·***** qEGRE 344 BENARES SANSKRIT SERIES; A LECTION OF SANSKRIT WORKS EDITED BY THE PANTA OF THE BENARES SANSKRIT COLLEGE. No.1. सिद्धान्ततत्त्वविवेकः श्रीकमलाकरभट्टविरचितः। महामहोपाध्याय-पण्डितश्रीसुधाकरद्विवेदिटिप्पणीभिस्तथा महामहोपाध्याय-झोपाह्नपण्डितश्रीमुरलीधरशर्मकृतटिप्पणीभिश्च सहितः। SIDDHÂNTA-TATTVA-VIVEKA, AT KEATISE ON ASTRONOMY, By Bhatta Kamalakara. With notes by Mahâmahopadhyâya Pandit Sri Sudhâkara Dvivedi. Edited with notes by Mahamahopadhyâya Pandit Sri Muralidhara Jhê, FIRST PROFESSOR1, GOVERNMENT SANSKRIT COLLEGE, BENARES. Fasciculus I, BUNARES: PUBLISHED BY Krishna Das Gupta, Proprietor For BRAJ BHUSHAN* DAS &Co., C. K. 4075, Thatheri Bazar, Near the Chauk. Printed by Krishna Das Gupta, Proprietor, at the Benares Printing Press and by Jai Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares. ene 1924. Revised Edition, * Formerly the publisher's name way put down in the abstract form "BRAJ, B. Das & Co , ** bat now the fall name is given i. e: «BRAJ RHUSHAN Das & Co." ve the customers are requested out to take it as mother trma altogether. * * ** stophora

·भारती-भवन पुस्तकालय
प्रयाग
क्रमिक संख्या ६९९
विभाग११ २६

·REMEDISHATANAPITHORS - २६ श्रीगणेशाय नमः । अथ सिद्धान्ततत्त्वविवेकः । तत्त्वप्रकाशिन्या टिप्पण्या समेतः । ब्रह्माण्डोदरमध्यगावनिजलाग्न्यव॑न्दु पूर्वग्रह- झैर्ध्वस्थप्रवहान्तगोलरचना सृष्टियथावत(१) स्थिता। कालेऽस्मिन् (२) गहनेऽव्ययेऽस्ति सततं यस्मादियं तज्जय- त्याद्यं निर्गुणमीथमव्ययपरब्रमकतत्त्वं शुभम् ॥ १ ॥ यदुत्पत्तिलयो साऽन्या सृष्टिर्यस्माञ्च(३) देहिनाम् । ब्रह्मादीनां विभुः सोऽयं व्यक्तीभूतः सनातनः ॥ २ ॥ ब्रह्माण्डान्तस्तमोहन्ता भगवास्तेजसां निधिः । वामाऽनिरुद्धः कालात्मा सूर्योऽयं सवितेति च ॥ ३ ॥ मण्डलान्तरगोजसं भुवनानि परिधमन् । जलगोलग्रहाणां भास्करः सर्वगोऽव्ययः ॥ ४ ॥ 7 विशेषशरणः । (१) यथावत् स्थिताऽस्तीसनेन ग्रहादि सृष्टिः स्थिरेति । (२) अस्मिन् गहने दुरधिगम्ये अव्यये ऽविनाशिनि काले महाकालें इत्यर्थः । (३) यस्मात् परब्रह्मणश्च देहिनां प्राणिनां यदुत्पत्तिलयो यो सृष्टि- विनाशौ भवत' इति शेषः साऽन्याऽस्थिरा सृष्टिश्चास्तीति पूर्वश्लोकेनान्वयः ।

·२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। शास्त्रवतको ध्येयस्तत्वनैः कालबोधकृत् । त्रयीमयः सर्ववन्द्यो जयत्येकोऽम्बरस्थितः ॥ ५ ॥ केचित् प्रत्यक्षसूर्याच्च भिन्नोऽयमिति यट्बलात् । वदन्ति मूढवादस्याप्रामाण्यात् तदस ध्रुवम् ॥ ६ ॥ य(१)च्छास्त्रबहानयनानुसार ब्रह्मेन्दुपूर्वा ऋषयोऽपि चक्रः । खं खं च सिद्धान्तमनल्पकार्थ गूढं सतां गोलविदां सुबोधम् ॥ ७॥ अस्ति चाधमपरम्परयाऽ शितं सदपि सौरमतं तत्। तत्कृतेरनवबोधत एवेत्थं किलोह्यमधुनातनवयः ॥८॥ सशीलवासनाबाद्यैः करण ग्रन्थयुक्तितः । सुस्थूलव्यवहारार्थ खाचार्यत्वप्रसिद्धये ॥ ६ ॥ वस्तुतत्त्वमबुदैव स्वाः साकं विरोधतः(२) । बमिबहुधा पूर्व सिद्धान्ताः स्वधिया कृताः ॥ १० अतः सांवत्सराचार्य गुरुं श्रीमद्दिवाकरम् । नत्वा नृसिंहजोऽर्कस्य मताच्छ्रोकमलाकरः ॥ ११॥ कृती तत्त्वविवेकाख्यं पूर्वास्पृष्टं सवासनम् । सिद्दान्तं गोल वित्तुल्यै करोति खधियोत्तमम् ॥ १२॥ विशेषशरणः । (१) यस्य सूर्यस्य शास्त्रं सूर्यसिद्धान्ताभिधामिति (२) विरोधं कृत्वेति ल्यबलोपेः पन्चमी ।

·मानाध्यायः। ब्राह्मय दिव्यं तथा पत्र प्राजापत्यं गुरोस्तथा । सौर च सावनं चान्द्रमाचं मानानि वै नव ॥ १३ ॥ भूतानामन्तकृत्(१) काल: कालोऽन्यः कलनात्मकः । स द्विधा स्थूलसूक्ष्मत्वान्मूर्तश्चामूर्तसंज्ञकः ॥ १४ ॥ मूर्तः प्राणादिकमुश्यादिकश्चामूर्तसं जकः । युरात्रत्ते तच्चक्रकला एवासवः स्मृताः ॥ १५॥ खेन्दु गुवक्षरोच्चारः श्वासकालो ह्यसुश्च तैः । पलं षड्भः खषड्भिस्तैर्घटी तत्पष्टिसंख्यया ॥ १६ ॥ दिनं तत्रिंशता मानो वर्ष हादशभिश्च तैः । इत्यं नाक्षत्रमानं स्यात् प्रवहानिलजभ्रमात् ॥ १७॥ विकलानां कला षट्या तत्षष्ट्या भाग उच्यते। तत्रिंशता भवेद्राशि गणो हादशैव ते ॥ १८ ॥ इत्यं भमण्डले नेत्रे विभागास्तविदोदिताः । पूर्वक्रमादजादीनां तथा भानां च दखभात् ॥ १६ ॥ भचक्र कभोगाधिोः केचिदार्च वदन्त्यन्त्र मासं बुधाः संहितासु । यदुक्तं भत: सावनाख्यानमानं सदा गोलसंख्यान(२)शाखोपयुक्तम् ॥ २० ॥ ॥ विशेषशरणः। (१) एक इति शेषः। (२) संख्यानं गाणवम् ।

·आज सिदान्ततत्त्वविवेके। पश्चिमभ्रमणानानां ग्रहाणां प्राक् कुजे बुधैः । उदयादुदयं यावत् सावनाहः प्रकीर्तितः ॥ २१ ॥ भानां तच्चासंगं स्याद्ग्रहाणां सावनाह्वयम् । तत्र सूर्यस्य भूपूर्वी दिनसंज्ञोऽप्युदीरितः ॥ २२ ॥ अमान्तादमान्तं तु यावत् स चान्द्रो भवेत् संक्रमात् सौरसंज्ञोऽत्र मासः । क्रमात खाग्नितिथ्यात्मकः खाग्निभांशा- त्मकस्तद्दिनाख्यश्च तज्जैः सदोक्तः ॥ २३ ॥ स्थिरसावनाहस्तु भभमश्चल (१)मान्न सः । उतार्चषष्टिघटिकात्मक एवोक्तभनमः ॥ २४ ॥ अहोरात्रः पितृणां तु चान्द्रो मासः पुरोदितः । रवेश्चकभोगोऽत्र रविवर्ष तदेव हि ॥ २५॥ देवानामसुराणां च द्यरात्रं तु विपर्ययात् । दिनराब्योस्तथा खाङ्गवति३६ ० संख्याराचकैः ॥ २६ दिव्यमासुरसंन्नच वर्ष जेयं गुरोरथ । मध्यैकराशिभोगेन वर्ष संवत्सराभिधम् ॥२७॥ अनाद्यनन्तसर्वेशे महाकाले भमण्डलम् । निरन्तरं धमत्यत्र सग्रहं गगनस्थितम् ॥ २८ ॥ २ .. विशेषशरणः । (१) यस्य भस्य गतिरूपलभ्यते तबलभं तस्मादिलि।

·मानाध्यायः। कस्मिन्नप्यचलं काले वतु महमिदं न हि । शश्वत् तद्धमणात प्रत्यक् पराहत्ते भमण्डले ॥२६॥ लक्षार्धरात्रे चलिता ग्रहोच्च- पातादयः स्युर्युगपञ्च सर्वे । नाड्याह्वयेऽजादियुतास्तदैव सध्याह्वयं कालमुदाहरन्ति ॥ ३०॥ कालेन येनैति पुनः स योग- स्तं सृष्टिकल्पं प्रवदन्ति सन्तः । (१)अतीन्द्रियन्नग्रहपूर्वकाणां सदोदिता ये भगणाः स्वशास्खे ॥३१॥ मानानि सौरैन्दवसावनाक्ष- पूर्वाणि तहा युगपच्च सर्वम् । संपूर्णमुक्तं परिपूर्तिमेति कालेन येनेत्यु(२)दितस्वसृष्टेः ॥ ३२ ॥ विशेषशरणः । (१) अतीन्द्रियज्ञैः सूर्यादिभिः स्वशास्त्रे स्वस्मिन् स्वस्मिन् अन्ये ग्रह- पूर्वकाणां ग्रहशीघ्रमन्दोच्चपातानां ये भगणाः सदा सर्वदा उदिताः सर्वकालार्य स्थिरा मध्यमा भगणाः पठितास्ते तथा सौरैन्दवसावनाक्षपूर्वाणि यानि मानानि तानि च पृथक् पृथक् वा तदुक्तं सर्व संपूर्ण निःशेषं यथा .. स्यात् तथेति । (२) उदितस्वसृष्टेः सूर्यसिद्धान्ते या उदिता कथिता सृष्टिमंह- सृष्टिरित्यनेन भास्करसृष्टिः प्रत्याख्याता । st ·६ सिद्धान्ततत्वविवेके। तं सृष्टिकल्पं ग्रहगोलविता वदन्ति सूक्ष्मग्रहपूर्वसिद्ध्यै। स सृष्टिकालः कमलोद्भवस्य जन: शतघाधिनगाधिवषैः ४७४०० ॥ ३३ ॥ दिव्यैर्भ वेब्रह्मसमुगमात् तं कल्पप्रमाणं समयं वदन्ति । ब्राह्मं च कल्यं मुनयः खधर्मे संकल्पकादौ नियमेन योग्यम् ॥ ३४॥ उक्तलक्षणकल्पाख्यः स कालस्तुल्य एव हि । सृष्टि ब्रह्मादिभेदेन भिन्नः स्वखफलाप्तये ॥ ३५ ॥ महायुगसहस्रेण कल्पस्तत् तु महायुगम् । चतुर्युगमितं तानि चतुर्लघुयुगानि च ॥ ३६॥ कृताह्वयं तथा त्रेतायं हापरसंज्ञकम । तथा कल्याह्वयं ज्ञेयं धर्माविडासतः क्रमात् ॥ ३०॥ एवं दिगविधर्मीऽयमुदितोऽस्ति महायुगे। खखामदन्त वेदैश्च४३२०००युगाग्निद्दीन्द संगुणोः ॥ ३८॥ सूर्यवधैः क्रमेणैते स्वः कृताद्या युगावयः । (कृ० १७२८०००, ३० १२८६०००, हा० ८६४०००, क० ४३२००० ।) एषां खाकांशतुल्यौ च सन्यासन्ध्यांशको सदा ॥ ३६ ॥ आद्यन्तयोयुतौ तेषामयुतघरदाधयः ४३२०००० । महायुगं मनुस्तैश्च युगैः क्वद्रि-७१ मितैस्तथा ॥ ४०॥ ॥ ENNANORANMicosidase Show ·मानाध्याय:। ७ आदिमध्यावसानेषु कृताब्दैः सन्धयः स्मृताः । मनूनां तिथिसंख्याकास्तत्रावश्यं जलप्लवः ॥ ४१ ॥ अर्काब्टैरिन्द्र संख्याकमनुभिर्नाम एव सः । कल्पः प्रोक्तः फलार्थं वै कालविह्निर्मुनीश्वरैः ॥ ४२ ॥ ससन्धिमनुभिश्चैवं कोटिन्नास्ते रदाब्धयः ४३२००००००० प्रवदन्ति दिनं ब्राह्ममहोरात्रं च तद्वयम् ॥ ४३ ॥ वर्षाहोरात्रसंख्या तु खाङ्गाग्निप्रमिता विधेः । परमायुः शतं तस्य तयाऽहोरात्र संख्यया ॥ ४४ ॥ दैनंदिनसुसृष्ट्यर्थ मनिरुद्धार्क जो विधिः । भूस्थितानां च जीवानां न स्थिराम्बरबासिनाम् ॥ ४५ ॥ (१)अनौदृशं जगदिदं न कदापीति वाग्बात् । प्रमाणात् तल्लयवान्तिं त्यज मूढानिशं ध्रुवम् ॥ ४६ ॥ भूमेरेव विभागास्ते भूर्भुवः खः सदोदिताः । व्यमाद्याम्ये तया सौम्ये तथा मेरुरिति क्रमात् ॥ ४७ ॥ तइतब्रह्मसृष्टेः स्थाहिलयस्तहिनान्तजः । सर्वदैव महाकाले महर्लोकादि खऽस्ति हि॥ ४८॥ मार्कण्डेयपुराणादौ सच्छ्रीभागवतेऽपि च । खोयप्रमाणवचनान्यपि स्पष्टानि सन्ति वै ॥ ४६॥ विशेषशरणः । (१) इदं जगत् भुवनम् । अनीदृशमीदृशं न सर्वदा नैकरूपमि- ति कदाऽपि न । वागबलात् प्रमाणात् स्वकपोलकल्पितप्रमाणमाश्रियेथः ।

·८. सिद्धान्ततत्त्वविवेके। सौरेतु सृष्टिवर्षीतौ ग्रहसिजनं कजम् । उक्तं तेन स्थिरा सृष्टिः कथं युक्तेति चेच्छृणु ॥ ५० ॥ (१)जपपूजनहेतोस्ते निर्मिता देवतांशकाः । विधिना विम्ब रूपा ये तभिन्नास्वव्ययाः सदा ॥ ५९॥ ब्राह्म मानमिदं प्रोतां तादृशाः कमलोद्भवाः । कालेऽस्मिन् बहवो जाता भविष्यन्ति सनातने ॥५२॥ आयुषोऽधं गतं तस्य वर्तमानस्य चाग्रिमात् । कल्पादितः(२) प्रमाणार्कपूर्व शास्त्रानुसारतः ॥ ५३ ॥ श्राद्यपूरुषपरम्परया श्री- शालिवाहनशकेन्द्रमुख(३)ऽत्र । विशेषशरणः । (१) विधिना ब्रह्मणा निर्मिता ये सूर्यादिग्रहाः, येषां सृष्टिवर्षान्तरे सृष्टिः सूर्यसिद्धान्ते कथिता, ते जपपूजनहेतोपे पूजने च मुखहस्ताद्यवय- वविशिष्टस्य ध्येयत्वाद् देवतांशकाः सन्ति । तद्भिन्नास्तव्यतिरिक्ता अप- रिवर्तिता एकरूपा ये च विम्वरूपाः प्रभावन्तः प्रत्यक्षं दृश्यन्ते ते सदा सर्वदा महाकाले तिष्ठन्येव । मङ्गलश्लोके एव ग्रहादिसृष्टेः स्थिरत्वेऽन्यथाs- नुपपत्त्या श्रीकमलाकरभट्टेनेदृशं समाधान दृत्तमिति । (२) प्रमाणरूपं यदर्कपूर्व शास्त्रं सूर्यसिद्धान्तादीति । (३) सिद्धान्तशिरोमणौ " शकनृपस्यान्ते कलेर्वत्सराः", इह शकादाविति परस्परविरोधपरिहार एवम्-'शको न कस्याश्चिव्यक्ते- नाम किन्तु देशजाति परं शिक-पदम् । तन्नाम्नः कस्य चिन्नृपस्य यदा- इन्तस्तदाऽन्यस्य तन्नाम्न एवाद्विरिति ।

·मानाध्यायः। वत्सरा विधिमुखाडिदिता जै- स्तान क्रमादथ वदामि फलार्थम् ॥ ५४ ॥ खायंभुवो मनुः खारोचिषश्चोत्तमजस्तथा। तामसो रैवतस्तहचाक्षुषस्ते गतास्तु षट् ॥ ५५ ॥ वैवखतो मनुश्चायं सप्तमोऽस्त्यधुना किल । इत्यं का(१)देस्तु मनवः षड्व्यतीता युगानि वै ॥५६॥ भमितानि तथा चाङित्रयं तहत् कलेगताः । नन्दादीन्दुगुणाः ३१७ सौराश्चाब्दास्त्वित्यं शकानने ॥ ससन्धिसर्वयोगे स्युः सौराब्दा विधिवत्रतः । गोऽट्रोन्यब्धिनन्दाक्षिशैलनन्देन्दु १८७२८४७१७८ संमिता:॥ शालिवाहनशकन युतास्ते खार्कवर्षवदनेऽत्र गताः स्युः । खामखाब्धिरसखादिशशाङ्क: १७०६४०००। सृष्टिवक्रविधिसौरगताब्दैः ॥ ५६ ॥ हीनिता इह च तेऽन्दगणः स्यात् सोऽथ सृष्टिबदनाद्ग्रहसिधै। येन सर्वचलनोक्तयुतिईि सृष्टिकाल दूह नो विधिवत्रम् ॥ ६ ॥ विशेष शरणः । (१) ब्रह्मादोरीते।

·। सिद्धान्तवत्वविवेके । यच्छिरोमणिकता निजतन्वे अह्मणो दिनमुखं ग्रहसृष्टः । वनामुक्तमिदमार्षविरोधात् तत् तु तुच्छतरमूह्यमतिः ॥ ६१ ॥ चैहिष्णुधर्मोत्तरमेव मूलं ब्राह्म पुराण वदसीह तत् तु । अतान्त्रिकै शितमेव पूर्व संदृश्यते सर्वजनप्रसिद्धम् । अत्र तत(१) त्रुटितफक्किकयेदं मुष्टिवर्धवचनं तु विनैव । दृश्यतेऽथ च तदेव हि मुलं संविधाय रचयन्ति हि शास्त्रम् ॥ ६३ ॥ सूर्यादिदेवैर्मुनिभिः खतन्तैः (२) शाकल्यमुख्यैर्गदितं हि तस्य । (३)विरोधतः श्रीकमलोद्भवोक्ति- स्यात् कथंचिति यतोऽर्कजः सः ॥ ४ ॥ विशेषशरणः । (१) तदिदं भास्करस्वीकृतं ब्रह्मपुराणान्तर्गतं त्रुटितफक्किकया हेतु- भूतया सृष्टिवर्षमन्तरा दृश्यत इति । (२) स्वतन्त्रैः स्वच्छन्दकर्तृभिीरत्यनेन मुनिषु देवेषु चानर्गल्य- दोषमतः स्वस्मिन् ग्रन्थे इयर्थत : 'स्वतन्त्रे' इति पाठ; श्रेयानिति । (३) बिरोधं कृत्वा कथंचिद् ब्रह्मोक्तिर्न भवेत् । यतोऽर्क पुत्र-एक ब्रह्मा " सूर्य आत्मा जगतस्तस्थुषश्च” इति श्रुतेः। अतः पितुरन्यथा कथने- ऽसामञ्जस्यमिति । % ·मानाध्याय:। ब्रह्मा प्राह च नारदाय हिमगुर्यच्छौनकायामलं माण्डव्याय वशिष्ठसंज्ञकमुनिः सूर्यो मयायाह यत् । प्रत्यक्षागमयुक्तिशालि तदिदं शास्त्र विहायान्य था यत् कुर्वन्ति नराधमास्तु तदसद्देदोक्तिसन्या भृशम्॥६५॥ किं चात्र सूर्योद्भव एव चोक्तो ब्रह्मा न सूर्यादधिकः (१)कथंचित् । (२)भूकर्णिकामेरुगताल्पकाच्छी- सूर्योऽतिदूरोऽधिक एवं यस्मात् ॥ ६६ ॥ किं चाधमास्तबहुसंमतं तु त्यका लथैकाल्पमतं गृहीत्वा । मूलं प्रमाणं कथयन्ति लोके शाखं खकीयं तु विचित्रमेतत् ॥६७॥ सृष्ट्यधं (३) कल्पभेदेन विधिसृष्ट्यादिकालयोः । ब्रह्माकमतभेदं ये मन्यन्ते ते कुबुद्धयः ॥ ६८ ॥ विशेषशरणः । (१) प्रचुरविषयावत्वान्न मान्य इति । (२) पुराणप्रसिद्धकर्णिकाकारभूमिष्ठमेरुगतादल्पान्तरे स्थितालघुद- शिनो ब्रह्मणोऽतिदूरे विद्यमानो दूरदर्शी सूर्योऽधिको मान्य एवेति । (३) ग्रहादिसृष्टयर्थं कालोऽपेक्ष्यते तदर्थं ब्रह्मादिग्रहसृष्ट्यादि का- लयोः कल्पप्रमित समयभेदेन ब्रह्माकर्मते भेदो वस्तु तस्त्वभेद एपेति ये जानन्ति ते कुबुद्धय इति । समा ·: सिद्धान्ततत्त्वविवेके । (१)युगे युगे महर्षीणामित्याद्य तयाऽधुनातनः । कल्पः सोऽर्कोक्त एवास्ति ब्रह्मणो न हि किन्तु (२)सः॥ अन्य एवास्ति तत्कालभेदाद्यस्मादतोऽधुना। ब्रह्मोक्तं च कुकुड्युक्त फला) ग्रहसंभवम् ॥ ७॥ सिद्धान्तगणितज्ञानं दुष्टं स्यादन्यकालजम्(३)। अर्कोत एव कल्पश्चेविधेर्भेदः कथं (४)तयोः ॥ ७१ ॥ वस्तुतः कल्पभेदोऽपि स्थिरसृष्टौ न विद्यते। अकल्पयद्यथा पूर्व धातेत्यादिश्रुतिः किल ॥ ७२ ॥ अस्ति यत्र प्रमाणं च कल्पजं भेदमप्य थ(५) । खीकुर्वन्त्यधमास्तत्र तत्प्रत्यक्षातिबाधतः ॥ ७३ ॥ विशेषशरणः । ..........यदुक्तं ज्ञानमुत्तमम् । युगे युगे महर्षीणां स्वयमेव विवस्वता" ॥ इति सूर्यसिद्धान्तोक्तेः। (२) स ब्रह्मोक्तः सृष्टिकल्पो यस्मात् कारणात् तत्कालभेदात् तत्कालयोः सूर्यब्रह्मोक्तसृष्टिकालयोर्भेदात् । सूर्यस्य लङ्कगधोयाम्योत्तरस्थे सूर्ये सृष्टिब्रह्मणश्च लङ्कासूर्योदये इत्यन्य एवास्ति । (३) अन्यकालजातं कुबुद्धयुक्तं मन्दबुद्धयुक्तं ब्रह्मोक्तम् । वस्तु- तंश्च ब्रह्मणा न तथा कथितं यथा मन्दबुद्धिभिः स्वस्वग्रन्ये प्रतिपादितं ब्रह्ममतमिति । सिद्धान्तगणितज्ञानं फलार्य सदसफलार्थ दुष्टमनर्यकरं स्याद्भवेदिति । (४) सूर्यब्रह्मणोरिति । (६) तथापि । ..... CHAR RECE ·मानाध्यायः । १३ शास्त्रमाद्यं तदेवेदं यत् पूर्व प्राह भास्करः । इति श्रीसूर्यवचनादपि भेदो न कल्पजः ॥ ७४ ॥ युगानां परिवर्त्तन कालभेदोऽत्र केवलः । अस्यार्थस्त्विह यातैष्यकालजो भेद एव हि ॥ ७५ ॥ न हि तङ्गगणादीनां(१) भेदार्थः सौरसत्कृतेः । तद्भेदकारणं त्वत्र जेयं सौरविदाऽन्यथा ॥ ७६ ॥ (२)खैककल्पीयभगणान्तरगानि युगानि वै। तत्तझेदाच्चक्रभेदः कथं संगच्छतेऽबुध ॥ ७७ ॥ चेदन्यथैव(३) ग्रहगोलसंस्था येनोक्तभेदस्त्विह कल्पभेदात् । विशेषशरणः । (१) तद्भगणादीनां भेदार्थो भेदकारकोऽभिप्रायः सौरसत्कृते: सूर्यसिद्धान्तसद्ग्रन्थस्य न हि, किन्त्वत्र सौरविदा तत् पूर्वोक्तयातैष्यत्वमेव भेदकारणं ज्ञेयम् । अन्यथेयस्याने संबन्धः । (२) पूर्वश्लोकतः 'अन्यथा' यातैष्यकालजभेदार्यतो भिन्नो 'युगानां परिवर्तेन बृहल्लघुमानाभ्यां कालभेदः समयभेदोऽत्र' अयं कल्प- नभेदकारकोऽभिप्रायश्चेत् तदा भवत्स्वीकृते ब्रह्मादिग्रह सृष्टयादिकाल- प्रमिते कल्पे स्वैककल्पीयभगणान्तरगानि तस्त्वीकृतैककल्पे पूर्तिमापन्नाना कथिततत्तद्भगणानामन्तर्गतानि युगानीति । (३) अन्या भिन्ना एव ग्रहगोलसंस्थितिः । यद्ग्रहगोलसंस्थातः स्वीकृतोक्तकल्पान्तयुगसंख्यासु भगणसंख्यासु च भेदो न भवेन् तदा पुरोक्तदूषणस्य "सूर्याचन्द्रमसौ” इत्यादि श्रुतिविरोधापत्तेस्तादवस्थ्यादिति । २ ·सिद्धान्ततत्त्वविवेकै। भवन्मते सा न हि युक्तियुक्ता पुरोक्ततदूषणतावस्थ्यात् ॥ ७८॥ यन्नारदाय गदितं चतुराननेन शाकल्यसंज्ञमुनिनाऽत्र तदेव बद्धम् । अर्काविरुद्धमिति तत् ववे विरुद्धं यत् स्वीयमप्यसदपूर्ण कथास्थितं तत् ॥ ७६ ॥ सिककाल-(१)मुख्यादेह विध्यस्यातिवाधतः । अर्कवब्रह्मपक्षेऽपि कल्पोऽयमधुनातनः ॥ ८० ॥ यदि स्यात् तर्हि शाकल्यखमतादविरोधतः । युक्त तत्पक्षसृष्ट्यब्दचुटितग्रन्थकल्पनम् ॥ ८१॥ प्रत्यग्नमेंण प्रबहानिलस्य धमत्यपि ट्राक सखगे भचक्रे । बदल्पगत्वेन्द्रदिशं चरन्ति खमार्गगास्ते खचराः सदैव ॥ ८२ ॥ (२)महद्वतौ खल्पगतेच भानं न जायते सर्वजनैश्च तेन । विशेष शरणः । (१) सूर्यसिद्धान्ताद्ब्रह्मसिद्धान्तादन्यसिद्धान्तेभ्यो वा सृष्ट्यादिर्ज- गदुत्पत्तिस्त्वेकस्मिन्नेव कालेऽतो द्वैविध्ये. सिद्धान्त गणितज्ञानं दुष्टं स्यादन्यकालजम्" । इसाहि पूर्वोक्तदोषापत्तेः । 25 (२) 'बृहद्गतौ' इति पाठः श्रेयान् । CAHABAR ·मानाध्यायः। पूर्वोदयश्चास्तमयः प्रतीच्या संदृश्यतेऽत्र ग्रहतारकाणाम् ॥८३ ॥ पूर्वक्रमाङ्गानि गृहाणि तत्र यथोत्तरं स्वाग्रिमराशिभानाम् । भोगं प्रकुर्वन्ति सदेन्दुपूर्वा- स्तत्याग्गतेश्चापि सतां प्रतीतिः ॥ ८४ ॥ लक्षार्धरात्रे (१)यमकोटिजात- सूर्यादये चा-(२)खचलांशकादौ । मधोः सितादी रविवासरादौ खेटोच्चपातादि समस्तमुक्तम् ॥ ८५ ॥ चारक्रमात् कालवशादिभिन्न- मपि खमेषाश्विमुख बभूव । विशेषशरणः । ( १ ) 'ब्रह्ममतेन लङ्कासूर्योदये लङ्कायां सूर्यकिरणोद्गमने इति ।' अत्र सृष्ट्यादेः पूर्वं तमोवृते जगति लङ्कानिशीथादेव भास्कररश्मिप्रसा- रात् "दिनोन्मुखेऽर्के दिन मेव तन्मतम् इति संहितामतं वर्णयतो भास्कराचार्यस्य कथनतोऽपि द्वयोः सामजस्ये न काऽपि हानिः । (२) " त्रिंशत् कृत्यो युगे भानां चक्रं प्राक् परिलम्बते” । इत्यादि- सूर्यसिद्धान्तोक्तवचनप्रामाण्यात् क्रान्तिनाडीवृत्तसंपातस्य प्रा. कुचलनाहणमेवायनांशाः । कान्याद्ययनाथ य इदानी सायनग्रहः स वदानी निरयनग्रह इति । PLE rated । । सर ·६ । सिद्धान्ततत्त्वविवेके । सध्याद्यकाले युमपञ्च पूर्व- मेकत्र चेत्यं न विधेर्दिनादौ(१) ॥८६॥ (२)यश्चाग्रिमारम्भ इहान्त एव पूर्वस्य सोऽस्माविधिसृष्टिजादिः । यस्तदन्तोऽपि तथाऽन्तसंजो- ऽप्यादिश्च तेऽमिान् समये ह्यसंख्या: ॥८७॥ कः (३) खण्डकालात्मक एव भूस्थततसृष्टेर्दिनमामनन्ति । तस्याथ तद्रात्रिमिति तथा त-(४) ल्लयादिति यू(५)र्ध्वमपि खसृष्टिः ॥८८॥ विशेषशरणः । (१) ग्रहसृष्टयादेः पूर्वं सृष्टिवर्षान्तरे ब्रह्मदिनप्रवृत्तेरिति । (२) इहास्मिन् जगति यः समयोऽग्रिमस्यानन्तरसंपद्यमानस्यारम्भ आदि स एव पूर्वस्य तत्पूर्वजायमानस्यान्तोऽवसानसमयो भवतीति यस्मादस्मात् कारणात् विधिसृष्टिजादिब्रह्मकृतप्राणिसृष्टयादिसमयस्तदः तो ऽपि ज्ञेयः । तथा तद्वत् अन्त्यसंज्ञोऽपि आदिश्च | अन्त्य आदि- रादिश्चान्त इत्येवम् । तेऽस्मिन् समये महाकालप्रवाहेऽसंख्या अनन्ता इति न ब्रह्मादिनादिर्ग्रहसृष्ट्यादिस्तथा तदन्तोऽप्यखिलाचरकस्थानमापकश्चेत्य- स्याभिप्रायः । (३) को ब्रह्मा महाकालावयवैकदेशी व्याप्य इति । (१) भूस्थप्राणिलयादिति । (५) द्योदिनात् "क्ष्मामौर्यो(दिने वहौ” इति ' हेमचन्द्रोक्त: ।

·मानाध्याय:। सृष्ट्यादेः कदिनस्यान्तस्ताबङ्गमिजनस्थितिः । तिथ्यादिव्यवहारोऽपि तङ्गतोऽन्यत्र नो भुवि ॥८६॥ ग्रहाद्युक्तमृष्टिस्तु लङ्काराचे यथार्थोऽस्ति देवर्षिबह्वागमोत्या । ततः सृष्टिकालान्तरे कस्य (१) वक्री कथंचिन्न लवोदयेऽर्केकवारे॥६० ॥ अहो विष्णुधर्मोत्तरं चापि सम्यङ् न बुद्धं खमूलं म(२) हद्ग्रन्थकाः। यतस्तत्र सृष्टिस्तु लङ्काधरात्रे निरुता कथं तन्मते तत् कवलाम् ॥ ६१ ॥ तथा च तदाक्यम् । "तत्र सूर्योचपातैः सममेव लङ्काधो दक्षिणोत्तररेखायां नाते सर्व एव कल्पादावर्कदिने मौनमेषसन्धिगा भवन्ति कल्पा- वसाने च"-इति । विशेषशरणः । ब्रह्मदिनान्तादिति यावत् । ऊर्ध्वं परतो रात्रावपीति । स्वस्यात्मनः सृष्टि- ग्रहादीनां संचालनकर्तृत्वम् । कल्पोक्तभगणपूर्तेरन्यथाऽनुपपत्तेः । अतो "दिनान्ते रव्यादीनुपसंहय शेते” विधिरिति भास्कराचार्यकयनं परास्तम । (१) कस्य ब्रह्मणः । (२) बृहद्ग्रन्धकारैरिति सुप्रयोगः । २॥ - SE EAS ना ·१८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । (१)सर्वारम्भः सृष्टि कालः पुनः स कल्पाब्दैः स्यात् सृष्टि कालेन तेन । सूक्ष्यध्वं कः सृष्टिवर्षे ग्रहार्थ मित्यं कैश्चित् कल्पितं तन्न युक्तम् ॥ १२ ॥ सृष्ट्यादेः सृष्टिकल्पान भगणाः पूर्वयायिनाम् । रव्यादीनां निरग्रास्तान् प्रवदाम्यकशास्त्रतः ॥ १३ ॥ कल्पे सूर्यजशुक्राणां कोटिघाश्च रदाब्धयः ४३२००००००० । भगणा: कुजजीवार्किशीघोच्चभगणाश्च ते ॥ ६४ ॥ सहस्रघरसाम्नित्रि चौध्वन्यद्रीषवो ५७७५३३३६००० विधीः। खखशून्यरदाष्टनिन्दविहि२०६८३२०००मितास्तथा॥५॥ भौमस्याथ जशीघ्रोच्चभगणाः सृष्टिकल्पजाः । अयुतघरसव्योमशैलाग्न्यकादिभू१७८३७०६००००मिताः ॥ अयुतघा गुरोहिहियुगषड्वय ३६४२२०००० स्तथा। खखख नगाग्निविदिशून्याट्रि ७०२२३७६००० मितास्तथा। शुक्रशीघ्रोच्चभगणाः प्राग्गत्या च तथा शनेः । खखखाष्ट लैपञ्च मनवो१४६५५८०००थार्कतः क्रमात्॥८॥ विशेषशरणः। (१) सर्वारम्भः सर्वेषां जगत्स्थापकवस्तूनामारम्भः प्रवृत्तिः सृष्टि- कालः । स पुन : कल्पाब्दैः कल्पोक्तवर्यैः स्यात् तेन सृष्टिकालेन ग्रहा- द्यखिलवस्तुजातविरचनसमयेन सृष्टूएवं ग्रहादिसृष्टितः पूर्वं को ब्रह्माऽभू- दिति सृष्टिवषैः " खात्रखाब्धिरसखाद्रिशशाङ्क"-मिताब्दम्रहार्थं ग्रहसृष्ट्यर्थ कश्चित् कल्पितं तन्न युक्तं संमतम् । ग्रहाणां नित्यत्वात् प्राणिसृष्टुर्ब्रह्म- गोऽनित्यत्वाचति निर्गलिवार्थः । १ ·मानाध्यायः । सप्ताटरामाः ३८७ सूर्यस्य मन्दोच्चभगणाः स्मृताः। सहस्त्रना विधोखयनहयष्टाष्ठाम्बुधय४८८२०३०००स्तथा। भौमस्या ब्धिवियहना २०४ बुधस्याष्ठ वह्नयः ३६८ । खखरन्ध्राणिः००जीवस्य शुक्रस्यार्थगुणेषवः ५३५ ॥१०॥ शनेनन्दाग्नयश्चैवं ३८ पातानामथ वामतः। खखखाष्टाग्निदसद्विबिदस्नाः २३२२३८००० शशिनस्तथा। मनुदखा-२१४स्तु भौमस्य बुधस्याष्टाष्टसागरा: ४८८ । सहखन्नखषट्खाद्रि- शशिषडामभू-१३६१७०६ ० ० ० ० यु(१)ताः ॥१०२॥ कताट्रि चन्द्रा १७४ जीवस्य त्रिखाङ्का-८०३ स्तु भूगोस्तथा। सहवघ्नर्तुशैलाग्निदिखसप्तदि-२७०२३७६०००(२)युताः। शनिपातस्य भगणाः प्रोक्ता यमरसतवः ६६२ । मानान्यथ क्रमादर्कशास्त्ररीत्या महायुगे ॥ १०४ ॥ उदयादुदयं भानो मिसावनवासराः । वमुच्यष्टाद्रिचन्द्राइसप्ताद्रितिथयो युगे९५७७६ १७८२८ ।। । विशेषशरणः । (१) 'युता' इत्यत्र एतैः शीघूकेन्द्रभागणैरधिका इत्यर्थः । (२) अत्रापि 'संयुता' इत्यनेन शीघूकेन्द्रभगणैरेवाधिका एवं पातभगणाः पठिता एतत्सतं सर्यसिद्धान्तानुकूलमिति ध्येयम् ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक मानामष्टाक्षिवस्खद्रि- त्रिहियष्टशरेन्दवः १५८२२३७८२८ । चान्द्रा: खाष्टखखव्योम- खाग्निखनिशाकराः १६०३००००८० ॥ १६॥ षड्वहिचिहुतागाइतिथय-१५८३३३६ श्राधिमासकाः। तिथिक्षया यमार्थाक्षियष्ट व्योमशराश्विनः२५०८२२५२ ॥ खचतुष्कसमुद्राष्टकुपञ्च-५१८४०००० रविमासकाः । भोदया भगौः स्वैः स्वैरूनाः स्वखोदया युगे ॥ १८॥ भवन्ति शशिनो मासाः सूर्येन्टुभगणान्तरम् । रविमासोनितास्ते तु शेषाः स्युरधिमकाः ॥ १६ ॥ सावनाहानि चान्द्रे ख्यो द्युभ्यः प्रोज्झ्य तिथिक्षयाः । अधिमासोनराज्यक्ष चान्द्रसावनवासराः ॥ ११ ॥ सहस्रनास्तु ते सृष्टिकल्पे स्युर्ये च कल्पजाः । भगणास्ते सहस्राप्ताः पूर्वोक्ताः स्युमहायुगे ॥ १११ ॥ युगसौरमासाः ५१८४०००० । सौरदिनानि १५५५२००००० ॥ चान्द्रमासाः ५३४३३३३६ । चान्द्रदिवसा: १६०३००००८० । अधि- मासाः १५८३३३६ । अव मानि २५०८२२५२ । विधिकल्योक्तिवत् सृष्टिकल्पेऽपि युगसंजया । व्यवहारः स विज्ञेयो लाघवाहगणिताय वै ॥ ११२ ॥ इति भगणादिमानाध्यायः ।

