Shri Abhaya Jain Granthalaya, Bikaner
Jivanusasnam
Front matter
다
FFFFFFEFFEFESSIFFESEFIFFFFFFFFFFFF
श्री हेमचानाचार्यग्रन्यापली १७
मेंबईम्
श्रीवीरचन्द्रसूरिशिष्यश्रीदेवसूरिविरचित
॥ जीवानुशासनम् ॥
।
२
स्वोपज्ञवृत्तिसहितम्
पत्तनस्पश्रीहेमचन्द्रारार्यसभाया सेकेंटरी-
शाह-जगजीवन उत्तमचन्द-लहेमचन्द भोगीलालाभ्यां
मकाशिनम्
श्रावफपण्डित-भगवानदाम-वीरचन्द-प्रभुटामेश्व
सशोधिनम् ॥
99999995
• अमदावाद-धोकादायाइयग्तगत जम पड्वॉयट " मुद्रणालये
घाडीलाल पापुलाठ शाह इत्यनेन मुद्रितम्
वीर संवत् २४५४
विक्रम सवत् १९८४
सने १९२८
प्रथमात्ति
भनय' ५००.
मूत्यम्-१-०-० रूप्यकमेकम् ।
HERE
मऊ
न ॥ समर्पणम् ॥ . क्रियोद्धारकपन्यासश्रीसत्यविजयगणिपक्ष वपि- श्रीगिरिनारतीधजीर्णोडारफ-श्रीहेमचन्द्रा- चार्यग्रन्थावलीस्थापनकृतोपदेश आचार्यपदनिभूपिन श्री श्री श्री १००८ श्री विजय- नीतिसरी- श्वरभ्यः समपयन्ति ग्रन्थर नमिदम् श्रीमदाचार्यवर्यानेगुणगणावविहृदया- श्रीहेमचन्द्राचार्यसभाया प्रधानारिफारिण.
॥ प्रास्ताविकम् ॥ + जीवानुशासनमिदं श्रीमन्त आचार्यपर्याः श्रीदेवमरयो विरचया- म्यभूवुः । स कदाच सजातम्तैः कस्मिन् समये -विरचिनमित्यादि सर्व प्रान्त- प्रदर्शितप्रशस्त्येव स्वयमेव मुस्पष्टं ज्ञापितम् ।। : 'श्रीजयसिंहदेव नरेश्वरै विद्यमाने सति श्रीअणहिल्लपाटकनगरमध्ये "दोहही नामधारकवसतिस्थितः श्रीयीरचन्द्रसूरीणां शिष्यमात्र श्रीदेव- मरिभिवृहद्गच्छशिरोमणीना श्रीमदुत्तराध्ययनलघुवृत्ति-वीरचरितरं लचूडादिशात्रफटुंणा श्रीनेमिचन्द्रसरीणामुपदेशादेकादशशनोपरिष्टाद्वापले सवत्सरे विक्रम सवत्सर ११६२)नवम्यां निथारादित्यवासरे प्रयोविंशत्यधिकत्रिश- तगार्थ प्रकरणमिद निर्मितम् । मप्ततिगृह निवासिभिः श्रीजिनदत्तसूरिभि संशोधिनम् । अन्येषा च महेन्द्रमरिप्रमुखाणा मूरिमवराणां सम्मनम्। अस्प वृत्तिरपि स्वोपक्षैव । सा च तत्रै नगरे तस्मिन्नेव राजनि गूर्जरमण्डल प्रशासति सति, तस्मिन्नेव वसतिस्थाने स्थितैनस्वेः श्रेष्टिजासकस्य वीरा- दिमातुश्च मिन साधुपूजनरतापाः थाविफाया वसुन्धर्या उपटम्भात् श्रीदेवसरि- भिरेकेन मासेन सरस्वतीतोपतः कृना। श्रीनेमिचन्द्रसरिमिश्च सशोधिता। अत एव ज्ञायते-" श्रीमुनिचन्द्रसरोणां शिप्यप्रवराः ममकालीना अपि श्रीमन्तो वादिदेवसूरय एतेभ्यो भिन्ना एव" इनि -प्रकरणेऽस्मिन्नप्टाविंशाधिकारा जीवम्य भव्यात्मनोऽनुशामनरूपतया चर्चिना विद्यन्ते । अर्थात् स्वप्तमकालीनजनसंघमध्ये प्रचलिनाः केचिद् विवाद- ग्रस्त विषया. सपालोचिता । अन्यहृदय तु साहोपाङ्गग्रन्यायुगाइनेन प्राप्स्यन्ति चर्चाचतुग विद्वासः । तेन नेह प्रतन्यतेऽर्थविस्तार । विक्रमहादशशताब्दिमध्ये यदा श्रीमद्हेमचन्द्रप्रभुप्रभृतयोऽनेके महान आचार्यवर्या विहतवन्तस्तत्कालीनमचलितचर्चाभिः जनसंघपरिस्थितिज्ञापक- मिदं मफरण समवयुद्धध किश्चिदशुर-अस्तराम्यामादर्शपुस्तकाभ्या सभ्य प्रकाशितम् । आदर्शदोपान्मतिमान्धात् मुद्रकमेमादौठा या: काश्रिदशुद्धयस्स- जानास्स्यु , ताः सशोध्या धीधनः सिद्धान्त हृदय अणदिलपाटकपननम् इति प्राधयन्ति म १९८४ पाल्गुन वृष्णोदशी प. भगनदाम-प्रभुदास-चीरचन्द्रा.
n श्रीवीरस्य किमित्येवविध विशेषणद्वय कृतम् ? सत्यम्, प्राधान्पर यापनार्थम् । तथाहि-सर्पस्याप्यनुष्ठानस्य प्रत्युपेक्षणाटेः सिस्ताकवलचर्वणपायस्य रागद्वेषजय एव फलमुपवर्यत, स व भगवतो बर्द्धमानम्य मा यस्यमापनामार्पणमटत्त- शुरध्यानतामोदविफल' सम्पन्न., तत्सम्पत्ती च सर्वोत्तमत्वादुपकारित्वाश भुवननयस्य बन्धु न , अन्योऽपि यो मध्यस्थो भविष्यति स परिध पार- म्पर्येण भविष्यति, अत एव मारकारेणापि 'माध्यस्थ्यभारनया' इत्युक्त, अत स्थितमित्य विशेषणद्वयोपादानेन इति गाथार्थ ॥१॥ साम्पत 'जीवानुशासन वक्ष्ये' इति यदुक्त तत्सफलीकुर्वन् यादग्वि पाना सूरीणा वचस्म चित्त दातव्यमिति तेन द्वारेण जीयोपदेश प्रयाउन्नपा- यपरिहारगर्भ गाथाचतुष्टयमाह-- गभीरसिदसिद्धतसिंधुसंपत्तपरमपाराण । सयलजणसम्मयाण परयणवच्छह जुत्ताण || ॥ कुग्गहविवज्जियाण अणिदणिज्जाण परिणयग्याण । देसाइजाणयाण अणुद्वयाण गुणड्डाण ॥ ३ ॥ सवेगभारियाण अणुआंगपराण परहियरयाण। उस्मगधयायाण विमयविभागमि ढरपाण ॥ ४ ॥ पवविश्मरीण वयणेसु ठेसु माणस णिच । जइ भयममरणाओ निरिणो रे तुम जी ॥५॥ व्याख्या--गम्भीरो मन्दम यल यम य स -चासो मिद्वश्व प्रसिद्ध स चासौ सिद्धान्तश्च समय स एव मिन्यु ममुद्र तस्य सम्प्राप्तो लप' पार पर्यन्तो यस्ते गम्भीरसिद्धसिद्धान्तसिन्युसम्माप्तपरमपारास्तेपाम् । सकला सम स्ता ते च ते जनाथ गीतार्थाचार्यादिलोका , तपा सम्मता अभिप्रेताम्नेपाम् । प्रवचन सघा, तस्य वात्सल्यमनुकूलता तस्मिन युक्ता सपखास्तेपाम् ॥ २ ॥ ग्रह स्वाभिमायेण दुष्टाभिनिवेश तेन विनिता रहितास्तेपाम् । अनिन्द- नीयाना-गीतार्थादिजनाप्याणाम् । परिणतवयसा वयम्धविराणाम् । ना क्षेत्रकालादिपरिज्ञानयनाम् । अनुताना गविवर्जितानाम् । गुणा राज्या,ईश्वरास्तेपाम् ॥३॥ सगभाविताना-मोक्षाभिन्गपिणाम् ।
. अनुयोगपराणामिद्धान्तव्यार पाननिष्ठानाम् । परनिरताना-परे आत्मन्यतिरिक्ता जीगस्तपां दित सम्यक्त्वादिगुणाधान तर रतावासक्तास्तपाम् । उस्सगा- वरायाणति " यहवयणेण दुपयण " इनि प्राकृतलक्षणनिर्देशाद् उत्सर्गा- पवादयो. सामान्यविपोकलक्षणयोपियविभागेगोचरविच्छित्ता छेफा- नाम् । पनेषु च विशेषणेषु परम्पर कथचिदन्तर्भावपि न पानम्वत्यागड़ा पिया, मामान्यर यापनार्थत्वातदुपन्यासस्प । एवंविधसूरीणा उक्तमकारा- चार्याणा वचनेषु भणितिपु, अनुस्वारथान " नीयालयमभूया य आणिया. एए पिदुदु भाग।" इति प्राकृतरम गाभवः, देहि भयन्छ मानस-~-चित्त निलं सर्वदा, यदीति हृदयाभिप्रायविसपार्थः, भवसमग्णान-ससारसस्तेः निर्षिणः खिन्न' ३' इत्यामश्रणयोतनार्थ , व भवान्. जीव-आत्मन् । अयमभिमाय:--'इत्य भवति इत्य न भवति, एव क्रियते एव न क्रियते, इट वस्तु ' इन्यादि वस्तुविचागपेक्षयवे मुपदिश्यते, सामान्यदेशना तु किंचित्पूर्वो क्तगुणरहिनेष्वपि श्रोतव्या । इति गाथाचतुट्यार्थः ।। ननु किमन्यथापि केचिट व्याचक्षते ? येनेत्यमुपदिश्यते । सत्यम्, 'व्याचक्षते' इत्याचावेदयन् यदर्थं च जानन्तोऽप्यगणितापाया याशाः स्वमत्येति क्ययश्च गाथात्रयमाह- जं दुसमभागाजीप अलमा मधम्कन्नेसु । अन्ने तहासविकत्वणा लोयाग माविया ॥॥ तह पनविति धम्मं जह नियपत्यम्म हेोह परपुट्टी। जाणति णेय मूढा अत्ताण वचिमो व ॥ ७ ॥ जह मरणमुरगयाण जीवाणिघाट निसुणिऊणपि । अगणियमवडा किर सचपम्वया अम्हे ॥८॥ 'यद्-यस्माद् दुःपमानुभागान्-समयोक्तलमणकालविरोपमाहान्म्यात् एके कंचन लता:-मन्दोत्साहा. स्वधर्मकायेषु प्रत्युपेक्षणादिव्यापारेषु , अन्ये १ नीमा गगनी चारोना तो निन्दु-हिर्माया !- ' पनी अनुम्बारद्विमाया विद्यमानी लोप नीती-प्राप्तौ -मरत अविद्यमानी - नहि आनीता भवनः । T । यथा। चान - अवयु पन्त अपरे तद्दोपविफत्पनया अस्यापराधपुनःपुनर्भणनेन लोकाना श्रावफाणा सापेक्षा तदभिमायानुवर्नकाः ॥६॥ तथा तेन प्रसरेण मज्ञापयन्ति कथ यन्ति 'धर्म' श्रुतचारिनलक्षण यन प्रकारेण 'निजपक्षस्य' स्वमतस्य 'भवति' जायते 'परा' प्रधाना हस्वर mr उच समाणा" इति प्राकृनममाम् ' पुष्टि । पोष। 'जानन्ति नैर' न च महार' परमार्थतोऽद्य आत्मान' स्त्र पश्चयामो विप्रतारयाम. एव ' अमुना प्रकारेण ॥ ७॥ यया शरणमुपगताना जीवाना मित्यादि निश्रु त्याऽपि न केवलमथुत्वा इत्पपेरर्थः । आदिग्रहगादेव दृश्य - "निकियई मिरे जोउ एव आयरिओ वि हु उस्सुत्त पन्नास्तिो उ" सुगम च । 'अपकणितभवदडा' अवधीरितससारभया , फिलेति आत्मरुचिसमूचा 'सत्पमरूपका' अवितधदेशका · अम्हे 'ति वयम् । इति गायाप्रयार्थः ॥ ८ ॥ यदि ते एवविधास्तहि किं कर्तव्यम् ? इत्याह- मा देसु तेसु मणपपि माणस माणमुचहतेसु । धम्मरयपुधसूरीण मग्गभग कुणतेसु ॥९॥ मा ' इति निषेधे देहि' प्रपच्छ 'तेपु' अभेदोपचारात्तद्वचनेषु, 'मनागपि' स्तोकमपि 'मानस' अन्तःकरण, मान गई 'उद्वहत्सु धार- यमाणेपु, 'धरतपूर्वसुरीणा' उद्युक्तविहारिचिरन्तनाचार्याणा ‘मार्गभग पदवीलोप 'कुर्वत्सु' विदधत्सु । 'शीतलविहारिसमाचीर्णमार्गभङ्गेऽपि न दोप' इत्यावेदनार्थ 'धर्मरत' इति विशेषणम् । अयमभिमाय ---यतिकमप्यत्र प्रकरणे प्रतिपादयिष्यति पफरणकारस्त-सर्व धर्मरतपूर्वाचायग्नुष्ठित किंचि- करणत किंचित्कयनत किंचिच्चानुमतेरिति मत्वा मोह हिवा स्वाग्रह विहाय भादर विधाय धर्माधिमिरत्रोक्त तथेति प्रतिपत्तव्यम् इति गाथार्थ. ॥९॥ साम्प्रत यदुक्त 'धर्मरतपूर्वाचार्यमार्गभङ्ग कुर्वत्सु ' इति दर्शयनिढमेकी यमत गाथया माह । अय च समन्यस्सर्वेष्वप्यधिकारेषु सम्पन्धनीय सामा- स्पेन, अत. प्रत्यधिकार तन्न भणियाम । आयाधिकाग्दयस्य तु विशेपेण 11 सम्परत्वनिर्मलीकरणार्थम् । सर्वज्ञमतिकृति' साधु', यथावस्थि. . - 44 , - ताकरणे हि मालिन्यादि सम्यक्त्वस्योपजायते, तच श्रवणतो भवति, अतस्त- दर्शयन् जिनमतिकृतिविपय तावदाह- दव्यत्यत्ति केइ वियप भणंति सढस्म । तह कप्प भणियमिण सति पइट्टवणवयणाओ ॥ १०॥ द्रव्य-वासकुसुमधूपकपायमृत्तिकानेगोन्मिलनकारिलक्षण तत्मधानस्तयो द्रव्यस्तवः भावप्रधानत्वानिर्देशस्य ततो व्यस्तरत्वात्कारणान्, इति- हेती, स च प्रदशित एव । केचन एके 'पिम्बमतिष्ठा' सर्वजमतिनिधस्तद्गुणा यारोपलक्षणा भणन्ति जल्पन्ति श्राद्धस्य श्रावकस्य । अय तेपामाशयः-यति- धम्मो हि भावस्तवमधान', स च मतिष्ठाया क्रियमाणाया पूर्वोक्तद्रव्यन्यापार- णतो न सम्यग् जाघटीति । तथा पर कारण-'कल्पे' उदग्रन्यविशेपे भणितं । प्रतिपादितं 'इद' प्रतिष्ठाविधानम् तद्धि ' मतिष्ठापनवचनात् ' " सावओं कोई पदम जिणपडिमाए पइवण करेइ" ति भणनात् श्रावक: कश्चित्सयममाय जिनमतिमाया. जिनमूर्तेः प्रतिष्ठापन प्रतिष्ठा करोति विदधाति । गाथाया प्रथम करोत्यादिशटानुपादान उन्दोवशान कृत सूचनाच मूनस्येति लभ्यते । अतः स्थितमेतत् कारणद्वयादुक्तलक्षणात् श्रावक एव प्रतिष्ठा करोति- न साधुरिति पूर्वपक्षार्थः ॥ १० ॥ साम्पत प्रथमपक्षस्य परिहार दातु कामस्तदनुष्ठानेनेव चोत्तर गाथार्द्धना--- सयममिलाणं दामं खिवति सट्टीण खधदेसमि । स्वयं-आत्मना 'अम्लाना साद्री, 'दाम' माला क्षिपन्ति ' आरो- पयन्ति श्रादीना' श्राविकाणा ' कन्यदेशे ' ग्रीवायाम् । अयमभिप्रायः- यदि द्रव्यस्तवभीतेर्भवद्भिः प्रतिष्ठान क्रियते किमित्युपधानविधी मालारोपण विधीयते ? अम्लानादित्वेनास्याऽपि साध्वनुचितद्रव्यस्तवत्वाद् इदमपि कर्तुं न युज्यते इति । एवमुक्तः परः स्त्रमतस्थित्यर्थ कदाचिद्वदिष्यत्येवं तत्तृतीयपादेनाह- अह सत्धे भणियमिणति। 'अथ' इत्याचार्यवचनानन्तर्यार्थः, 'शाने ' महानिशीथाख्ये 'भणित' n , उक्त, 'इदं' मागरीपणविधानम्, इतिती, अतो विधीयते इनि अस्याऽपि न्यायत उत्तर चरमपादेनाह- १ भाति । जायते, ग्राध तत्यिमात्ति वत्तव्वा ॥११॥ 'तर' शास्त्रमणने 'इमा 'त्ति इय वक्ष्यमाणा युक्ति अस्तिथभणितिः, रक्तव्या' वान्या इति गाथार्थ ॥१०॥ तामेवाह- मत्यपि बहमय ते रइय जं पुन्वसूरिपपरेहि । ताणायरण नणु मृढ होई गिज्झ बिसेसेण ॥१२॥ शास्त्रमेव महानिशीथादिलक्षण, अपिशब्द एपकारार्य , स च दर्शित एव, 'बहुमत ' अतीवाभीष्ट ' ते ' तब रचित हन्ध यत् — पूर्वसरिमवर. चिरन्ननाचार्यप्रधान, ' तेपा ' आचार्यय्न्दारकाणा, 'भाचरण 'चेष्टित नान्वित्यक्षमाया 'मूह' मन्दमते ! स्वीकर्तव्य ' विशेषेण आदरेण । इटमा तत्वम्-यदि तव पूर्वाचार्यवचन शास्त्रस्थित प्रमाण ततस्तचेष्टित विशेषत फतुं युज्यते, न हि ते अनुचित कुर्वन्ति । अत्र ववचनपत्रमेऽपि यदेववचनेन निगमन कृत " तबहादेशोऽपि एकादेश " इति वचनाददुष्ट मन्तव्य, एवमन्यनाऽपि इति गाथार्थ ॥ ११ ॥ अब यदि परो नूयात् न मम तनाचरित प्रमाण, अतस्तत्साधनाथ गाधामाह- असदेहि समाइन्न इचारवयणओ तय सिद्ध । अश? -अमायिभि समाचीणं आसेवित 'इत्यादिपचनत एव प्रभृतिमणनान् ' तक ' पूग्योचार्यानुष्ठित 'सिद्ध ' मतिष्ठितम् । आदिग्रह- गादेव दृश्य-ज कत्थ य केगई असावज न निवारियमन्नेहि बहुमणुमयमेव- वायरिय। सुगम च । एतच पराभिप्रायमभ्युपगम्यास्माभिरुक्तम् । तत्वतस्तु द्रव्यस्तव एवेय पिम्वप्रतिष्ठा न भवति, निरवधाचार्यमन्त्रावनुष्ठानपूर्वक गुणा- ध्यारोपणेन भावस्तववादस्या. I किंच-आचार्यमतिष्ठाकरणे श्रीमदुमास्वा- तिवाचक-समुद्रमरि-हरिभद्राचार्यादिरचिता प्रतिष्ठाकल्ला स्यन्ते, श्रावक प्रतिष्ठाकरणविधौ तु न किमपि दृश्यते विधान, ततः कय ते ना कुर्वन्तु ? मा वा भवतुं, यदि श्रावण कुचिकदापि च कृता भवति भवद्वचनात् पूर्व प्रतिष्ठा, ततो युज्यतेदमपि वक्तुम् । यदप्युच्यते अष्टापदजैनालये कृता भवि- प्यति तदपि युक्तं स्यात् यदि साधुव्युन्छिनो निप्पन्न तत्स्यात् । किंच-आव- इयका तत्करणविधिः सर्व प्रतिपादित न तु साधुना श्रावकेण वा मनिष्ठा कृता इत्युक्तम् । यत्र सम्पतिराजनिर्मापितानार्यदेशचंत्येषु सावभावान् कृता भविष्यति, तत्रापि पवाद गतैः साधुभिः प्रतिष्ठा कृता भविष्यति तदपि बनु शक्यते, नस्मात् किमेभिः कुशकामावलम्बनरिनि द्वितीयविकल्पशोधनायोत्तरार्द्धमाह- सप्पमि विजं मणिय तं अणुजाणाहिगारांम ॥ १२ ॥ व्याख्या-कल्पेपि, न केवल प्रथमविकल्पेन तव न किंचित्समीहित जातं, द्वितीयेनापि नेत्यपिशब्दार्थ' । यद्वचन भणितं तद्वचनमनुयानाधिकारे- स्थस्य पृष्ठतोऽनुवजने, न प्रतिष्ठाधिकारे इति गाथार्थ. अम्यवार्यस्य सुखावगमार्थ संपन्धपूर्वकमिदानी कल्पोक्त तदक्षरैलिख्यते । तर रथयात्रादौ प्रभूतजनसंसर्गाकुले सुसाधुभिर्ने प्रवेष्टव्य उत्सर्गतः । कि कारण गन्ता मार्गे ईर्याशुद्धिन भवति भक्कादिशुद्धिश्च न भवति, प्राप्ताना च नत्स्थाने आपकादिलोकैम्बरुद्धानि गृहाणि भवन्ति, ततो देवगृहेऽपि स्थातव्य स्यात्, तथा स्यादिसघटनतो रागद्वेषां स्याताम् ' एवमार्यमतिपाटिका विस्तरेण द्वारगाथा प्रतिपादिता, सा र ग्रन्थविस्तरभयान लिसिता । " इमेहि पुण कारणे हिं परिमियय, जइ ण पविसड तो चउगुरुय पच्छित्त । काणि य कारणाणि ? चेइयगाहा- "चेश्यपूर्या रायाणिमनण सन्निवाइखवगधम्मकीं। सक्रियपत्रीपभावणेपपित्तिफना य उहाँहो ।। (दारगाहा) चेश्य(पूया रायानिमतण च दोवि दारे एगहे बकवाणे--पविमते इमे गुणा भवति । सद्धागाहा- २ विधानमिति रोप ar मदाबुट्टी रनो पूयाए घिरत्तण पभावणया । पडिवाओ य अणत्थे भत्था य कया हवइ तित्ये॥ रनो सदा वढिया भवइ । चेदयपूया थिरीकया भवइ, तीर्थ प्रभाषितम्, ये चाहन्छासनप्रत्यनीका बहुमने टोपान् ख्यापयन्ति एवविधानापनांना मतिघात' कृतो भाति । आस्था नाम सपक्षपरपक्षाणा अईस्कृते तीर्थे बहुमानत्वमुत्पादित भवति । निमनण । सन्नित्ति सावगा वाइ एए दोवि दारे एगढे वरखाणेद, एमेश्य गाहा- " एमेव य सन्नीण वि जिणाण पडिमासु पहपपरणे । मा परवाई विग्ध करेन वाई तो विसइ ॥" कठया । सावो कोई पहम निणपडिमाए पढ़यण करेइ । वाइणा य पविढेण इमे गुणा-परवाइनिग्गह ददछ नय 'धम्माण' गाहा- नयधम्माण घिरत पभावणा सासणे अ बहुमाणो । अभिगति य विउसा अविग्यपूयाए सेयाए ।। कठरा । सेयाएत्ति । अविश्मेण पृआप कयाए सपकवस्स दहलोए पर- लोए य सेय । इह लोगे असिवाइउवदवा न हुति, परलोप नित्थगरपयाए ररिसणविसुदी निन्वत्तिया भवइ । वित्रगति दार | इयाणि 'आयाविति' गाहा- आयाविति तबस्सी भाषणया परप्पाइण | जगपरिसावि महिम उवेंति कारिति सदा य ।। दिया । कारिति सहायत्ति । जापरिसा नवम्मिणो उति, तो मावगा महिम कारिति कारपिति य । इयाणि धम्मकहित्ति दार । 'आयपर' गाहा- आयपरसमुत्तारो तित्यविचुड्ढी य होइ कहयते । अन्नोन्नाभिगमेण य पूयाधिरया सत्रहमाणो । ।
कण्ठ्या।
इयाणि सफियत्ति दार । निस्सक्रियगाहा-
निस्संकिय च काहिइ उभये ज सकिय च सुभहरेहि ॥ (दार)
पत्तदारमियाणि-
अनोचिउत्तिकर वा लम्भइ पत्त दुपक्खाओ। (दार )
पभावणादारमियाणि-
जार-कुल-स्व-धण-बलसपना इइढिमंत निस्सका।
जयणाजुत्ता य जई समेच तित्य पभारिति ।
उक्तंच-
पावचनी धर्मकी यादी नैमित्तिकस्तपस्वी च ।
जिनवचनरतश्च करिः प्रवचनमुन्द्रावयन्त्येते ॥
जो जेण गुणेण रहिओ जेण विणा वा न सिज्झए जंतू ।
मो नेण धम्मकने मन्बत्थाम न होवेड ॥ (दार)
ट्याणि पवित्तिटार-
साइम्मियागयाण ग्वेमसित्राण च लभड पवित्ति
गन्छति जहिं ताइ होहिंति नवावि अन् वा ।। (दार )
इयाणिं कजदार उहाददारे-
कुलमाईणं कजार साहिस्म लिगिणो य मासिस्म ।
ज लोगविरुद्धार करिति लोगुत्तगइ च
मसाप्ताद्वाग्गाया।
अत्र सनिद्वारेणेव प्रयोजन तदर्थव्याख्यानायाह--
तत्य य पदम ठरण पढमं णसण मणति समयविज।
पुन्य पहियाग रहेमि अणुयाण अहिगारा ॥१३॥
- व्यारया- 'तर सहिद्वारग्यारयान, च पुनस्र्थ , प्रथम स्थापन प्रथम न्याससमारोपणमिति यावत्, भगति' जनानि 'समयविना' मिदानाः । पूर्व ' प्रथम स्व न्पसन ? ' र 'जिनस्यन्दने अनुयानाधिकाराद उनल- क्षणाद्धेतोरिति गाथार्य । स्या मत-स्थमिद ज्ञायते ? यदुतास्यायम न पुनर्मयोक्त., अन माह- जह पुण पहभन्यो पेज ना मरणयग्गेिहेसु । मगलपहिमाणपि तुम्ह मया पारट पहा ॥ व्याख्या-यदि पुनरिति पराभिमाया-धामगार्थ., प्रतिष्ठालश्रणोऽर्थाभि धेयो ' भवेत् । नायेन ततो 'मधुरानगरीगेहेषु ' मथुराभिधानपननसदनेषु मङ्गलपतिमानामपि, न फेन तर ममतानामित्यपिशन्द्राधेः, ए पूरण, युप्माक ' भरना ' मनाद अमिमायात् 'प्रामोनि' भनि मतिष्ठा भवत्स- मता । अनाप्यस्य शब्दस्य विधमान वारित्यभिमाय । मगरपतिमाह ता उच्यन्ते, यासामकरणे गृहम्योपयादिक भाति । यथान देशाच्या गृहद्वार स्योपरि विनायकमतिर्वास्तुवियोपदेशात् रियते, तथा मथुराया गृहे गृहे पा- र्धनायजिनप्रतिमा ब्राह्मणानिभिपि गृहद्वारस्योपरि कार्यन्ते, यदि न मिगन्ते तत्तो गृहाणा पननानिक भवति । तथा च ती कल्पे भणित मलत्यमरू- पणावसरे-"महुराए नयरीए जिणपडिमाभो गिो गिह पट्टविज्जति । " पति- छाप्यन्ते न्यस्प ते इति भवतोऽपि सम्मनम् , न हि नासा मिया टिभिस्तव मम समत प्रतिष्ठाविसन क्रियते । एतनिटाकत-अस्य अभ्यार न्यसनमेव पाय. म्। किंच-प्रथमशरस्य नैय॑स्य मामोनि, न होमस्या एव प्रतिमाया द्वितीया प्रतिष्ठा नियन, येन तद्युनिउत्तये प्रथमशागेपाटान नियने । अस्म. सक्षे तु प्रथम स्यारोपण सभवत्येव । पूज्या शासन-अर क्गेतिभण नेऽपि कागपण दृश्य, तत- साधुभ्य मागान श्रार पनिष्ठा भाग्यती. त्यर्थ । यथ उमावानिवाचसोक्ताऽऽयायामस्या- "जिनभवन जिनपिम्म जिनप ना जिनमन च प. उयात् । तस्य नरामरशिवमुखफलानि करपरत यस्यानि ॥
. अब कुर्यादित्युक्तपि कारयेदिति दृष्टव्य, न हि श्राद्धः स्वय जिनमन्दिर तत्मतिमा वा करोति, एवमनापि । प्रथमशन्दसाफल्य वेव कथयन्ति-तेन श्रावकेण प्रथममेव प्रतिमा कारिता, निशीथेऽपि कारापणस्थाने करणशब्दम- योग स्थाने स्थाने पतिपादित एवेति गाथार्थः ॥ एव भणितऽप्यमतिपयमानाना सापाय तपा दपणमाह- नह कासद्दह-मिरिभिल्लमाल-मचउरपियमाईण । अपमाणय कुणतेहि नेहि अप्पा भय वित्तो ।। १४ ॥ तथेति दुषणान्तरसमुच्चयार्थः । काशहद-श्रीभिल्लमाल-सत्यपुरविम्बा- दीनाम् । तत्र काशहदनगरमासापल्लिपत्तनादरसर्ति, श्रीमाल साम्मत यद् भिलमालमिति स्ट, सत्यपुर म्लेच्छराजालभरदर्पभञ्जनलब्धमाहात्म्यश्री- महावीरसदनमण्डित, तत एपा द्वन्द्वस्तेषु विम्बादि सर्वत प्रतिमा, आदिशब्दाद शत्रुजयगिरिमहातीर्थ-अश्वावधोपमहातीर्थ मोडेरपुर-मथुरागिरि( नार ) अर्बुद- गिरि--म्तम्भनस्थादिपरिग्रहस्तामाम् । एनदिह हदय-एता' साधुभिः प्रतिमाः प्रतिष्ठिता. । तथा च काशहदीयजिनम्तोत्रे पठाते-- नमिविनमिकुलान्वयिभिविद्यापरनाथकालिकाचायः । काशहदशखनगरे प्रतिष्ठितो जयति जिनपभ ॥" शेपास्तु सर्वजनप्रतीता ' अप्रमाणता' आचार्यप्रतिष्ठितत्वेन ' अविधि- प्रतिमा एताः' इति प्ररूपणना मुग्मजनर्भावसारतदनाचित्यलपणा कुर्वद्भि- विदयानस्त श्रावप्रतिमापतिष्ठाप्रतिपादनपररात्मा जीवो भवे' संसारे ‘क्षिप्तः ' प्रणुन इति गाथार्थः । ननु फिमेनावता एनावान् दण्डो भवति ? ' भवत्येव ' इत्यस्यार्थस्य -साधनाय सिद्धान्तोक्तमाह--- कप्पुत्तमेवमाह अवि पडिमासुवि तिलायमहियाणं । पडियमकुन्चतो पावइ पारायं ठाणं ॥ १५ ॥ व्याख्या-कल्पस्यच्छेदग्रन्थस्योक्त सवादक वचन, परमेतावान् अन्न ची इत्यादी गायाया पठ्यते तीर्थफराशातनाधिकारे । " - विशेषः- तर पृइओ य तिहि इडिमाइगारहि गन्नइ ।' इत्यादि । एतचायतनवप्यविकारेषु -- - चिरलनचत्यानि च पूजयतो दर्शनशुद्धिर्भवति, न केवल पूर्वगायोलं नन् किमेव बहुश्रुतप्रवनसन्दर्भश्रवणेऽपि ते एव नूतने प्रतिपादयन्ति ! न्दमडे विगप्पिय काउ त पवेद तो तस्स गुणेण विगईओ लहइ, सायप डिबद्धो मुह अन्उ, तेण य सन्छन्दकप्पिएण पनविएण ममाहिओ समालो 'एवमादि' पूक्तिमकारम् । भपीति सभावने, संभात्यवतत् 'मतिमारपि' मिनमूर्तिप्यपि, न काल साक्षादापत्तीर्थतामित्यपिशब्दा: । 'प्रतिम्' ययोक्ताशातनातिवर्जनपार्चनविदधान• मामोनि । लभने 'पाररिक प्रायश्चित्त लिङ्गादिकम्, ठाणमिति नियन्त्यस्मिन्निति कर्माणि प्रायशिक नाचरणत इति स्थान काधार' फर्मभिश्च भवः, अतःसिदमिर की अषा भवे खिनोति । किंच-याचाराङ्गनिर्युक्त्या दर्शनविशुदि थुनकेवलिना भणित-चिरन्ननचत्पवन्दन दर्शनशुद्धिर्भवनि सादतिर्ण वषेद- तित्थयराण भयवओ पचयणपाक्यणिभइ महाट्टिणं । अभिगमण-नमण-दरिमण-पित्तण-मसणय संघृणण ॥१॥ जम्माभिमेय-निश्वमण-चरण-माणुप्पाया य णिचाणे। दियलोयभरणमनिर-नदिसर-भोपणगरेसु ॥ २ ॥ अट्टापयमुजवे गयागपपये य धम्मयो । पासरहारत्त चिय चमरुप्पाय च वदामि ॥३॥ गणियनिमित्त दुतीम दिट्टी अ बिनह इस नाण । इय एगतमणुगया पुण पचगा इमे अत्या॥४॥ गुणमाइप्प इसिनामफिलण सुरमरिंदपूपा य । पोराणचेयाण य इय एसा सणे होइ ॥ ५ ॥ कुर्चत', अत स्थितमिह चिरन्तनत्यानामवर्गवादादि 7 कार्पम् । उच्यते, विकृत्यापर्थम् । तथा चोक्त व्यवहारे यथाछन्दलक्षण फययता- --"स यथामभवमायोज्यमिति गावाः । इदानी पूर्वोक्तार्थनिगपनगर्भ जीवोपदेशमाइ--- प - . जह समयण्ण जपंति मुणसु तह जीव । समयवयणाई पुग्नुत्तदासजालस्म जेण नो भायणं हामि ॥१६॥ व्यारया-'यथा' येन प्रकारेण 'समयज्ञाः' सिद्धान्तविदो 'जल्पन्ति' वदन्ति 'मुणसु ' जानीहि ' तथा ' तेन प्रकारेण, न पुनः स्वमत्यवोधेन, 'जीव!' आत्मन् ! 'समयवचनानि' सिद्धान्तवाक्यानि । तत् ' पूर्वोक्तदोप- जालस्य ' भवपातादिदूपणनातस्य येन कारणेन 'नो' नैव भाजन पान भवसि जायसे इति गाथार्थः। समाप्तो निम्नप्रतिष्ठावर्णनलक्षणप्रथमाधिकार । पूर्वोक्तसम्बन्धमिदानी द्वितीयमधिकार सपूर्वपक्षोत्तर गाथात्रयेणाह- उस्सग्गतरलियमई करिति नो कारविनि चढणयं । पासत्थाईयाण त न जओ कप्पमाईसु ॥ १७ ॥ कारणजाए जाए पासत्वाईण चढण कुजा। अह नो करेइ साह इम तओ होड पच्छित ॥१८॥ भणियं सुद्धजईणण्य जे उण हवति पामत्या । एहि गुणेहि ततो नो हुजड ताणिम भणिउ ।। १९॥ उत्सर्गेण-सामान्योक्तविधिना- पासत्थाई पदमाणस्त नेत्र कित्ती न निजग होइ । कायकिलेस एमेर कुणइ तह कम्मरध च ॥ इत्येवमादिना तरिना-भ पयास्त्रीमना मतिर्नुद्धिपा ते उत्सर्गतर- लिनमतयः 'कुनि विदति स्वर, नो इति निपेरे नोशदस्य डमरुकन- न्धिन्यायेनोमयर सम्बन्धात् न च कारयन्त्यन्यस्मात् आत्मव्यतिरिक्तात् बन्दनक थोमवन्दनादिकम् । केपाम् ? इत्याह-पार्श्वस्थादीना मिद्धान्तो- कलमणानाम्, आदिशब्दाढवसन्नादिग्रह , 'तत् , तरलितमतिकरणा- दिक नेति निषेधे । । यतो' यस्मात्कारणात् कल्पादिच्छेदग्रन्यादिषु आदिशब्दादावश्यकचूर्णि-तद्वत्ति-निशीयादिपरिग्रहः, 'कारणजाते ' प्रयोजन- मकारे जाते ' सम्पन्ने पार्श्वस्थादीना वन्दनमुक्तरूप ' कुर्याद् ' विदध्यात् ।
- - - - . " अयेति विकल्पार्थ , नो इति निषेधे, करोति विटाति साधुर्यति. ' इमंति इदबक्तस्वरूप, ततस्तस्मान्धारणाद्भवति जायते ' प्रायश्चित ' चारितरत्नमालि. न्यक कगेनि । ' भणित' प्रतिपादित 'शुद्धयतीना' निष्कलङ्कचारित्रिणा एय' ति एतत्पूक्तिम् । तथाहि-तत्र निशीथोक्त सरिशेषणमिति कृत्वा तदे वादी दर्यते-- मुक्धुग सपागडसेवी चरणकरणपरिहीणे। लिंगामेसमेत्ते ज किरइ तारिस वोन्छ ॥ ॥ वायाए णमोकारो हत्थुस्सेहो य सीसणमण च । सपुरछणत्थण थोभवदण रण पावि ॥ २ ॥ तर पायाए नमोकार ' इत्यादीनि थोमपन्दनपर्यन्तानि मुबोधानी- ति कृत्वा न वितन्यन्ते । परमेतावान् विशेप -तत्र 'सिद्धयरे उग्गसहारे वा हत्युस्सेहो ' इत्यादि सर्वेषु पढेषु योग्यम् । अन्त्यद्वारस्येय पातना-निशीथे पुरिसरिसेस जाणिउ घारसावत्तपि पदण देद । नय पदणविसेसकारणा इमे परियागगाहा- . पग्यिागपरिरापुरिस सेत्त काल च आगम नाऊ । साराजाप जाए जहारिह जस्म ज जोग ।।१।। पभर अभग चिरोमिभो दीहपरियाओ। सगुत्तरगुणेसु सीयद परिमा परिवारी॥ से मनमविणीओ मुलुत्तरगुणउज्जुभो पुरिसो रायारे निरिखो बहु सम्मो वा पश्यणुभावपो गा खेत पासल्याइभाविय तन्य नयाणुगएहि वसि- यव्य । ओमकारे जोगत्व पटावण करेइ तस्म जहारिहो सकारो काययो । आगमो से सुय अस्थि अथवा पन्नधेड़ ॥" चारित्रगुणान् ज्ञापयतीत्यर्थ , कारण कुलाइगा, जायसदो सम्पन्नवानी, पीओ जायसदो पकारवाची, तस्स पुरि सस्म न वदण भरह त कायन्न । चोयग आह-जोगरगहण णिरत्यय, पुणरत्त चा। भापरिभो आह-न निरत्याग, अनपि कणित अन्भुट्ठाण रिस्सामण भत्तवत्थाइपयाण तपि सब कायय । एय जोगगहणा गहिय, ण्याइ अकुत्रता +
