·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·"IVANDRUM SANSKRIT SERIES.
NO. VI.
THE
DURGHATAVRITTI
OF
SARANADEVA
Edited with Notes
BY
NAPATI SASTRI
mote Departhi
the priblicretion of Sienskril manuscripts,
NDRUIL.
AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS Hums THE MAHARAJAH OF TRAVANCORE.
TRIVANDRUM:
PRIXTED AT TIE TRAVANCORE GOVERNMENT PRESE.
1909.
(All Rights Rescried.)

·No text on this page.

·॥श्रीः॥
अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थावलिः.
ग्रन्थाङ्कः ६.
श्रीशरणदेवविरचिता
दुर्घटवृत्तिः
संस्कृतग्रन्थमकाशनकार्याध्यक्षेण
त. गणपतिशास्त्रिणा
संशोधिता
लघुटिप्पण्या च संयोजिता ।
साच
अनन्तशयने
महामहिमश्रीमूलकरामवर्मकुलशेखरमहाराजशासनेन
राजकीयमुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रकाशिता ।
कोळम्बाब्दाः १०८४, ऊस्तादाः १९०९.

·No text on this page.

·PREFACE, This work, which is now published, is the Durghatavritti to which frequent references are found in the Sabdakaustubha and other grammatical treatises.. The work lias been so named, as it is an exposition (ra) reconciling those Lakshyas (forms of words) and Panini's Sutras which appear dillicult to reconcile (562) with each other. Wiren Vyakarana treatises devoted chiofly to the consideration of the propriety of well-known usages of words bavo at present so far disappeared that only their names seom left to us, fortunately this single work of the kind has been obtained; and it lias also been male known to the public. now. Indeed, many other works of the same kind, this book cites as authority; 1.9., Suddhasubanta, Prasi:Ilhapada, Suvarnarekha, Prayogamukhi, — the obtaining of which is highly to be desired. Learning ly came from this Durghiatavritti, not only works on Vyakarana, but those of other subjectmatter too, many in ruber, and whose names even were not heard of before, surely no votary of Sanskrit will be without a longing to know more of them; nor will his thoughts remain without (running to the gist of the learned saying, "कति कवयः कति कृतयः कति लुप्ताः कति चरन्ति कति शिथिलाः" Later treatises follow for the most part several of the methods explained in the Durghatavritti for arriving at • Lakshyas'. Objection has been raised in a few places against the opinions of the Durghatavritti in the Sabdakaustubha and other works. But by this, the excellence of the Durghatarritti, which is adorned with the variety of arguments learnedly set forth in it, does not suffer in the least, especially as even those adverse criticisms can be completely met by expert logicians, 4,1 ·2 It is plainly known from the first three slokas of this Durghatayritti that it was composed by Saranadova in the year 1095 of the (Salivahana) Saka Era, corresponding to 1172 A. D., and revised by Sarvarakshita. From the repeatel quotations from Budhistic literature, and also from the introductory prayer of the work being put in the form of a salutation to the Lord as Sarvajna, a synonyin for Buddha, we may infer that the author Saranadeva was a devotee of Buddha. As tho author speaks of the reviser of his work as “ Sri-Sarvarakshita", with the epithet, Sri, prefixed to the name, it appears that Saranadeva had great veneration to wards Sarvarakshita. Therefore Saranideva was probably a disciple of Sarvarakshita, or stood nearly in that relation. One manuscript of this work (*) was obtained from the Sanskrit Library of H. H. The Maharaja of Travancore. This is merely a transcript, made 20 years ago, of the Koopa kara Matham manuscript. A second manuscript (a) was kindly sent to me by Pandit Anantanarayana Sastri of Vadivisvaram villag”, son of the revered scholar, Svami-Dikshita. This manuscript, which appears to be more than 100 3 years old, is written in Tamil Grantha character on palm leaf; and some of the letters have disappeared in a few of the leaves. It is in accordance with these two manuscripts that I have prepared this cdition of the Durgliatavritti. But on account of errors in the manuscript, the depth of thought contained in the work, and the large number of references that had to be made to other books, I underwent great pains in examining and preparing the book for publication. This Vritti, in which profound thoughts are expressed in terse language, certainly requires the assistance of an elahorate commentary. But I have appended o::ly a few notes here and there, as far as my abilities went and the time at my disposal permitted. T. Ganapati Sastri.

·निवेदना। इयं सा दुर्घटवृत्तिः, यस्याः शब्दकौस्तुभादिष्वसकृदनुसन्धानमुपलभ्यते । दुर्घटानां-लक्ष्येषु कृच्छ्घटनीयानां पाणिनिसूत्राणां, वृत्तिः-लक्ष्यानुमाहितया विवर- णमिति व्युत्पत्त्यास्यास्तथा व्यपदेशः । लक्षणेषु कृच्छ्घटनीयानां लक्ष्याणां लक्षणानु- गततया विवरणमिति व्युत्पत्त्या वा स व्यपदेशः । प्रसिद्धप्रयोगोपपत्तिसमालोचनप्रधा- नेषु व्याकरणग्रन्थेष्वद्यत्वे नामशेषतामिव गतेषु एक एवैप ग्रन्थो देवगत्योपलब्धः, नी- तश्चेदानी प्राकाश्यमस्माभिः । अन्यानपि तु शुद्धसुबन्तं, प्रसिद्धपदं, सुवर्णरेखा, प्रयोगमुखी इति बहून् ग्रन्थान् आशंसनीयोपलम्भान् एप प्रमाणयति ! न केवलं व्याकरणानुबन्धिनः, किन्त्वन्यविपयानप्यश्रुतनामधेयान् बहन् ग्रन्थान् अस्याः सका- शानामतो विदन् संस्कृतभक्तो नाम कश्चिद्न खलु तेषु पर्युत्मुको न भवेत् ; 'कति कंवयः कति कृतयः कति लुप्ताः कति चरन्ति कति शिथिला:' इत्यभियुक्तोक्तिं च न खलु नानुसन्दधीत । दुर्घटवृत्तावुल्लिखितांस्तांस्तान् लक्ष्यसिद्ध्युपायान् विष्टमीचीनग्रन्थो अनु... सरन्ति । कचित् क्वचिद् दुर्घटवृत्त्यभिप्रायं प्रति शब्दकौस्तुभाशिषु दुपणमुद्भा- व्यते । न तु तावता दुर्घटवृत्तेरुच्चावचोपपत्तिवचनचातुरीचित्रिताया ईपदपि महिमा हीयते, यतस्तर्ककुशलैस्तदपि दूषणं शक्यमेवोद्धर्तुम् । इयं दुर्घटत्तिः श्रीशरणदेवेन १०९५तमे शाकमहीपतिवत्सरे (अर्थाः च्छालिवाहनशकाब्दे) ११७२तमस्तववर्षसमे प्रणीता श्रीसर्वरक्षितेन संस्कृता चेति ग्रन्थादिमश्लोकैरवगम्यते । शरणदेवश्च बौद्धग्रन्थप्रयोगाणामसकृत् स्मरणाद् बुद्धापरपर्यायसर्वज्ञनतिरूपमङ्गलाचरणाच्च बुद्धभक्त इति प्रतीयते । 'श्रीसर्वरक्षित' इति श्रीशब्दप्रयोगाद् शरणदेवस्य सर्वरक्षितं प्रतिसंस्कर्तारं प्रति बहुमानविशेषो गम्यते । तेन शरणदेवः श्रीसर्वरक्षितस्य शिष्यः शिष्यकल्पो वा सम्भाव्यते । तस्यैतस्य ग्रन्थस्यैक आदर्शः श्रीवश्चिमण्डलमहाराजसंस्कृतम्रन्थशालाया उपलब्धः क.संज्ञः, यः कूपतटमठीयादादर्शाद वर्षविंशतः प्राक् प्रतिरूपितः । अपरश्च १. 'विडति च' इत्यादिकानि सूत्राणि दृश्यन्ताम् . २, शब्दकौस्तुभे 'कर्मणि द्वितीया' 'कर्तृकर्मणोः कृति' इत्यादीनि सूत्राणि दृश्यन्ताम. * 'गाङ्कुटादिभ्योऽणि स्तूि'. इत्यादिसूत्राणि दृश्यन्ताम् ।

·२ विद्वतसश्रीस्वामिदीक्षितसूनुना वंटिवीश्वरप्रामाभिजनेन पण्डित-अनन्तनारायण- शास्त्रिमहाशयेन सकृपं मह्यं प्रहितः ख.संज्ञः । एष शताधिकवर्षदेशीयो द्रमिलग्रन्थ- लिपिस्तालपत्रात्मकः कतिपयेषु पत्रेषु लुप्ताक्षरश्च । एतदादर्शद्वयानुरोधेन दुर्घटवृत्तेः संशोधनं मया निरवर्ति । किन्त्वादर्शाशुद्ध्या ग्रन्थगाम्भीर्येण अनुसन्धेयग्रन्थान्तरवस्तु- भूम्ना च संशोधने महान्तं क्लेशमन्वभूवम् । मितगम्भीरभाषिणीमेनां वृत्तिं प्रति प्रतिपदावगाहिन्या व्याख्ययावश्यमाचर- णीयं कयाचित् साचिव्यम् । अहं पुनर्यथामति यथावसरं च टिप्पणीमेव लध्वी कामपि तत्र तत्र समयोजयम् ॥ अनन्तशयनम् . १९०९ .६. २४. त. गणपतिशास्त्री.

·दुर्घटवृत्तौ स्मृता ग्रन्थाः। अनुन्यासः , ९, १४, १७, २२, २६, ३५, ३६, ४२, ४५, ४७, ६४, १०४, १११,१२६. ५०. अमरकोशटीका अमरलिङ्गकारिका अमरलिङ्गसंग्रहः अर्धनारीश्वरकम् अष्टधातुः उणादिवृत्तिः ५०, ७४. ११४. २४, १३२. उत्तरकाण्डम् ९८. ५०. उदात्तः ६८. कण्ठाभरणम् १२७. कलापवृत्तिः १०८. कल्पपच्चिका कादम्बरी २०, ४१. कामन्दकीयम् १९, १२२. किरातः (किरातार्जुनीयम् ) ६४, ८१, ८२. कीचकवधः कुट्टनीमतम् ७३, ७६. कुमार: (कुमारसंभवम् ) ७, २०, २१, २६, २७, ३१, ३४, २९, ४१, ४२, ४५, ४९, ५१, ५२, ६१, ६२, ६५, ६६, ७२, ७७, ८०, ८१, ८८, ८९, ९१, ९३, १०३, १०७, ११६, ११७. कैलासोद्धरणम् ६२. कोशः ५४. क्लीबलिङ्गकारिका ५१. चण्डी (चण्डिकासप्तशती) १८, ४९, ५८, ७५, ८३, ८४, ९९ १०५, १०६, ११०, ११७, . .

·चन्द्रिका चान्द्रसूत्रम् जयमङ्गला (भट्टिकाव्यव्याख्या) १४. ४१, ८१, १२५, १२८. १८, ३०, ३९, ४५, ५३, ५६, ७५, ९३. १४. (२. जातकमाला जाम्बवतीविजयम् (पाणिनिकृतम् ) ज्ञापकसमुच्चयः टीका त्रिकाण्डशेषः धातुपारायणम् धातुप्रदीपः धातुप्रदीपटीका धातुप्रदीपिका धातुवृत्तिः नेमिसन्धानम् ३०, ३६, ५२, ९४, १३१. २०. ३९, ९९. ६, ८. २, २०, ५१, १०५, ११३. ५६, ९२, १०३. १३०. . १ , . ७३. न्यासः ३, ४, ५, ९, १०, १३, २५, २८, २९, ३१, ३३, ३४, ३७, ३८, ४५, ४६, ५६, ६५, ६६, ६७, ७०, ७१, ७८, ८०, ८१: ८४, ८८, ९५, ९६, १०० १०१, १०२, १०५, १०९, ११०,११३, ११४, ११८, १२०, १२५, १२७, १३१. ५३. , . ६३. ५७. पञ्चतन्त्रम् पदम् पारायणम् प्रक्रिया प्रयोगमुखी प्रसिद्धपदम् भट्टिटीका ७३. १२२. १०५, १९५. २१.

·भागवृत्तिः , . भारतः भारचीयव्याख्या भाषावृत्तिः ३, ४, ७, १५, १६, १७, १८, २१, २४. २८.३४, ५२, ५३.६३, ८२, ८६, ८७, ९७, १००, ११३, ११२, १२५. १११. ९२. २१, ३३, ४६. ६०, ६३, ६८, ६९, ७१, ८३, ८५, ७, (९, ९०, ९४, ९७,९८, १०३, १०४, १०५, ११०, ११३, १२२, १२३, १२५, १२६, १२७, १२८, १२९, १३०, १३१, १३२. २, ३, ४, ८, १७, २२. २८, ३४, ३५, ३६,४२, ४४,५०, ६१,६६,७२, ७३, ७४, ८२, ८९, १०४, १०६, ११९, १२२, १२५, १२७, १२९. ४१, ९२. भाप्यम् - , ४०. महिम्नः प्रयोगः मालतीमाधवम् मीमांसकप्रयोगः मीमांसावार्तिकम् मेघः (मेघदूतम्) ९८. ६२. १३, २५, २६,२७, ४४, ५५,५८,६७, ८,९६,१२१,१२२. १४,१५,१७, १९,३८,५३,५७,५९, ६१,७१,७५, ७८,७९,८०,८८,९३, ९८,१०२, १०३,१०५. २१. रघुः (रघुवंशम् ) , रत्नश्रीः रामायणम् रूपावतारः लक्षणम् लिङ्गकारिका ७१. २४. १०५.

·५०. . लेखमालिका ४५. वररुचिलिङ्गकारिका वासवदत्ता १२८. विश्वः ९०, ११६, १२३. वृत्तिः (काशिका) २, ११, १४, २०, २२,३०,३२, ३४,३७, ३८, ३९, ४२, ४५, ४७, ४८, ५५,५८, ६०, ६५, ६६, ६८, ७०, ७२, ७८, ७९, ८१, ८८, ९४, ९७, ९८, १००, १०२, १०३, १०५, १०७, १०८, ११३, ११४, ११५, १२०, १२१, १२९. वृत्तिव्याख्यानम् १००, १११, १३१. वृद्धसुवर्णम् (शुद्धसुवन्तमित्यम्यैवेदं प्रमादलेखनं स्यात् ) २९. वृद्धिः १०८. वृद्धिन्दः (१) ११०. वेणी (वेणीसंहारम् ) ५१, ५२,९०. वैद्यकशास्त्रम् ४३. शुद्धसुबन्तम् १५. श्रीगोविन्दम् ८३. संसारावर्तः १२१. सुवर्णरेखा ११३.

·दुर्घटवृत्तौ स्मृता ग्रन्थकाराः। अनुन्यासकारः अनुपदकार: अमरः १२९. ३०,३१,४९,५०,५१,५२,५८,६२,६६,६७, ६९.७४, ७६, ७७, ७९. ८१.८३, ८५, ८९.९०, ९.१, ९२, ९.४. ९९, १००, ११२. ११७, ११९, १२०, १२३, १२५. ६७. इन्दुः उज्ज्वलः ८७. कात्यायन: . कायस्थः २९, ५५, ५८. १२६. १४. ३१. ८२ ३०. कालापाः कयट: गोनदीयः (महाभाष्यकार:) घटकपरः घोषः (अश्वघोषः बुद्धचरितकी) चन्द्रगामी ९८. .७, १७,६२, ८६, ९०, ११६. १००, ११८. चाणक्यः . चान्द्राः १९. ९४, ९७. ११६. जयादित्यः जैनन्द्रः (पश्चिकाकृत्) ३४. दण्डी (काव्यादर्शकारः) ३८. धर्मकीर्तिः (रूपावतारकृत्) ३०. नन्दी न्यासकृत ५, १०, ३६, ४२, ६८,८७, ९६. पाणिनिः (जाम्बवाविजयकाव्यकर्ता) पुरुषोत्तमः १९, २७, ३५, ४३, ६८, ७१. पूर्ववृत्तिदशवृत्तिकृत प्राणेश्वरः १६. बौद्धप्रयोगः १०८. भहिः १८, १९, २१, २३, २४, २५, २६, २७, २९, ३०,३३, ३५, ३६, ३८, ३९, ४०, ४२, ४३, . ६२, ६५, ६७, ६९, ७२, ७४, ७५, ७७, ७८, ८३, ८६, ९०, ९१, ९२, ९४, ९५, ९६, १००, १०१,११९. , ·३१. भहिटीकाकृत भर्तृहरिः (भाष्यटीकाकारः) भवभूतिः भागवृत्तिकृत् भागुरिः भारावः १२, १६, ११६. १९,३१,८९,११५. १४, ३४, ४०, ४७, ११७. भाष्यकार: मयूरः महि: १५, १६, १७, १९, २०, ३४, ४४, ४९, ५२, ७५, ८९, ९०, ९७, ११३, १२२. १८, ४५, ५५, ७४. १३, ९३, १०४, १०५, १३०. १७. ३, ६, २०, २३, २६, २७, ३१, ३२, ३४, ३८, ४१, ४८, ५३, ६१, ६२, ६६, ६९, ७६, ७७, ७९, ८५, ८६, ९२, ९३, ९६, १०६, ११३, ११६, ११८, १११, १२२, १२६, १२९, १३०. १७,६०,८८, ९१,१०१. माघः . मुरारि: (अनर्घराघवकर्ता) मैत्रेयः रक्षितः ८३, ९५. १, २, ६, ११, १४, १८, १९, २१, २२, २३, २५, . . २६, २८, २९, ३२, ३४, ३५,३६,३७, ३८,३९, १०,४१, ४३, ४४, ४५, ४६,४७, ४८, ४९, ५०, ५१, ५२, ५५, ५६, ५७, ६१, ६५, ६६, ६५, ६८, ७१, ७२, ७६, ७७, ७८, ८१, ८८, ८९, ९२, ९४, ९५, ९६, ९७, ९८, ९९, १०३, १०४, १०५, १०६, १०७, १०८, १०९, ११४, ११६, १२१, १२३, १२७, १३०, १३१. ६५. ६२, १०३. ८३. ६२. १६, ५६,६६, ११०. वल्लभः वामनः (काव्यालङ्कारकृत्) वाल्मीकिः विजयः वृत्तिकारः वैशेषिकाः व्याख्यानाल: व्यासः शैलपाणिः श्रीकण्ठः श्रीसर्वरक्षितः ८३. १०९, १११. १०१. २१,१०९.

·९८.
१०९.
सम्बन्धः
सादल: (१) सुदल: (१)
सुभूति:
सोमनन्दी
हरिश्चन्द्रप्रयोगः
८२, १२९.
५०, ८३,१०१.
४८.

·दुर्घटवृत्ती व्याख्यातानां सूत्राणां सूचनिका । ९५ १८ १८ ११६ अकःसवर्णे अकर्मकाच अकृत्सार्व अङ्गस्य अचः परस्मिन् १२१ ३८ ४२ १०१ २ ३ अचि श्रुधातु १०४ ३० अंचो णिति अनुपसर्गाद्वा अनुशतिका अनेकमन्य अन्तरान्तरेण अन्यथैवं अन्यपदार्थ अन्यारादि अपथं नपुं अपपरि अपादाने चा अपादान पत्र अपेक्लेश ११४ ४५ अचो यत् अच प्रत्यन्वव ७४ ९१ अजाद्यत: अजेयंघ ४५ अत इज ६० अत इनिः ८७ अ प्रत्ययात् ६ ११४ अमनुष्य ६० १०९ अम्बाम्ब १२८ ११८ अरुपि १०० अत उपधा अतोऽम् अतो दीर्घा अतो भिस अत्वसन्तस्य अदर्शनम् १०८ अर्ध नपुं ३ १०२ १०६ ४ अदस औ ११४ ३९ १२८ अदिप्रभृति अधिकरण शे अधिकृत्य कृ अध्ययनतो ५३ ५९ अर्वणस्त्रसा अलुगुत्तर अल्पाच्तरम् अवाचाल अव्ययं विभक्ति अषडक्षाशि असंयोगा असिद्धवद् २८ ९० ४९ अनङ् सौ १११ १०२ ४० १०२ अनभिहिते अनिदितां अनुदात्तडित अनुदात्तोप अनुपसर्गाद् शः अस्ताति च अस्तेर्भूः अस्मदो द्व ५९ ९ १०३ अस्मद्युत्तमः अस्मायामेधा १९ ८८ ·आकडारा ११३ आप्रहायण्य आङ उद्गमने ११९ भाडि चापः भाडजे दो आडो यम भाडो यि ३८ १२२ १.१ १६ ९२ आतश्वोप आतो धातोः ११० उदोऽनूर्व उपदेशेऽत्व उपधायां च उपपदम उपर्यध्यधसः उपसर्गस्य घ उपसर्गाच उपसर्गात् खल् उपसर्गात् मु उपसर्गादस उपसर्ग घोः उपसर्ग स्वः उपसर्जनम् उपाद्यमः उपान्वध्यावसः उभयप्राप्ती ६९ १०६ १२८ आतोऽनुप १३० आतो युच ७० ६७ ८४ ६५ ९४ आत्मन्विश्व आदेच आदेशप्रत्यय भाद्रुणः आनडतो १२७ १८ २५ भाने मुक् ११४ ९९ ६८ ११३ ११० ११९ ८५ ५६ ६० १३० ८० ५८ आन्महतः आर्धधातुकस्ये आशिषि नाथः इकोऽचि वि इगन्ताच इजादेश्व इजादेस्स অস্ব इदमः स्थमः इदुदुपधस्य इन्द्रवरुण इन्धिभवतिभ्याम् इषुगमि इसुसुक्ता ईदमेः ईषद्दुस्सुषु उगितश्च उणादयो उदिश्रयति १११ ऊडुतः ऊतियूति ऊरूत्तरप ऊर्यादिच्चि ऋत उत् ऋतो डिसर्व ऋत्विग्दधृग ऋन्नेभ्या डीप् ऋहलाय॑त् ऋत इद्धातोः ऋदोरप् एकगोपूर्वात् एकाच उप एकाचो द्वे एकाजुत्तरपदे ण: एतत्तदोः एतिस्तुशा एतलिडि एरच ८९ १२७ ७६ ८८ ७ १११ ११७ " ९८ १२१ ૬૬ ६५ ६६ ·विडति न १ ओजस्सहोऽम्भ श्रोत् ओर्गुणः क्तस्य च वर्त १०७ . क्तादम्पाख्या ओसिच ११९ तेन च पू औतोऽम्शसोः कर्तरि कर्म ६१ ७२ कर्तरि कृत् कर्तरि च कतुः क्यङ् ऋतूक्थादि क्रव्ये च क्रीडोऽनुसं क्रुधदुहेा क्विन्प्रत्ययस्य खरवसानयोः २५ ५४ १२५ १२६ खरि च १३१ ३६ ५७ ८१ ख्यत्यात्परस्य गतिबुद्धि गत्यर्थकमणि गदमद गन्धस्येदु गहादिभ्यश्च गाङ्कुटादि गातिस्थाघु गुणवचन गुणोऽतिसं गुपूधूप गोस्त्रियो ६ ८५ ३८ कर्तुरीप्सित कतकरण कर्तृकर्मणोः कर्तृस्थे चा कर्माण च कमणि द्विती कर्मण्यण कषादिषु काला कास्प्रत्ययात् किमेत्ति कुगतिप्रा कुप्वोः कपो कुमति च कुमुदनड कुलकुक्षि कृञ्चानुप्रयु कृत्यचः कृत्यतुल्याख्या कृत्यैर्कणे कृदतिङ् कृपो रो ल: केऽण: कोः कत्तत्पु कौरव्यमा कौसल्यका १२६ १२९ ग्रहह ६६ १०२ घानि च भाव घुमास्थागा घुषिवि घाडति १०४ १३० ३३ ३१ १२० चजोः कु ११७ ૪૮ १२४ ३१ १२० चतुर्थी चाशि चतुर्थी तद चतुर्थी सम्भ चरेष्ट: चोः कु: ४३ १०१ १२४ जनपदश ·५८ ११३ १०० ८५ जनिकर्तुः जातिरप्रा जुत्रश्च्योः ज्योतिर्जन ज्योत्स्नातमिस्रा झलां जशोऽन्ते झरो झरि टाङसिङसाम् टिड्ढाणञ् टित आत्मने १२३ १२४ १३२ दुन्योरनुप देवताद्वन्द्वे देविकाशिंश द्यप्रागपा द्वन्द्वे रहस्य द्वन्द्वमनोज्ञा द्वन्द्रश्च प्राणि द्वन्द्वे घि द्वन्द्रोपताप द्रारादीनां च द्विगुरेक द्विगोर्लंग द्वितीयाटौ द्वितीया श्रिता द्विवंचने द्विवचनवि ३९ ७४ १०६ ४८ रनिटि जो १०३ १२० ६९ ३० चङयुप ज्यासश्रन्थो ण्वुल्तचौ तत्पुरुषस्या तद्धितार्थो तद्धितेष्व तद्राजस्य यचः ३२ ११५ ८२ तयोरेव कृ ७३ घनद्ब्राह्मण घ्यटनः सहया धनुषश्च धातुसम्बन्धे धातोः कर्मण: धान्यानां भवने ८४ १२७ ३० धिच १२४ तसिलादिष्वा तस्य भावः तिरसोऽन्य तिष्ठदुप तुन्दादिभ्य तुल्या!रतु तल्यास्थत तृतीया तत्कृ तेन तुल्यम् ८८ ४८ धूमादिभ्यश्च ध्रुवमपाये न कोडादि २४ नज ७६ ३४ ९३ ३५ तेन रक्तम् ११४ ११० नवृतश्च न निर्धारणे नपुंसकाच न बहुव्रीही नभ्राण्नपा नमःस्वस्ति न माड्योगे त्रिचतुरोः त्रेतयः खेच दक्षिणादाच् दिव उत् ३ १०० ८९ ४३ ९६ ·न लुमता ६ ४८ न लोकाव्यय नल्यपि न विभक्तो १०४ १२३ ११ न शसदद १०६ १२६ पूरणगुण पूर्वकालैक पूर्वत्रासिद्धम् पूर्वपदात् सं पूर्वपराधरो पूर्वसदृश पोटायुवति पोरदुप प्रकारवचने ३१ ११० १०७ १०२ प्रकारे गुण १२२ २० ५५ ७३ नश्चापदान्तस्य नश्छव्यप्र न सुदुर्ध्याम् नस्तद्धिते नामि निगरणचलना नित्यं कौटिल्ये नित्यं डितः नित्यं वृद्ध नित्यवीप्सयोः निष्ठा निष्ठा शीविदि नेयडुवङ् नेर्विशः नोदात्तोपदेश पञ्चमी भयेन प्रत्ययः प्रत्ययलोपे प्रथमयोः पूर्व प्राक् कीताच्छ: ८३ १२२ प्राग दिशो ४० ८ २१ १२९ १५ ११६ पतिः समास ३१ २२ १३० १८ ९४ पदान्तस्य पनोमास् परवल्लिङ्गम् परिमाणाख्या ६० प्राग्वहतेः प्राणिस्थादा प्रातिपदिकान्त प्रातिपदिकार्थ प्राप्तापन्ने प्रैषातिसर्ग प्रोपाभ्यां युजे प्रोपाभ्यां स फलेपहिरा फल्गुनीग्रो बहुषु बहु बाष्पोष्म बाहादिभ्यश्च बुधयुध ब्रह्मभ्रूण ब्रह्महस्तिभ्यां ब्रुवो वचिः भवतेरः भावे भुजोऽनवने ६५ परोक्षे लिट ६१ ५५ पाघ्राध्मा ११७ ७६ पादः पत् १०६ २० पादशतस्य पुंवत् कर्म पुगन्तलघू ११८ १२६ पुमः खय्यम्परे पुमान् त्रिया १२१ ६५ पुरोऽप्रतो ६० .

·६ भूवादयो धा प्रस्जो रोप मतिबुद्धि मतुवसो रु मदोऽनुप मनुष्यतत्स्थ लोफो व्यावलि न्युट च वाचस्वपि वदः मुपि १२६ ६७ ९३ ५८ ९३ वयसि दन्तस्य वयसि प्र वर्तमान लट ८० माडि लु मितां ह्रस्वः ६१ वा दान्त वा पदान्तम्य ११२ १३१ १९. ११ १ म्रियते ड्लि यथासंख्यम यथासादृदये यस्मात् प्रत्यय यस्य विभाषा यस्येति च याप्ये पाशप् यावादिभ्यः यासुट पर युवोरनाको युष्मदस्मदो: पष्टी युष्मदस्मदोरन्य युष्मद्युपपदे १ ६२ ५.८ ६३ वाहनमा वा बहनाम वा या वारणाथानाम वा व्याप वागम्पो विज इट विदिर्भािद विन्दुरिन्छः विभाषा कृत्रि विभाषा गम विभाषा गुण विभापा गि विभापादर विशेषण यि वृद्धान्छ: यादरच द्रकामला १२३ ८१ ११३ यू स्त्र्याख्यौ २१ ३ ४९ १०१ ८५ ३२ येषां च विरोधः योपधात् रजःकृष्यासुति रदाभ्यां निष्ठा रलो व्युपधा ८ वाता गुण ८८ रषाभ्यां नो णः राजाहस्सखि रात्राहाहाः रिङ् शयग्लिइक्षु रोगाख्यायाम् रोऽसुपि लटः शतृशानचा लिनिमित्ते लुपसदचर लुबविशेषे लोपः शाकल्यस्य १२५ १५ व्यधजपो वजयजाः वश्वघ्रस्जमज वाद्यादिभ्यथ शप उपालम्भने शपश्यनोः शास इदद शतं पाके शेषात् कर्तरि शेषा घ्यगग्नि ६२ ११० ७० १०३ ९४ १९ १२६ ·श्रसोरल्लोपः श्रिणीभुवो ८९ ४४ ६५ १११ युकः किति २८ सवैकान्य सयुक्त सह सुपा सहस्य सः सात्पदाद्योः सायंचिरं सास्य देवता ११२ १०० १२८ ८१ ४ श्रीदितो षष्ठी पष्टी शेषे पष्टयतसर्थ षष्टयाः पति षिगौरादि षिद्भिदादि टुना : १२७ ७५ सिचि वृद्धिः सिध्मादिभ्यश्च सुपि च सुप्यजातो सोदराद्यः ८६ ११९ ६१ १३१ संयोग गुरु ८३ सख्युर्यः स्तोः श्रुना थुः स्त्रियाः पुंवद ८५ सङ्खयापूर्वी स्त्रियां क्तिन् स्त्रीभ्यो ढक ९.१ ७९. ६७ ११३ ६० ६८ २५ सङ्ख्थायाश्च समामे प्र सङ्घोद्धा संज्ञायां समज सत्यापपाश सत्सूद्विष स नपुंसकम् सनाशंस सप्तमीवि सप्तम्यधि सभा राजा ६० नुक्रमोरना स्पृशोऽनुदके स्पृहिगृहि स्पृहरीप्सितः स्वाङ्गाच्चो स्वादिष्वसर्व हनस्तोऽचि हरतेरनु हरतगति हल: २३ ११६ ३९ १०१ समर्थः पद हलन्ताच हलन्त्यम् १० समानकर्तृकयोः समानोदरे समासेऽनञ् हलि च १२५ १०९ समो गम्युच्छि हल्ङ्याम्भ्यो १६ ९७ ९६ ११२ सम्पर्युपेभ्यः सम्प्रसारणाच सम्माननोत्स सर्तिशास्त्यति सर्वनामस्थाने सर्वनाम्रः : स्याट सर्वस्य द्वे १७ ५७ १०२ १२० हुझल्भ्यो हृद्भगसि हृषेलामसु हेतुमात च ह्रस्वः ह्रस्वनद्या ह्रस्वस्य गुण: ह्रस्वो नपुंसके १२१ ११० ११९ १२२

·No text on this page.

·No text on this page.

·दुर्घटवृत्तेरुदाहरणानुक्रमणी। 30 ur ४० अकारयत् अक्षपादः अक्षरलवक्षिप्ता अखट्रेन ७६ ११९ १०४ ५८ अगमः अधिजगे अधित्वद् अधिपतिना अधिष्टकः अधीन्य अधीनम् अधीयते अध्येतृवेदित्रोः अननुसूयवः ३८ अग्नेः २० ४७ ९५ ४१ ९२ ६२ १२० ४२ अनन्तरायाः अनन्यगुाः ७६ अनाराध्य ७१ अङः क्तिना बाधा अङित् अङ्गुलम् अजां नयति ग्रामम् अजीहरन् अटाते अतिखटाद् अतिजरसस्य अतित्वम् अतिदुर्लभम् अतिलक्ष्म्यै अतिशायनम् अतिसखेः अतिसुलभम् अतिस्तुतम् अतृणेट् ५५ १० ११९ १०८ २७ ११० २१ ११४ २२ ११० ३८, १२८ १०३ ९२ १० १६ ९२ ܘ ܘ ܐ अनाशास्यजयः अ(प)नासिकः अनुजज्ञे अनुनाथे अनुनासिकः अनुपधात्वात् अनुपलब्धः अनुपालभ्यः अनुष्टुप् अनुहरते अनूद्यम् अनेकः अनेकप्रकारवत् ११० १२८ १६ ६० ५ अत्यल्पाच्वात् १२४ अधयनस्य अधिकं दशानाम् ४७ ८८ ·अनेक अनेकेषाम् १०६ अन्यथा कृत्वा गतः ७२ अर्वताम् अलं कुमार्यै अल्पश्रुतः अल्पान्तरम् अवतारः अन्यथात्वम् अन्ती अन्वगाः अन्वेषमाणम् ८५ ४६ १०४ २० अवदन्तस्य १२४, १३० ६९ १०८ १०३ १२८ अवमन्य अन्ल: ९४ अपन्थानम् अवष्टब्धः अश्राद्धभोजी ५१ २८ अपन्यायः अपर्णामिति ४२ अपव्यवहारः ३० ३१ ६१ २८ १३१ ३८ ३४ ८५ अपशब्दः अपुपत् स्वपोषम् अपूपार्धम् अपेतमैथिलीम् अपोभिः अभिजानासि अभीयात् २५ अश्वघासः असावि असूर्यपश्या: अस्ति अस्तिक्षीरा अस्तित्वम् अस्मान् द्वेष्टि अहमिव करोति अहर्युक्तायाम् अहोवचन आ उदकान्तम् आकस्मिकम् आक्रमयामास आक्रामयामास ३८ १४ १८ १२१ ६१ ११५ १४ २६ २८ ९२ १२५ अभृत् ९५ अभ्यस्या ८२, ११७ २७ अमयन् अमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे अमोचयत अम्भसां निधिः १०५ " आग्रहायणः आग्रहायणी ६५ अयुत अर्थमर्थ प्रति अर्धपिप्पली ३८ १५, १९ २९ ८,९५ आचरचञ्चुरा आजघ्ने आजातशात्रवीम् १६ ·३ १३ आढ्यंसुकरण आतिशायिकः आतिष्ठद्गु आदध्यात् आपीय १०० ११६ ३० उच्चुकुटिषति उच्चस्तराम् उड्डयितम् उड्डीनः उत्तरापथम् ८ १३, ९३ १०४ " ८९ उत्तरापथः ४२ " आप्यम् ८३ आमज्वरः ११६ आर्तः १२५ आरातीयः १०७ आराव ६५ आरोहयते २० आलोचः ११७ आवयोरन्तरा आविश्वक्षुषः २७ आशिपयति आशीष्कः १२० आश्वसेयुः ५३ आस ५१ आसुतिः ६८ आह ६१, ६२ इकारानुबन्धवत् इतिकरणः इत्थम्भतः इदानीं करिष्यास इष्यते ६४ ईश्वरज्ञातः ३६ ईश्वरी ७५ उच्चारणार्थवर्णान्तर्भावण ४४ उत्तरामुखम् (९ उत्तरेण ४४ उत्तिष्टते १६ उदकस्पृशः ६० उदधिम्य १०८ उदरम्भरयः ६० उदीरितम् १११ उदाणः उद्गिरणम् उद्गीय १०४ उद्ग्रथयितुम् ११४ उद्धाटनम् १०५ उद्धाटयति उद्यमोपरमा ११५ उद्वेजिता उपक्रम्यते ४४ उपकामयति १०५ उपधात्वात् उपरमोद्यमम् ११६ उपरि शिरसः २९ उपयुपरि बुद्धीनाम् ४१, १२२ उपलब्धिः ६९ " V: ७० ·। उल्क २५ ऐन्द्रम् आदनं पचति औषस २६ ८१ १०७ उपवसन्ति उपाध्यायी उपाध्यायन सहागताः उपायंसत उपायंस्त ४५ ककारः १८ " उपायध्वम् कटकात् कणेहत्य पयः पिबति कण्डूतिः कतमः कथंकृत्वा ४५ ७१ ५७, ६८ ९० ७२ उपातः उपासते उपोष्य रजनीम् ऊचतुः ऊहति १२५ २४, ५३ २५ १२१ १३ १२० एक: एकजातीया ९० १०० (८ ३० ४८ , ३२ १२२ कन्या कफापहा ६० कमण्डलुपाणिः कम्पयते २१ करस्य करभो बहिः ३० करिष्यमाणा कर्णजापः ६७ कर्णवेधः कर्तारौ ७३ कर्तृ ११९ कर्तृणि १२० कलहंसराममहितः ३६, ५९, ६३ कल्याणक्रोडी ७६ कां दिशं गन्तव्यम् ४१ काञ्चनी ८३ काश्चनीम् काचाः ११७ कातीयः कापथः ५१ एकत्वात् एकदशी एकध्वनिमुखर एकपली एकवीरः एकशः एकाकिना एकात् एकादशीम् एकापृषी एकैकम् एकैकशः एनम् एवकारः ४४ १०८ २५ ३२ २९ १०९, १२२ ५१ " ·५ कृपा १२४ ६१ ५५ ३२ (५ ६१, , " " ३५ क्लूप्ता केकयीम् केकयीतः केकय्युपशम् कैरवकोरकीयति कैलासाद्रिः कौरवाः कौरव्याः कौसल्यायनिवल्लभाम् ५४ ३२ १११ ५३ ५२ ५२ ६० क्वः ८ १०६ १२० ६१ क्वायाम् क्रव्यादः क्रीडते १० २० १५ कामहा कारयामास कार्तवीर्यार्जुनः काव्यम् कासाञ्चक्र किंकृते किङ्कराः किरण कीर्तना कुकुरकौरवस्त्रियः कुक्षिम्भरिः कुटित्वा कुटीकुटम् कुप्यते कुरुतेनेयम् कुर्वन्ती कुशीलवौ कुष्ठी कूक्तिः कूपदेश कूपमाण्डूकि! कूपात् कृतकर्मणः कृतघ्ने कृतपूर्वी कटम् कृता जनैः (कृताजिरैः) कृत्रिमपुत्रकैः कृत्वा विप्रकुलम् ३८ ११० कुच्चाम् क्रयादिः क १२४ १०४ ११ १२९ ७६ ८६ १०१ क्षत्रिययूनाम् क्षमा क्षान्तिः क्षीणः क्षीणः खपुष्पकृतशेखरः खिन्नः खिन्नः गच्छते २५ १३० ६० १२२ ३५ १२२ १९ ४७ ५२ गणरात्रम् गणेयम् गण्या: गन्धवभिः ९१ ७१ १०३ १०४ १०८ ·१४ ११६ २६ ५४ १२६ سع ४२ २६ ४९ ८० ११२ १२३ ३९ " ११२ ४९ १२५ ४९ गमकत्वात् गमयति ग्रामम् गर्वायसे गवित्याह गां बाहीकम् गिरिशम् गिरिशः गिलितः गिरिसागरविहारः गीाम् गुणिनां हिते गुपितम् गुरुतुल्यः गुरुलाघवम् गुरौ भक्तः गुर्विणी गृहवित्तभा गृहस्थूणम् गृहादारभ्य गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम् गोतरः गोऽभवत् गोभ्यः स्वस्ति ग्रसति. ग्रामणीः ग्रामार्धम् ग्रामो गन्तुमिष्यते ग्राहयितुम् प्रीवाकुक्षिललाटेषु ग्रैवेयम् घुष्टम् घृतस्पृगयम् चक्रपाणिः चञ्चुचरणैः चतुर्दिशीमेघोदयः चतुर्दिशीशान् चतुर्यिता चन्द्रकान्तीयति चन्द्रगोमिनाम् चरन्ति चर्मवती चातुरर्थिकः चातुर्विद्यः चातुर्वेद्यम् चापल ५६ ३१ ८६ ७२ १२५ ६४ १२९ ३६ ८९ ७७ ७७,७९ ११६ ९० २ गोमान् १०२ ५६ ३५ गोविट गोस्वामी गोहितम् गौरी ब्राह्मणितरा गौर्वाहीकः चालयन् चिक्रंसया चित्रगुम् चित्रभानुः चिन्तिया चुचुम्बे चुरा १०५ ११३ ९५ १२९ १०४ २० ६९ ५ ·८२, ११५ चैत्रं यावच्छीतम् छात्रोपाध्यायम् छिदुरम् छिदुरयां छिदुरान् ४१ ३९, ४९ ६२ १७ ५९ " जगन्मया ज्योतिषम् ज्योतिष्मती ज्योत्स्नाहरः तदस्मिन्नधिकम् तदुपरि तनिपतिदरिद्राणाम् तनुपेकमलम् तन्वीत्वम् तमस्तानवम् तमशैलाः तकविद्या तर्तुम् ३५ ११० १२८ जनकीयति १०७ ४६ जन्मजन्म जयति जयन्ति ३५ ४९ ११८ १२४, १३० . जश्त्वम् जागरतया जागर्यते ५८ ११३ ३७ १२१ तस्य ग्रहणम् तस्याभिगमनाय तां प्रति क्रुद्धः २५ १८ जाग्रः जातिम्मरी जाने जिघांसीयात् जिष्णुः जिह्वाले जीवपल्याम् २७, १२७ १२७ १२० २ ८ १ २२ ११८ तिरस्कार तिरस्कृत्य तीर्थज्ञानम् ? तुन्दपरिमृजः तुलयति तुला तुष्टोथ तृणीकः तृतीया ते जुघुषुः ५५ ७० ११३ जत्वा ज्ञापकम् १०५ ११३ १२० १०१ . " २४ ज्ञापनम् ज्ञापयति ज्ञापयितुम् ज्ञायते ज्ञास्यति ते वनम् तैराक्रमयामास ६४ ६२ ४२ १०९ त्यज्य ·दरिद्राजागृदीधीनाम् दर्शनीयदर्शनीय दर्शयते २६ ७६ ११४ १३ १२८ ११० १०२ १२२ २० ५८ त्याजितम् त्रपा त्रयो गावः त्राहि त्रिष्टुप् त्रीणाम् त्रैवर्णिकः त्वं ब्राह्मणी त्वकपितृकः त्वगुत्तरासगवतीम् त्वत्कल्पो देवदत्तो याति दवः दाक्षिणापथी दात्रेण ४६ ७७ दारा: २४ ७४ ४५ ३ १० ८८ ७ २८ १२७ ९६ त्वत्तः २८ त्वत्तरो यासि त्वद्भवति त्वमागमिष्यसि २७ २८ ६३ त्वया ज्ञातः ४७ दारिद्रयात् दासीदासम् दिदृक्षते दिवस्पतिः दिवोकसः दिवौकसः दुःखेन दुःस्थः दुद्रोथ दुरालभः दुर्धियः दुर्नयम् दुर्नामा दुर्नीतम् दुर्योधनः दुर्विज्ञेयम् दुहितात्मजौ दृतेषु दृग्भ्याम् दृढभक्तिः त्वया रक्षितः त्वया शीलितः दक्षिणापथः दक्षिणामुखम् दक्ष्णवः दत्से ददरिद्रौ ददृशे १२७, १२९ १२८ ११३ ११० १०४ १३० १२९ १३० ६३ ८९, ९९ ८९ २ १५ ९८ २० १४ १०९ २४ १२५ दधतुः दधिसुमनसी दन्तमुष्टितलैः दरिद्रस्य ९८ १०८ दृष्ट्वा ७१ ·५१ नवं नवम् १२२ देवासुरैः देवो याति दोषाणां विवर्जितम् दौत्येन (५ १२३ इन्द्वम् नवनवस्वम् नघनत्रा माग्निस्तृप्यति काष्ठानाम् नाथसे नान्तरीयक: नापोथीदस्य नाभिहद १५ (१ " ३ ४४ ११५ नारद इति २३ ४१ १०० ५० द्वयेषाम् द्वापरः द्वारिकः यहा धवित्रम् धायैरामोदम् धावितः धूमायन्ते धुर्तबकः धृतधनुषम् मखीनाम् ११२ ६२ १२७ १०३ ३८ ६५ ४ ३३ ९२ १०२ ७२ नतः १२५ १०५ १०६ ११७ ५९ नासत्यः नासत्या नास्ति निस्से नितान्त निधिजलानाम् निन्यतुः निमित्तम् नियमयंति निरस्यति निर्गच्छन् निबन्धसे निर्मितिः निर्लाभा निविशती निशामय निष्टब्धाः निहन्यते निद्रुतह्रिया २० ७४ नदीष्णः नन्दते मता कुमारी नष्त्री ममश्चकार देवेभ्यः ममस्कृत्य मुनित्रयम् ५८ ४३ ६९ ११० १५ १०५ १२८ ६२ मयः ६६ १७ मयन्ति मरक:य जिष्णवः ४८ भरवाहनः १२९ २३ ·१० नीचः १०, ९१ २३ परमपूज्यः परमष्ठी १२८ ३१ ५० परश्शतम् परश्शताः नुवति नृपतिसभाम् नेष्टोद्गातारी नैककीर्तिः नैशतमोवृतम् पक्त्वौदनो भुज्यते परश्शताद्याः ९७ ४२ ३० पचमाना ७४ २५ ६६ . परस्सहस्रम् परार्धभारनिर्वोढुम् परापवादसस्येषु परिमलम् परिवारः परिव्राट परिषदलान्महाब्राझैः परिष्वजति परीयाः परीयात् परीवारौ परोक्षम् पलाति पश्चिमामुखः पश्य पाक्तिः पचानस्य ६२, ११४ पचानि ५७ पच्यते १९ पच्यते ओदनो भोक्तुम् ४२ पञ्चगुः ३२ पञ्चजनीयः ८४ पञ्चपृल्यः ४८ पट्टी १०७ पठिपठी पणायान् ५६ पणायितम् पतितः ११२ पतिना २२ पतौ पदम् ११४ पदाः ६५ १२४ ८६ १४ १२१ ६६४ १३ ९९ " ९५ ७७ पाञ्चकपाल: पाञ्चकपालीयम् पाणिनीयम् " ८० पद्राः पाण्डवाः ७८ पाण्ड्याः ५३ पभ्याम् पयोधिः परमत्वम् ५७ १२४ २७ पातयां प्रथममास पादे १०६ ·११ ७७ ८४ १०२ ५४ ६९ ९ पार्थः पार्वतीपरमेश्वरी पितृवत् पितृणाम् पिपतिषति पीडा. पीडना पीतप्रतिबद्धवत्साम् पीवरोरु! पुंकाण्डम् पुंबत् पुंसु पुंस्त्वम् " ७२ ७७ १२९ १३१ १२८ - ८४ पुञ्ज एतौ पूजिया १०४ पूरयित्वा भुते ७१ पूर्णिमा ८५ पूर्तम् ११२ पूर्व कायस्य ४६ पूर्वफल्गुनी पूर्वामुखः ९९ पेचिथ ११३ पौनःपुन्यम् ८५ प्रक्लप्यमानः २ प्रख्यानम् १३० प्रचक्रमुः १८ प्रचुरतरव्यञ्जनवत्यः प्रणम्य शितिकण्ठाय ४३ प्रतिजृम्भति १४ प्रतिस्तब्धः १२८ प्रतीच्छिष्यामि ११७ प्रत्यक्षः २९ प्रत्ययः ६५ प्रध्यानम् १३० प्रपञ्चः ११७ प्रपरापसमन्ववनिय॑तिसूद- भिनिपर्यपयः प्रबोधयन्ते प्रभावः ६६ प्रभूयते भृत्यः प्रमदवनम् प्रमितौ १२९ पुनर्नवा पुप्रोथास्मै पुरः कौतुकाधानहेतोः पुरतः पुरस्सराम् पुरस्सरा २७ ८९, ९० पुरा भत्ता पुराणैकम् पुरातन पुरुषाराधनमृते पुरुषोत्तमः ६० ३७ ३२ ८२ ४१ १३ ९ २० पुरो रामस्य २७, २९ १२ पुष्टिः पुण्यः ·१२ ६० १११ १०३ प्रलम्बघ्नः प्रवेता प्रशंसा प्रशंसायात् प्रशस्तिः प्रशास्महे प्रसज्यते ४५ १०३ १९ २० ६६ प्रतरम् प्रमृतम्य प्राक्तन १२३ १३० फली ८९ फलं. ३६ बभूव ७, १२१ बहिर्गमात् ३० बहिष्कः १२० बहुश्रुतः बहुसख्या २२ बहुसख्युः बालाम् ७५ बिन्दवः ६३ बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्तः ८८ बुध्यति १४ बुभुक्षालुः ६२ बुभुक्षितं न प्रतिभाति ४१ बुभुजाते १९ बुभुजे बोभूयते १३ ब्रह्मन्नम् ६०,१२९ ब्रह्माणी भयनम् ६६ भयशोकहर्ता ३७ ४६ ३४ " प्रागियम् प्राङ्गणे प्राच्यामु प्रातिपदिकात् परतः प्राध्ययनामिभृतम् प्राप्तजीविका प्राप्यकर्म प्राप्स्यते प्रावृपायते प्रियस्य पुसल्वः प्रेन्वनम् प्रेम प्रेष्यब्रुवोः प्रक्षः फलपत्पूगमालिना फलवान् फलानामाशितः ३२ २० ५४, १२१ १२७ ११० १२९ भयापहाः ६ भर: ६६ ५१ ३, ५, १०, ११ भरितम् भवति भक्तीप्रसादात् भवतीसुत भषज्याम् ७२ १९२ ·१३ भवान् याति २८ १९ ४१ भोश्यते भ्रान्तं देशम् मकत्पितृकः मकारस्य मकारवचनम् भवितव्यप्रियसङ्गमम् भवी भाण्डे भारतो ग्रन्थः भार्या ३ ११४ १०९ १०६ मघवद १३१ ६८ १२६ भास्करः मजति मञ्चा: कोशन्ति मतिः १०८ ९.१ .१०७ ६९ ६२ ३९ भिक्षुणी भिक्षुस्य भित्तिः भिदुरम् भिन्धकी भीतम् भीतभीत इव भीरवः भीर! ६६ १२२ मत्तः मत्वर्थीयम् मधुपर्कपाणिः मधुपी मधुहा मध्यन्दिन मनापितम् मन्त्रजापम् मन्दधियाम् मन्द मन्दम् ११९, , ६१ १०० १११ ६७ १०४ १२२ ४२ " भुक्ता ब्राह्मणाः भुक्ता तुष्टिः ७२ ७१ १९ २८ १०७ मन्ये 'धातुः ममत्वम् ८५ ममायं प्रभुः ४४ मम्र १९ मया ज्ञातः भुत भूतपूर्वगतिः भूग्नि भूषणभूष्यभावः भूषणाः भूतिः भृष्टम् भेसा भेषजम् भोक्ता मरतकाहयः २४ १२४ ६८ १०३ ११८ ११५ २३ मरुत्त्वान् महतीप्रियः महद्भूतः महाबलपरीवारः २७ १०१ ·१४ महाष्टमी महाँ हि महिष्यः यथोक्तरीत्या यष्टिः २९ ६८, ९४ १२६ २४ यायावराः मातुः करोति १२७ ४६ मान्छादयामि ८५ ६७ मादः मान्यचरेभिः यूपाय योगपद्यम् रकारादीन् रक्षःपाशान् रक्षोगणं शिप्नुम् . ९० १०८ ७१ मा भवतु मा भैः १०२ १२३ ८९ " रजोपमाः रजोयुक्ता रज्जुसृड्भ्याम् रञ्जनात् ८८ १२५ १०२ रणे प्रत्यागतम् ४५ ५४ ३० २० १२६ ३१ मायिनः मायी मालिकः मासि माहिष्मतीम् मित्रवत् मुखनासिकाभ्याम् मुच्यते मुत् मुमूर्षति मूढधियः मृगतृष्णाम्भसि मेरुपर्वतः मानिः यजेय यतितम् यत्कृते यत्र शीलितः ९८ रत्नज्योतिर्दन्तुरः रथनागाश्वैः रथातिगाः रन्धनाय स्थाली रविचन्द्रौ राजकुलानी राजपूजितः राजा रावणाय नमस्कुर्याः राष्ट्रालम्भः रुजा रुदिहि रुद्रौ रोगिणां हितम् १०४ ३५ ३२ ६८ ११ ११२ ३५ ३६ २३ ११० ६९ १०५ ९ यथाशक्त्या २९ ४३ ·१५ मजते वयं वैयाकरणाः वरम् १३१ ६२ १११ १३ २६ वरतनु! ६७ ९३, ११९ ५५ ३२ वर्णापयति वर्त्तकम् वर्षणम् वर्षावै २१ ७५ ५५ ११८ वलमानः २० लज्जालुः लजितम् लभन्ति लम्भयति लम्भयन् लवणा लालायितः लिखनम् लिखापयति लिङ्गानुशासनम् लेखः लेखकः लेखनी लेखिनी वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया वंशे वज्रपाणिः वलयन् ववालिरे १२६ १०६ ५५ ववाह ९३ ३६ ११८ वस्त्रं वयति वहन्ति ته २६ २४ १२३ १३२ १२७ " वाम् वाग्मो वाचस्पतिः वाच्यति वाणिज्यम् " ४२ २५ ८५ ३९ ७६ वश्वकवृत्त्यः वातवीजनैः ५२ वत्सा वनस्य मोक्षः ४२ ९२ १२० ११९ ८२ वनाय ८ वने वनेभ्यः वन्ध्यासुतः वायुसख्या वारिणः वारे! वार्त्तम् वार्तिसूत्रिकम् वाघ्नम् वासगृहम् वासवदत्ता वासुदेवः ३५ ११६ ३९ ११६ ३१ वमः . ८३ चमथुः वयं गच्छामः २८ ·वृक्षोऽयम् वृक्षस्तिष्ठति वृत्तौ ६१ ९४ १०६ ३ वृत्रस्य हन्तुः वृश्चिकः वेमुः वैयाकरणः वैदेहिबन्धोः वैदेहीमन्तरा वैरम् व्यजनम् व्यतिपपे ९९ ४२ ८५ ५२ ur व्याकरणशास्त्रम् पाहयेत् विशतेरधिकः विगाह्य स्थितः विदधामः विदितः ६४, ११३ विधिः ६७ विनसा ९२ विनिन्युः १७ विनियम्यम् ५८ विभूतिः २५ विवेकशून्यमनसो मा देहि ४३ विव्यचिथ विश्यतुः १२५ विव्ययुः विव्युः १२५ विशिष्टानुबन्धवच्छब्दः ८८ विश्राम ११६ विश्रामय १०५ विश्वसेन विश्वजनीयः विश्वसृग् १२५ विश्वस्तः ११३ विषकुम्भपयोमुखम् ३३ विषवृक्षः ४१ वीज्यते वृक्षः ४, १२३ वृक्षाय ११९ वृक्षे १०७ ११८ ३२ १० १३० शत्रुघ्नः शत्रून् जयति शपामि १५ शब्दानुशासनम् शब्दे शमीतरुः २४ ३२ ४८ शम्भुना शयनीयम् ७२ शयानेन भुक्तम् शयामि शय्या शरीरार्धहराम् शशशृङ्गधनुर्धरः १३ ७२ ३४. ३५ १५ ५० शशिना संह शशोर्णम् ·१७ ७५ शत्रपाणिनाम् शान्त्युदकुम्भहस्ताः शार्वरस्य १०२ ३९ ८१ श्रवणा श्रावी श्रितः ७२ शाश्वतः शाश्वतिकः शास्ति श्रियः पतिः श्रीघनः श्वा गमिष्यसि १२७ १२९ १०७ १०३ ७० शास्यैः पड्ढा १३१ १२९ ८२ ३२ पोढा टीवनम् संयमयति संवत्सरकरणीयम् संशृणुमहे ११८, १२५ १०५ ३१ १७ १३ शास्त्रवाक्यानि शास्त्रीयम् शिंशपावृक्षः शिखी शिअत् शिलापुत्रकस्य शिष्योपाध्यायम् शीतालुः शुद्धोदनः शुध्यते शुभाङ्गी ३५ संस्कार: ९७ १२१ १०१ ६२ ०.५ सक्रियते संस्थाः सग्विः सग्विना २० २२ ७६ सख्या: যুগ २० संक्रमत संकामयति १८ १०५ ६७ ६५ संग्रहः . " ९९ शृतम् शेषम् शेषाणि शोच्यः शोभति शोभनं प्रामं गच्छति शोभनं समया ग्रामम् शोभा श्रवणधिया ११७ १४ ४३ सङ्घातान् सतीत्वम् सत्कर्तव्यम् सत्कृत्यशालिनः ३३ २९ सत्यवद्यः ६९ १०२ मन् मन्ददा २०४ ?

