मापदेशं, प्रच्छन्न- वृत्तिकर्माण, मांससुराभक्ष्यभोजनगन्धमाल्यवस्त्रविभूषणेषु प्रसक्तम् , अतिव्ययकर्तारं, पुंश्चलीद्यूतशौण्डिकेषु प्रसक्तम् , अभीक्ष्णप्रवासिनम् , अविज्ञातस्थानगमनम् , एका- न्तारण्यनिष्कुटविकालचारिणं, प्रच्छन्ने सामिपे वा देशे बहुमन्त्रसंनिपातं, सद्यःक्षत. व्रणानां गूढप्रतीकारकारयितारम् , अन्तर्गृहनित्यम् , अभ्यधिगन्तारं, कान्तापरं, परपरि- ग्रहाणां परस्त्रीद्रव्यवेश्मनामभीक्ष्णप्रष्टारं, कुत्सितकर्मशास्त्रोपकरणसंसर्ग, विरात्रे छन्नकुड्यच्छायासंचारिणं, विरूपद्रव्याणामदेशकालविक्रेतारं, जातवैराशयं, हीनकर्म- जाति, विगृहमानरूपं, लिङ्गेनालिङ्गिनं, लिङ्गिनं वा भिन्नाचारं, पूर्वकृतापदानं, स्वकर्मभिरपदिष्टं, नागरिकमहामात्रदर्शने गृहमानमपसरन्तमनुच्छ्रासोपवेशिनमाविमं शुष्कभिन्नस्वरमुखवर्ण, शस्त्रहस्तमनुष्यसंपातत्रासिनं, हिंस्रस्तेननिधिनिक्षेपापहारपर- प्रयोगगूढाजीविनामन्यतमं शङ्केत । २ । इति शङ्काभिग्रहः । रूपाभिग्रहस्तु - नष्टापहृतमविद्यमानं तजातव्यवहारिषु निवेदयेत् ।३। तञ्चेन्नि- वेदितमासाद्य प्रच्छादयेयुः साचिव्यकरदोषमाप्नुयुः । ४ । अजानन्तोऽस्य द्रव्यस्याति- सर्गेण मुच्येरन् । ५ । न चानिवेद्य संस्थाध्यक्षस्य पुराणभाण्डानामाधानं विक्रयं वा कुर्युः । ६। तञ्चेन्निवेदितमासाद्येत, रूपाभिगृहीतमागमं पृच्छेत् 'कुतस्ते लब्धम्' इति । ७॥ स चेद् ब्रूयात् ‘दायाद्यादवाप्तम् , अमुष्माल्लब्धम् क्रीतं कारितम् आधिप्रच्छन्नम्, अयमस्य देशः कालचोपसंप्राप्तेः, अयमस्याघः प्रमाणं लक्षणं मूल्यं च ' इति, तस्या- गमसमाधौ मुच्येत । ८ । नाष्टिकश्चेत्तदेव प्रतिसंदध्यात् , यस्य पूर्वो दीर्घश्च परिभोगः शुचिर्वा देशस्तस्य द्रव्यमिति विद्यात् ।९। चतुष्पदद्विपदानामपि हि रूपलिङ्ग- सामान्यं भवति, किमङ्ग पुनरेकयोनिद्रव्यकर्तृप्रसूतानां कुप्याभरणभाण्डानाम । १० । स चेब्रूयात् 'याचितकमवक्रीतकमाहितकं निक्षेपमुपनिधिं वैयावृत्यकर्म वाऽ. मुष्य' इति, तस्यापसारप्रतिसंधानेन मुच्येत । ११ । 'नैवम्' इत्यपसारो वा ब्रूयात् , 4.6 161 -कर्माभिग्रह. 2G M -स्थानगमनपण्यम् , [ Cs ]. - G M -प्रतीकारयितारम् , [em. Cs -शस्त्रोपकरण-. - M1.8 छन्नकुड्यं च्छाया-. G M नागरिक महामात्र, [ Os ]. - GY Mg शस्त्रहस्तं मनुष्य.. - Os • वरप्रयोग-, P -प्रयोग.. 8 G M -संप्राप्तोऽयम् , [em. Meyer.]. - G क्षणमूल्यं, M क्षणं मूल्यं ( for लक्षणं मूल्यं ), [Cs ]. 10G चतुष्पदानाम् . -GM add इति at the end, [em. omission ]. 11G तस्यावसर-, M तस्यापसर, [ Cs ]. को. अ. १८ , Cf. 2. 36. 10]. १८.

·4.6.12] कौटिलीयेर्थशास्त्रे १३८ रूपाभिगृहीतः परस्य दानकारणमात्मनः प्रतिग्रहकारणमुपलिङ्गनं वा दायकदापक- निबन्धकप्रतिग्राहकोपद्रष्टुमिरुपश्रोतृभिर्वा प्रतिसमानयेत् । १२ । उज्झितप्रनष्टनिष्पतितोपलब्धस्य देशकाललाभोपलिङ्गनेन शुद्धिः । १३ । अशुद्धस्तच तावच्च दण्डं दद्यात् । १४ । अन्यथा स्तेयदण्डं भजेत । १५ । इति रूपामिग्रहः। कर्माभिग्रहस्तु- मुषितवेश्मनः प्रवेशनिष्कसनमद्वारेण, द्वारस्य संधिना बीजेन वा वेधम् , उत्तमागारस्य जालवातायननीप्रवेधम् , आरोहणावतरणे च कुड्यस्य वेधम् , उपखननं वा गूढद्रव्यनिक्षेपणग्रहणोपायम् , उपदेशोपलभ्यम् अभ्यन्तरच्छेदोत्करपरि- मर्दोपकरणम् अभ्यन्तरकृतं विद्यात् । १६ । विपर्यये बाह्यकृतम् , उभयत उभय- कृतम् । १७ ॥ अभ्यन्तरकृते पुरुषमासन्नं व्यसनिनं क्रूरसहायं तस्करोपकरणसंसर्ग , स्त्रियं वा दरिद्रकुलामन्यप्रसक्तां वा, परिचारकजनं वा तद्विधाचारम् , अतिस्वनं, निद्राक्लान्तम् , आविनं, शुष्कभिन्नस्वरमुखवर्णम् , अनवस्थितम् , अतिप्रलापिनम् , उच्चारोहणसंरब्ध- गात्रं, विलूननिघृष्टभिन्नपाटितशरीरवस्त्रं, जातकिणसंरब्धहस्तपाद, पांसुपूर्णकेशनखं विलूनमुनकेशनखं वा, सम्यक्स्नातानुलिप्तं तैलप्रमृष्टगात्रं सद्योधौतहस्तपादं वा, पांसुपिच्छिलेषु तुल्यपादपदनिक्षेपं, प्रवेशनिष्कसनयोर्वा तुल्यमाल्यमद्यगन्धवस्त्रच्छेद- विलेपनस्वेदं परीक्षेत । १८ । चोरं पारदारिकं वा विद्यात् । १९ । सगोपस्थानिको बाह्यं प्रदेष्टा चोरमार्गणम् । कुर्यान्नागरिकश्चान्तर्दुर्गे निर्दिष्टहेतुभिः ॥ २० ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे शक्षारूपकर्माभिग्रहः षष्ठोऽध्यायः । भादिवस्यशीतितमः। [घशीतितमं प्रकरणम् - आशुमृतकपरीक्षा) तैलाभ्यक्तमाशुमृतकं परीक्षेत । १॥ निष्कीर्णमूत्रपुरीषं वातपूर्णकोष्ठत्वकं शूनपादपाणिमुन्मीलिताक्षं सव्यअनकण्ठं पीडननिरुद्धोच्छ्वासहतं विद्यात् । २ । तमेव संकुचितबाहुसक्थिमुद्वन्धहत विद्यात् ।३। 12 G H कोपदेष्टुभिर् , [em. Meyer ]. 16 G1 निक्षेपग्रहणापायम्. 18 G1 Os निद्राक्लान्तमाविक्लान्तमाविमम् ( Cs °माधिक्ला ). - G1 औपस्थितम् ( for अनव ). - 09M जातकिरण- - G1 M1.3 -केशनखविलून.. 19 G1 पोरं ( for चोरं ).

·१३९ कष्टकशोधनम् [4.7.24 शूनपाणिपादोदरमपगताक्षमुवृत्तनामिमवरोपितं विद्यात् ।४। निस्तब्धगुदाक्षं संदष्टजिहमाध्मातोदरमुदकहतं विद्यात् । ५। शोणितानुसिक्तं भनभिन्नगात्रं काष्ठैरश्मभिर्वा हतं विद्यात् । ६। संभमस्फुटितगात्रमवक्षिप्तं विद्यात् । ७ । श्यावपाणिपाददन्तनखं शिथिलमांसरोमचर्माणं फेनोपदिग्धमुखं विषहतं विद्यात् । ८। तमेव सशोणितदंशं सर्पकीटहतं विद्यात् ।९। विक्षिप्तवस्त्रगात्रमतिवान्तविरिक्तं मदनयोगहतं विद्यात् । १०। अतोऽन्यतमेन कारणेन हतं हत्वा वा दण्डभयादुद्वन्धनिकृत्तकण्ठं विद्यात् । ११ । विषहतस्य भोजनशेषं वयोभिः परीक्षेत । १२ । हृदयादुद्धृत्यामौ प्रक्षिप्तं चिटि- चिटायदिन्द्रधनुर्वर्ण वा विषयुक्तं विद्यात् , दग्धस्य हृदयमदग्धं दृष्ट्वा वा । १३ । तस्य परिचारकजनं वाग्दण्डपारुष्यातिलब्धं मार्गेत, दुःखोपहतमन्यप्रसक्तं वा स्त्रीजनम् , दायवृत्तिस्त्रीजनाभिमन्तारं वा बन्धुम् । १४ । तदेव हतोद्वद्धस्य परीक्षेत । १५ । स्वयमुद्द्धस्य वा विप्रकारमयुक्तं मार्गेत ।१६। सर्वेषां वा स्त्रीदायाद्यदोषः कर्मस्पर्धा प्रतिपक्षद्वेषः पण्यसंस्थासमवायो वा विवादपदानामन्यतमद्वा रोषस्थानम् । १७ । रोषनिमित्तो घातः । १८ । स्वयमादिष्टपुरुषैर्वा, चोरर्थनिमित्तं, सादृश्यादन्यवैरिभिर्वा हतस्य घातमास- न्नेभ्यः परीक्षेत ।१९। येनाहूतः सह स्थितः प्रस्थितो हतभूमिमानीतो वा तमनुयुञ्जीत । २०। ये चास्य हतभूमावासन्नचरास्तानेकैकशः पृच्छेत् 'केनायमिहानीतो हतो वा, कः सशस्त्रः संगूहमान उद्विग्नो वा युष्माभिदृष्टः' इति । २१ । ते यथा ब्रूयुस्तथाऽ. नुयुञ्जीत । २२ । अनाथस्य शरीरस्थमुपभोगं परिच्छदम् । वस्त्रं वेषं विभूषां वा दृष्ट्वा तद्व्यवहारिणः ॥ २३ ॥ अनुयुञ्जीत संयोगं निवासं वासकारणम् । कर्म च व्यवहारं च ततो मार्गणमाचरेत् ॥ २४ ॥ 4.7 Ms. T begins with this chapter. 6 GM T काष्ठे रश्मिभिर् . 761-गात्रमविक्षिप्तं, T-गात्रं विक्षिप्तं. 9 8.9 insissing in T. 12 T पयोभिः. 14 GM1.3 वा दण्ड, T वा दण्डा- ( for वाग्दण्ड-). -01 - पारुष्यातिल्पं, T -पारुष्यादतिलब्ध. -GM T दायनिवृत्ति, [em.]. 15 GM T हतोद्वन्धस्य, [em. ]. 1661 स्वयमुद्वन्धस्य. 17 Tom. वा ( after सर्वेषां ). - M पण्यसंस्थ.. 18 GM -निमित्तोपघातः. 21 GST om. हतो.

·१४० 4.7.25] कौटिलीयेऽर्थशाखे रज्जुशस्त्रविषैर्वाऽपि कामक्रोधवशेन यः । घातयेत्स्वयमात्मानं स्त्री वा पापेन मोहिता ॥ २५ ॥ रज्जुना राजमार्गे तांश्चण्डालेनापकर्षयेत् । न श्मशानविधिस्तेषां न संबन्धिक्रियास्तथा ॥ २६ ॥ बन्धुस्तेषां तु यः कुर्यात्प्रेतकार्यक्रियाविधिम् । तद्गतिं स चरेत्पश्चात्स्वजनाद्वा प्रमुच्यते ॥२७॥ संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनात्तैश्चान्योऽपि समाचरन् ॥ २८ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरण आशुमृतकपरीक्षा सप्तमोऽध्यायः । मादितश्चतुरशीतितमः। ८ [त्र्यशीतितमं प्रकरणम् - वाक्यकर्मानुयोगः ] मुषितसंनिधौ बाह्यानामभ्यन्तराणां च साक्षिणामभिशस्तस्य देशजातिगोत्र- नामकर्मसारसहायनिवासाननुयुञ्जीत ।१। तांश्चापदेशैः प्रतिसमानयेत् ।२। तत: पूर्वस्याह्नः प्रचारं रात्रौ निवासं चा ग्रहणादित्यनुयुञ्जीत । ३ । तस्यापसारप्रति- संधाने शुद्धः स्यात् , अन्यथा कर्मप्राप्तः । ४ । त्रिरात्रादूर्ध्वमग्राह्यः शङ्कितकः पृच्छाभावाद् अन्यत्रोपकरणदर्शनात् । ५ । अचोरं चोर इत्यभिव्याहरतश्चोरसमो दण्डः, चोरं प्रच्छादयतश्च । ६। चोरेणाभिशस्तो वैरद्वेषाभ्यामपदिष्टकः शुद्धः स्यात् । ७ । शुद्धं परिवासयतः : साहसदण्डः । ८॥ शङ्कानिष्पन्नमुपकरणमन्त्रिसहायरूपवैयावृत्यकरान् निष्पादयेत् । ९ । कर्मणश्च प्रदेशद्रव्यादानांशविभागैः प्रतिसमानयेत् । १० । एतेषां कारणानामनभिसंधाने विप्रलपन्तमचोरं विद्यात् । ११ । दृश्यते ह्यचोरोऽपि चोरमार्गे यहच्छया संनिपाते चोरवेषशस्त्रभाण्डसामान्येन गृह्यमाण- श्वोरभाण्डस्योपवासेन वा, यथाणिमाण्डव्यः कर्मक्लेशभयादचोरः 'चोरोऽस्मि' इति ब्रुवाणः । १२ । तस्मात्समाप्तकरणं नियमयेत् । १३ । 25 41 कामाकोशवशेन. 26 G1 T रखना. - G M T तां चण्डालेना', [em.]. 27 G1 M सवनाद्वा प्रमुच्यते. 4.8 161 T साक्षिणम् . 4 T तस्यावसार-. 601 T अचोरश्चोर इत्य'. 12 Atter गृह्यमाणः, GM T add दृष्टः, [em. omission]. - T यथा हि माण्डव्यः. CO ·कण्टकशोधनम् [4.8.29 मन्दापराधं बालं वृद्धं व्याधितं मत्तमुन्मत्तं क्षुत्पिपासाध्वकान्तमत्याशितमाम- काशितं दुर्बलं वा न कर्म कारयेत् । १४ । तुल्यशीलपुंश्चलीमापाविककथावकाशभोजन दातृभिरपसर्पयेत् । १५। एवमतिसंदध्यात्, यथा वा निक्षेपापहारे व्याख्यातम् ।१६। आप्तदोषं कर्म कारयेत् , न त्वेव त्रियं गर्भिणी सूतिकां वा मासावरप्रजाताम् । १७ । स्त्रियास्त्वर्धकर्म, वाक्यानुयोगो वा । १८ । ब्राह्मणस्य सन्त्रिपरिग्रहः, श्रुत- वतस्तपस्विनश्च । १९ । तस्यातिक्रम उत्तमो दण्डः कर्तुः कारयितुश्च, कर्मणा व्यापा- दनेन च । २०॥ व्यावहारिकं कर्मचतुष्कम् - षड् दण्डाः, सप्त कशाः, द्वावुपरिनिबन्धी, उदक- नालिका च । २१॥ परं पापकर्मणां नव वेत्रलताः, द्वादश कशाः, द्वापूरवेष्टौ, विंशतिर्नक्तमाललताः, द्वात्रिंशत्तलाः, द्वौ वृश्चिकबन्धौ, उल्लम्बने च द्वे, सूची हस्तस्य, यवागूपीतस्य एकपर्वदहन- मगुल्याः, स्नेहपीतस्य प्रतापनमेकमहः, शिशिररात्रौ बल्बजाप्रशय्या च । २२ । इत्यष्टादशकं कर्म । २३ । तस्योपकरणं प्रमाणं प्रहरणं प्रधारणमवधारणं च खरपट्टादागमयेत् । २४ । दिवसान्तरमेकैकं च कर्म कारयेत् । २५ । पूर्वकृतापदानं प्रतिज्ञायापहरन्तमेकदेशदृष्टद्रव्यं कर्मणा रूपेण वा गृहीतं राज- कोशमवस्तृणन्तं कर्मवध्यं वा राजवचनात् समस्तं व्यस्तमभ्यस्तं वा कर्म कारयेत् ।२६। सर्वापराधेष्वपीडनीयो ब्राह्मणः । २७ । तस्याभिशस्ताङ्को ललाटे स्याद् व्यवहारपतनाय, स्तेये श्वा, मनुष्यवधे कबन्धः, गुरुतल्पे भगम् , सुरापाने मद्यध्वजः ॥२८॥ ब्राह्मणं पापकर्माणमुद्भुष्याङ्ककृतव्रणम् । कुर्यान्निविषयं राजा वासयेदाकरेषु वा ॥ २९ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे वाक्यकर्मानुयोगः अष्टमोऽध्यायः । भादितः पञ्चाशीतितमः । 14 G1T मन्दावधानं. - GM T -आत्मकाशितं, [Cs ]. 15 M -प्रावापिक-. 22G M T द्वादशकं ( for द्वादश कशा ), [em. M has space for one letter after के ].-G M द्वा ऊरौ वेष्टौ, T द्वादूरौ वेष्टौ, [Cs ]. - GT चले ( for च द्वे ), 24 G1 T -पट्टादाहमयेत् , Gy -पट्टाभोगमयेत्. 26 7 प्रतिशाया अप. - G1 -देशदृष्टदृष्टव्यं, T -देशमदृष्टद्रव्यं. GIT अपस्तृणन्तं.

·4.9.1] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १४२ [चतुरशीतितम प्रकरणम् - सर्वाधिकरणरक्षणम् ] समाहर्तृप्रदेष्टारः पूर्वमध्यक्षाणामध्यक्षपुरुषाणां च नियमनं कुर्युः। १ । खनिसारकर्मान्तेभ्यः सारं रत्नं वाऽपहरतः शुद्धवधः।२। फल्गुद्रव्यकर्मान्तेभ्यः फल्गु द्रव्यमुपस्करं वा पूर्वः साहसदण्डः । ३ । पण्यभूमिभ्यो वा राजपण्यं माषमूल्यादूर्ध्वमापादमूल्यादित्यपहरतो द्वादशपणो दण्डः, आ द्विपादमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः, आ त्रिपादमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः, आ पणमूल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः, आ द्विपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डः, आ चतु- प्पणमूल्यादिति मध्यमः, आष्टपणमूल्यादित्युत्तमः, आ दशपणमूल्यादिति वधः । ४ । कोष्ठपण्यकुप्यायुधागारेभ्यः कुप्यभाण्डोपस्करापहारेष्वर्धमूल्येषु एत एव दण्डाः।५। कोशभाण्डागाराक्षशालाभ्यश्चतुर्भागमूल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः । ६ । चोराणा- मभिप्रधर्षणे चित्रो घातः । ७ । इति राजपरिग्रहेषु व्याख्यातम् । ८ । बाह्येषु तु-प्रच्छन्नमहनि क्षेत्रखलवेश्मापणेभ्यः कुप्यभाण्डमुपस्करं वा माषमूल्या- दूर्ध्वम् आ पादमूल्यादित्यपहरतस्त्रिपणो दण्डः, गोमयप्रदेहेन वा प्रलिप्यावघोषणम् ; आ द्विपादमूल्यादिति षट्पणः, गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणम् ; आ त्रिपाद- मूल्यादिति नवपणः, गोमयभस्मना वा प्रलिप्यावघोषणम् , शरावमेखलया वा; आ पणमूल्यादिति द्वादशपणः, मुण्डनं प्रव्राजनं वा; आ द्विपणमूल्यादिति चतुर्विंशतिपणः, मुण्डस्येष्टकाशकलेन प्रव्राजनं वा; आ चतुष्पणमूल्यादिति षट्त्रिंशत्पणः; आ पञ्चपणमू- ल्यादित्यष्टचत्वारिंशत्पणः; आदशपणमूल्यादिति पूर्वः साहसदण्डः; आ विंशतिपणमूल्या- दिति द्विशतः; आ त्रिंशत्पणमूल्यादिति पञ्चशतः; आ चत्वारिंशत्पणमूल्यादिति साहस्रः; आ पश्चाशत्पणमूल्यादिति वधः । ९ । प्रसह्य दिवा रात्रौ वाऽन्तर्यामिकमपहरतोऽ- र्धमूल्येषु एत एव दण्डाः । १० । प्रसह्य दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्यापहरतश्चतुर्भागमू- ल्येषु एत एव द्विगुणा दण्डाः । ११ । कुटुम्बिकाध्यक्षमुख्यस्वामिनां कूटशासनमुद्राकर्मसु पूर्वमध्यमोत्तमवधा दण्डाः, यथापराधं वा । १२॥ 4.9 4 आ ( before द्विपणमूल्याद् ) missing in M. - आष्टपणमूल्यादित्युत्तमः taissing in M. 501 T -कुल्यायुधा. 9 G1 T om. आ द्विपाद प्रलिप्यावघोषणम् ( before शराव-). After आ द्विपणमूल्य-, Gf T repoat -त्रिपादमूल्या' ...... प्रव्राजनं वा आ द्विपणमूल्या. Before आ चतुष्पण-, T adds आ त्रिपणमूल्यादिति चत्वारिंशत्पणः मुण्डनमिष्टकाशकलेन प्रव्राजनं वा. 10 G1 °न्तर्यामिमेव हरतो, T°न्तर्याममेव हरतो. -GM T द्विगुणा दण्डाः, [em. omission of द्विगुणा.] 11 GM T om. द्विगुणा, [om. addition, of. ss. b and 6]. 12 G1 M कुडुम्बिका . - - ·१४३ कण्टकशोधनम् [4.9.28 धर्मस्थश्चेद्विवदमानं पुरुषं तर्जयति भर्त्सयत्यपसारयत्यमिप्रसते वा पूर्वमस्म साहसदण्डं कुर्यात् , वाक्पारुष्ये द्विगुणम् । १३ । पृच्छयं न पृच्छति, अपृच्छथं पृच्छति, पृष्ट्वा वा विसृजति, शिक्षयति, स्मारयति, पूर्व ददाति वा, इति मध्यममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् । १४ । देयं देशं न पृच्छति, अदेयं देशं पृच्छति, कार्यमदेशे. नातिवाहयति, च्छलेनातिहरति, कालहरणेन श्रान्तमपवाहयति, मार्गापन्नं वाक्यमुत्क्रम- यति, मतिसाहाय्यं साक्षिभ्यो ददाति, तारितानुशिष्टं कार्य पुनरपि गृह्णाति, उत्तममस्मै साहसदण्डं कुर्यात् । १५ । पुनरपराधे द्विगुणं स्थानान्यवरोपणं च । १६ । लेखकश्चेद् उक्तं न लिखति, अनुक्तं लिखति, दुरुक्तमुपलिखति, सूक्तमुल्लिखति, अर्थोत्पत्तिं वा विकल्पयति, इति पूर्वमस्मै साहसदण्डं कुर्याद्, यथापराधं वा । १७ । धर्मस्थः प्रदेष्टा वा हैरण्यदण्डमदण्ड्ये क्षिपति क्षेपद्विगुणमस्मै दण्डं कुर्यात्, हीनातिरिक्ताष्टगुणं वा । १८ । शारीरदण्डं क्षिपति शारीरमेव दण्डं भजेत, निष्क्रय- द्विगुणं वा । १९ । यं वा भूतमर्थ नाशयति अभूतमर्थ करोति तदष्टगुणं दद्यात् ।२०। धर्मस्थीये चारके बन्धनागारे वा शय्यासनभोजनोचारसंचाररोधबन्धनेषु त्रिपणोत्तरा दण्डाः कर्तुः कारयितुश्च । २१ । चारकादभियुक्तं मुश्चतो निष्पातयतो वा मध्यमः साहसदण्डः, अभियोगदानं च, बन्धनागारात् सर्वस्वं वधश्च । २२ । बन्धनागाराध्यक्षस्य संरुद्धकमनाख्याय चारयतश्चतुर्विंशतिपणो दण्डः, कर्म कार- यतो द्विगुणः, स्थानान्यत्वं गमयतोऽन्नपानं वा रुन्धतः षण्णवतिर्दण्डः, परिक्लेशयत उत्कोटयतो वा मध्यमः साहसदण्डः, घ्रतः साहस्रः । २३ । परिगृहीतां दासीमाहितिकां वा संरुद्धिकामधिचरतः पूर्वः साहसदण्डः, चोरडा- मरिकभार्या मध्यमः, संरुद्धिकामार्यामुत्तमः । २४ । संरुद्धस्य वा तत्रैव घातः । २५ । तदेवाक्षणगृहीतायामार्यायां विद्यात् , दास्यां पूर्वः साहसदण्डः । २६ । चारकमभित्त्वा निष्पातयतो मध्यमः, भित्त्वा वधः, बन्धनागारात् सर्वस्वं वधश्च । २७॥ एवमर्थचरान पूर्व राजा दण्डेन शोधयेत् । शोधयेयुश्च शुद्धास्ते पौरजानपदान दमैः ॥ २८ ॥ 15 GT मार्गापणं. 16 G Mg T व्यपरोपणं. 17 G1 अर्यों वा, T अर्यादा (for अर्थोत्पत्ति वा ). 18 GM हैरण्यमदण्ड्यं, T हैरण्यं दण्डं (for हैरण्यदण्डमदण्ड्ये ), [em.]. 21 GMT धर्मस्थीयाचारकानिःसारयतो बन्धनागाराद्वा (GT 'निसार ), [em.].---GM •संचार रोध-, T -संभारं रोधः, [em. Meyer ]. 23 GT संक्रुद्धकम्. - Ca उत्कोचयतो. 24 M परिगृहीताना. -G -धामरिका-, T -धामरिक-. 260 तदेवाध्यक्षेण गृहीतायाम् . 28 02 शुद्धाथैः ( for शुद्धास्ते ). - जनैः ( for दमैः ).

·4. 10.1] कौटिलीयेऽर्थशाखे इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे सर्वाधिकरणरक्षणं नवमोऽध्यायः । आदितः षडशीतितमः । १० [पञ्चाशीतितमं प्रकरणम् – एकाङ्गवधनिष्क्रयः] तीर्थघातग्रन्थिभेदोर्ध्वकराणां प्रथमेऽपराधे संदंशच्छेदनं चतुष्पश्चाशत्पणो वा दण्डः, द्वितीये छेदनं पणस्य शत्यो वा दण्डः, तृतीये दक्षिणहस्तवधश्चतुःशतो वा दण्डः, चतुर्थे यथाकामी वधः । १ । पञ्चविंशतिपणावरेषु कुक्कुटनकुलमार्जारश्वसूकरस्तेयेषु हिंसायां वा चतुष्पञ्चा- शत्पणो दण्डः, नासाग्रच्छेदनं वा; चण्डालारण्यचराणामर्धदण्डाः । २। पाशजालकूटावपातेषु बद्धानां मृगपशुपक्षिव्यालमत्स्यानामादाने तच्च तावञ्च दण्डः । ३ । मृगद्रव्यवनान्मृगद्रव्यापहारे शत्यो दण्डः । ४ । बिम्बविहारमृगपक्षिस्तेये हिंसायां वा द्विगुणो दण्डः । ५। कारुशिल्पिकुशीलवतपस्विनां क्षुद्रकद्रव्यापहारे शत्यो दण्डः, स्थूलकद्रव्या- पहारे द्विशतः, कृषिद्रव्यापहारे च । ६। दुर्गमकृतप्रवेशस्य प्रविशत: प्राकारच्छिद्राद्वा निक्षेपं गृहीत्वाऽपसरतः काण्ड. रावधो, द्विशतो वा दण्डः । ७ । चक्रयुक्तं नावं क्षुद्रपशुं वाऽपहरत एकपादवधः, त्रिशतो वा दण्डः । ८ । कूटकाकण्यक्षारालाशलाकाहस्तविषमकारिण एकहस्तवधः, चतुःशतो वा दण्डः ।९। स्तनपारदारिकयोः साचिव्यकर्मणि स्त्रियाः संग्रहीतायाश्च कर्णनासाच्छेदनं, पञ्चशतो वा दण्डः; पुंसो द्विगुणः । १० । महापशुमेकं दासं दासी वाऽपहरतः प्रेतभाण्डं वा विक्रीणानस्य द्विपादवधः, पट्छतो वा दण्डः । ११ वर्णोत्तमानां गुरूणां च हस्तपादलङ्घने राजयानवाहनाधारोहणे चैकहस्तपादवधः, सप्तशतो वा दण्डः । १२ । शूद्रस्य ब्राह्मणवादिनो देवद्रव्यमवस्तृणतो राजद्विष्टमादिशतो द्विनेत्रभेदिनश्च योगाञ्जनेनान्धत्वम् , अष्टशतो वा दण्डः । १३ । 4. 10 101 -भेदोर्द्ध-, M1.3 -भेदोवः, T भेदेर्थ.. - Mg :करणानां, 7 -चराणां. 3GIT कूटापपात्रेषु. - G1 T बन्धानां. 7 कन्धरावधो. 80s चक्रयुक्तां. 13 T अस्तृणतो.

·कष्टकशोधनम् [4.11.12 चोरं पारदारिकं वा मोक्षयतो राजशासनमूनमतिरिक्तं वा लिखतः कन्यां दासी वा सहिरण्यमपहरतः कूटव्यवहारिणो विमांसविक्रयिणश्च वामहस्तद्विपादवघो, नव- शतो वा दण्डः । १४॥ मानुषमांसविक्रये वधः । १५ । देवपशुप्रतिमामनुष्यक्षेत्रगृहहिरण्यसुवर्णरत्नसस्यापहारिण उत्तमो दण्डः, शुद्ध- षधो वा । १६ । पुरुषं चापराधं च कारणं गुरुलाघवम् । अनुबन्धं तदात्वं च देशकालो समीक्ष्य च ॥ १७॥ उत्तमावरमध्यत्वं प्रदेष्टा दण्डकर्मणि । राज्ञश्च प्रकृतीनां च कल्पयेदन्तरा स्थितः ॥ १८॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे एकावधनिष्क्रयः दशमोऽध्यायः । मादितः सप्ताशीतितमः । ११ [षडशीतितमं प्रकरणम् - शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः ] कलहे घ्नतः पुरुष चित्रो घातः । १ । सप्तरात्रस्यान्तम॒ते शुद्धवधः, पक्षस्यान्त- रुत्तमः, मासस्यान्तः पञ्चशतः समुत्थानव्ययश्च ।२। शस्त्रेण प्रहरत उत्तमो दण्डः । ३ । मदेन हस्तवधः, मोहेन द्विशतः । ४ । वधे वधः। ५॥ प्रहारेण गर्भ पातयत उत्तमो दण्डः, भैषज्येन मध्यमः, परिक्लेशेन पूर्वः साहसदण्डः । ६॥ प्रसभस्त्रीपुरुषघातकाभिसारकनिग्राहकावघोषकावस्कन्दकोपवेधकान् पथिवेश्म- प्रतिरोधकान् राजहस्त्यश्वरथानां हिंसकान् स्तेनान् वा शूलानारोहयेयुः । ७ । यश्चैनान् दहेदपनयेद्वा स तमेव दण्डं लभेत, साहसमुत्तमं वा । ८ । हिंस्रस्तेनानां भक्तवासोपकरणानिमन्त्रदानवैयावृत्यकर्मसूत्तमो दण्डः, परिभाषण- मविज्ञाते । ९ । हिंस्रस्तेनानां पुत्रदारमसमन्त्रं विसृजेत्, समन्त्रमाददीत । १० । राज्यकामुकमन्तःपुरप्रधर्षकमटव्यमित्रोत्साहकं दुर्गराष्ट्रदण्डकोपकं वा शिरोहस्त- प्रादीपिकं घातयेत् । ११ । ब्राह्मणं तमः प्रवेशयेत् । १२ । 18GT अन्तरान्वितः. 4.11 2G1 M1.8 अन्तम्मृते. 4. GET om. मोहेन द्विशतः. 7GM काधीसारक-.-GT वेश्मप्ररोधकान्. T आरोपयेयुः. 9 GM T अविज्ञाने, [em. ct. 2. 5. 19]. 12 G1 M1.8 T तमा ( for तमः). को. अ. १९ - ·4, 11.13] कौटिलीयेर्यशाने १४६ मातृपितृपुत्रभ्रात्राचार्यतपखिघातकं वाऽत्वक्छिरःप्रादीपिकं घातयेत् । १३ । तेषामाकोशे जिह्वाच्छेदः, अङ्गाभिरदने तदङ्गान्मोच्यः । १४ । यदृच्छाघाते पुंसः पशुयूथस्तेये च शुद्धवधः । १५ । दशावरं च यूथं विद्यात् ।१६। उदकधारणं सेतुं भिन्दतस्तत्रैवाप्सु निमजनम् , अनुदकमुत्तमः साहसदण्डः, भन्मोत्सृष्टकं मध्यमः । १७ ॥ विषदायकं पुरुष स्त्रियं च पुरुषघ्नीमपः प्रवेशयेदगर्भिणीम् , गर्भिणी मासावर- प्रजाताम् । १८ । पतिगुरुप्रजाघातिकामग्निविषदां संधिच्छेदिकां वा गोभिः पाटयेत् ।१९। विवीतक्षेत्रखलवेश्मद्रव्यहस्तिवनादीपिकमग्निना दाहयेत् । २० । राजाकोशकमन्त्रभेदकयोरनिष्टप्रवृत्तिकस्य ब्राह्मणमहानसावलेहिनश्च जिह्वा- मुत्पाटयेत् । २१ । प्रहरणावरणस्तेनमनायुधीयमिषुभिर्घातयेत् । २२ । आयुधीयस्योत्तमः । २३ । मेढूफलोपघातिनस्तदेव च्छेदयेत् । २४ । जिह्वानासोपघाते संदंशवधः । २५ । एते शास्त्रेष्वनुगताः क्लेशदण्डा महात्मनाम् । अक्लिष्टानां तु पापानां धर्म्यः शुद्धवधः स्मृतः ॥ २६ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे शुद्धश्चित्रश्च दण्डकल्पः एकादशोऽध्यायः । भादितोऽष्टाशीतितमः। १२ [ सप्ताशीतितमं प्रकरणम् – कन्याप्रकर्म ] सवर्णामप्राप्तफलां कन्यां प्रकुर्वतो हस्तवधः, चतुःशतो वा दण्डः । १ । मृतायां वधः । २ । प्राप्तफलां प्रकुर्वतो मध्यमाप्रदेशिनीवधो, द्विशतो वा दण्डः । ३ । पितुश्चावहीनं दद्यात् । ४ । न च प्राकाम्यमकामायां लभेत । ५। सकामायां चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः, त्रियास्त्वर्धदण्डः । ६ । परशुल्कावरुद्धायां हस्तवधः, चतुःशतो वा दण्डः, शुल्कदानं च ।। 15 T -यूथाश्वस्तेये. 19 Mg Cs पादयेत्. 21 G1 M •भेदकयोनिष्ट- ( corr. in Mg). 25G1 M जिघ्रन्नासोप, T जिह्वानसो उप, [edd.]. 26,G1 M1.3 -दण्डमहात्मनाम् . 4. 12 3 T मध्यमप्रदेशिनी.. 4 M2 " चापहीनं. 7G1 -शुल्कावधायां, T -शुल्कोपधायां.

·१४७ कण्टकशोधनम् [4.12.36 सप्तार्तवप्रजातां वरणादूर्ध्वमलभमानः प्रकृत्य प्राकामी स्यात् , न च पितुरवहीनं दद्यात् । ८ । ऋतुप्रतिरोधिमिः स्वाम्यादपकामति । ९ । त्रिवर्षप्रजातातवायास्तुल्यो गन्तुमदोषः, ततः परमतुल्योऽप्यनलकृतायाः 1१० । पितृद्रव्यादाने स्तेयं भजेत । ११ । परमुद्दिश्यान्यस्य विन्दतो द्विशतो दण्डः । १२। न च प्राकाम्यमकामायां लभेत । १३॥ कन्यामन्यां दर्शयित्वाऽन्यां प्रयच्छतः शत्यो दण्डस्तुल्यायाम् , हीनायां द्विगुणः ।१४। प्रकर्मण्यकुमार्याश्चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, शुल्कव्ययकर्मणी च प्रतिदद्यात् । १५ । अवस्थाय तज्जातं पश्चात्कृता द्विगुणं दद्यात् । १६ । अन्यशोणितोपधाने द्विशतो दण्डः, मिथ्याभिशंसिनश्च पुंसः । १७ । शुल्कव्ययकर्मणी च जीयेत । १८ । न च प्राकाम्यमकामायां लभेत । १९ । स्त्रीप्रकृता सकामा समाना द्वादशपणं दण्डं दद्यात् , प्रकर्ती द्विगुणम् । २० । अकामायाः शत्यो दण्ड आत्मरागार्थम्, शुल्कदानं च । २१ । स्वयं प्रकृता राजदात्यं गच्छेत् । २२। बहिर्गमस्य प्रकृतायां मिथ्याभिशंसने च द्विगुणो दण्डः । २३ । प्रसह्य कन्यामपहरतो द्विशतः, ससुवर्णामुत्तमः । २४ । बहूनां कन्यापहारिणां पृथग् यथोक्ता दण्डाः । २५ । गणिकादुहितरं प्रकुर्वतश्चतुष्पश्चाशत्पणो दण्डः, शुल्कं मातुर्भोगः षोडशगुणः ।२६ । दासस्य दास्या वा दुहितरमदासी प्रकुर्वतश्चतुर्विंशतिपणो दण्ड: शुल्काबन्ध्यदानं च । २७ । निष्क्रयानुरूपां दासी प्रकुर्वतो द्वादशपणो दण्डो वस्त्राबन्ध्यदानं च । २८ । साचिव्यावकाशदाने कर्तृसमो दण्डः । २९ । प्रोषितपतिकामपचरन्ती पतिबन्धुस्तत्पुरुषो वा संगृह्णीयात् । ३० । संगृहीता पतिमाकाक्षेत । ३१ । पतिश्चेत्क्षमेत विसृज्येतोभयम् । ३२ । अक्षमायां स्त्रियाः कर्ण- नासाच्छेदनम् , वधं जारश्च प्रामुयात् । ३३ । जारं चोर इत्यभिहरतः पञ्चशतो दण्डः, हिरण्येन मुञ्चतस्तदष्टगुणः । ३४ । केशाकेशिकं संग्रहणम् , उपलिङ्गनाद्वा शरीरोपभोगानां, तज्जातेभ्यः, स्त्रीवचनाद्वा । ३५। 8 01 वराणाम् , T पराणाम् . - G1 अलभमानाः, T अलभमानां. T अपहीनं. 1661 -व्ययकर्मणि, 1891 -व्ययकर्मणि. 20 G1 T om. दण्डं. 21 G1 T आत्मारागार्थम् . 22 M प्रकृतराज-. 23 G1 Tशंसिने. 26 01 T शुल्कमातुर. 27 GM T शुल्काबध्य-, [0]. 28 G M T वस्त्राबध्या, [Ce]. 33 G1 M1.3 अक्षमाया, GM अक्षमायाः, ·4. 12. 36] कौटिलीयेऽर्थशाखे १४८ परचक्राटवीहृतामोघप्रव्यूढामरण्येषु दुर्भिक्षे वा त्यक्तां प्रेतभावोत्सृष्टां वा परस्त्रियं निस्तारयित्वा यथासंभाषितं समुपभुजीत । ३६ । जातिविशिष्टामकामामपत्यवतीं निष्क्रयेण दद्यात् । ३७ ॥ चोरहस्तान्नदीवेगादुर्भिक्षादेशविभ्रमात् । निस्तारयित्वा कान्तारान्नष्टां त्यक्तां मृतेति वा ॥ ३८॥ भुञ्जीत स्त्रियमन्येषां यथासंभाषितं नरः । न तु राजप्रतापेन प्रमुक्तां स्वजनेन वा ॥ ३९ ॥ न चोत्तमां न चाकामा पूर्वापत्यवतीं न च । ईदृशीं त्वनुरूपेण निष्क्रयेणापवाहयेत् ॥ ४० ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे कन्याप्रकर्म द्वादशोऽध्यायः । भादित एकोननवतितमः। १३ [ अष्टाशीतितमं प्रकरणम् - अतिचारदण्डाः] ब्राह्मणमपेयमभक्ष्यं वा ग्रासयत उत्तमो दण्डः, क्षत्रियं मध्यमः, वैश्यं पूर्वः साहसदण्डः, शूद्रं चतुष्पञ्चाशत्पणो दण्डः। १ । स्वयं ग्रसितारो निर्विषयाः कार्याः।२। परगृहाभिगमने दिवा पूर्वः साहसदण्डः, रात्रौ मध्यमः । ३ । दिवा रात्रौ वा सशस्त्रस्य प्रविशत उत्तमो दण्डः । ४ । भिक्षुकवैदेहको मत्तोन्मत्तौ बलादापदि चाति- संनिकृष्टाः प्रवृत्तप्रवेशाश्चादण्ड्याः, अन्यत्र प्रतिषेधात् । ५ । स्ववेश्मनो विरात्रादूर्ध्व परिवार्यमारोहतः पूर्वः साहसदण्डः, परवेश्मनो मध्यमः, ग्रामारामवाटभेदिनश्च । ६ । ग्रामेष्वन्तः सार्थिका ज्ञातसारा वसेयुः । ७ । मुषितं प्रवासितं चैषामनिर्गतं रात्री ग्रामस्वामी दद्यात् । ८ । सामान्तरेषु वा मुषितं प्रवासितं विवीताध्यक्षो दद्यात् । ९ । अविवीतानां चोररज्जुकः । १० । तथाप्यगुप्तानां सीमावरोधेन विचयं दद्युः । ११ । असीमावरोधे पश्चगामी दशनामी वा । १२ । दुर्बलं वेश्म शकटमनुत्तब्धमूर्धस्तम्भं शस्त्रमनपाश्रयमप्रतिच्छन्नं श्वभ्रं कूपं कूटा- वपातं वा कृत्वा हिंसायां दण्डपारुष्यं विद्यात् । १३ । 37 M -विश्लिष्टाम्. 38 G1 कान्तारं नष्टां. 40 G1 च नुरूपेण, G2 चानुरूपेण, च न रूपेण. - G1 T निष्क्रयेणोप. 4.13 1 M अपेयभक्ष्यं. - G1 T स ग्रासयत. 7G1 ग्रामेन्यन्तः, G2 T ग्रामेन्यतः, M ग्रामेघन्तः ( corr. in Mg ). [Cs]. 9 M नामान्तेषु. 11 M सीमावरोधविचयं. 12 G1 °वरोधपञ्च, 2 'पराधे पञ्च.. 13 GM -मूर्धस्तम्भशस्त्रम् , ' मूर्ध्वस्तम्भशस्त्रम्, [OB ].

·१४९ कण्टकशोधनम् [4. 13.39 वृक्षच्छेदने दम्यरश्मिहरणे चतुष्पदानामदान्तसेवने वाहने वा काष्ठलोष्टपाषाण- दण्डबाणबाहुविक्षेपणेषु याने हस्तिना च संघट्टने 'अपेहि' इति प्रक्रोशन्नदण्डयः ।१४। हस्तिना रोषितेन हतो द्रोणानं मद्यकुम्भं माल्यानुलेपनं दन्तप्रमार्जनं च पटं दद्यात् । १५ । अश्वमेधावभृथस्नानेन तुल्यो हस्तिना वध इति पादप्रक्षालनम् । १६ । उदासीनवधे यातुरुत्तमो दण्डः । १७ ॥ शृङ्गिणा दंष्ट्रिणा वा हिंस्यमानममोक्षयतः स्वामिनः पूर्वः साहसदण्डः, प्रति- क्रुष्टस्य द्विगुणः । १८ । शृङ्गिदष्ट्रिभ्यामन्योन्यं घातयतस्तञ्च तावञ्च दण्डः । १९ । देवपशुमृषभमुक्षाणं गोकुमारी वा वाहयतः पञ्चशतो दण्डः, प्रवासयत उत्तमः । २० । लोमदोहवाहनप्रजननोपकारिणां क्षुद्रपशूनामादाने तश्च तावञ्च दण्डः, प्रवासने च, अन्यत्र देवपितृकार्येभ्यः । २१ । छिन्ननस्यं भमयुगं तिर्यकप्रतिमुखागतं प्रत्यासरद्वा चक्रयुक्तं याता पशुमनुष्य संबाधे वा हिंसायामदण्ड्यः । २२ । अन्यथा यथोक्तं मानुषप्राणिहिंसायां दण्ड- मभ्यावहेत् । २३ । अमानुपप्राणिवधे प्राणिदानं च । २४ । बाले यातरि यानस्थ: स्वामी दण्डयः, अस्वामिनि यानस्थः, प्राप्तव्यवहारो वा याता । २५ । बालाधिष्ठितमपुरुषं वा यानं राजा हरेत् । २६ । कृत्याभिचाराभ्यां यत्परमापादयेत् तदापादयितव्यः । २७ । कामं भार्याया- मनिच्छन्त्यां कन्यायां वा दारार्थिनो भर्तरि भार्याया वा संवदनकरणम् । २८ । अन्यथा हिंसायां मध्यमः साहसदण्डः । २९ । मातापित्रोभगिनी मातुलानीमाचार्याणी स्नुषां दुहितरं भगिनीं वाऽधिचरतस्त्रि- लिङ्गच्छेदनं वधश्च । ३० । सकामा तदेव लभेत, दासपरिचारकाहितकभुक्ता च ॥३१॥ ब्राह्मण्यामगुप्तायां क्षत्रियस्योत्तमः, सर्वस्वं वैश्यस्य, शूद्रः कटाग्निना दह्येत ॥३२॥ सर्वत्र राजभार्यागमने कुम्भीपाकः । ३३ । श्वपाकीगमने कृतकबन्धाङ्कः परविषयं गच्छेत् , श्वपाकत्वं वा शूद्रः । ३४ । श्वपाकस्यार्यागमने वधः, स्त्रियाः कर्णनासाच्छेदनम् । ३५ । प्रव्रजितागमने चतुर्विंशतिपणो दण्डः । ३६ । सकामा तदेव लभेत । ३७ । रूपाजीवायाः प्रसह्योपभोगे द्वादशपणो दण्डः । ३८ । बहूनामेकामधिचरतां पृथक् चतुर्विंशतिपणो दण्डः । ३९ । 14GT om. वाहने. - M om. वा. - GT हस्तिने. - G1 संघटेना), M संघण्टेनापे (Mg 'घपट्टे' ). 15 G1 द्रोणन्नमाद्यकुम्भ, M द्रोणानं कुम्भं, T द्रोणोनमद्यकुम्भ, [em.]. 22 G1T नस्यमभम-. - G1 M यातपशु-, T यानपशु, [em.]. 23 GMT भवेत् , [C]. दारार्थिना, 7 दारार्थिनां, [am.]. - G M T संवनन-, [om.]. 30 7 वाभिचरतस्. T कुम्भीपातः. 351 श्वपाकस्या भार्यागमने. 39 GM एकमपिचरता. , 28GM 33G1 ·4. 18.40] कौटिलीयेशाने स्त्रियमयोनौ गच्छतः पूर्वः साहसदण्डः, पुरुषमधिमेहतश्च । ४० । मैथुने द्वादशपणस्तिर्यग्योनिध्वनात्मनः । दैवतप्रतिमानां च गमने द्विगुणः स्मृतः ॥४१॥ अदण्डयदण्डने राज्ञो दण्डस्त्रिंशद्गुणोऽम्भसि । वरुणाय प्रदातव्यो ब्राह्मणेभ्यस्ततः परम् ॥ ४२ ॥ तेन तत्पूयते पापं राज्ञो दण्डापचारजम् । शास्ता हि वरुणो राज्ञां मिथ्या व्याचरतां नृषु ॥४३ ॥ इति कण्टकशोधने चतुर्थेऽधिकरणे अतिचारदण्डाः त्रयोदशोऽध्यायः ! भादितो नवतितमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य कण्टकशोधनं चतुर्थमधिकरणं समाप्तम् । 43 GMT TEI ( for UFI ), (Cs ] ·[6.1.19 योगवृत्तम् - पञ्चममधिकरणम् । १ [एकोननवतितमं प्रकरणम् – दाण्डकार्मिकम् ] दुर्गराष्ट्रयोः कण्टकशोधनमुक्तम् । १ । राजराज्ययोर्वक्ष्यामः । २ । राजानमवगृह्योपजीविनः शत्रुसाधारणा वा ये मुख्यास्तेषु गूढपुरुषप्रणिधिः कृत्य- पक्षोपग्रहो वा सिद्धिः यथोक्तं पुरस्ताद् , उपजापोऽपसो वा यथा च पारग्रामिके वक्ष्यामः । ३॥ राज्योपघातिनस्तु वल्लभाः संहता वा ये मुख्याः प्रकाशमशक्याः प्रतिषेद्धं दूष्याः तेषु धर्मरुचिरुपांशुदण्डं प्रयुञ्जीत । ४ । दूष्यमहामात्रभ्रातरमसत्कृतं सत्त्री प्रोत्साह्य राजानं दर्शयेत् । ५ ।तं राजा दूष्य- द्रव्योपभोगातिसर्गेण दूध्ये विक्रमयेत् । ६ । शस्त्रेण रसेन वा विक्रान्तं तत्रैव घातयेद् भ्रातृघातको ऽयम्' इति । ७ । तेन पारशवः परिचारिकापुत्रश्च व्याख्यातौ । ८ । दृष्यमहामात्रं वा सत्त्रिप्रोत्साहितो भ्राता दायं याचेत । ९ । तं दूष्यगृहप्रतिद्वारि रात्रावुपशयानमन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हत्वा ब्रूयाद् ‘हतोऽयं दायकामुकः' इति । १० । ततो हतपक्षमुपगृह्येतरं निगृह्णीयात् । ११ । दूष्यसमीपस्था वा सत्त्रिणो भ्रातरं दायं याचमानं घातेन परिभर्स्येयुः । १२ । तं रात्रौ इति समानम् । १३ । दूष्यमहामात्रयोर्वा यः पुत्रः पितुः पिता वा पुत्रस्य दारानधिचरति, भ्राता वा भ्रातुः, तयोः कापटिकमुखः कलहः पूर्वेण व्याख्यातः । १४ । दूष्यमहामात्रपुत्रमात्मसंभावितं वा सत्त्री 'राजपुत्रस्त्वं, शत्रुभयादिह न्यस्तोऽसि' इत्युपजपेत् । १५ । प्रतिपन्नं राजा रहसि पूजयेत् ' प्राप्तयौवराज्यकालं त्वां महामात्र- भयानाभिषिञ्चामि' इति । १६ । तं सत्त्री महामात्रवधे योजयेत् । १७ । विक्रान्तं तत्रैव घातयेत् 'पितृघातकोऽयम् ' इति । १८ । भिक्षुकी वा दूष्यभार्या सांवदनिकीमिरौषधीभिः संवास्य रसेनातिसंदध्यात् ।१९॥ 5. 1 3 M राजानमवध्द्योप" ( corr. in Mg ). - G1 ' अपजापो, M अपसजापो ( for उपजापो ), [Ca]. 4 G1T.संहत्या वा. 5 GIT -भ्रातरं सत्कृतं. 10 वसन्तं तं तीक्ष्णो. 11 GM उपरिगृह्य, T अपरिगृह्य, [em. ]. 15 T महामात्रमपुत्रम्. - G M उपचरेत् . 19 GM सांवदनकी", G सांपादनकी', T सांवननकी', [em. ]. -- ·5. 1. 20] कौटिलीयेऽर्थशाने १५२ इत्याप्यप्रयोगः । २०। दूष्यमहामात्रमटवीं परप्रामं वा हन्तुं कान्तारव्यवहिते वा देशे राष्ट्रपालमन्त- पालं वा स्थापयितुं नागरस्थानं वा कुपितमवग्रहीतुं सार्थातिवाद्यं प्रत्यन्ते वा सप्रत्या. देयमादातुं फल्गुबलं तीक्ष्णयुक्तं प्रेषयेत् । २१ । रात्रौ दिवा वा युद्धे प्रवृत्ते तीक्ष्णाः प्रतिरोधकव्यञ्जना वा हन्युः ' अभियोगे हतः' इति । २२ । यात्राविहारगतो वा दूष्यमहामात्रान् दर्शनायाह्वयेत् । २३ । ते गूढशस्त्रैस्तीक्ष्णैः सह प्रविष्टा मध्यमकक्ष्यायामात्मविचयमन्तःप्रवेशनार्थ दद्युः । २४ । ततो दौवा. रिकाभिगृहीतास्तीक्ष्णाः 'दूष्यप्रयुक्ताः स्मः' इति ब्रूयुः । २५ । ते तदभिविख्याप्य दुष्यान् हन्युः । २६ । तीक्ष्णस्थाने चान्ये वध्याः । २७ । बहिर्विहारगतो वा दूष्यानासन्नावासान् पूजयेत् । २८ । तेषां देवीव्यञ्जना वा दुःस्त्री रात्रावावासेषु गृह्येत इति समानं पूर्वेण । २९ । दूष्यमहामात्रं वा ' सूदो भक्षकारो वा ते शोभनः' इति स्तवेन भक्ष्यभोज्यं याचेत, बहिर्वा कचिदध्वगतः पानीयम् । ३० । तदुभयं रसेन योजयित्वा प्रतिसादने तावेवोपयोजयेत् । ३१ । तदभिविख्याप्य 'रसदौ' इति घातयेत् । ३२ । अभिचारशीलं वा सिद्धव्यञ्जनो 'गोधाकूर्मकर्कटककूटानां लक्षण्यानामन्यतम- प्राशनेन मनोरथानवाप्स्यसि ' इति ग्राहयेत् । ३३ । प्रतिपन्नं कर्मणि रसेन लोहमुस- लैर्वा घातयेत् 'कर्मव्यापदा हतः' इति । ३४ । चिकित्सकव्यअनो वा दौरात्मिकमसाध्यं वा व्याधिं दूष्यस्य स्थापयित्वा भैष- ज्याहारयोगेषु रसेनातिसंदध्यात् । ३५ । सूदारालिकव्यञ्जना वा प्रणिहिता दूष्यं रसेनातिसंदध्युः । ३६ । त्युपनिषत्प्रतिषेधः । ३७ ॥ उभयदूध्यप्रतिषेधस्तु । ३८। यत्र दूष्यः प्रतिषेद्धव्यस्तत्र दूष्यमेव फल्गु- बलतीक्ष्णयुक्तं प्रेषयेत् , 'गच्छ, अमुष्मिन् दुर्गे राष्ट्रे वा सैन्यमुत्थापय हिरण्यं वा, वल्लभाद्वा हिरण्यमाहारय, वल्लभकन्यां वा प्रसह्यानय, दुर्गसेतुवणिक्पथशून्यनिवेशखनि- द्रव्यहस्तिवनकर्मणामन्यतमद्वा कारय राष्ट्रपाल्यमन्तपाल्यं वा; यश्च त्वा प्रतिषेधयेन्न वा ते साहाय्यं दद्यात् स बन्धव्यः स्यात्' इति । ३९ । तथैवेतरेषां प्रेषयेद् 'अमुष्या- विनयः प्रतिषेद्धव्यः' इति । ४० । तमेतेषु कलहस्थानेषु कर्मप्रतिघातेषु वा विवदमानं तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा प्रच्छन्नं हन्युः । ४१ । तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः । ४२ । 20 G1 आप्यप्रयोग, G आद्यः प्रयोगः, T आयप्रयोग. 21 G1 T अपगृहीतुं.-GH T फल्गुबलतीक्ष्ण-. 24 G1 प्रदिष्टा. 33 GP-कर्कट- ( for -कर्कटक. ). - GM T अन्यतम- प्रकाशनेन, [Cs. - G1 अवाप्स्यतीति. 35 T दौरामिकम्. 39 M1.8 om. स ( after दद्यात् ).

·१५३ योगवृत्तम् [5.2.1 पुराणां प्रामाणां कुलानां वा दूष्याणां सीमाक्षेत्रखलवेश्ममर्यादासु द्रव्योपकरण- सस्यवाहनहिंसासु प्रेक्षाकृत्योत्सवेषु वा समुत्पन्ने कलहे तीक्ष्णैरुत्पादिते वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा ब्रूयुः ‘एवं क्रियन्ते येऽमुना कलहायन्ते ' इति । ४३ । तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः । ४४॥ येषां वा दूष्याणां जातमूलाः कलहास्तेषां क्षेत्रखलवेश्मान्यादीपयित्वा बन्धुसंब- न्धिषु वाहनेषु वा तीक्ष्णाः शस्त्रं पातयित्वा तथैव ब्रूयुः ‘अमुना प्रयुक्ताः स्मः इति । ४५। तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः । ४६ । दुर्गराष्ट्रदूष्यान् वा सत्रिणः परस्परस्यावेशनिकान् कारयेयुः । ४७ । तत्र रसदा रसं दद्युः । ४८ । तेन दोषेणेतरे नियन्तव्याः। ४९ । भिक्षुकी वा दूष्यराष्ट्रमुखं 'दूध्यराष्ट्रमुख्यस्य भार्या स्नुषा दुहिता वा कामयते' इत्युपजपेत् । ५०। प्रतिपन्नस्याभरणमादाय स्वामिने दर्शयेत् 'असौ ते मुख्यो यौवनोत्सित्तो भार्या स्नुषां दुहितरं वाऽभिमन्यते' इति । ५१ । तयोः कलहो रात्री इति समानम् । ५२। दृष्यदण्डोपनतेपु तु - युवराजः सेनापतिर्वा किंचिदपकृत्यापक्रान्तो विक्रमेत । ५३ । ततो राजा दूष्यदण्डोपनतानेव प्रेषयेत्फल्गुबलतीक्ष्णयुक्तान् इति समानाः सर्व एव योगाः । ५४ । तेषां च पुत्रेष्वनुक्षियत्सु यो निर्विकारः स पितृदायं लभेत । ५५ । एवमस्य पुत्रपौत्राननुवर्तते राज्यमपास्तपुरुषदोषम् । ५६ । स्वपले परपक्षे वा तूष्णीं दण्डं प्रयोजयेत् । आयत्यां च तदात्वे च क्षमावानविशङ्कितः ॥ ५७ ॥ इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे दाण्डकर्मिकं प्रथमोऽध्यायः आदित एकनवतितमः । २ [ नवतितमं प्रकरणम् – कोशाभिसंहरणम् ] कोशमकोशः प्रत्युत्पन्नार्थकृच्छ्रः संगृह्णीयात् । १ । 43 0 क्षेत्रपल-, T -क्षेत्रफल.. - M यमुना ( for ये ). 50 G1 M T उपाजपेत् . 51 M स्वामिनो. 63 GM T किंचिदुपकृत्य, [Cs ]. 64 G1 T राजदूष्य. 557 अनुक्षिपत्सु. 56 G M T add इति at the end, [ em. omission . 57 G1 T आयन्त्यां. 5.2 1 M प्रत्युपपन्नार्थ. को.अ. २० ·5.2.2] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १५४ जनपदं महान्तमल्पप्रमाणं वाऽदेवमातृकं प्रभूतधान्यं धान्यस्यांशं तृतीयं चतुर्थ वा याचेत, यथासारं मध्यमवरं वा ।२। दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथशून्यनिवेशखनिद्रव्य. हस्तिवनकर्मोपकारिणं प्रत्यन्तमल्पप्रमाणं वा न याचेत । ३ । धान्यपशुहिरण्यादि निविशमानाय दद्यात् । ४ । चतुर्थमंशं धान्यानां बीजभक्तशुद्धं च हिरण्येन क्रीणीयात् । ५ । अरण्यजातं श्रोत्रियस्वं च परिहरेत् । ६ । तदप्यनुग्रहेण क्रीणीयात् । ७ । तस्याकरणे वा समाहर्तृपुरुषा ग्रीष्मे कर्षकाणामुद्वापं कारयेयुः । ८। प्रमादावस्क- नस्यात्ययं द्विगुणमुदाहरन्तो बीजकाले बीजलेख्यं कुर्युः । ९ । निष्पन्ने हरितपक्वादानं वारयेयुः, अन्यत्र शाककटभङ्गमुष्टिभ्यां देवपितृपूजादानार्थ गवार्थ वा । १० । भिक्षुक- प्रामभृतकार्थ च राशिमूलं परिहरेयुः । ११ । स्वसस्यापहारिणः प्रतिपातोऽष्टगुणः । १२ । परसस्यापहारिणः पञ्चाशद्गुणः सीतात्ययः स्ववर्गस्य, बाह्यस्य तु वधः । १३ । चतुर्थमंशं धान्यानां षष्ठं वन्यानां तूललाक्षाक्षौमवल्ककार्पासरीमकौशेयकौषध- गन्धपुष्पफलशाकपण्यानां काष्ठवेणुमांसवल्लूराणां च गृह्णीयुः, दन्ताजिनस्यार्धम् । १४ । तदनिसृष्टं विक्रीणानस्य पूर्वः साहसदण्डः । १५ । इति कर्षकेषु प्रणयः । १६ । सुवर्णरजतवनमणिमुक्ताप्रवालाश्वहस्तिपण्याः पश्चाशत्कराः । १७ । सूत्रवस्त्र- ताम्रवृत्तकंसगन्धभैषज्यशीधुपण्याश्चत्वारिंशत्कराः । १८ । धान्यरसलोहपण्याः शकट- व्यवहारिणश्च त्रिंशत्कराः । १९ । काचव्यवहारिणो महाकारवश्च विंशतिकराः ।२०। क्षुद्रकारवो बन्धकीपोषकाश्च दशकराः । २१ । काष्ठवेणुपाषाणमृद्भाण्डपक्वानहरित- पण्याः पञ्चकराः । २२ । कुशीलवा रूपाजीवाश्च वेतनाधं दद्युः । २३ । हिरण्यकरं कर्मण्यानाहारयेयुः, न चैषां कंचिदपराधं परिहरेयुः । २४ । ते ह्मपरिगृहीतमभिनीय विक्रीणीरन् । २५ । इति व्यवहारिषु प्रणयः । २६ । कुक्कुटसूकरमधं दद्यात् , क्षुद्रपशवः षड्भागम् , गोमहिषाश्वतरखरोष्ट्राश्च दश- भागम् । २७ ॥ बन्धकीपोषका राजप्रेष्याभिः परमरूपयौवनामिः कोशं संहरेयुः । २८ । 3 M व्यत्यन्तम् ( for ). - GT अल्पप्राणं. 8 G1 M तस्याकारणे. 9 GM T प्रमदा-, G1 T पन्नस्य ( for "वस्कन्नस्य ). 10 G1 T वरयेयुः. 14 G1 M -कसि-. - M -कौशेयकौषड-, T-कौशेयकाष.. 17 M -प्रवालाश्च हस्ति.. 21 G M T वर्धकिपोषका श्च, [-]. 23 M वेतन, 7 वेतनार्थ. 24 GT -करकर्मण्यान् , M -करमकर्मण्यान् , [em.]. 25 Os अपरगृहीतम् . 27 M1.3 ककटः, Ga Ma कर्कट.. 28 G1 M बन्धकि.. [0]. - ·१५५ योगवृत्तम् [5.2.54 इति योनिपोषकेषु प्रणयः । २९ । सकृदेव न द्विः प्रयोज्यः । ३० । तस्याकरणे वा समाहर्ता कार्यमपदिश्य पौरजानपदान् भिक्षेत । ३१ । योग- पुरुषाश्चात्र पूर्वमतिमात्रं दद्युः । ३२ । एतेन प्रदेशेन राजा पौरजानपदान् मिक्षेत । ३३ । कापटिकाश्चैनानल्पं प्रयच्छतः कुत्सयेयुः । ३४ । सारतो वा हिरण्यमान्यान् याचेत, यथोपकारं वा, स्ववशा वा यदुपहरेयुः । ३५ । स्थानच्छत्रवेष्टनविभूषाश्चैषां हिरण्येन प्रयच्छेत् । ३६ । पाषण्डसंघद्रव्यमश्रोत्रियोपभोग्यं देवद्रव्यं वा कृत्यकराः प्रेतस्य दग्धगृहस्य वा हस्ते न्यस्तमित्युपहरेयुः । ३७ । देवताध्यक्षो दुर्गराष्ट्रदेवतानां यथास्वमेकस्थं कोशं कुर्यात् , तथैव चोपहरेत् ॥३८॥ दैवतचैत्यं सिद्धपुण्यस्थानमौपपादिकं वा रात्रावुत्थाप्य यात्रासमाजाभ्यामाजी- वेत् ।३९। चैत्योपवनवृक्षेण वा देवताभिगमनमनातवपुष्पफलयुक्तेन ख्यापयेत् । ४०। मनुष्यकरं वा वृक्षे रक्षोभयं प्ररूपयित्वा सिद्धव्यञ्जनाः पौरजानपदानां हिरण्येन प्रति- कुर्युः । ४१ । सुरुङ्गायुक्ते वा कूपे नागमनियतशिरस्कं हिरण्योपहारेण दर्शयेत् । ४२ । नागप्रतिमायामन्तश्छन्नायां चैत्यच्छिद्रे वल्मीकच्छिद्रे वा सर्पदर्शनमाहारेण प्रतिबद्धसंज्ञ कृत्वा श्रद्दधानानां दर्शयेत् । ४३ । अश्रद्दधानानामाचमनप्रोक्षणेषु रसमुपचार्य देवता- भिशापं ब्रूयात् , अभित्यक्तं वा दंशयित्वा । ४४ । योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात् । ४५ । वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रभूतपण्यान्तेवासी व्यवहरेत । ४६ । स यदा पण्यमूल्ये निक्षेपप्रयोगैरुपचितः स्यात्तदैन रात्रौ मोषयेत् । ४७ । एतेन रूपदर्शकः सुवर्णकारश्च व्याख्यातौ । ४८॥ वैदेहकव्यञ्जनो वा प्रख्यातव्यवहारः प्रवणनिमित्तं याचितकमवक्रीतकं वा रूप्यसुवर्णभाण्डमनेकं गृह्णीयात् । ४९ । समाजे वा सर्वपण्यसंदोहेन प्रभूतं हिरण्य- सुवर्णमृणं गृह्णीयात् , प्रतिभाण्डमूल्यं च । ५० । तदुभयं रात्रौ मोषयेत् । ५१ । साध्वीव्यअनामिः स्त्रीभिर्दूष्यानुन्मादयित्वा तासामेव वेश्मखभिगृह्य सर्व- खान्याहरेयुः । ५२। दृष्यकुल्यानां वा विवादे प्रत्युत्पन्ने रसदाः प्रणिहिता रसं दद्युः । ५३ । तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्याः । ५४ । 37 GMT अश्रोत्रियभोग्यं [em. Of. 1. 18.9]. G1 दर्द्धग्रहस्य, G दग्धहृदयस्य. 38 GM चापहरेत् , " चाहरेत् , [em.]. 39 M -स्थानभौमवादिकं.. 42 01 T हिरण्योपहारणे. 43 GM T अन्तश्छिद्रायां, [em. J. 44 G1 अपचाय्य, M1.8 अवचाय्य, T उपचाय्य, Cs अव. पाव्य, [em.]. 62 T उन्मन्दयित्वा.

·6.2.55]] कौटिलीयेऽर्थशाखे १५६ - दूष्यमभित्यक्तो वा श्रद्धेयापदेशं पण्यं हिरण्यनिक्षेपमृणप्रयोगं दायं वा याचेत १५५। दासशब्देन वा दूष्यमालम्बेत, भार्यामस्य स्नुषां दुहितरं वा दासीशब्देन भार्याशब्देन वा । ५६ । तं दूष्यगृहप्रतिद्वारि रात्रावुपशयानमन्यत्र वा वसन्तं तीक्ष्णो हत्वा ब्रूयात् 'हतोऽयमर्थकामुकः' इति । ५७ । तेन दोषेणेतरे पर्यादातव्याः । ५८। सिद्धव्यञ्जनो वा दूष्यं जम्भकविद्याभिः प्रलोभयित्वा ब्रूयात् 'अक्षयहिरण्यं राजद्वारिकं स्त्रीहृदयमरिव्याधिकरमायुष्यं पुत्रीयं वा कर्म जानामि' इति । ५९ । प्रतिपन्नं चैत्यस्थाने रात्रौ प्रभूतसुरामांसगन्धमुपहारं कारयेत् । ६० । एकरूपं चात्र हिरण्यं पूर्वनिखातं प्रेताङ्गं प्रेतशिशुर्वा यत्र निहितः स्यात् , ततो हिरण्यमस्य दर्शयेद् अत्यल्पम्' इति च ब्रूयात् । ६१ । 'प्रभूतहिरण्यहेतोः पुनरुपहारः कर्तव्य इति स्वयमेवैतेन हिरण्येन श्वोभूते प्रभूतमोपहारिकं क्रीणीहि' इति । ६२ । स तेन हिरण्येनौपहारिककये गृह्येत । ६३ । मातृव्यञ्जना वा 'पुत्रो मे त्वया हतः' इत्यवकुपिता स्यात् । ६४ । संसिद्धमे- वास्य रात्रियागे वनयागे वनक्रीडायां वा प्रवृत्तायां तीक्ष्णा विशस्याभित्यक्तमतिनयेयुः दृष्यस्य वा भृतकव्यञ्जनो वेतनहिरण्ये कूटरूपं प्रक्षिप्य प्ररूपयेत् । ६६ । कर्मकरव्यञ्जनो वा गृहे कर्म कुर्वाणः स्तेनकूटरूपकारकोपकरणमुपनिध्यात्, चिकित्सकव्यानो वा गरमगदापदेशेन । ६७ । प्रत्यासन्नो वा दूष्यस्य सत्त्री प्रणिहितमभिषेकमाण्डममित्रशासनं च कापटिक- मुखेनाचक्षीत, कारणं च ब्रूयात् । ६८ । एवं दूष्येष्वधार्मिकेषु च वर्तेत, नेतरेषु । ६९ । पक्वं पक्वमिवारामात्फलं राज्यादवाप्नुयात् । आत्मच्छेदभयादामं वर्जयेत्कोपकारकम् ॥ ७० ॥ इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे कोशाभिसंहरणं द्वितीयोऽध्यायः । आदितो द्विनवतितमः। - 57 GM T °यमित्थं कामुकः, [em. Meyer ]. 59 GM T अक्षयं हिरण्यं, [em.). G2 पत्नी, M पुत्री (for पुत्रीयं ). 61 G1 T पूर्व निखातं. 62 T औपचारिक. 63 G1 T om. स. 64 G M T -व्यञ्जनाया, Cs -व्यञ्जनया, [em.]. - G1 M T अवरूपिता, Ca अवरूपितः. 65 G1 T रात्रियोगे. - G1 M1.8 प्रवृत्तायास् . 66 वेतनहिरण्ये कर्म- करव्यञ्जनो (B. 67 ) missing in M1.3. 67 GM T गदमगदा, 0s गरमगरा', [em. Meyer ], 70 G M T 371473a, [Os ). ......

·१५७ योगवृत्तम् [5. 3. 20 ३ [ एकनवतितमं प्रकरणम् - भृत्यभरणीयम् ] दुर्गजनपदशक्त्या भृत्यकर्म समुदयपादेन स्थापयेत् , कार्यसाधनसहेन वा भृत्य- लाभेन । १ । शरीरमवेक्षेत, न धर्मार्थों पीडयेत् । २ । ऋत्विगाचार्यमन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजराजमातृराजमहिष्योऽष्टचत्वारिंशत्सा- हस्राः । ३ । एतावता भरणेनानास्पद्यत्वमकोपकं चैषां भवति । ४। दौवारिकान्तर्वशिकप्रशास्तृसमाहर्तृसंनिधातारश्चतुर्विंशतिसाहस्राः । ५ । एता- वता कर्मण्या भवन्ति । ६। कुमारकुमारमातृनायकपौरव्यावहारिककाान्तिकमन्त्रिपरिषद्राष्ट्रान्तपालाश्च द्वाद- शसाहस्राः । ७ । स्वामिपरिबन्धबलसहाया ह्येतावता भवन्ति । ८ । श्रेणीमुख्या हस्त्यश्वरथमुख्याः प्रदेष्टारश्चाष्टसाहस्राः । ९। स्ववर्गानुकर्षिणो घेतावता भवन्ति । १०॥ पत्त्यश्वरथहस्त्यध्यक्षा द्रव्यहस्तिवनपालाश्च चतुःसाहस्राः । ११ । रथिकानीकस्थचिकित्सकाश्वदमकवर्धकयो योनिपोषकाश्च द्विसाहस्राः । १२ । कार्तान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकसूतमागधाः पुरोहितपुरुषाः सर्वाध्यक्षाश्च साहस्राः । १३॥ शिल्पवन्तः पादाताः संख्यायकलेखकादिवर्गश्च पञ्चशताः । १४ । कुशीलवास्त्वर्धतृतीयशताः, द्विगुणवेतनाश्चैषां तूर्यकराः । १५ । कारुशिल्पिनो विंशतिशतिकाः । १६ । चतुष्पदद्विपदपरिचारकपारिकर्मिकोपस्थायिकपालकविष्टिबन्धकाः षष्टिवेतनाः, आर्ययुक्तारोहकमाणवकशैलखनकाः सर्वोपस्थायिनश्च । १७ । आचार्या विद्यावन्तश्च पूजावेतनानि यथाई लभेरन् पञ्चशतावरं सहस्रपरम् ॥१८॥ दशपणिको योजने दूतो मध्यमः, दशोत्तरे द्विगुणवेतन आ योजनशतादिति समानविद्येभ्यस्त्रिगुणवेतनो राजा राजसूयादिषु ऋतुषु । २० । 5.3 1 GM T समुदायवादेन, [Cs ]. 4 GT 'स्वद्यत्वमकोपकं, M "स्पद्यत्वं कोपर्क, Cs खाद्यत्वमकोपकं, [em.]. 7 T नायकापौर.. - M T °न्तपालान्तपालाश्च. - M T °न्तपालान्तपालाश्च. 11 01 T om. च ( so p). 12 S. 12 missing in T. -GM कानीकचिकि', [Cs ]. 17 GM T कोपस्था- यिक, [Cs ]. - T कार्ययुक्ता.-GM T have no च at the end [ am. addition ].

·5.3.21] कौटिलीयेऽर्थशाने १५८ राज्ञः सारथिः साहस्रः। २१ । कापटिकोदास्थितगृहपतिकवैदेहकतापसव्यञ्जनाः साहस्राः । २२ । ग्रामभृतकसत्रितीक्ष्णरसदभिक्षुक्यः पञ्चशताः । २३ । चारसंचारिणोऽर्धतृतीयशताः, प्रयासवृद्धवेतना वा । २४ । शतवर्गसहस्रवर्गाणामध्यक्षा भक्तवेतनलाभमादेशं विक्षेपं च कुर्युः । २५ ॥ अविक्षेपो राजपरिग्रहदुर्गराष्ट्ररक्षावेक्षणेषु च । २६ । नित्यमुख्याः स्युरनेकमुख्याश्च । २७॥ कर्मसु मृतानां पुत्रदारा भक्तवेतनं लभेरन् । २८ । बालवृद्धव्याधिताश्चैषामनु- ग्राह्याः । २९ । प्रेतव्याधितसूतिकाकृत्येषु चैषामर्थमानकर्म कुर्यात् । ३० । अल्पकोशः कुप्यपशुक्षेत्राणि दद्यात्, अल्पं च हिरण्यम् । ३१ । शून्यं वा निवेशयितुमभ्युत्थितो हिरण्यमेव दद्यात्, न प्रामं प्रामसंजातव्यवहारस्थापनार्थम् । ३२॥ एतेन भृतानामभृतानां च विद्याकर्मभ्यां भक्तवेतनविशेषं च कुर्यात् । ३३ । षष्टिवेतनस्याढकं कृत्वा हिरण्यानुरूपं भक्तं कुर्यात् । ३४ । पत्त्यश्वरथद्विपाः सूर्योदये बहिः संधिदिवसवर्ज शिल्पयोग्याः कुर्युः । ३५ । तेषु राजा नित्ययुक्तः स्यात् , अभीक्ष्णं चैषां शिल्पदर्शनं कुर्यात् । ३६ । कृतनरेन्द्रात शस्त्रावरणमायुधागारं प्रवेशयेत् । ३७ । अशस्त्राश्चरेयुः, अन्यत्र मुद्रानुज्ञातात् । ३८ । नष्टं विनष्टं वा द्विगुणं दद्यात् । ३९ । विध्वस्तगणनां च कुर्यात् । ४० । सार्थिकानां शस्त्रावरणमन्तपाला गृहीयुः, समुद्रमवचारयेयुर्वा । ४१ । यात्रामभ्युत्थितो वा सेनामुद्योजयेत् । ४२ । ततो वैदेहकव्यञ्जनाः सर्वपण्या- न्यायुधीयेभ्यो यात्राकाले द्विगुणप्रत्यादेयानि दाः । ४३ । एवं राजपण्ययोगविक्रयो वेतनप्रत्यादानं च भवति । ४४ । एवमवेक्षितायव्ययः कोशदण्डव्यसनं नावाप्नोति । ४५ । इति भक्तवेतनविकल्पः । ४६ । सत्त्रिणश्चायुधीयानां वेश्याः कारुकुशीलवाः । दण्डवृद्धाश्च जानीयुः शौचाौचमतन्द्रिताः ॥४७॥ इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे भृत्वभरणीयं तृतीयोऽध्यायः । मादितखिनवतितमः। 24 G1 T -संचारिणस्तृतीय.. 26 Ca अविक्षेपे. 32 G M T ग्रामसजात., [C]. 43 M1.8 -पण्यानायुधीयेभ्यो. 44 G1 T राजपण्यविक्रयो.

·१५९ योगवृत्तम् [5.4:14 [द्विनवतितमं प्रकरणम् - अनुजीविवृत्तम् ] लोकयात्राविद् राजानमात्मद्रव्यप्रकृतिसंपन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयेत । १। यं वा मन्येत 'यथाहमाश्रयेप्सुरेवमसौ विनयेप्सुरामिगामिकगुणयुक्तः' इति, द्रव्यप्रकृति- हीनमप्येनमाश्रयेत, न त्वेवानात्मसंपन्नम् । २ । अनात्मवान् हि नीतिशास्त्रद्वेषादनर्थ्य- संयोगाद्वा प्राप्यापि महदैश्वर्यं न भवति । ३। आत्मवति लब्धावकाशः शास्त्रानुयोगं दद्यात् । ४ । अविसंवादाद्धि स्थानस्थैर्य- मवाप्नोति । ५ ।मतिकर्मसु पृष्टस्तदात्वे चायत्यां च धर्मार्थसंयुक्तं समर्थ प्रवीणवत्- परिषद्भीरुः कथयेत् । ६ । ईप्सितः पणेत 'धर्मार्थानुयोगमविशिष्टेषु बलवत्संयुक्तेषु दण्डधारणं मत्संयोगे तदात्वे च दण्डधारणमिति न कुर्याः, पक्षं वृत्तिं गुह्यं च मे नोपहन्याः, संज्ञया च त्वां कामक्रोधदण्डनेषु वारयेयम्' इति । ७ । आदिष्टः प्रदिष्टायां भूमावनुज्ञातः प्रविशेत् , उपविशेञ्च पार्श्वतः संनिकृष्टवि- प्रकृष्टः परासनम् । ८ । विगृह्य कथनमसभ्यमप्रत्यक्षमश्रद्धेयमनृतं च वाक्यमुच्चैरनर्मणि हासं वातष्ठीवने च शब्दवती न कुर्यात् । ९ । मिथःकथनमन्येन, जनवादे द्वन्दू- कथनं, राज्ञो वेषम् उद्धतकुहकानां च, रत्नातिशयप्रकाशाभ्यर्थनम् , एकाक्ष्योष्ठनिर्भोगं भृकुटीकर्म वाक्यावक्षेपणं च ब्रुवति, बलवत्संयुक्तविरोध, स्त्रीभिः स्त्रीदर्शिभिः सामन्त- दूतैर्दृष्यपक्षावक्षिप्तानथ्र्यैश्च प्रतिसंसर्गमेकार्थचर्या संघातं च वर्जयेत् । १० । अहीनकालं राजार्थ स्वार्थ प्रियहितैः सह । परार्थ देशकाले च ब्रूयाद्धर्मार्थसंहितम् ॥ ११ ॥ पृष्टः प्रियहितं ब्रूयान्न ब्रूयादहितं प्रियम् । अप्रियं वा हितं ब्रूयाच्छृण्वतोऽनुमतो मिथः ॥ १२ ॥ तूष्णीं वा प्रतिवाक्ये स्याद्वेष्यादींश्च न वर्णयेत् । अप्रिया अपि दक्षाः स्युस्तद्भावाये बहिष्कृताः ॥ १३ ॥ अनर्थ्याश्च प्रिया दृष्टाश्चित्तज्ञानानुवर्तिनः । अभिहास्येष्वभिहसेद्घोरहासांश्च वर्जयेत् ॥१४॥ 5.4 7G1 वत्संयोगे, 7 बलवत्संयोगे ( for मत्संयोगे). 8 Cs आयुक्तप्रदिष्टायां. - GMT संनिकृष्टः विप्र', [Cs ]. - G1 MB वरासनम्, 9T असभ्यप्रत्यक्षम् . 10 GMT द्वेष्यापक्षा' (Pas in text). 13 G M1 न वर्जयेत् . - G1 M तद्भावान्ये ( corr. in Mg). चित्ता'. --GAT चित्ताशाना. - GM अलिहास्येषु, [Cs ], T is altogether corrupt. 14T दृष्टवा ·6 5.4.16] कौटिलीयेऽर्थशाने १६० परात्संक्रामयेद्घोरं न च घोरं परे वदेत् । तितिक्षेतात्मनश्चैव क्षमावान् पृथिवीसमः ॥१५॥ आत्मरक्षा हि सततं पूर्व कार्या विजानता। अग्नाविव हि संप्रोक्ता वृत्ती राजोपजीविनाम् ॥ १६ ॥ एकदेशं दहेदग्निः शरीरं वा परं गतः । सपुत्रदारं राजा तु घातयेदर्धयेत वा ॥ १७॥ इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे अनुजीविवृत्तं चतुर्थोऽध्यायः । मादितश्चतुर्नवतितमः। ५ [ त्रिनवतितमं प्रकरणम् – समयाचारिकम् ] नियुक्तः कर्मसु व्ययविशुद्धमुदयं दर्शयेत् । १ । आभ्यन्तरं बाह्यं गुह्यं प्रकाश्य. मात्ययिकमुपेक्षितव्यं वा कार्यम् ' इदमेवम् ' इति विशेषयेच्च । २। मृगयाछूतमद्यस्त्रीषु प्रसक्तं नैनमनुवर्तेत प्रशंसाभिः । ३ । आसन्नश्चास्य व्यसनो. पघाते प्रयतेत, परोपजापातिसंधानोपधिभ्यश्च रक्षेत् । ४ । इङ्गिताकारौ चास्य लक्षयेत् । ५ । कामद्वेषहर्षदैन्यव्यवसायभयद्वन्द्वविपर्यास- मिङ्गिताकाराभ्यां हि मन्त्रसंवरणार्थमाचरति प्राज्ञः । ६। दर्शने प्रसीदति, वाक्यं प्रतिगृह्णाति, आसनं ददाति, विविक्तो दर्शयते, शङ्कास्थाने नातिशङ्कते, कथायां रमते, परिज्ञाप्येष्ववेक्षते, पथ्यमुक्तं सहते, स्मयमानो नियुङ्क्ते, हस्तेन स्पृशति, श्लाघ्ये नोपहसति, परोक्षं गुणं ब्रवीति, भक्ष्येषु स्मरति, सह विहार याति, व्यसनेऽभ्युपपद्यते, तद्भक्तीन पूजयति, गुह्यमाचष्टे, मानं वर्धयति, अर्थ करोति, अनर्थ प्रतिहन्ति - इति तुष्टज्ञानम् । ७ । एतदेव विपरीतमतुष्टस्य, भूयश्च वक्ष्यामः । ८ । संदर्शने कोपः, वाक्यस्याश्रवण- प्रतिषेधौ, आसनचक्षुषोरदानम् , वर्णस्वरभेदः, एकाक्षिभ्रुकुटथोष्ठनिर्भोगः, स्वेदश्वास- स्मितानामस्थानोत्पत्तिः, परमन्त्रणम् , अकस्माद्वजनम् , वर्धनमन्यस्य, भूमिगात्रविलेख- नम् , अन्यस्योपतोदनम् , विद्यावर्णदेशकुत्सा, समदोषनिन्दा, प्रतिदोषनिन्दा, प्रतिलोम- म्तवः, सुकृतानवेक्षणम्, दुष्कृतानुकीर्तनम् , पृष्ठावधानम्, अतित्यागः, मिथ्याभि- भाषणम् , राजदर्शिनां च तवृत्तान्यत्वम् । ९ । 15 0 स्वयं ( for परे). 17 01 T घातयेद्वर्ध: 5.5 2 G1 T शेषयेच्च ( for विशेष ). 3 G1 चैवानु", G M चैवमर्नु, T चा अनु', [em. ]. 4 GM T नोपाधिभ्यश्च, [0s ]. 6-7 GM T आचरति प्रज्ञादर्शने, 0s आचरन्ति प्राज्ञाः । दर्शने, [em. Meyer ]. 70 विविक्ते. G1 M नातिशङ्केत. -GM T °भ्यवपद्यते, [em.]. 9 GT - कुट्योष्ठनिर्भेद:. - स्वेदश्च श्वास.. - GM T परिमन्त्रणम्, [em. Meyer]. - G1 T -गात्र विलेपनम्. - G1T प्रविष्टावधानः, , . , ·योगपृतम् [... वृत्तिविकारं चावेलेताप्यमानुषाणाम् । १० । 'अयमुचैः सिञ्चति' इति कात्या- यनः प्रवव्राज, 'कौनोऽपसव्यम् ' इति कणिको भारद्वाजः, 'तृणम्' इति पीर्ष- धारायणः, शीता शाटी' इति घोटमुखः, 'हस्ती प्रत्याक्षीत्' इति किल्क, 'रथाचं प्राशंसीत् ' इति पिशुनः, प्रतिरवणे शुनः पिशुनपुत्रः । ११ । अर्थमानावक्षेपे च परित्यागः । १२ । स्वामिशीलमात्मनश्च किल्बिषमुपलभ्य वा प्रतिकुर्वीत । १३ । मित्रमुपकृष्टं पाऽस्य गच्छेत् । १४ । तत्रस्थो दोषनिर्घातं मित्रैर्भर्तरि चाचरेत् । ततो भर्तरि जीवे वा मृते वा पुनराव्रजेत् ॥ १५॥ इति योगवृत्ते पन्धमेऽधिकरणे समयाचारिक पन्चमोऽध्यायः । मादितः पन्चनवतितमः । ६ [चतुर्नवतितमं प्रकरणम् - राज्यप्रतिसंधानम्। पञ्चनवतितमं प्रकरणम् - राजव्यसनमेवममात्यः प्रतिकुर्वीत । १ । प्रागेव मरणाबाधभयाद् राज्ञः प्रियहितोपग्रहेण मासद्विमासान्तरं दर्शनं स्थाप- येद् 'देशपीडापहममित्रापहमायुष्यं पुत्रीयं वा कर्म राजा साधयति' इत्यपदेशेन ।२। राजव्यअनमरूपवेलायां प्रकृतीनां दर्शयेत्, मित्रामित्रदूतानां च । ३ । तैश्च यथो- चितां संभाषाममात्यमुखो गच्छेत् । ४। दौवारिकान्तर्वशिकमुखश्च यथोक्तं राजप्रणिधि- मनुवर्तयेत् । ५ । अपकारिषु च हेडं प्रसादं वा प्रकृतिकान्तं दर्शयेत् , प्रसादमेवोपका- रिषु । ६। आप्तपुरुषाधिष्ठितौ दुर्गप्रत्यन्तस्थौ वा कोशदण्डावेकस्यौ कारयेत् , कुल्यकुमार- मुख्यांश्चान्यापदेशेन । ७। यश्च मुख्यः पक्षवान् दुर्गाटवीस्थो वा वैगुण्यं भजेत तमुपपाहयेत् । ८ । पहा- बाधां वा यात्रां प्रेषयेत्, मित्रकुलं वा ।९। 11 GT afaano 1974.- GMT add glat at the end, [em. omisslon ). 15 OH जीवेडा. 5.6 8 GM T अनुरूपः, [em. Of. 7. 17.41]. 66 प्रतिक्रान्त. 7 तुल्यकुमार 991 बाहाबाधां, T बाह्याबाधां. को.अ.२१ ·6..6.10.] कौटिलीयेऽर्थेशाने यस्माच सामन्तादाबाधं पश्येत् तमुत्सवविवाहहस्तिबन्धनान्धपण्यभूमिप्रदानाप- देशेनावपाहयेत्, स्वमित्रेण वा । १० । ततः संधिमदूष्यं कारयेत् । ११ । आटविका- मित्रैर्वा वैरं पाहयेत् । १२ । तत्कुलीनमपरुद्धं वा भूम्येकदेशेनोपग्राहयेत् । १३ । कुल्यकुमारमुख्योपग्रहं कृत्वा का कुमारमभिषिक्तमेव दर्शयेत् । १४ । दाण्डकर्मिकवद्वा राज्यकण्टकानुनृत्य राज्यं कारयेत् । १५ । यदि वा कश्चिन्मुख्यः सामन्तादीनामन्यतमः कोपं भजेत तम् ' एहि, राजानं त्वा करिष्यामि' इत्यावाहयित्वा घातयेत् । १६ । आपत्प्रतीकारेण वा साधयेत् । १७ । युवराजे वा क्रमेण राज्यभारमारोप्य राजव्यसनं ख्यापयेत् । १८ । परभूमौ राजव्यसने मित्रेणामित्रव्यञ्जनेन शत्रोः संधिमवस्थाप्यापगच्छेत् ।१९। सामन्तादीनामन्यतमं वाऽस्य दुर्गे स्थापयित्वाऽपगच्छेत् । २० । कुमारमभि- षिच्य वा प्रतिव्यूहेत । २१ । परेणाभियुक्तो वा यथोक्तमापत्प्रतीकारं कुर्यात् । २२ । एवमेकैश्चर्यममात्यः कारयेदिति कौटिल्यः । २३ । 'नैवम् ' इति भारद्वाजः । २४ । 'प्रम्रियमाणे वा राजन्यमात्यः कुल्यकुमार- मुख्यान् परस्परं मुख्येषु वा विक्रमयेत् । २५ । विक्रान्तं प्रकृतिकोपेन घातयेत् । २६ । कुल्यकुमारमुख्यानुपांशुदण्डेन वा साधयित्वा स्वयं राज्यं गृह्णीयात् । २७ । राज्य- कारणाद्धि पिता पुत्रान् पुत्राश्च पितरमभिद्रुह्यन्ति, किमङ्ग पुनरमात्यप्रकृतिकप्रग्रहो राज्यस्य । २८ । तत्स्वयमुपस्थितं नावमन्येत । २९ । स्वयमारूढा हि स्त्री त्यज्यमाना. ऽभिशपति" इति लोकप्रवादः । ३० । कालश्च सकृदभ्येति यं नरं कालकाक्षिणम् । दुर्लभः स पुनस्तस्य कालः कर्म चिकीर्षतः ॥ ३१ ॥' प्रकृतिकोपकमधर्मिष्ठमनैकान्तिकं चैतदिति कौटिल्यः । ३२ । राजपुत्रमात्मसंपन्न राज्ये स्थापयेत् । ३३ । संपन्नाभावेऽव्यसनिनं कुमारं राजकन्यां गर्भिणी देवीं वा पुर- स्कृत्य महामात्रान् संनिपात्य ब्रूयात् 'अयं वो निक्षेपः, पितरमस्यावेक्षध्वं सत्त्वा- भिजनमात्मनश्च, ध्वजमात्रोऽयं भवन्त एव स्वामिनः, कथं वा क्रियताम् ' इति ।३४। तथा ब्रुवाणं योगपुरुषा ब्रूयुः ' कोऽन्यो भवत्पुरोगादस्माद्राज्ञश्चातुर्वर्ण्यमर्हति पालयि- तुम् ' इति । ३५ । ' तथा ' इत्यमात्यः कुमारं राजकन्यां गर्भिणी देवीं वाऽधिकुर्वीत, बन्धुसंबन्धिनां मित्रामित्रदूतानां च दर्शयेत् । ३६ । 10GT आबाधां. - M -विवाहस्ति M2 °नाश्च पण्यभूमि. 14 ' तुल्यकुमार-. 15 GM T दाण्डधर्मिक-, [C]. 23 G1 T अमात्यं. 25 GM प्रम्रियमाणो. -T तुल्यकुमार 27 प्रकृतिकुमार.. 32 01 -कोपकर्मधमिष्ठमान, M -कोपमधर्मिष्ठमनै', 'कोपकर्माधर्मिष्ठमनै. 34 T CE व्यसनिनं (. for ऽव्यस). - G1 T क्रियाम् (for क्रियताम् ). 36 M चालयितुम् . 36 M1.9 बन्धुसंबन्धिना. - .