"
जहारिहं अरिहदेसिए मांग (न) हाड पदयणभनी भत्तिमतादयो दोसा ॥"
एतस्या व्याख्यान मुबोधमिति कृत्वा न लिखित, विशेषस्तु लिरयते-' अभ-
त्तिमंतादयो दोसा' अनादिशब्दस्य तनत्य आइसदाओ णिजरसुयलाभस्स
अणाभागी भवड | ननु विरुद्धमेतत् प्रथमगाथाया ' न कीर्तिनं निर्जरा कर्म-
वन्धश्च भवति' इत्युक्त, अस्या तु 'भवचनभक्तिर्भवति, अकुर्वतो अभक्तिः, निर्जरा-
श्रुतलाभो च न भवत'' इत्युक्त, अत. कय न विरोधः ? आचार्य आह-मत्य-
मुक्त, पर सुकुमाग्मनित्वाद्विपयविभाग न वेत्सि व अवहितो भृत्वा धृणु, कन्यते
अस्माभिः -निश्राव्यम् । यदि कारण विना सुसाधुः पार्थस्थाढीना
बन्दनादिक करोति ततः कीदिन भवति, यः पुनः कारणरुक्तस्वरूपः
मुविहितोऽपि वन्दनादि न करोति ततः प्रवचनभक्त्यादि कृत न भवति,
अत स्थितमेतन् कारणे मर्वमप्येतेषा कार्यम् । कल्पेऽप्येतत्सर्व भणित,
नवर परियागस्थाने 'परिवार ' इत्युक्त, परिसम्थाने परिपदिति ब्याग्व्यातम् ।
तथाहि तद् गाथार्द्धम्-"परिवारो से मुविहिओ परिसगओ माई व वेरग्ग" ति।
आवश्यकचामपि सर्व प्रायः मम, नवर किचिद्विशेषोऽस्ति स लिस्यते--
" परियाओ दीहो वभचरस्म पुवति प्रथमद्वारे, तथा परिमद्वारे अप्परओ वा
जइ नव दीहामितो लोगो सन्नीइ मुटहित्ति । अपि च-' प्रावचनी पर्मकथी'
इति श्लोकः, तथा पवयणभत्ती ण कया होई एतम्याने नत्र “जे अभत्तिमते-
हिंतो दोसा ते सो करेना, स्ट्रो जहा अटवालगवायगेण वधाविया साह
जो य सो नभत्तिमनो दोसे काहिह तो तेण सय चेव कया भवति, एसा अम्ह
विही, तस्स न जोग तस्स त कायब ति । " अन' म्बितमिह शुद्धयतिभिरपि
कारणे वन्दनादिक विधेय पार्श्वस्थादीनाम् । ये पुनर्भवन्ति पार्थस्था उपलक्ष-
णत्वादस्य अवसन्नादयश्चेत्यपि द्रष्टव्यम् , एनलिनाचारस्प! नव युज्यने पटते
तेपामुत्सर्गवादिनामिद वन्दनादिनिपेध भणितु पनुमिति गायत्रयार्थः ।
तानेव पाटोनगाथाचतुप्फेणाह-
मुत्तत्यपोरिमिं नो करेट गिण्डेड परपर वाय ।
पढह धम्मकहाआ पदिलेहद णेय डिल्ले ॥१८॥
विगई आहारेड निथ कडिपट्टयं च बधेट ।
गाम कुल ममायड परिवर्ड नहय रायणि ॥ १९ ॥
- (१६) लोयगरणमि परयो सपासप परपपयाण ओमाण । गणमे तशिल्लो सयण दिसमस्स मज्झामि ॥२०॥ एमणसोहि ण णड अणेगमासुजेण ! पन्नरस दोमा हवति। व्याख्या-मनार्थपोरपीशन्नस्योभयत्र सम्पन्यान् सवारुपीमर्थपी रुपी च यो 'नो' र 'करोति' विदधाति स पार्धस्थानिर्भवति, इत्येव सोप्वपि पदेषु सम्पन्न कार्य । कर्मरहितपदेषु च स्वय सागत्य विधेयम् । एतत्र मूनार्धपोपकरण ज्ञानत. सर्वपार्थस्थलक्षणम् । तथा चोक्त निशीथे- दुपिहो ग्यलु पासत्थो देस सोय होइ नाययो । सल्ले तिन्नि विगप्पा टेसे सेनायरकुलाई ॥ १ ॥ देशत्त पार्यस्थस्य व्याख्या तद्गाथया--- " से नायरकुलनिस्सिय उवणकुलपसोयणा अभिहदे य । पुष्टि पन्छा सथुयनियग्गभोई य पासत्यो ॥ १ ॥ 'कुलनिस्सिया 'पयस्स खाण-नत्य जाणि कुलगणि तस्स जबसमनि तेसु गामेसु वसति, अन्ड, नेमि सयासाओ अहाराईणि उपाएइ ॥" व्यवहारेऽपीदमित्यमेव, गेपस्तु सुगममिति न लिखितम् । एस देसपासत्थो । " याणि सन्चपासत्यो तिपिओ भन्नर, नाणगाहा- "दसणनाणचरित्ते सत्यो अच्छद नदि ण उनमइ । एएण उ पासत्यो एमो अन्नो विपनाभो ।। सयो अन्उइत्ति सुत्तपोरिसिं पाअत्थपोरिसिं ण करेट, नोनमते, दसणाइयारे मुपद, चरिने ण घट्टर, अश्यारे पा न पनड़, एर सत्यो अच्छइ तेण 'पासत्यो' इत्यन्य पर्याय । अन्यत्प्येवमादि तत्रोक्त-अनेन च मनार्थपोरयकरणेन सर्वपार्थस्यत्व भापित, दर्शन गरिने च प्रस्तावादुक्ते । भावार्थस्तु नानदर्शने चारित्र तु कस्यचिद् भवति कस्यचिन्नेति । व्यवहारे तु-" उसनो साझाए मुत्तपोरिस अत्यपोरिमि न करेर, समोसनो निकारणे सधारए सुबइ, एवं पटिफगावि गृहनि, लानि परपरिवाट स्वव्यतिरिक्तविक सर्वपावस्थस्यापि भवता, - . , त्यना, ईशारदीर्घव चार "एए उच्चसमाणा" इत्यनेनावबोद्धव्यं, एवमन्यना- पि। अर्थश्चास्य-एते पडपि समाना अनाइ ई उ ऊ लक्षणा. समानाः समवसेयाः, हम्नस्य स्थाने दीर्यो दीर्यस्य च इस्व इति यावत् । पटति मनतः कण्ठे करोति धर्मकथाः मुभाषिताढिका लोकयात्रार्य, प्रत्युपेक्षते दृष्टिदानतो नव नच 'स्थण्डि- लानि' भूमिप्रदेशान् कायिकायर्थम् । विर्भावश्चात पूर्वोक्तवत्, विकृतीय पृता- दिका आहारयति भुढे नित्य सर्वदा, कटिपट्टा चोलपट्टलक्षण वनाति परिदपाति, ग्राम कुल प्रतीत ' ममीकरोति' तत्राभिप्वङ्ग विदधातीत्यर्थः । परिभवति तिरस्कुरुते, तथा चेति समुच्चचार्थः, रत्नाधिकान् ज्ञानादिगुणाढ्यान् यानित्याकरणतः । एतच्च पापश्रमणलक्षणमपि । तथाचोक्तमुत्तराध्यपने- "आयरियउवज्झायाण सम्म न पडितप्पड । अप्पडिपूयए धद्धे पावसमणेति पुच्चर ।। तथा आवश्यके दशाबुतस्तन्ये चेदम्- आयरिअ-उवज्झाएहिं मुत्तं अत्य च गाहिए ते चे (१) परिवसई वाले महामोह पकुवइ ।" भवान्तरे वोषिं न लभते इत्यर्थ । रोकग्रहणे जनोपार्जने पक्षो धर्मकथनादिनाऽधर | इत्थ च ' यद्यपि धर्मार्थ वय कुर्मः' इति भणिप्पन्ति, तथाऽपि सर्वकाल न कर्त्तव्या देगना । यत उक्त निशीथे- आहाराइणहा जस्स हेउ अहव पृयणनिमित्त । तकम्मो जो धम्म कहेइ सो काहिओ होइ ।। १ ।। काम बलु धम्मकहा सज्यायस्मेव पञ्चम अग । अब्बोन्छित्तीय ततो तिन्यस्म पभावणा चेत्र ॥ २ ॥ तहवि हुण सन्चकाल धम्मकदा जीइ सयपरिहाणी। नाउ या वेत्तकाल पुरिस व पएसए धम्मं ॥३॥ तस्मात् स्थित सर्वदैव लोकयात्राया पार्श्वस्थत्वम् । स्वपक्षपरपक्षयो पार्थस्थादितापसादिग्गयोरवमान न्यूनतादिरूपम् । गणभेदे गन्धविघटने तप्ति- मान चिन्तापान्। इल्पत्ययश्चात वर्थिक'" मयत्यमि मुणेनह आल इल्ल - ३ (१८) मण मउय ।'-इति वचनात् । शयन स्वापोटिक्सस्य वासरस्य मध्ये। तक्ष्वस्थिती कारण चिनेति सर्वत्र यथासवध योजनीयम् । एपणाशुद्धिमागमोस्तस्वरूपा न करोति न विदधाति । अस्या एव साधनायाह-अनेकसाधुपु प्रचुरयति', येन यम्मात् कारणात, पञ्चदश इति सख्यार्थ , दोपा आधारुर्मादयः । अन चाध्यवरको मिश्रदोपमध्ये क्षिप्त इति पञ्चदश । परमार्थतस्तु पोडशापि भवन्ति जायन्ते । अयमभिमाय:- येषु गृहेषु प्रभूता यतिसघाटका भिक्षार्थ प्रविशन्ति तेषु तत्तद्रव्यापेक्षयाम्मिन्नपि गहे इत्यन्यगृहापेक्षया रा दीनापेक्षया च पोडशापि आधाफर्मादयो भवन्ति । उपलक्षण चैते, उपधिप्रमाणातिरिक्ता- विधिपरिभोगादयोऽन्येऽपि वान्या इति पादोनगाथाचतुष्टयाथ । यत एवमत्त संपादगाथया जीयोपदेशमाह-- तम्हा पहारणय सरतेण रे जी ॥२२॥ नए णिच कायव्य तत्य तेत्तिय ताण । जेण नियधम्मयुट्टी जायद पा हु पदुस्मति ॥२०॥ व्याख्या-तस्मालारणा व्यवहारनय निश्चयनयेतर सरता गन्उता स्मरता वा चित्ते धारयता रे 'जीव' इत्यामन्त्रण त्वया भरता नित्य सर्वकाल कर्तव्य विधेयम् । तत्र पार्थस्थादिक्षेत्रे तावन्मानमुक्तस्वरूप तेपा पावस्थादीना, येन यस्मानिनधर्मवृद्धि. स्वारिजोपचयो जायते प्रादुर्भवति । नच नैव ते पार्श्वस्थादय मद्विषन्ति स्प्यन्तीति सपादगाथाऽर्थ । समाप्त पार्श्वस्यवादनादिप्रतिपादको द्वितीयोऽधिार । साम्मत तृतीय गाथात्रयेणाह- पवपडिफमणकर विवयंति के णेय जाणति । जियधम्मश्रण अन्रे हारमो उभरा जेण ॥२३॥ सत्यमणिअपि जत्तो आयरिअ पुचमरिपवरेहिं । जुजइ का: अणवत्था शेण तफरणे ॥२४॥ जपिए पुचमीहिं णियि तपि धम्मनिरयाण । मह णिच्छड जुजद छ स्थाण विससेण ॥२८॥ .
। व्याम्या-पक्षपतिक्रमणकृते पाक्षिकातिचारशुद्धिनिमित्त विवदन्ने निजनिजाभिप्रायोक्तिमत्युक्तिभि. स्पर्खन्ने । अयमभिमायः-एके बदन्ति, पञ्चदश्या पाभिमप्रतिक्रमण विधीयते, अन्ये तु चतुर्दश्या, उभयेपा मतम्या- प्रोक्तवात केऽपि न सर्वे, नैव नच जानन्ति बुभ्यन्ते निजधर्मधन स्वपवित अम्हे "ति वय हारयाम. औद्धत्यकरणत• स्फोटयामः, उभयथा पञ्चदशी- परिग्रहेण चतुर्दशीग्रहणेन च, येन यस्मात्कारणात् । शास्त्रमाणितमपि आस्ताम- भणितमिन्यपिशब्दार्थ , यत्ततिक्रमणाटिक नो नेव आचरित सेवित पूर्वरि- भिश्चिरन्तनाचायस्तत्मतिक्रमणादिक नो निपेथे युज्यते घटने कर्तु, अनवम्या प्रतिष्ठापक एतदन्यथान्यदन्यथा-करिष्यति'-इत्येवरूपा, येन यस्मात् तत्करणे पूर्वाचार्यानासेवितविधाने भवतीति क्रियाऽध्याहारो दृश्य ॥ यदपि नहु नैव पूर्वमरिभिदुथुतचिरन्तनाचायनिश्चित तदपि अनिर्णीतमपि न केवल स्वयमनि- श्चित न निश्चीयते इत्यर्थ । धर्मनिरताना प्रधानोपशमामृतरमलम्पटाना विशेषेण आदरेण । तथाहि-पञ्चदश्या पाक्षिक चतुर्दशा वा पाक्षिकमिति निद्धार्य नोक्त, पाक्षिक तु प्रोक्त सामान्येन । तत्र दशाश्रुतम्कन्धे तावदित्यम्-"पक्खि- यपोसहिए मुसमाहिपत्ताण झियायमाणाण इमाइ दस चित्तसमाहिठाणाद अस- मुप्पन्नपुवाइ समुप्पजेना"। इद सूत्र, चूर्णिरम्य-परिग्वय पक्खियमेव, परिखए पोसहो परिखयपोसहो चाउद्दमीतु अट्ठमीमु वा । 'समाहिपताण 'ति नाणद. सणचरित्तसमाहिपत्ताणंति नाणे वट्टमाणाण। प्रियायमाणाण इमाइ दस चित्तस- माहिठाणाणि अममुप्पन्नपुच्चाणि समुप्पजेना।" जब पाभिक भिन्न, चतुर्दशी अमी च भिन्ने इति केचिद्वयाचक्षते । पोपयशन्देन चतुर्दम्यष्टभ्यो मबन्धकर- जाद । चाउदसी अट्टमीसु या पोसहो' इति । एव व्याख्याने पञ्चदश्या पाक्षिकम्, अन तु पाक्षिक शब्देन सपन्यकरणात् ! नच चतुर्दश्पष्टम्यो 'चाउ- इसी अहमीमुपा पक्खियपोसहो' इति पाक्षिक चतुर्दशी (श्या ) कथयति, परमन मते चतुर्दशीग्रहण निरर्थक भवति, पालिकशन्डेनैव चतुर्दश्या ग्रहणात् अट्टमीए वा' इत्येतदेव भणिनव्य म्यात् , पूर्वव्यायाने तु पापमस्तावा- चतुर्दशी अष्टमी पीपपमिति प्रतिपादितमित्यनिन्यम् । व्यवहारे चेद कारणेना- चार्य पृथगेशकी एक्रामादिक वस्तीत्येतम्मिन् मस्तावे- "विजाण परिवाही पन्चे पचे य दिति मायरिआ। मासद्धमासियाण व पुण होइ मझं तु ।। - (२०) . परसपलस्स विभासा मज्यगाहा- पक्खस्स अट्ठपी खलु मासस्स पक्विय मुणेयन्न । अन्नपि होडअन्य उवगगो चदमूगण ॥ पक्खपव्वस्स मञ्झ अहमी बहुलाइआ मासत्ति काउ मासस्स मञ्झ परिमय किण्हचउद्दसीए विजासाहणोक्यारो ॥ आह-यद्येव एगरायगहण पायल, दुराय तिराय चेति न पत्तल । अत उच्यते चाउद्द (सी) गाहा-- चाउसिग्गहो होइ कोइ अहवावि सोलसिग्गहण | वत्त तु अणज्झते होइ दुराय तिराय वा ॥" इय गाथा व्याख्यानाही, पर न व्याख्याता कण्ठ्येत्युक्तम् । सर्वस्या- प्येतस्य किंचिद् व्यारयातस्यापि पूज्यथितोऽर्थ कल्यते-विद्याना देवता- द्यधिष्ठितमवाणा, परिपाटि परावर्तन, पर्वणि पर्वणि वक्ष्यमाणलक्षणे, चरारोड- वधारणे स च न्यवहितो योज्यः, ददत्येव अनेकार्थत्वाद्धातूना कुर्वन्ति, आचार्या सूरय । पर्षस्वरूपमाह-मासार्द्धमासिकयो पर्व पुनर्भवति माय वक्ष्यमाण, तु पुरणे । तदेवाह- पक्षस्य प्रतीतस्य अष्टम्येय तिथिलक्षणा, खलु अवधारणे, स च योजित एव, मासस्य पुनः प्रतीतम्य पाक्षिरुमनिश्चितरूपं, यदि पुनर चतुर्दशी पञ्चदशी वाऽभणिप्यत्ततो निथित स्यात् । यत्तूक्त चूर्णि- कृता पाक्षिकव्यारयान कुर्वता-" मासस्य मज्न पक्खिय किण्हपक्खस्स चउहसीए पिनासाहणोवयारो" तत्सम्यग्रावगम्यते । तथाहि-यदि कृष्णच तुर्दशी पाक्षिमित्युच्यते ततो 'विजासाहणोवयारो अत्र उपचारशब्दो नावयुभ्यते, नहि उपचारशब्देन परिपाटिभण्यते स्वसमये परसमये । किश्च-एव व्याख्याने गुरुचतुर्दगी पाक्षिशियान्या न स्यात् , भण्यते चैत मते शुक्लच- तुश्यपि पाक्षिकम् । पूज्यास्तु वदन्ति-उपचारशब्देन पूर्वसेवान भण्यते, तल कृष्णचतुर्दश्या पूर्वसेवा नूतनमन ग्रहणजपलक्षणो क्रियते, पाक्षिके च पञ्चदशी लक्षणे परिपाटि परावर्तन विधीयते, इत्य व्याख्याने पौर्णमास्यपि पाक्षिक भवति, परिपाटी च घटते । शुरूचतुर्दश्या तु पूर्वसेवा न क्रियते इति सर्वजन प्रतीत कृष्णचतुर्दश्या च स्फुटो मन्त्रो भाति, अतस्ता पूर्वसेवा । द्विरागिरान सायगाथाया अपि पूज्यव्याव्येय-चतुर्दगष्णाया ग्रहोऽभिनवविद्याग्रहणा .
(२१) दिरूपो भवति जायते कोप्यनिर्दिष्टनामा । अथवापीति विकल्यार्थः, पोडश्यां पनी- ताया ग्रहण सूर्योपरागलक्षण भवतीति सम्मन्यते, व्यक्त स्पष्ट पञ्चदश्या पोडश्यावा ग्रहण जातमित्यनायमानेऽनवयुदयमाने द्विरात्र त्रिरात्र भवति वसितव्यम् । आचार्यस्य अयमभिमायः यदि कृष्णचतुर्दश्या मन्त्रग्रहण न कृत भवति ततः पञ्चदशीपोडशीरूपदिनद्वय, कृते तु ग्रहणे कृष्णदतुर्दशीसहित तदेव अयमज्ञात भवति । ज्ञाते तु यदि कृष्णचतुईश्यां ग्रहणं पूर्व सेवालक्षण कृत ततो दिनद्वय । कृते त्वेकमेवेत्यादि ग्रहणे-चन्द्रग्रहणे तु ज्ञाते एक दिन ज्ञाते तु दिनद्वयम् | नहि शुचितुर्दश्या पूर्वसेवा भवति, ये तु चतुईया पाक्षिक वदन्ति ने चन्द्रमाणे दिनद्वय पौर्णिमापतिपक्षणमज्ञाते, ज्ञातत्वेकमेन शुरूपले परिवर्तन नेत्युभयोरपि मतत्वात् , आदिग्रहणे च ज्ञाते दिनद्वय अज्ञाते तु दिनाय भवति । किश्च यन्मते चतुर्दशी पासिक तन्मते चतुर्दशीग्रहण " चाउहसिगहो होइ कोइ" इत्यत्र तन्निरर्थक स्यात्, चतुईश्या अवस्थितत्वात् कि तद्ग्रहणेन । अन्यच्च पूज्या अवार्थे वदन्ति-यदा सावत्सरिक पञ्चम्यामासीत् तदा पाक्षिकाणि पश्चदश्या सर्वाण्यभूवन् । यत.-"इय सत्तरी जहन्ना"। इत्येतत् पदमित्य घटने । तथाहि - भाद्रपददिनानि दश, अपयुक्कार्तिकमासदिनपष्टिच, मीलिते च सप्ततिर्भवति । अभिवड्डियं मिवीसा इयरमि सवीसई मासो।"-यत' श्रावणः परिपूर्ण भाद्रपद- दिनानि च विंशतिर्मीलिते च पञ्चाशत्, एवमनभिवाड़ते तु विशतिस्सर श्रावणदि- नरहिता | साम्पत चतुभ्यां पर्युपणा ततश्चतुर्दश्या पाक्षिकाणि घटन्ते, यतो भाद्रपददिनान्येकादश, अश्वपुदिनानि त्रिंशत्, काकानाम्पकोनत्रिंशत्, सर्वमीलने सप्ततिः । सविंशतिमासश्च एक आपाढदिनं श्रावणदिनानि त्रिंशत् , भाद्रपदस्य चैकोनविंशतिश्च तथैव, परमेक दिन आपाहमासान्त्य क्षेपणीयमिति । यचोच्यते एवं सति पष्ठ स्यात् पाक्षिके, भवतु, मासेन हि पाक्षिक पठेन क्रियते इत्यस्माभिरुच्यत, किन्तु चतुर्थेन, चतुर्दश्युपवासश्च पर्वतिथितपो- विधान, मा तत्तन लगत्येतदप्यनिन्धः । तथा दिवमो पोसहो परखो वइकतो इत्यादिकम्प पाक्षिकभामणस्य चूण्यां स्पष्टतर व्याख्यानमिद पौपधोऽटमी चतुर्दश्युपवासकरण, 'पापयतुमतीत '-इति न व्याख्यात, अस्मादपि व्याख्या- नात् चतुर्दशीव्यतिरिक्तः पक्षः प्रतीयते तथा च तयोक्त " पोसहोत्ति अद्यमी चउद्दसीसु उपचासकरण सेस कठमिति । यदि समापि फिश्चियाख्यानान्तर , - " (२२) क्रियते तत सन्देहोऽपि स्यात् , पर तन्न मध्यस्थामृतरसतृप्नाना मनासि मीणपत्ति एवमन्पशास्त्रान्तरोक्तमपि म यम्थैर्भूत्वा विचारणीय, तर तु सर्वज्ञा मिशिष्ट- श्रुतविदो या विदन्ति । श्रावकापेक्षया तु पञ्चदशमि विशेपेणोक्ता । तथा चाव- श्यककचूमा- सब्वेसु कालपन्चेसु विसिहो जिणमए तयो जोगी। अट्टमी पन्नरसीसु णियमेण हवेन पोसहिभो॥" सामान्यतस्तुपामपि भगवन्यादाविदमुक्त-" चाउसहमुदिपुग्नमासीसु ण पडिपुनपोमह समणु पालेमाणेति" इति समपश्चभावनायुक्त गाथार्थ ॥ योग तत किम् ? इत्याह- सम्हा रे जीव ! तुम मनसु धम्मत्यमप्पणो ण्य । न कुणज आयरिय ज सत्ये तस्स सद्दहण ॥२०॥ व्यार या--तस्मात्कारणात् रे जीवेत्यात्मन् व भवान् मन्पस जा- नीहि धर्मार्थ क्षात्यादिनिमित्तमात्मनो जीवस्य एवं पक्ष्यमाणन्यायेन, तत् कुरु विधेहि, यत् पाक्षिकादिक्माचरितमासेवित पूर्वाचारिति गम्यते यत् शास्त्रे सिद्धान्ते तस्य शास्त्रोक्तार्थस्य श्रदानमेतदिति । अयमभिमाय -शाखो क्त निश्चितमपि यन्नासेवित पूर्वपुरुप केनचित्कारणेन तदन्यथा न क्रियते सदाचरणाभङ्गात, तत्कृत तु क्रियते, यथा बहुगुण भपति तथा त एवजानते इनि गाथार्थ ॥ समर्थित तृताय पाविरूपिचारणलक्षणोधिकार । इदानी चतुर्थमाह- अन्न मिद्धतमहोपहिस्स गभारिम अयाणता। यढणतिय दापिति नेय युज्झति मणियारि ॥२७॥ व्याख्या--अन्ये अपरे सिद्धान्तमहोदधेरागमरत्नाकरस्य गाम्भीर्यमल्प- शेमुष्यज्ञातमध्यत्वमजानाना अनगच्छन्तो वन्दनकविक कृतिर्मय दापयन्ति । नै नव यु यन्तेऽवगच्छन्ति भणिता अपि न केवलमभणिता इत्यपिशब्दार्थः। आगमहरितिशेष इति गाथार्थः । - + (२३) ननु किमत्रपण ? यदि प्रत्यारयानालोचनापराधक्षामणार्य वन्दन- कनय दीयते, आचार्यः माह-शास्रोक्तव्याहतेः । कथम् ? अत आह गाथे- जम्मा पच्चरकाणे कयमि अहिंगे य जायसङ्कस्स । चढणय दाऊणं त कीरड ण उण मव्वत्थ ॥२८॥ आलोयणेवि गामा-गयस्स साहुस्स बंदणं भणिय । पचरग्वाणालोयणणिमि मुझंति मंदमई ॥२०॥ व्याख्या-यस्माद्यतः प्रत्याख्याने एकाशनादिक कृते विहिते सति अधिक पुनरत्यर्गले, चः पुनरर्थः स च दर्शित' जातश्रद्धस्योत्पन्नवाञ्छस्योपवासो मया कर्तव्य इति उपलक्षणत्वादस्याहारपरिणामाभावेऽभक्त ग्रहीतुकामस्य तृतीय- पारुष्या वा भुक्तोत्तरप्रत्याख्यान कुर्बाणस्येत्यपि द्रष्टव्यम् । वन्दनक द्वादशावर्त- लक्षण दत्वा वितीर्य तत्मत्यारयान क्रियते विधीयते, न पुननेव सर्वत्र प्रत्याख्या ने आलोचनेऽपि न केवल प्रत्याख्याने पूर्वोक्तयुक्त्या विशेप इत्यपिशब्दार्थः ग्रामागतस्य विहारानिवृत्तस्योपलक्षणत्वादपराधालोचनोपसदालोचने अपि दृश्ये। साधार्यतेन्दनं द्वादशावर्त भणित प्रतिपादितम् । अयमभिमायः पूर्व प्रत्याख्या- न विहित, पश्चादधिकतपोवाञ्छा जाता, अपरिणतिर्वा भुक्तोत्तरे वा, ततो वन्दन दचा मत्यारयाति, न पुनः प्रथमतः प्रत्या'याने विद्दाराचागत आलोचना दास्यति, स्थानस्थितो वाऽपराधालोचना दवा प्रायश्चित्त लास्यति, उपसम्प- दर्थ वाऽऽलोचयिष्यति, ततो बन्दनं दत्वा आलोचयति नेन्थ सामान्यालोचने । नन्यपराधालोचनाय भविष्यति, ततः को दोष? सत्य, सल्याविरोध स्यात् । अस्या हि वन्दनकद्वय दीयते, ततश्चत्वारि स्यु', न त्रीणि । तथा चोक्तं चूण्या- "विगई आपविले काउस्सगो परियट्टिए समाणे । उक्सपजणअवराहविहारउत्त भट्टालोयणा एया। एएसु सत्तसु दो टो वदणगा।" किञ्च-ययाचायपुरतोऽप- राधानिय प्रायश्चित्त लाति, ततो भवति बन्दन श्रावकस्य वृद्धाचरणतो नतु सत्र- तः, नहि श्रावस्य मूने आलोचनाविधानमस्ति, वृद्धसामाचारी चास्माक सम्मतवेति । तथाचोक्त-“बन्दनकस्थानमतिपादिका- पडिक्मणे सज्झाए काउस्सग्गावराहपाहुणए । आलोयणसवरणे उत्तिमय वदणय ॥ . ,
-
"
(२४)
एवरुपामारश्यकगाथा व्याख्यानयता तर्णिकारेण-"आलोयणत्ति जाहे
विहारालोयणा वा अवराहालोयणा उपसपज्जणालोयणा या सवरण वेआलिय
अनरागावा भत्तट्टे महिए इच्छा जाया 'अल अभत्तह करेमिति अहया 'ण जीरह'त्ति
एय सपरण नावस्थितमा नीणि वन्दनमानि न भवन्ति । एकान्दनपूर्वक तु यथा
पूर्वाचाय कारित प्रत्यारयानालोचन तथा कार्यते, नत्वपराधार्थ वा । तथा चोक्त
चूा-~-"अवराहो गुरूण को तपि वदित्ता ग्यामेइ विणओपयारे । 'इत्या
दि गायोक्तार्थ चेति । किश्च ये प्रतिक्रमण कुर्वन्ति तेपामेकमपि वन्दन न भव-
ति । तथा चोक्त व्यवहारे " कारणेन पृथमसतिस्थिता अपि साधव मामा
विक मतिकमणमाचार्यसमीपे समागत्य कुर्वन्तीनि स्थिति , यदि तु सापायमा
गन्उता ततो यवन कृत तस्सर्वमागत्य कुर्व तीति । " एतस्मिन् प्रस्तारे
"अहवा समत्त आवस्सय काउ जेहो आयरियसगासे आलोइत्ता पचरखाण
गेण्हइ । इदमनहदय-चन्दनक विनाऽपि आलोचनमत्याख्याने कृते । ननु
यद्येवं योन प्रतिकामति तस्य नीणि तानि भवन्तु, तस्यापि नाम प्रतिक्रमणविधि ,
फथमन्पथाप्रतिक्रमणद्वारात् आलोचनसवरणद्वारे पृथगुपाते ? अतो पद्यन
भणित तत्तन्नैव कर्त्तव्यम्, अन्यथा सूमार्थपारुपीव्यतिक्रमझरणे फथम-
वसन्नतादोप• १ प्रायश्चित च साधोर्भणितमिति । ननु यथा किश्चित्कर्त-
व्यमाचरणोक्त भवति, तथा वन्दनम्नयमपि भवतु नाम यदि तहक्षणमुपपरते,
परम्परागतमहनुमतान्यानिवारितादिर, येऽपि साम्मत दापयन्ति तेपामपि
पूर्वाचायर्न दापित, पूज्पष्टत्यात् , येन तु दापित सतदर निषिद्धोऽ पर्नापि त-
करण सम्मतमिति स्थिते प्रत्याख्यानालोचना वनौ शब्द मुद्यन्ति सन्दिद्यन्ते
मदमतयम्नु उविपणा इति मुक्त-" अन्यत्र यानि बन्दनानि चतुर्दशयतीना
मास्थितानि भणितानि । तथा चोक्तमावश्यके--
"चत्तारि पडिक्मणे किटकम्मे तिन्नि होति सज्झाए ।
पुचण्हे अपरण्हें किडसम्मा चोहस हरन्ति ॥"
तेपा वार्तामपि स्वय न कुर्वति, अभणितेषु च श्रावकाणा वन्दनके-
प्वेर उद्धाग्रहता अहो मतिरिति गाथार्थ ।।
अनाप्यर्थे जीयोपदेशमाह-
तत्थवि तुम मनसुहे जीरा तह माणघरसु ।
जो पुरसरिमग्गो, सोनग्गपसाहगो अम्ह ॥३०॥
. (२५) प्रमटार्था । नवरं 'स्वर्ग इति उपलक्षणत्वान्योनसाधयेत्यपि द्रष्टव्यम् । ननु मोक्षस्य प्रधानत्वात्कयं तस्योपादान मने न कृतम् ? सत्य, साम्प्रतकालापेक्षया अनन्तरं स्वर्गस्यैव भावादिति गाथार्थः॥ समाप्तो वन्दनकरयविचारलक्षणश्चतुर्थोऽधिकार ।। साम्प्रत पञ्चमः- अइगम्यमारविाणियसुयोहा केद धम्ममगार्णता । कारिति णढिमाई सड्डीण संजईहितो ॥ २४ ॥ व्याख्या-अतिगुरुकमोहविधूनितशुभवोधा बृहत्तरमूढताकाम्पितप्रधा- नमतयः केचनके धर्म क्षान्त्यादिकमगणयन्तस्तिरस्कुर्वाणाः कारयन्ति नन्यादिकम्, मकारोध माकृतमभवः । आदिशब्दानिपिदानुष्ठानादिग्रहः । तर नन्दिरुपधानादिपु समयमतीतो विधिः, श्राद्धीना श्राविकाणा 'सजईहितो'त्ति सयतीभ्यो प्रतिनीभ्यः सकाशात् 'हिंतो' ति पञ्चम्याः स्थाने निर्देश', "इहितोलोपानस्यात. पञ्चम्याः (१)।" इति प्राकृतलक्षणेन, स च दर्शित एव । अयमभिमायः-स्वयं विहार जन्तोऽन्येषु आचार्येषु बहुश्रुतादिपु विद्यमानेपु निजाम्फिामि श्राविकाणा नन्यादि कारयन्ति, यदि पुनरेकोप्याचार्यस्ता न भवति ततः सामाचार्या अविरुद्धमपि भवेदिति गाथार्थः ॥ एतस्यापि आगमसपादपूर्वकं प्रतिपेपपूर्व जीवोपदेशमाह- आरेण अजरक्षिय-इच्चाईवयणओ न तं जुत्त । रागद्दोसविमुको रे जीव तहिपि मा मुज्म ॥२॥ व्यारया-आरेणेत्यार आयरक्षितेत्यादिवचनत', आदिग्रहणात् कालगणुनाओ नत्यि अनाण सामइय तह क्यारोवण च परित्तदाण चति " दृश्यं सुबोधश्च। अयमभिप्राय'--निगोदजीव विचारार्थायातदेवेन्द्रवन्दि- तार्यरक्षिताचार्यात् पूर्वमासीत् कालादिषु आर्थिकाणामनुज्ञा, अर्वा पुनर्नास्ति, सामायिकाटिक च नन्दिपूर्वक क्रियते, तत' तत्मतिपेधात् एतदपि पतिपिद्ध योच्यम् । अतो नेति निपेघे, युक्त समतं, रागद्वेषविमुक्तोऽभिष्वङ्गमत्सररहितो जीवेत्यामवणे, नन्यादिकरणेपि न केवल पूर्वोक्तेपु इत्यपि शब्दार्थः (मेति निपेरे मुद्यस्व मोई विधेहि इति गायार्थः ॥ २५ ॥ - समाप्तोऽयमाथिकानन्दिवस्त यतार्थ पचम ॥ अधुना पाठा- आगमरहस्सपज्झा कट असणाइ णिचारनि । तं नो रुप्पड सुविहियजईण जेण मुग भणिय ॥२०॥ व्याख्या-आगमरहस्यवाह्या. सिद्धान्तपरमार्थानभिज्ञा केचनापरे- अशनादिक भोजनादिक, आदिशध्यपानीयादिग्रह, निवारयन्ति निषेधयन्ति । तनिवारण नैव कल्पने युज्यते मुविहितयतीना मधानातिना, येन यस्माद चुने द्वितीयाने भणितमुस्तपिति गाथार्यः ॥ २६ ॥ एतदेवाह- जे उदाण पसंसति परमिच्छति पाणिण । जे उ ण परिमरन्ति वित्तिच्छेय कुणति ते ॥ २७ ॥ निगदसिद्धम् । नयर इत्तिच्छेदमन्तरायपुन्नेि । इदमिह वत्व-परमते स्पनरसत्रा दिदानेऽपि राजादिभि पृष्टे निपेषादि निपिद्ध, फैि पुन स्वमते इति तात्पर्याय। तर्हि किं तेपा युज्यते १ इत्याह- कप्पा पुण भणि जे अम्हाण णेय कप्पई एव । सुविरिपजईण परलोयमग्गमुग्ग परमाण ॥ २८ ॥ व्यारया-कल्पते युक्त भवति पुनर्भणितु वस्तु, 'ज'इति निपात पूरणार्थः, अम्हाण' ते अस्मार नै नच कल्पते, ए आपरार्मादिक मुपिहित्तपत्तीना प्रधानमुनीना परलोकमार्ग स्वर्गादिविधिभुन मान अपमानामाश्रितानामिति गायार्थ ॥ २८॥ ननु पिण्डविशुद्धिकथनमशात तेपा, तन' स्वयमेव ज्ञाते ज्ञास्यन्ति, किमस्पाक ना दोप. १ इत्याह-~ जपि य पिंदरिसोहीकरण मड्डाण देसिय समए । तपि य गीयत्याण कोसिंची ण उण सोर्सि॥२९॥ + - 1 (२७) व्याख्या-पदपि पिण्डविशुद्धिकथन-आधाकर्मादिदोपोज्झितभक्तभणन श्राद्धाना श्रावकाणा देशितं कथितं समये सिद्धान्ते, तदपि च गीतार्थाना यति- सामाचारीकुशलाना केपाञ्चित्, तकारस्य च लोपः माकृतलक्षणेन, दीर्घत्व चेका रस्य पूर्ववत् , नपुननव सर्वेषां सामान्येनेति गाथार्थः ॥ ३०॥ यदि यतेरित्य तर्हि श्रावकेण किं कर्तव्य ? इत्याह- विवाणुसारओ पुण सड्डेणं मजयाण दायव्य । गुणविरहिआणमुचिय सगुणाण पुणो सुभत्ती० ॥ ३१॥ व्यारया-विभवानुसारतो निज द्रव्यौचित्येन पुन श्राद्धन आवकेण सयतेभ्य' साधुभ्यः " छट्ठीविभत्तीए भण्णइ चउत्थी" इति लक्षणाचतुर्थी, आ दातव्य देयम् । किमविशेषेण ? इत्याह-गुणविरहिताना ज्ञानादिगुणशून्या- नानुचित्त तद्योग्य, सगुणानां पुनरिशिष्टज्ञानादिवत्ता भक्त्या आन्तरपीत्या इति गाथार्थः॥ 'सगुणाना भक्त्या इत्युक्तम्, अतः के ते गुणाः ? अत आह- ते य गुणा ठसणाई, विजुया वा सञ्जया वा सब्वेसि । पुज्जा कप्पाइसु गधेसु जेणिम भणिय ॥