·१८ सह मेघेन ३९ सह लक्ष्मणेन सपक्षः सपत्नीमाता सप्ताविंशतिमौक्तिकैः सभां वा न प्रवेष्टव्यम् ९९ ८३ समगच्छत समया ग्रामम् ४१ १६ २९ ११५ १७ समस्या समाक्रामति समानपक्षः १०० समारन्त ५७ ४४ सहेत् १४ सहोदरस्य साङ्गुलानि ९२ साधु खलु पयसः पानम् ३८ सापत्नः ७७ साम्प्रतिकाभावे ८१ सार्वजनीनः सावर्णिः साष्टे ३० साहाय्यम् ८६ सितेतरस्य ३१ सिसृक्षते सीवनम् ११८, १०५ सुखाभव ९१ मुटा सीयुटो बाधा ४७ ९३, ११९ ९३ ६८ ५६ ६ समितिः समीहे समुच्छ्याः समुदायिभ्योऽनन्यः सम्पपृच्छे सम्प्रहरिष्यन्ती सम्भावयां राघवमास सम्मार्ज ४६ ७, १७ १४ ५७ ११७ ८९ सरस्वान् मुतनु ! मुतनूम् सुदती सुनो! ३० ११९ २१ सुश्रु! ८२ सराजम् सरोजीयति सर्पिणी सर्वतः सव्येष्टा: सव्येष्टारो सत्रे सहकारसुगन्धौ सहचरीम् १२८ मुमतये सुरतासमुदीरणेन सुस्तुतम् सुस्थः सुस्थितः सेवति ३८ १२८ १९ ९२, १० ५९, ७४ १३ ·१९ ८० ११५ सैन्धवः सोदरः सोदरस्य ८३, १०१ " " स्वाभाविकम् स्वाभाव्यात् स्वायम्भुवम् स्वीयम् स्वैरिणी हनौ सो वा ९७ १०७ ८१ ६.१ ७७ ७९ ७४ हन्वः १०३ ८१ ११५, ११६ हा अम्ब! ४० हा कष्टम् सौमित्र! सौम्यः सौवम् सौहृद सौहृद्यम् स्तव्यपरावरोक्तिः स्त्रीत्वम् स्नात्वा सुखम् स्पृहा स्मितस्य ५८ ८४ हा तात! हा पितः! हाहा गिरः " ७१ ६९ ४२ हितमात्मनः हिते हिमहा २४ स्यन्द १३ हुंकारण ८१ ६६ ११२ १२ स्यात् स्वकीयस्य स्वयंग्राहः स्वरूपविषयत्वात् स्वर्भानुः स्वस्थे हे गौः! होतृपोतनेष्टोद्गातारः हरेः १२९ १ ७२

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ श्रीशरणदेवकृता दुर्घटवृत्तिः। . प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। नत्वा शरणदेवेन सर्वज्ञं ज्ञानहेतवे । बृहद्भट्टजनाम्भोजकोशवीकासभास्वते ॥ शाकमहीपतिवत्सरमाने ऐकनभानवपञ्चविताने । दुर्घटवृत्तिरकारि मुदे वः कण्ठविभूषणहारलतेव ॥ वाक्याच्छरणदेवस्य च्छात्रावग्रहपीडया । श्रीसर्वराक्षतेनैषा संक्षिप्य प्रतिसंस्कृता । डिति च । ५। कथं 'हु हरेश्छन्दसि' (७-२-३१) इति हृधातोरिक गुणनिषेधादुचार-. गार्थेकारेणानङ्गत्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । अत एव निर्देशादिति रक्षितः । शबन्तस्यैकदेशस्योच्चारणार्थेकारेण वा निर्देशः । कथं नित्यं तुन्दपारमृजः, 'तुन्द- शोकयोः परिमृजापनुदोः' (३-२.५) इति कप्रत्यये 'मॅजेरजादौ सङ्क्रमे विभाषा वृद्धिरिप्यते' इति वृद्धिप्रसङ्गात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषया न वृद्धिः । अचीति वाच्येऽजादिग्रहणं मुख्याजादिपरिग्रहार्थम् । तेन तुन्दपारमृज इति । (तत्रेदं!) 'यस्मिन् विधिस्तदादौ' इत्यादिना आद्यर्थे सिद्धे आदिग्रहणाद् 'द्विर्बद्धः सुबद्धो भवतीति अजादिरेव ग्राह्यः । कप्रत्ययेऽनुबन्धसत्त्वे नाजादित्वम् । मार्ज. १.. ज्ञानरूपाय फलायेत्यर्थः. २. एकनभनवपञ्चानां वितानो विन्यासः १०९५ इत्येवंरूपो यस्मिंस्तस्मिन्. ३. अस्यैवार्थतोऽनुवादः 'विडत्यजादौ वेष्यते' इति वा, 'विडत्यचि वा' इति वा. ४. समाधानान्तरमाह-अचीतीति. ५. अजादिरेवेति यः सर्वदैवाजादिर्न तु क. दाचिदनजादिः, स इत्यर्थः. तेन गौणाजादेरव्यावर्तनाद 'यूयं ममृज' इत्यादावपि वृद्धिविकल्प- सिदिरास्मन् समाधाने.

·दुष - तीत्यत्र त्यादेशस्याजादित्वमेव । एकमुनिपक्षे तु 'अचो ब्णिति' (७-२-११५) इत्यत्राच इति योगं विभज्य मृजेवृद्धिः 'जराया जरसन्यतरस्याम्' (७-२- १०१) इत्य मादन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्रोक्ता । राक्षतेन च धातु- प्रदीपे तुन्दपरिमृजन्तुन्दपरिमार्ज इत्युभयं दर्शितम् । भाप्ये तु व्यवस्थितविभाषाया अनुदाहृतत्वादुभयप्रयोगो लक्ष्यते । कथं जिष्णुः 'ग्लाजिम्थश्च कन्नुः' (३-२-१३९) इत्यत्र स्थास्युरिति सिद्धये गिच्चायं न किदिति व्याख्यातम् । उच्यते । गकारप्र- श्लेषादत्र सूत्र इति वृत्तिः । तदुक्तम् 'स्नोर्गित्वान्न स्थ ईकारः किङितोरीत्वशासनात् । गुणाभावास्त्रिषु स्मार्यः श्युकोऽनिट्त्वं गकोरितोः ॥' अन्ये तु स्थास्लुसिद्धये स्था आ इत्याकारप्रश्लेषाद् 'घुमास्थागे'ति (६-४-६६) नेत्व- मिति च वर्णयन्तः कित्त्वाद् गुणाभावमाहुः । किन्त्वेवं 'दंशेश्छन्दस्युपसङ्ख्या- नम्' इति 'दङ्णवः पशवः' इति न सिध्यति । अनुनासिकलोपप्रसङ्गात् । उ- च्यते । 'सर्वे विधयश्छन्दास विकल्प्यन्ते' इत्यदोषः ॥ तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् । ९ । कथं प्रक्लप्यमानः 'ऋकारलकारयोः सवर्णसंज्ञा वक्तव्या' इति 'ऋव- पुच्च' इति णत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । उरिति वक्तव्ये वर्णग्रहणमस्यानित्यत्वार्थम् । तेन । यद्वा 'ऋलक्' इत्यत्र प्रत्याहारे लग्रहणं शक्यमकर्तुम् । यथा सावाह- कार ऋकारं गृह्णाति, तथा लकारमपि ग्राहयिष्यति किं लकारेण । तज्ज्ञापयति ऋकारलकारयोः सावर्ण्यमनित्यमिति । तेन यथा क्लप्तशिख! इति 'गुरोरनृतः' (८-२-८६) इति प्लुतो भवति, न त्वनृत इति प्रतिषेधः, तथा प्रक्लप्यमान इति णैत्वाभावः ॥ ओत् । १५॥ क्थमगौरौः समपद्यतेति गोभवेदिति, च्च्यन्तत्वान्निपातत्वेन प्रगृह्यत्वात् पूर्वरूपत्वाभावात् । उच्यते । च्च्यन्तेऽध्यारोपितगोत्वाद् गौणत्वम् । 'गौणमु- १. वचनसाध्यस्यार्थस्य सूत्रत एव साधनपक्ष. २. णत्वस्य. ३. क्लप्यमान इत्य- त्रेवेति शेषः. एवञ्चात्र 'कृत्यचः' (८.४.२९) इति णत्वप्रसङ्ग एव क्षुत्रादित्वकल्पनया बारणीय इति भावः.

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः । ख्ययोमुख्य कार्यसम्प्रत्ययः' इति यथा 'गौरनुबन्ध्योऽजोऽमीषोमीयः' इत्यत्र स बाहीकोऽनुबध्यते । एवञ्च गौर्बाहीको गां बाहीकमिति वृद्ध्यात्वे न स्याताम् । उच्यते । पदसंस्कारपक्षे बाहीकाद्यानपेक्षया वृद्ध्यात्वे भविष्यत इति भाष्य- भागवृत्ती ।। न बहुव्रीहौ । २९ । कथं त्वकपितृको मकत्पितृक इति । बहुदीही सर्वनामत्वाभावादकचोऽप्र- वृत्तिः । उच्यते । गोनीयमतेनान्तरङ्ग एवाकच् । यथाह -- 'अकच्स्वरौ तु कर्तव्यौ प्रत्यहं मुक्तसंशयौ' इति । प्रत्यङ्गावन्तरङ्गावित्यनुन्यासकारः । धातुवृत्ता- वुक्तम् - त्वत्कपितृको मत्कापितृक इति बहुव्रीह्यर्थे वृत्तत्वात् समानकाल एव निषेधादकचोऽप्रवृत्तिः । प्रागिवात् क एव भवति । तथा च भाप्यम् --- 'विधि- 'निषेधौ च समानकालौ' इति ॥ विभाषा जसि । ३२ । कथं 'व्यथां द्वयेषामपि मेदिनीभृताम्' इति माघः । द्वयशब्दस्य ज- स्पेव सर्वनामताविकल्पात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषयान्यत्रापीप्यते । अथवा इप गसावित्यतः विपि । द्वयं द्वैधं गच्छन्तीति द्वयेषः तेषाम् । सर्वादावुभयशब्दः पठ्यते । तस्यार्थग्रहणाद् द्वयशब्दस्यापि सर्वादित्वमित्यन्यः ॥ अचः परस्मिन् पूर्वविधौ । ५७ । कथं वैयाकरणः 'न य्वाभ्याम्' (७-३-३) इत्यैचि कर्तव्ये यणः स्था- निवत्त्वाद्यकारपूर्वाभावादैन् न स्यात् । उच्यते । यो ह्यनादिष्टादचः पूर्वः, तस्य विधि प्रति स्थानिवत्त्वमिति न स्थानिवत्त्वम् । 'असिद्धपरिभाषयान्तरङ्गे आयादेशे कर्तव्ये बहिरङ्गस्यैचोऽसिद्धत्वाद्' इति न्यासः । कथं भवतीति निमि- १. व्यन्ता हि स्वभावाद् गौणार्थवृत्तय एवति तदतिरिक्तानामेवादन्तानपातानां प्रगृह्य- खमेतत्परिभाषाबलाद्विज्ञायत इति भावः. २. गोनीयो भाष्यकार:. ३. बहुव्रीत्यर्थे वृ- तत्वादिति सूत्रे बहुव्रीहिशब्दस्य तादर्थ्यलक्षणया बहुव्रीह्यर्थपदपरत्वादित्यर्थः. ४. समा. नकाले विधिसमानकाले. अयं भावः - कृते बहुव्रीहाववयवस्योपसर्जनत्वेनासर्वादित्वादेव विधेरप्रसाः इति प्राग बहुव्रीहेः प्रक्रियावाक्यदशायां यः प्रसङ्गः, तद्विषय एव निषेधोऽयं सामवाद्विलायते इति. ५. तेनैजाममस्यायादेशाभावोऽपि सिद्धः. निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयण- पक्षपाते वाह-आसद्धेत्यादि.

·दुर्घटवृत्तौ तापेक्षपूर्वत्वे ओकारस्य स्थानिवत्त्वादवादेशाप्रसङ्गाद् , यथा तन्वन्तीत्यत्रेडभाषः उच्यते । निमित्तापेक्षं पूर्व लक्ष्यवशात् क्वचिदेव । तन्वन्तीत्रासिद्धपरिभाषया -- वेडभावः ।। द्विवचनेऽचि । ५९। कथमधिजगे । इङादेशस्य स्थानिवद्भावादिकारस्य द्विवचनप्रसङ्गात् । उच्यते । 'गाङ् लिटि' (२-४-४९) इत्यत्र लिऐमात्राश्रयत्वादन्तरङ्गत्वात् प्राक् प्रवर्त्तते । एशादेशस्तु लिडादेशविशेषाश्रय इत्युभयाश्रयो बहिरङ्गः । एवं च द्विवचननिमित्तेऽचि नायमजादेश इति कुतः स्थानिवत्त्वमिति न्यासः । कथं निन्यतुः, प्रागियङि द्वित्वे हि निनियतुरिति स्यात् । उच्यते । 'उपजात- निमित्तोऽप्युत्सर्ग उपजनिप्यमाणनिमित्तेनापवादेन बाध्यते' इति यणा बाधितत्वा- नेयङ् । भाष्यभागवृत्त्योस्त्वेतदर्थ ननित्यनुवृत्तौ द्विर्वचननिमित्तेऽचि द्विर्वचन एव कर्तव्येऽप्यजादेशो न भवति । कृते द्विवचने यथास्वम् इयङादेशो भवतीति सूत्रार्थः ।। अदर्शनं लोपः । ६० । कथं वृक्षः प्लक्षः । विसर्जनीये रेफस्यादर्शनालोपसंज्ञायां 'दूलोपे पूर्वस्य' (६-३-१११) इति दीर्घसम्भवात् । न च लोपभावितस्य संज्ञा, 'चादिलोपे' (८- १.६३) इत्यत्र चार्थो गम्यते, न चादिशब्दः प्रयुज्यते, स चादिलोप इत्युक्तम् ; तथा 'ल्यब्लोपे कर्मण्युपसङ्ख्यानम्' इति च गम्यमाने ल्यपि लोपशब्दः प्रयुक्तः । उच्यते । सामर्थ्यादौपचारिको गौणोऽत्र लोपः । अथवा दूयोर्लोपो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः कार्यः । अवसानस्याभावरूपत्वान्न परत्वम् । एवमपि वृक्षस्तिष्ठतीत्यत्र 4सङ्गः । किञ्चावसानस्यापि बुद्धिकल्पितं परत्वमम्त्येव । वर्णानां परत्वं बाध्य. १. तथाच निमित्तापेक्षपूर्वत्वाश्रयणपक्षस्त्यक्तव्य इति भावः. २. एतच्च द्विलकारनि- देशेन लिटो लकारादित्वलाभात्. ३. गाङादेश इति शेषः. ४. येयं द्वित्वात् प्रागजादेशा- प्रवृत्तिरुपसातपरिभाषया साधिता, सा सूत्राक्षरैरेव सिद्धेति वक्तुमाह - भाष्येत्यादि. ५. 'इयडादयो भवन्ति' इति पठितुं युक्तम् . ६. अत्रेति ‘चादिलोपे' इत्यादी. 'ठूलोपे' इत्यत्र तु 'रोरि'इति लोपशब्दभावितो मुख्य एव लोपः सम्भवतीति नातद्भावितो गृह्यते इत्याशयः. रेफादर्शननिमित्तस्य खरः परत्वादित्यर्थः. विसर्गव्यवधानान्न भविष्यतीति चेन्न, परत्वस्य व्यक हिताव्यवहितसाधारणस्य प्रतिपत्तेः. तद्धि पूर्वस्येत्यनेनाक्षिप्तम् ; न चात्र तस्मिन्निति परिभा. ८. बुद्धिपरिकल्पितमेव परत्वं गत्यभावात् सर्वत्राश्रयणीयमित्याह - वर्णानामित्यादि. पाया उपस्थानम्.

·प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। . मेवोच्चरितप्रध्वंसित्वात् । एवं तर्हि ढलोपसाहचर्याद् ‘रो रि' (८-३-१४) इति रेफलोपो ग्राह्यः । वृक्षत्तिष्ठतीत्यत्र तस्मिन्निति' (१-१-६६) परिभाषया विसर्ज. नीयव्यवधानादपि दीर्घाभावात् ।। प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम् ।६ २ । कथं भवतीति, विपोऽदर्शने लोपसंज्ञायाः प्रत्ययलक्षणे सतीवर्णस्य तुक्प्र- सङ्गात् । न च लोपश्रुत्या विहितम्य प्रत्ययलक्षणं. यत ‘आयादय आर्धधातुक' (३. १-३१) इत्यत्र न्यास उक्तम् - 'आयादीनां पक्षे निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वा । तत्र यदि वा- ग्रहणेनायादीनां निवृत्तिः स्यात् , तदा प्रत्ययलक्षणेन अप्रत्ययाद् (३-३-१०२)इत्य- कारः स्याद्' इति । उच्यते । तथा अदर्शनमूत्रे (१-१-६०) त्रपुजतुभ्यां स्वमो कि कृते क्विपो लोपस्य प्रत्ययलक्षणेन तुकमाशङ्कय न्यासकृता स्थानिवत्सूत्रात् स्थानिवद्र- हणमनुवर्त्य स्थानी प्रसङ्गवान् इति प्रसक्तम्यादर्शने प्रत्ययलक्षणमुक्ता धात्वधिकारात् विपोऽप्रसङ्गेन तुगभाव उक्तः । ननु यदि प्रत्ययप्रसङ्गे प्रत्ययलक्षणं, तदा ग्रामणीरि- त्यत्राणः प्रैसङ्गे 'सत्सृद्विप' (३-२-६ १) इत्यादिना विपि प्रसक्तयाणः प्रत्ययलक्षणेन वृद्धिः स्यात् । उच्यते । 'पूर्वमपवादाः प्रवर्तन्ते पश्चादुत्सर्गा' इत्यणः प्रसङ्ग एव नास्ति । कथं गोहितम् । प्रत्ययलक्षणेन चतुर्येकवचनाश्रयावादेशात् । उच्यते । 'प्रत्ययलोपे तल्लक्षणम्' इति वक्तव्ये प्रत्ययग्रहणेन ज्ञापितं वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययल- क्षणं नास्तीति । तेन गवे हितं गोहितमिति नावादेशः । यद्येवं कथमतृणोडिति लोपे हलि विधीयमानः 'तृणह इम्' (७-३-९२) इतीम् । उच्यते । स हि ह- लादौ सार्वधातुके, न तु वर्णमात्रे । एवं हि मोदत इति मुदित्यत्र क्विपि वलाद्या- श्रय इट् स्यात् । उच्यते । 'शास इदङ्लोः' (६-४-३४) इत्यत्र न्यास उक्तम्- परिभाषेयमनित्येति ॥ ९. पूर्वस्येति तु इहोत्तरपदाधिकारादनुतरपदेऽपि पूर्वमात्रस्य दीर्घार्थम् , न पुनः परिभाषाबा- धार्थम् . २. वृक्ष इत्यत्र तु निर्दिष्टग्रहणेन परिभाषायाः सप्तमीनिर्दिष्टशब्दविषयतावसायाद् ठूलोपे शब्द एव परतो दीर्य इत्यवसानस्याशब्दत्वा देव दीर्घाभावः सिद्ध इत्याकूतम् . ३. प्रसङ्गश्च सामान्यशात्रतः. ४. प्रत्ययग्रहणन वापशेषणतापनप्रत्ययासाधारणरूपाश्रयस्यैव कार्यस्य तत्प्रत्ययलोपेऽपि प्रवृत्तिवोधनादर्थात् व्यावर्खमानमतादृशं कार्य वर्णप्राधान्यनिबन्धनमेव भवितुमर्हतीति कथमिमः प्रत्ययविशेषणीभूतवर्णाश्रयरयाप्रवृत्तिशङ्केत्यभिसन्धिमानाह -स हि इलादी इत्यादि. वर्णमात्रे केवले वर्णे इत्यर्थः. कैवल्यश्चेतराविशेषणत्वं प्राधान्यमिति यावद.

·दुर्घटवृत्ती न लुमताङ्गस्य । ६३ । कथम् - 'अभिमुखमुपयाति माम्म किश्चित् त्वमभिदधाः पटले मधुव्रतानाम् । मधुसुरभिमुखाब्जमन्धलुब्धैराधिकमधित्वदनेन मा निपाति ॥' इति माघः । त्वय्यधीत्यव्ययीभावे स्वादे कि त्वादेशाभावात् । उच्यते । 'इकोऽपि विभक्तौ' (७-१-७३) इत्यत्राज्ग्रहणेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् प्रत्ययलक्षणेन त्वादे- शात् । त्वदिति विभक्तिप्रतिरूपमव्ययं त्वय्यर्थ इति वा । यौ तु सर्वादौ त्व त्वदिति तावन्यार्थी इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये प्रथमः पादः। पठ्येते, ॥ अथ द्वितीयः पादः। गाङ्कुटादिभ्योऽणिन्ङित्।। कथं धवित्रं व्यजनम् । 'अर्तिलूधू' इत्यादिना इत्रचि 'धू विधूनन' इत्य- स्य कुटादित्वाद् गुणाभावात् । उच्यते । 'ओरोद्' इति वक्तव्ये ओर्गुणः' (६-४- १४६) इति गुणग्रहणेन ज्ञापितः संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः । तथा कुटस्यादिः कुटादिरित्येकैशेषेणान्तर्भावाल्लिखेः कुटादित्वम् । कथं तर्हि (मधुप्रसूर्लेखनीति!) 'अपाचतुप्पाच्छकुनिप्वालेखन' (६-१-१४२) इति निर्देशात् , रद विलेखन इति निर्देशाच्च । 'व्यचेः कुटादित्वमनसि' इति वक्तव्यम् । कथं विव्यचिथेति, सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । उच्यते । अनसीति पर्युदासात् तिडो डित्वाभावादिति धातुपारायणे । धातुवृत्तौ तु सम्प्रसारणमाश्रित्य विविचिथेत्युक्तमिति रक्षितः ॥ १. अनित्यत्वेति. नित्यत्वे ह्यनेन प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्विभक्त्यभावादेव नुम् न भवि- प्यतीति किं तद्वारणार्थेनाज्ग्रहणेन. २. एकशेषश्च तत्पुरुषबहुव्रीह्योः. ३. कुटादित्वमिति तञ्च लिखितुं लिखिध्यत इति प्रयोगनिहाय. ४. उक्तनिर्देशान्यथानुपपत्त्यैव लिखेः कुटादि. त्वममन्यमानः संज्ञापूर्वकविध्यनित्यतया लिखितुमित्यत्र गुणाभावं वदति हरदत्तः; धवित्रमिति च कल्पसूत्रप्रयोगश्छान्दसत्वादुपपादनीय इत्याह. ५. पर्युदासादिति पर्युदस्यमामासुन्प्रत्यय. पशेऽर्थात प्रत्यये कार्यविज्ञानादित्यर्थ:- ·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। विज इट् । २। . कथम् 'उद्वेजिता वृष्टिभिराश्रयन्ती' इति कुमारसम्भवः । उच्यते । ण्य- न्तादिति भागवृत्तिः । 'प्रकृतिग्रहणे ण्यधिकस्यापि ग्रहणम्' इति चेत् , न ह्यन्यवि- पयोऽयं 'न भाभूपूकामगनि' (८-४. ३४) इत्यादौ ण्यन्तानां च भादीनामुपस- यानम्' इति वचनात्.। णिच्यन्तरङ्गत्वात् पूर्व प्रत्ययाद् गुण इति वा ॥ असंयोगाल्लिट् कित् । ५। कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा' इति घोषः । संयोगान्तत्वात् कित्त्वा- भावात् । उच्यते । अपशब्द एवायम् । अथवा 'यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्' (३-३-९०) इति नङो ङित्वेनागमशासनानित्यत्वात् तुकोऽभावे कित्त्वात् सम्प्र- सारणे कृते ऋकाराश्रयस्तुक् ॥ इन्धिभवतिम्यां च । ६ । कथमस्ते भावे बभूवेति, भवतीति श्तिपा निर्देशात् । उच्यते । नित्य- शब्दान्वाख्याने 'अस्तेर्भूः' (२-४-५२) इत्यनेनास्तेः प्रसङ्गे भंवतेः प्रयोगः साध्यते । अथवा 'भवतेर' (७-४-७३)इत्यत्र यदुक्तमनुन्यासकृता 'अवश्यं हि यया कया- चिद् व्यक्त्या निर्देशः कर्तव्य इति भूव्यक्त्या निर्देशः कृतः; कोऽत्र प्रद्वेषः कृतः ॥ हलन्ताच । १०। कथं दिदृक्षते सिसृक्षते । कित्त्वात् परत्वात् ‘सृजिदृशोझल्यमकिति' (१.१-५८) इत्यम् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् कित्त्वम् । १. न हन्येत्यादि. 'हेरचड़ि' (७-३-५६) इत्यचङ्ग्रहणेन चडोऽन्यत्र सनादी हेर्ण्यधि- कस्यापि कुत्वं भवतीत्येव ज्ञापनाद् ‘ण्यन्तानाञ्च भादीनाम्' इत्युपसख्यानानुगुण्याच नायं न्यायो हिधात्वतिरिक्तविषय इत्यर्थः. २. न्यायस्य व्यापकत्वाभिमानेऽप्याह -णिचीत्यादि. पूर्व प्रत्ययात् क्तप्रत्ययोत्पत्तेः प्राक्. ३. डित्वं हि विच्छौ तुकाकारस्यानुपधात्वेन गुणाप्रसङ्गात् प्रच्छौ च 'प्रश्ने च' (३.२-११७) इति निपातनेन सम्प्रसारणानिटेर्व्यर्थे सत् तुगागमाप्रवृति वा शादेशविधौ सतुकच्छकारस्य स्थानित्वेन परिग्रहं वा ज्ञापयित्वैव सार्थकं वक्तव्यम् . शितपा निर्देशादिति. तेन हि 'भू सत्तायामिति पठितस्य ग्रहणेऽपि 'अस भुवि' इत्यस्य प्रहणं न प्राप्नोति. ५. भवतेः प्रयोगः साध्यते इति. भवतिश्च सिद्ध एव. न स्वस्ते. भूरूपमपूर्व सृज्यते. तथा चास्तेरग्रहणेऽपि दोषाभावः. ६. कार्यशब्दवादे विकृताविकृतव्य- किद्धययोगिनोऽस्तेः सम्वन्धिनी 'भू' इत्येवंरूपा विकृतव्यक्तिरप्येकशेषेण भवतिनिर्देशेऽन्तर्भा- व्यत इत्याशयादाह-अथवेत्यादि. ७. परत्वादिति. अपरनिमित्तकत्वेऽपि समानशब्दापे- क्षत्वात् कित्वस्य नान्तरङ्गतेति मन्यते.

·दुर्घटवृत्तौ निष्ठा शीवादीमादविवादधृषः । १९ । कथम् उड्डयितं डीङोऽत्रापाटादकित्त्वाभावात् । उच्यते । 'भौवादिकस्य डीडो निष्ठायामकित्त्वम्' इति धातुपारायणः । देवादिकम्य डीङ ओदितां मध्ये पाठसामर्थ्यादनिटत्वं नत्वं च । तेनोड्डीन इति ॥ रलो व्युपधाडलादेः संश्च । २६ । कथं नित्यं कुटित्वा । परत्वादनेनैव विकल्पितकित्त्वात् । उच्यते । पूर्व- विप्रतिषेधेनान्तरङ्गत्वाच्च कुटादित्वमात्रम् ॥ हस्वो नपुंसके प्रातिपदिकस्य । ४७ । कथं वनाय वनेभ्य इति दीर्वत्वैत्वयोः कृतयोई वत्वप्रेसङ्गात् । उच्यते। 'आसिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे' इति हन्धे कर्तव्ये दीर्वत्वादेरसिद्धत्वाद् । अथार्थधर्मस्य नपुंसकलिङ्गम्याश्रयणान्योऽपि बहिरङ्गः । एवं तर्हि परम्मैपदेविति निर्देशान्न इस्वः । वने इति द्विवचनान्तःम्य सप्तम्यन्तम्य च पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेन हम्वत्वम् । उच्यते । उक्तकर्मादिशक्तिकत्वेनानपुंसकत्वात् . प्रथमाद्विवचनम्य तु अर्थवद- धातुः' (१-२-४५) इत्यतः प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्तौ पुनः प्रातिपदिकग्रहणान्निष्कृ- टप्रातिपदिकाश्रयणात् । अपरं बहुत्वान्नोक्तम् ॥ गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य । ४८ । कथं अबपिपलीति, 'एफविभक्ति च' (१-२-४ ४) इत्युपसर्जने हस्वत्व- प्रसङ्गात् । उच्यते । 'एकविभक्तावपट्य तवचनम्' इति कात्यायनवार्तिकेनोप- सर्जननिषेधादिति भाप्यम् । 'एकविभक्ति वे'त्यत्र विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- १. तथाच कुटादित्वप्रयुक्तनित्यङि त्वस्य बाबात् कोटत्वेयांप पक्षे भाव्यमित्यर्थः. अन्तरङ्गत्वमल्पापेक्षत्वात् . ३. दीर्घत्वादेवहिरङ्गता च सुपोऽधिकस्यापेक्षणात् . ४. सुबपे- क्षायाः स्थाने लिङ्गापेक्षायाः सत्वा नान्तरङ्गो ह्रस्व इत्याक्षिपति - अथेत्यादि. ५. उक्त- त्यादि. अन्तवत्वेन प्रातिपदिकत्वेऽपि विभत्यन्तस्य कर्माधिकरणशक्तिप्रधानत्वेन नपुंसकलिङ्ग- युक्तद्रव्यऋत्विाभावादित्यपः. ६. प्रथमान्तं शांतप्रधानत्वविरहेग नपुंसकद्रव्यवृति भवत्येवेति तत्र पृथक् परिहारमाह ---प्रथमेत्यादि. प्रातिपदिकग्रहणानुवृत्ताविति. नपुंसकद्रव्यवा- चित्वस्य धात्वादिप्वभावादर्थात् प्रातिपदिकलाभ इति कैयटः. निष्कृष्टेति मुख्येत्यर्थः. तेनाति. दिष्टप्रातिपदिकव्यावृतिः. एष एव तु परिहा। द्वितीयान्तसप्तम्यन्तयोरपि द्रष्टव्यः, यत्कारणं नपुंसकत्तेरनपुंसकवृत्तेश्चैकादेशो नपुंसकत्तिग्रहणेन गृह्यत एवेत्ययुक्तः प्राक्तनः परिहारः. अनुवृत्तेरिति. सा च 'विभाषा छन्दसि' (१.२-३६) इत्यतः. २. .

·प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः। ९ स्वाद्" इति न्यासः । 'उभयगतिरिह शास्त्रे सम्भवतीति लौकिकोपसर्जनत्वान्न इस्वः शास्त्रीयोपसर्जनस्य, लौकिकोपसर्जननिवृत्त्यर्थं यत्नसामर्थ्यात् । हूस्वे वा परवल्लिङ्गतया स्त्रीप्रत्ययः प्रत्युज्जीव्यत' इत्यनुन्यासः ॥ अस्मदो द्वयोश्च । ५९ । 'सविशेषणानां प्रतिषेधो वक्तव्यः' इत्युक्तम् । कथं पुनर्न वयं वैयाकरणा इति । उच्यते । ईश्वरादिवदेकत्वे बहुत्वारोपात् ॥ फल्गुनीप्रोष्ठपदानां च नक्षत्रे । ६० । कथं पूर्वफल्गुनी । नक्षत्राद्वित्वैबहुत्वातिदेशात् । उच्यते । पूर्वोत्तरफल्गु- न्यौ द्वे प्रोष्ठपदे च द्वे इत्यत्र सूत्रे बहुवचननिर्देशाद् बहुत्वं विवक्ष्यते; द्वयोरित्य- नुवृत्तेर्द्वित्व एव बहुत्वारोपात् । इयमल्पिका । आतिदेशिकं कार्यमनित्यमिति 'वाच्यम् ॥ पुमान् स्त्रिया । ६७ । कथं भवश्च भवानी च भवौ रुद्रावित्यादि, तल्लक्षणश्चेदेव विशेष इत्यनु- वृत्तेः; अस्तीह हि पुयोगकृतो भेदः; इन्द्रेन्द्राण्यावित्यत्र प्रत्युदाहृतम् । उच्यते १. यत्नश्च 'ईयसो बहुाहेर्नेति वाच्यम्' इत्येवंरूपः. अथ लौकिकोपसर्जनग्रहणेऽपि कथं दोषवारणं, यावता पिप्पलीशब्दोऽपि पूर्वपदार्थे गुणीभावाल्लौकिकमुपसर्जनं भवति यथा कोशा- म्बीशब्दो निष्कौशाम्बौ. किञ्च यत्नोऽयं शास्त्रीयोपसर्जननिवृत्त्याऽपि कामं स्यात् , बहुव्रीही श्रेयसीत्यादेनियतविभक्तिकत्वेन शास्त्रीयोपसर्जनताया अपि भावात् . अवश्यं चेह शास्त्रीयोप- सर्जनस्यैव ग्रहणं विज्ञेयम् , अन्यथा हरीतक्यः (फलानि) कुमारी (कुमारीवाचरन्) इत्यत्रापि ह्रस्वत्वप्रसङ्गः. अतो ह्रस्वमभ्युपगम्य समाधत्ते -- इस्वे वेत्यादि. २. प्रत्युज्जीव्यत इति परपदभूतपिप्पलीशब्दलिङ्गातिदेशेन हि पिप्पलीशब्दसम्बन्धि लिङ्गकार्य गौरादिडीलक्षणं समा- साद्भविष्यतीति सिद्धमीकारस्य प्रत्यानयनम् . ३. कथं पूर्वेत्यादि. द्वयोनक्षत्रयोः फल्गुनीग्रो- ष्टपदाख्ययोद्यवयवज्योतिःसमुदायात्मनोरवयवानां स्वभावत उद्भतत्वेन चतुष्ट्वात् सूत्रे बहुवच- नमिति फल्गुनीप्रोष्टपदाशब्दयोर्द्विवचनान्तताया एव पक्षे प्रामाणिकत्वप्रतीतेरेकवचनप्रयोगोऽनुप- पन्न इति शङ्काग्रन्थार्थः. ४. द्वित्वेति. अन्यतरस्यांग्रहणानुवृत्त्या हि पक्षेऽभ्यनुज्ञायमानं द्वित्वं वस्तुतोऽवयवाश्रयमेवारोपितं समुदाय इति तदप्यतिदिष्टम् .. .. पूर्वोत्तरेत्यादि. अय- माशयः - यवयवसमुदायात्मनां पूर्वोत्तरत्वभेदेन भिन्नानां चतुर्णामेव नक्षत्राणां विवक्षणेन सूत्रे बहुवचनस्य निर्देशः. तेषु चैकैकस्मिन्नवयवभेदोद्धृतत्वं विवक्षामात्रायत्तं यदा विवक्षित्वा द्वित्व- मारोपितं, तदैव पाक्षिकं बहुवचनं विधीयते न तु तदनुभूतत्वविवक्षायामेकवचनं न्यायप्राप्त प्रत्याख्यायते इति. ६. इयमिति युक्तिः समर्थना वा योग्यत्वात् . ७. का तीनल्पल- क्ष्यसंग्राहिका समर्थनेत्याकांक्षायामाह -- आतिदेशिकमित्यादि. ८. 'रुद्रादेवेकशेषोऽन्वेष्यः' इति च काव्यालङ्कारे वामनः, ·१० दुर्घटवृत्ती 'पुमान् स्त्रिया' (१-२-६७) इत्यत्र न्यासकृता 'पुमान्' इति योगविभागः कृ- तोऽस्य सिद्धये । यद्यप्यानुक् पुयोगमपेक्षते, तथापि मियां विधामात् : स्त्रीकृत एवायं भेदः । कथं वा दासीदासं कुटीकुटम् । उच्यते । ‘गवाश्वादिषु पाठसा- मर्थ्यान्नैकशेषः' इति न्यासः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये द्वितीयः पादः. अथ तृतीयः पादः. भूवादयो धातवः। १। कथं भवतीति, ऊकारस्येत्संज्ञाप्रसङ्गात् । उच्यते । निरनुनासिकत्वान्नेत्त्वं, 'प्रतिज्ञानुनासिक्याः पाणिनीया' इति । प्रयोजनाभावाद्वा । न 'स्वरतिसूती' (७ २-४४) त्यादिना इविकल्पः प्रयोजनं. 'भूसत्तायां परस्मैभाष उदात्तः' इति उदात्तोपदेशानर्थक्यात् । तैन्नित्यमिडर्थ । न च गाप्रभृतीनामिवोदात्तत्वमनुदात्तनि- वृत्त्यर्थ वाच्यं, निरचकत्वादनुदात्तत्वाप्रसङ्गात् ॥ हलन्त्यम् । ३ । कथं पुष्टिः, अनेन हि पकारस्येत्संज्ञया भाव्यम् । तथा च पुष्णाती- त्यादि न सिध्यति । उच्यते । अनभिधानान्नैतत् । एवञ्च प्रयोजनाभावान्नेत्त्वम् । कथमटतीत्यादि, अनेन तु टकारलोपात् । प्रयोजनं तु टित्त्वात् ङीप् , यथा 'नासिका- स्तनयो धेटोः' (३-२-२९) इत्यत्रोक्तम् -स्तनन्धयीति धेटष्टित्त्वात् ङीप् । एव- मादीनामकार इत्संज्ञापरित्राणार्थो, नोच्चारणार्थः । यथा 'इदमस्थमुः' (५-३-२४) इत्यत्रोकारः । कथं भवतीति, वकारस्येत्त्वप्रसङ्गात् । उच्यते । प्रयोजनाभावा- नेत्त्वम् । न च 'वान्तो यि प्रत्यये' (६.१-७९) इति विशेषणं प्रयोजनम् ; १. अन्यथा समाधत्ते यद्यपीत्यादि. अपेक्षत इति. स्वसनियोगिडीद्वारेणेति शेषः. इन्द्रादिषट्कमातुलाचार्येषु डीप 'पुंयोगाद' (४-१-४८) इति हि सिद्धः. २. स्त्रियां विधा- नादित्यादि. यद्यानुक् पुंयोगे व्यधास्यत, तदा तत्कृतोऽयं विशेषोऽभविष्यदित्यर्थः. ३. तदिति. उदात्तत्वम् . , ·प्रथमाध्याये तृतीयः पावः ।। ११ , अन्यथा गव्यति नाव्यतीत्यत्र यान्तादेशोऽपि स्यात् । 'वान्तो यी'त्यत्र 'अयान्तो यी ति कर्तव्यं स्यात् ॥ न विभक्तौ तुस्माः। ४ । कथं क, यजेयेति । 'किमोऽत्' (१-३-१२) 'इटोऽत्' (३-४-१०६) इत्यत्र स्थानिवद्भावादनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते । अनित्यत्वादस्य विधेः' इति वृत्तिः । ‘इटोऽदित्यत्रोक्तम् -- नायमादेशावयवस्तकारः । किन्तर्हि मुखसुखार्थ उच्चार्यते' । एवञ्च 'अनित्यत्वादस्य विधेः' इत्यत्रायमर्थो वेदितव्यः --- 'कि- मोऽदि'त्यत्रेत्त्वनिषेधस्यानित्यत्वात्, ‘इटोऽत्' इत्यत्रास्य विधेरकारम्य विधानाद् इति केचित् ॥ यथासङ्ख्यमनुदेशः समानाम् । १० । कथं भवतीति । अत्रायादेशः कस्मान्न भवति, यथासङ्ख्याभावात् । तद्धि दिशेरुच्चारणार्थत्वाच्छृतानुमितन्यायाच्च श्रुतयोरुद्देशानुदेशिनोर्युक्तं यथा 'तूदीस- लातुर (४-३-९४) इत्यादौ । उच्यते । श्रुतन्यायफलम्यान्तरङ्गस्यानित्यत्वादिशेः प्रतिपादनवृत्तित्वाच्च सामान्येन यथासङ्ख्यम् । ‘परम्मैपदानाम्' (३-४-८२) इत्यादौ यथासङ्ख्यार्थ स्वरितत्वसामर्थ्याद्वा । तथा च रक्षितः 'म्वरितत्वसा- मर्थ्यात् कचिदर्थतः कचिच्छब्दात् सामान्यमाश्रीयते' इति । एवं च परस्मैपदादि- - १. अन्यथेत्यादि. असति वान्तग्रहणे पूर्वसूत्रानुवृत्तौ 'क्षय्यजय्यौ शक्यार्थ' (६-१-८१) इत्येकारस्यायादेशनिपातनारम्भेणातालव्यस्यैवैचः स्थानित्वपर्यालोचनादोकारोकारयोः स्थानेऽय. वायावां चतुर्णामादेशानामविशेषेण विधानप्रसङ्गः. वान्तग्रहणेन पुनरयायोावर्तनाददोष इति भावः. प्रयोजनं प्रत्याचष्टे-वान्तो यीत्यत्रेत्यादि. 'अयान्तो यि प्रत्यये' इति करणेऽकार- स्याधिक्यं तु न शङ्कयं, संहितया पाटे पूर्वरूपात्. २. अनित्यत्वञ्च प्रतिषेधविधेः 'इमस्थमुः' इत्युकारेण ज्ञाप्यते ; नित्यत्वे ह्यनेनैव मकारो विभक्तिस्थः इत्संज्ञासकाशात् त्रातुं शक्य इति किमुकारेण. ३. वृत्तिरिति. काशिकायां हि किमोऽत् इटोऽत् इत्यत्र प्रतिषेधो न भवति' इत्युक्त्वोक्तमिदम् . ४. तथा च केवल एवाकारो विधीयते, न तु किमोऽदित्यत्रेव तकारानुब- न्धवानिति तित्स्वराभाव इति वृत्त्याशयः. ५. केचिदिात. अस्वरससूचनम् इटोऽदित्येतद्विषये 'इत्त्वं न' इत्यश्रुतसाध्यकल्पने क्लेशात् . ६. न्यायश्च 'श्रुतानुमितयोः श्रुतसम्बन्धो बलीयान्' इंति. ७. श्रुतन्यायस्य प्रतियोग्यभावादाह - श्रुतन्यायफलस्येति. फलं तु श्रुतसम्बन्धो- ऽश्रुतसम्बन्धेनानुमानद्वारकेण सप्रतियोगीतिः भवति ततोऽन्तरङ्गः. ८. समत्वेनेत्यर्थः. ९. यथासकायसूत्रेऽपि स्वरितेनेत्यस्य सम्बन्धं मन्यते.

·१२ दुर्घटवृत्ती संज्ञानुमितस्य तिप्तसादेर्यथासङ्खचं णलादिः । एकत्वाद्यभिधानादान्तरतम्याच 'लुट' (२-४-८५) इत्यत्र डादिः । संज्ञानुमितयोः क्तैक्तवत्वोः 'ङसिङसोश्च' (६-१- ११०) इत्यत्रैङ एकारौकारयोश्चास्वरितत्वान्न यथासङ्ख्यम् । अथवा आन्तरतम्या- दयादयो भविष्यन्ति । तथा हि - एकारादीनां सन्ध्यक्षरत्वादकारेकारात्मक एकारः, अकारोकारात्मक ओकारः, अकारैकारात्मक ऐकारः, अकारौकारात्मक औकारः । एवं च संवृताकारवत एकारस्य ओकारम्य चायवौ विवृताकारवत ऐकारस्य औका- रस्य चायावौ भविष्यतः । तदुक्तं - 'संवृताकारस्य संवृताकारो विवृतावर्णस्य विवृ- तावर्ण' इति । ननु कथमेतद् , यतो वर्गेपु ये वर्णैकदेशास्तेषु तत्कार्य न भवती- त्युच्यते । सन्ध्यक्षरवर्ज हि तत् ; सन्ध्यक्षरेपु प्रयत्नभेद एव । तथा 'ऐऔजि'- त्यत्र भर्तृहरिः – ‘सन्ध्यक्षरेषु विरामोपादानाभ्यां (लक्ष्यः प्रयत्ना वा !) लक्ष्यौ प्रयत्नौ द्वा' इति । अत एव 'पऐ कण्ठतालव्यौ' 'ओ औ कण्ठोष्ठयौ' इति काल- विच्छेदाभावेऽपि पृथक्प्रयत्नत्वात् 'हे गौः' इत्यत्र न सम्बुद्धिलोपः ॥ अनुदात्तङित आत्मनेपदम् । १२ । कथम्- 'कर्णपुच्छं मया त्यक्तं भमो दन्तस्तथैव च । १. एवपि प्रथमपुरुषसंज्ञिनः षड़ , डादयस्तु त्रय इति वैषम्यात् 'लुटः प्रथमस्य' इत्यत्र सलथातानुदेशो न प्राप्नोतीत्याशयेनाह -- एकत्वादीति. सङ्ख्यातानुदेशाभावेऽप्येकार्थयोस्ति- तयोरेकार्थो डा, यर्थयोस्तमातामोद्यर्थो रोशब्दः, व्यर्थयोझिझयोस्यों रसित्येवमर्थकृतान्तर्यात् प्रयोगदर्शनेन शक्यावसायाद्यवस्था भविष्यतीत्यर्थः. एतच्च डारौरसश्च डारौरसश्च डारौरस इत्ये- कशेषानाश्रयणे द्रष्टव्यम् . २. रदाभ्याम् (८-२-४२) इत्यत्रेति शेषः. ३. संवृतत्वञ्च प्रायो- गिकं बाद्धव्यम् . ४. प्रकृतभाष्य इति शेषः. ५. प्रयत्नशेद एवेति. उपलभ्यत इति शेषः. तथा च तनिष्पाद्यो सन्ध्यक्षरभागौ वर्णग्रहणेन सुग्रहाविति न्याय्यं तयोर्वर्णकार्यमिति ६. पूर्वभागविषयस्य प्रयत्नस्य विरामादुत्तरभागविषस्यारम्भाचेत्यर्थः. ७. अत एव अवयवप्रयत्नभेदादेव. ८. पृथक्प्रयत्नत्वादिति. अवयविन ओकारस्यांशतः संवृतत्वादौका- रस्य तु सर्वथा विवृतत्वादिति भावः. अथैवं विभाव्यते--अकारस्य संवृतत्वं नाम प्रयोगभावि. तद्वा- ढमान्तरतम्ये व्यवस्थापकमस्तु. सवर्णसज्ञायां तु प्राक्रियिकस्य विवृतत्वस्यैव तादाद्यवस्थापकत्वं युक्तम् . अत एव 'अग्ने एति' इत्यादौ एकारावयवस्याकारस्य तुल्यप्रयत्नतया सावात् अद्रह- णेन ग्रहणाद् ‘एङः पदान्तात् ' (६-१-१०९) इति पूर्वरूपं स्यादिति तत्परिहाराय ‘(सन्ध्यक्षरेषु) यदत्रावर्ण, विवृततरं तदन्यस्मादवर्णाद्' इत्यभ्युपगतम् ऐऔच्सूत्रे भाष्ये ; अन्यथा हि ‘यदत्रा- वर्ण, तत् संवृतम्' इति प्रयत्नभेद एवावक्ष्यत. इति, 'तदा स्वराणामूष्मणां चैव विवृतं करणं स्मृतम् । ताभ्यामेओ विवृततरौ ताभ्यामैऔ विवृततमौ ॥' इति शिक्षानुसारेण प्रयत्नभेदमा- श्रित्य एदैतोरोदौतोश्च मिथः सावर्ण्य कामं वार्यताम् . भावः.

·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। १३ एष कालः समुत्पन्नो यः पलाति स जीवति । इति । पलायत इति स्यात् । उच्यते । ‘पल गतौ' इत्यस्य लेटि आडागमे रूपम् । छान्दसा अपि भाषायां कचित् प्रयुज्यन्ते । अध्वर्युशब्देन क्याच्छन्दसि (३-२- १७०) इत्युप्रत्ययान्तेन ज्ञापितम् । अथवा 'अय गतौ' इत्यम्मादात्मनेपदानित्य- त्वात् तिपि दिवादौ 'ध्या चिन्तायामिति कर्तव्ये भूवादी 'ध्यै चिन्तायामिति ज्ञापकात् गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावे रूपं 'लोपो व्योवलि' (६-१-६६) इति यलोपे पलातीति । कथमुचुकुटिपतीति । कुटादित्वेन सनो ङित्त्वान् तङ्प्रसङ्गात् । उच्यते । उपदेशाधिकारादिति गाङ्कुटादौ न्यासः । कथं तर्हि बोभूयते " 'त- पसः परस्मैपदं च' इति ज्ञापकात् सनाद्यन्तानामप्युपदेशोऽस्ति" इति ज्ञापकस- मुच्चयः । स चायुक्तः ‘भावकर्मणोः' (१-३-१३) इत्यात्मनेपदनिवृत्त्यर्थत्वात् । ततश्च 'पुच्छभाण्डचीवराण्णिङ्' (३-१-२०) इति ज्ञापकम् । कथं शिअद्वल- यसुभगैः' इति मेघः । उच्यते । चक्षिङो युजर्थमात्मनेपदार्थ चेकारानुबन्धे क- र्तव्ये व्यनुबन्धत्वं ज्ञापयति अनुदात्तङित आत्मनेपदमनित्यामिति । एवं च- 'काशे स्यन्द कुशे म्यन्द म्यन्द त्व शत्रुमम्तके । अम्माकं तु तथा म्यन्द यथा म्यन्दसि (पेणव ! ) ॥' - 'नीचं समृद्धमपि सेवति नीच एव दूरेण तं परिहरन्ति पुनर्महान्तः 'अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः' 'लभन्ति पुनरुत्थानम्' 'तबोपशायिका यावद्राक्ष- म्यश्चेतयन्ति न' 'त्राहि मामुरुदुःखितम्' । 'त्राहि मां हि तथागतम्' । त्राहीत्यत्रेद- मपि वाच्यम् । त्रायत इति त्राः । 'अन्येभ्योऽपि दृश्यत' (३-२-७५) इति विचि आचारे क्विपि धातुत्वे लोटि रूपम् । मां त्राहि त्रातेवाचरेत्यर्थः । तथा मण्डपे शयामि किमतः पर'मिति; 'गणकार्यमनित्यम्' इति ‘गणकार्यानित्यत्वाच्छपोऽलुग्' भवेत् । 'आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमावहन्वीक्षणानाम्' इति मयूरः । उच्यते - धा १. 'अध्वर्युक्रतुः' (२-४-४) इति सूत्रे, 'अध्ययुशाग्या' इति भाष्ये च प्रयुक्तनति शेषः. २. तेन 'मदनपारेपन्थिप्रणयिनी'त्यादयः प्रयोगाः. ३. युजर्थमिति. न च ल्युनैव विच- क्षणसिद्धिः, तस्मिन् मध्योदात्तत्वं, युचि त्वन्तोदात्तत्वमिति व्यतिरेकात् . ४. इकारानुबन्धे इति. अनुदात्ते इति शेषः. ५. अनुदात्तेत्यादि. अनुदातेत्त्वलक्षणं ङित्वलक्षणं चात्मनेपद- मनित्यमित्यर्थः. ६. यथा त्राहीति प्रयोगो डिलक्षणस्यानित्यत्वे न फलमन्यथासिद्धत्वाद् , एवं शयामीति प्रयोगोऽपि न फलमनेकसंस्कारविकलतयापशब्दत्वादिन्यभिप्रायं म सकृत्य तामेवा- नेकसंस्कारविकलतां समर्थनच्छलाद् दर्शयति-तथेत्यादि. तथा ·? १४ दुर्घटवृत्ती धारण इत्यस्य धातोर्नायं प्रयोगः; किन्तु 'दध धारणे' इत्यस्याशिष्यार्धधातुकत्वे । आदधातत्यिादधः । ततश्चाचारक्विबन्तादाशिषि लिङ्यकारलोपे यासुटि रूपम् । तथा 'सर्वमापोमयञ्जगद्' इति चन्द्रिकायां 'सर्व जगदापोऽमयन्निति विलोक्य' इति व्याचक्षाणा 'अय वय पय मय तय णय गतौ' इत्यस्माल्लङि रूपमाहुः । अत्र नकारस्य श्चुत्वेन ञकारः । अन्ये त्वच्छन्दं सकारान्तमाहुः यस्यायं वैदिकप्र- योगः - 'आपोभिर्जिनं कृत्वा' इति । तथा च कोशः - ('कमलं सलिलं भुव- नमुदकं धावकनीरकवन्धं । धवनवारिजीवनाः सुजले ब्रुवते कतमेऽपि नपुंसक- मापः?)' इति । व्याख्यानान्तरं बहुत्वान्नोक्तम् । तथा-'प्रत्यूषकाले जगदङ्ग- नानां मुखेषु कामः प्रतिजृम्भति' इति । 'माता शत्रुः पिता वैरी येन बाल्ये न पा- ठितः । न शोभति सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा ॥' 'अरिं मित्रमुदासीनं मध्यस्थं स्थविरं गुरुम् । यो न बुध्यति मूढात्मा सर्वथासौ विनश्यति ॥' इति । तथा 'परिप्वजति पाञ्चाली मध्यमं पाण्डुनन्दनम्' इत्यादि । ‘स सहेन्न कथं(नं?) तुषारम्' इत्याधृषीयस्य संहेः । तथा 'ग्रसति तव मुखेन्दुं चन्द्रबिम्बं विहाय ।' 'पिण्डं ग्रसतीति पिण्डग्रः' इति 'अत्वसन्तम्य' (६-४-१४) इत्यत्र वृत्तौ । 'पँसु ग्रहणे' इत्याधृषीयस्य रूपमिति रक्षितः ॥ कर्तरि कर्मव्यतीहारे । १४ । कथं सम्पद्विनिमयेनोभौ दधतुर्भुवनद्वयम्' इति रघुः । उच्यते । 'प्रतिषेधे हसादीनामुपसंख्यानम्' इति रक्षितः । अत्रादिशब्दः प्रकारे सादृश्ये (च!) । तध्यप्राप्तात्मनेपदाभावत्वेन न तु शब्दक्रियत्वेन । एवं च यदुक्तं भागवृत्तिकृता-- 'प्रकारस्तु शब्दक्रियत्वाद्' इति, तन्न । विनिमयशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वा- दिति तु न वाच्यम् , 'इतरेतरान्योन्योपपदाच' इति वचनात् । अपशब्द एवा- यमित्यनुन्यासः । “ततः सम्प्रहरिप्यन्तौ दृष्ट्वा कर्णधनञ्जयौ' इति कर्मव्यतीहारो न विवक्षितः, किं तर्हि युध्यमानाविति" इति कैयटः ।। १. नायमिति. अपेक्षिताया आशिषः सार्वधातुकलिडानवगमादिति भावः. २. अ- स्येति. आत्मनेपदं तु नानित्यत्यत्वात् . ३. आदधातीत्याङ: सामासिकसम्बन्धमात्राभि- प्रायं, ‘ददातिदधात्योर्विभाषा' (३-१-१३९) इत्यनुपसर्गादेव शविधानात् . ४. विलोक्येति पदं श्लोकस्थम् . ५. सहिश्चुरादौ मृग्यः. ६. आत्मनेपदपाठ एव तु पदमार्योपलब्ध इति प्रतिभाति. ७. ग्रसिराधृषीयेषु मृग्यः. ८. 'न गतिहिंसार्थेभ्यः' (१.३.१५) इति प्रतिषेधे, ९. ततश्च इतरेतरान्योन्यपरस्परातिरिक्तशब्देन कर्मव्यतीहारस्योक्तत्वेऽपि विधिप्रवृत्तेरावश्य- कत्वादित्यर्थः. - ·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । नेविंशः। १७ । कथं 'अङ्के निविशती भयाद्' इति रघुः । नेरुपसर्गस्य ग्रहणमम्बूनि विशन्तीति व्यावृत्त्यर्थम् । इह तु उपसर्गप्रतिरूपको निपातः । पदसंस्काराश्रय- - णाद्वा॥ आङो दोऽनास्यविहरणे । २० । कथं 'किं वा दत्से विहग! पतनम् ' । उच्यते । कञभिप्राये भविष्यति । एवञ्च 'प्रजासु वृत्तिं यमयुक्त वेदितुम्' इति भारविः । 'युजेरयज्ञपात्रेषु (१-३-६४) इति स्वराद्यन्तोपसृष्टादिति वक्तव्यम्' इत्युभयनियमात् केवलात् त- डोऽभावात् ॥ क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च । २१ । कथं 'सल्लक्या यष्टिभागम्वनवनसहितः क्रीडते नागराजः' इति शुद्धसु- बन्ते । उच्यते । अपशब्द एवायम् । क्रीडित इति पाठो वा । वार्तिकसमुच्चया- र्थचकाराद्वा ॥ शप उपालम्भन इति वक्तव्यम् । कथं 'सख्यः शपामि यदि किश्चिदपि स्मरामि' । उच्यते । चकारसंगृ- हीतस्यास्य 'नपुंसकमनपुंसकेन' (१-२-६९) इत्यतोऽन्यतरम्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यव- स्थितविभाषात्वेनानित्यत्वाद्वा । वाचा शरीरम्य म्पर्शनायोगाद्वा । भागवृत्तौ (तूपल म्भनप्रकारमुक्तम् !) तूपालम्भनं प्रकाशनमुक्तम् । एवञ्च पूर्वक एव सिद्धान्तः ॥ आशिषि नाथः। कथं 'नाथसे किमु पतिं न भूभृताम्' इति भारविः । उच्यते । 'आशि- १. उपसर्गग्रहणमर्थवद्रहणन्यायलभ्यं, न तु वाचनिमित्यरुचेराह -- पदसंस्काराश्र- यणाद्वेति. यदि निपातोऽप्यनर्थकः, तदा पूर्वकमपि समाधानं साधु. २. कर्चिति. 'स्वरित- जितः (१-३-७२) इत्यनेनेति शेषः. प्रकृतसूत्रं ह्युपसृष्टादकत्रभिप्नायऽपि विध्यर्थम् . ३. भर. विरिति. उपपद्यत इति शेषः. ४. वार्तिकेति. चकार: ‘समोऽकूजने' इत्याद्यनुक्तं समुच्चि- न्वन्ननुपसृष्टमपि समुच्चेष्यति. आङ् च कथञ्चित् स्वरितत्वादनुवर्तिष्यत इति भावः. त्यादि. 'वाचा शरीरस्पर्शनमुपालम्भनम्' इति हि काशिका. ६. एवञ्चेति. उपलम्भन इति पाठस्यैव प्रामाणिकतया प्रकाशनस्य तदर्थत्वात् सखीः प्रति स्मरणाभावप्रकाशनस्येह स्फुटत्वात् तङो दुर्वारत्वे सतीत्यर्थः. ५. वाचे- ·, १६ दुर्घटवृत्ती प्येव नाथ इति नियमार्थ नेदं; किं तर्हि, अनुदात्तेत्त्वलक्षणात्मनेपदानित्यत्वान्नित्या- त्मनेपदार्थम् । तेनाशीविषयादन्यत्र विकल्पं ज्ञापयति' इति कश्चित् । नाधस इति वा पाठः कर्त्तव्यः । एवं 'नाथ! त्वामनुनाथे विजहिहि संरम्भम्' इत्यपि । अथ वा सङ्गरसंरम्भं त्यजेति त्वामाशंस इत्यर्थः ॥ हरतेर्गतिताच्छील्य इति वक्तव्यम् । कथं 'जलधिमनुहरते सरः' । उच्यते । 'गतताच्छील्ये' इति तु भाग- वृत्तिः । ‘गतविधप्रकारामतुल्यार्थाः' इति भर्तृहरिः । तेन सादृश्यशीलने तङ् । वृत्तिकारमतेन तु कञभिप्राये भविष्यति ॥ उदोऽनूर्ध्वकर्मणि । २४ । कथम् ‘उत्तिष्ठते वासुकिनापि दष्टः' इति प्राणेश्वरः । उच्यते । नात्रो- र्ध्वगमनं, किन्तर्हि, बोधनमर्थः ॥ आङो यमहनः। २८ । कथम् 'आजघ्ने विषमविलोचनम्य वक्षः' इति भारविः, अकर्मकादित्यनु- वृत्तेः । उच्यते । वक्षसेत्यध्याहार्यम् । अयमर्थः विषमविलोचनस्य वक्षसा स्वं वक्ष आजघ्ने । बाणनद्याः प्रतिमुखं यथा म्यात् तथा भुजाभ्यामुपेत्य । अथवा विषमविलोचनम्य भुजाभ्यां स्वं वक्ष आजघ्ने । अथवा विषमविलोचनस्येति सा- मीप्ये षष्ठी । म्वं वक्ष आजघ्ने आम्फोटितवान् । यद्वा प्रतिमुखमिति विभक्त्य- थेऽव्ययीभावः । विषमविलोचनस्य वक्ष एत्य आजघ्ने । प्रकृतत्वाद्वक्ष एव । एवं चाङो यमहन इति तङ् । पूर्वव्याख्यायामकर्मकाचेत्यनेनात्मनेपदमिति भागवृत्तिः ॥ समो गम्यच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिभ्यः। २९ । कथं तच्चैक्यं समगच्छते'ति तङ् अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । ऐ- क्यमिति चातुर्वर्णादित्वात् स्वार्थे प्यञ् । ततश्च एकं समगच्छत समपद्यतेत्यर्थः। 'आगमत्वात्तियत्ययः । नेयं स्मृतिर्भगवद्व्यासप्रभृतीनधिकृत्य कृता । ते हि १. कश्चिदिदि. नामानिर्देशकवचनाभ्यामत्यन्तानुपादेयतामुक्तार्थस्य द्योतयति, यतो- ऽनित्यत्वं नाम विधेरनिष्टे विषये प्रवृत्त्यनुन्मुखत्वं, न पुरिष्टेऽपीति 'सर्पिषो नाथते' इत्यादावा- त्मनेपदाप्रवृत्तिशङ्काया एव नावकाशः. वृत्तिकारेति. यथा तु हरदत्तो व्याचष्टे -- 'गतिः प्रकारः' इति, तथा गतपाठसमानफलो गतिपाठ इति न भागवृत्तिमताद् वृत्तिकारमतं भिद्यते. ३. आगमत्वादिति आर्षत्वादित्यर्थः. ४. स्मृतिरिति. व्याकरणरूपा. - ·प्रथमाध्याये तृतीयः पादः। . भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्राः' इत्यनुन्यासः । कथं 'न सम्पपृच्छे गमनाय सत्वरा सखीजनं सन्ददृशे तथापरा' इति घोषः, तथा 'रक्षांसीति पुरपि संशृणुमहे' इति मुरारिः, अकर्मकादित्यनुवृत्तेः । उच्यते । कर्मव्यतीहारे तङन । (अन्योन्यप्रश्नस दर्शनं संश्रवणपूर्वकमुच्यते !) 'सखीजनादिति वा पाठः, ल्यब्लोपे पञ्चमी, सखी जनं प्राप्येत्यर्थः ॥ सम्माननोत्सञ्जनाचार्यकरणज्ञानभृतिविगणनव्ययेषु नियः। ३६ । कथं 'विनिन्युरेनं गुरवो गुरुप्रियम्' इति रघुः । उच्यते । आचार्यकरण स्याविवक्षितत्वात् । 'तदाद्याचिख्यासायाम् ' (२-४ २१) इति च सना जापितं- विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणं, न वस्तुतः सत्ता । कर्तृस्थे चाशरीरे कर्मणि । ३७ ॥ कथं विगणय्य नयन्ति पौरुषं विजितक्रोधतया मनीषिणः' इति भारविः । वैरित्यनुवर्तते । तेन न तङिति रक्षितः । (एवं च क्षपनयमनीनमानम् !) । आङ उद्गमने । ४० । उद्गमने प्रधाने गुणभूते-च तङ्, ज्योतिरुद्गमनस्य आक्रामति धूमो हh- तलम्' इति भाष्ये प्रत्युदाहरणात् । अत्र ह्युद्गमनपूर्विकायां व्याप्तौ क्रमिः । उद्ग- मनमात्रे ‘आक्रमत आदित्यः' । उद्गमनपूर्विकायां व्याप्ती 'दिवमाक्रममाणेव केतु- तारा भयप्रदे'ति महिः । यद्येवं कथं "नभः समाक्रामति नष्टवर्त्मना स्थित्वैकच- केण रथेन भास्करः' इति । उच्यते । अपशब्द एवायमिति भागवृत्तिः । श्रीसर्व- क्षितस्त्वाह- "व्याप्तिमात्रवचनोऽत्र क्रमिः । उद्गमस्तु गम्यमानोऽपि न विवक्षितः । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणं न वस्तुतम्सत्ता । तदाद्याचिख्यासाया- मित्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापितम्" । १. मुरारिप्रयोगे इति कथयन्यः इत्यध्याहारमाहुरपरे. २. 'अन्योन्यप्रश्नदर्शनश्रव. णानि सम्पूर्वकैरुच्यन्ते' इति पाठः स्यात् . ३. ज्ञापितमिति. 'तदाद्याख्याने' इति वा, 'तदादौ' इति वा करणेऽपि तदादित्वाभावे कार्य न भविष्यतीत्यतिरिच्यमानम् आचिख्यासा. प्रहणं यत्र तदादित्वं वस्तुतोऽस्ति न च प्रयोक्राख्यातुमिष्यते, तत्र मा भूदित्येतदर्थम् . तेन बस्तुसतोऽप्यर्थस्य विवक्षायां सत्यां कार्यप्रवृत्तिनाविवक्षायामिति सामान्यतोऽनुमीयते इत्यर्थः, ४. पदकर्मणः' (१-३.३४) इत्यत इति शेषः.