·वख योगवृत्तम् [5.6.49 भक्तवेतनविशेषममात्यानामायुधीयानां च कारयेत् , 'भूयश्चायं वृद्धः करि. प्यति ' इति ब्रूयात् । ३७ । एवं दुर्गराष्ट्रमुख्यानाभाषेत, यथाहं च मित्रामित्र- पक्षम् । ३८॥ विनयकर्मणि च कुमारस्य प्रयतेत । ३९ ।। कन्यायां समानजातीयादपत्यमुत्पाद्य वाऽभिषिञ्चेत् । ४० मातुश्चित्तक्षोभभया- स्कुल्यमल्पसत्त्वं छात्रं च लक्षण्यमुपनिदध्यात् । ४१ । ऋतौ चैनां रक्षेत् । ४२ । न चात्मार्थ कंचिदुत्कृष्टमुपभोगं कारयेत् । ४३ । राजार्थ तु यानवाहनाभरण- श्मपरिवापान कारयेत् । ४४ । यौवनस्थं च याचेत विश्रमं चित्तकारणात् । परित्यजेदतुष्यन्तं तुष्यन्तं चानुपालयेत् ॥ ४५ ॥ निवेद्य पुत्ररक्षार्थ गूढसारपरिप्रहान् । अरण्यं दीर्घसत्त्रं वा सेवेतारुच्यतां गतः ॥ ४६॥ मुख्यैरवगृहीतं वा राजानं तत्प्रियाश्रितः । इतिहासपुराणाभ्यां बोधयेदर्थशास्त्रवित् ॥ ४७ ॥ सिद्धव्यअनरूपो वा योगमास्थाय पार्थिवम् । लभेत लब्ध्वा दूष्येषु दाण्डकर्मिकमाचरेत् ॥ ४८ ॥ इति योगवृत्ते पञ्चमेऽधिकरणे राज्यप्रतिसंधानम् एकैश्वयं च षष्ठोऽध्यायः । आदित: षण्णवतितमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य योगवृत्तं पचममधिकरणं समासम् । -- ३ 42 GITऋसेन. 43 GM T कश्चिद् , [ em.]. 45 GM T यौवनं च, 4601 गूढासार. 47 41 इतिवृत्तपुरणाभ्यां, ,M इतिपूरणाभ्यां, " इतिवृत्तपुराणाभ्यां.

·6.1.1] कौटिलीयेऽर्थशाने मण्डलयोनिः षष्ठमधिकरणम् । [षण्णवतितमं प्रकरणम् - प्रकृतिसंपदः ] स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्राणि प्रकृतयः । १ । तत्र स्वामिसंपत् । २॥ महाकुलीनो दैवबुद्धिसत्त्वसंपन्नो वृद्धदर्शी धार्मिकः सत्यवागविसंवादकः कृतज्ञः स्थूललक्षो महोत्साहोऽदीर्घसूत्रः शक्यसामन्तो दृढबुद्धिरक्षुद्रपरिषत्को विनयकाम इत्या- भिगामिका गुणाः ।३। शुश्रूषाश्रवणग्रहणधारणविज्ञानोहापोहतस्वाभिनिवेशाः प्रज्ञागुणाः । ४ । शौर्यममर्षः शीघ्रता दाक्ष्यं चोत्साहगुणाः । ५। वाग्मी प्रगल्भः स्मृतिमतिबलबानुदमः स्ववाहः कृतशिल्पोऽव्यसनो दण्डनाय्यु. पकारापकारयोईष्टप्रतीकारी ह्रीमानापत्प्रकृत्योर्विनियोक्ता दीर्घदूरदर्शी देशकालपुरुषकार- कार्यप्रधानः संधिविक्रमत्यागसंयमपणपरच्छिद्रविभागी संवृतोऽदीनाभिहास्यजिह्मभ्रुकु- टीक्षणः कामक्रोधलोभस्तम्भचापलोपतापपैशुन्यहीनः शक्ल: स्मितोदग्राभिभाषी वृद्धोप- देशाचार इत्यात्मसंपत् । ६ । अमात्यसंपदुक्ता पुरस्तात् । ७॥ मध्ये चान्ते च स्थानवानात्मधारणः परधारणश्चापदि स्वारक्षः खाजीवः शत्रुद्वेषी शक्यसामन्तः पङ्कपाषाणोषरविषमकण्टकश्रेणीव्यालमृगाटवीहीनः कान्तः सीताखनिद्रव्यहस्तिवनवान् गव्यः पौरुषेयो गुप्तगोचरः पशुमानदेवमातृको वारिस्थल- पथाभ्यामुपेतः सारचित्रबहुपण्यो दण्डकरसहः कर्मशीलकर्षकोऽबालिशस्वाम्यवरवर्ण- प्रायो भक्तशुचिमनुष्य इति जनपदसंपत् । ८ । दुर्गसंपदुक्ता पुरस्तात् । ९। धर्माधिगतः पूर्वैः स्वयं वा हेमरूप्यप्रायश्चित्रस्थूलरत्नहिरण्यो दीर्घामप्यापद- मनायति सहेतेति कोशसंपत् । १० । पितृपैतामहो नित्यो वश्यस्तुष्टभृतपुत्रदार: प्रवासेष्वविसंवादितः सर्वत्राप्रतिहतो दुःखसहो बहुयुद्धः सर्वयुद्धप्रहरणविद्याविशारदः सहवृद्धिक्षयिकत्वादद्वैभ्यः क्षत्रप्राय इति दण्डसंपत् । ११॥ 6. 1 1G1 M -दण्डदुर्गाणि. 3 M T दैवबुद्धिः सत्त्व-. G1 स्थूलदक्षो. 4 M °भिनिवेशः (corr. in M५). 6 G1 पग्मिप्रगल्भः, ' प्रज्ञाप्रगल्भः, - G1 T व्यसने (for 'sव्यसनो). T दण्डनादुप. - T संवृतादीना'. - G1 T शक्यस्मितो', G M शुक्लस्मितो , M1.3 शक्लस्मितो', [0]. 8M गव्यापौरुषेयो, - दण्डकर -वर्णप्रायो missing in r. - ...

·१६५ मण्डलयोनिः [6.2.17 पितृपैतामहं नित्यं वश्यमद्वैव्यं महलघुसमुत्थमिति मित्रसंपत् । १२ । अराजबीजी लुब्धः क्षुद्रपरिषत्को विरक्तप्रकृतिरन्यायवृत्तिरयुक्तो व्यसनी निक- साहो देवप्रमाणो यत्किंचनकार्यगतिरननुबन्धः कीबो नित्यापकारी चेत्यमित्रसंपत् ॥ १३ । एवंभूतो हि शत्रुः सुखः समुच्छेत्तुं भवति । १४ । अरिवर्जाः प्रकृतयः सप्तैताः स्वगुणोदयाः । उक्ताः प्रत्यङ्गभूतास्ताः प्रकृता राजसंपदः ॥ १५ ॥ संपादयत्यसंपन्नाः प्रकृतीरात्मवान्नृपः । विवृद्धाश्चानुरक्ताश्च प्रकृतीर्हन्त्यनात्मवान् ॥ १६ ॥ ततः स दुष्टप्रकृतिश्चातुरन्तोऽप्यनात्मवान् । हन्यते वा प्रकृतिभिर्याति वा द्विषतां वशम् ॥ १७ ॥ आत्मवांस्त्वल्पदेशोऽपि युक्तः प्रकृतिसंपदा । नयज्ञः पृथिवीं कृत्स्नां जयत्येव न हीयते ॥ १८ ॥ इति मण्डलयोनौ षष्ठेऽधिकरणे प्रकृतिसंपदः प्रथमोऽध्यायः । मादितः सतनवतितमः । २ [ सप्तनवतितमं प्रकरणम् - शमव्यायामिकम् ] शमव्यायामौ योगक्षेमयोर्योंनिः। १। कारम्भाणां योगाराधनो व्यायामः । २। कर्मफलोपभोगानां क्षेमाराधनः शमः । ३ । शमव्यायामयोर्योनिः षाड्गुण्यम् । ४ । क्षयः स्थानं वृद्धिरित्युदयास्तस्य । ५। मानुषं नयापनयो, दैवमयानयो । ६ । दैवमानुषं हि कर्म लोकं यापयति । ७ ॥ अदृष्टकारितं दैवम् । ८ । तस्मिन्निष्टेन फलेन योगोऽयः, अनिष्टेनानयः । ९ । दृष्ट- कारितं मानुषम् । १० । तस्मिन् योगक्षेमनिष्पत्तिर्नयः, विपत्तिरपनयः । ११ । तश्चि- न्त्यम् , अचिन्त्यं दैवम् । १२ । राजा आत्मद्रव्यप्रकृतिसंपन्नो नयस्याधिष्ठानं विजिगीषुः । १३ । तस्य समन्ततो मण्डलीभूता भूम्यनन्तरा अरिप्रकृतिः । १४ । तथैव भूम्येकान्तरा मित्रप्रकृतिः । १५ । अरिसंपयुक्तः सामन्तः शत्रुः, व्यसनी यातव्यः, अनपाश्रयो दुर्बलाश्रयो घोच्छे. दनीयः, विपर्यये पीडनीयः कर्शनीयो वा । १६ । इत्यरिविशेषाः । १७ । 13 G1 अराजबीजलुब्धः, - M अनुबन्धः ( for अननु ). 6.2 6 0 मानुषनयाप'. 7G1 यावति, " अवति. 9 GT तस्मिनष्टेन. - G1 Tom, अनि- ra. 12 GMT add sfat at the end, [em. omienion ).

·6..2:.18] कौटिलीयेऽर्थाने तस्मान्मित्रमरिमित्रं मित्रमित्रमरिमित्रमित्रं चानन्तर्येण भूमीनां प्रसज्यन्ते पुर- स्वात् , पश्चात् पाणिग्राह आक्रन्दः पाणिग्राहासार आक्रन्दासारः । १८ । भूम्यनन्तरः प्रकृत्यमित्रः, तुल्याभिजनः सहजः, विरुद्धो विरोधयिता वा कृत्रिमः । १९॥ भूम्येकान्तरं प्रकृतिमित्रं, मातापितृसंबद्धं सहजं, धनजीवितहेतोराश्रितं कृत्रि- मम् । २०॥ अरिविजिगीष्वोर्भूम्यनन्तरः संहतासंहतयोरनुप्रहसमर्थो निग्रहे चासंहतयोर्म- ध्यमः । २१॥ अरिविजिगीषुमध्यानां बहिः प्रकृतिभ्यो बलवत्तरः संहतासंहतानामरिविजिगीषु- मध्यमानामनुग्रहसमर्थो निग्रहे चासंहतानामुदासीनः । २२ । इति प्रकृतयः । २३ । विजिगीषुर्मित्रं मित्रमित्रं वाऽस्य प्रकृतयस्तिस्रः । २४ । ताः पञ्चभिरमात्यजन- पददुर्गकोशदण्डप्रकृतिभिरेकैकशः संयुक्ता मण्डलमष्टादशकं भवति । २५ । अनेन मण्डलपृथक्त्वं व्याख्यातमरिमध्यमोदासीनानाम् ।२६। एवं चतुर्मण्डलसंक्षेपः । २७ । द्वादश राजप्रकृतयः, षष्टिद्रव्यप्रकृतयः, संक्षेपेण द्विसप्ततिः । २८। तासां यथास्वं संपदः । २९। शक्तिः सिद्धिश्च । ३० । बलं शक्तिः । ३१ । सुखं सिद्धिः । ३२ । शक्तिस्त्रिविधा- ज्ञानबलं मन्त्रशक्ति:, कोशदण्डबलं प्रभुशक्तिः, विक्रमबलमुत्सा- हशक्तिः । ३३ । एवं सिद्धिस्त्रिविधैव-मन्त्रशक्तिसाध्या मन्त्रसिद्धिः, प्रभुशक्तिसाध्या प्रभुसिद्धिः, उत्साहशक्तिसाध्या उत्साहसिद्धिः । ३४ । ताभिरभ्युञ्चितो ज्यायान् भवति, अपचितो हीनः, तुल्यशक्तिः समः । ३५ । तस्माच्छक्ति सिद्धिं च घटेतात्मन्यावेशयितुम् , साधारणो वा द्रव्यप्रकृतिष्वानन्तर्येण शौचवशेन वा । ३६ । दूष्यामित्राभ्यां वाऽपक्रष्टुं यतेत । ३७ । यदि वा पश्येत् 'अमित्रो मे शक्तियुक्तो वाग्दण्डपारुष्यार्थदूषणैः प्रकृतीरुप- हनिष्यति, सिद्धियुक्तो वा मृगयाछूतमद्यस्त्रीभिः प्रमादं गमिष्यति, स विरक्तप्रकृतिरुप- क्षीणः प्रमत्तो वा साध्यो मे भविष्यति; विग्रहाभियुक्तो वा सर्वसंदोहेनैकस्थोऽदुर्गस्थो - . 18 G MT qeyà, [ om.]. - GMT ada sfat at the end, [em. omission ). 20 G M3T -पितृसंबन्ध. - GM T add इति at the end [em. omission ]. 22 GT अनुग्रहे समर्थो.. 25 M om. ता:. 28 षष्टिद्रव्यप्रकृतयः missing in M. 34 GMT ada sfa af the end, [em. omission ]. 35 T अभ्युच्छ्रितो. 38 GM T दुर्गस्थो ( for ऽदुर्गस्थो ), [em.]. . t..

·मण्डलयोनिः [6.2.46 वा स्थास्यति, स संहतसैन्यो मित्रदुर्गवियुक्तः साध्यो मे भविष्यति, बलवान् वा राजा परतः शत्रुमुच्छेत्तुकामः, तमुच्छिद्य मामुच्छिन्द्याद् ” इति बलवता प्रार्थितस्य मे विपन्नकर्मारम्भस्य वा साहाय्यं दास्यति; ' मध्यमलिप्सायां च, इत्येवमादिषु कारणेष्व- मित्रस्यापि शक्ति सिद्धिं चेच्छेत् । ३८ । नेमिमेकान्तरान् राज्ञः कृत्वा चानन्तरानरान् । नामिमात्मानमायच्छेनेता प्रकृतिमण्डले ॥ ३९ ॥ मध्ये छुपहितः शत्रुर्नेतुर्मित्रस्य चोभयोः । उच्छेद्यः पीडनीयो वा बलवानपि जायते ॥४०॥ इति मण्डलयोनौ षष्ठेऽधिकरणे शमग्यायामिकं द्वितीयोऽध्यायः । मादितोऽष्टनवतितमः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य मण्डलयोनिः षष्टमधिकरणं समातम् । -GMT संहितसैन्यो, ECe]. - GM - उच्छिद्य न माम् , ' उच्छिद्यमानम् , [em. Meyer ]. - M1.8 उच्छिन्यात्. 39 G1T एकान्तराद्राशः. 40 GT मध्येऽभ्युप, M मध्ये न्युप ( M.3 °प्युप), [s]. - G1 T नेतुं मित्रस्य. - G1 बलवानिवि, बलवाविन. + ·7. 1.1] कौटिलीयेज्यशास्त्रे १६८ षाड्गुण्यम् - सप्तममधिकरणम् । [ अष्टनवतितमं प्रकरणम् – पाड्गुण्यसमुद्देशा नवनवतितम प्रकरणम् - क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयः] षाड्गुण्यस्य प्रकृतिमण्डलं योनिः । १ । संधिविग्रहासनयानसंश्रयद्वैधीभाषाः षाड्गुण्यम् ' इत्याचार्याः । २ । द्वैगुण्यम्' इति वातव्याधिः । ३ । 'संधिविग्रहाभ्यां हि षाड्गुण्यं संपद्यते' इति ।४। षाड्गुण्यमेवैतद् अवस्थाभेदादिति कौटिल्यः । ५। तत्र पणबन्धः संधिः । ६ । अपकारो विग्रहः । ७ । उपेक्षणमासनम् । ८ । अभ्युच्चयो यानम् । ९ । परार्पणं संश्रयः । १० । संधिविग्रहोपादानं द्वैधीभावः ।११। इति षड्गुणाः । १२॥ परस्माद्धीयमानः संदधीत । १३ । अभ्युञ्चीयमानो विगृह्णीयात् । १४ । ' न मां परो नाहं परमुपहन्तुं शक्त: ' इत्यासीत । १५ । गुणातिशययुक्तो यायात् । १६ । शक्तिहीनः संश्रयेत । १७ । सहायसाध्ये कार्ये द्वैधीभावं गच्छेत् । १८ । इति गुणा- वस्थापनम् । १९ । तेषां यस्मिन् वा गुणे स्थितः पश्येत् ‘इहस्थः शक्ष्यामि दुर्गसेतुकर्मवणिक्पथ- शून्यनिवेशखनिद्रव्यहस्तिवनकर्माण्यात्मनः प्रवर्तयितुं, परस्य चैतानि कर्माण्युपहन्तुम्' इति तमातिष्ठेत् । २० । सा वृद्धिः । २१ । 'आशुतरा मे वृद्धिर्भूयस्तरा वृद्धथुदय- तरा वा भविष्यति, विपरीता परस्य ' इति ज्ञात्वा परवृद्धिमुपेक्षेत । २२ । तुल्यकाल- फलोदयायां वा वृद्धौ संधिमुपेयात् । २३ । यस्मिन् वा गुणे स्थितः स्वकर्मणामुपघातं पश्येन्नेतरस्य तस्मिन्न तिष्ठेत् । २४ । एष क्षयः । २५ । 'चिरतरेणाल्पतरं वृद्धथुदयतरं वा क्षेष्ये, विपरीतं परः' इति ज्ञात्वा क्षयमुपेक्षेत ।२६। तुल्यकालफलोदये वा क्षये संधिमुपेयात् । २७ । यस्मिन् वा गुणे स्थितः स्वकर्मवृद्धिं क्षयं वा नाभिपश्येदेतत्स्थानम् । २८ । हखतरं वृध्द्युदयतरं वा स्थास्यामि, विपरीतं परः' इति ज्ञात्वा स्थानमुंपेक्षेत । २९ । 7. 1 4G संपाद्यते ( In ZDMG ). 18 T सहायसाध्यकार्य. 28 Tom. वा. ( lor क्षये). 27 M वृद्धो ·. . प्रतिबद्धं वा शत्रुणा पाड्गुण्यम् [7.1.37 तुल्यकालफलोदये वा स्थाने संधिमुपेयाद् ' इत्याचार्याः । ३० । नैतद्विभाषितमिति कौटिल्यः । ३१॥ यदि वा पश्येत् ‘सन्धौ स्थितो महाफलैः स्वकर्मभिः परकर्माण्युपहनिष्यामि; महाफलानि वा स्वकर्माण्युपभोक्ष्ये, परकर्माणि वा; संधिविश्वासेन वा योगोपनिषत्प्रणि- धिभिः परकर्माण्युपहनिष्यामि; सुखं वा सानुग्रहपरिहारसौकर्य फललाभभूयस्त्वेन स्वकर्मणां परकर्मयोगावहं जनमास्त्रावयिष्यामि, बलिनाऽतिमात्रेण वा संहितः परः स्वकर्मोपघातं प्राप्स्यति; येन वा विगृहीतो मया संधत्ते तेनास्य विग्रहं दीर्घ करिष्यामि मया वा संहितस्य मवेषिणो जनपदं पीडयिष्यति, परोपहतो वाऽस्य जनपदो मामा- गमिष्यति, ततः कर्मसु वृद्धि प्राप्स्यामि, विपन्नकर्मारम्भो वा विषमस्थः परः कर्मसु न मे विक्रमेत; परतः प्रवृत्तकारम्भो वा ताभ्यां संहितः कर्मसु वृद्धि प्राप्स्यामि; शत्रु- संधि कृत्वा मण्डलं भेत्स्यामि, भिन्नमवाप्स्यामि, दण्डानुप्रहेण वा शत्रुमुपगृह्य मण्डललिप्सायां विद्वेषं प्राहयिष्यामि, विद्विष्टं तेनैव घातयिष्यामि' इति संधिना वृद्धिमातिष्ठेत् । ३२॥ यदि वा पश्येत् ' आयुधीयप्रायः श्रेणीप्रायो वा मे जनपदः शैलवननदीदुर्गेक- द्वारारक्षो वा शक्ष्यति पराभियोगं प्रतिहन्तुम् ; विषयान्ते दुर्गमविषयमपाश्रितो वा शक्ष्यामि परकर्माण्युपहन्तुम् ; व्यसनपीडोपहतोत्साहो वा परः संप्राप्तकर्मोपघातकालः; विगृहीतस्यान्यतो वा शक्ष्यामि जनपदमपवाहयितुम् ' इति विग्रहे स्थितो वृद्धिमाति. ष्ठेत् । ३३ । यदि वा मन्येत 'न मे शक्तः परः कर्माण्युपहन्तुं नाहं तस्य कर्मोपघाती वा; व्यसनमस्य, श्ववरायोरिव कलहे वा, स्वकर्मानुष्ठानपरो वा वर्धिष्ये' इत्यासनेन वृद्धिमातिष्ठेत् । ३४॥ J यदि वा मन्येत 'यानसाध्यः कर्मोपघातः शत्रोः, प्रतिविहितस्वकर्मारक्षश्चास्मि' इति यानेन वृद्धिमातिष्ठेत् । ३५। यदि वा मन्येत 'नास्मि शक्तः परकर्माण्युपहन्तुं, स्वकर्मोपघातं वा त्रातुम् ' इति, बलवन्तमाश्रितः स्वकर्मानुष्ठानेन क्षयात्स्थानं स्थानावृद्धि चाकाखेत । ३६ । यदि वा मन्येत 'संधिनैकतः स्वकर्माणि प्रवर्तयिष्यामि, विग्रहेणैकतः पर- कर्माण्युपहनिष्यामि' इति द्वैधीभावेन वृद्धिमातिष्ठेत् । ३७ ॥ 32 M परकर्माण्यप. - GM T स्वकर्मणा ( for °णां), [Cs ]. - GT -योगावहजनम्. - M शत्रुप्रतिबन्ध, 33 1 अपाकृतो ( for अपाश्रितो). - GM T ada इति after प्रतिहन्तुम्, उपहन्तुम् and -घातकालः, [am. omission]. 34G कलहो वा. 36 GT बलवत्तमाभितः. - G1 M1.8 स्थानावृद्धि. को. अ. २२ ·7.1.38] कौटिलीयेऽर्थशाने १७० एवं षड्भिर्गुणैरेतैः स्थितः प्रकृतिमण्डले। पर्येषेत क्षयात्स्थानं स्थानावृद्धिं च कर्मसु ॥ ३८॥ इति षाद्गुण्ये सलमेऽधिकरणे पाद्गुण्यसमुद्देशः क्षयस्थानवृद्धिनिश्चयश्च प्रथमोऽध्यायः मादितो नवनवतितमः। २ [ शततमं प्रकरणम् – संश्रयवृत्तिः ] संधिविग्रयोस्तुल्यायां वृद्धौ संधिमुपेयात् । १ । विग्रहे हि क्षयव्ययप्रवास- प्रत्यवाया भवन्ति । २ । तेनासनयानयोरासनं व्याख्यातम् । ३ । द्वैधीभावसंश्रययोद्वैधीभावं गच्छेत् । ४ । द्वैधीभूतो हि स्वकर्मप्रधान आत्मन एवोपकरोति, संश्रितस्तु परस्योपकरोति, नात्मनः । ५ । यद्बलः सामन्तस्तद्विशिष्टबलमाश्रयेत । ६ । तद्विशिष्टबलाभावे तमेवाश्रितः कोश- दण्डभूमीनामन्यतमेनास्योपकर्तुमदृष्टः प्रयतेत । ७ । महादोषो हि विशिष्टबलसमागमो राज्ञाम् , अन्यत्रारि विगृहीतात् । ८ । अशक्ये दण्डोपनतवद्वर्तेत । ९ । यदा चास्य प्राणहरं व्याधिमन्तःकोपं शत्रु- वृद्धि मित्रव्यसनमुपस्थितं वा तन्निमित्तामात्मनश्च वृद्धिं पश्येत् तदा संभाव्यव्याधि- धर्मकार्यापदेशेनापयायात् । १० । स्वविषयस्थो वा नोपगच्छेत् । ११ । आसन्नो वाऽस्य च्छिद्रेषु प्रहरेत् । १२ । बलीयसोर्वा मध्यगतनाणसमर्थमाश्रयेत , यस्य वाऽन्तर्धिः स्यात् , उभौ वा । १३ । कपालसंश्रयस्तिष्ठेत् , मूलहरमितरस्येतरमपदिशन् ।१४। भेदमुभयो; पर- स्परापदेशं प्रयुञ्जीत, भिन्नयोरुपांशुदण्डम् । १५ । पार्श्वस्थो वा बलस्थयोरासन्नभयात्प्रतिकुर्वीत । १६ । दुर्गापाश्रयो वा द्वैधीभूत- स्तिष्ठेत् । १७ । संधिविग्रहक्रमहेतुभिर्वा चेष्टेत । १८ । दूष्यामित्राटविकानुभयोरुप- गृह्णीयात् । १९ । एतयोरन्यतरं गच्छंस्तैरेवान्यतरस्य व्यसने प्रहरेत् । २० । द्वाभ्यामुपहतो वा मण्डलापाश्रयस्तिष्ठेत् , मध्यममुदासीनं वा संश्रयेत । २१ । तेन सहैकमुपगृह्येतरमुच्छिन्द्याद् , उभौ वा । २२ । 38 7 पर्यष्येत. - G1 स्थानावृदि. 7.2 8 M T अरिगृहीतात्. 9GM T अशक्यो, [0]. 180 वानन्तर्षि: 1461 अपदिशत्, अपदिशेत्. 17 G1 दुर्गापालश्रयो, M9 दुर्गापश्रयो, दुर्गपालाश्रयो. 21 GM T उपहितो, [om. Meyer ].

·१७१ पाइगुण्यम् [7.3.18 द्वाभ्यामुच्छिन्नो वा मध्यमोदासीनयोस्तत्पक्षीयाणां वा राज्ञां न्यायवृत्तिमा- श्रयेत । २३ । तुल्यानां वा यस्य प्रकृतयः सुख्येयुरेनं, यत्रस्थो वा शक्नुयादात्मान- मुद्धत, यत्र वा पूर्वपुरुषोचिता गतिरासन्नः संबन्धो वा, मित्राणि भूयास्यतिशक्ति- मन्ति वा भवेयुः । २४॥ प्रियो यस्य भवेद् यो वा प्रियोऽस्य कतरस्तयोः । प्रियो यस्य स तं गच्छेदित्याश्रयगतिः परा ॥२५॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे संश्रयवृत्तिः द्वितीयोऽध्यायः। भादितः शततमः । : ३ [ एकशततमं प्रकरणम् – समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशः; द्विशततमं प्रकरणम् - हीनसंधयः] विजिगीषुः शक्त्यपेक्षः षाड्गुण्यमुपयुञ्जीत । १। समज्यायोभ्यां संधीयेत, हीनेन विगृह्णीयात् । २ । विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पादयुद्धमिवाभ्युपैति । ३ । समेन चामं पात्रमामेनाहतमिवोभयतः क्षयं करोति । ४ । कुम्भेनेवाश्मा हीनेनैकान्त- सिद्धिमवाप्नोति । ५। ज्यायांश्चेन्न संधिमिच्छेहण्डोपनतवृत्तमाबलीयसं वा योगमातिष्ठेन् । ६। समश्चेन्न संधिमिच्छेद्यावन्मात्रमपकुर्यात्तावन्मात्रमस्य प्रत्यपकुर्यात् । ७ । तेजो हि संधानकारणम् । ८ । नातप्तं लोहं लोहेन संधत्ते । ९ । हीनश्चेत्सर्वत्रानुप्रणतस्तिष्ठेत् संधिमुपेयात् । १० । आरण्योऽग्निरिव हि दुःखा- मर्ष तेजो विक्रमयति । ११ । मण्डलस्य चानुग्राह्यो भवति । १२। संहितश्चेत् ' परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचरिताः प्रत्यादानभयावा नोपगच्छन्ति' इति पश्येद्धीनोऽपि विगृह्णीयात् । १३ । विगृहीतश्चेत् 'परप्रकृतयो लुब्धक्षीणापचरिता विग्रहोद्विग्ना वा मा नोपगच्छन्ति' इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत, विग्रहोद्वेगं वा शमयेत् । १४ । व्यसनयोगपद्येऽपि 'गुरुव्यसनोऽस्मि, लघुव्यसनः परः सुखेन प्रतिकृत्य व्यसनमात्मनोऽभियुञ्ज्याद् ' इति पश्येज्ज्यायानपि संधीयेत । १५ । 23 G1 M1.3 राशा, G2 वाशा-( for राशां). - G1 न्यायवृद्धिम्. 24 GM T भूयांसीति शक्ति, [em. Meyer ]. 25 G1 T प्रियेऽस्य कतरस्. 7.3 601 T°नैकान्तः सिद्धि'. 9 GM T add इति at the end. Com. omission]. 13 M प्रकृ- तयो (for परप्र). M1.3 °पचतिताः, M2 °पचकिताः, T°पचारिताः. 14 T°पचारिता:. -विग्रहोद्वेग... संघीयेत (s. 16 ) missing in Ms. 15 G1 Tom. °ऽपि. -GMT प्रकृत्यम्य- सनम्, [s].

·7.3.18] कौटिलीयेऽर्थशाने १७२ संधिविग्रहयोश्चेत्परकर्शनमात्मोपचयं वा नाऽमिपश्येज्ज्यायानप्यासीत । १६ । परव्यसनमप्रतिकार्य चेत्पश्येद्धीनोऽप्यमियायात् । १७ । अप्रतिकार्यासनव्यसनो वा ज्यायानपि संश्रयेत । १८ । संधिनैकतो विग्रहेणैकतश्चेत्कार्यसिद्धिं पश्येज्ज्यायानपि द्वैधीभूतस्तिष्ठेत् । १९ । एवं समस्य षाड्गुण्योपयोगः । २० । तत्र तु प्रतिविशेषः । २१।- प्रवृत्तचक्रेणाक्रान्तो राज्ञा बलवताऽबलः । संधिनोपनमेत्तूर्ण कोशदण्डात्मभूमिभिः ॥ २२ ॥ स्वयं संख्यातदण्डेन दण्डस्य विभवेन वा । उपस्थातव्यमित्येष संधिरात्मामिषो मतः ॥ २३ ॥ सेनापतिकुमाराभ्यामुपस्थातव्यमित्ययम् । पुरुषान्तरसंधिः स्यानात्मनेत्यात्मरक्षणः ॥ २४ ॥ एकनान्यत्र यातव्यं स्वयं दण्डेन वेत्ययम् । अदृष्टपुरुषः संधिर्दण्डमुख्यात्मरक्षणः ॥२५॥ मुख्यस्त्रीबन्धनं कुर्यात्पूर्वयोः पश्चिमे त्वरिम् । साधयेद्गूढमित्येते दण्डोपनतसंधयः ॥ २६ ॥ कोशदानेन शेषाणां प्रकृतीनां विमोक्षणम् । परिक्रयो भवेत्संधिः स एव च यथासुखम् ॥ २७ ॥ स्कन्धोपनेयो बहुधा ज्ञेयः संधिरुपग्रहः । निरुद्धो देशकालाभ्यामत्ययः स्यादुपग्रहः ॥२८॥ विषादानादायत्यां क्षमः स्त्रीबन्धनादपि । सुवर्णसंधिर्विश्वासादेकीभावगतो भवेत् ॥ २९ ॥ विपरीतः कपालः स्यादत्यादानामिभाषितः । पूर्वयोः प्रणयेत्कुप्यं हस्त्यश्चं वा गरान्वितम् ॥३०॥ तृतीये प्रणयेदर्थ कथयन् कर्मणां क्षयम् । तिष्ठेचतुर्थ इत्येते कोशोपनतसंधयः ॥ ३१ ॥ भूम्येकदेशत्यागेन शेषप्रकृतिरक्षणम् । आदिष्टसंधिस्तत्रेष्टो गूढस्तेनोपघातिनः ॥ ३२ ॥ 19GM T add इति at the end. [em. omission ]. 2201 बलवताः बल, M बलवता: बल:. 29 G1 M T क्षमस्त्री-, (pas in text ). 3001 M1.8 °दानाभाषितः, Mg On दानाद- GMT aryurean, [Ca ). 3101 TO: अर्ध ( for अर्थ ). 32 G1 शेप्रकृति-, देशप्रकृति भाषित:. - ·२७३ पागुण्यम् [7.4 भूमीनामात्तसाराणां मूलवर्ज प्रणामनम् । उच्छिन्नसंधिस्तरेष्टः परव्यसनकाक्षिणः ॥ ३३ ॥ फलदानेन भूमीनां मोक्षणं स्यादवक्रयः । फलातिमुक्तो भूमिभ्यः संधिः स परिदूषणः ॥ ३४ ॥ कुर्यादवेक्षणं पूर्वी पश्चिमौ त्वाबलीयसम् । आदाय फलमित्येते देशोपनतसंधयः ॥ ३५ ॥ स्वकार्याणां वशेनैते देशे काले च भाषिताः। आबलीयसिकाः कार्यानिविधा हीनसन्धयः ॥३६॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे समहीनज्यायसां गुणाभिनिवेशो हीनसंधपत्र तृतीयोऽध्यायः। मादित एकशततमः । ४ [ त्रिशततमं प्रकरणम् - विगृह्यासनम् ; चतुःशततमं प्रकरणम् - संधायासनम् । पञ्चशततमं प्रकरणम् - विगृह्ययानम् ; षद्छततमं प्रकरणम् - संधाययानम् ; सप्तशततम प्रकरणम् -संभूयप्रयाणम् ] संधिविग्रहयोरासनं यानं च व्याख्यातम् । १ । स्थानमासनमुपेक्षणं चेत्यासनपर्यायाः । २। विशेषस्तु - गुणैकदेशे स्थानम् , स्ववृद्धिप्राप्त्यर्थम् आसनम् , उपायानामप्रयोग उपेक्षणम् । ३ । अतिसंधानकामयोररिविजिगीष्वोरुपहन्तुमशक्तयोर्विगृह्यासनं संधाय वा।४। यदा वा पश्येत् 'स्वदण्डैर्मित्राटवीदण्डैर्वा समं ज्यायांसं वा कर्शयितुमुत्सहे इति तदा कृतबाह्याभ्यन्तरकृत्यो विगृह्यासीत । ५। यदा वा पश्येत् ' उत्साहयुक्ता मे प्रकृतयः संहता विवृद्धाः स्वकर्माण्यव्याह- ताश्चरिष्यन्ति परस्य वा कर्माण्युपहनिष्यन्ति ' इति तदा विगृह्मासीत । ६ । 387 तोष गूढ.. 34 M1.2 T अपक्रयः, GT फलातिमुक्तो.-GM परदूषणः, T परिभूषणः, [em. Meyer ]. 35 01 अवेक्षं. - T पूर्व. 36 G1 M1.8 देशकाले. 7.4 3GT आसनमासनम्, T अपायानाम्. 3-4 GMT उपेक्षणमिति संधान, [em. Meyer]. 401 T -कामयोरपि विजि. 6 GM T खकर्मणि ( for स्वकर्माणि ).

·.. . 7.4.7] कौटिलीयेऽर्थशाने यदा वा पश्येत् 'परस्यापचरिताः क्षीणा लुब्धाः स्वचक्रस्तेनाटवीव्यथिता वा प्रकृतयः खयमुपजापेन वा मामेष्यन्ति, संपन्ना मे वार्ता, विपन्ना परस्य, तस्य प्रकृतयो दुर्भिक्षोपहता मामेष्यन्ति; विपन्ना मे वार्ता, संपन्ना परस्य, तं मे प्रकृतयो न गमिष्यन्ति, विगृह्य चास्य धान्यपशुहिरण्यान्याहरिष्यामि; स्वपण्योपघातीनि वा पर- पण्यानि निवर्तयिष्यामि, परवणिक्पथाद्वा सारवन्ति मामेष्यन्ति विगृहीते, नेतरम् ; दूष्यामित्राटवीनिग्रहं वा विगृहीतो न करिष्यति, तैरेव वा विग्रहं प्राप्स्यति, मित्रं मे मित्रभाव्यभिप्रयातो बह्वल्पकालं तनुक्षयव्ययमर्थ प्राप्स्यति, गुणवतीमादेयां वा भूमिम् ; सर्वसंदोहेन वा मामनादृत्य प्रयातुकामः कथं न यायाद् ' इति परवृद्धिप्रति- घातार्थ प्रतापार्थ च विगृह्यासीत । ७ । ' तमेव हि प्रत्यावृत्तो प्रसते' इत्याचार्याः । ८। नेति कौटिल्यः । ९ । कर्शनमात्रमस्य कुर्यादव्यसनिनः, परवृद्धथा तु वृद्धः समु- च्छेदनम् । १० । एवं परस्य यातव्योऽस्मै साहाय्यमविनष्टः प्रयच्छेत् । ११ । तस्मा- सर्वसंदोहप्रकृतं विगृह्यासीत । १२ । विगृह्यासनहेतुप्रातिलोम्ये संधायासीत । १३ । विगृह्यासनहेतुभिरभ्युश्चितः सर्वसंदोहवर्ज विगृह्य यायात् । १४ । यदा वा पश्येत् 'व्यसनी परः; प्रकृतिव्यसनं वाऽस्य शेषप्रकृतिभिरप्रति. कार्यम् ; स्वचक्रपीडिता विरक्ता वाऽस्य प्रकृतयः कर्शिता निरुत्साहाः परस्पराद्वा भिन्नाः शक्या लोभयितुम् ; अग्न्युदकव्याधिमरकदुर्भिक्षनिमित्तं क्षीणयुग्यपुरुषनिचयरक्षा- विधानः परः' इति तदा विगृह्य यायात् । १५ । यदा वा पश्येत् 'मित्रमाक्रन्दश्च मे शूरवृद्धानुरक्तप्रकृतिः, विपरीतप्रकृतिः परः पाणिग्राहश्वासारश्च, शक्ष्यामि मित्रेणासारमाक्रन्देन पाणिग्राहं वा विगृह्य यातुम् ' इति तदा विगृह्य यायात् । १६ । यदा वा फलमेकहार्यमल्पकालं पश्येत् तदा पाणिग्राहासाराभ्यां विगृह्य यायात् विपर्यये संधाय यायात् । १८ । यदा वा पश्येत् 'न शक्यमेकेन यातुमवश्यं च यातव्यम्' इति तदा समहीन- ज्यायोभिः सामवायिकैः संभूय यायाद्, एकत्र निर्दिष्टेनांशेन, अनेकत्रानिर्दिष्टेनांशेन । १९ । तेषामसमवाये दण्डमन्यतमस्मान्निविष्टांशेन याचेत । २० । संभूयाभिगमनेन वा निर्विश्येत, ध्रुवे लाभे निर्दिष्टेनांशेन, अध्रुवे लाभांशेन । २१ । 7 पचारिताः. • मित्रभाव्यप्रयातो. 10 GT परिवृध्द्या. 12 G1T -प्रकृत- विगृह्या. 13 G1 °सननेतुप्राति , T °सने तु प्राति. 15 G1 परस्पराला, T परस्पराद् ( for द्वा ). - G1 -निमन्त्रं, " -निममः (for -निमित्तं). - Gg M1.8 om. तदा. 2001 अन्यतस्मान्, ग अन्यतरस्मिन् , 0 अन्यतमस्मिन्. 21 G1 ध्रुवे ( for अध्रुवे). .

·१७५ पाइगुण्यम् [7.5.18 अंशो दण्डसमः पूर्वः प्रयाससम उत्तमः । विलोपो वा यथालाभं प्रक्षेपसम एव वा ॥२२॥ इति षाड्गुण्ये सलमेऽधिकरणे विगृह्मासनं संधायासनं विगृह्ययानं संधाययानं संभूयप्रयाणं च चतुर्थोऽध्यायः । मादितो द्विशततमः। ५ . [अष्टशततमं प्रकरणम् - यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता; नवशततमं प्रकरणम् - क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनाम् ; दशशततमं प्रकरणम् – सामवायिकविपरिमर्शः] तुल्यसामन्तव्यसने यातव्यममित्रं वेत्यमित्रममियायात्, तत्सिद्धौ यातव्यम् ।१। अमित्रसिद्धौ हि यातव्यः साहाय्यं दद्यान्नामित्रो यातव्यसिद्धौ । २। गुरुव्यसनं यातव्यं लघुव्यसनममित्रं वेति 'गुरुव्यसनं सौकर्यतो यायाद् इत्याचार्याः । ३ । नेति कौटिल्यः । ४ । लघुव्यसनममित्रं यायात् । ५ । लघ्वपि हि व्यसनममियुक्तस्य कृच्छ्रे भवति । ६ । सत्यं गुर्वपि गुरुतरं भवति । ७ । अनभि- युक्तस्तु लघुव्यसनः सुखेन व्यसनं प्रतिकृत्यामित्रो यातव्यमभिसरेत् , पाणि या गृह्णीयात् । ८॥ यातव्ययोगपद्ये गुरुव्यसनं न्यायवृत्ति लघुव्यसनमन्यायवृत्ति विरक्तप्रकृति वेति विरक्तप्रकृति यायात् । ९ । गुरुव्यसनं न्यायवृत्तिमभियुक्तं प्रकृतयोऽनुगृह्णन्ति, लघुव्यसनमन्यायवृत्तिमुपेक्षन्ते, विरक्ता बलवन्तमप्युच्छिन्दन्ति । १० । तस्माद्विरक्त. प्रकृतिमेव यायात् । ११ ॥ क्षीणलुब्धप्रकृतिमपचरितप्रकृतिं वेति 'क्षीणलुब्धप्रकृति यायात् , क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयः सुखेनोपजापं पीडां वोपगच्छन्ति, नापचरिताः प्रधानावग्रहसाध्याः इत्याचार्याः । १२ । नेति कौटिल्यः । १३ । क्षीणलुब्धा हि प्रकृतयो भर्तरि स्निग्धा भर्तृहिते तिष्ठन्ति, उपजापं वा विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यमिति । १४ । तस्मादपचरितप्रकृतिमेव यायात् । १५ । बलवन्तमन्यायवृत्तिं दुर्बलं वा न्यायवृत्तिमिति बलवन्तमन्यायवृत्ति यायात् ॥१६॥ बलवन्तमन्यायवृत्तिमभियुक्तं प्रकृतयो नानुगृहन्ति, निष्पातयन्ति, अमित्रं वाऽस्य भजन्ते । १७ । दुर्बलं तु न्यायवृत्तिममियुक्तं प्रकृतयः परिगृह्णन्ति, अनुनिष्पतन्ति वा । १८ । 7.5 2 G1 T स ( for हि ). 6 r om. हि. - G2 M तु ध्रुवं ( for कृच्छ्रे ). 8 G1 M प्रति- कृतामित्रो. - G M T om. वा, [s]. 12 T प्रधाना अवग्रह-. 16 बलवन्तमन्यायवृत्ति यायात् minaing in T. 17 M प्रकृतयो नुगृह्णन्ति. 18 G प्रग्रहन्ति.

·2. 5. 19] कौटिलीयेऽर्थशास अवक्षेपेण हि सतामसतां प्रग्रहेण च । अभूतानां च हिंसानामधाणां प्रवर्तनैः ॥ १९ ॥ उचितानां चरित्राणां धर्मिष्ठानां निवर्तनैः। अधर्मस्य प्रसङ्गेन धर्मस्यावग्रहेण च ॥ २० ॥ अकार्याणां च करणैः कार्याणां च प्रणाशनैः । अप्रदानैश्च देयानामदेयानां च साधनैः ॥ २१ ॥ अदण्डनैश्च दण्डयानामदण्डधानां च दण्डनैः । अग्राह्याणामुपपाहैयाणां चानमिप्रहैः ॥ २२ ॥ अनर्थ्यानां च करणैरानां च विघावनैः। अरक्षणैश्च चोरेभ्यः स्वयं च परिमोषणैः ॥ २३ ॥ पातैः पुरुषकाराणां कर्मणां गुणदूषणैः । उपघातैः प्रधानानां मान्यानां चावमाननैः ॥ २४ ॥ विरोधनैश्च वृद्धानां वैषम्येणानृतेन च । कृतस्याप्रतिकारेण स्थितस्याकरणेन च ॥ २५ ॥ राज्ञः प्रमादालस्याभ्यां योगक्षेमवधेन वा । प्रकृतीनां क्षयो लोभो वैराग्यं चोपजायते ॥ २६॥ क्षीणाः प्रकृतयो लोभं लुब्धा यान्ति विरागताम् । विरक्ता यान्त्यमित्रं वा भर्तारं नन्ति वा स्वयम् ॥२७॥ तस्मात्प्रकृतीनां क्षयलोभविरागकारणानि नोत्पादयेत् , उत्पन्नानि वा सद्यः प्रतिकुर्वीत ॥२८॥ क्षीणा लुब्धा विरक्ता या प्रकृतय इति । २९ । क्षीणाः पीडनोच्छेदनभयात् सद्यः संधि युद्धं निष्पतनं वा रोचयन्ते । ३० । लुब्धा लोभेनासंतुष्टाः परोपजाप लिप्सन्ते । ३१ । विरक्ताः परामियोगमभ्युत्तिष्ठन्ते । ३२ । तासां हिरण्यधान्यक्षयः सर्वोपघाती कृच्छ्रप्रतीकारश्च, युग्यपुरुषक्षयो हिरण्य- धान्यसाध्यः । ३३ । लोभ ऐकदेशिको मुख्यायत्तः परार्थेषु शक्यः प्रतिहन्तुमादातुं वा । ३४ । विरागः प्रधानावग्रहसाध्यः । ३५ । निष्प्रधाना हि प्रकृतयो भोग्या भवन्त्य- नुपजाप्याश्चान्येषाम् , अनापत्सहास्तु । ३६ । प्रकृतिमुख्यप्रग्रहैस्तु बहुधा मिना गुप्ता भवन्त्यापत्सहाश्च । ३७॥ 1991 T अपक्षेपेण. 20 M1.8 च मित्राणां (tor चरित्राणां ). 2261om, अदण्डपानां. •T, दण्ख्यानां चण्डदण्डनैः. 23 Gख च, " स्वानां च ( for स्वयं च ). 267 योगक्षेम- विधावपि. 1.-0 -बधेन च. 80G T सिद्धिं (for संधि ).. 33 M -प्रतिकारच. 34GIT मुख्यायुक्त , ·१७७ पाड्गुण्यम् [7.6.1 सामवायिकानामपि संधिविग्रहकारणान्यवेक्ष्य शक्तिशौचयुक्तैः संभूयः यायात् ।३८ । शक्तिमान् हि पाणिग्रहणे यात्रासाहाय्यदाने वा शक्तः, शुचिः सिद्धौ चासिद्धौ च यथास्थितकारी । ३९ । तेषां ज्यायसैकेन द्वाभ्यां समाभ्यां वा संभूय यातव्यमिति द्वाभ्यां समाभ्यां श्रेयः । ४० । ज्यायसा ह्यवगृहीतश्चरति, समाभ्यामतिसंधानाधिक्ये वा । ४१ । तो हि सुखौ भेदयितुम् , दुष्टश्चैको द्वाभ्यां नियन्तुं भेदोपप्रहं चोपगन्तुम् । ४२ । समेनैकेन द्वाभ्यां हीनाभ्यां वेति द्वाभ्यां हीनाभ्यां श्रेयः । ४३ । तौ हि द्विकार्यसाधको वश्यौ च भवतः । ४४ । कार्यसिद्धौ तु- कृतार्थाज्यायसो गूढः सापदेशमपस्रवेत् । अशुचेः शुचिवृत्तात्तु प्रतीक्षेता विसर्जनात् ॥४५॥ सत्त्रादपसरेद्यत्तः कलत्रमपनीय वा । समादपि हि लब्धार्थाद्विश्वस्तस्य भयं भवेत् ॥ ४६॥ ज्यायस्त्वे चापि लब्धार्थः समोऽपि परिकल्पते । अभ्युञ्चितश्चाविश्वास्यो वृद्धिश्चित्तविकारिणी ॥४७॥ विशिष्टादल्पमप्यंशं लब्ध्वा तुष्टमुखो व्रजेत् । अनंशो वा ततोऽस्याङ्के प्रहृत्य द्विगुणं हरेत् ॥४८॥ कृतार्थस्तु स्वयं नेता विसृजेत्सामवायिकान् । अपि जीयेत न जयेन्मण्डलेष्टस्तथा भवेत् ॥४९॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे यातव्यामित्रयोरभिग्रहचिन्ता क्षयलोभविरागहेतवः प्रकृतीनां सामवायिकविपरिमर्शश्च पञ्चमोऽध्यायः । मादितः त्रिशततमः। ६ [एकादशशततमं प्रकरणम् - संहितप्रयाणिकम् । द्वादशशततमं प्रकरणम् – परिपणितापरिपणितापसृतसंधयः] विजिगीषुर्द्वितीयां प्रकृतिमेवमतिसंदध्यात् । १ । सामन्तं संहितप्रयाणे योज- 38 GM T -शौचयुक्तौ, Cs -शौचयुक्तेन, [em. 1. 39 Tom. हि. - M पाणिग्रहेण. GM T इति at the end. [em. omission ]. 42 G1 चे गन्तुम् , ' च गन्तुम् . इति at the end, [ em. omission]. 44 01 T तो द्विद्विकार्य-. 45 GM T कृतार्था ज्यायसो, 46 G1 सत्रादवसरेभ्यत्तः, T सत्राद्यवसरेभ्यत्ता:. 47 G1 समो विपरितल्पते, Gg M1.8 समोऽपि परिकल्प्यते, " समो विपरिकल्प्यते. 48 G1 दमयशं, " दमंशं.- G Mg " प्रगृह्य द्विगुणं. 49G नैतान् ( for नेता). - - GMT [0]. को. अ. २३ ·7.6. ..] कौटिलीयेऽर्थशाखे १७८ येत् 'त्वमितो याहि, अहमितो यास्यामि, समानो लाभः' इति । २ । लाभसाम्ये संधिः, वैषम्ये विक्रमः । ३। संधिः परिपणितश्चापरिपणितश्च । ४। त्वमेतं देशं याहि, अहमिमं देशं यास्यामि ' इति परिपणितदेशः । ५ । ' त्वमेतावन्तं कालं चेष्टस्व, अहमेतावन्तं कालं चेष्टिध्ये ' इति परिपणितकालः । ६ । ' त्वमेतावत्कार्य साधय, अहमिदं कार्य साध- यिष्यामि' इति परिपणितार्थः। ७ । यदि वा मन्येत 'शैलवननदीदुर्गमटवीव्यवहितं छिन्नधान्यपुरुषवीवधासार- मयवसेन्धनोदकमविज्ञातं प्रकृष्टमन्यभावदेशीयं वा सैन्यव्यायामानामलब्धभौमं वा देशं परो यास्यति, विपरीतमहम् ' इत्येतस्मिन् विशेष परिपणितदेशं संधिमुपेयात् ।८॥ यदि वा मन्येत 'प्रवर्षोष्णशीतमतिव्याधिप्रायमुपक्षीणाहारोपभोगं सैन्य- व्यायामानां चौपरोधिकं कार्यसाधनानामूनमतिरिक्तं वा कालं परश्चेष्टिष्यते, विपरीतम- हम् ' इत्येतस्मिन् विशेष परिपणितकालं संधिमुपेयात् । ९ । यदि वा मन्येत 'प्रत्यादेयं प्रकृतिकोपकं दीर्घकालं महाक्षयव्ययमल्पमनर्थानु- बन्धमकल्यमधर्म्य मध्यमोदासीनविरुद्धं मित्रोपघातकं वा कार्य परः साधयिष्यति, विपरीतमहम् ' इत्येतस्मिन् विशेष परिपणितार्थ संधिमुपेयात् । १० । एवं देशकालयोः कालकार्ययोर्देशकार्ययोर्देशकालकार्याणां चावस्थापनात्सप्तविधः परिपणितः । ११ । तस्मिन् प्रागेवारभ्य प्रतिष्ठाप्य च स्वकर्माणि परकर्मसु विक्रमेत । १२ । व्यसनत्वरावमानालस्ययुक्तमहं वा शत्रुमतिसंधातुकामो देशकालकार्याणामनव- स्थापनात् ‘संहितौ स्वः' इति संधिविश्वासेन परच्छिद्रमासाद्य प्रहरेदित्यपरिपणितः । १३॥ तत्रैतद्भवति । १४।- सामन्तेनैव सामन्तं विद्वानायोज्य विग्रहे । ततोऽन्यस्य हरेद्भूमि छित्त्वा पक्षं समन्ततः ॥ १५ ॥ संघेरकृतचिकीर्षा कृतश्लेषणं कृतविदूषणमवशीर्णक्रिया च । १६ । विक्रमस्य प्रकाशयुद्धं कूटयुद्धं तूष्णींयुद्धम् । १७ । इति संधिविक्रमौ । १८ । - 7.6 7 41 त्वमेव तावत् . - G1 अहदं, T अहमेतावत्. 8 Mom. अहम् (after विपरीतम् ). 9 हर्षोष्ण-. 10 GIT प्रकृतिकोपं. - G1 अधर्मामध्यमो. 157 जित्वा ( for छित्त्वा ). GIT पक्षसमन्ततः. - ·पाइगुण्यम् [7. 6. 35 अपूर्वस्य संधेः सानुबन्धैः सामादिभिः पर्येषणं समहीनज्यायसां च यथावल- मवस्थापनमकृतचिकीर्षा । १९ । कृतस्य प्रियहिताभ्यामुभयतः परिपालनं यथासंभाषितस्य च निबन्धनस्या- नुवर्तनं रक्षणं च 'कथं परस्मान्न भिद्येत' इति कृतश्लेषणम् । २० । परस्यापसंघेयतां दूष्यातिसंधानेन स्थापयित्वा व्यतिक्रमः कृतविदूषणम् । २१ । भृत्येन मित्रेण वा दोषापसृतेन प्रतिसंधानमवशीर्णक्रिया । २२ । तस्यां गता- गतश्चतुर्विधः - कारणाद्गतागतो, विपरीतः, कारणाद्गतोऽकारणादागतो, विपरीत- श्वेति । २३ । स्वामिनो दोषेण गतो गुणेनागतः परस्य गुणेन गतो दोषेणागत इति कारणा- द्गतागतः संधेयः । २४॥ स्वदोषेण गतागतो गुणमुभयोः परित्यज्य अकारणाद्गतागतः चलबुद्धिर- संधेयः । २५ स्वामिनो दोषेण गतः परस्मात्स्वदोषेणागत इति कारणाद्गतोऽकारणादागतः तर्कयितव्यः 'परप्रयुक्तः स्वेन वा दोषणापकर्तुकामः, परस्योच्छेत्तारममित्रं मे ज्ञात्वा प्रतिघातभयादागतः, परं वा मामुच्छेत्तुकामं परित्यज्यानृशंस्यादागतः' इति । २६ । ज्ञात्वा कल्याणबुद्धिं पूजयेद् , अन्यथाबुद्धिमपकृष्टं वासयेत् । २७ । स्वदोषेण गत: परदोषेणागत इत्यकारणाद्गतः कारणादागतः तर्कयितव्यः छिद्रं मे पूरयिष्यति, उचितोऽयमस्य वासः, परत्रास्य जनो न रमते, मित्रै संहितः, शत्रुभिर्विगृहीतः, लुब्धक्रूरादाविनः शत्रुसंहिताद्वा परस्मात् ' इति । २८ । ज्ञात्वा यथाबुद्धथवस्थापयितव्यः । २९ । कृतप्रणाशः शक्तिहानिर्विद्यापण्यत्वमाशानिदो देशलौल्यमविश्वासो बलवद्वि- प्रहो वा परित्यागस्थानम् ' इत्याचार्याः । ३० । भयमवृत्तिरमर्ष इति कौटिल्यः ।३१ । इहापकारी त्याज्यः, परापकारी संधेयः, उभयापकारी तर्कयितव्य इति समा- नम् । ३२॥ असंधेयेन त्ववश्यं संधातव्ये यतः प्रभावस्ततः प्रतिविदध्यात् । ३३॥ सोपकारं व्यवहितं गुप्तमायुःक्षयादिति । वासयेदरिपक्षीयमवशीर्णक्रियाविधौ ॥ ३४ ॥ विक्रमयेद्भर्तरि वा सिद्धं वा दण्डचारिणम् । कुर्यादमित्राटवीषु प्रत्यन्ते वाऽन्यत: क्षिपेत् ॥ ३५ ॥ 20 M निबन्धस्य. - G1Tस्यावर्तनं. 21 G1 परस्याव. - G1 M -संधेयता ( for तां). 24 G1 गन्तः संधेयः, G2 गतोऽनुसंधेयः. 27 G1 M अपकृष्टां. 28 G1 M परदोषेण गतः. -G1 आविनं. 33 GM T असंघयत्वेन, [0]. .

·7.6.36] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १८० पण्यं कुर्यादसिद्धं वा सिद्धं वा तेन संवृतम् । तस्यैव दोषेणादूष्य परसंधेयकारणात् ॥ ३६ ॥ अथ वा शमयेदेनमायत्यर्थमुपांशुना । आयत्यां च वधप्रेप्सुं दृष्ट्वा हन्याद्गतागतम् ॥ ३७॥ अरितोऽभ्यागतो दोषः शत्रुसंवासकारितः । सर्पसंवासधर्मित्वान्नित्योद्वेगेन दूषितः ॥ ३८॥ जायते पक्षबीजाशात्कपोतादिव शाल्मलेः । उद्वेगजननो नित्यं पश्चादपि भयावहः ॥ ३९ ॥ प्रकाशयुद्धं निर्दिष्टे देशे काले च विक्रमः । विभीषणमवस्कन्दः प्रमादव्यसनार्दनम् ॥ ४०॥ एकत्र त्यागघातौ च कूटयुद्धस्य मातृका । योगगूढोपजापार्थ तूष्णींयुद्धस्य लक्षणम् ॥ ४१ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे संहितप्रयाणिकं परिपणितापरिपणितापसृताश्च संधयः षष्ठोऽध्यायः । आदितः चतुःशततमः । [त्रयोदशशतं प्रकरणम् -द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाः] विजिगीषुर्द्वितीयां प्रकृतिमेवमुपगृह्णीयात् । १। सामन्तं सामन्तेन संभूय यायात् , यदि वा मन्येत 'पाणि मे न ग्रहीष्यति, पाणिग्राहं वारयिष्यति, यातव्यं नाभिसरिष्यति, बलद्वैगुण्यं मे भविष्यति, वीवधासारौ मे प्रवर्तयिष्यति, परस्य वार- यिष्यति, बह्वाबाधे मे पथि कण्टकान्मर्दयिष्यति, दुर्गाटव्यपसारेषु दण्डेन चरिष्यति, यातव्यमविषह्ये दोषे संधौ वा स्थापयिष्यति, लब्धलाभांशो वा शत्रूनन्यान्मे विश्वास- यिष्यति' इति । २॥ द्वैधीभूतो वा कोशेन दण्डं दण्डेन कोशं सामन्तानामन्यतमाल्लिप्सेत । ३ । तेषां ज्यायसोऽधिकेनांशेन समात्समेन हीनाद्धीनेनेति समसंधिः । ४। विपर्यये विषमसंधिः। ५ । तयोर्विशेषलाभादतिसंधिः । ६। 37 वधप्रेप्सुदृष्ट्वा. 38 G1 आरितो, GT आदितो. 40 G1 T निर्दिष्टो. - " च विभ्रमः. 41 GM योगगूढाप-. 7.7 On begins with this chapter. 2 G1 T om. quod arfecafà. - GMT 908 गुण्यं, [ On J. - G1 T om. परस्य वारयिष्यति. - G1 मे पनि कण्टकान् , ' मेऽवनिकण्टकान् .

·१८१ पाइगुण्यम् [7.7.24 व्यसनिनमपायस्थाने सक्तमनथिनं वा ज्यायांसं हीनो बलसभेन लाभेन पणेत १७ । पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । ८ । एवंभूतो वा हीनशक्तिप्रतापपूरणार्थ संभाव्यार्थाभिसारी मूलपाणित्राणार्थ वा ज्यायांसं हीनो बलसमाद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । ९ । पणितः कल्याणबुद्धिमनुगृह्णी- यात्, अन्यथा विक्रमेत । १०। जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमुपस्थितानर्थ वा ज्यायांसं हीनो दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धो वा ह्रस्वमध्वानं यातुकामः शत्रुम् अयुद्धमेकान्तसिद्धिं वा लाभमादातुकामो बलसमाद्धीनेन लाभेन पणेत । ११ । पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । १२ । अरन्ध्रव्यसनो वा ज्यायान् दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामो दूष्य- दण्डं प्रवासयितुकामो दूष्यदण्डमावाहयितुकामो वा पीडनीयमुच्छेदनीयं वा हीनेन व्यथयितुकामः संधिप्रधानो वा कल्याणबुद्धिीनं लाभं प्रतिगृह्णीयात् । १३ । कल्याणबुद्धिना संभूयार्थ लिप्सेत, अन्यथा विक्रमेत । १४ । एवं समः सममतिसंदध्यादनुगृहीयाद्वा । १५ । परानीकस्य प्रत्यनीकं मित्राटवीनां वा, शत्रोर्विभूमीनां देशिकं मूलपाणित्राणार्थ वा समो बलसमेन लाभेन पणेत । १६ । पणितः कल्याणबुद्धिमनुगृह्णीयात् , अन्यथा विक्रमेत । १७ ॥ . जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमनेकविरुद्धमन्यतो लभमानो वा समो बलसमाद्धीनेन लाभेन पणेत । १८ । पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । १९ । एवंभूतो वा समः सामन्तायत्तकार्यः कर्तव्यबलो वा बलसमाद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । २० । पणितः कल्याणबुद्धिमनुगृह्णीयात् , अन्यथा विक्रमेत । २१ । जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रमभिहन्तुकामः स्वारब्धमेकान्तसिद्धिं वाऽस्य कर्मोपहन्तु- कामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यातव्याद्भूयो लभमानो वा ज्यायांसं हीनं समं वा भूयो याचेत । २२ । भूयो वा याचितः स्वबलरक्षार्थ दुर्धर्षमन्यदुर्गमासारमटवीं वा परदण्डेन मर्दितुकामः प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा परदण्डं क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः परदण्डेन वा विवृद्धस्तमेवोच्छेत्तुकामः परदण्डमादातुकामो वा भूयो दद्यात् । २३ । ज्यायान् वा हीनं यातव्यापदेशेन हस्ते कर्तुकामः परमुच्छिद्य वा तमेवोच्छेत्तु. कामः, त्यागं वा कृत्वा प्रत्यादातुकामो बलसमाद्विशिष्टेन लाभेन पणेत । २४ । पणित- 9 GT om. वा ( after एवंभूतो ). 11 GT एकान्तसिद्ध. - Tom. वा ( before लाभम् ). 13 G M2.8 कल्याणबुद्धिहीनं. 15T सममतिः सं. 16 G1 T देशिकमूल- -G M T समबलेन, [em.]. 18 G M T समबलाद्, [em. ]. 20 M समन्तायत्त- ( corr. in M2). 22 T एकान्तसिद्ध. 23 प्रकृष्टे' ...... योक्तुकामः missing in T. 24 GMT ज्यायांसं वा हीनं वा, [C].

·7. 7.25] कौटिलीयेऽर्थशाने १८२ स्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । २५ । यातव्यसंहितो वा तिष्ठेत् , दूष्यामित्राटवीदण्डं वाऽस्मै दद्यात् । २६ । जातव्यसनप्रकृतिरन्ध्रो वा ज्यायान् हीनं बलसमेन लाभेन पणेत । २७ । पणितस्तस्यापकारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । २८ । एवंभूतं वा हीनं ज्यायान् बलसमाद्धीनेन लाभेन पणेत । २९ । पणितस्तस्याप- कारसमर्थो विक्रमेत, अन्यथा संदध्यात् । ३० । आदौ बुध्येत पणितः पणमानश्च कारणम् । ततो वितोभयतो यतः श्रेयस्ततो व्रजेत् ॥ ३१ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे द्वैधीभाविकाः संधिविक्रमाः सप्तमोऽध्यायः । मादितः पञ्चशततमः। ८ [चतुर्दशशततम प्रकरणम् -यातव्यवृत्तिः, पञ्चदशशततमं प्रकरणम् - अनुग्राह्यमित्रविशेषाः] यातव्योऽभियास्यमानः संधिकारणमादातुकामो विहन्तुकामो वा सामवायिका- नामन्यतमं लाभद्वैगुण्येन पणेत । १। पणमानः क्षयव्ययप्रवासप्रत्यवायपरोपकार. शरीराबाधांश्चास्य वर्णयेत । २। प्रतिपन्नमर्थेन योजयेत् । ३ । वैरं वा परैाहयित्वा विसंवादयेत् । ४। दुरारब्धकर्माणं भूयः क्षयव्ययाभ्यां योक्तुकामः स्वारब्धां वा यात्रासिद्धिं विघातयितुकामो मूले यात्रायां वा प्रहर्तुकामो यातव्यसंहितः पुनर्वाचितुकामः प्रत्यु- त्पन्नार्थकृच्छ्रस्तस्मिन्नविश्वस्तो वा तदात्वे लाभमल्पमिच्छेत् , आयत्यां प्रभूतम् । ५। मित्रोपकारममित्रोपघातमर्थानुबन्धमवेक्षमाणः पूर्वोपकारकं कारयितुकामो भूयस्त- दात्वे महान्तं लाभमुत्सृज्यायत्यामल्पमिच्छेत् । ६। दूध्यामित्राभ्यां मूलहरेण वा ज्यायसा विगृहीतं त्रातुकामस्तथाविधमुपकारं कार- यितुकामः संबन्धावेक्षी वा तदात्वे चायत्यां च लाभं न प्रतिगृह्णीयात् । ७ । कृतसंधिरतिक्रमितुकामः परस्य प्रकृतिकर्शनं मित्रामित्रसंधिविश्लेषणं वा कर्तुकामः पराभियोगाच्छङ्कमानो लाभमप्राप्तमधिकं वा याचेत । ८ । तमितरस्तदात्वे चायत्यां च क्रममवेक्षेत । ९ । तेन पूर्वे व्याख्याताः । १० । 31 On अतो, 0 आतो ( for आदौ ). 7.8 1 T यातव्यो हि यास्य. -- G1 T विहन्तुकामो साम'. 2G M1.2 T प्रपणितः, Mg पणितः, Cs प्रपणिता, [Cn. 5 G1T स्वारब्धं वा यात्रासिद्ध. - G1 M T प्रतिहतु', G2 प्रतिक ( in ZDMG ), [em. Of. 7. 7. 22 ]. 9 GM1.2 T अपेक्षेत.

·२८३ पागुण्यम् [7.8.34 अरिविजिगीष्वोस्तु स्वं खं मित्रमनुगृहतोः शक्यकल्यभव्यारम्भिस्थिरकर्मानु- रक्तप्रकृतिभ्यो विशेषः । ११ । शक्यारम्भी विषचं कारभते, कल्यारम्भी निर्दोषम् , भव्यारम्भी कल्याणोदयम् । १२ । स्थिरकर्मा नासमाप्य कर्मोपरमते । १३ । अनु. रक्तप्रकृतिः सुसहायत्वादल्पेनाप्यनुग्रहेण कार्य साधयति । १४ । त एते कृतार्थाः सुखेन प्रभूतं चोपकुर्वन्ति । १५ । अतः प्रतिलोमा नानुमाह्याः । १६ । तयोरेकपुरुषानुग्रहे यो मित्रं मित्रतरं वाऽनुगृह्णाति सोऽतिसंधत्ते ।१७। मित्रा- दात्मवृद्धिं हि प्राप्नोति, क्षयव्ययप्रवासपरोपकारानितरः । १८ । कृतार्थश्च शत्रुर्वै. गुण्यमेति । १९ । मध्यमं त्वनुगृह्णतोर्यो मध्यमं मित्रं मित्रतरं वाऽनुगृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । २० । मित्रादात्मवृद्धिं हि प्राप्नोति, क्षयव्ययप्रवासपरोपकारानितरः । २१ । मध्यमश्चेदनु- गृहीतो विगुणः स्यादमित्रोऽतिसंधत्ते । २२ । कृतप्रयासं हि मध्यमामित्रमपसृतमेका- र्थोपगतं प्राप्नोति । २३ । तेनोदासीनानुग्रहो व्याख्यातः । २४ । मध्यमोदासीनयोर्बलांशदाने यः शूरं कृतास्त्रं दुःखसहमनुरक्तं वा दण्डं ददाति सोऽतिसंधीयते । २५ । विपरीतोऽतिसंधत्ते । २६ । यत्र तु दण्डः प्रतिहतस्तं वा चार्थमन्यांश्च साधयति तत्र मौलभृतश्रेणीमित्राटवी- बलानामन्यतममुपलब्धदेशकालं दण्डं दद्यात् , अमित्राटवीबलं वा व्यवहितदेशकालम् यं तु मन्येत कृतार्थो मे दण्डं गृहीयाद्, अमित्राटव्यभूम्यनृतुषु वा वासयेद्, अफलं वा कुर्याद्' इति, दण्डव्यासङ्गापदेशेन नैनमनुगृह्णीयात् । २८ । एवमवश्यं त्वनुग्रहीतव्ये तत्कालसहमस्मै दण्डं दद्यात् । २९ । आ समाप्तेश्चैनं वासयेद् योधयेच्च बलव्यसनेभ्यश्च रक्षेत् । ३० । कृतार्थाच्च सापदेशमपत्रावयेत् । ३१ । दूष्यामित्राटवीदण्डं वाऽस्मै दद्यात् । ३२ । यातव्येन वा संधायैनमतिसंदध्यात् । ३३ । समे हि लाभे संधिः स्याद्विषमे विक्रमो मतः । समहीनविशिष्टानामित्युक्ताः संधिविक्रमाः ॥ ३४ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे यातव्यवृत्तिः अनुग्राममित्रविशेषाब अष्टमोऽध्यायः | आदितः षट्छततमः। A 12 GM T कारभेत, [ Cn]. 14 G1 T ससहाय. 16 GM T प्रतिलोमे, [ On]. 20 G1 मध्यमं च नु, T मध्यमं चानु'. 21 G1 M मित्रात्मवृद्धिं ( corr. in Mg). 27 G1 M मित्राबलानाम् . - G1 °मुललब्ध, 'T मूललब्ध. 28 GT देशेनैनम् , M °देशनेनम् , [Cs ]. 34 GMT उक्तः संधिविक्रमः, [C]. NO ·7.9.1] कौटिलीयेर्थशाखे १८४ [ षोडशशततम प्रकरणम् - मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र मित्रसंधिः हिरण्यसंधिश्च] संहितप्रयाणे मित्रहिरण्यभूमिलाभानामुत्तरोत्तरो लाभः श्रेयान् । १ । मित्रहि. रण्ये हि भूमिलाभाद्भवतः, मित्रं हिरण्यलाभात् । २। यो वा लाभः सिद्धः शेषयोरन्य. तरं साधयति । ३। 'त्वं चाहं च मित्रं लभावहे ' इत्येवमादिः समसंधिः । ४ । 'त्वं मित्रम्' इत्येवमादिविषमसंधिः । ५। तयोर्विशेषलाभादतिसंधिः। ६। समसंधौ तु यः संपन्नं मित्रं मित्रकृच्छ्रे वा मित्रमवाप्नोति सोऽतिसंधत्ते । ७ ॥ आपद्धि सौहृदस्थैर्यमुत्पादयति । ८ । मित्रकृच्छ्रेऽपि नित्यमवश्यमनित्यं वश्यं वेति 'नित्यमवश्यं श्रेयः, तद्धि अनु- पकुर्वदपि नापकरोति' इत्याचार्याः । ९ । नेति कौटिल्यः । १० । वश्यमनित्यं श्रेयः । ११ । यावदुपकरोति तावन्मित्रं भवति, उपकारलक्षणं मित्रमिति । १२ । वश्ययोरपि महाभोगमनित्यमल्पभोगं वा नित्यमिति 'महाभोगमनित्यं श्रेयः, महाभोगमनित्यमल्पकालेन महदुपकुर्वन्महान्ति व्ययस्थानानि प्रतिकरोति' इत्या- चार्याः । १३ । नेति कौटिल्यः । १४ । नित्यमल्पभोगं श्रेयः । १५ । महाभोग- मनित्यमुपकारभयादपक्रामति, उपकृत्य वा प्रत्यादातुमीहते । १६ । नित्यमल्पभोगं सातत्यादल्पमुपकुर्वन्महता कालेन महदुपकरोति । १७ । गुरुसमुत्थं महन्मित्रं लघुसमुत्थमल्पं वेति 'गुरुसमुत्थं महन्मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्य साधयति' इत्याचार्याः । १८ । नेति कौटिल्यः । १९ । लघुसमुत्थमल्पं श्रेयः । २० । लघुसमुत्थमल्पं मित्रं कार्यकालं नातिपातयति दौर्बल्याच्च यथेष्टभोग्यं भवति, नेतरत्प्रकृष्टभौमम् । २१ । विक्षिप्तसैन्यमवश्यसैन्यं वेति - विक्षिप्तं सैन्यं शक्यं प्रतिसंहर्तुं वश्यत्वाद् इत्याचार्याः । २२ । नेति कौटिल्यः । २३ । अवश्यसैन्यं श्रेयः । २४ । अवश्यं हि शक्यं सामादिमिवश्यं कर्तुम् , नेतरत्कार्यव्यासक्तं प्रतिसंहर्तुम् । २५ । पुरुपभोगं हिरण्यभोगं वा मित्रमिति 'पुरुषभोगं मित्रं श्रेयः, पुरुषभोगं मित्रं प्रतापकरं भवति, यदा चोत्तिष्ठते तदा कार्य साधयति' इत्याचार्याः । २६ । नेति 7.9 2 GM T मित्रहिरण्यलाभात्, [Cn]. 4, 5 G2 इत्येवमादिभिः. 18 M वेति समुत्थं, 20 Sa. 20-23 missing in M (ialso GP Of. ZDMG, 71, 426. Mg adds them in the margin). 21 G1 T लघुसमुत्थाल्पं (so p). " ·१८५ पाड्गुण्यम् [7.9.46 कौटिल्यः । २७ । हिरण्यभोगं मित्रं श्रेयः । २८ । नित्यो हि हिरण्येन योगः कदा- चिद्दण्डेन । २९ । दण्डश्च हिरण्येनान्ये च कामाः प्राप्यन्त इति । ३० । हिरण्यभोगं भूमिभोगं वा मित्रमिति 'हिरण्यभोगं गतिमत्त्वात्सर्वव्ययप्रती- कारकरम्' इत्याचार्याः । ३१ । नेति कौटिल्यः । ३२ । मित्रहिरण्ये हि भूमिलाभाद्भवत इत्युक्तं पुरस्तात् । ३३ । तस्माद्भूमिभोगं मित्रं श्रेय इति । ३४ । तुल्ये पुरुषभोगे विक्रमः क्लेशसहत्वमनुरागः सर्वबललाभो वा मित्रकुलाद्विशेषः । ३५। तुल्ये हिरण्यभोगे प्रार्थितार्थता प्राभूत्यमल्पप्रयासता सातत्यं च विशेषः । ३६ । तत्रैतद्भवति । ३७ । नित्यं वश्यं लघूत्थानं पितृपैतामहं महत् । अद्वैध्यं चेति संपन्नं मित्रं षड्गुणमुच्यते ॥ ३८ ॥ ऋते यदर्थ प्रणयाद्रक्ष्यते यश्च रक्षति । पूर्वोपचितसंबन्धं तन्मित्रं नित्यमुच्यते ॥ ३९ ॥ सर्वचित्रमहामोगं त्रिविधं वश्यमुच्यते । एकतोभोग्युभयतः सर्वतोभोगि चापरम् ॥ ४०॥ आदातृ वा दात्रपि वा जीवत्यरिषु हिंसया । मित्रं नित्यमवश्यं तदुर्गाटव्यपसारि च ॥ ४१ ॥ अन्यतो विगृहीतं यल्लघुव्यसनमेव वा । संधत्ते चोपकाराय तन्मित्रं वश्यमध्रुवम् ॥ ४२ ॥ एकार्थेनाथ संबद्धमुपकार्यविकारि च । मित्रभावि भवत्येतन्मित्रमद्वैध्यमापदि ॥ ४३ ॥ मित्रभावार्द्धवं मित्रं शत्रुसाधारणाञ्चलम् । न कस्यचिदुदासीनं द्वयोरुभयभावि तत् ॥४४॥ विजिगीषोरमित्रं यन्मित्रमन्तर्धितां गतम् । उपकारेऽनिविष्टं वाऽशक्तं वाऽनुपकारि तत् ॥४५॥ प्रियं परस्य वा रक्ष्यं पूज्यं संबद्धमेव वा । अनुगृह्णाति यन्मित्रं शत्रुसाधारणं हि तत् ॥ ४६ ।। 29 T om. हि. 30 M हिरण्येनान्येन च. 31 GM T मतिमत्त्वात् , [ On]. 3601 सतत्याच, G2 M T सातत्याच्च, [ On ]. 38 01 T षड्गुण्यम् . 39 T यश्च रक्षति. 417 'व्यवसायि च. 42 GT विगृहीतं वा, M विगृहीतं (om. यल्), [08 ]. 43 GM T एकार्थेनार्थ- संबन्धम्, [em.. 45 GMT Paras ( for ºsf^° ) [em. ). - GMT urti, [Ca]. 46 GMT पूज्यं संबन्धम् , Cn O+ पूज्यसंबन्धम् , [em.]. को. अ. २४ ·7.9.47] कौटिलीयेऽर्थशाने १८६ प्रकृष्टभौमं संतुष्टं बलवञ्चालसं च यत् । उदासीनं भवत्येतब्यसनादवमानितम् ॥ ४७ ॥ अरेर्नेतुश्च यवृद्धिं दौर्बल्यादनुवर्तते । उभयस्याप्यविद्विष्टं विद्यादुभयभावि तत् ॥४८॥ कारणाकारणध्वस्तं कारणाकारणागतम् । यो मित्रं समुपेक्षेत स मृत्युमुपगृहति ॥ ४९ ॥ क्षिप्रमल्पो लाभश्चिरान्महानिति वा 'क्षिप्रमल्पो लाभः कार्यदेशकालसंवादक: श्रेयान् ' इत्याचार्याः । ५० । नेति कौटिल्यः । ५१ । चिरादविनिपाती बीजसधर्मा महाँल्लाभः श्रेयान, विपर्यये पूर्वः । ५२। एवं दृष्ट्वा ध्रुवे लाभे लाभांशे च गुणोदयम् । स्वार्थसिद्धिपरो यायात्संहितः सामवायिकैः ॥ ५३ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधी मित्रसंधिः हिरण्यसंधिश्च नवमोऽध्यायः । मादितः सप्तशततमः। [षोडशशततमं प्रकरणम् - मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र भूमिसंधिः] त्वं चाहं च भूमि लभावहे ' इति भूमिसंधिः । १ । तयोर्यः प्रत्युपस्थितार्थः संपन्नां भूमिमवाप्नोति सोऽतिसंधत्ते । २ । तुल्ये संपन्नालाभे यो बलवन्तमाक्रम्य भूमिमवाप्नोति सोऽतिसंधत्ते । ३ । भूमि- लाभं शत्रुकर्शनं प्रतापं च हि प्राप्नोति । ४ । दुर्बलाद्भूमिलाभे सत्यं सौकर्य भवति ।५ । दुर्बल एव च भूमिलाभः, तत्सामन्तश्च मित्रममित्रभावं गच्छति । ६। तुल्ये बलीयस्त्वे यः स्थितशत्रुमुत्पाटय भूमिमवाप्नोति सोऽतिसंधत्ते । ७ ॥ दुर्गावाप्तिर्हि स्वभूमिरक्षणममित्राटवीप्रतिषेधं च करोति । ८ । चलामित्राद्भमिलाभे शक्यसामन्ततो विशेषः।९। दुर्बलसामन्ता हि क्षिप्राप्या- यनयोगक्षेमा भवति । १० । विपरीता बलवत्सामन्ता कोशदण्डावच्छेदनी च भूमि- भवति । ११॥ 49 G1 M T "करणध्वस्तं. G1 M T करणागतम्. 50T -कालसंपादकः. 7. 10 2017 स्थितार्थसंपा. 5G T सौन्दर्य. 7 GM1.3 स्थितश्शत्रुम् . 8 Tom. हि. -GM T -रक्षणं मित्रा', [m]. 10 GM T भवन्ति, In]. 11 7 °च्छेदेन नीचभूमिर्.

·१८७ पाइगुण्यम् [7.10. 36 संपन्ना नित्यामित्रा मन्दगुणा वा भूमिरनित्यामिति — संपन्ना नित्यामित्रा श्रेयसी भूमिः; संपन्ना हि कोशदण्डौ संपादयति, तौ चामित्रप्रतिघातको ' इत्याचार्याः । १२ । नेति कौटिल्यः । १३ । नित्यामित्रालाभे भूयान् शत्रुलाभो भवति । १४ । नित्यश्च शत्रुरुपकृते चापकृते च शत्रुरेव भवति, अनित्यस्तु शत्रुरुपकारादनपकाराद्वा शाम्यति । १५॥ यस्या हि भूमेर्बहुदुर्गाश्चोरगणैर्लेच्छाटवीभिर्वा नित्याविरहिताः प्रत्यन्ताः सा नित्यामित्रा, विपर्यये त्वनित्यामित्रा । १६ । अल्पा प्रत्यासन्ना महती व्यवहिता वा भूमिरिति अल्पा प्रत्यासन्ना श्रेयसी । १७ । सुखा हि प्राप्तुं पालयितुमभिसारयितुं च भवति । १८ । विपरीता व्यवहिता ।१९। व्यवहितयोरपि दण्डधारणाऽऽत्मधारणा वा भूमिरिति आत्मधारणा श्रेयसी ॥२०॥ सा हि वसमुत्थाभ्यां कोशदण्डाभ्यां धार्यते । २१ । विपरीता दण्डधारणा दण्डस्था- नम् । २२। बालिशात्प्राज्ञाद्वा भूमिलाभ इति बालिशाद्भूमिलाभः श्रेयान् । २३ । सुप्राप्या- नुपाल्या हि भवति, अप्रत्यादेया च । २४ । विपरीता प्राज्ञादनुरक्ता । २५ । पीडनीयोच्छेदनीययोरुच्छेदनीयाद्भूमिलाभः श्रेयान् । २६ । उच्छेदनीयो धन- पाश्रयो दुर्बलापाश्रयो वाऽभियुक्तः कोशदण्डावादायापसर्तुकामः प्रकृतिभिस्त्यज्यते, न पीडनीयो दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धः । २७ । दुर्गप्रतिष्टब्धयोरपि स्थलनदीदुर्गीयाभ्यां स्थलदुर्गीयाद्भूमिलामः श्रेयान् । २८ । स्थालेयं हि सुरोधावमर्दावस्कन्दमनिःस्राविशत्रु च । २९ । नदीदुर्ग तु द्विगुणक्लेशकरम् , उदकं च पातव्यं वृत्तिकरं चामित्रस्य । ३० । नदीपर्वतदुर्गीयाभ्यां नदीदुर्गीयाद्भूमिलाभः श्रेयान् । ३१ । नदीदुर्ग हि हस्तिस्त- म्भसंक्रमसेतुबंधनौभिः साध्यमनित्यगाम्भीर्यमवस्राव्युदकं च । ३२ । पार्वतं तु स्वारक्षं दुरुपरोधि कृच्छ्रारोहणम् , भने चैकस्मिन्न सर्ववधः, शिलावृक्षप्रमोक्षश्च महापकारिणाम् । ३३ । निम्नस्थलयोधिभ्यो निम्नयोधिभ्यो भूमिलाभः श्रेयान् । ३४ । निन्नयोधिनो घुपरुद्धदेशकालाः, स्थलयोधिनस्तु सर्वदेशकालयोधिनः । ३५ । 14 G1 M T नित्यामित्रलाभे. 15 Tom. चापकृते च.- Mom. °दनपकारा". 17 GM व्यवहितो ( oorr. in Mg). 18 M om. अभिसारयितुं. 20 Cn व्यवहिताव्यवहितयोर्. 2801 भूमिपालः श्रेयान् . 29 G1 T स्थलेयं, CB स्थलीयं. - G M T °वमर्दास्कन्द, [Cu]. - GMT अनिस्रावि, [Cs]. 30 G1 M वृत्तिकार. 32 GT अपनाव्यु, M अप्रस्ताव्यु, [C]. 33 GT दुरवरोधि. 34 T भूलाभः श्रेयान्.