·Hismat अथ मध्यमाधिकारः। (१)सर्वप्रमाणागमसुप्रसिद्धाः खेटचपातोच्चकपूर्वकाणाम् । कल्पोदिता ये भगणादयस्तत् सर्व (२)निरग्रं किल (३)सप्रमाणम् ॥ १॥ स कल्पकालो न विधेर्दिनादे- स्तत्र अष्टत्तिन यतोऽखिलानाम् । सृष्टे मुंखे ततगणादिकानां प्रारम्भ उत्तोऽस्ति ततः स कल्पः ॥२॥ सय वकल्पभगौरतोऽनुपतनाबुधैः । ग्रहाद्यानयनं सम्यक क्रियते खटचारतः ॥ ३ ॥ विशेष शरणः । (१) सर्वेषामगामानां मध्ये प्रमाणरूपो थ आगमः सूर्यसिद्धान्त- स्वास्मन्निति । (२) निःशेषम् । (३) आर्षग्रन्थे येषां यानि प्रमाणानि भगणादिमानानि तैः सहेत्यर्थे ' सर्वप्रमाणागमसुप्रसिद्धाः' इति पूर्वविशेषणतः पुनरुक्तिदोषापत्तेः सप्रमाणं प्रमाणेन सहितं यथा स्यात् तथेति क्रियाविशेषणस्यानिमश्लोके- ऽन्वय इति ।

·२२ सिद्धान्ततत्त्वविवेक। येषां मते निशाकल्पे ब्राझे सर्वलयः स्मृतः । सोऽसन् यतो लयस्तत्रोदितः सोऽत्रास्ति भूगतः ॥ ४ ॥ प्राञ्चभौतिकजीवानां नो नित्याम्बरवासिनाम् । अन्यथा (१)तल्लये चाराभावात् तड्गणादिजा ॥ ५ ॥ कथं पूर्तिनिशाकल्पेऽस्त्युचिता तन्मते किल । सद्भावागणादीनां त्यज टुष्टलयं बुध ॥६॥ सौराब्दा ये सृष्टि(२)वक्त्रात प्रयाता यावत खीयं सौरवर्षस्य ववम् । निमास्ते वै सृष्टिकल्याधिमासै- स्तत्रत्यस्तैः सौरवर्विभक्ताः ॥ ७॥ लब्धा ये स्युः खाधिमासा निरग्रा वर्षादिस्थे सृष्टिसौराब्दष्टन्दे। अनिने संयुताश्चान्द्रमासा- चैत्रादिस्थाः सृष्टितस्ते च नूनम् ॥ ८॥ ॥ विशेषशरणः । (१) अन्यथा नित्याम्बरवासिग्रहाणामपि यः स्वीक्रियेत तर्हि तलये ग्रहादिविनाशे सति (स्वतः) ग्रहाणां चाराभावात् संचलनाभावात् तद्भगणादिजा तत्तत्कल्पोक्तभ गणजाता पूर्तिनिःशेषत्वं ब्राह्मे निशाकल्पे कथं तन्मते "रव्यादीनुपसंहृत्य शेते " इति वदतस्तस्य भास्करस्य मते उचिता संगता भवेदिति । (२) ग्रह सृष्टितः ।

·२३ मध्यमाधिकारः। संयुक्तास्ते यातचैत्रादिमासै- खिंशन्निना याततिथ्यन्विताश्च । तिथ्यन्ते खे चान्द्रवाराः पृथक्स्था निघ्नाः कार्याः सृष्टिकल्पावमैस्ते ॥ ६ ॥ भक्तास्तत्स्यैश्चान्द्रवारैरवाप्ता व्यग्रा ये स्युश्चावमाख्याः क्षयाहाः। हीनाः कर्यास्ते पृथक्स्थापितेषु भानोमध्यः सावनोऽहगणः (१)स्यात् ॥ १० ॥ लङ्कामध्यार्धरात्रस्थो यमकोब्युदयेऽप्ययम् । मध्यमार्कोदये सिद्धः प्राहुर्नत्यबुधा (२)ममात् ॥११॥ अत्राधिमासावमशेषके च त्याज्ये यतः सावयवाधिमासाः । योज्यास्तदा स्युनिजसौरवर्ष- मुखेऽन्यथा चैत्रमुखेन्दमासाः ॥ १२॥ शुद्धिस्तु वर्षादिभवाधिशेष चैत्रादिवर्षा दिगताऽनिशं सा। चान्द्री यतः सावयवेन्दकासास्ते सौरवर्षादिगताश्च तत्र ॥ १३ ॥ विशेषशरणः । (१) प्राचीनसिद्वान्तानुसार एव । (२) इत एवोदयान्तरमाक्षिपति श्रीकमलाकरभट्टः ।

·२४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । ये युर्विहीनावयवाः सदा तैः समास्तु पूर्व मधुवनचान्द्राः । योऽब्दादिचान्द्रवयवश्च तेन समं हि वर्षाद्यधिमासशेषम् ॥ १४ ॥ होना यदा सावयवावमास्ते तिथ्यन्तकाले युगणस्तदानीम् । निशीथजश्चेतरथाऽत्र तुल्य- वियोगयोगयोगा(१)दुदिताग्रयो (२)ईि॥१५॥ स सप्ततष्टो रविवारपूर्वी वारोऽच चैत्रादिकमासकेषु । स्फुटोऽधिमासः पतितो यदा स्या- चैत्रादितस्तत्महिताश्च मासाः ॥ १६ ॥ ग्राह्यास्तदाऽहर्गणसाधनार्थ यदा खवारो न भवेयुटन्दे। विशेषशरणः । (१) कुत्रचित् प्राचीनलिखित-(अ) पुस्तके 'दुताग्रयोहि' इत्यत्र दिवमानकस्य' इति पाठः । (२) उदिताग्रयोः कथिताधिशेषावमशेषयोस्त्यागः कृत इत्यध्या- हार्यदोषः । पाठान्तरे अवमाग्रकस्य तुल्यवियोगयोगादितरथा तत्त्यागेन निशीजश्चति न काचिदापत्तिः । स्वीमिदं भास्कराचार्यानुसारमेव ।

·२२ मध्यमाधिकार (१)सैको निरेकः सुधिया दिनौषः कार्यः स सृष्टद्युगण: खवारे ॥ १७ ॥ स्पष्टोऽधिमासः पतितोऽप्यलब्धी यदा यदा वाऽपतितोऽपि लब्धः। सैकैर्निरकैः क्रमसोऽधिमासै: साध्या: सुधीभिर्मधुवनचान्द्राः ॥ १८ ॥ सृष्टि कल्पभगणैर्दिनसङ्घः संगुणः कथिततत्कुदिनैश्च। भाजितः फलसमा भगणाद्या मध्यमा रविमुखाः प्रभवन्ति ॥ १६ ॥ लङ्काराचे किल मध्यमार्क- चिह्नेथ चैकद्युगणोड़वास्ते। साध्यास्तु.तास्तद्वतयः कलाद्याः स्युर्मध्यमा मध्यखगप्रसिद्धये ॥ २० ॥ नन्देषवोऽष्टा तरणः ५८ । ८ खनन्द- शैलाः शराग्निप्रमिता विधोश्च ७८० ॥ ३५ ॥ विशेषशरणः । ( १ )इदमपि भास्कराचार्यानुसारमेव तयाऽप्यस्य वासना 'शेष- वासनायां' ग्रन्थकारण विशदीकृताऽपि तत्र मत्कृता टिप्पण्यवश्य विलोक्या ।

·द सिद्धान्ततत्त्वविवेके । तदुच्चभुक्तिः षडिलाब्धय-६ । ४१ स्तत पातस्य रामाश्च शिवा ३ । ११ विलोमात् ॥२१॥ रूपाग्नयः षड्विमिता: कुजस्य ३१ । २६ तथेषुसिद्धाश्च रदा जतुङ्गे २४५ । ३२ । गुरोः शरा: खं ५।० भृगुतुङ्ग कस्य षडङ्कका नागमिताः ८६ । ८ शन २ ॥ २२ ॥ सध्युत्य कल्याककुवासरेन्टु- वाराधिमासावमसंजका ये। भक्ताश्च ते तहत सौरवर्षे सौरैकवर्षे प्रभवन्ति सर्वे ॥ २३ ॥ निजेष्टवषैगुणितान्यभीष्ट वर्षोनवानीह भवन्ति तानि । खसौरवर्षीयकुवासरा ये सप्तोताः शेषमितं दिनाद्यम् ॥ २४ ॥ (१)वारोऽर्कतस्तत्र गतोऽब्दपः स्यात् तदनिमश्चेति सुधौभिरुह्यम् । अहर्गणं वर्षमुखात्(२) सुखार्थ कृत्वा वदन्त्यानयनं ग्रहाणाम् ॥ २५ ॥ विशेषशरणः । (१) तत्र शेषमिते दिनाद्येऽर्कतो रविवासरमारभ्य गतो वार- स्तदनिमश्चान्दपः स्यादिति विरूहनीयं विचार्यमिति । (२) अत्र 'केचिद् भास्कराचार्यादयः' -इति शेषः । वर्षमुखात् ।

·मध्यमाधिकारः। अत्र पूर्वः सौरवर्षात् कृत्वाऽहर्गणमुगमे । तत्र वारस्य गणना कता(१) चाब्दपतेः सदा ॥ २६ ॥ भयुक्ता सा यतस्तत्र वर्तमानो न नो गतः । वारोऽस्त्यब्दपतेः किन्तु खाब्दपाग्रिमतो गतः ॥२७॥ इदमुक्तं तदा सौरवर्षवत्वं यदा भवेत् । इष्टकाले यदैवाकॊदयेऽस्त्यब्दपतेर्गतः ॥ २८॥ विनैव निर्णयं वित्यं सदैवाब्दपतेन सत् । प्रहत्तस्यैव वारोक्तिस्तज्जैनाद्रिताऽस्ति हि ॥ २६ ॥ अहर्गणो मध्यमसावनेन कृतश्चलत्वात् स्फुटसावनस्य । तदुत्यखेटा उदयान्तरेण हीनान्विताः संविहिताः फलेन ॥ ३० ॥ विशेषशरणः। स्वसौरवर्षादेरहगणं चैत्रसितादिगतस्तिथिसंघः” इत्यायेनाहर्गणं लव- हर्गणं कृत्वेति । (१) तत्र लध्वहर्गणवारविचारे सर्वदाऽब्दपतेर्वारस्य गणना या कृता साऽयुक्ता । यतस्तत्राब्दपतेर्यो वारोऽस्ति स च वर्तमानो न गतश्चापि नो किन्तु स्वस्य वर्तमानस्याब्द पतरोग्रमादेवारभ्य सप्तभक्ताहर्गणशेषदि- नसंख्यासु गतो वार: स्यात् । सोऽपि यदि वर्षादिरिष्टकाले भवति तदेव । अथ यदा वर्षादिः सूर्योदये एव तदाऽब्दपतेरेव गत इत्यत्र शेषवासनाऽपि विलोक्या।

·२८ सिद्धान्ततत्त्वाक्रिके। लकोदये स्वन कृतं तदाद्ये- यंतोऽन्तरं तच्चरमल्पकं च । (१)" मध्यार्क भुक्ता असवो निरचे ये ये च मध्यार्ककलासमानाः ॥ ३१ ॥ तदन्तरं यत् स्फुटमध्ययोस्तद्- धुपिण्डयो: स्यादिवरं गतिघ्नम् । भक्तं धुरात्रामुभिराप्तलिप्ता- होना ग्रहाश्चेदसवोऽल्पकाः स्युः ॥ ३२ ॥ तदन्यथाऽऽव्याञ्च निजोदयैश्चेद- भुक्तामुपूर्व विहितं तदानीम् । कृतं तथा त्याच्चरकर्ममिश्र कर्म ग्रहाणामुदयान्तराख्यम्" इति ॥३३॥ विशेषशरणः । (१) मध्याकभुक्तास्तथा मध्यार्ककलासमा ये चासव इत्यत्रार्कः सा- यन एव भास्करसंमत: । एत दर्थ भास्कराचार्यस्यैव सिद्धान्तशिरोमणेह- गणितस्य स्पष्टाधिकारे " युक्तायनांशस्य तु मध्यमस्य भुक्तासबो ऽर्कस्य निरक्षदेशे। मेषादिभुक्तोदयसंयुता ये यश्चायनांशान्वितमध्यभानोः ॥ लिप्तागणस्तविवरण.. अतो भुजांशविषुवांशान्तररूपोदयान्तरकरणमार्षानुक्तमपि यया भास्कराचार्ययशो वर्धयति न तथा तत्खण्डनं विशेषज्ञं कमलाकरभट्टमिति विवेचनीयमिदानीन्तनज्योतिषसिद्धान्तः " - ·मध्यमाधिकारः। २९ इत्यं शिरोमणी प्रौळ्या यटुक्तमुदयान्तरम् । तहातनां निराकर्तुमुद्यतोऽस्मि विदां वर ॥ ३४ ॥ सृष्ट्यादौ कान्तिवृत्त नाडीवृत्तसंपातरूपः स्थिरमेषादिः स्थिरा- खिनीनक्षत्रादिमध्याक युक्तश्चास्ति । अनन्तरं तस्य प्रवह पश्चिमभ्र- मणेन विषुवाख्यखाहोरात्रवृत्त कश्चमाद्भभ्रमः स्यात् तदैव सर्वका- तिवृत्त प्रदेशानां भसंज्ञकानामपि स्वखाहोरात्रवृत्तैकधमान् स एवैको भैनमः । स्ववाहोरात्रवृत्तं चक्रकलारूपतुल्यामु(१)भिरस्ति । अथ यदैको भस्य श्रम स्तदा मध्यार्कचिङ्गं चलक्रान्तिवृत्ते स्वमे- घादेः प्राक् चलितं किंचिन्न्यूनमध्याकंगतिकलाभिः। निरक्षक्षिति- जे न तल्लग्नम् । (किन्तु तत्) तदधः किंचिन्न्यूनगतिकलोत्पन्नका- लेनान्तरितमस्ति । यदा तु तच्चिद्रं संपूर्ण गतिकलाभिश्चलितं तदा तदुत्पन्नकालेन तन्निरक्षोदयमानेनो स्थिरमेषादिः स्वाहोरात्रवृत्ते मच्छति (तदा) तन्मध्याकचिङ्गं च निरपक्षितिजस्थं स्यादेव । उदयागतिक लाचलनेनैव पुनस्तदुदयकालस्य सावनदिवसत्वेनाङ्गी- कारात्। (२)यक्षोदयारिमुभिर्भवृत्तेऽर्को मध्यगत्या चलितस्तदैव । तैरव नूनं प्रवहानिलेन स नौयते व्यक्षकुजे वहान्तः ॥ विशेषशरणः । (१) परिमितमस्ति । (२) व्यक्षोदयानिरक्षोदयमारभ्य यैर्यन्मितैरसुभिरर्को भवृत्ते क्रान्ति- मण्डले मध्यगत्याऽऽर्षग्रन्थपठितया हेतुभूतया यदैव चलितस्तदैव तस्मिन्नेव काले स रविनूनं निश्चयेन प्रवहानिलेन प्रवहवायुना कारणेन (पुनः सूर्योदयस्यान्यथाऽनुपपत्त्या) तैस्तन्मितैर्मध्यमगति- ·- - सिद्धान्ततत्वविवेके। वास्तवं नाक्षत्रमिदं मध्याकंगतिकलोत्पवासवो मनमश्चैक इति । अत्रेदमप्यवधेयम् । यदा मध्याकचिङ्गं च लक्रान्तिवृत्ते चलितं तदा चबक्रान्तिवृत्तम प्ययनांशगत्या चलितमिति । तच्चिमेक- दिनजायनांशगत्यूनयुक्त(१)गतिकलातुल्यं (२)संपाततश्चलितमि- ति । अत्यल्पामनिर्वाचां तामयनांशगतिं त्यत्वा केवलगत्युत्पन्नासु- युक्ताश्चककलातुल्यासवः सावनखाहरोत्रासवोऽत एव भगवता सूर्य- योक्ताः स्वसिद्दान्ते। (३)"कुदिनाद्यन्तसंपाताकतो विषुवलिप्तिकाः । । विशेषशरणः । कलोत्पन्नासुयुरो गणकलातुल्यासुभिरेव व्यक्षकुने निरक्षक्षितिजे नीयते प्राप्यते तदा वहातः सावनदिनान्तः । एतावता गति कलो- पन्नासुयुत नाक्षत्रीघटीषष्टयसुतुल्ये वास्तवसावने मध्यमार्कः पठित- दैनन्दिनीमध्यगति कलाः प्रपूर्य निरक्षक्षितिजोदयतः पुनर्निरक्षक्षितिजे उदेति न मध्यगति कलातुल्यासुयुतषष्टिघट्यसुतुल्य काले, तावतैव " क्षितिज- संनिधिगे सति मध्यम:” एतत् स्वग्रहगणितोक्तं भास्करपद्य संगच्छते ऽत उदयान्तरमुचितमेवैत ज्ञात्वाऽपि कमलाकरभट्टोऽयनांशमात्रदुर्बलशरण उदयान्तरखण्डनं वामपञ्चैरेबाकरोदित्यग्रतो विलोक्यम् । (१) प्रापश्चादयनांशगतिवशात् । (२) चलसंपातश्चलितम् । (३) कुदिनादौ कुदितान्ते यो संपात रूपावौं ताभ्यामन्तरं संपाता- कयोरन्तरमित्यर्थः । यत् यस्मात् कारणात् अल्पमनिर्वाच्यमतस्ते रवि- गयाइसको मध्यगत्युत्पन्नासव एव विषवलिप्तिका विषुवांशकला मता: स्वीकृताः । अथनांशनन्यविकारो न भवतीत्यर्थः । - ·मध्यमाधिकारः। ३१ तदन्तरं यदल्प ते रविगत्याऽसवो मता:(१) ॥"३६ ॥ अतो यदनुपातादेकसावनान्तर्गत नाक्षत्रं तत् तु केवलगतिक- लाधिकचक्र कलातुल्यासुरूपमबास्तवम् । एवं प्रतिसावनमेको भभ्रमः सम्मातार्कागतगत्युत्पन्न कालश्चेति । मध्याचिन्हं यदा प्रतिदिनजगतिचलने न संपाते स्यात् तदैकः संपातभंगण स्तन्नाक्षत्रकाल एकमचम एवेति खेष्ट काले यावन्त: सावना मध्यगतिचलनादुत्पन्नास्तावन्तो भत्रमास्तत्संपातागतभग- ण सङ्ख्याकमधमाश्च । अथ तत्र सम्पातागतो मण्यार्को पोष्ट काले यदि स्यात् तर्हि तदुत्पन्नकालश्चेति बयाणां योगे वास्तवं नाक्षत्र सावनाहर्गणे । अवास्तवं तु अहर्गणतुल्या मनमाः केवलमध्याकमगणसङ्ख्या- कमभ्रमाः केवलमध्यार्ककलातुल्यासवश्चेति त्रयाणां योगरूपम् । यो हि सावनो मध्यमाहर्गणो वास्तव नाचविलक्षणे: सिद्धः स तु निरक्षमध्यार्कोदयकालिको बास्तव इत्युच्यते । अवास्तवैरे. करूपै क्षत्रैमध्यमसावनमानाख्यैः सिद्धः स तु तदुदयकाले नेत्य- वास्तव इत्युच्यते । प्रथाबानुपातस्य नियतकविषयत्वात् प्रकृतेऽ- तुपातसिद्धाहर्गणो मध्यमसावनमानैः सिद्ध इत्य वास्तव एव रेयः । वास्तवार्थं तूदयान्तरदानमार्षविरोधेऽप्यावश्यकमिति चेत् । अत्रोच्यते (२)त्वदमिमतावास्तवावास्तवान्तररूपोदयान्तरदानेन तद्भिन्नेन वा न हि कथं चिदपि वास्तवत्वसिद्धिः । तथा हि पूर्वोक्तं विशेषशरणः। (१) नेदं पद्यं प्रचरितसूर्यसिद्धान्ते उपलभ्यते । (२) इतः प्रभृति सर्व कमलाकरभट्टकथनमुदयावरे केवलवाक्- प्रपञ्चपूर्ण साग्रहमसारमिव ।

·१ ३२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । वास्तवं नाक्षत्रं खण्डन यात्मकम् । अहर्गणः १ सं० (१)भगणः १ संपातमध्याककलोत्पन्नासवः १ । अवास्तवं तु० अर्गणः १ केवलभगणः १ के० (२)मध्यमार्क- कलाः१॥ अत्र वास्तवस्य अवास्तवेन साकमन्तरे (३)सप्तविंशत्य यनांशकाले तिथ्यादिषु घटोचतुष्टयं किंचिन्न्यूनमधिकं वाऽन्तरं स्यात् । मुन्ना- लमतानुयायिनां मते त्वनिर्वाचमन्तरं स्यादिति महवैषम्यम् । निरयनवर्षादौ केवलगत्यधिकचक्रकलासुरूपस्खोक्कमध्यममा- नेनैव सावनाहर्गणसङ्ख्या भधमतो निरेकेति स्पष्टं वदद्भिः सायना- ककलातुल्यासुवशात् (8) स्वोक्ति दुष्टमुदयान्तरमुक्तं तदप्यसत् । वास्त- विशेषशरणः । (१) सं० भगणलंख्यासु केवलभगणसंख्यासु च न कश्चिद्भेदः । (२) के० मध्यार्कलाः १ इसि ' मध्यार्क कलासमानाः' इत्यादिभा- स्करपद्यमात्रादेव, न हि भास्करस्यैतदभिमतं किन्तु सं० मध्यार्ककला एव । (३) सायनमध्यार्क कलोत्पन्नासु केवलमध्याकै कलातुल्यास्वन्तरं भा- स्करोदयान्तरं बलात् प्रकल्प्य 'सप्तविंशत्यादि 'वैषम्यं प्रदर्शितम् । तत्र 'तिथ्यादिषु' इत्याद्यस्योपपत्तिरपि शेषवासनायामहिता किन्तु तावता भास्करोक्तोदयान्तरे न काऽप्यनुपपत्तिः । (४) सायनार्कक लोत्पन्नासुसाय नार्ककलातल्यास्वन्तरेणोदयान्तरेण माव्यं तत्र मध्याकभुक्ता असवो निरक्षे ये ये च मध्यार्ककलासमानाः । तदन्तरम् -- इत्यत्र. मध्यार्कभुक्तासवस्तु सायनाळदेव भवन्ति मध्याककलास- " ॥

·मध्यमाधिकारः। वावास्तवयोवास्तवभिन्न यत्किञ्चिदुदयान्तरं कल्प्यते न तवचन कथ- चिदपि वास्तवाहर्गणसिद्धिः खार्षविरोधपते । वस्तुतस्तु ये सौरा ये च चान्द्रा ये च सावनास्ते तु चन्द्रार्कयो क्रान्तिवृत्ते व खगत्या चलनादिष्टकाले चोपपन्नाः। यथाऽशभो. गात् सौरंगति कलाभोगत् सावनं चान्द्रं तयोर्दादशभागान्तरेणेति परस्परं तेषामनुपातेनानयनं वास्तवमेवेष्टकाले ज्ञेयम् । परं न तथा नाक्षत्रं तस्याहोराववृत्तगत्या चलनादिष्ट काले तदनुपाता- हत्वान्न तहास्तवं गोलवास्तवरीत्या तदसिद्देश्च (१) । सौरादधिमासहारा तिथ्यन्ते चान्द्रास्ततोऽवमहारा सावना- स्तिथ्यन्ते ततोऽवमशेषसम्बन्धाच निरचचितिजे मध्याऊदयका- लिका: साबनाः कृतास्ते तु वास्तवा एव स्थूलत्वाप्रसक्तः । तत्काले तदनुपातागतं नाक्षत्रं त्ववास्तवमप्यनुपातेन सौरचान्ट्रसावनसन्या- नयनाथं तूपयुक्तम्। परं न हि(२) स्वान्तर्गताशुद्धनाक्षत्रसम्बन्धादय- मप्यवास्तव: सावनाहर्गणः । अन्यथैक कालिकयोः सदसम्माक्षत्रयो. भेदोऽपि तत्सम्बन्धाभ्यां तदेकस्य विरुद्धसदसद्धेदकथनानौचित्य- प्रसङ्गः । तथा चान्द्रसौरा अपि। विशेष शरण:। माना इत्यत्र केवलमध्याककलातुल्यासुग्रहणेन स्वोक्तयाऽऽत्मनैवायनाय- नांशाः कार्यता इह न ते गृहीता अतो दुष्टमिति कमलाकरभट्टकथन किमिव युक्त मिति । (१) अत एवोदयान्तरं कर्मावश्यकमिति श्रीमतो भास्कराचार्यस्य पक्षः सुदृढः । (२) इत्यत्र किमपि कारणं न, येन परं न हि'....इत्यादि वाक्य संगच्छेत ।

·३४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । अत्रेदमप्यवधेयम् । मध्यममा नासुतुल्या यत्र वास्तवासवस्तत्र तदनुपातेन सावनाद्यमवास्तवमुदयासन्नकाले तो यः सृष्टिसौ- रचान्ट्रैरधिमासावमैश्च निरक्षमध्याऊदय कालिकः साधितोऽहर्ग- ण: स तु तद्गति जनिरक्षकालोपलचितनिरक्षमध्यार्कोदयकालस- म्बन्धेनापि सिद्धो वास्तव एव न हि सोऽस्त्य वास्तवमध्यमसावनेन । अत्र यः साधितोऽहर्गणः स तूदयकाले निरवयवो दृश्यते कथं तस्य अवास्तवत्वं “ मध्याकभुक्ता असवः” इत्यादि “तदन्त- रम्" इत्यन्तग्रन्थानीतोदयान्तरदानादयं स्फुटाहर्गणस्तद्री त्या(१) सावयवः सिद्धति कथं तस्य वास्तवत्वम् । अहो निरवयवो हि तदहर्गणः स कथं मूढेरुदयासन्नकाले खीक्रियते यस्तैमध्यम उच्यते स तूदयासबस्तन्मते, तदशादुदये कथं तत्र वारगणनया वारप्रवृत्तिः स्यात् । किं च सौरवर्षादौ रविः शून्यं नोदयान्तरदानादयं संगच्छते । किं च कक्षायां मध्यगति- जमध्यमात् फलान्तरे स्पष्टः फल बासनयाऽस्ति संस्कृतात् तत: स तु कथं चिदपि न तन्मते प्रतिमण्डलस्थनियतचलितविम्बात् कर्ण सूत्रसम्बन्धिस्फुटयुक्त रनिवारितत्वात् । - विशेष शरणः । (1) वास्तवावास्तवाहर्गणसंख्यासु न कश्चिद्भेदः किन्तु गतिकलातु- ल्यासुयुतनाक्षत्रषष्टिघव्यसु-गति कलोत्पन्नासुयुतनाक्षत्रीष्टघव्यसु-तुल्यमाप- काभ्यामवास्तववास्त वसावनान्तःपाति नाक्षत्राभ्यां विचारेऽवश्यं भेदः । अतोऽहर्गणसंख्यासु सावयवत प्रदश्योदयान्तरखण्डनं सिद्धान्तवञ्चि- तानां नेत्रयोधूलिप्रक्षेप इव । अथैवं खण्डने प्रवृत्तः कामपि तत्साहाय्यदात्री युक्तिमलभमानो मध्ये २ 'सत्यासत्यासुमानाभ्याम्'-इत्यादिशिथिलापत्तिप्राचु- येवो रिक्तपाणिभट्टः सर्वान्ते आर्षानुक्तिमेवानेऽकरोदिति विविवेचनीयम् ।

·11 मध्यमाधिकारः। अथ यो ह्य वास्तवैकमानादुच्यते न तत्प्रमाणत स्तदुदयान्त- रमपि। सत्यासत्यासुमानाभ्यामुगमासन्नकालयोः । भिन्न प्रमाणसिद्ध्याऽतो विजातीयौ गणौ तव ॥३९॥ अस्वन्तरं तु तत्रस्थं न हि मूढ गणान्तरम् । विजातीयग्रहान्त प्येवमस्वन्तरीशिवम् ॥ ३८ ॥ किं च अद्यतनखस्तन योर्मध्यमार्कयोरसंस्कृतयोरन्तरं गति- कला: संस्कृत योर्नेति महान् विरोधस्तदुदयान्तरदानात् । मान्दं तु निच्चोच्चकवृत्तकेन्द्र मध्यो रविस्तञ्चलनाङ्गटत्ते । भागे दिन वर्षमिनस्य भांश-३६० मध्याकंगत्या कुदिनं वदन्ति ॥ ३८ ॥ यावत्यो गतयः कल्ये तावन्तः सूर्यसावनाः । उक्तयुक्त्यैव तद्योगे भगणा भभमा अपि ॥ ४० ॥ वैर्वास्तवैककुदिनान्तरगः स्वसष्टे- भैकनमः सवितमध्यगतेस्तु कालः । बुद्धोऽस्ति सद्भणितवासनयाऽथ तैस्तु जातो हि मध्यमरविः स्वगतेः समानः ॥ ४.१.॥ कालो गतेगतिसमं चलनं विना नो गत्यैव मेषबदनाच्चलनादिहान्तः ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। मध्याककेवलगतेश्चलनं सदैक- सद्ध दिनेऽस्ति हिरवेरुदयान्तरान्न ॥ ४२ ॥ अस्वात्मकं यत् त्वसदस्यहो तद्- वशादयं सिद्ध इति प्रकल्प्य । मिथ्यैव खेटेऽन्तरमामनन्ति प्रायोऽत्र गोलं न विदन्ति तेऽज्ञाः ॥ ४३ ॥ अत: “कृताहर्गणो मध्यमसावनेन"-इत्युदयान्तरसंस्करणमयु- तमिति प्रतिभाति। आर्षानुक्तेश्च । अवेदं गोलतत्त्वार्थ मध्यस्थ- बुछा निपुणं विभावनीयम् । एतेन वस्तुस्थि तेरनवबोधादहर्गणेऽवा- स्तवत्ववान्त्या स्वज्ञानोत्कर्ष कुगर्वप्रौदा मन्दप्रतारणहाराऽन्यथा कत्तुं प्रवृत्तर्भास्कराचार्यरेव वलात् सर्वदेवर्षिमतविरुद्धः सहोलवा- सनाविचारबहिर्भूतः ख कल्पितोऽसदुदयान्तरवासनाविचारः प्रब- र्तितस्ततस्तविश्वासतोऽन्यैर्नाम(१)मावाभिमानिभिर्बहुभिः स्वीकृ- तोऽप्ययं शिष्टैरिदानोन्तनैः शुद्धमार्गप्रवृत्तैः कथंचिदपि नादरणीय इति कृतं जगहिरोधेन । फलार्थ युगमन्वादिकल्पना कदिनादितः । सृष्ट्यादेन हि किन्ताह (२) ग्रहाद्यानयनं ततः ॥४४॥ कदिनादेः कथं चिन्न कार्य: खेटादिनिर्णयः । इत्यर्कशास्त्रप्रामाण्यात स्पष्ट ज्ञेयं विजानता ॥ ४५ ॥ विशेषशरणः । (१) मुनीश्वरप्रभृतिभिः । (२) किन्तु-इति ।

·मध्यमाधिकारः। कृतान्नेऽस्मिन् ब्रह्मदिनाङ्गता ये सौरवत्सराः। प्रोउभय सृष्टस्ततः कालं सौराब्दैः शेषसंमिताः ॥ ४६ ॥ कृतान्ते सृष्टिवक्त्रात् स्युः सौराब्दास्ते गता अमी। खचतुष्कयमान्यग्निशररन्ध्रनिशाकराः ॥ ४७॥ (१८५३७२००००) मध्यमानयनं कार्य मतोऽनुपतनान्नरैः । कृतान्ते तेन खेटाः स्युर्मध्यमा रविपूर्वकाः ॥ १८ ॥ विनेन्दुपातमन्दोच्चान्मेषादौ तुल्यतामिताः । इत्थं ब्रह्मदिनादेन भवेत् सृष्ट्यब्दभेदतः ॥ ४६ ॥ हादशना गुरोर्याता भगणा वर्तमानकैः राशिभिः सहिताः शुद्धाः षट्या स्युर्विजयादयः ॥ ५० ॥ स्फुटार्कस्य संक्रान्तयो मेषबलात् क्रमात तास्त्वमान्तहयान्तस्तदानीम् । विशहाथ चैत्रक्रमाच्चान्द्रमासाः सदा संज्ञयोदाहृताः प्राङ मुनीन्द्रः॥ ५१॥ असंक्रान्तिमासो हि चान्द्रोऽधिमासो हिसंक्रान्तिमासः क्षयाख्यस्तदानीम् । क्षयाख्यः कदा चित् ततः प्राक् च पश्चा. दवश्यं हि तत्राधिमासहयं स्यात् ॥ ५२ ॥ ५ ·१८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । (१)स्फुटैलक्षणैर्यैरयं तानि सर्वे- ध्वपि स्यमधीश्चान्द्रमासेषु काले। अतोऽयं क्षयः सर्वचान्द्रवपीत्वं न जानन्ति सहासनाज्ञानशून्याः ॥ ५३॥ इदानींतनाथं न शाखं प्रत्तं न सत् कात्र्तिकादित्रयोत्यं तदुक्तम् । सुयुक्ता नमुन्युक्तिरप्यत्र शास्से भवेत् कार्यवर्यस्य यादृग्विरुवा ॥ ५४ ॥ अतः परं श्रीजगदीश्वरस्य ब्रह्माण्डसृष्टिवियतीनपूर्वः। अतीन्द्रि यन्नश्च सदैकरूपो- दिताऽथ तां वच्मि गुरूपदेशात् ॥ ५५ ॥ तावद्ब्रह्माण्डगोलोऽयं स्वर्णाभोऽन्तस्तमोत्तः । वेदवंटामनागाभदखन्वयष्टभूमयः ॥ ५६ ॥ (१८७१२०८०८६४००००००) प्रयुताना वरीवर्ति यस्य कक्षा खकक्षिका । विशेषशरणः । (१) मिथुनसप्तदशभागस्थं रविमन्दोच्चं प्रकल्प्य भास्करेण "क्षयः कार्तिकादित्रये” इति स्वग्रहगणिते सिद्धान्तः प्रदर्शितः । किन्तु रविमन्दोच्चस्य सर्वराशिषु चलनात् सर्वेषु मासेषु क्षयमाससंभव इति भट्टकथनं युक्तिसंगतम् ।

·मध्यमाधिकारः।
ययान्तः सर्वदा रश्मिप्रसारोऽस्ति रवेब्रुवम् ॥ ५७ ॥
तदन्तः प्रवहाकाशवायुगोलो ध्रुवाश्रयात् ।
पश्चिमाभिमुखं शश्वद्धमत्याबैंककण सः ॥ ५८ ॥
दिनेन तौ ध्रुवावत्र याम्योत्तरगतौ स्थिरौ
दिक् स्थानरूपौ सततं भगवच्छक्तित: स्थितौ ॥ ५८ ॥
ध्रुवस्थानात् तु तहगोले वृत्तं यत् खाकभागकैः ।
विषुवन्मण्डलं तत् स्यात् ततः खखापमांगकैः ॥ ६ ॥
अहोरात्राख्यत्तानि ध्रुवमध्यावन्ति हि ।
सौम्यध्रुवात् कदम्बस्य स्थानं याये जिनांशकैः ॥ ६१ ॥
याम्यध्रु वात् कदम्बस्य स्थानं सौम्ये जिनांशकैः ।
एवं क्रमान्मियः षड्भान्तरितौ तौ कदम्बकौ ॥ १२ ॥
सौम्ययाम्यो
तु तन्मध्यात् तगोले प्रवहाभिधे।
मण्डलं खाङ्कभागैर्यत् तत् स्थिरं क्रान्तिमण्डलम् ॥६॥
विषुवत्क्रान्तिकृत्तैक्यात स्थिरा हादश राशयः ।
मेषादयस्तथा भानि कल्पितानि स्थिराणि च ॥
सप्तविंशतिसङ्ख्यानि प्राक्क्रमात् क्रान्तिमण्डले ।
तगोलोदरगोले तु संलग्नोऽन्यो हि गोलकः ॥ ६५ ॥
भगोलाख्यः स्थूलसूक्ष्माण्यसंख्यानौह भानि च ।
तस्मिस्तिष्ठन्ति गोलोऽयं कदम्बाम्यां चलोऽनिशम् ॥ ६६ ॥
सप्तविंशतिभागैस्तु पश्चात् प्राक् सृष्टितः क्रमात् ।
कदम्बमध्यात् तहोले हत्तं यत् खाङ्कभागकैः ॥ ६७॥
॥
॥६४॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। तन्मुख्यं (१) क्रान्तिवृत्तं स्यादभगोलचलनाञ्चलम् । समा हादश भागाश्च तस्य द्वादश राशयः ॥८॥ मेषादयस्तथा तुल्याः सप्तविंशतिभागकाः । अश्विन्यादौनि भानि युः : फलार्थ प्राक्क्रमात् किल॥ अश्विन्यादेरयं चात्र रेवत्यन्तमिनोदितः । भगणान्तो हि विज्ञेयः स्थिरपौष्णान्तगो न हि॥७॥ कदम्बचलितो गोलो भचक्रं तारकाश्रयम् । प्रवहानिलबद्धं सध्रुवमध्यवशेन तत् ॥ ७१ ॥ बमतीत्याशयोऽर्कस्या(२)न्यथा खोकृत्य तं बलात् । नाशिताः खोक्तयो मूढैयथार्थाकाशगोलके ॥ ७२ ॥ सृष्ट्यादौ विषुववृत्ते मेषादिः क्रान्तिहत्तगः । भगोलचलनात् क्रान्ति हत्तस्य चलनादयम् ॥ ७३ ॥ अवश्यं चलभागैस्तु पश्चात् प्राक् चलति क्रमात् । एवं भगोल के वृत्तं कदम्बाद्यज्जिनांशकैः ॥ ७४॥ विशेषशरणः । (१) पूर्व स्थिरं कल्पितक्रान्तिवृत्तं प्रदर्शितं यत्राश्विन्यादिसप्त- विंशतिभानि मेषादयो द्वादश राशयश्च स्थिराः । इदं तु मुख्य यथार्थ क्रान्तिवृत्तमिति । (२) सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये ५० श्लोकोत्तरार्धे "अहोरात्रप्रमाणं च भानो गणपूरणात् ।” इह स्थिरमेषादितः स्थिरमीनान्तं यावद्भगणपूरणं देवासुराणाम होरात्रप्रमाणं यः वीरतं तैरिति ।