·दुर्घटवृती नेपाभ्यां समर्थाभ्याम् । ४२। कथं ते तां हन्तुं प्रचक्रमु 'रिति चण्डी । उच्यते । 'पूर्व धातुः साधनेन युज्यते) पश्चा हुषस म॥ अनुपसर्गाद्वा । ४३ । कथं वारिपूर्णी महीं कृत्वा पश्चात् सङ्क्रमते गुरुः' । तथा अर्धरात्रे कलाहीने यदा सङ्क्रमते रविः' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वाद् ‘अनुपसर्गाद्वा' इति तङ् । यच्च 'क्रीडोऽनुसम्परिभ्यश्च' (१-३-२१) इत्यत्रोक्तं 'समा साह- चर्याद वादय उपसर्गा गृह्य ते' इति, तत् कर्मप्रवचनीयव्यावृत्तिपरं समोऽकर्मप्रक- चनीयत्वात् । उपसर्गप्रतिरूपकन्तु परिणा साहचर्यात् । 'अकर्मकाच' (१:1- ३५) इति चकारानुवृत्तेर(प्रत्या)प्रादावुपसर्गान्तरे तङ् । (सङ्क्रमत इति वा पाठे सिद्धासिद्धौ गुरुरित्यर्थः:) ॥ अकर्मकाच्च । ४५ । कथं 'सम्भविष्याव एकस्याम भजानासि मातरि' इति भट्टिः, 'अभिजा. नासि देवदत्त! कश्मीरेषु वत्यावः' इति जानातेरकर्मकत्वादनेन तङ्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् , ज्ञानोपसर्जनवृत्त्या जानातेरैज्ञानार्थत्वात् , तस्य भाष्यकारवचनाद्वा 'अभिजानामीति' इत्युक्तवान् भागवृत्तिः । 'वाक्यार्थस्य कर्मणो विवक्षितत्वाद्' इति रक्षितः । ऎवं च 'जाने कोपपराङ्मुखी प्रियतमा स्वनेऽपि दृष्टा मया' इत्यत्र तङ् न स्यात् । 'अनुपसर्गाद् ज्ञः' (१-३-७६) इति कभिप्राये तङ् ॥ उपाद्यमः स्वकरणे । ५६ । कथम् 'उपायंन्त महास्त्राणि' तथा 'उपायंसत नासवं' 'शस्त्राण्युपायंसत जि- त्वरागि' 'नोपायध्वं भयं सीताम्' इति भट्टिः । स्वकरणं पाणिग्रहणमिति व्याख्या- नात् । उच्यते । 'क(तरी?)र्तृस्थ इत्यनुवृत्तेः स्वकरणमात्यन्तिकस्वीकारः' इति रक्षित(:!) भागवृत्तिः?)ती । 'उपायूर्वोऽत्र यमिरि'ति जयमङ्गला । ततश्च 'समुदाङ्भ्यो यमोऽग्रन्थे' (१-३-७५) इति तङित्यन्यः । १. 'अन्वादिरुपस रह्यते' इति पाटो दृश्यते काशिकाय.म् . २. स हि ज्ञानार्षः ज्ञानं यः प्राधान्यनाभिधत्ते. ३. लक्षणया भागवृत्तिकार इत्यर्थः. ४. एषोति. वाक्यार्थ- कर्मतायां च.

·प्रथमाध्याय वृत्तीयः पादरी म्रियतेलुंलिङोश्च । ६१.१ कथं 'मझे पतवद्वीरै'रिति भट्टिः । उच्यते । 'क(तरों कर्तृत्व इत्यचु- इसेः कर्तरीति नियमाद्भावे तङि'ति रक्षितः ।। प्रोपाभ्यां युजेरयज्ञपात्रेषु । ६४ । कथं 'प्रजासु वृत्तिं यमयुक्त वेदितु'मिति भारविः । उपसर्गयोगाभावात् । पग्यते । कञभिप्राये ॥ भुजोऽनवने । ६६ । कथं 'दिवं मरुत्यानिव भोक्ष्यते महीम्' । तथा 'बुभुजे पृथिवीपालः पृ- शिवीमेव केवलाम्' इति रघुः । तथा 'बुभुजाते चिरं महीम्' इति कामन्दकीयः । पालने 'अनवने' इति प्रतिषेधात् । उच्यते । ' "भुजो भक्षे' इति कर्तव्ये अनव- प्रहणादुपभोगवृत्तावपि तङ्" इति रक्षितः । पुरुषोत्तमदेवश्च -- 'उपभोगोऽत्र गौणार्थः । आत्मसात्करणं वा अनवनम्' । एवं च 'वृद्धो जनो दुःखशतानि भुत' इत्यपि । चान्द्रास्तु भुजो भक्ष इत्येवमाहुः । तेषां चिन्त्यम् ॥ अनुपसर्गाज्ज्ञः । ७६ । कथम् 'इत्थं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततोऽनुजज्ञे गमनं मुतस्य' इति भट्टिः । उच्यते । नृपेणेति विपरिणामेन कर्मण्यात्मनेपदमिति जयमङ्गला ।। शेषात् कर्तरि परस्मैपदम् । ७८ । कथम् 'इदं गुरुभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशाम्महे' इति भवभूतिः । शासेः परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'आङः शामु इच्छायामि'त्यस्य शास आङः प्रयोगः प्रायेणेति लक्ष्यते । कथं 'स विष्ठायां कृमिभूत्वा पितृभिः सह पच्यते' । उच्यते। कर्मकर्तरि तक् । कथं 'दासत्वं गच्छते नार्या वृद्धन्तु पुरुषोत्तमः' । तथा 'ना- लानं कारणां ससे' । इति रघुः कर्मव्यतीहारे 'न गतिहिंसार्थेभ्यः' (१-३-१५) १. 'आले दः' (१-३-२०) इत्यत्र तु प्रसङ्गादेतदुक्तम् . २. गौणार्थ इति. स च पदेव ताम्तेन प्रतीयते, यथा गौरिति सुबन्तेन बाहीकः. तङ् त्वदने मुख्य पूर्वमेव जात इति भावः. उपपत्तिवैचित्र्यमात्रमेतत् ; भुजेरेव ह्युपभोगो मुख्यार्थो भवति उपसर्गस्य द्योत- फस्यात् . मात्मसात्करणमिति. रक्षणीयं निक्षेपादिकमात्मसात्कुर्वन् हि तस्यारक्षक उच्यते ३. महीशदस्य महीजन्यभोग्यलक्षणयाप्युपपद्यते पूर्वः प्रयोगः, म त्वयमिति विशेषः. ।

·दुर्घटपूती इति निषेधात् । उच्यते । नालानैरिति पाठः कर्त्तव्यः । कर्मकर्तरि चायं तरिति टीका । गच्छत इति चिन्त्यमिदम् । कथं 'मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति' इति; कर्मणि तङि पापैरिति स्यात् । उच्यते । कर्मवद्भावे कर्तरि यगा- त्मनेपदम् । अन्तर्भावितण्यर्थो वा मुचिः । पापेभ्यो मुच्यते त्याज्यत इत्यर्थः । कथं 'रजसा शुद्ध्यते नारी' इति तङ् । उच्यते । शुद्धशब्दात् 'तत्करोति' इति णिच् ; कर्मणि तङ् । कथं 'कदाचित् कुप्यते माता नोदरस्था हरीतकी' इति । उच्यते । कर्तरि किबन्तात् क्यङ् । कथं 'प्रियामुखं किम्पुरुषश्चुचुम्बे' इति कुमारः । उच्यते । कर्मव्यतीहारे । 'अन्योन्यचुम्बनमिति कर्मव्यतीहारः' इत्य- नुन्यासः । कथम् ‘अन्वेषमाणं मुहुः' इति कादम्बरी । तथा 'प्रेषे तत्क्षणमास्या- नाम्' इति चाणक्यः । तथा अध्येषामह इति विध्यादिसूत्रे वृत्तिः । उच्यते । एतच्च ईष गतावित्य न्य रूपम् । कथं 'नन्दते च कुलं पुंसां', तथा 'ततः स द- दृशे च तौ' (मधुकैटभौ), तथा 'तच्छृणुप्व मयाख्यातं यथावत् कथयामि ते' उच्यते । आगमत्वादित्युक्तमेव । कर्मकर्तरि वा रूपाणि । कथं 'स्वराज्यं प्रा- प्स्यते भवान्' इति । उच्यते । आगमत्वादिति । कथं 'वलमानो(वैलिनो :) नीलः' 'ज्वलमानोऽनलः' । ताच्छील्ये चानश् । कथं 'प्रसज्यते भूः' 'पंज- गतौ' इत्यस्य परस्मैपदित्वात् । उच्यते । 'प्रसज्यत इति भाष्यकारवचनाद्' इति धातुप्रदीपः ॥ बुधयुधनशजने द्रुस्रुभ्यो णेः । ८६ । कथं 'पातालहंसाः पटुभिर्निनादैः प्रबोधयन्ते नृप! नागकन्याः' इति, अ- नेन परस्मैपदित्वात् । 'णेरणी' (१-३.६७) इत्यादिना तङ् । अयमर्थः -- नाग- कन्यका हंसान् प्रबोधयन्ति हंसास्ताः प्रबोधयन्ते । एवं 'करेणुरारोहयते निषा- दिन'मिति माघः । ‘स सन्ततं दर्शयते गतस्मयः' इति भारविः ॥ निगरणचलनार्थेभ्यश्च । ८७ । १. अध्येषामह इति. हरदत्तस्तु 'अध्येष्यामहे' इत्येव पाठमुपलभ्य दूषयन् 'अधी- रछामः' इति पाठं स्थापितवान् . २. 'ईष गतिहिंसादर्शनेषु' इति भ्वादिपठितस्यात्मनेपदिन इत्यर्थः. ३. कर्नरीति. एवमपि यगभावाय 'आतिदेशिकं कार्यमनित्यम्' इत्याश्रयणीय- मिति नायं हृद्यः परिहारः. ४. लोलमान इति पाठः स्यात् . ५. 'लोलमानादयश्चानशि' इति काम्यालबारे वामनः. ६. 'पा सङ्गे' इति धातुपाठे दृश्यते.

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । २१ कथं 'शिरः कम्पयते युवा' । अनेन परस्मैपदित्वात् । उच्यते । चिन्त्य- मिति भागवृत्तिः । 'शिरः कम्प्ययते' इति वा पाठः कर्तव्यः । शिरःकम्पी अयते गच्छतीत्यर्थः । अय गतावित्यस्य रूपम् ॥ इति शरवणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ प्रथमाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः आ कडारादेका संज्ञा । १ । यूस्त्रयाख्यौ नदी । ३ । कथम् अतिलक्ष्म्यै ब्राह्मणाय । उच्यते । अवयवाश्रितनदीत्वात् सिद्धि- रिति रक्षितः । कथं तर्हि नित्यं मुमतये प्रियविप्राय । उच्यते । “हवयोरियङ- वस्थानयोश्च 'ङिति हस्वश्च' (१-४-६) इति स्त्रीवचन एव पाक्षिकी नदीसंज्ञे- प्यते । न चावयवाश्रयेति स्मृतिः" इति भाषावृत्तिः । (एवं मंयुश्रयशारीति रत्न- श्रीप्रयोगः?)। कालदृष्टोऽयमपशब्दोऽवयवाश्रयनदीत्वाभावादिति ।। नेयङवस्थानावस्त्री । ४। कथं 'हा पितः क्वासि हे मुभ्र' इति भट्टिः । 'विमानना सुभ्र ! कुतः पि- तुर्गुहे' इति कुमारः । अनेन नदीत्वप्रतिषेधाद्रम्वाभावात् । उच्यते । 'अप्राणि- जातेश्वारज्ज्वादीनाम्' इत्यूङि समासे उपसर्जनहम्वत्वे कृते 'ऊडुतः' (४-१-- १६) इत्यूडि तस्य समुदायभक्तत्वादत्र नोवङ्ग्थानत्वमिति सम्बुद्धिहस्व इति मट्टिटीका । 'वामि' (१-४-५) इत्यतो वाग्रहणमपकृप्य व्यवस्थितविभाषात्वाद् इति श्रीकण्ठः । 'वर्षाभ्वै' इत्यत्र तु स्थानग्रह पार्दैपवादविषयत्वान्नदीत्वनिषेधवि- कस्सयोः प्रतिक्षेपान्नित्यं नदीत्वनिबन्धन आट् ॥ १. अवयवेति. ईदूतोस्तु अनियडुवइस्थानयोरवयवाश्रयनदीत्वपरिग्रहे स्मृतिररित 'प्रथ. मलिङ्गप्रहणं च' इाते. २. व्यवस्थितविभापात्वादिति. एतच दूषितं मनोरमायाम् - 'तथा सतीह नग्रहणस्य वामीत्युत्तरसूत्ररय च वैय र्यापत्तेः' इति. ३. स्थानग्रहणादिति. तद्धि यस्मिन्नने क्वचिदियदुवडोरभिनिवृत्तिर्न तु प्रसक्तमात्रयोरपवादेन बाधः, तत्रैव निषेधी यथा स्यादित्येवमर्थम्. ४. अपवादेति. 'वर्षाभ्वश्च' (६.४.८४) इति यणित्यर्थः.

·दुर्घटवृक्षो शेषो ध्यसखि । ७। कथं 'सखिना वानरेन्द्रेण' । उच्यते । 'अलवणा यवागूरितिवदरुपायें नमो विधानाद्' इत्यनुन्यासः । कथम् 'अतिसखेरागच्छति' । 'असस्वी ति म. थमानिर्देशादिवर्णोवर्णान्तम्य घित्वम् । प्रतिषेधश्च सखिशब्दस्यैव, न वर्णमात्र- स्य । तदन्तविधिना प्रामोतीति चेन्न । तत्र ‘ग्रहणवता प्रातिपदिकेन न तदन्त- विधिरस्ती'ति केवलम्यैव निषेधो न तदन्तम्य । यद्येवं कथं 'बहुसख्या कृतम्' । 'बहुसख्युरिति । उच्यते । “ 'असखीति व्यत्ययेन षष्ठयर्थे प्रथमेति वर्णमात्र- स्य घित्वम् । प्रतिषेधोऽपि तस्यैव । तथा च 'द्वन्द्वे घी'त्यत्र घ्यन्तं पूर्व निपतती- त्युच्यते' इति वृत्तिः । एवञ्च सखिशब्दावयवस्येकारस्य घित्वप्रतिषेधात् बहुस- ख्या बहुसख्युः” इति भाप्यानुगतो रक्षितः ॥ पतिः समास एव । ८ । कथं 'पतिना नीयमानायाः पुरः शुक्रो न दुष्यति', तथा 'गते मृते प्रत्र- जिते क्लीबे च पतिते पतो', तथा 'पती जीवति या नारी उपोप्य व्रतचारिणी । आयुष्यं हरते भर्तुः सा नारी नरकं ब्रजेत्' । उच्यते । 'शेषो ध्यसखिपती' इति वक्तव्ये पृथक्करणं ह्यनित्यत्वज्ञापनार्थम् । जीवपत्यामिति तु शेषग्रहणानुवृत्तेः 'किति इस्वश्च' (१. ४-६) इति नदीत्वादिति रक्षितः (पतौ । उच्यते । समासे कते विभाषा स्वस्पत्योरित्यलुम्विधानात् !) संयोगे गुरु । ११ । कथम् 'अहृत धनेश्वरम्य युधि यस्समेतमायो धनं तमहमितो विलोक्य विबुधैः कृतात्तमायोधनम् । १. तेन कचिद् घित्वसिद्धिः. २. कथमिति. वर्णयोरेव घित्वात् सखिशब्दसम्बन्धि. नश्चकारस्य तत्प्रतिषेधात् प्रश्न:. ३. तदन्तविधिनेति. स च शब्दस्वरूपाध्याहारेण कथविद् बोध्यः ४. बहुसख्युरितीति. अत्राप्यतिसखिशब्दवद् बित्वस्य न्याय्यत्वादिति शेषः. ५. वृत्तिरिति. रा च भागवृत्निीषावृतिर्वा स्यात् . ६. भाष्यानुगत इति. एतेन वर्ण. संज्ञापक्षे आदर सूचयति. ७. वक्तव्य इति. एवञ्च वदता पतिशब्दस्य समासे घित्वं 'गृह- पतिना' (४-४-९०) इति निर्देशालिनात् साधनीयं स्यात. ८. अनित्यत्बेति. तथा च प्रति- पदोक्तपतिशब्देनैवोक्तप्रयोगसिद्धिः. पतिशब्दात् तत्करोतिण्यन्ताद् इप्रत्ययनौणादिकेन पतिरि- माख्यातः पतिरिति लाक्षणिकपतिशब्दोत्प्रेक्षायां तु णिजानुपयोगः.

·प्रथमाध्यामें चतुर्थः पादः । विभवमदेन निद्रुतहियातिमात्रसंपन्नकं व्यथयति सत्पथादधिगताथवेह सम्पन्न कम्' ॥ इति दशमसर्गे भट्टिः । तृतीयपादे हिशब्दे परतो नवमस्य तशब्दस्य गुरुत्वा- च्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । नि ततयेति पाठः कर्तव्यः । कथं भोक्ता । प्रकृति- प्रत्ययावयवसंयोगे गुरुत्वाद्गुणाभावाद् । उच्यते । 'सिगृधिधृषिक्षिपेः क्नुः' (३-२-१४०) इति कोः कित्त्वं धृष्णुः जिप्णुरित्यादौ गुणाभावार्थ कृतं ज्ञापयति नैवंविधगुरुत्वाद्गुणाभावः; यतो गुणप्रसङ्गे कित्त्वं गुणाभावार्थम् । न च ककारस्तत्र श्रवणार्थः नित्यशब्ददर्शनाद् । व्याप्तेश्च । तदुक्तं 'क्नुसनोर्यत् कृतं कित्त्वं ज्ञापकं म्याल्लयोर्गुणे' । अपरं बहुत्वान्नोक्तम् । कथं पुन 'प्राप्तनाभिहदमजनमाशु प्रस्थितं निवसनप्रणा- येति माघः ह्रदशब्दे परतो गुरुत्वाच्छन्दोभङ्गात् । उच्यते । प्राप्तनाभिनद इति पाठः साधुः । छन्दश्शास्त्रे 'प्रहे वा' इति सूत्रेण विकल्पेन गुरुत्वमिति कश्चित् ।। यस्मात्प्रत्ययविधिस्तदादि प्रत्ययेङ्गम् । १३ । कथं 'णु स्तवने' नु(त?)वस्तुदादित्वाच्छप्रत्यये कृते नुवतीति । तदादि- ग्रहणाद्विकरणान्तस्याङ्गत्वे सार्वधातुकाश्रयगुणप्रसङ्गात् । उच्यते । अन्तरङ्गत्वा- दुवङ् विकरणाश्रयः ॥ स्वादिप्वसर्वनामस्थाने। १७ । कथं राजेति । असर्वनामस्थाने इति निषेधात् । उच्यते । 'न डिसम्बुद्ध्योः' (८-२-८) इति ज्ञापकात् 'सुप्तिङन्तं पदम्' (१-४-१४) इति प्रतिप्रसूयते न स्वादिग्विति' इति रक्षितः ॥ बहुषु बहुवचनम् । २१ । १. 'पुगन्त' (७-३-८६) इति सूत्रभाध्ये. २. निषेधादिति. प्रसज्यप्रतिपेधादेत्यर्थः. पर्युदासे तु सर्वनामस्थानभिने विधिरिति सर्वनामस्थान प्रतिषेधाभावात् सिद्धं 'सुप्तिङन्तमिति पदत्वम् . ३. शापकादिति. 'सुप्तिडन्तमिति प्राप्तेहि व्यवहिताया अपि प्रतिषेधे पदत्व- विरहादेव नलोपो न भविष्यतीति संबुद्धौ नलोपनिषेधर यानर्थक्यम् . न चासर्वनामस्थान इति प्रतिषेधाविषये हे चर्मनिाते नपुंसके सार्थक्यं, ‘वा नपुंसकानामिति वक्तव्यम्' इत्यवश्यारभव्ये विकल्पवचने 'न डिसंबुद्धयोरि'त्यस्य तत्रानुपयोगादित्याशयः. ४. डी 'स्वादिष्विति पदसं- माया असम्भवादाह-न स्वादिन्वितीति. सोऽयम् 'अनन्तरस्येति न्यायसिदोऽयों लि- अनोपपादितो मेदितन्यः.

·- कर्तव्यः । दुर्घटवृत्ती (अथवा ?) कथं दाराः । अध्यारोपितबहुत्वाद्बहुवचनं यथा 'वृन्यस्स्य- सनोः' (१-३-९२) 'द्युभ्यो लाडे' (१-३.९१) इत्यादौ । एकशेष एवेत्यन्यः । कथम्- वादेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते । तृपिता जाह्नवीतीरे कृपं खनति दुर्मतिः ॥ इति । एकत्वे उपान्त इति युक्तम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेषु' इत्यत्य भौवादिकस्योभयपदिनो रूपम् । गच्छति गृह्णीत इति वार्थः । विकरणकार्यम- नित्यामिति वा शपो लुगभावे रूपम् । कथं येन यथा भवितव्यं न ते भवति चान्यथा' इति । उच्यते । तेवृधातोः क्विपि सम्बोधने ते इति रूपम् । तदिति वा पाठः कथम् 'अन्धश्च पमुश्च द्वा ते वनं प्रविष्टौ' इत्यष्टधातुः । उच्यते । 'तेवृ देव देवने ल्युटि च तेवनं क्रोडां प्रविष्टावित्यर्थः । अथवास्मादेव धातोः सम्पदादित्वात् किपि वलि लोपः । तेः क्रीडा । तदर्थ वनं क्रीडावनामत्यर्थः । [अन्धनीर्वहणमिति षष्ठीसमासः । तत् करोति पङ्गुः यतो वर्त्म दर्शयति । नय- तीति नीः । 'सत्मृद्विप' (३-२-६१) इत्यादिना क्विप् । नपुंसकहस्वत्वम् । अन्ध- नी चक्षुषी यत्य सोऽन्धनीः । तावचक्षुर्वाहनं करोतीत्यर्थः ?] कथं 'विचुक्रुशुर्भूमि- पतेहिप्यः' इति भट्टिः, यतो माहपो कृताभिषेका । सा चैकैवोच्यते । 'जात्याख्या- यामेकस्मिन् ' (१-२-५८) इति बहुवचनम् । उपचाराद्वावरोधा उच्यन्ते । कथं 'वहन्ति स्त्री धान्यमुलूखलेन' । उच्यते । अवपूर्वस्य हन्तेः ‘वष्टि भागुरिरल्लोपम- मवाप्योरुपसर्गयोः' इत्यकारलोपे रूपम् । कथं 'कथं दृतेषु कल्याणं यदि बुद्धो न तिष्ठति' । दृतेषु इत्ययुक्तं, बुद्ध इत्येकवचनात् । उच्यते । दूत इषुरिव दूतेषुः । 'उपमित'(२-१-५६)मित्यादिना समासः । दृतेपोः कल्याणमिति षष्ठीसमासः । सुकल्याणमिति वा पाठः ॥ ध्रुवमपायेऽपादानम् । २४ । कथं 'शब्दे सोऽपि वियुज्यत' इति लक्षणम् । 'अहो चित्रा प्रयोगस्थिति- रिति भागवृतिः । तथा 'प्रामाद्यद् गुणिनां हित' इति भट्टिः । 'जुगुप्साविराम- प्रमादार्थानाम् ' इत्यपादानात् । उच्यते । एवे चानियोगे' इतिवत् प्रायिकामदम् । एकमुनिपक्षे तु बौद्धापादानत्वेन प्रत्याख्यातम् । तच कचिदेव ॥ वारणार्थानामीप्सितः। २७ । कथ 'यदीच्छति जगत्सर्व वशीकर्तुमयत्नतः ।

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । परापवादसम्येषु चरन्ती गौर्निवार्यताम् ।।' उच्यते । धौव्येणाविवक्षितत्वात् । कथं कूपादन्धं वारयति, अमेर्माणवकं वारयति अनीप्सितत्वात् । उच्यते । 'अन्धस्य गतेनेसितः कूपः माणवकस्य ज्योतीरू- पोऽर्थः स्पृहणीयत्वेनेप्सितः' इति राक्षतः ।। जनिकर्तुः प्रकृतिः । ३० । 'जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानाम्' इति मेघः कथम् । उच्यते । वंश्यं प्रकृतिर्न तु वंश एव ॥ स्पृहेरीप्सितः । ३६ । कथं 'स्पृहणीया विभूतिः' स्पृहणीया विभूतये इति स्यात् । पुष्पाणि स्पृहयतीति कर्मत्वमनेन सम्प्रदानत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । ईप्सिततमत्वविवक्षायां कर्मसंज्ञैव परत्वाद्' इति न्यासः ।। क्रुधदुहेर्ष्यासूयार्थानां यं प्रति कोपः । ३७ । कथम् अस्मान्द्वेष्टि । उच्यते । अप्रीती हि द्विपिं म्मरन्ति' इति न्यासः। कथं तर्हि 'द्वष्टि प्रायो गुणेभ्यो यन्न च स्निह्यति कम्यचित्' । इति भट्टिः । उच्यते । असूयार्थस्याविवक्षितत्वात् । कथं 'तां प्रति क्रुद्धो नृपः' । उच्यते । यं प्रति कोप इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिपेवेन चतुर्थी बाधित्वा कर्मप्रवचनीयाद्वि- भक्तिर्द्वितीया । एवं वृक्षं वृक्षं प्रति कुमुमानि मन्तीति । 'अर्थमर्थ प्रति शब्दनिवेशः' इत्याधारसप्तमी बाधित्वा द्वितीयेति सावुनि पुगाभ्याम्' (२-३-४३) इत्यत्र रक्षितः ।। उपान्वध्यावसः । ४८ । कथम् 'उपोप्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुध्यति' । तथा एकादशीमुपव- सन्ति निराबुभुक्षाः संवत्सरं च कुसुमैहरिमर्चयन्ति' । वसेरश्यर्थम्य प्रतिषेधो व. क्तव्य' इति वचनात् कर्मत्वाभावात् । उच्यते । 'कालाधवनोरत्यन्तसंयोगे' (२- ३-५) इति द्वितीया । यद्येवं कथम् एकादशीं न भुञ्जीत' 'उपपदविभक्तेः का- १. ईप्सित इति. अन्धी हि गन्तव्यं जिगमिषनज्ञानात् कूपमाप जिगमिषाति कूप- स्योप्सतत्वम् . २. कर्मत्वमिति. कथमित्यनुपज्यते. ३. द्वितीयति. एतच्चाधिकरण- संज्ञा कर्मसंज्ञया बाधिता तस्यां प्रतिषिद्धायां पुनन्मिजतील्यापातदर्शने कारकसप्तम्या अप्रसङ्गं मत्वोक्तम् . वस्तुतो हि अप्राप्यनुमानं वाध इति वार्तिकैकवाक्यतां गतेन कर्मसंज्ञाविधिना भोज- ननिवृत्तिभिन्नार्थवृत्तिवसतिविषयेऽधिकरणसंज्ञाया अप्राप्तिर्जाप्यते इति भोजननिवृत्त्यर्थवसतिप्रयोगे सा दुरा. अत एवारुचेराह-यद्येवमिति.

·२६ दुर्घटवृत्ती रकविभक्तिर्बलीयसी'ति' । उच्यते । 'उपपदविभक्तिरि'त्यादे(रन्त)रङ्गफलत्वात् सामान्यचिन्तायां पूर्वविप्रतिषेधेन वोपपदविभक्तिः ॥ कर्तुगप्सिततमं कर्म । ४१ । कथम् ओदनं पचति । वस्त्रं वयति । अनयोः (प्रकारवचन !)पारुवाना- योगात् कर्मत्वाप्रसङ्गात् । उच्यते । 'तादर्थ्यात् ताच्छब्धेनौदनवस्त्रशब्दौ तण्डुले तन्तौ च वर्तते' इति रक्षितः ।। गतिबुद्धिप्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता स णौ । कथं गमयति ग्रापं विप्रनिति । अणि कः कर्मत्वे तक्रियाप्य य ग्राम- स्य कर्मत्वं न स्यात् , कर्मसंज्ञाविधौ कर्तृग्रहणात् । उच्यते । 'तत् कर्तृग्रहणं स्व- तन्त्रोपलक्षणं कर्मत्वेऽपि स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यस्यानपगतत्वाद' इति रक्षितः । कथम् 'अयाचितारं न हि देवदेवमद्रिः मुतां ग्राहयितुं शशाके ति कुमारः । ग्र- हेरगत्यर्थत्वात् । उच्यते । देवदेवमयाचिताद्रिः सुतां ग्राहयितुमलमत्यर्थ न शशा- केत्यर्थः । देवदेवेनेति प्रकृतत्वात् परिणामात् । रलयोरेकत्वत्मरगादरमिति । 'अक- थितं च' (१-४ ५ १) इत्यत्र चकार यानुक्त समुच्चयार्थत्वाद् अत्र कर्मत्वमित्यन्यः । अपशब्दोऽयमित्यनुन्यासः । चकाराट् 'देवा पुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इति । 'दे- वदत्तेन यज्ञदत्तः शतं दापित' इत्यपि साधवः । 'पृतनाषाद्विषो धूर्षु युक्तान् यान- स्य वाजिनः । आयूंषि त्वच निर्भिद्य प्राभञ्जनिरमोचयद्' इति भट्टिः । अत्र मु- चेर्गुणभूतगत्यर्थत्वात् कर्मत्वम् । गुणभूता च गतिः कर्मसंज्ञानिमित्तं, 'नीवयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति ज्ञापकात् । ‘प्रापणं गुणभूतगत्याम'ति रक्षितः । एवञ्च 'मुक्ताजालं चिरपरिचितं त्याजित देवगत्येति मेघः । त्यागस्य गत्युपसर्जनीभू- तत्वात् । तथा 'हितं लम्भयति विनिवर्तनाद्धीर' इति प्रयोगः (मुख ?)लम्भ- नस्य प्राप्तेर्गत्युपसर्जनीभूतत्वात् । यद्येवं 'सितं सितिम्ना सुतरां मुनेपुर्विसा- रिभिः सौधमिवाथ लम्भयन् । द्विजावलिव्याजनिशाकरांशुभिः शुचिस्मितां वाचम- वोचदच्युतः' । इति माघः । उच्यते । लम्भयन् योजयन्नित्यर्थः । अथ कथ १. अधिकरणसप्तम्या न्याय्यत्वादिति शेषः, २. आधारवरूपविशेषाविवक्षायामित्यर्थः. द्वितीयायाः कारकविभक्तित्वाभिमाने विशेषचिन्तायामपि न क्षतिरित्यभिप्रायेणाह-पूर्वविप्र- तिषेधेन वेति. ३. एवञ्चैषैव पूर्वप्रयोगेऽप्युपपत्तिरस्त्विति हृदयम् . वामनस्तु गुणभूताया गतेः कर्म सज्ञानिमित्तत्वममन्यमानो गत्युपसर्जनप्राप्त्यर्थकस्य लभेः प्रयोगे कर्तुः कर्मसंज्ञाविरह न्याय्यमाह. ४. काव्यालङ्कार.

·प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः । २७ 'विधिप्रयुक्तसत्कारैः स्वयं मार्ग:य दर्शकः । स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धक- मभिः' इति कुमारः । आक्रमणस्य गुणभूतगत्यर्थत्वात् । उच्यते । विधिप्रयुक्त- सत्कारान् शुद्धान्तं शुद्धकर्मणः' इति द्वितीयान्तपाउः कर्तव्यः । अथ वा 'ज्ञापक- सिद्धं न सर्वत्रेति गुणभूतगत्यर्थेन कचिदेव कर्मत्वम् ।। ऊर्यादिच्चिडाचश्च । ६१ । कथं वारुणीमदविशङ्कमथाविश्चक्षुषोऽभवद साविव रागः' इति माघः । आविश्शब्दस्योर्यादित्वाद्गतित्वे ते प्राधातोः' (१-४-८०) इति भवतेः प्राग्वि- धानात् । उच्यते । 'अन्तश्चक्षुषोऽभवदिति पाठः कर्तव्यः । अथ वा गणकार्यम- नित्यमिति सामान्येनाश्रयणीयम् । ध्या चिन्तायामिति दिवादौ पठितव्ये 'ध्यै चिन्तायामिति ज्ञापकात् । कथं 'पुरो रामय जुहवांचकार ज्वलने वपुः' इति भट्टिः । अनेन गतित्वे धातोः प्राक् तत्प्रसङ्गात् । उच्यते । क्रियायोग इत्यनु- वृत्तेः क्रियायोगे गतित्वम् । न चात्र क्रियायोगः । क्रियायोग एवेत्यवधारण- मिति पुरुषोत्तमः । एवञ्च ‘तम्य थित्वा कथमपि पुरः कौतुकाधानहेतो'रिति मेघः । पुरोऽलकायाः कौतुकाधानहेतोरिति वात्र केचिद्योजयन्ति । अथवा 'ते प्राग् धातोः' इति संज्ञानियमः, येषां गत्यादिसंज्ञा विधयाम्ते धातोः प्राक्प्रयुज्य- मानाः सन्तः (खण्डां?) संज्ञां लभन्त इति । एवञ्च प्रयोगम्यानियतत्वात् यथाद- र्शनं व्यवहितः प्रयोगः ॥ विभाषा कृञि । ७२। कथं 'भृत्यं तिरस्कृत्य गत' इति । 'तिरोन्तर्धावि त्यवृतेः अत्रान्तर्धाभा- वात् । उच्यते । व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् ।। युष्मद्युपपदे समानाधिकरणे स्थानिन्यपि मध्यमः । १०५ । कथं परमत्वं पठसि 'ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधिर्नास्ति' इति प्रति- षेधादिति । ननु तदन्तत्वं स्वीक्रियते । कथमतित्वं पचतीति । " 'स्वं रूपमि'त्यत्र रूपग्रहणाद्रूपवदर्थोऽप्यङ्गीक्रियते इति ज्ञापितम् । तेनार्थान्तरवृत्तित्वात् प्रथमपु- रुष एव । अत्वं त्वं सम्पद्यते त्वद्भवतीत्यत्र प्रथम पुरुष एव युप्मदर्थस्य गौण- त्वाद्, यथा अमहान् महान् सम्पनो महद्भूतश्चन्द्रमा इत्यत्र 'आन्महतः' (६-३- १. प्रत्ययविधाबुद्देश्यतया यत् गृह्यो, यथा 'पूर्वादिनिः' 'सपूर्वाच' (५.२.८७) इति ज्ञापकस्थले, तद्विषयत्वात् प्रतिषेधस्येति भावः.

·२८ दुर्घटवृत्ती ४६) इत्यादिना नात्वं भवति" इति* न्यासः । भवान् यातीत्यत्र तु सत्यपि युष्म- दर्थे रूपाभावान्न भवति । अर्थवतो रूपम्य ग्रहणात् । न चात्र रूपस्य गम्यमा- नत्वं । भवच्छब्देनार्थस्योक्तत्वात् त्वत्तरो यासीत्यत्र तरपः स्वार्थिकत्वाद्युप्मयुप- पद इति मध्यमपुरुषः । 'त्वकल्पो देवदत्तो याती'ति रक्षितः ॥ अस्मद्युत्तमः। १०७ ॥ कथमहमिव करोति । उत्तमपुरुष एव करोतेयुक्तः । उच्यते । 'गौण- त्वादस्मदर्थस्य नोत्तमपुरुप' इति रक्षितः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तो प्रथमाध्याये चतुर्थः पादः. . अथ द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः. समर्थः पदविधिः।१। "कथम् असूर्यपश्या राजदाराः, अश्राद्धभोजत्यिादौ नसमासः क्रियया नसम्बन्धादसामर्थ्यात । उच्यते । गमकत्वात् 'गमकात् समासो वेदितव्य' इति भाष्यम् । 'अकर्तरि च कारके' (३-३-१५) इत्यत्र कारकग्रहणात् प्रसज्यप्रतिषे- धेऽपि नसमासः । पर्युदासे हि नजिवयुक्तन्यायेनाकर्तरीत्येव कारकसिद्धौ कार- कराहणं व्यर्थ स्यादित्यन्यः । सुट् स्त्रीपुंसयोरिति वक्तव्ये 'सुडनपुंसकस्येति ज्ञापकामिति भागवृत्तिः । “ 'अङ्गयुक्तं तिङाकाङ्गम्' (८-२-९६) इति युक्तग्रह- णात् ज्ञापकात् समर्थपरिभाषाया अनित्यत्वेऽसमर्थेऽपि पदविधिरि"ति रक्षितः । एवं च वयं गच्छामस्त्वमागमिप्यसत्यिसमर्थेऽपि विसर्जनीयादिकम् ॥ सह सुपा।४। कथं 'साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरि'त्यत्र भूतपूर्वशब्दः समासलक्षणाभा- वात् । उच्यते । सुप्सुपेति योगविभागात् । 'भूतपूर्व चरड्' (५-३-५३) इति प्रथमः । एवं दृष्टपूर्वश्रुतपूर्वपूर्वविप्रतिषेधाध्वगन्तव्यादयः ।। अव्ययं विभक्तिसमीपसमृद्धिव्ययर्थाभावात्ययासंप्रतिशब्दप्रा- दुर्भावपश्चाद्यथानुपूर्व्ययोगपद्यसादृश्यसम्पत्तिसाकल्यान्तवचनेषु । 'इत्यत्र' इति खपुस्तके पाठः.

·। द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः । २९ कथं प्रत्यक्षः शब्दः अक्षमक्षं प्रतीति वीप्सायां यथार्थेऽव्ययीभावात् । उच्यते । प्रतिगतोक्षामिति विगृह्य 'प्रादयो गताद्यर्थे द्वितीययेति समासः । 'न द्विगु- प्राप्तापन्नाल'मित्यादिना परवल्लिङ्गतानिषेधः । अर्थमर्थ प्रति प्रत्यर्थमिति वाक्यम् वीप्सायां नित्यसमासाद् । उच्यते । " 'लक्षणेत्थंभूते (१-४-९.) त्यादिना वी- प्सायां कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधानसामर्थ्या(दिति?) त् कर्मप्रवचनीयविभक्तिरपि द्वि- तीया श्रूयत इति विाक्यम्" इति न्यासः । कथमेकैकं प्रति प्रत्येकमिति । उच्यते। 'एकं बहुव्रीहिवत्' (८-१-९) इत्यतिदेशात् ‘सुपो धातु' (२-४-७१) इति लोपः । कथमुपरि शिरसो घटं धारयतीति विभक्त्यर्थेऽव्ययमिति समासात् । उच्यते । समीपादिभिरतद्धितान्तैः साहचर्यात् तद्धितान्तस्य विभक्त्यर्थेऽसमासात् । कथं समया ग्रामामति 'अभितःपरितःसमयानिकषेति वार्तिकोदाहरणम् । उच्यते। 'द्वितीयाविधानसामर्थ्यान्नाव्ययीभावः' इति रक्षितः । ननु शोभनं समया ग्राम- 'मिति सविशेषणस्य समासाभावे द्वितीयाविधानं कृतार्थम् । उच्यते । व्यक्तौ साम- र्थ्य वाच्यम् । कथं 'पुरो रामस्य जुहवाञ्चकार ज्वलने वपुरिति भट्टिः । विभ- क्त्यर्थे यदव्ययमिति समासात् । उच्यते । व्यदिशब्दम्याल्पाच्तर यापूर्वनिपाते- नास्यानित्यत्वज्ञापनात् । समीपादिवृत्तिनाव्ययेनातद्भितान्तेन साहचर्यादतद्धिता- न्तमेवाव्ययं विभक्त्यर्थे विद्यमानं गृह्यते । अथ गमकत्वाद्वेत्युभयं रक्षितेनोक्तम् । एवं (अस्यां ?) परीत्यादि ॥ यथासादृश्ये । ७। कथं यथोक्तरीत्येति 'कतरकतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इत्यत्र न्यासः। कथं 'यथाशक्त्या करिप्यसीति कायस्थोक्तिः । उच्यते । सादृश्येऽसमास एवा- यम् । तदयमर्थः-----येन प्रकारेणोक्तरीतिस्तेनैव प्रकारेणोक्तमिति । एवं यथा त्वं शक्तस्तथा शक्त्यानुरूप्येणेत्यर्थः ।। अपपरिबाहिरञ्चवः पञ्चम्या । १२ । १. सविशेषणस्येति. 'सविशेषणानां वृतिन. वृत्तस्य वा विशेषणयागो न' इति वार्तिकम् . २. व्यक्तिपक्षे सर्वासु व्यक्तिषु चारितार्थ्यस्यापोक्षेतस्याभावात् मामय सुवचमिति समाधत्ते व्यक्तौ सामर्थ्य वाच्यमिति । अथवैवं व्याख्यायते--- व्यक्ती शुद्ध निर्विशपणे प्रयोग एवेत्यर्थः । अयमाशयः-नित्यत्वादव्ययीभावे वृत्ते वृत्तस्य विशेषणायोगेन सविशेषणप्रयोगस्य चारितार्थ्यभूमेरलाभादव्ययीभावविषय एव चारिताय वक्तव्यमित्यक्षुण्णं द्वितीया विधानस्य सा- मर्थ्यमिति ॥ + वा वाक्य' इति कपुस्तके पाठः, ·दुर्घटवृत्ती कथमपशब्दः, अपन्यायः, अपव्यवहारः अपगतः शब्दादित्यस्मिन्नर्थेऽनेन समासात् । उच्यते । 'कर्मप्रवचनीयानां प्रतिषेध' इति प्रतिषेधवचनात् कर्मप्रक- चनीयेऽम्य कृतार्थत्वादन्यत्र परत्वादन्तरङ्गत्वाञ्च समासः । कथं बाहिमादिति पञ्चमी, विधानाभावात् । उच्यते । अत एव पञ्चम्या समासविधानाबहिःशब्द- योगे पञ्चमीति वृत्तिः । कथं 'करम्य करभो बहिरि'त्यमरः । उच्यते । 'ज्ञापक- सिद्धं न सर्वत्रे'ति ज्ञापकसमुच्चयः ॥ तिष्ठद्गुप्रभृतीनि च । १७ ॥ कथम् ‘आतिष्ठदु जपन् सन्ध्याम्' इति भट्टिः । चकारेण वृत्तौ समासा- न्तरनिवर्तनात् । उच्यते । एवार्थेनाव्ययीभावविलक्षणं समासान्तरं निवर्त्यते, नाव्ययीभावः । तेन 'आमर्यादाभिविष्योः' (२-१-१३) इति समासो भवत्ये जयमङ्गला ॥ । अन्यपदार्थे च संज्ञायाम् । २१ । 'अगात् सराजं बलमध्वनीन'मिति भट्टिः । नदीभिश्चेत्यनुवृत्तेः । बहु- वीही तु 'अनश्च' (५-४-१०८) इति समासान्तो न स्यात् । अव्ययीभावानुवृत्तेः । उच्यते । यौगपद्येऽव्ययीभावः । 'साष्टे शते सुवर्णाना'मित्यमरः ॥ द्वितीया श्रितातीतपतितगतात्यस्तप्राप्तापन्नैः । २४ । कथं परार्धभारनिर्वोढुं (प्रभवेयं भवेद्व्यक्ति!) धर्मकीर्तिः । 'न लोके'ति (२-३-६९) पष्ठीनिषेधात् तंत्रानुकुलत्वात् । उच्यते । द्वितीयेति योगविभागात् , सुप्सुपेति वा परार्धभारमुद्वोढुमिति वा पाठः कर्त्तव्यः । तृतीया तत्कृतार्थेन गुणवचनेन । ३० । कथम् ‘एकध्वनिमुखरशीकरपल्लवितः', तथा 'रत्नज्योतिर्दन्तुर' इति । 'खमुखकुञ्जम्यो रः' (५-२-१०७) 'तारकादिभ्य इतच्' (५-२ ३६) 'दन्त उन्नत उरच् ' (५-२-१०६) इति व्युत्पन्नस्य मुखरादेरँगुणवचनत्वात् । उच्यते । १. प्रतिषेधवचनादिति. 'कुगतिप्रादयः' (२-२-१८) इति समासम्येति शेषः. २. वृत्ताविति. काशिकायाम् . ३. तत्रानुकूलत्वादिति. षष्ठयां हि प्रयोगसिद्धिं प्रत्यानुकूल्य- मस्ति षष्ठीसमासप्रवर्तनाद् ; न पुनातीयायामित्यर्थः. ४. अगुणेति. गुणो ह्यत्र 'सत्त्वे निवि- शतेऽपैति' इति लक्षितो गृह्यते. $ 'परार्थ्य' इति कपुस्तके पाठः.

·द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः । ११ तृतीयेति योगविभागस्य कैयटेनोक्तत्वात् , 'कर्तृकरणे कृता बहुलम् ' (२-१-३२) इति बहुलवचनात् ॥ पूर्वसदृशसमोनार्थकलहनिपुणमिश्रश्लक्ष्णैः । ३१ । कथं गुरुतुल्यः सदृशशब्दस्य स्वरूपग्रहणात् । उच्यते । तुल्याङ्कः षष्ठ्य- न्यतरस्यामिति षष्ठीसमास इति ॥ चतुर्थी तदर्थार्थबलिहितसुखरक्षितैः । ३६ । कथं वासगृहम् , अश्वघास इति तदर्थेन प्रकृतिविकारभाव समासोऽयमि- प्यत' इति वचनात् । तेन रन्धनाय स्थालीत्यत्र न समासः । उच्यते । षष्ठीसमा. सोऽयमिाते कैयटः ॥ पञ्चमी भयेन । ३७। कथं 'नीवीमतिक्रम्य सितेतरम्य तन्मेखलामध्यमणरिवार्चि'रिति कुमारः । इतरशब्द त्याभयशब्दत्वात् । उच्यते । पूर्वोक्तबहुलग्रहणात् । तथा च न्यासः- 'बहुलग्रहणप्रपञ्चोदाहरणान्येतानी'ति । सित इतरो यम्मादिति बहुव्रीहिर्वा । कथं 'परश्शताद्या' इत्यमरः । तथा 'आलोकयामास हरिमहीधरानधिश्रयन्तीर्गजताः परश्शताः' इति माघः । उच्यते । शतात् पर इति विगृह्य पञ्चमीति योगविभा. गात् समासः । राजदन्तादित्वात् परनिपातः । मयूरव्यंसकादित्वाद्वा । पारस्करा- दित्वात् सुट् । लोकाश्रयत्वाल्लिङ्गम्य न परवल्लिङ्गता । 'स्त्रियाः पुंवदिति (६-३. ३४) योगविभागात् पुंवत्त्वम् । एतत् सर्व 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इत्यत्र पर- श्शतानीति व्याचक्षाणेन भाष्यटीकाकृतोक्तम् । पारस्करादिपाठादेतत् सिद्धमित्य- न्यः । एवं 'परिमाणं शतादूर्ध्वं परःशतमुदाहृतम्' 'ब्रह्मादयो ब्रह्महिताय तप्ता परःसहस्राः शरदस्तपांसी'ति भवभूतिः ।। कृत्यैर्ऋणे । ४६। कथं 'संवत्सरकरणीयमिति 'यत्प्रत्ययेनैवेप्यते' इति वचनात् । उच्यते । सप्तमीसमासोऽयं । बहुलवचनाद्वा । पूर्वकालैकसर्वजरत्पुराणनवकेवलाः समानाधिकरणेन । ४९ | १. तुल्याथैः षष्ठ्यन्यतरस्यामिति. तुल्यार्थेोंगे षष्ठयपि पक्षे विहितेति हेतोरि त्यर्थः.

·दुर्घटवृत्ती कथं 'वर्णैक देहि' पूर्वकालैकेतिसमासे एकशब्दस्य पूर्वनिपातात् । उच्यते । 'छकयोर्दिवचनैकवचने' (?-४-२२) इति वचनात् येकशब्दौ संख्यावचनौ । आ दशतः सङ्ख्या सङ्ख्येय इति प्रायिकम् । तेन वर्णैकमिति षष्ठीसमासे धर्मधर्मिणो- रभेदोपचाराद्धर्म्यभिधायित्वम् । अपशब्द एवायमित्यन्यः । 'पुराणैकं देहीति साध्वेव । अनेन समासे शब्दपरविप्रतिषेधात् पुराणशब्दस्य पूर्वनिपाताद्' इति रक्षितः । कथं 'शरवर्षमनेकमेकवीर' इति माघः । पूर्वकालैकति परत्वात् 'पूर्वापर- प्रथम'(२-१-५८) इत्यादिना समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्वविप्रति- षेधोऽत्र द्रष्टव्यः ॥ तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारे च । ५१ । कथं पंञ्चगुः पुरुषः । (तथा?) उच्यते । तद्धितार्थे मत्वर्थे नेष्यते 'अनभिधानात् पञ्चगुरिति रक्षितः ॥ सङ्ख्यापूर्वो द्विगुः । ५२। कथमेकापूपीति । कुत्सितस्य दाने एकस्मिन्नेवापूपे समाहारारोपात् । 'स- त्पात्रस्य महाफलत्वाच्च समाहारारोप' इति रक्षितः ॥ विशेषणं विशेष्येण बहुलम् । ५७ । कथं मेरुपर्वतः, कैलासाद्रिः, शिंशपावृक्षः, शमीतरुः, तर्कविद्या, व्याक- रणशास्त्रम् , प्राप्यकर्मेत्यादि । तथा 'कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रभृत् । तस्य सङ्कीर्तनादेव हृतं नष्टं च लभ्यते ॥ इति । विशेषणमित्येतावत्युक्ते सम्बन्धिशब्दाद्विशेप्येणेति लब्धे विशेष्यग्रहणेनो- भयतो विशेषणविशेप्यभावे समासविधानात् । इह मेरुप्रभृतिशब्दादेव पर्वतादेः प्रतीतिरिति न पर्वतादीनां विशेषणत्वम् । उच्यते । बहुलवचनाद् भविष्यति । कार्तवीर्यार्जुन एवायमपशब्दः । वृत्तौ बहुलवचनाघ्यावृत्तेः । श्लोके तु कार्तवीर्यो- १. पञ्चगुरिति. अत्र मत्वर्थस्तद्धितार्थ इति कृत्वानेन समासप्रसङ्गो मतुपश्च श्रवणं २. नेष्यत इति. 'सर्वत्र मत्वर्थे प्रतिषेधः' इति वार्तिकादिति शेषः. 'शेषो बहुव्रीहिः' इति प्रथमान्तानां शेषपदार्थत्वे तु परत्वाद् बहुव्रीहिर्बोध्यः. ३. वृत्ताविति. काशिकायां हि 'क्वचिन्न रामो जामदग्न्यः, अर्जुनः कार्तवीर्यः' इत्युक्तम्. 'भावेन' इति कपुस्तके पाठः. , -- स्यात्.

·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः ।
३
ऽर्जुन इत्यसमास एव । इदंस्त्री इदम्पुमान् इति विशेषणसमास एव । इदमा परो-
क्षव्यावृत्तिः । स्त्रीपुम्भ्यां शाटीघटादिनिवृत्तिरित्युभयगतं विशेषणविशेप्यत्वमत
एव हि भाषावृत्तावुदाहृतम् । कथं
'परोक्षे कार्यहन्तारं प्रत्यक्षे प्रियवादिनम् ।
तादृशं वर्जयेन्मित्रं विषकुम्भपयोमुखम् ॥
इति पयोमुखविषकुम्भमिति युक्तम् । उच्यते । विषकुम्भ इव विषकुम्भः । पयो-
मुखमिव पयोमुखम् । ततः कर्मधारयोऽयमित्यत्रोच्यते । अथ वा विषकुम्भमिव
पयोमुखमिवेति भिन्नपदे लुप्तोपमे ॥
पोटायुवतिस्तोककतिपयगृष्टिधेनुवशावेहद्वष्कयणीप्रव.
क्तृश्रोत्रियाध्यापकधूर्तेर्जातिः । ६५ ।
कथं 'जनयति कुमुदभ्रान्ति धूर्तबको बालमत्म्यानाम् ' इति । अनेन स
मासे बकधूर्त इति स्यात् । उच्यते । व्यक्तिपरोऽत्र बकशब्द इति कश्चित् ।
'कुत्सितानि कुत्सनैः' (२-१-५३) इति नास्ति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तकुत्मायां समासो
जातेः स्वयमकुत्सितायाः कुत्सासम्भवादिति न्यासः ।।
कृत्यतुल्याख्या अजात्या। ६८ ।
कथं 'तस्य सत्कृत्यशालिन' इति भट्टिः । सन्महदि (२-१.६१) त्यादेः
परत्वादनेन समासे कृत्यसदिति म्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधोऽत्र द्रष्टव्यः ।
सतां कृत्यं सत्कृत्यमिति पष्ठीसमासो वेति । एवं परमपूज्यः ।।
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती
द्वितीयाध्याये प्रथमः पादः ।।
अथ द्वितीयः पादः।
पूर्वापराधरोत्तरमेकदेशिनकाधिकरणे । १ ।
१. युक्तमिति. जातिगुणशब्दसन्निपाते गुणशब्दस्य विशेषणतया पूर्वनिपातीचि.
त्यादित्यर्थः. २. तत इति. एवञ्च द्वयोरपि पदयोः सदृशवचनत्वाविशेषाद्विशेषणविशेष्यभावे
३. अत एवात्र शब्दकौस्तुभः -'प्रमाद एवायमिति प्रामाणिकाः' इति.
कामचारलाभः.

