·श्रीवस्तुपालविरचितं
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम्
NARANARAYANANANDA
OF
VASTUPALA
EDITED WITH INTRODUCTION AND APPENDICES
BY
C. D. DALAL M. A.,
Libratian, Central Library.
AND
R. ANANTAKRISHNA SHASTRY,
Shastry, Central Library
S. ERT
VAS
PUBLISHIED UNDER THE AUTHORITY OF THE GOVERNMENT OF
HIS HIGHNESS THE MAHARAJA GAIKWAD OF BARODA.
CENTRAL LIBRARY
BARODA.
1918,

·-
उडास्वद्विश्वविद्यालयमयमनसः कोविदन्दा निन्दा
मन्त्री यद्धावलियों विनयनतशिरा याचते यस्तुपाल:
अल्पप्रमामयोधादपि सपदि मया फसितेऽस्मिन्ययन्ध
भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोपमोपम् ।।
Pablished by Janardan Satharam Kudalkar, M A., LL. B., Curator of Stato Libraries,
Baroda, for the Baroda Goverement, and Printed by Manila) itcharam Desti, al
the Gujarati Printing Press, No. 8, Sassoon Buildings,
Circle, Fort, Bombay.
Price Rs. 1-4-0.

·INTRODUCTION - पीयूपादपि पेशला. शशवरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचूतमजरिभरादप्युल्लसत्सौरभा. । वाग्देवीमुससामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राजला. केषा न प्रथयन्ति चेतसि मुद श्रीवस्तुपालोक्तय ।। The author of this second work in the Gaekwad's Oriental Series is Vastu pâla, who with his valour and statesmanship extended and strengthewed the power of King Viradhavala of Dholka He is, however, better known to us by his numerous public works and especially the temples on Mount Abu His tolerance and cosmopolitista are proverbial He favoured all creeds and sects and even built mosques for Mahomedans who were at that time hated as Mechas 1 We have got contemporary records of his deeds of valour and charity and of works of public utility Besides the various prasastis and 18- scriptions, and prabandhas in the Prabandhachintamani and Chaturviu far prabandha, the glones of his deeds are sung by Soniesvara in his Kirtikaumudi and by Arisigha in his Sukritasankirtana Bâlachandra, the expenses of whose installation as an Âcharya were defrayed by Vastupala, composed after his death Vasantarlasa, a Mahalavya at the request of Vastupala's son Jattrasinha A good deal of valuable information about his career is collected in Jinaharsha's Vastupálachartra Vastupala's life can be viewed from four different stand-points — (1) as a pianister (2) as a warrior, (3) as a philanthropist and builder of public places and temples (4) as a patron of poets and himself a poet The first three points will be dealt with in the introductions to the Hammiramadamardana and Vasantavrlasa. Here we shall see it only from the last view-point 1 The following from वस्तुपालसङ्कीर्तन 11 तीर्थकल्प of Jinaprabha composed in Sxmrat 1985 will illustrate bis cosmopolitan nature लक्षमेक सपाद जिनबिम्बाना कारितम् । अष्टादश कोटय पण्णवतिर्लक्षा. श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे द्रविण व्ययितम् । द्वादश कोटयोऽसीतिलक्षा श्रीउञ्जयते । द्वादशकोन्यचिपञ्चाशलक्षा अर्जुदशिखरे लूणिगवसत्याम् । नवशतानि चतुरशीतिश्च पौषधशाला कारिता. । पञ्चशतानि दन्तमसिंहासनानां पञ्चशतानि पञ्चोत्तराणि समवसरणानां जादरमयानाम् । ब्रह्मशाल सतशतानि, सप्तशतानि सनाकाराणा, सप्तशती तपस्विकापालिकम ठानाम् । सर्वेषां भोनननिर्वापादिदान कृतम् । त्रिंशच्छतानि इयुत्तराणि माहेश्वरायतनाना, नयोदशशनानि चनु रुत्तराणि शिखरवद्धनैनप्रासादानो, त्रयोविंशति शतानि जीर्णवेत्योदाराणाम् । अष्टादशकोटिसुवर्णव्ययेन सरस्वती भाण्डागाराणां स्थानरये मरण कृतम् । पञ्चशती ब्राह्मणाना वेदपाठ करोति स्म । वर्षमध्ये सहपूजानित्यम् । पञ्चदशशती भमणानां गृहे नित्य विहरति स्म । तटिककार्पटिकानां सहस्र साधिक प्रत्याभुत । योदश तीर्थयात्रा सापतीभ्य कृता । तत्र प्रयमयात्राया चत्वारि सहस्राणि पञ्चशतानि शकटानां सशयापारकाना, - A

·VI
Vasantapala the poetic name of Vastupala It will be seeu frou the
author's colophon at the end of each canto of this poem that it bears the name
Vasantapäla instead of Vastupala The author himself makes it clear on thuis
point that he got tbis nadie from Harihara, Soniesvara and other poets!
Balachandra has called his life of Vastupala Vasantavılása
The subject of the present work The present work, wluch is a
Mahakavya in 16 cantos, describes the friendship of Arjuna and Krishna,
their rambles on Mount Gırnar and the consequent abduction of Subhadra by
Arjuna The subject-matter is very scanty as the greater part of the poem is
taken up by the conventional poetical descriptions such as that of the city,
the people, the king and his court, the rise of the sun and the moon and
gathering of flowers The reader will find that Magha's Szšupálavadha seems
to have been the author's model The poem seems to lave established itself
among the poetic world, as the 7th verse of its ist canto as quoted in Jahlana's
Sullimuktavalı One more verse is to be found 10 the Kavkalpalatå of
Apara, a the celebrated author of the Balabhârala Narendraprabha referring
to the poetical skill of our author ia the Alankaramahodadhı says that Vastu
pala's poctical skill is such as even renders tender the language of Vyasa
This is most probably a reference to the present work, as its subject matter is
taken from thie Mahabharata
The date of composition in the last canto of this poem, the author
says that his first outburst of poetry took the form of a hyvin in the praise of
सप्तशती सुखासनानाम्,
अष्टादशशती चाहिनीनाम्, एकानविंशति शतानि श्रीकरीणाम्, एकविंशति शतानि
श्वेताम्बराणाम् , एकादशशनी दिगम्बराणां, चत्वारि शतानि सानि जैनगायनाना, जयस्त्रिंशच्छती मन्दिज
नानाम् । चतुरशीतिस्तडागा मुबद्धा । चतु शती चतु पष्टयधिका यापीना, पापाणमयानि द्वात्रिंशदुर्गाणि, दन्त
मयजेनरथानां चतुर्विशति , विशं शत शास्घटितानाम् । सरस्वतीकण्ठाभरणादीनि चतुर्विशतिषिपदानि श्रीवस्तु
पालस्य । चतु पष्टिर्मसीतय कारिता । दक्षिणस्या श्रीपर्वत यावत्, पश्चिमायां प्रभास यावत् , उत्तरस्या
केदार यावत्, पूर्वस्या धाराणसी यावत् , तयो कीर्तनानि । सर्वाग्रेण नीणि कोटिशतानि चतुर्दशलक्षा अष्टा
दशसहस्राणि अण्शतानि लोप्टिकत्रितयोनानि द्रव्यव्यय । त्रिषण्विारान् समामे जैपन गृहीतम् ।
(1) कीर्त्या सौरभसारसान्द्रसुमन सन्दोहसन्दोहात्कान्त्या पाति वसन्तमन्वमसावित्यर्पितार्यक्रमम् ।
ख्यात प्राप वसन्तपाल इति यो नामाद्वितीय मुदा विद्वद्भि परिकल्पित हरिहरश्रीसोमशर्मादिमि ॥
मरनारायणानन्द VI38
(2) शूर स्थिरतरस्फारशरभारधर पुर. । आर वैरभरस्मेरवीरवारहर पर ॥
कविकल्पलता-पसिदिप्रतान & नरनारायणानन्द IV 16
(०) त्यागा वुड्लयन्ति क्ल्यविरपित्यागक्रियापाटव काम काव्यकलापि कोमलयति द्वैपायनीय बच ।
बुद्धिर्धिक्कुस्ते च यस्य धिषणां चाणक्यचिन्तामणे सोऽय कस्य न वस्तुपालसचिवोत्तस प्रशसास्पदम्।।
अलङ्कारमहोदधि ॥ १२ ॥

·VII Adisvara on the Satrunjaya Hill 1 This hyvin vas composed by Vastupala on the occasion of his first great pilgrimage which, as the author of the Prabandhachintamani says, took place in Sanivat 1277 . As Jinaharsha's Vastupala. chantra mahes him to recite the 9th verse of that hymn before Adınátha, and as there is no reference in the last canto to the building of temples on Mts Abu and Girnar im Samrt 1287 and 1233, we can place the date between Samvat 1277 and 1287 Vastupala, a man of letters 3 --Himself a poet, Vastupala was possessed of critical faculties to detect and remove the defects from others' poems 4 He always appreciated and admured good poetry and it was only due to this that Harihara was received at the Court of Dholka with honour in spite of the jealousy of Somesvara He established three great libraries at the grent cost of 18 crores The story of the tact with which Hanhara's ms of Naishadhîya was copied out and put into luis library shows how anxious he was to collect mss and that his library contained all important works 6 Mânılyachandra, the author of Kavyapraká fasankela was ordered to be given mss of all religious works from (1) श्रीशत्रुजयशैलशेखरमणे श्रीनाभिस्नप्रभो पीत्वा वक्त्रसुधाशुदीधितिसुधामाकण्ठमुल्कण्ठया । व्यात वन् कविता नितान्तमुदित सद्यस्तदुद्गारवत् तस्यैवादिजिनेश्वरस्य जनयामाम स्तव यो नवम् ।। नरनारायणानन्द VI39 (2) अथ सवत् १२७७ वर्षे सरस्वतीकण्ठामरणलघुभोजराजमहाकविमहामात्यश्रीवस्तुपालेन महा यात्रा पारेभे। प्रबन्धचिन्तामणि (3) वैदुष्य विगताश्रय श्रितवति श्रीहेमचन्द्रे दिव श्रीप्रसादनमन्तरेण विरत विश्वोपकारव्रतम् । दृष्ट्वा तद्यमत्र मन्त्रिमुकुटे श्रीवस्तुपाले कविस्तत्कीर्तिस्तुतिकैववादिति मुदामुद्गारमारब्धवान् । सोमेश्वर-सुरथोत्सव Xv_be (4) सत्कविकाव्यशरीरे दुष्यदगददोषमोषणेकभिषक् । श्रीवस्नुपालसचिव सहृदयचूडामणिर्जयति ।। सोमेश्वर-उल्लाघराघव II He praised the poetry of Someśvara and Harihara as follows विबुधवर्गनिसर्गबन्धुना चौलुक्यचरवर्तिसचिवेन श्रीवास्तुपालेन सूक्तमुदीरितम् । यस्यास्ते मुखपढ़ने सुखमृचा वेद स्मृतीद पन्नेता सद्मनि यत्य यस्य रसना सूत्रे च सूक्तामृतम् । राजान श्रियमनयन्ति महतीं यत्पूजया गूर्नरा कर्तुं तस्य गुणस्तुति जगति क सोमेश्वरस्येश्वर ॥ सोमेश्वर-उलाघराघव I 8 मुधा मधु मुधा सीधु मुधा सोऽपि मुधारस | आस्वादित मनोहारि यदि हारिहर बच ॥ (5) श्रीशारदैक्सदन हृदयालय के नो सन्ति हन्त सक्लाम कलासु निष्णा । तादृक्परस्य ददृशे न करित्वतत्त्ववोधाय बुद्धिविमवस्तु न यस्तुपालात् ॥ उदयप्रम-धर्माभ्युदय IVA (6) See हरिहरप्रयघn चतुर्विशतिप्रबन्य P254 ·TAL his hbrary! He not only appreciated the divine muse, but also requested others to write religious and literary works for his instruction and delectation The katharalnasagara of Narachaudrasuri in 15 tarangas' and Alankaramahodadht of his pupil Narendraprabha in & chapters were composed in this way Vastupâla quoted in anthologies Jablana in lus Sukimuklávali has quoted three verses of Vastupala * One of these occurs as the 7th stanza of the first canto of the present works The other two cannot be traced The Sárnga. dharapaddhalt too quotes one herse of Vastupala which is already found in Jablana's Suktinukłazali 6 It appears from Ullagha Rågha.a of Somesvara that Vastupala was fond of composing Saltis.? Some of these will be found collected in Appendı II from the Prabandhachintamani, Chaturvinfatı prabandha and Vastupalachandra of Jinabarsha It would thus appear that Vastupala's fame as a poet was not restricted to Gujarat, but also extended so far and wide as to attract the authors of the Suktinukiacali and Sarngadkara paddhart to include his verses in their collections (1) See Appendix III prs (2) अन्येधुर्भस्तिो मौरी निधाय करफुङ्गलम् । तेन विशपित श्रीमान् नरचद्रो मुनीश्वर ॥ ८ ॥ युष्माभि स्वकराम्बुजस्य शिरसि न्यस्तस्य माहात्म्मत प्राप्त जम्भनितोऽपि दुर्लभतर सद्धाधिपत्य मया) धर्मस्थानशतानि दानविधयस्ते वे च सन्तनिर चेत सम्बति जनशासनकया थोतु समुत्कण्ठते ॥९॥ इत्यम्यर्थनया चर्वस्तुपाल्स्य मन्त्रिण । नरचन्द्रमुनीन्द्रास्ते श्रीकपारलसागरम् ॥ १० ॥ (3) अन्येशुभक्तितो मौलौ निधाप करकुशलम् । तेन विज्ञापित श्रीमान् नरचन्द्रमुनीश्वर. ॥ १६ ॥ केचिद्विस्तरदुस्तरास्तदितरे सद्धेयदुर्लक्षणा सन्त्यन्ये सकलाभिधेयविक्ला लेशावसेया परे । इत्य काव्यरहस्यनिर्णयपहिभूत प्रभूतैरपि ग्रन्यै श्रोत्रगत कर्थितमिद काम मदीय मन ॥१७॥ वन्मे नातिसविस्तर विक्लासर्वत्वगर्वोदुर शास्त्र व्रत किमप्यनन्यसदृश बोधाय दुर्मेधसाम् ॥१८॥ इत्यभ्यर्यनया प्रतीतमनस श्रीवस्तुपालस्य ते श्रीमन्तोनरचन्द्रसूरिगुरव साहित्यतत्त्व जगु ॥ १९ ॥ तेषा निदेशादथ सद्गुरूणां श्रीवस्तुपालाप मुदे तदेतत् । चकार लिप्यक्षरसन्निविष्ट सूरिनरेन्द्रप्रमनामधेय ॥ २० ॥ (4) सम्प्रति न क्सतरखो न सिद्धयो नापि देवता वरदा । जलद त्वयि विश्राम्यति सृष्टिरिय भुवनकोशत्य । यत्रोन्मुख चातामब्दवृन्दभ्रमेण सौघस्यिवधूपधूमे । देहत्पताकामशीतमुक्नभोनदीबिन्दुभिरेति नृप्तिम् ॥ अध्वा न यदि नि शङ्काङ्कसङ्कुलितो भवेत् । तत कुतस्ते धौरेय धुर्यता व्य यतामियम् ॥ (5) यत्रोन्मुसम् (6) सम्प्रति न कल्पतरवो 10766 अम्मोतसम्भवसुता वक्त्राम्भोजेऽस्ति वलुपारस्य । यद्वीगारणितानि भूयन्ते सूत्तिदम्मेन ॥ 8 th Act ·IX Vastupala, a poet References to Vastupala as a poet are not difficult to find Vastupala is called the godson of Sarasvatı ? He himself has used this title in the present work? In one of the prasastis of his temples on Mount Girnar, he is called the recognized son of the Goddess of Learning Kavikunjara and Kavichakravartı are his other biridas In the prisastı of the temple on Mount Abu, Somesvara calls him the best among poets and says that he never steals ideas of others in his literary composition 3 In the Alankáramahodadhr it is stated that Vastupala alone has got reputation 11 poetical method * Meru tunga in his Prabandhachintamani applies the epithet of Mahakavi to Vastupalar and quotes some Saktis of our poet which, he says, are the compositions of the great poet Vastupala himself 5 Vastupala as a patron of poets The extent of his donations to poets was so great that he was called Laghu Bhojaraja The prabandhas given in the Appendix III amply illustrate his great lberality towards poets He patronized Somesvara, Harihara, Ansigba, and cariched Damodara, Nanaka, Jayadeva, Madana, Veekala, Krishnasinha, Santaraswan and many other poets and bards who entertained him with their poetry Somesvara not only got a Sasana but he was now and then favoured svitki very liberal donations He composed Kirtikaumudi in praise of his patron, and in his other works too he has immortalızeå Vastupala No work is known to have (1) धर्मसून सरस्वत्या , शारदाप्रतिपन्नापत्येन Gupar Inserption वस्तुपाल्यशोवीरो सत्यं वाग्देवतामुतौ । एको दानस्वमावोऽभूदुमयोरन्यथा कथम् ॥ कीतिौमुदी I 29 (2) नरनारायणानन्दो नाम क्न्दो मुदामिदम् । तेने वेन महाकाव्यं वाग्देवीधर्ममनना ॥ नरनारायणानन्द AVI 40 (8)विरचयति वस्तुपालचुटक्यसचिवेषु कवियु च प्रवर । न कदाचिदर्थदरण श्रीवरणे काव्यारणे या ॥ १४ ॥ (4) केचित्वाविझल झलायितपदव्युत्पादिन फेचन प्रत्यमप्रतिमावभातभणितिव्युत्पत्तिौहासिका । वेदग्धी दपते रसेप्वपि सदा सवाभिसारोल्पणा काव्यस्याप्वनि वस्तुसल्सचिवस्यैव प्रतिष्ठा पुन । अलमारमहोदधि 15 (5) इत्यादीनि श्रीवस्तुपारमहायवे स्वयकृतान्यमूनि । प्रबपचिन्तामणि P 263 Darzlara 19 prazeed by AR a nader- स्स्यासन यो बाचा पार शाल्यपरान् कवीन् । स्वयं हरिहर सोऽभूत् वयीना पारशासन । छीतिकौमुदी 1 25 ·THIS we been written by Hanihara Ansinha sang the good deeds of luis patron ia his Suknlasanliriana and got a sisana Nothing is Lnoma of other poets Šankarastamı may be probably the Sankaracharya of Dsrätha of the tive The manuscript material—The present edition is based on the single of the poem intherto known, from the Bhandar of the Sangha in Phofalia Vada ct Pattan It is 1 very beautifully written paper ms dated Sabırat 1477 and is tailormals correct A fer grammatical and metrical arre. gulanties will be found in the poem, but in the absence of another ms cannot say whether they are of the original writer or of scribes The author himself with all hupulity requests the leamed torld to correct the faults winci play have occurred in the present poem either through want of proper hoow ledge or hacte! The mus consists of 25 leares with 15 lines on a pige The scribe's colophon runs as follows सरन् १४७७ वर्षे मार्गशीर्षपदि १४ चतुर्दश्या बुधे लिखिता ॥ ॥ श्री ॥ * ॥ The following is added, after this, in a different band, showing that the TILS was purchased by the owner from the scnbe for the religious merits of his mother श्रीपार्श्व श्रेयसे भूयाद्भवता भवतान्तिभित् । यन्सेवा कल्पम्हीव दत्ते चित्तेमित फलम् ॥ १॥ अस्ति स्वस्तिपदं सम्या स्वस्तिरसारकारकम् । पदरी नाम नगर नगरइत्वदालयम् ।। २ ।। वामृगान्धिकश्रेष्ठी प्रारबाटशातिमण्डनम् । सूराहय श्राद्धधर्मकर्मकर्मठमानस' ॥३॥ रूपिणीति प्रिया तस्य पुतr सोमादयोऽभवन् । गुणप्रपचरचिराः पच पचानना इर॥४॥ नरनारायानदपाव्य तेन यशस्विना । रसमातृश्रेयसे श्रेयो निजद्रन्या रेसितम् ॥ ५॥ शुभ भस्तु ॥ श्री ।। स० १४७९ घरें यह प्रामामिगा०सोमाफेन स्वमातृश्रेयसे नरनारा- यानन्दसायपुस्तिका टेरिस्ता ।। श्री ।। प्रन्याम १२५०. (1)उदासमिसिरमनम कोपिन्द्रा विदा मन्त्री समाज विकारागिरायाचते यनुराष्ट । अग्रोपनि सपनिमा कम्पिोजीम साथ भूग भूगेरि पूर्व सनरा नापतो दोरम् ॥

·V-x ... ... .. ... . " ४. ... " ७. " " " ... " WH ... " " " ... CONTENTS. Page Introduction ... .. TEXT Canto. I. पुरनृपवर्णनम् १. II. सभावर्णनम् III. मरनारायणसङ्गमवर्णनम् IV. तुवर्णनम् ११. v. चन्द्रोदयवर्णनम् १५. VI. मुरापानसरतवर्णनम् VII. सूर्योदयवर्णनम् VIII. निवासनिवेशवर्णनम् . २६. Ix. पुष्पावचयप्रपञ्चः X.. सुभद्रादर्शनम् XI. दृतिकाघोलनम् ३७. XII. उभदाहरणम् XIII.सद्गुटकटिसङ्कलनम् ... XIV. भर्जुनावर्जनम् IV. विवाहवर्णनम् XVI, प्रशस्तिप्रपञ्चः APPENDICES, I. भादीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् ६३. II. श्रीवस्तुपाटमूक्तयः III, श्रीवस्तुपाठकीर्तिदानप्रबन्धाः- (1) उपदेशतरङ्गिणीतः ६५. (१) प्रबन्धचिन्तामणितः ७१. (3) जिनहर्षवस्तुपालचरित्रत. (4) राजशेखरकूनचतुर्विशतिप्रबन्धात् Index Corrigenda १२ Photo of Vastupale's image in Tejpala's temple on Mt. Abu facing title page " ... " ... ." " ... ... ... ... .. ... .. ... ... ... ।

·ॐ श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवस्तुपालविरचितं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रथमः सर्गः . आस्ते पुरी शक्रपुरीव मध्ये चारांनिधेारवती प्रतीता । शोणाश्मवेश्मांशुदलत्तमिस्रा या दुर्गभूमीव बभौ दिनस्य ॥१॥ ज्योत्स्लीपु नृत्यानि तनोति रङ्गत्तरङ्गपाणिर्दयितो नदीनाम् । यन्मध्यचन्द्रोपलनद्धसौधसुधाधुनीनामिव सङ्गमेन ॥२॥ एत्य प्रतीची मणिचैत्यकुम्भान्यत्राङ्गनानां च मुखानि वीक्ष्य । ट्ठिया पयोधौ पततः प्रपन्नम्लानी विभाधीशविभावरीशौ ॥ ३ ॥ नभोनदीस्पर्शवता पताकाञ्चलेन चैत्यानि चलेन यत्र । तापं हरन्ति घुमणेरिवोचैः कलङ्कमिन्दोरिव मार्जयन्ति ॥ ४ ॥ इतस्ततोऽपि प्रसरन्ति शुभ्रा यस्यां समीरोमिहताः पताकाः । चैत्येषु धूपागुरुधूमवीची मालिन्यभीता इव वश्चयन्त्यः ॥ ५ ॥ यन्नोन्मुखं चातकवृन्दमन्दनमेण चैत्योत्थितधूपधूमे । वेल्लापताकानगृहीतमुक्तनभोनदीबिन्दुभिरेति तृप्तिम् ॥ ६ ॥ अनार दानरतैरतीय यस्यां वितीर्णषु विवेकिवर्गः। जना न जानन्ति निजेपु सङ्ख्यां धनेषु तारागणवेदिनोऽपि ॥७॥ आजन्मदुःस्था इव कल्पवृक्षं वीक्ष्यागतं याचकमेकमेव । सौजन्यभाजोऽपि जना यदन्तर्मिथो विगृह्णन्ति गृहाय नेतुम् ॥ ८॥ दातापि चिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुवर्ग सुमनःसु सिन्धुः। दार्जितो यत्र जनस्य पादौ मुक्ताफलैरश्चति वीचिनुन्नैः ॥९॥ अलवृत्ता नायकसन्निभेन यस्यां महीपालनिकेतनेन ।

·२ गरनारापमान-दमाग ! विभाम्यिति: साटिकाभिशिशुना गिभागि हारयगिवाहपतिः ॥१०॥ घण्टाप फुम्भिाटामदापुच्छटाविन गर पिभूपनि। अश्वत्वरापिनछुटदश्वचारतारापदेशाः गृगुमागणराः ॥११॥ मदाम्युना पनामजानानानं मदा मिन्जुगलानिलेन । जनाभिमदन मदापि माँ गति कालपमेफमादन ॥१२॥ पनीन्द्रनोनयनपायोन मुश्मनोनयेनिमोऽपि गर । जायापतिममरमाईरष्टिपागपष्टवर पुनर्नयःम्पात् ॥१॥ उरस्पुर लोलनामुरोगाम्भटगेन म्मरपायनान्याम । अफारि गृहाररमस्य गस्यां रमेषु मायानगपदाभिर ॥ १४ ॥ जापापतीनानतिम्पमामा दामापिते पामरनी गदन्तः । पुराप्रमिचान्दमिर्पण मेगं नित्यं विपत कटियापनी ॥ १५ ॥ दियं मासु रत्नदीपयिषोता.चोदफन्दरेपु। • मुग्धाइनानां धनपथमध्यान्नरत्रपां या रते भिनशि ॥2॥ अन्ननियनं निगटे गुग्णां प्रपारशी दर्पपदर्शन। यस्यामयष्टम्भनिभेन रत्नस्तम्भेपु पम्पन्नि मुगानि यायः ॥ १७ ॥ यस्यां निशि प्रौढगृहाधिरुदरतीवर्गवन्दुमभानपत्ती। पत्ते विधुयोमनि हास्यपाननदाश्रियं लानानवर्णरेन ॥ १८ ॥ नरां शशाडोपलफुहिमेपु यस्यामुनि प्रतिविम्बिनानि । पुप्पन्धयाः पुष्पधिपा घयन्तः सुधामरन्दमुंदमुठान्ते ॥१॥ यस्यां परग्नी परभयं प घिदन्नि मन्तस्तुगतोऽपि शीनम । तृणेन भुतोरगीरकर्णपट्टयनायरपि रियन स्यात् ।। २० ॥ यस्यां मणिग्रेणिपिनहमीपत्विपा निपिरेपु तमासु शश्वत् । पतितानामपनिवतानामप्यस्ति भेदी यदि हाधिकारः॥२२॥ रोदित्यसो पापलदपणेन दामीव यस्यां गुणपन्निता श्रीः। उत्तालयालमुटिनोम्हारमुक्का भिारि विशारदानाम ॥२२॥ यस्यां रहस्तुद्गगृहाग्रभागकृतस्थितीनां कयितुं फीनाम् । गुरुः सुराणामपि फिविदन्तेवासित्वमायाति वियमिलामी ॥ २३ ॥ लीलासमुहलहित्तसागरोऽपि निपीतवाटीकृसुमासोऽपि । यत्रातिमन्दस्तृणमप्यपन्यां यातोऽपि नोत्पाटयते भिपेय ॥ २४ ॥ साक्षादपि मापनितेपु कोऽपि नैव क्षिपत्याभरणेषु पाणिम् ।

·प्रथमः सर्गः । ३ प्राज्यप्रजाजिनामणैरमूनि प्रमेण रेणुत्वमयन्ति यत्र ॥ २५ ॥ तस्यां प्रभुर्विष्णुरभूदमित्रलतादयो यादवमौलिरत्नम् । लक्षीकृतः सर्वदिगीशलक्ष्मीलीलाकटाक्षैरिव कृष्णकान्तिः ॥ २६ ॥ कौमोदकीनन्दकशाचमश्चिरं चतुर्विंग्जयिभिचतुर्भिः । यस्योत्तमर्णेव चतुर्भुजस्य भुते विभूतिं चतुरगसेना ॥ २७ ॥ मत्स्यावतारस्य ममाश्रमोऽयमौर्वाग्निना मा स्म विशोपि सिन्धुः । इतीय तं पूरयितुं स तेने दिने दिने दानपयःप्रवाहान् ॥ २८ ॥ यक्षोरुहादम्बरपीऽवमानवपुः प्रियायाः पुमपायितेषु । सस्मार यः कूर्मवरावतारे सिन्धुभमन्मन्दरकन्दयम् ।। २९ ॥ मग्नः सुग्वं चैपयिकेऽपि पढ़ेः यः क्षमाधृतिडेपिहतिक्षमोऽभूत् । पराहमूरिव तस्य नौमि स्वेच्छाविलासं स्तनयित्नुभासः ॥ ३० ॥ विदारितं चनशिलाहढं यैसः सुरारेदललीलयैव । व्यापारिता येन मुटनखास्ते तन्वीतनूपु व्यनमन् द्रियेव ॥ ३१ ॥ चलाधाकृत्य वलिं मुरारिः पुरा प्रतेने भूवि दौस्थ्यदीक्षाम् । चिरान्निराक मितीच दोपं दानं ददाति स्म ततोऽधिकं यः ॥ २॥ भवत्प्रतापासहनः सहस्रकरोऽभ्युदेतीत्युच्चन्दियाचा । रतान्ततान्तोऽपि मुमोच निद्रां प्रगे सहस्रार्जुनकोपनो यः ॥३॥ नतोऽपराधी पदयोः प्रिपाया निजास्यविम्यानि नरोपु वीक्ष्य । स्मरन्दशग्रीवमिवोग्रमने धनुग्रहव्यग्रफरोऽभवद्यः ॥ ४॥ स्थाणुं शिरस्थानलनेत्रदीपं मंसूच्य घोरेऽपि रजोऽन्धकार । मर्माविधो याणवलेपु वाणान्यध्येपु मध्येमृधमक्षिपद्यः ।। ३५ ॥ जधान युद्धेपु हटेन गवनोदो रनो मूर्त इय मुग्धा यः । प्रियास्तु तेषां गदतीरपश्यत् कृपाईचेना नयनः मबाप्पः ॥ ३ ॥ साम्राज्यभाजि प्रमदासु साम्नि दाने पुनर्माणमण्टलीपु । प्रभावभुमारिगणस्य यस्य ट्रिया विलीनी खलु भेददण्डी ॥ ७ ॥ अमी प्रजाः पाति पितेव नित्यं नयप्रवीणा इति तुष्टयुस्तम् । मूढा न जानन्त्युदरीत्यविश्वः स एव मातापि पिनापि तामाम् ॥ ३८॥ अपि विलोमीपरमार्थवेदी नोपाय तेषां मरिलालमालिः। अमानपूर्वरिय कोविदानां मृत्यमत्कारमियाचार ॥ ३९॥ प्रजाततत्त्वोऽपि पपाठ शानापयनन्द्रपन्मन्त्रिगणं च पाएँ।

·४
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
जगद्गुरुर्दर्शयितुं परेपामेव व्यवस्था जगतीपतीनाम् ॥ ४० ॥
अन्यासु खेलत्युपरुद्ध एव वश्यो ममैवायममायरागः।
इत्थं प्रियाभिः पृथगेव मेने स ब्रह्मचर्य तु चचार तत्त्वात् ॥ ४ ॥
पुपोप मित्राण्यपि निर्ममोऽसौ गतस्पृहो राज्यमपि प्रतेने।
जघान शत्रूनपि शान्तचेताः प्रभुः प्रजैकार्थकृतावतारः ॥ ४२ ॥
तेजोवहिखिजगति कियत्कालमुत्तालदीप्सिः
स्थाता तस्य त्रिभुवनविभोर्विन निच्छद्मनेदम् ।
आकल्पान्तं तपनवडवापायकव्यक्षचक्षु-
वज्रव्याजादिदधति रुचं यस्य तेऽपि स्फुलिङ्गाः ॥ ४३ ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाग्नि
महाकाव्ये पुरनृपवर्णनो नाम प्रथमः सर्गः ॥१॥
सङ्गामसिंहपृतनारुधिरारुणानि श्रीवस्तुपालकरवालविजृम्भितानि ।
कीनाशकासरकटाक्षसहोदराणि को नाम चीक्षितुर्माप क्षमते विपक्षः ॥
द्वितीयः सर्गः
एकदा कृतदिनादिसक्रियः सैप भूषणविभाविभासुरः।
संसदः सदनमासददिभुर्दीप्तविद्युदिव वारिदोऽम्बरम् ॥ २॥
दारितारिकुलदन्तिमण्डलीदन्तमौलिमणिकर्मनिर्मितम् ।
यूरभूरमणभीतिदं तदा भद्रपीठमधिभूरभूपयत् ॥२॥
पादपीठचितरत्नजन्मनां भानुभसनपटीयसामपि ।
रोचिपामुपरिचारिणीवहन्पादपल्लवनखच्छविच्छटाः ॥ ३ ॥
आन्तरत्रिजगतीतलज्वलत्पन्नगेश्वरकिरीटरत्नजैः ।
नाभिवर्मपथिकैरिवाधिकैरंशुभिः कपिशमंशुकं वहन् ॥ ४॥
आस्पसौरभमिलन्मधुबतीकैनयादुपरिसन्जकजलम् ।
श्रीविलाससदनोपमे हृदि द्वारदीपमिच कौस्तुभं वहन् ॥ ५॥
वैरिवीरवनिताश्रुवाहिनीकजलाविलसमुद्रजैरिव ।
मौक्तिकैर्विरचितं प्रपञ्चयन्हारमङ्गरुचिमेचकं हृदि ॥ ६॥
कामिनीकुचविलासदुर्मदान्पाणिपङ्कजनखानुरुत्विपः ।
शोणरत्ननवनिर्मितोर्मिकाकङ्कणाङ्गदमदच्छिदो दधत् ॥७॥

·द्वितीयः सर्गः ।
धीमतां स्वपरभेदसङ्कथाव्यथ्यमानमनसां शिरोमणिः ।
आत्मकण्ठपरपाञ्चजन्ययोरन्तरं भृशमदर्शयन्नयम् ॥ ८॥
अंसयुग्ममभिमानपौरुपश्रीविलासगिरिसोदरं दधत् ।
रत्नकुण्डलललच्छविच्छलात्तत्पदक्रमणयावकाङ्कितम् ॥९॥
हृत्प्रख्ढसततप्रसन्नतावल्लिफुल्लकुसुमैरिव स्मितैः ।
सेवकान् सुरभयन्नभीप्सितश्रीसमागममहोत्सवोत्सुकान् ॥ १० ॥
योतभाजि परमात्मसौरभैरान्तरे जगति लजिताविव ।
निःसृतौ श्रुतिपथेन कुण्डलच्छद्मना रविनिशाधिपो दधत् ॥ ११ ॥
ये उभे अपि युधि झुधा दधौ धर्मधामघटिते इव प्रभुः ।
आश्रितेषु नयने ददत्तदा ते सुधाकिरणकल्पिते इव ॥ १२ ॥
दोपकल्मपकपाटसम्पुटच्छादितं जनितसेवने जने ।
भाग्यमुदयमानया भुवा कुञ्चिकाकुटिलया विराजितः ॥ १३ ।।
केशगतिपयोदमण्डलीमण्डनैरिव तडिल्लताशतैः।
पद्मरागमणिशेखरमभागौरवैर्गगनवत गौरयन् ॥ १४ ॥
कान्तकान्तिनिकृतैरपि स्फुरन्माल्यगन्धलयलोललोलुभैः ।
सेव्यमानचिकुरो मृदुकणचाटुशालिभिरिवालिमण्डलैः ।। १५ ।।
अगिनीभिरिव सर्वदिग्जयश्रीभिरिन्दुवदनाभिरग्रतः ।
धृतधौतरुचिचामरच्छलात् दौकितोज्जवलयशा विभुर्यभौ ॥ १६ ॥
(चतुर्दशभिः कुलकम् )
सेवकैरयमधारि सुप्रभुमूर्ति मूढमणिविम्बकैनवात् ।
कौस्तुभप्रतिकृतिच्छलात्कृती सोऽपि तान्गुणनिधीन्दधौ हृदि ॥ १७ ॥
तेन तोयजरुचः प्रपञ्चिता निर्विशेषमनु सेवकान्दशः ।
श्रीः सरोजवनकेलिकौतुकात्तेपु च क्षणमदात्पदं तदा ॥१८॥
वैरिवारवधदुर्डरो धियां धाम राम इय राजते भवान् ।
स्तूयमान इति कोविदः स्फुरहूढभावजनितस्मितोऽभवत् ॥ १९॥
प्रस्तुतागतकथासु विस्मिता मौलिकम्पनमिपान्मनीषिणः ।
घमिरे अयणकेलिदोलयान्दोलनाविलसितानि तद्रािम् ॥ २० ॥
सर्वदर्शनसमग्रसत्वलाकृत्लशास्त्रमय इत्यमुं जगुः ।
ऐकदेशिकरसस्पृशो जटा विश्वमेव तु न तन्मयं विदुः ॥ २२ ॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
द्वारसीमनि कृतोडतध्वनीन्वन्दिनो नवनवानुपेयुपः।
मन्त्रिमित्रकविकेलिसम्मदी सम्पदैव सपदि न्ययारयत् ॥२२॥
अर्थिनां पृथुमनोरथातिगं तेन किञ्चन तथा दे तदा ।
तैर्यथा सपदि तस्य मन्दिरद्वारि कल्पतरकाननायितम् ॥ २३ ॥
आपतहरविलासिनीजनैनूपुरध्वनितनर्तितस्मरैः ।
स्वामिनो न चकृपे सभाजनप्रस्तुतालपनलालसं मनः ॥२४॥
स प्रभुः स्मरवशः सभामणिस्तम्भपद्धतिषु विम्बिताकृतिः ।
चारवामनयनाजनैरवष्टम्भसम्भ्रममिपेण सस्वजे ॥२५॥
पद्मनाभपदपद्मसेवनप्रक्रमस्मितमुखैः क्रमेण सा।
राजहंसनिकरैरपूर्यत श्रीविलासरसदीर्घिका सभा ॥ २६ ॥
उल्लसन्नयनकैरवा स्फुरत्तोपतोयधितरङ्गसङ्गतिः ।
कुशलीकृतकराम्बुजदया तन्मुखेन्दुपुरतः सभा वभौ ॥ २७ ॥
हारमण्डलितदन्तदीधितिः शेग्वरीकृतकराम्बुजदयः ।
येत्रभृत् भृशमनातुरः पुरस्तं तदा मधुजितं व्यजिज्ञपत् ॥ २८॥
द्वारि तिष्ठति चिरान्निवारितो रैवताद्रियनपालपूरुपः।
त्वन्मुसेन्दुरुचिरोचने दधल्लोचने चलचकोरचारुणी ॥ २९॥
सैप सज्जनमनासरोजिनीहंससंसदमुपैतु यातु था ।
इत्यवेत्य मुकुटं व्यकम्पयत्तत्प्रवेशनकृतेऽथ केशवः ॥३०॥
यावदाहयति तं न वेत्रभृत्तावदुत्पतितया नभस्तलम् ।
हतिशब्द इव तस्य निर्ममे विष्णुमौलिकुसुमालिमालया ॥३१॥
त्रिनेत्रचलनात्ततः सभां स पविश्य च विनम्य च प्रभुम् ।
सर्वकालसकलर्तुमालिनो रैवतस्य कुसुमान्यढोकयत् ॥३२॥
तस्य पुष्पनिवहस्य च क्षणाधिश्वनाथवदनाम्बुजस्य च ।
नव्यसौरभरसान्मिथस्तदा पट्पदा विधेिरै विपर्ययम् ॥ ३३ ॥
भूलताविलसितेरितः प्रभोः प्राञ्जलिस्तदनु स व्यजिज्ञपत् ।
गूढसम्मसुधातरगिणीरशर्मिचयतुल्यया गिरा ॥ ३४ ॥
या परैः फचिदृष्टप्रष्ठभूर्यस्तयापि मनसा सुदृन्मतः ।
यः परस्यपरकामिनीपरद्रोहमोहरहितः सतां हितः ॥ ३५ ॥
विश्वतीर्थपटलानि पावयन्पावनोरुचरितः स्वभावतः ।
स प्रभासभुवि मध्यमोऽधुना भूपणीभवति पाण्डुनन्दनः ॥३६॥