·। मध्यमाधिकारः। ४१ ध्रुवसत्तं तु तज्ज्ञेयं भगोलचलनाच्चलम् । अथ तदृत्तगं यद्यद्भवेट’ खतिभ्रमात् ॥ ७५ ॥ ध्रुवस्थानस्थितं तत्तद्धृवभं स्वखकालजम् । चलांशाभावकाले तु यद्भ ध्रुवगतं ततः ॥ ६ ॥ इदानी चलितं तद्धि चलांशैः स्वतौ(१) किल । पूर्वरात्रौ तु तद्यत्र प्रत्यक्षं दृश्यतेऽथ तत् ॥ ७७ ॥ पररात्रौ न तत्रस्थं (२) दृश्यते वमती बलात्। ध्रुवतारां स्थिरां ग्रन्थे मन्यन्ते ते कुबुड्वयः ॥ ७८॥ साकं तैस्तु विवादोऽपि सतां मूढत्वमेव हि । ध्रुवस्थानस्थितं यद्यत् कदम्बनमणेन भम् ॥ ७९ ॥ तत्तत् खमध्यगं(३) मेरौ निरक्षे गर्भभूजगम् । इत्यस्ति सौरशाखोक्तिः सदैव स्थूलसृष्टिभम् ॥ ८ ॥ ध्रुवई कल्पयित्वाऽन्धाः प्रवदन्त्यधुना स्थिरम् । एवमुक्तो भगोलोऽयं तहोलान्तरगाच ये ॥८१ ॥ विशेषशरणः । (१) कदम्बाज्जिनांशवृत्ते इति । (२) धूवताराक्रान्तिसाधनप्रकार उदयास्ताधिकारे २६.२८ श्लोकेषु द्रष्टव्यः । (३) सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये ४३ तमः श्लोकः । " मेरोरुभयतो मध्ये ध्रुवतारे नभःस्थिते । निरक्षदेशसंस्थानामुभये क्षितिजाश्रये ॥ इत्यत्र स्थूलसृष्टिस्थधूवर्क्षवशेनाकाशस्थितिः श्रीसूर्येण निदाशतेति । 9 ५॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । ग्रहाणां गोलकाः सप्त तानन्यांश्च वदाम्यहम् । खखशघ्रयाख्यमान्दाख्यविपाताख्यभपातजाः ॥ ८२ ॥ परोच्चपरनीचाख्य-(१)गोलाः स्पष्ट क्रियोचिताः । तत्सर्वाश्रय एवैको ग्रहगोलोऽस्ति खे महान् ॥ ८३ ॥ तत अर्ध्व ततश्चाधः कथञ्चिन्न ग्रहो भवेत एवमाकाशगोलास्ते पवनाख्या ग्रहाश्रयाः ॥ ८४ ॥ अघोऽधः क्रमतो जेयाः शनेश्चन्द्रावधिस्थिताः । आदौ शनिर्गुरुस्तस्मात् ततो भौमस्ततो रविः ॥ ८५ ॥ ततः शुक्रो बुधस्तस्मात् तत इन्दुरिति स्फुटम् । इयोईयोरन्तरे तु सिद्धविद्याधरादिजाः ॥६॥ आकाशगोलास्तिष्ठन्ति त्वरूपाङ्गाश्च ये सदा । सर्वत्र(२) लग्नगोलेषूर्ध्वगः खचलनाध्रुवम् ॥ ८७ ॥ अधःस्थं चालयत्येव(३) मध्यस्थः स्वोर्ध्वगं न हि। - विशेषशरणः । (१) परोच्चगोलादिप्रपञ्चः स्पष्टाधिकारे ३२४-३४९ श्लोकेषु द्रष्टव्यस्तत्र मत्कृताष्टिप्पण्योऽपि विलोक्याः (२) विरूपावयवानामाकाशगोलानां परस्परसंलग्नताऽभावात् 'सर्वत्र लग्नगोलेषु' इति भट्टकयनमसङ्गतमिवापि भग्रहादिचलनेऽयनांशा अपि हेतुरतो वायोराकाशे सर्वत्र सत्त्वात् तत्संबन्धादेवयमपि कल्पना भट्ट- पाटवभावहति । (३) एतत् कल्पनामात्रम् । सर्वग्रहेष्वयनांशविकारः कथं संभ. 'बदित्यर्थमयमभिनवः कल्पनाप्रकारो भट्टस्य युक्ततरः ।

·॥ मध्यमाधिकारः। खगल्या चलितस्याधःस्थितस्याप्यूर्ध्व तहतेः ॥ ८८ ॥ वशतश्चलनात् तस्य चाविरुद्दगतिहयम् । खगत्या चलितस्यैवमूलस्थस्य कथं चन ॥८६॥ नाधःस्थगतितस्तस्य चलनं त्वन्यरोधतः । भगोलान्तरतोऽधोऽधःसंलग्ना एव तेऽखिलाः ॥ १० ॥ जेया: कदम्बसम्बन्धाद्भगोले चलिते सति । चलितास्तेऽपि खेटानां गोलाः स्युस्तहशात तथा ॥६॥ परस्परं तदाकाशसम्बधादथ चेन्टुतः । दूरेऽन्तरे हि वह्वस्तु गोलोऽव्यतस्त्वधःस्थितः ।। ६२ ॥ भूमिनिर्गतवह्वेस्तु योऽत्यूर्ध्वगमनावधि । गोलोऽसौ वह्नि(१)गोलाख्यस्तदूवं सोऽनलो न हि ॥ वन्यूवं खे महीको जनस्तस्मात् ततस्तपः । तदूर्ध्वमिन्दधः सत्यः सन्ति ते वै सनातना: ॥ १४ ॥ भुवं विनाऽन्यानखिलानधःस्था- नतीशशक्त्या प्रवहः पराशाम् । प्रचालयत्येष भगोलकोऽपि तथाऽति(२)शत्या स्वपराम्बरस्थान् ॥६५॥ विशेषशरणः । (१) प्राचीना भारतवर्षीया नैयायिका वायौ गुरुतां न स्वीकुर्वन्ति किन्तु पाश्चात्या वैज्ञानिका वायो यन्त्रादितो गुरुतां प्रत्यक्षतः प्रदर्श यन्तीत्यस्तल्लघुरनलोऽवश्यमूर्ध्व गच्छत्येवेति वहिगोलं नामनन्ति । (1) अतीसशक्तयोति ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। : सर्वानधःस्थानयनांशगल्या तदन्यगोला न तथा खशतया । ते कवलं खाम्बरगनमार्थ- मन्यास्वरस्थभ्रमणाय न स्युः ॥६६॥ स्थिरं प्रत्यक्चलं भाति खस्यं प्राग्भूभमानणाम् । प्रवहो व्यर्थ इत्या(१)र्यभटोक्तः विहोत्तरम् ॥६॥ (२)यत् सर्वतो निराधार खोर्ध्वदेशगतं गुरु । खस्थान एव तन्नूनं पततीत्यपि निर्णये ॥ ६८ ॥ असमृधमणं चैन्द्रयामनाएं खीकृतं तु यत् । । विशेषशरणः । (१) वृद्धार्यभटोक्तेरिति । (२) यद् गुरु (आकाशे क्षिप्तं लौहपाषाणादिकं वस्तु ) सर्वतो. ऽभितः । निराधारमनाश्रयम् । स्वोर्ध्वदेशगतं यन्त्रसामर्थ्यादिवलं प्राप्य गन्तव्योपारस्थानगतं सत् पुनः स्वस्थान एव तत् नूनं निश्चयतः पत- त्यागच्छति न स्थानान्तरे इति निर्णये निश्चये सत्यपि प्रत्यक्षगतेऽपि अनार्ष सूर्यादिभिरकथितं यत् ऐन्द्रयां पूर्वस्यां भूभ्रमणं पृथ्वीगोलचलनं विदेशीयैर्यवनादिभिः कथितं यत् खण्डनमकृत्वैव तद् वृद्धार्यभटेन स्वीकृतं स्वग्रन्थे नि:क्षिप्तं यत् असदसाधु । यत् यस्मात् कारणात् प्रवहे गते निरस्ते- ऽस्वीकृते भूमौ पृथिव्यां धूवायोगात् ध्रुवतारासंबन्धाभावात् तत् तुच्छ- मनादरणीयमपि । यथा स्वसिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्याये श्रीमद्भास्करा- चार्येण बौद्धमतखण्डनं कृतं तत्र चेद्भवायौ भूचलनविकारो न भवति तथैव धूवमाश्रित्य भूगोलो भ्रमतोति कल्प्यते चेत् तदा भट्टमतं शिथिलम् ।

·मध्यमाधिकारः। ४२ । भूमावपि ध्रुवायोगात् तत् तुच्छं प्रवहे गते ॥६६॥ एवं हि कालबोधार्थ गोलाः सप्त ग्रहानवाः । गोलोऽष्टमो भगोलाख्यो नवमः प्रवहाभिधः ॥ १० ॥ प्रवहादग्निपर्यन्तं पवनाख्याम्बरोद्भवाः । गोलाः स्वच्छतरास्तहढा रूपविवर्जिताः ॥ १०१ ॥ यथा विरूपो भूवायुस्तधेन्दोः प्रवहान्तजाः । विरूपा निर्मलाकाशा अपि स्युः पवनाभिधाः १०२ ॥ विरलाविरलाङ्गो ताक्नेकैकगतिम्नमौ । पवनौ येऽनिलाकाशाः प्रोक्तशुन्याम्बरेतराः ॥ १.३ ॥ जात्याऽभिन्नाच ते सर्वेऽमूर्ताः खस्थानगाश्चलाः । खगत्या परगत्या च ममन्त्येष्वखिलेष्वपि ॥ १०४ ॥ गर्ककिरणानां तु नावरोधः कथं चन । रवेरासन्नकिरणास्तत्प्रभावो महास्ततः ॥१०५॥ दूरे चाल्य इति च यस्तारतम्यात करोङ्गवः । एवं भगोलावधिकस्तत्प्रकाशस्ततो(१) नसः ॥१०६॥ - विशेषशरणः । (१) परम्परयाऽऽगमप्रमाणदेव भस्य दूरत्वमवगन्तुं शक्यते । अथ चेदिह 'साद्विप्रतिविपलसमये सप्तशतकोशपर्यन्तं तेजोगतिः। एवं किमपि भं दिनान्तरे किमाप मासान्तरे इत्यादिसमयान्तरे यद्यद्भ दृश्यते तस्य पूर्वोक्ततेजोगतिवशात् त्रैराशिकेन तत्तद्दूरत्वमवगन्तुं सुशकम् ?-इत्यादिनवीनानां पाश्चात्यानां मतेन सर्वत्रैवाकाशे नक्षत्रास्थाते- ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । ब्रह्माण्डगान्धकारस्था गोला: सर्वेऽथ तेषु च । भगोलान्तं तमो नष्टं भवेद्यच्च तदूर्ध्वगम् ॥ १०७ ॥ यथास्थितं खतः श्याममसमर्थकरान्वितम् । नीलं संदृश्यतेऽत्रत्यैस्तम एवाम्बरस्थितम् ॥ १०८ ॥ लोके नीलं नभ इति प्रतीतिरिह सभ्रमा । समन्ताल्लग्न गोला ये ब्रह्माण्डादग्निगोलकम् ॥ १०६ ॥ केन्द्रं तेषामेंकमेव सर्व केन्द्रं तदुच्यते । तत्केन्द्रतो यस्य केन्द्र भिन्नमस्ति स एव कौ ॥ ११ ॥ जलगोलो महान् स्वच्छतरो च यो महार्णवः । यं भित्त्वोध्वं सदाऽस्य करा गच्छन्ति चाम्बरम् ॥१११॥ यथा यथा भमत्युच्चं रवेश्चायं तथा तथा । जलार्णवोऽपि सततं भ्रमतीत्यं(१) वदन्ति हि ॥११२॥ मृदम्ब्वग्न्यनिलाकापिण्डोऽयं पाञ्चभौतिकः । कपित्थफलवइत्तः सर्वकेन्द्रेऽखिलाययः ॥ ११३ ॥ स्थिरः परेशशक्त्यैव सर्वगोलादधःस्थितः । मध्ये(२) समन्तादण्डस्य भूगोलो ब्योमि तिष्ठति ॥११४५ विशेष शरणः । रत-स्ततो न सः' 'नीलं नमः' इत्यादि सर्व भट्टकथनं कथं संगच्छत इति बुद्धिमद्भिः सुविवेचनीयम् । (१) यवना इति शेषः । (२) व्योम्नि आकाशे समन्तात् सर्वतो विद्यमानस्य अण्डस्य ब्रह्माण्डगोलस्य मध्ये भूगोलो वरीवति । SEARCINEMA MANDAR ·मध्यमाधिकारः। । बिमाणः परमां शक्तिं ब्रह्मणो धारणात्मिकाम् । नान्याधारो(१)ऽथ मूर्त्तश्चेत् तस्थाधारोऽथ तस्य च ॥११५॥ अन्यस्ततोऽन्य एवेत्यमनवस्थाभयात् किल । अन्ते गत्वा च या शक्तिः कल्प्याऽवश्वं सदैव सा ॥११६ ॥ श्रादावेव प्रकल्प्येशशक्तिर्लाघवतो भुवि । गुरुत्वात् पतनं भूमेमन्यन्ते ते कुबुद्धयः ॥ ११७ ॥ अधोऽधःक्रमतो बौडाः क्षिप्तं यद्गर खेऽथ तत् । भूमि यातीति दृष्ट्वाऽपि प्रवदन्त्यन्यथा यतः ॥ ११८ ॥ कुत अचं कुतश्चाधी वृत्ते भूमेः समाम्बरे । अचलेयं सदा विश्वम्भरासृष्टिरनन्तजा ॥ ११६ ॥ यथायथोत्तरदिशं नरः स्वस्थानतः किल । याति भूमौ ध्रुवं चोच्चं पश्यतीह तथातथा ॥ १२० ॥ वर्तुलत्वं (२) तु निर्णीतं तज्ञ स्तेन कुगोलके । अल्पकायतया लोकाः खस्थानात सर्वतो दिशम् ॥१२१॥ पश्यन्ति वृत्तामप्येनां चक्राकारां वसुन्धराम् । जलादूर्ध्व जलान्तश्च कुष्टष्ठं वर्धमेव तत् ॥ १२२ ॥ विशेषशरणः । (१) इतः प्रभृति सप्तश्लोकार्यन्तुं भास्काराचार्यानुसारमेव । (२) दूरतोऽवलोक्यमाने वृक्षादौ प्रथमं तदग्रभागस्ततो यथा- यथासामीप्यं तथानथा तवृक्षाद्ययभाग एवमतिनैकटयौ तत्तलमापी सांपतिकानां भूवर्तुलत्वे समतियक्तयुक्ता ।

·१८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । उदितं विबुधैः सत्यं यावनं तूच्यते मतम् । जलागावस्य गोलोऽस्ति महानल्यस्ततश्च सः ॥ १२३ ॥ भूगोलो जलमग्नोऽस्ति जलावहिरपि स्थितः । तत्राधिको जलान्तःस्थो बहिः खल्योऽस्ति गोलवित् ॥ जलार्णवस्य धमणाद्यबहिस्तज्जलान्तरे । यज्जलान्तः स्थितं तत् तु बहिः स्याद्भूमिखण्डकम् ॥ जलादूर्ध्वमधं कुष्टठं यदा स्यात् तदा भूमिपिण्डोऽम्बुष्टष्ठोलगोऽल्पः । अधःस्थोऽधिकञ्चेति युक्त्येदमुक्त मतं यावनं चापि देवर्ण्य भिन्नम् ॥ १२६ ॥ भूगताधिजलं चारं लवणार्णवसंतकम् । तहेलावलयस्थानां समन्ताद्यत्र कुत्र चित् ॥ १२७ ॥ ध्रुवौच्यमत एवात्र दृश्यते न समं किल । निरचत्ततत्तौरगतानां तत्समस्थितिः ॥ १२८ ॥ दूदानौं तहि संवादादार्पोक्तं सृष्टिजं हि तत् । भूम्यन्तरपुटाः सप्त नागासुरसमाश्रयाः ॥ १२६ ॥ सौषधिशतोपेता रम्याः पातालभूमयः । अनेकरत्ननिचयो जाम्बूनदमयो गिरिः ॥ १३ ॥ भूगोलमध्यगो मेंरुरुभयत्र विनिर्गतः । उपरिष्टात् स्थितास्तत्र केन्द्रशाद्या महर्षयः ॥ १३१ ॥ अधःस्थादमुरास्तद्दिषन्तोऽन्योन्यमाथिताः । ।

·मध्यमाधिकारः। भूमौ मेरो वयं निरक्षाभिधमण्डलम् ।। १३२ ॥ तत्र लङ्कां तु भूमध्ये प्रकल्प्याथ ततः सदा। प्राच्यां तु यमकोटिः स्यात् पश्चिमे रोमकाभिधम्॥१३३॥ अधः सिहपुरं सौम्ये सुमेरुर्याम्यगोऽपरः(१)। भूदृत्तपादविवराण्येवं स्थानानि षट् सदा ॥ १३४ ॥ उपर्यात्मानमन्योन्यं कल्पयन्त्येषु सर्वदा । सम(२)सूत्रस्थिताधःस्तादेवं सर्वत्र भूटतौ ॥ १३५ ॥ मन्यन्ते खे यतो गोलस्तस्य कार्य क चाम्यधः । मेरुदयस्थानरेखावृत्तं यच्च स्वदेशगम् ॥ १ तद्धि याग्यात्तरं ज्ञेयं स्वदेशस्थं च तद्दशात् । सुधिया प्रापरे जेये वित्थं देशविभागतः ।। १३७ ।। व्योत्तरे तु सर्वेषां सुमेरुः सौम्यदिस्थितः । याम्येऽप्येवं परेरा मेरुः कुसंज्ञो याम्यदिकस्थितः ॥१३८॥ लङ्कायामुदयोऽर्कस्य यमकोश्यां सदा भवेत् । दिनार्धमस्तकालस्तु सिद्ध पुर्वी तदा भवेत् ॥ १३८ ।। राव्यधैं रामके चेत्थं व्यवदेश सदैव हि । एवं निरनदेशेषु यतः प्राच्यां तु यद्भवेत् ॥ १४ ॥ ततस्तच्च प्रतीच्यां च नियतं गोलविहर। १३६ ॥ विशेषशरणः । (१) कुमेरूरिति । (२) एकसूत्रस्थिताधःप्रदेशेषु-इति । - ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। भूत्ततुर्यभागे तूज्जयिन्याः प्राक् सदा मवेत्॥१४१ ॥ यमकोटिस्ततः पश्चादवन्ती नैव किन्तु सा । लदैव पश्चिमे चैवं व्यक्षादन्यत्र दृश्यते ॥ १४२ ॥ अथात्र गोलपरिधेनिं व्यासावबोधतः । परिधिज्ञानतश्चैव व्यासज्ञानं फलं तथा ॥ १४३ ॥ गणिताचम्यहं सूक्ष सूर्यसिद्धान्तसं मतम् । यन्मानतः परिच्छिन्ने व्यासे जाते ततः किल ॥१४४॥ न ज्ञायते तत्परिधिश्चैवं परिधिबोधतः । नैव विज्ञायते व्यासस्तन्मानेन कथं चन ॥ १४५॥ सुखमरीतितः प्राञ्जैरवर्गपदव वम् । अतः कमालुनाऽत्र श्रीसूर्येणैवान्यथा कृतम् ॥ १४६ ॥ व्यासवर्गाशगुणात् पदं (१) भूपरिधिर्भवेत् । व्यासः स्यात् परिधेर्वर्गादिग्भक्ताच्च पदं विह॥१४७॥ रुद्राहतव्यासदलोत्पत्ते व्यासोलमज्यावशतः क्रमज्या । या तत्समोऽयं (२) परिधिः सुसूक्ष्मो व्यासैकमानादृशमूलरूपः ॥ १४८॥ विशेषशरणः । (१) अस्योपपत्तिप्रपञ्चो द्रष्टव्यो विशेषकृतामृतवर्षिणीटीको पेते सूर्यसिद्धान्ते "तवर्गतो दशगुणात् ” इत्येत त्पद्यव्याख्यावसरे । (२) परिच्छिन्नव्यासज्ञानादपरिच्छिन्नपरिधिस्वरूपं रेखात्मकमेवै- तरेखागणितस्य तृतीयाध्यायस्थपञ्चत्रिंशीप्रति ज्ञयाऽतिरोहितम् ।

·मध्यमाधिकारः। दिक्संगुणव्यासकृतिर्ययोः स्यात् घातस्तयोर्योगदलोत्यवृत्ते । तदल्पतुल्योकमथिञ्जिनीं च दत्वा क्रमज्यामितरेखिका या ॥ १४६ ॥ स्यात् तत्समो वा परिधिस्त्वनेका- नामज्ययाऽप्यत्र स एव बोध्यः । अनेकतत्तवशाबुधेन्द्र- स्तदेकघातोत्यपदप्रसिद्ध्या ॥ १५० ॥ समथुतेस्तुल्यचतुर्भुजस्य क्षेत्रस्य यस्यास्ति फलं खचन्द्राः । तबाहुरेखासम एव रूप- व्यासेऽतिसूक्ष्मः परिधिर्मदिष्टः ॥ १५१ ॥ * (१) रूपव्यासे खाङ्गतुल्यान् विभागान् कृत्वा वृत्तं भास्करीवैर्वि लेख्यम् । * अत्र विशेषः । व्यासात् परिध्यानयनं श्रीभास्करस्यैव सूक्ष्ममिति कमलाकरोऽपि जानाति । परन्त्वत्र श्रीसूर्यभक्तया त दानयनं खण्डयति । श्रीभास्करस्यानयों सूक्ष्ममित्येतदर्थ द्रष्टव्या मच्छोधिता लीलावती । विशेष शरणः। (१) रूपव्याशे षष्टिसमान विभागान् विधाय भास्करीयैः " व्यासे भनन्दाग्निहते विभक्ते खबाणसूर्यैः” इत्यादिभास्कराचार्य- ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। तत्र त्रिनव्याससूत्रप्रमाणं वृत्तं त्यक्त्वा शेषकं यच्च तन्न ॥ १५२ ॥ किञ्चिन्न्य नैः सार्धनागै८। २८ । ४५ । ३६ विभागै- नातः सम्यक् भास्करीतप्रकारः । व्यासात्तयोदितः सम्यगस्मा. दार्षीतो दिग्रेखिकामूलरूपः ॥ १५३ ॥ चक्रलिप्नाटतौ के * चिद्रसाद्राष्टाङ्ग-६८७६ विस्तरम् । नियतं कल्पयित्वाऽज्ञाः सौरे स्थूलत्वदूषणम् ॥ १५४ ॥ वदन्ति शिल्पवित्प्रोवाटत्तसंमापनादिह (१) । शुद्धसौरप्रतीत्यर्थ कुरु तन्मुखभञ्जनम् ॥ १५५ ॥ व्यासस्य वर्गवर्गाच्च पञ्चपादष्टभाजितात् । पदं क्षेत्रफल(२) नेयं फलाहयास विलोमतः ॥१५६॥ * अत्र विशेषः । श्रीसूर्यसिद्धान्त टीकाकारण रङ्गनाथाभिधेन स्वकृत टीकाय मुक्तम् । विशेषशरणः । कृतपाटीगणितोक्तसूत्राद्वैर्वृत्तं विलेख्यं चिद्वितं कार्यम् । इह परिधिप्रमा णम् १८८ । २९ । ४५ । ३६ एन्मितमायाति । तत्र त्रिनव्याससूत्र- प्रमाणं १८० वृत्तं वृत्तखण्डं त्यक्त्वा शेषकं किञ्चिभ्यनैः सार्धनागैर्वि- भागैः ( समामिति शेषः) यत् तत् न, तत्समं शेषं " व्यासवर्गादशा- गुणात् पदम्" इत्यतो न भवतीत्यर्थः । अवशिष्टं स्फुटमिति । (१) वाङ्मात्रमेव भट्टशरणम् । (२) व्यासवर्गाद्दशगुणात् पदमित्यतः - - व्या.प प. = व्या' x १०. वृ. फ.= व्या Vव्याx१० ·८३ मध्यमाधिकारः। अथ वा परिधेर्वर्गवर्गात् खाङ्गेन्दुभाजितात् । पदं क्षेत्रफल(१) चाऽस्मात् परिधिस्तु विलोमतः॥१५७॥ पदं(२) रेखात्मकं ग्राह्यं वास्तवं यदि चान्तरात् । पदस्यानयनं खेष्ट तर्हि तगणितात् कुरु ॥ १५८ ॥ रामा(३)नवान्ध्यब्धयाऽको दमानां मूलमुच्यते । रूपव्यासे तु परिधिर्दशमूल मितः स तु ॥ १५६ ॥ इष्टव्यासेन गुणित: खेष्टव्यासे प्रजायते। विशेषशरणः । Vव्या ४ व्या - १० /व्या ४५ अत उपपन्नम्। प प (१) प=Vव्या x१० : ५२ व्या १० =V /१२४ पर १० प =V अत उपपन्नम्। व्या: प (२) वास्तवं पदं मलं रेखात्मकं ग्राह्यं बुद्ध्या ग्रहणीयं ज्ञेयनि- त्यर्थः । यदि चान्तरात् यत् किञ्चिदन्तरं स्वीकृत्य पदस्यानयनं स्वेष्टं स्वाभीष्टं तर्हि तद्गणितात् तस्यासन्नपदस्य यद्गाणेतं तस्माद्गणितात् कुर्वित्यर्थः । (३) “षष्टिवर्गगुणादकात्" इत्यादिवक्ष्यमाणविधिना 'रामा नया- ब्ध इत्याद्यङ्का उपपद्यते ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके। शून्य(१) समाधयस्तर्कदवा रामाः फलं भवेत् ॥१६॥ रूपव्यासे निजव्यासवर्ग खस्य तद्भवेत् । सन्य(२) रामेषवः सन्ययमा वेदेषवो हताः ॥१६१ ॥ व्यासेन तत्कतिर्वाऽत्र फलमेवमनेकधा । विशेषशरणः (१) रूपन्यासे वृत्तफलम् V१० ३।९।४४।१२ ४ - ० । ४७ । ३६ । ३ । अतो " वृत्तयोः फलसम्बन्धो भवतीह सदा समः । तद्व्यासवर्गनावेन सम्बन्धेन विदां स्फुटम् ” ॥ इति रेखागाणेतस्य द्वादशाध्यायस्य द्वितीयप्रतिज्ञयेष्टवृत्तक्षेत्रफलक- करणोपपत्तिः सुगमा। या/१० व्या (२) वृ. फ. ( ३ । ९ । ४४ । १२) व्या ४ = (वृ. फ.) = ३ । ९ । ४४ । १२ ) ४ /३ । ९ । ४४ । १२ ) ४ ३ । ९ । १४ । १२ -अतो मूलं "पाष्टेवर्गगुणादित्यादिवक्ष्य- अत्र "माणनियमेन ०५३ । २० । ५४ । अतः वृ. फ. = (व्या. x 1५३ । २० । ५४) अत उपपन्नम् ।

·मध्यमाधिकारः। कथं चिन्नियतव्यासे परिधिनियतो(१) न हि ॥ १६२ ॥ योजनानि शतान्यष्टौ भूव्यासो द्विगुणानि तु । नन्देषुखेषव-५०५८ श्वाष्टाग्नयो ३८भूपरिधिर्भवेत् ॥१६३॥ पुराणसौरागमभूः सदैका तद्योजनानां किल मानभेदात(२)। सहयाविभेदः कथितः(३) खतन्वैः (8) शिरोमणौ तृतमिदं विरोधात्(५) ॥ १६४ ॥ यल्लो(६)कभूयोजनकानुपाता- नीतं तदा किल भूमिमानम् । विशेषशरणः । (१) अत्राधिकार एव १४४-१४५ श्लोकयोरेतद्विषयस्योक्तवादिह पुनस्त त्कथनं दोष इवापि भट्टस्य तज्ज्ञानदायमेवावहति । (२) कनिष्ठिकादिमानभेदं कृत्वेति । (३) सिद्धान्तशिरोमणेर्गोलाध्याये “प्रोक्तो योजनसंख्यया".इत्या- दिश्लोकव्याख्यायाम् । (१) स्वच्छन्दैभास्कराचार्यैः । (५) विरोधं कृत्वेति । (६) लोके भूयोजनकानुपातानीतं “पुरान्तरं चेदिदमुत्तर स्यात्" इत्यादिसिद्धान्तशिरोमण्युक्तत्रैराशिकानीतं भूमानं यत् तदेवार्ष भूमिमानं किलाल्पज्ञजनतोषार्थं ये भास्कराचार्यादयो वदन्ति तेऽत्र ज्योतिषशास्त्रे आर्ष गणितप्रकार न जानन्तीति सूर्यसिद्धान्तानभिज्ञत्वं तेषामिति भट्टः केन निवार्यत । ।

·५६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। येऽल्पजतुध्यै प्रवदन्ति तेऽत्र जानन्ति नाषं गणितप्रकारम् ॥ १६५ ॥ याग्योत्तरं स्वदेशस्थं निरक्षाभिधमण्डलें। वृत्तं यत्र विलग्नं स्यान्निरक्षः स्वस्य तत् स्थलम् ॥१६॥ यावत् खदेशादक्षांशाः खोययाम्योत्तरे त्वथ । मेरोांवल्लम्बभागास्तथा तैलम्बभागकैः ॥ १६७ ॥ मेरुमध्याच्च यद्भूमौ वृत्तं भूपरिधिः स्फुटः । लम्बज्यान स्त्रिजीवाप्तोऽत: खभूपरिधिः स्फुटः ॥१६॥ एवं में सहयस्थानादृत्तं लङ्कागतं हि तत् । खरेखानगराणां तु वृत्तं रेखाभिधं किल ॥ १६६ ॥ यत्र स्वाक्षांशकैस्तुल्या रेखाहत्तेऽवभागकाः । खीयं तदेव रेखाख्यं नगरं नेतरत् ततः ॥ १७० ॥ स्पष्टभूपरिधौ खौयं स्थानं यावच्च योजनैः । खीयं देशान्तरं जेयमथ तच्चोच्यतेऽन्यथा ॥ १७१ ॥ पश्चिमें रोमकाख्याच्च हिहि-२२ भागैः पुरं किल.। खालदात्ताभिधं चास्ति व्यक्षस्थं तहतं किल ॥१७२॥ मेरुदयस्थानसक्तरेखाटतं च यत् ततः । खदेशावधि तू(१)लांशाः स्पष्टभूपरिधौ खकाः ॥१७॥ विशेषशरणः । hi(१) 'तूल'-शब्दो दैर्व्यवाँचको' यावनः । विस्तारवाचक:- अ- न' इति । यचनेषु पूर्वापरान्तरं तूल' पदेन व्यवह तमासीत् । SWINNER FULL TELE ALL ·मध्यमाधिकारः। ५७ एवं खरेखानगरे तूलांशाच सदैव हि । अर्केन्दवो११२ऽथ साक्षाः खखदेशस्थानजा इमे॥१७॥ काबुले तू. १०४ । ० । अ. ३४। ४० । अमदावादे तू. १०८। २० । अ. २३ । । खम्भाईते तू. १०८ । २० । अ. २२ । २० । बुरहानपुरे तू. १११ । । अ.२१ । । उज्जयिन्यां तू. ११२ । । अ. २२ । ३१ । लाहोरे तू. १०६ । २० । अ. ३१ । ५० । इन्द्रप्रस्थे तू. ११४ । श्र. २८ । १३ । अर्गलापुरे तू. ११५ । । अ. २६ । ३५ । सोमनाथे तू. १०६ । ० । अ. २२ । ३५ । बिज्यापुरे तू. ११८ ।। अ. १७ । २० । काश्यां तू. ११७ । २० । अ.२६ । ५५ । गोलकुण्डे तू. ११४ । १६ । अ. १८। ४ । लखनौरे तू. ११४ । १३ । अ. २६ । ३० । अजमेरौ तू. १११ । ५ । अ. २६ । ५ । देवगिरी तू. १११ । ० । अ.२० । ३० । मुलताने तू. १०७ । ३५ । प्र. २८ । ४० ॥ कनौजे तू. ११५ । । अ. २६ । ३५ । माण्डवे तू. १२१ । । अ. २७ । । । काश्मीरे तू. १०८। । अ. ३५ । । समरकन्दे तू. ८८ । .अ.३८।४० ॥ लङ्कायां शून्यमक्षांशा लम्बांशा: खाङ्कसं मिताः । अर्केन्दवोऽथ तूलांशा मेरौ खं लम्बभागकाः ॥ १७५ ॥ तूलांशकाच खाङ्कास्तु पलांशाः संभवन्त्यतः । रेखाखदेशयोस्तुलान्तरं(१) गतिकलागुणम् ॥ १७६ ॥ खषडामैहृतं तत् स्यात् स्वीथं देशान्तरं किल । विशेषशरणः । (१) यदि भांशमितेः परिध्यशैर्गतिकलास्तदा तूलान्तरांशैः का इति देशान्तरकलाः । । ७॥

·५८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। कलाद्यं तु धनणे स्याटेखातूलेऽधिकोनके ॥ १७७॥ स्वस्वतूलाग्रहे वित्यं तिथौ तु दशसंगुणम्(१) । तूलान्तरपलानि स्युर्धनर्णानि विलोमतः ॥ १७८ ।। एकः खमध्याहनतांशवेधा- देखास्थितोऽन्यो गणितात् स्फुटोऽर्कः । तदेक(२)मेषोडवयोर्विलिता न्तरं तु तद्भुक्तिकलोचतं वा ॥ १७६ ॥ घयादि देशान्तरकं धनर्ण- मूनेऽधिके वेधरवौ तिथौ षड्नं लवास्तैस्तिथिवविरुद्राः ११२ संस्कारितास्तूललवाः खदेशे ॥ १८० ॥ प्रोक्तरेखाख्यटत्ते तु स्थानान्योक्तशास्त्रतः । राक्षसालयदेवौकाशैलयोर्मध्यसंस्थिताः ॥१८॥ रोहितकमवन्ती च तथा संनिहितं सरः । एवमन्यान्यपि जेयान्यन्य शाखप्रमाणतः ॥ १८२ ॥ तत्। विशेषशरणः । (१) यदि भांशमितैः भूपरिध्यशैः षट्त्रिंशच्छत पलानि लभ्यन्ते तदा तुलान्तरांशैः किमिति तिथ्यन्तरम् = तूझं x ३६ ० ० ३६० तूभं x १० । अत उपपन्नम् । संस्कारनिधिरिह सुगमः । (२) सायनयोनिरयणयोति ।

·मध्यमाधिकारः। तत्र देशान्तरजानं सौरोक्तं योजनैर्यथा। (१)अतीत्योन्मीलनादिन्दोक्सितिर्गणितागतात्॥१८३ यदा भवेत् तदा प्राच्यां खस्थानं मध्यतो भवेत् । अप्राप्य वा भवेत् पश्चादेवं वाऽपि निमौलनात् ॥१८४॥ तयोरन्तरनाडीभिईन्याभूपरिधि स्फुटम् । षष्ट्या विभज्य तद्देशान्तरं स्याद्योजनैः खकम् ॥१८५॥ भूमेः स्पष्ट परिध्याप्तं लिप्तागतिगुणं च तत् । कलादि तत् फलं प्राच्यां ग्रहेभ्यः प्रविशोधयेत् ॥१८६॥ रेखाप्रतीचीसंस्थानात् प्रक्षिपेत् स्युः स्वदेशजाः । पष्टिवर्ग३६००गुण (२) तानि प्रलानि व्यत्ययात् तिथौ खभूमिष्टष्ठस्थितदृष्टिष्टि चह्नात खाङ्कटस्तु वृत्तं क्षितिगर्भभूजम्। खीयं पृथिव्यां च ततश्च भूमि- व्यासार्धमानान्तरितं कुत्तम् ॥ १८८॥ तत् खोयभूपृष्ठकुजं तदत्र सृष्ट्वैव यत् स्वीयकुष्ठचिह्वात् । विशेष शरणः । (१) १८३ श्लोकोत्तरार्धमारभ्य १८७ श्लोकपर्यन्तस्थवासनाः सुगमाः प्रसिद्धाश्च । (२) योजनात्मकं तद्देशन्तरं' 'स्पष्टपरिध्याप्त 'चेति पद- यस्य पूर्वेगान्वयः ।

·६० सिद्धान्ततत्त्वविवेके । सूत्रं तु यावद्ग्रहगोलकं तद् भ्रमेण हत्तं ग्रहगोलकेऽपि ॥ १८६॥ तत् स्वीयपृष्ठचितिजं च तत्र स्थितं तु विम्ब खचरस्य नूनम् । द्रष्टा खभूपृष्ठजचिह्न एव पश्यत्यती नान्तरितं कथं चित् ॥ १६० ॥ खभूमिष्टष्ठोवंगदृष्टिचिह्वात् सृष्दैव यहभूमिजष्टष्ठत्तम्। गतं समन्तादृग्रहगोलगर्भ तदृत्तमस्तोदयज कुजं हि ॥ ११ ॥ तथा ततोऽप्यग्रगदृष्टिसूत्रवशेन नीलाम्बरगोलकऽपि । समन्ततस्तभ्रमणेन वृत्तं यत् पूर्ववृत्तात समसूत्रसिद्धम् ॥ तथैव यदभूमिजपृष्ठहत्त- स्पर्शन वृत्तं विहितं च भूमौ । वृत्तं तदस्तोदयजं वदन्ति जनस्तु भूभूजगमेव विम्बम् ॥ १८३ ॥ नीलाम्बरौयचितिजस्वरूपा- सक्तं सदा पश्यति दृष्टि जैक्यात् । नौचोच्चभूमेवंशतः कुसंस्थो- दयास्तभूनं हि विभिन्नमस्मात् ॥ १६४ ॥ अवनौ गगनं समन्ततः सततं लग्नमिवावलोक्यते ।

·मध्यमाधिकारः। क्षितिष्टष्ठनिवासिमानुषक्षितिजं तद्गुरवो वदन्त्यतः ॥ यथायथोचं खकुष्टष्ठचिहात् खदृष्टिचिह्नं च तथातथा हि । खटष्ठभूजादध एव भूज- मस्तोदयाख्यं भवतीह नूनम् ॥ १८६ ॥ खभूमिष्टष्ठस्थितहष्टिचिह्न यस्याथ तस्य खकुष्टष्ठभूजम् । तदेव द्वाजं तु सदोदयाख्य- कुजं वचिह्नविभेदतोऽन्यत् ॥ १७॥ विचित्र चिह्नवशादसाध्य खस्थग्रहाणां गणितं च तेन । खल्यान्तरात तहिबुधैः कुष्टष्ठा- देवोदितं दृक्फलनिर्णयार्थम् ॥ १९८॥ ऊवं कुगोलादध एव चाग्ने - {वायुरस्त्यत्र सदैव शीतम् । महत् कुतः(१) कैरपि योजनैस्त- हामाम्बुदाद्यं जनयत्यपूर्वम् ॥ १६६ ॥ विशेषशरणः । (१) श्रीमद्भास्कराचार्यैः स्वगोले 'भूमेर्बहिदिश योजनानि भूवायुरत्राम्बुदविद्यु-द्यम् ।” इत्यभिहित तत्र साक्षाएक्प्रिमाणाभावात् कैरप्पनियतैयोननैरिति भास्कर विरुद्धो भट्टः । :

·६२ का सिद्धान्ततत्त्वविवेके। तहापरूपं कथयामि सम्यग्- यतोऽन्यवैचिवयमपीह खस्थम् । अग्न्ध म्बुवायुप्रभवाः सदीर्व वायाः कुष्टष्ठाजगनं प्रयान्ति ॥ २० ॥ अनेकवर्ण वियतीन्द्रचा ग्रहात समन्तात् परिवेष उक्तः । तथैव भानां पतनं च विद्युत् तथैव गन्धर्वपुरं विचित्रम् ॥ २०१॥ ये केतवो रिष्टफलप्रदाः खे. ऽम्बुदाश्च भूकम्प इहास्ति लोके। मारी महाख्या करकाप्रपाता. द्यं सर्वमित्यं किल वाष्पतोऽत्र ॥२०२॥ विरलावयवाष्पमिश्रितैः सुर्यरश्मिभिः । अधोऽधःसंस्थि तैश्चित्रान् वर्णान् पश्यन्ति भूस्थिता॥२०॥ वाप्पैः साकं गन्धकादिपरागा अपि भूमितः । गच्छन्त्यूध्वं ततश्चाग्निप्रयोगादग्नि शस्त्रवत् ॥ २०४॥ तारारूपाः सुगोलाग्निकणा भूमि प्रयान्ति हि। तथा शैत्यप्रयोगेण बाष्या एव घना घनाः ॥२०५॥ इतस्ततो वायुवशाहछन्ति वियति स्थिताः। पाषाणैः कठिना भूमियत्र तत्र कुतो बलात् ॥२०६॥ वाष्पनिःसरणात कम्पः शब्दोऽपि सततं भुवि ।