·४ दुर्घटवृत्ती अर्ध नपुंसकम् । २। कथं 'प्रेम्णा शरीरार्धहगं हरम्येति कुमारः । षष्ठीसमासोऽयम् । तथा च भाष्ये एकदेशिसमासं प्रत्याख्याय विशेपणसमासेन समुदायवृत्तीनामवयववृत्तौ सिद्धे यत्र षष्ठीसमामो दृश्यते तत्र भवत्येव यापूपाधू मया भक्षितमिति ग्रा- मार्धं त्वया लब्धमित्युक्तम् । वृत्तौ 'षष्ठीसमासापवादोऽयम्' इत्युक्तम् । तन्मतेन 'द्वितीयतृतीय' (२-२-३) इत्यतोऽन्यतरम्यांग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषाविज्ञानात् षष्ठीसमासः ॥ प्राप्तापन्ने च द्वितीयया । ४ । कथं प्राप्ता जीविकां प्राप्तजीविका । असामानाधिकरण्येऽपुंवद्भावात् । उच्यते । 'स्त्रियाः पुंवद' (६-३-३४) इति योगविभागात् पुंवद्भाव इति न्यासः । 'प्राप्तापन्ने चे'त्यविभक्तिकाकार प्रश्लपादकारश्च पूर्वपदम्यानुविधीयत इति भाग- वृत्तिः । ईदृदेद द्विवचनम्' (१-१-११) इति प्रगृह्यत्वं नास्ति सौत्रत्वान्निर्देशस्य ।। नञ् । ६ कथं 'पतन्त्यनेके जलधेरिवमिय' इति भारविः । तथा 'अनेकेषां नाना- स्थानेति न्यासः । उत्तरपदार्थप्रधानत्वान्नममासस्य । एकत्वबुद्ध्या भ्रम इत्य- तोऽयमेकशब्द एकम्मिन्निति एक(म्मिन्नेव) वचनमेव युज्यते । ज्ञापकं च 'अने- कमन्यपदार्थ (२-२-२४) इति । तथा च माघः -- 'करेणुः प्रस्थितोऽनेको रेणु- घण्टाः सहस्रश' इति । अत एव भागवृनिकृता नेकपामिति *जैनेन्द्रोक्तम् । काल- दुष्टा एवापशब्दाः' इति । रक्षितम्त्वाह - ... अध्यागेपितबहुत्वाद् बहुवचनं यथा 'द्युभ्यो लुङि' (१-३-९१) वृद्भ्यः म्यमनाः' (१.३.०२) इति । जहद्धर्मत्वाच्छ- ब्दप्रवृत्तेरिति वा एकशेपेण वा बहुवचनमिति असाधारणसिद्धान्तः । नञर्थः प्रस- . १. सिद्ध इति । एकदेशिसमामफल इति शेषः . २. सौत्रत्वादिति । न च द्विती- ययेत्यत्राकारप्रश्लेषा युक्तः, तस्य चकारबलानुमेयस्य चकाराव्यवहितपूर्वस्थानताया औचित्या. दिति भावः. ३. जहद्धर्मत्वादिति शब्दो हि कश्चित् कचित स्वधर्म हित्वा धर्मान्तरमु- पादत्ते यथामित्र इत्यत्र मित्रशब्दः, धर्मच लिङ्गरूपी वचनरूपो वा स्यात्. ४. 'अनेकश्चाने- कश्चानेकश्चेत्येकशेषो वा' इति शब्दकौस्तुभः. 8 'विशेषाद' इति खपुस्तके पाठः. 'जयमङ्गलोक्तम्' इति खपुस्तके पाठः.

·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । ३५ - जादुच्यते । चत्वारो नञर्थाः । ' सादृश्यान्यविरोधेपु प्रसक्तम्य 'निवर्तने' । भाप्ये तु षट् प्रकीर्तिताः 'तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नर्थाः पट् प्रकीर्तिताः ॥ पष्ठी । ८। कथम् 'एप वन्ध्यामुतो याति खपुष्पकृतशेखरः । मृगतृष्णाम्भसि मात्वा शशशृङ्गधनुर्धरः' ।। इति, वन्ध्यादेः मुतादिसम्बन्धाभावात पाठवभावः । उच्यते । बुद्ध्यवसितोऽत्र सम्बन्धः । यथा शिलापुत्रकम्य शरीरमित्यत्र भेदः । विवक्षाधीना हि शब्दव्यु- त्पत्तिरिति 'तदाद्याचिख्यासायामि'१२-१.२१)ति मना ज्ञापितम् ।। न निर्धारण । १०। निर्धारणं व्यवहारः । स चेह समुदायकदेशता । तथा चानुन्यासः -- 'स भगवान् पुरुषोत्तम उत्तमशब्दनैकदेशरूपतयाग्न्यायने' । किन्तु पारम्पर्येणोक्तो वि- षयोऽयं प्रतिषेधम्य । ‘सप्तमी' (२-९-१०)ति योगविभागात समास इति पुरुषो. तमः । 'प्रतिपदविधाना च पष्ठी न समम्यत' इत्युक्तम् । कथं तर्हि गोस्वामी- त्यादि षष्ठ्याः प्रतिपदविधानात् । उच्यते । नेयं प्रतिपदविधाना; किन्तु सप्तम्या बाधकप्रतिपत्तौ प्रतिप्रसूयमाना । तेन गोम्वामीत्यादि सिद्ध्यतानि रक्षितः ॥ पूरणगुणसुहितार्थसदव्ययतव्यसमानाधिकरणेन । ११ । कथं 'तमस्तानवमिति तानवम्य गुणत्वेनानन पष्ठीसमासनिपेधात् । उ च्यते । 'अधिकरणैतावत्त्वे' (२-४-१५) इति निर्देशात् । कथं (विभुत्वादुपरि ?) 'तदुपरि' । तथा 'यत्कृतेऽस्मिन् निगृह्णीमः' तथा 'आदेयाः किंकृते भोगाः कुम्भ- कर्ण! त्वया विने ति भट्टिः । अव्ययेन न समाम इति निषेधात् । उच्यते । कृता साहचर्यादव्ययस्य कृतो ग्रहणमिति रक्षितः। यद्येवम् ‘अनुर्यत्समया'(२-१-१५) १. पडिति. अब्राह्मणः, अपापम् , अनमः, अनुदग कन्या, अपचमि, अधर्म इति तेषा- मुदाहरणानि. २. व्यवहार इति. स च विविधसंशयहरणम् . तद्विशदयति स चेति. ३. पूर्वोत्तरसाहचर्यात् कृदव्ययस्य ग्रहणे कथमकदव्ययन समयाशब्देन समासाभावशङ्का, तस्यानव्ययत्ववाचोयुक्त्या तत्परिहारश्च न्यासे कृताविति शकते यद्येवमित्यादि. समासाभाव इति. इदं षष्ठ्यभावस्याप्युपलक्षणं, यतोऽव्ययसमयाशब्दयांगे 'अभितःपरित' इति द्वितीयैव प्राप्नोति. उच्यत इति. समयाशब्दार्थवाचित्वेन रूपेण लक्ष्यत इत्यर्थः, समास इति. इदमुप लक्षणं षष्ठ्या अपि.

·३१ दुर्घटवृत्ती इत्यत्र यम्य समया यत्समयेति 'पूरणगुणे'त्यादिना समासाभावोऽत्राव्ययेन, सम. याशब्देनानुशब्दोऽत्रोच्यते, तेन द्रव्यवृत्तित्वादनव्ययत्वे समास उक्तो न्यास- कृता । पूर्वपक्षावसर इदमुक्तमिति रक्षितः । साहचर्यमनाश्रित्य प्रकारान्तरं वा तत् । कथं 'सत्कर्तव्यमिति । उच्यते । तृतीयासमासोऽयम् । सुहितार्थास्तु- प्त्यर्थाः । तद्योगे पष्ठी समासनिषेधाद ज्ञापकात् एवञ्च 'नाग्निम्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधिः । नान्तकः सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना ॥' इति । यद्येवं फलै नारमैः शुद्धैः म्वादुशीतैश्च वारिभिः । तृप्ताम्तां भ्राजथुमतीमपृच्छन् कस्य पूरियम्' इति भट्टिः । ‘फले/प्वाशितम्भवम्' इति च । उच्यते । 'ज्ञाप कसिद्धं न सर्वत्रे'ति ज्ञापकसमुच्चयः । अथवा 'विवक्षातः कारकाणि भवन्तीति करणविवक्षायां तृतीया । शंपत्वविवक्षायां पष्ठी ।। क्तेन च पूजायाम् । १२ । कथं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति भट्टिः । तथा राजपूजितः । ई- श्वरज्ञातः । अनेन समासनिषेधात । उच्यते । तृतीयासमासेन रोजपूजितादय- इत्यनुन्यासः । शेपपप्ठ्या वा समासः । एवं प्रकरणमिदं स्वरार्थ । तथा म्वरार्था- पञ्चसूत्रीति भाप्ये ॥ कर्मणि च । १४ कथं 'गृहवित्तभा पुत्रेण उच्यते । शेषषप्ट्या भविष्यति । कथं शब्दानुशासनं लिङ्गानुशासनमिति । उच्यते । 'उभयप्राप्तौ' (२-३-६६) इति- षप्ठ्या अयं समासनिषेधः । चकारम्यावधारणार्थत्वात् , 'कर्तरि चे' (२-२-१६)ति सूत्रारम्भाच्च । यदि सामान्यकर्मपप्ठ्याः * समासनिषेधोऽनेन म्याद , इदं व्यर्थ स्यात् । १. समाधत्ते पूवपक्षेति. २. षष्ठीति. न तु करणत्वविवक्षया तृतीयेत्यर्थः. शापकादिति. समासनिषेधो हि सत्यां करणत्वविवक्षया तृतीयायां तृतीयासमासेन फलसुहित इति प्रयोगप्राप्ती व्यर्थः स्यात् . ४. तृतीयेति. अयमाशयः - फलमुहितः, फलतर्पणमित्यत्र तृतीयासमासे 'तृतीया कमणि' (६-२-४८) इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरो ‘गतिकारके' (६-२-१३९)ति कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरश्च भवतः; पणीसमासे तु समासान्तोदात्तत्वमिति विशेष स्थिते षष्टीसमारा- प्रतिषेधोऽयं समासान्तोदात्तत्वनिवर्तनेन चरितार्थ इति न ज्ञापकः प्रागुक्तार्थस्येति. ५. राज- पूजितादय इति. क्तोऽत्र भूते, न तु वर्तमाने, कतरि च तृतीया यथा 'पूजितो यः सुरासुरैः' इति. ६. कारकषष्ठीसमासप्रतिषेधस्य तर्हि किं फलमित्याकाइक्षायामाह -- एवमित्यादि. 'कर्मणि पष्ठ्याः' इति खपुस्तके पाठः. ३. - ·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । . न च प्रेप्यम्य कारयितेत्यत्र 'हृकोरन्यतरस्याम् ' (१-४.५३) इति कर्मत्वाभावात् कर्तृषष्ठ्यन्तम्य समासनिषेधार्थ भविष्यति, 'तृजकाभ्यां कर्तरी (२-२.१५)त्येव तत्सिद्धेः । यत्तु तत्र वृत्तावुक्तं-'तृज्ग्रहणमुत्तरार्थमिति. तत् ‘कर्तरि चेति सूत्रे स्थिते । अथ वा पप्ठ्येवात्र नास्तिः प्रत्यासत्या हि यम्मात् कृद्विहितस्तक्रियायाः कर्तृक- मणोः पप्ठ्या भाव्यम् । इह ण्यन्तात् कृद्विहितः; प्रेप्यश्चाण्यन्तकर्ता । न च शब्दा- नुशासनमित्यत्रा प्युभयप्राप्ताविति पष्टी । 'पष्ठी हेतुप्रयोगे' (२-३-२६) इत्यत एवं प्रयोगग्रहणानुवृत्तेः कर्तृप्रयोगे तद्विज्ञानात् । प्रयोगग्रहणं का सम्बध्यते, न च कर्मणा, कर्तृव्यावृत्तौ तत्प्राधान्यात् । एतेन कर्मण्येव प्रयोग 'उभयप्राप्ताविति निय मात् कर्तरि तृतीया । ज्ञापकं वा 'अन्तों येनादर्शनमिच्छति' (१-४-२८) इति रक्षि- तः । एवञ्च 'अ इ उणि त्यत्र 'तम्य ग्रहणं भवत्यकेनेति सिद्धये 'तम्यति कर्तरि षष्ठी ति न्यासोऽसङ्गतः अत्रोपग्राह्यकर्मणि गम्यमानेऽपि नियमात् । उच्यते। कर्तरि पष्ठीत्य(न्य ? ) स्य संस्कृतत्वात् शेषषष्ठी कर्तरि स्यात् । यतु अनुन्यासकृ- तोक्तं- 'यत्र सामर्थ्यप्राप्तमुभयोरुपादानं स 'उभयप्राप्तावि'त्यस्य विषयः । अन्यथा 'कर्तृकर्मणोः कृति' (२-३-६५) इत्यय विधरुभयप्राप्ता वित्यस्य च विषयविभागो न स्यात् । नाकर्तृय कर्मास्तीनि न्यायाद्' इति, तदयुक्तम् । पुरां भेत्तेत्यादावभि- हिते कर्तरि नियमाभावात् । अथानभिहिताधिकारमनङ्गीकृत्यांच्यते । एवमपि अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्यः शेपे विभापत्यताभ्यां नियमव्यावृत्ती कर्तृ- कर्मणोः कृति' इत्यस्य कृतार्थत्वात् । उच्यते । अन्य विधरिति व्यधि- करणे पप्ठ्यौ । तदयमर्थः । 'कर्तृकर्मणोरि त्यस्य यो विधिः ‘कर्तरि चेति, 'उभय- प्राप्तावि'त्यस्य यो विधिः 'कर्मणि चेति एतयोविषयविभागो न स्यात् । सर्वत्र . 'कर्मणि चेति निषेधसम्भवात् । अपरं बहुत्वान्नोक्तम् ॥ कर्तरि च ॥ १६ ॥ कथं 'भीष्मः कुरूणां भयशोकहत्त'ति । उच्यते । तृन्नन्तमेतत् । न च 'न लोकाव्ययनिष्ठेति' (२-३-६९) षष्ठीनिषेधः । यतस्तृजकाभ्यामि'(२-२-१५)त्यत्र तृचः सानुबन्धकस्योपादानं तृनो निवृत्त्यर्थ ज्ञापयति तृनो योगे कचित् षष्ठीतीति न्यासः । 'द्वितीये'ति (२-१-२४) योगाविभागाद्वा समासः । शेषषष्ठीत्यन्यः ॥ १. काशिकावाक्यमिदम् . २. संस्कृतत्वादिति । संस्कारश्च कर्तरि शेपत्वेन विवक्षिते षष्टीत्येवमर्थकल्पनया परिष्करणम् . ३. कथमिति । कर्थतजकाभ्यां षष्ठी न समस्यत इति सूत्रार्थात् प्रश्नः.

·दुर्घटवृत्ती - कुगतिप्रादयः। १८ । कथम् 'अलं कुमार्ये' इति वाक्यं पर्यादयो ग्लानाद्यर्थे चतुर्येति नित्यस- मासात् । उच्यते । ‘नमम्म्वम्तीति (२-३-१६) चतुर्थीविधानसामर्थ्यान्नित्यसमा- सेऽपि वाक्यम्' इति गक्षितः । नन्वलं कुमाथै शोभनाय इति सविशेषणेऽपि वा समा- साभावाच्चतुर्थीविधानं कृतार्थम् । उच्यते। व्यक्ती सामर्थ्य बोध्यम् । कथमधीत्य ‘क- मप्रवचनीयानां प्रतिषेध' इति वचनादत्र तु सोपसर्गम्याध्ययनार्थत्वादधिशब्दस्या- नर्थकत्वे 'अधिपरी अनर्थको' (१-१ ०.३) इति कर्मप्रवचनीयत्वात् । समुदयार्थम् इङ्युपचर्य धातुत्वं न्याल उक्तम् । उच्यते। 'अध्यापकधूतर्जातिरिति ज्ञापकत्वात् । अत एवातिम्तुतं सुम्तुनमित्यत्रोपसर्गलक्षणपत्वाभावः । कथं 'कुरु तेनेयमिति दण्डी । कुशब्दोऽव्ययं पापार्थ समन्यत इति प्रतिपादनान ।। ' ईपदर्थे च' (६. ३ १०५) इति ज्ञापकात प्रायिकमुपाधिवचनमिति न्यासः (++नं सप्तमीति स- मासो वा! ) ॥ उपपदमतिङ । १९। कथं साधु खलु पयसः पानमिति 'कर्मणि च' (२-२-१४) इत्यत्र वृत्तिः । 'कर्मणि च येन संम्पर्शात कर्तुः शरीरमुग्यम् ' (३-३-११६) इति ल्यु- टि अनेन नित्यसमासात् । उच्यते । शरीरमुखम्याविवक्षितत्वान्नात्र कर्मणि ल्यु- ट् , किं तर्हि ल्युट् च (२-३-११५) इत्यनेनेति रक्षितः । कथं शिखाभिराश्लिष्ट इवाम्भसां निधिरिति माघः । तथा 'निशिकल्पस्य निधिर्जलानामिति रघुः । परत्वात् 'कर्मण्यधिकरणे च' (३-३-९३) इति किप्रत्यये नित्यसमासात् । उ- च्यते । [*शेपपठ्या नात्र कपिपदम् ।। अनेकमन्यपदार्थे । २४॥ कथम् 'अस्तिक्षीरेति, तिङन्तस्यासमासात् । उच्यते । विभक्तिप्रतिरू- पकोऽयमस्तिशब्दः । तिङन्तत्वे वा 'अस्तिक्षीरादिवचनं कर्तव्यमिति समासः ॥ उपसर्जनं पूर्वम् । ३० । कथम् 'अपेतमैथिलीमि'ति भट्टिः । 'अपेतापोढमुक्ते'ति (२-१-३८) समासे पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । उच्यते बहुव्रीहिः । समासान्तो विधिरनित्य इति १. नित्येति । 'ल्युट च' इत्यनेन सिद्ध ‘कमणि चेति ल्युड़वचनस्य नित्यसमासार्थत्वा- दिति भावः. * अयं कुण्डलरेखान्तर्गतो ग्रन्थांश आदर्शयोर्नास्ति । किन्त्वपेक्षित इत्यूहितः केवलम् .

·द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः । ३९ 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति न कप् । कथं वार्तिसूत्रिकमिति 'ऋतूक्थादि' (४- २-६०) सूत्रे वृत्तिः । सूत्राणां वृत्तिः सूत्रवृत्तिः । तदधीते' इति ऋतूक्थेत्यादिन ठक् । एवं सूत्रशब्दम्य पूर्वनिपातः स्यात् । उच्यते । वृत्तिश्च सूत्रं चेति द्वन्द्वः कार्यः । कथं मातुः सपत्नी सपत्नीमाता । उच्यते । राजदन्तादित्वात् । माता स- पत्नी अस्या इति वा कृते आहिताग्न्यादित्वात् । 'स्त्रियाः पुंवदिति (६-३-३४) पुंवत्त्वं नास्ति समानायामाकृतौ भाषितपुरकत्वाभावात् । सपत्नीमातति च भवति सपत्नीव शत्रुरिव मातेत्युपचारेण कर्मधारयात् ।। हढे घि । ३२॥ कथं 'प्रपरापसमन्ववनिर्दुर्व्यतिमूदभिनिपर्यपयः' इति सुविनीनामेकतरस्य पूर्वनिपातसम्भवात् । उच्यते । ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' (३-२-१२६) इति 'वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोरिति च ज्ञापकादनित्यमिदम् ।। अल्पान्तरम् । ३४ । कथं 'साधारणो भूषणभूप्यभावः' इति कुमारः । उच्यते । 'पूरणार्धाकृन्' (५-१.४८) 'परिव्यवेभ्यः क्रिय' (१-३.१८) इति ज्ञापकादस्यानित्यत्वात् । कथं शिप्योपाध्यायं छात्रोपाध्यायमिति अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् ' (२-४-५) इत्यत्र रक्षितेनोदाहृतम् 'अभ्यर्हितं चेति पूर्वनिपातात् । उच्यते । लक्षणहेत्वोः क्रि- याया': (३-२-१२६) इति ज्ञापकात् सामान्येन प्रकरणानित्यत्वं ‘ङ्याप्' (४-१-१ सूत्रे रक्षितेनोक्तम् । एवञ्च पार्वतीपरमेश्वराविति । अथवा प्रयोक्रपेक्षया अभ्यर्हितत्वं ग्राह्यं 'भ्रातुश्च ज्यायसः' इति वार्तिकारम्भात् । इह तु कवेश्चाण्डत्वादेव देवी अभ्य- हिता। पितामातराविति न भवति । 'गर्भधारणपोपाभ्यां ततो माता गरीयसीति स्मृते- हिं माता सर्वेषामभ्यर्हिता । अन्ये त्याहुः । पार्वतीं पातीति पार्वतीपः शिवः । 'रमा जलधिजा देवी ति त्रिकाण्डशेपः । रमाया ईश्वरो रमेश्वरः विष्णुः तौ वन्द इत्यर्थः ।। सप्तमीविशेषणे बहुव्रीहौ । ३५ । कथं 'शान्त्युदकुम्भहस्ता यायावराः पुप्पफलेन चान्ये' । तथा 'राजा र्जिहत्तं मधुपर्कपाणिः' इति भट्टिः । शान्त्युदकुम्भो हस्ते येषां, तथा मधुपर्काः पाणी यस्येति बहुव्रीहिरिति जयमङ्गला । कथं वज्रपाणिः कमण्डलुपाणिश्चक्रपाणिः । १. पदमञ्जरी तु वार्तिकसूत्रिकमिति वृत्तिपाठं मत्वा वृत्ती साधु वार्तिकं, तचादः सूत्रं च वा- र्तिकसूत्रमिति कर्मधारया;गित्याह. ६ 'हस्तः सूर्य' इति खपुस्तके पाठः, ..

·४० दुर्घटवृत्ती ? उच्यते । आहितामयादिपु द्रष्टव्यः । तद्गणपाठस्यातन्त्रत्वात् व्यवस्थित- विभाषात्वाच्च नित्य एव परनिपातः । एतदेवोच्यते 'प्रहरणार्थेभ्यो निष्ठासप्तम्यौ परे भवत' इति 'जातिकाल मुखादिभ्यः परवचनमि'त्यादि । एवं च ' यदक्षपादः प्रवरो मुनीनामि'त्यत्र पादे अ(क्षः ? क्षम् ) अत्येति बहुव्रीहौ ' गवादिभ्यः परव- चनम् ' इति पादस्य परप्रयोगः ॥ निष्ठा ॥ ३६॥ कथमल्पश्रुतबहुश्रुतौ । उच्यते । 'सर्वनामसङ्ख्ययोरुपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् 'प्रथमचरमे'त्यादिना ( १-१-३३) अल्पशब्दस्य सर्वनामत्वम् । 'बहु- गणवतुडति सङ्ख्ये' (१-१-२३)ति बहुशब्दस्य सङ्ख्यात्वम् । आहितामयादि- त्वाद्वा॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये द्वितीयः पादः। , अथ तृतीयः पादः। अनभिहिते । १। कर्मणि द्वितीया । २। कथं ‘हा पितः क्वाणि हे मुभ्र ?' इति भट्टिः, 'हा तात हा अम्बे'ति मालतीवाक्यं, 'हायोगेप्वपि दृश्यत' इति द्वितीयासम्भवात् । उच्यते । हाशब्दोऽयं शोकवचनः । तेन कान्तारे 'पित्रादिः सम्बोध्यते । तत्र सम्बोधनप्रथमायां प्राप्ता- यामम्यारम्भे हि अपिशब्दम्य व्यभिचारार्थत्वात् सम्बोधने प्रथमापि भवति । 'आ- बाधे च' (८-१-१०) इति न द्वित्वमाबाधम्य हाशब्देनैवोक्तत्वादिति रक्षितः । किन्त्वेवं ' हाहा गिरो निष्फलाः' इति । तम्माच्छोकपूर्वकसम्बोधनवचनो हाश- ब्दः । हाहा गिर इत्यत्र तु शोकार्थ एव सम्बोध्यम्याभावात् । अतोऽत्र द्वित्वम् । भागवृत्तिकृत्त्वाह -" शोच्यशोचकसम्बन्धे पप्ट्यपवादो द्वितीया । सम्बोधने तु 'उपपदविभक्तः कारकविभाक्तिलयिसी'ति प्रथमा। "पुप्पितास्ते सुगन्धाः । आयाते चैत्रमासे दिशि दिशि रुचिरं श्रूयते कोकिलानां हा कष्टं किं करोमि प्रियतमविरहे कामदूतो वसन्तः 'तत् पित्रादिः' इति खपुस्तके पाठः.

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । ४१ . कथं 'कां दिशं गन्तव्यमिति कादम्बरी । ' सभा वा न प्रवेष्टव्यं वक्तव्यं वा सम- असम् । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी' इति गम्यादेः सकर्मकत्वात् कर्मणि तव्यस्य विधानेऽभिहितत्वात् कर्मणि द्वितीया न स्यात् । उच्यते । पद- संस्कारे कर्मणोऽविवक्षायां भावे तव्यप्रत्ययः । उत्तरकालं कर्मसम्बन्धे द्वितीयेति कश्चित् । तन्न, षष्ठीप्रसङ्गात् । तस्मादुद्दिश्येत्यध्याहार्यम् । तत्कर्मेदम् । अथ- वा ‘गत्यर्थकमणि' (२-३-१२) इति द्वितीयाग्रहणात् षष्ठीं बाधित्वा द्वितीया । 'तदर्हमि' (५-१-११७) ति निर्देशात् 'कर्तृकर्मणोः कृती' (२-३-६५) ति बाधि- तत्वाद्वा । एवं ‘भ्रान्तं देशमनेकदुर्गविषमाम ति च । अत्रापि ' नपुंसके भावे क्तस्योपङ्ख्यानमिति षष्ठी म्यात् । अपि तु शेषषप्ठ्या ह्यत्र प्रत्याख्यातत्वाच्छे- षविवक्षायां न षष्ठीत्युच्यते । तदभावे (+ + + पु धार्ये तत् ! ) सिध्यति ! अध्वविवक्षायां 'कालाध्वनोरि'ति (२-३.५) वा द्वितीया । कथम् ' उपर्युपरि बुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः' इति जातकमाला । उपरिबुद्धीनामुत्तरलवुद्धीनामुपरि चरन्तीत्यर्थः । एवं चामेडितत्वाभावान्न द्वितीया । यद्वा प्रतिपदोक्तम्य 'उपर्य- ध्यधसस्सामीप्ये' (८-१-७) इति कृतद्वित्वस्य ग्रहणम् । अत्र वीप्सायां द्विवचनं कार्यम् । कथम् चैत्रं यावच्छीतम् । उच्यते । 'ततोऽन्यत्रापि दृश्यते' इति दृशिग्रहणस्य प्रयोगानुसारित्वाद् यथा 'बुभुक्षितं न प्रतिभाति किञ्चिदि' त्यत्र प्रतिभातियोगे द्वितीया तथा यावच्छब्दयोगे च । एवं · पुरुपाराधनमृते' इति महिम्नःप्रयोगः । 'ऋतेयोगे द्वितीयेति कश्चित् । तन्न । 'अन्यारादितरर्त' (२- ३-२९) इति प्रतिपदपञ्चमीबाधकहतोरदर्शनात् । तस्माद् ‘द्वितीयेति योगवि- भागः कर्तव्यः ऋतेयोगे द्वितीयार्थम् । तथा च चान्द्रं सूत्रं – 'ऋते द्वितीया चेति' । कथं एतमातं ङितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङिदि'ति, विद्यादिति क्रियायो- गापेक्षया अङितमिति स्यात् । उच्यते। नाम्य विद्यादित्यनने सम्बन्धः । किन्तु भ- वतीत्यध्याहार्यम् । कथं (विमतो दिवसात् तास्तास्तनश्रीः पूर्व भवान् धरासीदिति। उच्यते ' कालभावाध्वगन्तव्याः कर्मसंज्ञा ह्यकर्मणामिति कर्मत्वम् । तदर्थ यत्नः कर्तव्य इति उच्यते । सामान्योपक्रमेण विशेषाभिधानात् प्रथमा । 'प्राप्य' इति वा- ध्याहार्यम् ? ) ' विषवृक्षोऽपि संवर्ध्य स्वयं छेत्तुमसाम्प्रतमिति कुमारः । 'क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः' इति माघः । उच्यते । सम्प्रति भवं साम्प्रतं न साम्प्रतमसा- म्प्रतमिति तद्धितान्तमव्ययम् । तथेतिशब्दः कृदन्ताव्ययम् । ततश्च कृत्तद्धिता- भ्यामभिहितत्वान्न द्वितीया । अव्ययेनाभिहितेऽपि न द्वितीया, 'कृत्तद्धितसमासैः परिसङ्ख्यानमि' त्यस्य सम्भवप्रदर्शनार्थत्वादिति रक्षितः । कथं तधिस्त्रिप्रस्तावे ·न गतोयं ('वटेवटे वैश्रवण! शुकवत् पश्यसे मये'ति पठनक्रियाव्यापकत्वेन दुर्घटवृत्ती न्यासकृत् परिगणनं स्वीकृतवान् । उच्यते । अभ्युपगम्योक्तं तत् । उपलक्षणे अधिशब्देनोक्ते आधारे सप्तमी,शौण्डादिंगणे अन्तश्शब्दस्याधिकरणप्रधानस्योपादा- नाद् ज्ञापकात् । कथं तर्हि ‘वदन्त्यपर्णामिति तां पुराविद' इति कुमारः, इति- शब्देनोक्तत्वात् । उच्यते । पुराविद इत्यम्मादनन्तरमितिशब्दो द्रष्टव्यः । कथं 'स तैराक्रमयामास शुद्धान्तं शुद्धकर्मभिरि'ति कुमारः, क्रमेर्गत्यर्थत्वाद् ‘गतिबु- द्धी'त्यादिना (१-४-५२) कर्मत्वात् तानिति युक्तम् । अत्र क्रमिरवष्टम्भे वर्तते, कर्मवीत् ?) तथा 'मन्ये धातुर्विभापित' इति मननक्रियाव्याप्यमानत्वात् कर्मणि द्वितीया स्यात् । वाक्यार्थस्य कर्मत्वात् । द्वितीया हि झ्याप्प्रातिपदिकाद्विधी- यते । कथं 'वक्ष्यति कर्मणि द्वितीया' इति वृत्तिः, इतिशब्दाप्रयोगात् । उ- च्यते। अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षायामर्थवत्त्वाभावात् । कथं पक्त्वौदनो भुज्यते, पचिक्रियायां कर्मणोऽनभिहितत्वे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । प्राधान्याद्भुजिक्रियां- पेक्षया अभिहितकर्मत्वात् । एवं च ग्रामो गन्तुमिप्यते. पच्यते ओदनो भोक्तुमि- त्यादि सेत्स्यति । ततोऽनुकुर्याद्विशदम्य तस्यास्ताम्रोष्ठपर्यस्तरुचः स्मितम्ये ति कु- भारः । उच्यते । 'माषाणामश्नीयादि तिवत् शेषविवक्षायां षष्ठी ॥ अन्तरान्तरेणयुक्ते । ४। कथम् 'आवयोरन्तरा वेदिरि'ति, अन्तरायोगे द्वितीयाप्रसङ्गात् । उच्यते । सावधारणावधिमध्यत्वे द्वितीया कृता । एवं 'त्वां च मां चान्तरा कमण्डलुरिति । चकार एवार्थ इत्यनुन्यासः । एतच्च पूर्वसूत्राञ्चकारानुवृत्तेः । यद्येवं 'वैदेहीमन्तरा क्रुद्ध' इति भट्टिः । उच्यते । केचिदविशेषेण मध्यमिच्छन्ति ॥ गत्यर्थकर्मणि द्वितीयाचतुथ्यौँ चेष्टायामनध्वनि । १२ । कथं 'महोपकारस्य किमस्ति तस्य तुच्छेन यानेन वनस्य मोक्ष' इति भट्टिः । यतश्चतुर्थी वेति वक्तव्ये द्वितीयाग्रहणं परामपि कृद्योगषष्ठीं बाधितुमिति न षष्ठीसम्भवः । उच्यते । प्रार्थनादिक्रियाव्याप्यमानत्वाद् गमनादेः कर्मत्वे क्रिया- कर्मणाऽभिप्रेयमाणस्य ग्रामादेः सम्प्रदानत्वे चतुर्थी । प्रार्थनादिक्रियाया अभेदे गमनादेरकर्मत्वे गमनक्रियाव्याप्यमानत्वाद् ग्रामादेः कर्मत्वे द्वितीयेति सूत्रं भाप्ये प्रत्याख्यातम् । एवं च सामर्थ्याभावात् कृद्योगषष्ठ्यस्त्येव । न चैतद्दर्शने अजां १. केचिदिति अस्मिन् पक्षे आवयोरन्तरेत्यत्रान्तराशब्दष्टावन्तो मध्यवर्त्तिवचनो बोद्धव्यः ।

·- , द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । नयति ग्राममित्यादौ सम्प्रदानत्वमनभिधानात् । शोभनं ग्रामं गच्छतीत्यत्र युगप- द्भेदाभेदविवक्षायां भेदे क्रियायाः कर्मत्व(म)भेदे मागत्यति न दोषः । (पूर्ववृत्ति- दशवृत्तिकृतोक्तं । तदपि प्रमाणयति ? ) तथा च भट्टिः तस्याभिगमनायेति । शेषविवक्षायां षष्ठीति पुरुषोत्तमः ।। चतुर्थी सम्प्रदाने । १३ । कथं 'कामस्यास्य विवेकशून्यमनसो मा देहि मुग्धे! बलिम्' इति । स- म्प्रदानमिति चतुर्थ्या भाव्यम् । उच्यते । शेषविवक्षायां षष्ठी । कथं 'कुर्वन्ति हितमात्मनः', तथा 'रोगिणां हितमौषधम्' इति वैद्यकशास्त्रम् । 'प्रामाद्यद् गुणिनां हिते' इति भट्टिः, 'हितयोगे चतुर्थी वक्तव्येति वचनाद् । उच्यते । 'हितं भक्षाः' (४-४-६५) इत्यत्र 'तदस्य पण्यमि'त्यतोऽम्येत्यनुवृत्तिापयति हितयोगे शेषषष्ठ्य- पीष्यते । न चास्येत्यम्य चतुर्थ्यन्ततया विपरिणामः कर्तव्यः । एवं च तदस्मै दी- यते नियुक्तम्' (४-४-६६) इत्यत्रास्मैग्रहणमिहैव कृतं म्यादिति रक्षितः ॥ नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च । १६ । कथम् ‘इन्दुना प्रविभज्यन्ते नमस्कृत्य मुनित्रयम्' इति, नमोयोगे चतुर्थी- सम्भवात् । उच्यते । करोतिरत्र क्रियासामान्यवचनत्वात् प्रणतिवचनः । नमश्श- ब्दस्तु तद्द्योतकः । अत एव द्योत्यद्योतकसम्बन्धे 'साक्षात्प्रभृतीनि च' (१-४- ७४) इति गतित्वाद् ‘नमस्पुरसोर्गत्योः' (८-३-४०) इति सत्त्वम् । एवञ्च नम- स्यत्वान्मुनित्रयस्य कर्मत्वे ' उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्बलीयसी'ति द्वितीया । एवञ्च 'प्रणम्य शितिकण्ठाय' इति कुमारचरितं न घटते । उच्यते । कर्मणां शेषत्वे माषाणामश्नीयादिति षष्ठीप्रसङ्गे 'नमस्स्वस्तीति (२-३-१६) चतुर्थी । ‘क्रियान- हणं कर्तव्यमिति वा । प्रणम्येति विभक्तिप्रतिरूपको निपातो नमःपर्यायो वा । यदा तु नमोऽर्थ एव करोतिक्रियया व्याप्यमानस्तदा नमसो योगे चतुर्थी । गति- त्वं च नास्ति, द्योतकसम्बन्धाभावात् । तथा च भट्टिः । 'रावणाय नमस्कुर्याः स्यात्सीते स्वस्ति ते ध्रुवमि'ति । तथा 'नमश्चकार देवेभ्यः पर्णशालां मुमोच चेति १. शोभनामेति क्रियाविशेषणम् . २. क्रियाया गमनक्रियायाः. ३. कर्म- त्वमिति तद्धि गम्यमानप्रार्थनादिक्रियापेक्षं क्रियागतं तद्विशेषणेऽपि भविष्यति. ४. ग्रामस्थति कर्मत्वमित्यनुषज्यते.

·४४ दुर्घटवृत्ती रक्षितः । कथं 'ममायं प्रभुः' प्रभुमल्लो मल्लायेतिवद् ‘अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रह- णमिति चतुया भाव्यम् । उच्यते । भाप्येऽत्र द्विधा व्याख्यातम् - अलमिति पर्याप्त्यर्थस्य ग्रहणमिति । इहापि यथा म्यात् प्रभुमल्लो मल्लायति । अलामीत पर्याप्त्यर्थस्य म्वरूपम्य च ग्रहणम् । इह मा भृदलं बाल! रोदनेनेति । एवं चैकस्य मते प्रभ्वादियोगे पष्ठी, अन्यस्य चतुर्थी । सूत्रकृतापि स्वीकृतमिदं 'तस्मै प्रभ- वति सन्तापादिभ्यः' (५-१-१०१) — स एषां ग्रामणीः' (५-२.७८) इति निर्देशा- भ्याम् । तथा च भट्टिः । 'नापोथीदम्य कश्चन' । 'पुप्रोथाम्मै न कश्चन' । 'प्रोथू पर्याप्तावि'त्यस्य रूपम् ॥ कर्तृकरणयोस्तृतीया । १८ । 'नीरन्ध्र गतवति संक्षयं पृपत्कैर्भूतानामधिपतिना शिलाविताने' इति भार- विः । यताऽधिपतः कर्तृत्वकरणत्वे न स्तः, क्तवतोः कर्तरि विधानात् , पृषत्कानां च करणत्वात् ; गमेयर्थत्वे अधिपतिरेवोक्तः स्यात क्तवतुना । उच्यते । हेतो तृती- या द्रष्टव्या । कथम् 'एकाकिना न गन्तव्यं यदि कार्यशतैरपि' । [... कर्कटपात्रेणेति पशुरिव पशुः । यद्वा । पशुकर्कटमात्रणेति वा पाठः । तत्र पशु पश्येत्यर्थः कारकसहितः सर्वः कारकसङ्घः ? ] कथं 'धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीय- मिति मेघः । उच्यते । उत्तरेणेति विभक्तिप्रतिरूपको निपातः । 'प्रकृत्यादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति तृतीया । एकमुनिपक्षे उत्तरेण पथा गत्वेत्यर्थः । एवं च करणे तृतीया । एनप्प्रत्यये तु एनपा द्वितीया' (२-३-३१) इति धनपतिगृहशब्दाद् द्वितीया स्यात् । कथम् ‘उच्चारणार्थवर्णान्तर्भावेन भक्तिरिति कुटादिसूत्रे रक्षितः । उच्यते । प्रकृत्यादित्वादित्येव । 'इत्थम्भूतलक्षणे' (२-३-२१) इति वा । कथं प्रभूयते भृत्यः । उच्यते । प्रभुरिवाचरतीति क्यङ् । कथं 'ग्रामं गन्तुमुपक्रम्यते देवदत्तः' । उच्यते । 'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम् ' (१-३-४२) इति कर्तरि तङ् । 'वा भ्राशे'ति (३-१-७०) वा श्यन् ।। 'सहयुक्तेऽप्रधाने। १९॥ कथं 'प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेन' लक्ष्मणस्य ज्ये- प्ठत्वादप्राधान्यस्यायुक्तत्वात् । उच्यते । यस्य क्रियाभिसम्बन्धः शब्देन प्रतिपाद्यते, तस्य प्राधान्यं तत्रोक्तम् । 'यस्मिन् जाते प्रास्तेति व्यपदेशस्तस्य क्रियाभिसम्ब- -- .

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । न्धात् प्राधान्यात् शत्रुघ्ने कनीयसि प्रसूते तथा व्यवहारात् तस्य प्राधान्यमिति जयमङ्गला । एवञ्च 'शशिना सह याति कौमुदी सह मेघेन तटित्प्रलीयत' इति कुमारः । तथोपाध्यायेन सहागताश्छात्रा इति सिद्ध्यति । विभाषा गुणेऽस्त्रियाम् । २५ ॥ कथम् ‘इह भूतले घटो नाम्त्यनुपलब्धेः', अस्त्रियामिति निषेधात् । उच्यते। 'अनुपलब्धेरि'ति भाप्यकारवचनप्रामाण्याद् विभाषा गुणे' इत्यनुन्यासः । अथ वा बुद्धिरुपलब्धिर्ज्ञानमिति अभिन्नार्थाः साङ्ख्यदर्शने । एवञ्चा(बुध्य ? विद्य)माना उपलब्धिर्यस्मिन् ज्ञानविशेष इति बहुव्रीहिः । 'विभाषा गुण इति योगविभागाद् इति 'उणादयो बहुलम्' (३-३-१) इत्यत्र 'प्रकृतेस्त्वनुदृष्टेरि'ति सिद्धये न्यासः ॥ अपादाने पञ्चमी । २८ । कथं 'कटकान्महाबाणकं सम्पातयतीति लेखमालिका । 'ल्यब्लोपे कर्म- ण्युपसङ्ख्यानमि'ति पञ्चमी । कटकमास्थायेत्यर्थः । कथं गृहादारभ्य (भ? ह)ट्ट यावदिति । तथा 'कुट कौटिल्य इत्यत आरभ्य क्रुङ् शब्द इति यावदिति वृ- त्तिः । उच्यते । प्रभृतिपर्यायोऽयमारभ्यशब्दो निपातः । ततश्च कार्तिक्याः प्र- भृतीति भाप्यकारवचनप्रामाण्यात् पञ्चमी । यद्वा आरभ्यशब्दो ल्यबन्तः । ततो द्वितीयान्ताद् 'आद्यादिभ्यस्तम्युपसङ्ख्यानम् ' इति तसिः । कथं विंशतेरधिको द्रोणः । अधिकसम्बन्धे षष्ठया भाव्यम् । उच्यते । 'यस्मादधिकमिति' (२-३- ९) निर्देशादिति रक्षितः । कथं 'जीर्णमनं प्रशंसीयाद् भार्यां च गतयौवनाम् । रणे प्रत्यागतं शत्रु सस्यं च गृहमागतम्' । रणादिति युक्तम् । उच्यते । अपा- दानस्याविवक्षायां सप्तमी 'यस्य च भावेने ति (२-३-३७) । कथं प्रशंसीयात् , शंसु धातोलिङि प्रशंस्यादिति स्यात् । प्रशंसीत्यावश्यके णिनिः । प्रशंसाशब्दाद् ब्रीह्यादित्वाद्वा इनिः । इयादिति इणो लिङि रूपम् । 'यदि *नाम कुतो मत्तस्तत् किमर्थ दरिद्रता । दारिद्यादतिमूर्खत्वमहो दुःखपरम्परा' । दारिद्या(दुक्तम? दित्य)युक्ता पञ्चमी, हेतोरभावात् । उच्यते । ल्यब्लोपे पञ्चमी भविष्यति ॥ अन्यारादितरर्तेदिक्छब्दाञ्चत्तरपदाजाहियुक्ते । २९ । नामाकृतोन्मत्तः' कपुस्तके पाठः.

·१६ दुर्घटवृत्ती कथं पूर्व कायस्यति । उच्यते । 'तस्य परमानेडितम् (८-१-२) इति निर्देशादवयववाचिना दिक्छब्देन योगे पञ्चम्यभाव इति रक्षितः । कथं 'समुदा- यिभ्योऽनन्यः समुदायः' । ग्रहणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविध्यभावाद् । उच्यते । अन्य इत्यर्थग्रहणम् । नञ्समासस्योत्तरपदार्थप्रधानत्वात् तदर्थयोगोऽनुपहत इति रक्षितः । षष्ठ्यतसर्थप्रत्ययेन । ३० । कथं 'प्रातिपदिकात् परतः' । उच्यते । नायं 'विभाषा परावराभ्यामत- सुच्' (५-३-२९) इत्यतसुजन्तः । कथं तर्हि. परशब्दात् सप्तम्यर्थे आद्यादित्वात् तसिः ॥ J- । सप्तम्यधिकरणे च । ३६ । कथं 'दात्रेण धान्यं लुनाती'ति । उच्यते । निमित्तमिह प्रयोजनमभीष्टं,, संयोगश्च संश्लेष इति रक्षितः । यद्येवं यूपाय दानिय । इह हि यूपः प्रयोजनं दारुणा संश्लेषोऽस्य । उच्यते । तादर्यविवक्षायां चतुर्थी । कथम् 'अन्तौ ये- नादर्शनमिच्छतीत्यन्तर्धाविति निमित्तसप्तमी'ति न्यासः । उच्यते । अत एव नि- देशान्निमित्तमात्रे सम्बन्धमात्रे वा सप्तमीति रक्षितः । कथं 'जन्मजन्म यदभ्यस्तं दानमध्ययनं तपः' । जन्मनीति युज्यते । उच्यते । जन्मसहचरिते काले जन्म- शब्दस्य वृत्तेः 'कालाध्वनोः' (२-३-५) इति द्वितीया । कथं (वाग्वाकः कर्तृतः पतति ! ) शयानेन भुक्तमिति । शयनक्रियया भोजनक्रिया लक्ष्यते । उच्यते । चिन्त्यम् अनभिधानादिति रक्षितभाषावृत्ती ॥ प्रातिपदिकालिङ्गपरिमाणवचनमात्रे प्रथमा । ४६ । कथं 'वृक्षोऽयमि'ति क्रियाया अभावे कारकत्वाभवादनभिहितत्वाच्च । उच्य- कारकत्वमभिहितत्वं चेति भागवृत्तिः । कथं 'मचा क्रोशन्तीति गौणे प्रथमा । द्रोणपरिमितो द्रोण इत्यत्र परिमाणसव्यपेक्षत्वान्मात्रग्रहणान्न प्राप्नोतीति प- णिग्रहणं, तथात्राप्युपचारापेक्षत्वान्न म्यात् । उच्यते । 'वर्णो वर्णेन' (२-१-- इति पशौ उपचारसव्यपेक्षेऽपि प्रथमा । कथं 'यस्य तस्य प्रसूतस्य गुण- मान् स्फूर्जितो नर' इति प्रसूतस्येत्यत्र हि प्रथमा युक्ता । उच्यते । प्रसूतः स इत्येव पाठः॥ १. इहेति ‘निमित्तात् कर्मसंयोगे' इत्यत्रेत्यर्थः । दानं तु न प्रयोजनम् , किन्तु करण- मिति भावः .

·द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । षष्ठी शेषे । ५० । कथं 'तदस्मिन्नधिकम्' (५-२-४५) इति । निर्देशादेवेति रक्षितः । 'अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति वचनात् 'सङ्ख्ययाव्ययासन्ने' (२-२-२५) त्यत्राधिकं दशानामित्यत्रोक्ता षष्ठी ॥ कर्तृकर्मणोः कृति । ६५ । कथं 'रक्षोगणं क्षिप्नुमविक्षतात्मा' । तथा घायरामोदमुत्तममिति भट्टिः । उच्यते । तदर्हमि'(५-१-१७)ति ज्ञापकादम्यानित्यत्वाद् द्वितीया । धायैरिति 'धेट पाने' 'श्यायधामु' (३-१-१४ १ ) इत्यादिना णः । युक् । ततस्तृतीयेति रक्षितः । कथं 'कृतपूर्वी कटम् ' अनभिहिते कर्तरि कृत्प्रयोगे षष्ठीप्रसङ्गात् । उच्यते । कृद्रहणं न तिळ्यावृत्त्यर्थ द्वितीयाविधानसामर्थ्यात् । ततम्तद्धितव्या- वृत्त्यर्थमिति तद्धितप्रयोगे न पष्ठी ।। उभयप्राप्तौ कर्मणि । ६६ । कथम् 'अङः क्तिना बाधा भवतीति म्यागापापचो भावे' (३-३-९५) इत्यत्र वृत्तिः । तथा सुटा सीयुटो बाधा मा भूदिति ‘मुतियोः' (३-४-१०७) इत्यत्र वृत्तिः । 'अकाकारयोः प्रतिषेधो वक्तव्य' इति नियमनिषेधात् 'कर्तृकर्म- णोः' (२-३-६५) इति षष्ठ्या भवितव्यम् । उच्यते । 'अ प्रत्ययात्' (३-३- १०२) इत्यग्रहणस्यात्र प्रश्लेषाद् (?) ग्रहणमिति रक्षितः । बाधाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३.३.१०३) इत्यकारः ॥ तस्य च वर्तमाने । ६७ । कथं 'क्या रक्षितो' 'यत्र शीलित' इति । ‘मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' (३- २.१८८) इत्यत्र चकारेण शीलितो रक्षितः क्षान्त' इत्यादेः संग्रहादनेन क्यों भाव्यम् । उच्यते । भूते क्तान्तम्यायं प्रयोगः । भागवृत्तिकृता तु (पक्तामूली पान्तनमीषाते?) । (म ! त)न्मतेन शेषविवक्षायां षष्ठयत्र द्रष्टव्या । कथं षाणां विवर्जितम् ' । दोषैरिति स्यात् । उच्यते । 'नपुंसके भावे क्तस्योपसलमा नमिति षष्ठी छात्रस्य हसितमितिवत् । यदि कर्मणि निष्ठा तदा शेषलक्षा षष्ठी । दोषाणां सम्बन्धि यद् विवर्जितमित्यनुन्योसः ।। १. मा भूत् इत्यस्य स्थाने 'न भवति' इति शब्दकौस्तुभतगत एतन्प्रयोगानुवादे पठ्यते. २. 'प्रश्लेषात्' इत्यस्य स्थाने 'प्राथम्याद' इति स्यात । तथैव च कौस्तुभगते रक्षिता भिप्रायानुवादे दृश्यते. ?

·४८ दुघर्टवृत्ता न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतनाम् । ६९ । कथं 'सत्यानुरक्तं नरकम्य जिष्णवः' इति । उकारान्तग्रहणात् षष्ठी- निषेधात् । उच्यते । शेषविवक्षायां षष्ठी ॥ तुल्यार्थैरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम् । ७२ । कथं 'स्फुटोपमं भूतिसितेन शम्भुने ति माघः, येनोपमा भवति तस्योप- मानस्य तृतीयाया 'अतुलोपमाभ्यामिति निषेधात् । उच्यते । सहविवक्षायां तृतीया । सूत्रं तु षष्ठयर्थ सहभावाविवक्षार्थ च । शम्भुनेत्यत्र तु तुल्यार्थस्याप्राधा- न्याञ्च न प्रतिषेधः ॥ चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः। ७३ । कथं नित्यं 'गोभ्यः स्वस्ति भूयादि'ति । उच्यते । 'नमस्वस्ती' (२.३-१६) त्यादी चकारस्तस्यैव वाक्यस्य समुच्चयार्थः । तेनाशीविवक्षायां षष्ठ्या बाधितत्वा- चतुर्थीति वृत्तिः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ द्वितीयाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। हिंगुरेकवचनम् । १। कथं 'रुद्रैकादशी'ति हरिश्चन्द्रप्रयोगः । समाहारद्विगावेकादशरुद्रामति स्यात् । उच्यते । 'स्तोमे डवक्तव्य' इति 'प्रमाणे द्वयसन्' (५-२.३७) इत्यत्र वाच्यम् । रुद्रस्य पूर्वनिपातार्थ राजदन्तादिः कल्पनीयः । एवं च षोडशी. त्यादि । कथं 'पञ्चपूल्य इमाः' । उच्यते । एकशेषो भविष्यतीति राक्षतः । कथ- मेकपूली । उच्यते । एकस्मिन्नेव समारोपितबहुत्वादिति रक्षितः । कथं 'चतुर्दि- शीमेघोदयः' । उच्यते। दिशा वाचा गिरा क्षुधे'त्यजादिपाठात् हलन्तात् टापि। दि- शाशब्देन द्विगौ 'आबन्तो वा' इति पक्षे नपुंसकत्वेन नपुंसकहस्वत्वे (चतुर्दिशमिति) रूपम् । अन्यत्र पक्षे समुदायिभ्योऽन्यः समुदाय इति दर्शने एकत्वाभावेऽपि 'द्विगोरि' (४-१-२१)ति ङीप् । चतुर्दिशीति रूपमिति पञ्चगुप्रस्तावे रक्षितः ।

·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः ४९ 'चतुर्दिशीशानवमत्य मानिनी' इति कुमारः । हलन्तम्य दिक्छब्दम्य द्विगौ चतुर्दिगीशानिति वा पाठः ॥ द्वन्द्वश्च प्राणितूर्यसेनाङ्गानाम् । २ । कथं 'ग्रीवाकुक्षिललाटेषु नित्यं म्वेदः प्रशम्यते' । तथा 'मुखनासिकाभ्यां यो वायुनिष्क्रामती'ति । उच्यते । दधिपयआदराकृतिगणत्वादिति रक्षितः । 'ना- सिकास्तनयो धेटोः' (३-२-२९) इति निर्देशाद नित्यत्वाद्वा । एकशेषेण वा । शाकपार्थिवादित्वाद्वा। नासिकाया विवरभेदाद् द्वित्वात् । ललाटम्य जात्यपेक्षया बहु- वचनम् । एवञ्च 'चञ्चुचरणैर्लोहितैः सिता' इत्यमरः । तथा 'पातित रथनागाव- रिति चण्डी, 'दन्तमुष्टितलैरिति च । साध्याभेदा जातिरि त्यम्य परत्वमनभिसन्धा- योक्तमस्माभिः । अत्र तु प्रकारान्तरं ‘दन्तमुष्टितलैरिति दन्तनिर्मितच्छुरिकामुष्टिः । केचिद् ‘दन्तमुष्टितलैरिति क्तान्तं पठन्ति दन्तमुष्टतलैरिति । अध्ययनतोऽविप्रकृष्टाख्यानाम् । ५ । कथं 'छात्रोपाध्यायम्' । नात्राध्ययनमिति कर्मसाधने ग्रन्थकृता प्रत्यासत्ति- रिति रक्षितः । सम्बन्धाभ्यहितत्वादुपाध्यायम्य पूर्वनिपातो युक्तः । उच्यते । पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वादित्युक्तं प्राक् ॥ जातिरप्राणिनाम् । ६। कथं 'राजिता नु विविधास्तरुशैलाः' इति भारविः । उच्यते । प्रधानशैला' इति शाकपार्थिवादिः ।। येषां च विरोधः शाश्वतिकः। ९ । कथं 'देवासुरैरमृतमम्बुनिधिर्ममन्थे' इति भारविः । उच्यते । देवानाम- सुराणां च कादाचित्को विरोध इति रक्षितः । यत्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे स विरो. धविषयः । न चात्र द्वन्द्वो विरोधमाचष्टे सामञ्जस्यात् ।।. स नपुंसकम् । १७ । कथं 'स्वप्नोदयशशी मायाकारः न तु (2) गिरिसागरविहार' इति समाहा- रद्वन्द्वे क्लीबत्वप्रसङ्गात् । उच्यते । सग्रहणं प्रसिद्ध्युपसङ्ग्रहार्थम् । तेन युवोर- नाकौ' (७-१-१) इति न क्लीबत्वम् । (ने गङ्गा?) द्वन्द्वेन विहारम्य मध्यमपद- 1. 'सागरद्वन्द्वेन' इति स्यात् . ?

·दुर्घटवृत्ती लोपी वा समासः । नपुंसक एव वा पाठः ।। सभा राजामनुष्यपूर्वा । २३ । कथं नृपतिसभामगमन्न वेपमाना' इति कीचकवधे । नृपतिरिति गजप- नवद् , न राजपर्याय इति रक्षितः । यद्वा नृणां पतिर्यम्यां सभायामिति बहुव्रीही कर्मधारयः । एवञ्चानकर्मधारय' इत्यनुवृत्तेर्न क्लीवत्वम् ॥ परवल्लिङ्गं इन्हतत्पुरुषयोः । २६ । कथं 'गृहस्थूणं, शशोर्णम् ' इति वररुचिलिङ्गकारिका, अमरलिङ्गसंग्रहश्च । अनेन परवल्लिङ्गता म्यात । उच्यते । 'असिद्धवदत्राभादि' (६-४-२२)तिवत् परव- लिङ्गमिति वतिनिर्देशो व्यभिचारार्थः । लोकाश्रयत्वाद्वा क्लीबत्वम । तथा च भाप्यं- 'गृहशशपूर्वयोः म्थूणोणयोनपुंसकत्वम् इति (अटवर्मित्रशत्रुम् !) ॥ गत्राहाहाः पुंसि । २९ । कथं 'गणरात्रं निशा बह्वयः' इत्यमरः । 'अच्प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः' (५-४-७५) इत्यत्राजिति सोमनन्दी । अत्रानेन पुंस्त्वं स्यात् । उच्यते । गण- शब्दोऽयं बहुत्ववाची समूहवाची च । अत्र बहुत्ववाचित्वे गणानां रात्रीणां समा- हार इति समाहार द्विगौ कृते समासे 'समासान्ता अनवयवा' इत्यस्मिन् दर्शने अकारान्तोत्तरपदत्वाभावाद् ‘अकारान्तोत्तरपदो द्विगुः स्त्रियां भाप्यत' इति न स्त्रीत्वम् । ‘स नपुंसकम् ' (२-४-१७) इति क्लीबत्वात् पात्रादित्वाद्वा क्लीबत्वमि. त्यमरकोशटीका । समूहवाचित्वे तु रात्रेर्गणसमासे राजदन्तादित्वात् परप्रयोगे लोकाश्रयत्वात् क्लीवत्वं शतं सहस्रं यथा । तदुक्तं- 'लिङ्गमशिप्यं लोकाश्रयत्वा- दिति तथा च नपुंसककाण्डे अमरः ... ' रात्रं प्राक् सङ्ख्ययान्वितमि'ति। गणश- ब्दस्य 'बहुगणवतुडति सङ्ख्या' (१-१-२३) इति सङ्ख्यासंज्ञा । एवञ्च द्विरात्र- त्रिरात्रपञ्चरात्रादीनां क्लीवत्वम् । अभिधेयलिङ्गापवादोऽयम् । तेनाह्रो निर्गतो निरहो वेति राक्षतः । कथं तहि द्वयोरहोर्भवा पूजा 'यह्रा पूजे'ति स्त्रीत्वम् । 'तत्पुरुषयो- रित्यनुवृत्तेर्द्वन्द्वसाहचर्यात् समासपदार्थाभिधेयग्रहणम् । इह तु भवार्थाभिधेयस्तत्पु- १. मिति । 'शतायुतप्रयुताः पुसि च' 'सहस्रः पुंसि' इति सत्यपि पुंस्त्वानुशासने श. तसहस्रशब्दो क्लीब एव प्रयुज्यते इति लिङ्गानुशासनानादरस्थाननिदर्शनमेतत्.