३२॥ ते पुनर्ये पूर्वमूचिताः, च. पुनरर्थ', गुणा दर्शनादयस्सम्यक्त्वादय' आदिशब्देन ज्ञानादिग्रहः । ननु यद्यमी गुणाः तत' किं असमुदिता. समुदिता वा पूज्या ? अत आह-वियुताः पृथक् स्थिताः, सयुता एकत्र स्थिता , पाशब्द' समुच्चायार्थः, सर्वेपा समस्ताना पूज्या पूजनीयाः कल्पादिपु, आदिशब्दानि- शीयादिग्रहः, ग्रन्येषु शास्त्रेषु यस्मादिद वक्ष्यमाण भणितमिति गाथार्थ ॥ तदेवाह- दसणनाणचरितं तवविणय जत्थ जत्तिय जाण जिणपन्नत भत्तीए पूयए तत्थ त भाव ।। ३३ ।। व्याल्या दर्शनशानचारित्रतपोविनय यत्र साध्वादी यावन्मात्र जानीयादवयुध्येत, किमविशेण? नेत्याह-जिनमज्ञप्त सर्वज्ञोक्त भवत्या सादरेण पूजयेदयेत् तत्र यत्यादी त सम्यक्वादिक भाषम् । गुणवत्सु ता दर्शन सम्यावं, . . (२८) ज्ञान मत्यादि, चारित शीलतपोऽनगनादि, विनय आचार्यायाचित्यपरणमिति । न चानेदमाशङ्कनीयम्-एफविभक्तिनिर्देशात् समुदिता एपामी पूज्या न वियुता', तत. पूर्वक्तव्याहतिः, यतस्तव निषेधे एकदमुक्त-"नाणमनेसु भत्तीपमा णो कायन्यो। तथा नाणाइमतेमु भत्ती " इत्यादि । दर्शनशाने तु यद्यपि युक्ते सर्वदैव भवत , तथापि विशिष्टज्ञानरहित येवल दर्शन भण्यते इत्यादि सधियाभ्युद्ध गीताथरिति गाथार्यः ।। अनाथ जीवोपदेशमाह- रे जीर! तुम तम्हा मिरहियधयरडोश्य मा चलसु । काउण धिरचित गुणाणुराइवण धरसु ॥ ३४ ॥ व्याख्या-रे जीव ! स तस्मात्कारणाच्छिखरस्थितध्वजपटवत् चैत्यराङ्गदण्डचेलाश्चल इव मेति निषेधे चल रम्पस्व, कृत्वा विधाय स्थिरचि- त-अपिचलमानस,गुणानुगगित्व गुणपत्मीतिरक्षण धारप स्वीकुर इति गाथा ।। समाप्तीय दाननिपेधविचारवर्णन पठोधिकार ।। इदानी सप्तम प्रारभ्यते- कुग्गाच्छाइयसुहविवेयपमरा रमति पचन्ने । नो माहमाल जुत्ता मिद्धते जेण पडिसिद्धा ॥३॥ व्यारयाग्राहेण दुष्टाभमायणोन्छादितोऽपनीत शुभ प्रास्त. विवेममसर कृत्याकृत्यानुष्ठानविभागो येषा ते रसन्ति जयन्ति एव वक्ष्यमाण- प्रकारेणान्येऽपरे । तदेवाह-नो नैर माघमाला प्रतीता युक्ता सङ्गता, किम् ? त्याह-सिद्धान्ते आगमे यस्मात् प्रतिपिदा निवारितेनि गाथार्य । तमेव निषेप दर्शयितु पराभिप्रायेण किञ्चिन गायार्द्धमाह - लोइयतित्थेसु हाणदाणइयाइवयणओ व्याख्या-लौकिकतीर्थेषु पराभिमतपुण्यक्षेनेषु अनुस्वारोघ पूर्ववत्, स्नानदानमित्यादिवचनत , आतिशब्दात्सक्रान्तिग्रहणादिग्रह , तत्र स्नान तत्ती र्थेषु जलादिना, दान तु वत्सम्मतक्षेने द्रव्यादिवितरणेन कार्यमिति प्रक्रमाद् दृश्य 4 ( २९ ) श्रावकेण । अमभिमायः यतिकमपि लौफिर्धाथि विधीयते पूर्वोक्त तन्हा- वकस्य कर्तुं न युज्यते, माघमालामपि ते आदिशब्दाद् गृहन्तीति भावः ।। अनोत्तरार्थ सादा किञ्चिदधिका गाथा पराभिमतयुक्तिसहितामाह- स नो । ज ज लोए कीरइ त तं जड सब्चमकाज ॥ ३॥ तो जत्ता रहभमण उवचासो देवभवणपूयाई । मा कुणह सया तुम्हे लोग किन्जन्ति जुत्तीतो॥ व्याख्या-तत्परोक्त नेति निषेधे, यग्रलोके परदने क्रियते तत्तयदि सर्व समस्तमकार्य ततस्तस्मायात्रा-विशिष्टपहिमा, रयभ्रमण-जैनस्यन्दनपर्यटन, उपवासो-भोजनत्यागरूपः, देवभवनपूजादि-तन देवभवनं जिनसटन, पूजा सपर्या, आदिशब्दात्मतिप्रेक्षणकादिग्रह, मेति निषेधे, बुरुत विधत्त, कर्मपद तु सर्वत्र स्वय सम्बन्धनीयम् , सदा सर्वदा तुम्हेत्ति यूय कस्माल्लोके परमते क्रियते विधीयते, युक्तः कारणादिति गायार्थः ॥ परावासनपूर्व स्वपक्षम्य पुष्टिमाद-~- एयपि जुजह चिय जइ मरवा वारिय भवेज इम । ममईए पारिताण अंतराय जतो भणिय ॥ ७ ॥ व्याया-एतदपि भवदुक्तमपि न केवल मदुक्तम् युज्यते एव पटते एच, यदि साक्षात् प्रकट पारित निपिद्ध भवेदिद मालारोपण 'माघमाला न क्रियते ' इति स्वमत्या निजाभिप्रायेण वारयता प्रतिषेध कुळतरमन्तरायोश्रम- प्रकृतिविशेपलक्षण भवतीति गम्यते यस्माद् भणित गदिन शतफार्मग्रन्थ इति शेप इति गायार्थः ॥ तदेवाह- पाणिवहाईनिरओ जिणपूयामास्वमग्गविग्घयरो। अज्जेह अतरार्य ण लहड जेणिज्यिं लाभं || ८॥ व्याख्या-माणिवधादिनिरतो जीवव्यापादनसक्त', आदिग्रहणान् मृपावादादिग्रह' । जिनपूना-सर्वनार्चन, मोक्षमार्गो ययावस्थितशुद्धमरूपणा- दिलक्षणस्तयोविघ्नकरो भञ्जकः। अर्जयति-स्वीकरोति अन्तराय कर्मविशेषम् । -- ? तस्य फलमाइ-नो निपेधे, लभते माप्नोति येन कर्मणोपानिनेन्टिनमभिल- पित लाभ धनधान्यादिकम् । अयमभिमाय'-इय माघमाला जिनपूजा न भवति भवति वा ? यदि न भाति, ततो निषा गारयन्नोपि यूयम् । भाति चेत , ततो निश्चित मवर्णितफल भवतां हगदागच्छतीति गायार्थ ॥ अनापि जीवोपदेशमाह- मा मा तुम णिवारसु प्रय रे जीर! जिणवरिदाण । जह सयलसोपवहीणमप्पणो महमि उल्लाम ।। ३९ ॥ व्यारयामा मेति अत्यादरफरणार्य चीप्मानिर्देशो निपेरार्थ, त्व भवान् निवारय निषेधय पूजा सपा, रे जीवेत्यामधणे, निनवरेन्दाणां सर्च प्रतिकृतीनाम् । यदीति स्वाभिप्रायसूचकार्य, सकलमांयाहीना समस्तसात लतानामात्मनो जीवस्य महसि पाञ्जस्योशस वृदिमिति गाथार्थः ॥ तथा फोऽय तगाभिनिवेश.१ यदुत लौकिक न क्रियते । अविरुद्ध तदपि विधीयते इति दर्शयन् विशेपावश्योक्ता गाथामाह- ज अत्यओ अभिन्न अन्नत्था सहओ विनर चव। त पिपओमो मोहरो विसेसतो जिणमयहियाण ॥४०॥ ध्याख्या--यक्तिमप्यनवधारितरूपमर्थतोऽभियेन अभिन्नमव्यतिरिक्त अन्वर्यायुक्ताभिधेयात् शन्द्रतो रचनतोऽपि तथा चाभिन्नमेव तम्मिन् शब्दार्या- भिन्ने जिनवचनमाश्रित्य प्रदेपो मत्सरो मोहो मूढतेय विशेषत आदरेण जिन- मवस्थितानाम् । यथा- पश्चतानि पविनाणि सर्वेषां धर्मचारिणाम् । अहिंसा सत्यमस्तेय त्यागो मैथुनवर्जनम ||~~ इत्यादि । इति गायार्थ ॥ सूणव ससम्बन्ध गाथामाह- कियाणुमय हरिभद्दसृरिणो किंचि लोहय जेणः। मणिय पिंपट्टयणे विहिमागमलोगनाई ॥४१॥ - 4 (३१) व्याख्या-किंच समुच्चये, अनुमत सम्मनं हरिभद्रसूरेरावश्यकादि- वृत्तिकर्तुः, किमपि न सर्च, तीर्थस्नानाटिक लौकिक लोकाचीर्ण, यस्माद्भणितं प्रतिपादित निम्बस्थापने विम्यस्थापनपश्चाशके। किं भणित ? तदाह- 'विहिमागमलोगनीए'त्ति विधान वक्ष्ये अभिधास्ये आगमनीत्या लोकनीत्या चेति गाथार्थ. ॥ यद्यत्र लोकग्रहण ततः किम् ? इत्याह---- लोयगरणाओसिरीअभयढेवसूरीहिं तत्थ वस्ग्याय । अविरुद्ध लोडयमवि कीरड पासायकरणाई ।। ४२ ।। व्याख्या-लोकग्रहणाद् लोकशब्दप्रतिपादनात् श्रीअभयदेवसूरिभि- भगवत्यादिशावरत्तिकारिभिस्तत्र विम्बस्थापनपञ्चाशकवृत्ती व्याख्यात विकृतं, किं तत् ? इत्याह-अविरुद्धमदृष्य लौकिकमपि परदर्शनसत्कमपि नफेवल निनमित्य- पिशब्दार्थः, क्रियते विधीयते प्रासादकरणादि श्रीवत्सादिमासादविधानादि । आदिशब्दान्छेपाविरुद्धपरिग्रहः । इदमत्र हृदय-यः किल लौकिकर्निजदेव- कुले वास्तुविद्योक्तमासादादि कार्यते सोऽस्माकमपि देवसदने विधीयते न तन्त्र मिथ्यात्व, मालापीयमस्माभिरस्मिन् आदिशब्दे क्षिप्यते, अतोऽनवद्येति गाथार्थः। समाप्तोऽय माघमालाप्रतिपादक सप्तमोऽधिकार ॥ साम्पतमष्टम:- चउचीसवयाई पडिमाओ जिणाण केई वारिति । तपि न जुत्तं जम्हा एए ढोसा पसन्जन्ति ॥ ४ ॥ व्याख्या-चतुर्विंशतिपटकादिप्रतिमा., आदिशब्दानिनत्रयादिपरि- ग्रहः, प्रतिमा जिनमतिकृती., जिनाना तीर्थकृता केपि न सर्वे वारयन्ति निषेधयन्ति, नैताः क्रियन्त इत्यथ' तदपि न केवल पूर्वोक्तमित्यपेरर्थ., नेति निषेधे, युक्त सगतम्, यस्मादेते वक्ष्यमाणां दोपा पणानि प्रसज्यन्ते भवन्तीनि गाथार्थ. ॥ पुब्वापरणभंगो- जिणाण आसायणा विपडियची, सद्धाभगो मुद्धाण होति एमाइया दोसा॥ ४४ ॥ - .
(३२) ध्यारया-पूर्वाचग्णाभङ्गो बहो. कालादिय प्रवृत्तिः तस्या विनाशः, निनाना सर्वनानामाशातना पूर्वकथितप्रकारेण, विप्रतिपचिर्विरोध -एको भणति पीया श्रेष्ठाऽन्यश्च मदीयेत्येव लक्षणा, श्रद्धाभङ्गो भक्तिनाशो मुग्धाना मन्दमती- नाम्। ते ह्येवमध्यवस्यन्ति-हा ! किमस्माभिर्मन्दमाग्यविधिमजानद्भिरेव प्रतिष्ठा कारिता इनि भवन्ति जायन्ते एवमादय. उक्तप्रकारादयः, आदिग्रहणात्तदबहु मानपूजाधभागादयो वाच्याः। वकारोन प्राकृताल्लुप्तो द्रष्टव्य इति गाथार्थ । मूत्रेणैव ससम्बन्धा गाथामाह---- किंचित्य अत्थि जत्तीवि पयडहरिभद्दसूरिययणाओ त च इम तिविहा पलु होइ पदहा जिर्णिदाण ॥४५॥ व्याख्या-अस्ति विद्यतेन चतुर्विशतिपट्टकादिकरणे युक्तिरपि घटमाना वाक्यमपि न केवलमाचरणेत्यपिशब्दार्थ , प्रकटहरिभद्रमृरिवचनात् प्रसिद्धहरिभद्राभिधानाचार्यभणनात् , तदेवार्थत आइ-तच तत्पुनर्भणनमिद वक्ष्य माण-विविधा निमकारा खलु स्यालङ्कारे, भरति प्रतिष्ठा जिनगुणाध्या- रोपलक्षणा जिनेन्द्राणा मुनीशानामिति गाथार्थ ॥ तदेव विध्यमाह-- पदमा बत्तिपट्टा खेत्तपदहा पुणो भवे बाया। तइया महापट्टा तासिं पाणमेव तु ।। ४६ ।। व्याया--प्रथमाऽऽया व्यक्तिमतिष्ठा, क्षेत्रप्रतिष्ठा पुनर्भीर द्वितीया, तृतीया महामतिष्ठा, तासा प्रतिष्ठाना विवरणमेव वक्ष्यमाणपकारमेव । तुरेव- पारार्थ । स च दर्शित इति गाथार्थ ॥ तदेव गायादयेनाद- वत्तिविसेसो गरस जाउ पडिमा भवे जिणंदस्म । गो भरहे उसमाइयाण सन्वाण चीयाउ ।। ४७ ।। सन्सुवि म्वत्तेसु जित्तियमिता भवति तित्थयरा । सत्तरसयसग्याए महापट्टा इमा भणिया ॥ ४८ ॥ व्याग्या-सुगम । म । - यत एवं, अत उक्तिमत्युक्तिगाथामाह- तो णज्जड चउचीसट्टयाइकरणं अह विभिन्नकरणेवि । सहल हविज्ज सच्च वित्ताइअभावकरणेव ॥४९॥ व्याख्या-~-तस्मात् ज्ञायते बुध्यते चतुविशतिपट्टकादिकरण विधानम् । आदिशब्दान्छेपप्रतिष्ठाग्रहः, तिकारवकारावर प्राकृतलक्षणेन लुप्ती, अथेति परा- भिप्रायदर्शका, तचतुर्विंशतिपट्टकादिकरण विभिन्नकरणेपि पृथनिष्पादनेऽपि न केवलमेकन विधाने इत्यपिशब्दार्थः, सफल चरितार्थ भवेत् सत्यमवितथ, किन्तु वित्ताधभावाद् द्रव्यापरिपूः, आदिशब्दात्कस्यचिदव समाधानादिपरि- ग्रहः, करण विधानमेवमुक्तमकारेण, अनुस्वारथान लुप्तो दृश्यः । पूचोक्तार्थ- .सवादस्तु उक्तः पोडशाख्यमकरणोक्तश्लोकैरिति योद्धव्यः । व्यक्त्याख्या खल्वेका क्षेत्राख्या चापरा महाव्या च । यस्तीर्थकृत् यदा किल तस्य तदायेति समयविदः॥ ऋपभावानां तु तथा सर्वेपामेव मध्यमा ज्ञेया । सप्तत्यधिकशतस्य च चरमेह महाप्रतिष्ठेति ।। , x x x x x x " भावरसेन्द्रात्तु तथा महोदयाजीवताम्ररूपस्य । कालेन भवति परमा प्रतिवद्धा सिद्धकाञ्चनता ।। पचनानलक्रियातः कर्मेन्चनदाहतो यतश्चैपा । इति कर्त्तव्यतयाऽत सफलैपाप्यत्र भावविण ॥ इति गाथार्थः ॥ साथै अन्यमतमुक्षिप्य परिहरनाह---- जपि अहरुत्तरेण करणे आसायणा भणतन्ने । तपि य न जुत्त सव्वे तुलगुणा जेण तित्थयरा ॥ ५० ॥ व्याख्या--यदपि अधरोत्तरेण आधाराधेयस्पेण करणाद्विधानादाशातना ज्ञानादित्रुटिरूपा भणन्ति गदन्त्यन्येऽपरे, तदपि न केवल पूर्वोक्त नेति निपेधे युक्त सङ्गतम् । कस्माद् ? यस्मात्सर्वे समस्ता तुल्यगुणा अहीनातिरिक्तगुणा- (३४) स्तीर्थक्रा', माश्वतपनिमानुकार्यष्टमहाभाविहार्यसर्वशमतिमाकरणे तु विप्रतिपनि रेव नास्त्यतो न तत्करण पति विचार इति गावाः ।। एवं स्थिते जीवोपदेशमाह-- मइमोह तो मा कृणसु जीव यदसु जिणिदपहिमाओ। जह ता पदाहियाओ इन्द्रतो मामय मोरम ५२ ॥ प्रकगर्या । नवर शाश्वतसारय निर्व्याणसातमिति गायार्थः ॥ चतुर्विशतिपट्टकाविविनारणाष्टमोधिकार समाप्त । इदानी नवम. मारभ्यते। सन्यपि अणुदाण अविहिकय केड पडिनिमेहति । अस्मुपसुपपरमत्था जम्हा ण्य परिति ।।१२।। व्याग्या-सर्वमपि ममस्तमपि न फवल्मेयामित्यपिशब्दार्थ । अनुष्ठान मत्युपेक्षणादि साध्यपेक्षया, श्रासापेक्षया च देवभवनकरणादिफ, अविधिकृत-अयथोक्त किनिदविमपादम्प फेऽपि स्तोमा प्रतिनिधयन्ति निवारयति । हेतुद्वारेण विशेषणमाह-अधुतधुतपरमाथा-अनाकर्णितसिद्धान्तर- हस्या । ननु मित्रासङ्गत १ अत आह-यस्मादेव वक्ष्यमाणन्यायेन प्रभवोs- स्मत्पूज्या शुभते प्रतिपात्यन्ताति गाथार्थ ॥ तदेवाह गाथाद्वयन- अविहिरुया यरमकय अस्मुइययण भणति समय। अविहिकर पति धाव अए यह होइ ॥ ११ ॥ अकुणताउ कुणतो अविहीइवि होइ निजराभागी। कित्तिमेत्ता मत्ता जे विहिपिनायगा लोए ॥१२॥ व्यारया-~-'अविधिकृतादरममत-अययोक्तपिहितालगस्तमननुष्ठित' अश्रुतिवचनमनागमिकमतिपादा, असूयावाश्य वा अक्षमामणिति भणन्ति समयदि सिद्धान्तना । रिमिनि? यत अविधिकते मायथित अपराधलक्षण स्तोक तु-छ, अकृते अननुष्ठित बहु प्रभूत भवति मायविचमिति । अनादि प्रय (३५) विधीयते-विधिकरण, अविधिकरण, अकरण च। तत्र यो पिपिना विधत्ते स धन्य एव । द्वितीयस्तु विधिकारकादविधिकारको न्यूनो व्यवहारतः, अकार' कात्सोऽपि वरिष्ठः । एतदेव भावयन्नाह-अकुर्वनविधिनापि न केवल विधिने त्यपि शब्दार्थ., भाति निर्जराभागी कर्मक्षयकारकः । कियन्मानाः सचा यस्माद्विधिविज्ञायका' यथोक्तपरिज्ञानवन्तो लोके जगति भवन्तीति गाथाव- यार्थः॥ अवार्थे यमाह- लोयविन्द्रं चेय अविहरी निसरण कुणताण | उज्जधम्मरणहसणं इचाई चयणओ मिद्ध ॥६॥ स्फुटार्था, नवर-ऋजुधर्मकरणहसनं-मुग्धजनानुष्ठानावज्ञाकरणमिति गावार्थः॥ एर स्थिते जीनोपदेशमाइ- नम्हा विहिसहहण सया कुणतो करेसु करणिज । अमुणियपरमत्याणं वयणेसु जीव । मा सन्ज ।। ६४ ॥ इत्यविधिकरणविचारणो नवमोधिकार ।' दशममाह-- अमलिययगंथा केइ निसहन्ति सिद्ववलिकरण । तपि न जुत्त जम्हा भणिय कप्पाइचुन्नीसु ॥ १५ ॥ व्याख्या-अमलितच्छेदग्रन्था-अनभ्यस्तोत्सारकशास्त्राः केपि निपे- धयन्ति सिद्धवलिकरण-जिनेशपिम्बपुरतो राबलिविधानम् । तदपि न युक्त सङ्गत, यस्माद्भणितमुक्त-कल्पादिचूर्योः, आदिशदादावश्यकचूर्णिपरिग्रह इति गायार्थः तदुक्तमेवार्थत्त आह-- त सित्य जस्स सिंहे दिजड पसमंति तस्स चाहीओ।०६|| पुचुप्पन्नाउ नवा न हुति अन्नाउ छम्मास ।
(३६) व्यारया-तत्सर्वाग्रे पलिकृतगृहीत सिस्य जनप्रतीत यस्य यस्य चिदनिर्दिष्टनाम्न शिरसि मस्तके दीयते स्थाप्यते, माम्यन्ति उपशम यान्ति तक्ष्य शिरसि सिपथविधातुधियो रोगा , किंविशिष्टा ? इत्याह-पूर्वोत्पमा' चिरमरदा , नवा नूतना न भवन्ति न जायन्ते, अन्या पूर्नविलक्षणा किप काल यापद ? इत्याह-पण्मास जनप्रनीत तथा च नर-" त आढग तदुलाण सिद्ध देवमले राया वा रायामचे वा " इत्यादियार, " त तु सित्यं जस्स मत्थए बुज्झइ तम्म पुचुप्पना पाहीओ वसमती " त्यादि । अयमभिमाय:- यदि राह न स्याचत्सिक्थमिति नाभणिप्यत्, तश सिस्थं लवमानपिनि वाच्य, तात्यग्रन्थव्याहते । तथाहि-तत्र दुबलिखडिय" इत्यादि सर्व निप्पा दनविधि प्रतिपायोक्त-तत्र "सिद्धयालि कागणेति" सिद्धग्रन्दन स्थलमेर चान्य, न पुनर्निप्पन्नविधे (धि ) सर्वस्य पूर्वप्रतिपादितत्वात् , तस्माद् स्थितमन मिद्धो बलि सर्वज्ञपुरतो विधीयते इति गाथार्थः ।। सिद्धयलिविचारलक्षण समाप्तोय दशमोऽधिकार । अधुना एकादशो विधीयते- उम्सग्गविडियसुद्धयोरपमरा भणति एपन्ने । पासत्थाइसमी सुत्ताईय न घेत्तव्य ॥६॥ व्याख्या-उत्सर्गेण सामान्योक्तविधिना, 'विडिय ति देशीशदो विनाशार्थ , ततो विनाशित शुद्धबोधनसर' प्रधानम याकाशलक्षणो येषां ते भणन्ति जल्पन्ति एव वक्ष्यमाणन्यायेनान्येऽपरे, तदेवाह-पार्थस्यादिसमीपे, तर आदिशब्दादवसन्नादिग्रह , नेपा निटे मूनादिकम् , आदिशब्दादादिग्रह', न ग्रहीतव्य न स्वीकनयमिति गायार्थः ।। अनोत्तर- नमपि न छेयगथाणुसारिवयण जओ जड दिस्स ! भणिय निसीहगये उस्सग्गववायजलाशिम्मि ॥ ६८ ॥ व्याख्या-तदपि भूमादिनिषेधकरण न केवल पूर्वोक्तमित्यपि शब्दार्थ, न नै छैदग्रन्यानुसारि वचन-उत्साहकशास्त्रसत्रादि भणनम् । पार्षस्थ उक्तलक्षण', . यस्मा , (३७) यति साधुमुद्दिश्याश्रित्य भणितमुक्तं निशीथग्रन्धे प्रकल्पशास्त्रे, किंविशिष्टे ? उत्सर्गापवादजलधौ-सामान्यविशेपनीरची इति गाथार्थः ।। तदेवाह- मविग्गमसविग्गे पच्छाकडसिद्धपुत्तसाख्वी । पडिकते अभुट्टिीप असई अन्नत्य तत्येव ।। १९ ॥ सुगमा । भावार्थस्तु कथ्यते-प्रथम सविग्रस्योद्यतस्य मूत्रार्थनिपुणस्य समीपे साधुभिः श्रोतव्यं, तदभावेऽसविनम्यापि गीतार्थस्य, तस्याप्यभावे पश्चात्कृतस्यामुक्तलिङ्गस्य, स च द्विरूपो भवति-एकः सिद्धपुनोऽन्यश्च सारुपी । अनयोश्च धरूपमाभ्यामुक्ताभ्यामवगन्तव्यम् ।। " सभजओ वावि अमजओ वा नियमेण दोसुपिलवत्यधारी । सुरेण मुडो असिही सिही वा अदडपत्तो विय सिद्धपुत्तो ॥ मुडसिरो दोमुकिलवत्थधरो न विय वधए कच्छ । हिंडइ नवा अभजो साख्वी एरिसो होइ ।। एतयोथ देशना कृत्वाऽभ्युद्यम काया, यदि कुरूतस्ततो लट, न चेत्, ततोन्यत्र नीयेते, यदि न गच्छतः ततस्तत्रैव सिद्धान्तोक्तविधिना तत्समीपे पठितव्यम् , पठद्भिश्च यदि निवाहों न भवति तयोस्ततः स्त्रय सर्च करणीय, श्रावकाच कारयितव्याः। तथा च तव निशीथे भणित- " चोयह से परिवार अकरिते वा भणाइ तो सड्ढे । अव्वोच्छित्तिफरस्स उ सुयभत्तीए कुणह पूय ।। तथा उपदेशमालाया मुग्गडमग्गपदवं- इत्यादि, अफरणे च मायश्चित्त भणितमिति भावार्य इति गाथार्थः ।। एवं स्थिते जीवोपदेशमाह- 'ता सिद्धिनयरसम्मग्गपयडणे नाणमणिपईयम्मि कुणसु पयत्तं रे जीव ! मच्छर चइय सचत्य ॥ ७० ॥ न्यास्या--तस्मात्सिद्धिनगरसन्मार्गप्रकटने मोक्षपुरपदवीमफाशके ज्ञान श्रुतज्ञान तदेव वाताद्यक्षोभ्यत्वेन प्रकाशकत्वेन च मणिप्रदीपः तस्मिन् कुरू (३८) विधेहि प्रयत्नमादर रे जीव ! भो आत्मन् मत्सर रोप त्यक्त्वा प्रोझ्य सर्चन पार्श्वस्थादिसमीप। फिश्च श्रापकान् पावस्थादिसमीपे यतो वारयन्नि, स्वय च पूर्वोक्तयुक्या निष्पारण नित्य श्रावधर्मस्यनेन पार्थस्या भान्तोऽपीत्य जल्पन्ति,अहो मोहपिलसिमिति अास्थितोऽयमस्मदुक्तो जीवोपदेश इति गाया। पार्थस्थादिसमीपशवणादिविचारवर्णनोऽयमेकादशोऽविकार ॥ इदानी दाशो पर्यते- अगम्यमच्छरेण निसओ करिय कई चेहरर । विहिचेश्यति पमणति माणिणो अविरिकरणवि ॥ ७१ ।। व्याख्या-अतिगुरफमत्सरेण-वृहत्तरकालुप्येण अनुस्वागेन पूर्ववत्, नृपवशतश्च नरेशपलेन कृत्वा विधाय केप्यके चत्यगृह देवसदन रिथित्यमा- गमोक्तमित्येव भणन्ति प्रजल्पन्ति मानिनोऽहङ्कारिण', अविधिकरणपि-आग- मोचीणविधानेऽपि । नहि मत्सरतो कृपयशतश्च चत्यविधानमागमे भणितमिति गाथार्थ । एतय सङ्गतमसङ्गत पा ? इत्यनाह- धम्मुज्जयाण नो देह तपि मणयपि म णसुहास । रागहोसपिहाटणपट्टओ जम्हा विही भणिओ ॥ ७० ॥ व्यारया-धर्मोधताना पोत्साहरता नो न ददाति भयच्छति तदपि एव चत्यकरणमपि मनागपिस्तोकमपि न केवल मभूतमित्यपेरर्थ , मान सोल्लास चित्तोत्साह, तस्माद्रागद्वेषविघटनपटुक' स्नेहरागविनाशदक्षो यस्मा द्विश्वित्यमदिरकरण, दीर्घत्व चारपूर्ववत भणितः प्रतिपादित गमे इति गाथार्थः॥ व्यतिरेकमाह- जत्थ पुण रायरोसाण पगरिसो तत्ध धम्मधणनासो। 'विहि विहि' पभणताणवि ज सुत्ते भणियमेवति ॥७३॥ व्यागया-या पुनारागद्वेषयोरक्तलक्षणयो' प्रकर्प' भागल्प तत्र धम्मथननाशो नृपदव्याभार : 'विधि विधि' प्रभणतामपि । अयमाशय-विधो - विधि जल्पन्तु, अविधौ तु विधि जल्पन्तो न भान्ति इत्यस्यार्थस्याम्याख्या- पनार्थ वीप्साभणन विधिविधिरिलि, नहि पचनमात्रेण विधिर्भवति, किन्तु शास्त्रोक्तमकारेण, स च "अहिगारी तु गिहन्यो-" इत्यादि सर्वजनप्रतीत एवेति । किमिति यस्मात्सूत्रे निशीथे भणितमुक्तमेवं वक्ष्यमाणन्यायेन इतिर्वा- क्यसमाताविति गाधार्थ ॥ - तदेवाह- जं अज्जिय समीपल्हहि तवनियमबभगुत्तीहि । माहु तयं कलहता उटिंचर सागपत्तेहि ॥ ७४ ॥ अस्याओं निशीथोक्तकथानकादवसेयः । तच्चेदमर्यतः-" केनचिद् ग्राह्मणेन महादारिद्यभराकान्तेन देशान्तराण्यटता कश्चिद् दृष्टपत्ययः सिद्धो दृष्ट । ततः क्षितितलन्यस्तमस्तकममाणपूर्वकं विज्ञप्तोऽसो, यथा भगवन् । त्वत्स- सांदन मम दारिद्य यास्यतीति । तेनापि विनीत दुःखिन च मत्वा प्रत्युक्तः- यथा वत्स ! मम पृष्ठतो लग्नः समागच्छ, येनापनयामि ते दारित्र्यम्, एवमुक्त्वा नीतोऽसौ तेन रसकूपिकाहारसमीपे भणितश्चैवम् अस्या रसपिकाया सिद्धः मुवर्णरसस्तिष्ठति, स च त्वया शमीक्षपत्रपुटरनिर्विष्णेन स्तोक गृहीत्वा तुम्बकामिद पूरणीयम्, भृते चास्मिन् वस्वाचालनेन मम सज्ञा विधेया, येना- कर्पयाम्यहम्, ततः सुवर्ण कन्वा दारिन्यस्य जलाञ्जलिं दापयिष्यामीति भणित्वा तुम्मकमर्पयित्वा शिमोऽसौ । वरनया तन्म-ये तेनापि तथाकृते आकृष्टोऽसौ, गदितश्च-वत्स ! दुरापोऽय रसः, अतः प्रयत्लेन रक्षणीयः, तेनापि भणितमेव- मिति । ततश्चलितो द्वावपि नगरसम्मुख, ततो भूयोभूयस्तेन तथर तस्याटवी- मध्ये समागन्छता शिक्षा दत्ता । सच पुन पुनर्भणनेन रुः मन् शाकक्षपत्र- पुटेन त रसमेकवारेण भमा विससर्न । ततश्च सिद्धेन भणितो हहो मन्द- भाग्य किमिद चेष्टित, अचिन्त्यचिन्तामणिकल्पमाहात्म्य सुवर्णरस भाप्येव त्यजसि, अयोग्योऽसि सम्पदस्त्वमिति भणित्वा समीहित स्थानं गतः सिद्धः। सोपि विलक्षवदनोऽपरिपूर्णे गृह प्राप्तो विविधाधिव्याधीनाश्च भाज नमिति दृष्टान्तः ॥
- (४०) दार्शन्तिकयोजना चप-दारियतुल्या साध्यादि, सिद्धमहम भाचार्यादिः, काञ्चनरससन्निभ धर्मोपार्जन, पीपरपुटाभास्तपोनियमगुप्तया, अलासूसदृश देह, सिद्धशिक्षासनिभा आचार्याधुपडेगा', ग्रारूपनपुटसन्निभ. तेन हि झगित्ये प्राणी निरोपार्जित धर्मरसमात्मन. म्फेटयति । अन्याप्यत्र योजना स्वयुद्धया योजनीया सम्भगिनीति गायार्थ ॥ ननु सामान्यधर्मोऽपयातु, तप प्रभृतिभिस्तु विशिष्टानुष्ठानरुपानितो धर्म कलह कुर्यतामपि प्राणायास्माक भविष्यति इति यो मन्येत त शिक्षयितु सदृष्टान्तामुपदेशपदोक्ता गाथामाह-- तरसुत्तविणपूया न सकिलिहस्स एति ताणाय । खवगागमविणयरो कुतरदेवी उदाहरण ।।७।। व्याख्या-तपासूनविनयपूना. प्रनीता', न नव सहिष्टस्य रागद्वेषा. भिभूतस्य जन्तोर्भवन्ति जायन्ते नाणाय । अनार्थे यथानम क्षपणे विकष्ट तपस्वी, आगम इत्यागमन मूरि , विनयरत एवनामा माधु', कुन्तलादेवी उदाहरण दृष्टान्ता इतिगायाक्षरार्थ.। भावार्थस्तु कथानकेभ्योऽवगेयः। तानि चामूनि सक्षेपत--- अस्ति पाटलिपुत्र नाम नगरम् । तर कदाचिनिगरिहारेण विहरन निशिखनामा क्षपको वर्षावासार्थ सपागत । तेन चरस्य गृहपतेरनुताप्य गृह वसतिद्दीता। इतश्चान्योपितव लिङ्गोपजीवी अरणाभिधान साधु समायात' । सोपि तस्यैवागारिण समीपे सति याचितवान । तेनापि नान्या समस्तीति अभिधाय पूर्वोक्तक्षपर्पिगृहद्वितीयभूमिसऽनुज्ञाता । ततः स तस्यां स्थित । एर च तयोस्ता वसतो क्षपस्येतर पति पापो दुरात्मा नित्यभोजी ममोपरि निवसतीतिमले शोषभूष, इतरस्य तु क्षपरस्य तप शक्ति पीक्ष्यापन्योऽह ओदन- मुण्ड' पापात्मा यो गुणवत तपस्विन उपरि स्थित आशातना नित्य करोमि (इति ) सवेग समजनि तत्तवैध विधाध्यवसायवशत क्षपण भागृद्धि कृता अरणेन च भवहास । ता व पाला तेऽन्यत्र विहती । अत्रान्तरे तीर्थकर स्ना समवसृतः । देवैश्व समवसरण कृतम् । उपविष्टे च तस्मिन् भगवति नात्या लोग महासमृद्धया तद्वन्दनाथं गताः । ययावि यभिमन्यातदेशना श्रुत्वा प्रस्तावे “ + . . (४१) सपकर्णैर्दुष्करतपःकरणाकृष्टमानसस्तैर्भगवान् पृष्टः । स्वामिन् ! कियती कर्म- निर्जरणा क्षपकार्पिणा कृतेति ! भगवतापि कथितः पूर्वोदितो भवटादिलक्षणः सक्लेशाद्वृत्तान्तः, इतरस्य च तद्विपरीतः । श्रुत्वा विस्मितमानसो लोको भगान्तम- भिवन्य स्वस्थान गतः ।।" इति क्षपकापैकथानकम् ।। इदानीमागमझकथानकम्- एकस्मिन् गच्छे आगमः सूरिरभवत्, पर क्रियाया मन्दादरः । अन्योऽपि तव शुलको ज्ञानवान्, ततस्तमनुयोगधरमाचार्य मुक्त्वा क्षुल्लक समीपे श्रावका सिद्धान्तश्रवण कुर्वन्ति, बहुमान च तदुपरि । एव ब्रजति काले आचार्यस्य क्षुल्लकोपरि मत्सरो जातः, अहो ! दुरात्माऽयं यो ममैवमवझा करो तीति। अन्यदा च दुर्निवारत्वाधमभयानां तन्मत्सरानिवृत्त्या पञ्चत्वं गतः सरिः, उत्पन्न पन्नगत्वेनोधाने । तस्मिंथ साधवः तत्क्षुल्लकसहिताः समागताः । ततः स्वाध्यायभूमी स क्षुल्लकचलितः, दृष्टस्तनामर्षेण, पावितः क्षुलकसम्मुख, पारितो वृहद्यतिभिः। ततः कश्चित्काल उन्नः स्थितः, स्वाध्यायार्थ भूयोपि क्षुल्लकः (केन) स्वाध्यायभूमौ (गम)न कुर्वता पुनः स सर्पोऽवलोकितः । आगत्य च तद्व- तान्त गुरोन्यवेदयत् । ततस्तैः सामान्येनैवमवगतं-कश्चिद्विराधितश्रामण्यः साधुमद्वेषी भविष्यत्येष इति । अन्यदा तस्मिन् विपये केवली समायातः, पृष्टश्व तद्वतान्तः कथितः, ततस्तेपा साधूनां सवेगो जातः । केवलिवचनाच गत्वा तदु- द्यानं पूर्वभपत्तान्तमावेद्य क्षामितोऽसौ । तस्य चक्षामणे कृते सति जातिस्मरण समुत्पन्न, संवेग च गतः, आराधकश्च जातः ॥" सपातमागमनमूरिकथा- नकम् ॥ साम्मतं विनयरत्नकथानक, तच्च मतीतत्वान कथ्यते । स चात्र विनय रतो गदितो य उपदेशमालायामुदायिनृपवधकः, तस्य विनयो निष्फलो जातः । यतोऽसौ तादृश पापं कृत्वा नरक गतः । इति विनयरतकथानकम् ।। इतः कुन्तलादेवीकथानकं भण्यते--"कस्यचिन्नरपतेः कुन्तलदेन्याम भानी पट्टराज्ञी बभूव । सा च दोपराजीमत्सरेण सव्वज्ञमन्दिरे तन्कृतपूजातः स्नानविलेपनवासधूपवस्वाभरणार्मिपरथयानाम्नानादिकां पूना जिनमतिकतीना कारितवती । एव नजति कालेऽशुभकर्मोदयात्तस्याः कश्चिदसाध्यो रोगो जाता .