·मध्यमाधिकारः। अत एवान्यभूमौ तु विनाऽऽयासात् कुतः किल॥२०७॥ वाष्यनिःसरणे तत्र कदाचिदिष्टदोऽपि सः । भूमिकम्पः पर्वतादौ सर्वदैवेति निर्णयः ॥ २८ ॥ दुष्ट दिष्ट-(१)वशाद स्थविषसम्बन्धतोत्र ये। वाध्या ऋदेहलग्नास्तहशेन मरणं यतः ॥ २०६॥ महामारीति नाम्ना वै ख्याता लोके प्रजायते । अथ वाष्माम्बुगं विम्बमुदयेऽर्कस्य पश्यति ॥ २१ ॥ तेन दृश्यं भवेट्रतवर्ण भूटष्ठगस्य तत् । वेलाहौनं कालहीनं खगजं ग्रहणादिकम् ॥ २११ ॥ कदाचित् कुत्रचिदाऽन्योत्यातवत् तद्धि वाष्पजम् । वेलाहीनेऽन्तरं यत् तबीजं मत्वैव कालजम् ॥ २१२॥ कर्माहखचरं शुद्धं नाशयन्त्यधमा बलात् । इत्यं संक्षेपतः प्रोक्तं विस्तरोऽस्यान्यशावतः ॥ २१३ ॥ निरन्तरं कालवशाट्यमन्तः सर्वे ग्रहेन्द्रा इह सृष्टिकल्ये। पाद्यन्त कालान्तरतो भमन्ति समस्तु यद्योजन कैस्तु तानि ॥ २१४ ॥ बह्माण्डगोलस्थरतेः प्रमावं पूर्वोदितं चाम्बरकचिकाख्यम् । विशेषशरणः। (१) दुर्भाग्यवशात् । ॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । पर जशुक्रौ न यतस्तयीच भिन्नानि कल्पम्ममयोजनानि ॥ २१५ ॥ खकचिका योजनमानतस्त- चक्रनकक्षाप्रमितानि सन्ति । कल्पस्थितैयभंग ग्रहोत्थै- स्तदुद्धृतं स्याभ्रमणं च तस्य ॥ २१६ ॥ मध्य खकक्षाभिधमेवमेत. विभाजितं स्वैः कुदिनैश्च सा स्यात् । दिनोनवा योजनजा ग्रहाणां गतिस्तया(१) प्रत्यहमाबजन्ति ॥ २१७॥ अथ खखगोलस्थिताकाशमध्यं कुकेन्द्राच्च यावहतं यच्च सुत्रम् । भवेन्मध्यकर्णाभिधं तन्मितेन भवयासखण्डेन यन्मण्डलं खे ॥ २१८॥ तदेव खमध्याख्य कक्षाभिधं तत- प्रमाणं श्ट'क्लार्कशास्त्राद्ग्रहाणाम् । सदा यत्प्रमाणादिनेन्दोश्च विम्बा- श्रयं मण्डलं मध्यगत्या चलं प्राक् ॥ २१६ ॥ নিভংগ। (१) इत्यादिकक्षाविषयकं भास्कराचार्यानुसारमैित्र । :)

·मध्यमाधिकारः। (१)त्रयाधिहिदहना: कक्षा तु हिमदौधितः । चन्द्रजस्याङ्कखद्वित्रिकतशून्येन्दवस्ततः ॥ २२० ॥ भृगुजस्य च सप्ताग्निरसाधिरसषड्यमाः । सितन्नेन्दृच्चसंसिद्धेः सौर तत्कक्षिकोदिता । २२१॥ ततोऽस्य खखार्थंकत्रित्रिवेदाः कुजस्य तु । अङ्कसन्याङ्कषड्वेदभूनागाः कथितास्तथा ॥२२॥ कृत मुनिपञ्चाट्रिगुणेन्दुविषया गुरोः । पञ्चवाणाक्षिनाग रसायर्काः शनेस्ततः ॥ २२३ ॥ भानां(२) खखखशून्याङ्कवसुरन्ध्रशराश्विनः" । कक्षा तीक्ष्णरुचेरेव भ्रमणं षष्टिसं गुणम् ॥ २२४ ॥ सर्वोपरिष्टाभ्रमति योजनेस्तनमण्डलम् । ततः प्रवहपृष्ठस्थो ब्रह्माण्डस्यास्ति गोलकः ॥ २२५ ॥ विशेष शरणः । (१) २२०-२२४ श्लो. पूर्वार्धं यावत् सूर्यसिद्धान्तस्यैव वचनानि । चन्द्रादीनां मध्यकक्षाः । चं. क.=३२४००० । बु. क.= १ ० ४३२०९ । शु. क.= २६६४६३७ । र. क. = ४३३१६०० । भौ. क. =८१४६९०९ गु. क.५१३७५७६४ । श. क. = १२७६६८२५५ । भ. क.= २५९८९००००। (२) "भानां रविखशून्या.” इति सूर्यसिद्धान्ते पाठः प्रामादिक इवेति । यतो-" अर्को भषष्ट्यंशः” इति प्रामाण्यादुत्तरार्धमुपपद्यते ततः “खखखशून्या-” इत्येव पाठः श्रेयानिति । - ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । "ज(१)वस्थितस्य महती कक्षाऽल्फाऽधःस्थितस्य च । महत्या कक्षया भागा महान्तोऽल्यास्तथाऽल्पया ॥२२६॥ कालेनाल्पेन भगणं भुङ्क्तेऽल्पभगणाथितः । ग्रहः कालेन महता मण्डले महति भ्रमन् ॥ २२७॥ खल्पया तु बइन् भुङ्क्ते भगणान् शीतदीधितिः । महत्या कक्षया मच्छ स्तेन खल्यं शनैश्चरः" ॥ २२८॥ उक्ता यतो जशुक्रान्यगतिस्तुल्यैव योजनैः । कलाकल्पनया भिन्ना शौघा मन्दा च सा भवेत्॥२२६॥ एवं मध्यमकर्णास्तु भगोलान्तं विधोश्च ये। योजनाद्याश्च तान् वच्मि कक्षाव्यासासं मितान्॥२३०॥ अ(२)कदहिभूबाणा योजनानि विधोस्तथा । विशेषशरणः । (१) २२६-२२८ श्लोकत्रयं सूर्यसिद्धान्ते भूगोलाध्याये । तत्रादि- मश्लोक उपरिष्ठस्य'-इति पाठः । (२) अत्राधिकार एव २२०-२२४ श्लोकेषूक्त कक्षापरिधियो. ननैः " तद्वर्गतो दशगुणात् पदम् इत्येतद्विलोमेन व्यासानानीय तदर्ध तन्मध्यमकर्णो भट्टैः पठितो, न हि "व्यासे भनन्दाग्निहते" : इत्यादिभा- स्करो कविलोमेनेति गणितरसिकैः परीक्षणीयम् । चन्द्रादीनां मध्यमकर्णाः । चं. क.=५१२२९ । बु. क. १६४९,४५ । शु. क. =४२१३१६ । र. क.= ६८४८७० । भौ. क. = १२८८१३९ । गु. क,८१२३२२१ । श. क. २०१८६१२३ । भ. क. =११०९२२०० ।

·. मध्यमाधिकारः। इष्वन्ध्यकाब्धिभूपाला बुधयाथ सितस्य च ॥२३१॥ भूपाग्निभूमिदखाम्बुनिधयोऽथ रवेस्तथा । खाद्रिवखम्बुनागप्रिमिताश्च तथाऽसृजः ॥ २३२ ॥ नन्दाग्नीन्दष्ट नागा जेया वाचस्मतेस्तथा इन्दुविद्यग्निदसेन्दुवसवोऽथ शनेस्तथा ॥ २३३ बबर्कषतिमन्यप्रिमिता योजनैस्तथा। खखविद्यङ्गखेन्दब्धिप्रमिता भस्य योजनैः ॥ २३४ ॥ भानां ग्रहाणां किल विम्बगोला: खाकाशगोलान्तरगाः स्थिराश्च । तद्योजनव्यासमितानि विम्बा- न्युक्तादिदेवैरथ तानि वच्मि ॥ २३५ ॥ " सार्धानि(१)घट्सहस्राणि योजनानि ६५०० विवखतः । विष्याम्मो मण्डलस्खेन्दोः सहाशोत्या चतु:सती८०"॥२३६ क्षितिजस्याब्धिबाणाट्रि-७५४प्रमितस्त्रिलवार न्वितः । दिगंशोनेषुवेदेन्टु-१४४।५४ प्रमितः शशिजस्य च ॥२३७ ॥ व्यङ्घोषुदन्तवसवो ८३२४ । ४५ गुरोरथ भृगोस्तथा । विंशत्यंशीनसार्धाग्निनन्दाधि४८३ । २७प्रमितस्तथा॥२३८॥ शनेः पञ्चगुणाकांशरसाद्यद्रीन्द्र-१४७७६ । २५ संयुतिः । विष्कम्भो योजनैरित्यमर्काद्युक्ति(२)प्रमाणतः ॥ २३६ ॥ विशेषशरणः । (१) अयं श्लोकः सूर्यसिद्वान्तस्यैव । (२) सूर्याद्युक्तियुक्तिः ६९ तमपृष्ठे भट्टोक्तवासनायामवलोक्या ।

·६८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। पूर्वैस्तु वह्वार्षविरुद्धविम्बा- न्युक्तान्ययोग्यानि कुजादिकानाम् । ऋग्विसंवादतयाऽत्र विम्ब संदृश्यते येन भृगोः कलााम् ॥ २४॥ तथाऽन्यविम्बान्यपि सूक्ष्मदृष्ट्या न वास्तवान्यम्बरविम्बभेदात् । अतो यथार्थाकमुखप्रणीतं प्रमाणमङ्गीकरणीयमायः ॥ २४१ ॥ एते भौमादिविष्कम्भाश्चन्द्र कर्णगुणास्तथा । खखकर्णीद्धतास्ते च विष्कम्भा इन्टुगोलजाः ॥२४२॥ उक्ताश्च सूर्यसिद्धान्त योजनाद्याः कुजात् क्रमात् । त्रिंशद्वाणाब्धयः सार्धहिबाणा: षष्टिसंमिताः ॥२४॥ सार्धसप्ताग्नयः खीयाकाशे लिप्तीकृताच ते । स्फुटोक्त्याऽर्कानुसारं हि शाकल्योऽयाह संस्फुटान् । भौमादिबिम्बसंसिधै तत्कर्णान् विम्बगाँश्चलान् । त्रिचतुःकर्णयोगाध स्फुटकर्णोऽस्य मस्तके ॥ २४५ ॥ ग्रहः संचरतीत्युक्त्या फलयोग्यतरान्(१) मुनिः । फलस्थानयने सिद्धः स्फुटकर्णोऽर्कचन्द्रयोः ॥ २४६ ॥ विशेषशरण :। (१) नेमे कर्णाः स्पष्टीकरणाथ फलोपयोगिन - इति मुनिः शाकल्य आहेत्यर्थः ।

·MAN मध्यमाधिकारः। मध्ययोजनकर्णनस्त्रिज्याप्तो योजनस्फुटः । एवं स्पष्टाशकर्णनी त्रिज्याप्ता मध्यकनिका ॥ २४७॥ योजनाद्या भवेत् स्पष्टा कक्षिका विम्बखेटजा। सौर कुजादिविम्बानां वासनैवमुदाहृता ॥ २४८ ॥ स्पष्ट कवायां विम्बगोलव्यासयोजनकलास्तहिम्बमिति ता. वत् सुप्रसिद्ध सौरविदाम् । तत्र त्रिचतुःकर्णयोगाध स्फुटकर्णः । अयं मध्ययोजनकर्णन्नस्त्रि ज्याप्तो योजनस्पष्टः। अथास्मिन् कर्णे यदि त्रिज्या तदा विम्बयोजनव्यासे केति() विम्बकलाः स्युः । तत्र विशेषशरणः । (१) मयोक = मध्यमयोजनकर्णः । स्फुयोक = स्फुटयोजनकर्णः । स्फुक = स्फुटकलाकर्णः = त्रिज्याचतुर्थकर्मसिद्धशीघ्रकर्णयोगार्धसमः । मयोक विरक विम्बार्धकलाः । वियो-विम्बाईयोजनानि । अथ. त्रि स्फुयोक मयोक . स्फुक : स्फुयोक। स्फुटयोजनकर्णाग्रे विम्ब- स्फुक त्रि केन्द्रम् । यदि भूगर्भमेव दृष्टिस्थानं कल्प्यते तदा ततो विम्बस्पर्शरेखास्फुट- वि ननकर्णाभ्यामुत्पन्नः कोणो ज्याचामयोरभेदाविम्बार्धकलाः क त्रि. वि or -यो त्रि. वियो : विक D त्रि. वियो स्फुयोक स्फुयोक भयोक. स्फुक त्रि 2 RS ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । चिज्यान्यकर्णै क्यमध्ययोजनकौँ हरौ विज्याइयं इयं च गुणः तवैकत्रिज्यामध्ययोजनकर्णाभ्यां यत् फलं तदेवेन्दुकर्णस्थितविम्ब- योजनतिथंशमानमित्युपपन्नं सौरोक्तं बिम्बानयनम् । तथैवोक्तं विष्णुधर्मोत्तरे। अथ मध्ययोजनकर्णानि सर्वान्त्यावि. शेषकर्णाभ्यस्तं व्यासान विभजल्लब्धं स्फुटयोजनकणार्धम् । ग्रहप्र- माणविष्कम्भयोजनानि व्यासार्धेन हतानि स्फुटयोजनकणार्धेन विभजेलब्ध स्फुटग्रहप्रमाणव्यासकला(१) इति । अत्र कर्णशब्देन व्यास इति प्राचीनानामानायः । विशेषशरणः । विxत्रि ४ वियो स्फुक मयोक. त्रि. त्रि. वियो मयोक + चशीक (वि ) त्रि. वियो. त्रि. २ मयोक (त्रि + चशीक) । अत्र त्रि. वियो मयोक इमाश्चन्द्रकक्षापरिणवा विम्बकलाः २४३तमश्लोकोक्ता उपपद्यन्ते तास्त्रिज्यया द्वाभ्यां च गुणिता (त्रि + चशोक) अनेनाप्ताः स्फुटा विम्बाकला इत्युपपन सौरोक्तं विम्बानयनमित्यन्तम् । स्फुयोक मयोक (१) उक्तोपपत्तिवत् - स्फुयोक त्रि स्फुक स्फुक २ २ मयोक x स्फुक मयोक (त्रि + चशीक) स्फुयोक or २x२ = २ त्रि त्रि

·मध्यमाधिकारः।
७१
भास्करादिमते भौमादिविम्बयोजनानि(१)। मं. १८८५ । बु.
२८८ । गु. १६६४६ । शु. १११० । श. २८५५० ।
अथ सूर्यादिमते शाकल्यमुनिमते च ग्रहाणां योजनाद्यौ
नीचोच्चकर्णी । चं. नी. ४६७०५ । २५ । ५५ । चं. उ. ५५७५२ ।
३४ । ५। बु. नौ. १३४७०५ । ५। बु. उ. १८५१८४ । ५५ ।
शु. नी. २६६१७४ । ७ । शु. उ. ५७३४५७ । ५३ । सू. नी. ६५८८५४ ।
२७।८। सू. उ. ७१०८८५ । ३२ । ५२ । भौ. नी. ८७३०७२ । भो.
उ. १७०३२०६ । गु. नी. ७३१०८८८ । ५४। गु. उ. ८८३५५४३।६।
श. नी. १९०६४६७१ । ३० । श. उ. २१३०७५७४ ।
अथ भौमादीनां योजनाद्याऽन्त्य फलज्या च । मं. ८३०१३४ ।
बु.६०४७८ । ५० । गु. १६२४६४४ । १२। शु. ३०४२८३ । ४६ । श.
२२४२८०२ । ३३ । रवेः २६०१५ । ३२॥५२। विधोश्च ४५२३३४।५।
अथ सिद्धान्तशिरोमणो सार्वभौमे च योजनाद्यौ ग्रहाणां
नीचोच्चकर्णी चं. नी. ४६७०५ । २४ । ५५ । चं. उ. ५५७५२ ।
३५ । ५ । बु. नी. १०४४६५ । १० । बु. उ. २२५४२४ । ५० । शु. नी.
११७०३२ । १४ । शु. उ. ७२५५८४ । ४६ । सू. नी.६५८८५४।२७।
८ । सू. उ. ७१०८८५ । ३२ । ५२ । भौ. नी. ४५८००५ । भौ. उ.
.
विशेषशरणः ।
भयोक (त्रि + चशीक)
-अतोऽग्रे सुगमा ।
त्रि
(१) भास्करमतेन कुजादिविम्बानयनाद्यर्थ ग्रन्थकारकवा शेषवा-
सना ऽवलोक्या।

·७२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। २११८२७३ । गु. नी. ६४८८५७६ । ४८ । गु. उ. १७४७८६५ । १२ । श. नी. १७८४३२२० । श. उ. २२४२८०२५ । दुर्लभाम्बरभवग्रहगोल- ज्ञानसन्यगणकानुगतैश्च । (१)जखण्डनकुगर्ववशाद्यह भास्करप्रभृतिभिर्निजतन्त्रे ॥ २४६ ॥ आर्षसत्कतिविरुद्धमबोधा- दौरितं श्रवणयोजनमानम् । तत् तु तुच्छतरमूहमति- यन तगणिततः परमार्गे ॥ २५ ॥ खेचरा इह भवन्ति सदोो. धःस्थितो भवति यस्तु सदाऽधः । अर्ध्वगो भवति सोऽत्र विरोधात् तत् कथं भवति वासनया सत् ॥ २५१॥ ये गोलमग्नाः फूलपूर्णगोला भमन्ति ते तड्मणाविरोधात् । किं चिदहिस्थोऽन्तरगश्च तस्य कथं भ्रमोऽन्यभ्रमणावरोधात् ॥ २५२ ॥ विशेषशरणः । (१) अज्ञानां ललार्यभटप्रभृतीनां यत् खण्डनं तेन यः कुगर्व- स्वशादिति ।

·७३ मध्यमाधिकारः। विम्बीयगोला: प्रतिमण्डला(२). ोलैनिंबद्दोऽस्ति च तान् विहाय । कथं भवेत् सोऽत्र परस्य गोले- ऽन्यथाऽपि गोलभ्रमणं न तत्र ॥ २५३ ।। किं चात्र तत्कर्णसमत्वकाले सन्ये शरे चैकमभोगतोऽपि । एकत्र संस्थौ तु तदीयविम्ब. गोलौ कथं तौ भवतश्च बाधात् ॥ २५४ ॥ मृनागमिथाम्बुमयाश्च मूर्ती विम्बीयगोला गदिता मुनीन्द्रैः । एकावरुद्धेन हि चान्यवेशः स्थलेऽत्र दृष्टस्विति तद्विरोधात् ॥ २५५ ॥ तहोलजातभ्रमणस्य भङ्गात तदुक्तसर्वस्फुटताविमङ्गः । किं चात्र नौचस्थितभूसुतस्तु रवेरधःस्थोऽपि निजोच्चसंस्थात् ॥ २५६ ॥ खतुसंस्थागुजादपि स्या- दधःस्थितश्चेति महद्दिचित्रम् । विशेषशरणः । (१) एतदर्थमस्यैव ग्रन्थस्य स्पष्टाधिकारस्थ ३३२तमादिश्लोका अवलोकनीयास्तत्र तत्र मट्टिप्पण्योऽपि विचारणीया इति ।

·७४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । एवं भग्वो गुसर्ययोश्च सूर्यारयोश्चापि कदाचिदत्र ॥ २५७ ॥ अधिरत्वं च भवेहिलोमात् तत् सर्वदेवर्षिमताहिरुद्धम् । प्रायः खयुक्त्या बहवो विमूढाः प्रतारितास्तैर्मतिविभ्रमाच्च ॥ २५८ ॥ तैजसत्वं (१) खतो यस्माउनभृग्वोः स्वीकृतं तु यैः । अधिःस्थकुजस्यापि तत् सिद्धं च भवेभृगौ॥२५॥ अर्की_गे तु तवानिस्तैजसाम्बुमयत्वयोः । नै निर्वहति प्राज्ञ तन्मतेऽतो न तच्छ तिः ॥ २६ ॥ के(२)चित् तु यन्नीलनमो नदृष्टं गोलः स लोहस्य(३) नमोऽन्तरालः । धात्रा कृतोऽस्मिन् मरुति स्थिरोऽयं याम्योत्तरान्तध्रुवतारकाभ्याम् ॥ २६१ ॥ विशेषशरणः । (१) अस्य प्रपञ्चोऽस्यैव ग्रन्थस्य विम्बाधिकारे द्रष्टव्यः । (२) अकस्मिन् प्राचीनलिखित पुस्तके "कचिनूमरीचिकारादयः”. इति टिप्पणी दृश्यते, भवितुमर्हति मुनीश्वरादीनां तदानीन्तनामान्तरिक आशय; किन्तु मुनीश्वररचितग्रन्थे नैवावलोक्यत इति । (३) लोहगोलस्य चर्चाऽस्मिन्नेव ग्रन्ये नान्यस्मिन् प्रचारितज्यौति- षसिद्धान्तेऽस्ति ।

·: मध्यमाधिकारः। ७५ अस्मिन् गोलेऽवनिव्यक्ष देशोतपरिधेर्बुधैः । समसूत्रेण परिधिर्विषुवन्मण्डलं मतम् ॥ २६३ ॥ विषुवेऽर्धान्तरे लग्नं तन्मध्ये दक्षिणोत्तरे। ततो जिनांश अधिस्तत् स्थिर क्रान्तिमण्डलम्॥६॥ अस्मिन् हत्ते(१) लो क्रान्तिहत्तं खाग्रप्रोतवखनक्षत्रविम्बैः । चापाकारीहसूत्रः खनेम्यां प्रोतं कृत्वा को(२)ऽकरोत् सतमात्रम् ॥२६॥ विषुवत्क्रान्तिहत्तैक्यात पूर्वभागस्थितात् स्थिराः। मेषाद्या राशयः क्रान्तित्तयोः पूर्वदिक्क्रमात् ॥२६५॥ अयोगोलमध्यस्थितव्योमगोले स्वधीकल्पिताः सप्त गोला अथैषु महापिण्डरूपेष्वजाोकसूत्रे महत्तलग्ने ग्रहा गोलरूपाः ॥ २६६ ॥ शनीज्यारसूर्यास्फजिजजेन्दसंज्ञा अधोऽधः क्रमाह्मणा केन्द्रयोगात् । निविष्टाः कता बाह्यमध्यस्थबायो- जवाल्लोहगोलः पराशोन्मुखं सः ॥ २६७ ॥ विशेषशरणः । (१) वृत्ते साहचर्याट्गोले इत्यर्थः । (२) को ब्रह्मा। 60 ·७६ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। भमत्याचवारे सदा लोहजात- वृत्तेन साध ग्रहा(१) मध्यवायोः । जवाघाततः पश्चिमाशोन्मुखं ते ममन्त्येव साधं तथाऽपीन्द्रकाष्ठाम् ॥ २६८॥ इत्यादि खस्थाम्बरगोलरूपं स्वकल्पितं खीयकृतौ वदन्ति । ब्रह्मार्कचन्द्रादिमुनीश्वराणां गुरोपिरोधोनवबुद्धिमोहात् ॥ २६६ ॥ तन्नैव सद्यतो नीलत्वान्यथाऽनुपपत्तितः । खीकृतो लोहगोलोऽयमन्यथा कर्तुमुत्सुकैः(२) ॥२७॥ प्रसिद्धचण्डांशुकरप्रतप्त- लोहोडावाग्नेर्दहनस्वभावात् । : विशेषशरणः । (१) ग्रहाश्चन्द्रादयो मध्य वायोर्लोहगोलमध्यस्थवायोः शीघ्राभिघा- तात् पश्चिमाभिमुखं ( य द्याप भ्रपन्ति ) तथाऽपि सार्धं तद्गोलेन सह न वद्गोलं विहायेत्यर्थः । इन्द्रकाष्ठां भ्रमन्ति पूर्वाभिमुखं वजन्तीत्यर्थः (२) यतो यस्मात् कारणादित्यस्यानिमश्लोकतृतीयचरणपर्यन्तं सम्बन्धः । अन्यथा भिन्नं कर्तुं विधातुमुत्सुकैरु द्यस्तैर्लोहगोलपक्षपा- तिमिनीलवे नीलं नमः' इत्यत्र अन्यथा लोहगोलस्याकल्पने अनु- पपत्तिः- नीलं नमः'-इति नोपपद्यतेऽतोऽयं लोहगोलः स्वीकृतो भवेत् तदा इत्यस्यानिमश्लोकेऽध्याहारः ।

·मध्यमाधिकारः। ७७ भानां कथं जीवनसंभवः स्या. द्यच्च ध्रुव स्थिरमामनन्ति ॥ २७१ ॥ तदप्य सद्य वभं प्रसिद्ध प्रत्यक्षतस्तद्दि चलं नृदृष्टम् । (१)ध्रुवानुरोधात् परदिग्भमेण गोलखरुपाकृतिरलथाङ्गः ॥२०॥ अाकाशगोलः प्रवहः परेश- विनिर्गतोऽन्यभ्रमणार्थमस्ति । कार्य त्वनेनैव च लोहकत्वं किं गौरवात् तेन कृतं त्वपूर्वम् ॥ ३७३ ॥ न चात्र(२) ताराश्रयलोहगोलो विनाऽऽश्रयं तद्धमणस्य बाधाद् । ॥ विशेषशरणः । (१) धूवमाश्रित्य पश्चिमदिग्गया । आकाशगोलो नीलाकाश- गोलः । गोलस्वरूपमाकृतिराकारो यस्य सः । अश्लथानि दृढानि अङ्गानि अवयवा यस्य सः । सर्वदा नीलवर्णः प्रतीयमान आका- शगोलोऽस्ति । परेशविनिर्गतो ब्रह्मणोत्पादितः प्रवहोऽन्यभ्रमणार्थमाका- शगोलभ्रमणार्थमस्ति । अनेनैव विचारेण (सर्व) कार्यम् । लोहकत्वं यद्गौरवात् स्वीकृतं तेन सीकरणेन अपूर्व विचित्र सिद्धान्तज्ञसंतोषजनक किं कृतं भवति न किमपीति भट्टोक्तियुक्ता | (२) अत्र लोहगोल विचारे ताराणामाश्रयः आधाररूपो यो लोह- ।

·७८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । बलात् कृतस्तभ्रमणाच्च भानां यतो भ्रमोऽवश्यमिहेति वाच्यम् ॥ २७४ ॥ तदन्यलोहापमहत्तसक्ता- लोहोत्य सूत्राग्रगशूल भिन्नाः । भानां सुवृत्ताम्बुमयाश्च गोला- स्तिष्ठन्ति भिन्नाश्रयतो यतस्ते ॥ २७५ ॥ कदम्बसम्बन्धचला(१)श्रयोऽत्र युतीः कदम्बन्धमतारकाणाम् । ध्रुवम्बमान्नीलसुलोहगोलाश्रितं कथं चिन्नहि भं तदुक्तम् ॥ २७६ ॥ असमयसुस्थूलसुसूक्ष्मतारा- थयो वरीवर्ति भगोलकोऽयम् । कुत्र त्वया लोहशलाकिकाग्र- प्रोतं तुभ कार्यमिदं त्वनन्ते ॥ २७७ ॥ विशेषशरणः । गोलः स त्राश्रयमाधारं विना तदभ्रमणस्य बाधादापत्तितो बलाद्धठात् कृतः । यतस्तभ्रमणात् तल्लोहगोलजभ्रमणमाश्रित्यैव भानां भ्रमोऽवश्यं वाच्यमिहेति चेत् 'न च ' श्लोकादौ प्रयुक्तस्य पदस्यान्वय इति । (१) अत्र कदम्बभ्रमतारकाणां कदम्बसम्बन्धेन चलोऽस्थिर आश्रय आधारो युक्त उचितः । ANPATHISRHANIYAPIOwne ·मध्यमाधिकारः। ७९ भानां च ये(१) लाघवतः सदैको भगोलको भाश्रयगोल एव । कदम्बकाभ्यां चलितः कथं न खच्छस्त्वया खीकृत एष आर्षः ॥ २७८ ॥ किं चात्र लोहापमहत्तदेशाद- यावत् कदम्बं किल लोहजाताः। ताराश्रयाः संमिलिताः शलाका ध्रुवादधःस्थाः परितो धमन्ति ॥ २७६ ॥ कदम्बकाम्यामिति तत्पिधानात् ध्रुवमुक्तं तु कथं दृश्यम् । चेत् खच्छता खोक्रियतेऽत्र लोहे पिधानतो यस्य न चास्ति बाघः ॥२८॥ संदर्शने त वभस्य तहि मदुक्त एवाम्बरजो भगोलः । त्वयाऽऽदृतः पूर्वथाश्रमेणा- दृतं च यत् तत् सकलं विनष्टम् ॥ २८१ ॥ विशेषशरणः । (१) अनन्ते निःसीमे आकाशे बहुलोहशालाग्रप्रोतत्वेन भाना नक्षत्राणां च ये ऽनेके गोला भवन्मतेन भवन्ति तत्र लाघवतः सदा एक एव भाश्रयगोलको भगोल इतोऽग्रे स्पष्टम् ।

·८० सिद्धान्ततत्त्वविवेके। (१) वायोगाच्च खेटानां कदम्बचलिता अपि । गोला ध्रुवानुरोधेन चलन्ति प्रवहाद्यथा ॥ २८२ ॥ (२)तथा नोलायसो गोलो ध्रुवीकर्षणं विना । कथं ध्रुवानुरोधान्न चलति प्रवहाहतः ॥ २८३॥ नैव ध्रुवाकर्ष(३)णमन्तरेण ध्रु वानुरोधाच्चलनं हि गोले । लोहोत्य नीलेऽत्र कथं तदानीं भमो भवेत् खेचरगीलकानाम् ॥ २८४॥ ध्रुवानुरोधात् प्रवहभमचेन्नी(४) ती योगाल कजभ्रमः सः । विशेषशरणः । (१) धूवायोगाद् धूवसम्बन्धाभावात् खेटानां गोला ग्रहमोलाः कद- म्बचलिता अपि धूवानुरोधेन प्रवहात् ध्रुवसम्बन्धचलितं प्रवहमाश्रित्य यथा चलन्ति तथेत्याद्यस्याग्रे सम्बन्धः । (२) तथा तेनैव प्रकारेण नीलायसो गोलो ध्रुवाकर्षणं विना 'लोहे चुम्बकादौ ध्रुवाकर्षणं प्रत्यक्षतो यद् दृश्यते तन्वेनैव प्रव- हाहतः सन् धूवानुरोधात् कथं न चलतीति (चेत् तदा) इत्यस्याने आक्षेपः। (३) (चेत् तदा) धूवाकर्षणमन्तरेण विना धूवानुरोधात् लोहोत्थनीले गोले चलनं गति व भवेत् तदानी खेचरगोलानां ग्रहगोलानामत्रास्मिन् लोहगोले भ्रमश्चलनं कथं भवेत् न भवेदित्यर्थः । (४) धूवानुराधान् प्रवहभूमश्चेन्नो ताई अयोगोलकजभूमो लोह- ·मध्यमाधिकारः। १ विना कथं चिन्न हि तं भवेत् तद् भ्रवहयाकर्षणतोऽप्यतोऽन्न ॥ २८५ ॥ ध्रुधानुरोधात् प्रवहभ्रमस्या- निवारितत्वात् किल तहशेन । तदाश्रितं चापि चलं तथैव() ध्रुवाथयोऽयोऽत्र स्थैव मूढ ॥ २८६ ॥ किञ्च नीलायसो गोलो निबद्धः प्रवहाद्यथा । तथैव खेटगोलाच बद्धास्त्वद्रीतितः किल ॥ २८७॥ लोहापत्तं तु कदम्बकाभ्यां सुदूरगं चापि खगं यथाऽधः । स्पष्टक्रियागोलयुतं त्वदुत्त्या ध्रुवानुरोधभ्रमणाविरोधात् ॥ २८८ ॥ आकर्षयत्यूध्वंगनीललोह- गोलं निजासन्नगतं कथं न । आकर्षयत्यत्र कदम्बकाभ्यां तथैव साम्यादनिलाश्रयस्य ॥ २८६ ॥ विशेषशरणः । गोलभूमणं तद्धवद्वयाकर्षणतस्तद्धृवद्वयाकर्षणस्वीकारेणापि तं प्रवह विना कथंचिन् न भवेत् । अतोऽत्र'-इत्यस्याने सम्बन्धः । (१) तथैव धुवाश्रयो धूवाधार आवश्यकः । ( एवम् ) अत्र अयो (लोहं यत् तद् ) हे मढ वृथैव लोहगोलकल्पनं तव व्यर्थमेवेत्यर्थः । १०॥

·८२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके । चलांशगत्या चलितं भचक्र लोहापटतं तु यदा तदाऽत्र । चलो ग्रहो नैव तु तदवशेन वकक्षिकायां तयोगता हि ॥ २६ ॥ अथ चुम्बकवच्छतं लोहस्यापममण्डलम्। खोकृत्य तहशात खेटा अपि ते प्रचलन्ति हि ॥ २६१ इत्यं वदसि चेत् सोनौलगोलोऽपि ना कथम् । तदशेन कदम्बाभ्यां चलांशैश्चलिता भवेत् ॥ २६ ॥ सच्चुम्बकोऽधःस्थितलाहजातं खतो यथाऽऽकर्षयतीह तहत् । आकर्ष यत्यूर्ध्वगलाइजात- मिति प्रसिद्धं हि यता नराणाम् ॥ २६३ ॥ किञ्चोर्ध्वगालोऽस्ति महानधःस्थे- नाकर्षणं कर्तुमशक्यमस्य । अतस्वदुत्त्याऽघरखेटगोल- स्थाकर्षणं चुम्बकवत् सदाऽस्तु ॥ २६४ ॥ परन्तु लोहापममण्डलेना- समन्ततः खेचरगोलकानाम् । आकर्षणं चुम्बकवत् सलोह- सूचेण तवाथयरूपमेव ॥ २६५ ॥ AND ·८३ मध्यमाधिकारः। तेषां परधीनतया गतानां सिद्धं भवेत् खे ध्रुवतः कदम्बात् । लोहापत्ते चलिते त्ववश्यं तदाश्रितं खेटभवं तथैव ॥ २६६ ॥ अबाधितं तहहयतो विधैव चलत्यतो नानुपपत्तिरत्र । युक्ताश्रये सत्यपि योऽनिलाख्या- श्रयस्त्वदुतोऽस्ति थैव मूढ ॥ २८७ ॥ कदम्बकाम्यां खचरर्खगोल- भ्रमेण तहड्तखण्डवायोः । गोलास्तु किं तहशतो न तहद्- गच्छन्ति पूर्वी स्वगतिं विहाय ॥ २६८ ॥ ध्रुवे स्थिरत्वात् तदसम्भवस्थेत ध्रुवानिलान्त: स्थिरखेचराः किम् । तदा कदम्बानुगताः स्युरेवं स्थैर्यात् कदम्बे ध्रुवगाः खगाः किम् ॥ २६६ ॥ दृष्टान्ताऽम्बु प्रवाहस्य दृढाङ्गाकाशसंस्थया । अत्र नैवाढत्वेन प्रवाहस्थाचिरस्थितेः ॥ ३० ॥ चुम्बको भवति लोहविशेष- स्तदशाच्चलति लोहमिदं हि ।

·८४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके। खेचरास्तु न हि लोहजरत्त- स्थाः सुदूरनिजमार्गगताच ॥ ३०१॥ इहाथ तच्चम्बकरीत्यभावा- दलीकसम्बन्धवशाग्रहाणाम् । आकर्षणं चापमहत्ततोऽत्र कथं भवेल्लोहमयं च सर्वम् ॥ ३०२॥ प्रतारितं मूढधियैव तेन गोलखरूपं मृदुबुद्धिलोके । असङ्गतालापभवं मतं तत् त्याज्यं सदा गोलविदां वरिठैः ॥ ३०३॥ दूरस्थित्याऽत्र ग्रहनिलानां भूस्थैः सम्यग्गोलकस्य स्थितिन । दृक्संसिद्धा बुध्यते तेन गोलं दृष्टान्ताह धातुजं वच्म्याहम् ॥ ३०४ ॥ दृढधातुशलाकाभिः सूक्ष्माभिः खीयदेशजम् । गोलं(१) तावत् स्थिरं कृत्वा तदन्तः प्रवहाभिधः॥३०५॥ चलोऽन्योऽथ तदन्तश्च भगोलो भाश्रयस्तथा। कार्या गणितशिल्पार्थ तत्त्वज्ञः सचमत्कृतः ॥ ३०६ ॥ विशेषशरणः । (१) गोलस्थाननामादिप्रपञ्चोऽस्यैव ग्रन्थस्य त्रिपश्चाधिकार विशे- षतोऽवलोकनीयः ।

·मध्यमाधिकारः। ८५ । याग्योत्तरं मागपरं च कोणा- भिधं च तत्तचतुष्कयोगौ। तयोश्च योऽस्त्यूर्ध्वगतस्तदूवं खस्वस्तिकं चान्यदधःस्थितं च ॥ ३०७॥ तद्योगचिहान्नवतिप्रमांश- हत्तं कृतं स्खक्षितिजं च तत् स्यात् । तद्यायसौम्य चितिजैक्य के ये समाख्यसंजौ भवतश्च सौग्य ॥३०८॥ ततोऽक्षभागैर्युवचिवमूवं याम्ये त्वधस्तत् परिकल्पनीयम् । बत्कोलकाभ्यां च तदन्तरस्थः प्रत्यक चलोऽन्यः प्रवहस्य गोलः ॥ ३०६ ॥ कार्यो ध्रुवाच्यामिह खाङ्कभाग- वृत्तं कृतं तहिषुवाख्यटत्तम् । सखापमांशश्च ततो(१) धुरात्र- वृत्तानि याम्योत्तरदिग्गतानि ॥ ३१ ॥ तहोलयाम्योत्तरमण्डलेऽन्त- र्धवाज्जिनांशैश्च कदम्वचिह्नम्। विशेषशरणः । (१) ततो विषुवाख्यवृत्तात् । १२ ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके । सौम्य, वाद्याम्यदिशौह याम्य- ध्रुवाच्च सौम्ये किल सौम्ययाग्यम् ॥ ३११ ॥ भांशैः २७ परं प्राक् चलितो भगोल- स्तत्कीलकाभ्यां सुधिया विधेयः । कदम्बकाभ्यामिह खाङ्कभागै- स्तहोलहत्तं किल राशित्तम् ॥३१२ ॥ तवादशांशाः किल राशयोऽजात् समाविभिश्चाश्विमुखानि सन्ति । प्रत्यंशमत्रापि कदम्बयुग्म- वृत्तानि कार्याणि शराश्रयाणि ॥ ३१३ ॥ असंख्याताराश्रयगोलकोऽयं कदम्बकाद्यज्जिनवृत्तमत्र । भत्तवत् तच्च चलं ध्रुवाख्यं तङ्गध्रुवस्थानगतं ध्रुवम् ॥ ३१४ ॥ पूर्व भस्य(१) ततो वायोः खदेशस्य ततः क्रमात् । कार्याः शिल्पविदा गोलाः मुसाध्या अन्यथा न ते॥ जीर्णा (२) भवतस्य चलांशकानां त्यत्वा गतिं तां ध्रुवगां सदाऽऽहुः । विशेषशरण: । (१) गोल इत्याध्याहार्यः । (२) जीर्णाः प्राचीनाः ।