·7.10. 36] कौटिलीयेऽर्थशाने १८८ खनकाकाशयोधिभ्यः खनकेभ्यो भूमिलाभः श्रेयान् । ३६ । खनका हि खातेन शस्त्रेण चोभयथा युध्यन्ते, शस्त्रेणैवाकाशयोधिनः । ३७ । एवंविषेभ्यः पृथिवीं लभमानोऽर्थशाखवित् । संहितेभ्यः परेभ्यश्च विशेषमधिगच्छति ॥ ३८॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधौ भूमिसंधिः दशमोऽध्यायः । मादितोऽष्टशततमः। [षोडशशततमं प्रकरणम् - मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र अनवसितसंधिः ] त्वं चाहं च शून्यं निवेशयावहे ' इत्यनवसितसंधिः । १। तयोर्यः प्रत्युपस्थितार्थो यथोक्तगुणां भूमिं निवेशयति सोऽतिसंधत्ते । २। तत्रापि स्थलमोदकं वेति महतः स्थलादल्पमौदकं श्रेयः, सातत्यादवस्थितत्वाच फलानाम् । ३॥ स्थलयोरपि प्रभूतपूर्वापरसस्यमल्पवर्षपाकमसक्तारम्भं श्रेयः । ४ । औदकयोरपि धान्यवापमधान्यवापाच्छ्रेयः । ५। तयोरल्पबहुत्वे धान्यकान्तादल्पान्महदधान्यकान्तं श्रेयः । ६ । महत्यवकाशे हि स्थाल्याश्चानूप्याश्चौषधयो भवन्ति । ७ । दुर्गादीनि च कर्माणि प्राभूत्येन क्रियन्ते । ८ । कृत्रिमा हि भूमिगुणाः । ९ । खनिधान्यभोगयोः खनिभोगः कोशकरः, धान्यभोगः कोशकोष्ठागारकरः । १० । धान्यमूला हि दुर्गादीनां कर्मणामारम्भाः । ११ । महाविषयविक्रयो वा खनिभोगः श्रेयान् । १२॥ द्रव्यहस्तिवनभोगयोर्द्रव्यवनभोगः सर्वकर्मणां योनिः प्रभूतनिधानक्षमश्च, विपरीतो हस्तिवनभोगः' इत्याचार्याः । १३ । नेति कौटिल्यः । १४ । शक्यं द्रव्य- वनमनेकमनेकस्यां भूमौ वापयितुम्, न हस्तिवनम् । १५ । हस्तिप्रधानो हि परानीक- वध इति । १६। वारिस्थलपथभोगयोरनित्यो वारिपथभोगः, नित्यः स्थलपथभोगः । १७ । मिन्नमनुष्या श्रेणीमनुष्या वा भूमिरिति मिन्नमनुष्या श्रेयसी । १८ । मिन्न- मनुष्या भोग्या भवति, अनुपजाप्या चान्येषाम् , अनापत्सहा तु । १९ । विपरीता श्रेणीमनुष्या, कोपे महादोषा । २० । 7. 11 1 M त्वयाहं च. 6M महदान्यकान्तं (corr. in MY). 11 01 धान्यमूल्या. - GM T आरम्भः, [On]. 12 M -विक्रमो. 20 GMT महादोषः, [C].

·१८९ पाइगुण्यम् [7.11.44 तस्यां चातुर्वर्ण्यनिवेशे सर्वभोगसहत्वावरवर्णप्राया श्रेयसी, बाहुल्या वत्वाच कृष्याः कर्षकवती, कृष्याश्चान्येषां चारम्भाणां प्रयोजकत्वाद् गोरक्षकवती, पण्यनिच- यर्णानुग्रहाद् आब्यवणिग्वती । २१ । भूमिगुणानामपाश्रयः श्रेयान् । २२ । दुर्गापाश्रया पुरुषापाश्रया वा भूमिरिति पुरुषापाश्रया श्रेयसी । २३ । पुरुष- वद्धि राज्यम् । २४ । अपुरुषा गौर्वन्ध्येव किं दुहीत । २५ । महाक्षयव्ययनिवेशां तु भूमिमवाप्तुकामः पूर्वमेव केतारं पणेत दुर्बलमराजबीजिनं निरुत्साहमपक्षमन्यायवृत्ति व्यसनिनं देवप्रमाणं यत्किंचनकारिणं वा । २६ । महाक्षयव्ययनिवेशायां हि भूमौ दुर्बलो राजबीजी निविष्टः सगन्धामिः प्रकृतिमिः सह क्षयव्ययेनावसीदति । २७ । बलवानराजबीजी क्षयव्ययभयादसगन्धामिः प्रकृ. तिमिस्त्यज्यते । २८॥ निरुत्साहस्तु दण्डवानपि दण्डस्याप्रणेता सदण्डः क्षयव्ययेनावभज्यते । २९ । कोशवानप्यपक्षः क्षयव्ययानुग्रहहीनत्वान्न कुतश्चित्प्राप्नोति । ३० । अन्यायवृत्तिर्निविष्टमप्युत्थापयेत् । ३१ । स कथमनिविष्टं निवेशयेत् । ३२ । तेन व्यसनी व्याख्यातः । ३३ । दैवप्रमाणो मानुषहीनो निरारम्भो विपन्नकर्मारम्भो वाऽवसीदति । ३४ । यत्किचनकारी न किंचिदासादयति । ३५ । स चैषां पापिष्ठतमो भवति । ३६ । यत्किचिदारभमाणो हि विजिगीषोः कदाचिच्छिद्रमासादयेद् ' इत्याचार्याः । ३७ । यथा छिद्रं तथा विनाशमप्यासादयेदिति कौटिल्यः । ३८ । तेषामलाभे यथा पाणिग्राहोपनहे वक्ष्यामस्तथा भूमिमवस्थापयेत् । ३९ । इत्यभिहितसंधिः । ४०। गुणवतीमादेयां वा भूमिं बलवता क्रयेण याचितः संधिमवस्थाप्य दद्यात् । ४१ । इत्यनिभृतसंधिः । ४२ । समेन वा याचितः कारणमवेक्ष्य दद्यात् 'प्रत्यादेया मे भूमिवश्या वा; अनया प्रतिबद्धः परो मे वश्यो भविष्यति, भूमिविक्रयाद्वा मित्रहिरण्य- लाभः कार्यसामर्थ्यकरो मे भविष्यति' इति । ४३ । तेन हीनःक्रेता व्याख्यातः॥४४॥ - - - 21 GM T चातुर्वर्णाभिनिवेशे, [On ]. -3M कर्षणवती, T कर्षणवतीः, tem.. GM T कृष्या चान्येषां, [on]. - G1 T गोरक्षवती, On गोरक्ष्यवती. On -वाणिज्यवती (१). 26 GM T °व्ययनिवेशात्तु, [a]. GIT यलिंचकारिणं. There is a laouna in On from 7. 11. 27 to 7. 15. 12. 27 - दुर्चलोऽराज. - G1 सरन्धाभिः, " सरन्ध्राभिः. 28 GT क्षयभयाद्. 31 GM T -वृत्तिन्निविष्टम् , [0]. - ·7.11.45 ] कौटिलीयेऽर्थशाने एवं मित्रं हिरण्यं च सजनामजनां च गाम् । लभमानोऽतिसंधत्ते शास्त्रवित्सामवायिकान् ॥ ४५ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधौ अनवसितसंधिः एकादशोऽध्यायः । मादितो नवशततमः। श्रेयान् । ५। १२ [षोडशशततमं प्रकरणम् - मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधयः, तत्र कर्मसंधिः] 'त्वं चाहं च दुर्ग कारयावहे ' इति कर्मसंधिः । १ । तयोर्यो दैवकृतमविषयमल्पव्ययारम्भं दुर्ग कारयति सोऽतिसंधत्ते । २ । तत्रापि स्थलनदीपर्वतदुर्गाणामुत्तरोत्तरं श्रेयः । ३ । सेतुबन्धयोरप्याहार्योदकात्सहोदकः श्रेयान् । ४ । सहोदकयोरपि प्रभूतवापस्थानः द्रव्यवनयोरपि यो महत्सारवद्रव्याटवीकं विषयान्ते नदीमातृकं द्रव्यवनं छेदयति सोऽतिसंधत्ते । ६ । नदीमातृकं हि स्वाजीवमपाश्रयश्चापदि भवति । ७ । हस्तिवनयोरपि यो बहुशूरमृगं दुर्बलप्रतिवेशमनन्तावक्लेशि विषयान्ते हस्तिवनं बध्नाति सोऽतिसंधत्ते । ८ । तत्रापि ' बहुकुण्ठाल्पशूरयोः अल्पशूरं श्रेयः; शूरेषु हि युद्धम् , अल्पाः शूरा बहूनशूरान् भञ्जन्ति, ते भग्नाः स्वसैन्यावघातिनो भवन्ति' इत्याचार्याः । ९ । नेति कौटिल्यः । १० । कुण्ठा बहवः श्रेयांसः, स्कन्धविनियोगादनेकं कर्म कुर्वाणाः स्वेषामपाश्रयो युद्धे, परेषां दुर्धर्षा विभीषणाश्च । ११ । बहुषु हि कुण्ठेषु विनयकर्मणा शक्यं शौर्यमाधातुं, न त्वेवाल्पेषु शूरेषु बहुत्वमिति । १२ । खन्योरपि यः प्रभूतसारामदुर्गमार्गामल्पव्ययारम्भां खनि खानयति, सोऽति- संधत्ते । १३ । तत्रापि महासारमल्पमल्पसारं वा प्रभूतमिति ‘महासारमल्पं श्रेयः, वनमणिमुक्ताप्रवालहेमरूप्यधातुर्हि प्रभूतमल्पसारमत्यर्पण असते' इत्याचार्याः । १४ । नेति कौटिल्यः । १५ । चिरादल्पो महासारस्य क्रेता विद्यते, प्रभूतः सातत्यादल्प- सारस्य । १६॥ एतेन वणिक्पथो व्याख्यातः । १७ । तत्रापि 'वारिस्थलपथयो,रिपथः श्रेयान् , अल्पव्ययव्यायामः प्रभूतपण्योदयश्च' इत्याचार्याः । १८ । नेति कौटिल्यः । १९ । संरुद्धगतिरसार्वकालिकः प्रकृष्टभययोनि- निष्प्रतीकारश्च वारिपथः, विपरीतः स्थलपथः । २० । 7.12 841 हस्तियोरपि वन, ' हस्तिमृगवनयोरपि. 11 T दुर्धर्षान्. 14 01 M महासारमल्प- सारं. 17 G वणिक्पथा व्याख्याताः, M वणिक्पथो व्याख्याताः. 20 M रुद्धगतिर्. निष्प्रतिकारश्च. D ·40 १९१ पाड्गुण्यम् [7. 18.6 वारिपथे तु कूलसंयानपथयोः कूलपथः पण्यपत्तनबाहुल्याच्छ्रेयान् , नदीपथो वा, सातत्याद्विषह्याबाधत्वाच । २१ । स्थलपथेऽपि ' हैमवतो दक्षिणापथाच्छ्रेयान् , हस्त्यश्वगन्धदन्ताजिनरूप्यसुवर्ण- पण्याः सारवत्तराः ' इत्याचार्याः । २२ । नेति कौटिल्यः । २३ । कम्बलाजिनाश्वपण्य- वर्जाः शङ्खवञमणिमुक्तासुवर्णपण्याश्च प्रभूततरा दक्षिणापथे । २४ । दक्षिणापथेऽपि बहुखनिः सारपण्यः प्रसिद्धगतिरल्पव्ययव्यायामो वा वणिक्पथः श्रेयान् , प्रभूतविषयो वा फल्गुपण्यः । २५ । तेन पूर्वः पश्चिमश्च वणिक्पथो व्याख्यातः । २६ । तत्रापि चक्रपादपथयोश्चक्रपथो विपुलारम्भत्वाच्छ्रेयान् , देशकालसंभावनो वा खरोष्ट्रपथः । २७ । आभ्यामंसपथो व्याख्यातः । २८ । परकर्मोदयो नेतुः भयो वृद्धिविपर्यये । तुल्ये कर्मपथे स्थानं ज्ञेयं स्वं विजिगीषुणा ॥ २९ ॥ अल्पागमातिव्ययता क्षयो वृद्धिर्विपर्यये । समायव्ययता स्थानं कर्मसु ज्ञेयमात्मनः ॥३०॥ तस्मादल्पव्ययारम्भं दुर्गादिषु महोदयम् । कर्म लब्ध्वा विशिष्टः स्यादित्युक्ताः कर्मसंधयः ॥ ३१ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे मित्रहिरण्यभूमिकर्मसंधौ कर्मसंधिर्वादशोऽध्यायः । मादितो दशशततमः। १३ [ सप्तदशशततमं प्रकरणम् – पाणिग्राहचिन्ता] संहत्यारिविजिगीष्वोरमित्रयोः परामियोगिनोः पाणिं गृहृतोर्यः शक्तिसंपन्नस्य पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । १। शक्तिसंपन्नो ह्यमित्रमुच्छिद्य पाणिग्राहमुच्छिन्द्यात्, न हीनशक्तिरलब्धलाभः । २। शक्तिसाम्ये यो विपुलारम्भस्य पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । ३ । विपुलारम्भो यमित्रमुच्छिद्य पाणिग्राहमुच्छिन्द्यात् , नाल्पारम्भः सक्तचक्रः । ४। आरम्भसाम्ये यः सर्वसंदोहेन प्रयातस्य पाणिं गृहाति सोऽतिसंधत्ते । ५। शून्यमूलो ह्यस्य सुकरो भवति, नैकदेशबलप्रयातः कृतपाणिप्रतिविधानः । ६ । 21 GT -पट्टण-, M -पटना, [em. Of. 2. 28. 4, 12]. 24GT-मुक्ताः 250T अल्पव्यायामो (Ot... 18). 31 M इत्युक्तः, 7. 13 2 G1 -शक्तिलेब्धलाभः, ' शक्तिलन्धलाभः.

·7. 18.7] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे १९२ बलोपादानसाम्ये यश्चलामिनं प्रयातस्य पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । ७ । चलामित्रं प्रयातो हि सुखेनावाप्तसिद्धिः पाणिग्राहमुच्छिन्द्यात् , न स्थितामित्रं प्रयातः । ८ । असौ हि दुर्गप्रतिहतः पाणिग्राहे च प्रतिनिवृत्तः स्थितेनामित्रेणावगृह्यते । ९ । तेन पूर्वे व्याख्याताः । १०॥ शत्रुसाम्ये यो धार्मिकामियोगिनः पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । ११ । धार्मि: काभियोगी हि स्वेषां च द्वेष्यो भवति, अधार्मिकाभियोगी संप्रियः । १२ । तेन मूलहरतादात्विककदर्याभियोगिनां पाणिग्रहणं व्याख्यातम् । १३ । मित्राभियोगिनोः पाणिग्रहणे त एव हेतवः । १४ । मित्रममित्रं चामियुञ्जानयोर्यो मित्राभियोगिनः पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । १५ । मित्राभियोगी हि सुखेनावाप्तसिद्धिः पाणिग्राहमुच्छिन्द्यात् । १६ । सुकरो हि मित्रेण संधिर्नामित्रेण । १७ । मित्रममित्रं चोद्धरतोर्योऽमित्रोद्धारिणः पाणिं गृह्णाति सोऽतिसंधत्ते । १८ । वृद्ध- मित्रो ह्यमित्रोद्धारी पाणिग्राहमुच्छिन्द्यात् , नेतरः स्वपक्षोपघाती । १९ । तयोरलब्धलाभापगमने यस्यामित्रो महतो लाभाद्वियुक्तः क्षयव्ययाधिको वा स पाणिग्राहोऽतिसंधत्ते । २० । लब्धलाभापगमने यस्यामित्रो लाभेन शक्त्या हीनः स पाणिग्राहोऽतिसंधत्ते, यस्य वा यातव्यः शत्रोविग्रहापकारसमर्थः स्यात् । २१ । पाणिप्रायोरपि यः शक्यारम्भबलोपादानाधिकः स्थितशत्रुः पार्श्वस्थायी वा सोऽतिसंधत्ते । २२ । पार्श्वस्थायी हि यातव्याभिसारो मूलाबाधकश्च भवति, मूला- बाधक एव पश्चात्स्थायी । २३ । पाणिग्राहालयो ज्ञेयाः शत्रोश्चेष्टानिरोधकाः। सामन्तः पृष्ठतो वर्गः प्रतिवेशौ च पार्श्वयोः ॥ २४ ॥ अरेर्नेतुश्च मध्यस्थो दुर्बलोऽन्तर्धिरुच्यते । प्रतिघातो बलवतो दुर्गाटव्यपसारवान् ॥ २५ ॥ मध्यमं त्वरिविजिगीष्वोर्लिप्समानयोर्मध्यमस्य पाणि गृहृतोर्लब्धलाभापगमने यो मध्यमं मित्राद्वियोजयत्यमित्रं च मित्रमाप्नोति सोऽतिसंधत्ते । २६ । संधेयश्च शत्रु- रुपकुर्वाणो, न मित्रं मित्रभावादुत्क्रान्तम् । २७ । तेनोदासीनलिप्सा व्याख्याता । २८ । TG1 M चलामित्रप्रयातस्य. 9 GM T निवृत्तस्थितेन, [om. Meyer]. 11 GMT धार्मिकाभियोगिनोः. 16 GIT अवाससंधिः. 18 GMT यो मित्रोद्धारिणः, [08 ]. 20, 21 GT लाभावगमने. 21 G शत्रुर्विग्रहा. 2201 शङ्कयारम्भ.. - T om. T om. पार्श्वस्थायी वा सोऽतिसंधत्ते. 24 GM सामन्ताः, सामन्तात्, [em. Meyer ]. 25 T व्यवसारवान्. 26T -लाभागमने. .

·पागुण्यम् [7.14.1 पाणिग्रहणामियानयोस्तु मन्वयुद्धादभ्युतयः । २९ । न्यायमयुद्धे हि क्षय- व्ययाभ्यामुभयोरवृद्धिः । ३० । जित्वाऽपि हि क्षीणदण्डकोशः पराजितो भवति । इत्याचार्याः । ३१ । नेति कौटिल्यः । ३२ । सुमहताऽपि क्षयव्ययेन शत्रुविनाशोs- भ्युपगन्तव्यः । ३३ । तुल्ये क्षयव्यये यः पुरस्तादृष्यबलं घातयित्वा निःशल्यः पञ्चावश्यक्लो मुध्येत सोऽतिसंधत्ते । ३४ । द्वयोरपि पुरस्तादृष्यबलपाविनोर्यो बहुलतरं शक्ति- मत्तरमत्यन्तयं च घातयेत् सोऽतिसंपत्ते । ३५ । तेनामित्राटवीबलपातो व्याख्यातः । ३६ ॥ पार्णिमाहोऽमियोक्ता वा यातव्यो वा यदा भवेत् । विजिगीषुस्तदा तत्र नेत्रमेतत्समाचरेत् ॥ ३७॥ पाणिग्राहो भवेनेता शत्रोमित्रामियोगिनः । विप्राह्य पूर्वमाक्रन्दं पार्णिमाहाभिसारिणा ॥ ३८॥ आक्रन्देनाभियुआनः पाणिग्राहं निवारयेत् । तथाऽऽक्रन्दाभिसारेण पाणिप्राहाभिसारिणम् ॥ ३९ ॥ अरिमित्रेण मित्रं च पुरस्तादवघट्टयेत् । मित्रमित्रमरेश्चापि मित्रमित्रेण वारयेत् ॥४०॥ मित्रेण ग्राहयेत्पार्णिमभियुक्तोऽमियोगिनः । मित्रमित्रेण चाक्रन्दं पाणिपाहान्निवारयेत् ॥४१॥ एवं मण्डलमात्मार्थ विजिगीषुर्निवेशयेत् । पृष्ठतश्च पुरस्ताच मित्रप्रकृतिसंपदा ॥४२॥ कृत्स्ने च मण्डले नित्यं दूतान् गूढांश्च वासयेत् । मित्रभूतः सपत्नानां हत्वा हत्वा च संवृतः॥४३॥ असंवृतस्य कार्याणि प्राप्तान्यपि विशेषतः। निःसंशयं विपद्यन्ते भिन्नप्लव इवोदधौ ॥४४॥ इति पाइगुण्ये सप्तमेऽधिकरणे पाणिग्राहचिन्ता त्रयोदशोऽध्यायः । मादितः एकादशशततमः। . १४ [अष्टादशशततमं प्रकरणम् - हीनशक्तिपूरणम् ] सामवायिकैरेवमभियुक्तो विजिगीषुर्यस्तेषां प्रधानस्तं ब्रूयात् त्वया मे संधिः, 357 पातवेद. 410 M -ग्राहं निवारयेत् . 440 मिनः प्रक. को.भ. २५ ·. 7.14.1] कौटिलीयेऽर्थशाखे इदं हिरण्यम् , अहं च मित्रम् , द्विगुणा ते वृद्धिः, नाहस्यात्मक्षयेण मित्रमुखानमित्रान् वर्धयितुम् , एते हि वृद्धास्त्वामेव परिभविष्यन्ति' इति । १ । भेदं वा ब्रूयात् 'अनपकारो यथाहमेतैः संभूयाभियुक्तस्तथा त्वामप्येते संहित- बलाः स्वस्था व्यसने वाऽभियोक्ष्यन्ते, बलं हि चित्तं विकरोति, तदेषां विधातय इति । २। भिन्नेषु प्रधानमुपगृह्य हीनेषु विक्रमयेत्, हीनाननुप्राह्य वा प्रधाने, यथा वा श्रेयोऽभिमन्येत तथा । ३ । वैरं वा परैर्याहयित्वा विसंवादयेत् । ४। फलभूयस्त्वेन वा प्रधानमुपजाप्य संधि कारयेत् । ५ । अथोभयवेतनाः फलभू- यस्त्वं दर्शयन्तः सामवायिकान् ' अतिसंहिताः स्थ' इत्युद्षयेयुः । ६ । दुष्टेषु संधि दूषयेत् । ७ । अथोभयवेतना भूयो भेदमेषां कुर्युः ‘एवं तद् यदस्माभिर्दर्शितम्' इति । ८ । भिन्नेष्वन्यतमोपग्रहेण चेष्टेत । ९ । प्रधानाभावे सामवायिकानामुत्साहयितारं स्थिरकर्माणमनुरक्तप्रकृति लोभाद्भयाद्वा संघातमुपागतं विजिगीषोर्मीतं राज्यप्रतिसंबद्धं मित्रं चलामित्रं वा पूर्वान्यतराभावे साधयेत् - उत्साहयितारमात्मनिसर्गेण, स्थिरकर्माणं सान्त्वप्रणिपातेन, अनुरक्तप्रकृति कन्यादानयापनाभ्यां, लुब्धमंशद्वैगुण्येन, भीतमेभ्यः कोशदण्डानुग्रहेण, स्वतो भीतं विश्वास्य प्रतिभूप्रदानेन, राज्यप्रतिसंबद्धमेकीभावोपगमनेन, मित्रमुभयतः प्रियहिता- भ्याम् उपकारत्यागेन वा, चलामित्रमवधृतमनपकारोपकाराभ्याम् । १० । यो वा यथाऽयोगं भजेत तं तथा साधयेत्, सामदानभेददण्डैर्वा यथाऽऽपत्सु व्याख्यास्यामः ।११। व्यसनोपघातत्वरितो वा कोशदण्डाभ्यां देशे काले कार्ये वाऽवधृतं संधिमुपेयात् । १२ । कृतसंधिहीनमात्मानं प्रतिकुर्वीत । १३ । पक्षे हीनो बन्धुमित्रपक्षं कुर्वीत, दुर्गमविषां वा । १४ । दुर्गमित्रप्रतिष्टब्धो हि स्वेषां परेषां च पूज्यो भवति । १५ । मन्त्रशक्तिहीनः प्राज्ञपुरुषोपचयं विद्यावृद्धसंयोगं वा कुर्वीत । १६ । तथा हि सद्यः श्रेयः प्राप्नोति । १७ ॥ प्रभावहीनः प्रकृतियोगक्षेमसिद्धौ यतेत । १८ । जनपदः सर्वकर्मणां योनिः, ततः प्रभावः । १९ । तस्य स्थानमात्मनश्चापदि दुर्गम् । २० । सेतुबन्धः सस्यानां 7.14 1 इति miasing in G1 M T. 6 G1 M उदूषयेयुः. 9 GM T प्रहेण वा चेष्टेत, [am.]. 10 GM T -प्रतिसंबन्धं मित्रं ( धमि'), [em.].-05 पूर्वानुत्तराभावे.-GM विश्वासयेत् ( tor विश्वास्य), [om. J. -GM T -प्रतिसंबन्धम् , [em.1. 12 M वाऽवसतं, कृतसंधिहीनम्, [0]. 17 01 सच्छ्रेयः. 18,19 GMT प्रभवः, ECs]. 13 GMT ·१९५ पाड्गुण्यम् [7.16.11 योनिः । २१ । नित्यानुषक्तो हि वर्षगुणलाभः सेतुवापेषु । २२ । वणिक्पथः पराति- संधानस्य योनिः । २३ । वणिक्पथेन हि दण्डगूढपुरुषातिनयनं शतावरणयानवाहन- क्रयश्च क्रियते, प्रवेशो निर्णयनं च । २४ । खनिः संग्रामोपकरणानां योनिः, द्रव्यवनं दुर्गकर्मणां यानरथयोश्च, हस्तिवनं हस्तिनाम् , गवाश्वखरोष्ट्राणां च व्रजः । २५ । तेषामलाभे बन्धुमित्रकुलेभ्यः समार्जनम् । २६ । उत्साहहीनः श्रेणीप्रवीरपुरुषाणां चोरगणाटविकम्लेच्छजातीनां परापकारिणां गूढपुरुषाणां च यथालाभमुपचयं कुर्वीत । २७ । परमिश्राप्रतीकारमाबलीयसं वा परेषु प्रयुञ्जीत । २८ । एवं पक्षण मन्त्रेण द्रव्येण च बलेन च । संपन्नः प्रतिनिर्गच्छेत्परावग्रहमात्मनः ॥ २९ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे हीनशक्तिपूरणं चतुर्दशोऽध्यायः । मादितो द्वादशशततमः । १५ [ एकोनविंशतिशततम प्रकरणम् – बलवता विगृह्योपरोधहेतवः, विंशतिशततमं प्रकरणम् – दण्डोपनतवृत्तम् ] दुर्बलो राजा बलवताऽभियुक्तस्तद्विशिष्टबलमाश्रयेत यमितरो मन्त्रशक्त्या नाति- संध्यात् । १ । तुल्यमन्त्रशक्तीनामायत्तसंपदो वृद्धसंयोगाद्वा विशेषः । २। विशिष्टबलाभावे समबलैस्तुल्यबलसंधैर्वा बलवतः संभूय तिष्ठेद् यान्न मन्त्र- प्रभावशक्तिभ्यामतिसंदध्यात् ।३। तुल्यमन्त्रप्रभावशक्तीनां विपुलारम्भतो विशेषः।४। समबलाभावे हीनबलैः शुचिमिरुत्साहिमिः प्रत्यनीकभूतैर्बलवतः संभूय तिष्ठेद् यान्न मन्त्रप्रभावोत्साहशक्तिभिरतिसंदध्यात् । ५। तुल्योत्साहशक्तीनां स्वयुद्धभूमि- लाभाद्विशेषः । ६। तुल्यभूमीनां स्वयुद्धकाललाभाद्विशेषः । ७ । तुल्यदेशकालानां युग्यशस्त्रावरणतो विशेषः । ८ । सहायाभावे दुर्गमाश्रयेत यत्रामित्रः प्रभूतसैन्योऽपि भक्तयवसेन्धनोदकोपरोधं न कुर्यात् स्वयं च क्षयव्ययाभ्यां युज्येत । ९ । तुल्यदुर्गाणां निचयापसारतो विशेषः । १० । निचयापसारसंपन्नं हि मनुष्यदुर्गमिच्छेदिति कौटिल्यः । ११ । 24 M -पुरुषानिर्जयनं. 25 GM T -रथोष्ट्राणां, [Cs ]. 26 बन्धुमित्र 26 बन्धुमित्र ... यथालाम' (27) missing in Ms. 27 GM T उत्साहहीनश्रेणी-, [Cs]. 28 T परमित्रा', Os परमिश्रः. 7. 15 3 GMT तुल्यबलसंख्यैर्वा. - G M T यावन ( for यान), [em.]. 5,GM T यावन्न, 9.G1Tom. स्वयं च. [em.].

·1.16.12] काटिलीयेऽथशास्त्र .. . तदेमिः कारणैराश्रयेत - ' पाणिग्राहमासारं मध्यममुदासीनं वा प्रतिपाद- यिष्यामि, सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानामन्यतमेनास्य राज्यं हारयिष्यामि घात- यिष्यामि वा; कृत्यपक्षोपग्रहेण वाऽस्य दुर्गे राष्ट्रे स्कन्धावारे वा कोपं समुत्थाप- यिष्यामि; शखानिरसप्रणिधानैरौपनिषदिकैर्वा यथेष्टमासन्नं हनिष्यामि; स्वयमधिष्ठि- तेन वा योगप्रणिधानेन आयव्ययमेनमुपनेष्यामि, क्षयव्ययप्रवासोपतप्ते वाऽस्य मित्रवर्गे सैन्ये वा क्रमेणोपजापं प्राप्स्यामि, वीवधासारप्रसारवधेन वाऽस्य स्कन्धा- वारावग्रहं करिष्यामि, दण्डोपनयेन वाऽस्य रन्ध्रमुत्थाप्य सर्वसंदोहेन प्रहरि. ध्यामि, प्रतिहतोत्साहेन वा यथेष्टं संधिमवाप्स्यामि, मयि प्रतिबद्धस्य वा सर्वतः कोपाः समुत्थास्यन्ति; निरासारं वाऽस्य मूलं मित्राटवीदण्डैरुद्धातयिष्यामि, महतो वा देशस्य योगक्षेममिहस्थः पालयिष्यामि; स्वविक्षिप्तं मित्रविक्षिप्तं वा मे सैन्यमिहस्थस्यैकस्थमविषयं भविष्यति, निग्नखातरात्रियुद्धविशारदं वा मे सैन्यं पथ्याबाधमुक्तमासन्ने कर्म करिष्यति, विरुद्धदेशकालमिहागतो वा स्वयमेव क्षयव्ययाभ्यां न भविष्यति, महाक्षयव्ययाभि- गम्योऽयं देशो दुर्गाटव्यपसारबाहुल्यात् , परेषां व्याधिप्रायः सैन्यव्यायामानामलब्ध- भौमश्च, तमापद्गतः प्रवेक्ष्यति, प्रविष्टो वा न निर्गमिष्यति' इति । १२ । कारणाभावे बलसमुच्छ्रये वा परस्य दुर्गमुन्मुच्यापगच्छेत् । १३ । अग्निपतङ्ग- वदमित्रे वा प्रविशेत् । १४ । अन्यतरसिद्धिर्हि त्यक्तात्मनो भवति' इत्याचार्याः । । १५ । नेति कौटिल्यः । १६ । संधेयतामात्मनः परस्य चोपलभ्य संदधीत । १७ । विपर्यये विक्रमेण संधिमपसारं वा लिप्सेत । १८ । संधेयस्य वा दूतं प्रेषयेत् । १९ । तेन वा प्रेषितमर्थमानाभ्यां सत्कृत्य ब्रूयात् 'इदं राज्ञः पण्यागारम् , इदं देवीकुमारा- णाम् देवीकुमारवचनात्, इदं राज्यमहं च त्वदर्पणः' इति । २० । लब्धसंश्रयः समयाचारिकवद्भर्तरि वर्तेत । २१ । दुर्गादीनि च कर्माणि आवाह- विवाहपुत्राभिषेकाश्वपण्यहस्तिग्रहणसत्त्रयात्राविहारगमनानि चानुज्ञातः कुर्वीत । २२ । खभूम्यवस्थितप्रकृतिसंधिमुपघातमपसृतेषु वा सर्वमनुज्ञातः कुर्वीत । २३ । दुष्टपौरजानपदो वा न्यायवृत्तिरन्यां भूमि याचेत । २४ । दूष्यवदुपांशुदण्डेन वा प्रतिकुर्वीत । २५ । उचितां वा मित्राद्भूमि दीयमानां न प्रतिगृह्णीयात् । २६ । मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजानामन्यतममदृश्यमाने भर्तरि पश्येत्, यथाशक्ति चोपकुर्यात् । २७ । 12 GIT पाणिग्राहासारं. - GM T "नावरुद्धानाम्, Lem. of 1.18.18 ].. प्रतिबन्धस्य, [am.]. - G1 " मूलामित्राटवीदण्डैर् . -017 कर्मणि (kor कर्म). - On resumes with च्याधिप्रायः सैन्यव्यायामानाम् . 20 G1 T अहं च दर्पणः, 21 M सामया'. - G1 °चारितक, T°चारित-. 22 GA MAST काश्च पण्यहस्ति.. 24 GM T न्यायवृत्तिमन्यां, [C]. GMP ·१९७ पाइगुण्यम् [7.16.15 दैवतस्वस्तिवाचनेषु तत्परा आशिषो वाचयेत् । २८ । सर्वत्रात्मनिसर्ग गुणं ब्रूयात् । २९। संयुक्तबलवत्सेवी विरुद्धः शङ्कितादिभिः । वर्तेत दण्डोपनतो भर्तर्येवमवस्थितः ॥ ३० ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे बलवता विगृह्योपरोधहेतवः दण्डोपनतवृत्तं च पञ्चदशोऽध्यायः । भादितस्त्रयोदशशततमः । १६ [एकविंशतिशततमं प्रकरणम् – दण्डोपनायिवृत्तम् ] अनुज्ञातसंधिपणोद्वेगकरं बलवान् विजिगीषमाणो यतः स्वभूमिः वर्तुवृत्तिश्च स्वसैन्यानाम् , अदुर्गापसारः शत्रुरपाणिरनासारश्च, ततो यायात् । १ । विपर्यये कृत- प्रतीकारो यायात् । २। सामदानाभ्यां दुर्बलानुपनमयेत् , भेददण्डाभ्यां बलवतः । ३ । नियोगविकल्प- समुच्चयैश्वोपायानामनन्तरैकान्तराः प्रकृतीः साधयेत् । ४ । प्रामारण्योपजीविव्रजवणिक्पथानुपालनमुज्झितापसृतापकारिणां चार्पणमिति सान्त्वमाचरेत् । ५ । भूमिद्रव्यकन्यादानमभयस्य चेति दानमाचरेत् । ६ । सामन्ताट- विकतत्कुलीनापरुद्धानामन्यतमोपग्रहेण कोशदण्डभूमिदाययाचनमिति भेदमाचरेत् । ७। प्रकाशकूटतूष्णींयुद्धदुर्गलम्भोपारमित्रप्रग्रहणमिति दण्डमाचरेत् । ८ । एवमुत्साहवतो दण्डोपकारिणः स्थापयेत् , स्वप्रभाववतः कोशोपकारिणः, प्रज्ञा. बतो भूम्युपकारिणः । ९। तेषां पण्यपत्तनग्रामखनिसंजातेन रत्नसारफल्गुकुप्येन द्रव्यहस्तिवनव्रजस. मुत्थेन यानवाहनेन वा यदहुश उपकरोति तचित्रभोगम् । १० । यद्दण्डेन कोशेन वा महदुपकरोति तन्महाभोगम् । ११ । यद्दण्डकोशभूमीभिरुपकरोति तत्सर्वभोगम् ।१२। यदमित्रमेकतः प्रतिकरोति तदेकतोभोगि । १३ । यदमित्रमासारं चोभयतः प्रतिकरोति तदुभयतोभोगि । १४ । यदमित्रासारप्रतिवेशाटविकान् सर्वतः प्रतिकरोति तत्सर्वतोभोगि । १५॥ 7. 16 1 GMT 'ज्ञातस्कद्धिरण्योद्वेग- (°स्तद्धि, स्कन्धि), [em.].-GM T अनपसारश्च, [on. 7GM T 'नावरुद्धानाम्, [em. Of. 1. 18.18]. 10 GMT रत्नसारकुप्येन, [On]. 12 GM T •भूमीप', [ em. Meyar ]. 14 GM T चोपकरोति, . चापकरोति, (tor चोभयतः प्रतिकरोति), [em. Moyer ].

·7. 16. 16 ] कौटिलीयेऽर्थशाखे पाणिग्राहश्चाटविकः शत्रुमुख्यः शत्रुर्वा, भूमिदानसाध्यः कश्चिदासाद्येत, निर्गु- णया भूम्यैनमुपग्राहयेत्, अप्रतिसंबद्धया दुर्गस्थम् , निरुपजीव्ययाऽऽटविकम् , प्रत्या- देयया तत्कुलीनं शत्रोः, अपच्छिन्नया शत्रोरपरुद्धम् , नित्यामित्रया श्रेणीबलम् , बल- वत्सामन्तया संहतबलम् , उभाभ्यां युद्धे प्रतिलोमम् , अलब्धव्यायामयोत्साहिनम् , शून्ययाऽरिपक्षीयम्, कर्शितयाऽपवाहितम् , महाक्षयव्ययनिवेशया गतप्रत्यागतम्, अनपाश्रयया प्रत्यपसृतम् , परेणाऽनधिवास्यया स्वयमेव भर्तारमुपग्राहयेत् । १६ । तेषां महोपकारं निर्विकारं चानुवर्तयेत् । १७ । प्रतिलोममुपांशुना साधयेत् । १८ । उपकारिणमुपकारशक्तया तोषयेत् । १९ । प्रयासतश्चार्थमानौ कुर्याद् , व्यस- नेषु चानुग्रहम् । २० । स्वयमागतानां यथेष्टदर्शनं प्रतिविधानं च कुर्यात् । २१ । परि- भवोपघातकुत्सातिवादांश्चैषु न प्रयुञ्जीत । २२ । दत्त्वा चाभयं पितेवानुगृहीयात् ।२३। यश्चास्यापकुर्यात् तद्दोषममिविख्याप्य प्रकाशमेनं घातयेत् । २४ । परोद्वेग- कारणाद्वा दाण्डकर्मिकवच्चेष्टेत । २५ । न च हतस्य भूमिद्रव्यपुत्रदारानभिमन्येत । २६ । कुल्यानप्यस्य स्वेषु पात्रेषु स्थापयेत् । २७ । कर्मणि मृतस्य पुत्रं राज्ये स्थापयेत् । २८॥ एवमस्य दण्डोपनताः पुत्रपौत्राननुवर्तन्ते । २९ । यस्तूपनतान् हत्वा बद्धा वा भूमिद्रव्यपुत्रदारानभिमन्येत तस्योद्विग्नं मण्डलम- भावायोत्तिष्ठते । ३० । ये चास्यामात्याः स्वभूमिष्वायत्तास्ते चास्योद्विग्ना मण्डलमाश्र- यन्ते । ३१ । स्वयं वा राज्यं प्राणान् वाऽस्याभिमन्यन्ते । ३२ । वभूमिषु च राजानस्तस्मात्साम्नाऽनुपालिताः । भवन्त्यनुगुणा राज्ञः पुत्रपौत्रानुवर्तिनः ॥ ३३ ॥ इति षाड्गुण्ये सप्तमेऽधिकरणे दण्डोपनायिवृत्तं षोडशोऽध्यायः । मादितः चतुर्दशशततमः । १७ [ द्वाविंशतिशततमं प्रकरणम् - संधिकर्म त्रयोविंशतिशततमं प्रकरणम् - समाधिमोक्षः] शमः संधिः समाधिरित्येकोऽर्थः । १। राज्ञां विश्वासोपगमः शमः संधिः समा. धिरिति । २॥ 16 G शत्रुर्मुख्यः शत्रुर्वा, M T शत्रुर्मुख्यशत्रुर्वा, [s]. - G T तत्कुलीनमशत्रोः. -GMT उपच्छिन्नया, [em. Meyer ]. em. Meyer ]. -- G M T शत्रोपरुद्धम् , On शत्रोरवरुद्धम् , [ om. Of. 1. 18. 18]. 20 GM T अर्थमाने, [083. 24 T यस्याश्चापकुर्यात्. 26 - हृतस्य ( for हतस्य ). 310, T स्वभूमिष्वायुक्तास्. 32G M T स्वयं राज्यं, [On].

·१९९ पाड्गुण्यम् [7.17.26 'सत्यं शपथो वा चल: संधिः, प्रतिभूः प्रतिग्रहो वा स्थावरः' इत्याचार्याः ॥३॥ नेति कौटिल्यः । ४ । सत्यं शपथो वा परोह च स्थावरः संधिः, इहार्थ एव प्रतिभूः प्रतिग्रहो वा बलापेक्षः।५। 'संहिताः स्मः' इति सत्यसंधाः पूर्व राजानः सत्येन संदधिरे। ६ । तस्याति- क्रमे शपथेन अग्न्युदकसीताप्राकारलोष्टहस्तिस्कन्धाश्वपृष्ठरथोपस्थशस्त्ररत्नबीजगन्धरस- सुवर्णहिरण्यान्यालेमिरे 'हन्युरेतानि त्यजेयुश्चैनं यः शपथमतिकामेत् ' इति । ७ । शपथातिक्रमे महतां तपस्विनां मुख्यानां वा प्रातिभाव्यबन्धः प्रतिभूः । ८ । तस्मिन् यः परावग्रहसमर्थान् प्रतिभुवो गृह्णाति, सोऽतिसंधत्ते । ९ । विपरीतोऽति- संधीयते । १०॥ बन्धुमुख्यप्रग्रहः प्रतिग्रहः । ११ । तस्मिन् यो दूध्यामात्यं दृष्यापत्यं वा ददाति, सोऽतिसंधत्ते । १२ । विपरीतोऽतिसंधीयते । १३ । प्रतिग्रहग्रहणविश्वस्तस्य हि पर- पिछद्रेषु निरपेक्षः प्रहरति । १४ । अपत्यसमाधौ तु कन्यापुत्रदाने ददत्तु कन्यामतिसंधत्ते । १५ । कन्या प्रदायादा परेषामेवार्थायाक्लेश्या च । १६ । विपरीतः पुत्रः । १७ । पुत्रयोरपि यो जात्यं प्राझं शूरं कृतास्त्रमेकपुत्रं वा ददाति सोऽतिसंधीयते । १८ । विपरीतोऽतिसंधत्ते । १९ । जात्यादजात्यो हि लुप्तदायादसंतानत्वादाधातुं श्रेयान् , प्राज्ञादप्राज्ञो मन्त्रशक्तिलोपात् , शूरादशूर उत्साहशक्तिलोपात्, कृतास्नादकृतानः प्रहर्त- व्यसंपल्लोपात, एकपुत्रादनेकपुत्रो निरपेक्षत्वात् । २० । जात्यप्राज्ञयोर्जात्यमप्राज्ञमैश्वर्यप्रकृतिरनुवर्तते, प्राज्ञमजात्यं मन्त्राधिकारः । २१ । मन्त्राधिकारेऽपि वृद्धसंयोगाज्जात्यः प्राज्ञमतिसंधत्ते । २२ । प्राज्ञशूरयोः प्राज्ञमशूरं मतिकर्मणां योगोऽनुवर्तते, शूरमप्राशं विक्रमाधिकार: । २३ । विक्रमाधिकारेऽपि हस्तिनमिव लुब्धकः प्राज्ञः शूरमतिसंधत्ते । २४ । शूरकृतास्त्रयोः शूरमकृतास्त्रं विक्रमव्यवसायोऽनुवर्तते, कृतास्त्रमशूरं लक्ष्यलम्भा. धिकारः । २५ । लक्ष्यलम्भाधिकारेऽपि स्थैर्यप्रतिपत्त्यसंमोषैः शूरः कृतास्त्रमतिसंधत्ते ।२६। 7.17 5T बलाक्षेपः. 7 हन्युरे° miasing in r. 12 G2 M दूष्यादृष्यामात्यं. 16 GM ह्यादायादा, " ह्मादाय, [ On ]. - G अर्थाय क्लेश्या च, ' अनर्थाय क्लेशाय च, 18 GM Tom. 91, ( em. addition ). 20 M लुब्धदायाद.. 2101 M T -प्राशयोरजात्यम् , (pas in text). 22 T जात्यकः. 25, 26 GM T लक्ष., [am. Of. 1. 10. 17 ]. 26 02 °संमोहै..

·7.17.27] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २०० बढेकपुत्रयोर्बहुपुत्र एकं दत्त्वा शेषप्रतिष्टब्धः संधिमतिकामति, नेतरः । २७ । पुत्रसर्वस्खदाने संधिश्चेत्पुत्रफलतो विशेषः । २८ । समफलयोः शक्तप्रजननतो विशेषः । २९ । शक्तप्रजननयोरप्युपस्थितप्रजननतो विशेषः । ३० । शक्तिमत्येकपुत्रे तु लुप्तपुत्रोत्पत्तिरात्मानमादध्यात्, न चैकपुत्रमिति । ३१ । अभ्युञ्चीयमानः समाधिमोक्षं कारयेत् । ३२ । कुमारासन्नाः सत्रिणः कारुशिल्पिव्यञ्जनाः कर्माणि कुर्वाणाः सुरुङ्गया रात्रावुप- खानयित्वा कुमारमपहरेयुः । ३३ । नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिका वा पूर्वप्रणिहिताः परमुप- तिष्ठेरन् । ३४ । ते कुमारं परंपरयोपतिष्ठेरन् । ३५। तेषामनियतकालप्रवेशस्थाननिर्गम- नानि स्थापयेत् । ३६ । ततस्तव्यानो वा रात्रौ प्रतिष्ठेत । ३७ । तेन रूपाजीवा भार्या- व्यञ्जनाश्च व्याख्याताः। ३८ । तेषां वा तूर्यभाण्डफेलां गृहीत्वा निर्गच्छेत् । ३९ । सूदारालिकस्नापकसंवाहकास्तरककल्पकप्रसाधकोदकपरिचारकैर्वा द्रव्यवस्नभाण्ड- फेलाशयनासनसंभोगैर्निहियेत । ४० । परिचारकच्छद्मना वा किंचिदरूपवेलायामादाय निर्गच्छेत् , सुरुङ्गामुखेन वा निशोपहारेण । ४१ । तोयाशये वा वारुणं योगमातिष्ठेत् । ४२ । वैदेहकव्यञ्जना वा पक्वान्नफलव्यवहारेणारक्षिषु रसमुपचारयेयुः । ४३ । दैवतोपहारश्राद्धप्रवणनिमित्तमारक्षिषु मदनयोगयुक्तमन्नपानं रसं वा प्रयुज्याप. गच्छेत् , आरक्षकप्रोत्साहनेन वा । ४४ । नागरककुशीलवचिकित्सकापूपिकव्यञ्जना वा रात्रौ समृद्धगृहाण्यादीपयेयुः, आर. क्षिणां वा । ४५ । वैदेहकव्यञ्जना वा पण्यसंस्थामादीपयेयुः । ४६ । अन्यद्वा शरीरं निक्षिप्य स्वगृहमादीपयेद् अनुपातभयात् । ४७ । ततः संधिच्छेदखातसुरुङ्गामिरप- गच्छेत् । ४८॥ काचकुम्भभाण्डभारव्यञ्जनो वा रात्रौ प्रतिष्ठेत । ४९ । मुण्डजटिलानां प्रवासनान्यनुप्रविष्टो वा रात्रौ तब्यञ्जनः प्रतिष्ठेत, विरूपव्याधि- करणारण्यचरच्छद्मनामन्यतमेन वा । ५० । 27 M शेषस्तब्धः, T शेषप्रवृत्तिस्तन्धः, ॐ शेषवृत्तिस्तब्धः. 29 01 7 सफलयोः, 34 Gy T-पलवक- ( for -प्लवक- ). - GM T -सौहिका, [C]. 36 M तेषां नियत-. 4101 परिवारकत्मना, परिवारकात्मना. 43 GM T समव ( for रसमुप), Os रसमब', [On ]. 44 7 अन्नपानरसं. 45 GM T have no वा (after आरक्षिणी), [em. addition]. 48 G1T च्छेदवात.. 50 GM T •जटिला प्रवास', (pam in text). - G1 M T प्रवासनाननु, (pan in text).

·२०१ पाइगुण्यम् [7.18.8 प्रेतव्यानो वा गूढैर्निहियेत । ५१ । प्रेतं वा स्त्रीवेषणानुगच्छेत् । ५२ । वनचरव्यअनाश्चैनमन्यतो यान्तमन्यतोऽपदिशेयुः । ५३ । ततोऽन्यतो गच्छेत् । ५४ । चक्रचराणां वा शकटवाटैरपगच्छेत् । ५५ । आसन्ने चानुपाते सत्त्रं वा गृहीयात् । ५६ । सत्त्राभावे हिरण्यं रसविद्धं वा भक्ष्यजातमुभयतःपन्थानमुत्सृजेत् । ५७ । ततोऽन्यतोऽपगच्छेत् । ५८ । गृहीतो वा सामादिभिरनुपातमतिसंध्यात् , रसविद्धन वा पथ्यदनेन । ५९ । वारुणयोगाग्निदाहेषु वा शरीरमन्यदाधाय शत्रुममियुजीत 'पुत्रो मे त्वया हतः' इति । ६०॥ उपात्तच्छन्नशस्त्रो वा रात्रौ विक्रम्य रक्षिषु । शीघ्रपातैरपसरेद्गूढप्रणिहितैः सह ॥ ६१ ॥ इति षाड्गुण्ये ससमेऽधिकरणे संधिकर्म समाधिमोक्षः च सप्तदशोऽध्यायः । आदितः पञ्चदशशततमः। १८ [चतुर्विंशतिशततम प्रकरणम् - मध्यमचरितम्। पञ्चविंशतिशततमं प्रकरणम् - उदासीनचरितम् । षड्विंशतिशततमं प्रकरणम् - मण्डलचरितम् ] मध्यमस्यात्मा तृतीया पञ्चमी च प्रकृती प्रकृतयः । १। द्वितीया चतुर्थी षष्ठी च विकृतयः ।। तञ्चेदुभयं मध्यमोऽनुगृह्णीयात् , विजिगीषुर्मध्यमानुलोमः स्यात् । ३ । न चेदन- गृह्णीयात् , प्रकृत्यनुलोमः स्यात् । ४ । मध्यमश्चेद्विजिगीषोर्मित्रं मित्रभावि लिप्सेत, मित्रस्यात्मनश्च मित्राण्युत्थाप्य मध्य- माच मित्राणि भेदयित्वा मित्रं त्रायेत । ५ । मण्डलं वा प्रोत्साहयेत् 'अतिप्रवृद्धो- ऽयं मध्यमः सर्वेषां नो विनाशायाभ्युत्थितः, संभूयास्य यात्रां विहनाम' इति । ६ । तन्मण्डलमनुगृह्णीयात् , मध्यमावग्रहेणात्मानमुपद्व्हयेत् । ७ । न चेदनुगृह्णीयात्, कोशदण्डाभ्यां मित्रमनुगृह्य ये मध्यमद्वेषिणो राजानः परस्परानुगृहीता वा बहवस्तिष्ठेयुः, 53 Tom. अन्यतो यान्तम्. 57 GMT भक्ष-, [om.]. 59 GM T पय्यदानेन, [em.or.2.16.24]. 7. 18 1 GM T आत्मतृतीया, [On. 2 GM द्वितीया च चतुर्थी. 8-4 नुगडीयात् missing in r. 5 GM मित्रनायेत, ' मित्रलायेत्, [s]. को. अ. २६ ·घ.18.87 कौटिलीयेऽर्थशाखे २०२ एकसिद्धौ वा बहवः सिध्येयुः, परस्पराद्वा शङ्किता नोत्तिष्ठेरन् , तेषां प्रधानमेकमासनं वा सामदानाभ्यां लभेत । ८। द्विगुणो द्वितीयम्, त्रिगुणस्तृतीयम् । ९ । एवमभ्यु- चितो मध्यममवगृह्णीयात् । १० । देशकालातिपत्तौ वा संधाय मध्यमेन मित्रस्य साचिन्यं कुर्यात् , दूष्येषु वा कर्मसंधिम् । ११ । कर्शनीयं वाऽस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत, प्रतिस्तम्भयेदेनम् 'अहं त्वा त्रायेय' इति आकर्शनात् । १२ । कर्शितमेनं त्रायेत । १३ । उच्छेदनीयं वाऽस्य मित्रं मध्यमो लिप्सेत, कर्शितमेनं त्रायेत मध्यमवृद्धिभयात् । १४ । उच्छिन्नं वा भूम्यनुग्रहेण हस्ते कुर्याद् अन्यत्रापसारभयात् । १५ । कर्शनीयोच्छेदनीययोश्चेन्मित्राणि मध्यमस्य साचिव्यकराणि स्युः, पुरुषान्तरेण संधीयेत । १६ । विजिगीषोर्वा तयोमित्राण्यवग्रहसमर्थानि स्युः, संधिमुपेयात् । १७ । अमित्रं वाऽस्य मध्यमो लिप्सेत, संधिमुपेयात् । १८ । एवं स्वार्थश्च कृतो भवति मध्यमस्य प्रियं च । १९ । मध्यमश्चेत् स्वमित्रं मित्रभावि लिप्सेत, पुरुषान्तरेण संदध्यात् । २० । सापेक्षं वा 'नाईसि मित्रमुच्छेत्तुम् ' इति वारयेत् । २१ । उपेक्षेत वा 'मण्डलमस्य कुप्यतु खपक्षवधात्' इति । २२ । अमित्रमात्मनो वा मध्यमो लिप्सेत, कोशदण्डाभ्यामेनमदृश्यमानोऽनुगृह्णीयात् ।२३॥ उदासीनं वा मध्यमो लिप्सेत, अस्मै साहाय्यं दद्याद् 'उदासीनाद्भिद्यताम्' इति १२४ । मध्यमोदासीनयोर्यो मण्डलस्याभिप्रेतस्तमाश्रयेत । २५ । मध्यमचरितेनोदासीनचरितं व्याख्यातम् । २६ । उदासीनश्चेन्मध्यमं लिप्सेत, यतः शत्रुमतिसंदध्यात् मित्रस्योपकारं कुर्याद् उदासीनं वा दण्डोपकारिणं लभेत ततः परिणमेत । २७ । एवमुपबृह्मात्मानमरिप्रकृतिं कर्शयेन्मित्रप्रकृति चोपगृहीयात् । २८ । सत्यप्यमित्रभावे तस्यानात्मवान्नित्यापकारी शत्रुः शत्रुसंहितः पाणिग्राहो वा व्यसनी यातव्यो व्यसने वा नेतुरभियोक्ता इत्यरिभाविनः, एकार्थाभिप्रयातः पृथगाभिप्रयातः संभूययात्रिकः संहितप्रयाणिकः स्वार्थाभिप्रयातः सामुत्थायिकः कोशदण्डयोरन्यतरस्य क्रेता विक्रेता वा द्वैधीभाविक इति मित्रभाविनः, सामन्तो बलवतः 804 एकसिद्धा वा. 10 G1 T अपग्रहीयात् . 11 GM मध्यमेतरमित्रस्य, : मध्यमे. सपुत्रस्य, [ On].-01 कसंधिम्, 7 कस्सन्धिम् . 18 GM T कर्शितमेतं, [0]. 17G विजिगीषोस्तियोर् , ' विजिगीष्वोर्वा तयोर् . 18 S. 18 missing in T. 24 GM T om. अस्सै साहाय्यं दद्यात्, [On]. 27 Os adds मध्यमम् ( before उदासीनं वा). 28 G1T उपगृह्या'. 29 M नेतुमभियोक्ता. - Tom. वा ( akter क्रेता विक्रेता). -G1 T बलवन्तः प्रतिः ·JAN पाइगुण्यम् [7.18.48 प्रतिघातोऽन्तर्षिः प्रतिवेशो वा बलवतः पाणिग्राहो वा स्वयमुपनतः प्रतापोपनतो वा दण्डोपनत इति भृत्यभाविनः सामन्ताः । २९ । तैर्भूम्येकान्तरा व्याख्याताः । ३० । तेषां शत्रुविरोधे यन्मित्रमेकार्थतां व्रजेत् । शत्या तदनुगृह्णीयाद्विषहेत यया परम् ॥ ३१ ॥ प्रसाध्य शत्रु यन्मित्रं वृद्धं गच्छेदवश्यताम् । सामन्तैकान्तराभ्यां तत्प्रकृतिभ्यां विरोधयेत् ॥ ३२॥ तत्कुलीनापरुद्धाभ्यां भूमि वा तस्य हारयेत् । यथा वाऽनुग्रहापेक्षं वश्यं तिष्ठेत्तथा चरेत् ॥ ३३॥ नोपकुर्यादमित्रं वा गच्छेद्यदतिकर्शितम् । तदहीनमवृद्धं च स्थापयेन्मित्रमर्थवित् ॥ ३४॥ अर्थयुक्त्या चलं मित्रं संधि यदुपगच्छति । तस्यापगमने हेतुं विहन्यान चलेद्यथा ॥ ३५ ॥ अरिसाधारणं यद्वा तिष्ठेत्तदरितः शठम् । भेदयेद्भिन्नमुच्छिन्द्यात्ततः शत्रुमनन्तरम् ॥ ३६ ॥ उदासीनं च यत्तिष्ठेत्सामन्तैस्तद्विरोधयेत् । ततो विग्रहसंतप्तमुपकारे निवेशयेत् ॥ ३७॥ अमित्रं विजिगीषु च यत्संचरति दुर्बलम् । त(लेनानुगृह्णीयाद्यथा स्यान्न पराङ्मुखम् ॥ ३८॥ अपनीय ततोऽन्यस्यां भूमौ वा संनिवेशयेत् । निवेश्य पूर्व तत्रान्यद्दण्डानुग्रहहेतुना ॥ ३९ ॥ अपकुर्यात्समर्थ वा नोपकुर्याद्यदापदि । उच्छिन्द्यादेव तन्मित्रं विश्वस्याङ्कमुपस्थितम् ॥ ४०॥ मित्रव्यसनतो वाऽरिरुत्तिष्ठेद्योऽनवग्रहः । मित्रेणैव भवेत्साध्यश्छादितव्यसनेन सः॥४१॥ अमित्रव्यसनान्मित्रमुत्थितं यद्विरज्यति । अरिव्यसनसिद्धथा तच्छत्रुणैव प्रसिध्यति ॥ ४२ ॥ - गन्तर्षिप्रतिवेशो. 31 01 या, तया (for यया ). - G1 T वरम् . 327 विशोषयेत् . 33 01 वश्य तिष्ठेत् , M पश्यन्तिष्ठेत् , T वश्यन् तिष्ठेत्, [edd]. 36 M अतिसाधारण.-360d missing in T. 39 Os तत्रान्यं दण्डा'. 41 G1 मित्रव्यसनो बा, अमित्रव्यसनो वा. - G1 साध्यञ्छादित-, M साध्यच्छादित.. 4201 T सद्विरज्यति.

·7.18.48] कौटिलीयेऽर्थशाने २०४ वृद्धि क्षयं च स्थानं च कर्शनोच्छेदनं तथा। सर्वोपायान् समादध्यादेतान यश्चार्थशाखवित् ॥४३॥ एवमन्योन्यसंचारं षाड्गुण्यं योऽनुपश्यति । स बुद्धिनिगलैर्बद्धैरिष्टं क्रीडति पार्थिवैः॥४४॥ इति पागुण्ये सप्तमेऽधिकरणे मध्यमचरितम् उदासीनचरितम् मण्डलचरितं च मष्टादशोऽध्यायः । मादितः षोडशशततमः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य पाद्गुण्यम् सप्तममधिकरणं समाप्तम् । 43 G स सर्वो वा (In LDAG ), . स सर्वोपान् (for सर्वोपायान् ).

·२०५ [8.1.26 व्यसनाधिकारिकम् - अष्टममधिकरणम् । [सप्तविंशतिशततमं प्रकरणम् - प्रकृतिव्यसनवर्गः] व्यसनयोगपद्ये सौकर्यतो यातव्यं रक्षितव्यं वेति व्यसनचिन्ता। १। दैवं मानुषं वा प्रकृतिव्यसनमनयापनयाभ्यां संभवति । २ । गुणप्रातिलोम्यमभावः प्रदोष: प्रसङ्गः पीडा वा व्यसनम् । ३ । व्यस्यत्येनं श्रेयस इति व्यसनम् । ४॥ 'स्वाम्यमात्यजनपददुर्गकोशदण्डमित्रव्यसनानां पूर्व पूर्व गरीयः' इत्याचार्याः।५। नेति भारद्वाजः । ६।'खाम्यमात्यव्यसनयोरमात्यव्यसनं गरीयः । ७ । मन्त्री मन्त्रफलावाप्तिः कर्मानुष्ठानमायव्ययकर्म दण्डप्रणयनममित्राटवीप्रतिषेधो राज्यरक्षणं व्यसनप्रतीकारः कुमाररक्षणमभिषेकश्च कुमाराणामायत्तममात्येषु । ८ । तेषामभावे तद्- भावः, छिन्नपक्षस्येव राज्ञश्चेष्टानाशश्च । ९ । व्यसनेषु चासन्नः परोपजापः । १० । वैगुण्ये च प्राणाबाधः प्राणान्तिकचरत्वाद्राज्ञः' इति । ११ । नेति कौटिल्यः । १२ । मन्त्रिपुरोहितादिभृत्यवर्गमध्यक्षप्रचारं पुरुषद्रव्यप्रकृति- व्यसनप्रतीकारमेधनं च राजैव करोति । १३ । व्यसनिषु वाऽमात्येष्वन्यानव्यसनिनः करोति । १४ । पूज्यपूजने दूष्यावरहे च नित्ययुक्तस्तिष्ठति । १५ । स्वामी च संपन्नः स्वसंपद्भिः प्रकृतीः संपादयति । १६ । स यच्छीलस्तच्छीलाः प्रकृतयो भवन्ति, उत्थाने प्रमादे च तदायत्तत्वात् । १७ । तत्कूटस्थानीयो हि स्वामीति । १८ । 'अमात्यजनपदव्यसनयोजनपदव्यसनं गरीयः' इति विशालाक्षः। १९ । कोशो दण्डः कुप्यं विष्टिाहनं निचयाश्च जनपदादुत्तिष्ठन्ते । २० । तेषामभावो जनपदाभावे, खाम्यमात्ययोश्चानन्तरः' इति । २१ । नेति कौटिल्यः । २२ । अमात्यमूलाः सर्वारम्भाः-जनपदस्य कर्मसिद्धयः स्वतः परतश्च योगक्षेमसाधनं व्यसनप्रतीकारः शून्यनिवेशोपचयौ दण्डकरानुग्रहश्चेति । २३ । 'जनपददुर्गव्यसनयोर्दुर्गव्यसनम् ' इति पाराशराः । २४ । 'दुर्गे हि कोश- 8. 1 1GM T चेति ( tor वेति), [On]. 301 प्रसङ्गपीडा. 7 After गरीयः, GMT add इति, [em. omission]. 8GMT दण्डाप्रणयनम् , [ On]. 9GMT om. च, [ema addition. Of. 15. 1. 89]. 1001 चासत्राः परोपनापः, " चासनाः परोपचापा.. 17 1 स्व, र स्वयं ( for स). 18 M त्वत्कूट'. 20 T कोशदण्डः. 24 G1 M पराशराः.

·8.1.25] कौटिलीयेऽर्थशाचे दण्डोत्पत्तिरापदि स्थानं च जनपदस्य । २५ । शक्तिमत्तराश्च पौरा जानपदेभ्यो नित्याश्चापदि सहाया राज्ञः । २६ । जानपदास्त्वमित्रसाधारणाः' इति । २७ । नेति कौटिल्यः । २८ । जनपदमूला दुर्गकोशदण्डसेतुवातरम्भाः । २९ । शौर्य स्थैर्य दाक्ष्यं बाहुल्यं च जानपदेषु । ३० । पर्वतान्तीपाश्च दुर्गा नाध्युष्यन्ते जन- पदाभावात् । ३१ । कर्षकप्राये तु दुर्गव्यसनम् , आयुधीयप्राये तु जनपदे जनपद- व्यसनमिति । ३२ दुर्गकोशव्यसनयोः कोशव्यसनम्' इति पिशुनः । ३३ । 'कोशमूलो हि दुर्गसंस्कारो दुर्गरक्षणं जनपदमित्रामित्रनिग्रहो देशान्तरितानामुत्साहनं दण्डबल- व्यवहारश्च । ३४ । दुर्गः कोशादुपजाप्यः परेषाम् । ३५ । कोशमादाय च व्यसने शक्यमपयातुं, न दुर्गम्' इति । ३६ । नेति कौटिल्यः । ३७ । दुर्गार्पणः कोशो दण्डस्तूष्णींयुद्धं स्वपक्षनिग्रहो दण्डबल- व्यवहार आसारप्रतिग्रहः परचक्राटवीप्रतिषेधश्च । ३८ । दुर्गाभावे च कोशः परेषाम् । ३९ । दृश्यते हि दुर्गवतामनुच्छित्तिरिति । ४० । 'कोशदण्डव्यसनयोर्दण्डव्यसनम् ' इति कौणपदन्तः । ४१ । ' दण्डमूलो हि मित्रामित्रनिग्रहः परदण्डोत्साहनं स्वदण्डप्रतिग्रहश्च । ४२। दण्डाभावे च ध्रुवः कोशवि- नाशः । ४३ । कोशाभावे च शक्यः कुप्येन भूम्या परभूमिस्वयंप्राहेण वा दण्डः पिण्ड- यितुं, दण्डवता च कोशः । ४४ । स्वामिनश्वासन्नवृत्तित्वादमात्यसधर्मा दण्डः' इति । ४५॥ नेति कौटिल्यः । ४६ । कोशमूलो हि दण्डः । ४७ । कोशाभावे दण्डः परं गच्छति, स्वामिनं वा हन्ति । ४८ । सर्वाभियोगकरश्च कोशो धर्मकामहेतुः । ४९ । देश- कालकार्यवशेन तु कोशदण्डयोरन्यतरः प्रमाणीभवति । ५० । लम्भपालनो हि दण्डः कोशस्य, कोशः कोशस्य दण्डस्य च भवति । ५१। सर्वद्रव्यप्रयोजकत्वात्कोशव्यसनं गरीय इति । ५२॥ 'दण्डमित्रव्यसनयोर्मित्रव्यसनम्' इति वातव्याधिः । ५३ । 'मित्रमभृतं व्यव- हितं च कर्म करोति, पाणिपाहमासारममित्रमाटविकं च प्रतिकरोति, कोशदण्डभूमिभि- श्योपकरोति व्यसनावस्थायोगम् ' इति । ५४ । 26 G1 पौरजन', GM T पौरजान', [Ca]. 29 T -दण्डाः सेतु.. 34 G M T read जनपदमित्रा Pozakl: after 2017 (885), [ em, transposition, Meyer ). - After •व्यवहारः, T adds आसारप्रतिग्रहः परचक्राटवीप्रतिषेधः 43 G1 T ध्रुवं. 44 पिण्डयितुं ... कोशाभावे दण्डः (8.48 ) miasing in GT. 45 GM स्वादिनच, [C]. 51 GT लब्धपालनो, लम्भपालदो. - 01 T कोशदण्डस्य. .

·व्यसनाधिकारिक [8.2.8 नेति कौटिल्यः । ५५ । दण्डवतो मित्रं मित्रभावे तिष्ठति, अमित्रो वा मित्रभावे १५६ । दण्डमित्रयोस्तु साधारणे कार्ये सारतः स्वयुद्धदेशकाललाभाद्विशेषः । ५७ । शीघ्राभियाने त्वमित्राटविकानभ्यन्तरकोपे च न मित्रं विद्यते । ५८ । व्यसनयोगपद्ये परवृद्धौ च मित्रमर्थयुक्तौ तिष्ठति । ५९ । इति प्रकृतिव्यसनसंप्रधारणमुक्तम् । ६० । प्रकृत्यवयवानां तु व्यसनस्य विशेषतः। बहुभावोऽनुरागो वा सारो वा कार्यसाधकः ॥ ६१ ॥ द्वयोस्तु व्यसने तुल्ये विशेषो गुणतः क्षयात् । शेषप्रकृतिसाद्गुण्यं यदि स्यान्नाविधेयकम् ॥ ६२ ॥ शेषप्रकृतिनाशस्तु यत्रैकव्यसनाद्भवेत् । व्यसनं तद्गुरीयः स्यात्प्रधानस्येतरस्य वा ॥ ६३ ॥ इति व्यसनाधिकारिकेऽष्टमेऽधिकरणे प्रकृतिव्यसनवर्गः प्रथमोऽध्यायः। मादितः सप्तदशशततमः । [ अष्टाविंशतिशततमं प्रकरणम् - राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता] राजा राज्यमिति प्रकृतिसंक्षेपः । १। राज्ञोऽभ्यन्तरो बाह्यो वा कोप इति । २ । अहिभयादभ्यन्तरः कोपो बाह्यको- पापापीयान् , अन्तरमात्यकोपश्चान्तःकोपात् ।३ । तस्मात्कोशदण्डशक्तिमात्मसंस्थां कुर्वीत । ४। 'द्वैराज्यवैराज्ययोराज्यमन्योन्यपक्षद्वेषानुरागाभ्यां परस्परसंघर्षेण वा विन- श्यति, वैराज्यं तु प्रकृतिचित्तग्रहणापेक्षि यथास्थितमन्यैर्भुज्यते' इत्याचार्याः । ५। नेति कौटिल्यः । ६ । पितापुत्रयोर्धात्रोर्वा द्वैराज्यं तुल्ययोगक्षेमममात्यावग्रहं वर्तयति । ७ । वैराज्यं तु जीवतः परस्याच्छिद्य 'नैतन्मम' इति मन्यमानः कर्शयति, अपवाहयति, पण्यं वा करोति, विरक्तं वा परित्यज्यापगच्छतीति । ८ । 66 . मित्राभावे. 58 GM Tटविकाभ्यन्तर, [om.]. 60 GM T ada इति at the end, [em. read at the beginning]. 62 G1 M नाभिषेयिकम् , T "नाभिधेयकम् (8òP) [em. ). 82 2 G1 M 'भ्यन्तरे. 5 वैराज्यं तु प्रकृति 'वग्रहं वर्तयति (B.T) missing in G1. 7G-क्षेमं मत्यावग्रह, M -क्षेममत्यावग्रह, LOn, implicit in Catalno ], -6 वर्तयेति, M वर्तयतेति, - वर्तयेतेति, [em.]. ...

·8.2.9] कौटिलीयेऽर्थशाख २०८ अन्धश्चलितशास्रो वा राजेति 'अशास्त्रचक्षुरन्धो यत्किचनकारी दृढामिनिवेशी परप्रणेयो वा राज्यमन्यायेनोपहन्ति, चलितशास्त्रस्तु यत्र शास्त्राचलितमतिर्भवति शक्यानुनयो भवति' इत्याचार्याः । ९ । नेति कौटिल्यः । १० । अन्धो राजा शक्यते सहायसंपदा यत्र तत्र वा पर्यव- स्थापयितुम् । ११ । चलितशास्त्रस्तु शास्त्रादन्यथामिनिविष्टबुद्धिरन्यायेन राज्यमात्मानं चोपहन्तीति । १२॥ व्याधितो नवो वा राजेति 'व्याधितो राजा राज्योपघातममात्यमूलं प्राणाबा, वा राज्यमूलमवाप्नोति, नवस्तु राजा स्वधर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिः प्रकृतिरअनोप- कारैश्चरति' इत्याचार्याः । १३ । नेति कौटिल्यः । १४ । व्याधितो राजा यथाप्रवृत्तं राजप्रणिधिमनुवर्तयति । १५ । नवस्तु राजा बलावर्जितं 'ममेदं राज्यम्' इति यथेष्टमनवग्रहश्वरति । १६ । सामुत्थायिकैरवगृहीतो वा राज्योपघातं मर्षयति । १७ । प्रकृतिष्वरूढः सुखमुच्छेत्तुं भवतीति । १८॥ व्याधिते विशेषः पापरोग्यपापरोगी च । १९ । नवेऽप्यभिजातोऽनभिजात इति । २०॥ दुर्बलोऽभिजातो बलवाननभिजातो राजेति 'दुर्बलस्याभिजातस्योपजापं दौर्बल्या- पेक्षाः प्रकृतयः कृच्छ्रेणोपगच्छन्ति, बलवतश्चानभिजातस्य बलापेक्षाः सुखेन इत्याचार्याः । २१ । नेति कौटिल्यः । २२ । दुर्बलमभिजातं प्रकृतयः स्वयमुपनमन्ति, जात्यमैश्वर्य- प्रकृतिरनुवर्तत इति । २३ । बलवतश्चानभिजातस्योपजापं विसंवादयन्ति, अनुरागे सार्वगुण्यम् इति । २४ । प्रयासवधात् सस्यवधो मुष्टिवधात्पापीयान् , निराजीवत्वाद् अवृष्टिरतिवृष्टितः । २५ । द्वयोर्द्वयोर्व्यसनयोः प्रकृतीनां बलाबलम् । पारंपर्यक्रमेणोक्तं याने स्थाने च कारणम् ॥ २६ ॥ इति म्यसनाधिकारिकेऽष्टमेऽधिकरणे राजराज्ययोर्व्यसनचिन्ता द्वितीयोऽध्यायः। मादितोऽष्टादशशततमः। 11 GM T add इति at the end, fema ormkaston ]. 17 T सामुत्थायकैर् . 18 011 अगूढ.. - 0 सुखः समुच्छेत्तुं. - [om. इति added at the and ]. 19 GMT पापरोग्यपरोगी, [ Os]. 24 G M T अनुयोगे साद्गुण्यम्, Con, of. T. B. 14]. 25_01 प्रयासबधात्, प्रयासबाघात्.

·२०९ व्यसनाधिकारिकम् [8. 3.38 ३ [एकोनविंशच्छततमं प्रकरणम् -- पुरुषव्यसनवर्गः] अविद्याविनयः पुरुषव्यसनहेतुः । १। अविनीतो हि व्यसनदोषान्न पश्यति ।२। तानुपदेक्ष्यामः । ३ ॥ कोपजस्त्रिवर्गः, कामजश्चतुर्वर्गः । ४ । तयोः कोपो गरीयान् । ५ । सर्वत्र हि कोपश्चरति ।६। प्रायशश्च कोपरशा राजानः प्रकृतिकोपैर्हताः श्रूयन्ते, कामवशाः क्षयनिमित्तमरिव्याधिभिरिति । ७ । नेति भारद्वाजः । ८ । 'सत्पुरुषाचारः कोपो वैरयातनमवज्ञावधो भीतमनुष्यता च।९। नित्यश्च कोपेन संबन्धः पापप्रतिषेधार्थः। १० । कामः सिद्धिलामः सान्त्वं त्यागशीलता संप्रियभावश्च । ११ । नित्यश्च कामेन संबन्धः कृतकर्मणः फलोपभोगार्थः इति । १२॥ नेति कौटिल्यः । १३ । द्वेष्यता शत्रुवेदनं दुःखासङ्गश्च कोपः । १४ । परिभवो द्रव्यनाशः पाटश्चरद्यूतकारलुब्धकगायनवादकैश्चानथ्र्यैः संयोगः कामः । १५ । तयोः परिभवावेष्यता गरीयसी । १६ । परिभूतः स्वैः परैश्वावगृह्यते, द्वेष्यः समुच्छिद्यत इति । १७ । द्रव्यनाशाच्छत्रुवेदनं गरीयः । १८ । द्रव्यनाशः कोशाबाधकः, शत्रुवेदनं प्राणाबाधकमिति । १९ । अनर्थ्यसंयोगाहुःखसंयोगो गरीयान् । २० । अनर्थ्यसंयोगो मुहूर्तप्रतीकारो, दीर्घक्लेशकरो दुःखानामासङ्ग इति ।२१। तस्मात्कोपो गरीयान् ।२२ ॥ वाक्पारुष्यमर्थदूषणं दण्डपारुष्यमिति । २३ । 'वाक्पारुष्यार्थदूषणयोर्वाक्पारुष्यं गरीयः' इति विशालाक्षः । २४ । ' परुष- मुक्तो हि तेजस्वी तेजसा प्रत्यारोहति । २५ । दुरुक्तशल्यं हृदि निखातं तेजःसंदीपन- मिन्द्रियोपतापि च ' इति । २६ । नेति कौटिल्यः । २७ । अर्थपूजा वाक्छल्यमपहन्ति, वृत्तिविलोपस्त्वर्थदूषणम् । २८ । अदानमादानं विनाशः परित्यागो वाऽर्थस्येत्यर्थदूषणम् । २९ । अर्थदूषणदण्डपारुष्ययोरर्थदूषणं गरीयः' इति पाराशराः । ३० । 'अर्थमूली धर्मकामौ ।३१ । अर्थप्रतिबद्धश्च लोको वर्तते ॥३२॥ तस्योपघातो गरीयान्' इति ॥३३॥ , 8.3 7GMT क्षयध्ययनिमित्तम् , [ On]. - GT अतिव्याधिभिः.9 GMT वैरायतनम्, [ On]. -GMT अवज्ञातवघो, [On]. 1001 कोपनसंबन्धः, T कोपसंबन्धः. 14 G1 M शत्रुवेतनं. -After -वेदनं, T adda अनर्थस्य संयोगः. - G1 दुःखासंगतच, ' दुःखसंगतश्च. 15 ' अन.. 17Gचापगृहाते. 19 GMT प्राणबाधकम् , [0]. 20Tom. 20. 21 Cn Os प्रीतिकरो. 29 GT दानमादानम्. 320MT -प्रतिबन्धश्च, fem... को. अ. २७ ·तस्य 8.3.34] कौटिलीयेयशाने नेति कौटिल्यः।३४। सुमहताऽप्यर्थेन न कश्चन शरीरविनाशमिच्छेत् । ३५॥ दण्डपारुष्याच तमेव दोषमन्येभ्यः प्राप्नोति । ३६ । इति कोपजलिवर्गः । ३७॥ कामजस्तु मृगया यूतं खियः पानमिति चतुर्वर्गः । ३८ । मृगयाछूतयोम॑गया गरीयसी' इति पिशुनः । ३९ । 'स्तेनामित्रव्या- लदावप्रस्खलनभयदिङ्मोहाः क्षुत्पिपासे च प्राणाबाधस्तस्याम् । ४० । द्यूते तु जितमेवा- क्षविदुषा यथा जयत्सेनदुर्योधनाभ्याम् ' इति । ४१ । नेति कौटिल्यः। ४२ । तयोरप्यन्यतरपराजयोऽस्तीति नलयुधिष्ठिराभ्यां व्याख्या- तम् । ४३ । तदेव विजितद्रव्यमामिषं वैरानुबन्धश्च । ४४ । सतोऽर्थस्य विप्रतिपत्तिर- सतश्चार्जनमप्रतिभुक्तनाशो मूत्रपुरीषधारणबुभुक्षादिभिश्च व्याधिलाभ इति द्यूतदोषाः । ४५। मृगयायां तु व्यायामः श्लेष्मपित्तमेदःस्वेदनाशश्चले स्थिते च काये लक्षपरि- चयः कोपभयस्थानेषु च मृगाणां चित्तज्ञानमनित्ययानं चेति । ४६ । द्यूतस्त्रीव्यसनयोः कैतवव्यसनम्' इति कौणपदन्तः।४७ । 'सातत्येन हि निशि प्रदीपे मातरि च मृतायां दीव्यत्येव कितवः । ४८ । कृच्छ्रे च प्रतिपृष्टः कुप्यति । ४९ । स्त्रीव्यसने तु स्नानप्रतिकर्मभोजनभूमिषु भवत्येव धर्मार्थपरिप्रश्नः । ५० । शक्या च स्त्री राजहिते नियोक्तुम् , उपांशुदण्डेन व्याधिना वा व्यावर्तयितुमवस्राव- यितुं वा' इति । ५१ । नेति कौटिल्यः । ५२ । सप्रत्यादेयं धूतं निष्प्रत्यादेयं स्त्रीव्यसनम् । ५३ । अदर्शनं कार्यनिर्वेदः कालातिपातनादनों धर्मलोपश्च तन्त्रदौर्बल्यं पानानुबन्धश्चेति 1५४॥ 'स्त्रीपानव्यसनयोः स्त्रीव्यसनम् ' इति वातव्याधिः । ५५। 'स्त्रीषु हि बालिश्यमनेकविधं निशान्तप्रणिधौ व्याख्यातम् । ५६ । पाने तु शब्दादीनामिन्द्रियार्था- नामुपभोगः प्रीतिदानं परिजनपूजनं कर्मश्रमवधश्च' इति । ५७ । नेति कौटिल्यः । ५८ । स्त्रीव्यसने भवत्यपत्योत्पत्तिरात्मरक्षणं चान्तर्दारेषु, विपर्ययो वा बाह्येषु, अगम्येषु सर्वोच्छित्तिः । ५९ । तदुभयं पानव्यसने । ६० । पानसंपत् - संज्ञानाशोऽनुन्मत्तस्योन्मत्तत्वमप्रेतस्य प्रेतत्वं कौपीनदर्शनं श्रुतप्रज्ञाप्राण- वित्तमित्रहानिः सद्भिर्वियोगोऽनर्थ्यसंयोगस्तन्त्रीगीतनैपुण्येषु चार्थनेषु प्रसङ्ग इति ।६१॥ 42 नेति' missing in M. 44 GMT वैरवन्धश्च, Con].. 45 G1 T चूतदोषः 46 स्थिरे. GMT स्थानेहितेषु ( for स्थानेषु.), Eng, 50 GT स्त्रीव्यसनेषु तु. 64G T om. कार्यनिर्वेदः - कार्यातिपात.-GM T दनर्थधर्मलोपश्य, [em.]. - वासानु- बन्ध. 59 M विपर्यये का. :

·व्यसनाधिकारिकम् [8.4.10 द्यूतमद्ययों तम् । ६२ । एकेषां पणनिमित्तो जयः पराजयो वा प्राणिषु निश्वेत- नेषु वा पक्षद्वैधेन प्रकृतिकोपं करोति । ६३ । विशेषतश्च संघानां संघधर्मिणां च राजकुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस्तन्निमित्तो विनाश इत्यसत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्यादिति । ६४। असतां प्रप्रहः कामः कोपश्चावग्रहः सताम् । व्यसनं दोषबाहुल्यादत्यन्तमुभयं मतम् ॥६५॥ तस्मात्कोपं च कामं च व्यसनारम्भमात्मवान् । परित्यजेन्मूलहरं वृद्धसेवी जितेन्द्रियः ॥ ६६ ॥ इति व्यसनाधिकारिकेऽष्टमेऽधिकरणे पुरुषव्यसनवर्गस्तृतीयोऽध्यायः । भादित एकोनविंशतिशततमः। ४ [त्रिंशच्छततमं प्रकरणम् -पीडनवर्गः, एकत्रिंशच्छततमं प्रकरणम् - स्तम्भवर्गः द्वात्रिंशच्छततमं प्रकरणम् – कोशसङ्गवर्गः] दैवपीडनम् - अग्निरुदकं व्याधिदुर्भिक्षं मरक इति । १। अग्न्युदकयोरग्निपीडनमप्रतिकार्य सर्वदाहि च, शक्यापगमनं तार्याबाधमुदक- पीडनम्' इत्याचार्याः । २। नेति कौटिल्यः । ३ । अग्निाममर्धप्रामं वा दहति, उदक- वेगस्तु प्रामशतप्रवाहीति ।४। 'व्याधिदुर्मिक्षयोर्व्याधिः प्रेतव्याधितोपसृष्टपरिचारकव्यायामोपरोधेन कर्माण्यु- पहन्ति, दुर्भिक्षं पुनरकर्मोपघाति हिरण्यपशुकरदायि च' इत्याचार्याः । ५। नेति कौटिल्यः । ६ । एकदेशपीडनो व्याधिः शक्यप्रतीकारश्च, सर्वदेशपीडनं दुर्भिक्षं प्राणि- नामजीवनायेति ।। तेन मरको व्याख्यातः।८। 'क्षुद्रकमुख्यक्षययोः क्षुद्रकक्षयः कर्मणामयोगक्षेमं करोति, मुख्यक्षयः कर्मानुष्ठा- नोपरोधधर्मा' इत्याचार्याः। ९ । नेति कौटिल्यः । १० । शक्यः क्षुद्रकक्षयः प्रतिसंधातुं 64 G2 इत्यसत्परिग्रहः. - M T तत्र दौर्बल्याद्. 8.4 201 सर्वा हि, ' सर्व हि. GM शक्योपगमनं, 7 शक्योपशमनं, [Cn.], - GMT तार्याबाधकमुक्तमुदक- (T कार्या' ), [0]. 5G M T -व्याधितापसृष्टः, 0. 9 कर्मणामयोग' मुख्यक्षयः miasing inG1T. 11G1 शक्यं.

