·gooiborg vawna श्रीः । anno आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाङ्कितभव्याभशतपत्तूपरिष्कृता ॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मञ्जुलदर्शना । रसिकालिकुलं कुर्यादमन्दामोदमोहितम् ॥ २॥ स्तबका२५- linnananana

·चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला
(ग्रन्थ संख्या ६)
भादृचिन्तामणेस्तर्कपादः।
ON
भट्टकुलावतंस महामहोपाध्यायश्रीगागाभट्टेति
प्रसिद्धनामधेयश्रीविश्वेश्वर सुधी
विरचितः।
वाराणसेय राजकीय प्रधान संस्कृतपाठशालायां
व्याकरणशास्त्राध्यापकन पटवर्धनो पाव्हेन
तात्याशास्त्र्यपरनामकेनश्रीरामकृष्ण
शास्त्रिणा सपरिष्कारं परिशोधितः ।
राजराजश्वरी तारायन्त्रालये श्री बाबूहरिशसएप्लेन
मुद्रायित्वा प्रकाशितः ।
सन् १९०० इस्वी।
बैक्रम संवत् १९५७ ।
शुभम् ।

·No text on this page.

·श्रीगणेशाय नमः ॥ भादृचिन्तामणिः ॥ अधिसरयूतटिनीतटमधिसाकेताङ्गणमाघतदुद्यानम् । खेलन्नीरदनीलो बालो मे मानसे सदा भूयात् ॥ १॥ सारं यच्छतिशिरसामगोचरं यन्मनोवचसाम् । तत्कौशल्यावचसा शिक्षापात्रं महो वन्दे ॥ २ ॥ विश्वामित्रकुलध्वजः समभवद्यो भट्टनारायण- स्तदंशस्य करीरतां दधदयं विश्वेश्वराख्यः कृती । गागाभट्ट इति प्रथां दिनकरात्माप्तः पितुालनाद् मीमांसाम्बुनिधि प्रमथ्य चिनुते श्रीभादृचिन्तामणिम् ॥३॥ गुरोरथ कुमारिलस्य मुरविद्विषोपि श्रम- क्लमो न सफलो ऽवद्भवति तत्र कस्योद्यमः । सं साहसमिति प्रथामवितथा प्रकर्तुं ममो. द्यमोयमिति चिन्तयन् बुधजनः परिक्षाम्यतु ।। ४ ।। अथातो धर्मजिज्ञासा ॥१॥ अनेन सूत्रेण विषयप्रयोजनकथनद्वारा शास्त्रारम्भकर्तव्यता प्रतिपाद्यते । कर्तव्यपदाध्याहारेण जिज्ञासापदे विचारलक्षण- या च वेदाध्ययनानन्तरं वेदाध्ययनहेतुको धर्मज्ञानेच्छाप्रयो- ज्यो धर्मप्रमाफलको विचारः कर्तव्य इति सूत्रार्थः । तेन वि- चारहेतुसूत्रसमुदायरूपशास्त्रस्य धर्मज्ञानप्रयोजनकता धर्मविषय- ता चोक्ता । सम्बन्धोपि प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । वेदाध्य- ·२ भादृचिन्तामणे यनहेतुकता चाधीतवेदस्य धर्मेण पापमपनुदतीत्यादिवाक्ये. भ्यः । सामान्यतो धर्मज्ञानस्य विशेषधर्मप्रकारकज्ञानेच्छाहेतु. त्वात् । तथाहि । धर्मेणेति वाक्येन सामान्यतो धर्मज्ञाने तदुत्तरं तदनुव्यवसाये धर्मज्ञानत्वसामान्यप्रत्यासत्त्या सकलधर्मज्ञा- नज्ञानम् । घटत्वसामान्यप्रत्यासत्या नीलघटादिज्ञानवत् । ततस्तद्विषयकेच्छेति क्रमेण सामान्यधर्मभकारकझानस्य वि- शेषधर्मप्रकारकेच्छाप्रयोजलत्वम् । सा चेच्छा सप्रमाण- कधर्मज्ञानं जायतामित्याद्याकारिका, तादृशेष्टसाधनताज्ञानज- न्या च । तादृशज्ञानज्ञानं च धर्मज्ञानत्वसामान्यलक्षणप्रत्या- सन्त्येति। तेन चाधीतवेदोऽधिकारी प्रदर्शितः । इदं च सूत्रं स्मृ- तिरूपं स्वमूचितन्यायानुग्राह्यममाणसापेक्ष चेत्यध्ययनविधिमूल- कम् । तेनापि वेदाध्ययनानन्तरं तदर्थज्ञानाय विचारविधानात् । तथाहि । स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यत्राध्ययनकरणकभावनायामर्थ- ज्ञानं भाव्यम् । कर्मानुष्ठानौपंयिकत्वेन पुरुषार्थत्वादिति । स्व- र्थित्वमिति चेत् । न । अदृष्टार्थत्वापनेः । नाप्यक्षरग्रहणम् । पुरुषार्याननुबन्धित्वात् । व्याकरणादीनां वेदाङ्गत्वोपपत्ते । अ- ङ्गत्वं कार्यजनने सहकारित्वं, तच्च वेदाध्ययनस्यार्थज्ञानार्थत्वे उपपद्यते । व्याकरणादीनां वेदार्थज्ञानोपयोगित्वात् । स्व- गर्थित्वे वा तदनुपयोगात् । वेदाध्ययनमिष्टजनकदृष्टार्थकम् । अर्थवद्विषयकविहिताध्ययनत्वात् अङ्गाध्ययनवदित्यनुमानात् । अत्र स्तोमाध्ययने व्यभिचारवारणाय अर्थवद्विषयकेति । वि- षमन्त्राध्ययने व्यभिचारवारणाय विहितेति । अतो ऽर्थज्ञानं भाव्यम् । न चार्थज्ञानस्य भाव्यत्वे ऽनध्यायादिनियमानां स्व- रूपकार्ययोरनुपयोगादध्ययनाङ्गत्वानुपपत्तिः । कार्योपयोगाभा- वेपि विघ्ननिवारणार्थत्वेन स्वरूपोषयोगित्वात् । नियमापूर्वे उप- ।

·। तर्कपादः । योगाच्च । कर्मार्थकतव्यप्रत्ययस्तु सम्बन्धमात्रे लाक्षणिकः । विषं भुनक्ति सक्तूञ् जुहोतीतिवदनीप्सितकर्मत्वपरो वा । ईप्सि- तकर्मत्वपरत्वेपि स्वाध्यायकर्मकभावनाविशिष्टतत्करणभावनावि- धित्वेनैतस्य विधरर्थज्ञानभाव्यकत्वमिति कश्चित् । अत्र स्वाध्या- यत्वं स्वशाखात्वम् । स्वत्वञ्च परम्परया ऽध्ययनविषयत्वमनु. ष्ठानविषयलं च । तेन वेदत्रयान्तर्गतैकैकशाखापर: स्वाध्याय- शब्दः । तेनाध्ययनानुष्ठानयोः स्वपरम्परापरिगृहीताध्ययनानु- छानविषयत्वोपपत्तिः । तत्रेतिकर्तव्यतापेक्षायां योग्यतया वि- चार इतिकर्तव्यतात्वेन सम्बध्यतइति विचारकर्तव्यतासिद्धिः । एवं च “स्थाणुरयं भारहारः किलाभूदधीत्य देदं न विजाना- ति योर्थम्" "योर्थज्ञ इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति ज्ञानविधूत- पाप्मे" साभिज्ञतदनभिज्ञनिन्दास्तुती उपपद्यते इति वार्ति- कादयः ।। पिचरणास्तु प्रोक्षणादिविधावपूर्वसाधनत्वेन बीहीणामि- वात्रापि प्रयोजनवदर्थज्ञानजनकत्वेन स्वाध्यायस्यैव भाव्यत्वं, वेदार्थज्ञानस्य द्वन्यप्राप्तिप्रतिष्टापयिकत्ववत्कर्मानुष्ठानौपयिकत्व- मिति लोकसिद्ध पुरुषार्थत्वं, द्रव्यानवत् । अतोय. विधि: प्रतिग्रहादिनियमबदध्ययननियमार्थः । नन्वध्ययननियमस्य नि- षेधेषु नोपयोगः, अध्ययनेनैव विध्यर्थ जानन विधेयानुष्ठानेन फ- कमाप्नुयादितिवदध्यपनेनैव निषेधार्थ जानन निषेध्यानुष्ठानेन प्रत्यवेयादिति कल्पनायां निषेधाध्ययने प्रवृत्त्ययोगादिति चेत्। न । तत्रागत्याऽध्ययनेनैव निषेधार्थमजानन् प्रत्ययादिति क- ल्पनात् । न चैतावता ऽदृष्टार्थकत्वं, नापि विनियोगमङ्गः। य. देव विद्यया करोतीति वाक्यं तु अर्थज्ञानस्य नाङ्गताबोधकं, किं तु श्रद्धोपनिषजन्यज्ञानार्थवादः । अस्तु वा यत्कसेतीति ·भादृचिन्तामणेः वैदिककर्मसामान्यमुद्दिश्य विद्यापदलक्षितार्थज्ञानाविशेषनियमार्थः सन्नताबोधकः, वाहिविधिवत् । तथापि न क्रत्वपूर्वार्थज्ञानजन- कत्वेनैवोद्देश्यता, येनाध्ययनस्याङ्गता स्यात, स्याच्च प्रकरणापे- क्षा । स्वाध्यायस्योद्देश्यत्वादेव तद्गतकत्वाविवक्षया वेदानधी- सेत्यादिस्मृतरेतन्मूलकत्वे न तन्मूलश्रुत्यन्तरकल्पनागौरवम् । तेनार्जनविधिवद् अर्थज्ञानजनकत्वेनैवोद्देश्यतेति अर्थज्ञानफल- कविधिर्विचारकर्तव्यताक्षेपक-इत्याहुः ।। तेनार्थज्ञानपर्यन्तं गुरुकुलवासो विचारकरणं चाध्ययन विधेः फलम् । क्रत्वर्धिकारनियमाच्च । तथाहि । वसन्त ब्रा. ह्मणमुपनयीत ग्रीष्मे राजन्यं शरदि वैश्यमित्यादिवाक्यैाह्म- णायङ्गत्वेनोपन्यनं विधीयते । अवर्षे ब्राह्मणमुपनयीतेत्यादि- वाक्येषु ब्राह्मणाझुद्देशेनाष्टवर्षत्वादिविधिः तत्सन्निधिपठितथा- ध्ययनविधिः कर्तृसापेक्षः कार्यापेक्षानुपनीतानेव कर्तृन् गृह्णाति इत्यध्ययनविधियुक्ताध्ययनजन्यार्थज्ञाने त्रैवर्णिकानामेव सिद्धे ऋतुविधयो ऽप्यर्थज्ञानोपायाक्षेपकत्वाभावलाघवसहकृता ब्राह्म- णादिपरा एव भवन्तीति शूद्रादेरुपनीतकर्तृकाध्ययनजन्यार्थज्ञा- नरूपाङ्गसम्पादनासमर्थस्य नाधिकारः । तमध्यापयीतेति सन्नि- घिसिद्धोपनीलकर्तृकत्वानुवादः । यद्वा उपनयनाध्यापनवाक्य- योः प्रयोजकव्यापाराविवक्षया उपगमनाध्ययनविधिः । अ- वर्षों ब्राह्मण उपगच्छेत्सोधीयीतेति शाखान्तरीयत्वेन स्वा- ध्यायविधानर्थक्यम् । कर्मणां नित्यतया उपनयनाध्ययनयोः फलतो नित्यत्वम् । यद्वा ब्रह्मक्षत्रविशां काल औपनायनिकः परः । अत ऊर्ध्व पतन्त्येते इति : वाक्येन. अनधीयाना बात्या भवन्तीति नि- ·PANESEARRIAAAAAYARI says ५ तर्कपादः । षेधेन च नित्यत्वसिद्धिः । अधीतवेदस्य प्रयोजनववं चेत्थमवसेयम् । विधीनां प्रवृत्तिजनकप्रवर्तनाज्ञानम्, अ. र्थवादानां प्राशस्त्यज्ञानं, मन्त्राणां विशिष्टार्थस्मरणं, ना- नां कर्मभेदो गुणफलोपबन्धः सङ्कल्पलाघवं च, सानामक्षरा- भिव्यक्तिः, स्ताभानां सामकालपूर्तिः, उपनिषदां