Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai

Vivek Chudamani

Machhankaracharya · 2012/08

PDF Proofread

Front matter

शुद्धाशुद्धपात्रका पुटम् पडिक्त 1V १३ १५ . २ ३ ९ २९ २३ ६ ८ २२ ११ " " अशुद्धम् तनेय भवेयु शुग शरीरलभ सुखमाधत्व दुखभाव धर्म ततश्चोपरति परादान समीहितारमा अस्तीसन् बन्धुररानमता दशन्तो चिदान्द प्रत्यातिरस्कृत च्छनम् नन्त्या ममीहितात्मा अखण्डकार रामादिष्टक मिथ्यव यतिनोजन सोमममृता आमृता सर्व प्रगात्मत्वेन तीववैराग्य वैराग्य ८ ९ शुद्धम् तेनेय भूयासु शृङ्ग दारीरलाभ सुखसाधनत्व दुखाभाव धर्म ततस्ततश्चोपरति पारदर्शन समाहितात्मा अस्तीतिमन् बन्धुरानमता বাণী चिदानन्द प्रत्ययातिरस्कृत च्छतग् भ्रान्त्या समाहितात्मा असण्डावार मादिषट्व मिष्यत्येव वर्तिनोर्जुन गोमममृता अमृता सर्व प्रागात्मत्वेन तीववैराग्य वैराग्ये माह मरिरवत् गरिन् १३ ९ १० १३ २४ " १ २० " २४ . सरिया सग्वित् २२ २ पुटम् पडिक २७ २२ २४ २५ २६ २९ ३२ २१ 톤 २६ ३५ . ३७ २० १३ २६ ३९ ४३ २६ शुद्धम् भ्रान्ति विद्यापणाना भवा धो तापमोक्षा मिनेत्यर्थ योगी भवन्मुखान् मार्थ समुद्धृता त्यर्थ शवनुयान् इति याथात्म्य मुपुप्तौ अविद्यादि क्षीर्मा उदीर्यते अवहित गर्व रक्त मिलितानि नभो भयो बुद्धा मरणान्त तान् तेपा दूरात्यज तादात्म्य मनुबन्यति अशुद्धम् भ्रन्ति विदोपणानां भवाब्धो तापमाक्षो गिचेत्यर्थ योगी भवान्मुखात् सार्थ समुद्धता त्यय दाक्नुयात इति यथात्म्य सयुप्तो अविद्यादि- क्षीर्मों उदीयते अविहित सर्व रक्त मिलितान नभो श्रेयो वध्या मराणान्त तन् तोपा दुरात्यज तदान नुवतयति पची पूर्व ज्ञान २२ 11 " ८ ४८ २१ ११ १२ " " २० २१ २४ १२ २२ पूर्व ९ २० PL 111 पुटम् पडिक्त १ १२ " अशुद्धम् पाण कर्तु समती उपादिनीयत्वात् दर्शयतु १४ २८ ६५ २० ७४ ७५ " १३ २४ २१ स्वभाविक तादात्म्यभिमानेन भोक्त्वे सृष्टिरेपि नोद योजकत्वभावाच्च अन्त्या विच विधातक ससाराय मिनिष्टा जान्यान्या ७८ शुद्धम् घाण वतुं गभवती उपपादनीयत्वात् दर्शयितु स्वप्ने स्वाभाविक तादाम्याभिमानेन भोक्तृत्वे सृप्टेरपि मोदक योजक रवाभावाच्च भ्रान्त्या विञ्चि विघातक समाराय मिष्टा जन्यान्या वृच्छ उपहत म्यमन व्युत्थातु साधारण प्रत्याह प्रबोधे सर्व नित्यमह नस्तादारम्पा बोनाना प्रकृतीनि पचम्प वगम्यंव परोनी १८ ९ २५ . ८० उपहत " ८३ २ २२ १० " ८५ " ८६ य्यत्यातु साधारणण्य प्रत्यह प्रबीधे मवं नित्यमह नस्तदात्म्या मोराना कृतीनि पनप्य पास्यव परीनी ८८ ५ २८ १८ १ १३ 11 पुटम् पडिक २२ २७ २४ २१ ६ २९ ३६ ३३ २५ २० १३ २६ २० २६ ११ २२ ६ २८ अशुद्धम् भ्रन्ति विशपणानां भवाब्धो तापमाक्षो सिचेत्यर्थ योगी भवान्मुखात् माथ समुद्धता त्यय शक्नुयात इति यथात्म्य मधुप्ती अविद्यादि- क्षीर्मों उदीयते अविहित मर्य रक्त मिलितान नमो श्रयी बध्या मराणान्त तन तोपा दुरात्यज तदादम्य नुवनयति पनी P शुद्धम् भ्रान्ति विसपणाना भवाधी तापमोक्षो मिञ्चेत्यर्थ योगी भवन्मुखात् साथ समुद्धृता त्यथ सक्नुयात् इति याथात्म्य सुषुप्ती अविद्यादि शीर्मा उदीयते अवहित सर्व रक्त मिरितानि नभो श्रयो बुद्धधा मरणान्त तान् तेषा दूरात्यज तादात्म्य अनुवर्तयति पञ्ची पूर्व शातु " १८ २१ ४८ 1 ५० १२ १७ २० २१ २४ १२ २२ १० ९ २० 111 पुटम् पडिक्त १२ १४ २८ २३ शुद्धम् घ्राण वर्तु गभवती उपपादनीयत्वात् दर्शयितु स्वप्ने स्वाभाविक तादाम्याभिमानेन भोक्तृत्वे मृप्टेरपि मोदक योजरत्त्वाभावाच्च भ्रान्त्या अशुद्धम् घाण क सभती उपादिनीयत्वात् दर्शयतु स्वप्न स्वभाविक तादात्म्यभिमानेन भोर्तृत्वे सृष्टिरेपि नोदक योजकत्वभावाञ्च अन्त्या विच विधातक ससाराय मिनिष्टा जान्यान्या २० १२ १३ ७४ " १३ २४ २१ ७८ विधातक ममाराय मिष्टा जन्यान्या .. १८ ९ २५ १४ ७ ८० " ८३ २ २२ ८४ ८५ उपहत भ्यासनं व्यत्थात माधारणण्य प्रत्यह प्रवी सर्व नित्यमह नस्तदारम्या बोगना मृतीनि " उपहत म्पसन व्युत्यातु साधारण्य प्रत्याह प्रबोपे सर्व नित्यमह नस्तादात्म्या कोशाना प्रतीति पश्चम्प क्मास्व परोती १ Y " ८८ ५ २८ बरीती

人、
1
更司

। ।। ओम् ॥ प्रास्ताविकम् लोकानविद्यान्धतमसात् उद्धर्तुभव कृतावतारो भगवान् वासुदेव प्रपन्नायार्जुनाय “अध्यात्मविद्या विद्यानाम्" इत्यध्यात्म विद्यामेव सकलविद्यावरिष्ठा प्रत्यपादयत् । साचाध्यात्मविद्या वेदशिरोभिरुपनिपद्धि प्रतिपत्तव्या । तत्र सदिहानाना पुरुपाणा सन्देहा वैयासिकशारीरकमीमासानिर्धारितन्यायैरेव परिहर्तव्या । उपनिषदा सारसग्रहभूता भगवद्गीता। उपनिपद ब्रह्मसूत्राणि, भगवद्गीता, इत्येतत्तय भगवान् शकर परमहस- परिव्राजकरूपधृक् प्रसन्नगभीरै पदनिगुभै व्याख्याय औप- निपदमात्मतत्व स्फुट प्राचीकशत्। उपनिपदाद्यर्थपरिशीलनेन समेपामेव आत्मतत्वावगमन दुश्शकमिति मन्वान श्रीशकरा- चार्य सुलभावगाहान् बहून् विवेकचूडामण्यादीन् प्रवन्धान् प्राणपीत्। विवेकचूडामणिनामाय प्रवन्ध तेषु चूडामणिरिव प्रकाशमान सर्वत्र प्रचुरप्रनुर समुपलभ्यते दुरुहमप्यात्म- तत्व करतलामलकवत् तत्र स्फुटीभवति। उपनिषद्भाप्यादिषु दुर्लभप्रवेशानामपि अत्र प्रवेश सुलभ । एतादृशस्य ग्रन्थरत्नस्य यदि काचित् प्रामाणिकी व्यास्यापि स्यात् तहि हेम्न परमामोद इति परिकलय्य अस्मदाचार्यपादा स्फुटप्रतिपत्तये गभीरावगाहाय च व्याख्या काचन व्यरचयन् । व्याख्याया उत्तमत्वविपये नास्माभि किंचिदपि वक्तव्यमस्ति । श्रीचन्द्रशेखरभारतीतिप्रथितप्रातस्मरणीयनामधेया दाचार्यपादा कृततपश्चर्या सर्वतन्तस्वतन्ना शास्त्रोपदिष्टा- र्थानुष्ठाननिष्ठागरिष्ठा. अपरोक्षीकृतात्मतत्वा. जीवन्मुक्ता । - अस्म- अभवन्नित्येतदेव व्यायाया उत्कर्पवोधनायालम्। व्यारयाया अपरिपूर्ति किचिदिय मनस्तोदमावहति । व्यारयापूरणाय आचार्यपादान् कदाचिट्टय प्रार्थयाम । " वक्तव्या अव सगृहीता निदिध्यासनमन्तरा नाघुनान्यत्र चित्त व्यापृणोति ' इति आगय- माविरकुर्वन्। तनयमपरिपूर्ति न न्यूनतामावहतीति अस्माक मति । एतद्ग्रन्थमुद्रणविपये विगेपत दर्शितश्रद्धान् विहित- सेवाश्च श्री एस् वकटश्वरार्यान् (चीफ कास्ट अकोन्ट्स्- आफीसर, भारताधिशासनम्) तथा मुद्रणसशोधनादिपु बद्धा- दरान् पण्डितराजश्रीरामचन्द्रशास्त्रिणश्च भगवानुमाजानि श्रेयासि वितीर्य परिपालयतु। ग्रन्थमिम सम्यगधीत्य आत्मतत्वमधिगत्य सर्वेपि लोका कृतकृत्या भवेयु इत्याशास्महे! अभिनव विद्यातीर्थ शुगगिरिजगद्गुरु श्रीचन्द्रशखरभारती- स्वामिना करकमलसजात ।

No text on this page.

२ " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य कस्यैव शास्त्रधिकारात् प्रथम नरजन्मप्राशस्त्य-क्यनमुखेन शरीरव्यति- रिवला-त्मास्तित्व तावद्धनयति जन्तूना नरजन्म दुर्लभमिति । उक्त च शारीखभाष्ये 'शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वपारी नाविदित्वा आत्मन परलोक-सम्बन्ध-मपिनियते' इति । जन्तूना जनन- गीलाना प्राणिना नरजन्म मानुष्यक दुर्लभमिति । तर एवेनैव बहुषु जन्मसु प्राप्तव्येषु किल नरजन्म दुर्लभमिति वक्तुशक्य, शरीर-सम्बन्धस्यैव जन्म- शब्दार्थत्वात्। यदा चकस्य अनेक्शरीरयोग तदा भरीर-व्यतिरिक्तत्व आत्मन सूचितमेद। प्रसिद्ध खल्वनेक कुसुमै युज्यमान सून तेभ्योऽतिरिच्यत इति, अनेकानि वासासि रमेण युगपद्वा परिदधच्छरीर तेभ्यो भिद्यत इति च । तथाच सुसहेतुमरीरप्राप्तये दु खहेतु-यारीरनिवृत्तये च पुण्येप्रवृत्ति पापान्नि- वृत्तिश्च युज्यत इति, विधिनिषेधात्मक-कर्मशास्त्रे आस्तिस्यैवाधिकार । एव जान सकल-कर्म-निहरणार्थ मोक्षशास्त्रेपि । यदि शरीरमेवात्मा स्यात् तस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यश्थोतव्यो मन्तव्यो निदिध्यासितव्य इत्यादि-दर्शन-साधन-विधान कथमुपपद्येत । सुभैराप्नोति देवत्व निषिद्वैरिको तनुम् । उभाभ्या पुण्यपापाभ्या इति नैकस्यैव शुभाशुभ-मिथकर्मभि विजातीय- शरीरलभ दर्शयति । कथमन्यथा लोकप्रसिद्ध मुखदु ग्वादिवैचित्र्यमुपपद्यते । यदि कर्मनिरपेक्ष ईश्वर एव काश्चित् प्राणिन मुखिन काश्चिदन्यादृशाश्च सृजेत् वैपम्य-नघृण्ये भजेत । तथाचेश्वरत्व हीयेत । तदुक्त "वैषम्य- नण्ये न सापेक्षत्वात् तथाहि दर्शयति " " न कर्माविभागादिति चेन्नाना- दित्वात् 'उपपद्यते चाप्युपलभ्यते च" इतिसूत्र ईश्वरस्य कर्मसापेक्षत्व समारम्यानादित्व च । धर्मभूत ससार एव अनादिश्चेत् तदाश्रयम्य ससारिणो अनादित्व कमुतिकन्यायसिद्धम् । तत् सिद्धमात्मन शरीर- व्यतिरिक्तत्वम् । शरीरातिरिक्ता-मास्तित्ववाद्येवास्तिर इति । शाग्न- व्यवहारनिदान मास्तिक्य इति जन्तूना नरजन्म दुर्लभमित्यनेन सूचित । पुस्त्व, स्त्रिया वेदेधिकाराभावात् । उपनिप- देक-समधि-गम्यआत्मा नैव ज्ञात शक्यत इत्यभिप्राय । तनापि वणिकाना दाधिकार-सत्वेपि क्षत्रियवैश्ययो राज्यपरपिालन-कृप्यादित्पाणा चित्तविक्षेप-हेतुभूताना वाह्यव्यापाराणा सत्वादैदपर्येण आत्मविचार दुर्घट इति " मुखजानामयधर्म वैष्णव लिंगधारण । वाहुजातोरु- । " मानुष्य लभतेऽवश ता ३ . " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य जाताना नाय धर्मो विधीयते ।" इति स्मृत्यनुसारेण ऐदपर्येण ब्रह्म- विचार-साधन-सत्यासस्य अनवकाशात् एकस्मिन्नेव जन्मनि ब्रह्माधिगम तयोर्दुलंभ इति द्योतनार्थ द्विजत्व तत इत्यनुक्त्वा ततो विप्रतेत्युक्तम् । 'प्राह्मणस्य तु देहोय नोपभोगाय कल्पते । इह क्लेशाय महते प्रेत्यानन्त सुखाय च "|| इति वसिष्ठस्मृत्या वेदविहित-प्रवृत्तिनिवृत्ति-धर्मानुष्ठानेन एकस्मिन्नेव जन्मति ब्रह्माधिगतु शक्य ब्राह्मणेतति भाव । अत एव तस्मा- दैदिकधर्ममार्गपरतेत्युक्तम् । न केवल विप्रतया लब्धव्य लभ्यते, अपितु ता लम्ध्वा तदुचितधर्मानुष्ठानेनेति भाव । 'धों विश्वस्य जगत प्रतिष्ठा" ' धर्मेण पापमपनुदति" इति श्रुत्या धर्मस्यैव सुखसाधत्व दुखहेतुपापनिवर्तकत्व, तन्निवृत्या दु खाभावहेतुत्व चेति, सुख मे भूमात् दुख में माभूत इति सकलजन-कामनाविषय-सुखदु खभावस्प पुरुषार्थ- साधनत्व तस्यवति द्योतयितु धरतीति धर्म धियतेऽनेनेति वा धर्म इति व्युत्पत्याजगत्प्रतिष्ठाहेतुत्व तस्य श्रुतिबोधित सूचयितु वैदिववर्म- मार्गपरतेत्यनुक्त्वा धर्ममार्गत्युक्त वैदिवकर्मण धर्मत्वेपि कर्मशब्देन विवक्षितार्थालाभात् । यदि धर्मव्यतिरिक्त किंचित्सुखसाधन दुख- निवृत्तिसाधन च स्यात् तत्साधनसपादनेन सर्वो लोक सर्वदापि सुखी, निवृत्तदु खश्च स्यादेव । धर्मस्य तु अतीन्द्रियत्वेन शास्त्रकसमधिगम्यत्वात् जनाना तज्ज्ञानस्य शास्त्रमन्तराऽसभवात् साधनालाभात् फ्लालाभ इति प्रतिपादयितु शक्यते । तदुक्त वैदिति । धर्मस्य लक्षण "चोदना- लक्षणोर्थो धर्म " इति जैमिनिमहपिभि सूत्रित यत् वेदप्रमाणकत्व तदिति विशेषणेनावमितम् । नहि वेद विना प्रमाणातर धर्मविषये पदमाधातुमीप्टे तस्यातीन्द्रयत्वेग प्रत्यक्षस्य तत्राप्रसरात् । अत एवं नानुमान तन प्रसरति, प्रत्यक्षमूलकत्वादनुमानप्रवृत्त । अत एव वंद व्यतिरिक्तशब्दोपि न त बोधयितु पारयति प्रत्यक्षादिनावधारितस्यैवार्थस्य लोरिक्शब्देन बोधयित् शक्यत्वात् । स्मृतीनामपि पौरपैमत्वेन पुरपाणा भ्रमप्रमादादिसभवन रर्तृदोपनिवन्धनाप्रामाण्यगराया अपौरपेयतया दोपगधानागधितश्रुतिमूलवतयंव प्रामाण्यम्य वक्तव्यतया वेदव्यतिरिक्तस्य शब्दस्य धर्म स्वत अप्रमाणत्वात् । विन स्मृतिकारी या अतीन्द्रिय धर्म क्य व्यजानन् योगजसामध्यनेनि चैत् तत्मामध्यं क्य ते सम्पादितम् धर्मानुष्टानेनेति चन्, ग पमं क्य ? । श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य ज्ञात अत एव " यो ब्रह्माण विदधाति पूर्व, यो वै वेदाश्च प्रहिणोति तस्मै" इति प्रथम सृज्यमानस्य हिरण्यगर्भस्यापि ईश्वरानुगृहीतवेद- मूलब मेव धर्मज्ञानमिति बोधयति श्रुति । कि वक्तव्यमितरंगा । अतस्सुप्ठूक्त वैदिकेति। अभक्षा वायुभक्षा" इतिवत् वेदकमेयत्व धर्मस्य बोधयति । अब धर्मशब्देन प्रवृत्तिधर्म निवृत्तिधर्मश्च कथ्यते । उक्त हि गीताभाष्ये " द्विविधो हि वेदोक्तो धर्म प्रवृत्तिलक्षणो निवृत्ति- लक्षणश्च" इति ॥ धर्म एव परम साधन नित्यसुखावाप्तौ नान्यदपेक्ष्यमस्तीति वर्म- मीमासका , तान् कटाक्षयति मार्गति। तेन परमपुरपार्थ-साधनीभूत- ब्रह्मसाक्षात्कार साधनवेदान्त-विचारहतुत्वेन सन्यासरूपनिवृतिधर्मरय तत्साधनवैराग्य - हेतुभ्त - चित्तशुद्धिहेतुत्वेन निष्कामकर्मानुष्ठान-रूप- प्रवृत्तिधर्मस्य च अपेक्षितत्व, न तु गाक्षानिरतिशय मुखसाधनत्व तदुभयस्येति सूनितम् । तदुक्त भगवता बादरायणेन "हाविमावथ पन्थातौ यत्र वेदा प्रतिष्ठिता । प्रवृत्तिलक्षणो धर्म निवृत्तिश्च प्रकीर्तित" इति । तथाच ब्राह्मणेन उपनयनानन्तर "वेदो नित्य- मधीयता तदुदित कर्म स्वनुष्ठीयता, तेनेशस्य विधीयतामपचिति काम्य मतिस्त्यज्यता। पापौघ परिधूयता भवसुख दोपोनुसघीयता, आत्मच्छा व्यवसीयता निजगृहात्तूर्ण विनिर्गम्यताम् ।। भगवतो भक्तिर्दृढाधीयता, शान्त्यादि परिचीयता दृढतर पशु सत्यज्यताम्" ॥ इति सोपातपचकोपदिष्ट रीत्या ईश्वरार्पणयुध्या कर्म कुर्वाणेन चित्त शोधयित्वा विषयेभ्यो विरज्य कर्मभ्य-स्समुपरमितव्य इत्येतद्बोधितम् । तदुक्त मोक्षधर्मेषु “नंतादृश ब्राह्मणस्यास्ति वित्त यर्थकता समता सत्यता च। शील स्थितिर्दण्डनिधानमार्जव ततश्चोपरति नियाभ्य " इति ॥ विद्वत्वमस्मात्पर । तत्र प्रवृत्तिधर्मविपये एव योजना। "यदेव विद्यया परोति श्रद्धयोपनिषदा तदेव वीर्यवत्तर भवति इति छान्दोग्यधुन्या नियमाण कर्म, तदरभूत-मन्चार्यज्ञानपुरस्सर क्रियते चेत् भूयसे फलायेति वोधित भवति । तदुक्त तनव भाष्ये " दृष्ट हि लोके वणिक्छचरयो पनरागमणिविनये वणिजो विज्ञानाधिक्यापला- धिवयम् इति"। निवृत्तिधर्मविपय “सन्यस्य श्रवण वृर्यात्" इति विधानात् सन्यासोत्तरकालिक-वंदान्तवाक्य -श्रवणजन्य - पराक्षज्ञानवत्व संग सत्सु विधीयता

श्रीविवेकचूडामणि सन्यास्य
विद्वत्वम् । अस्मात्पर आत्मानात्मविवेचन । इद ग्रथ एवोत्तरन स्पष्ट-
पिप्यते । तेन मनन युक्तिमि श्रुतार्थदृढीकरणाथ-मनुचिन्तनस्प
सशयभावतानिरासकमुक्त भवति । तत स्वनुभव , निदिध्यासनपूर्वक-
ब्रह्मसाक्षात्कार कथितो भवति । अत एव स्वनुभव इत्युक्त, विपरीत-
भावना निवर्तकनिदिध्यासनाभावे
थवणमननाभ्या जायमानानुभव
सौष्ठव नाश्नुत इति । एतेन शुभेच्छा विचारणा तनुमानसा सत्वापत्ति-
श्चेति ज्ञानभूमिकाचतुष्टय कथितमासीत् । अससक्ति पदार्थाभावना
तुर्यगाच, ब्रह्मात्मना सस्थिति मुक्ति ' इत्यत्र सस्थितिशब्देन
वासनाक्षयमनोनाश-सहकृतस्यनुभवबोधकन व्यजिता । तेन सालोक्य
सामीप्य-सारूप्य-सायुज्याना मुख्यमुक्तित्वाभावश्च मूचितो भवति ।
सगुणविपयकतया तेपा चतुर्णामपि मिथ्यात्वात्, परिच्ददयशून्यत्व-
स्पद्रह्मत्वस्य सगुणऽसभवात् । ब्रह्मात्मना सस्थिति कल्पित-सकल-
विधोपाधिसवध-विधुर-नित्यशुद्ध-बुद्धमुक्त-प्रत्यगभिन्न-परिपूर्णस्वरूपेणाव-
स्थान कैवल्यमेव मुक्ति शतकोटिजन्मसु कृतं पुण्यविना नो लभ्यते
इत्यन्वय ।।
दुर्लभ जयमेवैतत् देवानुग्रहहेतुकम् ।
मनुप्यत्व मुमुक्षुत्व महापुरुपसथय ॥३।।
लब्ध्वा कचित् नरजन्म दुर्लभ,
तत्रापि पुस्त्व श्रुतिपरादर्शनम् ।
यस्स्वात्ममुक्त्यं न यतेत मूढधी,
स आत्महा स्व विनिहन्त्यसद्ग्रहात् ॥४॥
इत चोन्वस्ति म्हात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति
दुर्लभ गानुप देह प्राप्य तत्रापि पौरपम् ॥५॥
पटन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवता ।
आत्मैक्यबोधेन विना विमुक्ति न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेपि ॥३॥
अमृतत्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि धुति ।
प्रवीति पर्मणो मुक्ते अहेतुत्व स्फुट यत ॥७॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य ब्रह्मनिष्ठ 'अनन्यप्रोक्ते गतिरत्र नास्ति अणीयान्द्यतवर्य-मणुप्रमाणात्" इत्यादिश्रुतिभ्य तादृशादेव गुरो सशयभावनादि-विरहित शुद्धात्म- बोधस्य सभवात् । युक्त ह्येतत्, लोकेप्यस्माभिरदृप्टो मार्ग दृष्टतन्मार्गे किल बोधनीय , स्वयमेव कथचिल्लब्धोपि, सशय दृष्टतत्त्वै दिल निरसनीयो भवति । तत्र शुपजनक-सवाद प्रमाणम् । जन्मातरकृत- सुकृत-परिपाकवशात् स्वय ज्ञातज्ञेयोपि पित्रानुशिष्टोपि महानुभविनो जनकस्य वैदेहस्य वचनास्किल ब्रह्मणि विश्रान्तमानसोऽभूच्छुक इति हि वासिष्ठादौ स्मर्यते। तथाच सद्रूपब्रह्माभिन्नत्वात् सद्रूपत्व देशिकस्य । अत एव मह्त्व विवेचितकोशपचकत्वात् अपरिच्छिन्नत्वम्। यद्वा शास्त्रोक्त- समस्त-सद्गुणमण्डितल्व वक्ष्यते हि ' श्रोत्रियोऽजिनोऽकामहतो यो ब्रह्म- विदुत्तम । अहेतुकदयासिंधु बधुररानमता सताम् ॥ ब्रह्मण्युपरतश्शन्तो निरिन्धन इवानल " इत्यादिगुणजातम् । शिष्येभ्यो ज्ञान दिशतीति देशिक , त समुपेत्य यथाविधि उपसद्य तेन गुरुणा उपदिष्टो योर्थ नहारूप तत्प्राप्तिप्रकाररूपश्च,तनैव सम्यगाहित आत्मा अन्त करण येन तादृशरसन् विमुक्त्यै प्रयतेत इत्यनेनमुक्तीच्छा विना तन प्रयत्नासभवात् मुमुक्षुत्व ध्वनितम् ।। उपदिष्टार्थसमाहितात्मेत्यनेन सतत ब्रह्मसमाहितमानसत्वस्य सर्वकर्मसन्यास विनाऽसभवात् विवेक्निा विरक्तेन स्वरूपत वर्मसन्यासपुरस्सर ब्रह्मनिष्ट गुरुमुपसद्य सर्वदा ब्रह्मविचार क्तव्य इत्युक्त भवति । उद्धरेदात्मनात्मान मग्न ससारवारिधौ । योगारूदत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया ॥९॥ सग्रहेणोक्तमर्थ सप्तभि श्लोवविवृणोति । तम मुक्त्यर्थ निय- माणप्रयलस्य सम्यग्दर्शननिष्ठान्तत्वात्, मोक्षसाक्षात्साधन सम्यग्दर्शन- निष्ठा तत्र मुस्यहेतु परवंराग्यापरपर्याय योगारढत्व चाह अनेन दलोवेन । 'यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुपज्जते । सर्वसकल्पसन्यासीयोगा- रूढस्तदोच्यते" इति भगवद्वचनात् परखैराग्यपुरस्सर सम्यग्दर्शन- निष्टय ससाराधिपतितात्मोद्धरणे हेतुरिति भाय । “रेगादिपपर- तरगत भ्रमाढ्य दारात्मजा-प्तधन-यन्धुपाभियुक्तम् । औनिलाभ- निजरोपन्मनगजाल, ससारमागरमतीत्य हरि प्रजामि "। समाग्मागर- ८ मन्वानस्य श्रीधिवेकचूडामणि सव्याख्य विशाल-बरालपाल-नरग्रहासन निग्रहविग्रहस्याव्यग्रम्य रागनिचयामिनि- पोडितस्य लक्ष्मीनृसिह मम देहि परावलवम् ।। इत्यादिरीत्या अविद्यातहिलासस्पस्य मसारस्य सम्पग्ज्ञान विना दुस्तरत्वात् वारिधिलेन पणम् । नहानात्मान देहमात्मत्वेन तस्मिन् जायमाने म्रियमाणे वा तद्गतधर्म स्वस्मितास्तीति विज्ञातु शक्य, क्षुत्पिपासायुते वा प्राणे मुखिनि दुग्विनि वान्त करणे । एवगविद्यास्मितारागद्वेपाभिनिवेशाना गततत्वात् कलशादिपचनस्य तरगतया रूपण, भ्रम एव भ्रम अम्मिस्लवुद्धिरेव आवर्त इत्यादि स्पष्टम् । अनाद्यविद्यावशात् अज्ञ कर्ता मनुष्योहम् ' इत्यादिरीत्या स्थूलसूक्ष्मकारण शरीरेषु अनात्मसु अहमिति स्वर पाप्राप्त्या स्थितिरेव ससारवारिधिमग्नत्वम् असगसच्चिदान्दरपस्यात्मन । तनापि सुपुप्तौ ससाराननुभवात् अविवे किमनीस्पोपाधिमूलकत्वमेव वक्तव्य ससारस्य । श्रूयते हि ' मन एव मनुप्याणा कारण यधमोक्षयो ! वधाय विषयासक्त मुक्त्यै निविषय स्मृतम्' ।। इति अत विवेचनशून्यस्य मनस शरीरादि ससक्तत्व आत्मन ससारवारिधिमग्नत्वम् । अत श्रवणमननादि- शास्त्रीय-सस्कार-सस्कृत मनो यदा भवति तदा भ्रमशून्य आत्मयाथात्म्य- ज्ञानावाप्त्या भवतीति अविवेकि मन शास्नजन्यविवेक्वता मनसा उद्धरेत् अनात्मभ्योऽपनयत् । तथाच तस्मिन् पराङ्मुखत्वस्वाभाव्यात् वाहोपु शरीरादिपु सक्ते वस्तुतोऽसगस्यापि लोहितस्फटिकवत ससक्तस्येव आत्मन उपाधरनात्मरावधाभावे प्रत्यङ्मुखतयात्म- मात्रसस्थत्वे च आत्मा उद्धृत इव भवतीनि भाव । ससारवारिधी मग्नमात्मान योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दशननिष्ठया आत्मना उद्धरे- दित्यत्यय । योगास्वत्व विशदयनेव श्रवणमनननिदिध्यासनानि सन्यासोत्तरवालिकानि सम्यग्दर्शननिष्ठावाप्तिसाधनानि तावदाह सन्यस्येत्यादिना । सन्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये। यत्यता पण्डितैीर आत्माभ्यास उपस्थित ॥१०॥ सर्वकर्माणि सन्यस्य वर्मकाण्डोक्तानि स्वस्पतोपि परित्यज्य, भववन्पविमुक्तये सासारिकबन्धनिवृत्तिहेतुभूतसम्यग्दर्शननिष्ठायै, पण्डित भासमानस्य " "" । श्रीविवेकनूडामणि सव्यान्य आत्मविपयकपरोक्षज्ञानयभि , धीरे वशीकृतवुद्धिभि "पराचि सानि ध्यतृणत् स्वयभू तस्मात् पराड पश्यति नान्तरात्मन् । कश्चिद्धीर प्रत्यगात्मानमक्षत् आवृत्तचक्षुरमृतत्वमिच्छन् " इति श्रुते ।। धिय रातीति धीर , प्रधानमृता कार्यकरणसघातमध्ये बुद्धि वशयतीत्युक्ते इतरेन्द्रियजय अर्थसिद्ध । एतेन शान्त्याधुपेतत्व सूचित भवति । अत एव आत्माभ्यासे "तच्चिन्तन तत्कथन अन्योन्य तत्पबोधन । एतदेकपरत्व च ब्रह्माभ्यास विदुधा इत्यभियुक्तोवितरीत्या अनन्यव्यापारतया श्रुतार्थमनन- तत्कथन-परस्पर-प्रबोधनरूप-ज्ञानकाण्डोक्तव्यापारेषु उपस्थित वर्तमान , विजातीयप्रत्यातिरस्कृत-सजातीय-प्रत्यय-प्रवाहरूप - निदिध्यासनानुष्ठानेन यत्यताम् इत्यन्वय । एतादृशस्य पुस सर्वसकल्पसन्यासेन परवैराग्या- परपर्याय योगारूढत्व सिद्धमेव मन्तव्यम् ।।१०) ननु “यावज्जीवानहोग जुहुयात् 'यावज्जीव दर्शपूर्णमासाभ्या यजेत" 'अहरह-स्सध्या- मुपासोत" "कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिजीविपेच्छतग् समा " इत्यादिश्रुतिभि यावज्जीव कर्मण कर्तव्यत्वेन चोदितत्वात् सर्वकर्मसन्यासे श्रुत्युल्लघन प्रस- ज्येतेति चेत्, तासा श्रुतीना अशुद्धचित्तविपयत्वात् । अत एव "एव त्वयि नान्ययेतोस्ति न कर्म लिप्यते नरे" इतीशावास्यमन्त्रेण नरे नरमानाभि- मानिनि त्वयि इत कर्मकरणात् अन्यथा अन्यो मार्ग कर्मलेपाभाव- प्रयोगका नास्तीत्युक्तम् । 'न पर्मणा न प्रजया धनेग त्यागेनके अमृतत्वमान । सन्यासयोगाद्यतयश्शुद्धत्तत्वा 'प्लवा होते अदृटा यजरूपा अप्टादशोक्तमवर येषु कर्म । एतच्छ्यो येभिनन्दन्ति मूढा जरामृत्यु ते पुनरेवापि यन्ति" "किमर्था वयमध्येप्यामहे विमर्या वय यक्ष्यामहे" इत्यादिना कर्मसन्यासस्यापि विहितत्वात् निन्दितत्वाच्च "तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति यज्ञेन दानेग तपसा नारायन" "योगिन वर्म कुर्वन्ति सगत्यक्त्वाऽऽत्मशुद्धये" इत्यादि- श्रुतिस्मृत्यर्थपर्यालोचनया विविदिपासाधनत्व चित्तशुद्धिद्वाग तेपामव- सीयते, नतु सार्वदिवत्व । तथाराति " यदहरेव विरजेत् तदहरेव प्रयजेत् ' इत्यादि-मन्यासविधायक्वाक्पय्याकोपापत्ते, वर्मनिन्दानुपपत्तेश्च । एवचाग्नौन्धनाद्यनपेक्षा" 'मर्यापेक्षा च यज्ञादिश्रुते-रस्ववत् " इति न सूमाभ्या अयमेवार्थो भण्यते । परमपुरणार्थ-भूनमोक्षायंत्य नास्ति पर्मणा, चित्तशुद्धिद्वारा जानवहिणवमिति, तदिदमाह चित्तस्यैनि । " " कर्मण ॥ अत F

१०
थौविवरचूगमणि सव्यास्य
चित्तस्य शुद्धये कर्म नतु वस्तूपलव्धय ।
वस्तुसिद्धिर्विचारेण न विचित्कर्मकोटिभि ।।११।।
स्पप्टोथ ।
विचारस्य वस्तूपलब्धिह्तुत्व दृष्टान्तेन विशदयति सम्यगिति
सम्यग्विचारत सिद्धा रज्जुतत्वावधारणा ।
भ्रान्त्योदित महासर्प भवदु खविनाशिनी ॥१२॥
मदाघवारे पतिता रज्जु सप मवान पुस्प विभ्यत दीपानयनन
मम्यग्विचाय वस्तुतत्व बुध्वा भयकम्पादि-दुख जहातीति प्रसिद्धम ।
तन रज्वा भ्र त्या उदित यो महामप तदभव तत्प्रत्ययजन्य यददु ख
तद्विनाशिनी सम्यग्विचारजन्या रज्जुतत्वावधृति । तद्वत भ्रान्त्या जात
यदभवदु ख जन्ममरणप्रयोज्यदु ग्य तहिनाशिनी सम्यग्विचार प्रयोज्या
तत्वावधारणा आत्मयाथात्म्यावधृति
ब्रह्मसाक्षात्कार इति सर्वाश
प्रकृतोपयोग्यय दृष्टान्त ॥१२॥
आप्तोक्त्यनुमारेण नियमाणविचारस्यव अथनिश्चयहतुत्वम
नान्यस्य कमण इत्याह । अथस्यति ।
अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारण हितोक्तित ।
न स्नानेन न दानन प्राणायामशतन वा ।।१३।।
अज्ञानदोषवशात स्वयभ्रान्तस्य पुरुषस्य आप्तोक्तिरूपावलवनाभाव
भयकपाद्यनथमनुभवत स्वतो विचारे प्रवृत्तदुलभत्वात विचारे हितोकित
हेतूकृता। हितत्व च यथाथवक्तृत्व यदि भ्रान्त पुरप हितोक्यनुसारेण
विचारमविधाय स्नान वा दान वा प्राणायामशत वा कम कुर्यात भ्रम
निवतकापरोक्षप्रमाया अभावे अनथप्रयोजक भ्रमानिवृत्त क्थ निवृत्ता
नर्थो भवेदिति भाव । विचारश्च अथयाथात्म्य निश्चयानुकूरो मानसो
व्यापार । तथा च हितोक्तिमह्त विचारस्यय अथप्रगाह्तुत्व भ्रमस्थल
प्रत्यक्षसिद्धम । तथासति प्रकृतेपि श्रुत्याचार्योपदेगानुसारेण आमविचार
कृत्वा तद्याथात्म्य मपरोक्षीकृत्य अनात्माध्यासरूप ससारादात्मान मोचय
दित्युपदेश ॥१३॥

" । अश्वस्य " " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिविशेपत । उपाया देशकालाद्या सन्त्यस्या सहकारिण ॥१४॥ तत्तत्कर्मणि समर्थस्यैव तत्तत्कर्मफलभोक्तृत्व-सम्भवात् असमर्थस्य तदयोगात् वाह्यदेशकालादे सहकारित्वमान, आन्तरसामर्थ्यस्यैव फल- दायकत्वमित्याह। अधिकारिणमिति । कर्मणा तावत् दृष्टार्थत्वात् “यदाहवनीये जुहोति पदे जुहोति" "प्राचीनप्रवणे वैश्वदेवेन यजेत 'साय जुहोति "प्रातर्जुहोति" "वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा यजेत " 'वसन्ते ब्राह्मणो- ग्नीनादधीत" इत्यादिशास्त्रानुसारेण देशकालयोरप्यसाधारण-वारणत्व- मगीकर्तव्यम्। यद्यपि ज्ञानस्यापि “यथाऽदर्श तथात्मनि यथा स्वप्ने तथा पितृलोचो । यथाप्सु परीव ददृशे तथा गधर्वलोक छायातपयोग्वि ब्रह्मलोके । "इह चेदवेदीदय सत्यमस्ति न चैदिहावेदीत महती बिनष्टि इत्यादिथुत्यनुसारेण मनुष्यलोक्-ब्रह्मलोक्योरेव ज्ञानभूमित्व प्रतीयते, एव “ ऋणत्रयमपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत् । अनापकृत्य मोक्ष तु सेवमानो व्रजत्यध ॥ ब्रह्मचर्य ममाप्य गृही भवेत्, गृहाद्वनी भूत्वा प्रव्रजेत्" इत्यादिप्रमाणानुसारेण ब्रह्मज्ञानान्तरगभूत-सन्यासस्यापि कालो विधीयत इव प्रतिभाति । अथापि अशुद्धचित्तो राक्षसराजो विरोचन ब्रह्मलोक गतोपि परमगुरुणा परमेष्ठिना उपदिष्टोपि नैवाग्रही- दात्मान । 'ससारमेव निस्मार दृष्ट्वा सारदिदृक्षया । प्रव्रजन्त्यकृतोद्वाहा पर वैराग्यमाथिता । इति यदिवेतरया ब्रह्मचर्यादेव प्रव्रजेत्गृहाहा वनाद्वा यदहरेव विरजेत्तदहरेव प्रयजेत्" इत्यादिप्रमाणं वक्ष्यमाण- वैराग्यादिसाधन-चतुष्टयमपन्नम्य देशवालो न विवक्षिती इत्यभिप्रायेण तयोस्मयारित्वमुक्तम् ॥ अत एवं "विद्वान् सत्यम्तवाह्यार्थमुस- स्पृहस्सन् " इति विवेक-वैराग्ये ब्रह्मात्मनावस्यान-लक्षण-मोक्षसाक्षा- खेतु-भूतसम्यग्दर्गननिप्ठार्थ मोक्षसाधनोपदेशक-गुरूपसदन-पुरम्सर-तदुग- दिप्टार्थमनसमाधाने हेतूवृते । एतादगमनरममाधानम्य वामदमोपति- तितिक्षा-श्रद्धानामभावे अमभवात् मुक्तीच्छाभाये तदर्थ प्रपत्लामभवाच्च अतो विमुपय" इत्याद्यालो विवेक-यंराग्य-समादिषट्प मुमुसुराना जिनामा-माधारणतना मूषन कृतमेव । तयाच “तरति शोरमात्मवित्" ।

" थीविवरचूटामणि सव्यास्य तद्विज्ञानार्थं स गुरमेवाभिगच्छेत्" इत्यादिश्रुत्यनुसारेण शोपटिदत- बन्धनायव सम्यग्ज्ञान गद्गुरूपदिष्टार्थ-विचारमन्तरा न येनापि साधना. तरेणति । इलोके पस्यामित्यम्य सिद्धावित्यर्थ ॥१४॥ अतो विचार कर्तव्य जिज्ञामारात्मवस्तुन । समासाद्य दयासिंधु गुर ब्रह्मविदुत्तमम् ।।१५।। अत सर्वानर्थनिवर्तकनिर्णयहेतुत्वात् जिज्ञासो आत्मान सम्यज्ज्ञातु- मिच्छो पुरुषस्य आत्मवस्तुन विचार कर्तव्य । तत्र इतिकर्तव्यतामाह दयासिंधु स्वय कृतार्थत्वेन स्वस्य प्रयोजनाभावस्सिद्ध एव, इतरेपि मा दुखमनुभूवनितिकरणाया समुद्र, आधारमित्यर्थ , जलराशिरिव जलाना, गुरम्, “गुशब्दस्त्वधवारस्स्यात् रुगव्दस्तन्निरोधक । अन्धकारनिरोधि- त्वात् गुरुरित्यभिधीयते" इति गुरुगीतोक्तरीत्या स्वोपदेशेन अज्ञानाख्य- हार्दान्धकारहारकमित्यर्थ । यथान्धकार प्रपचमावृत्य तज्ज्ञानप्रति- बन्धको भवति एवमज्ञान आत्मानमावृत्य तत्स्पष्टभान-प्रतिवन्धक भवतीत्यन्धकारत्वमज्ञानस्य, अत एव तमइत्यादिशब्दै रमिलापश्श्रुती " तमोह्यामीत्, तमसा गूल्हमने " इत्यादौ । एतद्विशेपणद्वय यत्र सम्भवति तमाह ब्रह्मविदुत्तममिति । ब्रह्म विदन्तीति ब्रह्मविद तेषामुत्तम स्थित- प्रज्ञमित्यर्थ । अत्र श्रुतय पूर्वमुदाहृता । तत्समासादन च तमाराध्य गुरु भक्त्या प्रह्व प्रश्रयसैवनै " इति वक्ष्यमाणरीत्या "तद्विद्धिप्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया" इति गीतोक्तरीत्या च तस्य स्वात्माभिमुखीकरणमिति । अतो विमुक्त्य इत्यष्टमग्लोक्स्य इयद्भिश्लोक विवृति कृता ।।१५।। मेधावी पुरुषो विद्वान् ऊहापोविचक्षण । अधिकार्यात्मविद्याया उक्तलक्षणलक्षित ॥१६॥ अधिकारिणमाशास्तै फलसिद्धिविशेषत इत्युक्तमधिकारिण प्रकृते कथयति मेधावीत्यादिना। "धीर्धारणावती मेधा" इति योगात् श्रुताधारणक्षमबुद्धिमानुच्यते मेघास्यास्तीति व्युत्पत्या मेधावीशब्देन । विद्वानितिअधीत-काव्यपोशच्याकरण उच्यते । उहापोहविचक्षण एतेन सर्व-मीमामा-मस्कृतबुद्धित्व गम्यते । पदवाक्य प्रमाणज्ञ इति यावत् । उक्तलक्षण-लक्षित इति अप्टमश्लोकादारभ्य पचदशश्लोकमध्यपाति- " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य श्लोक समासन्यासाम्या सूचितविवेक-वैराग्य-शमादिपटक-मुमुक्षुत्वरूप- साधन-चतुष्टय-सपन्न इत्यर्थ । आत्मविद्यायामधिकारी आत्मविद्याफल मोक्ष अनुभवितुमर्हतीत्यर्थ ।।१६।। विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिन । मुमुक्षोरेवहि ब्रह्मजिज्ञासा-योग्यता मता ॥१७॥ उक्तानि लक्षणानि स्फुटप्रतिपत्तये कोडीकृत्याह विवेकिन इति । यद्वा उक्त लक्षण जिज्ञासुत्व 'अतोविचार कर्तव्यो जिज्ञासोरात्म- वस्तुन इत्यन जिज्ञासुरेव मेधावित्वादि-विशेषणविशिष्ट आत्मविद्या. फलभाक्, इदानी जिज्ञासाया कस्याधिकार इति चेत् पूर्व अष्टमश्लोके विद्वान् सन्यस्तवाह्यार्थ-सुखस्पृहस्सग उपदिष्टार्थ-समोहितात्मा इति दशम- श्लोके धीरे इतिशब्दसूचितस्य साधनचतुष्टय-सपतिविशिष्टस्य इत्याह । विवेकिन इति। विवेकादिस्वरूप स्पष्टमिप्यते मूल एयोपरिप्टात् । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा, ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्राजिज्ञासा तत्रावगति-पर्यन्त ज्ञान सन्वाच्याया इच्छाया कर्म। अखण्डकारवृत्ति-प्रतिफलित चैतन्य जिज्ञासापद-लक्ष्यमाण-विचारस्प फलम् । सामान्यतो ब्रह्मज्ञानस्य विचारात्पूर्वमपि सत्वात् एतादृशमिष्ट सपादनीय चेत् दद्यानावसर विचित् कामादीना मनागपि । आगुप्तेरामृते काल नयेद्वेदान्तचिन्तया" इत्युक्तरीत्या सार्वदिक्-वेदान्तविचार आवश्यक । “देहात्मज्ञानवज्ज्ञान देहात्मज्ञानवाधक। आत्मन्येव भवेद्यस्य स नेच्छन्नपि मुच्यते" इत्युक्त- ज्ञान जनयितु स एव समर्थ ॥१७॥ एतादृश विचारजननी या इच्छा तन योग्यता विवेकादि-साधनयुतस्यैव नान्यस्येत्येवकारबोधितमर्थ अन्वयेन ज्यतिरेवेण च स्पष्टयति। साधनानीति। साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभि । येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिद्ध्यति ॥१८॥ लोके यस्य तावत् कार्यत्वेनाभिमन-समानाधिकरणा-त्यन्ताभाव- प्रतियोगित्व स्वरामानाधिकरणारयन्ताभाव प्रतियोगि-यात्वाभिमत-मत्व वा तम्य तलारणत्व न मभवति। यथा पटममानाधिपरणात्यन्ना- भावप्रतियोगिनी मृत्, मृत्समानाधिकरणारयन्ताभाव प्रतियोगिफ्टवी वा .

- श्रीविवेकचूडामणि, सव्यास्य सा पटवारणत्व नाइनुते । अपितु मृत्सत्वे घटसत्व मृदभावे घटाभाव इत्यन्वयव्यतिरेकसहचारग्रहवशात् घटकारणत्व भजते। एव विवेकादि- चतुष्टयसत्व एव सति ब्रह्मणि नितरा स्थितिप्रयोजव-ब्रह्मजिज्ञामाया सम्भवात् तदभावे चामभवात् अन्वयव्यतिरेक्-सहचारग्रहाधीना तेपा विवेवादीना सन्निष्ठापरपर्याय-फलपर्यन्त-ब्रह्मजिज्ञासा-कारणत्वावगति इत्युक्तम्। मनीपिभि कथितानीति। तन मनीपित्व च श्रुतितात्पर्य- ज्ञानवत्व। श्रुत्यवलम्बनाभावे एतादृशाधिकारिविगेपणाना दु नत्वात् । तादृशाश्च मनीषिण वादरायणप्रभृतय । ते क्लि “अथातो ब्रह्म- जिज्ञासा" इति मूत्रघटकाथशब्देन साधनचतुष्टय-सम्पत्यानन्तर्य मूत्रयन्त ब्रह्मजिज्ञासाधिकारिण-मेवविध सूत्रयामासु इति शारीरकमीमामाद्याधि- करण-तृतीयवर्णव-भाप्यादर्थतोऽवगम्यते । एतादृशविगेषणलभवश्रुतयस्तु, 'यत्कृतक तदनित्य' इति न्यायवती " तद्यथेहतमंचितो लोक क्षीयते एवमेवामुन पुण्यचितो लोव क्षीयते' ' "यो वै भूमा तदमृतम् अतोन्यदात" 'न जायते म्रियते वा विपश्चित्" इत्यादिश्रुति आत्मन नित्यत्व अनात्मन अनित्यत्व च वोधयतीतिविवेक-लम्भिका। "परीक्ष्य लोपान् कर्मनितान् ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृत कृतेन' न वा अरे पत्यु. कामायेत्यारभ्य आत्मनस्तु कामाय सर्वप्रिय भवति । इत्यता श्रुति अनात्मभाने वैराग्यप्रतिपादिवा। गालो दान्त उपरतस्तितिक्षु - समाहितश्श्रद्धावित्तो भन्वाऽऽत्मन्येवात्मान पश्येत् ' इतिश्रुति शमादिपट्न बोधयति । " न स पुनरावर्तते" इति थुति मोक्षम्य नित्यत्व वदन्ती तत्रेच्छामादधाति। उपनिषदामर्थवादत्व वदता वर्ममीमासवाना मते एतासा स्वार्थे तात्पर्यनास्तीत्येव ज्ञानसभवात् 'ब्रह्मजिज्ञासितव्य तत्र च एतादृशविशेषणविशिष्टोधिकारीति" ज्ञानस्य दुर्लभत्वात् मनीषिभि कथितानीत्युक्तम्। तथाच प्रमाणान्तरानधिगत-कालत्रयावाध्य-परम- पुरपार्थ-स्वरूपब्रह्म-प्रतिपादकत्वा-दुपनिषदा तात्विकप्रामाण्यस्मात्रैव सम्भ- वात् तत्तद्वाक्य-समर्पित विवेवादिविगिप्टस्यैव " सोन्वेष्टव्य स विजि- ज्ञासितव्य " इत्यादिवाक्यविहित जिज्ञासायोग्यतेति सर्व चतुरस्रम् ॥१८॥ तत्र विवेक्निो विरक्तस्येत्यादिना रथित विवेकादिव रमतो निर्दिशति आदावित्यादिना। " ॥

१५ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य आदौ नित्यानित्य-वस्तु-विवेक परिगण्यते। इहामुन-फलभोग-विरागस्तदनन्तरम् ॥१९॥ शमादिषट्क-सपत्ति मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम् ।। विवेकादीना मध्ये पूर्वपूर्वस्य उत्तरोत्तर-हेतुत्वात् कम समाश्रित । इद नित्य इदमनित्यमिति जानान किल अनित्याद्विरज्येत। अत नित्या- नित्यवस्तुविवेकाभावे वैराग्य दुस्सपादमिति विवेकस्य वैराग्यहेतुत्वम् । वैराग्यवत एव पुरुषस्य अन्तर्वहि रिन्द्रिय-निरोधरूप-शान्ति-दान्ती। तत्रापि निरुद्धान्त करणस्यैव बहिरिन्द्रिय-निरोघरूपदम मनस्सम्बन्धाभावे इतरेषामिन्द्रियाणा अकिंचित्करत्वात्। तर्हि शमेति दमस्य स्वत- स्सिद्धत्वात् किमिति तस्य साधनकोटि-प्रविष्टत्वमिति चेत्, “इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभ मन ' इति गीतोक्तरीत्या वाटेन्द्रियनिरोधाभावे शमस्य दृढत्वाभावात् । जितेन्द्रियस्यैव उपरमशब्दित-सन्यास , तस्यैव शीतोष्णादि-द्वन्द्वसहिष्णुत्वरूपा तितिक्षा, तस्यैव बाह्यविक्षेपाभावात् ब्रह्मण्यदपर्येणाव-स्थान लक्षण समाधान, एतादृशगुण-विशिष्टस्यद "ब्राँक- मस्ति जगन्मिथ्ये" त्युपदिश्यमान-गुरुवेदान्तवाक्य-विश्वासरूप-श्रद्धा इति शमादिप्टर मध्येपि पूर्वापरीभावे कारण सुवचम् । पुरुषधौरेय मोक्षादन्यन कामयते, तत्र विलम्ब च न सहत इति तीव- मुमुक्षावान् भवितुमर्हति इत्यभिप्रायेण, आदो नित्यानित्येत्याचाह। तद- नन्तर इहामुत्रफ्लभोगविराग इति च। तेन विवेकानन्तर्यस्य वैराग्ये फयनेन “तदुदित स्सहि यो यदनन्तर इति न्यायेन विवेक-वार्यत्व वैराग्ये उक्तप्रायम् । तदनन्तरमिति उत्तरत्राप्यनुपज्यते वैराग्यानन्तर शमादिसपत्ति , तदनन्तर मुमुक्षुत्वमिति ॥१९॥ उक्तसाधनानि विवृणोति। ब्रह्मेत्यादिना । ब्रह्मसत्य जगन्मिथ्येवरूपो विनिश्चय । सोय नित्यानित्य-वस्तुविवेक समुदाहृत ॥२०॥ ब्रह्म नित्य जगदनित्यमिति निश्चयसत्वेपि दृढ वैराग्य न सम्भवति, अनित्यगुग्नस्यापि प्राय याम्यमानत्वात् । जगन्मिथ्यंत्युक्ने मिथ्याभूतार्थ केनापि न काम्यते । नहि स्वाप्निा राज्य कामयन्ते राज्यकामपितार । एतादृश मिल " । श्रीविवेवचूडामणि सव्यास्य अत वैराग्यस्य नियतमुत्पत्तये ब्रह्म नित्य जगदनित्य मित्यनुक्त्वा ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्येत्याह। विनिश्चय इति विशेपेण निश्चय इत्यर्थकन निश्चये प्रामाण्य ज्ञानानास्वदितत्वमुक्त भवति । सोयमिति स विवेकिन इत्यत्र विवेवि विशेषणत्वेनोक्त , अय आदौ नित्यानित्यवस्तु-विवेक इत्युक्त इत्यर्थ । अस्यैव ऐहिकामुप्मिन फ्लभोगविरागहेतुत्व नियतमिति समुदाहृत इत्यन समित्युपमर्गेण द्योतितम् ॥२०३।। विवेक निरूप्य वैराग्य निरपयति। तद्वैराग्यमिति । तद्वैराग्य जुगुप्सा या दर्शनथवणादिभि । देहादि-ब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोग्यवस्तुनि ।।२१।। ऐहिकदेहादि-भोग्यवस्तुन दर्शनन आमुष्मिक दिव्यदेहादि-भोग्य- वस्तुन थवणेन, आदिपदेन दृष्टजातीयस्य श्रुतजातीयग्य अनुमानन । अनुभूयमान शरीरप्रभृति-बाह्ममानेन शतवपजीवि-चतुदश भुवनाधिपत्या- वच्छेदर हिरण्यगर्भ शरीरपर्यन्त सर्वस्मिन् भोग्यवस्तुनि अनित्य मिथ्याभूते या जुगुप्सा कदापीदृशपदार्थ-सम्बन्धो माभूदिति कार विष्टायाभिवासह्य- बुद्धि तद्वैराग्यम् । गैत्य हि यत्सा प्रकृतिर्जलम्य इतिवद्विधय प्राधान्यात् नपुमकनिर्देश तदिति। स्वदेहाशुचि धन न विरज्यत य पुमान। वैराग्यधारण तस्य किमन्यदुपदिश्यताम सतत प्रवाहमान बुपर्भ अश्वै स्वरैर्गजै महिपै । हा कष्ट क्षुत्क्षामै श्रान्तनों शक्यते वक्तुम' ' तद्यथह कमचितो रोक क्षीयते एवमयामुत्र पुण्यचितो लोक क्षीयते" ' भूम्नोन्यदातम् क्षीण पुण्य मर्त्यलोक विशन्ति 'आब्रह्म भुवनाल्लोका पुनरावर्तिनोर्जन ' सूतसहिताया यज्ञवैभवखण्डे सप्तदशो- सर्ववेदान्त सिद्धान्तमारराग्रहस्था ‘कुक्षौ स्वमातुर्मलमनमध्य' इत्यादिना — पुण्यक्षये पुण्यकृतो नभम्यै निपात्यमानान् शिथिलीकृतागान् । नक्षनरूपेण दिवश्च्युतास्तान् विचाय योवा विरति न याति ' यत्रास्ति लोके गतितारतम्य इत्यन्ताश्च श्लोवा वैराग्यदिपयऽनुसधया । मानुपदेहादे रोगाद्युपप्लुतत्व, पश्वादीनामत्यन्त पारतत्र्य मूत्वादि, देवाना राक्षमादिपीडितत्य, शब्दादीना विषयाणा वहुविधानर्थप्रदत्व कुरगादिदृष्टान्त अनुसन्दधानस्य सर्ववानात्ममु जुगुप्सा मुल भेति भाव । एतच्च शब्दादिभि पचभिरेवे' त्यादिना स्वयमत्तरनस्पष्टमिप्यते । ध्याय, - " १७ . योविवेकचूडामणिः सव्याख्यः यद्यपि “ अपाम सोमंममृता अभूम' 'अक्षय्यं ह वै चातुर्मास्ययाजिनस्सुकृतं भवति" इति श्रुत्यवलोकनेन कर्मफलस्यापि नित्यत्वं प्रतीयते। अथापि 'यत्कृतकं तदनित्यं” इति न्यायसहकृत, तद्यथेह कर्मचितेत्यादिश्रुत्यनु- सारेण आमृताक्षय्यपदयोः सकुचितार्थकत्वस्या-वश्यंवक्तव्यत्वात् न दोपः। उक्तं हि "आभूतसप्लवं स्थानममृतत्वं हि भाप्यते" इति ॥२१॥ शमस्वरूप प्रवीति विरज्येति । विरज्य विषयवातात् दोपदृष्ट्या मुहुर्मुहुः । स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसश्शम उच्यते ॥२२॥ आद्यन्तवत्व-बहुवित्तव्ययायाससाध्यत्व-परिणति-विरसत्वादि-दोपान् पुन: पुन. विषयेषु पश्यत पुरुषस्य तत्र वैराग्य नियतमिति विपपदोपदर्शनं वैराग्यहेतुरिति । तस्मिश्च वैराग्ये सति मनस्स्वलक्ष्ये सगुणे निर्गुणे वा नियतमवतिप्ठमान निश्चल निर्विकारं भवतीति मनोनियतावस्थारूप- शमस्य वैराग्यजन्यत्वमाह विरज्येति। तत्र ल्यपा उत्तरवालिकत्वस्य बोधनात् वैराग्यजन्यत्व बोधित' भवति ।।२२।। दम निरूपयति विषयेभ्य इति । विपयेभ्य परावर्त्य स्थापन स्वस्वगोलके। उभयपामिन्द्रियाणा स दम. परिकीर्तितः ॥२३॥ मनसः विपयविचार-सामर्थ्यसत्वात् स्वत एव विरज्येत्युक्तम् । वाह्येन्द्रियाणा थोत्रादीना ज्ञानकरणाना, वागादीना कर्मकरणाना च स्वतस्ता सामर्थ्याभावात् प्रग्रहस्थानीयेन मनसा अश्वस्थानीयाना वहि- रिन्द्रियाणा शब्दादिस्प-विषममार्गभ्यः परावयं परामुग्वीकृत्य स्व- स्वगोलके कर्णशप्पुली-बदनादि-देशेषु स्थापन उपरतव्यापारतामम्पादनं यत् स दमः परिकीर्तितः । मनादीना प्रग्रहादिरूपत्वं कटोपनिषद्युक्तम् "आत्मानं रथिनं विद्धि गरीरं रथमेव तु। बुद्धि तु सारथिविद्धि मनः प्रग्रहमेव च। इन्द्रियाणि हयानाहू विषयांस्तषु गोचरान" इति। मार्गानित्यर्थः ॥२३॥ दमम्प-बहिरिन्द्रिय-निग्रहमाध्यानुपरतिमाह वाह्यति ।

१८ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य वाह्यानालम्वन वृत्तेरेपोपरतिरुत्तमा ॥२४॥ तटायोदवस्य तटाछिद्रद्वारा निर्गत्य यथा क्षेत्राद्यात्मना परिणाम , एवमन्तस्थस्य मनस श्रीवादिछिद्रद्वारा बहिरागत्य शब्दादिविपयाकारण परिणामरूपा वृत्तिर्जायते। निगृहीतेषु च वहिरिन्द्रियेषु अन्तस्य मन न बाह्याकारेण परिणमत इति भाव ॥२४॥ यदा वाहा नालम्वते चित्त तदा शीतोष्णादि-इन्डस्म अप्रतीय- मानत्वात् वर्मकालादिवशात् तत्प्रसक्तावपि तत्सहनस्पा तितिक्षा सिद्धधतील्याह । सहनमिति। सहन सर्वदु खाना अप्रतीकारपूर्वकम् । चिन्ताविलापरहित सा तितिक्षा निगद्यते ॥२५॥ कम्बलव्यजनादिभि शत्यौप्ण्यादि-दु ग्वप्रतीकार लोकसिद्ध । तादृश-सामग्रथमावे विमस्माभिर्दीने करणीयमिति चिन्ता, प्रलापश्च । विचारसाधन-तितिक्षापास्तधात्व व्यावर्तयति अप्रतीकार पूर्वक चिन्ता- विलापरहित यत्सहन सा तितिक्षेति । दुखाना दु सहेतु-गीतोष्णादीना- मित्यर्थ । चिन्ताविलापादि-सहितस्य मनस विचारस्य दुरापास्तत्वा- दिति भाव ॥२५॥ इदानी वस्तूपलन्यसाधारण-कारण श्रद्धा निस्पयति। शास्तस्येति। शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुध्यावधारणा। सा श्रद्धा कथिता सद्भि यया वस्तूपलभ्यते ॥२६॥ लोकेपि आप्तवाक्ये विश्वासाभावे नैव तदनुसारेण प्रवर्तते पुरुप विचारादौ। किमुतातोन्द्रिये शास्त्रार्थे, अत सा परमवारण । 'अश्रद्धधाना पुरपा धर्मस्यास्य परन्तप । निवर्तन्ते मृत्युससार-वर्मनि।" इति । यस्तावत् सान्तो दान्त उपरत- स्तितिक्षश्च ग एव "ब्रह्मकमेव सत्य तदेव व अन्यत्सर्व मिथ्या" इति गुरुणा वेदान्तश्चवोध्यभान वस्तु विश्वसिति इदमेवमवेति । नान्यम्तादृश- साधनहीन इति श्रद्धा तदनन्तर परिगणिता गुरवेदान्त-वाक्यविपयिणी। शास्त्र तत्वमस्यादिशास्त्र गुरवाक्य तदनुमारि "नासित्व ससारी किन्तु उक्त अप्राप्य मा हि गीताया श्रीविवेकचूडामणिः सव्याख्य नित्यशुद्ध-बुद्धमुक्तस्वभाव पर ब्राँव अन्यता मिथ्या " इत्यादिवाक्य, तस्य, सत्य अबाधितार्थबोधक इतिवृध्या, अवधारणा दृढविश्वास , यया वस्तूपलभ्यते सा श्रद्धा इति मद्धि कथितेत्यन्वय ॥२६।। एतादृश-थद्धावतएव समाधान सम्यक्सियतीति तदनन्तर समाधान निरूपयति । सम्यगिति। सम्यगास्थापन बुद्धे शुद्ध ब्रह्मणि सर्वदा । तत्समाधानमियुत्क्त न तु चित्तस्य लालनम् ॥२७॥ यद्यपि स्वलक्ष्ये नियतावस्थारूप-शमापेक्षया भेदो न लक्ष्यते ईदृशे समाधाने,“ तथापि मुहुर्मुहु दोपदृष्टया विषयेभ्यो विरज्य स्वलक्ष्ये नियता- वस्था" इत्यनेन " यतो यतो निश्चरति मनश्चचलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यतत् आत्मन्येव वरा नयेत् ।" इति गीतोक्तरीत्या शमावस्थाया प्रयत्न- विशेपोपेक्ष्यते सकल्प-विकल्पात्मपस्य मनस स्थिरीकरणे। अत एवात्र अध्यवसायात्मिकाया बुद्ध शुद्धे ब्रह्माणि सम्यगास्थापन सर्वदा इत्यनेन- सक्ल्प-विकल्प-विनिर्मुक्तत्व अन्त वरणस्य प्रवृते रथित भवति। अत एव मनाच्द विहाय निर्णयात्मक-वृत्तिमबुद्धि-शब्द प्रायोजि। तथापि शुद्ध ब्रह्मणीति निर्गुण कथ्यते सर्वोपाधिविनिर्मुक्त। दामनिरूपणावमरे स्वलक्ष्ये नियतावस्थेत्यनेन सगुणे नियतावस्थापि शान्तत्व मनमो वक्त शक्यम्। शम इति साधन कथ्यते, समाधान तम्प फल नस्यैव परिपाक इति यावत्। लो बालया विपतो ग्दन्ति चेत् तदिष्ट दत्वा समादधते जना, तहत् मनमो यथेष्ट विषयमार्ग-सचरण न गमाधान- मित्याह न तु चित्तस्य लालममिति। यहा "गुभाशुभाभ्या मार्गाम्या पहन्तो वामनासरिन्। पौरपंणप्रयत्नेन योजनोपा गुभे पथि"। अशुभेषु रामाविष्ट गुभेप्वेवावतारयेत् । स्वमन पुग्यायन क्लेन बलिना वर। अगुभाच्चालित याति गुभ तम्मादपोतरत्। जलोदिनत्त तु गिगुयत् तस्मात्तच्चालयदलात् । समतासान्त्वनेनागुन द्रागिति गरगनं । पोरग प्रपत्नेन लालच्चितवालवम्"। इति शामिठरीत्या चालन लालन या गमादिसाधनत्वेन पूर्वमध्यते। न तु पोभूतममाधाना- पम्पाया, तदाभ्याग विनापि शमादिमपादनवाले प्रयत्नेनैव क्षीण. " तस्या- श्रीविवेकचूडामणि, सध्यास्य, बाह्यवासनस्य मनस सगुणात्प्रच्यावनमानम्य निर्गुणे स्थापयितु- मपेक्षितत्वात् इति ॥२७॥ एतादृश-माधनगण-मण्डितस्यैव मुमुक्षुत्व सम्भवति नान्यस्येती- दानी मुमुक्षुत्वमाह अहकारादीति। अहकारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञान-कल्पितान् । स्वस्वम्पावबोधेत मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता ॥२८॥ 'अन्त करणमैतेषु चक्षुरादिषु वर्मणि। अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभास-तेजसा । अहसार स विज्ञेय " इत्यमत्या चित्प्रतिफ्लनो- पेत-मन्त करण अहवार । यहा भोक्ता जीवोहकार आनन्दमयकोश- नामा, स्वात्मनिरूपणे “सुप्तिगतै म्सुखलेश अभिमनुते सुखीभवामीति । आनन्दकोगनामा सोहकार कथ भवेदात्मा" इत्युक्तत्वात् । प्यज्ञानकल्पितत्व मनोरूपोपाधिवशाद्विकारत्व च गौण वक्तु शक्यम् । तथाच आनन्दकोश-प्रभृतिविज्ञानमय-मनोमय-प्राणमयान्नमयान्तान् बन्धान स्वरूपसाक्षात्कारात्प्रगात्मत्वेन मन्यमानान् स्वस्वरूपावबोधेन मोक्नु पुनस्तत्र यथाऽहन्ता न स्यात् तथा त्यफ्नु बाधितुमित्यर्थ । या इच्छा सा मुमुक्षुता। स्वस्वरूपावबोधे हि “यत्र त्वस्य सर्वमात्मवाभूत् तत्केन क पश्येत्" इति श्रुत्या स्वव्यतिरिक्तस्य कस्यापि भानाभावेन कोश- पचकात्मक-बन्धनिवृत्तिरत्यन्तमिति भाव ॥२८॥ श्य तावत् मुमुक्षुता त्रिविधा मन्दा मध्यमा प्रवृद्धा चेति । मोक्षस्य नित्यसुखरूपत्वेपि सामारिक-वामना-वासितात मोक्षेच्छव दुर्लभा । अध्यात्मशास्त्र-श्रवणकाले जातासा न कार्यमादधाति । यदा पुरुष श्रवणानन्तर-जातविवेकन विपयेषु सासारिकेपु दोषान् दर्श दर्श तर वैराग्य लब्ध्वा विधिवत्मन्यस्य सर्वकर्माणि, विचारार्थ गुरूप- सदनादौ प्रवर्तते तदा, अध्यात्मशास्त्रश्रवणवाले जाता तात्कालिक्येव मुमुक्षुता मन्देति नामाहेव मध्यमत्व प्राप्नोति । यथा यथा तीन वैराग्य मनश्चोपशान्त समाधित्मति गुरश्चास्मिन्प्रसीदति भवाब्धिमिति" तदा पुरष नित्यमुखरूप-मोक्षादन्यन्न वामयते तर विलब च न सह्न इति प्रवृद्ध-मुमुक्ष मुख्याधिकारी भूत्वा क्षिप्र लभते फलमित्याह । मन्देति। करणाना "क्षिप्रमय तरतु श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य. मन्दमध्यम-रूपापि वैराग्येण शमादिना । प्रसादेन गुरोस्सेय प्रवृद्धा सूयते फलम् ॥२९॥ इत्य च मुमुक्षाया मोक्षेच्छारूपत्वेपि यदा सा प्रवृद्धा तदैवफल प्रसूत इत्यनेन तत्प्रवृद्धयर्थ विषयवैराग्य-शमादिपटक गुरुप्रसादलाभार्थ प्रयत्न कर्तव्य पुरुयेणेत्युक्त भवति ॥२९॥ साधनचतुष्टयमध्ये द्वितीयतुरीयसत्वे सर्व तत्रास्ति नान्यथेत्याह । वैराग्यमिति। वैराग्य च मुमुक्षुत्व तीव यस्य तु विद्यते । तस्मिन्नेवार्थवन्त स्यु फलवन्त शमादय ॥३०॥ अर्थवन्तशमादय इत्यय शमादयइत्यस्य शमादिशब्दा इत्यर्थ । तस्मिन्पुरुप शमादयस्सन्तीति व्यवहारस्सार्थक इति भाव । अय शान्तो दान्त इत्यादिगदभार तीववैराग्यवान् तीनमुमुक्षुतापाश्चेत्यर्थ तीन- मुमुक्षुत्वस्यैव शमादिफलत्वात्। यदि तीव्रमुमुक्षुत्व तदा साधन विना फलालाभात् कार्यात्कारणमनुमीयत इति शमादिमत्व तस्य सुवच । एव शमादिमाधन तीनवैराग्य यदा तस्मिन्ज्ञायते, साधने सतिपालावश्य- भावात् शमादिमत्व तस्मिन्नवर्जनीयम् । इत्य च गमादिसाधने सति तीव्रवैराग्यसमादिफले च तोवमुमुक्षुल्वे स्वसाधन-फ्लमध्यवर्ति स्वय निरपवादमिति भाव । तीनवैराग्ये शमादिशब्दा अर्थवन्त, तीन- मुमुक्षुत्वे शमादय फलवन्त इति विभाग । शमादीना इतरान्त करण- निप्टाना दुर्शानत्वात् कारणपायांभ्या अवगन्तव्यत्वमुक्तम् । स्वयमपि पुरपेण सान्त्यादिक समपादीति कय ज्ञेय इत्युक्नो पुप्पलकारणे तीन- वैराग्य विशिष्टफले तीनमुमुक्षुत्वे च सति तयेति स्वस्मिन् परस्मिश्च कारणवायें भापके इति भाव । 'कारस्य विष्ठावदसायुद्धि-भाग्येषु सा तोगविरक्तिरिप्यते। विरक्निनोवत्व-निदानमाहू भाग्येषु दोषेशणमेय इति वैराग्ये तीप्रत्व तत्साधन च कथित सर्ववेदान्त-सिद्धान्त- मार-सग्रहे। मुमुक्षुत्वे तीयत्व प्रवृद्धत्वमेव । तत्तु प्रागभिहिनम् ॥३०॥ एतगोमन्दता यय विरक्तत्व-मुमुक्षयो.। मरो सलिवत्तम रामादेभानमानता ॥३१॥ " - २२ थीविवेकचूडामणि सव्याध्य यत्र यस्मिन्पुरपे एतयो विरक्तत्वमुमुक्षयो मन्दता तात्कालिकत्व मरौ सलिवत्, निदाघसमये मरुभूमौ चण्डकिरणसपर्के दूरस्थस्य तत्र जलमस्तीति भ्रान्तिर्भवति न जललाभ तर नैव पिपासानिवृत्ति , प्रत्युत धान्तस्य तन जलधिया जलार्थ गमनेन श्रमाधिक्यमेव, तद्वत्तीनवैराग्य- मुमुक्षत्वयो-रभावे मरुसलिलवत् गमादेस्तत्र भानमानता न शमादिफ्ल तस्य, नापीतर शान्त इत्यादिशब्द-यंवयिते च इति भाव ॥३१॥ एव सर्वेपा वेदान्ताना अद्वितीय-ब्रह्मणि प्रत्यगभिन्ने नित्य- शुद्धबुद्ध-मुक्त-स्वभावे तात्पर्यनिर्णयानुवूल-व्यापाररूप-श्रवणात्मक-ब्रह्म- विचाराधिकारिणो विशेषणानि विवेकादीनि निरूप्य आत्मसाक्षात्कार- साक्षात्माधन भक्ति पूर्वोक्तविचारसाध्यामाह । मोक्षेति। मोक्षकारण-सामग्रघा भक्तिरेव गरीयसी। स्वस्वरूपानुरान्धान भक्तिरित्यभिधीयते ॥३२।। स्वस्वरूपानुसधानमिति निदिध्यासनमुच्यते। तरयेव साक्षात्कार प्रति साक्षात्साधनत्वात् । ध्रुत्याचार्योपदेशेन स आत्मा तत्वमसीति श्रुत योर्थ तव स्वरूप ब्रह्म तदेव त्वमिति, तदनुमधान तद्भावनाधारा विजातीय-प्रत्ययातिरस्कृत-मजातीय-प्रत्यय-प्रवाहरूपा साक्षालारे असा- धारण कारणमिति भाव । शमादीना विचारद्वारक-निदिध्यासनद्वारा कारणत्व ज्ञाने, अस्य तु साक्षादिति भाव । अत एव मोक्षस्य कारण अभिव्यजक यज्ज्ञान तत्सामग्रया तत्माधनसमुदायमध्ये भवितरेव गरीयसी साक्षात्कारणत्वादित्युक्तम्। च सामग्री विवेकादिनिदिध्या- सनान्ता ॥३२॥ अपरेपा मतमाह। स्वात्मतत्वानु-सथान भक्तिरित्यपरे जगु ॥३२॥ स्वात्मन म्वस्य जीवस्य तत्वानुसधान । तस्य भावस्तत्त्वम् तत्पदवाच्यार्थत्वम् परमात्मत्वमित्यर्थ । तरयानुसधान, वास्तविकभेद- सत्वेपि अभेदेनोपामन अहमहोपामनमिति यावत् । तत् भक्तिरिति अपरे जगु इति भेदबुद्धिपुरस्सराया अन्तिरूपाया अस्या मुग्यक्तित्व नास्तीति सूचितम्। सा .

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य २३ पूर्वोक्त-साधनसपन्नस्य कृत्यमाह । उक्तेति । उक्तसाधनसपन्न तत्वजिज्ञासुरात्मन । उपसीदेद्गुरु प्राज्ञ यस्माद्बन्धविमोक्षणम् ।।३३।। उक्तसाधनम्पन्न उक्तानि विचारसाधनत्वेन कथितानि यानि विवेकादीनि साधनानि तै सपन्न युक्त , पुमानिति शेप । आत्मन स्वस्य तत्व ज्ञातुमिच्छु स्वयाथात्म्यज्ञानकाम उपसोदेत् शरण गच्छेत्, क? गुरमुपदेशकम् । कीदृशम् । प्राज्ञ, प्रकृष्टा निरतिशया ज्ञा अवगति ग्रहासाक्षात्कार 'ब्रह्मात्मनोश्शोधितयो-रेकभावावगाहिनी। निर्विकल्पा च चिन्मात्रा वृत्ति प्रक्षेति कथ्यते" इति वक्ष्यमाणत्वात् । सास्यास्तोति प्रज्ञ स एव प्राज्ञ , त ब्रह्मनिष्टमित्यर्थ । तेन स्वस्य फलमाह । यस्माद्यादृशगुरो सकाशात्, वन्धविमोक्षण बन्धस्य अज्ञान- काल्पितस्य अहकारादिदेहान्तस्य विमोक्षण विशेपेण परित्याग इति । तादृशगुरूपसदने तदुपदेगजन्य-स्वयाथात्म्यज्ञानेन वन्धनिवृत्तिरूपमोक्ष- स्सिध्यति इति भाव ॥३४|| तादृश गुरु लक्षयति, श्रोत्रिय इत्यादिना। श्रोत्रियोऽवृजिनो कामहतो यो ब्रह्मविदुत्तम । ब्रह्मण्युपरतश्शान्तो निरिन्धन इवानल ॥३४॥ "थोत्रियश्छन्दोधीत" इति पाणिनिनाऽनुशिष्टत्वात् अधीतोप- निपल इत्यर्थ । उपनिपदमधीत्य वृततदर्थ-विनारस्पैव साक्षात्कार- हेतुत्वात् । अवृजिन निष्पाप इत्यर्थ "नाविरतो दुश्चरितात नाशान्तो नासमाहित । नाशान्तमानसो वापि प्रज्ञानेनन-माप्नुयात्" श्रुते । तम कारणमाह अनामहत इति। कामेन विपयागया हत पामहत अभासितस्वस्वरूप इत्यर्थ । नयामत अपामहत यस्तावत्स्व- रूप आनन्द न जानाति स एव बहिरानन्दोस्तोति त प्राप्त कदानित्पापमपि कुर्यात् । अस्य तावत् ब्रह्मवित्तपस्य माक्षाक्रियमाण-स्वरूपानन्दत्वान् "पिपया विनियतन्ते निराहारस्य देहिन । रमवज रगोप्यम्य पर दृष्ट्वा निवर्तने " इति गीतोक्तरीत्या निवृत्तरागत्वरूपावामहत व गिध्यापयति निष्पापल तम्मिन् । कामस्येव पापहेनु वान्। तदुस्तम् गौतामु “अप श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य नमस्कार-तत्पादसवहन-तदुक्तकरणादीनि रेस्तमाराध्य ससेव्य, ऋज्व्या तया सेवया प्रसन्न स्वाभिमुख त अनुप्राप्य यथासमयनिर्देश तत्रान्निधौ यथा- विधि स्थित्वा आत्मन ज्ञातव्य यज्जिज्ञासित आत्मयाथात्म्यविषये तत्पृच्छेत् । भक्त्या प्रव प्रश्रयसेवनैराराध्य इत्यनेन आराधयितु-मनसि पसि कायेच शुद्धत्वाप-त्रिकरणशुद्धिरुक्ता ॥३६॥ भक्तिपुरस्सर-वाचिकाराधन-प्रकार दपया दर्शयति भगवान् जिज्ञासुभ्य । स्वामिन्नमस्ते इत्यादिना तथा वदन्तमित्यन्तम् । स्वामिन्नमस्ते नतलोकवन्धो कारुण्यसिन्धो पतित भवाब्धी। मामुद्धरात्मीय-कटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्य-सुधाभि- वृष्टया ।।३७।। नतलोकवन्धो नताना कृतनतीना लोकाना जनाना बन्धु दुख- मोचक तस्य सबुद्धौ नतलोकवन्धो, स्वामिन् प्रभो, ते तुभ्य नम , प्रह्वीभाव अस्विति मेष । यतरत्न मतलोक दुखमोचक अतस्त्वा दुग्पमुक्त्य नमामोति भाव । तर हेतुमाह कारुण्यसिबो इति सबोधनेन। विवृतमेतत् अहेतुक-दयासिंधुरित्यय। स्वकीय दुख निवेदयति भवाब्धो पतित, जन्मजरारोग-मरणानर्थ-सफुले ससारसमुद्रे पतितमित्यर्थ । इदानी तनिवृत्ति प्रार्थयते मामुरेति । जन्मादि-बन्धनिर्मुक्त कुवित्यर्थ । तत्र साधन याचते आत्मीयस्टाक्षदृष्ट्येति । स्वपीयलोचन-प्रान्तेनेत्यर्थ । ब्रह्मसाक्षात्कार-निर्धूत-मक्ल-मलस्य भवत पवित्र-कटाक्षपाते सक्लपाप- निर्मुक्तोह ससार-मागर तरामीति भाव । उक्त हि "यस्यानुभवपर्यन्ता बुद्धि सत्वे प्रवर्तते। तदृष्टि-गोचराःसर्वे गुच्यन्ते सर्वकिल्लप इति । एतेन शिष्येण गुरोस्साक्षात्पुर न स्थेयमिति चिनपप्रकारोशितो भवति। किंच सम्पूर्णावलोकन कटाक्षपात एव अतस्तत्वामयेइत्यपि भाव । नित्यमुद्ध-ब्रह्मानन्द-मन्नस्य मनस चक्षु प्रान्तद्वारापूर्णतया मयि पाते सर्वशापि पूत दु सविमुक्तो भवेयमहम् इति भाव । यद्वा आत्मीय- कटाक्षदृष्ट्या स्वकीय-सानुग्रहनीक्षणेनेत्यर्थ । ऋज्च्या स्वभावसरलया, तद्विरोपणेन पथा लो अगाधजलपतित मनी रन्जु यष्टि वा अवलम्ब्य उद्धृतो भवति तथाह भवत्लटाक्ष-दोष दोर्षनवलम्व्य ससाराधे-रदतो " ब-मुमुक्षुत्व प्रकटीपरोति श्रीविवेचूडामणि सव्याख्य भवामीति भाव व्यजित । सूर्यमण्डलाद्वा दीपाद्वा किरणा पुजीभ्य रज्जुवद्यथा नियामन्ति तथा चक्षुपोपि तेजप्त्वात् नितान्ता रश्मय एतम्मिन् समान्ता ब्रह्मनिष्ठ-मनस्स्युवतत्वादेन-मुद्धरतीति भाव । अति- कारण्यसुधाभिवृष्टया आयत कारुण्य अतिकारण्य तदेव सुधा, सफलताप- हारकत्वात् सुधति स्प्यते। मुधा नामामृत तस्या अभितो वृष्टि यम्या दृष्ट्या सा अतिकारण्यसुधाभिष्टि तया अतिकारण्य-सुधाभि- पृष्ट्या। अमृताभिवपणन पुरष जगमरणादि-वर्जितो भवतीति प्रमिल। युद्धे मृता वानरा इन्द्रकारितामृत-वर्षणन उज्जीविता इति रामायणे प्रसिद्धम्। तादृशामृतस्यैव तथात्वे ब्रह्मनिष्ठानुकम्पा-मृतवर्षणदृष्टि असचित जरामरणादि-बर्जितत्व दास्यतीति भाव ॥३७॥ स्वोद्धरणे विलम्ब-मसहिष्णु स्वकीयतीव- दुर्वारेति। दुर्वार-ससार-दवाग्नितप्त दोधूयमान दुरदृष्टवातै । भीत प्रपन्न परिपाहि मृत्यो शरण्यमन्ययदह न जाने । ॥३८॥ समार एव दवाग्नि मर्वशो व्याप्य-तापहतुल्वात् बनानल , भवदीय-सदुपदेशजनितज्ञान विना न वारयित शक्य इति दुर्वार वारयित स्वयमशक्य इत्यर्थ । दुर्वारश्चासौ ससारदवाग्नि तेन तप्तम् दग्ध, बगानलस्य वातगहितत्वे वहुव्याप्य तापक्त्व प्रगिद्ध । तथा दुरदृष्टवात दुरदृष्टानि पापानि तान्यव वाता प्रतिकूलवायव ते दोधूयमान मुहुर्महु कम्प्यमान, अनुकूलरचेद्वात एनमन्यत्र नयत् प्रतिवलस्तु वात अग्नी पातयति अग्नि वा अस्मिन् । एवं दवाणि-तप्तस्य अमृतवर्पण तापमाक्षो भवतीत्यभिप्रायेण पूर्व दृष्टे अतिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्येति विशेषण दत्तम्। तब वहुव्रीहि-मकृत्वा दृष्टया करणेन अतिकारण्यसुधाभि- वृष्ट्या सुधाभिवपणन इत्यपि वक्तु शक्यते। तेन दवाग्नितप्त मा मृत्यो परिपाहीत्यन्वय । इत्य च स्ववीय-बटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्या मामुद्धरेति पूर्वमन्य । तया अतिकारण्यसुधाभिवर्पणन ममारदवाग्नि तप्त मा मृत्यो परिपाहीत्युत्तरनान्वय । मृत्यो-ीत, प्रपन शरणागत, मा मृत्यो परिपाहीत्युभयनान्वय । भवदनग्रहादात्मज्ञान सति मम स २७ " श्रीविवेकचूडामणि सन्याख्य शरीरोत्रमणरूप-मरण नसभवतीति भाव । नतस्य प्राणा उत्तामन्ति अत्रैव समवनीयन्ते" इति श्रुते । तथाच “ ध्रुव जन्म मृतस्य च " इत्युक्त- त्वात् मरणामावे जन्माभावस्य सिद्धत्वात् जन्ममरण-प्रवाहरूपससारात् मुक्ती भवामि भवदनुग्रहे इति भाव । स्वस्थानन्यशरणत्व गुर्वाभिमुख्याय प्रयटयति शरण्यमन्य यदह न जाने इति । भवदन्य शरण्य मद्रक्षक यत् यस्मात् अह न जाने। अतोऽनन्यशरणोय नोदासितव्य इति भाव । ॥३८॥ श्लोकद्वयेन भवादृशा सत्पुष्पाणा अस्मासु करुणा निजिवेत्याह शान्ता इति। शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहित चरन्त । तीर्णास्स्वय भीमभवार्णव जनानहेतुना-न्यानपि तारयन्त 1॥३९॥ अय स्वभावस्स्वत एव यत्पर-यमापनोदप्रवण महात्मनाम् । सुधाशुरेप स्वयमर्क-कर्कश-प्रभाभितप्ता-मवति क्षिति किल ॥४०॥ वर्षासु वृष्टिवाधा, ग्रीष्मे ताप, शरदि प्रारम्भे सुख, नमासद्वये कार्तिकान्तिम-भागस्य यमदष्ट्रात्वकीर्तनात्, हेमन्त-शिशिरयो-शैत्य, सुगन्धिकुसुमाकर वसन्ततु कात्स्न्यन लोकस्य सुख जनयतीति वसन्त- वदित्युक्तम् तदा वर्ष-ताप-शैत्यरोगादीनामभावात्। स ऋतु यथा सुखमेव जनयति तथा लोकस्य मुखमेव तन्वाना शान्ता निर्विकार- मनस्का अत एव महान्त , अपरिच्छिन्नब्रह्म-साक्षात्कारवन्त , अत एव तादृशसद्ब्रह्माभेदेन रान्त "ब्रह्मवित् ब्रह्मैव भवतोति श्रुते, स्वय भोग भयकर य भवार्णव ससारसागर त तोर्णा अससारिण इत्यर्थ । स्वस्य आप्तकामत्वेन प्रयोजनाभावात् अहेतुना हेतु विना, अन्यानपि तारयन्त भवाम्भोषि-मानानिति भाव । हेतु विना स तेषा उत्तारणे प्रवृत्ति निनिमित्त-प्रवृत्यभावात् इति शकायामाह अय स्वभाव इत्यादिना । नहि स्वभावे कारण गवेषणीयम्। नहि गर्कराया माधुर्य विनिमित्त. मिति प्रश्नो युज्यते तन तस्य स्वभाविकत्वादित्यभिप्राय । परभ्रमाप- 1 २८ श्रीदिवेचूडामणि सव्याख्य नोदप्रदण परेपा यस्थम दुःख तस्यापनोद निवारण तत्र प्रवण भावप्रधानो निर्देश प्रवणभाव प्रवणता सक्तता वैयनयमित्यर्थ । इति यत् अय स्वभाव महात्मना स्वत एव । परप्रेरणादिव तन नापेक्ष्यत इत्यर्थ । तन दृष्टान्तमाह सुधारित्यादिना । अर्क-क्वंश-प्रभाभितप्ता अर्षस्य सूर्यस्य या कर्कशा तीक्ष्णा प्रभा प्रकाश तया अभित तप्ता क्षिति भूमि, सुधासु अमृतविरणश्चन्द्र एप प्रसिद्ध समीपवर्ती, स्वय परापरित अवति रक्षति, किलति प्रसिद्धी ।।४०॥ एव विनीतवेपण तदनुसारिण्या वाचा तदभिव्यजितभक याच आर्त अनन्यशरणोय सर्वथा रक्षणीय इत्यभिप्रायण स्वाभिमुख स्वात्मान सानुग्रहानुकम्पामृत वपिकटाक्ष पावयन्त देगिकोतम स्ववन्धमोचकोप- देशाय धैर्येण प्रार्थयते । ब्रह्मानन्दत्यादिना । ब्रह्मानन्द-रसानुभूति-कलिलै पूर्त सुशीतै सितै युष्मद्वाक्कलशोज्झिते श्रुतिसुखै वाक्यामृत सेचय। सतप्त भवतापदावदहन-ज्वालाभिरेन प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षण-क्षणगते पात्रोकृता स्वीकृता ॥४१॥ हे प्रभो सर्वशक्त भवदीक्षणक्षणगते भवता यदीक्षण दया- विलोकन, तस्य क्षणगते क्षणप्राप्ते, पानीता आस्पदीभूता, या भवता यदीक्षण नयन तस्य क्षणगते क्षणसयोगस्य पानोता आश्रयी- भूता क्षणमात्र वा भवनपातलक्ष्या इति यावत। अत एव स्वीकृता आत्मीयत्वेन कृता ये पुरुषा ते धन्या कृतार्था । तस्मादमपि भवत्कटाक्षेण पातिततमा पाविततमश्च धन्योस्मि । अतिक्षिप्र सामारिवाग्नि-ताप शिशमयिपु एव प्रार्थय इति गूचयति । केन तृप्यते" इति न्यायेन कटाक्षपान मा स्वीकृत भवताप दावदहन- ज्वालाभि भवस्य ताप भवताप , ससारमोक स एव दावदहन वनाग्नि तज्ज्वालाभि सतप्त अत्यन्तदग्ध, एन पुरोपतिन, मा ब्रह्मानन्द एव रस इव आरवद्यत इति रस , तदनुभूतिकरितै सदनुभवमिय, अन एवं पूर्त सकलकल्मष हारक्त्वेन पविरं 'न हि ज्ञानन सदृश पवियमिह विद्यत" इति स्मृते । तादृशहानवन् वाक्याना सक्ल-पापापहारक- "श्रेयसि श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य ज्ञानोपदेशरूपत्वेन पूतत्वम् । मुशीतै आन्तराणा आध्यात्मिका-धिदैविका- धिभौतिक तापाना नाशकत्वात् । सितै रजस्तमो-मार्गनिवर्तनद्वारा सत्वमार्गक-प्रापकत्वेन निर्मले। युष्मद्वाक्कलशोज्झित युप्माक वाक् युप्मवाक्, वागिद्रिय तत्स्थान मुख वा स एव कलश घट ततो निर्गलन्ति वाक्यामृतानीति, तेन उज्झितै विसृष्ट, श्रुतिसुखै कर्णानन्ददायक , वाक्यामृत वाक्यान्येवामृतानि तरित्यर्थ । सेचय मा सिचेत्यर्थ । स्वार्थे णिच् । पूतत्व सुशीतत्व सितत्व कलगोज्झितत्व पाक्येप्यमृते चाविशिष्ट- मिति वाक्यान्यमृतत्वेन रूपितानि। पूतत्वे हेतु ब्रह्मानन्द-रसानुभूति- कलितैरिति, श्रुतिसुखैरिति श्रवणकालेगि आनन्दकररित्यनेन तदर्थमनुसधाय यद्यनुभवउत्पद्येत तादात्विक आनन्द किमु वक्तव्य इति भाव ।।४।। पूर्व भीत प्रपन्न इत्यत्रोक्ता भीति स्पष्टयति सहसा स्वस्मिन्ननु- ग्रहसिध्यर्थम्। कथमित्यादिना। कथ तरेय भवसिधुमेत का वा गतिमें कतमोस्त्युपाय । जाने न किंचित्कृपयाव मा प्रभो ससारदु ख-क्षतिमातनुष्व ॥४२॥ एत बहुविध-दुर्वार-दु खजालजटिल भवसिधु कथ तरेयम् । एवमेव यदि वर्तेय में काका गति ? मया कि तावत्प्राप्य सर्वथा दुखमेवेति अत कतमोरत्युपाय एतद्भवसिधु-तरणे कोवोपायोस्ति? अह तावत् किचिदपि न जाने। मामय एव भीत परिपाहि। अवन स्पष्टम् प्रार्थयते ससारदु ख-क्षतिमातनुप्वेति। सासारिक-शोक समूल- धात जहीत्यर्थ ॥४२॥ इदानी गुरो कर्तव्यमुपदिशति, तथेत्यादिना, श्लोकद्वयेन । तथावदन्त शरणागत स्व, ससारदावानल-तापतप्तम् । निरीक्ष्य कारुण्यरसा-वृष्टया दद्यादभीति सहसा महात्मा ॥४३॥ विद्वान्स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्त- कारिणे। प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेश कृपयैव। कुर्यात् ॥४४॥ भाव । ।

२० धाविवाचूडामणि मव्याख्य तथावदन्तमित्युक्त्या वाग्यापारण तदीयाधिकारस्य आन्तरस्य सम्यग्ज्ञातु शक्यत्वात अधिकारिण ज्ञात्वैव अभयदानोपदेगादिप गुरुभि वतव्यमिति धोतितम। समारदावानर-तापतप्त स्व स्वात्मान शरणागत रक्षकत्वेन मत्वा प्राप्त कारुण्यरसाददृष्टया निरीक्ष्य महात्मा अक्षुबुद्धि, गुरु सहमाऽति दद्यादित्यनन भोता सहसा भीत्या मोचनीया इति व्यजित। अभयदानन निवृत्तभीतरख पुरुषस्य उपदिष्टाथग्रहणादौ सामथ्य सभवतीति भाव । भीतस्य भय शक्तन बहुकार न स्थापनीय इति च सहसत्युक्तम। भीतस्याभयदान प्रथमत क्तव्यमित्युक्त्वा अधिकारानुसारण उपदेश अनन्तरकारिक इति बोधयति विद्यानि त्यादिना। स विद्वान ब्रह्मा वित्तमो देशिक उपमत्तिमीयुष विधिवत्समीप- गताय मुमुक्षवे मोक्ष वामयमानाय माधुयथोक्तवारिण सम्यग्विहितानु प्ठान। एतेन शिष्टत्वमुक्तम । नाविरतो दुश्चरितात नागान्तो नासमाहित । नामान्तमानमो वापि प्रज्ञान नमाप्नुयात इत्युक्तत्वात । श्रोत्रियत्व अवृजिनत्व मोक्षकामव्यतिरिक्त-कामगूयत्वम चशिष्य अवेक्षणीयमिति भाव । प्रशान्तचिताय देहादिब्रह्मपयन्तभोग्यवस्तुना विरज्य म्बलक्ष्य नियतावस्थितमनस्काय समान्विताय निगृहीत बहि रिद्रियाय एतेन शमादिपटकमुक्त अधिकारिविशपण । तस्मै वैराग्यादि गुणगणमण्डिताय तत्वोपदेश कृपया तदीयदु नग्रहाणन्छया आप्तकामस्य स्पृहान्तराभावात कुर्यादेवेत्यवदारो मिनत्रम । अधिकारिणि इब्ध भोदासितव्यम पार दत्ता ब्रह्मविद्या लोकानुग्रहाथ प्रतिष्टिताभवतीति भाव । इत्य च सर्वानध-हतुभूताविद्यानिवतक ब्रह्मविद्यापारपर्या विच्छद स्वमिप्यमोचन च उपदेशम्य 47। तत्र गुरमिप्यसवादस्पण प्रकरण प्रणयनम मुलभतया तत्वस्य श्रोतृवुध्यारोहाय। अत एव विसराया त्यारयायिका तन तत्र श्रुतिरपि । तेन गुरुलक्षण शिष्यरक्षण प्रप्ट याचा सर्वे अायारान अस्माभि नातु शक्य ते इति ॥४४॥ परमकारुणिको गुरु शिष्यण क्य तय भवसिधुमत इत्यादिना दर्शिता भीति टिति निनागयिपुराह। माभष्टति ।