·. 8.4.11] कौटिलीयेऽथेशाने २१२ बाहुल्याक्षुद्रकाणाम् , न मुख्यक्षयः । ११ । सहस्रेषु हि मुख्यो भवत्येको न वा सत्त्व- प्रक्षाधिक्यात्तदाश्रयत्वात्क्षुद्रकाणामिति । १२ । 'खचक्रपरचक्रयोः स्वचक्रमतिमात्राभ्यां दण्डकराभ्यां पीडयत्यशक्यं च वारयितुम् , परचक्रं तु शक्यं प्रतियोद्धमपसारेण संधिना वा मोक्षयितुम् ' इत्या- चार्याः । १३ । नेति कौटिल्यः । १४ । स्वचक्रपीडनं प्रकृतिपुरुषमुख्योपग्रहविघाताभ्यां शक्यते वारयितुमेकदेशं वा पीडयति, सर्वदेशपीडनं तु परचक्र विलोपघातदाहविध्वं- सनापवाहनैः पीडयतीति । १५ । प्रकृतिराजविवादयोः प्रकृतिविवादः प्रकृतीनां भेदकः पराभियोगानावहति, राजविवादस्तु प्रकृतीनां द्विगुणभक्तवेतनपरिहारकरो भवति' इत्याचार्याः । १६ । नेति कौटिल्यः । १७ । शक्यः प्रकृतिविवादः प्रकृतिमुख्योपग्रहेण कलहस्थानापनयनेन वा वारयितुम् । १८ । विवदमानास्तु प्रकृतयः परस्परसंघर्षेणोपकुर्वन्ति ।१९। राजविवादस्तु पीडनोच्छेदनाय प्रकृतीनां द्विगुणव्यायामसाध्य इति । २० । 'देशराजविहारयोर्देशविहारस्पैकाल्येन कर्मफलोपघातं करोति, राजविहारस्तु कारु- शिल्पिकुशीलववाग्जीवनरूपाजीवावैदेहकोपकारं करोति' इत्याचार्याः । २१ । नेति कौटिल्यः । २२ । देशविहारः कर्मश्रमवधार्थमल्पं भक्षयति भक्षयित्वा च भूयः कर्मसु योगं गच्छति, राजविहारस्तु स्वयं वल्लभैश्च स्वयंग्राहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीड- यतीति । २३। सुभगाकुमारयोः कुमारः स्वयं वल्लभैश्च स्वयंसाहप्रणयपण्यागारकार्योपग्रहैः पीड- यति, सुभगा विलासोपभोगेन' इत्याचार्याः । २४ । नेति कौटिल्यः । २५ । शक्यः कुमारो मन्त्रिपुरोहिताभ्यां वारयितुम् , न सुभगा बालिश्यादनर्थ्यजनसंयोगाश्चेति ।२६। 'श्रेणीमुख्ययोः श्रेणी बाहुल्यादनवग्रहा स्तेयसाहसाभ्यां पीडयति, मुख्यः कार्या- नुग्रहविघाताभ्याम् ' इत्याचार्याः । २७ । नेति कौटिल्यः । २८ । सुव्यावर्त्या श्रेणी समानशीलव्यसनत्वात् , श्रेणीमुख्यैकदेशोपग्रहेण वा । २९ । स्तम्भयुक्तो मुख्यः पर. प्राणद्रव्योपघाताभ्यां पीडयतीति । ३० । संनिधातृसमाहोंः संनिधाता कृतविदूषणात्ययाभ्यां पीडयति, समाहर्ता करणाधिष्ठितः प्रविष्टफलोपभोगी भवति' इत्याचार्याः । ३१ । नेति कौटिल्यः । ३२ । संनिधाता कृतावस्थमन्यैः कोशप्रवेश्यं प्रतिगृह्णाति, समाहर्ता तु पूर्वमर्थमात्मनः कृत्वा पश्चाद्राजार्थं करोति प्रणाशयति वा, परस्खादाने च स्वप्रत्ययश्चरतीति । ३३ । • क्षुद्रकारणान. 12 GM एके न वा. -G1 धिक्यातूदा', 'T धिक्यादा'. 15 GM T 'नोपवाहनः, [C]. 21 GMT om. रूपाजीवा., [Cn]. कार्याविग्रह,, कार्यावग्रह-. 29 M सुव्यावर्ता. 38 GMT समाहर्ता पूर्वम्, [.. 27GY ·[8.4.30 व्यसनाधिकारिकम् 'अन्तपालवैदेहकयोरन्तपालश्चोरप्रसर्गदेयात्यादानाभ्यां वणिक्पथं पीडयति, बैदेहकास्तु पण्यप्रतिपण्यानुग्रहैः प्रसाधयन्ति' इत्याचार्याः । ३४ । नेति कौटिल्यः । ३५ । अन्तपालः पण्यसंपातानुग्रहेण वर्तयति, वैदेहकास्तु संभूय पण्यानामुत्कर्षापकर्ष कुर्वाणाः पणे पणशतं कुम्मे कुम्भशतमित्याजीवन्ति । ३६ । अभिजातोपरुद्धा भूमिः पशुव्रजोपरुद्धा वेति 'अभिजातोपरुद्धा भूमिः महाफलाऽप्यायुधीयोपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुं व्यसनाबाधभयात्, पशुव्रजो- परुद्धा तु कृषियोग्या क्षमा मोक्षयितुम् । ३७ । विवीतं हि क्षेत्रेण बाध्यते' इत्याचार्याः । ३८ । नेति कौटिल्यः । ३९ । अभिजातोपरुद्धा भूमिरत्यन्तमहोपकाराऽपि क्षमा मोक्षयितुम् व्यसनाबाधभयात् , पशुव्रजोपरुद्धा तु कोशवाहनोपकारिणी न क्षमा मोक्षयितुम् , अन्यत्र सस्यवापोपरोधादिति । ४० । 'प्रतिरोधकाटविकयोः प्रतिरोधका रात्रिसत्त्रचराः शरीराक्रमिणो नित्याः शत- सहस्रापहारिणः प्रधानकोपकाश्च, व्यवहिताः प्रत्यन्तारण्यचराश्चाटविकाः प्रकाशा दृश्याश्चरन्ति, एकदेशघातकाश्च' इत्याचार्याः । ४१ । नेति कौटिल्यः । ४२ । प्रति- रोधकाः प्रमत्तस्यापहरन्ति, अल्पाः कुण्ठाः सुखा ज्ञातुं ग्रहीतुं च, स्वदेशस्थाः प्रभूता विक्रान्ताश्चाटविकाः प्रकाशयोधिनोऽपहारो हन्तारश्च देशानां राजसधर्माण इति ।४३॥ मृगहस्तिवनयोः मृगाः प्रभूताः प्रभूतमांसचर्मोपकारिणो मन्दप्रासावश्लेशिनः सुनियम्याश्च । ४४ । विपरीता हस्तिनो गृह्यमाणा दुष्टाश्च देशविनाशायेति । ४५ । स्वपरस्थानीयोपकारयोः स्वस्थानीयोपकारो धान्यपशुहिरण्यकुप्योपकारो जान- पदानामापद्यात्मधारणः । ४६ । विपरीतः परस्थानीयोपकारः । ४७ । इति पीडनानि । आभ्यन्तरो मुख्यस्तम्भो बाह्यो मित्राटवीस्तम्भः । ४८॥ इति स्तम्भवर्गः । ताभ्यां पीडनैर्यथोक्तैश्च पीडितः, सक्तो मुख्येषु, परिहारोपहतः, प्रकीर्णो, मिथ्या- संहृतः, सामन्ताटवीहृत इति कोशसङ्गाः । ४९ । पीडनानामनुत्पत्तावुत्पन्नानां च वारणे । यतेत देशद्धयर्थ नाशे च स्तम्भसङ्गयोः॥५०॥ इति व्यसनाधिकारिकेऽष्टमेऽधिकरणे पीडनवर्गः स्तम्भवर्गः कोशसगवर्ग: चतुर्थोऽध्यायः । मादितो विंशतिशततमः । 34 0nCs चोप्रसन- 37 Tom, अभिजातोप 'रुदा वेति. 38 Tom. हि. 41 GM ' रात्रिसत्वपराः (T रात्रिस्त्री"), [on]. - G1 M शरीराक्रामिणो. 43 T कल्पा: ( for अल्पाः). -GMT सुखाशातुं, [0]. 45GTEष्टाच. 46 GT आपाचारमा 49 G परिहारोपरतः. - GM T -संभृतः सामन्ताटवीभृतः, [ On ].

·8.5.1]: कौटिलीयेऽर्थशाने २१४ , [त्रयस्त्रिंशच्छततमं प्रकरणम् - बलव्यसनवर्गः; चतुर्विंशच्छततमं प्रकरणम् - मित्रव्यसनवर्गः] बलव्यसनानि-अमानितं, विमानितम् , अभृतं, व्याधितं, नवागतं, दूरायातं, परिश्रान्तं, परिक्षीणं, प्रतिहतं, हताप्रवेगम् , अनृतुप्राप्तम् , अभूमिप्राप्तम् , आशानिर्वेदि, परिसृप्तं, कलत्रगर्भि, अन्तःशल्यं, कुपितमूलं, भिन्नगर्भम् , अपसृतम्, अतिक्षिप्तम्, उपनिविष्टं, समाप्तम् , उपरुद्धं, परिक्षिप्तं, छिन्नधान्यपुरुषवीवधं, स्वविक्षितं, मित्र- विक्षिप्तं, दूध्ययुक्तं, दुष्टपार्णिप्राहं, शून्यमूलम् , अस्वामिसंहतं, मिन्नकूटम्, अन्धम् इति । १॥ तेषाममानितविमानितयोरमानितं कृतार्थमानं युध्येत, न विमानितमन्तः- कोपम् । २। अभृतव्याधितयोरभृतं तदात्वकृतवेतनं युध्येत, न व्याधितमकर्मण्यम् । ३ । नवागतदूरायातयोर्नवागतमन्यत उपलब्धदेशमनवमिश्रं युध्येत, न दूरायातमा- यतगतपरिक्लेशम् । ४॥ परिश्रान्तपरिक्षीणयोः परिश्रान्तं स्लानभोजनस्वपलब्धविश्रमं युध्येत, न परि- क्षीणमन्यत्राहवे क्षीणयुग्यपुरुषम् । ५। प्रतिहतहताप्रवेगयोः प्रतिहतमग्रपातभग्नं प्रवीरपुरुषसंहतं युध्येत, न हताप्रवेग- मप्रपातहतप्रवीरम् ।। अनृत्वभूमिप्राप्तयोरनृतुप्राप्तं यथर्तुयुग्यशस्नावरणं युध्येत, नाभूमिप्राप्तमवरुद्ध- प्रसारव्यायामम् । ७॥ आशानिर्वेदिपरिसृप्तयोराशानिर्वेदि लब्धाभिप्रायं युध्येत, न परिसृप्तमपसृत- मुख्यम् । ८॥ कलत्रगर्थ्यन्तःशल्ययोः कलत्रगर्भि उन्मुच्य कलत्रं युध्येत, नान्तःशल्यमन्तर- मित्रम्। ९। कुपितमूलमिन्नगर्भयोः कुपितमूलं प्रशमितकोपं सामादिमियुध्येत, न मिन्नगर्भ- मन्योन्यस्माद्भिन्नम् । १०। 8.5 1G1 M विमानितं भृतं. -GM T दूरयात, [0]. • GM T कलत्रगर्हि, [em. Meyer]. G1 M T अतिसृतम् ( for अप"), (pan in text). - GM T उपक्षिसं ( for परि' ), Os]. 4G1 M om. न.-GM T दूरयातम् , On दूरागतम्, [0]. 6 क्षीणमन्यत्राहवे missing in Gy P. 7GM यथर्तुयोग्ययुग्य-, " यथर्तुयोग्य- (80P), [em.1. 8GM T अपसृतम् (for "सत. मुख्यम्), Ce]. 9 GMT कलनगर्हिः, [om. Meyer]. 10 GM om. न. - ·W २१५ व्यसनाधिकारिकम् [86.24 अपसृतातिक्षिप्तयोरपसृतमेकराज्यातिकान्तं. मन्त्रव्यायामाभ्यां सत्त्रमित्रापाश्रयं युध्येत, नातिक्षिप्तमनेकराज्यातिकान्तं बह्वाबाधत्वात् । ११ । उपनिविष्टसमाप्तयोरुपनिविष्टं पृथग्यानस्थानमतिसंधायारिं युध्येत, न समाप्त- मरिणैकस्थानयानम् । १२॥ उपरुद्धपरिक्षिप्तयोरुपरुद्धमन्यतो निष्कम्योपरोद्धारं प्रतियुध्येत, न परिक्षिप्त सर्वतः प्रतिरुद्धम् । १३ ॥ छिन्नधान्यपुरुषवीवधयोः छिन्नधान्यमन्यतो धान्यमानीय जङ्गमस्थावराहारं वा युध्येत, न छिनपुरुषवीवधमनमिसारम् । १४ ॥ खविक्षिप्तमित्रविक्षिप्तयोः स्वविक्षिप्तं स्वभूमौ विक्षिप्तं सैन्यमापदि शक्यमावाह. यितुं, न मित्रविक्षिप्तं विप्रकृष्टदेशकालत्वात् । १५ । दूष्ययुक्तदुष्टपाणिग्राहयोर्दूष्ययुक्तमाप्तपुरुषाधिष्ठितमसंहतं युध्येत, न दुष्टपाणि- ग्राहं पृष्ठाभिघातत्रस्तम् । १६ । शून्यसूलास्वामिसंहतयोः शून्यमूलं कृतपौरजानपदारक्षं सर्वसंदोहेन युध्येत, नास्वामिसंहतं राजसेनापतिहीनम् । १७ । भिन्नकूटान्धयोभिन्नकूटमन्याधिष्ठितं युध्येत, नान्धमदेशिकम् । इति । १८ । दोषशुद्धिर्बलावापः सत्त्रस्थानातिसंहितम् । संधिश्चोत्तरपक्षस्य बलव्यसनसाधनम् ॥ १९ ॥ रक्षेत्स्वदण्डं व्यसने शत्रुभ्यो नित्यमुत्थितः । प्रहरेदण्डरन्ध्रेषु शत्रूणां नित्यमुत्थितः ॥ २० ॥ यतोनिमित्तं व्यसनं प्रकृतीनामवाप्नुयात् । प्रागेव प्रतिकुर्वीत तन्निमित्तमतन्द्रितः ॥२१॥ अभियातं स्वयं मित्रं संभूयान्यवशेन वा । परित्यक्तमशक्त्या वा लोभेन प्रणयेन वा ॥२२॥ विक्रीतमभियुआने संग्रामे वाऽपवर्तिना । द्वैधीभावेन वाऽमित्रं यास्यता वाऽन्यमन्यतः ॥ २३ ॥ पृथग्वा सहयाने वा विश्वासेनातिसंहितम् । भयावमानालस्यैर्वा व्यसनान प्रमोक्षितम् ॥ २४ ॥ 11 G1 -क्रान्तमम्मन्त्र-, T-फ्रान्तममन्त्र.. - T सत्रिमित्रा-. 18 GM T अतिसंघाकार ( वारं ), अतिसंघातारं, [em.]. - G1 समाप्तम्मरिणैक-, " समाप्त परिणैक-. 16 GMT शक्यमवसावयितुं (G°मला, °मपत्रा), [On]. 19 G1 M T दोषविशुद्धिर् (pas in terb ). - G.M-Ti aradan, [ On ). 21 Ca Ce read e. 21 at the end of the Chapter. 22 M संभूयान्य वशेन. 24 GMT.वमानलास्यैर् , ton].

·२१५ 8.6.25] अवरुद्ध खभूमिभ्यः समीपाद्वा भयागतम् । आच्छेदनाददानाद्वा दत्वा वाऽप्यवमानितम् ॥ २५ ॥ अत्याहारितमर्थ वा स्वयं परमुखेन वा । अतिमारे नियुक्तं वा भक्त्वा परमुपस्थितम् ॥ २६ ॥ उपेक्षितमशतया या प्रार्थयित्वा विरोधितम् । कुच्छ्रेण साध्यते मित्रं सिद्धं चाशु विरज्यति ॥ २७ ॥ कृतप्रयास मान्यं वा मोहान्मित्रममानितम् । मानितं वा न सदृशं शक्तितो वा निवारितम् ॥२८॥ मित्रोपघातत्रस्तं वा शङ्कितं वाऽरिसंहितात् । दूष्यैर्वा भेदितं मित्रं साध्यं सिद्धं च तिष्ठति ॥२९॥ तस्मानोत्पादयेदेनान् दोषामित्रोपघातकान् । उत्पन्नान् वा प्रशमयेद्गुणैर्दोषोपघातिभिः॥३०॥ इति व्यसनाधिकारिकेऽष्टमेऽधिकरणे बलव्यसनवर्गः मिन्नन्यसनवर्गः पञ्चमोऽध्यायः। भादित एकविंशतिशततमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य व्यसनाधिकारिक अष्टममधिकरणं समाप्तम् । 26 01.1 हि युक्त, Gऽभियुक्त (in LDMG), GITभस्वा, -G.MT परमव- स्थितम्, Con, 28 020 भक्तितो वा निवा'. 29 मित्र maning in L.

·२१७ [9.1.200 अभियास्यत्कर्म- नवममधिकरणम् । [पञ्चत्रिंशच्छततमं प्रकरणम् - शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानम् ; पट्त्रिंशच्छततमं प्रकरणम् - यात्राकाला.] विजिगीषुरात्मनः परस्य च बलाबलं शक्तिदेशकालयात्राकालबलसमुरानकाल पश्चात्कोपक्षयव्ययलाभापदां ज्ञात्वा विशिष्टबलो यायात् , अन्यथाऽऽसीत ।१।। उत्साहप्रभावयोरुत्साहः श्रेयान् । २। स्वयं हि राजा शूरो बलवानरोगः कृतास्रो दण्डद्वितीयोऽपि शक्तः प्रभाववन्तं राजानं जेतुम् । ३ । अल्पोऽपि चास्य दण्डस्तेजसा कृत्यकरो भवति । ४ । निरुत्साहस्तु प्रभाववान् राजा विक्रमामिपन्नो नश्यति' इत्याचार्याः । ५॥ नेति कौटिल्यः । ६ । प्रभाववानुत्साहवन्तं राजानं प्रभावेनातिसंधत्ते तद्विशिष्ट- मन्यं राजानमावाह्य भृत्वा क्रीत्वा प्रवीरपुरुषान् । ७ । प्रभूतप्रभावहयहस्तिरथोपकरण- संपन्नश्चास्य दण्डः सर्वत्राप्रतिहतश्चरति । ८ । उत्साहवतश्च प्रभाववन्तो जित्वा क्रीत्वा च खियो बालाः पङ्गवोऽन्धाश्च पृथिवीं जिग्युरिति । ९ । 'प्रभावमन्त्रयोः प्रभावः श्रेयान् । १० । मन्त्रशक्तिसंपन्नो हि बन्ध्यबुद्धिरप्रमावो भवति । ११ । मन्त्रकर्म चास्य निश्चितमप्रभावो गर्भधान्यमवृष्टिरिवोपहन्ति' इत्याचार्याः । १२ । नेति कौटिल्यः । १३ । मन्त्रशक्तिः श्रेयसी । १४ । प्रज्ञाशास्त्रचक्षुर्हि राजाs- ल्पेनापि प्रयत्नेन मन्त्रमाधातुं शक्तः परानुत्साहप्रभाववतश्च सामाविभिर्योगोपनिषद्धयां चातिसंधातुम् । १५॥ एवमुत्साहप्रभावमन्त्रशक्तीनामुत्तरोत्तराधिकोऽतिसंधत्ते । १६ । देशः पृथिवी । १७ । तस्यां हिमवत्समुद्रान्तरमुदीचीनं योजनसहस्रपरिमाणं तिर्यक् चक्रवर्तिक्षेत्रम् । १८ । तत्रारण्यो प्राम्यः पार्वत औदको भौमः समो विषम इति विशेषाः । १९ । तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्म प्रयुजीत । २० । 9.1 1 GMT -समुत्थान-, Com. Ot. 1. 16. 99; 9.2.1]. दण्डनीतीयोऽपि (oorx. in M2).-प्रभावन्तं. 7 GMT हुत्वा (for भृत्वा ), [am.]. 9GM उत्साहक्न्तथ, 7 उत्साहवन्तः, [em.].-1 पडवे, पकचो ( corr. in Mg). 127 रिवोहमति. 1661 ~ तन्त्रमाधातुं. - GMT प्रभावतच, On]. 18 GM1.8 अतिर्यक् 1901 पात मोदको. को. अ. २८ ·9. 1.21] कौटिलीयेऽर्थशाखे २१८ यत्रात्मनः सैन्यव्यायामानां भूमिः,.अभूमिः परस्य, स उत्तमो देशः, विपरीतो- ऽधमः, साधारणो मध्यमः । २१ काल: शीतोष्णवर्षात्मा । २२ । तस्य रात्रिरहः पक्षो मास ऋतुरयनं संवत्सरो युगमिति विशेषाः । २३ । तेषु यथास्वबलवृद्धिकरं कर्म प्रयुञ्जीत । २४ । यत्रात्मनः सैन्यव्यायामानामृतुः, अनृतुः परस्य, स उत्तमः कालः, विपरीतो- ऽधमः, साधारणो मध्यमः। २५ । 'शक्तिदेशकालानां तु शक्तिः श्रेयसी' इत्याचार्याः । २६ । शक्तिमान् हि निम्न- स्थलवतो देशस्य शीतोष्णवर्षवतश्च कालस्य शक्तः प्रतीकारे भवति । २७ । 'देशः श्रेयान् ' इत्येके । २८ । 'स्थलगतो हि श्वा नकं विकर्षति, निम्नगतो नकः श्वानम् इति । २९ । ' काल: श्रेयान् ' इत्येके । ३० । ' दिवा काकः कौशिकं हन्ति, रात्री कौशिकः काकम् ' इति । ३१ । नेति कौटिल्यः । ३२ । परस्परसाधका हि शक्तिदेश- कालाः । ३३ । तैरभ्युञ्चितस्तृतीयं चतुर्थ वा दण्डस्यांशं मूले पाया प्रत्यन्ताटवीषु च रक्षा विधाय कार्यसाधनसहं कोशदण्डं चादाय क्षीणपुराणभक्तमगृहीतनवभक्तमसंस्कृतदुर्गम- मित्रं वार्षिकं चास्य सस्यं हैमनं च मुष्टिमुपहन्तुं मार्गशीर्षा यात्रां यायात । ३४ । हैमनं चास्य सस्यं वासन्तिकं च मुष्टिमुपहन्तुं चैत्री यात्रां यायात् । ३५ । क्षीणतृण- काष्ठोदकमसंस्कृतदुर्गममित्रं वासन्तिकं चास्य सस्यं वार्षिकी च मुष्टिमुपहन्तुं ज्येष्ठा- मूलीयां यात्रां यायात् । ३६ । अत्युष्णमल्पयवसेन्धनोदकं वा देशं हेमन्ते यायात् । ३७ । तुषारदुर्दिनमगाध- निम्नप्रायं गहनतृणवृक्षं वा देशं ग्रीष्मे यायात् । ३८ । स्वसैन्यव्यायामयोग्यं परस्या- योग्यं वर्षति यायात् । ३९ । मार्गशीर्षी तैषीं चान्तरेण दीर्घकालां यात्रां यायात्, चैत्री वैशाखी चान्तरेण मध्यमकालां, ज्येष्ठामूलीयामाषाढी चान्तरेण ह्रस्वकालाम् , उपोषिष्यन्व्यसने चतुर्थीम् । ४० । व्यसनाभियानं विगृह्ययाने व्याख्यातम् । ४१ । प्रायशश्चाचार्याः ‘परव्यसने यातव्यम्' इत्युपदिशन्ति । ४२। शक्त्युदये यातव्यमनैकान्तिकत्वाद्व्यसनानामिति कौटिल्यः । ४३ । यदा वा प्रयातः कर्शयितुमु- च्छेत्तुं वा शक्नुयादमित्रं तदा यायात् । ४४ । 27 Tom. हि. 34 T अभ्युच्छ्रितस्. GM T दण्डस्यांशमूले, E.Cn]: - GM दक्षिणपुराण-, ' च क्षीणपुराण-, [a]. 35 om. यात्रां. 36 GM T वार्षिकी वा, [ On]. 39 परस्यायोग्यं missing in M. 40 Cr मार्गशीर्ष तैष...... चैत्रं वैशाख...... मूलीयमाषाढं. - GM T चतुर्थी, [ On ]. 4201 प्रायशश्बोचार्याः, प्रायशश्चेत्याचार्याः. - - G1 प्रकारे.

·२१९ अभियास्यत्कर्म [9.2.3 अत्युष्णोपक्षीणे काले हस्तिबलपायो यायात् । ४५ । हस्तिनो ह्यन्तःस्वेदाः कुष्ठिनो भवन्ति । ४६। अनवगाहमानास्तोयमपिबन्तश्चान्तरवक्षाराचान्धीभवन्ति । ४७ । तस्मात्प्रभूतोदके देशे वर्षति च हस्तिबलप्रायो यायात् । ४८ । विपर्यये खरोष्ट्राश्वबलप्रायो देशमल्पवर्षपकम् । ४९ । वर्षति मरुपायं चतुरङ्गबलो यायात् । ५०॥ समविषमनिम्नस्थलहवदीर्घवशेन वाऽध्वनो यात्रां विभजेत् । ५१ । सर्वा वा ह्रखकालाः स्युर्यातव्याः कार्यलाघवात् । दीर्घाः कार्यगुरुत्वाद्वा वर्षावासः परत्र च ॥५२॥ इत्यभियास्यरकर्मणि नवमेऽधिकरणे शक्तिदेशकालबलाबलज्ञानं यात्राकाला: प्रथमोऽध्यायः । मादितो द्वाविंशतिशततमः । .. [सप्तत्रिंशच्छततमं प्रकरणम् – बलोपादानकालाः; अष्टत्रिंशच्छततमं प्रकरणम् - संनाहगुणाः; एकोनचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् -प्रतिबलकर्म ] मौलभृतकश्रेणीमित्रामित्राटवीबलानां समुद्दानकालाः । १ । मूलरक्षणादतिरिक्तं मौलबलम् ; अत्यावापयुक्ता वा मौला मूले विकुर्वीरन् ; बहुला- नुरक्तमौलबलः सारबलो वा प्रतियोद्धा, व्यायामेन योद्धव्यम् ; प्रकृष्टेऽध्वनि काले वा क्षयव्ययसहत्वान्मौलानाम् ; बहुलानुरक्तसंपाते च यातव्यस्योपजापभयादन्यसैन्यानां भृतादीनामविश्वासे; बलक्षये वा सर्वसैन्यानाम् - इति मौलबलकालः । २ । प्रभूतं मे भृतबलमल्पं च मौलबलम्', 'परस्याल्पं विरक्तं वा मौलबलं, फल्गु. प्रायमसारं वा भृतसैन्यम्', 'मन्त्रेण योद्धव्यमल्पव्यायामेन '; ' ह्रस्वो देश: कालो वा तनुक्षयव्ययः'; ' अल्पावापं शान्तोपजापं विश्वस्तं वा मे सैन्यम्'; ' परस्याल्पः प्रसारो हन्तव्यः' - इति भृतबलकालः । ३ । 47 G1 वक्षाराचन्धी', Tपक्षारा चण्डी. 9.2 2GM T have इति after विकुरिन् , योद्धव्यम् and मौलानाम् , [am. omission ]. - G M T बहुलानुरक्तसंपादिते, [ On]. - Gg M भूतानामविश्वासे. 3 GM T have इति after मौल- बलम्, भृतसैन्यम्, व्यायामेन, क्षयव्ययः and में सैन्यम् , [om. omission ]. - 01 P अल्पखापं, Gg अल्पपाप, M अल्पसपापं, em.]. - G1 T जापमविश्वस्तं. ..

·9.2.4] कौटिलीयेऽर्थशाने २२० प्रभूतं मे श्रेणीबलं, शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्'; हखः प्रवासः, श्रेणीबल. प्रायः प्रतियोद्धा मन्त्रव्यायामाभ्यां प्रतियोबुकामः; दण्डबलख्यवहारः - इति श्रेणी- 'प्रभूतं मे मित्रबलं शक्यं मूले यात्रायां चाधातुम्'; 'अल्पः प्रवासो मन्त्रयुद्धाच भूयो व्यायामयुद्धम्', 'मित्रबलेन वा पूर्वमटवी नगरस्थानमासारं वा योधयित्वा पश्चात्स्वबलेन योधयिष्यामि'; 'मित्रसाधारणं वा मे कार्यम्', 'मित्रायत्ता वा मे कार्यसिद्धिः'; 'आसन्नमनुप्राह्यं वा मे मित्रम्', 'अत्यावापं वाऽस्य सादयिष्यामि' - इति मित्रबलकालः । ५॥ प्रभूतं मे शत्रुबलं, शत्रुबलेन योधयिष्यामि नगरस्थानमटवीं वा, तत्र मे श्ववरा- योः कलहे चण्डालस्येवान्यतरसिद्धिर्भविष्यति', 'आसाराणामटवीनां वा कण्टकमर्दन- मेतत्करिष्यामि';- अत्युपचितं वा कोपभयानित्यमासन्नमरिबलं वासयेद्, अन्यत्रा- भ्यन्तरकोपशङ्कायाः - शत्रुयुद्धावरयुद्धकालश्च - इत्यमित्रबलकालः । ६ । तेनाटवीबलकालो व्याख्यातः । ७ । मार्गादेशिकम् ; परभूमियोग्यम् ; अरियुद्ध- प्रतिलोमम् ; अटवीबलप्रायः शत्रुर्वा, 'बिल्वं बिल्वेन हन्यताम्' ; अल्पः प्रसारो हन्तव्यः- इत्यटवीबलकालः । ८ । सैन्यमनेकमनेकस्थमुक्तमनुक्तं वा विलोपार्थ यदुत्तिष्ठति तदौत्साहिकम् - अभक्तवेतनं विलोपविष्टिप्रतापकरं भेद्यं परेषाम् , अभेद्यं तुल्यदेशजातिशिल्पप्रायं संहतं महत् । ९ । इति बलोपादानकालाः । तेषां कुप्यभृतममित्राटवीबलं विलोपभृतं वा कुर्यात् । १० । अमित्रस्य वा बलकाले प्रत्युत्पन्ने शत्रुबलमवगृह्णीयात् , अन्यत्र वा प्रेषयेत्, अफलं वा कुर्यात् , विक्षिप्तं वा वासयेत्, काले वाऽतिक्रान्ते विसृजेत् । ११ । परस्य चैतदलसमुद्दानं विघातयेत् , आत्मनः संपादयेत् । १२ । पूर्व पूर्व चैषां श्रेयः संनाहयितुम् । १३ । तद्भावभावित्वान्नित्यसत्कारानुगमाञ्च मौलबलं भृतबलाच्छ्रेयः । १४ । नित्यानन्तरं क्षिप्रोत्थायि वश्यं च भृतबलं श्रेणीबलाच्छ्रेयः । १५ । जानपदमेकार्थोपगतं तुल्यसंघर्षामर्षसिद्धिलाभं च श्रेणीबलं मित्रबलाच्छ्रेयः॥१६॥ अपरिमितदेशकालमेकार्थोपगमाच मित्रबलममित्रबलाच्छ्रेयः । १७ ॥ 4 GMT have इति after चाधातुम् , [om. omission ]. 5 GM T have इति atter व्यायामयुद्धम्, [em. omlesion]. T साधयिष्यामि. 8 GMT मार्गदेशिकं, [On]. 9 GMT अनेकजातीयस्थम्, [ On]. - GM विलोमवृष्टिः, विलोवृष्टि-, [On]. 11G1 शत्रुमुप, GMT शत्रुमव', [om.]. 14 GMT नित्यसंस्कारा', [On]. 16 G1 M -संघर्षमार्ष-. 17 011 मित्रबला (for मित्रबलममित्रबला).

·२२१ अभियास्यत्कर्म [9. 3.8 आर्याधिष्ठितममित्रबलमटवीबलाच्छ्रेयः । १८ । तदुभयं विलोपार्थम् । १९ । अविलोपे व्यसने च ताभ्यामहिमयं स्यात् । २० । 'ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्रसैन्यानां तेजःप्राधान्यात्पूर्व पूर्व श्रेयः संनाहयितुम्' इत्याचार्याः । २१ । नेति कौटिल्यः । २२ । प्रणिपातेन ब्राह्मणबलं परोऽभिहारयेत् । २३ । प्रहरणविद्याविनीतं तु क्षत्रियबलं श्रेयः, बहुलसारं वा वैश्यशूद्रबलमिति ।२४। तस्मादेवंबलः परः, तस्यैतत्प्रतिबलमिति बलसमुहानं कुर्यात् । २५ । हस्तियन्त्रशकटगर्भकुन्तप्रासहाटकवेणुशल्यवद् हस्तिबलस्य प्रतिबलम् । २६ । तदेव पाषाणलगुडावरणाकुशकचग्रहणीप्रायं रथवलस्य प्रतिबलम् । २७ । तदेवाधानां प्रतिबलम् , वर्मिणो वा हस्तिनोऽश्वा वा वर्मिणः । २८ । कवचिनो रथा आवरणिनः पत्तयश्च चतुरङ्गबलस्य प्रतिबलम् । २९ । एवं बलसमुहानं परसैन्यनिवारणम् । विभवेन स्वसैन्यानां कुर्यादङ्गविकल्पशः ॥ ३०॥ इत्यभियास्यत्कर्मणि नवमेऽधिकरणे बलोपादानकालाः संनाहगुणाः प्रतिबलकर्म द्वितीयोऽध्याय: । आदितत्रयोविंशतिशततमः । ३ [चत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - पश्चात्कोपचिन्ता एकचत्वारिंशच्छततम प्रकरणम् – बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकारः] अल्पः पश्चात्कोपो महान् पुरस्ताल्लाभ इति अल्पः पश्चात्कोपो गरीयान् । १ । अल्पं पश्चात्कोपं प्रयातस्य दूष्यामित्राटविका हि सर्वतः समेधयन्ति, प्रकृतिकोपो वा ।२। लब्धमपि च महान्तं पुरस्ताल्लाभमेवंभूते भृत्यमित्रक्षयव्यया प्रसन्ते । ३ । तस्मात्सहकीयः पुरस्तालाभस्यायोगः शतैकीयो वा पश्चात्कोपे इति न यायात् । ४। सूचीमुखा ह्यना इति लोकप्रवादः । ५। पश्चात्कोपे सामदानभेददण्डान् प्रयुञ्जीत । ६ । पुरस्ताल्लाभे सेनापति कुमारं वा दण्डचारिणं कुर्वीत । ७ । बलवान् वा राजा पश्चात्कोपावग्रहसमर्थः पुरस्ताल्लाभमादातुं यायात् । ८॥ 28 G ब्राह्मबलं, बलं, [C]. 26 01 M -भर्वटकवेणु', -खर्वटकवेणु', [an ]. 29 GM T om. च (after पत्तयर), [On]. 9.3 3 after भूते, GIT add भृते. - असन्ते...... -दानभेददण्डा' (8. 6) missing in GIT. 3-4G प्रसन्नेतस्मात्.

·9. 3.9] कौटिलीयेऽर्थशाखे २२२ अभ्यन्तरकोपशङ्कायां शङ्कितानादाय यायात्, बाह्यकोपशङ्कायां वा पुत्रदार- मेषाम् । ९॥ अभ्यन्तरावग्रहं कृत्वा शून्यपालमनेकबलवर्गमनेकमुख्यं च स्थापयित्वा यायात्, न वा यायात् । १० । अभ्यन्तरकोपो बाह्यकोपात्पापीयानित्युक्तं पुरस्तात् । ११ । मन्त्रिपुरोहितसेनापतियुवराजानामन्यतमकोपोऽभ्यन्तरकोपः । १२ । तमात्म- दोषत्यागेन परशक्त्यपराधवशेन वा साधयेत् । १३ । महापराधेऽपि पुरोहिते संरो धनमवसावणं वा सिद्धिः, युवराजे संरोधनं निग्रहो वा गुणवत्यन्यस्मिन् सति पुत्रे ।१४। पुत्रं भ्रातरमन्यं वा कुल्यं राज्यपाहिणमुत्साहेन साधयेत् , उत्साहाभावे गृहीता- नुवर्तनसंधिकर्मभ्याम् अरिसंधानभयात् । १५ । अन्येभ्यस्तद्विधेभ्यो वा भूमिदानै- विश्वासयेदेनम् । १६ । तद्विशिष्टं स्वयंग्राहं दण्डं वा प्रेषयेत् , सामन्ताटविकान् वा, तैर्विगृहीतमतिसंदध्यात् । १७ । अपरुद्धादानं पारग्रामिकं वा योगमातिष्ठेत् । १८ । एतेन मन्त्रिसेनापती व्याख्यातौ । १९ । मन्त्र्यादिवर्जानामन्तरमात्यानामन्यतमकोपोऽन्तरमात्यकोपः ।२०। तत्रापि यथाईमुपायान् प्रयुञ्जीत । २१ । राष्ट्रमुख्यान्तपालाटविकदण्डोपनतानामन्यतमकोपो बाह्यकोपः । २२ । तमन्यो. न्येनावग्राहयेत् । २३ । अतिदुर्गप्रतिष्टब्धं वा सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानामन्यत- मेनावग्राहयेत् । २४ । मित्रेणोपग्राहयेद्वा यथा नामित्रं गच्छेत् । २५ । अमित्राद्वा सत्त्री भेदयेदेनम् - 'अयं त्वा योगपुरुषं मन्यमानो भर्तर्येव विक्रम- यिष्यति, अवाप्तार्थो दण्डचारिणममित्राटविकेषु कृच्छ्रे वा प्रयासे योक्ष्यति, विपुत्र- दारमन्ते वा वासयिष्यति । २६ । प्रतिहतविक्रमं त्वां भर्तरि पण्यं करिष्यति, त्वया वा संधिं कृत्वा भर्तारमेव प्रसादयिष्यति । २७ । मित्रमुपकृष्टं वाऽस्य गच्छ' इति । २८ । प्रतिपन्नमिष्टाभिप्रायैः पूजयेत् । २९ । अप्रतिपन्नस्य संश्रयं भेदयेद् ‘असौ ते योगपुरुषः प्रणिहितः' इति । ३० । सत्त्री चैनममित्यक्तशासनैर्घातयेत् , गूढपुरु- पैर्वा । ३१ । सहप्रस्थायिनो वाऽस्य प्रवीरपुरुषान् यथाभिप्रायकरणेनावायेत् । ३२ । तेन प्रणिहितान सत्त्री ब्रूयात् । ३३ । इति सिद्धिः । ३४ । परस्य चैनान् कोपानुत्थापयेत् , आत्मनश्च शमयेत् । ३५ । यः कोपं कर्तुं शमयितुं वा शक्तस्तत्रोपजापः कार्यः । ३६ । 12 and 22 G M T अन्यतरकोपो, [C]. 14 T अपनापणं.- M निग्रहे वा. GMT add azzi Aparat cafearat, (om. omission ). 26 GMT saffraait, [Ce]. - GT प्रवासे योश्यति. 30 G भेदसौ ते, T भेदोसो ते. 31 GM T अभिव्यक्त, [C]. 32G M T -करणेन वाहयेत्, [Cn]. 361 वैनान्. 36 M कोपः कर्तु. After 8. 14 १ - ·१२३ अभियास्यत्कर्म [9.4.4 यः सत्यसंधः शक्तः कर्मणि फलावाप्तौ चानुग्रहीतुं विनिपाते च त्रातुं तत्र प्रति- जापः कार्यः, तर्कयितव्यश्च कल्याणबुद्धिरुताहो शठ इति । ३७ । शठो हि बाह्योऽभ्यन्तरमेवमुपजपति - ‘भर्तारं चेद्धत्वा मां प्रतिपादयिष्यति शत्रुवधो भूमिलाभश्च मे द्विविधो लाभो भविष्यति, अथ वा शत्रुरेनमाहनिष्यतीति हतबन्धुपक्षस्तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नश्च मे भूयानकृत्यपक्षो भविष्यति, तद्विधे वाऽन्यस्मि- अपि शङ्कितो भविष्यति, अन्यमन्यं चास्य मुख्यममित्यक्तशासनेन घातयिष्यामि' इति । ३८॥ अभ्यन्तरो वा शठो बाह्यमेवमुपजपति - 'कोशमस्य हरिष्यामि, दण्डं वाऽस्य हनिष्यामि, दुष्टं वा भर्तारमनेन घातयिष्यामि, प्रतिपन्नं बाह्यममित्राटविकेषु विक्रस- यिष्यामि "चक्रमस्य सज्यताम् , वैरमस्य प्रसज्यताम् , ततः स्वाधीनो मे भविष्यति, ततो भर्तारमेव प्रसादयिष्यामि, स्वयं वा राज्यं ग्रहीष्यामि", बद्ध्वा वा बाह्यभूमि भर्तृभूमिं चोभयमवाप्स्यामि, विरुद्धं वाऽऽवाहयित्वा बाह्यं विश्वस्तं धातयिष्यामि, शून्यं वाऽस्य मूलं हरिष्यामि ' इति । ३९ । कल्याणबुद्धिस्तु सहजीव्यर्थमुपजपति । ४० । कल्याणबुद्धिना संदधीत, शठं 'तथा' इति प्रतिगृह्यातिसंदध्यात् । इति । ४१ । एवमुपलभ्य परे परेभ्यः स्वे स्वेभ्यः स्वे परेभ्यः स्वतः परे । रक्ष्याः स्वेभ्यः परेभ्यश्च नित्यमात्मा विपश्चिता ॥४२॥ इत्यभियास्यत्कर्मणि नवमेऽधिकरणे पश्चात्कोपचिन्ता बाह्याभ्यन्तरप्रकृतिकोपप्रतीकारः तृतीयोऽध्यायः । मादितः चतुर्विशतिशततमः । - ४ [द्विचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - क्षयव्ययलाभविपरिमर्शः] युग्यपुरुषापचयः क्षयः । १। हिरण्यधान्यापचयो व्ययः । २। ताभ्यां बहुगुणविशिष्टे लाभे यायात् । ३ । आदेयः प्रत्यादेयः प्रसादकः प्रकोपको ह्रस्वकालस्तनुक्षयोऽल्पव्ययो महान् वृद्धयुदयः कल्यो धर्म्यः पुरोगश्चेति लाभसंपत् । ४। 38 M बाह्योऽन्तरम् . - M शत्रुरेनं कुहनिष्यतीति. - T -दण्डेन वोद्विग्नश्च. भूयात् न कृत्य', On Os भूयान् कृत्य, [ em. Meyer ]. - G1 T अविशङ्कितो. - G M T अभिः व्यक्त., [C]. 42GT उपलभ्यम्. 9. 4 4 प्रत्यादेयः missing in G1 M. प्रकोपको missing in G1 M. - T कोपको. तनुक्षयव्ययो. - GM T महायुद्धथु, [Cs ]. M परोगश्चेति. - GMT -G M1.8 ·9.4.5] कौटिलीयर्थशा २२४ सुप्राप्यानुपाल्यः परेषामप्रत्यादेय इत्यादेयः । ५। विपर्यये प्रत्यादेयः ।। तमाददानस्तत्रस्थो वा विनाशं प्राप्नोति । ७ ॥ यदि वा पश्येत् 'प्रत्यादेयमादाय कोशदण्डनिचयरक्षाविधानान्यवस्राव- यिष्यामि; खनिद्रव्यहस्तिवनसेतुबन्धवणिक्पथानुद्धृतसारान् करिष्यामि; प्रकृतीरस्य कर्शयिष्यामि, अपवाहयिष्यामि, आयोगेनाराधयिष्यामि वा, ताः परं प्रतियोगेन कोप- यिष्यति, प्रतिपक्षे वाऽस्य पण्यमेनं करिष्यामि, मित्रमपरुद्धं वाऽस्य प्रतिपादयिष्यामि मित्रस्य स्वस्य वा देशस्य पीडामत्रस्थस्तस्करेभ्यः परेभ्यश्च प्रतिकरिष्यामि, मित्रमाश्रयं वाऽस्य वैगुण्यं प्राहयिष्यामि, तदमित्रं विरक्तं तत्कुलीनं प्रतिपत्स्यते; सत्कृत्य वाऽस्मै भूमि दास्यामि इति संहितसमुत्थितं मित्रं मे चिराय भविष्यति' इति प्रत्यादेयमपि लाभमाददीत । ८॥ इत्यादेयप्रत्यादेयौ व्याख्यातौ । ९ । अधार्मिकाद्धार्मिकस्य लाभो लभ्यमानः स्वेषां परेषां च प्रसादको भवति । १०॥ विपरीत: प्रकोपक इति । ११ । मन्त्रिणामुपदेशाल्लाभोऽलभ्यमानः कोपको भवति 'अयमस्मामिः क्षयव्ययौ माहितः' इति । १२ । दूष्यमन्त्रिणामनादराल्लाभो लभ्यमानः कोपको भवति ‘सिद्धा- र्थोऽयमस्मान् विनाशयिष्यति' इति । १३ । विपरीतः प्रसादकः । १४ । इति प्रसादककोपको व्याख्यातौ । १५॥ गमनमात्रसाध्यत्वाद्हखकालः । १६ । मन्त्रसाध्यत्वात्तनुक्षयः । १७ । भक्त- मात्रव्ययत्वादल्पव्ययः । १८ । तदात्ववैपुल्यान्महान् । १९ । अर्थानुबन्धकत्वाद् वृद्धयुदयः । २०। निराबाधकत्वात्कल्यः । २१। प्रशस्तोपादानाद्धर्म्यः । २२ । सामवायिकानामनिर्बन्धगामित्वात्पुरोगः । इति । २३ । तुल्ये लाभे देशकालौ शक्त्युपायौ प्रियाप्रियौ जवाजवी सामीप्यविप्रकर्षों तदा- त्यानुबन्धौ सारत्वसातत्ये बाहुल्यबाहुगुण्ये च विमृश्य बहुगुणयुक्तं लाभमाददीत । २४ । लाभविघ्नाः- कामः कोपः साध्वसं कारुण्यं हीरनार्यभावो मानः सानुक्रोशता परलोकापेक्षा धार्मिकत्वमत्यागित्वं दैन्यमसूया हस्तगतावमानो दौरात्म्यमविश्वासो भय- मप्रतीकारः शीतोष्णवर्षाणामाक्षम्यं मङ्गलतिथिनक्षत्रेष्टित्वम् इति । २५ । - GMT प्रयोगेन ( for प्रति), [on]. ग्राहयिष्यामि missing in G1T. Cg तदमित्रविरक्तं. - तत्कुलीन. 11 G1T प्रकोपः. 12 M लाभोः लभ्यमानः. -GM क्षयव्ययो, [on]. 16 M झवलाभः. 24 G" जपाजपो. G1 सारत्वसारत्व-, T सारत्वसारत्वा- ( for सारत्व.). 25 Cn Os दाम्भिकत्वम् ( for धार्मिकत्वम् ). - G1 अत्याहित्वं, ' अत्याहितत्वं, On अत्याशित्वं ( for अत्यागित्वं ). - GM T दारास्मिकम् , G दौरात्मिकम् , [om, implied in On ]. - G M T भयमन्नितिकारः, O भयमनिकारः, [on]. 8 TOn ताः परः. मित्रमपरुद्धं ...... - ·२२५ अभियास्यत्कर्म [9.8.19 नक्षत्रमति पृच्छन्तं बालमर्थोऽतिवर्तते । अर्थो सर्थस्य नक्षत्रं किं करिष्यन्ति तारकाः ॥ २६ ॥ नाधनाः प्राप्नुवन्त्यर्थाभरा यत्नशतैरपि । अर्थरर्थाः प्रबध्यन्ते गजाः प्रतिगजैरिव ॥ २७ ॥ इत्यभियास्यत्कर्मणि नवमेऽधिकरणे क्षयग्मयलाभविपरिमर्शः चतुर्थोऽध्यायः । मादितः पन्चविंशतिशततमः। ५ [त्रिचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - बाह्याभ्यन्तराश्चापदः] संध्यादीनामयथोद्देशावस्थापनमपनयः । १। तस्मादापदः संभवन्ति ।। बाह्योत्पत्तिरभ्यन्तरप्रतिजापा, अभ्यन्तरोत्पत्तिर्बाह्यप्रतिजापा, बायोत्पत्तिर्वाध- प्रतिजापा, अभ्यन्तरोत्पत्तिरभ्यन्तरप्रतिजापा- इत्यापदः । ३। यत्र बाह्या अभ्यन्तरानुपजपन्ति, अभ्यन्तरा वा बाह्यान् , तत्रोभययोगे प्रति- जपतः सिद्धिर्विशेषवती । ४ । सुव्याजा हि प्रतिजपितारो भवन्ति, नोपजपितारः 1५। तेषु प्रशान्तेषु नान्याञ्छक्नुयुरुपजपितुमुपजपितारः । ६ । कृच्छ्रोपजापा हि बाह्यानामभ्यन्तरास्तेषामितरे वा । ७ । महतश्च प्रयत्नस्य वधः परेषाम् , अर्थानुबन्ध- श्वात्मन इति । ८॥ अभ्यन्तरेषु प्रतिजपत्सु सामदाने प्रयुजीत ।९। स्थानमानकर्म सान्त्वम् । १०॥ अनुग्रहपरिहारौ कर्मखायोगो वा दानम् । ११ । बाह्येषु प्रतिजपत्सु भेददण्डौ प्रयुञ्जीत । १२ । सत्त्रिणो मित्रव्यअना पा बालानां चारमेषां ब्रूयुः ‘अयं वो राजा दूष्यव्यजनैरतिसंधातुकामः, बुध्यध्वम् ' इति । १३ । दूष्येषु वा दूष्यव्यअनाः प्रणिहिता दूज्यान्बार्भेदयेयुः, बापान वा दूष्यैः । १४ । दूष्याननुप्रविष्टा वा तीक्ष्णाः शखरसाभ्यां हन्युः । १५ । आहूय वा बाबान घातयेयुः । १६५ यत्र बाह्या बाह्यानुपजपन्ति, अभ्यन्तरानभ्यन्तरा वा, तत्रैकान्तयोग उपजपितुः सिद्धिर्विशेषवती । १७ । दोषशुद्धौ हि दूज्या न विद्यन्ते । १८ । दूष्यशुद्धौ हि दोषः पुनरन्यान् दूषयति । १९ । 27 GMT साधनाः प्राप्नु, Onalo Imptted in on]. - प्रवाण्यन्ते. 9.5 8 GMT rary between अभ्यन्तर and आम्यन्तर throughout-GAM -प्रातिमापा (tone times), 41 उभययोगपति'. 80चात्मनोऽन्य इति. 13GT न्याना वामाना.-G ॥ राजदूष.. 17ax:-योगपति, TOn ! की. अ. २९ ·9.5.20] कौटिलीयेऽर्थशाचे तस्माद्वाषूपजपत्सु भेददण्डौ प्रयुजीत । २० । सत्रिणो मित्रव्यञ्जना वा ब्रूयुः 'अयं वो राजा स्वयमादातुकामः, विगृहीताः स्थानेन राज्ञा, बुध्यध्वम्' इति । २१ । प्रतिजपितुर्वा दूतदण्डाननुप्रविष्टास्तीक्ष्णाः शस्त्ररसादिभिरेषां छिद्रेषु प्रहरेयुः । २२ । ततः सत्रिणः प्रतिजपितारमभिशंसेयुः । २३ । अभ्यन्तरानभ्यन्तरेषूपजपत्सु यथार्हमुपायं प्रयुञ्जीत । २४ । तुष्टलिङ्गमतुष्टं विपरीतं वा साम प्रयुञ्जीत । २५ । शौचसामर्थ्यापदेशेन व्यसनाभ्युदयावेक्षणेन वा प्रतिपूजनमिति दानम् ।२६ । मित्रव्यअनो वा ब्रूयादेतान् 'चित्तज्ञानार्थमुपधास्यति वो राजा, तदस्याख्यातव्यम् ' इति । २७ । परस्पराद्वा भेदयेदेनान् ' असौ चासौ च वो राजन्येवमुपजपति ' । इति भेदः । २८ । दाण्डकर्मिकवञ्च दण्डः । २९ । एतासां चतसृणामापदामभ्यन्तरामेव पूर्व साधयेत् । ३० । अहिभयादभ्यन्तर. कोपो बाह्यकोपात्पापीयानित्युक्तं पुरस्तात् । ३१ । पूर्वा पूर्वा विजानीयालध्वीमापदमापदाम् । उत्थितां बलवद्भयो वा गुर्वी लध्वीं विपर्यये ॥३२॥ इत्यभियास्यत्कर्मणि नवमेऽधिकरणे बाह्याभ्यन्तराश्चापदः पञ्चमोऽध्यायः । मादितः पविशतिशततमः। [ चतुश्चत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - दूष्यशत्रुसंयुक्ताः (आपदः)] दूष्येभ्यः शत्रुभ्यश्च द्विविधा शुद्धा । १ । दृष्यशुद्धायां पौरेषु जानपदेषु वा दण्डवर्जानुपायान् प्रयुञ्जीत । २ । दण्डो हि महाजने क्षेप्तुमशक्यः । ३ । क्षिप्तो वा तं चार्थ न कुर्यात्, अन्यं चानर्थमुत्पादपेत् ।४ । मुख्येषु त्वेषां दाण्डकर्मिकवचेष्टेत । ५। शत्रुशुद्धायां यतः शत्रुः प्रधानः कार्यो वा ततः सामादिमिः सिद्धिं लिप्सेत ।६। स्वामिन्यायत्ता प्रधानसिद्धिः, मन्त्रिष्वायत्ताऽऽयत्तसिद्धिः, उभयायत्ता प्रधाना- यत्तसिद्धिः ।। दृष्यादृष्याणामामिश्रितत्वादामिश्रा । ८। आमिश्रआयामदूष्यतः सिद्धिः । ९ । आलम्बनाभावे घालम्बिता न विद्यन्ते । १० । 22 After staafugat, G MT add aat, [em, omission ). 23 8. 28 missing in T. 26 G1 Mg भ्युदयापेक्षणेन. 28 G Mg T om. चासो. - G1 Tom. इति. 32 G1 पूर्वा पूर्व ४ पूर्वा पूर्व, पूर्व पूर्व (00P). [ On ]. - ' शुद्धिं ( for गुर्वी ). 9.6 1 M द्विधा. -GM शुद्धाः. 601 शत्रुप्रधानः, 701 प्रधानायचा सिद्धिः.

·२२७ अमियास्यत्कर्म [9.8.38 मित्रामित्राणामेकीभावात्परमिश्रा । ११ । परमिश्रायां मित्रतः सिद्धिः । १२ । सुकरो हि मित्रेण संधिः, नामित्रेणेति । १३ । मित्रं चेन्न संधिमिच्छेदमीक्ष्णमुपजपेत् । १४ । ततः सत्त्रिभिरमित्राद्भेदयित्वा मित्रं लभेत । १५ । मित्रसंघस्य वा योऽन्तस्थायी तं लभेत । १६ । अन्तस्थायिनि, लब्बे मध्यस्थायिनो भियन्ते । १७ । मध्यस्थायिनं वा लभेत । १८ । मध्यस्थायिनि लब्बे नान्तस्थायिनः संहन्यन्ते । १९ । यथा चैषामाश्रयभेदस्तानुपायान् प्रयुञ्जीत । २० । धार्मिकं जातिकुलश्रुतवृत्तस्सवेन संबन्धेन पूर्वेषां त्रैकाल्योपकारानपकाराभ्यां वा सान्त्वयेत् । २१ । निवृत्तोत्साहं विग्रहश्रान्तं प्रतिहतोपायं क्षयव्ययाभ्यां प्रवासेन चोपतप्तं शौचेनान्यं लिप्समानमन्यस्माद्वा शङ्कमानं मैत्रीप्रधानं वा कल्याणबुद्धिं साम्रा साधयेत् । २२॥ लुब्धं क्षीणं वा तपस्विमुख्यावस्थापनापूर्व दानेन साधयेत् । २३ । तत्पश्च- विधम् - देयविसर्गो गृहीतानुवर्तनमात्तप्रतिदानं खद्रव्यदानमपूर्व परस्वेषु स्वयंप्राहदानं च । २४ । इति दानकर्म । २५ । परस्परद्वेषवैरभूमिहरणशङ्कितमतोऽन्यतमेन भेदयेत् । २६ । मीरं वा प्रतिघातेन 'कृतसंघिरेष त्वयि कर्म करिष्यति, मित्रमस्य निसृष्टं, संधौ वा नाभ्यन्तरः' इति ।२७। यस्य वा स्वदेशादन्यदेशाद्वा पण्यानि पण्यागारतयाऽऽगच्छेयुः तानि अस्य यातव्याल्लब्धानि ' इति सत्रिणश्वारयेयुः । २८ । बहुलीभूते शासनमभित्यक्तेन प्रेषयेत् 'एतत्ते पण्यं पण्यागारं वा मया ते प्रेषितम्, सामवायिकेषु विक्रमख, अपगच्छ वा, ततः पणशेषमवाप्स्यसि ' इति । २९ । ततः सत्रिणः परेषु प्राहयेयुः एतदरिप्रदत्तम् ' इति । ३०॥ शत्रुप्रख्यातं वा पण्यमविज्ञातं विजिगीषु गच्छेत् । ३१ । तदस्य वैदेहकव्यअनाः शत्रुमुख्येषु विक्रीणीरन् । ३२ । ततः सत्रिणः परेषु प्राहयेयुः । एतत्पण्यमरिप्रदत्तम्' इति । ३३ । महापराधानर्थमानाभ्यामुपगृह्य वा शस्त्ररसानिमिरमित्रे प्रणिदध्यात् । ३४ ॥ अथैकममात्यं निष्पातयेत् । ३५ । तस्य पुत्रदारमुपगृह्य रात्रौ हतमिति ख्यापयेत् ।३६ । अथामात्यः शत्रोस्तानेकैकशः प्ररूपयेत् । ३७ । ते चेद्यथोक्तं कुर्युर्न चैनान प्राहयेत् 18 G1 सिन्धिः, - सिद्धिः (tor संधिः). 16 0s मित्रामित्रसंघस्य. 19 GMT स्थायिनि वा लब्धे, [em.]. 22 GM विग्रह श्रान्तः प्रति', ' विग्रहशान्तप्रति. 240 खन्यदानपूर्व. 28 GM यातव्यालुब्धानि, ' यातल्यालब्धानि, [ On ]. 29 GMT अभि- यक्तेन, [0]. 34 GM T अमित्रेण प्रणि', LOs ].

·9.6.39] कौटिलीयेऽर्थशाखे २२८ । ३८ । अशक्तिमतो वा ग्राहयेत् । ३९ । आप्तभावोपगतो मुख्यादस्यात्मानं रक्षणीयं कथयेत् । ४० । अथामित्रशासनं मुख्योपघाताय प्रेषितमुभयवेतनो ग्राहयेत् । ४१ । उत्साहशक्तिमतो वा प्रेषयेत् 'अमुष्य राज्यं गृहाण, यथास्थितो नः संधिः' इति । ४२ । ततः सत्रिणः परेषु प्रायेयुः । ४३ । एकस्य स्कन्धावारं वीवधमासारं वा घातयेयुः । ४४ । इतरेषु मैत्री ब्रुवाणाः 'त्वमेतेषां घातयितव्यः' इत्युपजपेयुः । ४५ । यस्य वा प्रवीरपुरुषो हस्ती हयो वा म्रियेत गूढपुरुषैर्हन्येत ह्रियेत वा तं सत्रिणः परस्परोपहतं ब्रूयुः । ४६ । ततः शासनमभिशस्तस्य प्रेषयेत् 'भूयः कुरु ततः पण- शेषमवाप्स्यसि' इति । ४७ । तदुभयवेतना ग्राहयेयुः । ४८ । भिन्नेष्वन्यतमं लभेत । ४९ । तेन सेनापतिकुमारदण्डचारिणो व्याख्याताः । ५० । सांधिकं च भेदं प्रयुञ्जीत । ५१ । इति भेदकर्म । ५२ । तीक्ष्णमुत्साहिनं व्यसनिनं स्थितशत्रु वा गूढपुरुषाः शस्त्राग्निरसादिभिः साध. येयुः, सौकर्यतो वा तेषामन्यतमः । ५३ । तीक्ष्णो ह्येकः शस्त्ररसाग्निभिः साधयेत् ५४। अयं सर्वसंदोहकर्म विशिष्टं वा करोति । ५५ । इत्युपायचतुर्वर्गः । ५६। पूर्वः पूर्वश्चास्य लघिष्ठः । ५७ । सान्त्वमेकगुणम् । ५८ । दानं द्विगुणं सान्त्वपूर्वम् । ५९ । भेदस्त्रिगुणः सान्त्वदानपूर्वः । ६० । दण्डश्चतुर्गुणः सान्त्वदानभेदपूर्वः । ६१। इत्यमियुआनेषूक्तम् । ६२ । स्वभूमिष्ठेषु तु त एवोपायाः। ६३ । विशेषस्तु । ६४ । स्वभूमिष्ठानामन्यत- मस्य पण्यागारैरभिज्ञातान दूतमुख्यानमीक्ष्णं प्रेषयेत् । ६५ । त एनं संधौ परहिंसायां वा योजयेयुः । ६६ । अप्रतिपद्यमानं ‘कृतो न संधिः' इत्यावेदयेयुः । ६७ । तमि- तरेषामुभयवेतनाः संक्रामयेयुः 'अयं वो राजा दुष्टः' इति । ६८ । यस्य वा यस्माद्भयं वैरं द्वषो वा तं तस्माद्भेदयेयुः 'अयं ते शत्रुणा संधत्ते, त्वामतिसंधत्ते, क्षिप्रतरं संधीयस्ख, निग्रहे चास्य प्रयतस्त्र' इति । ६९ । आवाहविवाहाभ्यां वा कृत्वा संयोगमसंयुक्तान मेदयेत् । ७०। 41 GM T -शासनममुख्यायोप', [On]. 44 G M T विविधमासारं, [ On ]. 450a adds त सत्रिणः before त्वमेतेषां. 47 01 तः, T तैः ( for ततः ). 48 Mg adds परेषु ( aktar "वेतना ) in a different ink. 53 7 तीक्ष्णं मुक्त्वा हीनं. - Ga Ma तेषामन्यतमम् . 61 GMT सान्त्वदण्डश् ( for दण्ड ), [os ]. 67G1 नः सिद्धिः 69 Mg T वैरद्वेषो. M त्वामि- तिसंपत्ते.

·अभियास्यत्कर्म [9.7.18 सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुदैश्चैषां राज्यानि घातयेत्, सार्थव्रजाटवीर्वा, दण्डं बाऽभिसृतम् । ७१ । परस्परापाश्रयाश्चैषां जातिसंघाश्छिद्रेयु प्रहरेयुः, गूढाश्वामिरस- शस्त्रेण । ७२॥ वीतंसगिलवचारीन् योगैराचरितैः शठः । घातयेत्परमिश्रायां विश्वासेनामिषेण च ।। ७३ ॥ इत्यभियास्यस्कर्मणि नवमेऽधिकरणे दृष्यशत्रुसंयुक्ताः (मापदः) षष्ठोऽध्यायः । भादितः सप्तविंशतिशततमः। ७ [पञ्चचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - अर्थानर्थसंशययुक्ताः (आपदः ); षट्चत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - तासामुपायविकल्पजाः सिद्धयः] कामादिरुत्सेकः स्वाः प्रकृती: कोपयति, अपनयो बाह्याः । १ । तदुभयमासुरी वृत्तिः । २ । स्वजनविकारः कोपः । ३ । परवृद्धिहेतुषु आपदर्थोऽनर्थः संशय इति । ४ । योऽर्थः शत्रुवृद्धिमप्राप्तः करोति, प्राप्तः प्रत्यादेयः परेषां भवति, प्राप्यमाणो वा क्षयव्ययोदयो भवति, स भवत्यापदर्थः । ५। यथा सामन्तानामामिषभूतः सामन्त- व्यसनजो लाभः, शत्रुप्रार्थितो वा स्वभावाधिगम्यो लाभः, पश्चात्कोपेन पाणिप्राहेण वा विगृहीतः पुरस्ताल्लाभः, मित्रोच्छेदेन संधिव्यतिक्रमेण वा मण्डलविरुद्धो लाभः इत्या- पदर्थः। ६। स्वतः परतो वा भयोत्पत्तिरित्यनर्थः । ७ ॥ तयोः अर्थो न वेति, अनर्थो न वेति, अर्थोऽनर्थ इति, अनर्थोऽर्थ इति संशयः 1८1 शत्रुमित्रमुत्साहयितुमर्थो न वेति संशयः । ९ । शत्रुबलमर्थमानाभ्यामावाहयितु- मनर्थो न वेति संशयः । १० । बलवत्सामन्तां भूमिमादातुमर्थोऽनर्थ इति संशयः ।११ । ज्यायसा संभूययानमनर्थोऽर्थ इति संशयः । १२ । तेषामर्थसंशयमुपग- च्छेत् । १३ । 71 G1 M T राज्यानिघात, ( Mg °ज्य ) G राज्यानिर्षात', [on]. - GMT अजाटवीभिर्वा ( Mg TH), [on]. 720T -संघच्छिद्रेषु, M -संघाच्छिद्रेषु, con]. 73 GM T पीतंसगल-, Ca वितंसगिल-, On पीतंसगिल-, [em.]. - T शठम् . 9.7 5G अवाप्तः ( for अप्राप्तः ). 6 GM T शत्रुपार्यो, [s]. -G M T स्वभावाधिगम्यो वा लाभः, [0]. 8 379 nafa missing in G MT. [ On ). 97 शत्रु मित्रम्. 11S. 11-12 missing in GMT, [ On ).

·पाष्णमाह- 9.7.14] कौटिलीयेऽर्थशाखे अर्थोऽर्थानुबन्धः, अर्थो निरनुबन्धः, अर्थोऽनर्थानुबन्धः, अनर्थोऽर्थानुबन्धः, अनर्थो निरनुबन्धः, अनर्थोऽनर्थानुबन्धः इत्यनुबन्धषड्वर्गः । १४ । शत्रुमुत्पाटय पार्णिमाहादानमर्थोऽर्थानुबन्धः । १५ । उदासीनस्य दण्डानुग्रहः फलेन अर्थो निरनु- बन्धः । १६ । परस्यान्तरच्छेदनमर्थोऽनर्थानुबन्धः । १७ । शत्रुप्रतिवेशस्यानुग्रहः कोशदण्डाभ्यामनर्थोऽर्थानुबन्धः । १८ । हीनशक्तिमुत्साह्य निवृत्तिरनर्थो निरनुबन्धः । १९ । ज्यायांसमुत्थाप्य निवृत्तिरनर्थोऽनर्थानुबन्धः । २० । तेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयानुप- संप्रामुम् । २१ । इति कार्यावस्थापनम् । २२ । समन्ततो युगपदर्थोत्पत्तिः समन्ततोऽर्थापद् भवति । २३ । विगृहीता समन्ततोऽर्थसंशयापद् भवति । २४ । तयोमित्राक्रन्दोपग्रहात्सिद्धिः ॥२५॥ समन्ततः शत्रुभ्यो भयोत्पत्तिः समन्ततोऽनपद् भवति । २६ । सैव मित्र- विगृहीता समन्ततोऽनर्थसंशयापद् भवति । २७ । तयोश्चलामित्राक्रन्दोपग्रहात्सिद्धिः, परमिश्राप्रतीकारो वा । २८ । इतो लाभ इतरतो लाभ इत्युभयतोऽर्थापद्भवति । २९ । तस्यां समन्ततोऽर्थायां च लाभगुणयुक्तमर्थमादातुं यायात् । ३० । तुल्ये लाभगुणे प्रधानमासनमनतिपातिन- मूनो वा येन भवेत्तमादातुं यायात् । ३१ । इतोऽनर्थ इतरतोऽनर्थ इत्युभयतोऽनपत् । ३२ । तस्यां समन्ततोऽनयां च मित्रेभ्यः सिद्धिं लिप्सेत । ३३ । मित्राभावे प्रकृतीनां लघीयस्यैकतोऽनों साध- येत् , उभयतोऽना ज्यायस्या, समन्ततोऽना मूलेन प्रतिकुर्यात् । ३४ । अशक्ये सर्वमुत्सृज्यापगच्छेत् । ३५ । दृष्टा हि जीवतः पुनरावृत्तिर्यथा सुयात्रोदयनाभ्याम् । ३६ । इतो लाभ इतरतो राज्यामिमर्श इत्युभयतोऽर्थानापद् भवति । ३७ । तस्या- मनर्थसाधको योऽर्थस्तमादातुं यायात् । ३८ । अन्यथा हि राज्यामिमर्श वारयेत् । ३९ । एतया समन्ततोऽर्थानापद् व्याख्याता । ४०। इतोऽनर्थ इतरतोऽर्थसंशय इत्युभयतोऽनर्थार्थसंशया । ४१ । तस्यां पूर्वमनर्थ साधयेत् , तत्सिद्धावर्थसंशयम् । ४२ । एतया समन्ततोऽनार्थसंशया व्याख्याता ।४३ । 14 GM T अनर्थषड्वर्गः, [On]. 16 41 नुग्रहा फलेन, T नुग्रहफलेन. समन्ततोऽर्थाद्. 27 G1 T मित्रगृहीता. 31G1T 'नतिपातनम्. - ' ऊनोपायेन. 34 1 °ऽनन् ( thrice). 35 GMT agency, [ On ). T अवगच्छेत्. 36_0s जीवता. 40 °ऽनिर्यापद् . इतोऽर्थ इतरतो' (8.44) missing in M. 41 T°नर्थार्थसंशयो. 42. 42-44 missing in T. 43 Gy व्याख्याताः, 28T ·२३१ अभियास्यत्कर्म [9.7.67 इतोऽर्थ इतरतोऽनर्थसंशय इत्युभयतोऽर्थानर्थसंशयापद् । ४४ । एतया सम. न्ततोऽर्थानर्थसंशया व्याख्याता । ४५ । तस्यां पूर्वा पूर्वा प्रकृतीनामनर्थसंशयान्मोक्ष- यितुं यतेत । ४६ । भेयो हि मित्रमनर्थसंशये तिष्ठन् न दण्डः, दण्डो वा न कोश इति । ४७ । समप्रमोक्षणाभावे प्रकृतीनामवयवान्मोक्षयितुं यतेत । ४८ । तत्र पुरुषप्रक तीनां बहुलमनुरक्तं वा तीक्ष्णलुब्धवर्जम् , द्रव्यप्रकृतीनां सारं महोपकारं पा । ४९ । संधिनाऽऽसनेन द्वैधीभावेन वा लघूनि, विपर्ययैर्गुरूणि । ५० ॥ श्रयस्थान- वृद्धीनां चोत्तरोत्तरं लिप्सेत । ५१ । प्रातिलोम्येन वा क्षयादीनामायत्यां विशेषं पश्येत् ।५२॥ इति देशावस्थापनम् । ५३ । एतेन यात्रादिमध्यान्तेष्वर्थानर्थसंशयानामुपसंप्राप्तिर्व्याख्याता । ५४ । निरन्तरयोगित्वाचार्थानर्थसंशयानां यात्रादावर्थः श्रेयानुपसंप्राप्तुं पार्णिप्राहा- सारप्रतिघाते क्षयव्ययप्रवासप्रत्यादेये मूलरक्षणेषु च भवति । ५५ । तथाऽनर्थः संशयो वा स्वभूमिष्ठस्य विषह्यो भवति । ५६ । एतेन यात्रामध्येऽर्थानर्थसंशयानामुपसंप्राप्तिर्व्याख्याता । ५७ । यात्रान्ते तु कर्शनीयमुच्छेदनीयं वा कर्शयित्वोच्छिद्य वाऽर्थः श्रेयानुपसंप्राप्तुं नानर्थः संशयो वा पराबाघभयात् । ५८ । सामवायिकानामपुरोगस्य तु यात्रामध्यान्तगोऽनर्थः संशयो वा श्रेयानुपसंप्राप्तु. मनिर्बन्धगामित्वात् । ५९ । अर्थो धर्मः काम इत्यर्थत्रिवर्गः । ६० । तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयानुपसंप्राप्तुम् ।६१। अनर्थोऽधर्मः शोक इत्यनयंत्रिवर्गः । ६२ । तस्य पूर्वः पूर्वः श्रेयान् प्रतिकर्तुम् अर्थोऽनर्थ इति, धर्मोऽधर्म इति, कामः शोक इति संशयत्रिवर्गः । ६४ । तस्यो- त्तरपक्षसिद्धौ पूर्वपक्षः श्रेयानुपसंप्राप्तुम् । ६५ । इति कालावस्थापनम् । ६६ । इत्यापदः। तासां सिद्धिः। ६७।- 44 G179f&#29196.- Os adds Hala at the end. 45 Mg safregiat:. 54 GMT यात्रामध्यान्ते', [a]. 56 GM T -प्रतिघातक्षयः, [Ca]. - GT प्रवासप्रत्यादेयमूल, ४ प्रवासमत्यादेयं मूल, [em.]. 56 G1 स्वभूमिषुस्य विषयो, त स्वभूमिषु विषमो. 8701 मध्येऽनर्थ.. 58 01 T यातयात्रान्ते. 59 61 M T अनिबन्ध-, अनुबन्ध-, tem. cf. T. 4. 28 1.

·9. 7.683 कौटिलीयेऽअंशाने २३२ पुत्रभ्रातृबन्धुषु सामदानाभ्यो सिद्धिरनुरूपा, पौरजानपददण्डमुख्येषु दान- भेदाभ्यां, सामन्ताटविकेषु भेददण्डाभ्याम् । ६८ । एषाऽनुलोमा, विपर्यये प्रतिलोमा ।६९। मित्रामित्रेषु व्यामिश्रा सिद्धिः । ७० । परस्परसाधका घुपायाः। ७१ । शत्रोः शङ्कितामात्येषु सान्त्वं प्रयुक्तं शेषप्रयोगं निवर्तयति, दूष्यामात्येषु दानं, संघातेषु भेदः, शक्तिमत्सु दण्ड इति । ७२ । गुरुलाघवयोगाचापदां नियोगविकल्पसमुच्या भवन्ति । ७३ । ' अनेनैवोपायेन नान्येन' इति नियोगः । ७४ । ' अनेन वाऽन्येन वा' इति विकल्पः । ७५ । अने- नान्येन च ' इति समुच्चयः । ७६ ॥ तेषामेकयोगाश्चत्वारखियोगाश्च, द्वियोगाः षट्, एकश्चतुर्योगः । ७७ । इति पञ्चदशोपायाः। ७८ । तावन्तः प्रतिलोमाः । ७९ । तेषामेकेनोपायेन सिद्धिरेकसिद्धिः, द्वाभ्यां द्विसिद्धिः, त्रिमिस्त्रिसिद्धिः, चतुर्भि- श्वतुःसिद्धिरिति । ८० । धर्ममूलत्वात्कामफलत्वाचार्थस्य धर्मार्थकामानुबन्धा याऽर्थस्य सिद्धिः सा सर्वार्थसिद्धिः । ८१ । इति सिद्धयः । दैवादग्निरुदकं व्याधिः प्रमारो विद्रवो दुर्भिक्षमासुरी सृष्टिरित्यापदः । ८२ ॥ तासां दैवतब्राह्मणप्रणिपाततः सिद्धिः । ८३ । अतिवृष्टिरवृष्टि, सृष्टिर्वा याऽऽसुरी भवेत् । तस्यामाथर्वणं कर्म सिद्धारम्भाश्च सिद्धयः ॥ ८४॥ इत्यभियास्थरकर्मणि नवमेऽधिकरणे मानर्थसंशययुक्ताः (मापदः) तासामुपायविकल्पजार सिद्धयः ससमोऽध्यायः । मादितः अष्टाविंशतिशततमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य अभियास्यत्कर्म नवममधिकरणं समाप्तम् । 74 M बोपाये नान्येन, 82 T प्रमादो ( for प्रमारो). 84 GM T असृष्टिरतिसाि, C# अवृष्टिरतिवृष्टिवा, ... CE ·२३३ [10.1.17 सांग्रामिकम् - दशममधिकरणम् । १ [सप्तचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - स्कन्धावारनिवेश:] वास्तुकप्रशस्ते वास्तुनि नायकवर्धकिमौहूर्तिकाः स्कन्धावार, वृत्तं दीर्घ चतुरनं वा भूमिवशेन वा, चतुर षट्पथं नवसंस्थानं मापयेयुः खातवप्रसालद्वाराट्टालक- संपन्नं भये स्थाने च । १ । मध्यमस्योत्तरे नवभागे राजवास्तुकं धनुःशतायाममर्धविस्तारं, पश्चिमाधै तस्यान्त:- पुरम् । २ । अन्तर्वशिकसैन्यं चान्ते निविशेत । ३ । पुरस्तादुपस्थानम्, दक्षिणतः कोशशासनकार्यकरणानि, वामतो राजोपवाह्यानां हस्त्यश्वरथानां स्थानम् । ४ । अतो धनुःशवान्तराश्चत्वारः शकटमेथीप्रततिस्तम्भसालपरिक्षेपाः । ५। प्रथमे पुरस्तान्मन्त्रिपुरोहितो, दक्षिणतः कोष्ठागारं महानसं च, पामतः कुप्या- युधागारम् । ६। द्वितीये मौलभृतानां स्थानमश्वरथानां सेनापतेश्च । । तृतीये हस्तिनः श्रेण्यः प्रशास्ता च । ८। चतुर्थे विष्टिर्नायको मित्रामित्राटवीबलं स्वपुरुषाधिष्ठितम् ।९। वणिजो रूपाजीवाश्चानुमहापथम् । १० । बाह्यतो लुब्धकश्वगणिनः सतूर्यामयः, गूढाश्चारक्षाः । ११ । शत्रूणामापाते कूपकूटावपातकण्टकिनीश्च स्थापयेत् । १२ । अष्टादशवर्गाणामारक्षविपर्यासं कारयेत् । १३ । दिवायाम च कारयेदपसर्पज्ञाना- र्थम् । १४॥ विवादसौरिकसमाजातवारणं च कारयेत् , मुद्रारक्षणं च । १५ । सेनानिवृत्तमायुधीयमशासनं शून्यपालो बध्नीयात् । १६ । पुरस्तादध्वनः सम्यकप्रशास्ता रक्षणानि च । यायावर्धकिविष्टिभ्यामुदकानि च कारयेत् ॥ १७ ॥ इति सांसामिके दशमेऽधिकरणे स्कन्धावारनिवेशः प्रथमोऽण्यायः । नादित एकोनत्रिशच्छततमः । 10.1 1 GT प्रशस्तवास्तुनि. - G1 M1.8 स्कन्धावारमवृत्तं.-09 संपन्नाभये. 62-मेषी. 100 CR). -GMT -प्रतती-, EO. . 77 मूलभूतानां - सेनापतेश्व... महापथम् (9. 10) mianing in GIT. 18 T आत्मरक्ष.. 15 - मुद्राक्षरणं. 16 GMT सेनानीवृत्तम्, [0]. - GM T अन्तपालोऽनुबध्नीयात्, [0]. 17 GM " ग्रहणानि च (lor रक्षणानि च), [n]. को. अ.३० ·10.2.1] कौटिलीयेऽर्थशाने २३४ २ [अष्टचत्वारिंशच्छततमं प्रकरणम् - स्कन्धावारप्रयाणम् । एकोनपश्चाशच्छततमं प्रकरणम् - बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम् ] प्रामारण्यानामध्वनि निवेशान् यवसेन्धनोदकवशेन परिसंख्याय स्थानासनगमन- कालं च यात्रां यायात् । १ । तत्प्रतीकारद्विगुणं भक्तोपकरणं वाहयेत् । २ । अशक्तो वा सैन्येष्वायोजयेत् , अन्तरेषु वा निचिनुयात् । ३ । पुरस्तान्नायकः, मध्ये कलत्रं स्वामी च, पार्श्वयोरश्वा बाहूत्सारः, चक्रान्तेषु हस्तिनः प्रसारवृद्धिर्वा, पश्चात्सेनापतिर्यायात् निविशेत । ४ । सर्वतो वनाजीवः प्रसारः। ५ । स्वदेशादन्वायतिविधः। ६। मित्रबलमासारः ।७। कलत्रस्थानमपसारः । ८ । पुरस्तादभ्याघाते मकरेण यायात् , पश्चाच्छकटेन, पार्श्वयोर्वत्रेण, समन्ततः सर्वतोभद्रेण, एकायने सूच्या । ९ । पथिद्वैधीभावे स्वभूमितो यायात् । १० । अभूमिष्ठानां हि स्वभूमिष्ठा युद्धे प्रतिलोमा भवन्ति । ११ । योजनमधमा , अध्यर्ध मध्यमा, द्वियोजनमुत्तमा, संभाव्या वा गतिः । १२ । आश्रयकारी संपन्नघाती पाणिरासारो मध्यम उदासीनो वा प्रतिकर्तव्यः, संकटो मार्गः शोधयितव्यः, कोशो दण्डो मित्रामित्राटवीबलं विष्टिर्ऋतुर्वा प्रतीक्ष्याः, कृतदुर्गकर्मनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिवेदो मित्रबलनिर्वेदश्वागमिष्यति, उपजपितारो वा नातित्वरयन्ति, शत्रुरभिप्रायं वा पूरयिष्यति, इति शनैर्यायात्; विपर्यये शीघ्रम् । १३ । हस्तिस्तम्भसंक्रमसेतुबन्धनौकाष्ठवेणुसंघातैरलाबुचर्मकरण्डदृतिप्लवगण्डिकावेणि- कामिश्चोदकानि तारयेत् । १४ । तीर्थाभिग्रहे हस्त्यश्वैरन्यतो रात्रावुत्तार्य सत्रं गृह्णीयात् । १५॥ अनुदके चक्रिचतुष्पदं चाध्वप्रमाणेन शक्त्योदकं वाहयेत् । १६ । 10.2 1 T अध्वनिवेशान्. 2 02 M1.3 तत्प्रतीकारं द्विगुणं. 3 GM T सैन्येष्व .. प्रयोज ( with space for a letter after 'GC ), [Ce ). 4-12 GM T read पश्चात्सेनापतिर्यायात् निविशेत after संभाव्या वा गतिः (a. 12). [08 ]. cs सेनापतिः पर्यायात्. 8GM T om. s. B; [Cn]. 9 GM T road स्वभूमितो ...... संभाव्या वा गतिः (as. 10-12 ) followed by पश्चात्सेनापतिर्या- यात् निविशेत before पुरस्तादभ्याघाते, [0]. 1209 चागतिः. 13 01 T दण्डा मित्रामित्रा'. GMT ples, [ On ). 16 GM T -प्रमाणे शक्त्यो., [ On]. , - - ·सांग्रामिकम् [10..3.10 दीर्घकान्तारमनुदकं यवसेन्धनोदकहीनं वा कृच्छ्राध्वानममियोगप्रस्कन्नं क्षुत्पिपा- साध्वक्लान्तं पङ्कतोयगम्भीराणां वा नदीदरीशैलानामुद्यानापयाने व्यासक्तमेकायनमार्गे शैलविषमे संकटे वा बहुलीभूतं निवेशे प्रस्थिते विसंनाहं भोजनव्यासक्तमायतगत- परिश्रान्तमवसुप्तं व्याधिमरकदुर्भिक्षपीडितं व्याधितपत्त्यश्वद्विपमभूमिष्ठं वा बलव्यस- नेषु वा स्वसैन्यं रक्षेत , परसैन्यं चाभिहन्यात् । १७ ॥ एकायनमार्गप्रयातस्य सेनानिश्चारणासाहारशय्याप्रस्ताराग्निनिधानध्वजायुधसं- ख्यानेन परबलज्ञानम् । १८ । तदात्मनो गृहयेत् । १९ । पार्वतं वनदुर्ग वा सापसारप्रतिग्रहम् । खभूमौ पृष्ठतः कृत्वा युध्येत निविशेत च ॥ २० ॥ इति सांग्रामिके दशमेऽधिकरणे स्कन्धावारप्रयाणम् बलव्यसनावस्कन्दकालरक्षणम् द्वितीयोऽध्यायः । भादितस्विंशग्छततमः । - ३ [ पश्चाशच्छततमं प्रकरणम् – कूटयुद्धविकल्पा; एकपञ्चाशच्छततम प्रकरणम् - स्वसैन्योत्साहनम् ; द्विपञ्चाशच्छततमं प्रकरणम् - स्वबलान्यबलव्यायोगः] बलविशिष्टः कृतोपजापः प्रतिविहितर्तुः स्वभूम्यां प्रकाशयुद्धमुपेयात् । १ । विप- र्यये कूटयुद्धम् । २॥ बलव्यसनावस्कन्दकालेषु परमभिहन्यात् , अभूमिष्ठं वा स्वभूमिष्ठः, प्रकृतिप्रग्रहो वा स्वभूमिष्ठम् । ३। दूष्यामित्राटवीबलैर्वा भङ्गं दत्त्वा विभूमिप्राप्तं हन्यात् । ४ । संहतानीकं हस्तिभिर्भेदयेत् । ५ । पूर्व भङ्गप्रदानेनानुप्रलीनं भिन्नममिन्नः प्रतिनिवृत्य हन्यात् । ६ । पुरस्तादभिहत्य प्रचलं विमुखं वा पृष्ठतो हस्त्यश्वेनामिहन्यात् । ७ । पृष्ठतोऽभि- हत्य प्रचलं विमुखं वा पुरस्तात्सारबलेनाभिहन्यात् । ८। ताभ्यां पार्धाभिघाती व्याख्यातौ । ९ । यतो वा दूष्यफल्गुबलं ततोऽभिहन्यात् । १० । 17 G M T अभियोगप्रस्कन्दन, [ On J. - T प्रस्थितेऽपि संनाहं. - GM T °द्विपमभूयिष्ठ, [On]. 1861 निश्चसेनानि',G2 विश्वसेनानी', M निश्वसेनानि, सेनानी, [C]. -GM 'श्वारपासहार-, ' श्वाहारग्रास-, [ On ]. 20 GM वानदुर्ग वा, वा नदीदुर्ग, [ On ]. 10.3 1 GMT-afecag:, [ On je 2G M T शकटयुद्धम्, [C]. 6GMT अभिने प्रति,. [em. Meyer ], 88.8-10 missing in G1T. 10 G2 M दूष्यवल्गु.

·10. 3. 11] कौटिलीयेऽर्थशाखे पुरस्ताद्विषमायां पृष्ठतोऽभिहन्यात् । ११ । पृष्ठतो विषमायां पुरस्तादभिहन्यात् । १२ । पार्थतो विषमायामितरतोऽभिहन्यात् । १३ । दूष्यामित्राटवीबलैर्वा पूर्व योधयित्वा श्रान्तमश्रान्तः परमभिहन्यात् । १४ । दूष्यबलेन वा स्वयं भङ्गं दत्त्वा ' जितम् ' इति विश्वस्तमविश्वस्तः सत्त्रापाश्रयो- ऽभिहन्यात् । १५॥ सार्थव्रजस्कन्धावारसंवाहविलोपप्रमत्तमप्रमत्तोऽभिहन्यात् । १६ । फल्गुबलावच्छन्नसारबलो वा परवीराननुप्रविश्य हन्यात् । १७ । गोग्रहणेन श्वापदवधेन वा परवीरानाकृष्य सत्त्रच्छन्नोऽभिहन्यात् । १८ । रात्राववस्कन्देन जागरयित्वा निद्राक्लान्तानवसुप्तान् वा दिवा हन्यात् । १९ । सपादचर्मकोशैर्वा हस्तिभिः सौप्तिकं दद्यात् । २० । अहःसंनाहपरिश्रान्तानपराद्धेऽभिहन्यात् । २१ । शुष्कचर्मवृत्तशर्कराकोशकैर्गोमहिषोष्ट्रयूथैर्वा त्रस्नुभिरकृतहस्त्यश्वं भिन्नमभिन्नः प्रतिनिवृत्तं हन्यात् । २२। प्रतिसूर्यवातं वा सर्वममिहन्यात् । २३ । धान्वनवनसंकटपङ्कशैलनिम्नविषमनावो गावः शकटव्यूहो नीहारो रात्रिरिति सत्त्राणि । २४॥ पूर्वे च प्रहरणकालाः कूटयुद्धहेतवः । २५ । संपामस्तु निर्दिष्टदेशकालो धर्मिष्ठः । २६ । संहत्य दण्डं ब्रूयात् 'तुल्यवेतनोऽस्मि, भवद्भिः सह भोग्यमिदं राज्यम्, मयाऽमिहितैः परोऽभिहन्तव्यः' इति । २७ । वेदेष्वप्यनुश्रूयते समाप्तदक्षिणानां यज्ञानामवभृथेषु ‘सा ते गतिर्या शूराणाम्' इति । २८ । अपीह श्लोको भवतः । २९ । - यान यज्ञसंधैस्तपसा च विप्राः स्वर्गेषिणः पात्रचयैश्च यान्ति । क्षणेन तानप्यतियान्ति शूराः प्राणान् सुयुद्धेषु परित्यजन्तः ॥ ३०॥ 'नवं शरावं सलिलस्य पूर्ण सुसंस्कृतं दर्भकृतोत्तरीयम् । तत्तस्य मा भून्नरकं च गच्छेद्यो भर्तृपिण्डस्य कृते न युध्येत् ॥३१॥' इति । मन्त्रिपुरोहिताभ्यामुत्साहयेद्योधान व्यूहसंपदा । ३२ । 16 M1.8 स्वार्थवज.. 17 GMT °च्छन्नः सारवलो, [am.. 1801 T गोत्रग्रहणेन. 19 G1Tरात्रावस्कन्देन. -G1 अवस्तप्तान्, G१ अपलसान्, अतप्तस्तप्तान्. 20 GMT सपाट, [0]. 22 8. 28 missing in T. 23 GM T सूर्यपातं, ECa]. 2401 धान्वन- संकट.. 27 01 MT मयाऽभिहितः, G मयाऽभिहतः, ton]. 30 GMT पात्रचयच. - ·२३७ सांग्रामिकम् [10.3.58 कार्तान्तिकाविश्वास्य वर्गः सर्वज्ञदैवतसंयोगख्यापनाभ्यां स्वपक्षमुद्धर्षयेत्, परपक्षं चोदूजयेत् । ३३ । श्वो युद्धम् ' इति कृतोपवासः शस्त्रवाहनं चानुशयीत । ३४ । अथर्वभिश्च जुहुयात् । ३५ । विजययुक्ताः स्वर्गीयाश्चाशिषो वाचयेत् । ३६ । ब्राह्मणेभ्यश्चात्मान- मतिसृजेत् । ३७ ॥ शौर्यशिल्पाभिजनानुरागयुक्तमर्थमानाभ्यामविसंवादितमनीकगर्भ कुर्वीत । ३८ । पितृपुत्रभ्रातृकाणामायुधीयानामध्वजं मुण्डानीकं राजस्थानम् । ३९ । हस्ती रथो या राजवाहनमश्चानुबन्धः। ४० । यत्रायसैन्यो यत्र वा विनीतः स्यात्तधिरोहयेत् । ४१॥ राजव्यञ्जनो व्यूहाधिष्ठानमायोज्यः । ४२ । सूतमागधाः शूराणां स्वर्गमस्वर्ग भीरूणां जातिसंघकुलकर्मवृत्तस्तवं च योधानां वर्णयेयुः । ४३ । पुरोहितपुरुषाः कृत्यामिचारं ब्रूयुः, यन्त्रिकवर्धकिमौहूर्तिकाः स्वकर्म. सिद्धिमसिद्धिं परेषाम् । ४४ ॥ सेनापतिरर्थमानाभ्यामभिसंस्कृतमनीकमाभाषेत- 'शतसाहस्रो राजवधः, पञ्चा- शत्साहस्रः सेनापतिकुमारवधः, दशसाहस्रः प्रवीरमुख्यवधः, पञ्चसाहस्रो हस्तिरथवधः, साहस्रोऽश्ववधः, शत्यः पत्तिमुख्यवधः, शिरो विशतिकं, भोगद्वैगुण्यं स्वयंप्राहश्च । इति । ४५। तदेषां दशवर्गाधिपतयो विद्युः। ४६ । चिकित्सकाः शस्त्रयन्त्रागदस्नेहवखहस्ताः त्रियश्चानपानरक्षिण्यः पुरुषाणामुद्ध- र्षणीयाः पृष्ठतस्तिष्ठेयुः । ४७। अदक्षिणामुख पृष्ठतःसूर्यमनुलोमवातमनीकं स्वभूमौ व्यूहेत । ४८ । परभूमि- व्यूहे चाश्वांश्वारयेयुः । ४९ । यत्र स्थानं प्रजवश्वाभूमियूंहस्य तत्र स्थितः प्रजवितश्चोभयथा जीयेत । ५० । विपर्यये जयति, उभयथा स्थाने प्रजवे च । ५१ । समा विषमा व्यामिश्रा वा भूमिरिति पुरस्तात्पार्धाभ्यां पश्चाच ज्ञेया । ५२ । समायां दण्डमण्डलव्यूहाः, विषमायां भोगासंहतव्यूहाः, व्यामिश्रायां विषमव्यूहाः . विशिष्टबलं भक्त्वा संधि याचेत । ५४ । समबलेन याचितः संदधीत । ५५। हीनमनुहन्यात्, न त्वेव स्वभूमिप्राप्तं त्यक्तात्मानं वा । ५६ । 38 GMT -देवसंयोगः, [em. of. 18. 1. 1,3]. 34 GMT चाधिशयीत, ECa]. 39 अध्वजमुण्डा'. 40 41 7 अश्वानुबन्धे, 41 7 यत्यायः सैन्यौ. 420 7 व्यूहानुष्ठानम्, [ On]. 44 4NP सन्त्रिकवर्षकि, [ On 3, - असिविं वा परेषाम् . 48 अनुलोपपातम्. 60 GMT चाभूमिन्यूहस्य, [on]. 52 Mom. वा. 53 ज्यामिभायां विषमव्यूहा। missing in T.