पारलौकिक- फलककर्मप्रवृत्तिजनकशरीरव्यतिरिक्तजीवात्मज्ञानं, क्रमज्ञानादि- च यथेष्टमूहनीयम् । एवमङ्गानां वेदोपकारकत्वम् । तच्च शिक्षा- या: स्वरादिनिश्चयद्वारा, कल्पस्य शाखान्तरसन्दिग्धविध्युप- संहारद्वारा, न्यायलभ्यार्थतात्पर्यनिर्णयद्वारा च, व्याकरणस्य वैदिकोहविज्ञानद्वारा, छन्दसां वैदिकवाक्यपारमाणद्वारा, ज्यौ- तिषस्य वैदिककर्मप्रयोगोपयोगितिथ्यादिज्ञानद्वारा,, अधीतवेद- जन्यार्थज्ञानोपयोगित्वाद् शास्त्रारम्भसिद्धिवैवी । अधिकरणं च पञ्चाङ्गम् । विषयः संशयश्चैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरः। प्रयोजनं च पञ्चाङ्गं शास्त्रे ऽधिकरणं स्मृतम् ।। सङ्गतिश्चेति कचित्पाठः । तच्चेत्थम् । अध्ययनविधिर्विष. यः । वेदाध्ययनोत्तरं धर्माधर्मज्ञानफलकविचारविधायको न वे ति संशयः । अध्ययनस्य गुरुमुखोच्चारणपूर्वकोच्चारणरूपत्वा-' तस्य विश्वजिद्वत्स्वार्थत्वादधीत्य स्नायादिति स्नानविधिना न कर्तव्य इति पूर्वपक्षः । उक्तयुक्तया ऽध्ययनविधेरर्थज्ञानपर्य- न्ततया वस्य विचारमन्तरेणासम्भवात्कर्त्तव्यः । स्मृतिस्त्वध्य- यनकरणकभावनोत्तरकालं स्नानमिति व्याख्येया । श्रुत्यनुरो- धादिति सिद्धान्तः । प्रयोजनं स्पष्टम् । एवमग्रे ऽप्यधिकरणानि द्रष्टव्यानि । तथा च सिद्धं धर्मज्ञानाय शास्त्रमारम्भणीयमिति । तज्ज्ञानं च स्वरूपप्रमाणसाधनप्रयोजनविचारद्वारेणेति तच्चिन्ता। HOUHAN ·६ भादृचिन्तामणेः एवं सूत्रे अकारप्रश्लेषणाधर्मचिन्ताया अपि शाखे विषयत्व- मुक्तम् ॥ अत्र जैमिनेर्विधनाभावनिश्चयाद् ग्रन्थादौ न मङ्गलाचरणे प्रवृत्तिरिति जीर्णाः । वस्तुतस्तु अतः पदेन अध्ययनहेतुत्वोक्ते- रानन्तर्यस्याप्यर्थप्राप्तत्वादथशब्दानर्थक्याप त्या अथशब्दो मङ्ग- लार्थकः । तत्त्वं च समाप्तिविघ्नध्वंसान्यतरहेतुत्वेन विहितत्वम् । विधायको वेदस्त्वाचारानुमेयः । न च नास्तिकग्रन्थकादम्बयो- दावन्वयव्यतिरेकव्यभिचारेण मङ्गलस्य तद्धेतुत्वेन विधिन सं. भवतीति वाच्यम् । व्यभिचारस्य हेत्वन्तरमयुक्ततया श्रुतियो- धितहेतुत्वबाधकत्वाभावाद्विघ्नसमसङ्ख्याकमङ्गलत्वेन कारणत्व- कल्पनाद्वेति नीर्णाः । समाप्तेर्बुद्धिप्रतिभादिष्टसामग्रीजन्यतया मङ्गलाजन्यत्वेन विघ्नध्वंसहेतुत्वेन विहितत्वं मङ्गलस्वामिति मणि- कृत् ॥ अत्र चिन्तयन्ति । विघ्नध्वंसस्य न भाव्यता, अपुरुषा- थत्वात् । न च समाप्तिजनकत्वेन तस्य पुरुषार्थता । समाप्तौ विघ्नसंसर्गाभावस्यैव जनकतया ध्वंसस्थाजनकत्वात् । अन्य- था विघ्नात्यन्ताभाववदारब्धस्य समातिर्न स्यात् । इष्टसाधनं- त्वभाव्यत्वयोः समानमकारकत्वनियमात् । न च विघ्नसंसर्गा भावस्यैव भाव्यता । अत्यन्ताभावभागभावयोर्वसवदजन्यत्वेन संसर्गाभावत्वस्य भाव्यतानवच्छेदकत्वात् । अतो ऽदृष्टद्वारा म. ङ्गलस्य बुद्धिप्रतिभादीनां च दृष्टद्वारा समाप्तिजनकत्वम् । यदि चोपचापकर्मत्वेन तुषाणामन्वये तादृशनियमस्य व्यभिचार इति विभाव्यते तदा कीर्णकरमतिपत्तिकर्मत्वातिरिक्तकर्मत्त्वान्वये तादृ- शनियमाद्विघ्नध्वंसत्वस्य मान्यतावच्छेदकत्वानुपपत्तैिरेव । अ- दृष्टकल्पनागौरवं तु विघ्नध्वंसस्य फलस्वेपि मङ्गले पर्वोत्तरका संहृतये तुल्यमिति दिक् ॥

·। तर्कपादः । चोदनालक्षणार्थो धर्मः॥ २॥ अनेन सूत्रेण धर्मस्वरूपं तलमाणं चोच्यते । न तावद्या- गापूर्वोभयनिष्ठा धर्मत्वं जातिः । यागस्य क्रियेच्छान्यतररूप- तया क्रियात्वेनेच्छात्वेन च सङ्करात् । अतो ऽपूर्वनिष्ठैव सुख- कारणतावच्छेदिका धर्मत्व जातिरिति नैयायिकाः ॥ अपूर्व- मजानतामपि यागादिकर्तरि धार्मिक इति प्रयोगाद्वदबोधितष्ठ- साधनत्वरूपों यागापूर्वोभयनिष्ठोपाधिरेव धर्मवमिति केचित् ॥ वस्तुतस्तु अलौकिकश्रेयःसाधनत्वेन विहितक्रियात्वं विहि- तत्वं वा धर्मत्वम् । सोमादिष्वङ्गत्वेन विहितेष्वतिव्याप्तिवारणा- य तृतीयान्तम् । अलोकिकत्वं च वेदतदुपजीविप्रमाणातिरिक्त- प्रमाणागम्यत्वे सति प्रमितिविषयत्वम् । वेदत्वं च न मुख्य- वेदप्रयोगविषयत्वं शाखासमुदायत्वं वा, शाखात्वस्य वेदैकदे- शत्वरूपतया आत्माश्रयात । नापि सन्दिग्धकर्तृकवाक्यत्वम् । वादिनोः सन्देहाभावेन मध्यस्थस्य वादिपञ्चावयववाक्यप्रयोग- अन्यतया तत्र पक्षतावच्छेदकज्ञानाभावेनान्योन्याश्रयात् । अतो मन्त्रत्वब्राह्मणत्वव्यापैकजातिविशेषो वेदत्वमिति केचित् । त- दपि पौराणमन्त्रब्राह्मणत्वव्यापकपुराणत्वे ऽतिव्याप्तेर्न युक्त- म । शब्दतदुपजीविषमाणातिरिक्तप्रमाणजन्यप्रमित्यविषयार्थक- खे सति शब्दाजन्यवाक्यार्थज्ञानजन्यप्रमाणशब्दत्वं वेदत्वमिति चिन्तामणिः । अत्र लौकिकवाक्ये ऽतिव्याप्तिवारणाय सत्य- न्तं, घटादिवारणाय द्वितीयं, स्मृतिपुराणादिवाक्येष्वतिव्याप्ति- वारणाय शब्दाजन्येति । तादृशेश्वरीयज्ञानजन्यत्वाद्वेदस्य ल- क्षणसमन्वयः । अपौरुषेयवाक्यत्वं वेदत्वम् । अपौरुषेयत्वं च पौरुषेयभिन्नत्वम् । पौरुषेयत्वं च न तावत्स्वतन्त्रपुरुषप्रणीतत्त्व- - ·८ भादृचिन्तामणेः म् । स्वातन्त्र्यस्य निर्वक्तुमशक्यत्वाद्, व्यर्थविशेषणत्वात्, प- ठ्यमानभारते ऽव्याप्तेश्च । नापि शब्दाजन्यवाक्यार्थगोचरयथार्थ- ज्ञानजन्यजातीयत्वं, पठ्यमानभारते अव्याप्तिवारणाय तज्जा- तीयेति । महाभारतादावसम्भवात् । सर्वस्यैव शब्दजन्यवाक्या- र्थज्ञानजन्यत्वात् । तदुच्चारणेच्छाजन्यवाक्यत्वं, तदर्थधीजन्य- वाक्यत्वं वा, सजातीयोचारणानपेक्षोच्चरितजातीयत्वं वा, स्मृ- तिपुराणादिष्वव्याप्तिवारणाय सजातीयेति । एतादृशपौरुषेय- त्वाभावस्य घेदे सत्त्वात् । तथा च सिद्धमपौरुषेयं वाक्यं नेद इति । उपपादयिष्यते चेदमुपरिष्टात् । अनिष्टसाधनकलजभक्ष- णादौ व्यभिचारवारणाय श्रेयःपदम् । अपूर्वे व्यभिचारवारणाय विहितेति । वत्वं च विधिविषयभावनान्वयित्वम् । तेन फलसा- धनत्वेन विहितक्रियाद्रव्यगुणादीनां धर्मत्वम् । एतेन चिहित- क्रियाजन्यत्वमपूर्वनिष्टमेव धर्मत्वमित्यपास्तम् । धर्मः क्षरति की- तनादित्यादौ तु लाक्षणिकः प्रयोगः । एवं च “यज्ञेन यज्ञमय- जन्त देवास्तानि धर्माणी"ति। "इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मः इति निर्धारणषष्ठयपि सङ्गच्छते न चैकं श्येने धर्मत्वापत्ति, रिष्टत्वात् । प्राणवियोगरूपहि- साया: श्येनफलत्वेन श्येने हिंसात्वाभावानिषेधाभत्तेरधर्मत्वा- योगात् । तदुक्तम् । हिंसा हि फलमेतेषां भिन्ना तेभ्यः स्वरूपतः । सा.हि प्राणवियोगात्मा श्येनस्तत्रासिवत्पृथक् ।। यदि च पाणवियोगानुकूलव्यापारस्य हिंसात्वमुपेयते त- दाप्यदृष्टाद्वारकच्यापारस्य हिंसात्वात श्येने तदभावः सुवचः।. अस्तु वा हिंसात्वं तयाप्यग्नीषोमीयाहसावविधैयतया निषेधाम- ·९ । तर्कपादः। वृत्तेधर्मत्वोपपत्तिः । यागे रागादङ्गे वैधी प्रवृत्तिरित्यादि प्रा. भाकरवचनं नियुक्तिकत्वादनादेयम् । यदि च तत्र हिंसात्वा- भावेप्यदृष्टद्वारकमरणानुकूळव्यापारस्याभिचारत्वेन "अभिचारमहीनं च त्रिभिः कृच्छविशुध्यति" इति स्मृत्या ऽभिचारस्य निषिद्धतया तत्राधर्मत्वं विभा- व्यते । तदा बस्यान्यतररूपेण धर्मत्वेपि न क्षतिः । अलौकिक- पर्दैनैव विवाहार्थमिथ्यावादस्य विधेयत्वेपि धर्मत्वं व्यावय॑ते । तस्य विवाहमात्रसाधनतया तदभावात् । अत एव “पञ्चानृता- न्याहुरपातकानी"ति पातकत्वाभावमानं तत्र, न तु धर्मत्वम् । उपनिषज्जन्यात्मज्ञानस्याविद्यानिवृत्तिद्वारी मोक्षजनकस्य प्र- माणान्तरप्राप्तत्वान्नालौकिकत्वमिति न तत्र धर्मत्वम् । अस्तु वा तत्र धर्मत्वम् । निषेधबोधितालौकिकानिष्टसाधनत्वमधर्मत्वम् । इदमप्यवधेयम् । स्वमकृतगङ्गास्नानादीनां मिथ्यात्वेपि श्रेयः- साधनतया धर्मत्वम् ॥ यस्यांयस्यामवस्थायां यद्यत्कर्म करोति यः। तस्यान्तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥ इति वचनात् । अतः सिद्ध क्रियादीनां धर्मखरूपत्वम् । ए. तत्ममितिकरणं वेदः। तत्रापि प्राधान्येन विधिनिषेधौ । ननु कोयं विधिस्तेन च कथमलौकिकश्रेयःसाधनत्वबोध इति चेत् । अत्र के चित् । लिङादिश्रवणे प्रवृत्तिर्जायतइति लिङादिज्ञानं प्रवृत्तिसामग्रीजनकम् । सा च कृतिसाध्यत्वप्रकारकेच्छारूपा चिकीर्षा,तज्जनकज्ञानं च लिङादिभिर्जन्यते, तच्चेसाधनत्व- बलवदनिष्टाननुबन्धित्त्वज्ञानम् । अन्यतराभावे प्रवृत्त्यजननी- -त् । अतो लिङगदिज्ञानेन त्रितयज्ञानजननात् त्रितयेपि शक्तिः । पुष्पवन्तशब्दवधुगपदर्थत्रयस्य बोधः । अन्वयश्च तेषां विधेय- २ ·भादृचिन्तामणे धात्वर्थे । एवं च यागादिनिष्ठेष्टसाधनताबोधाद्ध, प्रामाण्यं, निषेधेष्वपि कलञ्जभक्षणादावनिष्टसाधनत्वबोधादधर्मे प्रामाण्य. मिति के चित् ॥ मीमांसकास्तु विधेः प्रवर्तनायां शक्तिः । श. ब्दजन्यप्रवृत्तौ प्रवर्तनाज्ञानस्य हेतुत्वात् । प्रवर्तनाज्ञानस्य प्र- वृश्चिहेतुत्वम्, अहमेनं प्रवर्तयामि आचार्यों मां प्रवयतीत्यनु- भवात् । न च तत्रेष्टसाधनत्वज्ञानमेव प्रवर्तकम् । अनिष्टसाधने- पि आचार्यप्रवर्तितोहं कोमात्यनुभवात् । प्रवर्तनाच पर- निष्ठप्रवृत्तिहेतुः प्रवर्गक धर्मः । प्रवर्तकधर्मत्वं चाहमेनं प्रवर्तथा- माति देवदत्तस्त्वां पर्वतयति नाहमित्यादिमतीतिसाक्षिकं, भो- जनस्य स्वनिष्ठप्रतिहेतुत्वेन प्रवर्तनात्ववारणाय परनिष्ठति, प्रवृ- त्तिविशेषणम् । आचार्यत्वादिवारणाय प्रवृत्तिहेतुरिति । प्रवृत्ति- हेतुलिङादिवारणाय धर्मत्वं समवेतत्वं बोध्यम् । स च धर्मों लोके इच्छादिरूपो वेदे तु तदसम्भवाल्लिङगदिनिष्ठो ऽलौकिकः कल्प्यते । प्रवृत्तिजनकत्वं च प्रवृत्तिविषयेष्टसाधनताज्ञानजनन· द्वारेत्याक्षिप्तेष्ट साधनताबोधकत्वात् सिद्धं विधेः प्रामाण्यम् । एतच्च नियोज्यान्वयवादे स्फुटीकरिष्यते । एवमर्थवादानामपीष्टसा- धनयागविशेष्यकलक्षितमाशस्त्यप्रकारकपमितिजनकत्वेन भाव- नाविशेष्यकथाशस्त्यादिमितिजनकत्वेन वा प्रकारांशे अनधि- गतार्थगन्तृत्वं विशेष्यांशें धर्मप्रमाजनकत्वं चोपपादनीयम् । एवं मन्त्राणां निर्वापाग्न्यादिस्मारकत्वेनानधिगतार्थगन्तृत्वरूप- प्रामाण्यासम्भवेपि अविसंवादिफलकत्वमेव प्रामाण्यमिति जी- र्णाः ॥ अङ्गताविधिकल्पनद्वारेष्टसाधननिर्वापादिविशेष्यकम- न्त्रप्रकारकप्रकाश्यतादिसंसर्गकप्रमाप्रयोजकत्वेनोमयोपपत्तिरित सोमेश्वरः ॥ प्रयाजादिमन्त्रादिविशिष्टेन भावयदिनि प्रयोगवि-- . ध्यर्थे पदार्थे पदार्थविधया प्रामाण्यमिति मिश्राः ॥ वस्तुतस्तु ·तर्कपादः । मन्त्राणां मन्त्रवाक्यार्थबोधजनकत्वेनैव प्रामाण्यं निर्वापाग्न्यादि- संसर्गस्यानधिगतत्वेनानधिगतार्थगन्तृत्वोपपत्तेः । इष्टसाधननिर्वा- पस्य विशेष्यत्वाद्धर्मप्रामाण्योपपत्तेश्च । यदि च स्वसमाना- धिकरणस्वाव्यवहितपूर्वक्षणवृत्तिज्ञानाविषयविषयकत्वरूपमनधिग- तार्थकत्वं विभाव्यते तदा सुतरां स्मारकत्वे ऽपि प्रामाण्योपप- त्तिः । एवं नाम्नां सप्रकारकप्रमितिजनकत्वेन प्रामाण्यम् ॥ तस्य निमित्तपरीष्टिः ॥ ३॥ धर्मे वेदः प्रमाणमित्युक्तं, तत्सम्भवति नवेति परीक्षा, प्रत्य- क्षार्दानां धर्ममामाण्यासम्भवनिरूपणद्वारा क्रियतइत्यर्थः । किं नाम प्रामाण्यं प्रमाकरणत्वम् । ननु किं प्रमात्वम् । उच्यते । यथार्थानुभवत्वम् । याथार्थ्यञ्च तद्वद्विशेष्यकत्वे सति तत्प्रकार- कज्ञानत्वं, भ्रमवारणाय विशेष्यकान्तम्, रजतविशेष्यकद्रव्यत्व- प्रकारकज्ञाने रजतत्वप्रमात्ववारकं तत्मकारकमिति । न च रङ्गरजतयोरजतरङ्गप्रतीतेः प्रमात्वापत्तिः, ज्ञानक्येन तद्वाविशेष्यक- स्वतत्मकारकत्वयोः सत्वादिति वाच्यम् । तद्वद्विशेष्यकत्वा- वच्छिन्नतत्प्रकारकत्वस्य विवक्षणात् । तत्रापि येन सम्बधेन तद्वत्त्वं तेन तत्प्रकारकत्वं बोध्यम् । अतो न समवायेन लोहितः स्फटिक इति ज्ञाने ऽतिप्रसङ्गः । न चैवं पाकरक्त इदानीं श्या- मरूपवानिति प्रतीतेः प्रमात्वप्रसङ्गः । यदवच्छिन्नेत्यस्य विव- क्षितत्वात् । रूपप्रकारताया वर्तमानकालावच्छिन्नरूपवद्विशेष्य- कत्वानवच्छेदकत्वात् ॥ अन्ये तु अयं विनाशीत्यादौ मतुपो वर्तमानार्थत्वासम्भवेन सम्बन्धार्थकत्ववदत्रापि सम्बन्धार्थ- कत्वादव्याहतमेव प्रमात्वमित्याहुः ॥ निर्विकल्पकस्य तु भूपलमोभयबाहर्भूतत्वमेवाकरे व्यक्तम् । अस्तु वा तस्यापि ·2009 sansien AND । । भादृचिन्तामणेः प्रमात्त्रं, विशेष्यावृत्त्यप्रकारकत्वस्यैव प्रमात्वात् । अत्र ज्ञानत्व घटितमेव प्रमात्वं सुवचं, तथापि तस्य स्मृतिसाधारण्येन तत्का रणस्य प्रमाणान्तरतापत्त्यानुभवत्वघाटितमेवानुमन्यन्ते सांप्रदा. यिकाः । अनुभवत्वस्य जातित्वेन ज्ञानत्वाघटितत्वान गौरवमि- त्यन्ये । वस्तुतस्तु ज्ञानत्वघटितमेव त, ल्लाघवात् । न च स्मृतिका- रणस्य प्रमाणान्तरतापत्तिः। इष्टत्वात् । नियुक्तिकमवादस्य हेयत्वा- त् । अत एव मन्त्राणां स्मारकत्वे ऽपि प्रामाण्यम्.। अनुभवत्वं च स्मृतिभिन्नज्ञानत्वं, स्मृतिजनकतावच्छेदकजातिविशेषो वा। न च स्मृतौ निश्चयत्वेन ज्ञानत्वेन चा जनकतेति वाच्यम् । गौ- रवात् । बहुतरानियताजनकवृत्तित्वाच । न च स्मृतितो ऽपि स्मृ. तिजननाचानुभवत्वेन स्मृतिहेतुतेति वाच्यम्.। प्रथमानुभवस्यैव संस्कारद्वारा तत्र हेतुत्वात् । न च स्मरणेनानुभवजन्यसंस्कार- नाशात्स्मरणोत्तरमस्मरणप्रसङ्गः । चरमस्मृतेरेव तन्नाशकत्वक- ल्पनात् । अतो ऽनुभवत्वेन स्मृतिजनकता । संस्कार प्रति तु उ- पेक्षान्यनिश्चयत्वेन । संशयात्संस्काराजननानिश्चयेति । समा- नप्रकारकस्मृतेरेव संस्कारनाशकत्वकल्पनात्समूहालम्बमादितो नैकागोचरक्रमिकस्मरणानुपपत्तिः । उद्बोधकसमवधानस्यैव तत्तत्स्मृतिजनकत्वात् । उपेक्षात्वं च प्रवृत्तिनिवृत्त्यजनकज्ञानत्व- म् । तादृशेन संस्कारानुत्पत्तेः सर्वसम्मतत्वात् । उपेक्षान्यत्वञ्च उपेक्षात्वात्यन्ताभावत्वम् । तेनांशे उपक्षात्मकस्यांशे ऽनुपेक्षात्मक- स्य सुवर्णतणे इति ज्ञानस्याद्याशेन संस्काराजनकत्वमपत्यूहम् । तदंशे उपेक्षात्वाभावसत्त्वात् । इदं रजतामति ज्ञाने प्रकारांशे प्रमात्वाभाववत् । अतो ऽनुभवत्वं जातिः। वस्तुतः संस्कारं प्रति उपेक्षान्यसंशयान्यानुभवत्वेन स्मृति प्रति ज्ञानत्वेन जनकता, ना- तः पण्डसंस्कारकल्पनेति युक्तम् । एवं च संस्कारजनकताव- ·तर्कपादः । १३ च्छेदकतया ऽनुभवत्वजातिसिद्धिरिति ॥ संस्कारश्च सविषय. कः । अन्यथा पटविषयकानुभवस्य स्वजन्यसंस्कारसम्बन्धेन स्मृतिहेतुत्वे घटत्वप्रकारकानुभवात् तद्विशेष्यकस्मरणापत्तिः। अ. तः समानप्रकारकसमानविशष्यकसंस्कारस्य तादृशस्मृति प्रति हेतुत्वान्नानुपपत्तिः । एवं च स्मृतिजनकतावच्छेदके ऽनुभवत्व- स्याप्रवेशेन लाघवम् । समानविशेष्यकसमानप्रकारकत्वेनैव स्मृ- तिजनकत्वादिति दिक् ॥ स्मृतित्वं च ज्ञातविषयकज्ञानत्वं, सं- स्कारजन्यज्ञानत्वं वा । एवं चाज्ञातविषयकं : बाधकंज्ञानरहित- ज्ञानं प्रमोति फलितम् । अनेनैवाशयेनागृहीतग्राहित्वं प्रामाण्य- मित्याचक्षते । न चैवं गृहीतविषयकधारावाहिकज्ञानस्यामामा- ण्यप्रसङ्गः । कालस्य. षडिन्द्रियवेद्यत्वेन पूर्वक्षणविशिष्टघटस्य वि. षयीकरणेन तादृशस्योत्तरज्ञानाविषयतया ऽनधिगताविषय- कत्वसम्भवात् । मन्त्राणामनुवादवाक्यानां स्मृतीनां च स्व- समानाधिकरणस्वाव्यवाहितपूर्वक्षणवर्तिज्ञानाविषयविषयकत्वस्व- रूपागृहीतग्राहित्वेन प्रामाण्योपपत्तिः ॥ तानि च प्रमा- गानि प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दार्थापत्त्यनुपलब्ध्याख्यानि प- इ लौकिकानि । धर्मप्रमाणानि वियर्थवादमन्त्रनामधेयस्मृति. शिष्टाचाररूपाणि षट् ॥ धर्मभेदकानि शब्दान्तराभ्याससंख्या- नामगुणप्रकरणान्तराणीति षट् । धर्माङ्गताबोधकानि श्रुतिलिङ्ग- वाक्यमकरणस्थानसमाख्यति षट् । श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्यम- त्तिरूपाणि षट् क्रमबोधकानि । वचननामलिङ्गान्यतिदेशप्रमाणा- नि । स्थानापत्तिरूहप्रमाणम् । प्रत्याम्नानप्रतिषेधार्थलोपरूपा- णि बाधप्रमाणानि ॥ एवमेकत्रिंशदलौकिकप्रमाणानि । एषा- -मालोकसंयोगादिवत्सहकारितामातं, विधिरेवात्र मानमित्य- पि केचित् । इदं तु चिन्त्यते । ज्ञानप्रामाण्यं ज्ञानहेतुभिन्नहेतु- ·Hit SMARCH AN RE १४ भादृचिन्तामणे: जन्यं ज्ञानग्राहकभिन्नज्ञानग्राह्यञ्चो, तरज्ञानसामग्रीजन्यं ज्ञान- ग्राहकसामग्रीग्राह्य वेति ॥ अत्र नैयायिकाः । प्रमात्वं ज्ञानसामा- न्यकारणभिन्न कारणजन्यतावच्छेदकम् । ज्ञानवृत्त्यनित्यधर्म- त्वात् । अप्रमात्ववदित्यनुमानेन प्रमावस्येन्द्रियादिगतगुणजन्य- त्वं सिद्धयति । दोषाभावस्य कारणत्वे गौरवात् । पीतः शङ्ख इति शङ्खममानुत्पत्तिप्रसाच । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तहेतुक- त्वसिद्धेश्च । एवं च प्रमायां गुणः भ्रमे दोषः कारणम् । किं च रङ्गादपि रजतज्ञानोत्पत्तिदर्शनान्न ज्ञानमात्रस्य तत्प्रकारक- त्वावच्छिन्नतद्वादशण्यंकत्वानयमः । अतस्तत्र भिन्ना सामग्री वा- च्या। ज्ञानसामान्यकारणजन्यत्वे जन्यज्ञानमात्रस्य प्रमात्वप्रस- गः । तेन प्रामाण्यमप्रामाण्यं च परत उत्पद्यते । एवं ज्ञानान्तरण गृह्यते । तच्च इदं ज्ञानं प्रमा, गुणवत्कारणजन्यत्वात्, अर्थ- क्रियासंवादात्, बाधाभावाद्, इत्याधनुमानम् । संवादत्वं च त- द्विषयविषयकत्वम् । न चैवं वेदवाक्यजन्ययागस्वर्गसाध्यसाध- नभावज्ञाने ऽर्थक्रियासंवादाभावात् न कदापि प्रामाण्यनिश्चयः स्यादिति वाच्यम् । तेषामीश्वरवाक्यजन्यतया गुणवत्कारणज- न्यत्वेन तदनुमानात् । न चार्थक्रियादिज्ञानेषु कयं प्रामाण्य- निश्चय इति वाच्यम् । अगत्या तत्र स्वतःमामाण्यग्रहाङ्गी- कारात् । तस्मात्परतः प्रामाण्यं निश्चीयतइत्याहुः । सिद्धान्त- स्तु अनन्तगुणानां हेतुत्वमपेक्ष्य ज्ञानसामान्यसामग्रीजन्यत्व- स्यैवोचितत्वात् । दोषवादन्द्रियजन्यस्यापि धयेशे प्रमावी- च । एतेन गुणज्ञानज्ञाप्यत्वं दोषाभावज्ञानज्ञाप्यत्वं चापा- स्तम् । अनेकदोषाभावानामननुगतत्वेन गौरवात् । अतो न ज्ञानोत्पत्तेः परतस्त्वं, नापि ज्ञप्तेः परवस्त्वं सम्भवति । तथा हि । नोदकाहरणरूपार्थक्रिया ज्ञानेनार्थनिश्चयद्वारा पूर्वज्ञाने ·तर्कपादः । प्रामाण्यनिश्चयः । तस्यापि स्वप्नावस्थायामर्थव्यभिचारेण तेनार्थनिश्चयासम्भवात् । नापि तज्जन्यसुखोत्पत्त्या । अयथा- र्थादपि स्वप्ने चन्दनलेपादिज्ञानात्सुखोत्पत्तेस्तस्याप्यर्थव्यभि- चारात् । किं चोदकाहरणादिरूपार्थक्रियया व्याप्यविधया घ- ट निश्चयः । व्याप्तिश्च सम्बन्धरूपति नागृहीते सम्बन्धिान ग्रहीतुं शक्यते । तत्र सम्बन्धिघटज्ञाने स्वत एव प्रामाण्यनिश्च- यो वाच्यः । एवं गुणज्ञानसंवादानयोरपि । न चैताभ्यां -विषयो निश्चेतुं शक्यते । न च तत्रापि ज्ञानान्तरेण प्रामाण्यनि- श्चयः । अनवस्थापत्तेः । एवं च स्वत एवार्थतथात्वनिश्चयो वाच्यः । एवं तर्हि घटादिज्ञानेपि स्वत एव प्रामाण्यं, तस्यापरा- घाभावात् । तेन ज्ञानग्राहकेणैव तस्य ज्ञानामति सिद्धं प्रामाण्य- ज्ञप्तेः स्वतस्त्वम् । किं च ज्ञानं न प्रत्यक्षम् । तस्य प्रत्यक्षत्वे नि- विकल्पकमल्लक्षवारणाय निष्पकारकत्वनिर्विशेष्यकत्वनिःसंसर्ग- कत्वानां विनिगमकाभावेन त्रयाणामपि प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात्। न च विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- निश्चयस्य हेतुतया तदभावान निर्विकल्पकप्रत्यक्षतापत्तिरिति वा- च्यम् । विशष्ये विशेषणमिति रीत्या एकत्राभयामति रीत्या वाता- दृशप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयस्य हेतुत्वाभावेन तीत्या निर्विकल्पकमत्यक्षापत्तेर्दुवारत्वात् । एवं चावश्यकम- तिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनमपेक्ष्यात्मनिष्ठगुणप्रत्यक्षे तादात्म्येन ज्ञानस्यव धर्माधर्मभावनानामिव ज्ञानभावनादृष्टसाधारणवजा- त्य कल्पनया तज्जात्यवच्छेदैनव वा प्रतिबन्धकत्वकल्पनमुचित- म् । जानामीत्याउनुभवानामपि अनुभवामीत्युपनीतभानत्वम् । रंवं च विषयनिष्ठज्ञाततया तनिष्ठमेव ज्ञानमनुमीयते । घटो ज्ञाततावत्त्वादिति । तत्र घटलनिष्ठ- ·भादृचिन्तामणेः प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानानुमितौ तादृशमकार- तानिरूपितविशेष्यतारूपमामाण्यग्रहः । न च ज्ञाततायाः प्रमा स्वाव्याप्यतया तदनुमापकत्वासम्भव इति वाच्यम् । प्रमात्व- स्याननुमेयत्वात् । ज्ञानानुमाने समानसंविसंवेद्यतया ज्ञानत्वव- त्ममात्वस्य स्वतस्त्वसम्भवात् । न च ज्ञातताया मानाभावः । तस्या विषयज्ञानातिरिक्ताया आवश्यकत्वात् । तथाहि । न न ता- वाद्वषयता ज्ञानस्वरूपा। घटप्रकारकभूतलविशेष्यकज्ञानाद्भूतल. प्रकारकघटविशेष्यकानुव्यवसायापत्तेः । नापि विषयस्वरूपा,. विशिष्टज्ञानसमूहालम्बनयोरवैलक्षण्यापत्तेः । अत उभयातिरिक्ता, सा च नित्या, लाघवीत् । अन्यथा ऽनन्ततत्तद्विषयकज्ञानैरनन्त- तत्तद्विषयत्रोत्पत्तितन्नाशकल्पनात् गौरवापत्तेः । एवं च नष्ट- युधिष्ठिरादिविषयकज्ञानोत्पत्तिरपि सुळभेति युक्तम् । अन्ये तु आत्मघटयोप्प्यतालक्षणः सम्बन्धो मानसप्रत्यक्षः स विषयते- त्याहुः । तेषां भावं नाकळयामः ॥ अन्ये तु तत्तज्ज्ञानज- न्या तत्तद्विषयनिष्ठा ज्ञातता सा च नष्टभाषिविषयनिष्ठा- पि । न चासतोः कथं कार्योत्पत्तिरिति वाच्यम् । द्वित्वादि- वदुत्पत्तौ बाधकाभावात् । न च तत्र नष्टद्वित्वस्य स्मरणामिति वा- च्यम् । अननुभूतद्वित्वस्य स्मरणासम्भवात । न च यावदाश्रय- प्रत्यक्ष विना कथं द्वित्वप्रत्यक्षमिति वाच्यम् । लाघवेन संयो- गप्रत्यक्षे तस्य हेतुत्वाङ्गीकारेण व्यासज्यवृत्तिधर्मप्रत्यक्षे तस्य हेतुत्वाभावेन तत्प्रत्यक्षस्य सुवचत्वान् । न चाश्रयमत्यक्षं विना कथं तनिष्ठगुणप्रत्यक्षमिति वाच्यम् । वायुप्रत्यक्षाभावे अपि त- निष्ठस्पर्शप्रत्यक्षस्य त्वयैवाङ्गीकारात । अतो द्वित्वबहुत्वयोर्भा- विभूतपदार्थनिष्ठत्ववत् तत्तज्ज्ञानोल्पायविषयताया अपि भावि- भूतपदार्थनिष्ठत्वम् । न च द्वित्त्वादेर्गुणस्य समवायिकारणाभावेन ·BIHARI तर्कपादः। भाविभूतयोः कथमुत्पत्तिरिति वाच्यम् । समवायसम्बन्धेन भा. वकार्योत्पत्तौ तादात्म्यसम्बन्धेन द्रव्यस्य जनकतेतिं समवायि- कारणकार्यकारणभावस्य वक्तव्यत्वेन संख्यायाः पदार्थान्तरत्वेन विषयतावत् समवायनोत्पत्यभावेन समवायिकारणानावश्यक- त्वात् सङ्ख्याया विषयतायाश्चाभावं जानामि, अभावौ द्वौ, चतुर्विशतिर्गुणा इति प्रतीत्या ऽभावगुणादिनिष्ठतया स्वरूप- सम्बन्धेनवोत्पत्यङ्गीकारेण. समवागिंकारणानावश्यकत्वात् । न च .द्वित्वादीनामाकस्मिकत्वप्रसङ्गः । अपेक्षाबुद्धरेच जनकतया नियामकत्वात् । अपेक्षाबुद्धभिव्यञ्जकन्वे तु नित्यतया न तदापत्तिप्रसङ्गोपि । न च कार्यसमवेतगुणत्वेनानित्यत्वा- नुमानांत् कथं नित्यत्वमिति वाच्यम् । एकत्वेनाङ्गीकृतासु अरु- णादिव्यक्तिषु व्यभिचाराद्, अनुकूलताभावेनाप्रयोजकत्वा- च । न चआश्रयाभावे विषयताद्वित्वादेः कावस्थानमिति वा- च्यम् । कपालादिनाशे क्षणमात्र घटादेरिव विषयताया अपि स. वे बाधकाभावात् । अतो नष्टघटादावपि घटो ज्ञात इत्यायनुभ- वाद भूतभाविनिष्ठत्वमिति, दिक । अत एव ज्ञानजन्यज्ञात- तावत्वाद् घटं जानामीति कर्मत्वोपपत्तिः । तस्मादतिरिक्ता विषयता । किं च ज्ञानेच्छाकृतिसंस्काराणां समानविषयक- स्वेनैव कार्यकारणभावे लाघवादपि विषयता ऽतिरिक्ता, सैव च ज्ञातता, तयैव ज्ञानं गृह्यते, तनिष्टप्रमात्वमपीति स्वतस्त्वम् । नन्वेवमिदं ज्ञानं प्रमा नवेति सन्देहो न स्यात्, ज्ञानाग्रहे ध- मिज्ञानाभावात्, तद्रहे तनिष्ठप्रमात्वस्यापि ग्रहादिति चेन्न । नायं ज्ञानविशिष्टममात्वसंशयः, किं तु विषय संशय एवार्य, पुरो- वत्तिनि रजतत्वमास्ति वा नवेति रजतादिज्ञानोत्तरं प्रमावस्मरणे रजतादिज्ञाननाशात्तत्संशयोपपत्तेः । यद्वा धर्मिज्ञानामावपि

·PERRENT
१८
भादृचिन्तामणे
धर्मीन्द्रियसन्निकर्षमात्रेण संशयोत्पत्तिः । यद्वा सत्यपि प्रामा-
ण्यज्ञाने दोषवशादेव तदुत्पत्तिः । दोषश्चानभ्यासदशानापन्न-
त्वमिति । तस्माद्युक्तं ज्ञप्तिमामाण्थस्य खतस्त्वमिति ॥गुरवस्तु घ.