जीवितशेषा च सहवा। ता च दृष्ट्या पूर्वदत्त पट्टरल द्विती(या मतेन मर्चमाम- रणवस्त्रादि तपार्श्वद् गृहीत्वा राजादेशेन नियोगिभीर्नृपतेर्भाण्डागारे क्षिप्तम् । ततस्तस्यास्त पराभव मन्यमानाया:-आर्तध्यानमभूत् । तत्परिणता च पृता सती शुनीत्वेनोत्पन्ना । अन्यदा तत, केवली समायातः । स भगवान् अन्त पुरि- काभि सपत्नीभिः कुन्तलदेव्या उत्पत्ति पृष्टः । भगवतापि वृत्तान्ते फपिते तासा ससारविरक्तिर्जाता । ततस्ताभिर्गत्वा दृष्ट्वाऽसौ शुनी सस्नेह पुष्पचन्दनवि- शिष्टाहारदानादिभिः पूजिता । ततोऽस्या मण्डल्या पूनादिक सभ्रम जिनम न्दिर च दृष्ट्वा जातिस्मरण सम्पन्न वोधिश्च । क्षामितापाच ताभिः पायोपशम भाराधना जाता । इति कुन्तलदेवीकथानकम् ॥ इस्थ स्थिते जीवोपदेशमाह-- ताजा फुणति के तुह घयण देसु तेसु उपएस । अट नो कुणति रे जीय रमसु नो जत्य रागाइ ॥७६ ॥ न्याख्या-तस्माद्यदि कुर्वन्ति विदधति फेपि तव भवतो वचन पास्य, देहि प्रयच्छ तेपु वचनपईपु उपदेश-'मा सरंश कुरत भो भव्या: इत्येवरूपवाक्यपद्धति, अथेति विकल्पार्थ., नो नैव कुर्वन्ति तेषु रे जीव ! भो आत्मन् ! रमस्त क्रीडा नो नैव यत्र देवभवनकरणादौ रागादयः आदिशहाद- पादिग्रह इति गाथा: ॥ विधिचैत्यकरणवर्णनोऽय समाप्तो द्वादशोऽधिकार ॥ इदानी प्रयोदश'- - केवि गुणेण ढसणातभावग पिच्छिण आयरिय । - केई कसायनाडिया तंपि हीलति, मुहमई ॥ ७ ॥ व्यारया-केनापि भनिदिष्टनाम्नी गुणेन ' जीवस्या निर्मलीकरण भावेन दर्शनप्रभावक-सर्वज्ञशासनप्रकाशक मेक्ष्य अवलोक्याचार्य मरि केपि न सर्वे, कपायनरिताः क्रोधाधभिट्टता तृमपि दर्शनमभावक न केवलमन्य मित्यपिशब्दार्थ., हीलयन्ति तिरस्तुर्वन्ति मूदमतय' ,कुचोधान्छादितथिषणा इति गाथार्थ, ॥ - भ " - अमुमेवार्य सिद्धान्तभणित्या निवारयन्निदमाह- कप्पम्मिवि भणियमिण सुरीणामासायगा इमे भणिया। जे सयलजणसमग्वं भणंति एवं अहम्माणी ॥ ७८ ॥ व्याख्या-कल्पेपि छेदग्रन्थे, न केवल शेपशास्त्रेष्वित्यपिशब्दार्थ, भणितमुक्तमिद पूर्वोक्तम्, कथम् ? इत्याह-मुरीणामाचार्याणामाशातका अवज्ञा- कारका इमे वक्ष्यमाणा भणिताः प्रतिपादिता., ये अनिर्दिष्टनामानः साध्वादयः सकलजनसमक्षं समस्तलोकप्रकट भणन्ति गदन्त्येव वक्ष्यमाणनीत्या अहंमानिनः आत्मोत्सेकिन इति गायार्यः ।। कल्पोक्तमेवाह-- हड्डिरससायगम्या परोवएमुजया जह मग्वा । अत्तहघोसणरया घोसिंति टीया व अप्पाण ॥७९॥ व्याख्या-ऋद्धिरससातगुरुका गौरवनयवन्तः परोपदेशोयता अन्य- धम्मकथननियुक्ता मखा इव विचित्रफलकग्राहिनरविशेषा इत्र, यथाशब्द" उप- मानार्थ, सच योजितः । एवमभिप्राय:- मखो हि परेभ्यः कथयति स्वय च न करोति, एवमेतेऽपि आत्मार्थपोषणरताः स्वकार्यप्रतिपादनसक्ताः घोपयन्ति उपदिशन्ति द्विजा इव ब्राह्मणा इवात्मान स्वमेव वदन्तः आचार्याशातका इति हृदयमिति कल्पगाथार्थ ॥ अनवार्ये ससम्बन्धा किञ्चिन्न्यूना गाथामाह- अन्न च एत्य दोसो लोयविरुद्ध हविन इव वयणं । रीदा जणपुजाणं वयणाउ- व्याख्या-अन्यचेत्यभ्युच्चये, अत्र-आचार्यावर्णवादकरणे दोपो दृपण लोकविरुद्ध जननिन्य भवेज्जायतेति वचनम्-एव प्रतिपादन, कस्मात् ? रीहा अवज्ञा जनपूज्याना लोकमान्याना, वचनात्-पञ्चाशकभणनात् । तन हि लोक- विरुदानि प्रतिपादयता भणित-" उज्जुधम्मकरणहसण रीदाजणपूपणिजाण" इति किंश्चिदूनगाथाः॥
(४४) एवं स्थिते जीवोपदेश साकगाथया माह- ता तुम जीव ॥ ८०॥ मा मा कुणसु अवन्न सयावि तेसि कसायनडिओवि । जेण भवपंजराओ मुचसि निस्संसय प्रत्ति ।। ८१ ॥ व्याख्या-तस्माचं जीव ! मा मा कुरु अवज्ञा सदापि तेषा दर्शन प्रभावकाचार्याणा कपायनटितोपि, येन भवपारात् मुच्यसे निस्सशय मगि- सीति गाथासस्कारार्थः ।। इति दर्शप्रभावकाचार्यविचारवर्णनत्रयोदशोऽधिकार अधुना चतुर्दशः मारभ्यते--- तित्थयरवदणिज्ज सघंपि विवेह कोई अश्यालो। नधि सघो एसो भणिओ आसायगो कप्पे ।। ८२ ।। व्याख्या--तीर्थपरवदनीय सर्व प्रवन्ध "नमो तित्यस्स" इति भणनात् संघमपि-साधुसाध्वीश्रावकमाविकाच ज्ञानादिगुणरूप न केवलमाचार्यादी. त्यपेरर्य , क्षिपति तिरस्पुरुते कोपि कश्चिद्, एकारचात्र "स्वरोऽन्योन्यस्य" इति पाकृतभव., अतिवाली महामूर्ख :, क्य तिपतीति चेद, अत आह-नास्ति न विद्यते सघ उत्तरूप, एप सङ्घक्षपको भणित उक्त आशातकोऽवज्ञाकारक. कल्पे छेदग्रन्थे इति गाथार्य.॥ फल्पणितमेवाह-- अकोसतजणाई सघमहिक्खिवह सघपडिणीओ। अमेवि आत्थि सघा सियालणतिकमाईण ।। ८३ ॥ ध्यारया-आक्रोशतर्जनादिभिस्सघ-साध्वादिवर्ग, अधिक्षिपति नि. राकरोति सधमत्पनीक प्रवचनमतिकल , तमाकोशो दुष्टवाग्भणन, तर्जन तु पिमनेन सिद्धयतिनेत्येवमादि भणति । आदिग्रहणावयाचित्यविनयाधकरणग्रह', विभक्तिलोपाचेत्य निर्देशः । एव च वदन सद्य क्षिपतीत्याह-अन्येऽपि-परे, न केवलमय साध्यादिवर्ग इत्यपेरर्थ । सति विद्यन्ते सया समुदायल्पा, , -
(४५)
केपामित्याह-'सियालणतिकमाईणं ' तत्र शृगालःमतीतः, 'गतिके' ति देशी-
भाषया कोलिका, आदिशब्दाच्छेपजन्तुपरिग्रहः । मकारोगालाक्षणिक इति
.
गाथार्थः॥
.
.
.
०
पुनरपि सघस्य पूज्यतां दर्शयनिदमाह-
उग्घाडणाभरणं सुयकेवलिणावि मनिओ संघो ।
पुवाणं परिवाडी देहि भणतो महासहणा ॥ ८४ ॥
व्याख्या-उद्घाटना समयभाषया सड्यावहिष्करणलक्षणा तस्या
भय तेन, अनुस्वारश्च -पूर्ववत्, श्रुतकेवलिना चतुर्दशपूर्वधरेण न केवल
तीर्थकरेणेत्यर्थः मानित' पूजितः सद्यः प्रतीतः पूर्वाणा समयमसिद्धानां
परिपाटी पाठरूपा देहि प्रयच्छ 'शिष्यभ्यः' इत्यध्याहारः, भणन् ध्रुवन् ,
फिविशिष्टेन ? महातिशयिना अचिन्त्यशक्तिना। अत्र च " कगचजतद०
इत्यादिना तकारलोपे " खरे प्रकृतिलोपसन्धयः" इत्यनेन तकारस्येकारलोपे
रूपमिद । इदमिह तत्व-रिल श्रीवीरस्वामिनो मोक्ष गतस्य दुप्फालो महान्
सहत्तः । ततः सर्वोपि स धुवर्ग एकत्र सिरितो भणित च परस्पर, कस्य
किमागच्छति सूत्र ? यावन्न कस्यापि पूर्वाणि समागच्छन्ति । ततः श्रावकै-
विज्ञाते भणित तैः, यथा कुत्र साम्मत पूर्वाणि सन्ति । तैर्भणित- भद्रबाहुस्वा-
मिनि । ततः सर्वसङ्घसमुदायेन पालोच्य प्रेपित तत्समीपे साधुसयाटकः,
गत्वा प्रणम्य च तेन भणिताः सरयो यया सुशिष्याणा पूर्वपाटी प्रयच्छत ।
तरुक्त-साम्मत वय महामाणध्यानसक्ताः ततो न ता दातुं शक्ता इत्युक्ते
समागत साधुसड्याटकः । सघसमीपे कथित । तद्वचनतो भूयोऽपि प्रेषित ,
य संघवचो न कुरुते तस्य किं विधीयते ? एव गत्वा चूत । तथा कृते तैरुक्त-
सद्यो भणति तदहं करोमीत्युक्ते मेपितानि स्थूलभद्रप्रमुखाणि सुशिष्याणां
पञ्चशतानीति गाथार्थः ॥
ननु न वय संघ निराकुर्मः, किन्वारमाकीन सड्यो नान्येपामिति ये
मन्येरन् तान्मत्याह---
अम्हाण घिय सघो अन्नाणं न उण लक्खणाभाषा।
नेव वो जुत्त छउमत्थाण जओ, भणिय ॥ ८५॥
व्यारया-अस्माकमेव सहय अन्येपामपरेपान पुन , लक्षणाभावाद ज्ञानायसत्तात , नैवमित्य वक्त गदित युक्त सङ्गत छयस्थानामतीन्द्रियज्ञानामा- ववता, यतो यस्मानणितमुक्तमागमे इति गाथार्थ ।। तदेवाह- परमरहस्समिसीण सम्मत्तगणिपिडगभत्यमाराण | परिणामियं पमाण निच्छयमवलंयमाणाण ॥ ८६ ।। व्याख्या--परमरहस्य प्रधानतत्व ऋपीणां साधूनां समाप्तगणिपिट काभ्यस्तसाराणां परिपूर्णद्वादशाङ्गज्ञाततवाना परिणामिफमाभ्यन्तरचित्तरूप प्रमाण व्यवस्थापक, निश्चय व्यवहारमतिपक्षमालम्बमानानामाश्रयताम् । इदमिह तत्व-वहिर्वृत्याऽन्यथापि प्रवृत्तिर्भवतु, परिणामशुखौ ज्ञानादीनि निश्चयनयात् भवत्येव । व्यवहारतरतु ज्ञानदर्शने चारित्रामावेपि कस्यचिद. भवत' रस्यचिन्नेति । " ववहारस्स उ चरणे हयम्मि भयणा उ सेसाण | इत्यादि वचनत सिद्धमिद केचित्सम्पूर्णानुष्ठानिनोऽपि सघमध्ये दृश्यन्ते, तपा ज्ञानादिनयमप्यस्ति, अतो लक्षणाभावत्वस्य हेतोरसिद्धचात् सिद्ध विवक्षित सघस्य गुणवत्त्वमिति गाथार्य ॥ एवं स्थिते जीवोपदेशमाह- सघस्सीवरि वयण किपि मा भणसु जीव ! पडिकुछ। जइ तित्थकरचयण मणमि भावेण सपत्त ॥ ८७ ॥ प्रकटा ॥ सघविचारवर्णनोऽय चतुर्दशोऽधिकार समाप्त ॥ इत पञ्चदशो भण्यते- सुविहियमिह मन्नता अप्पाण केइ मंदधम्माणं । नेत्तेसु इति दूसिंति ते उ नेय वर जम्हा ।। ८८ ।। व्याख्या-सुविहित सुयतिमिति मन्यमाना इत्यमध्यवस्यन्त आत्मान • स्व केप्येके मन्दधर्माणां पार्श्वस्थादीना क्षेत्रेषु तयामादिषु ' इति ' ति (४७) देशीभापपा आगठन्ति, पयन्ति च निन्दन्ति तान् पार्श्वस्थादीन् । तुस्समुच्चय- चकारार्थः, स च दर्शित एव, नेति निषेधे, इद गमनादि वरं प्रधान यस्मात् तदनुवृत्त्यादिना तत्र स्थातव्यं कारणेनागतैरितरथा दोप इति गाथार्थः ।। अस्यैवार्थस्य साधनार्थमुपदेशपदोक्त गाथायमाह- अगीयाढाइन्ने खेत्ते अन्नत्य ठिडअभावम्मि । भावाणुवधायणुवत्तणाए तेसि तु वसियब्वं ॥ ८ ॥ इहरा सपस्वधाओ उच्छोभाईहि अत्तणो लाया। तेसिपि पावधधो दुगपि एय अणिटुंतु ॥१०॥ व्याख्या-अगीतायाकीर्णे श्रुतार्यानभिज्ञपार्थस्थायाकुले. क्षेने ग्रामादौ अन्यत्र नगरादौ निर्वाहाभावतः स्थित्यभावे अविद्यमानवासे भावानुपघातानु- वर्तनया चित्तासद्लेशेनानुकूल्येन च तेपा अगीतादीना तु पादपूरणे वस्तव्यम् । व्यतिरेकमाइ-इतरथा ऽनुवर्तनाद्यभावे स्वपरोपधातः-आत्मान्यसलेशः, 'उ- छोभाइहिं' ति असदोषाविष्करणादिमिः, आदिशब्दादपकारादिग्रहः, आत्मनः स्वस्य लघुता माहात्म्याभावः, तेपा पुनरगीतादीनामपि, तु पुनरर्थः, स च योजित एव, पापन्धः कलुपोपचयः ।, द्वयमप्येतत् पुब्बोस्त मनिष्टमेव । तुरेवकारार्थः, स च दर्शित एव । न चैतदनाप, प्रकरणोक्त- स्वात् । यतो निशीथे भणितं-" खेत्त तु ओसन्नाइ भावियं तत्थ तयाणुवत्तीए वसियव्य" तथा पञ्चकल्पेऽपि भणितं-" अणाययण वज्जयतेण विहारो काययो । के उण अणायणा ? भन्नइ-पासस्थाइणो कुलिंगिणो य । विशुद्धयत्यपेक्षया बोद्धव्यम् । ये पुनः पूर्वोक्तयुक्त्या पार्श्वस्थादयः सुतरां विवाद एव न कार्य इति गाथाद्वयार्थः ।। . एवं स्थिते जीवोपदेशमाह- जइ जीव ! दियच्छेसी तुम तओ कुणस अप्पणो इदं । अणुयतणाइजुत्तो पात्वाईमु तक्खित्ते-॥ ११ ॥ । व्याख्या-यदीति रुच्यर्थः, जीवात्मन् ! हितैपी धर्मगवेपास्त्व भवान् ततस्तस्मात् कुरु विधेहि आत्मनः स्वस्येष्ट प्रत्युपेक्षणादि च्यापारम् । " 4 - (४८) किंविशिष्ट ? अनुवर्तनादियुक्तः-आनुफूल्यानुपयातसहित', केषु ? पार्थस्था- दिषु प्रतीवेषु तत्क्षेत्रे पार्थस्थादिप्रचुरपामादाविति गाथार्थः ।। पार्श्वस्थाधनुवर्तनावर्णनोऽय पञ्चदशोऽधिकार समाप्त । पढइ नटो वेरग्ग इचाई दसिऊण केइत्य । नाणड्डाणमवन्न कुणति नेय बियाणति ।। १२ ।। व्याख्या-पठति नटो पैराग्यमित्यादि निदर्य कथयित्वा, आदि- शब्दाद् " निविजजा य बहुजणो जेण पढिऊण त तह सदो जालेण जल समोयरर" इति दृश्य, सुगम च, येऽपि स्तोका अनजिनमवचने, भन एकारा कारलोपे पूर्ववत् रूपमिदम्, शानाव्याना बवागमानामवज्ञामलाधादिरूपां कुर्वन्ति विदधति, नेति निषेधे, इमश्च वक्ष्यमाण विजानन्ति बुध्यन्त' इति गाभार्थः ।। तदेवाह- नाणारिओ घरतर णिोवि हु पवयणं पभावितो। न य दुकर करितो सहुवि अप्पागमो पुरिसो॥ ३ ॥ सुवोधार्था । - छमदसमदुवालसेहिं अबहुमुयस्स जा सोही। एत्तो पहुयरिया पुण हविन जिति(मि)यस्त नाणिस्स ।।०४॥ इयमपि सुगमा । ननुयद्येवं ताई पूर्वोक्तस्य व्याइति , सत्य, तन्निन्दावाक्यमेवमसी भण्यते येन क्रियापामुघम करोति, नचासौ गुणविकल , कथमन्ययानन्तर- गापाद्वयोक्त "नाणाहियस्म नाण पूइजई-" इत्यादि च घटने ? इति ।। अवार्थे जीवोपदिहिमाह- ससारस मवाओ दुहाओं जइ जीव ! तसि निविनो। मा नाणीणमवन्न करेसु ता दीवतुल्लाणं ॥ १५ ॥ , - - व्याख्या-ससारसम्भवाद् भवोद्ताव दुग्वादमातात् यदि जीर' त्वं भवानसि भवसि निर्विण्ण' श्रान्तः, मेति निपेरे ज्ञानिनामागमनानामय शामवर्णवादादिरूपा कुरु विधेहि, तस्माद् भावप्रकाशकत्वेन दापतुल्याना पदीपसदृशानाम् । अयमभिमाय:-ज्ञानवतामवज्ञादिकरणात् बानावरणीय कर्म चध्यते, तथैव तथा दर्शनावरणीय, तेन च मोहनीय, मोहनीयेन चोदीर्णेनाष्टा फर्माणि, ततश्च भवभ्रमणम् । एतच्च शतकभगवत्यादिपु मनेषु मतीतमिति न वितन्यते । अतः सुष्टुक्त ज्ञानाद्यवज्ञातो भवदुःखमिति गाथार्थः ॥ ज्ञानाद्यवज्ञाविचारवर्ण पोडशोधिकार समाप्त | इदानी सप्तदश उच्यते- गच्छं गुरुवयण वि य चइ के चरति धम्मत्थी। तंपि न सगयमेय जम्हा सुत्ते इम भाणियं ॥ ९६ ।। व्यारया--गच्छमाचार्यादिसमुदाय गुरुवचश्व मुरिभणित, चियशब्दः समुच्चयार्यः, त्यक्त्वा परिदृत्य केपि केचन चरन्ति पर्यटन्ति धम्मार्थिनचारित्र- भयोजनाः, तदपि गच्छत्यागादिक न केवल पूर्वोक्तमित्यपिशब्दाः, न नच सङ्गत युक्तम्, एव गच्छत्यागादिना यस्मात्सूत्रे उपदेशपदारये इद पुरोवर्ति भणितमुक्तमिति गाथार्थः ॥ सुद्याईसु जत्तो गुरुकुलचागाडणेर बिन्नेओ । सपरसरजक्खपिच्छत्यधायपायाग्विणतुल्लो (१)॥९७॥ व्याख्या-- शुद्धोधादिषु यत्न उद्यम., तत्र शुद्धमाधाकधिपित, उन्छ तुघल्लादि, आदिग्रहणान्छेपानुष्ठानग्रह', गुरुकुलत्यागादिना गच्छतच्छि- क्षापरिहारणेह प्रवचने विनेयो बोद्धव्यः। किविशिष्टः १ सपरवेपेण (१) सरजस्का तापसविशेषास्तेपा पिछनि मयूराद्गहाणि तदर्य पातो विनाशस्तत्र पाटाना चरणाना ' अविण'ति देशीभापयाऽस्पर्शन तेन तुल्यः सदृश इति गाथार्यः ।। भावार्थस्तु कथानकादवसेयः । तचेट- किलैकस्य नरपतेरश्वाः प्रदीपनके मनाक् दग्धाः, क्षतानि च तेपा जातानि । ततो नरपतिना बंद्यः पृष्ट, कथमेते भव्या' भविप्यन्ति । तेनोक्त-यदि .
. (५०) माप्रपिच्छनिापिततैलेन प्रक्ष्यन्ते' इत्युक्त नराधिपेन समादिष्टास्तटा नयनाय निजपुरुषाः, यावत्ते परिभ्रम्य समागता राज्ञः समीपे । कथित च तैर्देव ! न कुनचित्रीलकण्ठाङ्गरुहाणि सन्ति मुक्त्वा युष्माक गुरुन् । ते हि तानि सङ्गेिषु धारयन्ति, न च जीवन्तो मुञ्चन्ति, इदमेव नेपा प्रतम् । रात्रोक्त, यग्रेव ततो घातयित्वा तान् समानयत पिन्छान् , पर भवद्भिस्तेपा निजचरणा न लगनीया., यतोऽस्माक से गुरव । तर जीवितव्यतुल्यान् मूलगुणाना शपति, पादस्पर्शनसदृशोत्तरगुणरक्षार्थ गच्छानिर्गत्य ये पर्यटन्ति । तस्मादुर रगुणभङ्गेपि अशुद्धभक्ताभ्यवहारलक्षणे गन्छ एवासितव्यमिति ।। इदानी गुरुवचनाकरणे सिद्धान्तगाथामाह- अहमदसमवालसेटिं मासद्धमासम्बमणेहिं । अकरितो गुम्ययण अणंतससारिओ भणिओ॥ १८ ॥ उचानार्या । यदि पुनर्गच्छो गुरुच सर्वथा निजगुणविक्लो भवति, क्षत आगमोक्तविधिना सननीय , पर कालापेक्षया योन्यो विशिष्टतरस्तस्यो पसम्पद माया, न पुनः स्वतत्रेस्स्थातव्यमिति हृदयम् ।। यत एवमनो जीवानुशिष्टिमाह-~- हेला विहाडियदोसपंजरे गच्छवासगुस्थयणे । जीव तुम थिरचित करेसु ता सिहरिमिहर व ॥ ०९ ।। व्याख्या--हेलया लीलया — विहाडिय ति देशीभाषया विनाशिता दोपा रागादयस्त एव जीवशकुनिनिरोधकत्वात्पक्षरं येन तस्मिन् गन्छवास गुरुवचने उक्तलक्षणे जीव आत्मन् स्व भवान् स्थिर निश्चल, अनुम्बारोन पाक तत्वाल्लुप्तः, चित्त मानस कुरु विधेहि । तस्मात्किमिव ? शिखरिशिखरमिय पर्वनशृङ्गमिव, वा उपमार्थ , स च दर्शित एव । अनाधिकारद्वयेप्येतत्परस्परो पकारकत्वेनैकगाययैवोत्क्षेपो निगमन च कृतमिति गाथार्थ ॥ गच्छगुरुवचनात्यागविचारायौँ सप्तदशाष्टादशावधिकारी समाप्तौ । इत एकोनविंश उच्यते-- + . तह भसतिमाईण केई चारिति प्यणाईयं । तन्न, जओ सिरिहरिभहसरिणो णुमयमुत्त च ॥ १०॥ व्याख्या-तथेति वाटान्तरभणनार्थः । ब्रह्मशान्यादीना मकारः पूर्ववत्, आदिशब्दादम्बिकादिग्रहः, केप्येके वारयन्ति पूजनादिकमादिग्रहणा- न्छेपतदौचित्यादिग्रहः । तत्पूजाटिनिषेधकरण नेति निपेरे। यतो यस्मात्ती हरिभद्रसूरः सिद्धान्तादिवृत्तिवर्तुरनुमतमभीए तत्पूजादिविधान, उक्त च भणित च पश्चाशके इति गाथार्थः ।। तदेवाह-- साहम्मिया य ए महड्डिया सम्मद्दिविणो जेण | पत्तो चिय उचिय बलु गएसि इत्य पूयाइ ॥ १०१।। व्यास्या-प्रतीतार्या ॥ न केवल श्रावका एतेषामित्य कुर्वन्ति, यतयोऽपि कायोत्सर्गादिक- मेतेपा कुन्तीत्याह- विग्धविघायणहे जइणावि कुणति हदि उस्सग । खिचाइदेवयाए सुयकेवलिणा जओ भणियं ॥ १०२॥ व्यारया--विनविघातनदेतोरुपद्रवविनाशार्थ यतयोऽपि साधवीपि न केवल श्रावकादय इत्यपि शब्दार्थः, कुर्वन्ति विदयति, हदीति कोमलामवणे, उत्सर्ग कायोत्सर्ग क्षेत्रादिदेवतायाः, आदिशब्दानचनदेवतादिपरिग्रह, ध्रुतकेवलिना चतुर्दशपर्वधरेण यतो यस्माणित गदितमिति गाथार्यः ॥ तदेवाह- चाउम्मासियवरिसे उ उस्सग्गो म्वत्तदेवया य। परिकयमेनसुराए करिति चउमासिए वेगे ॥१०॥ ननु यदि चतुर्मासकादिभणितमिद किमिति साम्मत नित्य - क्रियते १ इत्याह- -- - व्याचक्षमे किश्चित् स्तोक, दीर्घता चार पूर्ववत् , तदपि च इतिबुद्धया एव मत्या कथय हि इति गाथार्थः ॥ तामेवाह- अविकोविदेहि तरलियाइणो मा धम्मबाहिरा हुतु। गए भव्वा, दसेमि तेण पडिवग्ववयणाइ ॥ ११८ ।। व्याख्या-अविकोविदेरगीतार्थस्तरलितमतयो सिस्धुलयुद्धयो मेति प्रतिषेधे धर्माह्या दानागुत्तीर्णा भवन्तु एते प्रत्यक्षवातिनो भच्या मोक्षयोग्या', दर्शयामि प्रकटयामि तेन कारणेन प्रतिपक्षवचनानि उत्तरवचासि । ननु अन्यान् वारयसि, स्वय तु सवदनार्थ निजमणितस्य सर्वन तद्गायाः कय यसि, विरद्वमिदम्, सत्य, यदा विप्रतिपनो जनो दर्शन पति भवति, तदा रहस्यकथनेप्यदोपः। तथा च निशीथभणितमिद-- तम्हा न कहेयव्य आयरिए एतु पश्यगरहस्स ! खेत्त काल पुरिस नाऊण पगास गुझ ॥ इति गाथार्यः ।। व्यतिरेक्माह- जइ पुण तुमपि ण्मेष कारसि सट्टाण दुन्धियड्डाणं । ता तुज्झवि भवढडो निरत्यओ परिसो हाही ॥ ११९ ॥ व्याख्या--यदि पुनस्त्वमपि न फेधल पूर्वोक्त इत्यपेर ।' एमेय'ति तरलितमत्यभार कथयसि श्रावकाणा, फिविशिष्टाना? दुविदग्धान फेवल पृर्वोक्तानामित्यपे रथ , भवदण्ड' ससारमय ५ ईदृक्षो भविष्यतीति गावाः ।। - porn २०॥
- तह घंभसतिमाईण के वारिति पूयणाईयं । तन्न, जओ सिरिहरिभद्दमारिणो णुमयमुत्त च ॥१०॥ व्याख्या-तथेति वादान्तरभणनार्यः । ब्रह्मशान्त्यादीनां मकारः पूर्ववत्, आदिशब्दादम्बिकादिग्रहः, केप्येके वारयन्ति पूजनादिकमादिग्रहणा- उपतदौचित्यादिग्रहः । तत्पूजादिनिपेपकरण नेति निषेधे । यतो यस्माद्री हरिभद्रमूरेः सिद्धान्तादित्तिकर्तुरनुमतमभीष्टं तत्पूजादिविधान, उक्त च भणितं च पश्चाशके इति गाथार्थः॥ तदेवाह- साहम्मिया य एए महड्डिया सम्मद्दिद्विणो जेण । रातो चिय उचियं खलु गासिं इत्थ पूयाइ ॥ १०१॥ व्याख्या-प्रतीतार्था ॥ न केवल श्रावका एतेषामित्यं कुर्वन्ति, यतयोऽपि कायोत्सर्गादिक- मेतेपा कुव॑न्तीत्याह- विग्यविधायणहे जइणोवि कुणति हदि उस्सग्ग। वित्ताइदेवयाए सुयकेवलिणा जओ भणियं ॥ १०२ ॥ व्यारया-विघ्नविघातनहेतोरुपद्वविनाशार्थ यतयोपि साधवोपि केवल श्रावकादय इत्यपि शब्दार्थः, कुर्वन्ति विदधति, इंदीति कोमलामन्त्रणे, उत्सर्ग कायोत्सर्ग क्षेत्रादिदेवतायाः, आदिशब्दावनदेवतादिपरिग्रह , श्रुतकेलिना चतुर्दशपूर्वधरेण यतो यस्माद्भणित गदितमिति गाथार्यः ॥ तदेवाह- चाउम्मासियवरिसे उ उस्सग्गो खेत्तदेवयाप य । परिकयमेनसुराण करिति चउमासिरा वेगे ॥१०३ ॥ ननु यदि चतुर्मासकादिभणितमिदं फिमिति साम्मतं निल क्रियते ? इत्याह-- , (५०) 'मापूरपिच्छनिर्मापितनलेन म्रक्ष्यन्ते' इत्युक्ते नराधिपेन समाविष्टास्तदा नयनार्थ निजपुरपाः, यावत्ते परिभ्रम्य समागता राज्ञः समीपे । कथित च तैर्देव ! न कुनचिन्नीलकण्ठागरुहाणि सन्ति मुक्त्वा युप्माफ गुरुन् । ते हि तानि सानेषु धारयन्ति, न च जीवन्तो मुञ्चन्ति, इदमेव तेषा व्रतम् । रामोक्त, यघेव ततो घातयित्वा तान् समानयत पिन्छन् , पर भवद्भिन्तेपा निजचरणा न लगनीयाः, यतोऽस्माक ते गुरव । तत्र जीवितव्यतुल्यान् मूलगुणात्रा शयति, पादस्पर्शनसदृशोत्तरगुणरक्षायं गच्छानिर्गत्य ये पर्यटन्ति । तस्मादुत्त रगुणभड्रेपि अशुद्धभक्ताभ्यवहारलक्षणे गच्छ एवासितव्यमिति ॥ इदानीं गुरुवचनाफरणे सिद्धान्तगाथामाह- छहमदसमदुवालसेहिं मासद्धमासममणेटिं। अकरितो गुमवयण अणतससारिओ भणिओ ॥ १८ ॥ उत्तानायो । यदि पुनर्गच्छो गुरथ मर्वया निजगुणविफलो भवति, सत आगमोक्तविधिना त्यजनीय', पर कालापेक्षया योऽन्यो विशिष्टतरस्तस्यो पसम्पद् ग्राह्या, न पुनः स्वतप्रेस्स्थातव्यमिति हृदयम् ।। यत एवमतो जीवानुशिष्टिमाह- हेलाए विहाडियढोसपजरे गच्छवासगुभ्ययणे । जीव तुम धिरचित करेसु ता सिहरिसिहर व ॥ ०९॥ व्याख्या-हेलया लीलया 'विहाडिय'ति देशीभापया विनाशिता दोपा रागादयस्त एव जीवशकुनिनिरोधकत्वात्पक्षर येन तस्मिन् गन्छवास गुरुवचने उक्तलक्षणे जीव आत्मन् स्व भवान् स्थिरं निश्चल, अनुम्बारोऽध पाक तत्वाल्लुप्त', चित्त मानस कुरु विधेहि । तस्मात्किमिव ? शिखरिशिग्वरमिव पर्चतशृङ्गमिव, वा उपमार्थ', स च दर्शित एव । अाधिकारद्वयेप्येतत्परस्परो पफारकत्वेनैकगाथयैवोक्षेपो निगमन च कृतमिति गायाः ।। गच्छगुरुवरनात्यागविचारायौं सप्तदशाटादशावधिकारी समाप्तौ । इत एकोनविंश उच्यते- तर घमसतिमाईण केई चारिति पूयणाईयं । तन्न, जओ सिरिहरिभद्दसरिणो णुमयमुत्त च ॥१०॥ व्याख्या-तथेति वाटान्तरभणनार्थः । ब्रह्मशान्त्यादीनां मकारः पूर्ववत्, आदिशब्दादम्बिकादिग्रहः, केप्येके वारयन्ति पूजनादिकमादिग्रहणा- छेपतदौचित्यादिग्रहः । तत्पूजादिनिषेधकरण नेति निषेधे । यतो यस्मातही हरिभद्रसूरः सिद्धान्तादित्तिवर्तुरनुमतमभीष्ट तत्पूजादिविधान, उक्त च भणित च पञ्चाशके इति गाथार्थः ।। तदेवाह- साहम्मिया य एए महटिया सम्मदिद्विणो जेण । पत्तो चिय उचियं खलु एसिं इत्थ पूयाइ ॥ १०१॥ व्याख्या-प्रतीता ॥ न केवल श्रावका एतेपामित्य कुर्चन्ति, यतयोऽपि कायोत्सर्गादिक- मेतेपां कुन्तीत्याह- विग्यविधायणहे जइणावि कुणति हंदि उस्सग्ग। ग्वित्ताइदेवयाए सुयकेवलिणा जओ भणियं ॥ १०२॥ व्याख्या--विनविघातनहेतोरुपद्रवविनाशार्थ यतयोऽपि साधवोपि न केवल श्रावकादय इत्यपि शब्दार्थः, कुर्वन्ति विदधति, इदीति कोमलामवणे, उत्सर्ग कायोत्सर्ग क्षेत्रादिदेवतायाः, आदिशब्दानवनदेवतादिपरिग्रह । श्रुतकेलिना चतुर्दशपूर्वधरेण यतो यस्माद्भणित गदितमिति गाथार्थः॥ तदेवाह- चाउम्मासियवरिसे उ उस्सग्गो वेत्तदेवयाप य । परिफयमेजसुराण करिति चउमासिग वेगे ||१०३ ॥ ननु यदि चतुर्मासकादिभणितमिद किमिति साम्मतं नित्यं क्रियते १ इत्याह- - -- संपइ निच कीरइ मनिझाभावओ पिसिट्टाओ। चेयायचगराण हच्चाइ वि पहुयकालाओ ॥ १०४ ॥ व्याख्या साम्मतमधुना नित्य मनिदिवस क्रियते विधीयते, कस्मात् । सानिध्याभावत तस्य करणाद्, विशिष्टादतिशायिनो वयात्त्यफराणां प्रती तानामित्याद्यपि न येवल कायोत्सर्गादीत्यपेरर्थ ,आदिग्रहणात् 'सतिकराणा मित्यादि दृश्य, प्रभूतकालाद बहोरनेहस इति गायार्थः ।। इत्य स्थिते किं कर्तव्यम् १ इत्याह-~ विग्धविघायणहेउ चईहररसवणा य निचपि । कुना पूयाईय ण्याण धम्मव किंच ॥१०५॥ ध्यारया-विघ्नविघातनहेतोरपसर्गनिवारकत्वेन आत्मन इति शेपः, चैत्यगृहरक्षाच देवभवनपालानित्यमपि सर्वदा न केवलकदेत्यपिशब्दार्थः, दुर्याद्विदध्यान पूजादिवमादिशब्दात्कायोत्सर्गादिकार, एतेपा प्रशान्त्यादीनां धर्मवान् धार्मिक । अयमभिप्राय: यदि मोक्षार्थमेनेपा पूजादि क्रियते ततो दुए, विघ्नादिवारणार्थ स्वदुष्ट तदिति, किश्चेत्यभ्युचये इति गाथार्थ. ॥ अभ्यु गयमेवाह- मित्तगुणजुयाण निवाइयाण करिति ध्याई । इहरोयकर सम्मत्तगुणजुयाण न अण मुढा ॥ १०६॥ व्याया-मिथ्यात्वगुणयुताना प्रथमगुणस्थानतिना नृपादीना नरेश्वरादीना बुति पूजादि अभ्यर्चन नमस्कारादि इहलोककृते मनुष्य- जन्मोपकारार्थ, सम्यक्त्वयुताना दर्शनसहिताना ब्रह्मशान्त्यादीनामिति शेष', न पुनित मुद्रा अज्ञानिन इति गायार्थ ॥ इत्य स्थिने जीयोपदेशमाह- भामा तुम निवारसु तम्हा ण्याण पूयणाय । जा निविग्ध धम्म इच्छसि कार सया जीव ।। १०७॥ .