तन श्रीविवेकचूडामणि सन्याख्य माभैष्ट विद्वस्तव नास्त्यपाय ससारसिंधोस्तरणेस्त्युपाय । येनैव याता यतयोस्य पार तमेव मार्ग तव निदिशामि ॥४५॥ ह विहन् भवान माभप्ट भवतो भय माभूदिति सहसा अभीतिदत्ता। विनिति राबोधयन् विवेकादिक रापाद्य गुरुकरुणा विना दु खतरण नभवतीति मा प्राप्तस्त्व ज्ञातव्य जानीप एव इति सूचयति तादृशस्य तत्र साधुयथोक्त कारिण नास्त्यपाय नहि कल्याणकृत्कश्चित दुर्गति तात गच्छति इति स्मृते । अत कथ तरयम कावा गतिरिति मैव भैपीरित्यर्थ । एव मा भैप्ट तव कल्याणकर्तु अपायो नास्तीति तगाश्वास्य कतमोस्त्युपाय इत्यस्य उत्तरमाह रासारसिधोस्तरणस्त्युपाय इति । सम्यग्विश्वासोत्पत्पर्ष तमुपाय सप्रमाण कथयति। यनैव मार्गेण अस्य ससारसिंधो पार अन्त पतय प्रयत्नशीला सन्यासिन याता तमव मार्ग तव निदिशामि उपदिशामीत्यथ ।।४५।। तादृशमार्ग-शुश्रूपाया मौत्कटय सिध्यय पुनरपि सामान्यरूपर्णव उपाय निर्दिशति। अस्तीति । अस्त्युपायो महान्कश्चित् ससारभयनाशन । तेन ती भवाम्भोधि परमानन्दमाप्स्यसि ॥४६॥ ससारभयनादान महान वह्वायास साध्यसाधनसाध्य कश्चि दुपायोस्ति, तेन वक्ष्यमाणोपायेन भवाम्भोधि दुस्तर ससारसागर तीर्खा तन्मूलभूता अविद्या भक्त्वा परमानन्द निरवधिक शाश्वत सतोप आप्स्यसि लप्स्यस इत्यर्थ । तेन दुखनिवृत्तिरव त्वया काम्यते मयोपदेक्ष्यमाणो- पायन तु दु खमप्यत्यत निवर्तते" नित्यनिरतिदायानन्दाविर्भावश्च तप भवतीति शिप्य अत्यन्तमाप्यायित इति भाव ॥४६॥ तमुपाय विशपतो निर्दिशति। वेदान्तेति। वेदान्तार्थ-विचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् । तेनात्यतिक-ससारदु खनाशो भवत्यनु ॥४७॥ वेदानामन्ता वेदान्ता उपनिपद तासा योर्थ तद्विचारेण, उपक्रमोपसहारादि पटिवध-तात्पर्यलिंग प्रतिपाद्यमान सजातीय- ३२ श्रीविवेचूडामणि सव्याख्य विजातीय-स्वगतभेदरहित नित्यमुद्ध-बुद्धमुक्त-स्वभाव परमात्मा तस्य विचारण तनिर्णयानुक्रमानस-व्यापारेण उत्तम ज्ञान सदायभावनाद्य- शवलित ज्ञान निर्णय जायते। तेन निर्णयेन आतिक-समारदु सनाम स्वसमानाधिकरण-दुखमागभावासमानवालिक दुखनाम अनु सनिणया- नुपद भवति भविष्यतीत्यर्थ ।।४।। इदानी तादृशनिर्णया-साधारण हेतनाह । श्रद्धेत्यादिना। श्रद्धाभक्ति-ध्यानयोगान् मुमुक्षो मुक्तहेतून वक्ति साक्षाच्छुतेगी। योवा एतेप्वेव तिष्ठत्यमुप्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात् ॥४८॥ तर श्रद्धा-गुरुवेदान्त-वाक्यविश्वास शास्त्रस्य गुरवाक्यस्यत्यादिना लक्षिता। भक्ति स्वस्वरूपानुसंधान निदिध्यासन । ध्यान, तर प्रत्ययक इति मूत्रित सम्यगास्थापन बुद्ध शुद्ध ब्रह्मणि मव देति लक्षितम् समाधान। योग योगश्चित्तवृत्तिनिरोध टुति मूत्रित । तन श्रद्धा सर्वत्र हतु । भक्तिध्यानयोगाना मध्ये उत्तरोत्तरस्य पूवपूर्वहतुत्व । चित्तवृत्तिनिरोध ममाधानस्य तस्मिन् श्रुताचार्योपदेशमनु स्वस्वरूपानुसधानस्पनिदिध्यासनस्य सम्भवात् । यहा ध्यं चिन्तायामिति धातो युक्तिभिरनुचिन्तनरूप मनन निदिध्यासन-माक्षात्कारणमुच्यते ध्यान- भब्देन, ज्ञान प्रतिबन्धक-यक्ल्दुरित निवर्तक सगुणध्यान वा। अनोभय- प्रापि चित्तवाझवृत्ति निरोधरप-योगस्य हेतुत्व अस्त्यव । यद्वा युज्यते सम्बध्यते आत्मसाक्षात्कारणाननति योग भक्तिश्चासौ योग ध्यान च तद्योग इति भक्तियोग ध्यानयोग इति वा सवध । मुमुक्षो पुरपस्य मुक्ते बन्धनिवृत्त , हतून् श्रुतेर्गी 'श्रद्धाभक्ति ध्यानयोगादवेहि' इति कैवत्योपतिपत माक्षाद्रक्ति प्रत्यक्षश्रुतिरित्यथ । यद्वा मुक्ते मुक्तिहतु ज्ञानस्य साक्षातून साक्षालारणानीति अवेहोति पदघटिता श्रुति वक्नि इति वा अन्वय ! यो वै पुरुप एतेवेव श्रद्धाभक्ति ध्यानयोगपु तिष्ठति श्रद्धालु भक्तिमात ध्याता योगी च सदा भवति, अमुष्य अदस्वाद- प्रयोगण तादृशाधिकारिण दुर्लभत्व सुचति अदसस्तु विप्रकृष्ट- तानता ध्यान

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्यः
मित्युक्ते । तस्य अविद्याकल्यितात् अज्ञानमूलकात् देहबन्धात् अहकारादि-
देहबन्धात्, मोक्ष निवृत्ति सिध्यत्येवेति शेप। योवा इत्या वै
इत्यवधारणे, सअन्ते सम्बन्धनीय । एतेप्वेवेत्यत्र अवधारण उक्त-
साघनान्य-निष्ठत्व वारयति ॥४८॥
इदानी गुरु सग्रहेण शिप्य प्रति ससृतिहेतु तनिदान तन्निवृत्युपाय
च सकारणमुपदिशति । अज्ञानयोगादिति।
अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मवन्धस्तत एव ससृति।
तयोविवेकोदित-बोधवह्नि अज्ञानकार्य प्रदहेत्समूलम् ॥४९॥
परमात्मनस्तव अज्ञानयोगात् अनाद्यविद्यासबन्धात्, अनात्मवन्य
अनात्मसु स्थूलसूक्ष्म-कारणशरीरप्वात्मत्वबुद्धि । तत एव जन्मजरामरण-
सुखदुखजडत्वादि-धर्माध्यासरूपा ससृति । तयो आत्मानात्मनो.
पिवेकोदितवोपर्वाह्न विवेक भेदशान तेन उदितो जात बोधवह्नि.
साक्षात्वारम्पाम्नि समूल अज्ञानरूपबीजोपेत अज्ञानकायं अहकारादि-
देहान्तबन्ध तत्प्रयोज्य-जन्मजरामरणादिरूप-ससार च प्रदहेतु प्रर्पण
भस्मीपुर्यादित्यर्थ । तथाच ससृतिकारण अनात्मवन्ध , तत्र कारण
तवाज्ञानयोग , तन्निवृत्युपाय परमात्मबोध तत्र कारण आत्मानात्म-
विवेक इति सग्रहेणोक्तम् । तेन वेदान्तविचारजन्योत्तमज्ञानस्य ससारदु स-
नाशकत्वविपये उपपत्ति. प्रदर्शिता आज्ञानिकस्य वन्यस्य नानादेव
निवृत्ति. नान्यत इति ।।४।।
इत्य गुरुमुपारपिन्द-निर्गलित-वापसुधास्यन्दानन्दित शिप्य तन्मुस-
कलग-निरर्गल-निर्गलद्वाक्य-पीयूपपारावारे गाढ मिमा स्वसीय-सपल-
सदेह भगनाय त प्रष्टु पिनवेन प्रार्थयते ।
शिप्य उवार।
कृपया धूयता स्वामिन् प्रश्नीय निन्यते मया।
यदुतरमह श्रुत्या वृतार्य. स्या भवामुग्मात् ॥५०॥

थाविवेकचूडामणि सव्यात्य एतेन गुरुसनिधावनिवेद्य प्रश्नो न क्तव्य इति शिष्यधर्मो बाधित । यस्य उत्तर यदुत्तर। तन प्रश्नोय क्रियते मयत्यनुक्त्वा प्रथम कृपया श्रूयतामिति प्राथनोत्तर तदुक्त्या गुरो स्वस्मिन दयाभिवृद्धय मानसमादव क्षिजिनामुत्व च सूचितम । भव मुखाच्छत्वेत्यनन स्वस्य अन यशरणत्व गमितम ॥५०॥ पृच्छति । कोनामति। को नाम बन्ध कथमेष आगत कथ प्रतिष्ठास्य पाथ विमोक्ष । कोसावनात्मा परम क आत्मा तयोविवेक कथमतदुच्यताम ॥५१॥ प्रथम व धस्वरुप पृच्छतिकोनाम वन्ध इति तस्मिन गाते तनिवृत्ति युक्तेन उपायन सुकरेनि । तत्र कारण पृच्छति क्थमप आगत इति तस्य स्थितौ हतु पृच्छति कथ प्रतिष्ठारयति अस्य वधस्य प्रतिष्ठा चिरकाल स्थिति क्थ कुत कन हतुनति यावत। विमोक्ष निवृत्ति । गुरुणा परमात्मनस्तवानात्मवध इत्युक्तत्वात कोसावनात्मा परम आत्मा के तयोविवेकोदितेत्युक्तत्वात तयो अनात्मपरमात्मनो विवेक भदग्रह क्थ जायते एतत्सव उच्यता दयया विस्तरण उच्यतामिति भाव । यद्यपि श्रीचरणसग्रहोक्या परमात्मनो म अनानयोगात अनात्मवध क्थमप आगत इति विचिज्ज्ञातमिव तयो विवेकोदित वोधवह्नि रज्ञानकाय समल प्रदहदित्यनन कथ विमोक्ष इत्यपि विचिज्ज्ञात मिव अथापि पवट शब्दमानश्रवणन विचिज्ज्ञाताथम्यापि विस्तरण तमिरावाक्षनिणयाथ व वस्वरूपस्य तस्थितिहतो आत्मानात्मविवेक्स्य च सुतरामनातत्वात एतत्मव मम्यवछावयित्वा कृताथयितव्य दीन दीनोम जन इति भाव ॥५१॥ अनया प्रश्नवपर्या पूर्वज्ञातत्रिवरणशुध्या च ब्रह्मविद्यायामुत्तमाधि वारिण मत्वा ब्रह्मविचार यटिति तस्य प्रवेशाथ रायते। ब्रह्म विदुतमनमहात्मना इलाधित स्वमनोगत सरर दुख दूरीकृत्य विचारो वमना एक्पर्येण परमात्मान विचाय यटिति कृताथ स्यादिति भाव । 7 इत्युक्या श्रीविवेकचूडामणि. सव्यास्य ३५ श्री गुरुरुवाच । २ , श्रीयुतश्चासौ गुरुश्च श्रीगुरु , “ऋचस्सामानि यजूपि, सा हि श्रीरमृता सताम्" इति श्रुत्या ऋगादीना शब्दरूपाणामेव अमृतसपद्रूपत्वे सरलवेदान्तान् तत्प्रतिपाद्यमर्थ च साक्षात्कृतवतो गुरोःश्रीमत्वे कि वक्तव्यम् ' सूर्यादि-सकल-तेजोभानहेतुभूतब्रह्मतेजसा सम्पन्न इत्यर्थ. । तादृश शिप्यान्तरान्धकारनिरोधक श्रीगुरु शिष्येण पृष्टस्य उत्तरमुवाच । आदौ तन्मनोविकासार्थ श्लाघते। धन्योतीति । धन्योसि कृतकृत्योसि पावित ते कुल त्वया। यदविद्यावन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि ॥५२॥ धन्य धनाई , " न सलु धनत्व जाति यस्य यदिष्ट तदेव तस्य धन । तत्तदिव पामराणा आकिचन्य धन विदुपाम्" इत्युक्तरीत्या विद्वद्भि धनत्वेन सम्मतवैराग्यादिभाग्य-भागसीत्यर्थ । तत्र हेतु वृतकृत्योसोति, शास्त्रविहित-कर्मानुष्ठानेन शुद्धचित्तोसीत्यर्थ तदभावे ससारे वैराग्या- नुत्पत्ते । वृतानि मृत्यानि शास्त्रविहितानि येन स्ववर्णाश्रमोचितानि कर्माणि साध्वनुष्टाय चित्त सशोध्य जाततीव्रवराग्य मुमुक्षुरसि। त्वया एतादृशेन ते कुल वश , पर्वोपि पावितम् पवित्रीकृत । उक्त हि "कुल पवित्र जननी वृतार्था विश्वभरा पुण्यवती चतेन। अपार-राच्चित्मुस- सागरेस्मिन् लोन परे ब्रह्माणि पस्य चेत " इति "स्नात तेन समस्ततीर्य- सलिले सर्वापि दत्तावनी, यज्ञाना च सहस्रमिष्टमखिला देवाश्च सपूजिता । ससाराच्च समुदत्ता-स्वपितर-स्त्रैलोक्यपूज्यौप्यसौ, यस्य ब्रह्मविवारणे क्षण. मपि स्थय मन प्राप्नुयात्" इति च। यद्यपीदानी तस्य ज्ञान न जान, अथापि गुरूपदेशश्रवण-ममनन्तरमेव उत्तमाथिवारित्यान् म जाननानो भवति "परिपक्यमते मान्छुत जनयेदारमधिय श्रुतेर्यच " इति माधोयाकरविजय श्रीमदानार्योक्ते । अत्यन्तवराग्यवत ममाधि उत्पश्रय वक्ष्यमाणत्वाच्च। शिप्रमेव ब्रह्मविलीनमनस्तो भूत्या मुल भुव च पावमिप्यतीति भाव । "न विषयभोगोभाग्य, योग्य गरपन जन्नुमात्रमपि । ग्रहोन्द्रदमन्य भाग्य विषयेषु वैराग्यम्" इनि बंगाय- भाग्पयत्वेन महापुमशालिवान् इदानीमपि तम्ब पगापितसमन्वय । ॥

" + थाविवेकचूडामणि सध्यात्य तन हेतु स्पष्टयति यद्यस्मात् वारणात् अविद्यावन्धमुवया अविद्या- प्रयोज्याकारादि-देहान्तवन्धपरित्यागेन. ब्रह्मीभवितु ब्रह्मस्वरूपेणैव वतिनु इच्छसि तस्मादिति अनेन तीववैराग्यानन्तर कालिव-तीव्रमुमुक्षा उक्ता। एतादृश अस्मिनेव जन्मनि पर ब्रह्म साक्षात्कृत्य कुल जगच्च पविन- मिप्यतीत्यभिप्राय । ननु ब्रह्मोभवितुमित्यन “अभूततद्भावे ब्धि इत्यनुशासनानुसारेण अभूत पूर्वमस्थित ब्रह्मभाव पञ्चाद्भविष्यतीति प्रतीयते, तर्हि ब्रह्मभावस्य आगन्तुकत्वात् तद्रपम्य मोक्षस्या प्यनित्यत्व- मिति चेन्न, यद्यपि प्रौब जीवस्पण वर्तते इति सर्वदा ब्रह्मभाव इप्ट एवं वर्तते,अथापि इदानीमज्ञातत्वात् अज्ञातत्व-ज्ञानत्वकृत-विरोपमाथित्य ब्रह्मी- भवितुमिति च्चि-प्रत्ययप्रयोग इति मन्तव्यम् । इदानी-मज्ञानवशात् अब्रह्म- रूपेण ब्रह्मण एव सत स्थिति , ज्ञानानन्तर तु ब्रह्मात्मनैवावस्थानमित्या- शय । एतेन ब्रह्मभावस्या-गन्तुकत्वशका पगस्ता ॥५२॥ तन प्रथमत नर्वेपा भवबन्ध विमुक्त्यर्थ प्रवृत्तिसिद्धयं तस्या विमुक्ते स्वम्बमानलभ्यत्व लोकानुजिक्षया उपदिशति गुर । तत्र जनाउदासीना भूत्वा ईश्वरानुग्रहलब्ध जन्म व्यर्थयित्वा दु खपरपरा मानुभूबनित्यभि- प्रायेण। ऋणमोचनेति। ऋणमोचनकर्तार पितुस्सन्ति मुतादय । बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कञ्चन ।।५३॥ लो तावत् पुत्रपौनादय पितु ऋणमोचनकर्तार मन्ति। ऋणात् शास्त्रीयात् लौक्किाद्वा मोचयन्ति पुत्रप्राप्त्या तद्वाक्यानुपालनेन अर्थ- समर्पणेन या। वन्धमोचनवर्ता तु अनात्माहवारादि-देहान्तवन्धमाचयिता तु स्वस्मादन्यो न पश्चन, स्वस्य अन्त करणाद्यनात्मनि वर्तमानाध्यास स्वनंब निवर्तनीय नान्यस्तन प्रभुरित्यर्थ ॥५३॥ स्वोयतद्विषयकप्रत्याप्रमागाएव स्वोयतद्विपयक-प्रत्क्षभ्रमनिवर्तक- त्वात् । यदि पिता मन्दान्धकारे पतिता रज्जु सर्प मत्वा विभति, तत्पुत्र ता रज्जु साक्षालुवतषि पितु याक्षात्कारमन्तरा ननद्भय निवर्तयिनुमोष्ट, तद्वत् स्वानुभवसिद्धो बन्ध स्वेनैव निवर्तनीय नान्यनत्यमुमर्थ वहुभिर्दुष्टान्तै द्रढयन्त्याचार्या, दृढनिश्चितंतदर्था सहसा प्रवर्तन्ता जना मनन्धमुक्तय इति ! मस्तकति।

३७ श्रीविवेकचूडामणि सब्यास्य मस्तकन्यस्तभारादे दुखमन्यनिवार्यते । क्षुधादिकृतदु ख तु विना स्वेन न केनचित् ॥५४॥ मस्तके न्यस्त भार यस्य, आदिपदेन शृखलादि-निगडित- करचरणादि तस्य दुख अन्यनिवार्यते भाराधस्स्थापनादिना शृखलादि- मोचनेन वा । क्षुधादिकृतदु ख स्वेन विना केनचिदन्येन न निवार्यत इत्यर्थ । नह्यन्यस्मिन् पुत्रादी भुजाने वारि पिवति वा पितु क्षुत्पिपासा-निवृत्ति- इप्टा ॥५४॥ दृष्टान्तान्तरमाह। पथ्यमिति । पथ्यमापवसेवा च क्रियते येन रोगिणा । आरोग्यसिद्धिदृष्टास्य नान्यानुष्ठितकर्मणा ।।५५।। येन रोगिणा पथ्य सेव्यते औपधसेवा च प्रियते तस्यवारोग्यसिद्धि दृष्टा । अन्येन पथ्यमोपसेवा च प्रियते । चेत् अन्यदीयरोगनिवृत्ति न दृष्टेत्यथ । पथ्यमौषधसेवा चेति द्वयप थनेन दृढतरसाधनचतुष्टय- सपति वेदान्तश्रवण च ज्ञानहेतुरिति व्यजितम् ॥५५॥ वस्तुस्वरूप स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्य न तु पण्डितेन। चन्द्रस्वरुप निजचक्षुपंव नातव्यमन्यैरवगम्यते किम् ॥५॥ स्फुट निर्मल सायत्वायनास्य दित यो चोध निदिध्यासनजात साक्षात्कार तेन वस्तु-स्वस्प आत्मर पवस्तुपापात्म्य परमात्माभिन्नत्वमिति यावत् । स्वेनैव वेद्य विषयोक्र्तव्यम् नतु वभिनेन केनचित्पण्डितेन वेद्य। शुक्वामदेवादय पर ब्रह्म साक्षात्न्य मुक्ता बभूवु । तेन इतरेपा जि जातमिनि भाव । तत्रानुम्प दृप्दान्नमाह तापवारयाह्लादजनक चन्द्रस्यस्प निजचक्षुपंच ज्ञातव्यम् । अन्य चा. हीन अवगम्गते विम् । यहा चक्षुष्मद्भिरप्यन्यै म्वभिप्रयगम्यते चेत् एतदोमनाप हरति वा एतमाहादयति वा चन्द्रम्यान तदिन्यथं. ॥५६॥ लोकप्रनिलगागादिन्धि अन्यों मोचयिन गफ्नयात नानादि- मिरन्धमित्याह । अधिोति । श्रवणमनन- ३८ श्रीविवक्चूडामणि सयास्य अविद्याकाम-कर्मादिपाशवन्ध विमोचित । कश्शक्नुयादिनात्मान कल्पकोटिशतैरपि ।।५७॥ पूवपूवस्य उत्तरोत्तरतुत्व स्वस्वस्पाज्ञातात वाह्यपु काम तत कमणि प्रवृत्ति नहि लब्धमाक्षात्वारा विचित्लामयते कृतात्मनस्त्विहैव रा। प्रविगीयन्ति वामा रसाप्यस्य पर दृष्टवा निवतत इत्यादि श्रुतिस्मृतिभ्य । यामाभावे कम कुत ? यदि कुरुत जन्तु तत्तत्या मस्य चेष्टित इति स्मत । तथाच अज्ञानायाधमाधम पिपाराप्रयुक्त बन्ध अनात्माध्यास विगोचित आत्ममाक्षात्यारण विता यक्त क्ल्प कोटिशनरपि कल्पाना कोटय तेपा शतानि नैरपि आत्मान विना कोया शक्नुयादित्यथ । अतीतानन्तरश्लोकोक्तरीत्या स्वस्वरूपम्य स्वेनैव माक्षात्कतव्यत्वात न विना अज्ञानानिवृत्तो कामकर्माद नैव निवृत्तिरिति भाव । आदिपदेन जन्मजगमरणसुख दु गादिपरिग्रह ॥५७।। इदानी वदतु शास्त्राणि इत्यनोक्तरीत्या गुरुशिप्यसवाद रूपस्मिन अथ तमव विदित्वा तिमु युमति नाय पथा विद्यतेऽयनाय ज्ञानादेव तु कैवल्यम इत्यादिश्रुत्यतुमारण ब्रह्मात्मैवत्वबोधव्यति रिक्तस्य मोक्षहतुत्य व्यामधति। न योगनति । न योगेन न सारयन कर्मणा नो न विद्यया। ब्रह्मात्मकत्ववोधन मोक्षस्सिध्यति नान्यथा ॥५८॥ मोक्ष ब्रह्मस्वस्पणावस्थान-लक्षणमोक्ष ब्रह्मात्मकत्ववोधन ब्रह्म न आत्मा न ब्रह्मात्मानौ तयोरेकत्वमभद तदबोध तत्माक्षात्यार तेन मिध्यति अभिव्यज्यते।। नायथा अन्यन प्रकारेण न सिध्यतीत्यथ । तदेव विशदयति योगन मोक्षो न सिध्यति योगमास्नजन्यज्ञानन भद विषयण चित्तवृत्तिनिरोध स्पयोगन वा मोक्षो न भवतीत्यथ । एव मारयन कपिलमपिप्रणीत सारयशास्त्रज यज्ञानन वा नानात्मविषयण मोक्षो न सिध्यति । वमणा पूर्वकाण्डविहित-यज्ञादिश्मणा न सिध्यति । न विद्ययति उपनिपहिहितयापि विद्यया मगुणोपासनया कैवल्यरूपमोक्षो न सिध्यतीति। तर योगसारय शास्त्रजयज्ञानस्य भविषयत्वात यदाह्य वैप एतस्मिनुदरम तर कुरुते। अथ तस्य भय भवति इति अभयप्रापकत्व " "यो वै भूमा तदमृत धीविवेकच्डामणि मव्याख्या मेव नास्ति। 'नास्त्यकृत कृतेन, अमृतत्वस्य नानास्ति वित्तेन" इत्यादि- श्रुतिभ्य नित्यमोक्षाभिव्यनरत्व कर्मण नास्तीत्यवगम्यते। नित्यत्व च मोक्षस्य " न स पुनरावर्तते" इति श्रुत्यावगम्यते, स ब्रह्मलोक गत सगुणोपासक पुरुष पुन वर्तते न सराारीभवति, जन्मभाड्न भवतीत्यर्थ । तत्र कारण मुक्तत्वमय । तच्च ब्रह्मस्वरूपेणावस्थानमेव । तथाच ब्रह्मण " "सत्य ज्ञानमनन्त बहा "नित्यो नित्याना इत्यादिश्रुतिशतेभ्य नित्यत्वेन प्रतीयमानत्वात् तत्स्वस्पमोक्षस्यापि नित्यत्वम् । उक्त च शास्त्रान्तिमाधिकरणभाप्ये "सम्यग्दर्शन-विध्वस्त- तमसा तु नित्यसिद्धनिर्वाणपरायणाना सिद्धवानावृत्ति । तदाश्रयणेनय हि सगुणशरणानामपि अनावृत्तिसिद्धिरिति”। तेन ब्रह्मलोकगताना तयैव कृतसाक्षात्काराणा बंवल्यरूपमोक्ष । ते ब्रह्मलोके तु परान्तवाले परामृतात्परिमुच्यन्ति सर्वे ब्रह्मणा सह ते सर्वे मप्राप्ते प्रतिसचरें। परस्यान्ले वृतात्मान प्रविशन्ति पर पदम् इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्योवगम्यते। तत्र परामृतात् वेदान्तविचारजनितोकृष्टज्ञानात् इत्यर्थ । कृतास्मान कृतात्मसाक्षात्कारा इत्यर्थ । यथा पण्ठगतमेव चामीर पवचादिना तिरोहित अन्विप्यान्विप्य श्रान्त आप्तवाक्येन, वर्तते विलाव तव वण्ठे कुनो वा भ्राम्यति भवान् इत्यनेन बोधित अप्राप्तमिव प्राप्नोति स्थितस्यव सामीवरस्य अभिव्यजन तदाप्तवाक्यजन्यज्ञान, एव मिद्धस्यैव ब्रह्मभाव- स्पमोक्षस्य अभिव्यगर तत्वमसीत्यादि-गुरुपदिश्यमान-महावाक्यजन्य- साक्षात्कार इति न गानजन्यत्वगवा तत्र कार्या। यथा पूर्वमेव पौत्तेप- स्सम्नपि वर्ण वाल्यात्प्रभृति राघया पोषितत्वात् स्वात्मान राधेय मन्वान चुन्नीवाक्यादात्मान कौन्तेय मेने। न तावता तेन कौन्तेयत्व नूतनमरम्भि। अपितु पूर्वमनात पृन्तीवाश्यानात। एवं प्रातेपि वैदिनव्यम् । यथावा धीरामेण आत्मान मानुष मन्ये राम इन्यायनुगारेण सामान मनुष्य मन्यन एपशृगो घराहम्त्य इत्यादिपरमेष्टिवाय महाविष्णुरेय त्यमिति बोधितेन म्यस्या मात न तत्र अविद्यमान महाविष्णुत्वमागत अपितु मियतमभिव्यजित सहच्चति संयम्। तपान उत्पाधाप्य-मम्याविकार्याणा अन्यनमस्य पर्मपरत इप्ट, यथा स्वर्गस्य यागोन्यायत्य, नागगि- रुपयेदम्य अध्ययनाप्यच, पोहोपा प्रोभणादि-गमाग्मगार, अर- पातादिभि तुप्यगपादनद्वारा तिापंच सेपा। सत्र नि सहगल नोगदान ४० अत श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य मोक्षस्य, आत्मस्वरूपत्वादनाप्यत्व, नित्यशुद्ध-ब्रह्मस्वरूपत्वात् न सस्वार्यत्व, निर्विकारब्रह्मस्वरूपत्वात् न विकार्यत्वम्। एतत्तु समन्वय सूत्रमाप्ये विस्तरेणोपपादित भगवत्पादै । अत कर्मफ्लत्वव्यापकोत्पाद्यत्वाद्यन्यतम- धर्माभावात् कर्मणा नो मिध्यतीत्यर्थ । विद्या नाविद्या च, विद्यया तदारोहति, इत्यादी विद्याशब्दस्य उपासनापरत्व सिध्यति । विद्यापदस्य आत्मविद्याव्यतिरिक्तापरविद्याऽर्थ । तयाब्रह्मस्वरूपावस्थान- लक्षणमोक्ष न साक्षात्सिव्यतीत्यर्थ ॥१८॥ ब्रह्मान्मकत्ववोधनय मोक्ष सिध्यति नान्यथत्यममर्थ दृष्टान्तेन विगदयति। वीणाया इति । वीणाया स्पसौदर्य तन्त्रीवादनसौष्ठवम् । प्रजारजनमान तन्न साम्राज्याय कल्पते ।।५९॥ रजनाद्राजा 'राजा प्रतिरजनात्" इत्युक्तानुसारेण कश्चिद्वेणिय रूपेण जनमनोहरा काचिद्वीणामादाय तत्तत्री मूठ वादयति चेत् यद्यपि रज्यन्ते प्रजा सुदरवीणादर्शनेन सौष्टवोपत-तत्तनीवादनेन च। अथापि तद्रजन न वैणिवस्य साम्राज्याय सम्राभावाय कल्पते । तद्वदात्मैक्यबोधेन विना योगशारनादिजन्यज्ञान वा वर्म वा उपासन वा न माक्षालवल्याय कल्पत इति भाव । वीणाया स्पसौदर्य सदरम्पवत्वमिति यावत् । तन्त्र्या वादने सौष्ठव वैणिकनिष्ठ-प्रजारजनमात्र तत् न साम्राज्याय करपत इत्यर्थ ॥५९॥ केवल शब्दथवणमानेण मनोरजकविषये कथयित्वा अर्थतोपि ये मनो रजयन्ति तेपामपि पूर्वोक्तज्ञानाभावे नैव मलितरित्याह । वाग्वैखरीति। वाग्वैखरी शब्दारी शास्त्रव्यारयानकौशलम् । वैदुष्य विदुपातहृद्भुक्तये न तु मुक्तये ॥६॥ वाग्वैसरी मरल्पदबन्धविगिप्टा वाक्, गदारी निरर्गल निर्गरती दार वाषप्रयोगचातुर्य शब्दप्रवाह , गास्वव्यारयानवौशल शास्त्रस्य व्याख्यान "पदच्छेद पदार्थोक्ति विगहो वाक्ययोजना, आक्षेपम्य समाधान व्याख्यान पनलक्षणम्" इत्युक्तरीत्या शास्त्रार्थक्यने कौशल, प्रावीण्य ।

श्रीविवेकचूडामगि सव्याख्य ४१ एतादृश विदुपा बैदुष्यमपि, तद्वत् वीणावादनादिवत् भुक्तये प्रतिष्ठा- सपादनादिद्वारा भवति। मुक्तये तु न भवति । तत्र पूर्वोक्तसाक्षात्कार एव कारणम् इति भाव ॥६०l ननु तात्कालिकसुखजनक वैणिक-कौशल क्व, श्रवणानन्तरमपि सम्पगत प्रविश्य आनन्दहेतुभूत विदुपा वैदुष्य क्व, अतस्तस्य तद्वदिति वैणिक कौशलसाम्य न वक्तव्यमिति चेत्, अस्त्वेव तत्रान्तर, अथापि आत्मतत्वसाक्षात्काराभावे शास्त्राध्ययन तज्जत्यकौशल या यथोक्तफल- वनभवतीत्याह अविज्ञात इति । अविज्ञाते परे तत्वे शास्त्राधीतिस्तु निप्फला । विनातैपि पर तत्वे शास्त्राधीतिस्तु निप्फला ॥१॥ परे कालत्रयायाध्यत्वेन स्वयप्रकाशानन्दरूपत्वेन च मिथ्याभूत- जडदु खादि-रूप देहादिमायान्त-सक्ल-कार्यकारणापेक्षया उत्कृष्टे, तस्य सर्वस्याधिष्ठानभूते तत्वे निर्गुणे ब्रह्मणि, अविज्ञाते असाक्षात्कृते सति, शास्माधीतिस्तु अर्थविचारपर्यन्तवेदान्ताध्ययनर्माप निष्फला। यदर्थ विचार शास्त्रविहित तस्यालाभे निष्फलत्व ना तत्पललाभपर्यन्त यथोक्तफलशून्यत्वरूप सिद्ध मवेति भाव । जन्मातरवृतमाधनवनात् गर्भस्थेनापि वामदेवेनेव परे तत्वे विज्ञाते साक्षात्रतेपि अनन्तर फलम्य निप्पनत्वात् शास्वाध्ययनादिदन पार्यमिति भाव १६१|| पथा महारण्य प्रविष्ट पुरुष दिशमज्ञात्वा भ्राम्यति मुधा तथा फेवलशब्दजालात्मक-मास्कस्यापि विक्षेपहेतुत्वात् तनिष्ठरवमपि परित्यज्य परमात्मसाक्षात्कारवतो देशियान् आत्मयाथात्म्य साक्षात्वतव्यमित्याह । दाब्दजालमिति। गव्दजाल महारण्य चितभ्रमणकारण। आ प्रयत्नात् ज्ञातव्य तत्त्वज्ञातत्वमात्मन ॥६॥ उपनिपप-शारभादेव आचार्योपदेशा-तत्त्वस्य शानभ्यत्वेपि मान- कोलारको नायपणीय तवासनाया अपि शानप्रतिवन्धपत्यात्। "ववालमा जन्नो मात्रयामनयापि। देवामनया भान पपाय जाय॥ इति वक्ष्यमालादिति भार ॥१२॥ T

४२
,
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
ज्ञानमेवाज्ञाननिवर्तक नान्यदित्याह। अज्ञानेति ।
अनानसर्पदप्टस्य ब्रह्मज्ञानौपध विना।
किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्नै किमौपधै ।।६३॥
अज्ञानमेव सर्प अत्यन्तानर्थकरत्वात्, तेन दप्टस्य आवृतिविक्षेपाभ्या
प्रापितमोहस्य, ब्रह्मज्ञानमेवोषध ब्रह्मशतीपध तेन विना, वेद ऋगादि-
वेदै, शास्त्र व्याकरणादिगारत्रैश्च किमु प्रयोजन । मन्त्र सप्तकोटिभि
किमु । औषधं सजीविन्यादिमूलिकाभिर्वा किमु फल तेषा मध्ये केपामपि
अजानसर्पदशन-प्रयोज्यमोहनिवर्तकत्वाभावादिति भाव ॥६॥
शब्दमात्रस्य मोआहेतुत्व दृष्टान्तेनाह। न गच्छतीति।
न गच्छति विना पान व्याधिरोपध-शब्दत ।
विनापरोक्षानुभव ब्रह्मशब्दैन मुच्यते ॥६४।।
व्याधि रोग पान विना औषधपान विना, तद्बोधवात् औषध
औषधमिति शब्दोच्चारणात् न गच्छति न निवर्तते तद्वत् अपरोक्षानुभव
आत्मसाक्षात्कार विना क्वलमुपनिषद्घटवै ब्रह्मशब्दै न मुच्यते,
निवृत्तवन्धो न भवतीत्यर्थ ॥६४॥
तमेवार्थ तत्वज्ञान परमकारण-क्यनद्वारा भग्यन्तरेणाह। अकृत्वे-
त्यादिना।
अकृत्वा दृश्यविलय अज्ञात्वा तत्त्वमात्मन ।
वाहशब्दै कुतो मुक्तिरुक्तिमानफलैर्नृणाम् ॥६५॥
दृश्यविलय दृश्यस्य शब्दाजन्यवृत्तिविषयस्य चिद्विपयस्य वा, तेन गग-
शृगादे ब्रह्मणश्न वारण अज्ञानान्तरय जडस्य मर्वस्य ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य,
विलय ब्रह्मणि प्रचिलापन अकृत्वा, आत्मन तत्त्वमज्ञात्वा सजातीय-
विजातीय स्वगतभेदरहितमर्वाधिष्ठान-सत्य-स्वयप्रकाशानन्दस्पतामक्षात्या
उक्तिमात्रफलं उच्चारणमायप्रयोजन वाह्यशब्दै आन्तरानुभव विना
उच्चार्यमाणे अाहास्मोत्यादिशब्दै नृणा मुक्ति युत नैव सभव-
तीत्यर्थ । रिशब्द निषेधार्थव ॥६५॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य एतेन आत्मतत्वज्ञाने समस्तदृश्य-प्रविलापनपुरस्तर ब्रह्ममात्राव- शेपण परमकारणमित्युक्त व्यतिरेकमुखेन अकृत्वेति, दृश्यप्रविलापने तत्त्व- ज्ञान नान्यथेति। एव तत्त्वज्ञान मुक्ति नापरथेति च, मुक्तिहेतुत्व ज्ञानस्य व्यतिरेकमुखेन कथितम् । तत्रानुरूप दृष्टान्तमाह। अकृत्वेति । अकृत्वा शत्रुसहार अगत्वाखिलभूश्रिय। राजाहमितिशब्दानो राजा भवितुमर्हति ।।६६।। स्वकीयराज्यभोगप्रतिबन्धकाना शत्रूणा विलयमकृत्वा अखिल- भूश्रिय समस्तपृथ्वीसपद, अगत्वा अप्राप्य, केवलमह राजेतिशब्दात् नो राजा भवितुमर्हति राजा भवितु नो अर्हतीत्यन्वय । राजत्वे सक्लशत्रु- विलयपुरस्मर रामस्तभूधीप्राप्ति यथा कारणमेव सकलदृश्य-प्रविलापन- पुरस्सर आत्मतत्त्वज्ञान मुक्तावपीति भाव ॥६६॥ केवलवाह्यशब्दं न मुक्ति अत प्रयत्नात् तत्त्वज्ञात् आत्मन तत्त्व ज्ञातव्यमित्यमुमर्थ सदृष्टान्त विस्तरेण कथयति। आप्तोक्तिमिति । आप्तोक्ति खनन तथोपरिशिलापाकर्षण स्वीकृति, निक्षेप समपेक्षते न हि वहि शब्दैस्तु निर्गच्छति। तद्ब्रह्म-विदोपदेश-मननध्यानादिभिर्लभ्यते, मायाकार्य-तिरोहित स्वममल तत्त्व न दुर्युक्तिभि ॥६७।। लोके तावत् भूमेरन्तस्थापित निक्षेप हिरण्यादिनिधि, प्राप्त- व्यश्चेत् त दृष्टवता वा, अजनविशेषादिना त विज्ञाय सत्य कथयता वा आप्ताना उक्ति श्रुत्वा भुव सनित्वा, तन निधेरुपरि वर्तमानाच्छादक- शिलाया अपकर्षण अपसारण कृल्ला प्राप्तव्य । न तु निक्षेप निक्षेप इति शब्द वहि निर्गच्छति । तदिदमुक्त यनिक्षेप हिरण्यादिनिपि स्वफ्ले आधेये आप्पोक्ति खनन भुव तथा उपरिगिलापारपण तदनतर स्पस्य स्वोति स्वीकार च समपेक्षते, नहिस्सादैस्तु म निर्गच्छति, तु-पादोव- धारणे नैव निर्गच्छतीति हि लोके प्रसिद्ध । तद्वत् शिलया भूम्या च आग्रिय- माणनिधिरिव, स्व स्वकीय अमल स्वतश्राद्ध तत्व यथात्म्य ब्रह्मेति यावन्, मायाकार्यतिरोहित मायया अज्ञानेन तत्यार्यदच अबारादिदेहान्न योग, - श्रीविदेकचडामणि सव्यास्य तिरोहित प्रतिवद्धस्फुटभान ब्रह्मविदोपदेश मनन ध्यानादिभि लभ्यते आ समन्तादुपदेश ओपदेश ब्रह्मविद आपदेश ब्रह्मविदोपदेश । यद्वा ब्रह्म विदेति व्यस्त पद तृतीयान्त तेन उपदेश तत्कतकत्व लभ्यत । विकतृकोपदेश श्रवण मनन युक्तिभिरनुचि तन ध्यान निदिध्यासन आदि पदेन निर्विकल्पकसमाधि परिग्रह । तलभ्यते साक्षालियते। अन ब्रह्म लाभ साक्षाकार स्वानयवात अयादश लाभासभवात। कण्ठचामी- करादिलब्धलाभग्थर सवनाप्यवमव वन्तव्यत्वात । न दुक्तिभिलभ्यते नपा तण मतिरापनया इति श्रुते । थुत्यनुसारिण्य युक्तयस्तु अभ्युपेय त एव। पण्डितो मधावी गाधारानवोपसपद्यत इति श्रुत्यव सतकस्याभ्युपतत्वात! दशयति किल श्रुतिरेव महामत्स्यादि दृष्टा तेन असात्वमामा मपुप्तो प्रपचपरित्यागन सदात्मना गपक्त निष्प्रपत्रसदा मत्व कायकारणान यवयायन मत्पिण्डादिदप्टात एक विज्ञानन रावविज्ञान प्रपचस्य ब्रह्माव्यतिरेक ऊणनाभ्यादिदप्टात अभिननिमित्तोपादान र तस्करदृष्टान्तेन मायाभिसधम्य मुक्ति मिथ्याभि राधस्य वध इयादियुक्तिजार। अत उक्त दुर्यास्तनिरिति ।।६।। . तस्मात्सवप्रयत्नन भवबन्धविमुक्तय । स्वेनव यत्न पतव्या रोगादेरिव पण्डितै ॥६८॥ तस्मादिति । यस्मादेव स्वीयवध अयन निवतयितु न शक्यते स्वेनापि साधनचतुष्टय रामत्तिमता गुरुमुपसद्य त मुखत वेदान्तान श्रुत्वा तदथ मत्वा निदिध्यास्य निर्विकल्पकनिष्ठया ब्रह्मतत्त्व स्फुटमवगम्य मोक्तव्य न कवल वाह्यशब्दादिभि मुक्ति सिध्यति तस्मादित्यथ । सवप्रयत्नउक्तश्रवणादिस्पप्रयत्नन भववधविमुक्तय सासारिका विद्यादि छ देहातव धनिवत्तय स्वरेव य तावत वधमनुभवन्ति तस्म्बरेव पण्डित बुद्धिमद्धि रोगादे रोगक्षुत्पिपासाद विमुक्तय यथा अगदस्वीनाराभ्यव हार जलपानादिक म्यय नियते एव यत्न क्तव्य । विवेकादिसाधन चतुष्टय स्थिरतम सपाद्य सदगुरुरुपमदनीय इति भाव । प्रयनन भववधविमुक्तय यल क्तव्य इति द्विवारमुक्तत्वात एवमर्थो युक्त इति भाति ॥६॥ अत्र सव यथा देवे ग धीविवेकचूडामणि सव्याख्य एव तीवमुमुक्षावन्त शिष्य प्रशस्य तदीय-प्रश्न श्लाघते। यस्त्वयेति। यस्त्वयाद्य कृत प्रश्नो वरीयान् शास्त्रसम्मत । सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभि ।।६९।। न केवल तीव्रमुमुक्षया उत्तमाधिकारित्व ते, अपितु मुमुक्षु- जेयान्यूनानतिरिक्तविषयान् प्रोडीकृत्य यदनाक्षीर्मो, तेनापि मेधावित्व- विद्वत्वोहापोहविचक्षणत्वादि-धर्ममण्डितस्त्व मुमुक्षूणा सर्वेपा ज्ञातव्य- मार्ग-दर्शकोसीति महात्मना गुरुणा इलाधित भक्तिधद्धारितमना क्षिप्रमुक्त गृह्णातीत्यभिप्रायेण " यस्य देवे पर भक्ति तथा गुरौ। तस्यते कथितार्था प्रकाशन्ते महात्मन इति श्रुते ।। अद्य इदानी, य प्रश्न को नाम यन्धइत्यादिरूप कृत स वरीयान् अत्यन्त घर । तन हेतुमाह शास्तविन्मत , ये तावत् अत्यन्त शास्त्रविद तैरेवैव प्रप्ट शक्यत इति भाव । तत्र हेतुमाह सूत्रप्राय इति बन्धमोचक- साक्षात्कारार्थ यावत्प्रप्टव्य सर्वस्यात्रैव पृष्टत्वात् अल्पाक्षरेण सगृहीतेन शब्देन । शब्दस्तु अल्पाक्षर ज्ञेयार्थस्सर्वोपि अत्र निगूढ इति वदन् सूत्रप्रायत्व विशदयति निगूढार्थ इति। एतत्प्रकरणग्रन्थस्य उत्तरस्य सर्वस्यापि एतदुत्तररूपत्वात् प्रतिपादनीयार्थस्सर्वोप्यन बुद्धिमता शिष्येण उपक्षिप्त इति भाव । अत एव मुमुक्षुभि ज्ञातव्य , आत्मानात्म-विवेकजन्य- साक्षात्कारेण हि सहेतुक-वन्धनिवृत्तिरूपमोक्ष अज्ञानयोगा- दित्यादिना गुरणा। सहसा गुक्ति विज्ञाय प्रष्टव्याशस्य सर्वस्याप्यनव- गेप अनतिरेकेण पृष्टत्यात् मेधावित्वादिक शिष्यस्य राम्यगवगम्य गुरस्त नितरा श्लापयामास ॥६९॥ एब महात्मना इलाधित स्वात्मानधन्यधन्य गन्वान शिप्य स्वोक्तार्थ- महणायर्थ अवधापति। श्रुणुप्वावहित इति । शृणुष्वावहितो विद्वन् ग्रन्मया समुदोर्यते । तदेतच्छ्वणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे ॥७॥ है विद्वन् । मेघावित्वाथुक्नात्म-विद्याधिकारविशिष्ट, मपा यत्ममुदीपले माहेग विस्तरेण च सम्यग्ज्ञानाप यदुच्यते, तत् अविहित उक्त ४६ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य विषयान्तरमनस्सचाररहित , श्रद्धया शृणुप्व। एतच्छ्वणात् यथाविधि मदुक्तवावयश्रवणात् सद्य श्रवणसमनन्तरमेव, आत्मान साक्षालत्य भव- वन्धात् ससारवन्धान कर्तुत्लभोक्तत्व-जन्मजरामरणादि-रूपबन्धा- द्विमोक्ष्यसे नितरा मुच्यस इत्यर्थ ।।७०॥ इदानी तदीयप्रश्नानुमारेण तेत जिज्ञासितमर्थ विवक्षु प्रथमत क्थ विमोक्ष इत्यस्य प्रश्नस्योत्तरमाह। ननु “को नाम बन्ध कथमेप आगत कथ प्रतिष्ठास्य" इति प्रथमत कृतप्रश्नत्रयस्य उत्तरमनुकत्या तुरीयस्य कथ विमोक्ष इत्यस्य उत्तरक्यनमनुचितमिति चेन्न, नात्यतमग्निना दह्यमाने गृहे क्षिप्र जलसेकादिना अग्निशान्तिमकृत्वा युनाग्नि पतित , कथ पतित , इति विचारणेन कालयापन यक्त तथामति निरवगेप गृहस्य दहामानस्यात् । गथा सर्वैरप्यज्ञानिभि सामारिकवन्ध अनुभूयत एव तीव्र, तन्निगसे सहसा यत्न आस्थेय इत्यभिप्रायेण ज्ञातव्यागम्य मध्ये "अगन्तशास्त्र बहु वेदितव्य अल्पश्च कालो तहबरच विघ्ना । यत्सारभूत नदुपायितव्य हसो यथा क्षीरमिवाम्बुमिश्रम्" इत्यभियुक्तोक्या सारभूतमश गुरुगदावाह मोक्षस्यत्यादिना, क्षिप्र मोक्षहेतु विज्ञाय तल्लाभेन सहमा वन्धान्मुक्त नित्यानन्दमनुभववित्यभिप्रायेण । विच आत्मानात्मज्ञान विना बन्धम्वरूपस्य वक्ष्यमाणस्य ज्ञातुमशक्यत्वाच्च, तत्सर्व पश्चाद्वक्ष्यामीति-धिया व प्रथम कथ विमोक्षइत्यस्य उत्तरमाह । मोक्षस्येत्यादिना। मोक्षस्य हेतु प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यतमनित्य-वस्तुपु । ततश्शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यास प्रसक्ताखिलफर्मणा भृगम्। ॥१॥ ततश्श्रुतिस्तन्मनन सतत्यध्यान चिर नित्यनिरतर मुने । ततोऽविकल्प परमेत्य विद्वान् इहैव निर्वाणमुस समृच्छति ॥७२॥ अनित्यवस्तुपु देहादिब्रह्मपर्यन्तेषु अन्यन्त वैराग्य मोक्षाय प्रधमो हेतुनिगद्यते, वहतरविक्षेप-हेतुभूताशाशून्यस्यैव मनम स्वलक्ष्य नियता- चन्द उक्त- श्रीविवेकचूडामणि सध्याख्य वस्थारूप-शमादे सभवात् । ततश्शमश्च उक्तलक्षण । समुच्चायक। अन सर्वपामपि वैराग्यादीना ज्ञानकालेप्यावश्यकत्वात् अन्तरगत्वात् पूर्वापरभावसत्वेपि कुलालपितृवत् अन्यथासिद्धिशका न कार्या अत चशब्देन अपिशब्देन च समुच्चय कथ्यते । तथा दम तितिक्षा प्रसक्ताखिलकर्मणा वर्णाश्रमविहितत्वेन प्रसक्ताना प्राप्ताना अखिलाना सर्वपा कर्मणा वैराग्योत्पत्तिपर्यन्त अनुष्ठेयत्वात्, उत्पन्ने च तीववैराग्ये भृग न्यास , स्वस्पतोपि परित्याग , पूर्व चित्तशुद्ध्यपरपर्यायवैराग्यार्थ फलमनभिसधाय ईश्वरार्पणबुध्या कर्मणामनुष्ठान इदानो फलस्य निष्पन्न- त्वात् सुतरा तेपा परित्याग इति भाव । तत सर्वकर्म-सन्यासानन्तर, श्रुति अर्थत गुरुमुखात् वेदान्तवाक्यश्रवण, वैदान्तवाक्यार्थनिर्णयानुकूल- व्यापार, तन्मनन श्रुतार्थस्य दााय उपपत्तिमिश्चिन्तत । तत असम्भावना-सशयभावनयो थवणमननाभ्या निरस्तयों सतत्वध्यान परमार्थतत्वरय ध्यान, तदपि चिर कर्तव्य अनात्मस्वात्मत्व वासनाया अनादिकालप्रवृत्ताया निरासार्थ, चिर क्रियमाणमपि यदि विच्छिद्य विच्छिद्य नियत विच्छेदकालिक वृत्तिभि आत्मवृत्तेरभिभूयमानत्वात् निदिध्यासन- मेव न सिध्येत्, अत नित्यनिरतरमित्युक्त। तेत स तु दीर्घकाल- नैरतर्य-सत्कारासेवितो दृढभूमि " इति योगसूत्रोक्तरीत्या दिवसैर्वा मासैर्वा निदिध्यासन सिध्यतीति न वाछेत् । तदा विद्यमानारचत्वार एव वेदा तानध्येतु गतस्य माणवकस्य पच दिवसा अतीता नाद्याप्यसो समागत इति मढवचनानुसार्यय ध्याता स्यात् । अपितु सवत्सर जन्मभिर्वा आदरपूर्वक सबदा सेवितव्यमिति चिर, नित्यनिरतर इति विशेषण "अनेकजन्मससिद्धस्ततो याति परा गति" इति स्मृते । नित्य अविच्छेदेन बहुकालपर्यन्त निदिध्यासन सिध्यति चेत् इहैव जन्मनि तत परिपक्वानिदि- ध्यासनात् अविकल्प निर्विकल्पक-समाधि, पर सविकल्पवात्पर उत्कृष्ट एत्य प्राप्य विद्वान् आत्मसाक्षात्कारवान्, निर्वाणसुख मुक्तिसौख्य, समृच्छति निरर्गलमनुभवतीत्यर्थ ॥७२॥ अस्मिन्नेव जन्मनि मोक्ष प्राप्त वक्तव्य सग्रहेणोक्त्वा, विद्वानिहव निर्वाणसुख समृच्छतीत्युक्त्या धनी मुखोत्यादी यथा धनप्रयोज्यत्व सुखे भासते 'उद्दश्यविधेयभावस्थले असति वाधके उद्देश्यतावच्छेदक- ४८ श्रीविवेचूटामणि राव्याख्य प्रयोज्यत्व विधेय भासते" इति रोप सिद्धत्वात् विद्वहिरोषणभूत विद्या- प्रयोज्यत्वस्य निर्वाणमुखे भातत्वेन तस्याश्च विद्याया आत्मानात्मविवेचन- जन्यत्वेन तदादौ विशदयति। यहोद्धव्यमिति । यद्वोद्धव्य तवेदानीमात्मानात्म-विवेचनम् । तदुच्यते मया सम्यक्छुत्वात्मन्यवधारय ॥७३॥ एतेन कोसावतात्मा परम व आत्मा" इनि प्रश्नोप्युत्तरितो भवति। तव इदानी मोक्षहेतु ज्ञानवोधात्प्रार तदनुत्वेन आत्मानारम- विवेचन अयमात्मा अयमनात्मा इतिभदज्ञानानुकूलव्यापार बोद्धव्य ज्ञातव्य , तत्तस्मात्कारणात् मया सम्यक्स उच्यते । त श्रुत्वा आत्मनि मनसि अवधारय निश्चिनुहीत्यर्थ ॥७३॥ तन अनात्मद्वारंव आत्मन ज्ञातव्यत्वेन अनात्मन स्थलत्वन प्रथम ज्ञात शक्यत्वेन तस्मिश्च ज्ञाते सूक्ष्मस्याप्यात्मन ज्ञान मुलभ भवतीति प्रथमतोनात्मतो निस्पयति अथ ते सप्रवक्ष्यामि' इत्यत । तत्रादौ सकल- बुद्धिगम्य स्थूलवारीर निरूपयति अहतया विस्पष्ट-न्यवहारगम्यत्वात् । मज्जेत्यादिना। मज्जास्थिमद पल-रक्तचर्म-त्वगाह्वयातुभिरेभिरन्वितम् । पादोरवक्षो-भुजपृष्ठ-मस्तक-रगरुपाग-रुपयुक्तमतत् ॥७४।। अह ममेति प्रथित शरीर मोहास्पद स्थूलमितीयते बुधै ॥ अगितस्य स्थलमध्यम-सूक्ष्मात्मना परिणममानस्य इति सवन ज्ञेयम् । तेजसो घृतादे मध्यमो भाग मज्जा, तस्य स्थविप्लो भाग अम्थि, तस्य पूर्वपरिणाम मेद , पल मास, अशितस्य अनस्य मध्यगो भाग , लोहित पोताना अपा मध्यमो भाग चर्म स्थूलावरण त्वम् मूदमावरण, आन्तरान्धातून् नाड्यादीश्च सप्तावरणानि आवृण्वन्ति। तत्र अन्तर्वहि- भविन स्थूल सूक्ष्मविभागो ज्ञय । मज्जेत्यादि येपा आह्वय धातूना ते सप्तभि धातुमि अन्वित युक्त। पङगान्याह पादेत्यादिना, स्पप्टम् । पादोरुवक्षोभुजपृष्ठ मस्तकग इद हस्तस्याप्युपरक्षणम । उपागे गुल्फ- जानुजधादिभि उपयुक्त सहित, एतत् प्रत्यक्षमिद्धम्। अत् गच्छामि रक्त रीयंत। श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य तिष्ठामि लघयामि गृह्णामीत्यादि-व्यवहारेण अहतास्पद मम पाद हस्त मस्तक शरीरमिति प्रथित प्रसिद्धम् शरीर, अनेकविधदोपाश्रयत्वेपि अतिप्रेमास्पदत्वेन मोहास्पद आत्मत्वभ्रमस्याश्रय विषय , स्थूलमिति बुध- अस्य अनेकपदार्थसघातरूपत्वात् सहताना स्तभकुड्यादिरूपेण वर्तमानाना गृहादीना यथा स्वाभ्यर्थत्व, एव परार्थत्वमिति ज्ञापयितु मज्जास्थीत्याधुक्तम् । एतेन आत्मभिन्नत्व उक्तप्रायम्। आत्मन एव स्वामित्वात् तदर्थत्वाच्छरीरस्य ॥४॥ अनित्यत्वादपि नित्यात्मरूपत्व तस्य नास्तीति वक्तुम् तस्य कारणान्या । नभइत्यादिना। नभोनभस्वद्दहनाबुभूमय सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि ७५॥ परस्परामिलिताान भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतव ॥ नभश्च नभस्वाश्च दहनश्च अम्बु च भूमिश्च भभोनभस्वद्दहनाव- भूमय । नभ गगन नभस्वान् वाय , दहनोग्नि , अत्रु जल, भूमि पृथ्वी, इद भूतपचक जायमान मूक्ष्म जायते पश्चात स्रष्ट्रया देवतया तासा विवृत निवृत एकका करवाणीति सकल्पवशात् एक्च भूत पचीनियते । तैत्तिरीयकश्रुत्यनुसारेण आकाशवाय्वो छान्दोग्य तेजस प्रथममुपसहतंव्य- त्वात् त्रिवृत्करणस्य पचीकरणोपलक्षणार्थत्वात् । तत्प्रवारस्तु भूताना एकक द्विधा विभज्य स्वाधंभाग विहाय अर्धभाग चतुर्धा विभज्य इतरेषु योजिते पचीकरण भवतीति ' भाप्यकारवाक्यानुसारेण ज्ञातन्य । अपमर्थ इलोकेर सगृहीत पचदश्या विद्यारण्यगुरुचरण "द्विधा विधाय चंक चतुर्धा प्रथम पुन । स्वस्वेतरद्वितीयाशं योजनात् पच पच ते" इति । तथाच स्यूलेषु भूतेषु प्रत्येक स्त्रीयोधभाग इतरस्य भूतस्य अप्टमो भाग । एव परस्परागैमिलितानि सवसानि भूत्वा स्थूलानि गगनादि- शब्द-व्यवहाराहाणि, स्थूलशरीरहेतवश्च भवन्तीति योजना ॥७॥ भतप्रसगात् तद्धमरिछ दादीन् विपयान् तम बैराग्योत्पत्यर्थ निरपयति। माना इति। " पचाना

५०
थाविवेकचूडामणि गव्याख्य
मानास्तदीया विपया भवन्ति शब्दादय
पच सुखाय
भाक्तु ।।७६॥
मीयते विपीक्रियन्ते भुज्यन्त इति वा मात्रा तदीया आकागादि
भूतस िधन्य शब्दादय रमण गब्दस्पश रूपरस गधा पच विषया
विपण सिवतीति विपया पित्रधातो विपूवकात वन्धनकमण विषय
शब्दस्य निप्पत्त।
भाक्नु ससारिण जीवस्य मुखाय सुखाभासाय
भवन्ति । गब्दादय शास्त्र तत्र तन पचतन्माना इति व्यवह्रियन्त इति
मात्रास्तदीया इति थितम ततदग्रयसबादाय ।।७६॥
इदानी तपा वधत्व विशदयति। य एप्विति।
य एषु मूढा विषयपु वद्धा रागोरगागन सुदुर्दमेन
आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्च स्वकर्मदूतेन जवेन नीता
॥७७॥
य मूटा विवेव गून्या एषु विषयषु शब्दादिपु पचमु सुदुदमन
सुष्टु दु सन दमयितु शक्यन दुनिरसन रागोस्पायन उर दृढ पाश
ववहारज्वादि रागएव उरुपाग तनासक्तिस्पणदढपागन नद्धा स्तभषु
पश्वादय इव तन अत्यतकामविशिष्टा इति यावत। यथा स्तभवद्धा
पशव स्तभ विहाय गन्तु न पारयन्ते एव विपयरागिण विषयास्त्यक्त
न दाक्नुवन्तीति तत्रवाशया धयोमार्गाद भ्रश्य त इत्याह आयान्ति निर्यान्त्यध
ऊध्वमुच्च -स्वकमदूतेन जवेननीता म्वेषा कम धर्माधमरूप तदेव ऊवा
धोगमनहतुत्वा-ददूतवद्वतते। यथा यायस्थानादी कश्चिददूत विचार्या
नध्वमधम्न नयति तद्वत । तनापि शब्दादिव सुरस जनयतीति वध्या
तत्सपत्तय पुण्याजन करोति तदा दिव्यशब्दादिय अनुभवितु तदीय पुण्य
कम तमुच्च उध्व नयति स्वर्गादिक प्रापयति। तत्रापि क्षीण पुण्य अध
आगमन अव्यव। अधर्मे पुन वि वक्तव्यम सवदाधोगमनमवेति ।
उच्चध्य आयान्ति जमान्नरत मुतवगान मानुप्यादित सपादयन्ति ।
पुन राग अधो नियन्ति। विषयपु गगवत
क्तव्यकाय विग्मरण
राभवात निस्तारो न भवतीति भाव ॥७७॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्यारय
शब्दादीना मध्ये एकैक सेवमानस्यापि मृत्यु वन्ध दृष्ट !
किं पुन पचापि कामयमानस्येति सदृष्टान्तमाह हेयत्वसिद्धये ।
शब्दादिभिरिति ।
शब्दादिभि पचभिरेव पच पचत्वमापु स्वगुणेन बद्धा ।
कुरग-मातग-पतग-मीन-भृगा नर पचभिरचित किम् ॥७८॥
कुरग हरिण , मातग गज , पतग शलभ, मीन मत्स्य , भृग
भ्रमर एते पच स्वगुणेन स्वस्वसक्तिविपयेण गुणेन शब्दादीना गन्धान्ताना
पचाना मध्ये अमेण एककेनव वद्धास्सन्त पवत्व मरणमापु । एव
एकैकस्यापि मरणपर्यन्तवन्धप्रयोजकत्वे एतै पचभिरिपि अचित स्वकीय-
सक्त्याश्रयत्वेन विशिष्ट नर कि मृत्य प्राप्नोतीति वक्तव्यमित्यर्थ ।
यथा लोके हरिण जिघृक्षव वेणुगानादिमधुरशब्दासक्त त चपल शीघ्र
बहुदूर धावन्तमपि निश्चलीकृत्य तच्छन्दथवणासक्त विस्मृतात्मान
गृहतीति शब्द एक एव हरिणस्य बन्धक इति प्रसिद्धम् । एव वनमध्ये
स्वच्छन्द विहारी दुर्ग्रह महानपि मातग स्पर्शसुख-लोलुप तज्जिघृक्षुभि
वाद्वारा गृह्यते इति त्वगिद्रियतृप्तिहेतु स्पर्श एक एव गगस्य बन्धको
निवृत्त । एव पतग प्रकाशमाने दीपे भास्वररूपदर्शनेन भक्ष्यबुध्या तदीय
दाहात्म्य अजानन् तत्र पतित्वा नियत इति रूपस्य मृत्युहेतुत्व प्रसिद्धम् ।
एव रसगध्नु झप दाशप्रसारित जाल प्रविश्य म्रियत इति प्रथितम् । एव
घ्राणतर्पणलालरा भ्रमर तत्तत्पुष्पाणीव चपव-सुग आघ्राय तद्गध-
सेवनेन पचत्वमाप्नोतीति च । एव शब्दादीना मध्ये एकवपि सेव्यमान
मराणान्तानर्थप्रयोजर । तनापि तिरस्चा पापाभावात् तदानीतन-
दारीरम्य परमनर्थ सम्भवति। गब्दादीना पचानामपि विषयाणा सेवनाय
विहितमनाचरन् पापमप्याचरन् नर लोकद्वयादपि भ्रश्यत इति
भाव ॥७८॥
विपयानुभव मृत्युहेतुरिति तिप्टनु । दर्शनमात्रादपि मारयन्विपय
वृष्णसर्पविषादपि अतिरिच्यत इत्याह । दोपेणेति ।
दोपेण तीब्रो विपय कृष्णसर्पविपादपि ।
विष निहन्ति भोक्तार द्रप्टार चक्षुपाप्ययम् ॥७९॥

५२ श्रीविवेकचूडामणिः सव्यास्य विषयः रूपादिः कृष्णसर्पविपादपि दोपेण तीनः तीक्ष्णः, कृष्णसर्पविषे मारकत्वरूपदोप. यावान् तदपेक्षया तीक्ष्णो दोपः विपये। तत्र हेतुमाह विप निहति भोक्तारमिति। कृष्णसर्पण दष्टस्य पुरुषस्य नाडीद्वारा जिह्नासंबद्ध विष भवतीति स भोक्तेत्युच्यते। अत एव पादादौ सर्पण दप्टा अपि तत्र वलवद्वद्धा रज्वादिना, न म्रियते तद्विपस्य नाडीद्वारा जिह्वासवन्धाभावात् । एव भोक्तार निहन्ति विप तस्यासत्वमापादयति। अयं विषयस्तु चक्षुषाद्रप्टारमपि निहन्ति, प्रसिद्धं खलु लोके सुदर रूपादिकं दृष्ट्वा कलहायमाना नश्यन्ति जना इति। यहा कलहाद्यभावेपि स्वयं तेन विषयेण दूरमाकृष्टचित्त म्दात्मान द्रप्ट न शक्नोतीति स्वाभानापादक- व्यापारवान् नियमेन भवतीति भाव । तथाच निहन्तीत्यम्य असत्वा- पादकव्यापार, अभानापादकव्यापारी वा अर्थ यथायोग्यमर्थः स्वीकरणीय । तत्र अमत्वापादकव्यापारम्य अभानापादकत्व सिद्धमेव । द्वितीयस्य तु अमत्वापादकच न सभवनोति । वस्तुतस्तु विषयाकृष्ट- चित्तस्य गुरुपस्य सन्यमपि पुस्पार्थोपयोगाभावात् असत्वमिव भवतीत्यपि सुवचम् ॥७९॥ एचमत्यतानर्थकरेपि विषये विचाराभावात्पुरुष आमा बध्नाति, तत्रत्यदोष न परिगणयति मोट्यात् तत पुरषार्थाद् भ्रश्यते। अत मुमुक्षुणा सर्वथापि तदाशा त्यक्तव्या। अन्यथा पदपि शास्त्राणि अर्थती जानतोपि मोक्षो दुर्लभ इत्याह । विपयागेत्यादिना। विपयाशा-महापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् । स एव कल्पते मुक्त्यै नान्य. पट्छास्त्रवेद्यपि ॥८०॥ य पुरुष. सुदुल्त्यजात् चिरकालादभ्यस्तत्वेन दृढविचारमन्तरा मुदुस्त्यजात् त्यक्तुमगक्यात्, विषयाशामहापाशात् विषयाच महापाग. अत्यत वन्धकत्वात् तस्माधिमुक्तः विशेपेण मुक्त. मुतरा तत्संवन्धरहित इत्यर्थ । स एव पुरुषः मुक्त्यै कल्पते रामयों भवति । अन्यः तदानापास- बद्धः पछास्त्रवेद्यपि न मुक्त्यै नगर्थो भवतीत्यर्थ. ॥८॥ विषयेषु तीयवैराग्यामाचे अनर्थमाह। आपातति ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य आपात-वैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपार प्रतियातुमुद्यतात् । आशाग्रहो मज्जयतेन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात् ॥८१॥ आपातवैराग्यवत दुखानुभवादिकालेषु धिक् ससार इति वैराग्य- वत , सार्वदिकवैराग्यशून्यानिति यावत् । भवाब्धिपार ससारसागरान्त ज्ञान, प्रतियातु प्राप्तु, उद्यतान् उद्युक्तान्, तर हेतुमाह मुमुक्षूनिति । मोक्षेच्छाया सत्वात् ससाराबुधि तत् उद्यता इति तादृशान् पुरुयान् आशैव मह महानक , अन्तराले समुद्रमध्ये कण्टे निगृह्य नितरा गृहीत्वा वेगाद्विनिवर्त्य भवाब्धिपारगमनाद्विनिवर्त्य मज्जयते मग्नान् करोति ससारसमुद्रमग्नान् पुन वर्मादिवरणेपु तन् व्यापारयतीति भाव । यस्तावत् अत्यत विपर्यम्यो चिरमत शमादिगुणगणमण्डित स सद्गुरु उपसद्य सन्मुसत सम्यगात्मानं विदित्वा मुच्यते ससारात्, अय तावत् आपातवंराग्यवान् दृढशान्त्यादिहीन तया-प्रयतमानोपि मध्ये आशया पीडित पुरुषार्थाद्धृश्यते। ज्ञानार्हो न भवतीति भाव ॥८१॥ पूर्वोक्तमर्थ व्यतिरेकमुखेनाह। विपयारयेति । विषयास्य-ग्रहो येन सुविरक्त्यमिना हत । स गच्छति भवाम्भोधे पार प्रत्यूहवर्जित ॥८२॥ विषयास्यग्रह विषयनामक्नक, येन पुरपेण, सुविखयसिना सुप्टु विरक्ति दृढतरतीववैराग्य संवासि खड्ग , तेन हत्त नाशित , स पुमान् प्रत्यूहवर्जित ससारसागरोतरण विघ्नशून्य , भवाम्भोधे पार ससारसमुद्रस्य जन्ममरणादिवल्लोल्तरगितस्य पार अन्त ब्रह्मति यावत् सोध्वन पारमाप्नोति तद्विष्णो परम पदम्" इति ध्रुते । गच्छति प्राप्नोति, ब्रह्म साक्षात्कृत्य मुच्यत इत्यर्थ ॥८२॥ "यस्त्वविज्ञानवान्भवति अमनस्व मदाऽमुचि । न स तत्पदमाप्नाति ससार चाधिगच्छति । यस्तु विज्ञानवान्मयति समनस्य सदा गुनि । म तु तत्पदमाप्नोति यस्माद् भूयो न जायते" ति पटोपनिपत्प्रतिपादित- मयं पूर्वोमारोवद्यमार कोटीहत्य उपदिशनि । विपमेति। , , ॥

64 . स एव मार्ग. तान्' श्रोविवेकचूडामणि मव्यास्य विषमविषयमार्गे गच्छतोऽनच्छबुद्धे प्रतिपदमभिघातो मृत्युरप्येपसिद्ध हितसुजनगुस्क्त्या गच्छत स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धि सत्यमित्येव विद्धि ।।८३॥ विषम बहुविधविक्षेपत्तु अत्यन्तदु खजटिल य विषय शब्दादि "विषयास्तेषु गोचरान्' इति कटश्रुते , तन गच्छत तत एव अनन्छवुद्धे अशुद्धमनस्कस्य, यदि गुद्ध मन अवश्य विचारशील विषयेभ्यो निवर्तते । रजस्तमोभूयिष्ठत्वादेव विचारासमर्थ, “ यथा व्याल- गलस्थोपि भेक दशानपक्षते, तथा कालाहिना प्रस्तो लोको भोगानशाश्व- इत्युक्तरीन्या विषयप्रवणता तम्य इति भाव । एतादृशा- शुद्धगनस्कस्य प्रतिपदमभिधात मदापि दृढदु खरायोग , एप अनुभवसिद्ध मृत्युरपि सिद्ध मृत्युघटित ममार इत्यर्थ । मन एव मनप्याणा कारण वन्धमोक्षपो । बन्धाय विषयासक्त मुक्त्य निविपय स्मृतम्' इति वचनस्य पूर्वमुदाहतत्वात् । स्मर्यते हि गोतासु ध्यायतो विषयान पुस मगम्तेपूप- जायते। सगात्सजायते काम कामामोधोभिजायते। बोधाद्भवति ममोह समोहात् स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रशाद बुद्धिनागो धुद्धिनागात् प्रणश्यति इति। तत्र कथित प्रणाश णश अदर्शन इति धातुना प्रतीय- मान स्वस्वस्पासाक्षात्कार एव वा अन मृत्यपदार्थ । वामस्यैव कुतश्चित् अभिहतस्य गोधात्मना परिणामानत्वात् तत्र उक्त कामाभिधात एव वा अनापि प्रतिपदमभिघात इत्यनार्थ । लोके यथा इच्छा तथा विषयानुभवस्य मुदुर्लभत्वात्, जाताया अभिहन्यमानाया अविचारयितु पुरपस्य कोधादिनमेण प्रणाश एवेति भाव । एव अविरक्तस्य जायमान फल मुक्त्वा विरक्तस्य तदाह हितमुजन-गुस्वत्येत्यादिना । हिता श्रेयस्यामिन अत एव मुजना मत्पुरपा मित्रादय तोषा गुरोपच उपन्या, गुरोस्तु हितत्य मुजनत्व च सिद्धमेव । गुरुलाभपर्यन्त सुजनोक्ति , तत गुरूक्तिरिति विभाग। यहा हिता सर्वदा श्रेयोहेतुभूता मुजताना गुरोदच या उक्ति तया, तहत्तया स्वरय युक्त्या तदनुमाहापोहेन च गच्छत "पण्डितो मेधावी गधारानेवोपमपद्येत, एवमेवेहाचार्यवान्- पुरुषो वेद" इति श्रुतेरिति भाव । श्रेयोमार्ग एव गच्छत फमिति . इच्छाया ከረ፡፡ L श्रीविवेकचूडामणि सन्याख्य परमपुरुषार्थभूत-मोक्षप्राप्ति प्रभवति प्रकर्पण निष्प्रत्य्ह भवति। सत्य- मित्येव विद्धि अन विषये इंपदपि शका मावारिति भाव मानास्तदीया इत्यारभ्य एतदत कृतस्य विषयवन्धयात्वनिरूपणस्य फलमाह मोक्षस्येति । यहा इदानी मुमुक्षो योपादेये उपदिशति । मोक्षस्येति । मोक्षस्य काक्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद् विषयान् विप यथा। पीयूपवत्तोप-दयाक्षमाव- प्रशान्तिदान्तीभेज नित्यमादरात् ॥८४॥ आदी यमाह यदि तब मोक्षस्य वै इत्यवधारण मोक्षस्यवेत्यर्थ । काक्षा इच्छा अम्ति विषयान् शब्दादीन विष यथा हालाहलमिव अति- दुरात्यज मनसापि मास्मारित्यर्थ । अनुर्वतपि विध्युक्त निपिद्ध परिवर्जयेत। निषिद्धपरिहारेण विहिते लभते मतिम् इति सूत- सहितोक्ने । उपादेयमाह तोप सतोप दया करुणा क्षमा तितिक्षा आर्जव अवु टिलचित्तता प्रशान्ति प्रकर्पण शम दान्ति वहिरिन्द्रिय- निग्रह तोपदया-क्षमावाना अन्त वरणधर्मत्वात अशान्तस्य कुतस्सुख- मिति गौतावचनात शमाभावे सतोपादेरसभवात अन सर्व समाधीनमिति योतयितु प्रशान्तीति प्रत्यपसगसहित मान्तियदप्रयाग । एता नित्य सतत, पीयूषवत् अमृतवत् आदराद् अत्यन्तविश्वासेन भज मय- स्वेत्यर्थ ॥८॥ एव मोक्षसाधनत्वेन विषयवराग्य द्रढयित्वा तेप्याशा निवन्धना तस्मिन्स्यूलशरीरे आदी अनात्मत्वेन दिदयिपिते सक्ति त्यस्तव्येत्याह तय सक्ती त्यक्ताया विषयवैराग्य मुलमित्यभिप्रायेण । अनुक्षणमिति । अनुक्षण यत्परिहत्य कृत्य अनाद्यविद्याकृतवन्धमोक्षणम् । देह परार्थोय-ममुप्य पोपणे यस्सज्जते स स्वमनेन हन्ति ।।८।। यत् म्यूलारीर परिहत्य तादात्म्याध्यायान् दूरीमृत्य, अनाद्य- विद्यातनन्धमोक्षण अनादि या अविद्या मूलाविद्या, तया रन पन्ध श्राविवेश्चूगमणि नव्यास्य अहकारादि-देहान्त तस्य मोक्षण परित्याग अनक्षण सर्वदा कृत्यमन्तीति शेप । अत्यत स्थूलतया भासमाने अस्मिन्गरेअहताया परित्याग पश्चात् किल प्राणादी सा त्यक्नु गवयत ति भाव । तत्रानात्मल स्फुटयति अय देह परार्थ इति । कृतब्यारयानोचमग मज्जास्थीत्यादिश्लोक । तस्मा- दनेक-पदार्थसघातरपत्वेन अनात्मन अमु य पोपण य सज्जते स्वात्मान विस्मृत्य अयमेवाहमिति विगेपनोभिमन्यते तद्रक्षण च विशेपतो यतते, स स्व स्वात्मान अनन स्थूलगरीरेण हन्ति हिनस्ति, अभातनिजस्वरूप करोतीत्यर्थ । येन निजस्वरूपभानेन मुच्यते तत्प्रतिबन्धक-स्थलदेहाभि- मानेन तदीयजन्ममरणादि-धर्मवन्त स्वात्मान मा सर्वदा दुखमन- भवतीति भाव ॥८॥ लोक तावत् नदी तितीर्पय नद्याप्रवमान दृढ दार धृत्या स्वय नद्या तत्साहाय्येन अमज्जन्न नदी तरतोति प्रमिलम्। न तु कदाचिदपि तन पवमान मार गृहीत्वा तितोर्पन्तीति। तथा मति तेपा नद्या मकरग्रस्ताना मरण धुवमिति प्रसिद्धम् । तथा शरीरपोपणासक्तस्य आत्मदर्शन नैव भवति, प्रत्युन तनाभिमान स्टो भन्वा ममाराम्बुधौ त समज्जयतीति भावनाह। गरीरेनि। शरीरपोषणार्थी मन् य आन्मान दिदृक्षते। ग्राह दारुधिया धृत्वा नदी तर्तु स इन्छति ॥८६॥ शरीरम्य पोपण अर्थयितु गोल अस्यति शरीरपोपणार्थी सर्वदा त पोपणव्यग्र इत्यर्थ । तादृश चन् यो नर आत्मान स्वस्वरूप दिदृक्षते साक्षावर्तुमिच्छनि तस्य आत्मदर्शत दारधिया धृतग्राहस्य नदीनरणमिवा- सभावितमित्याह ग्रामिति । मष्टम् ॥८॥ जत मुफ्त्यर्थ विवेक्निा शरीरे मोह परित्यक्तव्य इत्याह । माह इति ।। मोह एव महामृत्यु मुमुक्षोपुरादिषु। मोहो विनिजितो येन स मुक्तिपदमर्हति ॥८॥ वपुरादिपु शरीर-बान-पुनादिपु मोह एव अह्मम-भाव एवं मुमुक्षा महागृत्यु यथा मृत विचि कार्य-न कर्नु मनोनि एव शरीरादिषु ।

श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य
अहममाभिमानवान् मुमुक्षु मोक्ष सपादयितु न शक्नोतीत्यर्थ । येन मोहो
विनिजित पूर्वोक्ताहतादि शरीरादौ परित्यक्त स मुक्तिपद मुक्तिमार्ग
अर्हति स एव मुच्यत इत्यर्थ ।।८७॥
तस्मान्मोह जहीति उपदिशति । मोहमिति ।
मोह जहि महामृत्यु देहदारसुतादियु।
य जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णो परम पदम् ।।८८॥
मुनय मननशीला, य देहादी मोह तदात्म्याभिमान जित्वा,
बहुकालाढूँढमूलमपि देशिवदत्तयुकन्या श्रुत्यबष्टभेन च सुतरा परित्यज्य,
तत् श्रुतिप्रसिद्ध विष्णो परम पद, राहोरिशर इतिवत् अभेदे पष्ठी,
व्यापक (परिच्छेदत्रयशून्ग) सर्वोत्कृष्ट ब्रह्मरूप स्थान यान्ति अभेदेन
भजन्ते, ग्रीव भवति मुच्यन्न इत्यर्थ । त देहदारसुतादिषु आदिपदेन
मिनधनादिग्रह । तत्र मोह भ्रान्ति तव महामृत्यु अत्यन्त स्वस्वरूप-
प्रच्यावनेन स्वादर्शनहेतु जहि नाशय वेदान्तार्थविचारणेनेत्यर्थ ८८
अत्यन्ताशुचि-पदार्थभूयिष्ठत्वात् दूरत परित्याज्ये सुतरामभि-
मानान] स्थूले देहे तत्र जुगुप्सया हेयताबुद्धि द्रढयति। त्वगित्यादिना।
त्वमासरुधिर-स्नायुमदो-मज्जास्थिसफुलम् ।
पूर्ण मूत्रपुरीपाभ्या स्थूल निद्यमिद वपु ॥८९॥
स्नायव सिरा नाड्य । तर अत्यन्त जुगुप्सा जनयति मून-
पुरीपाम्या पूर्णमिति। न कश्चित् मलमूनभाण्ट स्पष्टुमिच्छति, कुतस्तत्रा-
हतेति भाव । अत एव निद्य कुत्साह । शिष्ट स्पप्टम् ।।८९।।
एव तत्र वैराग्योत्पत्तये त निंदित्वा पूर्वारब्ध आत्मानात्मविवेचन
नुवर्तयति। पचीकृतम्य इति।
रचीकृतेभ्यो भूतेभ्य स्थूलेभ्य पूर्वकर्मणा।
समुत्पन्नमिद स्थूल भोगायतनमात्मन ।।
अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यत.॥९॥

श्रीविवेकचूडामणि मव्यास्य चन्दन च स्त्री च आदि येपा तानि स्रक्चन्दन-स्त्र्यादीनि तानि विचित्र पाणि यस्या सा प्रक्चन्दन-स्यादिविचित्ररूपा ता सक्वन्दन-स्त्र्यादि- विचित्ररूगा, स्थूलपदार्थसेवा, पदार्थेषु स्थूलत्व पूर्वमुक्तम्, अभिमानि- देवतानुग्रह-प्रयोज्य-सुखदु खानुभव, जीव प्रत्यगात्मा, एतदात्मना स्थूल- देहात्मना मनोद्वारा स्थूलशरीर-प्रतिफलितस्वरूपेण स्थूलशरीराध्यस्तात्म- भावेगेति यावत्, स्वय यगेति। स्वप्ने तावत् स्थूलदेहे मनस्सयोगा- भावात् तत्र स्वरूपप्रतिफलनमपि नास्ति इति तस्य तदा भोगहेतुत्व नास्ति, अपितु तदा कल्पितस्य अन्यस्य स्थूलदेहस्यैव वासनामयस्य । प्रसिद्ध किल म्वप्ने प्रसिद्ध-स्थूलदेव्यतिरिक्त-तिर्यग्देवादि-देहरूपेण भोगान्भुजत इति । तस्मादस्य वपुप स्थूलस्य देहस्य जागरे जाग्रदवस्थाया प्रशस्ति प्रामुग्यमित्यर्थ । स्वप्नसुषुप्त्योरत्र अभिमानस्येवाभावादिति भाव । इत्य च तयोरवस्पयोरभासमानस्य जाति पर प्रतीयमानस्या- नात्मत्व व्यावृत्तत्वात् सिद्धमिति भाव । मनोवस्थासाक्षिणस्त्वात्मन अनुवृत्तत्वादेतभिन्नत्व मुज्ञानम् ।।९१॥ यथा कश्चिदपि लोपे स्त्रीय गृह स्वात्मत्वेन नमनुते तथा मन्तव्ये स्थूलदेहे अहता सुतरा न कार्येत्यभिप्रायेणाह। सव इति। सर्वोपि बाह्य ससार पुरुपस्य यदाश्रय । विद्धि देहमिद स्थूल गृहवद्गृहमेधिन ॥९२॥ ससारो द्विविध वाह्य आन्तरश्चेति। तय आन्तर सुखदु ख- कर्तृत्व-भोक्तृत्वादि । वाह्य जन्मजरामरण-स्थौल्ययाल्यादि । उत्तर- श्लोक निरूपयिष्यते बाह्य सोपि ससार । अससारिण पुरुषस्य यदाश्रय या तादात्म्याध्यासनिवन्धन तत् इद स्थूलदेह गुहमेधिन गृहस्यामिण कुटुम्बिन इति यावत् । गृहवत् सदनवत् विद्धि जानीहि । प्रसिद्ध खलु लोके एक गृहमाश्रित्य वर्तमान क्लत्रादिक-मयति । नहि गृहस्याप्यभावे विवाहादी प्रयनते कश्चित् । तथा स्थलदेह आत्मत्वेन मन्वान एव तदीयधर्मान् जरामरणादीन स्वकीयान्मनुते दुसमनुभवति न नान्यथा। नहि सुपुप्तौ स्थूलदेहाभिमानशून्यस्य जरारोगादिपौडेति भाव । गृवदत्यतभिन्नत्वेन ज्ञेये अहता न युक्तेति भाव ॥९॥ अत.