·मध्यमाधिकारः। ८७ एवं भगोलाश्रयतोऽन्तरस्थाः कदम्बकाभ्यां चलखेटगोलाः ॥ ३१६ ॥ भगोलराशिट्टत्ताः स्युः समसूत्रेण कक्षिकाः । खखगोलस्थिताः खखक्रान्तिवृत्तं तदेव हि ॥ ३१७॥ गोलसद्रीतिबोधार्थ मुख्यं तहोलकत्रयम् । कार्य वस्तुप्रतीत्यर्थं त्यक्त्वा पूर्वोदितं बुध ॥ ३१८ ॥ इति गोलबन्धः। दिग्देशकालै बहुधाऽन्तराणि स्थलानुपातैनितानि यानि । मध्यस्फटीयाम्बरगोलशघ्रय- मान्दोच्चपातादिविचित्रगत्या ॥ ३१८ ॥ सुस्थ लया खुर्गणितोङ्गवानि सर्वाणि तन्मिथितमेकमेव । बह्वन्तरं स्याबहुकाल तज् ज्ञानं त्वशक्यं हि नृणां यतोऽत्र ॥ ३२० ॥ कस्यान्तरं कुत्र च तत् प्रदेयं न जायते तन्नलिकोक्तितोऽपि । लोकेऽभिमानात् कथयन्ति मूढाः कालान्तरं बीजमहो न सत् तत् ॥ ३२१ ॥ ।

·८८
सिद्धान्ततत्त्वविवेके ।
ब्रह्मार्कचन्द्रैः स्थिरसृष्टिकता
प्रतिक्षणं तां च विलक्षणां च ।
मत्वा खबोजस्य गतिं वदन्ति
जातं च किं तैस्तदहं न वेद्मि ॥ ३२२ ॥
इत्थं माण्डव्यसंक्षेपादिति पद्योत्तरार्धके ।
विस्तृतीत्यत्र कखा तु विस्रतीति बलान्नराः ॥ ३२३ ॥
नाशयन्ति वसिष्ठोक्तिं चलसृष्टिनमात स्थिरे ।
यदीजमादृतं धात्रा स्थूलभुक्तिभवं हि तत् ॥ ३२४ ॥
स्थिरसृष्टौ तु तज्ज्ञानं यत् तैस्तज्ञापकैध्रुवम् ।
नास्मादृशां तदज्ञानान्नलिकामात्रतः क्वचित् ॥ ३२५ ॥
अदृष्टफलसियर्थ यथार्कायक्तितः कुरु ।
गणितं यदि दृष्टार्थं तदृष्ट्युझवतः सदा ॥ ३२६ ॥
आदर्शादौ दृश्यते यच्च दृष्ट्या
वैचित्रयं तदृष्टिजं च श्रृणु त्वम् ।
दृप्रश्म्यग्रं यत्र लग्नं तदेव
दृश्यं नान्यद्दप णादौ तदग्रम् ॥ ३२७ ॥
स्थातुं शक्तं नैव तत्राग्रतो वा
गन्तुं शक्तं त्वम्बुवन्निर्मलत्वात् ।
अग्रे मार्गस्थावरोधात् क्रमेण
तस्मात् तद्ग्रश्मिसूक्ष्माग्रकं तु ॥ ३२८॥

·मध्यमाधिकारः। ८९ शत्या खस्याथो (१) परावर्त्य चान्य- यहिस्थाने संविलग्नं भवेद्धि । दृश्यं दृष्ट्याऽवश्यमादर्शसंस्थं प्राग्रशम्यग्रस्थानसक्तं भवेत् तत् ॥ ३२६ ॥ तन्निर्मलत्वादविरश्मयोऽपि दृश्मिरीत्यैव गतास्ततस्ते । यत्र स्वयत्यैव तदन्य देश लग्ना अपूर्वा इह भूस्थलोकैः ॥ ३३० ॥ तवस्थदृष्यैव हि दृश्यतेऽर्कः खादर्शगोऽपि प्रतिविम्वरूपः । एवं परावर्त्य गता दृगुत्था रवौ विलग्नाश्च ततोऽर्क विम्बम् ॥ ३३१ ॥ भादर्शगं दृश्यत एव तह- ज्जलेऽपि यद्यत् प्रतिविम्बितं च । विशेषशरणः । (१) दर्पणादिघनस्वच्छश्लक्ष्णपदार्थे यत्र तेजसः किरणः पतति ततोऽग्रे गन्तुमसमर्थः स परावर्त्य स्थानान्तरे निर्गच्छति । यत्र धरातले किरणो लगति तद्धरातले तदविन्दुगतो यो लम्बस्त किरणलम्बाभ्या- मुत्पन्नो यः कोणो यदिशि यद्धातले तधरातल एव तदन्यदिशेि स किरणस्त लुम्बरेखया सह तत्तुल्यकोगं विधाय निर्गच्छतीति पाश्चात्यानां परीक्षणं पतितपरावर्तितकोणेन प्राचीनोक्तेन संगतम् ।

·९० सिद्धान्ततत्त्वविवेके। खल्यं मयोतकिल विस्तरोऽस्य महान् विचारस्य दृगुद्भवस्य ॥ ३३२॥ प्रायोऽकररम्य शकजातिजास्ते दृग्रश्मयो दृष्टिभवा नृणां तु । भित्त्वाऽथ यं चार्ककरा गतास्तं भित्वैव गच्छन्ति यतो गत्याः ॥ ३३३ इति श्रीकमलाकरभट्टविरचिते सिद्धान्ततत्त्वविवेक मध्यमाधिकारः।

·अथ स्पष्टाधिकारः। स्फुटा - अतीन्द्रिय गंगनेचराणां क्रियोक्ता सदसत्फलार्थम् । न सा विना ज्यानयनं तदर्थ सवासनज्यागणितोद्यमो मे ॥ १॥ तावत् तत्रोपयुक्तं यहर्गमूलादिकं किल । अतिसूक्ष्म विदां तुध्यै तहिचारं वदाम्यहम् ॥ २॥ तुल्याङ्कयोईयोर्घातो वर्ग आद्यैरुदाहृतः । हयादिस्थानस्थिताङ्कानां वर्गेऽन्त्याककृतिस्तथा ॥३॥ हिघ्रान्त्याङ्कगुणाश्चान्ये स्वखाकोस्थितास्ततः । त्यत्वाऽन्त्यं ये च शेषास्ते समुत्सार्याः पुनः क्रियाः ॥४॥ अन्त्याङ्ककृतिपूर्वैव यावत् सर्वतिर्भवेत् । एवं तहेपरीत्य न सुबोधं मूलसाधनम् ॥ ५ ॥ अन्त्यं यावदिहाद्याश्रादूर्ध्वतिर्यक्स्थ रेखया । संज्ञास्थानाङ्गकानां च विषमाख्यसमक्रमात् ॥६॥ त्यवाऽन्त्याविषमार्ग हिनतन्मूल हत्यमः । लब्धवर्ग च विषमादाद्याच्छोध्यं पुनः पुनः ॥ ७ ॥ क्रियैवं सर्वमूलाङ्कं यावत् तत्र पदानि च ।

·२२ ॥ सिद्धान्ततत्त्वविवेक । अन्य स्थानोत्क्रमेगौवं मूल(१) खीयमुदाहृतम् ॥८॥ अशाण वे हि बहवो वर्गाङ्कास्तत्पदं त्विदम् । अवर्गकाङ्कका ये च तत्पदानयनाय वै ॥ ६ ॥ श्राद्यैरासन्तमूलं च प्रोतं तच्चोच्यतेऽधुना । बह(२)दिष्टशतिनात् खादवर्गाच्छेदवर्जितात(३)॥१०॥ पदमिष्टोद्धृतं तत् स्यान्मलमासन्नसंज्ञकम् । सच्छेदे(४) छेदनिघाच्च मूल छैदेष्टघात हृत् ॥ ११ ॥ सूक्ष्मासन्नपदजप्त्यै मइदिष्टं बुधैः स्मृतम् । स्वल्पेष्टेऽप्यस्ति तो नैकत्र तन्नियतं(५) न हि ॥ १२ ॥ विशेषशरणः । (१) इत : पूर्व भास्कराचार्यानुसारमेव । (२) इदमप्यासन्नमूलानयनं भास्करपाटीगणितोक्त-" वर्गेण मह- तेष्टेन" -इत्याद्यनुसारमपि स्फुटार्थमस्योपपत्तिः । कल्प्यते ऽवर्गाङ्कः = अ, : तत्रासन्नमूलं अ, .. तत्रासन्नमूलं = / अ = म :: / अ इ / अ 1/इ२ अ अत उपपन्नम् । इ (३) अभिन्नादिति । अतो ऽस्य मूलं (४) पूर्वोतोपपत्तिवदयगीकः इ/ह.अ ह ल = V=VE - . अस उपपन्नम् । (५) आसनपदग्रहणावसरेऽवर्गाङ्कासन्नोऽधिको न्यूनो ना कश्चि- * LEASE ·स्पष्टाधिकारः। पद(१)स्याधिक्य मल्पत्वमस्मादन्याधिक विह। तद्धि सूक्ष्मं च तज्ज्ञाने नैकल्यं नान्यथा पदे ॥ १३ ॥ खासन्नमूलेन हृतादवर्गा- लब्धिस्तदासन्नपदैक्यखण्डम् । यत् तत् स्फुटासन्नपदेन सूक्ष्म तहत् स्फुटासन्नपदं मुहुः स्यात् ॥ १४ ॥ दूत्यं व्यतो च गणिते प्रोक्तमव्यक्तक तथा । रूपयुक्तस्य वर्णस्य कृतौ तट पवर्णयोः ॥ १५ ॥ वर्गों तद्दिन्नधातश्च तहर्गान्मूलसाधनम् । तद्रूपवर्णकृत्याच पदयोईिसंहतिः ॥ १६ ॥ यदि तत्र स्थिता तहि ते पदे एव खण्डके । खपदस्येति तन्मूलं खोयं खण्डहयात्मकम् ॥ १७ ॥ विशेषशरणः । दासन्नो वर्गाङ्कः स्याद्यस्य मूलं स्वल्पेष्टेऽपि कल्पिते सूक्ष्मासन्नं भवेत् । एवमकत्रैव स्थाने बृहदिष्टं सूक्ष्मासन्नपदज्ञापकं लम्बिष्टं वेति नियमो नेत्य- नेन तत्कल्पनायुक्तिरुचिता याऽग्रतोऽभिहितति । (१) पदस्पावर्गाकुस्य मूलस्य आधिक्यमासनाधिकवर्गाग्र- अल्पत्वं न्यूनत्वमासन्नाल्पवर्गाङ्क ग्रहणात् । भवतीत्याध्याहार्यम्। अस्मादल्पादन्याधिकमन्यदधिकं (पूर्वाधिकपदाङ्कादरूपं ) यद्भवेत् तज्ज्ञाने येन केनापि प्रकारेण तादृशाङ्कावबोधे सति तद्धि सूक्ष्मं पूर्वलब्धप- दाङ्कद्वयादापेक्षिकं सूक्ष्मम् । पदे आसन्नपदे अन्यथा नैकव्यमासन्नत्वं न भवेदिति तज्ज्ञानप्रकारोऽग्रिमश्लोके । हणात् । १२ ·सिद्धान्ततत्त्वविवेक (१)षष्टिवर्ग-३६०० गुणादकान्मूलं ग्राह्यं यदागतम् । सैकशष षष्टिगुणं हियुगदिन्नपदोड़तम् ॥ १८ ॥ लञ्चमागतमूलस्यावयवञ्चेति तत्पदम् । षष्टिभक्तं सावयवं खोयमासन्नमूलकम् ॥ १६ ॥ अथ वाङ्कभिन्नानां सदस्त्यात्मकं पदम् । इति भमो विमूढानां बहूनामस्ति तत्र तु ॥ २० ॥ सूक्ष्मं कुट्टकरीत्या तं विचारं शृणु तत्त्वतः । आर्यभास्करमुख्यैस्तु पूर्व व कृतोऽस्ति यः ॥२१॥ मूलं तावद् विविध रेखामकमसात्मकं चेति । तत्र रेखात्मक मूलं येषां ते त्ववर्गाशा वर्गाङ्काश्च । अङ्गात्मकं मूलं येषां ते तु वर्गाङ्का एव । भूवेदनवादयः १, ४, ८ । येषां चाङ्गात्मकं म मूलं न विद्यते ते त्ववर्गाका वित्रिपञ्चादयः २, ३, ५ । तस्मादर्गा- ङ्कास्य पदद्दयमवर्गाशस्यकं रेखात्मक पदमिति । विशेषशरणः । (१) ज्योतिषसिद्धान्ते बहुत्राङ्कात्मकावयवग्रहणस्थले षष्ट्य वय- वस्य दर्शनाट् “बृहदिष्टकृतिनाद् "-इत्यत्र षष्टिवर्गसमेष्टवर्गकल्पनाच्च एवासन्नपदावयवः सिद्धयेदत आसन्न पदम् ६० /क =V स्वतः षष्टयवयवात्मक क भ. - अतोऽत्राल्पवर्गाङ्कस्य मूलं = म् । अत्र वास्तवमूलं = वाम = या + म् : या + २ या. म् + मू =के । :: या + २ या . म = के-म = शे :: २ या +२ या. मू=+ शे ·स्पष्टाधिकारः। नन्ववर्गाकानां मध्ये यथा पञ्चानां मूलानयनविचार हिरा- शिवर्गः पञ्चाल्पस्त्रिराशिवर्ग: पञ्चाधिक इति मूलाधिक्य कल्पने च वर्गाधिक्यदर्शनात् पूर्वदृष्टन्यूनवर्गादनन्तरमकस्मादृष्टाधि- कवर्गस्य तत्समत्वं विनाऽनुपपन्नवादिराशेरधिकाङ्ग्रेषु विराशे- न्यूंनाङ्गेषु यः कश्चिदशावयवः सदस्ति तं सूक्ष्मधिया संसह्य तह- ऽपि पञ्चसमः स्यात् कथं तत्र तन्मलासंभवा युक्त्यभावादिति चेत्, शृणु। यत् त्ववर्गाकानां २, ३, ५ मूलमुच्यते तदभिन्न भिन्नं वा । अभिन्नवर्गे वाङ्करूपत्वादेतेषां त्ववर्गरूपत्वादभिवमूलासंभवः । अथ “भिन्नाकः स्वगुणितो मित्रत्वं न जहाति" इति युक्त्या सु- प्रसिदत्वाद्भिन्नाकवर्गे भिन्नत्वावश्यंभावादेतेषां त्वभिन्नत्वान्न भिन्नमूलस्यापि सम्भवः । यद्दा “यो हि यं नि:शेषं हरति तहऽपि तहगं निःशेषं हरति"-इति तहिरोधेन “यो हि यं न हरति नि:- शेषं तहर्मोऽपि न तहगें निःशेषं हरति" इति निश्चयाद्भिन्नाङ्क वर्ग भिन्नत्वाहानिः । यथाऽयमेनं १४ निःशेषं न हरतीति पूर्व भागे लब्धं इयं २, विशेषशरणः । या + शे mom या (२ या + २ मू) :: या = अत्र यादे या २ या+२ म या+शे १+शे कल्प्यते तदा :. वाम = मू+ २ या+रम २+२ मू २+२मू १+शे १ +शे म+ अत आसन्नपदम् = २+२मू अत उपपन्नम् ।

·९६ सिद्धान्तन त्यविवेके- शेषं २ षध्या गुणं २४० तेनैव भक्तं लब्धम् ४८। एवंषध्यंशकल्पनया सावयवाङ्कः २। ४८। अस्य वर्गोऽयम् ७।५।२४। अत्रायं। ४३ वा गृहीतः सावयवाङ्कः । अस्य वर्गोऽयम् ७ । ५६ । १। अयं वा २ । ५० । अस्य वर्मोऽयम् ८।१ । ४० । अत्र पञ्चाशदवयवग्रहणेनाष्टाधिकवर्ग इत्यभिन्नाष्टान्यथाऽनु- पपत्त्या पञ्चाशदल्प जनपञ्चाशदधिकोऽवयवः कश्चिद्भवितुमहंतीति चेन्न। तादृश सूक्ष्मपरम्परया बह्ववयवग्रहणेऽपि वर्ग तन्न्यूनतद. धिकसम्भावनयातदसमत्वात् तेन न कोऽप्यत्रावयवः कल्पयितुमुचितं येन वगै त्वभिन्नाष्टसमत्वम् । (२)स्यादेतद्यदि सावयवावास्य वर्ग संभवत्यवयवहानिः सप्र- माणा । न चैवम् । सावयवाङ्गस्य वर्गार्थमधोऽध:पङ्किवि- न्यासेन खण्डगुणनरीत्या गुणनेऽन्त्यपडावल्याङ्कस्य वर्गों यदि षष्टिभक्तः शुध्यति तर्हि तदन्त्यावयवहानिः । तादृशो(२)ऽत्र षड्यन्तर्गतस्त्रिंशन्न तदतिरिक्तः । अस्य वर्ग: षष्टिभक्तः शुद्ध- तीत्यत्रान्तिमावयवहानावपि नोपान्तिमावयवहानिः। तत्र हिगु- णितविंशगुणेष्टाङ्कस्य षष्टिसमूहत्वेन सिद्धस्य त्रिंशद्वर्गान्निःशेषं षष्टिलब्धेन षध्यल्पेन(३) संमिलितत्वात् (पुनः) षष्टिभागे पञ्चद- शावयवत्वेन(४) निर्णयात् । तेमात्र यस्य कस्यापि सावयवाङ्कस्य विशेषशरणः। (१) इत आरभ्य रेखात्मकमलविचारात् प्राक् कुट्टकनिदानस्य दृढभाज्यहारविचारस्य प्रपञ्चो भट्टस्यान्तरिक गणित पाटवमावहति । (२) अन्त्याङ्कः । (३) पञ्चदशमिलेन । (४) कल्प्यते ऽत्र त्रिंशदन्त्यावयवोऽङ्कः = य । ३०, अत्य ·स्पष्टाधिकारः। ९७ स्वेच्छया कल्पितस्य वर्ग लवयवहाननिरवयवत्वं नैवयुक्तमिति सुधियोह्यम् । अथ प्रतीत्यर्थमन्यथोच्यते । यत्र भिन्नाके हरो भाज्याधिक स्तत्र तहर्गेऽपि स तदधिक एवेति नैव तद्भिन्नत्वेऽस्माकं (१)विप्र- तिपत्तिः । अल्पत्वे वपवर्तितयोरनपवर्तितयोर्वा भाज्यहारयोः फलं तुल्यमिति तावदस्ति सुप्रसिद्धम् । तेनानपवर्तितापवर्तितभिन्ना- इयोस्तुल्यसावयवफलत्वेन तहग योरपि तुल्यफलत्वाद्भिन्नाभा- ज्यहारयोः खतो दृढवाभावेऽपि दृढापवतीकन पूर्व दृढत्वं विधाय तहगै भिन्नत्वमभिन्नत्वं वा संभवतीति विचारः । स यथा-दृढभाज्यस्य खण्ड हयं दृढहरेण यावन्नि:शेष भाज्यं तावदेकं शेषमपरं तच्चापि दृढभाज्यवद्दढम् । अन्यथा शेषहरयो- प्रवर्तनसम्भवकल्पनेन दृढहरनिःशेषभजनादृढभाज्यखण्डस्य दृढहरसजातीयत्वेन तस्याप्यपवर्तनसम्भवाच्छेषतद्योगरूपदृढभा. ज्यस्य सर्वथाऽपवर्तनसम्भवेन दृढभाज्यहारयोरपि पुनरपवर्तनप्रस-. क्या तदृढत्वसिद्धेय्यर्थ्यापत्तेः(२) । विशेषशरणः । गोमत्रिकया खण्डगुणनरीत्या वर्गः = य । २ य . ३० । ३०२ = य । ६० य । ९०० । अत्रान्तिमाङ्क षष्टया विभज्य लब्धिः = १५ एतत् १५ य अस्मिन् योजिते पुनः यष्टया हृते च लब्धिः = य .शे = १५ । अतो भट्टकथनं युक्तम् । (१) विप्रतिपतिर्विरोधः । अ (२ कल्प्यते भिन्नराशिढश्च । यत्र अ, दृढभाज्ये इ, दृढहरेण हने लब्धिः = ल, शे= अ- इ . ल । यद्यत्र शेषहरावदी १२॥

·९८ सिद्धान्ततत्वविवेके- अथास्य खण्डहयात्मकदृढभाज्यस्य वर्गे संभवन्ति त्रीणि खण्डानि दृढहरेण यावन्निःशेषभजनाहं तदर्गतुल्यमेक, तदृटशेष- निघातात्मकं च द्वितीय, दृढशेषवर्गतुल्यं हि दृतीयम् । एवं खण्डत्रयात्मकभाज्यवर्गे प्रत्येकखण्डेषु तद्योगे वा यदि दृठह- रवर्गेण निःशेषभजनं तर्हि भिन्नत्वेऽपि मूलाकस्य व (२) त्वभि- ब्रत्वं संगच्छते नेतरथा। तथा हि प्रथमखण्डस्यानिशं दृढहरवर्गसजातीयत्वेन तेन तच्छुधिः स्यादेव, द्वितीयखण्डस्यापि कदाचिद्यत् (यदि) तेन शदिस्तहि दृतीयखण्डस्य दृढशेषवर्गरूपस्य तबराल्पशेषत्वेन दृढह- रवर्गाल्पत्वात तच्छवयभावात् खण्डवयात्मकदृढभाज्यवर्ग दृढहर- वर्गेण नैव तत्र निःशेषभजनम् । द्वितीयखण्डस्य दृढहरवर्गेण भागे यदि शेषं स्यात् तर्हि तच्छेषस्य तृतीयखण्डस्य दृढशेषवर्ग- रूपस्य प्रत्येक दृढहरवर्गेण शुद्ध्यभावेऽपि तद्योगे खस्ति निःशेष- भजनसम्भावना(२)। विशेषशरणः । 'तदा कल्प्यते शे =शे. उ, इ = तदा पूर्वभाज्य अ = { . ल + शे = ई . उ . ल + शे'. उ, एवमत्र (उ) इत्यने- न पुनरपर्तनात् पूर्वदृढत्वासिद्धिः । (१) पूर्वदृढभाज्यः - अ = इ. ल+शे + शे) =इ. ल. + २इ . ल. शे + शे। अत्र दृढहरवर्गेण (३२) इत्यनेन भाज्यवर्गस्य पृथक् खण्डत्रये तद्योगे वा हृते यदि निःशेषा लब्धि- स्वदा भिन्नत्वेऽपि मलाङ्कस्य वगैऽभिन्नत्वम् । (२) दृढभाज्यवर्गस्य पृथक् त्रयाणां खण्डनां प्रथमे खण्डे दृढ- हरवर्गहते लब्धिः = ल', प्रत्यक्षतो दृश्यते, द्वितीयखण्डे २३. ल. शे उ अरे = (इ.ल ·स्पष्टाधिकारः। ९९ परमियं तदैव स्याद् यदि द्वितीयखण्डोत्यशेषोनहरवर्गसम- स्ततीयखण्डात्मको दृढशेषवर्ग: स्थायद्योगे च दृढहरवर्गसमत्वेन दृढहरवर्गेण संशुधा दृढभाज्यवर्गे निःशेषभजनं स्यात् । तथात्वे दृढशेषवर्गस्य शृणु सविस्तरं विचारमेनम् । अस्तीह दृढहरसजातीयं द्वितीयं खण्डम् । तस्यैकादिगुणित- दृढहररूपत्वाद दृढहरवर्गोऽपि दृढहरसजातीयस्तेन तस्य भागे यच्छेषं तदप्यवश्यं दृढहरसजातीयं तदूनहरवर्गोऽपि दृठहरस- जातीय एव तेनैतादृशव रूपेण तीयखण्डस्य कल्पने तद्रूपदृढ- शेषवर्गो दृढहरसजातीयः(१) सिछति । साजात्यमत्रैकादिगुणितह- विशेषशरणः । अस्मिन् दृढहरवर्गभक्ते निःशेषा लाब्धिश्चेत् कल्प्यते ऽवश्यं तृतीय- खण्डे = शे' अस्मिन् दृढहरवल्पे दृढहरवर्गहवे रूपाल्पा भिन्ना लब्धिः । (१) अथ द्वितीयत्तीयखण्डयोः २ इ. ल . शे, शे अनयो- योगे = २ ६ . ल . शे+शे अस्मिन् दृढहरवर्गहते निःशेषा लब्धिश्चेत् कल्प्यते तदा पक्षद्वयेन निःशेषलब्धिः संभाव्यते । तत्र २इ.ल.शे, अस्मिन् दृढहरवर्गाधिके प्रथमः, २ इ . ल . शे अस्मिन् दृढहरवर्गाल्पे ऽपरः । अत्र प्रथमपक्षं भट्टस्वीकृतमाश्रित्य विचारः। पूर्वकल्पितो भिन्न:- साशिः अत्र प्रथमशेषम् शे = दृभा- दृह . ल | अ दृभा इ : दृभा=ह. ल + शे : दृभा = दृह . ल. + २ दृह . ल . शे +शे । अत्र द्वितीयखण्डे दृढहरवर्गभक्के लब्धिः = ल, शेषं च = शे = २ ह . ल . शे-दृह . ले। HDMIN ·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- ढहररूपत्वम् । प्रकृते तु नैव स युक्तः । तथा हि तावदृढहरस- जातीयस्य द्वितीयखण्डोत्यशेषोनदृढहरवर्गस्थावर्गत्वे तत्तुल्यत्वेन दृढशेषवर्गो बाधित एव । वर्गत्वे तु तहगत्वं प्रकाराभ्यां सम्भवति । यद्गुणो दृठहरो दृढ- शेषवर्गत्वेन कल्प्यते स गुणो दृढहराल्पो नानल्प: । दृढशेषस्य दृढ- हराल्पत्वेन तवर्गस्यापि तदर्गाल्पत्वात्। तादृशगुण कगुणितहटह- रतुल्ये दृढशेषवर्ग दृढहरतगुणकाङ्कयोवर्गरूपयोर्घातात्मको वर्ग एकः (पक्षः)। तयोरबर्गरूपयोस्तु इष्टवर्गः (शेषवर्ग:) अवर्गगुणकाङ्कघात- रूपदृढहरस्य अवर्गगुण काकास्य च घातात्मको वर्गो हितीयः (पक्षः)। आदो दृढहरमूलगुणकाङ्कमूलघातरूपदृढशेषस्य दृढहरेण साकं पुनदृढहरमूलेनापवर्तनप्रसङ्गः। द्वितीयेऽपि अवर्गगुणका- वेष्टघातरूपदृढशेषस्येष्टवर्गेऽवर्गगुणकाङ्कघातरूपदृढहरेण साकमि टगुणकाङ्ककाभ्यां पुनरपवत्तनप्रसङ्गः । तेन प्रकृते शेषहरयो- हूंढत्वसिद्धौ शेषवर्गस्यापि तदर्गेण साकं दृढत्वाब तस्यैकादि- गुणितदृढहरसमत्वम् । न यत्र किमपि तादृशं दृढशेषं पश्यामो यह! दृढहरभक्तः शुद्धति येन दृढहरसजातीयत्वं दृढशेषवर्गे स्यात् तथा च ती. यखण्डोत्यदृढशेषवर्गस्य द्वितीयखण्डोत्यशेषोनदृढहरवर्गसमत्वं विशेषशरणः । एतद्नो दृढहरवर्गः = दृह - (२ दृह . ल. शे- दृह . ल) अयं यदि पूर्वशेषवर्गसमः कल्प्यते तदा शे = दृह' -२ दृह'. ल । एवं कल्पनेन दृढ़हर सजातीयः शेषवर्गः प्रत्यक्षतः संपन्नः ।

·स्पष्टाधिकारः। न कथमपि स्यात् तेन दृढभाज्यव, दृढहरवर्गेण नि:शेषभज- नाभावाद्भिन्नाकवर्गे भिन्नत्वेन सम्भवात् न यवर्गाकानामभिन्ना- नामकात्मक मूलम् । रेखात्मकं तु स्यात् । तद्यथा । यथै कजात्यच्यत्रभुजकर्णस. न्धावन्यजात्यन्यत्रकोटिकर्णसन्धिस्तथा चतुर्दिक्षु चत्वारि समजा- त्यभ्यस्राणि संस्थापनौयानि तथा सति समकोणकर्णसमचतु- र्भुजं तदन्तश्च तथा भुजकोट्यन्तरसमचतुर्भुज(१) स्यात् तन्वम् । मैं १ को १ भु ; को १ क क अत्र श्यनचतुष्टयफलं भुजकोटिहिनघातात्मकं तदन्तर्गत. लघुक्षेत्रफलं च तदन्तरवर्ग तुल्यमिति । तदन्तर-(भु ; को १) वर्गस्य (भुव १ भुको कोव १) तहिघ्नघात-(भुको२) योगस्य तह- गयोग-(भुव १ कोव १) रूपत्वात् बृहत्समचतुर्भुजक्षेत्रफलं भुज- विशेषशरणः । (१) इदमेव चतुर्भुज भास्कराचार्येण स्वबीजगणिते एकवर्णम- ध्यमाहरणे "तत्कृत्योर्योगपदं कर्णः” इत्यस्योपपत्तिप्रसङ्गे प्रदर्शितम् । १३ ·। १०२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- कोटिवर्गयोगतुल्यं कर्णवर्गोऽपि तत्फलमिति सिद्धोऽयं कर्णवर्गोऽस्य पदं कर्ण इति सयुक्तिक सिद्धमस्ति । अत्रेदं पृच्च्यते । अवगतबर्ग योगस्थले एतत्क्षेत्रफलपदं सदसहा । उक्ताङ्कयुक्त्या तदसिद्धेनं सत् । कर्ण रेखातुल्यभुजस्य भुजकोट्यग्रसम्ब- न्धन निर्णीताद्यन्ताभ्यां परिमितपरिमाणस्य प्रत्यक्षोपलब्धस्य पद- रूपण सिद्धत्वान्नासच । अतोऽत्र निःसन्दिग्धं तत्त्वमिदं यदि समकोणसमचतुर्भुजक्षेत्रफलस्थावर्गस्य पदकल्पनं तच्चाव करे- खाखरूपमेव परन्तु न तज्ज्ञानं संख्यया परिच्छिन्नं कर्तुमर्ह- मुक्ताङ्कयुक्त्या तदसिद्धेः । अतश्चैतदेखातिरिक्तं न यात्मकं संख्यया मूलमिति सिद्धम् । यस्य कस्यापि सावयवाङ्कस्य स्वेच्छया कल्पितस्य वर्ग तदसमत्वात् । तथा चैतादृशस्थले किं वास्तवं मूलमिति पृच्छायां तदेखाखरूपमेव तन्मूलं नान्यदकात्मकमि. त्युत्तरं सुधीभिरूह्यम् । अनन्य गत्येवं सिद्धेः खण्डितमेवमवर्ग स्थाभिन्नस्याङ्कात्मक मूलं रीत्याऽनयैवावर्गभिन्नाङ्कस्यापि मूलं स्पष्ट मेव खण्डितमिति विजानीहि । तेन गणिते आसन्नमूलस्य सर्वथाऽङ्कात्मकमूलासंभ- वेन तदासन्नत्वेन कथनस्याप्रमाणिकत्वेऽपि सम्भावितरेखात्मकमू- लस्यासन्नं निकटं तदानीतमिति ध्येयम् । आसन्नमूलतुल्यरेखा तदेखासन्नेति भावः। यहाऽऽसन्नस्य पदमासन्नपदम् । अवर्गस्थाङ्कात्मकमूलासम्भ- वेन तस्यासन्नस्य कस्य चिहगस्य सावयवस्येदं पदमिति व्याख्येयम् । अथ रेखात्मकदृष्टकर्णस्य यत्किचिन्मानेन संख्याज्ञानेऽपि भुज- कोटिसंख्योचितमानेन तत्संख्याज्ञानाभावादासन्नाकपदहाराऽऽस- न्नरेखायाच ज्ञान करणं बुद्धिमतां युक्तमेव “समुत्पन्नसर्वनाशात् -- ·स्पष्टाधिकारः। .in । खल्पनाशो वरमितिन्यायात् तदासन्नत्वेन ग्रहणस्योचितत्वात् । अन्यथा व्यवहारोच्छेदा पत्तेश्चेत्यलं पल्लवितेन अथैतदेखात्मकपदज्ञानेन परमाणोरपि सावयवत्वज्ञाननिश्च- यः। तथा हि "अप्रत्यक्षोऽणुपरिच्छिन्नपरिमाणः परमाणुरस्ति"- इति स्वीकुर्वन्ति (तार्किकाः)। तत्र "हाभ्यां च्यणुकपरिमाणं विभि- स्त्यणुकपरिमाणम्” इति परार्धान्तपरमाणुभिरेको बृहत्परिमाणो भुजस्तथा तन्मिता कोटिश्च । ताभ्यामवर्गपदरूपकर्णस्य रेखात्मकस्य परमाणु परिमाणन संमापने त्ववश्यमन्त्ये परमावल्पपरिमाणं कर्णा- बशेषमस्ति तुल्यभुजकोटिवर्गयोगपदरूपकर्णस्य वासनया सावयव- त्वेनावगमादकतस्तत्परिच्छिन्नमूलाभावात्। परमाणुवत्यरमाण्वल्प- परिमाणादपि प्रोक्तयुक्त्या ततोऽप्यल्पपरिमाणसिद्धिरित्युत्तरोत्तरमु- क्तकल्प नयाऽनन्तावयवाः सिद्ध्यन्ति ते त्वनन्तस्यैव प्रत्यक्षा इति ने काऽप्यनुपपत्तिः। न च सर्वारम्भकोऽवयवः सूक्ष्म एक एव निरवयवोऽस्ति तादृशैब- हुभिः स्थूलः स्खल्यैः सूक्ष्म इति तयुक्त्या “मेरुसर्षपयोः स्थूलसूक्ष्म- वोपलम्भः" । न हि सोऽस्ति तदन्यथा कल्पनायामिति वाच्यम् । उक्त- सयुक्तिकानन्तावयवेष्वपि यो द्यवयवो ग्राह्यते तहशादपि भवदुक्तो- पपत्तेरनिवार्यत्वान्निरवयवनियतैकावयवकल्पनायां मानाभावात् । न चोभयवानन्त्ये “मेरुसर्षपयोः समत्वदोषोऽस्ति" भवतामिति वाच्यम् । आनन्त्यशब्दमावेण न तत्समत्वं तत्पिण्डयोः किन्तु वदत्र परिमाणकृतमिति । तत्पिण्डयोरसमत्वादे कपरिमाणवशान्न कथमपि तयोः समत्वम् । वस्तुतस्त्वववानन्त्ये कुत्रापि नियतं न तत्स्थूलत्वं न तत्सूक्ष्मत्वम् । अन्यत्रापि तत्सद्भावात्। किन्तु परस्पर- मापेक्षिकं चेत्य नन्तावयवैरपि सुयुक्त स्थूलसूक्ष्मत्वोपपत्तिसिद्धेः कथ- .