व्याख्या--मेति निषेधे वं भवानिवारय तस्मादेतेपां ब्रह्मशान्त्या- दीनां पूजादिक-अर्चनसत्कारादिकं, यदीति विकल्पार्थः, निर्विनमुपद्रवरहित धर्म दानादिक, उच्छस्यभिलपसि कर्तुं विधातु सदा नित्य जीव ! आत्मन्निति गाथार्थः॥ । ब्रह्मशान्त्यादिपूजन विचारार्थोऽयमेकोनविंशोऽधिकार ॥ अधुना विशतितममा अन्ने उ गुरुयसिरिमोहरायआणापरवसा वाला। पादिति सावयणजणे उस्सग्गववायगाहाउ ॥१०८॥ व्याख्या-अन्ये पुनरपरे गुरुकश्रीमोहराजाज्ञापरवशा महाज्ञाननृपति- शासनायत्ताः, अत एव वाला हिताहितविवेकविकला पाठयन्ति सूत्रदानतः श्रावकजनान् श्राद्धलोकान् उत्सग्गापवादगाथाः समयमसिद्धा इति गाथार्थः ।। तरिक सम्मत न वा? इत्याह---- त तु न कहपि हरिसं जगेड सुबहुस्सुयाण सरीण । जम्हा निसीहगथे मावयमुहिस्स भणियमिण ॥१०॥ व्याख्या-तत्पुनर्न कथमपि न केनापि प्रकारेण हर्ष सन्तोष जनयत्युत्पा- दयति सुबहुश्रुतानामतिशयागमज्ञाना, इनरेपा तु जनयेदपि, मूरीणामाचार्याणा, यस्मानिशीयग्रन्थे मतीते श्रावक श्राद्धमुदिश्याश्रित्य भणितमुक्तमिदं वक्ष्यमाण- मिति गाथार्थ ॥ तदेवार्थतो गाथायेनाह- इयरसुयपि पाढतयाण साहण संजईणं ।। पच्छित्त ग्वलु एयं सिद्धताउ पुणो ताण ॥११०॥ जीवणिमुत्तेण अत्यउ पिडण्सणा चव । कप्पइ पढि सोउंच आगमाउ न उण अन्नं ।। १११ ।। व्याख्या-इतरसूत्रमपि प्रकरणादिफ न केवल सिद्धान्तसूत्रमित्यपि शब्दार्यः, पाठयता सूत्रदानतः श्रावकादिकमित्यध्याहारः, साधूनां यतीना .
, चार्यिकाणा, चः समुच्चये, प्रायश्चित्तमेव समये प्रतीतमुत्सर्गतः, खलुरवधारण एतत् वक्ष्यमाण सिद्धान्तादागमात्पुनस्तेषां श्रावकाणा पड्जीवनिका समय प्रसिद्धा मूत्रेण पाठनलक्षणेन सूत्रानुज्ञायामर्थोऽपि एतस्यानुज्ञातो द्रष्टव्यः, अर्थतः अभिधेयमाश्रित्य पिण्डेपणव प्रतीता कल्पते युज्यते अपवाद इति शेषः, पठितु मूनत श्रोतु चार्थत' आगमान् सिद्धान्तान्, न पुननवान्यदरपरम् । तथा व निशीथगाथादम् " पन्चजाए अभिमुह । एति गिडिअन्नपासडी।" एत चूणि गिहिं अन्नपासडिं वा पचनाभिमुह सावग वा' छज्जीवणिय' ति जाव मुत्तउ अत्थर जाव पिंटेसणाए, एसगिहत्याइसु अवचारत्ति" इति गाधावयायः॥ मोण विहितसवधा गायामाह- किच जणवि परिणामिआण दिजति छेयसुत्तत्था । अइपरिणयाण परिणमियाण न उणामदिहता ।। ११२ ॥ व्यारया-किश्चेत्यभ्युचये । श्रावकाणा तावत् छेदग्रन्यादीना सर्वथा निपथ' सिद्ध एव, यतीनामपि तिना परिणाममाणा-उत्सर्गापवादमियाणां दीयन्ते छेदय यमनार्थी'-प्रतीता , अतिपरिणामकानामपवादरसिकाना, अप रिणामकानामुत्सर्गतनिष्ठाना नैव, नच पुन शब्दोऽवधारणार्थो दर्शित एवः भानदृष्टान्तान्वृतज्ञातात् । तचेद-"किल केनचिदाचार्येण सिद्धान्तरहस्य दातु कामेन निशुल्लकपरीक्षार्थ क्षुल्लकनय क्रमेणाहूयेदमुक्त-भो ! अस्मदर्थ आत्र- फलान्यानपत । ततस्तैरिद 'क्रमेण चिन्तित श्यामप्रहृष्टसहजवदनम्मलेरकृत्समिदं भन्यमिद, तृतीयेन किं खण्टे गोल्यैर्वा परिपक्व. वै प्रयोजनम् ? इति न सम्यग् ज्ञायते, ततो गुरुमभिपन्य पृष्टान्-भगवन् ! अवगतो युप्माकमादेश, पर विशेषतो ज्ञातुमिन्गमि, तत कथयन्तु पूज्या , येन तान्यानयामि शीघ्रमिति । अत्र प्रथम उमात्रियत्वादपरिणामको द्वितीयस्त्वपपादरुचित्वादतिपरिणा- मर , हनीयस्तूभयमियत्वात्परिणामक । आद्यावगायोग्यौ, तृतीयस्तु योग्य इति गायार्थ ॥ अवार्थ दोपमाविष्कुर्वनिदमाद- अविरियउवहाणाण नाणहयारण तह असजाए। मजमाय कुणताण ववहार भणियमेवति ।। ११३ ॥ , . (५५) व्यारया-अविहितोपधानानामकृततपसा, झानातिचारेण श्रुतमालि- न्यजनकेन, तथाऽपरं अस्वाध्याये कालवेलादो म्वाध्यायपाठ कुलता, विदधता च्यवहारे छेदग्रन्याख्ये भणितमुक्तमेवमित्यम् , इतिवाक्यममाप्तौ इति गाधार्थः॥ तटेवाह- उम्माय व लभ्भेज्जा रोगायकं व पाउणे ठीह। केवलिपन्नत्ताउ धम्माउ चावि भमेजा ॥ ११४ ।। प्रकटार्थी। अत्रैवार्ये दोष दर्शयन् दृष्टान्तदान्तिकगर्भ गाथायमाह- जह रना पडिसिद्धे दितो गित उ य रयणे । पावह ढडमिहोग्ग नह जिणरनाउ नाणुमए ॥ ११५ ।। छेयसुयत्थे रयणोषमे उ चामोहा पढति पादिति । पाचंति महाघोर भवदड लंपियजिणाणा ॥११६॥ व्याथ्या~ययेति दृष्टान्तार्थे । राज्ञा भूपतिना प्रतिपिद्धे निवारिते नैतानि कम्यचिदातव्यानि ' इति ददत् प्रयन्छन् भाण्डागारिकादिः, गृण्हॅश्चा ददानः पदात्यादी रन्नानि माणिक्यानि, तु पूरणे, प्राप्नोति लभते दण्डं वित्तापहरादिकम् , इह जगत्युग्न करपाटनादि, तथेति दान्तिकयोजनार्थे, जिनराशा सर्वज्ञनरेश्वरेण, तुस्तथैव, न नैवानुमताननुज्ञातान् छेदसूचार्यान् रत्नोपमान् माणिक्यसदृशान् व्यामोहादज्ञानात् पठन्त श्रापकादयः, पाठयन्तश्च तानेर यत्यादयः, विभक्तिव्यत्ययात् माप्नुवन्ति लभन्ते महागोर-अत्तीवरौद्र भवदण्ड ससारभ्रमण, किंविशिष्टाः ' लवितजिनाना त्यक्तसर्वज्ञशासना इति गाथाश्यार्य ॥ यत एवमतो जीवशिक्षामाह- तम्हा मा जीव तुम सड्ढाणं देम ठेयसुत्नत्थे । जंपिय करोसि किचीत पि य इयवुद्धिए कहस ॥११७ ॥ व्याख्या--तस्मान्मेति निषेधे, जीव आत्मन् । देहि प्रयर उदसूत्रा- न , उपलक्षणवादस्यान्यदपि सिद्धान्तनिपिदं द्रष्टव्यम् । यदपि च कथयसि च्याचक्षसे किश्चित् स्तोक, दीर्पता चात्र पूर्ववत् , तदपि च इतिसुद्धया एवं मत्या कथय हि इति गाथार्थ ॥ तामेवाह- अविकोविदेहिं तरलियमइणो मा धम्मयाहिरा तु । एए भव्चा, दसेमि तेण पडिवववयणा ॥ ११८ ॥ व्याख्या-अविकोविदैरगीतार्थस्तरलितमनयो विसस्थुलयुद्धयो मेति मतिपेथे धर्मयाह्या दानागुचीर्णा भवन्तु एते प्रत्यक्षवार्निनो भव्या मोक्षयोग्या दर्शयामि प्रकटयामि तेन कारणेन प्रतिपक्षवचनानि उत्तरवासि । ननु अन्यान् वारयसि, स्वय तु सवदनार्य निजभणितस्प सर्वर तद्गायाः कप यसि, विरहामिदम्, सत्य, यदा विप्रतिपन्नो जनो दर्शन प्रति भवति, तदा रहस्यकयनेप्यदोषः । तथा च निशीगणितमिद- तम्हा न कहेयव्य आयरिए एतु पवयणरहस्स । खेन काल पुरिस नाजण पगासए गुझं ॥ इति गाथार्य. ।। व्यतिरेक्याह- जइ पुण तुमपि पमेय कारसि सहाण दुब्धियड्ढाण । ता तुज्झवि मवदडो निरत्यओ एरिसो होही ॥ ११९ ॥ व्याख्या-यदि पुनस्त्वमपि न फेरल पूर्वोक्त इत्यरर्थः ।' एमेय'ति तरलितमत्यभावे कथयसि जल्पसि श्राद्धानां श्रावयाणा, फिविशिष्टाना ? दुर्विदग्धानां ज्ञानलवगोंडुराणा तस्मात्तवापि न केवल पूर्वोक्तानामित्यपे रर्थ , भवदण्ड ससारभय निरर्थको निष्पयोजन ईट्टा ईदृक्षो भविष्यनीति गाभार्थ. ॥ श्रावकसिद्धान्तगाथापाठनविचारणो विशतितमोऽधिकार एकविंशतितममाह--- अन्ने उ अहम्माणी निययाभिप्पायउजयविहारी। नियसिस्समधचडिया अडति पहुगामनगरेसु ।। १२०॥
(५७) व्याख्या अन्ये पुनरपरे अहमानिनोऽहकारिणी निजकाभिमायोयुक्त- विहारिणो स्वमतसुविहिता निजशिष्यस्कन्पचदिताः स्वसाधसारूढा अटन्ति चरन्ति ग्रामनगरेषु प्रभूतनिवासेषु मासकल्पविहारिणो वयमिति शेपः । इति गाथार्थः ॥ अवापि जीवोपदेशगर्भ विरोध दशयन् गाथायमाह- तत्यवि तुम विभावसु अहहो अन्नाणविलसियं एय। जं जंघायलहीणाइविहरण वारिय यारा ॥१२१ ।। ववहार-पचकप्पाइएसु गंथेसु सुत्तकेवलिणा। अइवित्धरण भणिय पजन्ते तत्थिमा गाहा ॥ १२२ ॥ व्याख्या-तत्रापि-स्कन्धचटितविहरणेऽपि त्व जीव! विभावय चिन्तय अहहो इत्याश्चर्ये । अज्ञानविलसितं मूढताविजृम्भितमेतद् एव विहरणम् । य- स्माजधारलहीनादिविहरणम् , आदिशब्दाद् ग्लानादिपरिग्रहः, वारित नि- पिद्धं बहुधाऽनेकाकार व्यवहारपञ्चकल्यादिषु प्रतीतेपु ग्रन्थेषु शास्त्रेषु श्रुतकेव- लिना भद्रबाहुस्वामिना । कथम् ? इत्याह-~अतिविस्तरेण महामपञ्चेन भाणि तमुक्त पर्यन्ते, तदधिकारव्युच्छित्तौ तत्र तेषु ग्रन्थेषु इयमग्रे भणिष्यमाणा गाथा छन्दोविशेपलक्षम् इति गाथार्थः ।। तामेपाह- जो गाउय समत्यो सरादाराम्भ भिक्खवेलाउ । विहरउ एसो सपरकमाउ नो विहरितेण ।। १३३ ॥ पर सुवोधा, नवर महरद्वयेन गव्यूतमेकं यावद् गन्तु चरणाभ्या (मनोति) तावद् विहरतु, तदभावे स्थानस्थितेनवासितव्यमिति तात्पर्यार्थः॥ एवमवगते जीवोपदेशमाह- ता जइ तुरधि सत्ती विज्जन्ते सोहणा जइ सहाया । जीव तुम तो विहरसु अह नो तो सस विहरते ॥ १२४ ।। व्याख्या-ततो यदि भवतोऽस्ति विहृते शक्तिः सामथ्र्य, विद्यन्ते , (५८) सन्ति शोभना भव्या यदि सहाया गीवार्थादिसाधर , जी! आत्मन् ! ततो विहर पर्यट | अथेति रिस्पार्थ । नो नर तत. शम लाग्य विहरत आगमो क्तविधिना चरत इति गाथार्थः ॥ स्क यचटिनविहारवर्णन(स्वरूप)एकविंशतितमोऽधिकार ॥ द्वाविंशमाह- मोत्तण पढणत्धं सिस्से विहरति मासकप्पेणं । केइ पसिद्धत्थी उज्जय म्हि लोग पयासित्ता ॥ १२४ ॥ व्याख्या-मुक्त्वा त्यक्त्वा पठनार्थमागमादिग्रहणार्थ शिष्पान् अन्ते. वासिनो विहरन्ति पर्यटन्ति मासकल्पेन मतीतेन केऽपि न सर्व प्रसिद्धपर्थिन. ख्यातिकामा उपता मुविहिता ' अम्हे 'सि वय लोक जगति प्रकाशयन्त, मकटयन्त' इति गाथार्थः॥ इदमपि निपेषयनिदमाह- नेयपि आगमन्नूणं माणमे जणइ सोरणुफरिम ।। जम्हा सम भणिओ विहारकरणमि एम विही ॥१२० ।। व्याख्या-नेति निषेधे । इदमपीत्थ विहरण न केवल पूक्तिमित्य पिशब्दार्थ आगमज्ञाना सिद्धान्तविदां मानसे चित्र जनयत्युत्पादयति शोभन लमुत्कर्ष प्रमोदम् , यस्मात्समये आगमे भणित उक्तो पिहारसरणे चरमण विधी पप वक्ष्यमाणो विधि. कर्तव्यमकार इनि गाथार्य । सामेवार्थतोऽदतृतीयगाथाभिरेवाह- सुत्तत्यहिं निष्फाइऊण सिस्से उ एगठाणाओ। मोत्तु मासविहार काऊण पोरिसिद्ग तु ।। १२७ ॥ गामगामेण तओ विहरिज्जा सुविहिओ निराममो। नियण्णुगरणेण सम्वेण गिहिण्ण तहा ॥ १२८॥ तिविहेण लाघवेण उवहिसरीरिदियाभिहाणेण - .
व्याया-सूत्राभ्या प्रतीताभ्या निष्पाय निष्ठितान् कृत्वा शिष्यान् क्षुल्लकान् एकस्थानस्थितो ग्रामाद्याश्रितो मुक्त्वा परिहत्य मासाविहारमेकर निश दिनावस्थितिरूप, यतो व्यवहारे पटनविधायुक्तम्- " वारसासे गहिए उकालिय सरह परिममेगं तु । सोलस उ दिहि वा गहण सरण दस दुवेया । 'सरइ' त्ति परावर्तते स्थिरीकरणाथम् । तथा तत्रैव " से जे गिहिउ धारइउ व जोगा येराण ते दिति, सहायए उ गिण्हति, ते ठाणठिया मुहेण किचं व थेराण करिति सच " इत्यादि ।। तथा कृत्वा पौरुपीद्विकं समयप्रसिद्धम् , अयमाशय --यस्मिन दिने ग्रामे गम्यते तस्मिन्नपि उत्सर्गतः सूत्रपारुपीमर्थपौ- रुपी कृत्वा गन्तव्यम् , न केवलमवस्थितैरन्यथालविधेः, तुः पूरणे ग्रामानुग्रामेण कोऽर्थ. ? नैकमपि ग्राममपान्तराले मुक्त्वा गन्तव्यम् , ततो विहरेत् यायात् अपिहितो यतिनिराशस आहारावभिलापरहितो निजकेन स्वीयेनोपकरणेन वस्त्रादिना सर्वेण समस्तेन गृहीतेनात्तेन, तथा समुच्चयार्थः, त्रिविधेन त्रिभकारण लापवन गुरुत्वप्रतिपक्षिणोपधिशरीरोन्द्रियाभिधानेन, तत्रोपधिलाघवमत्पर्गलोप- करण न ग्राह्यम् । शरीरलायब तु दुग्पद्रव्यादिभिः शरीर नातीव मीणनीयम् । इन्द्रियलाघा तु रागद्वेषाकरणतः शन्दादौ विहर्तव्यम् । इति सार्धगाथाद्वयार्थः।। व्यतिरेके सार्धगाथाद्वयेन दोपानाह- एवन्नहा उ करणे आणाभंगा व होति ॥ १२९ ।। पोरिसीदुयस्म भगो धीय ओसन्नपामपढण तु । तइय मिच्छावाओ तुरियमगीपाण सिस्साणं ॥१३०)" सुबहणवि एगागित्तण तु तमि य हवति जे दोसा। ते सव्ये चिय सूरिस्स होति अनिवारियप्पसरा ।। १३१ ॥ व्यारया-पारुपीयस्पोक्तलक्षणस्य भगोऽभावः एक आज्ञाभगः, उत्तर द्वितीयभणनाल्लभ्यते । द्वितीयमाज्ञाभङ्गकरणमवसन्नपार्चपठन शिथिल- समीपसिद्धान्तादिश्रवणम् । तु पूरणे । तृतीय मिथ्यावाद:--असत्यभणनम् , अमासकल्पे मासकल्पवादात् । तुरीय चतुर्थमगीताना स्त्रार्थानभिज्ञानाना शि- (६०) याणां विनेयानां सूबहूनामपि प्रभूतानां न केवलमेकस्य इत्यपिशब्दार्थ । एकाकित्वमेवासहायता । तुरेसकारार्थः । तस्मिन पुनरेकाकिले भवन्ति जायन्ते ये निर्दिस्वरूपा दोपा' दूपणानि ते दोषाः सर्व पप समस्ता. रेराचार्यस्य भवन्ति अनिपारितासरा अनिपिद्धोदया । ते च" एगस्य कउ धम्मो "~ इत्यादिगाथानोऽयमेयाः । इति सादगाथाद्वयार्थः ॥ सूत्रेण कृनसकन्या गाथामाह- किंच-तुच्छे गासच्छायणाजे जपति सावयजयरस । सुयपि न उण सिरसाण यालिसा पोरिसिदुग तु॥३२॥ व्याख्या-चित्यभ्युच्चयार्थः नुन्छे अल्पे एकभवोपकारकारित्वात् , ग्रासाच्छादन कार्ये आहारवस्त्रनिमित्त कथयन्ति श्रावकजनस्य श्रादलोकम्य सुबहपि प्रचुरतर न पुनना शिष्याणा निजपिनेयाना पालिशा अज्ञा पारुपी- द्वय प्रसिद्ध तु. पूरणे इति गाथार्थ ।। ननु ते यधेव भणिष्यन्ति न वय शाखाण्यवगच्छामः ततोऽसनसमीपे विनेयान् पाठयाम', फिमत्रासदतमित्याह- ससमयमि परसमयमि सयपि जहनी हवन्ति गहियत्था। ता अच्छतु चिरपि ह असहा जा हुति पत्तहा ॥ १३३ ॥ व्याख्या-वसमयपरसमये आत्मीयेतरराद्धान्ते सयमप्यात्मना न केवल शिष्या इत्यपिशब्दार्थ । यदि नो नैव भवन्ति जायन्ते गृहीतार्था अवगताभिधेयास्तत. तिष्ठन्तु, आसता चिरमपि मासाधिक, पूर्वोक्तम्, ह पूरणे । बशटा अमायिन , अन्यथा चोरत पञ्चकल्पे-- " उग्गममाइटोसा असेवमाणो विसोउमावन्नो। जम्हा दोसाययणउरमि ठावेतु मो वमई ॥ पन्नरसुग्गमदोसा दस एसणदास एए पणुवीस ! समोषणा य प य एए नीम तु अवराहा ॥
(६१) एएहिं दोसेहिं जइ असपत्ति लग्गइ कहवि । दिवसे दिवसे सो खलु कालाइए वसतो उ ॥ ३ ॥ तथा चा--" जो पुण निकारणे अन्उड अइरेग उरेण चा निग्गच्छइ सो पासत्थाइठाणेसु बट्टड, त च पासत्या टाणमफिलिट्ठ जिणधुत्त थेरेहिय" इत्यादि । जा (यावद्) हवति जायन्ते पत्तवृत्ति प्राप्तार्था गीतार्था इति यावद् इति गाथार्थः॥ ननु किमेव विहारकरणे कोऽपि गुणो न विद्यते ' इत्याह- इय करणेवि हु कोइ गुणो भवे जड न ते उ ड य विति । अन्ने नीयाइगुणा वय पुणो मामकप्पत्था ॥ १३४ ॥ व्यारया-इतोत्थकरणेऽपि विधानेऽपि न केवल सिद्धान्तोक्त करणे इत्यर्थः । हुः पूरणे। कोऽपि स्तोको गुणो विशुद्धिकारको भवेनायेत यदि न नव पूर्वोक्तविहारिण इत्येव नुवन्ति प्रतिपादयन्ति । किम् ? इत्याह- अन्ये अस्माद्व्यतिरिक्ता नीत्यादिगुणाः सूत्रत्वाद् नित्यवासपार्थस्थादि- गुणाः 'वय पुन मामफल्पस्था उद्युक्तविहारिण इति गाथार्थः ।। ननु यदि त एवं कथयन्ति, ततः कथयन्तु । को दोपः ? इत्याइ- जं सपन्नगुणोवि हु संपुनगुणेसु कुणह अप्पाण । तस्स हु समत्त पि हु निस्सार होड कि बहुणा ।। १३५ ।। व्यारया--यस्मादसपूर्णगुणोऽपि अपरिपूर्णगुणोऽपि न केवल सगुण इत्यपिशब्दार्थः । हुस्तथैव । सपूर्णगुणेषु सुमायुपु करोति विद पाति आत्मान व तस्यासपूर्णगुणस्य सपूर्णगुणात्मरयापकस्य सम्यस्त्वमपि दर्शनमपि न केवल ज्ञानचारित । हुकागै पूर्ववत् । निस्सार तुच्छ भवति जायते, किं बहना जल्पितेनेति शेपो दृश्यः । अस्पाश्च सबाटो 'गुणहीणो गुणरयणायरे' इत्यादिगाथातोऽवसेयः । इदमन हृदयम्-यावदनुष्ठान क्रियते तावत्कथ्यते, शेषस्य श्रद्धान शुद्धमरूपण च विधीयते, अन्यथा महाननर्थः। यत उक्त व्यवहारे- " उम्मयदेसणाए सतस्स छायणाए मगस्स । घधइ कम्मरयमल जरमरणमणतय घोर ॥" इति मत्वा 'मासरल्पानुष्ठानाकरणे मासासविहारिणो यम्' इति न युज्यते ससारभीरुणा वस्तुम् । इति गाथाभावार्थः ॥ ननु यदि विहार. क्तुं न शक्यते तत इत्य वसतिमनमोऽस्तु इत्याह- मुद्धजणविप्पयारणमे घसही सकमोवि इमो । जह नो अइति तेसु गिहेतु तो होज सहलो सो ११३६ व्याख्या मुग्धजनविप्रतारणमात्र प्राकृतलोकप्यारर्जनार्य सतेर- गारस्य सक्रमोऽप्यन्यामातगमनव(छ,ल तहत पिहरणमित्यपिशब्दार्य , अय मुग्धजनप्रतीतः । ननु कि सर्वथापि साधूना यसतिसक्रमः मफलो न भवति ? इत्याह-यदि नो नैर अटन्ति गच्छन्ति तैपु गृहेषु येपु मथममासम्ल्पे जाहारादि गृहीत ततो भवेद् जायेत सफल श्रेयान् स माससक्रम । विहारो हि गृहस्थपतिवन्धनादाराशुद्धिर्माभूदिति विधीयते, इत्थमकरणे तदवस्थित एत्र स दोपः । इति गाथार्थ ॥ अपार्थेऽभ्युचयमाद- पचासई रोहाइएसु तर युद्दवासकाले य । सरुमकरण भणिय जरा नहा नेय त जुत्त ।। १३७॥ व्यारया-'खेतासईए'त्ति । क्षेत्राभावे मासकल्पादियोग्यग्रामाचमा रोधादिकपु, तत्र रोध परचक्रेण नगरवेष्टनम्, आदिशब्दान्मार्गादौ अस्वास्थ्पा ग्रह , तथा उद्धवासमाले च वक्ष्यमाणे च तक्रमकरणमन्यान्यासतिगमनलक्षण भणितमुक्त व्यवहारादिए । ना हि क्षेत्रायभावे एक्न निवास नववसतयो न चाहारा, गृहपतयथ ऋतुपद्धवर्षाकाला भणिता., तदभावे एकहा निक्रमथोमाभ्या भणित । स च विशेषतो व्यवहारादवसेयः । यथा तथा स्वाभिमायेण ना नव तत्सक्रमारण युक्त सगतम् इति गार्थ ।
एवमवगते जीवोपदेशमाह- निद्धारिऊण मा किपि करसु सड्डा ग दुब्धियड्डाण । कलाकजविभागो दुन्नेओ मदबुद्धीहि ।। १३८ ॥ व्याख्या-निय पृथक्कृत्य, मा निपेये, किमपि स्तोकमपि कथय जल्प श्राद्धानो श्रावकाना दुर्विदग्धानां पल्लवग्राहिणां कार्याकार्यविभागो विधेयाविधेयविच्छित्तिर्दुहेंगे दुरवगमो मन्दबुद्धिभिः स्वल्पमतिभिः । इति गाथार्थ ॥ पूर्वोक्तस्यार्थस्य सवादार्थ व्यवहारगाथा: प्रतिपादयन् तत्सबन्धार्थ गाथामाह- सामन्नेणं भणिवि जइ न रोयंति दुध्वियड्ढाओ। तो पयड चिय माहसु इमाहि ववहारगाहाहि ॥ १३९ ॥ प्रकटार्था । ताच इमा:- खुट्टस्प्त उ जो चासो युट्टि व गओ उ कारणेणं ति । सो उ चुड्वासो तस्स उ कालो डमो होइ ॥ १३८ । अतो मुत्तमित्त जहन्नमुकोसपुचकोडीओ। मुत्त गिहिपरियाय ज जस्त व आउय तित्थे ॥ १४० ।। जधावले व खीणे गेलन्नसरायया व दुव्यले । पडिवनउत्तिम निपत्ति चेतरूणाण || १४१ ॥ व्याख्या वृद्धस्य स्थविरस्य तुः पूरणे यो वासो निक्सन वृद्धि वा दीर्घ- कालावस्थितिलक्षणा गत. मात: तु: पूर्ववत् कारणेन वक्ष्यमाणेन एप निर्दिष्यस्वरूपो वृद्धवासः, तस्य पुनः वृद्धापासस्प कालोऽये वक्ष्यमाणो भपति जायते । अन्तर्मुहूर्तकालः प्रतीतः, जघन्यः सर्वस्तोकः । उत्कृष्टस्तु प्रभूतः पूर्वकोटी: तुस्तथैव । प्रकारान्तरेण उत्कृष्टस्वरूपमाह-मुक्त्वा परिहत्य गृहपर्यायमगार- (६४) वासलक्षण यदनिरितस्वरूप यस्य या तीर्थकत आपक जीवितं तीर्थ प्रतीते तदृद्धवासमानमुत्कृष्टम् । कारणवृद्धावासमाह जलापले जानुमामय, वाशब्द समुचये, स च प्रत्येक सर्पद्वारेषु दृश्यः, क्षीणे भ्रष्ट तरुणवयसोऽपि वृद्धावास जानीयाद् एव सर्वत्र योग्यम् । ग्लानर रोगमादुर्भा असहायनायां वा साध्वभाषे, दौर्बल्ये दुष्कालादी आहारावमाप्त्या चलाभावे, उत्तमार्थे अनशने पनिपनः स्थितो निष्पत्ति सूनार्थाभिज्ञतांचा सन्द सागपाय: तरूणानां मशिष्याणा करोति । इति गायानपार्थ ॥ प्रस्तुतोपयोगिद्वारव्याख्यानार्थ गाथार्द्धमाह- निष्कत्ती तरूणाण अंतिमदारस्त विवरण तस्य । व्याख्या--निष्पत्तिं गीताथानों तरूणाना शिष्याणामिति अन्तिम द्वारस्य सिरण व्याख्यान तत्र व्यवहारे ।। इति गायार्थः ।। तदक्षरेयोत्तरार्धमाह- आयपरे निष्फशी कुणमाणे यावि अच्छेना। व्यारया--आत्मन' स्वस्य परस्य वा शिप्याटेनिप्पत्ति कोविदतां कुर्याणवापि पिदधान' 'अच्छेज 'ति तिष्ठेन् पूर्वक्तिमानमान 'चारस पासे' सादिक वसेत् । अत्र च यत्पूर्वार्दै उक्तम् ' अन्तिमदारम्स विवरण' इति तद् गाथापक्षया समवसेयम् , अन्यथा तर द्वितीयेय गाथा-~~ " खित्ताण व अलभे कयसलेद्दे व तरूणपडिसम्मे एऐहिं कारणेहिं पास वियाणाहि ॥" पठ्यतेऽस्था:-क्षेत्राणां माम कल्पादियोग्यानापलम्भेमाप्ती कासलेखे विहिततपोदेहकृशतायामनशनार्य तरुणपतिस्मैणि मान्योत्तीर्णसाधुबलोपा चवाशब्दो समुच्चयाग । एतै पूक्ति कारणेहेतुभिदानात दोसलवमन विजानीहि अवगच्छ इत्युत्तरार्धम् । न व मासस्पस्य भवन्मते पुन्छेदो न' इत्साह-- - - । मासाइ विहारो पुण गीयन्धाण वन्निओ समये । तोच्चियभणियमिणं गीयत्वस्व य विहारो ॥१४॥ प्रतीतार्था । तथा चोक्तम- गीयस्थो य विहारो धीओ गीयस्थमीसओ भणिओ। एत्तो हायविहारो नाणुन्नाओ जिणिदेशि ॥ १४३ ।। इत्यादिमासकल्पविचारो द्वाविंशोऽधिकार॥ । - - इदानी प्रयोविंशमाह- सुत्तेगदेसमेगे घेत्तुं जपति अमुणियविराया। उज्जलवेसो सरीण सन्चया होइ सन्वेसि ॥ १४४ ।। व्याख्या-मत्रकदेशे सिद्धान्त विभाग 'आयरियगिलाणाणं मइला पुगोवि धोब्बति । इत्यादि लक्षणमैके केचन, गृहीत्वा स्वीकृ य, जल्पन्ति वदन्ति, अमु णितविभागा अज्ञातन द्विशेषाः, उज्ज्वलयेपो निर्मलबस्त्रधरणम, सरीणामाचा यांगाम, सर्चदा नित्यम्, भवनि जायते, सर्वेषा समस्तानाम, इति गाथार्थः। अनोत्तरमाह- प . - त पि न सव्वाण पि जम्हा ववहार मणियमेवं तु । पयडियविहरायमगं पिउडियमदमइपसरम् ॥४५॥ व्यारया-तदपि सर्वदोज्ज्वलपेपारणमपि न केवल पूर्वोक्तमित्यपि शब्दार्थः, न इनि निषे, सर्वपामपि सकलसरीणाम, हुः पादपरणे, यस्माद्, ध्यवहारे भणित छेदग्रन्थोक्तम्, एवमित्यम, इनि वाक्यसमाप्नौ, प्रकटिम विभाग- मार्ग दर्शितनयायम, चिकुटिनमन्दतिमतिप्रमर यूणिततरछशेमुपोकहिमागलभ्य- म्, इति गाथार्थः ॥ तदेव गाथाहयेना- , ।