·10. 3.67] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २३८ पुनरावर्तमानस्य निराशस्य च जीविते । अधार्यों जायते वेगस्तस्माद्भग्नं न पीडयेत् ॥ ५७ ॥ इति सांग्रामिके दशमेऽधिकरणे कूटयुद्धविकल्पा:, स्वसैन्योत्साहनम् , स्वबलान्य. बलण्यायोगः तृतीयोऽध्यायः । भादित एकत्रिंशच्छततमः । [ त्रिपश्चाशच्छततमं प्रकरणम् - युद्धभूमयः चतुष्पश्वाशच्छततमं प्रकरणम् – पत्त्यश्वरथहस्तिकर्माणि ] स्वभूमिः पत्त्यश्वरथद्विपानामिष्टा युद्धे निवेशे च । १। धान्वनवननिम्नस्थल- योधिनां खनकाकाशदिवारात्रियोधिनां च पुरुषाणां नादेयपार्वतानूपसारसानां च हस्तिना. मश्वानां च यथास्वमिष्टा युद्धभूमयः कालाश्च । २। समा स्थिराऽमिकाशा निरुत्खातिन्यचक्रखुराऽनक्षग्राहिण्यवृक्षगुल्मव्रततीस्तम्भ- केदारश्वभ्रवल्मीकसिकतापङ्कभङ्गुरा दरणहीना च रथभूमिः, हस्त्यश्वयोर्मनुष्याणां च समे विषमे हिता युद्धे निवेशे च । ३ । अण्वश्मवृक्षा ह्रस्वलङ्घनीयश्वभ्रा मन्ददरणदोषा चाश्वभूमिः । ४ । स्थूलस्थाण्वश्मवृक्षव्रततीवल्मीकगुल्मा पदातिभूमिः । ५ । गम्यशैलनिम्नविषमा मर्दनीयवृक्षा छेदनीयव्रतती पङ्कभङ्गुरा दरणहीना च हस्तिभूमिः । ६। अकण्टकिन्यबहुविषमा प्रत्यासारवतीति पदातीनामतिशयः । ७ । द्विगुणप्रत्यासारा कर्दमोदकखञ्जनहीना निःशर्करेति वाजिनामतिशयः । ८ । पांसुकर्दमोदकनलशराधानवती श्वदंष्ट्रहीना महावृक्षशाखाघातवियुक्तेति हस्तिना- मतिशयः । ९॥ तोयाशयापाश्रयवती निरुत्खातिनी केदारहीना व्यावर्तनसमर्थेति रथानामति- शयः। १०॥ उक्ता सर्वेषां भूमिः ।.११ । एतया सर्वबलनिवेशा युद्धानि च व्याख्यातानि भवन्ति । १२॥ 10.4 2 M T -पर्वतानूप-. 3 G1 M 'नक्षग्राहिणी वृक्ष-. - GT -प्रतती. - G1 भङ्गभङ्गु- भङ्गुरा, GMT -भङ्गभगुरा (for -पङ्कभङ्गुरा), [0]. 4T स्खलनीय.. 6 Gr -प्रतती.. 6 GMT -शैलविषमा निम्न-, ECa].-GMT -प्रतती, [em.]. - C -मगुरदरण- हीना. 961-शराधावती, ' शराश्रयवती. 10 GMT 127991277°, [Cn). 12 Gz -निवेशानि.

·२३९ सांग्रामिकम् [10. 6.5 भूमिवासवनविचयोऽविषमतोयतीर्थवातरश्मिप्रहणं वीवधासारयोर्घातो रक्षा वा विशुद्धिः स्थापना च बलस्य प्रसारवृद्धिर्बाहूत्सारः पूर्वप्रहारो व्यावेशनं व्यावेधनमाधासो प्रहणं मोक्षणं मार्गानुसारविनिमयः कोशकुमाराभिहरणं जघनकोटथमिघातो हीनानु- सारणमनुयानं समाजकर्मेत्यश्वकर्माणि । १३ । पुरोयानमकृतमार्गवासतीर्थकर्म बाहूत्सारस्तोयतरणावतरणे स्थानगमनावतरणं विषमसंबाधप्रवेशोऽनिदानशमनमेकाङ्गविजयो मिन्नसंधानममिन्नभेदनं व्यसने त्राण- मभिघातो विभीषिका त्रासनमौदार्य ग्रहणं मोक्षणं सालद्वाराट्टालकभअनं कोशवाहना. पवाहनमिति हस्तिकर्माणि । १४ । खबलरक्षा चतुरङ्गबलप्रतिषेधः संग्रामे ग्रहणं मोक्षणं भिन्नसंधानममिन्नभेदन त्रासनमौदार्य भीमघोषश्चेति रथकर्माणि । १५ । सर्वदेशकालशस्त्रवहनं व्यायामश्चेति पदातिकर्माणि । १६ । शिविरमार्गसेतुकूपतीर्थशोधनकर्म यन्त्रायुधावरणोपकरणप्रासवहनमायोधनाच प्रहरणावरणप्रतिविद्धापनयनमिति विष्टिकर्माणि । १७ ॥ कुर्याद्वाश्वव्यायोगं रथेष्वल्पहयो नृपः । खरोष्ट्रशकटानां वा गर्भमल्पगजस्तथा ॥ १८ ॥ इति सांग्रामिके दशमेऽधिकरणे युद्धभूमयः पत्यश्वरयहस्तिकर्माणि चतुर्थोऽध्यायः । आदितः द्वात्रिंशच्छततमः । [ पञ्चपञ्चाशच्छततमं प्रकरणम् - पक्षकक्षोरस्यानां बलापतो व्यूहविभागा; षट्पञ्चाशच्छततमं प्रकरणम् - सारफल्गुबलविभागः; सप्तपञ्चाशच्छततमं प्रकरणम् – पत्त्यश्वरथहस्तियुद्धानि ] पञ्चधनुःशतापकृष्टं दुर्गमवस्थाप्य युद्धमुपेयात् , भूमिवशेन वा । १ । विभक्तमुख्यामचक्षुर्विषये मोक्षयित्वा सेनां सेनापतिनायको न्यूहेयाताम् । २ । शमान्तरं पत्ति स्थापयेत्, त्रिशमान्तरमश्वम् , पञ्चशमान्तरं रथं हस्तिनं वा ।३। द्विगुणान्तरं त्रिगुणान्तरं वा व्यूहेत।४। एवं यथासुखमसंबाधं युध्येत ।५। 18 GM T -वननिचयो विषमः, [ On]. -GM T विशुद्धिस्थापना, [08 ]. - GMT प्रसारवृद्धिबाहू', [Cn 14 01 M पुरेयानम् . -GM T विषमं संबाधः प्रवेशो (7°मसं°), LOn]. - GM T कोशवाहनम् (tor कोशवाहनापवाहनम् ), Con]. 17 Tom. -ग्रास.. 10.5 1GM T 'शतापकृष्टदुर्ग, [om.].

·10.5.6] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २४० पञ्चारनि धनुः । ६ । तस्मिन् धन्विनं स्थापयेत् , त्रिधनुष्यश्वम्, पञ्चधनुषि रथं हस्तिनं वा । ७॥ पञ्चधनुरनीकसंधिः पक्षकक्षोरस्यानाम् । ८ । अश्वस्य त्रयः पुरुषाः प्रतियोद्धारः । ९ । पञ्चदशरथस्य हस्तिनो वा, पञ्च चाधाः ।१०। तावन्तः पादगोपा वाजिरथद्विपानां विधेयाः। ११ । त्रीणि त्रिकाण्यनीकं रथानामुरस्यं स्थापयेत् , तावत्कझं पक्षं चोभयतः । १२ । पञ्चचत्वारिंशद् एवं रथा रथव्यूहे भवन्ति, द्वे शते पश्चविंशतिश्चाधाः, षट्छतानि पञ्चसप्ततिश्च पुरुषाः प्रतियोद्धारः, तावन्तः पादगोपाः । १३ । एष समव्यूहः । १४ । तस्य द्विरथोत्तरा वृद्धिरा एकविंशतिरथात् । १५ । इत्येवमोजा दश समव्यूहप्रकृतयो भवन्ति । १६ । पक्षकक्षोरस्यानां मिथो विषमसंख्याने विषमव्यूहः । १७ । तस्यापि द्विरथोत्तरा वृद्धिरा एकविंशतिरथात् । १८ । इत्येवमोजा दश विषमव्यूहप्रकृतयो भवन्ति । १९ । अतः सैन्यानां व्यूहशेषमावापः कार्यः । २० । स्थानां द्वौ त्रिभागावङ्गेष्वावा- पयेत् , शेषमुरस्य स्थापयेत् । २१ । एवं त्रिभागोनो रथानामावापः कार्यः । २२ । तेन हस्तिनामश्वानामावापो व्याख्यातः । २३ । यावदश्वरथद्विपानां युद्धसंबाधनं न कुर्यात्तावदावापः कार्यः । २४ । दण्डबाहुल्यमावापः । २५ । पत्तिबाहुल्यं प्रत्यावापः । २६ । एकाङ्गबाहुल्य- मन्वावापः । २७ । दूष्यबाहुल्यमत्यावापः । २८ । परावापात्प्रत्यावापाचा चतुर्गुणादाऽष्टगुणादिति वा विभवतः सैन्यानामावापः कार्यः। २९ रथव्यूहेन हस्तिव्यूहो व्याख्यातः । ३० । व्यामिश्रो वा हस्तिरथाश्वानाम् - चक्रान्तेषु हस्तिनः पार्श्वयोरश्वा रथा उरस्ये । ३१ । हस्तिनामुरस्यं रथानां कक्षावश्वानां पक्षाविति मध्यभेदी । ३२ । विपरीतोs- तभेदी । ३३ । हस्तिनामेव तु शुद्धः सांनाह्यानामुरस्यम् औपवाह्यानां जघनं व्यालानां कोट्याविति । ३४॥ 18 GT रथा व्यूहे, M रथाद्व्यूहे, [p]. -- After पादगोपाः, GM Tada वाजिरथद्विषानाम् (7 वा वाजि°), em. omission]. 15 GMT दिरयो वृदिर, tou]. - आ एकविंशति .. वृद्धिरा ( 18 ) mlaing in G1T. 17 GM T रस्यानामतो विषम-, [ On]. 24 91 युद्ध- संबाचं. 26 011 पत्त्यबाहुल्यं (60p). 29 GMT परवापात् . - GM T आ च चतु, [em.1. 31 GM T अश्वा मुख्या रथा, [em.]. 31-32 GMT उरस्यहस्तिनाम्, LOn]- 33 Tom. .. 88. - CaCs °न्तभेदी. 34 GT अपवामानां, M अपावामानां, [C].

·सांनामिका [10.4 अश्वव्यूहो - वर्मिणामुरस्यं शुद्धानां कक्षपक्षाविति । ३५ ॥ पत्तिब्यूहः - पुरस्तादावरणिनः पृछतो धन्विनः । ३६ ॥ इति शुद्धाः । ३७ ॥ पत्तयः पक्षयोरश्वाः पार्श्वयोः हस्तिनः पृष्ठतो रथाः पुरस्तात्, परव्यूहवशेन का विपर्यासः । ३८ ॥ इति व्यङ्गबलविभागः । ३९ । तेन व्यङ्गबलविभागो व्याख्यातः ।४०॥ दण्डसंपत् सारवलं पुंसाम् । ४१ । हस्त्यश्वयोर्विशेषः कुलं जातिः सत्त्वं वयः- स्थता प्राणो वर्म जवस्तेजः शिल्पं स्थैर्यमुदग्रता विधेयत्वं सुव्यअनाचारतेति । ४२॥ पत्त्यश्वरथद्विपानां सारनिमागमुरस्यं स्थापयेत्, द्वौ त्रिभागौ कक्षं पक्षं चोभ- यतः, अनुलोममनुसारम्, प्रतिलोमं तृतीयसारम्, फल्गु प्रतिलोमम् । ४३ । एवं सर्वमुपयोगं गमयेत् । ४४॥ फल्गुबलमन्तेष्ववधाय वेगामिहूलिको भवति । ४५॥ सारबलमप्रतः कृत्वा कोटीष्वनुसारं कुर्यात् , जघने तृतीयसारं, मध्ये फल्गु- बलम् । ४६ । एवमेतत्सहिष्णु भवति । ४७ ॥ व्यूहं तु स्थापयित्वा पक्षकक्षोरस्यानामेकेन द्वाभ्यां वा प्रहरेत् , शेषैः प्रति- गृहीयात् । ४८॥ यत्परस्य दुर्बलं वीतहस्त्यश्वं दूध्यामात्यं कृतोपजापं वा तत्प्रभूतसारेणामि- हन्यात् । ४९ । यद्वा परस्य सारिष्ठं तद्विगुणसारेणाभिहन्यात् । ५० । यदङ्गमल्प- सारमात्मनस्तद्बहुनोपचिनुयात् । ५१ । यतः परस्यापचयस्ततोऽभ्याशे व्यूहेत , यतो वा भयं स्यात् । ५२ अमिसृतं परिसृतमतिसृतमपसृतमुन्मथ्यावधानं वलयो गोमूत्रिका मण्डलं प्रकीर्णिका व्यावृत्तपृष्ठमनुवंशमग्रतः पार्धाभ्यां पृष्ठतो भमरक्षा भमानुपात इत्यश्वयुद्धानि । ५३ । प्रकीर्णिकावर्जान्येतान्येव चतुर्णामङ्गानां व्यस्तसमस्तानां वा घावः, पक्षकक्षो- रस्थानां च प्रभञ्जनमवस्कन्दः सौप्तिकं चेति हस्तियुद्धानि । ५४॥ उन्मध्यावधानवर्जान्येतान्येव स्वभूमावभियानापयानस्थितयुद्धानीवि रपयुद्धानि - सर्वदेशकालपहरणमुपांशुदण्डश्चेति पत्तियुद्धानि । ५६ । एतेन विधिना व्यूहानोजान् युग्मांश्च कारयेत् । विभवो यावदङ्गानां चतुर्णा सदृशो भवेत् ॥ ५७॥ 42 0 7 वर्षजवस्. 43 01 तृतीयसारफल्गु. 45 GM वेगाभिहूलितो, " वेगाभिहतो, वेगाभिहुतो, वेगोभिहुतो, [ om. Meyer ]. 48 प्रहरेत् शेषः minting in Gy M. 49 01 यात्परस्य, यस्य परस्य. GMT बीतं हत्य, En]. 01. दूष्यामात्यककतो', दूभ्यामात्यकृतो' (soph ton]. 53 . अनुवंशग्रता. कौ. अ. ३१ ·10. 5.58 ] कौटिलीयेऽर्थेशाने २४२ द्वे शते, धनुषां गत्वा राजा तिष्ठेत्प्रतिग्रहे । मिनसंघातनं तस्मान युध्येताप्रतिग्रहः ॥५८॥ इति सामामिके दशमेऽधिकरणे पक्षकक्षोरस्यानां बलाप्रतो म्यूहविभागः सारफल्गु- बलविभागः पत्यश्वरयहस्तियुद्धानि पन्चमोऽध्यायः । भादितः त्रयस्त्रिंशच्छततमः। ६ [ अष्टपश्चाशच्छततमं प्रकरणम् – दण्डभोगमण्डलासंहतव्यूहव्यूहनम् ; एकोनषष्टिशततम प्रकरणम् - तस्य प्रतिव्यूहस्थापनम् ] पक्षावुरस्यं प्रतिग्रह इत्यौशनसो व्यूहविभागः । १ । पक्षौ कक्षावुरस्यं प्रतिग्रह इति बार्हस्पत्यः । २। प्रपक्षकक्षोरस्या उभयोः दण्डभोगमण्डलासंहताः प्रकृतिव्यूहाः । ३। तत्र तिर्यग्वृत्तिर्दण्डः । ४ । समस्तानामन्वावृत्तिर्भोगः । ५। सरतां सर्वतोवृत्तिर्मण्डल: । ६ । स्थितानां पृथगनीकवृत्तिरसंहतः । ७ । पक्षकक्षोरस्यैः समं वर्तमानो दण्डः । ८ । स कक्षातिक्रान्तः प्रदरः । ९ । स एव पक्षकक्षाभ्यां प्रतिक्रान्तो दृढकः । १० । स एवातिक्रान्तः पक्षाभ्यामसह्यः । ११ । पक्षाववस्थाप्योरस्यातिक्रान्तः श्येनः । १२ । विपर्यये चापं चापकुक्षिः प्रतिष्ठः सुप्रति- ष्ठश्च । १३ । चापपक्षः संजयः । १४ । स एवोरस्यातिक्रान्तो विजयः । १५ । स्थूल- कर्णपक्षः स्थूणाकर्णः । १६ । द्विगुणपक्षस्थूणो विशालविजयः । १७ । व्यमिक्रान्तपक्ष- श्चमूमुखः । १८ । विपर्यये झपास्यः । १९ । ऊर्ध्वराजिर्दण्डः सूची । २० । द्वौ दण्डौ वलयः । २१ । चत्वारो दुर्जयः । २२ । इति दण्डव्यूहाः । २३ । पक्षकक्षोरस्यैर्विषमं वर्तमानो भोगः । २४ । स सर्पसारी गोमूत्रिका वा । २५ । स युग्मोरस्यो दण्डपक्षः शकटः । २६ । विपर्यये मकरः । २७ । हस्त्यश्वरथैर्व्यतिकीर्णः शकट: पारिपतन्तकः । २८ । इति भोगव्यूहाः । २९ । पक्षकक्षोरस्यानामेकीभावे मण्डलः । ३० । स सर्वतोमुखः सर्वतोभद्रः । ३१ । अष्टानीको दुर्जयः । ३२ । इति मण्डलव्यूहाः । ३३ । 58 GMT fag-alaak:, [ On ). 10.6 1G1 T प्रतिवृत्तिोगः ( for प्रतिग्रह इत्यौशनसो व्यूहविभागः ). 6 7 °मन्वादिवृत्तिर् . 6 GMT सुतरां ( for सरतां), [On]. 90s कक्षामित्रान्तः. 10 0nCs पक्षाभ्यां (for पक्ष- कक्षाभ्यां ). 11 GMT एव निष्कान्तः, [On]. 12040s रस्याभिक्रान्तः. 16 GMT स्थूला कर्ण', [em.]. 17 04 °पक्षस्थूलो. 18 9 त्यमिक्रान्त', ' त्वभित्रान्त'. 20017 ऊर्वा राजिर्. 30 G1 M T मण्डलं (Pan In text).

·सांगामिकम् [10.8.51 पक्षकक्षोरस्यानामसंहतादसंहतः । ३४ । स पञ्चानीकानामाकृतिस्थापनासो गोधा वा । ३५ । चतुर्णामुद्धानकः काकपदी वा । ३६ । त्रयाणामर्धचन्द्रक: कर्कटक- शृङ्गी वा । ३७ । इत्यसंहतव्यूहाः । ३८ । रथोरस्यो हस्तिकक्षोऽश्वपृष्ठोऽरिष्टः ।३९ । पत्तयोऽश्वा रथा हस्तिनश्चानुपृष्ठमचल: । ४० । हस्तिनोऽश्वा रथाः पत्तयश्चानुपृष्ठमप्रतिहतः । ४१ । तेषां प्रदरं दृढकेन घातयेत्, दृढकमसह्येन, श्येनं चापेन, प्रतिष्ठं सुप्रतिष्ठेन, संजयं विजयेन, स्थूणाकर्ण विशालविजयेन, पारिपतन्तकं सर्वतोभद्रेण । ४२ । दुर्जयेन सर्वान् प्रतिव्यूहेत । ४३ । पत्त्यश्वरथद्विपानां पूर्व पूर्वमुत्तरेण घातयेत् , हीनाङ्गमधिकाङ्गेन चेति । ४४ । अङ्गदशकस्यैकः पतिः पतिकः, पतिकदशकस्यैकः सेनापतिः, तद्दशकस्यैको नायक इति । ४५ । स तूर्यघोषध्वजपताकामियूँहाङ्गानां संज्ञाः स्थापयेदङ्गविभागे संघाते स्थाने गमने व्यावर्तने प्रहरणे च । ४६ । समे व्यूहे देशकालसारयोगासिद्धिः । ४७ । यन्त्रैरुपनिषद्योगैस्तीक्ष्णैासक्तघातिभिः । मायाभिर्देवसंयोगैः शकटैर्हस्तिभीषणैः ॥४८॥ दूष्यप्रकोपैर्गोयूथैः स्कन्धावारप्रदीपनैः । कोटीजघनघातैर्वा दूतव्यञ्जनभेदनैः ॥ ४९ ॥ दुर्ग दग्धं हृतं वा ते कोपः कुल्यः समुत्थितः । शत्रुराटविको वेति परस्योद्वेगमाचरेत् ॥ ५० ॥ एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुः क्षिप्तो धनुष्मता । प्राज्ञेन तु मतिः क्षिप्ता हन्याद्गर्भगतानपि ॥ ५१ ।। इति सांग्रामिके दशमेऽधिकरणे दण्डभोगमण्डलासंहतब्यूहव्यूहनम् , तस्य प्रतिज्यूहस्थापनम् षष्ठोऽध्याय: । मादितचतुर्विंशज्छततमः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य सांग्रामिकं दशममधिकरणं समाप्तम् । 36 GM ' उद्यानक, [om. Meyer ]. 37 T काटक.. 42 GM स्थूलकर्ण. 45 GMT पदिकः पदिक, [ On]. 47 GM T देशकालयोगात् , [On]. 48 GM T दण्डैरुपनिष', TOn]. - GM T हस्तिभूषणैः, tem.1. 50 G1 M दुर्ग दुग्ध.

·11.1.1] २४४ कौटिलीयेऽर्थशाने संघवृत्तम् - एकादशमधिकरणम् । [षष्टिशततमं प्रकरणम् - भेदोपादानानि एकषष्टिशततमं प्रकरणम् - उपांशुदण्डाः ] संघलाभो दण्डमित्रलाभानामुत्तमः । १ । संघा हि संहतत्वादधृष्याः परेषाम् ।। ताननुगुणान् भुञ्जीत सामदानाभ्याम् , विगुणान् भेददण्डाभ्याम् । ३ । काम्बोजसुराष्ट्रक्षत्रियश्रेण्यादयो वार्ताशस्त्रोपजीविनः । ४। लिच्छिविकवृजिक- मल्लकमद्रककुकुरकुरुपाश्चालादयो राजशब्दोपजीविनः । ५। सर्वेषामासन्नाः सत्रिणः संघानां परस्परन्यङ्गद्वेषवैरकलहस्थानान्युपलभ्य क्रमा- भिनीतं भेदमुपचारयेयुः ‘असौ त्वा विजल्पति' इति । ६ । एवमुभयतोबद्धरोषाणां विद्याशिल्पद्यूतवैहारिकेष्वाचार्यव्यञ्जना बालकलहानुत्पादयेयुः ।। वेशशौण्डिकेषु वा प्रतिलोमप्रशंसाभिः संघमुख्यमनुष्याणां तीक्ष्णाः कलहानु- सादयेयुः, कृत्यपक्षोपप्रहेण वा । ८ । कुमारका विशिष्टच्छन्दिकया हीनच्छन्दिकानुत्साहयेयुः ।९। विशिष्टानां चैकपात्रं विवाहं वा हीनेभ्यो वारयेयुः । १० । हीनान् वा विशिष्टै- रेकपात्रे विवाहे वा योजयेयुः । ११ । अवहीनान् वा तुल्यभावोपगमने कुलतः पौरुषतः स्थानविपर्यासतो वा । १२ । व्यवहारमवस्थितं वा प्रतिलोमस्थापनेन निशामयेयुः। १३ । विवादपदेषु वा द्रव्यपशुमनुष्याभिघातेन रात्रौ तीक्ष्णाः कलहानुत्पादयेयुः ।१४। सर्वेषु च कलहस्थानेषु हीनपक्षं राजा कोशदण्डाभ्यामुपगृह्य प्रतिपक्षवधे योज- येत् ।१५। भिन्नानपवाहयेद्वा । १६ । भूमौ चैषां पञ्चकुली दशकुली वा कृष्यायां निवेशयेत् । १७ । एकस्था हि शस्त्रग्रहणसमर्थाः स्युः । १८ । समवाये चैषामत्ययं स्थापयेत् । १९ । राजशब्दिमिरवरुद्धमवक्षिप्तं वा कुल्यमभिजातं राजपुत्रत्वे स्थापयेत् । २० । कार्तान्तिकादिश्चास्य वर्गो राजलक्षण्यतां संघेषु प्रकाशयेत् । २१ । संघमुख्यांश्च धर्मिष्ठा- 11.1. 2 GM T संघाभिसंहत', [Cs ]. G1 अधृष्यां, " अधृष्यान् . 3 G1 M T द्विगुणान्. 4 Mg कम्बोज-, ' काम्भोज.. - M वार्ताशास्त्रोप, 6 G1 M T -कलहास्थाना , ( pas in text). -GM T भेदमप', [0s ]. 10 G1 विशिष्टां चैक-, ' विशिष्टा पैक - M -पात्रविवाहं. - GMT om. वा ['em. addition ]. 17 Before भूमौ, GM T read एक- देशे समस्तान्वा निवेश्य, [om. omission], - Ca कृष्यां. 20 T तुल्यमभिजातं. On missing on 88. 11-24.

·२४५ संघवृत्तम् [11. 1.43 नुपजपेत् 'स्वधर्मममुष्य राशः पुत्रे भ्रातरि वा प्रतिपद्यध्वम्' इति । २२ । प्रतिपन्नेषु कृत्यपक्षोपग्रहार्थमर्थ दण्डं च प्रेषयेत् । २३ । विक्रमकाले शौण्डिकव्यञ्जनाः पुत्रदार- प्रेतापदेशेन 'नैषेचनिकम्' इति मदनरसयुक्तान्मद्यकुम्भाञ्छतशः प्रयच्छेयुः । २४ । चैत्यदैवतद्वाररक्षास्थानेषु च सत्रिणः समयकर्मनिक्षेपं सहिरण्याभिज्ञानमुद्राणि हिरण्यभाजनानि च प्ररूपयेयुः । २५ । दृश्यमानेषु च संघेषु 'राजकीयाः' इत्यावेदयेयुः । २६ । अथावस्कन्दं दद्यात् । २७ । संघानां वा वाहनहिरण्ये कालिके गृहीत्वा संघमुख्याय प्रख्यातं द्रव्यं प्रयच्छेत् । २८ । तदेषां याचिते 'दत्तममुष्मै मुख्याय' इति ब्रूयात् । २९ । एतेन स्कन्धावाराटवीभेदो व्याख्यातः । ३० । संघमुख्यपुत्रमात्मसंभावितं वा सत्त्री ग्राहयेत् 'अमुष्य राज्ञः पुत्रस्त्वम् , शत्रु- भयादिह न्यस्तोऽसि' इति । ३१ । प्रतिपन्नं राजा कोशदण्डाभ्यामुपगृह्य संघेषु विक्रमयेत् । ३२ । अवाप्तार्थस्तमपि प्रवासयेत् । ३३ । बन्धकीपोषकाः प्लवकनटनर्तकसौमिका वा प्रणिहिताः स्त्रीभिः परमरूपयौवनाभिः संघमुख्यानुन्मादयेयुः । ३४ । जातकामानामन्यतमस्य प्रत्ययं कृत्वाऽन्यत्र गमनेन प्रसभहरणेन वा कलहानुत्पादयेयुः । ३५ । कलहे तीक्ष्णाः कर्म कुर्युः ‘हतोऽयमित्थं कामुकः' इति । ३६ । विसंवादितं वा मर्षयमाणमभिसृत्य स्त्री ब्रूयात् 'असौ मां मुख्यस्त्वयि जातकामां बाधते, तस्मिञ्जीवति नेह स्थास्यामि' इति घातमस्य प्रयोजयेत् । ३७ । प्रसह्यापहृता वा वनान्ते क्रीडागृहे वाऽपहर्तारं रात्रौ तीक्ष्णेन घातयेत् , स्वयं वा रसेन । ३८ । ततः प्रकाशयेत् ' अमुना मे प्रियो हतः' इति । ३९ । जातकामं वा सिद्धव्यञ्जनः सांवदनिकीभिरौषधीभिः संवास्य रसेनातिसंधाया. पगच्छेत् । ४० । तस्मिन्नपक्रान्ते सत्रिणः परप्रयोगमभिशंसेयुः । ४१ । आब्यविधवा गूढाजीवा योगस्त्रियो वा दायनिक्षेपार्थ विवदमानाः संघमुख्या- नुन्मादयेयुः, अदितिकौशिकत्रियो नर्तकीगायना वा । ४२ । प्रतिपन्नान् गूढवेश्मसु रात्रिसमागमप्रविष्टांस्तीक्ष्णा हन्युर्बद्ध्वा हरेयुर्वा । ४३ । 22 T श्रोतरि ( for भ्रातरि ). 26 GM T विक्रीताः ( for राजकीयाः ), [On]. 28 GM T हिरण्यकालिके, [ 8 ]. 29 G1 यायिते स यापिते. 32-33 34. 32-33 missing inr. 38 M प्रसझापसुता. G1 वा वनवनान्ते, " वोपवनान्ते. 40 41 M सांवदनीकीभिर् (pas in text). 42 G1 M आह्यविधवा, १ अस्य विधवा. - 01 "येयुः रितिकौशिक', Gy M T °येयुरितिकौशिक, Cn]. 43 GM T :प्रविष्टास्तीक्ष्णाः, [0]. .

·11.144] कौटिलीयेऽर्थशास्त्र २४६ - , सत्त्री वा खीलोलुपं संघमुख्यं प्ररूपयेत् 'अमुष्मिन् प्रामे दरिद्रकुलमप- सृतम् , तस्य स्त्री राजाहो, गृहाणैनाम्' इति । ४४ । गृहीतायामर्धमासानन्तरं सिद्ध- व्यञ्जनो दूष्यसंघमुख्यमध्ये प्रक्रोशेत् 'असौ मे मुख्यो भार्या स्नुषां भगिनी दुहितरं वाऽधिचरति' इति । ४५। तं चेत्संघो निगृह्णीयात्, राजैनमुपगृह्य विगुणेषु विक्रमयेत् । ४६ । अनिगृहीते सिद्धव्यञ्जनं रात्रौ तीक्ष्णाः प्रवासयेयुः । ४७॥ तत- स्तद्वयञ्जनाः प्रक्रोशेयुः ‘असौ ब्रह्महा ब्राह्मणीजारश्च' इति । ४८॥ काान्तिकव्यञ्जनो वा कन्यामन्येन वृतामन्यस्य प्ररूपयेत् 'अमुष्य कन्या राजपत्नी राजप्रसविनी च भविष्यति, सर्वस्वेन प्रसह्य वैनां लभस्व' इति । ४९ । अलभ्यमानायां परपक्षमुद्धर्षयेत् । ५० । लब्धायां सिद्धः कलहः । ५१ । भिक्षुकी वा प्रियभार्य मुख्यं ब्रूयात् 'असौ ते मुख्यो यौवनोसिक्तो भार्यायां मां प्राहिणोत्, तस्याहं भयाल्लेख्यमाभरणं गृहीत्वाऽऽगतास्मि, निर्दोषा ते भार्या, गूढ- मस्मिन्प्रतिकर्तव्यम् , अहमपि तावत्प्रतिपत्स्यामि' इति । ५२ । एवमादिषु कलहस्थानेषु स्वयमुत्पन्ने वा कलहे तीक्ष्णैरुत्पादिते वा हीनपक्षं राजा कोशदण्डाभ्यामुपगृह्य विगुणेषु विक्रमयेदपवाहयेद्वा । ५३ । संघेष्वेवमेकराजो वर्तेत । ५४ । संघाश्चाप्येवमेकराजादेतेभ्योऽतिसंधानेभ्यो रक्षेयुः । ५५ । संघमुख्यश्च संघेषु न्यायवृत्तिर्हितः प्रियः । दान्तो युक्तजनस्तिष्ठेत्सर्वचित्तानुवर्तकः ॥ ५६ ॥ इति संघवृत्ते एकादशेऽधिकरणे भेदोपादानानि उपांशुदण्डाश्च प्रथमोऽध्यायः । आदितः पञ्चत्रिंशततमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य संघवृत्तम् एकादशमधिकरणं समाप्तम् । 45 GM अर्धमासान्तर. - G M1 दूष्यः संघमुख्यं मध्ये, Mg T दूष्यसंघमुख्यं मध्ये, Mg On दूष्यः संघमुख्यमध्ये, [em. Meyer ]. GMT geni ( for gez), [em. Meyer ). 470 अनिशहीते, " अनिशं हि ते. - G सिद्धव्यञ्जना. - Tव्यञ्जनं हि. 48 7 तत्तद्यानाः, 52 M1.8 प्रियभार्यमुख्यं. T यौवनोद्रिक्तो. G1 M1.8 T आदरणं ( for आभरणं). - GM T om. गृहीत्वा, [ On]. 55 M 'प्येकमेव'. - G1 राजातेभ्यो, M राजानेतेभ्यो, " "राजास्तभ्यो (no P), [ Os]. - रक्षयेत्. 66 GM T न्यायवृत्तिहितः, [On]. - ·[12. 1.29 आबलीयसम्-द्वादशमधिकरणम् । १ [द्विषष्टिशततम प्रकरणम् - दुतकर्म] बलीयसाऽभियुक्तो दुर्बलः सर्वत्रानुप्रणतो वेतसधर्मा तिष्ठेत् । १ । इन्द्रस्य हि स प्रणमति यो बलीयसो नमति' इति भारद्वाजः ।२। सर्वसंदोहेन बलानां युध्येत । ३ । पराक्रमो हि व्यसनमपहन्ति । ४ । स्वधर्मश्चैष क्षत्रियस्य, युद्धे जयः पराजयो वा' इति विशालाक्षः । ५। नेति कौटिल्यः । ६ । सर्वत्रानुप्रणतः कुलैडक इव निराशो जीविते वसति ।। युध्यमानश्वाल्पसैन्यः समुद्रमिवाऽप्लवोऽवगाहमानः सीदति । ८। तद्विशिष्टं तु राजा- नमाश्रितो दुर्गमविषय वा चेष्टेत । ९ । त्रयोऽभियोक्तारो धर्मलोभासुरविजयिन इति । १० । तेषामभ्यवपत्त्या धर्म- विजयी तुष्यति । ११ । तमभ्यवपद्येत, परेषामपि भयात् । १२ । भूमिद्रव्यहरणेन लोभविजयी तुष्यति । १३ । तमर्थेनाभ्यवपद्येत । १४। भूमिद्रव्यपुत्रदारप्राणहरणेना- सुरविजयी । १५ । तं भूमिद्रव्याभ्यामुपगृह्याप्रायः प्रतिकुर्वीत । १६ । तेषामन्यतममुत्तिष्ठमानं संधिना मन्त्रयुद्धेन कूटयुद्धेन वा प्रतिव्यूहेत । १७ ॥ शत्रुपक्षमस्य सामदानाभ्याम् , स्वपक्षं भेददण्डाभ्याम् । १८ । दुर्ग राष्ट्रं स्कन्धावारं वाऽस्य गूढाः शस्त्ररसानिमिः साधयेयुः । १९ । सर्वतः पाकिमस्य ग्राहयेत् । २० । अटवीभिर्वा राज्यं घातयेत् , तत्कुलीनापरुद्धाभ्यां वा हार- येत् । २१ । अपकारान्तेषु चास्य दूतं प्रेषयेत् । २२ । अनपकृत्य वा संधानम् । २३ । तथाप्यभिप्रयान्तं कोशदण्डयोः पादोत्तरमहोरात्रोत्तरं वा संधि याचेत । २४ । स चेद्दण्डसंधिं याचेत, कुण्ठमस्मै हस्त्यश्वं दद्याद्, उत्साहितं वा गरयुक्तम् १२५। पुरुषसंधिं याचेत, दूष्यामित्राटवीबलमस्मै दद्याद् योगपुरुषाधिष्ठितम् । २६ । तथा कुर्याद् यथोभयविनाशः स्यात् । २७ । तीक्ष्णबलं वाऽस्मै दद्याद् यदवमानितं विकुर्वीत, मौलमनुरक्तं वा यदस्य व्यसनेऽपकुर्यात् । २८ । कोशसंधिं याचेत, सारमस्मै दद्याद् यस्य क्रेतारं नाधिगच्छेत् , कुप्यमयुद्धयोग्य वा। २९ । 12.1 17 सपुत्रानुप्रणतो. 2 M om. 'हि. 7T कूलैडक. 10 GM T धर्मासुरलोभ, 100]. 1 संधेन, M संधी. 28 GMT दद्यादवमानितं, ta].

·12.1130] कौटिलीयेऽर्थशास्त्र २४८ भूमिसंधि याचेत, प्रत्यादेयां नित्यामित्रामनपाश्रयां महाक्षयव्ययनिवेशां वाऽस्मै भूमिं दद्यात् । ३०॥ सर्वस्वेन वा राजधानीवर्जेन संधि याचेत बलीयसः। ३१ । यत्प्रसह्य हरेदन्यस्तत्प्रयच्छेदुपायतः। रक्षेत्स्वदेहं न धनं का नित्ये धने दया ॥३२॥ इत्याबलीयसे द्वादशेऽधिकरणे दूतकर्म प्रथमोऽध्यायः । मादितः षट्त्रिंशच्छततमः। [त्रिषष्टिशततमं प्रकरणम् - मन्त्रयुद्धम् । चतुःषष्टिशततमं प्रकरणम् - सेनामुख्यवधः (प्रथमो भागः)] स चेत्संधौ नावतिष्ठेत, ब्रूयादेनम् – “ इमे शत्रुषड्वर्गवशगा राजानो विनष्टाः, तेषामनात्मवतां नार्हसि मार्गमनुगन्तुम् । १ । धर्ममर्थ चावेक्षस्व । २ । मित्रमुखा यमित्रास्ते ये त्वा साहसमधर्ममर्थातिक्रमं च ग्राहयन्ति । ३ । शूरैस्त्यक्तात्मभिः सह योद्धं साहसम् , जनक्षयमुभयत: कर्तुमधर्मः, दृष्टमर्थ मित्रमदुष्टं च त्यक्तुमर्थातिक्रमः । ४ । मित्रवांश्च स राजा, भूयश्चैतेनार्थेन मित्राण्युद्योजयिष्यति यानि त्वा सर्वतोऽ- भियास्यन्ति । ५। न च मध्यमोदासीनयोर्मण्डलस्य वा परित्यक्तः, भवांस्तु परित्यक्तः यत्त्वा समुद्युक्तमुपप्रेक्षन्ते ‘भूय: क्षयव्ययाभ्यां युज्यताम् , मित्राच्च भिद्यताम् , अथैनं परित्यक्तमूलं सुखेनोच्छेत्स्यामः' इति । ६। स भवान्नार्हति मित्रमुखानाम- मित्राणां श्रोतुम् , मित्राण्युद्वेजयितुममित्रांश्च श्रेयसा योक्तुम् , प्राणसंशयमनर्थ चोप- गन्तुम्" इति यच्छेत् । । तथापि प्रतिष्ठमानस्य प्रकृतिकोपमस्य कारयेद् यथा संघवृत्ते व्याख्यातं योग- वामने च । ८ । तीक्ष्णरसदप्रयोगं च । ९ । यदुक्तमात्मरक्षितके रक्ष्यं तत्र तीक्ष्णान् रसदांश्च प्रयुञ्जीत । १०॥ बन्धकीपोषकाः परमरूपयौवनाभिः स्त्रीभिः सेनामुख्यानुन्मादयेयुः । ११ । बहूनामेकस्यां द्वयोर्वा मुख्ययोः कामे जाते तीक्ष्णाः कलहानुत्पादयेयुः । १२ । Colophon G M दूतकर्मणि संधियाचनम् ( for दूतकर्म ). 12.2 17 षड्वर्ग- (for शत्रुषड्वर्ग:). 3 GMT मित्रमुख्या, ICs ]. 4 M कर्तुं धर्मः ( oorr, in Ma).-. 'मर्थमित्र' (corr. in Mg). 6GT ये त्वा ( for यत्वा). - GMT च्छेत्स्यामहे, [On]. TGT गच्छेत् .. 12 GM एकस्या, एकस्य, Lon].

·२४९ बाबलीयसम् [12.2:32 कलहे पराजितपक्षं परत्रापगमने यात्रासाहाय्यदाने वा भर्तुर्योजयेयुः । १३ । कामवशान्वा सिद्धव्यञ्जनाः सांवदनिकीभिरोषधीमिरतिसंधानाय मुख्येषु रसं दापयेयुः । १४॥ वैदेहकव्यञ्जनो वा राजमहिष्याः सुभगायाः प्रेष्यामासनां कामनिमित्तमर्थेना- मिवृष्य परित्यजेत् । १५ । तस्यैव परिचारकव्यञ्जनोपदिष्टः सिद्धव्यञ्जनः सांवद- निकीमोषधीं दद्यात् 'वैदेहकशरीरेऽवधातव्या' इति ।१६। सिद्धे सुभगाया अप्येनं योगमुपदिशेत् ‘राजशरीरेऽवधातव्या' इति । १७। ततो रसेनातिसंदध्यात् । १८ ॥ कार्तान्तिकव्यञ्जनो वा महामानं 'राजलक्षणसंपन्नं ' क्रमाभिनीतं ब्रूयात् । १९ । भार्यामस्य भिक्षुकी ‘राजपत्नी राजप्रसविनी वा भविष्यसि' इति । २० । भार्याव्यञ्जना वा महामात्रं ब्रूयात् 'राजा किल मामवरोधयिष्यति, तवान्तिकाय पत्रलेख्यमाभरणं चेदं परिवाजिकयाऽऽहृतम्' इति । २१ । सूदारालिकव्यञ्जनो वा रसप्रयोगार्थ राजवचनमर्थ चास्य लोभनीयमभिनयेत् । २२ । तदस्य वैदेहकव्यञ्जनः प्रतिसंदध्यात्, कार्यसिद्धिं च ब्रूयात् । २३ । एवमेकेन द्वाभ्यां त्रिभिरित्युपायैरेकैकमस्य महामात्रं विक्रमायापगमनाय वा योजयेत् । इति । २४॥ दुर्गेषु चास्य शून्यपालासन्नाः सत्रिणः पौरजानपदेषु मैत्रीनिमित्तमावेदयेयुः- शून्यपालेनोक्ता योधाश्चाधिकरणस्थाश्च “ कृच्छ्रगतो राजा जीवनागमिष्यति, न वा, प्रसह्य वित्तमार्जयध्वम्, अमित्रांश्च हत" इति' । २५ । बहुलीभूते तीक्ष्णाः पौरान्निशास्वाहारयेयुः, मुख्यांश्चाभिहन्यु: ' एवं क्रियन्ते ये शून्यपालस्य न शुश्रूषन्ते' इति । २६ । शून्यपालस्थानेषु च सशोणितानि शस्त्रवित्तबन्धनान्युत्सृजेयुः । २७ । ततः सत्रिणः ' शून्यपालो घातयति विलोपयति च ' इत्यावेदयेयुः । २८ । एवं जानपदान् समाहर्तुर्भेदयेयुः । २९ । समाहर्तृपुरुषांस्तु प्राममध्येषु रात्री तीक्ष्णा हत्वा ब्रूयुः ‘एवं क्रियन्ते ये जनपदमधर्मेण बाधन्ते ' इति । ३० । समुत्पन्ने दोषे शून्यपालं समाहर्तारं वा प्रकृतिकोपेन घातयेयुः । ३१ । तत्कु- लीनमपरुद्धं वा प्रतिपादयेयुः । ३२ । 18 M T परत्रावगमने. 14 GT कामवशाद्वा. - G1 M T सांवदनीकीभिर् , [om.]. - GM T अभिसंधानाय, [C]. 15 GM T' वैदेहकव्यञ्जना, [On]. 16 GIT 'नोपदिष्ट- व्यजन: G, सांवदनीतिम्, M सांवदनीकीम्. 21 G1 M तवान्तकाय. 22 GM T राज- वचनादर्थ, [ On ]. ' 24 GM T एकैकस्य, [ On]. 25 GF कृच्छागतो. 30 011 गत्वा ( for हत्वा ). को. अ. ३२ ·12.2.38 ] कौटिलीयेऽर्थशाने अन्तःपुरपुरद्वारं द्रव्यधान्यपरिप्रहान् । दहेयुस्तांश्च हन्युर्वा ब्रूयुरस्यार्तवादिनः ॥ ३३ ॥ इत्यावलीयसे द्वादशेऽधिकरणे मन्त्रयुद्ध [ सेनामुख्यवषः -प्रथमो भागः च ] द्वितीयोऽध्यायः । मादितः सप्तत्रिंशच्छततमः । ३ - [चतुःषष्टिशततमं प्रकरणम् - सेनामुख्यवधः (द्वितीयो भागः ); पञ्चषष्टिशततमं प्रकरणम् मण्डलप्रोत्साहनम् ] राज्ञो राजवल्लभानां चासन्नाः सत्रिणः पत्त्यश्वरथद्विपमुख्यानां 'राजा क्रुद्धः' इति सुहृद्विश्वासेन मित्रस्थानीयेषु कथयेयुः । १ । बहुलीभूते तीक्ष्णाः कृतरात्रिचार- प्रतीकारा गृहेषु 'स्वामिवचनेनागम्यताम् ' इति ब्रूयुः । २ । तान् निर्गच्छत एवामि. हन्युः, 'स्वामिसंदेशः' इति चासन्नान् ब्रूयुः । ३ । ये चाप्रवासितास्तान् सत्रिणो ब्रूयुः एतत्तद् यदस्माभिः कथितम् , जीवितुकामेनापक्रान्तव्यम्' इति । ४ । येभ्यश्च राजा याचितो न ददाति तान् सत्रिणो ब्रूयुः – 'उक्तः शून्यपालो राज्ञा " अयाच्यमर्थमसौ चासौ च मा याचते, मया प्रत्याख्याताः शत्रुसंहिताः, तेषामुद्धरणे प्रयतस्व" इति'। ५ । ततः पूर्ववदाचरेत् । ६ । येभ्यश्च राजा याचितो ददाति तान् सत्त्रिणो ब्रूयुः उक्त: शून्यपालो राज्ञा अयाच्यमर्थमसौ चासौ च मा याचते, तेभ्यो मया सोऽर्थो विश्वासार्थ दत्तः, शत्रुसंहिताः, तेषामुद्धरणे प्रयतस्व" इति' । ७ । ततः पूर्ववदाचरेत् । ८ । ये चैनं याच्यमर्थ न याचन्ते तान् सन्त्रिणो ब्रूयुः 'उक्तः शून्यपालो राज्ञा "याच्यमर्थमसौ चासौ च मा न याचते, किमन्यत् खदोषशङ्कितत्वात् , तेषामुद्धरणे प्रयतख" इति।९। ततः पूर्ववदाचरेत् । १० । एतेन सर्वः कृत्यपक्षो व्याख्यातः । ११ । प्रत्यासन्नो वा राजानं सत्त्री प्राहयेत् 'असौ चासौ च ते महामात्रः शत्रुपुरुषैः संभाषते' इति । १२ । प्रतिपन्ने दूष्यानस्य शासनहरान् दर्शयेत् 'एतत्तत् ' इति ।१३॥ 38 G1 -द्वारदम्य.. Colophon M adds दूतकर्मणि वाक्ययुद्ध दूतकर्म समासं before मन्त्रयुद्ध. 12.3 3GMT चासना, [on]. 4GM T ये च प्रवा', [em. Meyer]. 6M अयाचम् . - GM Tom. Frent, [em, addition ). 9 GM उदकः ( for उक्तः). 12 GMT संभाष्यते, [0]. - ·२५१ आपलीयसम् [12.4.B सेनामुख्यप्रकृतिपुरुषान् वा भूम्या हिरण्येन वा लोभयित्वा स्वेषु विक्रमयेदप- बाहयेद्वा । १४ । योऽस्य पुत्रः समीपे दुर्गे वा प्रतिवसति तं सत्त्रिणोपजापयेत् 'आत्मसंपन- तरस्त्वं पुत्रः, तथाप्यन्तर्हितः, तत्किमुपेक्षसे, विक्रम्य गृहाण, पुरा त्वा युवराजो विनाशयति' इति । १५.। तत्कुलीनमपरुद्धं वा हिरण्येन प्रतिलोभ्य ब्रूयात् अन्तर्बलं प्रत्यन्तस्कन्धमन्तं वाऽस्य प्रमृदूनीहि' इति । १६ । आटविकानर्थमानाभ्यामुपगृह्य राज्यमस्य घातयेत् । १७ ॥ पाणिग्राहं वाऽस्य ब्रूयात् 'एष खलु राजा मामुच्छिय त्वामुच्छेत्स्यति, पाकिमस्य गृहाण, त्वयि निवृत्तस्याहं पाणि ग्रहीष्यामि ' इति । १८ । मित्राणि वाऽस्य ब्रूयात् ' अहं वः सेतुः, मयि विमिन्ने सर्वानेष वो राजा प्लावयिष्यति, संभूय वाऽस्य यात्रां विहनाम' इति । १९ । तत्संहतानामसंहतानां च प्रेषयेत् 'एष खलु राजा मामुत्पाट्य भवत्सु कर्म करिष्यति, बुध्यध्वम् , अहं वः श्रेयानभ्युपपत्तुम् ' इति । २० । मध्यमस्य प्रहिणुयादुदासीनस्य वा पुनः । यथासन्नस्य मोक्षार्थ सर्वस्वेन तदर्पणम् ॥ २१ ॥ इत्यावलीयसे द्वादशेऽधिकरणे सेनामुख्यवधः मण्डलप्रोत्साहन च तृतीयोऽध्यायः । मादितः अष्टत्रिंशच्छततमः । " , - - [ षट्षष्टिशततमं प्रकरणम् शस्त्रानिरसप्रणिधयः; सप्तपष्टिशततमं प्रकरणम् - वीवधासारप्रसारवधः ] ये चास्य दुर्गेषु वैदेहकव्यअनाः, प्रामेषु गृहपतिकव्यअनाः, जनपदसंधिषु गोरक्षकतापसव्यञ्जनाः, ते सामन्ताटविकतत्कुलीनापरुद्धानां पण्यागारपूर्व प्रेषयेयुः 'अयं देशो हार्यः' इति । १। आगतांश्चैषां दुर्गे गूढपुरुषानर्थमानाभ्याममिसत्कृत्य प्रकृतिच्छिद्राणि प्रदर्शयेयुः । २ । तेषु तैः सह प्रहरेयुः । ३ । 15 M -संपन्नकर'. 16 C अन्यं वाऽस्य. 18-19 एष खलु राजा ... वाऽस्य बूयात् (8. 19) missing in G M T, [ addition from Cs, supported by On ). 19 M T एष लवो राजा. - M T add इति (after प्लावयिष्यति ). 20 GM T नभ्यवपत्तुम् , [em.]. 21 GM त्वदर्पणम्.

·12. 4.4] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे स्कन्धावारे वाऽस्य शौण्डिकव्यञ्जनः पुत्रमभित्यक्तं स्थापयित्वाऽवस्कन्दकाले रसेन प्रवासयित्वा ' नैषेचनिकम्' इति मद्यकुम्भाञ्छतशः प्रयच्छेत् । ४ । शुद्धं वा मद्यं पाद्यं वा मद्यं दद्यादेकमहः, उत्तरं रससिद्धं प्रयच्छेत् । ५। शुद्धं वा मद्यं दण्ड- मुख्येभ्यः प्रदाय मदकाले रससिद्धं प्रयच्छेत् । ६ । दण्डमुख्यव्यअनो वा पुत्रमभित्यक्तमिति समानम् । ७ । पाकमांसिकौदनिकशौण्डिकापूपिकव्यञ्जना वा पण्यविशेषमवघोषयित्वा परस्पर- संघर्पण कालिक समर्घतरमिति वा परानाहूय रसेन खपण्यान्युपचारयेयुः । ८ । सुराक्षीरदधिसर्पिस्तैलानि वा तव्यवहर्तृहस्तेषु गृहीत्वा स्त्रियो बालाश्च रसयुक्तेषु खभाजनेषु परिकिरेयुः । ९ । 'अनेनार्पण, विशिष्टं वा भूयो दीयताम्' इति तत्रैवा- वाकिरेयुः । १० । एतान्येव वैदेहकव्यअनाः, पण्यविक्रयेणाहर्तारो वा । ११ । हस्त्यश्वानां विधायक्सेषु रसमासन्ना दद्युः । १२ । कर्मकरव्यञ्जना वा रसाक्तं यवसमुदकं वा विक्रीणीरन् । १३ । चिरसंसृष्टा वा गोवाणिजका गवामजावीनां वा यूथान्यवस्कन्दकालेषु परेषां मोहस्थानेषु प्रमुञ्चेयुः, अश्वखरोष्ट्रमहिषादीनां दुष्टांश्च । १४ । तद्व्यञ्जना वा चुच्छन्दरी- शोणिताक्ताक्षान् । १५ । लुब्धकव्यञ्जना वा व्यालमृगान् पञ्जरेभ्यः प्रमुञ्चेयुः, सर्पग्राहा वा सर्पानुप्रविषान् , हस्तिजीविनो वा हस्तिनः । १६ । अग्निजीविनो वाऽमिमवसृजेयुः । १७ ॥ गूढपुरुषा वा विमुखान् पत्त्यश्वरथद्विपमुख्यानमिहन्युः, आदीपयेयुर्वा मुख्या- वासान् । १८॥ दूष्यामित्राटविकव्यञ्जनाः प्रणिहिताः पृष्ठाभिघातमवस्कन्दप्रतिग्रहं वा कुर्युः ।१९। वनगूढा वा प्रत्यन्तस्कन्धमुपनिष्कृष्याभिहन्युः, एकायने वीवधासारप्रसारान् वा 1२० । ससंकेतं वा रात्रियुद्धे भूरितूर्यमाहत्य ब्रूयुः ' अनुप्रविष्टाः स्मो, लब्धं राज्यम्' ।२१। 12.4 4 Cn पुत्रमभिव्यक्तं.- After प्रवासयित्वा, Ghadds तौ, M1.8 चो, Mg तत्ता (for ततो?) -GM मदनमद्य, " मदनरसयुक्तान्मद्य, (so CnP), [em.]. 5T माद्यं ( for पाद्यं). 87 कालिकसमर्ष. -GM Tन्यवचार', [em.]. 9 G1 M तयवहस्तेषु, र तयवहर्तृषु (80p), [s]. 10 G तत्रैवावकिरेयुः, । तत्रैवा विकिरेयुः - On comes to an end with 12. 4. 11. 157 चुचुन्दरी-- 18. मुख्यावासां. 21 G1 लुब्धं राज्यम् . - - ·आबलीयसम् [18.6.8 राजावासमनुप्रविष्टा वा संकुलेषु राजानं हन्युः । २२ । सर्वतो वा प्रयातमेनं म्लेच्छाटविकदण्डचारिणः सत्त्रापाश्रयाः स्तम्भवाटापाश्रया वा हन्युः । २३ । लुब्धक- व्यअना वाऽवस्कन्दसंकुलेषु गूढयुद्धहेतुमिरभिहन्युः । २४ । एकायने वा शैलस्तम्भ- चाटखअनान्तरुदके वा स्वभूमिबलेनामिहन्युः । २५ । नदीसरस्तटाकसेतुबन्धभेदवेगेन बा प्लावयेयुः । २६ । धान्वनवनदुर्गनिम्नदुर्गस्थं वा योगामिधूमाभ्यां नाशयेयुः । २७ । संकटगतमग्निना, धान्वनगतं धूमेन, निधानगतं रसेन, तोयावगाढं दुष्टपाहैरुदकचरणैर्वा तीक्ष्णाः साधयेयुः, आदीप्तावासान्निष्पतन्तं वा । २८ । योगवामनयोगाभ्यां योगेनान्यतमेन वा। अमित्रमतिसंध्यात्सक्तमुक्तासु भूमिषु ॥ २९ ॥ इत्यावलीयसे द्वादशेऽधिकरणे शस्त्राभिरसमणिधयः वीवधासारप्रसारवधश्व चतुर्थोऽध्यायः । भादित एकोनचत्वारिंशच्छततमः । [अष्टषष्टिशततमं प्रकरणम् - योगातिसंधानम् । एकोनसप्ततिशततमं प्रकरणम् – दण्डातिसंधानम् । सप्ततिशततमं प्रकरणम् - एकविजयः ] दैवतेज्यायां यात्रायाममित्रस्य बहूनि पूजागमस्थानानि भक्तितः । १ । तत्रास्य योगमुब्जयेत् । २ । देवतागृहप्रविष्टस्योपरि यन्त्रमोक्षणेन गूढभित्ति शिलां वा पातयेत् । ३ । शिलाशस्त्रवर्षमुत्तमागारात् , कपाटमवपातितं वा, भित्तिप्रणिहितमेकदेशबद्धं वा परिघं मोक्षयेत् । ४ । देवतादेहध्वजप्रहरणानि वाऽस्योपरिष्टात्पातयेत् । ५। स्थाना- सनगमनभूमिषु वाऽस्य गोमयप्रदेहेन गन्धोदकप्रसेकेन वा रसमतिचारयेत्, पुष्प- चूर्णोपहारेण वा । ६ । गन्धप्रतिच्छन्नं वाऽस्य तीक्ष्णं धूममतिनयेत् । ७ । शूलकूप. मवपातनं वा शयनासनस्याधस्ताद्यन्त्रबद्धतलमेनं कीलमोक्षणेन प्रवेशयेत् । ८ । 28 GMT पाश्रयस्तम्भवाटा, [s]. - Tom. वा (before हन्युः ). 25 GET -स्तम्भपट, GM स्तम्भवना., [s]. 27 C घान्वनवननिम्न.. 12.5 1G1T पूज्यामगम:, Gg M पूज्यागम., [em. ]. 4 GMT कवाटम्, tem of. 2. 8. 24 ]. • GMT एकदेशबन्ध, [em.]. 561 देहध्वप्रहर', ' -देहस्थप्रहर. 601 शन्धोदक-, 7 शुद्धोदक: - M पुष्पपूर्णोप- ( corr. in Mg). .

·12. 5.9] कौटिलीयेऽर्थशाखे २५४ प्रत्यासन्ने वाऽमित्रे जनपदाजनमवरोधक्षममतिनयेत् । ९ । दुर्गाचानवरोधक्षम- मपनयेत्, प्रत्यादेयमरिविषयं वा प्रेषयेत् । १० । जनपदं चैकस्थं शैलवननदीदुर्गेष्वट- वीव्यवहितेषु वा पुत्रभ्रातृपरिगृहीतं स्थापयेत् । ११ । अवरोधहेतवो दण्डोपनतवृत्ते व्याख्याताः । १२ । तृणकाष्ठमा योजनाहाहयेत् । १३ । उदकानि च दूषयेत् , अवस्रावयेश्च । १४ । कूपकूटावपातकण्टकिनीश्च बहिरुब्जयेत् । १५ । सुरुङ्गाममित्रस्थाने बहुमुखी कृत्वा निचयमुख्यानमिहारयेत् , अमित्रं वा । १६ । परप्रयुक्तायां वा सुरुङ्गायां परिखामुदकान्तिकी खानयेत् , कूपशालामनुसालं वा । १७ ॥ तोयकुम्भान् कांस्यभाण्डानि वा शङ्कास्थानेषु स्थापयेत् खाताभिज्ञानार्थम् । १८ । ज्ञाते सुरुङ्गापथे प्रतिसुरुङ्गां कारयेत् । १९ । मध्ये मित्त्वा धूममुदकं वा प्रयच्छेत् । २० । प्रतिविहितदुर्गो वा मूले दायादं कृत्वा प्रतिलोमामस्य दिशं गच्छेत् , यतो वा मित्रैर्बन्धुभिराटविकैर्वा संसृज्येत परस्यामित्रैर्दूष्यैर्वा महद्भिः, यतो वा गतोऽस्य मित्रैर्वि- योगं कुर्यात् पाणिं वा गृह्णीयात् राज्यं वाऽस्य हारयेत् वीवधांसारप्रसारान् वा वार- येत् , यतो वा शक्नुयादाक्षिकवदपक्षेपणास्य प्रहर्तुम् , यतो वा स्वं राज्यं त्रायेत मूलस्यो- पचयं वा कुर्यात् । २१ । यतः संधिमभिप्रेतं लभेत ततो वा गच्छेत् । २२ । सहप्रस्थायिनो वाऽस्य प्रेषयेयुः । अयं ते शत्रुरस्माकं हस्तगतः, पण्यं विप्रकारं वाऽपदिश्य हिरण्यमन्तःसारबलं च प्रेषय यस्यैनमर्पयेम बद्धं प्रवासितं वा' इति । २३ । प्रतिपन्ने हिरण्यं सारबलं चादीत । २४ । अन्तपालो वा दुर्गसंप्रदानेन बलैकदेशमतिनीय विश्वस्तं घातयेत् । २५ । जनपदमेकस्थं वा घातयितुममित्रानीकमावाहयेत् । २६ । तदवरुद्धदेशमतिनीय विश्वस्तं घातयेत् । २७॥ मित्रव्यञ्जनो वा बाह्यस्य प्रेषयेत् 'क्षीणमस्मिन् दुर्गे धान्यं स्नेहाः क्षारो लवणं वा, तमुष्मिन् देशे काले च प्रवेक्ष्यति, तदुपगृहाण' इति । २८ । ततो रसविद्धं धान्यं स्नेहं क्षारं लवणं वा दूष्यामित्राटविकाः प्रवेशयेयुः, अन्ये वाऽभित्यक्ताः । २९ । तेन सर्वभाण्डवीवधग्रहणं व्याख्यातम् । ३० । 9G1 वाटमित्रे, ' वाटव्यमित्रे (for वाऽमित्रे). - G1 M जनपदार्जनमव., T जनपदाच्चानव- (EO p ), [Os). 12 GMT 39774., [om. ). 16 0 विचयमुख्यान्. अतोयकुम्भान् , [em.1. G1 T वाताभि. 21 GT प्रतिलोमस्य. - T आक्षिकपादपक्षेपण. 22 G1 T कुतो या गच्छेत् . 23 T :बलं प्रेषयस्वैनम्. 28 GM T स्नेहाक्षारो, [C. 29 G1 रसविद्धान्यं स्नेहं, M T रसविद्धान्यस्नेह, [0]. -GM T वाऽभिव्यक्ता, [ON 18 GMT - ·आवलीयसम् [12.6.51 संधि वा कृत्वा हिरण्यैकदेशमस्मै दद्यात्, विलम्बमानः शेषम् । ३१ । ततो रक्षाविधानान्यवसावयेत् । ३२ । अग्निरसशस्वैर्वा प्रहरेत् । ३३ । हिरण्यप्रतिप्राहिणो वाऽस्य वल्लभाननुगृहीयात् । ३४॥ परिक्षीणो वाऽस्मै दुर्ग दत्त्वा निर्गच्छेत् । ३५। सुरुङ्गया कुक्षिप्रदरेण वा प्राकारभेदेन निर्गच्छेत् । ३६ । रात्राववस्कन्दं दत्त्वा सिद्धस्तिष्ठेत्, असिद्धः पार्थेनापगच्छेत् । ३७ ॥ पापण्ड- च्छद्मना मन्दपरिवारो निर्गच्छेत् । ३८॥ प्रेतव्यानो वा गूदैनिहियेत । ३९ । स्त्री. वेषधारी वा प्रेतमनुगच्छेत् ।४०। दैवतोपहारश्राद्धप्रहह्मणेषु वा रसविद्धमनपान- मवसृज्य । ४१॥ कृतोपजापो दूष्यव्यञ्जनैर्निष्पत्य गूढसैन्योऽमिहन्यात् । ४२ । एवं गृहीतदुर्गो वा प्राश्यप्राशं चैत्यमुपस्थाप्य दैवतप्रतिमाच्छिद्रं प्रविश्यासीत, गूढमित्तिं वा, दैवतप्रतिमायुक्तं वा भूमिगृहम् । ४३ । विस्मृते सुरुङ्गया रात्रौ राजा- वासमनुप्रविश्य सुप्तम मित्रं हन्यात् । ४४ । यन्त्रविश्लेषणं वा विश्लेष्याधस्तादवपातयेत् ।४५। रसानियोगेनावलिप्तं गृहं जतुगृहं वाऽपिशयानममित्रमादीपयेत् । ४६ । प्रमद- वनविहाराणामन्यतमे वा विहारस्थाने प्रमत्तं भूमिगृहसुरुङ्गागूढभित्तिप्रविष्टास्तीक्ष्णा हन्युः, गूढप्रणिहिता वा रसेन । ४७ । स्वपतो वा निरुद्ध देशे गूढाः स्त्रियः सर्परसानि- धूमानुपरि मुश्चेयुः । ४८॥ प्रत्युत्पन्ने वा कारणे यद्यदुपपद्येत तत्तदमित्रेऽन्तःपुरगते गूढसंचारः प्रयुजीत १४९ । ततो गूढमेवापगच्छेत् , खजनसंज्ञां च प्ररूपयेत् । ५० । द्वाःस्थान वर्षधरांश्चान्यानिगूढोपहितान् परे। तूर्यसंज्ञामिराहूय द्विषच्छेषाणि घातयेत् ॥५१॥ इत्याबलीयसे द्वादशेऽधिकरणे योगातिसंधानं दण्डातिसंधानम् एकविजयश्च पन्चमोऽध्यायः । भादित्वारिंशततमः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य आबलीयसम् द्वादशमधिकरणं समाप्तम् । 36 GM प्रकारभेदेन. 48 41 Mr खपातो ( for खपतो), (pan in text ), 51 01 M1.3 वर्षवर्ग, वर्षपरां', (am. of. 1. 90.21; 1.21.1). -GM T पहितान्परैः, [0]. -GMT AR ( for eaº ), [Os ).

·13.1.1] २५६ कौटिलीयेऽर्थशाने दुर्गलम्भोपायः - त्रयोदशमधिकरणम् । १ [एकसप्ततिशततम प्रकरणम् - उपजापः] विजिगीषुः परग्राममवाप्तुकामः सर्वज्ञदैवतसंयोगख्यापनाभ्यां स्वपक्षमुद्धर्षयेत्, परपक्षं चोद्वेजयेत् । १। सर्वज्ञख्यापनं तु - गृहगुह्यप्रवृत्तिज्ञानेन प्रत्यादेशो मुख्यानाम् , कण्टकशोधना- पसावगमेन प्रकाशनं राजद्विष्टकारिणाम् , विज्ञाप्योपायनख्यापनमदृष्टसंसर्गविद्यासंज्ञा- दिभिः, विदेशप्रवृत्तिज्ञानं तदहरेव गृहकपोतेन मुद्रासंयुक्तेन । २ । दैवतसंयोगल्यापनं तु-सुरुङ्गामुखेनाग्निचैत्यदैवतप्रतिमाच्छिद्रानुप्रविष्टैरग्निचैत्य- देवतव्यअनैः संभाषणं पूजनं च, उदकादुत्थितैर्वा नागवरुणव्यञ्जनैः संभाषणं पूजनं च, रात्रावन्तरुदके समुद्रवालुकाकोशं प्रणिधायाग्निमालादर्शनम् , शिलाशिक्यावगृहीते प्लवके स्थानम् , उदकबस्तिना जरायुणा वा शिरोऽवगूढनासः पृषतान्त्रकुलीरनक्रशिंशु- मारोद्रवसाभिर्वा शतपाक्यं तैलं नस्तः प्रयोगः । ३ । तेन रात्रिगणश्वरति । ४ । इत्यु- दकचरणानि । ५ । तैर्वरुणनागकन्यावाक्यक्रिया संभाषणं च, कोपस्थानेषु मुखादग्नि- धूर्मोत्सर्गः। ६ । तदस्य स्वविषये कान्तिकनैमित्तिकमौहूर्तिकपौराणिकेक्षणिकगूढपुरुषाः साचिव्य. करास्तद्दर्शिनश्च प्रकाशयेयुः । ७ । परस्य विषये दैवतदर्शनं दिव्यकोशदण्डोत्पत्ति चास्य ब्रूयुः । ८ । दैवतप्रश्ननिमित्तवायसाङ्गविद्यास्वप्नमृगपक्षिव्याहारेषु चास्य विजयं ब्रूयुः, विपरीतममित्रस्य । ९ । सदुन्दुभिमुल्कां च परस्य नक्षत्रे दर्शयेयुः । १० । परस्य मुख्यान्मित्रत्वेनोपदिशन्तो दूतव्यअनाः स्वामिसत्कारं ब्रूयुः, स्वपक्षबला- धानं परपक्षप्रतिघातं च । ११ । तुल्ययोगक्षेमममात्यानामायुधीयानां च कथयेयुः ॥१२॥ तेषु व्यसनाभ्युदयावेक्षणमपत्यपूजनं च प्रयुजीत । १३ । 13.1 2G -प्रवृत्तिज्ञाने. - GT पसागमेन, . पसपिगमेन, [em.]. - G1 विज्ञाप्यो- पानय-, विज्ञाप्ये वा नय.. 3 GMT नागहरिणव्यञ्जनः, [0]. - M -वालुकाशोकं. - M कुलीननक्र. 6 M -वाईक्यक्रिया. 7 G1 M -पाराणिकक्ष', ' -पौराणिकक्ष (sop), [s].--GA T-पुरुषसाचिव्य.. 9 GM -निमित्ता वायसाङ्गविद्याखम- (04 "वासाङ्ग, 09 °द्याः ख ), -निमित्ता वा साझविद्याः स्वपन, 100]. 1101 T मुख्यामित्रत्वेन. - T-बलाधार, - प्रति- पक्ष-. 18 417 भ्युदयापेक्षणम् . - ·२५७ दुर्गलम्भोपायः [18.2.7 तेन परपक्षमुत्साहयेद् यथोक्तं पुरस्तात् । १४ । भूयश्च वक्ष्यामः । १५ । साधारणगर्दभेन दक्षान् , लकुटशाखाहननाभ्यां दण्डचारिणः, कुलैडकेन चोद्विमान् , अशनिवर्षेण विमानितान् , विदुलेनावकेशिना वायसपिण्डेन कैतवजमेघेनेति विहता- शान , दुर्भगालंकारेण द्वेषिणेति पूजाफलान् , व्याघ्रचर्मणा मृत्युकूटेन चोपहितान्, पीलुविखादनेन करकयोष्ट्रया गर्दभीक्षीराभिमन्थनेनेति ध्रुवोपकारिण इति । १६ । प्रतिपन्नानर्थमानाभ्यां योजयेत् । १७ । द्रव्यभक्तच्छिद्रेषु चैनान् द्रव्यभक्त- दानैरनुगृह्णीयात् । १८ । अप्रतिगृह्णतां स्त्रीकुमारालंकारानभिहरेयुः । १९ । दुर्भिक्षस्तेनाटव्युपघातेषु च पौरजानपदानुत्साहयन्तः सत्त्रिणो ब्रूयुः ‘राजान- मनुग्रहं याचामहे; निरनुग्रहाः परत्र गच्छामः' इति । २० । तथेति प्रतिपन्नेषु द्रव्यधान्यपरिग्रहः । साचिव्यं कार्यमित्येतदुपजापाद्भुतं महत् ॥२१॥ इति दुर्गलम्भोपाये त्रयोदशेऽधिकरणे उपजापः प्रथमोऽध्यायः । मादित एकचत्वारिंशततमः। २ [द्विसप्ततिशततमं प्रकरणम् - योगवामनम् ] मुण्डो जटिलो वा पर्वतगुहावासी चतुर्वर्षशतायुर्बुवाणः प्रभूतजटिलान्तेवासी नगराभ्याशे तिष्ठेत् । १ । शिष्याश्चास्य मूलफलोपगमनैरमात्यान् राजानं च भगवह- र्शनाय योजयेयुः । २ । समागतश्च राज्ञा पूर्वराजदेशाभिज्ञानानि कथयेत् , 'शते शते च वर्षाणां पूर्णेऽहममिं प्रविश्य पुनर्बालो भवामि, तदिह भवत्समीपे चतुर्थमनिं प्रवे- क्ष्यामि, अवश्यं मे भवान्मानयितव्यः, त्रीन् वरान् वृणीष्व' इति । ३। प्रतिपन्नं ब्रूयात् 'सप्तरात्रमिह सपुत्रदारेण प्रेक्षाप्रवणपूर्व वस्तव्यम् ' इति । ४ । वसन्तमवस्कन्देत ।५। मुण्डो वा जटिलो वा स्थानिकव्यञ्जनः प्रभूतजटिलान्तेवासी बस्तशोणितदिग्धां वेणुशलाकां सुवर्णचूर्णेनावलिप्य वल्मीके निदध्याद् उपजिलिकानुसरणार्थम् , स्वर्णना- लिकां वा । ६। ततः सत्त्री राज्ञः कथयेत् ' असौ सिद्धः पुष्पितं निधिं जानाति' 16 1 कूलैलकेन. - G M T द्वेषिणोऽति-, [C]. T व्यालचर्मणा. - GMT ध्रुवापकारिणः, 18 M चैनां. - G1 T -भक्तादानैर्. 20 M उत्सादयन्तः. - सत्रिणे. -G1 M गच्छामहे. 13.2 3G M T भवानानयितन्यः, [0]. 6 GMT वस्त्रशोणित-, [s]. कौ. अ. ३३ [em. Meyer].

·18:2.8] कौटिलीयेऽर्थशाखे २५८ ।। स राज्ञा पृष्टः 'तथा' इति ब्रूयात् , तवाभिज्ञानं दर्शयेत् , भूयो वा हिरण्य- मन्तराधाय । ८ । ब्रूयाञ्चनम् 'नागरक्षितोऽयं निधिः प्रणिपातसाध्यः' इति । ९ । प्रतिपन्नं ब्रूयात् 'सप्तरात्रम् ' इति समानम् । १० । स्थानिकव्यञ्जनं वा रात्रौ तेजनाग्नियुक्तमेकान्ते तिष्ठन्तं सत्रिणः क्रमाभिनीतं राज्ञः कथयेयुः ‘असौ सिद्धः सामेधिकः' इति । ११ । तं राजा यमर्थ याचेत तमस्य करिष्यमाणः 'सप्तरात्रम्' इति समानम् । १२ । सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं जम्भकविद्यामिः प्रलोभयेत् । १३ । तं राजेति समानम् ।१४। सिद्धव्यञ्जनो वा देशदेवतामभ्यर्हितामाश्रित्य प्रहवणैरमीक्ष्णं प्रकृतिमुख्यानमि. संवास्य क्रमेण राजानमतिसंदध्यात् । १५ । जटिलव्यञ्जनमन्तरुदकवासिनं वा सर्वश्वेतं तटसुरुङ्गाभूमिगृहापसरणं वरुणं नागराज वा सत्रिणः क्रमाभिनीतं राज्ञः कथयेयुः । १६ । तं राजेति समानम् । १७ । जनपदान्तेवासी सिद्धव्यञ्जनो वा राजानं शत्रुदर्शनाय योजयेत् । १८ । प्रतिपन्नं बिम्बं कृत्वा शत्रुमावाहयित्वा निरुद्धे देशे घातयेत् । १९ । अश्वपण्योपयाता वैदेहकव्यञ्जनाः पण्योपायननिमित्तमाहूय राजानं पण्यपरी- क्षायामासक्तमश्वव्यतिकीर्ण वा हन्युः, अश्वैश्च प्रहरेयुः । २० । नगराभ्याशे वा चैत्यमारुह्य रात्रौ तीक्ष्णाः कुम्भेषु नालीन् वा विदुलानि धमन्तः 'स्वामिनो मुख्यानां वा मांसानि भक्षयिष्यामः, पूजा नो वर्तताम् ' इत्य- व्यक्तं ब्रूयुः । २१ । तदेषां नैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः ख्यापयेयुः । २२ । मङ्गल्ये वा हृदे तटाकमध्ये वा रात्री तेजनतैलाभ्यक्ता नागरूपिणः शक्तिमुसला- न्ययोमयानि निष्पेषयन्तस्तथैव ब्रूयुः । २३ । ऋक्षचर्मकञ्चुकिनो वाऽग्निधूमोत्सर्गयुक्ता रक्षोरूपं वहन्तस्त्रिरपसव्यं नगरं कुर्वाणाः श्वसृगालवाशितान्तरेषु तथैव ब्रूयुः । २४ । चैत्यदैवतप्रतिमा वा तेजनतैलेनाभ्रपटलच्छन्नेनामिना वा रात्रौ प्रज्वाल्य तथैव ब्रूयुः । २५ । तदन्ये ख्यापयेयुः । २६ । दैवतप्रतिमानामभ्यर्हितानां वा शोणितेन प्रस्रावमतिमात्रं कुर्युः । २७ । तदन्ये देवरुधिरसंस्रावे संग्रामे पराजयं ब्रूयुः । २८ । 7 नानाति..... तच्चाभिज्ञानं (8.8). missing in r. 16 G1 M सर्वश्वेतं तदसुरुङ्गा, सर्पसुरङ्गा-, [a]. 20 G1 ' पण्योपायनिमित्तम् , 09 पण्योपयाननिमित्तम्.. 23 T तटाके मध्ये. 24 G1 M. शिवासृगालः, G2 शिवसृगाल-, शिवास्सृगाल-, [Os ]. 28 संग्रामे पराजय यश्वाः (8.31) miasing in T. ...

·२५९ दुर्गलम्भोपायः [18.8.49 संधिरात्रिषु श्मशानप्रमुख वा चैत्यमूलभक्षितैर्मनुष्यैः प्ररूपयेयुः । २९ । ततो रक्षोरूपी मनुष्यकं याचेत । ३० । यश्चात्र शूरवादिकोऽन्यतमो वा द्रष्टुमागच्छेत्तमन्ये लोहमुसलैर्हन्युः, यथा रक्षोभिर्हत इति ज्ञायेत । ३१ । तदद्भुतं राज्ञस्तहर्शिनः सत्रि- णश्च कथयेयुः । ३२ । ततो नैमित्तिकमौहूर्तिकव्यञ्जनाः शान्ति प्रायश्चित्तं ब्रूयुः अन्यथा महदकुशलं राज्ञो देशस्य च ' इति । ३३ । प्रतिपन्नम् ' एतेषु सप्तरात्रमेकै- कमन्त्रबलिहोमं स्वयं राज्ञा कर्तव्यम् ' इति ब्रूयुः । ३४ । ततः समानम् । ३५ । एतान् वा योगानात्मनि दर्शयित्वा प्रतिकुर्वीत परेषामुपदेशार्थम् । ३६ । ततः प्रयोजयेद्योगान् । ३७॥ योगदर्शनप्रतीकारेण वा कोशाभिसंहरणं कुर्यात् । ३८ । हस्तिकामं वा नागवनपाला हस्तिना लक्षण्येन प्रलोभयेयुः । ३९ । प्रतिपनं गहनमेकायनं वाऽतिनीय घातयेयुः, बध्दा वाऽपहरेयुः । ४० । तेन मृगयाकामो व्याख्यातः । ४१। द्रव्यस्त्रीलोलुपमाढ्यविधवाभिर्वा परमरूपयौवनाभिः स्त्रीभिर्दायनिक्षेपार्थमुप- नीताभिः सत्त्रिणः प्रलोभयेयुः । ४२ । प्रतिपन्नं रात्रौ सत्त्रच्छन्नाः समागमे शत्र- रसाभ्यां घातयेयुः । ४३। सिद्धप्रव्रजितचैत्यस्तूपदैवतप्रतिमानामभीक्ष्णाभिगमनेषु वा भूमिगृहसुरुङ्गागूढ- भित्तिप्रविष्टास्तीक्ष्णाः परमभिहन्युः । ४४ । येषु देशेषु याः प्रेक्षाः प्रेक्षते पार्थिवः स्वयम् । यात्राविहारे रमते यत्र कीडति वाऽम्भसि ॥ ४५ ॥ धिगुक्त्यादिषु सर्वेषु यज्ञप्रहवणेषु वा । सूतिकाप्रेतरोगेषु प्रीतिशोकमयेषु वा ॥ ४६ ॥ प्रमादं याति यस्मिन् वा विश्वासात्स्वजनोत्सवे। यत्रास्यारक्षिसंचारो दुर्दिने संकुलेषु वा ॥४७॥ विप्रस्थाने प्रदीप्ते वा प्रविष्टे निर्जनेऽपि वा। वस्त्राभरणमाल्यानां फेलाभिः शयनासनैः॥४८॥ मद्यभोजनफेलाभिस्तूयवाऽभिगताः सह । प्रहरेयुररि तीक्ष्णाः पूर्वप्रणिहितैः सह ॥ ४९ ॥ 31 M आगच्छेत् मन्ये. 33 1 महदकुलं. 38 8.88_ls out of place. Of. 5. 2. 45. 39 GM T -पालहस्तिना, [0]. 42 T आध्यविधवा. GET -यौवनाभाभिः. -GMT दायादनिक्षेपा', fem. of. 11. 1. 42 ]. 43 GMT सत्रिच्छन्नाः, [em. Meyer ]. 45 GET यत्राक्रीडति (so p), M यात्रा क्रीडति, ECs ]. 46 0 चाटूक्त्यादिषु कृत्येषु. 497 मध्यभोजन - GM T °भिहतैः सह, [em. Meyer]. - 01 अरिस्तीक्ष्णाः, M T अरीस्तीक्ष्णा: (102), Lem. Meyer].

·18. 2. 60] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे यथैव प्रविशेयुश्च द्विषत: सत्वहेतुभिः । तथैव चापगच्छेयुरित्युक्तं योगवामनम् ॥ ५० ॥ इति दुर्गलम्मोपाये त्रयोदशेऽधिकरणे योगवामनम् द्वितीयोऽध्यायः । आदितो द्विचत्वारिंशच्छततमः । ३ [ त्रिसप्ततिशततमं प्रकरणम् – अपसर्पप्रणिधिः] श्रेणीमुख्यमाप्तं निष्पातयेत् । १। स परमाश्रित्य पक्षापदेशेन स्वविषयात्साचिव्य करसहायोपादानं कुर्वीत । २। कृतापसोपचयो वा परमनुमान्य स्वामिनो दूष्यप्राम वीतहस्त्यश्वं दूष्यामात्यं दण्डमाक्रन्दं वा हत्वा परस्य प्रेषयेत् । ३ । जनपदैकदेशं श्रेणी. मटवीं वा सहायोपादानार्थ संश्रयेत । ४ । विश्वासमुपगतः स्वामिनः प्रेषयेत् । ५। ततः स्वामी हस्तिबन्धनमटवीघातं वाऽपदिश्य गूढमेव प्रहरेत् । ६। एतेनामात्याटविका व्याख्याताः । ७ । शत्रुणा मैत्री कृत्वाऽमात्यानवक्षिपेत् । ८ । ते तच्छत्रोः प्रेषयेयुः ‘भर्तारं नः प्रसादय' इति । ९ । स यं दूतं प्रेषयेत् , तमुपालभेत ‘भर्ता ते माममात्यैर्भेद. यति, न च पुनरिहागन्तव्यम् ' इति । १० । अथैकममात्यं निष्पातयेत् । ११ । स परमाश्रित्य योगापसापरक्तदूष्यानशक्तिमतः स्तेनाटविकानुभयोपघातकान् वा पर- स्योपहरेत् । १२ । आप्तभावोपगतः प्रवीरपुरुषोपघातमस्योपहरेद् अन्तपालमाटविकं दण्डचारिणं वा 'दृढमसौ चासौ च ते शत्रुणा संधत्ते' इति । १३ । अथ पश्चादभि त्यत्तशासनैरेनान घातयेत् । १४ । दण्डबलव्यवहारेण वा शत्रुमुद्योज्य घातयेत् । १५ । कृत्यपक्षोपग्रहेण वा परस्यामित्रं राजानमात्मन्यपकारयित्वाऽभियुञ्जीत । १६ । तत: परस्य प्रेषयेत् ' असौ ते वैरी ममापकरोति, तमेहि संभूय हनिष्यावः, भूमौ हिरण्ये वा ते परिग्रहः' इति । १७ । प्रतिपन्नमभिसत्कृत्यागतमवस्कन्देन प्रकाशयुद्धेन वा शत्रुणा घातयेत् । १८ । अभिविश्वासनार्थ भूमिदानपुत्राभिषेकरक्षापदेशेन वा ग्राहयेत् । १९ । अविषह्यमुपांशुदण्डेन वा घातयेत् । २० । स चेद्दण्डं दद्यान्न 13.3 Cs साचिव्यकरण 3 01 T कृतोपसो'. - T -हस्त्यश्वदूष्या. 4 ' सहायोपदानार्थ, 10 GM T स्वयं दूतं, [Cs ]. - G1 1 उपालम्भेत. 13 G1 M आटविकदण्ड- 14 GMT अभिव्यक्त-, [C]. 15 °ण वा शत्रुमुद्योज्य......असो ते वैरी मम (8. 17 ) missing in GIT ( leaving only दण्डबलव्यवहारोपकरोति). , .