·द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः । रुषः । न च टित्वा (न्ना? द)त्र ङीप् . 'अनुपसर्जनादि (४-१-१४)ति प्रतिषेधात् ।। अपथं नपुंसकम् । ३०। कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुश्चति' इति । उच्यते । समासान्तनिर्देशात् । कथं 'विपथं कदवा कापथः समा' इत्यमरः । ' पथः स- ख्याव्ययादेरिति क्लीवत्वात् । कुशब्दम्याव्ययम्य ' कुगतिप्रादयः' (२-२-१८) इत्यत्र गतिसाहचर्याद ग्रहणम् । अव्ययत्वं (च?चा) सङ्ख्या(दि.)त्वाद विभक्तिम्बर- प्रतिरूपकाश्चेति चकागद्वेति रक्षितः । विपथं कदवा कापथं समाः, इति वा पाठः कर्तव्यः । तथा क्लीबलिङ्गकारिका- पथः सङ्ख्याव्ययात परः' इति । 'लिङ्गमशिप्यं लोकाश्रयत्वादिति कश्चित् । 'पथ' इति कृतसमासान्तनिर्देशाद् 'अतिपन्थाः सुप- न्थाश्चेति कोशः । अत्र समासान्तत्वं तु (न) 'न पूजनादि (५-४-५०) ति ॥ द्वितीयाटौरवेनः। ३४। कथं 'हे रोहिणि ! त्वमसि *शीतकरम्य भार्या एनं निवाग्य पतिं सखि ! दुर्विनीतम् । जालान्तरेण मम वासगृहं प्रविश्य श्रोणीतटं म्पृशति किं कुलधर्म एपः ।।' एनमिति न म्याद् अन्वादेशाभावात् । उच्यते । 'श्रोणीनटं म्पृशति किं कुल- धर्म एष' इति योजयित्वा एनं निवारयति योज्यम् । 'बहुवेणी म्पृशन्नेनां कृष्णां धूमशिखामिवेति वेणी । अत्र एतामिति पाटः कर्तव्यः ।। अस्तेर्भूः । ५२ । 'लावण्य उत्पाद्य इवास यत्नः' इति कुमारः । अनेन भृभावेन भाव्यम् । उच्यते । 'अस गतिदीप्त्यादानेपु' । अम्मादुभयपदिनः । केचिदनुप्रयोगादन्य- त्रास्ते भावं नेच्छन्ति' इति धातुप्रदीपः ॥ ब्रुवो वचिः। ५३ । कथं 'प्रेयब्रुवोरि'(२-३-६१)ति । लाघवार्थमज इति वक्तव्ये 'अजी'ति १. 'इति वा' शब्दस्थाने 'इत्यंव' इति स्यात् . * 'शीलवतीषु धन्या' खपुस्तके पाठान्तरम् .

·५२ दुर्घटवृत्ती इका गुरुनिर्दशात् । तेन ज्ञापयत्यार्धधातुकीयं कार्यमनित्यमिति । सामान्यज्ञापकात् किंपि न वच्यादेशः । तथा च 'विकृतिः कटके कृता जनैः' (?) इति प्रयोगः । एतदेव 'अजेय॑घञपोः' (२-४-५६) इत्यत्र रक्षितेन सूचितं, ज्ञापकसमुच्चये लि- खितम् ॥ अजेय॑घनपोः । ५६ । कथं वीज्यते स हि संमुप्तः श्वाससाधारणानिलैः' इति कुमारः । अनेन वीभावे वीयत इति म्यात् । उच्यते । 'ईज गतिकुत्सनयोरि'त्यस्य रूपम् । एवं (दीक्षित ! )वातवीजनैरिति च ।। वा यौ। ५७। कथं 'धवित्रं व्यजनमि'त्यमरः । व्यजनमिति नित्यं न स्यात् । अनेन पक्षे वीभावात् । उच्यते । 'संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' इति वार्तिकं सामान्येन प्रकरणे कार्यव्यभिचारार्थमिति व्याख्यातम् । व्यवस्थितविभाषात्वाद्वा ।। तद्राजस्य बहुषु तेनैवास्त्रियाम् । ६२ । कथम्- 'चत्वारो वयमृत्विजः स भगवान् कर्मोपदेष्टा हरिः संग्रामाध्वरदीक्षितो नरपतिः पत्नी गृहीतव्रता । कौरव्याः पशवः प्रियापरिभवक्लेशोपशान्तिः फलं राजन्यौघनिमन्त्रणाय रसति म्फीतं यशोदुन्दुभिः' । इति वेणी । यतः 'कुर्वादिभ्यो ण्यः' (४-१-१५१) इत्यक्षत्रियवृत्तिकुरुशब्दात् (सं! सावकाश इति क्षत्रियवृत्तेः 'कुरुनादिभ्यो ण्यः' (४-१ १७२) इति भा- व्यम् । तस्य च तद्राजत्वालुक् । तथा च भारविः 'चिराय तस्मिन् कुरवश्चका- सति' । उच्यते । 'कुर्वादिभ्यो ण्य' इत्यत्रापि क्षत्रियगोत्रग्रहणानुवृत्तेः सोऽपि क्षत्रियगोत्रवचनादेव । तम्यातद्राजत्वादलुगिति भागवृत्तिः । जयादित्यमते तु द्व- योरेकस्मिन् वा 'कुरुनादिभ्यो ण्य' इति कौरव्यशब्दमुत्पाद्य ततः 'तत्र साधुः' (४-४-९८) इति यत् । अकारलोपयलोपौ कृत्वा कौरव्यो दुर्योधनो द्रोणो दु- श्शासन इत्यादय उच्यन्त इति वाच्यम् । यद्येवं 'परस्परं परिरेभिरे कुकुरकौरव- १. 'कृताजिरैः' इति स्यात् . २. 'दक्षिण' इति स्यात् .

·द्वितीयाध्याय चतुर्थः पादः । स्त्रियः' इति माघः । तथा 'सोऽयं मद्भुजपञ्जरे निपतितः संरक्ष्यतां कौरवाः!' । कच्छादि (४-२-१३३) पाठाद् 'मनुप्यतत्स्थयोश्च' (४-२-१३४) इति वुञा भाव्यम् । उच्यते । शब्दव्युत्पत्तेर्विवक्षाधीनत्वात् । मनुष्याणां कुरुशब्देनाविव- क्षितत्वान्न वुञ् । ततश्च तस्येदमर्थेऽण् । जनपदविवक्षायां वान् । 'विषयो देशे' (४-२-५२) इति अणि ता(त्पर्या)दिति भागवृत्तिः । कथं 'तस्यामेव रघोः पा- ण्ड्याः प्रतापं न विषेहिरे' इति रघुः, यतो 'वृद्धेत्कोसले' (४-१-१७१) त्यत्र ज- नपदशब्दात् 'पाण्डोर्यण वक्तव्य' इति ड्याण तस्य तद्राजत्वाल्लुका भाव्यम् । उच्यते । पाण्डौ साधवः पाण्ड्याः । 'तत्र साधुरि' (४-४-९.८) ति यत् ।। अदिप्रभृतिभ्यः शपः । ७२ । कथम् 'न विश्वसेत् पूर्वविरोधितम्य' इति पञ्चतन्त्रम् । ‘आश्वसेयुर्निशाच- राः' इति भट्टिः । पचाद्यजन्तादाचारे क्विपि लिङि रूपम् । 'गणकार्यमनित्य- मिति जयमङ्गला । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र द्रष्टव्य इति । वृत्करणं तु यजा- दिसमाप्त्यर्थम् । कथं 'वासुदेवं परित्यज्य योऽन्यं देवमुपासते' । 'अस गातिदी- प्त्यादानयोरिति भौवादिकस्योभयपदिनः ।। गातिस्थाघुपाभूभ्यः सिचः परस्मैपदेषु । ७७ । कथं 'मा भैः शशाङ्क ! मम सा धुरि नास्ति राहुः' इति । सिचो भावान्मा भैषीरिति प्राप्नोति । तथा च भट्टिः-- ‘मा स्म भैषीस्त्वयाद्यैव कृतार्थो द्रक्ष्यते प- तिरिति । उच्यते । आगमशासनानित्यत्वाद् 'अस्तिसिचोऽपृक्ते' (७-३-९६) इति नेट् । ततो 'हल्ङ्यादि'ना (६.१-६८) सिलोपे सिचो विसर्जनीयः । अथवा निर्देशे केनचिदाचार्येण भीग्रहणमपि ग्राहितम् । 'गातिम्थाघुपाभूभ्यः' (२-४- ७७) इति पञ्चम्येकवचनम् । तत ‘एरनेकाचः' (६-४-८२) इति यणादेशे भूभ्य इति निर्देशात् । एतन्मते सिचो लोपे रूपम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती द्वितीयाध्याये चतुर्थः पादः॥

·५४ दुर्घटवृत्ती अथ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः। - प्रत्ययः।१। धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वा । ७ । कथं 'नदीकृलं पिपतिषतीति' । कृलम्याचेतनत्वादिच्छाया असम्भवात् । उच्यते । पदसंम्कारेण । कथं मुमूर्षति । मरणम्यानिच्छाविषत्वात् । उच्यते । अतिदुःखितम्य मरणमपीप्सितमिति । तद् दृश्यते -- ईदृशं नाम तद्दुःखं येनेदं मरणं मुखमिति ॥ कर्तुः क्यङ् सलोपश्च । ११ । कथं 'कस्त्वं भो निशि केशवः शिरसिजेः किं नाम गर्वायसे चक्री च- न्द्रमुखी प्रयच्छसि स मे कूपी घटी दोहिनीम् ' । उपमानाद्यभावात् क्यङोऽभा- वात् । उच्यते । गर्वयोगाद्गर्वः अर्शआदित्वादचि रूपम् । गर्वः पुरुषः । ततः अगर्वो गर्वो भवतीति भृशादित्वात् क्यङि गर्वायते । 'अम्मिश्चन्द्रमसि प्रसन्नमहासे व्याकोचकुन्दत्विषि प्राचीनं खमुपेयुपि त्वयि गते दूरं निजप्रेयसि । श्वासः कैरवकोरकीयति मुखं तम्याः सरोजीयति क्षीरोदीयति मन्मथो दृगपि च द्राक् चन्द्रकान्तीयति' ।। कथं 'केरवकारकीयती'त्यादि । उपमानादाचार (३-१-१०) इति क्यन् विधीयते यथा पुत्रीयति च्छात्रमिति । न चात्र कैरवकोरकादिकमिव (श्वासाद)यः किश्चि- दाचरन्ति, किं तर्हि त एव कैरवकोरकादि यथात्मभावमाचरन्तीति । अतः ‘कर्तुः क्यङ् सलोपश्चे' (३-१-११) ति क्यङ् युज्यते । उच्यते । आत्मानमित्युपमेयं द्रष्टव्यम् । तदयमर्थः -- श्वासः कैरवकोरकमिवात्मानमाचरति । एवञ्च 'उपमाना- दाचारे' इत्येव क्यच् । कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृषायते' क्यङ्, प्रावृप्यत इति हि स्यात् । उच्यते । प्रावृषेति तृतीयान्ते 'अयवयमये ति अय. तिधातोरयत इति । प्रावृषाशब्दोऽयं टावन्तः । ‘कालप्रभाता शरदा प्रावृषा तु जलार्णवा' इति कोशः । शरदि वर्षति वासव इति । केचित्तु (*वा ?) क्षरं पठन्ति ॥ • 'प्याक्षरम्' इति स्यात् .

·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । ५६ बाप्पोष्मभ्यामुहमने । १६ । कथं 'धूमायन्त इवाश्लिष्टा' इति । अनेन क्यङोऽभावाद् । उच्यते । 'फेनाच्चेति वक्तव्यमिति केचित् ‘फेनधूमाभ्यामिति पठन्ति । चकारानुवृत्तिमा- ध्यत्वादस्य । एवं चात्र 'लालायितः फणीति भाप्यकारप्रयोगः ।। नित्यं कौटिल्ये गतौ । २३ । कथं 'यायावरराः पुप्पफलेन चान्ये' इति भट्टिः । गत्यर्थादनेन नियमात् समभिव्याहारे यङोऽभावात् । उच्यते । सर्व गत्या ज्ञानार्था' इति ज्ञानार्थ- त्वात् ॥ लुपसदचरजपजभदहदशगृभ्यो भावगर्हायाम् । २४ । कथं 'चरैगचरचञ्चरति भट्टिः । गत्यर्थत्वादनेन चावगर्हायां यङो विधानात् । उच्यते । क्रियागर्दा तत्र विवक्षिता पदसिद्ध्यर्थम् ।। सत्यापपाशरूपवीणातलश्लोकसनालोमत्वचवर्म- वर्णचूर्णचुरादिभ्यो णिच् । २५॥ कथं लिखापयति वर्णापयतीति कायम्थप्रयोगः । उच्यते । अर्थवेदे'त्या. दिना (?) आपुग् वक्तव्य इत्याकार पुकि वा वक्तव्ये आपुको विधानमन्यत्र भा- वार्थम् । तेन लिखापयतीत्यादिरिति रक्षितः । आकार कृते 'अर्तिी' (७-३-३६) इत्यादिना पुक् । कथं 'जुघुपुः पुप्पमालवा' इति, नित्यण्यन्तत्वात् । उच्यते । घुषिरविशब्दने' (७-२-२३) इत्यम्माद् ज्ञापकाद् विशब्दने (वा) णिजिति वृत्तिः । अथवा भौवादिकपरम्मैपदी ॥ हेतुमति च । २६ । कथं रामो राज्यमकारयदिति रामायणम् । तथा-'सकलभुवनराज्यं को. रयामास तेन' इति नन्दी । 'दृष्टे सूर्य पुनरपि भवान् वायेदध्वशेषमिति मेघः । 'कोकिला विष्णुरूपेण राजकन्यामजीहरन्' । स्वार्थे णिजभावात् । उच्यते । विव- क्षाधीनत्वाल्लक्षणस्य णिजुत्पत्यर्थो हेतुमद्भावो विवक्षणीयः व्युत्पत्युत्तरकालं स्वार्थे वर्तते स्वभावादिति 'आरोहयते हस्ती म्वयमेवे'त्यत्र रक्षितः । 'सकलभुवनराज्यं १. 'अर्थवेदसत्यानाम्' इति स्यात् . २. 'कारयास्मन्मतन' इति तु भारः, .

·५१ दुर्घटवृत्ती कारयामासे'त्यत्र तु पादुकायाः प्रयोज्यक(म ? )र्तृत्वेन हेतुहेतुमद्भाव इति जयम- गला । एवं 'कोकिला विष्णुरूपेणे'त्यत्र विष्णुरूपस्य प्रयोज्यत्वात् सिद्धिः ॥ गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्य आयः । २८ । कथं 'गुपितमि'ति । गुपू रक्षण' इत्यस्य ‘आयादय आर्धधातुके वा' (३- १-३१) इति विकल्पात् गुप्तं गोपायितमिति स्यात् । उच्यते । 'गुप गोपनकुत्स- नयोरि'त्यतः निन्दादिपु सनुत्पत्तेरन्यत्र गुपितमिति धातुप्रदीपटीका । चौरादि- कस्य तु गोपितमिति । कथं 'पणायितम्' । पनिना माहचर्यात् स्तुत्यर्थ एवायप्रत्यय इप्यत इति वृत्तिकृदुक्तत्वात् । उच्यते । कैश्चित् साहचर्य नाद्रियत इति रक्षितः । तथा च भट्टिः - 'न चोपलेभे वणिजां पणायान् ' इति । कथं गां विच्छतीति गोविड्' इति 'च्योः शूडनुनासिके च' (६-४-१९) इत्यत्र न्यासः । उच्यते । तुदादावम्य पाठसामर्थ्यादायप्रत्ययोऽत्र विकल्प्यत इति केचित् । अन्ये तु तुदा- दिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादेव शप्रत्ययः । तेन विच्छायन्ती विच्छायतीति नुमो विकल्पाद् भविष्यतीति रक्षितः ।। कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि । ३५। कथं ददरिद्रौ 'कास्यनेकाज्ग्रहणं चुलुम्पाद्यर्थमिति वचनादामा भाव्यम् । उच्यते । ‘आत ओ णलः' (७-१-३४) इत्यत्र ओकारे कर्तव्ये औकारकरणाद् 'दरिद्रातरार्धधातुके लोपो वक्तव्यः' इति वचनाद्विषयभावेनाकारलोप ददरिद्राविति यथा स्यादित्येवमर्थम् । स च दरिद्रातेरामो दरिद्रत्वं ज्ञापयति । कथं 'कासाञ्चके पुरी सौधेरि'ति भट्टिः । 'कामृ शब्दकुत्सायाम्' इत्यस्यात्र ग्रहणम् । न च ‘काशृ दीप्तावि'त्यम्य ग्रहणम् । 'चकाशे तीर्णलौहित्य' इति प्रयोगात् । उच्यते । शब्द- कुत्सार्थस्यैवानेकार्थत्वात् प्रकाशार्थत्वे रूपं युक्तम् ॥ इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः। ३३ । कथं 'समीहे मर्तुमानः' इति भट्टिः । उच्यते । 'इन्धिभवतिभ्यां च'(१. २.६) इति कित्त्वं ज्ञापयति इजादिनिमित्त आमनित्य इति न्यासः ॥ कृश्चानुप्रयुज्यते लिटि । ४.।

·तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । ५७ कथं 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चाद' इति रघुः । आम्प्रत्ययम्यैवेति न्यासेऽवधारणात् । उच्यते । पातशब्द उपपदे यानेविचि द्वितीयान्तं पातयां, पातं यान्तमित्यर्थः । आसेति अम गत्याद रूपम् । प्राप्तवानित्यर्थः । यद्वा आम्प्र- त्ययान्तस्य क्रियासाधनप्रधानत्वात् तथाविधम्यैव व्यावृत्तिः । प्रथमामिति तु क्रिया- विशेषणं न साधनप्रधानम् । एवं 'सम्भावयां गघवमाय वृष्टरित्यपि सिद्धम् । सत्तिशास्त्यत्तिभ्यश्च । ५६ । कथं 'समारन्त ममाभीष्टा' इति भट्टिः । यतश्चकारण परम्मैपदेवित्यनु- वृत्तेः भाष्ये योगविभागा वैचित्र्यार्थ उक्तः । उच्यते । योगविभागात् परस्मैपदे- विति केचिन्न सम्बध्नन्ति । कचिदुत्तरार्थ त्वनुवर्तत एवत्याहुरिति रक्षितः ॥ कृदतिङ। ९३ । कथं 'ककार' इत्यादी विभक्तिः कारप्रत्ययम्य 'धातोः' (३-१-२१) इत्यवि- धानात् कृत्त्वाभावात् । उच्यते । धात्वधिकार विधानमामाद बहुलवचनाद्वा ॥ वासरूपोऽस्त्रियाम् । ९४ । कथं 'नित्यं पचानी'ति । यतो वासरूपण 'तम्थम्थमिपां तान्तन्तामः' (३-४-१०१) इत्यमा पक्षे भाव्यम् । उच्यते । 'लिटः कानज वा' (३.२-१०६) इति वचनाल्लादेशेषु वासरूपविधिनाम्नीति ज्ञाप्यते । कथं 'कण्डूतिर्वदनादपति शिरस' इति कण्डादियगन्ताद् 'अ प्रत्ययाद (३-३-१०२) इत्यकारेण क्तिनो- बाधा स्याद् , अस्त्रियामिति वासरूपविधेर्निपधात् । उच्यते । ( क्तिन्नाबादिभ्यः' इति वचनात् ) । 'तदधीते तद्वेद (४-२-५९) इति वचनाद ज्ञापकाद् भावार्थ- क्तस्य 'क्तल्युडि'त्यत्र ग्रहणाद् वर्तमानार्थतन वासरूपविधिना लडपि भवति । अपरं बहुत्वान्नोक्तम् ॥ अचो यत् । ९७ । कथम् ‘अनेन भाव्यं संस्कृतम् ' (?) । उच्यते । 'ओरावश्यके' (३-१- १२५) इति ण्यत् ॥ पोरदुपधात् । ९८ । कथं त्रिकाण्डे 'जाप्या म्यादघमर्षण' इति । वाहुलकादिति पारायणम् ॥ गदमदचरयमश्चानुपसर्गे । १०० । १. अस गत्यादेरित्यस्य 'अस गतिदीप्ती' याद्यानुपूर्वाबोधितम्य असधातारित्यर्थः ।

·दुर्घटवृत्ती कथं 'तेन न तत्र भवेद्विनियम्यामिति 'इन्हना दि (६.४.१२) सूत्रे वृ. त्तिः । केवलाद्यत् पश्चाद्विनिशब्दन समासः । उपसर्गप्रतिरूपको विनिशब्दः । विनियमे साधुर्विनियम्यः । तत्र माधुः' (४-४-९८) इति यत्प्रत्यय इत्यन्यः । वदः सुपि क्यप् च । १०६ । चकारेण यदपि समुचीयते । कथं कर्तरि 'सत्यवद्यो रघूत्तम' इति भट्टिः । कृत्यत्वाद् भावे विघानात् । उच्यते । अर्गआदित्वादन् । अथवा बाहुलकात् कर्तरि यदिति । कथमनृद्यम् । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादनोः ।। एतिस्तुशास्वृदृजुषः क्यप् । १०९ । कथं 'का ते स्तुतिः म्तव्यपगवरोक्तिः'. इति चण्डी, अनेन क्यपो भा- वात् । उच्यते । म्तवमर्हतीत्यम्मिन्नर्थे 'दण्डादिभ्यो [यत्' (५-१.६६) इति यद् ] वक्तव्यः । ऋहलोर्ण्यत् । १२४ । कथं- 'किं किं मां समुपेत्य चुम्बास बलान्निर्लज्ज ! लज्जा कुतो वनान्तं शठ ! मुञ्च मुञ्च शपथैः किं धूर्त ! निबन्धसे । खिन्नाहं तव रात्रिजागरतया तामेव याच प्रियां निर्माल्ये सति पुप्पदामनिकरे का पट्पदानां रतिः ॥ नागरतयेत्ययुक्तम् । 'जागर्तेरकारो वा' इत्यकारे ण्यति च जागरा जागर्येति स्यात् । उच्यते । पचाद्यचि भविष्यति । निर्बन्धस इत्यपशब्द एव, निर्बध्नासीति हि स्यात् । अथवा निर्बध्यत इति यका प्रथमपुरुषेण वा पाठः कर्तव्यः ।। ण्वुल्तृचौ । १३३ । कथम् 'अधिष्ठक' इति कागम्थोक्तिः ण्वुला अधिष्ठायक इति हि स्यात् । उच्यते । 'आतश्चोपसर्गे' (३-१-१३६) इति कः । ततः म्वार्थे कः ॥ दुन्योरनुपसर्गे । १४२ । 'क्षपितचमरीबालभारो वाग्निरिति मेघः । 'दवो दावो वनानल' इत्य- मरः । णप्रत्यये दाव इति स्यात् । उच्यते । 'विभाषा ग्रह' (३-१-१४३) इति विभाषापि सम्बध्यते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः । .

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । ५९ अथ द्वितीयः पादः। कर्मण्यण् । १। कथं 'जातिस्मरौ नूनमिमावभूतामिति रघुः । उच्यते । पचाद्यच । कथं 'कलहंसराममहितः कृतवानिति भट्टिः । उच्यते । अन्तर्भावितण्यर्थत्वात् सकर्म- कत्वम् । घान्तेन वा वैयधिकरण्ये बहुव्रीहिः ।। आतोऽनुपसर्गे कः।३। कथं 'कर्षवि(?)स शैवाललता नदीप्ण' इति रघुः । नद्या नातो मदीष्ण इत्यधिकरणे उपपदे कः, कमणीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । मूलविभुजादित्वात् । 'निनदीभ्यां नातेः कौशले' (८-३-८९.) इति पत्वविधौ वृत्तिकृता 'सुपि म्थ' (३-२-४) इत्यत्र योगविभागात् प्रत्यय इत्युक्तम् ।। हरतरनुद्यमनऽच् । ९। कथं तमा( ? )ज्योत्स्नाहरः । उच्यते । हरतेरिति योगविभागे उद्ग- मवृत्तिः ॥ अधिकरणे शेतः । १५ । 'गिरौ डश्छन्दसि' इति वक्तव्यम् । 'गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति 'गिरीशो गिरिशो मृड' इति च । उच्यते । गिरिरम्याश्रयत्वेनाम्तीति लोमा- दित्वाच्छः । अथवा यजुःक्रतुरिति कर्तव्ये 'अध्वर्युक्रतुः' (२-४-४) इति ज्ञापकात् छान्दसा अपि कचिद्भाषायां प्रयुज्यन्त इति रक्षितः ॥ चरेष्टः। १६। कथं 'प्रेक्ष्य स्थितां सहचरीमिति रघुः । अधिकरणे इत्यनुवृत्तेः । उच्य- ते । चिन्त्यतामिति भागवृत्तिः । 'ट' इति योगविभागो वा (क ? त)दा कर्तव्यः । भिक्षासेनासहचराद्वा ॥ १. कथमिति । कलहंसराममिति रावणगृहविशेषणं कर्मण्यणन्तं मन्यते. २. रघौ नेयमानुपूर्वी दृश्यते । किन्तु पञ्चमसर्ग 'शैलोपमः शैवलमश्नराणां जालानि कर्षनुरसा स पश्चात् ' इत्यस्यार्धस्य कश्चित् पाद एव 'कर्षन् स शैवाललता नदीष्ण' इत्येवंरूपतया पठ्यमान उपलब्धः स्थाच्छरणदेवेन । 'आनायिनस्तद्विचये नदीष्णान्' इति षोडशे संगै प्रयोगोऽस्ति. ३. 'सह. पाठाद्वा' इति स्यात् .

·६० दुर्घटवृत्ती पुरोऽग्रतोऽग्रेषु सर्तेः । १८ । कथं 'पुरम्मग वामिनि भाषावृत्तिः । उच्यते । पचादिपाठात् सिद्धि- रिति केचित ॥ फलंग्रहिरात्मम्भरिश्च । २६ । कथम् 'उदरम्भरयनकोरा' इति मुरारिः । उच्यते । चकारात् । कुक्षि भरिरित्युपलक्षणम् । तथा च चान्द्रं मूत्रम् 'आत्मोदरकुक्षिभ्य' इति ॥ अप नंशतममाः । ५०। कथं भयापहाः' तथा 'पटोलपत्रं पित्तम्य नसितस्य कफापहा' । 'अन्ये- प्वपि दृश्यते' (३-२-१ ० १) इति डः ।। अमनुप्यकर्तृके च । ५३ । कथं कृतघ्ने नास्ति निप्कृतिः । तथा 'ब्रह्मन्नमपि चण्डालम्' । तथा 'बलभद्रः प्रलम्बन्नः' । तथा 'शत्रुन्ना राजा' । उच्यते । मूलविभुजादित्वात् कप्र- त्यय इति भापावृत्तिः । पदसंम्काराहा । पदान्तरसन्निधाने हि मनुप्यकर्तृकता । बाहुलकाद्वा टक् ॥ म्पृशाऽनुदके किन् । ५८ । कथम् 'उत्ताय न जलान्यष्टो लङ्काया उदकम्पृशः उच्यते । औणादि- कोऽत्र किप्रत्ययः ॥ ऋत्विग्दधकांग्दगुष्णिगञ्जयुजिक्रुच्चां च । ५९ । कथं 'नीचा वदति न कुरुते' । न्यइ ङिति म्यात् । उच्यते। किन्प्रत्यये सति 'अनिदितां हल (६-४-२४) इत्यनुनासिकलोप 'अच् प्रत्यन्ववपूर्वाद्' (५- ४-७५) इत्यत्र 'अजिति योगविभागादच । 'अच' (६-४-१३८) इत्यकारलो- पः । 'चौ' (६-३-१३८) इति दीर्घत्वे नीच इति म्यात् ॥ सत्सृद्विषद्रुहदुहयुजविदभिदच्छिदजिनीराजा- मुपसर्गेऽपि विप् । ६१। कथ मनृद्यमि ति । 'बदः पि क्या च' (३-१-१०६) इति क्यबुपसर्गे न स्यात् । इह सुपात्यनुवृत्तावुपसर्गग्रहणमन्यत्र सुग्रहणे नोपसर्गग्रहणमिति ज्ञा- पनार्थमिति वृत्तिः । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकोऽत्रानुः ॥ ।

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । क्रव्ये च । ६९ । कथं 'क्रव्यादः' 'अदोऽनन्ने' (३-२-६८) इति सिद्धे व्यग्रहणं वासरूप. विधाननिवृत्त्यर्थमिति भाप्यम् । उच्यते । कृत्तविकृत्तशब्द उपपदे 'कर्मण्यण' (३-२-१) पृपोदरादित्वात् कृत्तविकृत्तशब्दस्य क्रव्यादेश इति कश्चित् ॥ सुप्यजातौ णिनिस्ताच्छील्ये । ७८ । कथं ‘म्वैरिणी' वृद्ध्यभावादिति । म्वेन ईरितुं शीलमस्याः । णिनिः । उ. च्यते । 'म्वादीरेरिणोवृद्धिर्वक्तव्या ।। ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु क्विप् । ८७ । 'न हिमहा हिमहानिकरोऽभवदि'ति माघः । तथा 'कामहा स महेश्वरः' लथा 'मधुहे'त्यादि । ब्रह्मादिपु हन्तेरेवेति नियमात् । उच्यते । 'बहुलं छन्दसि' (३-२-८८) इत्यतो बहुलग्रहणानुवृत्तेर्नियमव्यभिचारादिति रक्षितः । 'नहिमहे'- त्यादौ नहिशब्दोऽव्ययम् । अभीक्ष्णं न सूर्यो महाहिमहानिकरोऽभवदित्यर्थः । त्वाहुः-- कथं 'वृत्रस्य हन्तुः कुलिशमि'ति, अनेन किपः प्रसङ्गात् । उ च्यते । कालसामान्यविवक्षायां तृच भविष्यति । एवं 'हिमहे'त्यादौ च 'अन्ये भ्योऽपि दृश्यते' (३-२-१७८) इति किप् ।। परोक्षे लिट् । ११५ । कथम् 'अभून्नृपो विबुधसखः परन्तपः' इति भट्टिः । 'अभूदभूमिः प्रतिपक्षजन्मनामिति माघः । उच्यते । पदसंस्कारे भूतसामान्यविवक्षायां लुङ् । एवं च 'कौसल्ययासावि सुखेन रामः प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदि'त्यपि । केकयशब्दादुपचारेण दुहितृवृत्तेर्जीपि केकयीति । कथं यावद् गिरः खे मरुतां चरन्तीति कुमारः । परोक्षे लिट् । भस्मावशेषकरणापेक्षया यद्वर्तमानत्वं तद- अन्ये त्वाः ध्यारोप्य लट् ॥ वर्तमाने लट् । १२३ । 'येथाह धात्र्या प्रथमोदितं वच' इति रघुः । आहेति वर्तमाने । उच्यते । तिङन्तप्रतिरूपकोऽयमाहेति शब्दः कालसामान्यवचनः । एवं च ‘स मुक्तवति १. 'कृत्तविकृत्तपक्कमांसशब्द उपपदेऽण् ' इति शन्दकौस्तुभः. २. 'उवाच धात्र्या' इति साम्प्रतिकाः पाठा..

·- दुर्घटवृत्ती पौलम्त्ये भूयोऽप्याह महेश्वरः' इति कैलामोद्धरणम् । 'परिघोरुभुजानाह हसन्ती म्वागतं कपीन्' इति भट्टिः । कथाभिमन्धानेन वर्तमानविवक्षा यथा 'अद्य कंसो निहन्यत' इति । 'लेखके नास्ति दोष' इत्यत्र नाम्तिशब्दोऽयं विभक्तिप्रति. रूपकः कालसामान्यवाची । 'कथं न ज्ञाम्यति प्रभुरिति कुमारः । वर्तमाने लृट् । उच्यते । 'प्रत्येक विनियुक्तात्मेति प्रत्येकमात्मविनियोगात् तदनन्तरं ज्ञानस्य भाव्यमानत्वालड् विवक्षावशात् ।। लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे । १२४ । कथम् 'अपि शाकं पचानम्य' । मुका भाव्यम् । उच्यते । आगमशास्त्र- म्यानित्यत्वान्न मुक् । 'आतो ङित' (७-२-८१) इति आदशोऽपि नास्ति, गण. कार्यानित्यत्वाच्छपोऽभावात् ।। स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच् । १५८ । कथम् ईालुः, +'बुभुक्षालुः'. 'लज्जालुप्रभृतयः। उच्यते । ईर्ष्यामाला- तीति 'मृगय्वादि'त्वात् “कुप्रत्ययः । 'शीतालुरिति शीतं न सहत इति तद्धितः॥ विदिभिदिच्छिदेः कुरच् । १६२ । कथं 'कुलिशै भिदुरं पविरि'त्यमरः । तथा 'संसारबन्धच्छिदुरान् द्विजाती- निति घोषः । 'करीन्द्रबन्धच्छिदुरं मृगेन्द्रमिति विजयः । 'छिदुरयादुरयाचित- मङ्गना' इति माघः । 'भिदः छिदेः कर्मकर्तरि चायमिप्यते' इति वृत्तावुक्तत्वात् केवले न स्यात् । उच्यते । छिदिभिदेः ‘कर्तरि चेति वामनोक्तत्वात् । अत्र 'कर्मकर्तरि चेति चकारोऽपि केवलेऽपीति लिङ्गम् ।। सनाशंसभिक्ष उः। १६८ ॥ कथं 'सन्तः प्रणयिक्क्यानि गृहन्त्यननुसूयव' इति मीमांसावार्तिकम् । अनुसूयशब्दः कण्डादियगन्तः । नह्यस्यात्रानुस्मरणम् । उच्यते । 'डुप्रकरणे मि- तदादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति डुः ।। १. वामनेति । तदीये हि काव्यालङ्कारे ‘भिदुरादयः कर्मकर्तरि कर्तरि च' (५-२-३८) इ. त्यभिधानाद् इत्यर्थः । वृत्तिवाक्यगतश्चकारोऽप्येवमभिप्रायक इत्याह-अत्रेत्यादि. + बुभुक्षालुरिति खपुस्तके न पठ्यते. 'कुः शी' इति ख.पाठः.

·तृतीयाध्याये द्वितीयः पादः । विन्दुरिच्छुः ॥ १६९ ॥ कथं तैलबिन्दवः । उच्यते । शम्वृष्णिहित्रप्यासिवसिहनिक्लिदिबन्धिमनि- भ्यश्च' (उ. सू) इति चकाराद् विद्यवयवेजोऽप्युप्रत्ययः ।। मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च । १८८ । कथं त्वया ज्ञातो वधाद भीत' इत्यादि । 'सत्यपि सम्भव बाधनं भवतीति वर्तमानात् क्तेन भूते क्तस्याभावाद् वर्तमानात् क्ते च ‘क्तम्य च वर्तमान' (२-३- ६७) इति षष्ठी स्यात् । उच्यते । अपशब्द इति पदे भागवृत्तिः । 'अस्ति च सम्भवो यदुभयं स्यादिति भूत+क्तेनापि भाव्यमित्यन्यः । 'मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च' इत्यनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारः ॥ शीलितो रक्षितः क्षान्त आकुष्टो जुष्ट इत्यपि । रुष्टश्च रुपितश्चोभावाभिव्याहृत इत्यपि ॥ हृष्टतुष्टौ तथाक्रान्तम्तथोभी संयतोद्यतौ कष्टं भविष्यतीत्याहुरमृतः पूर्ववत् स्मृतः ॥ तथा सुप्तः शयित आशितो लुप्त इत्येवमादीनां वर्तमाने वृत्तिः । वर्तमानक्तेन भूतात् "क्तस्य बाधनमिप्यते । तेन त्वया ज्ञातो मया ज्ञात इत्याद्यचिकित्म्यमिति भागवृत्तिरिति भाषावृत्तिः । कथं भूते क्तं सति ' त्वया शीलितो मया ज्ञात' इति, बुद्ध्यर्थत्वाद् वर्तमानक्तेन भृतक्तम्य बाधनात । अत एव ‘क्तम्य च वर्तमान' (२. ३-६७) इति षष्ठी न भवति । यदि वर्तमानक्तम्य ग्रहणं स्यात् तर्हि 'क्तस्य च वर्तमान' इति षष्ठी म्यात् । कालदुष्टा एवापशब्दा (इति) भागवृत्तिः । कथं 'कलहंसराममाहितः कृतवानिति यमकं महित इति, अनेन भूतक्तम्य बाधनात् । चिन्त्यम् । चिन्ता चात्र ‘मतिबुद्धि' इत्यादिना बर्तमानकाले ह्यप्राप्तः क्तो विधी- यते । यस्तु भूतविहितः स मत्यादिभ्यो भवत्येव । भूतक्तस्तु (न) बाध्यते मत्या- १. बिदीत्यादि । “बिदि अवयव' इत्यानुपूर्वीबाधितादपि धातारुप्रत्ययो जायत इति ता. त्पर्यम्. + 'प्रहनिहत्रजसिवसिहनिष्ठायिवयितनिभ्यश्च' इति क. पाठः. + 'तक्तान्तेना' ख. पाठः. . 'कान्तस्य' ख.पाठः.

·दुर्घटवृत्ती दिक्तेन । (तेन) वर्तमानकाले भूतेऽपि । ए(तत्तु केतु)तक्रकौण्डिन्यन्यायेन मत्या- द्यर्थेभ्यो भूते यः क्तः प्राप्तः, स वर्तमानक्तेन बाधितव्यः । तेन (वर्तमाने!) मत्या- दिभ्यो भूतक्तो नास्ति । एतच्च 'क्तेन च पूजायाम्' (२-२-१२) इत्यत्रानुन्यास- कृतोक्तं विम्तरेण । अत एवाह - 'उपज्ञाते' (४-३-११५) इति तृतीयासमर्थात् 'तेन प्रोक्तम् ' (४-३-१०१) इत्यादिकारकात् प्रत्ययं कुर्वताचार्येणैव ज्ञापितं म- त्यादिभ्यो विहितम्य तम्य योगे तृतीयासमासो भवत्येवेति तेनेश्वरज्ञापितामति निर्देशादेवास्ति मत्यादिभ्यो भूतेऽपि त इति । अत्र प्रकरणे तक्रकौण्डिन्यन्यायेन यदुक्तं तदनुन्यासकारेण दृषितमिति । कथम् ‘इष्यते ज्ञायते' इषिप्रभृतिभ्योऽनेन वर्तमानक्तेन लड्बाधकेन भवितव्यम् । नचात्र वासरूपविधिः । 'क्तल्युट्तुमुन्- खलर्थेषु वासरूपविधिर्नास्तीति । उच्यते । 'ल्युट्तुमुन्नि'त्यत्र ल्युटा साहचर्याद् भावे (क्तस्य ग्रहणं) न वर्तमानक्तस्य । ततश्चात्र वासरूपविधेरप्रतिषेधादिषिप्रभृ- तिभ्यो युक्त एव पक्षे वर्तमाने लट् । एवं क्तल्युटो (त्र इषोः स्तूपादा)नं चिन्त्यम् । तथा हि नपुंसके पनि हासमिति मा भूत् । तन्निवृत्तिः पुनरेकेनैव तेन ल्युटा वा शक्यत इति । किराते 'श्रियः कुरूणामि'त्यत्र विदितो (ज्ञाने ज्ञानस्य वेशो ना- स्तीति नीते ! ) एतत् कथं यावता तेन न भाव्यम् । सम्बन्धनं घटते । अत्र 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' (३-४-१) इति विद्यते, यथामिष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता । अयथाकालाक्ताः प्रत्ययाः साधवो भवन्ति । न्यग्भूतवर्तमानकालशक्ति(रिति विदि) क्रियासमभिव्याहारवानिति भूतवृत्तिक्रियाया योगात् क्तोऽपि भूतकालवृत्तिर्भ- वति ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये द्वितीय: पादः । 'ल्युट्सा' ख. पाठः. * 'वता न क्तेन भा' पाठः. 'न्धात्तु घ' ख. पाठः $ 'भिवाच्यवा' क. पाठः.

·६५ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। उणादयो बहुलम् । १ । भावे । १८ । कथं 'मन्दाकिन्याः यश्शेपमिति कुमारः । तथा 'शेपाग्यहौषदिति भट्टिः । दन्ति(?) 'शेपति कीर्तित ति काश्चतः । गपं समा नमिति । 'वत्रज- बन्ताः पुंसी'ति भायात् , बनोः रिधि : पुमानि आधिकारिकपत्राच्च । उच्यते । प्रायिकमेतदिति 'ग्रह वृद्ध' (२. ३ '५८) इत्यादी न्यामः । भावेषु घनं प्रति पुंस्त्व- मुक्तं, करणादिमन्ताय नानालिझतेति पदमः । चतु ना शेषस्ये' (६-३- ४४) त्यत्र रक्षितेनोक्तं शेषशब्दयावशिलिङ्गवानिति, तत् परिशिष्टार्थे विलि- जाव्यभिचाराद् इहालोपित्यात का भामिनि मिति (?) । कथं सर्प र दा हन्तिपदे प्रतिष्ठिता' इति, लोवत्यात पर(शमाया। उन्यो-- “तैले च नेले---- प्रविधं च गान व व प्रविष्टम् । मच्या नावानुगामि पनिट C: तिपदे प्रविष्टमि".ते पाट: कर्तव्यः ।। परिमाणाध्यायां सर्वभ्यः । २० । कक्ष सुन्छणानि (१.२-८७ पत्रे सादरा प्रत्यया' इति तृति; । तथा तिकोऽष्टादरा प्रत्यया' इति । उन्लयले । पदया। उपसर्ग रुवः। २२ । कथं शीप नाराव गद्गदमिति । चरहे । प्रचार व भाषार्थी' इति चुरादिपाटाणिचि र ३-६ श्रिणीभुवोऽनुपसर्ग । २४॥ का प्रादुर्भाव इति । प्र.आइ , रित्युपसर्गसमुदा पम्याप्युपसर्गत्वादनेन पना न भाव्यम् । उच्यते । पसादानिय पर ८-३.८७) इत्यत्रोप- सर्गग्रहणं कृत्वा यत् प्रादुर्गति कापमा जाप संगकायमिति । कथं १. वृतु इति 'ट.पुटे त्यादिपु वृधुर्या रूपातु पाका अभिप्रायः. - ·. . ६६ दुर्घटवृत्ती 'प्रभावः' । प्रकृष्टो भावः प्रभाव इति वृत्तिः । कथं 'जयो नीतः' । उच्यते । संज्ञा. पूर्वकम्य विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभावात् ॥ उदि श्रयतियौतिपूद्रुवः । ४९ । कथं 'पतनान्ताः समुच्छ्या' इति । उच्यते । 'विभाषाङि रुप्लुवोः' (३- ३-५०) इत्यतो विभषाग्रहणानुवृत्तेः ।। एरच । ५६ । कथं परिमलं कस्तृरिका धनुरिति । एरजन्तो वयं क्रियावचनो गौणव- चनो वा । तत्र द्रव्यसामानाधिकरण्यमयुक्तम । उच्यते । असाधुरेवायं परिमयः कम्तृरिका धनुरिति पाठः । अर्श आद्यचि स्त्रीत्वं ग्यात् । कथं 'भयनं भीरिति 'भावार्थानाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र न्यासः । कथं भीतं शिशुना, वर्षणं वृष्टमिति । 'अग्विधी भयादिग्रहणं नपुंसकक्तादिनिवृत्त्यर्थमिति वचनात् । उच्यते । क्तादि- निवृत्त्यर्थमिति प्राप्तिमात्रोद्भावनम् । तेन वामरूपविधिना ल्युडपि भवति । न च 'तल्युटतुमुन्ग्वलर्थेषु वासरूपविधिर्नान्तीति वाच्यं, क्तादिना घाविति(?) एतम्य व्यापाराभावादिति मित्रायानाम् ' (१-४-२५) इत्यत्र रक्षितः । एवं च व्यवस्थितविभापासाध्यत्वादस्य वाक्यस्य । ज्ञापकं चात्र ‘भयभीतभीतिभीभिरिति वक्तव्यामति । तथा 'वृषभो वर्षणादि'ते भाप्यम् ।। ऋदोरम् । ५७। कथम् 'अतिशयो भर' इ.यमरः, भृञोऽदीर्घान्तत्वात् । उच्यते । ('भ भरण' इति ऋय देवाघन्तित्वात् )। कथं रूपावतारप्रक्रिया' । उच्यते । करणाविक- रणयोः 'अवे तृस्त्रोध न्' (३-३-१२०) इति । कथम् 'अवतारो नद्याः' । उच्यते। बाहुलकाद् घभिति वृत्तिकारः । कथं 'रुद्धोरुदन्तमुसलप्रसरं निपेते' इति माघः, सरिदीर्वान्त वात् । उच्यते । बहुलवचनाद् घञि संज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावे गुण इत्यन्यः ।। ग्रह निश्चिगमश्च । ५८। कथं 'इण्टे रवयंग्रह नेषक्तवाहुरिति कुमारः । 'ग्राहं गतास्तत्र कथाञ्चि- दये' इति । उच्यते । बाहुलक वाद् घञ् । यद्वा ग्रह एव ग्राहः प्रज्ञादित्वादम् । कथं 'परिवारशतैर्वृत' इति, सामान्यग्रहणाद् । उच्यते । परिवारयति परिवारः ।

·६७ . . तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । कथं तर्हि 'परीवारों पर्यभूतां तथापि मामिति भट्टिः । घनि सति 'उपसर्गस्य घन्यमनुप्ये बहुलम् ' (६-३-१२२) इति दीर्घत्वात् । उच्यते । बाहुलकाद भाव पनि वृद्धिः, दीर्घः । कथं क्रियते सारसंग्रहः' ‘ह रश्च' (३-३-१२१) इति करणा- विकरणयोर्घञापो बाधनात् । उच्यते । 'करणाधिकरणयोश्च' (३३-११७) इति ल्युटा घञ् बाधितः, सोपि 'हलश्च' इति घता. ततश्च वासरूपविविना यथा ल्युट , तथा तद्विषये वासरूपविधिना अबिति । भवति 'क्तल्युट तुमुन्खलर्थेषु वासरूपाविधि- नास्तीति । तत्र भावल्युटो ब्रहणमिति 'प्रत्यय सूत्रे 'परन्' (३-३.५६) इत्य च प्रव- तत इति इन्दुनोक्तम् । रक्षितेन तु सामान्येन ल्युट् गृहीतः । तन्मते बाहुलका- दन् । कथं 'याच्या मोवा वरमाविगुणे नाधमे लब्धकामा' इति मेघः । 'घनज- पाः पुंसी'ति पुंस्त्वात् । उच्यते । प्रायिकत्वमम्योक्तमेव । कर्मणि वा अम् । अ- व्ययं वा । तदुक्तं - 'देवादीप्सितजामात्रावरं श्रेष्ठ पुनस्त्रियु । मनागिटे भवेत् क्लीबमन्ये त्वाहुस्तदव्ययमिति ॥ व्यधजपोरनुपसर्गे । ६१॥ कथं कर्णजापः' 'शूदम्य मन्त्रजापं प्रत्यनधि का गदिति न्यामः । भाषार्थ- त्वाद् ‘वृतुवृतुजप भापार्था' इति चुरादिपाटाणिजन त्वाद् घनपोग्न्यतरः ॥ मदोऽनुपसगं । ६७ । कथं 'मादो गद' इत्यमरः । उच्यते । 'सध माद वाश्छन्दसि' (६.३. ९६) इति निर्देशात् । स्पनहसावी' (३-३-६२) इति वाग्रहणानुत्तव्यथित- विभाषाविज्ञानादिति 'सध मादस्थयोरि'त्यनान्यः । 'भाव' 'अकीः च कार के' (३-३-१९) इत्यनुवृत्तेः कर्नयसम्भवात् न च (!) कर्तरीत्यन्यः ।। सङ्घोढौ गणनशंसयोः । ८६ । कथं 'दमित्वाप्यरिसङ्घातानिति भट्टिः । उच्यते । 'पूर्व धातुः सायान युज्यते' इति । (घात)यतेर्वा ।। उपसर्गे घोः किः । ९२ ॥ कथं 'विश्वसृविधिरि'त्यमरः । 'भावे अतरि च कारके' इत्यनुत्तः कर्त- र्यसम्भवात् । न च कर्तुः करणत्वविवक्षायां भविष्यति, ल्युटा बाधितत्वा । न च १. दिवाकल्पित' इति कोशयोः पाठः स चाशुद्धः. २. 'मातानिक इति कौशयं : पाठः स चाशुद्ध ३. 'न च' इत्यस्य स्थाने 'बहुलवचनात्' इनि पाठा भवेत् . .

·६८ दुर्घटवृत्ती वासह पाविधिः । 'क्तव्युटनुमुन्चलशा वासरूपविधि नान्दीनि 'ममर्थ' (२.१-१) सूत्रे रक्षितः । उच्यते । बालबचमा कतिः ।। मियां निन।४। लाग्याहाभ्यां निः' का म्लानिः । बालकात । पुरुषोत्तमदेवस्तु 'ग्लाज्याहाभ्य' इत्यत्र म्लधातुमपि पटनि ।। ऊतियति गनिसातिहतिकीर्तयश्च । ९७ । कथं कीर्तना' । उच्यते । बाहुलकारम् ।। अजयजाभाव क्यप । ९८ । कर्ष अधिः । उध्यो । बालकाद्वामरूपविधिना । अस्त्रियामित्यल्पार्थे नञ् ॥ संज्ञायां समजनिफ्लनिपतमनविपशीषिणः । ९९ । कथं 'भाषा' । उच्यते । बभावाहाने क्या । तेन भुञोऽसंज्ञायान्' (३- १-११२) इति कर्मणि क्यपि या संज्ञायां तु यति भार्यति वृत्तिः । कथं 'भृतिर्थतनन्' । उच्यते । 'कणि लता' (३-२.२२) इति निर्देशात् । कथं 'मभा- समितिसंसदः' । उच्च । वादिना किन् । 'इफिट फटी गतावि'त्यत्र इ गतावित्यतो वा । कथं मतिः' । कथामामुतिः' । उच्यते । ‘मतिबुद्धीति, (३- २.१८८) 'रजःकृप्याति' (२०२-११२) इति निर्देशात् ।। अप्रत्ययात् । १०२॥ कथं 'कतिवेदनावपति शिरस' इत्युदात्तः । कण्डादियगन्तादनेनाकार- प्रत्ययात् । उच्यते । द्विविधाः कग्झदयो धातवः प्रातिपदिकानि च । तत्र प्राति- पदिकम्योतिशब्देन प्रदेशे दीप्ती वृद्धी वा वृत्तेन कण्डा ऊतिरिति पष्ठीसमासन साधुः । यद्येवं कथं 'न पदान्त' (१-१.५८) इत्यत्र क्तिन्प्रत्यये वलिलोपस्योदा. हरणन् । उच्यते । न्यासकृता स्त्रियां क्तिन्निति यदुक्तं, तत् 'कृत्यल्युटो बहुलम्' (३-३-११३) इति स्वीकारा । तथा चापशब्द एवायं । बहुलवचनाद्वा क्तिन्निति राक्षितः । भाषावृत्तौ तु क्तिनन्तेन । कथं प्रथना(?) उच्यते । 'क्तिनाबादिभ्य' इति १. वं प्रयोग इत्यस्य र पाने का प्रययननीयत' इनि पायसमिति भाति.

·तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । ६९ क्तिनि न चैवं क्तिना बाधितत्वाद् 'अप्रत्ययात्' इत्यप्रत्ययो न न्यात् । (या)वता क्तिन्नात्याताय बाधकः, यथा व्यवस्थायाम संज्ञायाम् । १.१.३४) इति निदशात् । 'स्थागापापवो भाव' ३-३-१२) इति क्तिना नाङ बाध्यते । आणादिको वा द्रष्टव्यः । कथं शोभा', अगुरुमत्त्वात् । उच्यते । 'शुभशुम्भ शोभार्थ' इति निद- शात् , चकारण्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्वा । अथवा घनेवायम् । लोकाश्रयत्वालिङ्गम्य स्त्रीत्यम् । कथं पीडा गांड अवगाहन' इति चौरादिकः । ततो ‘ण्यालश्रन्य' (३ ३ -१ ८ ५) गुवामा गन् । उच्यते। आधधा - 2 इति विषयस- लम्यां णिचा लोपे 'गुरोध' (२.३-१०५) इत्यकार प्रत्ययः । परमप्तम्यां तु वा तेन । 'कुरुराजनिदयनिपीडनामयादिति नाघः ।। पिद्भिदादिभ्योऽङ । १०४। कथम् 'उपलब्धिः । लभः पित्त्यात अङा भाव्यम् । उच्यते । भः क्तिनि रलयारेकत्वम्मरणात् । लभरावादित्वात् क्तिन् । कचिल पुनः 'हुलग प्रामावि त्य- पितमेनं पटन्ति । तन्मतनाव्याहतभेव क्तिन् । बाहुल्यात् तिन्निलि भागावृत्तिः । कथं 'शान्तिः' । उच्यते । देवादिकादपितः । कथं 'सपक्षः परमित्तिकृद' इति मावो विदारणार्थे, 'अन्यत्र तु भित्तिः भिदा विदारणे' इष्टिः । उच्यते । प्रा- यिकम् उमाधिवचनाद . 'धारा प्रपनने धृतिरन्ये त्यन्य प्रायिकत्याद । बहुलवच- नाद्वा क्तिन् । 'सपक्षः परभेदन' इति पठन्ति । कथं 'मृजान्वयाः नहमिव बब- न्तीः' इति भट्टिः । उच्यते । भिदादेराकृतिगणत्वात् 'चिन्तिपूजिकथिकुम्बि चर्चश्च' (३-३-१०५) इति चकाराद्वा । एवं स्पृहा चुग रुजेति । यद्रा चुरेति 'छत्रादि' (४-४-६२)पाठाद् , आरुजति रुजार्थानामिति (२-३-५४) निदशात् । मृष्टिरिनि 'मृजू शौचालकरयोरिति चौरादिकात् क्तिन् ।। आतश्चोपसर्गे । १०६। कथं 'प्रमितो प्रमे'त्यमरः । 'श्रीनिर्मितिप्राप्तबुगक्षतैकवर्गापमावाच्यमले ममार्जेति माघः । उच्यते । बाहुलकात् क्तिन्निति भाषावृत्तिः ॥ ण्यासश्रन्थो युच् । १०७ । १. 'न चैवं' इति एतद्वाक्यादौ पाठ्यम् . २. 'परभिन्दक' इत्यपपाठ एव तु कोसारित ३ परभदक' इपि माघ काव्यत्याग्यायो पाठो दृश्यते, ·। दुर्घटवृत्ती कथं 'दंष्ट्रातुला' । उच्यते । 'अतुलोपमाभ्याम् ' (२-३-७२) इति निर्दे- शात् । कथं पाचयतेः 'पाक्ति': । उच्यते । बाहुलकात् ।। रोगाख्यायां ण्वुल् बहुलम् । १०८ । 'वर्णान् कारः' । कथम् ‘एवकारः', 'हुंकारेणैव तमि'ति वर्णसमुदायात् कारप्रत्ययः । बाहुलकाद् । घना वा समासः । 'रादिफः' । कथं 'रकारादीन् व- णानिति कल्पपश्चिका । उच्यते । क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तते ॥ ल्युट् च । ११५ । कथम् 'इतिकरणो विवक्षार्थः'(इति) तत्र तेनेदमिति सरूपे' (२-२.२७) इत्यत्र वृत्तिः । ‘इतिकरणो हेताविति 'एकाचो द्वे' (६-१-१) इत्यत्र न्यासः । उच्यते । क्रियत इति करणशब्दः । 'कृत्यल्युटो बहुलम् ' (३-३-११३) इति ल्युट् । कथं 'स ते करोतु कल्याणं यस्यैते पञ्च भूषणा' इति। उच्यते । 'क्रुध- मण्डार्थभ्यश्च' (३-२-१५१) इति युचि पुल्लिङ्गोऽयम् । ईषदःसुपु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल् । १२६ । कथं दुधिन' इति । उच्यते । केवला गण्यत् (?) ॥ आतो युच् । १२८ । कथं 'दुर्विज्ञेयमपि धर्म श्रद्दधात्युदारधीरिति प्रयोगः । वासरूपविधि- नास्ति, 'क्तल्युट तुमुन्खलर्थन्विति वचनात् । उच्यते । दुःखेन ज्ञेयमिति प्रादि- समासः ॥ लिनिमित्ते लुङ् क्रियातिपत्तौ । १३९ । कथं 'लज्जा तिरश्चां यदि चेतसि स्यादिति । उच्यते । क्रियातिपत्तेर. विवक्षितत्वात् । विवक्षा हि शब्दव्युत्पत्तेः *प्रधानं कारणमित्युक्तम् ।। प्रैषातिसर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च । १६३ । कथम् ‘इदानीं करिष्यसि' इदानीमेवेति प्रेषणस्य वृत्तत्वात् कृत्यलोड्भ्यां भवितव्यं सर्वलकारापवादत्वात् । उच्यते । पदसंस्कारे। साधुः । एवं 'श्वो गमि- प्यसी'त्यादिरपि साधुः ॥ : 'यति' क. पाठः. + सिद्धम् ' ख. पाटः, * 'प्रथमं का' ख. पाठः, ·तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः। ७१ माङि लुङ् । १७५ । कथं 'मा भवतु तस्याः पापमिति । उच्यते । माशब्देऽङिति भविष्यति । कथं 'माच्छादयामीति रूपावतारः । उच्यते । पदसंस्कारे ।। इति शरणदेवविरचितघवृत्ती तृतीयाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः। १ । समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ।२१। कथम् 'अवजानासि मां यम्मादतम्ते न भविष्यति । मत्प्रसूतिमनाराध्य प्रजेति त्वां शशाप ला ॥ इति रघुः । तथा 'कूपोदके मुखं दृष्ट्वा सद्यस्तुप्यति केशवः' । 'खात्वा मुखं भवति' । 'मासेन भुक्ता तुष्टिः स्यात् ' । भिन्नकर्तृकत्वात् । उच्यते । स्थितम्येन्यन्याहार्यमिति भा- पावृत्तिः । यद्वा 'अनाराध्ये ति तु हेतुमण्णिजन्तात् । प्रजैव प्रयोजककीं । कथं 'केशेषु केशेषु गृहीत्वा इदं युद्धं प्रवृत्तम्' । उच्यते । वृतेरन्तर्भावितण्यर्थत्वायु- द्धमित्यभिहितं कर्मेति समानकर्तृकतेति क्षितः । कथं 'कणेहत्य पयः पिबति', 'उदरं पूरयित्वा भुङ्क्ते', समानकालत्वात् । उच्यते । 'कणेहत्य' इत्यत्राभिलाषनि- वर्तनानन्तरं यत्पानं तदपेक्षया पूर्वकालत्वादिति 'कणेमनसी' (१-४-६६) इत्यत्र राक्षतः । 'चक्षुषी निमीत्य त्यत्री ग्रुपसङ्ख्यानादिति भाषावृत्तिः । कथं कृत्वा विप्र- कुलं व्रजतीति, नसकहस्वत्वप्रसङ्गात् । उव्यते । तुमर्थेऽ:य विधानात् कर्तृलो- बत्वस्याविधानाद् गुणत्वादिति रक्षितः । यद्येवं 'समासेऽनयू' (७-१-३७) इत्यत्र न्यासे कतरि क्वाप्रत्यय उक्तः । परमः कृत्वेति समानाधिकरणनिर्देशपरं तादेति रक्षितः । कथं 'पूर्वापरौ वारिनिधी विगाय स्थित' इति । अपूर्वकालत्वात् । उच्यते । स्थितः स्थिर इत्यर्थः । ऊर्ध्व स्थित इति पुरुषोत्तमदेवः ।। १. 'चक्षुषी निमील्य हसतीत्याग्रुपसङ्खयानसपूर्वकालवाद्' इत्येवमात्मकादित्यर्थः । 'आत्यं व्यादाय स्वपिति चक्षुषी सम्मील्य हसतीत्युपसङ्खथानमपूर्वकालत्वाद इति काशिका.