·तृतीयः सर्गः ७ तदचाश्रवणसम्भदामृतलानपावनतरान्तरात्मनि । दीयतां किसु तवेति जल्पति श्रीपती स्मितमुग्वं जगाद सः ॥३७॥ त्वां विभुं प्रतिभुवं दिवाकरादर्थयेऽन्वहमहर्मुखेप्वहम् । याचितेन जगदीश दीयते तोपिणा तदधिकं किमु त्वया ॥३८॥ तस्मै ददावथ मुरारिरपारतोप- स्तस्पारितोपिकविभूपणवाहनादि । ज्ञातो बहिः सहचरैरपि मोहवद्धि- येनैप सोऽहमिति कृप्तवचा विनिर्यन ॥ ३९ ॥ शैलेन्द्रचूतवदरीवनखेलितानि तानि स्मरन्निव भवान्तरलालितानि । रन्तुं नरेण सह रैवतकावनीपु नारायणोऽजनि समुत्सुकचित्तवृत्तिः ॥४०॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यग्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये सभावर्णनो नाम द्वितीयः सर्गः ॥ २॥ दृश्यः कस्यापि नाऽयं प्रययति न परमार्थनादैन्यमन्य- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहृदयतया कोऽपि नैपुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन्व्यसनपरवशं लोकमालोक्य सृष्टः स्पष्ट श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नूतनः कल्पवृक्षः ॥ २॥ तृतीयः सर्गः अथ कथमपि कल्पकोटिकल्पं क्षणमपि निर्गमयाम्बभूव देवः । नरपरिचयसत्वरो रथैकप्रगुणनसम्भ्रमनिर्भरेऽपि सूते ॥१॥ अथ रथमभजद्भुजासहायो बलमपि वल्लभमप्रतीक्षमाणः रणरणकवलेन पाण्डसनोः सपदि वशीकृतमानसो मुरारिः ॥ २॥ हृदयमपि विभो रयाजयद्भिनरपरिम्म्भमनोरथातिकृष्टम् । रथचलननियोगतुल्यकालं हरिभिरभूष्यत रैवतोपकण्ठः ॥३॥ रथिपतिरयमेति कोऽतिदरे निगदति यावदिदं हृदैव पार्थः। त्वरितममुमुपेत्य तावदन्युस्थितिकृतसम्भ्रममालिलिङ्ग विष्णुः॥४॥ इह हृदि सुहृदः सदाऽस्मि नो वा ध्रुवमिति चीक्षितुमच्युतार्जुनाभ्याम् ।

·८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । दृढतरपरिरम्भकैनवेन प्रकटमकालि मियोऽपि हृत्प्रवेशः ॥५॥ यद्यमधिपतिwधत्त जिंष्णोर्भुजपरिरम्भनिपीडनं तदानीम् । यदि तदुद्धिमन्थने वितन्यात्तदिह भवेन्न लयोऽपि मन्दरस्य ॥६॥ चिरसमयसमागमोत्कपार्थप्रचलभुजापरिरम्भसम्भ्रमेण । हरिजठरजगन्मुमूर्छ नैव प्रमदसुधारससेकनः कथञ्चित् ॥७॥ सुहृदयममुमवाप्य सव्यसाची किमपि तदृर्जितमर्जयाम्बभूव । प्रभुरयमुदपाटि येन विश्वत्रयनिलयः परिरम्भलीलयैव ॥ ८॥ समजनि परिरम्भणेन नारायणनरयोरिह कोऽपि स प्रमोदः । परमपदलयोऽपि निःस्टहोऽपि व्रतिनिवहः स्पृहयाम्बभूव यस्मै ॥९॥ अपुनरपसतिप्रपञ्चभाजोरिव परिरम्भभरे तयोविभेदम् । विपुलपुलकदण्डकैमियोन्तर्गतपरिभापणकौतुकानि तेनुः ॥ १० ॥ उरसि रसिकयोस्तयोः प्रमोदादृढपरिरम्भविभिन्नभूपणेऽपि । हुतमतनुन तारहारलक्ष्मी स्मितचिविच्छुरिताश्रुबिन्दुपङ्गिः ॥ १९ ।। कथय कथय पार्थ तीर्थयात्रां विरचितवानसि कुत्र कुत्र तीर्थे । जनप नयनयोविंकीर्णतोप श्रवणपथं सुकृतिन् कृतार्थमेनम् ॥ १२ ॥ इति गदति तदा गदाग्रजेऽस्मिन्नुदितमुदि स्मितभस्मितेन्दुशोभे । अमृतमचमुवाच याचमैन्द्रिः प्रमदरसप्रसरप्रसत्तिभाजम् ॥१॥ (युग्मम्) भुवमवधिमपूरयं पुराऽहं नियमितकाननवासवासराणाम् । त्वपि पुनरवलोकिते ममाभूत्रिभुवनतीर्थमयेऽद्य तीर्थयात्रा ॥ १४ ॥ त्यमपि मदवलोकमठचोभिर्यदि मुदमुद्रहसि त्रिलोकनाथ । तदिति फलमदत्त भाग्यवल्लिमयि तव भालनिभालनोद्भवय ॥ १५ ॥ इति परमपरस्परानुरागमणिनगौरवगौरवाम्बिकी। रहसि विहसिनी विलसतुस्ती मृद्गति रैयनकावनीवनीपु ॥ १६ ॥ हद इय सुहृदा पुरोनरस्य स्वयमय मधयाम्बभूव विष्णुः । निजनगरनगस्प रैयतस्य धुतिजितदेवतपर्वतस्य शोमाम् ॥ १७ ॥ गुग्गगनमहीम्हादिफन्दोऽयनियनितानवकेशपाशवन्धः । अविरतगतिग्विन्नदक्षसन्यायिलसनभूमिरयं मनो घिनोति ॥१८॥ स्फटिफयटिनभूमिकासु भास्वत्तरतरलद्युतिमण्डलायलुसाः। इस जलरहमदिभृगकोलाहलकलितः कथयन्ति पन्यलाः स्वम् ॥१९॥ भवि दलभयदीपदोधतायां गगनधुनीजलकेलिशान्तनापाः ।

·तृतीयः सर्गः । इह शिवरिणि गण्डभित्तिकण्डयनमपि सानुयु दिग्गजाः सृजन्ति ॥२०॥ नियतमविदिताभिरन्तराले स्फटिकतटीभिरिह स्वलन्ति बाणाः । शबरकरसमुज्झिताः पशनामिव सुकृतेन कृताभिरुज्ज्वलेन ॥२१॥ उपरितनशिरासरःसु लोकान्तरितमपि दुमणिं निरूपयन्तः । इह न विरहिणो भवन्ति कोका निशि बिसिनीनिचया न सङ्कचन्ति॥२२॥ उपरितनवनावनीपु नीचैश्चलजलदास्विह चातकाः स्मयन्ते। जलकणनिकरैनिकाममन्दभ्रमदसशब्दवनेभहस्तमुक्तः ॥ २३ ॥ इह तटविनिवेशिराजसरे परिणतदिग्गजकर्णतालवीज्ये। तरलिततडिदायुधा ध्वनन्तः क्षितिभृति भान्ति पयोभृतोऽङ्गरक्षाः ॥२४॥ अरुणमणिगणप्रणहमूत्रलिकुलकोकिलकोमलद्युतोऽस्य । प्रसरति परितो वपुष्यमान्ती द्युतिपटलीय तडित्वतां मिपेण ॥२५॥ अमविहितफलाय नेह कोऽपि स्पृहयति गूढनिधानमण्डलाय । यद्यमनुपदं जनार्थमुद्घाटितपटुरत्ननिधानभूतसानुः ॥ २६ ॥ इह विवरपथस्पृशः कदाचिद्गुरूशिवराधिरुहः कदाचिदेते। भुजगजगति या नभस्तले वा सुरसरितं मुनयः श्रयन्ति शुष्हयै ॥२७ ।। अनवरतरसादृष्टिलीलाविशदमरीचितरङ्गभासमानः । त्वमिव हृदि निरन्तरं मदीये निवसति सानुचरः सुरव्रजोऽस्मिन् ॥२८॥ मणितमभिनयत्सु म पारापतपतगेपु विछोपितानुरागाः । अनुकृतचटुपु स्वयं शुकेषु प्रियमिह मानमुचः स्त्रियः श्रयन्ते ॥ २० ॥ विसमरतिमिर गुहागृहे स्त्रीरसविवशेपु चिरं यनेचरेषु । द्रुतकृतशमितस्तदित्मदीपैनिनदति म्बिन इवेह वारिवाहः ॥ ३० ॥ दिवसविवशमन्धकारमेप स्वकुहरसीमनि रक्षति क्षितिभुः । रजनिजनिततामसप्रसन्नं दिवसमपि ज्वलदीपधिच्छलेन ॥ ३१ ॥ प्रह पदकृत तिर्यगद्गामिश्रा रचिरकुचाः सुमुवीश्च किलरत्रीः । सतननतिरतासु तेन मन्ये विबुधवपु विधि शं प्रसन्नः ॥ ३२ ॥ सफलमकलनीयमेव देवरपि धरणीधरणप्रवीणशक्तिम् । शिम्परिणममुमद्य पश्यनस्त्यामिव किमु तृप्यतु नेत्रयोदयं मे ॥॥ प्रमदवनमिदं नदीयमग्ने प्रमुदितमस्य गिररुपत्यकासु।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । त्वयि विलसति सन्निधौ प्रसूनः स्मितमिव नृत्यति पल्लवाग्रहस्तैः॥३४॥ शशिमणिगणबन्धबन्धुरासु प्रतिनिशमन विलासदीर्घिकासु । असमरकर एप तोयकर्मान्तिकविभवं रजनीविभुर्बिभर्ति ॥ ३५ ॥ मतिमितनिजमूर्तिवीक्षणेन स्फुटमणिभित्तिषु भासुरप्रमोदाः । अपि रजनिपु निश्चितं प्रियाणामिह विरहं न विदन्ति चक्रवाकाः ॥३६॥ समिरविसमरैगिरीन्द्रचूलागतशशिकान्तसुधालवैर्विमिश्रा । प्रतिफलमतिरोचते हिमांशो रुचिरिह केलिचकोरकामिनीभ्यः ।। ३७ ।। असमशरनृपस्य विश्वजेतुर्यश इव गायति पट्पदीकुटुम्चे । रविरनुपदमत्र नृत्यतीव स्फुटवरलारवनृपुरप्रणादम् ॥ ३८ ॥ नवकुसुमपरागराजिभाजि भ्रमरकदम्बककर्बुरेऽन्तरिक्षे । अपि सविधमुपैति नात्र सिहः समुदितधूमदवानलनमेण ॥ ३९ ॥ छायाभिरन्धतमसानि विधाय मूले दत्तच्छटा मधुरसैस्तरव: सृजन्ति । शाखाग्रहस्तचलनप्रसृतः प्रसनैः शय्यामिह प्रियसग्या इय दम्पतीनाम् ॥ ४० ॥ अस्मिहतानां च महीरुहां च मियः परीरम्भभृतां सकम्पम् । स्वेदोदविन्दनिव पश्य पुष्पव्रजान् हरत्येय शनैः समीरः ॥४१॥ पश्य प्रसनविनिविष्टनिरन्तराल. रोलम्बजालमिपतोञ्जनमञ्जुलश्रीः । छायेव मूलमणिवेदिमरीचिवीचि. तुम्ना स्फुरत्युपरि भूमिाहामिहासौ ॥ ४२ ॥ तपोवने कामतपोधनस्य चनेऽत्र सं ऋतवः सदैव । निरमन्योन्यविरोधिनोऽपि मिलन्ति पुप्पस्मितभासमानाः ॥ ४३ ॥ तादग्भासुरभूति तस्य विफलं राज्य विसाचल: सोऽयं रैवतको न यस्य तदिदं लीलावनं यस्य न । कितन् व्यमप्यमि विफलं तस्य प्रशस्पः सुहृत पाय यस्य भवादृशो न हि दृशोः पीयूपपूरप्रपा ॥४४॥ इत्युद्दामरसप्रसृत्यरगिरं दामोदरं सम्मदी द्राक्षामण्डपमण्डनायितरची माणिक्पवेदीतटे ।

·चतुर्थः सर्गः।
धृत्वा पाणितले न्यवेशयदसौ भीमानुजन्मा नव-
प्रेमस्थेमवशो गिरामवसरं प्रस्तावयन्नात्मनः ॥४५॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये नरनागयणसामवर्णनो नाम तृतीयः सर्गः ॥ ३ ॥
श्रीवस्तुपाल कलिकालविलक्षणस्त्वं
संलक्ष्यसे जगति चित्रचरित्रपात्रम् ।
यदानसौरभवता भवता वितेने
नानेकपेन मदमेदुरिता मुखश्रीः ॥ ३ ॥
चतुर्थः सर्गः
अथ विष्णुमद्भुतमुदा विजयी निजगाद कः स्तवपरोऽस्तु तव ।
ऋतयः सदा पडपि यस्य बने विदिता नमोऽत्रभवतेऽभवते ॥१॥
अरुणाडिपाणिनयनं किरणाद्भुतकौस्तुभ वत भवन्तमिव ।
मुदिते दृशौ मम विलोक्यतो मधुमद्य माद्यदरविन्दरविम् ॥ २ ॥
यदि जेतुमिच्छसि जगन्ति ततः कुरु मां करे किमपरैः कुसुमैः ।
वदति स्मरं पृथगितीव मुहुः कुसुमावलिर्भमरवामरया ॥३॥
हृदि मनकामशरशल्यशते यत चुम्बकं प्रियमधत्त वः ।
प्रतिबोधितेव ममोहवती मधुपध्वनेः कलतया लतया ॥ ४ ॥
गदिताः किमप्यलिकुलफणितैः परितर्जिताः किसलयाङ्गुलिभिः ।
दयिताजने निविडमानभृतो निभृतं रसालतरुणा तरुणाः ॥५॥
सपदि प्रविश्य हृदि संयमिनामपि दुर्गमे विधुरतां विदये ।
मदनावनीशवरवीर इव भ्रमरध्वनिः पिकवचाकवचः ॥६॥
अधरानुवन्धमधुरेण वधूमुखशीधुनाऽकुलवपुर्वकुलः ।
फुसुमानि यान्यधित तैः समदान जयति स्मरो रिपुम्पा पुरुपान् ॥ ७॥
सहजद्विपोऽपि न विरोधमधुर्युवमाज्ञया स्मरमहानृपतेः ।
पदधुम्यि घम्पकततिर्मधुपस्तिमिरायते(तविभानविभा ॥८॥
तिमिवत् प्रियायरसमचलान्मनो निहन्तुमिव पान्धजनान् ।
नवर्किशुकान्यधित वागलग्रहयन्त्रवत् प्रवरधीवरधीः ॥ ९॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
मलयानिलविरहिणां च वधूसहचारिणां च पृथगेव ददे ।
ध्रुवमुप्णता च हिमता च फणिश्वसितोद्भवा मलयजालयजा ॥१०॥
पदताडनेऽप्यतुलरागतयातनृत्तपल्लवकरं तदिदम् ।
सखि कान्तसन्निभमपि प्रमदं जनयत्यशोकवनमेव न मे ॥ १२ ॥
तिलकोऽपि पश्य विरहेऽद्य हहा मदनस्य वाणयति पुष्पततिम् ।
सकटाक्षविभ्रममदर्शि वृथा हृदयेशमेव समया स मया ॥ १२ ॥
प्रियनिर्विशेषमपि यस्य मया परिरम्भणं कुरुबकस्य कृतम् ।
सखि हन्ति मां तमभिगम्य मदी मदनो जगत्रितयशातयशाः ॥ १३ ॥
इति गद्गदाकुलितकण्ठपदं निगदन्त्य एव विरहिममदाः ।
द्रुतमागतैः प्रियतमैर्नितमामतथावचोभरचिता रचिताः॥१४॥ (कलापकम्)
ज्वलिनाग्निपिङ्गलकरालकराकुलभानुसाध्वसमये समये ।
क्षितिजावलीभिरुचितं चितं मधु पुष्पतोऽवनिहितं निहितम् ॥ १५॥
शितिकण्ठकण्ठकमनीयरुचेर्भवतः कठोरमहसः सदृशम्।
विधे शिरीपरजसाकुलितं शुचिना दिवो रविवरं विवरम् ॥ १६ ॥
शुचिना प्रियेण परिरम्भमिपं रचयाञ्चकार किल केलिवनी ।
अनुरागिणी चिकचपाटलया नवमल्लिकाप्रसवहासयहा ॥ १७ ॥
समयानुभावशिशिरे पतितास्तपतप्तमूर्त्तय इवोडगणाः ।
वभुराहिता विचकिलावलयो हरिणीदृशामुरसि तारसिताः ॥ २८॥
भृशमुच्चतां यदतनिष्ट महालहरीततिः पतिरयं पयसाम् ।
तमि निर्भरमनामि रविच्छविमण्डलाद्धरया धरया ॥ १९॥
समये गभीरहृदयः सलिलं शिशिरीचकार यत कूपगणः ।
अजनिष्ट सम्पति यतः परितः सरितां गणोऽपि तपयातपयाः ॥२०॥
ध्रुवमालवालवलयपु पयःपरिपूरितेपु निजमूलभुवि ।
प्रविशन्त्यमी प्रतिकृतिच्छलतः पृथिवीम्हस्तपनतापनताः ॥ २१ ।।
हिमता गतव जगतोऽर्कभिया सुदृशां कुचौ शिखरिदुर्गरुचौ ।
इति कामिनोऽनुपमशैत्यगुणस्पृहयाऽभवन् परमदारमदाः ॥ २२ ॥
नवपाटलाप्रसयलासयलादुदिते स्मरे परमया रमया ।
नगणीनतिर्मधुरसाधुरसा दयिते बभूव नतमानतमाः ॥ २३ ॥
मग्दुत्तरगितपिशगुपटाञ्चलमन्जुलस्य इकण्ठम्यः ।
तव तुल्यतामालयजलदस्तडिना प्रभामचिरयाऽचिरया ॥२४॥

·चतुर्यः सर्गः । परिरम्भणे गलदुटुमसवस्रजि वाढमीलितरवीन्दुदृशाम् । रसिनो दिशां त्रिदशनाथधनुर्मिपतोऽम्बुदा नग्यमदुःखमदुः ॥ २५ ॥ पतति प्रकाममुडुपुष्पगणे गगनद्रुमस्य करकच्छलतः । रभसाघट्यदमुं यदसौ धनपद्धतिर्गजसमाजसमा ॥२६॥ जनयञ्जने मुदमुदारतरामपि कालिमानमभजनलदः । यदनेन घण्टरुचिचन्द्रमसौ त्रिजगदृशामपि हितौ पिहिती ।। २७ ।। नियवेश्ममार्गमसतीपु दिशन्निव लोकद्दष्टिचकिनासु घनः । शुशुभे मुहुःप्रकटितान्तरितक्षणिकामिपानुपमदीपमदी ॥२८॥ यहिरेव कण्टकवतीमभजत् बत केनकीमिह सुधामधुपः । न तदीयमप्यरसधूसरफ मनुते रसैकहृदयं हृद्यम् ॥ २९ ॥ सरिदमिनिर्मितमृदगरवैः स्मितनीपभृङ्गकृतगीतलये। जगति स्मयं दिशति केकिततिर्नवनृत्तलोलुपमलापकला ॥ ३०॥ अपि सद्गुणैर्धवलयाऽवलया क्रियते न किं चतुरयाऽऽतुरया । परजातिरेनमलिनं मलिनं यदसौ भजत्यसमहासमहा ॥१॥ प्रबलपतापशुचिकीर्तिभृतस्तव साम्यमत्र यदि सङ्घटते। रुचिभारदुःसहसहस्ररुचौ शरदि प्रपश्चितविधीतविधौ ॥ ३२॥ शरदः स्फुरत्तमणिमोप्मसदृक्तरणिद्युतेर्नवसरोजदृशः । सुरचापशेखरजुपः शुशुभे शशिदीधितिः परमहारमहाः ॥ ३३ ॥ सरसी निजं सरसिजैरभितः सुरभीकृतं सरसमेव जलम् । पथिकवजाय ददतीव मुर्विमलं सहमरवतीरवती ॥ ३४ ॥ पधिकाः पथि स्मृतवर्धमुग्वदग्गतिविभ्रमा मुमुहुरत्र मुहुः । सरितां प्रवाहमवलोक्य सरोहकैरवप्रसवहमवहम् ॥ ३५॥ असनप्रमृनघटया घटित: कटरे शिलीमुखगणः प्रगुणः । विधृतफुधेव धुतकान्तयनिधन कनिष्करणयाम्णया ॥3॥ प्रतिदन्तिनां मद्रपा विपमच्छद्गन्धिवायुनिशिताब्दमिपात् । गगने ययुर्युगजगोत्रगजाः परिहत्य तत्रिदिवनन्दिवनम् ।। ३७॥ वनवण्डमण्डनमिदं सुदं धनमालमेनमनु मा स्म गमत् । शरदागमे यमिति केमिफुलं व्यधिनच्छदच्छविरुलं विस्लम ॥ ३८॥ मुनिरप्पगतिन्दगान्मृगयनिय चाणपत्रनयनां शरदम् ।

·१४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इति सडचन्तु सरितोऽम्युनिधिस्फुरदृष्टतत्प्रतिभयाऽतिभयाः ॥ ३९ ॥ नते शरद्यबलया वलयावलिनादभासुरमुदारमुदा । शुफसंहतिः कलमतो लमतो घनमार्गसीमनि रयान्निरयात् ॥ ४० ॥ परसूरमण्डलसहोत्यमहः स्खलनावलक्षमहिमैकनिधिः । त्वमिव प्रजासु जयति स्म सहाः फलिनीपु गाढतरजातरजाः ॥ ४१ ॥ नितमां तमीपु महतीपु मुहुः कृतकापराधघटनाकुपितैः । मिथुनैर्मियोऽप्यनुनयेन रसः किल कोऽपि कामकलितः कलितः॥४२॥ विदितं यदुष्णमवटेपु पयस्त्रपया पतत्तदिह धर्मचयः। यदमुं विलड्डय गहनं तुहिनं भुवनेऽभिभूततमभूतमभूत् ।। ४३ ॥ रनिजानियौवनतपस्वितपोवनशैलयोरिव वधृकुचयोः । स्थितमुष्णभावमहरन्न हिमो महिमा हि तापसततः सततः।। ४४ ॥ त्वरितं हुताशहरिति स्फुरितस्तपनोऽपि शीतभरभीत इव । ददति व्यथां न कथमन्यजने मरुतः प्रसृत्वरतुपारतुपाः ॥ ४५ ॥ मदनस्य मानिमदशैलभिदे शतधारकोणशततामगमन् । शतपत्रिकासु कुमुमच्छदनावलयः शतं कुमुमितासु मिताः ॥ ४६ ॥ अवियोगिनां विरहिणां च तनौ तरुणीकुचोष्मजुपि तापपुषि । बत सर्वथैव विफलस्य जने पवनस्य शैत्यपतितापतिता ॥४७॥ परिकम्पतेऽद्य रविभारविभादहनप्रभालिपिधराऽपि धरा । पवमानवल्लभमदम्भमदं हिममित्यधावत रसात्तरसा ॥ ४८ ॥ शिशिरस्ततान तव तारयश:सुरभीकृतक्षितितलस्य तुलाम् । नवकुन्दपुप्पपटलं यदिह त्रिदशापगाजलसितं लसितम् ॥ ४९ ॥ लघुतां प्रयाति यदहस्तहो जलधौ प्रवेष्टुमतुलौर्वभृति। तुहिनातुरस्त्वरयते तुरगानपि चण्डिमप्रसविता सविता ॥५०॥ परितःपतत्तुहिनदूनतनोः पुलकोद्गमद्युतिमधत्त दिवः । पवमानलोलितलयङ्गरजःकणराजिरत्यसितभासितभाः ॥५१॥ उष्णौ हिमोर्जितनिशातनिशागमेपु तीब्रेऽहि तप्ततपनातपनाशिशैत्यौ । स्त्रीणांकुचौ समरसामरसा:श्रयन्तः के स्युन हर्पसदनं सदनङ्गरागाः॥५२॥ आरुण्येव मिधाकयामिति तयोरारामरामः कचित् कोऽपि क्षोणिभृदीडशोस्ति तटिनीकासारसारस्थितिः।

·पश्चमः सर्गः लोकेऽस्मिन्निति वीक्ष्य मा चलितः शोभाविभावाति लोकेऽन्यत्र विलोकितुं तु भगवान् राजीवजीवपदः ।।५३ ॥ इति श्रीगूजरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचित नरनारायणानन्दनाग्नि महाकाव्ये ऋतुवर्णनो नाम चतुर्थः सर्गः ॥४॥ गृहासि नाम परतोऽपि नवान् गुणांस्त्वं त्यागो गुणस्तव नवस्तु न वस्तुपाल । लोकोचरस्तदपरस्य नरस्य स स्यात् यत्ताशो नहि शोः पथि मादृशानाम् ॥ ४ ॥ पञ्चमः सर्गः अथ ननाम वधूमनु पश्चिमामुदितदिग्गजकुम्भनयस्तनीम् । इतरदिग्गतिनिर्मितविधियः प्रिय इवाधिकरागधरो रविः ॥१॥ विरहिणां मयि गच्छति विप्रियं प्रियजुपां प्रियमन करोमि किम् । रविरितीव चिराय विचारयंश्चरमपर्वतमूर्ति विलम्बितः ॥ २॥ द्रुतमनुज्झिनतापपरम्परोऽपरदिशा विनमन्ननुरक्तया। रविरसावधिरोप्य नगोन्नतस्तनतटे स्म चिरं परिरभ्यते ॥३॥ अयननानि विमुच्य ननीयसी त्वरितमुचतरेषु मचिः स्थिता । बजनि भास्वति भर्तरि दृरतस्तदवलोकरसादिव रागिणी ।। ४ ।। अहमिहेव करोमि निशि स्थिति पृथगितीय विवादरवाकुला। विटापिमौलिपु दत्तपदा मुटुस्त्वरितमुत्पतति स्म ग्वगायलिः ॥५॥ अभवद निमीलितपद्मग हिमसमीरसुग्यादिव पद्मिनी । रविमिवाईलसत्कुमुदेक्षणा कुमुदिनी क्षणपातिनमैक्षन ॥६॥ विघदमानतनू निपतेर्वलादतिचलेन मुहुः परिरम्भिणी । जगनि हन्त रथातविहङ्गमौ न कमरोदपता करणारयैः ॥ ७॥ कनककुण्डलमेव दिवा रविर्दधदरोगलिनेकलयं यः । अपरपर्वतमूर्द्धनि दरतः पननकृणितकोटिरियायभी॥८॥ गिरिशिरस्थगिनाईमय क्षणं घुमणिमण्टलमस्तमदैजनः। मुखसरोजमियश्यान नामिझायधि दिनस्य महापदि मन्ननः ॥९॥ अपभूमं तपनेन पथा यथा मिमिरयेगभियेव नः शनैः।

·पञ्चमः सर्गः १७ स्मरधनुर्द्धरजैत्रधनुर्वभौ समुदितैकलवः क्षणदाधवः ॥२५॥ अथ निपीय तमिस्रमुरारसं भृशममोचि दिशा नमुचिदियः । उदय मुधाकरकैतवात्कनकशुक्तिरिवेयमधोमुखी ॥ २६ ॥ प्रथमधामलवैर्विरलीकृतं दिवि निरीक्ष्य तृणमतिमं तमः । नियतमुत्पतताङ्कमृगेण स प्रकटितः सकलोऽपि विधुर्वलात् ॥ २७ ॥ शशिनि शोणतनौ स्फुटलाञ्छने वलयिते परितस्तिमिरोर्मिभिः । अलिकुलाकुलपङ्कजवास सुखमसेव्यत सायमपि श्रिया ॥ २८ ॥ तिमिरसीधुरसमसरारुणे त्वयि सुधाऽजनि रागिमतिभ्रमः । शठ मया परिरम्भपरोऽपि यद्वितनुपे रजनीमुग्वचुम्बनम् ॥ २९ ॥ इति सुरेन्द्रदिशेव रुपा हतः सितरुचिः पतितो वियदगणे । अथ विकस्वरकोमलकौमुदीपरिमलरवोपदिशोऽहसन् ॥३०॥ (युग्मम्) दिवि निशाकरकान्तिभिराहतं गिरिगुहासुमहीपधिभिः क्षितम् । निपतितं सदन्धतमं तमो जलपतौ तदिहोत्पतितं पयः ॥ ३१ ॥ निजसुताः परिदातुमिवौषधीगिरिगणों विधुकान्तजलैय॑धात् । शुचिकलावलिसंवलितातेदिजपतेर्ननु पादपवित्रताम् ॥ ३२ ॥ जनदृशां सुकृतार्णववीचिका इव हिमांशुमरीचिझलज्झलाः । क्रमसमीकृतविश्वनतोन्नतास्त्रिजगतीं परितस्तरिरेतराम् ॥ ३३ ॥ कटरि काचन पादपवित्रता दिजपतेः परमेशशिरोमणेः। अबिभर्मलिनान्यपि गौरतां यदभिषगकृतैः सुकृतरिय ॥ ३४ ॥ मद्नयान्त्रिकयन्त्रजवोज्झिते स्फटिकगोल इवोच्छलिते विधौ । सपदि भङ्गभियेव पलायितं मृगशामभिमानमहावलैः ॥ ३५ ॥ न निकरोपि वचांसि ममेत्यसौ स्मरवशंवधीः प्रजिघाय माम् । अनुनयाय तवायतहक् पुनस्त्वदपमानभिया स्वयमेति न ॥३६ ॥ स्मरशरावलिविडहृदन्तरा गलितमानरसप्रमृतिभृशम् । अयि भवन्मयमेव विलोकते जगदिदं विरहज्वरपीडया ॥ ३७ ।। असुसहक ननु भासि तदन्तरा तदिह कण्ठगतिस्त्यज विग्रहम् । सपदि विग्रहमुक्तिरसोन्मुखास्तद्सवोपि हि कण्ठपथं ययुः ।। ८॥ प्रियजनं ननु मन्मुखवाचितप्रणतिचाटुगिरं लघुमानय । त्यज मदं पदयोः पतितास्मि ते तदनुकारपटुश्चटुभापिणी ॥३९॥ स्मरनिशाकरयोरपि शङ्करज्वलनदृष्टितिरस्कृनतेजसोः । त्वदभिमानभिदोन्मयोः पुरस्त्यमिति मामतिलजयथाः स्म मा ॥४०॥ ३

·१८
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
इति निशातिलकायितकौमुदीरमणरश्मिगलन्मयोमिधः।
अनुनयं कथमप्यतिवाञ्छतोर्वियमितानुनयप्रथयोः स्वयम् ॥ ४१ ॥
अनुदितापि सखी चतुरा चिरादुभयतोऽप्यनुनायकतां गता ।
प्रणयिनोः प्रणयातुरचित्तयोरधित मानविभेदनिमित्तताम् ॥ ४२ ॥
(सप्तभिः कुलकम् )
अथ समेततथाविधदृतिकानुनयदत्तमुदोऽपि मनस्विनः ।
प्रतिभयादपराधकृतो ययुः प्रियतमासदनाय शनैः शनैः ॥ ४३ ।।
विशति सागसि भर्तरि दर्पणो मुग्वविलोकमिपादिधृतोऽन्तरा।
मृगहशो मदभेदनिवेदिना सपदि वेपथुना भुवि पातितः ॥४४॥
प्रणयिनान्युदितेन कृतागसा सपदि कापि परामुखतां गता।
स्फटिकभित्तिगतत्प्रतिमेक्षणाद्विवलिता स्म पुरः परिरभ्यते ॥ ४५ ॥
द्रुतमभिप्रियमुत्थितयाऽन्ययारणितनूपुरकङ्कणकाश्चिभिः ।
स्मरविलासकलारसनाटिकामुखमहोत्सववाद्यमिवादधे ॥ ४६ ॥
रभसचञ्चलकुण्डलनादतो न खलु गोत्रभिदामशृणोडधूः ।
सरसविप्रियकम्प्रतनौ प्रिये किमपि सात्त्विकभावमशङ्कत ॥४७॥
अनुनयाय विलीनमदौ मिधः प्रचलिती मिलितौ पथि सङ्कटे ।
प्रणयिनादितप्रमद्वपं सपदि केन रसेन न भावितौ ।। ४८॥
एकाकिन्यपि कामभूपतिमहासाहाय्यतोमानिना-
मोहडानधनग्रहव्यतिकरव्यग्रे सुधादीधिती।
दापादीय जवाढौकत तदाहकारहुङ्कारिणी
सौरभ्याभिसरन्मधुव्रतवधूनादेन कादम्बरी ।। ४९ ॥
इति श्री रेश्वरमहामात्यश्रीवसन्सपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये चन्द्रोदयवर्णनो नाम पञ्चमः सर्ग.॥
करसरसिरहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू-
दननि बदनपन सम वाग्देवतायाः ।
इह जगति समस्ते वस्तुपाल स्तुमः कं
सचिवर्तिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम् ॥ ५॥

·•
पाठः सर्गः
पठः सर्गः
अथ नलिनमुखी निजं च भृङ्गध्वनितेनावसरं सुराशशंस ।
रसरसनरसं मुखं च यूनां चपकानि स्वयमाप विम्बितेन ॥१॥
अधरमधुरतामृतानि नूनं दयितास्यानि निरीक्ष्य विम्बितानि ।
नवसरकरसेपु दम्पतीनामभवत् कापि विशेषतः पिपासा ॥२॥
धुरि मधुरिमबन्धुरं वधूनामधरोष्टं पिबति प्रियेऽतिरागात् ।
मिलदलिनिनदै रोद मन्ये निजपानावसरं सुराप्यनाप्य ॥ ३॥
इदमयमधवा दधाति धुर्यं ननु माधुर्यमितीव बोडकामाः।
सरसमरसयन्मुखं च यध्वा नवमध्वासवमप्यथो युवानः ॥४॥
मधुरमधुमधारमईपीतं वितरन्त्याश्चपके च्युते प्रकम्पात् ।
मुकुलितनयनं धृताधरोष्ठो मुखगण्डपमपात्कृती प्रियायाः ॥५॥
न रसनरसमाससाद भृङ्गीरवलीलाजुपि तादृशं सुरायाम् ।
मणितरवपुपोऽधरे प्रियाया हृदयेशः किल यादृशं प्रपेदे ॥ ६ ॥
मुहरपि सरकं निपीय कान्ताधरपाने मणितानि यदितेनुः ।
मधुरमिदमितोऽप्यतीव कण्ठैः स्तवनं चकुरितीव तयुवानः ॥७॥
जितमिव मधु मेनिरे वधूनामधरैः पानकृतः परीक्षमाणाः।
विधुमणिचपकरितीव दधे जययुधैव सुधा सुधांशुधौतैः ॥ ८॥
रसपति सरकं धये यधूनामधरोष्ठो मधुपैरवापि धन्यैः ।
मुहरिह दपिताधरं च रागाडयति प्रापि सुराऽपि तैर्विदग्धः ॥९॥
मधु सरभसमौज्झदात्ततापा युवतिर्गोत्रभिदा प्रियेण दत्तम् ।
दवति तदरं च शीधुधातान्दशनाङ्कानपरापि तापमाप ॥ १० ॥
अधित कमपि कान्तपार्द्धपीतोऽधरसङ्गेन रसं सुरारसस्तम् ।
अमदयदपि भाजनस्थितोऽसौ रसनोपक्रमिणोऽपि येन यूनः ॥ ११ ॥
स्फुरदरणदृशध्युतोत्तरीयाः सहसा?क्तगिरोऽधिपनमस्याः ।
अभिनयमददैवतायतारात्परतन्त्रा विजुघूर्युरापताभ्यः ॥ १२॥
मदवशकपिशं मियोऽपि यक्षा सहमा वीक्ष्य रमत्रसहिचाराः।
कमिय मपि कोपभागसीति प्रणता दम्पनपस्तदानुनिन्युः ॥ १३ ॥
दपितमघरचुम्यनाय धृत्या चिष्टुरेवाक्ष्य च सन्नियो विपक्षम्।
क्षिपसि किमिद पक्षुराक्षिपन्नी करभोरुरिति लापयं लुलोप ॥ १४ ॥