·दुर्गलम्मोपायः [18.3.43 स्वयमागच्छेत्तमस्य वैरिणा घातयेत् । २१ । दण्डेन वा प्रयातुमिच्छेन्न विजिगीषुणा तथाप्येनमुभयतःसंपीडनेन घातयेत् । २२ । अविश्वस्तो वा प्रत्येकशो यातुमिच्छेद्रा- ज्यैकदेशं वा यातव्यस्यादातुकामः, तथाऽप्येनं वैरिणा सर्वसंदोहेन वा घातयेत् । २३ । वैरिणा वा सक्तस्य दण्डोपनयेन मूलमन्यतो हारयेत् । २४ । शत्रुभूम्या वा मित्रं पणेत, मित्रभूम्या वा शत्रुम् । २५। ततः शत्रुभूमिलिप्सायां मित्रेणात्मन्यपकारयित्वाऽभियुञ्जीत - इति समानाः पूर्वेण सर्व एव योगाः । २६ । शत्रु वा मित्रभूमिलिप्सायां प्रतिपन्नं दण्डेनानुगृहीयात् । २७ । ततो मित्रगत- मतिसंदध्यात् । २८॥ कृतप्रतिविधानो वा व्यसनमात्मनो दर्शयित्वा मित्रेणामित्रमुत्साहयित्वाऽऽत्मान- मभियोजयेत् । २९ । ततः संपीडनेन घातयेत् , जीवग्राहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत् 1३० । मित्रेणाश्रितश्चेच्छत्रुरपाद्ये स्थातुमिच्छेत् सामन्तादिमिर्मूलमस्य हारयेत् । ३१ । दण्डेन वा त्रातुमिच्छेत् तमस्य घातयेत् । ३२ । तौ चेन्न भिद्येयातां प्रकाशमेवान्योन्यभूम्या पणेत । ३३ । ततः परस्परं मित्र व्यञ्जना उभयवेतना वा दूतान् प्रेषयेयुः 'अयं ते राजा भूमिं लिप्सते शत्रुसंहितः' इति । ३४ । तयोरन्यतरो जाताशङ्कारोषः, पूर्ववञ्चेष्टेत । ३५ । दुर्गराष्ट्रदण्डमुख्यान् वा कृत्यपक्षहेतुभिरभिविख्याप्य प्रव्राजयेत् । ३६ । ते युद्धावस्कन्दावरोधव्यसनेषु शत्रुमतिसंदध्युः । ३७ । भेदं वाऽस्य स्ववर्गेभ्यः कुर्युः । ३८ । अभित्यक्तशासनैः प्रतिसमानयेयुः । ३९ । लुब्धकव्यञ्जना वा मांसविक्रयेण द्वाःस्था दौवारिकापाश्रयाश्चोराभ्यागमं परस्य द्विनिरिति निवेद्य लब्धप्रत्यया भर्तुरनीकं द्विधा निवेश्य प्रामवधेऽवस्कन्दे च द्विषतो ब्रूयुः 'आसन्नश्चोरगणः, महांश्चाक्रन्दः, प्रभूतं सैन्यमागच्छतु' इति । ४० । तदर्पयित्वा ग्रामघातदण्डस्य, सैन्यमितरदादाय रात्रौ दुर्गद्वारेषु ब्रूयुः 'हतश्चोरगणः, सिद्ध- यात्रमिदं सैन्यमागतम्, द्वारमपाब्रियताम् ' इति । ४१ । पूर्वप्रणिहिता वा द्वाराणि दधुः । ४२ । तैः सह प्रहरेयुः । ४३ । 21 8. 21 missing in 'T. -01 चेद्यान्न ( for चेद्दण्डं दद्यान ). M1.8 वैरि, वैरी ( for वैरिणा ). 23 Gg तद्राज्यैकदेश. 28 01 मित्रं तमति-, ' मित्रमति- प्रतिविधानेन, [Cs ]. 31 Mg Os मित्रेणाहूत. 33 GT अन्योन्यस्य. -GM T भूम्या, [0]. 34 a M T मित्रव्यञ्जनोभयः, [em.]. - Tवेतनान्वा. - M लिप्सेत. 3501T जातशङ्कारोषः (so p). 39 G M T अभिव्यक्त-, [ Ca]. 42 G1 T प्रणिहिता ( for पूर्वप्रणि ). - M 29GMT ततः ·18. 3. 44] कौटिलीयेऽर्थशाने कारुशिल्पिपाषण्डकुशीलववैदेहंकव्यअनानायुधीयान् वा परदुर्गे प्रणिध्यात् । ४४ । तेषां गृहपतिकव्यञ्जनाः काष्ठतृणधान्यपण्यशकटैः प्रहरणावरणान्यभिहरेयुः, देवध्वजप्रतिमाभिर्वा । ४५। ततस्तव्यञ्जनाः प्रमत्तवधमवस्कन्दप्रतिग्रहमभिप्रहरणं पृष्ठतः शङ्खदुन्दुभिशब्देन वा प्रविष्टम्' इत्यावेदयेयुः । ४६ । प्राकारद्वाराट्टालकदा. नमनीकभेदं घातं वा कुर्युः । ४७ । सार्थगणवासिभिरातिवाहिकैः कन्यावाहिकैरश्वपण्यव्यवहारिमिरुपकरणहारकैर्धा- न्यक्रेतृविक्रेतृमिर्वा प्रव्रजितलिङ्गिमिर्दूतैश्च दण्डातिनयनं; संधिकर्म विश्वासनार्थम् ।४८॥ इति राजापसाः। ४९। एत एवाटवीनामपसर्पाः कण्टकशोधनोक्ताश्च । ५० । व्रजमटव्यासन्नमपसर्पाः सार्थ वा चोरैर्यातयेयुः । ५१ । कृतसंकेतमन्नपानं चात्र मदनरसविद्धं वा कृत्वाऽप- गच्छेयुः । ५२॥ गोपालकवैदेहकाश्च ततश्चोरान गृहीतलोत्रभारान् मदनरसविकारकालेऽ वस्कन्दयेयुः । ५३। संकर्षणदैवतीयो वा मुण्डजटिलव्यञ्जनः प्रहवणकर्मणा मदनरसयोगेनाति- संदध्यात । ५४ । अथावस्कन्दं दद्यात् । ५५ । शौण्डिकव्यञ्जनो वा दैवतप्रेतकार्योत्सवसमाजेष्वाटविकान् सुराविक्रयोपायन निमित्तं मदनरसयोगेनातिसंदध्यात् । ५६। अथावस्कन्दं दद्यात् । ५७ ॥ ग्रामघातप्रविष्टां वा विक्षिप्य बहुधाऽटवीम् । घातयेदिति चोराणामपसर्पाः प्रकीर्तिताः ॥५८॥ इति दुर्गलम्भोपाये त्रयोदशेऽधिकरणे अपसर्पप्रणिधिः तृतीयोऽध्यायः । मादितखिचत्वारिंशच्छततमः । ४ [ चतुःसप्ततिशततमं प्रकरणम् – पर्युपासनकर्म पश्चसप्ततिशततमं प्रकरणम् – अवमर्दः ] कर्शनपूर्व पर्युपासनकर्म । १। 44 GM T •व्यञ्जनाननायुधीयान्, [Cs ]. 45 GM T प्रहरणवारणानि, [0]. 47 GMT पातं वा, [C]. 48 T धान्यक्रेतृभि. GMT ga, [Cs). 50 m -शोधनाश्च ( corr. in Mg. 63 GMT ततश्चोरा भारा, [em. Meyer ]. 54 G1 MT संकर्षणदैवतीयोगा वा (Pयोगो ), [Cs ]. - G1 M T -व्यञ्जनाः (p°नः), [C]. - 31 M T -योगामतिसंदध्यात् (Tग° ), [em.]. 56 GM T -योगाभ्यामतिः, [em.]. - °ध्यात् । अथावस्कन्दं दद्यात् (a.67) missing in T. 13.4 17 पर्युपानं कर्म, ... ...

·२६३ दुर्गलम्भोपायः [13. 4.21 जनपदं यथानिविष्टमभये स्थापयेत् । २। उत्थितमनुप्रहपरिहाराभ्यां निवेशयेत् , अन्यत्रापसरतः । ३ । संग्रामादन्यस्यां भूमौ निवेशयेत् , एकस्यां वा वासयेत् । ४ ।न ह्यजनो जनपदो राज्यमजनपदं वा भवतीति कौटिल्यः । ५। विषमस्थस्य मुष्टिं सत्यं वा हन्याद्, वीवधप्रसारौ च । ६। प्रसारवीवधच्छेदान्मुष्टिसस्यवधादपि । वमनाद्गूढघाताच जायते प्रकृतिक्षयः ॥७॥ प्रभूतगुणवद्धान्यकुप्ययन्त्रशस्त्रावरणविष्टिरश्मिसमप्र मे सैन्यम्, ऋतुश्च पुर. स्तात् , अपर्तुः परस्य, व्याधिदुर्भिक्षनिचयरक्षाक्षयः क्रीतबलनिवेदो मित्रबलनिर्वेदश्च' इति पर्युपासीत । ८। कृत्वा स्कन्धावारस्य रक्षां वीवधासारयोः पथश्च, परिक्षिप्य दुर्ग खातसालाभ्यां, दूषयित्वोदकम्, अवसाव्य परिखाः संपूरयित्वा वा, सुरुङ्गाबलकुटिकाभ्यां वप्राकारौ हारयेत , दारं च गुडेन । ९ । निम्नं वा पांसुमालयाऽऽच्छादयेत् । १० । बहुलारक्षं यन्त्रैर्घातयेत् । ११ । निष्किरादुपनिष्कृष्याश्चैश्च प्रहरेयुः । १२ । विक्रमान्तरेषु च नियोगविकल्पसमुच्चयैश्वोपायानां सिद्धिं लिप्सेत । १३ । दुर्गवासिनः श्येनकाकनमृभासशुकशारिकोलूककपोतान् प्राहयित्वा · पुच्छेष्य- नियोगयुक्तान् परदुर्गे विसृजेत् । १४ । अपकृष्टः स्कन्धावारादुच्छ्रितध्वजधन्वारक्षो वा मानुषेणाग्निना परदुर्गमादीपयेत् । १५ । गूढपुरुषाश्चान्तर्दुर्गपालका नकुलवानरविडाल- शुनां पुच्छेष्वग्नियोगमाधाय काण्डनिचयरक्षाविधानवेश्मसु विसृजेयुः । १६ । शुष्क मत्स्यानामुदरेष्वग्निमाधाय वल्लूरे वा वायसोपहारेण वयोभिर्हारयेयुः । १७ । सरलदेवदारुपूतितृणगुग्गुलुश्रीवेष्टकसर्जरसलाक्षागुलिकाः खरोष्ट्राजावीनां लेण्ड चाग्निधारणम् । १८॥ प्रियालचूर्णमवल्गुजमषीमधूच्छिष्टमश्वखरोष्ट्रगोलेण्डमित्येष क्षेप्योऽग्नियोगः । १९॥ सर्वलोहचूर्णमग्निवर्ण वा कुम्भीसीसत्रपुचूर्ण वा पारिभद्रकपलाशपुष्पकेशमषीतैल- मधूच्छिष्टकश्रीवेष्टकयुक्तोऽग्नियोगो विश्वासघाती वा । २० । तेनावलिप्तः शणत्रपुसव- ल्कवेष्टितो बाण इत्यप्रियोगः । २१ । 201मदुभये, G2 मुदये, M °मदुये, 7 °मभयं, [Cs ]. 4G M T संग्राममन्यस्यां, Cs समग्रमन्यस्यां, [em. Meyer ]. 5 राज्यं जनपदं. 9 G1 च हुलेन, M च गुळेन, T बहुलेन (80p), [em.]. 12 GM निष्कराद्, T निष्कुराद् (sor). [em. ot. 2. 8. 11]. 13 mp विक्रमान्तेषु. 14 G विसृजेयुः. 15 GM T अपकृष्टस्कन्धा , [om.]. - G M T -धन्वारक्षा, [em.]. - mp दीपयेयुः. 16 GM T चान्तदुर्गः, [em.]. 170 पल्लूक रेवा, M वल्लूकरे वा, T भल्लूक रेवा (80p), [0]. 18 GT -सबरस.. 19 mp -मषि-. -त्रपुसीसवल्क.. . - 211 ·13. 4. 22] कौटिलीयेऽर्थशाखे न त्वेव विद्यमाने पराक्रमेऽमिमवसृजेत् । २२ । अविश्वास्यो ह्यग्निर्दैवपीडनं च, अप्रतिसंख्यातप्राणिधान्यपशुहिरण्यकुप्यद्रव्यक्षयकरः । २३ । क्षीणनिचयं चावाप्तमपि राज्यं क्षयायैव भवति । २४ । इति पर्युपासनकर्म । 'सर्वारम्भोपकरणविष्टिसंपन्नोऽस्मि, व्याधितः पर उपधाविरुद्धप्रकृतिरकृतदुर्ग- कर्मनिचयो वा, निरासारः सासारो वा पुरा मित्रैः संधत्ते' इत्यवमर्दकालः । २५ । स्वयममौ जाते समुत्थापिते वा प्रहवणे प्रेक्षानीकदर्शनसङ्गसौरिककलहेषु नित्य- युद्धश्रान्तबले बहुलयुद्धप्रतिविद्धप्रेतपुरुषे जागरणक्लान्तसुप्तजने दुर्दिने नदीवेगे वा नीहार- संप्लवे वाऽवमृद्नीयात् । २६ । स्कन्धावारमुत्सृज्य वा वनगूढः शत्रु निष्क्रान्तं घातयेत् । २७ । मित्रासारमुख्यव्यअनो वा संरुद्धेन मैत्री कृत्वा दूतमभित्यक्तं प्रेषयेत् - ' इदं ते छिद्रम् , इमे दूष्याः'; 'संरोद्धर्वा छिद्रम् , अयं ते कृत्यपक्षः' इति । २८ । तं प्रतिदूत- मादाय निर्गच्छन्तं विजिगीषुर्गृहीत्वा दोषममिविख्याप्य प्रवास्यापगच्छेत् । २९ । ततो मित्रासारव्यञ्जनो वा संरुद्धं ब्रूयात् 'मां त्रातुमुपनिर्गच्छ, मया वा सह संरोद्धारं जहि' इति । ३०। प्रतिपन्नमुभयतःसंपीडनेन घातयेत् , जीवनाहेण वा राज्यविनिमयं कारयेत्, । ३१ । नगरं वाऽस्य प्रमृद्नीयात् । ३२ । सारबलं वाऽस्य वमयित्वाऽ. मिहन्यात् । ३३ । तेन दण्डोपनताटविका व्याख्याताः । ३४ । दण्डोपनताटविकयोरन्यतरो वा संरु- द्धस्य प्रेषयेत् - 'अयं संरोद्धा व्याधितः, पाणिग्राहेणाभियुक्तः, छिद्रमन्यदुत्थितम् , अन्यस्यां भूमावपयातुकामः' इति । ३५ । प्रतिपन्ने संरोद्धा स्कन्धावारमादीप्यापयायात् । ३६ । ततः पूर्ववदाचरेत् । ३७ । पण्यसंपातं वा कृत्वा पण्येनैनं रसविद्धनातिसंदध्यात् । ३८ । आसारव्यञ्जनो वा संरुद्धस्य दूतं प्रेषयेत्-' मया बाह्यममिहतमुपनिर्गच्छाभि- हन्तुम् ' इति । ३९ । प्रतिपन्नं पूर्ववदाचरेत् । ४० । मित्रं बन्धुं वाऽपदिश्य योगपुरुषाः शासनमुद्राहस्ताः प्रविश्य दुर्ग पाहयेयुः ।४१॥ आसारव्यञ्जनो वा संरुद्धस्य प्रेषयेत् - 'अमुष्मिन् देशे काले च स्कन्धावार- ममिहनिष्यामि, युष्माभिरपि योद्धव्यम्' इति । ४२। प्रतिपन्नं यथोक्तमभ्याघात. संकुलं दर्शयित्वा रात्री दुर्गान्निष्कान्तं घातयेत् । ४३ । 23 GM T अप्रतिसंघात-, [s]. 28 GM T •व्यानोवसंरुद्धेन ( Mg T 'नोप°), [08 ]. GM T अभिव्यक्तं, [Cs ]. 35 01 T व्याधितं. - Mg °भियुक्तच्छिद्रम् . 39 GMT मया वा ह्यमि', [C]. 43 T अत्याघातसंकुलं.

·वा, २६५ दुर्गलम्भोपायः [18. 4.83 यद्वा मित्रमावाहयेद् आटविकं तमुत्साहयेत् 'विक्रम्य संरुद्धे भूमिमस्य प्रतिपद्यस्व' इति । ४४ । विक्रान्तं प्रकृतिभिर्दूष्यमुख्योपग्रहेण वा घातयेत्, स्वयं वा रसेन · मित्रघातकोऽयम्' इत्यवाप्तार्थः । ४५। विक्रमितुकामं वा मित्रव्यञ्जनः परस्याभिशंसेत् । ४६ । आप्तभावोपगतः प्रवीर- पुरुषानस्योपघातयेत् । ४७ ॥ संधि वा कृत्वा जनपदमेनं निवेशयेत् । ४८। निविष्टमस्य जनपदमविज्ञातो हन्यात् । ४९। अपकारयित्वा दूघ्याटविकेषु वा बलैकदेशमतिनीय दुर्गमवस्कन्देन हारयेत् दूष्यामित्राटविकद्वेष्यप्रत्यपसृताश्च कृतार्थमानसंज्ञाचिह्नाः परदुर्गमवस्कन्देयुः ॥५१॥ परदुर्गमवस्कन्ध स्कन्धावारं वा पतितपराङ्मुखाभिपन्नमुक्तकेशशस्त्रभयविरूपेभ्य- श्चाभयमयुध्यमानेभ्यश्च द्युः । ५२ । परदुर्गमवाप्य विशुद्धशत्रुपक्षं कृतोपांशुदण्डप्रतीकारमन्तर्बहिश्च प्रविशेत् । ५३ । एवं विजिगीषुरमित्रभूमिं लब्ध्वा मध्यमं लिप्सेत, तत्सिद्धावुदासीनम् । ५४ । एष प्रथमो मार्गः पृथिवीं जेतुम् । ५५ । मध्यमोदासीनयोरभावे गुणातिशयेनारिप्रकृतीः साधयेत् , तत उत्तराः प्रकृती: । ५६ । एष द्वितीयो मार्गः । ५७ ॥ मण्डलस्याभावे शत्रुणा मित्रं मित्रेण वा शत्रुमुभयतःसंपीडनेन साधयेत् । ५८॥ एष तृतीयो मार्गः । ५९। शक्यमेकं वा सामन्तं साधयेत् , तेन द्विगुणो द्वितीयम् , त्रिगुणस्तृतीयम् । ६० । एष चतुर्थो मार्गः पृथिवीं जेतुम् । ६१ । जित्वा च पृथिवीं विभक्तवर्णाश्रमां स्वधर्मेण भुञ्जीत । ६२ । उपजापोऽपसर्पश्च वामनं पर्युपासनम् । अवमर्दश्च पञ्चैते दुर्गलम्भ म्भस्य हेतवः ॥ ६३॥ इति दुर्गलम्मोपाये त्रयोदशेऽधिकरणे पर्युपासनकर्म अवमर्दश्च चतुर्थोऽध्यायः। आदितश्चतुत्वारिंशच्छततमः । 45 •मुख्यावग्रहेण. 48 Tom.s. 48 and repeate ss. 49-50. 49 7 निविष्टमन्य.. 517 -प्रत्यवसृताश्च. 52 M om. -भय- ( added in Ma later ). 53 Cs -शत्रुपक्षः, 6001 कशक्यम्, ' अशक्यम् ( for शक्यम् ). 63 G उपजापापसौ च, M T उपजापोपसौ च, Or उपजापोऽपसों वा, [em.]. कौ. अ.३४ ·13. 5.1] कौटिलीयेऽर्थशाने २६६ ५ [षट्सप्ततिशततमं प्रकरणम् - लब्धप्रशमनम् ] द्विविधं विजिगीषोः समुत्थानम् - अटव्यादिकम्, एकप्रामादिकं च । १। त्रिविधश्चास्य लम्भः- नवो, भूतपूर्वः, पित्र्य इति । २ । नवमवाप्य लाभं परदोषान् स्वगुणैश्छादयेत् , गुणान् गुणद्वैगुण्येन ।३। खधर्मकर्मानुग्रहपरिहारदानमानकर्मभिश्च प्रकृतिप्रियहितान्यनुवर्तेत ।४। यथासंभा. षितं च कृत्यपक्षमुपग्राहयेत्, भूयश्च कृतप्रयासम् । ५। अविश्वास्यो हि विसंवादकः खेषां परेषां च भवति, प्रकृतिविरुद्धाचारश्च । ६ । तस्मात्समानशीलवेषभाषाचारता- मुपगच्छेत् । ७ । देशदैवतसमाजोत्सवविहारेषु च भक्तिमनुवर्तेत । ८ । देशपामजातिसंघमुख्येषु चाभीक्ष्णं सत्रिणः परस्यापचारं दर्शयेयुः, माहाभाग्यं भक्तिं च तेषु स्वामिनः, स्वामिसत्कारं च विद्यमानम् । ९ । उचितैश्चैनान् भोगपरि- हाररक्षावेक्षणैर्भुजीत । १०। सर्वदेवताश्रमपूजनं च विद्यावाक्यधर्मशूरपुरुषाणां च भूमिद्रव्यदानपरिहारान् कारयेत् , सर्वबन्धनमोक्षणमनुग्रहं दीनानाथव्याधितानां च । ११ । चातुर्मास्येष्वर्ध- मासिकमघातम्, पौर्णमासीषु च चातूरात्रिकम् , राजदेशनक्षत्रेष्वैकरात्रिकम् । १२ । योनिबालवधं पुंस्त्वोपघातं च प्रतिषेधयेत् । १३ । यच्च कोशदण्डोपघातकमधर्मिष्ठं वा चरित्रं मन्येत तदपनीय धर्म्यव्यवहारं स्थाप- येत् । १४। चोरप्रकृतीनां म्लेच्छजातीनां च स्थानविपर्यासमनेकस्थं कारयेत् , दुर्गराष्ट्रदण्ड- मुख्यानां च । १५ । परोपगृहीतानां च मन्त्रिपुरोहितादीनां परस्य प्रत्यन्तेष्वनेकस्थं वासं कारयेत् । १६ । अपकारसमर्थाननुक्षियतो वा भर्तृविनाशमुपांशुदण्डेन प्रशमयेत् । १७ । स्वदेशीयान् वा परेण वाऽपरुद्धानपवाहितस्थानेषु स्थापयेत् । १८ । यञ्च तत्कुलीनः प्रत्यादेयमादातुं शक्तः, प्रत्यन्ताटवीस्थो वा प्रयाधितुमभिजातः, तस्मै विगुणां भूमिं प्रयच्छेत् , गुणवत्याश्चतुर्भागं वा कोशदण्डदानमवस्थाप्य, यदु- पकुर्वाणः पौरजानपदान् कोपयेत् । १९ । कुपितैस्तैरेनं घातयेत् । २० । प्रकृतिभिरुप. क्रुष्टमपनयेत्, औपघातिके वा देशे निवेशयेत् । इति । २१ । . 2M भूतपूतः. 13.5 1GM ऐकग्रामा'. BT लम्भ ( for लाभं). 11 G1 सर्वता- श्रम-, ' सर्वत्राश्रम-. 12 M चातुरात्रि'. - G1 M T एकरात्रि (pas in text ). 14 GMT घातिकम्, [om.]. - M चारित्रं. -GM T धर्मव्यव, [0]. 17 G अनुक्षीयतो, M अनक्षियतो. 19G1 M °टवीस्था वा.

·२६७ दुर्गलम्भोपायः [13.5.24 भूतपूर्व येन दोषणापवृत्तस्तं प्रकृतिदोषं छादयेत् , येन च गुणेनोपावृत्तस्तं तीव्रीकुर्यात् । इति । २२॥ पित्र्ये पितुर्दोषांश्छादयेत् , गुणांश्च प्रकाशयेत् । इति । २३ । चरित्रमकृतं धर्म्य कृतं चान्यैः प्रवर्तयेत् । प्रवर्तयेन्न चाधयं कृतं चान्यैर्निवर्तयेत् ॥२४॥ इति दुर्गलम्भोपाये त्रयोदशेऽधिकरणे लब्धप्रशमनम् पञ्चमोऽध्यायः । मादितः पन्चचत्वारिंशततमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य दुर्गलम्भोपायः त्रयोदशमधिकरणं समाप्तम् । 23 7 पितृदोषांश्छाद.

·14.1.1] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २६८ औपनिषदिकम् - चतुर्दशमधिकरणम् । १ [सप्तसप्ततिशततमं प्रकरणम् - परबलघातप्रयोगः] चातुर्वर्ण्यरक्षार्थमोपनिषदिकमधर्मिष्ठेषु प्रयुञ्जीत । १ । कालकूटादिविषवर्गः श्रद्धेयदेशवेषशिल्पभाषामिजनापदेशैः कुब्जवामनकिरात- मूकबधिरजडान्धच्छद्ममिर्लेच्छजातीयैरभिप्रेतैः स्त्रीभिः पुंभिश्च परशरीरोपभोगेष्व- वधातव्यः । २॥ राजक्रीडाभाण्डनिधानद्रव्योपभोगेषु गूढाः शस्त्रनिधानं कुर्युः, सत्त्राजीविनश्च रात्रिचारिणोऽग्निजीविनश्चाग्निनिधानम् । ३। चित्रभेककौण्डिन्यककृकणपञ्चकुष्ठशतपदीचूर्णमुञ्चिदिङ्गकम्बलीशतकन्देमकृक- लासचूर्ण गृहगोलिकान्धाहिकक्रकण्टकपूतिकीटगोमारिकाचूर्ण भल्लातकावल्गुजरसयुक्तं सद्यःप्राणहरम् , एतेषां वा धूमः । ४ । कीटो वाऽन्यतमस्तप्तः कृष्णसर्पप्रियङ्गुभिः । शोषयेदेष संयोगः सद्यःप्राणहरो मतः ॥ ५॥ धामार्गवयातुधानमूलं भल्लातकपुष्पचूर्णयुक्तम् आर्धमासिकः । ६ । व्याघातकमूलं भल्लातकपुष्पचूर्णयुक्तं कीटयोगो मासिकः । ७ । कलामात्रं पुरुषाणां, द्विगुणं खराश्वानां, चतुर्गुणं हस्त्युष्ट्राणाम् । ८ । शतकर्दमोञ्चिदिङ्गकरवीरकटुतुम्बीमत्स्यधूमो मदनकोद्रवपलालेन हस्तिकर्णपलाश- पलालेन वा प्रवातानुवाते प्रणीतो यावश्चरति तावन्मारयति । ९ । पूतिकीटमत्स्यकटुतुम्बीशतकर्दमेध्मेन्द्रगोपचूर्ण पूतिकीटक्षुद्रारालाहेमविदारीचूर्ण वा बस्तशृङ्गखुरचूर्णयुक्तमन्धीकरो धूमः । १० । पूतिकरञ्जपत्रहरितालमनःशिलागुञ्जारक्तकार्पासपलालान्यास्फोटकाचगोशकृद्रस- पिष्टमन्धीकरो धूमः । ११ । सर्पनिर्मोकं गोऽश्वपुरीषमन्धाहिकशिरश्चान्धीकरो धूमः । १२ । 14. 1 201 शिल्पभाभिजना-, T शिल्पभाजना.. - G1 °ध्वधातव्यं, ध्वाधातव्यः. 4 GAM om. कृकण-. - G1 T -क्रकण्ठक-, Cs -कृकणक- ( for •क्रकण्टक- ). - GM T भल्लातकावल्गु. कारस- (G2°°), [ema Meyer ]. 6 G1 M धामार्गयातु. 8 G1 T द्विगुणः, 901 -कुन्ध- तुम्बी-, M -कूटधतुम्बी.. - G1 M T दन- (for मदन-). GHT प्रणीते. 11 GM आस्फोटिकाचः . 10M -तुम्ब..

·औपनिषदिकम् २६९ [14.1.28 पारावतप्लवकक्रव्यादानां हस्तिनरवराहाणां च मूत्रपुरीषं कासीसहिगुयवतुष- कणतण्डुलाः कार्पासकुटजकोशातकीनां च बीजानि गोमूत्रिकाभाण्डीमूलं निम्बशिरु- फणिर्जकाक्षीवपीलुकभङ्गः सर्पशफरीचर्म हस्तिनखशृङ्गचूर्णमित्येष धूमो मदनकोद्रव- पलालेन हस्तिकर्णपलाशपलालेन वा प्रणीतः प्रत्येकशो यावञ्चरति तावन्मारयति । १३ । कालीकुष्ठनडशतावरीमूलं सर्पप्रचलाककृकणपञ्चकुष्ठचूर्ण वा धूमः पूर्वकल्पनार्द्र- शुष्कपलालेन वा प्रणीतः संग्रामावतरणावस्कन्दनसंकुलेषु कृतनेजनोदकाक्षिप्रतीकारैः प्रणीतः सर्वप्राणिनां नेत्रघ्नः । १४ । शारिकाकपोतबकबलाकालेण्डमर्काक्षिपीलुकस्नुहिक्षीरपिष्टमन्धीकरणमञ्जनम् उद- कदूषणं च । १५॥ यवकशालिमूलमदनफलजातीपत्रनरभृत्रयोगः प्लमविदारीमूलयुक्तो मूकोदुम्बरमद- नकोद्रवक्काथयुक्तो हस्तिकर्णपलाशकाथयुक्तो वा मदनयोगः । १६ । शङ्गिगौतमवृक्षकण्टकारमयूरपदीयोगो गुआलाङ्गली विषमूलिकेगुदीयोगः कर. वीराक्षिपीलुकार्कमृगमारणीयोगो मदनकोद्रवक्काथयुक्तो हस्तिकर्णपलाशकाथयुक्तो वा मदनयोगः । १७ । समस्ता वा यवसेन्धनोदकदूषणाः । १८ । कृतकण्डलकृकलासगृहगोलिकान्धाहिकधूमो नेत्रवधमुन्मादं च करोति । १९ । कृकलासगृहगोलिकायोगः कुष्ठकरः । २० । स एव चित्रभेकान्त्रमधुयुक्तः प्रमेहमापादयति, मनुष्यलोहितयुक्तः शोषम् । २१ । दूषीविषं मदनकोद्रवचूर्णमपजिढिकायोगः । २२ । मातृवाहकाञ्जलिकारप्रचलाकमेकाक्षिपीलुकयोगो विषूचिकाकरः । २३ । पञ्चकुष्ठककौण्डिन्यकराजवृक्षपुष्पमधुयोगो ज्वरकरः । २४ । भासनकुलजिह्वाग्रन्थिकायोगः खरीक्षीरपिष्टो मूकबधिरकरो मासार्धमासिकः ॥२५॥ कलामात्रं पुरुषाणामिति समानं पूर्वेण । २६ । भङ्गक्काथोपनयनमौषधानाम् , चूर्ण प्राणभृताम् , सर्वेषां वा काथोपनयनम् , एवं वीर्यवत्तरं भवति । २७ । इति योगसंपत् । २८ । 13 G1 T -फणर्जका-, Cs -फणिज्जका-. - G1 M T -पीलकमाङ्गः, [C]. 14 M कृकणक.. - G M T पूर्वकल्केन, [0]. - CG आ शुष्कपलाले वा. - 01 -स्कन्दनं कुलेषु, T-स्कन्दनाकालेषु. - G1 M कृततेनजनो', कृततेनाअनो', Cs कृततेजनों, [em.]. 15 G1T 'मङ्काक्षी.. - G1 M T -पीलक.. 16 G1 T -शालमूल-. 17 G1 T -गौमेवृक्ष- (T गो' ). -G1 M T -पीलकार्क-. 19 G1 ' कृतषण्डक.. 21 G प्रमोहम्. 2200 उपजिहिका- 24 G1 T -वृक्षमधुपुष्पमधु.. 25 G1 T भाजनकुल.. 27 मौषधाना ... पनयन mtasing in r.

·14.1.29]] कौटिलीयेऽर्थशाखे २७० शाल्मलीविदारीधान्यसिद्धो मूलवत्सनाभसंयुक्त चुच्छन्दरीशोणितप्रलेपेन दिग्धो बाणो यं विध्यति स विद्धोऽन्यान् दशपुरुषान् दशति, ते दष्टा दशान्यान् दशन्ति पुरुषान् । २९ । भल्लातकयातुधानावानुधामार्गवबाणानां पुष्पैरेलकाक्षिगुग्गुलुहालाहलानां च कषायं बस्तनरशोणितयुक्तं दंशयोगः । ३० । ततोऽर्धधरणिको योगः सक्तुपिण्याका. भ्यामुदके प्रणीतो धनुःशतायाममुदकाशयं दूषयति । ३१ । मत्स्यपरम्परा ह्येतेन दष्टाऽमिमृष्टा वा विषीभवति, यश्चैतदुदकं पिबति स्पृशति वा । ३२ । रक्तश्वेतसर्षपैर्गोधा त्रिपक्षमुष्ट्रिकायां भूमौ निखातायां निहिता वध्येनोद्धृता यावत्पश्यति तावन्मारयति, कृष्णसर्पो वा । ३३ । विद्युत्प्रदग्धोऽङ्गारो ज्वालो वा विद्युत्प्रदग्धैः काष्ठंर्गृहीतश्चानुवासितः कृत्तिकासु भरणीषु वा रौद्रेण कर्मणाऽभिहुतोऽग्निः प्रणीतश्च निष्प्रतीकारो दहति । ३४ । कर्मारादग्निमाहृत्य क्षौद्रेण जुहुयात्पृथक् । सुरया शौण्डिकादग्निं मार्गतोऽनिं घृतेन च ॥ ३५ ॥ माल्येन चैकपत्न्यग्निं पुंश्चल्यग्निं च सर्षपैः । दध्ना च सूतिकास्वग्निमाहितानिं च तण्डुलैः ॥३६॥ चण्डालानिं च मांसेन चिताग्निं मानुषेण च । समस्तान् बस्तवसया मानुषेण ध्रुवेण च ॥ ३७॥ जुहुयादमिमन्त्रेण राजवृक्षस्य दारुभिः । एष निष्प्रतिकारोऽनिर्द्विषतां नेत्रमोहनः ॥ ३८ ॥ अदिते नमस्ते, अनुमते नमस्ते, सरस्वति नमस्ते, देव सवितर्नमस्ते । ३९ । अग्नये स्वाहा, सोमाय स्वाहा, भूः स्वाहा, भुवः स्वाहा । ४० । इत्यौपनिषदिके चतुर्दशेऽधिकरणे परबलधातप्रयोगः प्रथमोऽध्यायः । मादितः षट्चत्वारिंशच्छततमः । , 29 G1 निद्धो बाणो, सिद्धो बाणो. - G1 दष्टा शान्यान् , T दृष्टाश्चान्यान्. 30 G1 M -धामार्गबाणा", 'T' -धायामार्गवबाणा. 31 61 T उदकप्रणीतो. 38 G1 7 गोधात्रीपक्ष.-1 Mg T मुष्टिकायो. - T कृष्णो सो. 34 G1 M दग्धोद्गारो ज्वालो, T°दग्धोद्गारोज्ज्वलो, ca 'दग्धोऽङ्गारोऽज्वालो, [em.]. - G1 M T कर्मणाऽमिहतो", (p as in text). 35 GM 37701 योऽमि, T भागः योसि, Cs भार्यायोमिं, [em.]. 38 G1 वृक्षदारुभिः, वृक्षकदारुभिः. 39 GM T om. देव, [08 ]. Colophon G M T परघातप्रयोगः, [em. Of. 1. 1. 16 ].

·२७१ औपनिषदिकम् [14.2.14 [अष्टसप्ततिशततमं प्रकरणम् - प्रलम्भनम् , तत्र अद्भुतोत्पादनम् ] शिरीषोदुम्बरशमीचूर्ण सर्पिषा संहृत्यार्धमासिकः क्षुद्योगः । १। कशेरुकोत्पल- कन्देक्षुमूलबिसर्वाक्षीरघृतमण्डसिद्धो मासिकः । २ । माषयवकुलत्थदर्भमूलचूर्ण वा क्षीरघृताभ्याम् , वल्लीक्षीरघृतं वा समसिद्धं, सालपृश्रिपर्णीमूलकल्कं पयसा पीत्वा, पयो वा तत्सिद्धं मधुघृताभ्यामशित्वा मासमुप- वसति । ३॥ श्वेतबस्तमूत्रे सप्तरात्रोषितैः सिद्धार्थकैः सिद्धं तैलं कटुकालाबौ मासार्धमासस्थितं चतुष्पदद्विपदानां विरूपकरणम् । ४ । तक्रयवभक्षस्य सप्तरात्रादूर्ध्व श्वेतगर्दभस्य लेण्डयवैः सिद्धं गौरसर्षपतैलं विरूप- करणम् । ५। एतयोरन्यतरस्य मूत्रलेण्डरससिद्धं सिद्धार्थकतैलमर्कतूलपतङ्गचूर्णप्रतीवापं श्वेती- करणम् । ६॥ श्वेतकुक्कुटाजगरलेण्डयोगः श्वेतीकरणम् । ७ । श्वेतबस्तमूत्रे श्वेतसर्षपाः सप्तरात्रोषितास्तक्रमर्कक्षीरलवणं धान्यं च पक्षस्थितो योगः श्वेतीकरणम् । ८॥ कटुकालाबौ वल्लीगते गतमर्धमासस्थितं गौरसर्षपपिष्टं रोम्णां श्वेतीकरणम् । ९ । अलोजुनेति यः कीट: श्वेता च गृहगोलिका । एतेन पिष्टेनाभ्यक्ताः केशाः स्युः शङ्खपाण्डराः ॥१०॥ गोमयेन तिन्दुकारिष्टकल्केन वा मर्दिताङ्गस्य भल्लातकरसानुलिप्तस्य मासिकः कुष्ठयोगः । ११ ॥ कृष्णसर्पमुखे गृहगोलिकामुखे वा सप्तरात्रोषिता गुआः कुष्ठयोगः । १२ । शुकपित्ताण्डरसाभ्यङ्गः कुष्ठयोगः । १३ । कुष्ठस्य प्रियालकल्ककषायः प्रतीकारः । १४ । 14.2 1G1 7 सर्पिषां हृत्या'. 2 G1 M *कोल्पल.. 3 तत्सिद्धमधु.. 60 सिद्धार्यतैल- G1 Mg T -पतङ्गपूर्ण-- 8 For अर्कक्षीरलवणं धान्यं च Cs reada अर्कक्षीरमर्कतूलकटुकमत्स्यवि. लगाश्च । एष. - After s.!& Cs adds समुद्रमण्डूकीशङ्खसुधाकदलीक्षारतक्रयोगः श्वेतीकरणम् । कदल्यवरगुजक्षाररसशुक्ताः सुरायुक्तास्तकार्कतूलस्नुहिलवणं धान्याम्लं च पक्षस्थितो योगः श्वेतीकरणम् । 10 GM T om. यः, [P], 0 अर्कतूलोऽर्जुने कीटः, ·14.2.15] कौटिलीयेऽर्थशास्त्रे २७२ कुक्कुटकोशातकीशतावरीमूलयुक्तमाहारयमाणो मासेन गौरो भवति । १५ । वटकषायनातः सहचरकल्कदिग्धः कृष्णो भवति । १६ । शकुनकगुतैलयुक्ता हरितालमनःशिलाः श्यामीकरणम् । १७ । खद्योतचूर्ण सर्षपतैलयुक्तं रात्रौ ज्वलति । १८ । खद्योतगण्डूपदचूर्ण समुद्रजन्तूनां भृङ्गकपालानां खदिरकर्णिकाराणां पुष्पचूर्ण वा शकुनकगुतैलयुक्तं तेजनचूर्णम् । १९ । पारिभद्रकत्वङ्मषी मण्डूकवसया युक्ता गात्रप्रज्वालनमग्मिना । २० । पारि- भद्रकत्वक्तिलकल्कप्रदिग्धं शरीरमग्निना ज्वलति । २१ । पीलुत्वङ्मषीमयः पिण्डो हस्ते ज्वलति । २२ । मण्डूकवसादिग्धोऽग्निना ज्वलति । २३ । तेन प्रदिग्धमङ्गं कुशाम्रफलतैलसिक्तं समुद्रमण्डूकीफेनकसर्जरसचूर्ण- युक्तं वा ज्वलति । २४। मण्डूककुलीरादीनां वसया समभागं तैलं सिद्धमभ्यङ्गं गात्राणामग्निप्रज्वालनम् । २५॥ वेणुमूलशैवललिप्तमङ्गं मण्डूकवसादिग्धमग्निना ज्वलति । २६ । पारिभद्रकप्रतिबलावजुलवनकदलीमूलकल्केन मण्डूकवसासिद्धेन तैलेनाभ्यक्त- पादोऽङ्गारेषु गच्छति । २७ । उपोदका प्रतिबला वञ्जल: पारिभद्रकः । एतेषां मूलकल्केन मण्डूकवसया सह ॥२८॥ साधयेत्तैलमेतेन पादावभ्यज्य निर्मलौ । अङ्गारराशौ विचरेद्यथा कुसुमसंचये ॥ २९ ॥ हंसक्रौञ्चमयूराणामन्येषां वा महाशकुनीनामुदकप्लवानां पुच्छेषु बद्धा नलदीपिका रात्रावुल्कादर्शनम् । ३० । वैद्युतं भस्मानिशमनम् । ३१ ॥ स्त्रीपुष्पपायिता माषा व्रजकुलीमूलं मण्डूकवसामिश्रं चुल्लयां दीप्तायामपाचनम् । ३२ । चुल्लीशोधनं प्रतीकारः । ३३ । पीलुमयो मणिरग्निगर्भः सुवर्चलामूलपन्थिः सूत्रप्रन्थिर्वा पिचुपरिवेष्टितो मुखा- दमिधूमोत्सर्गः । ३४॥ 1508 कुक्कुटी-. 21 Cs भद्रकन्वग्वज्रकदलीतिल-. 25 GM T मण्ड्कवसाकुलीरा, • मण्डूकवसासिद्धेन पयसा कुलीरा', [em.1. - GM T अभ्यङ्गो, Com.]. - Atters. 25, GM TE 27 M -वञ्चुल- T -वसादिग्धेन. 28 M वञ्चुला, 32G M T -मुलमण्डूक, [08 ]. 34 T विचुपरिवेष्टितो. repeats. 23 [em. omission]. - ·औपनिषदिकम् [14.2:45 कुशाम्रफलतैलसिक्तोऽनिर्वर्षप्रवातेषु ज्वलति । ३५ । समुद्रफेनकस्तैलयुक्तोऽम्भसि पूवमानो ज्वलति । ३६ । प्वमानानामस्थिषु कल्माषवेणुना निर्मथितोऽपिनोंदकेन शाम्यति, उदकेन ज्वलति । ३७॥ शस्त्रहतस्य शूलपोतस्य वा पुरुषस्य वामपार्श्वपशुकास्थिषु कल्माषवेणुना निर्म- थितोऽमिः खियाः पुरुषस्य वाऽस्थिषु मनुष्यपशुकया निर्मथितोऽनिर्यत्र त्रिरपसव्यं गच्छति न चात्रान्योऽग्निवलति । ३८ । चुच्छुन्दरी खअरीटः खारकीटश्च पिष्यते । अश्वमूत्रेण संसृष्टा निगलानां तु भञ्जनम् ॥ ३९ ॥ अयस्कान्तो वा पाषाणः कुलीरदर्दुरखारकीटवसाप्रदेहेन द्विगुणः । ४० । नारकगर्भः कङ्कभासपार्थोत्पलोदकपिष्टश्चतुष्पदद्विपदानां पादलेपः । ४१ । उलूकगृध्रवसाभ्यामुष्ट्रचर्मोपानहावभ्यज्य वटपत्रैः प्रतिच्छाद्य पञ्चाशयोजनान्य- श्रान्तो गच्छति । ४२ ॥ श्येनकङ्ककाकगृध्रहंसक्रौञ्चवीचीरलाना मज्जानो रेतांसि वा योजनशताय, सिंह- व्याघ्रद्वीपिकाकोलूकानां मज्जानो रेतांसि वा। ४३ । सार्ववर्णिकानि गर्भपतनान्युष्ट्रिकायाममिषूय श्मशाने प्रेतशिशून् वा तत्समु- त्थितं मेदो योजनशताय । ४४ । अनिष्टैरद्भुतोत्पातैः परस्योद्वेगमाचरेत् । आराज्यायेति निर्वादः समानः कोप उच्यते ॥ ४५ ॥ इत्योपनिषदिके चतुर्दशेऽधिकरणे प्रलम्भने अद्भुतोत्पादनं द्वितीयोऽध्यायः । मादितः सप्तचत्वारिंशच्छततमः। 37 GM प्लवमानाम् , ' प्लवङ्गमानाम्, rem... -0 उदकेन च ज्वलति. 380 Mg -पशुकास्थिषु'. - G1 T-पशुकया. 40 G1 M कुलिण्डः, ' कुलिन्द (60p), ON कुलीराण, ram. Meyer ]. 410 दारकगर्भः. 48 GT-वीचिरजानां - सिंहव्यान-......रेतांति वा missing in T... 4401 साप्तपणि, सार्पपर्णि. - 01 गर्भवानानि, 'गर्भ वानानि. - 10 . भ. १५ ·14.3.1] कौटिलीयेऽर्थशाखे २७४ ३ [ अष्टसप्ततिशततमं प्रकरणम् - प्रलम्भनम् , तत्र भैषज्यमन्त्रयोगः] मार्जारोष्ट्रवृकवराहश्वाविद्वागुलीनप्तृकाकोलूकानामन्येषां वा निशाचराणां सत्त्वा- नामेकस्य द्वयोर्बहूनां वा दक्षिणानि वामानि चाक्षीणि गृहीत्वा द्विधा चूर्ण कारयेत् ।१। ततो दक्षिणं वामेन वामं दक्षिणेन समभ्यज्य रात्री तमसि च पश्यति । २। एकाम्लकं वराहाक्षि खद्योतः कालशारिवा । एतेनाभ्यक्तनयनो रात्रौ रूपाणि पश्यति ॥३॥ त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलपोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां यवानावास्याविक्षीरेण सेचयेत् । ४ । ततो यवविरूढमालामाबध्य नष्टच्छायारूपश्च- रति । ५। त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण श्वमार्जारोलकवागुलीनां दक्षिणानि वामानि चाक्षीणि द्विधा चूर्ण कारयेत् । ६ । ततो यथास्वमभ्यक्ताक्षो नष्टच्छायारूपश्चरति । ७ । त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण पुरुषघातिनः काण्डकस्य शलाकामञ्जनी च कारयेत् । ८ । ततोऽन्यतमेनाक्षिचूर्णेनाभ्यक्ताक्षो नष्टच्छायारूपश्चरति । ९ । त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण कालायसीमञ्जनी शलाकां च कारयेत् । १० । ततो निशाचराणां सत्त्वानामन्यतमस्य शिरःकपालमञ्जनेन पूरयित्वा मृतायाः खिया योनौ प्रवेश्य दाहयेत् । ११ । तदञ्जनं पुष्येणोद्धृत्य तस्यामञ्जन्यां निदध्यात् । १२ । तेनाभ्यक्ताक्षो नष्टच्छायारूपश्चरति । १३ । यत्र ब्राह्मणमाहितानि दग्धं दह्यमानं वा पश्येत् तत्र त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण स्वयंमृतस्य वाससा प्रसेवं कृत्वा चिताभस्मना पूरयित्वा तमाबध्य नष्टच्छायारूपश्च- रति । १४॥ ब्राह्मणस्य प्रेतकार्ये यो गौर्मार्यते तस्यास्थिमज्जचूर्णपूर्णाऽहिभना पशूनामन्तर्धा- नम् । १५॥ सर्पदष्टस्य भस्मना पूर्णा प्रचलाकभत्रा मृगाणामन्तर्धानम् । १६ । 14.3 1G1 श्वाविद्धगुली-, M2 -श्वाविद्धगुली, ' -वाविध्वागुली-. - GMT वामानि वाक्षीणि, [om. Of. s. 6]. 4 G1 " पुष्ये शस्त्र.. - G1 M यवानां वास्यावि, T यवानां बस्तावि (80p), [0]. 6 8. 6-7 missing in T. 8 G1 शलाकामञ्च (नी च कारयेत् being struck oft ), Tom. अञ्जनी. Mg शलाकामारी. 9 Ss. 9-10 mlesing in G1T (G] reading only कारयेत् ). 10 Gg कालायसीमारी ( in ZDMG ). 16 G1 या गौर. - G1 M तस्या अस्थि.. - T-मज्जा. चूर्ण.

·२७५ औपनिषदिकम् [14.3.35 उलूकवागुलीपुच्छपुरीषजान्वस्थिचूर्णपूर्णाऽहिभखा पक्षिणामन्तर्धानम् । १७ । इत्यष्टावन्तर्धानयोगाः । १८ । 'बलिं वैरोचनं वन्दे शतमायं च शम्बरम् । भण्डीरपाकं नरकं निकुम्भ कुम्भमेव च ॥ १९ ॥ देवलं नारदं वन्दे वन्दे सावर्णिगालवम् । एतेषामनुयोगेन कृतं ते स्वापनं महत् ॥ २०॥ यथा खपन्त्यजगराः स्वपन्त्यपि चमूखलाः । तथा स्वपन्तु पुरुषा ये च ग्रामे कुतूहलाः ॥ २१ ॥ भण्डकानां सहस्रेण रथनेमिशतेन च । इमं गृहं प्रवेक्ष्यामि तूष्णीमासन्तु भाण्डकाः ॥ २२ ॥ नमस्कृत्वा च मनवे बद्ध्वा शुनकफेलकाः । ये देवा देवलोकेषु मानुषेषु च ब्राह्मणाः ॥ २३ ॥ अध्ययनपारगाः सिद्धा ये च कैलासतापसाः। एतेभ्यः सर्वसिद्धेभ्यः कृतं ते स्वापनं महत् ॥ २४ ॥ अतिगच्छति च मय्यपगच्छन्तु संहताः ॥ २५ ॥ अलिते, वलिते, मनवे स्वाहा । २६ ।' एतस्य प्रयोगः । २७ । त्रिरात्रोपोषितः कृष्णचतुर्दश्यां पुष्ययोगिन्यां श्वपाकी- हस्ताद्विलखावलेखनं क्रीणीयात् । २८ । तन्माषैः सह कण्डोलिकायां कृत्वाऽसंकीर्ण आदहने निखानयेत् । २९ । द्वितीयस्यां चतुर्दश्यामुद्धृत्य कुमार्या पेषयित्वा गुलिकाः कारयेत् । ३० । तत एकां गुलिकामभिमन्त्रयित्वा यत्रैतेन मन्त्रेण क्षिपति तत्सर्व प्रस्वापयति । ३१ । एतेनैव कल्पेन श्वाविधः शल्यकं त्रिकालं त्रिश्वेतमसंकीर्ण आदहने निखानयेत् । ३२ । द्वितीयस्यां चतुर्दश्यामुद्धृत्यादहनभस्मना सह यत्रैतेन मन्त्रेण क्षिपति तत्सर्व प्रस्खापयति । ३३ । सुवर्णपुष्पी ब्रह्माणी ब्रह्माणं च कुशध्वजम् । सर्वाश्च देवता वन्दे वन्दे सर्वाश्च तापसान् ॥ ३४ ॥ वशं मे ब्राह्मणा यान्तु भूमिपालाश्च क्षत्रियाः । वशं वैश्याश्च शूद्राश्च वशतां यान्तु मे सदा ॥ ३५ ॥ 20 GM कृतां ते. 24 G1 M सिद्धं ( for सिद्धा). - M एते च ( for एतेभ्यः). 25 M च य्यप ( with space for a letter after च ), T चमर्यप. 26 GT अलिते पलिते. 28 01 T विलखाव, M विलिखाव.

·14. 3. 36] कौटिलीयेऽर्थशासे २७६ खाहा । अमिले किमिले वयुचारे प्रयोगे फक्के वयुद्धे विहाले दन्तकटके स्वाहा । ३६ । सुखं स्वपन्तु शुनका ये च प्रामे कुतूहलाः । श्वाविधः शल्यकं चैतत्रिश्वेतं ब्रह्मनिर्मितम् ॥ ३७॥ प्रसुप्ताः सर्वसिद्धा हि एतत्ते स्वापनं कृतम् । यावग्रामस्य सीमान्तः सूर्यस्योद्गमनादिति ॥ ३८ ॥ खाहा । ३९ । एतस्य प्रयोगः । ४० । श्वाविधः शल्यकानि त्रिश्वेतानि, सप्तरात्रोपोषितः कृष्णचतुर्दश्यां खादिरामिः समिधामिरग्निमेतेन मन्त्रेणाष्टशतसंपातं कृत्वा मधुघृता- भ्यामभिजुहुयात् । ४१ । तत एकमेतेन मन्त्रेण ग्रामद्वारि गृहद्वारि वा यत्र निखन्यते तत्सर्व प्रस्वापयति । ४२ । 'बलिं वैरोचनं वन्दे शतमायं च शम्बरम् । निकुम्भं नरकं कुम्भं तन्तुकच्छं महासुरम् ॥ ४३ ॥ अर्मालवं प्रमीलं च मण्डोलूकं घटोद्वलम् । कृष्णकंसोपचारं च पौलोमी च यशस्विनीम् ॥४४॥ अभिमन्त्रयित्वा गृह्णामि सिध्द्यर्थ शवशारिकाम् । जयतु जयति च नमः शलकभूतेभ्यः स्वाहा ॥४५॥ सुखं स्वपन्तु शुनका ये च ग्रामे कुतूहलाः । सुखं स्वपन्तु सिद्धार्था यमर्थ मार्गयामहे । यावदस्तमयादुदयो यावदर्थ फलं मम ॥ ४६॥ इति स्वाहा । ४७।' एतस्य प्रयोगः । ४८ । चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्यामसंकीर्ण आदहने बलि कृत्वैतेन मन्त्रेण शवशारिकां गृहीत्वा पौत्रीपोट्टलिकं बध्नीयात् । ४९ । तन्मध्ये श्वाविधः शल्यकेन विद्ध्वा यत्रैतेन मन्त्रेण निखन्यते तत्सर्व प्रस्थापयति । ५० । 'उपैमि शरणं चाग्निं दैवतानि दिशो दश । अपयान्तु च सर्वाणि वशतां यान्तु मे सदा । ५१ । स्वाहा। ५२।" 36 1 वयुनारे, CB वसुजारे. - T फके कवयुश्वे. 38 G1 T सीमन्तः, 42 MT ग्रामद्वारगृहद्वारि. 44 M अम्मालवो, T अर्कावलं. - G1 M घटोबलम्, घटोद्वलम् , [0]. 45 अभिमन्त्रय्य. - & M T सिद्धार्थ, [em. 3 - Y जयन्तु ( for जयतु ). 49 7 चतुर्नतोप'. - पत्रपालिकं, पौत्रीपालिकां, CB पोत्रीपोट्टलिकां.

·औपनिषदिकम् [14. 3. 78 एतस्य प्रयोगः । ५३ । त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शर्करा एकविंशतिसंपातं कृत्वा मधुघृताभ्याममिजुहुयात् । ५४ । ततो गन्धमाल्येन पूजयित्वा निखानयेत् । ५५ । द्वितीयेन पुष्येणोद्धृत्यैकां शर्करामभिमन्त्रयित्वा कपाटमाइन्यात् । ५६ । अभ्यंतरं चतहणां शर्कराणां द्वारमपावियते । ५७ । चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्यां भमस्य पुरुषस्यास्थ्ना ऋषभं कारयेत् , अभि- मन्त्रयेचैतेन । ५८ । द्विगोयुक्तं गोयानमाहृतं भवति । ५९ । ततः परमाकाशे विक्रामति । ६० । रविसगन्धः परिघमति सर्व पृणाति । ६१ । चण्डालीकुम्भीतुम्बकटुकसारोघः सनारीभगोसि । स्वाहा'। ६२ । तालोद्धाटनं प्रस्वापनं च । ६३ । त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलपोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां तुवरीरावास्योदकेन सेचयेत् । ६४ । जातानां पुष्येणैव गृहीत्वा रज्जुकां वर्तयेत् ॥६५॥ ततः सज्यानां धनुषां यन्त्राणां च पुरस्ताच्छेदनं ज्याच्छेदनं करोति । ६६ । उदकाहिभत्रामुच्छ्वासमृत्तिकया स्त्रियाः पुरुषस्य वा पूरयेत् , नासिकाबन्धनं मुखग्रहश्च । ६७ ॥ वराहभत्रामुच्छ्वासमृत्तिकया पूरयित्वा मर्कटस्नायुनावबध्नीयात् , आनाहकार- णम् । ६८। कृष्णचतुर्दश्यां शस्त्रहताया गोः कपिलायाः पित्तेन राजवृक्षमयीममित्रप्रतिमाम- ज्यात् , अन्धीकरणम् । ६९ । चतुर्भक्तोपवासी कृष्णचतुर्दश्यां बलिं कृत्वा शूलपोतस्य पुरुषस्यास्थ्ना कीलकान कारयेत् । ७० । एतेषामेकः पुरीषे मूत्रे वा निखात आनाहं करोति, पदेऽस्यासने या निखातः शोषेण मारयति, आपणे क्षेत्रे गृहे वा वृत्तिच्छेदं करोति । ७१ । एतेनैव कल्पेन विद्युद्दग्धस्य वृक्षस्य कीलका व्याख्याताः । ७२ । पुनर्नवमवाचीनं निम्बः काममधुश्च यः । कपिरोम मनुष्यास्थि बद्ध्वा मृतकवाससा ।। ७३ ।। 56 T अभिमन्त्रय्य. 58 ॥ चतुर्नतोप. G1 भस्य ( for भमस्य), Tom. 61 G1 M रविरविः सगण्डपरिघाति ( M सदा रविरविः सगन्ध,), ' रविगन्धपरि- ख्याति, [em.]. - G1 M भणाति, ' फणाति, [om.]. 62 G1 M T •कुम्बीत्तम्बकटुकसारोपः ( M °कदुक, तुम्भ), [em.]. - G1 M •भगोसी. 641 वरीरावास्यो', वल्लरी- रावास्यो. 67 GM T नासिकावर्धनं, [C]. 68 G1 T वराहवस्तिम्, M वराहहस्तिम्, cs वराहबस्तिभस्त्राम् , [em]. 70 T चतुर्नक्तोप, 71 GM T पादेऽस्या', [am. Meyer]. 720 M T एतेन लेपकल्पेन, [om.]. - T विद्युद्दण्डस्य. 73 C काकमधुश्च. - भमस्य. .

·14. 3.74] कौटिलीयेऽर्थशाखे २७८ निखन्यते गृहे यस्य दृष्ट्वा वा यत्पदं नयेत् । सपुत्रदारः सधनस्त्रीन् पक्षान्नातिवर्तते ॥ ७४ ॥ पुनर्नवमवाचीनं निम्बः काममधुश्च यः । स्वयंगुप्ता मनुष्यास्थि पदे यस्य निखन्यते ॥ ७५ ॥ द्वारे गृहस्य सेनाया ग्रामस्य नगरस्य वा । सपुत्रदारः सधनस्त्रीन् पक्षान्नातिवर्तते ॥ ७६ ॥ अजमर्कटरोमाणि मार्जारनकुलस्य च । ब्राह्मणानां श्वपाकानां काकोलूकस्य चाहरेत् । एतेन विष्ठाऽवक्षुण्णा सद्य उत्सादकारिका ॥ ७७ ॥ प्रेतनिर्मालिका किण्वं रोमाणि नकुलस्य च । वृश्चिकाल्यहिकृत्तिश्च पदे यस्य निखन्यते । भवत्यपुरुषः सद्यो यावत्तन्नापनीयते ॥ ७८ ॥ त्रिरात्रोपोषितः पुष्येण शस्त्रहतस्य शूलप्रोतस्य वा पुंसः शिरःकपाले मृत्तिकायां गुआ आवास्योदकेन सेचयेत् । ७९ । जातानाममावास्यायां पौर्णमास्यां वा पुष्य- योगिन्यां गुआवल्लीहियित्वा मण्डलिकानि कारयेत् । ८० । तेष्वन्नपानभाजनानि न्यस्तानि न क्षीयन्ते । ८१ । रात्रिप्रेक्षायां प्रवृत्तायां प्रदीपाग्निषु मृतधेनोः स्तनानुत्कृत्य दाहयेत् । ८२ । दग्धान् वृषमूत्रेण पेषयित्वा नवकुम्भमन्तर्लेपयेत् । ८३ । तं ग्राममपसव्यं परिणीय यत्तत्र न्यस्तं नवनीतमेषां तत्सर्वमागच्छति । ८४ । कृष्णचतुर्दश्यां पुष्ययोगिन्यां शुनो लग्नकस्य योनौ कालायसीं मुद्रिका प्रेषयेत् । ८५ । तां स्वयं पतितां गृह्णीयात् । ८६ । तया वृक्षफलान्याकारितान्यागच्छन्ति । ८७ ॥ मन्त्रभैषज्यसंयुक्ता योगा मायाकृताश्च ये। उपहन्यादमित्रांस्तैः स्वजनं चामिपालयेत् ॥ ८८ ॥ इत्योपनिषदिके चतुर्दशेऽधिकरणे प्रलम्भने भैषज्यमन्त्रयोगः तृतीयोऽध्यायः । भादितोऽष्टचत्वारिंशज्छततमः । पिष्टाव', 74 0s पिष्ट्वा ( for दृष्ट्वा ). - G M T यं पदं (G1 °द, दा) नयेत् , Cs ये प्रपाययेत्, { em. ). 75 Os 21%A94. 76 GMT H (for it), [Cs). 77 G M1.2 Mg T विष्टाव', I eda.]. 79 After उदकेन, GM T add च, [em. omission]. 84 GM Tada इति at the end, [ am. omiesion]. 85 G1 T कटलायसी. 88 GMT योगमाया', [s].

·२७९ औपनिषदिकम् [14.4.14 [ एकोनाशीतिशततमं प्रकरणम् - स्वबलोपघातप्रतीकारः] खपक्षे परप्रयुक्तानां दूषीविषगराणां प्रतीकारः । १ । श्लेष्मातककपित्थदन्तिदन्तशठगोजिशिरीषपाटलीबलास्योनागपुनर्नवाश्वेतावरण- काथयुक्तं चन्दनसालावृकीलोहितयुक्तं नेजनोदकं राजोपभोग्यानां गुरप्रक्षालनं खीणाम् , सेनायाश्च विषप्रतीकारः । २। पृषतनकुलनीलकण्ठगोधापित्तयुक्तं महीराजीचूर्ण सिन्दुवारितवरणवारुणीतण्डु- लीयकशतपर्वाणपिण्डीतकयोगो मदनदोषहरः । ३ । सृगालविन्नामदनसिन्दुवारितवरणवारणवल्लीमूलकषायाणामन्यतमस्य समस्तानां वा क्षीरयुक्तं पानं मदनदोषहरम् । ४ । कैडर्यपूतितिलतैलमुन्मादहरं नस्तःकर्म । ५। प्रियङ्गुनक्तमालयोगः कुष्ठहरः । ६ ! कुष्ठलोध्रयोगः पाकशोषघ्नः । ७ । कटफलद्रवन्तीविलङ्गचूर्ण नस्तःकर्म शिरोरोगहरम् । ८ । प्रियङ्गुमञ्जिष्ठीतगरलाक्षारसमधुकहरिद्राक्षौद्रयोगो रज्जूदकविषप्रहारपतननिः- संज्ञानां पुनःप्रत्यानयनाय । ९ । मनुष्याणामक्षमात्रम् , गवाश्वानां द्विगुणम् , चतुर्गुणं हस्त्युष्ट्राणाम् । १० । रुक्मगर्भश्चैषां मणिः सर्वविषहरः । ११ । जीवन्तीश्वेतामुष्ककपुष्पवन्दाकानामक्षीवे जातस्याश्वत्थस्य मणिः सर्वविषहरः॥१२॥ तूर्याणां तैः प्रलिप्तानां शब्दो विषविनाशनः । लिप्तध्वज पताकां वा दृष्ट्वा भवति निर्विषः ॥ १३ ॥ एतैः कृत्वा प्रतीकारं स्वसैन्यानामथात्मनः । अमित्रेषु प्रयुञ्जीत विषधूमाम्बुदूषणान् ॥ १४ ॥ इत्योपनिषदिक चतुर्दशेऽधिकरणे स्वबलोपघातप्रतीकारः चतुर्थोऽध्यायः । भादित एकोनपचाश छततमः । एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य औपनिषदिकम् चतुर्दशमधिकरणं समाप्तम् । T 14.4 101 प्रतीकारे. 2017 गोजिगीविष, 0 °गोजीशिरीष.-017 -स्योनागा. तेजनोदकं. 3 G1 M -युक्तमही., T -युक्तमपी-, On -युक्तं मषी-, [om.]. - GT -पूर्ण ( for -चूर्ण ). 4 Tom. -वारण-. 501 -पूतिलतलम् , T -पूतितैलम्. 801 -द्रवन्ति- विलङ्गपूर्ण. - M T शिरोरोगहरः. 901 -मनिष्ठिः, 12 GM T अक्षिपे, [om. CH.1. 20.6. 18 T पताकं वा. 14 -दूषणात्.

·15.1.1] २ कौटिलीयेऽर्थशाने तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशमधिकरणम् । [अशीतिशततम प्रकरणम् - तन्त्रयुक्तयः ] मनुष्याणां वृत्तिरर्थः, मनुष्यवती भूमिरित्यर्थः । १ । तस्याः पृथिव्या लाभपाल- नोपायः शास्त्रमर्थशासमिति । २। तवात्रिंशयुक्तियुक्तम् - अधिकरणम , विधानम् , योगः, पदार्थः,हेत्वर्थः, उद्देशः, निर्देशः, उपदेशः, अपदेशः, अतिदेशः, प्रदेशः, उपमानम् , अर्थापत्तिः, संशयः, प्रसङ्गः, विपर्ययः, वाक्यशेषः, अनुमतम्, व्याख्यानम्, निर्वचनम् , निदर्शनम् , अपवर्गः, स्वसंज्ञा, पूर्वपक्षः, उत्तरपक्षः, एकान्तः, अनागतावेक्षणम् , अतिक्रान्तावेक्षणम्, नियोगः, विकल्पः, समुच्चयः, अहम् इति । ३ । यमर्थमधिकृत्योच्यते तदधिकरणम् । ४ । 'पृथिव्या लाभे पालने च यावन्त्यर्थ- शास्त्राणि पूर्वाचार्यैः प्रस्थापितानि प्रायशस्तानि संहृत्यैकमिदमर्थशास्त्रं कृतम्' (१.१.१) इति । ५। शास्त्रस्य प्रकरणानुपूर्वी विधानम् । ६ । 'विद्यासमुद्देशः, वृद्धसंयोगः, इन्द्रिय- जयः, अमात्योत्पत्तिः' (१.१.३) इत्येवमादिकमिति । ७ । वाक्ययोजना योगः। ८ । 'चतुर्वर्णाश्रमो लोकः' ( १. ४. १६) इति । ९ । पदावधिकः पदार्थः । १० । मूलहर इति पदम् । ११ । यः पितृपैतामहमर्थ- मन्यायेन भक्षयति स मूलहरः' (२. ९. २१) इत्यर्थः । १२ । हेतुरर्थसाधको हेत्वर्थः । १३ । अर्थमूली हि धर्मकामौ' (१.७.७) इति ।१४। समासवाक्यमुद्देशः । १५ । 'विद्याविनयहेतुरिन्द्रियजयः' (१.६.१) इति व्यासवाक्यं निर्देशः । १७ । 'कर्णत्वगक्षिजिहाघ्राणेन्द्रियाणां शब्दस्पर्शरूप- रसगन्वेष्वविप्रतिपत्तिरिन्द्रियजयः' (१.६.२) इति । १८ । एवं वर्तितव्यमित्युपदेशः । १९ । 'धर्मार्थाविरोधेन कामं सेवेत, न निःसुखः लात्' (१.७.३) इति । २०॥ 15.1 3Tom, उत्तरपक्षः 50 प्रस्तावितानि. - प्रायशस्तानि mlaning in T. मर्थन्यायेन. 18 01 वगशिक्षा-.-M -रूपरसन.. 12GM ·२८१ तन्त्रयुक्ति [11.1.48 एवमसावाहेत्यपदेशः । २१ । 'मन्त्रिपरिषदं द्वादशामात्यान् कुर्वीतेति मानवाः । षोडशेति बार्हस्पत्याः । विंशतिमित्यौशनसाः। यथासामर्थ्यमिति कौटिल्यः' (१.१५. ४७-५०) इति । २२। उक्तन साधनमतिदेशः । २३ । 'दत्तस्याप्रदानमृणादानेन व्याख्यातम्' (३. १६. १) इति । २४॥ वक्तव्येन साधनं प्रदेशः । २५। 'सामदानभेददण्डैवा, यथाऽऽपत्सु व्याख्या- स्यामः' (७.१४. ११) इति । २६ । दृष्टेनादृष्टस्य साधनमुपमानम् । २७ । 'निवृत्तपरिहारान् पितेवानुगृहीयात् ' (२. १. १८) इति । २८ । यदनुक्तमदापद्यते साऽर्थापत्तिः । २९ । 'लोकयात्राविद्राजानमात्मप्रकृति- संपन्नं प्रियहितद्वारेणाश्रयेत' (५. ४. १)।३० । 'नाप्रियहितद्वारेणाश्रयेत' इत्यर्था- दापन्नं भवतीति । ३१॥ उभयतोहेतुमानर्थः संशयः । ३२ । 'क्षीणलुब्धप्रकृतिमपचरितप्रकृति वा' (७. ५. १२) इति । ३३। प्रकरणान्तरेण समानोऽर्थः प्रसङ्गः। ३४ । 'कृषिकर्मप्रदिष्टायां भूमौ-इति समानं पूर्वेण' (१. ११. १०) इति । ३५॥ प्रतिलोमेन साधनं विपर्ययः । ३६ । 'विपरीतमतुष्टस्य' (१. १६. १२) इति । ३७॥ येन वाक्यं समाप्यते स वाक्यशेषः । ३८ । 'छिन्नपक्षस्येव राज्ञश्चेष्टानाशश्च' (८. १. ९) इति । ३९ । तत्र 'शकुनेः' इति वाक्यशेषः । ४० । परवाक्यमप्रतिषिद्धमनुमतम् । ४१ । 'पक्षावुरस्यं प्रतिग्रह इत्यौशनसो व्यूह- विभागः' (१०. ६. १) इति । ४२ । अतिशयवर्णना व्याख्यानम् । ४३ । 'विशेषतश्च संघानां संघधर्मिणां च राज- कुलानां द्यूतनिमित्तो भेदस्तन्निमित्तो विनाश इत्यसत्प्रग्रहः पापिष्ठतमो व्यसनानां तन्त्रदौर्बल्यात्' (८. ३. ६४) इति । ४४ । गुणतः शब्दनिष्पत्तिनिर्वचनम् । ४५ । 'व्यस्थत्येनं श्रेयस इति व्यसनम् (८. १. ४) इति । ४६। दृष्टान्तो दृष्टान्तयुक्तो निदर्शनम् । ४७ । 'विगृहीतो हि ज्यायसा हस्तिना पाद- युद्धमिवाभ्युपैति' (७. ३. ३) इति । ४८ ॥ 22 इति ( at the end ) missing in GMT. 33T "मुपचरित.. 44 M -धर्मिणाच. G इत्यसत्परिग्रहः (in ZDMG). 48 GMT हस्तिनः, [00, of. 7. 8. 8]. को. अ. ३६ ·16.1.491 कौटिलीयेऽर्थशाखे अभिलुतव्यपकर्षणमपवर्गः । ४९ । 'नित्यमासन्नमरिबलं वासयेद् , अन्यत्रा- भ्यन्तरकोपशङ्कायाः' ( ९.२.६) इति । ५० । परैरसमितः शब्दः स्वसंज्ञा । ५१ । 'प्रथमा प्रकृतिः, तस्य भूम्यनन्तरा द्वितीया, भूम्येकान्तरा तृतीया ' ( ६. २. १३-१५) इति । ५२ । प्रतिषेद्धव्यं वाक्यं पूर्वपक्षः । ५३ । स्वाम्यमात्यव्यसनयोरमात्यव्यसनं गरीयः' (८. १. ७) इति । ५४ ॥ तस्य निर्णयनवाक्यमुत्तरपक्षः । ५५ । 'तदायत्तत्वात् , कूटस्थानीयो हि स्वामी' (८. १. १७-१८ ) इति । ५६ । सर्वत्रायत्तमेकान्तः । ५७ । तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत' ( १. १९. ५) इति । ५८॥ पश्चादेवं विहितमित्यनागतावेक्षणम् । ५९ । 'तुलाप्रतिमानं पौतवाध्यक्ष वक्ष्यामः' (२. १३. २८) इति । ६० । पुरस्तादेवं विहितमित्यतिक्रान्तावेक्षणम् । ६१ । 'अमात्यसंपदुक्ता पुरस्तात्' (६. १.७) इति । ६२ । एवं नान्यथेति नियोगः । ६३ । 'तस्माद्धय॑मर्थ्य चास्योपदिशेत् , नाधर्म्यम- नर्थ्य च' ( १. १७. ३३ ) इति । ६४ । अनेन वाऽनेन वेति विकल्पः । ६५ । 'दुहितरो वा धर्मिष्ठेषु विवाहेषु जाताः' ३. ५. १०) इति । ६६ । अनेन चानेन चेति समुच्चयः । ६७ । 'स्वयंजातः पितुर्बन्धूनां च दायादः' ( ३. ७. १३ ) इति । ६ । अनुक्तकरणमूह्यम् । ६९ । यथा च दाता प्रतिग्रहीता च नोपहतौ स्यातां तथाऽनुशयं कुशलाः कल्पयेयुः' ( ३. १६. ५) इति । ७० । एवं शास्त्रमिदं युक्तमेतामिस्तन्त्रयुक्तिभिः । अवाप्तौ पालने चोक्तं लोकस्यास्य परस्य च ॥ ७१ ॥ धर्ममर्थ च कामं च प्रवर्तयति पाति च । अधर्मानर्थविद्वेषानिदं शाखं निहन्ति च ॥७२॥ . 61 62 °रसंशितः, M2 रनुमितः, T रसम्मितः. 64 GMT धर्ममर्थ...... नाधर्म- मनर्थ, [em. of. 1. 17. 89]. 68 G M T स्वसंजातः पितृबन्धूना, [em. Cl. 3. 1. 18 1. 70GM ! यथावदाता, [em. Of. 3. 16. 61.

·२८३ तन्त्रयुक्तिः [16. 1.78 येन शास्त्रं च शस्त्रं च नन्दराजगता च भूः। अमर्षेणोद्धृतान्याशु तेन शास्त्रमिदं कृतम् ॥ ७३ ॥ इति तन्त्रयुक्तौ पञ्चदशेऽधिकरणे तन्त्रयुक्तयः प्रथमोऽध्यायः । भादितः पन्चाशच्छततमः। एतावता कौटिलीयस्यार्थशास्त्रस्य तन्त्रयुक्तिः पञ्चदशमधिकरणं समाप्तम् । ( दृष्ट्वा विप्रतिपत्ति बहुधा शास्त्रेषु भाष्यकाराणाम् । स्वयमेव विष्णुगुप्तश्चकार सूत्रं च भाष्यं च ॥) समाप्तमिदं कौटिलीयमर्थशास्त्रम् । 73 x शास्त्रं च शास्त्रं च. - भमर्षणोता.

·No text on this page.

·GLOSSARY This glossary is limited in scope. It seeks to give the meanings of only such words and expressions as have a technical sense or are used in a peculiar or unusual sense in this text. Even 80, such technical terms as have been defined or explained in the text itself are not included. Thus, for example, the names of the divisions of time and space described in 2. 20 or those of the tantra-yuktis defined and illustrated in 15. 1 have been kept out. Similarly, the names of trees, &c. enumerated in 2. 17 or those of weapons in 2. 18 or those of gems and other articles in 2. 11 and so on are not included, since entries like Name of a tree', ' Name of a weapon would have served little useful purpose. A very few exceptions have, however, been made because of the peculiar significance of some names. In some cases, for example the names of battle-arrays in 10.6, the gaits of horses in 2.30, expressions indicating the place of origin of pearls, &c. in 2. 11, the meanings that could be given appeared far from certain, and a glossary, it was thought, could hardly do justice to them. Such words also have, therefore, not been included here. The meanings of these and many other difficult words as well as the interpretation of numerous difficult passages in the text are considered in the exegetical and critical notes that will accompany the new English translation of the text, In the case of words in common use, only their peculiar meanings as found in this text are generally given, even when the words in their usual sense are found used elsewhere in the text. As a rule, words and meanings, not attested in the Praotical Sanskrit - English Diotionary of V. S. Apte (3rd Edition), are alone given, though even in this respect a few exceptions have been made. The meanings given are mainly on the authority of commentaries so far as they are available and modern interprepters

·Arthasastra
2
like Sham Sastri, Meyer and Breloer. In a few cases, these au.
thorities are referred to in brackets after the meaning. Some of
the meanings offered are uncertain, & fact indicated by a question
mark. Some of the meanings given here are discussed in the
notes to the translation referred to above.
In the references to the text, the numbers refer to the
adhikarana, the adhyāya and the sūtra respectively.
It is hoped that the glossary will be found useful by students
of this text.
Abbreviations used in the glossary.
A. Atmanepada.
f. Feminine.
a. Adjective.
ff. and the following sūtras.
adv. Adverb.
ind. Indeolinable.
CAUA. Causal.
m. Masculine
com. Commentaries
D. Neuter.
(For Cb, Ci, &o. see
P. Parasmaipada
Introduction).
PAss. Passive.
denom. Denominative.
U. Ubhayapada
et passim And everywhere
(in the text).

·3 Glossary [अङ्गविधा ST siere m. A land route, an overland route, 2. 3. 3; 7. 12. 28. SIEHT m. A load carried on the shoulders or back by & person, 2. 21. 24. 37991 a. Exempted from taxes, 2. 35. 3; 3, 10, 11, 15. Stahover a. Unable to work, unfit for work, 8. 5. 3. Bra a. (1) Not made arable, undeveloped, 2. 1. 9. (2) Not established, not ourrent 13. 5. 24. Sanat a. Not permitted to en. ter, 4. 10. 7. अकृत्य a. Not likely to be seduced from loyalty, not liable to be traitorous, 1. 12. 25; 1. 13. 26; 1. 14. 1; 1. 16. 24. अकोपक A disinclination to revolt, 5. 3. 4. 8128144 a. Not deserving to be condemned or rejected, 4. 1. 44. . 3787 m. (1) The number five and its multiples ( com. ), 2. 19. 16. (2) A weight ( = 16 māşas - com. ), 14. 4. 10. STETUT m. (Movement during ) the prohibited period of the night, 2. 36. 35; 3. 12. 46; 4. 9. 26; fine for movement during the probibited period of the night, 2. 36. 40. 3781405 n. The records and audit office, 2. 4. 1C; 2. 7. 1. 878721101 f. A workshop for the manufacture of gold and silver articles, 2. 13. 1, 30. sfall n. A fire-place, an oven, 2. 14. 24, 53; 3. 8. 11. 879 n. Total, the total number or amount, 2. 7. 18, 19; 2. 29. 15; 2. 35. 1, 3, 8; 2. 36. 3. STATUT a. Not to be seized or arrested, 3. 11. 22; 7. 5. 22; beyond reach, 2. 34. 10; 12. 1. 16; unassailable, 2. 3. 14. - 1. An unassailable position, 13. 3. 31. Seta m. Prohibition of slaugh: ter (of animals ), 13. 5. 12. 8 m. The lap i. e. side, proximity. - अङ्कमुपस्थित Come within one's reach, 7. 18. 40. - 379 $ To bring within one's reach, to take into custody, to seize, 1. 17. 10. - अङ्के प्रहृ To strike when within one's reach or in one's power, 7. 5. 48. To fra f. The science of (interpreting the signs or move ments of the body, 1. 11. 17; 1. 12, 1; 13. 1. 9. n.

·अल्गुष्ठसंदंश] Arthasastra 4 अङ्गुष्ठसंदंश m. The thumb and the middle finger, forming & pair of tongs, 2. 23. 16. SHITET & Constantly in demand (com.), 2. 16.7. 375TT &. (1) Illegitimate, 7. 17. 18, 20. (2) Spurious, counterfeit, 4. 2. 15. 3797 n. Bending (of the body), 3. 19. 6. sa f. A container for eye - salve, 14. 3. 8, 10, 12. 39ET m. A tower on the parapet, a watch-tower, 2.3.10, 11, 12; 10. 1. 1; 13. 3. 47. अणि, अणिद्वार, अणिहर्म्य See आणि, आणिद्वार, आणिहर्म्य. TETT 2. Not of a particular class or kind, 4. 2. 16. for n. Encroachment (on the road ) by ploughing, reducing the width of the road (Cb), 3. 10. 6. Saferat a. (1) Passed over, put off, 1. 19. 30. (2) Gone to, spread over, 8. 5. 11. fara a. Gone to, 3. 4. 3, 6. etaan m. Transgression ( of marital duties ), misconduct, 3. 3. 32; misconduct in general, 4. 13 (title ). safari ya n. Conveying (of troops, secret agents, &c. ) secretly, smuggling, 7. 14. 24; 13. 3. 48. sifat 1P. (1) To smuggle, 6.2. 65; to bring in, to lead in, 12. 5. 9, 25, 27; 13 2. 40; 13. 4. 50. (2) To direct, 12. 5. 7. sfagfer f. Passing, lapse, 7. 18. 11; missing, loss, 3. 16. 11. sfaca n. Passing, missing, 3. 14. 10; 3. 20. 14; 8. 3. 54. Syfteteoll a. Making an exorbitant demand, 3. 13. 37. Bufru a. Treated with great severity, heavily chastised, 4. 7. 14. sufera caus. To proceed with (& case), to dispose of (a case), 4. 9. 15. suferece m. (1) Excessive praise, 4. 1. 59. (2) Reproof, reprimand, 7. 16. 22. sfarsta m. A. special favour, 5. 4. 10. sfaciat 30. To over-reach, to outwit, to cheat, 1. 16. 6; 1. 18. 9 et passim. safareith in. An over-reaching pact, & pact more advantageous to oneself, 7. 7. 6; 7. 9. 6. sparent m. (1) Giving up, surrender, 3. 16. 13; 4. 6. 5. (2) Granting permission, allowing, 5.1.6.

·n. 4 5 Glossary [अधिष्ठान अतिसारण Taking into ( fore अदेशिक a. Without a guide, 8. ign territory ), smuggling, 5. 18. 1. 16. 33. STATIEF m. Not being held ар at fak 1P. To throw out or disthe entrance, unrestricted mies ( a suit), 3. 20. 22; 4. entry, 1. 19. 26. 9. 15. STT 2. Not having & separate para m. (1) Penalty, 2. 12. 26, interest, 6. 1. 11; not given 31, 35, &c. (2) Tribute, 7. to duplicity, not liable to 3. 28. double-cross, 6. 1. 12; 7.9. अत्यराल m. An elephant beyond 38, 43. the stage of rutting, 2, 31. Safut n. (1) A department, 14. an office, 1. 10. 1; 1. 14. 3, STRITANY m. Infiltration of traito- &c. ( 2 ) Place ( where the rous elements, 10. 5. 28; 9. court is situated ), 3. 1. 2. 2,5. 17. BRITTE caus. To encounter, to fara cuft f. (1) A container, an asrail, to attack, 1. 6. 10. iron vessel (Cb), 2. 14. 53. 3721fea a. Rash, daring, 1. 14. (2) An an vil, 4. 4. 20. 4; 2. 36. 9. FTS 1P. To approach carnal- STRITF caus. To over-tax, to exly, to have carnal relations tort money from, 1. 6. 7; 8. with, to violate, 3. 20. 16; 5. 26. 4. 9. 24; 4. 13. 30, 39; 5.1. 3teysuitoeftor . In which exces- 14; 11. 1. 45. sive heat has subsided, 9. STEPHE 1P, 10P. To bave car. 1. 45. nal relations with, to mis- अदितिकौशिक m. A sect of religious bebave with, 2. 36. 41; 4. 13. 40. wendicants begging in the name of a deity whose flag 3f9220 n. Cooking, 2. 36. 17; they carry, 1. 17. 19; 11. 1. 4. 3. 3. 42. 3f9781€ mn. A supervisor, 1.18.2. SAATTA 2. Not dependent on Sf97a n. (1) The basis, 1. 10. rain for water, endowed 20. (2) Seat, residence, 1. with rivers, canals &c., 5. 16. 10. (3) A prominent 2. 2; 6. 1. 8. position, 10. 3. 42.

·6 Arthasastra अध्यक्ष ] 8. a. BOL, 37E27T m. A departmental head, director, superintendent, 1. 5. 8; 1. 19. 12 et passim. अननुवन्ध a. Without a following or consequence, i. e. without descendants (?) or not persistent in undertakings !P ) 6. 1. 13. parueret a. Not allowing another person to milk her, 2. 29. 6. STGTTER a. Without a valid excuse, 2. 14. 13. 37797777 n. Not carrying out, not-fulfilment, 3. 10 ( title); 3. 16 (title); 3. 10.45. Staf AT a. (1) Unclaimed, 3. 16. 22. (2) Without help (of reserves, supplies &c.), 8. 5. 14. 3 m. Misfortune, 6. 2. 6, 9; 8. 1. 2; &c. 37724 a. What is harmful, 1. 17.33. - m A harmful person (such as an actor, gambler &c. ) 1. 7. 2; 2. 35. 10; &c. -n. A harmful undertaking, 7. 5. 23. STAYE &. Unrestrained, 1. 15. 36; 7. 18. 41; 8. 2. 16; 8. 4. 27. Straacut n. Non-realization ( of revenue ), 2. 8.5. 3paaa ( TT, auf ) Saffron, 2. 11. 29, 51; 2. 12. 5. STARPTS a. Unoccupied ( land), 2. 24. 17; 7. 11. 1; (buildiog ), 3. 16. 31. 3TCAT f. Absence of finality, uncertainty, 1. 15. 33. अनवस्थित Unsteady, restless, 4. 6. 18. STANICHT a. Wicked, traitorous, 2. 27. 30. STATUT m. The deceased, 4. 7. 23. 3rfa a. In which there is no income or revenue, 6. 1. 10. अनायतिव्यय Who spends with out having a source of incuwe, 2. 25, 6. STY m. An unauthorized per- 1 15. 5; 2. 13. 30. अनाशविनाशकरण n. Lost Property Office, 3. 12. 13. 3 THT m. The absence of an ally for the enemy in the 7. 16. 1. STARTETEA n. Unamenability to influence &c., 5. 3. 4. GREU ind. Without compulsion, 3. 11. 32. par fremfort a. Affecting ( all without restriction, 9. 7. 59; coming without restrictions, 9. 4. 23. अनिर्वाह्य 8. Which cannot be exported, 2. 21. 22. Afae a. Not intent on, 7.9. 45. rear, ·7 Glossary [अनुवेश sifatinfart a. Not allowing hearing ( of conversation ) outside, 1. 16. 3. off hat 1, A woman not accustomed to go out of the house, 2. 23. 11; 3. 1. 7. अनिःस्राविशत्रु a. Not allowing the enemy to slip out, 7. 10. 29. safarąe a. Unauthorised, 3. 20. 17.-' ady. Without authority or permission, 2. 12.21, 32; 2. 28. 16; 3.12. 16; 5. 2. 15. spriteneifos m. The open space between the different parts of a battle-array, 10. 5. 8. STEIT a. Without proficiency, 3. 6. 16. 3TC ind. Afterwards, 2. 1. 14. ergren 6P. (1) To survive, 5. 1. 55. (2) To brood over (the death of), 13. 5. 17. BET 8. Favourably disposed, 7. 16. 33; 11. 1. 3. STOVYE m. Loan, advance, 2. 1. 15; 2. 35. 3; help, 2.1. 21; concessions, 2. 16. 11; 13. 4. 3; observance, maintenthe pursuing party, 7. 17. 47, 56, 59. ST 184 ady. One behind the other, 10. 6. 40, 41. Baufal P. To win the confidence of, 1. 17. 39; 1. 18, 9; 2. 9. 26; 4. 4. 20; 4. 5. 9, 12, 15. gaat m. Trespass with criminal intent, 3.1. 8; 3. 19. 17. 3TEFT m. (1) Continuity, 1. 16. 29. (2) Consequence, result, 4. 10. 17; 7. 6. 19; 9. 4. 24; 9. 7. 14ff. Brgum mn. (1) Examination, interrogation, investigation, 2. 8. 27; 3. 1. 46; 5. 4. 4. (2) Prescription, teaching, 14. 3. 20. SHEET4 adv. Along the centreline, 10. 5. 53. 3hgaredat n. Bringing forward, 2. 7. 33 STGATHA 1. A stomach-wash, 2. 30 19. SE TRT a. Brought forward, 2, 6. 15, 27; carried on, 2. 6. 18, 24; current, 2. 28. 4; in existenoe, 3. 10. 2. Steff. Bringing forward, 2. 7. 31; continuity, 3. 16. 29. StGetzt m. The next but one neighbour, 3. 20. 14. ance, 2. 8. 3. BYE TOET &. Unsupported, 4. 13. 13, अनुत्थान n. Absence of energetic activity, 1. 19.36. STEYTT m. (1) Movement, 2.29. 22. ( 2 ) Pursuit, 10. 5. 63;

·अनुशय] Arthasastra 8 BTECT m. Revocation, annulinent; 3. 13. 36; 3. 14. 2, &0.; 3. 16. 2. 3 m. An adjoining enolosure, 2. 4. 16. STERITE 2P. To give judgment, to decide a case, 3. 1. 43. SORTE . decided, in which judgment is given, 4. 9. 15. Steeft 2A. (1 ) To allow, to peruit, 3. 3. 12, 13. (2) To remain or sleep by the side of, 10. 3. 34. 3TETT a. The next best, the second best, 10. 5. 43, 46. अनेकमुख a. Carried on in more than one place, 2. 16. 4; 2. 25. 1. BTT n. Name of an occult science for foretelling events, 1. 12. 1. 3Torpara a. Left over, balance (?) 4. 2. 24. 37 quf n. A leaf inside (an account book ), 2. 7. 19, अन्तरमात्यकोप An insurrection of palace officials, 9. 3. 20; 8. 2 3. 3TTEET m. Internal secretion, 9. 1. 47. 877afia f. A lane between two neighbouring bouses, 3. 8. 13, 15. Stratem. A weak state between two powerful states, a buffer state, 7. 13. 25; 7.2. 13; 7. 9. 45; 7. 18. 29. Toppliff4 adv. Within the (forbidden ) watches (of the night ), 4. 9. 10. अन्तर्वशिक m. The commandant of the palace guards, 1. 12. 6; 1. 21. 12; 5. 3, 5; 5. 6. 5.- The palace guards, 1. 20. 13; 1. 21. 3; 10. 1. 3. Rape a. With the top-heap (usually above the capacity measure ) included inside, 2. 19. 34. Strafft m. An attendant, an assistant, 1. 11. 5, 15; 1. 12. 11; 1.16. 24; 2. 35. 14. अन्तःकोप m. An insurrection inside ( the state or capital ), 1. 16. 29; 7. 2. 10; 8, 2, 3, &c. 3967:n. The royal residence, 1. 20. 1, 4; 1. 21. 3; 2. 4. 7; 10. 1. 2. अन्तःपुरभाजनी, भाजनीय a. (A weight or measure ) used for deliveries into the palace, 2 19. 22, 29. STRATEGI a. Capable of breaking (enemy troops) with the wings and the flanks, 10. 5. 33. Stras (same as straff, which see), 9. 7. 17.