·। । ॥ - सिद्धान्ततत्त्वविवेके- मत्र तार्किकाः प्रत्यक्षं विहाय केवल नथानुमानप्रवृत्ताः परमायो- निरवयवत्वं स्वीकुर्वन्ति । अहर्निशं रासभचर्चयैव कालो गतस्तर्कविदामतस्तैः । अवर्गमूलानवबोधयुक्त तो निरन: परमाणुरेषः" । किञ्च परिमाणवविभागवन्नेत्यनुभवविरुद्दमित्यलं प्रसङ्गा- गतविचारेण । दैव्यं यस्याः सदैवास्ति विस्तारो नैव विद्यते। अतिसूक्ष्मा च सा रेखा ज्ञेया बुद्धिमता द्विधा ॥२२॥ अवका वक्रगा तत्राऽवना तु सरलाभिधा यस्याश्चैकाग्रसंसक्तसूक्ष्मदृष्ट्या पराग्रकम् ॥ २३ ॥ नैव पश्यति वक्रा तु वृत्तरूपा भवेत् तथा । चापरूपाऽथ यस्यास्ति नैव दैध्य न विस्तरः ॥२४॥ तत्केन्द्र सुधिया ज्ञेयं वृत्तमध्यगतं सदा । व्यासार्धान्तरिता केन्द्राद्या रेखा चक्रगा भवेत् ॥ २५॥ समन्ततश्च तदृत्तं वलयं मण्डलं च तत् । वृत्तमध्यस्थिता या स्यादृजुरेखा च केन्द्रगा ॥ २६ ॥ जयः स एव विष्कम्भो व्यासश्च वृत्तमध्यगः । तदन्या ऋजुरेखाऽत्र पूर्णज्या पूर्णचापजा ॥ २७ ॥ एवं केन्द्राच्च यत्पृष्ठं सर्व व्यासार्धमानतः । समान्तरस्थितं गोलः स एवाद्यैरुदाहृतः ॥ २८ ॥ देखोपरिगता रेखा तिर्यस्थाऽस्ति यदैक्यतः । ।

·। स्पष्टाधिकारः। वृत्तं तुल्यचतुर्भागं भवेत् तत् समकोणकम् ॥२६॥ चतुर्दिक्षु स्थितं नैवं यदि तद्विषमं स्मृतम् । समकोणाथितौ बाह देयौ तुल्यावतुल्यको ॥३०॥ तदग्राभ्यां तथा कर्ण इत्थं जात्ये त्रिकोणके। प्रातिलोम्येन तत्वखयुग्मयोगवशाद् भवेत् ॥ ३१ ॥ तुल्यश्रवणजं चाद्यमिह तुल्यचतुर्भुजम् । समकायतं चान्यदथ चासमकोणतः ॥ ३२॥ समौ वा विषमौ बाहू तदग्राम्यां ढतीयकः । बाहुस्तत् त्रिभुजं चेयं समं तत् त्रिभुजैः समैः ॥ ३३ ॥ बृहज्जात्ये च यज्जात्यं लघु तद्धि विचार्यते। सजातीयं (१) विजातीयं वेति तज्ज्ञानतो बुधः ॥३४॥ नोपहास्योऽत्र कुत्रापि भवेत् स गणितार्णवे। यदज्ञानवशान्नष्टाः सिद्धान्तज्ञा अपौह तु ॥ ३५ ॥ भुजयोरैक्यतः सिद्धः समकोणोऽस्ति नात्यके । भुजश्रवणयोगाच्च विषमः कोण एव च ॥३६ ॥ बद्भुजे बुहबाहुलघुसंजे लघुर्य था। तथा बहल्लघुक्षेत्र जात्यस्थसमकोणयोः ॥ ३७॥ - विशेषशरणः (१) तुल्यकोणकत्रिभुजानां परस्परं साजात्यमिदानी रेखागणिते स्फुटम् ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके ऐक्ये तज्जात्ययोयों च कर्णी तुल्यान्तरस्थिता(१)। यदा स्यातां तदा जात्ये सजातीये च ते तथा ॥ ३८॥ बाजश्रवणयोगस्थविषमाभिधकोणतः । बृहद्भुजे बृहदबाहुलवुसंन्जे लघुस्तथा ॥ ३६॥ इयोः कर्णे च कर्णः स्यात् तत्रान्यश्चाङ्कितो भुजः । विषमाभिधकोणस्थः स बृहज्जात्यबाहुतः ॥ ४० ॥ समान्तरस्थितश्चेत् स्यात् तहि ते चापि जात्यके। बृहज्जात्यसजातीये जेये तहच्च मध्यगम् ॥ ४१ ॥ लघुजात्यं बृहज्जात्यसजातीयं च तद्ध्वम् । समानान्तरसंस्थश्चेवाहबाहुबृहमुजात् ॥ ४२ ॥ साजात्यदर्शनार्थ क्षेत्रम् । विशेषशरणः । (१) समान्तरस्थत्वाद् रेखागणिप्रथमाध्यायस्यैकोनविंशीप्रतिज्ञात: प्रत्येकजात्ये विषमकोणयोस्तुल्यताऽतः सर्वेषां भट्टोक्तनात्यत्रिभुजानां पर- स्परं सानासमति स्पष्टम् ।

·। स्पष्टाधिकारः। लघुसंज्ञाल्लघुस्तहत् कर्णात् कर्णश्च तत्र च । इत्यमेषां हि साजात्यप्रतीत्यर्थं च दर्शनम् ॥ ४३ ॥ रोत्याऽनया सजातीयं सिद्धमप्यत्र तद्यदा । लघुसंजबृहज्जात्ये प्रोक्ताव्यत्ययतः कृतम् ॥ ४४ ॥ तथाऽपि तत् सजातीयमनुपाताहमत्र वै। कर्णभूमौ(१) भुजैक्योत्यलम्बतो जात्य के तथा(२) ॥४५॥ अन्य दिग्गतयोरक्यानेखयोर्विषमौ(३) च यौ कोणौ तदुगवे जात्ये सजातीये तदैक्यतः ॥ ४६ ॥ रेखयोः कोटिमेकरयां कृत्वाऽन्यस्यां श्रुति तथा । खेच्छया तद्भुजो मध्ये त्वित्थं तझेददर्शनम् ॥ ४७ ॥ समानान्तररेखाभ्यामे करेक्यकोणको(४) । सजातीयौ तु तज्जात्ये तथेत्य (५) बहुधा बुध ॥४८॥ विशेषशरणः। (१) इदानीमेतदनुरूपैव रेखागणितस्य षष्ठाध्यायस्याष्टमी प्रतिज्ञा। (२) तथा परस्परं सजातीये भवत इत्यर्थः । (३) रेखागणितस्य प्रथमाध्यायस्थपञ्चदशीप्रतिज्ञोक्तो संमुखी समकोणाल्पो यो काणी स्त इति । (४) रेखागणितस्य प्रथमाध्यायस्यैकोनविंशीप्रतिज्ञोक्तावेकान्त- रकोणी समकोणाल्पावेकपावस्थौ बहिरन्तः कोणी चेति । (५) एवं जात्यसाजात्यभेदप्रदर्शनाद् भट्टसमये रेखागणितस्य स्तोकं प्रचार आसोदित्यनुमीयते ।

·woutube १०८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- (१)त्रिज्याव्यासार्धमानेन वृत्तं कार्य समावनौ। चक्रांशैश्चक्रलिप्ताभिश्चाङ्कितं च दिगङ्गितम् ॥ ४६ ॥ तथा प्राग परं तहक्षिणोत्तरसूचकम् । वृत्त प्राचिह्नतः पार्श्वदयेऽप्यन्त्र भुजांशकान् ॥ ५० ॥ दत्वा तदग्रयोलग्ना रेखैका पूर्णशिञ्जिनी। हिनबाह्वशतुल्यस्य पूर्णचापस्य सा भवेत् ॥ ५१ ॥ तदर्धं भुजतुल्यस्य चापखण्डस्य शिञ्चिनौ। लाघवं गणिते दृष्ट्वा गणकैरर्धशिञ्जिनीम् ॥ ५२ ॥ तज्ज्याभिधां च तां कृत्वा व्यवहारः कृतरित्वह। अतोऽत्र पूर्वचिह्नाच्च भुजांशानेकतस्ततः ॥ ५३॥ यावत् तदनकं तिथंग्रेखा प्राकसूत्रतो ज्यका। एवं तदग्रकं यावद्दक्षिणोत्तरसूत्रतः ॥ ५४ ॥ ऊर्ध्वरेखा च कोटिज्या बाहुकोटी क्रमेण ते। त्रिज्या कर्णो व्यासखण्डं तहगैंक्यपदात्मकम् ॥ ५५ ॥ भुजज्यावर्गहीनस्य त्रिज्यावर्गस्य यत् पदम् । कोटिच्या स्थाच्च कोटिज्यावर्गस्त्रिज्याकृतौ किल॥ ५६ ॥ शोध्यस्तस्य पदं दोया चैवं दोःकोटिजज्य के । त्रिज्यातः शोधिते ते स्तः कोटिबाइलमज्य के ॥ ५७ ॥ विशेषशरणः । (१) इत आरभ्यैतदधिकारस्थ १ ० ३ तमश्लोकपर्यन्तं त्रैकोण, मितिको विषयः । See S SAR ress ·स्पष्टाधिकारः। ज्याचापमध्यगा सैव बाणरूपोलमज्यका। एवं क्रमोत्क्रमज्ये च भुजांशजनिते च ते ॥ ५८ ॥ परस्परं च दोःकोटी तयोर्वर्गयुतेः पदम् । कर्णस्तस्य दलं बाहुदलज्योक्ता पुरातनैः ॥ ५६ ॥ बाणो(१)नन्नश्च यो व्यासस्तत्पदं दोःक्रमज्यका। हिन्न ज्याव्यासयोर्वर्गान्तरमूलविहीनितः ॥ ६ ॥ व्यासस्तद्दल तुल्या स्यादुत्क्रमज्या तथैव हि। शरमतयुतो दोयावर्गो व्यासो भवेद्भुवम् ॥ ६१ ॥ (२)ययासरूद्रांश समोजमज्या तवृत्तगा तत्र भवेत् क्रमज्या। तदुक मज्याजत्ततुल्याऽऽवश्यं विदं सूक्ष्मदृशा विलोक्यम् ॥ ६२ ॥ व्यासरूट्रांशको यत्रोक्रमज्या तक्रमज्यका । विशेषशरणः । (१) एतदादीनां भास्कराचार्यानुसाराणां प्रकाराणामुपपत्तयो ग्रन्थकतैवोक्ता इतोऽग्रिमपृष्ठे विलोक्याः । (२) कस्य चिद्वृत्तस्य व्यासं समानैकादशविभागेषु विभज्य प्रथमविभागसमोत्क्रमब्याया ज्यारेखा विधेया । अथ " बाणोनम्नश्च यो व्यासः"-इत्यादिपूर्वोक्तरीति तो रेखागणितस्य तृतीयाध्यायस्य पञ्चत्रिंशी- प्रतिज्ञातोऽपि पूर्णब्यार्धवर्गः = ज्या = (व्या-बा) बा। यदि ११व्या, तदा (ब्या-बा.) मा. = ( ११व्या-ज्या ) व्या %3 ब्या - १४ ·Aparnampu ११० सिद्धान्ततत्वविवेके- परिध्येकादशांशन समाऽप्यहिता भवेत् ॥ ६३ ॥ अवोपपत्तिः। द्विगुणा त्रिज्या किल व्यासः । शरीनव्यासो हि कोटिज्यात्रि- ज्यायोगरूपः कोटिकर्ण योगः। शरस्तु कोटिकर्णान्तरम् । तयोर्धा- तस्तयोरव वर्गान्तरं भुजज्यावर्ग तुल्यम् । तन्मूलं भुजक्रमज्येत्युप- पन्नम् । उपपत्त्याऽनया शरोनयासशरयोधीतस्य मूलं कमज्यावेन सिद्धमिति। यत्करण्याः पदमपेचितं सा करणी ययोर्धातरूपा तयोरल्प- मुत्क्रमज्यां तद्योगतुल्यं वृत्तव्यासं च प्रकल्प्य तदृत्ते या तत्क्रमज्या- रेखा तन्मितं करण्याः पदमिति सिद्धम् । अथैवं द्विगुणदोादिगुणत्रिज्यावर्गान्तर-(भुव: त्रिव४) मूलं हिगुण कोटिज्या (कोर) हिगुणत्रिज्यात: शुद्धा द्विगुणोत्क्रमज्या (उ२) । एकगुण तथा दर्शनात् तदर्धमुत्क्रमज्येति स्पष्टं यथो. ताम् । एवं भुजज्यावर्गः कोटिज्यात्रिज्ययोर्वर्गान्तरं तद्योगान्त- रघातसममित्यन्तरेण शरण भक्त कोटिज्यायोगरूपः शरोंनव्यास: शरयुक्तश्चायं व्यासः स्थादित्युपपन्नम् । विशेषशरणः । १०व्या x व्या = १० व्या .. ज्या = १० व्य W १०.व्या' । अथ व्या अस्य परिधिः = प=V१० व्या । अतो ज्यामितारखा प्रथमविभागसमस्य व्या इत्यस्य परिधिरूपा सिद्धा किन्तु प = V१० व्या V१० व्या इदं यथार्थ चेन्मन्यते तदैव भट्टस्य परिधिरूपप्रदर्शनं- मध्यमाधिकारस्थ १४७तमश्लोकोक्तस्यास्यैव विषय. स्येह पौनरुक्तयेऽपि रोचकमन्ययैतावताइयासेनालामति । .. ज्या । * ·स्पष्टाधिकारः। १११ यथा ज्येष्ठकनिष्ठाभ्यां भावनाहितयेन ये। ये चान्ये साधिते तहउज्यानां भावनया किल ॥ ६४ ॥ अन्यच्यानयनं कार्य चापक्षेत्रविचक्षणः योगभावनयैक्यज्या(१) चापयोरन्तरज्यका ॥ ६५ ॥ अन्तरोनवया तत्र चापे खाङ्कांशमध्यगे। बहिर्गत(२)ऽपि चेच्चापदयं त्वोजे समेऽथ वा ॥ ६ ॥ पदे स्यादुतावत् तत्र नान्यथेति स्फुटं विदाम् । भावनाहितयं चातः सूक्ष्मरीत्या वदाम्यहम् ॥ ६७ ॥ मिथः कोटिज्य कानिध्न्यौ त्रिज्याप्ते चापयोयं के । तयोर्योगान्तरे स्यातां चापयोगान्तरज्यके ॥६८॥ दोळयोः कोटिमोयोश्च घातौ त्रिज्योतो तयोः । वियोगयोगौ जौवे स्तचापैक्यान्तरकोटिजे ॥६॥ एवमानयनं चक्र पूर्व स्वीयशिरोमणी(३) । भावनाभ्यामतिस्पष्टं सम्यगार्योऽपि भास्करः ॥ ७० ॥ तस्य चानयनस्यार्थ: सिद्धान्तः पुरोदिता। वासना बहुभिः खखबुड्विवैचित्रवतः स्फटा ॥ ७१॥ • विशेषशरणः । (१) योगज्यादीनां वासना त्रिकोणमितिदर्शनेनैव स्पष्टा । (२) अत्र सन्धिर्भदृश्य प्रामादिकः । (३) अन्त्यज्योत्पत्ताविति ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्र मरीचिकारास्त(१) “मूलकृतेव(२) कनिष्ठज्येष्ठयोरिव भुजज्याकोटिज्ययोर्चातरूपवजाभ्यासखरूपसिदभावन या तदन्तरैः क्यरूपलतोय कनिष्ठरूपज्यानयनीतत्वात् तस्य च कनिष्ठज्येष्ठसंज्ञा- मन्तराकथनानौचित्याशजज्याकोटिज्य योरेकस्य कनिष्ठ वमन्य स्य ज्येष्टत्वं कल्प्यम् । तत्र तुल्य न्यायेन भुजज्यायाः कनिष्ठवं कोटिज्या- याश्च ज्येष्ठत्वं स्वीकृत्योच्यते। प्रकृति गुण कनिष्ठवर्गस्य क्षेपयुतस्य ज्येष्ठवर्गत्वदर्शनादत्रापि गुणक्षेपाभ्यामवश्यं भवितव्यम् । भुजज्यावर्गोनविज्यावर्गस्य कोटि- ज्यावर्गवादियोजकभुजज्यावर्गस्यर्णत्वं प्रकल्प्य विज्यावर्गेण सह योगेऽपि वियोगफलतुल्यत्वात् विज्यावर्गस्य क्षेपेकत्वं सिद्धम् । कनि- भुजज्याया वर्गस्य च ऋणाङ्कगुणनेनणं त्वदर्शनात् प्रकृते गुणस्य चात्यावश्यकत्वाणाङ्कोऽत्र गुणः स तु केवलभुजज्योद्देशादेकसं- ख्याक एव । तथा च भुजज्यावर्ग ऋण कगुणितस्त्रिज्यावर्ग- युतस्तन्मूलं कोटिज्येति सिद्धे भुजज्याकोटिज्ये कनिष्टज्येष्टे ऋणरूपं गुणः क्षेपस्त्रिज्यावर्ग इति प्रकल्प्य कनिष्ठज्येष्ठक्षेपाणां पचोर्यासः- ज्ये भाज्या १ त्रिव १ प्र क १ आको १ दिको १ हिज्या १ त्रिव १ विशेषशरणः । (१) मरीचिः सिद्धान्तशिरोमणेष्टीका संप्रति " काशीविद्यासुधा- निधि"-मासिकपत्रे मयैव संशोध्य यन्त्रालयाधिकारिदोषाच्छनैः शनैः प्रकाश्यते तद्रचायेता मुनीश्वर इति । अस्य सम्बन्धः ११३ पृ. इत्या- हु"-रित्यत्र । (२) श्रीभास्कराचार्येणैवेति । Pawan Shastra 5 --- ·स्पष्टाधिकार। ११३ . इष्टवर्ग- अत्र ज्येष्ठलध्वोर्वजाभ्यासौ (आज्या. दिको १) (हिज्या. आको १) अनयोर्योग एक कनिष्ठमन्तरं वा द्वितीयं कनिष्ठम् । आज्या. हिको १ दिज्या. आको १) एवम्। वा (विज्या. आको १ आज्या. दिको ;)। अथैते योगान्तरभावनाजनिते कनिष्ठे सिद्धे त्रिज्यावर्गव. मक्षेपे क्षेपघातस्य क्षेपकत्वेनोक्तत्वात् । ज्यारूपकनिष्ठस्यावश्यं त्रिज्यावर्गक्षेपसम्बन्धादपेक्षिते तु विज्यावर्गक्षेपे श्रत हृतः नेपः (१)"-इत्यादिना त्रिज्यातुल्येष्टेन भक्त कनिष्ठे ते च त्रिज्यावर्गक्षेपे संसिद्धे भवतः । तत्र वजाभ्यास योगान्तरकनि- ठस्य त्रिज्याभक्तस्य त्रिज्याभक्त बजाभ्यासयोगान्तररूपतुल्यत्वात् विज्यामक्तवचाभ्यासयोरेव योगान्तरमै क्यान्तरचाय ज्यारूपं संपा- दितमित्युपपन्नं चापयोरित्यादि। एवं भावन यैवै क्यान्तरचापज्यासम्बन्धिकोटिज्यासिद्धिश्च । पर- कृतमाचार्यै रानयनं गौरवात् । लाघवाङ्गु जज्यावर्गो- नात् त्रिज्यावर्गान्मूलस्य कोटिज्यावेन ज्ञानात् । एवं कोटिज्यायाः कनिष्ठलं भुजज्यायाश्च ज्येष्ठत्वं प्रकल्प्य यथोत्या कोटिचापयोरैक्यान्सरचापज्यायाश्च तद्रूपत्वेनैव सिद्धिः । उभयत्र दोःकोट्योल नस्येऽपि भुजैक्यान्तरकोव्यैक्यान्तरभुजयो- तुल्यत्वात् तदेवं भावन.यैव तटैक्यतदन्तरजीवोपपत्तिकथनं सयुक्तिकम् । अन्यथा “इयं ज्याभावनोदिता(२)”-इत्यादितदु. पपत्तिसूचकानि भास्करीयवचनानि कथं संगच्छन्ते” इत्याहुः । मेवं न विशेषशरण:। (१) भास्करीय बीजगणितस्य वर्गप्रकृताविति ।। (२) सिद्धान्तशिरोमणेरन्त्यज्योत्पत्ताविति । १४॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तत्र । भावनालाविशेषादन्यरीत्यवगतयोगान्तरभावन या तमि- यापत्तेः। तथा हि धनैकप्रकृतौ त्रिज्यावर्गो भुजज्यावर्गोनः कोटि- ज्यावर्गः स्यादिति त्रिज्यातुल्यमपि कनिष्ठं कोटिज्यातुल्वं ज्येषठं भुजव्यावर्गतुल्य ऋणक्षेपक इत्येकः पक्षः । अथा वा कोटिज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गोऽपि दोव्वर्ग इति त्रिज्या कनिष्ठं भुजज्या ज्येष्ठं कोटिज्यावर्ग ऋणक्षेपक इति द्वितीयः। भुजज्याकोटिज्यावर्ग योगोऽपि त्रिज्यावर्ग इति भुजज्या कनिष्ठं त्रिज्या ज्येष्ठं कोटिज्यावर्ग: क्षेपक इति तृतीयः। अथ वा कोटिज्या कनिष्ठं त्रिज्या ज्येष्ठं भुजज्यावर्ग: क्षेपक इति चतुर्थः । पक्षचतुष्टयेऽपि स्वस्वजातिकनिष्ठज्येष्ठक्षेपकयोगान्तरभाव- नया कनिष्ठज्येष्ठक्षेपानन्यान् गणितरौत्योत्पाद्य चाद्यपक्षे भुजज्यासम्बन्धन कनिष्ठत्रिज्यांशवर्गेण भक्तः क्षेपस्तत्पदं चापै. - क्यान्तरज्या। एवं हितीये भुजज्यासम्बन्धन कनिष्ठत्रिज्यांशेन ज्येष्ठं भक्तं चापैक्यान्तरज्या । एवं तीये भुजज्यासम्बन्धेन ज्येष्ठ- विज्यांशेन कनिष्ठं भक्तं चापैक्यान्तरज्या । चतुर्थे ज्येष्ठत्रि- ज्यांशवर्गेण क्षेपो भाज्यस्तत्पदं चापैक्यान्तरज्येति पक्षचतुष्टय जा साऽत्र कथं वास्तवरूपेण नाङ्गीकृता योगान्तरभावनया भुज- ज्यासम्बन्धस्य तुल्यत्वात् । न चास्माकं नायं भुजज्या सम्बन्धोऽभिमतः किन्तु कनिष्ठ- मैक्यान्तरज्यास्वरूपमभिमतं तेन भवदभिमवदेपो यत्किञ्चिद्भा- वनासिद्धोऽपि येन भक्तस्त्रिज्यावर्ग: स्यात् तन्मूलभक्तं कनिष्ठमे- HNA ·स्पष्टाधिकारः। वास्माकमैक्यान्तरचापज्यास्वरूपमिति मदुक्तौ नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तदीत्या तत्र कृतेऽपि कनिष्ठे वास्तवैक्यान्तरज्यावासिद्देः । यथोदाहृततीय पक्षे भुज ज्यै क्यान्तरं विज्यावर्गगुणं कोटि- न्याघातभक्तमैक्यान्तरज्या न सा परस्परकोटिज्यागुणितभुजज्य- योस्त्रिज्याभक्तयोर्योगान्तरज्याखरूपा । अथ यदि मुजज्याकोटि- न्यात्रिज्याचापानामन्तरभावनयाऽवश्यं चापान्तरतुल्यत्वदर्शनात् तज्ज्योद्भवाऽप्युक्तवदन्तरचापज्या स्यादिति स्वादृताशुद्धदग्धबुद्धा वदसि तर्हि संशयस्तदवस्थ एव । न हि चापनियमाज्ज्या- नियमं कत्तुं समर्थाः । चापान्तरवज्ज्याभावनोत्यज्यान्तरं चापयो- ान्तरसमं तद्भिन्न वा कथं न भवेत् तत्साधकयुक्त्यभावात् । उक्तटतीयान्यभावनापक्षे चापान्तरं नवतिवर्गगुणं तत्को- व्यंशघातभक्तं वदुक्त्या कनिष्ठं न हि तज्ज्यात्वेन तदन्तर चापज्या तगुणहारयुक्त्या सिध्यति । एवं यत्किंचिद्गुणहरयोगा- न्तरसिद्धचापान्तरवन्न हि तत् सर्व तज्ज्यास्वरूपस्येति । न च मदभिमतमद्भास्करोक्तकनिष्ठज्येषठक्षेपोत्पन्नयोगान्तरभावनाजनितं कनिष्ठमेव विज्यावर्गक्षेपकसम्बन्धनागतं चापैक्यान्तरज्यातुल्य- मिति वाच्यम्। नाम (१)मावाभिमानिनामिदानीन्तनानां वचनबलादेवैतादृश- भावनया विनाऽन्यतसाधकयुक्तिं चापैक्यान्तरज्यासिौ माना- भावात्। अथ भावनया ज्यानयनं तु मूलकारेणैव । “अन्यज्यासाधने. सम्यगियं ज्याभावनोदिता" ॥ निशेषशरणः । (१) मुनीश्वर इति ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक- 400 इत्यनेन स्व(१)कृतावुकमित्युक्तं किं तत्र भवादृशां पाण्डि- त्यम् । भावनास्वरूपप्रतिपादनमात्र भवता कृतमित्युपकारण ज्ञाताभ्यां कनिष्ठाभ्यां संजातटतीयकनिष्ठस्य विज्याल्यतया ज्यावेन निश्चयो नैक्यान्तरज्यात्वेनेति । तच्चापैक्यान्तरज्यारूपं युक्तं न वेति संशयग्रस्तो युक्तिमपेक्षते । न हि सप्रमाणं प्रतिपादितबीजोतकनिष्ठज्येष्ठभावनोपप- त्यैतादृशस्थले तत्क्षेपसम्बन्धन विहितं भावनाजनितरतीयक- निष्ठं तत्क्षेपपदवृत्ती पूर्व कनिष्ठद्दय चापयोरेक्यान्तरज्यात्वेन संसिद्धं येन निःसन्दिग्धं भवदुक्त: सिद्धिः । कनिष्ठज्येष्ठयोरिव ज्याभावनया विज्यावर्गक्षेपसम्बन्धेन संपादितं यद्धि तोय कनिष्ठं तद्रूपा त्रिज्याल्पत्वेन त्रिज्या- वृत्तान्तर्गता कापि जीवा स्यान्नयमसंशयमै क्यान्तरचापज्या- बलात् तत्त्वेन सिद्धी युक्त्यमावादनियमान्न्यूनाधिकसम्भावनया स्थूलत्वापत्तेश्चेति दिक। भावनोपपत्तिरपि गुरुतरोक्तो तातिगुरुतरा लघूपायेनैव तदानयनस्य सिद्धे रुपलम्भात् । अत: प्रसङ्गात् तदुपपत्तिर्यथा क्षे पदयसम्बन्धिकनिष्ठज्येष्ठे पङयोवतते तवान्य तरक्षेपपदेनेष्टेन तद्भिन्नक्षेपसम्बन्धिकनिष्ठज्येष्ठ गुणिते ते च क्षेपघातक्षेप कनि- ष्ठज्येष्ठे युक्त्या भवतः परमन्यतरक्षेपो यदि मूलप्रदः । तदभावेऽपि क्षेपघातक्षेपे तत्प्रकृतावेव कनिष्ठ ज्येष्ठे ये समुपयुक्त ते विचायें। विशषशरणः । (१) सिद्धान्तशिरोमणेरन्त्यज्योत्पत्तौ ।

·। स्पष्टाधिकारः । प्रकृतिगुणकनिष्ठवर्गस्य ज्येष्ठवर्गाच्छुद्धस्य क्षेपत्वेन संदर्श- नादाद्यद्वितीयक्षेपौ। आक्षे = प्र०ाकव र आज्येव १ । हिचे = प्र.हिकव विज्येव १ ॥ अनयोर्धातः खण्डचतुष्टयात्मकक्षेपोऽयम् = (१) प्र.आकहिक ० व १आवजाव० प्र दिवञ्चाव० प्राज्ये. M दिज्ये .व १। अत्र वर्गघातस्थले घातवर्गस्तख्यत्वेन गृहीत इति ज्ञेयम्। अर्य येन युतः सन्मूलदः स्यात् तस्य प्रकृतिभक्तस्य मूलमेव स्वाभिमतं कनिष्ठम् । योगे च यन्मूलं तत् तु ज्येष्ठम् । प्रकृतिगुणतहर्गात क्षेपघातक्षेपयुतान्मूलसिया तदिषयस्य प्रत्यक्षेणोपलम्भात् । अथ क्षेपघातपस्याद्यन्तयोः संस्थितौ प्रकृतिगुणकनिष्ठधा- तस्य केवलज्येष्ठधातस्य च वौँ । मध्ये तु वजाभ्यासवर्गयोगः प्रकृतिगुणः क्षयगतोऽस्ति । यदि च कथंचिन्मध्ये आद्यन्त- वर्गयोर्मूलधातो दिन्न: स्यात् तर्हि सर्वथैव तन्म ललाभः । अतोऽत्र तन्मध्यखण्डहयापममोऽयं च विघ्नपातस्तत्स्थाने प्रविष्टः स्यात्। तादृशी योजकोऽयम् = (२) भावजाव०प्र१आकहिकाज्ये हिज्ये प्रतिवज्जाव प्र.१॥ samay . विशेषशरणः । (१) नवीनसंकेतेनोक्तक्षेपः = (प्र. आक . द्विक)-(आवज़ार . प्र.)-(द्विवजा. प्र.) + (आ- ज्ये . द्विज्ये)। (२) नवीनसंकेतेन योजकः = (आवजा.) . प्र + २ आक . द्विक . आज्ये, द्विज्ये . प्र +द्विवजा.) प्र.। gwan -- S ·१ १ ११८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अत्र मध्यखण्डं वजाभ्यासघातेन हिगुणेन प्रकृतिगुणितेन सममित्य यं वा =प्र. आवजाव१ आवजा हिवचा.प्र २ दिवञ्चाव. प्र १॥ अस्य प्रकृतिभक्तस्य मलं जातं कनिष्टम् = आवजा दिवचा० १॥ अथास्य योजकस्य क्षेपघातक्षेपयोगात् संजातज्येष्ठवर्गस्य मूलं ज्येष्ठमिदम् = प्र० आक० दिक १ आज्ये० हिज्ये १ । एवमत्र वाभ्यासयोगः कनिष्ठम् । ज्येष्ठं तु प्रकृतिगुणकनिष्ठघातस्य केवलज्येष्ठघातस्य च योगरूपम् । क्षेपश्च क्षेपघात इत्युपपन्न योगभावनोक्तम् ।। "खमूले धनणे" इत्यनेन तट्विघ्न घातस्थर्ण त्वं प्रकल्प्य यद्या- नीयते तद्यन्तरभावनोक्तमपि स्पष्टमुत्पद्यते तत्र किं भवदुक्त- भावनोपपत्तिप्रयासेन । अत्र शिरोमणीयवासनावार्तिके(१) तातचरणास्तु(२) इष्टचा- पयोर्जीवाजाने तच्चापयोर्योगान्तरज्यासियर्थमन्यतरज्योनितैक्य- ज्यास्वरूपमन्तरमन्यतरज्यायुतमैक्यज्या स्यात्। वियोज्यवियोज- कान्तरस्य वियोजक युक्तस्य वियोज्यतुल्यत्वेन युक्त्या सुप्रसिद्धत्वात् । विशेषशरणः। (१) सिद्धान्तशिरोमणेष्टीका वासनावाकिनाम्नी संप्रति " काशी. विद्यासुधानिधि"-मासिकपत्रे मयैव संशोध्य प्रकाश्यते । एतट्टी- काकारः कमलाकरभट्टस्य पिता नृसिंहभट्टः । (२) "तातचरणास्तु"-इतोऽग्रे यद्वासनावार्तिकमतमुपन्यस्तं तत् स्वाभिप्रायमिश्रितं स्वपितृवाक्यपोषकमिवेतीदानीन्तनैर्वासनावार्तिक- मवलोक्य प्रत्ययितव्यम् ।

·स्पष्टाधिकारः। अतस्तदन्तरं साध्यते । अन्यतरज्याया अभावे तद्भिव ज्याया: सत्त्वे तद्भिज्यातुल्यमेवान्यतरैक्यज्ययोरन्तरं प्रत्यक्षम् । तत्र भुजज्याया अभाव तत्कोटिज्यायाः परमत्वेन त्रिज्यातु- ल्यान्यतरकोटिज्ययेदमन्तरं तद्भिज्यातुल्यं तदेष्टान्यतरकोटि- ज्यया किमिति लब्धमिष्टान्यतरज्यासम्बन्ध्यन्तरं तच्च स्थूलम् । अन्यतरकोटिज्यापरमत्वे तत्परमत्वेऽपि तदभावे तदभावाभा- चात् । तत्रान्यतरकोटिज्याया अभावात् तज्ज्यापरमत्वेन तदै- क्यज्याया(१)स्तद्भिन्नकोटिज्यात्वात् तस्या अन्यतरज्यायास्त्रि- ज्यामितायाश्चान्तरस्य तद्भिन्नोक्रमज्यामितस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् । न हि तत्र तद्रीत्या(२) सिद्धमपि शून्यमन्तरं युक्तम् । प्रत्यक्षसिद्ध त सूमं तद्भिन्नोत्क्रमज्यामितमृणं तत्र वरीवर्त्ति । उत्तापक्षया वियोज्यवियोजकयोर्वेपरौत्येनास्य सिद्धत्वात् विनाऽत्र बीजक्रि- यां योगान्तरस्यानौचित्याच्च । तत्र शून्यतभिन्नोत्क्रमज्यामितर्णस्थूलसूक्ष्मान्तराभ्यां युत. योस्त्रिज्यामितान्यतरज्ययोः क्रमेण विज्यातद्भिन्नकोटिज्या. तुल्यस्थूलसूक्ष्मैक्यज्यात्वात् तदन्तरं च परमं तदभिन्नोत्क्रमज्या- मितं प्रत्यक्षम् । तत् विज्यामित स्थूलैक्यज्यायां शोध्यं तदभि- न्नकोटिज्यामिता सूक्ष्मैक्य ज्या स्यात् । सूक्ष्मैक्यज्योनितस्थूलै- । विशेषशरणः । (१) चापज्याचापोनभाधांशज्ययोस्तुल्यत्वान्नवत्यंशसमान्यतरचा- पेष्टांशसमभिन्नचापयोगज्यास्थाने तद्नभाधीशज्या भिन्नकोटिज्यामि तेति । (२) पूर्वमन्यतरकोटिज्यायाः परमत्वेनैक्यज्यान्य तरज्यान्तरं यत् साधितं स्थूलं तत्रान्यतरकोटि ज्याया अभावात् तदन्तरं शून्यमितम् ।

·१२० सिद्धान्ततत्त्वविवेके- क्यज्यामितान्तरत्वात् । तच्चान्तरं परमं त्रिज्यामितान्य तरज्या. सचे दृष्टम् । इष्टान्तरसाधनार्थमनुपातः । त्रिज्यामितान्यतरज्यायामिदं तभिन्नोत्क्रमज्यामितमन्तरं तदेष्टान्यतरज्यायां किमित्य- नेनेष्टान्यतरज्यासम्बन्धि स्थूलसूक्ष्मैक्यज्ययोरन्तरं स्यात् । पूर्वानुपातागतान्तरवदन्तरमिदमपि स्थूलं येन तसंस्कारोऽपि सूक्ष्मत्वासम्भव इति वाच्यम् । अन्यतरज्यापरमत्वे पूर्वस्थूलानु- यातजस्थूलान्तरयुतान्यतरज्यारूपस्थूलै क्यज्यायास्त्रिज्यामितायाः प्रत्यक्षनिर्णीततभिन्नकोटिज्यारूपसूक्ष्मैक्यज्यायाश्चान्तरस्य त- दुभिन्नोत्क्रमज्यामितस्य परमत्वम् । तदन्यतरज्याया अभावे तु तादृशस्थूलैक्य ज्यायास्तभिन्नज्यामितायास्तत्तुल्याया एव प्रत्य- क्षनिर्णीतसूक्ष्म क्यज्यायाश्चान्तराभाव इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तमि- इरुपलम्भात् । श्रयान्वयव्यतिरेकाभ्यां सिद्धत्वेन न द्वितीयानुपातजफलसूक्ष्म- त्वमुत्क्रमज्याया(१) वलनानयने व्यभिचारात् इति चेत् । मैवम् । तत्राभावपरमस्थले तन्निश्चयेऽपि मध्ये तदीत्योपचयापच- यानियमाइ हुषु स्थलेषु प्रत्यक्षं तद्दयभिचारदर्शनात् वैराशिका सम्भवादसिद्धेः । इह तु तथावभावात् सर्वत्रापि राशिकसि- देस्तसिद्धेः। किं मानमिति चेत् । कुत्रापि स्थूलत्वादर्शनात् स्वदृग्विषयेषु स्थलेषु तत्सूक्ष्मखोपलम्भ एक प्रत्यक्षं प्रमाणमवधेहि । क्रमज्याया वलनाद्यानयनेऽपि स्थूलत्वापत्तेः । अतस्तञ्च स्थूबसू- विशेष शरणः । (1) लल्लाचार्येणोत्क्रमज्यया वलनमानीतं तत्रेति । Lord HIN अन्यथा ·*स्पष्टाधिकारः । १२१ स्मैक्यज्यान्तरं तादृशस्थूलैक्यज्यायां विहीनं सूक्ष्मैक्यज्या स्यात् परमे तथा दर्शनात् । तत्र खण्डहयात्मकस्थलैक्यज्यायां विशो- धनेऽन्यतरज्यारूपद्वितीयखण्डे एव शोधितम् । अन्तरेऽन्यत- रज्यागुणितत भिन्नोत्क्रमज्यायास्त्रिज्याहरः । अन्यतरज्याहि- तीयखण्डे तु हराभावाद्रूपतुल्य एव हुरः । तत्र समच्छेदवि- धिना त्रिज्यागुणितान्यतरज्यायामन्यतरज्यागुणिततभिन्नोरक- मज्या शोध्येति प्राप्ते गुण्यगुणकयोः कामचारादन्यतरज्यागुमित- विज्यायामेव शोधनं सिद्धम् । तत्र लाघवादन्यतरज्यागुणस्योभयत्र तुल्यत्वादन्तरमेव तद्भि- न्नोक्रमज्योनत्रिज्यामितं तत्कोटिज्यात्वेन फलितमन्यतरज्यागु- णितं त्रिज्यामक्तं जातमन्तरोनहितीयखण्डम् । आद्यखण्डं तु पूर्वस्थूलानुपातागतान्तरमन्यकोटिज्यागुणिततद्भिन्नज्यात्रिज्यां- शरूपमिति तदैक्यमैक्य ज्येति (१) “चापयोरित्यादि-दोज्यंका"-- इत्यन्तमुपपन्नम्। विशेष शरणः । (१) कल्प्यते मिन्नान्यतरचापदयम् । :. ज्या (भि + अन्य ) = ज्याऐ :. ज्याऐ-ज्याअन्य =अन्तरम् = अन्तरम् = अं . ज्याऐ = अं+ ज्याअन्य । अथान्तरज्ञानार्थमुपायः । अन्यतरचापस्याभावे भिन्नज्यातुल्य मेवान्तरम् । ज्याभि. कोज्याअन्य अतः स्थूलमन्तरम् त्रि अन्यतरचापस्य परमले ज्याऐ = ज्या (भि+९०) ११८०-(भि +९० )} = ज्या (१८०-९०-मि) A -ज्या १५॥

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अन्तरज्यासाधने बन्यतरचापोनिततद्भिन्नचोपरूपान्तरस्थ. ज्याया अन्यतरज्यायाश्च योगः साध्यः । स चान्यतरज्यो- नोऽन्तरज्या स्यादिति स्थितिरस्ति। अन्यतरज्याया अभावे तद्योगस्य तद्भिवज्यारूपत्वात् त्रिज्या- सुख्यान्यतरकोटिज्य याऽयं योगस्तदेष्टान्य तरकोज्यया क इति लब्ध इष्टान्यतरकोटिज्यासम्बन्धियोगः स च स्थूलः । अन्यतरज्यापरमलेऽन्तरन्यायास्तद्भिन्नकोटिज्यात्वादन्यतरान्त- रज्ययोर्योगस्य तद्भिन्नोक्रमज्यामितस्य प्रत्यक्षसिदस्योक्तानुपा- विशेषशरणः । = ज्या (९० -भि ) कोज्या । अतोऽत्र ज्याऐ- ज्याअन्य =ज्याऐ-त्रि = कोज्याभि-त्रि =-उज्याभि उज्याभि. ज्याअन्य अतः सूक्ष्ममन्तरम् = त्रि पूर्वप्रकारेण स्थूलैक्यज्या = स्थूअं + ज्याअन्य ज्याभि. कोज्वाअन्य H S on- । +ज्याअन्य ma ज्याभि. अतः सूक्ष्मान्तरं विहीनं सूक्ष्मैक्यज्या ज्यामि . कोज्याअन्य उज्याभि . ज्याअन्य + ज्याअन्य त्रि त्रि कोज्याअन्य ज्याअन्य. त्रि- उज्यामि . ज्याअन्य त्रि त्रि ज्यामि . कोज्याअन्य ज्याअन्य (त्रि - उज्याभि), त्रि त्रि ज्याभि . कोज्याअन्य + ज्याअन्य . कोज्याभि अत उपपन्नम् । त्रि ·स्पष्टाधिकारः। तेनान्य तरकोटिज्याया अभावादसिद्धेः । न हि तद्रीत्या सिद्धोऽपि शून्यमितो योगस्तत्र युक्तः ।. तदुभिन्न कोटिज्यामितान्तर- ज्याया वियोज्यवियोजकयोईपरीत्याणत्वं स्वीकृत्य तत्रिज्या- मितान्यतरज्यायोगोऽन्तरणव सम्भवतीति नान्यथालेन तत्र भ्रमितव्यम् । एवमन्य तरज्यापरमत्वे तूक्तस्थूलानुपातेन योगस्य शून्यत्वाद. न्यतरज्यायाश्च विज्यातुल्यत्वादन्यरज्योनतद्योगरूपान्तरज्या क्षय- गत्रिज्यामिता स्थूला । सूक्ष्मा त प्रत्यक्षनिर्णोता क्षयगत- भिननकोटिज्यामिताऽस्ति । क्षयगतत्वमत्र वियोज्यवियोजकवै- परीस्यात् सिद्धं न दोषावहम् । तदन्तरं परमं तद्भिन्नोत्क्रम- ज्यामितं धनं स्थू लान्तरयायां युतं सूक्ष्मान्तरज्या स्यादिति सिद्धं त्रिज्यामितान्यतरज्यासत्त्वे । अन्यत्रापि तमिछर्थमनुपात: । त्रिज्यामितान्यतरज्य येदं तभिन्नोक्रमज्यामितं तदेष्टान्यतरज्यामितं तदेष्टान्य तरज्यया किमिति लब्धमिष्टान्य तरज्यासम्बन्धि तदन्तरं सूक्ष्मम् । ऐक्यान्तर- वदन्वयव्यतिरेकाभ्यां तत्सिद्धेः । तदिष्ट स्थूलान्तरज्यायाः खण्डव- यम् । पूर्वानुपातजयोगतुल्यमाद्यमन्यतरज्यामितमणं हि द्विती- यम्। फलाविशेषात् तदन्तरस्य द्वितीयखण्ड एव योगे “धनर्ण- योरन्तरमेव योग:"-इत्यनेन विहितान्तरमृणमन्यतरज्यागुणत. भिन्नकोटिज्यात्रिज्यांशरूपम्। आद्य खण्डं त्वन्यतरकोटिज्या. गुणिततदिभिन्नज्याबिन्यांशरूपं धनमिति तयोर्योगोऽन्तरेणैव सम्भवतीत्युपपन्न(१) “चापान्तरस्य जीवा स्यात् तयोरन्तरसंमि- ता"-इति । विशेषशरणः । (१) अत्रापि पूर्वदर्शित क्यज्यावत् स्वरूपान्तरं विधेयम् ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक- अवान्तरज्याया धनत्वमन्यतरलघुचापोनत्वेन सिहमतस्त है. परीत्यादृणत्वं तु तदभिन्नलघुचापोनत्वेन सिद्ध न विरुद्धमिति धीमतोह्यम् । एवमैक्यज्यानयनेऽन्यतरज्यै क्यज्यायोगोऽन्तरज्यानयनेऽन्य तरा- न्तरज्यानरं स्वीकृत्यापि तदैक्यतदन्तरज्ययोः सिदिरेवं बहुधे- त्यभिप्रायेण बदन्ति । तेन तदभिप्राय ग्रन्थार्थमबुदैव द्वितीयानुपाते यत्किञ्चित्- खरूपतत्स्थूलत्वचान्त्या भ्रमन्तो यत्किञ्चित् प्रलपमाना नितरां निरस्ताः। अथैतदीत्या लाघवेनैवोपपत्तिसिद्धिः । तया हि अन्यतरज्याया अमावे तद्भिन्न ज्यायाः सत्त्वे तदभि- न्नज्यामितैक्यज्याऽपि वकुमुचिंता। तत्र ज्याया अभावे तत्कोटि- व्यायाः परमत्वेन त्रिज्यामितान्यतरकोटिज्ययेयं तदभिन्नज्यामि- तैक्यज्या लभ्यते तदेष्टान्यतरकोटिज्य या किमिति लब्धैक्यज्याऽति. स्थूला। अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदसिद्धेः । अन्यतरज्यापरमत्वे तूक्त. रीत्या स्थूलशून्यै क्यज्यात्वेऽपि सूक्ष्मा प्रत्यक्ष तद्भिन्नकोटिज्यामितै- क्यज्याऽस्ति । तदन्तरं हि परमं तद्भिन्नकोटिज्यामितम् । तच्छू- न्यस्थू लैक्यज्यायां युतं सूक्ष्मैक्यज्या तद्भिन्न कोटिज्यामिता स्यात् । अन्यत्रापि तमिद्धर्थमनुपातः । विज्यामिताम्यतरज्ययेदं तद्भिन्नकोटिज्यामितमन्तरं तदेष्टान्यतरज्यया किमिति लब्धमिष्ट स्थूलसूक्ष्म क्यज्ययोरन्तरं सूक्ष्मन् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तमिः । तत्पूर्वानुपातजस्थूलैक्यज्यायां युतं सूक्ष्मैक्यज्येत्युपपन्नमै क्यचा- पजीवोक्तम् ।