·२०
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
हृदि मधुकृतमोहनाभिलापे त्रपयेव पयापि ममु मुक्ते ।
अजनि लसदनगमनानानां परिहासोऽभिमतैः सहस्ततालः ॥१५॥
क्षणमतिकुपिताः क्षणं प्रसन्ना हसिताश्च क्षणमाकुलाः क्षणं च ।
नवनवरसभनिभिदंगाक्ष्यो हृदयं नूनमनीनृतन् प्रियाणाम् ॥ १६ ॥
अविरतमधुपानधीतरागस्फुटदन्ताङ्कधरोऽघरस्तरुण्याः ।
अपरमृगशि प्रकोपनायामिव सड्डोपयितुं पपे शठेन ॥ १७ ॥
समधुरगुणया ड्रियं हरन्त्या प्रतिकान्तं मुरयैव कापि मुग्धा ।
चटुवचनमघाटि मन्दमन्द स्वयमन्तर्गनया वपस्ययेच ॥ १८ ॥
मदपरवशतसां वधूनां द्रुतमुक्तोज्झितमन्द्रमध्यतारैः ।
प्रतिपद्मनवस्थितप्रयोगैरपि गीतैर्दधिरे मुदं युवानः ॥ १९ ॥
युवतिपु मृद्गायनीपु रागाचपर्क रागिपु वादयत्सु रिक्तम् ।
इह शरधनुपी विमुच्य मूर्तो बत नृत्यन्निव दिद्यते मनोभूः ॥ २० ॥
चिरविरचितचुम्बनप्रपञ्चाद्धराचारदशामुदस्य रागम् ।
अभिमुखपतितेषु तन्वते स्म प्रतिकान्तानयनेषु रागभाजः ॥ २१ ॥
इह निवसति सा तवेति सेप्य निगदन्ती किलमानमत्यजन्ती।
स्मररसविषशा वधूर्घनाभ्यां हृदयं पत्युरपीडयत्कुचाभ्याम् ॥ २२ ॥
हृतवति रमणेऽशुकं रमण्या हृदयं ब्रीडभरेण वा मुदा वा ।
विपुलकपुलकोद्गमैर्दधौ वा परिधानं परिरधुमुच्छ्रितं वा ॥ २३ ॥
स्पृशति परिवृढे कुचद्वयी यन्त्रपया सड्डचनं चकार भीरुः ।
नमदुदरतया तदुच्चमुचैर्हदयं प्रत्युत दौकयाञ्चकार ॥ २४ ॥
हृवनिमभितः शनैः स्पृशद्भिदुविस्तारितपाणिलीलयैव ।
कथमपि सुदृशामलभ्यतात्मा युवभिर्युक्तमहो मुहुः स्मरान्धः ॥ २५ ॥
निविडतररदादूपीडयमानाद्दयितेन प्रसभं कृतागसाऽपि ।
तरुणमृगदृशां तनौ प्रविष्टोऽधरविम्बात्किल कोपकम्प एव ॥ २६ ॥
रभसदलितहारसापराधः परिरम्भः सहसैव दम्पतीनाम् ।
सकलमपि वपुः प्ररूढमुक्तास्तवर्क स्वेदपयोलवैश्चकार ॥ २७ ॥
अधित कृतकमेप यं पुरा मजयहेतोरपनेप्यते स रागः ।
इति भृशमघर निपीयमाने रमणैः पाणियुगं ननर्त्त वध्वाः ॥ २८॥
दपितफरतलैयदि प्रपेदे सकले स्पर्शवशादतीव तोपः।।
पृथगिव तदपि स्तने तरण्याः प्रमथूचुकसगजोऽनुभूतः ॥ २९ ॥

·पष्टः सर्गः २१ प्रियतमकरपल्लवेन नूनं परमानन्दपदं व्यचिन्ति किचित् । युवतिकुचशिलोचयादधस्तादिधौ भैरवपातसाहसं यत् ॥ ३० ॥ अतुलकुचनितम्बशैलसीम्नि स्फुटनाभोह्रभाजि कान्तहस्तः । चकिन इव चचाल कम्पमानः शनमध्यपये कृशे कृशाङ्गयाः ।। ३१ ।। स्खलित इव वलीविलवनेन प्रियपाणिः पतितश्च नाभिकूपे । कृतवलयविरावमाकुलाभ्यां चकृपे च द्रुतमङ्गनाकराभ्याम् ॥ ३२ ॥ रसवशगवधूकरानिरुद्ध प्रियपाणौ हरति क्षणेन वासः । प्रसृतमधुरसार्द्रितेन ः जघनेन स्वयमेव लजयेव ॥ ३३ ॥ वसनमिदमिति प्रकीर्णकान्ती" रपनेतुरेच नेतुः । करमरुघहो करेण कान्ता गलितं पूर्वमजानती दुकूलम् ॥ ३४ ॥ भुजयुगदृढवन्धनेन यूनां रससर्वस्वमदीदृशन् रमण्यः । त्वरितमिदमिमेऽपि वाढमूम्झयसन्दशनिपीडनेन तासाम् ॥ ३५ ॥ हृदयमतिवशीकृतं मिथोऽपि स्फुटमानग्रहनिग्रहश्च च । असमशरगुरूपदेशमन्त्रैरिव कपटे मणितारचैयुपभ्याम् ॥ ३६ ॥ अशिथिलपरिरम्भतो दधानाः पिहितं दम्पतयो मिथोऽङ्गमङ्गैः। अधरमथ दृशं मुहश्चचुम्युर्मुस्वसौन्दर्यमलोकयन्मुहुश्च ॥ ३७॥ वसनविनयने करावरोधं परिरम्भे विकृति ध्रुवोऽभिमानात् । अधररसनसम्भ्रमे तु चमुश्वटुवाचं सुदृशो रसाय यूनाम् ॥ ३८॥ कलयति कलतां प्रियं च यदयं विधाने मणिते नितम्धिनीनाम् । स्वयमकृत कृती न कार्मुकज्याग्रहटङ्काररवं दियेव कामः ॥ ३९ ॥ सुरतगतिपु दर्शपन्मुग्वान्जं नववध्या बसनास्तदीपकायाः । सततमपि मणिर्दृतः स्थमृद्ध समये प्रत्युपहभूव यूनः ॥ ४० ॥ गलितसकलतन्तयोऽपि हारा गुणपूर्णा इव भूपयाम्बभूवुः । दृढतरपरिरम्भणेऽद्गमनस्फुटमुक्तामणयो रतानि यूनाम् ॥ ४ ॥ परिदलनभयादिवाशुमुक्तस्तनसगो गलकन्दसावलम्बी। पुम्परतला ललन्यधनां स्मरदोलाललितं यभार हारः ॥ १२ ॥ परिचितपुम्पापितमपश्चा मृदुलीलालमद्गमास्तम्ण्यः । हृदयविममरम्रोजकुम्भैरमपन्यमरमाणये तरन्त्यः ॥ ४ ॥ गनितमभिमतेषु यद्यदामीत्ममदास्तत्तदनुसामेय पमुः।

·२२ नरनागयणानन्दमहाकाव्यम् । हृदयमपि विदन्त्यमूर्यदेपां नियतं सन्ततमन्तरा वसन्त्यः ॥ ४४॥ अपि धनजघनस्तनास्तरुण्यो दधिरे लाघवमिष्टतुल्यमेव । इति दयितमुखश्रमाम्बुपातैरसिपिक्ता रतसगारे स्मरेण ॥ ४५ ॥ प्रियहृदयवशीकृतिप्रतिज्ञाभरभाजो मणितस्य कामिनीनाम् । निधुवनधुतभूरिभूपणालीरववारः परिवारतां जगाम ॥ ४६ ॥ रचितकृतकमानधैर्यलज्जा मुहुरङ्गीकृततुष्टिभावधाष्टाः । प्रणयिनि परिभोगभाजि वध्वः सहसा सञ्चुकुचुर्ददुस्तनुं च ॥४७॥ अलमलमिति वाचमाचरन्त्यो रभसं तु प्रसभं रते वहन्त्यः । कृतकरुदितचञ्चवोऽपि चश्चचटवो यूनि मुदं ददुस्तरुण्यः॥४८॥ करुणाणितिसीत्कृतानुगर्भ वचनं मन्दमिति प्रिया यदूचुः । मदनमवशंवदा युवानो दधिरे तेन विशेपनिर्दयत्वम् ।। ४९ ॥ क्षणमुपचितचाटुदीप्तकम्पं विलुलत्कातरमीलद नेत्रम् । समरतसुखवाछयैव यूनो रभसः कोऽप्यतिवाक्पथो बभूव ॥५०॥ सुरतविरतिखेदितं कपोलौ परिरभ्य स्थितमेव रागियुग्मम् । नवमिव विरराज चम्पकस्रग्मयधम्मिल्लसमीपसौरभेण ॥५१॥ कटरि विघटनोत्सुका युवानः सुरतान्तेन वधूजनेन मुक्ताः। मणितरणितचाटुचुम्वनाद्यैः समनीयन्त च ते पुनर्नवत्वम् ॥५२॥ रभसभरगृहीतपवासःपिहितोरू रमणी रयादुदस्थात् । विवलितवपुरेकपादपाणिनमिनश्यत्कुचवश्चितेप्टदृष्टिः ॥५३ ॥ अवयवनिवहेपु दम्पतीनां नखलक्ष्माणि निरन्तरस्थितीनि । विपमशरविमुक्तपञ्चवाणीपदलीलामवहन्त पञ्च पञ्च ॥ ५४॥ प्रथममविदितानि दानकाले दृढदत्तान्यपि रागिणो रसेन । नखदशनपदानि मन्दमन्दं पवनस्पर्शवशेन जानते स्म ॥ ५५ ॥ ध्रुवमभवदशेपभूपणानामपि भूषाकरमङ्गमङ्गनानाम् । विरहितमपि तैरिदं यदाभात् रतमर्दै तु न तानि तच्च्युतानि ॥५६ ॥ जघनमतिघनं निरीक्ष्य सद्यः श्रमजस्वेदजलाईचीरदृश्यम् । मुहुरपि रतये प्रियोऽघितल्पं परिरभ्य प्रमदां मदान्निनाय ॥ ५७॥ इत्थं नितान्तरतरागविशेषकान्त- कान्तीनि वीक्ष्य वनितावदनानि चन्द्रः। .

·सप्तमः सर्गः सद्योऽभिभूत इव लजितचित्तवृत्ति- झेपा विधातुमपराम्बुधिमभ्यधावत् ॥ २८॥ इति गूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये सुरापानसुरतवर्णनो नाम षष्ठः सर्गः ॥६॥ इतरगुणकथायाः कायिकत्वस्पृहाया- मिह वहति सहास्यं कस्य नो लास्यमास्यम् । तव तु विततकीत्तेः कीर्तनं कर्तुकामः सुरगुरुरपि शङ्के वस्तुपाल पालुः ॥ ६ ॥ सप्तमः सर्गः। वाति स्म वेल्लितलताकुसुमोऽतिमन्दमन्दोलनर्तिततुपारतुपावतारः । अश्रान्तकान्तरतखेलनखिन्नकान्तासङ्कल्पकल्पविटपीव निशान्तवायुः ॥ २ ॥ पासावेदिपु निरन्तरमन्तरिक्षकुक्षिम्भरिः स्फुरितमाप मृदगनादः । तेमप्रणुन्नमिव शीतमरीचिविम्बमालम्बत स्खलितडम्बरमम्बरान्ते ॥२॥ चित्तेशचाडचयचन्द्रमचिप्रपञ्चपश्चेषुचापकलयापि न यः प्रयातः । मानं विभिद्य तमपि प्रमदासुशब्दैः शब्दायुधत्वमद्धाचरणायुधोऽपि ॥ ३॥ स्वप्ने निरीक्ष्य चरणप्रणतं युवानं सद्यः प्रसादरभसादुपसि प्रयुद्धा। अभ्यागतं चकितमेव चिराय काचिदाश्चर्यमग्नमनयत्परिरभ्य तल्पे ॥४॥ हृद्यावधिधिविलोलनलोलकान्ताताडङ्ककङ्कणकलापकलापनादः । निर्मममन्धरवराशिरसौ युवानं स्मेरस्मरं स्मरपति स्म रतोत्सवानाम् ॥५॥ सारस्वतस्मृतिशुचौ कविपुगवानां चित्ते स्फुटस्फुटिकदर्पणदर्पचौरे । वाग्देवता स्वयमियं प्रतिविम्बितेव शुद्धा मतिः प्रभवति स्म कवित्यतत्वे ॥६॥ यनं पयः कतिपयेऽपि निपीय हन्तुमन्तर्गतान् गिरिगुरूनपि रोगपूगान् । दध्युः प्रगे शुभमुदकमुदस्तनिद्राः सुस्वप्नलब्धिमुदिता इव बुद्धिभाजः ॥७॥ संवर्धितो मधुरवारिविमुक्तवाहहेपारवैगिति जागरयाशकार । सुप्तोत्थितदिपपदान्दुकवृन्दनादो बन्दीवरस्वरपिधानपटुरेन्द्रान् ॥ ८॥ सूर्याश्चपादचयर्णितपूर्यवाहियेलायनान्तमणिरेणुरियोत्पतिष्णुः । भाच्यांप्रभापरिचयोविचकास किश्चित्कुप्यचकोरकुललोचनकोणशोणः ॥९॥ श्रीचन्दनद्रवामियाशु हिमांशुधाम निय कौतुकबनी बत पासवी दिन्छ ।

·२४ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । आरक्तविस्तृतरविच्छविकैतवेन काश्मीरजेन रजसा विभवं यभार ॥१०॥ गुप्तो रसान्निशि भृशं परिभुज्य नीलीरागः कलकणितमजुरलिनलिन्या धामाधिपे द्रुतसमागमभाजि किश्चिदुद्घाटितच्छदकपाटपुटं निरासि ॥११॥ अन्तर्खलत्तरलभृङ्गकनीनिकेन किञ्चित्पयोलवभृताईनिमीलितेन । तेने मुदं कुमुदिनीकुमुदेक्षणेन अस्यत्करो हिमकरोपि रतादिवाभूत् ॥ १२ ॥ संसक्तकजलसितिद्युति मूर्धि पात्रं यन्त्रं तमोभिरिव क्लप्समवेक्ष्य दीपाः । तैले पलायिनि भयादिव मल्लिकायाः पाश्चात्यभागमभजन्त दशांदहन्तः ॥१३॥ अस्मद्विभुर्दिवमियाय रविनवेति ज्ञातुं महौषधिततेरिव निःसृताभिः । त्यक्तानि कान्तिभिरुदयगिरीन्द्रकुचदुर्गाण्यपूरयिपत त्वरितं तमिस्त्रैः ॥ १४ ॥ रागो रथाङ्गमिथुनस्य मियोऽभिपङ्गमीतिस्टशो भृशममानिव मानसान्तः । भूत्त्वा बहिबहुविभातविभातरङ्गरगच्छलाद्गगनगर्ममपूरि भूरिः॥ १५ ॥ दायादता विदितवैरिणि नित्यमिन्दौ मन्दायितामृतकले किल भूमिमुक्ते। एकेन चन्द्रवदनावदनोपमानलक्ष्मीरलाभि कमलेन विकस्वरेण ॥ १६ ॥ नक्तं भरेण परिभुज्य मुधाकरण त्यक्ता च्युतप्रसववन्दनमण्डनेव । प्रातः क्षणं गलिततारकचक्रवाला निश्चन्द्रिकाततिरतीय विदिद्युते द्यौः ॥ १७ ॥ अस्तु क्षणं हृदि मम प्रमदप्रदोयं नैनं जनोपि कलयिष्यति साध्यभासा । इत्युन्मुदः प्रियतमाहृयाङ्गरागं लग्नं वभञ्जरम्णं तरुणा न यान्तः ॥१८॥ म्लानं विमुच्य कुमुदं चिरभुक्तमस्य देष्ये प्रयातु नलिने मलिनः पतिः । घिधिक पुनः मुनयनावदनांशुपानध्यानः सुधारचिममुञ्चदमुं चकोरः ॥ १९ ॥ आनन्दिनो दिनमुखे खलु वीक्ष्य पक्षिराजाग्रज तपनसृतमुपेतमगे। अभ्युत्थिताः पटुगिरस्ताविष्टरेभ्योऽपृच्छन् सुखागमकथामिव पक्षिणोऽमी २० पूर्वाद्गनातनुनग्वक्षतमण्डनाभस्तोकोदितामणिमण्डलग्वण्डम्भात् । वफ्रीकृतेन दिवसः प्रसभं चकर्ष ध्वान्तस्य जोवितमिवादुलिपल्लवेन ॥२१॥ नारगरद्गमुदयाचलतुङ्गशृङ्गगुप्ताईमम्बरमणेविरराज विम्बम् । उल्लासितांसपिहितकतर हिरण्यताडपत्रमिव पूर्वदिगङ्गानायाः ॥ २२ ॥ उत्तानदानवकदम्बकडम्बरेण ध्वान्तेन तान्नमवगम्य जगत्समग्रम् । अन्धेर्षिमुक्तमिव चक्रघरेण च चक्राम शकदिशमम्बरन बिम्बम् ॥ २३ ॥ जामत्कलङ्कहरिणाङ्कमिपात्प्रतीच्यां सजीचकार रजतप्रचितं प्रचेताः । भानी विभूपपति भामुरभासि पूर्वी देवांकुरणकरकर्युरमर्घपात्रम् ॥२४॥ मानर्जगन्यभिनयोत्सवभाजि गीनस्कीनाननासु नलिनीवलिनोनिनादैः ।

·सप्तमः सर्गः। आविभ्रती पुरणपात्रमियान भानु शोभामसूज्यत मुरोपु दिशां दिन श्रीः ॥२५॥ याचिप्यते जगति दुर्लभमप्ययं यद्दास्ये तदस्य नवनिर्भरभक्तिभाजः । ध्यात्वेति भानुम्दयी मुदितः किलाभूदाञ्जलिमतिमया पुरतो जनस्य ॥ २० ॥ उद्दीसपश्चिमशिलोचयचलघुम्बिचश्यनभोमणिमणिज्वलनप्रतापैः । शङ्के कमेण कलया कलया गलित्या प्रातस्तुपारकिरणोऽजनि कीतिशेपः ॥२७॥ संरम्भतस्त्रिजगतीभवनान्तराले तूर्ण चचाल निखिले ग्यल यासरश्रीः । रागो निरन्तरतरस्तदयं रराज तत्पादयायकरसप्रसररियास्मिन् ।। २८ ॥ अम्भोरहेऽपि बत गर्दभिकेऽपि तुल्यं राग यदि व्यतनुत प्रभुरेव भानुः । आयं तथापि सविशेपमुग्वानुराग साक्षाभूव कलुपं मुग्नमुद्रयाऽन्यत् ॥२९॥ चालांशुमालिकरमण्टलमण्डनेन बन्धवन्धुरतरं दधती शरीरम् । छायावलीवलयिता च नवप्रवालवैडूर्यजालघटितेय वी त्रिलोकी ॥ ३० ॥ धिग रागवानहमिहापि सुरेभकुम्भावस्याः स्तनी प्रणयवानधिरोहतीन्द्रः । एवं स्पेच तरणिः परितापमाप्य पूर्वाममुश्शन दिवं च मचा सिपेये ।। ३१ ॥ विस्पष्टदृष्टपरमाणुविलासनीलेालानरमसमरैर्नवरदिमदण्डैः । भहरिय घुमणिनापहनं गृहान्नान्नं धुतक्षतमलक्ष्यत रक्तचन्द्रः ।। ३२ ॥ निःशेपभूमिधरकन्दरमन्दिरान्तर्गोंडराण्यपि जघाननमा तमांसि । प्रमोदकमणिविस्तृनयतिकीलालीलायितेन सहसा महमामधीशः ॥ ३३ ॥ दीप्ताकान्ततलतापविलीनहेमक्ष्माभृन्नवीनविचरावलिलब्धमार्गाः । स्व विभूषणमहर्मणिरहिमपाता: पातालमूलतिमिराण्युदमलयन्न ॥ ३४ ॥ नक्तं निरहुशनया फुशनिभेद्यो या मर्वतत्रिभुक्नेपि ममी कथंचित् । मानिस्म मौषि शिकविहट्नमस्य भानोभयात् झगिनिमदचितोऽन्धकारः ३५ पूर्वायनीधरशिरस्तटधातुरागः प्राचीनदिगयुवनिमीलिजपायनमः । देयो विपगिरिशमूर्तिकृशानुनेनं भानुः क्रमाापिभरं बिभरात्रभूव ॥३०॥ इत्येना रजनी रमाधिनमियोया भ्यश्याप्रम- मिटी निर्गमयाम्यभ्यतुरतिमेम्णा मुफुन्दानुनी । मीना रयतमायनीपरयन देशाय माझ पुरी. स्लोराशु पगाल तत्परिनपाताला तालध्याः ॥ ७ ॥ दनि श्रीगोंदापनीमारितिं नानागपणान-दनानि मनाये मूगोयागी नाम गम: मग ।। जनगमोहरदीपरिन्दिरा मन्दिर स्पिता। पत्रिका सम्पाउन पत्ता गिनिपिता ।। ७॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
अष्टमः सर्गः
हैमे रामः स्यन्दने चन्दनश्रीर्नीलं चेलं धारयन्नामरोह ।
शोणीके लक्ष्यलक्ष्मेव सद्यः सन्ध्याभिन्ने वारिदे शारदेन्दुः ॥१॥
चक्रे कृष्णालोकतृष्णाय हृतिं लोकायेव स्यन्दनः सात्वतस्य ।
यातापातप्रस्फुरत्केतुहस्तप्रानो जाग्रवाहशब्दप्रवाहः ॥२॥
नो माति स्म व्योमपात्रेऽप्यमात्रो यात्रारम्भोत्ताननिस्वाननादः ।
स्थानं कां तुङ्गतुङ्गानि भूभृच्छृङ्गाणीनि भ्रंशयामास मन्ये ॥ ३ ॥
रत्नश्रेणीभासि शाले विशाले तेजोजालैरप्यलक्ष्यां प्रतोलीम् ।
सैन्यान्यापुः सम्मुग्यायातवातवातज्ञातबारदेशावकाशम् ॥ ४॥
वेगेनाहम्पूर्विकायानमानस्फुनः सूतैस्तुल्यकालं विमुक्ताः ।
अन्योन्यस्य स्पन्दना घट्टमानाः प्राकारस्य नारदेशानिरीयुः ॥५॥
रेणी वाहव्यूहग्वाते प्रभूते पड्डीभूतैर्दन्तिदानाम्बुपूरैः ।
वेगाप्रदारतोऽद्गुष्टशक्तिक्षिप्रैः पादैम्त्तरन्ति स्म भृत्याः ॥६॥
व्यक्तं रिक्तो नैव केनापि पूर्ये तृणं पूर्णः केनचिन्नैव शोप्ये ।
इत्युत्कर्पादेव धासु रिक्तं ग्रीष्मे पूर्ण यः स्वयं स्वं तनोति ॥७॥
अन्तर्नित्यं येन पृन्दारकाणां मृन्दैर्वन्धं विभ्रता विश्वनाथम् ।
वीचीचश्चत्फेनदम्झेन भेजे श्रेयः साक्षाद्दन्तिदन्तायदातम् ॥ ८॥
विश्वाधारं येन जामातृमात्रा पात्रं धृत्वा विश्वरूपं हृदन्तः ।
शम्भोभिक्षाभस्मयोग्यस्य मन्ये लक्ष्मीलिप्सोस्तस्य दत्तोऽद्धचन्द्रः ॥९॥
धामाधारः केलिसौधं कलानां मत्पुत्रोऽसौ दृक्सुधाविन्दुरिन्दुः ।
एक लक्ष्म क्षाल्यमस्मिन्निदं यः स्मृत्वेय स्यान्नक्तमभ्रंलिहोमिः ॥ १० ॥
चञ्चच्यूलारत्नमालस्तमालपायच्छायः प्रोच्छलोगिपूगः ।
और्यज्वालाजालभूभांनि धूमावतस्तोमो विस्फुलिङ्गीव यस्मिन् ॥ ११॥
ईक्षश्रीरीक्ष्यते योऽन्तरिक्षे तेनापीतं धिग्जना जानते माम् ।
अनमोदि कुम्भयोनेरितीय ख्यातुं लोके यः क्षिपत्यम्युविन्दन् ॥१२॥
धूमस्तोमैडियाग्नेरिवान्तःसुप्तस्येव श्रीपतेस्तेजसा यः।
रेजे रामक्षुण्णरक्षोमृगाक्षीदृग्मुक्ताम्भाकवलेनेव नीलः ॥ १३ ॥
नक्तं दौसरोपधीनां विनानैः स्फूर्जज्ज्वाल: सूर्यकान्नैदिवापि ।
मृत तेजो राघवस्येव शश्वदृश्यं यस्मिन्सेतुशैलच्छलेन ॥ १४ ॥

·अष्टम, सर्गः २७ तस्याम्भोधेः स्मेरदम्भोजशोमां यच्छन्दृष्ट्या स्पष्टमप्राप्तपूर्वाम् । प्रापत्तूर्ण सैन्यलोकेन साकं लीलाशैलं रैवतं रेवतीशः ॥ १५ ॥ (नवमिः कुलकम् ) पौढमीती संहती कृष्णपार्थों तौ सानन्दः प्राप सौनन्दपाणिः । ज्यपीटं सम्मुग्वाभ्युत्थिताभ्यां तृण ताभ्यां हैममध्यासितोऽसौ ॥ १६ ॥ अन्तःशोभाभासमाने तृणालीशालिन्युचैर्वृक्षवल्हीविताने । तत्रावासानाशु विश्वकनेतुः सेना तेने रैवतो:धरान्ते ॥ १७ ॥ स्वच्छायाभिः सौरभैः पुष्पपर्भङ्गीगीतैर्माधुरीभिः फलानाम् । अनेनापि श्रीनिधानेन वृक्षरक्षप्रीतिः स्वाश्रितानां वितेने ॥ १८ ॥ स्वावासेपु स्थापितेष्वेव रीत्या जग्मे लोकैरप्यनापृच्छय किञ्चित् । कृष्णावासोऽदर्शयत्केतुना तत्तेपां शड्ढे सर्वदिग्लोलिना तान् ॥ १९ ॥ अग्रे गत्वा स्थापयित्वाऽपहिं तण तस्थुस्तन वाणिज्यभाजः। उचैःपीठाध्यासिनो लम्बकृर्चाटोपत्रस्यत्सुन्दिलत्यापवादाः ॥२०॥ कश्चिद्वाचा लोचनान्तेन कश्चित् कश्चित्कायोल्लासभावभ्रमेण । तिष्ठन्सद्यः स्थापिते सन्निवेशे वेश्यालोकस्तोपयामास पुंसः ॥ २१ ॥ प्रत्यग्रप्राग्भूमिमुक्तकपादोदश्चचीरस्तोकदृश्योरदेशाः। तृण यानादुत्तरन्त्यस्तरुण्यो वीक्ष्यन्ते स्म स्मेरदृग्भिः स्मरातैः ॥ २२ ॥ प्रदेष्योपि स्पष्टमन्धभविष्णुलग्नो दादेल्यसर्वाङ्गमङ्गे। दुग्वं धूतो रेणुरेणेक्षणाभिः स्नस्तस्तूर्ण भूतले मूर्छयेव ॥ २३ ॥ ग्वेदस्वेदोहामधामानि सद्यः पूर्णेन्दुश्रीजित्वराण्याननानि । तानि स्थाने वीजयंश्चामरालीलीलालोलैरञ्चलेश्वञ्चलाक्ष्यः ॥ २४ ॥ वंशाग्रेण क्षोणिमुक्तेन सौख्याध्यामह्य स्पन्दनानाशु बालाः । नामग्राहं हर्षहास्यानुग: शब्दैः शेपानाह्वयन्ति स्म डिम्भान् ॥ २५ ॥ राणः कुनादुत्पतन दृरयात्राबिन्नेनापि द्राक् समभ्युत्थितेन । भीलोलाक्षः केनचिन्नैव जन्ने ध्यातः स्त्रीहक्चारतामोहितेन ॥ २६ ॥ ऊढाः मौर्ट सञ्चरद्भिर्विमानव्यग्रस्कन्धेर्यैस्तदा चेटवर्गः मृदन्ते स्म स्पईया तेरखिन्नः खिन्नाः क्षोणीजानयोऽमी विधि धिक्॥२७॥ तापादन्तःसङ्गतानां द्विपानां कुम्भैरन्नोविन्दुसन्दोहसान्दैः। व्यक्तं मुक्ताहारहारिस्तनश्रीवद्धस्प रेजिरे सिन्धुवध्वः ।। २८ ॥ नान्तरन्तर्दन्तिभिः शैललीलारां पूरे पल्वलेषु प्रवृद्धे ।

·२८ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । सद्यो मूलोच्छेदमाशङ्कय शङ्के लब्धातङ्काः पङ्कजिन्यो ममज्जः ॥ २९ ॥ दोश्चद्वीचिनिर्मजब्ज निर्मग्नानामन्तरातापशान्त्यै । दन्तीन्द्राणां पुष्करैः स्पष्टदृष्टैः कल्लोलिन्यो रेजुरम्भोजभाजः ॥ ३० ॥ हास्यं मा स्यादद्य कुम्भद्यं वः प्रत्यक्षेपु स्पष्टमासां कुचेषु । ध्यात्वेतीव स्त्रीपु नीरागनासु ब्रीडादन्तर्वारिमग्नं गजेन्द्रैः ॥ ३१ ॥ पद्मे बोधादास्पलास्यं दधाने हस्ताणाम्भोजिनीराकलय्य । मूईन्यध्यारोपयामास भूपः स्त्रैणभ्रान्त्या शिक्षितो राजदन्ती ॥ ३२॥ धौते दाने वारिभिर्वारणानां सम्मनाम्भोजपण्डेऽपि भग्ने । प्रीति नीरायातनारीमुखार्भेज डाः कुत्र चिन्ता न धातुः ॥३३॥ कुम्भस्याम्भापूर्यमाणस्य शब्दं श्रुत्वा दरादन्यदन्तिभ्रमेण । एत्य व्यालो योपितोऽग्रे नताया मध्यं पश्यन्नवसत् सिंहशङ्की ॥ ३४ ॥ सिन्धौ क्रुध्यन्नन्यगन्धेभगन्धाद्दत्वा घातं स्वप्रतिच्छन्द एव । भग्ने तस्मिंस्तोयकम्पेन तेने मत्तो दन्ती गर्जितान्यूर्जितानि ॥ ३५ ॥ हस्तोदस्तैश्चातकान्मीणयन्तो नीरैर्डीरध्वाननृत्यन्मयूराः । अम्भोधिभ्यस्तोपलीलातिनीला निर्जन्मुस्ते पारिवाहा इवेभाः ।। ३६ ।। दन्ती दानैर्गण्डकण्डूयनोत्थैः साक्षावृक्षं सौरभादयं चकार । दरोक्षितैः सद्य एव प्रसनस्तोमैः सोपि प्रत्युपाकारि नेन ॥ ३७ ।। भग्नः शाग्बी क्रीडया कुचरेण भ्रष्टो नोया तट्टढालानबन्धात् । लोकाः किन्तु व्यापदं यूरशूरम्लानै जुस्तस्य पत्रप्रसनैः ॥ ३८ ॥ उद्यदानामोदलुब्यालिमालागीतप्रीताः सैन्यभाजो गजेन्द्राः । आलानगुच्छामायूरपत्रच्छनच्छायच्छन्नतापा विरेजुः ॥ ३९ ॥ लीलामीलदृष्टिभुक्तापभुक्तैरेवाहारैम्न्मदाः सादिनोऽपि । चाहत्तया वा ताडनक्रीडया या नाशु प्रासं ग्राहयामासिरऽमी ॥४०॥ धातृद्भिन्नाः पीवराश्चीवराणामत्रावासाः सर्वतः पर्वताभाः। पर्यन्तेषु प्रेड्डितः शाखिदत्तच्छायै रेजुः पादकल्पैः करीन्द्रः ॥ ४ ॥ स्फुत्तिर्यादृक् साश्ववारेऽश्ववारे तादृग् नासीदस्तनिःशेषभारे । तेजोभाजाममभाव्यं स्वभावे तेजः स्पष्टं यत्पराक्रान्तिपु स्यात् ॥ ४२ ॥ मन्दं मन्दं सञ्चरन्दरयानव्यासनेनालक्षि यः ग्विन्न एव । सेनामाजां विस्मयं स प्रतेने मुक्तो धावन्नेव रेवन्तितोऽश्चः॥४३॥ उत्तिष्टभिर्वेष्टनान्ते नवा वैः साई वेगादनलग्नेय वाढम् ।

·अष्टमः सर्गः।
२९
सर्वाङ्गीणस्पर्शसौख्यातिरेके रेणुश्रेणिच्छमना भृरुदस्थात् ॥ ४४ ॥
सर्वाङ्गीणक्षमापरीरम्भशोभाहृद्यः सद्यः सापराधोऽपि गच्छन् ।
भेजे वाजी सम्मुखीनाभ्युदश्वदीचीहस्तैस्ताऽयमानोऽपि सिन्धुम् ॥४५॥
चापल्यश्रीभास्वराणां मुखाग्रस्फूर्जफेनभ्राजिनां ध्यानभाजाम् ।
जज्ञे लोललोचनैः स्थानपालैः कल्लोलानां वाजिनां वा न भेदः ॥ ४६॥
क्रीडङ्कीडं कौतुकादीर्घकालं मन्दं मन्दं निःसरन्वाजिराजः ।
किञ्चिल्लीलालोलकल्लोलमूर्त्या कल्लोलिन्या न त्वसावन्वगामि ॥१७॥
ते प्रत्येकं ख्यात्तिमन्तो महान्तः पृथ्वीनाथैः सस्पृहं प्रेक्ष्यमाणाः ।
रेजुः पशिस्थापिता भोगपात्रैरास्ये बबैलब्धकूर्चा इवाश्वाः ॥४८॥
उष्ट्रा रावं चकुरुत्सार्यमाणे भारऽप्युच्चैर्यत्ततो दुःखितास्ते ।
हेलाविश्वोल्लङ्घनारम्भिणोऽल्पक्षोणीगत्या नूनमद्याप्यतृप्ताः ॥ ४२ ॥
मुक्तद्राक्षास्तम्बजम्बूरसालो बबूलादिग्रासलीलाधरोष्टः ।
उष्ट्रव्यूहोऽहासि रूपानुरूपे सत्याहारे पक्षिरावैर्वनीभिः ॥५०॥
मुक्ते भारे सद्य एव प्रमत्ता ध्यानत्रस्तस्पर्धिनः सौरभेयाः ।
शृङ्गैः स्वाङ्गच्छायया युध्यमानाः सिन्धो रोधः पातयामासुराशु ॥५१॥
दृग्मार्गमेत्य रचितानतयः पदान्तमागत्य निर्मितपुनःप्रणतिप्रपञ्चाः ।
सम्भाविता:समनमन्मुकुटेन पाण्डुपुत्रेण सम्ममधुर्वसुधाधिनायाः॥५२॥
सैन्यं कृतावासमशेषतोपि कुतूहलेनेव निरीक्षितुं तत् ।
नमोऽग्रचूलामधिरा देवः स्थिरीवभूव क्षणमुष्णरश्मिः ॥५३॥
स्वैरं विलस्य सकलासु बनस्थलीषु छायापि तीव्रतपनानपतापितेव ।
भूमीम्हां प्रसववृन्दमरन्धारासम्पातशीतलतराणि तलानि भेजे ॥५॥
तन्याने तरणी करन्यतिकरोत्पाट ललाटन्तपे
विष्वक् सङ्कुचितैर्विनिश्चलतया ग्राणेव निर्मापितः ।
क्षिप्त्वा नम्रतराग्रमग्रचरणदारेण मौलिं निज-
च्छायासीम्नि मम्पदेशमहिपैः केदारदेवायितम् ॥ ५५॥
सम्पातेन सदैव निर्झरजलवातैर्विलीन मही-
पीठेनापि निमर्मरत्वमधिन व्योमापगापडुजम् ।
पातालं तपनोपलाचलतलमोड़तधूमध्यज-
ज्यालोधैरसमक्षसं समजनि प्रौदप्रतापे रवी ॥५६॥

·३० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । इत्यात्ममौलिमणिजर्जरितान्धकारा गुप्तप्रकीर्णकरशीकरभालि भेजुः । भूपाःस्वभावशिशिराणि रयादमृर्यम्पश्यानि रैवतककन्दरमन्दिराणि५७ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरविते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये निवासनिरेशवर्णनो नामाष्टमः सर्गः॥८॥ श्रीवस्तुपालसचिवस्य परे कवीन्द्राः कामं यशांसि कवयन्नु वयं तु नैव । येनेन्द्रमण्डपकृतोऽस्य यशःप्रशस्तिरस्त्येव शक्रहदि शैलशिलाविशाले ॥ ८॥ नवमः सर्गः प्राप्तपौरपरिवारपरीतः पार्थसौहृमदेन मुकुन्दः । अन्यदा मधुमहोत्सवकेलीकौतुकेन विललास वनान्तः ॥ १ ॥ रोमराजिगुणराजिनि मुष्टिग्राह्यमध्यभुवि चम्पकचारौ । मन्मथोऽजनि मियो युवलोके स्त्रीजने करगते धनुपीव ॥ २॥ कामिनीरनुयतां तम्णानां वाहुमूलनिहितोरभुजानाम् । तत्कुचाग्रशिखराणि न पाणिदन्छमाप परिरम्भपराणाम् ।। ३ ।। न्यकृतानुलयचाटुरपि प्राक् प्रेयसा स्वयमियाय समं स्त्री। कामचापकुटिलास्वलिगुलाटङ्कृतासु तत्मसरिकासु ॥ ४॥ दृरवर्तिनि परे द्रुतमेका दुर्वहस्तननितम्वभरापि । सञ्चचाल पुरुपायितलीलालब्धलाघवलया लटभभूः ॥५॥ आलिलुप्तपदकापि लनान्तर्नर्मगोपिततनूरतुगेन । प्रापि काप्यधरपानपरालिबासलोलकरकडणनादैः ॥ ६ ॥ आसदन्मृगशः प्रतिहारः पर्डिना मनसिजेन सनाधम् । आशु कौतुकविलासनरेशद्वारदेशपदवीमिय दोलाम् ॥७॥ तत्कुधाप्युपचकार पुरारिर्यचकार रतिनाथमनङ्गम् । ग्त्रीनितम्बनिचितेष्वपि दोलामण्डपेषु स ममौ यवाघम् ।। ८ ॥ प्रासितं हरिनग्वैरिव यौः किंशुकैमंगमुदक्षत चन्दः। भूनले दिवि च विस्तृतदोलालोलमानललनास्पमिपेण ॥९॥ स्फारनपुररवैश्चलदोलाकेलिलोलरमणीचरणायैः । श्रीरमोदत विरापिमरालोत्सराजद्गमनभोनलिनाभः ॥१०॥ मंत्रणमेव निजशस्त्रममा मन्यते स्म मकरध्वजवीरः। ३