. ६० श्रीविवेवचूडामणि सव्याख्य तमेव वाह्य सगार विगदयति। स्थरस्येति। स्थूलस्य सभवजरामरणानि धर्मा स्थौल्यादयो बहुविधा शिशुताद्यवस्था । वर्णाश्रमादि-नियमा बहुधामया स्यु पूजावमान-बहुमानमुखा विशेपा ॥९३।। मभव उत्पत्ति , जग वार्धक्य मरण मृति , स्थौल्य अवयवोपचय , आदिपदेन तदपचयरुपकार्य शौकन्यकार्यादिवणा वहुविधा , वह्वय विधा येपा ते धर्मा वहुविधा । शिशुता आदि यासा कुमारता युक्ता वृद्धताना ता अवस्था यद्यपि जराशब्देन पूर्व वृद्धता अग्राहि, अथाप्यत्र शिशुताद्यवस्थामध्य पुनर्ग्रहण नदोष , वर्णाश्रमादिनियमा वर्णा ब्राह्मणत्व क्षत्रियत्व विट्त्वशद्रत्वानि ब्रह्मचय-गार्हस्थ्य-वानप्रस्थत्व- आदिपदेन गोत्रमूनादय तेपा नियमा, ब्राह्मणत्व ब्रह्मचर्याधु- चित-धर्मा , कुलाद्याचाराश्च। बहुधा आमया ज्वरशिरोवेदनाप्रभृतय । पूजावमात-बहुमानमुखा विशेषाश्च म्यु । पूजा गधपुप्पादिवृता, अवमान वाचाप्यनादरणादिरूप-तिरस्कार अक्षणाप्यनीक्षणादिश्च । वहुमान उच्चा- सनोपवेशनादि एतन्मुखा विशपाश्च रयु । जातकर्मादि-सस्काराणा शरीरस्यैव क्यिमाणत्वात् तत्तदाश्रमचिलाना च शरीर एव पलभ्य- मानत्वात् वर्णाश्रमादिनियमा स्थलस्य शरीरस्य इत्युक्तम् । यद्य- प्यान्तरा नियमा मत्येव अन्तरगस्य । अथापि प्रत्यक्षानियमा अस्येत्यभि. प्राय । यहा नियम अय ब्राह्मण अय ब्रह्मचारीत्यादिक ज्ञात परेणापि शक्यते ते नियमा इत्यर्य । ते तावतियमा शरीरसस्कारद्वारा चित्त सस्युर्नन्ति ! तद्वारा ज्ञानोपयोगित्व भजन्त इति अध्यारोनापि ते नियत- मादर्तव्या, इतरे धर्मा बन्धकत्वात् पूजावगानादय नादर्तव्या इति भाव ॥१३॥ आश्रमा - सन्यासा, - एवमनात्मान स्थूलदेह उन्मलव ससारवन्ध च वर्णाश्रमादि- धर्मानुष्ठानेन तस्य मोचकत्वरीतिमपि निरूप्य इदानी मूक्ष्मशरीर निस्पयितुमारभते बुद्धीत्यादिना पचभि इलो।

थाविवेकचूडामणि सव्याख्य बुद्धीन्द्रियाणि श्रवण त्वगक्षि, धाण च जिह्वा विपयाचबोधनात् । वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थ कर्मेन्द्रियाणि प्रवणानि कर्मसु ॥९४॥ वर्णशप्नुल्यवच्छिन्न नभ श्रवण श्रोत, त्वक् त्वचि स्थितमिन्द्रिय, अक्षि नेत्रगोलकावच्छिन्न चक्षुरिन्द्रिय, प्राण नासावच्छिन्न, जिता रसनेन्द्रिय, एतानि पच शब्दस्पर्श-स्पगन्ध-रसात्मक-विपयावयोवनात् ततज्ज्ञानजननात् बुद्धीद्रियाणि झानेद्रियाणीति कथ्यन्त इति शेप । वाग्वागिद्रिय वचनशील, पाणि हस्तेन्द्रिय आदानशील, पाद विहरणशील पादेन्द्रिय, गुद उपस्थ अनयो कमेण शारीर-कटिन-द्रवरूप-हेयभागोत्सर्जन- हेतुत्व। एतानि वचनादि-कर्महेतुभूतानीति कर्मेन्द्रियाणीत्युच्यते इति शेष । तर हेतु प्रवणानि, व्यग्राणि कर्मसु वचनादिवित्यर्थ ॥९४।। एव वाह्यानि दशेन्द्रियाण्युक्त्वा एतानि सण्यिपीन्द्रियाणि यत्सवन्धे कार्य कर्तु ज्ञान जनयितु च प्रभवन्ति नेतरथा तादृशमन्त करण प्रधान निरूपयति चातुर्विध्येन सनिमित्त निगद्यत इत्यादिना। निगद्यतेऽन्त करण मनो धीरह कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभि । मनस्तु सकल्पविकल्पनादिभि बुद्धि पदार्थाध्यवसायधर्मत ॥९५।। अत्राभिमानादह-मित्यहकृति स्वार्थानुसधानगुणेन चित्तम् ॥१६॥ अन्त करणभेकमेव स्ववृत्तिभि वक्ष्यमाणाभि मन , अकृति अहकार, चित्तमिति च चतुर्धा निगद्यते इत्यर्थ । नामचतुष्टय- निमित्तवृत्तोराह सकल्पविकल्पनादिनि मन इति, सकल्प सम्यक्त्ववृद्धि विकल्पना विविध कल्पना सशय इति यावत्। पदार्थाध्यवसाय पदार्थ- निर्णय तद्रूपधर्मत वृत्तित बुद्धिरच्यते । अन शरीरादौ अभिमानात् अहमित्यध्यासात् अहकृति अहकार इति च उच्यते । रवानराधानगुणेन स्मरणवृत्येत्यर्थ चित्तमिति कथ्यते ॥९॥ धी बुद्धि,

।
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
एव सत्वाशोपेत प्रत्येक पचभि भूत प्रमेण जायमानानि ज्ञानेन्द्रि-
याणि प्रत्येक तैरेव रजोगुणोपेत उत्पद्यमानानि कर्मेन्द्रियाणि, सन्व-
प्रधानाना तेपा समप्टिकार्यमन्त करण च निस्प्य इदानी रजोशोपेत-
भूतपचक-समप्टिकार्य सूक्ष्मशरीरघटक प्राणमाह। प्राणापानेति ।
प्राणापान-व्यानोदान-समाना भवत्यसौ प्राण ।
स्वयमेव वृत्तिभेदात् विकृते- दात्सुवर्ण-सलिलमिव ॥१७॥
यथा एकमेव सुवर्ण वटव केयूर पुण्डलमित्यादि-विवृतिभेदेन
भवति, यथा न विकृते देन एकमेव जल नदी कुल्या तटारमित्यादिरीत्या
भेदेन भवति तथा अमौ शगेगन्तम्मचारी प्राण स्वयमेव वृत्तिभेदात्
प्राणनापानन-व्यानन-ममाननोदाननम्पवृत्तिभेदात् प्राणापान-व्यानोदान-
समाना इति भदेन भवति । सुवर्णसहित मलिल मुवर्णमलिलगिति विग्रह ।
प्रत्येकम? योद्धव्य । यथा वितेर्भेदान् एवमेव सुवर्ण भिनत्वेन व्यव-
ह्रियते यथा च विकृते दादेव एवमेव जल तरग-फेनबुबुदादिभेदेन व्यव-
ह्रियते तादित्यर्थ । तत्र प्राणन मुचनासिराम्या निष्ठमण-प्रवेशन,
अपानन मलादीना अपोनयन, व्यानन अशितपीतानरसादे नाडीमुयेषु
वितनन, उर्ध्व नयन उदानन वमनवाले, भुवतम्यानरमादे पावार्थ
जाठराग्ने समुनयन ममानन इति वृत्तय पच प्राणम्य ।।९७॥
इदानी ज्ञानेन्द्रियादीनि यत्वथनार्थ-मभिहितानि तत्सूक्ष्मगरीर
विगिष्टमाह। वागादीति।
वागादिपच श्रवणादिपच प्राणादिपचा-भ्रमुसाणि पच ।
बुद्ध्याद्यविद्यापि च काम-कर्मणी पुर्यप्टव मूक्ष्म-शरीरमाहु ॥९८॥
वागादिपन कमन्द्रियाणि, श्रवणादिपच ज्ञानेन्द्रियाणि, प्राणादि-
पच प्राणपचय, अभ्रमुपाणि पन आरागादि-मूक्ष्मभूतपना। बुद्रयादि-
जन्त परणनतुष्टय, अविद्या अध्याग , कामामणी नाम छा वर्म
धर्माधर्मा। नित्य मिश्रित पदार्थाप्टय-समुदायोपेन पुर्यप्टव मूटम-
गरीरमाह वेगन्तिन ति गप । यागादिपनव १, धरणादिषचव
२, प्राणपना ३, भूताना ८, वत्यादिनुष्टय ५, अविद्या ६, वाम
७, कर्म ८॥१८॥

थीविवेकचूडामणि सव्याख्य अस्याप्यनेक-पदार्थसघातरूपत्वात् सहताना गृहवत् परार्थत्वात् अनात्मत्व स्पष्ट कथयति। इदमिति। इद शरीर शृणु सूक्ष्मसजित, लिगत्वपचीकृत-भूतसभवम् । सवासन कर्मफलानुभावक स्वाज्ञानतोऽनादि-रुपाधिरात्मन ।।९९।। सूक्ष्मसजित सूक्ष्ममिति सज्ञा सूक्ष्मसजा सा अस्य सजातेति सूक्ष्म- सज्ञित, इद शरीर। तस्य जन्यत्वादपि नित्यात्मरूपत्व नेत्याह अपची- कृतभूतसभव । अपचीकृतानि यानि भूतानि गगनादीनि पृथ्व्यतानि तेभ्य सभव उत्पत्ति यस्य तत्, इद सूक्ष्मस शितवे हेतु । হিণ लिगि इत्यस्माद्धातो ज्ञापक्मात्मन इत्यर्थ । वागादीना करणाना जडाना अधिष्ठातारमन्तरा तत्तत्कार्ये प्रवृत्यनुपपत्ते अचेतन चेतना- घिष्टित कार्य करोतीति व्याप्ते रथादौ दृष्टत्वात् । बहिरन्त करणघटित इद शरीरमेव लिगमित्युच्यते इत्यर्थ । तुरवधारणे, सुषुप्ती ज्ञानरय सर्वमतसिद्धत्वाभावात् जागरे स्वप्ने च मनोमूलकतयैव ज्ञानस्य जायमान- त्वात् मनसोपि जडस्य आत्मप्रतिफलनमन्तरा इतरप्रकाशकत्वासभवात् आत्मप्रतिक्विग्राहित्वेन आत्मज्ञापक-मनोघटितत्वाच्च अस्य शरीरस्य लिंगत्वमित्यपि योध्यम् । नेद स्थलकारणयो सभतीति च। आत्मन निर्धर्मकत्वात् स्थ्लशरीरस्य तदा तदा विनाशित्वेन बहुत्वादामोक्ष स्थायित्वासभवात् पूर्वपूर्व-सस्काराणा जनिष्यमाणानुभव-जन्यसस्काराणा च आमाक्ष स्थायिलग शरीरमेवाश्रय इत्याह सवासनगिति। वासनाभि अनुभवजन्यमस्कारै सह वर्तत इति सवासनम् । भागहेतुत्वमप्यस्यैवेन्याह, कर्मफलानुभावक कर्मण पुण्यस्य पापस्य च नमेणफ्ले ये सुखदु खे तदनुभव भोग तज्जनक । मुषुप्तौ सवासनम्य लिगशरीरस्य विलीनत्वादेव कमंज- सुखदुखानुभवाभाव । जाग्रत्स्वप्नयोस्तु तथाविधस्य लिगशरीरस्य सत्वात्तदनभव इत्यन्वयव्यतिरेकान्या भोगत्तुत्य तस्य ज्ञेय । आत्मन अनादिम्पाधि इद लिंगगरीर, सूक्ष्मभूतजन्यमपि महाप्रलयादावपि अभिव्यक्त्यनभिव्यक्तिभ्या एकमेवाऽऽविदेह वल्ल अवतिष्ठत इति स्थ्लशरीरवत्सादित्व नास्ति। ननु अविद्याशब्दिताध्याम-कामकर्मणा भिन्नभिनानामेव तदा तदा जायमानत्वात् तटिलिंगशरीरस्य रथ- मेकस्यैव स्थिरस्व राभवतीति चेत् । तेषा तथाल्वेपि वागादोन्द्रियाणा । श्रीविषेकचूडामणि मयाख्य बाह्याना अन्त करणस्य च वृध्यादेर भिन्नानामेव आमोक्ष स्थितेरेकरक- मन्तव्यम् । नच वागादावपि भेदो वक्तव्य , गौरवात्। कर्मप्रतिवन्या- न्मरत्वाद्युपपादन-सभवात् । सर्वकर्म-सस्कारास्पदस्य अन्तकरणस्य भेदरय मुनरा बस्तुमशक्यन्वात्। तनापि भेदे कृतहानाकृताभ्यागमापते । पूर्वकृत-कर्माद्याश्रयम्य अन्त करणस्य नष्टत्वात्, नूतनात करणे वार्म- वासनाद्यभावात् ससारानुपपत्तिश्च। वालवस्य सान्यपाने प्रवृत्तिनस्यात् आत्मन निधर्मकत्वात् अविद्याया एकत्वात् मुखदु यादि-सकरप्रसगात् । सुपुप्ती भोगस्मृत्यायुत्पत्तिप्रसगात्, अतो गौरवादुक्त-दोपाच्च वागादीना बुढेश्न आविदेहरवल्य अभिमानामेव स्थितिरिति मन्तव्यम् । यद्यपि तेपापागभावाप्रतियोगित्व-रूपानादित्य अविद्याया व न नभवति, तथापि सदुपनाना अभिन्नानामेव स्थितिरिति तात्पर्येण अनादित्वमुक्तम् । वस्तुत आत्मन एक वपि ज्ञानिप्वपि वर्तमानस्य वहावित् ब्रह्मविद्वर ब्रह्मविद्वरीयान् ब्रह्मविद्वरिष्ट. इति भमिकाभेदव्यपहारस्य अन्त परण- भेदेनैव उपादिनीयत्वात् याव कायमवस्थापि-भेदहेतोरपाधिता" इति लक्षण लिंगारीरस्य निष्प्रत्य हमिति उपाधित्व तम्य । ननु असगत्वेन केनाप्यनपधीयमानस्य आत्मन व लिगेन सोपाधियत्व इत्यत आह् स्वाज्ञानत , स्वरवरूपम्य इदानीमजातत्वात् तन्मूलय वल्पित उपाधि- रित्यर्थ ॥१९॥ अस्य सूक्ष्मशरीरस्य असाधारणीमवस्थामात् । स्वप्न इति। स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था, स्वमानपेण विभाति यन। स्वप्ने तु बुद्धि स्वयमेव जाग्र-सालीन-नानाविधवासनाभि ॥ कर्नादिभाव प्रतिपद्य राजते, यन म्ययज्योतिरय परात्मा ।।१०।। अस्य सूक्ष्मगरीरम्य, विभयत्ययम्या भेदकावस्था स्वप्नो भवति । जागरम्य स्थलसाधारण चात् मुगुप्तावस्यैव तीन या म्बप्न एव मूक्ष्मरच प्राधान्यमिति भार । तत्र हेतु सरहाति म्यमाने यादिना । ग्वमेव म्बमात्र तस्य शेप अवगिष्टत्व अभिमन्यमानेन बनव वेचमित्यर्थ । तश न्यूल्देहे अभिमानाभावात् सूक्ष्मदेहवम्यैव विशेषाभिमन्य- मानत्वमिति। या म्यप्ने म्यमापरिगण म्यूमिमान परित्यज्य श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य सूक्ष्मशरीरमानविषयकेण अभिमानन विभाति प्रकाशते, आत्मा इति शेष । सगृहीतमर्थ स्वमानशेषत्व विवृणोति स्वप्नेत्वित्यादिना। स्वप्ने तु स्वप्नावस्थाया बुद्धि अन्त करण, स्वयमेव कारकान्तरनिरपेक्ष, जाग्रत्कालीन-नानाविधवासनाभि जानदवस्थाया जातं बहुविधै सस्कार, कादिभाव कर्तृत्व कर्मत्व क्रियात्व करणत्व अधिकरणत्व सकल निया- कारकभावमिति यावत्। प्रतिपद्य प्राप्य, राजते प्रकाराते। ननु जडस्य अन्त करणस्य कथमीदृशी शक्ति ? शरीरान्तर्गतनाडीपु हिताभिधानासु यदा मन सनरति तदा स्वप्न इति श्रुत्या प्रतीते तत्र प्रकाशस्य दुरापास्त- त्वात् इति चेत्तत्राह यन स्वय ज्योतिरय परात्मा इति। “न तन सूर्यो भाति ग चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोयमगि । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति " " 'यदादित्यगत तेजो जगद्धासयतेऽ- खिल। यच्चन्द्रमसि यच्चान्नी तत्तेजो विद्धि मामक" इति श्रुति स्मृतिम्या जेगीयमानमहिम्न पराप्रकाश्यस्य ज्योतीरूपस्य चैतन्यज्योतिष परमात्मन सबधात् अन्त करणस्य द्य शक्ति जाग्रत्कालिक-वासना- सहकृतस्य । ननु“सत्य ज्ञान विज्ञानमानन्द ब्रह्म अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभू प्रज्ञान ब्रह्म कृत्स्न प्रज्ञानघन एव" इत्यादिश्रुतिभ्य आत्मन सार्वदिक-चतन्य-ज्योतीरूपत्वेन स्वयज्योतिप्ट्वस्य सर्वदा सत्वेन कि विशेपत यत्र स्वयज्योतिरय परात्मा इति स्वप्न एव तदुच्यते इति नेच्छृणु तत्र कारणम् । बृहदारण्यकगत-ज्योतिह्मिणस्य आमूलचूड परिशीलनेन इद स्पष्ट सुज्ञान । तत्र हि “किंज्योतिरय पुरुष " इति जनकेन पृष्टो भगवान् याज्ञवल्क्य आदी सर्वलोकप्रसिद्ध सूर्य तस्मिन्नस्तमिते चन्द्रमस तस्मिन्नस्त याते अग्नि तस्मिन्शान्ते वाच गान्ताया च तस्या आत्मान ज्योतिरुवाच शान्ताया वाचि किंज्योतिरेवाय पुरुप इत्यात्म- वास्य ज्योतिर्भवतीति आत्मनवाय ज्योतिपास्ते पल्ययते कर्म कुरुते विपल्येतीत्यन्तेन । यद्यपीद ज्योतिष्ट्व सदातन, तथापि जाग्रति करणाद्यनुग्राहकाणा इतरेषा आदित्यादीना याधाना ज्योतिपा सत्व- देशाया आन्तरवाह्य-कार्यकरण-सपातव्यवहारस्य सकुलताया च न विविक्त दर्शयतु शक्यते । सुपुप्तौ विविक्तत्वेपि प्रकाश्यवस्तुनोभावात् तदा सर्वस्य दृश्यस्य लीनत्वात् । यद्यप्यस्ति अज्ञान तथापि तद् अभाव- रूपत्वेन चर्चास्पदमत जाग्रत्काल इव यत्र व्यवहार सर्वो वर्तते अपितु । 3 श्रीविवेष चूडामणि सव्याख्य वाह्यज्योतीपि न सति स्थूलशरीर नास्ति वाह्यकरणाना चोपरतव्यापारत्व तदा मन एकमेव आत्मज्योति प्रतिफलनमहिम्ना जाग्रहासनाविशिष्ट सर्वाकारता भजते इति विविन्ते तस्मिन्काले स्वयज्योतिष्ट्वमुपदिश्यमान सुग्रह भवतीत्यभिप्रायेण “अनाय पुरुष स्वयज्योति" रित्युक्ति । यथा सर्वदापि सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदरहितावाधित-ब्रह्मरूपेण जगत सत्त्वेपि सृप्टे प्राक 'सदेव सोम्येद-मन आसोदेकमेवाद्वितीय" इति श्रोतृवुध्यारोहाय छान्दोग्य उपदिष्ट तहत् स्वप्ने मनरा जाग्नत्सस्कार- युक्तस्यापि जडस्य परप्रकाश्यत्वनियमात् चैतन्य-ज्योतिस्वरूप परमात्म- प्रतिफलनवशादेव सूर्यचन्द्रादि-प्रयाशक-रूपण घटपटादिप्रकाश्यरूपण परिणममानत्वयोग्यता। अत एव अन्धादयोपि स्वप्ने पदार्थान्पश्यन्ति । तेपा जागरे चक्षुरभावात् क्थ दर्शन' मन एव चक्रमेण आत्मशक्त्या परिणमत इत्येव वक्तव्य। एव चक्षुरादित्यादि-ज्योतिरभावदशाया प्रति- भासमान-सकलपदार्थभासयत्व आत्मन एवेति श्रोतृयुद्धौ स्फुटगारोहयितु शक्यत्वात् यन स्वयज्योतिरय परात्मा इति थुत्यनुसारेणोक्त मूले ॥१०॥ आलोकदानेन सकलप्राणि-प्रेरकोपि सूर्य यथा तत्कर्मभि न सज्यते एवमात्मापि बुद्धिकृत कर्मणेत्यसगत्वमपि प्ररागादाह ज्योतिष्ट्व स्वाभाव्यात्। धीमात्रकोपाधिरिति । धीमानकोपाधि-रोषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेपै । यस्मादसगस्तत एवं कर्मभि न लिप्यते किचिदुपाधिना कृतं ॥१०११॥ धीरेव धीमात्र स्वार्थे कप्प्रत्यय , धीमानर उपाधिर्यस्य स्वप्न धीमानकोपाधि तत्तृतवर्मलेपै तया धिया वृतानि यानि कर्माणि तेषा लेपै सवन्धै न रिप्यते विशिष्टो न भवति । तत्र हेतु अपसाक्षीति, अपर्तृत्वे सति वोढत्वस्यैव साक्षित्यात्, वतुरेव वर्मल्पात्, नहि लोयोपि वादिप्रतिवादिवर्ममि सवध्यते साक्षी, तदित्यर्थ । 'असगोय पुरष ” “असगो नहि सज्जते " इत्यादिश्रुत्यनुसारेणामगत्याच्न । बुध्या , , श्रीविवेकचूडामणि सव्यात्य वागादिना वा केनाप्युपाधिना क्रियमाणकर्मलेपोप्यस्य नास्तीत्याह यस्मा- दसग इति। तत एव असगत्वरूपकारणादेव उपाधिना कृत शरीरेण वा वाचा वा मनसा वा केनाप्युपाधिना कृतं कर्मभि समीचीनासमीचीन- कर्मभि किचिदपि न लिप्यते न सबद्धो भवति ।।१०१॥ सगस्तूपाधि-कल्पित , वास्तविकमसगत्व-मित्युपपादयति। सर्वेति । सर्वव्यापृति-करण लिंगमिद स्याच्चिदात्मन पुस । वास्यादिकमिव तक्ष्ण तेनैवात्मा भवत्यसगोयम् ॥१०२॥ चिदात्मन ज्ञानस्वरूपस्य पुस पुरुषस्यात्मन , इद लिग बुध्यादि- पटित लिंगशरीर, तक्षण, त्वष्टु, वास्यादिवमिव तक्षणकरण द्रव्य- विशेषादिकमिव सर्वव्यापृतिकरण सकलव्यापारासाधारण-कारण, तक्ष्णोपि तक्षणकरणसत्व एव दादि-तक्षणसामर्थ्य न स्वभाविक, तथा- लगनोपि आज्ञानिकलिंगशरीरसवन्ध एव सकलोव्यवहार । अत एव सुषुप्तौ न व्यवहार लिगशरीरसवधस्य तदा अभावात् । तेनैव लिगशरीरसत्वे व्यापृति तदभावे तदभाव इति लोकसिद्धहेतुनैव । अय आत्मा। असग वास्तविक-सकलव्यवहार-सगहीन भवतीत्यर्थ ॥१०२॥ ननु अहप्रतीतिविषयस्यैवात्मत्वात् अहमन्ध अह वधिर अह मूक अहमुच्छ्वसिमि क्षुत्पिपासापीडितोरिम अह करोमि सुखी दुखीत्यादि- बहुतर-धर्मसवन्धात् असगत्वमनुपपन्न-मात्मन इति चेत्, तेपा सर्वेषा धर्माणा तत्तदुपाधिगतत्वादात्मन कोणि धर्म सासारिक नास्तीति वक्तु उपाधि-धर्मान् विभजते। अन्धत्वेत्यादिना । अन्धत्व-मन्दत्व-पटुत्वधर्मा सौगुण्य-वैगुण्य-चशाद्धि चक्षुप । बाधिर्य-मूकत्व-मुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मन ॥१०३॥ आदौ बहिरिन्द्रियधर्मानाह । चक्षुप सौगुण्य-वशात् पटुत्व, वैगुण्यवशादन्यत्व मन्दत्व। एव श्रोत्रयगुण्यात् बाधिर्य मन्दत्व। तत्सौ- गुण्यात् पटुत्व । वागिन्द्रियवैगुण्ये भूमत्व, तत्सौगुण्ये पटुत्व। एव त्वग्घ्राण- रसनरूपेषु ज्ञानेन्द्रियेषु पाणिपादादिषु कर्मेन्द्रियेषु च वेदितव्यम् । एतत्सर्व

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
नात्मन । तत्र हतुमाह वेत्तुरिति । चक्षुरादौ मदत्वपटुत्वादिव वतमान
साक्षिणात्मना वेद्यत इति न वेद्यस्य वेत्तधमत्व राभवतीति भाव । तुरव
धारण नैवेत्यथ ।।१०३॥
उच्छवास-क्षुत्पिपासादे प्राणधमत्वमाह। उच्छवासति ।
उच्छ्वास निश्वास विभण क्षुत् प्रस्पदनाद्युत्क्रमणादिका किया ।
प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्जा प्राणस्य धर्मावशना पिपास!!१०४॥
प्राणादीत्यादिपदेन अपानादीनानागादीना चपरिग्रह । उच्छवास
प्राणस्य निश्वास अपानस्य विजृम्भण देवदत्तस्य भुत कृकरस्य प्रस्पदन
प्रकर्षण चलन व्यानस्य धनजयस्य वा। आदिपदेन उ मीलनपरिग्रह ।
तत्तु यूमस्य उत्तमणमुदागस्य आदिपदेन वमन तदपि तस्यव। एतानि
कर्माणि प्राणादीना तज्ज्ञा वदति। इदमिद वम अस्यति विगपज्ञा
इत्यथ । एवमशना पिपास क्षुत पिपासा च प्राणस्य धौ। अत एव
निद्राया क्षुत्पिपासाद्यभाव तदा प्राण अभिमानाभावात ।।१०४॥
यद्यवम धत्वादीना अनारमचक्षुरादिधमत्व वृतो वा अयमात्मा
स्वात्मान तद्धगवत जानातीति गकायामाह। अन्त करणमिति ।
अन्त करणमतेषु चक्षुरादिषु वष्पणि ।
अहमित्यभिमानन तिष्ठत्याभासतेजसा ।।१०५॥
अतकरण मन एतेषु चक्षुरादिगु ज्ञानद्रियषु वागादिवर्मेन्द्रियषु
प्राणादिषु वमणि स्थूलशरीरे च आभामतेजसा चित्प्रतिफल्न प्रयोज्य
तेजसा जीवेनत्यथ । अहमित्यभिमानन अशाननयोज्यन तादात्म्यभिमानन
तिष्ठति। यत विवेकगूय आत्मानात्म विवेकशूय अतकरण स्वप्रति
विव गृहीत्वा चेतनीभूय चक्षुरादिन शरीरात अहमित्यभिम यते अत
तद्वश आत्मापि तद्धर्मान अधत्वादोन स्वस्मि कल्पयित्वा अहम इत्यादि
रीत्या व्यवहरतीत्यथ । सुषुप्तावन्त करण आत्मप्रतिफलनमपि नास्ति
अहमध इत्यादिव्यवहारोपि नास्ति।
एवं स्वप्न प्रतिफलनसरवेपि
चक्षुरादौ आभासतेजसा अन्त करण न तिष्ठति स्वप्न वाह्यकरणगणस्य
लयादित्यपि वेदितव्यम। तेनव स्वप्नपि अधत्वादिव्यवहार जाग्रतीच
नास्तीति भाव ॥१०५॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य एव बाह्य सर्व ससार अन्त करणमूलक आत्मन इत्युक्त्वा कर्तृत्व- सुखदुःखादिक आन्तर तस्यैवेत्याह । अहकार इति । अहकार स विज्ञेय कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् । सत्वादिगुणयोगेना-वस्थानितयमश्नुते ॥१०६।। एव चित्प्रतिविव-विशिष्टमन्त करणमेव चक्षुरादौ शरीरेच अह- मित्यभिमानेन वर्तमान अहकार इति विज्ञेय । स इति विधेयप्राधान्या- निर्देश । अयमेव कर्ता भोक्ता इत्यभिमानी। अस्य सत्वरजस्तमोरूप- गुणत्रयमय-प्रकृतिकार्यत्वात् सत्वादिगुणयोगेन अवस्थात्रितय जानत्स्वप्न- सुपुप्तिरूपावस्थात्रय अय अश्नुते प्राप्नोति रजोगुणयोगेन जागर, सत्खयोगेन स्वप्न , तमसा मुषुप्तिरिति भद । सर्वदा गुणत्रयसत्वेपि तदा तदा तस्य औत्क्ट्य ज्ञेयम् ।।१०६॥ एव कर्तृत्वभोक्तृत्वे आन्तरे तद्धर्मावित्युक्त्वा सुखदु खयोरपि तद्धमत्व- माह । विषयाणामिति । विपयाणामानुकूल्ये सुखी दुखी विपर्यये । सुख दुख च तद्धर्म सदानन्दस्य नात्मन ॥१०७।। विषयाणा शब्दादीना आनुकूल्य स्वकीयेच्छानुसारेण सप्राप्ती सुखी, अह सुनीति प्रतीति । विपर्यये प्रातिकल्यन स्वेच्छाविरोधेन प्रसक्तो दुखी, अह दुःखीत्यभिमान । अत सुख दुख च तद्धर्म तदिच्छानुरोधित्वा- तयो , सदा सर्वदा आनदस्य आनन्दस्वरूपस्य ' आनन्दो ब्रह्म विज्ञान- मानन्द ब्रह्म "रसो चै स यदेप आकाश इत्यादिश्रुतिभ्य , आत्मन न धर्म इत्यनुपज्यते। युज्यते चतत् विचार्यमाणे कालातरे य शब्द मुखमजीजनत् स एव कालान्तरे दुख जनयतीति प्रसिद्ध लोके । तत्र मनोभेद विना नान्यस्य हेतुत्व सुवच विषयस्यैकरूपत्वात् कालस्य च । तेनैव शब्देन पुरुपान्तर-सुलोत्पत्तदर्शनात् तस्मिन्नेव काले अहेतुत्वा- योगात्। मनस्तु पूर्वमिम शब्द अनुक्ल व्यजानात् इदानी तु प्रतिकूल मन्यते इति तस्यैव सुख दुख च धर्म इति ।।१०७॥ इदानी श्रुतिप्रसिद्ध सदानन्दत्व आत्मन युक्त्या प्रतिपादयति । आत्मार्थत्वेनेति।

७० थोविधायटामणि गव्याय आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान् विपयो न स्वत प्रिय । म्वत एव हि मपा आत्मा प्रियतमो यत ।।१०८।। हि यम्मालारणान् विषय म्यत विषयत्वेन हेतुना न प्रिय प्रीति- गोचर वितु आत्मायंवेन आत्मन मुष दु पनिवृत्ति वा जनयतीति प्रेयान् प्रेमविपय । यदि मत एप विषयत्वेन गन्दादिम्पत्वेन प्रेयान्म्यात् पदापि प्रेयस्त्व न व्यभिचरेन् । त्यजति पूर्वमिप्टत्वेन ज्ञातमपि गब्दादिम पुमित्र- यलगादिवच गरीग्मपि दण्डन्लि प्राण निगन्यन्ति मनग्न लयमापादयन्ति किमन्यत्, आनदमयकोगत्वेन प्रसिद्ध अनानमपि भजयन्ति । तन पारण इतरन आनन्दम्पत्याभाव आनन्द-प्रयोजयत्वस्याप्यनियतत्वम्। आत्म- नस्तु आनन्दम्पत्यम्य म्वत मिद्धत्वान् मर्वदा प्रियतमत्त, उक्न हि " मा नव हि भूयाममिति प्रेमात्मनीदयते' इति। कदापि गाभूमिति न, अपितु सर्वदा भूयासमिति तदर्थ । तत्तु आत्मन एक्स्यैव युज्यते, स्थूल स्वप्ने न भासते सूक्ष्म मुषुप्तो न, कारण न समाधी। शब्दादि- विषयाश्च न सुपुप्तिममाध्यो । यदा स्थितिस्तेपा जागरम्वायो तदापि नयत्येन आनन्दजनकत्याभाव । इदमुपपादितमधम्तात्। अत मर्वा- वस्थासु अनुवर्तमान विपपाद्यभावेणि संपलप्राणिमिद्धतया सुपुप्ती, ज्ञान्यनुभवेन समाधी च आनन्दरूपत्वेन अनुभवगोचर आत्मा स्वत एव निरपाधिक्तया सर्वेपा प्राणिना प्रियतमो मत , हि यस्मात् ॥१०८॥ तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुख कदाचन । यत्सुषुप्तौ निविषय आत्मानन्दोनुभूयते। श्रुति प्रत्यक्षमैत्तिा अनुमान च जाग्रति ॥१०९।। तत सर्वदा सर्वप्राणिप्रियतमत्वात् आत्मा सदानन्द सर्वदाप्यानन्द- म्वरुप । अस्य दुख आनन्दस्वरूपस्य, पदाचन वदापि नास्तीत्यर्थ । तत्रा- नुभव प्रमाणयति यदिति । यस्मात्सुषुप्तौ अवस्थाया, निविषय आनन्दहेतु- त्वेनाभिमत-शब्दसार्श-स्परस-गन्धादि-सक्लविषय-सवन्धनिर्मुक्त ,आत्मा- नन्द स्वरूपानन्द स्वभावसिद्ध अनुभूयते, मरपीति शेष । अस्यानुभवस्य देहात्मानुभववन्ननान्तित्व वक्तव्यमित्याह श्रुतिरिति । “एपोस्य परम एपास्य परमा सपत् इति मौपुप्तानन्दस्यैव अज्ञानि- " " आनन्द अय श्रीविवेकचूडामणि सध्याख्य परमानन्दत्वसकीर्तनात् । युक्त ह्मतत् वैषयिकानन्द सामय निरामय इति। अत एव किल सार्वभौमोपि सहस्रश विपयान् लब्धु भोक्तु समर्थोपि निद्रा विना जीवित न प्रभवति । तत्र कारण स्वरूपानन्दस्य दुखालिप्तत्व। तदुक्त “को ह्येवान्यात् प्राण्यात् । यदेष आकाश आनन्दो न स्यात्" इति । आवारा आकाशवन्निलिप्त इत्यर्थः । सुपुप्तौ यद्यपि तमसा आप्रियते सुख, अथापि जाग्रत्स्वप्न-सुखापेक्षया तस्य परमत्वे, किं वक्तव्य तस्मिन् तमस्यपि ज्ञानेन नाश्यमाने आवरणनिवृत्या मिहिका- विगमे भ्राजमान सूर्य इव स्वय प्रकाशमान आत्मानन्द ईदृगिति । एव, श्रुति , प्रत्यक्ष साक्षिप्रत्यक्ष सर्वजनसिद्ध, ऐतिह्य अभियुक्ताना वचन, अनुमान आत्मा सदानन्दस्वरूप सदा निरतिशयप्रेमास्पदत्वात् यन्नव तनव, यथा शब्दादि इत्यादि च जाति प्रमाणानि आत्मन सदानन्दत्व- विषये ॥१०९॥ एवमियता प्रबन्धन अनात्मन स्थूलदेह शब्दादिविपयान् सूक्ष्मदेह च विभज्य तद्धश्चि निर्धमंकासगात्म-तत्वप्रतिपत्यर्थ विविच्य इदानी उक्ताना अनारमना हेतु कारणदेह निरूपयितुमारभते। अव्यवतेति । अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्ति अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा। कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिद प्रसूयते ॥११०॥ अध्यक्तमिति नाग यस्या , तस्या प्रत्यक्षत अनुपलभात् । तय हेतु रूपादिरहितत्व । परमेशस्य परमेश्वरस्य ब्रह्मण, शक्ति अचिन्त्याद्- भुतशक्ति न विद्यते आदि यस्या अनादि सा च सा अविद्या च । वस्तुत न विद्यते इत्यविद्या अनायविद्या । यो गुणा सत्वरजस्तमासि यस्य तथाविध आत्मा स्वरूप यस्या थिगुणात्मिका। यहा त्रयो गुणा त्रिगुणा त एव आत्मा यस्या गुणययस्वरूपेत्यर्थ । परा हिरण्यगर्भादि-स्ववार्येभ्य परा उत्कृप्टा तत्कारणत्वात् । अव्यक्तनामत्वे हेतुमाह कार्यानुमेया स्पाद्य- भावन प्रत्यक्षगोचरत्वाभावेपि शब्दादिभि गगनादिकमिव कार्यलिंगेनानु- मेया। एतच्छक्त्यनगीकारे निर्गुणस्य ब्रह्मण स्रष्ट्टत्वायोगात् निवारण कार्योत्पत्ययोगात् खादिसबलविवारहेतुत्वेन श्रुत्या प्रतीयमानेक्षण- सकल्पादि-परिणामित्वेन मायाया सिद्धिरिति भाव । अगच्दशरणा - महेश्वरम्" श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य अन्यथान्यथा जगदुत्पत्ति तर्कयन्ति तदसगतमिति मूचयति सुधियेति सुप्ठुता च धियि श्रुत्यनुसारित्व, तत्मुचित परमेशशक्तिपदेन। सेन सास्यरुच्यमान जड स्वतन्न प्रधान सय जगन्मूलमित्यादिक-मपास्तम् वेदितव्यम्। अत्र श्रुतिरप्यस्ति “माया तु प्रवृति विद्यान्मायिन तु "जीवेशायागासेन क्रोति माया विद्या च स्वयमेव भवति 'इन्द्रो मायाभि पुररूप ईयते” इत्याद्या। तथाच सुष्ठुशोभना श्रुत्यनुमारिणी धी यस्य स सुधी तेन मुधिया वार्यानुमेया माया यया इद .सर्व जगत् महत्तत्वादि ब्रह्माण्डान्त प्रसूयते तत्कारणनाम गरीरमात्मन इति व्यवहितेन सवन्ध ॥११०॥ तरया स्वरुपमाह। सन्नापीति । सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो। सागाप्यनगाप्युभयात्मिका नो महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा॥१११।। लोके तावत् अवाधितस्य सत्व वाध्यमानस्य असत्यत्व प्रसिद्ध यथा ऋतस्यानृतस्य च। कदापि यस्यापि अप्रतीयमानस्य असत्व शविषाणगगनकुमुमादे । इय तु माया भूयश्चान्ते विश्वमाया- निवृत्ति" 'तरत्यविद्या वितता हृदि यम्मिनिवेशिते। योगी मायाममेयाय तस्मै विद्यात्मने नम "। मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामता तरन्ति ते इत्यादिश्रुतिस्मृतिम्य ज्ञानयाध्यत्वेनावगम्यते। अत तस्या आत्म- वत्सत्व दुर्वचम् । "नाभावो विद्यते सत " इति गीतायाश्च अस्या ज्ञानानन्तर अभावावश्यभावात् न मत्त्व । ज्ञानात्मा वार्यरूपेण प्रतीय- मानत्वेन ततारिणामित्वेन अनुमितिविषयलेन च न शशविपाणवदसत्व सुवचम् । सत्वासत्वयो व्याप्यवृतित्वेन कालभेदेन एकत्र स्वीवर्तु- मनुचितत्वेन नोभयात्मयत्व तस्या । एकरूपत्वाभावे उभयात्मकत्वस्य अत्यतासभवाच्च। यथा म्बाप्निवपदार्थाना ऐन्द्रजालियपदार्थाना न दृष्टनाटस्वस्पत्वान्मिथ्यात्व मदसद्विरक्षणत्वम्प तथा अस्या अपीति भाव । उक्त हि "नामतो विद्यते भाव नाभावो विद्यते मत । उभयो. रपि दृष्टोन्तस्त्वनयोस्तत्वदगिभि " इति गीताया। यद्यपि लोपिया पूर्वमुत्पत्ते अत्यन्तगमत घटादेर्भाव, उत्पत्यनन्तर सत्येग अभ्युपगतस्य तन्य नागे अभाव चागीकुर्वन्ति तदमगतमिति मवंजेन भगवतंवोक्तम् " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य अनयोरुभयो अन्त निर्णय तत्वदर्शिभि दृष्टइति क्थयता। इत्यच इय माया सत् सहस्त्वपि न, असहस्त्वपि न उभयात्मिका सदसदात्मिका नो। अपितु सत्वामत्वाभ्या निर्वक्तुमशक्यत्वात् अनिर्वचनीयरूपा। यथा सत्वेन वा असत्वेन वा निर्वक्तुमशक्या एव ब्रह्मणो भिन्नत्वेन अभिन्नत्वेन च अनिर्वचनीयेत्याह। अहाणोत्यतभिन्नत्वे अद्वैतबोधक-श्रुतिविरोधात् लोकेपि शक्ते शक्तिमतोत्यत-भेदाभावाच्च । एवमभिन्नत्वे वाधायोगात् ब्रह्मण कालत्रयावाध्यत्वात्। भिन्नाभिन्नत्वे विरुद्ध अत भिन्नापि न अभिन्नापि न उभयात्मिकापि नो भवतीत्यर्थ । एव अनादित्वेन सागा सावयवा न भवति सावयवत्वे जन्यत्वापत्ते । निरवयवत्वे परिणामा- सभवात् तदपि वक्तुमशक्यम् । अत अनगा अनवयवापि न । उभया- त्मिकापि नो सावयवत्व-निरवयवत्वयो एकत्र विरोधादेव । अत सत्वासत्वाभ्या भिन्नत्वाभिन्नत्वाभ्या सागत्वानगत्वाच्या निर्वस्तुमगक्य रूप यस्या सा अनिर्वचनीयरूपा महाद्भुता अत्यताश्चर्यरूपा ॥१११॥ अस्या अत्यतनिवृत्तिहेतु-सत्वाच्च नासत्वमित्याह । शुद्धाद्वयेति । शुद्धाद्वय-ब्रह्मविवोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा। रजस्तमस्सत्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीया प्रथितै स्वकार्य ॥११२॥ शुद्ध निर्गुण अद्वय सजातीय-विजातीय-स्वगतभेदशून्य यद्ब्रह्म तस्य विवोध अभेदेन साक्षात्कार तेन माश्या तज्जन्यध्वस-प्रतियोगिनी। तत्र दृष्टान्तमाह सर्पभ्रम रज्वा जात अय सर्प इति भ्रम, रज्जुविवेक्तो यथा कल्पित-साधिष्ठानभूतरज्जुसाक्षात्कारेणेव नाय सर्प वितु रज्जु- रित्याकारेण । तेन निर्गुणे अद्वितीये कल्पितामा मायाया अधिष्ठानतत्व- साक्षात्कारवाध्यत्वमुक्तम्। यदुक्त पूर्व कार्यानुगेया सुधियैव मायेति तद्विशदयति, तद्धर्म-गुणवार्य-प्रतिपादनमुपेन रजइत्यादिना। तदीया तस्या इमे तीया मायासबंधित गुणा धर्मा रज तम सत्वमिति तेपामप्रत्यक्षत्वात् पार्यमुखेन प्रसिद्धिमाह प्रथितरिति । प्रसिद्ध तत्तद्गुणकार्य वक्ष्यमाणे ॥११२॥ प्रमिदा।

७४ श्रीविवेचूडामणि सव्याख्य नमेण रजस्तमस्सत्वगुणाना कार्याणि विवक्षन् आदौ रजोगुण- कार्याण्याह। विक्षेपेति । विक्षेपशस्ती रजस क्रियात्मिका यत प्रवृत्ति प्रसृतापुराणी रागादयोस्या प्रभवन्ति नित्य दु खादयो ये मनो विकारा ॥११३॥ मायाया सन्ति तिन शक्तय । विक्षेपशक्ति आवरणशक्ति ज्ञानशक्तिश्चेति तनाद्ययो वन्धकर्तृत्व, तृतीया मोक्षहेतु । तत्र विक्षेप- शक्ति रजस रजोगुणस्य, क्यिात्मिका कार्यरूपा। यदा उद्रिच्यते रज तदा विक्षेपा बहुधा भवन्तीति ज्ञेयमित्यर्थ । यत रज कार्यभूत-विक्षेप- शकोरसकाशात् पुराणी अनादिवालमिद्धा प्रवृत्ति समागहेतुभूता प्रवृत्ति प्रसृता विस्तृता, सा जीवोया वा प्रपचमृप्टिहेतुभ्ता ईश्वरीया वा भवतु प्रपचसृष्टिरेपि विक्षेपशक्तिवार्यत्वात्। तत्रेश्वरस्य शुद्धसत्व- प्रधान-मायोपहितत्वात् तस्या स्वाधीनत्याच्च न बन्धस्य प्रसक्तिरिति । जीवस्य तु मलिनसत्वप्रधानाविद्योपाधिक्त्वात् ज्ञानशक्त रजम्तमोम्या प्रतिहन्यमानत्वात् माध्यधीनल तत्कृतवन्धयत्व चेति । इत्यादिव जीवविपये ज्ञेयम्। अस्या रज कार्यविक्षेपशक्ते सकाशात रागादय रागद्वेषादिदोषा प्रवृत्ति तव नित्य जीवस्य प्रभवन्ति ! येमनसो बियारा दुखादय , दुसपतमिदिय मनस एव नतु कदानिदपि निविकाररयात्मन इति वोधयितु मनस इत्युक्त, सक्ल्पो विचिकित्सा श्रद्धाज्यद्धा धृतिरधृति ह्रीर्थी रित्येतत्सर्व मन एव" इति श्रुते । तत्तादात्म्याध्यागात् जीवे वल्प्यते न वस्तुत तत्र सन्ति "साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च "नान्योतोस्ति द्रप्टा" "निष्क्ल निष्क्रिय गान्तम्" इत्यादिश्रुते ।।११३॥ इदानी रागादय इत्यन आदिपदनाहान् रज वार्य-विक्षेपाक्ति- वार्यत्वेन राजमान् धर्मान् तेपा घोरत्वेन दुखहेतुत्व तेषा गततप्रवृत्ति हेतुत्वेन तन्मलस्य रजस बन्धपत्व चाह । काम इति। रागादय तत " वाम " मत्सर यथा " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य ७५ काम कोधो लोभदम्भाभ्यसूयाऽहकारेा-मत्सराद्यास्तु घोरा । धर्मा एते राजसा पुप्रवृत्तिर्यस्मादेतत्तद्रजो बन्धहेतु ॥११४॥ काम विपयेच्छा क्रोध तदभिधाते जायमान-मानसवृत्ति कोपाख्या। लोभ अर्थस्य प्राप्ती तत्सरक्षणमति । दभ धर्मध्वजित्व । अभ्यसूया परोत्कर्षासहन । अहकार स्वोत्कृष्टत्वज्ञान। ईर्या गुणेषु दोपाविवरण। अक्षीयमाण-वस्त्वपरित्यागेच्छा। राजकीयोदपानात् नोदक पा इति वृत्ति । आदिपदेन मद- ददि-परिग्रह । एते लोक्यपि भयहतव अत एव घोरा इत्युक्तम् । यस्मात्कामक्रोधादिविशिष्ट पुमान् न प्रवृत्तविरगति पदाचिदपि, सर्व- दापि यत्किचित्कुर्वाण एवावतिष्टते अत एते धर्मा राजसा । धर्मणि भारत सजयति इत्युक्तस्वाद्गीताया सर्वदा यत्विचिव महेतूना एतेपा राजसत्व । प्रवर्तनालक्षणा दोपा ' इति न्यायसूत्र। सर्वतो निवृत्तो हि सुख। अत्र यस्यापि निवृतिप्रयोजकत्वभावाच्च । लोभ प्रवृत्तिरारम्भ क्मणामशम स्पृहा । रजस्येतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्पम" इत्यपि गीता। यस्मात पप्रवृति एतत् सर्वजनानुभवसिद्ध तत् मायागुणत्वेन कथित रज बन्यहेतु । पार्यक्रणप्तघाताध्यासस्यव बन्धर- त्वात् अध्यास विना कर्मासभवात रजस बन्धस्तुत्य विज्ञेयम् । हनध्यम्तात्मभावन देहन पश्चिदव्याप्रियते इत्यध्यासभाप्यात् ॥११४॥ इदानी तमस शक्ति आवृति विक्षपविन प्रमरहतु रापल-सारादि- पारण निरूपयति। एपति । एपावृतिमि तमोगुणस्य शक्तिर्यया वस्त्ववभागतेऽन्यथा । संपा निदान पुरपस्य ससृते विक्षेपशक्ते प्रसरस्य हेतु ॥११५॥ यया शापा यस्तु अन्यथा अवभागते सच्चिदानन्दरूप वस्तु अन्न करणदेहादिरूपेण भागते एषा आवृति आपरण नाम तमोगुणम्य माफ्ति । पुरपस्य ममृते दुमजन्म-जरामरणादिम्पाया , निदान आदि. पारण। भान्या पिगनात्मधर्मान् अगमारिणि मन्यते। अत अयथा- पस्यसभागम्प-प्रालिहवायरपासिव समारनिगन । न ७७ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य यस्य दुरत तच्च तत्तमश्च तस्य अनर्थपर्यवसायिन तमोगुणस्य आवृति महती शक्ति सत्वोत्कर्प विना दुनिरसा। विक्षेपशक्त्यपेक्षया प्रवला अत्यत मोहहेतुत्वादिति भाव । आवृति आवरणम् नाम ॥११६॥ श्रवणमनन-निदिध्यासन-जत्यज्ञाननाश्यत्व तस्या वक्त तत्वितय- निरस्यदोषहेतुरिय प्रत्यगमिन-ब्रह्मणि असभावना अनात्मनि शरीरादौ विपरीतात्मत्वभावना श्रुत्याचार्योक्तार्थे राशयाश्चोत्पाद्य बहुधा मन विक्षिपन्ती पुमास अभासमानरवस्वरूप कुर्वती नाशयतीत्याह । अभाव- नेति॥ अभावना वा विपरीतभावना सभावना विप्रतिपत्तिरस्या । ससर्गयुक्त न विमुचति धुव विक्षेपशक्ति क्षपयत्यजनम् ।। ११७।। अभावना शास्त्रेणोच्यमान जीवब्रह्मक्य प्रपच मिथ्यात्व च न सभवतीति भावना। नास्तीति भावना वा नास्तिक्यमिति यावत् । विपरीतभावना शरीरादी आत्मत्वभावना। विप्रतिपत्ति विरद्धप्रतिपत्ति । सभावना सरायभावनेत्यर्थ । एकमि विशेष्यक-विस्द्धनानाधर्म प्रसारक- जान सशय इति तल्लक्षणात्। एतत्त्रय अस्या आवरणशक्ते ससगंयुक्त सवध-युक्त नर । धुवन विमुचति नैव विमुचतीत्ययं । तादृश पुमास विक्षेप- भक्ति अजस्र सर्वदा क्षपयति अज्ञश्चाश्रधानश्च गशयात्मा विनश्यति ' इति गीतोक्ते ।।११७॥ इदानी तमोगुणवार्याणि विशदयति । अज्ञानेति । अज्ञानमालस्य-जडत्वनिद्रा-प्रमादमूढत्वमुखा-स्तमोगुणा । एतं प्रयुक्तो नहि वेत्ति पिच निद्रालुवत्स्तभवदेव तिष्ठति ॥११८॥ अजान उक्नस्याप्यर्यस्याप्रतिपति गीतोरा एतज्ज्ञानमिति प्राक्त अन्नान पदतोन्यथा" इति मानिन्वादिष वा। आरम्प अनुद्यम , जडल वार्यररणेप्यपाटव । निद्रा प्रमिद्धा, "अभावरत्ययालपना वृत्तिनिति" मूषिता। परिमन्नागारखे तमाम गति वमसमाय प्रजीयने तत्तमानाय- प्रत्ला त वियोवंती वृत्तिरिदा। प्रमाद क्तव्य रमं यन गाषि अपरण रास्य, अनागस्तता "प्रमागेनयपानता" पति मोगा । मूर ७८ प्रमाद, श्रीविवेकचूडामणि मव्यास्य यथावस्थितविषये अयथावत्प्रतिपत्ति । आलस्य-जडत्व-निद्राप्रमाद मूढत्वानि मुखानि येपा ते सशयादीना ते तमोगुणा तम कार्याणि । तदुपपादयति, एतै अज्ञानादिभि धर्म प्रयुक्त विशिष्ट किचिदपि नहि वेत्ति जानाति । निद्रालुवत् यथा सुप्तो न विचिद्वेत्ति तथा स्तभवदेव तिष्ठति श्रेयसे किमपि न चेप्टत इत्यर्थ । प्राप्तज्ञायमानतावस्य अज्ञान प्राप्तकर्तव्यताकस्य अकरणमालस्य इति वा भद ।।११८।। एव राजसाना तामसाना च धर्माणा अत्यत श्रेयोविधातकत्वक्थनेन सत्व गुण सम्यगाश्रित्य तयोर्द्वयोरपि गुणयो अत्यत परित्याग वार्य इत्युक्त भवति। अधर्मोपि जिज्ञास्य परिहारायेति न्यायेनैव तेपामय विवरण। इदानीमुपादेयत्वाय सत्वकार्याणि वक्त सत्वस्वभाव वर्णयति । सत्त्वमिति। सत्त्व विशुद्ध जलयत्तथापि ताभ्या मिलित्वा सरणाय कल्पते। यनात्मविंव प्रतिबिवित सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिल जडम् ॥११९।। तथापीत्युत्तरत्र सत्वात् आदौ यद्यपीति पठितव्यम् । यद्यपि जलवत् यथा जल स्वभावतो निर्मल तथा सत्वगुण विशुद्ध निर्मल एव। तथापि ताभ्या रजस्तमोभ्या मिलित्वा सरणाय ससाराय कल्पते प्रभवति । तस्य विशुद्धि स्पष्टयति यति। आत्मविव आत्मैव विव मुसादिवत् । यथा निर्मल जल साभ्रनक्षन आवाग प्रतिपलित स्पष्ट भासते यथा वा निमले दर्पण मुख तथा शुद्धे सत्वे प्रतिविवितस्सनात्मा अर्ववत् सूर्यवत् निर्मलदाणे प्रििववितसूर्य इव वा असिल जड सर्वमनात्मान प्रवाशयति ज्ञातस्यस्प क्रोति "सत्वात् सजायते ज्ञान" इति स्मृते । 'सर्वद्वारेषु देहस्मिन् प्रकाश उपजायते । ज्ञान यदा तदा विद्यात् विवृद्ध मत्वमित्युत' इति च ॥११९॥ रजस्तमसो मत्वेपि ताभ्यामनभिभूयमानम्य सत्वस्य गुणानाह । मिथस्येति ।

धीविवेकचूडामणि सव्याख्य मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्मास्त्वमानिताद्या नियमा यमाद्या.। श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सपतिरसन्निवृत्तिः ॥१२०॥ मिश्रस्य सर्वात्मना तमश्शून्यस्य ईषद्रजोगिश्रस्य सत्त्वस्य इत्यर्थ । ताभ्या अभिभूयमानत्वे वक्ष्यमाण-गुणसत्वानुपपत्ते । तुशब्द इतरगुणद्वयस्य ताभ्यामभिभूयमानसत्वस्य च व्यावर्तक । अमानिता आया येषा अदभित्वादीना ते, ते कथिता गौताया “अमानित्व-मदभित्व-महिसा- क्षान्तिरार्जव । आचार्योपासन गौच स्थैर्यमात्मविनिग्रह । इन्द्रियार्थेषु बराम्यमनहकार एवच । जन्ममृत्युजराव्याधि-दुखदीपानुदर्शनम् । असक्तिरनभिष्वग पुनदारगृहादिषु। नित्य च समचितत्व-मिनिष्टा- निष्टोपपत्तिषु। मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी। विविक्त- देशसेवित्व-मरतिर्जनसरादि । अध्यात्मज्ञाननित्यत्व तत्त्वज्ञानार्थदर्शन" इति। तन अमानित्य. विद्यमानेरविद्यमानैर्वा गुणे आत्मन श्लाघारूप- समान मानित्व तद्राहित्यममानित्व । त्यातिलाभपूजार्य स्वधर्मप्रवदन दम तद्रहितत्व अदभित्व। निकरण्या परपोडावर्जन अहिंसा। पररभिभूय- मानस्यापि तात्प्रत्यविकृतचित्तत्व क्षान्ति । मनोवाक्कायाना ऐक्रप्य. मार्जव। प्रणिपात-परिप्रश्न-सेवादिमि आचार्यानुवर्तन आचार्योपासन । वाहमलाना मृजलाभ्या अतमलाना रागादीना मैश्यादिवासनया विषय- दोपदर्शनाभ्यासेन च प्रक्षालनया वहिरतरसुचित्व। स्थय मुक्तिसाधन- प्रवृत्तस्य विघ्नसभवेपि तदपरित्यागेन पुन पुनयंलाधिक्यम्। आत्म- विनिग्रह आत्मन देहेन्द्रियादे मोक्षसाधनप्रातिवृत्य-स्वभावनिरोधन तदनुकूलतया व्यवस्थापन । इन्द्रियार्येषु शब्दम्प-रूपादिषु दृष्टानुअषिकेषु वैराग्य। अनहार अमेव सर्वोत्कृष्ट इति गर्वराहित्य । जन्ममृत्यु- जरेति, गर्भवासपोनिद्वारा निम्मरण जन्म, मृत्यु सर्वममच्छेदनम्प , जरा बुद्धिबलतेजीनाममपरिभवम्पा। व्यापयो ज्यरादय । दुमानि अनिष्ट मयोगेष्टवियोग-जान्यान्याच्यामिरादीनि। दमास्नु बापितरलेटमाग. मलमूत्रदुर्गन्धरुपारच तेपामनुदमान पुन पुनरालोचन । असलि पुत्रादिपु प्रौतित्याग.। तेप्यनभियग तपा मुखे दुर्ग अमेय मुगी दु गोलाध्यामाभार । इप्टानिष्टयोपपत्तिषु प्राप्नि। निन्य गदा गमपित्त व विपादनमत। अनन्ययोगेन अपयननमाधिना अमेय १ ८० श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य भगवान्वासुदेव इति निश्चयन अत एव स्वात्मभूते मयि अव्यभि चारिणी ऐकान्तिकी भक्ति । विविक्त शुद्ध चित्तप्रसादको यो देश तसेवित्व जनाना वैपयिकाणा ससदि रत्यभाव । आत्मानमधिकृत्य प्रवृत्त आत्मानात्मविवेकज्ञान अध्यात्मज्ञान तस्मिनित्यत्व तनव निप्टा । त्वपदार्थशोधनकपरत्वमिति यावत् । पदार्थविवेकपरस्य वाक्यार्थ- ज्ञानाधिगमात् । तत्त्वज्ञानस्य वाक्यार्थज्ञानरूपस्य योर्थ फल मोक्ष तस्य दर्शनमालोचनम्। तत्वज्ञानफलालोचन हि तत्साधने प्रवृत्ति स्यादिति भाव । अन यद्यपि यमघटकीभूताया अहिसाया नियमघटकस्य शोचस्य च घटनमस्ति तथापि उत्तर नियमायमाद्या इत्यन तदुभयातिरिक्तस्यैव ग्रहण राभवतीति वोध्यम् । नियमा "शौचसतोप-तपस्स्वाध्यायेश्वर-प्रणि- धानानि नियमा' इति मूत्रानुसारेण शौचादय जन्महतन् काम्यधर्मानिवर्त्य मोक्षहेती निप्वामे धर्मे नियमयन्ति प्रेरयन्तीति नियमा इत्युच्यन्ते । तर शौच पूर्व निरक्त । सतोप यथालाभपरितुष्टि । तप कायशोपण तदुक्त योगयाज्ञ- वल्क्ये 'विधिनोवतेन मार्गेण कृच्छचान्द्रायणादिभि । शरीरशोपण प्राहु तापसा तप उत्तम इति । स्वाध्याय प्रणवगायत्रीप्रभृतीना मन्नाणा जप । ईश्वरप्रणिधान अभिहिताना अनभिहिताना च सर्वासा रियाणा परमश्वरे फलानपक्षतया समर्पण । तदुनत कामतोऽवामतोवापि यत्क्रोमि शुभानुभ। तत्मवं त्वयि विन्यस्य त्वत्प्रयुक्त वरोम्यह इति । फलाभिमध उपघातकत्वमभिहित महद्धि अपिप्रयत्नरापन वामेनापहत तप । न तुष्टये महशस्य श्वीडमिव पायसम् ' इति। एतानि पच नियमा । "अहिंसामत्याम्तेय ब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमा' इति मूत्रानुसारेण अहिसादय पच। तर अहिंसा विवृता। सत्य सर्वदा अनृतानभि- भाषणम् । अस्तेय परस्यानपहार । ब्रह्मचर्य अप्टविधमैथुनत्याग । अपरिग्रह शरीरस्थितिमात्र हतुष्यतिरिक्त-भोगसाधनास्वीकार । यमा आद्या येपा आसन प्राणायाम प्रत्याहारधारणाध्यान-ममाधीना तेपि समाध्यतानि योगागानि आदिपदेन गृह्यते। श्रद्धा मर्वयोनिदान आस्तिक्यबुद्धि । भक्ति मा परापरभेदेन द्विविधा अपरैव गाधनभक्ति रित्युच्यते भक्त्या गजातया भक्त्या विभ्रत्यत्पुल्या तनु' इति भागवतोक्ते श्रवण कीर्तन विष्णा स्मरण पादसवन । अर्चन वदन दास्य सस्यमात्मनिवेदनम्।" इति नवविधा भक्ति ,परमप्रम- । । यमा - -- ८१ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य लक्षणाया परभक्तस्साधन। मुमुक्षुता स्वस्वरूपसाक्षात्कारेण आविद्य- काना अहकारादि देहान्ताना वन्धाना निवृत्तीच्छा। दैवीरापत्ति सापि गीतासु पोडशाध्याये “ अभय सत्वसशुद्धि " इत्यादिना कथिता। (' अभय सत्वसशुद्धि नियोगव्यवस्थिति । दान दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जव। अहिंसा सत्यमकोधस्त्याग शान्तिरपैशुन। दया भूतेप्पलोलुप्त्व मार्दव हीरचापल । तेज क्षमा धृतिश्शीच अद्रोहो नातिमानिता। भवति सपद देवीमभिजातस्य भारत।' इति) तत्राभय नाम इप्टानिष्ट- सयोग वियोगहेतु दर्शनजन्य यददुःखभय तद्राहित्य, यद्वा शास्योपदिष्टार्थे सदेह विनानुष्ठाननिष्ठत्व। सत्वस्यात करणस्य सम्यकछुद्धि निर्मलता सत्वसशुद्धि । शुद्ध सम्यवत्व नाम भगवत्तत्वस्पतियोग्यत्व । शास्त्रा- चार्योपदेशाच्या आत्मतत्वावगति ज्ञान। अवगतस्याथस्य चितवाग्रतया स्वानुभवारूढत्वापादन योग । तयोविशेषणावस्थिति सदा तनिष्ठता ज्ञानयोगव्यवस्थिति। पयाधिकार स्वद्रव्यस्य पात्र प्रतिपादन दान । वाद्येन्द्रिय सयमो दम । श्रोत अग्निहोत्रदर्शपूणमासादि स्मार्तश्च देवयज्ञ पितृयज्ञ भूतयज्ञ मनुष्ययज्ञ ऽति चतुर्वियो यज्ञो यज्ञ , ब्रह्मयज्ञस्य स्वाध्यायपदेन पृथगुक्ते । स्वाध्यायो ब्रह्मयज्ञ अदृष्टार्थमृग्वेदाध्ययन- रूप । तप शारीरादिभदेन विविध । 'देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजन गौचमार्जव । ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारोर तप उच्यते। अनुद्वेगार वाक्य सत्य प्रियहित च यत्। स्वाध्यायाभ्यासन व वाडमय तप उच्यते। सौम्यत्व मौनमात्मविनिग्रह । भावसद्धिरित्यतत्तपो मानसमुच्यते" इति। अवक्रत्वमार्जव मनोवाक्कायवृत्तीना-मवरुप्यमिति यावत् । परपीडावर्जनहिसा। यथादृष्टवचन सत्य। परंरानोगे ताडन वा हते सति सद्य प्राप्तस्य क्रोधस्य तत्वालमुपगमन अयोध । प्रागुत्ते त्यागो दुससगपरित्याग । शान्तिरतरिन्द्रियोपरति । दोपप्रकारात पैशुन तदभावोऽपैगुनम् । दुःखितेषु भूतेषु तदीयदुगा सहिष्णुत्य दया। अलोलुत्व अलोरपत्व इन्द्रियाणा विषयग्निधानेप्य- विभिन्यत्य ति यावत् । पवर्णरोप आएँ । अरोरत्यमिति वा पाट। मृदुत्व मार्दव साधुजनसलेपार्हतेत्यर्थ । अकार्यररणे रग्गा ही। व्याचप्टाराहित्य अचापल। प्रागल्भ्य तेज ग्रीवालगादिमूटजन अनभिभवनीयमित्यर्थ । मत्यपि सामयें परिभपतु प्रति नोधानुत्पति मन प्रमाद दानस्य ૮૨ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य क्षमा। उत्पतस्य प्रोधस्य सद्यस्यमनमनाथ इति ततो भद । दुग्मादिभि सीदत चित्तस्य स्थिरीकरण धृति । वाह्यातरगुद्धि गांच। परजिघासया शस्नाद्यग्रहण अद्रोह । आत्मनि पूज्यत्वातिशयभावना अतिमानिता तदभावो नातिमानिता। तया च तत्वाय पूज्यपुनम्नत्वमुपक्ष्यते। त एते पविशतिरभयादयो धर्मा देवयोग्य-सात्विक शुभवासनापसात्त शरीरारभकार पुण्यकमभि अभिव्यक्तामभिलक्ष्य जातस्य पुरुषस्य भवति निप्पद्यन्ते। त विद्यापमणी सम वारभते पूर्वप्रज्ञा च पुण्य पूण्यन कमणा भवति पाप पापनति थुतेरिति भाव । असनिवृत्ति असत ब्रह्मव्यतिरिक्तात निवृत्ति । यद्वा नाविरतो दुरचरितात इतिश्रुते अवृजिनत्वमय ॥१२०॥ एप रजस्तमसो सवेपि ताभ्यामनभिभवनीय-सत्वधमानुक्या ताभ्या मुतरामसस्पश्यमान मत्वधर्मानाह। विशुद्धति । विशुद्धसत्वस्य गुणा प्रसाद स्वात्मानुभूति परमा प्रशान्ति । तृप्ति प्रहप परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरस समृच्छति ॥१२॥ विशुद्धत्व च रजस्तमोशवलितव। कवलमवस्य गुणा काय भूतधर्मा प्रसाद मनोनमल्य। आवरकम्य तमस विक्षपक्स्य रजगश्च अभावात अप्रतिवध स्वा मानुभूति । यदातमसावियते आत्मतत्व तदा तस्य स्पष्टमभानात अनमयादीना भान। कवलमवे तु स्वस्वरूप निष्प्र यह अनुभूयत इति भाव । अत एव परमा निरतिगया प्रकृप्टा शान्ति । वक्ष्यते चोत्तरन कस्ता परान दरसानुभूति उत्मज्य गूयपु रमत विद्वान । चद्र महाह्लादिनि दीप्यमान चिन दुमालोपयितु प. इच्छन इति। पूर्व माधक्दगाया प्रयनन सपाधमाना शान्ति आत्मदशन स्वभावभूता भवतीति भाव । अत एव फल्गुषपच सचारा भायात मनस तप्ति अबुद्धि निरगा। प्रहप साधनानधीन स्वय सवदा स्फुरनानद । यद्वा कृतकृय प्रापणीय प्राप्त इयव स्वामान धयम वा हृप्यतीति प्रकृप्टो हप । यया सदानदरस समच्छति सम्यगश्नते

८३
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
सा परमात्मनिष्ठा परमात्मन्येव नितरा स्थिति । स्वरूपानन्दविलोकनेन
मनो व्यत्यातुमशक्त लीन निर्विकल्पक-समाधिमनुभवतीति भाव
॥१२॥
इदानी गुणत्रयमयस्य मायाविद्यादिशब्दरभिहितस्य अव्यक्तस्य
कार्यानुमेयस्य स्थूलसूक्ष्मादिसकलकार्यहेतुत्वात् ज्ञाननाश्यत्वाच्च शीर्यंत
इति व्युत्पत्या कारणशरीरत्व च वदन् अव्यक्तनाम्नीत्यादिना उपक्रान्ता
मायामुपसहरति अव्यक्तमेतदिति ।
अव्यक्तमेतत्विगुण-निरुक्त तत्कारण नाम शरीरमात्मन ।
युपुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीन-सर्वेन्द्रिय-बुद्धिवृत्ति ॥१२२॥
अव्यक्त स्वस्वरूपत साक्षादस्पष्ट। एतत्यिगुण अयश्च ते गुणाश्च
विगुणा एते च ते निगुणाश्च एतस्त्रिगुणा, कामत्रोधाज्ञाना-लस्या-
मानित्वादिभि-धर्मरनुमेय रजस्तमस्मत्वगुणे, निरका त्रिगुणात्मिका
कार्यानुर्भया इति पूर्वं कथित कृतनिर्वचनमित्यर्थ । तत् अव्यक्त अविद्यादि
शब्दवाच्य आत्मन कारण नाम शरीर। शास्त्रे कारणशरीरमिति
प्रसिद्धमित्यर्थ । अस्यासाधारणीमवस्थामाह सुपुप्तिरिति । एतस्य
कारणशरीरस्य अव्यक्तस्य । प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिरिति सुपुप्ते-
विशेषण। सर्वाणि चतानीन्द्रियाणि च सर्वेन्द्रियाणि तानि च बुद्धिश्च
सन्द्रियबुद्धय तासा वृत्तय सर्वेन्द्रियवृद्धिवृत्तय प्रलीना यस्या सुपुप्तो
सा प्रलीनसन्द्रिययुद्धिवृत्ति । एतेन सर्वेन्द्रियवृत्तिमत्या जाग्रदवस्थाया
केवलवुद्धिवृत्तिमत्या स्वप्नावस्थायाश्न व्यावृत्ति कृता। विभक्त्यवस्था
विभाजकावस्या। अज्ञानस्य अवस्थात्रये मत्वेपि इतरावस्थयो स्वेत-
रसाधारणत्वात् स्वमात्रस्य सुषुप्तिरसाधारणण्यवस्थेति भाव ॥१२२॥
अन्तिमपादार्थ अनुभवेन स्पप्टयति। सर्वेति ।
सर्वप्रकार-प्रमिति-प्रशान्ति-
वीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धे ।
मुपुप्तिरपास्य किल प्रतीति.
किचिनवेद्मीति जगत्प्रसिद्धे. ॥१२॥

८४ श्रीविवेकचूडामणि मव्याख्य सर्वे प्रवारा प्रत्यक्षत्वानुमितित्वादय यासा प्रमितीना तासा प्रकर्पण शान्ति प्रशान्ति उपरम यत्र सुषुप्तौ सा सर्वप्रकार-प्रमिति- प्रशान्ति । तहि परदिने व्यवहार क्थमिति चेत् तबाह बीजात्मनेति । बुद्धरत करणस्य वीजात्मना सस्कारात्मना कारणाज्ञानात्मनेत्यर्थ । अवस्थितिरेव न स्वकार्यवृत्यात्मनावस्थिति तदेत्येवकारेण प्रतीयते । सैव सुषुप्ति । तदा सर्वप्रकारज्ञानाभावे सर्वानुभव प्रमाणयति। अत्र मुपुप्तिविषये। अस्य सुप्तप्रवुद्धस्य जीवस्य विचिन्न वेझीति जागामीति प्रतीति । किल प्रसिद्धा इत्यर्थ । यदि बुद्धिकार्यभूता वृत्ति स्यात् तदा किंचित वेमीति प्रतीतिर्नस्यात् जाग्रत्स्वप्नयोस्तथाप्रतीतेरभावादिति भाव । अनुभवे विवदमान प्रत्यह जगत्मसिद्धेरिति। तथाच सर्व- प्रसिद्धप्रतीती विवादोसगत इत्यभिप्राय ॥१२३।। इदानी आत्मानात्मविवेचनार्थ प्रतिपिपादयिपित अनात्मान- मुपसहरति। देहेति। देहेन्द्रिय-प्राणमनोहमादय सर्वे विकारा विपया स्सुखादय । व्योमादिभूतान्यखिल च विश्व अव्यक्तपर्यन्त-मिदानात्मा ।।१२४॥ देहश्च इन्द्रियाणि च प्राणश्च मनश्च अह च देहेन्द्रिय-प्राणमनोहम आदय येपा वुध्यादीना विकाराणा ते सर्व विपारा भौतिवा पदार्था । विषया शब्दस्पर्ग-स्परसगधा । मुखादय मुप आदिउँपा दुसमोह- माल्पादि-वृत्तीना भयाताना मन परिणामाना ते सुपादय । व्योम आकाश आदि येषा तानिपृथिव्यन्तानि-भूतानि । किबहुना इद परिदृश्य- मान अव्यक्तपर्यन्त असिल समस्त, विश्व जगत्, अनात्मा। एतेन कोसावनात्मेत्यस्य उत्तर दत्तम् ।।१२४॥ अन्तिमवार्य-प्रभृति आदिमपरिणामयुपादान-पर्यन्त मर्व अनात्मे- त्युक्तम। तद्वपरीत्येन आदिम-परिणाम्युपादानान् अन्तिमयार्य-पर्यन गर्व तथेति दायार्थ वदन् तम्य मिथ्यात्वमपि यथयति। गायेति ।

सकल्प श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य माया मायाकार्य सर्व महदादि देहपर्यन्त । असदिदमनात्मतत्व विद्धि त्व मरुमरीचिकाकल्पम् ॥१२५॥ माया मूलप्रकृति , महत् महत्तत्व “तदक्षतेति" श्रुतिसिद्ध ईक्षण तदादि यस्य देहपर्यन्तस्य मायाकार्यस्य तन्महदादि। अहकार ईश्वर- " सोऽकामयतेति" श्रुतिसिद्ध । तत पच सूक्ष्मभूतानि, तत पचीकृतानि स्थूलभूतानि, तत ब्रह्माण्ड, तत्र चतुर्दशभुवनानि तदतर्वति- स्थूलदेहादय एतत्सर्व देहपर्यन्त मायाकार्य त्व इद माया मायाकार्य च अनात्मतत्व आत्मव्यतिरिक्तपदार्थ कोसावनात्मेति प्रश्नोत्तरविषय असत् सद्रूपात्मभिन्न। अत एव पूर्वोक्त-शुद्धाद्वय-ब्रह्मविबोध-नाश्यत्वादि- हेतुना मरुमरीचिकाकल्प मृगतृष्णिकासदृश दृष्टनप्टस्वरूपत्वेन मिथ्या- भूत विद्धि जानीहि। धर्मकाले मरुभूमी मिहिरमरीचय पतिता महावारिप्रवाह-बुद्धि जनयन्ति। वस्तुतस्तु विशेषदर्शने तत्र जल किंचिदपि नास्ति । तथा ब्रह्मज्ञानात्माक् माया तत्वार्य च भासते। तत्साक्षात्कारे च प्रबीधे स्वप्नवत् सर्व सहम्ल विनश्यतीति दृष्टनप्टस्वरूपत्व तेपा, ततो मरुमरीचिकावन्मिथ्यात्व। मरुषु मरीचिका मरुमरीचिका । उक्तार्थ- मिद पदम् ॥१२५॥ एवमनात्मान निरवशेपमुक्त्वा परम + आत्मा इति प्रश्नस्य उत्तरवक्तुमारभते। अथेति। अथ ते सप्रवक्ष्यामि स्वरूप परमात्मन । यद्विज्ञाय नरो बधान्मुक्त कंवल्यमश्नुते ॥१२६॥ अथशब्द अनात्मप्रतिपादनानन्तर्थिक । यत्परमात्मस्वाप विज्ञाय साक्षात्य, नर विद्याधिकारी पुरुष , बन्धात् अहबारादिदेहान्ताद् बन्धान् मुस्न त्यक्ततत्तादात्म्याय्यास. वैवल्य रावॉपाधिसवध-विनिमुक्तलेन येवलदृग्रूपत्व निर्भेदसच्चिदानन्दस्पत्व च अश्नुते प्राप्नोति। सत् परमात्मन स्वरूप यायात्म्य ते तव सप्रवक्ष्यामि सम्यक् म्पट प्राण विस्तरेण वक्ष्यामि थपियामीत्यर्थ ॥१२॥ आत्मान पातु प्रत्रमते। अस्तीति।

८६ स श्रीविवेचूडामणि सव्याख्य अस्ति कश्चित् स्वय नित्यमहप्रत्यय-लवन । अवस्थात्रय-साक्षी सन् पचकोशविलक्षण ।।१२७।। स्वय, सत्तास्फूतिविषये परानपेक्ष , अहप्रत्यय-लबन अहमानार- वृत्तिमन्मनस्तदात्म्यापन्नतया अहवृत्तेराथय । अहप्रत्यय अवृत्ति लवन विवग्राहिणी यम्य अहप्रत्यय-लवन अत्तिविपरा इत्यप्यर्थ । अवस्थामयसाक्षी सन् जाग्रत्स्वप्न-मुपुप्तिरूपावस्थानय-साक्षाद्रप्टा सन् पचकोशविलक्षण अन्नमय-प्राणमय-मनोमय-विज्ञानमयानन्दमय-व्यति- रिक्त । स नित्य सर्वदा कश्चिदस्ति म एव आत्मेति शेप । अन कालत्रया- वाध्यत्वरूप-सद्रूपत्वमुक्त ।। १२७॥ अवस्थानय-साक्षित्वमुपपादयति । य इत्यादिना । यो विजानाति सकल जाग्रत्स्वप्न-सुपुप्तिपु। बुद्धि-तदृत्ति-सद्भाव अभावमहमित्ययम् ॥१२८॥ इदमिद पश्यामि अनुमिनोमि सन्दात् प्रत्येमि स्मरामीत्यादि- प्रकारेण जाग्रत्स्वप्नयो बुद्धितवृत्तिमद्भाव । नकिचिदवेदिपमिति सुषुप्त्यानन्तरकालिप-स्मृत्यनुसारेण सुषुप्तौ बुद्धितढत्यभाव च यो विजानाति सकल जामभावान् बाप्नपदार्थान सुपुप्तावज्ञान च अहमह इद जानामि अज्ञामिष ज्ञास्यामीत्यनुभवात् । अयमात्मा इत्यन्वय ॥१२८11 इतरावेद्यत्वेन मवंद्रष्ट्टत्वेन च ज्ञानस्वरूपत्वमाह । य पश्यती- त्यादिना। य पश्यति स्वय सर्व य न पश्यति किचन। यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्य चेतयत्ययम् ।।१२९।। य पश्यति स्वय सर्व " नान्योतोस्ति द्रष्टा" इति श्रुते । यन पश्यति किंचन न तत चक्षुर्गच्छति न वागच्छति नो मन " "न "नंद वाचा न मनसा प्राप्त शक्यो न चक्षुपा" इत्यादिश्रुतिभ्य । य बुध्यादि जड चेतयति स्वप्रति- फलनेन चेतनवत्करोति। तत् बुध्यादि य न चायति स्वत चेतगत्वात् । " चक्षुपा गृह्यते नापि वाचा नान्यदेव

श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य
जड हि स्वकार्यार्थ चेतनमपेक्षते न चेतनस्य पराकाक्षा ।
इत्यन्वय ॥१२॥
अयमात्मा
येन विश्वमिद व्याप्त य न व्याप्नोति किंचन।
अभारूपमिद सर्व य भान्तमनुभात्ययम् ॥१३०॥
सर्वोपादानतया येन सर्वान्तरेण इद विश्व जगत् व्याप्त विशेपेणाप्तम्
सबद। किंचन किमपि वस्तु यमात्मान न व्याप्नोति अस्य सर्वस्य
चाहत्वात् “विष्टभ्याहमिद कृत्स्न एकाशेन स्थितो जगत् " "विकारावर्ति
च तथाहि स्थितिमाह" पादोस्य सर्वा भूतानि विपादस्यामृत दिदि "
इति स्मृतिसूमश्रुतिभ्य , “ज्यायान्पृथिव्या ज्यायानन्तरिक्षात् ज्यायानेभ्यो
लोकेभ्य " इत्यादिश्रुतेश्च। अभारूप अप्रकाशप जमित्यर्थ । इद
सर्व चिद्रूप य भान्त अनुभाति "तमेव भान्तमनुभाति सर्व" इति श्रुते
अयमात्मा इत्यन्वय । সঙ্গ বন বনানী সুরি সুর নয়
देशपरिच्छेदशून्यत्ववाथनेन कथित बोध्यम् ॥ १३०॥
पश्चेतयति बुध्यादि इत्युक्त विवृणोति। यस्येत्यादिना ।
यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधिय ।
विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव ।।१३१॥
"नेपित पतति प्रेषित मन केन प्राण प्रपम प्रति युक्न ।
केपिता वाचमिमा वदति चक्षुयोर पउ देवो युनक्ति" इति पृष्ट्या
'थोत्रस्य श्रोत्र मनसो मनोपदाचो हवाच स उ प्राणस्य प्राण चक्षुपश्न
इत्युतरितमर्थमाह यस्य आरमन मनिधिमारेण अभिमानम्प-मरन्ध-
वशात् । देहेन्द्रियमनोधिय अत्र देहाब्देन वारपाणिपादादीनि रमॅन्द्रियाणि
गाते । इन्द्रियपदेन श्रीमादीनि ज्ञानेन्द्रियाणि मन अन्त मरण। धी की
न बुद्धिः । स्वीयेषु शिषयेषु रचनादानगममादिषु श्रयमदनापमंतारिषु
साल्पनपिपलानादिगु लौपिनचंदिरा-बायपु पगिता पर स्पष्ट जडाना
म्दतो व्यापाराभावात्। पर्यन्ते स आत्मा श्यन्वय ॥११॥
अहकारादिदेहान्ता विषयाच मुसादयः।
वैद्यन्ते घटययेन नित्यवोधस्वरूपिणा ॥१२॥

८८ - श्रीविवेकचूडामणि सव्याय दृश्यस्य द्रष्ट्रधर्मस्वाभावात् अह्वारादि-देहान्ता पचकोशा । विपया शब्दादय , मुरसादय तत्प्रयोज्याश्च । नित्यबोधस्वर पिणा स्वत- स्सिद्ध-ज्ञानस्वरूपेण येन घटवत् घट इव वैद्यन्ते ज्ञायन्ते । स आत्माइत्यन्वय । तेन मुनादीना दृश्यत्वात् द्रष्यमत्व नास्तीत्यसगत्वमुक्तमात्मन । अहकारादि-देहान्ताना पचाना कोशना वेद्यत्वकथनेन सूत्रस्थानीय-प्रथम- श्लोफोक्त पचकोशविलक्षणत्व सग्रहेण वथितम् । इदमुत्तरन स्पष्ट- यिप्यते "दहोयमनभवन" इत्यादिना ।। एपोन्तरात्मा पुरुष पुराणो निरन्तराखण्ड-मुखानुभूति । सदैकरूप प्रतिवोधमावो येनेपिता वागसवश्चरन्ति ।।१३३॥ येन इपिता सन्निधिमानेण प्रेग्निा बाक्चामवश्च वागराव। इद सर्वस्य कार्यवरणसघातम्योपलक्षण । वाद असव इति भिन्न वा पद। बाििन्द्रय प्राणाश्चरन्ति शब्दोच्चारणोच्छ्वास-निस्वापार्दानि कर्माणि स्वकीयानि पुर्वन्ति। एप अन्तरात्मा लोकसिद्धाना थुत्यापि ब्रह्म- प्रतिपत्तिहेतुत्वेन अन्नमयाद्यानन्दमयान्ताना कोशाना कल्पिताना वाह्याना कल्पनाधिष्ठानत्वेन सर्वानुगततया भूच्छिद्र-सर्प-दण्ड जलधारादिविव रज्जुर्भासमान अन्तरात्मा। पुरष पूर्ण पुरि शरीरे शेत इति या पुरप । पुराण पुगपि नव एप सनातन । निरलसखण्डसुखानुभूति निरतर निरवधिर अत एव अषण्ड अपरिच्छिन परशुरष मानद या च निरतरा अखण्डा च अनुभूति “पल्याक्षादपरोक्षाद्ब्रहा " इति श्रुते तस्वरूप । सदैव निर्विकार इत्यर्थ । प्रतिबोधमात्र बोधे बोधे प्रतिवोध मीयत इति मात्र सरलबुद्धि-वृत्तिषु अनुगततया काण्ठादिविवाग्नि ज्ञात इत्यर्थ । प्रतिबोधविदित मत" इति श्रुते । ज्ञानस्वरूपत्व निरतराखण्ड- मुखानुभूतिरित्यत्रोक्तम् । गुरुपदेशजन्यबोधो वा प्रतिबोध तन विपय इत्यर्थ गुरुणाप्रतिवोधित इति प्रसिद्ध । सुप्त-प्रतिबुद्ध इति प्रसिद्ध अविद्यास्वाप नाशक महावाक्यजन्यावण्डाकार-वृत्तिस्पयोध प्रतियोध तन विषय इति वार्थ ।।१३।। "सर्वाणि पाणि विचित्य धीर , नामानि कृत्वाभिवदन् यदास्ते इत्यादिश्रुत्यनुसारेण "अवस्थितेरिति कास्न " इति सूत्रानुमारेण " ८९ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य. च परमात्मन एव जीवभावेनावतिष्ठमानत्वात् शोधितत्वपदार्थत्वेन आत्मानमभिधाय तत्पदार्थत्वेन "अनश्नन्नन्यो अभिचाकशीति" इत्यादि- श्रुत्यभिप्रेतमर्थमाह । अत्रैवेत्यादिना। अत्रैव सत्वात्मनि धीगुहाया अव्याकृताकाश उरुप्रकाश । आकाश उच्च-रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिद प्रकाशयन् ।।१३४॥ अत्रैव साधकशरीर एव सत्त्व आत्मा यम्या धीगुहाया सा सत्वात्मा सत्यप्रधाना या धी सैव गुहा । गृहू सवरणे इति घातुना, विज्ञानमय- कोशत्वेन आत्मान सवृणोतीति तस्या धीगुहाया। उपादानत्येन अनुस्यूत य अव्याकृताकाश माया तस्मिन् अव्यावृताकाशे। उरुप्रकाश उरु अधिक प्रकाश ज्ञानरूपतया सर्वावभासकत्वात् “तद्देवा ज्योतिमा ज्योति " इतिश्रुते । आकाश परमात्मा स्वतेजसा सूर्यादि-सकल-ज्योति- रखभासक-ज्ञानरूप-प्रकाशेन "येन सूर्यस्तपति तेजसद्ध " इतिश्रुते । दद विश्व दृश्य सर्व। प्रकाशयन् स्फोरयन् रवियत् सूर्यवत् । उच्च प्रकाराते सर्वोत्वण भासते। उच्च-रविवदिति वान्वय आकाशमध्यवर्ति-सूर्य-इव इत्यर्थ । एतेन पूर्वश्लोफे "एपोतरात्मा पुरष" इत्यत्र कथित पुरि दारीरे गेत इत्यर्थ अति स्य्लशरीरे धीगुहायामिति सूक्ष्मशरीरे अव्याकृतावाश इति कारणशरीरे प्रकारात इति पथनात् विवृत । सक्लदिगवस्थित-यस्तुभासनत्व गगनतलमध्यवति-रवे प्रसिद्ध । तद्वत् सर्वान्तर आत्मा सरलवस्त्ववभासक इति भाव ॥१३४।। ज्ञाता मनोहकृति-विक्रियाणा देहेन्द्रिय-प्राणकृत-रियाणा । अयोग्निवत्ताननु वर्तमानो नचेष्टते नो विकरोति किंचन ॥१३५॥ मनोवृतिवित्रियाणा मनश्च अतिश्न मनोहाती तयोविप्रिया तासा ज्ञाता पामसपल्पादोना मनोविप्रियाणा गर्वदादीना असार- विकाराणा आन्तराणा ज्ञाता। तथा याह्याना देहेन्द्रियग्राणप्रियाणा देहरन इन्द्रिपाणि च प्राणश्च देन्द्रियप्राणा से वृता त्रिया । देहान्दैन ममॅन्द्रियाणा विवक्षितत्वात् वचनादीना पशुरादिनानेन्द्रियव्यापारा ९० श्रीविवेकचूडामणि. मव्याख्य. दर्शनश्रवणादीना प्राणव्यापारस्य उच्छ्वास-निश्वासादेश्च ज्ञाता इत्यर्थ । सकलातरवाह्य-विकारसाक्षिणस्तस्यनिर्विकारत्वमाह अयोग्नि- बदित्यादिना। अग्निरिवाग्निवत् यथाग्नि दीर्घ वा वर्तुलं वा अय. अनुवर्तमान. तथा तथा व्यवह्रियते न वस्तुतः दीर्घवर्तुलतादिभाक् एवं तान् मनोहकृति-देहेन्द्रियप्राणान् अनुवर्तमान व्यापित्वेन स्वच्छत्वेन च सर्वत्र प्रतिविमानोपि तत्तद्व्यापारवत्वेन व्यवह्रियमाणोपि वस्तुतः न चेप्टते। स्वय न विक्रियते। नो विकरोति किचन कुत्रापि वित्रियां नोत्पादयति च। सूर्यस्येव सानिध्यमात्रान् जडप्रवृत्तिहेतुत्वमात्मन न तु किंचिद्व्यापारवत इति भाव ।।१३५।। तमेवार्थ सहेतुक विशदयति। न जायत इति । न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्य । विलीयमानेपि वपुष्यमुप्मिन् न लीयते कुभ इवावर स्वयम् ॥१३६॥ जायतेस्ति विपरिणमते वर्धते अपक्षीयते नश्यतीति जनन-स्थिति- विपरिणाम-वृध्यपक्षयविनाशा शरीरादे दृष्टा पड्विकारा । अय परमात्मा नित्य उत्पत्तिविनागादिशून्य अत न जायते नोत्पद्यते, नो म्रियते न नश्यति अत आद्यन्तविकारशून्यत्वात् न वर्धते न वृद्धिस्पविकार- वान्भवति, एव नक्षीयते अपक्षयरूप-विनियावान्न भवति। उत्पत्त- रभावात् तदनन्तरतालिक-स्थितिरपि नवास्ति। नित्यत्वेन निरवयव- त्वात् विपरिणामो नास्तीति भाव । म्वय विनियावत एव अन्यत्र विकारहेतुत्वात् सर्वविध-विकारशून्य नो विकरोतीति पूर्वश्लोकार्थ सहेतुकतया कथितोत्रेति मन्तव्यम्। अन्यत्र विनिया नोत्पादयतीत्यर्थ. । अमुप्मिन्वपुपि शरीरे विलीयमानेऽपि नश्यत्यपि कुभे नस्यत्यवरमिव आकाशमिव स्वय न लीयते स्वत परतावा विकारो नास्तीति भावः ॥१३६॥ सम्यज्ज्ञानार्थ विज्ञानात्म-परमात्मनो स्वरूपमेकीकृत्याह। कृतीति।

२१ निर्धर्मक । श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्यः प्रकृति-विकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभाव: सदसदिदमशेपं भासयन्निविशेषः । विलसति परमात्मा जाग्रदादिप्ववस्था स्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धे ॥१३७।। प्रकृतिरविद्या, विकृतय आकाशादय तद्भिन्न कार्यकारणव्यतिरिक्त इत्यर्थ । शुद्धबोधस्वभाव शुद्ध निविपय य बोध. ज्ञान तदेव स्वभाव: स्वरूप यस्य स केवलदृग्रूप इत्यर्थ । इद प्रत्यक्षादिप्रमेय सत् तेजआदि मूर्त असत् अमूर्त आकाशवाय्वादिक अशेष समस्त भासयन् प्रकाशयन् निर्विशेप. परमात्मा जाग्रदादिपु जाग्रत्वप्न-सुपुप्त्यादिपु अवस्थासु बुझे साक्षिरूपेण सुपुप्तावपि वीणात्मना बुद्धे सत्यात्। अहमहमिति साक्षात् प्रत्यक्तया विलसति प्रकाशते॥१३७।। अभेदेन परमात्मविज्ञाने मनो-नियमन तद्वारा बुद्धिप्रसाद च हेतूयुर्वन् 'ब्रह्मसस्थोमृतत्वमेति" इति श्रुत्यर्थ शिप्य प्रत्युपदिशति । नियमितेति । नियमित-मनसामु त्व म्वमात्मान- मात्मन्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात्। जनिमरणतरगापार-ससारसिंधु प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण सस्थ ॥१३८।। त्वमात्मनि नियमितमनसा पचभ्यः कोम्यो व्यावर्तित परमात्मन्येय श्रवणमनननिदिध्यारानं स्थापित यन्मन सेन करणेन मनरावेदमाप्तव्य- मितिश्रुते.। बुदिप्रसादात् असभापना-मशयभावना-विपरीतभावना-रूप- दोपनारोन विशुद्धा सकलविधदोपशून्मा या बुद्धि तस्याः प्रसादात् अनुग्रहात् " दृश्यते त्वग्रथया बुध्या मूक्ष्मया" इति श्रुते "शानप्रगादेन विशुद्धसत्यः ततस्तु त पश्यते निप्पल घ्यापमान इतिश्रुतेश्च । स्वस्वरूपभूत आत्मान परमात्मान “म आत्मा तत्वममि" इनि युते. "असग्नेव स भवति अमदाहोति वेद नेत्" इति श्रुतेश्च परमान्मन एव मुस्यत्वात् । अयमहमिनि गाशादिति अन्योगावयाह इत्येतायत पाल स्थिता युरि विहाप अभेदन मातारयेत्ययं । नरतमाह अनिमाप- " ९२ श्रीविवेकचूडागणि सव्यास्य तरगापार-समारसिधु प्रतरेति। पुनरपि जनन पुनरपि मरण इतिरीत्या ब्रह्मज्ञानाला अविरततया प्रसज्यमान-जन्ममरणरूप-तरगविशिष्ट अपार ब्रह्मरूपपाराज्ञानात् अपार य ससार स एव सिधु समुद्र त, प्रतर प्रकर्पण तर सद्योमुक्तिमा नुहीत्यर्थ । सततमपि ब्रहारपेण सस्थ कुतार्थो भव कर्तव्यान्तररहितो भवेत्यर्थ । ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृतकृत्यस्य योगिन । नैवास्ति किचिन्कर्तव्य अस्ति चेन स तत्ववित्" ॥ इति प्रमाणात् ।।१३८॥ एतावता मन्यन अम्ति कश्चित्म्वय नित्यमित्यारभ्य एकादशभि श्लोक परम आत्मा इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरमुक्त्वा को नाम वध इति शिप्यस्य प्रथमप्रदनम्य उत्तरमाह। अत्रानात्मनीत्यादिना द्वान्या । अनानात्मन्यहमिति मति-बन्ध एपोस्य पुस प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरण-क्लेशसपातहेतु । येनंवाय वपुरिद-मसत्सत्यमित्यात्म-बुध्या पुप्यत्यु-क्षत्यवति विपर्यस्ततुभि कोशवद्वत् ॥१३९।। अत्र पूर्वोत्तरीत्या वस्तुत परमात्मन एव स्वस्वरूपत्वेपि, अज्ञानात अनादिसिद्धाविद्यावशात् प्राप्त अरय पुस अनात्मनि देहादी अहमितिमति अह मनुष्य अह क्षुत्पिपासादिमान् इच्छामि परोमि भुजे इत्याद्या या मति एप बन्ध इत्यन्वय । तत्र हतु अनानात्प्राप्त इति । भ्रमगामान्यस्य दोपजन्यत्वात् शरीरादो आत्मत्वभ्रमे स्वरूपाज्ञानमव कारणमिति भाव । अन प्रत्यक्ष देहादावनात्मनि इत्यप्यर्थ । सारयादिमते मूलाज्ञानानगीकारण यन्धमोक्षव्यवस्थैवानुपपत्तेति शेयम् । आज्ञानिकत्व बन्धस्य अज्ञानस्य ज्ञानानिवृत्ती तन्मूलवम्य बन्धस्यापि निवृत्ते , अन्यथा वन्धस्य मत्यत्वात् ज्ञानमायनिवर्त्यत्वस्य दुयचत्वात् दोपाभावे भ्रमम्य उत्पत्तुमदाक्यत्याच्च। बन्धस्य वायंमाह जननमरण- क्लेश-मपातहेतुरिति । जनन च मरण च जननमरणे ताम्या वल्श दुग तत्र मम्पान गमग्नत्त्व, तम्य हेतु । जननमरणत्युपर क्षण उपतना क्षुत्पिपामादीना गर्वेषा, यहा जनन च मरण च कमात्र जननमरण- कशा तेपा मपात स्वधमत्वन जान तत्र रित्यर्थ । अधुना बगपदन दोषत्वेनापि ९३ श्रीविवेकचूडामणि सध्यात्य अस्मितारागद्वेषाभिनिवेशाना परिग्रह । पचक्लेशमध्ये आदिमक्लेशस्यंव "अनात्मन्यहमितिमतिर्बन्ध" इत्युक्तत्वात् । 'अनित्यागुचिदुखा- नात्मसु नित्यशुचिसुखात्मत्वख्यातिरविद्या" इति योगसूत्रात्। तत्र देहे स्यूलेभिमानात् जननमरणसपात आनन्दमयादावभिमानात् रागद्वेपाभि- निवेशाना सपात इति सकलविधदु खहेतुत्व आदिमक्लेशस्य कार्या- विद्याया वधशब्दिताया इति बोध्य। येनैव अनात्मन्यात्ममतिरप-बन्धेनव अय पुरुष इदमसद्वपु आत्मवुध्या सत्यमिति अहमित्यभिमानेन। विपये वधकरप्यनुकूलंरिय प्रतीयमानै रसादिभि पुप्यति वर्धयति उक्षति सिंचति अवति रक्षति। तत्रानुस्प दृष्टात ततुभि कोशकृतदिति। यथा कोशकार किमि स्वदेहगत-लालाव्ययेन ततून् कृत्वा ते रक्षितो भवामीति भ्रान्त्या तन्मध्यलग्न अन्यत्र गतुमशक्त वृथा म्रियते एव जीवोपि शरीरमात्मत्वेन मत्वा विषय पोपयन् तर जन्ममरणादिसपलविध. दुखमनुभवतीति भाव । उक्त हि कोशनिमिस्ततुभिरात्मदेह आयेप्ट्य चावेप्ट्य च गुप्तिमिच्छन्। स्वय विनिर्गन्तुमशक्त एव सन् ततस्तदत- नियते च लग्न" इति ।। तत्र अवन रक्षण स्थितस्य परिपालन पोपण तु तदुपचायकत्व इति भेद ॥१३९।। अधिष्टानारोप्ययो भेदग्रहे अध्यासागभवात् अज्ञानस्य मूल- कारणस्य अपिवेवद्वारा बन्धहेतुत्व सदृष्टान्त विपदयन् अध्यास वन्ध- शब्दार्थमाह । अतस्मिनिति। अतस्मिस्तबुद्धि प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद स्फुरति भुजगे रज्जुधिपणा। ततोनवातो निपतति समादातुरधिक ततोयोसग्राह म हि भवति बन गृणु मसे ।।१४०॥ तमगा अशानेन विमूरम्य विवरहितनित्तम्य पुगपम्य अनम्मिान- नारमनि देहादो सद्बुद्धि आत्मदि प्रभवनि जापते। तद्यपा पियेगा- भावात् पुरति भासमा भुनगे ग नेय गिनि भेदनानाभागत, ये एव, रज्जुधिषणा रजुरिति गरि जापने। ता युप्पनन्नर 30- देयर धिया ममाता गुजग म्योवतुं अपिर अनपंगात मरणपत अज्ञानस्य धीविवेकचूडामणि यव्याख्यः वहुविधदु ख-समुदाय निपतति प्राप्तो भवति । तत तस्मालारणात् योसद्ग्राह अन्यथावर्तमानस्य अन्यथाग्रहण स वध भवति हि निश्चय । मसे शृणु स्पष्टम् ।। तत्र रज्वा भुजगधिपणामदृष्टान्तयित्वा भुजगे रज्जुधिपणा अनात्मन्यध्यासे दृष्टान्तीकृता अत्यन्तानर्थवरत्व- द्योतनाय ।।१४०॥ इदानी कथमेष आगत इत्यम्य प्रश्नस्य उत्तर वक्तुमारभते । अखण्डति। अखण्डनित्यायवोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् । समावृणोत्यावृतिशक्तिरेपा तमोमयी राहुरिवार्कविवम् ॥१४१॥ शक्ती वन्धहेतुभूते आवरणशक्ति विक्षेपशक्तिश्चेति । रमेण तयो वन्धहेतुत्वमुपपादयति । अवण्डा अपरिच्छिन्ना अत एव नित्या उत्पत्तिनाशशून्या । अद्वया द्वितीयशून्या या बोधस्पा शक्ति "स्वाभाविकी ज्ञानवलरिया च" इति श्रुते अयमात्मा ब्रह्म मर्वानुभू सत्य ज्ञानमनन्त "विज्ञानमानन्द ब्रह्म कृत्स्न प्रज्ञानघन एवं इतिश्रुतिभ्यश्च । तया शक्त्या स्फुरन्त प्रकाशमान । अनन्तवैभव विभोर्भाव वैभव, तस्य गगनादिवदापेक्षिकत्व वारयति अनन्तेति। अनन्त निरपेक्ष वैभव यस्य इति निरतिशय महत्वमुक्तम् अतिपरिच्छिन्ने देहादौ अहमति अत्यन्तमयुक्तेति बोधयितु। एतादृशे परिच्छिन्नत्वा- नित्यत्व-सहयत्व-जडत्वादिक-मारोप्यते अज्ञानात्। तत्र हेतु स्फुटयति, तमनन्तवैभव अखण्डनित्याद्वयबोध-शक्त्या प्रकाशमानमात्मान तमोमयी तम प्रचुरा एपा विवेकिजनप्रत्यक्षा आवृतिशक्ति । प्रकाशेन भासमान सूर्यमण्डल तमोमयो राहुरिव समावृणोति अभासमान- स्वासाधारण-धर्माण क्रोति। यथा महाप्रकारावानप्य राहुणावृत न भासत इत्युच्यते तथा तत्तादृशोप्यात्मा आवृतिशक्त्या समावृत अज्ञातवास्तवस्पो भवतीति भाव ॥१४॥ पूर्वार्धन आवरणकार्य उत्तरार्धन विक्षेपशक्तिकार्य च मेणाह। ॥ " " " " अबिब महता तिरोभूत इत्यादिना।