·७२ दुर्घटवृत्ती अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्वेत् । २७ । कथम् 'अन्यथा कृत्वा गतः' । तथा 'कथं कृत्वे'ति । अनेन णमुल्भावात् । उच्यते । 'कथं कृत्वा चोदितम्' । 'अन्यथा कृत्वा परिहृतम्' इति भाप्याद् वासरूपविधिना वा । स्यधिकारात् परेण वासरूपविधिः प्रायिक इति रक्षितः ।। कपादिपु यथाविध्यनुप्रयोगः । ४६ । कथम् 'अपृषत् वपोपमिति भट्टः, यतोऽनुप्रयोगः पश्चात्प्रयोगः । अनु. शब्दोऽयं समापयाची । 'अनुय समया' (२-१-१२) शातियत् ।। कतरि कृत् । ६७। कथं * म्वम्थे को वा न पण्डितः' । स्वास्थ्य इत्यत्रार्थः । 'सुपि स्थ'. (३-२-४, इत्यत्र स्पीति योगविभागात् कः । 'आखूत्थं वर्तत' इति वत् । 'मुं- स्थे( ? )को वेति पाटः ॥ तयोरेव कृत्यक्तखलाः । ७० । कथं 'फलानामाशितः इति 'पूरणा दि. (२-२-११) नो वृत्तिः । अ- नातेः सकर्मकत्वात् कर्तरि क्तो न स्यात् । उच्यते । 'आशितः कर्ता' (६-१-- २०७) इति स्वरसूत्रे निपातनात् कर्तरि क्त इति भाप्यम् । अविवक्षितकर्मत्वाद- कर्मकल्वे कर्तरि क्तः । आठपर्वत्वाद् टी इनि वृत्तिः । एव पुरा भक्त' इत्यादी गुरोः कमणोऽधिकरणत्वेन विवक्षितत्वादकर्मकत्वे कतरि कः । भक्तियोगाद्वा अर्शआद्यजन्तः । एवं 'भुक्ता ब्राह्मणाः' । 'बनाय पीतपतिबद्धवत्सागि'त्यजन्तः । 'पीतप्रतिबद्धे'त्यत्र पेवातर्वान्तावितण्यर्थः । पायित इत्यर्थः । कथं भवितव्यनि- यस वपुरिने कुमारः, कर्मणोऽआया । उच्यते । भू प्राप्तावि'त्यम्य 'आ- धृपाद'त्यण्यन्तस्य रूपम् । कयं शयनीयं शय्येति । उच्यते । 'कृत्यल्युटो बहु- लम्' (३-३-११३) इत्यधिकरणे । कथं सोमनाथवन्धुमहं नतो जगदीश्वरमिति. 'कृष्णं श्रित' इति कर्तरि क्तः । जुज्यते । नपनं हि गतिभेद इति वैशेषिकाः, रादाहः 'अमणासनप्रसारणार्थ उपलगनगनाइयो गतिविषया' इति । सेवा- प्यर्थगतेरवाना प्रातितिरेवनि गत्यं कर्मक' (३-४.८२) इत्यादिना क्तः ॥ १. 'मुखे' इति वा 'वास्थ्य' इति वा पाटा भवत् । * 'मुग्य' को (?) ख.पाठः । " ·तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः । टित आत्मनेपदानां टेरे । ७९ । कथं 'कर्तारौ कर्तार' इति न टेरेत्त्वम् । उच्यते । कृतटेरेत्वम्य आदेशो जातौ । लक्षणाभावात् । यद्वा 'थासः से' (३-४-८०) इत्यत्र सकारादेशे कर्तव्ये एकारान्तादेशो ज्ञापयति आदेशादेशानां टेरेत्वं नेति । शेरते श्रयन्त इत्यत्र तुला- देशस्यैकदेशादेश इति टेरेत्वम् । एत्वे कृत वा अदादेशः ।। - एरुः। ८६ । कथं लोटि 'जयतीति प्रक्रिया । अनभिधानादिति केचित् । न, भा- प्यादौ प्रत्ययानुक्तत्वात् , 'जयतु जयतु भट्टा' इति 'ने(मि) सन्धाने दर्शनात् । नच प्राकृतानुशासनमस्ति । किञ्च तुशब्दम्थानिकस्तातङ् च दृश्यते । 'उत्पन्नसर्वमाङ्गल्यो नष्टनिश्शेपचेष्टितः । स्वायगम्यनयः कोपि जयताद्राज्ञो महाचरः' । नित्यं डितः । ९९। कथं 'मातः ! किं विदधाम' इति कुट्टनीमतं, 'लोटो लङद्' (३-४-८५) इत्यतिदेशेन 'नित्यं ङित' इति सलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । 'लोटो लङ्कदि'त्यत्र वृत्तौ ‘विदो लटो वा' (३-४-८३) इत्यतो वाग्रहणानुवृत्तेरडादिव्यावृत्त्यर्थ व्यव- स्थितविभाषाश्रयणादत्रापि न सलोपः । सलोपे च ‘पदान्तेषु बहुलमिति गुरुत्वे द्विमात्रता । 'विदधीमहि' इति वा पाठः कर्त्तव्यः ।। यासुट् परस्मैपदेषूदासो ङिच्च । १०३ । कथं 'जिघांसन्तं जिघांसीयादिति, जिघांसधातोलिङि तिपि यामुटि जि- घांस्यादिति स्यात् । उच्यते । 'जिघांसी' त्यावश्यके णिनिः । ‘इयादि'तीण्धातो- लिङ्॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती तृतीयाध्याये चतुर्थः पादः॥ १. ने(मि)सन्धानं नाम किमपि प्राकृतकाव्यं स्यात् .

·दुर्घटवृत्तौ अथ चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः। ड्याप्प्रातिपदिकात् । १। अजायतष्टाप् । ४। कथं त्वं ब्राह्मणी ति, त्वादेशे लोपे च गप्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'अलिले युप्मदस्मदी' इति भाप्यात् । कथं तर्हि 'युप्मदम्मत्तिङव्ययमि'ति लिङ्गादिसंग्रह त्रिलिङ्गकाण्डशेषे अमरः । उच्यते । लिङ्गसामान्यपरं हि तत् । अथवा शेषे लोप' (७-२-९०) इति टिलोपो व्याख्येयः । तदुक्तं-'टिलोपष्टाबभावार्थः कर्तव्य' इति । 'भ्यसोऽभ्यम् ' (७-१-३०) अभ्यं वा कार्यः । कथं 'वृत्तौ' 'हनावि'त्यत्रादा- देशे न टाप् । सन्नियोगविधानादिति चेन्न, सर्वनामविष (व योविदि ? यवदिह) सन्नियोगाभावात् । उच्यते । 'अच्च घेः' (७-३-११९) इति तपरनिर्देशो लक्ष- णान्तरायातदीर्घनिवृत्त्यर्थः । तेन टाव् भावी न भविष्यतीति भावः । 'गर्भवट्टाबादयो भवन्तीति ज्ञापकतुल्यत्वाद् असर्वविपयत्वात् । भाष्यकारस्तु सन्निपातलक्षणपरि. भाषायामाह- का सेत्यत्र सन्निपातलक्षणपरिभाषा न क्रियते, 'न यासयोः' (७-३- ४५) इति निर्देशात् । क्तिनोक्तत्वादिति नोच्यते, भाषाशब्दे 'गुरोश्च हलः' (३-३-१०३) इत्यकारप्रत्ययेमोक्तत्वात् टापोऽभावप्रसङ्गात् ।। ऋन्नेभ्यो ङीप् । ५। कथं 'नप्ता कुमारी' । उच्यते । भागवृत्तिकृन्नप्तृशब्दं स्वस्रादौ पठितवान् । तेन 'न षट्स्वस्रादिभ्यः' (४-१-१०) इति ङीपो निषेधः । कथं तर्हि नप्त्री पौत्री सुतात्मजे'त्यमरः । उच्यते । ये स्वस्रादी न पठन्ति तन्मतेन ॥ उगितश्च । ६। कथं 'करिप्यमाणा पचमाना ब्राह्मणी' । उगिलक्षणष्टिलक्षणश्च डीप् प्रामो. ति । उच्यते । यासुटो ङित्त्वेन ज्ञापितं लकाराश्रयं चानुबन्धाश्रयं च कार्य ला. देशे न स्वीक्रियते ॥ टिड्ढाणद्वयसउदनमात्रच्तयप्ठकठकञ्चरपः। १५ । कथं 'सहचरीमशङ्कः पुरुषायुषमिति भट्टिः, अधिकरणोपपदाभावा. त् । 'चरेष्ट' (३-२-१६) इत्यस्याभावे पचाद्यच् । उच्यते । 'भिक्षासेना- १. नोच्यत इति वृत्तावित्यादौ टावभावः स्त्रीत्वस्य क्तिनोक्तत्वादिति कैश्चिदुच्यमानं समा. धानमस्माभिर्नोच्यत इत्यर्थः ·चतुर्थाध्याये प्रमथः पादः । दायेषु च (३-२-१७) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वादृप्रत्यय इति जयमाला । गौरादिपाठादित्यन्यः । कथं 'मधुपी भ्रमरी' । 'गापोष्टक् (३-२-८) इत्यत्र 'सुराशीथ्वोः पिबतेः' इति नियमात् टगभावे मूलविभुजादित्वात् कः, ततश्च टाप्पसङ्गात् । उच्यते । 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति डीप् । कथं त्वं श्रीस्त्वमीश्वरीति चण्डी । 'स्थेशभासे' (३-२-१७५) ति वरचि टापा भाव्यम् । तथा च भारविः -- 'विन्यस्तमङ्गलमहौषधिरीश्वराया' इति । उच्यते । 'अश्नोतेरा- शुकर्मणि' इति वरटि 'ईचोपधाया' इत्यनुवृत्तेरीत्वे ङीप् । कथं लवणा यवागूः 'लवणाल्लुग्' (४-४-२४) इति ठको लुकि ङीप् स्यात् । उच्यते । अत इत्यनु- वृत्तस्य टिदादिभिर्विशेषणाद् वर्णाश्रयाद् वर्णाश्रयविधौ प्रत्ययलक्षणं नास्तीति ङीब- भावः । एवं 'श्रवणा रात्रि'रिति । श्रवणेति ‘विभाषा फाल्गुनीश्रवणे' (४.२. २३)ति सूत्रनिर्देशादपि । कथं किङ्कराः स्त्रियः । 'कत्रो हेतुताच्छील्ये' (३-२- २०)ति विधानात् । तामैक्षन्त क्षणं सभ्या दुश्शासनपुरम्सराम्' इति भारविः, 'पुरोऽप्रतोऽग्रेषु सर्तेः' (३-२-१८) इति विधानात । उच्यते । पचाद्य कार्यः पदसंस्कारे ॥ कौरव्यमाण्डकाभ्यां च । १९॥ कथं 'यद्यसौ कूपमा कि! तवैतावति कः म्मयः' इति भट्टिः । अत्र कौरव्य- साहचर्यादपत्यप्रत्ययान्तो माण्डूकः माण्डूकायनीति युज्यते । उच्यते । मण्डूकस्य भाति 'तस्येदम्' (४-३-१२०) इत्यर्थे । जयमङ्गलायां तु 'ढक् च मण्डूकाद्' (४-१-११९) इति चकारादुक्तः ॥ वयसि प्रथमे । २० । कथं 'बालामबालेन्दुमुखीं बभाषे' इति रघुः । उच्यते । अजादिपाठात् । एवं वत्सा । कथं 'कन्येति । 'कन्यायाः कनीन च' (४-१-११६) इति निर्देशात् ॥ षिद्गौरादिभ्यश्च । ४१। १. 'क्लिशेरीचोपधायाः कन् लोपश्च लो नाम् च' इति उणादिसूत्रम् . २. विधानादिति 'दिवाविभे' त्याद्युत्तरसूत्रस्याहेत्वादिविषयत्वाद् अहेत्वादी च किंयत्तबहुषु कृञोऽविधानम् ' इति वचनेन सूत्रबाधकेनाच एव प्राप्त्या किङ्कराशब्दे टाप् साधुरेवेत्याशयः. ३. 'ताम् ' इत्यतः पूर्व 'मूलविभुजादित्वात् कः' इति किमपि वाक्यं प्रकृतासंबद्धं पठ्यते मूलकोशयोः. .

·७६
दुर्घवृत्ती
कथं 'त्रपा क्षमा' भ्यश्चा स्तनन्धयीत्यत्र धेटष्टित्त्वाद् ङीष् , तथा वित्त्वात्
तत्र ङीष् स्यात् । उच्यते । -षित्त्वस्थाविधौ चरितार्थत्वात् समुदायार्थत्वानु-
पपत्तेः ॥
वोतो गुणवचनात् । ४४ ॥
कथम् 'अनन्यगुप्म्तय केन केवलः' इति माघः । अनेन डीषि समासे
'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कप् स्यात् । उच्यते । ङीषोऽभावपक्षे अनन्यगुर्वा
इति पाठः । समासान्तानित्यत्वाद्वा । भो अनन्य! । विष्णोः सम्बोधने, 'सर्वमिदं
जनार्दनः' इति दर्शनात् ॥
बाहादिभ्यश्च । ४५ ॥
'कृदिकारादक्तिनः', 'सर्वतोऽक्तिन्नादित्येके' । कुट्टनीमते 'वञ्चकवृत्त्यो
वेश्याः', अक्तिन इति निषेधात् । उच्यते । वृतेः 'इक् कृप्यादिभ्य' इतीगन्तात् ।
यद्वा 'वञ्चकवृत्ता' इति पाठः । (विसर्गश्रवणार्थः !) ॥
इन्द्रवरुणभवशवरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातुलाचार्याणा-
मानुक् । ४९।
कथं 'ब्रह्माणी' । ब्रह्माणमनितीति अनितेः कर्मप्यण् । एवं सजकुलानी।
'ब्राह्मी तु भारती भाषा' इत्यमरः । तस्येदमर्थे अणि 'ब्राह्मोऽजातौ' (६-४-१७१)
इति लोपः । कथं 'भिक्षुणी' । उच्यते । भिक्षु भिक्षुत्वं नयति प्रामोतीति क्विपि
'कृदिकाराक्तिन' इति ङीष् ॥
तादल्पाख्यायाम्। ५१ ।
कथम् 'अक्षरलवाक्षिप्ता जिह्वा' । उच्यते । लवशब्देनाल्पत्वम्योक्तत्वा-
दिति रक्षितः ॥
स्वाङ्गाच्चोपसर्जनादसंयोगोपधात् । ५४ ।
कथं 'शुभाङ्गी' । उच्यते । चकारात् ।।
न क्रोडादिबहुचः । ५६।
कथं 'कल्याणक्रोडी' । उच्यते । क्रोडाशब्दोऽत्रोपात्त इति न्यास उक्तम् ।
तेन क्रोडशब्दात् कल्याणकोडीति रक्षितः ।।

·चतुर्थाध्याय प्रथमः पाद ७७ -- उडुतः। ६६ कथं 'सपदि वारिधरारवभीरवः इति माघः । तथा 'विशेषास्त्वङ्गना भीरुः कामिनी वामलोचने'त्यमरः । उच्यते । 'इतो मनुष्यजातेः' (४-१-६५) इत्यनु- वृत्तौ (तद) विवक्षायांनोङ् ॥ ऊँरूत्तरपदादौपम्य । ६९ ।। कथं 'पीवरोरु! 'पिवतीव बहिणः इति कुमारः । औपम्याभावादूकोऽप्र- वृत्तेः । उच्यते । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति गुणाभावात् । 'अप्राणिजाते. श्वारज्जाादीनामुपसङ्ख्यानम्' इति ऊरुशब्दादृङि च बहुव्रीहिः॥ द्विगोलुंगनपत्ये । ८८ । कथं 'पाञ्चकपालो भागः' । कथं पाश्चकपालीयमिदम् । उच्यते। विभा- पानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । 'चातुरर्थिकस्त्रैवर्णिक' इति अध्यात्मादिपाठसाम- र्थ्यात् । चातुरर्थिक इति 'कथादि'(४-४-१०२)पाठबलादिति रक्षितः । 'चातु- विद्य' इति विगुत्वात् । चतुर्विधा विद्या इति विवक्षितः । 'चतस्त्र एव विद्याश्चा- तुर्वैद्यमि'ति । 'अनुशतिकादि'(७-३-२०)त्वात् । प्राग्दीव्यतीयत्वाद्वा ।। अत इञ् । ९५ ॥ कथं वसुदेवस्यापत्यं 'वासुदेवः' । उच्यते । 'ऋप्यन्धकवृष्णिकुरुभ्यश्च' (४-१-११४) इत्यण वृष्णित्वात् । कथं 'शौरिः' । 'बाह्वादि'(४-१-६६)त्वादिञ् क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गप्रवृत्तेर्वा । एवं सावर्णिरिति । स्त्रीभ्यो ढक् । १२० । कथं 'ज्ञातेयं कुरु सौमित्रे! भयात् त्रायम्व राघवम्' इति भट्टिः । उच्यते । बाह्वादित्वादि । कथं , 'सापत्नो भ्राते'ति । उच्यते । शिवाद्यण (४- १-११२)॥ ड्यचः। १२१ । कथं पार्थो धनञ्जयः', पृथाशब्दात् शिवाद्यण ॥ कौसल्यकार्यािभ्यां च । १५५ । कोसलशब्दात् मूलप्रकृतेरेवापत्ये फिप्रत्ययसन्नियोगेन युडागम इति १. ऊरुशब्दः स्त्रीलिङ्गेऽपि । तथा च वैजयन्त्यां स्त्रीलिङ्गेषु पाठः 'शाटीरेणुहरेणूरुजलूकाकोलि. धूलयः' इति । 'सक्थि क्लीबं पुमान् वारुः' इति च. २. प्राग्दीव्यतीयत्वादिवि हक इति शेषः, - -- ·दुर्घटतौं वृत्तिः । कथं तर्हि 'उपलम्भ्यामपश्यन्तः कौसल्यायनिवल्लभाम्' इति भट्टिः । न बसौ कोसलस्यापत्यमिति रक्षितः । उच्यते । 'इतो मनुष्यजातेः' (१-१-६५) इति डीषन्तात् कौसल्यायनीशब्दाद् युवापत्ये ढकि तस्य 'अब्राह्मणगोत्रमात्रायुवप्रत्य- यस्योपसङ्ख्यानमिति लुकि 'लुक् तद्धितलुकि' (१-२-४९) इति स्त्रीप्रत्ययनिवृत्तौ ।। जनपदशब्दात् क्षत्रियादञ् । १६८ । कथं 'केकय्युपज्ञं बत बबनर्थम् ', 'ऊचुस्तथान्ये भरतस्य मायां धिक् केक- यीमि'ति भट्टिः । तथा 'प्राक् केकयीतो भरतस्ततोऽभूदिति । केकयस्यापत्यं स्त्रीति अनेनाजि 'अतश्च' (४-१-१७७) इति लुको 'न प्राच्यभर्गादियौधेयादिभ्यः' (४. १-१७८) इति निषेधे ‘केकयमित्रयुप्रलयानाम् ' (७-३-२) इतीयादेश आदिवृद्धौ कैकेयीति स्यात् । तथा च रघुः ‘कैकेयि ! कामाः फलितास्तवे'ति । उच्यते । केकयशब्दो मूलप्रकृतिरेवोपचारात् स्त्र्यपत्ये वर्तते इति न्यासः । शारिवादिषु पठ्यते । तेन डीन् । वृद्धत्कोसलाजादाञ्ञ्यङ् । १७१ । 'पाण्डोर्जनपदात् क्षत्रियात् ड्यण वक्तव्य' इति ड्यणि कथं पाण्डवाः । ॥ तस्येदमर्थे अण् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घवृत्ती चतुर्थाध्याये प्रथमः पादः । अथ द्वितीयः पादः। तेन रक्तं रागात् ।। लुबविशेषे । ४। कथम् 'अद्य रात्रौ पुष्य' इति । पौषी रात्रिरितिवद्विशेषविहितत्वाल्लुपा न भवितव्यम् । उच्यते । अन्तरङ्गत्वाद्वि शेप्येण सामानाधिकरण्ये अविशेष इति न निषेध इति रक्षितः ॥ आग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक् । २२ । 'शेषेण' स.पाठः.

·. कथम् 'आग्रहायणो मासः' । 'आग्रहायणी पौर्णमासी' 'सामिनि (४-२. २१)त्यनुवृत्तौ नित्यं ठको भावात् । उच्यते । आग्रहायण्या अथमिति संवेदनः अण् । पूर्वभिपातव्यभिचाराद्वा ठकोऽनित्यत्वादौत्सर्गिकोऽश् ॥ सास्य देवता । २४॥ कथम् 'ऋद्धं हि राज्यं पदमैन्द्रमाहुः' । इति रघुः । याक्सा देवतासम्प्र- दानविषयेऽण् इष्यते । उच्यते । तस्येदमर्थे भविष्यति ॥ सोमाट्ट्यण् । ३०। कथम् 'अपेतयुद्धाभिनिवेशसौम्य' इति, सास्य देवता (४-२-२४) इत्यनु- वृत्तेः । उच्यते । सोमदेवता हि तृप्तिहेतुः । अतः सुकुमारोऽपि तृप्तिहेतुत्वाद् उपचारात् सौग्य इत्युच्यते । तथा च 'सौम्यस्स्यात् सुकुमारे सोमदेवत' इत्यमरः ॥ सङ्ग्रामे प्रयोजनयोद्दभ्यः । ५६ । कथं 'भारतो ग्रन्थः' सङ्ग्रामे विधानात् । उच्यते । भारतान् 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४-३-८७) इत्यण् । ग्रन्थानां भूयस्त्वेन महाभारतम् ।। ऋतूक्थादिसूत्रान्ताट्ठक् । ६० । कथं 'चातुर्विद्यः' । उक्थादित्वात् ठका हि भाव्यम् । उच्यते । कृतल- ब्धक्रीतकुशलार्थे अणो 'द्विगो गनपत्ये' (४-१-८८) इति न लुक्, चतुर्किना इति मध्यमपदलोपिसमासत्वादद्विगुत्वात् । अत एव 'विद्या चाननक्षत्रधर्मत्रिपूर्वे'. त्युक्थादिगणसूत्रे प्रत्युदाहरणं वृत्तौ त्रैविद्य इत्युक्तम् । अध्येतरि चातुर्विधिक इति ठको गणपाठा(दिति ? दपि) न लुक् ॥ कुमुदनडवेतसेभ्यो ड्मतुप् । ८७।। कथं 'पुरी माहिष्मती द्विष' इति माघः । 'महिषाच्चेति वक्तव्यमित्यनेन ड्मतुपि महिष्मतीति स्यात् । महिष्मत्या साध्यं भावे (१) अर्थेऽण् ।। कुलकुक्षिग्रीवाभ्यः श्वास्यलङ्कारेषु । ९६ ॥ १. 'सुन्दरे सोमदेवते' इति तु अमरकोशे पाठ:. २. 'विद्या च नागसत्रधर्मसंसर्गत्रिपूर्वा' इति वृत्तिः ३. 'महिष्मत्यास्तत्र भवेऽर्थेऽण् ', इति पाठः स्यात्, ·। ८० दुधैटवृत्ती कथं, 'सरलासक्तमातङ्गप्रैवेयस्फुरितत्विष' इति रघुः । अनेन ढकाल अवे. यकमिति स्यात् । उच्यते । 'ग्रीवाभ्योऽण् च' (४-३-५७) इति ढकनि अवेय- कम् , अणि तु अवेयमिति भवति ॥ धुप्रागपागुदक्प्रतीचो यत् । १०१ । कथं 'प्रपेदिरे प्राक्तनजन्मविद्या' इति कुमारः, अनेन यतो भावात् । उच्यते । अव्ययात् कालवचनाद् अस्माद् परत्वात् ट्युट्युलाविच्छन्ति । कथं तर्हि 'प्राच्यासु वृत्तिप्वि'ति शास्त्रारम्भे न्यासः । उच्यते । साध्वर्थे यता ॥ इञश्च । ११२ । कथं 'पाणिनीयं शास्त्रम्' । पणिनोऽपत्यमित्यण् । 'गाथिविदधिकेशिगणि- पणिनश्च' (६-४-१६५) इति प्रकृतिभावे पाणिनशब्दादपत्यार्थे इजि पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे त्वनेनाणा भाव्यम् । उच्यते । अणतो नास्ति गोत्राधिकारात् । 'वृ- द्धस्य च पूजायाम्' (४-१-१६५) इति युवसंज्ञया चात्र गात्रसंज्ञा बाध्यते । तथा च 'प्रोक्ताल्लुक् ' (४-२-६४) इत्यत्रोक्तं- 'पाणिनिना प्रोक्तमित्यर्थे वृद्धाच्छे पाणिनीयमिति । यद्वा पाणिनेन प्रोक्तमित्यणन्तादेव च्छः । पाणिनिरपि पणि- नोऽपत्यं भवत्येव ॥ वृद्धाच्छः । ११४। 'कथं 'कातीयश्चेष्टसिद्धय' इति, कतशब्दस्यावृद्धत्वात् । उच्यते । कतश- मदीद गर्गादिपाठीद्यञ् । 'यञिोश्च' (४-१-१०१) इति फकि कात्यायनशब्दाद् 'वृद्धाच्छः' (४५२-११४) इति च्छे विषयीभूते 'फक्फिोरन्यतरस्याम् ' (४-- इति फको लुक् कातीयः कात्यायनीय इति ॥ धूमादिभ्यश्च । १२७॥ अयं दाक्षिणापथी वृत्तिः' । शेषे धूमादित्वाद् वुनि दाक्षिणापथिकेति जयते । कचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत इति तस्येदमर्थेऽण् ॥ मनुष्यतत्स्थयोवुन् । १३४॥ कथ, धवो मनुष्यः' कच्छादौ सिन्धुशब्दोक्त्यानुवृत्तौ अनेन वुद्धि "संभावक इति हे स्यात् । उच्यते । अभिजनेऽर्थे 'सिन्थ्वपकराभ्यां कन्' (४-- ३-३२) इति मनुष्यवृत्तेः 'अणौ च' (४-३-३३) इत्यणि अभि वा सैन्धवः ।।

·चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः । गहादिभ्यश्च । १३८ । कथं 'लुब्योगाप्रख्यानाद्' (१-२-५४) इत्यत्र 'स्वकीयस्य प्रत्याख्यान- मिति न्यासः, यतः 'कुक् जनस्य परस्य चे'त्युक्तं वृत्तौ । उच्यते । अत एव न्यासात् स्वार्थिककन्प्रत्ययान्तस्वकशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । परस्य चेति चकाराद्वा स्वशब्दस्यापि कुक् । तथा च चान्द्रं सूत्रं- 'स्वपरजनदेवराज्ञां कुक् चेति । के- बलात्तु स्वशब्दाद् आणि सौवमिति । तथा द्वारादीनां च' (७-३-४) इत्यत्र वृत्ती सौवमित्युदाहृतम् । 'स्वीयमिति तु 'तस्मै हितम् ' (१-१-५) इत्यर्थे 'प्राक् की- ताच्छः' (५-१-१) । 'नान्तरीयक'शब्दस्यान्तरांशब्दाद् गहादित्वेन च्छप्रत्यये नसमासे स्वार्थिकः कन् । पाठसामर्थ्यात् नञः प्रकृतिभावः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। युष्मदस्मदोरन्यतरस्यां खञ् च । १। कालाट्ठञ् । ११। कथम् ‘अनुदितौषसराग' इति किरातः । तथा 'शार्वररुप तुमसो निषि- द्धये' इति कुमारः । उच्यते । कालादिति योगविभागादण् । 'विभाषा रोगात- पयोः' (४-३-१३) इति विभाषानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वाद्वाण् । 'वचिद्रपवाद- विषयेऽपी'ति वा तस्येदमर्थे अण् । वृत्तिकारा दिभिः प्रतिपादितत्वात् प्रागुक्त सायंचिरंप्रारूप्रगेऽव्ययेभ्यष्टयुट्युलौ तुट् च । २३ ।' कथं साम्प्रतिकाभावे भूतपूर्वगतिरि'ति । उच्यते । 'अ साम्प्रतिक' (४- ३.९) इति निर्देशात् । अध्यात्मादित्वाट्टञ् । 'इसुसुक्तान्तात् 'क' (७३-५१), इत्यपि नास्ति, अत एव निर्देशादिति 'येषां च' (२-४-९) इत्यन रक्षितः ।। कथं 'शाश्वतस्तु ध्रुवो नित्य' इत्यमरः । 'कालादिति योगविभागादण् । 'वयानी ..'रायप्रति' ख.पाठः एव वा ।।

·८२ दुर्घटवृत्ती भमात्रे टिलोप' इत्यपि नास्ति, 'बहिषष्टिलोप' इत्यनेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । कथम् अकस्माद्भवमाकस्मिकम् । उच्यते । अकस्माच्छब्दाद्विभक्तिप्रतिरूपकान्नि- पातादध्यात्मादिपाठानि टिलोपः । कथं 'दधतः पुरातनमुनेर्मुनितामिति (माघः!) 'पुराणप्रोक्तेषु' (४-३-१०५) इत्यनेन ट्युट्युलोर्बाधात् । उच्यते । 'अबाधका- न्यपि निपातनानि भवन्ती'ति ट्युट्युलौ च । 'बाधकान्येव निपातनानि भवन्तीति भाष्ये स्थितम् । 'पुरातनमुनेरि'त्यादयः कालदुष्टा एवापशब्दा इति भागवृत्तिः । नैतत् तथा. यतः 'पूर्वपदात् संज्ञायामगः' (८-४-३) इत्यत्र भाष्य एवोक्तम् 'अ- गृगयनादिभ्य' (४-३-७३) इति निपातनादृगयनमिति सिद्धे 'अग' इति प्रतिषेधो ज्ञापयति अबाधकान्यपि निपातनानि भवन्तीति । तथा च जाम्बवतीविजये पाणि- निनोक्तम् 'अम्ति प्रतीच्यां दिशि सागरस्य वेलोमिंगूढे हिमशैलकुक्षौ । पुरातनी विश्रुतपुण्यशब्दा महापुरी द्वारवती च नाम्ना ॥ इति द्वितीयसर्गे, 'अनेन यात्रानुचितं धराधरैः पुरातनं साजलतं महीक्षिताम् । ददर्श सेतुं महतो जरन्तया विशीर्णसीमन्त इवोदयश्रिया' ॥ (१) इति चतुर्थे, 'त्वया सहार्जितं यच्च यच्च सख्यं पुरातनम् । चिराय चेतसि पुरस्तरुणीकृतमद्य मे' । इत्यष्टादशे । कैयटेन तु पृषोदरादित्वात् सिद्विरुक्ता । 'सर्वादीनि सर्वनामानि' (१-१-२७) इत्यत्रोक्तम् ॥ ध्धजहाह्मणप्रथमाध्वरपुरश्चरणनामाख्याताट्ठक् । ७२ । कथं शास्त्रे भवं 'शास्त्रीयं', यच्त्वात् ठको भावात् । उच्यते । 'सत आ गतः' (४.३.७४) 'तस्येदम् ' (४-३-१२०) इति वाण । तदन्ताच्छः । एवं वार्तमिति च ॥ अधिकृत्य कृते ग्रन्थे । ८७ । कथं ज्योतिष शास्त्रम् , अनेनाणिं वृद्धिसम्भवात् । उच्यते । संज्ञापूर्व- विधेरनित्यत्वाद् वृद्ध्यभाव इति सुभूतिः । ज्योतींषि नक्षत्राणि अस्य सन्ति गणनी- २. माघ इत्यसङ्गतम् । 'किरातः' इति पाठ्यम् .

·" चतुर्थाध्याये चतुर्थः पादः। यस्बेमेत्यर्शआद्यच् । साहचर्यात्तु वासवदत्ताख्यायिकेति भाषावृत्तिः । 'लुवाख्या- यिकाभ्य' इत्यणो लुकि वा ॥ नित्यं वृद्धशरादिभ्यः । १४४। कथं 'पुरीं द्रक्ष्यथ काञ्चनीमि'ति भट्टिः, 'काञ्चनी वासयष्टिरि'ति मेघः, वृद्धसंज्ञकत्वान्मयटा भाव्यम् । तथा च श्रीगोविन्दे 'तेनेदं काञ्चनमयं निर्मितं पुरमुत्तममिति वाल्मीकिः । उच्यते । 'क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्सर्गाऽभिनिविशत' इति । 'अनुदात्तादेश्च' (४-३-१४०) इत्यञपीति ‘जातरूपेभ्यः' (४-३-१५३) इत्यत्र मैत्रेयः । कथं 'जगतोऽस्य जगन्मयेति चण्डी । मयटि ङीपा भाव्यम् । उच्यते । जगन्मयते जानातीति मयधातोः पचाद्यन् । अजादेराकृतिगणत्वाट्टाप् । कथम् 'आप्यमम्मयमि'त्यमरः । 'नित्यमेकाचो मयटमशरादेरपीच्छन्तीति वच- 'नाद् वाङ्मयमित्यादिवदप्शब्दान्नित्यं मयटा भाव्यम् । उच्यते । आप्यमिति प्र. मादपाठ इति व्याख्यानशीलः । 'तद्धिताः' (४-१-७६) इति बहुवचननिर्देशाद- नित्य इत्यन्यः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तो चतुर्थाध्याये तृतीयः पादः । अथ चतुर्थः पादः। प्राग्वहतेष्ठक् । १। समानोदरे शयित ओ चोदात्तः । १०८ । सोदराद्यः । १०९। कथ 'सहोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, कथम् 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सोदरोऽपि विमुञ्चति' इति । 'विभाषोदरे' (६-३-८८) इति सभावेन सोदर्य इत्येव हि स्यात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसी'(६-३.८४)त्यत्र योगविभागेन साधु- रिति सोमनन्दी । यद्वा सहशब्दः समानार्थः । तथा च प्रयोगः 1. साहचर्यादिति । साहचर्यमूलकाभेदोपचारेण ताच्छब्यादित्यर्थः । 'लुवाख्यायिकाभ्य' इति नापूर्व वचनं, किन्तु ताच्छन्द्यन्यायसिद्धार्थपरमिति भागवृत्त्यभिप्रायः. 'सर्वे ते सह - ·दुर्घटवृत्ती जायन्त' इति । तेन सह समानमुदरमस्येति 'वोपसनस्य' (६-३-८२) इति सभावे सादर इति 'यत्र भ्राता सहोदरः' इति वाक्यं (न? च) सिद्धम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती चतुर्थाध्याय चतुर्थः पादः । । अथ पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः। प्राक् क्रीताच्छः।१। आत्मन्विश्वजनभोगोत्तरपदात् खः । ९ । कथं 'पञ्चजनीयो' 'विश्वजनीयः', आभ्यां खप्रसङ्गात् । उच्यते । विश्व- जनादेः 'कर्मधारयादेवेदमिति वचनात् पष्ठीसमासादौ 'प्राक्क्रीताच्छः' । कथं 'सार्वजनीन' इति । 'सर्वजनाट्टञ्चे'ति वार्त्तिकेन ठनि पक्षे सार्वज- निकसर्वजनीनाभ्यां भाव्यम् । 'प्रतिजनादिभ्यः खञ्' (४-४-९९) इति खञ् । असाधुर्वा । विना(श)कालीनादयः' 'खः सर्वधुराद्' (४-४-७८) इत्यत्र योग- विभागात् ॥ तेन तुल्यं क्रिया चेद्वतिः। ११५ । कथं 'पुत्रं मित्रवदाचरेदि'ति, क्रियातौल्याभावात् । उच्यते । मित्रकर्मका- चरणक्रियया तुल्यं यथा स्यात् तथा पुत्रमाचरेदित्यर्थात् क्रियातौल्याद्वतिः । कथं 'पितृवत् म्थूलः पुत्र' इति 'स्थानिवत्' (१-१-५६) सूत्रे न्यासः । अत्र युक्तं क्रियाग्रहणं गुणतौल्ये मा भूदिति । स्थूलशब्दोऽयं धर्मप्राधान्यात् स्थौल्य- वृत्तिः । एवं च 'तत्र तस्येव' (५-१.११६) इति वतिः । पुत्र इति सप्तम्यन्त पितरि यत् स्थौल्यं तत् पुत्र इत्यर्थः । यद्वा स्थूल इति विशेषणेन हेतुनिर्देशः । स्थौल्याद्धेतोर्गमनादिना पित्रा तुल्य इत्यर्थः । एवं चानेन वतिः ॥ तस्य भावस्त्वतलौ। ११९ । कथं 'स्त्रीत्वं' 'पुस्त्वं', 'स्त्रीपुंसाभ्यां नमो भवनाद् '(४-१-८७)इत्यस्य भावात् । उच्यते । 'आ च त्वाद्' (५-१-१२०) इति चकारात् त्वतलौ । 'यस्याः . * 'भागेन' ख.पाठः.

·पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः । مان , समस्तसुरतासमुदरिणेन', चण्डी, भावम्य समुदीरणायोगात् समूहें तु तलोऽभावात् । उच्यते । धर्मधर्मिणोरभेदोपचारात् धर्मी ग्राह्यः । कथम् 'अस्तित्वं' 'ममत्वमिति, प्रातिपदिकाधिकारात् । उच्यते । विभक्तिप्रतिरूपकनिपातत्वात् । कथं 'नाना- त्वम् , अन्यथात्वयोगपद्यपौनःपुन्यादय' इति, असत्त्ववाचित्वात् षष्ठीसम्बन्धाभा- वात् । नानादयोऽत्र नानाभूतादिवचना ग्राह्याः । एवं च प्रेम स्नेहोऽथ दोहदमिति प्रियस्य भाव इतीमनिचि 'प्रियस्थिर' (६-४-१५७) इति प्रादेशे प्रेमा इति भाव्यम् । उच्यते । प्रीधातोर्मनिन् 'सर्वधातुभ्य' इत्यनेन । पृथ्वादिभ्य इमनि- जन्तसम्भवात् पुंसि । तथा च इमनिजभावे 'यच्कम्' इत्याद्यमलिङ्गकारिका । कथं 'पौर्णमासी तु पूर्णिमा' इति, द्रव्यवचनत्वात् । उच्यते । पृधातो वे क्तः । ततो 'भाववचनादिमव् वक्तव्य' इति त्रेमब् नित्यम् ' (४-४-२०) इत्यत्र वार्ति- केनेमप्॥ गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च । १२४ । कथं 'वैरमिति । वीरम्य भावः कर्म वेति प्यजा भाव्यम् । उच्यते । 'द्वन्द्वाद् वुन् वैरमैथुनिकयोः' (४-३-१२५) इति निर्देशात् । कथं 'महजचापल- दोषसमुद्धतः' इति माघः, अत्र चपलशब्दपाठात् प्यञ्भावात् । तथा च माषः- 'चापल्यादथ पयसम्तरङ्गहस्तैरिति । उच्यते । शिवादित्वादण ।। सख्युर्यः । १२६ । कथं तनो नियुक्तो दौत्येने ति चण्डी । तथा वाणिज्यं चेति वृत्तयः' इ. त्यमरः । 'स्यात् सन्देशहरो दूतो दृत्यं तद्भावकर्मणो'रिति । ब्राह्मणादौ पाठात् प्यभावात् । तथा च (माधः!) 'प्यञप्यत्र तेन दौत्यमि'ति भाषावृत्तिः ॥ इगन्ताच्च लघुपूर्वात् । १३१ । कथं 'कवेः कर्म काव्यम्' । अणा कावमिति हि स्यात् । उच्यते । ब्राह्म- णादित्वात् प्यञ् । अथवा 'कवृ वर्ण' इत्यम्माद् 'ऋहलोर्ण्यत् ' (३-१-१२४) । 'कु शब्दे' मनोहरत्वादवश्यं कृयत इति 'ओरावश्यके' (३-१-१२५) इति - । ण्यदा॥ योपधाद् गुरूपोत्तमाहुञ् । १३२ । 1. 'घच्कमिमुससन्नन्तं यदनान्तमकतरि' इति. २. 'दूतवणिग्भ्यां च' इति वार्तिकमा नुसन्धाय प्रश्नः कथमिति.

·८१ दुर्घटवृत्ती कथं 'साहाय्यं', वुञो भावात् । तथा च माघः- 'साहायकव्यप्रभु प्रसस' इति । उच्यते । जयादित्यमतेन साहाय्यमित्यपि न भवति चेति भागवृत्तिः ।। द्वन्द्वमनोज्ञादिभ्यश्च । १३३ । कथं 'गुरुलाघवम्' । उच्यते । पर्यायशब्दानां गुरुलाघवचिन्ता नास्तीति भाष्यकारवचनप्रामाण्यात् पूर्वविप्रतिषेधेन 'इगन्ताच्च' (५-१-१३१) इत्यण् । उत्तरपदस्य लेत्यस्य (विधि ? वृद्धे) स्तत्र स्वीकारात् सिद्धिः । गुरुशब्देन धर्मवच- नेनैव लाघवशब्दस्य वा द्वन्द्वः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये प्रथमः पादः । अथ द्वितीय :पादः। धान्यानां भवने क्षेत्रे खञ्।१। प्राणिस्थादातो लजन्यतरस्याम् । ९६ । कथं 'शि खी', प्राण्यङ्गत्वाद् । उच्यते । ब्रीह्यादित्वादिनिः ॥ सिध्मादिभ्यश्व । ९७। कथं 'कुष्ठी'सिध्मादिषूपतापाच्च इति पाठात् । उच्यते । दीर्घान्तादेव ल. च्प्रत्यय इप्यते । हस्वान्तात्तु 'द्वन्द्वोपतापगात् प्राणिस्थादिनिः' (५-२-१२८)। रजःकृष्यासुतिपरिषदो वलच् । ११२ । परिपूर्वात् सदेः 'सत्सूद्विष' (३-२-६१) इति क्विपि 'सदिरप्रतेः' (८-३. ६६) इति षत्वे परिषच्छब्दाद्वलच् । तथा च घोषः – 'या सम्प्रति परिषद्वलाना. मिति । एवञ्च कथं 'परिषद्वलान् महाब्राह्मैरिति भट्टिः । नवाक्षरत्वेन छन्दोभ- १. 'प्राण्यङ्गादिति वक्तव्यम्' इति हि वात्तिकम् . र 'खी जी' ख.पाठः.

·पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः। हात् । नवाक्षरेणैकपादे वृत्तभेदोऽस्ति यथा 'प्रधाने कर्मण्यभिहिते लादीनाहुर्द्विकर्म- णामिति । तथा 'तस्मै तिलोदकं दद्यादपुत्राय भीष्मवर्मणे' । एवञ्च न च्छन्दोभन इति भागवृत्तिः । पृषोदरादित्वादिकारलोपे एकदेशविकृतस्यानन्यत्वात् पर्षच्छब्दा- द्वलजिति भाषावृत्तिः । यद्वा ‘पृषु स्नेहने' इत्यतः 'शुभसोऽदिः' इति बाहुलकाद- दिप्रत्यये। पर्षच्छब्दमत्र केचिदाचार्येण ग्राहिताः, केचित् पूर्व व्युत्पन्नम् । उभयमेतत् प्रमाणमुभयथाप्याचार्येण शिष्याणां प्रतिपादितत्वादिति यथोक्त(सिद्ध)ये 'युवा ख- लति' (२-१-६७) इत्यत्र न्यासकृत् । कथं 'रजोयुक्ता भूरि'त्यत्र (न) वलच् । उच्यते । इतिकरणानुवृत्तेः ॥ ज्योत्स्नातमिस्राशृङ्गिणोर्जस्विन्नूर्जस्वलगोमिन्म- लिनमलीमसाः । ११४ । कथं ज्योतिष्मती', इह संज्ञायां ज्योत्सानिपातनात् । उच्यते । अन्यत- रस्यांग्रहणानुवृत्तेर्मतुप च ॥ अत इनिठनौ । ११५ । कथं हलन्ताद् । ब्रीद्यादित्वात् । कथं जातौ 'सर्पिणी' । 'एकाक्षरात् कृतो जातेस्सप्तम्यां च न तौ स्मृताविति वचनात् । उच्यते । सर्पणं सर्पः । तद्योगा- दिनिः । इनौ तु 'जातेरस्त्रीविषयाद्' (४-१-६३) इति ङीषि सर्पिणीत्येव । 'ए- काक्षरात् कृतो जातेरि'त्यादि वाच्यं प्रयोगादितिकरणानुवृत्तिसाध्यम् । अतः प्रयो- गदर्शनात् कचित् तौ भवतः ‘पठिपठी' । पठिशब्दोऽपि हि पठनं पठः, भावे घञ् । संज्ञापूर्वकत्वाद् वृद्ध्यभावः । अत इनिः । 'नित्यवीप्सयोः' (८-१-४) इति द्विर्भावः पठिपठी । यद्वा 'बहुलमाभीक्ष्ण्ये (३-२-८१)णिनिः । वृद्ध्यभावः पूर्ववदेव । 'आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति द्वित्वम् । (इमा च । लक्ष्मीवान् । इस्तु लक्ष्मीश्चला सामासर्जत्विलजिति भागुरिः!) एवं पठी अभ्यासशीलः । (उज्ज्वल)स्तूणादिवृत्ती 'इक् कृष्यादिभ्य' इति इक् । पठि वोहक इत्याह । कथं 'श्रावी प्रत्ययः' । प्रमाणे द्वयसज् (५-२-३७) इत्यत्रोक्तम् । उच्यते । अपो विषये घबहुलवचनादिति । एवं च श्रवणं श्राव इति घजन्तात् पूर्ववदिनिः । यद्वा श्रावयतीति श्रावी । आ- वश्यक णिनिः । शब्दश्वोच्चार्यमाण आत्मसंश्राव इति । कथं 'गुर्विणी' । उच्यते । १. इनिरयं कृत् स्यात् ·ग दुर्घटवृत्ती गुरुत्वमिन्वतीति । 'इव व्याप्तावि'त्यतः विपि वलिलोपे 'ऋन्नेभ्यो ङीपि' (४- १-५) । गुरुरुदरे अस्या अस्तीति ब्रीह्यादीनिर्वाः। व्रीह्यादिभ्यश्च | ११६। कथं 'मालिकः' । ब्रीह्यादौ 'शिखादिभ्य इनिरेवेति वचनादिनिमतुपावेव । माली मालावानित्येव भवति । उच्यते । माला पण्यमस्यति 'तदस्य पण्यम्' (४-४-५१) इति ठक् ॥ तुन्दादिम्य इलच्च । ११७ । कथं 'जिह्वाले जुहवाम्बभूविम रुपा राजन्यसत्तामपि' इति मुरारिः । तु- न्दादित्वादिलचि जिह्विल इति भाव्यम् । उच्यते । 'स्वाङ्गाद् वृद्धौ च' इति गणसू- त्राद्वर्धिता जिह्वास्य जिह्विलः । वाचालम्तु जिह्वालः । 'प्राणिस्थादात' (५-२-९६) इति लच् ॥ एकगोपूर्वाट्ठञ् नित्यम् । ११८ । कथम् एकदेशी अवयवी ति वृत्तिः । उच्यते । पूर्वनिपातव्यभिचाराद- स्यानित्यत्वादिनिः । ननु कर्मधारयान्मत्व याद् बहुव्रीहिरिष्टो लघुत्वादिति का- तीयन्यायान्नात्रेनिः । यत्र बहुव्रीहिमत्वर्थीययोरेकार्थता तत्रायं न्यायः । इह तु एको देशोऽस्येति बहुव्रीहिणा अवयव एव प्रतीयते, नावयवी । यथा लोहितशा- लिमान् ग्राम इत्यादौ नायं न्याय. इत्यपरसूत्रे न्यासः । यद्येवं कथम् 'अइउण्' इत्यत्र 'अइ उ इत्यादिको विशिष्टानुबन्धवच्छब्द' इति न्यासः । तथा 'हेतुमति च' (३-१-२६) इत्यत्र 'भिक्षा हि प्रचुरतरव्यञ्जनवत्य' इति । तथा विशेषणसू- त्रे 'अनेकप्रकारवदस्त्वि'ति । मन्सूत्रे च 'इकारानुबन्धवत्प्रातिपदिकमिति । तथा 'बिसकिसलयच्छेदपाथेयवन्त' इति मेघः । ‘फलवत्पूगमालिनेति रघुः । 'त्वगुत्त- रासङ्गवतीमिति कुमारः । बहुव्रीहिमत्वर्थयोः समानार्थत्वात् । उच्यते । एकीय- मते तत् । ये तु लाघवार्थ नानुमन्यन्ते, तन्मते नैते प्रयोगाः । रक्षितस्तु 'बहुव्री- हेरेकदेशशब्दादिनिः । 'अइउणि'त्यत्र नास्ति । स हि इतिकरणानुवृत्तेः कर्मधा. रयादेवेष्यत' इत्याह ॥ अस्मायामेधास्रजो विनिः । १२१ ।

·पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः । ८९ कथं 'सरस्वान् अर्णवः' । 'सरस्वती पयस्वानिति भाप्योदाहरणाद् 'ए- कगोपूर्वाद् ' (५-२-११८) इत्यतः परेण मतुप् समुच्चीयत इति भा(प्य! पा)वृत्तिः । कथं भवन्ति मायाविषु य न मायिन' इति भारविः । तथा 'जातवेदोमुखान् - मायो' इति कुमारः । ब्रीह्यादिपाठादिनिरपि । 'फलबर्हाभ्यामिनन्' । कथं 'फल- वान् फलिनः फली'त्यमरः । अनेन नित्यमिनचा भाव्यम् । बहुलग्रहणानुवृत्तेः ।। द्वन्द्वोपतापगात्प्राणिस्थादिनिः । १२८ । कथम् ‘इयं चर्मवती कन्येते, अनेन नित्यमिनिप्राप्तः । इन् ठन्नादेर्बाधकः । उच्यते । चकारान्मतुप् समुच्चीयते इत्येके । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पञ्चमाध्याये द्वितीयः पादः । अथ तृतीयः पादः। प्राग्दिशो विभक्तिः । १ । सर्वेकान्यकिंयत्तदः काले दा । १५ । कथं 'तत्र देव सर्वत' इत्यत्र न दाप्रत्ययः । अन्तरङ्गत्वात् कालसामान्य तस्येष्यमाणत्वात् । 'कालविभागे चानहोरात्राणाम् ' (३-३-१३७) इत्यत्र रक्षितः॥ इदमस्थमुः। २४ ॥ कथम् 'इमं प्रकारमापन्न इत्थम्भूत'(लक्षण ?) इति । प्रकारश्च सादृश्यम् । तत्र तृतीया युक्ता । इत्थम्भूतलक्षण(२-३-२१) निर्देशाद् द्वितीयान्तादपि थमुः ।। दक्षिणादाच । ३६ । कथं 'दक्षिणापथः' । उच्यते । आवन्तस्यैव पथिशब्देन समासात् । एवं 'यशस्य दक्षिणामुखं' । एवमुत्तरापथम् उत्तरामुखमिति ॥ अस्ताति च । ४०॥ कथं पश्यामि तां तत इतः पुरतश्च पश्चाद्' इति भवभूतिः । 'पुरः पुर- ·९० दुर्घटवृत्तौ तोऽप्रत' इत्यमरः । तथा 'पुरतः प्रथमे चान' इति विश्वप्रकाशः । चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः । यद्वा पुरस्तिष्ठतीति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे णिचि टिलोपे च पचाद्याचे आधादित्वात् तसिः । पुरोवर्तिनीमित्यर्थः ।। याप्ये पाशप् । ४७ । कथं 'रक्षःपाशानि'ति भट्टिः. क्रियागुणयोर्निन्दायोगात् । उच्यते । अत्रापि राक्षसक्रिया निन्द्यते ॥ द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ । ५७ । कथं 'गोतरः', क्रियागुणाभावात् । तौ हि प्रकृष्यते । उच्यते । गोत्व- गुणप्रकर्षे तरबत्र ॥ प्रकारवचने जातीयर् । ६९ । कथम् ‘एकजातीया', 'सङ्ख्याया विधार्थे धा' (६-३-४२) इति धाप्रत्य- येन बाधितत्वात् । उच्यते । गुणद्रव्यप्रकारे जातीयर् , क्रियाप्रकारे तु धाप्रत्यय - इष्यते ॥ वा बहूनां जातिपरिप्रश्ने डतमच् । ९३ । कथं 'कतमो भवतां देवदत्तः', जातेरिह प्रश्नाभावात् । उच्यते । 'कतर- कतमौ जातिपरिप्रश्ने' (२-१-६३) इति जातिग्रहणाद् अन्यत्रापि भवति । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये तृतीयः पादः। अथ चतुर्थः पादः। पादशतस्य सङ्ख्यादेवीप्सायां वुन् लोपश्च । १। अषडक्षाशितङ्लंकर्मालंपुरुषाध्युत्तरपदात् खः । ७ । कथम् 'अस्मास्वधीनं किमु निस्पृहाणामिति भारविः, केवलादधिशब्दात् खप्रत्ययाभावात् । उच्यते । इनमधिगतोऽधीन इत्यायत्तपर्यायोऽस्ति, यस्यायं प्रयोगो वार्तिके 'वाक्यं वक्तर्यधीनमिति भाषावृत्तिः । तथा 'चाधीनो निम्न आयस ·पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः । ९१ इत्यमरः । यद्वा 'धीङ अनादर' इति देवादिकात् निन्दायां नसमासे आदरार्थ एव । अथवा अस्मास्वधीति सप्तमी शौण्डैः' (२-१-४०) इति समासे बहुल- वचनादलुकि खप्रत्ययः ॥ किमत्तिङव्ययघादाम्बद्रव्यप्रकर्षे । ११ । कथम् 'उच्चैस्तरां वक्ष्यति शैलराज' इति कुमारः, शिरोविशेषणत्वेन द्रव्यप्रकर्षात् । उच्यते । वक्ष्यतीति क्रियाविशेषणत्वात् ॥ यावादिभ्यः कन् । २९ । कथं 'सा कन्दुकैः कृत्रिमपुत्रकैश्चेति कुमारः । 'पुत्रात् कृत्रिम ' इति ग- णसूत्रात् कनैव कृत्रिमार्थो लब्धः । कृत्रिमग्रहणानर्थक्यात् । अनुकम्पाद्यर्थकना । अनुकम्पाद्यर्थेऽपि पुत्रशब्दोऽस्ति । तद्व्यावृत्तये कृत्रिमग्रहणम् ॥ अपादाने चाहीयरुहोः। ४५ । कथं मा दर्शतान्यं भरतं च मत्त' इति भट्टिः, के न संविद्रते नान्य- स्त्वत्तो बान्धववत्सलः' इति, 'अन्याराद्' (२.३.२९) इत्युपपदपञ्चमीत्वात् । उच्यते । तसिरिति योगविभागात् । 'आद्यादिभ्य उपसङ्ख्यानमिति वा ॥ सङ्खयायाश्च गुणान्तायाः। ५९। कथं सीतामूचे सुखा भव' इति भट्टिः । अपपाठ एवायम् । मुखाकुर्विति पाठ आद्यः ॥ अच् प्रत्यन्ववपूर्वात् सामलोम्नः । ७५ । कथं 'नीचः' । उच्यते । न्यञ्चतीति न्यक न्यगेव नीचः । पद्मनाभाद्यर्थ- वदजिति योगविभागादच् ।। ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः। ७८ । कथम् 'अस्माकमपि ब्रह्मवर्चसो न बिभेपी ति मुरारिः । समासान्तविधे- रनित्यत्वात् ॥ तत्पुरुषस्याङ्गुलेः सङ्ख्याव्ययादेः। ८६ । १. 'आदान' इति ‘आधारे' इति च पाठी धातुवृत्त्यादिषु. २. मल्लिनाथस्तु 'उच्चैस्तरम्' इति पाठमास्थाय द्रव्यप्रकर्षादामभावो न्याय्य इत्याह. ३. 'ब्रह्मवर्चसाद' इति त्वाधुनिकोऽनर्घराघवे पाठो दृश्यते.