·नवमः सर्गः।
अक्षिपद्विजितमर्त्यमिदं यद्दोलया दिवि सुरानपि जेतुम् ॥ ११ ॥
दोलया तरलया वपुरासां यत्समीकृतकृशाकृशमैक्षि।
तत्कुचाग्रभरभङ्गाभियेव ब्रह्मणा तदपि मध्यमपूरि॥ १२ ।।
दोलयाद्भुतगतागतिभाजामुन्नतस्तननितम्बविलग्नम् ।
योपितां युवभिरूचंतनूनां भमभाममबलग्नमशतिः॥ १३ ॥
चापयष्टिमिव दीधितिमेपां यत्ततान तरला मणिदोला।
विश्वविश्वजयिनो रतिभर्नुर्वाणता तवलाभिरलाभि॥ १४ ॥
योषितः सह धवैरतिभूमि गन्तुमुज्ज्वलविलासरसानाम् ।
आसदन्नतिगतिं दिवि दोलां कामदत्तमिव मङ्क विमानम् ॥१५॥
कामुकैः कुचनितम्धनतानां प्रेतया तरलितोवंतनूनाम् ।
भङ्गनिर्भरभयाहृतमुष्टया योषितां झटिति मध्यमधारि ॥१६॥
उन्नतोभयशिवाऽयटि रत्नपेडया तरलया रुचिरेग्वा ।
प्रेमपाथसि विलासपयोधौ नौरिव प्रियजुपः प्रमदायाः ॥ १७ ॥
तादृशैरपि गतागतखेलेर्यन्न विभ्युरबला विलसन्त्यः ।
दोलया तरलितैस्तरुभिस्तत्पुष्पवृष्टिमसृजत् कुसुमेपुः ॥ १८ ॥
मेड्डितक्षितिम्हच्युतपुष्पस्फारसौरभविशेपितलोभाः।
योपितः प्रियतमैः सह चेतस्तन्वते स्म कुसुमावचयाय ॥ १०॥
मा ब्रज ध्वनिमितीव वितेने सन्नतावतरणस्पृशि दोला।
स्त्रीजने तु रभसादवतीर्ण मूर्च्छयेय विरहेण जुपूर्ण ॥ २० ॥
तपुष्कलवपुः सह रत्या विश्वदम्पतिमिपेण मनोभूः ।
सर्वतोऽप्यचिचाय शरार्थ सजितानि मधुना कुसुमानि ॥२१॥
सम्मुखीनमिलदक्षिविभावोद्भिन्नमानसरसेन मिथोपि ।
अन्यतः पतिरमुञ्चत पुप्पाण्यन्यतः करमसज्जयत स्त्री ॥ २२॥
पल्लवेयु सदृशः प्रमदायाः पाणिरप्यवचयाय गृहीतः ।
तादृशम्रदिमतो बत मत्त्वा मङ्गु दक्षदयितेन चुचुम्बे ॥ २३ ॥
खूनपुष्पवलभृङ्गभियेव द्राक् पति चतुरया परिरभ्य ।
नैव लाघवमलाभि कयाचित् कल्पिताऽन्ययुवतेरपि नेयां ॥ २४ ॥
यामविस्तृतभुजोपि नितम्बे न क्षमः स्त्रियमुदश्चयितुं यत् ।
उच्चपुष्परुचिमेव युवा तन्मध्यवरमुष्टिरुदासे ॥२५॥

·३२ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । कापि गोत्रभिदि भर्तरि पुप्पं दातुमिच्छति वधूनतमुष्टिः। संहतस्तनकठोरतयेव स्वं शुशोच भृशमस्फुटितं हृत् ॥ २६ ॥ अक्षिण पुष्परज एवं विनेतुं पत्युरंसकृतपाणिरुदित्य । विस्मृतास्यपवनप्रतिकारा स्त्री रसाकृत चुम्बनमेव ॥ २७ ।। माद्यति स्म कुसुमासवपाना कापि विल्लवविघूर्णितदृष्टिः। तद्विशतरवल्लभगादाश्लेपपात्रमपरापि ममाद ॥ २८ ॥ या ददे मृगदृशः कुसुमस्रक नाम नामभिदया दयितेन । एतया लघुतयैव स बद्धः स्योऽप्यचेतनहृदां हि परः स्यात् ॥ २९ ॥ कोपि गोत्रभिदया नवमालां योपितो दददतोपयदन्याम् । किञ्च तत्पदहतः पुलकाई विग्रहं दधदपीडयदेनाम् ॥ ३० ॥ गुप्तगर्भकमपि स्फुटपुष्पं जानती निजशुचिस्मितभिन्नम् । वाती दयितकेशकलापं मार्जनेषु विरराम न रामा ॥ ३१ ॥ मुग्धया प्रियतमश्चिहुराली गुम्फितुं नखमुखेन विवृण्वन् । सस्तपाणिरपरामुग्नचुम्बी पुष्पसञ्चयपरोऽयममानि ॥ ३२॥ माद्यतु प्रियकर धृतकम्पे काप्यबडचिटुरा नवपुष्पैः । पिपरा प्रियतमस्वकरस्रग्बाढवद्धचिहुरापि ममाद् ॥ ३३ ॥ यौवनोप्मभरतत्क्षणदत्तम्लानिरप्युरसि चम्पफमाला । अगौरमचिगौरवलिप्सा स्त्रीजनस्य सरसैव विरजे ॥ ३४॥ माम्तेन कुसुमावचयोत्थः स्फारितो दिवि रराज परागः । योपितामयममानि च मृतॊ मूर्तिमान मचिभरः कनकासः ॥ ३५ ॥ कान्तरस्तधुतचीरसमोरैयोपितामभिहतः श्रमधर्मः। तैरययन पुनर्मदनाग्निं दीपयदिरभितः परितापः ॥ ३६॥ कान्तपाणिपटशीनसमीरेनों तथा मृगहशो मुदमापुः । दोहकोपदनोप्णसपत्नीश्वासमाम्तरयेण यथताः ।। ३७ ॥ अङ्गके मृगदृशां रवितापारोपितश्विरमराजत रागः । ताहाश्रमजलापनयेच्छालोलपाणितलसमितो नु ॥ ३८ ॥ यत्महस्रारजं ग्लमवारि छिद्यते फ तदपि हिकरण । तत्रयाय निरपायमुपायं रागिणस्तदिति मजनमीयुः ।। ३९ ॥ हत्त्या हत्त्वा वननिविनतेः पुप्पमति प्रमतों यानीः कान्नाः मममनुरनारदुर्गाय ननम् ।

·दशमः सर्गः
३३
अन्वीयुस्ते चिरपरिचयात्पक्षपातकदक्षा
लोला: कोलाहलभरभृतश्चञ्चरीकप्रवीराः ॥ ४० ॥
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्य पुप्पावचयप्रपञ्चो नाम नवमः सर्गः ॥
करसरसिहं ते वासवेश्म श्रियोऽभू-
दजनि बदनपद्म सम वाग्देवतायाः।
इह जगति समस्ते वस्तुपाल स्तुमः के
सचिवतिलक धन्यं तद्वदान्यं वदान्यम् ॥९॥
दशमः सर्गः।
मौलौ सपुष्प व्यजनायमानः पक्षनमश्छत्रततीकृताः।
भृद्भर्मलत्तापनतापवर्माश्चल: सहेलं पपसे महेलाः ॥१॥
मूलरफुटाभिर्विततातपत्रच्छायाभिरादिच्छदमेचकाभिः ।
स्मेरान्जमुख्यः स्थलपङ्कजिन्यो रेजुर्गता जङ्गमतामिवैताः ॥२॥
काचिदरे छत्रितचीयरेऽपि सद्योऽभिधाभेदिनि तापमाप ।
तस्याः सपत्नी चलितापि तापे छायाममायां पुनराससाद ॥ ३ ॥
कहोलिनीभिः प्रतिपत्तिहेतोहंसा नियुक्का इव संमुग्वीनाः ।
मझीरमन्जुफणितेन हताश्वेलश्वलाक्षीरभि चारवाचः ॥ ४ ॥
अम्भोजसौरभ्यधरोऽम्युबिन्दुसन्दोहवाही मृदुलः समोरः ।
'अभ्याययौ सम्मुग्यमद्गनानां नूनं नदीसप्रहितोपचारः ॥५॥
अभ्युक्षणान्युच्छलिनोदविन्दुन्देन दत्त्वेय नितम्बिनीनाम् ।
भूमी सयन्ती लुठिता सम्वीय पस्पर्श पादौ ललितोमिहस्तः ॥६॥
तोरस्थिते पादयुगानि जानुदमे करान्कण्ठमिते मुग्धानि ।
राजीवयन्त्यः सलिले क्रमेण चनः प्रवेशं सुदृशो नदीषु ॥७॥
पूर्व प्रविष्टायपि नाभिदने कृष्णी हूदै व्याकुलितो पयोभिः ।
अभ्यागतणनितम्बशैलाभोगेन नासामपि लहत्यङ्गिः ॥८॥
नार्यः स्तनस्तम्बनितम्यविम्याभोगेन घमुर्दिगुणं यदम्भः ।
तेनेव तेने दिगुणत्यमासां तेनापि सद्यः प्रतिविम्बयोगात् ।।९।।
लोले जलाईस्तनचुम्धिविम्बे स्वे चक्षुपी वीक्ष्य निमिप्रमेण ।
योदुर्नवोढा रभसेन कण्ठानोपोन्सवाय प्रयमाय जाना ॥२०॥

·३४
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
चित्तेशपाणिच्युतनीरधारा दूरे तरुण्याः स्खलिता करण ।
दीर्घा रराज स्मरकामुकाय संसज्यमानेव मृणालमौरी ॥ ११ ॥
अक्षिण प्रियाया रभसेन कश्चिदम्भः सदम्भः प्रचुरं विकीर्य ।
लोलोऽन्यकान्तामुग्वविभ्रमेण स्मेरं समीपे कमलं चुचुम्ब ॥ १२॥
हस्ता विरेजुः सुदृशां निमग्नाः स्वच्छेऽसदनेऽम्भसि दृश्यरूपाः ।
तासां जितानीव मुखमभाभिः पनानि सबीडमधोमुग्वानि ॥ १३ ॥
साकं सखीभिः कुतुकात्तरन्ती प्रेक्ष्य प्रियं शुन्यलुलत्करापि ।
अम्भासु नो काचिदचेतनत्वसंस्तम्भितश्वासतया ममज्ज ॥ १४॥
गोत्रान्तरालापकृतागसोऽपि पढेरहं दत्तवतः प्रियस्य ।
काचित्तबुडीनपडत्रिभोत्या कण्ठेऽपि लग्ना न लघुत्वमाप ॥ १५ ॥
रोलन् जलः सन्नितया कथंचिदाग्भिः सखीनां सह मुग्धयान्यः।
तत्मीनिहतारपि हारयित्वा मेने मुहुः स्वं कृतकृत्यमेव ॥ १६ ॥
कान्ते छलानिर्मितनीरसेके मुग्धा सम्वी यत्कुपिता जघान ।
तं भावमात्मन्यभिशङ्कमाने तस्मिन्मुदाऽभूत्पुलकपदोहः ॥ १७ ॥
रोधस्तटेभ्यः कुतुकादभीदणं दत्त्वापि झम्पामनु चित्तनाधान ।
उचैनितम्बस्तनशैलभारादाराः प्रपेतुः प्रथमं पयासु ॥ १८॥
क्षितः स्वयं वारिकर्वधूनां वक्षोजपीठाढलितैः स्वलित्वा ।
नूनं युवानो हदये तदम्भः पुप्पेपुषुप्परिव धानमापुः ॥ १९॥
सेकं सृजन्ती दयिताननेन्दी नेत्रासलिप्रेमजलैरभीक्ष्णम् ।
शून्या व्यलासीनलशन्ययैव काचिद्धयस्यासु करप्रसृत्या ।। २० ॥
शङ्के तदा कैरवलोचनानां केलिच्युतैराभरणः सरत्नैः ।
सदाहिनीयारिभरप्रणुन रत्लाफरोऽभून्मकराकरोऽपि ॥ २१ ॥
अम्भोहतैस्ताः सरितोऽगनानां नेत्रावनैश्चन्दनलेपनैश्च ।
फल्मापिता भास्करजहुकन्यासम्भेदशोभां बिभराम्बभूवुः ॥ २२ ॥
सहान्नरागास्तटिनीतरगाः कान्ताकुचस्पर्शविशेपलोलाः ।
विसस्तहारच्युतमौक्तिकोपः सस्वेदविन्दुमसरा इयासन् ॥ २३ ॥
अच्युताथाम्दशां बिलोलकल्लोलनुन्नाः सरितां तरेपु ।
म्लानि प्रपमा यिरतालिशब्दाः पुप्पसजो मौनमिर प्रतेनुः ॥ २४ ॥
अस्विपा पम्पकदामनीरघातिनायकिंशुफरक ।
नीगां म्मितेन म्मिनमहिमाल्पं भ्रष्टेपु पुष्पप्यपि मण्टनानि ॥ २९ ॥

·दामः सर्ग:
३५
मध्येऽम्युदुर्ग विकचारविन्दश्रीलुपटनेनेव नितान्तरक्तम् ।
चक्षुर्दयं चारुहशो दधाना मझूत्तरन्ति स्म तरङ्गिणीभ्यः ॥ २६ ॥
नूनं विनिर्यद्वनितानितम्यवक्षोजविक्षोभवियोगदुःखात् ।
कल्लोलिनीनां रसमलेन कल्लोलजालेन कृशत्वमापि ॥ २७ ॥
यत्केशपाशे पतितानि नूनं चित्तानि यूनां मृगचञ्चलानि ।
अन्यत्र गन्तुं चिरमक्षमाणि यान्ति स्मरव्याधशरव्यभावम् ।। २८ ।।
सीमन्तदण्डानुगतेन यस्या लाभार्डचन्द्रेण जगदिजित्य ।
पुष्पायुधश्चम्पकसन्निभेन क्षोभं न शम्भोरपि किं तनोति ।। २९ ।।
मन्ये स्मरव्याधधनु:समानां यस्या भ्रुवं वीक्ष्य पलायमानः ।
पन्थानमास्येन्दुमृगस्ततान सीमन्तमूळ चिहुरान्तराले ॥ ३० ॥
शङ्केऽवतंसाम्बुजपट्पदानां गीतेन पक्षानिललीलया च ।
कर्णोन्मुग्वं धापति नेत्रयुग्मं यस्या मनोभूमृगयामृगाभम् ॥ ३१ ॥
भ्रूपक्षरेग्वाचिरस्य कामकीरस्य यस्यास्तनुवल्लिभाजः ।
नासा विभाति स्फुटपाटलौठविम्वीफलासत्तिनतेव चन्चुः ॥ ३२ ॥
यस्याः कपोलो मदनावनीमकान्तायोखेलनकुटिमाभौ ।
नासाविभक्ती श्रुतिपाशलोलदोलाश्चिती कस्य न सम्मदाय ॥ ३३ ॥
कीर्तिप्रवाहो नवयौवनस्य शृङ्गारयोनेजयवैजयन्ती।
पुण्यात्मनः कस्यचिदगिपुण्यं यस्याः स्मिनं राजति हारहारि ॥ ३४ ॥
यस्या मुऐ दन्तततिनितान्तमोष्टप्रभापारलिता चकास्ति ।
आपदाणिरलतकाडा वाग्देवनाया हय सबरन्त्याः ॥ ३५ ॥
यस्या विराजत्यधरोऽरणनीज्योत्स्नासगर्भस्मितकान्तिगर्भः ।
फामस्य रुद्रानलविलस्य पुष्पप्रवालमधितेव शम्या ॥३६॥
यस्या दन्नर्गतपुष्पयाणवाणप्रसनैरिय जातमद्गः।
श्वासानिलमचलपरी रुचतोहरं सौरभमाननोति ॥ ७॥
नासीरयोः स्मरपाश्विस्य यायाधुरीधुर्यगुमः पिफीनाम् ।
मन्ये स्वयं वादयते वसन्तो यत्कण्ठसम्युं मधुरारयेण ॥ ३८ ॥
कर्णावतंसाम्युजगन्ध सनीच येने नती दधाति ।
अंमी रनिधीतिमहाधिरापयाममी या स्मरचित्रमाला ॥३॥
गरमा फालेन्दुयुगस्य रदिमदण्डायिव टेपटीनपानी ।
याह जपाकुमलपाटलत्यन्दण्दारुपाणी विगदी विभातः ॥ १० ॥

·३६
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
मुक्त्वा मृणालीमृदुमप्यमान्तं रोमालिमूर्त्या निजचापदण्डम् ।
यस्याः स्तनोन्नत्यनिरन्तरालद्वारेप्यनङ्गो हृदये विवेश ॥४१॥
मध्ये न मन्ये विजितो नताशयाः पश्चाननः काननवडवासः ।
यस्याः स्तनस्तम्बतटीधियेव कुम्भीन्द्रकुम्भौ कुपितो भिनत्ति ॥४२॥
जित्वा प्रसूनैरपि विष्टपानि जेतुं त्रिशूलायुधमप्यजेयम् ।
मन्ये यदन्तस्त्रिवलिच्छलेन शल्यत्रयं सन्जयते मनोभूः ।। ४३ ॥
यस्याः कलापानणुकिङ्किणीनां काण रति त्यति मध्यसीम्नि ।
तत्तत्पदैकनमिपाणिचिहशोभा सुवृत्ता वितनोति नाभिः ॥ ४४ ॥
यस्या विभाति स्मरभूमिपाललीलागृहशोणिकृतप्रतिष्ठात् ।
रोमावली काश्चिमणिप्रदीपाझ्युत्थिता कजलमञ्जरीव ॥ ४५ ॥
यस्या नितम्बो गुमरेच भाति पञ्चेपुपृथ्वीपतिपूजनीयः।
यत्सेवनादेव दिने दिनेऽपि काञ्चीकलापस्य गुणप्रवृद्धिः ॥ ४६॥
आभाति यस्या जघनप्रदेशः कामस्य लीलाखुरलीगृहाभः ।
ऊरुस्थलदारि निवेशिरम्भास्तम्भवयीतोरणदत्तशोभः ॥४७॥
यस्या नितम्बस्थलभूरिभारक्रान्तस्य जवायुगलस्य गौरम् ।
कल्याणमनीररुचिच्छलेन निस्यन्दि लावण्यमिवावभाति ॥ ४८ ॥
वक्षोजशैलान्तरिते मुखेन्दौ सन्ध्यारुणं पादयुगं पदीयम् ।
विष्वग् नग्वैस्तारकितं सरोजम्लानिक्षम वीक्ष्य न कः सकामः ॥ ४९॥
लीलागतिं शिक्षितुमभ्युपेतैर्दिव्यैरदृश्यैरिव धातृहंसः ।
या स्तृयते सञ्चरणेपु मन्जुसिञ्जानमनीररवच्छलेन ॥ ५० ॥
निःसीमसीमन्तमणिर्वधूनां कन्या जलौघादध निःसरन्ती ।
आकृष्यमाणेव पुरः स्तनाभ्यां मन्दं सुदुर्वाह्यनितम्बभारा ॥ ५१ ॥
लावण्यपूरातिपरीतदेहनिस्यन्दवत्तीयकणान्किरन्ती।
पार्थेन सद्यो मदनातुरेण विष्णुस्वसादौ ददृशे सुभद्रा ॥५२॥ (कुलकम् )
नीराचीरान्तरदृश्यमानसर्वाङ्गलावण्यविशेपरम्याम् ।
पश्यन्निमां मन्मथमथ्यमानचेताश्चिरं चिन्तयति स्म पार्थः ॥५३ ।।
शुद्धः स धाता बलु या किलास्मिन् दृष्टेऽपि पूर्व घटिते मुखेन्दी ।
साक्षादनुदिन्नमनोविकारो निर्मातुमेतां सकलां शशाक ॥ ५४॥
मेमोत्तरं मार्जपिता मुकेश्याः केशानिमान् कः सुकृती कराप्रैः।
अस्याः करादर्शविलम्विविम्बे सञ्चारयलोचनमाननेन्दौ ॥ ५५ ॥

·एकादशः सर्गः वीरः कुचक्ष्माधरदुर्गमेऽस्याः कन्दर्पदुर्गे हृदि का भवेष्टा । चक्षुःपथेनाऽभिमुख कटाक्षनाराचपातैरभिताध्यमानः ॥ ५६ ॥ पादप्रणामेऽपि न मे प्रसादमेपा विधातेति मुधैव तिष्ठन् । कामार्त्तया का स्वयमेत्य धन्यः प्रौढापराधोऽप्यनयाऽनुनेयः ॥ ५७ ॥ अस्या वितन्वन हृदि पनवल्लीं कंपादसम्प्राप्तविशेपरेखाम् । साक्षादपूर्णामपि कामलोलः कश्छेकधी.पयिता हृदैव ॥ १८ ॥ एतस्या अवणावतंसकलिकासौरभ्यलोभभ्रमद्- भृङ्गाभोगसहोदराः प्रतिपदं वन्दे कटाक्षच्छदाः । को धन्यः स्तनसङ्गभङ्गविगलन्मुक्तावलीबिन्दुकं संरुद्ध परिरम्भदम्भनिभृतं प्रेमामृतं पास्यति ।। ५९ ॥ इत्यन्त प्रथमानसंशयतुलारूढः प्ररूढव्यथा- टोपः सोऽपि सुभद्रया निजसखीसम्ज्ञाचलनेत्रया। लावण्यैकनिकेतमिन्द्रतनुभूईष्टश्च दर्पोडतं कन्दर्पण हता च सा हृदि तदा कर्णान्ततान्तैः शरैः ॥ ६ ॥ एकोऽपि स्वयमेककालमिपुभिर्मिन्दन्सुभद्रार्जुनौ कामः कीर्तिमवाप कामपि तदा धुर्यो धनुर्धारिणाम् । अन्योऽन्यप्रथमानमानसरसौ दृष्ट्वा च तौ हृष्टिभाग् विष्णुरवती जगाम सुखदा तेनैव दत्तोत्सवः ॥ ६१ ॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाग्नि महाकाव्ये मुभद्रादर्शनो नाम दशमः सर्गः ॥ या श्रीः स्वयं जिनपतेः पदपयसमा मालस्यले सपदि सङ्गमित समेता। श्रीवस्तुपाल तव भालनिभालनेन सा सेवकेषु सुखमुन्मुखतामुपैति ॥ १० ॥ एकादशः सर्गः अथ मा हदि प्रविष्टया मदनाग्नेयकवाणकल्पया। कनकोज्ज्वलया सुभद्रया निविडं दाहमुवाह फाल्गुनः ॥ १ ॥ परिशोपितदीर्घिकाजले सहसा ममरिताजसंस्तरे।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
हृदि तापिनि तस्य दिद्युते कुसुमेपोः कुसुमेपुभिः परम् ॥२॥
शरदिन्दुमुखि प्रसीद मे निगदन्नीदृशमाकुलो मुहुः ।
अधिरोपयति स्म नीरज दयितापादधिया स मूईनि ॥३॥
स्मरमार्गणदारिते स्फुटीकृतमन्तःस्थमिव प्रियामुखम् ।
हृदि दत्तमवेक्ष्य पङ्कजं द्रुतमाप प्रमदं वृथाशया ॥ ४॥
शरजालशरव्यतामयं यदनको न ममापि गच्छति ।
कुलपूर्वज एप यदिधुस्न दिमौ तापयतां करोमि किम् ॥५॥
मलयानिलपट्टुताकृते यदि कुर्याममृगं शरैर्जगत् ।
तपास्तकलङ्ककल्मपो मृगलक्ष्माऽप्यतिदुःसहो भवेत् ॥६॥
तदमुं पवनाशनास्त्रतः पवनं सम्प्रति शोषयाम्यहम् ।
इति दृष्टिमदत्त कार्मुके दयिताभूस्मरणात् मुमूर्च्छ च ॥७॥ (विशेषकम्)
पवनः कदलीदलैरयं क्रियते चन्दनचर्चिनैः कुतः ।
मलयाचलवायुकारि कापरमार्थो यदतीव तापकृत् ॥ ८॥
अभिसर्पति दक्षिणानिले विहितो हन्त किमन्तरा पटः ।
गलितो यदनेन विस्फुरन्नतिदुःग्वाय ममैप जायते ॥९॥
व्यथयत्ययमम्युजनजो हृदयं मे रुपयेव पाटलः ।
यदमुष्य विरोधिने प्रियावदनाय स्पृहयत्ययं सदा ॥ १० ॥
किमु चन्दनचर्चनं वृथा विहितं यक्षसि तापशान्तये ।
अमुना दयितास्मितप्रभास्मृतिघीजेन हहा हतोऽस्म्यहम् ॥ ११ ॥
इति तापततिप्रतिक्रियाप्रगुणं मित्रजनं मुहुर्गिरा।
असजन्निजदुग्वभाजिनं निजदुःग्यस्य लवं न चामुचत् ॥ १२ ॥
(पञ्चभिः कुलकम् )
किमु रोदिपि तन्वि नन्वितस्त्यज कोपं मुग्वरागकारणम् ।
इति भृगविरावि वारिजं दयितावऋधिया धुचुम्ब च ॥ १३ ॥
परितः परिदर्शितः प्रियापदनस्तविरतप्तये स्मरः।
वियदिन्दुघटामयं व्यधान्नलिनस्तोममयं च भूतलम् ॥ १४ ॥
किमु रे विरहज्वरव्यथा स्मर रत्यापि न ते निवेदिता।
मरणादनभिज्ञ वल्लभाविरही हन्ति हहा बियोगिनम् ॥ १५ ॥
हर मंहर सम्प्रति स्मरं स्मर भक्ति दिगुणीकृतां मम ।
अधुनापि यतः मियास्तनी हदि फुर्या शिवमूर्तियुग्मवत् ॥ १६ ॥

·एकादशः स्मितमञ्जनिभं न ते मुखं नलिनी दर्शयते हिमयुते । इति तप्त इव प्रलीयसे स्वयमुत्पीडयसे वियोगिनः ॥ १७ ॥ न विधुन्तुद किं विधुं रदैरमृतं चर्वसि पर्वणि द्विषम् । इति ते सकलं वपुर्भवत्यथवा क्षीणहृदां व बुद्धयः ॥ १८ ॥ विरहातुरचेतनो मुहः स्फुटमित्याकुलमालपन्नसौ। जगदे जगदेकतायिना हरिणा तद्गतभाववेदिना ॥ १९ ॥ अपि विक्लवता भवादशां किमसौ धैर्यमुरीकुरु स्वयम् । भकट पया वदामि किं तव युक्ता पुनरासुरो विधिः ॥ २० ॥ रमणीहरणोपदेशिनि स्फुटमित्युक्तिपरे हरौ गते । अथ किङ्करणीयताजडविरचिन्तोऽजनि पाण्डुनन्दनः ॥ २१ ॥ उदितोदितदन्तदीधितिप्रसरेणैव शरीरिणीमिव । अथ वाचमुवाच काचन द्रुतमागत्य नराय दृतिका ॥ २२ ॥ धिगनङ्ग इति स्मरं विदुः सति सङ्कन्दननन्दन त्वयि । अविलोकित एव यद्भवानहरन्मङ्गु हरिस्वसुर्मनः ॥ २३ ॥ ध्रुवमस्ति कृशानुसंनिभं त्वयि कन्दर्पजयोद्भवं महः । परितापयसे किमन्यथा शिशिरश्रीरपि रगतः सखीम् ॥ २४ ॥ विरहानलतापसम्नमैरिह पीडा दयितस्य मा स्म भूत् । हृदयं सुभग त्वदाश्रयं मुहुरनरिति सा निपिञ्चति ॥ २५ ॥ परितापभिदे च या ददे हृदि तस्याः कुसुमालिरालिभिः । अनयेव जघान तां स्मरः सविधप्रापितया दृदाश्रयः ॥२६॥ विदघेऽनुजले सकजलैरियमेणासमानमाननम् । सविधे कथमन्यथा सखीवनैास्तुभिरम्युजायितम् ॥ २७ ॥ वलयार्थकमङ्गुलीयकं वलयं चाजनि कण्ठिकास्पदम् । कटिसूत्रपदं च कण्ठिका सुदृशस्त्वदिरहे कृशाकृतेः ॥२८॥ स्वमेऽपि हि सा सह त्वया स्पृहयन्ती परिरम्भणोत्सवम् । विगलदलयान्तरायको निजवाह वह मन्यते कृशौ ॥ २९ ॥ भिदुरोष्ठकपाटसम्पुटस्फुददृश्याननयमना मियः । हृद्यादपि मा स्म गादिति ध्रुवमालोरपि नो वदत्यसौ ।। ३० ॥ विरहोड्यमोहदर्शितमतिदिक तावकमूत्तिकैतवात् ।

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
व्यथयत्यधिक सखीमिमां रचितानेकतनुर्मनोभवः ॥ ३१ ।।
मदनो मुहुरीरितः शरैर्धवमभ्यस्यति सूक्ष्मवेधिताम् ।
कृशतां नयते यतः कृशामपि वेध्यीकृतविग्रहामिमाम् ॥ ३२॥
विविघायुधमन्त्रकोविदो दहनस्तम्भविधि खलु उपधाः ।
विरहानलविहले सम्वीहदि तिष्ठन्नपि यन्न तप्पसे ॥ ३३ ॥
विरहव्यथया ननु द्विधा स्फुटदस्या हृदयं मृगीदृशः ।
निजदोगुंगवाढवन्धनः करुणासिन्धुमराल पालय ॥ ३४ ॥
घलतां पुनरेव जीवितं स्वयमस्या लघु कण्ठमार्गतः।
परिपीतभवन्मुग्याधरहृतपीयूपरयमवाहितम् ॥ ३५॥
ग्यारिविन्दुभिम्रोजनटे लुठद्भिभिनाशनः करजलेम्पनिकागृहीतः ।
एनं कयश्वन वियोगभयातुरेयं लेख्यं विलिख्य ननुमांभवते न्ययुक्त॥३६॥
इत्यर्पितं चतुरया त्वरितं गृहीत्वा लेग्वं निधाय हदि मूर्मि च जातरागः।
हपावपूरहतवम मुहुःप्रमार्य चक्षुःकश्चिदपि वाचयति स्म पार्थः॥३७॥
दृग्भिः प्रेमसमुद्रवीचिभिरभिल्लिन्नोऽपि भिन्नोऽसि न
स्वान्ते मन्मधदायपावकभृति क्षिप्तोऽपि तप्तोऽसि न ।
सौभाग्यैकनिकेतकान्तिलहरीलीलाभिरन्तर्मुदं
दत्से निर्दय यज्रसारघटितं जाने भवन्तं ततः ॥ ३८॥
सक्ते फलसा कचन परिहासोऽपि न जने
नप ध्यातः कान्ताल्लुलिनि फराचिड्ढेऽपि कलहः ।
नवाल्पे पाश्चालीमिधुनमपि तल्पे विघटितं
न तत्से कस्मादिकृप कृपणायां मयि मनः ।। ३९ ।।
इति लेग्यमेप निविटमेमतरगो विचार्य चिरमन्तः ।
उभासमाननिभरभावभरो हदिमुदा निदधौ ॥४०॥
पक्षाजापतितरिति स्तनपरीरम्भप्रमोदं दधत्
दृष्टिबन्दपरिच्युतरिति मुहुनेंग्रायलोरस्मयम् ।
साताणिमहोहतरिनि नपर्शोत्सयं सामन-
योपनिर्मिनमेप पीय लिषितं न भेजे रसः॥४१॥
धाराऽमि विश्वजपिनोऽपि मनोभयस्य नो द्विभेपि सलनाललितायुषस्य ।
सकि कुलीन मय भोनियले नमानिनीघानपातरमपिस्पयियोगदम् ॥४२॥

·द्वादशः सर्गः।
दूतीमुखादिति च कर्णसुधोर्मिसेकमाकर्ण्य चित्तयितामुखवाचिकं तत् ।
कुन्तीसुलो विरहवेदनयातिमन्दमानन्दगद्गदितवर्णमुवाच वाग्मी ॥४३॥(युग्मम्)
सा दृष्टैव तदाऽहरन्मम मनस्तल्लब्धये लम्भिता
ध्यानः कैरिव कैरवाक्षि न वयं साइग्वियोगातुराः ।
किन्तु त्वं स्वयमावयोरविरलमेम्णोरभूः सद्गम-
द्वारं मौक्तिकतोरणत्रगुपमामद्योगिरन्ती गिरम् ॥ ४४ ॥
विज्ञाप्या सुति त्वया पुनरिदं सा स्वामिनी मदिरा
सद्यः पावकनकाञ्चनमयी कि देवि मूर्तिस्तथा ।
कामक्षोणिभुजगजगमपुरि स्वान्तमतिष्ठेव यत्
तापं कश्चन चन्दनादिभिरपि द्रव्यैरमाध्यं व्यधाः ।। ४ ।।
दृष्ट्वा चन्द्रमपि त्वदानमधिया यद्देवि देवोत्यहं
तापव्याकुलितो जगाद किमयं ध्यातोऽपराधस्त्वया ।
तन्धि त्वलघुलाभलम्परधिया निद्राणनिद्राभर-
प्रारम्भस्य मुदे ददासि न मम स्वमेऽपि यद्दर्शनम् ॥ ४६॥
तत्रैव रेवतकसीमनि कैतवेन केनापि गच्छ मम दर्शयदेवि मृर्तिम् ।
इत्युक्तिभिर्विजयिना जवतो नियुक्ता सा दृतिका व्यधित हर्पपदं सुभद्राम ४७
पति श्रीगुर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्य दृतिकाद्योतको नामकादश सर्ग ।
स्वत्कीतिज्योत्सया जाने वारे नोरेशितुः सिले ।
नेक्ष्यन्ते पतिभिषस्तं वस्तुपाळ बनालयः ॥ ११ ॥
मुकुलितकमलोदयः कोन्दुः क इन न काव्यमुधानिधिर्वभूव ।
स्फुरदुरविभवस्त वस्तुपालः कविसविता परितामभाभिरामः ॥ १२ ॥
बादशः सर्गः
सुभद्रा रेवतीयाने रथामिथुनान्यथ ।
कदापि तापयामास दियापि यदनेदुना ॥ १ ॥
इतोऽपि तत्र कौन्तेयः सप्रमोदमनर्तयत् ।
अब कल्पवारमान्निालापेन कलापिनः ॥२॥
दर्शनं विपिन तस्मिन्नास्माभगोरभूत् ।
मियोऽपि दयादेव पुरो निःस्नयोरिय ॥ ३॥

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । रथारोहेऽध तौ दत्तहस्तालम्वलसदसौ । नाक्रष्टुमशकल्पार्थो नारोढुं च हरिस्वसा ॥४॥ दद्धत्या स्यन्दनारोहे चापल्यमय वालया। तडिल्लतायितं मेघभासो वासवजन्मनः ॥५॥ रथास्यप्रथमोत्पातः पार्थस्याभवदुत्सवः । प्रियया प्रथमाश्लिष्टकण्ठपीठस्य भीतया ॥६॥ रथस्वलनशीलोलकान्तालिद्वितवक्षसः। पार्थस्य रैवतप्रान्तोपलैश्चिन्तामणीयितम् ॥७॥ लोलाः कोलाहलभृतः पार्थभूभङ्गभगुराः। सुभद्रारक्षका जग्मुबलभद्रसभामय ॥ ८॥ सुभद्रा सम्पति स्वामिन् रैवतावनिसीमनि । याता मन्मथपूजार्थं पार्थनापहृता हठात् ॥ ९॥ इत्याकर्ण्य तदा सीरी मकम्पमधरं दधौ । सोहदीसकोपानिनयकोलाशिग्यासग्वम् ॥ १० ॥ सौनन्दिनः सदामद्यपानपाटलिते दृशौ। पतन्त्यो मुहुरन्त्रेषु व्यञ्जयामासतः धम् ॥ ११ ॥ अदर्शि वलदेवस्य कपोलामलदर्पणे । तरुणामणिमच्छमा प्रकोपः प्रतिविम्वितः ॥ १२॥ फोपे बलस्य नापीटि दष्टोऽप्योष्ठस्तदा रदैः । आसरुरेवतीदन्तसन्नताभ्यामभासुरः ॥ १३ ॥ रत्नपादामने पाणिपिष्ट धर्माम्थुवाहिते। अशिक्षोद्यद्धिपन्मौलिक्षतजस्यास्मरहलः ॥ १४ ॥ फपिशाः कम्पितोऽभीक्ष्णमाटोपादुत्पतिष्णवः । अवापुः कोपदावाग्निकीलालीलां मभाभटाः ॥१५॥ अभिधित्मन् गदः किश्चित् प्रमृतेऽदीडशन्मुरो। लोलां जिहां प्रकोपस्य हङ्गाजस्तनीमिय ॥ १६ ॥ मोटोपनतसहामादशाहोमाशमधुकः । मयोगीतयमेव गृतपर्मा व्यराजन ॥ १७ ॥ पया पपेटया पुष्पगमाइत मात्पकि। सपा यदि मयं हन्यात्मणोऽप्यस्याः क मदयेत् ॥ २८ ॥ .