९८ श्रीदिवेक्चूडामणि मव्याख्य शून्य देह स्थूलादिव आत्मान मत्वा अहमिति विज्ञाय अय पुमान् भ्रमति ससारदीर्घाटव्याम् ।।१४६॥ मुमुक्षूणा सुखबोधार्थ समूल समग्न ससार वृक्षत्वेन रूपयति । वीजमित्यादिना। वीज ससृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरकुर , राग पल्लवमम्बु कर्म तु वपु स्कधोसव शाखिका । अग्राणीन्द्रिय-सहतिश्च विषया पुप्पाणि दु ख फल, नानाकर्म-समुद्भव बहुविध भोक्तान जीव खग ॥१४७॥ ससृतिभूमिजस्य समृतिरेव भूमिज वृक्ष तस्य वीज मूलकारण तग अज्ञान। तुरवधारण अज्ञानमव मूल नान्यदित्यर्थ । देहात्मधीरकुर अनात्मन्यात्मधिय अज्ञानकनिवन्धनलात। राग पल्लव निसलय अकुरोत्पत्यनन्तर-कालिकत्वात पल्लवरय । शरीरात्मधी-समनन्तर शरीरानुकूले आत्मानुकूलत्वज्ञानात् राग इच्छा वैषयिकी। अबु जल वृक्ष- वृद्धिहेतु वर्ग तु कर्मवेत्यर्थ । तु पूर्ववत्। दुर्यते नर्म भोगाम कर्म कर्तु च भुजते' इत्युक्ते । कर्म पुण्यापुण्यात्मन । वपु स्वध यतरशाला उत्पद्यन्ते स मध्यभाग वृक्षस्य स्कथ इत्युच्यते। असव पच प्राणादयो स्कधत प्रसृमरत्वात् शाखिका शापा एव शाखिका । अग्राणीन्द्रिय सहति इन्द्रियाणा महति इन्द्रियसहति इन्द्रियसगुदाय चक्षुरादीना वागादीना च इन्द्रियाणा प्रणाधीनस्थितिकत्वात्। इद तु इन्द्रियप्राणसवादश्रुतौ प्रसिद्ध। अग्राणा शावाधीनस्थितिक्त्वसिद्धमव । विषया शब्दस्पर्श रूपरसगधा पुप्पाणि अग्रसबन्धात् कुसुमानि। दुस फल विपयेन्द्रिय सवन्धानतरकालिकत्वात। शाखाग्रपु पुप्पोत्पत्यनतर हि फल जायते। यद्यपि सुवमपि फलत्वेन वक्तव्यमिति प्रतीयत पूर्व कर्म- शब्देन पुण्यापुण्यस्पस्यकगंण उपतत्वात् सुयस्यापि यदाचिदनुभवाच्च अथापि वैषयिक पुग्यमपि दुखमित्येव परिगण्यते विवेविभि। तत्याधनार्थ तनाग च दुखस्यवानुभवात् “ये हि सम्पर्गजा भोगा दुस- योनय एव ते। आद्यन्तवन्त वोन्तेय न तेपुरमते बुध ' इति गीतायामुक्ने अत एव एवविदातिदु खमध्ये पडिन्द्रियाणि पड्विपया पटयुद्धय शरीर वायव - श्रीविवेवचूडामणि सव्याथ्य सुख दुख चेति दुखत्वेन मुखमपि परिगणित न्यायशास्त्र। तच्च दुख नानाकर्म-समुद्भव नाना बहुविधानि यानि कर्माणि तेभ्य समुद्भवो यस्य तत् नानाकर्म-समुद्भव । अतो हेतो मंग बहुविवत्वात् फल स्वयमपि बहुविध अनेकप्रकार। अत्र वक्षेखग पक्षी जीव मोक्ता दुसरूप-फ्लानु- भवीत्यर्थ । तथाच अज्ञानमूलक दुखैवफलक अय ससारवृक्ष विप- वृक्षवद्धेय इति भाव । अनेन देहात्मधीम्प-बघस्य रागद्वेषादिदोषोत्पादन- द्वारा धर्माधर्म-रूपपमहेतुतया, तेन च पर्मणा शरीरपरपरया तत्राभि- मान इत्येव रूढमूलतया स्थितिरिति " कय प्रतिष्ठास्य" इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तर दत्त भवति ॥१४७॥ इदानी वथ विमोक्ष इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तर वस्नु पूर्वोस्त बन्ध सहेतुफ सफ्लमनुवदति। अज्ञानति। अज्ञानमूलोयमनात्मबन्धो नैसगिकोनादिरनन्त ईरित । जन्माप्ययव्याधि-जरादिदुख- प्रवाहताप जनयत्यमुप्य ||१४८॥ अय सर्वलोपप्रसिद्ध अनात्मवन्ध शरीरायगारमतादात्म्याभिमान अज्ञानमूल अजान स्वस्वरूपानान मूल हेतुर्यस्य म । मगिर पूर्व- पूर्वाध्यास-जन्यसम्यारहेतुक । अनादि अनाद्यज्ञानरायंत्वात् पस्मिन्समये उत्पन्न इति वस्तु ज्ञातु न अाक्य । अनन्त भान विना अत नाम न विद्यते अन्यत्यनन्त । रित अभियुक्तरिति शेष । "नान्तो न नादि पनि स्मृतिश्च । एतादृगय बघ । अमुष्य जीवम्यं जन्माप्पय-य्याधि- जरादिदुग प्रयाह-ताप जन्म उत्पत्ति गरीरम्य, अप्पय मरण, व्यापि रोग, जग पापय आदिपदेन आधिमोनियाधिदैविजापपरिग्रह । तर्जन्यानि यानि दुपानि तेग प्रवाह परपरा उपर्युपरि मनिपान सेन तार उग जनत उत्पादयति। पातमितिपाई गदापं प्रमा " मनि ॥१४८॥ अम्प परमेस्वगनुपरय-वानर- नर-जन्म-समानुभयमनग गेनाप्रमोय रमार। नागिन श्रीविपरचूलामणि मन्यार नास्नन सम्बरनिलेन वह्निना छेत्तु न शक्यो नत्र कर्मयोटिभि । विवेक विज्ञान-महासिना विना धातु प्रमादेन शितेन मजुना ।।१४९।। अय बन्ध धातु प्रमादेन परमश्वरम्यानुग्रह्ण गितेत निगितेन तीक्ष्णन दृढेनेति यावत् — यमेवैप वृणुते तेन लभ्य ' इति श्रुते । मजुना रमणीयेन, विवेव विज्ञानमहासिना विवेवात् आत्मानात्मविवेचनात् जात यद्विज्ञान ब्रह्मसाक्षात्कार स एव महारचामो अमिश्च खड्ग तेन विना । अस्नै आग्नेयादिभि न ठेतु नागयितु शक्य गम्न लामय वाणादिभि न छेत्तु नाशयितु शक्य । एव अनिलन वायुना न छत्तु नाशयितु शक्य । वह्निना अग्निना न दग्घु शक्य । न च कर्मोटिभि वेदोक्तैरपि कर्मणा कोटय तैरपि न नाशयितु शक्य । अज्ञानमूलकत्वात् ज्ञानक निवर्त्य इति भाव । तथाच अस्य वधस्य विमोक्ष ईश्वरप्रसादजनित परमात्मा- भेद-साक्षात्कारादिन्युक्तम् क्थ विमोक्ष इत्यस्य प्रश्नस्य उत्तरम् ॥१४९॥ नच कर्मकोटिभिरित्युक्तत्वात् कर्मणा वैदिकाना नितरामनपक्षति- मकाया तेपा बुद्धिशुध्यर्थ अपेक्षा वदन् ता बन्धोच्छदकविज्ञानहतुमाह । श्रुतीति। श्रुतिप्रमाणकमतेस्स्वधर्मनिष्ठा-तयैवात्मविशुद्धिरस्य । विशुद्धबुद्धे परमात्मवेदन तेनैव ससारसमूलनाश ।।१५०।। श्रुतिरेव प्रमाण श्रुतिप्रमाण — तस्माच्छास्त्र प्रमाण ते कार्या- कार्यव्यवस्थितौ। ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्त कर्म कर्तुमिहाहसि' इति गीतावचनात्। तर श्रुतिप्रमाणे एका अनन्यसक्ता मुख्या मति बुद्धि यस्य स श्रुतिप्रमाणकमति तस्य, स्वश्रयसे कर्तव्यकर्मविषये श्रुत्येक- शरणस्यत्यर्थ । स्वधर्मनिष्ठा स्वस्य धर्म स्ववर्णस्य आश्रमम्य च विहित क्मक्लप स्वधम । तर तिष्ठा नितरा स्थिति एदपर्येण अनुष्ठान स्वधर्मनिप्टा तयैव स्वधर्म अनन्यासक्ततया स्थित्यैव। अस्य माधकस्य जीवस्य आत्मविशुद्धि आत्मन अन्त करणस्य विशपेण शुद्धि पापक्षय "ज्ञानमुत्पद्यते पुसा क्षयात्पापस्य कर्मण ! कपायपक्ति कर्माणि ज्ञान तु - श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य परमागति । कपाय कर्मभि पक्वे ततो ज्ञान प्रवतते इतिप्रमाणानु- सारेण विशुद्धा नप्टरागद्वपादि-सकलविधदोपा बुद्धि यस्य तस्य विशुद्ध बुद्ध । परमात्मवेदन अभदेन परमात्मसाक्षात्कार । तेनैव परमात्म वेदननैव ससारसमूलनाश समूल नाश समूलनाश ससारस्य समूलनाश ससारसमूलनाश । अज्ञानादिदु सान्तस्य बन्धस्य अत्यन्तमुच्छद इत्यर्थ ॥१५०॥ विवेकविज्ञानमहासिन त्यन विवेकजन्य विज्ञानमित्युक्तम् 'तयोविवम क्यमतदुच्यता इति पूर्व शिप्यण पृष्ट चा पूर्व स्थूलसूक्ष्म कारणशरीराणा सामान्यत क्थनन सगृहीत तद्विस्तरेण प्रपचयितु समारभते। कोशरित्यादिना । कोरिनमयाचे पचभिरारमा न सवृतो भाति । निजशक्ति-समुत्पन्न शैवलपटलेरिवावु वापोस्थम् ।।१५१|| सलिल एको इप्टा इत्यादिश्रुतिभि निमलजमवत्स्वच्छम्प आत्मन स्फुटतया कुतो न भानमिति काया तत्रापि तदेय जल दृष्टान्तपन् स्फुटाभानहतुमाह कोमैरिति । निजनवितसमुत्पन्न निजा रबरीया म्वस्मिन्वल्पिता अविद्या तया समुत्पनं जातं अन्नमयाचे वक्ष्यमाणे पनभि पागं अस कागत्म्यितं आदरख आनन्दमयान्न । स्वोपर ब्धि प्रतिव चयापर ब्धि विषयै सवृत आवत आत्मा न भाति न विविक्तया तर दृष्टान्त निजानिममुत्पन्न जग्गत द्रवत्वधम वल्पट या-पक्तिभि । यापीस्थ भबिद । यथा वापीगत जर तत एव जान गंवाल मवृत आच्छादित न म्फुटतया भाति तथा इत्यर्थ ॥१५१॥ दृष्टान्त स्फुटभान हतुमाह। तच्छेवालनि। तच्छवालापनये सम्यक्मलिल प्रतीयते गुदम् । तृष्णामतापहर मद्यस्नोम्य-प्रद पर पुमाम् ।।१५२॥ तत् आवरख यन्टाल तम्यापनय सम्यगपमारण गुल निमन मनित मम्मा अप्रतिवध प्रनीयने । तत परमार तामाटर स्पुट भासते।

पर श्रेष्ठ १०२ श्रीविवेकचूडामणि मव्याख्य तृष्णया य सताप दुख हरतीति हर तरय नाशक । पुस पुरुषस्य पातु सद्यस्सोस्यप्रद दर्शनस्नान पानादिना प्रवण मतोपद। प्रतीयत इति पूर्वेणान्वय ॥१५२॥ दाप्टान्तिके तदाह। पचानामपीति । पचानामपि कोशाना अपवादे विभात्यय गुह । नित्यानन्दैकरस प्रत्याप पर स्वयज्योति ॥१५३।। पचानामपि अपिशब्द कात्स्न्यन निपधार्थ । पाशाना आवरकाना अतमयाद्यानन्दमयान्ताना श्रुतिदत्त युक्त्या अपवादे निषेध कृत मति । नित्यानन्दैकरस उत्पत्तिनाशशून्य दु खासभिना-नन्दैकस्वभाव । प्रत्यररूप सर्वान्तर स्वयज्योति पराप्रकाश्य वरज्ञानस्वरप । पर सर्वोत्कृष्ट अयमात्मा शुद्ध स्वाभाविकागतुफ-मलासस्पृष्ट । विभाति विगपण भाति अनात्माससृष्टतया भासत इत्यर्थ ॥१५३॥ यत एवं तत आत्मानात्मविवेक कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुपा। तेनैवानन्दीभवति स्व विज्ञाय सच्चिदानन्दम् ॥१५४॥ विदुपा शास्त्रजन्यज्ञानवता पुरुपण। बन्धमुक्तय अध्यासनिवृत्तये। आत्मातात्मविवेक आत्मा च अनात्मानश्च आत्मानात्मन तेषा विवेव असकीणतया ज्ञान। वर्तव्य यत्नात सपादनीयम्। तेनैव आत्मानात्म- विवेचननैव स्व स्वस्वस्प सच्चिदानन्द कार यावाध्य ज्ञान आनन्द विज्ञाय साक्षात्कृत्य, उक्त हि द्वितीयश्लोक आत्मानात्मविवचन स्वनुभव इति, आनन्दीभवति आनन्द अम्यास्तीति आनन्दी निरतिगय-मार्यदिन- मुखवान्भवतीत्यर्थ ।।१५४॥ विवेचनप्रकार दृष्टान्तेन बुद्धाचारोहयन् ब्रह्मात्मना सस्थितिरूप- मुक्न्यै विवेचनानन्तरक्तव्यमाह। मुजादिति मुजादिपीकामिव दृश्यवर्गात् प्रत्यचमात्मान-मसगमरियम्।

श्रीविवेकचूडामणि सन्याय्य विविख्य तत्र प्रविलाप्य सर्व तदात्मना तिष्ठति यस्स मुक्त ॥१५५॥ मुजात् मुज तृणविशेप तस्मात् । इपीकामिव तन्मध्यवर्ती-मृणाल- ततुनिभ-मूक्ष्माश इपीका तामिव । सा सूक्ष्मा परितस्तृणावृता तस्या पृथक्करणे अत्यतमैकाग्रघ प्रोटनादिक विना सपूर्णपोयाग्रहणे पत्नविशेपश्च अपेक्ष्यते तद्वत् “एप सर्वेषु भूतेषु गूडोत्मा न प्रकाशते। दृश्यते त्वमधूया बुध्या सूक्ष्मया मूक्ष्मदशिभि इतिश्रुत्या विहितमभि उपासनमा च सस्कृतया बुध्या दृश्यवर्गात अनात्मसमूहात् । प्रत्यच प्रातिलोम्येन अचतीति प्रत्यड असज्जड-दु पाहवारादिविलक्षणत्वेन सच्चित्सुस-रूपराया प्रकाशत इत्यर्थ । त असग अद्वितीयतया सर्वसगरहित। अत्रिय अपरिच्छिन्नतया प्रियारहित । आत्मान विविच्य पृथक्यत्य तत्र प्रत्यगात्मनि मर्व दृश्यवर्ग प्रविलाप्य प्रकर्पण विलाप्य अपुनस्स्मरण प्रत्यगात्मव्यतिरेकेण किमपि नास्तीति विनिश्चित्य। तदात्मना अधिष्ठान- भूत-प्रत्यगात्मना मस्तिष्ठति सर्वदा वर्तते स मुक्त सक्लविधात बन्धात् इति, ब्रह्मात्मना सस्थिति आत्मानात्मविवेकेन आत्मनि समागेपितानात्म- बाधेन लन्धव्या इति प्रपचविलापन विक्निा रतव्यमित्युक्त भवति ॥१५५॥ इदानी पचसु कोगषु अन्तिममपि प्रथम म्यूलतया विषयाई 'अस्माल्लोकात्प्रेत्प, एतमन्नमयमारमानमुपसनामति" इति श्रुत्युक्तरमेण सर्वान्तरमात्मान ग्रायितु विवेचयति देहोयमित्यादिना दाभि प्लापं । देहोयमनभवनोग्नमयस्तु बोगो ह्यनेन जीवति विनश्यति तहिहीन । त्ववचम-मासरधिरास्थि-पुरीपराशि नाप स्वय भवितुमर्हति नित्यगुन ॥१५॥ अनादयनमुत्पत्तिर्यम्य म अनभरन मातापित-मुस्तानविरारादि अम्योपनिरिति तथा। अप देह परिदृश्यमान म्यूलदेर अनमयन्तु काग। तुमन्द इतरवाव। पचाना पोशाना मध्ये ग्यारह एव मनगर छोग नंतर त्यर्थ । 'अनादं प्रजा प्रनायले। अपो अनौग्नीरनि" १०० श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य इतिश्रुति । न केवलमुत्पत्या अन्नविकारत्व उत्पत्यनतरमपि अनेन जीवति धृतप्राणो भवति। तहिहीन विनश्यति म्रियते उत्लान्तप्राणो भवतीत्यर्थ । अत अन्वयव्यतिरेकाभ्या अन्नाधीनस्थितिकल तस्य। हि निश्चय । न केवल पराधीनोलात्तिस्थितिक्त्व अनात्गत्वे हेतु अगुद्धत्व चेत्याह त्वगिति । त्वक्चर्म-मासरुधिरास्थि-पुरीपराशि स्पप्टम् । अय देह नित्यशुद्ध "अजो नित्य " 'गुद्धमपापविद्ध" इत्यादिथुति- वोधित-नित्यशुद्धत्वादि-धर्मक म्बयमात्मा भवित नाहति। देहो नात्मा अनित्यत्वात् अशुद्धत्वात् केगादिवत् ॥१५६।। अनित्यत्वमुपपादयति स्पष्ट पूर्वमिति । पूर्व जनेरपि मृतेरथ नायमस्ति जातक्षणक्षण-गुणोनियतस्वभाव नैको जडच घटवत्परिदृश्यमान स्वात्मा कथ भवति भावविकारवेत्ता ॥१५७।। जनै उत्पत्ते पूर्व मरणम्य अथ अनन्तर अपिरभयत्र सवध्यते आदावते च यन्नास्ति वर्तमानेपि तत्तथा " इति माण्डूक्यारिया अनिर्वचनीय दृप्टनप्टस्वत्पतया इत्यर्थ । तदेवोपपादयति जातक्षण- क्षणगुण इति । क्षणे क्षणे गुण क्षणक्षणगुण जात क्षणक्षणगुण यस्य स तथा प्रतिक्षण उपचयापचयरूपधर्मवानिति भाव । वायुसयोगादिना आध्यात्मिकवायुसवारेण अन्त शोषादिना च। अत एवहि पुन पुनराहरण जलपानादिक च। अत एव अनियतस्वभाव नियत स्वभाव यस्य म नियतस्वभाव न नियतस्वभाव अनियतम्वभाव एकरूपतया न व्यवस्थित इत्यर्थ । नैक एकम्मिन्जन्मन्यपि वाल्ययौवनादिषु भिन्नत्वेन शायमान- श्चेत्यर्थ । घटवत्परिदृश्यमान । अत एव जडश्च पराधीनस्पूर्तिक । एतादृशदेह भावविवारवेत्ता इदानी वृश इदानी स्थूल इत्यादिनाभाव- विकारयेत्ता ज्ञाता स्वात्मा क्ष भवति स्वगतधर्मस्य म्वेनाज्ञायमानत्वात्, न हि घट एव घट पश्यति, अतो देहो नात्मा दृश्यत्वात् घटवदित्युक्त भवति । आत्मा तु नित्य निर्गुण. एक्स्प. एव द्रप्टा च ॥१५७।। तव हेत्वतरमाह। पाणीति । ।

श्रीविवेकचूडामणि सन्यास्य पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यगेपि जीवनात् । तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामक ॥१५८॥ पाणी च पादौ च तेपा समाहार पाणिपाद तदादि यस्येतरस्य पक्षकुक्ष्याद्यवयवसमुदायस्य तदस्यास्तीतितद्वान् पाणिपादादिमान् । देहो नात्मा व्यगेपि पाणिपादादिरहितेपि जीवनात् आत्मकार्यस्य प्राणधारणस्य सत्वात्। जीवति हि लोके कुणिखजादय । दारुचर्मनिमित-पाणि- पादादिना आदानगमनादिकार्य कुर्वन्तीति तत्तच्छक्ते पाणिपादादिशक्ते अनाशाच्च। पाण्यादिमान् देहो नात्मा इत्यन्वय । उक्त चकठोपनिपदि "न प्राणेन नापानेन मत्यो जीवति कश्चन। इतरेण तु जीवति यस्मिन्नेता- वुपाश्रितो" इति सर्वभक्त्याश्रयत्वमात्मन । न नियम्य आत्मा, नियामक मर्वेपा देहेन्द्रियादीना। देहस्तु नियम्य जडत्वात् नियमकत्वा- भाववाश्च। तत सावयवत्वात् नियम्यत्वाच्च निरवयव नियामक आत्मा नेति समुदायार्थ ॥१५८॥ देहस्य आत्मभिन्नत्वमुपपाद्य आत्मन तद्विलक्षणत्व विवेक- दाायोपदिशति। देहेति। देहतद्धर्म-तत्कर्म-तदवम्थादि-साक्षिण । सत एव स्वतस्सिद्ध तद्वलक्षण्यमात्मन ॥१५९।। तम्य देहम्य धर्मा रूपस्पर्शगन्यादय तत्यर्माणि हिताहितप्राप्ति- परिहारार्थनिया गमनादय , तदवस्था उपवेगनम्यानरायनादय आदि- पदेन स्थौल्ययाय दिविवारा । देहश्च तद्धर्माश्च तलमाणि च तदवस्थादि च देहतरमंतरामतदवस्थादीनि तेपा गाक्षाद्रप्टा। तम्य मत व सविस्थानु वाल्यादिपु भिन्नभिन्मालियाम्वपि अधिकारितया पार- प्रयेप्यवाध्यतया वर्तमानम्पैव आत्मन तद्वलक्षण्य सम्मावलमय तद्वलक्षय देहादिविलक्षणन्व म्यत माक्षित्यादेव हेत्वतर विनय गिद्ध निश्चितम् आत्मा देहादिविलक्षण नत्माक्षिन्यान् यनंव तनय यया देवादि ।।१५९॥ एय देहम्य अनि यत् दृश्यन्यात् च अनारम मुष्पादिन दानी अशुद्धत्येन नदुपपादयति। गयी। प्रत्यर्थ ।

श्राविवेक्चडामणि सव्याख्य बन्नाति। शल्यराशि मासलिप्तो मलपूर्णोतिकम्मल । कथ भवेदय वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षण ॥१६०।। गल्याना कीक्साना राशि यन सगल्यराशि मासरिप्त मासन लिप्त उपदिग्ध मरपूर्ण मलेन पुरीपण पूर्ण दूषिका सिंघाण पिजूपादिभि सहितश्च। अत एवातिकम्मल अत्यन कश्मल अतिकश्मल । स्वेद- दुर्गधादिभूयिष्ठतया वह्वशुद्ध अय देह एतद्विरक्षण निर्मल स्वयमात्मा स्थ भवेत् इत्यन्वय । अनुगान तु पूर्व दर्शितम् ॥१६०।। एवविवेकस्य फलमाह । स्वगिति । त्वमासमेदोस्थिपुरीपराशा-वहति मूटजन करोति । विलक्षण वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूप परमार्थभूतम् ।।१६११॥ मूढश्चासौ जनश्च मूढजन विचारहीन भ्रान्तबुद्धि मनुष्य त्वडमासमदोस्थिपुरीपरागो देह अहमति अहमितितादात्म्यबुद्धि परोति विचारगील पुमास्तु पिलक्षण दहविलक्षण परमार्थभूत कालत्रयपि वाधायोग्य निजम्वरूप वास्तविक स्वयाथात्म्य परमात्मानमेव स्वात्मान जानाति ॥१६॥ तथापि देहोहमित्येव जडस्य बुद्धि देहे च जीवे विदुपस्त्वधी विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मति सदात्मन ॥१६२॥ जडस्य पामरस्य अह् देह एव नतद्व्यतिरिक्त पश्चित इति बुद्धि । विदुपस्तु शास्त्रजन्यपरोक्षज्ञानवत देहे च जीवे च अधी लौकिक्व्यवहारेषु देह वैदिये म्वर्गार्थयागादिकरणार्थ देहव्यतिरिक्त जीवे अधी। विवेकविज्ञानवत विवेवाद्विज्ञान विवेव विज्ञान आत्मानात्म- विवेचनात् आत्मन्यनात्मप्रविलापनेन जात यद्विज्ञान साक्षात्कार तदम्या स्तीति तद्वान् तम्य महान् परिच्छदत्रयशून्य आत्मा यस्य स महात्मा। पूर्व परिच्छिन्तपु अनात्मसु वोगपु आत्मत्वधिया अल्प आसीत् इदानी तु . . "in श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य सम्यग्ज्ञानवान् स्वात्मान त्रिविधपरिच्छेदशून्य मनुते " यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा" " यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत तत्केन क पश्येत् " इति श्रुते । तादृशस्य गदात्मनि सदा सर्वदापि आत्मनि स्वविपये ब्रह्माहमित्येव मति अनुभव इत्यर्थ ॥१६२॥ तस्मात् अत्रात्मबुद्धि त्यज मूढबुद्धे त्वडमासमेदोस्थिपुरीपराशौ । सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्प कुरुष्व शान्तिपरमा भजस्व ॥१६३।। म्वुद्धे विवेचनरहितान्त करण, यद्वा मूढं बुद्धे अहतया जाते अथ त्वङ्मासमेदोस्थिपुरीषराशौ अत्र स्थूलदेहे आत्मबुद्धि अहमिति मति त्यज विमृज। 'इद सर्व यदयमात्मा सर्व सल्विद ब्रह्म इतिश्रुत्या सर्वोपादानत्वेन कल्पितसकलाधिष्ठानत्वेन सर्वस्य वस्तुन वास्त- विकरूपे निर्विकल्पे विविधकल्पनाशून्ये ब्रह्मणि परमात्मनि इदानी देहे वर्तमाना आत्मवुद्धि अहमिति मति कुरुष्व अहमेव पर ब्रह्मेति जानीहि । तत्फलमा परमा मुक्तिसुखदा शान्ति बुध्युपशान्ति ब्रह्मसस्थामिति पावत् भजस्व प्राप्नुहि। शान्ति निर्वाणपरमामत्सस्थामधिगच्छतीति स्मृते ॥१६३॥ देहादावभिमानत्याग विना केवलशास्त्रजन्यज्ञानाम्नमुक्तिरित्याह । देहेन्द्रियेति। देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदिता विद्वानहता न जहाति यावत् । तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ता- प्यस्त्वेप वेदान्तनयान्तदी॥१६४॥ विद्वान् विवेचनपुशल । असति मिय्याभते देहेन्द्रियादौ देहश्च इन्द्रियाणि च देहेन्द्रियाणि तानि आदीनि यस्य तत् प्राणमनोयुष्यादि सस्मिन्, यावत् पावता वालेन भ्रमोदिता भ्रान्तिननिता अहता आत्मवृद्धि न जहाति न परित्यजति तावत् तावत्कालपर्यन्न तम्य पुस विमुक्ति- वार्तापि नास्ति कुतो विमुक्निरिनिभाव । एप पुमान् वेदान्तनयान्न- १०८ थोविवेकचूडामणि सव्याल्य दर्यप्यस्तु वेदान्ता एव नय शास्त्र तस्य अन्त पार त द्रप्टु गोलमस्यास्तीति दर्शी वेदान्तनयान्तदी। सोपि अभिमानत्याग विता न मुक्तिमहति । अत निरतरनिदिध्यासनेन विपरीतभावना त्यक्तव्येति भाव ॥१६४।। तस्या त्यागे विचार सुलभोपायमाह। छायेति । छायागरीरे प्रतिविवगाने यत्स्वप्नदेहे हृदिकल्पितागे। यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचित् जीवच्छरीरे च तथैव मास्तु ।।१६५।। यत् यम्मात्कारणात छायाशरीरे शरीरच्छायाया प्रतिविवगाने दर्पणादौ प्रतीयमानगानप्रतिविये स्वप्नदेहे स्वप्नावस्थाया दृश्यमानशरीरे हृदि मनसि कल्पिताग कल्पित व तत् अग च वल्पिताग तस्मिन जाग्रदव- स्थाया मग कल्पितदेह यथा तव काचित् आत्मबुद्धि अहमितिमति नास्ति न विद्यते। तथैव जीवच्छरीरे च प्राणान्धरद्यच्छरीर तस्मिन्नपि मास्तु। द्रष्टु स्वस्माद् भिन्नन्वेन प्रतीन सर्वत्र अविशिष्टत्वात् इति भाव ॥१६५।। अनमयकोशमुपसजिहीर्षु सर्वानर्थक्री देहात्मधीस्त्याज्यत्याह । देहात्मधीरिति। देहात्मधीरेब नृणामराडिया जन्मादिदु खप्रभवस्य वीज । यतस्ततस्त्व जहि ता प्रयत्नात् त्यवते तु चित्ते न पुनर्भवागा ॥१६६।। यत यस्मात् अमत्सु ब्रह्मभिनेप्वनात्ममु धीर्येगा ते असद्धिय तेषा नृणा मनुजाना देहात्मधीरेव देह एवात्मा इति धीरेव जन्मादिदु खप्रभवम्य जन्म उत्पत्तिरादि येोपा मरणादीना तानि जन्मादीनि तैर्यद्द स तम्य प्रभव उत्पत्ति तस्या बीज वारण गरीरगतत्वात् जन्ममरणाद । तदेवाहमिति जानानस्य तत्सर्व स्वकीयमवेति ज्ञानात् दुस दुप्परिहरमिति भाव । तत मदु खहतुत्लात् ता देहात्मधिय प्रयलात् श्रवणमनन- निदिध्यामनरूप शास्त्रीयप्रयत्नात जहि जहीहीत्यर्थ । नागयति वा।

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या देहादी चित्ते त्यक्ते मनस सचाराभावे वासनात्मनाप्यभिमानाभावे पुन भवाशा ससाराशा नैवेत्यर्थ । अहभावस्य देहेस्मिन् निश्शेप- विलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनय कुरु" इति वक्ष्यमाण- त्वात्। "देहात्मज्ञानवज्ज्ञान देहात्मज्ञानवाधक। आत्मन्येव भवेद्यस्य स जीवनपि मुच्यते" इति प्रमाणात् ।।१६६॥ अन्नमय निरूप्य तत आन्तर प्राणमय श्रोतक्रमेण अनात्मान निरूपयति । कर्मेन्द्रियरित्यादिना द्वाम्या। कर्मेन्द्रिय पचभिरचितोय प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोश । येतात्मवानन्नमयोनुपूर्ण प्रवर्ततेसौ सकलक्रियासु ॥१६७।। पचभि वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्य कर्मेन्द्रिय वचनादानदिहरणो- त्सर्गानन्द-रूपकर्मजनक इन्द्रियै नगेण आकाशादिपचभूतरजोशणात अचित विशिष्ट इत्यर्थ । भतपचक रामप्टिरज कार्य प्राण शरीरान्त- स्सचारी वायु प्राणमय तच्छब्दशब्दित । कोश अशनाया-पिपासादि- धर्मे आत्मानमावृण्वन् अपिपास विजिघत्सात्मोपलब्धिप्रतिवधिवा या अह पिपासात क्षुत्पीडित इत्यादिरुपलब्धि तद्विपयो भवतीत्यर्थ । "तेनैप पूर्ण, सवा एष पुरुपविध एव, तस्य पुरुषविधता, अन्वय पुरुप- विध ' इति प्राणमय पर्यायस्थ-युत्यर्थमाह, येन प्राणमयेन आनन्दमय- विज्ञानमय-मनोमयद्वारा आत्मप्रतिफलनवत्वेन आत्मवता अनमय तस्माद्वा एतस्मादन्नरसमयात् अन्योन्तर आत्मा प्राणमय इति श्रुते आत्मवान् आत्मप्रतिफलनवान्। तत्र हेतु अनुपूर्ण इति, "स एप इह प्रविष्ट आ नखाग्रेभ्य" इतिश्रुते प्राणस्य पूर्णतामनुपूर्ण पुरपविधता अन्वय पुरुपविध ' इतिथते । तथाविधस्सन् सक्लनियामु हिताहितप्राप्तिपरिहारार्थासु प्रवर्तते। अचेतन चेतनाधिष्ठित कार्य वरोतीति न्यायात्। यद्भागे प्राणसवन्धो नास्ति तत्र निर्व्यापारत्व लोरसिद्धमिति प्राणसबन्धादेव शरीरे व्यापार, मते तदभावादेव आत्म- सवन्धद्वाराभावात् अनेतनत्व । अब समप्टिव्यप्टिवार्यत्वविशेषसत्वेपि रजोगुणकायंत्र समानमिति कर्मेन्द्रियाणा प्राणमयेन्तर्भाव इति मन्तव्यम् ॥१६७॥ " “ श्रीविवेकच्दामणि सध्यास्य इदानी तस्य अनात्मत्वमाह। नैवेति । नैवात्माय प्राणमयो वायुविकारो गन्तागन्ता वायुवदन्तर्वहिरेप । यस्मात्किचित्क्वापि न वेत्तीप्टमनिष्ट स्व वात्य वा किंचननित्य परतन्त्र ॥१६८।। वायुविकार वायोर्विकार वायुविकार वायुकार्य अय प्राणमय नैवात्मेति प्रतिज्ञा। तत्र हेतु वायुवत् एए प्राणमय अन्त वहि गन्ता आगन्ता निश्वासे अन्तर्गन्ता उच्छ्वासे वहिरागन्ता। यथा वाह्यवायु । सक्रिय परिच्छिन्नश्चाय सर्वव्यापी निनिय आत्मा न भवतीति भाव । सक्रियत्वात् परिच्छिनत्वात् बाह्यवायुवदिति सदृष्टान्तो हेतु । एव- मचेतनत्व परतन्त्रत्व च अनात्मत्वे हेतुमाह उत्तरार्धेन। यस्मादय प्राणमय इष्टमनिष्ट वा सुख दुख वेत्यर्थ क्वापि परिमन्नपि काले देवो वा स्व वा अन्य वा स्वात्मान पर वा न नि न जानाति नित्य परतन्त्र जीवनयोनियत्नजन्यसचारवत्वात्, प्राणायामादिकाले तस्य निरुध्यमानत्व प्रसिद्ध । अत सक्रियत्व-परिच्छिन्नत्वाचेतनत्व-पराधीनत्वहेतुभि एत- द्विलक्षण आत्मा न भवति । यद्ययमात्मा तहि मुषुप्तिदशाया जागस्वत्वात् चोरादिवाधा जानीयात् । आत्मन सर्वप्रधानत्वात् स्वभृत्येषु चक्षुरादिपु स्वपत्सु स्वय व्यापारवानिति विद्ध च अत नैवात्माय प्राणमय ॥१८॥ इदानी मनोमय निरुपयति। ज्ञानेन्द्रियाणीति । ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमय स्यात् कोगो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतु सज्ञादिभेदवलना-कलितो वलीयान् तत्पूर्वकोशमनुपूर्य विजभते य ॥१६९।। श्रवणदर्शनादि-कार्यवरणानि ज्ञानेन्द्रियाणि योनचक्षुस्त्वग्जिह्वा- घ्राणानि मन कामसकल्प-विनिकित्सा-श्रद्धादिवृत्तिव मनश्च मनोमय तथाशब्दित कोश म्यात् । गर्वेन्द्रियव्यापारस्यापि मनोधीनत्वात् इन्द्रिया- भावेपि स्वप्ने सत्वाच्च मनस तप्रधानतया मनोमय इति मज्ञा न तु श्रोत्रमय इति सज्ञा इति भाव । अनापि प्रत्येकावागादिपचभूत मत्व- श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य कार्यत्वात् ज्ञानन्द्रियाणा भूतपचकसत्व-समष्टिकार्यत्वाच्च मनस- एकस्मिन्को घटनम् तेषामिति बोध्यम् । अह शृणोमि अह पश्यामि यह स्पृशामि अह रसये अह जिघ्रामि अह कामये सकल्पये इत्यादिना सर्वन आत्मबुद्ध सल्लात् 'तस्माद्वा एतस्मात्प्राणमयात् अन्योन्तर आत्मा मनोमय " इतिश्रुत्या अयमपि स्वोपलब्ध्या आत्मयाथात्म्योपलब्धि प्रति- वघ्नातीति कोश इत्युच्यते। तस्य कार्यमाह ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतु , देहेन्द्रियादौ गृहक्षेत्रादो अहता ममता च मन एव सकल्पविकल्पात्मकत्वात् जनयनीति वस्तुपु देहगेहादिषु अहममेत्यादय ये विकल्पा तेपा हेतुरित्यर्थ । तस्य स्वरूपमाह सज्ञादिभेद-कलना-कलित इति। राज्ञा नाम, आदिपदेन रूप भिद्यत इति भेद राजादिरूप यो भेद अस्य वस्तुन घट कलश कुम्भ इत्यादिसज्ञा, पृथुवुघ्नोदराद्याकार रूप नीलपीतादिक च इति रीत्या सर्वपदार्थेष्वपि भिद्यमान-नामरूपादिविषककलनया कलित विशिष्ट इत्यर्थ । सर्वा अपि वृत्तय शब्दविषयिण्य अर्थविपयिण्यश्च मन, आश्रित्य वर्तन्ते । अत शब्दार्थव्यतिरिक्त-प्रपचस्य अभावात् सर्वोपि प्रपच मनसि स्वविषयकवृत्तिमति वर्तत इति वलीयान्, बन्धस्य मोक्षस्य च एतदधीनत्वात् अन्नमये प्राणमये वा ज्ञानशक्त्यभावात् ततो वलिष्ठत्व अस्य । एतत्सवधा- भावे तत्रात्मसबघाभावाच्च । तदाह तत्पूर्वकोशमनुपूर्य इति । तस्य पूर्वकोश तत्पूर्वकोश प्राणमय त अनुपूर्य विज्ञानमयकोन स्वय पूरित तदनु प्राणमय व्याप्य यो विजम्भते निरर्गल स्वकार्य करोति स मनोमय इत्यन्वय । तत्पर्यायेपि श्रुति “स वा एप पुरुपविध एव तस्य पुरुष- विधता अन्वय पुरुषविध " इति ज्ञेया ॥१६९॥ तस्य बन्धकत्व विशदयति। पचेन्द्रियरित्यादिना चतुभि पचेन्द्रियै पचभिरेव होतृभि प्रचीयमानो विपयाज्यधारया। जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धन मनोमयोग्नि दहति प्रपचम्॥१७०।। सुखप्रतिपत्तये मनोमयमग्नित्वेन श्रोत्रादीन्द्रियाणि होतृत्वेन पुन पुन रापतत विषयानाज्यधारात्वेन विपयवासना इन्धतत्वेन रूपयति । पच - ११२ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य च तानि इन्द्रियाणि च पचेन्द्रियाणि श्रीरत्वक्चक्षुजिह्वाधाणानि तैरेव पचभि होतृभि हविरग्निसयोगातुकूल-व्यापारवद्भि प्रक्षेप्तृभि । विप- याज्यधारया विपया शब्दस्पर्श-रूपरसगधा त एव आज्य तस्य धारा तया प्रचीयमान सवय॑मान नैरतर्येण ततदिन्द्रिय तत्तद्विपयाणा मनमि निपात्यमानत्वात्, इन्धनेषु सत्सु आज्यधारा चेत् ज्वलनमधिक अत आह बहुवासनेन्धनैरिति बहव्य या वासना "दृढभावनयात्यक्तपूर्वापरविचारण। यदादान पदार्थस्य वासना सा प्रकीर्तिता" इतिवन्धक्त्वेपि विषयाणा मुख- करत्वभ्रान्त्या तेपुउपादेयत्वभावना ता एव इन्धनानि शुष्ककाळानि इन्धनाभावे केवलाज्यधाराया बहुकालज्वलनहेतुत्वाभावात् वासनाभावे विषयाणा बन्धक्त्वाभावाच्च। तै वहुवासनेन्धनै जाज्वल्यमान पोन - पुन्येन निरतर ज्वलन् मनोमय मनोरूप अग्नि प्रपच दहति भस्मीकगेति सर्वात्पुरुषान् पुरुषार्थायोग्यान् करोतीति यावत् ॥१७०॥ अन्वयव्यतिरेवाभ्या तस्य वन्धकत्वमाह। न ह्यरतीति नास्त्यविद्या मनसोतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतु । तस्मिन्विनप्टे सकल विनष्ट विजृम्भितेस्मिन् सकल विजृम्भते ।।१७१।। सुषुप्ती कारणाविद्यासद्भावेपि वन्धस्याभावात् तत्वायमनस एव बन्धरत्व तदा तस्य लीनत्वात् वन्धाभाव इत्यभिप्रेत्य। मनसोतिरिक्ना अविद्या नास्ति इत्युकाम्। हि निश्चित। हि यत भवबन्धहेतु अविद्या तत्वार्यत्वात् मन एव। मनम्मत्वे देहादावभिमान-म्पबन्धात् तदभावे तदभावात् मनो-भयवन्धयो अन्वयव्यतिरेको। तदेवोपपादयति तस्मिन्विनप्टे मनसि विशेपेण निर्वासन नप्टे राक्ल विनप्ट। स्पष्ट हि सुपुप्तौ जगदेव नास्तीति। अस्मिन्विजम्भिते वर्धमाने मक्ल विजृम्भते सर्वमपि वृद्धिमाप्नोतीत्यर्थ ॥१७१॥ तदेव विस्तरेणोपपादयति। स्वप्न इत्यादिना। स्वप्नेर्थशून्ये सृजतिस्वशक्त्या भोक्रादि विश्व मन एवमर्वम् । तथैव जाग्रत्यपि नोबिशेप तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम् ।।१७२।। - श्रीविवेकचूडामगि मायाख्य प्रथमेनान्वयमाह, अर्थशून्ये शरीरान्तर्वतिनाडीषु मनस्सचार-दशाया स्वप्नावस्थेति श्रुत्या बोधितत्वात् केशतोपि सूक्ष्मासु तासु नाडीषु गिरिनदी-ममुद्रादीना तदा प्रतीयमानाना असभाविततया चक्षुरादीना तदा उपरतव्यापारत्वात् तद्वारा मनस बहिनिर्गमनाभावात् शरीरादहिवर्त- मानाना प्रतीत्यभावाच्च केवल मनोवतिवासनावशात् तदा अर्था वाह्या इव प्रतीयन्ते नतु वस्तुसत इति अर्थशून्ये इत्युक्त। तथाविधे स्वप्ने स्वशक्त्या वासनाभि केवल स्वस्मिन् आत्मप्रतिफलनसामर्थ्येन च सर्व भोक्त्रादि विश्व जगत् मन एव सृजति निर्मिमोते। यद्यपि जीव भोक्ता वर्तत इति भोक्त्रादीति यामिति शका भवितुमर्हति। तथापि भोग्याभावे भोक्तृत्वाभावात् भोग्यसृष्टिहेतो मनस एव निरूपकदानेन भोक्तृसप्तृत्व मन्तव्यम्। तथैव स्वप्नवदेव जाग्रत्यपि जाग्नदवस्थायामपि मन एव सर्व सृजति नो विशेष । तत् तस्मात् सर्वमेतत् जगत् मनसो विजृम्भण विलास ॥१७२॥ . व्यतिरेकेण इममर्थ द्रढयति । सुपुप्तीति सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नवास्ति किचित् सकलप्रसिद्ध । अतो मन कल्पित एव पुस ससार एतस्य न वस्तुतोस्ति ।।१७३।। सुपुप्तिकाले मुषुप्त्यवस्थाया मनसि प्रलीने परिणामान् विहाय कारणात्मना अवतिष्ठमाने नैवास्ति किचित् जगत् । सकलप्रसिद्ध सर्वप्राण्यनुभवात् न किनिदवेदिपमिति। अत एतस्य वद्धस्य पुस ससार मन कल्पित एव। वस्तुत परमार्थत नास्ति मनस्यत्वे स्वप्नजाग्रतो ससारोपलब्धे मनस असत्वे सुपुप्तावनुपलभात्। मृदन्वयव्यतिरेवानु- विधायि-घट इव मृद्ध्यतिरेकेण मनोव्यतिरेकेण ससारो नास्तीति तस्मिन्विनप्टे इति यदुक्त पूर्व तदुपपादितम् ॥१७३॥ वायुदृष्टान्तेन एकस्यव तस्य विरुद्धद्वयहेतुत्वमाह। वायुनेति वायुना नीयते मेघ पुनस्तेनैव लीयते । मनसा कल्प्यते बन्ध मोक्षस्तेनैव कल्प्यते ॥१७४।। स्पष्टम् ।।१७४॥ .

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य दार्टान्तिके वन्यहेतुल मोक्षहेतुत्व च उपपादयति। देहेति। देहादिसर्वविषये परिकल्प्य राग वध्नाति तेन पुरुप पशुवद्गुणेन वरस्यमत्र विषवत् मुविधाय पश्चा- देन विमोचयति तन्मन एव बन्धात् ।।१७५।। देह आदि यस्य स , सर्वश्चामौ विषयश्च शब्दस्पर्शादि पुतादिश्च देहादिश्चासौ सर्वविषयश्च । शब्दादो रागस्यामि देहमूलकत्वात् देहादीति । तस्मिन् देहादिसर्वविषये। राग परिकल्प्य दृढ जनयित्वा तेन रागेण गुणेन रज्वा पशुवत् पशुमिव पुरप वध्नाति स्वेप्सिन-परमपद- प्राप्त्ययोग्य कगेति। पश्चादनन्तर तत् यद्वध जनयामास तत् मन एव। अत्र देहादी विषये वैरस्य वैराग्य अनासक्ति विषवत् विग इव अनर्थकरत्वज्ञापनेन सुविधाय मुत्पाद्य एन पुमास बन्धात् देहाद्यभिमान- लक्षणात् विमाचयति विशेपेण मोचयनि। सदापि ब्रह्मणि मस्थया पुनयंथा देहादिक नाभिमन्यते तथा करोनीत्यर्थ ।।१७५॥ बन्धमोक्षहेतुत्व उपपादित निगमयति। तस्मादिति । तस्मात्मन कारणमस्य जन्तो वन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने। वन्धस्य हेतु मलिन रजोगुण मोक्षस्य हेतु विरजस्तमस्कम् ।।१७६।। तस्मात् पूर्वोक्तहेतो अस्य जन्तो प्राणिन वन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने उत्पादने। मन कारण "मन एव मनुष्याणा एकस्य विरद्धद्वयहेतुत्वकथताया आह रजोगुण , प्रवृत्तय बहुविधा रज - कार्या इति बहुवचन । नानाविधतया वहिर्मुसत्वापाद कामयोध- लोभादि-रजोधर्मेरिति वा अर्थ । मलिन कलुपित मन बन्धस्य हेतु । गुद्ध निर्मल, तत्र हेतुमाह विरजस्तमम्वमिति । रजमा तमसा च नितगरहित मन मोक्षस्य हेतुरित्यर्थ । अतो मनम एक्वेपि गुणभेदान् विग्य- हेतुत्व पालभेदेन अविरुद्धमिति भाव ।।१७६।। । " इतिश्रुते ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य मोक्षहेतुतया मनश्शुद्धि कथ सपादनीयेति शकायामुत्तरमाह। विवेकेति। विवेक-वैराग्य-गुणातिरेकाच्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै । भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्या दृढाभ्या भवितव्यमग्ने ।।१७७।। विवेकश्च वैराग्य च विवेकवैराग्ये ते एव गुणौ सत्फलप्रदधर्मा तयोरतिरेक अतिशय विवेकदाढ्यं वैराग्ये तीव्रतरत्व च। तस्मात् विवेकवैराग्यगुणातिरेकात् । ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्येत्येव निश्चये मिथ्या- वस्तुनि कामानुदयात् आब्रह्मलोक वैराग्य प्रकृप्यते । कामानुपहतेरेव शुद्धिशब्दार्थत्वात्। तदुभयगुणयुक्त मन शुद्धत्व निर्मलत्व आसाद्य प्राप्य विमुक्त्यै बहिर्मुखत्वशून्यतया ऐदपर्येण ब्रह्मसस्थ आत्यतिकवन्ध- निवृत्तये हेतुर्भवति। अतो विवेकवैराग्यातिरेक-विशिष्टमनसो विमुक्ति- हेतुत्वात्। बुद्धिमत बुद्धिरस्यास्तीति बुद्धिमान् तस्य उपायकुशलस्येत्यर्थ मुमुक्षो मोक्षरूपफलेच्छावत अग्रे आदौ ताभ्या विवेकवैराग्याभ्या दृढाभ्या आशिथिलाभ्या प्रकृप्यमाणान्या च भवितव्यम् उपायेच्छा प्रति फलेच्छाया कारणत्वात्। मोक्षच्छावान् पुमान् विवेकवैराग्ये आदी प्रयत्नेन सपादयति चेत् फ्लमवर्जनीयमिति कथित भवति ।।१७७॥ मोक्षार्थ मनो निर्विपय कर्तु विषयेभ्य निवर्तयितु विवेकवैराग्ये हेतू उक्त्वा रत्ने यदि शिलाघुद्धि जायते वा भय तत । समीचीनत्वधी- नैति नोपादेयत्वधीरपि। इति वस्तुविचारवत् भयस्यापि यतो भय ततो निवृत्तिहेतृत्वात् तेषु भयमाह। मन इति। दयया भयोत्पादनद्वारा तेभ्यो निवर्तयति। मनो नाम महाव्यव्र विपयारण्यभूमिगु । चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षव ॥१७८।। विपयारण्यभूमिषु विषया एव अरण्यभूमय अनेकानर्थसकुलत्वात् 'विषयास्तेषु गोचरान्" इतिश्रुतेश्च । तासु मनो नाम महाव्यत्र मनस्साक-चण्डपुण्डरीक चरति सचरति। पराचि खानीति श्रुते विषयप्रवणता मनस स्वभाव निम्नभूमिगमनमिव जलस्य। तत "वन्धाप विषयासक्त" मितिथुते जीवस्य महागनर्थस्सभवति । - . धीविवेकचूडामणि मव्याख्य तदुक्त गोतामु सगात्सजायते काम कामालोधाभिजायते। गोधाद्भवति समोह ममाहात्म्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रमाद्बुद्धिनाश बुद्धिनाशात्- प्रणश्यति" इति। अत य सायव सत्पुरपा मुमुक्षव माक्षयाक्षिण ते अन विपयारण्यभमिपु न गच्छन्तु मागमन् । विषयस्य मना निवर्तयन्तु गोक्षाय इत्यभिप्राय । पश्चिदीर प्रत्यगात्मानमक्षत् आवृत्तचक्षुरमृतत्व- मिच्छन् इतिश्रुतेरिति भाव ॥१७८।। नास्त्यविद्या मनसोतिरिक्तेत्युक्त उपपादयन् तस्य बन्धवत्व विशदयति मन प्रमूत इत्यादिना चतुर्भि मन प्रसूते विपयानशेपान् स्थूलात्मना मूक्ष्मतया च भोक्तु शरीरवर्णाश्रम-जातिभेदान् गुणक्रियाहेतु-फलानि नित्यम् ॥१७९।। भोक्तु जीवस्य जानदवस्थाया स्थलात्मना तत्तद्देवतानुगृहीत- तत्तदिन्द्रियजन्यानुभव विपयनया स्थलात्मना स्वप्नावस्थाया इन्द्रियाणा- मपरते सूक्ष्मतया क्वलमाक्षिवेद्यतया च अगेपान मनि विपयान भोग्य- पदार्थान् मन प्रसूते उत्पादयति । ते विपया क इत्याकाक्षायामाह शरीरवर्णाश्रमजातिभदान शरीर च वर्णाश्च आथमाश्च जातयन शरीरवर्णाश्रमजातय तासा भदा प्रवाग तान देवतियंडमनुष्यादि- गरीराणि बाह्मण-क्षत्रिय-वैश्य गद्ररूपवर्णान् ब्रह्मचारि-गृहस्थ वानप्रस्थ सन्याम्याश्रमान् देवमनप्यादि-शरीर च देवत्वादिजातीश्च प्रसूते । मुपुप्त्यादा मनसोभावे एतेपा भदाना अभावात मवमिद मनमा कल्पित- मेवेति भाव । एव गुणरियाहतुफलानि गुणा शब्दादय क्यिा उत्क्षपणा- दय हेतव तत्तत्कार्यनिमित्तोपादानानि। फ्लानि घटादीनि तत्तत्कार्याणि एतत्सर्व मन एव नित्य सदा प्रमूते। नान्यनिमित्त इद मनमोभावे कस्याप्य भावात। तदेव सर्वस्य मलवारणमिति भाव । शरीरेत्यत्र भिद्यन्ते इति भेदा इतिव्युत्पत्या यमधारयो वा ।।१७।। असगचिद्रूप-ममु विमोह्य देहेन्द्रिय-प्राणगुणैनिबध्य । अहममेति भ्रमयत्यजस्र मनस्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु ॥१८०॥ मन कतृ असगचिद्रूग असगा सर्वसगविधुरा या चित अग्वण्ड ज्ञान तदेव रप यस्य स असगचिद्रूप त ! अगु आत्मान! देहेन्द्रिय-

श्रीविवेकचूडामणिः सव्यास्य
प्राणगुणे. विमोह्य स्ववास्तवरूप ज्ञातुसमर्थ कृत्वा तेप्वेव देहेन्द्रिय-
प्राणगुणेपुदेहेन्द्रियप्राणेषु अहमिति तद्गुणेषु तद्धर्मपु ममेति निवध्य ।
अजस्र सतत स्वकृत्येपु लौकिक-वैदिक-कर्मसु । फलोपभुक्तिपु तत्तत्कर्म-
जन्यफलभोगेषु भ्रमयति ऊध्र्चमधश्च नयति। "कुर्वते कम भोगाय कर्ग
कर्तुं च भुजते" इत्युक्ते । उक्त हि श्रुत्या “आत्मान चेद्विजानीयात्
अयमस्मीति पुरुष । किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु सज्वरेत्'
इति । अत विज्ञातस्वकासग-चिदानन्दरूप पुरुष नैव किंचित्कामयते
न वा कर्माणि करोति। तत कर्तृत्व वा भोक्तृत्व वा देहेन्द्रियाद्यभिमान-
निबन्धनम्। स चाभिमान मनोमूल सुषुप्तावदर्शनात् तदा मनसो
लीनत्वात् ।
अत स्वस्पसत्या अविद्याया मनो विना बन्धहेतुत्वा-
भावात् सर्ववन्धहेतुत्व मनस एवेति भाव ॥१८०॥
इदानी तस्य बन्धद्वारा दुःखहेतुत्वमाह। अध्यासेति ।
अध्यासयोगात्पुरुषस्य समृति
अध्यासवन्धस्त्वमुनव कल्पित ।
रजस्तमोदोपवतोऽविवेकिनो
जन्मादि-दु खस्य निदानमेतत् ॥१८॥
रजस्तमोदोपवत रजश्च तमश्च रजस्तमसी ते एव दोपौ तावग्य
स्त इति तद्वान् तस्य रजम्तमोदोपवत आवरणविक्षेपहेतुभूत-दोषद्वय-
विशिष्टस्य अत एव अविवेकिन आत्मानात्मभेदज्ञानरहितस्य पुरपस्य
अध्यासयोगात् अनात्मस्वात्मयुद्धियोगात्, मसृति जन्मगरण-प्रवन्या-
विच्छेद । समृतिहत्पध्यास मनोमूल इत्याह अध्यारायन्ध इति। अभ्यांग-
स्पो यो बन्ध, सतु सोपि, शरोरेन्द्रियादप मनसा प्रमूयन्ते इति "मन
प्रमूते" इत्यमोक्त। इदानी तत्र अध्यामोपि अमुनंव पल्पिन जनित
इत्यपिशब्दार्थ.। तत जन्ममरण-प्रवन्धापिन्छेद-लक्षण-मगृतिहेतुभ्ता-
ध्यास-हेतुत्वेन । एतत् मन एव जन्मादिगम्य जन्ममरण-ग-रोगादि-
जन्य-गाल-विधदु गम्य निदान आशिारणम् ॥१८१॥
अत. प्राहुर्मनोऽविद्या पण्डितास्तत्वदर्शिनः ।
येनेवनाम्यते विन्यं वायुनेवाध्र-मण्डलम् ॥१८२॥

श्रीविवेचतामणि मव्याख्य तदुक्त गोतासु " सगात्सजायते काम कामालोधोभिजायते। बोधाद्भवति समोह ममोहात्स्मृतिविभ्रम । स्मृतिभ्रगावुद्धिनाश बुद्धिनाशात्- प्रणश्यति" इति। अत ये साधव सत्पुस्पा मुमुक्षव मोक्षकाक्षिण ते अन विपयारण्यभूमिपु न गच्छन्तु मागमन् । विपयेभ्य मनो निवर्तयन्तु मोक्षाय इत्यभिप्राय । पश्चिद्धीर प्रत्यगान्मानमैक्षत् आवृत्तचक्षुरमृतत्व- मिच्छन् इतिश्रुतेरिति भाव ॥१७८॥ नह्यम्त्यविद्या मनसोतिरिक्तेत्युक्न उपपादयन् तस्य बन्धक्त्व विशदयति मन प्रसूत इत्यादिना चतुर्भि , मन प्रसूते विषयानगेपान् स्थूलात्मना मूक्ष्मतया च भोक्तु । शरीरवर्णाश्रम-जातिभेदान् गुणक्रियाहेतु-फलानि नित्यम्॥१७९।। भोक्तु जीवम्य जाग्दवम्थाया म्थूलात्मना तत्तद्देवतानुगृहीत- तत्तदिन्द्रियजन्यानुभव-विपयराया स्थलात्मना, स्वप्नावस्थाया इन्द्रियाणा- मुपरते सूक्ष्मतया क्वलसाक्षिवेद्यतया च अोपान् सर्वान् विषयान् भोग्य- पदार्थान् मन प्रगते उत्पादयति । ते विपया के इत्याकाक्षायामाह शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् शरीर च वर्णाश्च आथमाश्च जातयश्च शरीरवर्णाश्रमजातय नामा भेदा प्रकारा तान् देवतिर्यड्मनुष्यादि- शरीराणि ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-द्ररूपवर्णान् ब्रह्मचारि-गृहस्थ-वानप्रस्थ- सन्यास्याश्रमान् देवमनप्यादि-शरीर च देवत्वादिजातोश्च प्रस्ते । मुपुप्त्यादी मनमोभावे एतेपा भेदाना अभावात् सर्वमिद मनसा कल्पित- मेवेति भाव । एव गुणनियाहेतुफलानि गुणा शब्दादय निया उत्क्षेपणा- दय हेतव तत्तत्वार्यनिमित्तोपादानानि । पलानि घटादीनि तत्तत्कार्याणि एतत्सर्व मन एव नित्य सदा प्रमूते। नान्यनिमित्त इद मनसोभावे कस्याप्य- भावात् । तदेव सर्वम्य मूलवारणमिति भाव । शरीरेत्यत्र भिद्यन्ते इति भेदा इतिव्युत्पत्या कर्मधारयो या ।।१७।। असगचिद्रूप-ममु विमोह्य देहेन्द्रिय-प्राणगुणैर्निबध्य । अहममेति भ्रमयत्यजल मनस्स्वकृत्यपु फलोपभुक्तिपु ॥१८०।। मन क्र्तृ असगचिद्रूप असगा सर्वमगविधुरा या चित् अखण्ड शान तदेव एप यस्य म अरागचिद्रूप त। अमु आत्मान । देहेन्द्रिय- प्रमूते" इत्यमोक्त। इदानी तर अध्यासोपि अमुनव बल्पित जनिन तत जन्ममरण-प्रवन्धाविच्छेद-लक्षण-ममृतिनुभना- घ्यास-हेतुत्वेन । एतत् मन एप जन्मादिगम्य जन्ममरण-जरा-रोगादि- पनवभ्राम्यते विश्व यायुनेवाभ्र-मण्ड दम् ।।१८।। ११७ निवन्धनम्। थीविवेकचूडामणि सव्याख्य प्राणगुणं विमोह्य स्ववास्तवरूप ज्ञातुसमर्थ कृत्वा तेष्वेव देहेन्द्रिय- प्राणगुणेषुदेहेन्द्रियप्राणेषु अहमिति तद्गुणेषु तद्धर्मेणु ममति निवध्य। अजस्र सतत स्वकृत्येषु लौकिक-वैदिक-कर्मसु । फलोपभुक्तिपु तत्तत्कर्म- जन्यफलभोगेषु भ्रमयति ऊर्ध्वमधश्च नयति । 'कुर्वते कर्म भोगाय कर्म कर्तुं च भुजते” इत्युक्ते । उक्त हि श्रुत्या “आत्मान चेद्विजानीयात् अयमस्मीति पूरुष । फिमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनु सज्वरेत्" इति । अत विज्ञातस्वकासग-चिदानन्दरूप पुरुप नैव किंचिल्लामयते न वा कर्माणि करोति। तत कर्तृत्व वा भोवतृत्व वा देहेन्द्रियाद्यभिमान- रा चाभिमान मनोमल मुषुप्तावदर्शनात् तदा मनसो लीनत्वात् । अत म्वरूपसत्या अविद्याया मनो विना वन्धहेतुत्वा- भावात् सर्वबन्धहेतुत्व मनस एवेति भाव ।।१८०।। इदानी तस्य नन्धद्वारा दुखहेतुत्वमाह। अध्यासेति। अध्यासयोगात्पुरुषस्य ससृति अध्यासवन्धस्त्वमुनैव कल्पित । रजस्तमोदोपवतोऽविवेकिनो जन्मादि-दु खस्य निदानमेतत् ।।१८१॥ रजस्तमोदोपवत रजश्च तमश्च रजस्तममी ते एव दोपी तावस्य स्त इति तद्वान् तस्य रजस्तमोदोपयत आवरणविदोपहेतुभूत-दोपय- विशिष्टस्य अत एव अविवेकिन आत्मानात्मभेदज्ञानरहितम्य पुरुषस्य अध्यासयोगात् अनात्मस्वात्मबुद्धियोगात्, ममृति जन्ममरण-प्रबन्धा- विच्छेद । ससृतिहेत्वध्यास मनोमूरा इत्याह अघ्यामपन्ध इति । अध्यास- रूपो यो वन्ध सतु सोपि, परोरेन्द्रियादय मनमा प्रमूपन्ने इति । मन इत्यपिशब्दार्य। जन्य-सक्ल-विघदु यस्य निदान आदिवारणम् ॥१८॥ अत प्राहुर्मनोऽविद्या पण्डितास्तत्वदनिन ।

११८ श्रीविवेकचूडामगि सव्याख्य तत्वदर्शिन तत्व द्रष्टु गील येपा ते। पण्डिता श्रुतवेदान्ता पुरुषोरेया । अत ससृतिम्ल-वारणत्वान्मनस मन एव अविद्या प्राहु अविद्याकार्यत्वात् स्वराविद्याया समृतिहेतुत्वाभावाच्च। मन एवा- विद्येति कथन युक्तमिति बोधयितु प्रेत्युपमर्ग । तर हेतु येनैव मनमव विश्व सर्वजगत् सर्वे जीवा दति यावत् । भ्राम्यते अन्यथाग्रहणेन ऊर्ध्व- मधश्च नीयते। तत्र दृष्टान्त वायुनेवाभ्रमण्डल, मेघसमुदाय वायुना यथा मर्वासु दिक्षु भ्राम्यते तथा ॥१८२॥ इदानी मुमुक्षुजनवर्तव्यगाह । तदिति । तन्मनग्योधन कार्य प्रयत्नेन मुमुक्षुणा । विशुद्धे सति चैतस्मिन् मुक्ति करफलायते ।।१८३॥ तत् पूर्वकथितकारणात् रजस्लमोदोपवत पस अध्यामहारा रामृतिहेतुरितिस्पात् । मुमुक्षुणा मोक्षेच्छापता पुरपेण प्रयत्नेन प्रकृष्ट- यलेन मनश्शोधन मनोगत रजस्तमोरूप दोषापनयन कार्य विधेय। चकारो हेवर्थ यत इति। एतम्मिन् मनसि विशुद्धे रजस्तमोहीने वेवलमत्वप्रधाने मक्ति करफ्लायते करगनफ्लयत् मुटु वेद्या भवतीत्यर्थ ॥१८३॥ मनश्शुदिहेतु प्रयत्नप्रवारमाह। मोक्षेति । मोक्षकसक्त्या विषयेषु राग निर्मूल्य सन्यस्य च सर्वकर्म । सच्छ्रद्धया यश्श्रवणादिनिष्ठो रजस्स्वभाव स धुनोति बुद्धे ।। १८४।। मोक्षे एकस्मिन् सक्ति आसक्ति तीवमुमुक्षा तया, विषयेषु देहादिपु राग सुखजनवत्वभ्रान्त्या आमक्ति निर्मूल्य अहतानिरसनेन परित्यज्य, सर्वम निष्वामक्माणि नित्यनैमित्तिकानि च, मन्यस्य स्वरूप- तोपि परित्यज्य । सच्छदया मति कालत्रयावाध्ये ब्रह्मणि या श्रद्धा, सती अचचला वा याश्रद्धा गरवेदान्तवाक्यविश्वास तया य पुमान् श्रवणादि- निष्ठ श्रवण आदि ययो मनननिदिध्यासनयो तेपु श्रवणादिषु निष्ठा नितरा स्थिति यस्य स श्रवणादिनिष्ठ रा पुरुष बुद्धे रजस्वभाव रजस - रवीय विक्षेप । धुनोति चालयति नितरा नाशयतीति यावत् ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य देहादिपु रागसत्वे कर्म करोति कर्मसत्वे विक्षेप । रागनिर्मूलनेत सर्व वर्मत्यक्त्वा श्रवणादिभि अन्तनिष्ठस्य श्रद्धालले बुद्धिविक्षेपस्य नैवावसर । अतो विरक्तेन सन्यासिना श्रवणादिक श्रद्धया बुद्धिदोपनिवृत्तये कार्य- मित्युक्त भवति ॥१८॥ इदानी मनोमयस्य अनात्मत्व निगमयति। मनोमय इति। मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्वात् परिणामिभावात् । दुखात्मकत्वात् विपयत्वहेतो द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्ट ।।१८५।। मनोमयोपि परात्मा परमात्मा न भवदेत्यन्वय । तत्र हेतव सगृह्यन्ते आद्यन्तवत्वात् मुपप्तौ लयात् जाग्रदादी उत्पत्तेश्च आद्यन्तन्य आत्मा न भवति एव परिणामिभावात् परिणामिन भाव परिणामिभाव विपारवत्व वामसयल्पाद्यात्मना परिणममानत्वात् अविवारी आत्मा न भवति । दुख आत्मा स्वरूप यस्य दुखात्मक तस्य भाव तत्व । अत एव निरध्यते शोध्यते च । अध्यासद्वारा सर्वदुपहतुत्व उपपादित । अत आनन्द- रूप आत्मा न भवति। विपयत्वमेव हेतु तस्मात् “अन्यत्र मना अभूव नाद्राक्षम् अन्यत्रमना अभूव नाथोष ' इति श्रुते । माक्षिणा विषयोत्रियत इति विषयत्वरूपहेतोश्च सर्वसाक्षी आत्मा न भवति । तदिदमाह द्रप्टाहोत्यादिना, हि यत द्रप्टा पश्यतीति द्रप्टा ज्ञाता य स दृश्यात्मतया विपयतया न दृष्ट न लोरसिद्ध इत्यर्थ । अत गर्वदा मनम्पिनिबारे तदभाये च गाक्षिणा सद्भावाभावयो ज्ञापमानतया स्वट्टत्वम्य स्वम्मिन् विदित्वाच्च दृश्य मन न द्रष्टम्बम्प आमा इत्यनारमत्य तस्य गिलम् ॥१८५।। इदानी विज्ञानमपयोग पियति। युटिन्ति। बुनियूदीन्द्रिय नार्थ गपत्ति गर्मलक्षण । विज्ञानमयागमयात् पुग गमागारणम् ।।१८।। । वयमविरोधात् १२० -- . धीविषपचूडामणि गव्याथ्य बहीन्द्रिय पनभि जानेन्द्रिय आगरादिभि गार्ध मह । मत्ति वृत्या निश्चयान्मिक्या मह वर्नन ति मत्ति यदि वर्तृलक्षण वर्तृ लक्षण जानेच्छातिमत्व यम्य म वरक्षण । विज्ञानमयोग म्यात् तत्मजक योगो भवति । तम्य वार्यमाह पुम इत्यादिना पुन आन्मन समारयारण म ममानम्मनुभी लोसारनुमचरति, मधी म्वप्ना भूत्या ध्यायतीय लेलायतीव' दन्यादिश्रुतिभ्य मेवान्त करण मायात्मक वृत्तिमत् मन इति, निश्चयात्मय वृत्तिमत् बुद्धिन्ति कथ्यते। तर मनम करणत्व बुद्धे पर्तृत्व । निश्चित्य हि वगति। अत पूर्वापरीभाववत्वेन मनोबुच्यो बहिरतर्भाव इति मगागयानन्तर युध्यात्मव-विज्ञानमयम्य पार्थवयेन स्थन। नो चेत् पचाना ज्ञानन्द्रियाणा उभयत्राविशिष्टत्वात् भदानापत्ते- रिति बोध्य। तम्माहा एतम्मात्मनोमयान् । अन्योन्तर आत्मा विज्ञान- मय इति श्रुतेश्च। तत्राप्ययमवाभिप्राय 12/६॥ अनुव्रजचित्प्रतिविवशक्ति विज्ञानसन प्रकृतेविकार । ज्ञानक्यिावान् अहमित्यजन देहेन्द्रियादिप्वभिमन्यते भृशम् ॥१८७।। भूतपचामत्व-समष्टिवार्यत्वाद् बुद्ध स्वच्छनया तर चिदवश्य प्रतिपिवत इति अनुव्रजन् य चिते चिपम्य परमात्मन प्रतिनिव जीव तस्य शक्ति मनत्वम्पा यस्य भासकप्रतिविवस्यापि भामकत्वात्, प्रसिद्ध हि लोके दर्पणादिवियिनसूर्यप्रतिविवस्यापि मूर्यप्रवगायोग्यान्ध- कारावृत-भूविवरादिगत-वस्तुभामक्त्व इति । अनुसजच्चित्प्रतिविव-शकिा चिदनुप्रवेगाच्चिच्छक्तिविशिष्ट अत एव विज्ञानसज्ञ विज्ञानमिति मना 'विज्ञान यज्ञ तनुते " इतिश्रुते । प्रकृते मूलप्रवृते अविद्याया बियार सूक्ष्मभूतपच सत्वसमप्टिकार्यत्वात् मूक्ष्मभूतपनवस्य अविद्या- कार्यतया परपरया अविद्याकार्यत्व अस्य कोशस्य। ज्ञानरियावान् बान च वृत्यात्मक क्रिया च विषयविचार ध्यान लोकान्तरगमनादिस्पा ज्ञान- निये ते अस्य स्त इनि माननियावान् देहेन्द्रियादिषु उक्न हि पूर्व " अन्त करणमतेषु चक्षुगदिपु वप्मणि। अहमित्यभिमानन तिष्ठत्याभाम तेजमा" इति। अत जीवस्य योभिमान देहादी तम्य बुद्धि विना यस्यम थीविवेकचूडामणि मव्याख्य १२१ असभवात् जीवत्वस्यापि बुध्युपाधिनिबन्धनत्वात् अय कोश एव आध्यासिकतादात्म्यापन्नतया जीवाभिन्नत्वेन विवक्षित इति अजस्र सर्वदा जानत्स्वप्नयो भृश अत्यन्त अहमित्यभिमन्यते । अह मनुष्य स्थल गच्छामि तिष्ठामि लघयामि अह पश्यामि अह शृणोमि अहमुच्छ्वसिमि निश्वसिमीत्यादिप्रकारेण तादात्म्याभिमानवान् भवतीति ज्ञानवत्वमुप- पादित ॥१८७॥ त्रियावत्वमुपपादयति । अनादौत्यादिना। अनादिकालोयमहस्वभावो जीवस्समस्त-व्यवहारवोढा । करोतिकर्माण्यनु-पूर्ववासन पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि ॥१८८॥ भुक्ते विचित्रास्वपि योनिषु प्रजन् आयाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेष । अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्था मुखदुखभोग ॥१८९॥ यद्यपि प्रकृतेविकार इत्युक्तत्वात् सादिल वक्तव्यम् । अथापि महाप्रलयेपि कारणात्मना अव्यक्ततया वर्तमानत्वात् पूर्वकर्मवासनाश्रय- बुद्धे अत्यन्तनाशे पुन सृप्टेरनुपपत्ते सृष्टियाल एव अनेन जीवेनात्मना" इति परदेवतया नामर पव्यापरणार्थ ईक्षणश्रुतेश्च आविदेहकवल्य आत्यतिकनागो नास्तीति पुस मसारकारणभूताया युद्धरपि अनादित्य अवश्य वक्तव्यमिति तत्प्रयोज्य-देहेन्द्रियाद्यभिमानोपि म्वप्रागभावकालत्व- व्यापर-स्वसजातीय कत्वरूपानादित्ववान् भवति । अनादि यस्य अनादिकाल इदमिदानी आरब्धमिति वक्तुमशक्यत्वात् । देहेन्द्रियादिए अहमितिस्वभाव अभिमान वामना यस्य म अहवभाव जीव. समस्तथ्यवहारवोढा " विज्ञान यह तनुते । वर्माणि तनुतेपि च इतिश्रुते लौकिक-वैदिक् सर्वव्यवहारवर्ता। तदुपपादयति अनुपूर्ववामन अनुगता पूर्ववासना य म अनुपूर्ववासन त विद्यारमणी ममन्वारभेने पूर्वप्रजा च" इतिथुते “पुण्यो वै पुण्येन वमंगा भवति पाप पापेन" इति च श्रुते । पुण्यानि गाम्नविहितानि अपुप्यानि तन्त्रिपिद्धानि विहित- निषिद्धान्यानि उदागीनानि भोजनस्वापादोनि न परोनि। भोक्तृत्व वक्ति। तत्फलानि तेषा वृतविहित-निषिद्धरमंगा पनि। विपित्रामु देवतियड्मनुप्यादिचतुरमोति-रक्षणभेदामु योनिषु मजन् भातपि मुत्र- अप M प्रादिवरामणि मव्याप्त्य १२२ दुखानुभववा भवत्यपि। तदथ अध नरवादी आयाति आगच्छति, ऊन म्वगादी नियाति निगच्छति एप जीव इत्यथ । अह जागर्मि अह् स्वपिमि अहमम्वाप्स अह मुमो दुखीत्यादिरीत्या आत्मनि प्रतीयमान धमा सर्वेपि एततादात्म्याभिमानादिति निधमकमात्मान इता विवेचयति । अम्यव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्था आदिपदेन मुषुप्तिसमाधि परिग्रह । मुखदु ग्वभोग अनुभव भोग ॥१८९।। देहादिनिष्ठाश्रम वमकम-गुणाभिमान सतत ममति । विज्ञानकाशायमतिप्रकाश प्रकृष्टसातिध्य वशात्परात्मन । अतो भवत्यप उपाधिरस्य यदात्मधी समरति भ्रमण ॥१९॥ देहादीति। आदिपदेन चक्षुगदीद्रिय प्राणपरिग्रह । ततिष्ठा य आश्रमा ब्रह्मचर्यादय धर्मा मनुप्यन्न ग्राह्मणलादय कर्माणि स्थितिगयादीनि दौविकानि मनोच्चारणादीनि वदिकानि गुणा हृस्वत्यदीघत्वादय सौगुण्यवाण्यादयो वा एतेषु सतत ममत्यभिमान आत्मप्रतिफलनानुविद्धा वुद्धि इद्रियपु प्राणपु देह च सवध्यमाना तदीयधर्मानात्मयारोपयति। स्वता जडाया अप्यस्या चेतनवदेवस्थिती निमित्तमाह परात्मन चेतनश्चेतताना इति श्रुया कवनिमलासग चिद्रपम्य परमात्मन प्रकृप्टसानिध्यवशात परमुखनिग्पक्षप्रतिफल्न महिम्ना अय विज्ञानको। बुद्धिरुपकोश अतिप्रकाश । इतरेप इद्रियपु साक्षाच्चाय-सवधाभावादियभिप्राय । प्रकृष्टसानिध्यस्य सत्वात अस्य आत्मन एप कोश उपाधि जीवइति भदहतु भवति । क्तत्व भोक्तृत्व निवासभूत जीवत्वधर्माश्रय मल्हतु । यदात्मधी यस्मिन्नुपाधौ आत्मधो अहमिति मतिमान भ्रमण भ्रा या ससरति क्तत्वादिदु खमनुभवति ।।१९०॥ तदेवोपपादयति। योयमित्यादिना निभि । योय विज्ञानमय प्राणपु हृदिस्फुरत्स्वयज्योति । कूटस्थस्सनात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थ ॥१९॥ पापाण वृक्ष इतिवत मामीप्यसप्तमी। प्राणपु चक्षुरादिसमीप। एतेन अहमिति प्रतीतिविपयत्वस्य बहुपु सत्वात क्तम आत्मा इति अत

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
१२३
जनकप्रश्नोत्तरवाक्ये "प्राणेषु" इति पदेन प्राणशब्दबोधितेद्रिय-मुग्य-
प्राणत्व-मात्मनो नास्तीति कथित भवति । प्राणसामीप्य बुद्धेरप्यस्ति अत
व्यावर्तयति हृदिस्फुरत्स्वयज्योतिरिति हृदयपुण्डरीकावच्छिन्नबुद्धौ प्रकाश-
मान पराप्रकाश्य यज्ज्योति चैतन्य सर्वावभासक तद्रूप योय विज्ञानगय
आमोक्ष बुद्धया न विना भूयतेऽनेनति तत्प्रचुरत्वात्तन्मयत्व। स्वार्थ
मयड्वा विज्ञानस्वरूप इत्यर्थ । ईदृगात्मा कूटस्थ कूटवत्तिप्ठतीति
कूटस्थ अयोधनवत् निर्विकार सन्तपीति अपिशब्दो योजनीय ।
उपाधिस्थ उपाधी ज्ञाननियावत्या बुद्धी तादात्म्येन आविद्यकेन वर्तमान
कर्ता भोक्ता भवति यथा स्फटिके लौहित्य भ्रमात् तथा॥१९१।।
तदेवस्फुटयति। स्वयमिति।
स्वय परिच्छेदमुपेत्य बुद्धे
तादात्म्यदोपेण पर मृपात्मन ।
सर्वात्मकस्सनपि वीक्षते स्वय
स्वत पृथक्त्वेन मृदोघटानिव ॥१९२।।
मृपात्मन मिथ्यास्वरूपवत्या बुद्धे, तादात्म्यदोपेण पर केवल
न तु स्वत इत्यर्थ स्वय परिच्छेद अल्पत्व उपत्य प्राप्य स्वय सर्वात्मक-
स्मनपि इद सर्व यदयमात्मा 'सर्व खल्विद ब्रह्म " इत्यादिश्रुते ।
अकुशलमति मृद पचगी घटानिव यथा मृदुपादानयतया तदव्यतिरिक्तान्
घटान् पृथक्पश्यति भिन्नत्वेन वीक्षते तथा मर्योपादानतया म्वव्यतिरेयेण
वरयाप्यभावेपि स्वत पृथक्त्वेन भेदेन वोक्षते अह स इद त्व इत्यादिभेद-
बुद्धिमान्भवतीत्यर्थ ।।१९२॥
इममथं निविषारम्य गविवारत्व यूटम्थम्मन् आत्मा" इत्यत्रोचन
च गदृष्टान्न नयपति। उपाधोति।
उपाधिसवन्धवगात्परात्माप्यु-
पाधिधर्माननुभाति तद्गुण ।
अयोपियारानवाग्विलियन्
मदपम्पोपि पर स्वभावान् ॥१९॥

१२८ थीविवेकचूडामणि, मध्यान्यः अयोविकारान् अयम. विकाराः अयोविकारा. दीर्घत्व-वर्तुलत्वादयः तान् अविकारिवह्निवत् वस्तुतः तादृशधर्मगून्य-वह्निरिव अयमि दीर्घ दीर्घो वह्निरिति वर्तुले वर्तुल इति भ्राम्यन्ति लोके। तथा परात्मापि परमात्माणि उपाधिसंवन्धवशात् स्वप्रकायेगापि उपाधिना अविद्यया कल्पित य. तादात्म्यरूपमबन्ध तद्वशात् उपाधिधर्मान् कर्तृत्वभोक्तृत्वादीन् "ध्यायतीव लेलायतीव" इतिथुते , युद्धोध्यायन्त्या ध्यायतीव लेलायन्त्या चलन्त्या चलतीय इत्यर्थ श्रुते । अनुमृत्य तद्गुण उपाधिधर्मवानिय भाति अह करोगि मुखी दुखोत्यादिप्रकारेण। वस्तुत मदा स्वभावात् म्वकीय- राच्चिदानन्दस्वरूपत पर नित्यगुद्ध बुखमुक्तस्वभाव । अत एकरूपोपि विकारशून्योपीति पूर्व योजनीय। प्रकागके पह्नीं दृष्टान्ते परात्मनि च दाप्टान्तिके मर्वप्रकागके विकारशन्यत्वेन एकरूपत्व समान ॥१९॥ शिप्य उवाच । भ्रमेणाप्यन्यथावास्तु जीवभाव परात्मन । तद्रुपाधेरनादित्वात् नानादे श इप्यते ॥१९४।। अतोस्य जीवभावोपि नित्यो भवति ससृति.। न निवर्तेत तन्मोक्ष. कथं में श्रीगुरो वद ।।१९५।। परात्मनः अससारितया मर्वोत्कृष्टम्य परमात्मन जीवभाव जीवत्व भ्रमेण वा भ्रान्त्या वा अन्यथापि वा वस्तुतो वा अस्तु तदुपाधे. जीवभाव. येनोपाधिना उन्यते तस्य उपाधे विज्ञानमयकोशम्य " अनादि- कालोयमहस्वभाव जीव" इत्युक्ततया अनादित्वात् आत्मन इव अनादेः नाश. कस्यापि नेप्यते अत. जीवभावप्रयोजकोषाधेरनादित्वात् नागा- संभवाच्च अस्य परात्मन. जीवभायोपि नित्यो भवति न नश्यति मंसृति- जीवभावनित्यत्वे नित्येति न निवर्तेत नव नश्यत् तत् तस्मात् मोक्ष. कथं मे मम संसारनिवृत्ति कथं श्रीगुरो वद उपदिश ।।१९५॥ श्रीगुरुरुवाच । सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन् सावधानेन तच्छृणु । प्रमाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना ।।१९६॥

१०५ " " 'असगोह्यय पुरप श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य हे विद्वन् बुद्धिमन् त्वया सम्यक्पृष्ट । तत् पृष्ट यद्वस्तु तत् सावधनेन विषयान्तर-सचाररहित-मनसा शृणु श्रुत्वावधारयेत्यर्थ । 'भ्रान्त्या मोहितकल्पना मोहोस्य सजात मोहित मोहाच प्राप्तज्ञाय- मानताक-वस्तुन, ज्ञानाभाव तामस धर्म । वस्तुत निर्मलज्ञानस्वरूपत्वेपि अज्ञानज नितभ्रान्त्यादृढीभूतया मोह पूर्वोक्त तहिशिष्टस्य पुस्पस्य या कल्पना स्वस्य ससारिणोपि ससारित्वकल्पना सा प्रामाणिको न भवति ययार्था न भवति प्रमाणसिद्धा न भवतीत्यक्षरार्थ । भ्रमप्रयोज्यमोह- मूर कत्वात् मुग्धस्य राम्यज्ज्ञानासमर्थत्वात् ॥१९६।। भ्रान्ति विना त्वसगस्य निष्क्रियस्य निराकृते न घटेतार्थसबन्धो नभसो नीलतादिवत् ॥१९७।। तुरवधारणार्थ नत्रा सवध्यते । असगस्य वस्तुत सगशून्यस्य इतिश्रुते सुपुप्तावनुभवाच्च। निप्पियस्य निर्विकारम्य "निष्कल नित्रिय' इतिश्रुते अव्यक्तोयमचिन्त्योय अविवार्योयमुच्यते” इतिस्मृतेश्च। निराकृते 'न तस्य कार्य करण च विद्यते, अम्थूल अनणु" इत्यादिश्रुते । भ्रान्ति विना स्थूलसूक्ष्म-कारण- शारीरेषु तादात्म्याभिमान विना अर्थमबन्ध दृश्यसवध नैव घटेत । नभम गगनस्य अमगस्य निप्नियस्य निराकृते नीलतादिवत् । उक्त हि अप्रत्यक्ष पिटाकाशे बालास्तलमलिनताद्यध्यस्यन्ति" इति भाष्ये। अविवेपिन गगनमपि नील पीत इन्द्रनीलकटाह इति कल्पयन्ति इति गगनस्य यथा नीलत्वादिक अप्रामाणिक न घटते तथेत्यर्थ । एव परमात्मन्यपि जीव. भाव अप्रामाणिक इति भाव । नहि वल्पनामात्रात गगन नीलादिरूप भवति एवं प्रवृतेपि इति वोध्यम् ॥१९७॥ तदेव स्फटयन् ससारनिवृत्तिमुपपादयति द्वाम्या आत्मन- वास्तविकम्वरुप श्रुतिसिद्ध विद्वदनुभवसिद्ध च यथयति। तत्र जीवम्य मिथ्यात्वसिदये। स्वस्येति । स्वस्य द्रष्टुनिगुणस्यात्रियस्य प्रत्यग्वोधानन्दम्पस्य बुद्धे । भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न मत्यो मोहापाये नासत्यवस्तु म्यभावान् ।।१९८।।

श्रीविवेकचूडामणि मव्याख्य द्रष्टु साक्षिण निर्गुणस्य केनापि धर्मण रहितस्य अक्यिस्य निप्क्यिस्य विकारशून्यस्य प्रत्यग्योधानन्दरूपम्य सर्वान्तर यो बोध स प्रत्यग्बोध सचासावानन्दश्च प्रत्यग्योधानन्द स एव स्प यस्य स प्रत्यम्बोधानन्दरूप तस्य स्वस्य आत्मन बुद्धे भ्रान्त्या तादात्म्याभि कल्पित जीवभाव न सत्य अबाध्य न भवति । स्वम्वरूपविषयकसाक्षात्कारे भ्रान्ते नाशन वाध्यत्वात् । तदेवाह मोहापाये श्रुत्याचार्योपदेशजनित-तत्वमाक्षात्कारण अज्ञाननाशे तज्जनितभ्रान्ते- रभावात् तदभावे मोहस्य दूरपलायितत्वात् तग्य अपाय अवस्तु यत्कल्पित तत स्वभावात् स्वधर्मत कल्पनाविषयत्वेन नास्ति । स्वभावात कल्पिताना मोहापाय अप्रतीयमानतया नास्तित्वस्य स्वभावात् अयगेव म्वभाव आरोपिताना वम्तना भ्रान्त्यभावे पूबवदप्रतीयमानत्वम् मानन प्राप्त यद्वा इत्यर्थ ।।१९८॥ मिथ्या- पूर्वश्लोकचतुर्थ-पादार्थमुपपादयति। यावदिति। यावद्भ्रान्तिस्तावदेवाम्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जभितम्य प्रमादात् । रज्वा सो भ्रान्तिकालीन एच भ्रान्ते शे नैव सर्पोस्ति तद्वत् ।।१९९।। पार्यस्य मिथ्यात्व वक्तु कारण विशिनष्टि मियति । ज्ञानोज्जम्भितस्य मिथ्याभूत अधिष्ठानमाक्षात्यारनिवर्त्य यदज्ञान तस्मादुज्जुभितम्य सजनितस्य अस्य अवस्तुन प्रमादात अधिष्ठाना- रोप्याविवेवात। यावदभ्रान्ति विपरीतज्ञान तावदेव सत्ता अस्तित्वेन प्रतीयमानत्व। तर दृष्टान्त रज्वा सर्प रज्वज्ञानात रज्जुमाक्षा वार- वाध्यात् प्रमादात पुरोव्यक्ती नाय सर्प इतिविवेवाभावात् उग्जृम्भित भ्रान्तिकालीन एव यावत्पर्यन्त अय सर्प इतिभ्रान्ति तावदेव अम्तिनया प्रतीयते। नाय मर्प मितु रज्जुरितिविशेषदाने भ्रान्ते अप गर्प त्या- वारिकाया नागे बाध नैव सर्पोस्ति। तद्वत अह ब्रह्माम्मीति माक्षाकार- पर्यन्त मूलाशानजनित प्रमादात ममारित्वभ्रान्ति वस्तुत ससार वदापि नाम्त्येव । रज्या मर्य इव पूर्व भ्रान्त्या प्रनीयते स्म। जाते च ज्ञाने श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य १२७ यथार्थे न प्रतीतिरपि तस्येति केवल ब्रह्ममात्रमवशिष्यते स्वरूपसाक्षा- स्कारस्य अज्ञानतत्कार्य-सकलनाशकत्वात् "अधिष्ठानावशेषो हि नाश कल्पितवस्तुन " इतिप्रमाणात् ॥१९९॥ एतावतापि तदुपाथेरनादित्वान्नानादेशि इष्यते इत्यस्य स्पष्टमुत्तरमलभमानमिव शिष्य ज्ञात्वा तदेवानूद्य समादधाति श्रीगुरु सार्धश्लोकद्वयन । अनादित्वमिति। अनादित्वमविद्याया कार्यस्यापि तथेप्यते। उत्पन्नाया तु विद्याया आविद्यकमनाद्यपि ॥२०॥ प्रबोधे स्वप्नवत्सर्व सहमूल विनश्यति । अनाद्यपीद नो नित्य प्रागभाव इव स्फुट । अनादेरपि विध्वस प्रागभावस्य वीक्षित ॥२०१॥ यदुक्त त्वया उपाधरनादित्वमिति तत्तथैव अविद्याया कार्यस्यापि विज्ञानमयकोशस्य तथा अविद्याया इव अनादित्व इप्यते। अविद्याया एकरूपत्वात् विचित्रसृष्ट विचित्रोपाधिनिबन्धनत्वात् सर्वसमस्य परम- कृपालो ईश्वरस्य विचित्रकर्माश्रय-बुद्धिरूपोपाध्यपेक्षाया आवश्य- कत्वात बुद्धरपि तत्कारणभूताया अनादित्वमकामनाप्यगीपर्तव्य इति- भाव । इदानी तस्य निवृत्तिमाह विद्याया उपनिपज्जन्याया अधिष्ठान- साक्षालाररूपाया प्रमाया उत्पन्नाया सत्यामिति शेष। तुशब्द पक्ष व्यावर्तयति अनादेनांगो नास्तीतिरूपम्। आविद्यन अविद्याप्रयोज्य । अनाद्यपि सृष्टयादिव्यवहासिघ्यर्थ अनादित्वेनागीकृतमपि प्रबोधे निद्रा त्यक्त्वा जागरे प्राप्ते स्वप्नवत सहमूर विनश्यति । न येवर स्वयमेव स्वस्य मूलभृता याऽविद्या तया सह मूलभूतनिद्रया साप स्वाप्निववस्तु. जातमिव जागरे सर्व विनश्यति। तेजस्तमसोरिव विद्या विद्ययोरेव साक्षाद्विगेध तथा निद्राजागरयो। अविद्याया विद्यया नाशिताया 'तत्र यो मोह यस्मोन एकरवमनुपश्यत यत्र स्यम्य मर्यमात्मंयाभूत तलेन क श्येत् " "या नान्यत्पश्यति नायचाणोति नान्यद्विजानानि स भूमा" इत्यादिश्रुत्या तादगभूमविद्याया ममारहेत्वविद्याया गया पित सान् मूलेटिने वृक्षम्येव अविधामार्यम्य युध्यादेग्निान वी - १२८ श्रीविवेष चुडामणि सव्यास्य भाव । नहि निद्राया नप्टाया तत्कालप्रतिपन्नसुखदु खादिम जाग्रत । तथा सम्यज्ज्ञानवत नाज्ञानकालिय ससारित्व निमित्तापायात् । अनादेरपि नागोस्ति इत्यत्र परमतरीत्या दृष्टान्तमाह अनाद्यपीति। इद अविद्या तत्यार्य च अनाद्यपि आदिरहितमपि नो नित्य नव नाशाप्रतियोगि इतिस्फुट । यथा ताविकै उत्पत्तिग्न्यत्वेन अगीत्रियमाणोपि तत्प्रति- योगिनि कार्यजाते नश्यतीत्यगीरियते एव प्रकृतमपि। यद्यपि अनादि- भावस्य नाशो नास्तीति दृष्टान्ते प्रागभावे वैषम्यमापादयित शक्य- अविद्यातत्वार्यम्य अभावरूपत्वाभावात् तथापि प्रागवम्थाया भावरूपतया तनव कार्याभिव्यक्त्यनन्तर-मदृश्यमानाया उक्तार्थस्य वक्त यक्यत्वात् ताविकरपि प्रागभावनिरूपणावसरे " तथाप्यन्तु कश्चिदतिरिक्त पदार्थ तथापि तस्य सप्रतियोगिकत्वे मानाभाव ' इति स्वीकाराच्च। नाभायो विद्यते सत" इति गीतावचनात् । विनामिना अविद्यातत्कार्याणा गत्व- रूपभावत्वस्य अनावश्यक्त्वाच्च । थुत्यनुसारेण अविद्यादिक अनादित्येन स्वीकुवंता लोकप्रसिद्धेग्नादरणीयत्वाच्च इति दिक् । कस्मिश्चन पदार्थ उत्पत्तिगून्यत्वस्य नाशाप्रतियोगित्वस्य च शास्त्रमन्तरा ज्ञातुमशक्यत्वाच्च दृष्टान्तभूतात्मनि तादृशत्वस्य शास्त्रेणेव ज्ञातवाच्च 'जीवेशावाभासेन करोति" "मायाऽविद्या च स्वयमेव भवति' इत्यनादित्वस्य भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति इतिनागस्य च अविद्यादौ श्रुत्यैवावगमितत्वाच्च नान संशयप्रसक्ति । एतावत काल अज्ञातमिद इदानी ज्ञात इतिव्यव- हारात् कदा अज्ञातमिति प्रश्नाभावात् अज्ञानानादित्वस्य ज्ञानात्त- नागम्य च अनुभवमिद्धत्वाच्च। अनादिभावत्वम्य आत्मनोन्यत्र कुत्राप्य- भावादिति सर्वमनाकुलम्। कार्योत्पत्ते प्राक् कार्यसमवायिकारणे इह कपाले घटे नास्तीति व्यवहारसाक्षिक अभाव प्रागभाव इत्युच्यते । सन घटे उत्पन्ने नश्यति अत अनादेरपि उत्पत्ते प्रागनादितया स्थितस्य कार्योत्पत्यनन्तर प्रागभावस्य विध्वरा वीक्षित तथा ज्ञानोत्सतौ अज्ञान अनाद्यपि नश्यति । नष्टे तस्मिन् तत्वार्य कुतस्त्यमिति भाव ॥२०॥ " - निवृत्तिमाह। जीवत्वस्यापि उपानिवृत्तौ औपाधिक्स्य यदित्यादिना द्वाभ्या।

१२९ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य यद्रुघ्धुपाधिसबन्धात् परिकल्पितमात्मनि। जीवत्व न ततोन्यत्तु स्वरूपेण विलक्षणम् ॥२०२।। आत्मनि परमात्मनि वुध्धुपाघिसक्न्धात् बुद्धिरेवोपाधि युध्धुपाधि तस्य सवन्ध आज्ञानिकतादात्म्य तस्मात् परिकल्पित यत् जीवत्व मिथ्या- भूत तत अन्यत् सत्यभूत, स्वरूपेण अससारित्वादिरूपेण विलक्षण भिन्न नस्तु नैवेत्यर्थ ।। भ्रमेणाप्यन्यथा वास्तु जीवभाव परात्मन इति शिष्ये- णोक्तत्वात् अन्यथावास्तु इति वास्तविक जीवत्व यथा सुधाया हरिद्रायाश्च योगे रक्तिमा वस्तुत तथा इत्यभिप्रेत्य प्रश्नस्य कृतत्वात् तमभिप्राय निरसितु आत्मनि बुप्युपाधिसबन्धयशात् यत्परिकल्पित जीवत्व तद्विना स्वरूपेण विलक्षण ततोन्यन्नास्तीत्युक्त श्रीगुरुणा ।।२०२।। 'असगोह्मय पुरुष ' इतिश्रुत्या अवस्तुभूत एवसवन्ध बुध्द्या सह तस्य वक्तव्य इत्याह। सबन्ध इति। सवन्ध स्वात्मनो बुध्या मिथ्याज्ञानपुरस्सर । विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्जानेन नान्यथा ।।२०३।। स्वात्मन निरवयवतया सयोगादेवंक्तु-मशक्यत्वात् रायोगस्थले परस्परधर्मस्य परस्परस्मिन् प्रतीत्यभावाच्च । अयोवन्यो सयोग- सभवेपि अयो दहति वह्निर्दीर्घ इति व्यवहारस्य परस्पराध्यासेनैव उपपाद्यमानत्वात् बुध्यात्मनो कर्तृत्वचैतन्यादिधर्माणा प्रतीयमानाना अन्योन्याध्यासमूलवत्वस्येव वक्तव्यतया धर्मितादात्म्याध्यास धर्माणा- मध्यासे कारणमित्याध्यासियतादात्म्यमेव मिथ्याभूताज्ञानमूलप चुम्या राक सवन्ध इति भाव । तस्य अज्ञानमूलपस्य सक्न्यस्य सम्यग्ज्ञानेन विनिवृत्तिर्भवेत् रज्वादो प्रतीत-गपंतादात्म्यस्य रज्जप्रमया वाघदर्शनात् । नान्यथा आनानिय निवृत्ती प्रकारान्तर नास्तीत्यर्थ । मिथ्याज्ञानपुरस्नर इत्यत्र मिथ्या च तदज्ञान च मिय्याज्ञान तत्पुरस्सर पूर्वभावि यम्प इति विग्रहे मिथ्यामानमूलपत्य लभ्यते सरन्यस्य । मिथ्यावानपदेन भ्रमा- परपर्यायस्य अभ्यासस्य परिग्रहे स पुरस्मर' पूर्व घटय पत्र इत्यर्यन आध्यासिर-तादात्म्यरूपसबन्धे पूर्वमध्यासस्य घटपरवात् मवय सदिऔषण योजनीयम्। अर्यद्वयमपि मुक्यम् ।।२०३॥

"
"
" तत्वमसि'
अह ब्रह्मास्मि
॥
।
धीविवेकचूडामणि सव्याख्य
भ्रमप्रमादादि-दोषदुपित पुरुप इदमेव सम्यज्ज्ञानमिति ज्ञातु-
मशक्यत्वात् निर्दोषध्रुत्यनुसारेण सम्यग्ज्ञान दर्शयति । ब्रह्मेति ।
ब्रह्मात्मकत्व-विज्ञान सम्यज्ज्ञान श्रुतेर्मतम् ।।२०४।।
ब्रह्म च आत्मा न ब्रह्मात्मानौ तयोरेकत्व भेदाभाव तस्य विज्ञान
अनुभव सम्यज्ज्ञान इतिश्रुतेर्मतम् ।
अयमात्मा ब्रह्म
प्रज्ञान ब्रह्म
'स एतमेव पुरप ब्रह्म ततममपश्यत्"
स यश्चाय पुरुषे। यश्चासावादित्ये। स एक ।' “एष त आत्मा
अन्तर्याम्यमत 'एप त आत्मा सर्वान्तर नान्योतोस्ति द्रप्टा नान्यो-
तोस्तिश्रोता नान्योतोस्ति मन्ता नान्योतोस्ति विज्ञाता। सवा एप महानज
आत्मा योय विज्ञानमय प्राणेषु हृद्यन्तज्योति पुरुष" इत्यादिश्रुतिभ्य
जीवग्रह्म-भेदनिराकरणात् ।।२०४॥
तत्र हेतुगाह । तदात्मेति।
तदात्मानात्मनो सम्यग्विवेनैव सिध्द्यति ।
ततो विवेक कर्तव्य प्रत्यगात्मासदात्मनो ॥२०५।।
तत् सम्यग्विज्ञान आत्मानात्मनो आत्मा च अनात्मा च जात्येव-
वचन आत्मानात्मानौ तपोरात्मानात्मनो सम्यक् विवेवेन निरक्षीरवत्
विभेदग्रहणेनैव सिध्यति। भेदग्रहे अध्यासव्यापक स्य भेदाग्रहस्य अमभवात्
तदभावे भ्रमरूपस्य अध्यासस्य व्याप्यस्य अभावात् तदभावे विगगून्य
मन बहिर्मुखत्वशून्य सत् श्रवणमनननिदिध्यासन सर्वान्तर ब्रह्म साक्षा-
करोतीति भाव । तत विवेवस्य सम्यज्ज्ञानहेतुत्वात् । प्रत्यगात्मा-
सदात्मनो असन् मिथ्याभूत आत्मा असदात्मा प्रत्यड सर्वान्तर आत्मा
परमात्मा प्रत्यगात्मा च अमदात्मा च प्रत्यगात्मासदात्मानौ तयो विवेष
श्रुत्याचार्यदत्तयुक्त्या पृथक्तया ज्ञानानुकूलव्यापार मननरूप वतव्य
॥२०५॥
तथाश्ते तस्य स्फुटभान सदृष्टान्तमाह ।
जलमिति
जल पकवदस्पष्ट पकापाये जल स्फुट ।
यथा भाति तथात्माणि दोपाभावे स्फुटप्रभ ॥२०६॥

धीपिवेकचूडामणि सव्याख्य पकमस्यास्तीति पकवत् पकिल जल अस्पष्ट विजातीयेन पार्थिवेन पकेन मिथितत्वात् । पकापाये पकस्यापार्य तत उद्धृत्यापनयने जल स्फुट इतरामिश्र शुद्ध यथा भाति तथा आत्मापि परमात्मापि दोपाभावे स्फुटप्रभ स्टा प्रभा प्रकृष्टा भा प्रभा अखण्डचैतन्यप्रकाश यस्य स स्फुटप्रभ 'सलिल एको द्रष्टा ' इत्यादिश्रुते निर्मलजलवत् अनात्मा- विपयकतया भासत इत्यर्थ ॥२०६॥ तदेव स्फुटयन् अनात्माविषयकता भानार्थ प्रयतितन्यमित्याह । असनिवृत्ताविति। असन्निवृत्तौ तु सदात्मन स्फुटप्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीच । ततो निरास करणीय एवासदात्मन साध्वमादिवस्तुन ॥२०७॥ यत एतस्य समीपतरवर्तिन प्रतीच सर्वान्तरस्य सदात्मन काल- प्रयेप्यवाध्यस्य आत्मन परमात्मन स्फुटप्रतीति इतरामिश्रणेन भान असन्निवृत्तौ तु असता अन्नमयादीना अनात्मना निवृत्ती तु निवृत्तावेव भवेत् नतु तेषामपि प्रतीयमानत्वे । तत तस्मात् कारणात् असदात्मन असन् मिथ्या आत्मा स्वरूप यस्य स अरादात्मा तस्य अहमादिवस्तुन अह अहकार आदिर्यस्य तदहमादि तच्च तद्वस्तु अहमादिवस्तु तस्य अहकारादिदेहान्तस्य आत्मत्वेन भ्रमविषयतया स्वरूपावरकस्य साधु यथा इत पर अहतास्पदतया न प्रतीयते तथा निरास प्रतिकोश नायमात्मेति दृढतमविवेचनेन निरास वाध करणीय एव। उक्त हि पूर्व " पचानामपि कोशाना अपवादे विभात्यय शुद्ध । नित्यानन्दैकरस प्रत्यग्रूप पर स्वयज्योति " इति। सर्वथा मुच्यतामय जन इति वहुप्रकार उपदिशति करुणानिधि श्रीगुरु । तत्र शंवालावृतजल दृष्टान्ततया कथित । अत्र विजातीयपकमिश्र तत् सर्वप्रकार अनात्मभेदस्य प्रतीचि सिध्यर्थम् ॥२०७॥ इदानी विज्ञानमयस्य अनात्मत्व निगमयति। अत इति । अतो नाय परात्मास्यात् विज्ञानमयशब्दभाक् । विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुत । दृश्यत्वाद् व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते ॥२०८|| " ग १३२ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य अत वक्ष्यमाणहेतुभ्य विकारित्व-जडत्व परिच्छिन्नत्व-दृश्यत्व- व्यभिचारित्व-रूपेभ्य विज्ञानमयशब्दभार विज्ञानमय इति शब्द भजत इति विज्ञानमयशब्दभाक् अय कोश परात्मा मुख्यात्मा न स्यात् मरुतोयवत् आभासमात्र-सत्ताधयत्वत दृष्टनष्टस्वरूपत्वात् । 'नित्यो नित्याना इत्यादिश्रुते, "नित्यत्वाच्च तान्य इति सूत्रेण नित्यमुफ्त्यन्वयित्वयुक्त्या च नित्य आत्मा विवारित्वादिहेतुभि अनित्य विज्ञानमयकोश नेप्यते। विज्ञानमयकोश आत्मभित विकारि- त्यात् जडत्यात् परिच्छिन्नत्वात् दृश्यत्वात् व्यभिचारित्यात स्थूल देहवत् इतिप्रयोग । हतुवाहुल्य अनात्मत्वदायर्थिम् । एतावत्सु हतुपु सत्स्वपि तत्र मोहादात्मत्व कत्पितमिति पौन पौन्येन बहुविधतया अनात्मत्व द्रनीयमिति वैभवम्। तत्र विषारित्व जन्मनागयत्व जडत्व अस्व- प्रकाशत्व, परिच्छिन्नत्व असर्वगतत्व, दृश्यत्व चिकृिपयत्व व्यभिचारित्व अभावप्रतियोगिव इति भद ॥२०८॥ इदानी आनन्दमयकोश निरपयति। आनन्देति । आनन्दप्रतिबिम्ब-चुम्विततनु वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमय प्रियादिगुणक स्वेप्टार्थलाभोदय । पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूप स्वय भूत्वानन्दति यन साधु तनुभृन्मान प्रयत्न विना ॥२०९॥ आनन्दस्य परमात्मस्वरूपानन्दस्य प्रतिबिव प्रतिफलन तेन चुविता व्याप्ता तनु शरीर स्वरूप यस्या वृत्ते सा आनन्दप्रतिविद चुम्बिततनु , तमोजुभिता तमसा अविद्यया जृम्भिता जनिता अविद्यापरिणामरूपा वृत्ति आनन्दमयकोश स्यात्। स्फुटतपा त वृक्षावारोहयति प्रियादिगुणक इति। "तस्य प्रियमेव शिर मोदो दक्षिण पक्ष , प्रमोद उत्तर पक्ष , आनन्द आत्मा, ब्रह्म पुच्छ प्रतिष्ठा" इतिश्रुत्या इप्टवस्तु-दर्शन-लाभ भोगजन्य- सुखविशेषावयवक प्रियादि प्रमोदान्त गुण अवयव यस्य स इति विग्रह । तस्य पादाचिकत्वमाह स्वेप्टेति। स्वस्य इप्ट स्वेप्ट स चासावर्थश्च स्वेप्टार्थ पुत्रमित्रादि शब्दादिर्वा तस्य लाभे, लाभ इत्युपरक्षण दर्शन- भोगयो । तदा उदय उत्पत्ति यस्य स कोश स्वेप्टार्यलाभोदय । वृतिना .