·९२ दुर्घटवृत्ती कथं 'गामेकां स्वर्णमेकं वा भूमेरप्यर्धमङ्गुलमि'ति । तथा च ‘उच्छुसिता भूमिः साङ्गुलान्येकविंशतिरिति केवलादगुलिशब्दादचोऽभावात् । उच्यते । अङ्गुलिरस्य परिच्छेदिका विद्यत इति अर्शआदित्वादच् । एवं चाङ्गुलिपरि- च्छिन्नो भागोऽङ्गुलः ॥ राजाहस्सखिभ्यष्टच् । ९१ । कथं 'वायुसख्या' । उच्यते । बहुव्रीहिणा । कथम् 'आगामिवर्तमानाह- युक्तायां निशि पक्षिणी', विशेषणसमासात टचा भाव्यम् । उच्यते । आगामि- वर्तमाने अहनी यम्याप्टप्रहरम्येति बहुव्रीहिः । समासान्तविधेरनित्यत्वाद्वा । 'रो- ऽसुपि' (८-२-६९) इति रेफादेशाद् ‘हशि च' (६-१-११४) इत्युत्वं न ॥ उपसर्गाच्च । ११९। 'यद्यहं नाथ! नायाम्यं विनसा हतबान्धवा' । इति भट्टिः । यावता 'वेर्यो वक्तव्य' इत्यनेनाचि नासिकाया ग्रादेशे कृते विग्र इति स्यात् । तथा चामरः- वि. यो विगतनासिकः' । नसाशब्दस्यायं प्रयोगः । तथा च कोशान्तरं-'नसा नासापि नासिका' । 'नस कौटिल्य' इत्यम्य पचाद्यचीति धातुप्रदीप टीका । कथम् 'अ- (प)नासिको बालः' । 'अनुनासिको वर्णः' । 'मुखनासिकावचनोऽनुनासिक' (१-१- ८) इति निर्देशादम्यानित्यत्वात् ॥ धनुषश्च । १३२। कथं 'म्वलावण्याशंसाधृतधनुषमहाय तृणवदिति महिम्नस्तोत्रम् । समा- सान्तविधेरनित्यत्वाद् ‘वा संज्ञायाम् ' (५-४-१३३) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- विज्ञानाद्वा सिंहावलोकनन्यायेन ॥ गन्धस्येदुत्पूतिसुसुरभिभ्यः । १३५ । कथं 'क्रान्तकान्तवदनप्रतिबिम्बे भग्नबालसहकारसुगन्धाविति माघः । 'तदेकान्तग्रहणं कर्तव्यमिति वचनाद गन्धस्यावयवत्वे स्वाभाविकत्वे इप्रत्ययवि- धानात् । 'भग्नबालसहकारसुगन्ध' इत्याद्यः पाठः, सुगन्धाविति प्रमादपाठ एव । लक्ष्यपरतन्त्रत्वात् प्रायिकं वार्तिकमित्यन्यः । तथा च 'एवे चानियोग' इत्यस्य प्रायिकत्वं रक्षितनोक्तम् । 'महीरुहः पुप्प पुगन्धिरादद' इति भारवीयव्याख्यायामुक्तं * पिका' क.पाठः.

·पष्टाध्याये प्रथमः पादः । ९१ प्रागवस्थातोऽन्यदीयगन्धस्य सम्पादनाद् गन्धः प्रारम्भक एवेति भवत्येकान्तग्रहणं गन्धविशेषणम् । (स्ताता ?) किन्त्वेवम् ‘आघ्रायिवान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्द- व्यतिषङ्गवांश्चेति भट्टिव्याख्याने जयमङ्गलायां यदुक्तम् 'गन्धस्येद्' इत्यादिना इकारो न भवति, तत्र तदेकान्तग्रहणादिति, तद्याहतं स्यात् ॥ वयसि दन्तस्य दतृ। १४१ । 'सा दक्षरोषात् सुदती ससर्जेति कुमारः। तथा 'मुदतीं सुनन्दे'ति रघुः । न चात्र वयो गम्यते । भगवती गौरी इन्दुमती च तत्र बालापदेन विशेषिता । 'बालेति नियता नारी यावत् षोडशवत्सरमि'ति. तथा 'बालोनषोडशेति स्मृतेश्च पञ्चदशवर्षीया गण्यते । एवं चात्रापि यौवनं गम्यत एव ।। नवृतश्च । १५३ । कथं वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा' इति । नदीसंज्ञकस्तनूशब्दोऽयम् । 'अम्बार्थनद्योईस्वः' (७-३-१०७) इति ह्रस्वविधानात् । एवञ्च नित्यं कप् स्यात् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वादिति वाच्यम् । एवं च 'मुतनु ! सत्यमलकर- णायेति । तथा 'ननु सुतनूमनुपालयानुयान्तीमिति माघः ।। इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ पञ्चमाध्याये चतुर्थः पादः । अथ षष्टाध्याये प्रथमः पादः । एकाचो द्वे प्रथमस्य।१। श्लौ।१०। कथम् ‘आदध्यादन्धकारे रतिमतिशयिनीमिति मयूरः, आशीलिङि श्लोर- भावात् । 'दध धारण' इत्यात्मनेपदानित्यत्लादित्युक्तं प्राक् । आधेयादिति वा पाठः वचिस्वपियजादीनां किति । १५ । कथं विवाह रक्तं पुरुषा' इति । उच्यते । भूवादेराकृतिगणत्वात् तत्र वहिः कर्तव्यः ॥

·दुर्घटवृत्ती प्रकृत्यन्तरमस्ति । 'बाह प्रयत्न' इत्यस्मादात्मनेपदानित्यत्वाद्वा । कथं 'यष्टिः । यजे. क्तिनि क्तिचि वा न सम्प्रसारणम् । उच्यते । 'शक्तियट्योरीकक्' (४-४-५९) इति निर्देशात् । कथं 'वाच्यतीति (किम्वचि' इत्यादिना किप्सन्नियोगेनासम्प्र- सारणाद्वच्येकदेशविकृतत्वात् सम्प्रसारणप्रसङ्गात् । साहचर्यादविकृतवचिग्रहणाद्, व्यक्तौ शब्दान्तरत्वाद्वा । कथं 'कर्णवेधः' 'व्यधो वेधे' इत्यमरः । उच्यते । 'विध विधाने' घञ् । (धातो)रनेकार्थत्वात् ॥ शृतं पाके । २७ । कथं शृतं धान्यपटोलयोरिति । क्षीरहविषोर्नित्यं व्यवस्थितविभाषात्वात् कचिदन्यत्रापि भवति । पक्कमिति वा पाठः । 'पाके क्षीराज्यपयसामिति चान्द्राः॥ आदेच उपदेशेऽशिति । ४५ । कथं - (रुक्तक ! )मरतकाह्वय' इति । आहूयतेऽनेनेति पुंसि संज्ञायां घे आत्वभावात् । गा का शब्द इति दिवादौ पठितव्ये कै गै शब्द इति भ्वादौ पाठाद् ज्ञापकाद् आत्वमनित्यामिति ज्ञापकसमुच्चयः । पृषोदरादिपाठाद्वा आत्वाभाव इति केचित् ॥ पदन्नोमास्हृन्निशसन्यूषन्दोषन्यकञ्छकन्नुदन्ना- सञ्छरप्रभृतिषु । ६३ । कथं 'माघे मासि रटन्त्याप' इति, छन्दसीत्यनुवृत्तेः । उच्यते । भाषाया- मपीष्यत इति वृत्तिः । एवञ्च ‘पद्गा भरद्वाजमुनिं सशिप्यमि'ति भट्टिः । 'व्यायाम- क्षुण्णगात्रस्य पञ्चामुद्वर्तितस्य चेति । पच्छब्दोऽयं पादपर्याय इति रक्षितः ।। लोपो व्योर्वलि । ६६ । कथम् 'अन्लश्च रसाः' इत्यमरः । 'रवि लवि अवि शब्दे' इत्यतः 'मू- शक्यविभ्यः क्लः' इति क्लप्रत्यये वलोपात् । उच्यते । यकारसाहचर्यात् न (याप) रलवि(प)ये लोपः । अस्य पवर्गान्तगणे (वा) पाठः । कथं तर्हि वृश्चिक' इति । उच्यते । 'ब्रश्चनो व्रीहिण इत्यादौ तु प्रतिषेधादिति भाषावृत्तिः । ('असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे शपोऽसिद्धत्वे वलोपाद्वा शपोऽसिद्धत्वेन वकारस्यैवाभावात् ?) । १. 'किव्वचिप्रच्छयायतस्तुकटपुजुश्रीणां दीर्घोऽसम्प्रसारणं च' इति वचनम . 'रविलबि अबि शब्द इति. ३. प्रतिषेधश्च भाष्योक्तं वलोपप्रत्याख्यानं स्यात् . २. पाठथ ·- षष्ठाध्याये प्रथमः पादः । ९.५ हल्याब्भ्यो दीर्घात्सुतिस्यपृक्तं हल् । ६८ । कथम् 'अर्धपिप्पली', प्रत्ययग्रहणपरिभाषया ड्याबन्तादेव सुपो भावात् । तत्र दीर्घग्रहणान्नात्र तदादितदन्तनियमः । तद्धि निष्कौशाम्बिरित्याद्यर्थमिति रक्षितः ॥ आद् गुणः। ८७। कथं 'दग्धां गुहां पश्य उलूकपूर्णामिति । ‘संहितायाम्' इत्यनुवृत्तेर्नासं- हितायाम् । कथम् ‘आउदकान्तं पद्नं प्रियमनुव्रजेदिति, ‘संहितेकपदे नित्येति वचनात् । उच्यते 'ऊदनोर्देशे' (६-३-९८) इति दीर्घोच्चारणग्रहणादवग्रहार्थका- देकपदेऽपि संहिता अनित्येति । 'शक्तियष्ट्योरीकक् ४-४-५९) इति दीर्घोचार- णाच्च । तथा च ‘उपसर्गाद्रस्व ऊहतेः' (७-४.२३) इत्यत्र रक्षितेनोक्तं • 'सं- 'हितैकपदे नित्येत्यादि प्रायिकमिदम्' । ओदकान्तमिति वा पाठः ॥ वृडिरेचि । ८८ । कथं 'शुद्धोदन' इति । शकन्ध्वादित्वाद् ओत्वम् । 'द्रष्टुमुत्सुकमिति(!) पुञ्ज ! एतौ' । उच्यते । असंहितायां भविष्यति ॥ औतोऽम्शसोः । ९३ । कथं 'चित्रगुं', स्थानिवत्त्वादात्त्वप्रसङ्गात् । अनल्विधाविति निषेधान्न स्थानिवत्त्वम् ॥ अकः सवर्णे दीर्घः । १०१ । कथं 'नैष अ(ध्य ! ध)यनस्य समय' इति । 'कर्मणा यमभिप्रैति' (१-४- ३२) इत्यत्र च 'अभिप्रयणमभिप्राय' इति न्यासः । उच्यते । 'गतिकारकोपप- दानाम्' इति सुपः प्राक् समासे । पर(पूर्व : रूप)त्वं वा । कथं 'तपोवनं प्राध्य- यनाभिभूतं समुच्चरच्चारुपतत्रिशिक्षमिति भट्टिः । 'तत्पुरुषे कृति बहुलम्' (६.३-१४) इति ज्ञापकात् प्रायिकं 'गतिकारकोपपदानाम्' इति रक्षितः । कथम् 'अधीयते' । दीर्घ कृते इयडा भाव्यम् । अधियत इति स्यात् । 'नेन्द्रस्य परस्य' (७-३-२२) इति ज्ञापकात् पूर्वोत्तरयोस्तावत् कार्य, पश्चादेकादेश १. समास इति गत्यादीनामप्यमुबन्तानामेव समास इति पक्षे समाश्रिते सतीति भावः। वदा हि गतेर्धातुना पूर्व योगात् तदुभयाश्रितस्य कार्यस्य प्राक्प्रवृत्तिः । गत्यादीनां सुबन्तानामेव समास इति पक्षेतु अभिप्रयणादेः शकन्ध्वादित्वात् समासस्तेन साधुत्वम् ' इति सीरदेवः ·९१ दुर्घटबची इति । 'वार्णादाङ्ग बलीय' इति वा इयडि दीर्घत्वम् । 'सार्वधातुकमपिद्' (१-२. ४) इत्यत्र च्यन्तप्रस्तावे न्यासकृता व्याश्रयेऽपीयं स्वीकृता । 'विप्रतिषेध' (१- ४-२) इत्यत्र मैत्रेयेणाप्युक्तं- 'लक्ष्यवशात् क्वचिद्याश्रयेऽप्येषा प्रवर्त्तते अभि- प्रयणादाविति । कथं (धन्वन्तरिसम्तनमर्थसनमिति ?) उच्यते । शकन्ध्वादिः । कथं 'परोक्षम् ' । अक्ष्णः परं पराक्षमिति प्राप्नोति 'अव्ययीभावे शरत्प्रभृतिभ्य'(५- ४-१०७)ष्टच् । 'परोक्षे लिड्' (३-२-११५) इति निर्देशात् । शरत्प्रभृतौ न्यासः ॥ प्रथमयोः पूर्वसवर्णः । १०२। कथं 'देवो याती'ति, उत्वे कृते अनेन दीर्घात् । उच्यते । 'नादिचि' (६.१-१०४) इति निषेधः ।। सम्प्रसारणाच्च । १०८ । कथं विव्ययुर्देहानिति भट्टिः । 'न व्यो लिटि' (६-१-४६) इत्यात्वनिषे- 'धेऽप्यनेन पूर्वरूपत्वात् । अत एव ‘संविव्युरम्बरविकासि चमूसमुत्थमिति माघः । उच्यते । चिन्त्यम् । 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्य' इति वा सम्प्रसारणाभावः ।। ऋत उत् । १११। कथं जाग्रोऽविचिण्णङित्सु' (७-३-८५) इति, अनेन जागुरिति स्यात् । यथा 'उषविदजागु'रिति । अत एव निर्देशात् । नावश्यं लक्ष्ये लक्षणं प्रवर्तते लक्ष्यपरतन्त्रत्वाच्छास्त्रस्येति वा वाच्यम् ॥ ख्यत्यात परस्य। ११२ । कथम् ‘एकः सख्यास्तव सह मयेति मेघः । विकृतनिर्देशादनेन भाव्यम् । उच्यते । विकृतनिर्देशस्य क्यजन्ते कृतार्थत्वादिति । इह परत्वाद् 'आपनद्या' (७-३-११२) इति आटा भाव्यम् ॥ दिव उत् । १३१। कथं 'दिवोकस' इति, उत्वे कृते पूर्वोत्तरपदयोर्यणि योकस इति स्यात् । उच्यते । शब्दपरविप्रतिषेधादुकारस्य यणि रूपमिति रक्षितः । 'अचः परस्मिन् पूर्वविधौ' (१-१-५७) इति स्थानिवत्त्वादिकारस्य न यण् । 'सकृद्तौ विप्रतिषेधे' ·पष्टाध्याये तृतीयः पादः । इति न्यायात् । चान्द्रैः पृषोदरादित्वादुत्वाभाव इप्यते । तत एवान्ये दिवौकस इति । अकारान्तोऽपि दिवशब्दोऽस्ति, 'इदं पुरं तेन विसर्जितं वनं वनं च तत् तेन समन्वितं पुरम् । प्रशोभते तेन हि नो विना पुरं मरुत्त्वता वृत्रवधे यथा दिवम् ॥ इत्यश्वघोषप्रयोगात् । 'दिवं नभ' इत्य(म ? प)रः । तेन वा दिवौकस इति । कनि- न्प्रत्ययान्तेन दिवा ओको येषामिति भागवृत्तिः ॥ एतत्तदोः सुलोपोऽकोरनसमासे हलि । १३२ । कथं सो वा कम्बलविक्रयी', अनेन सलोपात् । उच्यते । त्यच्छब्दस्य । 'स्यो वा कम्बलविक्रयी'ति पाठः कर्त्तव्यः । यद्यपि त्यच्छब्दश्छान्दस इति वृत्तिः, तथापि छान्दसा अपि क्वचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति । सम्पर्युपेभ्यः करोती भूषणे । १३७ । कथम् 'अनित्यः सर्वसंस्कारः' । तथा 'सर्व संस्कारमनित्यमिति कार्यप. यित्वात् । अव्युत्पन्नोऽयमिति भाषावृत्तिः । 'मुट् कात् पूर्वः (६-१-१३५) इति विधिश्चाधिकारश्चेत्यन्यः ॥ । इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती षष्टाध्याये प्रथमः पादः । (द्वितीयः पादो न व्याख्यातः) अथ तृतीयः पादः। अलुगुत्तरपदे । १। ओजस्सहोम्भस्तमसस्तृतीयायाः । ३ । कथं 'सततनैशतमोवृतमिति भारविः, अनेन तृतीयाया अलुक्प्रसङ्गात् । उच्यते । इगुपधलक्षणे के कृते नैशतमो वृतं वर्तमानमभ्येति रक्षितः । यद्वा ग्र- हणवता प्रातिपदिकेन तदन्तविधेनिषेधान्नैशशब्देन समासे अलुङ् नास्त्येव । यदि पूर्वपदभूतं यत्तमस्तत्रालुक् , न तु यत्र चोभयमिति भाषावृत्तिः ।

·, दुर्घटवृत्तौ आनङ् ऋतो द्वन्द्वे । २५॥ कथम् 'अध्येतृवेदित्रोरुत्पन्नम्येति 'प्रोक्ताल्लुग्' (४-२-६४) इत्यत्र वृत्तिः । तथैव 'नेप्टोद्गाताराविति मीमांसकप्रयोगः । विद्यासम्बन्धस्याविवक्षितत्वा. नावानङ् । विवक्षापि शब्दव्युत्पत्तेः प्रधानं कारणमिति 'तदाद्याचिख्यासायाम्' इत्यत्र सन्प्रयोगेण ज्ञापितम् । होतृपोतृनेष्टोद्गातार इत्यत्र मध्यमपदे आनङ् नास्ति । समामे सर्वान्तं पदमुत्तरपदमिति पूर्वाचार्यप्रसिद्ध्याश्रयणात् । अत एव 'नैक- कीर्तिरिति त्रिपदबहुव्रीही समासे नलोपाभाव इति रक्षितः । कथं 'पुत्रौ दुहिता- त्मजावि'ति त्रिकाण्डशेपः, ऋत इत्यनुवृत्तेः ऋदन्तद्वन्द्वम्य ग्रहणात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'पुत्रेऽन्यतरम्याम् ' (६-३-२२) इत्यतोऽनुवृत्तस्य पुत्रस्यार्थग्रहणा- दिति केचित् । तन्न । अतिप्रसङ्गादव्याख्यातत्वाच्च ।। देवताद्वन्द्वे च । २६ । कथं रविचन्द्रावपि लोपलक्षिताविति घटकर्परः । उच्यते । द्वन्द्वग्रह- णेऽनुवर्तमाने पुनर्द्वन्द्वग्रहणं वेदप्रसिद्धद्वन्द्वग्रहणार्थम् । न च रविचन्द्रयोर्द्वन्द्वो वेद- प्रसिद्ध इति रक्षितः ॥ ईदग्नेः सोमवरुणयोः । २७॥ कथमुत्तरकाण्डे ‘एवं विनिश्चयं कृत्वा सम्प्रगृह्य कुशीलवो' । तथा 'भवि- प्यदुत्तरं काव्यं यतस्तौ च कुशीलवौ' । अत्र कुशलवयोरनन्तर्भावादिति । उच्यते । दधित्वेन सिद्धेरीद्विधानमन्यत्रापि यथा म्यादित्येवमर्थमिति, तेनेह कुशीलवौ सि- द्धाविति भाषावृत्तिः । नचवं 'कविः कुशलवावेव चकार किल नामत' इति रघुः न सङ्गच्छते, 'राम इव कुशलवयो रूपोच्छाय' इति सम्बन्धश्च । 'विभाषा स्वसृ- पत्योः' (६-३-२४) इत्यतः विभापाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् क्वचिन्नेति ॥ स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ् समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु । ३४ । कथं 'दृढभक्तिश्च शूरश्चेति चाणक्ये, भक्तिशब्दस्य प्रियादिषु पाठान्नि- षेधात् । अस्त्रीपूर्वपदस्य विवक्षितत्वादिति वृत्तिः । दृढं भक्तिरस्येति वाच्यं पद- संस्कारेण । एवम् (अभाषिष्ट पृथिवव्यिक्तकातरः?) कथम् ‘एकोऽहं भवतीसुत- 'श्वश्रूश्च' (?) इति ख. पाटः.

·पष्टाध्याये तृतीयः पादः । २९ क्षयकरो मातः ! कियन्तोऽरयः' इति वेणी. 'भवतीप्रसादादिति चण्डी, सर्वनाम्नो वृत्तिमात्रे पुवंद् इति वचनात् । उच्यते । पुंवदिति योगविभागसाध्यमिदं कचि- देव । अत एव वृत्तौ न लिखितम् । ‘एवे चानियोगे' इति च प्रायिकम् ॥ तसिलादिष्वा कृत्वसुचः । ३५ । कथं 'सतीत्वं सखि ! रक्षणीयमिति, त(न्नित्य : न्वीत्व)मिति च । उच्यते। 'न कोपधाया' (६-३-३७) इत्यत्र योगविभागात प्रतिषेधः ।। पुंवत् कर्मधारयजातीयदीयेषु । ४२ । कथं 'गौरीब्राह्मणितरे'ति 'मुप्तिङन्तं पदम् ' (१-४-१४) इत्यत्र वृत्तिः, गौरत्वं स्त्रीपुंसयोः प्रवृत्तिनिमित्तमिति समानायामाकृतो भापितपुंस्कत्वात् पुंवत्प्रस- ङ्गात् । उच्यते । यदा गौरीति पुंयोगनिमित्तः स्त्रीप्रत्ययः, तदिदमुक्तम् । अतो गौरब्राह्मणितरेति लक्ष्यत इति रक्षितः । महाष्टमी'त्यादौ पुंवत्त्वात् , अपूरणीप्रिया- दिग्वित्यस्याननुवृत्तेः ॥ आन्महतः समानाधिकरणजातीययोः । ४६ । कथं 'महतीप्रियः', लिङ्गविशिष्टपरिभाषया आद्भावात् । उच्यते । 'घ- टघटी'ग्रहणेनाम्या अनित्यत्वात् ।। यष्टनः संख्यायामबहुव्रीह्यशीत्योः । ४७ । कथं 'सन्देहद्वापरौ चाथे'त्यमरः, परशव्दम्यासंख्यात्वात् । उच्यते । 'आन्महत' (६-३-४६) इत्यत्र आदिति योगविभागात् । अत एव 'प्रागकादश स्मृता' इति । 'कुसीददशैकादशाद् ' (४-४-३१) इति निपातनाद्वा । 'सप्ताविंश- तिमौक्तिकैरिति योगविभागादेव । 'अन्येषामपि दृश्यत' (६-३-१३७) इति दीर्पण वा वृद्धसुवर्णे । एवं पूर्वामुखः पश्चिमामुखः । उत्तरापथः दक्षिणापथः । (पत्यदे- शा?) दक्षिणे पन्था अस्येति बहुव्रीहौ । यद्वा दक्षिणादाच्' (५-३-३६) 'उत्तराच्च' (५-३-३८) इति 'दिक्संख्ये' (२-१-५०) इति समासः ॥ ड्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम् । ६३ । कथं 'वैदेहिबन्धोर्हृदयं विदद्र' इति रघुः, असंज्ञात्वात् । उच्यते । बहुल वचनादसंज्ञायामपि । अत एव 'प्रमदवनमन्तःपुरोचितमि'त्यमरः । अथवा प्रम• ·१०० दुर्घटवृत्तौ दार्थ वनं प्रमदवनं । यदा तु प्रमदाया वनमिति समासस्तदा 'प्रविष्टः प्रमदावन- मिति भट्टिः ।। त्वे च । ६४। कथं 'जातेरेकत्वात् ' 'परिभाषायाः स्वरूपविषयत्वादिति, 'संज्ञायामसम्भ- वाच्छन्दम्येवोदाहरणानीति वृत्तिव्याख्यानात् । सामान्योपक्रमेण स्त्रीत्वस्याविव- क्षितत्वात् । 'उपधात्वादिति तूपदधातीत्युपधः । 'आतश्चोपसर्ग' (३-१-१३६) इति कः । उपधायक उपध इत्येवं सिध्यति । 'अनुपधात्वादिति तु 'धिन्विकृ- व्योर च' (३.१-८०) इति न्यासः प्रमाद एव ॥ अरुर्दिषदजन्तस्य मुम् । ६७ । कथम् ‘आढ्यंस्करण' इति व्यवधाने मुम् । 'कृद्रहणे गतिकारकपूर्व- स्यापि ग्रहणमिति वचनात् । कथं 'धुरन्धरः', मुमो लक्षणाभावात् । उच्यते । पृषोदरादित्वात् । कथं 'मध्यन्दिनार्कसन्तप्तः सरसीं गाहते गजः,' मुमो लक्षणा- भावात् । चन्द्रगामी तु 'मध्यस्य दिन' इति सूत्रितवान् । उच्यते । पृषोदरा. दित्वात् ।। नभ्रानपान्नवदानासत्यानमुचिनकुलनखनपुंसक- नक्षत्रनकनाकेषु प्रकृत्या । ७५ । कथं 'नासत्यश्चैव दस्रश्च द्वावेतावश्विनीसुतौ' इति, तथा (च!) 'नास- त्यावश्विनौ दस्त्रावाश्विनेयौ च तावुभावि'त्यमरः, नासत्या इति बहुवचनान्तनिपा- तनात् । उच्यते । बहुवचनमतन्त्रं प्रयोगवृत्तिपरत्वात् ॥ सहस्य सः संज्ञायाम् । ७८ । कथं 'भमबालसहकारसुगन्धाविति । उच्यते । यत्र सभावे सति संज्ञा गम्यते तत्र सभावः स्यान्नान्यत्र । ज्योतिर्जनपदरात्रिनाभिनामगोत्ररूप्रस्थानवर्णवयो- वचनबन्धुषु । ८५। कथं सपक्षः' । 'समानस्येति योगविभागादिति वृत्तिः । कथं तर्हि 'समा. नपक्षः' । वेति केवलमनुवृत्तिनियमात् । यद्वा अव्ययानामनेकार्थत्वात् सहशब्दस्य समानार्थस्य सभावे सपक्षः । समानशब्दे तु समानपक्ष इति भागवृत्तिः ॥

·पष्टाध्याये चतुर्थः पादः । विभाषोदरे । ८८॥ कथं त्वं सोदरस्यातिमदोद्धतस्येति भट्टिः, 'अपन्थानं तु गच्छन्तं सो. दरोऽपि विमुञ्चति' इति मुरारिः, 'तीर्थे ये' (६-३-८७) इत्यनुवृत्तेर्यत्प्रत्ययान्त एवोदरे सभावात् । उच्यते । 'समानस्य च्छन्दसि' (६-३-८४) इत्यत्र योगवि- भागेन सभाव इति सोमनन्दी । सहशब्दस्य समानार्थस्य 'वोपसर्जनस्य' (६-३- ८२) इति वा सभावो वाच्यः । तथा च 'त तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहो- दरः' इति दृश्यते । 'सोदराद्य' (४-४-१०९) इति तु भावियप्रत्ययमाश्रित्येति तत्र न्यासः॥ कोः कत्तत्पुरुषेऽचि । १०१ । कथं 'कूक्तिः प्रयुक्ते'ति । उच्यते । 'अर्थे विभाषा' (६-३-१००) इत्यनु- वृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वात् । असाधुर्वा ॥ कूपदेशप्रविष्टोऽयं वारितो न निवर्त्तते । न निमज्जत्यधो यावन्नरोऽपि च घटोऽपि च ॥ इति शूलपाणिः । द्यर्थो बहुव्रीहिणापि घटते ॥ उपसर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् । १२२ । कथं 'महाबलपरीवारो महांश्चापपतिर्बलिरि'ति, मनुप्यसमुदायत्वाद् बल- स्य अमनुष्य इति प्रसज्यप्रतिषेधात् , तथा 'प्रतीहार' इति । उच्यते । बहुलवच- नान्मनुष्येऽपि क्वचित् । 'अन्येषामपि' (६-३-१३७) इति वा दीर्घः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती षष्टाध्याये तृतीयः पादः॥ अथ चतुर्थः पादः। अङ्गस्य । १। हलः।। कथं तृतीया' । उच्यते । तृतीया' इति निर्देशात् । अण इत्यनुवृत्तेर्वा ।

·१०२ दुर्घटवृत्ती कथं 'पितृणामि'त्यत्र दीर्घः । उच्यते । न तिसृचतसृ' (६-४-४) इति प्रतिषे- धादत्राणिति नानुवर्तते । एवं वृत्तावुक्तम् ॥ नामि । ३ । कथं तर्हि 'नदीनां च नखीनां च शृङ्गिणां शस्त्रपाणिनाम् । विश्वासो नैव कर्तव्यः' । अत्र नखिशब्दम्येन्नन्तत्वान्नुटोऽभावात् । आगतनुट्कस्यामो ग्रहणा- दीर्घः । तथा 'शस्त्रपाणिनामि'त्यत्र कथमदीर्घः । उच्यते । नखशब्दान्नखेनाति- क्रामतीत्यस्मिन्नर्थे 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थ बहुलमिष्ठवच्च' इति णिजन्ताद् 'अच इ- रिति इप्रत्ययान्तोऽयं नखिशब्दः । तथा अत्यर्थ शस्त्रेण पणते व्यवहरति 'बहु- लमाभीक्ष्ण्ये' (३-२-८१) इति णिनिप्रत्ययान्तोऽयं शस्त्रपाणिशब्दः । 'सुप्यजातो' (३-२-७८) इति कश्चित् । कथं 'दरिद्राजागृदीधीनां ये चैकस्वरधातवः' इति, हस्वान्ताभावात् नुटोऽभावात् । उच्यते । 'इश्तिपो धातुनिर्देश' इति इकि 'यीवर्णयोदींधीवेव्योः' (७-४-५३) इति ईकारलोपे हस्वान्तान्नुट् ।। सर्वनामस्थाने चासम्बुद्धौ । ८। कथं 'गुप्तिकिम्यः सन्' (३-१-५) इति । उच्यते । अत एव निर्देशा- लक्ष्यपरतन्त्रत्वाद्वा शास्त्रस्य । सन्देहप्रसक्तेश्च नात्र दीर्घलोपौ ॥ अत्वसन्तस्य चाधातोः । १४ । कथं गोमन्तमिच्छतीति क्यचि किपि 'क्यम्य विभाषा' (६-४-५०) इति यलोपे 'गोमानिति दीर्घः । उच्यते । आनन्तर्यादसन्तस्यैवाधातोरिति प्रतिषेधः । 'चकाराद्वा धातोरपि' इति 'उगिढचाम्' (७-१-७०) इत्यत्र न्यासः । असिद्धवदत्राभात् । २२ । अनिदितां हल उपधायाः डिति । २।। कथं 'राजा प्रकृतिरञ्जनादिति रघुः, रजकरजनरजस्सूपसङ्ख्यानम्' इति वचनात् । उच्यते । रजस्साहचर्यादाणादिकस्य तत्र ग्रहणम् । ल्युटि तु रञ्जन- मित्येव भविष्यति ॥ घञि च भांवकरणयोः। २७ । कथं 'रङ्गरचनात्' । उच्यते । रञ्जेश्च' (६-४-२६) इत्यत्र 'दंशसञ्ज. -- ·पष्टाध्याये चतुर्थः पादः। १०३ वञ्जां शपि ' (६-४-२५) इत्यनुवृत्तेभीवादिकम्य ग्रहणं, तस्यैवानुवृत्तेः । दैवा- दिकस्य रङ्ग इति रक्षितः ॥ शास इदहलोः। ३४ कथं 'शास्यैरर्थिनिभर्दष्टेरि ति (भट्टिः? )तथा 'अनाशाम्यजयो ययावि'ति रघुः, 'एतिस्तुशास्वृदृजुषः' (३-१-१०.) इति क्यपि अनेनेत्त्वप्राप्तेः । उच्यते । शासनं शासः । ततः 'तत्करोती'ति णिचि यत् । 'शसु हिंसायामि'त्यतो 'हन्त्य- र्थाश्चेति चुरादिपाठाणिचि यदिति धातुप्रदीपटीका । कथं 'शास्तिरि'ति, इत्त्व- प्राप्तेः शिष्टिरिति प्राप्नोति । उच्यते । 'शसु हिंसायाम् । 'हन्त्यर्थाश्च' इति णिचि 'क्तिनाबादिभ्यः' इति । प्रशस्तिरिति तु 'शंमु स्तुतावि'त्यतः । 'प्रशंसे'ति प्रशं. सावचनैः' (२-१-६६) इति निर्देशात् ।। अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनामनुनासिक- लोपो झलि क्ङिति । ३७ । कथं 'नितान्तदीर्जनितां तपोभिरि'ति कुमारः, नलोपप्राप्तः । उच्यते । तनोतेराधृषीयस्य णिचि रूपम् । कथं 'हन्व' इति । उच्यते । वसो दन्त्योष्ठय- वकारत्वेन झल्परत्वाभावान्न । वा ल्यपि। ३८। कथं 'चतुर्दिगीशानवमन्य मानिनीति कुमारः, व्यवस्थितविभाषया नका- रस्य नित्यलोप इति वृत्तिः । उच्यते । ‘मन म्तम्भ' इत्यस्यानित्यण्यन्ताश्चुरादय इति उदात्तोपदेशस्य रूपम् । अवमत्यति वा पाठ इति रक्षितः ॥ भ्रस्जो रोपधयो रमन्यतरस्याम् । ४७ । कथं भृष्टं (लिचितम् ? ) । उच्यते । व्यवस्थितविभापया सम्प्रसारणविषये रम् नास्तीत्येकः । सम्प्रसारणम्य बलीयम्त्वादिति भाषावृत्तिः । पूर्वविप्रतिषेधात् सम्प्रसारणे सकृद्गतिन्यायादिति वामनः ।। णेरनिटि । ५१ । कथं 'गणेयं सङ्ख्येयम्' इत्यमरः, णिलोपप्राप्तेः । उच्यते । 'क्यस्य विभाषा' (६-४-५०) इत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषात्वादिति । 'चिन्तिपूजिकर्थि' (३- ·१०४ दुर्घटवृत्ती ३-१०५) इत्यादिना अकारे विधातव्ये अङो विधानाद् (अल्लोपस्य ?) अनित्य- त्वाद्वा । एवञ्च चिन्तिया पूजिया इति । गैण्याः कपर्दिका' इति गणयतेर्णिलोपे यति ॥ घुमास्थागापाजहातिसां हलि । ६६ । कथं 'संस्थाः', 'स्थः क च' (३-२-७७) इति किपि ईत्त्वप्राप्तेः । उच्यते। 'स्थे च भाषायाम् ' (६ ३-२०) इत्यत्र चेष्टाव्यावृत्तये गापाग्रहणादीत्त्वाभावोऽनुमी- यते इति रक्षितः (?) । किपि ईत्वप्रतिषेध इति तु भाष्यम् ।। न ल्यपि। ६९। कथम् 'आपीय प्रातरेवेति मयूरः, पिबतेरनेनेत्त्वनिषेधात् । उच्यते। पी- ङ् पान' इत्यस्य रूपम् । 'तेनोद्गीय खलेने ति तु चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः । चिन्ता च - 'मयतेरिदन्यतरम्याम् ' (६-४-७०) इत्यतोऽन्यतरस्यांग्रहणस्य सिंहावलोकन- न्यायादनुवृत्तेः ॥ न माङ्योगे । ७४ । कथं 'मा निषाद! प्रतिष्ठां त्वमगमः शाश्वतीः समाः । तथा 'मा वालि- पथमन्वगा' इति, माडिति । माशब्दे तु 'माङ लुङि' (३-३-१७५) इति काल- सामान्ये लुङ् स्यात् । उच्यते । 'आशंसायां भूतवच्च' (३-३.१३२) इत्यतिदे- शाल्लुङ् । यद्वा त्वमगम इत्यत्र तुशब्दः पुनरर्थे । माशब्दस्य लक्ष्मीवाचिनो नत्रा बहुव्रीहौ ‘गोस्त्रियोरुपसर्जनस्य' (१-२-४८) इति ह्रस्वे हे अलक्ष्मीक! पुनः प्रति- ष्ठां न गच्छेरित्यर्थः । वाल्मीकेः स्वतन्त्रत्वाद्वा । ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वत- न्त्राः' इत्यनुन्यासः । अन्वगा इत्यत्र अन्वेति सम्बोधनमिति स एव ।। अचि अनुधातुभ्रुवां य्वोरियडुवङौ । ७७ । कथं 'क्रयादिः' । अङ्गनिमित्ते अजादिप्रत्यये इयविधानात् । (कथं दुर्धिय, इति ।) उच्यते। अनिर्दिश्यमानस्यापि समासाभ्युपगमात् । एवञ्च श्रवणे धीरस्येति श्रवणधियेति भाषावृत्तिः । तथा 'मन्दधियां सुखप्रतिपत्तय' इति । ब्रज- न्ति ते मूढधियः पराभवमि'ति। वातप्रमीशब्दस्य नास्ति यण् । वातवत् प्रमीयते 'णिलोपस्य' इति स्यात् . २. 'गणरां तु चिन्त्यम्' इति यणेयशम्देऽमरटीकायो सर्वानन्दः. 'अवि शन्द' इत्यस्य पचायजन्तस्य स्पं स्यात् . ३.

·षष्ठाध्याये चतुर्थः पादः। १०५ इत्युणादौ माधातोरीप्रत्ययान्तोऽयम् । 'वातप्रमीः' इति सूत्रे निपातितत्वाद् अधातु- स्वात् । 'वातप्रनीतिमृग' इत्यमरे साह चर्यात् पुंस्त्वम् । अयामिपूर्वत्वे वातप्रमीम् । शास दीर्घत्वे च वातप्रमीन् । ङौ सवर्णदीर्घत्वे वातप्रमीति (प्र)सिद्धपदम् । योषिति वातप्रमीः समीरमृग' इति (वात् ) स्त्रीत्वे तु कृदिकारात् ङीष् । सौ वातप्रमी । शसि जसि वातप्रमीरिति । ङौ 'डेराम् ' (७-३-११६) इत्यामि वातप्रम्यामिति । (घिवत् षे दोरगाः ? ) इति लिङ्गकारिका । ततश्च द्विलिङ्गताम्य ।। मितां ह्रस्वः । ९२ ॥ कथं 'नियमयति' 'संयमयति', 'यमोऽपरिवेषणे' इति मित्त्वनिषेधात् । उच्यते । 'यमस्समुपनिविषु च' (३-३-६३) इत्यप्प्रत्ययान्तान्नियमसंयमशब्दात् 'तत्करोती'ति णिचि रूपमिति धातुप्रदीपः । कथं 'संक्रामयति' 'उपकामयती'त्यादि । उच्यते । 'वा चित्तविरागे' (६-४-९१) इति वाग्रहणानुवृत्तेर्व्यवस्थितविभाषा- त्वात् संक्रामयतीत्यादिसिद्धिरिति भाषावृत्तिः । एवञ्च स तैराकामयामासे'ति, 'अ- थ यन्तारमादिश्य धुर्यानू विश्रामयेति स' इति रघुः । 'निशामय तदुत्पत्तिमिति चण्डी । 'शम लक्ष आलोचन' इति चौरादिकालोटि । ज्ञापयितुं बोधयितुमिप्य- माणो ज्ञीप्स्यमान इति श्लाघनुङ्' (१-४-३४) इत्यत्र वृत्तिः । ‘मारणतोषणनि- शामनेषु ज्ञा' इति घटादौ पठ्यते । निशामनं चक्षुस्साधनम् । निशामनं ज्ञान- मात्रमिति ‘श्लाघड्नु' इत्यत्र न्यासरक्षितौ । कथं तर्हि 'ज्ञापयतीति ज्ञापकं ज्ञापनमि'ति । उच्यते । व्यवस्थितविभाषात्वादेव । कथं कमलवनोद्घाटनं कु- वते ये' इति मयूरः । तथा 'उद्घाटयतीति । उच्यते । 'घट सङ्घात' इत्यस्य 'चौरादिकस्यामित्त्वात् । कथं 'चालयन् सकलां पृथ्वीमिति, 'कम्पने चलिः' इति घटादित्वात् । उच्यते । उच्चाटनेऽत्र चलिरिति, व्यवस्थितविभाषात्वादेव वा । चलयन्निति (वा) पाठः । एवं 'चालयन् सर्वगात्राणी'ति ॥ हुझल्भ्यो हेधिः । १०१। कथं 'रुदिहि', धिभावप्रसङ्गात् । उच्यते । 'निर्दिश्यमानस्यादेशा भव- न्तीति । इह तु अन्तरङ्गत्वादिटा व्यवधानात् । 'भिन्धकी'त्यत्र परत्वाद्धिभावः ।। १. 'वोपालिताद्' इति स्यात् । यत इदं वचनं वातप्रमीशब्दव्याख्यायां भानुजिदीक्षितोऽनेन वचनेन वोपालित स्मरति.

·१०६ दुर्घटवृत्ती नसोरल्लोपः । १११। कथं निरस्यति' । निरनुबन्धकपरिभाषया अस्तेग्रहणात् । (यत्तु यैस्तु) प्रत्य- यविधिविषयमित्युच्यते तेषां विकृतिनिर्देशालिङ्गात् नाम्यतिग्रहणम् । यत्तु रक्षिते- नोक्तं विकृतिनिर्देश उत्तरसूत्रे निर्देशभेदार्थ इति, तत्तु मन्दधियां सुखप्रतिपत्तये ॥ न शसददवादिगुणानाम् । १२६ । कथं 'वेमुश्च केचिद्रुधिरमिति चण्डी । दन्तौठ्यवकारत्वात् । अत्र हि 'ववमुरिति भट्टिप्रयोगाद् दन्तोष्ठयवादिग्रहणमिति रक्षितः । ‘ववलिर अलिरेचि- तमध्यमा' इति । दन्तौष्ठयवादिग्रहणादिति वर्णदेशिनाम् । उच्यते । अत एक- हलमध्ये' (६-४-१२०) इत्यत्रानादेशशसददवादिगुणानामिति कर्तव्य योगवि- भागादस्यानित्य त्वादिति केचित् ।। अर्वणस्त्रसावनञः । १२७ । कथं 'श्लथीकृतप्रग्रहमर्वतां व्रजा' इति माघः । 'मघवनलज्जानिदान- मिति । 'अर्वणम्तृ मघोनश्च न शिष्यं छान्दसं हि तत्' इति भाष्यात् । उच्यते । छान्दसा अपि कचिद् भापायां प्रयुज्यन्त इति । बहुलवचनाद्वा भा- षायाम् ॥ पादः पत् । १३०। कथं 'पादे लुठति', एकादेशम्य परं प्रत्यादिवद्भावात् । उच्यते । 'स्था- निवद्भावो भवति विप्रतिषेधेन' इति स्थानिवत्त्वात् ।। आतो धातोः। १४०। कथं 'क्वो ल्यप्', अधातुत्वात् । उच्यते । निपातनाद्, योगविभागाद्वा, एकदेशानुकरणाद्वा, 'आतोऽनाप' इति भाप्याद्वा ॥ प टेः। १५५॥ कथम् 'आशिषयति', आशीश्शब्दे णिचि णाविष्ठवदित्यातिदेशाद् अनेन टिलोपात् । उच्यते । 'संग्राम युद्ध' इति संग्रामयतेरेव सोपसर्गादिति नियमात् केवलादपि 'प्रकृत्यैकान्' (६ ४-१६३) इतीह प्रकृतिभावात् । णिचो व्युत्पत्ति. 'वमिति ख.पाठ.

·षष्टाध्याये चतुर्थः पादः । १०७ मात्रार्थत्वात् समुदायादाशीःप्रतीतिः । 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलम्' इति बहुल- वचनाद्वा । नस्तडिते। १४४ ॥ कथं ('जनकीयतीति । उच्यते । अपूर्वस्य भत्वाङ्गत्वाभावप्रसङ्गात् । तदभावस्तु साक्षा*जातेरविधानात् तिङन्ते प्रादय इति एधते इति क्विपि +++त 'आरातीयः' पथि वीथिवीरवीतः वीथिको विधिः को निषेधः?) इति । तथा 'येषां शाश्वतिको विरोधः', 'अव्ययानां भमात्रे टिलोप' इति वचनात् । उच्यते । 'दि- त्यदित्यादित्य' (४-१-८५) इत्यत्र 'बहिषष्टिलोपश्च' इति वार्तिके बहिर्ग्रहणात् तस्यानित्यत्वादिति तत्रैव वृत्तिः ।। ओर्गुणः । १४६ । कथं 'धाम म्वायम्भुवं ययुरिति कुमारः । उच्यते । ‘संज्ञापूर्वको विधि- रनित्य' इति । कर भूयान् भूम्नी'ति, इकारलोपस्य स्थानिवद्भावाद् गुणप्राप्तेः । उच्यते । दीर्घादेशसामर्थ्यान्न गुणः । 'बहोर्नवदुत्तरपदभूम्नि' (६-२-१७५) इति निर्देशाद्वा । कथं 'पवीति । उच्यते । ‘नम्तद्धिते' (६-४-१४४) इति तद्धित- ग्रहणानुवृत्तेः ॥ यस्येति च । १४८ । - कथम् ‘उपाध्यायी', यावता 'इङश्च' (३-३-२१) इत्यत्रोक्तम् 'अपा- दाने स्त्रियामुपसङ्ख्यानं तदन्ताच्च वा ङीष्' इति ङीपि डीपो बहुलपादीयस्य स्वादित्वबाधाद् भत्वाभावः । उच्यते । 'वा च ङीपिति स्त्रियामिति प्रकरणे द्रष्टव्यम् । इह तु प्रसङ्गेनोक्तमिति रक्षितः । कथं मत्वर्थीयमिति । 'रोगाख्यायां ण्वुल बहुलम् ' (३-३-१०८).इत्यत्र मत्वर्थाच्छ' इति वार्तिकेन च्छपत्ययवि- धानाद् भत्वाभावात् । उच्यते। बहुलवचनादेव । कथं 'वृशे' इति, ङौ अनेन लोपात् । उच्यते । 'श्यां प्रतिषेध' इति वचनाद् दीर्घन्य ग्रहणात् । हूस्वे हि १. 'आरातीय' इत्यादिः 'निषेध' इत्यन्ता ग्रन्थ आरातीयशाश्वतशब्दयाष्टिलोपाकरणपर्यनु- • योगपरः प्रतिभाति । वाक्य तु बह्वसबद्धं लक्ष्यते. जनेर' ख.पाठः.

·१०८ दुर्घटवृत्ती तपरकरणात् दीर्घस्य प्राप्तिरेव नास्तीत्यनर्थकः प्रतिषेधः स्यात् । तस्मात् दीर्घस्यैव ग्रहणम् । तपरकरणं तदा मुखसुखार्थमिति रक्षितः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती पष्टाध्याये चतुर्थः पादः । अथ सप्तमाध्याये प्रथमः पादः। युवोरनाकौ। १। अतो भिस ऐस् ।९। कथं 'मान्यचरेभिर्गन्धवरेभिः' इति बौद्धप्रयोगः । बहुलग्रहणमिहाभिसम्ब- ध्यते । तेन कचिदैस्त्वं न भविष्यति ॥ टाङसिङसामिनात्स्याः। १२ । कथम् 'उदधिस्योत्तरे कूले मृतः किमनुशोच्यते' इति वृद्धिः, अत इत्य- नुवृत्तेः । उच्यते । उदधिमिच्छतीति क्यचि ‘सर्वप्रातिपदिकेग्यो लालसायामसु- ग्वक्तव्य' इत्यत्र 'सुगित्यके' इति मुगागमे 'अ प्रत्ययात्' (३.३ १०२) इत्यकारे उदधिस्येति स्यात् । उद(धिभावात् ? धीहावान् ) । चार्वी बुद्धिस्तत्सम्बन्धादाचा- र्योऽपि चावींतिवत् । अचि(रा?वा) उदधिस्या(वा)नपि पुरुषः (चारु? उ)दधिस्यः । यलोपस्यासिद्धत्वानित्यत्वादाद्गुणः । कथं ‘मा मा सखेऽवदन्तस्य सुप्तोऽहं विजने वने'। उच्यते । अवदन्निति क्रियापदमिदं वदन्ति । (वा? ) 'नश्छव्यप्रशान्' (८-३. ७) इति रुत्वं न भवति, असंहिताश्रयत्वात् । कथम् 'अतिजरसस्य भिक्षुस्य कन्था वर्षशतं गते'ति कलापवृत्तिः । उच्यते । असाधुरेवायम् । यद्वा ङसिपूर्वनिपातेन 'अत' इत्यनुवृत्तेरनित्यत्वात् । तेन भिक्षुम्येति । अतिजरं स्यति नाशयति, मूलविभु- जादित्वात् कप्रत्ययः, अतिजरसः, तस्य । कथं 'दरिद्रत्येति । उच्यते । ‘ड्या- पोस्संज्ञाच्छन्दसोर्बहुलम्' (६-३-६३) इति इस्वत्वेनेति तत्र वृत्तिः । सौत्र- त्वाद्वा । कथं 'पुत्रादेकात् पराजय' इति । 'ङसिङयोः' (७ १-१५) इति पूर्व १. 'इद् दरिद्रस्य' (६-४-११४) इति सूत्री य एष प्रयोगः । तत्र हि आतो लोपे दरिद्र इति हि भाव्यम् । छान्दसहस्वत्वेन तु अदन्तत्वात् डसः स्यादेशोपपत्तिः, ·सप्तमाघ्याये प्रथमः पादः। १०९ . निपातन्यभिचारादस्यानित्यवादिति श्रीकण्ठः । *सुदलश्च । 'एकादाकिनिवासहाय' (५-३-५२) इत्यत्र कन्लुको चानुवर्तेते । तत्र महाविभाषया प्रकृतिश्रवणे सिद्धे लुम्विधानं सर्वकार्याभावार्थमिति 'अटकुपु' (८-४-२) इति सूत्रे रक्षितः । 'शक्नु- वन्ति चैकैकशः परस्परसहिता' इति व्यासेनोक्तसिद्ध्यर्थम् ‘एकं बहुव्रीहिवत् ' (८- १-९) इत्यातदेशा(र्था ? ) 'न बहुव्रीहौ' (१-१-२९) इत्यत्र सर्वनामनिषेधो नात्र द्रष्टव्यः, आतिदेशिके बहुव्रीहौ तस्यानिप्यमाणत्वात् । एतच्च 'आद्यन्तवदेकस्मिन्' (१-१-२१) इत निर्देशात् सर्वादिपाठाच्च । नपुंसकाच । १९ । कथम् 'अप्रत्याख्येये दधिसुमनसी' इति, परवल्लिङ्गतायां स्त्रोत्वे शीभावा- भावात् । उच्यते । असाधुरेवायम् । 'लिङ्गमशिष्यं लोकाश्रयत्वादिति (वा) वाच्यम् ॥ अतोऽम् । २४ ॥ कथं 'मकारस्य मकारवचनं मोऽनुस्वारनिवृत्यर्थम्' इति वृत्तिः । अमोऽम्- वचनं लुक्निवृत्त्यर्थमिति युज्यते । उच्यते । अकारसहितो मकारो मकारः । स चामेव । अथवा अकारस्यामिपूर्वत्वेन लुका वा निवृत्तिः । प्रत्ययविशेषात् तत्प- रित्यज्य मकारस्येत्युक्तम् । अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमित्यत्रार्थशब्दो निवृत्तिवचनः अनु- स्वारनिवृत्तेर्निवृत्तिरित्यर्थः । लुका ह्यनुस्वारनिवृत्तिः स्यादिति तन्निवृत्तेर्लुकोऽपि नि- वृत्तिरित्यर्थः । अनुस्वारभाविनि मकारेऽनुस्वारशब्दो वर्तते, यथा सम्प्रसारणभा- विनि रेफे सम्प्रसारणशब्द इति 'न सम्प्रसारणे सम्प्रसारणम् ' (६-१-३७) इत्यत्र भाष्यम् । यद्वा लुकः प्रकृतत्वाद् ‘अनुस्वारनिवृत्त्यर्थमि'त्यत्र लुको निवृतिः स्वश- ब्दादेव । तन्निवृत्यर्थमित्यर्थः ॥ समासेऽनपूर्वे क्त्वो ल्यप् । ३७ । कथं 'स्वधनं त्यज्य गच्छती'ति । उच्यते । 'वा च्छन्दसी'ति वाच्ये 'क्वापि च्छन्दसि' (७-१-३८) इति वचनमसमासेऽपि ल्यबर्थम् । तेन 'अर्घ्य देवा- नागत' इति 'वत्वापि च्छन्दसि' इत्यत्र न्यासः । अतश्छान्दसा अपि क्वचिद् भा- षायां प्रयुज्यन्त इति भाषायामपि सिद्धम् । अपिशब्दस्य सर्वोपाधिव्यभिचारार्थ- त्वाद्वा भाषायामसमासे ल्यप् । अन्ये 'धन सन्त्यज्य गच्छन्तीति पठन्ति । * 'सादलश्च' इति क.पाठः, ·११. दुर्घटेपत्ती त्रेस्त्रयः । ५३ । कथं 'त्रीणां (मणीमुद्राप्यापु ?) गोत्रेषु समागम' इति (वृद्धिन्दः), छन्दास त्रीणामित्येवं भवतीति भाषावृत्तिः । उच्यते । छान्दसा अपि क्वचिद् भाषायां प्रयुज्यन्त इति भाप्यम् ॥ हवनद्यापो नुट् । ५४ । कथं 'तनिपतिदरिद्राणामिति । उच्यते । 'ङ्यापोः संज्ञाच्छन्दसोर्बहु- लम्' (६-३-६३) इति ह्रस्वत्वे । एतच्च 'इद्दरिद्रम्य' (६-४-११४) इति सिद्धये वृत्तिकृता व्याख्यातम् । यद्वा समाहारैकत्वे हस्वे चैकशेषेण भविष्यति ॥ आङो यि । ६५ । कथं 'पुमांस्तत्रानुपालभ्यो (देवतान्तरेभ्यो !) तपौरुषः, आङा सहका- शस्य (स.पर)म्प्रत्यादिवद्भावात् नुमो भावात् । आगमशासनानित्यत्वात् ॥ उपसर्गात् खल्घञोः। ६७ । कथं 'दुरालभः', दुःखेनालभ्यत इति खलि नुम् स्यात् । उच्यते । आ. गमशासनानित्यत्वान्नुमभावः । निलामा वाणिज्ये' इति । प्रादिसमासेन । भावे धन् । बहुव्रीहिणा वा । कथं 'राष्ट्रालम्भः' । चिन्त्यमिति भाषावृत्तिः ॥ न सुर्दुभ्यां केवलाभ्याम् । ६८ । कथम् 'अतिसुलभमतिदुर्लभामिति । उच्यते । प्रादिसमासेन । 'अतेः कर्मप्रवचनीयत्वादि'तीह न्यासः ।। इकोऽचि विभक्तौ । ७३ । कथं 'प्रसृत्वः' (३-१-१४९) इति निर्देशः । द्वन्द्वे एकत्वें इस्वत्वे नुम् स्यात् क्लीबत्वे । 'हलसूकरयोः पुवः' (३.२-१८३) इत्येतद्वदुवङ् स्यात् । उच्यते। निर्देशादेव । छान्दसत्वान्नोवङ् ।। शपश्यनोनित्यम् । ८१ । कथं 'कुर्वन्ती व्यचरत्तदा' इति चण्डी । आरम्भसामर्थ्यान्नित्ये लब्धे नित्य- ग्रहणं निलमत्रेत्यवधारणार्थम् । तेनान्यत्रानकारान्तात् कचिद्विकल्पः । तेन कुर्वती १. 'देवेन हतपौरुषः' इति वा 'दैवाभ्याहतपौरुष' इति वा पाठः स्यात् ·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः । कुर्वन्तीति सिद्धमिति भाप्यम् । उत्तरार्थेऽप्युत्तरत्रैव कृतं स्यात् ।। अनङ् सौ । ९३ । कथम् 'अर्जुनस्य सखा कृष्णः कृष्णस्य सखिरर्जुनः' इति भारतः । उच्यते । 'नहि व्यासप्रभृतीनधिकृत्याष्टाध्यायी कृता । ते हि भगवन्तो वाग्विषये स्वतन्त्रा' इत्यनुन्यासः । यद्वा सखायं सखित्वं करोतीति णिचि णिलोपे 'अच इ.' इति इकारे सखिरिति ॥ ऋत इद्धातोः। १००। कथम् 'उद्गिग्णमिति. 'इत्त्वोत्वाभ्यां गुणवृद्धी भवतो विप्रतिषेधेनेति । इत्त्वमपि भवति । एवं 'किरणोस्रमयन्वांश्वि'ति । 'कृपवृजिमन्दिनिधानः क्युः' इति वा क्युः॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती सप्तमाध्याये प्रथमः पादः । अथ द्वितीयः पादः। सिचि वृद्धिः परस्मैपदेषु । १। एकाच उपदेशेऽनुदात्तात् । १० । कथं प्रवेता', वीभावे कृते स्थानिवत्त्वादुदात्तत्वात् सेटकत्वाद बयितेति स्यात् । उच्यते । ‘गणस्थमूदन्तमिति । गणस्थग्रहणं नागणस्थनिवृत्पथ, किन्तु स्वरूपग्रहणम् । नित्यशब्दान्वाख्याने अस्तेः प्रसङ्गे भवतेः प्रयोग इति । यद्वा 'हनो वध लिङि' । 'लुङि च' (२-४-४३) इति वधादेशो यथोरातः पठ्यते तथा वीभावोऽपि । कथं 'भरितं' 'लज्जितमिति । भृतं लममिति स्यात् बच्यते। भरलज्जाशब्दाभ्यां तारकादित्वादितच् । एवं 'मनीषितं तु हितमि' ममस ईषा मनीषा । तत इतचि मनीपितम् ॥ युकः किति । ११। कथम् 'उदीर्णरागप्रतिरोधकं जनैरिति । तथा 'यावद्यावदु मिति । १. अस्तेरिति । अस्तेः प्रसङ्गे यथा भवतेः प्रयोगः, एवम् अजः प्रसङ्गे वयतेः प्रम इत्यर्थः स्यात् । 'अजेः प्रसङ्गे वयतेः' इत्येव वा पाठो भवेत्. - ·११२ दुर्घटवृत्तौ 'ऋ गतावि'त्यस्य क्रयादिकस्योदीर्णमिति । 'ईर गतावि'त्यस्योदीरितमिति । कथं ('दैवारुतो वि ? )गिलितो रुचकेनेति । गीर्ण इति हि स्यात् । उच्यते । गिरते- र्घञर्थे कविधाने इत्त्वे रपरत्वे च रलयोरेकत्वस्मरणाद् गिल इति निष्पाद्य ततो णिजन्तान्निष्ठायाम् ॥ श्वीदितो निष्ठायाम् । १४ । कथम् 'अत्रार्थे यतितमिति, 'यती प्रयत्न' इत्यस्य यत्तमिति स्यात् । उच्यते । 'यत निकारोपकारयोः' इत्यस्य णिचोऽनित्यत्वात् ॥ यस्य विभाषा । १५॥ कथम् 'आखेटके तया नीतः (शुद्धा तु?) धा(वि)तः पट' इति । 'सेऽसि- चि' (७-२-५७) इत्यादिना नृतेर्विकल्पे 'यस्य विभाषा' इति निषेधे सिद्धे नृति- धातोरीत्वेनास्यानित्यत्वज्ञापनात् । (न च लक्षणस्थिता गतावेव ! ) एवं 'पतित' इत्यपि । 'द्वितीया श्रितातीतपतित' (२-१-२४) इति निर्देशाद्वा । एवं 'तनिपति- दरिद्राणाम्' इति विभाषा । 'पत गतावि'त्यस्य (पातितमिति) रूपम् । 'तनि- पती'त्यादौ नास्य ग्रहणम् अण्यन्तसाहचर्यात् ॥ घुषिरविशब्दने । २३ । कथम् ‘उच्चैर्युष्टं तु घोषणमि'त्यमरः, अविशब्दन इति निषेधात् । उच्यते। अलवणेतिवदल्पार्थे नअिधानात् ॥ वा दान्तशान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः । २७ । कथं 'पूर्त खातादिकर्मणि' । 'पूरी आप्यायन' इत्यस्य पूर्णमिति निपा- तनम् । उच्यते । पृधातोः 'न ध्याख्यापृमूच्छिमदाम् ' (८-२-५७) इति नत्व- निषेधात् ॥ हृषेर्लोमसु । २९ । कथं 'हृष्टः पुरुषः' । 'हृषु अलीके' इत्यस्य लोमस्वनेन विकल्पः । पुरु- षादौ 'यस्य विभाषा' (७-२-१५) इति नित्यनिषेधात् ।। १. एष 'सनीवन्तरि'ति (७-२-४९) सूत्रे वृत्तिस्थः पाठः. २. 'घोषणा' इति तु पाठाः अमरकोशेषु दृश्यन्ते.