·द्वादशः सर्गः।
४३
स्मरश्चापशरैः पौष्पैरपि विश्वत्रयीजयी।
तीवास्त्रेषु क्षिपन्नक्षि व्यक्षस्थापि भयं व्यधात् ॥ १९ ॥
अगुल्यद्गुष्ठमर्दैन भूपारत्नान्युपापतिः ।
प्रकोपे तीव्रतसागदग्धानीव व्यचूर्णयत् ॥ २० ॥
ग्रासागतमिव ध्यायनुत्सुकः शात्रयं शिरः।
क्रुडः स्फुटकटत्कारं निष्पिपेप रदान रदैः ॥२१॥
दन्तपक्तिमियापेपस्फुलिङ्गावलिमालिनीम् ।
ज्वालां कोपानलस्येव दधौ जिहां गवेषणः ॥ २२ ।।
ध्वनिः शनैरभूत्पाणिप्रहतस्तम्भसम्भवः ।
क्षुभ्यदम्भोनिधिर्धश्यङ्गधरः स्फुटदम्बरः ॥ २३ ॥
चूर्णीकृतागुलीमुद्रावज्रेणाताडयद्भुवम् ।
भुजस्पईिभुजङ्गेन्द्रपोडिना पाणिना प्युः ॥ २४ ॥
यथार्थवर्णमुत्याप्य किश्चिद्भङ्गसन्जया
अघोर्ध्वस्थितमित्यूचे सीरी संरब्धया गिरा ॥ २५ ॥
चाहेमरत्वरैः पार्थ गच्छेदं मद्विरा वद ।
करे व्रजसि दौमद्यवृथावस्कर तस्कर ॥ २६ ॥
कौलिन्यं कलिवीरत्वं विद्वत्ता शस्त्रवेदिता ।
सौहाई च त्वयादि सर्वमेकपदे रहा ॥ २७ ॥
त्यां वंशपांसनं प्राप्य सुग्वदृश्यो वियोगिनाम् ।
इन्दुः सर्वाङ्गविस्तीर्णफलको भविष्यति ॥ २८ ॥
वृत्तेऽस्मिन्निजसूनोस्ते श्रुते सदसि लन्द्रितः ।
सर्वागीणानिमेपाक्षो वजी वर्तिप्यते कथम् ॥ २९॥
ग्यातः सम्या त्वया साक्षादस्माकं गर्वपर्वतः ।
पेन्द्र भवता भित्या दर्मितैय कुलीनता ॥ ३० ॥
मूढेरस्माभिरध्यायि मूर यत्त्वयि मोहदम् ।
तद्धिपेऽपि सुभाटिरहारंऽपि मणिप्रभा ॥३१॥
उप्त्या कोपकणं सोरदारिते त्वदुरसले ।
प्रतापपादपं विश्वव्यापिनं पर धुना ॥ ३२॥
भवन तुपयास्मीन्याय मुगलाहनेः ।
घानपिप्ये भपहन्धुनिश्वासः कीर्तिनन्दलान् ॥ ३॥

·४४ नरनारायणानन्दद्महाकाव्यम् । स्थिरीभव क गन्तासि मयोपक्रियतां तव । दर्शयियेऽसिदण्डेन स्वर्ग पापीयसोऽपि यत् ॥ ३४॥ कुलजीवितमस्माकं कन्येयं भवता हृता। त्वामेकमेव मे हन्तुः क भविष्यति निर्वृतिः ॥ ३५ ॥ राधा यत्काकतालीयनीत्या विद्यार्जितं यशः । तत्ते लुप्त्वाद्य वक्त्राणि स्मेरयिष्ये धनुप्मताम् ॥ ३६॥ रे चौर यदि सौजन्यं तादृक्षमपि विस्मृतम् । तत्कि महामपादोऽपि विस्मृतोऽरिकपालभित् ॥ ३७॥ साध्वसध्वस्तधैर्यस्य तव मौलिं प्रपिपति । मदनौ स्वच्छिरोरत्नाङ्कराः क्षतिकरा यदि ॥ ३८ ॥ हृदयात् कृष्णमुत्तार्य त्वयेदं दुष्कृतं कृतम् । निःशङ्कमिति सीरेण करिष्ये तद्विधा तव ॥ ३९ ॥ इत्युक्त्वा प्रेप्य तं दूतं कामपालः कराला उवाच कृतवर्माणं क्रोधस्वलितया गिरा ॥ ४०॥ सेनामेनां समादाय गच्छ सत्सत्त्व सत्त्वरम् । तथा कुरु यथा नायं जीवन याति मलिम्लुचः ॥४१॥ उत्तिष्ठोत्तिष्ठ युद्धैकमहासात्त्विक सात्यके । गच्छामीभिः समं भूपैधतां गृह्यतां शठः ॥ ४२ ॥ हन्त मा स्म विलम्चन्त भवन्तः सन्ततोज्ज्वलाः । पृष्ठेऽहं प्राप्त एवैप पुरस्कृत्य मुरदिपम् ॥ ४३ ॥ इत्यादेशं समासाद्य कृतवर्मादयोऽचलन् । दृश्पाटपुरावनस्पदपोतना ४४॥ सेनायाः कोऽप्यमूदेगस्तदार्जुनजिक्षया । श्वासोऽपि येन निर्मुक्त उच्छासायानुधावितः ॥ ४५ ॥ इतः पुरस्फुरत्यूररज्यल्लोचनरोचिपा । दहलिव दिवं मूर्तकोपपायककीलया ॥ ४६ ॥ पादसम्पातमरम्भपीडया मूञ्छितामिय । मिश्चन्नमपंधर्माम्भःपूरैम्ची पदे पदे ॥ ४७॥ मुग्यामधृतनन्मिनोपालम्भैरिव भारितम् । वेपमानं बहनोटं ययौ सीरी हरि प्रति ॥४८॥ (विशेषकम् )

·द्वादशः सर्गः।
2
हृदन्तर्दीप्तकोपाग्निस्फुलिङ्गरिव दाहिभिः ।
अथाक्षरैः खरां वाचमित्युवाचाच्युतं प्रति ॥ ४॥
स कुलीनः कलाशाली शरः साहसिकाग्रणीः ।
सुहृत्तवापुपन्मैत्रीमद्याप्युत्तिष्ठसे न किम् ॥५०॥
निजं प्रकटितं तेन शौर्य चौर्य वितन्वता।
अनन्विष्यंस्त्वमप्येनं शौरे शूरो भविष्यसि ॥५१॥
श्वभ्रे स याति चेत्तत्त्वं हन्मि भूम्याडिनन्नया।
यदि याति दिवं दुष्टस्तत्साध्यं सिद्धमेव मे ॥५२॥
वध्यः सुहृदपि स्नेहक्षयक्षीवो बलीयसाम् ।
वायुरग्निवयस्योऽपि निर्वापयति दीपकम् ॥ ५३॥
पद्मश्रीहरणव्यग्रः प्रत्यूपे पद्मवन्धुना ।
वर्डितोऽपि स्वयं पश्य का दशां नीयते शशी ॥५४॥
अपदोऽप्यसकोऽपि लड्यमानो दशत्यहिः।
परिभूतोऽप्यनुयोगी त्वं तस्मादपि हीयसे ॥ ५५ ॥
विलम्बयति सौहाई यद्येनं प्रति सम्प्रति ।
तत्सइटस्व
तेनैव दावप्यङ्गीकृतौ मया ॥ ५६ ॥
कौन्तेये सहजा मैत्री कृत्रिमत्वेन वड़िता।
सोऽप्यभूत् कृत्रिमः शत्रुरद्य तत्किमुपेक्ष्यते ॥ ५७ ॥
विरुद्धः स्वोऽपि हन्तव्यो हन्ति प्रत्युत रक्षितः ।
निजाङ्गजोऽपि रोगः स्यादच्छिन्नः किं न मृत्यये ॥१८॥
अमर्पमिव वर्षन्तमिति निष्ठुरया गिरा।
सुधीः सान्त्वयितुं ज्येष्ठं चक्रपाणिः प्रचक्रमे ॥ ५९॥
त्वदादेशविधेयोऽस्मि किमाघ मयि कुप्यसि ।
बद कार्ये प्रवर्तन्ते धीमन्तः सहसैव किम् ॥ ६ ॥
सहसा महसा दत्तां वीक्ष्य दीपे झलझलाम् ।
मणिभ्रान्त्या पतन्तः कां लभन्ते शलभा दशाम् ॥ ६ ॥
सुधांशुधामभिधौते सुखशायिनि पन्नगे।
अध्यात्वा हारबुद्ध्या का क्षिपन्पाणि न शोचते ॥६॥
भङ्गं यात्येव जीमूते गर्जितर्जितदिग्गजे।
उत्पतत्करटिनान्त्या सहसा साहसी हरिः ॥ १३ ॥

·४६
नग्नारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
वशीभवन्ति विश्वानि विनमन्ति स्वयं द्विपः।
पुरः स्फुरति दासीव श्रीर्विमृश्यविधायिनाम् ॥ ६४ ॥
निर्विवेके निरुत्साहाः साहसिन्यपि सम्पदः।
भूरिभूपाभिरामेऽपि कामिन्य इव दुर्भगे ॥ १५ ॥
देपिपेपेऽपि मुश्चन्ति मृदुत्वं न कलाभृतः।
तप्तो हन्ति रविवा॑न्तं तदेव शिशिरः शशी ॥ ६६ ॥
पश्योष्णशीतयोः स्फीतमन्तरं तरचो यतः।
दवदग्धाः प्ररोहन्ति न सिन्धून्मूलिता पुनः ।। ६७ ॥
मतिप्रतानिनी कश्चित् शास्त्रार्थजलशालाम् ।
दग्यापि ग्रोधदावेन जयाख्यं फलमीहते ॥१८॥
शौर्यधैर्यावधौ पार्थे व्यापृता पृतना कुतः।
सहसैव त्वया दीप्ते हुताशन इवाहुतिः ॥ ६९ ॥
धीमान्दृतद्रुताहतस्वजनवजवेष्टितः।
धन्वी धनञ्जयस्तावदावाभ्यामपि दुर्जयः ॥७॥
दासीव स्वेच्छया यस्य मृतिरायाति याति था।
सकेन मध्यते युद्धकुपितस्तत्पितामहः ॥ ७१ ।।
निघ्नन्तं हन्त चापेन द्रोण शापेन वा युधि ।
धनुदे च वेदे च दक्षं कक्षीकरोतु कः ॥७२॥
जेप्यन्ते केन धावन्तः कौरयाः पार्थगौरवात् ।
सहोत्यवचमत्वा कर्णो येपां सम्या पुरः ॥ ७॥
प्रश्यद्भुमिधरां भ्राम्यद्गदासत्कारसत्कृताम् ।
सोडा दकामपि त्यसको हिटम्यविम्बिन: ५.७४।।
सन्त्यन्ये वन्धुरोधेन फुध्येद्यदि युधिष्ठिरः।
तत्तदृक्पातवमाग्नी फ त्वं फाई क या जगत् ॥ ७ ॥
तेन साईमिति स्पर्धा युद्धे विजयसंशयः ।
फिन्तु चिन्नय निःशेषकुलापचयनिश्चयः ॥ ७६ ।।
को या कोपोजने तस्मिन्सा स्वयं रागिणी ययौ ।
स्वसुः कथाप्यसो लनाकृते कोपस्य कः प्रमः ॥७॥
कन्या पास्यापि देयय होनः केन गुणेन सः ।
पुन्तीकृक्षिमरोहसः पुग्यंशशिरोमणिः ॥ ७८ ॥

·त्रयोदशः सर्गः।
हरः पर इवैश्वर्य शास्त्रे गुरुरिवापरः ।
स्मरोऽन्य इव सौन्दर्य शौर्य किन्तु स एव सः ।। ७९ ।।
तत्कोपस्त्यज्यतां तस्मै स्वसेयं दीयतां स्वयम् |
आवां गच्छाव एचाशु सैन्यं यायन हन्यते ॥ ८॥
इति हलभृतो विश्वस्वामी सुघोमिकिरा गिरा
विपमिव रुपं मन्त्रज्ञोऽसावपास्य शनैः शनैः ।
अचलदचलप्रेमा क्षेमडुरोध किरीटिने ।
स समममुना तूर्ण पूर्णाभिलापलसन्मनाः ॥ ८१ ।।
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यत्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये सुभद्राहरणो नाम द्वादशः सर्गः ॥
शुरो रणेषु चरणामणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु युधोऽर्थवोधे ।
नीती गुरु: कृतिनने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः ॥ १३ ॥
त्रयोदशः सर्गः
स्मितशक्तिरितोऽपि कोपतप्तश्वरवाक्यः समरार्थमात्य पार्थः ।
अपि धन्विभिरन्वगामि भूपैः कृतवर्मादिभिरारौद्ररोपैः ॥ १॥
प्रथमाहितदृतहतभीष्मप्रमुखात्मीयसमप्रवर्गदुर्गः।
समनीनहदप्यथो पृथाभूः पृतनां शपु योहुमुहरेषु ॥२॥
अथ तस्य चमूयुगस्य तूर्यध्वनितः कर्णरसायनर्भटानाम् ।
गुरुमन्दरकन्दरोदरोत्यप्रतिशब्ददिगुणर्जगजगाहे ॥ ३ ॥
इति धर्मभृतः क्षणेन दत्त्वा चिरदाक्षिण्ययशादृशं मियाम् ।
प्रणिपत्त्य गुरून्विर्तितास्त्रा वरवीराः समरनिये विलेसुः ॥ ४॥
परिरम्भपरप्रियाकुचाग्रलयवन्ध रणतूर्यतन्जितात्मा ।
कवचं पुलकोचयमपञ्चैबटिति नोटयति स्म कोऽपि वीरः ।।५।।
परिरम्भिणि वाहमे रणान्तर्गमनोत्के कृतकं परा हसन्ती।
कलिताशकुनातिरेप मा भूदिति दक्षाभिनिनाय हर्पमिटः ।।६।।
अपि चाटुगिरा मिये समन्तादददाने परिरम्भणं रणोके।
पलितेऽपि च धीरपादपातं पुरक काचिदुवाद वारपदी ७ ॥
अपि पोरशिरोमणिः पिना मे घिनां तुभ्यमदत्त कातराय।
विमनस्कमयेक्ष्य युडयुद्धी प्रियमुत्साहपनि स्म काचिदित्यम् ॥ ८॥

·४८
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
समरोत्सवसम्पदुत्सुकोऽन्यः स्वयमगीकृतलोहघातपातः ।
रतयाचनवाचि वल्लभायां कुसुमेपोरिपुभिः क पीयते स्म ॥९॥
अपि चाकरोऽधुना हियेऽसाविति धैर्यण निवार्य पाणिकम्पम् ।
तिलकं समरोत्सुकस्य सूनो रचिताशीर्वचनं चकार काचित् ॥ १० ॥
जनकेन सहोद्रेण भा मम भग्नोऽयमिति श्रुतिर्न दत्ता ।
इदमतपूर्वमद्य रक्ष्यं भवतेत्याह सुतं रणोत्कमेका ॥ ११ ॥
हृदि मे दयितास्ति तद्गतं प्राग्युधि साप्येष्यति तत्र कातराक्षी ।
रमणी रसिकः पुरोऽप्यपश्यन्निति कश्चिचपलं चचाल वीरः ॥ १२ ॥
करकं जलपूरितं वहन्त्यां चलितायां सममेय वल्लभायाम् ।
युधि कोऽपि रसेन कम्पमानः सुभटो भीत इवेतरैरशङ्किः ।। १३ ॥
परिरम्भपरम्परां प्रियायै गृहसर्वस्वमपि दिजाय दत्त्वा ।
रिपुमूर्ध्नि पदं प्रभौ जयं च प्रसभं दातुमथाचलङ्कटौघः ॥ १४ ॥
चलमिन्द्रसुतस्य जेतुमेके भुवमिन्द्रावरजस्य तूर्णमन्ये ।
अचलनचला इवेन्द्रवैरप्रगुणा वारिदगर्जिनो गजेन्द्राः ॥ १५ ॥
बलयोलिनो हयाः प्रससुः कवलीकर्तुमिवारिवीरवारम् ।
प्रविदीर्णकृतान्तवज्रकुलोपमदूरोन्नमितानपादफालाः ॥ १६ ॥
रथिनामिव कीर्तिभिः सिताभिः स्फुटनृत्तप्रगुणाभिरगिनीभिः।
नवकेतनमञ्जरीभिमञ्चरुचितव्योमपथा रथाः प्रचेलुः ॥ १७ ॥
रथचित्कृतिसप्तिहर्पहेपागजगर्जानिनदो मदोप्मभाजाम् ।
कवलीकृतदिग्गणोऽपि दूरं हठहकासु भुजाभृतां ममज ॥ १८ ॥
चलितेपु बलेपु शेपकूर्मेश्वरदिक्कुक्षरशैलमुक्तभारा ।
बरवीरविविक्तसत्त्वसिन्धौ तरणेनेव वभौ मही विलोला ॥ १९ ॥
चलिते चपलं बलदयेऽस्मिन्नदयडूलिभरच्छलाद्धारि ।
समुदेष्यदुदारवाणवारक्षतिभीत्या वियतापि धारवाणम् ॥ २० ॥
यमपाणिपुटीसमप्रणुन्नाविव धीरारवमाभिमुख्यभाजौ ।
अथ तालरयेण नर्तयन्तौ रुपमग्रे मिलितौ वलाम्युधी तौ ॥ २१ ॥
सुभदः सुभदं रथी रथस्थं तुरगस्थं तुरगी गजं गजश्च ।
समवाप पुरस्मयुक्तचित्तप्रबलाकृष्टिवलैरिवोरुवेगम् ।। २२ ।।
द्विषतां क्षतजं चिराय पेयं ध्रुवमोति मुदा प्रवृत्तवृत्तः ।
असिभिर्यमकिडरानुकाररतिरौद्राः सुभदा मिथोऽभिजग्मुः ॥ २३ ॥

·त्रयोदशः सर्गः ४९ चरणोडतधूलिधूमिताशा दृढखमाहतिविस्फुटस्फुलिङ्गाः। मणिकञ्चुकदीपिनोऽथ देहयुधि ते कोपदवा इवागवन्तः ॥ २४ ॥ प्रतिघातविनिस्मृतां पुरस्तात्पदचारस्खलनोडरापराधाम् । असिनाऽन्त्रतति विकृत्य कोपाचलितः कोऽपि जघान वैरिवीरम् ॥ २५ ॥ कृतहङ्कतिकम्पितोष्ठमन्तर्वत मन्त्र कमपि भुवं जपन्तौ। अपरौ करवालसर्पदंशात्पतितावाशु मिथो नरेन्द्रवीरौ ॥ २६ ॥ अरिपु प्रबलप्रकोपहफाध्वनितैरेव भयोज्झितायुधेपु । युधि कस्यचिदक्षितेजसैव क्षतजालिप्त इवाभवत्कृपाणः ॥ २७ ॥ युधि कोऽपि ददर्श कुम्भिकुम्भी स्मृतकान्ताकुचविनमच्युतानः । अपि तस्य कराङ्कलीलया तौ त्रुटितौ तु क किलात्र तदृढत्वम् ॥ २८ ॥ अपरो हरिसारथीनभिन्दन्नुदितक्षत्रचरित्रधीपवित्रः । रथिनः परिपातयन् रथौषं व्यधित मागिव सवितं रविभ्यः ॥ २९ ॥ असिधातहतककोरुमूलं तुरगेभ्यश्चतुरोऽश्ववारवारम । परिपात्य परोऽतिपाणिपाते ब्रटिति क्षुण्णकलापकं जघान ।। ३० ।। परिणन्तुमुदनदन्तदण्डाः स्फुटमन्योन्यकृताद्रिपादशङ्काः । मदनिर्झरझात्कृतोऽभ्यधावन्नभितः कुम्भिवराः फरानुदस्य ॥ ३१ ॥ अमिलन्करिणो रणेऽभिषिक्ताः स्वयमन्योन्यकरोत्यशीकरोः । दशनानमियोहतिस्फुलिङ्गस्फुटनीराजनराजिराजमानाः ॥ ३२ ॥ समुदस्प करी करीन्द्रमेकः करलीलाकुतुकान्नभोऽन्तराले । क्षितिमहभियेव दन्तवासे निपतन्तं विभराम्बभूव भूयः ।। ३३ ।। अपरः प्रविघोरदन्तघातो युधि वित्रास्य परहिपं दिपेन्द्रः । अपि चैरिजिताप शाश्वतानि प्रदौ स्वीयनिपादिने यशांसि ॥ ३४॥ निजधान विभग्नदन्तमने करिणं वीक्ष्य नपाभ्युदस्तहस्तम् । युधि कोपनकृम्भिनीभियेभः किल नश्यन् जयिनं तमेव तेने ॥ ३५ ॥ रणभन्नरदोऽपि शुण्डयाशु स्वयमुतवाय रदं रिपुद्धिपस्य । नियग्वान पैव तस्य मौलौ विजयस्तम्भमिवात्मनो महेभः ॥ ३६॥ रथमेकरधानमुज्झ तृण परिपूर्ण तु गृहाण कश्चिदेषु । युधि कोऽपि महानितीय दन्ती दिवि मित्राय रथानदन्नुदासे ।। ३७ ।। करिणा युधि केनचित्प्रणुनः प्रसभं युग्मरणोडतो भटौधः । गगनेऽपि मियाकृतममायनिदशीभिः सथि मुदैव वने ॥ ३८ ॥ ।

·५० नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । प्रहिता वलगौरवेण पूरं करिणा केनचिदम्बरे तुरङ्गाः । अपतन भुवि नित्यदत्तफालप्रधिताभ्याससुखेन चाश्ववाराः ॥ ३९ ॥ मणिमण्डनमण्डलीमयूखच्छुरिताड़ा हरयो महारयेण । अभिपेतु रथानभागजाग्रद्धवबुध्यैव मिथोऽपि सत्त्वभाजः ॥४०॥ यहेपितनूयमानमानोडुरहकारवकारिणोऽश्ववाराः। हठहेतिहतिस्फुटस्फुलिङ्गक्षतधूलीतमसो रणं वितेनुः ॥ ४१॥ कृतहर्पितहेपितं महाश्वो युधि पाश्चात्यपदयेन धावन् । गगनाङ्गणनर्तिताप्रपादः प्रसभादायते च शात्रवाश्चम् ॥ ४२॥ परघातविनिःसृतर्निजान्नैः खुरकोटीघटनास्त्रविन्टादिः। ततमार्गलतागणैरिवाश्वः खलु नास्खल्यत कोऽपि धावमानः ॥ ४३ ॥ रणतर्यनिनादमुक्तनिद्रः कृतहेपारवलक्ष्यमाणहर्षः । अकृत द्विगुणां गतिं वितन्वन् हरिरेकः पुलकोद्गमं नियन्तुः ॥४४॥ रणसीम्नि मियोबिलहुनोत्को कृतफाली सालितौ पुरोऽन्तरिक्षे । द्रुतसादिकरप्रणुन्नमौली भुवि पश्चात्पतितौ हरी न कौचित् ॥ ४५ ॥ तुरगाग्रपदान्तदान्तदन्तान्विभिदे कश्चन दन्तिनोऽश्ववारः । असिदारितकुम्भमुक्तमुक्तायलिभिर्मू नि जातपुष्पवृष्टिः॥४६॥ रथिनां स्थिरमूर्डविग्रहाणां चतुरः कश्चिदनातुरं तुरङ्गी । असिनाशु शिरांस्युदास नूनं कलयन्कन्दुकविनमं सुरीभिः ॥ ४ ॥ दिरदेपु रधेपु पत्तिपु द्रागपतत्कश्चिदुदारहर्पहेपः । समरोल्कतुरनिचेतसेव प्रधितस्पर्द्धमहो मुहर्महाश्वः ॥४८॥ परिमुरूशिरोरुहेर्नद्धिःक्षणासाहलयैः समुच्छलद्भिः। प्रधनाधिपदेवतावतारादिय वीरैर्वत वभ्रमेऽरुणाः ॥ ४९ ॥ गलिनस्वपरप्रभेदवोधा युधि योधा वधवुद्धिवडकक्षाः । निजकोपरसार्णवे तु मूर्त क्षतजोये व्यहरन्त कण्ठदने ॥५०॥ पतितेऽपि शिरस्युदारहकाभृति कस्यापि भयोग्यप्रकम्पे । अरिभिर्गलदायुधः कश्चिन्नविनिप्रन्युधि पातितः कान्धः ॥५१॥ पतितां पदयोः मियां पदाग्रेः करलनं सुहृदं चपेटयैच । परिताय मृतस्य मूनि बन्योर्निहिताभिर्दिपमाप कश्चिदेकः ॥ ५२ ॥ पतितो युधि भूमिखातदन्तान्तरवर्ती करिणो हृदाप्य कुम्भौ । पुरुषाविनवल्लभाचाग्रस्मरणात्कश्चिद्धत्त रोमहर्षम् ॥

·त्रयोदशः सर्गः 6370 यद्धावदुदारपादपातं च्युतमू पि भटो रुपारुणाक्षः । अपि लोहमयेन तन्निहन्तुः करवालेन किल व्यकम्पि मौलिः ॥ ५४॥ पतता शिरसैव शस्वितेन दिपमाहत्य यशो वितन्य विश्वे । अपि नाकवधूमवाप्य रक्तां स्वकवन्धेन ननर्त कोऽपि धन्यः ॥ ५५ ॥ रणमूच्छिनि वल्लभे गतासुः सहसा कापि दिवङ्गना सतीत्वात् । पुनरुच्छुसिते शुशोच तम्मिन् विरहात्त्या मरणोत्सुकेव तुष्टा ॥५६॥ मियलाभमहोत्सवाय तेनुः सुरनार्यो विविधानि मण्टनानि । तदवासिहृदां तु बाहुभाजां युधि भूपाऽजनि सत्त्वमेकमेव ।। ५७ ॥ परिरम्भकृतां सुराङ्गनाभिः सह यः सत्त्वभृतां वभूव कम्पः । सुदृशां शिखिवम॑धावितानां पुरतो भीतिपदे स एव जातः ॥ ५८ ।। सविधच्युतमौलिहकयोचैर्विगलत्कतरिकाभयातिरेकात् । विनिपत्य कवन्धकेषु धैर्य कथमप्यादधते स्म यातुधानाः ।। ५९ ।। अधिपादतणीकृतेन कामं वपुपोपनियतां मयाऽमुनाय । इति पक्षिपु भक्षिपु श्वसन्तः पतिताः श्वासमधुर्मता इवैके ॥ ६ ॥ नवरक्तविलेपिनोऽन्त्रमालाकृतहाराश्च कुटुम्बिनः पिशाचाः । वशया पिशितं कपालपारघसन्प्रेतपतेर्महोत्सवेऽस्मिन् ॥ ६१ ॥ बहुमांसमकीकसं मृतानां मृदुलाहारकृतेऽङ्गाकं यदापुः । तदपि ध्रुवमाहरन् शृगाल्यो व्यथितास्या घनमग्रभल्लशल्यम् ॥ १२ ॥ अधिरुद्य मृतागकानि रौद्राः करमोदायितनर्तिताऽसिदण्टाः । परतीरजुपां दिपां निहन्तुं तरलं तेरसग्धुनीषु धीराः ॥ १३ ॥ धावटुर्जरधीरपादविधुरक्ष्मास्वेदविन्दपमाः क्षत्रासिक्षतकुम्भिकुम्भपतिता मुक्कामणिश्रेणयः । दोलारुढसमग्रराजकजयश्नीलोलताविरूप- धम्मिलग्रथितप्रसनपटलीपातश्रियं शिधियुः ॥ १४ ॥ इति श्रीगुरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाग्नि महाफा-ये सलाटिसलनो नाम प्रयोदशः सर्गः ॥ श्रीवस्तुपाल नितरालमृणालगर्भे शुभ्रं वितन्वति जगचा कीर्तिपुरे । मन्यामहे कुवलाजळकोकिलालिकाकोलकोळसहयामभिधा मुघाऽभूत् ॥ १४ ॥ 6300

·५२
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
चतुर्दशः सर्गः।
समं समन्तात्समचालि शूरैरथो रथोत्सङ्गकृतप्रतिष्ठैः।
नवीनवीय कलयादिरग्र्यमहो महो वैरियुगान्तहेतोः ॥१॥
चापं तदा दानरुचा रसज्ञासदृक् सहासस्थितितानवेन ।
भल्लेन नई शमनाननाभमग्रेसरं चारु न कः क आप ॥२॥
(सशरशरासनबन्धः)
तत्तच्छरासननिरस्तनिरन्तराल.
नाराचजालचलनाद् गगनान्तराले।
कृत्तः किलार्ककिरणैर्धरणी नितान्तं
संशिश्रिये क्षतजनक्षतजच्छलेन ॥३॥
(निरोठयः)
अधावन्नतिकार्याय पतत्रिचतुरा हिताः ।
योधा एकैकघातातिपतत्रिचतुराहिताः ॥४॥
उद्दण्डकाण्डकृतमण्डपडम्बरेपु रक्तोषकुड्डमरसाकुलभूतलेपु ।
कालेन कृत्तभरमस्तकमोदकानामालोकनेन ननृते समरोत्सवेषु ॥५॥
(अतालन्यः)
प्रभाविलासा परमा रणेषु प्रभाविलासा परमारणेषु ।
रसेन सेनायुगली न जेतुमशक्यतान्योन्यमनूनशक्तिः ॥ ६ ॥
अभूत्सम्भेदनिर्भदं तरवारिसरभितम् ।
तदाहिनीदयं भीततरवारितरगितम् ॥७॥
असमसमरलीलालाघवेनाशु तृणाविरहिणि शरभारः शोभमानाभिमानः ।
अहितनिहितमेवादाय वाणं शरीराधिन धनुपि चैकः साधुवादं च लेभे ॥८॥
( असंयोगाक्षर)
देहे परशरोदाररननं कश्चिदुद्धरः ।
सेहे वीरवरो धीरश्रीनखाङ्कमृदु स्थिरः ॥९॥ (गोमूत्रिकापन्यः)
केनचिदिरचितो रिपुर्मियासगरोचितमहास्त्रपाततः।
सट्रोचितमहातपाततः स्वर्वधूप्रथमकेलिकौतुकी ॥१०॥
उवाहासिमहानन्यो भुवा हावानिहानघः ।
घनहानिमहाशत्रुजनरासिमहाः शरान् ॥ ११ ॥ (मुरजगन्धः)
चमे रसचापलतारयानका प्रभाततः कोपि मनो रथी रणे ।
प्रभाततः कोऽपि मनोरथी रणे च रसचापलतारयानकः ॥१२॥

·चतुर्दशः सर्गः लोलकीलालकल्लोलकूले कलकलाकुलः । लीलालोकी ललालैकः कालकेलिकल कलः ॥ १३ ॥ (धार) ननृतेऽरिवधाय केनचिद्दधतेव करस्थितं यमम् । चतुरंगवलप्रभासिना च तुरंगवलमभासिना ॥ १४ ॥ कलपङ्कपं चक्र चके सरसरक्षणम् । क्षणं परः परवलं चलत्कलकला कलम् ॥ १५ ॥ (अविश्रान्तसंदशिकायमकम् ) शूरः स्थिरतरः स्फारशरभारः पुरः पुरः। आर वैरभरस्मेरवीरवारहरः परः ॥ १६ ॥ (पोडादलकमलवन्धोऽत्रिव! भेदद्वयविभक्तगोमृत्रिकायन्धश्च ) पुरम्पूरं पुरोऽपारं रोपपूरं पर परम् । रूपं पुररिपोराप पारेरिपुपरम्परम् ॥ १७ ॥ (यक्षरः) कीलाली फलितारुण्यदीसः कोऽपि द्विपदने । कीलालीकलितास्पयदावानलनिभो वभौ ॥ २८॥ वल्गाधीनं चमूमत्यपरमचरितः सद्रुचिः सङ्गरादौ फ्रेतुं हार्य रस दोसुकृतविभवतः क्षालितश्रीयंकासीत् । रक्तामुद्रोझहस्तं रसिसमरमहानन्यवीरस्तदान्यः स्यन् शूरं वृद्धरावासभततसदौचित्यवर्यासिरुसः ॥ १९ ॥ (कविनामश्लोकगर्भाङ्कमष्टारं चक्रम् ) वसन्तसचिवः सिद्धधीरालिरसविस्तरम् । चके श्रीहारि कृष्णस्य महाकाव्यमदो मुदा ॥२०॥ (गर्यश्लोकोऽयम्) वीरनन्दकसत्तासो वभारेह परो रुचा। चारुरोपहरे भावसोत्प्रासकदनं रवी ॥२१॥ (अनुलोमपतिलोगश्लोकोऽयम्) प्रभावनिस्तारकलेवरोऽसौ प्रभावनिस्तारकले वरोऽसौ । पदातिरेकः कलहंससारः पदातिरेकः कलहं ससारः ।। २२ ।। लोलालोलं लुलोलेली लाली लालहलोल्ललः। लोललोल ललल्लोलोल्लोलहीलाललो ललः ॥ २३ ॥ (एकाक्षरः) सप्रभावरण कोऽपि महागौरवलक्षणः । सुरावलाली राजीपु विततार विरोधिनाम् ॥ २४ ॥ (महायमकम्) एवं प्रगुणाहरणगणशोभाभिर्विभाविभुजविभवाः ।

·(सर्वतोभद्रम् ). नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । अमरप्रकरण भृशं हर्पपुपा पुष्पभरवृष्टया ॥२५॥ परमे घनवरवपुपः समरोपचये नरो महिताः। परमेघनवरवपुपः समरोपचयेन रोमहिताः ॥ २६ ॥ (युग्मम् ) (मयमलोकोऽदन्त्यः द्वितीयः समुद्कः असंयोगाक्षरव) मायाराततरायामा याशमाक्षक्षमाशया। रामामाददमामारा तक्षक्षक्षक्षत ।। २७॥ सेनामेनां सपत्नस्य भिनत्सि न कथं जवात् । वचनानीति सूतस्य निशम्य स्मयवानथ ॥ २८॥ (अमूर्धन्यः) शर्वरीश्वरयशाः स्वयं श्रियः संश्रयो वशशरः ससार सः। वैरिवीरवलयव्ययाशया वासविः सरसरावलालसः ॥२९॥ (अपञ्चवर्गः) (पडक्षरश्लोकोऽयं विशेषकम् ) दहन्महावैरिवनानि लोहनाराचवीचिं दिवि धूमधूम्राम् । तदा वभार स्मितदावभा रविभासमानः स विभाऽसमानः ॥३०॥ यश्चक्रेऽस्य क्रमाकान्तधरस्य पुरतो रणम् । स ददर्श जवाद्दण्डधरस्य पुरतोरणम् ॥३१॥ नूनं नानेन नुन्नो ना कः कोऽड्डे केकिकाकुकः । ताततातेतितत्तान्तो रंरारोरुरुरोरराः ॥ ३२॥ (प्रतिपादविभक्तश्चनुर्व्यञ्जनः) च्यालावलीविलयवर्यरवालयोऽयं लोलैरिलावलयवीरवरैरवार्यः। वैराविलो रयलयैरविवारवारी वीर्य युवा रविरिवाविरलं विवने ॥३३॥ (अन्तःस्थातरोऽयम्) वः तेन ततश्रीविभाविविदिताता। तापदालोकारविकलासंसगिना रवः ॥ ३४ ॥ (कविनामाङ्कशक्तिवन्धः वसन्तकविकवितानामाक्षराणि) रिपुनिकरो बलराजीराजी राजीवशोणनयनेन । चमे युधे वै कुन्ती कुन्ती कुन्तीसुतेन रपा ॥ ३५ ॥ (घ्यावयमकम् ) अग्र्यः प्रत्यग्रवलगत्तरलतरशरं नन्वयं धन्वदण्ड चण्डं कपन्नमर्पप्रसररसलसद्र्य सर्वस्वयश्यः । वर्षन्दर्पप्ररूपं गगनतलगतस्वर्गसहर्गमन्तः प्रत्यक्षपक्षाल्पः प्रवलपरवलध्वंसनं स व्यवत्त ॥ ३६॥ (आधस्वरः)

·पञ्चदशः सर्गः
समरे कोपपरममहारित्राससकणः ।
चरमायो जनोच्छायो जेयो मारचणः क सः ॥३७॥ ( खड्गवन्धः)
स्वाजन्यजन्यशंमनोऽध विरम्य रम्यकोदण्डदण्डकृतिना समहारि हारि।
वैधुर्यधुर्यरवकारिभुजालजालमासारसारविशिखस्फुरितेन तेन ।। ३८ ॥
रोपारोपाडनावलयवलयशोभासमानः समानः
सत्रासत्राणधीरो रविकरविकटोद्दीप्रतापप्रतापः ।
कामेकामेप नोचैरसमरसमयो नाम रीणामरीणा-
मालीमालीढसत्त्वां रणकरणकटुः काणचकेण चके ॥ ३९ ॥
(मतिपादद्वयावर्तआदिमध्यावसानयमकम् )
युध्यध्वं मा स्म धीरा हरिहयतनयं मामिव ध्यायता,
धीरध्वाननिषिद्धय स्ववलमिति बहूदस्तहस्तो विहस्तम् ।
दैत्यध्वंसी तदैत्य मियसुहृदमसुमायमाश्लिष्य हृप्य-
द्रोमस्तोमं तमन्तःशमनयमनयद्धैर्यधुर्य स्वपुर्याम् ॥ ४०॥ (अत्रिवर्गः )
इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि
महाकाव्ये गर्जुनापर्जनो नाम चतुर्दशः सर्गः ॥
लक्ष्म्यामाकृष्टिमुच्चाटनपनयवति स्तम्भमुजृम्भिदम्भे
दोपे विद्वेपमभ्यन्तररिपुषु मृति वश्यतां चित्तपत्तौ ।
कर्तुं यदस्तुपाल प्रभवसि सकले मण्डले तत्वैव
श्रीमन्मन्त्रीश मन्त्रे स्फुरति निरवधिः कापि पदकर्मसिद्धिः ॥ १५ ॥
पञ्चदशः सर्गः
अथ शिथिलितसर्वस्वार्थसाथै सुभद्रापरिणपपरिणाहारम्भसंरम्भसम्पत् ।
अहह महमहीयतत्पुरं सत्पुरन्भीललितकलितलीलं शर्मनिर्मग्नमासीत् ॥ १ ॥
प्रकटितपटुरागा कुड्डमाम्भइच्छदाभिर्विपुलपुलकपतिस्तोरगस्तम्भदम्भात् ।
अतिमहति महेऽस्मिन्नित्यनृत्या व्यराजत् मुररिपुपुरलक्ष्मीरध्वजाग्रद्-
ध्वजाः ॥२॥
हरिनगरनराणां धारणिस्तोरणसग्दलचलनमिपेण भूपरिक्षेपदक्षा ।
महसजविभूतिर्वासवावासती चिरमकुन चञ्चत्केतुचेलाहुलीभिः ॥३॥

·५६ नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । स्थिरजनिततनूनां नूनमक्षीणि यूनामपि चपलविलासाभोगमभ्यासयन्त्यः । त्वरितमित इतोऽपि भ्रमुरौत्सुक्यभाजो रतिदयितजयश्रीजीवितव्यं युक्त्यः ४ भवनभुवि सुभद्रा मन्दमभ्यर्णपाणिग्रहमहमदमत्ता यानि तेने पदानि । तद्भिनयनविद्याहेतवेऽद्यापि हंसो लसदलसगतिशिवतां सेवतां सः ॥५॥ अथ नवरविरश्मिस्मेरकाश्मीरनीरैः परिणयनदिनादौ लक्ष्यरागासु दिक्षु । व्यधुन्दयदनहुँ मगललानमस्याः पतिसुतपितृमातृभ्रातृवत्यो युवत्यः ॥६॥ सितरुचि शुचि वासो बिभ्रती सम्भृताई विशयनकान्तिःसावराङ्गी विरेजे। कनककमलिनीव स्वच्छगङ्गातरङ्गावलियलयितमूर्तिः स्पष्टदृष्टाम्बुजश्रीः ॥७॥ स्वयमजनि जनन्या चान्दनं चित्रकं यन्मुखमभवदमुष्यास्तेन लीलाचल। शरपरिचयचञ्चचापचापल्यशाली विधुरिव धुरि वीरः कामवीरध्वजिन्याः॥८॥ जितवलयविलासं पाणिदेशे यदस्याः परिणयमयमूर्णासूत्रमासूत्रि मात्रा। सपदि मदनदेवस्तदिलोकी त्रिलोकीविजयिनि निजचापे ज्यापरिस्पन्दमैच्छत् अहह सहजनश्यपणाभूपणालीरुचिररुचिरपश्यदर्पणं दर्पतोऽसौ । अपि निरुपममस्याः शोभमानोपमानं वपुरजनि तदन्तर्लम्बिना विम्बितेन॥२०॥ असमकुसुमपूजालीनसद्यासमुद्यन्मधुकरकुलरावैराशिपं पुण्यराशिम् । यदिह पदनतायां गोनदेश्योऽप्यवोचन किमु किमु न तदृचुः श्रद्धया गोत्रवृद्धाः॥११॥ परिणयरयचिन्तावृत्तचिन्तामधैतामुपचितरुचिमने मातृवर्ग निवेश्य । उदयमयति लग्ने प्रीतिमग्नान्तरात्मा समजनि यदुसार्थः पार्थमार्गप्रतीक्षः १२ हिममहिममनोज्ञं चीवरं पीवरश्रीपुपि वपुपि वसानः लानसंशोभमाने । मनसिजविजयेन स्कारितस्फूर्तिमन्तर्यशइव विशदाम्भो विभ्रद्धाजतेन्द्रिः१३ परिणयपरिणाहिश्रीसमुत्साहि सद्यो मलयजमयचश्चचित्रकश्रीपवित्रम् । रजनिकरनिकारक्रीडितेनेव तेने मुखमकलुपकीर्तिस्तम्भसंरम्भमस्य ॥ १४ ॥ कलितसकलभूपागौरवं कौरवोऽसौ स्फुटिकमुकुरबिम्बे लम्बमानं निरूप्य । पपुरनुपमरूपश्रीसमुद्रं सुभद्रानयननलिमपात्रीक मत्युत्लुकोऽभूत् ॥ १५ ॥ तुरगमुरगराजच्छायमारुह्य चारुमलयरुहविलेपैश्चन्द्रजैत्रातपत्रः । अविकलसकलाङ्गस्फूर्तिमन्मूतवैवाहिकसुकृत इवासौ शकसूनुश्चचाल ॥१६॥ अथ मुदितमृगाक्षीमण्डलोलूलुनादिजततियदुभक्तिप्राप्तहस्तावलम्बः। विधुरितविधुसूर्यः कृत्स्नमापूर्य तूर्यध्वनिरनिमियमार्ग मीडितः क्रोडिताशः १७ द्रुततमगति जग्मुः स्फूर्जदूर्जस्थितूर्यस्वनजनितविनोदाः केलिजालान्तरेषु ।

·पञ्चदशः सर्गः। ५७ घरवदनविलोकश्रद्धया प्रकृतोर्जितनिजनिजकार्यक्रमाः पौरनार्यः ॥ १८ ॥ सरभसमभिरुण्ठं काचिदारोप्य काञ्चीमुपचितघनघूर्णण्टिकाघोपरम्पाम् । तरलगति चलन्ती तुगमानदुभादधित कुपितधावनमूर्तकामेभशोभाम् ॥१९॥ रसविवशमचालीहिनती केशपाशं लसितमुरसि हस्तन्यस्तमस्यूतमन्या । अपयशयमूर्त चित्तभूभूमिभः सुरपतिसुनकान्तिरकृर्जितर्निर्जितस्या॥२०॥ द्वततरमपरस्या जालगभं गताया ललितलुलितयेणिः पीवरश्रीरोजे । शतमावसुतकायच्छायचीर्यापवादादघटत घटसो मन्मथस्येव दिव्यम् ॥२२॥ फलितललितमृत्तिर्मूतवारसारवघटित इयासावुत्पलश्यामलश्रीः । सुरपरिपृढसनुर्दश्यमानो न कस्पाः कृतमदनविकारो दृटिकारं चकार ।। २२ ।। वसनमपि यहन्ती स्वेदसन्दर्भलग्रं विपुलपुलफदण्टस्यूतमेयास्तवन्धम् । हदविरचितशून्यालिद्गना तटिलोकादतनुत थपुरेका कानराक्षी स्वमग्याम २३ निमितविशिवपातर्मन्मयोऽन्तस्तथैका इदि मपदि तदानीं तमिलो जघान । न्यविशन भुवि भिमा कम्पिनी दीनचक्षुर्युगलविगलवासा यथा सुभाधानी ४ सरममुरसि पिण्टीकृत्य हारं तदहमतिकृतिमतिमारं पोडयन्ती कराभ्याम् । अरमत मनसैका गुप्तसीत्कारपीनन्वसितललितलीलामीलिनाक्षी गवाक्षे ॥२५॥ हदि किमपि विभायं विनती कापि लीलाकरकमलमजुम्पत्तन्मुग्न यीश्य सागः। सदिट सुमृगजनदष्टाधरायं रममरसपदेषा येत्ति चित्तं मनोमः ॥ २६ ।। ति मुदितमृगाक्षीलोचनाबिन्नीपरिचयपरिरम्भादान्नलावण्पयाम्:ि । हरिघयलगृहामं प्राप पार्थः पुरस्ताबननयनकोरापीयमानाननेन्दुः ॥ २७ ॥ अपि गनपनि तस्मिाक्षिमार्गामुहर्त पदचलपदमाशुः करवाया गयाक्षे । सदिश नयनपातरान्तररसपलनिस्तमममनिमीक्षायमिरे शमनुम ॥२८॥ पिजपिनि पुलुमेन इष्टुमभ्यागनानामा गनयति हत्या कामिनीनां मनामि । नि भगिनि मनोमुरंप निःशेषमामां यपुरपातममा मम्यगाकम्य मरा॥ निभृतमप पूधाम्मदलपतपुष्पमारमधुरुरातिप्यानदिष्टाप्रयामा । निगिनापिनरत्नगोतन्दुमायकाशं मधुमयननितान्महमदीनार || || अप गुरमथना: मम्मुगीनाभ्युपेभः मपदि यदुदमर्दामानां मनायी। महरामगसुमहालोकमानपिनोऽणमिणपदगन्गामाधम गामा मिगनुपामना साटासागरं मस्लमपि गृपानीमयनं याया। सदनु गालपानो मानमोग्न नदिन्याप मपिपमयाराम मुटरमानारीपटेधाक्षम जिगनगिरि गापित सप्तमपी। .

·नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
गुमरथ वरवध्वोर्मलातोद्यनादे विलसति समकालं मीलयामास पाणी ॥३३॥
विधुविजयिनि यूनानूनमन्यूनहपादसयदभृतोर्मारास्थपीयूपकुण्डे ।
चिरमुपचिततर्पोत्कर्पमन्योन्यमक्षिवयमभिमुखतारामेललीलामिपेण ॥ ३४ ॥
हरतरहदग्धं जीक्यत्येव कामं परिणयनमखाग्नौ दीपिते दम्पती तौ।
विविधविधिविधायी वर्त्तयामास धीमान गुरुरय पृथुविद्यामण्डलोमण्डलानि३५
शिथिलकरसरोजा लजमाना विकीर्य ज्वलितहुतवहान्ताजमुष्टिं सुभद्रा ।
अकुरुन गुम्वाचा फिश्चिदाचारधूमग्ररणमथ मुखाजोत्सनभृङ्गायमानम् ॥३६॥
हरिकरिरथरत्नालङ्कृतिस्त्रैणमुख्यं निखिलविपयलक्ष्मीसारभूतं प्रभूतम् ।
किमु किमु कमलायाः कामुको नो तदानीमदित मुदितचेता यौतके कौतुकेन३७
पवित्रं यन्मैव्यं सहजमपि तत् कृत्रिमतया
दृढीकृत्य प्रीताविति जगति नारायणनरौ ।
तदालोके शोकव्यसनवशगानामसहन-
क्षितीशानां साक्षादुरसि विरसं शल्यमविशत् ॥ ३८ ॥
इति श्रीगूर्जरश्वरमहामात्यश्रीयसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनाम्नि
महाकाव्ये विवाहवर्णनो नाम पञ्चदश सर्ग ॥
भवति हि विभयो भवः परेषा ता विभोऽभिनवस्तु वस्तुपाल ।
इ६ महिममहोयशः प्रसूते यदयममुन परत पुण्यलक्ष्मीम् ॥ १५ ॥
पोडशः सर्गः
शोभाभिभूतपुन्हतपुरं पुरन्धीलावण्यलोभितजगन्नगरं गरीयः ।
धामश्रियोऽणहिलपाटकनाम कामलीलामयं जयति गूर्जरभविभूपा ॥ १ ॥
याग्देवतां यदि जना जननोमिनामानन्दिनः प्रतिदिनं हदि नन्दयन्ति ।
यस्मिग्निमान्मदनतुल्पग्चस्तथापि निर्मत्सरा यजति नो सुतवत्सला श्रीः ॥२॥
प्राग्याटगोप्रतिलकः किल कश्चिदन श्रीचण्डपः स्फुदमखण्डपदप्रतिष्ठः।
विस्फर्जितात्यधित गूर्जरराजराज्यराजीवजीवनरविः सचिवावतंसः ॥ ३ ॥
कृष्णीकृतारिवदना सुमनोमनांसि रागास्पदं विदधती यदलक्ष्यरूपा।
आनन्दमर्दिनविचारमदैयदीयफीत्तिर्मुधा जितसुधा युयुधे युधेन्द्रः ॥४॥
घण्टप्रसाद इति मादितविश्वदौस्पस्तन्नन्दनः स्वकुलनन्दनाल्पशाप्पी ।
मुसामपप्रमरमशयचारश्वत्कोतिप्रभासुरभिताम्बरभूमय ॥५॥

·पोडशः सर्गः।
शास्त्रार्थवारिभरहारिहदालवालसंरोपिता मतिलता वितता नितान्तम् ।
यस्य प्रकाशितरविग्रहतापवद्भिश्छायाधिभिर्नुपकुलैः फलदा सिपेवे ॥ ६ ॥
पुण्यस्य पापपटलीजयिनो जयश्रीरासीत्तदीयदपिता नयभूर्जयश्रीः ।
पस्या मनोदयितभक्तिसुरम्रवन्तीलानोज्ज्वलां जनयति स्म जिनेन्द्रसेवाम् ७
नैवोष्ठसम्पुटविपाटनया कदाचिदेपा स्मितं जितसुधाविभवं व्यधत्त ।
श्वेतद्युतिः कलुपतां तयं हृदन्तः केनापरेण परिभूततनुस्तनोति ॥ ८॥
श्रीरङ्गभूर्भृशमभूदनयोर्नयादयश्रीरङ्गभूर्जगति शूर इति प्रतीतः ।
अस्वमतां सुरगुरुः सह शिष्यवगैर्धत्ते स्म यन्मतिजितश्विरचिन्तयेव ॥९॥
चूडामणीकृतजिनाङ्किनखप्रपश्चः कर्णस्फुरद्गुरुसुवर्णविभूषणश्रीः ।
सदम॑नि प्रचलदुर्मदमोहचौरः दुःसन्चरेपि विललास य एव शूरः ॥ १० ॥
हत्त्वापि कान्तिलवमेव यदीयकीर्त्तदिव्यं सृजन्निव जगत्यपवादभीतः ।
इन्दुः सुधावपुरपि प्रभुरौपधीनामप्येप सर्पनिभलक्ष्मधृतौ न शुद्धः ॥ ११ ॥
सोमाभिधस्तदनुजः सुजनाननाजसूर्योऽभवदिबुधसिन्धुविशुद्धबुद्धिः।
पन्मानसेऽद्भुतरसे विललास पार्टिक्षिप्तौर्वतापविधुरेव सरस्वतीयम् ॥ १२ ॥
फीडाकथासु सदसि युसदां सदैव मौलिं विकम्प्य किल सोऽपि गुरुः सुराणाम्।
यद्बुद्धिवैभवभरस्य विचारितस्य नीराजनान्यकृत चञ्चलचूलरत्नैः ॥ १३ ॥
देवः परं जिनवरो हरिभद्रसूरिः सत्यं गुरु परिवृढः खलु सिद्धराजः ।
धीमाननेन नियतं नियमत्रयेण कीर्ति व्यधान्त्रिपथगामिव यः पवित्राम् ॥१४॥
पुस्फर्ज गूर्जरधराधवसिद्धराजराजत्सभाजनसभाजनभाजनस्य ।
दुर्मन्त्रिमन्त्रितदयानल विहलायां श्रीखण्डमण्डननिभाभुवि यस्य कीर्तिः॥१६॥
कुर्वन्परायगणिते सति यद्गुणानामेकैकविन्दुरचनामुडकैनवेन ।
चन्द्रच्छलेन कतिनोखटिनीषुभित्ती धाताव्यधाद्य विधास्यति कीर्तिशेपाः १६
नो चेयशांसि बलिकर्णदधीचिमुख्या दानोत्सवैरविरलानि भुवि व्यधास्यन् ।
भक्तैरदास्यत विलासमरालवाललक्ष्मीर्यदीयघनदानयशोनदीपु ।। १७ ॥
श्रीवाससभकरपभगदीपकल्पां व्यापारिणः कति न विभ्रति हेममुद्राम् ।
प्रज्यालयन्ति जगदप्यनयैव केऽपि येन व्यमोचि तु समस्तमिदं तमस्तः ॥२८॥
कान्ता जगत्रितयविस्मयनीयनीतेः सीतेति रामचरितस्य बभूव तस्य ।
पल्लोचनं स्थिरतरं दपिताननेन्दौ दूरेण काचनमृगश्रियमन्यगच्छत् ॥ १९ ॥
हादसौ हसतु शीतफरोऽपि भासा भृङ्गीस्तैरपि च हुड्डस्तां सरोजम् ।
दरावलम्बितशिरोऽम्बरडम्वरेण यस्या मुग्वं जगति न प्रकटं यदासीत् ॥२०॥

·६०
नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् ।
तत्सम्भवस्त्रिभुवनाभरणं वभार शुभ्रं यशोभरमनश्वरमश्वराजः।
मुक्त्वा कलङ्ककलितं ललितं हिमांशुं हर्षादलाभि सकलाभिरयं कलाभिः॥२१॥
यं मातृभक्तिशुचिमेव यशश्वरलेन संसेव्य जातसुकृतो रजनीभुजङ्गः।
आसीजगत्रितयविस्तृतवैभवश्च साक्षात्कलङ्करहितश्च सदोदितश्च ॥ २२ ॥
हुत्वा सदध्वरचितेपु तमांसि तीर्थयात्रोत्सवेषु खलु सप्तसु पावकेषु ।
यः सप्तपूर्वपुरुपैकमुदे यशोऽम्भःपूर्त्तानि सप्त भुवनानि कृती प्रतेने ॥ २३ ॥
संस्तृयभानचरितः परितः प्रबुद्धः सत्यव्रते सुकृतसूनुरियान्वहं यः ।
लज्जामसन्जयत चापगुरुद्विजेन्द्रद्रोणक्षयक्षणतनुक्तिविचारणेन ॥२४॥
तस्य प्रिया प्रणयपात्रममावशीललीलायितं वत बभार कुमारदेवी ।
आलीयत प्रतिपदं जिनपादपद्मे चित्तेशवक्रकमले च यदीयदृष्टिः ॥२५॥
यस्या मुखे जिनगुणग्रहणप्ररोहत्मीत्या शिरः प्रतिकलं परिकम्पयन्त्याः ।
हित्वाऽम्बुजं च रजनीरमणं च लोला दोलाकुतूहलरसं समसेवत श्रीः ॥२६॥
सूनुस्तयोरजनि नीरजनिर्मलास्यः श्रीलास्यभूः स्मरकलः किल लूणिगाख्यः ।
बाल्येऽपि यस्य चरितं विरराज वृद्धसंवादकं क्रमनिराकृतपल्लवस्य ।। २७ ॥
यस्याननं द्विजवियुक्तमपि दिजेन्द्रसान्द्रप्रभाभरमभानवशैशवस्य ।
अहं च केशलवमुक्तमपि व्यराजद्यस्य प्रवालरुचिराधरपाणिपादम् ॥ २८ ॥
सत्याभिधस्तदनुजो मनुजावतंसरत्नं बभूव विदितो भुवि मल्लदेवः ।
यस्याग्रतः प्रतिकलं गतिविभ्रमेण विभ्राजते स्म न महानपि हस्तिमल्हः ॥२९॥
और्वाग्निनापतत यः सततं पयोधौ पातालसीग्नि फणिफूत्कृतिदावदाहः ।
चण्डेव चण्डकरधर्मघटेति मत्वा यस्योज्ज्वलानि वचनानि सुधा सिपेये॥३०॥
तस्यानुजः पितृपदाम्बुजचश्चरीका श्रीमातृभक्तिसरसीरसकेलिहंसः ।
सामाजिनाधिपतिधर्मपाङ्गरक्षो जागर्ति नर्तितमना मुदि वस्तुपालः ॥ ३१॥
नागेन्द्रगच्छमुकुटामरचन्द्रसूरिपादाब्जभृङ्गहरिभद्रमुनीन्द्रशिप्यात् ।
व्याख्यावचो विजयसेनगुरोः सुधाभमास्वाद्य धर्मपथि सत्पथिकोऽभवद्यः ३२॥
फुर्वन्मुहुर्विमलरैवतकादितीर्थयात्रां स्वकीयपितृपुण्यकृते मुदा यः।
सहुटिसडपदरेणुभरेण चित्रं सद्दर्शनं जगति निर्मलयाम्बभूव ॥ ३३ ॥
धर्मोचिती मचितकामगवीं निपेच्य दुग्धप्रपास्त्रिजगतोऽपि वितत्य कीर्तीः ।
यो मातृदग्धरसपानमहोत्सयानामानण्पमात्मनि कथश्चन नैव मेने ॥ ३४ ॥
भास्वत्प्रभावमधुराय निरन्तरायधर्मोत्सवव्यतिकराय निरन्तराय ।
पो गजरापनिशिरोमणिभीमभूपमन्त्रीन्द्रतापरवशत्वमपि प्रपेदे ॥ ३५ ॥

·पोडशः सर्गः ६१ या कामवृत्तिरनुजेन निजेन तेजःपालेन पूर्णनृपकार्यपरम्परेण । सद्धर्मकर्मरस एव मनो मनोज्ञविद्वदिनोदपयसि स्लपयाम्बभूव ।। ३६ ॥ यः स्वीयमातृपितृवन्धुकलत्रपुत्रमित्रादिपुण्यजनये जनयाश्चकार । सद्दर्शनवजविकासकृते च धर्मस्थानावलीवलयिनीमवनीमशेपाम् ॥ ३७॥ कीर्त्या सौरभसारसान्द्रसुमनःसन्दोहसन्दोहकृत्- कान्त्या पाति वसन्तमन्वहमसावित्यर्पितार्थक्रमम् । ख्यातं भाप वसन्तपाल इति यो नामाद्वितीयं मुदा विद्वद्भिः परिकल्पितं हरिहरश्रीसोमशर्मादिभिः ॥ ३८॥ श्रीशत्रुक्षयशैलशेखरमणेः श्रीनाभिसूनुप्रभोः पीत्वा धनसुधांशुदीधितिसुधामाकण्ठमुत्कण्ठया । व्यातन्वन्कवितां नितान्तमुदितः सद्यस्तदुद्गारवत् तस्यैवादिजिनेश्वरस्य जनयामास 'स्तवं यो नवम् ॥ ३९ ॥ नरनारायणानन्दो नाम कन्दो मुदामिदम् । तेने तेन महाकाव्यं वाग्देवीधर्मसूनुना ॥ ४० ॥ उद्धास्वविश्वविद्यालयमयमनसः कोविदेन्द्रा वितन्द्रा मन्त्री बद्धाञ्जलिवो विनयनतशिरा याचते वस्तुपालः । अल्पप्रज्ञामवोधादपि सपदि मया कल्पितेऽस्मिन्प्रवन्धे भूयो भूयोऽपि यूयं जनयत नयनक्षेपतो दोपमोपम् ॥४१॥ इति श्रीगूर्जरेश्वरमहामात्यश्रीवसन्तपालविरचिते नरनारायणानन्दनानि महाकाव्ये प्रशस्तिप्रपश्चो नाम पोडशः सर्गः ॥ अचिन्त्यदातारमजातश श्रीवस्तुपालं कति नाश्रयन्ति । चिन्तामणिः सोम युधिष्ठिर नवर्षसमपदं वो ॥१७॥ चड्ढे शारदपर्वगयिंतशशिज्योत्स्नासपत्नं तव त्रैलोक्ये गुणनालकं विलसति श्रीवस्तुपालाद्भुतम् । यत्ताम्हढपाशवैशसकृताशङ्काभिशङ्का स्फट नैवान्यस्य भवन्ति कीर्तिवरला खेलाच हेलास्पदम् ॥ १८ ॥ समाप्तं नरनारायणानन्दमहाकाव्यम् । This will be found on p 63.

·APPENDIX I. श्रीगुर्जरेश्वरमहामात्यवस्तुपालकृतं श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् लव्ध्वा मानुपजन्मजातिसुकुलप्रष्ठां प्रतिष्ठामिमां धृत्वा धर्मधुरीणतामधिगतः सलाधिपत्यश्रियम् । तीर्थेशाग्रिम वस्तुपालसचिवो विश्वाग्रजासत्पदा- रोहाय प्रगुणां मनोरथमयीं निःश्रेणिमाशिश्रियत् ॥ १ ॥ श्रीनामेय मनोरथाः शतपथा मिथ्याभिमानाम्बुधेः कल्लोला इव विस्फरन्ति विषयग्राहग्रहव्यनिताः। हित्वा तानिति वस्तुपालसचिवः सद्बोधदुग्धोदधे- भैजे वीचिसमानिमान् शमदममव्यक्तमुक्ताफलान् ॥२॥ प्रत्याशं प्रसरत्कपायविषयज्यालाकरालादितो दूरीभूय भयङ्कराद्भववादयामोहधूमान्धितः । श्रीशत्रुञ्जयशैलपावनजिन त्वदचन्द्रातपो- पास्तिध्वस्ततमाः शमामृतइदे दाहं कदाहं क्षिपे ॥ ३ ॥ एतस्मिन्भववारिधौ निरवधि क्रोधौर्ववाहेश्च्युत- स्त्रस्तो लोभतिमिङ्गिलस्य गिलनात्लेशाम्भसो निर्गतः। स्नस्तस्तात कदा कदाग्रहमहाग्राहाच शत्रुञ्जय- दीपं प्राप्य भजेय जेयविजयमीतः परां निर्वृतिम् ॥४॥ संसारव्यवहारतो रतिमतिव्यावर्त्यकर्तव्यता- वाीमप्यपहाय चिन्मयतया त्रैलोक्यमालोकयन् । श्रीशत्रुञ्जयशैलगह्वरगुहामध्ये निवडस्थितिः श्रीनाभेय कदा लभेय गलितज्ञेयाभिमानं मनः ॥५॥ स्वामिन्मृत्युहरेरहं हरिणवन्नष्टोऽतिकप्टायुध- व्याधिव्याधशतैर्वृतः श्रितभवारण्योऽशरण्यो भ्रमन् ।

·श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् । नाभेय त्वमनाकुलः कुलपतिर्यत्रासि तस्मिल्लभे श्रीशत्रुञ्जयशैलनामनि कदा पुण्याश्रमे विश्रमम् ॥ ६ ॥ श्रीगर्वोप्मनिरौप्मलेपु धनिनामीानलज्यालया जिहालेपु मृगीदृशामनुशयामायितेपु द्विपाम् । यझेपु ग्लपितामिमां त्रिजगतीनिस्तन्द्रचन्द्रोदये देव श्रीविमलाद्रिकेतन कदा दास्ये त्वदास्ये दृशम् ॥७॥ फ्रोधेन ज्वलितो हतोऽहमिपुभिः पोपुणा पञ्चभिः वो मोहमहाधिपा च विपयग्रामं प्रकामं श्रितः। तद्धस्तान्तरवैरिवीर भुवनस्वामिन् सनाधे त्वया दुर्ग श्रीविमलाद्रिनामनि सुखं स्थाताऽस्मि सुस्थः कदा ॥ ८॥ आस्यं कस्य न वीक्षितं क न कृता सेवा न के या स्तुना- स्तृष्णापूरपराहतेन विहिता केपां च नाभ्यर्थना । तत्रान्तर्विमलादिनन्दनवनाकल्पैककल्पद्रुमं त्वामासाद्य कदा कर्थनमिदं भूयोऽपि नाहं सहे ।। ९ ॥ संसारे सुखहेतुवस्तुविपर्यसङ्गितैः सङ्गतै- दत्ता देव त्वदन्यदेव तदियं वाञ्छा ममोत्सेकिनी। श्रेयोवैभव नाभिसम्भव भवापारपारगम श्रीशत्रुञ्जयमण्डनेन भवता भावी कदा सङ्गमः ॥ १० ॥ एताः शमामृतरसेन हृदालवाले संवर्दिताः पृथुमनोरथवल्लयो मे। विश्वैकमित्र भगवन् भवतः प्रसादाल्लोकोत्तरैः फलभरैः सफलीभवन्तु ॥११॥ धर्मध्यानमना मनोरथमयं स्तोत्रं युगादिप्रभो- श्चक्रे गूर्जरचक्रवर्तिसचिवः श्रीवस्तुपालः कविः । प्रातः प्रातरधीयमानमनघां यचित्तवृत्तिं सता- माधत्ते विभुतां च ताण्डवयति श्रेयःश्रियं पुष्यति ॥ १२॥ इति श्रीआदीश्वरमनोरथमयं स्तोत्रम् ।

·श्रीवस्तुपालसूक्तयः APPENDIX II श्रीवस्तुपालसूक्तयः मुंधा मधु सुधा सीधु मुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ।। आयान्ति यान्ति च परे ऋतयः फ्रमेण सञ्जातमत्र ऋतुयुग्ममगत्वरं तु । चीरेण वीरधवलेन विना नितान्तं वर्षा विलोचनयुगे हृद्ये निदाघः ॥ यशोवीर यशोमुक्ताराशेरिन्दुरसौ शिखा । तद्रक्षणाय रक्षायाः श्रीकारो लान्छनच्छलात् ॥ विन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शन्या निरर्थकाः सङ्घयावन्तो निगद्यन्ते त्वयैकेन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिखत्याख्यां यावचन्द्रं विधिस्तव । न भाति भुवने तावदाद्यमप्यक्षरदयम् ॥ सन्तः समन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर वत स्तुवन्ति । जाने जगत्सजन लजमानः प्रविश्य कोणे त्वमतः स्थितोऽसि ॥ प्रकाश्यते सतां साक्षाद् यशोवीरेण मन्त्रिणा। मुसेन्दुज्योतिपा ब्राह्मी करे श्रीः स्वर्णमुद्रया ॥ अस्थिरेण वपुपा स्थिरमाद्यं वीतरागपदमर्चयतो मे । किं वृथा मनसि विभ्रति खेदं धर्मकल्पतरवो गुरवोऽमी ॥ अद्य मे फलवती पितुराशा मातुराशिपि शिखाड्डरिताऽद्य । यागादिजिनयानिकलोकं पूजयाम्यहमशेपमखिन्नः॥ एवंविधस्तु संयोगः सुकृतैरेय लभ्यते । नहि चिन्तामणिः प्रायो निप्पुण्यस्य गृहे वसेत् ॥ कैल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथान्ये चिन्तामणिमणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे वत यत्र नेमिः श्रीरवतेशदिवसो दिवसास्तथान्ये॥ अभङ्गवैराग्यतरहपूर्णे हृदि त्वदीये यदुवंशरत्न । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनकोऽपि पदं न लेभे ॥ १ हरिहरकाव्यप्रशसा । २ वीरधालस्वर्गमने वस्तुपालस्य विलाप.। ३ चाहमाननरेन्द्रोदयसिंह- मन्त्रियशोवीरोपलोकनपदानि । ४ नागपुरीयपूनडीयसबार्चनसमये । ५ तीर्थकृत्स्तुत्यादिपदानि । ९

·श्रीवस्तुपारसूक्तयः
त्वत्मासादकृते नोहे पसन्ण्यन्गुणांस्तव ।
सहदर्शनतुष्टात्मा भूयासं विहगोऽप्यहम् ।।
यदाये घूतकारस्य यत्मियायां वियोगिनः ।
यद्राधायेधिनो लक्षे तद्धयानं मेऽस्तु ते मते ॥
अधीता न कला काचिन्न घ किश्चित्कृतं तपः।
दत्तं न किश्चित्पात्रेभ्यः गतं च मधुरं ययः॥
आयुर्जीवितवित्तेपु स्मृतिशेपेषु या मतिः ।
सेव मे जायते पूर्व न दूरं परमं पदम् ।।
आरोदन्ती शिरः स्वान्तादौन्नत्यं तनुते जरा ।
शिरसा स्वान्तमायान्ती दिशते नयनां पुनः ॥
वश्वयित्वा जनानेनान सुकृतं गृह्यते श्रिया।
तत्ततो गृथते येन स तु धृतधुरन्धरः।।
नृपव्यापारपापेभ्यः सुकृतं स्वीकृतं न यैः।
तान्धूलिधारकेभ्योऽपि मन्येऽधमतरानरान् ।।
ने कृतं सुकृतं फिश्चित् सतां संस्मरणोचितम् ।
मनोरथैकसाराणामेयमेव गतं चयः ॥
यन्मयोपार्जितं पुण्यं जिनशासनसेवथा।
जिनशासनसेवैय तेन मेऽस्तु भवे भये ॥
या रागिणि विरागिण्यः स्त्रियस्ताः कामयेत कः।
सामहं कामये मुक्ति या विरागिणि रागिणी ॥
शास्त्राभ्यासो जिनपदनतिः सद्गतिः सर्वदायः
सद्वृत्तानां गुणगणकयनं दोपयादे च मौनम् ।
सर्वस्यापि प्रियहितवचो भावना चात्मतत्वे
सम्पद्यन्तां मम भवभवे यावदासोऽपवर्गः ॥
१ श्रीनामेयध्यानावसरे ।२ पलितं दृष्ट्वा वस्तुपालस्योक्य । ३ देहावसानसमये । सुभाषित
वावल्या नामोल्लेसं बिना पादन्यत्यासेनोदाहतमिदम् ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ६७ ÅPPENDIX III श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रवन्धाः . I (उपदेशतरङ्गिणीतः) श्रीवस्तुपालः प्रतिवर्ष वारत्रयं सर्वचतुर्विधसङ्घपूजां करोति स्म । एकदा सङ्घार्यायां जायमानायां एको दरिद्रो द्विजः प्राह-देव! कल्पद्रुमावतार इच गेकवाञ्छितं दानो दृश्यते, एकवेलं ममापि सम्मुखमवलोकय, यथा दारियाय जलाञ्जलिं ददामि। तदा मन्त्रिणोक्तम्-रे ! किमप्युद्गरितवस्त्र- मस्ति ?, एका वस्त्रवन्धनस्थूलपट्यस्ति, देहि । सा दिजस्यार्पिता । तेन विलोक्योक्तम्- कचित् सूत्रं कचित् तूलं कार्पासास्थि कचित् कचित् । देव! त्वदरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥ मन्त्रिणोक्तम्-पुनर्वद,सप्तदशवारमुक्तम् । १७ शतानि द्रम्माणां समर्पि- तानि । एकदा यात्रारम्भे वन्दनागतमन्त्रिणा सभायां किश्चिन्निद्रायमाणन- रचन्द्राचार्यो वादितः पाह-नाहं निद्रायमाणः, किन्तु नेत्रे निमील्य लक्ष्मीना- रायणयोः समुद्रमध्यस्थयोः परस्परालापं शृण्वन्नस्मि । यथा-लक्ष्मि ! प्रेयसि! केयमास्यशितिता वैकुण्ठ! कुण्ठोऽसि किं नो जानासि पितुर्विनाशमसमं सङ्घोत्थितैः पांसुभिः । मा भी(रु! गभीर एव भविताऽम्भोधिश्चिरं नन्दतात् सवेशो ललितापतिर्जिनपतेः स्नात्राम्बुकुल्यां सृजन ॥ बालचन्द्रक्षुल्लकेन श्रीवस्तुपालो वर्णित:- गौरी रागवत्ती त्वयि त्वयि वृपो बडादरस्त्वं पुन- भूत्या त्वं च समुल्लसद्गुणगणः किं वा बहु ब्रमहे । श्रीमन्त्रीवर! नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते बालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः क्षमः ॥ तदनु मन्त्रिणा भद्वारकपादोपवेशनं कारितं बालचन्द्रस्य । एकदा अमरचन्द्रमुनी पर्पदि तत्कालकृतनव्यश्लोकैर्व्याख्यानं कुर्वति द्विपदी मोक्ता- ·६८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना । वन्दनार्थमागच्छता द्वारस्थेन मन्त्रिणा श्रुता । अहो ! रागी स्त्रीकथा- न्मुनिः, इति ध्यात्वा न वन्दितः । ज्ञातमन्त्रिचित्ताभिमायेणामरचन्द्रेणोक्तम्- अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना । यत्कुक्षिप्रभवा एते वस्तुपाल! भवादृशाः ॥ तुप्टेन पादोपवेशनं कारितम् । श्रीशत्रुञ्जयतीर्थे संघसमक्ष श्रीवस्तुपालमन्त्रिणि आरात्रिक क्रियमाणे- ऽधिना मन्त्रिमध्ये झम्पानं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः प्राह- इच्छासिडिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणटो वलिः। नीरागानगमन् मुनीन् सुरभयश्चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मार्थिकर्थनां विपहतां श्रीवस्तुपालः क्षिती ।। सोमेश्वरस्य सहस्रं ददौ । सन्तुष्टेन सोमेश्वरेण पुनरभाणि- के निधाय चमुधातले धनं घस्तुपालन यमालयं गताः । त्वं तु नन्दसि निवेशयन्निदं दिक्षु धावति जने क्षुधावति ॥ पुनरपि सहस्रं दौ। तथाऽरिसिंहकवि-श्रीयासाम्बुजमाननं परिणतं पश्चागलीच्छद्मतो जग्मुर्दक्षिणपश्चशाखमयतां पञ्चापि देवद्रुमाः। वाग्छापूरणकारणं प्रणपिनां जिहेच चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥ विसहस्री दत्ता। एकदा तुष्टेन श्रीवीरधवलेन मन्त्रिणे दशलक्षी प्रसादे दत्ता । सा तु तेन गृहादागेव दत्ता, तदा कश्चित्कविः- श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि सङ्कोचमवाप्नुवन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकासी तव पाणिपद्मः॥ इति स्तूयमानो लज्जयाऽधो विलोकयति स्म । तदा नानाख्यकविः प्राह- एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लजानम्रशिरा घरातलमिदं यदीक्षसे वेनि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! ध्रुवं पातलाइलिमुद्दिधीपुरसकृन्मार्ग भयान्मार्गति ।।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ६९ सुवर्णजिहा दत्ता । कर्णस्त्वचं शिविर्मासं, जीवं जीमूतवाहनः, दौ दधीचिरस्थीनि; पण्डितत्रयवाक्यमिदं । जयन्तदेवेन समस्यापादं चक्रे-वस्तुपाल: पुनर्वसु।सहस्रचतुष्टयं प्रदत्तम्। एकदा सोमेश्वरो वस्तुपालघवलगृहे समागतः, वर्यासनदानेऽपि नोप- विशति स्म । मन्त्रिणा कारणं पृष्टः प्राह- अन्नदानैः पयः पानैर्धर्मस्थानश्च भूतलम् । यशसा वस्तुपालेन रुद्धमाकाशमण्डलम् ॥ इति स्थानाभावात् नोपविश्यत इत्युक्ते नवसहस्री प्रदत्ता। एकस्यां सलार्चायां विजयसेनसूरिभिरुक्तम्-नन्दनोद्यानपालको चुम्वां पातय- जिन्द्रसभायामागत्य वक्ति। यथा-देव ! स्वर्नाथ ! कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यहह ! हृत इतः काननात् कल्पवृक्षः । इन्द्रप्रतिवचो यथा- हुँमा वादीस्तदेतत् किमपि करुणया मानवानां मयैप प्रीत्याऽऽदिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥ रोहणाचलं प्रति कस्यापि प्रश्न:- हंहो रोहण ! रोहति त्वयि मुहुः किं पीनतेयं सदा ? रोहणप्रतिवचो यथा शृणु- भ्रातः ! सम्प्रति वस्तुपालसचिवत्यागैर्जगत्मीयते । तेनाऽस्तैव ममार्थिकुट्टनकथा प्रीतिदरीकिंनरी- गीतैस्तस्य यशोमृतेश्च तदियं मेदस्विता मेऽधिका ॥ एकदा देवकपत्तनतः सोमेश्वरपूजाकारकभवाः समागताः। मन्त्रिणा पृष्टाः-चर्या पूजा क्रियमाणाऽस्ति न वा ? ते प्राहु:- नादत्ते भसितं सितं सचिव ते कर्पूरपूर स्मरन् कौपीने न च तुष्यति प्रभुरसौ शंसन्दुकूलानि ते । दिग्धो दुग्धभरैर्जलेपु विमुखः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्पूरागुरुपूरितः पशुपतिनों गुग्गलं जिप्रति ॥ अस्य काव्यस्य कारकाणां भद्दानां दशसाहस्री प्रदत्ता । दानमण्डपिकायां निरर्गलं दानं दानं वस्तुपालं कवयः स्तुवन्ति यथा-ये पापप्रवणाः स्वभावकृपणाः स्वामिप्रसादोल्वणाः ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानसन्धाः तेऽपि द्रव्यकणाय मर्यभपणा जिहे भवत्या स्तुताः तस्मात्तत्तदघापघातविधये बहादरा सम्प्रति श्रेयः स्थानविधानधिकृतकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ।। सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमाव फ्रोऽतियकाचरितेषु बुधोऽर्थवोधे । नीतौ गुरु कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः ।। श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्तेन्दौ विनोदयति भारती ॥ सर्वेषां सहस्रदानम् । पीयूपादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनचुतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः। वाग्देवीमुखसामसूक्तविशदोद्गारादपि प्राञ्जला: केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदः श्रीवस्तुपालोक्तयः १ ॥ श्रीवस्तुपाल ! तप भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे द्युतिर्विलसतीति रुपेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम । अपरस्तु-अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात् कीर्ति परेपमिसती पदन्ति । स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल ! त्वकीतिमाहुः कवयः सती तु॥ इतरस्तु- सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्ति- पूरोत्तरीयपिहितावयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न राक्ष्यते यत् तन्नाद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल ! ।। कश्चित्तु-क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्तीव बलिस्वभावम् । कैर्नानुभूता सशिरःप्रकम्प जरेव दतिस्तव वस्तुपाल । तेभ्यः कविभ्यः सहस्रं ददौ । हंसैलब्धप्रशंसैस्तरलितकमलमत्तर स्तर नीरैरन्तर्गभीरैश्चटुलबककुलग्रासलीनैश्च मीनैः । पालीदहमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीते- भांति प्रोडदाऽऽतिस्तव सचिव चलचक्रवाकस्तटाकः॥ ललितासरोवरवर्णने सोमेश्वरस्य पोडशंसहस्रमदानं सर्वानुमासानुमानेन । P ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ७१ श्रीशत्रुञ्जयोपरि अनुपमदेव्या अनुपमसरः कारितम् । तस्य भरितमहो- त्सवे क्रियमाणे चारणेनोक्तम् । भाऊ भरहिं काई सेचुंजि सर न कराविडं। जाणूं हुँ इणइ ठामि आगइ अणुपमडी कीज ॥ एकविंशतिः शतानि द्रम्माणां दत्तानि । तथा स्वसंकीर्त्तनगुणकुलपूर्व- जावदातपतिपादककीर्तिकौमुदीसुकृतसङ्कीर्तनकाव्यकृत्सोमेश्वरारिसिंहयो- मग्रासाश्चकनकदुकूलादिदानं यावज्जीवाह दत्तम् । इत्यादिश्रीवस्तुपालकीर्ति- दानप्रबन्धाः शतशो यथा श्रुताः स्वयं वाच्या: ८४, २४, ७२, प्रबन्धेभ्यः । II (प्रबन्धचिन्तामणितः) अथान्यस्मिन्नवसरे श्रीसोमेश्वरस्य कयेः काव्यम् । हंसैलब्धप्रशंसैस्तरलितकमलप्रत्तर स्तरङ्गै- नीरैरन्तर्गभीरैश्चटुलबककुलग्रासलीनैश्च मीनैः । पालीवट्ठमालीतलसुखशयितस्त्रीप्रणीतैश्च गीत- र्भाति प्रक्रीडर्मिस्तव सचिव चलचक्रवाकस्तटाकः ॥ श्रीमन्त्रिणा पोडशसहस्रद्रम्माणां दत्तिः प्रसादीकृता। कचिचिन्तातुरस्य मन्त्रिणो भूमिं मृगयमाणस्य समागतः सोमेश्व- रदेवः समयोचितमिदमपाठीत् । तद्यथा- एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लजानम्रशिराः स्थिरातलपदं यतीक्ष्यसे वेभि तत् । वाग्देवीबदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल! स्वयं पातालालिमुद्दिधीपुरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ।। मन्त्रिणास्य काव्यस्य पारितोपिकेऽष्टौ सहस्राणि दत्तानि ॥ तथा त्वचं कर्णः शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि- इति त्रिपु पदेषु पण्डितेष्यभिधीयमानेषु पण्डितजयदेवः समस्यापद- मिव, वस्तुपाला पुनर्वसु, इत्युच्चरन् सहस्रचतुष्टयं लेभे । तथा सूरीणां दर्शनप्रतिलाभनावसरे केनापि दुर्गतद्विजातिना याचनया तन्नियुक्तेभ्यः कृपया पटीमुपलभ्य मन्त्रिणं प्रति समयोचितमूचे-