ग श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य १३३ धौमता पुण्यस्प प्राक्कृतस्य फ्लोन्मुखस्य अनुभवे पलानुभवकाले विभाति विशेषेण भाति । तमेवार्थ स्पष्टयति यत्र यस्मिन्काले तनुभन्मान सोपि शरीरीप्रयत्न विना तात्कालिक प्रयत्न विना इत्यर्थ पुण्यस्यानुभव इति पूर्वप्रयत्नस्य हेतूकृतत्वात्। स्वयमानन्दरूप भूत्या यदा आनन्दरूपः भूत्वा साधु नन्दति तदा आनन्दमयकोशेन योग अवगन्तव्य इति भाव । वक्ष्यति च " देहप्राणेन्द्रियमनो-बुध्द्यादिभिरुपाधिमि । यैर्यवृत्तस्समा- योग तत्तदाबोस्य योगिन" इति। तथा च पुण्यवशात् सुखाकारा जाग्रत्स्वप्नयो सभवन्ती तामसी वृत्ति आनन्दमयकोश इत्युक्त भवति । तस्यापि स्वस्पावरकत्वमस्त्येव। न हि तद्योगे निरामय सुख नित्य निरु- पाधिक सुज्ञान। अत एव "न प्रहृष्येत्प्रिय प्राप्य" 'आत्मान हर्ष- शोकाभ्या शत्रुभ्यामिव नार्पयेत्” इप्टो दृप्यति दृप्तो धर्ममतिकामति" "हर्षामर्षभयोद्वेग मुक्तो यरस च मेप्रिय ' इत्यादिप्रमाणे हेयत्व तस्य । अत्र पुण्यशब्देन काम्यकर्मजन्यमपूर्व ग्राह्य “ मुक्तिनों शतकोटिजन्मसु कृतं गुण्यविना लभ्यते " इति "वर्म अशुक्लाकृष्ण योगिन निविध- मितरेषाम्" इति "वृत्तीनामनुवृत्तिस्तु प्रयत्नात्प्रथमादपि । अदृष्टाद्वा सदभ्यास-सस्कारसचिवाद्भवेत्' इत्यादिना योगज-पुण्यस्य ज्ञानद्वारा अनावृतानन्दाभिव्यजकत्व आनन्दावरकतमोभजकत्व इति तादृशानन्दस्य कोशत्वाभावात् तदा रामोजृम्भितत्वाभावात् वृत्तेरिति बोध्यम् ।।२०९॥ तामसी सुखाकारवृत्ति आनन्दमयकोश इतिकृत्वा सुषुप्तो तस्य उत्कटत्व दर्शयति तदानी पुण्याजन्यस्य स्वरूपसुखस्यैव अविद्यावृत्ति- विषयत्वात् प्रत्यह आरब्धपुण्यक्षय एव दैनदिनप्रलयरूप-सुषुप्तिसभवात् उक्त हि सूधभाष्ये "अष्टमपि भोगप्रसिध्यर्थ न प्रलयप्रसिध्यर्थमिति"। आनन्दमयकोशस्य सुपुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा । स्वप्नजागरयोरीपदिष्टसदर्शनादिना ॥२१॥ उत्कटा अधिका स्फूति स्फुरण मुगुप्तौ आनन्दमयकोशस्य, तदा सुखस्य दुखासभिनत्वादिति भाव । तथाप्यज्ञानेनावृतत्वात् न मुख्यानन्द- रूपत्व । स्वप्नजागरयो इंपत् स्वल्पा स्फति इप्टसदर्शनादिना आदिपदेन लाभभोगपरिग्रह । तदा भिन्नविषयकवृतिभि अस्या वृत्ते नादयमानत्वात् सुषुप्ती वृत्यतराभावात् उत्कटत्वमिति भाव ॥२१०।।

श्रीविवेवच्डामणि मध्यान्य तम्याप्यनात्मत्त वदति। नैवेति । नवायमानन्दमय पगमा मोपाधिपत्वात् प्रकृतेविकारात् । कार्यत्वहेतो मुस्तनियाया विकारसपात-ममाहितत्वात् ।।२११॥ अयमानन्दमय परात्मा मुग्यात्मा नंब। तन हेतव मोपाधिक्त्वात् मनिमित्तलात् इत्यर्थ दाटमदर्शनादिजन्यन्वात् प्राते मूलप्रवृते. रविद्याया विकारान् रिवारत्वान् इत्यर्थ तमोजुभितवृत्ते तथात्वात् । सुकृतक्रियाया पुण्यकर्मण कार्यत्वहेता वार्यत्वात् । 'पुण्यस्यानुभव विभाति" इत्युक्ततया मुग्पाकाराविद्यावृत्तेरपि जागरम्वप्नवालिकाया पुण्यजन्यत्वात्। विकारमघात-समाहितत्वात् प्रियादिगुणर इत्यनेन 'तस्य प्रियमेव शिर ' इत्यादिश्रुत्या दर्शन-गमभोग-जन्य-मुसम्पावयव ममुदायसजनितत्वात्। पुण्यवशात् इप्टार्थदर्शन लाभे च तमोमियमत्वोद्भव जायमाना वृत्ति गुसावारा अह सुनीतिस्पा एव भोगे 'मोन्योम्ति सदृशोमया यक्ष्ये दास्यामि मोदिप्ये ' इत्यादिरूपा उत्कृप्यमाणा तम्या पुण्येप्टविषयादिविकारजन्यत्वादिति वा अथं ॥११॥ कोशपचक-विवेकानन्तर-वृत्यमाह। पचानामिति । पचानामपि कोशाना निषेधे युक्तित कृते। तनिषेधावधि साक्षी बोधरूपोवशिष्यते ॥२१२॥ पचानामपि कोशाता निषेधे प्रतिवोश नायमात्मा इति निषधे निराकरणे सति, तनिषेधावधि तद्वाधाधिष्ठानभूत साक्षी यत्पर्यन्त निषेध स अवधि सोमा इति यावत्। माक्षी साक्षित्वोपलक्षित । बोधरूप केवल निविषयज्ञानस्वरूप अवशिष्यते ॥२१२॥ स एव मुरयात्मेति ज्ञेय इत्याह । योयमिति । योयमात्मा स्वयज्योति पचकोगविलक्षण । अवस्थात्रयसाक्षी सन्निविकारो निरजन । सदानन्द स विज्ञेय स्वात्मत्वेन विपश्चिता ॥२१३।। य अवशिष्यते अयमात्मा इति पूर्वश्लोकेन सवन्ध । उपक्रमक- वाक्यतया परमात्मनिरूपणमुपसहरति । "अस्ति कश्चित्स्वय नित्य अह-

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
प्रत्ययलबन । अवस्थात्रयसाक्षी सन् पचकोशविलक्षण" इत्यादिना
उपक्रान्त एतावता कोशपचकानिषेधेन तद्विलक्षणतया उपपादित जानदादि-
साक्षी अवाध्य विकारशून्य निर्लेप सदा आनन्दस्वरूप स विपश्चिता
विवेककुशलेन स्वात्मत्वेन स्वस्वरूपतया विज्ञेय यष्वात्मत्व कल्पित
तेपा निरासे कृते तदधिष्ठान "ब्रह्मपुच्छ प्रतिष्ठेति" श्रुत्या बोध्यमान
पर ब्रह्मव वास्तवस्वरूप । अत एवोक्त श्रुत्या असन्नेव स भवति, असद्-
ब्रह्मेति वेद चेत्, अस्ति ब्रह्मेति चेद्वेद, सन्तमेन ततो विदुरिति इति ।
ब्रह्मण स्वस्वत्पत्वे तदसदिति वेद नेत् स्वस्यासत्व तस्यान्यत्वे स्वेनात्मत्वेन
ज्ञाताना कोशाना निरासे नैरात्म्यमेव प्रसज्येत इत्यर्थ ॥२१३॥
शिष्य उवाच।
मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु काशेष्वेतेषु पचसु ।
सर्वाभाव विना किचित् न पश्याम्यत्र हे गुरो।
विज्ञेय किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनात्र विपश्चिता ॥२१४॥
स्पप्टोर्थ ॥२१४॥
श्रीगुरुरुवाच ।
सत्यमुक्त त्वया विद्वन् निपुणोसि विचारणे ।
अहमादिविकारास्ते तदभावोयमप्यथ ।।२१५।।
सर्वे येनानुभूयते यस्स्वय नानुभूयते ।
तमात्मान वेदितार विद्धि बुध्द्या सुसूक्ष्मया ॥२१६।।
हे विद्वन् त्वया सत्यमुक्त यथाज्ञात कथित। विचारणे निपुणोसि
पूर्वमुच्चावचतया प्रतीतस्य सर्वस्यापि यथा नभान तथा विचारस्य
वृतत्वात् इति श्लाघया तबुद्धिमुल्लास्य वक्तव्य सूक्ष्ममाह अहमादीति।
ते पूर्वमनुभूता अह्मादिविकारा अथ इदानी अय तदभावोपि पूर्व-
प्रतोताना सर्वेपा अभावोपि। एते सर्वे येनानुभूयते पूर्वमनुभूता तादात्म्येन
इदानी पृथक्तया तदभावो वा अनुभूयते । य स्वय नानुभूयते त देदितार
मर्यसाक्षिण सुसूक्ष्मया बुध्द्या एकानया अनन्यविषयक्या बुध्या आत्मान
मदि जानीहि ॥२१॥

धीविवेकचूडामणि मव्याख्य तदेवोपपादयति म्फुटतया जानाय। तत्साक्षिकमिति । तत्साक्षिक भवेत्तत्तद्यद्ययेनानुभूयते । कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्व नोपपद्यते ॥२१७॥ यद्यत् येनानुभ्यते अनुभवविषयीक्रियते तत्तत् स साक्षी यस्य तत् तत्साक्षिक भवेत् । त्वया सर्वाभाव बिना किचिन्नपश्यामीत्युवतत्वात् सर्वाभाव व पश्यसीति सिद्ध भवति। त्वया दृष्ट स अभाव त्वत्साक्षिक इति तत्साक्षी त्व आत्मेति भाव तत्र हतुमाह अननुभूतार्थे स्वकीयानुभवा- विपये अर्थे कस्यापि पुरपस्य साक्षित्व नोपपद्यते अफर्तृत्वे मति बोद्धत्वस्यैव साक्षित्वात् ।।२१७|| मामान्यत उक्त्वा प्रकृते वाह। असाविति । असो स्वसाक्षिको भावो यतस्स्वनानुभूयते । अत पर स्वय साक्षात् प्रत्यगात्मा नचेतर ॥२१८॥ असौ अहमादिसर्वविकाराणा अभाव स्वसाक्षिक । स्व स्वय साक्षी यस्य स स्वसाक्षिक । तन हेतु यत यस्मात्कारणात् स्वेन पचाना कोगाना निपेधेपि अवशिष्टेन स्वेन अनुभ्यते । तत्र सर्वाभाव विना किंचिन्नपश्यामीत्युक्तिरेव मान सर्वाभाव विना किंचिन्नपश्यामीत्युक्ती सर्वाभाव पश्यामीत्युक्तमेव भवति इति तस्याभावस्य दर्शनविषयत्य, तव द्रष्टव अत प्रत्यगात्मा म्वय साक्षात् नित्यापरोक्ष " यत्साक्षादपरोक्षाद् ब्रह्म" इति श्रुते पर सर्वोत्कृष्ट ग्रीव इतरो न च ब्रह्मभिन्न नवेत्यर्थ ॥ ॥२१८॥ उक्तमर्थ विस्तरेण कथयति। जाग्रदिति। जामत्स्वप्न-सुपुप्तिपु स्फुटतर यासौ समुज्जम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यत स्फुरग्नेकधा । नानाकारविकार-भाजिन इमान् पश्यनहधीमुखान् नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति त विद्धि स्वमेत हृदि ।।२१९॥ प्रत्यम्पतया सर्वान्तरत पर सदा एक्धा एकरूण अहमहमिति अनिदन्तया स्फुरन् स्वय प्रकसमान अहधीमुसान् अहवारप्रमुखान् पष्ट

श्रीविवेकचूडामणि मव्याय्य'
देहान्तान् कोशान् नानाकार-विकारभाजिन नानाविधा ये आकारा
अवयव-सस्थानविशेपा ते च विकारा जन्मस्थितिविपरिणामवृध्द्य-पक्षय
नाशरूपा ये नाना बहव विकारा तान् भजन्त इति नानाकारविकार-
भाजिन तान्, अहकारस्याप्यन्त करणपदवाच्यस्य देहाचाकारेण परिणम-
मानत्वात् नानाकारत्व बोध्य । इमान् दृश्यपदार्यान् पश्यन् विषयीकुर्वन् ।
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिपु सफलप्राणिसिद्धासु तिसृप्वप्यवस्थासु, स्फुटतर
अतिस्फुट योसो अविवेकिन विप्रकर्षाददश्शब्दप्रयोग । समुज्जम्भते
परनिरपेक्ष भासते। नित्यानन्दचिदात्मना स्वयप्रकाशनित्यानन्दस्वरूपेण
हृदि स्फुरति तमेत अविदुषा दूरमपि विदुषा प्रत्यक्तया प्रत्यासन्नतर
स्त्र म्बात्मान विद्धि जानीहि ॥२१९।।
एव सर्वसाक्षितया स्फुटस्य कुनस्तथा विविक्ततया अग्रहणमिति
पाकाया मौड्यमेव मूलमिति सदृष्टान्नमाह। घटोदन इति ।
घटोदके विवितमविवम्
आलोक्यमूढो रविमेव मन्यते।
तया चिदाभासमुपाधि-सस्थ
भ्रान्त्याहमित्येव जडोभिमन्यते ॥२२०॥
मूद घटोदके घटान्तर्वतिजले विवित प्रतीयमान अवंचिव सूर्यमण्डल
प्रतिबिंब आलोक्य दृष्ट्वा रविमेय मन्यते। न तम्य तम सूर्य भिम
अयतु तत्प्रतिविव इति ज्ञान, तथा उपाधिमस्य उपाधिषु युध्द्यादिपु
प्रतीयमान चिदाभारा चित्पतिविय भान्त्या अयियेन अहमित्येय
अभिमन्यते भ्राम्यति विपरीत प्रतिपद्यते इत्यर्थ ॥२२॥
वस्तुतस्तु
पट जल तद्गतमविव
विहाप सर्व दिवि चौक्ष्यते।
सटस्थितस्तत्यितयावभामय
स्वयप्रपामो विदुषो यथा तथा ॥२२॥

१३८ - श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य घटमिति। घट जल, तद्गत घटगतजलगत अविव मूर्यप्रतिविव सर्व विहाय। तटस्थित उदासीन , त्रीनेतान् अतिरिच्य वर्तमान । तत्र हेतु तत्वितयावभासक घट-तद्गत-जलतद्गत-प्रतिक्विरूप-पदार्थ- जयप्रकाशका स्वयप्रकाश स्वेतरबहिर्कोतिरनवभास्य यथा अर्ष मूर्य दिवि वीक्ष्यते अन्तरिक्षे अवलोक्यते तथा ॥२२१।। देह घिय चित्प्रतिविवमेत विसृज्य बुद्धौ निहित गुहाया। द्रप्टारमात्मानमखण्डवोध सर्वप्रकाश सदसद्विलक्षणम् ॥२२२।। नित्य विभु सर्वगत सुमूक्ष्म अन्तर्वहिश्शून्यमनन्यमात्मन । विज्ञाय सम्यड्निजस्ममेतत् पुमान्विपाप्मा विरजा विमृत्यु ॥२२३।। देहमिति। देह घटवदवस्थित स्थूलदेह धिय स्वच्छतया सूक्ष्मतया च जलवत्तदन्तर्गता बुद्धि, गुहाया आवारकत्वेन अनेकानयसकुलाया गुहा- सदृश्या बुद्धौ निहित च एत भ्रन्या अहमिति प्रतीयमान चित्प्रतिविव विसृज्य त्यक्त्वा। पूर्ववत् तटस्थित तत्रितयावभामक इप्टार मब- साक्षिण आत्मान सन्तिर। अखण्डवोध अपरिच्छितज्ञानस्वरूप अत एव सर्वप्रकाश सर्वस्य प्रकाश यस्मात् त। सदसद्विलक्षण सत् प्रत्यक्ष तेज आप अन्न च। असदप्रत्यक्ष वायुराकाश च। एद्विलक्षण तद्भिन्न व्यक्ताव्यक्तभितमिति वा अर्थ । नित्य काल्परिच्छेदशून्य विभु देश- परिच्छेदशून्य सर्वगत सर्योपादानतया अन्वयिन। अथापि सुसूक्ष्म रूपादिरहिततया दुशेयस् 'एप सर्वेषु भूतेषु गूढोत्मा न प्रकाशते" इतिश्रुते । अन्तर्वहिइशून्य "अनन्तरमवाद्यमिति" श्रुते । आत्मन अनन्य न अन्य अनन्य आरमन ब्रह्मण भेदरहित "अयमात्मा ब्रह्मेति" थुते पूर्वोक्तयुक्तेश्च । यद्वा अनन्य न विद्यते अन्य यस्मात् स अनन्य अद्वितीय इत्यर्थ तम्। आत्मन निजरूप वास्तविवस्वस्प विज्ञाय एनन् । पुमान् पूर्वमन्यथा ज्ञातवान् एप एव पुमान् विपाप्मा विगतपाप जानाग्नि

।
प्रमाद
श्रीविवेकचूडामणि मव्यास्य
सर्वकर्माणि" इत्यादिस्मृते । तत्र हेतु विरजा निर्गुणब्रह्मनिष्ठतया
तत्स्वरूपतया च तापहेतुरजश्शून्य पापपद पुण्यस्याप्युपलक्षक तस्यापि
बन्धकत्वेन मुमुक्षोरनिष्टत्वात् अत एव जन्मनिमित्तकमंशून्यतया विमृत्यु.
मृत्युसहितससार-रहित इत्यर्थ । स्वरूपच्यतिशून्य इति यावत्। भवतीति
दोष ।
मत्युमह
ब्रवीमि" इति सनत्सुजातोक्ते ॥२२३॥
अत एव
विशोक आनन्दघनो विपश्चित्
स्वय कुतश्चिन्न विभेति कश्चित् ।
नान्योस्ति पन्था भववन्धमुक्ते
विना स्वतत्वावगम मुमुक्षो ॥२२४॥
विगोक निर्दख अत एवानन्दघन आनन्द एवधन ति यम्य
स आनन्दधन निरामयानन्दस्वस्प इत्यर्थ । विपश्चित् सर्वश इत्यर्थ
मर्वात्मक्ब्रह्मवित्वात्, म्वय कुतश्चित् न विभेति द्वितीयाभावात् । अत
मुमुक्षो नित्यनिरतिशय-निरामयस्वयप्रकाश-मुखरूपमोक्षेच्छावत स्वत-
स्वावगम विना म्वयायात्म्याववोध विना भवयन्धमुक्ने पन्या अन्य
यश्चित् नास्तीत्यन्वय ।।०२४॥
एव त्वपदार्थ अवस्थात्रयसाक्षित्वन पचयोशविलक्षणत्वेन असगत्वेन
बिशोध्य सप्रपचत्वेन ज्ञात तत्पदवाच्यार्थ पग्गिोध्य तयोरक्य सर्वोपनिप-
तात्पर्यविषयीमत मप्रदायानुसारेण विस्तरेण वस्तु पातनिकामरचयति ।
बहोत्यादिना।
ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञान भवमोक्षस्य कारणम् ।
येनाद्वितीयमानन्द ब्रह्म सपद्यते बुध ॥२२५।।
ग्रह्माभिन्नत्वविमान अहग्रह्मास्मीत्यपरोक्षानुभव भवमोशम्य
ममारमुक्ते कारण येन विज्ञानेन अद्वितीय निर्भद आनन्द मुसम्याप
ग्रह्म युध सपद्यते प्राप्नोति भवतीति वा अर्थ "महाविदाप्नोति" "ब्रह्मविद्
ब्रह्मैव भवति" इति श्रुते । "अमतो मा गद् गमय मृत्युर्या अमत् मदमन
मृत्योर्मा अमृत गमय अमन मा पुर इत्येवनदार" तिश्ते ब्रह्ममाय
एवं मोक्ष ॥२५॥

धीविवेकचूडामणि सध्यास्य
सद्वितीयत्व रज्वा । यदि जगदादे परमार्थत्व सदा भासेत तदभावात् न
वस्तुत्व। तदाह सम्यक्परतत्वबोधसुदशाया इति । इदानी अन्यथा अविद्यया
ज्ञातत्वात् सम्यगिति। यत्र नान्यत्पश्यतीत्यादिश्रुत्या परतत्वविषयक-
सम्पज्ज्ञान यदा तस्या शोभनायामवस्थाया। हि यस्मात् अन्यत्किचि-
नास्ति अत स्वभिन्नवस्त्वभावात् इद सत् परमाद्वैतमित्यन्वय ॥२२८॥
अज्ञानावस्थायामपि तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्य " इतिन्याय-
निर्णीत प्रपत्रस्य ब्रह्माव्यतिरेकमाह यदिदमित्यादिना ।
यदिद सकल विश्व नानारूप प्रतीतमज्ञानात् ।
तत्सर्व ब्रह्मव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम् ॥ २२९ ।।
अज्ञानात् नानारूप सकल विश्व यत् इद प्रतीत कल्पित तत्सर्व
प्रत्यस्ताशेपभावनादोप अशेपाश्च ता भावनाश्च अशेषभावना तद्रूप
दोप प्रत्यस्त निरस्त यस्मात् तत् प्रत्यस्ताशेषभावनादोप सकलफल्पना-
रूपदोपशून्य ब्रह्मैव ॥२२९॥
तदुपपादयति मृदित्यादिना सदृष्टान्तम् ।।
मृत्कार्यभूतोपि मृदो न भिन्न कुम्भोस्ति सर्वन तु मृत्स्वरूपात् ।
न कुम्भरूप पृथगस्ति कुम्भ कुतो मृपा कल्पितनाममात्र ॥२३०॥
मृलार्यभूतोपि मृदुपादेयोगि कुम्भ मदो भितो नास्ति सर्वत्र तु मूले
अग्रे पार्श्वयोर्वा सर्वयापि मृत्स्थरूपात् मृदभिन्नत्वात् पृथुयुप्नोदराद्यापार-
विशेषविशिष्टा मदेव कुम्भइत्युच्यते न युभम्प पृथगस्ति मृद्रपव्यतिरेकेण
कुम्भस्य स्प नीलादिन नास्ति मदागारव्यतिरेण पुम्भस्यारो
नास्ति आकारविशेषविशिष्टा मुदेव कुम्भदरयुच्यते न तु पुम्मस्य
पश्चिदावार ।
'वाचारभण विकारो नामधेय" इतिथुत्या मृपावल्पित-
नाममाय युम्भ । कुत स्माद्धेतो पृषगरित मुद्रूपभिन्नरूप नारित
मुदाशारय्यतिराितारो नास्ति । पुम्भ इति पद पर कल्पितः । तापता
एक एव देवदत्त माोचितहम्तपाद प्ररारितहस्तपादन पपा न गियते
तहत् पुम्भापि मृद इत्य ॥२३०॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य रफ़्टप्रतिपत्यर्थ पुनरपपादयति। केनापीत्यादिना। केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूप घटस्य सदर्शयितु न शक्यते । अतो घट कल्पित एव मोहात् मृदेव सत्य परमार्थभूतम् ॥२३१॥ केनापि पुस्पेण ब्रह्मणापीति वा । घटस्य स्वरूप मृभिन्नतया सदर्शयितु न शक्यते यत अतो घट मोहात् भिन्नतया कल्पित एव । मृदेव सत्य परमार्थभूत घटशब्दस्य मुरयार्थभूतम् मृत्तिकेत्येव मत्यमिति श्रुते आदावन्ते च वर्तमानत्वात् ॥२३१।। एव मृद्घटदृष्टान्तेन उपादानव्यतिरेकेण उपादेय कार्य नास्ती- त्युक्त्वा दार्टान्ति तदाह। सद्ब्रह्मेति । सद्ब्रह्मकार्य सकल सदैव सन्मात्रमेतन्नततोऽन्यदस्ति। अस्तीति यो वक्ति न तस्यमोहो विनिर्गतो निदितवत्प्रजल्प ॥२३२॥ सद्रप यद् ब्रह्म तस्य कार्य सकल वियदादि सदैव मदापि ब्रह्मव । परमते सत्व पालादिकार्य घटादि भिन्नमपि सदेवोच्यते। नद्वन्नेत्याह सन्मात्रमेतत् यथा घटो मृदेव एव वियदादि ब्राँव न तोन्यदस्ति । तत्तदुपादेयस्य तदुपादानव्यतिरेकेणासत्वात् सर्योपादानत्वात् ब्रह्मण तद्व्यतिरेण किमपि नास्तीत्यर्थ । अत एव श्रुतौ मृत्तिकेत्येव सत्यमिति इतिपदेन योग ! मृण्मय सर्व सत्य चेत् मृतिक्त्येव मृत्तिकात्वेन सत्य न स्वरूपत इत्यर्थ । एव मृद तदुपादानरूपेण तस्या पचीकृतभूत- कार्यत्वात तद्व्यतिरेक्णाभाव इति तद्रूपेण सत्यत्व। “यदग्ने रोहित रूप तेजसस्तद्रप, यच्छुकर तदपा यत्कृष्ण तदन्नस्य, अपागादग्नेरग्नित्व, वानारम्भण विकारो नामधेय त्रीणि रूपाणीत्येव सत्य" इति श्रुत्यनुसारेण तेपा भूताना अपचीकृतभूतरूपेण पृथक्करणे पृथिव्या अब्रूपेण अपा तेजोरूपेण तस्य वायुस्पतया तस्य वियत्वेन तस्य सत्वेन इति गद्रपब्रह्म- भिन्नतया किमपि मत्य नास्तीति सन्मात्रगतदित्युक्तम्। ततोन्यनास्तीति तदेव स्पष्टीकृतम्। एव स्थितेपि अस्तीति यो पक्ति ब्रह्मभिनतया श्रीविवेकचूडामणि सव्याश्य १४३ वियदादिक जगत् अस्तीति यो ब्रवीति तस्य मोह भ्रम अज्ञान वा न विनिर्गत नप्टो नाभूत् निद्रितवत् निद्रितस्येव प्रजल्प यथा सुप्त अनन्वितार्थक किंवा किंवा अराबद्ध वदति तहत् विचारजन्यज्ञानमन्तरा कथन उपादानव्यतिरेकेण कार्यमस्तीति ।।२३२॥ छान्दोग्यश्रुत्यनुसारेण कथित अयं गतिसामान्याय आयर्वणिकश्रुत्या आह । ब्रह्मवेदमित्यादिना। ब्रह्मैवेद विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा। तस्मादेतद् ब्रह्ममान हि विश्व नाधिष्ठानाद् भिन्नतारोपितस्य ॥२३३।। श्रौती सामान्यत वैदिकीति, विशेषत आह अथर्वनिप्ठेति। अथर्व- निष्ठा अथर्ववेदघटकीभूता अथर्वाख्य-ब्रह्मज्येप्ठपुत्रनिष्ठा वा श्रोतो वैदिकी अत्यन्तवरिष्ठा वाणी ब्रह्मवेद विश्वमिद वरिष्ठ इतिरूपा, इद विश्व सर्व जगत्, ब्राँव नातिरिक्तमित्येव एवकारेण पृथक् सत्ता निपिध्य ब्रूते यस्मात् तस्मादेतत्सर्व ब्रह्ममात्र विश्व । हि निश्चय आरोपितस्य कल्पितस्य अधिष्ठानाद् भिन्नता न। एतेन अज्ञानादेरनादे ब्रह्मोपादानक- 'त्वाभावात् भिन्नत्वशका परास्ता ।।२३३॥ एव श्रुत्या प्रपचसत्यत्वनिरस्प युक्त्यापि तदनुसारिण्या निरस्यति । रात्यमिति सत्य यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ नतत्वहानि-निगमा-प्रमाणता। असत्यवादित्वमपीशितु स्यात् नैतत्मय साधु हित महात्मनाम् ।।२३४॥ एतत् जगत् परिदृश्यमान विश्व यदि मत्य अवपित स्यात् बात्मनो ननत्यहानि अन्योन्याभावाप्रतियोगित्याप-वग्नुपरिच्छेदशून्यत्व न स्यात् आलितेन जगता यस्तुभतेन परिध्यिमानत्वात्। होयतामनन्तत्वमिति " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य चेत् निगमाप्रमाणता सत्य ज्ञानमनत ब्रोति" वेदस्य बाधितार्थ- बोधकता स्यात् । इष्टापत्तिरितिचेत् ईगितुरपि परमाप्तस्य सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य असत्यवादित्व अयथार्थवक्तृत्व स्यात्। तदपि भवत्विति चेत् महात्मना आस्तिकाना इत्यर्थ । महानात्मा येपा श्रुत्याचार्योपदेशेन परिच्छिन्न पचकोशात्मवद्धि त्यक्त्वा कृतब्रह्मसाक्षात्कारतया अखण्डाकार- वृत्तिमदन्त करणाना वा तेपा। नैतलय माधु हित मौमनस्यकर मम्मत- मित्यर्थ । स्वानुभवविरोधात् ॥२३४॥ प्रपचमिथ्यात्वे भगवद्गीता प्रमाणयति। ईश्वर इति। ईश्वरो वस्तुतत्वज्ञो न चाह तेप्ववस्थित । न चमत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीकथत् ॥२३५।। अज्ञानाभावेन भ्रमादिदोषशन्य वस्तुयाथात्म्यशानवानीश्वर " मत्स्यानि सर्वभूतानि नचाह तेप्दयरिथत । न च मत्स्थानि भूतानि पश्यमे योगमेश्वरम्" इत्येकस्मिवाक्ये मत्स्थानि सर्व भतानि न च मत्स्थानीति प्रतियोग्यभावयो एकत्र विरोधशवाया पश्य मे योगमश्वरम्, इति ईश्वरस्य मम अघटितघटनोपायरूप योग माया इत्यर्य पश्येति मायिकत्वमुक्त- वान् । तदेव मिथ्यात्व प्रतिपनोपाधी अभावप्रतियोगित्यम्यव मिथ्यात्वात् । मत्स्थानि न च मत्स्थानीति पदाभ्या अयमर्थ उका । स्वाश्रयत्वनाभिमत- यावन्निष्ठाभावप्रतियोगित्व स्वप्रकारची विशेप्यताव्यापात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वपर्यवसित प्रतिपनोपाधो इत्यादेरथं । तथा न मत्स्थानीत्यन ईश्वर भूतानामाश्रय इति शत । न न मत्स्यानोत्यनेन भताना तन्निष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वमवगम्यते। तथाच “सर्वपामेव भावाना स्वश्य- त्वेन सम्मते । प्रतियोगित्वमत्यन्ताभार प्रति मृपात्मता" इति चित्सुखानार्य- वचनेन पूर्वोक्तमिथ्याल जगति मिन्दम्। घटवत्न्या भ्रमविगेप्यनिष्ठा- भावप्रतियोगित्व परमतेप्यम्तीति अन्तरवारणाय स्वप्रकारव- धीविशेप्यतान्यापर्वति। तथाच यत्रास्तीति प्रमा तत्रापि स्वस्पत कल्पितत्वेनअभावान यर यन म्वप्रकारवधीविशेप्यता तत्य गर्वन घटादेवंस्तुतोभावात् त प्रतियोगिय मूपपादमिति बोध्यम् । “मया तत- मिद सर्व जगदव्यक्तमूतिगा" इति सर्वाधिष्ठानतया इद सर्व जगद्व्याप्न, श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य नतु तदपिष्ठानकत्व मम स भगव कस्मिन् प्रतिष्टित इति स्वे महिम्नि, यदि वा न गहिम्नि' इति निराधारत्वय कथितत्वात ! अत जगदधिष्ठानकत्व भ्रम निराकरोति न चाह तेववस्थित' इति । धूमेन व्याप्त गृहमित्यादी गृहाधिकारणकत्व धम प्रतीयते तद्वदिद मया ततमित्यादिना ज्ञेयमिति। तथाच नाधिष्ठानाद भिनतारोपितस्यति ब्रह्माधिष्ठानक तनारेपित तदव्यतिरेकण नास्तीति मिथ्यत्यव व्यचीक्यत् अवोचदित्यर्थ ॥२३५॥ " जगन्मिथ्यात्वे युक्तिमाह। यदिति । यदि सत्य भवेद्विश्व सुपुप्तावुपलभ्यताम् । यन्नोपलभ्यते किंचिदतोऽमत् स्वप्नवन्मृपा ॥२३॥ मत्यस्य रादा भानमावश्यक यथात्मन । यदि विश्वजगत सत्य भवेत् सुपुरप्यवस्थाया उपलभ्यता। यत यस्मात मिचिदपि नोपलभ्यते 'न किंचिदवेदिपम् इति स्मृते गत स्वप्नवत नागरे अनुपरम्यमान स्वप्न यथा असन् तथा। असदित्यस्याथ मृपति । नतु दाशविपाणयदसत्व वितु दृप्टनप्टस्वरूपत्वात मिथ्या इति भाव ।। २३६ ॥ इदानी ब्रह्मम्पतिरेकेण जगत अभाव निगमयति। अत इति । अत पृथड्नास्ति जगत्परात्मन पृथयप्रतीतिस्तु मृपा गुणाहिवत् । आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ता धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमण ॥२३७।। अतः स्वप्नयत रादा उपलभाभावात जाा परात्मन यह्मण पृपा नास्ति व्यवहारदमाया पृथग्पटादिरपण प्रीति गुणाहित् गुण रज्ज, अहि सा रज्यामागपित यया ममा तपा जगदपि गण तु मपवेत्यर्थ । प्रियारारिवाभावादपि मृषा मत्यमार आरोपितति। आरोपितम्य पन्यितम्य अपाता प्रयोगनवत्ता अयारियालिमिति माया अस्ति मिशान्यवेनि माय । सहि पुरा प्रतीनिग्न मा अपोनि, " मित्यर्थ । श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य चेत् निगगाप्रमाणता सत्य ज्ञानमनत ब्रोति" वेदस्य बाधितार्थ- बोधकता स्यात् । इप्टापत्तिरितिचेत् ईशितुरपि परमाप्तस्य सर्वज्ञस्य परमेश्वरस्य असत्यवादित्व अयथार्थवक्तृत्व स्यात्। तदपि भवत्विति चेत् महात्मना आस्तिकाना इत्यर्थ । महानात्मा येपा श्रुत्याचार्योपदेशेन परिच्छिन-पचकोगात्मद्धिं त्यक्त्वा कृतब्रह्मसाक्षात्कारतया अखण्डाकार- वृत्तिमदन्त करणाना वा तेषा। नैतत्तय साधु हित सोमनम्यकर मम्मन- स्वानुभवविरोधात् ॥२३४॥ प्रपचमिथ्यात्वे भगवद्गीता प्रमाणयति! ईश्वर इति । ईश्वरो वस्तुतत्वज्ञो न चाह तेप्ववस्थित । न चमत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्थत् ॥२३५।। अज्ञानाभावेन भ्रमादिदोपशन्य वस्तुयाथात्म्यज्ञानवानीश्वर 'मत्स्थानि सर्वभतानि नचाह तेप्यवस्थित । न च मल्थानि भूतानि पश्यमे योगमेश्वरम् ' इत्येकस्मिन्वाक्ये मत्स्थानि सर्वमतानि न च मत्स्थानीति प्रतियोग्यभावयो एकल विरोधशकाया पश्य मे योगमैश्वरम्, इति ईश्वरस्य मम अघटितघटनोपायरुप योग माया इत्यर्य पश्येति मायिकत्वमुक्त- वान् । तदेव मिथ्यात्य प्रतिपनोपाचौ अभावप्रतियोगित्वम्यैव मिथ्यात्वात् । मत्स्थानि न च मत्स्थानीति पदाभ्या अयगर्थ उपन । स्वाश्रयत्वेनाभिमत यावनिष्ठाभावप्रतियोगित्व स्वप्रकारक्धी विशेष्यताव्यापकात्यन्ताभाव- प्रतियोगित्वपर्यवसित प्रतिपनोपाधी इत्यादेरर्थ । तथा च मत्स्थानीत्यत्र ईश्वर भूतानामाश्रय इति ज्ञात । न च मत्स्थानीत्यनन भताना तनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वमवगम्यते। तथाच ' सर्वेषामेव भावाना स्वश्रय त्वेन सम्पते । प्रतियोगित्वमत्यन्ताभाव प्रति मृपात्मता" इति चित्सुखाचार्य- वचनेन पूर्वोक्तमिथ्यात्व जगति सिद्धम्। घटवल्या भ्रमविगोप्यनिष्टा- भावप्रतियोगित्व परमतेप्यस्तोति अन्तरवारणाय स्वप्रकारक धीविशेष्यता यापति। तथाच यनास्तीति प्रमा तनापि स्वस्पत कल्पितत्वेनअमावात पर यन स्वप्रवारकधीविशेष्यता तत्र सर्वत्र घटादेवस्तुतोऽभावात त प्रतियोगिव सुपपादमिति बोध्यम् । गया तत गिद सर्व जगदव्यवतमूतिना' इति सर्वाधिष्टाचतया इद राव जगद्याप्न, श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य १४५ नतु तदविष्ठानकत्व मम “स भगव कस्मिन् प्रतिष्टित इति, स्वे महिम्नि, यदि वा न महिम्नि" इति निराधारत्वस्य कथितत्वात् । अत जगदधिष्ठानकत्व-भ्रम निराकरोति "न चाह तेप्ववस्थित" इति । धूमेन व्याप्त गृहमित्यादौ गृहाधिकरणकत्व धर्म प्रतीयते तद्वदिद मया ततमित्यादिना ज्ञेयमिति। तथाच नाधिष्ठानाद् भिन्नतारोपितस्येति ब्रह्माविष्ठानक तत्रारेपित तद्व्यतिरेकेण नास्तीति मिथ्येत्येव व्यचीक्यत् अवोचदित्यर्थ ॥२३५॥ जगन्मिथ्यात्वे युक्तिमाह। यदिति । यदि सत्य भवेद्विश्व सुषुप्तावुपलभ्यताम् । यनोपलभ्यते किंचिदतोऽसत् स्वप्नवन्मृपा ।।२३६॥ सत्यस्य सदा भानमावश्यक यथात्मन । यदि विश्वजगत् सत्य भवेत् सुपुत्प्यवस्थाया उपलभ्यता। यत् यस्मात् किचिदपि नोपलभ्यते 'न किंचिदवेदियम्” इति स्मृते अत स्वप्नवत् जागरे अनुपल म्यमान स्वप्न यया असन् तथा। असदित्यस्यायं मृपति । नतु शशविपाणवदसत्व किंतु दुप्टनप्टस्वरूपत्वात् मिथ्या इति भाव ॥ २३६ ॥ इदानी ब्रह्मन्यतिरेण जगत अभाव निगमयति। अत इति । अत पृथड्नास्ति जगत्परात्मन पृथक्प्रतीतिस्तु मृपा गुणाहिवत् । आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽ धिष्ठानमाभाति तथा भ्रमण ।।२३७।। मत स्वप्नवत् सदा उपलमाभावात् जगा परात्मन ग्रह्मण पृयर नास्ति व्यवहारदशापा पृथग्घटादिपेण प्रतीनि गुणाहिवत् गुण रज्नु , अहि सर्प , रमामागेपित यया मृषा तथा जगदपि मृषा तु मवेत्यर्थ । अर्थप्रियागरित्याभायादपि स्यात्मत्वमार आराप्तियति। आरोपितरस पिाय असंवत्ता प्रयोजनाता अगियावाग्विमिति यावत् अस्ति गारस्येशी भाव । नहि पुन प्रीति भार अपीति, -

.
श्रीविवेकचूडामणि मध्याव्य
अधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमण, नहि भ्रमस्थले प्रयोजनगवेषणा विफल-
प्रवृत्ते सिद्धत्वात् ।।२३७॥
दष्टान्तातरेण जगत ब्रह्माव्यतिरेक द्रढयति। भ्रान्तस्येति ।
भ्रान्तस्य यद्यद्भमत प्रतीत
ब्रह्मैव तत्तद्रजत हि शुक्ति ।
इदतया ब्रह्म सदेव म्प्यते
त्वारोपित ब्रह्मणि नाममानम् ॥२३८।।
भ्रान्तस्य भ्रमत यद्यत्प्रतीत तत्तत् अधिष्ठानभूत ब्रह्मैव हि
यस्मात् गुक्त्यज्ञानात् शुक्तौ भात रजत शुक्तिरेव तथा ब्रह्मण्यारोपित
वस्तुत विचार्यमाणे ब्रह्म मदेव इदतया रुप्यते तत्तु नाममात्र
वाचारभणश्रते ' इत्यर्थ ॥२३८॥
प्रपचस्य मिथ्यात्वेन तत्कारणत्वमगि तत्पदप्रवृत्तिनिमित्त तादृश-
मवेति शोधित तत्पदार्थमुपसहरति अत इति चतुभि ।
अत पर ब्रह्म सदद्वितीय
विशुद्धविज्ञानधन निरजनम् ।
प्रशान्तमाद्यतविहीनमन्यि
निरतरानन्द-रसस्वरूपम् ।।२३९॥
निरस्तमायाकृत-सर्वभेद
नित्य ध्रुव निष्कलमप्रमेयम् ।
अस्पमव्यक्त-मनाख्यमव्ययम्
ज्योति स्वय किचिदिद चकास्ति ।।२४०।।
ज्ञातृज्ञानज्ञेयशून्यमनन्त निर्विकल्पकम् ।
केवलाखण्डचिन्मान पर तत्व विदुर्बुधा ॥२४१॥
अहेयमनुपादेय मनोवाचामगोचरम् ।
अप्रमेयमनाद्यत ब्रह्म पूर्ण महन्मह ॥२४२॥

"
-
श्रीविवेकचूडामणि मव्यास्य
अत जगत पृथक्सत्ताशून्यत्वात् आरोपिततया नाममात्रत्वात् पर
ब्रह्म अबाध्य विजातीयरहित निविषय-विज्ञानशरीर अज्ञानास्पृष्ट
अपरिणामि जन्मनाशरहित अमूर्त अखण्डानन्दविग्रह निरस्ता माया-
कृता. सर्वभेदा यस्मात् यस्मिन्निति वा निर्भेद सजातीय-स्वगतभेदशून्य
आद्यन्तविहीनत्वान्नित्य अनियत्वात् ध्रुव कूटस्थ निकल निरखय
अप्रमेय फलव्याप्तिरहित अरूप
अशब्दमस्पगरूपमव्यय" इति
थुते न चक्षुपा गृह्यते इत्यादेश्च। अत एवाव्यक्त। वागगोचरतामाह
अनाख्यमिति नामशून्य प्रवृत्तिनिमित्ताना जातिगुणत्रियासवधाना-
मभावात्।
अव्यय नव्येति इत्यव्यय अपक्षयरहित। ज्योति स्वय
पराप्रकाश्य। किचिदिद अपरोक्ष चकास्ति प्रकाशते। निश्चलतया तत्र
बुद्धे स्थापनार्थ तत्र तत्र श्रुत्युक्तानि तावन्ति विशेपणानि पुनराह शातृ-
ज्ञानज्ञेयशून्य त्रिपुटीरहित। तअहेतु अनन्न परिच्छेदत्रयशून्यमिति ।
अत एव निर्विकल्पव। केवलापण्डचिन्मात्र सर्वोपाधि-सबन्ध-विधुरा-
परिच्छिन्न-ज्ञानकरूप पर तत्व वुधा विदु । म्यान्मत्वेन अहेयमनुपादेय
मनोवाचामगोचर " यतो वान' इति श्रुते अप्रमेय श्रवणमनन-निदि-
ध्यासन-सस्कृत-मनोवृत्तिव्याप्य अनाद्यन्न कालदेगपरिच्छेदशून्य अत
पूर्ण महत् सूर्यादिभासक मह ज्योति ब्रह्म इति तत्पदार्थगोपन ।
पदायाँ शोधयित्वा वाक्यार्थ वस्तुमारभते। तत्त्वमिन्यादिना।
तत्त्वपदाभ्यामभिधीयमानयो
ब्रह्मात्मनो शोधितयो-यंदित्यम् ।
श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्प-
गेकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहु ॥२४३॥
तत्यमसीत्यत्र तत्पदेन त्वपदेन न जगत्पतॄत्यादिविशिष्टत्वेन
जापदायवस्थाविशिष्टत्वेन च अभिधीयमानयो सवाया बोध्यमानयों
ब्रह्मात्मनो ब्रह्म न आत्मा न ब्रह्मात्मानो तयोरीश्वरजीययो । दाय
पुर्पोरामारेण सोधिनयो । तत्वमगीति प्रत्या नयो मेवामिन्मात्रयो
एवन्यमय मुर नवाद छान्दोग्य एतादायो भेद मानाभाग
मम्गानिपाया, तामिनि लोण गप ॥२४॥

१४८ यौविवेकचूडामणिः सव्याख्यः ऐक्यं तयोर्लक्षितयो-न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धर्मिणोः । खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययो. कूपांबुराग्यो. परमाणुमेोः ॥२४४॥ किंचिज्जत्य-सर्वज्ञत्यविपये दृष्टान्त. खद्योतभान्चोरिति अति- परिच्छिन्नापरिच्छिन्न प्रकाशवत्वात् । नियम्यनियामकभावविपये राज- भृत्ययोरिति दृष्टान्तः भीपास्मादित्यादिश्रुते । आनन्दलेशापारानन्द- विषये कूपाबुराश्योरिति। एकदेशगतत्व-सर्वगतत्वविषये परमाणुमेर्वो- रिति । एव अन्योन्यविरुद्धी ऐक्यायोग्यौ यो धर्मिणौ तयोः अन्योन्यविरुद्ध- धर्मिणोः वाच्ययो तयो. जीवेश्वरयो ऐक्यं न निगद्यते बाधितत्वात् । किंतु लक्षितयो लक्षणावृत्या बोधितयो निगद्यते उपक्रमादिलिंगावगत- तात्पर्यानुसारेण कथ्यत इत्यर्थ ॥२४४।। अन्योन्यविरोधे कारणमाह। तयोरिति । तयोविरोधोय-मुपाधिकल्पितो न वास्तव कश्चिदुपाधिरेपः ईशस्य माया महदादिकारण जीवस्य कार्य शृणु पच कोशाः ॥२४५॥ तयोयियो अय विरोध. ऐपयायोग्यत्वरूप. उपाधिना कल्पित.। न वास्तवः स्वाभाविक कश्चित् । क उपाधिरिति चेदाह उपाधिरेण इति । तन तत्पदार्थस्य उपाधिमाह ईशस्य माया। तत्स्वरूपमाह महदादि- कारण महतत्वाहंकार-पंचतन्मात्रादिसकलजगत्कारणं माया ईश्वरस्य उपाधिः । जीवस्य त्वंपदार्थस्य कार्यमुपाधिः । कि तदिति चेत् शृणु पंच कोशाः । “कार्योपाधिरय जीव कारणोपाधिरीश्वरः" इति श्रुतेः ॥२४५।। एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः राम्यनिरासे न परो न जीव. । राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक: तयोरपोहे न भटो न राजा ॥२४६।। जोवपरयो एताग्रुपाधी माया पंचकोगाश्च । नात्र कात्तन भिदास्ति 'नेह नानास्ति किचन" "असगोहय पुरुषः " "असंगो नहि श्रीविवेकचूडामणिः सत्र्यास्यः सज्जते" इत्यादिश्रुतिभिः तत्वपदार्थशोधिकाभिः तयोरुपाध्योः सम्यङ्- निरासे, न परो न जीवः केवलचिन्मात्ररूपत्वात् भेदकाभावात्। तत्र दृष्टान्तमाह नरेन्द्रस्य राज्यमुपाधिः खेटक. आयुध-विशेष: भटस्य उपाधिः भेदकधर्मः। तयोरपोहे अभावे न भटो न राजा, स्पष्टम् ॥२४६।। उपाधिनिरासः कथं करणीय इति चेदाह। अथेति । अथात आदेश इतिश्रुति-स्स्वय निषेधति ब्रह्मणि कल्पित द्वयम् । श्रुतिप्रमाणानुगृहीत-युक्त्या तयोनिरास करणीय इत्यम् ॥२४७।। 'अथात आदेशो नेति नेति" इतिश्रुतिः स्वय ब्रह्मणि कल्पितं द्वयं द्वैत वस्तु नियति। इति शब्दस्य इदमित्यर्थः । वीप्सा सकल- दृश्यवर्गनिषेधार्था। इदमिदमिति यद्यत्प्रतीयते तत्सर्वमपि अघिप्ठान- व्यतिरेकेण नास्तिं स्वत सत्तास्फूर्तिशून्यम् । एव शुत्यव साक्षानिपिध्य- मानत्वात् सकरप्रमाणमूर्धन्य-श्रुत्यनुगृहीतयुक्त्या तयो मायाकोशपवक- इत्थ वक्ष्यमाणरीत्या निरास करणीय ॥२४७।। नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्य रज्जो दृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च। इत्यं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञयः पश्चादेकभावस्तयोयः॥२४॥ नेदमिति । प्रथमेदशब्देन इंशोपाधिर्माया, द्वितीयेदपदेन पोगपयर जीवोपाधिः ग्राह्य. प्रत्येक निषेदु नन्द्वययोग । कारण या माया, पा वा कोरापथक कल्पितत्वात् न सत्य "भूपश्चान्ते विश्वमायानिवृत्ति इतिमायानाशयवणात्। योरापचास्य दृप्टनप्टम्पस्पत्यमुगपादितमेव अवरयात्रयेनुयत्यभावात्। "मामेव में प्रपद्यन्ते मायामेता तरति रो" इति गीतादननाच । "तेभ्यानयोगानुगता अत्यन् देवात्मत स्पगुगनिगशे" इति तस्या अपि दासत्यते । अत इदं कारण गाया. स्पोपाधि: ग यस्तुतोस्ति, सत्ये निमपयोगा "नामा पियो गा रूपोपाध्यो। " श्रीविवेक्चूगमणि सन्याख्य दति गोतावचनात। एव कोशपचकमपि निपुण विचारयतो नैवास्ति धीमता शिप्यण सर्वाभाव विना किंचित पश्यामि इत्युक्तत्वात । अत पूर्वाक्तोपाधिद्वयमपि रज्जो दप्टव्यालवत सपवत स्वप्नवच्च न सत्यम । इत्थ दश्य साधुयुक्त्या श्रुत्यनुसारिण्या युक्त्या सामु व्यपोह्य निरस्य पश्चात तयो अनपहितयो केवल्यो चिमात्यो य एकभाव भदाभाव सज्ञय ॥२४८11 ततस्तु तो लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धय । नाल जहत्या न तथाऽजहत्या कितभयार्थंकतयैव भाव्यम ॥२४९।। तत इति । तत यत दश्यव्यगोहान तर शब्दादव तया एकत्व जय तत तस्मात्कारणात तो गद्धी लक्षणया शक्यसवधो लक्षणा तया अथ स्मत्यनुकूलपदपदाथसम्वघस्पया वत्या सुलक्ष्यौ मम्यगुपस्थापनीयो। अत्र स्वात्मनिरूपण गानान्तरोपरोधात मुस्याथस्यापरिग्रह जाते । मुख्याविना वृतेर्थे या वत्तिस्सव लक्षणा प्रोकना इयक्तम। प्रमाणान्तरविरोधवगात मुख्याथस्य वाच्याथग अपरिग्रह जाते वाच्याथविषयका वयवोधानुपपत्तो मयामिति यावत मुख्याविनाकृते वाच्यरावद्धर्थे या वत्ति सा रक्षणा इत्यथ । प्रकृते विशिष्टयोरक्य बाधित इति तत्त्वपदाभ्या शुद्धौ आत्मानी लक्षणीयौ तत्र विशिष्टतादाम्यराव धस्य सवात लक्षणा गक्यसरधरूपा निवहति । तदपि तत्र स्पष्टमुक्त देहद्रियादिधर्मानात्म यारोपयन भदेन। कतृत्वाभिमानी वोधस्स्यात त्वपदस्य वाच्योथ । देहस्य चेद्रियाणा साक्षी तेभ्यो विलक्षणत्वेन। प्रतिभाति योवबोध प्रोक्तोसो त्वपदस्य लक्ष्योथ। वेदावसानवाचा सवेद्य सकलजगदुपादान । सवज्ञताद्युपत नत य तत्पदस्य वाच्योथ । विविधोपाधिविमुक्त विश्वा तीत विशुद्धमदत। अक्षरमनुभववेद्य चतन्य तत्सदस्य लक्ष्योथ इति॥ प्रत्यक्वपरोक्षत्वे परिपूर्णत्व च सद्वितीयत्व। इतरेतर विरुद्ध ततइह भवितव्यमव लक्षणया इति च ॥ त्वपदार्थ प्रत्यक्त्व तत्पदवाच्य परोक्षत्व अहमिति प्रतीत्यभावात एवमीवररय परिपूणत्व जीवस्य सद्वितीयत्व अल्पत्वमिति यावत । इतरेतरविरुद्ध कथ तयोरक्या वय दतिमानातरोप रोध प्राप्ते उपक्रमादिलिंगावधत-तात्पर्यानुपप या गद्धौ लक्षणया बोधनीयो। तत्र लक्षणा त्रिविघा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहजदह श्रीविवेकनूडामणि सब्यास्य लक्षणा चेति। प्रकृते तु तृतीया ग्राह्या इत्याह ! तयोरखण्डैकरसत्व- सिद्धये ससर्गाविषयक-प्रमाविषयत्वसिद्धये इत्यर्थ । उक्त हि वाक्यवृत्ती "ससों वा विशिष्टो वा वाक्यार्थी नान समत । अखण्डकरसत्वेन वाक्याथों विदुपा मत " इति । तत्र जहल्लक्षणा नाम स्वात्मनिरूपणे लक्षिता "निखिलमपि वाच्यमर्थ त्यक्त्वा वृत्तिस्तदन्वितेऽन्यार्थे। जहतीति लक्षणा स्यात् गगाया घोपवदिह न ग्राह्मा" इति । वाच्यार्थाविपयिणी लक्ष्यार्थविपयिणी या उपस्थिति तादृशोपस्थितिजनिका शक्यसवन्धरूपा या वृति पदपदार्थसवन्ध सा जहल्लक्षणा। यथा “गगाया घोष" इत्यत्र पोषपदवाच्याभीरपल्या गगापदवाच्यप्रवाहवृत्तित्व न सभवतीति गगापदस्य प्रवाहमयुक्त-तीरबोधकत्व। तत्रापि यदि गगातीरे घोपइति बोधोभिप्रेत तदा अजहल्लक्षणव। तीरेघोष इति चेत्, बोधे तज्जनकोप- स्थितो च वाच्यार्थस्याप्नवेशात् जहल्लक्षणा। प्रकृते नाल जहत्या इत्युक्त वाच्यैरदेशस्य विशेष्यस्प समहात् 'निखिलमपि वाच्यमर्थ त्यक्त्वा इत्युक्तलक्षणाभावात्। एव न तथा अजहत्या असण्डकरसत्वसिदये अजया लक्षणयापि नाल न पर्याप्त । तथाहि अजहल्लक्षणा नाम वाच्यार्यविषयिणी लक्ष्याविषयिणी च या उपस्थिति तज्जनव-शक्यसवन्धरूपा वृत्ति । तदुक्त "वाच्यार्यमत्यजन्त्या यस्यावृते प्रवृतिरन्यायें। इसमजहतीति कथिता शोणो धावतिवदन न पाहा" इति शोणाब्दस्य वाच्यस्य रक्त- गुणम्य धावनकनृत्वान्वयासभवात् तद्गुणविशिष्ट अश्ये लक्षणा। तत्र भोणगुणविशिष्टास्वविषयकोपस्थिती वाच्यार्थम्य शोणगुणस्यापि भानात् इय लक्षणा अजहती वाच्यार्थ न त्यजतीति। प्रवृते विशेषणागम्य वाच्यार्यस्प परित्यज्यमानत्वात् नाजहल्लाणा पितु उभयानयंव भाव्य उभयोरर्थयो एपता यया लक्षणया तया जहदजहरक्षणया भाव्य तयोरपायरसत्वसिद्धये। तल्लक्षणमुक्तम् । “जहद जतीति मा म्यान या वान्यायदेदामपहाय । योधयति नरदेश सोय दिन इति वदाध्यदेनाम् ", गोय द्विज इति धारप त्यक्त्या प्रत्यपरोपदेगा। दिनमात्ररक्षपागन् पययत्यक्य पदार्ययोरुभयो । तदत्तत्यमगीनि त्याचा प्रयागतानि । 'निम्नु नभयिया योषयनिम्पाटममिपदेनरयम् " IT तयान Irr. द्वाराषावियिणी शिनिधान्याविरुपिणीच या पम्मिनि भादगार- निर्धा-जनरायगयपापा अनि जमनाला पा गया १५२ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य लक्षणया तत्वपदार्थयो ससर्गाविषयक-यथार्थ-ज्ञानविषयत्वसिद्धये भाव्यम् ॥२४९॥ तद्दृष्टान्तपुरस्सरमाह। म इति । स देवदत्तोयमितीह चैकता विरुद्धधर्माशमपास्य कथ्यते । यथा तथा तत्त्वमसीति वाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा ॥२५०।। सलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनो अखण्डभाव परिचीयते बुधै । एव महावाक्यरातेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरक्य-मखण्डभाव ॥२५१॥ सोय देवदत्त इतीह तच्छब्दस्य तद्देशतत्वालवृत्तित्वविशिष्टोर्थ । अयमिति इदपदस्य एतद्देशतत्काल-वत्तित्वविशिष्ट अर्थ । विशेषणयो अत्यन्तभिन्नत्वात् विशिष्टंक्यमनुपपतम् । कालातरे देशान्तरे- स्थित देवदत्त इदानीमनागत इत्यप्यर्थस्य नातत्वात् व्यक्तिमान- विषयमा बोधतात्पर्येणोच्चरितादस्माद् वाक्यात् स्वघटय तदिदगदाभ्या उभयन विरुद्धाश तद्देश-तलाल-तद्देश-तलाल रूप अपास्य हित्या देवदत्तरूपविशेप्याशमानमुपस्थाप्यते । तत्र भेदो नास्तीति एकता यथा कथ्यते तथा तत्त्वमसिवाक्य कारणोपाधि-कार्योपाधि-प्रत्यक्त्व-परोक्षत्य- परिपूर्णत्व-सद्वितीयत्वादिरूपान् विस्वधर्मान् उभयन हित्वा चिन्मारतया ईगजीवी सलक्ष्य तयो असण्डभाव वस्तुपरिच्छेदशूत्यत्व बुध विद्वद्भि परिचीयते अनुभ्यत इत्यर्थ । एक्न ऐक्यवोधप्रकार उपदिश्य अन्यत्राति- दिशति, एवं महावाक्यशतेन ब्रह्मात्मनोरक्य तदर्थ अखण्डभाव क्थ्यत इति ।।२५१॥ विधिमुसेन जीवनोपयवोधर वाक्य उदाहत्य निषेपमुखेन तबोधक वापयमुदाहरति। अस्थूलमिति अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्ध स्वतो व्योमवदप्रतक्यम् । अतो मृपामानमिद प्रतीत जहोहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् । ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डवोधम्।।२५२॥ अस्थूलमनग्यहस्व-मदीर्घम्" " इत्यादिवाक्यानि स्थूल शरीरादि- तादात्म्याभिमानन तथा म्यात्मान जानान जीव तद्रूपत्व परिहाप्य ब्रह्म- 11 श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य स्वरूप बोधयन्ति । तदाह एतत् दृश्यमान असत् स्थूल शरीरादि, अस्थूल- मिति निरस्प निषिध्य, सकलनिषेधसाक्षित्वेन स्वत सिद्ध, व्योमवत् आकाशवदप्रतयं नह्याकाशस्य आयाम एतावानिति तर्कयितु शक्यते, तथा शास्त्रमन्तरेण तनिधिगम्यमित्यर्थ । तादृश ब्रह्म अहमित्येव विशुद्धबुध्या मनननिदिध्यासन-सस्कृतयुध्या, स्व आत्मान अराण्डबोय विधि । अत यत् स्यात्मतया गृहीत स्थूलशरीरादिक इद प्रतीतमज्ञानात् शात मृपामात्र मिथ्याभूत जहीहि परित्यज इत्यन्वय ॥२५२॥ छान्दोग्यपप्ठाध्याये श्वेतकेतु प्रति उद्दालकेन कृतमपदेश शिष्य- मुखबोधाय सगृह्योपदिशति । मयामिति । मृत्कार्य सकल घटादि सतत मृन्मानमेवाभित तद्वतराजनित सदात्मकमिद सन्मानमेवाखिलम् । यस्मानास्ति सत पर किमपि तत्सत्य स आत्मा स्वय तस्मात् तत्वमसि प्रशान्तममल ब्रह्माद्वय यत्परम् ॥२५३॥ मृत्कार्य मुदुपादानव', घटादि पटशरावोदचनादि रावल, सतत कालप्रयेपि उत्पत्ते. प्राक् उत्पत्यनन्तर नाशानन्तर च, अभित सर्वश प्रागूध्यं पश्चादध पारवयो , मृन्मायमेव मृद्ध्यतिरेपेण नारित यिस्तरेणेदमुपपादित- मयस्तात् “ मृत्वार्यभूत" इत्यादिश्लोवाम्या। तद्वत् “सदेव सोम्येदमग्र आसीत्, एवमेवाद्वितीय, तदक्षत, ततेजोन्जत, तदपोसृजत, तदसमसृजत" इत्यादिना “सन्मूला सोम्येमा सो प्रना सदायतना सत्प्रतिष्ठा " इत्यन्त श्रुत्या योधितप्रकारेण राजनित घट सन् पट मन् इति सामानापि. परण्यविपयरप्रतीत्यान सदात्मवामिदमपिल सन्माश्रमेव । यस्मान् गा परग्रहाग पर भित्र पिमपि नास्ति तत् गर्योपादानशूत, गत्य पाया- वाध्य, स. आत्मा तव मुग्य स्वरूप म्वय सत्तारपूरयों परनिरपेक्ष, तस्मादेतो अदप म्यराताम्यतिरिक्त-गत्तार-पदार्थगून्य, प्रशान्त निविरार, यमन अशानायस्पृष्ट, यत्पर ग्रह्म तदेय स्वमगि प्रत्यर्थ ॥२५॥ निद्रा-गलित-देशवाल-विषयमानादि गर्ष यया मिथ्या तहदिहापि जाग्रति जगत्म्यामान-मायंत्वतः।

यदिति। श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य यत्पर सकलवागगोचर गोचर विमलबोध-चक्षुप । शुद्धचिद्घन-मनादि वस्तु यद् ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि।।२५६॥ यत्पर सर्वोत्कृष्ट, सकलवागगोचर ' यतो वाचो निवर्तन्ते” इतिश्रुते उपनिषद्भिरपि लक्षणावृत्या प्रतिपाद्यमानत्वात् । विमलवोधल्प यच्चक्षु तस्य गोचर — ज्ञानप्रसादेन विशुद्धसत्व ततस्तु त पश्यते निष्कल ध्यायमान " इतिश्रुते । शुद्धा निर्विपया या चित् सैब धन मूर्ति यस्य, यहा शुद्ध च तत् चिद्धन निरुपहितज्ञानस्वरूप, अनादि वस्तु नित्य यथार्थ यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥२५॥ पभिरूमिभिरयोगि योगिहृद्भावित न करणविभावितम् । बुध्यवेद्यमनवद्य-भूति यद् ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ॥२५७।। पभिरिति। क्षुत्पिपासे शोकमोहो जरामृत्यू अमिपत् तरगवत् उपर्युपरि सभवन्तीति एते पडूमय इति कथ्यन्ते। तै पडभि मिभि अयोगि योगरहित सबन्धशून्य, रमेण प्राणमनश्शरीराश्रितत्वात् तेपा। योगिहृद्भावित विपर्यम्यो निरुद्धचित्ता योगिन तेपा हृदा मनसा भावित आदरेण ध्यातमित्यर्थ । न करणैविभावित " न नक्षुपा गृह्यते नापि वाचा, नैव वाचा न मनसा प्राप्तु शक्यो न चक्षुपा, न तय चक्षुर्गच्छति वागच्छति " इत्यादिश्रुतिभ्य । राब्दस्पर्शरूपादिरहितत्वात् युध्यवेद्य सौम्याग्रबलहीनबुध्या वेत्तुमशक्य, अनवद्य भूति अनवद्या भूति महिमा यस्य निर्दोपैश्चर्यमित्ययं "पम्यनपुण्ये न सापेक्षत्वात् " इति मूत्रात् 'निरवद्यम्” इतिश्रुतेश्च । तादृश यद् ब्रह्म तत्वममि भावयात्मनि . न २५७ भ्रान्तिकल्पित-जगत्वलाश्रय स्वाथय च सदसद्विलक्षणम् । निष्कल निरपमान-मृद्धिमत् ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ॥२५॥ पादोस्य मर्या भूतानीतिश्रुते भ्रान्त्या पलिता या जगपा मला अग तदाश्रय अधिष्ठान, “म भगव पस्मिन् प्रतिप्टिन इति, म्ये पहिम्नि" इति श्रुते म्वमाश्रय यस्य अनाधार सत्यमिन्ययं । मददि- एक्षण प्रत्यक्षपरोक्ष-पचभूतविरक्षण, निपल निग्वयय, निपमान " दद सर्व " " श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य असदृश "न तत्समश्चान्यधिकश्च दृश्यते” इतिश्रुते । ऋद्धिमत् "एप सर्वेश्वर" इत्यादिश्रुते 'सत्यकाम सत्यसकल्प इत्यादिश्रुतेश्च। एतादृश यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि ॥२५८।। जन्मवृद्धि-परिणत्यपक्षय-व्याधिनाशनविहीन-मव्ययम् । विश्वसृष्ट्यवनपातकारण ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ।।२५९॥ जन्म उत्पत्ति तदनन्तरकालिकस्थितेरुपलक्षण, वृद्धि अवयोपचय , परिणति विपरिणम पाकादिना रूपातरोत्पत्ति आमादिपलादिपु अपक्षय अवयवापचय व्याधि रोग नारान अन्त्यविकार तैविहीन पड्भावविवारशून्य इत्यथ । अत एव अव्यय न व्यतीत्यव्यय स्वतो वा परतो वा नाशरहित गित्य, विश्वमृष्टयवनघातकारण यतो वा इमानि भूतानि जायते येन जातानि जीवति, यत्प्रयन्त्यभिसविगति मसृजत 'आकाश परायण' आकाश प्रत्यस्त यन्ति इत्यादि- श्रुतिम्य सकलप्रपच-सप्टिस्थिति-सहारवारण यद ब्रह्म तत्वगसि भाव- यात्मनि ।। २५९॥ अस्तभेद-मनपास्त-लक्षण निस्तरगजलराशि निश्चलम् । नित्यमुक्त-मविभवतमूर्ति यद् ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ॥२६०।। अस्तभव अस्त गत भद यस्मात एकमवाद्वितीय इद सर्व यदयमात्मा इतिथुते अनपास्तलक्षण अनपास्तमत्यक्त अनपायि सार्वदिकमित्यर्थ लक्षण सच्चिदानन्दम्वरूप यस्य तत्। निर्गता तरगा यस्मात् सचासो जलराशिश्न समुद्र नतिश्चल. नित्यमुक्त पदापि बन्धरहित, अविभक्तमूर्ति रान्चिदानन्दस्वस्पत्वेपि तत्पदलक्ष्याराण्ड- स्वरूपभेदाभावात् अविशक्ता भदरहिता मूर्ति स्वरूप शरीर यस्य तत् अविभक्तमूर्ति निरवमिति या यद् ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ।।२६०॥ एकमेव सदनेक कारण कारणान्तरनिरासकारणम् । कार्यकारणविलक्षण स्वय ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ॥२६१।। एवमव सत् कल्पिताना अनकपा अधिष्ठानत्वेन कारण, कारणातर- निरासकारण "परास्य भक्तिविविधंव श्रूयते' इतिश्रुते स्वभितकारण- "

१५७
।
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
निरपेक्षमित्यर्थ । सकल-दृश्यनिषेधसाक्षित्वेन कारणान्तरस्य आकाशादे
निरारो नेति नेतीति निषेधै कारणमिति वा, कार्यकारणविलक्षण " तदेतद्
ब्रह्मापूर्व-मनपर" इतिश्रुते कार्य जगत् कारण माया तद्विलक्षण ‘उत्तम
पुरुषस्त्वन्य परमात्मेत्युदाहृत इतिगीतोक्तेश्च । यद्यप्येकवारण
इत्यस्मिनेव श्लोके कारणत्वमुक्त तयापि तस्य मिथ्याकार्यनिरूपितत्वेन
मिथ्यात्यात् वस्तुत कारणत्व नास्तीत्यपि मन्तव्यम जगज्जन्मादि-
कारणत्वस्य तटस्थलक्षणत्वात। यावल्लक्ष्यकाल मनवस्थित यदव्यावर्तक
तदेव तटस्थलक्षण । स्वय स्वत सिद्ध ब्रह्म यत तत्त्वमसि भावयात्मनि
1॥२६॥
"
निर्विकल्पक मनल्पमक्षर यत्क्षराक्षर-विलक्षण परम् ।
नित्य-मव्ययसुख निरजन ब्रह्म तत्वमसि भाषयात्मनि ।।२६२।।
निविक्ल्पय मायिकत्वात् विकल्पाना यस्तुत विकल्पशून्य अनल्प
पो भूमा" . ज्यायानाकाशात इत्यादिश्रुते। अक्षर न भरति
अश्नुते च्याप्नोतीति या अक्षर। यत्सराक्षरविलक्षण द्वाविमा पुस्पो
लोवे भररचाक्षर एव च। क्षरम्सर्वाणि भूतानि कूटस्थाक्षर उच्यते
इतिस्मृते । पूर्व कार्यकारणविरक्षण इत्युक्त विवृत पदातरेण जगन्माया-
विलक्षण सत्यमित्यर्य । अत एव पर सर्वोत्कृष्ट नित्य अक्षरवामित्व
'नित्यो रित्याना 'इतिश्रुत । पर नित्यमिति या अपय । अध्ययसुस
यो भूमा तत्सुप नाल्ये सुगमस्ति इति श्रुते अयण्डगुमाप रिजन
ममशून्य पद ग्रहा तत्वमगि भावयात्मनि ॥२६॥
यद्विभाति सदनेवधा अमानामरूप-गुणचिनियात्मना ।
हेमवत्स्वय-मविप्रिय सदा या त यमगि भाषयात्मनि ॥२६॥
यपा एर हेम सुवर्ण पटग-गुणगारामना विभाति ग्पयमा
रूप पारसप्यापारमाण एव या सा ग्रह्म स्वर गदा अवित्रिय भ्रमात्
नामम्पगुणयित्रियामा अनरपा विभाी नद बस पनि माय-
पारी॥२३॥

१५८ श्राविवेकचूडामणि सध्याख्य यच्चकास्त्यनपर परात्पर प्रत्यगकरसमात्मलक्षणम। सत्यचित्सुखमनन्त मव्यय ब्रह्म तत्वमसि भावयात्मनि ॥२६४॥ तदतद ब्रह्मापूव मनपर इतिश्रुते अनपर न विद्यते पर काय यस्य वस्तुभूतकायमूय परात हिरण्यगर्भादपि पर यहा सवकायकारणात अज्ञानात पर अक्षरात्परत पर इतिश्रुत म एतस्माज्जीवधनात परात्पर पुरिशय पुरुषमीक्षते इतिश्रुते परशब्देन हिरण्यगर्भोपि ग्रहीत शक्यते । प्रत्यगकरम जीवाभिन सर्वातर यच्चाप्नोति यदादत्त यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सततो भाव तस्मादामा प्रकीर्तित इत्युक्तात्म लक्षणोपत सत्यचित्सुख अनन्त अपरिच्छिन अव्यय नित्य ब्रह्म तत्वममि भावयात्मनि ।।२६४॥ उक्तमर्थमिम मात्मनि स्वय भावय प्रथितयुक्तिभिधिया। समयादिरहित करावुवत तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति ।।२६५॥ उक्तमिति। इम एक्यरूप उक्तमथ प्रथितयुक्तिभि युक्तिपु प्रथितत्व श्रुत्यनुसारित्व धिया निमलान्त करणन आत्मनि बुद्धा स्वय भावय। तेन भावनन कराबुवत हस्तगतजर यथा निस्सशय स्पष्ट गृह्यते एव तत्वनिगम तत्वनिणय सशयादिरहित यथा तथा भविष्यति । रहितपदस्य राहित्यमथ । सशयादीति विपयय आदिपदेन गह्यते असभावना । असभावना-सशय विषययभावनाना राहित्य यस्मिन क्मणि तद्यथा भवति तथा रति भविष्यतीत्यत्र भवनक्रियाविगपणम ||२६५॥ स्व बोधमान परिशुद्धतत्व विज्ञाय राध नृपवच्च सैन्य ।। तदात्मनवात्मनि सवदा स्थितो विलापय ग्रह्मणि दृश्यजातम् ।।२६६॥ स्वमिति। मय वहयोपघटिते मय उत्रादिचिह्नन नृपमिव मघ शरीरेद्रियप्राणाहकार रूपपायपरणमघाते परिशुद्धतत्व परिषद तत्व याथात्म्य यस्य स परिशुद्धतल त स्व आत्मान चोधमात्र सर्वाद- तस्य अगगुहाप्रवेश अगमेव गहा, अगेति शिष्यमयोधन वा, अत्र प्रवेगः तादात्म्याभिमान न विद्यते। “न स पुनरावर्तते" इतिश्रुते. "आत्मान एतावता प्रथेन आरमानात्मविवेचन स्वनुभवः इत्येतन्प्रदशन ग्रन्य- द्वितीयालोरोप्नं, ब्रह्मात्मना मम्पितिर्मुक्तिरितीममर्प मूभित विशदयितु नेद्विजानीयात् अयमस्मोति पूरष । विमिच्छन् पस्य कामाय दारीर- श्रीविषेपचूडामणिः सव्यास्य. भासकज्ञानमात्र दृश्यसबधरहित विज्ञाय विवेकेनानुभूय, तदात्मनव ज्ञानात्म व सर्वदात्मनि स्थित स्वरूपनिष्ठ, ब्रह्मणि दृश्यजात विलापय 'पृथिव्यप्सु पयो वह्नौ पह्निर्वायो नभस्यसो। नभोप्यव्याकृते तच्च शुद्ध शुद्धोस्म्यह हरि" इतिरीत्या तत्तदुपादेयाना स्वोपादानव्यतिरेकेण असद्भाव विनिश्चित्य सर्वस्य सर्वोपादानभूत-ब्रह्मव्यतिरेकेणाभाव निश्चितुहि इत्यर्थ ॥२६६॥ बुद्धौ गुहाया सदसद्विलक्षण ब्रह्मास्ति सत्य परमद्वितीयम् । तदात्मना योत्र वसेद्गुहाया पुनर्न तस्यागगुहा-प्रवेश ॥२६७।। सदसद्विलक्षण सत्ये अद्वितीय पर ब्रह्म गुहाया बुद्धो अस्ति “योय विज्ञानमय प्राणेषु हृद्यन्तज्योति पुरुष ' इतिश्रुते “स वा एप आत्मा हुदि " इति च, "प्रतिबोधविदित " " दृश्यतेत्वप्रथया बुध्या मूक्ष्मया" इति श्रुते बुद्धि विना वेतुमशक्यत्वात् दर्पणमिव मुखस्य बुद्धिवृत्तिरेव आवरण भक्त्वा ब्रह्म गृह्णातीति सर्वगतमपि बुद्धावस्तीति कथ्यते, सुषुप्तौ बुध्य- भावेन दुर्ग्रहत्वात् स्वरूपस्य। सामीप्यसप्तमी पापाणे वृक्ष इतिवत् । पद्यपि पचापि पोशा गुहापदेन कय्यन्तै तथापि तत्र मनोमयादीना बुद्धिद्वारस-सबन्धात् आनन्दमयकोशे बुद्धि विना विवेक्तुमशक्यत्वात् प्राधान्येन सत्यप्रधानवुद्धावेव स्थितिरित्युक्तमिति बोध्यम् । तदात्मना वह्मात्मना प पुरप अत्र गुहाया स्यूलसूक्ष्मदेहात्मक्गुहाया, वसेत् पुन मनुसज्वरेत्" इति म॥२६७॥ उपनमते। मातानि

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या
ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरसा
कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा यास्य ससारहेतु ।
प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नात्
मुक्ति प्राहुस्तदिह मुनया वासनातानव यत ॥२६८।।
वस्तुनि आत्मनि पातेपि पचकोशविलक्षणतया ब्रह्माभिनतया च
शास्त्रत युविततश्च ज्ञातेपि या वासना अस्य ससारस्तु क्तृत्व भोक्त
वादिस्प ससारकारण अह कर्ता भोक्तापोति दृटा दुरुन्छद्या अनादि
वहुवालादनुवृत्ता एमा वासना व गवती सम्यक्प्रबुद्धोपि स्वप्नत्य त भीत
कचित्काल निराकुलितात करणो न भवतीति दृश्यते हि। अत आत्मति
ब्रह्मणि प्रत्यग्दृष्टया बहिमुसत्व नितरा दूरीकृत्य अतमुखतया निर्विकल्पक
समाधिनत्यतत। अभदज्ञानन निवराता नितरा स्थितिमता सा प्रयत्ना
दपनया नाशनीया। यत वासनातानय स्वकार्यानाधायक्त्व अनुत्कटत्व
यत तदेव लोग शास्त्र वा मुनय शास्त्राथमननशीला मुक्ति प्राहु ।
अत ब्रह्मात्मना सस्थिति अप्रमादेन मस्थिति मुक्तिरिति दृढतम
साधनचतुष्टय सपत्ति विना जमातरमुकृतवशात ब्रह्मविदोपि वासनाक्षय
मनोनाशाथ प्रयत्न निरतर-समाधिरूप आवश्यव एवेत्यक्त भवति
॥२६८॥
प्रतिबध सति प्रत्यग्दृष्टया जात्मनि निवास न सभवतीति तत्प्रति
बध तनिरासोपाय च करुणानिधि भगवान विस्तरेणोपदिति। अह
ममत्यादिना।
अहममति यो भावो देहाक्षादावनात्मनि।
अध्यासोय निरस्तव्यो विदुषा स्वात्मनिष्ठया॥२६९।।
अनात्मनि देहाक्षादौ अक्षाणि इद्रियाणि आदिपदैन प्राणमनो
बुध्यादि तय अह मम इति यो भाव अहा ममता इत्यथ । अयमध्यास
विदुपा श्रवणमननवता पुस्पश्रप्ठन स्वात्मनिष्ठया स्वात्मनि ब्रह्मणि
नितरा स्थितिरूप निदिध्यासनन निरस्तव्य समूलघात हन्तव्य इत्यय
॥२६९॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य १६६ तत्प्रकारमुपदिशति। ज्ञात्लेति।। ज्ञात्वा स्व प्रत्यगात्मान बुद्धितद्वृत्तिसाक्षिणम् । सोहमित्येव सद्वृत्याऽनात्मन्यात्ममति जहि ॥२७०॥ स्व बुद्धितदवृत्तिसाक्षिण प्रत्यगात्मान ज्ञात्वा सोहमित्येव सद्वृत्या कालत्रयेपि बाधायोग्यवस्त्वभेदज्ञानन अनात्मनि बुध्यादौ आत्ममति अता जहि नाशय ॥२७०॥ भ्रान्तिपरपराहतुत्याजनेन भ्रान्ति त्याजयति। लोकेति । लोकानुवर्तन त्यक्त्वा त्यक्त्वा देहानुवर्तनम् । शास्नानुवर्तन त्यक्त्वा स्वाध्यासापनय कुरु ॥२१॥ उक्त हि साधनपचक जनकृपानंष्ठुर्यमुत्सृज्यताम् इति — देहह मतिरुज्झ्यताम्' इति च । शास्त्रानुवर्तन नाम मोक्षप्रयोजक ग्रन्यपरिशीलन विना इतरप्रन्याध्ययनादिक दढतर कर्माशु सत्यज्यता मित्युपदेशानुसारेण शास्वपद कर्मशास्नपर वा। तत्त्रय त्यक्त्वा स्वाध्यासापनय कुरु अहता ममता च नाशय ॥२७१॥ ततुत इत्यत आह । लोक्वासनयति। लोकवासनया जन्तो शास्मवासनयापि च । देहवासनया ज्ञान यथावनैव जायते ॥२७२।। सर्वे जना यथा मा न निदन्ति यथा स्तुवन्ति तथव सर्वदा चरिप्यामि इत्यभिनिवेश लोरवासना इय वासना अत्यन्त प्रतियधिका तया वनापि स्थातु अशक्यत्वात् । इदतु जीवन्मुक्तिविवेये वासनाक्षयप्रकरण विद्यारण्य- गुरुचरण विस्तरेणोपपादित को रोकमारापयितु समर्थ । विद्यते न सलु कश्चिदुपाय सर्वोपपरितोपरराय । सर्वथा स्वहितमापरणीय विपरिप्यति जनो बहुजल्प ' इति । अत एव तुल्यनिदास्तुति भगवद् भक्त इत्युक्न गीताया। शास्त्रवासना प्रिविया पाठव्यमा मास्त्रपरास अनुप्ाव्यसन चेति भरद्वाज-दुर्यासो-दागूरदृष्टान्तं जीय मुक्ति- विवेके सूपपादिता। एव देहवामनापि आरमन्यगमापान-दोषापनपन- यथा श्रीविवेकचूडामणि मव्याख्या भ्रान्तिभि विविधा इत्यादिना विवृता। तत एव विज्ञेया। तिसृभि- रेताभि वासनाभि ज्ञान यथावतंव जायते ॥२७२।। एतलयमैव सम्यज्ज्ञानप्रतिवधक इत्याह प्रामाणिकोवित मूली- वृत्य ससारेति। ससारकारागृह-मोक्षमिच्छो. अयोमय पादनिबद्ध-शृखलम् । वदति तज्ज्ञा पटुवासनात्रय योस्माद्विमुक्त समुपैति मुक्तिम् ।।२७३॥ तज्ज्ञा ब्रह्मविद , पटुवासनात्रय तानवमयात लोकशास्त्रदेह- वासनाश्रय ससार एव कारागृह तस्मात्मोक्ष इच्छो पुरषस्य अयोमय बहुढ पादनिवद्धशृयल पादयो निबद्ध शृसमितिरूपव आयराशृखलावद्धपादयुग्म गन्तु न शक्नोति एव लोपादिवारानाभययुत विष्णो परम पद नैव प्राप्तु भवनोतीत्यभिप्राय । यो गर अस्मात् पूर्वोत्तवासनात्रयात् विमुक्त तनूवृत्तवामन ग मुक्ति ममुपैति यथा- पज्जानेनेति ष ॥२७३॥ तत्र प्रतिवधववासनापनयने मदृष्टान्त आत्मवागना-गमेधन वारण- माह। जलादोत्यादिना। जलादिसपर्व-वशात् प्रभूतदुर्गन्ध-धूतागर-दिव्ययासना। सघर्पणेनैव विभाति सम्यक् विधूयमाने मति बाह्यगधे ॥२७॥ अगरी जगदिमपवार प्रभून वर य दुगध सेन धूतागर. दिव्यवागा मौरभ्य, गपपणन गाह्मगध विधूयमाने अपनीयमाने तिरस्त्रियमाण एव सम्यग्मिभाति दतिवृष्टान्त ॥२७॥ अतस्थितानन्त-दुरतवामनाधूलरीविलिप्ता परमात्मवामना। प्रजातिसघर्पणतो विगुना प्रतीयते चन्दनगधवल्पुटा ॥२७५।। अतरिश्रता या जनता बहुविधा दुरता दुप्पा यागना अनाम- यामना मैय पूरी तया विशेषेण लिप्ता अमिता परमागवामना, प्राया "भो श्रीविवेकचूडामणि सब्यास्य "तमेव धोरो विज्ञाय प्रज्ञा कुर्वीत ब्राह्मण " इतिश्रुत्या "ब्रह्मात्मनो. शोधितयो एकभावावगाहिनी। निविकल्पा च चिन्माना वृत्ति प्रज्ञेति कथ्यते" इति वक्ष्यमाणया, यदतिसघर्षण मनस कोशासपर्केण स्थापन तत विशुद्धा अनात्मवासनाऽसपृक्ता चदनगधवत् स्फुटा प्रतीयते इति दार्टान्तिकम् ॥२७५॥ उक्तमय सगृहाति। अनात्मेति। अनात्मवासनाजाल तिरोभूतात्मवासना । नित्यात्मनिष्ठया तेषा नाशे भाति स्वयस्फुटा ॥२७६।। अनात्मविपयिष्य या वासना लोकदेहशास्त्रवासना दोभिमानश्च क्रोध पारुष्यमेव च" इत्यादिना आसुरसपत्त्वेन द्रश्यमान- मानरावासनाश्च, तासा जाल समूह आत्मवासना तिरोभूता न्यवकृता । तेपा अनात्मवासनाजालाना नित्या या आत्मनिष्ठा ब्रह्मणि परिसमाप्ति, तया नाशे स्वय स्फुटा विविक्ता भाति ॥२७६।। "अस्माल्लोकात्प्रेत्य। एतमन्नमयमात्मानमुपसकामति" इत्यादिश्रुत्या "शन शनैरुपरमैन बुध्या धृतिगृहीतया। आत्मसस्य मन कृत्वा न विचदपि चिन्तयेत्" इतिस्मृत्या च कथितमर्थ यारानाक्षयोपाय आह । यथायथेति। यथा यथा प्रत्यगवस्थित मन तथा तथा मुचति बाह्यवासना । निश्शेपमोधो सति वासनाना आत्मानुभूति प्रतिबन्धशून्या ॥२७७॥ यया यथा प्रत्यर् अत मन अवस्थित अभ्यासवैराग्याम्या तथा राथा वाह्यवासना पुत्रादिपु ममता अनमयादी अहता प मृचति । वासनाना निरोपमोक्षे निर्विकल्पक्समाधिनंग्तयण वेदान्तार्थ-विचार- पुरस्सर क्यिमाणेन "रसोप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तते " इतिस्मृत्या निशेष यथा सूक्ष्मात्मनापि न स्यात् तया मूलानानेन आश्रयेण सह मोक्षे अत्यन्त निवृत्ती आत्मानुभूति. प्रतिवन्धशून्या निरर्गला ॥२७॥ " १६४ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य कार्यनाशनद्वारा कारण क्षपणीय इति वासनाकार्य-भ्रान्तिनाश वासनाक्षये कारणमाह नवभि श्लोक। स्वात्मन्येवेत्यादिभि । स्वात्मन्येव सदा स्थित्या मनो नश्यति योगिन । वासनाना क्षयश्चात स्वाध्यासापनय कुरु ॥२७८॥ योगिन चित्तस्य राजसी तामसीश्च वृत्ती निरुन्धत सत्वोत्कर्पण स्वात्मन्येव ब्रह्मण्येव सदा स्थित्या निदिध्यासनेनेत्यर्थ । मनो नश्यति प्रदीपज्वाला-सतानवत् वृत्तिसतानस्पेण परिणाममान अन्त करण स्ववेग त्यक्त्वा निरुद्ध भवति। तत ब्रह्मसामीप्यवलेन शान्तिदान्तिरूप-शुद्ध- वासनाया दढाया भवन्त्या वाह्यनिमिते सत्यपि नोधायनुत्पत्ति वासनाना क्षय , पूर्वापरपरामर्शमन्तरेण सहसा उत्पद्यमानस्य क्रोधादिवृत्तिविशेषस्य हेतो चितगतसस्तार-विशेषस्यैव वासनाशब्दार्थत्वात् । अत स्वाध्या- सापनय पुरु विपरीतभावना निवर्तय । पचसु कोगेषु सम्यग्विचार्य आत्म- बुद्धि परित्यज ॥२७८॥ राजसतामस-वृत्तिनिरोधस्प-योग एव क्थमिति चेदाह । इति। रज सत्वात् , सत्व शुद्धेन नश्यति। तस्मात्सत्वमवष्टभ्य स्वाध्यासापनय कुर ४२७९, द्वाभ्या रजस्सत्वाभ्या तम नश्यति। प्रसिद्ध हिव्यायामादिना काव्यशास्त्र-विनोदादिना वा आलस्यनिद्रादि-साममधर्मान नागयतीति ।। रज सत्वात् चित्तकायस्पसत्वकार्येण कर्मणि प्रवृत्तीच त्यजन्तीति रज सत्वानश्यति । तदपि सत्व शुद्धेन निर्गुणेन नश्यति। निर्गुणप्राप्ती सत्ववृत्ते ज्ञानस्यापि नाशात्। तस्मात्मत्वमवप्टम्य अवलव्य तम- कृतावरणकालिय-रज वृतविक्षेप-म्पाणा स्वाध्यासाना भ्रमाणा अपनय नाश कुरु॥२७९॥ ज्ञानसाधनत्वात् शरीरस्य तद्रक्षाय तदभिमान आवश्यर इति चेदाह । प्रारब्धमिति। प्रारब्ध पुष्यति वपुरिति निश्चित्य निश्चल । धैर्यमालव्य यलेन स्वाध्यासापनय कुरु ।।२८०॥ . तमो द्वाभ्या श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य प्रारब्ध कर्म वपु शरीर पुष्यति रक्षतीति निश्चित्य निश्चल निविकारचित्त धैर्ग विकारहेतावपि अविकृतचित्तत्व अवलम्य यत्नेन स्वाध्यासापनय कुरु॥२८०॥ तत्प्रकार विशदयति । नामिति । नाह जीव परब्रह्मेत्यतद्व्यावृत्ति-पूर्वकम् । वासनावेगत प्राप्त-स्वाध्यासापनय कुरु ॥२८॥ नाह जीव कितु पर ब्रह्म इति न तत् अतत् ब्रह्मभित तस्य सर्वस्य बुद्धिमन प्राणशरीरादे व्यावृत्तिपूर्वक 'नाह देहो नेन्द्रियाण्यतरग नाहकार प्राणवर्गो न बुद्धि । दारापत्यक्षेत्र-वित्तादिदूर साक्षी नित्य प्रत्यगात्मा शिवोह" इति निषेधपुरस्सर वासनावेगत पूर्व प्राप्ता ये स्वाध्यासा तेषा अपनय कुरु। यहा वासनापदेन अनादिकालप्रवृत्तानात्मवासना ग्राह्या तासा येगत प्राप्तस्वाध्यासाना अपनय अतद्व्यावृत्तिपूर्वक अह पर ब्रह्मेति निरतरानुसधानन कुर इति योजनीयम ॥२८॥ श्रुत्या युक्त्या स्वानुभूत्या ज्ञात्वा सार्वात्म्यमात्मन । क्वचिदाभासत प्राप्त-स्वाध्यासापनय कुर ॥२८॥ आत्मवेद सर्व इत्यादिश्रुत्या यस्य स्फुरण विना यन स्फुरति तत्ततो नातिरिच्यत यया मृदो घट दुभि शस-वीणाशब्द-सामान्यविशेषा वा इति श्रुत्यनुसारिण्या युक्त्या तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति' इति श्रुते , सर्वस्य आत्मभानभास्यत्वात् न तदति- रिक्तत्व सफलपल्पनाधिष्ठानत्वाच्च नाधिष्ठानाद भिन्नतारोपितम्य' इत्यादियुक्त्या, तदनुसारिण्या स्थानुभूत्या आत्मन मात्म्यि ज्ञात्वा कल्पिताना मपा वास्तवस्वरूपता विदित्वा विनियोगादी आभासत चैतन्यप्रतिफलनमात्रात् प्राप्त-स्वाध्यासापनय पुरु अहता नागय ॥२८॥ अन्नादानविसर्गाभ्या ईपन्नास्ति निया मुने । तदेव निष्ठया नित्य स्वाध्यासापनय पुर॥२८॥ अग्नादानेति। सतत परमात्ममननशीलम्प अमादान विसर्गाम्या अन्या किया इंपदपि नास्ति, अत: नित्य तर निष्टया सम्मिन् श्रीविवेक्चडामणि मम्यारय परमात्मनि एका अनन्यतया या निष्ठा नितरा स्थिति तस्मिन् एकस्मिन् निष्टा वा तया ग्वाध्यासापनय कुर॥२८३॥ तत्वमस्यादिवाषयोत्थ-ब्रह्मात्मकत्ययोधत । ब्रह्मण्यात्मत्वदायि स्वाध्यासापनय कुरु ॥२८४॥ तत्वमसीति । तत्वमस्यादिवाक्येभ्य उत्थ जात , य ब्रह्मात्मनो एकत्वस्यवोध तत तदनरन, ब्रह्मण्यात्मत्ववाटर्याय दाढ्यं च देहात्म- ज्ञानयत् ब्रह्मात्मत्वज्ञान तस्म स्वाध्यासापनय कुर अनात्मभ्रान्तो महावाक्येभ्य बोधस्यैवाजननात् ॥२८॥ कियत्काल भ्रान्तिनिरासप्रयत्न परणीय इति चेदाह । अहमिति । अहभावस्य देहेस्मिन् निश्शेपविलयावधि । सावधानेन युक्तात्मा स्वाध्यासापनय कुरु ॥२८५।। अस्मिन् स्थूलदेह अभावस्य निश्शेपविल्यावधि बासनया सह नाशपर्यन्त, सावधानन युक्तात्मा अप्रमत्तान्त करण सन् स्वाध्यासापनय कुरु ॥२८५।। एव प्रतीतिर्जीवजगतो स्वप्नवद्भाति यावता। तावन्निरतर विद्वन् स्वाध्यासापनय कुरु ॥२८६।। यावतेति। यावता कालेन जीवस्य जगतश्च प्रतीति प्रबुद्धस्य स्वप्नवत् निश्चितमिथ्यात्वक भाति तावत्वालपर्यन्त निरतर विद्वन् स्वाध्यासापनय कुरु॥२८६॥ एव नवभि स्लोवं अनात्मान्त्यपनयमपदिश्य आत्मनाशहेतो विस्मृते विचिदप्यववाशो न देय इति विस्मृतिस्तु विशदनेन उपदिशति । निद्राया इति। निद्राया लोकवार्तायांशब्दादेरपि विस्मृते । ववचिन्नावसर दत्वा चिन्तयात्मानमात्मनि ॥२८७॥ निद्राया पचमी एव लोक्वार्ताया शब्दादेरपि विपयात् प्रसज्यमाना या विस्मृति आत्मविस्मरण तस्या क्वचित पदाचिदपि अवसरमवनाश