(६४-१) भत्ते पाणे धोषणपससणारस्थपायसोप य । आयरिण अइसेसो अणइसेसो अणायरिग ॥ १४६ ।। एए पुण अहमेसे उपजीवहन वावि कादि । दढदेहो निदरिसपा एब्ध भरे अन्नममुद्दा य मगूय ॥१४७ ।। व्याख्या-भक्त शोभन भक्त, विभिन्नस्थाने आनेतल्यम, 'पाणेति । पानी य शुद्धम, नथैव 'घोवति ' वस्त्राणा धावनम, प्रशसने श्लाया तद्गुणानाम, हस्तपादशौच करचरणपळपक्षालनम्, च समुच्चये, आचार्य मरी, अनिशेषा अ निशा भनि, एन इत्यध्याहार , अनतिशेपा भनतिशया भवन्नि, अनाचार्य सामा यसाधौ । एतान् , पुनरतिशेपान् , उपजीयत सेपन, न पापि नव कोऽपि कथित् , दृढदेहो बलिष्ठसहनना, मरिरित्यध्याहारः, निदर्शने दाना, तिशयधारणे, भोजागेत, आर्यसमुद्रा महु , एनन्नामान घरप , पवन चात्र पूज्यत्वाद, चकारावत्र समन्चयायी, इमि गायादयार्थः । भावावस्तु क्या- नकादवसयस्तच्चदम्- - , . , फिल भृगुकच्छे नगर आर्यसमुद्रपदग्यभिधानी सूरी विहरनी समागतो । तत्र प्रथमो इनसहननो द्विनीयस्तु न तथेति ननो द्वितीय सर्गनाचार्यानिशयानुप- जीवति, मथमस्तु नेति । इनश्च नौव पुरे साफटिकवैकटिको यथार्थाभिधानी या पको स्त । नौ चान्यदा आर्यममुद्राचार्यमभिनय स देहान् प्रपृच्छतु धन् ! किमिति पवन आचार्यातिशयान्न कुर्वन्ति, महामृरयस्तु दुर्वते" 1 वप्त स्तैरवदानविदितनिनवचनैर्म सररहित पोचे-" अत्र भवदुभ्यामेर दृष्टान्न । पाहि-दशकटस्य दृढविकरभाजनस्य च परिका च परिकम्मवि धनादिक न फियते इंटेनरस्य तु भवद्भ्या क्रियते । एवमाश्योरपि । स्थाहि-मम शरीर दृढं प्रायोग्यादिरहिनमपि सपम फत्तुमुत्सहते, इतरस्य तु न । इत्यमो सवदा ता . (६४-क) नुपजीवति । इति श्रुत्वा तु विगतसन्देही स्वस्थान गतो, इति ॥ इयं स्थिते जीवोपदेशमाह- मलमइलवत्यदेहाण भावकपूरपरपुन्नाणं । दढदेहाण सूरीण भणसु मा किपि पडिकुल ॥१४८ ।। व्यारया-मलमलिनवस्त्रदेहानां रजोविज्छायवसनशरीराणाम, भावकर्पूर- परमार्थधनसार सयम एव जीवसौरभ्यकर्तृत्वेन तस्य पूरः संघातस्तेन पूर्णा भृता पुण्या वा पवित्रास्तेपा, दृढदेहानामुत्तमसहननानाम, सूरीणां प्रभूणाम, भण बहिः मेति निपेये, किमपि न केवल बद्वित्यर्थः, मतिफुलमुल्ळण्ठम्, इनि गाथार्यः ॥ सूरिमलधरणविचारस्तमाप्तस्त्रयोविंशोऽधिकार. ॥ इतरतुर्विशनितमः प्रारभ्यते- अमुणियमुणीणचरणा केइ मज्जकालममयंमि । इत्थीण केवलाणं कहिंति धम्म भावाभिरया ॥४१॥ ध्यारया-अमुणितमुनीनचरणा अविदिनयतीशचारित्राः, केऽप्येके, मध्याह्न कालसमये प्रहरद्वयोप, कथयन्ति प्रतिपादयन्नि, धर्मं श्रुतधर्मादिकम, किं वि शिष्टाः ? भवाभिरताः संसारसक्ता , उति गायाथः ।। . पतदपि न सरतमित्याह- सिडन्तामयपडिपुन्न कन्नपुडयाण समयं नेय । जम्हा इय करणंमी ए दोमा पसज्जति ॥ १५० ॥ व्याख्या-सिद्धातामृतमतिपूर्णकर्णपुटकाना आगमसुधासभनश्रवणच्उद- पत्राणाम, संमतमभिप्रेतम, नेति निषेधे, इदमित्य धर्मकथनम्, यस्माद, इत्येवम्, क्थने प्रतिपादने, पते वक्ष्यमाणाः, दोपा दूपणानि, ममज्यते पादर्भवन्ति, इति गापार्थः॥
वानेचार- - -- इथिकहा उ अगुत्ती अकालचारित्तण तहा सका। पलिमथो तह दसकालियमि अन्न इम भणियं ॥५१॥ व्याख्या-स्त्रीपु-कैचलनारीषु कथा-धमक्यनमिद चोचरम्पपने दिली. यध्यारयाने कथितम, तु. समुच्चये, अगुत्ति प्रत्यह सलिन्द्रियदर्शनतो प्राचर्या रसा, मकालचारितं अमानावागमन-३, नदि नासा मध्या केवलाना पम्यु ये आगम आगमनमनुझातम, तया समुच्चयार्थ', शङ्का सदेहो नून प्रपामेर ग भने फिमप्पकामेता करिष्यन्तीत्येवं पदयतिचिन्तनरूपा, पलिमन्य' स्वका. यंपापाव. साधूनाप, तपा परम, दशकालिके समयमसिद्धे, अगदपरम, द वक्ष्यमाणम, मणिनमुक्तप, इति गापाय, ।। तदेव श्लोकपञ्चकनाह- विभूसा इत्यिससग्गी पणीस रसमोयण । नरम्सत्तगवेसिस्म विस तालउड जहा ॥ १२॥ जहा कुक्कुडपोपस्स निच्च कुललओ मय। एव पभपारिस इत्थीधिग्गहओ भय । ०५३ ॥ हत्यपाधपडिच्छिन्न कन्ननासविगुप्पिय । अवि धामसय नारि बमचारी विवज्जए । २०४ अगपञ्चगसठाण चामल्लवियपेडिया इत्थीण त न निजाए कामरागविषण ॥ १५ ॥ चित्तभित्ति न निग्ला नारिं वा सुभलकिय । भाम्बर पिव दट्टणं दिर्ह पडिममाहार || १५६॥ -- " (६५) सर्या अपि प्रकटा। यत एवमन आह- एत्तो चिय केइ पुव्वसरिणो मोक्खसोक्खतलिच्छा। आसीसंपिट दिता अरोमुहाए व दिट्टीए ।। १५७ ।। व्याख्या एतस्मादेव कारणात् केऽपि पुण्यभानः पूर्वसूरयश्चिरन्त- नाचार्या मोक्षसांस्यतालिप्सवो निर्वाणसातकनिष्ठा आशिपमपि धर्मलाभ- मपि शेषन फेवलं धर्मकयामित्यपिशब्दार्थः, हु पूर्ववत् , अदुर्दत्तवन्तः श्रावि- पाणा भितिशेपः अधोमुखया न्याभूतवक्त्रया दृष्टया लोचनेनेति गायार्थः ।। अवापि जीवानुशिक्षामाह- सिद्धियधूवरसुरसंगलालसो जीव जइ तुम ता मा। कहस तुम जिणधम्म अकालचारीसु इत्थीसु॥१५८॥ सिदिवधूवरसुखसङ्गलालसो मुक्तिकान्ताप्रधानसाताभिप्वालम्पटोजी- व माणिन् । यदि त्व भवान् नस्माद् मा निपेये, कयय वद निनपर्म सर्वप्रवृप, अकालचारिणीषु अमस्तावागतान स्त्रीपु नारीपु इति गायार्थः॥ केवलम्बीव्याख्यानकपनश्चतुर्विधनितमोधिकार साम्मत पञ्चविचमाह-~- मुद्धजणहिययसंठियदसणवररयणझणसयपहा । अनायसाटुसाधयजोगा अन्ने भणतेव ।। १५९ ॥ मुग्धमति स्वल्पमतियों जनो लोफस्तस्य हृदय पानस तत्र सस्थित- माथित दर्शन सम्परत्वं तदेव वररत्नं मधानमाणिस्य तस्य 'लढण देशीमाप- पाभहरण नत्र सतृष्णा बदामहा अशनसाधुश्रावस्योगा:-अविदितयतिथाद्ध- व्यापारा मणन्ति जस्पन्त्ये वरुपमाणनीत्या | अपमारप:- वक्ष्यमाणकयने- ऽपि मुग्धभाव काणा दर्शन नमो भवतीति गाया। तदेवाह- पासत्थाई साधयजणरस नो हॉति बदणिजाउ। त नो, जम्हा कत्था नो दीमह मणियमेवेति ॥ १६० ।। म्याग्या-पार्धस्थादयः समयप्रसिद्धाः श्रावकजनस्य बादलोकस्य नो नैव भान्ति जायन्ते वन्दनीया नमस्कर्तव्या' । तुः प्ररणे, तद्वन्दनाकरण नो पैच, यस्मानापि कस्मिविदपि शारने नो रयते नावलोश्यते भणितमु कम्, एव पूर्वोक्तमकारेण, इतिवाक्यसमाप्ताविति गाथार्यः॥ यद्भणित तत्पूर्वपक्ष गायावयेनाद- बदायदविभागो संपिग्गेयरजईण सम्पत्य । जं पुण दसणसत्तरिचयण भणियं न तस्मत्थि ।। १६१ ॥ अगेसु तह अणगेसु छेयग्गधेमु पयरणेसु च । सवाओ ता कह त भये पमाण पमाणीण ॥ १६२ ॥ व्याख्या-वन्द्यावन्धविभागो नमस्करणीयानमस्करणीयविशेपो भ णितः सविगेतरयतीना-सुविहितेवरसाधनां सर्वत्र सर्वस्मिन् सूत्रे इति शेप । यत्पुनदर्शनसप्तिकावचन-तनामप्रकरणगदित य अवदणिजा जिणमयमि" इत्यादिलक्षण न नैव तस्य समतिकामणि तात्यास्ति पियवे अङ्गेषु आचारादिषु अनड्रेषु औपपातिकादिपु छेदग्रन्थेषु नि शीयशास्त्रादिषु प्रकरणेषु उपदेशमालादिषु, च समुचये सवादस्तस्सवामणन, तस्मात् फथ केन प्रकारेण सत्सप्ततिकाभणन भवेजायेत प्रमाण व्यस्थापक ममाणिनां यथावस्थितवस्तुबेदिनाम् । इति गाथार्य ।। किम् । इत्यत आइ-- पयरणवयण जम्हा सपइय चल मचे प्रमाणमिह । सिद्धत चयहि नो हररा अइपसगाओ।। १६३ ॥ व्यारया-प्रकरणवचनम चीनसाधुचिरचित शास्त्र यस्मात् सब दितमेवानित्य, सलुरवधारणे, स च योजित एव भवेजायेत प्रमाण व्यव- स्थापकम्, इद मौनीन्द्रयवचने अनुस्वारः पूर्ववत् सिद्धान्तवचनैरागमभणितै । समणाण साक्याण १ (६७) नो नैव, इतरथा संवादाभावे, कुतः ? अतिप्रसङ्गा-स्वाभिमायवंशतोऽस्मथ चाम्पयाकरणतो अनवस्थात इति गाथार्थः ।। अय येतिवच्छावकाणामपि दृश्य तदित्याह- जइ जइकिच सवपि सावयाणपि हुज करणीय । तो इको चिय धम्मो हवेज दुविहो विरुजिलजी ॥ १६४ ॥ व्याख्या-यदीत्यभ्युपगमे, यतिकृत्य साध्वनुष्ठान सर्वमपि निःशेष श्रावकाणामपि श्राद्धानां, न केवलं यतीनामित्यपिशव्दार्थः भवेज्जायेत करणीयं कृत्य तत एक एव धर्मो भवेत् , द्विविधो द्विप्रकारो विरुध्येत विघटेतेति गाथार्य ॥ - अत्रैवाथै कारणान्तरमाह- तह सपुन्नगुणोवि हुन वदिओ वजपाणिणा भरहो। तो नज्जइ सड्डाण वेसो चिय होइ नमणीओ ॥ १६६ ॥ व्याख्या-तथाऽभ्युच्चयार्थः, संपूर्णगुणोऽपि विशुद्धज्ञानादिरपि हुँ: पूरणे, न वन्दितो न नमस्कृतो वजपाणिनेन्द्रेण भरतः प्रथमचक्री वेपरहित इति शेपः, तस्माद् ज्ञायते बुध्यते श्राद्धाना आपकाणी वेप एव रजोहरणादिको भवति जायते नमनीयो वन्द्य इति गाथार्थः ।। सूत्रकृतसम्बन्ध गाथाद्वयमाह- किंचं सावयांण नमण नो समय भवे एय। पासत्थाईयाण ता कह उवएसमालाए ॥ १६६ ॥ सिरिधम्मदासगणिणा न चारिअ बारियं च अन्नेसि। "परतित्थियाण पणमण' इचाइवयणओ पयर्ड ॥ १६७ ।। व्याख्या-किश्चाभ्युचये, यदि विकल्पार्थः, श्रावकाणां श्राद्धानां बन्दनं नमन नो नैव सम्मत भवेज्जायेत एतत्पूर्वोक्तम् , केपाम् । इत्याह-पार्थ- (६८) स्थादीनां मतीताना, सत फ फेन प्रकारणोपदेशसालापां बोधर्मदासांनी एवंनाना की न पारित निषिद्ध, वारित पुनर्निपिद्धमन्येषां शारयादीना परतीथिकानां प्रणमनमित्यादिवचनत' प्रकट प्रसिद्धम् , आदिग्रहणाद “ उगमा पणत्युणणभचिराग व सफार सम्माणदाण विणयं च पजेइ इति य मुदोष चेति गायार्थः॥ .. पराभिमायमारस्वाद- आलायो संघासो उचाईय तु मुणिजणस्सेर । एव नो जह तो तेचि पुन्वभणिया उ पासत्मा ॥ १६८ ॥ व्याख्या--आलाए' स्तोकभणन, संवासस्तु एकरनिवसनमित्यादिक पुनर्मुनिजनस्यैव साधुलोकस्यैव, तेन हि तेषां निष्कारण न कर्तव्य वन्दनादिकम् फारणे तु कर्तव्यमिति मागेर चर्चितम् । आदिग्रहणेन "पीसभी सपत्रो पसगो य हीणायारेहि सम सम्यजिणिदेहि पडिकुहो।" इति श्यम् । तथा च सत्रोक्त बलाद्यतिाकुलीभवतीति । किञ्चतः । श्रावकधर्म वक्ष्ये " इति भणता चिकता भिन्नाधिकारिता दर्शिता । “स च बदह पडिपुच्छर-" इत्यादिगाथाभिरुक्त सूने, एचमित्य नो नैव यदि, ततस्तेपि य एवं प्रतिसाद पन्ति पूर्वभणितान् “ मुत्तत्थपोरिसी न रेड " इत्यादिकाल द्वितीयेऽधिकारे पार्षपाः शिथिला उपलक्षणत्वादवसन्नादयश्चेति गायार्थः ॥ तत• किमित्याह- क वदतु चराया धम्मत्थी सावया तओ तुम्भे। सयभमडियाउ मूदा अन्नेवि मा भमाडे ।। १६९ ।। पाल्या के साधु वन्दन्तु नमस्तुर्वन्तु पाथिनो वृषलम्पटा' श्रावका आधा ? तस्मात् 'तुम्भेति यूय स्वयमात्मना भ्रान्ता नष्ट सोपा मृदा ज्ञानविकला अन्यान् आवफादीन 'मा' निषेधे' भ्रमपत्त नष्टसदोधाकुरुतेति गाया। पराका अनुकम्पनीया ननु यद्येव ततः कोप्यवन्यो नास्ति इत्याह- संघेण पुणो याही जो विहिओ होज सो उ नो बंदो। पासस्थाई सडाण सव्वहा एस परमत्थो ॥ १७० । व्याख्या-सद्येन प्रतीतेन पुनः पहिस्तायोनिर्दिष्टनामा विहितः कृतः भवेज्जायेत स पुनों नैव वन्धो नमस्करणीयः पार्थस्थादि प्रतीतः श्राद्धाना श्रावकाणां सर्वथा सवैः प्रकारैरेपो निर्दिष्टरूपपरमार्थस्तत्वमिति गाथार्यः॥ सूत्रकृतसम्बन्धों गाथामाह-- किंच सिरिपचकप्पे व्यलिंगम्स धारणे भणिओ। एस गुणो सूरिहिं इमाथि गाहाहि पयस्थो ॥ १७१ ॥ व्याख्या--फिश्चेत्यभ्युच्चये । श्रीपञ्चकल्पे छेदग्रन्थे द्रव्यलिङ्गस्य रजो हरणादेर्धारणे स्वीकारे भणित उक्त एप वक्ष्यमाणो गुणो लप्टत्व मूरिभिस्त- कारकरिमाभिर्वक्ष्यमाणाभिर्गाथाभि छन्दोविशेषरूपाभि प्रकटार्थोः निधिता- भिधेय इति गाथार्थः ॥ - ता एवाह एवं तु दवलिंग भावे समणत्तण तु नायव्वं । को उ गुणो दवलिंगे भन्नइ इणमो सुणसु वोच्छ ॥ १७२ ।। सकारवन्दणनमसणा य पूयणकणा य लिगकप्पम्मि । पत्तेयबुद्धमाई लिगे छउभयओ गरण ॥ १७३ ॥ दहण दव्वलिंग कुब्यते याणि इदमाईवि । लिंगम्मि अविजते न नज्झइ एस विरओत्ति ॥ १७४ ।। पत्तेयवुद्धो जाच गिहिलिंगी अहव अन्नलिंगी वा। देवाधिता न पूए मा पुज्ज होहिइ कुलिगा ॥ १७५ ।। लिगकप्पो पञ्चकल्पो भणितः, प्रकटार्थश्च, विशेषावश्यकेपि लिङ्गस्य पूज्यता सपूर्वपक्षोत्तरभणिता अभूभिर्गाथाभिः ।
(७२) व्याख्या - एकान्तेनैव सर्वथा तद्धर्मकथन न नैव सुन्दर भव्यम्, पेन वासां साध्वीनां प्रतिको निराकरण सिद्धान्तदेशनाया आगमकथनस्य । फया मतिषेधः १ कल्पस्थिवयव गाययययः । फल्पगाथामेवाह- कुसमयसुईणमाणो वियोहओ भयियपुडरीयाण। धम्मो जिणपनतो पकप्पजहणा कहेयन्यो । १८३ ॥ व्याख्याकुसमयधुतीनां कुसिद्धान्तमतीना 'मथनो विनाशका, विवोधको विकाशको भव्यपुण्डरीकाणां मुक्तियोग्यप्राणिशतपत्राणा, पम्मी वानादिको जिनप्रशसो मुनीन्दगदित भकल्पयतिना निशीयसाधूना कथयि- सव्यो न पुनः साध्व्यति हृदयमिति गायार्थः ।। ननु यदि तासौ स दीयते, ततो निन्य सद्धर्मकथनमित्याह- सपह पुणो न दिज्जइ पकप्पगंधस्स ताण सुत्तत्यो । जश्या वि य दिज्जतो तझ्या चिय एस पडिसहो। १८४॥ पाल्पा-साम्मतमधुना पुनः नैव दीयते वितीर्यते प्रकल्पग्रन्थस्य निशीयस्थ तास-आर्यिकाणां स्त्रार्थः सूत्रेण पद्धत्या सहितोऽर्थोऽभिधेयः भूनार्थ उभयमिति हृदयम् , यदापि वा दीयते वितीर्यते स्म, तदापि प तस्मिन्नपि काले एप व्याख्यानफरणलक्षण प्रतिषेधो निवारणमिति गाथार्थः ॥ अमुमेवार्थ दधान्नपूर्वक दर्शयन्नाह-- हरिभदधम्मजणणीए फिंच जाणिपत्तिणीए चि। एगो विगाहत्थो नो सिट्टो मुणियतत्ताए ॥ १८ ॥ व्याख्या-सूचनामृतस्य हरिभद्रमूरिधर्मजनन्यापि धम्मेदागीन्वेन पतिपनपात्रा पिश्चाभ्युचये पापिनीलवतिया एतनाममहत्तरया न केवल पन्यामिरित्यपि शब्दार्थ., एकोऽपि च गाथाणेऽभिधेय आस्तां प्रभूत इत्यपेरों मो नैव शिष्ट' कथितो मुणिततचया शातपरमार्थया, तथा च चकिदुग - (७३) हरि पणगम् " इत्यादिगाथायाः स्वार्थ पृष्टा हरिभद्रभट्टेन, न च तया कथित', इति मुमतीतोऽयमर्थः । इति गाथार्थ ॥ एवं शाते जीवोपदेशमाह- बहु मन्नसु मा चरियं अमुणियतत्ताण नाण ता जीव । जइ सनिवारियाओ ता वारसु महरवम्केण ॥ १८६ ॥ व्याख्या-बटु मन्यस्व भव्यमिदमिति मंस्थाः,मा इति निषेधे, चरितं धर्मकथ नलक्षणम, अमुणिततत्वानाम, अविदिनपरमानाम, तासाम्-आपिकाणाम, तस्माज्जीव । आत्मन् । यदि विकल्पा:, तिष्ठन्ति सनिवारिता' निपिस, बतो वारय निषेधय, मधुरवाक्येन-कोमलवचसेति गायार्थः। इति आर्यिकाधर्मकथनवर्णनः सप्तविंशोऽधिकार ॥ इन अष्टाविंशे गायायेन आह- निययंतरायमगणिय पगे जपति कुगरगहगहिया । जिणपडिमाण पूया पुष्फाईएहि कायया ॥ ८ ॥ वच्छाइएहि नो पुण जेणं तं भकावणे कोवि। पडिही भवधकृवे अम्हनिमित्त इय मइए ॥ १८८ ॥ ध्याख्या-निजका तरायमगणित्वा अविभाज्य,एके केचन, मकारोडलाक्षणिको, जल्पन्ति वदन्ति, अपमाश्य:- एव भणने महदन्तरायो भवति, किं विशिष्टा. ? कुग्रहग्रहहिताः कुबोधपिशाचस्वोकृता । जिनप्रतिमानाम्, सर्वज्ञप्रतिकृतीनाम, पुप्पादिभिः कुसुमवासादिभि., [ पूजा ], कर्तव्या विधेया । वस्त्रादिकैः वसनाल शारादिभिनों नैव, पुनर्यन तत् दव्यभक्षणे वस्त्रादिवित्ताऽऽदाने, कोऽप्यनिर्दिष्ट- नामा, पतिष्यति गमिष्यति, भारकूपे ससारविपमाऽवटे, अस्मन्निमित्तम् अस्मत्कारणम, इति मत्या अनेन बोधेन, इति गायादयायः ।। पतन्निराकरणाय गाथायेन आह- "आगममगुत्तिन्नो इय बोहो जेण सुविहियजणो वि। घट्ट मन्नइ मइहकय वत्थाईपूयणं बहाहा । १८२ ॥ . - , . , (७४) सरकारवत्तियाए क्यणेण सो उ वत्थमाइहि । भणिओ तो तकरणं तहाय ववहारउत्तं च ॥ २० ॥ ध्याख्या-आगममार्गोंतीण, सिद्धान्तपदवीभ्रट, इत्येवम, पायो मतम, येन मुविहितजनोऽपि सुसाधुलोकोऽपि, न केवलम यः, इत्यपेरर्य, बहु मन्यते अनुमोदते श्राकृतम्-श्रावकविहितप, स्मादिपून वसनालङ्कारायभ्यचनम, बहुधा--अनेकधा, सत्कारमत्ययम 'इत्यादिवचनेन, स पुनः सत्कारो बस्त्रा दिति , मकार' पूर्ववत् मणित उक्त. । सथा चोक्तम्- मलाईएहिं पूया सक्कारो परमवत्थमाईहि । अन्ने वि बज्झओ इह दुहा यि दन्यत्यो एमा । ततस्तत्करण सत्कारविधानम्, तथा पर व्यवहारोक्त च-छेदमन्यभणितम, इसि गापादया। संदेवाह- लस्वणजुत्ता पडिमा पासाईआ समत्त-लंकारा। परहायह जह उमण तह निजरमो वियाणादि ॥१०॥ ध्याख्या-लक्षणपुस्ता परिपूर्णागादिसहिता, प्रामादिका द्रप्टार - द्रष्टा पति प्रमोदनिका, समाप्तालद्वारा नि शेषभूपणा, प्रहादयनि मुखयति, यथा पेन मकारेण, तथा तन प्रकारेण, निर्जरा कर्महासलसणाम् ओ इति निपाता पादपूरणार्थी, विजानीहि पुध्यस्व । ' समा तालारा' भणनाद् भवन्मतव्यवच्छे द, इनि गाथार्थ ।। 4- 1 सम्रणेव विहिनपातना गायामाह- किंच जइ एव मीरू तुम्हे ता मा करेह चेहहरं । पडिमाओ पृय पि हु होरिति जओ इमे दोसा ॥ २० ॥ व्याख्या 1-किं च अभ्युच्चये यवमित्यम- अस्मन्निमित्त फर्मवन्धो मा भानु' इति भीरखो मयालया, 'तुम्ह 'त्ति यूयम्, ततो मा इति निषधे, कुरुत विषत, चैत्यगृह जिनमन्दिरम् । प्रतिमा, मिन विम्बानि, पूमामपि सपर्याम्, हु - - (५६) पूरणे, भविष्यन्ति-उत्पत्स्यन्ते, यतो-यस्माद्, अमी ' वक्ष्यमाणा', दीपा दूप पानि, इति गाथार्थ.।। नानेवाह- भजन व अवणेन व कोई तो तुम्ह कम्मबंधो उ । तम्हा बुज्झह पुन्न पाव वा निययपरिणामा ॥ १३ ॥ व्याया- विनाशयेद्, अपनयेद-स्थानान्तरे कुर्याद्, वाशब्द. समुन्चया धी-उपलक्षणत्वाद् मत्सरादिक वा तदुपरि विदध्याद्, कोऽपि-एक., तन!, तु. म्देति युष्माक भवताम, कर्मपन्ध एव ज्ञानावरणीयाधुप लेप . तु:-पवकारार्थ , भवन्निमित्तत्वादिनि हृदयम् । तस्माद्, उध्यवं जानीत, पुण्य शुभकर्म, पाप -तविपरीतम, वा शब्द' समुन्चये, निन:परिणामात् स्वाभिमायाद् । इति गाथार्थः ।। परिणाममेव व्यक्तीकुर्वन्नाह- दितस्स पुनमउल भवंतस्म य पुणो महापाव । कुसलेयरभावाओ एवं चिय जिणगिहाइसु वि ॥ १९४ ।। ध्यारया-ददनः प्रयच्छतो भव्यस्य 'जिनाय वस्त्रादि ' इति शेप . पुण्य- भूमम, अतुल्यम्-अनन्यसदृशम्, भक्षयतश्च-पुनरश्ननः, महापाप-गुरुकिल्लिपण, कुशलेनरभावाद्-प्रधानाप्रधानान्त:करणाद्, एवम्-इत्यम, जिनगृहादिप्वपि- सर्वशमन्दिर-पतिमादिकरणादिषु, इति गायार्थ ।। व्यतिरेकमाह-- जह पुण नह कायव्वं जह व्यं नेय होइ चेहहर । ता कह सहल बयण ण्य मिडनसुपसिह ॥ १९५।। व्याख्या यदि पुनस्नया कर्तव्यम, यथा नैव भवति द्रव्य चैत्यगृहे, ततः पथ सफल चरितार्थ वचनमेतद्-उपदेशपदपठिनम्, अर्थनः सिद्धान्तमुपसिद्धम्? इति गाया.॥ तदेव गाथात्रयेणाह- , जिणपवयण-विडिकर पभावणं माण दसणगुणाणं ।। रक्संतो जिणव्य परित्तसमारिओ होइ ।। १०६ ।। जिणपश्यपण-विद्धिकर पभारण नाण-दसणगुणाण । वडिढतो जिणदर तित्थयरत्ताइ लाइ ।। ०७॥ जिणपवयण-विद्धिकरं पमावर्ण नाण-दसणगुणाण । भरपंतो जिणदर्य अणतसमारिओ छोइ ॥ १०८॥ सुगमा । अयमाश्य न मने मिनद्रव्याभावात् थ रक्षण-वधन-माण संभव ? नया सत्र- "चेइअदम्य साहारण च जो दुइ मोहियमई। धम्मं च सोन याणड अहवा पराउओ पुन्।ि चेहयदयविणासे तद्दन्यविणासणे दुनिरभेष। साह उचिवमाणो अणतसंसारिओ भणिओ" व्याख्या-नया पञ्चकल्प भणितम्-जया पुण पुन्वायन्माणि खेत-हिर- णाणि दुपय चउपपाई जा भंड वा चेइयाण लिंगत्याचा चेहयदा राउलयले ण खापति, रायभहाई वा अन्छिदेना, नया तब निषमसपरत्तो वि साह नई न पोएइ, पाधारे पान फरेइ तपा तस्म मुखी नवर, आसायणा य भऽ ।" एतच्च कय सार्थकम् ? चि कृतकवाद देवष्टहभई कालेन द्रव्याभारा कप पुनस्तदुसार क्रियते इति ॥ सूत्रसम्मघा गाथामाह- अन्न चासुस्तरय कुणंतओ वि सुहाउ भावाउ। पावइ पुन्ने सल्लुरोध वीरस्स कितु सुह ।। १९९ ।। व्याख्या अन्यच्च-अपर च, अशुपतरफमू-अनिशयानिष्टम, कुवाण- विदधान , हु परणे, भाव-प्रशस्वाद, भावाद्-भत करणात्. पाप्नोनि-पुण्य . এম্বাসি
(७७)
शल्योडरपक्ष-श्रवणकीलिकाऽपनेतुनरवत्, धीरस्य चरमनीयंकरस्य, कि पुन',
शुभ-मशस्तम, अयमाशय -येन कीलिका भगवच्छ्रवणतो निष्कासिता तेन मह
ती व्यथोत्पादिना, येन क्षिप्ता तेन स्नोकनरा, पर शुभेनराशयादेकस्य स्वगः,
अपरस्य नरक' फलम, इति गायाथः ।।
इत्यमवस्थिते जीवोपदेशमाह-~-
सुपसत्यवत्य-कणयाइवत्युवित्थाररहिर पडिम ।
कारावसु देसंतो रे जिय । जट महसि मणहट ॥ २०० ।।
ध्याख्या-सुप्रशस्तानि-अतिशयरम्याणि तानि च तानि वस्त्रकनकादिवस्तूनि
च-वसन-चामीकरालझार-करादिद्रव्याणि तेषां विस्तारस-अपश्चस्तेन 'रेहिर'
इति देशीभापया शोभमाना प्रतिमा जिनविम्न कारय विधापय, दिशन्-धर्मकयां
फुन्, रे जीव । भो आत्मन् । यदि महसि-वाछमि मन इष्ट-चित्ताभिप्रेतम् ।
अयमाशय -निनवस्त्रादिनिवारणे अन्नरायकर्मवशन अभीष्टलामस्तव न भवि
प्यसि । इति गापार्थः।।
॥ इति जिनद्रव्योत्पादवर्णनोऽयमष्टाविंशोऽधिकार' ।
अधुनेकोनत्रिंशमाह--
अगीयत्त अवरे उ अत्तणो देमयति इय पिता।
सब्यावस्थासुं वि य पडिमिहमसुडमन्नाई ॥२०१ ॥
ध्यारया-अगीतत्व-सूत्रार्थाकोविदत्वम, अपरे-पुनरन्ये, आत्मन -स्वस्य,
देशयन्ति-फययन्ति, 'इय'त्ति" इतेरिय." इत्यनेन इयादेशे रूपमिदम, ततम
इति-पूर्वीक्तमकारण त्रुवाणा:-प्रतिपादयन्तः, सर्वावस्यास्वपि,मतिपिद्ध-निवा-
रितम, अशुखम्-आधाफर्मादिपितम,अन्नादि-भोजनपानादि, इति गायायः॥
अस्यार्थस्य निवारणायाह-
"
भयमेय न रमइ माणसंमि गुरुगच्छचुइडिसीलाण ।
सरीण जं पयड ववहारस्सेरिस वयण ॥ २०२॥
.