टादिमात्रविषयकं न ज्ञानं सर्वज्ञानानां त्रिपुटीविषयकत्वाङ्गीका-
रात् । त्रिपुटी च ज्ञानात्मविषयरूपा, तेन सर्वज्ञानं घट जाना-
मात्याद्यनुव्यवसायाकारमिति । स्वेनैव स्वस्य .घटादिविषय-
कग्रहणात्ततः प्रामाण्यमित्याहुः ॥ मुसरिमिश्रास्तु घयदिज्ञानो-
त्तरं घटं जानामीत्याद्यनुव्यवसायो जायते तेन घटत्ववद्विशेष्य-
कत्वघटत्वप्रकारकरूपप्रामाण्यग्रह इत्याहुः । वस्तुतो जलादिज्ञा-
नोत्तरं प्रवृत्त्या जलादिनिश्चयोत्तरं पूर्वज्ञाने प्रामाण्यं जानाती-
ति कश्चित् । कश्चिन्तु ज्ञात्वा प्रामाण्यं प्रवर्तते इत्यनुभवांज्जातं
ज्ञानं प्रमा न वेत्यादिसंशयानुभवान्नज्ञानमात्रे स्वतः प्रामाण्य-
निश्चयो युक्तः । नापि परतः प्रामाण्यं क्व चित्सिद्धान्तभ-
झापादकम् । किं तु कुत्र चित्स्वतः प्रामाण्यग्रहः । क्व चित्प-
रत इत्यननुगत एव प्रामाण्यग्रहः । शक्तिग्रहवत् । तेन वेदजन्य-
ज्ञाने संशयाभावात्स्वतः प्रामाण्यं, तद्भिन्नज्ञाने तु परतः प्रा-
माण्यं ज्ञायते । अतएव स्मृतिजन्यज्ञाने सन्मूलकत्वगुणज्ञानादेव
प्रामाण्यं सिद्धान्तेप्यङ्गीकृतमिति युक्तमुत्पश्यामः ॥
इति गागाभट्टकृतभाचिन्तामणी
ज्ञानप्रामाण्यविचारः ॥
सत्सम्प्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणां बुद्धिजन्म तत् प्र-
सक्षमनिमित्तं विद्यमानोपलम्भनत्वात् ॥ ४ ॥

·। तर्कपादः । इदानी प्रत्यक्षस्य धर्मप्रामाण्यनिराकरणाय प्रत्यक्षलक्षण- मुक्तं सूत्रकारेण । न तावदिन्द्रियजन्यं ज्ञानं प्रत्यक्षमिति लक्षण- म् । ज्ञानमात्रस्य मनोजन्यत्वात् । अत इन्द्रियार्थसम्बन्धजन्यं. ज्ञानं प्रत्यक्षमिति सूत्रकारः । न चेश्वरप्रत्यक्षे ऽव्याप्तिः। ईश्वर- ज्ञानस्यानुमितिविलक्षणत्ववत् प्रत्यक्षविलक्षणत्वादिति जीर्णाः॥ या ज्ञानाकरणकं ज्ञानं प्रत्यक्षम् । अनुमित्युपमितिशाब्दबोधा- पत्तिस्मृतीनां ज्ञानकरणकत्वात् । न च सविकल्पकप्रत्यक्षे वि. शिष्ट्वैशिष्टयप्रत्यक्षे चाव्याप्तिः, तयोनिर्विकल्पकादिज्ञानकरण कत्वादिति वाच्यम् । व्यापारवदसाधारणकारणस्य करणत- या तज्जन्यत्वे सति तज्जन्यजनकस्य व्यापारतया च निर्विक- ल्पकादेः कारणत्वे ऽप्यकरणत्वात् । जन्यज्ञानजन्यमात्रवृत्तिजा- तिशून्यज्ञानत्वं वा । सर्वत्र प्रत्यक्षे इन्द्रियस्य करणत्वात् । तत्सं- बन्धस्य व्यापारत्वाच्च तादृशानामनुमितित्वादीनां प्रत्यक्ष ऽभावाल्लक्षणसङ्गतिः । सविकल्पकत्वादिकं तु न जातिः। इन्द्रि- यत्वं च संबद्धार्थविशदावभासकत्वम्, अपरोक्षज्ञानजनकद्रव्य त्वं वा, ज्ञानानाश्रयत्वे सति ज्ञानकारणमनःसंयोगाश्रयत्वं वा ॥ तच षड्विधम् । घाणरसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्रमनोभेदात् ।.त- त्राद्यानि चत्वारि गन्धरसरूपस्पर्शमात्राभिव्यञ्जकतयागन्धादि- मत्त्वानुमानन पृथिव्यप्तेजोवायुप्रकृतीनि । श्रोत्रमपि शब्दमात्र- ग्राहकतया शब्दवत्त्वानुमानेनाकाशात्मकमित्यक्षपादीयाः । अ- ध्रिगुप्रैषान्तर्गतदिशःश्रोत्रमिति लिङ्गादिगात्मकत्वं युक्तम् । मनसि च सुखीति प्रत्यक्षमिन्द्रियजन्यं, प्रत्यक्षत्वा, दित्यनुमान प्रमाणम् । अन्ये तु सुखादीनां नित्यद्रव्यविशेषगुणत्वेन द्रव्या- न्तरसंयोगासमवायिकारणकत्वे सिद्ध तादृशसंयोगाश्रयतया मनःसिद्धिरित्याहुः ॥ तन्न । शरीरसंयोगेन सिद्धसाधनादर्था- ·भाइचिन्तामणे न्तरत्वाच्च । तच्चान्तरिन्द्रियं स्वातन्त्र्येणात्मतद्योग्यगुणतद्- तजातिमात्रग्राहक, बाह्यविषयेषु तस्य स्वातन्त्र्याभावात् । कुतो न स्वातन्त्र्यमिति चेन्न । तस्याणुपरिमाणस्य देहाहाहर्भावामा- वेन सन्निकर्षासंभवायुगपज्ज्ञानानुत्पत्तिश्च मनसोणुत्वे प्रमा- णम् । येपि तस्य विभुत्वमाहुस्तेषामपि देहावच्छिन्नस्येन्द्रिय- त्वादस्वातन्त्र्याक्षदिः, युगपजज्ञानोत्पत्चिरिष्टैच 1 सनिकर्षश्च संयोगः; संयुक्तसमवायः, संयुक्तसमवेतसमवायश्चेति । द्रव्यं संयोगेन, सद्गतगुणकर्मजातयो द्वितीयेन, गुणकर्मगत जातवस्तृ-. तीयेन। के चिन्तु संपवायरूपप्रत्यासत्त्या द्रव्यगुणकर्मसामान्यग- ता सत्ता गृह्यते । सत्ता च तत्कालसंबन्ध इति तस्य जातिगतत्वं नानुपपन्नमित्याहुः, तेषां भावं नाकलयामः । शब्दस्य च द्रव्य- वात्तत्रापि संयोग एव संबन्धः । ननु बाधेन्द्रियग्राह्यतया शब्दे गुणत्वमिति चेत् । न । वायौ रूपत्वादिसामान्ये च व्यभिचारात् । प्रत्यक्षद्रव्यगुणत्वाभावविशिष्टप्रत्यक्षेण गुणत्वा- भावानुमानाच्च । तत्रापि कर्मवेगवत्त्वेन द्रव्यत्वानुमानम् । नं च तथापि शब्दे श्रोत्रसंयोगासम्भवः, तस्य सर्वत्रोपळे- म्भेन विभुतया दिगात्मकश्रोत्रस्यापि विभुतया संयोगासमवा- यिकारणकर्माभावादिति वाच्यम् । न तावत्संयोगत्वावच्छिन्नं प्रति कर्मणो जनकता, संयोगजसंयोगे व्यभिचारात् । किंतु विजातीयसंयोगे, तत्र वैजात्यकल्पनमपेक्ष्य जन्यसंयोगे कर्मत्वे- न कारणता युक्ता । संयोगजसंयोगानङ्गीकाराच्च न व्य- भिचारः। विभुनी मिथः संयुक्त निरन्तरद्रव्यत्वात, घटाकाशव- दित्यनुमानेन विभुसंयोगसिद्धेश्च ॥ तच्च प्रत्यक्षं निर्विकल्पकं सविकल्पक ञ्चति द्वेषा । प्रका-.. रताविशेष्यतादिविषयतारहितं ज्ञानं निर्विकल्पकं, तद्विशेषण- ·तर्कपादः । २१ विशेष्यभावानापन्नघटघटत्वादिविषयकम् । इन्द्रियसंयोगान- न्तरमविविक्तसामान्यव्यक्तिभागस्य व्यक्तिमात्रगोचरज्ञानस्य जायमानत्वात् । तच्च प्रत्यक्षं, किं चिद्भासतइति प्रतीतेः, अश्वोप्ययं न तथा पूर्व प्रतीत इति प्रतीतेश्चेति के चित् । विशिष्टज्ञानरूपसविकल्पकस्य विशेषणज्ञानं विनोत्पत्त्यसम्भवा- दलमानगम्यनित्यन्ये ॥ विशेष्यविशेषणेन्द्रियसन्निकर्षस्य विशिष्टज्ञानहेतुतया विशेषणज्ञानस्य विशिष्टज्ञाने न हेनुत्त्वमिति के चित् ॥ तत्सिद्धं घटत्वनीलपीतादिनानाधर्मविषयकं निर्वि- कल्पकम् ॥ सविशेष्यक सप्रकारकं ससंसर्गकंवा ज्ञानं सविक- ल्पकम्. । तच्च जातिद्रव्यगुणक्रियानामविषयकतया पञ्चधा । चाक्षुषादिमेदेन षोढ़ा च । तत्र प्रत्यक्षमात्रे महत्वं हेतुः । तच्च द्रव्यप्रत्यक्ष समवायेन, गुणक्रियाजातिप्रत्यक्षे समवायघटितसा- मानाधिकरण्येन,गुणक्रियागतजातिप्रत्यक्षे त्वेकार्थसमघायसमवा- येन । चाक्षुषे चोद्भूतरूपमुद्भूतानभिभूतरूपालोकंसंयोगश्च । कालादिचाक्षुषे महत्वोद्भू तरूपादीनां न हेतुतेति के चित् । स्पा. शेने चोद्भूतस्पर्शः । न तु रूपमपि । तेन वायुरापत्वाचप्रत्यक्षः। एवं च बहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षत्वं नोद्भूतरूपकार्यतावच्छेदक, किं तु चाक्षुषत्वादिजातिरेवेति लाघवम् । मानसेपि महत्त्वं हे- तुरिति के चित् । नेत्यन्ये ॥ केचित्तु क्रिया न प्रत्यक्षा, किं- तु विभागोत्तरसंयोगाभ्यामनुमेया । अतस्तत्प्रत्यक्षे महत्त्वस्य न हेतुत्तेत्याहुः ॥ द्रव्याणि पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनोन्धकार- शब्दरूपाण्येकादश ।गुणा रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणसंयोगविभा- गपरत्वापरत्वगुरुत्वद्रवत्वस्नेहसंस्कारादृष्टबुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषय- ना इति विंशतिः । कर्म चलनात्मकमेकम् । सामान्यं परा- ·भाइचिन्तामणे: पररूपं द्वधा । समवायश्चैकः । शक्तिस्त्रिधा । सहजा ऽऽधेया पदशक्तिश्चेति । अभावस्विधा । ध्वंसो ऽत्यन्ताभावो भेदश्चे- ति ॥ एवं च द्रव्यगुणकर्मसामान्यसमवायशक्तथभावाः सप्त पदार्थाः ॥ संख्यापि गुणादिवृत्तित्वात्पदार्थान्तरमित्यन्ये ॥ गुणसमुदाय एव पृथिव्यादिद्रव्यं, नातिरिक्तमिति के चित् । तन्न । पृथिव्यादौ पाकादिना पूर्वरूपनाशस्योत्तररूपोत्पत्ते- श्चानुभवसिद्धत्वात् ॥ अन्य त्ववयवसमुदायमेवानयाविनमाहुः । तदपि न । उत्पन्नः पटो विनष्टः पट इत्यादिप्रतीतः । तेन पटो रूपवान् नीलश्चळति डित्थो ऽयमिति सविकल्प सिं. । ननु नेयं प्रमा । अलीकघटत्वादिजातिविषयकत्वात् । तथा- हि । न तावद्वयक्तिभिन्ना जातिः प्रत्यलक्षत उपलभ्यते । इह गवि- गोत्वमिति प्रतीत्यभावात् । भिन्नापि सा सर्वगता व्यक्तिमात्र- निष्ठा वा । अन्तरालेनुपलब्धेर्नाधः, द्वितीयपि नित्याया उत्प. त्ययोगात् । अमूर्तीया व्यक्तयन्तरादागमनासम्भवाद् भविष्यति घटे सा न स्यात् । न चांशत आगमनम्, निरवयवत्वात एक- मेकस्यां व्यक्तौ कृत्स्नायामंशेन वा न वृत्तिासम्भवतीत्यवगन्त- व्यम् । अतो न व्यक्तितो भिन्ना जातिः सम्भवति । व्यक्तया- त्मकत्वं तु नित्यत्वानित्यत्वाम्यां विरुद्धाभ्यामफ्हास्ततम्, भेदाभेदश्चात्यन्तविरुद्धः । एवं च स्वलक्षणरूपशुद्धविषयकमेव निर्विकल्पकं प्रमति चार्वाकैकदेशिमः । तन्न । काणकूटायसह- शगोव्यक्तिष्वेकाकारप्रत्ययानुपपत्तेः । किं च सामान्यस्या- लीकत्वं वदता वस्तुत्वव्यापकभेदाभेदासम्भवेन सामान्य वस्तुत्वं निराक्रियते । सिद्धं सहि वस्तुत्वसामान्यम् ।.. भेदाभेदाङ्गीकारेण च पूर्वोक्तमत्यक्षापादनादिनिरासः । इयं ·वर्कपादः । शौरिति पदयोभिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकयोः सामानाधिकरण्येनानु- सव्यावृत्ताकारवोधकत्वेन भेदाभेदसिद्धिः । किञ्च जा- तिव्यक्त्योः समवायसम्बन्धाङ्गीकारेण चाभेदसिद्धिः । येन सम्बन्धनाधेयमाधारस्य स्वानुरक्तबुद्धिजनकं स सम्बन्धः सम- वायः न त्वयुतसिद्धसम्बन्धः सः । युतसिद्धर्वक्तुमशक्यत्वात् । पृथकूचलनवत्त्वस्य वृक्षशाखयोः सत्त्वेन तयोः समवायसम्ब- न्धों न स्यात् । अतो भेदाभेदः । एवमवयवांवयविनोर्गुणगु णियोः क्रियाक्रियावतोरपि भेदाभेदोनुसन्धयः । तेन सिद्धं सामान्य जातिरूपं, तद्बाधके तूपाधिरूपम् । सामान्यं च नि- त्यमेकमनेकागुगतम् । तद्धाधकानि च व्यक्तेरभेदस्तुल्यत्वं सङ्कराथानव स्थितिः । रूपहानिर सम्बन्धो ह्यांशिकत्वमपीष्यते ॥ इति । एकज्यक्तिमतं न सामान्यम् । तुल्यव्यक्तिगतं न सामान्यद्वयम् । पथा घटस्वकलशत्वादि । परस्परांत्यन्ताभाव- समानाधिकरणमेकष्यक्तिवृत्ति न सामान्यं द्वयम् । यथा भूत- स्वमूर्तत्वे । अनित्यम् न सामान्यं, यथा पृथुबुध्नोदराकारत्वम् । असमवेतं न सामान्यम् । यथा ऽभावत्वादि । आंशिकं न सा- मान्यम् । यथोपेक्षात्वमिति दिक् । तत्राप्यांशिकत्वं सङ्करान्तर्गत- म् । स्वसधानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्य जातिनिष्ठ- स्वस्वाभाचोभयसामानाधिकरण्यकत्वस्य भेदाभेदगर्भस्य दूष- कताबीजस्य तुल्यत्वादित्यस्तु प्रसक्तानुप्रसक्तम् । अत:- सविकल्पकपमा सिदा ॥ अत्र निरालम्बनवादिनः । सर्वाणि बाह्यघटादिविषयका- ..णि सविकल्पकज्ञानानि मिथ्यार्थविषयकाणि, बाह्यार्थविषयक- ज्ञानत्वात् । स्वममत्ययवत् । स्वमज्ञानानां हि बाह्यघटायाकारण ।

·२४ Arena FANAM KARE Bhudai Dalenda sar BAVANATARA H SHAHARI Here भाचिन्तामणेः परिणतं ज्ञानमेव विषयो न घटादि, तदानीमभावात् । मनःप्र- त्यासत्यभावात् । स्वशिरश्छेदादीनामसम्भवाच्च । अतस्तत्र ज्ञानरूपास्मैव विषयः । एवं सर्वज्ञानानामिति दृष्टान्तेन न कि चिदपि ज्ञानं प्रमेत्याहुः ॥ तन्न । स्वमप्रत्ययानामात्मविषयक- स्वासिद्धया दृष्टान्तासिद्धेः । किं च नीलोयमित्यादिसविक- ल्पकानामात्मविषयकत्वे नीलोहमित्याकारत्वापचिः। अत इदं बाह्यविषयकम् । बाधकामावेन ममैवेति ॥ शून्यबादी तु न ज्ञानातिरिक्तो बाह्यो विषयो ऽस्ति, ज्ञान- स्यैवाकारो विषयो ज्ञानस्वरूपात्मक एच, स्वमज्ञानवत्, तेन सविकल्पकं न प्रमी । तथाहि । नीलादेः किं ज्ञानविण- यत्वम् । चं तावत्पदार्थत्वं सत्तावत्वं वा । नीलज्ञाने पीतादेर- पि विषयत्वप्रसङ्गात् । न ज्ञानहेतुत्वम्, इन्द्रियादेरपि तत्त्वप्र- सङ्गात् । नापि ज्ञानजनकसन्निकर्षाश्रयत्वम् ।। रूपज्ञाने स्पर्श- स्य विषयत्वापत्तेः । नापि सादृश्यविशिष्टहेतुत्वं, विशेषणज्ञान- स्य ज्ञानत्वेन सादृश्याद्धेतुत्वाच्च विशिष्टज्ञाने विषयत्वप्रसङ्गात । न चात्यन्तसादृश्यं विवक्षितं, तच्च न ज्ञानत्वेन, तस्य साधार त्वात् । किं त्वेकज्ञानविषयत्वेन । तच्च त्रिपुटीमत्यक्षाङ्गीकारेण ज्ञाननीलमोरेकज्ञानविषयत्वाद्धेतुत्वाच्चोपपनं विषयवामिति वाच्यम् । धारावाहिकज्ञानेषु पूर्वज्ञानस्य सादृश्नोत्तरज्ञाने विषयत्वापत्तेः । ज्ञानस्य स्वस्मिन्स्वस्य हेतुत्वासम्भवेन विषय- स्वानुपपत्तेः । न च ज्ञाने नीलाद्याकारतासमर्पकल्वे सति हेतु- त्वम् । तच्च जपाकुसमस्येव सन्निधिनेति वाच्यम् । विषय- स्य नीलायाकारतासमर्पकत्वे मानाभावात् । ज्ञानवैचित्र्यं मानमिति चेत् । न । अर्थ विनापि स्वमज्ञानवैचित्र्यदर्शनात् .. नापि ज्ञानजन्योपादानहानादिव्यवहारवत्वम् । घटज्ञाने. बट- ।

·तकंपादः । २५ ज्यणुकानां विषयत्वापत्तेः । सुखादीनां स्वज्ञानाविषयत्वाप- तेश्च । न च सुखादिषु सुखीत्यादिशब्दप्रयोगो व्यवहार इति वाच्यम् । शब्दप्रयोगस्य ज्ञानविषयनिरूपकत्वाभावात् । ज्ञानवि. षयनिरूपणपूर्वकत्वेन शब्दप्रयोगस्य तेन विषयनिरूपणे इतरे- तराश्रयापत्तिः। नापि ज्ञानजन्यज्ञाततावत्वं तत् । भूतभवि. प्यतोस्तदसम्भवात् । तत्र मानाभावाच्च । अतो ज्ञानात्मकमेव तत् । किं च विषयो ज्ञानात्मको, ज्ञानेन सहोपलभ्यमानत्वा- द,• ज्ञानत्ववत् । सहानुपलभ्यमानयोर्घटपटयोर्मेददर्शनमनु- कूलतः । न च घटोयमिति ज्ञानस्य ज्ञानाविषयत्वेनासिद्धः सहोपलम्भ इति वाच्यम् । उत्तरकालं ज्ञातो घट इति ज्ञान- घटयोः स्मरणदर्शनेन पूर्वानुभवस्यावश्यकतया घटोममिति ज्ञा- नस्य ज्ञानविषयकत्वकल्पनात् । स्वमादिज्ञानानां साकारत्व- मिव सर्वेषां साकारत्वेन ज्ञानातिरिक्तविषयाभाव इति स्वमतं परिष्करोति । तच्चिन्त्यम् । नीलादेानात्मकत्वे ज्ञानस्य स्वविष- याकारत्वे मानाभावात् । उक्तानुमानस्याप्रयोजकत्वात् । समूहा- लंम्बने. सहोपलभ्यमातयोर्घटपटयोरभेदाभावेन व्यभिचारा- च्च । किं च न ज्ञानात्मको विषयः । ज्ञानासावविषयके ज्ञाने ज्ञानाभावस्य ज्ञानात्मकत्वासम्भवात् । तदेवेदमिति स्थायित्व- विषयके शाने स्थायित्वस्य क्षणिकज्ञानात्मकत्वासम्भवात् । • इदं नानाकारमिति चित्रबुद्धावनेकाकारस्यैकस्मिन्नसम्भवाच्च । किं च विषयस्य ज्ञानात्मकत्वे ज्ञानस्यापरोक्षत्वनियमेनानुमिति- विषयवन्द्यादेः परोक्षत्वानुपपत्तिः, किं चातीतकालसम्बन्धानु. मानविषयस्यातीतकालसम्बन्धस्य वर्त्तमानज्ञानात्मकत्वानुपप- -त्तिः । न च तत्रातीतं ज्ञानमेव विषय इति वाच्यम् । अतीतत्व- स्य ज्ञानाकारत्वासम्भवात् । अतोवश्यं ज्ञानभिन्नो विषयो । ४ ·P भादृचिन्तामणे: वाच्यः । तनिष्ठविषयत्वं ज्ञानजन्यफलभागित्वं नित्यमतिरिक्तं वे- त्युक्तं प्राक् । न च स्वमदृष्टान्तो युज्यते । तस्यापि बाह्यविषयत्वा- त् । तथाहि । स्वमे दिवसानुभूतदेशकालान्तरगताः शिरश्छेदा- दयो विषया अदृष्टोहोधितसंस्कारवशात्स्मर्यमाणा निद्रारूपदोष. वनात्मनिष्ठतया भासन्ते । एवं चान्यसम्बन्धित्वेनावगताना. मन्यसम्बन्धित्वेन भानं शुक्तिरजतज्ञानवत् । इयमेव चान्यथा- ख्यातिः । न च बाह्यविषयेषु मनसस्तदानीमसम्बन्धात्तथं भानमिति वाच्यम् । ज्ञानलक्षणायाः प्रत्यासत्तेरङ्गीकारात् । प्रमुष्टतत्ताकस्मरणाङ्गीकाराद्वा न दोषः । अतः स्वमज्ञानानां बा- ह्यविषयत्वं सिद्धम् । तेनानुभूयमानानां बाह्यार्थानामपलापासम्भ- वात्तद्विषयकज्ञाने न मिथ्यात्वं, किं तु दुष्टकारणजन्यं बाधि तमिति ॥ गुरवस्तु शुक्तिरजतज्ञानादौ न संसर्गग्रहो मानाभावात् । किं तु स्मरणांनुभवविषययो रजतत्त्वशुक्त्योरसंसर्गाग्रहमानं, ना- न्यथाख्यातिः । कि त्वसंसर्गाग्रहरूपेयमख्यातिः । एवं चासं- सर्गाविषयकतत्प्रकारकज्ञानस्य प्रवृत्तौ तस्वहारे च हेतुत्वादति- लाघवमित्याहुः ॥ तन्न । असंसर्गाविषयकत्वरजतत्वप्रका- रकत्वयोनिविशेषणयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनिगमकाभा- वेन कार्यकारणभावद्वयकसनागौरवात् । एवं सामान्यतः प्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वे यत्र कार्यतानमात्मवृत्तिस्तत्रासं- सर्गाविषयकत्त्वायत्वप्रकारकत्वयोर्विशेषणविशेष्यभावे विनि. गमनाविरहेण हेतुहेतुमद्भावद्वयकल्पनम् । एवमप्रामाण्यज्ञाना- भावविशिष्टकार्यत्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वेन यत्राप्रामाण्यग्रहो भू- मरूपस्तत्राप्रमात्वात्संसर्गाविषयकत्वकार्यत्वप्रकारकत्वयोर्विशेष- णविशष्यभावे विनिगमनाविरहेण हेतुहेतुमद्भावद्वयकल्पे RAHAON ·तर्कपादः । ऽतिगौरवापत्तिः । अतो ऽत्रासंसर्गाग्रहस्य प्रवृत्तिव्यवहारादि- हेतुत्वानुपपत्तेनाख्यातिसम्भवः । तेनान्यथाख्यातिरूपरजतत्व- विशिष्टज्ञानस्यैव ग्रहे प्रवृत्यादिहेतुता युक्तेति । न चैवं चैत्रो र. जतज्ञानवान् कार्यताज्ञानवत्वादिति ज्ञानान्मैत्रस्य प्रवृत्त्यापत्त्या भान्तभान्तिज्ञसंकरापत्तिरिति वाच्यम् । भान्तिज्ञस्य बाधादेव प्रवृत्त्यभावोपपत्तेः । परकीयरजतत्वप्रकारकज्ञानज्ञानवतः क्षण- विलम्बेन रजतत्वप्रकारकज्ञानादेव प्रवृज्यङ्गीकारांत्। ज्ञानाविषय- कज्ञानत्वेन प्रवृत्त्यङ्गीकाराद्वा न दोषः । यद्वा रजतविषयकप्रवृ. त्तित्वावच्छिन्नं प्रति रजतत्वप्रकारतानिरूपित्तरजतनिष्ठमुख्यावशे. ष्यवाशालिज्ञानत्वेन हेतुत्वान्न काप्यनुपपत्तिरिति । किं च सर्व- त प्रवृत्तौ नासंसर्गाग्रहो हेतुः । सर्वदा प्रवृत्त्यापत्तेः । किं तु प्र- माजन्यप्रवृत्तौ तत्प्रकारकनिश्चयो हेतुः । भूमजन्यप्रवृत्तौ चा- संसर्गाग्रह इति कार्यकारणभावद्वयकल्पनागौरवम् । मम तु सर्वत्र प्रवृत्तौ तत्यकारकनिश्चयत्वेनैव हेतुत्वमिति लाघवमिति दिक् ।। तच्च सविकल्पकं द्विविधम् । लौकिकमलौकिकञ्च । उक्त- सनिकर्षजन्यमाद्यम् । सामान्य लक्षणाज्ञानलक्षणाजन्यं द्वितीयम् । सामान्यलक्षणा च सामान्यज्ञान ज्ञायमानं सामान्यं वा । तेन सम्बन्धेनेन्द्रियसम्बद्धानां तत्सामान्याश्रयव्यक्तीनां प्रत्यक्षम् । इदञ्चावश्यकम् । अन्यथा व्यवहारविषये घटे शक्तिग्रहे सर्व व्यक्तीनामप्रत्यक्षतया सर्वत्र शक्तिग्रहो न स्यात् ॥ गङ्गेशस्तु महानसीयधूम व्याप्तिप्रत्यक्षे सति धूमत्वसामान्य- लक्षणप्रत्यासच्या सकलधूमप्रत्यक्षानङ्गीकारे धूमो वन्हिव्याप्यो न वेति संशयो न स्यात् । प्रसिद्धधूमे प्रत्यक्षेण व्याप्तिनिश्चया- त् । अन्यस्य चाज्ञानात्संदेहानुपपत्तिः । किञ्च सुखार्थ कर्मणि प्रवृत्तिर्न स्यात्, सिद्धसुखच्छाविरहात । असिद्धस्य चाज्ञाना- ·२८ भादृचिन्तामणे: त् । एवं सुखादाविच्छापि न स्यात् । किं च कपालेषु घटन मागभावप्रत्यक्षं न स्यात् । प्राचीनघटानां प्रतियोगित्वानुपपत्त्या प्रागभारविशेषणीभूतस्य प्रतियोगिनो घटस्याज्ञानात् । एवं क- पालाधिकरणको वर्तमानप्रागभावप्रतियोगी घट इति शाब्दबो- घोपि न स्यात् । अत: सामान्यलक्षणा ऽङ्गीकार्येति ।। अत्र शिरोमाणिः । प्रसिद्धधूमे तमत्वन व्याप्तिनिश्चयोपि धूमत्वेन तन्निश्चयाभावात् उक्तसंशयस्य नानुपपत्तिः। समानपका- रकनिश्चयस्यैव संशयादिविरोधित्वात् । धूमत्वेन व्याप्तिनिश्चये.सं- शयाभावस्येष्टत्वात् । एवमिच्छाप्रवृत्योरपि तत्प्रकारकनिश्चयहेतु- कतया नानुपपत्तिः। विशिष्टज्ञाने विशेषमज्ञानस्य हेतुत्वानङ्गीकारे- ण विशिष्टवैशिष्टयबोधे विशेषणतावच्छेदकमकारकनिश्चयस्य हे. तुत्वानङ्गीकारेण च नात्यन्ताभावप्रत्यक्षानुपंपत्तिः । किं च प्राग- भावसत्त्वेप्यत्र घटो भविष्यतीत्यत्र न घटनागभावप्रतीतिः कि- न्तूत्पत्तिमागभावस्य । तस्याश्च कालसम्बन्धरूपाया अपत्य. क्षत्वात् तत्प्रतियोगिकमागभावस्य सुतरामप्रत्यक्षत्वात् तत्पति- योगिप्रत्यक्षार्थ का कथा सामान्य लक्षणायाः। तथाहि । भवि- प्यति भवितेत्यादौ उत्पत्तिर्धात्वर्थः। आख्यातार्थस्तदनुकूलव्या- पारः, तेन वर्तमानकालोत्तरकालीनकपालाधिकरणकोत्पत्त्यनुकू- व्यापारवान् वर्तमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पन्त्यनुकूलव्यापारवान् वा घट इति बोधः । उत्पत्त्याश्रय इति वा । एवं नझ्यतीत्यत्र नाशो धात्वर्थः वर्तमानप्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिकत्वरूपं भवि- ष्यत्वं प्रतियोगितासम्बन्धेन धात्वर्थे ऽन्वेति । तेन वर्तमान- प्रागभावप्रतियोग्युत्पत्तिककपालाधिकरणकनाशप्रतियोगी घट इति बोधः । एवं चात्र वर्तमनोत्तरकालीनत्वं न प्रा. गभावेन तत्प्रतियोगिना घटेन चा नाशेन वान्वेति । तदन्वये ·तर्कपादः । २९ परश्वो भविष्यति परश्वो नझ्यति श्वो नयति वो .भ- विष्यतीति प्रयोगापत्तिः । गृहाङ्गणआगमिष्यति देवदत्ते श्च उ- त्पत्स्यति गृहाङ्गणे भविष्यतीति प्रयोगापत्तिश्च । तेन वर्तमा- नोत्तरकालत्वस्य उत्पत्तावान्वय इति न तदर्थ सामान्यलक्ष- णापेक्षा । वस्तुतः प्रागभावे प्रमाणाभावात् सर्वमिदं गर्भस्रा- वगलितमिति । न च प्रागभावानङ्गीकारे उत्पन्नस्य पुनरुत्पत्ति- प्रसङ्गः । शततन्तुकपटे द्वितन्तुकपटोत्पत्तिमसङ्गश्चति वाच्यम् । तद्वयत्तेरेच प्रतिबन्धकत्वाङ्गीकारात् अक्लुप्तप्रागभावद्धेितुत्वक- ल्पने गौरवात् ॥ के चित्तु प्रागभावो नाशश्च नाभावरूपः । किं त्वाधलक्षणसम्बन्धरूपोत्पत्तिपूर्वकालरूप एव प्रागभावः । एवं चरमक्षणसम्बन्ध, एव नाशः । तस्योत्तरकालमत्र नाशाद- नित्यत्वम् । अत एव घटो भविष्यति नष्टो घट इति प्रतीतिः । न हि नाशोस्ति प्रागभावोस्तीति कश्चित्पत्येति । अतो ना- शप्रागभावौ न स्त इति वदन्ति । वस्तुतः सिद्धमुखविषयक त्यभावादसिद्धसुखज्ञानार्थमरण्यस्थदण्डादौ प्रवृत्तिजनकपटहे- तुतांग्रहार्थ शक्तिग्रहार्थं च सामान्यलक्षणावश्यकीति युक्तम् ॥ एवं ज्ञानलक्षणानङ्गीकारे ज्ञातस्य सुरभिचन्दनखण्डस्य व- क्षुषा सुरभि चन्दनंमिति ज्ञानं न स्यात् । सौरभांशे सौरभ- त्वांशेवा प्रत्यासत्तेरभावात । अतस्तत्र तज्ज्ञानमेव प्रत्यासत्तिः॥ न्यायविदस्तु योगजधर्मप्रत्यासत्तिं तृतीयामाहुः ॥ तद्यो- गिषु मानाभावनामुन्दरम् । न चेतिहासपुराणादि मानम्, त- स्यान्यतात्पर्यकत्वादिति दिक् ॥ इति गागाभट्टकृते भादृचिन्तामणौ प्रत्यक्षपरिच्छेदः ॥