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्यः
अदत्वा आत्मान पर स्वरूप, आत्मनि बुद्धौ चितय। उक्त हि “दद्याना-
वसर किंचित्कामादीनामनागपि" इति । यद्वा सर्वर पप्ठी निद्राया लोक-
वार्ताया. शब्दादे विस्मृतेरपि क्वचिदप्यवसरमदत्वा चिन्तयात्मानमा-
त्मनीत्यर्थ । उक्त हि मोक्षधर्मेषु “ अप्राशन-मसस्पर्श-मसदर्शनमेव च।
पुरुषस्यप नियमो मन्ये निश्रेयस वरम्" इति ॥२८७।।
यदभिमाननिवपना सर्वे दोपा त स्थूलदेह मा कदाचिदप्यात्मत्वेन
मस्था इत्याह। मातापिनोरिति ।
माता-पित्रोर्गलोद्भूत मलमासमय वपु ।
त्यक्त्वा चण्डालवदूर ब्रह्मीभूय कृतीभव ॥२८८॥
मातापियो मलोद्भूत शुक्लशोणितजन्य, मलमासमय हेतुत.
स्वभावतश्च बीभत्समित्यर्थ । यह शरीर चण्डालमिव दूर त्यक्त्वा
तत्रात्मत्वाभिमानमकृत्वा, यहीभूय आज्ञानिय अब्रह्मत्य विधूय स्वय
प्रीति विज्ञाय, कृती कृतकृत्यो भव। कृती धीमान्वा ॥२८८।।
त्यक्त्वा स्थूलाभिमान तत्परिच्छेदात्परिच्छिन्नमिव भासमान जीव-
मपि उपाधिप्रवितापनेन विलापपत्याह। घटेति ।
घटाकाश महाकाश इवात्मान परात्मनि ।
विलाप्यासण्डभावेन तूप्णी भव सदा मुने ॥२८९।।
महावाश एव पटेनावच्छिद्यमान घटापारा उच्यते ।
एवं
युध्यायपाधिना परात्मा जीय उच्यते।
धिया घटम्य पृथकारणे
घटावा महावाश एव। एव उपाधीना रार्योपादान-मर्यकल्पनाधिष्ठान-
महाव्यतिरिक्तत्व-शानन स्वस्पन निषेधे एते असण्डभायेन परिच्छेदा.
पादपस्याभावात् अपरिच्छिन्नावारतया गदा मुने सूष्णो भय पर्नय्यान्तरा.
भायात्। उक्त हि गीतामु "एतद् युध्या वृद्धिमाम्यात् पृतात्याच
भारत" इति ।।२८९॥
स्वप्रकासमधिष्ठान स्वयभूय गदात्मना।
ब्रह्माण्डमपि पिण्डाण्ड त्यज्यता मलभाण्ट्रयत् ॥२९॥

श्रीविवेकचूडामणिः राव्याख्य स्वप्राकामिति । स्वप्रकाग चिद्रूपतया स्वत सिद्ध, अधिष्ठान सर्वकल्पनाना मायाविद्ययोश्च कल्पनाधिष्ठान, स्वयभूत्वा सदारमना, ब्रह्माण्ड चतुर्दशभवनात्मक पिण्डाण्डमपि स्वशरीरमपि, मलभाण्डवत् मलपूर्णपटवत् त्यज्यता नैव स्मर्यतामित्यर्थ "अधिष्ठानावशेषो हि नाश कल्पितवस्तुन " इति प्रमाणान् । सदात्मना त्यागो नाम नास्तित्वापा- दानमेव ॥२९॥ चिदात्मनि सदानन्दे देहारतामहधियम् । निवेश्य लिगमुत्सृज्य केवलो भव सर्वदा ॥२९१॥ चिदात्मनोति । देहारूढामहद्धिय अहमितिमति सदानन्दे चिदात्मनि स्वयप्रकाानित्यानन्दस्वस्पे परमात्मनि निवेश्य आधाय, लिंग सूक्ष्मशरीर उत्सृज्य तादात्म्येनानभिमत्य सर्वदा येवलो भव असगो भव सजातीय- विजातीय-स्वगतभेदरहितो वा भव। भेदरयाज्ञानिकत्वात् परमात्माहमिति ज्ञाने तस्य नागात् कैवल्य सहजमभिव्यज्यत इति भाव ॥२९॥ यौपजगदाभास दर्पणान्त पुर यथा। तद् ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ॥२९२।। योति। स्वच्छ अच्छिद्रे दर्पणे अन्त यथा पुर जनगिरिनदी प्रासादादिरूप पुर प्रतिफलति अन्तरवर्तमानमपि दृश्यते तथा यत्र ब्रह्मणि एप जगदाभास मिथ्याभूत जगत् भाति तद् ब्रह्माह गिति ज्ञात्वा कृतकृत्यो भविष्यसि ।।२९२॥ यत्सत्यभूत निजत्पमाघ चिदद्वयानन्द-मस्पमश्यिम् । तदेत्य मिथ्यावपुरत्सृर्जत-च्छेलूपवद्वेषमुपात्तमात्मन ॥२९॥ यदिति । चित् अद्वय च तन् आनन्द च अद्यानन्द अस्पमप्रिय यदाय सत्यभूत निगरप वास्तविक तव स्वरूप तदेत्यप्राप्य ज्ञानमेवात्र प्राप्ति वण्ठनामीकरवत्, एतत् मिथ्याभूत वपुरत्सृज त्यस्ताभाव पुर। यथा गैरप नट आत्मन उपात्त वेष उत्सृजति तद्वत् ।।२९३।। पुनरात्मान अहपदार्थ गरोरादिभ्यो विवेचयनि ज्ञानदायि । मर्यात्मनेति। - श्रीविवेकचूडामणि सन्याश्य सर्वात्मना दृश्यमिद मृत्व नैवाहमर्थ क्षणिकत्वदर्शनात् । जानाम्यह सर्वमितिप्रतीति कुतोहमादे क्षणिकस्य सिध्येत् ।।२९४॥ अपदार्थ सत्य नित्यश्च, इद दृश्य मृपैव क्षणिकत्वदर्शनात् क्षणे अह पश्यामीति क्षणे अह शृणोमीति एव अह जिघ्रामि रसयामि गच्छामी- त्यादिना यन यत्र अवृत्तिसवन्ध रास अहमहमित्यभिलप्यते नहि बहुना अहत्व सभपति आत्मन एकत्वात् । यदा अहवृत्तिसम्बन्ध तदपा भान वृत्ते क्षणिकत्वात् सम्वद्धाना च तथात्वमेव अभासमानस्य सत्वे प्रमाणा- भावात् अत जडत्वेन क्षणिकत्वेन सर्वात्मना सर्वप्रकारश्च इद दृश्य मपैव नैवाहमर्थ । तदुपपादयति अह सर्व जानामीति प्रतीति क्षणिकस्य अहमादे कथ सिध्येत् इति। नहि चक्षु रस जानाति थोत्र वा स्प अत 'गन्धाय घ्राण" इत्यादिश्रुत्या तेपा रूपाद्याकार-वृत्तिकरणत्वेपि नाह- मर्थत्वम् । नहि मनो वा स्ववीयवृत्ती ज्ञातुमीप्टे जडत्वात् कर्तृ-कर्म- विरोधाच्च ।।२९४॥ अत आत्मा अन्य । तत्स्फुटयति। अहमिति । अहपदार्थ-स्त्वहमादिसाक्षी नित्य सुपुप्तापपि भावदर्शनात् । ते जो नित्य इतिश्रुतिस्स्वय तत्प्रत्यगात्मा सदराद्विलक्षण ।।२९५॥ अहमादे दृश्यस्य अहपदार्थत्वाभावे नस्य तथात्यमिति चेत् आह अहपदार्थस्तु तुशब्द दृश्यनाम् अहपदार्थत्वव्यावर्तप । अहमादिसाक्षी अहमादीना सर्वेपा अज्ञानादिदृश्याना साक्षी नित्य वस्तु सुपुप्तादपि यदा अहवृत्तेरभाव लय तस्या सुपुप्तावपि भावदर्शनात् “सुपमह-मस्वाप्यम् इति । अनुभवे विवदमान आह यूत इति। "अजो नित्य शाश्वतीय पुराणो न हन्यते हन्यमाने सगेरे" इत्यात्मा नित्य इति यूते श्रुति तत् तस्मात् पारणात् प्रत्यगात्मा सच्चिदानन्दरूप आत्मा सदरादिलक्षण व्यक्ताव्यक्तभिन्न इत्ययं ॥२९५।। स्वय, १७० श्रीविवेकचूडामणि सव्याय विकारिणा सर्वविकारवेत्ता नित्योऽविकारो भवितु समर्हति मनोरथस्वप्न-सुपुप्तिपु स्फुट पुन पुन दृप्टमसत्वमेतयो ॥२९६।। विकारिणा देहादीना जन्मादिनाशान्ता ये विकारा तेषा सर्वेगा वेत्ता य नित्य अविकारश्च स भवितु समहति युज्यते अनित्यत्वे सर्व- विकारवेत्तृत्वासभवात्। स्वस्य विकारवत्वे कर्तृ-कर्मविरोधेन तज्ज्ञाना- सभवात् अनित्यत्वाच्च स्वयिकारज्ञाने व्यापृतस्य इतरविकारि-विकार- ज्ञानासभवाच्च । अत नित्यत्व अधिकारत्व च वक्तव्यम्। एतेन बुद्धि- मुखदुःखादिमत्वेन स्वीरियमाणस्य ताफिकात्मन नित्यत्व दुर्घटमिति सूचितम् । पिण्डतदभिमानिनो आत्मत्व न सभवतीत्याह मनोरथेति । मनोरथे मनोराज्ये स्वप्ने सुपुप्तौ च एतयो पिण्डतदभिमानिनो पुन पुनररात्व स्फुट दृष्ट प्रसिद्ध धारावाहिक्या कल्पनाया व्यासक्तमनसा वर्षवातातपादि-याधा न ज्ञायते तदा शरीरभानाभावात् । तत्सत्वेपि ताभिगानाभावात् अभिमानिनश्च विशिष्टरयाभावो ज्ञेय । एव स्वप्ने शरीरान्तरस्यैव सृष्टे तदभिमान्यपि अन्य एव । सर्वदा साक्षी एक अत एवोक्त "स्वप्नेर्थशून्ये मृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्व मन एव सर्व" इति। मुषुप्तौ पिण्डाहवारयो अभाव सिद्ध एव इति स्फुट दृष्टमित्युक्तम्। एतेन सर्वभावाभावगाक्षी नित्य एकरूप इत्युक्त भवति ।।२९६॥ अतोभिमान त्यज मासपिण्डे पिण्डाभिमानिन्यपि वुद्धिकल्पिते कालनयावाध्यमखण्डबोध ज्ञात्वा स्वमात्मानमुपैहि शान्तिम् ।।२९७॥ अत अनित्यत्वात् विकारित्याच्च मारापिण्डे बुद्धिप ल्पिते पिण्डा- भिमानिन्यपि चित्प्रतिविवे अभिमान आत्मवुद्धि त्यज। तहह क इति चेत् कालत्रयावाध्य नित्यपोध स्व आत्मान ज्ञात्वा शान्ति आयातक- दुखनिवृत्ति उपहि मुक्ति लभस्व ॥२९७।।

श्रीविवेकचूडामणि समास्य
त्यजाभिमान कुलगोत्रनाम-
रूपाश्रमेण्याद्र-शवाश्रितेपु।
लिंगस्य धर्मानपि कर्तृतादी-
स्त्यक्त्वा भवाखण्ड-सुखस्वरूप ॥२९८।।
स्वाध्यासापनय कुरु इत्यत्रोक्त अर्थ स्फुटयति। त्यजेति। आर्द्रग-
वाश्रितेयु स्थूलदेहाश्रितेषु कुलगोत्रनाम-रूपाश्रमेषु अभिमान ममता त्यज ।
एव लिंगस्य सूक्ष्मदेहस्य धर्मान् पर्तृतादीनपि त्यक्त्या अनित्यत्वात्
विकारित्वाच्च स्थूलसूक्ष्मयो
अखण्डसुसस्वरूप भव इत्युपदेश
आशीश्च ॥२९८॥
सर्वानहेतु आत्मानुभूतौ मुख्य प्रविधिक आह यस्मिन्ननुन्मूलिते
इतरन्नव जायते "सन्त्यन्य" इत्यादिभि त्रयोदशभि ।।
सन्त्यन्ये प्रतिवन्धा पुस ससारहेतवो दृष्टा ।
तेपामेपा मूल प्रथमविकारो भवत्यहकार ॥२९९।।
पुस पुरुषस्य ससारहेतव रागद्वपादय अन्ये अतारादन्यै प्रति-
बन्धा आत्मज्ञानानुत्पत्तिप्रयोजका दृष्टा । तेपामेपा अज्ञानप्रथमविकार
अहकार मूल भवति ॥२९९॥
यावत्स्यात्स्वस्य सवधोऽहकारेण दुरात्मना।
तावन्नलेशमात्रापि मुक्तिवार्ता विलक्षणा ॥३०॥
दुरात्मना सवलबन्पहेतुतया दुष्टस्वभावयता अहवारेण, यापत्स्वस्य
पुस. सवन्ध स्यात् तावत्पर्यन्त, विलक्षणा विरद्ध-नित्यनिरतिमाप-
सुसस्वरूपा या मुक्ति तद्वार्ता लेशमातापि न सभवति । सर्वबन्ध.
मूलभूतावारयान् न गुतरा मुक्तशब्दाह इति भाव ॥३०॥
तदभावे मुक्तिमाह। अहबारैति।
अहवारग्रहान्मुक्त. स्वरूपमुपपद्यते
चन्द्रवद्विमल. पूर्ण. सदानन्दः स्वय-प्रभ ॥३०॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्यात्यः अहकार एव ग्रह गृहातीनि राहु तस्मात्स्वरूपतिरोधायकान्मुक्त चन्द्रवत् स्वरूपमुपपद्यते प्रत्यक्त्वेन प्राप्नोति। स्वस्वत्प कीदृगित्यत आह विमल शुद्ध पूर्ण अपरिच्छिन्न सदानन्द नित्यमुखरूप स्वयप्रभ चिद्रूपतया स्वयप्रकाश इत्यर्थ । एतद्धर्मचतुष्टय राहमुक्ते चन्द्रपि समान। तन सदानन्दो येन इत्यर्थो वाच्य । स्वस्पप्राप्तेरेव मुक्तित्वात् अहकारमोक्षे मुक्ति सिध्यतीत्युक्तम् ॥३०१॥ तस्य कल्पिततया नाश सभावयति। य इति। यो वा पुरैपोहमिति प्रतीत वुध्याऽविविक्तस्तमसातिमूढया तस्यैव निश्शेषतया विनाशे ब्रह्मात्मभाव प्रतिवन्धशून्य. ॥३०२॥ तमसा अज्ञानेन अतिमूढया आत्मस्वस्प विविच्य ज्ञातुमसमर्थया बुध्या अविविक्त पुरा एपोहमिति यो वा, वेति प्रसिद्धौ प्रतीत परिच्छिन्न- तया ज्ञात तस्य निस्शेपतया विनाश एव इत्येवकार भिन्नत्रम, ब्रह्मात्मभाव प्रतिवन्धशून्य । नोचेत् विपरीतभावना यावत्पर्यन्त न तावदपरिच्छिन्न-ब्रह्मात्मत्वज्ञान सुलभम् ॥३०२।। तस्याहकारस्य नाश कथमिति दाह। ब्रह्मेति । ब्रह्मानन्दनिधि-महावलयताकारघोराहिना सवेष्ट्यात्मनि रक्ष्यते गुणमयश्चण्डैस्त्रिभि-मस्तक विज्ञानाख्यमहासिना द्युतिमता विच्छिद्य शीर्पवयम् निर्मूल्याहिमिम निधि मुखकर धीरोनुभोक्तु क्षम ॥३०३।। सुखबोधार्य रूपक कल्पयति । ब्रह्मानन्द एव निधि हिरण्यनिधिवत् स महावलवता विषयक्षीरपानेन रुखमूलतया महावलवता, अहङ्कार एव घोराहि भयानकसर्प तेन गुणमय सत्वरजस्तमोरपं निभि नण्डं भीकर मस्तक आत्मनि स्वस्मिन् स्थित सवेष्ट्य आवृत्य रक्ष्यते अनुभोक्तुमनह क्रियते । विज्ञानास्यमहारािना निदिध्यासनजन्यानुभवनाम्ना महता खड्गेन द्युतिमता निशितेन स्वयप्रवाशात्मविषयक्तया द्युतिमत्व, गोपनय सत्व- रजस्तमोगुणात्मक विच्छिद्य अहिं अहवारसर्प नित्य निरवगेप कृत्वा, - श्रीविवेकचूडामणिः सव्यास्यः सुखकर इम निधि ब्रह्मानन्दाभिध, धीरः वश्यात्मा अनुभोक्तु क्षमः समर्थ.। एतेन सम्यग्विवेकजनित-विज्ञाननाश्यत्व अहकारस्योक्तम् ॥३०३॥ यावद्वा यत्किचिद्विपदोपस्फूर्ति-रस्ति चे हे । कथमारोग्याय भवेत् तद्वदहंतापि योगिनो मुक्त्यै ।।३०४।। वासनात्मनापि साहता नावशेषणीयेत्याह। पूर्वलोके निर्मूल्ये- त्पुक्तं विवियते। यावदिति। देहे यावद्वा यत्किचित् इंपदपि इति- पदद्वयस्यार्थ । विषदोषस्फूतिरस्ति चेत् कथमारोग्याय भवेत् । तद्वदह- तापि वासनात्मना वा यावदस्ति तावद्योगिनो मुक्त्यं प्रतिबधिका इति भाव.। अत निरवशेषमुन्मूलन कार्य तस्या. ॥३०४।। - तदातु अहमोत्यतनिवृत्या तत्कृतनानाविकल्प-सहृत्या। प्रत्यक्तत्वविवेकादयमह-मस्मीति विन्दते तत्पम् ॥३०५॥ अहम अहकारस्य अत्यन्तनिवृत्या अपुनरुत्पाद नागेन, तत्कृत- नानाविकल्प सहत्या निमित्तापायानमित्तिकाना अपाय इति द्योतयति तत्कृतेति। प्रथमविकारभूताहकारमूलकाना नानाविधाना कुलगोत्र-नाम- रूपा-यमाद्याथिताना अभिमानाना विविधकल्पनारूपाणा सहत्या, अनेन सर्वभ्रान्तिनिरास उक्त । तदा प्रत्यक्तत्वविवेषात् आत्मयाथात्म्यस्य विविच्य अनात्मामकीर्णतया ज्ञानात् अयमहमस्मीति तत्व विन्दते अपरोक्षतया जानाति ॥३०५॥ अहकर्तर्यस्मिन् अहमिति-मति मुच सहसा विकारात्मन्यात्मप्रतिफलजुपि स्वस्थितिमुपि । यदध्यासात्प्राप्ता जनिमृतिजरा-दुसबहुला प्रतीचश्चिन्मूर्त तव मुखतनो. संसृतिरियम् ॥३०॥ अहमिति। प्रतीच आन्तरस्य निन्मून जानारीरम्य, मुगतनो आनन्दपनस्य, तव आत्मन यदध्यागात् यस्मिनहमिति तादाम्पधात्या, जनिमुनिजगदुगबहुला स्पष्ट, पमनुभवगिक्षा समृनि., प्राप्ता प्राप्नेय भाति, अस्मिन् विकारात्मनि मूक्ष्मभूनपा, आत्मगिफलजुलि सारम- १७४ श्रीदिवेपचूडामणि मव्याल्य प्रतिविवनाहिणि, स्वस्थितिमपि स्वस्य या सहजा स्थिति चिदानन्दरूपता ता मुष्णातीति स्वस्थितिमुटु तस्मिन् पराक्त्वापादकत्वेन स्वस्वरूपच्याक्के अहर्तरि अहवारे, अनात्मनि अहमितिमति, सहसा मुच इति परमोपदेश ॥३०६॥ उत्तमर्थ बुद्धौ सम्यगारोहाय कृपया पुनराह। मदेति । सदैकस्पस्य चिदात्मनो विभो- रानन्दमूर्तेरनवद्यकीर्ते नवान्यथा वयाप्यविकारिणग्ते विनाहमध्यास-ममुष्य मसृति ॥३०७।। सर्वाणि विशेषणानि हेतुगर्भाणि अहवागध्यागेन नानारूपता जटता परिच्छिनता दुप दुर्यशस्त्य च प्राप्त इति द्योतयितुम् । मदा नित्य एक- स्पस्य, सदेररूपम्यति ना पाठ गालनयाध्यापपरयेत्यर्थ । चिदात्मनो विभो अपरिच्छितस्प आनन्दमर्ने जनपद्यगीते श्रुनिशियरेणु परग्रहास्यस्पतया बोध्यमानतया नित्यगुदगुदानन्या परय अविरिण ते तव, अमुप्य परान अत्तारस्य, अह्मध्याग विना नादात्म्यान्ति- मन्तरा अहसारे अहमिति या बुद्धि ता पिनेनि यावत्, अमुग्येनि षष्ठी सवन्याथिका गमति जनितिजगदु राजटिगा अन्यथा नयागनरेण पग्नुन इति यावत् नव गभरति ॥३०॥ परमादेव तस्मादहनामिम पगा भोपनुर्गले पण्टामप्रतीतम्। विच्चिय दिनानगहागिना स्पुट भुनात्म-गामान्यनग्य यथेष्टम् ।।३०८॥ চলান ই সমিন সনি'র নাম-পিনাৰ तग संग म प्रत्यक्षमित अवार, नग्मापयागिोपि ममाग- पालत्या, निमायिना पनातिनानिनिमियागेन यीविवेकचूडामणिः सप्यास्यः विच्छिद्य अपुनर्भवं विनाश्य आत्मसाम्राज्यसुखं अनन्याधीननिरंतराखण्डा- नंदं यथेष्टं निरर्गलं स्पर्ट करतलामलकवत् भुत्व अनुभव ॥३०८।। अनन्तरपर्तव्यमुपदिशति। तत इति । ततोहमादे-विनिवर्त्य वृत्ति संत्यक्तरागः परमार्थलाभात्। तूप्णी समास्वात्मसुखानुभूत्या पूर्णात्मना ब्रह्मणि निर्विकल्पः।।३०९॥ ततः अहकारादी तादात्म्यभ्रान्तिनाशानन्तरं, अहमादेः पंचमी, अहंकारादेः सकाशात् वृत्ति विनिवत्यं मन. पराङ्मुखीकृत्य, परमार्थ- लाभात् नित्यस्वप्रकाशानन्दरूपोत्कृष्टप्रयोजनलाभात्, वहिः संत्यक्तरागः विषयविमुख इति यावत्, आत्मसुखानुभूत्या निर्विकल्पः पूर्णात्मना ब्रह्माणि तूष्णी समास्य ॥३०९॥ पुन.पुनः उपदिष्टस्योपदेशे कारणमाह। समूलकृत्तोपीति। समूलकृतोपि महानहं पुन- व्युल्लेखित-स्स्यादि चेतसा क्षणम् । सजीव्य विक्षेपशतं करोति नभस्यता प्रावृपि वारिदो यथा ॥३१०॥ महान् अनादिकालात् शाखोपशाखतया वृक्षः अहं अहंकारः, रागूल- फुत्तोपि वियेकविज्ञानेन स्वमूलभूतेन अज्ञानेन सह छिनोपि पुनःचेतमा यदि क्षणं व्युल्लेखित. प्रयुद्धेन पुरुषेण भीकरस्यप्न इय स्मृतः स्यात्, संजीव्य पुनरुत्पद्य विक्षेपशतं करोति। तम दृष्टान्त. दारदादो नष्टोपि नामापोपतां नीतोपि वारिदः मेघः, प्रापि वर्षता नमस्वता यापुना नीतः संभृतसलिल. यया वर्पति तथा ॥३१०॥ नष्टस्य कृयं जीपनमिति नेत् मुनस्याग्नमेक इव विषमानुचिन्नन· मेव तत्र हेतुरिति मदृष्टान्तमाह। निगृहनि ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य
निगृह्य शत्रोरहमोवकाश क्वचिन्नदेयो विषयानुचिन्तया।
स एव सजीवनहेतुरस्य प्रक्षीणजबीरतरोरिवावु ॥३११॥
निगृह्य निग्रह कृत्वा शनोरहम सर्वनाशहेतो अहकारस्य, विषयानु-
चिन्तया क्वचिदप्यवकाशो न देय , स एव विषयानुचिन्तैव अस्य अहकारस्य
सजीवनहेतु । वक्ष्यति हि "न प्रमादादनर्थोन्यो ज्ञानिन स्वस्वरूपत ।
ततो मोहस्ततोहधीस्ततो बन्धस्ततो व्यथा" इति, सजीवनहेतुरिति
विधेयप्राधान्यात् विषयानुचिन्ताया म एवेति पुलिगव्यपदेश । क्षीणस्य
-पुनर्वृद्धौ दृष्टान्तमाह प्रक्षीणेति। प्रक्षीणजवीरतरो शुष्कस्यापि जवीर-
वृक्षस्य अबु जल वृद्धिहेतुभूत भवति । एव विवेकविज्ञानेन नाशितोप्यहकार
प्रमादाद्विपयानुचिन्ता यदि नियेत पुन प्रापाजीवन ससारयतीति भाव ।
विषयानुचिन्तायामपि नष्टस्याकारस्य स्थगुज्जीवन इतिशकाया
'विपयेप्वादिगच्चेत सकल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्सकल्पनाकाम वामा-
त्पुस प्रवर्तन । तत स्वरूपविभ्रश विभ्रष्टस्तु पतत्यध । पतितस्य विना
नाश पुनर्नारोह इप्यते” इति प्रणालियया विषयेषु काम सकल्पजन्य
सकल्पश्च सम्यक्त्वयुति आनन्दजनकत्वज्ञान, सनानन्द वैषयिक मनम
एव। यदि सतत स्वस्वरूपनिष्ठ तदा कुत विषयचिन्ता वुतस्तरा तेषु
सकल्प कुतस्तमा काम ! तत स्वरूपविस्मृति विषयचिन्तया भवति ।
यदा विस्मृत स्वरूप तदा अहवारमेव आत्मत्येन मन्यते तनाहधिय विना
देहानुकूलतया प्रतीयमानेषु विषयेषु कामानुत्पते । तत अहकारद्वारा
मन प्राणस्थूलदेहादिव आत्मत्वेन मत्वा पूर्ववत् विषयान्वामयमान
ससरति, तदिदमुक्त पूर्व “ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनानादिरेपा, वर्ता
भोक्ताप्पहमिति दृढा याऽस्य ससारहेतु । प्रत्यग्दृष्ट्यात्मनि निवसता
सापनेया प्रयत्नात्, मुक्ति प्राहस्तदिह मुनयो वासनातानव यत्" इति
सूत्रेण श्लोपेन । अनन्तरग्रन्थ तद्विवरणरूप ज्ञातवस्तुन पुरपस्य निरनर
ब्रह्मनिष्ठाम् द्रढयति ॥३११॥ तत्र यास्य मसारहेतुग्त्यिस्यार्थमाह ।
देहात्मनेति।
देहात्मना सस्थित एव कामी विलक्षण. कामयिता क्थ स्यात् ।
अतीर्थ-सधानपरत्वमेव भेदप्रसक्त्या भवबन्धहेतु ॥३१२॥

१७७
श्रीदिवेफचूडामणि सव्याख्या
दहात्मना सस्थित एव कामी, निरतरानन्दस्वरूपेण स्थिती कुत
क्षणिकानन्दहेतुषु काम ? तेन स्वरूपभ्रश कथित । तदिदमुक्त विलक्षण
कामयिता कथ स्यादिति। 'आत्मान चेद्विजानीयात् अयमस्मीति
पूरप । किमिच्छन्कस्य कामाय शरीरमनु मज्वरेत्" इतिश्रुते, आप्त-
काम आत्मकाम अकाम शोकान्तरम्' इति च। अतोर्थमधानपरत्वमेव
विषयानुचिन्तनसक्तत्वमेव स्वरूपविभ्रशनद्वारा देहादौ अहतामावघ्य भेद-
प्रसक्त्या भेदप्रसजनेन भववन्धहेतु , नो चेत् सदा स्वम्पनिप्ठस्य वाम्य-
कामपितृ-कामनादिभेद कुतस्त्य इति भाव ॥३१॥
तावतापि नष्टस्याहकारस्य मजीवन कथमिति नेदाह । कार्यप्ति ।
कार्यप्रवर्धनाद्वीज-प्रवृद्धि परिदृश्यते
कार्यनाशाद्वीजनाशस्तस्मात्कार्य निरोधयेत् ॥३१३॥
रोके कार्यप्रवर्धनात् कार्यस्यावुराद प्रकर्षेण म्कधशासोपशाखादि-
रूपेण वर्धनात् उपचयात् वीजप्रवृद्धि परिदृश्यते बीजाभाष तथा वृद्धे
असभवात् कीटादिभक्षिते बीजे अकुरादीनामनुत्पत्ते । अत एवमपि
घोज घरणि-सलिल-सयोग-दोहदादिना सम्यक्प्रवृद्ध अपुरपन सघशाखा
पुष्पफलरूपेण वृद्धि प्राप्य सहनश बीजानि जनयतीति परिदृश्यते। कार्य
नाशान् बीजनाशोपि, अपुरादिनिमित्स्य बीजस्यव नाश पुन पलानुत्पत्या
बीजानि कुतरत्यानि। अत कार्य विषपानुचिन्तन भवति चत् विपारेषु
प्रथमो योहवार त विना नैव भवति विषयानचिन्तन घ्या योजभूताहयारो
वृद्धो ज्ञेय । एव विषेपविज्ञाननाशितोप्यहार अनादियालप्रवृत्ततया
वासनारमना शिप्यमाण सदा प्रत्यग्दृष्ट्या आत्मनिनियाभावें वृद्धि प्राप्य
पुन संसारमापादयेत्। अत निग्तरग्रह्मनिष्ठया अप्रमादेन स्थिती
विषयानुचिन्तनादे-ग्नववाशात् वासनात्मनापि न मिप्यते। तम्मात्याय
निरोपयेत् विषयानुचिन्तन न कुर्यात् ॥३१३।।
तस्य रासारसपादकत्वमुपपादयति। वामनेति ।
वासनावृक्षित वार्य पार्यवृध्या न वामना।
वर्धते सर्वथा पुम गमागे न निवर्तते ॥३१४॥

१७८ घोषिवेष चूडामणिः गय्यास्यः यया एकोपि स्पलिग. गूक्ष्मोपि गुप्फ्तृणमयोगाद्वृद्धि प्राप्य महा- नग्नि त्वा गवं वनमेव दरेत्, व गगनात्मना म्यितोप्यकार: विषयानु- चिन्तनेन आत्मान स्वापत प्रच्याव्य ग्वय तत्प्रतिपलनवलेन अनेकाकारण परिणममानः जात विवेकमपि न्याकुर्वन् वियेकात्यागिव भ्रान्तिपरंपरा कामकर्मादीनि च वितन्वन् स्वय प्रवर्धमान निवृत्तप्रायमपि संसारं पुन प्रवर्तयेत् । अत अप्रमादेन भवितव्यम् इत्यह वासनावृद्धित इति । कार्य विपर्याचन्ता । म्यग् पानन्दविरमृत्या विषयलाभार्थ प्रयत्न: अलाभे दुरा, लाभे हर्ष , हर्षे दर्प, द धर्मातिरमण, तेन धियो मालिन्य, तेन पुनरात्मग्रहणसामर्थ्याभाव , ततश्च मवंदा देहाद्यात्मत्य, तेन जरामरण. मादिम्प-मसाराविन्टेद इति पुम , मसारो न निवर्तत इत्यवतर ॥३१॥ - - तस्मात् संसारबन्धविच्छित्यै तद्वय प्रदहेद्यतिः । वासना प्रेर्यते ह्यन्त चितया क्रियया बहि ॥३१५॥ यति. प्रयत्नशील पुमान् ससारबन्धविच्छित्य संसारहेतुभूत- देहात्मत्वादि-मकल-वधविनादाय तवय वासनातत्कार्यरूपं द्वयं प्रदहेत प्रकण भस्मीकुर्यात्। यथा भस्मीभूतं बीजं न रोहति तथा कुर्यात् । करणया तवृत्तिनिमित्त तनागोपाय न कथयति वासनेति। वासना चितया वहि. त्रियया च हि यस्मात् अन्त प्रेयंते अत: प्रदहेत् । पूर्व कार्यशब्देन कथित स्फुटयति चिन्तया मानस्या वहि क्रियया च इति । अन्तश्चिन्ता वहिश्शरीरादिना किया। चित्प्रतिविव-वलाभावे जडरय मनसः त्रियाजनक-चिंतासामर्थ्य नास्ति। तत्र चित्प्रतिफलन च अहकार- द्वारंव। जडस्य शरीरस्य कर्म-करणसामर्थ्यमपि मनआदिद्वारा चिदनु- प्रवेशादेव। तस्मात् चिन्तया वहि क्रियया च सूक्ष्मात्मना स्थित अहंकारः वृद्धि प्राप्त इति विज्ञेयम् ॥३१५।। ताभ्यां प्रवर्धमाना सा सूते संसृतिमात्मनः त्रयाणां च क्षयोपायस्सर्वावस्थासु सर्वदा ।।३१६॥

" रोधात्" धौविवेकचूडामणि सव्याख्य १७९ सर्वत्र सर्वत सर्वब्रह्ममात्रावलोकनम् । सद्भाव-वासनादाात् तत्त्रय लयमश्नुते ॥३१७॥ साभ्या चिन्तात्रियाम्या प्रवर्धमाना सा वासना, आत्मन समृति सूते जनयति। पूर्वोक्तरोत्या त्रयाणा च वासना-चिन्ता-निया पाणामपि क्षयोपाय सर्वावस्यासु सर्वदा सर्वत्र सर्वत कालत देशत वस्तुतश्च, जायदाद्यवरथामु ब्रह्मव्यतिरेकेण किमपि नास्ति “इद स यदयमात्मा' "ब्रहौवेद विश्व" इत्यादिश्रुतिभि "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुप- " तदनन्यत्वमारम्भण-शब्दादिभ्य इत्यादिसूत्रं मुल्लोह- दुदुम्यादिदृष्टान्तश्च यश्चोर स स्थाणु यद्रजत सा शुक्ति इतिवत् सर्वत्र सर्वत्व वाधित्वा केवलाधिष्ठानभूतबहाव्यतिरेण किमपि नास्तीति सर्वब्रह्ममायावलोकन। एव यदि ज्ञान तदा " यत्र त्वस्य सर्वमात्मयाभूत् तलेन क पश्येत्” इतिश्रुत्यनुसारेण "रमोप्यस्य पर दृष्ट्वा निवर्तते इति स्मृत्या च क्व विषया क्वतरा तच्चिन्ता क्वतमा बहि त्रिया। सर्वब्रह्ममायावलोकनेन सद्भाव-वासनादाद्र्ये तत्वय पासना-चिन्ता- क्रियारूप त्रय लय नाशमश्नुते प्राप्नोति ॥३१७।। तथा सर्व ग्रहोत्यवलोकनासामर्थ प्रत्युपायमाह कार्यनिरोधेन कारण निरोद्धव्यमिति । नियानाश इति। नियानाशे भवेच्चिन्तानाशोऽस्माद्वासनाशय । वासनाप्रक्षयो मोक्षस्सजीवन्मुक्तिरिप्यते ॥३१८॥ पूर्वपूर्वस्य उत्तरोतरशापपल वा। धाराना विना चिन्ताया ता विना त्रियापा अभावात् पार्यनाशात् पारणगागोनुमेय इति भावः । तयार नंकणावस्थानपर्यन्त प्रयल पुरपेण यतव्यः । तदा यासनाना प्रवण दाय सिध्यत्येव सएप मोश स एव जीवन्मुक्निरिप्यते अभिप्रेयने प्राविद्धिरिति रोप। उक्न हि "मुषित प्राहस्तदिह मुनयो यारानातानप पत्" इति । यस्तुन मूक्ष्मावस्यव वासना तम्या तानर नारा एवं ॥३१८॥ सद्भाव-यागनादायें समय ग्यमानुते इत्पुरतमर्थ गदृष्टान्नमार। गहासनेति।

१८० धीविवेकचूडामणि सव्याख्य सद्वासनास्फूति-विजृम्भणे सति ह्यसौ विलीना त्वमादिवासना। अतिप्रकृष्टाप्यरुण-प्रभाया विलीयते साधु यथा तमिस्रा ॥३१९।। सद्वासनास्फूतिविजृम्भणे सति श्रवणमनननिदिध्यासन-सस्कृतस्य मनस सदा सर्वन सद्भावनया सत्सस्कारस्फुरणवृद्धौ सत्या तु असौ विप्रकृष्टा अहमादिवासना आदिपदन देहन्द्रियविषयपरिग्रह । हि निश्चयेन विलीना विशेषण नप्टा भवतीति शप । तत्र दृष्टान्त अति प्रकृप्टापि तमिस्रा राधि तगोमयी दर्शादिदिनपु अरणप्रभाया अरुण सूर्यसारथि तस्य प्रभाया साधु विलीयते नश्यति यथा तथा इति पूर्वेणान्वय ॥३१९॥ तत तत्र तमस्तम कार्यमनर्थजाल न दृश्यते रात्युदिते दिनेशे। तथाऽहयानन्दरसानुभूतौ नेवास्ति बन्यो न च दु खगध ।।३२०॥ अरणोदयानन्तर दिनग भास्वरे उदिते सति उदयाचममारुढे सति तम शार्वर तम अन्धकार तलाय अनर्थजाल चक्षु पीटा चोरवाधा मागस्खलनादिजात-दु सक्दब न दृश्यते यया तथा अद्वयानन्दरसानुभूती सहासनास्फुरणवृद्धिवशात् सच्चिदानन्दैकरमप्रत्यग्ब्रह्मानुभये सति नैवास्ति वध अनात्मन्यात्मबुद्धि नच दुखगन्ध हतोरध्यासस्य नाशात् । को मोह में शोक एकत्वगनुपश्यत इतिश्रुते ॥३२०।। यदि प्रारब्धवशात् जगद भासेत तदापि दृश्य प्रतीत प्रविलापयन्स्वय सन्मात्र-मानन्दधन विभावयन् । समाहितस्सन् वहिरन्तर वा काल नयेथा-स्सति कर्मबन्ये ॥३२१॥ 'विपरीतार्थधीर्यावत निरगेप विनिवर्तते । स्वरूपस्फुरण यावत प्रसिध्यत्यनगल। तावत्समाधिपटवन नयेत्वाल निरतर' इत्युक्तत्वात प्रतीत दृन्य नामस्पपविलापनन बंवलापिठानभूत ब्रह्म भावयन् स्वय समानमानदघा विभावयन पहिरन्तर वा ममाहित मन् पाल गयेथा ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य १८५ " इय भून सन्नापि तोय न तेजो न वायुनख नापि तत्कार्यजातम् । यदेपा- मधिष्ठानभूत विशुद्ध सदेव पर यत्तदेवाहमस्मि" इत्यादिरीत्या बहि 'न देहो नचाक्षाणि न प्राणवायुर्मनो नापि वुद्धिर्न चित्त ह्यही । यदेषा- मधिष्ठानभूत विशुद्ध सदेक पर यत्तदेवाहमस्मि" इत्यन्त शब्दानुविद्ध- दृश्यानुविद्ध-सविकल्पक निविकल्पक्भदेन बहिरन्तर्वा समाहितमनसा त्वया कर्मबन्धे प्रारब्धाद्विक्षपे प्रसक्ते कालो नेय इत्यर्थ ॥३२॥ कदापि कचिदपि शिष्यो दुखभाव माभू दित्यनुकोशेन जात विवेकस्यापि दुःखप्रसवितमाग पुनराह प्रमाद इत्यादिना विस्तरेण । प्रमादो ब्रह्मनिष्ठाया न कर्तव्य कदाचन । प्रमादो मृत्युरित्याह भगवान् ब्रह्मणस्सुत ॥३२२॥ कदाचन कदापि ब्रह्मनिष्ठाया प्रमाद अनवधानता च्युति न कर्तव्या नाथयणीया। यत भगवान सर्वज्ञ आजानसिद्ध ब्रह्मण सुत रानत्सुजात धृतराष्ट्रप्रति प्रमाद वै मृत्युमह अवीमि' इति प्रमादो मृत्युरित्या ॥३२२॥ तदुपपादयति न प्रमादादित्यादिना। न प्रमादादन@न्यो ज्ञानिन स्वस्वल्पत । ततो मोहस्ततोहधी ततो बन्धस्ततो व्यथा ॥३२३॥ ज्ञानिन स्वस्वरुपत प्रमादात् प्रच्युते अन्य अनर्थ हानि न विद्यते यस्मात् तत स्वरूपप्रच्युतो सत्या मोह विस्मरण ततोनात्मनि अहवारे महधी सत बन्ध देहादावध्यास ततो व्यथा जरामरणादिजन्या ॥३२३॥ अजानिन एवमस्तु मानिनोप्येव कि स्मात् इतिगमायामा। विपति। विपयाभिमुख दृष्ट्या विद्वासमपि विस्मृति विक्षेपयति धीदोष योपा जारगिव प्रियम् ॥३२४॥ योपा प्रिय मार्गमा जार अयागक्त प्रियगिव गतिगिर गा विस्मृति ग्रहविगति विद्वांगमपि विनिमपि पिनिगम " १८२ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य दृष्ट्वा धीदोष 'पराचि खानि" इति श्रुते । “विषयेप्वाविशच्चेत इत्यादिना वक्ष्यमाणदोषै विक्षेपयति नष्टात्मबोध करोति विशेघेण चालयति दूर नयति भ्रामयति ॥३२४|| उक्तमर्थ दृष्टान्तान्तरेण आसुप्ठप्रतिपत्तये। यथेति। यथापकृष्ट शैवाल क्षणमान न तिष्ठति । आवृणोति तथा माया प्राज्ञ वापि पराइमुखम् ॥३२५।। पूर्व कोगपचकम्य शैवालदृष्टान्तेनैव आवरयत्वमुक्त "तच्छवा- लापनये सम्यक्सलिल प्रतीयते शुद्धम" इति क्षणमात्र शैवाल मपवृष्ट यथा न तिष्ठति पुनरावृणोति मलिल तथा माया प्राज्ञ वापि कृतकोशपचप- निषेधमपि पराङ्मुख आवृणोनि तिरोहितस्वरूप करोति ॥३२५।। "न प्रमादादनबॅन्य " इत्युक्त दृष्टान्तान्तरेण स्फुटयति । लक्ष्य- च्युतमिति। लक्ष्यच्युत चेद्यदि चित्तमोपद् बहिर्मुख सनिपतेत्ततस्तत । प्रमादत प्रच्युतकलि-क्दुक सोपान-पड्क्ती पतितो यथा तथा ।।३२६ ।। चित्त यदीपत् रक्ष्य ब्रह्म तत च्युत चेत् बहिर्मुस सत् अनात्मप्रवण सत् ततस्तत अलारबुद्धि-मन प्राणेन्द्रिय-देहविषयेषुनिपतेत् यथा प्रमादत श्रीडत पुरषस्य इच्छामावपि प्रमादत अनवधानवशात् प्रच्युतरिय दुप सोपानपतो पतित अधोधो गच्छति न ग्रहीतु शक्यते तथा ॥३२६॥ प्रमादस्य मृत्युत्व मष्ट्रपपादयति सार्धद्वयन, विपयेप्वाविशच्चेत सकल्पयति तद्गुणान् । सम्यक्सक्ल्पनात्याम कामात्पुस प्रवर्तनम् ।।३२७॥ तत स्वरूपविभ्रगो विभ्रप्टरतु पतत्यध । पतितम्य विना नाश पुनर्नारोह ईक्ष्यते। सकल्प वर्जयेत्तस्मात् गर्वानर्थस्य कारणम् ॥३२८॥ अपथ्यानि हि वस्तूनि व्याधिनम्तो यथोत्सृजेत् ।।

यत्न । श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य विपयेषु शब्दादिषु चेत मन आविशत् सत् सज्जमान सत् तद्- गुणान् तेषु भोगहेतुतया आनन्दजनकत्वादिगुणान् सकल्पयति चिन्तयति। सम्यक्सकलानार काम तेषु इच्छा जायते कामात् पुस प्रवर्तन तत्सपादने " यद्यद्धि कुरुते जन्तु तत्तत्कामस्य चेष्टितम्" इतिस्मृते । ततस्स्वरूपविभ्रश स्वरूपात्प्रच्युति विस्मरणमित्यर्थ । विभ्रष्टस्तु अध अनात्मसु कोशेषु तद्वारा दूरदूरेषु विषयेषु पतति गच्छति। पतितस्य अतिदूर नौतस्य नाश विना, स्वरूपादर्शनमेव नाश स्वरूपादर्शने सर्वदा देहादिक आत्मत्वेन मन्यमानस्य तस्य मरणादिसत्यात्। अस्यापि सर्वमस्तीति भ्रान्त्या सततससारलानत्वमेव । पुनर्नागेह ब्रह्मलाभ ईक्ष्यते, सनियंस्य कारण सकल्प तस्माद्वर्जयेत् न पुर्यात् यया रोगग्रस्त वस्तून्य- पय्यानि उत्सृजेत् तथा। स्वरूपच्युतौ महाननर्थ नागार्यन्त ॥३२८॥ अत प्रमादान्नपरोस्ति मृत्यु विवेचिनो ब्रह्मविद समाधौ। समाहित सिद्धिमुपैति सम्यक्समाहितात्मा भव सावधान ॥३२९।। अत विवेक्नि ब्रह्मविद रामाधौ प्रमादातर मृत्यु स्ति। सम्यक्समाहित ब्रह्मसस्थ सिद्ध मुक्तिमुपैति । त्वमपि सावधान प्रमाद- रहित समाहितात्मा निरतर ब्रह्मनिवेशितान्त करणो भव ॥३२९।। जीवतो यस्य कैवल्य विदेहे च स केवल । यत्किचित्पश्यतो भेद भय ब्रूते यजुश्श्रुति ॥३३०॥ यस्य पुस जीवत प्राणान्धरत कैवल्य सर्वोपाधि-गवन्ध- विनिर्मुक्तत्व, स पुरुषधौरेय विदेहे च देहपातानन्तरमपि केवल । यलिचिढ़ेद पश्यत पजुश्श्रुति “यदा होवेष एतस्मि मुदरमन्तर पुरते, अथ तस्य भय भवति" इति भय धूते उत् अपि, अर स्वल्प अन्तर भेद स्वल्पमपि भेद पुस्ते पश्यति अथ तदा तस्य भय भयति इति । पयल्ये हेतुश्च निर्विकल्पपरामाघिनिष्ठेय। वक्ष्यति "उपाधिभेदात्स्वयमेव भिद्यते चोपाध्यपोहे स्वयमेव येवल । तस्मादुगाये दिलयाय विद्वान् वसेत्सदाजपसमाधिनिष्ठया" इति ॥३३०॥ "सत्वेव भय विदुपोऽमत्यानस्य" इत्यलयजस्युम्पयंगा। पदा पदा । 1 कदा वापि १८४ थीविवेकचूडामणि मत्र्यास्य यदाक्दा वापि विपश्चिदेप ब्रह्मण्यनन्तेप्यणुमानभदम् । पश्यत्यथामुप्य भय तदेव यदीक्षित भिन्नतया प्रमादात् ।।३३१॥ एप विपश्चित विवेको राषित अनन्ते विविधपरिच्छदशूय ब्रह्मणि अणुमानभदमपि इपदपि भद यदा यदीत्यय कदाचिदपि यदि पश्यति अथ तहि प्रमादात अनवधानात भिनतया यदीक्षित तदवामुष्य विदुष अमवानस्य भय भयानक द्वितीया भय भवति इति थुते सव त परादात यो यथा मग सव वेद य यथातो विदु अयराजान ते क्षय्यलोका भवन्तीति च ।।३३१॥ श्रुतिस्मृतिन्याय शतनिपिद्ध दृश्यत्र यस्स्वात्ममति करोति। उपैति दु खोपरि दु खजात निपिद्धकर्ता स मलिम्लुचो यथा ॥३३२॥ नति नति नह पानास्ति विचन नान वाचन भिदास्ति इत्यादिश्रुतिभि तदनुसारिणीभि स्मतिभि अगादिम पर ब्रह्म न सत्तन्नारादुच्यते इत्याद्याभि पचको विवेचनसमय दर्शित यायश्च परस्शत दृश्य दहादिन अवारान्त नात्मा इति निपिद्ध अन दश्य दहादी यस्स्वात्ममति अहमिति धिय करोति स निषिद्धकर्ता पापी अत एव मलिम्च मलिनान्त करण यथा इतिकतव्यतामूढ दुसोपरि दुखजात उपति तथा असज्जड दुखात्मकाना मात्मत्वबुध्या दु खोपरि दुखजात उपति॥३३२॥ तत्स्फुटयति। सत्यति। सत्याभिसधानरतो विमुक्तो महत्वमात्मीय मुपैति नित्यम। मिथ्याभिसधानरतस्तु नश्यददृष्ट तदेतद्यदचोर चोरयो ॥३३३॥ सत्याभिसधानरत एदपयण सत्यनिष्ठाया रत व्यग्न पुरुष नित्यमात्मीय महव निर्विकारमनस्त्व सवपूज्यत्व च उपति । मिथ्या पदार्थाभिराधानरतस्तु नश्यत यस्याव रवन मिथ्याभूतमव तस्य कथ सत्व सनश्यत्यय । दप्ट तदतत पदवोरचोरयो उक्तमिद छादोग्य पप्ठाध्याय १८५ श्रीविवेकचूडामणिः सम्यास्पः तप्तपरशुब्रह्मणदृष्टान्तेन सत्यवादी आरोपितचोरत्वकः तप्तपरशु गृहाति न्यायस्याने, तथापि सत्यावलंवनेन न दह्यते अब मुच्यते। वस्तुतः चोरस्तु नाह चोर इति अनृतमपि वदन् तदपरित्यजन् हरतनिक्षिप्ततप्तपरशुः दह्यते अथ वध्यते इति एतादृश. मलिम्लुचशब्दार्थ । चौर्यमेव निपिस ततः अनृतवदनादि-निषिद्धपरपरा, एवंकुर्वतः मिथ्याभिसधानरतस्य कथ रात्यप्रतिपत्तिः स्यात् । अत दु.खोपरि दुःखजातं उपतीत्युवतम् लोक- यादपि भ्रंशात् ॥३३३॥ तस्मात् यतिरसदनुसधिं वन्धहेतु विहाय स्वयमय-महमस्मीत्यात्मदृष्ट्यव तिष्ठेत् । सुखयति ननु निष्ठा ब्रह्मणि स्वानुभूत्या हरति परमविद्याकार्यदुःस प्रतीतम् ॥३३४।। ग्रह्मसंस्थत्वस्य सन्यासिन एय सभवात् यति सन्यागी बंधहेतु असदनुरांधिं अब्रह्मचिन्ता स्वयं विहाय अयं परमात्मा अहमस्मीति आत्म- दृष्ट्यय तिष्ठेत् । तत्र परमपुरुषार्थ फलमाह ननु यतः ग्रहाणि निष्ठा अनन्य- सक्ततया स्थितिः स्वानुभूत्या स्वस्वरूप-ग्यप-प्रकाश-सदानन्दानुभयेन मुखपति आनन्दयति। प्रतीतं पूर्वमनुभूतं अविद्यापार्यदु.पं अमानतत्कार्य- प्रपोग्यदु:मं यद्वा अविद्याया कार्य यदु गं तत् पर अत्यन्तं, हरति तरति शोकमात्मविदिति श्रुतेः “यत्र नान्यत्पश्यति गभूमा" "यो ये भूमा तत्गुगम्" इति न । तादृग्ग्रह्मणि सदानिष्टम्य गुतो:- विद्या गुतः तत्कायंदुःग या ॥३३४॥ गमूलयानं दुगमपहल ब्रह्माणि गमापानाय पगइमुगत्य तर्यात । याधाभिगंधिः परिवर्धयंत्फल पुर्वागनार्गव ततस्तताधिकाम्। मारया वियपरिहत्य वावं ग्यारमागुगंधि यिदधीन नित्यम् ॥ ३५॥ वायति।

. - " " राप्रसाद थोविवेकचूडामणि सव्यास्य वाह्याभिराधि विषयसग , ततस्ततोधिका दुर्वासना पुनर्जन्मकरी मलिनवासनामेव फल परिवर्धयेत् । उक्त हि पूर्व “वासनावृद्धित कार्य कार्यवृध्या च वासना" इति । तज्ज्ञात्वा विवेक प्रमादस्य मृत्युताकथना- वसरे कथिने विषयसगस्य महानर्थहेतुत्ववोधकं हेतुभि बाह्यमनात्मान परिहत्य वाधित्वा स्वात्मानुसधि ब्रह्मानुचिन्तन नित्य सर्वदा विदधीत कुर्यात् ।।३३५॥ वाह्यानुसध बन्धकलमुक्त्वा तनिरोधे रमेण परमपुरुषाथ फलमाह । बाह्य इति। बाह्ये निरुद्ध मनस प्रसन्नता मन प्रसादे परमात्मदर्शनम् । तस्मिन्सुदृष्टे भववन्धनाश बहिनिरोध पदवी विमुक्ते ॥३३६॥ अत्यन्त व्यवहरतोपि सुप्तोत्थितस्य मन प्रसन तिष्ठति। अत एवं इत्युच्यते सुपुप्ति सुपुप्तौ वाह्याभावात् । प्रयत्न- पुरस्सरमेव बन्धके वाह्ये निरुद्ध आनन्दाविर्भावन प्रसन्नताया किमु ववतव्यम्। मन प्रसाद प्रसाद सर्वदा दुखाना हानिरस्योपजायते । प्रसनचेतसो-ह्याशु बुद्धि पयवतिष्ठते' इतिगीतावचनात् दुः खमुक्त निर्मल मन सूक्ष्म एवाग्र, परमात्मदर्शन-समर्थ भवति। मनसंवेदमाप्तव्य, मनसैवानुद्रष्टव्य, दृश्यते त्वग्रथया बुध्या सूक्ष्मया इत्यादिश्रुते । तस्मिन् सुदृष्टे अनन्यतया निरतर साक्षालियमाण, भवबन्धनाश ससारहेतूना सर्वेषामध्यासाना समूलधात अत बहिनिरोध वृत्तेर्वाह्यानालवन विमुक्ते पदवी प्रापिका ॥३३६॥ एव वहुप्रवार विषयचिन्ताया दोषान् दर्शयित्वा ततस्सर्वात्मना निवर्तयितु तादृशाना लज्जाय कुत्सा क्रोति। ५ पण्डित इति । क पण्डित सन् सदसद्विवेकी ध्रुतिप्रमाण परमार्थदर्शी। जानन्हि कुर्यादसतोवलव स्वपातहेतो शिशुवन्मुमुक्षु ॥३३७॥ परमार्थ द्रष्टु शील अस्यास्तीति परमार्थदर्शी अत एव श्रुतिप्रमाण श्रुतिरेव प्रमाण यस्य स , अतीन्द्रियायें तस्या एव मानत्वात्, तत में भूमा तदमृत अतोन्यदात" इतिश्रुत्या सदसद्विवेकी ब्रह्म सत्य ॥ यो अय श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या जगन्मिथ्येति ज्ञानवान् तेन पण्डित पण्डा ज्ञान अस्य सजातेति पण्डित वस्तुयाथात्म्य-शानवान्, मुमुक्षु वन्धनिवृत्ति कामयमान स्वपातहेतो स्वस्य अधोध पतनार्थ हि निश्चयेन जालन् असत अनात्मन अवलय समाथयण क कुर्यात्। तन दृष्टान्त शिशुवदिति, शिशुहिं अज्ञानात् उपरिभागादध पतेत् सर्पदीपादिक गृण्हीयात् । तु ज्ञानी विवेकिना अप्रमादेन ब्रह्मसस्थेन भवितव्यमिति भाव ॥३३७॥ पदानियवोधावबोध-स्पदिभिनधर्माश्रययो सुप्तिजागरणयो यथा एकस्मिन् समानकालिकत्व नास्ति एव देहाद्यभिमानमुक्त्यो इत्याह । देहादीति। देहादि-ससक्तिमतो न मुक्ति मुक्तस्य देहाद्यभिमत्यभाव । सुप्तस्य नो जागरण न जाग्रत स्वप्नस्तयोभिन्नगुणाश्रयत्वात् ॥३३८॥ "न स पुनरावर्तत ' इतिश्रुत्या मुक्तस्य तु पुन देहादायभिमानो नैव भवति। यदि भवति न स मुक्त विज्ञातयातत्यरय यथापूर्व न सराति । अस्ति चेन्नस विज्ञातब्रह्मभावो वहिर्मुस " इति हि वक्ष्यति । अन्वय साष्ट ॥३३८।। मुक्तस्वरूपमाह। अन्तरिति । अन्तर्वहिस्स्य स्थिर-जगमपु ज्ञानात्मनाधारतया बिलोरय त्यातासिलोपाधि-रसण्डस्प पूर्णात्मना यस्म्थित एप मुफ्त ॥३३९॥ स्थिरजममे पगनरेण परतुप अन्तर्वहि मागमा आपारतया स्व स्वारमान शिरोम गाक्षात त्यागिताधि या गाषिता अगिरा उपाधम अगाशालापा माग स्वामिलोपामि। आ गवाराण्डरूप देगा-गरिराम-गचितादम्याप पूर्णमा कथिता । श्रीविवेचूडामणि. सव्याख्य. देहात्मना तिप्ठत अत एव बाह्यार्थानुभवप्रसक्तमनस विषयानुभवे प्रकर्षण सक्तमनस., पष्ठीबहुव्रीहि, तेन विपयचिन्तन सकल्प. कामश्च तत तत्तक्रिया कुर्पत विषयलाभाद्यर्थ व्याप्रियमाणस्य दृश्यस्याग्रहण कथनु घटते युज्यते । अत सन्यस्ताखिल-धर्मकर्म-विषये धर्मश्च कर्माणि च विषयाश्च धर्म-कम-विषया अखिलाश्च ते धर्म-कर्म- विपयाश्च संन्यस्ता यस्तै मन्यस्ताखिल-धर्म-कर्म-विपर्य धर्म वैदिक कर्म लौकिक विषयाश्च शब्दादय नित्यात्म-निप्ठापर नित्या या आत्म- निष्ठा तस्या परै आसक्तं सा परा प्रधानभुता येपा ते इतिविग्रहणया तदासव । तनहेतु आत्मनि सदानन्देच्छुभिरिति ते तत्वजं , यत्नत. करणीय दृश्याग्रहणमित्यन्वय ॥३४१।। नित्यात्मनिष्ठा सार्वात्म्य-मिदिहेतुरित्यर्थ श्रुतिप्रमाणव' इत्याह । मर्वेति। " सात्म्यिसिद्धये भिक्षो कृतश्रवणकर्मण । समाधि विदधात्येपा गान्तो दान्त इतिश्रुति ॥३४२।। ग्रह्मनिष्ठगुरुमुपात् वृत श्रवणस्प वेदान्तयाक्य-सदयंथवणाप यर्म येन स , भिक्षु मन्यागी कृतश्रवणपर्मा तस्य मात्म्यिगिद्धये पैवल्परूप- सर्यात्मभावनिप्पतये एपा 'शान्तो दान्त इतिश्रुति "तम्मादेव. विच्छान्तो दान्त उपरतम्तितिशु-स्ममाहितश्श्रदारित्तो भूत्वान्मन्ये- वात्मान पश्येत्" इतिश्रुनि पहिरन्त बनिरोधेन अनालवितवाहावृत्ति आत्मसाक्षासारायं निरता ममाधि पुर्यादिनि ममादितगन्देन गमाधि विदधाति पर्नय्यत्वेन योधयतीत्यर्थ ॥३८॥ तत्र युक्तिमाह। आम्दारिनि। आरुदातेग्हमो विनाश कतुं न शक्य महनापि पण्डित । ये निविल्पाग्य-समाधिनिम्नला तानन्तरामनन्तभया हि वामना ॥३४॥ में निविषयाय-गमाधिनिरगला, गमाघि ििप गपिरयर निविापरत. "नागिनवये शायनि । नावाग.

शक्य। श्रीविवेकचूडामणि मव्यास्यः कारितया चित्तवृत्तेरवस्थिति । सद्भि स एव विज्ञेय समाधि सविकल्पक । मृद एवावभानेपि मृण्मयद्विपभानवत् । सन्मात्रवस्तुभानपि त्रिपुटी भाति सन्मयो। समाधिरत एवाय सविकल्प इतीर्यते। ज्ञायादि. भावमत्सृज्य ज्ञेयमानस्थितिढुंढा। मनसो निर्विकल्पस्यात् समाधिर्योग- सज्ञिन । जल निक्षिप्त ठवण जलमानतया स्थित । पृथङ्-नभाति विन्त्यभ एवमेवावभामते। यथा तथैव सा वृत्ति ब्रह्ममानतया स्थिता। पृथङ- नभाति ब्रह्मवाद्वितीयमवभासत । ज्ञानादिनल्पनाभावान्मतोय निवि- कल्पन । वृत्ते मद्भावनाधाभ्या उभयो द इप्यते इति सदृष्टान्त तत्तल्लक्षण। निविरल्पत्याच्या यस्य निर्विकल्पास्य सनासो समाधिरच निविरल्पास्यसमाधि तस्मिन् निश्चला तेन वा निश्चला तानतरा विना, आरूढशक्ते आस्वा प्रवृद्धा शक्ति नानाभ्रमजनिवा यस्य तस्य अहम अहकारम्य विनाश पण्डितरपि वृतवेदान्तश्रयणैरपि राहा पर्तुन हि यस्मात् वामना अनात्मसस्वारा अनन्तभवा अनन्ता अमरयाका भवा जन्मानि यामा ता यद्वा अनन्तभि पदार्थ भया उत्पना । अत गय विधवासनाक्षयार्य निर्विकल्पगमाधिरेव दारणम् ममूरमनप्टाया विशेषगरते पन्धर यप्रवारमाह। अहमिति । अयुध्यव मोहिन्या योजयित्वावृतेर्बलात् । विक्षेपावित पुरष विक्षेपयति तद्गुण ॥३४४।। यदानारमात आमनि वगेति तदा म्यम्प तिरोहित भवति " ययापट यार" :ति पूर्वोवारीन्या मोहिया रसापच्याविय या बख़ुध्यप योजयित्वा त प्रयाग्यावृत ग्यापारागग्य वात् पुरष पण्डितमपि, विक्षपर वित ममपर पराजनिका गर पवामादित्तिजनिया च, तदा ग्यसीमा मर पादिर विधायनि यह वहिगनयति दूरमात्मन पर्थ ॥४॥ विक्षेपवितविजया विपमा विधातु निश्ोषमावरण शक्तिनिवृत्यभावे। दृस्ययो म्फुटपयोजलयहिभागे नस्यत्तदायगण-मात्मनि च पभावात् ।।

श्रीविवेकचडामणि सव्याध्य निस्सशयेन भवति प्रतिवन्धशून्यो निक्षेपण नहि तदा यदि चेन्मृपार्थे ॥३४५॥ विक्षेपति। निश्शेपमावरणशक्तिनिवृत्यभाये विक्षेपशक्तिविजय विधातु कर्तुं पिपम असाध्य इत्यर्थ । दृग्दृश्ययो आत्मानात्मनो स्फुट पयोजलवत् क्षीरनीरवत् भेदेन मनस्त्रोट्या हस परम कृते सति आत्मनि तदा स्वभावात् अयत्नत एप आवरण नश्येत् । तथा-विवेकानन्तर आवरण- भगायं करणीयाश कोपि नास्ति। तदामृपायें मिथ्याभूते अनात्मनि निक्षेपण मनस न वेद्यदि विक्षेपशवितविजय निस्सशर्यन प्रतिवन्धशून्य भवति ॥३४५॥ - एतादृशविवेके स्फुटबोध हेतुमाह। सम्यगिति । सम्यग्विवेक स्फुटबोधजन्य विभज्य दृग्दृश्यपदार्यतत्वम् । छिनत्ति मायावृत-मोहबन्ध यस्माद्विमुक्तस्य पुनर्न ससृति ॥३४६।। स्फुट असदिग्य , अविपर्यस्त यो बाध श्रुत्यानार्यप्रसादजनित महावाक्यानुभव तज्जन्य तदनन्तरचालित गम्यग्यिवेव । ग्रह्म सत्य जगन्मिथ्या" इत्येवरूप दृश्यपदार्थतत्व आत्मानात्मयथारम्य, विभज्य क्षीरनीरवत्पृथक्रय मायातमोबन्ध मायया अविद्यया पृत यो मोह स्वरूपतिरोधान, तेन या वन्ध अनामग्यात्मवृद्धि त छिनत्ति समूएयाप पपत्ति। तम मानमार यस्माद्विमुपास्य पुननं रासृतिगिनि 'न स पुारा. यर्तते" इतियुत , नदि क्षीरादुर तमाम पुर धीरोभयति तथा स्वप्रमासानन्दाकारता यात मन न पुनरनारमगु सररत इति भाव ॥३४६॥ पशुपंपादार्थ-मुपपादयनि । पगवरेनि। परावरंवत्ल-विवेक्वति दहत्यविद्यागहन बगेपम् । स्यात् पुनरसगरणम्य योज अतभाव समुपेयुपोग्य ।।३४७॥ - । मि १९४ । श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य दुखाहकारादिविलक्षणतया मच्चिदानन्दस्वस्पेण प्रकाशमान सदानन्द- घन कालत्रयावाध्यानन्दस्वरूप परात्मा इत्यात्मयाथात्म्य कथितम् ॥३५२॥ इत्थ विपश्चित् सदसद्विभज्य निश्चित्य तत्व निजबोधदृष्ट्या । ज्ञात्वा स्वमात्मान-मखण्डवोध तेभ्यो विमुक्त स्वयमेव शाम्यति ॥३५३।। इत्थ पूर्वोक्तप्रकारेण पिपश्चित श्रुतिप्रमाण परमार्थदर्शी मुमुक्षु सत् महा असत् अविद्या-तत्यार्य विभज्य सत्यत्वेन मिथ्यात्वेन च निजबोध- दृष्ट्या विचारजनित-स्वानुभवनेत्रेण, तत्व विनिश्चित्य वस्तुयाथात्म्य निश्चयेन विज्ञाय स्वमात्मान अखण्डवोध ज्ञात्या तेभ्यो विमुक्त , अनात्मभ्य अविद्यादि-देहान्तेभ्य शब्दादिभ्यो विषयेभ्यश्च विशेषण मुक्त , वासनाया अप्यभाव विशेष मुक्तौ स्वयमेव शाम्यति अनावृत- स्वच्छ-प्रकाश-पणावतिष्ठत इत्यर्थ ॥३५३॥ एव बदा भवतीति ज्ञातव्यमत आह। अशानति अज्ञानहृदयग्रन्थेनिश्शेष-विलयस्तदा। समाधिनाऽविकल्पन यदाद्वैतात्मदर्शनम् ।।३५४॥ अविकल्पन निर्विकल्पेन समाधिना पूर्व कथितरक्षणेन यदा अद्वैतात्मदर्शन निभेदपरमात्मसाक्षालार तदा अगागहृदयमन्थे अज्ञान- प्रयोज्य य हदयग्रन्थि चिज्जडतादात्म्य तस्य निश्शेषविलय वासनया साक नाश इत्यर्थ ॥३५४।। त्वमहमिदमितीय कल्पना बुद्धिदोपात् प्रभवति परमात्मन्यद्वये निविशेपे। प्रविलसति समाधा-वस्य सर्वोविकल्प विलयनमुपगच्छेद् वस्तुतत्वावधृत्या ॥३५५॥ बुद्धिदोपात् तमोरजोस्मान् त्य अह इद इतीय पल्पना प्रभवति अद्वये अत एव निविणे परमात्मनि भागते । अस्य विदुप समाधी श्रीदिवेकचूडामणि सव्याख्य. प्रविलसति यस्तुतत्वावधृत्या वस्तुयाथात्म्यावधारणेन, सर्व. विकल्पः विलयनमत्यन्तनिवृत्ति उपगच्छेत् प्राप्नुयात् ॥३५५॥ ससामग्रीक समाधि तत्फल च एकश्लोकेन विशद कथयति । शान्त इति। शान्तो दान्त परमपरत क्षान्तियुक्तस्समाधि कुर्वन्नित्य कलयति यति स्वस्य सर्वात्मभावम् । तेनाविद्या-तिमिरजनितान् साधु दग्ध्वा विकल्पान् ब्रह्माकृत्या निवसति सुख निष्क्रियो निर्विकल्प ॥३५६॥ शान्त निगृहीतमना दान्त निरुद्धवाहोन्द्रिय , परमत्यन्त उपरत अनालवितवाद्यवृत्ति , क्षान्तियुक्त द्वन्द्वसहिष्णु , समाधि निविशेपे ब्रह्मणि चित्तस्य रास्थापन नित्य कुर्वन्यति स्वस्य सर्यात्मभाव केवलीभाव कलयति अनुभवति, तेन निर्विकल्पसमाधिना, अविधव तिमिर अन्धकार तेत जनितान् उत्पादितान् विकल्पान् विविधकल्पना साधु दग्ध्वा भस्मीकृत्य अत्यन्तमुच्छिद्य निष्क्यि निर्विकल्प ब्रह्माकृत्या ब्रह्माकारेण सुखं निवसति । एतेन "नित्यानाशे भवेचिन्तानाशोस्माद्वासनाक्षय । वासना- प्रक्षयो मोक्ष स जीवन्मुक्त इप्यते" इत्युक्त कथित भवति। तदर्थ निष्क्यिो निविकल्प इति विशेषणद्वयम् ॥३५६।। एव मुक्तिसिद्धये समाध्यय अन्तर्वहि प्रपच अविलापन हेतु , केवल वाह्मशब्दमुक्तिरित्याह । समाहिता इति समाहिता ये प्रविलाप्य बाह्य श्रोग्रादि चेतस्स्वमह चिदात्मनि । त एव मुक्ता भवपाशवन्ध नान्येतु पारोक्ष्यकथाभिधायिन ॥३५७॥ ये पुरुषा. बाह्य श्रोगादि, एतेन वियदादीना चिदात्मनि प्रविलापन यथितमेव भवति। अह शृणोमीत्यादि-तादात्म्याध्यामविषयतया योनादीत्युक्न। आन्तर चेत. मनः स्व स्वकीय, अह अहवारच, चिदात्मनि प्रपिलाप्य चिदात्मव्यतिरेखेण आन्तर या वाह्य या विमपि नाम्नीति न श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या उक्तमर्थ दृष्टान्ते विशदयन् दान्तिके योजयति। क्रियेति । क्रियान्तरासक्तिमपास्य कीटको ध्यायन्यथालि पलिभावमृच्छति तथैव योगी परमात्मतत्व ध्यात्वा समायाति तदेकनिष्ठया॥३६०॥ कोटक नियान्तरासक्ति अपास्य त्यक्त्वा यथा अलि भ्रमर ध्यात्वा स्वात्मान हिनस्तीति भयादेव चिन्तयित्वा अलिभाव भ्रमरभाव स्वयमपि अमरत्व ऋच्छति प्राप्नोति। तत्र पूर्वादारभ्य भेदएव पश्चादपि अय भ्रमरो भवति नतु ध्यातभ्रमरामद । अत्र भेदस्याज्ञानिक त्वात् अभेदध्यान- जनित-साक्षात्कारेण अज्ञान नष्टे भेदप्रसक्तेरेवाभावात् तथैव कीटक- वत् एकनिष्ठया अनन्यसक्ततया परमात्मतत्व ध्यात्वा तदेव याथात्म्य समायाति। नप्टाजानिकभेद अभिव्यक्त-स्वतात्विरस्वरूप भवतीति भाव । अतएव समायातीति समुपसर्ग । ध्यानेन अन्यस्याप्यन्यभावे सभवति स्वध्यानेन स्वस्वरूपाप्ती क प्रत्यूह इतिमात्र तत्रतत्र भ्रमर- पीटन्यायोदाहरणमिति मन्तव्यम् ।।३६०।। अतीव सूक्ष्म परमात्मतत्य न स्थूलदृष्ट्या प्रतिपत्तुमर्हति समाधिनाऽत्यन्त-सुमूक्ष्मवृत्या ज्ञातव्यमार्य-रतिशुद्धबुद्धिभि ॥३६१॥ निर्गुणतया अतीव सूक्ष्म पर पचमोशविरक्षण आत्मतत्य भिषिष- परिन्ठेदरहित स्वप्रयास-सदानन्दम्प आत्मयाथात्म्य स्यूल दृष्ट्या शरीरादि-स्थूलवस्तुविषयिण्या दृष्ट्या अन्त रणवत्या प्रनिपतु व्याप्तु नार्हति। अतिगुल्बुद्धिभि "शानमुत्पद्यते पुगा दायापापस्य क्मंग "यपाये ममंभि पर ततो ज्ञान प्रयति' 'दृश्यने त्वग्यया युध्या मूक्ष्मया मूक्ष्मदगिभि 'साप्रमादेन यिगुसमा रानम्नु त पश्यते निप्पल घ्यायमान इत्यादिवशमानुगारेण मिनार आ धुनिस्मृत्युपतमागंग समाधिना अत्यन्तमुमूदमा प्राविषयपनमा अराण्डागारा या पति सपा शानय्य विश्वोरयम् ॥३६॥ . " " " "

स गुणात्
"
१९८
श्रीविवेकचूडामणि गव्याख्य
सदृष्टान्त मनोनमल्ये ध्यान कारणमाह। यति ।
यथा सुवर्ण पुटपावशोधित
त्यक्त्वा मल स्यात्मगुण समृच्छति
तथा मनस्सत्व-रजस्तमोमल
ध्यानेन सत्यज्य समेति तत्वम् ।।३६२।।
सुवर्ण पुटपाक्योधित, स्वगुणतिरोधायक गलापनयार्थ नियमाण-
पाक विशेष पुट निक्षिप्य रक्नमृदादिसयोगन रियगाणाग्निसयोग पुटपाक
तेन शोधित वियोजितमल यथा मल त्यक्त्या स्वात्मगुण भास्वरत्वादिक
समृच्छति गम्यगाप्नोति तथा मन अन्त वरण सन्वरजस्तमोमल यद्यपि
रात्वस्य रजसा तमसा वा अमिश्रितम्य मरत्व दुर्घट तस्मात्सत्वमवष्टभ्य
स्वाध्यासापनय कुरु इत्युवतत्वात् निर्द्वन्द्वो नित्यसत्वस्थो भवेति
गीतोपदेशाश्च । तथापि सत्व शुद्धन नदयति इत्युक्तत्वात्
समतीत्यैतान् ब्रह्मभूयाय करपते निस्गुण्यो भवार्जुन इति
भगवद्वचनाच्च निर्गुण रहा प्राप्तु मनोपि रजस्तमोविनाशार्थ
सत्वावलवन
त्यजतीति भाव । नास्वादयेंद्रम तम निस्मग
प्रज्ञया भवेत" इतिगौडगादोवते सत्वयार्य रसास्वाद त्यवतव्य इत्युक्ते
"येन त्यजमि तत्यज इत्युक्ते भूयश्चान्ते विश्यमायानिवृत्ति"
इति गुद्धसत्वप्रधानाया मायायाश्न निवृत्तिश्रुते मिथ्यात्वेन शुद्ध-
सत्वस्यापि मलत्व मन्तव्यम् । ध्यानेन मत्यज्य, तत्त्व ब्रह्मत्व ( नेह
नानास्ति तिचन' इति गुणगुणिभावस्यानिष्टखात्) समेति ब्रह्मण
निर्गुणत्वात मत्वगुणसत्वे तत्वप्रापोरमभवान् । मात्विक्या अबण्डायार-
वृतैरपि मूराज्ञानभजियाया विल्यन अधिष्ठानमात्रावगेपत्व भवतीति
भाव ॥३६॥
निरन्तराभ्यानवयात्तदित्य
पक्व मनो ब्रह्मणि लीयते यदा।
तदा ममाधि स विकल्पवर्जित
स्वतोद्वयानन्द-रमानुभावय ॥१६॥

श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
इत्थ निरन्तराभ्यासवशात् पक्व विपरीतभावनादि-दोपशून्य मन
यदा ब्रह्मणि लीयते निवृत्तिक ब्रह्ममात्रावगेप भवति तदा स्वत अप्रयत्लेन
अद्वयानन्दरसानुभावक अहय य आनन्द ब्रह्मस्वत्पभूत स एव रस
"रसो वै स" इतिश्रुते परमप्रेमास्पदत्वाच्च रसत्व। तदनुभवजनक
विकल्पवर्जित स अहमादि-सकलविश्ववासनाक्षयहेतु समाधि निर्वि-
कल्पाख्य इत्ययं ॥३६३॥
तत्फल कात्न्यनोपपादयति। समाधिनति ।
समाधिनानेन समस्तवासना-
ग्रन्येविनाशोऽसिलकमंनाश ।
अन्तर्वहि सर्वत एव सर्वदा
स्वत्पविस्फूर्ति-रयत्नत स्यात् ।।३६४॥
अनन निर्विकल्पपास्यन समाधिना योगन समस्तवासनाग्रन्थे
अन्यिवदुरुच्छेद्यतया स्थिताना समस्तवासनाना मिथ्याजान-जनिताना
विनाग अत्यन्तमुच्छिति असिलामंनाग मचिताना सर्वपा यर्माणा
नाम 'भिद्यते हृदयग्रन्थि , क्षीयन्ते चास्य कर्माणि इतिश्रुते । अन्तयहि
समेत एव सर्वदा स्वरूपविस्फूतिरप नत स्यात् स्पष्टम् ॥३६४।।
,
अत
श्रुते शतगुण विद्यान्मनन मननादपि।
निदिध्यास लक्षगुण अनन्तग्निविवपरम् ॥३६५।।
श्रुते अयणान् सप्टम् ॥३६॥
निवाल्पासमाधिना म्फुट
ग्रह्मतत्वमवगम्यते ध्रुवम्।
नान्यथा चल्नया मनोगत
प्रन्यपानरविमिश्रित भदत् ।।३६६॥
तिपिरयर ममाधि मार गार वारा अमो
धुर निस अन्यया प्रमागरम नारगम्बो। गत मार
मनोगशापा प्रमानार्गामधित पापा भन् ॥१४॥

२०० श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य अतस्समाधत्स्व यतेन्द्रियस्सन् निरन्तर शान्तमना प्रतीचि । विध्वसय ध्वान्तमनाद्यविद्यया कृत सदेकत्वविलोकनेन ॥३६७।। अत ब्रह्मतत्वस्फुटावगमार्थ सदा यतेन्द्रिय सन् यतानि निगृहीतानि इन्द्रियाणि थोनादीनि येन स यतेन्द्रिय निरन्तर सन्तत प्रशान्तमना. शान्त निविकार मन यस्य स शान्तमना सन् प्रतीचि प्रत्यगात्मनि समाधत्स्व मन सस्थापय, तज्जन्येन सदेकत्वविलोकनेन गतसकलभेद ब्रह्म- साक्षात्कारेण, अनाद्यविद्यया अनादि या अविद्या सर्वससारमूलभूता तया वृत ध्वान्त स्वरूपाप्रकाश विध्वसय विनाशय ॥३६७।। निविकल्पव-समाधौ मेणोपायानाह। योगस्येति । योगस्य प्रथम द्वार वाड्निरोधोपरिग्रह । निराशा च निरीहा च नित्यमेकान्तशीलता ।।३६८।। योगस्य वाह्यसपलवृत्तिनिरोधस्य वाड्निरोध मौन प्रथम द्वार कारण व्यवहारेण मनोवृत्तीना वर्धमानत्वात्। अपरिग्रह शरीर- स्थितिमान-साधनातिरिक्त-भोगसाधनास्वीकार तत्स्वीकारे तद्रक्षणादौ व्याप्रियमाणचित्तस्य वृत्तिनिरोधस्यासभावितत्वात्। आशाया नमणि च चित्त विक्षिप्यते जनसघे स्थितौ च अत निराशा च वैराग्य, निरीहा च वर्मभ्य उपरति , नित्यमेकान्तशीलता एकान्ते विजने देशे शील स्थिति यस्य एकान्तशील स तद्भाव तत्ता च योगस्य हेतव ॥३६८॥ एकान्तगोलताया योगहेतुत्व उपपादयति । एकान्तेति । एकान्तस्थिति-रिन्द्रियोपरमणे हेतुर्दमश्चेतस सरोधे करण शमेन विलय यायादहवासना। तेनानन्दरसानुभूतिरचला ब्राह्मी सदा योगिन तस्माच्चित्तनिरोध एव सतत कार्य प्रयत्लान्मुने ॥३६९।। एवान्तस्थिति विजनदेश-निवाग इन्द्रियोपरमणे बहिरिन्द्रियाणा नियापारताया हेतु । पहिरिन्द्रियोपरम एव दम स चेतस अन्त वरणस्य सरोधे वरण" इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभ मन " इति गोतोक्ते । -- श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य विजनदेशे शब्दादिविषयाभावात् श्रोत्रादिप्ववहिर्मुखेषु अन्त करण आत्माभिमुख्य विन्दत इति भाव । स एव शम । शमेन अहवासना विलय यायात् प्राप्नुयात् तेन योगिन अनात्मभ्यो निरुद्धवृत्तिकस्य सदा सर्वदापि ब्रह्मी आनन्दरसानुभूति अनावृतब्रह्मस्वरूपा-नन्दाभिव्यक्ति , अचला निश्चला च्युतिशून्या। तस्मात् बाह्येभ्यश्चित्ते निरुद्धे अहवासनाया अपि क्षयेण ब्रह्मानन्दानुभवस्य निरर्गलत्वात् मुने मननशीलस्य प्रयत्नात् सतत चित्तनिरोध एव कार्य । निर्विकल्पक-समाधि सदानुष्ठेय इत्यर्थ । ॥३६९॥ 'योगस्य प्रथम द्वार वाङ्निरोध" इत्युक्त। तत्र प्रमाण “यच्छे- द्वाड्मनसी प्राज्ञ तद्यच्छज्ज्ञानआत्मनि। ज्ञानमात्मनि महति नियच्छेत- द्यच्छे-च्छान्त आत्मनि' इति कठश्रुति तामर्थत आह। वाचमिति । वाच नियच्छात्मनि त नियच्छ बुद्धी धिय यच्छ च बुद्धिसाक्षिणि। त चापि पूर्णात्मनि निर्विकल्पे विलाप्य शान्ति परमा भजस्व ।।३७०।। वाच वागिन्द्रिय आत्मनि मनसि नियच्छ निरुन्धि, वाग्व्यापार विहाय आदो मनोमानेणावतिष्ठस्व इत्यर्य । पश्वादीनामिव यदा मौन दृढ भवति तत सकल्पविकल्पात्मक मनोरूपात्मान केवलाध्यवसाय- लक्षणाया बुद्धौ नियच्छ। तदा वास्यादिरहित तक्षेव कश्यपि बुद्धि वहिापारेभ्य शान्ता भवति। ता शान्ता धिय बुभिशाक्षिणि बुध्युपहिते चैतन्ये बुद्धेरपाधित्व भक्त्वा केवलाववोधमाने यन्छ। शोधितत्वपदार्य जानीहीत्यर्थ । तचापि पूर्णात्मनि विविधपरिच्छेदसून्ये निर्विकल्प निर्गुणे तत्पदलक्ष्ये ग्रह्मणि विलाप्य एकीकृत्य परमा आत्यन्तिको शान्ति मोक्षरूपा भजस्व ।।३७०॥ वृत्तिनिरोधस्य स्वरूपानन्दाभिव्यजकत्व सोपपत्तिवमाह। देहेति। देहप्राणेन्द्रियमनो-युध्यादिभिरपाधिभि ययवृत्तेस्समायोग ततद्भावोस्य योगिन ॥३७१|| F श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य तन्निवृत्या मुनेस्सम्यक्सर्वोपरमण सुसम् । सदृश्यते सदानन्द-रसानुभव-विप्लव ॥३७॥ यथा स्वच्छोपि स्फटिक नीलवस्त्रादियोगेन नीलादिस्पवत्वेन भाति स्वय स्वच्छ सनव, तथा अस्य आत्मन दाणन्द्रिय-मनोबुध्यादिभि आदिपदेन आनन्दमयमोश गृह्यते। ये ये वृत्त समायोग आकारतास्य- सवन्य आन्तरैर्वा वार्वा कोशै ततद्गाव तत्तत्तादात्म्य । तेन तदीयधर्म धर्मवत्वेन अविद्यास्मितारागद्वपाभिनिवेशल्पा पच क्लेशा । अस्यैव योगिन बहिर्वृत्ती निन्धत । तन हतु मुनरिति कोशपचा विवक प्रकारणोक्त युक्तिभि ताननात्मत्वेन निपधत । तत्र अहवृत्तीग्बुवंत तनिवृत्या दहाद्युपाधिनिवृत्या सर्वोपरमण सर्वेषा दुखात्मकाना अनात्मना उपरमण अभान यत्र सुख तत्सर्वोपरमण सुख सम्यग्भवतीति २ प । तन मान सदानन्दरसानुभवविप्लव सदृश्यत इति। विप्लव मग्नता पूर्णता वा, निदाघतप्तस्यजाह्नती ह्रदनिमग्नस्य यथा अतर्वहिरानन्दस्फूर्ति तथा सर्वो पाधिविनिमुक्तस्य यवलीभूतस्य अखण्डानन्द-स्फूतिरिति भाव ॥३७२।। एतस्मिन निर्विकल्पवयोगे हतुभूत सर्वोपाधिनिवृत्ती वैराग्य योगस्य प्रथम द्वार इति सूत्रस्थानीय श्लोक निराशागदेन पथित विवेकवैराग्यगुणातिरेकात् इतिश्लोके मनश्शुद्धिहतुतया ताम्या दृढान्या भवितव्यमग्र' इत्युक्त तीव्रतम अन्तरगसाधतमिति निस्पयति अन्तस्त्याग इति। अन्तस्त्यागो वहिस्त्यागो विरक्तस्यैव युज्यते। त्यजत्यन्तर्वहिस्सग विरक्तस्तु मुमुक्षया ॥३७३॥ बहिस्तु विपर्यस्सग तथान्तरमादिभि । विरक्त एव शक्नोति त्यक्तु ब्रह्मणि निष्ठित ॥३७४।। अन्तर्वहिर्भावेन वर्तमानाना सर्वेपा अनात्मना त्याग विरक्तस्यैव युज्यते उपपद्यते। तन हतु विरक्तस्तु विरक्त एव मुमुक्षया कैवल्येच्छया- अन्तर्वहिस्सग त्यजति । अह्ममभाव न करोति। सग विभज्य दर्शयति बहिरिति, वहिस्तु विषय पुत्रादिभि शब्दादिभिश्च सग , तथा अन्त श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या अहमादिभि देहप्राणमनोबुद्धय आदिपदार्थ ते सग अयास्तव तादात्म्य- रूपसम्बन्ध । इममुभयविधमपि सग विरक्त एव निष्काममनस्क एव त्यक्तु शक्नोति । त्यागे बीजमाह ब्रह्मणि निष्ठित इति। ब्रह्मण्येव नितरा सर्वदा स्थित अप्रच्युतमना इत्यर्थ ॥३७४।। ब्रह्मात्मना सस्थितौ वैराग्यवद् चोघ कारणमाह । वैराग्येति । वैराग्यबोधौ पुरपस्य पक्षिवत् पक्षौ विजानीहि विचक्षण त्वम् । विमुक्ति-सौधाग्रतलाधिरोहण ताभ्या विना नान्यतरेण सिध्यति ॥३७५।। ह विचक्षण त्व पुस्पस्य मुक्ति प्रप्सत वैराग्यबोधौ वैराग्य च वोधश्च वैराग्यवोधौ वैराग्यमुक्त वोध आत्मनात्मविवेकजन्य आत्म- स्वरूप-याथात्म्यानुभव पक्षिवत् पक्षिण इव पक्षिवत् षष्ट्यन्ताद्वति पक्षी विजानीहि । तत्र हेतु विमुक्ति-सौधानतलाधिरोहण विमुक्तिरूप सौधाग्र- तल रम्यरम्यमुच्चस्थान तस्याधिरोहण प्राप्ति , ताभ्या समुच्चिताभ्या विना अन्यतरेण वैराग्येण वा वोधन वा एक्न न सिध्यति । नहि पक्षी एकेन पक्षण अम्वरतल गाहितुमीष्ट तद्वत्प्रकृतेपीतिभाव ॥३७५।। तदुपपादयति। अत्यन्तेति । अत्यन्तवैराग्यवत समाधि समाहितस्यैव दृढप्रबोध । प्रबुद्धतत्वस्य हि वन्यमुक्ति मुक्तात्मनो नित्यसुखानुभूति ॥३७६।। अत्यन्तवैराग्यवत अत्यन्त यथा मन पुन नैव सज्जते अनात्ममु तथा तीनवैराग्य जुगुप्सा अस्यास्तीति अत्यन्तवैराग्यवान् तस्य समाधि ब्रह्मनिष्ठा राभवति । समाहितस्यैव ब्रह्माणि सस्थापितमनस्वस्व दर- प्रबोध प्रत्ययान्तरामिश्रितब्रह्मप्रत्यय । प्रबुद्ध तत्व येन स प्रबुद्धतत्य तस्य वन्धमुक्ति अनात्मनि आत्मयुध्यनुत्पत्ति । मुपतारमनो निय- सुप्मानुभूति मुक्त आत्मा यस्य स मुातात्मा अतस्मिन् तबुदिरहिनान - २०४ यादृश वीतरागस्य श्रीविवेचूडामणि सव्यास्य करणस्तस्य नित्य यत् मुख आत्मस्वरुप तदनुभूति आवरणविक्षेपशून्य- ज्ञानवत्वा-निरर्गलारमानन्दानुभव इति भाव ॥३७६॥ न मुख देवराजस्य न सुख चस्वतिन । मुनेरेकान्तशीलिन । यच्च काममुख लोये यच्च दिव्य महत्मुख । तृष्णाक्षयमुखस्यैते नाईत पोडशी कला। यावानर्थ उदपाने सर्वत सप्लुतोदके। तावान्वेदेषु सर्वेषु ब्राह्मणस्य विज्ञानत । 'थोनियस्यचा- कामहतस्य"'सोश्नुते सर्वानामान्त्सह ' इत्यादिप्रमाणसिद्धमर्थ वैराग्यस्य बोधस्य च फल स्वानुभवसिद्ध प्रस्तोति। वैराग्यादिति । वैराग्यानपर सुखस्य जनक पश्यामि वश्यात्मन तच्चेच्छुद्ध-तरात्मवोधसहित स्वाराज्य-साम्राज्यधुक् । एतद् द्वारमजनमुक्तियुवते यस्मात्त्वमस्मात्पर सर्वनास्पृहया सदात्मनि सदा प्रज्ञा कुरु श्रेयसे ।।३७७॥ वश्यात्मन वश्य आत्मा कार्यवरणसघात यस्य आसनप्राणा- यामादिना देहन्द्रियादिवगीकारेपि वैराग्य विना मुख नास्ति, अणिमादि- विभूतिपु सक्ताना वन्धम्य अवजनीयत्वात । अवगम्यते हि पुराणादी हिरण्यकशिप्यादय महत् तप समास्थायापि वैराग्याभावात् गसारिण बभूवुरिति। नहि तादृश तप अस्थिप्वपि पिपीलिकारानारेपि अच्युतत्व तपस पश्यात्मत्व विना सभवति । अत वश्यात्मनोपि सुख वैराग्य विना न सभवतीत्युच्यते । देहादिप अवशयत वैराग्य नैव सभवति इति वश्यात्मन इत्युक्तम् । तथाच हठयोगादिना वश्यात्मनोपि सुखस्य जनक वैराग्यात्पर न पश्यामि । तत् वैराग्य शुद्धतर य आत्मवोध पचकोश- विवेकजन्यात्म-स्वरूपावगम तेन सहित नेत् स्वाराज्य-साम्राज्यधुन्, स्वयमेव राट् स्वराट् रागसत्ताया हि विषयगमनेन मनस तदधीनता, वैराग्ये अनन्याधीन , तस्य भाव स्वाराज्य इतरानियम्यल तच्च साम्राज्य सर्वनियामकत्व ब्रह्मविद ईश्वरादप्यधिकत्वात् । ते स्वाराज्य-साम्राज्ये दोग्धीति स्वाराज्य-साम्राज्यधुन् । यस्मात् एतत् वैराग्य अजसमुक्ति- युपते द्वार, तत्तु “ अत्यन्तवैराग्यवत समाधि " इति पूर्वश्लोके कथित । अस्माखेतो. त्व सर्वत्र विषयेषु परमत्यन्त अस्पृहया, सदात्मनि सद्पे - २०५ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य ब्रह्मणि सदा निरतर, श्रयसे मुक्तये प्रज्ञा तत्त्वप्रवोधहेतु निर्विकल्पक- समाधि कुरु इत्यर्थ । ज्ञानस्य वस्तुतन्त्रत्वेन कर्तुमशक्यत्वात् प्रज्ञा समाधि तद्धतु ॥३७७॥ आशा छिन्धि विषोपमेषु विषयेष्वेव मृत्योस्मृति त्यक्त्वा जातिकुलाश्रमेष्वभिमति मुचातिदुरारिकया । देहादावसति त्यजात्मधिपणा प्रज्ञा कुरुष्वात्मनि त्व द्रष्टास्यमलोसि निय-परब्रह्मासि यद्वस्तुत ॥३७८॥ विपोपमपु विषयषु आशा छिन्धि एपेव आशैव मृत्यो स्वरूपा- प्रच्युतिरूपप्रमादस्य सृति माग । जातिकुलाश्रमपु अभिमति त्यक्त्वा, त्रिया जात्यादिनिमित्ता अतिदूरान्मुच। असति मिथ्याभूते देहादी आत्मधिपणा अहबुद्धि त्यज मा कार्यो । यत यस्मात्कारणात् त्व द्रप्टासि देहादेदृश्यस्य अमलोसि दहाद समलत्वात । वस्तुत निर्गत द्वय यस्मात् निय अद्वैत तच्च तत परब्रह्म असि, तस्मात आत्मनि ब्रह्मणि प्रज्ञा अह ब्रह्मास्मीति ज्ञान कुरव निर्विकल्पक-समाधिना सपादय ॥३७॥ लक्ष्ये ब्रह्मणि मानस दृढतर सस्थाप्य वाह्येन्द्रिय स्वस्थान विनिवेश्य निश्चलतनुश्चोपेक्ष्य देहस्थितिम्। ब्रह्मात्मक्यमुपेत्य तन्मयतया चाखण्डवृत्यानिश ब्रह्मानन्दरस पिवात्मनि मुदा शून्य किमन्यर्धमै ॥३७९।। प्रारब्ध पुष्यति वपु इति निश्चित्य देहरियतितत्सोपणादा- यभिमान उपक्ष्य त्यक्त्वा निश्चन्तनु स्थिरमुसमासन' इतियोग- मूत्रानुसारेण निश्चगतनु यस्य, सुसासने उपविश्य वाहन्द्रिय ज्ञानव मन्द्रिय ग्राम स्वस्थाने स्वस्वगोलवे विनिवेश्य विविक्नदेवने च सुसासनस्थ मुचिस्समग्रीवशिरस्सरीर । अत्यानमस्य सक्लद्रियाणि निरध्य भपत्या स्वगुरु प्रणम्य। हृत्पुण्डरीर विरज विशुद्ध विचिन्त्य मध्यविशद विशोक। अचिन्त्य-मव्यक्त-मनन्तरूप शिव प्रशान्तममृत ग्रहायोनिम्। तदादि- मध्यान्तविहीनमेक विभु चिदानन्द-मरूपमद्भुत। उमाराहाय परमेश्वर प्रभु त्रिलोचा नीलकण्ठ प्रशान्त । प्यात्या मुनिगंधति भूतयोनि घोविवेकचूडामणि मव्याख्य समस्तसाक्षि रामम परस्तात्" इति कैवल्यथुते लक्ष्य ब्रह्माणि मानस दृढतर निश्चल सस्थाप्य ब्रह्मात्मैवयमुपेत्य साक्षात्कृत्य अनिग व अखडवत्या तन्मयतया ब्रह्मरूपतया आत्मनि, ब्रह्मानन्दरस मदा पिव। मृत्यै पल- रहित अनर्थदेश्च अन्य अनात्मविषयकै भ्रमै अयथार्थज्ञाने किम् ? ॥३७९॥ करुणातिरेकात् भगवान् आत्मनिष्ठा मुहुरपदिशति। अनात्मति । अनात्मचितन त्यक्त्वा कश्मल दुखकारणम् । चिन्तयात्मानमानन्दाप यन्मुक्तिकारणम् ।।३८०।। कश्मल अणुचिविषयक्तया अशुचि अत एव दुखकारण अनात्म- चिन्तन त्यक्त्वा यत् मुक्तिकारण आत्यन्तिक-दु खनिवृत्तिहेतु त आनन्द- स्पमात्मान निन्तय ॥३८॥ चिन्तनप्रकारमुपदिशति। एप इति। धिय यच्छ च बुद्धि- साक्षिणोत्यस्यार्थमाह। एपस्वयज्योति-रशेषसाक्षी विनानकोश विलसत्यजनम् । लक्ष्य विधायनमसद्विलक्षण अखण्डवृत्यात्मतयानुभावय ॥३८१॥ एप आत्मा स्वयज्योति इतराप्रकाश्य , अगेपसाक्षी सर्वद्रप्टा, विज्ञानकोगे बुद्धौ विलसति अगेपेण भासते। असद्विलक्षण सर्वावरथा- स्वनुवर्तमानत्वेन स्वयज्योतिष्ट्वेन सर्वसाक्षितया न जउदृश्यबुध्यादि- विलक्षण एन अजय, लक्ष्य विधाय तनव मन स्थापयित्वा असण्डवृत्या इतरप्रत्ययामिथया धारावाहिक्या आत्मतया स्वस्वरूपतया अनुभवाय साक्षात्पुरु॥३८॥ वृत्तावखण्डत्व स्फुटयति । एतमिति । एतमच्छिन्नया वृत्या प्रत्ययान्तरशून्यया। उल्लेखयन विजानीयात् स्वस्वर पतया स्फुटम् ॥३८२।। प्रत्ययान्तरशून्यया विजातीयप्रत्ययातिरस्कृतया अविच्छिन्नया निर्मल्वतितल्दीपज्वालावत् तैलधागवत् धारया वहन्त्या वृत्या एत श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्प आत्मान उल्लखयन् विषयीकुवन् स्वस्वरूपतया स्फुट विजानीयात ॥३८२॥ अत्रात्मत्व दृढीकुर्वन् अहमादिषु सत्यजन् । उदासीनतया तेषु तिष्ठेद् घटपटादिवत् ॥३८३॥ अत्र परमात्मनि आत्मत्व स्वस्वरूपत्व दृढीकुर्वन निश्चिन्वन् अहमादिषु सत्यजन तेषु कदानित्प्रतीतेप्वपि धटपटादिवत घटपटादिप्विय तेषु उदासीनतया अहताशून्यतया तिप्टत ॥३८३।। वाच नियन्छात्मनीत्यत्रोक्त तचापि पूर्णात्मनीति स्पुट प्रति- पादयति । विशुद्धमिति। विशुद्धमन्त करण स्वरूप निवेश्य साक्षिण्यवयोधमाने। शनैश्शनैनिश्चलतामुपानयम् पूर्णत्वमवानुविलोकयेत्तत ॥३८४॥ विशुद्ध तमोरजोहीन अन्त करण अववोयमान अनुपहिते साक्षिणि स्वरूप साक्षित्वोपलिक्षाते निवेश्य सस्थाप्य शनशन निश्च उत्तामुपानयन् तत्रैव स्थितौ यत्न कुपन तत पूर्णत्वमवानुपितोक्यत । दपणापनय प्रतिक्वि मुखमिव सर्वासु वृत्तिषु निरुद्धासु चिदाभासोपि विवभूत ग्रहांव भवतीति भाव ॥३८४॥ एवमरवण्डागारवृत्या भजिते सत्यज्ञानायरण तत्रतविक्षपा दूर- निरस्ता एव भवन्ति इतिभावेनाह। स्वागानक्लप्तरिति । देहेन्द्रिय-प्राणमनोहमादिभिस्स्वाज्ञान-यूलप्तरसिलरपाधिभि । विमुक्तमात्मान-मखण्डरूप पूर्ण महापारामिवायरोवयेत् ॥३८५।। स्पष्टमन्यत् ॥३८५॥ तत्र चतुपपदार्थमुपपादयन् दाान्तिरमुपपादयति। घटति। घटकल्पा-युसूल-मूचिगुन्य-गंगनमुपाधिगतं विमुक्तमेरम्। भवति न विविध तव शुद्ध परमहमादिविमुक्तामैव ॥३८॥ गुमूर यम धायराति नियत म महापरिमाण, मूपि मामत्त. ाि, अत्यं महरिच परवा-युगूर-मूरिमय मुम्पपदेश पाm. -