(८)
न्याख्या-मनम-अभिमाय', पतत्-पूर्वोक्त । न रमते-न क्रीडनि मानसे चिचे ।
केषाम १ गुरुगदिशीलानाम-आचार्य-नन्छिप्यसमृदायोपचयकारणस्व
भावानाप, सरीणा-मभूणाम, यस्मात् मफट-गीतार्थचिन्तिम, व्यवहारस्य-रेद
प्रयस्य ईश-वक्ष्यमाणस्वरूपम, वचन-भणिनि , इनि गावार्थ ॥
नदेवाह-
जायजीव गुरुणो सुद्धमसुईण होइ कायन्त्र ।
महे वारस वासा अट्टारस भिरसुणो मामा ।।२०३ ।।
व्याया-पावलीव-माणधारणमर्यादा 'क्वचिद् रागादी'' इति सर्वत्र
योज्यम गुरो--आचार्यस्य, शुद्धाद्धन-प्पणीयानेपणीपन [ मकारोऽलाक्ष
णिक,J, भवति, पर्तन्य-विय भतिजागरणमिति शेप । कृपभे-उपाध्याय
द्वादश वर्षाणि-समा. अष्टादश यौ नयको, मिक्षो. साधो , मासा' मीताः ।
सत पर यदि भव्यौ भवत नतो लप्टम्, न वेचत समोध्यानशन कार्यते, न
चेदिच्छा समस्ति तस शुद्धमेव दीयते न सशुद्धमिति सर्वज्ञमुद्रा । यदि त दुर्विद-
ग्य एवं पदिष्पति-रियते एव यदि आर्यादिगुणयुक्तो भवनि, तनोऽसौ रुग-
वहारगाथामि सबोभ्य
पोरवरिणी आयार आणयणा तेणगा य गीयत्थे।
जापरियभि उ ा आहरणा होति नायगा ॥१॥
सत्यपरिन्ना उफाय-अहिगमो पिंड उत्तरज्झाए ।
रखे व सहो गावो जोहा सोही य पुरपरिणी ॥२॥
पुष्करिण्य आचार आनयन स्तेनकाच गीतार्य ।
आचार्य तु पते दृष्टाना भवन्ति ज्ञानव्या ॥२॥
शस्त्रपरिज्ञापदफायाधिगम पिण्डोत्तराध्ययने ।
वृक्षश्व पभगाव योया मृद्धिश्च पुष्परिणी ॥ २ ॥
(७९) पुस्खरिणीओ पुचि जारिसियाओ न तारिमा इण्हि । तहवि य पुस्खरिणी हवन्ति कजाइ कीरति ॥३॥ आयारपकप्पे उ नवमे पुष्यमि आमि सोधी य। तत्तो चिय निजोदु हाणिओ इदि किं न भवे ॥४॥ नालुग्याडणि-ओसावणाइविनाहि तेणगा आमि । इपिड ताओ न सती तहावि,कि तेणगान बलु ॥ ५ ॥ पुचि चोदसपुब्धी पण्टि जहन्नो पप्पधारी उ। मज्झिमगकप्पधारी कि सो उ न होइ गीयत्यो ॥६॥ पुब्धि सत्यपरिन्ना अहीतपढियाइ हो उवठ्ठवणा। एण्टि,छजीवणिया कि सा उ न हो उवठवणा ॥ ७ ।' योयंमि यंभचेरे पचमउद्देस आमगंधाम । मुत्तम्मि पिंडकप्पी इण्हि पिंडेसणाए उ ॥ ८॥ पुष्करिण्या पूर्व यादृश्यो न तादृश्य इदानीम् । वयापि च पुष्करिण्यो भवन्नि कार्याणि फ्रियन्ते ॥ ३॥ आचारमकल्पच नवमे पूर्वे आसीत् शुद्धिश्च । सत एव नियंढ इहानीत इदानीं किं न भवेत् ॥ ४ ॥ सालोद्घाटन्यवस्थापिन्यादिविद्यामि स्तेनका आसन् । इदानी ताच न सन्ति तथापि किं स्तेनफा न खल ॥ ५॥ पूर्व चतुर्दशपूर्वी इदानीं जघन्यः प्रकल्पधारी च । मध्यमक फल्पधारी कि स तु न भवति गीता ॥ ६॥ पूर्व शस्त्रपरिज्ञायामधीतपठिवायामभूदुपस्थापना । इदानीं पड्जीवनिकाया कि सा न भवत्युपस्थापना ॥ ७ ॥ द्वितीये ब्रह्मचर्ये पञ्चमोद्देशे आमगन्धिनि । सूत्रे पिण्डकल्पी इह पुनः पिण्डैषणायां तु ॥ ८॥ - -- - . (८०) आयारस्साउ उवरि उत्तरायणाओ आसि पुन्धि तु दसवेयालिय उपरि थाणि ते किं न होती ॥ मत्तगाइ सम्पर नसन्ति इणि न हुति कि काया। महजूहारिवप्पिय पग्वि पसहा न पुण इण्डि ॥ १० ॥ पुव कोहिपका जहा विअ नदगोयमाईण । इहि न सति ता कि जहा ते न संती ओ॥१॥ सारस्मी मल्ला खलु मइपाणा पुचि आसि जोहा तु । ततुल्ला नत्थि हि किंते जोहा न संती औ ॥ १२ ॥ पुब्धि छम्मासेहि परिहारेणं च आसी सोहीओ। मुदतवेण निव्यितिपाइ इहि विसोही ओ॥ १३ ॥ 1 [आचाराइसत्रस्य लोकविजयनाम्नि दितीये अध्ययने, व्यचर्याभिषाने पश- मोहरो भामगधिनि सूत्रे अधिते मति माधु पिण्डफ्ली भवति । इदानी पुन ६ शफालिफवस्य पश्चमपिण्डपणाध्ययने अधीने मुनि पिण्डकल्पी भवनि ] आचारस्योपरि उत्तराध्ययनानि आसन् पूर्व तु । दशवकालिकस्योपरि इदानीं सानि कि न भवन्ति ॥॥ मवादितस्वरा न ससि इदानीं न भवति किं वृक्षा । महायपाधिपा दपिका पूर्व ऋषमा न पुनरिदानीम् ॥ १० ॥ पूर्व कोटीचदा यूथा अपि च नन्दगोपादीनाम् । इदानीं न सन्ति ते किं यूयास्ते न भवति ॥५॥ सहस्रपरला खल्ल महाप्राणा पूर्वमासन गोधा ।" तत्तुल्या न सन्तोदानी किं ते योधा न सन्ति ।। १२ ।। पूर्व षण्मासैः परिहारेण च आसीत् शुद्धिस्तु । शुदतपसा निर्विकृत्यादिना इदानीं विशोपिश्च ॥ १ ॥ 3
(८)
किं पुण एवं सोही जह पुब्धिलासु पच्छिमासु च ।
पुक्खरिणीमुं वत्या इयाणि सुज्झंति तह सोही ॥ १४ ॥
एवं आयरिभाइ चोदसपुच्चाई आसि पुन्धि तु।'
इहि जुगणुरुया आयरिआ होति नायव्या ॥ १५ ॥
मीरोगावस्याया वह फिमित्याह-
नीरोगाणयि तह देसकालमासज्ज रोइ गहणे च ।
जम्हा निसीहगंथे पयडमिण भणियमेवं तु ।। २०४ ॥
प्यारया-नीरोगाणामपि च्याधिरहिनाना न केवल रोगिणामित्यर्थः
तथा अभ्युच्चये, देशकालमासाद्य-पाप्य, ग्रहण स्वीकारोशुद्धाहारादे, एवमित्य
तर देशः ककटुकादिः कालो दुर्भिक्षादिः, यस्मान्निशीथनथे मकट भणितमुक्तम,
एवं वक्ष्यमाणनीत्या, तुः परणे इति गाथा ।।
वदेवाह--
सथरणमि असुद्धं दो वि गिण्डितदितयाण हिय ।
आउरदिठ्ठतेण नं चेव हिय असंथरणे ॥२०॥
मकदार्था, नवर संस्तरण तद्विपरीतमिति ।
'चिनि सम्वन्धार्थ.,
सविग्गभावियाण लोद्धयदिछन्तभावियाण च ।।
मोतूण खित्तकाले भावं च करति सुद्ध छ । २०६ ॥
व्याख्या-संविग्नभाविताना गीतार्थवासितानां श्रावकाणामिति शेषः, ते-
पा हि प्राय इय देशना-अशुद्ध न दातव्यमिनि । लुब्यकरप्टान्तभाविनाना शी-
किं पुनरेवं शुद्धिर्यथा पूर्वामु पश्चिमासु च ।
पुष्करिणीषु वस्त्राणीदानी शुद्धयन्ति तथा शुद्धिः ॥ १४ ॥
एवमाचार्यादयश्चत ईशपूर्यादय आसन् पूर्व तु ।
इदानीं योग्यानुरूपा आचार्या भवन्ति ज्ञानव्या ॥२॥
नदेवाह- निच्छयओ पुण अप्पे वि जस्स वत्युमि जायरा भायो । तत्तो सो निजरओ जिणगोयमसीहआहरण ॥ २१३ ॥ ध्याख्या-निश्यतो-नियमतात,पुनररूपेऽपि--हीनेऽपि, न कवल लप्टे इत्यपि शब्दार्थ, वस्तुनि आचार्यादौ, यस्य भव्यस्य, वस्तुनि-उक्तरूप, जायते मादुर्भवति, भाः प्रशस्ता ताफरणम्, ततः स इति भावो निर्जरका कर्महासकारक. जिन: गोतम., सिंह', आहरण दृष्टान्ता, इति गाथार्य मावास्तु कयानकाद । तचदै "किल भगवता वीरेण गौतमस्वामी ग्राम गच्छन्नेकदा भणित:-"गौतम बया हालिको मार्गे गच्छता मवाननीय "'तथेति प्रतिपद्य प्रणम्य च भगवन्त गती गौतमो ग्रामे व गच्छता क्षेत्रनिकटवर्वी शालिक ततो गौतमेन भणित-विभो ! फरोपि निनकविध पुनरुवाच-स:-'साम्मत यच भणसि वदह भगवन् । करोमि । गौतमेनोचे 'धम्मै कुरुप्वइति । तेन च मोत्फुल्लबदनामलेन पगादि 'एमिति' । मत प्रभाजितोऽयो । तत स्वकार्य विहाय भगवत्सम्मुखमागन्छत- स्तस्य शिक्षा दत्ता 'एव चक्रमितव्यम, एवविधश्चास्मदीयो भगवान वीरो देवता प्रतिपत्तव्या' इत्यादि, सदै तेन प्रतिपन्नम याबदद्यापि भगवान्नासी । च तस्मिन् रनोहरण मुक्त्वा 'यद्यय ते गुस्स्ततो न किश्चित्तव धर्मेण कार्यम्' इति भगित्वा च पलायिन. किल तस्य वासुदेवभवतपूर्वराव पिव्यसनजीवसिंह-- पाटनरूतात् भगवत पश्यन कर्मबन्धः, गौतम च पश्यन. सद्धास । गौतमश्च भगवदपापा हीना, छमस्थाऽवीर्षकरलादिहेनो , भगवायोत्तम तीर्थकरत्वादि- इतृभिरेव, इति सिद्ध होनेऽपि शुभभावात् निश्यनयेन स्टत्वम् ।। इस्थमपि यन्निन्दापयन्ति तत्किम १ इत्याह- " लट्ठाणुटठाण सुदरण भावेण चिट्ठिय ज तु ॥ निन्दास्तियन नूण ताण रोसम्म दुहलिय ॥ २१४ ॥ प्याव्या-लष्टानुष्ठान प्रशस्त क्रिया, मुदरेण मघालेन, भावेन चित्तेन, चेष्टित विहिन यदुपवासादिक, तृ' पूरणे, निदापयन्ति-दुशामिति त्याजयन्नि 'श्रावका- दीन्दति शेषः, मन्नन निश्रित, तेषां निन्दाफारकाणां, रोपस्य, दुर्ललित-वि- म्भितम्, इति गाथार्थ. ॥ . , लपत्वमेव भावयन्नाद- 'जबवासपोमहाई नेव को वि भावं विणा इह करेड ।। तानो विहल महल ताण समीवे विठियमेयं ।। २२० । व्यारया-उपवासपौपचादि समयमतीतम, नैच, कोऽपि कश्चिद्, भाव चि- तोत्साह, विना अन्तरेण, इह मवचने, करोनि विदधाति धर्मार्थी श्राद्धादिरिति- शेपः । तस्मात,नो नैव, विफलं-धर्मकार्यहीन, किन्तु-सफल फलवन, तेपी पाच- स्यादीना, समीपेऽपि निकटेऽपि, न केवल मुतिसमीपे इत्यपि शब्दार्थ., स्थित पतिष्ठिनमेत तपस्करणम्, इति गाथार्य व्यतिरेकमाह- अह विहल, तो ते कत्थ सानया कुणतु धम्मत्थी॥ पुयुत्तजत्तिओज ते विहु जायंति पासस्था || १ | व्यारया-अथेनि पराभिमायार्थः, विफल-फलरहित, ततः, ते निर्दिष्टनामान:, कुन कस्मिन् , स्थाने इति शेषः, थावका:-पसीनाः, तमुपवासादिक, कुर्वन्तु विदधत, धाथिनो पलम्पटाः, किमिति ? पूर्वोक्तयुक्तेः "मुत्त्यपोरिसी नो करेइ" इत्यादिकाया., यस्मात् , तेऽपि, एव वादिनः,-जायन्ते भवन्ति,पार्भस्थाः, उपलक्षणवादवसनादयय, इति गाथार्य ॥ . , ॥ दूपणान्तरमाह- अहेवेव वयतो होतु सुदरा नियमईए ते साह ।। जड पुचक सयमवि पुणोवि पकुणति जोगाई ॥ २१७॥ "यारया-अथवैवि प्रकारान्तर सूचनार्थः, एवं-पूर्वोक्तमकारण, वदन्नो. अवाणा भवन्तु-सन्त, मन्दरा-भव्या, निजमत्या स्वाभिमायेण, ते एव वदनशीला, साघवो बनिनः यदि पृर्वकृत शीतलविहारविहितं स्वयमप्याऽऽत्मना,पुनरपि-भूयः, (८६) मकुर्वने-विदधति, योगादिकं योगोहनादिग्म, इति गापाः ।। त मतावलम्विना निर्मलना दर्शयन्नाह- अहहो पिच्छसु अन्नाण-विलसिय साधयाण केसि चि ।। पचपचिमड़े विलग्गती ताण वयणम्मि ॥२८॥ व्याख्या-'अहहो' इत्याय, प्रेक्षत-अवलोकय ' मध्यम्यनन ' इति शेप., अज्ञानविलसिन-मूढताचेष्टित, पावकाणा प्रतीताना, केपाश्चिद् न सर्वेपाम, प्रत्यक्षविरुद्धेऽपि अध्यक्षासहते, हु पूरणे. लगन्नि-अवलम्बन्ते, तेपो प्रत्यक्षविरू- सवादिना, वचसि वचने । सय निजतपोऽनुष्ठित शीतलविहारित्व न निन्दन्ति, अयान् नि दापयन्तीति प्रत्यक्षविकसमिति गाथार्थ ॥ इत्य ज्ञाते जीवोपदेशमाह--- जत्थ व तत्व य विरिय सोरणभावेण भन्वणुहाण ॥ मा निन्दायमु सड्ढे तपाइय जीव उवण्मो ॥ २१९ ।। ध्यार पा-यत्र वा तत्र या पार्श्वस्यादिममीपे,विदिन-क, गोभनमारेन-प्रय स्तान्त करणेन, भव्यानुष्ठान लष्टक्रिया, 'मा' इति निपेये, निन्दापय-त्याजय, श्रावकान् श्राद्वान् , तपआदिकम.-उपवासपोपधादिक, जीव ! आत्मन् ! उपदेश शिक्षा, तव इतिशेप., इति गायार्थ ।। पार्श्वस्यादिममीपे कृततपोनिन्दापनविचारस्त्रिशत्तमोऽधिकार ॥ एकत्रिशचममाह- सारयजणस्स धम्मस्स फमया के वि पिति चेहरे॥ पामत्याईघिहिए नो सकाराइयं कुजा ॥२०॥ व्याख्या-श्रावस्जनस्य, धर्मस्य दानादे , 'फसय'त्ति देशीभाषाया भ्रशकाः, पेप्येके, ब्रुवते--मणन्ति, चैत्यगृहे-जिनमदने पार्थस्थावसमादिकृत,नो नैव, सत्का गदिक वस्त्राऽऽभरण-पूजादिकं, कुर्याद् -विदध्याद्, इति गाथार्थ । अन्यच ते एवं यददलि वत् सोत्तर गाथया माह-
,
।
ते विहु ताणाओ सह सत्तीए निगासणिज्जाओ।
नेय पि सुविहियाणं जुबइ वोत्तु जओ भणियं ॥ २२१ ।।
व्याख्या-तेऽपि पार्श्वस्थादयो, 'यैर्देवकुलानि कारितानि' इति शेषा,
आशातनाकारित्वासेपामित्याशयः, हुः “तव, ततः स्थानाद्-देवकुलादे.,
सत्या-विद्यमानाया, शत्तयां-सामर्थ्य, निष्कासनीया एवः। न नैव,इदमपि पूर्वो-
तं, सुविहितानां साधूनां, युज्यते घटते, वक्तु भगिनुप, यनो भणित-तदनन्त-
रगाथायां भणियति, इति गायर्यायः॥
तदेवार्धतो गापापञ्चकनाह
ववारछेयगंथे ओसन्नविहारिणीए वहणी ॥
कारवियं चेहहरं तत्थ य नपेरियजणेहिं ॥२२॥
विउले समारम्मि सहिय वहनयमि पत्तो य ।।
विरहती तत्व पवत्तिणीओ पत्ता तहि सा ओ ॥ २२३ ।।
अब्भुजमित्ति भणिया अस्थि न वा कोड ह चेइहर ॥
सुस्मृसयरो जपइ नथिच्चिय भणई गुरुणीओ ॥ २४ ॥
उज्जमिउ नोजुन्नइ अविलमाणमि तंमि तुह भद ।
होइ अभत्ती जम्हा इय करणे चेइयाणति ।। २२५ ।।
+व्यवहारच्छेदग्रन्थे अवसनविहारिण्या नविन्या।
कारित चैत्यगृई सत्र व तत्प्रेरितजनैः ॥ २२२ ॥
विपुले सत्कार साधिके च वर्तमाने अनश्च ।
विहरन्त्यस्तत्र प्रव्रतिन्यः प्राप्तास्तत्र सा तु ॥ २२३ ॥
अभ्युपमे । इति भणिता अस्ति नवा कोऽपि अत्र चैत्यगृहे ।
सुश्रूषापर, जल्पवि-नास्ति एव, भणन्ति गुपः ॥ २२४ ॥
उगतुं न युज्यते च विद्यमाने तस्मिन तव भने ।
भवति ।अभक्तिर्यस्मात् एतत्करणे चैत्यानामिनि ॥ २२५ ॥
(८८) अह पुण अविनमाणो (णे) सुप्सूसयरे उ उमार्विति। तो पच्छित्त भणिय पयर्ड पवहारगंथमि ।। २२० । सुगमा, सया व्यवहार मणित- अणुसंह उनमोतिइ विज्जते चेइयाण सारवण। पडिसज्जते विजन्तण गरुया अभत्तीपाइति ।। ना तेषा सरफरणे पुण्य भवति पा न पा ? इत्साह-- होउ च मा होउ पत्तिय पुमै सफारयाण सम्पन्न । जापति ते पवहारओ उ जम्हा इम वपणं ॥ २२७ ॥ मुबोया। तरंगोतदपेनाह- समयधिपत्ती सव्वा आणायज्झत्ति भवफला चेष ॥ तित्थयमसेणविन तत्तओ सा तदुदेसा ॥ २२८॥ मधा छेदग्रन्पपणितम् - दुन्भिगधमलस्माची तणु रप्पे मण्हाणिया। उभओ चाउवहे चेय ते णटुंति न चेहरा ॥२२९ ॥ सुगमम् । श्रावकाणी पुनस्तत्र किमित्याह- सडाण पुणो चेइहर तु जहतर वशेउ निप्पन्न । पइज्ज त फलय मयमेय आगमन्नूर्ण ॥ २३० ॥ - १ अय पुनरविमाने भूधपापरे तु उपमयन्ति । तत प्रायश्चित भणित प्रकट व्यवहारये ॥ २२५ ॥ २ अनुशाम्तो उद्यमयन्ति विद्यमाने चै यात्रा सारके । प्रतिपद्यमाने विद्यमाने गुरव अभक्त्या ।। ८॥
(८९) व्याख्या-श्रावफाणा-धाराना, पुन., पैत्यगृह-जिनसदनं, तुः पूरणे, यया तथा मा-पार्थस्थादिकृतं श्रावकादिकृतं वा, भवतु, निष्पन्न-तमिष्टा गतं, पूज्यपानमय॑मानं, फलदपीप्सितकारि, मसमेतत् सम्मतम, इट, आगपक्षानां-सि- हाम्नविदाम, इति माथायः॥ , इसि विदिते आत्मनः शिक्षामाह-- रे जीव । जीववच्छल्ल-कारओ से सि जइ फुड ता मा। वारेसु सावयजणे हय पूर्यते उचेहरे ॥ २३ ॥ व्याख्या-रे जीव-भो पात्मन् । जीवात्सल्पकारको-भव्यमाण्युपकार- फर्मा, त्वमसि-भवसि, यदि, स्फुटं प्रकट, सतो. 'मा' इति निषेधे, वारय नि पेधय, श्रावकजनान् श्राद्धलोकान्, इत्येवं, पूजयतो-अर्थयमानान, तः पूर्वपद , चापहान् जिनमन्दिरान् , इति गाया। पास्यकृतजिनभवने पूजाविचार एकत्रिंशत्तमोऽधिकारः। द्वात्रिंधमार- जोजस्यायं न कुणइ इच्चाइ निदसिऊण अन्नेत्थ । मम्मत्तस्साभाव वयति माहण सवाणं ।। २३२ ।। व्यारया-यो यत्यादि, यथावाद-यथोक्त, न करोनि-न विदधाति, [ इत्यादि ] निदर्य-फययित्वा, आदिग्रहणात " मिदिट्टी तओ ह की अ- भो ? वढेइ य मिच्छत्त परस्स सक जणेमाणो " इति दृश्य सुबोध च । अन्ये अपरे, अत्र-विचारमक्रमे, सम्यक्तवस्य-दर्शनस्य, अभावमसत्ता, बदन्ति- भण- ति, साधनां, सर्वेषा निश्शेषाणाम, इनि गाथा ॥ अनोतरमा- पगतेण नेव जम्हा चहार- नियनयेरि। सबपि जिणमयं खलु निदि समयकेहिं ॥२३॥ व्याख्या -- एकान्तेन निश्चयेन, नैवं-नेत्यम्, यस्माद्, व्यवहारनिश्चया " .
. भ्या-मतीगभ्या, सर्वमपि निशेिप जिनमत-सर्चशागमः खलु निश्रये, निदिए फपित, समयकेतुमि-निनागमोद्योतक, इति गाथार्यः ।। व्यतिरेकमाइ-- जड पुण नेवं नेय होना, तो कह णु सबलचारित्ती। इगवीसट्टाणेमु भणिओ एवं दसाईसु ॥ २३४ ॥ व्याख्या-यदि पुनर्नव- नविचार विना, ज्ञेयपगतव्य, मोद, सव' फथ कन मकारण, 'नु' इति वित, शालवारित्री फरशील , एकविंशनिस्मा नेषु-इति सत्यानियमितेषु, भणित.-उक्त, एव वक्ष्यमाणनीत्या, दशायुनस्कन्धा- वश्यकादिपु, इति गायाः॥ तान्येचातः माह- आउहियार पाणाइ-बायकत्ता तहा उ भुजतो। आहाकम्भ कंदाश्य च एमाई इगवीस ॥ २३५ ॥ व्याख्या-आकुहिकया-जानन् भनापदि यत् सेवते तथाचोक्त दशाश्रुत- साधा-" माउटिया नाम जाणतो अणावरएज सेव"त्ति, माणामिपा- तकर्ता-जीवधान विधाता, तयाऽपर, भुनानो-अभ्यवहरन, आधाफर्म-मनीत, मूलादिफ च-मूलफलादिक, एवमादि-इत्य प्रभृति, एकविंशति यानि 'शपल- स्थानानि, इति शेष। तथा भगवत्या पुलाफ-बकुश-भतिसेवनार शीलाना भूलोत्तरगुणसेरिना चारित भणितम् । यद्यपि पकुशस्योत्तरगुणसेवित तत्र भणित, तथाप्युत्तराध्ययन- चूया तस्यापि मूलगुणसेवित भणितमास्ते, न च वेलानियमः कृतः इति गापार्य: अस्यैव भावार्थमाह- नाणे सइ चारित्त, नाण पुण होह सम्मदिहिम्म । तो नजह समत्त जयायमकुन्वउ यि भवे ।। २३६ ५ व्याख्या-शाने-बोधरपे, सति विद्यमाने, चारित्र-शीलम्, साने, पुन- . ~ (९९) . रुक्तरूपं, भवति जायते, सम्यगृहटेर्दर्शनवता, सतो, ज्ञायते--मुध्यते, सम्यक्त्वमुक्त- रूप, यथावाद प्रतिज्ञारूप, अकुर्वतोऽपि अविदधतोऽपि, न केवलं कुर्चत इत्यपि- शब्दार्थः, भयेजायेन, इति गाथार्थः ॥ अभ्युश्चयार्थमाह- . - तह मिरिह-नंदिसेणा ताण मया मिच्छदिहिणो होति । मोत्तण तो त्तिभृमी एमाइ जिणाणभंगाओ ॥ २७ ॥ व्याख्या-तथा-अपर दूषणम्, मरीचिनदिपेणी-प्रतीतो, तेषामेवादिना, मताद-बोधात्, मिथ्याटी,भवतो-जायते । कस्मात्? मुक्त्वा परिहत्य यदि प्रत्रज्या कत्तुं न शक्नोतीति शेषः, ततः, त्रिभूभिः प्रतीता, एवमादि जिनाज्ञाभङ्गा-सर्च- शाशासनकोपा वकारयात्र प्राकृतलक्षणेन लुप्तः, आदिशब्दाव “ मुसावगत्तं च रतराग० " इति गाथार्थः ।। तो मिथ्यादृष्टी भविष्यतः, उत्याह- समत्त पुण ताण समयमि य देसियं तओ मुणह । सधस्य नियमएणं सुत्ताण होड वक्रवाणं ॥ २८ ॥ व्याख्या-सम्यकर दर्शनं, पुनस्तयोमरीचि-नन्दिपेणयो। समये सि. दान्ते, देशित फयित, ततस्तस्मात, मूणत-जानीत, सर्वत्र सर्वस्मिन् , नयमतेन च नयामिमायेण, सूत्राणा-आगमवचसां, भवति-जायते, व्याख्यान-विवरणम, तथाधावश्यक- - . "दसणपाखो-साक्य-चरित्तम य मदधम्मस्स"। अस्य गाथाई स्य सध्चूण्यो व्याख्यानम् सावउ न सकेइ विसयगिडो पबउ, मो भणइ-दसण पिता मे होउत्ति, नस्स एम पक्खो, चरितमाठे वा, एवं चैव मदधम्मे वा । जो गहियं गहीय भंजड," तथा आचारङ्गि-" से बेमि समणुनस्स वा अपणुनस्स वा खाइम माइमं वा वय वा पडिग्गह वा कवलं वा पायपुंछणं वा नो पाएजा, नो निमतेजा, नो कुन्ना यावदियं, पर आढायमाणोत्तिवेमि तत्र प्रथम पदस्य व्याख्या-समनोज्ञा दृष्टितो लिङ्गवच, न वाहारादिभिः पार्श्वस्थादय', - . (९.) असमनोज्ञास्तु शाक्यादयः । अस्प सूत्रस्य संवादो निधीयचूर्यो तद्भाप्ये च बहुषु स्थानेषु विधने- सम्यवादीनि पार्थस्यादीनि विद्यन्ते इत्यर्थः । स तु प्रायवि- स्तरमयान लिखितम् । तस्मादत्र नयैरेवोत्तरम, न र "नया न विद्यते इति ३. क्तव्य, चतुर्थव्याव्याद्गत्वानयानाम् । तथा चोक्तम-उपक्रमो निक्षेपोऽनुगमो नपा इति । परमिति श्रुत्वा न समसुणा पारित्रं पति मदभादर कार्य , नारित्र विना शानदर्शनयोर्मोक्ष मत्यनङ्गत्वाद्, इति गाथार्य । नयामिप्रायमेव विशेषस. प्रार- किंची उत्सग्गसुय श्वायसुय च किंचि किंवत्थ । उभयसुय पुण किंनी मुज्झती तेण मदमई ।। २३० ॥ न्यारया-किश्चिद्-उत्सर्गश्रुत-मूत्र वा, अपवादश्रुत च फिन्धित , फिचा- भ्युधये, अत्र-मिनप्रवचने, अभयश्रुतमुत्सर्गापवादरूप, पुन, किश्चिदेकम, मुध ते-सन्दिराने, नेन कारणेन, मन्दममय सत्पधिपणा । पपाच स्वम्पं नीनीया. दरसेपम्, इति गापार्य.॥ अपर च सदेहकारणमा- तह समयविक वयण वयनि ययणाई भरपपारा। निंदापुडभेएणं हवति तो जीय ' मा मुज्ज्ञ ॥ २४ ॥ व्याख्या-नया पर, समयविद सिद्धान्तमा', वचन-चारप, पशि जल्पन्ति, वचनानि-सिद्धानवाश्यानि, बहुरकाराणि-नानामेदानि, निन्दा- स्कृतिमेदेन उपलक्षणवादुभषपचनादीनि, भवन्ति-जायन्ते, सतो जीव । भा- स्मन् । मा निषेधे, सु-सन्देह कुरु । इनि गाया । तान्येव विष्णन् निन्दावचन तावद्विपरीतुमाह- मोथा ते जियलोष इमाए गाहाए निदिओ नाणी। माणगुणाभावाउ नउ मो अन्नाणिणो हीणो ॥ २४ ॥ व्यारया-शोच्यास्ते जीवलोकेऽस्या गाथायां, शेष तु-" निणययण, 'ने नरा न यार्णति, सोचाणवि ते सोचा, जे नाऊणं विन फरिति." इसि दृश्य सुयो- धम् । निन्दितो हीलितो ज्ञानी-मूत्रधान, ज्ञानगुणाभावाद- -विरतिलक्षणगुणा भाषाद , न पुन व, स ज्ञानी, अशानिन:-श्रतविरुला सकाशात, हीनस्तुच्छः, । इति गापार्थः।। किमित्या:- . । नाणगुणो जे अहिओ अन्नाणिणो नत्थि सो उसोहीणो। एय ठियमि नजइ निन्दाषयणं फुट चेय ॥ २४२॥ व्यारया-ज्ञामगुणो यस्मादधिकोऽर्गल', अशानिन -श्रुतविकल्स्य, नास्ति-न विद्यते, स ज्ञानगुणः, तुः पूरणे, ततो, हीना तुच्छो, ज्ञानिनोऽज्ञानी। एवं स्थिते इत्थं सति, शायते युध्यते, निन्दावचन होकावाक्य, स्फुटं प्रफटमेतक- मोचा ते जियलोए' इत्यादिकम्, एवं धमौ निन्धते-येन उद्यमं न करोति, न पुनरशानिन' स हीन', इति गाथार्थ ।। स्तुतिवाक्यविवरणमाह- . . 'एको वि नमुधारो' इचाइयं तु होइ युइचयण । नहि एग नमोकारो मंसात्तारण होइ ॥ २४ ॥ व्यारया-' एकोऽपि नमस्कार' इत्यादिक तु भवनि स्तुतिवचन-स्त धनवाक्यम.. आदिशब्दाद जिणवरवसहस्स बद्धमाणस्स, ससारसागराओ तारेइ नरं व नारि वा" इति दृश्यम, नहि-नकनमस्कारात मसिद्धात् ससारो- धरण, भवति- जायते, उनि गावाः ॥ पराभिप्रायमाशइया- अह सेसावस्सयसजुयस्स सहलो कह न तो एगो। अह एगो चिय साहइ तो कि मेसकिरिया ॥ ०४४ ॥ व्याख्या-अय पराभिमायार्थः, शेपावश्यकसयुतम्य-समस्तानुधानपरा- यणस्य, सफल.-स्वकार्यकृत् . कथ-वेन प्रकारेण, 'नु' इति चित्त, तती एका, (९४) अद्वितीयः, अय एफ एव साधयति निष्पादयति 'मोक्ष' इनि शेष', नमः किमिति मझे, न तु शेषक्रियया नमस्कार-व्यतिरिक्तानुष्ठानेन, एकनमस्कारेणव मोसस्य सिदवाद् इति गाथार्थः ॥ - . ॥ न केवलं नमस्कारस्येद माहात्म्य, किन्त्वपरपामपोत्याह- सव्वे विय सुहजोगा फलया कम्मक्खयत्य कीरता । अधिसेसेवि विसेसो नजद धुध्ययणमेय तु ॥ २४५ ॥ च्यारया-सर्वेऽपि समस्सा., न कवल नमस्कार इत्यपि शब्दार्थ , शुभ- पोगा:-प्रशस्तव्यापारा', फलदा-मोक्षसायका , फर्मक्षयार्थ पापाचपोहनिमित्त, क्रियमाणा विधीयमाना', अविशेषेऽपि विशेपो नमस्कारो मोक्षदः इति ज्ञायते-- पुष्यते, स्तुतिवचन -स्तववाफ्यम्, एव इत्य, सतस्तस्माद " इति गाथार्य. ननु किं नमस्कारा मोक्षो न भवति १ इयस्पोरगर्भ जीयोपदेशमाह - पारपरेण एगो विहोज समारतारओ मोउ। ण्य ठियमि रे जीव । मुणसु जं पिति समयन्नू ।। ०४६ ॥ व्यारया--पारपरेण-परपरया, एकोऽपि भवेत्, ममारतारय', स, नम स्कार', ३. पूरणे, एव स्थिते इत्य प्रतिष्ठिते, म्त तिवाश्ये, रे जीव । भो माणिन् । मुण- जानीहि, यवते ममयज्ञा -मिहातविद , एक भयवाक्यादीन्यपि यहु- श्रुतसेवातोऽवगम्यानि, इति गाथार्य । यो यथावाद न करोति स मिध्यादृष्टि' इत्यादि वर्णनों हानि- शोऽधिकार ॥ अलसचिशमाह-- वेसो वि अप्पमाण इच्चाई दसिकण वारिति । सन्य पिछ करणीय इह लिगुषजीविणो घणो । २४७ ।। घ्याख्या 'षोप्यप्रमाणम्' इत्यादि निदर्य-फयित्वा, आदिग्रहणाद “स. नमपएस वट्टमाणस्य, किं परिपतिपयस विस न मारे खग्जत " इति दृश्य, वारयन्ति-निषेधयन्ति, समपि-समस्तमपि, परणीयं कर्तव्यम, इह समये, -
.
-
-
,
लिङ्गोपनीविनो-गुणशून्यस्य प्रतिनः साधोः, इति गाथार्य. ।।
उत्तरमाह-
तत्थवि एव चुनसुत पइ अप्पमाणमेव सो वेसो।
जो निस्सक घटइ असुहहाणेसु तेण जुओ ॥ २४८॥
व्याख्या-तत्रापि-वेषनिराफरणे, वुध्यस्व-जानीहि, ते प्रति-तमाश्रित्य. अ.
प्रमाणमेव-निष्फल . स पेपो-रजोहरणादिः, योऽनिर्दिष्टनामा, निशकं नि.
रपेक्ष, वर्तते, अशभस्थानेषु साध्वयोग्येषु, तेन धेषेण, युत' सहितः, इति गाथार्यः।
एतदेव भावयन्नाह-
दुग्गड़गई गच्छतयस्स न हु तस्स तेण माहारो।
ववहारा अन्नेमि तस्सवि लिंग पमाणं तु ॥ २४९ ।।
व्याख्या-दुर्गतिगत्या-नरकादिकापां. गच्छतो-बजता, न च, हुरवधारणे,
तेन वेपण, तस्य लिङ्गोपजीविना, माधार परित्राणम्, व्यवहारात् व्यवहारनयम-
तेन, ( अन्येपा) तस्यापि-लिङ्गोपजीविनोपि, लिङ्ग पेपः, प्रमाणमेव, तुरवया-
रणे, इति गाथार्थः ।।
व्यनिरेफमाह-
.
जह न पमाण तो कह णु कप्पगधमि एरिस उत्तं ।
सविहियजईण इयर पडन्ध एयाए गाए ॥ २० ॥
व्याग्या-यदि, नेति निषेधे, प्रमाण लिङ्गमिति शेषः, नत., कय, 'नु'
इति वित, कल्पग्रन्थे-प्रतीते, ईडग्-वक्ष्यमाणम्, उक्त भणिनं, सुविहितयनीनां
प्रधानसाधूनाम, इतर लिङ्गोपजीविनं, प्रतीत्याश्रित्य, उपलक्षणवाविशिष्ट चे.
त्यपि द्रष्टव्यम, एतद्गायया, इत्यर्थ ।।
तमेवाह-
लिंगत्यस्स उ बज्जो त परिहरओ व भुजओ वापि ।
जुत्तस्स अजुत्तस्स व रसावणो एत्य दिटतो ॥२०॥
(०६) व्याख्या-लिङ्गस्थस्य-रनोहरणादिवत , तुम्वधारणे, स च न्यरहितो यो- ज्या, स चैवम्-वय एव-परिहरणीय आधाकांद्याहार शपातरः, तदापाय- मादिकं तस्य स्वयं परिबरतो-नयत , सुजानस्य-आसक्त , वापीति समुच्च- थे, युक्तस्य वाऽयुक्तस्य वा वक्ष्यमाणनीत्या, या समुच्चये, रसापण कर पपालह E, अन्न शान्त -सोदाहरणम् । यथा हि-कस्मिविद्देशे क्ल्पपालहस्योपरि ध्यम क्रियते, ततस्त दृष्ट्वा सुसेनैव ब्रामणादयस्त वर्नयन्ति, एवमत्रापि रजो- हरणादि ध्वजतल्पयोज्पम, इनि गायाधः ।। नामेव गाया किश्चिद्रयारयातुकाम आह- वस्ग्वाण एई सत्य उ जुत्तस्स सजमगुणेहिं । अजुषस्स तेहि विय इय लिंगुयजीविणो भणिय ॥२५॥ व्याया- पारयान-विवरणम् एतस्या -पूर्वोक्तगायाया , तत्र पुन कल्प- प्रपे. युक्तस्य-सहिनस्प सपमगुण -सान्त्यादिभि , अयुक्तम्य असहितस्य तुः पूरणे तर क्षान्त्यादिभि , इति इत्य, लिङ्गोपनीविन साधुयेषधारपस्य, भणितावतम्, इति गायार्थ ॥ व्यनिरकमाह- जह लिंगमप्पमाण हविज्ज तो तस्स अविरयम्सेव । सिज्जायरपि चिता आहाकम्मेच का जडणो ।। ०५३ ।। च्याव्या-यति, लिई थप , अपमाण-अकारण, भये-जायेन, तत , तस्य- लियोपनीविनो,अविरवस्येव मिथ्याप्टेरिव, शय्यातरे-वसतिदातरि, आधाकर्म- णि वा-प्रतीते. वा समुच्चये, विन्ता-तट्क्वव्यरूपा, का' न काचित् यते सा- घोर, इति गायार्थ ॥ इति स्थिते जीवोपदेशमाह- तम्हा व देससुरे जिय ! धम्मत्थमप्पणी एव । सव्वाण सुत्ताण विसयविभागो र दुन्नेओ ।। २०५ ।। व्याख्या--तस्मादेव- पूवोक्सक्रमेण, द्विश कपप, र जीव-भो माणिन् । ध .