·सप्तमाध्याये द्वितीयः पादः । ११३ आर्धधातुकस्येड् वलादेः । ३५। कथं 'सागरं तर्तुमिच्छति' । 'ती(र्णतु)मिति स्यात् । उच्यते । आग- मशासनानित्यत्वान्नेट् । ती(र्णतु)मित्यसाधुरेव । कथं विश्वस्तो वान्तवृष्टिः' । 'आदितश्च' (७-२-१६) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद् ‘विभाषा भावादि- कर्मणोः' (७-२१७) इति विकल्प इति वृत्तिर्धातुप्रदीपश्च ॥ स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्ते । ३६ । कथं 'चिक्रंसया कृत्रिमपत्रिपतेः' इति माघः, कमेरनात्मनेपदनिमित्तत्वाद् इट्प्रसङ्गात् । उच्यते । 'वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' (१-३-३८) इत्यनुवृत्तेः 'अनुपसर्गाद्वा' (१-३-४३) इति पक्षेऽनुपसर्गे उत्साहेऽर्थे आत्मनेपदनिमित्तत्वात् । नेचैवं, यतः 'तेनायं सत्यात्मनेपदे प्रतिषेधो नास्तीति' इति वृत्तिः, 'योग्यतामा- त्रेण नात्मनेपदनिमित्तते'ति न्यासः । उच्यते । तागमानित्यत्वान्नेट् । ग्रहेर्जि- क्षयेति पाठ इति भागवृत्तिः । जिघांसयेति वा पाठः । यद्वा आकृत्रिमपत्रिपति- मपि चिकंसे इत्यर्थः ।। जुत्रश्च्योः क्ति । ५५॥ कथं 'जुत्वा', अनेनेटप्रसङ्गात् । उच्यते । जृष्धातोः सानुबन्धकत्वेना- ग्रहणादिति न्यासः ॥ उपदेशेऽत्वतः । ६२ । कथं 'पेचिथ' । उच्यते । 'ऋतो भारद्वाजम्य' (७-२-६३) इति निय- मात् । कथं 'तुष्टोथ' 'दुद्रोथ' । पुरस्तानिषेधप्रकरणप्रणयनात् प्रतिषेधस्य बली- यस्त्वात् क्रयादिनियमादिति भाषावृत्तिः ॥ विभाषा गमहनविदविशाम् । ६८ । कथं विदितः समाययावि'ति भारविः, अनेन कसौ विकल्पे 'यस्य वि- भाषा' (७-२-१५) इति निषेधात् । उच्यते । शब्दपरविप्रतिषेधेन विशिना सा- हचर्याइ विदेर्लाभार्थस्य ग्रहणात् । वेदनं वित् , किबन्तात्तारकादित्वादितचि वि- दित इति तु सुवर्णरेखा ॥ १. न चैवमिति । अयमिडभावसमर्थनप्रकारो नोपपद्यत इत्यर्थः.

·११४ दुर्घटवृत्ती आने मुक् । ८२॥ कथम् 'अपि शाकं पचानम्येति । उच्यते । आगमानित्यत्वान्न मुगिति न्यासः । 'आतो ङित' (७-२-८१) इतीयादेशोऽपि नास्ति । 'आतिदेशिक कार्यम. नित्यमिति अनित्यत्वादिति रक्षितः ।। त्रिचतुरोः स्त्रियां तिसृचतसृ । ९९ । कथम् ‘एको (गः)वित्रयो गाव' इति, 'बलीवर्दे च गौः पुमानि ति अर्ध- नारीश्वर के दर्शनात् स्रीगव्यां तिमभावात् । उच्यते । (पृषक्तेषां निधेयेऽपि शि- शुरेन्द्रप्रहरणे पशी । रश्मौ मूर्ख तु वीरनसि गौः स्त्रीपुरुषयोः ?) इति विश्वः ।। अदस औ सुलोपश्च । १०७। कथम् 'अमुक' इति । 'औत्वप्रतिषेधम्साकच्कस्य वा सादुत्वं चेति औ- त्वाभावे उत्वे च अमुक इति वृत्तौ साधितम् । उच्यते । 'जराया जरसन्यतर- स्याम्' (७.२-१०१) इत्यतः अन्यतरम्यांग्रहणं मण्डूकप्लुतिन्यायेनानुवर्तते । तम्य व्यवस्थितविभापात्वात् 'तदोम्सः मावनन्त्ययोः' (७-२-१०६) इति सत्वा- भावे 'अदसोऽसेः' (८-२ ८०) इति मत्वोत्याभ्यां भवितव्यम् ॥ अचो णिति । ११५। कथम् 'अतिशायनम्' । उच्यते । 'अतिशायने तमन्' (५-३-५५) इति निर्देशात् ॥ अत उपधायाः । ११६। कथं 'वाहनम् ' । उच्यते । वाहनमाहिताद्' (८-४-८) इति निर्देशात् । कथं 'भाण्डे भाराः', 'भडि कल्याण' इत्यम्य नुमि उपधात्वाभावात् । 'अण रण भण' इत्यतो 'अमन्ताड्ड' इति डे बाहुलकाद् वृद्धिः । 'पुच्छभाण्ड' (३-१-२०) इति निपातनाद्वा । को 'प्रतिपेधपदामिति, घनि वृद्धेः । उच्यते । 'अनुदात्तं पदमेकवर्जम् ' (६-१-१५८) इति निपातनादिति न्यासः । ‘खनो घ च' (३.३- १२५) इति घकरणादन्येभ्योऽपि घे पदमिति वा । कथं 'ग्रन्थिमुद्ग्रथयितुं हृद- १. वचनमिदं भूयिष्टं लेखकेन खलीकृतम् । विश्वकोशवाक्यं तु ‘गौः स्वर्ग वृषभे रश्मौ वळे चन्द्रमसि स्मृतः । अर्जुनीनेत्रदिग्वाणभूवाग्वारिषु गौमता ॥' इति शिशुपालवधव्याख्यायां (४ स. १७ श्लो.) मल्लिनाथेनोदा तम् .

·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । ११५ । येशे' इति । 'ग्रंथ दौर्बल्य' इत्यम्यादन्तम्य चौरादिकम्यानेकार्थत्वात् । कथम् 'अ- भ्यस्या विद्या' 'समस्या कवेः', ण्यति वृद्धः । उच्यत । संज्ञापूर्वक विधेरनित्यत्वाद् बाहुलकाद्वा यत् । कथम् 'उद्यमोपरमा' । उच्यते । 'अड उद्यमे यम उपरम' इति निर्देशात् । 'नोदात्तोपदेशम्य' (७-३-३४) इति नाम्ति, अनुदात्तो- पदेशत्वात् ।। तडितप्वचामावः । ११७ । को भिपज', भिपजाइन नित्यादि । उच्च । पान ज्यः (५-४-२३) इति निर्देशानुगोऽवृद्धिश्च । शास्त्रनिनि, 'अधिकृत्य कृते ग्रन्थे' (४-३-८७) इति अगि वृक्षः । ३ । संज्ञा पूर्वकानित्यत्वानिति भवभूतिः ॥ इति दायरामा सन्दका अब नाम । देविकाशिंशपादित्यवाड़ली समयसामात् । १ । हाराहीनः ।। कथं शब्दशक्तिम्बाभाब्यादि का वासाविकमिति, द्वादिपु रव- शब्दस्य पाठादेचप्रसङ्गात् । उच्यते । मायानां च १७-३-७)नि निषेधात् । कथं 'द्वारिकः' । स्वर शब्दसाह पदिकारान्तम्ब द्वारशब्दस्यनिति कौमारकः, हलन्तस्य द्वारिक इति ॥ हृड्गसिन्ध्यन्ते पूर्वपदण च । १९ । कथं 'भावसाध्वसपरिग्रहादभृत् हालीलाग्यं मनोहरमिति, तथा 'क्षण- १. यद्यपि 'ग्रथ दौर्बल्ये' इति कथादा पाटा नोप अभ्यत, तनि बटुलगा नदशनम् 'इत्युक्त्या पाठोऽयं कल्पित इत्यभिप्रायः. २. स भवतीति सन्दनीय यत्र वाचित प्रयोग. दर्शनेऽपि दौर्बल्यानिदेशत्योपपत्त्यर्थशाह-अनिकायमादिनि, * 'शब्दस्य सा' क पाठः, ·११६ दुर्घटवृत्तौ भिन्नसौहृद' इति कुमारः, तथा 'सौहृद्यमि'ति । युवादित्वादणि ब्राह्मणादित्वाद्वा प्यञि अनेनोभयपदवृद्धौ सौहार्दमिति । उच्यते । संज्ञापूर्वकस्यानित्यत्वात् 'हृद्भग' इत्यस्याप्रवृत्तौ आदिवृद्धिरेव । चान्द्रास्तु' हृद्भग' इत्यत्र प्रतिपदोक्तस्य हृदयपर्या- यस्य हृच्छब्दस्य ग्रहणात् 'हृदयस्य हृल्लेख' (६-३-५०) इति हृदादेशस्यादि- वृद्धौ साधयन्ति । किन्त्वेतद् 'हृदयस्य हृल्लेख' इत्यादिसूत्रे वृत्तिग्रन्थेन विरुद्धम् । रक्षितम्त्वाह - 'वचित् अर्थवत्परिभाषया 'सुहृदुहृदौ मित्रामित्रयोः' (५-४- १५०) इति निपातितम्य सुहृच्छब्दस्य योऽवयवो हृच्छब्दस्तदन्तस्योत्तरपदस्य वृद्धिर्न भवतीति व्याचक्षते । समुदायस्तत्र मित्रवचनोऽवयवस्तु निरर्थक' इति ।। अनुशतिकादीनां च । २० । कथम् 'आतिशायिकः', अत्रापाठात् । उच्यते । प्रायिकः प्रत्यय इत्युक्तम् । अतोऽम्य साधुत्वम् । कथं तर्हि 'व्याप्तिमातिशयिकेन रसेने'ति घोपः । उच्यते । सूत्रकारादिमतेन । कथं 'पुरीमाजातशात्रवीमिति माघः, अत्रापाठात् । उच्यते । आकृतिगणत्वाद् भविप्यतीत्येके । एवं चतस्रो विद्या'श्चातुर्वैद्यमि'ति । असाधुरेव वा ।। हनस्तोऽचिण्णलोः । ३२ । कथं वृत्रघ्न इदं 'वाघ्नम् ', अनेन तत्वभावात् । उच्यते । धातोः का- यमुच्यमानं तत्प्रत्यये भवतीति वृत्तिः ।। नोदात्तोपदेशस्य मान्तस्यानाचमः। ३४ । कर्य वमथुर्वम आमज्वरः', 'अनाचमिकमिवमीनामिति वक्तव्यामिति नि- षेधाभावात् । उच्यते । संज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । एवं 'गमकत्वादिति च । आम इति चौरादिकम्य णिचि वृद्धौ तत्र मित्त्वं नास्तीति वृत्तिः । कथं 'विश्रामस्थिति. हेतवो न गणिता बन्धूपमाः पादपाः' । 'विश्रामाज्जायते बलमिति च । उच्यते । 'अनाचमिकमिवमीनाम्' इत्यत्र कचिच्छ्रमिवमी पठन्तीति रक्षितः । ये तु न पठन्ति तेषां विश्रम इति । तथा च माघः- विश्रमार्थमुपगृहमजस्रमि'ति । (आ?) श्रम निकेत कुण गुण चामन्त्रणे' इति चौरादिकस्य वा । 'सूर्यविश्रामभूमिरित्या. धन्याय्यमेवेति वृत्तिः । कथम् 'उपरमोद्यममिति । यमिरमी अनुदात्तौ । 'अड उद्यमे' 'यम उपरम' इति शिष्टप्रयोगात् । अथ मुंनित्रयविलक्षणत्वादस्याप्राधान्यम् ।

·. सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । ११७ तथा । 'यथालक्षणमप्रयुक्त' इति उपराम उद्याम इत्येव भवतीति भर्तृहरिणा भाग- वृत्तिकृता चोक्तम् ॥ इसुसुक्तान्तात् कः । ५१ । कथम् 'आकस्मिकः', अकस्माच्छब्दादध्यात्मादित्वानि इकादेशात् । उ- च्यते । 'येषां च विरोधः शाश्वतिकः' (२-४-९) इति निर्देशादस्यानित्यत्वात् । अकस्मादिति तकारान्तोऽयं विभक्तिप्रतिरूपको निपात इति वा । अविभक्त्यन्तस्य जश्त्वेन दकारान्तादपि ॥ चजोः कु घिण्ण्यतोः । ५२ । कथं 'वेदिसम्मादक्षा' इति कुमारः, घञि कुत्वात् । 'घर्थ कविधा- नमि'ति कः । वेदिं सम्माष्टींति कर्मण्यण , वेदिसम्मार्जी चासौ दक्षा चेति कर्म- धारये पुंवत्त्वाद्वा । कथम् ‘अविद्यः पुरुषः शोच्य' इति, ण्यति पनि च कुत्वात् । उच्यते । 'अजिव्रज्योश्च' (७-३-६०) इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वात् । 'न कादेः' (७-३-५९) इति योगविभागादिति कश्चित् । ' ण्य आवश्यक' (७-३-६५) इति वा शोच्यसिद्धिः । कथम् 'आलोचः' ' लोच दर्शन' इत्यतो घञि कुत्वात् । उच्यते । 'लोचू णद कुप तर्क वृतु वृधु भाषार्था' इति चौरादिकाद् एरचि । एर. जन्तानां तु आर्धधातुक इत्यस्य विषयसप्तमीत्वं लब्धम् । अतः परसप्तमीपक्षे अन् । विषयसप्तम्यां तु पचाद्यच । एवं 'प्रपञ्च' शब्दः । 'पचि व्यक्तीकरण' इति भावा. दिकाद्वा । कथं 'काचाः शिक्यमृद्भेददृग्रुज' इत्यमरः । 'कच बन्धने' इत्यतः स्वार्थे णिचि एरचि । चकाराद्वा ॥ इषुगमियमा छः । ७७॥ कथं 'प्रतीच्छिप्याम्यहं प्रीत्येति चण्डी, शिति छत्वविधानात् । उच्यते । इच्छां प्रतिगतः प्रतीच्छः । तद्वदाचरिप्यामीति प्रतीच्छशब्दादाचार किपि लृट् । कथं निर्गच्छन्नकाले चतुर्थी न पतती'ति, तुकि कर्तव्ये बहिरङ्गस्य छत्वस्यासिद्ध- स्वात् । उच्यते । 'नलोपः सुप्स्वर' (८.२.२) इत्यत्र तुग्विधिग्रहणेनास्यानित्य- त्वज्ञापनात् ।। पाघ्राध्मास्थाम्नादाणदृश्यर्तिसतिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठ- मनयच्छपश्यर्छधौशीयसीदाः। ७८ । * 'किषन्तालट् ' ख.पाटः ·, ११८ दुर्घटवृत्ती कथं 'व्यतिपपे' । एशादेशे पिबादेशः स्यात् । उच्यते । ‘वणे यत् स्यात् तच्च विद्यात्तदादाविति लिटतझयोरेशिरेच' (३-४-८१) इत्यत्र न्यासः । अन्यथा शेशब्दमेव विदध्यात् ॥ पुगन्तलघूपधस्य च । ८६ । कथं 'ठीवनं' 'सीवनं', गुणसद्भावाद् दीर्घत्वाभावात् । उच्यते । पृषोदरा. दित्वादगुणो दीर्घश्च । (चाप्रग? चन्द्रगो)ी त्वेतत्सिद्धये 'ष्ठिविसिव्योर्दीर्घश्च' इति सूत्रं पठितवान् । कथं 'भेत्ता' । उच्यते । कसनोः कित्त्वं ज्ञापयति प्रकृति- प्रत्ययादिसंयोगे तत्प्रत्ययानिमित्ते कार्य गुरुसंज्ञा नाश्रीयते । कथं 'तुलयति स्म विलोचनतारका' इति माघः, 'तुल उन्मान', इत्यत्य गुणभावात् । उच्यते । 'घनर्थ कविधानमिति कप्रत्ययान्तात् तुलाशब्दात् तुलया परिच्छिनत्तीति णिचि । एवं 'तुलना' । कथं लिखनमि'त्यादि । उच्यते । संज्ञापूर्वकानित्यत्वात् । यद्वा कुट आदिः कुटादिः, कुट आदियस्येति कुटादि । तल एकशेपे गाङ्कुटादिभ्य' (?. २-१) इति निर्देशन ङित्त्वभावः । ('का विलखन' इति निर्देशात् !) । एवं च 'लेखको लेबा लखी। कार्य बनी नि । उच्यते । आतिदेशिक कार्यमनित्य- मिति ङित्त्वाभावाद् गुणः 'कृष विलेखन' इति निर्देशात् ॥ अता दी| यञि। १०१ ॥ कथं जयन्ति ते सदा सन्त' इति न्यासः, अन्तादेशाकारैकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्तवत्त्वेऽनेन दीर्घात् । परं प्रत्यादिवत्त्वे सार्वधातुकत्वात् । उच्यते । 'उभ- यत आश्रये नान्तादिवदिति निषेधात् । एवं तर्हि नान्तादिवत्त्वं, किन्त्वेकदेशवि- कृतत्वात् सार्वधातुकत्वे भविष्यति । न चैवमुभयत आश्रय इत्यस्य वैयर्थ्यम् । वृक्षावित्येतदर्थत्वात् । एकादेशस्य पूर्व प्रत्यन्नवत्त्वे प्रातिपदिकावयवत्वं सुपः । परं प्रत्यादिवत्त्वात् 'सुपो धातु' (२-४-७१) इत्यादिना लुक् स्यात् । अन्तवत्त्वाभा- वान्न भवति । न चात्रैकदेशविकृतत्वम् । उच्यते । अस्या लिङ्गं वचनं समान!] निर्देशः । तत्रावान्तत्वात् ‘सुपि च' (७-३-१०२) इति दीर्घत्वं प्राप्तमेव । एवंविधे एकदेशविकृतपरिभाषया न प्रवर्तितव्यामित्यत्राप्येतदेव लिङ्गम् । 'अन्ये- भ्योऽपि दृश्यन्ते' (३-२-७५) इति निर्देशो वा ।। १. 'प्रयत्नं सवर्णमिति' इति पठनीयं स्यात्, ·सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । ११० सुपि च । १०२। कथं 'वृक्षाय', यभावे सन्निपातलक्षणपरिभाषया दीर्घाभावात् । उच्यते । 'कष्टाय क्रमणे' (३-१-१४) इति निर्देशादस्या अनित्यत्वात् ॥ ओसि.च । १०४॥ आङि चापः । १०५ । कथम् ‘अखट्रेन', हस्वेऽप्याबन्तत्वादनेनैत्वं स्यात् । तथा चातिखटव्यावृ. सये 'हल्या दिसूत्रे दीर्घग्रहणं क्रियते । उच्यते । आप इत्याकारप्रश्लेषादीर्घान्ता- देवैत्वमिति भाप्यम् । अत एवातिखट्रादित्यादौ या (जनयन्तिः ड् न भवति) । हवस्य गुणः । १०८ । कथं 'सुतनु ! सत्यमलङ्करणाय त' इति माघः, 'सुतनु ! जहीहि कोपम्', तथा 'वरतनु ! सम्प्रवदन्ति कुक्कुटा' इति च, अनेन गुणप्राप्तेः । 'ऊडुत' (४- १-६६) इति मनुष्यजातिविवक्षायामूङि ‘अम्बार्थनद्योहम्वः' (७-३-१०७) इति न वाच्यम् । अनूङन्तस्यापि दर्शनात् ‘सुतनो ! स्तनौ च दयितोपगमे' । उच्यते । 'कृषिचमितनिधनिसर्जिखर्जिभ्य ऊः' इति ऊप्रत्ययान्तम्तनृशब्दोऽप्यस्ति । 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनूरि'त्यमरः । तत्प्रयोगे ‘अम्बाथनद्योहम्व' इति इम्वविधान- सामर्थ्यान्न गुण इति । यदि हि स्यात् अम्वार्थानां ह्रस्व इत्युक्ता नदीहम्व- योर्गुण इति कृतं स्यादिति भागवृत्तिः । ननु 'नवृतश्च' (५-४-१५३) इति कपात्र भाव्यम् । उच्यते । समासान्तविधेरनित्यत्वात् । अन्ये हम्वान्तस्य र ज्ञापूर्वकानि- त्यत्वाद् गुणाभावमाहुः । अत एव 'कुतस्त्यं भीरु ! यत् तेभ्यो द्रुह्यभ्योऽपि क्षमा- महे' इति भट्टिः । जयमङ्गलायां (च नाञ्च ++? चानूङन्तस्य) रूपं, 'सपदि वारि- धरारवभीरव' इति माघेऽनूङन्तत्य प्रयोगात् । कथं 'हे कर्तृ! कुल!' । परत्वाद् गुणेन भाव्यम् । उच्यते । बलीयस्त्वाल्लुकः पूर्वविप्रतिषेधाच्च लुकि 'न लुमता' (१- १.६३) इति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधेन सम्वृद्धिपरत्वाभावात् । कथं तर्हि 'हे वारे!' 'हे सुनो!' । 'इकोऽचि विभक्तौ' (७-१-७३) इत्यत्राचीत्यनेन 'न लुमते'त्य- स्यानित्यत्वज्ञापनात् ॥ ऋतो डिसर्वनामस्थानयोः। ११० ।

·१९० दुर्घवृत्ती कथं 'कणि ब्राह्मणकुलानि', परस्वादनेन गुणप्रसङ्गात् । उच्यते । पूर्ववि प्रतिषेधेन नुम् भविष्यति ॥ घेडिति । १११। कथं वारिणः', नुमः परत्वाद् गुणप्राप्तेः । उच्यते । 'शलालनोऽन्यत- रस्याम्' (४-४-५४) इति निर्देशात् पूर्वविप्रतिषेधात् ।। सर्वनाम्नः स्याड्स्वश्च । ११४। कथम् 'अनन्तरायाः प्राप्तेः', नसमासे सर्वनामत्वात् । उच्यते । अवि. द्यमानमन्तरं यस्या इति बहुव्रीहौ कृते निषेधः ॥ ङराम्नद्याम्नीभ्यः । ११६ । कथं इटः ‘क्तायां विकल्पः सिद्ध' इति 'क्लिशः क्तानिष्ठयोः' (७-२- ५०) इत्यत्र वृत्तिः । उच्यते । क्त्वाशब्दस्याजादौ कचित् पाठः क्रियते ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती सप्तमाध्याये तृतीयः पादः । , अथ चतुर्थः पादः। चङयुपधाया ह्रस्वः।१। केऽणः । १३॥ कथं 'तूष्णींशीलस्तु तूष्णीक' इत्यमरः, तथा 'कुर्वतेऽपि (तु) तूष्णीका नाम गम्भीरचेतसः । लघवो घोषयन्त्येव न कुर्वन्ति कदाचन', 'शीले को मलो- पश्च' इति के कृते इस्वप्राप्तेः । उच्यते । 'न कपि' (७-४-१४) इत्यत्र नेति योगविभागः कार्यः । कथम् ‘एकः', 'इण्भीके'ति के गुणे च हूस्वप्राप्तेः । उच्य- ते । 'केऽच' इति ‘केऽट' इति वा कर्तव्ये अण्ग्रहणात् पूर्वेण णकारेण प्रत्याहा- रादिति न्यासः । चत्वार्यण्ग्रहणानि पूर्वेण णकारेणेति भाष्याच्च । नचा(नट ! त्रा- णि)ति । 'आशीष्कः' 'ब(लि ? हि)प्क' इत्यत्र विसर्जनीयत्वषत्वादेरसिद्धत्वात् प्राप्तेश्चान्तरतम्यात् , न तु सावर्णात् 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति सावर्ण्यनि- ? षेधात् ॥

·सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ।
१२.१
एतेलिङि । २४।
कथम् ‘अभीयात् परीयादिति वृत्तिः । उपसर्गेण सहकादेशे एत्युपसर्गयो-
रविभागात् । अन्तादिवद्भावैकदेशविकृतत्वं नास्तीति, 'उभयत आश्रय' इत्यस्य वा
(नै समास?) इति ज्ञापकात् । अत एव भक्तिनम्रः परीयाः' इति मेघः । उच्यते ।
'ज्ञापकसिद्धं न सर्वत्रे'त्येकदेशविकृतद्वारेण विशेषादेशाद्भस्वः ॥
अकृत्सार्वधातुकयोदीर्घः । २५
कथं 'प्रायः पुण्यवता देशे शरदियं प्रावृषायते', हलन्तत्वात् । उच्यते ।
हलन्तादर्शआदित्वादचि प्रावृषाशब्दात् साध्यम् । 'कालप्रभाता शरदा प्रावृषा
तु जलार्णवा' इति संसारावर्तः ॥
रिङ् शयग्लिर्छ । २८ ।
कथं जागर्यते' । ध्रियते जागर इत्यादौ रिङ्गुणयोः सावकाशत्वे परत्वा.
दिङ् स्यात् । उच्यते । पूर्वविप्रतिषेधात् धातुपारायणे (ज्ञानव ? जागय)त इत्यु-
क्तम् ॥
गुणोऽत्तिसंयोगाद्योः । २९ ।
कथं 'संस्क्रियते' । उच्यते । सुटो बहिरङ्गत्वादसिद्धत्वाद् अभक्तत्वाच्चेति
वृत्तिः ॥
हस्वः। ५९।
कथम् 'ऊचतुः', एकादेशस्यान्तवत्त्वाभस्वप्राप्तेः । उच्यते । बहिरङ्गत्वा-
देकादेशस्येति रक्षितः ।।
भवतेरः :।७३।
कथम् अस्तेर्भूभावे कृते 'बभूवे'ति, भौवादिकनिर्देशात् । उच्यते । भू-
सामान्यनिर्देशोऽयम् । तच्च यया कयाचिद्विभक्त्या निर्देष्टव्यमिति भवतिना निर्दि-
ष्टम् । भुव इति न कृतं वैचित्र्यार्थम् ।।
इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ
सप्तमाध्याये चतुर्थः पादः ।
१. अभियात् परियाद् इति प्रयोगविषयमिदं चोद्यं प्रतिभाति । तत्र दीर्घा न पाठ्यः.
२, 'प्रयत्नं सवर्णम्' इति पठनीयं स्यात् .

·१२२ दुर्घटवृत्ती अथाष्टमाध्याये प्रथमः पादः । सर्वस्य द्वे । १। नित्यवीप्सयोः।४। कथम् ‘एकश' इति, अनेन द्वित्वप्राप्तेः । उच्यते । शसा वीप्साया अ. भिधानात् । एवं पदान्येकैकशस्तिकामिति *प्रयोगमुखी, तथा 'एकैकशः सं- हता वा' इति कामन्दकीयं न घटते । 'एकैकशो देही ति भाष्यं च 'सर्वस्य द्वे' इत्यत्र । एवं (सहि ? तर्हि) 'तान्येकवचनद्विवचनबहुवचनान्येकशः' (१-४-१०२) इति निर्देशा(द)द्वित्वं, भाप्यप्रामाण्या(द् द्वित्वं) च ॥ उपर्यध्यधसस्सामीप्ये । ७ । कथम् 'उपर्युपरिबुद्धीनां चरन्तीश्वरबुद्धयः', सामीप्याभावाद् द्वित्वानुप- पतेः । उच्यते । उपरिबुद्धीनामुत्तरलबुद्धीनामुपरि ऊर्ध्वमीश्वरबुद्धयश्चरन्ती- त्यर्थः । न तु द्वित्वम् ॥ प्रकारे गुणवचनस्य । १२ । कथं भीतभीत इव शीतमयूख' इति भारविः, इवशब्देन सादृश्यस्योक्तत्वाद् द्वित्वाभावात् । उच्यते । 'आधिक्ये द्वे भवत' इति वार्तिकेनात्र द्वित्वं, भीतत्वाधिक्यं द्वित्वेनोच्यते, यथा 'दर्शनीयदर्शनीयाद्य रोचते' इत्यत्र दर्शनीय(ता)या आधिक्यं सदेव द्विवचनात् प्रतीयत इति भाषावृत्तिः । कथं 'नवं नवं प्रीतिरहो करोती'ति माघः, अनेन द्विरुक्तौ 'कर्मधारयवदुत्तरेषु' (८-१ ११) इति कर्मधारयवत्त्वात् सुब्- लुक्प्राप्तेः, यथा माघ एव 'नवनवा वनवायुभिरादधे' 'प्रियतमे नवनवत्वमियाय'। उच्यते । अकारप्रश्लेषोऽत्र द्रष्टव्यः । तदयमर्थः- प्रीतिरनवं चिरन्तनमपि नवं तनोतीत्यही आश्चर्यमेतत् । कथं 'मन्दं मन्दं नुदति पवन' इति मेघः । तथा 'मन्दं मन्दं स्पृशति हरिणीशङ्कया साहसाङ्कम् ' । उच्यते । 'तस्य परमानेडितम्' (८-१-२) इति महासंज्ञाकरणेनात्र द्वित्वं कल्पनीयम् । 'खिन्नः खिन्नः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पय' इति मेघः ॥ * 'प्रयांगो (मुन्मु) इति ख.पाठः, ·अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः। १२३ २ द्वन्दं रहस्यमर्यादावचनव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयो- गाभिव्यक्तिषु । १५ कथं 'द्वन्द्वं कलहयुग्मयोरि'त्यमरः । तथा 'चाथै द्वन्द्व' इति । उच्यते । योगविभागादिति भाषावृत्तिः ॥ युष्मदस्मदोः षष्ठीचतुर्थीद्वितीयास्थयोर्वान्नावौ । २० । कथं गेये केन विनीतौ वामिति, अभिहिते कर्मणि प्रथमान्तत्वात् ष- ष्ठयादेरभावात् । उच्यते । एकदेशप्रयोगोऽयम् । यथा भीमो भीमसेनः, तथा युवामित्येकदेशोऽयं वामिति । द्वितीयाग्रहणं कर्मविभक्त्युपलक्षणं वा । प्रमादोऽयं वा॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्तौ अष्टमाध्याये प्रथमः पादः । अथ द्वितीयः पादः। पूर्वत्रासिद्धम् । १। कथं 'वृक्षः', रोरुकारस्येत्त्वे कर्तव्ये रुत्वस्यासिद्धत्वात् । उच्यते । रो- रुकारस्यानुनासिकप्रतिज्ञानसामर्थ्यादित्संज्ञायां कर्तव्यायां नासिद्धम्' इति ‘उपदेश' (१-३-२) सूत्रे रक्षितः । न, तदनुनासिकत्वप्रतिज्ञानम् 'अतो रोरप्लुतादप्लुते' (६-१-११३) इति 'हशि च' (६-१-११४) इत्यत्र सानुनासिकस्य रोः परिग्रहो यथा स्यात् , तेन तरुवनमित्यत्र रुशब्दम्य मा भूदित्येवमर्थम् । एवं तर्हि उकार- मकृत्वा रेफस्यैवानुनासिकत्वं प्रतिज्ञातं (स्यात् ) यथा र(जस्य?षाभ्या)मित्यत्र व्य- अनस्य स्वरितत्वात् । कथं 'प्रागियं' 'घृतस्पृगयं', 'क्विन्प्रत्ययस्य कुः' (८-२.६२) इत्यस्यासिद्धत्वात् । उच्यते । 'सन्दिगुप्णिगञ्चु' इति 'प्राग्रीश्वरान्निपाता' (१- ४-१६) इति निर्देशात् । कथम् ‘(अर्थ+य? )रजोपमा' इति, यलोपस्यासिद्ध- त्वात् । उच्यते । अकारान्तोऽयं रजशब्द: 'रजचरजार्थमिति विश्वः (१) रज इव (ऊतौ ?) इत्यर्थः । 'नोपधायाः' (६-४-७) इति निर्देशादसिद्धत्वानित्य- त्वाद्वा ॥

·१२४ दुर्घटवृत्ती कृपो रो लः । १८ । कथं 'क्लप्ता' । उच्यते । 'लुटि च क्लप' (१.३.९३) इति निर्देशात् कारस्य लत्वम् । कथं तर्हि 'कृपा' । 'क्रपेः सम्प्रसारणं चेति भिदादिपाठाला- क्षणिकत्वात् । कृपाणकपटकर्परादयस्तु उणादित्वात् सिद्धाः ॥ धि च । २५। 'धे सलोपः सिचो लोपश्चकाद्धीति प्रयोजनम्' इत्येके । सामान्येनेति सर्वे । एवञ्च कथं पयो धीयते ‘पयोधिः', अनेन सलोपात् । उच्यते । अन्तरङ्ग- त्यानिमित्तनिमित्तिनारेकपदे विधानात् । व्यवस्थितविभाषानुवृत्तेरिति भाषावृत्तिः ।। चोः कुः । ३० । कथम् 'अल्पान्तरम्', तथा 'अत्यल्पाच्याद्' इति 'आयनादि' (७-१. २) सूत्रे न्यासः, कुत्वप्राप्तेः । उच्यते । अल्पान्तरनिर्देशादेव । कुत्वविधौ ‘झलि सङीति वक्तव्यमिति वा । सङिनि (सन् ) सकारादारभ्य (आ) मंहिङो ङका- रात् । (मथमथमाजीश ?।) परसवर्णाद्वा सिद्धः । 'एवं निरुपपदस्य अञ्चेः किनि कुत्वं न, 'युजिक्रुञ्चाञ्चेति निर्देशादिति भाषावृत्तिः ।। वश्चभ्ररजसृजमृजयजराजभ्राजच्छशां षः। ३६ । कथं 'परिवाद', व्रजेरत्रापाठात् । उच्यते । 'परौ बजेः षश्च पदान्ते' इति 'अन्येभ्योऽपि दृश्यते' (३ २-१७८) इत्यत्रोक्तम् । उणादौ च सूत्रमिति रक्षितः ॥ झलां जशोऽन्ते । ३९। कथं 'जश्त्वं', शकारस्य जश्भावात् । उच्यते । 'झलां जश् झशि' (८- ४.५३) इति निर्देशात् । 'व्रश्चा दिनापि न षत्वं, धातुग्रहणानुवृत्तेः । श्चत्वं च नास्ति, 'शात्' (८-४-४४) इति निषेधात् । कथं 'बभौ मरुत्वानिति भट्टि- यमके(न हनम्मरत्वान् पूर्ववन्मतुव् ) इति जयमङ्गला, अनेन जश्त्वात् । उच्यते । 'तसौ मत्वर्थे' (१-४-१९) इत्यनेन भसंज्ञगा पदसंज्ञाया बाधितत्वात् ॥ १. 'एवं मजुमजीरशिञ्जितम्' इति वा 'एवमञ्चनमजनम्' इति वा पाठ्यं स्यात् . .

·अष्ठमाध्याये द्वितीयः पादः । १२५ रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः । ४२ । कथम् ‘आर्तः', 'उपातः' । उच्यते । 'उपसर्गादृति-धातौ' (६-१.९१) इति वृद्धेर्बहिरङ्गत्वात् । कथं 'निमित्तमिति, मिदे त्वभावात् । उच्यते । 'तस्य निमित्तम्' (५-१.३८) इति निर्देशात् ।। क्विन्प्रत्ययस्य कुः । ६२॥ कथं 'दृग्भ्यां', दृशेः विपि कुत्वम् । उच्यते । प्रत्ययग्रहणसामर्थ्यात् किन्प्रत्ययो यस्माद् दृष्ट इति बहुव्रीहौ अन्यप्रत्ययान्तादपि पदान्ते कुत्वमिति भागवृत्तिः । कथं तर्हि 'रज्जुसृड्भ्याम् ' । उच्यते । 'नशेर्वा' (८-२-६३) इति विभाषया सृजेर्न कुत्वमिति न्यासः । कथं 'विश्वसृग्विधिरि'त्यमरः । व्यवस्थित- विभाषात्वात् सृजेश्च कुत्वभावः । प्रसिद्धपदे तु न्यङ्क्त्वादित्वात् कुत्वमत्रो- क्तम् । भाषावृत्तौ तु क्वचिदेवान्यप्रत्ययान्तस्य कुत्वमुक्तं सामर्थ्यादिष्ट्या प्रसिद्धेः ।। रोऽसुपि । ६९। कथम् 'अहोवचनविन्यासः पठ्यते नच बुद्ध्यते' (?) अनेनाहर्भागवद् रेफादेश उत्वाभावात् । उच्यते । अहोरूपस्य निर्माणमिति पाठः कार्यः । अत्र 'रूपरात्ररथन्तरेषूपसंख्यानं कर्तव्यमिति रेफ बाधित्वा रुत्वविधानात् ।। हलि च । ७७ । कथं 'ठीवन' 'सीवनम् ', हल्परत्वाभावात् । उच्यते। पृषोदरादित्वाद गुणाभावो दीर्घश्च । 'ष्ठिविसिव्योर्दीर्घश्चेति चान्द्रसूत्रम् ॥ उपधायां च । ७८ । कथं वीधातो विव्यतुर्विव्युरि'ति । नचानेन दीर्घ ह्रस्वो भविष्यति, पूर्व- बासिद्धत्वात् । 'अचः परस्मिन् ' (१-१-५७) इति स्थानिवत्त्वात् हल्परत्वाभा- वात् । कथं चतुर इच्छति 'चतुर्यिते'ति। अनेन दीर्घः स्यात् । उच्यते । अ- सुपीत्यनुवृत्तस्य षष्ठयन्तेन विपरिणामात् सुब्धातोर्नेति सम्बन्धाद सुब्धातोर्न भवति, गीर्ष्यामिति सुप्यपि भवतीति भाष्यम् ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अष्टमाध्याये द्वितीयः पादः । १. स्थानिवत्त्वादिति । 'पूवत्रासिद्धे न स्थानिवद्' इत्य पणः प्रत्ययाश्रयत्वेन बहिरङ्गतयासिद्धत्वं द्रष्टव्यम् .

·१२६ दुर्घटवृत्ती अथ तृतीयः पादः। मतुवसो रु सम्बुद्धौ छन्दसि । १। पुमः खय्यम्परे । ६। कथं 'पुं(स्का! का)ण्डमिति, अनेन रुत्वभावात् । उच्यते । असाधुरे-, वायम् । पुंस्काण्डमिति पाठः ॥ नश्छव्यप्रशान् । ७। कथं 'महाँ हि यत्नस्तव देवदारौ' इति । उच्यते । महान् हि यत्न इति पाठः ॥ खरवसानयोविसर्जनीयः। १५ । कथं 'रथातिगाः', रेफात् (पूर्वस ? पर)वर्णाभाबाद् अवसानविषयत्वाद् रेफस्य विसर्जनीयाभावात् । उच्यते । रेफेण पदस्य विशेषणे रेफान्तस्य पदस्य विसर्जनीयः । अनुन्यासकारस्तु अवसानस्यापि बौद्धं परत्वमाश्रितवान् । विसर्ज- नीय इति कालापानां बिन्दुद्वयस्य संज्ञा ।। लोपः शाकल्यस्य । १९ । कथं 'गवित्याह', वलोपप्रसङ्गात् । उच्यते । पदान्तत्वाभावादिति 'स- म्बुद्धौ शाकल्यस्ये'त्यत्रानुन्यासः ॥ नश्चापदान्तस्य झलि । २४ । कथं 'कुवलयं वलयन् मरुदाववौ' इति माघः । वलयन्निति पदान्तनका- रस्यानुस्वाराद्यमकम् । न चानुस्वारव्यवधानाद् व्यपेतयमकम् , अव्यपेतयमकप्रकर- णात् । उच्यते । व्यञ्जनस्य यमके अव्यवधायकत्वाद् वलयन्नित्येवमेवास्तु ॥ कुप्वोः क पौ च । ३७। कथं 'भास्करः', अनेन कादेशात् । उच्यते । 'दिवाविभानिशाप्रभाभा- स्कार' (३-२.२१) इति निपातनात् । भाषावृत्तौ तु भास्करशब्दः कस्कादिषु पठ्यते ॥

·अष्टमाध्याये तृतीयः पादः । १२७ इदुदुपधस्य चाप्रत्ययस्य । ४१ । कथं 'कान्तः सर्वगुणोपेतो बाले! दुःखेन लभ्यसे' इति कण्ठाभरणम् । हे बाले! दुःखेन लभ्यते इत्यर्थः । उच्यते । 'सुख दुःख तक्रियायामिति विसर्ज- नायोपधो धातुः पठ्यते । तस्येदं रूपम् । कथं मातुः करोति' । कस्कादिषु धातुष्पुत्रशब्दपाठाद एकादेशनिमित्तादिणः परस्य विसर्जनीयस्य षत्वं नास्तीति भाष्यम् ॥ तिरसोऽन्यतरस्याम् । ४२ । कथं 'तिरस्कृत्य जराभिभाविने ति माघः, कथं 'गौरीमुखतिरस्कारलजयेव न वर्धत' इति, गतिग्रहणानुवृत्तेः । गतित्वं च 'तिरोऽन्तधौं' (१-४-७१) इत्य- तौं । उच्यते । अन्तर्धिग्रहणमसन्निधानोपलक्षणार्थ द्रष्टव्यम् । तिरस्कारे चास- निधानं भाव्यते । केचिदिह गतिग्रहणं नानुवर्तयन्तीति भाषावृत्तिः ॥ षष्ठ्याः पतिपुत्रपृष्ठपारपदपयस्पोषेषु । ५३ । कथं श्रियः पतिः श्रीमति शासितुं जगदिति । 'वा छन्दसि' (६-१- १०६) इत्यनुवृत्तेः । कथं तर्हि. 'वाचस्पतिरुवाचेति । उच्यते । क्वचिच्छान्दसा अपि भाषायां प्रयुज्यन्ते । कस्कादिषु वा द्रष्टव्यम् । एवं 'दिवस्पतिः' ॥ आदेशप्रत्यययोः । ५९ । कथं प्रियस्य', एकारस्य कण्ठतालव्यत्वात् । 'यो ह्युभयोस्स्थाने निष्प- द्यते लभतेऽसौ प्रत्येकमपि व्यपदेशमिति कण्ठ्यत्वात् कण्ठ्येन सावर्ण्यादेकारग्रहणेन ग्रहणात् षकारः स्यात् । न च प्रयत्नभेदः । 'अ' (८-४-६८) इति संवृतो- ऽप्यकारो विवृतः प्रतिज्ञायते । 'एङौ विवृततराविति प्रकर्षदोषो नास्ति, जाती विवृतत्वाश्रयादिति रक्षितः । न चैवं गौरित्यत्र सम्बुद्धिलोपः स्यात् । 'ए ओङ्' इति डकाराद् एडैचोस्सावाभावात् । उच्यते । व्यक्तौ सावाभावान्न षत्वम् । लिङ्गं चात्र 'अङ्गस्य' (६-४-१) इति । अवश्यं चैतत् । अन्यथा दासीष्टेत्यत्र घत्वं स्यात् । (वयस्या ? वेला)स्विीत निर्देशान्न च 'नाज्झलौ' (१-१-१०) इति निषेधः, अगृहीतसवर्णानामचा प्रतिषेधवचनात् । अयं (च) न्यासोऽसङ्गतः स्यात् । 'अत्रा- प्येवंक्रमण षत्वाभावाद् इण्ग्रहणादिति न्यासः । कथं 'निस्से', 'नुविसर्जनीय' . " ·१२८ दुर्घटवृत्ती (८-३-५८) इत्यनुवृत्तेः षत्वभावात् । उच्यते । प्रत्येकं व्यवधानाभ्युपगमात् । 'पुं. स्वि'त्यत्र न भवति, नुस्थानिकानुस्वारोपलक्षणार्थत्वात् ।। उपसर्गात्सुनोतिसुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिस्थासेनयसेध- सिचसञ्जस्वञ्जाम् । ६५ । कथं 'दुःस्थः' 'मुस्थः' 'सुस्थितः' । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषावृत्तिः । कथम् 'अतिस्तुतमिति । 'अतिरतिक्रमणे च' (१-४-९५) इति पूजातिक्रमणयोः कर्मप्रवचनीयता ।। अवाच्चालम्बनाविदूर्ययोः। ६८ । कथम् 'अवष्टब्धः' । उच्यते । 'ष्टभि स्कभि प्रतिबन्ध' इत्यस्य सुषामादि- त्वात् , 'अवष्टब्धनिष्टब्धौ चेति वचनाद्वा ।। अम्बाम्बगोभूमिसव्यापहित्रिकुशेकुशवगु- मञ्जिपुञ्जिपरमेबर्हिदिव्यग्निभ्यः स्थः । ९७ । कथं 'सव्येष्ठाः' 'सव्येष्ठारो', 'परमेष्ठी' । औणादिका एते सुषामादिपु ज्ञेया इति भाषावृत्तिः ॥ सात्पदाद्योः। १११। कथं 'तनुषेकमलं कमलमिति वासवदत्ता । सेस्सकारस्यानेन षत्वनिषे. धात् । उच्यते । अपपाठ एवायम् । कथं त्रिष्टुप्' 'अनुष्टुप्', षत्वलक्षणा- भावात् , 'स्तुभु स्तम्भ' इत्यस्य सोपदेशत्वात्। सुषामादित्वादिति । कचित् प्रति- स्तब्धः । कथं 'निष्टब्धाश्छात्रा' इति । निपूर्वस्य स्तम्भेरिति वर्णदर्शनात् । नि(पू)न्निपातनं च । तथा चान्द्रं सूत्र- 'नि(:)प्रतिभ्यां स्तम्भेरिति । 'खपरे शरि वा लोपो वक्तव्यः' । निरस्सकारविसर्जनीयलोपः ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अष्टमाध्याये तृतीयः पादः । पशब्द ए' इति ख.पाठ:.

·अष्टमाध्याय चतुर्थः पादः । १२९ अथ चतुर्थः पादः। रषाभ्यां नो णः समानपदे।। पूर्वपदात् संज्ञायामगः । ३ । कथं पौलस्त्यो नरवाहनः', अनेन णत्वभावात् । उच्यते । शुभ्नादेराकृ- तिगणत्वात् । एवं 'दुर्नामा दीर्घकोशिका', 'पुनर्नवा तु शोफनी', 'श्रीधनः शास्ता मुनिः', 'स्वर्भानुः', 'चित्रभानु'रित्यादि साध्यम् ॥ वाहनमाहितात् । ८। कथं 'धनदो नरवाहन' इति, अनेन णत्वविधानात् । उच्यते । अनाहितवा- चित्वात् नरशब्दस्य, क्षुम्नादिपाठाद् वा । एवं पूर्वपदाद् ' (८-४-३) इत्यपि न प्रवर्तते ॥ एकाजुत्तरपदे णः । १२ । कथं 'ब्रह्मघ्नमपि चण्डालमि'ति । उच्यते । क्षुम्नादित्वात् । णादेशो (घ). व्यवाये नेष्यत इति तु भाष्यम् ॥ कुमति च । १३ । कथं 'दुःखेन(!)भोजयितुमाशयिता शशाक' इति माघः । उच्यते । 'पात् पदान्तात् ' ८-४-३५) इति निषेधात् । क्षुम्नादित्वादिति सुभूतिः । कथं 'शास्त्र- वाक्मानीति 'उपदेश' (१-३-२) सूत्रे वृत्तिः । तथा ('तीर्थज्ञानमिति ?) 'द्वन्द्वे ध' (१.१.११) इति वृत्तिः । तथा चन्द्रगोमिनामिति । शुभ्नादित्वात् ॥ प्रौतिपदिकान्तनुविभक्तिषु च । ११ । कथं 'प्रेन्वनम्', नुमाश्रयणत्वात् । उच्यते । साहचर्यात् प्रत्त्यासत्तेर्वा प्रातिपदिकाद्विहितस्य नुमो ग्रहणात् । नैतदस्ति 'प्रेण्वनमि'त्यनुपदकारेण नुम उदाहरणमुपन्यस्तं; तन्न स्यात् । उच्यते । मतभेदो द्रष्टव्यः । प्रेन्वनमित्याद्यस. मासो वा उपसर्गप्रतिरूपकत्वात् । इह पूर्वपदादिति वर्तते । कथं (प्रकानाः ?) 'क्षत्रिययूनाम् ' । उच्यते । शुभ्नादित्वादिति माषावृत्तिः ।। १. 'दुष्खेन' इति पाठं मन्यते इति माति, २॥ आदर्शद्वयेऽपि एतत् सूत्रमिहेष लिखितम् .

·दुर्घटवृत्ती उपसर्गादसमासेऽपि णोपदेशस्य । १४ । कथं 'दुनीतं' 'दुर्नयमि'ति । उच्यते । उपसर्गप्रतिरूपकत्वादिति भाषा- वृत्तिः । यद्येवं पात् पदान्तात् ' (८-४-३५) इत्यत्र ‘पादिति किमि'त्युक्ता निर्णयः दुर्णयः' इत्युक्तम् । तयाहन्यते । न । तत्रोपसर्गग्रहणं भविष्यति ॥ कृत्यचः। २९। कथं 'प्रग्न्यानं' 'प्रध्यानमिति, अनेन णत्वात् । उच्यते । वमोर्वा' (८. ४-२३) इत्यता वाग्रहणमनुवर्तते मण्डूकप्लुतिन्यायेन, तस्य व्यवस्थितविभाषा- त्वात् ॥ इजादः सनुमः । ३२। कथं प्राङ्गण पान्तु युप्मानूप्माणमिति मयूरः, इजादेरेवेति नियमात् णत्वाभावात् । अङ्गणमिति पृपादरादित्वाण्णत्वमिति धातुप्रदीपिका । अन्ये त्वत्र णत्वं नच्छन्त्येव । 'अङ्गणं चत्वराजिरे' इत्यमरः । अपपाठ एव । शतकेऽपि प्राङ्गने इत्येव पाटः । 'अचलाङ्गनमङ्गने' इति माघानुप्रयोगः ।। पदान्तस्य । ३७ । कथं 'कृतकर्म(ण') इति, लुप्तविभक्तौ प्रत्ययलक्षणत्वेन णत्वनिषेधात् । 'उत्तरपदत्वे चापदादिविधाविति निषेधात् । 'पदव्यवायेऽपि' (८-४-३८) इत्यत्र हि मापकुम्भवापेनेत्यादिसिद्धये रक्षितेनोक्तं ---- 'सात्पदाद्योः'. (८-३-१११) इत्यत आरभ्य या विधिः स सवः पदादिविधिरिति । एवञ्च तच्च) विधिरित्यस्योपलक्ष- णार्थत्वात् 'पात् पदान्तादि (८-४-३५)त्यत्र सप्तमीसमासाश्रयणाल्लभ्यते । तद्धि 'युसर्पिप्केणे'त्येतदर्थम् । तच्चैव भवति नान्यथा । ततश्चाणत्वं पदादिवि(धे धि) स्वेति । उच्यते । 'भावकर्मणोः' (१-३-१३) इति निर्देशात् । तद्वदत्र । स्तोःश्चुना श्चुः । ४०॥ कथं 'शत्रून् जयति' । उच्यते । असहितायां भविष्यति । कथम् 'अल्पा- उतरमि'ति । उच्यते । 'नसो भवनाद्' इति निर्देशादिति 'अल्पान्तरम्' इत्यत्र रक्षितः । कथं 'जश्त्वम्' । 'शात्' (८-४-४४) इति प्रतिषेधान्न श्चुत्वम् । 'त्र- ·अष्टमाध्याये चतुर्थः पादः । १३१ प्रादिना (५.२.१६)चर पावं, धातुग्रहणानुवृत्तेः । कथं 'मज्जति' 'लज्जते' । 'झलां (८) दकारे तस्यानेन जकारो न युक्तः, पूर्वत्रासिद्ध- मारजनशोध:' (७-१-६० ) ? इति निर्देशादिति न्यासः । १९९१)सून र क्षेतेनोक्तं- "निशाशब्दम्य निश्भावे 'झलां हागि जाकारे सप्तमीबहुवचनम्य श्रुत्वेन तालव्ये शकारे हरि निशु इति रूपम् । 'शश्छोऽटि' (८-४-६३) इति छकारे ति । तथापि श्रुत्वेन दन्त्यम्य तालव्यशकारव्यक्ती पुनश्च- रजतीयादि यथा 'चिणो लुक' (६-४-१० ४) इत्यत्र वृत्ती पुनार योरपो)लुङ नाम्ति · असिद्धवदत्राभात् ' (६-४- :: शतासिद्धत्वात् श्रुत्वेन संयुक्तः शकारः । तम्य जश्त्वे . कि सुना टुः । ४१॥ उच्यते । पृपोदरादित्वान्नित्यं ष्टुत्वम् , (ढ3) हा इति । उभयं विकल्पितमित्यपरे । तेन पधेति खेरि च । ५५। अनुन सकारस्य तकारप्रसङ्गात् । उच्यते । 'सःस्या- बरि ८-४-५५) इति तकारो न भवति । अन्यथा इत्ययुक्तं स्यात् । ज्ञापकसमुच्चये तु 'उदः इति ज्ञापकान्न सकारस्य 'खरि च' इति चर्वेन तिचा कृतिचरो भवन्तीति सकारम्य सकार एवेत्यर्थः ।। वादान्तस्य । ५९॥ वंदन्त्यौप्ठयत्वात् परम्य सवर्णो वकारो नास्ति। तेन सानुनासिको वकारो युक्त एव । ततश्च प्रमादलिखितं च तत्' । यदि दन्त्यौष्ठ्येन निर्देशादिति' इति पाठः स्यात् .

·१३२ दुर्घटवृत्ती परसवर्णपक्षे वकार एव सानुनासिको भवति, ततश्च पुवत् पुंवदिति स्यात् । यतः पुंबदस्तीत्यर्थविवक्षायां विपि तस्य साधनं विहितं, तत्सन्दि(ग्धमि)ति । उच्यते । 'बद स्थैर्य' इत्यस्मात् कि । पवर्गवकारादित्वात् सेत्स्यति । झरो झरि सवणे । ६५ कथम् अष्टधातौ भवद्भ्याम्प्रस्तावे 'अनचि च' (८-४-४७) इति द्वित्वे कृते एकदकारलोपोऽनेनोक्तः, अत्र वृत्तौ हल्ग्रहणानुवृत्तेः । प्रत्युदाहरणं च वाग्मीति द्रष्टव्यम् । तथा 'वाचो ग्मिनिः' (५-२-१२४) इत्यत्र भाषावृत्तिः 'द्वि- गकारनिर्देशो वाग्ग्मी'ति । अवश्यं हलग्रहणानुवृत्तिज्ञेया । अन्यथा 'ढो ढे लोपः' (८-३-१३) इत्यपार्थकमेव अनेनैव तु लोपसिद्धेः । उच्यते । लेखकप्र- माद एव सः । यद्वा केचिद्धलनुवृत्तिं नेच्छन्ति । वाग्मीति एकगकारो दृश्यते ढलोपश्च नियमार्थ एव म्यात् । व्यावृत्तिश्च लिड्ढौकत इत्यादौ ॥ इति शरणदेवविरचितदुर्घटवृत्ती अठमाध्याये चतुर्थः पादः । दुर्घटवृत्तिः समाप्ता । म्याद, १. किबिति । एवञ्च पुमानिव स्थिरा काचित् स्त्रीत्यर्थः. २. नियमार्थ इति । नियमश्च ढे ढस्यैव झरो लोपा नान्यस्येति.

·शुद्धिपत्रम् ।। पृष्ठम् पतिः अशुद्धम् दम् पृष्ठम् पाङ्गः अशुद्धम् शुग २ २१ प्राण २३ २६ ६ तः। लुब्धै न्ती स '७ a णः णम् १२ २४ पस्य षयस्य स्य १४ आ वै अ वे १३ ११५ १९ १० यः यम् १२. ₹

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.