२०८
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
कूपादिपरिग्रह उपाधिशत सूच्याकाश पाशापाग इत्यादिभिनभिन-
व्यवहार प्रयोग परस्सहस्रोपाधिभि विमुक्त गगन एक भवति महाकाश
इतिव्यवहियते न वस्तुत विविध अनेकप्रकार भवति। तथैव शुद्ध पर
बहा अहमादिविमुक्त एकमेव ॥३८६॥
दान्तिके मृपात्वाच्चोपाधीना सुलभमेकत्वज्ञानमित्याह । ब्रह्मेति ।
ब्रह्माद्या स्तबपर्यन्ता मृपामाना उपाधय ।
तत पूर्ण स्वमात्मान पश्येदेकात्मना स्थितम् ॥३८७।।
ब्रह्मा समष्टि लिगशरीराभिमानी चतुर्दशभुवनाधिपति स आध
येषामुपाधीना ते ब्रह्माद्या , स्तव अणुतमो जन्तु स पर्यन्त अवधि
येषा ते स्तवपर्यन्ता उपाधय भदकदेहा मृपामाता सर्वाधिष्ठाने ब्रह्मणि
कल्पिता न वस्तुभूता वायोग्या इत्यर्थ । तत विमृश्यमान तेषा
मप्रतीयमानत्यात एकात्मना क्ल्पार्णववत्स्थित पूर्ण विविधपरिच्छेदशून्य
स्वमात्मान स्वमुरयस्वरूप ब्रह्म पश्यत् साक्षातुति ॥३८७॥
सोपपत्तिक ब्रह्म यतिरेण भेदकत्वेनाभिगत विमपि नास्तीत्याह ।
,
यति।
यत्र भ्रान्त्या कल्पित यद्विवेक
तत्तन्मान नैव तस्माद्विभिन्नम्।
भ्रान्तेनाशे भ्रान्तिदृष्टाहितत्व
रज्जुस्तस्माद्विश्वमात्मस्वरूपम् ॥३८८।।
यत्राधिष्ठान भ्रात्या यत्याल्पित आरोपित तत तन्मात्र अधिष्ठान-
मात्र भवति विवेके। विचार वृत्या जातेन नाय सप इत्यादिनिषेधेन
भ्रान्ते अय सर्प इत्याकारिवाया नाश सति भ्रात्या दृष्ट यदहितत्त्व
सर्पस्वरूप रज्जुरेव तद्वत् ! अथात आदेगो नेति नेति इत्यादिवाक्य
जनितनिधज्ञानत विश्य सर्व जगत अधिष्ठानभतात्मस्वरूप पश्चानव
प्रतीयते रज्जुसपंवदिति भाव ॥३८८॥

श्रीविवेकचूडागणि सव्याख्य २०९ स्वयब्रह्मा स्वयविष्णु स्वयमिन्द्र स्वयशिव । स्वय विश्वमिद सर्व स्वस्मादन्यन्नकिंचन ।।३८९।। "तदंतत्पश्यन् मपिर्वामदेव प्रतिपेदे, अह मनुरभव सूर्यश्च" इत्यादिश्रुते , “ सयश्चाय पुरुप यश्चासावादित्ये स एक " इतिच, एकमेव चैतन्य उपाधिभेदात् ब्रह्मा विष्णु शिव इन्द्र इत्येव व्यवहियते। एवंव रज्जु सर्प दण्ड जलधारा भूतलच्छिद्र इति यया कल्प्यते तथा इद सर्व विश्व स्वय ग्रीव स्वस्मादन्यन्न किंचन सामान्ये विशेषाणा बल्पितत्वात् स्वयमह पश्यामि स्वय त्व पश्य स्वय रा अद्राक्षीत् इत्यादिव्यवहारेप्वपि अहत्व-त्वन्व-तत्तादीना व्यावर्तमानत्वेपि स्वयन्त्वस्य सर्वत्रानुवर्तमानत्वेन स्वयपदार्थे आत्मनि सर्व विशेपा कल्पिता तदतिरेण न सन्तीतिभाव ॥३८९।। "ब्राँवेदममत पुरस्तात्या पश्चात् ब्रह्मदक्षिणतरचोत्तरेण, अहमेवा- धस्तात् आत्मैवावस्तात्" इत्यादिमुण्डक्द्यान्दोग्यादिश्रुत्यथं ध्यानदायाय वृत्याखण्ड्याय च उपदिशति। अन्तरिति। अन्तस्स्वय चापि बहिस्स्वय च स्वय पुरस्तात्स्वयमेव पश्चात् । स्वय हवाच्या स्वयमप्युदीच्या तथोपरिप्टात्स्ययमप्यधस्तात् ॥३९०॥ तरगफेनभ्रमयुद्बुदादि सर्व स्व-पेण जल यया तथा। चिदेव देहायहमन्तमेतत् मर्व चिदेवकरस पिगुदम् ॥३९१॥ भ्रम आयतं , तरगफ्नप्रमयुददादि ग मम्पेण यथा जलमेय नातिरिक्तमम्ति तया देहादि अमन अहागन एलन गर्न मिल एकरम निदेव । पम्य स्परण पिना यन मुगनिन सतोरिलो पणा रगति। "तमेर मान्नमनुमातिमा तम्म भामा मामिद विभाग" इनिया आरमभानगिरीश भानामागत् गर्गमा मंग ॥ ३९१ ।।

श्रीविवेकचूडामणि सन्यास्य सदेवेद सर्व जगदवगत वाड्मनसयो सतोन्यन्नास्त्येव प्रकृतिपरसीम्नि स्थितवत । पृथक्कि मृत्स्नाया कलराघटकुम्भाद्ययगतम् वदत्येप प्रान्तस्त्वममिति मायामदिरया ॥३९॥ सन्घट मन्पट सन्कुड्य इत्यादियाचा सामानाधिकरण्यवत्या, मित्रप्रवृत्तिनिमित्तक्यो शब्दयो एकस्मिनर्थे वृत्तित्व पदनिप्ठ सामानाधि- करण्यम्। एका वृतिरर्थे शब्दाना भिमवृत्तिहतना। सामानाधि- करण्य भवतीत्यव वदन्ति लाक्षणिका इतिस्वात्मनिरूपणोक्ते । गनसा च तादृशवाजन्यप्रन्ययेनच इद सर्व जगत मदवेत्यवगत वाङ्मनसयो- रिति निमित्तसप्तमी वाड्मनसाश्यामित्यर्थ । यद्वा वा एतदात्म्यमिद मर्व वानारम्गण विकारो नामधेय इत्यादिश्रुति मन प्रपचप्रविलापन- मार्गेण जनिविपरोतक्रमतो युध्या प्रविलाप्य पचभतानि । परिशिष्टमात्म- तत्व पश्यन्नास्ते मुनिश्शान्त दतिरीत्या अधिष्ठानमानविपयिणी भाण्डागारवृत्ति तयो वाड्मनगया तम्या वाचि तस्या वृत्तौ च ब्रह्म- व्यतिरेखण जगवावगग्यत इति यरचोर म स्थाणुरितिवत इद मर्व जगत् सदव सद्व्यतिरेकण नास्ति यश्नोरत्वेन नात स स्थाणु इति चोरत्वे बाधिते तयो पदयो सामानाधिकरण्य एव ग्रहौवेद विश्व ऐतदात्म्यमिद सर्व इत्यादिश्रुतिपु सर्वत्व वाधित्वा यत्सर्वत्वेन ज्ञात तबोवेति बोध्यते। इदमुपपादितमधस्तात । वाड मनसयोरित्युक्तमर्थ विशदयति सत इति। प्रकृतिगरमीम्नि प्रकृतीना उपादानाना परा या सीमा उपादानत्वविधान्तिभूमि सर्वोपादान ब्रह्मेत्यर्थ तन स्थितवत यद्वा प्रकृते मूलप्रकृते मायाया परा या सीमा तस्या अपि कल्पनाधिष्ठान निर्गुण ब्रह्म तत्र स्थितवत सतोन्यतास्त्येव “यन त्वस्य सर्वमात्मयाभूत् तत्वेन के पश्येत्” इतिश्रुते । एतेन सर्वेषा वाघ उपादानेन अज्ञानेन सह नाश उक्तो भवति । तगश दृष्टान्तेनाह, पृथगिति घटकलश-कुम्भादि पूर्व पृथक्त्वेनावगत विचार्यमाणे मृत्स्नाया मृद पृथक्किम् ? वाचारम्भण- श्रुते । अयमश विस्तरेण मृत्कार्यभूतोपोत्यादिना स्वयमाचार्य उपपादित । मायामदिरया भ्रान्त त्व एप अविवेकी अहमिति एकमपि वस्तु पृथग्वदति। मायव मदिरा विपरीतप्राहकत्वात् ॥३९२।।

२११ - " " श्रीविवेकचूडामणिः राव्याख्य. अत भ्रान्तिनाशार्थ अद्वैतवस्तु चिन्तनीयमित्याह श्रुत्यवष्टर्भन । क्रियासमभिहारेणेति। क्रियासमभिहारेण यत्र नान्यदितिश्रुति । ब्रवीति द्वैतराहित्य मिथ्याध्यासनिवृत्तये ॥३९३॥ “यत्र नान्यत्पश्यति नान्यच्छणोति नान्यद्विजानाति स भूमा इतिश्रुति त्रियासमभिहारेण पौन पौन्येन द्वैतराहित्य द्वयोर्भाव द्विता रोव द्वैत तस्य भेदस्य राहित्य अभाव ब्रवीति । किमर्थमिति चेत् मिथ्या- ध्यासनिवृत्तये मिथ्याभूत 4 अध्यास भेदभ्रम तन्निवृत्तये। यद्वा अध्यासशब्देन प्रपचरूपार्थाध्यास ग्राह्य तस्य निवृत्तये तम्प अधिष्ठानाय. शेषत्व-लक्षणनाशाय बाधायेति यावत् "अधिष्ठानावशेपो हि नाश कल्पितवस्तुन इत्यभियुक्तोवते रज्जुसादी दृष्टत्वाच्च । यदि विश्व सत्य स्यात् काथ दर्शन-श्रवण-विज्ञानादिविपयो नम्यात्। अत ब्रह्मणि वर्तमानस्य पुम्परय विश्वभानाभावात् मिय्येति भाव ॥३९३॥ ब्रह्मम्वरूप सम्यक् चित्ते आरोहयति ध्यातुम् । आपरागेति। आकाशवन्निर्मल-निर्विकल्प- निस्सीम-निस्स्पदननिर्विकारम् । अन्तर्वहिश्शून्यमनन्य-मद्वय स्वय पर ब्रह्म किमस्ति बोध्यम् ॥३९४॥ अन्तर्वहिरशून्यमित्यन्त आकाशग्रहह्मणो सायम्यं, अनन्य अद्वमिति ब्रह्मविगेपण, आकाशयत् निर्मल नावावास पुन्चादिभि पूरा रित भयति तथा ब्रह्मापि अज्ञानाद्यपष्ट वग्तुत निवियल्य पम्पत्य । निग्गीम अनवषि, निस्सन्दन नित्रिय, निविपार उत्पत्तिनास-टिहासादिशून्य, अन्तहिन्य परिच्छिन्नम्य हि अन्तरिपिनि, पूर्ण यान अन्तरिमान्य स्थगनभेदारिन, अनन्या प्रत्यगभिन्न न अन्यन् भनन्या, अन्य न विद्यते दय यम्म अपिलीय प्रत्ययं । विनीयाय, सर म्पनम्गित पर प्रय राग्मिन् परे अग्नि योप्य । पानिमा पिदिने मां विति भारती गम्मा परमा मनि दिदिन मिपि चौरमामगिप्पानिमायः।

२१२ " श्रीविवेपचूदामणि राव्यात्य यद्वा अनन्यत् सर्वात्मय अत एवाय स्वव्यतिरिक्तद्वितीयशून्य परब्रह्मव स्वय जीव आत्मा अत अन्यत् बोध्य किमस्तीत्यर्थ । आकाशवदिति श्रोतृबुध्यारोहाय दृष्टान्त इपुरिव सविता धावतीतिवत्। नहि ब्रह्मण सदृश वस्दु विद्यते “न तत्सम " इतिथुते । आकाशस्य "प्रतिज्ञाऽहानि व्यतिरेकाच्छन्देश्य " इत्यत्पत्तिसाधनात् । लोवे तदुत्पत्यादे अदृष्टत्वात् तद्वन्निविकार ब्रह्मेति “आकाशवत्सर्वगतश्च नित्य इत्यादिवद्वक्तु शक्यत्वात् ।।३९४॥ वक्तव्य किमु विद्यतेन वहुधा ब्रह्मव जीवस्स्वय ब्रीतज्जगदापराणु सकल ब्रह्माद्वितीय श्रुते । ब्रह्मैवाहमिति-प्रवुद्धमतय सन्त्यक्तवाह्या स्फुट ब्रह्मीभूय वसन्ति सततचिदानन्दात्मनैव ध्रुवम् ॥३९५॥ अन ब्रह्मैवत्वविपये बहुचा अनकप्रकारे वक्तव्य विमु विद्यते, सम्यग्बुध्यारोहाय बहुभि दृष्टान्तं सर्ववेदान्ततात्पर्य विषयार्थ प्रति- पादित त सग्रहेण कथयति। विस्तरसग्रहान्या उवतोर्थ सम्यज्ज्ञातु शक्यत इति वदन्ति श्लोकार्धन प्रवक्ष्यामि यदुक्त ग्रन्थकाटिभि । ब्रह्म सत्य जगन्मिथ्या जीवो वहाँव नापर" इति। ब्राँव जीवस्स्वय जीवत्वमेवीपाधिक ब्रह्मत्व तु जीव इतिज्ञातस्य वास्तविक स्वरूप रज्जुरिव सर्पस्य । अत जीवस्स्वय ब्रह्मव न व्यतिरिवत । आपराणु परमाणु- पर्यन्त सकलमेतत् जगत् वियदादि ब्रह्मैव तज्जत्वात् तल्लत्वात् तदनत्वात् च"सर्व खल्विद ब्रह्म, तज्जलानिति शान्त उपासीत" इतिश्रुते तज्जलान- मिति भवितव्ये अवयवलोपश्चान्दस परमे व्योमन इत्यादिवत् । अनादि अज्ञातादिवमपि तत्राधिष्ठाने कल्पितमिति न ततोतिरिच्यते अत ब्रह्म अद्वितीय स्वध्यतिरिक्तवरतुशून्य " तत्त्वमसि अयमात्मा ब्रह्म इद सर्व यदयमात्मा" "आत्मैवेद राई" "ब्रह्मवेद सर्व" "एकमेवाद्वितीय' इत्यादिश्रुते । ब्राँवाहमिति प्रबुद्धमतय प्रबुद्धा श्रुत्याचार्योपदेशेन ज्ञात- ज्ञेया मति बुद्धि येपा ते प्रवुद्धमतय स्फुट वासनया सह सन्त्यक्तवाद्या स्वरूपतस्त्यक्ताहमादय ब्रह्मीभूय, पूर्वमज्ञानात् अन्नात्व स्वस्य कल्पित तदभिप्रायेण विप्रत्यय , साक्षात्कृतब्रह्मभावा सततचिदानन्दात्मनैव "" " ।

श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य २१३ वसन्तीति विद्वदनुभव उक्त । एतत् ध्रुव निश्चय । यद्वा ध्रुव निश्चलतया वसन्तीतियोजना ॥३९५॥ स्फुट सन्स्यक्तवाह्यत्वात्, जहि मलमयकोशेऽहधियोत्थापिताशा, प्रसभमनिलकल्पे लिंगदेहेपि पश्चात् । निगमगदितकीति नित्यमानन्दमूर्ति, स्वयमिति परिचीय प्रहारूपेण तिष्ठ ।।३९६॥ मलमयकोरों प्राचुर्यार्थ मयट, स्थूलदेहे अधिया उत्थापिता जनिता या आशा तस्मिन् पोषणार्थेषु च, ता प्रसभ बलात्कारेण जहि नाराय। मलमयेति हेतुगर्भ विशेषण अहधिय हानार्थम् । उपन हि "पिण्डाण्ड त्यज्यता मलभाण्डवदिति । पश्चात् स्यूलदहसम्बन्ध्याशानाशानन्तर अनिलकल्पे वायुवददृश्ये लिंगदेहेपि सप्तदशावयवोपेते सूक्ष्मदारीरे अपि अहधिया उत्यापिता या आशा मनोनुकूल-विषयेषु, ता जहि प्रथमत एव मूक्ष्मत्यागस्य दुष्करत्वात् दूरदूर-न्थूलपदार्थत्यागेन सनिहितमूक्ष्मत्याग सुकर इति स्थलपदार्थ-विषयाशा जहीत्यादायुक्तम् । तत्र हेतु अधी- रिति-कथनेन दृष्टभीभत्री अहधियोभावे आशा नैव जायते निमित्ता- पायात् इति सूचित। श्रुतिश्च अस्माल्लोकात्प्रेत्य, एतमन्नमयमात्मान- मुपसत्रामतीत्यादिना पुत्रमित्रादिपु वाह्येषु अहता त्यक्त्या देहमान- मात्मत्वेन गन्योत, तत ततोन्तर प्राणमेव इति प्रतिपत्तणा मोरपाय उपदिदेश। तेनैव पमेण प्रथम देहाथ-पुत्रादिविषयेषु आशापरित्याग आशंव त्यक्तव्या इति यदा तदा वि वक्तव्य अहतामा विषये । तत स्यूट. पारीरे अहताया आशयाश्च त्याग, तत प्राणमय-मनोमर-विमानमय- पटिते मूक्ष्मगरीरे पचयोशविवेवप्रकरणोक्नयुक्तिभि अहपिप तत्प्रयो- ज्यागा च नाहि नाशय, मानभूव हि भूयाम इति परप्रेमात्मनि सम्मास्ति। स्यूलादावहधियि अप प्रेमा तय भवतीति आगा दुनिरमा। अत मंग- विनारेग जनितदृढ-विवेशानेन स्यूल-मूमशरीरयो अहताया माठाया प्रियमोदाधवययोपेतानन्दमयरोगे मावयवत्वाद औपाधिकरवान अनित्यत्वनिश्चयेन महता व समवति। एष पपोगान् अनामन २१४ श्रीविवोचूडामणि मध्यात्य निश्चित्य निगमगदितयीति निगमै वेदै गदिता योति मर्वज्ञत्व-सर्व- शक्तत्व - सर्वप्राणिप्राणयितृत्व - सर्वप्रगाम्तृत्व - विशिष्टमगुणाधिष्ठानत्व- सच्चिदानन्दधगत्व-वामनसागोचरत्व मिराधारत्व निर्गुणत्व - निप्पलत्व- निर्विकल्पत्व-निरजनत्व-मूदमतमत्व-नित्यशुद्ध-मुक्तयुद्ध-मत्यानन्द-स्वभाव- स्वादिस्पा यस्य त निन्यमानन्दमूर्ति एतन आनन्दमयकोगनिरास तस्य नित्यत्वाभावात परमात्मान स्वयगिति स्वस्वम्पमिति, परिचीय निश्चित्य अनुभूय ब्रह्मस्पेण निष्ट पोशाना पचाना अनात्मत्वेन निपिद्धत्वात ब्रह्मवात्मत्यनगीवार नेगत्म्यवादप्रसगात् अन एव श्रुति अमानव स भवति इत्यादि ॥३९॥ शवाकार यावद्भजति मनुजस्तावदशुचि , परेभ्यस्स्यात्वलेशा जननमरण-व्याधिनिरया । यदात्मान शुद्ध कलयति गिवाकारमचल, तदा तेभ्यो मुक्तो भवति हि तदाह श्रुतिरपि ।।३९७।। मनुज यावत्काल स्थूलदहतादात्म्यन चैतन्यहीनतया तस्य शयत्व, पादागुप्ट-प्रभृति शिर पयन्त यच्छरीर तदेवाहमिति शवापार भजति तावत्वाल तस्य मल्मयतया अनुचित्वात् अयमपि स्वत गुनिरपि अशुचि । तथा परेभ्य शव्याघ्रादिभ्य कलश स्यात। जननमरण-व्याधिनिरया अस्मिन्लोक जननमरण-व्याधय , देहमात्मत्वेन मत्वा स्थितस्य मापवत्यात् "योन्यथा सन्तमात्मान" इतिस्मृते दहपाते निरय । एव सदा दुखवत्वमेव न ह वै सशरीरस्य सत प्रियाप्रिययोरपहतिरस्ति इतिश्रुते 'न सापराय प्रतिभाति वाल प्रमाद्यन्त वित्तमोहेन मदम् । अय लोको नास्ति पर इति मानी पुन पुनर्वशमापद्यते मे" इति यमवचनरूपश्रुतेश्च । यदा आत्मान साधनचतुष्टयसपन विधिवद् गुरुमुपमद्य तन्मुखारविन्द- गलित-श्रुत्यन्त वाक्य तदनुसारियुक्तिभिश्च शुद्ध देहत्रयातीत शिवाकार आनन्दस्वरूप अचल अप्रमाद यथा तथा कल्यति जानाति तदा तेभ्य परकृतकलेशेभ्य जगनमरण-व्याधिनिरयेभ्यश्च मुक्तो भवति। हि निश्चय । तत श्रुतिरप्याह, तदपि श्रुतिराह इति अपिश द भिनत्रमोवा। पूर्वाध समुच्चिनोति । यथाश्रुते अपिना अनुभव समुच्चीयते गुरवश्च ।

श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य आहापीति वा अन्वय, "अशरीरवाव सन्त न प्रियाप्रिये स्पृशत , आनन्द ब्रह्मणो विद्वान् न विभेति कुतश्चन, तरति शोकमात्मवित्, ज्ञात्वा देव मुच्यते सर्वपार्श , तमेव विद्वानमृत इह भवति, क्षीण क्लेश जन्ममृत्यु- प्रहाणि, ज्ञात्वा शिव शान्तिमत्यन्तमति" इत्यादि 'समाने वृक्ष पुरपो निमग्नोऽनीशया शोचति गुह्यमान । जुष्ट यदा पश्यत्यन्यमोश- मस्य महिमानमिति वीतशोक ' इति च। अनेन श्लोकेन पूर्वश्लोकोप- दिष्टार्थ फलकथनेन उपपादित अनात्मज्ञाने दुप्फल आत्मयाथात्म्यज्ञाने आत्यन्तिकी दुखनिवृत्तिरिति ।।३९७॥ शुद्धशिवाकारत्व कथमात्मन इति चेदाह। स्वात्मनीति । स्वात्मन्यारोपिताशेषाभासवस्तु-निरासत स्वयमेव पर ग्रा पूर्णमद्वय-मान्यम् ।।३९८।। स्वात्मनि आरोपितानि केवलाशानेन कल्पितानि यानि अशपाभास- वस्तूनि अनात्मतधर्म रूपाणि तेषा निरासत श्रुतियुक्तिभि निदिध्यासनेन च विनाशनत स्वयमेव पर ब्रह्म पूणमद्वयमश्यिम् । अन्वेष्टव्यात्म- विज्ञानात् प्राकप्रमातृत्वमात्मन । अन्विष्टस्म्यात् प्रमातव पाप्मदोगादि- वर्जित । गौणमिथ्यात्मनोऽसत्वे पुनदेहादियाधनात् । सद् ब्रह्मात्माहमित्येप बोधे कार्य कय भवेत्' इत्यभियुक्तोक्ते 'अयायमशरीरोऽमृत प्राणो ग्रीव तेज इव" इतिश्रुतेश्च ।।३९८।। आदी प्रयत्नेन दृश्य निरुध्य समाधो क्रियमाणे तत्र निष्ठस्य पूर्व प्रतीतमपि दृश्य शशविषाणवद् भवतीरयाह । समाहितायामिति । समाहिताया सति चित्तवृत्तौ परात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे। नदृश्यते कश्चिदय विकल्प प्रजल्पमात्र परिशिष्यते तत ॥३९९।। सति अबाध्ये परात्मनि निर्विकल्पे ब्रह्मणि चित्तवृत्ती ममाहितायां निश्चलतया स्थापिताया सत्या अय विकल्प पश्चिदपि न दृश्यते। तत प्रजल्पनमात्र परिशिष्यते "शब्दशानानुपाती यस्तुशून्यो विषय " इति तल्लक्षणात्। अशानस्य समूलपाप वपितत्वेन पल्पिततादात्म्यमपि नास्तीति पेपरमसण्ड सच्चिदानन्दमानमस्तीति भावः।पया ममत अर्य-

२१६
श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य
मियाकारित्व नास्ति गगनकुसुमादे एव यत्पूर्व सुखदु खरागभय-क्रोधादिक
उत्पादयामास तदपि प्रतोतमपि ब्रह्मनिष्ठ प्रति उत्खातदप्ट्रोरगवत
न स्वकार्यमाधत्त इति भाव ॥३९९।।
अनात्मवासनाना प्रक्षीणत्वात् एवमुपदेशधारया वासिताद्वैतान्त -
करण शिष्य प्रति द्वैरास्य अत्यन्तमसत्व सक्लवेदान्त-तात्पर्य विषय अनुभव-
युक्ति-दृष्टान्त-श्रुतिभि उपदिशति। असत्कल्प इत्यादिना।
असत्कल्पो विकल्पीय विश्वमित्येक-वस्तुनि।
निर्विकारे निराकारे निविशेपे भिदा कुत ॥४००।।
विश्वमिति यत् अय विधयप्राधात्यात्पुल्लिगम । विकल्प विविध
कल्प्यत इति विवल्प अज्ञानन कल्पित एव न वस्तुभूत इत्यर्थ । असत्कल्प
ईपदसमाप्ती कल्पप्प्रत्यय । निग्तर ब्रह्मसमाहितमनसा राप्तमी
भूमिका गताना सर्वथा भानाभावात शशविपाणवदव । तदितरेपा तु दृष्ट-
नष्टस्वरूपत्वात् शुक्तिरजतादिवत् प्रातिभासिकइति असनेवेत्यनुवत्वा
अरात्कल्प इत्युक्तम् । तथाच मिथ्यात्वेन तेन वस्तुन वाण सद्वितीयत्ता-
भावेन एक्वस्तुनि विकाराकार-विगषशून्ये गुणगुणिभावावयवावय-
विभाव-जातिव्यक्तिभावादिशन्य तादात्म्यस्याप्यभावेन भिदा युत
॥४००।
द्रष्ट्टदर्शन-दृश्यादि-भावशून्यैक-वस्तुनि ।
निर्विकारे निराकारे निविशेष भिदा कुत ॥४०१॥
द्रष्टा प्रमाता दर्शन प्रमिति , दृश्य प्रमेय, आदिपदेन प्रमाण-
परिग्रह । कर्तृकरणकार्याणि वा। एतरावं अविद्यावस्थाया । वस्तुत
निर्विकल्प केवलाखण्डचिन्मात्रे "यन त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तत्केन क
पश्येत्' इत्यादिश्रुत्या ज्ञानावस्थाया अज्ञाननाशात् तन्मूलवाना द्रष्ट-
दर्शन-दृश्यादिभावानामभावात् द्रष्ट्ट-दर्शन-दृश्यादिरूपा ये भावा ते शून्य
यदेव वस्तु तम्मिन् निर्विकारे विकारगन्ये निराकारे अवयवसस्थानशून्ये
भिदा भेद बुत गंवास्तीत्यर्थ । प्रतिविकारभावाद्यभावात् न भेद-
प्रसक्तिरपीति भाव ॥४०१॥

तस्य श्रीविवेकचूडामणि सध्यात्य कल्पार्णव-इवात्यन्त-परिपूर्णकवस्तुनि निर्विकारे निराकारे निर्विशेपे भिदा कुत ।।४०२॥ प्रलयकाले चत्वारोपि समुद्रा मिलिता द्वीपादिशून्यतया कपल जलमय जगत् कुर्वन्तीति पुराणेप्ववगम्यते। तदा सर्वत्र जलमेव न भूभाग कश्चित् विभाजकाभावात् । चतुर्णामपि समुद्राणा भूभागावस्थाया विभक्ताना एकीभूतत्वात् कल्पार्णव इत्येकवचन । तदापि आकाशादिक- मस्त्येव तथापि सर्वत्र जल पूर्ण श्रोतबुध्यारोहाय, इपुरिव सविता धावतीतिवदृष्टान्त । अत एव अत्यन्तपूर्णत्युक्तम् । ज्यायानाकाशादि- त्यादिश्रुत्या पादोस्य सा भूतानि, त्रिपादस्यामृत दिवि" इति श्रुत्या च निरुपमभूमनि परमात्मन्येक-वस्तुनि निर्विकारे निरापारे निविशेष भिदा कुत ॥४०२॥ पूर्वमपि भदाभावेपि भेदभ्रान्तिकारण अज्ञान अतिप्ट । समूलघात हतत्वात् इदानी भेदभ्रान्तिरपि नेत्याह। तेजसीति । तेजसीव तमो यत्र विलीन भ्रान्तिकारणम् । अद्वितीये परे तत्वे निविशेपे भिदा कुत ॥४०३।। तम अज्ञान अन्धकारश्च । यत्र परमात्मनि प्रान्तियारण तम अजान तेजसि मूर्यादिप्रवाशे तम इव अन्धयार इव विलीन नष्ट तस्मिन् अद्वितीपे परे तत्वे निर्विशपे भिदा बुत। "विभेदजनजाने नास- मात्यन्तिर गते। आत्मनो ग्राणो भेद अगत व परिप्यति" इति- प्रमाणात् ।।४०३॥ एपात्म परे तत्वे भेदवार्ता क्य भवेत् । सुषुप्तौ सुसमात्राया भेद नावलौक्ति ॥४०४॥ " पद तन पश्यति पश्यन्ये तन परपति ननु तहिनीयमग्नि सनोन्य- द्विभरत पराश्येत्” इतिश्रुते । गुगुप्तो प्राचन पश्यतीति पाता साविकमत इय जडागात परसोति मा येदो या गुहप्तापपि निय- मानग्यम्पम्य आरमन म्यमत्रााम गगा। अन यहिनीय म्याा पश्येदेव ना माहितीपनि। अनारमन्येपि पति-समितीरंगा यत्र २१८ श्रीविवेकचूडामणि सन्याय विभक्तत्वाभावात् । अत एव ततोन्यद्विभक्त इति पदद्वय। अज्ञानोपहित- चैतन्यस्यैव मुषुप्तिसाक्षित्वात्। तस्याज्ञानस्य अधिष्ठाने तव कल्पित- त्वात् कल्पिते अधिष्ठानभेदाभावात् । यद्यपीद सर्वदा समान तथापि कार्योपाधीना लीनत्वात् सुपुप्तौ मुगममिति मुपुप्त्यवस्थामाथित्य श्रोतृ- बुध्यारोहाय निष्प्रपचत्वमात्मन प्रतिपाद्यते। यदि कश्चित् जाग्रत्पुरुष सुपुप्नि-स्थित चिन्तयन् मनसा अज्ञान विविच्यात् तदा अन्त करणवृत्तेरेख अज्ञानभजकत्वात् तदीय मन निप्पपच ब्रह्माकार जातमेवेति तस्या एवावस्थाया ज्ञानावस्थात्वात् नदा केवल असण्डब्राँय गनसावाप्तमिति सिद्धम् समीहिनमिति श्रुतेरभिप्राय । विधोपाभावस्य उभयन समत्वात् आवरणसत्यासत्वाभ्यामेव गुपुप्तिमगाध्यो दात् । अत एवोक्त "निद्रा समाधिस्थिति' इति। इद वचन जाता पुरुषण सुसमयी सुषुप्ति चिर चिन्त्यते चेत् तस्य समाधि भवतीत्यभिप्रायेणव। तथाच एवात्मवे परे तत्वे भेदवार्ता इत्यनेन भेदो नेवास्ति तद्वार्तापि क्थ भवेत् विकारा- वारविशेपाभावात् यदाह्यवैप एतस्मिनदृश्येऽनात्म्येऽनिरस्ते- ऽनिलयनेऽभय प्रतिष्ठिा विन्दते। अथयोभय गतो भवति ।' नान्यत्पश्यति नान्यच्छ्शोनि नान्यद्विजानाति स भमा' इतिश्रुते । यदि भेद सत्य स्यात् मुगुप्तायवलोक्येत । यद्यज्ञान न पिचिदवेदिप इति मुपुप्तौ विन्नमित्युच्येत तस्यापि ज्ञानमायाया समाध्यवस्थाया दग्यत्वात् न त्यत्यमिति अज्ञानस्य तत्वार्याणा च अन्यन्त नष्टत्वात् आदावन्ते च यनास्ति वर्तमानेपि तत्तथा" इत्युक्त्या नास्ति नासीत् न भविष्यतीति वालिक निपंधप्रतियोगित्वस्प मिथ्याल सिद्धमिति भाव ॥४०४।। तदुपपादयति। न ह्यस्तीति । नास्ति विश्व परतत्ववोधात् सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे। वालये नाप्यहिरीक्षितो गुणे नाम्युविन्दु-मृगतृप्णिकायाम् ॥४०५॥ सम्यज्जान हि वस्तुसिद्धिहेतु । पूर्वतु,अज्ञानात् भ्रान्तिरास मनस । विचार्यमाणे दोपग्विायमाने तम इव अमान नष्टमिति मदात्मनि

,
"नाभावो विद्यते सत
॥
श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य
निर्विकल्पे ब्रह्मणि विश्व नास्ति नैवास्तीत्यर्थ । तत्र मान परतत्व-
वोधादिति। परस्य ब्रह्मण यत्तत्व निष्प्रपचत्वरूपयथात्म्य श्रुतिवोधित
तस्य योधात् अनुभवादित्यर्थ । नहि यथाप्रमाण अनुभवानन्तर संशय-
विपर्ययादिक । अत विश्व नवास्ति । तत्र दृष्टान्त , हि यत , कालअयपि
गुणे रज्वा अहि सर्प नेक्षित , मृगतृष्णिकाया मरमरीचिकासु अयुविन्दुरपि
ना तहत् पूर्वमज्ञानात् भ्रान्त्या प्रतिपन्नमपि वस्तु न सदिति भाव ।
इतिगीतोक्ते विद्वदनुभवाच्च । शुक्तिया हि
रजतवदवभासते एक्श्चन्द्र
राद्वितीयवत् इत्यादिलौश्विानुभवात्
आरोपित-गिथ्यात्वे न विसवाद । अत श्रुतिरपि · यम हि द्वंतमिव भवति
तदितर इतर पश्यति। मृत्योरस मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति
इति इवकारानुवन्धन द्वैतस्य मिथ्यात्व सूचयति ।।४०५।।
तद्विपये स्फुटार्थी श्रुतिमाह। मायेति ।
मायामाग्रमिद द्वैत अद्वत परमार्थत ।
इति ब्रूते श्रुतिस्साक्षात्सुपुप्तावनुभूयते ॥४०६।।
मायया मीयते प्रतीयत इति मायामात्र इद दृश्य देत भेद इत्पर्य ।
परगायत सत्यभूत अद्वैत निर्भद ब्रह्म इत्ययं । इति साक्षात् वाम्यवृत्या
श्रुतिते। सर्वैरपि साक्षात्मपुप्तावनुभूयते अत नात्र विवादापसर
इति भाव । अनुभवस्य अपौरपेपतया निर्दोषश्रुत्यनुसारित्यात् ।।४०६॥
अनन्यत्वमधिष्ठानादारोप्यस्य निरीक्षितम् ।
पण्डितरज्जु-सपादौ विकल्पो भ्रान्तिजीवन ॥४०७॥
"मुपुप्तिाले गरले यिलीने तमोभिभूत मुगपति" इनि-
मंवल्योपनिषदि तमोभिभूतपतिसग्दैन तमम पियति यूरो अतिरिति पेत्
तस्य ता पनियतत्ता गमाधायमान्य अवस्नु पमित्यार आगेयग्य
अधिष्टानादनपत्र पतिरेगाभाव रग्जगदी पतिं निगेति।
पिम्प भेदरम्नु भान्तिनीयन भान्या जोरनीतिमानियन लि.
मृदा सानयभाये भेद गंग प्रोग पिगम-
माया॥४०॥

२२० श्रीविवेकचूडामणि सव्यात्य भ्रान्तितिरासोपायमाह। चित्तेति। चित्तमूलो विकल्पोय चित्ताभावे न कश्चन। अतश्चित्त समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ॥ ॥४०८॥ अय विकल्प चित्त बहिर्मुख मन मूल यस्य स चितमूल । चित्ताभावे मुषुप्तो न कश्चन अत स्वस्पराती अविद्यापि चित्ताभावे न स्वकार्य-समर्था। सा जाग्रत्स्वप्नयो चित्तात्मना परिणममाना विश्व जनयति ।। अत चित्त प्रत्यग्रूपे तव स्वस्पते परात्मनि समाधेहि सस्थापय, तेन अविद्यया साक सर्वेपा विकल्पाना बाध एवेति भाव ।।४०८॥ परमात्मनि मन समाधापयितु शब्दैविध्यनि। निमपीत्यादिना विभि श्लोक। किमपि सततबोध केवलानन्दरप निरुपममतिवेल नित्यमुक्त निरीहम् । निरवधि गगनाभ निष्फल निर्विकल्प हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण समाधौ ।।४०९।। प्रकृति-विकृतिशून्य भावनातीत-भाव समररामसमान मानसबन्धदरम्। निगमवचन-सिद्ध नित्यमस्मत्प्रसिद्ध हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥४१०॥ अजरममर-मस्ताभास-वस्तुस्वल्पम् स्तिमित-सलिलराशि प्रायमारया-विहीनम् । शमितगुण-विकार शाश्वत शान्तमेक हदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥४११॥ किमपि दागगोचर, सतत नित्यम्चामो बोधश्च त अबण्डनानरूप, ववलानन्दरा दुखासभित-निरपाधिक् मुसस्प, तेन म्ययप्रकाश-नित्य- सुखरूपतया परमपुरपार्थत्वमुक्तम् । निम्पम “न तस्य प्रतिमास्ति" इति श्रुते । वेलामतीत्य वर्तमान अतिवेल विश्वातीतमित्यर्थ । नित्यमुक्त श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य २२१ कदापि बन्धरहित निरीह निष्काम निष्चिय वा। निरवधि कालत देशत वस्तुतश्च अन्तशून्य । गगनाभ असग निमल। निष्कल निरवयव । निर्विकल्प विविधकल्पनाशन्य। पूर्ण ब्रह्म विद्वान् समाधी हृदि कलयति । त्वमप्येय कलयेति भाव । नित्यत्वानिरवयवत्वात् च " तदेतद् ब्रह्मापूर्व- मनपर" इत्यादिश्रुत्या प्रकृतिविकृतिशून्य, भावना कल्पना अतीत भाव स्वभाव यस्य तत् उपनिपद विना केवलतर्केण अधिगन्तुगशवय इत्यर्थ । तत् समरस एकरूप असमान असदृश । मानसम्बन्धदर अप्रमेय श्रुत्यापि लक्षणया बोध्यमानत्वात्। प्रमाता च प्रमाण च प्रमेय प्रमितिस्तथा। यस्य प्रसादात् सिध्यन्ति तसिद्धी किमपेक्ष्यते।' इतिमुरेश्वराचार्य- वचनात्, स्वय सिद्धे प्रत्यग्रपे तस्मिन् वेद्यवेदित-वेदनादि-भेदापनायय- श्रुतेरपि ताटस्य्यात् । यद्वा मान प्रत्यक्षादिप्रमाण तत्सम्बधदूर तत्सम्बन्ध मेयत्व तज्जन्यप्रमाविषयत्व तदूर तद्रहितमिति यावत् । निगमवचन- सिद्ध सदा विद्वदनुभवगोचर। हृदीत्यादि पूर्ववत्। अजर अपक्षयशून्य अमर नाशरहित अस्ताभासवस्तु-स्वरूप अस्ता गता आभागा विवल्या यस्मिस्तत् अस्ताभास तमच तत् वस्तु च तत्स्वस्ग। स्तिमितमलिलरागि प्रख्य निस्तरग-जलराशिनिश्चल। आख्यायिहीन नामरहित जात्यादि- प्रवृत्ति निमित्तविरहात् 'ते यदन्तरा' इतिश्रुते । शमितगुणयिकार निर्गुण निविवार शाश्वत अनादिसिद्ध शान्त अपरिणामि। एवं अद्वितीय हृदि क्लयति विद्वान् समाधौ पूर्ण ब्रहा ॥४११॥ समाहितान्त वरण स्वस्प विलोकयात्मान-मराण्डवंभवम् । विच्छिन्धि वन्ध भवगन्ध-गन्धिल यत्लेन पुस्त्व सफलीकुरप्व ॥४१२॥ स्वरूपे परमात्मनि ममाहितान्तवरण निश्चरनया म्यापितमना मन् अपण्डवभय अपण्ड वैभव विभुत्व यम्म त भात्मा अध्यारनाम्यापि पलानाधिष्ठान पिलरोग्य मामातुर। भांग पर्यापन गमारयामा- यासित बन्ध अज्ञान विन्छिन्धि गाशय "अविद्याम्नमपो मोक्षग्गा प पन्य उदादत " इत्युक्ने । पलेन " यल्गभामा लाभा प गुगामगार २२० श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य भ्रान्तिनिरासोपायमाह। चित्तेति । चित्तमूलो विकल्पोय चित्ताभावे न कश्चन । अतश्चित्त समाधेहि प्रत्यग्रूपे परात्मनि ।। ॥४०८।। अय विकल्प चित्त बहिर्मुस मन मूल यस्य स चित्तमूल । चित्ताभाये सुषुप्ती न कश्चन अत स्वरूपसती अविद्यापि चिताभावे न स्वकार्य-समर्था। मा जाग्नत्स्वप्नयो चित्तात्मना परिणगमाना विश्व जनयति। अत चित प्रत्यग्रूपे तव स्वल्पभूते परात्मनि समाधेहि सस्थापय, तेन अविद्यया साक सर्वेपा विकल्पाना वाध एवेति भाव ॥४०८॥ परमात्मनि मन समाधापयितु शब्दैविध्यति। किमपीत्यादिना निभिरलोक। किमपि सततबोध केवलानन्दस्प निरुपमगतिवेल नित्यमुक्त निरीहम् । निरवधि गगनाम निप्फल निर्विकल्प हृदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥४०९।। प्रकृति-विकृतिशून्य भावनातीत-भाव सगरसमरामान मानसवन्धदूरम् । निगमवचन-सिद्ध नित्यमस्मत्प्रसिद्ध हुदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण समाधौ ॥४१०॥ अजरममर-मस्ताभास-वस्तुस्वम्पम् स्तिमित-सलिलराशि प्ररयमाण्या-विहीनम् । शमितगुण-विकार शाश्वत शान्तमेय हदि कलयति विद्वान् ब्रह्म पूर्ण रामाधौ ॥४११॥ दिमपि वागगोचर, सतत नित्यश्चामी योधश्च त असण्डज्ञानम्प, पवलानन्दरूप दुखामभिन-निरपाधिक-मुखरप, तेन स्वयप्रवास-नित्य- सुनस्पतया परमपुरपार्थत्वमुपतम्। निरुपम " न तस्य प्रतिमारित" इति श्रुते । वेलामतीत्य वर्तमान अतिवेल विश्वातीतमित्यर्थ । नित्यमुक्त स्वरूपे परमात्मनि ममाहिलान्त परण शिराया स्थापितमना गन् अराण्डवैभव अग भय विभुत्व यम्य त आमाअम्पायनारागस्यापि याप नाम "परमो। यी"गभानाारा सानो पगुगामार थोविवेकचूडामणि सन्याख्य २२१ कदापि बन्धरहित निरीह निष्काम निष्णिय वा। निरवधि कालत देशत वस्तुतश्च अन्तशून्य। गगनाम असग निर्मल। निष्कल निरवयव । निर्विकल्प विविधकल्पनाशन्य । पूर्ण ब्रह्म विद्वान् समाधी हृदि कलयति । त्वमप्येय कलयेति भाव । नित्यत्वान्निरवयवत्वात् च " तदेतद् ब्रह्मापूर्व- मनपर" इत्यादिश्रुत्या प्रकृतिविकृतिश्न्य, भावना कल्पना अतीत भाव स्वभाव यस्य तत् उपनिषद विना केवलतर्केण अधिगन्तुमशक्य इत्यर्थ । तत् समरस एकरूप असमान असदृश । मानसम्बन्धदूर अप्नमेय श्रुत्यापि लक्षणया बोध्यमानत्वात् । प्रमाता च प्रमाण च प्रमेय प्रमितिस्तथा। यस्य प्रसादात् सिध्यन्ति तत्सिद्धौ किमपेक्ष्यते।" इतिसुरेश्वराचार्य- वचनात्, स्वय सिद्धे प्रत्यग्रूपे तस्मिन् वेद्यवेदितृ-वेदनादि भेदापनायक- श्रुतेरपि ताटस्थ्यात् । यद्वा मान प्रत्यक्षादिप्रमाण तत्सम्यधदूर तत्सम्बन्ध मेयत्व तज्जन्यप्रमाविषयत्व तदूर तद्रहितमिति यावत् । निगमवचन- सिद्ध सदा विद्वदनुभवगोचर। हृदीत्यादि पूर्ववत् । अजर अपक्षयशून्य अमर नाशरहित अस्ताभासवस्तु-स्वरूप अस्ता गता आभासा विकल्पा यस्मिस्तत् अस्ताभास तच्च तत् वस्तु च तत्स्यस्प। स्तिमितसलिलराशि प्रख्य निस्तरग-जलराशिनिश्चल । आख्याविहीन नामरहित जात्यादि- प्रवृत्ति-निमित्तविरहात् ते यदन्तरा इतिथुते । शमितगुणविवार निर्गुण निविवार शाश्वत अनादिसिद्ध शान्त अपरिणामि। एक अद्वितीय हदि कलयति विद्वान् समाधो पूर्ण ब्रह्म ॥४११॥ समाहितान्त करण स्वरुप विलोक्यात्मान-मसण्डवंभवम् । विच्छिन्धि बन्ध भवगन्ध-गन्धिल यत्नेन पुस्त्व सफलीपुरव ॥४१२।। "अविद्याम्नमयो मोसम्मा च मलनाधिष्टार पिलोपय गामातुर। भवगन्धन्यिा गगारयासमा पामित कम विनिगि नागर २२२ धीवियस पटामणि गव्याग्य सुषम्। यद्-वाघानापरी रोषस्तद् ब्रह्मेत्य माग्य' इति "आत्म- लाभानपर विचिदस्ति' "जात्मानमन्विच्छ गुहा प्रविष्ट" इन्यादिवचन तद् सुध्या बुद्धिमान्म्यान् एतत्यम्न भारत' इतिगीतोवने , “आत्मा वा अरे द्रप्टव्य नारदरे ग्य उमृतत्व इतिश्रुत्या न आत्ममाक्षालारम्यव परगफम्त्यात् तदर्थ यत्नेन पुस्त्व गह-मुस्त-ग्य पुरपत्र मफलरीकुरव स्वम्पप्राप्त्या सार्थक कुर पुनर्मा ममापीरिति भाव ॥४१२॥ मर्योपाधिविनिर्मुक्त सच्चिदानन्दमद्वयम् । भावयात्मानमात्मस्थ न भूय करपसेऽध्वने ॥४१३।। आत्मान भावय विविध सर्वोपाधिविनिर्मुक्त स्थूलसूक्ष्म-कारणरूप- भेदहतुभि विनिमुन विगपेण नितरा वासनातोपि इत्यर्थ । मुफ्त अस्पृष्ट सन्निदानन्द अद्वय आत्मस्थ। एतेन न विप्रष्टत्व तस्य "अत्र वाव विर सत्सौम्य न निभाग्यस इतिश्रुते । सूक्ष्मायावुद्धो भासमान इत्यर्थ । स्वगहिमप्रतिष्ठया तद्भावेन भूय पुन अध्यने ससृतये न कल्पसे । 'न स पुनरावर्तते मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते " इत्यादि- श्रुतिस्मृतिभ्य ।।४१३॥ आवृत्यभावमुपगादयति। छायेवेति। छायेव पुस परिदृश्यमान-माभासस्पेण फलानुभूत्या। शरीर-माराच्छववनिरस्त पुनर्न सघत्त इदमहात्मा ॥४१४।। महात्मा ब्रह्मभाव प्राप्त पुरष फलानुभूत्या पल अखण्डावारवृत्या अनावृततया अभि यक्त-म्वत्पचैतन्य तस्यानुभूत्या अनुभवेन हेतुना आभासस्पेण सर्पत्यक्त-निर्माय इव सर्परूपेण इतरदृष्ट्या पूर्ववत् पुस छायेव आदेहपात परिदृश्यमान आराददूरे शववनिरस्त इद शरीर पुनर्न सन्धत तमाहतादिक न करोति प्रतीतायपि घटादाविव उदासीनस्तत्र भवतीति भाव ॥४१४॥ सतत-विमलबोधा-नन्दरूप स्वमेत्य, त्यज जडमलरुपोपाधिमेत सुदूरे। अथ पुनरपि नैव स्मर्यता वान्तवस्तु, म्मरणविषयभूत कल्पते कुत्सनाय ।।४१५।।

मूग-प्रथिता पर माला रज्जुर्गा अलपरणार्थ गगदी बदा, प्रयातु तिप्नुया, यथा गो तान दृष्टि तथा प्रारख्यमेरगुन तेन प्रथित निर्मिर पारीर प्रामाशाशगनन्नर प्रयास मिया निष्पन या प्राणान् धारपाया। सत्यवेत्ताआत्मवायाम्यदनीताचारारपुन ग्यम्य याव- गानाान्तरन पसिनतु मानसमना दापि गैना पति यम्य सोनत्ति । परोहिंगाममा प्रामनेति। यदा भनाना- श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य २२३ नित्यनिर्मलप्रकाशानन्दरूप ब्रह्म स्वमेत्य प्रत्यक्तया प्राप्य, जड- मलरूप उपाधि एत स्थूलदेह सुदरे त्यज । अथ स्वय निर्मलचिदानन्दरूप ब्रह्मवेति ज्ञानानन्तर पुनरपि नैव रमयंता दूर मलभाण्डवत्यवतत्वात् । तत्र दृष्टान्तमाह वान्तवस्तु वमनकर्मीभूत वस्तु स्मरणविषयभूत स्मृत- मित्यर्थ कुत्सनाय स्वस्य जुगुप्सायै परकृते निन्दायवा कल्पते। नहि मलिन वस्तु स्मरणीय मनस विकारापत्ते । निन्दन्ति च लोके त्यक्त दुष्ट वस्तु स्मरन्तम् ।।४१५।। समूलमेत परिदह्य वह्नौ सदात्मनि ब्रह्मणि निर्विकाल्पे। ततस्वय नित्यविशुद्धबोधा- नन्दात्मना तिष्ठति विद्वरिष्ठ ॥४१६॥ सदात्मनि कालपयापाध्य-स्वरूप निर्विकल्पे ब्रह्मणि बह्वा एतत् शरीर रामूल अज्ञानन सह परिदह्य निरयशप दग्ध्वा। तत विद्वरिष्ट विदन्तीति विद तेषु वरिष्ठ विद्वरिष्ठ । स्वप नित्यविशुद्ध-बोधानन्दा- स्मना तिष्ठति न कदाचिदपि तस्य अनात्मप्रतिभानगिति भाय ।।४१६।। प्रारब्ध-मूम-प्रथित शरीर प्रयातु या तिष्ठतु गोरिव सक् । ग तत्पुन पश्यति तत्ववेत्ताऽनन्दा- त्मना ब्रह्माणि लीनवृत्ति ॥४१७॥ तबीयतया तापमान तत्त्व- रचित विदुप अभिमानाभावपि साक्षात्यारावं तदीयगुप-दुपाशातागवाया प्रारब्धार्ममा

२२४
श्रीविवेकचूडामणिः सव्यारयः
नन्दात्मना मनोवृत्तिलीना कथ कुतोवा मनसः वहिर्मुखत्वं स्यात् ।
सर्वदापि मुख में भूयादिति या स्थिता इच्छा तस्याः विषयः प्राप्तः ।
तत नित्यनिरतिशयसुख प्राप्य तदात्मना लीनं मन. न बहिरुदेति ।
वक्ष्यति
'कस्तां परानन्दरसानुभूति-मृत्सृज्य शून्येषु रमेत विद्वान् ।
चन्द्रे महाह्लादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितु क इच्छेत्" इति ॥४१७।।
न तत्पुन पश्यतीत्याद्युत्तरार्धमुपपादयति । अखण्डेति।
अखण्डानन्द-मात्मान विज्ञाय स्वस्वरूपतः।
किमिच्छन् कस्य वा हेतोदेह पुष्णाति तत्ववित् ।।४१८।।
तत्त्ववित् अखण्डानन्दमात्मान स्वस्वरूपत्वेन विज्ञाय किमिच्छन्
यदि किंचिदिच्छति तस्याप्राप्तस्य प्राप्तये प्रयत्न कुर्यात् । देहं विना
प्रयत्नकरणासभवात् देह पुष्णोयाच्च । अत उक्त कस्य वा हेतोः कस्मै
पलायेत्यर्थ । देहं पुष्णाति। उक्त हि श्रुत्या "आत्मानं चेद्विजानीया-
दयमस्मीति पूरुष.। किमिच्छन् कस्य कामाय शरीरमनुसज्वरेत्” इति
॥४१८॥
सम्यग्विदित-तत्त्वस्य लक्षणमाह। ससिद्धस्येति ।
रासिद्धस्य फलं त्वेतज्जीवन्मुक्तस्य योगिनः ।
वहिरन्तस्सदानन्द-रसास्वादन-गात्मनि ॥४१९।।
साधनचतुष्टय-सपत्ति-पुरस्सरं गुरुमुपसद्य तन्मुखात् वेदान्तवाक्यार्थ
श्रुत्वा मत्वा निदिध्यास्य सम्यगात्मानुभववत. योगिनः परमात्मन्येव
स्थापितचित्तस्य जीवन्मुक्तस्य जीवतोपि सर्वोपाधि-संबन्धविनिर्मुक्तस्य तु
एतत् फलं यदात्मनि अन्त करणे वहिरन्त.स्सदानन्दरसास्वादनम् ।
व्पत्यानेपि नानन्दस्य तिरोधान असण्डाकारवृत्या आवरणस्य भंजितत्वात
तदुक्तं वहिरिति । इतरैरपि तदीयमूर्तिदर्शनेन अय पूर्णानन्द इति निरन्तर-
स्मित-स्मेरावलोकनादिनाज्ञायते इति तस्य पूर्णानन्दात्मना स्थितिः निरतरंव
अविद्यानिवृत्तिरूप-मोक्षस्यापि दृष्टफलत्वात् ॥४१९॥

भार। तपार 'ब्रह्म मत्व जगम्मिम्पत्ययनगी विमिराय। माय नित्यानित्प-यात्तु-वियेर गमुदाहृत ' इतिक्षिा बिवर पूर्व पगड- मानाप frरानात अपरोपार प्राप्नोनित गप्परिट. पिपन्याभास "रमोप्पस्य पर दृष्ट्या नियां"नीपत । " इत्यस्ति श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य २२५ तत्र साक्षात्परपरया वा साधनाना विशिष्य फले विज्ञाते, पूर्णता मुमुक्षुणा प्रयत्नेन तनाधातु शक्यते। तदर्थ वैराग्यबोधोपरतीता मेण फल दर्शयति। वैराग्यस्येति । वैराग्यस्य फल बोध बोधस्योपरति फलम् । स्वानन्दानु-भवाच्छान्तिरेपैवोपरते फलम् ॥४२०॥ पिमुक्ति-सोपानतलाधिरोहण ताम्या विना नान्यतरेण सिध्यतीति कथित, "वैराग्यानपर सुखस्य जनक पश्यामि वश्यात्मन , तच्चेच्छुद्धतरा- त्मवोध-सहित स्वाराज्यसाम्राज्यधुम्" इति च । तेन मोक्षे तयो सगतया हेतुत्वमिव प्रतीयते। यद्यपि “एतद्द्वारमजनमुक्ति-युवते तथापि “सर्वप्रास्पृहया सदात्मनि कुरु प्रज्ञा निजथेयसे" इत्युत्तरार्धपि वैराग्यबोधयो हेतुहेतुमद्भाव स्पष्ट न प्रतीयते। तत स्फुटयति, यद्यपि- विवेक-वैराग्य-रामादिपटक-मुमुक्षुत्वरूप ब्रह्मविचार-साधनमध्ये वैराग्य उपरतिश्च घटयोकृते अथापि तेषा साधनाना अन्तरगत्वात् विचारपाले सामान्यतो वर्तमानानामपि श्रवणमननरूप-ज्ञानसाधनानुष्टान उत्तमत्व सभवेत् अत एव बाह्यानालवन वृते एपोपरतिरतमा" इत्युक्तम् । विचारदशाया निदिध्यासनमन्तरा विपरीतभावनाया अनिवृत्ते वाह्या- नालवनत्व दुर्घट। अथापि शब्दादिविपपानालयनत्वेन वृत्ति विचार साधयतीति वकाव्य। इदानी तु पचोगनिषेध-पुरस्सर निदिध्यासनेन स्वनुभवे सपादिते अनात्माविषयवत्व असकोचेन यक्तु शपयते अत चोपस्प उपरति फलमित्युच्यते। अत शमादिषट्यमध्ये समपल-दमप सत्येन पपिताया अप्युपरते उत्तमत्व सिध्यनन्तरमेय "स्वलक्ष्ये नियतावस्या मनसम्म उच्यते इतिलक्षितराम शान्तिपदेन स्वानन्दानुभवाच्छान्ति- रैपयोपरते पर इत्युमा पूर्व प्रयत्नेन आप्तवास्यादिना गपादितानामपि साधनाना विचारेण प्राप्यमागत्यात् बगपित-दापयत्त मानी दासगारे पिया यागामार गान - २२६ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य असकुचित भवति। तस्मादम्यास-वैराग्याम्या सम्यङ्मनो निरुध्य विचारे क्रियमाणे बोध अवश्यभावी यदि न जात वैराग्यस्प-साधन न पूर्ण- मस्तोति ज्ञातव्यम्। तत तहााय प्रयत्न कार्य। एव बोधे उपनिष- ज्जन्ये आत्मसाक्षात्कारे जाते असदिग्धाविपर्यस्तात्म-परोक्षजाने वा जाते उपरति तस्य बोधस्य फल। ज्ञात्वापि वाह्येभ्य निवृत्यभावे मनस दृढ शान न जातमित्येव नेयम् । तत्र च कारण वैराग्यापरिपूर्तिरेय । वैराग्य पूर्ण दृढ आत्मनिश्चयश्च नो चेद् विद्यावता भेद कोवा, विद्यावतामपि कुत अनुपरमण, उपरतो च मनस स्वानन्दानुभवाच्छान्ति निष्क्यिात्मना- वस्थान एवफलमुपरते 'ज्ञानामृतेन तृप्तस्य कृत-कृत्यस्य योगिन । नैवास्ति किचित्कर्तव्य अस्ति चेन्न स तत्त्ववित्" इत्युक्ते । " यद्युत्तरोत्तराभाव पूर्वपूर्व तु निप्पल " एक तत्तद्दष्टफ्ल-निप्पत्तिपर्यन्त तत्तत्साधन न पूर्ण भवतीति ज्ञाने प्रयत्न साधकेन मुष्ठ कर्तु शक्यत इति साधनपूर्णताय सगुपन्यास ॥४२०।। ब्रह्मविद्याया फलमाह। निवृत्तिरिति । निवृति परमा तृप्ति आनन्दोनुपम स्वत । दृष्टदु खेष्वनुद्वेग विद्याया प्रस्तुत फलम् ॥४२१॥ निवृत्ति सर्वेभ्य कार्येभ्यो निवृत्ति निर्व्यापारत्व कर्तव्यानवशेषता। परमा तृप्ति निरकुशा तृप्ति वर्तव्य कृत प्राप्तव्य प्राप्त इत पर करणीय प्राप्तव्य वा विमपि नास्तीति स्वस्य धन्यधन्यतया सुखविशेष स्वत अनुपम असदृश आनन्द विषयनिरपेक्ष नित्यनिरतिशय-सुख । प्रारब्ध- कर्मणा दृष्टदु सेषु अनुद्वेग , अज्ञानी तु दुखेपु प्रसक्तेषु अह पापी धिड् मा दुरात्मान इत्यनुतापवान् भवति । यद्यप्यय विवेक इव भाति । तथापि पूर्वस्मिन् जन्मनि चेत् पापप्रवृत्ति प्रतिवन्धकत्वात् सप्रयोजनो भवति स्म, इदानीतु निष्प्रयोजन इति भ्रान्ति तमोविकार । दुख तु रागादि- निमित्तवशात् रजोगुण-विकाररूपा सतापात्मिका चित्तवृत्ति इति दुखोद्वेगयो द । मानिन अयमुट्टेगो न भवतीति चत्वारि फ्लानि निवृत्ति , निरखुशा तृप्ति , अरादृशानन्द निविषय , दृष्टदु खेपुअनुद्वेग इचेति। विद्याया आत्मतत्वज्ञानस्य प्रस्तुत मुख्य दृष्ट फ्लम् ॥४२१॥ .

ब्रह्मविद्याविपये तु असच्छब्देन अनात्मा गृह्यते ब्रह्मभिन्न सर्व। पूर्व- स्वात्मान विदितवत तत्र सर्वत्र मिथ्यात्वज्ञानेन नैव प्रवृत्ति इति असनि- प्रवृत्तिवारणाभावान्च निवृत्तिरित्याह । अज्ञानेति । अनिच्छोरित्य- 1 २२७ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य तत्र निवृत्तिमुपपादयति। यदिति । यत्कृत भ्रान्तिवेलाया नानाकर्म जुगुप्सितम् । पश्चान्नरो विवेकेन तत्कथ कर्तु-मर्हति ॥४२२॥ विद्याफल स्यादसतो निवृत्ति प्रवृत्तिरज्ञानफल यदीक्षितम् । तज्ज्ञा-ज्ञयोर्यन्मृगतृष्णिकादौ नोचेद् विदो दृष्टफल किमस्मात् ॥४२३॥ अविवेक-विवेकयो एतावति वैलक्षण्ये विवेकपलभूताया विद्याया परमात्मविषयिण्या किं वक्तव्यमिति भावेनाह। यत्कृतमिति। भ्रान्ति वेलाया जुगुप्सित नाना कर्म यत्कृत तत् कर्म विवेकेन पश्चात् कथ कर्तुमर्हतीत्यनेन विवेकिन यथा जुगुप्सित-कर्मभ्यो निवृत्ति एव विद्यावत प्राप्याभावात् ब्रह्मनिष्टतया च सर्वकर्मनिवृत्तिरिति भाव । इद फ्ल लोक- दृप्टमित्याह विद्यति। विद्याफल स्यादसतो निवृत्ति प्रवृत्तिरज्ञानफ्ल तद् इक्षित दृष्ट तज्ज्ञाशयो । यत् यस्मात्कारणात् मृगतृप्णिवादी आदिपर्दैन शुफ्तिरजतादिक ग्राह्यम् । मृगतृप्णिकेति ज्ञानवान् न जलार्थ मरुभूमी प्रवर्तते । मरुभूमौ सूर्यकिरणपाते जलवद् भासते इति ज्ञानशून्यस्तु मरभूम्य- ज्ञानेन तत्र जलभ्रान्त्या प्रवर्तते नेष्ट लभते, विफलप्रवृतिमान्भवति। तत् तस्मात्कारणात् विद्याफल असतो निवृत्ति अज्ञानफ्ल प्रवृत्ति इतीक्षित नोचेदेव विद ज्ञानिन अस्माद् असनिवृत्तिरूपात् दृष्ट फल वि। प्रवृते मज्ञानावस्थाया तत्र प्रवृत्तिरासीत् अलम्धस्वरूपानन्दत्वात् । इदानी तु वृत्ति विद्यापल ।।४२३॥ नैन परमा तृप्तिरप्युक्ता भवति । अज्ञान-हृदयग्रन्ये विनाशो यद्यशेपत। अनिच्छोविदुष दिनु प्रवृत्त कारण म्वत ।।२८॥

4 २२८ श्रीदिवेकचूडामणि. सव्याख्य अज्ञानप्रयोज्य य हृदयग्नन्यि बुद्धौ साक्षिण तादात्म्याध्यास. तस्य अखण्डाकारवृत्या मूलभूताज्ञाननाशेन अशेषत निर्वासनतया यदि विनाश सकारण नाश । तदा इत्यध्याहार्यन् यदीति सत्वात्। स्वतः अनिच्छो इच्छारहितस्य विदुष प्रवृत्ते कारण किनु ? सर्वत्र प्रवृत्ती इच्छेव कारण, तदभावे प्रवृत्यभावात् वदन्ति हि "प्रयोजन- मनुद्दिश्य न मन्दोपि प्रवर्तत" इति अत एव साधनचतुष्टये मुमुक्षुलमपि घटवीकृत । इच्छा च अन्त करणधर्म काम सवाल्प इत्यादिना " इत्येतत्सर्व मन एव" इतिश्रुते । मनसोपि बहिरिच्छा आनन्दरूपात्मा दर्णनात् स्थिता । तब दोषदर्शनेन नित्यनिरतिशयानन्द-रूपात्म-श्रवणमनन- निदिध्यासनेषु शास्त्रीयेषु मुमुक्षया प्रावतिष्ट। आत्मदर्शनेन तापीच्छा प्राप्तफलत्वान्नास्ति। विचारकाल एव वहिरिच्छा सुतरा नास्ति पैराग्यस्य परमसाधनत्वात् । तथाच तस्य इच्छासत्वे तत्तादात्म्याध्यासेन साक्षिणोपीच्छा इति वक्तव्य । आत्मेच्छापि आत्माज्ञानकालिक्येव । अज्ञानना तत्प्रयोज्य-चिज्जडतादात्म्याध्यास-नाशेन आत्यन्तिवी निवृत्ति- रिच्छाया इति सर्वघापि वहिरनार्वा प्रवृत्तिकारण विषय कोपि नास्तीति निप्नियात्मनावस्थान निवृत्तिशब्दार्थ ब्रह्मविद्याया दृष्ट फल ॥४२४।। वैराग्यवोधोपरतय पूर्णतया कदा ज्ञया इतिप्रश्ने तदवधि शिप्या- नुग्रहाय उपदिशति। वासनेति। वासनानुदयो भोग्ये वैराग्यस्य तदावधि । अहभावोदयाभावो बोधस्य परमावधि । लोनवृत्तेरनुत्पत्ति-मर्यादोपरतेस्तु सा ॥४२५॥ भोग्ये यारानाया अनुदय अनुवोध , अनुभूते विषये पुरस्थितेपि तत्सस्कारानुबोध यदा तदा वैराग्यस्य अवधि । तदीय मन विषयेषु नप्टमेव कुतो रागप्रसक्ति वैराग्यस्य परस्यैषा परा काप्ठा प्रदर्शिता। अहभावस्य उदयाभाव अनुत्पत्ति वोधस्य परमावधि । अह ब्रह्म इत्यपि वाधाया सामानाधिकरण्यम्। अत सर्वात्मने अन्त्वमपि कल्पितमेव । अत एवोक्त "यदत्यैष भ्रान्तस्त्वमहमिति मायामदिरया" इति । यदहन्त्वे न ज्ञात तद् ब्रह्म इत्येवार्थ अह ब्रहोत्यस्य, य चोर स स्थाणुरितिवत्। - कोटि-जन्मसु वृतसुकृत-परभूत-मोक्षानन्दानुभवी आम्ते म घन्य भुवि मान्य सवलपूज्य। एतेन विषयान्विना स्वत आनन्द अनुपम रस धौविवेकचूडामणि सव्याख्यः २२९ यद्वा कोशेष्वहभावस्य उदयाभाव इत्यर्थ । लीनवृत्तैरनुत्पत्ति मर्यादोपरतेस्तु सा, आनन्दात्मना लीना या मनोवृत्ति तस्या अनुत्पत्ति यथा आज्य पुन क्षीर न भवति तथा स्वत अनुपम आनन्द अत परमा तृप्ति तत सर्वतो निवृत्ति इति हेतुहेतुमद्भाव ॥४२५।। इदानी निरुपममानन्द ज्ञानिनो दर्शयति। ब्रह्माकारतयेत्यादिना। ब्रह्माकारतया सदा स्थिततया निर्मुक्त-बाह्यार्थधी अन्यावेदित-भोग्यभोगकलनो निद्रालुवद् वालवत् । स्वप्नालोकित-लोकवज्जगदिद पश्यन्ववचिल्लब्धधी आस्ते कश्चिदनन्त-पुण्यफलभुग्धन्य स मान्यो भुवि ॥४२६।। घिय निर्मुक्तवाह्यार्थत्वे हेतु ब्रह्माकारतया सदा स्थिततयति । सदा प्रत्ययान्तरशून्यत्वेन अन्छिन्नतया ब्रह्माकारतया परमपुरुषार्थ- भताखण्ड-सच्चिदानन्द-परमात्माकारतया स्थिततया निर्मुक्ता नितरा सवासनमित्यर्थ मुक्ता नष्टा बाह्यार्था यस्या सा नतु ययेति स्वयमेव निवृत्तत्त्वात् विपयाणा प्रयत्नस्य अनपेक्षितत्वात् दृष्ट्वा निवर्तते " इति ब्रह्मदर्शने विषयनिवर्तनार्थ प्रयत्लानपेक्षितत्वस्य प्रतीयमानत्वात्। तथाच निर्मुक्ता वाह्याथी यस्य स निर्मुक्त- वाह्यार्थधी । कश्चिदित्यस्य विशेषण अन्यावेदित-भोग्यभोगक्लन अन्य आवेदित योग्य शरीरस्थितिनिमित्त अनपानादिक तेन भोगस्य कलना सपत्ति घटना यस्य स । आस्यप्राप्तामभुगित्ययं । यथा निद्रार- रन्यै गोजित भुनक्ति वालश्च मात्रा भोज्यते तथा बहिर्मुखत्याभावेन निरभिमानतया च निद्रालुवत् वालवत् अन्यावेदित-भोग्यभोगचलन, प्रारख्यपर्मायत्त-भोगोपि परमुसेन शरीरस्थितिहेतुर्भवति इतिभाव । क्वचित्परमात्मनि लयपी लब्धा प्रतिष्ठिताधी यस्य स लयी, यद्वा क्वचित् पदाचित् लब्धपी व्युत्यितमना इद जगत् स्वप्नालोक्ति- लोक्वत् मिथ्यात्वेन पश्यन् कश्चित् ब्रह्मविटर अनन्तपुण्यफ्लभुर् शन- " रसोप्यस्य पर . 'सोप्नुते सर्वान्यामान् मर", "यावान पाने आरमविद्यापल।

. श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य सर्वत सप्लुतोदने । तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानत " इति- श्रुतिस्मृतिभ्या "एतस्यवानन्दस्य अन्यानि भूतानि मात्रामुपजीवन्ति" इति श्रुतेश्च । लोके यावन्त पुरषा यावद्भि पुण्य यावन्ति सुसान्यनुभवन्ति अय परावरकत्वज्ञानी युगपत् सर्वाणि सुखानि समुद्रस्थानीय-ब्रह्मा- नन्दानुभवादनुभवतीति वा अर्थ अनन्तगुण्यफ्लभुगित्यस्य "सोश्नुते सकलाकामान् अत्रमेण मुरर्पभा । विदितब्रह्मरूपेण जीवन्मुक्तो न समय ' इति तैत्तिरीयकार्यविवरणाद् ब्रह्मगीतासु पपा सुखाना विषया- भिव्यग्याना ब्रह्मानन्द-सिन्धुविदु-कणिकायमानत्वात् । “स्नात तेन समस्त- तीर्थसलिले सर्वापि दतावनि यज्ञाना च सहसमिष्टमखिला देवाश्च सतपिता। ससाराच्च समुद्धृतास्वपितरस्त्रैलोक्य-पूज्योप्यसौ, यस्य अहाविचारणे क्षणमपि स्थर्य मन प्राप्नुयात् ' इत्युक्त्या ब्रह्मनिष्ठा यस्य सर्वदास्य मान्यताया किसुवक्तव्यम् । उक्त हि "तुल पवित्र जननी कृतार्था विश्वभरा पुण्यवती च तेन। अपार-सवित्सुखराागरेस्मिन् लीन परे ब्रह्माणि यस्य चेत इति 'तस्मादात्मज्ञ हर्चयेद्भूतिकाम इतिश्रुतेश्च ॥४२६॥ जीवन्मुक्त-लक्षणे ज्ञाते साधकं मुमुक्षुभि तथा स्थातु प्रयतितु शक्यत इति मुमुक्षुजनानुग्रहार्थ तल्लक्षण वक्त प्ररमते । स्थितप्रज्ञ इति। स्थितप्रज्ञो यतिरय यस्सदानन्दमश्नुते। ब्रह्मण्येव विलीनात्मा निर्विकारो विनिनिय ॥४२७।। ब्रह्मण्येव विलीनात्मा विलीन आत्मा अन्त करण यस्य अत एप निर्विकार हर्पविषादाद्यान्तरविवारशून्य । विनिप्रिय बाहादेहादि- चेप्टागून्य , "क्रिया रवाथयमविकुर्वती नैवात्मान लभते" इति समन्यय- सूयमाप्यात् निर्विकारत्वे हेतु विनिष्णिय इति वा। य सदानन्द- मश्नुते अय यति स्थितप्रज्ञ इति । सूत्रस्थानीयोय श्लोक ॥४२७॥ तत्र स्थितप्रज्ञत्व व्याकुरते। ब्रह्मेति। ब्रह्मात्मनो शोधितयोरेक्भावावगाहिनी। निर्विकल्पा च चिन्माना वृत्ति प्रति कथ्यते । सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४२८।। .