·स्पष्टोधिकारः। एवमन्तरज्यासाधनेऽपि तभिन्नज्यामितैवान्तरज्याऽन्यतर- चापोनतभिन्नचापस्य ज्यारूपा । अन्यतरज्याया अभाव तभिन्नज्यायाः सत्त्वे चास्ति । ततः पूर्वानुपातेन साधिताऽन्त- रज्या स्थूला। अन्य तरज्यापरमले तु प्रत्यक्षसिद्धतभिन्न कोटिज्यारूपान्त- रज्याया उक्तापेक्षया वियोज्यवियोजकवैपरीत्यादृणवेन सिधाया उक्तानुपानान्यतरकोटिज्याया अभावादसिद्धेः । न हि तदीत्या संजाताऽपि शून्य मिताऽन्तरज्या युक्ता । तब स्थूलसूक्ष्मान्तरज्ययोः शून्य क्षयगतद्भिन्नकोटिज्यारूप- योरन्तरस्य तदुभिन्न कोटिज्याधनस्य सूत्मान्तरज्योनस्थूलान्तररू. पत्लेन सिद्धस्य परमत्वात् ततो द्वितीयानुपातेन सिद्धस्यापि तद्रूपत्वेन तत्पूर्वानुपातजस्थूलान्तरज्यायां विहीनं सूक्ष्मान्त रज्या स्यादित्येतद्वियोज्यवियोजकयोः पूर्वरूपयोरैवान्तरमन्तरज्येत्युप- पन्नम्। अत्र वयं तु ब्रूमः । समावनौ हि त्रिज्याव्यासार्धन वृत्तं कृत्वा तच्चक्रकलाङ्कितं समचतुर्भागाङ्कनेन पूर्वापरयाम्योदग्रेखाभ्यामङ्कितं च विधेयम् । तत्र पूर्वरेखातः सव्य क्रमेण लघुचापज्यामपसव्यक्रमेण बृहच्चा. पज्यां च भुजरूपां परिधिस्पृष्टां दत्वा लघुचापसम्बन्धिको टिज्या च लघुचापज्याग्राइक्षिणोत्तररेखापर्यन्तं कार्या । ततो बृहच्चापज्यामूलस्पृष्टपूर्वरेखाप्रदेशालघुचाज्यातुल्यरेखा च लघु- चापकोटिज्यारेखावधिका कार्या । तदेखादक्षिणोत्तररेखान्तरं बृहच्चापकोज्याऽस्ति । तत: परिधिस्पृष्ट लघुबहचापज्याग्रयोस्ति- अंग्रेखा च कार्या।

·सा सिद्धान्ततत्त्वविवेके- नोत्पन्नमैक्यचापसम्बन्धि क्षेत्रम् । भुजज्यैक्यं भुजः कोटि- ज्यान्तरं कोटिरक्ततियंग्रेखा कर्णः । अथ कोऽयमेवैक्य चापसम्ब. धिक्रमोत्क्रमज्यारूपभुजकोटिभ्यामपि संभवतीति ते चात्र ज्ञातव्ये। तदर्थ मेतत्कर्णेकाग्रस्पृष्टपरिधिप्रदेशात् षड्भान्तरित परिधिप्रदेश- पर्यन्तं पूर्वापररेखावव्यासरेखां कृत्वा तद्रुखातश्च पूर्वरेखातो भुजज्यादानवत् कर्णहितीयाग्रं यावदेखाऽन्या कार्या । चैक्यचापक्रमज्या भुजरूपाऽस्ति । अथ तन्मूलतत्कर्णाद्याग्रयो- रन्तरं व्यासरेखांगतमै क्यचापोत्क्रमज्यामितं कोटिरूपं चास्ति । अथाभ्यामपि स एव प्राक् साधितः कर्ण उत्पद्यते । अत्र प्रत्यक्षकर्ण स्थाईमैक्यचापखण्डस्य ज्या स्यादस्याश्चैश्य- चापज्यासम्बन्ध्युत्क्रमज्याज्ञानतोऽपि “विज्योत्क्रमज्यानिहते. लस्य" इत्यादिना संसिद्धिरतो ज्ञात पूर्वभुजकोव्यवगतैक्यचाप- खण्डज्यातोऽपि विलोमविधिनैक्यचापज्यासिद्धिश्च । सा यथा चापदयसंबन्धिभुजज्याकोटिज्ययोरायद्वितीयप. योगान्तरज्यासाधनार्थं क्षेत्रम् । - ल ज्या. यो. द.पू A वृ. ज्या बृ. को. ।

·- आज्या १२७ स्पष्टाधिकारः। दप्रथमावरोपलक्षणपूर्व कमसरार्थ पयोर्चासः । आज्या १ आको १। द्विज्या १ द्विको १ अत्र भुजज्यैक्य कोटिज्यान्तरयोर्वौँ आज्याव १ आज्या. द्विज्या २ द्विज्याव । आकोव १ आको.द्विको २ द्विकोव १ । अन्ययोर्योगः कर्णवर्ग: =आज्या .द्विज्या २ आको.द्विको २ त्रिव २ ॥ अत्र भुजज्याकोटिज्यावर्ग योगस्य त्रिज्यावर्गलेन पङयोराद्य- त्य खण्डचतुष्टययोगे हिगुणत्रिज्यावर्गतुल्यत्वं स्पष्टम् । अथास्य मूलार्धमैक्यचापाधस्य ज्येति मूलार्धस्य च वर्गचतुर्थीशमूलसम- वादृहीतो स्य चतुर्थांशः = आज्या.द्विज्या आको . द्विको र त्रिव अयं हि कोटिज्याघातोनज्याघातयुतत्रिज्यावर्गरूपभाज्यस्य दलरूपोऽस्य मूलमैक्यचा पार्धस्य ज्येति । अस्याश्चैक्यचापोत्क्रमज्या- विन्याघातदलमूलरूपत्वेन निश्चयाद्धाज्य एव जातः । विज्योत्क्रमज्याघातरूपोऽयम् = आज्या . द्विज्या १ आको . द्विको १ त्रिव १ त्रिज्याभक्तो जात ऐक्य चापोत्क्रमज्यारूपः १ २ २ . त्रि १ विज्यातः शुद्धो जात ऐक्यचापकोटिज्यारूपः आज्या.द्विज्या १ आको.द्विको । त्रि अस्थ वर्गः = आज्या. द्विज्यावर आज्या.द्विज्या.आको.द्विको : आको द्विकोवर त्रिव १ त्रिज्यावर्गाच्छुद्ध ऐक्यचापज्यावर्गः ·- (१२८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- one १ आज्या.द्विज्याँव ; आज्या.द्विज्या. आको.द्विको २ आको.द्विकोव ; त्रिवव त्रिवर अत्र भाज्ये चत्वारि खण्डानि । तत्र चतुर्थ विज्यावर्गवर्गा- मकं खण्डमन्यथा साध्यते । आद्यभुजज्याकोटिज्यावर्गयोगो हि एकस्त्रिज्यावर्गः = आज्याव १ = आज्याव १ आकोव १ । द्वितीयभुजज्या कोटिज्यावर्गयोगो हि द्वितीयः= द्विज्याव १ द्विकोव : अनयो_तस्त्रिज्यावर्गवर्ग: =आज्या द्विज्याव १ आज्या.द्विकोव १ आको द्विज्याव १ आको. द्विकोव ।। अत्र वर्गघातस्थले घातवमः समत्वेन गृहीतः । एवं चतुर्थख- ण्डस्यैतादृग्रूपत्वेन संस्थितौ धनर्ण खण्डसाम्यान्नाशे कृते ऐक्यचाप- ज्यावर्गोऽयम् आज्या . द्विकोव १ आज्या . द्विज्या. आको. द्विको २ आको . द्विज्याव १ Rani १ त्रिव अत्र मध्यखण्डे ज्याहयकोटिज्यादयघातयो|तो हिनोऽस्ति स च परस्परभुजज्याघातयोगेन हिगुणेन सम इत्येवं वा आज्या . द्विकोव १ आज्या.द्विको.द्विज्या . आको २ द्विज्या. आकोव १ त्रिव १ आज्या . द्विको १ द्विज्या . आको १ अस्य मूल मै क्यचा पज्येयम् = त्रि १ अत उपपन्नं “मिथः कोटिज्य कानिध्न्यौ” इति । एवमन्तरचापज्यानयने चोक्तवत् त्रिज्यावृत्तं कृत्वा तत्र पूर्व- रेखात इष्टकदिशि चापयोर्भुजज्ये भुजरूपे परिधिसंस्कृष्ट कार्ये । तथा तदग्राभ्यां तत्सम्बन्धिकोटिजीवे च कोटिरूप दक्षिणोदग्रेखा- संस्पृष्टे च कायें। तेन च समुत्पन्नमन्तरचापसम्बन्धित्रम् । भुज- ज्यान्तरं भुजः । कोटिज्यान्तरं कोटिः । तहगयोग पदं तदग्राभ्यां तिर्यग्रे खा कर्णः । अथ कर्णोऽय मेवान्तरचापसम्बन्धि कमोत्क्रम- SANE ·स्पष्टाधिकारः। १२९ ज्यारूपभुजकोटिभ्यामपि सम्भवतीति ते चात्र ज्ञातव्ये । तद- थं मतस्कर्णेकाग्रं यावत् केन्द्रात् विज्याख्यां रेखां कृत्वा तदेखा. तश्च 'पूर्वरेखातो भुजज्यादान'-(१)वत् कर्णहितीयाग्रं यावद- खाऽन्या कार्या साऽन्तरचापक्रमज्या भुजरूपाऽस्ति । तज्ज्यामूल- तदाद्यकीयोरतरं त्रिज्याख्यरेखागतमन्तरचाणोत्क्रमज्यामितं कोटिरूपम् । अथाभ्यामपि स एव प्राक् साधितः कर्ण उत्पद्यते । दृष्टव्यं तदेष क्षेत्रम् । यो. द.पू o अत्र कर्णार्धमन्तरचापखण्डस्य ज्याऽस्ति। अस्याश्चान्तरम्या- सम्बन्ध्युत्क्रमज्याज्ञानतोऽपि “त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेः” इत्यादि- ना संसिद्धिरतो ज्ञातपूर्वभुजकोव्यवगतान्तरचापखण्डज्यातोऽपि विलोमनासरचापज्यासिद्धिश्चैक्यचापज्यानय नवत् खण्डविन्यासेन सुगमेत्युपपत्रमन्तरचापोक्तमपि । विशेषशरणः । (१) पूर्वरेखातो यथा भुजज्या लम्बरूपा दीयते तयैवोक्तत्रिज्यारे- खानोऽन्तरज्या लम्बरूपा देयेत्यर्थः ।

·m ब सिद्धान्ततत्त्वविवेके- यहा-उक्तवत् त्रिज्याव्यासार्धेन कृतकृत्ते दिगङ्कादुभयत इष्टां. शान् दत्वा चिह्ने कार्य तञ्चिङ्गहयस्पृगेका रेखा कार्या सा द्विगुणितेष्टांशरूपसम्पर्णज्या तदर्थमिष्टांशरूपाधंधतुस्सम्बन्ध्यर्ध. ज्येत्यस्या एव गणिते प्रयोजनादिमामेव ज्यावेन व्यवहर- त्याचार्या इति स्थितिरस्ति(१)। अथ त्रिज्यावृत्ते या सम्पूर्णधनुस्सम्बधिसम्पूर्ण ज्या तदर्ध- मिता तु प्रत्यक्ष (२) त्रिज्यावृत्ते चक्रांशासिते तत्सम्पूर्णज्याऽस्ति। अतस्त्रिज्यावृत्ते चक्रांशान्तेि तत्सम्पूर्णज्याऽस्ति । अतस्त्रि- ज्याधुमितेन व्यासार्धेन वृत्त दिगई चक्रांशाङ्कितं च कार्यम्। तवृत्ते दिगकादुभयतोऽभीष्टांशान् दत्वा तदग्राभ्यां या रखैका विधीयते सा तु त्रिज्यावृत्तीयहिगुणितेष्टांशरूपसम्पूर्णधनु- स्मम्बन्धिसम्पूर्ण ज्याकाराऽपि त्रिज्यावृत्तौयेष्टांशरूपतदर्धधनुस्म- म्बन्ध्यर्धज्या स्यात् याऽत्र गणितज्ञानां तदंशज्यावेन प्रसिद्धा वरीवर्ति अतः प्रकृते त्रिज्यार्धवृत्त पूर्वचिह्नात् सव्ये हिगुण- लघुचापांशानपसव्ये हिगुणहच्चापांशान् दत्वा चियं कुर्यात् । ततः पूर्वचिह्नहयपर्यन्तं रेखे सम्पूर्णजीवाकारी कार्ये ते तु त्रिज्या. खण्डप्रमाणसिद्धे बघुबहचापज्ये एव त्रिज्यावृत्तीयस्वाभिमता- र्धजीवास्वरूप भवतः । एवं तच्चिद्वाभ्यां पश्चिमचिह्नपर्यन्तमपि विशेषशरणः । (१) कोष्ठान्तरर्गत वाक्येनाधज्यायाः स्वरूपमात्रस्य स्थितिः। नैतावता यद्वा-इत्यतोऽन्तरज्योपपत्तो विशिष्टं प्रयोजनम् । अर्धज्यास्वरूपं तु पूर्व प्रदार्शतमेवातः प्राक्षिप्तमिवेति । (२) कमलाकरभट्टसमयपर्यन्तमप्येवमेव प्रत्यक्षं प्रमाणं, यत् संपति रेखागणित सुलभयुक्तया सुखेनावगम्यत इति । ।

·स्पष्टाधिकारः। रखे कार्य ते च बघुसहचापसम्बन्धिहिगुणकोव्यंशरूप सम्पूर्णधनु- स्माम्बन्धिसम्पूर्ण जीवाकार अपि त्रिज्यावृत्ती यखाभिमताज्या- कारकोटिज्यारूप एव भवतः । एवं तच्चिदयस्पृगेका रेखा च कार्या मात्र साऽत्र हिगुण चापैक्यरूपसंपूर्ण धनुस्मम्बन्धिसम्म णं- ज्याकाराऽपि त्रिज्यावृत्तीयस्वाभिमतार्धज्याकारचापैक्यज्यारू- पैव स्यात् । तथा च लघुसहचाप सम्बन्धिभुजज्याकोटिज्यास- प्रकारान्तरण योगान्तरज्यासाधनार्थ क्षेत्रम् । ल.ज्या .ज्या. .ज्या वृ द्वि.लं. यो. जी. त्रिज्याव्यासः का. ल: को. वृ. को वृ . - म्बद्धं विषमचतुर्भुजं क्षेत्रमुत्पन्नम् । अस्य पूर्वापरचिहागामी विज्यारूप एक: प्रव्यक्तः कर्णस्त्रिज्यान वृत्तकरणात् । द्विती- यश्चापेक्यज्यामितस्त्वव्यक्तः “इष्टोत्र कर्णः प्रथम अकल्प्यः" इत्यादि "लम्बैक्यवर्गस्य पदम्" इत्यन्तपायुक्तग्रन्थेन ज्ञातत्रिज्यारूपकोभयतस्त्रिभुजाभ्यां लम्बाबाधानयवहारा चाप- क्यज्यारूपद्वितीयकर्ण स्थाज्ञातस्य जानं सुबोधम् । तथा हि त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना लघुचापसम्बन्धि. O ·सिद्धान्ततत्वविवेके- हकोव १ - लंभुव १ लम.लको त्रिभुजाबाधे(१) । लम्बध(२) नि त्रि १ एवं सहचापसम्बन्धित्रिभुजाबाधे लम्बञ्च वृभुव १ बृकोव १,बृभु बृको त्रि त्रि १ - त्रि त्रि १ अथाकदिक्काबाधान्तरवर्गः = लभुवव १ लभुव व २ बृभुवय १ - त्रिव लम्बैक्यवर्गव लभु.लकोव १ लभु.लको.बुभु बृको २ बृभु.बुकोव त्रिव १. । विशेषशरणः । (१) "त्रिभुजे त्रिभुजोयोगः" इत्यादिभास्करपाव्यक्तसूत्रेणैवप्रकृतस्थले (लको + लभु) (लको-लमु) न लध्वाबाधा- - त्रि-लको + लभु = ॥ त्रि-(लको -लभु) २ लभु २ त्रि २ त्रि लभु । एवं बृहदाबाधाऽपि । त्रि (२) "स्वाबाधाभुजकृत्योः"-इत्यायुक्ततत्पाटीसूत्रेण लम्बवर्गः = लभु- लभु._ त्रि. लभुलभु त्रि (लभु + लको) लभु-लभु . =लभु- m ४ लभु + लको . लभु-लभु लको लभु लभु . लको त्रि । एवमन्यक्षेत्रतोऽपि त्रि LumRALRKOHAR LATION

·ॐ
(१) " आबाधयोरेकककुपस्थयोः"-इत्यादिपाव्यक्तसूत्रेणैकदिक्कावाधान्तरवर्ग-लम्बै.
क्यवर्गयोोगो द्वितीय कर्णवर्गः=द्विक'.
लभु-२ लभु.भु + भु लभु.लको + २ लभु . लको.बभु.बृको+बृभु.बुको
त्रि
द्वयोः पक्षयोर्योगः कर्णवर्ग इत्यतः समच्छेदत्वात् स्वरूप सुगमार्थमन्यथा धनर्णखण्डानि
विन्यस्यापि सर्वेषां योगः स एवेति ।
लभु +लभु.लको लभु.बुभु+बुभु +बुभु.बृको -लभु बुभु+२लभु.लको.बुभु.बृको.
द्विक
लभु (लभु +लको)-लभु.बुभु+बृभु (बृभु +बुको)-लभु बृभु +२लभु.लको बुभु.वृको
विशेषशरणः ।
कोटिज्यकानिध्न्यौ" इत्यादि।
अस्य मूलं चापै क्यज्यारूपो हितीयः कर्ण इत्युपपन्नं "मिया
अनयोर्योगः(१) = लभु बृकोव १ लभु.बुको बुभु.लको २ बुभु.लकोव र
स्पष्टाधिकारः।
त्रिर
त्रिव १
लभु. त्रि-लभु. बृभु + बुभुत्रि'-लभु . बुमु + २ लभु . लको . बूभु . बृको
त्रि
लभु (त्रि-बुभु) + बृभु (त्रि-लभु) + २ लभु . लको . बृभु - बृको
त्रि
लभु .वृको + २लभु.लको बृभु . बृको + बुभु. लकी
त्रि
लभु.
भु.बृको+बुभु.लको
त्रि

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- तदन्य लम्बाच्छषणो लघुर्नेयुक्त त यैस्तन्न हि युक्तमच । भुजैक्यकोणात् चितिगे भुजैक्ये खात्यल्पकर्णो न सदाऽन्य लम्बः ।। तदन्यकर्षत्रिभुजेऽत्र भूस्थे भुजावधे ये विषमैककोणात् । तडेदबाही(१) त विलम्बकोटौ कर्णः स्वकीयोतिलघुर्मतो मे। एवं चापान्तरज्याखरूपमपि। चिज्यावृत्ते चक्रांशासिते प्रथमं पूर्वापररेखाऽकया । ततः पूर्वचिह्लादेकदिशि लघुबहच्चापज्ये संपूर्ण जीवावद्देये । तदनाभ्यां तत्कोटिज्ये च पश्चिमचिङ्गपर्यन्तं कायें । तथा तदनाभ्यामेका नियंग्रेखा च चापातरज्यारूपा कार्या। तथा च त्रिज्यामूमौ लभुजज्याकोटिज्यामितौ भुजौ वृहदृभुज- न्याकोटिज्यामिती चेति त्रिभुजयमुत्पन्नम् । दृष्टव्यं पूर्व लिखितक्षेत्रम् । अथाभ्यां त्रिभुजाभ्यां लम्बाबाधानयनं यथोक्तवत् कृत्वा लम्ब- निपातान्तररूपैकदिकाबाधान्तरं भुजो लम्बान्तरं कोटिश्चापा- विशेषशरणः । (१) पूर्वोक्कत्रिभुने विषमैककोणमाश्रित्य भूमिस्थिते यै भुजाबधे "भुजश्चाबधा चति" ते । तयोर्भदेऽन्तरम् । तत्प्रमिते बाहौ विलम्ब- कोटी पूर्वानीतलम्वमितायां कोटावित्यर्थः । यः कर्णः स एवातिलघुरिति कम- लाकरभट्टस्य कथनं युक्तमपि तत्र भास्कराचार्यप्रदर्शितोदाहरणे "त्रिभुने भुजयोर्योगः" इत्याद्यक्तगणितेनाबाधे भुजसमाने एवागच्छतोऽतो भुज- युतावेच लम्बो निपतत्यत:-" तदन्यलम्बान लघुः र्यकथनं स्त्रोक्तोदाहरणानुकूलं युक्तमेवेत्यदर्शयित्वैव लीलावत्यां " तदन्यल- म्बात् "-इत्यत्र " तदन्यकर्णात् " इति पाठः साधुरिति टिप्पणी काम- येति सुधीभिर्येयम् । 1 "-इति भास्कराचा- ·स्पष्टाधिकारः। न्तरज्या कण इति क्षेत्रात् स्पष्टं चापान्तरंज्यानयनमयुक्तखण्ड- न्यासरीत्या । एवं सन्ति बहवः * प्रकाराः शुद्धमार्गप्रवृत्तसुबुद्धी- नाम्। अघोर्बाधरपड्यनुरोधेन भुजज्याकोटिज्ययोतिर्यग्गु- रणनसिद्ध्या वञवदभ्यासाद्भावनावं स्वतः संसिद्धमेवेति लौकिकक- निष्ठज्येष्ठभावनावदपूर्वी ज्याभावनेयमुक्ता चापैक्यान्तरज्यासिञ्चयम्। नैतावता केवलज्याभावनाखरूपेण प्रतिपादितबीजगणितीय- भावनोपपत्त्या वा तदुपपत्तिः सिद्धा ययैक्यान्तरजीवारूपमसं. दिग्धं सुबुद्धीनाम् । खतन्वयाऽस्मदुत्या तु स्थादितौयमेव ज्याभा- वनोपपचिरन्योक्तखरूपमात्रसिद्धभावनोपपत्तिभिवा नवीनोक्त- त्यलं पल्लवितेन। प्रतिस्था च यैः सार्वभौमाशयेऽपि मदुक्कोदितैक्यान्तरज्योपपत्तिः । असद्भावनाख्यखकीयोपपत्तौ प्रदत्तो जलस्वाञ्जलिस्तैः(१) सुदुष्टः ॥ ७२ ॥ * अत्र विशेषः। योगान्तरज्यासाधनार्य विंशतिः प्रकारा(१)मत्कृता द्रष्टव्याः । विशेषशरणः । (१) यैः क्षेत्रविचारदक्षैः सार्वभौमाशये मुनीश्वरग्रन्थाभिप्रायेऽपि मदुक्ता ऐक्यान्तरज्योपपत्तिरुदिता कथिता भविष्यति तैरशुद्धभावनाजनित- स्त्रीयोपपत्तौ प्रदुष्टो जलस्याञ्जलिः सद्योमरणाशौचश्नवणे तिलमिश्रितजल- जालिः प्रदत्तो भविष्यत्तीत्यभिप्रायः । (१) प्रकारान्तरशतानां कतारः पज्यचरणा आसन्नपि कुत्रापि तद्र- चिते ग्रन्थे योगज्यासाधनार्थं ते विंशति प्रकास नैकत्र संगृहीताः सन्तीति ।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेक
* अधात्र दोावगमावदामि
हिनचब्धिपचभुजांशजीवाम् ।
दो कोटिजीवाभिहतिहिनिघौ
त्रिज्योद्धृता सा द्विगुणांशजीवा ॥ ७३ ॥ .
दोज्यैकराशिज्यकया विभक्ता
फलस्य वर्गण विहीनितं च ।
त्रयं भुजज्यागुणितं त्रिनिघु-
भुजांशकानामिह थिचिनी स्यात् ॥ ७४ ॥
एवं मिथः संगुणिते धनेन दो:कोटिजीवे विवरं तयोर्यत्।
युगाहतं संविहृतं विभज्याधनेन वेदघभुजांशजौवा ॥
पाहतो दोगुणवर्गवर्गस्तथेषुनिनौ निभमौविकायाः।
कृतेः कतिस्तद्युतितो विशोध्य नखैहतां वर्गसमाइतिं च ॥
दोयाविमौौरवशेषनिधी
दोा विभज्याकतिवर्गभक्ता।
लधं हि पञ्चभुजांशजीवा
विलोमतोऽनिलवादिजीवाः ॥ ७७ ॥
क्रमोक्रमज्याक्रतियोगमूलाद्-
दलं तदधीशकशिञ्जिनी स्यात् ।
त्रिज्योक्रमज्यानिहतेईलस्य
i : मूलं तदधींशकशिचिनी वा ॥ ७८ ॥

·स्पष्टाधिकारः । यदंशार्धजीवाकृतिघन्युत्क्रमज्या स्वकीया तदंशोकमज्याङ्कभक्ता। विलब्धात् पदं यत् वकीयांशकार्ध- ज्यका साऽतिसूक्ष्माऽथ वा स्यात् खत्ते ॥७॥ यद्यत्र भागाः खाङ्केभ्योऽधिकाः खाङ्कोनिताश्च ते । तन्यायुक्तत्रिभज्यैव कल्प्या चोकमञ्जिनी॥८॥ दोात्रिभागस्य धनं तु तावत् कृत्वा हतोऽयं विगुणस्य कृत्या । खधंगयुक्तोन फलेन युक्तो दोाविभागः पुनरेव तस्मात् ॥ ८१ ॥ धनादिकेनैव मुहुः स्फुटः स्या- दोात्रिभागखिलवज्यका स्यात् । पूर्व तु दोयावशतो यथोक्त्या भुजांशखण्डस्य गुणं प्रसाध्य ॥ ८२ ॥ तेनोद्धृता दोचकया विनिधी त्रिज्याकृतिासदलस्य वर्गे। हिघ्ने विशोध्यास्य पदस्य खण्डं भुजांशकान्ध्यंशगुणस्य मानम् ॥८३ ॥ भुजांशकानां प्रथमं ज्यकायाः ग्राह्योऽत्र पञ्चांशक आर्यवयः :। चतुर्गणात् तदृधनतत्रिभज्या- ·१ ३ १३८ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- वर्गण लब्धं भवतीह चाद्यः ॥ ८४॥ आद्याहतः पञ्चमभागवर्ग- स्विभज्यकावर्गविभाजितश्च । फलं खकीयेन शरांशकन विहीनितं शेषमितोऽन्यसंजः ॥ ८५॥ अन्योनिताद्येन युतो ज्यकायाः पञ्चांशकः स्यात् स्फुटपञ्चमांशः । आद्यान्यमानं पुनरेव तस्यात् कृत्वा स्फुटः पञ्चलवो ज्यकायाः ॥८६॥ यथोक्तरीत्येत्यसकृत् स्फुटोऽयं ज्येष्वंशकः पञ्चलवज्यका स्यात् । रोत्याऽनयेष्टान्यविभागकाना- मपीह जीवानयनं विधेवम् ॥ ८७॥ इत्थं खाङ्काल्पभागेषु च्यादिभागज्य काविधिः । प्रोक्तस्त्यादिघ्नभागेषु खाकाल्पेषु तवैव सः ॥८॥ थी 'मिर्जीलुकबेगो'ऽपि वृत्तान्त:क्षेत्ररोतितः । वकल्पितं त्रिभागस्य चक्रे ज्यानयनं पुरा ॥ ८६ ॥ अथासां क्रमेणोपपत्त यः- त्रिज्याव्यासार्धकृतवृत्ते खेष्टचापांशदोर्पाकोटिज्ये द्विगुणे यथा दोःकोटिरूप भवतस्तथा सम्पूर्ण ज्यावये तदग्राभ्यां कर्णस्तु विगुण त्रिज्यामितो वृत्तव्यास एवेत्येकं जात्यक्षेत्रम् । अथ ·स्पष्टाधिकारः। तदन्तर्गततत्सजातीयं तदर्धजात्यं च द्वितीयम् । दोर्जा भुजः कोटिज्या कोटिस्त्रिज्या कर्ण इति । एवमाद्यजात्ये दो को- टियोगात् तत्कर्णभूमो योऽवलम्बः स तु दिगुणचापांशानां ज्यारूपस्तदुभयतश्च ये जात्ये ते अपि तत्म जातीये (सजाती- यजात्यानुपात योग्ये(१)भवत: । तत्र हिगुणचापांश ज्या भुजस्त- दुत्क्रमज्योनहिगुणविज्या कोटिश्चापांश कोट्यंश जहिगुण ज्या कर्ण इति टतीयम् । एवं दिगुण चापांशजोत्क्रमज्या भुजस्तकमज्यैव कोटिश्चापांशजहिगुण ज्या कर्ण इति चतुर्थं प्रतीत्यर्थं जात्यक्षेत्रद- शनम् । द्विगुणचापांशज्यासाधनार्थ क्षेत्रम् चा.ज्या घाज्यार २चा.ज्या चा. कोज्या २ हतीयजात्ये लघु- अत्र हिगुणचापांशानां ज्या ज्ञानार्थ भूतहितीयतदर्धजात्यादेवानुपातः । त्रिज्या कर्णे चापदोळ भुज- स्तदा चापकोव्यंशजहिगुण ज्याकणे क इति जातो द्विगुणचपां- । विशेषशरणः ! (१) प्रक्षिप्तमिति ।

·mins भुको २ भुव: कोव १ त्रि त्रि १ १४० सिद्धान्ततत्त्वविवेक- शज्यारूपो भुज इत्युपपन्नं दोःकोटिजीवाभिहतिरित्यादि । अथ वा जातभुज कोटिज्याभ्यां तुल्यसमासभावनया जाते हिगुणभुजांशकानां भुज ज्याकोटिज्ये अब पूर्वभुजकोटिज्याभ्यां समासभावनया जाते त्रिगुणभुजां- भुव कोष शानां भुज ज्याकोटिज्ये भुघ त्रिवभु 3 त्रिव १ एवं हिगुणभुजांशानां दोाकोटिज्याभ्यां तुल्यसमासभावनया जाते चतुर्गणितभुजांशानां दोाकोटिज्ये भुध को कोषभु ४ भुवव १ भुव. कोव ६ कोवव १ को. अ १ त्रिव १ विध त्रिव अत्रापि पूर्वदो:कोटिज्याभ्यां समासभावनया पञ्चगुणितभुजां- शानां जाते दोाकोटिज्ये भुव. कोव १ १० कोवव. भु ५ भुववभु । विवव । भुवव. कौ५ भुव. कोष १ १० कोवव कोर त्रिवव १ भुको २ एवं क्रमेण दिल्यधिपञ्चगुणितभुजांशानां जीवाः मुघ त्रिव भु३ भघको कोष, भ४ भुघ.कोव कोवव.४५भुवव.भु, त्रि १ त्रिव १ त्रिघ १ त्रिवव १ अत्र क्रमेण दयादिगुणितभुजांशज ज्यानामुक्तगणितोपपत्तिः स्फुटव सुबुद्धीनां किं लिखनविस्तरेण । अर्धव्यंशचतुर्थाश पञ्चांश ज्योपपत्तिस्तूच्यते। उक्त दृष्टान्तवृत्ते पूर्व- मुक्ता ये दिगुणचापांशास्तानत्र चापांशान्ये च चापांशास्तान् तदर्ध- चापांशान् प्रकल्प्योपपत्तिरूह्या। चापोत्कमज्या भुजस्तत्क्रमज्या कोटिस्तहर्ग योगपदं चापाधीश जहि गुण ज्या कर्णस्तदर्धमर्मज्येति स्पष्ठं बालानामपि । द्वितीयप्रकारे तु लम्बनिपात सिद्धपूर्वोक्तचतु- ·स्पष्टाधिकारः । १४१ १ जात्यस्य भुजश्चापोतक्रमज्या तत्क्रमज्या लम्बरूपा कोटिश्चा पाधीशविगुण ज्या कर्ण इति । तत्कर्णज्ञानार्थं लाघवाहिती- यजात्येनैव साजात्याञ्चतुर्थजात्येऽपि तीयजात्यवदनुपातः । स च' यथा साध्ये चापाधीशज्याभुजे त्रिज्याकर्ण स्तदा सिद्धे चापोत्क्रमज्यातुल्ये भुजे क इति सिद्धश्चापाधींशदिगुणज्यारूपः कर्णस्तदधं चापाधीशज्या सिद्धा। चापाधीशज्याभक्तत्रिज्योत्क्रम- ज्याहतिखण्डरूपा हरतुल्यलब्धी भाज्यस्य हरवर्गतुल्यत्वनिय- मात् त्रिज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मूलं चापाधीशज्येत्युपपन्नम्। साजात्यतो ज्यानयनं सुधीभिर्जात्यानुपातादपि कार्यमत्र । येनोक्तवत् तुल्यफल क्षतिर्न जानन्ति नेत्थं जडबुद्धयस्तु ॥ यहोकमज्यावियुता विभज्या उ० त्रि १ कोटिज्यका तत्कृति-उव १ उ.त्रि २ त्रिव १ वर्जिता च । त्रिज्याकृतिः. उब १ उ.त्रि २ सा क्रममौर्विकायाः कृतिर्भवेदुत्क्रममौविकायाः ॥ कृतौ युता सा उ.त्रि २ हिगुणोत्क्रमज्या- त्रिज्याहतिस्तत्पदखण्डसिधै। तदङ्खिमूलं परिग्रह पूर्व- प्रकारसिद्धो गदितो द्वितीयः ॥ विज्योत्क्रमज्यानिहतेदलस्य मूलस्वरूपानयनप्रकारः। (१) सुसूक्ष्मखण्डानि विहाय तस्यान्तरस्थ सुस्थूलजखण्ड केषु ॥ विशेषशरणः । (१) तस्य चापस्यान्तरस्थूल जखण्डकेषु मध्ये मध्ये दशदशा- शान्तरं दत्वा यानि स्थूलानि बृहन्ति इष्टचापानयनार्थमगत्या स्वीकृतानि खण्डानि तेषु सुसूक्ष्मखण्डानि लध्वन्तरमर्थत एकांशतुल्यमन्तरं दत्वा यानि ·१२ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- प्रकारयोर्ये समतां प्रक समुद्यतास्ते परिवर्जनीयाः । यतः कलापञ्चकजज्यका-(१)१६ । ४० ऽर्ध-८ । २० मधंज्यका तुल्यविधौ तदीया ॥ अथ तृतीयांशज्यानयने तु पूर्वोक्त विगुणितभुजां शानां ज्याव- भुध ४ त्रिव, भ3 रूपम् । अत्र केवलभुजांश ज्याज्ञानार्थमिद- मेव ज्ञातभुजांश ज्यावरूपं कल्प्यम् । केवलभुजांश ज्यावरूपं तु ज्ञातभुजांशतीयांश ज्यारूपं तथा सति ज्ञातभुजांश ज्ययेदं विशेषशरणः। खण्डानि भवेयुस्तानि विहाय त्यक्त्वा ये भास्करमुनीश्वरादयो द्वयोः प्रकारयोवृहज्ज्यालघुज्याप्रकारयोः समतां तुल्यतां स्फुटभोग्यखण्डादिनेत्य- निमश्लोके संबन्धः। (१) " यातैष्ययोः खण्डकयोोविशेषः" इत्यादिभास्करोक्तविधिना विव१ ५०१९ स्फु. भो. खं. :. ज्या ( ० । ५) ० । ५)= ज्या (1) २४० ५०१९४१ । अत्रादौ लब्धिः = ०, अतोऽग्रे षष्टयवयवन- २४० x १०४ १२ हणात् ज्या ५०१९४ ६० २४० x १२० २४०x२ इयं १२० व्यासार्धेऽतो मुनीश्वरस्वोकते भूनन्दभूमिते व्यासार्धे ज्या ५०१९ x १९१ = १६ । ४० । इतो- २४०x२x १२० (i) इने सुगमम् ।