·Glossary [अपवह d. away, 7. 3TGITT a. Derived from miscellaneous sources, 2. 15. 1,9. STATHTC &. Having hostile feel. ings, 7.6.8 3prefer m. connection ( between the person and the object seized by him), 3. 17. 1, 2. Spreferinte in. A dependant (?) 3. 11. 28. Stratfet m. (1) A person in whose charge some one or something is kept, 3. 3. 13; 3.4. 9.(2) An object given to one for being handed over to another, 3, 12. 18, 19. Starzla Reinforcements, 10.2. 6. अन्वायन n. Gifts accompanying a bride on her way to her husband's, 2.21. 18. 3Tratait m. Excess of one arm (over the other aris ) in an army, 10.5. 27. Spralar f. Movement (of divisions) one behind the other, 10. 6. 5. statu m. A foul throw (in gambling ), 12. 5. 21. 87975 1P. To misbehave, 1.8. 17; 4. 12. 30.- 'caus. To mix, 12. 4. 8. 8799TU n. Fraud, 4. 1. 31, 39afa a. Rebellious, 7. 3. 13, 14; 7. 4. 7; 7.5, 12, 15. 31991 m. Fraud, 4. 2. 2. अपच्छिन्न Snatched 16. 16. 379 flat f. Removal or destruotion of the tongue, 14. 1 22. 3795 n. Evil conduct, an offenoe, & crime, 2. 36. 36; 3. 12. 35; 4.5.11; 4. 6. 2; 4. 8. 26. 319fC2. Implicated, charged, 4. 8.7. STTTT m. A statement, a declaration, 4. 8. 2. 379727 m. Wrong polioy, 6. 2. 6, 11; 1.2. 11; 8.1.2; 9.5.1. Tapaht m. Diminution, reduotion, 2. 13. 59. Stiftuata a. (1) Not enclosed, not in a reserved forest 2. 26. 3. (2) Not poseessed, not owned, 5. 2. 25. 3Tyf ufora a. Without stipula. tions or conditions, 7. 6. 4, 13. STT m. A pringe in disfavour, 1. 18. 13; 1. 10. 3; 1. 13. 18 et passim. 3799€ caus. (1) To carry away, 7 1. 33; 8. 2. 8; 9. 4. 8; 11. 1. 16, 53. (2) To make (some one ) go away, 4. 9. 15; 4. 12. 40.- Caus. reflexive, To make one self scaroe, 2. 8. 32. .

·अपवाहन] Arthasastra 10 other's innocence, 3. 16. 15; 4. 6. 11, 12; 4. 8. 4. 3TTAR n. A kind of rain-proof woollen cloth, 2. 11. 100. STTART &. Having & place of retreat, 7. 9. 41. 374€ 1P. (1) To escape, 1. 16. 30. ( 2 ) To exonerate oneself, to plead an excuse, 3. 16. 15. - Caus. To drive away, 4. 9. 13. - ST49167 n. Carrying off, bringing in, inducing immigration, 2. 1. 1; 8. 4. 15. 37991fa a. Enticed, kidnapped, 7. 16. 16. STTTT a. Turned out, driven out, 13. 5. 22. 314541 1A. To deny, 2. 8. 26; 3. 1. 19; 3. 12. 38; 3, 13, 34. 37Tourer 11. Denial, 3. 12. 6; 3. 17. 2; 3. 20. 16. अपसंधेय a. Deserving to have the treaty with him violated, 7. 6. 21. 37994 m. A secret agent, & spy, 1. 12. 17, 25 et passim. 39479 denom. (1) To employ as a spy, 1. 12. 6. (2) To employ spies on, 1. 13. 1; 4 4 5; (3) To cause to be spied upon, 4. 8. 15. 37975414 adv. To the left, with the object to one's left, 1. 20. 4; 5. 5. 11; 13. 2. 24; 14. 2. 38. STTHT m. (1) Escape, 2. 5. 5; 8. 4. 13; going away, 7. 18. 15. ( 2 ) A means of escape, 1. 20. 2. (3) Retreat, a place of retreat, 2. 3. 2; 7. 7.2; 7. 13, 25; 7. 15. 10, 12, 18; 7. 16. 1; 10. 2. 8, 20. ( 4 ) A means of exone ration, an excuse, 2. 14. 12, 13; & person proving an. 3146UCT a. Who has' deserted, 7. 6. 22; 7. 8. 23; 7. 16. 5; 8 5. 8; (with the head ) gone away, 11. 1. 44. 379% 1P. To go away, 7. 5. 45. - caus. To carry away, 7. 8. 31. 379€ 1P. To retract, 4. 8. 26. Startet a. Not to be allowed to lapse, not to be remitted, 2. 6. 15. अपाणि m). The absence of a rearenemy, 7. 16. 1. 3797977 m. (1) Shelter, support, 2. 7. 10; 4. 13. 13; &c. (2) Roof (?) height (?) 2. 31. 4. 379778er a. Dependent, 3. 1. 12. Bryttet a. Who is not the leader, 9. 7. 59. Sta facufort a. Not sensitive to colour, 2. 13, 24. Staffan a. Unstamped, 2. 19. 41.

·31 Glossary [अभियोग 37afamauft a. Who has not 28- Rented or agreed, 3. 11. 23. 379aifa a. Not killed, 12. 3. 4. 37991T n. Non-delivery (into the treasury ), 2. 8. 5. अप्रसार a. Not coming forward (to give evidence), 3. 11.50. 37917 a. Not perfected, impure, 2. 13. 5, 6. 3771FCT &. Who has not attained puberty, 4. 12. 1. 3797ffte a. Not fit to be attacked, 1. 17. 39. अभयवन n. A park reser ved for animals, a zoo, 2. 26. 1; 3. 10. 31. SFAT a. Bright, clear, 10. 4. 3. अभिगम ° THAT n. Trespass, 3. 10. 19; 4. 13. 3. farmata 2. Seized, arrested, 5. 1. 25. Sfage 1A. To treat highhandedly, to over-awe, 4. 9. 13. 3fathe caus. To challenge, 3. 1. 19. fHTE m. Taking possession of, seizing, 10. 2. 15. Arrest, 4.6 (title). 37 1P. To use magic spells, 4.3. 11, 37. अभिज्ञान n. A pass of recogni. tion, an identity card, 2. 21. 2, 26. 37T m. An offender condemned to death, 2. 5. 4; 5. 2. 44, 55, 65; 12. 4. 4, 7; &c. START m. A statement, 2. 10. 7; an affidavit, 3. 11. 43. 34ft 1P. To represent, 5. 2. 25; to bring to the notice of, to inform, 12 2. 22. fwata a. Well – finished (?) not gaudy ( Cj), 2. 13. 61. 31f747 a. Who has surrendered, 13. 4. 52. 37f89fra a. Who has begotten & child, 3. 13. 10; 3. 15. 13. figurato n. Breaking open, 2. 5. 20; 4. 9. 7. 3fa9a a. Approved, (or) competent, skilled, 1. 15. 30. Safaga 2. Of universal application, 15. 1. 49. STTHCA 10P. To threaten, 3. 18 9. SPHES a n. Threatening, 3. 18. 1. STIFT 4A. To covet, to entertain a sinful desire for, 1. 6. 5; 5. 1. 51; 7. 16. 26, 32. 37f-Ham. One who covets, 4. 7. 14. 3fE a. Seduced, enticed away, 3. 2. 24; abducted, 1. 14.2. sfiretor m. Exertion, endeavour ( ? assault?), 8. 1. 49. m. 30, ·अभिरूप] Arthasastra 12 a. för 1514 a. (1) Normal, usual, 1. 18. 4. (2) Appropriate, suitable, 2. 1. 7. sfHE 1A. (1) To prefer a claim, 3. 11. 19. (2) To impose (as fine), 4. 1. 63. fanga a. Infused, distilled, 2. 15. 17; 2. 25. 22. STF Toua m. Overflow, excess of population ), 2. 1. 1. ifta caus. To become intimate witb, to win over, 13. 2. 15. अभिसार, सारिन् Who goes to the rescue of, 7. 13. 23, 38, 39. THATTA 2. Who rushes (at another ), 4. 11. 7. अभिसृ 1P. To go to the rescue of, 4. 3. 9, 31; 7. 5. 8. - caus. 7. 10. 18. faqa a. Gone to the rescue of, 9. 6. 71. 37fHTETET n. A watter for laughter, a joke, 5. 4. 14. STAHERE m. One who overcomes (the enemy), 10.5.45. THE 1P. To screen, to save (?), 4. 12. 34.- aus. (1) To carry off, to win over, 9. 2. 23. (2) To carry &way, to kidnap, 12. 5. 16. Spage a. (Land) not gettled before, 2. 1. 1. (A mine) not worked before, new, 2. 12. 1. Stauferre m. A trespasser (?) 4. 6. 2. 3727T m. An officer of the interior, an officer with headquarters at the capital, 9. 3. 9ff. अभ्यन्तरकोप m. An insurrection of an officer of the interior, 9.3. 12; 8. 1. 58; 8. 2. 2; 9. 2. 6. 821T a. Honoured, worshipped, 13. 2. 15, 27. 377794ft f. Surrender, 12. 1. 11. 3774794 4A. To surrender, 12. 1 12, 14. STYYTTEE m. A domestic servant, 1. 20. 21; 1. 21. 1. 3TPUTT 1P. To have the right to, 3. 9. 1. 3txurae 1P. To be responsible for, to be liable for, 3. 12. 2ff.; 2. 28. 26; 2. 29. 14; 4. 1. 6; 4. 13. 23, &c. 3xy&rf a. Removable 2, 14. 26. 87x4quft f. Help, 2. 10. 24, 35. St*494 4A. To render help, 5. 5. 7; 12. 3. 20. ST7973 1. A covering of mica, 2. 14. 39; 13. 2. 25. STICHE &. Not unsound of mind, 3.1.7.

·13 Glossary [अवक्षिप्त 3ta n. A hollow filled with steret 8. Beneficial, advantage burning substances, 2. 3. ons, 1. 17. 33. -0. A bene- 15. ficial undertaking, 7.5.23. Strafta m. Sour wine, 2. 25. अर्थ्यप्रतीकार 8. Capable of making 39. good the loss of an article 37 m. Good fortune, 6. 2. 6,9. (P), 4. 1. 2. By To a. Not devoted, not perseoperaeg 2. Semi - spherical in vering, 6. 1. 13. - m. One shape, 2. 11. 4. अर्धसीतिक m. A tenant tilling not an officer, 3. 20. 17. land in return for half the अराजवाच्य a. Not blamed by the king, enjoying the king's produce, 2. 24. 16; 3. 11. 23; 3. 13. 9. confidence, 3. 12. 29, STTUI f. A leather strap (Ci), STA41919 a. Containing few treasonable men, 9. 2. 3. & strip (patta - Cb ) ( used अवक्लप्तिक in gambling), 3. 20. 10; a. Suitable, 2. 7. 4. 4. 10. 9. 37a3fata &. Not bearing fruit, 13. 1. 16. Shaft a. Having a hostile अवक्तव्यकर a. Not leading to any disposition, 7. 18. 29. 3fte n. Medicinal wine, 2. 25. censure, blameless ( ? ) carried out by blameless per- 21, 35, 39. BOU8 (?) 3. 1. 6. अरूपवेला f. Time when the form 379 w. Hiring, 4.1. 17; 7.3. (of a person ) cannot be 34; hire, rent, 3. 8. 25; 3. clearly seen, 5. 6. 3; 7. 17. 9. 36; 3. 20. 10. 41. Stamfort m. A tenant, 2. 36. 23; 3726977 m. An officer in charge 3. 8. 24. of affairs involving the अवक्रीतक n. A hired or rented handling of money, 2. 9. article, 3. 12. 22; 4. 6, 11; 32; 4. 9. 28. 5. 2. 49. Stefylt f. The securing of (one's Stafeti 6P. To discard, to disown) gain or advantage, wiss, 1. 10. 2; 13. 3. 8. 7. 18. 35; 8. 1. 59. erafem a. (1) Dismissed, 1. 10. अर्थानुशासन n. The achievement 5; 5. 4. 10; 11. 1. 20. (2) of material well-being or Deprived of, 1. 10. 11. (3) prosperity, 1. 19. 35. Hurled down, 4. 7. 7. को. अ. ३८ ·अवक्षेप] Arthasastra 14 Saleta m. (1) Discarding, cast Sa a. Confirmed, 3. 1. 19; ing out, 7. 5. 19. (2) De fixed, settled, 7. 14. 12; asprival, 5.5. 12. (3) A sud sured, given assurance, 7. den movement of the hand 14. 10. (?) 2. 14. 53. 3784777 m. Falling down, 1.20.2. अवक्षेपसोपान 1. A flight of steps ( See also eactanta ). (Can), a ladder that can 3724177 n. A trap, a pit, 12.5.8. be thrown down ( and pulled up) (P), 2. 3. 10. 3tahę m. Storming (a fort), अवगूर्ण n. Menacing, threatening taking by storm, 7. 10. 29; 13 4. 25. to strike, 3. 19. 1, 9, 11. Staeta a. Restrained, suppres- अवमर्शभित्ति f. A supporting wall sed, 3. 1. 13; 5. 6. 47; 8. (?) 3. 8. 19. 2. 17. 372HT n. Depth, 2. 7. 2. 31246 9P. To control, to sup 374 a. Touched, appropriapress, to subjugate, 1.8.21; ted, 2. 6. 16. 1. 15. 37; 5. 1, 3, 21; 7. 3tappa a. Least, minimum, 3. 18. 10; 8. 3. 17.- caus. 5. 11. 26. 6. 10; 9. 3. 23, 24. 377 a. Held in confinement, 1. 3194€ m. (1) Suppression, sub- 10. 11; 1. 14. 2; kept under jugation, 7. 5. 12, 20; 7. 14. restraint, 2. 27. 9; check- 29; &c. (2) Ease in coned, impeded, 8. 5. 7; kept trolling, tractability, 1. 9. away, 8. 5. 25; enclosed 3. firmly, 2. 3. 5; enclosed, 3100 10P. to proclaim, to adver surrounded, 12.5. 27; retise, 2. 8. 24; 2. 21. 22; served, 4. 12. 7. 12. 4. 8. S775% 7P. (1) To put in con• goala a. Secured, realised (re finement, 1. 10. 10. (2) To venue), 2. 8. 21. hold back, to corner (goods), STEGT n. Good conduct, pure 4. 2. 19. - caus. To make an conduct, 1. 8. 16. inmate of the harem, 12. 2. 37aa n. Holding together (Cn), 21. 10. 5. 53. Starta m. (1) Confinement, 1. StayTut n. Cessation (?) (or) 17. 8; 2. 29. 39. (2) Siege, confirmation (?), 4. 8. 24. 12. 5. 9; 13, 3. 37. (3) Fix- ·15 Glossary [अविषममन्त्र ing, laying down, 2. 35. 3; 4.13, 11, 12. (4) Restriction, 2. 7. 17; 3. 14. 4; 3. 15. 7. stattfaa &. (? ) Interred (?) impaled (?) choked with & gag (Meyer ), 4. 7. 4. stafoq caus. To cover, to coat, 2. 13. 45. 39aca a. Strayed, lost, 2. 29. 12. Braca n. Coating ( a copper or silver article ), 2. 14. 17 ff. gaaffoffafiat f. Restitution of severed relations, 7. 6. 16ff. spalha a. Occupied, 3. 8. 17. starya a. Mixed, infused, 2. 15. 17. 37017 form. A sudden assault; 7. 6. 40; 7. 10. 29; &c. अवस्कन्दित.. Who has run away or absconded, 2. 23. 15. 37977 m. A dung-hill, 3. 8. 6, अवस्थाय (gerund of अव-स्था) Hay. ing guaranteed (?). having maintained (?) 4. 12. 16. Statera ut n. Sending into exile, 9. 3. 14, अवस्त्राव्युदकa. From which water may be made to flow out, 7. 10. 32. Tere caus. (1) To cause to flow out, 12. 5. 14; 13. 4. 9. (2) To send out of the kingdom, 2. 9. 25. (3) To cause to disappear, 8. 3. 51. (4) To ruin, to destroy, 9. 4. 8; 12. 5. 32. 316ETH m. Making fun of, 4. 1. 61. 21. 37aere m. Concealing ( the time of recovery of the dues ), 2. 8. 4, 10. Statą 9P. To conceal, to misappropriate, 4. 8. 26; 4. 10. 13. STORT m. A surety, 2. 8. 29; 3. 1. 17; 3. 18. 11. 3f. A guarantee, 8. 4. 33. 3TCPEITOTT f. Giving a burety, appointing as a surety, 9. 6. 23. STRETT &. (1) Reduced, 4. 1. 11. (2) Very low ( persons ), 11. 1. 12. (3) Wanting, lacking, 2. 7.35. - 7. What is lost, 2. 1. 12; 4. 12. 4, 8. statt m. Absence of (one's ) turn, 3. 9. 38. Sfat a. Unserviceable, useless, 8. 1. 62. 3fafaqat a. Not liable to perish, 7. 9. 52. sfarsfagfe f. Non-bewilderment, absence of abnormal indulgence, 1. 6. 2. She a. Not making & contradictory statement, 2. 7. 24.

·अविषह्य] Arthasastra 16 a. Sfate! a. (1) Unendurable, 7. 7.2. (2) Unassailable, 7. 12. 2; 12. 1. 9; 13. 3. 20. ( 3 ) Unsuitable, unacceptable, 3. 10. 8; 3. 15. 1, 4, 9. अविसंवादक a. Who does not break bis promise, 1. 18. 6; 6. 1. 3. facialfan a. Not cheated, not frustrated, 10. 3. 38. अवेदक ( or आवेदक? ) m. A defeudant, 3. 1. 17. 31979 f. Failure to carry out marital duties, 3. 3. 2. 37857174cm f. Expressiveness of words, 2. 10. 9. 3TECTE m. A. borseman, a horserider, 2. 30. 3. THAIĘT f. (P) The bringing up of horses (P) 2. 20. 52. 3704 n. Lac, 2. 14. 27, 39. Oppie &. (1) Not properly made, ungea worthy, 2. 28. 26. (2) Not made or not repaired, 9. 1. 34, 36. THOTTEIT . In which undertakings are not held up, 7. 11. 4. STATTET a. Not kindred, 1. 8. 19; 7. 11. 28. STEICNTTT . Unspecified, 3. 11. 17, 18. STHSE m. Absence of hindrance or delay, 2. 24. 3. STRICT a. Not moving about, 2. 25.5. असत्प्रग्रह m. The supporting of evil persons, 1. 10. 5. In which evil persons are supported, 8. 3. 64. 3TH69 a. Not in concert with, 4. 11. 10. असमानर्षि a. Not of the same gotra, 1. 3. 9. Stefa a. Not agreed upon, not accepted, 15. 1. 51. triqra m. Absence of accumulation, 2. 25. 3. - a. Not crowding, not butting, 3. 8. 15. TETRI &. Not meeting together, not congregating, 1. 12. 17; 2. 36. 21. असंपीत a. Not soaked ducing a false glitter), 2. 13. 60. Staiga 2. Not flooding, not excessive, 2. 11. 60. thaft &. Without relations, orphan, 1. 12. 1. TEHTAT f. Prohibition to con verse, 2. 7. 17; absence of an opportunity to converse, 1. 16. 25. असंमोष m. Watchfulness, 7. 17. 26. STATT a. Without value, worthless, 3. 1. 34; void, 3. 11. for pro- ·17 Glossary [ आणिहर्व m 16 - m. An insolvent, 3. 11. 10. 3TB TOT a. Who has no title or right to ownership, 2. 36. 7. अहंवादिन् a. Who offers himself ( as a witness ), 3. 11. 29. अहिपृष्ठ n. A kind of trap for enemy troops, 2 3. 15. STRE ATT D. Danger as from a ( lurking ) snake, 1. 17. 9; 8. 2. 3; 9. 2. 20; 9.5 31. TETET n. The day to day accounts, 2. 7. 26, 29. BTT आकरिक A worker in a mine, a miner, 2. 12. 20. 37197 m. The expression on the face, 1. 15. 7, 9; 5. 5.5, 6. 3713Fore m. An invoked ally, an ally in the rear, 6.2.18; 1. 16. 24; &c. आक्रन्दासार m. An ally of the rear ally, 6. 2. 18. 3150127 m. Reviling, abusing, 3. 16.6; 3. 18. 12; 4. 11. 14. 3177977 m. A. gambler, 12. 5. 21. -n. A debt incurred in gambling, 3. 16. 9. STTATT 6P. To take away, 3. 10.8. mag &. Coming from else wbere, 2. 3. 4; foreign, 2. 12. 29. - m. A foreigner, & stranger, 2. 16. 13; 2. 25, आगन्तुक a. Coming from foreign lands, 2. 27. 26. SIMTA caus. To learn, to find out, 4.8 24. T'TH m. (1) Acquisition, mode of acquisition, 4. 6. 8. (2) Place of origin, 2.30 1. 31157 2. From the Argara furest ( between Vidiśā, the armadā, Brahmavardhana and Mt. Pāriyātra- Cnn ), 2. 2. 15. 371978 n. Water used for rinsing after meals, 3. 8. 8. 31fe6947 n. The (gold) leaf used for plating, 2. 14. 25. 31771 a. Bred (in the royal stables ), 2, 30.1. Strufta m. (1) Livelihood, income, 2. 17. 17; 2. 35. 5. (2) Profit, 3. 9. 20; 3. 12. 15, 16; 4. 2. 18. (3) An alloy ( used in coining ), 2. 12. 24. Tofte m. Name of a heretical sect founded by Makkbali Gosāla, 3. 20. 16. Strefa in. A forest chieftain, 1. 10. 3; 8. 4. 41, 43; &c. STfor in. Stroft f. A corner, (or) & side, 2. 3. 32. STUTT n. A side-door, 2. 3. 27; 3. 8. 15. STITUTE FÅ n. A side-room, a small room (P), 2. 3. 20. 12, 15.

·आतिथ्य] Arthasastra 18 n. Saez n. Duty on foreign goods (com.), excise duty (P) 2. 22. 1. stifaqıfa a. l'erishable, 3. 15. 7. आतिवाहिक m. An escort for goods or passengers, 13. 3. 48. – n. Escort charges, convoy charges, 2. 16. 18; 2. 28. 25; 2. 35. 12. STTHETC f. Personal excellences or qualities, 6. 1. 6. SNEHTETET m. One who keeps his own person as a pledge, 3. 13. 6. SIRIRI a. Pressing, urgent, 1. 16.58; 1.19.29, 30; 5.5.2. 311667 n. A cremation ground, 14. 3. 29 ff. stret m. (1) A work assigned, 1. 18. 3. (2) (Entrusting an object with ) directions, 3. 1. 16; 3. 12. 18. Stf 11). (1) A pledge, 3. 12. 8 ff. and elsewhere. (2) A workman placed (on a work by the union ), 3. 14. 13. (3) Distress, 2. 10. 41. 311 fautem 1. Contracting & debt by mortgaging some property ( Cb ), 3. 1. 6. आधिपाल m. The Custodian of Pledges, 3. 12. 14. STATE m. Suppression of urine and stools, 14. 3. 68, 71. आनीत What a bride has brought from her relations, 3. 3. 32. Sitemile & a. Beneficial, 2. 21. 15; 2. 22. 8. ST174 a. Pertaining to wet lands, 2. 24. 5; living or situated in a marshy region, 2.2, 7; situated on a water-way, 2. 28. 17, 24; 4. 3. 6. 379 a. Growing in wet lands, 2. 24. 23; 7. 11. 7. ST795 f. Conspiracy, 9, 5ff.; trouble, 9. 7. 4ff. 37198ef m. A. gain of the nature of trouble, 9. 7.5. 31T9fR n. The borrowing of grains, 2. 15. 1, 7. 371977 m. The path of advance, 10.1. 12. 31469 m. A dealer in cakes, 2. 15. 61; 12. 4. 8. आप्यप्रयोग A device (for getting rid of a traitor) through ( bis ) kinsmen, 5. 1. 20. STTTT n. Increase, advancement, 7. 10. 10. 31797 n. Ornamente, jewellery, 3. 2. 14, 15; 4. 12. 27, 28. eA n. A course recommended to a weaker king, 12 ( title ); 7. 3. 6, 35; 7. 14. 28. 10.

·pue, 19 Glossary [आलक्षितः आबलीयसिक a. Recommended to 3rye n. The heads of reve. & weaker king, 7. 3. 36. 2. 6. 10. 377774 m. Danger, 1. 8. 10; 1. 377737T n. The aggregate reve- 16. 11; et passim. ( 2 ) En. Que, 2. 6. 9. croachment, 3.9.25. 374FPTT a. Magnetic, contain- आभिगामिक a. Making (a king) ing a magnet, 2. 14. 19. easily approachable, 6. 1. Styti m. An officer, 1. 15. 10, 3; 5. 4. 2. 13; 2. 6. 20. 3917UT a. Derived from the 37iyett a. Supplying or maincity or capital, 2. 5. 22. taining troops, 2.35.1. - 1. 37TA1911 a. Mixed ( when the trea- A soldier, L. 19. 15; &c. cherous and the pon-tree 3712717 m. (1) Appointment, em. cherous join hands), 9.6. ployment, 2. 31. 1; 2. 33. 8, 9. 6, 8; 9.5. 11. (2) Obtain- 31 ftat: The followers of Ambhi, ing, securing, 9. 3.4.(3) A a teacber of the Artbaśastra, means of winning over, 9. 1. 17. 29. 4 8. fufà f. (1) Income, 2 9. 10, SITUTET A. battle-field, 10. 4. 17. 11; 2. 25. 6; 2. 27. 10, 24. (2) The future, 5. 1. 57; 3778 m. f. Protection, 1.21. 5. 4. 6; 7.6. 37; 9. 7.62. 26; 2. 1. 2; 2. 2. 6; &c. 3773 farah a. Capable of (yield- SITTET, 879 m. A watchman, & ing profit in ) the future, guard, 7. 17. 44; 10. 1. 13. 2. 16. 12. Strafe m. A guard, & sentinel, oraagstan. Pointing out (ad- 4. 5. 4; 7. 17. 43ff. vantages and disadvanta 377547 n. The consolidation of ges in ) the future, 2. 10. the kingdom, 14. 2. 45. 36, 48, 52, STIFTH m. A garden, a park, 2. 1. 3777TT &. Dependent, 7. 16. 31; 21, 33; 3. 8. 2; &c. 9. 6. 7. - m. A dependant, आर्तवादिन् a. Speaking in distress, 7. 15. 2; 9. 6. 7. 12. 2. 33. आयमान, नी है. (A measure or syrefator m. An Arya individual, weight ) used for measu. 3. 13. 1, 19; 3. 16. 28. ring revenue receipts, 2. 19. Selaa a. Noticeable, promi. 21, 29, nent, 3. 19. 30.

·आलवन] Arthasastra 20 31160 n. Cutting (of grass ), 3. 10. 21. 3119€ 1 P. To bring in, to pay in, 2. 28. 27; to bring about, 8. 4. 16. - Caus. To invite, 1. 10. 9; 5. 6. 16; 9. 7. 10; 12. 5. 26; to invoke, 13. 2. 19; to bring to one's side, 7. 7. 13; 9. 3. 32, 39; to collect together, 8. 5. 15; to encourage the import of, 2. 16. 11. 3170114 m. Insertion, augmentation (of troops), 10.5.20ff. आवाह-विवाह Receiving and gi. ving (a girl) in marriage, entering into marriage relations, 7. 15. 22; 9. 6. 70. आवेदक See अवेदक. 3119 ETA n. A factory, a workshop, 2. 13. 1; 2. 36. 14. Safatas m. A guest, 5. 1. 47. TATRAT in. A workman, 2, 14. 1,7 TETESI in. A workman (not working on a daily wage basis, but) expecting (8 lump ) remuneration, 3. 13. 30. srautare m. Despondency, 7. 6. straftfa a. Eighty years of age, 1. 20. 21. आशुमृतक m. A person dying suddenly, 4. 7.1. 3114 m. (1) Contact, association, 8. 3. 21. (2) Hindrance, obstruction, 1. 19. 26. (3) Attachment to, interest in, 1. 16. 12, आसन n. Staying quiet, 7. 1. 8; &c. STTER n. An ally, 1. 16. 29; 6. 2. 18; 8. 1. 54; 9. 6. 44; the troops of an ally, 8. 1. 38; 10. 2. 7; the help of troops, reinforcements, 7. 6. 8; 7. 7. 2; &c. STTER %n. Flooring, 2. 31. 3. SITEIT in. Fluoring, 2. 30. 5. Te caug. (1) To cause to give up, 2. 9. 35. ( 2 ) To cause to flow in, to entice away, 7. 1. 32. आहरणीय a. Which has to be brought in, 2. 6. 16. STERE a. Of obstinate intellect, intelligent but wilful, 1. 17. 44, 46. आहार्योदक a, Into which water bas to be brought in from else where, 2. 1. 20; 7. 12. 4. आहितक, "तिका ( A man or a woman ) kept as a pledge, 2. 1. 25; 3. 13. 11, &c. 30. sau faalfart 4. Despairing, despondent, 8. 6. 1, 8. STENFET f. Hope, 1. 11. 17.

·ho 21 Glossary [-उत्पथिक SITE 094s. (1) To cause to pay, Bosatta 2. Fit to be extermina- 5. 2. 24; to take away, to ted, 6. 2. 16; 7. 10. 26, 27; confiscate, 1. 14, 2; 4. 4. 9; 7. 18. 14. 5. 1. 39; to rob, 12. 2. 26. era m. (1) What is left over ( 2 ) To eat, 14. 2. 15. from a heap of grains after St154 n. The daily earnings, the measuring is finished 2. 28. 27. (Cb), 2. 15. 11. (2) A rubbish heap, 4. 6. 16. fra n. Movements of the limbs, Era Michat a. soraped out (on one gestures, 1. 15. 7, 8; 5. 5. side), 2. 14. 19. 5, 6. ergic caus. To maim, to cripple, og to m. A wedge or stake (in 4. 9. 23. the ground for stopping the songs m. One who extorts movement of gates ), 2. 3. money (from others ), 4. 4. 26. 10. इन्द्रकोश m. A board with holes ETH &. In a wrong order, 2. 7. (fixed on the city-wall, as 35. a shield for archers ), 2. 3. STR n. The upper chain (for 12. tying elephants ), 2. 32. 12. BRYGT m. The superior party, farfur m. A fortune-teller, 13. 8. 5. 19. 1. 7. BERTETTET m. A supervisor, 2. 9. ईशान 28, 29. n. A lightning-stroke, 2. 29. 13. FRETT 1P. To be energetically Rm. A king, 1. 10. 17; 2. 10. active, 1. 19. 1, &o. 4, 46. TYTT n. Energetio activity, 1. 7. 1; 1. 19. 5, &c. Burm. Answering & call of 37952 m. The condition of nature, 4. 9 21. being over-ripe or oversferat a. ( Involving the oeding cooked, 1. 21. 7. of ) despoiled ( lands ), 7. Efter m. A secret agent ope- 3. 33. rating in regions where Bogat a Free from daty or toll, there are no roads, 2. 21. 2. 21. 18, 23, 31. 17; 2. 36. 13. को. अ. ३९ ·उत्सङ्ग] Arthasastra 22 ECHSF m. Presents received on & festive occasion (Cp), 2. 15. 3. SCHE caus. To instigate, to in: cite, 9. 7. 19; 19. 3. 29. EATE m. The personal energy (of the king ), 6. 1. 6; 6. 2. 33. उत्सेक m. (1) Immoderation, excess, 1. 16. 11; 9. 7. 1. (2) Exuberance, 1. 17. 35. उत्सेचक m. One who bails out water, 2. 28. 13. 86496 n. (A method of ) moving inside water, 13. 1. 5; 12. 4. 28. Seballes at f. A 'water-tube' ( as a means of torture ), 4. 8. 21. 5TT m. A rate for the use of) water, 2. 24. 18. 863 m. A large water-jar, 3. 8. 11. G4 m. Fruit, consequence, 6. 2. 5; profit, 2. 9. 4; 2. 16. 18, 19; 3. 12. 25, 26, 27, 30, EGGIH m. A slave for (securing) his livelihood, 3, 13. 1, 16. Egry n. Butter - milk, 2. 29. 27. EGRm.. A variety of millets, 2. 15. 27, 34; 2. 24. 12. serta 2. Not desirous, 4. 13. 17.- m. The most powerful kiog in the circle of kings, 6. 2. 22; &o. उदास्थित m. An ascetic fallen from his vow, 1. 11. 1, 4; 1. 12. 22. stealiga 2. Very exalted, very noble, 1. 9. 9. agare a. Maximum-priced, at a maximum price, 3. 12. 14. 8810 m. Raising ( of water ), 2. 24. 18. 874 m. Gain, profit (Cb), 2. 18. 20. उषय् To create disaffection or hostility amongst, 7. 14. 6. ET m. An indication, a sign, 2. 2. 10. The fufta a. Capable of filling ( some one) with enthusiasm, 10. 3. 47. Eget m. Hanging, 4. 7. 3, 11. 5 luetena a. Tottering under a heavy load (Cp), hiding him. self with a load on his head (Cb), 2. 28, 20; 2. 36. 13. 8814 m. Preparing the land for sowing, 5. 2. 8. Brget caus. To produce disgust or abhorrence, 1. 17. 35, 36, 37. उद्वेग m. . Selected, decided upon, 1. 16. 1. 1) Fright, alarm, 1. 10. 10; terror, 10. 6. 50. (2) Violation, 7. 16. 1.

·23 Glossary [ उपधा उद्वेजनीय 8. Capable of causing fear ( or diegust, abhorrence ), 1. 4. 8. BAHTA n. (1) Height, 2. 7. 2. ( 2 ) Measure, 2. 6. 22. gganusta. With a false neok or centre, 2. 14. 19. 34647 n. Accoutrements, 2. 18. 18; 2. 30. 42; 2. 31. 1; 2' 32. 11. 841ftet m. An assistant, 2. 16. 13. 8998 a. Denounced, 13. 5. 21. ETTETE 2. Accepted or favoured, 1. 21. 2. 344€ 9 P. (1) To accept as an ally, 7.7.1.(2) To favour, to support, 5. 1. 11; 7. 1. 32; &c. (3) To conciliate, 12. 1. 16. (4) To collect, to keep in stock, 4. 3. 7. (5) To seize, 1. 18. 15. - caus. (1) To cause to be favoured or supported, 13. 5. 5. (2) To cause to be conciliated or won over, 5. 6. 8, 13; 7. 16. 16; 9. 3. 25. (3) To cause to be seized, 2. 28. 20. 3446 2. (1) Support, assistance, 2. 23. 11; 7. 3. 28; &c. ( 2 ) Winning over, 1. 14. 1; 1. 15. 1; 1. 18. 7; 5. 1. 3; conciliation, 2. 10. 34; 8. 4. 15, 29. ( 3 ) Securing of support, 1. 18. 11; 6.6. 2, 14; 9. 7. 25, 28. (4) Seizure, 8. 4. 23, 24. 54916 m. Seizure, arrest, 7,5. 22. '3941 m. A carrier, a bearer, 1. 12. 7. 3495 caus. To administer ( poison &c.), 5. 2. 44; 7. 17. 43. 84914, ORA An attendant, 3. 13. 9, 10. 547791P. To suggest, to insti. gate, 1. 10. 7, 11 et passim. - Caus. 1. 10. 3, 5; 1. 14. 6; &o, 3951 f. An addition, an increase, 2. 6. 22; 2. 29. 8, 11. 945114 m. A secret instigation, secret overtures, 1. 13. 26; 1. 16. 26 &c.; seduction, 2. 8. 32. 39014 m. Harassment (Cs ), 6. 1. 6. ETTIça n. Pricking, goading, 5. 5. 9. 5961 f. A present, a bribe, 4. 4. 7. 8968 m. One who has seen, an eye-witness, 3. 11. 31; 4. 6, 12. उपधा f. A secret test of loyalty and integrity, 1. 10. lff.; 13. 4. 25.

·उपधान ] Arthasastra 24 . 8990197 n. Substitution, 2. 7. 10. Mixing, 4. 2. 22. gefalt m. A deposit, 3. 12. 1ff. eufiqtam. A gudden calamity or accident, 3. 10. 8; 3. 12. 29; 3. 15. 1, 3, 9; 4. 3 ( title ). ggfaat m. A place for staying, 2. 29. 40. 34fee f. A secret means or remedy, 5. 1. 37; 7. 1. 32; 9. 1. 15. उपनिषद्योग A secret mixture, 4. 3. 23. syfarosa To drag out, 13. 4. 12; to induce to come out, 12. 4. 20. 8445 4A. To become possible, 1. 15. 38. 89981 a. Come into being, come to pass, 1. 15. 39. 899 m. A subordinate officer, & servant, 2. 5. 16; 2. 8. 22; 2. 9 (title). उपरिनिबन्ध m. Suspension from a height ( as a kind of torture ), 4. 8. 21. 3456 a. (1) Blooked, 8. 5. 13; restricted, 7. 10. 35. (2) Hindered, kept away, 1. 14. 2. (3) Kept apart, seg. regated, 2. 30. 46. (4) Confined, 3. 11. 10. (5) In the exclusive keeping (of some one), 3. 20. 15. (6) Harassed, infested, overrun, 8. 4. 37, 40. 84547 To detain, 1. 16. 29. 846 a. Involved (in a calamity &c. ), 3. 12. 2. guta m. Obstruction, cutting off, 7. 15. 9; bindrance, 8. 4. 40; frustration, 3. 4. 36. gyfee 1P. To write ( an inaccurate statement ) correctly, 4. 9. 17. eufca n. An indication, a sign, 3. 12. 51; 3. 13. 37; 3. 19. 21; 4. 6. 12; 4. 12. 35; proof, 4. 6. 13. उपवर्णना f. A detailed description, 2. 10. 9. 34916 m. Reviling, calumny, 3. 18. 1, 2, 7, 8. 54977 m. (1) A tenant, 3. 10. 8, 16. (2) Staying near, proximity, 4. 8. 12. 54farar m. The accompanying treatment, 2. 32. 3ff. 59MTT m. One who has heard, a witness who has actually listened, 3. 11. 31; 4. 6. 12. 89413 m. A Small wall, & fence, 3. 10. 20. STFE 2. Afflicted, incapacitated, 8. 4. 5. उपस्कन्दनपादुका f. The jumping Bandal ( 88 & kind of trap placed on the road ), 2. 3. 16.

·2. 7. 1; 25 Glossary [ उल्लम्बन 5964 m. An article of house EYIYUE m. Silent punishment, hold use, 2. 28. 17; an imsecret murder, 1. 13. 20; plement, 2. 11. 117; 4. 9. 1. 17. 6; &c. 3, 5, 9. sutaf a. Upto a half, 3. 11. 4. STEIT A. (1) A hall, 8419 n. (1) Going round (or the assembly - hall, court rolling, 2. 30. 4. (2) Revohall, 1. 19. 24, 26; 1. 20. cation, annulment, 3. 15. 12; 10. 1. 4. (2) Attendan. 11, 12, 17. ce, 2. 7. 3; service, atten FYI a. Who has recovered dance, 2. 23. 2; being in (his kingdom ), 13. 5. 22. attendance, 2. 32. 4. (3) °34713 a. Who hopes for, who Accrued or additional revelooks forward to, 1. 14. 3. nue, 2. 15. 1, 11. eyla To burn up, to destroy, 9. 39 m. Moisture, dampness, 1. 40. 2. 5. 2; 2. 18. 3. SOUT caus. (1) To practise, to SYETT a. ( 1 ) Wronged, injured, employ, 12. 5. 2. (2) To 2. 8. 24; afflicted, 4. 3. 43; place, to set, 12. 5. 15. hard pressed, 7. 2. 21. (2) उभयतोरात्रम् adv. On both sides of Who has injured or bar. the night, 2. 36. 34. med another, 1. 14. 3. उभयभाविन् a. Having feelings STEFT 2P. To ruin, 2. 7. 4; 5. (of friendship) for both 4. 7; 8. 2. 9, 12; 9. 1. 12; sides, 7. 9. 48. to damage, 3. 8. 22. उभययोग The association (of 34672 m. One who causes da. officers ) at both ends (namage, 13. 10. 42. mely, the capital and the 34168 a. (1) Put to a secret countryside ), 9. 5. 4. test, 13. 1. 16. (2) Built guitam. A secret agent in with, paved with, 2. 3. 4. the pay of both, 1. 12. 18, (3) Placed, 1. 14. 5; 6. 2.40. 19; 1. 16. 24; 7. 14. 6, 8; 54€ 1P. (1) To bring to the &c. notice of, 13. 3. 12, 13. 377 n. The centre (of & battle- (2) To bring out, to state, array ), 10. 5. 8ff. &c. 3. 11. 37, 38. Se n. Hanging up, suspen: 3467 m. A solitary place, a secº sion (as a kind of torture), luded spot, 3. 1. 2, 11. 4. 8. 22. .

·spage] Arthasastra 26 sfee 1P. To write inaccurately, 4. 9. 17. Et f. A kind of food, 4. 3. 41. Beutet f. A kind of weapon, saune as kacagrahaņi ( Cj ), 2. 3. 35. sight f. A camel-shaped vessel, 14. 1. 33; 14. 2. 44. ween high and low), 11. 1. 10. ng at m. An only son, 1. 17. 41, 61; 3. 6. 21; 7. 17. 27. gestue m. The one support, the only support, 1. 10.3; 5. 6. 28. 49€ a. Carried ou in one plaoe, 2. 12. 19; 2. 16. 4; 2. 25. 1; 3. 20. 1; brought to one place ( for sale), 4. 2. 33. Srpale m. Thigh - encirclenient ( as a kind of torture ), 4. 8. 22. 3ntalone m. A ‘lifter up', a kind of thief, 4. 10. 1. Stefa9 2. Piled upwards ( or, high ), 2. 3. 5. FCHT m. Steam, vapour, 1, 21. 7; heat, 2. 18. 3. 75 ऋतुविभक्त a. Suitable for the various seasons, 2. 29. 21; varying according to the seasons, 2. 30. 43. gge a. Pleasant in all seasons, 2, 25. 11. y caus. To cause to flourish or prosper, 5. 4. 17. 072/7 m. The single monarch, 11. 1. 54, 55. एकलोष्टवध m. Destruction as of a single clod of earth, 1. 17. 39. galare m. Victory of the sing: le king, 12. 5 (title) एकान्तयोग m. The association (of officers ) at the same end, 9. 5. 17. germafefe f. Absolute success, 7. 3. 5. - a. In which sudcess is certain, 7. 7. 11, 22. BATU a. In which march in a single file alone is possible, 10. 2. 9, 18; 12. 4. 20, 25; 13, 2. 40. gerated m. A common objective, 5. 4. 10; 7. 8. 23; 7. 18, 29; 9.2. 16, 17. एकैश्वर्य n. Sovereignty in the same dynasty, continuity of sovereignty, 5. 6. 23. ए 4 2. Moving alone, lonely, 2. 2. 11. Living or acting alone, 1. 18, 8. 94479 n. Inter - dining (bet- ·27 Glossary [कल्या situato &. Secrct, 4. 3. 13. - tone Fastes a. Restricted to one part n. Secret remedies, 2. 18. (of the subjects ), 7.5. 34. 19; 14. 1. 1. ऐकपुरुषिक a. To be enjoyed for औपपादिक m. A person suddenly life, 2. 1. 8. risen to power, an upstart, Tragiles n. Magic, jugglery, 3. 1. 10. 3. -n. A sudden 18. 19. miraculous happening, 5. Tayt n. Proficiency, 3. 6. 14. 2. 39. de 4 a. Built of bricks, 2. 3. 7; sitgeno ( 76 ) a. Used for car- 2. 5. 3. rying, 2. 15. 42; 2. 30. 30, ओ 32; 2. 31. 4; 2. 32. 1; 10. 5. 34. 3775T a. Odd, uneven (in num. siquip a. Connected with seber),2.3.7; 10.5.16, 19,57. xual intercourse, 3. 15. 12, औ 14. -m. A night-attendant, Bicy a. Incurred as occasion 2. 32. 16. arises, 2. 25. 12. sitgen fra n. An attendant, & situat a. Concerning portents, servant, 2. 31. 1; 2. 32. 16; received for ( fighting) c&- 5. 3. 17. lamities, 2. 7. 2. औपहारिक n. Articles used for an BICHI # 2. Volunteer (army), offering, 5. 2. 62, 63. 9. 2. 9. sitgruppo a Received as a pre- औदनिक m. A dealer in cooked sent, 1. 18. 4. - 7. Gifts, rice, 2. 15.61; 2. 36. 8, 14; presents, 2. 6. 20; 2. 15. 3; 12. 4. 8. 2. 21. 18. औदर्य n. The intestines, 4. 3. 28. it a. As from a ram, 1.17.12. siter n. Magnificence, making & grand show, 10. 4. 14, 15. opet m. A flank ( of a battle-ersite m. A kind of oil - miller ray ), 10. 5. 8, 17; 10. 6. (Oj), 2. 15.8. 2ff. औपग्राहिक n. A present showing out f. (1) A room, an apartgood will, 2. 23. 8. ment, 1. 20. 1; 1. 21. 1; 2. औपचारिक m. An attendant who 5. 5; 2. 25. 11; 5. 1. 24. decorates ( an elephant), 2. ( 2 ) A girth-band, 2. 32. 32. 16. 5, 12. 1 ·कपिशीर्षक n. 6 Arthasastra 28 m. An armour, 2. 18. 16; Fuelt, for at f. A basket, 2. 15. 2. 22. 6; 2. 23. 10. 62; 14. 3. 29. Euft f. 'Hair-seizer', a long Prelate to m. A person accompole with a hook at one panying a bridal party, 13. end, 2. 36. 18; 9. 2. 27. 3. 48. Sonat a. Covered with a (bro- $475 m. A treaty in which exken ) layer, 2. 11. 4. Cessive demands are made, ACHF m. Corn gleaned with 7. 3. 3C; 7. 2. 14. the band, 5. 2. 10. Monkey-head', & कटमान or कटुमान n. The fasten. coping stone on the parapet ing of gold &c. (for & wall shaped like a mon. gem ) at the sides (Cb, Cp), key's head, 2. 3. 7. 2. 13. 41. TE a. Eaten or spoiled by in- Acara 11. A kind of bed-spread Bects (Cp), 2. 11. 42. (com. ), 2. 11. 101. करटुकमुख n. Crane's neck', a ac f. Name of a plant, 2. kind of goldsmith's tool, 2. 25. 28, 33. 14. 23. 06 ani m. Spices, 2. 15. 20. BRUT D. (1) A bureau, an office, कटुशर्करा f. Soft stone or pebble 2. 5. 8; 2. 7. 8; 2. 11. 1. (com.), 2. 14. 37. (2) Proof, 3. 1. 15, 16; title, f16 m. Leaves, &c. of plants 3.1. 17; evidence, 3. 12. (com.), 2. 31. 13. 37, 38; 4. 8. 13. Burgus n. Broken grains and Fruita n. A budget-estimate, 2. bran, 2. 15. 52, 56; 2. 29. 6. 13, 14; 2. 7. 3. 43. Pag m. A tax-payer, 2. 35. 3; 3. 4028fam. A string of thorns, 10. 9ff. barbed wire, 2. 3. 15. करप्रतिकर m. Giving produce in कण्टकशोधन n. The suppression place of a tax, 2. 29. 1, 4-5. of criminals, 4. 1. 1, &c. - the m. A break in the rains 2. Concerned with the sup long enough to allow the pression of criminals, 1. drying of cow-dung cakes 10. 13. (Cb), 2. 24. 10. puc fert 1. Barbed wire, 10. 1. कर्णकीलायस n. Copper wire in the 12; 12. 5. 15. pillars ( kila) at the corners ·29 Glossary [WTETO ( karna ) ( Cb ), iron pegs TAT f. (1) A chopper, a cutter, at the corners (P) 3. 8. 3. 2.3. 34. (2) Making, prepar motto a. Cut, broken, 2. 11. 4. ing, arranging, 2. 33. 6. TRT 8. Fully trained, 2. 31. 1. Si n. A festive occasion, fuer a. (1) Skilled in work, 3. 8. 8. efficient, 5. 2. 24; 5. 3. 6. Breytingra a. Of honourable in- (2) Fit for work, 2. 30. 13. tentions, 7. 6. 27; 7. 7. 10; n. (1) Training, 2. 2. 16. 9. 3. 40; 9. 6. 22. ( 2 ) Torture, 4. 8. 4, 14, aalauſt f. (1) A cowrie-shell 17, 23; 4. 9. 23. (used in gambling), 3. 20. off9e1 f. Workmen's houses, 8 ff.; 4. 10. 9. (2) Name of 2. 4. 10. & copper coin ( = one-sixty कर्मनिष्पाक -fourth of a paņa), 2. 12. The carrying out 24. of work, 3. 14. 14. 4195 f. A mishap in a ( ma- Te m.(1) Glass, crystal, 3. 17. gical) rite, 5. 1. 34. 8. (2) A means of pilfering offatt m. A worksbop, a factory, (during manufacture), 2. 14. 53. (3) Suspension in 2. 12. 18, 23, 27; 2. 17. 17; slings carried on the shoul- 2. 19. 1; 2. 23. 10. ders, 7. 17. 49. Affae m. Arrest because of (indications of) the act, 4. 1976 n. Fixing (an inferior article, such as mica, in an 6. 16. article of gold ), 2. 14. 40. n. Reducing, 4. 3. 18; n Setting (in gold or weakening, 7. 3. 16; 7. 4. silver ), 2. 13. 41, 43. 10; 7. 10. 4; 13. 4. 1; inpoverishment, 7. 8. 8. m. A glass bead, 2. 11. fit a. Fit to be weakened or 36. enfeebled, 2. 16; 7. 18. $19abfoT m. A dealer in 12. glassware, 5. 2. 20. कलनगर्मिन् . With womenfolk renfor n. Setting (& gem, in accompanying (it), 8.5.1,9. gold or silver ), 2. 13. 38. कलधौतक n. Ornamental silver, 197 n. A (gold or silver) base 2. 14. 8. for setting, 2. 13. 41. rott I. Pulp, 2, 25. 26. काञ्चनकार m. An artisan working को. अ.४० .

·108 ] Arthasastra 30 978get f. A balance made of hard Wood (com.), 2. 19. 25. in setting (gems &c.), 2. 13. 33. 105 a. A bone of the arm or the leg, 14. 3. 8. aucetst 1. A plant which grows from stalk, 2. 24. 24. Det f. A tendon, a sinew, 4. 10. 7. 79fm. A kind of secret agent, 1. 10. 11; 1, 11. 1, 2; 5. 1. 14. ATHUS a. Gourd-shaped, 2. 11. 4. ARTHTm. A load carried on the back, 2. 28. 21. Arcfort m. An accounts officer, 2. 7. 22, 34, कार्मान्तिक The Director of Factories, 1. 12. 6; 2. 4. 11; 5. 3. 7. Arhifto a. Manufactured by & smith, 2. 3. 35. कार्मिक m. A works manager, 2. 1. 38; 2. 7. 22, 23; 2. 28. 27. कार्य m. A subordinate officer, 9. 6. 6. कार्वटिक n. The headquarters of 200 villages, 2. 1. 4. af a. Given on loan for a stipulated period, 11. 1. 28; given on credit, 2. 25. 7; 12, 4. 8. 1974 n. A kind of fragrant wood similar to sandalwood, 2. 11. 69. Fanfaat f. A shield made of canework and leatber (com.), 2. 18 17. Fare n. Dross, 2. 12. 1. f60a n. A ferment, 2. 25. 1, 38; 2. 12. 10. किण्वबन्ध The manufacture of ferments, 2. 25. 26. किलाट m. Whey, 2. 29. 29. gratyft a. Breaking (a rampart) through the side, 12. 5. 36. S n. A (courtesan's ) establishment, 2. 27. 1, 2. SE 10 P. To pound, 2. 13. 9. 98€ m. The pounder, 2. 15. 8. terra n. The pounding machine, 2. 15. 62. SEFRITT f. A shed where pound ing is done, 3. 8. 28. gert 1. The pounding machine, 3. 8. 11. ET m. A carpenter, & joiner, 2. 24. 3. us a. Dull, 3. 15. 16; 7. 12. 9, 11, 12; inefficient, 12. 1. 25; cowardly, 8. 4. 43. caus. (1) To refuse to ganotion, to reject, 4. 1. 44. (2) To incite to rebellion, 1. 4. 12; 9. 7. 1; &o.

·31 Glossary [कृतकर्णिका gia a. Rebellious, rigen in revolt, 1. 13. 15; 5. 1. 21. goy n. Forest produce (such as timber &o. ), 1. 16. 29; 2. 17. 1 et passim. punguffag m. The superinten dent of forest produce, 2. 17. 17. SARYT n. Quarters for princes, 1. 20. 11. HRAGT 2. A type of city-gate (com.), 2. 3. 32. SHTOTHYET a. With a beann placed on the tying post (com.), 2. 31. 2. Here a. With a jar-like (i. e. bulging ) side, 2. 3. 5. fraft9ra m. Boiling in a big vessel, 4. 13. 33. enferre m. A kind of stone (Cp), 2. 14. 48. facettat f. The savings of a family, 3. 20. 16. foarta n. Bundianship for the (whole) family, 3. 13. 5. कुलमितिका f. A kind of housings for an elephant (Cb), 2. 11. 98. gratia m. A ruling council consisting of all members of the royal family, 1. 17. 53. * m. A ram that has strayed from the herd, 12. 1. 7; 13. 1. 16. Propriet m. A member of the (royal) family, 1. 10. 3; 1. 17. 50; 1. 20. 19; 5. 6. 7, 14, 25. grat f. A trench, 2. 3. 33. gruitata a. In which sowinge depend on irrigation-canals, 2. 24. 5. a m. An expert, 3. 13.30, 35; 3. 16. 5; 4. 1. 21. palice m. A bard, a minstrel, 1. 12. 9; 2. 1. 34; 2. 27. 7, 25; & singer, 1. 12. 13; a mime, an actor, 1.18.12; 1. 21. 16; 3. 13. 30; 3. 18. 8; 4. 1. 58, 65; 4. 4. 3. m. A juggler or a puppelplayer, 1. 20. 18; 4 1. 65; 4. 4. 3; a clown, 5. 4. 10. m. Au ox with broken hords, 5. 1. 33. y & n. ‘Concealed fighting' i, e. fighting with tactics, 10. 3. 2 ff.; 7. 6. 17, 41; 12. 1. 17. कूटावपात m. A concealed hollow ( as a kind of trap ), 2. 3. 15; 4. 10. 3; 4. 13. 13; 10. 1. 12; 12. 5. 15. pra f. Solidified curds, 2. 29. 28. a. Tortoise-shaped, 2. 11. 4. pastu m. A water-route along the coast, 7. 12. 21. restorant a. Having spots (on it ) (Cb), 2. 11. 87. i ·कृतक्षेत्र ] Arthasastra 32 Dagat n. Reclaimed land, oulti 99% a. Inciting to rebellion, vable land, 2. 1. 8. stirring to revolt, 1. 18. 1; manfaatmate 2. To wbom gua- 4. 11. 11; 5. 6. 32; 7.6. 10; rantee against injury is leading to revolt, 9. 4. 12, given, 2.8. 29. 13. कृतप्रवेश a. Who is permitted to कोप्य a. Fit to be rejected, 4. 1. enter, 2. 28. 19; 4. 10. 7. 44. कृतावरोधा f. A woman in the कोशसङ्ग . Appropriation of re exclusive keeping of a pervenue, 8. 4. 49. BUN, 2. 36. 41. Flatterpret n. Pulses, 2. 24. 24. hallertet a. Guaranteed, 8. 4. 33. Flig m. A temple, a shrine, 2, 4. cu a. Seducible, liable to be 17. A shed, 3. 9. 25. traitorous, 1. 13. 22; 1. 14. algt m. A shed, 3. 8. 28. 1ff.; 1. 18. 7; 11. 1. 8; 12. कोचपक m. A kind of 3. 11. -n. A ceremony, & m. A kind of rug, 2. 11. 98. rite, 2. 25. 35; 3. 8. 8; 5.1. entitat n. The private parts of 43; 5. 3. 30. the body, 8. 3. 61. gruent m. An administrator ( of property &c.), 5. 2. 37. m. A specialist in pre- कृत्यपक्षीय a. Belonging to the natal care and the bringing party of the seducible, 1. 14. 6. up of children, 1. 17. 25. Leading to the creation 99% n. Income from the stores, of) a seducible party, 1. 2. 15. 3. 12. 25. Hafarafta a. (1) In whom con- FT m. A preparation of rice fidence is gradually created, and sesamum, 2. 12. 5. who has gradually come to F2H n. A fixed amount ( aus believe, 11. 1. 6; 12. 2. 19. tax ), 2. 6. 10; 2. 28, 2, 24. (2) Faith in whom is gra- CT m. A wet-crop field, 2. 6. dually created, 13. 2. 11, 6; 3. 9. 25 &c. 16. #TOHUES 1. A circular spot, 2. Fanfina n. Silk, 2. 22. 6. 11. 87. Pahala n. Silk-cloth, 2. 22. 6; 9 m. An insurrection, & re- 2. 23. 8. volt, 1. 13. 20; 1. 16. 29 et faut f. (1) Training, 1. 5. 4. passim. (2) Treatment, 2. 30. 47. कौमारभृत्य m.

·33 Glossary [गभर्मन् fenfae . On whom training aastalla a. Having & marsh is lost (?) incapable of be and water, 2. 3. 1. ing trained (?) 2. 32. 10. aus a. Cracked, 2. 11. 34. fE a. Spoiled or stale, 1. 21. 7. ausyon. The making of re- 890 n. A fast, 3. 16. 38. pairs (Cb), partial opening PTT m. A product of sugar-cane (P) 3. 8. 15. juice, treacle, jaggery, su- EUCHERI With many threads gar &c., 2. 15. 14; 2. 29. left unwoven (Cb), 2. 11. 43; 2. 30. 18; 2. 31. 13. 97. n. The extraction of jui- Cerco A. Rough (in surface), 2. 11. 4. ce (from suger-canes ) and the manufacture of jaggery, CARTE n. Name of a work on torsugar &c., 2. 15. 8. tures (P) 4. 8. 24. gato m. A remedy against el n. (1) A moat, 2. 2. 3; 10. hunger, 14. 2. 1. 1. 1; & dug-out channel, 4 m. A small man, a com- 2. 5. 6; 2. 12. 2; 3. 8. 21; 7. 17. 48; a trench, 7. 10. moner, 1. 13. 13, 26; 8. 4. 37; 7. 15. 12. (2) Dug out 9ff. -n. Minor work (in earth, 2. 3. 5. gold, such as bead - making Etance a. Watered by chan- &c.), 2. 13, 37, 40. a n. Domain, territory, 2. 28. nels (?) n. A well (Cb), 3. 9. 35. 11. 1 m. The owner of a field, 994 d. Made up mostly of smooth stones, 2. 12. 15. 3. 10. 8. que m. Setting or binding (in T gold or silver ), 2. 13. 37, sifura a. In which there is count- 38. ivg, 2. 21, 15. -n. Counting, 2. 7. 10. afa a. Iu which threads are osan f.(1) A tree-stem, 4. 3. put in with a needle (Cb), 8; 10. 2. 14. (2) A wooden mixed, blended (P) 2. 11. anvil, 2. 13. 9; 2. 14. 53. 97. गभर्मन् n. भर्मण्या i. Nourish- SA n. A marsh, a bog, 10. 4. ment of the foetus, 1. 17. 8; 12. 4. 25. 25; 3. 13, 20.

·गर्भसंस्था] Arthasastra 34 गोपुर . गर्भसंस्था f. An establishment for waternity purposes, 1. 20. 10, 19. offforan a. Bulging in the middle, 2. 11. 42. TOT a. Beneficial to cattle, 6. 1. 8. TIC a. Fixed, irremovable, 2. 14. 26. गाणनिक्य n. Accounts, 2. 7. 16. A m. A singer, 1. 12. 9; 2. 1. 34; 7. 17. 34; 8. 3. 15. TS n. The armour of an elephant, 13. 4. 9. Tot m. (1) Stringing, threading, 2. 13. 37, 39; 2. 14. 45.(2) A measure of foreign policy, 7. 1. 12 ff. &o. ut f. Defences, fortifications, 1. 16. 9. गुरुसमुत्थ a. Mobilising with great effort or on a large scale, 7. 9. 18. Im n. A police station, 2. 16. 18; 2. 35. 12; 3. 20. 14. गुह्यसधर्मन् a. Sharing a secret (with some one), 1. 8. 5. TC, Togom. A secret agent, 1. 16, 24, 33; 1. 11. 1 &c.' गूढाजीव, जीविन् m. One with a secret source of income, one who earn money seoretly, 2. 27. 25; 3 1. 10; 3. 20. 2; 4: 4. 5, 29; 4. 6. 2. गृहेजात m. A slave born in the house, 3. 13. 20. T a. Attached to the (master's ) house, 3. 13. 24. inta m. A subordinate revenue officer, 2. 35. 2; 2. 1. 7. A subordinate city officer, 2. 36 2. A type of city-gate ( com.), 2. 3. 31. F &. Drawn by bullocks, 2. 28. 21. गोष्पण m. A sling (for hurling stones), 2. 13. 15. oferite m. A 'knot- breaker ', a cut-purse, 4. 10. 1. 4H 1A. (1) To eat up, to consuwe, 9. 3. 3. (2) To harass, 2. 1. 16. (3) To overpower, 1. 4. 14; 7. 4.8. (4) To surpass, 7. 12. 14. Atheid m. The foreinost person in a village, 4. 4. 9. STATm. A village servant, 2. 1. 11; 3, 11. 29; 5. 2. 11; 5. 3. 23 ATHETH m. The owner of a village, 4. 13. 8. 9 m. The village headman, 3. 4. 9; 3. 10. 16, 18. tiga n. A valgar pleasure, 1. 17. 20. TE 8. Liable to be seized, 3. 11. 24; deserving to be seized or arrested, 7. 5. 22.

·35 Glossary [चित्र Hot n. The neck-chain (of an elephant), 2. 32. 5, 12. घ घटिकास्थान A ware-house ( near the toll-gate or customs house), 2. 21. 5. घाणपिण्याक m. The oil-cake from the oil-press, 2. 15. 52; 2. 29. 29, 43. m. m. A cart-driver, 4. 4. 3; 7. 17. 55. 77947 m. A wheel-track, a carriage road, 7. 12. 27. ay n. A wheeled carriage, & vehicle, 3. 12. 2; 4. 10.8; 4. 13. 22. eft n. A cart, a carriage, 3. 8. 11; 10. 2. 16. The f. Meal, 2. 15. 29. TecT: (P) Bands of wicked men (?) evil men in the army (P) 14. 3. 21. Caus. (1) To allow freedom of movement, 4. 9. 23. (2) To spread reports, 9. 6. 28. Tom. A servant, 2. 13.33; 4. 1. 49. afta n. A custom, a practice, & rule, a regulation, 2. 7. 2, 3, 10; 2. 8. 3; 2. 16. 25; 2. 22.15; 2. 35.5; 3. 1.39, 40; 3. 11. 3; 13. 5. 14, 24. puf 1. A track, 2. 3. 14. ofta m. A mobile enemy, an enemy without a fort, 7.10. 9; 7. 13, 7, 8; 7. 14. 10; 9. 7. 28. चाक्रिक A person with an oil -press, an oilman, 2. 15. 8. चातुरन्त a. Ruling upto the four ends (of the earth ), 1.6. 4; 6.1. 17. चातुर्मास्य n. A period of four months, 13. 5. 12. चातूरात्रिक a. Lasting for four (days and) nights, 13. 5. 12. TR m. (1) The work of spying, 1. 7. 1. (2) Information spied out, 1. 12. 7 ff.; 1. 16, 25, 34. (3) A spy, 1. 12. 23, &c. (4) A prison guard, 3. 1. 47. are m. A lock-up, 4.9. 21, 22, 27. चाररात्रि f. A night when free movement is allowed, 2. 36. 39. ata n. A custom, a rule, & regulation, 2. 16. 24; 2. 28. 7, 12. Faleur a. Viscous, 2. 12. 2; sticky, 2. 13. 25. fefefectuat a. Crackling, 4.7.18. F9 a. Accompanied by torture, 2. 5. 20: 4. 9.7; 4:11. 1 ff.

·चिमिचिमायित] Arthasastra 36 D. A चिमिचिमायित a. Shimmering, 2. 13. 48. efter m. Silk, 2. 11. 114. Toggerga f. Fine Band, 2. 12.5. fon f. (1) The capital of a pillar, 2. 3. 18. (2) A crest at the top, 2. 13. 14. चेल्ल garment, 2. 14. 53. in. A sanctuary, a place of worship, 1. 20. 2; 2. 4. 20; 2. 35. 3: 13. 2. 25, 29, &c. A sacred tree, 13. 2. 21. alio m. (Income derived in connection with ) the catching of thieves, 2. 6. 3. atralno m. An officer responsible for the catching of thieves, 4. 13. 10. Freita n. The total number of individuals, 2. 35.9; 2. 36. 3. जटिल m. An ascetic wearing his hair matted, 1. 11. 13, 14; 1. 13. 15; &c. जनपदसंधि m. A frontier town or fort, 3. 1. 1; 12. 4. 1. GFFHpfagi f. The science of magic, 1. 12. 1; 5. 2. 59; 13. 2. 13. FIST m. A dry tract of land, 2. 24. 5. जागुलीविद् m. An expert in the science of poison-cure, 1. 21. 9; 2. 30. 44; 4. 3. 35. INTET a. (Gold) found in a naturally pure form, 2. 13. 3. FIT a. (1) Of noble birth, 8. 2. 23; legitimate, 7. 17. 18, 20. ( 2 ) Genuine, 4. 2. 15. (3) Precious, 4. 1. 19. 146 a. Belonging to the country, native, 1. 9. 1. जानुभअनी . Knee-breaker'a kind of trap for the enemy, 2. 3. 15. ofta a. Living, alive, 5. 5. 15. oftare m. Catching alive, 13. 3. 30; 13. 4. 31. जोङ्गनी 1. A vessel for holding water (Ob), & sieve (P) 2. 14. 23. sfar f. A comfort, a pleasure, 11. 1. 9. 59794 m. A covered path, a subterranean path, 2. 4. 2; 2. 36. 43. stat. Vomit, 3. 19. 2. 919 m. An apprentice, an Assistant, 1. 11.2. A young boy, 5. 6. 41. Orm f. The shadow of the gnomon, 1. 7. 8; 1. 19. 6. 6 stofa m. A runner, & courier, 2. 1. 7.

·37 Glossary [ arfare ज्येष्ठभागिन् 8. Falling to the lot of the eldest, inherited by the eldest, 1. 17. 52. Tal m. A flame, 14. 1. 34. W. 547 m. A riot, a revolt, 2. 6. 20. डामरिक A rioter, 4. 9. 24. for 10. An affray, a riot, 1. 17. 42. Jota a. (1) Born to that (work), hereditary ( worker or dealer ), 2. 12, 1; 2. 18. 1; 2. 22. h; 2. 23. 1, 10; 2. 25. 1. (2) Erected for that ( kind of work), 2. 12. 18. (3) Belonging to a particular class or type, 4. 2. 16; 4. 6 3. - m. A specialist, an expert, 2.5.8; 2. 11. 1; 4. 12. 35. -n. A condition produced by that, a particular cundition, 4. 12. 16. stifa a. Belonging to that class, 2. 7. 4; corresponding to that class, 2. 29. 6. aceasta m. A member of the (royal) family, a claimant or pretender to the throne, 1. 10. 3; 1. 13. 18; 1. 14. 3; &c. Trglaregata. With threads left unwoven ( to form a sort of netting ), 2. 11. 97. को. अ. ४१ are n. The administration of the state ), 8. 3. 54, 64. तन्त्रयुक्ति f. A method of treatment ( of a subject), 15. 1. 71. तपनीय n. Gold specially prepared for making ornaments, 2. 13, 47ff. An ornament made of gold, 2. 13. 61. a4 1745 m. A maker of orna. wental gold, 2. 13. 33. að n. Ornamental gold, 2. 14. 8. Hours f. A commission on ( the sale of ) heated ( ghee or oil ), 2. 19. 43, तर्क m. An assessment of value, 2. 7. 10; 2. 21. 15. तर्कुभ्रामिन् 8. Revolving like a spindle, 2. 11. 40. a n. Floor, story, 1. 20. 2; 2. 3. 11ff. 2. 5. 2, 5.- m. A slap, 4. 8. 22. afseerito n. A kind of carpet, 2. 11. 98. M57 D. Punishment, 2. 36. 35. açta? a. Who spends immediately whatever be earns, 2. 9. 20, 22; 7. 13. 13. are n. Silver, 2.13.49ff.; 2. 14. 30. aft a. Completed, disposed of, 4. 9. 15. arfare a. Of which the danger can be easily overcome, 8. 4. 2.

·तालमूल] Arthasastra 38 1 D. A structure shaped like the base of a palm tree (Cb), a kind of shield (Cj), 2. 3. 7; 2. 18. 17. calcat m. A dancer, 2. 4. 11; 2. 27. 29; 3. 4. 22. arclayca n. A means of opening locks, 14. 3. 63. fatet f. A festive day, 2. 23. 5. PORTEGYE m. A foreigner, 2.34.4; 3. 20. 21. तिरोहित a. Entered into during one's absence, 3. 1, 2, 6. atau a. (1) Of a fiery temper, 1. 14. 5; 9. 6. 53; 9. 7. 49; of a fiery mettle, 2. 30. 30. (2) Poisonous, 12. 5. 7. m. A bravo, an assassin, 1. 11. 1; 1. 12. 2 et passim. -n. Iron, 2. 12. 15, 24; 2. 13. 48, 58. attet n. (1) A crossing on a river, 2. 28. 14, 16; 2. 29. 23; 10.2. 15; 10. 4. 13. (2) A holy place, 1. 13. 2; 4. 3. 15.(3) A worthy recipient, 1. 4. 3. (4) A bigh state dignitary, 1.12.20. (5) The menstrual period of a woman, 3. 2. 43, 44; 3. 4. 17, 311f. atefest m. The head of a religious order, 3. 20. 21. diterana m. One who lifts or steals (articles ) at a holy place, 4. 10. 1. GEHT D. A crucible, heating in a crucible, 2. 13. 49. तुलामान n. A commission paid when weighing out (articles ), 2. 16. 10. grua. Equal in point of varņa, 1. 3. 9; 3. 4. 18; 3. 18. 4; 4. 12. 10, 14. gert f. A kind of pulse, 14. 3.64. तूर्यकर n. A maker of musical instruments, 5. 3. 15. quotque m. 'Silent punishment', secret murder, 1. 11. 21; 1. 12. 16; &c. quuitys n. 'Silent warfare', the use of secret weans (for overcoming the enemy), 7. 6. 41. a. The third best, 10. 5. 43, 46. तेजनचूर्ण n. A powder that makes an object glow, 14. 2. 19. तेजनतेल n. Oil that makes a per. Bon glow, 13. 2. 23, 25. तेजनाग्नि m. A fire that glows (without burning ), 13. 2. 11. तैलपर्णिक n. Incense, 2. 11. 61. aralashit a. Reaching down to springs of water, 2. 3. 4. em m. The making of gifts, 1. 3. 9; 1. 13. 17.

·39 Glossary [दार 70 8. Fearful, timid, shy, 2. 29. 22. fanyem a. Triangular in shape, 2. 11. 4. fateoft a. Measuring three lengths of the gnomon, 1. 19. 7; 2 20. 39. त्रैकाल्य n. The three times, the past, the present and the future, 8. 4. 21. carę m. A gold-plater, 2. 13 33. rangan n. Gold-plating, 2. 13. 44. 13. 3. 15. दण्डोपकारिन् a. Who does work in place of fine, 2. 12. 21. दण्डोपनत m. One who surrenders bis troops, 5. 1. 53; 7.2. 9; 7. 3. 6; 7. 15.30; 7.16.29. दण्डोपनायिन् 8. Who subjugates (an enemy) by force, 7. 16 (title). GFU 2. Under training, 2. 31. 1, 4; 2. 32. 1, 2; being broken in, 2. 29. 8. - n. Breaking in, 2. 29. 34. TOT D. A cleft, a crevice, 10. 4. 3, 4, 6. gatal n. Opinion, view, 1. 10. 17. दशती f. A group of ten ( cattle), 2. 29. 39. m. Rita m. A preparation for making a person bite others, 14. 1. 30. दक्षिणापथ The trade route to the south, 7. 12. 221f. EUGÈCT a. Groaning under a (heavy) punisbment or fine, 3. 20. 21. दण्डनायिन् a. Able to lead the arnıy, 6. 1. 6. queguita a. On whom a fine is imposed, 3. 13. 18. दण्डप्रतिकर्तृ, कारिणी a. Working off fine by personal labour, 2. 24. 2; 2. 23. 2. CVENTUT n. The infliction of corporal punishment, 3. 13. 9. quee couett m. The use of armed forces, military operations, 8. 1. 34, 38; 9.2.4; groot a. One-tenth, 2. 7. 21; 3. 1. 21; 3. 11. 33; 3. 13. 33. 46 f. A group of ten remedial tools (?) 4.3, 3. galamiferata, cafoffe in. An officer in charge of ten soldiers, 10. 3. 46; 1. 21. 28. quusafio 1. Infliction of ( secret ) punishment, 5.1 (title); 5. 6. 16, 48; 7. 16. 25; 9. 5. 29; 9. 6.5. 9797 n. A knife, 2. 28. 13. Erram. An inherited slave, 3, 13. 20. STT m. A rent, a breach, 13. 4.9.

·> दुरुपरोधिन् ] Arthasastra 40 दुरुपरोधिन् 8. Difficult to lay aliart a. Useful for the defensiege to, 7. 10. 33. ce of a fort, 2. 18. 1. Ha f. A wife disliked by the tank m. The head usber, 1. husband, 13. 1. 16. 12. 6; 5. 3. 5; 5. 6.5. graca f. A courtesan's daugh ale n. The fulfilment of longter, 2. 27. 17. ings, 2. 24. 24. grelofaent a. Hairy ( Cb ), lizard 69173 n. A bour liquid, 2. 15. -shaped ( Cj), 2. 11. 78. 19. दूषीविष n. A particular kind of 509 gefa f. A material constipoison, 14. 1. 22; 14. 4. 1. tuent of the realm, 5. 4. 1, goe a. Treasonable, treacherous; 2; 6.2. 28; 9. 7. 49. m. A traitor, 1. 11. 17; Soufour m. Annulment of de 3. 14. 27; 5. 1. 4ff. et transaction, 3. 1. 5. passim. u m. A bow made of wood, 2. देवपथ m. An open or uncovered 18. 8. rvad, 2. 3. 13. द्रोणमुख n. The headquarters of aufa f. A night-long festival 400 villages, 2 1. 4; 2. 4. in honour of a deity, 4. 4; 3. 1. 1. 3, 15. fact a. Opposing one another, CAT7 n. A natural lake, 2. 28. 1. disputing with each other, m. Evidence, proof, 3. 1. 15, 1. 13. 2. 19, 4. 9. 15; proof of owner- द्वादशान्तर a. Twelve purusas in ship, title, 3. 16. 29; 4. 6. 9. depth, 2. 33. 3. zarara in. Fixing of the bounfaycala n. Weaving with a doudary, 3. 8. 5. ble arala a, Where sowings depend dance w. Disaffection ( between on the nature of the region, husband and wife ), 3. 3. 2 24. 5. 16. 2219 a. Capable of serving as & attuta m. Making peace with guide, 7. 7. 16. one king and war with ana n. The science of the inter other, 7. 1. 11; &c. pretation of divine signs, द्वैधीभाविक a. With whom peace 1. 9. 9. can be made while engaged Suha. Malignant, 5. 1. 35. in war elsewhere, 7. 18. 29. yarn, 4. 1. 12.

·41 Glossary [ नागरक 484 n. The ( simultaneous ) धोरण a. Moving at a trot, 2. 30. rule of two, princes, 8.2.5, 32, 37. 7. EmT m. A flag, sign of the ous- ध toms house, 2. 21. 1. 7 m. The weigber, 2. 15. 63; ECHI 0. The oustoms house, 4. 2. 20. 2. 21. 7. m. Truthful admission, 3. EZTETET m. A war-prisoner as & 1. 39, 40. Law, 3. 1. 38, 43, slave, 3, 13. 19. 44, 45. Eat a. Who has left or deserted, धर्मविवाह m. A pious form of 7. 9. 49. marriage, 3. 3. 19; 3. 4. 31. THC m. A charitable waterwork, 3. 10. 2. adina 11. A river-route, 2. 16. EFET m. A judge. 3. 1. 1 &o. 25; 7. 12. 21. theita a. Pertaining to the ACTA102. Watered by & river, judge, lying within the 7. 12. 6, 7. judge's jurisdiction, 1. 10. 90 m. Right policy, 1. 2. 11; 13; 2. 5. 5; 4. 9. 21. 6. 1. 18; 6.2. 6, 11. YATTATOTT m. An officer in char atå7 denom. To entertain, 1. 21. ge of a charitable lodging 16; 4. 1. 61. house, 2. 36. 5. Hargli a. Of immature intel- 27T a. Favourable to crops, lect, 1. 17. 32 7. 11. 6. ele ind. By applying to the धान्यवाप a. In which grains can 110se, 13. 1. 3. be sown, 7. 11. 5. नस्तःकर्मन् n. Application to or Yr n. Sour gruel, 2. 15. 19. obalation through the nose, un Persaj a. Persevering, 1. 9. 1. 14. 4. 5, 8. - alf. Perseverence, 1.9.3. FRA n. (1) Putting of the pose- ETT f. Speed ( of a horse ), 2. string, 2. 29. 34. (2) A 30. 41. preparation for the nose, T1A. To live, 3. 5. 11. 2. 29. 43. fa f. Will, 1. 10. 19. offertat n. Putting (oil &c. ) in Et 1. A female elephant suck the nose, 2. 30. 19. ling her young, 2. 31. 10. 917 m. A gallant, 7. 17. 45.

·नागरायण] Arthasastra 42 GINTAUT n. Assaulting ( fortified ) towns, 2. 32. 4. amfom. The City Superintendent, 2. 36. 1; &c. amefail f. A thigh-guard ( Cj), 2. 18. 17. arca a. Found in rivers, 2. 26. 5; living along rivers, 2. 2. 7; 10. 4. 2. Atrei f. The svastika mark, 2. 19. 16. per in. The commandant (in the field ), 10. 6. 45; 10. 1. 1, 9; 10. 2. 4; 10. 5. 2. ARE m. A, calf (?) 14. 2. 41. Arty, a. Responding to signals, 2. 30. 32, 38; 2. 32. 7. Fift f. The water-clock, 1. 7. 8; 2. 20. 34-35; &c. नाली f. "लि m. A tube, a blowpipe, 2. 14. 23; 13. 2. 21. Afg# m. One who has lost ( 80- mething), 3. 16. 17; 4. 6. 9. Fran74 m. A hall, a room, 2. 4. 16. fafety 6P. To give up ( a charge or accusation ), 2. 8. 32. faceta m. (1) Entrusting ( goods &o.) to the care of another, 4. 3, 17; 5. 2. 47, 55. Giving material to artisans (for manufacture), 2. 14.5; 3. 12. 33ff; 4. 1. 2. (2) A container (Cb), a storing place, 2. 18. 4. fawe m. Death ( Cn), 9. 3. 14. faragot adv. Compulsorily, 3. 10. 38. facuta n. (1) Storing, 7. 11. 13. (2) A place for storing, 2 11. 116; 14. 1. 3. (3) A place of residence, 12.4.28. farrg f. A woman who bears still-born children, 3. 2. 38, 45. faasa. Recorded, 1. 20. 23; 2, 8. 18 faqat caus. To write down, to record, 2. 27. 10; 2. 35. 1. faaru m. Writing down, recording, 2. 2. 11; 2. 7. 3, 34; 2. 35. 3. faaralys n. A record-book, a register, 2. 7. 1, 2. FreeT m. The recorder, 2.7.31. निमित्त The science of the interpretation of omens, 1. 9. 9; 1. 12, 1; 13. 1. 9. निम्न n. Water ( Con ), wet regions, 2. 3. 1; 2. 33. 8; &o. far 14 To put under restraint, 1. 16. 32; to punish, 2. 1. 31; 5. 1. 42; &c. farmaceita n. Being immediately associated, being immediately effective, 9. 7. 55. निरन्वय m. Absence of connection ( between a person and the object seized by him ), 3. 17. 2.

·8,9. 43 Glossary [Frogne farenfast a. free from ups and ried again, 3. 2. 23. downs, 10. 4. 3, 10. Faàat m. (1) Re- marriage (of निरुदकस्तम्ब a. Without water and a woman), 3. 2. 21, 22. (2) shrubs, 2. 3.1. Halting, a balt, 10.2 1. faata m. Destruction, removal, Farma n. The royal residence, 5. 5. 15. 1. 20 (title); 1. 17. 2. falece a. Stipulated, fixed, 3. 3. fazar m. Moving out, march 3, 4; 7. 4. 19, 21. out, 10. 2. 18. fiicat m. A special assignment, & faqen f. Houses, quarters, 2. 4. special allowance ( Cb ), 2. 10. 7. 2. fanter m. Curving, contracting, fafarç caus. To infuse, 2. 13. 5. 4. 10; 5. 5. 9. Fazit caus. To send into circula- A Det in. Av infusion, 2. 12. 10. tion, 4. 1. 48. Faroepee 1P. To go out, to leave, FAUT m. A boatman, a pilot, 2. 13. 33. 2. 28. 13. Fahat n. Going out, 3. 3. 24. Farele m. A decootion, 2. 25. 28. An exit, 4. 6. 16, 18. faele caus. To export, 2. 21. 20, fola m. An exit, 2. 2. 7. 22. fafuata n. An exit door, 13. 4. Fadeur n. Export, 2. 16. 19. 12. faalm. Blameworthy conduct, farcescent n. An exit door ( Cj), 14. 2. 45. 2 3. 14. Fafa Ha 1A. To exclude from frogat m. A garden attached to inheritance, 3. 5. 17. a house, 4. 6. 2. निर्विश् pass. To be hired, 7. 4. Faros met in. Compensation, 3. 10. 21. 14; redemption amount, 2. निवेश A wage, 4. 6. 2 27 6; 3 12. 12; ransom, Farer m. Taking out, disposal, 3. 13, 5, 17; 4. 12. 37, 40; 2. 16. 4. demurrage, 3. 16. 23, 27. feita a Spreading wide, 2. Redemption (from corpo- 11, 60, ral punisbment) by pay- ARE a. Laid down, fixed, 7. 4. ment of fine, 4. 10 (title); 20.- "ET Who has got mar- 4. 4. 23.

·निष्काम्य] Arthasastra 44 faledet &. Paralysed, closed, 4. 7.5. 2. Farahil n. Export duty, 2. 22. 2. fagya a. Thrown, cast, 2. 12. 3. f697 1:P. To run away, to abscond, 3. 1. 32. - caus. To help to escape, 2. 27. 14; 4. 9. 22, 27; to cause to leave or desert, 9. 6. 35; 13. 3. 1, 11; to drive out, to oust, 7. 5. 17. fasyna n. Running away, flight, 3. 4. 16; 7. 5. 30. Disappearance, 3. 12. 4. faculda a. Run away, absconded, 2. 27. 2; 3. 4. 1; 3. 13. 6, 8. facufat f. (1 ) The produce, harvest, 3 10. 25; 3. 11. 4. (2) The proving of a charge, 2. 8. 32. निष्पाक m. Cowpletion, 3. 14. 14. faroqram. Running away, es- Cape, 3. 1. 33, 47. factaat n. Causing ( an object) to disappear, 3. 12. 7. निसर्ग m. Surrender, 7. 14. 10; 7. 15, 29. Falle a. Authorized, 9. 6. 27. Favetef a. Authorized to negotiate in a matter, plenipotentiary, 1. 16. 2. निसृष्टव्यवहार . Authorized to carry out & transaction, 3. 1. 12. Faxfe f. Authorization, 2. 10. n. faret a. Perfectly spherical, 2. 11, 5. Parent caus. To rescue, to deliver, 4. 12, 36, 38. via a. Moving at a canter, 30. 32, 34. Atfarac m. An expert in the political science, 1. 8. 22 afta n. The eaves of a roof, a roof, 4. 6. 16. Eat n. The distance between the eaves of neighbuuring houses, 3 8. 14. नीराजन °71 f. A purificatory rite, lustration, 2. 30. 46, 51; 2. 32. 21; 4. 3. 16. attat f. The balance, 2.6 13, 27; 2, 7. 3, 33; 2 8. 18; 2. 9. 28 Sayings, 3. 20. 16. AGTATÇA n. Water for washing, 14. 1. 14; 14. 4. 2. ha m: The leader, i. e. the would-be conqueror, 6 2. 39, 40; 7. 5. 49; 7. 12. 29. Ha n. The leader's course of action, 7. 13. 37. AZHET a. Confounding the eyes, 14. 1. 38. नैवेशनिक n. An amount for mar. riage expenses, 3.5. 21. itajiex 2. Conferring authority, 38, 43.