अनायतात्म-सयद-सकल्पदार्थत्वात् स्याव्यतिरेण सर्वमुपरभत इति वा। "न्द्रियरॉपरब्धिर्जागरितमिति" लक्षण सुयोज। जागरेपि न पूर्ववत् स्कूलदेहाभिमान इत्याह यो जाग्रडम-वजितः, "रागडेपपिपुवनम्नु विषयानिन्द्रियैश्चरन्। आत्मवश्वैविधेयात्मा गान्तिमधिगच्छति २३१ . थोविवेकचूडामणि सव्याख्य स्थिता सतत वर्तमाना प्रज्ञा यस्य स स्थितप्रज्ञ इति विग्रह । तत्र प्रज्ञाशब्दार्थमाह शोधितयो महावाक्याकथनावसरे दर्शितदिशा तत्त्वपदलक्ष्ययो उपाधिविनिर्मुक्तयो , ब्रह्मात्मनो परमात्मप्रत्यगात्मनो , एकभावावगाहिनी ऐक्यविषयिणी निर्विकल्पा ससर्गादिमिथ्यापदार्था- विषयिणी चिन्मात्रा अखण्डचिदाकारा वृत्ति श्रवण-मनन-निदिध्यासन- सस्कृतमन परिणाम प्रज्ञा इति कथ्यते। स्थिताशब्दार्थमाह "सा सर्वदा भवेद्यस्यति," सजीवन्मुक्त इप्यते अतस्मिस्तबुद्धरेव बन्धत्वात् सर्वदा अखण्डाकारवृत्ती सत्या बन्धप्रसक्तेरभावात् ।।४२८॥ यस्य स्थिता भवेत् प्रज्ञा यस्यानन्दो निरन्तर । प्रपचो विस्मृतप्राय स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४२९॥ सूत्रश्लोकस्थस्य यस्सदानन्दमश्नुते ब्रह्मण्यव विलीनात्मा इत्यस्य विवृति । अत्र सर्व तस्य स्वरूप अत विशपणाना व्यावर्तकत्वशका नकार्या। यद्वा यस्य स्थिता भवेत्प्रज्ञा स जीवन्मुक्त एव यस्यानन्दो निरन्तर स जीवन्मुक्त यस्य प्रपच विस्मृतप्राय स जीवन्मुक्त इति उपदक्ष्यन्ति ते ज्ञान ज्ञानिनस्तत्त्वदशिन इतिस्मृत्या शिप्य- बोधनार्थ शिष्यादृष्टन व्युत्थानदशाया तदुपयोगि प्रमाणवाश्यादिरूप प्रपच स्मयंते नान्यत् किचिदिति विस्मृतप्राय इति प्राय पदम् ॥४२९।। सुपुप्ते भदमाह। लीनधीरिति । लीनधीरपि जागति यो जाग्रद्धर्मवजित । वोधो निर्वासनो यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ।।४३०॥ सुषुप्ती मनरा अज्ञाने लय , इदानी ब्रह्मणि चिन्माये, तत तमः- प्रसक्तेरेवाभावात् सीनधौरपि जागति नष्टाविद्यानिद्र इत्यर्थ । योजना। इतिस्मृतिरीत्या अभ्यासकाल एव गान्पयंमेय प्रयलम्य वृनयात् ।

२३२ श्रीपिवेकचूडामणि सध्यास्य यस्य वोध पदार्थाना बोधोपि निर्वासन सक्तिरहित इत्यर्थ । 'यदृच्छोपन्तेप्वक्षि दिग्द्रव्यषु यथा पुन । नीरागमेव पतति तद्वद् भोग्येषु धीरधी इति वासिष्ठोक्ते हयोपादेयबुद्धिरहित इति भाव । यद्वा लीनधीरपि जागर्ति चक्षुरादीन्द्रियाणा स्वस्वगोल्लोप्ववस्थानेन उपरत्य भावज्जगति । इन्द्रियसत्वेपि मनस ब्रह्मणि लोनत्वात् नेन्द्रियरर्थानुपलभते यत तत जाग्रद्धगजित । कदाचिदुपरब्धावपि दृढतमदिवेकप्रकर्षात् रागद्वेषादिशून्यत्व निर्वासनयोधत्व। तेन निर्विकारत्व सूनश्लोक्स्थ विवृत ॥४३०॥ द्वादशभि श्लोकै निर्विकारत्व मुख्यतया उपपादयति, तस्मिन्सति प्रज्ञाप्रतिष्ठाया तस्या च सदानन्दस्य अपत्नसिद्धत्वात। शान्तससारकलन कलावानपि निकल । यस्सचित्तोपि निश्चित्त स जीवन्मुक्त इप्यते ।।४३१॥ शान्ता ससारवलना यस्य म शान्तसगार-वलन, इद विशेपण निश्चित्तत्वे हेतु । करावानपि सक्लविद्याविदपि निप्पल ब्रह्मवृत्ति- व्यतिरिक्तवृत्तिगून्यत्वात्। यद्वा आमोक्ष प्राणशक्षादि पोडशवला- विशिष्टोपि तनाभिमानरूप-सगाभावात परवीयप्राणादिभिरित क्राससर्ग- शून्य इत्यर्थ । यस्सचित्तोपि स्वात्मना परिणत चित्तविशिष्टोपि निश्चित्त वहिवृत्तिशून्यत्वात मुग्धादिवत् रागादिशून्यत्वाद्वा। स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४३१॥ वर्तमानैपि देहेस्मिरछायावदनुवतिनि। अहताममताभावो जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।४३२॥ छायावदनुर्वातनि अस्गिस्थूरदह वर्तमानेपि अहताममतयोरभाव परखीयदारीर इव जीवन्मुक्तस्य रक्षण। एतेन सर्वेपा विकाराणा राग- द्वपादीता जरामरणादीना वा स्थूल देहाभिमानमूल्यत्वात् मूलाभावे निविकारत्व रपष्टमुपपादितम् ।।४३२॥ अतीताननु-सधान भविष्यदविचारण। औदासीन्यमपि प्राप्ते जीवन्मुक्तम्य लक्षणम् ॥४३३।।

औदासीन्येन यस्तिप्ठेत् स जीवन्मुक्त इप्यते ।।४३७।।
देहेन्द्रियादौ आदिपदेन प्राणमनोवृघ्यहवार-परिग्रह । वर्तव्ये कति
च ममेद वर्तव्य मयेद कृतमिति वा ममभावजित 1 दहन्द्रियादी
अह मनुष्य अह पश्यामि, मम देह, मम चरित्यायध्यामजिन ।
यऔदासीन्येन आध्यामिक्तादाम्यशून्यतया अमगतया तिप्टेन गरदन
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
२३३
अतीतस्य अननुराधान अस्मरण, भविष्यत आगामिन अविचारण
अचिन्तन, प्राप्तेपि वर्तमान इत्यर्थ औदासीन्य सगशून्यत्व जीवन्मुक्तस्य
लक्षणम् ।।४३३॥
गुणदोपविशिष्टेस्मिन् स्वभावेन विलक्षणे।
सर्वत्र समदर्शित्व जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३४॥
गुणदोपविशिष्टे अत एव स्वभावेन विलक्षणे अस्मिन् जगति सर्वत्र
समदर्शित्व "न निपधति दोषधिया गुणबुध्या वा न किंचिदादते।
आविद्यक-मखिलमिति ज्ञात्वोदास्ते पति कोपि" इत्यात्मविद्या-
विलासोक्तरीत्या हानोपादानरहितत्व । यद्वा सम ब्रह्म,
निर्दोप हि सम
ब्रह्म" इतिस्मृते सर्वत्र ब्रह्मदर्शित्व जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३४॥
इष्टानिष्टार्थ-सप्राप्तौ समदर्शितयाऽऽत्मनि।
उभयत्राविकारित्व जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ॥४३५॥
इष्टस्य वा अनिष्टस्य या अर्थस्य सप्राप्तौ समदर्शितया इदमिप्ट
इदमनिष्ट इतिबुध्यभावात् आत्मनि उभयत्राविकारित्व हर्षोद्वगगून्यत्व
जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् लोकदृष्ट्या इष्टानिष्टेति-कयन ॥४३५॥
ब्रह्मानन्दरसास्वादा-सक्तचिततया यते ।
अन्तर्वहि-रविज्ञान जीवन्मुक्तस्य लक्षणम् ।।४३६॥
ब्रह्मेति । स्पष्टम् ।।४३६॥
देहेन्द्रियादौ कर्तव्ये ममाहभावजित
इप्यते ॥४३७॥

२३४ थीविवेकचूडामणि मव्याख्य विज्ञात आत्मनो यस्य ब्रह्मभाव श्रुतेर्वलात् । भववन्ध-विनिर्मुक्त स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४३८।। ध्रुतेर्वलात् तत्त्वमसीत्यादि-वेदवाक्यमहिम्ना आत्मन स्वस्य ब्रह्मा- भाव ब्रह्मत्व यस्य विज्ञात साक्षादकारि। भवबन्धविनिर्मुक्त सकल- विधभ्रान्तिशून्य मूलाज्ञाननाशात् स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४३८॥ भवबन्ध-विनिर्मुक्तत्व स्फुटमाह। देहेति देहेन्द्रियेप्वभाव इदभावस्तदन्यके। यस्य नो भवत क्वापि स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४३९।। देहे इन्द्रियेषु च अभाव , तदन्यके तदन्यस्मिन् घटादौ इदभाव यस्य क्वापि कस्मिन्नपि काल न भवत स जीवन्मुक्त इप्यते। अनात्मत्वस्य समत्वात् देहेन्द्रियाणा घटादेश्च, स्वस्मिन्कल्पितत्वस्य च समत्वात् । केवलपूर्ववासना-मूलक अहमिदभाव निर्वासनबोधवत जीवन्मुक्तस्य न सभवतीति भाव ॥४३९।। जीवेशोभय-ससाररूप-दुर्वासनोज्झिता। सा सर्वदा भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त उच्यते ।। नप्रत्यग्ब्रह्मणोर्मेंद कदापि ब्रह्मसर्गयो । प्रज्ञया यो विजानाति स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४४०॥ 'विभेदजनकेऽज्ञाने नाशमात्यन्तिक गते। आत्मनि ब्रह्मणो भेद असन्त का करिष्यति" इतिप्रमाणात् प्रत्यग्ब्रह्मणो , जीवब्रह्मणो, सृज्यत इतिसर्ग जगत् "ब्रह्मवेद विश्व" इत्यादिश्रुत्या रज्जुसर्पवद् ब्रह्मणि कल्पितस्य अधिष्ठानभेदाभावात् । “यत्र त्वस्य सर्वमात्मवात् तत्केन क पश्येत्” इत्यादिश्रुत्या " यत्र नान्यत्पश्यति" इत्यादिश्रुत्या च "यदा ह्येष एतस्मिनुदर-मन्तर कुस्ते, अथ तस्य भय भवति" इति श्रुत्याच अभपब्रह्मप्रतिष्ठस्य तस्य किंचिदपि भेदज्ञान नारतीति भाव । तयाच भेदस्याभावादेव तस्य ज्ञानाभाव , शशविपाणवत् कालिय निषेध प्रति- योगित्वात् । वस्तुसत अज्ञाने विचिज्जत्व नत्वसत । न हि सर्वज्ञाना योगिना शमविषाणाद्यज्ञानाद-सर्वज्ञ व कश्चिदुपैति। तस्मानिर्विकल्पया । " मर्व आयामह्ननार्य-रागाधामुष-प्रयुतिय पमिति भार । एप पति, पत्र प्रविष्टा विनिया नोलादयन्ति एप यति विमुपा शीणवामनत्यान् श्रीविवेकचूडामणि सन्यास्थ सकलशास्त्र-सस्कार-सस्कृतमन परिणामरूपया चिन्मात्रया प्रजया भेद न विजानाति शास्त्रस्य प्रयोजनव-दनधिगताबाधितार्थ - बोधकत्वेनैव प्रामाण्यात् । लोकाज्ञानसिद्ध निष्प्रयोजन उपादानेन अज्ञानेन सह निवृत्त भेद कय अखण्डाकारवृत्ती विषयभाव प्राप्तुमर्ह स्यात् । "प्रतीतिर्जीव-जगतो स्वप्नवद्भाति यावता। तावन्निरतर विद्वन् स्वाध्यासापनय कुरु" इत्युपदेशप्रकारेण अपनीतसकलभ्रमस्य न कदापि भेदज्ञान भवतीति एवलक्षण-सपन्न य स जीवन्मुक्त इष्यते ॥४४०।। साधुभि पूज्यमानेस्मिन् पोड्यमानेपि दुर्जन समभावो भवेद्यस्य स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४४१।। अस्मिन् शरीरे साधुभि पूज्यमाने दुर्जनै पीड्यमानेपि यस्य समभाव समत्व हमादिशून्यत्व स जीवन्मुक्त इप्यते ॥४४१॥ वि बहुना यत्र प्रविष्टा विषया परेरिता नदीप्रवाहा इव वारिराशी। लिनन्ति सन्माप्रतया न विक्रिया उत्पादयन्त्येप यतिविमुक्त ॥४४२॥ परेरिता पर अन्य इंरिता अनेन स्वत विषयोन्मुरात्व नेवास्ती- क्षितग्रहाण पुस इत्युक्तम् । परेरिता परपृत-स्तुतिनिन्दादयोपि परदृष्ट्या साध्वसाधु-शब्दायात्मवा विषया पत्र प्रविष्टा यमुद्दिश्य वृता पारिरामो प्रविष्टा नदीप्रवाहा इव लिनन्ति लोयन्ते न विगियामुत्लादपन्ति हर्ष वा अमर्ष वा दैन्य या। तत्र हेतु सन्मात्रपति असण्डनीयामिति निश्चित्य स्थितयत शरीराथाथित-स्तुतिनिन्दादिना नि भयति। निर्गुणे निर्दोपे प ग्रहह्मणि स्पितया गरर विप-विवारशून्यत्व । गत नष्टमनरवाज२॥

श्रीविवेकचूडामणि राव्याख्य "तस्य तावदेव चिर यावन्नविमोक्ष्ये अथ सपत्स्य इतिश्रुत्या " भोगेन वितरे क्षपयित्वा सपद्यते" इतिसूत्रेण च ज्ञानिनामपि प्रारब्ध- कर्मायत्त भोग स्वीकर्तव्यो भवति । तथाच सुखदु खानुभवरूपत्वात् भोगस्य, कथ निर्विकारत्व इति शकाया प्राह । विज्ञावति । विज्ञातब्रह्मतत्त्वस्य यथापूर्व न ससृति । अस्ति चेन्नस विनातब्रह्मभावो बहिर्मुख ॥४४३॥ विज्ञातमनुभूत ब्रह्मतत्व येन स विज्ञातब्रह्मतत्व , तस्य मिथ्याज्ञान- नाशेन तत्कृताभिमानाभावात् यथापूर्व अनुभवात्प्रागिव न ससृति सुख- दुखानुभव स्पृहोद्वेगशून्यत्वात् तदुक्त गीतासु “दुःखेष्वनुद्विग्नमना सुखेषु विगतस्पृह । वीतरागभयक्रोध स्थितधी-मुंनिरुच्यते" इति । इतरेषा नैवविधत्व, दुःखेषु उद्विजन्ते सुखेभ्य स्पृहयन्ति च रक्ता भीता कोपिनश्च । तदाह, अस्ति चेत् उद्वेगस्पृहादिक न स विज्ञातग्रह्मभाव बहिर्मुख कोशेप्वात्माभिमानवान् ॥४४३॥ प्राचीनवासनावेगादसौ ससरतीति चेत् । न रादेवत्वविज्ञानान्मन्दीभवति वासना ॥४४४॥ ब्रह्मानुभवात्प्राक्कालिकी अनादिभवसचिता या वासना तस्या. वेगात् असौ ब्रह्मवित् ससरति बन्ध भजत इति चेत् न, सदैकलविज्ञानात् अद्वितीयाखण्ड-स्वप्रकाशानन्द-ब्रह्माभेद-साक्षात्कारात् वासना अल्पजड- दुखात्मकत्वेन निश्चितानात्म-स्वात्मत्वभ्रमजनितवासना मन्दीभवति तनूभवति शिथिला भवतीत्यर्थ अरणोदयकालिक तम इव ।।४४४॥ तत्र दृष्टान्तमाह। अत्यन्तेति। अत्यन्तकामुकस्यापि शक्ति कुण्ठति मातरि। तथैव ब्रह्मणि ज्ञाते पूर्णानन्दे मनीषिण ॥४४५।। पूर्णानन्दे अखण्डानन्दरूपे ब्रह्मणि साक्षात्कृते गनीपिण विवेपिन. इत्यर्थ । जगति वृति कुण्ठति। वक्ष्यति हि " चन्द्रे महालादिनि दीप्यमाने चिन्दुगालोकयतु क इच्छेत्" इति ।।४४५।।

२३८ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्यः पूर्वोक्तश्रुति-मूत्रयो मन्दराका-समाधानार्थत्व विवक्षु. आदौ तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेप-विनाशौ इतिसूत्रानुरोधेन (तदधिगमे ब्रह्माधिगमे उत्तराघस्य अश्लप पूर्वाधस्य विनाश इति सूत्रार्य ) क्षोयन्ते चास्य कर्माणि इतिश्रुत्या च प्रारब्धव्यतिरिक्त-कर्माणि गृह्यन्ते इति भावेन ब्रह्मसाक्षात्कारस्य सचितकर्मनाशकत्वमाह । अहमिति अह ब्रह्मोतिविज्ञानात् कल्पकोटिशताजितम् । सचित विलय याति प्रबोधात् स्वप्नकर्मवत् ॥४४८।। सचित अनारब्धफ्लक पूर्व कर्म कल्पकोटिशताजित अवर्तृ-ब्रह्माभेद- साक्षात्कारात् प्रवोधात् जागरात् स्वप्नकर्मवत् विलय विनाश याति प्राप्नोति ।।४४८॥ दृष्टान्तमुपपादयति । यत्कृतमिति। यत्कृत स्वप्नवेलाया पुण्य वा पापमुल्बणम् । सुप्तोत्थितस्य किं तत्स्यात् स्वर्गाय नरकाय वा ॥४४९।। स्पप्टोर्थ। एव अविद्यानिद्राकालकर्मभि आत्मकत्व-दर्शन- प्रबोधवत नष्टाविद्यत्वेन च औपाधिकेनापि कर्तृत्वेन शून्यस्य न पल- मारभ्यत इति भाव ॥४४९।। सचितकर्मणा अतात्माध्यासनाशेन नाशमुक्त्वा आगामिना कर्मणा अश्लेपमाह। स्वमिति। पूर्व कर्माधयानात्माध्यासात् कर्तृत्वज्ञान स्वस्मिन्नासीत्। कर्तृत्वशानकाले वृतान्यपि कर्माणि कर्तृत्वज्ञाननाशा- नप्टानि इदानी तु अकर्तृ-ब्रह्मात्मत्वबोधे आगामिकर्म-सबन्ध एव नास्तीति तदश्लप इत्युच्यते स्वमसगमुदासीन परिज्ञाय नभो यथा। न दिलप्यते यतिः किंचित्कदाचिद् भाविकर्मभि. ॥४५०॥ स्व स्वात्मान असग एक उदासीन अपार परिज्ञाय सम्यगनुभूय । यथा नभ गगन जलानलानिलादिभि न शिलप्यते तथा आत्मविद्यति व्याघ्रयुध्या विनिर्मुस्तो बाण पश्चात्तु गोमती। न तिष्ठति न्छिनत्येव लक्ष्य बेगेन निर्भरम् ।।४५३॥ "दुष्टोर व्यामोहलर विना विनिमुन आरनिमारप्य स्या या पगार पाण्यागागर गुगामतो पराम्पक्ति गौरिति २३९ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य कदाचिदपि किंचिदपि भाविकर्मभि आत्मानुभवोत्तरकालिके कर्ममि शरीरादौ भवद्भिरपि न श्लिष्यते। तत्र अभिमानरूपसगाभावात् कर्म- धर्मितादात्म्याध्यासे कर्माध्यासरूप-श्लेप तस्य मूलाज्ञाननाशेन नष्टत्वात् नानात्मधर्म-इलेष ॥४५०॥ उक्तमर्थ नभसि दृष्टान्ते उपपादयन् दान्तिके योजयति । न नभ इति। न नभी घटयोगेन सुरागन्धेन लिप्यते। तथात्मोपाधियोगेन तद्धर्म नैव लिप्यते ।।४५१।। जगद्व्याप्य वर्तमान नभ घटावच्छिन्नतया परिच्छिन्नमिव लक्ष्यमाणमपि निर्मलत्वात् अमूर्तत्वात् अवच्छेदकपटगत-सुराया गन्धेन न लिप्यते। एव आविदेहरवल्य अनुवर्तमानैरपि उपाधिभि स्थूल- सूक्ष्मशरीररूप योगेन मिथ्यासयन्धेन तदमें स्थूलसूक्ष्मशरीरधर्मे देवता- वन्दन-तारजपादिधर्म नैव लिप्यते ॥४५॥ इदानी “भोगेन वितरे क्षपयित्वा मपद्यते" इति मूभार्थमाह। जानोदयादिति। ज्ञानोदयात्पुरारब्ध कर्म ज्ञानान नश्यति । अदत्वा स्वफल लक्ष्यमुद्दिश्योत्सृप्टवाणवत् ।।४५२।। अहमहास्मीति-गाक्षात्यारोत्पत्ते प्रार आरव्य पदानाय प्रवृत्त यमं स्यफ्ल मुखदु सान्यतररूप अदत्या, सक्ष्यमुद्दिश्य उस्मृष्टयाणवत्, इद उत्तरलो स्फटोत्रियत, शानात् अपरिग-सादालारात् न नश्यति सचितवत् ॥४५॥ लक्ष्यमटिश्येत्यादिदृष्टान्त स्पटपति। प्याति । - एव २४० श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य मतो जातायामपि न तिष्ठति निवृत्तगतिर्न भवति। वेगेन निर्भर नियत सम्यक् लक्ष्य पुरोवस्तु छिनत्येव हिनस्त्येव । फलदानाय प्रवृत्तत्वात् ब्रह्मसाक्षात्कारोदयेपि स्वफल दत्वैव क्षीयते इनि। इतरे आरब्धफले पुण्यपापे भोगेन तत्पलानुभवेन क्षपयित्वा रापद्यते विदेहमुक्तो भवतीति सूनार्थ । एव तस्य ज्ञानिन तावदेव चिर तापानेव विलय यावन्नविमोक्ष्ये प्रारब्धकर्माधीनतया शरीरानविमोक्ष्यते, अथ शरीर- पातानन्तर सपत्स्ये सपत्स्यते विदेहमुक्तो भवति इति श्रुतेरर्थ ॥४५३।। उक्तश्रुतिसूत्रार्थ सर्व पूर्धिन सगृह्य परमार्थमाह उत्तरार्धन । प्रारब्धमिति। प्रारब्ध बलवत्तर खल विदा भोगेन तस्य क्षय सम्यज्ज्ञान-हुताशनेन विलय प्राक्सचितागामिना। ब्रह्मात्मैक्य-मवेक्ष्य तन्मयतया ये सर्वदा सस्थिता तेपातत्रितय नहि क्वचिदपि ब्राँव ते निर्गुणम् ॥४५४॥ ज्ञानस्यैकरूपत्वेपि समाधिप्रकण ब्रह्मवित्, ब्रह्मविद्वर, ब्रह्म- विद्वरीयान्, ब्रह्मविद्वरिष्ठ इति सत्लापत्यससक्ति पदार्थाभावना-तुर्यगेति भूमिकानुसारेण समुपजातब्रह्मसाक्षात्कारा व्यवह्नियन्ते । तत्र तुर्यगास्य- भूमिकागतस्य ब्रह्मविद्वरिष्ठस्य केवलनिर्गुणब्रह्मरूपत्वात् परवृतप्रबोधोगि नास्तीति निविधमपि कर्म नास्ति। ब्रह्मविद्वरीयम परकृतप्रयोधे प्रपचभान तदा प्रारब्ध व्याप्रियेत यथा प्रलादस्य महाविष्णु-पाचजन्यरवश्रवणेन समाधेव्युत्थान । ब्रह्मविद्वरस्य स्थितप्रज्ञरयापि कर्मवशात् स्वय व्युत्थितस्य सुखदुःखादिभान गीतामु स्पष्ट प्रतीयते "स्थितप्रज्ञस्य का भाषा' इत्यर्जुन-प्रश्नस्योत्तरेण। ज्ञानपरिपाकार्य स्वीकृतसन्यासा स्वोपदेशेन जनवादीना-मुत्पादित-ब्रह्मसाक्षालारा याज्ञवल्क्यादय बह्मविद । तादृशाना विदा ज्ञानिना ज्ञानप्रारब्धयोर्मध्ये प्रारब्ध बलवत्तर, खलु प्रसिद्ध। तस्य प्रारब्धवर्मण भोगेन क्षय नाश। सम्यज्ज्ञानमेव हताशन अग्नि तेन प्राक्सनिताना क्मणा ज्ञानानन्तरतालिकाना आगामिना विलय प्रमेण विनागारलेपो। ब्रह्मात्मैवयमवेक्ष्य साक्षात्य तन्मयतया स्वार्थे मयट् ब्रह्मरपतपेत्यर्थ ये सर्वदा सस्थिता तुयंगा भूमिमास्टा " - श्रीविवेकचूडामणिः सव्याख्यः २४१ तेषां तत् त्रितयं त्रिविधमपि कर्म नहि क्वचिदपि कदाचिदपीत्यर्थः। ते निर्गुणं ब्रह्मव। तत: सत्वादिगुणकार्याणां नैव प्रसवितरिति भावः ४५४॥ । 1 तत्स्फुटयति । उपाधीति। उपाधितादात्म्य-विहीन-केवल- ब्रह्मात्मनैवात्मनि तिष्ठतो मुने. प्रारब्ध-सद्भाव-कथा न युक्ता, स्वप्नार्थ-सवन्धकथेव जानतः॥४५५।। अज्ञानदशाया आध्यासिक-मुपाधितादात्म्य जीवस्य आसीत् । इदानी तु श्रुत्याचार्यप्रसादेन समुपजात-परापरकत्यविवेक-प्रकर्षण उपाधिभिः अहंकाराकिभि. यत्तादात्म्य तद्विहीन यत् केवल ब्रह्म विविध- परिच्छेदशून्यं निर्विकल्प निष्प्रपच ब्रह्मतत्तादात्म्येनैव आत्मानि तिप्ठतः “स भगवः कस्मिन्प्रतिष्टित इति, स्वे महिम्नि " इतिश्रुते । पूर्वमुपाधिषु- स्थितिरासीत् तदिदानी नास्तीत्यावेदयितु आत्मनि तिष्ठत इति कथितम् । स्वस्थस्य मुने प्रारब्धराद्भाव-कथा न युक्ता तत्र दृष्टान्त जाग्रतः प्रबुद्धस्य स्वप्नार्थसबन्धकथेवेति ।।४५५।। तत्स्फुटयति। नैति। न हि प्रयुद्धः प्रतिभासदेहे देहोपयोगिन्यपि च प्रपचे। करोत्यहन्तां ममतामिदंतां किन्तु स्वयं तिप्ठति जागरेण ॥४५६।। न तस्य मिथ्यार्थ-समर्थनेच्छा न संग्रहस्तज्जगतोपि दृष्टः । तयानुवृत्तियदि चेन्मृपार्थे न निद्रया मुक्त इतीप्यते ध्रुवम् ॥४५७॥ प्रवुनः स्वप्नादुस्थितः पुरपः प्रतिमासदेहे स्वप्नाले मानदेहे, देहोपयोगिनि प्रपंचेपि रमेण अहंता ममता इदन्ता म न परोति। हि निश्नयः पितु स्वय जागरेण तिष्ठति। नहि स्वप्ने पवादिम्पता म्यान इप्ट्या जाग्नत् गः तृणादिकं भक्षयति स्परीय-नियमं या पनि । तस्प मिथ्यार्थममर्षनेच्छा स्वप्नभात-देहादिपवार्य-गमनेच्छा नाग्नि।

२४२ " श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य तत्काले भातजगत् तज्जगत् स्वाप्निक जगदित्यर्थ । तस्य संग्रह स्वीकार न दृष्ट । यदि तत्र मृपार्थे देहजगदादिरूपे अनुवृत्ति मनस जाग्रत्कालिव- वस्तुनीव, न निद्रया मुक्त इति ध्रुवमिप्यते ॥४५७॥ तद्वत्परे ब्रह्मणि वर्तमान सदात्मना तिष्ठति नान्यदीक्षते। स्मृतिर्यथा स्वप्नविलोकितार्थ तथाविध प्राशनमोचनादौ ॥४५८॥ तहत् सुप्तप्रबुद्धवत् परे ब्रह्मणि वर्तगान सस्थापितमना पुमान् सदात्मना अवाध्यासगचिद्रूपेण तिष्ठति । अन्यत् नेक्षते अन्यस्यासत्वात् 'यत्र नान्यत्पश्यति" इत्यादिश्रुते यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत् तल्केन क पश्येत्” इतिश्रुतश्च । ब्रह्मविदोपि अन्नादानविसर्गादिक कुर्वन्तीति मन्द- शकायामुतरमाह स्मृतिरिति। प्रबुद्धस्य स्वप्नविलोकिताथै यथा स्मृति न त रात्यत्ववुद्धि तथा विद ज्ञानिन प्राशनमोचनादौ, "नाप्रतीति- स्तयोवधि वितु मिथ्यात्वनिश्चय" इतिपचदश्या। स्वप्ने स्वात्मान व्याघ्र मन्वानापि प्रबुद्ध न तत्सत्यत्व मनुते वितु स्मृति स्यात् तथा पूर्व प्राशनमोचनादिकर्तृ शरीर अहतया अमन्यत इदानी स्ववास्तविकस्वरूप दृष्टवत अहता विना प्राशनादिवर्तृ शरीर प्रतीयेत पृथवतया, व्युत्थानेपीति भाव ॥४५८॥ आत्मन प्रारब्ध कर्म नास्तीत्यश युक्त्या समर्थयति। कर्मणेति। कर्मणा निर्मितो देह प्रारब्ध तस्य कल्प्यता। नानादेरात्मनो युक्त नैवात्मा कर्मनिर्मित ॥४५९।। अजो नित्य इति ब्रूते श्रुतिरेषा त्वमोघवाक् । तदात्मना तिष्टतोस्य कुत प्रारब्ध-कल्पना ।।४६०॥ आत्मनोनादित्वे प्रमाणमाह। अजो नित्य इति । अजो नित्य शाश्वतोय पुराणो न हन्यते हन्यमाने गरीरे" इत्यादिवठथुति । अमोघवाक् अमोथा अवाधितार्थका वाक् यस्या, घटकत्व पप्ठ्यर्थ । तदात्मना स्ववास्तविक स्वरूपेण तिप्टतोस्य ज्ञानिन प्रारब्धकल्पना बुत देहात्मना स्थितो प्रारब्धाश्रय-देहतादात्म्याध्यासेन तदर्म-प्रारब्धाध्यामोपि स्यात् न ज्ञानिनि सा क्या ॥४६०॥ 7 अत श्रीविवेकचूडामणि सव्याश्य २४३ तत्स्पष्टयति। प्रारब्धमिति । प्रारब्ध सिध्यति तदा यदा देहात्मना स्थिति । देहात्मभावो नैवेष्ट प्रारब्ध त्यज्यतामत । शरीरस्यापि प्रारब्ध-कल्पना भ्रान्तिरेव हि ।।४६१॥ यदा देहात्मना स्थिति तदा देहधर्म-प्रारब्ध कल्पनया वा आत्मन सिध्यति। देहात्मभाव नैवेष्ट अध्यासम्लाज्ञानस्य नष्टत्वात् । प्रारब्ध त्यज्यता आत्मनि प्रारब्धप्रसग न कार्य इतिभाव । विचार्यमाणे शरीरस्यापि प्रारब्धकल्पना भ्रान्तिरेव हि निश्चय ॥४६११॥ तदुपपादयति। अध्यस्तस्येति। अध्यस्तस्य कुतस्सत्त्व असत्त्वस्य कुतो जनि । अजातस्य कुतो नाश प्रारब्धमसत कुत ॥४६२॥ असत्त्वस्य न विद्यते सत्त्व यस्य तत असत्त्व तस्य असत इत्यर्थ । जनि उत्पत्ति कुत ? नास्तीत्यर्थ । अजातस्य नाश वुत ? सोपि न । उत्पत्यर्य प्रारब्धस्वीकार, नो चेत लोकसिद्ध देवरियड्मनुप्यादिवषम्य दुरुपपादमिति, ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यमिथ्यात्व यदा अवसित तदा शुक्तिरजतादिवत् केवलाज्ञानत प्रतिभासमानस्य न पर्मनिमितपत्य । 'स्थाणुमन्येनु-सयन्ति यथार्म ययाश्रुत" इत्यादिश्रुतिरपि व्यवहार- दृष्ट्या वदतीति भाव ॥४६२॥ इदानी 'तस्य तावदेव चिर यावनाविमोक्ष्य अथ सपत्स्ये" इति श्रुतितात्पर्यमाह। ज्ञानेति। ज्ञानेनाजानकार्यस्य रामूलस्य लयो यदि। तिष्ठत्यय पथ देह इतिशकायतो जडान् । समाधातु याहा दृष्ट्या प्रारव्य वदति श्रुति ॥४६॥ अशानार्यस्य विपदादिप्रपपग्म अपारादिदेहान्तस्य न माग- ध्यात्मिणस्य गमूरस्य मूरमगान तेन गहितम्य, मान ग्रागासातारेग यदिलय याप, अय र पागभौतिर यति पानी २४४ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या शकावत तान् शकावत जडान् प्राकृतान् मन्दान् समाधातु वाह्यदृष्ट्या व्यवहाररीत्या प्रारब्ध श्रुतिर्वदति “ यावन्नविमोक्ष्ये " इत्यादिना ॥४६३॥ कर्मजन्य शरीरादि न शुक्तिरजतादिवत् प्रातीतिक पितु सत्यमिति वक्तुमिति कदापि न भ्रमितव्यमित्याह । नत्विति। नतु देहादिसत्यत्व-बोधनाय विपश्चिताम् । यत श्रुतेरभिप्राय परमार्थंकगोचर ।।४६४।। विश्चिता ज्ञानिनों यद्देहादि तस्य सत्यत्ववोधनाय प्रारब्ध नतु वक्ति। विपश्चितामित्यरय वोधनायेत्यनेन वा सवन्ध । ज्ञानेन तेजसा तिमिरस्येव जगदुपादानभूताज्ञानस्य नाशेपि देह प्रारब्धनाशे नश्यति तावान्विलव इत्युक्त्या तस्य आज्ञानिकत्व नास्ति कितु कर्मजन्यतया सत्यत्वमिति प्रतीयेत, नत्वेव, तार्किकादिमते तन्तूपादानवस्य पटस्य तन्तुनाशक्षणे निम्पादानकतया स्थितिवन् “उपादाने विनष्टेपि क्षण कार्य प्रतीक्षते। इत्याहुस्ताकिकास्तदस्मार कि न सभवेत्। ततूना दिनसख्याना तैस्तादृक् क्षण ईन्ति । भ्रमस्या-सरयकल्पस्य योग्य क्षण इहेप्यताम्"। इति चित्रदीपोवतरीत्या अनादिकालप्रवृत्ताज्ञानोपादान- कस्यापि देहादे अज्ञाननाशानन्तर कनित्काल स्थितेर्वक्तु शक्यत्वात् । विजिगीषुवथायामेतादृश-समाधान "न निरोधो नचोत्पत्ति न बद्धो न च साधक । न मुमुक्षुन ये मुक्त इत्येषा परमार्थता" इतिश्रुत्यनुसारेण ब्रह्ममात्रस्य परमार्थत्वात्। 'ज्ञानेनाजानकार्यस्य समूलस्य लयो यदि । तिष्ठत्यय कथ देह" इति जडाना शवासमाधानार्थ श्रुति प्रारब्ध वक्तीति वस्तुस्थिति । यत श्रुतेरभिप्राय परमार्थंक-गोचर प्रमाणान्तरानधिगत- प्रयोजनवदयाधितार्य-विषयक इत्यर्थ । नहि ज्ञानिना अज्ञानताशानन्तर- मपि वर्मसमाप्तिपर्यन्त शरीर तिप्रतीति प्रतिपादनेन किचितालमस्तीति तस्य तावदेवेति श्रुति मन्दरायासमाधानार्थमेवेतिभाव ॥४६४॥ इदानी श्रुतितात्पर्यविषय परमार्थ सप्तभि इरोक सगृह्णाति । परिपुर्णमित्यादिभि । परिपूर्णमनाद्यन्त अप्रमेय-मविनिय। एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥४६५।। .

२४५ मन- थोविवेकचूडामणिः सव्याख्या परिपूर्ण देशपरिच्छेदशून्य अनाद्यन्त उत्पत्तिनाशविधुर, अप्रमेयं पलव्याप्तिशून्य अविक्रिय अपरिणामि एक स्वगतभेदरहित, एव सजातीय- भेदरहित अद्वयं विजातीयभेदरहित, इह ब्रह्मणि, किंचन किचिदपि, नाना नानात्व भेद इत्यर्थ नास्तीतिश्रुति सकलविधभेदशून्य ब्रह्म ब्रूते । सैवानुद्रष्टव्य नेह नानास्ति किंचन । मृत्योरस मृत्युमाप्नोति य इह नागेव पश्यति" इति बृहदारण्यकश्रुति । एकमेवाद्वितीयमिति छान्दोग्यश्रुति. अर्थत उक्ता एकमेवाद्वयमिति ।।४६५।। श्रौतशब्दै श्रुत्यर्थानुसारि-स्वशब्दश्च परमार्थतत्त्व द्यूते सद्धन चिद्धन नित्यमानन्दघन-मक्रियम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।।४६६।। घन मूर्ति , सच्छरीर, चिच्छरीर, नित्य आनन्ददारीर, सन्चि- दानन्दस्वरूपमित्यर्थ । अप्रिय सृष्ट्यादित्रियाशून्यम् ।।४६६॥ प्रत्यगेकरस पूर्ण अनन्त सर्वतोमुखम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ।।४६७।। सर्वात्मभूत व्यापि, नाशरहित, सर्वात्मभूतत्वादेव सर्वतोमुस " त्वं जातो भवसि विश्वतोमुस " इतिश्रुते ॥४६७॥ अहेतुमनुपादेय अनाधेयमनाश्रयम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किंचन ॥४६८॥ स्वात्मत्वादहेय अनुपादेव च, निप्पयत्वादनाय न पियरी मापेय यस्य। अनात्रय न आश्रयो यस्य निरापार, अटेष निर्दोष अनुपादेय निर्गुणमिति या अर्थ ॥४६८॥ निर्गुण निकल गूधम नियिल्प निरजनम् । एकमेवाद्वय ग्राहा नेह नानास्ति चिन॥४६९॥ अनिरपम्प पयगनोगनामागरम् । प्रय नर नानाग्नि frevol एरामेतिय वेद्यमित्यर्थ । ૨૪૬ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य यत् मनोवाचा अगोचर, तत् तस्मात् अनिरूप्यस्वरूप केवलानुभवैक- 'वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तु" मिति वक्ष्यते शिष्योक्तिमुखेन ।।४७०॥ सत् समृद्ध स्वतस्सिद्ध शुद्ध बुद्धमनीदृशम् । एकमेवाद्वय ब्रह्म नेह नानास्ति किचन ।।४७१।। रात अवाध्य समृद्ध असण्डानन्दरूप, स्वतस्सिद्ध सर्वप्रमाणप्रवृत्ति- हेतुत्वात् । शुद्ध दोपास्पृष्ट बुद्ध ज्ञानरूप अनीदृश इदमिव दृश्यत इति ईदृश न ईदृश निरपम बुद्धौ धारया सूक्ष्मतगार्थ ग्राहयित एव थौतार्थस्य कथनीयत्वात ईदृशस्थलपु पौनरक्त्याशका नैव कार्या ॥४७१॥ तिरस्तरागा निरपास्तभोगा शान्तास्मुदान्ता यतयो महान्त । विज्ञाय तत्त्व परमेतदन्ते प्राप्ता परा निर्वृतिमात्मयोगात् ॥४७२।। निरस्त राग यसो निरस्तरागा दूरीकराविषयेच्छा निरपास्त- भोगा अत एव निरपास्त भोग यैस्ते नितरा त्यक्तभोगा । यदृच्छा- लाभसतुष्टा रागसत्वे हि भोग उक्त हि पूर्व ' अन्यावेदितभोग्यभोग- कलनो निद्रालुवद् बालवत् इति। यद्वा शीतोष्णादिद्वन्द्व-सहिष्णव इति तत्पदस्यार्थ। शान्ता ब्रह्मणि स्थापितमनस , सुदान्ता निगृहीत- बहिरिन्द्रिया , यतय प्रयत्नगीला । महान्त बहिरिन्द्रियद्वारा निर्गतस्य मनस परिच्छिन्नविषयारेण परिणामे तदुपहित जीवोप्यल्पो भवति न शान्ताना दान्ताना च तथात्वमिति। निरन्तरमन्तर्मखमनसा महत्व सहजमेव । तादृशा पुरपयोरेया एतत् 'परिपूर्णमनाद्यन्त" इत्यादिना सकीर्तित पर तत्त्व सर्वोत्कृष्ट ब्रह्म विज्ञाय, आत्मनि योग आत्मयोग निर्विकल्पक्समाधि तस्माद्धेतो परा निवृति नित्यनिरतिशयानन्दरूपा मुक्ति अन्ते ज्ञानप्राप्यनन्तर, प्राप्ता अदापु । अन्ते प्रारब्धकर्मणो वा अन्ते देहपात इति यावत् परा निवृत्ति विदेहवं वल्य प्राप्ता , तदा आत्म- योगाद्विज्ञाय इति सबन्ध ।।४७२।। ।

૨૪૭ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या 'माभैष्ट विद्वस्तव नास्त्यपाय ससारसिधोस्तरणेस्त्युपाय । येनैव याता यतयोस्य पार तमेव मार्ग तव निर्दिशामि" इति यदुक्त तत्समापयति। भवानपीत्यादिना। भवानपीद परतत्त्वमात्मन स्वरूपमानन्दघन निचाय्य। विधूय मोह स्वमन प्रकल्पित मुक्त कृतार्थो भवतु प्रबुद्ध ।।४७३।। भवानपि आत्मन भवत स्वरूप आनन्दधन इद परतत्व ब्रह्म निचाय्य साक्षात्कृत्य स्वमन प्रकल्पित मोह अनात्मस्वात्मभ्रम विधूय समूल विनाश्य प्रबुद्ध अविद्यानिद्रारहित मुक्त अध्यासरूप-वत्यान्मुक्त कृतार्थो भवतु इत्याशीरूपोपदेश ॥४७३।। समाधिना साधु सुनिश्चलात्मना पश्यात्मतत्व स्फुटवोधचक्षुपा। निस्सशय सम्यगवेक्षितश्चेत् श्रुत पदार्थो न पुनर्विकल्पते ॥४७४॥ सुष्टु निश्चल आत्मा अन्त करणयस्मिन्तेन समाधिना निर्विकल्पयन स्फुट यद् चोधरूप चक्षु “निर्विकल्पप-समाधिना स्फुट ब्रह्मतत्त्वमवगम्यते धुवम् । नान्यथा चलतया गनोगते प्रत्ययान्तरविमिश्रित भवेत् " इत्युक्त। तेन बोधचक्षुषा रूप यथा बाह्यचक्षुपा तथा साधु अरादिग्धा- विपर्यास, आत्मतत्व पश्य साधालुरु। थुत आप्तमुपेन श्रुत पार्ष निस्सशय प्रियाविशेषण राशयाविषय सन् सम्यगयिपर्पस्त अपेक्षितश्चेत् अनुभव-गोचरतामापादितश्चेत् पुनर्न विकल्पते नान्यथा मातीत्यर्थ म्यस्याविद्या-यन्ध-गवन्धमोक्षात् सत्यमानानन्दमात्मलव्यो। मास्त्र युक्तिगिरोपित प्रमाण पान्त गिमा स्थानुभूति प्रमाणम् ।।४७५॥

૨૪૮ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य. स्वस्य आत्मन अविद्या-वन्ध-सवन्ध-मोक्षात् अविद्यया ये बधा अहकारादिदेहान्ता तै य सबन्ध आध्यासिक-तादात्म्य तस्मान्मोक्ष. स्वस्वस्पावबोधेन वियोग , तस्मात् सत्यज्ञानानन्दस्पात्मलब्धौ सत्य- ज्ञानानन्दरूप य आत्मा स्वस्वरप तस्य लब्धी प्राप्ती विपये शास्त्र "अस्य महिमानमिति गीतगोक" "ब्रह्मविदाप्नोति पर" इत्यादि युक्ति कण्ठचामौकरन्याय , देशिकोक्ति “तत्वमस्यादिवाक्योत्थ-ब्रह्मात्मैवत्व- वोधत । बहाण्यात्मत्व-दावा॑य स्वाध्यासापनय कुर" इत्यादि प्रमाण अन्त सिद्धा शास्त्र-युक्ति-गुरुस्त्यनुस्पा स्वानुभूतिश्च प्रमाणम् ।।४७५॥ उक्तार्थे दृष्टान्तार्थ अनुभवप्रमाणकानन्यानप्याह। बन्ध इति । वन्धो मोक्षश्च तृप्तिश्च चिन्तारोग्य-क्षुधादय । स्वेनैव वेद्या यज्ञान परेषामानुमानिकम् ।।४७६।। अविद्या तदम्तमय अलबुद्धि चिन्ता आरोग्य क्षुत् पिपासा, रोग कुक्षिशूलादि आदिपदार्थ । म्वनय वेद्या साक्षादनुभवगम्या यत् यस्मात् परेषा ज्ञान आनुमानिफ परोक्ष हेतोदंष्टले भ्रमात्मक च स्यादिति भाव ॥४७६॥ तटस्थिता बोधयन्ति गुरवश्श्रुतयो यथा। प्रजयैव तरैद्विद्वानीश्वरानुगृहीतया।। ॥४७७॥ यथा नद्या नावि गच्छन्त एवमेव क्षेपणी क्षिपेति तटस्थित बोधयति स्वय क्षेपणाकुशल तथा गुरवोपि तथा श्रुतय उपनिषद तटस्थिता. परोक्षज्ञानजनका तथा मार्ग दर्शयन्ति। विद्वान् ईश्वरानुगृहीतया प्रशयव "ब्रह्मात्मनोरशोधितयो" रिति लक्षितया चिन्मात्रवृत्येव तरेत् ससार- वारिधिमिति मेष ॥४७७॥ स्वानुभूत्या स्वय नात्वा स्वमात्मानमखण्डितम् । ससिद्ध सुमुख तिष्ठेन्निर्विकल्पात्मनात्मनि ॥४७८॥ स्वमात्मान अखण्डित स्वय स्वानुभूत्या ज्ञाला, ससिद्ध आत्मनि निविकल्पात्मना मुमुख तिप्ठेत् इत्यन्वय । स्पप्टोध ।।४७८।।

1 श्रीविवेकचूडामणि राव्याख्य. ૨૪૬ वेदान्तसिद्धान्त-निरुक्तिरेषा ब्राँव जीव सकल जगच्च । अखण्डरूपस्थितिरेव मोक्ष ब्रह्माद्वितीय श्रुतय प्रमाणम् ॥४७९॥ वेदान्तै सिद्ध य अन्त निर्णय तस्य निरुक्ति तज्जनक-सकुचित- शब्द , एपा, जीव ब्रह्मव सकल जगच्च ब्रहौद, मोक्ष अखण्डरूपस्थितिरेव ब्रह्मस्वरूपेणावस्थान इत्यर्थ । ब्रह्माद्वितीय, तर प्रमाण श्रुतय । श्रुतीना बहुत्वेपि सर्वाभिरपि जनिष्यमाणप्रमाया एकत्वात् प्रमाणमित्येकवचन । वेदान्ताना य सिद्धान्त निर्णीतार्थ , सिद्धान्तशब्दस्य तत्तच्छास्त्र-सिद्धार्थ- रूपतया पराकृतत्वात् तस्य निरुक्ति निर्णयजनकसकुचितशब्द निर्वचनमिति पार्थ । तत्वमसि, सर्वं खल्विद ब्रह्म, ब्रह्मवेद विश्व, एकमेवाद्वितीय, इत्यादिश्रुतय ॥४७९॥ इति गुरुवचनाच्मृतिप्रमाणात् परमवगम्य सतत्व-मात्मयुक्त्या प्रशमितकरण समाहितात्मा क्वचिदचलाकृति-रात्मनिष्ठितोभूत् ।।४८०॥ इति पूर्व विस्तर-सग्रहरूपेण कथितात् गुरवचनात् श्रुतिप्रगाणात् श्रुतय प्रमाणानि मस्य गुरवचनस्य तत् श्रुतिप्रमाण वस्मात् । युक्ति देशियोक्ति प्रमाण चान्त सिद्धा स्वानुभूति प्रमाण सास्यस्य पृथक्योतनात् श्रुतिरूपप्रमाणादिति वा अर्थ । आत्मयुक्त्या श्रुत्या- चार्योपदिष्टार्थ-मननेनेत्यर्थ । पर रातत्त्व पर ब्रह्म परमार्थतत्य अपगम्य प्रशमितारण प्रपण मितानि परणानि पशुरादीनि वाहानि येन। यदा आत्मयुक्त्या, युक्ति योम वृत्तिनिरोध आत्मन मनरा पत्ति- निरोधेन परणानि याह्यानि प्रवण पगितानि :ति गुपनम् । गम्यगाहिा ब्रह्मणि स्थापित आत्मा अन्त गरण येन यस्येनि या, मनोयत्तिनिरोपन घारापुपरमपि नारमनिप्या अत उमन गणाहिलामेनि। मानिशान- प्रदेश अनाति पपंतपदाम्प, आत्मनिष्टिन प्राधनिष्ट अभूा। आत्मनि स्थित प्रात्मनिष्टिा, जावात्मनिष्ठ इति याreen पनिलाल गमापाय परे ग्राणि मानगम् । पुरयाय परमाननादिर बनमप्रपौत् ॥४८॥ ॥

२५० श्रीविवेकचूडामणि. सव्याख्य. वुद्धिविनप्टा गलिता प्रवृत्ति ब्रह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या। इद न जानेप्यनिद न जाने कि वा कियद्वा सुखमस्य पारम् ॥४८२॥ ब्रह्मात्मनोरेकतयाधिगत्या साक्षात्कारेण बुद्धिविनष्टा, प्रवृत्ति- गंलिता, इद प्रत्यक्षगत न जाने अनिदमपि परोक्षमपि न जाने। पूर्व तथा विभाग आमीत् पुरोवर्ति प्रत्यक्ष अपर परोक्षमिति, इदानी तथा नास्तीति कथन। किवा कियदा सुख, अस्य पार किं कियद्वा सुख । एतावन्त काल अनुभूत अखण्ड मुख इति तत्र कालत देशत वस्तुतश्च अपरिच्छिन्नत्य कथयति । इद न जानेप्यनिद न जाने इत्यनेन वस्तुत परिच्छेदो नास्तीत्युक्त। दिया क्यिहा सुखमस्य पारमिति कालतो देशतश्च स नास्तीत्युक्तम् ।।४८२॥ वाचा वक्तुमशक्यमेव मनसा मन्तु नवा शक्यते स्वानन्दामृत-पूरपूरितपर-ब्रह्माबुधे-वैभवम् । अम्भोराशिविशीर्ण-वार्षिक-शिलाभाव भजन्मे मन. यस्याशागलवे विलीनमधुनाऽऽनन्दात्मना निवृतम् ॥४८३।। वापिकशिला वर्पोपलस्तु करक इत्यमर । क्वगत केन वा नीत कुत्र लीनमिद जगत् । अधुनैव मया दृष्ट नास्ति कि महदद्भुतम् ।।४८४॥ किं हेय किमुपादेय किमन्यत् किं विलक्षणम् । अखण्डानन्दपीयूप-पूर्णो ब्रह्ममहार्णवे ॥४८५॥ नकिंचिदत्र पश्यामि नशृणोमि न वेम्यह। स्वात्मनैव सदानन्दस्पेणास्मि विलक्षण ||४८६।। पच-कोशविलक्षण इत्यर्थ ॥ ४८६ ।।

"
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
२५१
प्लुष्टाज्ञान इतकृत्य गुरु प्रणमति। नम इति । भावाद्वत
सदा कार्य क्रियाद्वैत न कुत्रचित्। अद्वैत त्रिषु लोकेषु नाद्वैत गुरुणा सह"
इत्यनुशासनम् ।
नमो नमस्ते गुरवे महात्मने विमुक्त-सगाय सदुत्तमाय ।
नित्याद्वयानन्द-रसस्वरूपिणे भूम्ने सदापार-दयाम्बुधाम्ने ।।४८७॥
सदुत्तमाय ब्रह्मविद्वरिष्ठाय भूम्ने ब्रह्मव्यतिरिक्तविषयक-दर्शन-
श्रवण विज्ञानशून्याय सदा अपारा च सा दया च संवाम्बु तस्य धाम्ने
निक्षेपस्थानाय करुणाजलनिधय ॥४८७
यत्कटाक्ष-शशि-सान्द्रचन्द्रिका-पातधूत-भवतापज-श्रम ।
प्राप्तवानह-मखण्डवैभवानन्द-मात्मपद-मक्षयम् क्षणात् ।।४८८॥
निष्कल-निश्यि शान्त निरवद्य निरजन परब्रह्म-निर्मग्न-मनस्स-
वलिततया शिशिर-शिशिरा जगदाह्लादका ये कटाक्षा अमृतझरभगा
अपागा त एव शशी तदीया सान्द्रनन्द्रिका। यहा त एव शशि-सान्द्र-
चन्द्रिका तस्या पातेन निरर्गल प्रसरणेन धूत तिरस्कृत ससारतापजश्रम
यस्य मम स अह अखण्डवैभवानन्द निरतिशय-स्वप्रयाशसुख अक्षय
शाश्वत आत्मपद विष्णुपरमपद क्षणात् प्राप्तवान तस्मै गुरवे महात्मने
नम इति पूर्वेणान्वय ॥४८॥
गुरुप्रसादलब्ध स्वानुभवमाविप्रोति ।
धन्योह कृतकृत्योह विमुक्तोह भवग्रहात् ।
नित्यानन्दस्वरूपोह पूर्णोह त्वदनुग्रहात् ।।४८९।।
असगोह-मनगोह-मलिंगोह-मभगुर ।
प्रशान्तोह-मनन्तोह-मतान्तोह चिरतन ॥४९०॥
अतान्त अथान्त इत्यर्थ ॥४९०॥
अरहि-मभोत्ताह-मवितारोह-मत्रिय ।
सुद्धयोध-स्यरपोह पेपलोर मदागिय ॥४९॥

आरोपित नाश्रयदूपर भवेत् कदापि मूढमतिदापगित । २५३ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्या मय्यखण्ड-सुखाम्भोधौ बहुधा विश्ववीचय । उत्पद्यन्ते विलीयन्ते मायामारुत-विभ्रमात् ।।४९७॥ स्वात्मनिरूपण "मयि सुखवोधपयोधौ महति ब्रह्माण्ड-बुदबुद- सहस्र। मायामयेन मरुता भूत्वा भूत्वा मुहुस्तिरोपत्ते इति स्पष्टम् 11४९७॥ तथा स्थूलादिभावा मयि कल्पिता भ्रमादा-रोपितानुस्फुरणेन लोक । काले यथा कल्पक-वत्सरायन- दियो निष्कल निर्विकल्पे॥४९८॥ अष्टादशनिमपास्तु काप्ठा विंशत्तु ता का इत्यादिना आपण्ड एक्काल निष्कले निरवयवे निर्विकल्प कलावाप्टादिपरिणाम रहिते यथा क्षणदिन मासत्वंयन-सवत्सर-कल्पादिमदा परिपता आरोपितानुस्फुरणन कल्पितस्फूतिमात्रण स्थूलादिभावा स्थर-मूक्ष्म- कारण शरीर स्पपदार्या भ्रमात मयि कल्पिता लोरे इत्यन्वय । नहि नादविदु-बलातीत काल वा तद्भदान या पश्यति तद्वत दावायग्तु- परिच्छेदशून्य भूमान पश्यतो मम समूचाप-सपिताज्ञानस्य नारोपितानु स्फुरण भ्रान्त्यभावादिति भाव ४९८।। लोक - नार्दीकरोत्यूपर-भूमिभाग मरीचिका-यारिमहाप्रयाह ।।४९९।। पतिदोपदूषित मूईरारोपित आश्रयदूपर निरपिप्ठााधमायोगात आश्रयम्य म्याधिष्ठानस्य दोपावह दापि न भवेत। उक्त हि अम्याग- भाप्य "तवसति यत्र यध्यारा तहत गुणेन दोपेन या अणुमायपि सन मम्यध्यते इति । तद् दृष्टान्तर स्फुटयति नति। मरीगिरापारि- महाप्रवाह जारभूमिभाग नारोतीति। ऊपरभृमिभाग मरीतिा. वारिमहाप्रयाह-वत्सनाश्रय ॥४९९॥ आवागवत् विदरगोह आदित्यवभास्य- विक्षणाम् ।

२५४ श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य अहार्यवन्नित्य-विनिश्चलोह अम्भोधिवत् पारविवजितोहम् ॥५००। 'आकाशवत् सर्वगतश्च नित्य " इत्यादिश्रुतेरर्थ अनुभूत इति अनुभवप्रकाशनमिद । क्ल्पविदूरग कालापरिच्छिन्न । "स्वयज्योति" श्रुत्यर्थमाह आदित्यवत् भाम्य-विलक्षणोह अहार्यवत् पर्वतवत् नित्यविनिश्च- लोहम् । अम्भोधिवत् पारविवर्जितोहम् ।।५००।। न मे देहेन सम्बन्धो मेघेनेव विहायस । अत कुतो मे तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्न-सुपुप्तय ।।५०१॥ विहायस आकाशस्य मधेन यथा सवन्धो नास्ति, 'धूमज्योति- स्सलिलमरता सन्निपात क्व मेघ इतिकालिदासोक्ते पृथ्वी जलतेजो वायुसघातरूपण मेघेन यथाकाश न ससृज्यते नवा नीरवर्षणेन आर्टोनियते निलिप्तस्वभावत्वार अमर्तत्वात् एव में मम आत्मन पाचभौतिकेनापि देहेन सवन्ध नास्ति उक्तहतोरेय । अत धमिसवन्धाभावात् तद्धर्मा जाग्रत्स्वप्न-सुषुप्तय मे युत इत्यन्वय ॥५०१॥ उपाधिरायाति स एव गच्छति स एव कर्माणि करोति भुक्ते स एव जीवन् म्रियते सदाह कुलाद्रिवन्निश्चल एव सस्थित ॥५०२॥ न मे प्रवृत्ति-नंच मे निवृत्ति सदैकरूपस्य निरकुशस्य । एकात्मको यो निविडो निरन्तरो व्योमेव पूर्ण स कथ नु चेप्टते ।।५०३।। 'उत्लान्ति गत्यागतीना" 'तद्गुणसारत्वात्त-व्यपदेश प्राज्ञवत्" "कर्ता शास्त्रार्थवत्यात्' " यथा च तक्षोभयथा" चराचरव्यपाश्रयरतु स्यात्तद्व्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात्' इति अमेण तत्र तत्र सूत्राणि । सदाह पुलाद्रिवनिश्चल एव सस्थित प्रवृत्तिनिवृत्यो योगपये वा ऋमिकत्वे . श्रीविवेकचूडामणिः सव्याख्य २५५ वा एकरूपत्व न सभवति, निरशकस्य निरवयवस्य वित्रियासमवश्च । तदुपपादयति एकात्मको यो निबिड सान्द्र , निरन्तर निरवकाश व्योमेव गगनमिव पूर्ण स कय नु चेष्टते ॥५०३॥ पुण्यानि पापानि निरिन्द्रियस्य निश्चेतसो निर्विकृते-निराकृते । कुतो ममाखण्ड-सुखानुभूते ब्रूते ह्यनन्वागतमित्यपि श्रुति ॥५०४॥ विहितकर्म-जन्य पुण्य, निषिद्धकर्म-जन्य पाप, कर्म च विविध परीर मानस वाचिक चेति, उक्त च गीतासु 'शरीरवाड्मनोभि-यंत् कर्म प्रारभते नर । न्याय्य वा विपरीत वा" इति। महानदी-स्नान- देवब्राह्मण-प्रदक्षिणादीनि शारीराणि पुण्यानि, महामन्त्रजप-भगवनाम- सकीर्तन-तद्गुणकथनादीनि वाचिकानि पुष्पानि, ईश्वरध्यानस्यपरहित- चिन्तनादीनि मानसानि पुण्यानि । अगम्यागमन परनिन्दा-नृतवदन- निपिद्धध्यानादीनि प्रमेण शरीर-वाइमनोजन्यानि पापानि । उक्त हि "शरीरजे कर्मदोपर्याति स्यावरता नर । वाचियं पक्षिमृगता मानस- रन्त्यनातिता" इति। वाक्पद चक्षुश्थोत्राथुपलक्षर । यद्वा वाक्पदन कर्मसाधनानीन्द्रियाणि, मन पर्दन ज्ञानसाधनानि चक्षुरादीन्द्रियाणि गृह्यन्ते। सदसत्वरण-दर्शन-श्रवणादीनि सत्तत्पुण्यपापानि। एतत्य इन्द्रियाणा चेतसो वा सापारम्य गरीरम्य वा स्थलस्या निरिन्द्रियस्य "न तस्य कार्य करण च विद्यते 'इतिथुने । 'गचारचक्षुग्यि मरणोणं इय गमना अमना इव मप्राणोप्राण इवैतिच। वस्तुन अनरपि परदृष्ट्या सवारिय जीवन्मुक्त आध्यागिप-गानन्धरस्निाया निष्मीति सत्यं । तयार सेन्द्रियत्व समनस्त्य सारीरता व मियाजाननियापन आभिमानिस सादारम्य-रायन्धन सतदिपिष्टत्वमेय। महागाक्षासार-दापाजानम्य युत अभिमान मुतरनग तादात्म्य । सम्मान् निरितिसम्म निभाग निराते विपदनयेण गाइमनस्वीरम्प-गुमा-गापनाय गापित। सागपा आरमन एप पुष पार पयन्ति। निपिरामियांन विहित-निपिउनगंबन्पयो पुरायो पिगमा निमानित पर्माययो अनिमायाममा पनि मामा मा । TR " ॥ २५६ श्रीविवेकचूडामणि. सव्यात्य. श्रुतिसारसमुद्धरणे तोटकाचायें "न हि नित्यमनित्यगुणेन गुणि" इति । वियदधिकरणभाप्ये च अनित्यशब्दाश्रयत्वेन गगतस्यानित्यत्वमिति । तथाच स्वतो निर्विकारतया मूलाज्ञाननागेन शरीरेन्द्रिय-चेतोस्पोपाधि- सबन्धाभावाच्च अखण्ड-सुखानुभूते अनावृतापरिच्छिन्न-स्वयप्रकाशा- नन्दस्वस्पस्य मम युत पुण्यानि युतस्तरा पापानि । तत्र श्रुति प्रमाणयति छूते ह्यनन्यागतमित्यपि थुति इति। 'अनन्वागत पुण्येन अनन्वागत पापेन तीणों हि तदा सर्वान् शोकान् हृदयस्य भवति" इति सुपुप्तिकाले मूलाज्ञानसत्वेपि तत्कार्याध्यारााभावात् पुण्यपापास्पृष्टत्व हृदयगत-सकल- शोकास्पृष्टत्व च वोधित । तथा सर्वैरनुभूयते च । सप्रति कारणाज्ञानस्यापि नागात् पुण्यपापदुख-सवन्ध सुतरा नास्तीति को मोह क शोक इति- श्रुताविव युतश्शब्देन तेपा अभाव आक्षेपेण वोधित । यदि पुण्यपाप- दुखाना आत्मधर्मत्व सुपुप्तावपि तदन्वय स्यात् । तदा स्वर पमुखानुभव , नतु पुण्यफल परिच्छिन्न सुखमनुभूयते । तस्य सुखस्य विषयसवन्धा- जनितत्वात् । तदा दुख तु नैयास्ति “एपोस्य परम आनन्द " इतिश्रुते अनुभवाच्च। तत पापानन्वय । हृदयस्य शोकान् इत्यनेन शोक्सब्दित- दुखस्य आत्मधर्मत्व नास्तीति कथित भवति। जाग्रत्स्वप्नयोरध्यासात् ते पाल्प्यन्ते स्म, इदानी तदभावात् वत्पना नास्तीति भ्रत्यर्थ ॥५०४।। उपतमर्थ दृष्टान्तेन विगदयति द्वाभ्या, छायया स्पृष्टमुष्ण वा शीत वा सुप्ठु दुष्ठु वा। न स्पृशत्येव यत्किचित् पुरप तद्विलक्षणम् ॥५०५॥ स्वशरीरच्छायाया. जलान्यादिसवन्धे सदसद्वस्तु-सबन्धे वा शरीरस्य यथा शीतोष्णादिमवन्धो नास्ति एव बुद्धौ प्रतिफलत जीवस्य उपाधेः प्रतिक्वि-पक्षपातित्वात् तद्धर्म-पुण्यसुखादिसबन्धेपि अज्ञान- नाशेन जीवत्वविगमानन्तर तद्विलक्षण विवभूत पूर्णत्वात् पुरुष यत्किचिदपि न रगृशति । छायापर्याय पुरुषगब्देन शरीर ग्राह्यम्। तद्विलक्षण छाया- विलक्षण। न साक्षिण साक्ष्यधर्मा सस्पृशन्ति कदाचन ।।५०५॥ अविकारमुदासीन गृहधर्मा प्रदीपवत् । देहेन्द्रिय-मनोधर्माः नैवात्मान स्पृशन्त्यहो ।।५०६।।

२५७
श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य
गृहधर्मा गृहप्रकाशक प्रदीप यथा न सस्पृशन्ति, एव साक्ष्यधर्मा
दृश्यबुद्धीन्द्रिय-शरीरधर्मा विलक्षण कदाचन दृग्रूप स्वयप्रकाश
अयिकार उदासीन साक्षिण न सस्पृशन्ति । देहेन्द्रिय-मनोधर्गा नैवात्मान
अविकारमुदासीन स्पृशन्तीति प्रदीपदृष्टान्तेन पुण्यानि पापानीत्यादि-
श्लोकार्थो विवृत ॥५०६॥
त्रिभि दृष्टान्त आत्मनोऽसगता प्रतिपादयति। रवेरिति ।
रवेर्यथा कर्मणि साक्षिभावो वह्नर्यथा वाऽयसि दाहकत्वम् ।
रज्जोर्यथाऽरोपितवस्तु-सग तथैव कूटस्थ-चिदात्मनो मे।।५०७।।
कर्मसाक्षी जगच्चक्षुरिति प्रसिध्या सकलप्राणिकर्मसाक्षित्व तादृश-
कर्मासगिनो रवेपंथा तथा कूटस्थ चिदात्मनो मे निर्विकारचिद्रूपस्य मम
सकल-कर्मासगिन साक्षित्व। एव बहिवत्व अयोदहतीति यथा
अयसि कल्पित एव बुध्यादिगत वर्तृत्व मयि। एव रज्जो कल्पितरार्प-
दण्डोदधारादि-वस्तुसग तादात्म्यल्प यथा कल्पित तथा निर्विकार-
चिद्रूपस्य मम कल्पितदेहादि-सवन्ध । वस्तुत असगत्व दृष्टान्तमयपि
॥५०७॥
स्वस्यानुभवान्निधर्मवत्वमाह। कति।
कापि वा पारयितापि नाह
भोक्तापि या भोजयितापि नाहम् ।
द्रप्टापि या दर्शयितापि नाह
सोह स्वय-ज्योतिरनीदृगात्मा ॥५०८॥
"विमान यज्ञ तनुते, एप ह्येव गाधु पर्म कारपति" इविमुत्या
युध्युपहितस्य मापोपहितस्य च वमैप पर्नृत्य पारयित्व एव मोगरव
भोजयितृत्व च । ददृत्वस्यापि त्यमापयत्वात् अदिनीये तदपि पल्पिामेय
यस्तुतो नास्ति। चक्षुरादिप्रेरखत्यमपि पयहारायम्यायामेव न यस्ता ।
अत दगियितापि र गोर गोदर सरगर्मयनित
"muft itt
पेयो निगरा" इति । स्यपज्योति आयाधीनापरा धामा
॥५०८॥

२५८ धीविवेकचूडामणि सव्यास्य चलत्युपाधी प्रतिक्विलौल्य- मौपाधिक मूढधियो नयन्ति। स्वविवभूत रविवद्विनिष्क्रिय कतास्मि भोक्तास्मि हतोस्मि हति ।।५०९॥ ध्यायतीव ललायतीव इतिश्रुति । बुद्धिशरीराद्युपाधि धर्मान भात्या मूढधिय विनिष्क्रिय रवौ शिवभते यथा चलति जल तन उपाधौ भासमानरविप्रतिविष प्रतीयमान चल्न नयन्ति कल्पयन्ति रविश्चातीति तथा उपाधी बुध्यादौ चलति औपाधिक तनिमित्त तत्र प्रतिविवभूत जीवलोल्य विनिलिय स्वविवभूत आत्मान कर्तास्मि भोक्तास्मीति बुद्धि तादात्म्याध्यासात हतोस्मीति स्थूलदहतादात्म्याध्यासात नयन्ति। प्रति विपि उपाधिधर्गा भ्रान्तिमिद्धा तिय सुतरा न रान्ति। तथापि मूढधिय नयति। अत थुत्या ययत्या अनुभवेत च सिद्धनिगुणत्यस्य न कोपि विरोध ॥५०९॥ घटाकागदृष्टान्तेन स्थूलदहधर्मा नात्मन इयाह । जल इति। जल वापि स्थर वापि लुठत्वेप जडात्मक । नाह विलिप्य तद्धमें घटधर्मेनभो यथा ।।५१०॥ जडामक एष दह 77 वापि स्थर वापि तुटतु। नम आवाश यथा घटधर्ग अनिय वादिमि गथु-बुध्नोदरायाकार नीलादिस्पश्च न लिप्यते तथा तदमै स्थूलदहधर्मे जलस्थलगदि संवध प्रयुक्त त्याभि घातादिभि नाह विरिप्य जरामरणादिभिश्च ।।५१०॥ पतृत्व भोक्तृत्व खलत्व मत्तता-जडत्व बद्धत्वविमुक्ततादय । वुद्धर्विकल्पा न तु सति वस्तुत स्वस्मिन्परे ब्रह्मणि क्वलऽद्वय ।।५११॥ कवरद्धय परे ब्रह्मणि स्वस्मिन क्त वादि विमुक्ततान्ता वध्यध्यास निव धना विविधकल्पना वस्तुतो न सन्ति ॥५११|| श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य सन्तु विकारा प्रकृतेर्दशधा शतधा सहस्रधा वापि । तै कि मेऽसगचिते न ह्यबुदडवरोऽम्बर स्पृशति ॥५१२॥ सर्वस्य प्रपचस्य मूलप्रकृते सकाशात साक्षात्परसरया जातत्वात् मूलप्रकृते मायाया विकारा दशधा शतधा सहवधा वापि सन्तु। असग- चिते मे ते विकारै कि स्यात। तत्र दृष्टान्त अम्बुदडम्बर मेघगर्जनादिय अम्बर गगन न हि स्पृशति। सदा निर्विकारे गगने मघोदय-गर्जन विनाशा- दिनान कोपि विशप इति ॥५१२॥ श्रीगुरुपदशानुसारेण जात अद्वतानुभव विशदयति । अव्यक्ता- दीत्यादिना। अव्यक्तादि स्थूलपर्यन्तमेतद् विश्व यत्राभासमात्र प्रतीतम् । व्योमप्रख्य सूक्ष्ममाद्यन्तहीन ब्रह्माद्वत यत्तदेवाहमस्मि ।।५१३॥ स्पष्टम। सर्वाधार सर्ववस्तुप्रकाश सर्वानार सवंग सर्वशून्यम् । नित्य शुद्ध निप्कल निर्विकल्प ब्रह्माहत यत्तदेवाहमस्मि ॥५१॥ यत्प्रत्यस्ता (यस्मिनस्ता) शेपमाया विशेष प्रत्यग्रूप प्रत्ययागम्यमान । सत्यज्ञानानन्त-मानन्दम्प ब्रह्माद्वैत यत्तदेवाहमस्मि ।।५१५॥ तस्य भामा समिद विभातीतिश्रुत गर्यपा बन्ना प्रायम्मा तत्पर्ययम्नुभना मर्व पदमा मरिया गीर गवंग अपरिच्छिर मान्य म्याग्विाम्या भाIIT (यस्मितिीि अभेद सप्तमी) अरण्डार-पत्तीग्यपपिपय “यय प्रययागम्मामि । निलियोमाविरागेम्मि निपगम्मि निगानि । निविलाम्मिरित्यौगि निगमोम्मि निद्वंय ॥५१॥ मयांमार मोर मारगर । गगडयोपोर मान गिना १३॥

श्रीविवेकचूडामणिः सव्याख्यः स्वाराज्य-साम्राज्य-विभूतिरेपा भवत्कृपा-श्रीमहितप्रसादात् । प्राप्ता मया श्रीगुरवे महात्मने नमो नमस्तेस्तु पुनर्नमोस्तु॥५१८॥ महास्वप्ने मायाकृतजनिजरामृत्युगहने भ्रमन्त क्लिश्यन्त बहुलतरतापैरनुकलम् । अहकारव्याघ्रव्यथितमिममत्यन्तकृपया प्रबोध्य प्रस्वापात्परमवितवान्मामसि गुरो॥५१९ ।। नमस्तस्मै सदेकस्मै नमश्चिन्महसे मुहु । यदेतद्विश्वस्पेण राजते गुरुराज ते ।। ५२० ॥ इति नतमवलोक्य शिष्यवर्य समधिगतात्मसुख प्रवुद्धतत्वम् । प्रमुदितहृदय स देशिकेन्द्र पुनरिदमाह वच· पर महात्मा ॥ ५२१ ॥ ब्रह्मप्रत्ययसतति जगदतो ब्रह्मैव सत्सर्वत पश्याध्यात्मदृशा प्रशान्तमनसा सर्वास्ववस्थास्वपि। स्पादन्यदवेक्षितु किमभितश्चक्षुष्मता विद्यते तद्ब्रह्मविद. सत किमपर वुद्धविहारास्पदम् ॥ ५२२ ।। कस्ता परानन्दरसानुभूति- मुत्सृज्य शून्येपु रमेत विद्वान् । चन्द्रे महालादिनि दीप्यमाने चित्रेन्दुमालोकयितु क इच्छेत् ।। ५२३ ॥ असत्पदार्थानुभवे न किचि- नास्ति तृप्तिर्नच दु खहानि.। तदद्वयानन्दरसानुभूत्या तृप्त. सुख तिष्ठ सदात्मनिष्ठया ॥५२४ ।।

२६१
श्रीविवेकचूडामणिः सव्याल्यः
स्वमेव सर्वतः पश्यन्मन्यमानः स्वमद्वयम् ।
स्वानन्दमनुभुंजानः कालं नय महामते ।। ५२५ ॥
अखण्डबोधात्मनि निर्विकल्प
विकल्पनं व्योम्नि पुरः प्रकल्पनम् ।
तदद्वयानन्दमयात्मना सदा
शान्ति परामेत्य भजस्व मौनम् ॥ ५२६॥
तूष्णीमवस्था परमोपशान्ति-
बुद्धरसत्कल्पविकल्पहेतो.।
ब्रह्मात्मना ब्रह्मविदो महात्मनो
यथाद्वयानन्दसुखं निरन्तरम् ।। ५२७ ।।
नास्ति निर्वासनान्मौनात्पर सुखकृदुत्तमम् ।
विज्ञातात्मस्वरूपस्य स्वानन्दरसपायिन. ॥५२८॥
गच्छंस्तिष्ठन्नुपविशन् शयानो वान्यथापि वा।
यथेच्छया वसेद्विद्वानात्मारामः सदा मुनिः ॥ ५२९ ।।
न देशकालासनदिग्यमादि-
लक्ष्याद्यपेक्षा प्रतिबद्धवृत्तः ।
संसिद्धतत्वस्य महात्मनोऽस्ति
स्ववेदने का नियमाद्यवस्था॥५३०॥
पटोऽयमिति विज्ञातुं नियमः कोन्वपेक्ष्यते।
पिना प्रमाणगुप्ठुत्वं यस्मिन्सति पदार्यघीः ।। ५३१॥
अयमात्मा नित्यसिद्धः प्रमाणे सति भागते।
नदेव नापि वा कालं न मुनि याप्पटाते ॥५३२॥

२६२
श्रोविवेकचूडामणिः सव्याख्यः
देवदत्तोऽहमित्येतद्विज्ञानं निरपेक्षकम् ।
तद्ब्रह्मविदोऽप्यस्य ब्रह्माहमिति वेदनम् ।। ५३३ ॥
भानुनेव जगत्सर्व भासते यस्य तेजसा ।
अनात्मकमसत्तुच्छं कि नु तस्यावभासकम् ।। ५३४ ।।
वेदशास्त्रपुराणानि भूतानि सकलान्यपि।
येनार्थवन्ति त कि नु विज्ञातार प्रकाशयेत् ।। ५३५ ॥
एप स्वयं ज्योतिरनतगक्ति-
रात्माप्रमेय सकलानुभूतिः ।
यमेव विज्ञाय विमुक्तबन्ध
जयत्यय ब्रह्मविदुत्तमोत्तम. ॥५३६ ।।
न खिद्यते नो विपयैः प्रमोदते
न सज्जते नापि विरज्यते च।
स्वस्मिन्सदा क्रीडति नन्दति स्वय
निरन्तरानन्दरसेन तृप्त.।। ५३७॥
क्षुधां देहव्यथां त्यक्त्वा वाल: क्रीडति वस्तुनि।
तथैव विद्वान्मते निर्ममो निरह मुखी ॥ ५३८ ।।
चिन्तागून्यमदैन्यभक्षमशनं पानं सरिद्वारिपु
स्वातन्त्र्येण निरङ्कुशा स्थितिरभीनिद्रा श्मशाने वने।
वस्त्र क्षालनशोपणादिरहितं दिग्वास्तु शय्यामही
संचारो निगमान्तवीथिपु विदा कीडा परेवह्मणि ॥ ५३९॥
विमानमालम्ब्य शरीरमेतत्
भुनक्त्यशेपान्विपयानुपस्थितान् ।
परेच्छया बालवदात्मवेत्ता
योऽव्यवतलिङ्गोऽननुपक्तबाह्यः ॥ ५४० ॥

२६३ श्रीविवेकचूडामणि. सव्याख्यः दिगम्बरो वापि च साम्वरो वा त्वगम्बरो वापि चिदम्बरस्थः । उन्मत्तवद्वापि च बालवद्वा पिशाचवद्वापि चरत्यवन्याम् ॥ ५४१॥ कामानी कामरूपी सश्चरत्येकचरो मुनि । स्वात्मनैव सदा तुष्ट स्वय सर्वात्मना स्थित ॥ ५४२ ॥ क्वचिन्मूढो विद्वान्क्वचिदपि महाराजविभव. क्वचिद्भ्रान्त सौम्य क्वचिदजगराचार कलित । क्वचित्पात्रीभूत क्वचिदवमत क्वाप्यविदित- श्चरत्येव प्राज्ञ सततपरमानन्दसुखित ॥५४३ ।। निर्धनोऽपि सदा तुष्टोऽप्यसहायो महावल.। नित्यतृप्तोऽप्यभुजानोऽप्यसम समदर्शन. ॥ ५४४ ॥ अपि कुर्वनकुर्वाणश्चाभोक्ता फलभोग्यपि । शरीर्यप्यशरीयपपरिच्छिन्नोऽपि सर्वग ॥५४५ ॥ अशरिर सदा सन्तमिम ब्रह्मविद क्वचित् । प्रियाप्रिये न स्पृशतस्तथैव च शुभाशुभे ।। ५४६ ।। स्थूलादिसबन्धवतोऽभिमानिन मुख न दुखच शुभाशुभे च। विध्वस्तवन्धस्य सदात्मनो मुने युत शुभ वाप्यशुभ फल वा ॥ ५४७।। तममा प्रस्तबद्भानादग्नस्तोऽपि रविजनं । गस्त इत्युच्यते आत्या पात्या यस्तुलक्षणम् ॥५४८॥ तहदेशदिवमेन्यो विमुक्त ब्रह्मपितमम् । पश्यन्नि देहिवन्मूरा गरोगभानदानात् ।। ५४९ ।।

२६४ श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य अहिनिलयनीवाऽय मुक्तदेहस्तु तिष्ठति । इतस्तत श्चाल्यमानो यत्किचित्प्राणवायुना ।। ५५० ॥ स्त्रोतसा नीयते दारु यथा निम्नोन्नतस्थलम् । देवेन नीयते देहो यथाकालोपभुक्तिपु॥५५१॥ प्रारब्धकर्मपरिकल्पितवासनाभि ससारिवच्चरति भुक्तिपु मुक्तदेह । सिद्ध स्वय वसति साक्षिवदन तूष्णी चक्रस्य मूलमिव कल्पविकल्पशून्य ।। ५५२ ।। नैवेन्द्रियाणि विपयेषु नियुडक्त एप नैवापयुडक्त उपदर्शनलक्षणस्थ । नैव कियाफलमपीपदपेक्षते स स्वानन्दसान्द्ररसपानसुमत्तचित्त ॥ ५५३ ।। लक्ष्यालक्ष्यगति त्यक्त्वा यस्तिप्ठेत्केवलात्मना। शिव एव स्वय साक्षादय ब्रह्मविदुत्तम ॥५५४ ॥ जीवन्नेव सदा मुक्त कृतार्थो ब्रह्मवित्तम । उपाधिनाशाद्रीय सद्ब्रह्मायेति नियम ॥ ५५५ ॥ शैलूपो वेपसद्भावाभावयोश्च यथा पुमान् । तथैव ब्रह्मविच्छ्रेष्ठ सदा ब्रीव नापर ।। ५५६ ।। यत्र क्वापि विशीर्ण पर्णमिव तरोर्वपु पतनात । ब्रह्मीभूतस्य यते प्रागेव हि तच्चिदग्निना दग्धम् ।। ५५७ ॥ सदात्मनि ब्रह्मणि तिष्ठतो मुने पूर्णाद्वयानन्दमयात्मना सदा। न देशकालाधुचितप्रतीक्षा त्वडमासविपिण्डविसर्जनाय ॥ ५५८ ।।

श्रीविवेकचूडामणिः सव्याख्यः देहस्य मोक्षो नो मोक्षो न दण्डस्य कमण्डलोः । अविद्याहृदयग्रन्थिमोक्षो मोक्षो यतस्ततः ।। ५५९॥ कुल्यायामथ नद्यां वा शिवक्षेत्रेऽपि चत्वरे। पर्ण पतति चेत्तेन तरोः किं नु शुभाशुभम् ॥ ५६० ॥ पत्रस्य पुष्पस्य फलस्य नाशव- देहेन्द्रियप्राणधियां विनाशः । नैवात्मनः स्वस्य सदात्मकस्या- नन्दाकृते वृक्षवदास्त एषः ।। ५६१॥ प्रज्ञानघनइत्यात्मलक्षण सत्यसूचकम् । अनूद्योपाधिकस्यैव कथयन्ति विनाशनम् ।। ५६२ ॥ अविनाशी वा अरेयमात्मेति श्रुतिरात्मन' प्रब्रवीत्यविनाशित्वं विनश्यत्सु विकारिपु ॥ ५६३॥ पापाणवृक्षतृणधान्यकटाम्बराद्या दग्धा भवन्ति हि मृदेव यथा तथैव । देहेन्द्रियासुमनआदिसमस्तदृश्य ज्ञानाग्निदग्धमुपयाति परात्मभावम् ।। ५६४ ॥ विलक्षणं यथा ध्वान्तं लीयते भानुतेजसि । तथैव सकलं दृश्यं ब्रह्मणि प्रविलीयते ॥ ५६५।। घटे नष्टे यथा व्योम व्योमैव भवति स्फुटम् । तथैवोपाधिविलय ग्रीव ग्रहावित्स्वयम् ॥ ५६६ ।। क्षीरं क्षीरे यया क्षिप्तं तैलं तैले जलं जले। संयुक्तभेगतां याति तथात्मन्यात्मचिन्मुनिः ॥५६७।।

२६६ । श्रीविवेकचूडामणिः मव्याख्यः एव विदेहकैवल्य सन्मात्रत्वमखण्डितम् । ब्रह्मभावं प्रपद्येप यति वर्तते पुनः॥ ५६८॥ सदात्मकत्वविज्ञानदग्धाविद्यादिवर्मणः अमुप्य ब्रह्मभूतत्वाद्ब्रह्मण कुत उद्भवः ।। ५६९ ।। मायाक्लुप्तौ बन्धमोक्षौ न स्त स्वात्मनि वस्तुतः । यथा रज्जौ निष्क्रियायां सर्पाभासविनिर्गमौ।। ५७० ।। आवृते. सदसत्त्वाभ्या वक्तव्ये वन्धमोक्षणे । नावृतिब्रह्मण काचिदन्याभावादनावृतम् । यद्यस्त्यद्वैतहानि स्याद्वैत नो सहते श्रुतिः ।। ५७१।। वन्धश्च मोक्षश्च मृपैव मूढा वुद्धेर्गुण वस्तुनि कल्पयन्ति । दृगावृति मेघकृता यथा रवी यतोऽद्वयासङ्गचिदेकमक्षरम् ॥ ५७२ ।। अस्तीति प्रत्ययो यश्च यश्च नास्तीति वस्तुनि । बुद्धेरेव गुणावेतौ न तु नित्यस्य वस्तुन ॥ ५७३ ।। अतस्तौ मायया क्लुप्तौ बन्धमोक्षौ न चात्मनि । निकले निष्क्रिये शान्ते निरवये निरजने। अद्वितीये परेतत्त्वे व्योमवत्कल्पना कुतः ।। ५७४।। न निरोधो न चोत्पत्ति न बद्धो न च साधकः । न मुमुक्षु नवै मुक्त. इत्येपा परमार्थता ।। ५७५ ॥ सकलनिगमचूडास्वान्तसिद्धान्तगुह्य परमिदमतिगुह्यं दर्शितं ते मयाद्य। अपगतकलिदोप: कामनिर्मुक्तवुद्धि- स्तदतुलमसकृत्त्वं भावयेद मुमुक्षुः ॥ ५७६ ।।

૨૬૭ धीविवेचूडामणि सव्याख्य इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्य प्रश्रयेण कृतानति । स तेन समनुज्ञातो ययौ निर्मुक्तबन्धन ।। ५७७ ।। गुरुरेप सदानन्दसिन्धौ निर्मग्नमानस । पावयन्वसुधा सर्वा विचचार निरन्तर ॥ ५७८ ।। इत्याचार्यस्य शिष्यस्य सवादेनात्मलक्षणम् । निरूपित मुमुक्षूणा सुखवोधोपपत्तये॥ ५७९ ।। हितमिदमुपदेशमाद्रियन्ता विहितनिरस्तसमस्तचित्तदोषा। भवसुखविमुखा प्रशान्तचित्ता श्रुतिरसिका यतयो मुमुक्षवो ये ।। ५८० ।। ससाराध्वनि तापभानुकिरणप्रोद्भूतदाहव्यथा- खिन्नाना जलकाडक्षया मरुभुवि भ्रान्त्या परिभ्राम्यताम् । अत्यासन्नसुधाम्बुधि सुखकर ब्रह्मद्वय दर्शय- न्त्येपा शकरभारती विजयते निर्वाणसदायिनी ॥५८१॥ इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य श्रीमच्छकरभगवत कृतो विवेकचूडामणि शृगगिरिजगद्गुरुश्रीचन्द्रशखरभारतीस्वाम्यनुगृहितव्याग्यासनाथ समाप्त।

।ओम् ।। श्लोकानुक्रमणिका २०३ २०७ ९२ १०७ ८५ अवर्ताहमभोक्ताहम् अकृत्वादृश्यविलयम् अत्रत्वा शत्रुसहारम् अखण्डनित्याद्वय अखण्डबोधात्मनि अखण्डानन्दमात्मानम् अजरममरमस्ता- अजो नित्य इति ते अनानमालस्यजडत्व अज्ञानमूलोऽयमनात्म ૨૪૩ २१९ २५१ अत्यन्तवामुकस्यापि ४२ अत्यन्तवैराग्यवत ४३ अत्रात्मत्व दृढीकुर्वन् ९४ अत्रानात्मन्यहमिति २६१ अात्मबुद्धि त्यज २२४ अवाभिमानादह २२० अव सत्त्वापनि २४२ अप ते सप्रवक्ष्यामि अथात आदेश इति ९९ अधिरारिणमाशास्ते ३३ अध्यस्तस्य दुत सत्वं ४२ अध्यासयोगात्पुरपस्प १९४ अनन्यत्वमधिष्ठानात् २२७ अनामचिन्तन माया १४६ अनारम दामना जाल १५ आदिवालोयम १८३ आदित्वमविद्याया ११७ अनादेशि विप्यम २०. अनिम्प्यावहां या २९६ मनुसणं पाहित्य ९५ आश्विामिबिम्ब २०६ अज्ञान योगात्परमात्मन अज्ञानसपदष्टस्य अमानहृदयपनि- अज्ञानहृदयग्रन्यवि अत पर ब्रह्मा सद अत पृथड नास्ति अत प्रमादान परो अत माहमनोपिया अन गमापत्स्व पते आगो मापया परप्ता প্রাসরি गीतानामपानम् अतीय गूम परमा ोनार पगामा गोभिपात मोतिर जो शिक्षा २१२ अनारामना १९७ मत धितानारा १८० १७. प्रदिप पिर १२ भागार १. मन xii श्रीविवेकचूडामणि सध्यास्य २७० ४८ अपि कुर्वअकुर्वाण २६४ २४५ २५३ २११ १०२ अभावना वा विप जमृतत्वरय नाचास्ति अय स्वभाव अयमात्मा नित्य अयोऽग्नियोगादिव अर्थस्य निश्चयो अविकारमुदामीन अविज्ञाते परे तत्त्वे अविद्यायामकर्मादि अविनाशी वा अरे अव्ययतनाम्नी परमेश अव्यवतमेतत्रिगुण अव्यक्तादि स्थूल अगरीर सदा मत असङ्गचिद्रूपममुम् असङ्गोऽहमनगोहम् अमलल्लो विकलो असत्पदानुभवे असनिवृत्ती तु अमौ स्वमाक्षिणी जस्तभेदमापास्त अस्ति नश्चिस्वयम् अम्तीति प्रत्ययोयदन अस्त्युपायो महान् अस्यूलपित्यादय अहर्तयस्मिनहमिनि २६३ अमावस्य देहे ७७ अह ममेति प्रथित ५ अह ममेति यो भावो २७ अहमोज्यन्तनिवृत्त्या २६१ अहिनिल्वयनीवाय १९२ अयमनुपादेय १० अहेयमनपादेय २५६ आकाशवकल्पविद् ४१ आकासनिर्मल ३८ आत्मानात्मविवेक २६५ आत्मार्थत्वेन हि १ आदी नित्यानित्य ८३ आनन्दप्रतिविम्ब २५९ आगन्दमयकोगस्य २६३ आपातवैराग्यवतो ११६ आप्तोकित सनन २५१ आरुढगवनेरहमो २१६ आरोपित नाश्रयदूगर २६० आवरणम्य निवृत्ति १३१ आवृते मदमत्त्वाभ्या आमा छिन्दि वियो १५६ इन योन्यग्नि २५३ १९२ २०५ ५ २६० ८६ इति गुरवचनाच्छ २६७ अहकार स विज्ञेय २६६ इति ननमवलोक्य ३१ इनि थुत्वा गुरोर्वाक्य १५२ इत्य विपश्चित्गद १७३ दल्याचायग्य शिष्यस्य ६९ इद गरीर शृणु मूक्ष्म १७१ इटानिष्टार्थमप्राप्नो २० ईश्वरो वस्तुनत्वज्ञा ८७ उनममममात्मनि १६९ उमरवानिश्वास १९० उद्धोदामना २३८ उपसी देद्गु प्राश ५८ २३ अहकारग्रहान्मुक्त अहमारादि देहान्तान् अह्मारादि देहान्ता मह पदार्थस्त्वमा अबुध्दव मोहिन्या अहाह्मति विज्ञानात् श्रीविवेकचूडामणि सव्याख्य २४ २७२ १४८ ४४ १७८ ९५ १०६ १९४ २६३ ५ जले वापि स्थले वापि जहि मलगयकोश जाग्रत्स्वप्नमुषुप्तिपु जातिनीतिकुलगोत्र जीवतो यस्य वन्य जीवत्व न ततोऽन्यत्तु जीवन्नेव सदा मुक्त जीवेगोगयससार ज्ञाता मनोहकृति ज्ञातृजानशेयशून्य ज्ञाते वस्तुन्यपि बल ज्ञात्वा स्व प्रत्यगात्मान ज्ञानेनाजानकार्यस्य ज्ञानन्द्रियाणि च ज्ञानोदयात्पुरारब्ध तच्छवालापनये तटस्थता बोधयन्ति तत श्रुतिरतन्मनन तत स्वरूपविभ्रगो तत आत्मा सदानन्दो ततस्तु ती लक्षणया ततो विकारा प्रकृते ततोऽहमादेविनि तत्त्व पदाभ्यामभि तत्त्वमस्यादिवाक्योत्य तत्माक्षिका भवेतत्तत् तथा वदन्त शरणा तदात्मानात्मनो सम्प तत्परे ब्रह्मणि तरदेहादिबन्धम्पो तनिवृत्त्या मुने सम्य तन्मन बांधन कार्यम् तममा ग्रस्तवद्भानात् २५८ तमाराध्य गुरु २१३ तमो द्वाभ्या रज १३६ तयो विरोधोऽयमुपाधि १५४ तरङ्गफ्नध्रमवुद्बुद १८३ तस्मात्सर्वप्रयत्नेन १२९ तस्मादरकारमिम २६४ तस्मान्मन वारणमस्थ २३४ ताम्या प्रवर्धमाना सा ८९ तिरोभूते स्वात्मन्यमल १४६ तूष्णीमवस्था पर १६० तेजमीव तमो यत्र १६१ त्यजभिमान कुल २४३ त्वदमासमेदोस्थि ११० लडमासरुधिरस्नायु २३९ त्वमहमिदमितीय १०१ दिगम्बरो वापि च २४८ दुर्लभ वयमेवे ४६ दुर्वारममार १८२ दृश्य प्रतीत प्रवि दृश्यस्याग्रहण १५० दृष्टदु प्वनुद्वेगो १९३ देवदत्तोऽहमित्ये १७५ देह घिय वित्पपिविम्ब १४७ देहनहर्मतत्वम १६६ देहनाणेन्द्रियमनो १३६ देहस्य मोक्षो नो २९ देहात्मपीरेव १३० देहात्मना सस्थित २४२ देहादिनिष्ठाश्रम २६३ देहादिब्रह्मपर्यन्ते २०२ देहादिसमक्तिमतो ११८ देहादिसर्वविषम २६३ देहन्द्रियप्राणगनो १८० देहेन्द्रियप्राण १८० १८८ २२६ २६२ १३८ १०५ २०१ १०८ १७६ १२२ २०७ तमस्तम कार्य श्लोकानुक्रमणिका २५२ २३७ १०७ नाह जीव पर प्रहा २३३ नाहमिद नाहमदो २३४ निगयतेन्त करण १०३ निगृह्य समोरहमो १०६ नित्य विभु सदंगन ५१ नित्याश्याषण्डचिदेकरूपो २५२ निदिध्यासनकोलस्य २१६ निद्राकल्पितदेश ३५ निद्राया लोकवार्तामा २५१ नियमितमनसामु २४६ २५२ २४५ २५५ देहेन्द्रियादायसति देहेन्द्रियादो कर्तव्ये देहन्द्रियप्वभाव देहोऽयमनभवनो देहोऽहमित्येव दोपण तीतो विषय द्रष्टु श्रीतुकतु दष्ट्रदशनदृश्यादि पयोऽसि कृत पन्योह कृतकृत्योह धीमानकोपाधि न विचिदन पश्यामि न खिद्यते नो विपर्य न गच्छति बिना न जायते नो म्रियते न तस्य मिथ्याथ न तु देहादिसत्यत्व नदेशकालापन नगमो घटयोगन न निरोपो न चोत्पत्ति न प्रत्यग्नह्मणोर्गद न प्रमादादलोज्यो नमस्तस्म मदेकरम म में देन रावध न मे प्रवृत्तिनं च मे नमो नमस्ते गुरवे न योगन न सांस्वन न साक्षिण माय न हि प्रयुत प्रतिभाग ने हस्ति विर न सररपापिया नारायगोर नखान ति निर्वागना मीनार नारन रानिय ६६ निरन्तराम्यामवशात् २५० निरस्तमायाकृत २६२ निरस्तरागा निरपास्त ४२ निरपममनादितत्य ९. निर्गुण निष्पा सूक्ष्म २४१ निर्धनोऽपि सदा २४४ निविल्पमनम २६१ नियिकपरगमातिा २२९ निवृत्ति परमाप्ति २६६ निविगोत्रम्यविशारीरिम २३४ नद नद परिपसरपात्र १८१ नवागाय प्राण २६. वायमान दमय २५४ नैनद्रियानि दिप २५४ पञ्चाना २५९ २१ २५१ पनी ३८ पायाच ५ *19, " 10 श्रीविवेकचूडामणि सन्यास्य २७४ पाणिपादादिमान् पापाणवृक्षतण पुण्यानि पापानि पूर्व जनरपि मृते प्रकृतिविकृतिभित प्रकृतिविकृतिशून्य प्रज्ञानधन इत्यात्म সনাবাহি ববিত্রীদি प्रतीतिर्जीव जगतो प्रत्यकसर पूर्ण प्रबोध स्वप्नवत्सपंम् प्रमादो ब्रह्मनिष्ठाया प्राचीनवासगावेगात् प्राणापानव्यानोदान प्रारब्ध पुष्यति वपु प्रारब्ध बलवत्तर प्रारब्ध सिध्यति तदा प्रारब्धवर्मपरिकल्पित प्रारब्धसूत्रग्रथित वन्धश्च मोक्षच बन्धो गोक्षय तृप्तिश्च बहिस्तु विषय मङ्ग बाह्याभिमधि परि वाह्य निरः मनस बाहान्द्रिप स्थूल बोज ससृतिभूमिजस्य बुद्धिपुतीन्द्रिय बुद्धिविनष्टा गलिता बुद्धीन्द्रियाणि श्रवण बुद्धौ गुहाया सदस ब्रह्मण्युपरत वान्तो ब्रह्मपत्ययमतति महाभूतस्तुमगत्य ब्रह्माकारतपा १०५ ब्रह्मात्मनो सोधितयो २३० २६५ ब्रह्मादित्तवपर्यन्ता २०८ २५५ ब्रह्मानन्दनिधिर्महाबलतालबार १७२ १०४ ब्रह्मानन्दरसानु २८ ९१ ब्रह्मानन्दरसास्वाद २२० ब्रहाभिनत्वविज्ञान २६५ ब्रह्मवेद विश्वमित्येव १४३ ७६ भवानपीद परतत्वमा २४७ १६६ भानुप्रभासजनिता २४५ भुडतने विचित्रास्वपि १२१ १२७ अमेणाप्यन्यथा वास्तु १२४ १८१ प्रान्तस्य यद्यदभ्रमत २३६ भ्रान्ति विना त्वमङ्गस्य १२५ ६२ भ्रान्तिरल्पित जगत् १६४ मज्जास्थिमेद पल २४० मन प्रमूते पिपयानपान् २४३ मनो नाम महाव्याम्रो २६४ मनोमयो नापि भवेत् ११९ २२३ मन्दमध्यमरूपापि २६६ मय्यखण्ड-मुखाम्भोयो २४८ मस्तकन्यस्तभारादे २०२ महामोहराह १८५ महास्वले मायारत १८६ मातापित्रोमलोद्भूत ५८ मा भैष्ट विद्वन् ९८ मायालुप्तो बन्धमोशी ११९ मायामात्रमिद द्वैत २५० माया मायावार्य ६१ मिथ्यात्वेन निपिए १५९ मिश्रस्प सत्वस्य २३ मुजादिपीकामिव २६. मलार्य माल घटादि १४० मृत्वायभूतोऽपि मृदो २२९ मेधावी पुरपो २६० ८५ १३५ २७५ श्लोकानकमणिका ८७ २०० १२२ मोक्षकारणसामग्रथा मोक्षस्य काक्षा यदि मोक्षस्य हेतु प्रथमो मोक्षकसक्या विषय मोह जहि महामृत्यु मोह एवं महामृत्यु य पश्यति स्वय १७२ ८६ २५७ १८२ २६४ २०५ य एषु मूढा विषयेषु यच्चकास्त्यनपर यतिरसदनुसधि यत्कटाक्षशशि यत्कृत भान्तिवेलाया यस्कृत स्वप्नवेलाया यत्पर सकलवागगोचर यत्र क्यापि विशीर्ण यर प्रविष्टा विपया यत्र भ्रान्त्या कल्पित यत्रंप जगदाभासो २२ यावद्वा किनिदिप ५५ येन विश्वमिद व्याप्त ४६ मोगस्य प्रथम द्वार ११८ योध्य विज्ञानमय ५७ योऽयगात्मास्थय ५६ यो वा पुरंपोऽहमिति ८६ यो विजानाति सकल ५० रवेर्यथा कर्मणि १५८ सध्यच्युत वादि १८५ लक्ष्यालश्यगतिम् २५१ लक्ष्ये ब्रह्मणि मानस २२७ लब्ध्वा कय चिन्नरजन्म २३८ लीनधीरपि जागर्ति १५५ लोकवारानया जन्तो २६४ लोकानुवतन त्याचा २३५ वय किमु विद्यने २०८ धनमानेऽपि देहस्मिन् १६८ यस्तुस्वरूप स्पुट १६८ वागादिपञ्च थवणादि १८२ वावखरी शब्दयरी २६३ वाच नियात्मनि १९८ बाना वय मरावयमेव १८४ वायुनानीयते मेप १४१ यागनानुस्यो भोग्य १५ वामनावृष्टिन कार्य ४८ पिकारिणो गर्व २२६ विक्षपतिविजयो १५७ विक्षपाती बम १५ विमान आमनो १६१ १६१ २१२ २३२ ६२ २०१ २५० २२८ २७० ७४ यत्सत्यभूत निस्प यथा प्रकृष्ट दीवाल यथा यथा प्रत्यगय पया सुवर्ण पुटपाक पदा कदा पापि विपश्चिदेश पदिद सबल विश्व यदि सत्य भवेद्विश्व योडष्य तवेदानी यद्युतरोतराभाव यद्विभाति सनाधा यस्त्वयावत यस्मिनस्ताप यस्य गनिपिमा परम रिपनामवेत मावस्यारवग्य २३६ २५१ दिनार ८. विचार यादगना २३१ पिन नम्मा उरउसिमीपर्ष १७१ मिनिनिर्भग्नर १२६ विमानमारद २६२ মাহি श्रीविवेकचूडामणि सव्यास्य ३२ १०० १८४ १५५ १५२ १६२ १७८ २२४ २२२ ७८ १४० विरक्षण यया ध्वान्त २६५ श्रद्धाभक्तिध्यान विवेक्वंराग्यगुणातिरेवाच्युबत्व ११५ श्रुतिप्रमाणकमरो विकिनो विरक्तस्य १३ श्रुतिस्मृतिन्याय विशुद्धमत करण २०७ श्रुते शतगुण विद्या विशुद्धगत्वस्य गुणा ८२ ध्रुया युक्या स्वानुभूया विगीक जानदघनो १३९ पडभितमिभिरयोगि विषमविषयमार्ग ५४ मयस्य सवकर्माणि विपयाख्याहो यन ५३ मलक्ष्य निमात्रया विपयाणामानुजय ६९ ममारकारागृहमोक्ष विपयाभिमुख दृष्टवा १८१ ससारबपविच्छित्य विपयागामहापागायो ५२ सगाराध्वनिताप विषयप्वाविच्चेत १८२ समिद्धरय फल वीणाया रूपसोदय ४० सालनिगमचूड़ा वेदशास्तपुराणानि २६२ सतविमग्दोधानद वेदातसिद्धान्त २४८ मति मशीनरी वेदान्ताथविचारेण ३१ सत्व विशुद्ध जल वराग्यन्च मुमुक्षुत्वम २१ मय नानगनन्त २०३ सर यदि स्याज्जग वरायस्य पल बोध २२५ सयमुक्त लया विद्वन वराग्यास पर गुमस्य २०४ मायाभिमधानरतो व्याघ्रयुद्धमा विनिमुक्त २३९ मसमद्ध स्वत सिद्ध दिजाल महारच ४१ सदा मनि ब्रह्मणि दादादिभि पञ्चभिरेष ५१ सदामक वविनान मादिपरक १५ मदिद परमादत रीरपोपणार्थी ५६ रा देवदतोऽयमिताह गल्यरागिमानरिप्तो १०६ मदेवेद सब जगदवगत गवामार यादति २१४ सदवरूपस्य चिदामना गान्तरमासन २३२ मद्धन चिडन निय गाता महातो २७ सरहामाय मरर पालो दान परमपरत सदामनारपूलिविजृम्भण नास्त्रम गुस्वास्यस्य १८ गन्नु विशारा प्रहते शुदायब्रह्म मचन्य प्रतिवधा यशुदावहिलो, ४५ मनाप्यममाप्यु पाल्पो येषगद्दावाद २६४ समाधिनानन बराग्यबोनौ पुरपस्य २४६ २६६ १७४ २४५ १८० ॥ इति श्रीविवेकचूडामणिश्लोकानां अनुक्रमणिका समाप्ता । २७७ श्लोमानुत्रमणिका २३७ २३० ममाधिना माधु ममाहितान्त करण २५३ २६३ ११२ २३८ ममाहिताया गति ममाहिता ये प्रविलाप्य समूलवृतोऽपि समूलमेतत्परिदह्य मम्यवष्टि त्वया सम्यगास्थापन मम्यग्विचारत सम्यग्विदेक स्फुट गवर सर्वत मद मर्वप्रचारप्रमिति मववेदान्त सर्वव्यापृतिकरण मात्मकोऽह सर्योन्ह मर्वात्मना दृश्यमिद सन्मिना बन्ध सर्वाधार सर्ववस्तु गर्वे येनानुभूयन्ते मर्वेषु भूतेष्वहमेव मर्वोपाधिविनिर्मुमन मर्वोऽपि बाह्य संसार २४७ मुखाउनुभवो यावत् २२१ सुपुप्तिकाले मनमि २२५ मोऽय नित्यानित्य १९५ स्थितप्रज्ञो यतिरय १७५ स्थलस्य ममवजरा २२३ स्थूलादिभावा मयि १२४ स्थलादिमबन्धवता १९ स्रोतमा नीयते दार १० स्व बोधमात्र परिशुद्ध १९२ स्वप्नऽर्थशून्ये गृजगि १७९ स्वप्नो भवरयस्थ ८३ स्वप्रकाशमाधिष्टान १ स्थगसङ्गमुदागीन ६७ स्वमेव सर्वत पश्यन २५९ स्वय परिच्छदमुपेत्य स्वय ब्रह्मा स्थय विष्ण २८८ स्वलक्ष्य निपता २५९ स्वस्य द्रष्टुनिगुणस्य १३५ स्वस्याविद्याबन्ध २५२ स्वात्मतत्वानुमन्धान २२२ स्वारमात्यारोपिताशेप ५९ स्वारमन्यव सदा स्थित्या १८ स्वानुभूत्या स्वय १३ स्वामिन्नमस्ते स्वाराग्यमाम्राज्य १८९ हितमिदमुपदेशम् १२३ २०९ १७ १२५ २४७ २२ २१५ २४८ २५ २६० २६७ महन सर्वदुःखानाम् माधनान्यत्र चत्वारि माधुभि पूज्यमानास्मिन मात्वत्म्यि मिद्धये

Vivek Chudamani

Author
Machhankaracharya
Title
Vivek Chudamani
File name
Vivek Chudamani
Text
OCR done
Citation
1957
Published
2012/08
Publisher
Bengluru.,sringirijaadguru Sansthan
Language
Sanskrit
Pages
274
Library
Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
DLI number
311403
Barcode
99999990320294.00
Scanning centre
Banasthali University
Digital publisher
Digital Library Of India
VMLT id
I71Xfg6Vv8a
Download PDF

Vivek Chudamani