, (९७ ) मार्थ पनिमित्तम, आत्मनः- स्वस्य, एवमुक्तवत, सर्वेपा--समस्ताना, सूनाणा, विषयविभागो यथावस्थितरूपो, दुःखोन्नेयः कृत्बोद्धव्यः, इति गाथार्थः ॥ वेपोऽप्रमाणमिति कथन विचारस्त्रयस्त्रिंशोऽधिकार: इदानी चतुर्विंशमाह- सुहिएसु य एमाई वयणेसु असंजयाउ वितन्ने । पामत्थाई त नो जम्हेवं बिति समयन्नू ॥ २५५ ॥ व्याख्या-" मुखितेषु च-सातवत्सु, " एवमादिवचनेषु-इत्यं मभृतिभणितेपु, आदिग्रहणाद-"दुहिएमु य जा मे असजएस अणुकपा । रागेण व दोसेण व त निदे त च गरिहामि ॥" तथा "अस्सजयाण पूया दस वि जणतेण कालेण" इत्यादि च दृश्य पुषोधं च, असय[तास्तु पते पावस्थादय. त] किमेपो दत्त नेति । तत्परोक्त, नेसि निषेधे,यस्माद्, एमित्थं, त्रुवते-गदन्ति, समयज्ञाः-आगम पेचार , इति गाथार्थ.॥ देवाइ- अस्सजयाण परतित्थियाण कविलाईयाण रागेण । सयणिज्जो वा अम्द अम्हन्वयदेसिओ व इमे ॥ २५६ ।। एपस्सिमिणा दत्तण होह एयस्म चित्तसनावो । दोसेणेव दाण तेसि चिय जाणिम अत्यं ॥ २५७ ।। व्याख्या-असयतानामिति कोर्थः परमीथिकाणाम, वानेव नामत आह- कपिलादीनां सारख्यत्राह्मणादीनाम, रागेण-स्नेहेन, एतदेव भावयन्नाद-स्व- जनो बन्धुरस्माकम्, 'अहवयदेसिओपत्ति देशीभापया अस्मत्सदेशका., या शब्दः समुच्चयार्थ ,अय शाक्यादिः, एव मत्या यदान तद्रागतो दान भण्यते । द्वेपत आह- एतस्य-विवक्षितस्य शास्यादेः अनेन अशनादिना दत्तेन-वितीर्णन, भवति-जायी, * कोष्टका तर्गतपाठी इयोरपि पुस्तक्योरतुरित पर भाति १-सदेशक + एसस्य-मद्विष्टशाक्यादेश्चित्तमंतापो-मारसखेद , द्वेषण-मत्सरेण, ण्यम्-इत्य, दान नितरण, 'भवति' इति क्रियाध्याहार, तयोरपि रागद्वेषानयो., जागीहि-अव गच्छ, अम-निर्दिष्ट्रम, अर्थमभिधेयम्, इति गाथा ॥ पराभिप्रायमाशङ्कयाह- सजयविवरग्वभूया पामत्थाई असजया एस्थ । मन्नती नोअने, अहत नो, जेण सुत्तमिण ॥२८॥ व्याख्या-सयतविपक्षभूना-प्रतिमतिपक्षसशा, पार्थम्याग्य -प्रनीता, भसप ता-असपतशब्दवाच्या, अन पूर्वोतवाक्येषु, भण्यन्ते,-मोन्यन्ते, नो-नैव अन्ये- शाक्यादयः अय पराभिप्रायार्थ । तत्परोक्त, नेति निथे, यस्मात्सूत्र-सिन्धानश्च नमिद वक्ष्यमाणम् इति गाथायी ।। वदेशात. माह- जीवण अमजय-अविरयएमाइगुणजुओ भते ! । अपराइ पावकम्म हता अण्हाइ पडिययण ॥ २८९ ॥ ध्यारया-जीवा-माणी, '' इत्यलकारे, असयम' सपमाभावात, थविरत: प्रत्याख्यानाभावात, एवमादिगुणयुक्त'-इत्य प्रभृतिगुणसहिन , ' भदन्त ' इनि श्रीवीरामन्त्रणे, 'अण्हाइति-आश्रवति, पापकर्म-ज्ञानावरणादि, १ 'ना' इति गौतमामंत्रणे, 'अण्डाह 'त्ति 'आश्रवति पापकर्म' इनि प्रतिवचन- मुत्तरम् | तया च भगवन् प्रति गौनमो भगवत्यादावि-माह-"जीवण भते असलए अविरए अपडिहयपचक्खायपायकम्मे पाय फम्म अण्डाइ ? हन्ना गो- यमा ! जीवेण मित्यादि वदेव वाच्यमुत्तरम, अन. स्थितमिह सामायेनासयसो जीवो मण्यते इति गाथार्थः । . m ध्यतिरेक सपादपा गायया पाह- जई पुण पासस्थाई असंजया एस्थ होति विनया । सो कर सम्मत्तस्स उ एस गुणो होज सदाणं॥ २६० ।।
, , (९९) दुक्खियजीवणुकपा. च्या या यदि, पुन , पावस्थादय , असंयता, अत्र-विचारे, भवलि, वि. क्षेया, सत , कथं, सम्यस्त्वम्य, तुः पूरणे, एप-वक्ष्यमाणो, गुणो-निर्मलता, भ. घेद-जायेत, श्राखानाश्रावकाणाम् । किं लक्षणः ? इत्याह-(दुःखिनजीगानुकम्पा) श्रावण हि दुःखितजीवानामुपरि अनुकम्पा-दया विधेया, स कथं घटते ? यसो तो निन्दति. इनि सपादगाथार्थः ॥ एसच पराभिप्रायमभ्युपगम्योक्त 'पार्श्वस्यादयो दु खिता' इति, परमार्थ तस्तु दुखिता एते न भरन्तीति द्वितीय पदमाह- मय दुस्खी एए किंतु अधाई । व्यारया-नच-नव, दुखिता' पीडिता', एते-पार्श्वस्थादय . किन्तु प्रत्युत्त- रवान्ये, अधादयः चक्षुर्विकलकाणकुण्टादय एव दु खिनः, इति पदार्यः ।। अभ्युच्चयार्थमुत्तराईमाह- किच निसीहे भणिया विरया तह सजया एए || २६१ ॥ व्यारया-किञ्च-अपर, निशीथे-शास्त्रशिरोमणौ भणिता-गदिवा। वि- रता संयताथ, पते-पावस्थादयः, इत्युत्तराद्धार्थ ॥ मदेवार्थतः प्राह- विरया पासस्थाई इयरे पुण मिच्छदिछिणो होन्ति । पिरयाविरया सदढा हय मजयमाइणो वि भवे ॥ २६२ ।। व्याख्या-विरता पार्श्वस्यादया, इतरे अविरना मिथ्यादृष्टयो, भनिन, विरताऽविरता श्राद्वा', इति सयतादयोऽपि भवेयुः, मकारोऽलाक्षणिक तथाहि- सयताः, पावस्थादय.. असयता मि यादृष्टया, सयतासयतास्तु श्रावकार, इति ।। तथा चोक्त निशीथमाये- चिरए व अविरए वा विरयाविरण घ तिविहते इत्थं ।
व्याख्या- (१००) जं जं जुजइ जोग तट्टाणपसधण कुणः || १ || -"पामन्याईया विरया, अविरगमड्दो मिन्द्रादिट्टी वा अविरो, गिहीवाणुको विरयापिरो. निविह, विगिच्छाहो पय देह" इत्यादि । तथा तत्रैव मार्गगमनाधिकार-" असजयलिंगीहिं उ पग्सिागिईपटहि ये दिपार " मथपपदस्य तन्चूर्णिव्यार या-"असजया गिही अमलिंगो गा" लिहमपा विद्यते इति लिनिनोऽन्यपाखण्दिन , इत्यर्थ । तस्मादन्वयष्यविरफोक्तत्वाव, ग्वमाऽसया अत्र परोक्तमूत्रस्थानेन भण्यात, इति गायार्थ ॥ एव विदिते सूने जीवोपदेशमाह- सुदरतर खु भणिय सन्य समभोदहिमि र जीय !! मदमइगोयरगय दुन्नेय होइ कि यहणा ॥ २६३ ।। व्याख्या-सुन्दरतर-मधानतम, सुपियालकनी, भणित-उक्तं सर्ग, सम योदधौ-सिदा तजलधी, र जीव ! भो आत्मन् । मन्दमनिगोचरगत सल्पयुद्धि- विपयोभून, दुर्जेय दुर्योध, भवति जायत, फिमिति प्रश्ननिर्वचनार्थ , बहुना प्रभू- तेन भणितेन इति शेप , इति गाया ॥ पुनर्जीवोपदेशमाह- साह देसस सससु तह तह त कुणसु सन्वणुट्टाण। जर समयन्नू जप्पति न उण ममईए उवण्सो ॥ २६४ ॥ व्याख्या-तथा-तेन प्रकारेण, दिश-यथय धर्मम, तथा शस-श्लाघय 'भव्य- मिदमनुमान' इति, स्था-स्व कुरु-विधेहि, सर्व समस्तम्नुपान-पिायाम अनुस्वा- रोऽत्र लुप्तो द्रष्टव्य , यथा-येन प्रकारेण समयमा सिद्धातविदो जल्पन्ति-गद- न्ति, न पुनर्नेव स्वमत्या निनधिषणया, यत उक्तम्-- 'अपरिच्छियमुनिहसस्स केयलमभिन्नमृत्तवारिम्स । मधुनमण विषय अमाणनये बहु पाइ" इत्यादि उपदेश शिक्षा तय 'जीव' इति शेष , इति , गाथार्थ ॥ १-ढाणससैघण ख २-छापय य । ३ यहि था।
(१०१) असयतशब्दविचारश्वतुम्निगोऽयमधिकारः॥ इदानीं पञ्चविंशमाह- के सकलाविरुपा निरविका अन्नअंतरायस्स। अन्नठियपि मुत्तममईए अन्नहा काउ ॥ २६ ॥ वारेन्ति मुद्धसावय-जणे उ दिते असुखमन्नाई। फाऊण पाणियह इच्चाइ उल्लवेऊण ॥ २६६ ॥ ध्यारया-केपि-एके,म्बकापक्षा-आत्ममयोजनसस्पृहाः, निरपेक्षा-निस्पृहाः, अन्यान्तरायम्य अपरविध्नस्य, अन्यथाप्रकारेण स्थितमपि, सत्सूत्र-प्रकरणवचन स्वमत्या-निजधिपणया, अन्यथा विपरीत,कृत्वा-विगय,वारयन्ति-निषेधयन्ति,मुग्य श्रावकजनान्, ' प्रणे, ददतो यन्छतः, अशुद्ध आधाकर्मादि, । तदेवाह-अन्ना दि-पानप्रभृति, कृत्वा विधाय, प्राणिवध जीवहिंसाम, इत्यादि-एव प्रभृति, उल्ल. प्य कथयिला, आदिग्रहणाद् "दाण जो देइ घाममहाप, दाहिऊण चंदण सो करइ इंगालबाणिज'इति दृश्यम् । पराभिमायोऽयमस्य-या फिलैकेन्द्रियानुप सज्य साबुभ्यो यन्नस्तस्य बहुन्छेदश्रन्दनदाहतल्याः, लाभश्व स्तोकोऽङ्गारमूल्या, सहश इति गाथार्थ । . एतनिराकरणाथै गाधाद्वयमाह- चश्माणाओ विसेसो नजइ सबाणमेत्य सुत्ताणं । अपिरोहा समयन्नू भणति एयस्सिमो अत्यो ॥ २६७ ।। बेडदियाइपाणे हणिझणं एस्थ देड जो दाणं । परसमये तस्लेयं चदणहगालदाहरण ॥२६८ ॥ व्यारया-व्याख्यानाद्-विवरणाद्, विशेषोऽविभागो, ज्ञायते-जुध्यते. म. न्र्वेपा-नि शेषाणाम्, अन-जिनमते, मूत्राणा-सिद्धान्ताचसां, अविरोपात-मृ. प्राविमतिपच्या, समयशाः-सिद्धान्तचिदो, भन्नि जस्पति, एतस्य पृवोक्तवच- नस्य अयं वक्ष्यमाणोऽर्थोऽभिधेयम दीन्द्रियादिमाणान् प्रनीतान, न्वा विनादय,अत्र मरियमणेमणीय मममणे वा मादणे दिनम्म। व्यापा-गोगनम, भनेपणीप गार्मादि, वा समुच्चपे, श्रमणे इन्द्रभूते, यही मारा पिना-मम्मेहामरक्षणा, अल्प --स्तोसो रघ वा परिहयपच्चक्खायपारम भकासपण भणेमणिलणं असणपाणखाइम साइमेण पडिलामेमाणे भते फिपत्रा? गोयमा । अप्प पार कम्मै बहुपरिपा सनी द्वाति यति योऽनिर्दिष्टनामा दान-वितरग मासादि' उनि शेप, ---जमिदाने ठस्य-मासदान , इद- पूहाक्त, चन्दनाहारोदाहरणं इच्चनलम्वदानिजनकम, यतो विशेषमस्तावाद दीन्द्रियादय एवं नरन्द्रिया , क्या चोक्त- देवगना भृवाय तव स्मृताः । जीवा पञ्चन्द्रिपा या देना पनि गायावयार्थ हकद नभयं मना, मुत्तम्स जायह विरोहो। कविगहो मुन भो । मयवटवयण इम जम्हा ॥२०९।। ध्याना-देवि प्रश्नार्यः, कर के कारण, अनुस्वारोऽत्र पूर्वमन, शारे- ते-युध्यते परमानन्दन हान्टियाइयो न वैकन्द्रिया गृह्यन्न १ भण्यते-- गने, मुत्रस्य मिहान्वननस्य मान-मति, विरोरो-विमविपत्ति । पर माया पिपिपान , नु' इति दिन, बिगर-उक्तबम्प १, आचार्य •ण-भातर्णय, मो' इति पगमन्त्री, भगवतीवचन-पञ्चमाङ्गमत्रपिद-ब- कि कर, मा गोयम । यह निचरमप्पयो उ ॥ ७० ॥ किपिनि - भो' इत्यापन्त्रणोद्योतक , गौतम पोपादान. . ht माद यने इति गायार्य ॥ reOR: मार- सापौ. माहने-जीवाशा, 'या' शन्दो समुचये, ददत प्रयच्छन , प्रश्न क्रियते अनेकापावार ? भगवानाह-' पूर्मगत्, नया नाम महाविह समण वा माइण किना, इति गापा ॥
(१०३) मनु' कोऽप्रान्तः' इत्युक्तिमत्युक्तिसम्बद्धगाथात्रयमार- खवगरिसिखीरीनापण भणसि अहगुणिजणे भवे ण्य। गुणवतमगुणवंतं जाणड नणु केवली सम्मं ॥ २७१ ॥ अहरुत्तरवासावास कजठियसाटुजुपलनाएण। इयराण पुण निन्छयववहारनएहिं ववहरण ॥२७२॥ निच्छयनएण होणेवि सुद्धभावाउ निज्जराभागी। भणिओ पुब्धि ववहारओ वि लिंगपमाणाउ ॥ २७३ ॥ प्यारया क्षपपिक्षिरिझातेन-तपस्विपरमानोदाहरणेन. तच्च फिल कपा- सिगार्या पस्यचित् क्षपकासक्षपणपारणकै तदर्थ क्षीरीं विधाय यथा- ऽसौ न लक्षयति तथा दत्ता । आपकर्पिणा च सूत्रोपयुक्तेनाशठभारेन गृटीना । सुआनस्य ता शुद्धभावेन केवलगुत्पन्नम्, ततो ज्ञात यथा मदर्थ कृतेति । तस्या अगार्याः प्रभूतो लाभोऽस्पच फर्मरन्धो भणिता, तस्माद्बहुलाने लोकहान्या कथ परोक्तदृष्टान्तकथनम् । पराभिमायमाशङ्कयाह-भणसि-जल्पसि, अथेति पराकाशे, गुणिजने मधान- पात्रे, भषदेव बहुलाभस्तोकहानिलक्षणं फलम् । आचार्यः माह-गुणवन्त-धानसंयमिन, अगुणवन्त-तद्विपरीत जानानि- चुध्यते,ननु-अहो पर., केवली-प्रत्यक्षशानी, सम्यग्-अवैपरीत्येन । दृष्टान्नमाह-अधउत्तर वर्षावासकार्यस्थितसाधुयुगलज्ञातेन, तच्च प्रागेव 'तव- विणयसतपूयेत्यादिगायाया कथितम् । तर हि लोकेन गुणवान क्षपकर्षिरवदुख , कैवलिना वितर. कपित इति । इतराणा- उमस्थाना, पुनर्निश्चयव्यवहारनयाभ्या, व्यवहरण-आचार । नावेवाइ-निश्चयनयेन निश्चयनयाभिमायेण, हीनेऽपि गुण- तुच्छेपि, शुद्धभावाद-प्रशस्तान्त करणाद, निर्जराभागी कर्महासकारको भणित उक्ताचे पश्चात् 'निच्छयभो पुण अपेवी'त्यादि गाथाव्यपहारतोऽपि द्विपीयन यमतेनापि लिगमामाण्यात घेपमतिष्ठातः पञ्चपल्पादिगाथात इति गायात्रयार्थ।। अभ्युचयार्यमाद- १ पतन्यही पर क।
परिभमतेहिं सव्वजोवेहि । गहियाणि य मुक्काणि य, अणतसो दब्बालगाइ ॥' द्रव्यलिङ्ग चान ग्राह्यम्, यदभिन्नाधीना तेपामेवानन्तद्रव्यलिङ्गसम्भवात् । भि भग्रन्थीना तु, मन् सम्यस्त्वमाप्नो तत्यतिपातेऽप्यपापुद्गलपगवर्ताच मो- क्षमाया' अनन्नद्रव्यलिङ्गमान्यसम्भवात् । न केवल द्रव्यलिङ्गमफल शुनपपि प्रमादिनामफलमेपत्याह-चतुर्दशपूर्वपरा - श्रुतस्वलिनोऽपि नानानकाये प्रतीत निवसति-तिनि, पूर्वगतस्त्राभावे मृत्येनि शेष । पूर्वसत्रे मति पुनति, यन उक्त-"उनबाओ लतंगम्मि, चोहसानिगम होई उ जहन्नो । कोसो स. ल, सिहिगमो वा अकम्मस्म" इति गाथार्य । - सुरणव विहितसम्पन्या गाथामाह- किंचहिगारवसाउ धम्माणुहूठाणवित्ति मत्येस। वाहिपडिक्कियतुल्ला दोमगुणेहि य समणुनेया ॥२८॥ व्यापा-फिश्चाभ्युच्चये, अधिकारवशाभियोगिवत धर्मानुष्ठान- ति:-पकरणप्रवर्तन, शास्त्रेषु-ग्रन्थेषु, किविशिष्ट व्याधिमनिक्रियातुल्या-रो- गनिराकरणसदृशा, दोपगुणाभ्यामपकारोपकाराभ्याम, समनुज्ञेया बोद्धव्या । य- थादि, फरिद्रोगी सहिष्णु, फचिदमहिष्णु , रोगच कश्चिदुक्तदोपोऽपरस्नु न तथा, इत्यादि विभाव्य यस्य यया गुणो भवति, तस्य तथा चिकित्सा विधीयतेऽ- न्यथा तु दोष इति । एवमत्रापि साधो सर्वसावधानिस्त्तस्या यथा त्य, श्रावक स्य वारम्भमनस्या यथा इति । अत. स्थितमिह, श्रावकाणामेकेन्द्रियव्यापादनैपि भभूनो लाभोऽल्पश्च दोप: पात्रदाने, इनि गाथार्थ ॥ ध्यतिरकमाह- र जइ नो तो परिभणेज्ज कोई इमपि पडिवयण । काऊण य पाणियह चेईहरकारयस्मावि ॥ २८१ ।। ध्याख्या-एवमित्थ, यदि, नो नैव, तत , प्रतिभणे पात्,कोप्येक , उन्मपि वक्ष्यमाणम, मतिवचन-मत्युत्तर, कृवा-विधाय, माणिवध-जीरोपमईम, (१०७) चैत्यगृहकारकस्यापि-देवभवनकत्तुरपि, न केवल यनिदातुरित्यपि शब्दार्थ, इति गाथार्य। एव भणनेपि पूर्वमनममुञ्चत स्वरूपमाह- सवारभपयट्टस्स पुत्तमित्ताहकज्जनिरयस्म । इय जं जायड बोहो त नृण मोहविप्फुरिय ॥२८॥ व्याख्या-सर्वारम्भमनस्य-निखिलच्यापाररतस्य, पुत्रमित्रादिकार्य- निरतस्य, तत्र पुत्रोङ्गरूहो, मित्र मुहद, आदिशब्दाच्छेपस्वजनग्रहः, तेषां कार्य प्रयोजन-विवाहादि, रतस्यासक्तस्येति पूर्वोक्तपकारण, यस्माजायते भवति, योधी मस, नस्मान्ननं-निश्चित, मोहविस्फुरितम्-मज्ञानविजृम्भितम्, इति गायार्थः ॥ इत्यंयुद्धे जीवोपदेशमाह- सवाण सुत्ताण ज अविरोहेण होइ वखाणं । त कुणसु सया जेण जायह नो अतरायंति ॥२८॥ व्याख्या-सपा-समस्तानां, सूत्राणा-सिद्धान्तोक्तवचसां, यद् अ- विरोधेन-अविपतिपया, भवनि जायते, व्यारयान-विवरण, नव्यारयान, विधेहि, सदा-नित्य, येन-यस्मात्, जायते भवति, नो-नव, अन्तरायः-कर्म- विशेष , इवि वास्यसमाप्तौ। अयमाशय -चन्दनागारदृष्टान्तकथनतः स्वमते सूत्र- विरोधमपरिमान्य मुग्धजनदानाहरणे प्रकट एवोक्तः कर्मपन्ध', इनि गापार्यः ।। प्राणिवधदानवर्णन पञ्चत्रिंशोधिकारः ॥ - माम्प्रत पत्रिंशमाह-- इय दढ-कलिकाल-वसु--ल्लसतनाणामयाण साहूण । ण्याण नस्थि चरणं सब्याण के जपति ॥२८४ ।। व्यारया-इनि प्रोक्तमकारण, दृढा-गाढवामी कलिकालव दु:समा- लक्षणस्तस्य वश -आयत्तता तेनोल्लमन्नि-विम्भपाणानि नानामतानि-बह- भिमाया येषां, साधनां-पतीना, एतेषां पूर्वोक्तानाम, नास्ति न विद्यते, चरण- (१०८) पारिश्रम, सपा-समस्ताना, कैप्पेक, जल्पन्ति गदन्ति, इति गाथार्यः ।। सन्मतं निराकुर्वन गाथामाह- न फहिपि जे दीसह सपन्न लकावण परिसस । एयपि नेप सुज्जइ धम्मत्थीण जओ मणिय ॥२८॥ - व्यारया-न-नैव, फुपापि पस्मिन्नपि, येन-यस्माद, श्यतेऽवापते. सम्पूर्ण-नि शेष, लक्षणं-चित, 'मग्गणुमारी सट्टो, पन्नवणिज्नो कियात्ररोवर गुणरागी सक्कारमसगओ मायचाति" इत्यादि रूप पारित्रिणा-शीलवत . सदपि पूर्वोक्त नैव न घ,युज्यते-घटने,भणिमिनि शेप । धार्थिना-पप्रपो- जनाना, यतो-यस्माणितभुक्तमागमे इति शेषः, इनि गाथार्ष. ।। तदेवाह- अइयारपहलयाए संपद कालेन विज्जा परित। मन जओ मायेक्रवाए पत्य समाही विणिछिट्टो ।।५८६॥ व्याख्या असिचारबहुलताया-मचुरमालिये, सम्पति-वर्तमाने काले समयादिरूप, 7-नैव, विद्यतेऽस्ति, चारित्र शील, तत्परोक्त, नेति-निपने,यमो- यस्मात्सापेक्षस्मस्पृहोऽत्र-चारित्रसत्तायां परिणाम इति शेष ,समाधिस्तर ,विनि दिष्ट कथिन , अयमाशया-यस्प पड्जीवरक्षणपरिणामो विद्यते, तस्य चारित्र- मस्ति । सथा चोयत निशीथे- , "ना संजपया जीम, नाष मूलगुणउत्तरगुणा य । इत्तरिय छयसयम, नियउवउसा य पडिसेवी' अस्य व्याख्या मच्चूण्योम्-" भूपम-छम नीवनि काएम, जाव सयमया लम्पा, ताच दोण्ह ति मूलत्तागुणाण अशुसनणा, जान मूलत्तरगुणा लम्भनि ताव इत्तरिसामाइयसनमस्स हेओवहापणियस्स य में- शुसज्जणा लम्भइ । जाव य दो सनमा लम्भति, ताव उसनियठो पदिसेवणा नियठो य अणुस जनि । नाहा नो सुत्त पयत्रण न वा य चरित्ती,न वा मूलत्तरसे चाए सज्न थारिताउ भंसो भइ । मृले दो दिट्टमा दिइउसगड | उत्तरगुणा वि .
(१०९) दसेपवा, उत्तर-मध्वदिहतो । एत्थवि-मूलगुणे भगति य गुरवी-एकब्धयभंगे समन्वयभगो, एस निच्छउ । बवहारस्स पुणो जमेव एका भाग, एकभगे य कर्मण चारित्त गलइ " इत्यादि । यच्च पूर्व चारित्र केचिदधिकारेषु भणितं. नत्प्रस्तावादन तु मुख्यत्ये- नि न पुनरुशङ्का कार्या । एवमेव अन्येष्वपि केचिदधिकारेबपोनरुत्तय भाव- नीयम, इनि गाथार्य.।। चारित्रसत्ताविचारण. पत्रिंशोधिकारः ॥ माम्प्रत पूक्तिं निगमयन् सप्तत्रिंशमाह- कि घरणा जीव तुम पुज्वायरणासु रज्जसु। मयावि मा अहणायरणामु अ मिदंते जेणिमं भणिया२८७॥ व्याख्या-फिमिति-निर्यदे, बहुना-प्रभतेन-जल्पितेनेति शेप., जीवा- स्मन् । त्व-भवान, पूर्वाचरणासु-चिरन्तसामाचारीपु, रज्यस्वामिष्वा करु, स. दापि-नित्यमेव, मेति निषेधे, अधुनाचरणामृ-साम्पतसामाचारीषु । यत ता स- म्यविचार्यमाणा विघटन्ते, यधेय माधुचत्येषु विद्यमानेषु स्पाने स्थाने भूसना पधशाला कारापणलक्षणा सामाचारी । तयाहि-श्रावक पोपधादिकं चतुर्यु स्था. नेषु करोनि, नया-चैत्यगृहे, साधुसमीपे. पौषधशालाया, स्वगृहे वा । सत्र चैत्ये साधुसमीपे या करोति, तथावश्यक पूर्ध्या विस्तरेणेश्वरेतरयो' श्रावकयोरुपवर्णि- व । यदा तु पौपधशालायां स्वगृह वा करोनि, तदा नदतिटेश कुळता भणितः संब विधि', नवर नत्र गमन नास्ति । फोऽर्थ. यथा गृहान्निर्गत्य चत्य साधुस- मोपे वा गम्यते, नथाऽत्र नास्तीति । अनी ज्ञायते, भिन्नवरूपा पोषधशाला ना- स्ति, गृहेफदेश एर सा भवति । यत्न व्यवहारवाक्य " रायसुयाई पचवि पोस. इसालाए समिलियत्ति" तदाचरितवाश्यमेकदा जातम्. प्रनीत च व्यवहारविदा । यन पारणेन जात भवतु वाऽऽचरणत एवरूपा पौषधशाला । तथापि-व्यभि- चरनि, भयनि माधुचत्ये पोपपशालायां गृह वा पोपधादिक क्रियते । उभयो- - 1 . .
? (१०) रपि ममयोरवयफर्णिसत्कमिदमुक्त सच्चन विही, नवरि नत्य गमण न त्यि" तथा " असइ साहुचेइयाण पोसहसालार सगिहे कि सामाइयं आवस्मयं चा करेइति" अयार्थस्य साधनानि यहनि भगनतीसत्राणि विद्यन्ते,तयथा-"स. मणोवासगस्सण भते सामाइअकडस्स समणोवासए अच्छमाणस्स केइ भड अ वहरेज्जा ?" नथा-"ममणो वासगस्सण भते सामाइयफहस्स समणोवामद अ छमाणस्स कर जाय करेना?" नया-'समणो वामगरमण भते । सा माइयफहस्स समणोपासए अच्छपाणम्स, किं इरियावहिया किरिया फलइ पराइया किरिया कज्जइ ?' इत्यादिषु पुनर्भगवनीउत्तराणि चान्यानि । नस्मा चमणचत्ययोरभार पौषधशालादौ श्रावकादीना पोपधादिक कतै युज्यते, तद फरण च कनचित्कारणेन श्रद्धात युज्यते, अन्यत्य प्रकटसिद्धान्तवालयानामक रणे स्फुटतरमागमविलेप कतो भवति । यदि पुनरेव कनिस्वाग्रही भणियनि, यदुनन सन्ति शोभना सा- ध्वादयस्मत कथ नस्समीपे करोमि पौपधादिक? स एव राय:-येऽप्ययकाला पक्षया विशिष्टसापाचारीकास्तेषां समीपे कार्यम्, सदमायेऽन्येपाम् । श्रावि- फाभिरण्येव कार्य साध्वीसमीपे । यदि त्वव वदति, न कोऽप्यस्ति साध्वादि. सो. ऽनया गायया बोदव्या-- जो भणइ नत्थि धम्मो नय मामाइय न चेष य वयाइ । मो सव्वसघवज्झो कायक्वो होड सण ! २८८ ॥ इत्यादि । कि चाम्माभि पूर्व सम्यक्त्वज्ञानधारित्राण्यागमानने पसाधितानि, ने भ्योऽपि थदातव्य, भवभीरुभिर्गुणवस्व माधूनाममीपाय । तस्मात् स्थितमिर- साधुचत्यमनाया नूननपौषधशालाकरणमामाचारी भणितयुत्तया विघटने, सिद्धा- न्ते-आगमे, येनेट यक्ष्यमाण भणितमुक्त श्रुनोचलिना, इत्यर्थ ।। तदेवाह--- आपरिपपरपरण्ण आगय जो उ आणुपुधीए । कोइ पाई जमालिनासं सनस्सिहिही ॥ २८९ ।। " (११) व्याया-आचार्यपरपरया-मरिसन्तानेनागनामायाता सामाचारी- मिनि शेप , य: पुनरनिादष्टनामा, आनुपा क्रमेण, कोपयति -अयथा कुरुते, उकबाटी-पण्डितमन्यो, जमालिनाश प्रतीत, स विकोपको, नक्ष्यनि- ससारे यात्यतीति तात्पर्यम, इति गाघार्थः।। "" - . , अभ्युचयमाह- धम्मत्थीण चरणुज्जयाण विन्नायसमयसाराण। मामागरी नो चलद पुवमरीण उ कयाह || २०० ॥ व्या० प्रमटार्या- पुनरनय पार्थिनामुपदेश मयाउन्नपायदर्शनगर्भ गाथाद्यपाह - ज नयि आगममी न य आयरियं तु पुवमरीहि । समईए मोहण पिह देसनाण दम भणिय ॥ २९१ " विगईकारणमी जो उ परूविज्ज अन्नहा धम्म । मो होज्ज अहाउदो तव्ययण नेय मोयच ॥ २०२॥ प्रतीतार्थे, नवरं-यथा-ययाउन्दत्वं भवति, तथा प्रथमेऽधिकार " त + न पन्नवेड" इत्यादिना भाक्तिम, इनि ।। अनागि जीवोपदेशमा:- - इयलोयपारलोइयसुहाण जड जीर । न मि अश्लिामी। निउण निविउण ता जपद तुझ उवामी ॥ २९३ ।। मुशेधा। इत्याचरणवर्णन सातत्रिंशोऽधिकार ॥ अष्टाकिंगमाह- रे जीर किंच जेमि त सुय इय मय यहपयार । तेमि पि सुजइ मझन्थ मण धरसु ॥ २९४ ॥ ime व्याख्या- . रे जीव-भो आत्मन् ! फिश्वापर, येषामनिहिंप्टनाम्नाम, स्व या-मना, श्रुतमाणितम्, इतीत्य, मनमभिमाय', बहुपकार-नानाभेद. तेषामपि नकवलम यपामिन्यपि शब्दार्थ । गुगान्-शान्त्यादीन, श्लापय-वर्णय, यदि माध्यस्थ रागाधभाव., मनसि-चित्ते, धारयसि-धत्से, अन्यथा समनपणनो म त्सर एव स्फुट' स्यात्, इति गायिः ।। तद्गुणश्लाघामेगाह धमा मुणीण किरिय कुणति धारंति मलिणवत्थे उ । परिवज्जिअ-व्वजण-ववहारा पारिपारभा ॥ २९५ ॥ व्याख्या-ध या -पुण्यभाज', 'पते प्रत्यक्षा साधयो वर्तन्ते ' इति । कियाध्याहार । यसिमित्याह-मुनीना-साधूना, क्रिया-प्रत्युत्प्रेक्षणादिफा, कुर्म ति-चेप्ट ते, धारयन्ति-पूनविदधति मलिनवखान्, तु पुनरर्थ योजित एर, परीति-सामस्तरोन वर्नि तस्यतो द्रव्यार्जनाय पद्रविणार्थ व्यवहारो वाणिज्या दिको यस्तै, नया वारितारम्भा निपिगृहकरणादिपापकिया , इति गाथार्थः । . मंत्रकुनमम्बया गाथामाह- अन्नेसिपि य सससु विमलगुणो जेण जीव तुह होह । फलिय बुज्जलतरय पमोपकरणा उ सम्मत्त ॥२९६ ।। व्याख्या-अयेषामपि पूर्वन्यनिरिक्ताना, प्रशम श्लाघय, विमलगुणा ननिशायिगुणान् येन, जीव-माणिन् । ता-भवतो, भवनि जायते, स्फटिक श्व -रत्नविशेष , मकार पूर्ववत्, उज्वलतरकतिशयनिम्मल, प्रमोदकरणात् गुणवत्तीत सम्पमन्य दर्शनम्, इति गायार्थ ॥ विमसगुणपशसामेव गाथा नवकेनाह- जीवंतु चिर एरा पवयणी परहिएक्ककपचित्ता । जेहिं पगहिव्व आगमसरस्स गाहत्तण पत्त २९७ ॥ एसो सो धम्मकही अणेयमगललियम जस्स वयणारविंदे भमरत्व ।
(१३)
एसो परवाइगईंदकुंभनिष्टलणकेसरिकिसोरो।
सलरिज्झष्ट सरी दसणस्स तिलउ मराभागो।। २९९ ॥
विष्फुरइ जस्स ययणमि भारइ नहियव्य कव्यमि।
ललियपयसारसिंगारसुंदराकत्ति सो धन्नो ॥३०॥
एगंतरोधवासाइगुस्यनवतवियतणुयदेहस्स ।
एयरस चेव जम्मो कम्म -महासत्तुमरस्स ॥ ३० ॥
परसमयविहाडणतक्कगथपरमत्थकहणसीडीरो।
स कयत्यो जस्स मई वन्निजइ विउसलोएहिं ॥ ३०२ ।।
एसो समत्थदसण-पभाषणागुणमहहि मजुत्तो।
रयणायरोव्व रेहड मयय अमावलियमाटप्पो ॥ ३०३ ।।
कप्पद्रुमन्य वियरति जे उ सघस्स कपिपत्थे उ ।
अणवरय ते धन्ना सुमारया दसणुद्धरणा ॥३०४॥
किं अहणा सम्वेसि जियाण मलहेसु गुणगुण ।
जीव
तुज्न
चण्सो एसोजह मझत्य पिय तुज्झ ॥३०५।।
व्याख्या प्रमटार्था , नबर प्रथमगायया आगमघरगुणो वर्णितः, द्विनी
यया धर्मपथकस्य, ततीयपा वादिना, चतुर्या करे , पञ्चम्या नपस्थिना, पापा
सर्वग्रन्थव्याग्यानु', सप्तम्या समस्तगुणवतो, अष्टम्या श्रावकाणां, नवम्या समस्त-
जीवाना,नैमित्तिकरियासिडा साम्मन पायो न सन्तीनि नद्गुणगाथा न कना।।
गुणस्तुतिविचारोष्टात्रिंशोऽधिकार ॥
साम्मन प्रकरणसारमुपदेश दातुकाम आह--
सह अणसुतहा चिट्ठसु त धम्न पन्नवेसु रे जीव ।।
जह रामदासवेराण निग्गहो होह नियमेण ॥३०६ ॥
- (११४) स्फुटाऽभिपा, नवर चिमुत्ति-तिष्ठ, ग्रापादौ निवासं विधेहि ।। साम्मत प्रारणमिदमुपसहरन येषा यादृशादुपदेशादिद विहित, यया हेतु तया यैच्छिध्ययभामा प्रकरण याश यैश्च याहशै. शोधित, येषा च याशानां सम्मनमिदमन्यैश्च याविधे, शोधनीयमित्यर्थविदफ गापाचतुष्टयमाह- इय सिरिसितमहोयहीण सिरिनेमिचदसूरीण | अवएमाउ मज्झत्थपाए सिरिदेवखरीहि ॥३०७॥ सिरिषीरचंदसूरीण सिस्समित्तेहि विरहय । एय सिद्धतजुत्तिजुत्त जीवस्सणुमासण विमल ||३०८॥ तह सयलागमपरमत्थ-कणयकसवलदउपमेहिं । सयलगुणरयणरोहणगिरीहि जिणदत्तसरीहिं ॥३०९|| सोरियमेय अन्नेमि मरिपथराण समय किच । ज पत्थ अणागमिय त गीपस्था चिसोरतु ॥३१०॥ व्याख्या-नि-प्रकरणसमाप्तौ , श्रीसिखा तमहोदधीना-शोभनागम वृहत्समुदाणा, श्रीनेमिचन्द्रसूरीणा एननाम्ना श्रीमदुत्तराध्ययनलधुवृत्ति थीरचरित रत्नच्डादिशास्त्रकदृणो घृहद्गच्छशिरोमणीना, निष्कलङ्क सिद्धातव्याख्यानामृनप्रपामदाणामिति, यावदुपदेशात्-व्याख्यानशिक्षातो, म ध्ययनया रागाग्रभावत्वन , श्रीदेवसरिभि श्रीषीरच दमृरीणा निजदेशना पशलम्पनिर्मलकीतीना, शिष्यमात्रैविनेयगणेषद्गुणे, विरचित्त धम, एन- दिदम् सिद्धानयुक्तियुक्त-राद्धानयुक्तिमहिनम, जीवस्यास्मनो भव्यस्य चानुशा- सन योगम, विमल-निम्मळम् । तथेनि फिच, सकलागमपरमार्थकनकप पहलन्धोपमै -नि शेषसिद्धा तववचामीकरतत्परीक्षादक्षोपलप्राप्तीपमान , र गुणात्मरोहणगिरिभिनिखिलगुणमाणिक्यरोहणशैलेंजिनदत्तरिभि एत सफ मामकैः सप्तनिगृहनिवासिभिरिनि यात्रत, शोषित-निर्दोष कृतम,एतज्जीवानु- शासन, अन्येषां महेन्द्रसरिममुग्यानां सूरिश्वगणामाचार्यवर्याणां सम्मतमभिमे- सम, । किश्चापरम्-पदत्रपकरणे अनागमिकमुत्सूत्र, तद्गीना-मिशान्न विदः, शोधयन्तु-निर्मकीकुन्तु, इति गाथा चतुष्टयायः ।। साम्प्रतमस्य मारणस्य सोपमान कार्य दर्शयन्नाह- सुश्योहकमलसडाण सरपियं च पोरण कुणह । पयरणमिणमो इयराण न उण पूयाण सहा वा ॥३१॥ व्या-प्रतीतार्था । - एतत्मकरणपाठादौ भन्यानां यत्स्यात्, तद्गायाप्रयेणोपदेशगर्भमाह- मशस्थभावणाए घढति चितंति जे उ एयत्थ । ते रापदोसवेरीण निग्गह कुणहि हेलाए ॥३१२॥ तह कुगहरेणुमुक्क दसणरपणं तु जायए विमलं । तस्निग्गहाउ दसण-सुद्धीउ जायए धम्मो ॥३१३॥ धम्माउ मोक्खसोक्ख अखंडं जायए जणाणेत्थ । जइ एयत्थी तो पयरणे कुण सग्गाहं ॥३१४॥ एता अपि सुगमा॥ साम्मतमस्य प्रकरणस्याशीर्वादमाह- जाप जिणसामणमिण एवं जीवाणुसासणं ताप । न दउ लोए सिद्धत-जुत्तिसारं कुमयहरण ॥३१५|| व्या० मतीतार्था । पेनाभिमायेणेद मकरण कर्म कृतं, तमाविष्कुर्वनाह- पंहत्तणाभिमाणेण विरइयं नेय किंतु इय पोहो । धम्मरपपुरुषसरीण चिहिए जत्ति जड जीवा ३१६॥
इयमपि तथैव! अधुना यावतोऽत्र भरपतः प्रकरणाशिकारा यन्नामधेयास्तान् संगृय गाथापचकेन स्मृत्यर्थमाह- वियपहा पासस्थानमणरपडिक्कमणश्यदणधन दी ५॥ दाणनिसेहोइतर मालपडिम८अविहीअणुटूठाण ९ ॥३१७|| सिदयलि १०पदमपासत्याचे विहिर२सूरिशसघनिंद च १४ । पासत्यखेत्त१५नाणइढनि द१६गुरुगच्छ१७चाग च १८१३२८ ।। यभाइपय१९उरसरगपढणारयलहीणरअविरिगमण च २२ । मलनिंद२३सडिवावाण२४सहदनमण२५१ उलग्ग ६॥१९॥ ३ मजकरण२७जिणकुसुमपूय सुद्धग्गर च२०नरनिंदा ३० । घाचेइ३१ मिच्छ३२अपमाणवेस असजधा३४ ॥३२०॥ पाणे३५चारितसत्त३६आयरण३७गुणयु:३८एए होति । अडतीसा अहिगाराउ इममी जीवरस गुणाणुसासणे विमले५३५१ एतदर्थय पूनोरताधिकारतो शेय । समनिपरिपतमिद मकरणमिति मुग्धमतेस्सन्देहः स्यातनिराारणार्थमाह- समईए एत्य नो किंपि किन्तु ज दिदट कापचवहार । पकप्पे निसीहे दसासुए पथरणाईसु । ३२२॥ व्याख्या-स्वमन्या-निजधिषणया, प्रकरणे, नो-नेव, किमपि लोक, मिल-जयरम, या दृष्टमवलोकिन, केषु इत्याद-फरपल्यवहारे एनन्नामदन य- दये, पञ्चकर पनिशीथे एनदभिधानछेदग्रन्थयुग्मे, दशाश्रुते-दशाश्रुतस्मन्पनाम पदग्रन्य, भकरणादिषु-पञ्चाशझोपदेशमालाष्टकादिषु आदिशदादाधारा तद्ग्रथितमिनि शेप, इति गाथार्थ ॥ 10 HI ,
(११७)
मकारान्तरेण निजनाम कथयन् प्रकरणसइख्या चाह-
देसवसुसूररीसाहिंसाई वनकहियनामेहि ।
पयरणमिणमो रइय तेवीसातिन्निसयगाई ॥३२॥
व्याख्या-देस, बसु, सर, रीसा हिंसालक्षणा ये शब्दा, तेषु ये आदि
वर्णाः-प्रथमाक्षराणि, ते कथित-प्रतिपादित, नामाभिधेयं येषां ते तथा त., मा-
कृतभापया देवसरीहि इत्यर्थः । मकरणं ग्रन्थसदर्भम,इद प्रत्यक्ष, च इति निपात.
पूरणार्थों, रचित-प्रयित, कियत्मपाण ? (२३) प्रयोविंशत्यधिकत्रिशमगा
थमिनि गायार्थः॥
क नगरादी विरचिनमित्याह-
अणहिल्लवाडनयरे जयसिंहनरेसम्मि विज्जते ।
दोहहिचसरिट्टिएहिं चासही-सर-नवमी ||
-
व्यारया-अणदिल्लपाटनगरे-श्रीगुर्जरराजघान्या, जयसिंहनरेश्वरे-
श्रीकर्णदेवराजम्नौ, विद्यमाने सति, दोहटिनामश्रावरुवसति स्थितेः, द्वापष्टे स-
वत्सरे, एकादशशतीपरिष्यादिति शेषः, सूरेणादित्यवारेण, नवमी तिथिलक्षणा,
तस्पा रचित मिनि पूर्वगायोतिक्रियासम्मन्माद्, इति गाथार्थः॥
~
991 समाप्तेयं जीवानुशासनवृत्ति ॥
एतस्य वृत्तिकरणे, पुण्य यदुपार्जित मयका ॥
तेन सुखितोऽस्तु भव्यलोकः कुयाहवियोगतो नित्यम् ॥१॥
मासेनकेनेय, सरस्वतीतोषत. कृता वृत्तिः ।
अणहिल्लपाट कनगरे, विजयिनि जयसिंहनृपे ॥२॥
(१८) दोहटिवसतिवास, श्रेष्टिश्रीजासकस्प द. तदुपष्टम्भादपरं च भाविकायाः वसुन्धर्याः वीरादिपुरमातुर्नित्य जिनसाधुपूजनरताया श्रीदेवसूरिभिरसौ, भव्यजने जा श्रीमद्भिनेमिचन्द्राख्यसूरिभिः शोधिनादतः वृत्तिरेपातिगम्भीरसिद्धसिद्धान्तपारंग. ॥५॥ प्रन्याम श्लोक २२०० .
No text on this page.
No text on this page.
No text on this page.