·45 Glossary [. 2. 10. 43. Buffa. Crippled, 2. 23. 2; 2. 29. 6; 2. 30. 2; 3. 1. 12; 3. 3. 7. Futum. The king's order or edict, 3. 1. 43, 45. प 98 m. A wing ( of a battle-array ), 10. 5. 8, 17; 10. 6. 1ff. Tarrat n. The back, 3. 3. 28. TEHT n. Hair, 1. 21. 7. qaget f. A collection of five jars, 2. 36. 18. 99FFET 8. One-fifth, 2. 7. 38; 2. 8. 11; 3. 1. 20; 3. 11.33; 3.12.6; 3.13.34; 3.16.18. पञ्चाशत्क a. Fifty years of age, 1. 20. 21. 900 n. (1) A lump of cow-dung, 2. 13. 7. (2) A covering, 2. 14. 39; 13. 2. 25; a covering plate, 2. 14. 28, 40. Tot 1A. To make terms, to stipulate, 5. 4. 7; 7. 7. 7ff. - Tata 7. 7. 31; 7. 8. 2. -qfora 7. 7. 8ff. qur m. (1) Name of a silver coin, 2. 12. 34 et passim. (2) The fingers of a hand, 2. 14. 14; 4. 10. 1. (3) A condition, a stipulation, 2. 30. 1; 7. 16. 1; &o. पणकर्मन् n. The act of making a condition, entering into & treaty, 1. 14. 11. को. अ. ४२ quft a. Exchange, trade, 2. 12. 27. qur prut m. Making & treaty, 7. 1. 6. TUOTETT f. The circulation of coins, ourrency, 2. 12. 25; 4. 1. 44, 45. quem m. A eunuch, 1. 12. 21. qoy n. A port, 2. 1. 19; 2. 16. 24; 2. 28. 7, 10, 12; 7. 12. 21; 7. 16. 10. queryo n. A package of goods, 2. 21, 20. qoggen n. A market-town, 2. 3. 3. Gozeien f. The market-place, 4. 2.1; 4. 7. 17; 7. 17. 46. quam n. Goods (given as a gift), 7. 15. 20; 9. 6. 28, 29. que portat a. For sale in the market, 2. 30. 1. qualfegiT m. A sales-agent, 2. 16. 14. qfar m. A subordinate army officer, a lieutenant, 10.6. 45. TTTT n. A port, 2. 6. 3; 2. 28.4. TTGTTEET in. The commissioner of ports, 2. 28. 7. En. An animal used as a vehicle, 2. 30. 48. 45% 0. A wooden scatterer (Cp), & wooden pounder (Cb), 2. 16. 62.

·पत्रोणा] Arthasästra 46 Talluf f. A variety of silk, 2. 11. of geta a. (1) Enclosed, pre- 107; 4. 1. 10. served, 3. 10. 31. (2) qfu5 m. A secret agent opera- Married, 4. 9. 24. ting along the roads, 2. 21. of the 9P. (1) To surround, 1. 17; 2. 36. 13. 21. 1. (2) To adjure, to exhort, 3. 11. 34. 13) To qeen n. Food for the journey, 2. 16. 24; 4. 5. 16; 7. 17. support, 7. 5. 18. of the in. (1) An enclosure, a 59. preserve, 2. 6. 6; 2 26. 1. Tea TOT n. A ( wife's ) going (2) A store, 12. 2. 33 (3) away with another man, Possessions, property, 2. 3. 4. 21, 22. 36. 22, 28, 37; 3. 9. 1. (4) T m. A marking on the balance A share, 13. 3. 17. (5) Atindicating the weight, 2. tendants, followers, retinue, 19. 14, 18, 25. 6. 6. 46. (6) Employment, qen f. A foot-step, a foot-print, use, 4. 8. 19. (7) Giving, 2. 2. 10. granting, 13. 1. 21. (8) परमिश्रा Maintenance, 2. 6. 11. a. Mixed with the enemy परिघ ( when one's allies join monopoly tax ( Brehands with one's enemies ), loer ), 2, 6. 10; 2. 12. 35. 9. 6. 11, 73; 7. 14. 28; 9. GROTH 1A. To turn to. to advan- 7. 28. ce towards, 7. 18. 27. Tatoua. Claimed by another, ofecro m. A blemish ( a kind 3. 20. 15. of treaty ), 7. 3. 34. frafora a. With stipulations, 477T m. Loss of suit, 3. 1. 47. with conditions, 7.6 4ff. gereeta. Best, most excellent, 4. garum. Entourage, retinue, 1. 22. 5. 3. 8. gfiatal m. Purchase & kind of of 10P. To threaten, 5.1. treaty ), 7. 3. 27. peta m. (1) Circumference, THIS n. The encircling metal 2. 3. 18; 2. 30. 19. ( 2 ) An ( in the setting of gems enclosure, 10. 1. 5. (3) A &o. ), 2. 13. 43; 2. 14. 37. foot-obain ( for an elepha- TFCHTPU n. A reproof, a reprint ), 2. 32. 12. mand, 2. 5. 19; 4. 11. 9. D. A . 12.

·bard, 47 Glossary [ पांसुधाक्क परिमितार्थ 8. With a limited mig. परीहारलेख n. A decree granting sion, 1. 16. 3. exemptions, 2. 10. 38 42. qituiça a. Over-rubbed, rubbed PITT a. (1) Who has lost in a 2 13. 18. law-guit, 1. 14. 2; 2. 8 26; greita a. Lightly rubbed, 2. 13. 3. 1. 19 ff. (2) Which is 18. lost in a suit or dispute, ofradito m Barter, exchange, 2. 3. 9. 17. 15. 1, 5. geta n. The total number, 2. 2. fay 1P. To stay overnight, 10; 2. 29. 1, 11; 2. 30. 1. 3. 10. 23. - caus. To keep poft 4P. To mix, 1. 20. 16. under restraint, to keep in pifat a. Who has seized, 1. 14. 3. custody, 4. 8. 8. Peter 3 To deprive of all proafata in. (1) Personal belong. perty, 2. 9. 24; 5. 2.54, 58. inys, 3. 6. 6, 8; 5. 6. 44; vita n. Layivg siege, besiefurniture, 3. 6. 6. (2) Reging, 13. 4. 1. tinue, 1. 16. 5; 2. 24. 28; orgfaat a. ( 1 ) Outstanding, 2. 6. 3. 3. 3 11, 19; 2. 15. 11; long. Au enclosing fence, standing, old, 3. 19. 17. 4. 13. 6. (2) Staying over (in the oftare m. Flow ( in a channel), king's herd ), 2. 29. 10 3. 9. 27. qutq 1A. To seek, 7 1. 38. oftast a. Given to (unnatural) pour n. Investigation, examiswinging, 2. 14. 19. nation, 7. 6. 19. TFEST a. Swollen, 2. 26. 12. TTT m. Rejection (of a परिस्तोम m. A kind of blanket or plea), conviction, 3.19.22. carpet, 2. 11. 98. que a. Repudiated, un800- GRETT m. Exemption from taxes, Cessful (in & plea ), 4. 12, 16. 2. 1. 15ff.; 2. 7. 2; 2. 16. 12; 2. 35. 3; 3.9. 33; 13. TATE m. Afternoon, 2. 31. 6. 4. 3; 13. 5. 4, 10. Tglet f. A cow with call for the PRUETTA &. Exempted from taxes, first time, 2. 29. 4, 8. 2. 35. 1. qigata7 m. The dust - washer The 1" To exempt from taxes, (in & mine or goldsmith's 2. 1. 36. shup), 2. 13. 33 ; 4. 1. 49. परिवार्य n ·पाकमासिक ] Arthasastra 48 one पाकमांसिक m. A dealer in cooked meat, 2. 36. 8, 14; 12. 4. 8. 977 n. An appropriate position, 7. 16. 27. पात्रचय m. A gift to a worthy person, 10. 3. 30. ulanta m. A foot-soldier as a guard (for a horseman &c.), 10. 5. 11ff. 915921 m. The servant who chains an elephant's feet, 2. 2. 10. 974 8. Containing one-quarter (poison ), 12. 4. 5. qe a. Inferior in varna, 3. 4. 18. Tratai a. Suckling a calf, 2. 29. 45. T41 a. Useful for conquering an enemy town, 1. 18. 10; 9. 3. 18.-n. The section on conquering an enemy town, 5, 1. 3. 9R147 n. Dislocation, 3. 19. 13. near 9% m. An adulterer, 4. पारिहीणिक n. Compensation for loss suffered, 2. 6. 20; 2. 15. 3. Arifto n. The inspection-fee, 2. 12. 26. पार्श्व n. (1) A kind of extra or irregular income, a special levy (Cp), 2. 6. 20; 2. 15. 3. (2) A stratagem, a trick, 12. 5. 37. पार्थापवृत्त a. Slanting on side (Cb), 2. 11. 41. qui com. The rear ( of an army), 7. 5. 8; 7. 13. 1; &o. पाणिग्राह m. The enemy in the rear, 6. 2. 18; 7. 13. 2; &c. पाणिग्राहासार m. The ally of the enemy in the rear, 6. 2. 18; &c. gift m. A herdsman, 3. 10. 27. yr f. A ridge, a bank ( between fields ), 2. 24. 22. 1906 m. A heretical monk, 1. 18. 9, 12; 1. 19. 29; 2. 4. 23; 2. 36. 14; 3. 16. 32, 5. 1. 33, 39. T TH m. A mule, 2. 30. 23. arry n. The stirrup-rope, 2. 32. 12. nafas m. An attendant, 2. 2. 10. पारियाणिक n. A carriage for travelling, 2. 33. 5. grofest a. Heretical, 2. 36.5. for m. Embedding ( as a means of pilfering by artisans ), 2. 14. 18, 41, 42. पिङ्गन See युगपिङ्गन. Augm. Cotton, 14. 2. 34.

·. in. An Glossary [पृषत Arsye a. Slippery, smooth, 2. 999 n. A measure ( same as 11. 99. - m. A moist or wet chāyāpauruşa ), 2. 33. 3. surface, 4. 6. 18. gia. Leading, foremost, 9. 4. fasey m. A feather (for remo 23. -m. A leader, a guide, ving dust ), 2. 14. 53. 5. 6. 35. force m. A box, 2. 15. 62. gol7 m. Grains put in water for f. A casing (in an orna. and (half) cooked, 2. 15. ment), 2. 14. 45. 33, 51; 2. 29. 43; 2. 30. 18. fqueat aggregate tax ( by Yoo fontane n. A type of cityà village &c. ), 2. 15. 3. gate, 2. 3. 32. पिण्डगोचरिक &. Receiving only goufossa a. Defective in the food or maintenance, 2. 30. bloom (of a gem), 2. 11. 34. 27. पुष्यरथ m. A chariot for festive fausargat f. A lump or particle occasions, 2. 33. 5. of sand, 2. 14. 24, 25. q m. A communal gathering, fouer m. A buffalo-herds. 1. 13. 2. man, 2. 29. 2. qfarge m. Dross, 2. 14. 23. foodla mn. An oil - cake, 2. 15. qraa f. The (furthest ) limit 52; 2. 29. 29, 43. of the floods, 4. 3. 6. 499 n. An affliction (caused Greta m. The overflow (of a to the state), 8. 4.1, 49, 50. tank &c.), 3. 9. 30. पीडनीय Fit to be harassed, 6. gezellyera mn. A former offen- 2. 16; 7. 10. 26. der, 4. 6. 2; 4. 8. 26. Cepures a. Who was formerly Harrofa a. Heated and powder in possession, 3. 9.11. ed (com.), 2. 13. 48. पूर्वानुवृत्त a. In existence since TETSHEM. A collection of bundold times, 3. 10. 2. les, 2. 30. 19. garisha n. A former offence, 2. ge n. A package, 2, 21, 20. 36. 36; 3. 12. 35; 4. 5. 11. getica n. A town, a city, 2. 3. 3. gertura a. Who makes & diver- T m. A manufactured artigent statement, 2. 7. 25. cle, 2. 14. 7, 43. 48 n. The making of beads (of STATUT n. A preparatory rite, gold &c.), & bead, 2. 13. 4. 5. 7. 40, 43, 60; 2. 14. 45. & ·पृषतकार] Arthasastra 50 m. Tec75 m. A bead-maker, 2. 13. 33. CHATET a. Carrying a load on the back, 2. 30. 39. पेटक m. Boxing, encasing, en. closing, 2. 14. 18, 26, 45. a. Lovely, charming, 2. 25. 15. पेषक A grinder, a pounder, 1. 21. 10. atęfe n. A bag, 14. 3. 49. पौतव n. Standardization of weighis and measures, the standard of weights and measures, 2. 19. 1; 4. 2. 2. Hat f. A hog's snout, 14. 3. 49. Ahollaefixo mn. The city - judge or magistrate, 1. 12. 6; 5. 3. 7. 799 n. Height, length, 2 20. 10, 17, 18, 19. otadt x. Measuring one length of the gnomon, 1. 19. 7; 2. 20. 39. Ariete a. Beneficial to men, 6. 1. 8. Hentaf a. Ancestral, 4. 1. 54. 467 m. A collection, 2. 3. 15; & beap, 2. 24. 33. 447ff &. (A woman) who violates a maiden, 4. 12. 20. qoft n. (1) Sexual intercourse, 3. 16. 11. (2) The violation (of a maiden ), 4. 12. 15. प्रकर्ममास m. The month for calculating the labourers' wages (Cb), 2. 20. 47 (v. 1. ). प्रकामिन् a. Free to do what one wishes, 4. 12.8 43 8P. To violate ( a maiden ), to deflower, 4. 12 1, 3, 8, 27. that a. Violated, 4. 12. 20, 22, 23. hefat f. A constituent of the state, 6. 1. 1; &c. प्रकृतिवैकृत n. A change in the natural state, 2. 21. 7. 438 a. Extensive, 7. 9. 21, 47. 499% a. Iociting to rebellion, 9. 4. 11. at m. Leasing, letting on rent, 2. 12. 22; 3. 9.36; rental, 2. 12. 28. eta m Investment, capital, 2. 9 4; 3. 13. 17; 4. 2. 36; 7. 4. 22. getref f. Interest on investment, 3. 11. 5; 3. 12. 15. 448 m. (1) Supporting, favouring, 7. 5. 19, 37; 8. 3. 65. (2) Support, 1. 10. 3; 5. 6. 28; 10. 3. 3; favour, honour, 2. 7. 2, 41. (3) Bringing in, recovery, 2. 35. 7. (4) Holding ( 28 & hostage), 7. 17. 11. .

·51 Glossary [प्रतिग्रहीत 54EUT , Subjugation, 7. 16. 8. sitem. An entrance-ball (Cb), 2. 5. 3; 2. 30. 4; 2. 31. 2. staf m. The five astringents (Cb), unguents (Onn), 1. 21, 14. 90R m. (1) Activity, function, work, 2. 1. 19; 2. 6. 14; 2. 7. 2, 3, 24; 2. 8. 3; 2. 28. 1; 3. 14. 28; movements, 4. 8. 3. (2) Sphere of activity, 2. 8. 24. (3) Grazing, 3. 10. 21. yogaeus m. A loafer, & tramp, 4. 4. 3. qora m. A quick movement, 10. 3. 50, 51. you m. A deinand ( for grains, money &c. ), 5. 2. 16, 26, 29; 8. 4. 23, 24. goat f. A channel, & drain, 3. 8. 21, 23. sfatat n. Employment, use, 1. 16. 24; 7. 15. 12. sforfa m. (1) Employment, use, 1. 16. 1; 7. 1. 32; 12. 4 (title). (2) Rules, regulations, procedure, 1. 12 ( title ); 1. 19 (title); 1. 20 title ); 5. 6. 5. gulta a. Used, inflicted, 1. 4. 11, 12, 13. TC14 m. (1) Majesty, prestige, 7. 4. 7; 7. 9. 18, 26; 7. 10. 4. Making one's majesty fe- It, 1. 16. 33. (2) Might, 7. 7. 9. (3) Valour, heroism, 9. 2. 9. 9819 n. Heating (in the sun ), 4. 8. 22. afa +374 To fall to the lot of, to belong to, 2. 7. 20. gfarar m. A substitute for a tax, 2. 29. 1; 2. 35. 1. glazbe a. (1) Called to rescue, 4. 13. 18. (2) Whose property is bid for (at an auotion ), 3.9.8, 9. sfanta m. Bidding (at an auotion ), 3. 9.7. afazhitse m. One who bids, 3. 9. 6. sfaturfotat f. A deputy courtesan, 2, 27. 1, 2 sfartal 2. Who enjoys favour, 1. 18. 13. gfaqe m. (1) Receiving, 3. 14. 38; 8. 1. 38, 42. (2) Receiving a hostage, a hostage, 7. 17. 3, 5, 11. ( 3 ) Joining, meeting, supporting, 12. 4. 19; 13. 3. 46. (4) The rear of an army (Cn), reserves (of an army ), 1. 16. 8; 10. 2. 20; 10. 5. 58; 10. 6. 1, 2. प्रतिग्रहीत a. Who receives with welcome, 1, 18. 6. - m. The ·प्रविघात] Arthasastra 52 na. receiver (of goods ), 3. 15. 19; 3. 16.5. aferenta in. A Counterblow, 9. 7. 55; retaliation, 9. 6. 27. A hindrance, an obstruction, 7. 13. 25; 7. 18. 29. glasiq 1P. To respond to secret instigations, 9. 5. 4ff. प्रतिजाप А response to secret instigations, 9. 3. 37; 9.5. 3ff. sfanta &. Admitted, 2. 7. 40. aft m. Direction, instructions, 3. 12. 40. sfaquet n. A commodity (received) in exchange or barter, 2.16. 18, 19, 24; 8. 4. 34. serafer f. Understanding, intelligence, 7. 17. 26; readywittedness, 1. 9. 1. Sfat caus. (1) To pay out, 3. 1. 31; 3. 11. 20; to indemnify, 3. 1. 37. (2) To make one agree, to persuade, 1. 18. 13; to win over to one's side, 7. 15. 12. (3) To bring over, to fetch, 3. 11. 50. (4) To accept ( as king &c. ), l. 10.3; 9.3. 38; 9. 4. 8; 12. 2. 32. sfagra m. Compensation for loss, 2. 26.8; 5. 2. 12, sfant n. An invigorating drink ( for animals ), 2. 26. 10; 2. 29. 43; 2. 30. 9, 18; 2. 31. 6, 13. ufaart 9P. To be ready for inspection or audit, 2. 7. 22, 34. प्रतिमञ्चौ Two platforms facing each other, 2. 3. 20. SfHTA n. Weight, 2. 7. 2. A weight, 2. 14. 10, 15; 2. 19, 10, 25, 38. gfait m. Contrary means, 9. 4. 8. प्रतियोद्धृ m. A foot-soldier in front (of a horseman &c.), 10. 5. 9, 13. afacarr n. Barking, 5.5. 11. प्रतिरागिन् । Over-sensitive to colour, 2. 13. 23. afa 59 a. Exactly similar, 1. 15. 24; 2. 12. 4. प्रतिलेख m. A document in reply, 2. 10. 38, 45. ufafa. Enveloping all round, 2. 13. 56. afarauf m. A sample, 2. 21. 12; & standard, 2. 7. 2. aferarum f. A sample, a test, 2. 13. 57. store 1A. To take countersteps, 12. 1. 17. sfare caug. (1) To contradict, 1. 13. 4; 1. 17. 29. ( 2 ) To keep away, 3. 10. 31; to dissuade, 1. 13. 13. (3) To ·53 Glossary [प्रत्यादेश sfertate caus. To cause to taste beforehand, 1. 21. 10. प्रतिस्वाद m. "स्वादन n. Tasting beforehand, 2. 30. 26; 5. 1. 31. repel, 1. 13. 15; to suppre- 88, 6. 1. 4. (4) To resist, 5. 1. 40. (5) To deolare inadmissible, 3. 1. 2. (6) To set at nought, to disre. gard, 2. 7. 34. startet m. (1) Prohibition, 1. 12. 13; 5. 5. 9. (2) Con. trolling, 2. 8. 3. (3) Removal, 1. 12. 16. (4) Sup pression, 5. 1. 37, 38; 8. 1. 38. sfacou a. (1) Withheld, 2. 6. 16. (2) Entrenched, strongly supported, 7. 7. 11; 7. 10. 27; 7. 17. 27; 9. 3. 24. प्रतिसंसर्ग m. Contact, association, 1. 16. 7; 1. 20. 18; &o. aütart m. Repairing, 2. 14. 44. afade 1P. To collect together Again, 7. 9. 22, 25. feet 3P. To furnish proof or corroboration, 4. 6. 9. aferinta n. Corroboration, 4. 6. 11; 4. 8. 4. (2) Reconciliation, 7. 6. 22. fren 1P. To compare, 4. 8. 2, 10; to check, 2. 7. 30; to secure corroboration, 13, 3. 39; to prove right, 4. 6. 12. stage 1. A counter-tunnel, 12. 5. 19. #1. 27. 82 strirana m. Insertion, mixing, 2. 12. 5, 8, 9, 11; 2. 25. 22; 14. 2. 6. gatat 1. A turret on the parapet, 2. 3. 11ff. strig m. An individual share, 3. 5. 26; 3. 10. 36; 3. 12. 30; 3. 14. 19, 21, 25. Payment m. Frontier troops, 12. 3. 16; 12. 4. 20. 979 m. A deserter who has returned, 7.16. 16; 13.4. 51. gera m. (1) Satiefaction, oertainty, 2.36.5; 3. 14. 34. (2) Guarantee, burety, 2. 28. 27; 3. 12. 14. (3) Testimony, evidence, 3. 8. 1; 3. 11. 43. Sretat a. Reduced, decreased, 2. 8. 21. spraffata. Turned away, fallen, 1. 11. 4. प्रत्यादिश् 6P. (1 To report, 1. 11, 3. (2) To proclaim, 4. 5. 14. GREG n. Taking back, recovery, 8. 3. 53. TRICI M. Communicating, 13. 1. 2.

·29. प्रत्यापत्ति] Arthasastra 54 Oft f. Return, 1. 17. 13. प्रभुशक्ति I. The power of material प्रत्याय See व्ययप्रत्याय. resources, 6. 2. 33. The 1P. To retaliate, 8. 3. 25. THIR M. An epidemic, 9. 7. 82. प्रत्यावाप m. Excess of infantry THOUT a. Bleached white, 4. 1. (over other arms ), 10. 5. 18. 26. TTH m. (1) Extension, addi- TATAR m. Retreat, 10. 4. 7, 8. tion, 2.7.2.(2) Excess in weight, 2. 19, 24. afea. Assigned, 1. 11. 5, 10, प्रयोग 12. m. (1) Giving a loan, 2. 15. 4; 5. 2. 47, 55. ( 2 ser m. Pointing out, indicat- Pledging, 2. 25. 6. ing, 2. 21. 28; 5. 2. 33. प्रयोग्य a. Fit for use, 2. 30. 28, qese m. A magistrate, 4. 1. 1; &c. geitstaa m. A lender of money, a yeta m. A serious defect, 8. 1.3. creditor, 3. 12. 12. H&R n. The main gate, the 95T 10P. To show, to point out, front door, 2. 30. 4; 2. 36. to disclose, 4. 5. 18; 5. 2. 21. 41, 66; 9.6. 37; 11.1. 25, qua m. A prominent person, 1. 49; 13. 2. 29. 13, 26; 7. 5. 12, 24; & lea 987 CA118. (1) To send into der, a chief, a chieftain, 7. exile, 4. 4. 7, 10, 12, 23. 5. 35, 36; 7. 14. 1, 3. (2) To Blay, 1. 18. 16; 4. TU n. Holding ( a person to 13. 20; 7. 7. 13; 11. 1. 33, 47. some torture ? ), 4. 8. 24. Trafaret f. A run-way protec- GOTH m. Banishment, exile, 1. 14. 2. ted by a wall (between the rampart and the moat ), 2. Tarhan. (1) A roving camp, 7. 3. 14. 17. 50. (2) Exile, 3. 14. 26. 990 m. A trader, (in particu- (3) Killing, 4. 13. 21. lar) a foreign merchant, 2. Tatera a. (1 ) Exiled, 1. 14. 2. 4. 16. 2) Killed, 4. 13. 8, 9. To m. Power, 1. 9. 1, 3; 1. प्रविवेक See मतिप्रविवेक. 21. 7. Might, 7. 6. 33; 7. sfare a. Paid in, 2. 6. 15; 2. 8. 14. 19. 21.

·55 Glossary ( 973 gaset n. Import duty, 2. 22. 2. afa f. A woman who has left home, 2. 23. 2; 4. 13. 36. STAFF n. Driving out, 4. 9. 9. TFT m. The director of labour corps in the ariny, 10.1. 8, 17. Administrator (?) 1. 12.6; 5. 3. 5. altez? a. To be cleared, to be re- Covered. 2. 6. 16. yam. Excessive attachment, addiction, 7. 5. 20; 8. 1. 3; 8. 3. 61. That f. Clear', a kind of liqueur, 2. 25. 18, 27, 31. gaf m. Letting loose, allowing free activity, 8. 4. 34. 57R w. Advance patrol, 9. 2. 3, 8; 12. 4. 20. A foraging raid, 10. 2. 5. Tarefa f. Extensive foraging, 10. 2. 4; 10. 4. 13. प्रसृष्टस्त्रीक Allowing freedom to the womenfolk, 3. 4. 22. sota m. A bag, 14. 3. 14. fecital 2. Very hard, 2. 14. 54. TECUT D. A festive occasion, a festive party, a picnic, 1. 10. 9; 1. 21. 28; &c. Etapat n. (1) Abundance, 2. 29. 46. ( 2 ) Freedom, choice, right, 4. 12. 5, 13; 3. 10. 12; 3. 14. 24. 979 m. A parapet-wall, 2. 3. 7; 1. 20. 1. The wall of a shed ( Cb ), 2. 24. 32. are a. Projecting, 3. 8. 13. 970 m. An individual, a person, 3, 13. 1, 19; 3. 16. 28. MaurouaFT m. Binding & person to buretyship, 7. 17. 8. sfagarata n. Stamping ( of weights and measures), 2. 19. 40; stamping fee, 2.19.42. PRIRE a. Trustworthy, 2. 13. 2; 3. 12. 29. प्रादानिक n. An amount for the marriage (of girls ), 3.6. 21. retfta a. Used for a lamp, 2. 31.13.-m. An incendiary, 2. 36. 26. – °254 ind. 8o 48 to burn, 4. 11. 11, 13. Tarfa m. An attendant at a water-station, 4. 8. 15. 919901 a. Who has attained puberty, 4. 12. 3. प्राप्तव्यवहार a. Who has attained majority, 3.3.2; 3.5. 19; 4. 13. 25. प्रामित्यक n. Requesting the grant of grains, 2. 15. 1, 6. Stef To attack, 1. 17. 39; 3. 10. 34; 6. 2. 38. srefera. Conveying the news of happenings, 2. 10. 38. 977 m. Food, 12. 5. 43. a.

·प्रास्तर ] Arthasastra 56 to yo m. Kennel (?) Muzzle (?) 14. 3. 23. for f. A box, a casket, a basket, 7. 17. 39, 40; 13. 2. 48, 49. ब . बन्धकीपोषक m. SETT a, Consisting of rocks, 2. 3. 1. det i. A show, a theatrical performance, 2. 27. 26; 3. 3. 21; 3. 10.37; 6.1. 43; 13. 2. 4, 45. प्रेताभिनिवेश m. An affidavit of a person (since) deceased, 3, 11. 43. ay caus. To send word, to inform, 12. 3. 20; 13. 3.3, 5, 17; 13. 4. 42. grup n. Sending a communication, 1. 16. 33. 154 To leave, 2. 32. 22. silat f. A strand in weaving, 2. 11. 100. HIHE caus. To encourage, 1. 11. 3. straat f. A woman who has gone away from home, 2. 23. 11. 999 m. A rope-dancer, 2. 27. 25; 7. 17. 34; 11. 1. 34. फ on. A testicle, 4. 11. 24. op 1. Sour fruit juice, 2. 15. 18; 2. 25. 39. tenta. Of small value, 2. 5. 8; 2.7.2; 2. 11. 1; 2. 21.29, 30. yer n. A weak army, weak troops, 5. 1. 21, 39, 54; 10. 5. 43, 45, 46. forat m. Treacle, 2. 15. 14; 2. 25. 34. appet m. A part, & portion, an instalment, 3. 3. 4; 3. 9. 20; 3. 11. 7, 41; 3. 12. 6, 16. afetos m. A contractor, & foreman, 5. 3. 17. m. A brothel-keeper, 5. 2. 21, 28; 11. 1. 34; 12. 2. 11. TETT n. ( 1 ) Pledging, 3. 13. 5. ( 2 ) An alliance, 7. 3. 26, 29.(3) Straps for binding, 2. 30. 42; 2. 32. 11. aruta a. Useful for tying, 2. 23. 19. Yalan a. Guided by kinsmen, led by kinsmen, 2. 27. 30. arogaft f. (f) Army-deploy. ment(?) A strong house (?) 13. 4. 9. HTH m. The month for giving Wages to disbanded troops ( Cj), the month for the maintenance of troops (Cb), 2. 20. 51. af fm. A member of a roving community, 2. 4. 32; 2. 6. 2, ·57 Glossary [ मर्मन् 27 TECHR w. Repelling es with arms, 10 2. 4; 10. 4. 13, 14. ad a. Derived from the coun. try-side, 2. 5. 22. - m. (1) An outsider not belonging to the palace, 1. 20. 18, 22. (2) An officer stationed away from the capital, 9. 3. 22ff. (3) A stranger, 3. 9. 11. (4) A besieger, 12. 6. 28; 13. 4. 39. बाह्यकोप m. An insurrection of an officer in the outlying regions, 9. 3. 221f.; 8. 2. 2, 3. fere n. (1) An image, an effigy, 13. 2. 19. (2) A stamp, a die, 4. 4. 20. (3) A show (P) an exhibition (P) 4. 10. 5. fargerasaa n. Scrapings made by a hole-digging creature, 14. 3. 28. oft n. (1 ) Essence, 2. 25. 32. (2) An alloy, 2. 12. 24. (3) Uprooting (P) 4.6.16. ostera 1. The manufacture of essence, 2. 25. 30. बोलन 1. Talk, 2. 14. 53. na n. A gift of land to Brahmins, 2. 1. 7; 2. 20. 20. ब्रह्मदेयिक m. A Brahmin receiver of gift land, 3. 10. 9. PE 10P. To congume, to destroy, to ruin, 1. 19. 3. WATCHLE ( - ) a. Ruined or useless and hence abandoned, 3. 9, 33; 3. 10. 2; 3. 12. 19; 4. 11. 17; 2. 29. 1, 6. 7 m. A ruut. - I To suffer an (apparent) rout, 10. 3. 4, 15. HF9GTA n. Suffering an ( app&- rent) rout, 10. 3. 6. HET 1A. To be responsible for, 4. 1. 3; to be liable for, 2. 8. 28; 2.29. 24; 2. 36.11; 3. 13. 8. Hus m. A vessel, 14. 3. 22. fuse f. A vessel for collecting molten gold (Cb), a tool-box (Meyer), 2. 14. 53. 5a. Of the gentle kind, 2, 30. 30; 2. 31. 18. भद्रश्रिय n. A kind of fragrant substance or wood, 2, 11. 66. OTT: Fried barley grains, 2. 15. 37. भर्मन् n. भर्मण्या 1. Maintenance, 3. 3 (title ); 3. 3. 3; 3.2, 16; 3. 4. 17, 39, Nourishing, bringing up, 1.17.25; 3, 13, 20. .

·भना] Arthasastra 58 Har a. Having the disposition of a dependant, 7.18. 29. HEIT f. A skin used as a bag, & skin-bag, 3. 7. 2; 14. 3. 15. A bellows, 4. 4. 20. MEHT, AT a. (A weight or measure) used for making payments, 2. 19. 22, 29. HTC n. Hire, 2. 28. 3,5. HIVE n. (1) An article, a commodity, 2. 3. 33; 2. 5. 3. (2) A manufactured article, 2. 14. 10, 44. (3) A vessel, a container, 2. 7. 2; 2. 17. 15; 2. 21. 12.( 4 ) A tool ( for weighing &c. ), 2. 14. 15; 2. 15. 62; 2. 16. 16. HIUSTO m. A vessel, 14. 3. 22. fuffet 1. A kind of woollen cloth, 2. 11. 100. fare a. Leaderless, without a commander, 8. 5. 1, 18. taget a. Which was formerly settled, 2. 1. 1. Which was formerly worked, 2. 12. 1. Which formerly belonged ( to the king ), 13. 5. 2, 22. भूमिच्छिद्रापिधान n. Putting nonagrioultural land to use, 2. 2 ( title ). 1A. (1) To support, to serve, 1. 18. 12. To maintain, 2. 27. 2. ( 2 ) To hire, 9. 1. 7. fe f. A stretch of pebbles, sand &c. (Can), 2. 1. 3, भोग m. (1) Emoluments, 1. 14. 5.( 2 ) A courtesan's charges for a visitor, 2.27. 10ff. (3) Produce, 3. 10. 15. ( 4 ) Service, use, benefit, 7. 9. 13, 26; 7. 11. 10; &c. Thank m. Restraint of use, 3. 8. 21, 26. WTH m. A fountain, (or) a watercourse, 2. 4. 2; 2. 36. 43; 3. 8. 6. caus. To cause barm to or to cause loss of, 3. 20. 18. Hom. Deterioration, 3. 12. 23, 29; 4. 1. 6. म HOT m. Ao elephant without tusks, 2. 31. 10. Hae &. With a flat surface (slightly depressed in the middle - Cnn ), 2. 3. 5. afürert m. The imparting of colour to gems, 1. 18. 8; 2. 12. 1. Hus m. Cream, 14. 2. 2. HUSCO n. A metal ball, 2. 19. 13. मतिप्रविवेक m. A difference of opinion, 1. 15.44. HREFT f. Unrefined sugar, 2. 12. 6; 2. 15. 14.

·59 Glossary [मार्गयुक Haaret in. A stupefying mix. ture, 14. 1. 16, 17; 4. 4. 19; 4. 7. 10; 7. 17. 44. AGARTH m. A stupefying or poisonous drink, 1. 18. 9; 4. 3. 28; 4. 5. 16; 11. 1. 24; 13. 3. 54, 56. Affit f. Name of a form of the Goddess Durgā, 2. 4. 17. मध्यभेदिन 8. Capable of breaking ( enemy troops ) with the Centre, 10. 5. 32. HETETTRICT a. Lying in the cen: tre, 9. 6. 17-19. Hrity & n. Diplomatic war, 7. 13. 29; 9. 2. 5; 12. 1. 17; 12. 2 (title). HT a. Of the dull type, 2. 30. 30; 2. 31. 18. मयूरपद n. The arch from which a balance is suspended, 2. 19. 25. Ho a. Lentil-shaped ( not perfectly spherical), 2. 11. 4. H&173289 m. Name of & deity (Varuņa ? ), 4. 3. 12. महाकच्छवर्धन n. Staying in water ( Cb ), worship of the deity Mahākacoba (P) 3. 16. 38; 4. 3. 15. महामात्रीय 8. Belonging to the ju risdiction of high state officers, 2. 5. 5. nie n. The fleshy part of fruit (com.), 2. 29. 43; 2. 30. 18; 2. 31. 13. A101 m. A criminal (such as & dacoit, adulterer &c.), 4.5. 1ff. ATUT m. A dacoit (?) 5. 3. 17. माणवविद्या Magical arts useful for dacoits &c., 4. 5. 1. Hicat f. (1 ) Source, basic type, 7. 6. 41.(2) The motherprostitute, 2. 23. 2; 2. 27. 5, 17. Arreppa n. The rule of might, 1. 4. 13; 1. 13. 5. Anunft f. Commission paid when measuring out (articles ), 2. 16. 10. ATTENa n. Loss in measuring, 2. 19. 44. A197 in. The officer who supervises measuring, 2.15. 63. A194 m. A measurer, 2. 15. 63; 4. 2. 20. Hrana n. Creation of illusions, jugglery, 1. 12. 1. Afers m. An expert in magic, 1. 19. 32; 4. 3. 11, 40, 44. मार्ग m. A horse's gait, 2. 30. 40. Artor n. An inquiry, an investigation, 4. 6. 20; 4. 7. 24. Ality &. Used for hunting, 2. 2. 3; 2. 32.6.

·मार्गादेशिक ] Arthasastra 60 मार्गादेशिक a. Useful for showing 9451% n. A drum-shaped coping the way, 9. 2. 8. stone of the parapet-wall Arifah a. Made in the proper ( serving as a shield or comanner, 4. 9. 16. ver), 2. 3. 7. A1997 m. (1) A kind of weight, guet f. A club, 2. 3. 34. 2. 19, 2, 5. ( 2 ) Name of a yft m. Sowings (of grains ), 9. Copper coin ( equal to one- 1. 34ff.; 13. 4. 6. sixteenth of & paņa ), 2. gfew f. A hand-vice, 4. 4. 20. 12. 24. getur f. A dummy crucible, 2. HIETAIRE m. The head cook, 1. 14. 23. 19. 23; 1. 21. 4. anafa. With an obscured or मित्रभाविन् a. Having a friendly dim interior, 2. 12. 8. disposition, having the na- मूत m. (or मूता f.) A woven ture of a true ally, 7. 18. 29; grass-bag, 2. 15. 64. 7. 4. 7; 7. 9. 43. Afegyet a. Strengthened, 2. 13. se n. A head ( of income ), 2, 51. 6. 10; 2. 7. 31; 2. 8. 21; 42 n. The base, the (inherited) 2. 12. 36. kingdom or capital, 7. 2. Teoqut n. Salt from the Indus 14; 7. 3. 33; 7. 8. 5; &c. land, rock-salt, 2. 29. 43. Patrimony, 2. 9. 20; 8. 3. groet m. A principal officer, 1. 66. The principal officers 12. 25; 1. 16. 7; 1. 18. 13; ( Cn ), 8. 5. 10. 5. 6. 7ff, &c. मूलकर्मन् n. A magical rite with guem. An ascetio with shaved the help of herb-roots, 4. head, 1. 11. 13; 1. 12. 4. 14. 5; &o. - 8. Bare, without coane m. Sowing by roots, 2. 6. anything on top, 2. 3. 32; 5. without any mark, or sign, FORT a. (1) Who squanders his 10. 3. 39. ancestral property, 2. 9. yucus n. A type of city-gate, 20, 21; 7. 13. 13. (2) Who 2. 3. 32. seizes the territory belong- A f. A stamp, a seal, 1. 20. 23; ing to another, 7. 2. 14; 7. 2. 21. 2, 26; 5. 3. 41; 11. 8. 7; which deprives one 1. 25. A sealed passport, 2. of one's property or terri- 34. 1; 2. 36. 38; 5. 3. 38. tory, 8. 3. 66.

·61 Glossary [युक Fore m. Curds with the upper layer removed (com.), 2. 11. 32. eret f. Name of a plant (P) 2. 11. 39. for at m. A tax in ( the form of) rats, 4. 3. 24. They are n. A death-trap, 13. 1: 16. #06n. A projection of the parapet shaped like & ram's head, 2. 3. 16. #eftgafa f. A stretch of thorny branches, 10. 1. 5. #4 m. (1) A basket-weaver (Cb), & digger (Cs), 2. 24. 3. (2) A kind of wine, 2, 25. 17ff. मैरेय m. A kind of spirituous liquor, 2. 26. 22. AT&T m. Divorce, 3. 3. 16ff. ATE m. An elephant with small tusks, 2. 31. 10. मोहनगृह n. A maze, 1. 20. 2. ATE 2. Brought about through the relation of the teacher and the taught, 2. 10. 50. He &. Hereditary, 9. 2. 2, 14; &o. chanism, 1. 20. 2; 2. 8. 34; 2. 5. 2. यन्त्रिक m. A mechanio, 10. 3. 44. 449 8. Double, joined together, 2. 11. 4; 2. 14. 29. troy m. The king against whow it is expedient to maroh, 6.2. 16; 7.5. lff; 7. 13. 21. यातव्या f. (same as यात्रा) A military expedition, 9. 1. 52. OTT m. A driver, 4. 13. 17, 22, 25. 91 f. (1) A military expedition, 1. 16. 29; 9. 1. 34ff. &o. (2) A festival, & fair, 1. 21. 28; 7. 15. 22; 12.5. 1; 13. 2. 45. To D. March ( against an ene my), 7. 1. 9; &c. A n. A. Bailing vessel, s boat, 1. 18. 9. ANITA D. Receiving (& girl in marriage), 7. 14. 10. यामतूर्य n. The beating of a drum indicating & watch of the night, 2. 36. 34. यावज्जीविक a. Lasting till the end of one's life, 3. 18. 11. यावत्कालिक . To be kept for some time, temporary, 2. 30. 1. gum. An officer, 2. 5. 16; 2. 8. 3, 23; 2. 9. 83, 84; 8. 20. 17; 6. 3. 17. weniger a. To be treated with great care, 4. 1. 19. uri n. A machine, 2. 16. 62; 2. 18. 1fi.; 10. 6.. 48; a me. को. अ. ४४ ·युगपिङ्गन] Arthasastra 62 युगपिङ्गन n. Breaking in to the योगानुविधायिन् a. Amenable to yoke, 2. 29. 34. mixing, retaining fragran. grum. A draught-animal, 7. 4. ce when mixed ( with other 16; 7. 5. 33; 7. 15. 8; &o. substances, ), 2. 11. 71. योग m. (1) Use, employment, atrat f. Exercise, drill, 2. 18. 1. 18. 9; 13. 3. 54, 56. (2) 18; 2. 33. 6; 5. 3. 35. Practical application, 1. 5. ührenerf m. A. trainer, 2. 30. 42. 16. (3) A secret remedy, & grauta m. A breeder of ani. trick, 1. 16. 34; 5. 1. 54; 5. mals, a keeper of brothels, 6. 48; 7. 6. 41; 9. 1. 15; 5. 2. 29; 5. 3. 12. 12. 4. 29. sita a. Brought about by marri- ETT m. Well-being, welfare, age, 2. 10. 50. - n. Enter- 1. 4. 3; 1. 5. 2; &o. ing into a marriage relaehiae a. Capable of ensurtion, 4. 7. 28. ing welfare, 1.5.2; 1. 13. 7. यौनानुबन्ध m. A connection by glingala n. An occult manifestamarriage, 2. 10. 5. tion, 5.2. 45; 13. 2. 38. र योगपान A poisonous drink, TT 1P. 10P. To keep a watch drugged liquor, 1. 17. 36. over, to guard against, 1. 1995 in. A secret, agent, 1. 16. 35; 11. 1. 55. 21. 29; 5. 2. 32; &o. 78707 n. Guarding against, 1. 13 attacha n. Forcing (an enemy) (title), 1.17.2, 3; 4.1 (title); 4. 2 (title). out by some trick, 12. 2. 8; 12. 4. 29; 13.2 (title). TETT f. Fortifications, 2. 36. 43. रक्षाविधान n. Arrangements for atrast m. A sale by trickery, protection, 1. 19. 9; forti- 5. 3. 44. fications, 9. 4. 8; 12. 5. 32; Secret conduct, 5 13. 4. 16. (title). that m. A guard, a policeman, Tigt f. Drugged wine, 4. 5. 1. 16. 35; 2. 36. 40; &o. 10, 17. रङ्गोपजीविन् m. One who lives by streft f. A woman in secret ser the stage, an actor &o., 2. vice, 11. 1. 42. 27. 28, 29. eta n. A poisonous collyri ou'm. 'Rope' i.e. land-survey, um, 4. 10. 13. 2. 6. 3. II. योगवृत्त n.

·63 Glossary [ ore, STATUE n. Raw material for ropes, 2. 17.8. tagada m. A rope-maker, 2. 23. 17; 2. 24. 3. Trus m. A chariot-attendant, 2. 33. 6; 5. 3. 12. 7877 m. A chariot-horse, 2. 30.21, 39; 2. 33. 6. FH m. A cord, a rope, 2. 28. 13. TH m. (1) Poison, 5. 1. 7, 31; 11. 1. 38; &c. (2) A liquid 2. 12. 2. Tham. A poisoner, 1. 11. 1; 1. 12. 3, 9; &c. TH919 m. The smelting of liquid ores, 2. 12. 1. TA a. (1) Smelted from liquid ores, 2. 13. 3. (2) Poisoned, 7. 17. 59. 750 n. The hair of the ranku antelope, 2. 23. 8. राजकिल्बिषिन् m. A consumptive person( Cb), one who has committed an offence &- gainst the king (P) 3. 2. 48. राजदायिक n. Dues to be paid to the king, 3. 12. 46. T&IF a. Enabling access to the king, 5. 2. 59. Tage n. Treason, 3. 3. 32. 96 m. Royal property, the palace grounds, 2. 36. 22, 28, 37; 4. 3. 4; 4. 9. 8; 5. : 3. 26. राजप्रणिधि m. The daily routine or duties of the king, 1. 19 title ); 5. 6.5; 8: 2. 15. TETTU n. Good fortune enisnating from the king, 1. 11. 19. THUECO n. The king's exchequer (?) the circle of kings (?) 2. 27. 28. राजवर्ष n. The king's (regnal) year, 2. 6 12. Trentgn. The royal residence, 10. 1. 2. 1751643 m. A person disguised as the king, 10. 3. 42. THERTOGT a. Having the title of king, 11. 1. 20. राजशब्दोपजीविन् a. Using the title of king, 11. 1. 5. (751ER m. What is taken by the king, 2. 6. 16. रात्रिदोष m. A crime committed during the night, 2. 36. 11, 42. रात्रिसत्त्र An ambuscade at ni. ght (or, an ambuscade and night time), 8. 4. 41. TTTT f. A false shine or lustre, 4. 2. 16. TTT 2. What is left over from a heap of graids, 2. 24. 30; 5. 2. 11. T n. The country, the country-side, 1. 12. 22; 1. 13. 16; 1. 16. 9; &c. Revenue derived from the country, side, 2. 6. 3; 2. 16, 3. A. - ·] Arthasastra 64 रोम n. Cloth made from animal hair, 5. 2. 14. 4 D. (1) An article, 2. 13. 59; 2. 14. 251f.; 4. 6. 3ff. (2) An animal, a creatare, 2. 29. 4, 6; 3. 16. 23. (3) A surobarge (of 8%), 3. 17. 15, 16. (4) Inspection fee (of 1/8%), 2. 12. 28, 30, 35. (5) A coin, 2. 12. 24. F4651% m. An examiner of coins, 2. 5. 10; 2. 9. 28; 2. 12. 25; 4. 1. 44. agreit f. A female slave possessed of beauty, 2. 27. 17. Fyrftet f. A prostitute, 1. 20. 20; 2. 4. 11; 2. 23. 2; 2. 27. 27; 2. 36. 8; 3. 20. 15; 10. 1. 10. F91f49€ m. Arrest with the (stolen ) article, 4. 6. 3. 19% n. Coining fee, manufacturing charges, 2. 12. 26, 30, 35; 2. 6. 10. FTTH n. Silver, 2. 12. 5, 6. 9 m. One who crushes pul- Bes, 2. 15, 8. रोचकयन्त्र D. A machine for crushing pulses, 2. 16. 62. tranft f. The grinding mill, 3. 8. 11. Tarique f. The mill-stones, 2. 15. 62; 2. 18. 15. ta m. (1) Obstruction, hindrance, 4. 9. 21. (2) Siege, 7. 10. 29. But n. The soienge of the inter pretation of marks or signs, 1. 12. 1. gevou a. Possessed of auspicious marks, 5. 6. 41. chaa a. Marked ( with a seal), 2. 13. 36; 2. 25. 4. 34 a. In heat, 14. 3. 85. लघुसमुत्थ, लघूत्थान a. Mobilising with little effort or on & small scale, 6. 1. 12; 7.9. 18, 38. ETT &. Trained in leaping, 2. 30. 32, 36. JOUETH n. Making a conquered territory secure, 13. 6 (title). Start f. A kind of bed-spread (oom.), 2. 11. 101. 2 m. (1) Acquisition, conquest, 8. 1. 51; 13. 5. 2. (2) Hitting ( the target), 7. 17. 25, 26. FYA n. A rock-cave, 2. 12. 2. go m. A plant, which, when out, continues to grow, %. 24. 22. ONT m. Deferred receipt or receipt by instalments (P) 2. 6. 25; 2. 7.32.

·65 Glossary us n. Dung, ordure, 2, 2. 10; 2. 12. 8; &c. 1947 f. (1) Ways of the world, 1. 2. 5; 5. 4. 1. (2) Orderly maintenance of the people, 1. 4. 4,5. लोकायत The materialistic syg.. tem of Bșhaspati (Cj), 1. 2. 10. alta n. Stolen property, 4. 5. 17; 13. 3. 53. D. व holl & Blameworthy, unfit, 3. 1. 47. afu T91 m. A. trade-route, 2. 1. 19, 38; 2. 6. 8; &c. quam. Destruction or capture of men, horses &o. by the trunk or tusks ( com. ), killing and trampling (?) 2. 32. 4. a4 m. A rampart of earth-work, 2. 3. 5; 10. 1. 1. eh n. Shifting of popula. tion ), transfer (of people from one place to another ), 2. 1. 1; 4. 3. 18; 13. 4. 7. ORTAT f. Youthfulness, 10. 5. 42. fear m. The doing of a good deed ( Cb ), 2. 10. 39. Teut n. Betrothal, 4. 12. 8. 1911 f. A strap, a thong, 2. 23. epfm. A compound (com.), & grouping of words, 2. 10. 21, 62. af in. A water-closet, a latrine, 2. 5. 6; 3. 8. 28. quf m. Class, type, 1. 21. 7; 2. 29. 39; kind, 2. 15. 5; 2. 22. 6; 3. 9. 35; 4. 2. 22. Colour or quality, 2. 14. 5; 3. 12. 53; 4. 1. 30. aufą m. A standard, & touch, 2. 13. 15, 16; type, variety, 2. 15. 2. - p. A coloured blanket, 2. 11. 98. arotat f. The standard gold, 2. 13. 17. afa n. Going round, 2. 29. 34. att f. A road-cess, 2. 21. 24; 2. 28. 25; 2. 34. 12. वर्धकि m. A carpenter, 5.3. 12; 10. 1. 1, 17. वर्धन See महाकच्छवर्धन. वर्षमान A rain-gauge, 2.6. 7. adalur a. Rain.proof, 2. 11. 100. amat 2. Moving at a gallop, 2. 30, 32, 33. यशोपनयन A means of bringing under subjugation, 1. n. n. 4. 6. वसतिभोग m. Charges for stay over-night, 2. 27. 21. 96 1P. To bear, to be liable for, 2. 7.5. 18, 19, ·Arthasastra 66 alat m. A draught animal, 2. ..29.8. वाक्यविप्रेक्षण n. Looking away during another's speech, 1. 21. 8. arfiaeque n. Cutting short (another's ) remark, 5. 4. 10. aus m. Hesitation in speech, 1. 21. 8. atufa m. A trapper, a fowler, a hunter, 2. 1. 6. apoitaa m. A professional sto: ry-teller, a professional entertainer, 1. 12. 9; 1. 18. 12; 2. 1. 34; &O. af n. Words, a statement in words, 2. 10. 22, 43. ac m. An enclosure, 2. 4. 25, 26; 2.6.5, 11; &o. A fence, a hedge, 4. 13. 6. are n. A complaint; & case, 2.8. 32; 3. 1. 19 ( perhaps also head of law' in 3. 1. 19 ). caire m. A weaving factory, 2. 23, 8. HET a. Woven on the loom, variegated in weaving, 2. 11. 97. arnet f. The verandah of a house, 3. 8. 19. ama n. Emptying ( 28 of a tank), 3. 9. 31. are (fan) The interpretation of the crow's cries, 13. 1.9. et m. A turn, 2. 27. 4; 3. 9. 38. are m. An armour (particularly, one made of wool), 2. 11. 93; 2. 18. 17. ai qe m. A water-route, 2, 16. 1, 24; 7. 11. 17; &o. वारुणयोग The trick of disappearing in water, 7. 17. 42, 60. वार्ताशस्त्रोपजीविन् a. Following an economic profession (in peace) and the profession of arms ( in war ), 11, 1. 4. arene n. A residence, the living chamber, 1. 20. 2. area To gild, 2. 13. 46. aft n. Gilding, 2. 14. 17. ang m. Immovable property, 3. 8.1, 2. A building site, 2. 3. 3; 2. 4. 1, 6; 10. 1. 1. alega m. An expert in building, 1. 20. 1; 2. 3. 3; 10. 1. 1. -n. The base or frame (of a gold article), 2. 13. 43; 2. 14. 35, 39, 46. alegres n. Non-residential area, 2. 3. 6; 2. 4. 16. fanta m. An odd time, 4. 6. 2. foren in. An elephant cub, 2. 31. 10, 16; 2. 32. 3. fa34. To attack, 1. 17. 28; 12. 3. 15. - aus. 5. 6. 25; 7. 3. 11; &c. 6 ·I foreta 67 Glossary fara a. Scattered, dispersed, 7. fauter f. Death, 3. 19. 15; 4. 1. 9. 22; 7. 15. 12; 8. 5. 15; 3,56. 9. 2. 11. fagna a. Who has wronged foreta m. Dispersal, discharge, 2. ( another ), 1. 14. 3. 6. 21; 2. 15. 10; 5. 3. 25. fayfaqfet i. Uncertainty, 8. 3. Sending out to different 45. places, 2. 8. 21; 2. 16. 1. fayett A. Going on & wrong fergue a. Hostile, 7. 8. 22; 11.1. path, 13. 2. 48. 3, 46, 53. fane m.( A state of) war, 7. 1. fanfara a. Declared, 3. 12. 63. 7; &o. -n. An option, 7. 1. 31. fa94 m. (1) A search, 2. 36. fata m. A disturbance, & re- 14; 4. 13. 11; 5. 1. 24; volt, 3. 11. 13; 3. 16. 30; examination, 10. 4. 13. (2) 4. 12. 38. Collecting, 2, 25, 38. fahit n. Unclean meat, 4. 10. fafsmitg m. The would-be con- 14. querer, 6. 2. 13 et passim. ferunt 1A. To arrange for, to profaare 1. A raised platform or vide, 1. 11. 20; 1. 17. 25. seat, 4. 3. 41. farm &. Disaffected, 1. 17. 40. fac 6A. To marry (again), 3.2. facia n. An odd hour of the 20ff.; 3. 4. 30. 35. night, 4. 6. 2; midnight, 4. façon. A pomegranate, 2.15.18. 13. 6. façon. A kind of reed, 13. 1. faran a. Changed in appearance, 16; 13. 2. 21. disfigured, 4. 6. 2; 7. 17. facea m. Flight in panic, panic, 50; 13. 4. 52; 14. 2. 4, 5; 9. 7. 82. made inferior in quality, Farett f. Food (for animals ), 2. 2. 14. 52; 4. 1. 26, 27. 15. 50; 2. 29. 45; 2. 30. fereau n. Adulterated salt, 2. 25, 26; 2. 31. 5, 12. 12. 32, विधातृक One who delivers or disposes, 2. 7. 32. fagur caus. To plunder, to loot, 12. 2. 28. Farley m. Training, discipline, 1. 5. 2, 3; &c faata m. Plundering, looting, fafargra m. A failure, a mistake, booty, 3. 12. 2; 7. 4. 22; 1. 12. 16; 1. 16. 42; 9.3. 8. 4. 15; 9. 2. 9, 10; 10. 37. Loss, 2. 24. 4. 3. 16. m.

·विवादपद] Arthasastra 68 विषमसंधि m. forary n. A dispute in a lawcourt, 3. 1 (title); 3. 16. 38; 4. 7. 17; 11. 1. 14. faeietek m. Decision in a legal case, 3. 1. 39. faretra n. A Pasture, pastureland, 2. 2. 1; 2. 6. 3; 2. 34. 6; 3. 10. 21ff. &c. faftat f. The market-road, 2. 13. 2. faquota d. With six nālikās left out, 2. 36. 34. farah (=falthca) Disci epancy, 2. 8. 21. A peace or pact between unequals, 7. 7.5. A paot for unequal gains, 7. 9. 511. fale f. Labour, labourers, 1. 4. 1; 2. 1. 35; 2. 15. 63; sappers and miners, 9. 2. 9; 10. 1. 9, 17; 10. 4. 17. falgapum. A contractor or foreman of labour, 5. 3. 17. foreia caus. (1) To bring about dissentions, to divide, 7. 8. 4; 7. 14. 4. (2) To frustrate, to reject, 8. 2. 24. विसंवादक m. One who does not keep his word, 13. 5. 6. fatarea a. Who has been rejeoted, 11. 1. 37. forec n. An artificial lake, 2. 28. 1. fareiraut n. The substitution of a high-priced artiole by & low-priced one, 2. 14. 18,25. faere m. Sport, play, recreation, 1. 10. 13; 2. 2. 3; &c. faler afert m. A bird kept for pleasure, 2. 26.5. aere m. An animal in a 200- logical park, 4. 10. 5. ara a. Gone away, absent, 10. 6. 49; 13. 3. 3. वीतंसगिल m. A trap for catching birds, 9. 6. 73. era m. Supplies (of men and materials ), 7. 6. 8; 7. 7. 2; 8. 5. 14; 9. 6. 44; 10. 2. 6. ETF n. Tamarind, 2. 15. 18. maya m. The science of rearing trees, 2. 24. 1. TT 10P. To continue, to exist, 8 2. 7. To maintain, to sustain, 8. 4. 36. lift m. The sale of (one's) of livelihood, 3. 15. 6. TTYT TUT n. The tools of (one's) profession, 3. 1. 31. 1977 m. A' scorpion-bindipg' a kind of torture, 4. 8. 22. 94 m. (***.) A heretic, 1.12. 6; 3. 14. 37; 3. 20. 16. वेग्मभिहूलिक .. Who overcomes (the enemy ) by bis vehemence, 10. 5. 45. means ·69 alossary [ न्याजी n. a foraat f. A braid of rope, a rope, 4. 3. 8; 10. 2. 14. aantui n. Tending (cattle ) in return for & wage, 2. 29. 1-3. am. One who inarries, 3. 4. 42. ac m. The complainant, 3. 1. 17. aga n. Rennarriage, 3. 4. 42. वेधन, वेद्धृ a. Which transmutes (through smelting), 2. 12. 3,5. aut f. Limit, 4. 3. 6. 194 n. An alloy of silver and iron in equal proportions (com.), 2. 14. 22. dennale m. A kind of metal, 2. 12, 16, 23. aque n. Hostility, 5. 6. 8; 7. 8. 19; 8. 1. 11; 9. 4. 8. to n. A compensation-tax, protective duty, 2. 12. 31, 35; 2. 16. 9; 2. 25. 40. वैनयिक a. Used for purposes of training, 2. 33, 5. Ernesumie m. (1) An accomplice, a help-mate, 2. 5. 18; 2. 8. 22; 4. 8. 9. (2) A sales- Agent, 3. 12. 25. herapeutic n. (1) Giving assistance, 4. 11. 9. (2) Sale on behalf of another, 4. 6. 11. कौ. अ.४५ वैयावृत्यविक्रय m. Bale through an agent, 3. 12. 25. वैराज्य Rule by a foreigner, 8. 2.5, 8. Letra n. A contrary happening, death, 2. 30. 48. helfe n. Games, sports, 11.1.7. A n. (1) Broth, 1. 21. 7. (2) A mark, 2. 2. 12. Quare n. Middle, 'Away from the road' (Cb), ( 37 Coupe to be read - Meyer ), 3. 4. 21. 498901 n. Taking away from, exclusion, 15. 1. 49. 44 m. A pretext, an exouse, 2. 25. 6. 2491787 1A. To seek shelter with, 4. 3. 18. व्ययप्रत्याय m. Return of money sanctioned for expenditure, unspent grant, 2. 6. 21; 2. 15. 10. spre n. The total 'expendi. ture, 2. 6.11. bertaut n. Removal, dismissal, 4. 9. 16. olaek m. (1) Judicial procedure, 3. 1. 391f. (2) A transaction, dealings, 3. 1. 2ff.; 3. 2. 1; &c. Gure n. Designation, name, 2. 25. 25. unft i. Commission, surcharge, 2. 6. 10, 22; 2. 12. 26ff.;

·ज्याघिसंस्था ] Arthasastra 70 2194 &. 2. 15. 11; 2. 16. 10; 2. 25. 40; 3. 17..15, 16. Bruteien f. Rooms for the siok, & hospital, 1. 20. 10, 19. 4146 f. A misbap, 5. 1. 34. OUTH m. Activity, an active life, 2. 1. 30. Activity, (military) operations, 1. 16. 29; 6.2.1, 2; 10. 4. 16; &o. burim m. Yoking, harnessing, 10. 4. 18. OUT m. (1) A rogue elephant, 2. 15. 42; 2. 31. 4; 2. 32. 1,8,10. (2) A wild creature, 1. 21. 22; 2. 1. 37; &o. GUAE 2. (1) Used in trade, 2, 12. 25; 2. 19. 22, 29; 3. 11. 1. (2) Concerning judicial procedure, 3. 1. 44. (3) Concerning transactions, 3. 1. 1. व्यावेधन Piercing (enemy ranks ), 10. 4. 13. Geran. Penetration (of enemy ranks ), 10. 4. 13. oye n. The date-entry (in 40- count-keeping), 2.6. 12; 2. 7. 31, 32, 33. oyca. Broad, 2. 29. 23. Easily oonquerable, weak, 6.1.3, 8; 7. 10. 9; 13. 4. 60. 79 2. Sweet in speech, 6. 1. 6. Tertaroqsi a. About whom suspicion has arisen, 4. 8. 9. Tefta m. Arrest on suspicion, 4. 6. 1, 2. शतैकीय 8. Equivalent to one in a hundred, one per cent, 9. 3. 4. TENGT a. Caused by the enemy alone, 9. 6. 1, 6. 2 m. Peace, 7. 17. 1, 2; 6. 2. 1, 3. 27001 f. (1) A small stick, a pencil, 14. 3. 8, 10. (2) An ivory piece used in gambling, 3. 20. 10; 4. 10. 9. (3) A kind of arrow, 2. 18. 10. शलाकाप्रतिग्राहक m. The receiver of tallies ( for counting), 'the supervisor of grinding and pounding' (Cb), 2. 15. 63. TFT m. A follower of Gautama Buddha, 3. 20. 16. Iqfn. Maintenance of fitness in every respect, 2. 1. 32.7. TALEGTE M. A. 'wagon-fenoe', concealment in wagons (P) 7. 17. 55. gitt f. (State) power, 6.2. 80ff. &o. Nero m. The captain of B boat ), 2. 28. 13. arera n. (1) An ediot, & deoree, 2. 10. 1, 2. (2) A message carried by an ambassador, ·71 Glossary 1. 16. 6, 32. (3) A letter, & communication, 2. 9. 27; 2. 28. 20; 12. 3. 13; &c. TANT &. Relinquished by a royal decree, 2. 6. 15. SITETET m. An officer appointed by an order, 2. 9. 19. THIET & Bearing & message, 1. 16. 4. - M. A messenger, a berald, 2. 28. 18. शास्त्रानुयोग m. A test in the science (of politics ), 5. 4. 4. forat f. The heap of a commodity above the level of the capacity measure, 2. 19. 34, 35. Jn. Fermentation, & fermen. ted liquid, 2. 15.8, 17. शुद्धदेश 8. For which there is clear proof, 3. 1. 15. TY caus. (1) To put honesty or loyalty to test, 1. 10. 1. 2) To clear, to remove from, 2. 1. 38. (3) To replace, 2. 4. 28. proto n. (1 Duty, toll, 2. 21. 2ff. &c. (2) Dowry, 3. 2. 7ff.; 3. 3, 5, 32; &c. Tropeirot f. The customs house, 2. 21. 1. yra n. (1) Copper, 2. 13. 16, 44; 2. 14. 30, 31. (2) An underground vein ( of metal or water ), 2. 12. 1; 2. 24. 1. e n. (1) Waste land ( to be reclaimed and occupied), 7. 11. 1ff.; 5. 3. 32. (2) The kingdom from which the king is absent, 9. 3. 39; &c. ty n. A deserted place, 2, 36. 14. T49 m. A regent, 9. 3. 10; 12. 2. 25ff. 2570 m. A forked road' & kind of trap for the enemy, 2. 3. 16. to n. Outstanding dnes, 2 6. 16. 3184 n. A legume, 2. 16. 31; 2. 24. 13. 1191 f. The appearance of an elephant ( as he recovers from a serious illness-Cb, or as he grows up -Cs ), 2. 31. 17, 18. Inte m. Consumption, 14. 1. 21; 14. 3. 71; 14. 4. 7. la n. Integrity, uprightness, 1. 8. 1, 26; &c. a. (1) Credible, 1. 12. 6; 14. 1. 2. ( 2 ) Trustworthy, 3. 1. 5; 4. 1. 21. SHUT m. A monk, 1. 12. 23. $190 f. Making & claim with the help of witnesses, 3. 11. 8. OP. To bear witness, 3. 11. 48, 49. - Caus. To make & ·Brott Arthasastra 72 claim with the help of witnesses, 3. 11. 7. stuft f. (1) A corporation, & guild, 2. 4. 16; 4. 1. 2, 3; 8. 4. 27ff. (2) A band (of harmful persons ), 6. 1. 8. (3) Banded troops, 5. 3. 9; 7. 14. 27; 10. 1. 8; &o. Bultaco n. Banded troops, 9. 2. 4ff. श्रेणीमनुष्या 8. Inhabited by bands (or clans ), 7. 11. 18, 20. stre a. Superior in varna, 3. 4. 18. mtą m. A witness to a trangaotion, 3. 1. 4, 14; 3. 10. 2; 3. 11. 2; 3. 13, 2. fort m. A hunter (with a pack of hounds ), 1. 14. 9; 1. 21. 23; 2. 34. 9; 10. 1. 11. eg m. Name of a plant dangerous to elephants, 2. 3. 16; 10. 4. 9. T que m. A vegetable garden, 2. 6. 5. nego n. The six measures of foreign policy, 6. 2. 4; 7. 1. 2; &c. gtata n. Spitting, 5. 4. 9. glast f. Spittle, 3. 19. 2. स in To go by sea, to sail on the seas, 2. 28. 11. fata n. (1) Voyage by sea, 2. 28. 1. (2) Marching together, 2. 32. 4. 1947 m. An ocean-route, 7. 12, 21, partier n. A harbour-town, a port, 2. 4. 4. piese 10P. To coat, to plate, 2. 13. 44; 2. 14. 48. n. Preparing (perfumes &c.), 2. 27. 28. Ben. The work of gold-plating, 2. 14. 17, 26, 50. BOET a. Swollen, 4. 6. 18. dos m. (1) A prisoner, 4. 9. 25. (2) A besieged prince, 13. 4. 28ff. is to m. FT f. A prisoner, 4. 9. 23, 24. il m. Á besieger, 13. 4. 28[f. संरोध °धन . Confinement, 1. 17. 52; 3. 13. 21; 3. 14. 1; 9. 3. 14. संवदन n. The winning of love by occult means, 4. 4. 14, 15; 4. 5. 1; 4, 13. 28. Facut n. A covering, & cloak, 1. 2.5. Concealment, hiding, 1. 16. 10; 5. 5. 6. gafat n. Going round, 2. 32. 4. Her cuus. To create confidence, 5. 1. 19; 11. 1. 40. Fatcat n. The art of entertaining in conversation (Op), 2. 27. 28. m.

·73 Glossary [ संगृहीन FIATT m. A fellow-resident, & File Casatorn. March after nak companion, 1. 9. 3. ing a pact, 7. 9. 1ff. Halle m. Carrying, transporting, 715&ZIT &. With defective sok- 10. 3. 16. les, 2. 14, 19, Hoger m. Intercourse, dea- T a. (1) Appropriated, lost, lings, 1. 9. 3; 4. 4. 20. 8. 4. 49. ( 2 ) Engaged in a Het m. Seeking shelter, 7. 1. fight, 13. 3. 24. 10; & सक्तचक्र . Whose army is stuck To promise, 1. 14. 2. i. e, limited or ineffective, 7. 13. 4. philfen f. The art of association, musio, dancing, &c. HTTFET &. Kindred, 1. 8. 17, 19; 7. 11. 27. (com.), 1. 12. 1; 13. 1. 2. Fitalt m. Making, building, 2. siat m. Impurity, 3. 14. 38. Haese n. Adding up, totalling, 4. 31; 8. 1. 34. 2. 7. 29 Fito a. Artificial, 2. 13. 42. *H m. A. causeway, a bridge, FRETT f. (1) An establishment, 2. 3. 30; 3. 10. 46; 7. 10. rooms, 1. 20. 10, 19. (2) A 32; 10. 2. 14. secret agent stationed in Fahrt m. An outory, 1. 17. 39; one place, 1, 11. 22; 1. 12. 2. 7. 10. 8; 2. 35. 15. (3) A settled संक्षेप m. Concentration in one custom, 3. 1. 43, 44. (4) A place, 2. 8. 21; 2. 16. 1. market, 4. 2. 1. संख्यातार्थ 8. In which the income FİRT n. (1) Place, location, 2. is calculated or fixed, 1. 6. 14. (2) Rules, regula. 8. 13. tions, 2. 7. 2, 3, 10. ( 3 ) A sicula n. Counting, arithmetic, division, a ward, 10. 1. 1. 1. 5. 7. ( 4 ) Shape, appearance, 2. Fiera m. An accountant, 2. 1. 11, 33; 2. 13. 61. 7; 2. 9. 28; 5. 3. 14. eina f. Staying together, 3. * m. Keeping back, withhold 20. 14. ing, 2. 30. 47. Appropria- संहतिका f. Labour in lien of tion, loss, 8. 4. 49, 50. taxes, 2. 15. 1, 8. Hietat a. Given to adultery (?) ailea 2. Joined by a treaty, al 4. 10. 10. Kept under guard, lied, 1. 14. 11; 7. 9. 53. 4. 12. 31.

·संप्र] Arthasastra 74 846 9P. To keep under guard, 4. 12. 30. Eine m. (1) The commonly accepted view, 3. 1. 40. (2) Adultery, 3. 4. 42. HEU n. (1) The beadquarters of ten villages, 2. 1. 4; 3.1, 1. (2) Adultery, 3. 4. 21; 3. 8. 24; 4. 12. 35. संघ m. (1) A corporation, 2. 1. 32; 3. 7. 40; 3. 10. 45; 13. 5. 9. (2) A union (of labourers), 3. 14. 12[f. (3) A confederacy (of allied princes ), 9. 6. 16; &c. ( 4 ) An oligarchy, 11. 1. 1ff.; 7. 16. 3; 8. 3. 64. pienia m. (1) Association, joining (in a common cause ), 6. 4. 10. (2) An alliance, & confederation, 7. 14. 10; 9. 7. 72. HERE n. (1) Fixing (base metal in an article of gold or silver ), 2. 14. 17, 26, 30. (2) Grouping, collection, 2. 11. 100. BIgE a. Well-known, renowned, 2. 33. 9. HATT a. Belonging to the same place or community, 2. 1. 32. Burm. (1) Movement, 2. 9. 26; 4. 9. 21. A passage, 1. 20. 2; 2. 3.7. (2) A roving secret Agent, 1. 12. 5. (3) Transmission, communication, 1. 12. 11. Ho pass. To get stuck, 9.3. 39. Tn. Produce, 2. 29. 1; 2. 35. 8. Total produce, 2. 6. 14, 27; 2. 7. 2. Total earnings, 4. 2. 23. af f. A kind of bed-spread, 2. 11. 101. 77 n. (1) A hiding place, an ambush, 7. 17. 56; 10. 2. 15; a place or an occasion suited for ambush, 10. 3. 15, 18, 24; 8. 4. 41; 8. 5. 11; 13. 2. 43, 50. A dan. gerous position, a trap, 7.5. 46. (2) A rest-houee, an alms-houge, 2. 35. 3. Fraisiera m. An agent using (some) profession 48 & COver for secret activities, 14. 1. 3. Afaat m. A secret agent, 1. 10. 3,5, 20; 1. 11. 1, 18 et passim. 75 1P. (1) To be forfeit, 3. 12. 9, 10; 3. 13. 6. To perish, 1. 3. 17. (2) To be incapacitated, to be ill (com. ), 3. 14. 35. - caus. To destroy, 9, 2. 5.

·98. 75 Glossary [ समास FICET m. (1) A pair of tongs, ' 2. HUFTHE$ n. The (woollen) hem 14. 23. (2) The thumb of 80 armour ( Cj), 2. 11. and the middle finger, 2. 23. 15; 4. 10. 1; 4. 11. 25. a. In concert with, 4. 11, FEIE m. Bringing together, 5. 10. 2.50. Mobilization, 6. 2.38; Ferenta n. Concerning pro- 7. 4.7, 12, 14; 7. 13. 5; 9. per behaviour, 5.5 (title); 6. 55; 12. 1. 3; 13. 3. 23. 7. 15. 21. FETT 3A. To ensure adherence AMIGAS A. Bound by an agreeto, 1. 3. 16. - 30. and pass. ment, 2. 36. 45. To make peace, 7. 7. 8ff.; HEFT m. An association for- 7. 3. 2; &c. med with certain agree- संधि m. (1) A treaty, an alliments or rules, 2. 1. 32. ance, 7. 1. 6; 7. 17. 1, 2; AHRE a. Cheap, 12. 4. 8. &c. (2) A hole, 4. 6. 16. FHITIT f. Even and rounded, & Pirategien f. A house-breaking kind of balance, 2. 19. 12. woman, 4. 11. 19. m. A pact between equ. संधिरात्रि f. The full moon or new als, 7. 7. 4. A pact for an moon night, 13. 2. 29. equal gain, 7. 9. 4. 9 a. Incapacitated, ill, 3. 14. YHTET m. A festive gathering of 19, 21, 29, 34. people, 1.21. 28; 2. 25. 36; HEIĘ caus. Tu arm, to equip for 5. 2. 39, 50; 10. 1. 15; 13. fighting, 9. 2. 13, 21. 3. 56; 13. 5. 8. Haft a. Liable to bend easily, FATA n. Rallying (of tro- 2. 14. 19. ops ), 10. 4. 13. in m. The Director of Sto FATÈ m. (1) Corroboration, res, 2. 5, 1, 21; &c. confirmation, 4. 6. 8. (2) ifra a. Accumulated in a A hostage, 1. 16. 34; 7. store, 3. 11. 5. 17. 1, 2, 32. gale a. Married, 3.5. 21. समानतीर्थ्य m. A fellow-student, 2 m. A partner, a member, 2. 3. 16. 37. 16. 13. HARA 1P. To check (for cor- समकरण n. The marking of zero reotness ), 2. 7. 31-33. (on the balance-beam when ETHIFT . Completely integrated, horizontal ), 2. 19. 13. 8. 5. 1, 12, समसंधि m.

·समाप्तकरण] Arthasastra 76 समाप्तकरण a. Against whom the evidence is complete, 4. 8. 13. FH17864 a. Lying over, projecting over, 3. 8. 14. HARI a. Increased, inflated, 2. 8. 21. GHIỆg m. The Revenue Commissioner, 2. 6.1; 2.35. 1; &c. HIT m. A challenge, 3. 20. 13. HATE To challenge, 1. 14. 2. AfHSETT m. An occult practice for becoming prosperous, 1. 11. 15. ATT D. (1) Curing, healing, medical treatment, 3. 19. 14, 27; 4. 11. 2. (2) Military activity, 13. 5. 1. Als m. Revenue, 2. 3. 3; 2. 6. 28; 2. 9. 13ff.; 5. 3. 1. समुद्गपरिवर्तिम 8. The container of wbich is changed, 4. 2. 16. HIETA n. Raising (of troops ), 1. 16. 29; 9. 2. 1ff. Ayyaa m. Sitting together, meeting, 3. 20. 14. FATTET a. Over-grown (with weeds &o.), 3. 9. 33. HÀg caus. To inflame, to augment, 9. 3. 2. HET f. Prosperity, 1. 11. 17. H9a 1P. To sail together, 2. 28. 4. yra m. Crowding, 4. 6. 2; aconmulation, 8. 4. 36; 9. 2. 2; 13. 4. 38. øge m. A cavity, 2. 14. 28. संपुटिका f. A guard for shanks (Cb), 2. 11. 101, Byt m. Credence, 1. 12. 15. Bigger m. Rolling, spreading, 13. 4. 26. ŠHT m. A mixture, an ingrediept in a preparation, 2. 25. 18, 22, 23, 27, 29. Ha a. Agreed upon, settled, 3. 13. 27ff.; 3. 14. 11. EFT &. Having the same form or appearance, 4. 1. 26. सर्पिःस्नेहलेपिन् . Smearing with oil as with butter (com.), 2. 11. 56. Hereft a. With grains inside, 2. 11. 34. TEST 1A. To falter, to hesitate, 2. 5. 22. hele m. A co-debtor, 3.11. 14. A co-defalcator, 2. 7. 5. PETTATT m. A fellow-traveller, 3. 20. 18. A fellow-deserter, 9. 3. 32. A fellowescaper, 12. 5. 23. सहस्रकीय a. Equivalent to one in a thousand, 9. 3. 4. सहाध्यायिन m. A student of the same śāstra (i. e. Arthaśāstra (Cb, Oj), 1. 20. 3.

·77 Glossary [सीमावरो सहोदक a. Fed by natural springs au expedition or aprising), of water, 2. 1. 20; 7.12. 7. 18. 29; 8. 2. 17. 4,5. muft a. Concerned with re- Hiacfara a. Intended to seoure venue, 2. 7. 4. & person's love, 5, 1. 19; सामेधिक 8. Capable of securing 11. 1. 40; 12. 2. 14, 16. prosperity, 1. 11. 16; 13.2. HISTOE m. A trader, a dea- 11. ler, 3. 12. 29. सांपरायिक a. Equipped for fight- AIRF a. Used in battles, 2, ing, 2. 3. 1. 18. 1; 2. 30. 42. -n. Fight FIT a. Of the best kind, select, ing in battles, 2. 32. 4. 5. 6. 46; 10. 5. 43, 46, 49. HIET n. Possession of virtues - m. (1) An article of high or excellence, 8. 1. 62. value, 2. 5. 8; 2. 7. 2; 2. FinE a. Equipped for fighting, 11. 1; &c. ( 2 ) Strength, 1. 2. 15. 42; 2. 31. 4; 2. 32. 16. 9; 8. 1. 61. 1; 10. 5. 34; useful in fi सार्थातिवाह्य n. The escorting of ghting, 2. 23. 19.- n. The caravans, 2.34.12; 5.1.21. work of equipping for fi Hrm. A parapet, a wall, 10. 1. ghting, 2. 30. 30, 31. 1; 13. 4. 9. HITETT a. Having a valid ex fathm a. With small spots, 2. cuse, 2. 14. 12. 11. 4. 127 a. Full of regard or consi Pese a. (1) Cooked, 2. 15. 24. deration, 7. 18. 21. (2) Acorued, received, 2. ATHOST 2. Neighbouring, 3. 9. 3, 8. 18, 21. - 1. Accrued re- 10; 3, 20. 15; 7. 13. 24. - m. venue, 2. 6. 13, 15. - m. A A neighbour, 3. 8. 1; 3. 9. holy man, 1. 11. 16; 13. 2. 24. A neighbouring prince, 7, 11; &c. & Vassal, a feudatory, 7. 18. iar f. Agricultural produce, 2. 29; 1. 10. 3; &c. 16. 1, 2; &c. सामवायिक A confederate in fiarta m. Penalty for taking an expedition, 7. 4. 19; 7. agricultural produce, 2. 22. 5. 38, 49; &c. 14; 5. 2. 13, सामुत्थायिक a. Made by those jo- सीमावरोध m. The fixing of bointly settled on land, 2. 1. undaries, 2. 36. 3; 4. 13. 32. - 2. An associate (in 11, 12 को. अ. ४६ ·garnet ] Arthasastra 78 Felget m. A trustee (for marriage ), 3. 4. 9, 26, 30. yra m. The day of soma-pressing, 3. 14. 29. JT f. The favourite or beloved queen, 8. 4. 24, 26; 12. 2. 15, 17. 997 (= 97) Wine, 2. 25. 39. gost f. An underground pas. sage or tunnel, 1. 20. 2; 5. 2. 42; 7. 17. 33; &c. geromicanut n. Borax, 2. 14. 23. yauf m. Name of a weight 16 māşakas ), 2. 19. 3; 2. 13. 15, 48; 4. 1. 28; &c. सुवर्णपाक m. The melting of gold, 1. 18. 8. gaufefet m. A golden pact, an excellent treaty, 7. 3. 29. 94HT f. Excellence, good distribution, 2. 24. 6. 1994 m. An informer, 2. 8. 29, m. (1) An embankment, a dam, an irrigation-work, 2. 1. 20, 24; 2. 4. 5; &c. (2) A boundary, 3. 8. 3. A boundary-mark, 3. 9. 10ff. Agar m. An irrigation - work, 2. 1. 22, 39; 3. 9. 32ff. &o. autor m. The extent of a boundary, 3. 8. 4; 3. 9.3, 14. सेनानिवृत्त m. A deserter from the army, 10. 1. 16. सैन्धविका f. Berth or sand from the river Indus, 2. 13. 47, 49. A m. A border-guard, 2.2, 10. सौप्तिक A night attack when enemy troops are asleep, 10. 3. 20; 10. 5. 54. Alfafa A juggler, a puppetplayer, 2. 27. 25; 7. 17.34; 11. 1. 34. सौमितिका f. Black housings for an elephant, 2. 11. 98. Alfa n. (1) Drinking, 10. 1. 15; 13. 4. 26. (2) Debt inourred for drinking, 3. 16. 9.-m. Freedom to manufacture and drink liquor, 2. 25. 36. सौवर्चल n. Borax, 2. 15. 15. सौवर्णिक m. The state goldsmith, 2. 13. 2; 2. 14. 1, 11. n. m. 32. at f. The needle' a kind of torture, 4. 8. 22. qa416% m. The holder of reins, 2. 30. 26, 44. सूत्रवान n. The making of strings or threads, 2. 13. 39. FERICI f. A yarn factory, 2. 23. 12. TART m. A broth-maker, 2. 15. 61.

·79 Glossary [स्रोष FARE m. A division, a class, 2. 32. 1. A division of an army, troops, 7. 12. 11; 12. 3. 16; 12. 4. 20. स्कन्धप्रावर्तिम 8. Set in motion with the belp of the shoulders or backs (of animals ), 2. 24. 18. Fratar m. An encampment, a cantonment, 10. 1. 1; 9. 6. 44; &c. Frutata a. To be delivered in parts or instalments, 7. 3. 28. Flateftat f. The formation of stalks (of grains), 2. 24. 8. m. (1) Stiffness, baughtiness, 1. 9. 1, 3; 6. 1. 6; 8. 4. 30. ( 2 ) A hindrance, 8. 4. 48, 50. स्तम्भप्रविष्ट 2. Who has become haughty or obstinate, 3.11.6. n. A woman's menstrual fluid, 14. 2. 32. Feta n. A marriage alliance, 7. 3. 26, 29. ilega a. Intended to win a woman's heart, 5. 2. 59. n. Dry land, 3. 9. 25, 33. BYTT D. (1) A room, a ball, 2. 5. 2,5. ( 2 ) A stall, 2. 30. 6; 2. 31. 3. (3) A condition of stability, 7. 1. 28. Remaining quiet, 7.4. 2, 3; 8. 2. 26. (4) Position, & high position, 2. 9. 9; 4. 9. 16; 6. 2. 36. Status, 2. 27. 15. A strong position, 6.1.8. Fettfalta m. (1) A revenue officer in charge of a quarter of the realm, 2. 35.6; 2. 1. 7. (2) A city officer in charge of & ward, 2.36.4.(3) A person able to see objects buried underground, 13. 2. 6, 11. terefter n. The headquarters of 800 villages, 2. 1. 4; revenue headquarters, 2. 3. 3; 3. 1. 1; 8. 4. 46. RITTI f. Steadying, rallying, 10. 4. 13. स्थाप्या f. An endowment made on a woman at the time of her marriage, 3. 2. 15, 19; 3. 3. 12; 3. 4. 16. FOTOS ET a. Built on land, 7.10. 29. FOTO . Growing on land, 2. 24. 23; 7. 11. 7. frayan. A fixed machine, 2. 18. 5. स्थितशत्रु, स्थितामित्र, An enemy entrenched in a fort, 7. 10. 7; 7.13. 22; 9. 6. 53; 7.13, 8. farcita To augment, to increase, 3. 2. 30. स्रोतोयन्त्रप्रावर्तिम Set in motion in a channel by means of a mechanisin, 2. 24. 18. ata a. Brought about through the performance of sacrifices, 2. 10. 50. A.

·स्वकरण] Arthasastra 80 स्वयंवाद m. 9Ut n. Proof of ownership, title, 2.36.7; 3.1.15; 3. 16. 17, 18, 22; 4. 1. 54, 55; 4. 2. 1. BYTT 8. Who has satisfied himself, acting on his own authority, 2. 36. 5; 3. 14. 34; 8. 4. 33. स्वयंग्राह a. Allowed to seize what one can, 9. 3. 17.- m. Sei. zure of whatever one can seize, 3. 16. 27; 8. 1. 44; 8. 4. 23; 9. 6. 24; 10. 3. 45. Voluntary admission (of a claim or a charge ), 3. 1. 46. serialları m. One who voluntarily admits, 3. 1. 21. One who voluntarily agrees, 3. 13. 25. Blaue a. Easy to control, tractable, 1. 9. 1; 6. 1. 5. स्ववर्गानुकर्षिन् a. Able to carry (one's ) group with one, 5. 3. 10. Balatonta m. An artisan working with his own capital, 4. 1. 2. weitere fart m. One who supº plies personal labour only, 2. 24. 16. ellata n. Belongings, posses. sions, 2. 27. 12. El m. The king, the govereign, 1. 16. 7; 3. 11. 50; 4. 9. 12; 6. 1, 1, 2; &o. etoft f. The moist bed of a lake (com. ), 2. 24. 22. Et m. Exhilaration, foolhardiness, 1. 6. 1, 10. 86741FT f. A small banner, 4. 3. 41. Tytu n. Filling with the hand (over and above the measure ), 2. 15. 11. हस्तप्रावर्तिम a. Set in motion by carrying in the hands, 2. 24. 18. हस्तिनख n. A passage leading down from the parapetwall, 2. 3. 29. greina m. A big bar ( Cb ), a spike in the gate to prevent hammering by elephants (Cs ), 2. 3. 28. afartant f. A decoy female elephant, 2. 2. 10. EFETTET f. (P) The bringing up of elephants (?) 2. 20. 53. Recut n. Money, cash, 1. 13. 6; 1. 19. 12; &c. Garifa m. A treaty made by a weaker king, 7. 3. 36. gue a. With & pieroing point, 2. 18. 7. E m. Displeasure, wrath, 1. 13. 10; 5. 6.6. ha a. Sown in or growing in winter, 2.24. 19;9, 1. 34, 35. HRT a. Situated near the Himalayas, 2. 24. 5.

·शुद्धिपत्रम् पृष्ठम् सूत्रम् शुद्धम् ८ १. ७.४ त्रिवर्गम पुत्रो सामुदयिके १. ९. १० २. ७.४ ४३ ७७ २.२४.१२ " २.२४. २४ अशुद्धम् त्रिवर्गम पृत्रो सामुदायिक "प्रियङगू- अस्थिबीजाना सिध्येयु व्यङ्गच्यसनि पूर्वमस्म संग्रहीतायाश्च "मनथिनं ९६ ३.१.१० ३.१.१२ . १४३ ४. ९. १३ अस्थिवीजानां सिध्येयुः न्यङ्गव्यसनि पूर्वमस्मै संगृहीतायाश्च मनथिनं स्वेषां परेषां च १४४ ४.१०.१० १८१ ७. ७. ७ ७. १३. १२ स्वेषां च २२८ नः संधिः २५२ १२. ४.८ न संधिः स्वपण्यान्युप "स्तृयवा २५९ १३.२.४९ स्वपण्यान्यप 'स्तूर्ये . [Foot-notes] १८ २७ ३५ 2. 2. त्रिपुरी चैव " 1.14.12 1. 19.31 16 2.5.5 2.5.6 2.8.5 2.23.15 3. 4.22 7. 13. 12 9. 7.59 14.2.44 दशयत् दर्शयेत् 31 30 त्रिपुरी चव सुगुसकक्ष सुगुप्तकक्षं -वच:- -वर्चः- प्रवशेनं प्रवेशनं -संदशनं -संदंशनं 'वचार- 'वचार-[b] add 12 GM T om. परेषां, [em. addition ]. ४५ ७६ १०२ १९२ २३१ 7.4. 23 9.4.23 २७३ G1T G,

·(2)
[Glossary]
कर्शनीय
6. 2. 163
.2. 16%3
123
कुप
1
1.4.123
29
30
31
41
कल्य
द्वैराज्य
कुल्य
two
two,
"
धान्यकान्त
घान्यकान्त
निस्त
44
62
निस्तृ
योगपुरुष
secret,
secret

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.