·श्रीवस्तुपाठकीजिदानप्रसन्धाः
कचित्तूलं क्वचित्सूत्रं कापसास्थि कचित्कचित् ।
देव त्वरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥
तत्पारितोपिके मन्त्रिणा दत्तानि पञ्चदशशतानि ।
तथा वालचन्द्रनाम्ना पण्डितेन श्रीमन्त्रिणं प्रति-
गौरी रागवती त्वयि त्वयि वृपो वडादरस्त्वं युतो
भूत्या त्वं च लसद्गुणः शुभगणः किं वा वहु अमहे ।
श्रीमन्त्रीश्वर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते
वालेन्दु चिरमुच्चकै रचयितुं त्वत्तोऽपरः कः प्रभुः ॥
इत्युक्ते तस्याचार्यपदस्थापनायां द्रम्मसहस्रं व्ययीकृतम् ।
III
(जिनदर्पकृतवस्तुपालचरित्रतः)
अन्नान्तरे नरेन्द्रपु शृण्वत्सु निखिलेप्वपि।
वस्तुपालस्तुति कश्चिद्विपश्चिदिति निर्ममे ॥
खेलद्भिः खरदृपणास्तसुभगैः क्षीराब्धिवन्धोहुरै-
रुचैरायणनाशभासुरतरैरेभिर्यशोभिर्भृशम् ।
भूमि भूपयति त्रयीतनुकुलक्षोणीधवस्पर्द्धया
श्रीसोमान्वयसम्भवोऽपि सपदि श्रीवस्तुपालः कृती ॥
द्रम्माणां प्रद्दे तस्मै स लक्षं पारितोषिकम् ।
यतो रणागणे श्रेयो जयश्रीकारणं परम् ॥
तदा कवीश्वरः कश्चिदस्तुपालस्य मन्त्रिणः ।
नरेद्रादेशमासाद्य वास्तव्यां स्तुतिमब्रवीत् ॥
श्रीवस्तुपाल प्रतिपक्षकाल त्वया प्रपेदे पुरुषोत्तमत्वम् ।
तीरेऽपि वारकृतेऽपि मात्स्ये रूपे पराजीयत येन शवः ।।
अपूर्व तव पाण्डित्यं वस्तुपाल विराजते ।
येनैकशड्डभतेन विश्वं धवलितं त्वया ॥
मिलिते तव दलपूगे तस्मिन्शड्ढे व चूर्णतां याते ।
श्रीवस्तुपालमन्त्रिन महीमुखे कोऽपि तव रङ्गः ॥
१ शहयुद्धसमये ।२ शव निर्जित्य धवलकवागमने राजससदि ।

·श्रीवस्तुपालफीतिदानमबन्धाः तावल्लीलाकलितसरित्तावद्भलिहोमि- स्तावत्तीव्रध्वनितमुखरस्तावदज्ञातसीमा । तावत्प्रेवत्कमठमकरव्यूहवन्धुः स सिन्धु- लोपामुद्रासहचरकरकोडवर्ती न यावत् । दीनाराणां सहस्राणि तस्मै चत्वारि भूपतिः। श्रीमान् विश्राणयामास प्रीतः सचिवसंस्तवात् ।। प्रीणयन्तमिति प्राणिश्रेणीर्विश्राणनैर्निजैः । कृपालवालं श्रीवस्तुपालं स्तौति स्म कश्चन ॥ “अचिन्त्यदातारमजातशत्रु श्रीवस्तुपालं कति नाथयन्ति । चिन्तामणिः सोऽपि युधिष्ठिरश्च नान्वर्थसाम्यार्थपदं यद्ने । दृश्यः कस्यापि नायं प्रथयति न परमार्थनादैन्यमुच्चै- स्तुच्छामिच्छां विधत्ते तनुहृद्तया कोऽपि निप्पुण्यपण्यः । इत्थं कल्पद्रुमेऽस्मिन् व्यसनपरवशं लोकमालोक्य सृष्टः । स्पष्टं श्रीवस्तुपालः कथमपि विधिना नूतनः कल्पवृक्षः ॥" ऋणातस्य कवेस्तस्य ऋणमोक्षं विधाय सः। आजन्म सकुटुम्बस्य योगक्षेममकारयत् ॥ अंथावसरमासाद्य वृत्ति सवृत्तशालिनी । पूर्व कृतोपकारेपु भट्टसोमेश्वरादिपु ॥ भूयो भूमिप्रदानेन वस्तुमण्डपिकादिषु । विशोपकविधानाच कृतज्ञौ कुरुतः स्म तौ ॥ युग्मम् । कविः सोमेश्वरः प्राह स्तुतिमेवं तयोस्ततः । पुपूपति न को वाचं कृतज्ञगुणकीर्तनात् ।। न गिरौ न च मातङ्गेन कूर्मे नैव सकरे । वस्तुपालस्य धीरस्य पाणौ तिष्ठति मेदिनी ॥ सूत्रे वृत्तिः कृता पूर्व दुर्गसिंहेन धीमता । विस्त्रे तु कृता वृत्तिस्तेजःपालेन मन्त्रिणा ॥" भैसोमेश्वरमायाः प्रसिद्धाः कविकुलराः । चमुस्तबागता मन्त्रिसुवामगुणकीर्तनम् ॥ १ वस्तुपालनिर्मितसत्रागारमुद्दिश्येदम् । २ वस्तुपालस्य कृतज्ञता । ३ स्तम्भनकतीर्थयात्रायाम्।

·७४ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः यथा "श्रीवस्तुपाल तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपङ्कजे श्रीः । देहे द्युतिर्विलसतीय रुपेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम । अंनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेपामसती चदन्ति । स्वैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती तु ॥ सेयं समुद्रवसना तव दानकीर्तिः पूरोत्तरीयपिहितावयवा समन्तात् । अद्यापि कर्णविकलेति न लक्ष्यते यत्तत्वद्भुतं सचिवपुङ्गव वस्तुपाल! ॥ क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च बलिस्वभावम् । कैर्नानुभूता सशिरम्मकम्पं जरेव कीर्तिस्तव वस्तुपाल ॥" प्रत्येक द्रम्मलक्षाणि तेपामेव ददौ पुनः । भगन्धर्वलोकानां सहस्राणि यथागुणम् ॥ एवं सहोदरी प्रौदपुण्यकार्यकतत्परौ । सन्तुष्टाव फलप्राप्त्यै कविः सोमेश्वरोऽनघः ।। " पन्थानमेको न कदापि गच्छेदिति स्मृतिप्रोक्तमिव स्मरन्तौ । तौ भ्रातरौ संमृलिमोहवीरौ सम्भूय धर्माध्यनि सम्प्रवृत्तौ ॥ जनव्यामोहवल्लीयमिन्दिरा मन्दिरागता। मन्त्रिणा वस्तुपालेन कल्पवल्लीव निर्मिता ॥ श्लाघ्यः स एकः खलु वस्तुपालः सर्वोत्तमः सर्वगुणाकरश्च । यस्यार्थिनो वा शरणागता वा नाशाविनाशाद्विमुखा व्रजन्ति । कुत्रापि नोपसर्गो वर्णविकारोऽथवा निपातो वा। तेजपालेन कृताऽपूर्वा व्याकरणस्थितिर्लोके ॥" तस्मै तौ ददतुः पीतौ द्रम्मलक्षत्रयं क्षणात् । दक्षिणानां यतो लोके दानेयत्ता न विद्यते ।। कियती पश्चसहस्री कियन्तो लक्षाश्च कोटिरपि कियती। औदार्योन्नतमनसां रत्नमती वसुमती कियती॥ श्रीकर्णविक्रमद्धीधिसञ्जभोजागुश्विरा भुवनमण्डन वस्तुपाल!। १"वैरं चरन्तीमपि च त्रिलोक्याम् ॥ इति तृतीयपादे पदचतुष्टयविपर्यासेनोदाहृतोऽयं श्लोकः वल्लभदेवस्य सुभापितावयां कर्तुरुल्लेसं विना । २ वस्तुपालतेजःपालयोधर्मकृत्यान्युद्दिश्य । ३ वस्तुपालस्य दानवीरतामुद्दिश्य ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः दानैकवीरपुरुषाः सममेव नीताः प्रत्यक्षतां कलियुगे भवता कवीनाम् ॥ इत्याशीर्वाददग्धीं दधानं मागधाधिपम् । सन्मानदानतो नीत्वा गौरवं विससर्ज ह ॥ अत्रान्तरे स्तुति कश्चिन्मन्त्रिणः कविरब्रवीत् । अपूर्व तव सङ्गामकौशलं सचिवेश्वर ! ॥ तद्यथा- अग्रेऽग्रे पदसङ्गतिर्विजयिनी सा काचिदोजोगुण- प्रौढा सङ्घटनोदपादि कुटिलः शब्दक्रमोऽलङ्कतः । दोपा ये प्रसरन्ति केऽपि परितः सर्वेऽपि ते धिकृता- स्तजानामि वसन्तपाल कविना सङ्ख्येन सख्यं तव ॥ राजापद्रपुरःशुल्कमण्डपाऽयधनं ददौ। मन्त्री तस्मै तदा तुष्टो यदसौ कविकामधुक् ।। यतः- धात्री पवित्रयति यत्र नरेन्द्रपुत्रे सद्यः सुधारलपितशंभुनिभैर्यशोभिः । अद्यापि विद्यत इवोद्यतकीर्तिमूर्तिदेवो दिवाकरकुलैकललाम रामः ॥ पारिजातः कवीन्द्राणां सर्वज्ञातिसुधाम्बुदः । धर्मसूनुः सरस्वत्याः श्रीसर्वज्ञमतांशुमान् ॥ यथौचित्येन सर्वेषां दर्शनानां च पोपकः । वस्तुपालो महामात्यस्तस्य राज्यधुरन्धरः ॥ (युग्मम् ) यत:-"दानं दुर्गतवर्गसर्गविलयव्यत्यासवैहासिक शौण्डीय भुजदर्पचण्डिमकथासकर्ष विदिपाम् । युद्धिर्यस्य दिगन्तभूतलभुवामाकृष्टिविद्या श्रियां कस्यासौ न जगत्यमात्यतिलकः श्रीवस्तुपालो मुदे । मन्ये धुरि स्थितममुं सचिवं शुचीनां मध्यस्थमेव मुनयः पुनरामनन्ति । मातः सरस्वति विवादपदं तदेतन्निर्णीयतां मनसि मे हि गतं चिरेण |" अत्रान्तरे कविः कश्चिदिपश्चित्सूरिशालिनि । समाजे व्याजहार श्रीवस्तुपालस्तुतिं यथा ॥ १ वस्तुपालस्य शवपराजयमुद्दिश्येदम् । २ वस्तुपालस्य दानान्युद्दिश्य । ३ वीरधवलसमायां वस्तुपालस्तुतिः।

·७६ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः "सन्ततिः परलोकाय विवेकाय सरस्वती। लक्ष्मीः परोपकाराय सोमवंशेऽभवत्पुनः ॥" तस्मै लक्षत्रयं मन्त्री तत्वत्रयपवित्रितः । द्रुतं विश्राणयामास द्रम्माणां प्रीतमानसः ॥ अन्यदा वाङ्मयाम्भोधेः पारदृवाश्वराजभूः । कृपाहृदयं दृष्ट्वा सर्वाशिपु निजं नृपम् ॥ महाभारतशास्त्रान्तत्रिंशाधिकृतिस्थितम् । गादेयधर्मपुत्रादिराजेन्द्राख्यानमुत्तमम् ॥ अष्टाविंशाधिकारस्थं तथा शिवपुराणगम् । मद्यमांसपरीहारपुण्यराशिप्रकाशकम् ॥ आख्यायाख्याय सद्युक्त्या यथाप्रस्तावमात्मना । मांसास्वादसुरापाननिषेधव्रतनिर्मलम् ।। विमुक्ताखेटकक्रीडं त्यक्तपर्वनिशादनम् । पराट्गनापरिष्वगावाङ्मुखं च विनिर्ममे ॥ अंथालङ्कारिकाणां मुख्याः श्रीमन्माणिक्यसूरयः । समये तीर्थयात्राया आहता अपि मन्त्रिणा॥ काव्यप्रकाशसङ्केतनिर्मितिव्यग्रमानसाः । नेयुः स्वयं न च प्रैपि तैः कश्चिनिजसंयतः ॥ (युग्मं) तेषां लेखस्तदा प्रेपि तेजपालेन मन्त्रिणा । आदेशादस्तुपालस्य किञ्चिटक्रोक्तिगर्भितः॥ उत्हुत्योहत्य पुनर्निपतति तत्रैव तत्रैव । वटकूपकूपमध्ये निवसति माणिस्यमण्डूकः ॥" तदुक्तिविस्मितास्तेऽपि भृशं निःस्पृहवृत्तयः । स्वलेख प्रेषयामासुस्तयोः प्रावरूपाणिना ॥ 'गुणालिजन्महेतूनां तुलानां हृदिपाटयन् । वंशार्धापरिस्पा किं हि जैन विजृम्भसे ॥" तदुत्त्यान्तर्भृशं विडो मन्त्री तद्दर्शनोत्सुकः । तदीयं पौपधागारं स्तम्भतीर्थपुरे रहः ।। १ वस्तुपालस्य महाभारतादिवाचनेन गझो मद्यमासादिनिवारणम् । एतय तस्य भारतपुरा• णादिमन्याभ्यासनिदफमित्यत्रोद्धृतम् । २ फान्यप्रकाशस तन्माणिस्यसूरिप्रसङ्गः ।

·श्रीवस्नुपालकीतिदानप्रसन्धाः लुण्टयित्वाखिलं वस्तु कृत्यैक, न्यवेशयत् । श्रुत्वा तस्यागमं तेऽपि दूनान्त:करणा रयात् ॥ (युग्मं) श्रीमन्त्रिगुरुभिः साकमुदयप्रभमूरिभिः । समीप मन्त्रिणः प्राप्य जगुराशीर्वचो यथा ॥ "तीर्थोद्धारधुरन्धर त्रिजगतीचिन्तकचिन्तामणे श्रीचौलुक्यनरेन्द्रराज्यरचनाविर्भावदीक्षागुरो। श्रीमन्त्रीवर वस्तुपाल ! नृपतिव्यापारभारक्षमे किं धर्मस्थितिविप्लवोऽजनि जने मूलानितुल्ये त्वयि ॥" उवाच सचिवः स्मित्या भगवन् भवतः पुनः । धर्मकार्यदिदृक्षातो चिप्लवोऽयमजायत ।। निजानागमने हेतौ तैकत च यथास्थिते । क्षमित्या निखिलं वस्तु मन्त्री तेषां समर्पयत् ।। ततो नेकविधः शुद्धः सिचयः सचिवेश्वरः । सोऽथ पूजां व्यधात्तेपां सन्तो नाशन्त्यनौचितीम् ।। "एकं वासः सुरेशः कृतसुकृनशनर्जन्मकाले जिनानाम् दत्तं दीक्षाक्षणे या ध्वजयसनमधी एकमेवाम्बरं च । सूर्यादीनां ग्रहाणां पुनरपि विधिना दत्तमस्मिन्क्षणेऽसौ सत्पात्रे भूरि यमनपरितमघया नन्दतास्तुपालः ॥" इत्युपदेशतस्तुष्टस्नेपां शाग्नविदाममी सर्वपां धर्मशास्त्राणामेकमादर्शमर्पयत् ॥ प्रेणातों यामनस्थल्यां निवामी कविपुग्नयः । सुष्टाय सचिवाधीशमन्यदा नृपमंमदि ।। "विद्दोग्यहरः प्रपूजितसुस सौजन्यरत्नाकर नवमीनियर प्रियंपदपर मांगस्टिवर्गस्थिरः। दानोपनकरः सुरदिनकर पकायलीकातरः प्रीनिमीतनरः सुपर्मगपिरः मन्योऽस्तु मन्त्रीधरः॥" सदनुमाममंग्यानि लक्षाणि पिनस्तदा । सस्मिन्नीपाश्रयन्मन्त्री भोजराज इति सुतिमः॥ अप्रान्नर नग्न्टामयातुपाटगुणन्तुतिम । अफरोधरस्वामी स्वमनोभीष्टमिरगे ।। सामनामी मम्मी ·७८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " गुणः परेषां गुणशो गृहीतैर्गुणीति युक्ता किल कीर्तिरस्य । अप्यर्थिसार्थप्रतिपादितश्रीः श्रीमानिति ख्यातिरिदं तु चित्रम् ॥ कार्पण्यातिशयेन वेश्मनि धनं यः स्वं विधत्ते स तद्- भोक्तुं नात्र न चाप्यमुत्र लभते हस्तादहस्तद्गतम् । सत्पात्रप्रतिपादनेन सफलीभूतां विभूति पुन- मुंक्तेऽस्मिन् सचिवेश्वरोऽनुगमयत्यन्यत्र जन्मन्यपि ॥" कलभान् कलभानष्टौ वासनानि च । दीनाराष्टसहस्राणि वाजिनो गतिराजिनः॥ तस्मै सपरिवाराय कवीन्द्रकुलहस्तिने । कविकल्पगुरित्याख्यां मन्त्री लेभे तदा भुवि ॥ युग्मं ॥ अन्येद्यु[सदाकारः स्कारालङ्कारसारदृक् । निकषा मन्त्रिणं कश्चिद्दूरदेशात्समागमत् ॥ सन्मानासनदानेन सन्तोष्याभापि मन्त्रिणा। कुतः स्थानादिहायासीद्भवानत्रभवान्धिया ।। सोऽवग्देवाङ्गनागीतं दिवि देवविभोः पुरः। तवौदार्यगुणं द्रष्टुमिहागां वासवालयात् ।। स्वर्नाथसंसदस्तहि वात श्रावय काश्चन । इत्युक्ते मन्त्रिराजेन कविराजोऽब्रवीदिति ॥ "देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान् नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽय केनाप्यपहृत इतः काननात्कल्पशाखी । हुँ मा वादीस्त्वमेवं किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥" तस्मै दश सहस्राणि सुवर्णानामदादसौ। नवीनोक्तिरसास्वादमुदितो विदुराग्रणीः ।। अत्रान्तरे नरेन्द्रेण कवयः प्रेरिताः पुनः । मन्त्रिणं वर्णयामासुर्वर्णनीयगुणाकरम् ॥ हरिहर उवाच- "धन्यः स वीरधवला क्षितिकैटभारिय॑स्येदमद्भुतमहो महिमप्ररोहः । दीपोष्णदीधितिसुधाकिरणप्रवीणं मन्त्रिदयं किल विलोचनतामुपैति ॥ १ वीरधवलसभायाम् । २ रैवतसङ्घाधिपत्यावसरे।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः आजन्मापि वशीकृताय सुकृतस्तोमाय यत्नान्मया यद्यासाद्यत कोऽपि दूपणकणः श्रीवस्तुपाल! त्वयि । यत्कल्पद्रुमपल्लवद्युतिमवष्टभ्यैव कल्पद्रुमं पाणिर्धिकरते तवैप मनुते कोऽमुं न दोपाश्रयः ॥" दामोदर उवाच- "देवे स्वर्गिण्युदयनसुते वर्तमानप्रभूणां दूरादर्थो विरमति बत द्वारतो वारितः सन् । दिष्टवैतस्मिन्नपि कुसमये जातमालम्बनेन स्वच्छे वाञ्छा फलति महतां वस्तुपाले विशाले ॥" मदन उवाच- पालने राज्यलक्ष्मीणां लालने च मनीषिणाम् । अस्तु श्रीवस्तुपालस्य निरालस्यरतिर्मतिः ॥" अथ सोमेश्वर:- "कोटीरैः कटकाङ्कलीयतिलकैः केयरहारादिभिः कौशेयैरपि वस्तुपालसचिवादाप्तैर्विभूपाजुपः । विटांसो गृहमागताः प्रणयिनीरप्रत्यभिज्ञाभृत- स्तैस्तैः स्वं शपथैः कथं कथमिव प्रत्याययाञ्चकिरे ॥" एतेपामपि सर्वेषां ददौ दानेश्वराग्रणीः । समाप्यानुमतिं राज्ञो दम्मलक्षं पृथक्पृथक् ॥ तस्मिन्क्षणे निरीक्ष्याथामरचन्द्रकवीश्वरान् । निद्रामुद्रावशात्कम्पमानमौलीनितस्ततः॥ सावधानशिरोरलं वस्तुपालोऽन्नवोदिति । किं पुनर्भवतामत्रभवतां योगवेदिषु ।। प्रमीलाललनालीलाघोलनावशताधिकम् । एवंविधनरेन्द्रादिसमाजेऽन्न निषेदुपाम् ॥ (विभिषिशेषकम् ) प्रबुद्धास्तेऽपि तद्वाक्यसुधासेकात्क्षणादपि । जगुर्मन्त्रीन्द्र ! नो निद्रा योगीन्द्राणां भवेत्कचित् ॥ लक्ष्मीकेशवयोः किन्तु कान्तयोरिति कुर्वतोः । वाती परस्परं सावधानाः शृण्मो वयं तथा ॥ "लक्ष्मि प्रेयसि केयमास्यशितता चैकुण्ठ कुण्ठोऽसि किं ·८० श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः कि नो वेसि पितुविनाशमसमं सहोत्थितैः पांसुभिः । मा भीभीक गभीर एप भविताम्बोधिश्चिरं नन्दतात् सद्देशो ललितापतिर्जिनपतेः लानाम्युफुल्याः सृजन् ॥" इति श्रुत्वाद्भुतं तेपामर्थोत्पत्तिमसौ तदा । पीतः सिंहासनं सर्वकवीनां प्राङ्न्यवेशयत् ॥ 'सरस्वतीकण्ठसुवर्णभूषा पड्दर्शनीकल्पतरुः पृथिव्याम् । औचित्यचिन्तामणिराहतेशसर्वज्ञधर्मकधुराधुरीणः ॥ श्रीभोजराजः कविचक्रवर्ती समग्रचैत्योवृतिसावधानः । दानकवीरः कलिकालकालो जिनेश्वराज्ञाप्रतिपालकश्च ॥" इत्यादिविदश्रेणिं पठद्भिः कविकुन्नरः । श्रितः श्रीसचिवाधीशो वस्तुपालः स्फुरद्यशाः ॥ पुरः प्रेड्डद्धजश्रेणिश्छनचामरमण्डितः । लीलोत्तुद्गगजारूढः प्रौढिमान्माचलत्पुनः ॥ (चतुर्भिः कलापकम् ) अंत्रान्तरे कविः कश्चिदौचित्यचतुराग्रणीः । स्तुति श्रीआमदेवस्य वभाणेति सविस्मयाम् ॥ " द्वात्रिंशद्रम्मलक्षान्भृगुपुरवसतेः सुव्रतस्याग्रतोऽने फुर्वन्माद्गल्यदीपं स सुरवराधीश्वरैः स्तृपमानः । योऽदादविजस्य निजगदधिपतेः सद्गुणोत्कीर्तनायां स श्रीमानामदेवो जगति विजयतां दानवीराग्रयायी ॥" अन्यस्तु- "श्रीशनुचयपर्वते विरहिता लक्षैत्रिभिः कोटय- स्तिस्रो येन जिनस्य जन्मनि परतृप्त्यै निधानीकृताः । प्रत्यक्षं निजगननस्य सुधिया श्रीमूलनाधाहत- चैत्यस्योद्दतिम्तयात्स जयतात् श्रीवाग्भटो मन्त्रिराट् ॥" सोमेश्वर-"स श्रीजिनाधिपतिधर्मधुराधुरीण: माधास्पदं कथमिवास्तु न यस्तुपालः । श्रीशारदासुकनकीर्तिमयत्रिवेण्या: पुण्यः परिस्फुरति जद्गमसनमो यः ॥" १मवयादितीर्थमहायागममये २ शत्रुतये नाभिस्नुपुमायसाने ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रवन्धाः हरिहर:- 'सूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु बुधोऽर्थवोधे। नीतौ गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपि च ग्रहमयो न हि वस्तुपालः ॥" मदन:-" श्रीभोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्त्रेन्दौ विनोदयति भारती॥" श्रीवीकला- " श्रीवासाम्युजमाननं परिणतं पञ्चाङ्गलिच्छद्मतो जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पश्चापि देवद्रुमाः । वाञ्छापूरणकारणप्रणयिनां जिव चिन्तामणि- जर्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥" प्रत्येकं प्रददौ लक्ष द्रम्माणां खर्दुमोपमः । धर्मोन्नतिकृते तेषां सर्वेषां सचिवेश्वरः ।। यतः-कुर्वन्मङ्गलदीपमार्हतमताकाशप्रकाशांशुमान श्रीशत्रुञ्जयपर्वते जिनपतेः श्रीनाभिस्नोः पुरः। द्रम्माणां किल विंशतिं युगयुतान्लक्षान्कवीनामहो प्राग्वाटान्वयमण्डनं सचिवराट् श्रीवस्तुपालो दौ ।। "स्वस्ति श्रीभूमिसीमाविपिनपरिसरात्क्षीरनीराधिनाथ: पृथ्व्यां श्रीवस्तुपालं क्षितिधवसचिचं बोधयत्यादरेण । अस्पामास्माकपुन्यां कुपुरुपजनितः कोऽपि चापल्यदोपो निःशेषः सैप लोकंपृणगुण भवता भालतो मार्जनीयः॥" आनीताम्बुधिकाव्याय तस्मै सोमान्वयी ददौ । द्रम्माणां चतुरो लक्षास्तदुक्तिमीणितोऽधिकन् ॥ "नादत्ते कनकं सुमं सचिव ते कर्पूरतरं स्मरन् कौपीनेऽपि च कुप्यति प्रभुरसौ शंसन्दुकलानि ते । दिग्पो दुग्धरसैर्जलेपु विमुखः श्रीवस्तुपाल त्वया कर्परागुरुमोदितः पशुपति! गुग्गुलं जिघ्रति ॥" पुरः पठत मे भूय इत्यादिष्टास्तपोधनाः । पुनः पुनस्तदोचार्य तस्थुः खिन्नाशया भृशम् ॥ शक्तिसंख्यसहस्राणि द्रम्माणां धार्मिको ददौ । तेभ्यो वर्षासनः साकं तावद्भिः सचिवस्तदा। १ सोमेश्वरदेवपूजावसरे.

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रवन्धाः मन्त्रिणोऽवसरे तत्र ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । कविः सोमेश्वरः स्माह तन्मनःप्रीतये यथा ॥ इच्छासिद्धिसमन्विते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले पवमानभोजनजने कष्टं प्रणटो वलिः। नीरागानगमन्सुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् । तस्मादर्थिकदर्थनां हि सहतां श्रीवस्तुपालः क्षितौ ॥" तदुक्तिरञ्जितस्वान्तो द्रम्माणां धनदोपमः । लक्ष दक्षपतिस्तस्मै सपा प्रदावसौ ॥ अथ तुष्टममाः मन्त्री तुष्टाव नतविष्टपम् । रोमाञ्चितवपुर्भक्त्या श्रीनेमि रचिताञ्जलिः ॥ कल्पद्रुमस्तरुरसौ तरवस्तथाऽन्ये चिन्तामणिमणिरसौ मणयस्तथान्ये । धिग्जातिमेव दृशे वत यत्र नेमिः श्रीरैयतेशदिवसो दिवसास्तधान्ये ।। अभनवैराग्यतरपूर्णे हृदि त्वदीये यदुवंशरत्न!। कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनगोऽपि पदं न लेभे ॥" यथायोग स्तुवन्ति स्म तं कवीन्द्रसुरदुभम् । सृजन्तः सद्गुणश्रेणिकीर्तनं कथयो यथा ॥ श्रीमद्भवतभूधरस्य व्रजतां पद्यां दुरारोहणां दृष्ट्रा शिष्टजनाग्रणीयरचयन्नव्या सुखारोहणाम् । लक्षः प्राक्छिवसौधरसेतुसदृशीं नेत्रर्पिसंख्यैः क्षणात्स श्रीजैनमतांशुमान्विजयतां श्रीवाग्भटो मन्त्रिराट् ।। यो मासद्वितयोपचासमुदितः श्रीविकादेशतो गत्वा हैमवलानके मणिमयीं श्रीनेमिमूर्ति पराम् । आनीयात्र नरायणेन रचिते चैत्ये पुराऽतिष्ठपत् श्रीब्रह्मेन्द्रविनिर्मितां स जयताच्छीरलनामाहतः ॥ श्रीसिद्धेशपानियोगिपदवीमासाद्य पौढिपदा सौराष्ट्रायपदं विदम्भदृदयः सर्व व्ययित्वा नवम् । श्रीनेमीश्वरमन्दिरं व्यरचयत् श्रीरैवतो-घर दिव्याश्मनकरैरसौ विजयतां श्रीसन्ननो मन्त्रिराट् ॥ पीयूपादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि स्वच्छा नूतनतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः । १ रैवतादिमण्डननैमिनायपूनावसार ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रपन्नाः ३ वाग्देवीमुखजातसूक्तविशदोद्गारादपि प्राचलाः केषां न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः॥ वस्तुपाल तव पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः । क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितरुत्तरीयतुलनां विगाहते ॥" इत्यादिस्तुतिमाकर्ण्य सकर्णः कर्णभूपवत् । कवीश्वरान्व्यधादेष तत्र पूर्णमनोरथान् ॥ गुरुत्वादन्यदा मन्त्री वर्ण्यमानो मनीषिभिः । लज्जयावाक्छिरा: सोमेश्वरेणाभाणि तद्यथा ॥ एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं लज्जानम्रशिरा स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेद्मि तत् । वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल ! प्रभो पातालाइलिमुद्दिधीपुरसकृन्मार्ग ध्रुवं मृग्यसि ॥" तत्पारिपाचिकणेर्दत्वा वर्षासनान्यसौ। तस्मै समर्पयह द्रम्माणां प्रीतितस्तदा ।। तस्मिन्नवसरे दीनो दिजातिः कश्चिदागतः । वस्त्रं देहि ममाप्येक तं ययाचे दयोदधिम् ॥ तदादेशात्तदासाद्य वस्त्रं वनाधिकारिणः । एकमेवोकृतं स्यूलमिति तुष्टाव मन्त्रिणम् ॥ 'कचित्तूलं कचित्सूत्रं फचित्कार्पासमेव च । देव ! त्यरिनारीणां कुटीतुल्या पटी मम ॥" मन्त्र्यादेशादसौ सप्तदशकृत्वो वभाण तत् । ताचम्मसहस्राणि सोऽदात्तस्मै प्रसत्तिमान् ।। अन्यदा सचिवाधीशं बालचन्द्रः कवीश्वरः। किञ्चित्कार्यविशेपार्थी तुष्टाय नृपसंसदि ।। "गौरी रागवतो त्यपि त्वपि वृपो बडादरस्त्यं पुन- भ्रया त्वं च समुल्लसद्गुणगणः किं या यह चूमहे। श्रीमन्त्रीवर नूनमीश्वरकलायुक्तस्य ते युज्यते यालेन्दुं चिरमुपके रचयितुं त्वत्तोऽपर कर क्षमः ॥" तदुक्तिमीणिनः श्रीमान समक्षं सर्वम्भुजाम् । पदोपयेशनं तेषां निर्ममेऽमी नोन्मयम् ॥ १ मामेवाना गतिः ।२ दीनदिनानिहला मुतिः । ३ पाउरदत्या मुतिः।

·८४ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रपन्याः कवयस्तु स्तुवन्त्येनं तं तदा दलितापदम् । भट्टसोमेश्वरमायाः स्वेष्टसिद्धिसमीया ॥ "दुर्गः स्वर्णगिरिः स कल्पतमभिर्भेजे न चक्षुदिवि तस्थौ कामगवी जगाम जलधेरन्तः स चिन्तामणिः। कालेऽस्मिन्नवलोक्य याचकच तिठेत कोऽन्यस्ततः स्तुत्यः सोऽस्तु न वस्तुपालसचिवो दानैकवीरः कथम् ॥ विजित्य करणग्रामं योगिनेव नियोगिना । अनेनोपार्जयाश्चक्रे परमार्थमहामहः ॥ श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि सङ्कोचमहो भजन्ति । समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकासी तव पाणिपद्मः ॥ उच्चाटने विद्विपता रमाणामाकर्पणे स्वामिहृदश्च वश्ये । एकोऽपि मन्त्रीश्वर वस्तुपाल!सिद्धस्तव स्फूर्तिमियर्ति मन्त्रः॥" काव्यमेकं कविः कश्चिदूरदेशान्तरागतः । निरुद्धो द्वारपालेन तद्दर्शनचिकीरपि ॥ विप्रस्य कस्यचिद्धस्तांबुजेन सजमानसः । देवाची कुर्वते तस्मै प्राभृतीकृतवान् किल ।। सावधं पद्यमेकेन कविनेदं समर्पितम् । देवावधार्यतामेवं सोऽप्यागत्य तमब्रवीत् ॥ वस्तुपालस्य राज्ञस्य तैरेव परिभुज्यते । पारिजातस्य सौरभ्यममरैरेव नेतरैः ॥" इति तत्पमालोक्य मन्त्री ब्रूते स्म तं द्विजम् । नास्त्यत्र दृपणं किश्चिन्मुधा भ्रान्तिस्तवाऽभवत् ॥ तत्रैवाकार्य तं मन्त्री प्रीणयन्नथ गोरसैः। दशहेमसहस्राणां दानेन समतृतुपत् ।। अन्यदा तु कविः कश्चिद्दारियेणातिपीडितः । अभाणीत्सचिवाधीशं प्रति विद्वत्सुरद्रुमम् ॥ " स्नेहः साधुजने न भोजनविधौ वासः कुटीकोटरे देहस्यावरणे न पुष्पमधिकं नेत्रे न केशोचये। अर्थः सूत्रितनव्यकाव्यनिकरे ग्रन्थौ न मन्त्रीश्वर ! १ सोमेश्वररादिकविकृता स्तुतयः । २ देवाचार्या प्राभृतीकृतं कस्यचन दूरदेशागतकवेः । ३ दारिद्यपराभूतस्य कस्यापि कवेः। " ·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः " स्यावृत्ति: पठने न जीवनविधौ प्रायः कवीनां कलौ ॥" तदुक्तं मन्त्रिराट् श्रुत्वा तत्कदुःखजिहासया । द्रम्माणां त्रीणि लक्षाणि त्रीणि वर्षासनान्यदात् ॥ वोजिनां यानपानेषु तीरे प्राप्तेषु भूरिषु । वारिधेस्तटमायासीत्सोऽन्यदा तदिदृक्षया ॥ उत्तार्यमाणा यत्नेन यानपात्राजनादिभिः। तेजस्विनस्तदा जाता वाजिनो मन्त्रिहक्पथे । तानालोक्य कवीनेप दानवीराग्रणीजंगी। प्रावृट्काले पयोराशिः कथं गर्जितवर्जितः ॥" सोमेश्वरस्तदा शीधं कविस्तां समपूरयत् । अन्तःसुप्तजगन्नाथनिद्राभङ्गभयादिव ॥" पोडश प्रदौ तस्मै कवये कविकुञ्जरः । समस्यापूरणात्प्रीतो वाजिनो वेगराजिनः ॥ पुनः कवीनां सोल्लासः समस्यायाः पदं पुरः । तेजपालानतोऽपाठीत् " काकः किं वा क्रमेलकः" ॥ "येनागच्छन्ममाख्यातो येनानीतश्च मे पतिः। प्रथमं सखि कः पूज्यः काकः किं वा क्रमेलकः ॥" अंत्रान्तरे कविः कश्चित्तमेवं सस्पृहोऽवदत् । स्तौति त्वां ब्रह्मणः पुत्री धर्मपुत्रप्रभं प्रभो ।। " स्वस्ति श्रीधर्मपुत्रं त्रिभुवनजननी श्रीमती ब्रह्मपुत्री धान्यां श्रीवस्तुपालं कुशलयति सदा कार्यमेतन्निवेद्य । योऽभूत्कल्पद्रुकल्पः सकलतनुमतां नोऽधुना भोजराज- स्तत्सीदंतस्त्वयैते जगति तनुभृतो रक्षणीयाः प्रयत्नात् ॥" इति वाग्वादिनीकाव्यं निशम्य मुदितः किल । तं लक्षद्रम्मदानेन प्रीणयित्वा दयोदधिः । मन्त्री सोदजनाधारमुद्दिश्याभिग्रहं ललौ । सीदल्लोकसमाध्यर्थं द्रम्मकोटिव्ययो मया ॥ विभवे सति कर्तव्यः प्रतिवर्पमतः परम् । दयादानं यतो ख्यातं हेमवहातुपूत्तमम् ॥ निभिर्विशेषकम् । १ समुद्रतटे समस्यापूर्विकन्यो वाजिनां दानम् । २ वस्तुपालाय प्रायाः सन्देशः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तंचातुर्यगुणाकृष्टहृद्यः स्तुतिमातनोत् । यस्तुपालो यशोवीरमन्त्रिणः सद्गुणोदधिः ।। "विन्दवः श्रीयशोवीर मध्ये शून्या निरर्थकाः । संख्यावन्तो निगद्यन्ते त्वयि केन पुरस्कृताः ॥ यशोवीर लिखत्याख्यां यावच्चन्द्र विधिस्तव । न भाति भुवने तावदाधमप्यक्षरदयम् ॥ सन्तः समन्तादपि तावकीनं यशो यशोवीर वत स्तुवन्ति । जाने जगत्सजन ललमानः प्रविश्य कोणे त्वमतः स्थितोऽसि ॥ प्रकाश्यते सतां साक्षाद्यशोवीरेण मन्त्रिणा । मुखेन्दुज्योतिपा ब्राह्मी करे श्री..स्वर्णमुद्रया ॥" यशोवीर उवाच- "श्रीमत्कर्णपरम्परागतभवत्कल्याणकीर्तिश्रुतेः प्रीतानां भवदीयदर्शनविधौ नास्माकमुक्तं पुनः । श्रुत्यप्रत्ययिनी सशङ्कहृदया ह्यालोकविश्रम्भिणी दाक्षिण्यैकनिधान ! केवलमियं दृष्टिः समुत्कण्ठते।" दौनलीलायितं श्रुत्वा तस्य विश्वातिशायिकम् । तत्रागादन्यदा वैरिसिंहः सत्कविपुङ्गवः ।। तं कवि सचिवो वीक्ष्याब्रवीत्त्वं कुत आगतः । देवपत्तनतो देव प्राप्तोऽहं सोऽवदत्पुनः॥ उमामहेशयोस्तत्र सुखसागरमग्नयोः । अस्ति स्फातिमती प्रीतिरिति मन्त्रिणि वादिनि ॥ तत्कालप्रतिभोत्पन्नकाव्यमेतत्कवीश्वरः। व्याजहार सुधाधारभवं मन्त्रिमसत्तये॥ " त्वं जानीहि मयास्ति चेतसि धृतो विश्वोपकारव्रती किं स्वामिन्भविता स शीतकिरणो नो स्वर्गिवृक्षो न हि । पर्जन्यो न हि चन्दनो न हि ननु श्रीवस्तुपालस्त्वया ज्ञातं सम्प्रति शैलपुनि शिवयोरित्युक्तयः पान्तु वः॥" पुनर्वदेति तेनोक्तः स कवीशस्त्रिरब्रवीत् । मन्त्री तस्मै ददौ प्रोत्या द्रम्मलक्षत्रयं ततः ॥ १ यशोषीरस्तुतिः । २ वैरिसिंहकता स्तुतिः ।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः ८७ IV (राजशेखरकृतचतुर्विंशतिप्रवन्धाद) अत्रान्तरे वीरधवलाहितसैन्यचंपितेन महाराष्ट्रप्रभुणा सपादकोटिहेम- प्रमितो दण्डः प्रहितः । श्रीवस्तुपालेन तद्धेम चतुर्दिग्यानिकेभ्यो याचकेभ्यो अदायि विवेकात् । तद्दष्टा हरिहरो वर्णयति- आः साम्यं न सहेऽहमस्य किमपि क्रोडीकृतैकश्रिया थाश्चोत्तानकरेण खर्वितनिजाकारोष्मणा शाह्मिणा। येनैताः पुरुषोत्तमाधिकगुणोद्गारेण युद्धार्णवा- दाकृष्यैव तथा श्रियः शकलशः कृत्वार्थिनामर्पिताः ॥" अंथ मन्त्रिगृहं गतोऽसौ । गुर्वीसभा, मन्न्यभ्युत्थानं चक्रे ऊचे च- मुधा मधु मुधा सीधु सुधा सोऽपि सुधारसः । आस्वादितं मनोहारि यदि हारिहरं वचः ॥ पण्डितस्तृचे-“देव लघुभोजराज विचारचतुर सरस्वतीकण्ठाभरण अवधार- य, वयं पण्डिताः, अस्माकं माता सरस्वती, सा च त्रिभुवनचारिणी । एकदा भारत्या सह महेन्द्रस्य सभामगमाम । स च सुधर्मा नाम इन्द्रः श्रीमान् , ३ सुराङ्गनाः, ८४ सहस्राणि सामानिकाः । तथा- द्वादशाको वसवोऽष्टौ विश्वेदेवास्त्रयोदश। पत्रिंशपिताश्चैव पष्टिराभास्वरा अपि ।। पत्रिंशदधिके महाराजिकाश्च शते उभे। रुद्रा एकादशैकोनपञ्चाशदसवोऽपि च ॥ चतुर्दश तु वैकुण्ठाः सुशर्माणः पुनर्दश । साध्याश्च दादशेत्याद्याः प्रसिद्धा गणदेवताः ॥ वयं विस्मिताः स्थिताः, अहो तपःफलभोगः । अत्रान्तरे आगतः तत्र कोव्यः कश्चन बुम्बावक्त्रः- " देव स्वर्नाथ कष्टं ननु क इह भवान्नन्दनोद्यानपाल: खेदस्तत्कोऽद्य केनाप्यहह हृत इतः काननात्कल्पवृक्षः। हुँ मा वादीस्तदेतत्किमपि करुणया मानवानां मयैव प्रीत्यादिष्टोऽयमुास्तिलकयति तलं वस्तुपालच्छलेन ॥" १ हरिहरप्रबन्धात् । २ हरिहरप्रबन्धात् ।