·स्पष्टाधिकारः। त्रिव3 सममिति समच्छेदीकृत्य छेदापगमे च कृते जातौ समपक्षी ऋघ ४ त्रिव त्रयं ३ । अत्र चतुर्ध्नमव्यक्तघनं पक्षयोः प्रक्षिप्य तौ यंघ त्रिव. ज्या १ त्रिघ्नेन त्रिज्यावर्गेण हृतौ कृत्वा जातमाद्यपक्षे व्यं १ । तत्समे- घ४ त्रिव.ज्या १ ऽपरपने तु व्यक्तखण्डं ज्याव्यं शमितं सिद्धम । अव्यक्तखण्डे व्यंगज्याघनाब्धिघातस्त्रिज्यावर्गहृतस्त्रिभक्तश्च । तत्र ज्यानयंशं त्रयंशज्यामानं स्थूलं प्रकल्प्य तवनस्त्रिज्यावर्गहृतः खन्यंगयुतो ज्यानयंशे योजितः सूक्ष्मासन्न स्थूलं वयंश. ज्यामानं स्यात् पुनरेवं तस्य घनादिना ज्ञातं ज्याव्यंशज्यै- वाऽसकृत् स्फुटा रतीयांशज्या स्यादित्युपपन्नं दोाविभागस्य घनमित्यादि। चतुर्थीशज्याज्ञाने तु चतुर्गुणितभुजांशानां ज्या स्वरूपमिदं भुव० को ४ कोष० भु ४ ८ त्रिव० भुको ४ इदं वा । अन भुज- त्रि घु १ ज्या चतुर्थीश ज्येति पक्षोऽयं ज्ञात ज्यासम इति यथोक्तवत् सम- पक्षी विज्यापवर्तितौ चात्र । अन चच.को ८ त्रिव.च. को ४ रू. चघ. को० त्रिव. च. को० त्रिव. ज्या १ त्रि चतुर्थीशज्यातकोटिज्यादिनघातस्त्रि ज्याभक्तस्तविगुणांश ज्यामान- मिति पूर्व निर्णयात् प्रकृते तत् तु जातभुजांशानामर्धज्यामानं स्यात् । तेन तद्गुणः पक्षोऽयं चव ४ त्रिव २ विज्यावर्गज्ञा- तज्याघातसम इति तद्गुणभक्त एव विज्यावर्गो ज्यागुण: फलं केवल तत्यक्ष समम् । तत्र समशोधनेन हिगुणे त्रिज्यावर्ग तत्फलं विशोध्य शेषस्य मूलाधं चतुर्थांशस्य ज्येत्युपपन्नं यथोक्तम् । भुष.को त्रिघ २ ·त्रिवव १ . पंव १ १४४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ पञ्चमांश ज्या ज्ञाने च पञ्चगुणितभुजांशानां ज्यावरूपं भुघ.कोव १० कोवव.भु ५ भुवव.भु? भुज ज्यावर्गोनस्त्रिज्यावर्गः कोटि- ज्यावर्ग इति कोटिज्यावर्गस्वरूपमुत्यावं वा तत्स्वरूपं भघ.त्रिव २० त्रिवव भृ ५ भुव० भुव १६ । अत्र पञ्चमांशरूपकेवलभुज- त्रिवव १ ज्याज्ञानार्थमिदं ज्ञातज्यासममिति पक्षी पंध.त्रिव २० त्रिवव.पं ५ पंध. पंव १६ त्रिवव.ज्या०. पंघ.त्रिव त्रिवव.पं. पंच ० विवव.ज्या २ समत्वात् तयोः पेक्षयोरिदं पंघ. त्रिब २० पंघ० पंव १६ संयोज्य जाती पक्षी त्रिवव.पं ५= पंघ.त्रिव २० पंघ. पंव १६ त्रिवव. ज्या पञ्चगुणितेन त्रिज्यावर्गवर्गेण भजने जलपङ्कयां पञ्चमांश- ज्यैव अधःस्थिते तत्तुल्यपक्षे तु व्यक्तखण्डे ज्ञात ज्यापञ्चमांश: सिद्धः । अत्र पूर्व स्थल त्वेन ज्या पञ्चमांशमेव पेञ्चमांश ज्या प्रकल्प्य प्रथमाव्यक्तखण्डे आद्यसंज्ञ उपपनो द्वितीयाव्यक्तखण्डे त्वन्य. संज्ञ उपपन्न इति । तयोर्धनर्णयोरन्तरयुक्तो ज्यापञ्चमांशः स्यात् पुनरमुं पञ्चमांश ज्यास्वरूपं प्रकल्प्याद्यान्यद्वारा स्फुटो ज्यापञ्चांश इत्यसकृत् स्थिरो ज्यापञ्चमांश: पञ्चमांशज्येत्युपपन्न भुजांशकानामित्या द्यु तम् । यबाहुकोटिज्यकयोश्च वर्ग- वियोगमानं त्रिभजोवयाऽऽप्तम् । नूनं च तत्कोटिगुयास्य मान विसंगुणानां च तदंशकानाम् ॥ ६ ॥ यत्कोटिजीवादलसंयुतेक-

·स्पष्टाधिकारः।
राशिज्यकायास्विगुणाहतायाः।
पदं तु तदभागदलस्य कोटि-
ज्यकाऽवगम्या सुधियाऽत्र नूनम् ॥ ६१ ॥
त्रिज्यादलं खाग्निलवज्यका स्यात्
तत्कोटिजज्या च खषड्लवज्या ।
वर्गाधमूलं त्रिभमौर्विकाया
जीवा भवेत् पञ्चकृतांश-४५कानाम् ॥ १२ ॥
दोयात्रिभज्याइतियुक्ताहीने
त्रिज्याकृती तद्दलतः पदे ये ।
भुजेन युग्हौनगृहत्रयस्य
दलोत्यजीवे भवतः क्रमात् ते ॥ ६३ ॥
कोटिज्ययोर्दीय कयोश्च ये चा-
न्तरे तयोर्वर्गजयोगमूलम् ।
तदर्धतुल्या भुजयोगमूल-
खण्डस्य जौवा भवतीह
दोःकोटिजीवान्तरवर्गखण्डान्-
मूलेन तुल्या सुधियाऽत्र वेद्या
दोःकोटिभागान्तरखण्डजीवां
वक्ष्येऽथ मूलग्रहणं विनाऽपि ॥६५॥
हिसंगुणो बाहुगुणस्य वर्ग-
१८॥
नूनम् ॥ ६४ ॥

·- सिद्धान्ततत्त्वविवेके- स्त्रिज्योती(१) वाऽन्तरिता फलेन । त्रिज्यैव(२) दोकोटिलवान्तरज्या स्यात् कल्पनैवं बहुधा खबुद्ध्या ॥ ६ ॥ हिन्नांशकोटिजीवा वा बाहुकीव्यन्तरज्यका। फलमेवोदितं यस्माद्दिनांशोत्क्रमशिचिनी ॥१७॥ अत्रोपपत्तिं शृणु यावदेकं राशिज्यकामानमिह प्रकल्प्य । या १ त्रिज्या तदूना हिटहोत्क्रम ज्या (या १ त्रि १) प्रोताधजीवानयनप्रकारात् ॥ अत्रैकराशेर्भवति ज्यकाया वर्ग: (या.त्रि ३ त्रिव ३) स चाव्यक्तकृते: समानः । कते समच्छेदकयोविना समे विशुद्धे च समौ च पक्षौ। याव २ या. त्रि १ रू. अष्टाहतौ तौ विगुणोत्थकृत्या युतौ पुनस्तावपि तुल्यपक्षो। याव१६ या.त्रि८ त्रिव १ = याव • या.त्रि • त्रिव विशेषशरणः । (१) ऽथान्तरिता-इति पाठः श्रेयान् । (२) अत्र कल्प्यते भुजचापः = अ । ज्याअ :: ज्या(को-अ) त्रि (त्रि-ज्या अ)ज्या अ त्रि.२ज्या अ त्रि त्रि 03D याव० यात्रि. त्रि कोज्या अ. -त्रि-२ ज्या अ :: उपपन्नम् । त्रि THAPANNARSHASTRA

·स्पष्टाधिकारः।
या०
त्रि 3
या ४ त्रि १
समौ च मूलग्रहणादपोमो
या १-
त्व व्यक्तमानं समशीधनेन ।
विभज्यका भवतीह तेनार्धिता विभज्या खगुणांशजीवा।
वृत्ते षडस्रीयभुजस्तु वृत्तव्यासाधतुल्योऽथ तदर्धकं वा ।
शरवेदलवानां च समे दोःकोटिजज्य के ।
विज्याकर्णः स तविघ्नवर्गमूलसमो यतः ॥
अतो विलोमतस्त्रिज्यावर्गाधपदमेव सा ।
गृहीता सार्धराशिज्या तत्कोटिज्या च धीमता ।।
भुजहीनविभस्यात्र भुजज्योनविभज्यका।
उत्कमज्या भवेदेवं भुजयुक्तत्रिभस्य तु ॥
भुजज्याच्या विभज्या स्यादुत्क्रमज्या च तशात् ।
अधांश ज्याप्रकारेण स्फुटा तहासना सताम् ॥
वृत्ते तु तन्मध्यगसूचतच ति यग्भुजज्ये सुधियैकपाखें ।
तत्कोटिजीवे च तदनकाभ्यां कार्ये तु दोान्तरमत्र बाहुः ॥
कोटिज्ययोरन्तरकं च कोटिस्तयोश्च यदर्गजयोगमूलम् ।
कर्णस्तदधं भुजयोवियोगखण्डस्य जीवेत्युपपनमत्र ।
एवं कोटिज्यांच दोज्यां प्रकल्प्य तज्ज्यादोाभ्यां च पूर्वप्रकारात् ।
बाह्वोर्या स्यादन्तरार्धस्य जीवा दोःकोव्योः स्यादन्तरार्धस्य सा ज्या ।।
दोाकोटिज्यान्तरणव तुल्ये तब स्यातां बाहुकोटी हि कर्णः ।
दोःकोट्युत्थज्यान्तरस्यैव वर्गादहिन्नान्मूलं तस्य खण्डज्यकाऽतः ॥
विघ्नाद्वर्गादेव वेदांश मूलं साम्यात् कृत्वा चोपपन्नं यथोक्तम् ।
पूर्व प्रोक्ता भावना याऽन्तरोत्या तद्रीत्यैवं बाहुकोट्यन्तरज्या ॥
यथा दोयाकोटिज्ये भु १, को १ । अब कोटिज्यां दोज्यों
तथा दोज्यां च कोटिज्यां प्रकल्प्य अन्तरभावनार्थ न्यासः

·१४८
सिद्धान्ततत्त्वविवेके-
भु १ को १
भुव १ कोव १
उक्तवदोःकोट्यन्तरज्या
-
को १ भु १
। भुजज्याव-
त्रि १
भुव २ त्रिव
त्रि
गोनस्य विज्यावर्गस्य कोटिज्यावर्गवादियं वा
अत्र धनखण्डे त्रिज्यया हृते लब्धं त्रिज्यैव ऋणखण्डे तु भुज-
ज्यावर्गों हिनस्त्रिज्याभक्त इत्युपपन्नं यथोक्तम् ।
इयं युगाब्जा गगनेन्दवञ्च
रूपात्मकः सावयवी गुणोऽयं २ । १४ । १० ।
त्रिज्या गुणनीह पृथग्युतोना
विभज्यया वेदहृताऽऽद्य लब्धम् ॥ ६८॥
ज्या स्याच्चतुष्पञ्चमितांशकानां
द्वितीयमष्टादशभागकानाम् ।
क्रमात् तयोः कोटिगुणी रसाग्नि-
हिसप्ततुल्यांशकयोज्यके स्तः ॥६६॥
खं पञ्चरामाः क्षितिपा-० ॥ ३५ ॥ १६ स्तथा खं
सप्लेषवो वेदमिता: । ५७ । ४ क्रमेण ।
रूपात्मकौ सावयवौ गुणौ तौ
त्रिज्यगुणौ वाऽथ तयोज्यंके स्तः ॥ १०॥
शून्यं जिना जिनास्तिथ्यो
मुनयो । २४ । २४ । १५ । ७ गुणकस्वयम् ।
तगुणा त्रिज्यकैवात्र
सूक्ष्मरीत्या जिनज्यका ॥ १०१॥

·स्पष्टाधिकारः। वासनां शृणु सविस्तरामिहाष्टादशांशगुणमप्रकटाणंम् या १ । संविधाय बुध तेन विहीना त्रिज्यका या त्रि १ दिनगजोक्रमजीवा । यात्रि । त्रिव १ विज्यया च गुणिता दलिता स्यावर्ग एव रसरामगुणस्य। याद २ एवमप्रकटमान कति सा हृता विभगुणस्य दलेन । त्रि १ यावव ४ त्रिव १ त्रिव २ तत्क्रतिश्च रसरामलवाना- मुत्क्रमोभवगुणस्य च वर्गः । यो क्रमोक्रमगुणस्य च वर्गी यावव ८ या.त्रिघ १ त्रिवव १ तद्युतेः पददलं तिजीवा। तेन चाप्रकटमानकृतियोऽब्ध्याहता याव४ युतिसमा नियमात् स्वात्। पक्षयोः समहरापगमेऽपि तौ समावृणगताष्टगुणौ च ॥ यावव ६४ या.त्रिघ ८ त्रिवव = याव.त्रिव ६४ क्षेपकण यावव ६४ याव.त्रिव १६ त्रिवव ९ सहितावपि तुल्यो याव.त्रिव १६ याव.त्रिघ ८ त्रिवव १ = यावव ६४ याव.त्रिव ४८ त्रिवव ९ तत्पदग्रहणतोऽपि समौ तौ। तत्र चाद्यपद-या.त्रि ४ त्रिव १ मन्यपदं हि स्यादिदं याव ८ त्रिव ३ च यदि वेदमपौत्थम् ॥ याय ८ त्रिव 3 तत्पदइयवशात् समशुद्धौ मानमप्रकटजं विविधं स्यात् । त्रिव ५ त्रि १ तत्र चाद्यमिद- मन्यदिदं त्रि १च त्रिज्यकापरिमितं हि तदत्र । नोचितं त्रिगुणाल्पकजीवा तस्य येन नियमेन किलास्ति । १८

·१५०
सिद्धान्ततत्वविवेके-
यस्य कोटिदलजज्यकयाऽत्र स्यात् समा द्विगुणभागजजीवा ।
इत्थमत्र नियमोऽप्युभयत्र स्यात् परं प्रकृतयोग्यमिदं न।
अन्यमानमिह तेन ग्टहीतं चाद्यमानममलं गणित जैः॥
परोक्तशील्पानवबोधतस्तविश्वासतोऽत्राल्पधियां सुतुध्यै ।
वदन्ति ये युक्तिमियं सुदुष्टा जेया यतः संशयकारिणी सा ।
पञ्चाङ्गतः प्राग्गणितेन सूक्ष्मा-
सन्नं पदं सावयवं ग्राहीला २।१४ । १० ।
तत् त्रिज्यकानं निभजीवयोनं
वेदोघृतं स्यावृति-१८ भागजीवा ।
दोकोटिभागान्तरजज्यकायाः प्रकारतो वेदशरांश-५४ जीवा ।
अत्र स्फुटा पञ्चपदविभज्याहृतिस्त्रिभज्यासहिताऽब्धिभक्ता॥
/त्रि १ त्रि
कृत्यंशवेदेषुलवज्यकाभ्यां
त्रि१त्रि १
४
तत्कोटिभागज्यकयोश्च वौँ । त्रिव १ त्रिव ५ / त्रिव त्रिव५
१
w
बाणा: स्वमूलेन २।१४ । १० युता विहीना
गजे ८ हतास्तत्फलयोश्च मूले । ५७॥ ४ ॥ ॥ ३५ । १६ ।
विभज्यया संगुणिते क्रमेण दिशैल-७२ षड्वङ्गि-३६ लवज्यके स्तः ।
एवं च वेदेषु-५४ खवगि-३० भागज्याभ्यां च चापान्तरशिन्जिनीया।
यथोक्तवत् तत्र सदा गुणोऽयं ० । २४ । २४ । १५ । ७
विभज्यकायाः खलु चोपपत्रः ।
तघ्नत्रिभज्यैव जिनांशजीवा
व्यक्ता भवेहासनया बुधानाम् ॥
अन्योन्यदोकोटिगुणाहती ये
त्रिज्योधते तत्फलयोस्तथैव ।

·स्पष्टाधिकारः। १५१ कोटिज्ययोर्दोज्यंकयोश्च वर्गा- न्तरं तु यत् तत्सममेव बोध्यम् ॥ १०२ ॥ यच्चापयोईतचतुर्थभाग- स्थयोश्च वर्गान्तरकं ज्ययोर्यत् । तच्चापयुत्यन्तरदोलवैक- ज्याप्तं द्वितीया नियमाज्ज्यका स्यात् ॥१०३॥ तकप्रभृत्यखिलशास्वविदोऽपि विना रेखात्म मूलगणितानवबोधतश्च । खल्पान्तरान्म हदनिष्टफलस्य भौत्या भ्रान्तानमन्त्यलिवदव च सूक्ष्मरीत्या ॥१०॥ कुण्डावबोधनविधौ परनिर्मितानि स्थूलप्रकारजनितान्यशुभानि बुद्ध्वा । तेन ज्यकागणितवासनया प्रसङ्गाद् दिक्कुण्डसाधनविधि प्रवदामि सूक्ष्मम् ॥१०५॥ चतुर्भुजं वृत्तमथार्धचन्द्र विकोणक योनिसमाह्वयं च । पडसमष्टासमथाष्ट पत्रं पद्माह्वयं चापि तु पञ्चकोणम् ॥ १६ ॥ सप्तास चेति दशैव कुण्डा- न्युक्तानि तज्जैरिह सत्फलार्थम् ।

·१५२ सिद्धान्ततस्वविवेके- हस्तहिहस्तादिफलीमितानि तबाङ्गुलैः सिद्ध मितैश्च हस्तः ॥ १०७॥ षष्टिव्यङ्गलकैरबाङ्गुलं व्यङ्गुलकं तथा । प्रतिव्यङ्गुलषष्ट्या स्यागणितार्थ क्रमस्त्वयम् ॥ १०८ ॥ तवैकहस्तजक्षेत्रफलं जिन-२४ कृतेः ५७६ समम् । हित्यादिगुणितं तद्धि धादिहस्तोद्भवं सदा ११५२ । १७२८ । २३०४ ॥ १०६ ॥ फल में कभवं धादिगुणितं धादिहस्तजम् । न हि यादिकराणां चाङ्गुलवर्गसमं हि तत् ॥ ११ ॥ आयुरारोग्यमैश्वयं लभते समबाहुके । सूक्ष्मक्षेत्रफले कुण्डे तद्भासो विषमे भुजे ॥ १११ ॥ अन्नयखादिकुण्डेषु यैर्भुजा विषमाः कृताः । चतुर्भुजेऽपि विषमा भुजाः किं न कृताश्च तैः ॥ ११२॥ एकदिनफलाभ्यां ये पदे ते बाजविस्तती । स्यातां समश्रुतौ चाद्ये कुण्डे तुल्य चतुर्भुज ॥ ११३ ॥ आसन्नमूलग्रहणामुजो २४ व्यास-३३ । ५६ श्चतुर्भुजे। एकहस्ते यादिहस्तेऽप्येवं साध्यं विचक्षणैः ॥ ११४ ॥ (१) अष्टनात् फलवर्गाच्च पचभक्तात् पदात् पदम् । विशेषशरणः । (१) अस्यैव ग्रन्थस्य मध्यमाधिकारस्येन १५६ तमश्लोकेन ·१५३ स्पष्टाधिकारः। अभीष्टे वर्तुले कुण्डे व्यासमानं प्रजायते ॥ ११५ ॥ आसन्नमलग्रहणादयासः सप्ताश्वि-२० संमितः। एकहस्ते तथा यादिहस्तेखखफलक्रमात् ॥ ११६ ॥ (१)हाविंशद्गुणितात् पञ्चभक्ताच्च फलवर्गतः। मूलमूलं दलेन्दाभे व्यासमानं प्रजायते ॥ ११७ ॥ आसन्नमूलग्रहणादमुलान्यष्टवह्नयः ३८ । व्यङ्गु लानि दश १० व्यासश्चैकहस्तार्धचन्द्र के ॥ ११८ ॥ समत्रिभुजकुण्डस्य (२)फलवर्गों नृपाहतः। विशेषशरणः । /व्या ४५ वृ.क्षे.फ ४८ =वृ.क्षे.फ :: व्या Vवृ. क्षे क्षे.फर अत उपपन्नम् । - X व्या- १ Vव्या (१) पूर्वोक्तरीतितोऽर्धवृत्तक्षेत्रफलम् व्या x ५ क्षेफ' x ३२ क्षे क्षेफ x ३२ - andren क्षेफ : व्या व्या ५ अत उपपन्नम् । (२) समत्रिभुजे भुजाधमावाधा, ततो लम्बवर्गः= ३ भु ३ भु फर team ४ ३ VE अत उपपन्नम् । ३ १८॥

·१५४ सिद्धान्ततत्त्वविवेके त्रिभक्त तत्पदान्मल भुजः स्यादथ तत्कृतिः ॥ ११८ ॥ खवयंशसंयुता कार्या व्यासः स्यात् तत्पदं (१)विह। नृपन्नाहा (२)फलाडो भैइतस्तत्पदात् पदम् ॥ १२० ॥ व्यासमानं भवेत् तत्र चैकहस्ते भुजो भवेत् ३ । २८ । कुरा डेङ्गु लादिको व्यासश्चासन्नपदतः ४२।७ किल॥१२१॥ फलात्(३)खखाष्टवेद-४८००घ्नात् अट्रि खाद्रिहृतात् पदम्। विशेषशरणः । (१) समत्रिभुजोपरिगतवृत्तस्य व्यासानयनम् । शिरःकोणाभ्या- माधाररूपभुजोपरिगतलम्बरेखाद्वययोगः केन्द्रम् । अतः समत्रिभुनस्य भुनः कोटिः, व्यासाचं भुजः, व्यासः कर्णः । : भु+ १ व्या ४ व्या' । भु ३ २ - व्या २ व्या व्या = 1/४ भु अत उपपन्नम् । ३ (२) पूर्वोपपत्तौ भु व्या. ९ व्या CC ९ व्या अथात्र पूर्व भु १६ फर ॥ ३ १ ३ (१६ फ)२ :.व्या :: व्या = 1/- ( १६ फ) अत उपपन्नम्। २७ (३) इत्यादिसूत्राणामूपपत्तयः क्षेत्रप्रदर्शनपूर्वक ग्रन्थान्ते शेषटि- ·स्पष्टाधिकारः । बाहुरश्वत्य पत्राभे योनिकुण्डे प्रजायते ॥ १२२ ॥ समविभुजवत् तस्माइयासोऽप्यनाथ हस्तजे । कुण्डे भुजो १४ । ४६ । १६ मवेदव्यासो-२२ । ५० ऽङ्गु लाद्यो गणितेन वै ॥ १२३ ॥ इत्येको योनिकुण्डप्रकारः । अथ वाऽश्वत्यपत्राभे योनिकुण्डे फलं तु यत् । षष्टिवर्ग-३६०० गुणादस्मात् त्रिद्दिदन्तै-३२२२ हृतात् पदम् ॥ व्यासमानं भवेनूनं तद्र्धपदं भुजः । हस्तयोनौ व्यासमानमिदं २५ । २२ । २० बाहुरयं १७ । ५६ । सदा ॥ १२५ ॥ इति द्वितीययोनिकुण्डप्रकारः । एवं षडखकुण्डस्य फलवर्गोऽधिसंगुणः । भैहृतस्तत्पदान्मूलं भुजमानं प्रजायते ॥ १२६ ॥ अष्टनाच्च फलादृर्गी भैहृतस्तत्पदात् पदम् । व्यासो भवेदिनिघ्नोऽसौ भुजो व्यासोऽथ वाऽनिशम् ॥ आसन्नमूलग्रहणाद्वस्त- कुण्डे भुजस्त्वयम् १४ । ५३ ॥ व्यासोऽङ्ग लात्मकश्चायं २८ । ४६ सम्यक् शिल्पविदोदितः ॥ १२८ ॥ विशेषशरणः । प्पण्यामवलोक्याः । ग्रन्थमुद्रणे विलम्बाभियाऽत्र न ताः संरक्षिता इति ।

·६ सिद्धान्ततत्त्वविवेक- एमष्टाखकुण्डस्य फलं पञ्चाद्रि-०५ संगुणम् । त्रिपञ्च- ५३ विहृतं तस्य मूलं व्यासो भवेट्-ध्रुवम् ॥ सन्यं द्वाविंशतिस्त्रयूनषष्टिः । २२ । ५७ सावयवी गुणः । तद्गुणो व्यास एवात्र भुजः स्यादष्ट कोणके ॥ १३० ॥ एकहस्ताष्टकोणस्य व्यास आसन्नमूलतः २८ । ३३ । भुजश्चायं १० । ५५ तथा द्वयादि- हस्तकुण्डे समानयेत् ॥ १३१ ॥ अथ पद्माख्यकुण्डे तु खफलं गुणितं च तत् । सन्याङ्गवह्निभि-३६० वह्नि- वेदसागर-४४३ भाजितम् ॥ १३२॥ तन्मूलं व्यासमानं स्या- दतश्चाष्टास्रवद्भुजः। एकहस्ते च पद्माख्ये व्यासो २१ । ३८ । २५ बाहुस्तथा- ८ । १६ । ३८ ऽङ्गु लैः ॥ १३३ ॥ अथान्य थाऽष्टपत्रैस्तु पद्मकुण्डं वदाम्यहम् । शून्यं षट्सप्त मनवो । ६ । ७।१४ गुणः सावयवत्वयम् ॥ १३४ ॥ मालात् तद्गुणितान्मूलं भुजमानं प्रजायते ।

·स्पष्टाधिकारः। १५७ सोऽष्टासव्यासगुणकोद्धृतो व्यासो भवेध्रुवम् ॥१३५॥ तवैकहस्तपद्माख्ये भुजः सावयवस्वयम् ७ । ३९ । ५५ व्यासश्चार्य २० । ३ । १२ व्यादिहस्ते- ऽप्येवं साध्यं विचक्षणैः ॥ १३६ ॥ फलं पञ्चासकुण्डो खनागेन्दु-१८० गुणं हृतम् । नगामभूमिभि-१०७लब्धात् पदं व्यासो भवेदिह ॥ १३७ ॥ शून्यं पञ्चाग्नयो भूपा । ३५ । १६ गुणः सावयवस्वयम् । तद्गुणो व्यास एवात्र भुजः स्याद्गणितेन वै ॥१३८॥ अथैकहस्तपञ्चासे अासन्नपदतस्त्विह। व्यासो ३१ । ८ भुजो १८ । १८ भवेनून- मथ सप्तास्रकुण्डके ॥ १३६ ॥ फलाच्छ्न्याम्बरार्क-१२.नाभूहिनाग-८२१ हृतात् पदम्। व्यासी भवेद्धि सप्ताखे भुजोऽप्येवं ततः सखे ॥ १४० शून्यं षड्विंशतिभूमिः षड्बाणा गुणकोऽस्त्ययम् ॥३६।१।५६ ॥ तघ्नव्यासो भुजश्चात्र दोक्सौ चैकहस्तजौ ॥ १४१॥ भु० १२। ३५ । २१ व्या० । २८ । ०।५६ । इति कुण्डगणित प्रकारः।

·सिद्धान्ततत्त्वविवेके- अथ तत्साधन प्रकाराः । वृत्तकुगडं निजव्यासदलघमणतो भवेत् । अर्धचन्द्रं निजव्यासदलत्तस्य खण्डकम् ॥ १४२ ॥ त्रिचतुःपञ्चषट सप्ताष्टासकुण्डेषु विस्टतेः। अर्धनादौ लिखेट्दृत्तं कार्याः खखविभागकाः ॥ १४३ ॥ समाश्चैकैकका रेखाः प्रतिभागं वृतौ ततः । पूर्णज्यावच्च तेन स्यात् खखकुण्डास्त्रकाकृतिः ॥ १४४ ॥ संलग्ना वा भुजा वृत्ते देयास्तद्वशतस्विह। खस्खास्राकृतिज कुण्डं यजमानाङ्गुलैर्भवेत् ॥ १४५ ॥ जाते भुजे तावत्र विभागा अप्रयोजकाः। विभागन्नानतश्चैवं भुजास्ते चाप्रयोजकाः ॥ १४६ ॥ समत्रिभुजवत् पूर्व कृत्वा तुल्यत्रिबाहुकम् । योनिकुण्डे ततो बाहुत्रयमध्याद जाबहिः॥ १४७॥ मण्डलार्धत्रयं लेखयं बाह्वर्धभ्रमणादिह । एकार्घटत्तमध्याच्च पार्वयोस्त जाग्रगे॥ १४८ ॥ कार्ये रेखे च तत्सत चापे त्यक्त्वाऽवशेषकम्। योनिकुण्डं भवेदाद्यमश्वत्यदलयोनिभम् ॥ १४६ ॥ एवं व्यासार्धमानेन वृत्तं कृत्वा चतुर्भुजम् । भुजतुल्यभुजैस्तत्र स्खेष्ट कोणाच्च पार्श्वयोः॥ १५ ॥ भुजार्धकेन्द्रतो वृत्तदले बाह्वर्धमानतः । कार्ये भुजाबहिचान्यद्योनिकुण्डं च तदभवेत्॥१५१॥ interapinteresmahaki ·स्पष्टाधिकारः। पूर्व व्यासभुजाभ्यां च यथोक्त्योऽष्टासकं लिखेत् ।। ततस्तद्बाहुखण्डेन बाह्वर्धात् केन्द्रतः किल ॥ १५२ ॥ वृत्ताधं बाहुतश्चीवं विलिखेदासमन्ततः। तद्धि तुल्य चतुर्भागं कृत्वा चाटतीयको ॥ १५३ ॥ विभागान्तौ च यो ताभ्यां तबादलमानतः । भ्रमणान्मत्स्य मुत्पाद्य तन्मुखं त्ततो बहिः ॥ १५४ ॥ यदस्ति तहते ताभ्यां विभागाभ्यां च रेखिके तबाहुखण्ड तुल्ये च समन्तात् तेन तद्भवेत् ॥ १५५ ॥ अष्ट पत्रात्मकं कुण्डं पद्माख्यं पद्मवच्छुभम् । व्यक्ताव्यतीपपत्त्यैव सिई सूक्ष्म मयोदितम् ॥ १५६ ॥ हितीयपद्मकुण्डेऽपि साध्यमष्टासकं पुरा। तभुजाद्यन्तचिताभ्यां व्यासा(भुजमानतः ॥ १५७॥ वृत्तत्रिभागचमाणान्मत्स्यं कृत्वाऽथ यदभुजात् । बहिःस्थितं च यन्मत्स्य खण्ड पत्रं तदेव हि ॥१५८ ॥ एवं प्रतिभुजं पत्रादष्ट पत्रोद्भवं किल । पद्मकुण्डं भवेव्यक्ताव्यतावासनया परम् ॥१५६ ॥ यादिहस्तेषु कुण्डेषु खखोक्तभुजविस्ती। कार्ये ताभ्यां यथोक्त्यैव यजमानाङ्गलैः किल ॥ १६ ॥ खखासाकतिजान्यत्र कुण्डानि प्रभवन्ति च । हयादिहस्ताख्यकुण्डेषु फलमूलजिनांशकम् ॥ १६१ ॥ प्रकल्प्य वाऽङ्गुलं तत्र तैयबोक्त प्रकारतः ।

·MORE सिद्धान्ततत्त्वविवेके- एकहस्तोक्तविस्तारभुजाभ्यामेव साधयेत् ॥ १२ ॥ वासनानवबोधेन बहुधा शुष्कपण्डितैः । कृतं सुस्थूलकुण्डानां साधन तन्न मे मतम् ॥ १६३ ॥ संवादमेत्युक्तफलेन सम्यक तदेव कुण्डं किल सप्रमाणम् । नान्यन्मुनीन्द्रोक्तमपौह यस्मात् प्रत्यक्षसिद्धौ न हि वाक्प्रमाणम् ॥ १६४ ॥ अन्तर्बहिःकोणभवं तु कुण्ड विखसंख्याकभुजैरलोकम् । यैक्तमष्टासमहो कथं तै- स्त्यब्ध्यस्वकं चापि तथाऽऽतं न ॥ १६५॥ समन्ततः केवलबाह्यकोणैः सिद्धानि बाहग्रयुतेर्भवन्ति । अन्ध्यसवत् वीषुषडष्ट कोणान्तं नैमिषस्थो न हिवेत्ति चैवम् ॥ १६ ॥ अथ कुण्डवासनोच्यते । मकर्णसमचतुर्भुजक्षेत्रफलमूलं हि तडजस्तत्कर्णो व्यास इति तावत् सुप्रसिद्धम् । तुल्यभुजयोवंगयोगो हि हिगुणभुज- वर्ग: । स तु हिगुणफलतुल्यस्तत्पदं कर्णः फलमूलं तु भुज इत्युषपन्नं यथोतं चमुर्भुजे। अथ वृत्तफलं तु व्यासवर्गवर्गात् पञ्चगुणादृष्टहतान्मूलतत्य- मिति वहिलोमेन व्यासः स्थादित्युपपन्नं यथोतं वृत्ते । समका ·विज्ञापनम् । am बनारससंस्कृतसीरीज़ अर्थात बाराणसीसंस्कृतपुस्तकमाला। इयं पुस्तकमाला खण्डशो मुद्रिता भवति । अस्यां संस्कृतभा. पानिबद्धा बहवः प्राचीना दुर्लभा उत्तमोत्तमा ग्रन्था मुद्रिता भव. न्ति । तांश्च ग्रन्थान् काशिकराजकीयसंस्कृतपाठशालीयपण्डिता अन्येऽपि विद्वांसः शोधयन्ति । ये च पुस्तकमालारम्भखण्डाद् ग्रा- हकास्तैः प्रत्येकखण्डस्य मूल्यम् =) चतुर्दश आनका देया।ये चान्ये ग्राहकाः मध्यस्थानि कानिचित् खण्डानि ग्रन्थमेकं वा गृह्णन्ति ते निम्नलिखितमूल्येन प्राप्स्यन्ति । यैर्महाशयगणैश्चेदत्र बहूनि पुस्त- कानि संग्राह्याणि तैर्यथोचितसुलभमूल्येन तानि प्राप्यन्ते । विशेष. वृत्तानि पत्रव्यवहारतोज्ञेयानि ॥ तत्र मुद्रिता ग्रन्थाः । रु० आ० ३ ६ सिद्धान्ततत्त्वविवेकः खण्डानि ५ अर्थसङ्ग्रहः अंग्रेजीभाषानुवादसहितः तन्त्रवार्तिकम् खण्डानि १३ तन्त्रवार्त्तिकावशेषः टुप्टीका खण्डानि ४ ६ कात्यायनमहर्षिप्रणीतशुक्लयजुःप्रातिशाख्यम् सभाष्यं ख०६६ सांख्यकारिका चन्द्रिकाटीका-गौडपादभाष्यसाहिता वाक्यपदीयम् खण्डानि ६ (प्रथमभागे प्रथमद्वितीयकाण्डे पुण्यराजटीकासहिते खण्डानि ३ । द्वितीयभागे तृतीय काण्डम् हेलाराजटीकासहितं खण्डानि ३) रसगङ्गाधरः सटीकः खण्डानि ९ ३० परिभाषावृत्तिः खण्डे २ २ विशेषिकदर्शन किरणाबलीटीकासंवलितप्रशस्तपादप्रणीत. भाष्यसहितम् खण्डानि पाणिन्यादि ३२ शिक्षासङ्ग्रहः खण्डानि ५ ५ औषकर्म्यसिद्धिः सटीका खण्डानि ४ क्लयजुस्सर्वानुक्रमसूत्रं महर्षिकात्यायनप्रणीतं सभाष्यम् ग्वेदीयशौनकप्रातिशाख्य सभाष्यं खण्डानि ४ हवैयाकरणभूषणम् । पदार्थदीपिकासहितं खण्डानि ४ वरणोपन्यासः । सटीकवाक्यसुधासहितं खण्डे २ ६ ६ ३ ·१ ३ । १ तत्त्वदीपनम् (पञ्चपादिकाविवरणस्य व्याख्यानम्) ख०८ वेदान्तदीपः । श्रीभगवद्रामानुजाचार्यविरचितः खण्डानि ३ ४ पातञ्जलदर्शनं । श्रीरामानन्दयतिकृतमणिप्रभाऽख्यवृत्तिसहि० १ व्याकरणमिताक्षरा । श्रीमदभट्टप्रणीता खण्डानि १० रसमञ्जरी । व्यङ्गयार्थकौमुद्या प्रकाशेन च सहित ख०३ भेदधिक्कारः । व्याख्यासहितः श्रीमदप्पयदीक्षितकृतोपक्रम- पराक्रमसहितः खण्डे २ बोधसारोनरहरिकृतः। तच्छिष्यदिवाकरकृतटीकया साहि० १५ ब्रह्मसूत्रदीपिका । श्रीमच्छङ्करानन्दभगवद्विरचिता खण्डे २ ३ दैवज्ञकामधेनुः । प्राचीनज्यौतिषग्रन्थः खण्डानि ३ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीवल्लभाचार्यविरचितम् । श्रीपुरुषोत्तमजी विरचितभाष्यप्रकाशाख्यव्याख्यासमेतं खण्डानि १५ २२ तत्वशेखरः । तथा तखत्रयचुलुकसङ्ग्रहः श्रीभाष्यवार्तिकम् । श्रीमद्रामानुजाचार्यविशिष्टाद्वैतसिद्धान्तप्र- तिपादनपरम् । यतीन्द्रमतदीपिका च । खण्डे २ ३ गूढार्थदीपिका । श्रीमद्भागवतदशमस्कन्धस्थरासपञ्चाध्याययाः निवृत्तिपरा व्याख्या । भ्रमरगीतव्याख्या च खण्डानि ४६ आश्वलायनसूत्रप्रयोगदीपिका । मञ्चनाचार्यभट्टविरचिता काव्यालङ्कारसूत्राणि आचार्यवामनविरचितवृत्तिसमेतानि कामधेनुसमाख्यव्याख्यासहितानि खण्डे २ श्रुत्यन्तसुरदुमः । श्रीपुरुषोत्तमप्रसादविरचितः खण्डानि ३ ४ चतुर्विंशतिमत संग्रहव्याख्या । श्रीमहोजिदीक्षितसंकलिता ३ श्रीविद्व-मण्डनम् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचितम् । श्री- पुरुषोत्तमजीविरचितसुवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितं खण्डे २३ सांख्यायनगृह्यसङ्ग्रहः । पण्डितवरवासुदेव विरचितः । महासिद्धान्तः । आर्यभटाचार्येण विरचितः । म० श्रीसुधाकर. द्विवेदिकृतटीकासहितः । खण्डानि ३ ३ न्यायलीलावती। न्यायाचार्यश्रीवल्लभविरचिता । खण्डम् १ ० ज्योतिषसिद्धान्तसङ्ग्रहः तत्र सोमसिद्धान्तो ब्रह्मसिद्धान्तः पितामहसिद्धान्तो वृद्धवसिष्ठसिद्धान्तश्च स्वण्डे २ लीलावती । श्रीभास्कराचार्यविरचिता । महामहोपाध्याय श्रीसुधाकरद्विवेदिकृतटिप्पणीसहिता ब्रजभूषणदास और कम्पनी न० ४० | ५ ठठेरी बाज़ार, बनारस सिटी ३ १ ।

·No text on this page.