·८८ श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धा. एवं तत्रालापं कृत्वा विस्मितोऽहं भारत्या सह पञ्चमं कल्पद्रुमं त्वां द्रष्टुमागाम् । एवं सविस्तरं काव्यं व्याख्याय स्थितः पण्डितः। मन्त्री यावकि ददामि इति चिन्तयति, तावत् डोडीयवंश्यराणभीमदेवेन जात्या वाहनोत्तीर्णा चतुर्विंशतिरश्वाः एकं च दिव्यं पदकं प्राभृतमानीतम् । तदेव पण्डिताय सर्व प्रदत्तम् । तुष्टोऽसौ पञ्चमः कल्पतरुर्भवसीत्युक्त्वा स्वोत्तारकमगात् । एकदा तौ भ्रातरौ दावपि मन्त्रिपुरन्दरौ महर्डिसड्डोपेतौ श्रीपार्श्वनाथ नन्तुं स्तम्भनकपुरमीयतुः । प्रथमदिने ससडौ तौ श्रीपार्श्वनाथस्य पुरो भाव- भासुरौ श्रावकश्रेणिपुरस्सरौ स्थिती । गीतरासादि वर्त्तते । सवोपरोधात्त- प्रत्याध्यक्षाः सृरयो मल्लयादिनः समाकारिताः। ते यावद्देवगृहं प्रविशन्ति तावत्पठन्ति । " अस्मिन्नसारे संसारे सारं सारङ्गलोचना ॥ मन्त्रिभ्यांश्रुतं चिन्तितं च, अहो मठपतिवद्देवगृहेऽपि शृङ्गारागगर्भ पद्यं प्रस्तौति, देवनमस्कारादिकमुचितमिह तन्नाधीते तस्मादृष्टव्योऽसौ । उप. विष्टः सूरिः । अन्येऽपि सूरयः शतशः पनौ निपण्णाः। मगलदीपान्ते अप- रसूरिभिर्मल्लवादिन एवाशीर्वादाय प्रेरिताः। मन्त्री पुरस्तिष्ठति। अस्मिन्नसारे- संसारे इत्यादिपावयं भणितं तैः । मन्त्री हस्तेन यन्दित्वा विरक्तो गतः स्वो- त्तारकम् । दिनान्यष्ट एवं पाठश्च । मन्त्र्यवज्ञा चारोहत्प्रकर्षे । अष्टम्यां रात्रौ मन्त्री मुत्कलापनिकां कर्तुं देवरङ्गमण्डपे निविष्टः । पुरो धनवदरकाः। कोऽपि कविराह- श्रीवस्तुपाल तव भालतले जिनाज्ञा वाणी मुखे हृदि कृपा करपल्लवे श्रीः । देहे द्युतिर्विलसती रुषेव कीर्तिः पैतामहं सपदि धाम जगाम नाम ॥" अपरस्तु- "अनिस्सरन्तीमपि गेहगर्भात्कीर्ति परेपामसती वदन्ति । खैरं भ्रमन्तीमपि वस्तुपाल त्वत्कीर्तिमाहुः कवयः सती तु ॥" इतरस्तु-"सेयं समुद्रवसनातव दानकीर्तिः पूरोत्तरीयपिहितावयवासमन्तात्। अद्यापि कर्णविकलेतिन लक्ष्यते यत्तन्नाद्भुतं सचिवपुड्गव वस्तुपाल!!!" कश्चित्तु-"क्रमेण मन्दीकृतकर्णशक्तिः प्रकाशयन्ती च वलिस्वभावम् । कैनानुभूता सशिरप्रकम्पं जरेव दत्तिस्तव वस्तुपाल! ॥" १ वस्तुपाल्पबन्धात् ।

·पिवामि । पीतं तदग्धः कोष्ठः। ततः पटति, श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः तेभ्यः कविभ्यः सहस्रलक्षाणि ददिरे । एवं गायनभटादिभ्योऽपि । याव- जातं प्रातरिय तदा मल्लवादिभिः स्वतेवकाः चैत्यद्वारद्वयेऽपि नियुक्ताः। एकं द्वारं अन्यदिशि, एकं च मठदिशि । उक्तं च तेभ्यः मन्त्री चैत्यान्निस्सरन् ज्ञापनीयः । दक्षिणेन वस्तुपालो मठद्वारान्निर्गच्छति, तावता सेवकज्ञा- पिताः सूरयः सम्मुखाः स्थिताः, मन्त्रिणा रीढया भ्रूप्रणाम इव कृतः। आचार्यरभिहितं, “दूरे कर्णरसायनं निकटतस्तृष्णाऽपि नो शाम्यति विजीयतां, तीर्थानि पूज्यन्ताम् ।। मन्त्री कौतुकात्तथैव तस्थौ, किंपर्यवसानेयं प्रस्तावनेति ध्यानादूचे च, न विद्मः परमार्थ किमेतदधिधद्धे । आचार्यैरुक्तं, पुरो गम्यतां, भवतां कार्याणि भूयांसि । मन्त्री सविशेष पृच्छति । सूरयो वदन्ति, सचिवेन्द्र ! श्रूयता, मरुग्रामे कचिद्रामाराः स्थूलबहुला लोमशाः पशवो वसन्ति, पर्पदि निपीदन्ति, कपोलवल्लरी यादयन्ति, तत्रैकदा बेलाफूलीपचरः पान्य आग- मत् । नवीन इति कृत्वा ग्राम्यैराहूतः, पृष्टः, त्वं का, कत्यः । तेनोक्तमहं समु- पान्थः पुरोयामिकैः पृष्टः, समुद्र केन खानितः।तेनोचे स्वयम्भूः सः। पुनस्तैः पृष्टं, कियान्सः । पान्थेनोक्तमलब्धपारः। किं तत्रास्ते इति पृष्टे पुनस्तेनाचख्ये, "ग्रावाणो मणयो हरिजलचरो लक्ष्मीः पयोमानुपी मुक्तौघाः सिकताः प्रचाललतिकाः शेवालमम्भः सुधा । तोरे कल्पमहीरुहः किमपरं नाम्नापि रत्नाकरः इति पादत्रयं पठित्या व्याख्याय पुरो गतः पान्यः । तेपु ग्राम्येप्वेकः सकौतुकः पृच्छम्पृच्छं समुद्रतटमगात् । दृष्टः कल्लोलमालाचुम्बितगगनायः समुद्रः। तुष्टः सः अचिन्तयच ऋद्धयः सर्वा लप्स्यन्ते , प्रथमं तृपितः सलिलं द्रतटेऽवात्सम् । "परि वियरो जहिं जणु पिपइ घुटुघुटु चुलुएहिं । सायरि अत्थि वहु य जल छि खारचं किं तेण ॥" तैरेव पादैनष्टः स्वास्पदं गतः। तथा वयमपि स्मः । मन्त्रिणोक्तं, कर्य तथा यूयं, यथा स ग्राम्यः। सरयस्तारमूचुः । महामात्य ! वयमिह श्रीपार्श्व- नाथसेवका: त्रैविद्यविद्याविदः सर्वर्डयः शृणुमः, यथा धवलकके श्रीपस्तुपालो मन्त्री सरस्वतीकण्ठाभरणो भारतीप्रतिपन्नपुत्रो विद्वज्जनमधुकरसहकारः सारासार विचारविदास्ते । तदुत्कण्ठितास्तत्रागन्तुमीश्वरत्वाच न गच्छामः ·श्रीवस्तुपालकात्तिदानप्रबन्धाः कापि । कदाचित्र तीर्थमित्येतात्र मन्त्री तस्य पुरो वक्ष्यामः स्वैरं सूक्तानि, इति ध्यायतामस्माकं मन्त्रिमिश्रा अप्यागताः। यावत्पथ्यते किमपि तावदसं- भावनयावज्ञापरा यूयं स्थिताः, ततः किं पठ्यते गच्छत गच्छत उत्सुरं भवति। मन्त्री प्राह मम मंतुः क्षम्यतां, किमेतत्पठितुमारेभे भवद्भिः। आचाया जगदुः, देव यदा युवां वान्धवौ श्रावकश्रेण्यग्रे राजराजेश्वरौ दिव्यभूपणौ श्रावकाच धनाढ्या दृष्टाः गीतागुच्छ्यश्व, तदैतनश्चित्ते बभूव । जगति स्त्रीजातिरेव धन्या, यद्भुवो जिनचयर्धचकिनलकर्णयुधिष्ठिरविक्रमसातवाहनादयो जाताः, संप्रत्यपीदृशाः सन्ति, तस्मात् श्रीशांवश्रीशान्तिब्रह्मनाग-आमदत्तनागडवंश्य- श्रीआभूनन्दिनी श्रावकोत्तमा कुमारदेवी श्लाघ्या, ययैतौ फलियुगमहान्ध- कारमजजिनधर्मप्रकाशनमदीपौ ईदृशौ नन्दनौ जाती, इत्येवं चिन्तयताम- स्माकं पद्यपादयं वदनादुद्गतं, जिननमस्कारादि विस्मृतं, पश्चार्धे तु शृणुत। “यत्कुक्षिप्रभवा एते यस्तुपाल भवादृशाः । सविस्तरं व्याख्यानं कृतं । जिदाप सचिवेन्द्रः, पदोलगित्वा सूरीन् क्षमयित्वा क्रोशान्ते ग्राम एक आगात् । तत्र स्नातभुक्तविलिप्तः स्वं भृत्यं सचिवमेकमाकार्यादिक्षत् इयं वाहिनी मे सहस्रदशकबदरकयुक्सूरिभ्यो मठे देया । गतो मन्त्रिसेवकस्तत्र, भापिताः सूरयः, मन्त्रिदत्तमिदमवधार्यताम्। आचार्यदृष्टम् । अश्वमारुह्य भट- शतोल्हालितकृपाणजलप्लावितखास्तत्र गताः यत्र श्रीवस्तुपाला, उदितश्च तः, मन्त्रिन किमहमुचितभापी, किं चारणः, किं वन्दी, किंतु सर्वसिद्धान्त. पारगः सम्यग्जैन सरिः। मया मनःप्रमोदेन यद उपश्लोकनमुक्तं तन्मूल्यभूता- मिमां वो दत्तिं कथं गृह्णामि, न मयेदं वित्तायाभिहितं किंत्विदमन्तानसं ध्यात्वा यथाद्यापि जयति जिनपतिमतम् । न गृह्णाम्येव । मन्त्र्यप्याह भवन्तो निस्पृहत्वान्न गृह्णीय, वयं तु दत्तत्वान्न प्रतिगृह्णीमः , तहिं कथमनेन हेम्ना भवितव्यमिति शिक्षा दत्त । ततः सूरिभिर्जगदे जगदेकदानी मन्त्री । मन्त्रिन् स्वगृहाय सम्प्रति गम्यते भवद्भिः, तीर्थाय कस्मैचिदा । मन्त्र्याह इतो भृगुः पुरं श्रीसुव्रततीर्थं वन्दनाथै गच्छन्तः स्मः । आचार्याः प्राहुः, तर्हि लब्धो- ऽयं हेमव्ययोपायः । तत्र लेप्यमयी प्रतिमास्ति । तत्र स्नात्रसुखासिका न पूर्यते आयकाणाम् । तस्मादनेन राया रिरीहेममयीं स्नात्रप्रतिमा निर्मापयत। मन्त्रिणो ध्वनितं तत्, तथैव कृतम् । एकदा मन्त्रिभ्यां श्रीसोमेश्वरादिकविभ्यो विपुला वृत्तिः कृता भूम्या दिदानः । ततः पठितं सोमेश्वरेण । १ पातुपालप्रपन्धान्।

·श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रबन्धाः "सूत्रवृत्तिः कृता पूर्वं दुर्गसिहेन धीमता। विस्त्रे तु कृता तेषां वस्तुपालेन मन्त्रिणा ॥" अथ रात्रौ तन्मयतया नाभेषपूजाध्यानदानपूजाः। तदा कवयः पठन्ति- "ये पापप्रवणा:स्वभावकुपणाः स्वामिप्रसादोल्वणा- स्तेऽपि द्रव्यकणाय मर्त्यभपणा जिह्वे भवत्या स्तुताः । तस्मात्त्वं तद्यापघातविधये बहादरा साम्प्रतं धर्मस्थान विधानधर्पितकलिं श्रीवस्तुपालं स्तुहि ।।" अपरस्तु- “शूरो रणेषु चरणप्रणतेषु सोमो वक्रोऽतिवक्रचरितेषु वुधोऽर्थबोधे । नीती गुरुः कविजने कविरक्रियासु मन्दोऽपिच ग्रहमयोन हि वस्तुपालः॥" अन्यस्तु-"श्रीशोजवदनाम्भोजवियोगविधुरं मनः । श्रीवस्तुपालवक्वेन्दौ विनोदयति भारती ॥" इतरस्तु-"श्रीवासाम्बुजमाननं परिणतं पञ्चागुलीच्छमतो जग्मुर्दक्षिणपञ्चशाखमयतां पश्चापि देवगुमाः । वान्छापूरणकारणं प्रणयिनां जिह्वव चिन्तामणि- र्जाता यस्य किमस्य शस्यमपरं श्रीवस्तुपालस्य तत् ॥" सर्वत्र लक्षदानम् । पैपाट च आनन्दाश्रुनिसरिताक्षः, "कल्पद्रुमस्तारसौ तरवस्तथान्ये चिन्तामणिमणिरसौ मणयस्तधान्ये । धिग्जातिमेव ददृशे वत यत्र नेमिः भोरैवतेशदिवसो दिवसास्तधान्ये ।। अभगवैराग्यतरङ्गरो चित्ते त्वदीये यदुवंशरत्न । कथं कृशाङ्गयोऽपि हि मान्तु हन्त यस्मादनकोऽपि पदं न लेभे ॥" औरात्रिके अधिनांससम्भ्रम मन्त्रिमध्ये झम्पापतनं दृष्ट्वा सोमेश्वरकविः- "इच्छासिद्धिसमुन्नते सुरगणे कल्पद्रुमैः स्थीयते पाताले परमानभोजनजने कष्टं प्रणप्टो बलिः । नीरागानगमन्मुनीन्सुरभयः चिन्तामणिः काप्यगात् तस्मादर्थिकदर्थनां विषहतां श्रीवस्तुपाला क्षिती॥" लक्षाः सपादा अस्य दत्तौ मन्त्रिणः । दानमण्डपिकायां निपण्णो निरर्गलं देवं स्तुतः केनापि । १ रैवताद्रियानायाम् ।

·९२
श्रीवस्तुपालकीर्तिदानप्रसन्धा.
6220
"पीयूपादपि पेशलाः शशधरज्योत्स्नाकलापादपि
स्वच्छा नूतनचूतमञ्जरिभरादप्युल्लसत्सौरभाः ।
वाग्देवीमुखसामवृक्तविशदोद्गारादपि प्रामला:
केप न प्रथयन्ति चेतसि मुदं श्रीवस्तुपालोक्तयः ।।
वस्तुपाल तय पर्वशर्वरीगर्वितेन्दुकरजित्वरं यशः ।
क्षीरनीरनिधिवाससः क्षितेरत्तरीयतुलनां विगाहते ॥"
एवं भावमापूर्य देवोत्तमं श्रीनेमिमापृच्छ्य सास्तीर्थचिन्ताः कृताः,
निर्माल्यपदं दत्वा पर्वतादुदतारीत्, न सतां हृदयानापि महत्वात् ।
कवयस्तु
पठन्ति-
"श्रीमन्ति दृष्ट्वा द्विजराजमेकं पद्मानि सङ्कोचमहो भजन्ते ।
समागतेऽपि द्विजराजलक्षे सदा विकासी तव पाणिपभः ।।
उच्चाटने विदिपतां रमाणामाकर्पणे स्वामिहदश्व वश्ये ।
एकोऽपि मन्त्रीवर वस्तुपाल सिद्धस्तव स्फूर्तिमित्ति मन्त्रः ।।"
एवं स्तृयमान उत्तमत्वाल्लनमानो वस्तुपालोऽधो दिलोकयामास । ततो
महानगरवासिना नानाककविना भणितम् ।
एकस्त्वं भुवनोपकारक इति श्रुत्वा सतां जल्पितं
लजानम्रशिराः स्थिरातलमिदं यदीक्षसे वेद्मि तत् ।
वाग्देवीवदनारविन्दतिलक श्रीवस्तुपाल !धृवं
पातालाहलिमुद्दिधीऍरसकृन्मार्ग भवान्मार्गति ॥"
तदैव कृष्णनगरीयकविकमलादित्येन भगयन्तरमुक्तम् ।
" लक्ष्मी चलां त्यागफलां चकार यां सार्थिश्रिता कीर्तिममृत नन्दिनीम् ।
मापीच्छया क्रीडति विष्टपाग्रत: तवायासै उपते यतो महान "
6270

·श्लोकानुक्रमणिका ... ... ... मस: प्रत्यवसात् ... मारे गमा २01अनारत ५४ अनुदिवापि ३२ अनुदिते ३४ | अनुनपाय ... ... ... सामुदाः माविरा मयिनीभिरिष ... २ ... २६ २४ ... २७ ४ ... भाक्यमपि अपहरण बननाम मानटिनमुनी भय नारी मानित ४१ ... ... ... ... २२ ४७ ... का मदिर. भर दिव मृगामी काममग्न. ruiry मालकिन | সনিৰ ४३ | अन्तईमतरता ६१ अन्तःशोमा०... २१ अन्यामु ७ | अपदोऽयसोऽपि अरः १५ / अररो १९ रयत ५६/ अरिगउपति १७ अपि पनापन ३० अपि चाटुगिरा १६ अपि चादकरो ५६ अरि त्रिकोती. ७. अरि विश्वस ११Jमपि सः... ५५ अपुनरसविल १८ ममपर ५. मभिषिमन् ४२ मिनी १५/भभूमग्मेर.... ११ मम्मुतानि. ५२ सममा ८ प प मुरमथना ... ४२ १८ kal... २. भमोरा ५./ मामोशी... na ::::: ... ...

·२ शोकानुक्रमणिका. ... ... ... ४७ | आलिटत. १६ | आसदन्० ४९ / आस्ते पुरी ९.आत्य. ... ... अयि वीर अरमतापर.... अरिए अक्षण অমনি अपिना अश्ता Y ... ४४ ... २३ ... असमलमिति ... ८ ... १२ १८ ८ ... अपनतानि भग्यव० अवियोगिनी अविरत अशिपिल. असन. असमकुमुम० ससमगर. असमरामर. असिघात अगुसरा असो प्रजाः ४७ ... २२ ६ इतरगण. १] इतस्ततोऽपि २२|इति गदवि १५ | इति गद्दाकुलित २२ इति वापयवि. १४ इति निशा. २० इति परम. ... २१ इति मुदित. १३ इति लेखमेप ... ५६ इति यर्मभृतः. १०वि मुरेन्द्र० ५२/ इति हलभूतो.. ४९इतोऽपि १७ रथ नितान्त ३त्यन्तः २४ पित २४ रत्यावर्य इत्यात्म. २७ इत्यादेश १५ इत्युक्त्वा २त्युपमान ५६ हत्येना ३२ दमयमथरा ३४ार. १४ानिरसति समुहरव. २४ारयत ४विश्राप ... मलक्षण ... ४२ ... भरमदिमः रिमारताना.... ४४ ... भामिद शहरिय आर अदिन पुष.... १९ १ २. मति शिपाया गााया भाम्मदुरयाए भानन्दिनों ५७ ९ ... :: ... माता. . ... ... ... ... भी: ... २९ ·लोकानुक्रमणिका. ३ ४८ ... ." ४९ २२ ... २१ ... उत्तान ... उत्तिष्ठद्भिः उत्तिष्ठोचिठ उदयशैल. उदितोदित. उद्दण्ड उद्दीप्त. उद्भास्वद्विश्व० उद्यद्दानामोद० उन्नतोभय. उपरितनवनावनीषु उपरितनशिरःसरःसु उप्त्वा उर:पुरे उरसि उल्लसन्नयन उपाहासिक उदा उष्णो २४ [ करकं २८ | करसरसिरह करिणा ४४ करुण. कर्णावतंसाम्युज. कलङ्क० ५२ कलयति २५ कलितललित. कलितसकल. २८ | कलोलिनीभिः... ३१ काचिद्वरे ९ | कान्तकान्ति०... कान्तपाणि कान्वहस्त० २ कान्ता कान्ते ६ कापि ५२ | कामिनीकुच०... २९ | कामिनीनुयता ... ५ ९ ... ३२ ३२ ८ ३२ ... १४ कामुकैः ऊना: २७ ... ४ किममिलन् किमु चन्दन. किमु गेदिषि... ... ३८ ३८ ३८ ... किमु रे एकदा एकाकिन्यपि एकोऽपि एण: एतस्याः एत्य एवं और्वामिनापतत फविद्वाचा २७ कात्तिप्रवाहो ३७ कीया ... १ ५३ ... २८ कीकाळी | कुम्भस्यान्भः.. | कुर्वन्यरार्य कुर्वन्मुहः | कुलजीवित. ... २७ ... ... फटरि काचन... ... ... फटरि विघटनोत्सुका कयय कथय २२ | कृतहर्षित ... ... ४९ कनक कुण्डल. ... ... ... ... ८ | कृति १५ कृष्णीकता. ४६ कृतपुफल. ४२ | केनचिद्विरचितो ... ... ... करिशाः ... .. ५२ ·४ लोकानुक्रमणिका, ... ... ... बेगमत. कोऽपि कोपे को पा कौन्तेये फौमोदकी. २९ २३ ३४ २० ... ... ... ... ... ... ... ... ... २२ ३ ४८ ... ... ... ... २५ २४ २ ... ५१ चा तदा ३२ चापल्य. ४२ | चिवेशचाटु ४६ | रितेशगणि. ४५ चिरविरचित ३ चिरसमय ४३ | चूहामणी. २९ | चूणीकृतागली. ५९ छायाभिरल्य.... २०जधनमतिघन २२ | जघान ३४ | जनसेन २७ जना ३४ | जनपाने ४३ | जनम्यामोह.... १६] जाप्रत्० ११ जायापतीन २१ | जिमिर ५. जिवरलय. १५ जिला ११ मेप्यन्तै २२ | ज्योती २४ व्यलिदानिक ८ वत्कोर १५ वबुधाप्युर० ३४ वामन य २ सम्भवधि २१ ५२ तमः २६न्याने ५८ सपने ४.वरने ४८ पुष. ४८दार शित श्रीमती क्रीडाफयामु. शामति युपिताः क्षणमुचित.... शित: पर्य रोदरोदी रोपन् रस्पात: गगन गदिताः मलितमाल. गरिवर. गिरिशिया गिरिशिरो. गुणगर्भकमरि. गुमो गुरागगन. हासि गोवन्दराया. प्रामाभिय मया सकेगा. परमधाम. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... १२ ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ७ ... ... २९ पता- ... g ... ...

·श्लोकानुक्रमणिका. तस्यां प्रभुः ... ... ४१ ३ / दूती. २७/ दूर० १० | दूरात्० ... ... २८ ... ... ... ... २९ ... ३१ | इंग्भिः २७ | दृग्मार्ग १७ दृग्वारि० ११ दृश्यः १२ दृष्टा ३३ | देवः ... ४१ ५९ ... ... ५ ५६ ५७ १५ २८ . ... ... तस्याम्भोधेः ताहग्मासुर० ताशेरपि वापादन्तः तिमिर० तिमिवत् तिलकोऽपि तीरस्थिते तुरग. तुरगान तेजोवह्निः वेन तोयज० तेन साई ते प्रत्येक त्वत्कीति स्वदादेश स्वमपि त्वरित त्वा वंशपांसनं त्व विभुं दधत्या दन्त. दन्ती दयितकर. दयितमघर. दर्शने दहन्महावैरि०. दातापि दायादता दारितारि० दासीय दिवस. दिवि दीतार्क. ५०/दोलया ४ दोलयाद्भुत. ५ दोष. ४६ | द्योतः २९ द्रुततमः ४१ | द्रुततर. ४५ | द्रुतमनुझित. ८ | द्रुतमभिप्रियं १४] द्वार. ४३ / द्वार ७ द्विरदेषु ४२ | द्विषता ४३ | द्वेषि. २८ घाँचिती २. धाद्भिन्नाः १९| घामाधारः ... ६ ४८ ४६ २८ ... ... ... २५ ... ... ... १ धिग्रागवान् २४/ धीमता ४) धीमान् ४६ धीरोऽसि .... १७ धूम २५ । धौते २८ ·1 ६ शोकानुनमणिमा .. २२/नि सीमा ८ नीराई ३९नून नानेन १२ नून विनिर्वत् ४३ वोट २६ नोवेधशासि २४ नो माति . .. २५ न्यपृतानुरुय. २ पतता ... ... ... ... ३ पतति १७ पतिता ०३ | पतितेऽपि १४ापतितो १] पथिका ६१ पदताहनेऽपि १९ पचनामा १० पद्मश्री ... ... १२ ६ ... ... ध्रुवमभवत्। गुवमवधिक भूवमस्ति भुवमालयाल. ध्वनि नदीत ... नत मरेण नक निरङ्कुशतया नक शालोपल. मतोऽपराधी 1 निफरोपि नतेऽरि. नते शरद्यबल्या नभोनदी नरनारायणानन्दो नरसन० नवमुमा नवपाटला. ... नवरत. न विधुन्द नागेन्द्र नारङ्ग नार्य नासीर निनन्त निजधान निजमुता निज नितमा निबिढ० निभृतमथ नियत. निर्षिक निशित. नि शेप. १२/ पझे २८ ५१ परघात. - ३९| परमे २१ ५६ .. ६. परसूर. २४ परिक्म्मतेऽध ३३ | परिचित परिणन्तुमुद्रमा ४६ | परिणयपरिणाहि ४९] परिणयरया १७ परित पतन्तु ४५ | परित परि० १४ परिताप २० परिदल्न ५७ परिमुक्त ९. परिरम्म ४६ परिरम्भ ५७ परिरम्भपरप्रिया. २५ । परिरम्भपरम्परा ३९ ::: ::: ४८ ·श्लोकानुक्रमणिका. ७ ... ... परिरम्भिणि परिशोपित पल्लवेषु ... २३ पवनः पवित्र ... ... ... ... ... पक्ष्य पश्योण्णा. पुण्यस्य पुपोष पुस्फूर्ज पूरम्पूरं ... ... पूर्व ... २२ ... ... Ya ... ... ... ... २७ ... ... ૪૨ ४७ प्रावर्जगत्यः ३७ प्राप्त ३१] प्रासाद. ३८ प्रासित ५८ | प्रियजन १० प्रियतम० ४६ | प्रियतया ५९ प्रियनिकेतन ४ | प्रियनिर्विशेषमपि ५९ | प्रियालामा ५३ | प्रियरेश्मः ३३ | प्रियहृदय. २४ | प्रियासक्ते २५ प्रेसित. ४] प्रेमोत्तरं ३७ प्रौढमीती ४४ | प्रौढोपनत. ५५] यने ३ बलमिन्द्र० १८ ) बलयोलिनो ... ४९ बलाधःकृत्य... १३ | बहिरेख १० बहुमास. २७ , बालांशुमालि. भनः २२ मत ४७ भवति भरत्यतामा १३ | भवन० ५३ | मरन्त ५२| भास्यत्प्रभाव ९ भिदुरोट ५भुजयुग. ५. भुवि ५८ | भृश ... ... ... ... पूर्याङ्गना. पूर्वावनी. पादपीठ. पादप्रणामेऽपि... पादसम्पात.... प्ररुटित. प्रसात प्रणयिना प्रतिघात प्रतिदन्तिनां प्रतिमित. प्रत्यग्र० प्रथमधाम प्रथममविदितानि मधमाहित. ... प्रद्वेप्योऽपि प्रदल. प्रभाव प्रभाविलासा ३ ५१ २८ ... ... ... ... ... ... ... प्रमद ... ... ... ... मस्लुवा महिता माम्बाट. ... ... ...

·८ श्लोकानुनमणिका ... मुनि २७ मडुरपि . ... ६ | मूल. ... ३ | मौली २४ ९ म्लान यः काम ४६ | य: परैः ६ अश्यभूमि० भ्रान्तेरन्तः মুবঙ্গ भ्रूलता. ममः मणितमभिनयत्सु मणिमण्डन० ... मतिप्रतानिनी मत्स्यावतारस्य... मदन मदनस्य मदनी मदपरवश० भदवा. मदाम्युना मधुर. १ ३२ ४३ ८ मधु सरभस मध्येऽम्बु. ४८ मध्ये न मन्ये मरुदुत्तरङ्गित. मलयानिल. मलयानिले माद्यति माद्यतु माया. मारतेन १७ यतीन्द्र १४ यत्रोन्मुखें ४. | पत्केश २. यत्सइन्न. १९ यथार्थ २) यदधावदार. १९ यदयमधिल १९] यदि ३५ यम. ३६) यया २८ यस्याः कपोलेन्दु ३५ [ यस्याः कपोलो... १२ | यस्याः कलापानणु० ३८ ] यस्यानने १२ यस्या निराम्ब० ३२ । यस्या नितम्बो... ३२ | यस्या मुखे दन्त. ५४ । यस्या मुखे जिनक ३२ । यत्या विभाति ... यस्या दिराजन्यधरो ४१ | यस्या हृदन्तर्गत २९ । यस्यां निशि २९ यस्यां परस्त्री ३६ | यस्यों मणिक ४४ यस्यां रह: ३२ | यः स्वीय ... ... ... गायन . ... २ मुकुलित मुक्तक मुक्ते मुक्त्या २ २ मुसाय. मुग्धया ...

·शोकानुक्रमणिका. ... २५ ६. रसरशारा २५ | रसविवशः ... २४ ... ... ३२/रागो ६ राधा ४४ ५४ ... ... पं मातृमति याचिप्यते या ददे यावदाहयति या श्री: युधि युध्यय युयति ये उमे योषितः यौग्नोम. रचित. रतिगानिक ३७ | रिपुनिकर. ४. रचितमभिमतेषु .७ रे चौर २० | रेणो ... २ ... ... रत्नपादासने.... ... २८ ... ... रत्नश्रेणी रचितृति. रथमेर रपाटन रपारोहेऽय रपास्य. रधिनी रपिनामिय যুধিঠি सर्व भा. रणभूमिनि रागीति रमगरम... रोदित्यसो ३१ | रोषस्वटेम्य ३२ रोगरोपास्तुन्या २२ रोमराजिल १४/स्यु ४२ एवम्या. २६ रावस्या ४८ लीलागति ४० लीलामीरदृष्टि ४२ सीरमादित. ४२ दिनपुष. ४२ /ोगीलार.. ६. लोग ४८ खोशागेल. ७ |सोले जगई. य यम पना पनामा १८परता २.या २२ पगाचीन ३१/ यीभवन २ ३१ ५३ ४२ ५३ १३ २५ . ... ... ... ... २७ ... . ... रममन्ति... .. ... ... ... मा. मिति ... ... १६पयामि यमपनाने "मासि... ...

·- 1 १२ शोकानुक्रमणिका. ६ २८ हारमण्डलित. हास्यं मा स्यात् हिमकरागमन हिमता ४७ हिममहिमा २७ | हुत्वा २० ३२ ८ स्मरशरायलि. स्मरथाप. स्मितमन्जनिर्म... स्मितमुखकमलायाः स्मितशक्तिरितोऽपि स्वछायामिः स्वमेऽपि स्व निरीक्ष्य ... स्वयमजनि स्वाजन्य स्वावासेषु स्वैरं विलस्य हन्तमा स्म ... हयइपित. हरः पर इवैश्वर्य हर संहर हरहुतवह हरिनगर. हरिहर हादसौ इस्ता विरेजुः हस्तोदस्तैः २१ ३९ हतवति २३ हत्यरूद. ५६ हत्यापि ५५ हत्या हत्या २७दव २९ हृदन्तीत. ४४ हृदयमति ५. हृदयमपि ४७ हृदयात् ३८ हृदयनिममितः ५८ हदि किमपि ५५ दि मम ५८ दि मधु. ५९ हृदि मे ३४) हृद्यावधिः ... २० ... २. ४८८ २८ हेमे २३ २६ P. 2. 1. 5योति P. 3.1.2 येवरः 'P. 4. 1.7 निच्छद्म नेदम् P. 5. 1. 8 दौकितोज्ज्वल. P. 11. 1. 10 नमोऽयभवते भववे P. 11. 1. 12 शीधुनाऽऽकुल. P. 11.1, 4 महःस्खलनावलक्ष P.29. 1. P.34. 1. 13 कारिकापरमार्थों P.42.1.23 कम्पिनो P. 43. 1. 7 पति P. 44. 1. P. 45.1. 1 स्फुलिङ्गे P.48, 1. 3 ड्रिये 6 क्रीडड्रीड CORRIGENDA P.49. 1. 3 निस्सूता P.51.1 G विरहाा P.59. 1. 5 नवाट P. 63. 1.20 व्यावर्त्य कर्तव्यता P. 67. 1. 22 महे P. 68. 1. 26 तिलक श्रीवस्तुपाल P. 69. 1. 6 पयःपाने P.70. 1. 19 दानकीर्तिः P.73 1. 1 लिहोमि P.73, 1.27 दधीचिसमुन्न P. 81. 1. 29 ऽधिकम् P. 84. I. 3 चक्षुर्दिवि P. 91. 1. 14 जिद्वैव P,92.1. दत्त्वा & महत्त्वात् 5 राधा