·भादृचिन्तामणेः अनुमानं तु "ज्ञानसंबन्धस्यैकदेशदर्शनाद्देशान्तरे ऽसनिकृष्टे व- द्धिः" इति सूत्रेणोक्तम्।सामान्यरूपेण ज्ञातव्याप्तिकस्य व्यक्तिवि- शेषदर्शनजन्यं सन्दिग्धसाध्यवदाधिकरणकमसनिकृष्टसाध्यविष- यकं निश्चयरूपं ज्ञानमनुमितिरित्यर्थः। व्याप्यतावच्छेदकप्रकारक- पक्षधर्मतानिश्चयजन्यं ज्ञानमनुमितिरित्यर्थः । न चैवं पदजन्यप- दार्थस्मरणवद्व्याप्य ज्ञानेन व्यापकस्मृतिरिति वाच्यम् । व्यापकव- त्पक्षस्यानुभवांभावेन व्यापकवत्पक्षस्मृतित्वासम्भवात् । नंचांशे उपेक्षात्वानुपेक्षात्ववत् आंशिकं स्मृतित्वानुभवत्वमिति वाच्यम् । उपेक्षात्वानुपज्ञात्वयोरविरुदयोर्मयोरेकानुभववृत्तित्वेपि वि. रुद्धयोः स्मृतित्वानुभंवत्वयारेकज्ञानवृत्तित्वासम्भवात् । अत एव चाक्षुषत्वमानसत्त्वयोर्विरोधेन वन्यंशे मानसत्त्वमपास्तम् । बहि- विषये तस्यास्वातन्त्र्यात् पक्षचाक्षुषसामग्न्याः प्रतिबन्धकत्वाच्च । न च तथापि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मतानिश्चयजन्ये तदनुव्यवसाये ताद्विशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्षे तत्सदृशज्ञानजन्यानुमि- तो विशिष्टशाब्दबोधे तत्स्मरणे चातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । ता- दृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वस्य विवक्षणात् । उक्तस्थलेषु अनुव्यवसाये- विषयत्वेन विशिष्टवशिष्टयप्रत्यक्षे विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनि: श्चयत्वेनोपमितौ सादृश्यज्ञानत्वेन शाब्दबोधे चावान्तरवाक्यार्थ- ज्ञानत्वेन स्मृतावनुभवत्वेन हेतुत्वाताएवं भूमसंशयोत्तरप्रत्यक्षे वि. शेषदर्शनस्य भूमादिविशोधित्वेन हेतुत्वाद्धमसंशयोचरेककोटिक- प्रत्यक्षत्वस्यार्थसमाजसिद्धतया विशेषदर्शनजन्यत्वानङ्गीकारावा नातिव्याप्तिः । न चान्वयव्यतिरेकव्याप्त्योरननुगमनकोपादाने ऽपरत्राव्याप्तिरिति वाच्यम्।व्यभिचारज्ञानविरोधिज्ञानविषयत्वे- न व्याप्तिज्ञान स्यानुगमात् । तेन व्यभिचारीविरोधिधीविषयता--- वच्छेदकधर्मप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानमनुमितिरिति तु फ- ·तकंपादः । लितम् । नैयायिकास्तु लाघवाद व्यभिचारीविरोधिधीवि- षयधर्मप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानजन्यज्ञानमनुमितिरिति वदन्ति । तत्परामर्शवादे निराकरिष्यते । यद्वा अनुमतित्वजातिमती अनुमि- तिः । अनुमितित्वजातिस्तु अनुमिनोमीत्यनुभवसिद्धा । त- करणमनुमानं तच्च भूतभाविलिङ्गेनानुमित्यनुत्पत्त्यापत्तेर्ज्ञानमेव, न तु ज्ञायमनों हेतुः । अथ केयं व्याप्तिः । अत्र गौडमथिलसर्व- स्वम् । साध्यवदन्यावृत्तित्वं व्याप्तिः।ह्निमन्महानसान्यहूदावृत्ति- त्वाद् धूमे लक्षणसमन्वयः।धूमवन्महानसान्यायोगोलकवृत्तित्वाद धूमवान्वन्हेरित्यसद्धेतौ च नातिव्याप्तिः। अत्र साध्यतावच्छेदक- सम्बन्धेन साध्यवान् बोध्यः। तेन समवायेन वन्हिमद्वन्ह्यवयवान्य- महानसत्तित्वेपि धूमस्य नाव्याप्तिः । साध्यवदन्यश्च साध्य- वन्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदवान् बोध्यः । तेन यत्किञ्चिद- न्हिमदन्यवृत्तित्वेपिधूमस्य नाव्याप्तिः । वृत्तित्वाभावश्च वृत्ति- त्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकः । तेन धूमवदन्यनलावृत्तित्वपि वन्ही नातिव्याप्तिः । न चैवमीशव्याप्तिज्ञानस्य केवलान्वयि- न्यसम्भवात्कथमनुमितिरिति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । केवलान्व- यिव्यतिरेकइयोः पञ्चरूपोफ्पन्नत्वाभावेनानुमापकत्वाभावा- तु । एवं च केवलान्वयिव्यतिरेक्यनुमानमेव नेति । या हेतुस- मानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेद- कावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । अत्र प्रसिद्धानुमाने घ- टाभावमादाय लक्षणसमन्वयः । व्यभिचारिण्ययोगोलकवृत्तिधू- माभावमादाय नातिव्याप्तिः । अत एव महानसीयवन्ह्यभावं वन्हिघटोभयाभावं वादाय नाव्याप्तिः । तत्र महानसीयवन्हि- वस्य च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेन वन्हित्वस्य प्रतियोगि- तानवच्छेदेकत्वात् । दाण्डमान इण्डिसंयोगादित्यादो रूप- ·३२ भादृचिन्तामणेः त्वव्याप्यजातिमद्वान् पृथिवीत्वादित्यादौ च स्वाश्रयसंयु- क्तत्वादिसम्बन्धेन दण्डत्वादिकमेव साध्यतावच्छेदकम् तस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वान्नाव्याप्तिः । हेत्वधिकरणं च तदवच्छेदकसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकविशिष्टाधिकरणं च बोध्यम् । तेन वन्हिमान् धूमादित्यादौ समवायेन धूमावयवत्र- त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेपि वन्हित्वस्य द्रव्यं विशिष्टस. त्वादित्यादौ च शुद्धसत्वाधिकरणगुणादिनिष्ठाभावप्रतियो- गितावछेदकत्वेपि द्रव्यत्वस्य नाव्याप्तिः । अभावश्च हेत्वधि- करणावच्छेदेन प्रतियोगिव्यधिकरणः । प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिव्यधिकरणश्च बोध्यः । तेन संयोगी द्रव्यत्वा- कपिसंयोगी एतत्त्वादित्यादौ नाव्याप्तिः । न वा संयोगी सन्त्वाद्विशिष्टसत्तावान् जातरित्यादावतिव्याप्तिः । प्रतियोग्यन- धिकरणत्वं च साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन, तेन ज्ञानवान्सत्त्वा. दित्यादौ संचाधिकरणघटादेविषयतया ज्ञानाधिकरणत्वपि न- शतिः । ननु प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य थस्य कस्य चिदनधिकरणत्वं तत्सामान्यस्य यत्किचित्मतियोगितावच्छेद- कावच्छिन्नानधिकरणत्वं वा विवक्षितम् । आधे कापसंयोगी एतदृक्षत्वादित्यत्राव्याप्तिः । कपिसंयोगाभावस्य हि प्रतियो- गितावच्छेदकावच्छिन्नो वृक्षावृत्तिरपि कपिसंयोगो भवति त- दनधिरकणं च वृक्ष इति । द्वितीये प्रतियोगिव्यधिकरणाभा- वाप्रसिद्धिः । सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टस्वा- भावात्मकप्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात् न च वन्हिमान् धूमादित्यादौ घटाभावादेः स्वात्मकप्रतियोग्यधिकरणत्वं यद्यपि पर्वतादेस्तथापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तत्प्रतियोग्यन-- धिकरणत्वमस्त्येवोति कथं प्रतियोगिव्याधिकरणाप्रसिद्धिरि ·। - ति वाच्यम् । घटाभाचे यो वन्ह्यभावस्तस्य घटाभावात्मक- तया घटाभावस्य वन्हिरपि प्रतियोगी तदधिकरणं च पर्वतादि. रिति क्रमेण प्रतियोगिव्याधिकरणस्यामसिद्धत्वात् । गदि. तु घटाभावादौ वन्ह्यभावादिभिन्न इत्युच्यते । तथापि धूमाभाव- वान् वन्ह्यभावादित्यादावव्याप्तिः । तत्र साध्यतावच्छेदकस. म्बन्धः स्वरूपसम्बन्धस्तेन सम्बन्धेन सर्वस्यैवाभावस्य पूर्वक्षण- तित्वविशिष्यस्वाभावात्मकप्रतियोग्यधिकरणत्वं हेत्वधिकरणस्ये- ति । तृतीये तु कपिसंयोगाभाववानात्मवादित्यादौ अन्या- तिः । आत्मवृत्तिकपिसंयोगाभावाभावः कपिसंयोगस्तस्य च गुणत्वात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकं गुणसामान्याभावत्वं तदव- च्छिन्नानविकरणत्वं च हेत्वधिकरणस्यात्मन इति चेत् । मैवम् । यादृशप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानाधिकरणत्वं हेतुमतस्ताह. शपतियोगितानवच्छेदकत्वस्य विवक्षितत्वात् । ननु कालो घट. वान् कालपरिमाणादित्यत्र प्रतियोगिव्यधिकरणाभांजापसिद्धिः। हेत्वधिकरणस्य महाकालस्य जगदाधारतया सर्वेषामभावानां सीध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन कालिकाविशेषणत्वेन प्रतियोग्यधिकर- णत्वसत्त्वात् । अत्र के चित् । महाकालभेदविशिष्टघटाभाव- स्तत्र प्रतियोगिव्यधिकरणः । महाकालस्य घटाधारत्वेपि महा- काळभेदविशिष्टघटानाधारत्वात् । महाकाले महाकालभेदाभा- वात् । यद्वा प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेद- कावच्छिनानाधिकरणहेत्वधिकरणकृत्यभावप्रतियोगितासामान्ये यद्धर्मावच्छिन्नत्वपत्सम्बन्धावच्छिन्नत्वोभयाभावस्तेन सम्बन्धे- न तदर्मावलिछन्नस्य तदेवव्यापकत्वं व्यापकसामानाधिकरण्य -च व्याप्तिः । अव्याप्यत्तिसाध्य कसदेतावव्याप्तिवारणाया- नधिकरणानतं हेत्वाधिकरणविशेषणम् । यद्वा हेतुसमाना- ५ ·भाहचिन्तामणेः धिकरणान्योन्याभावमतियोगितानवच्छेदकसाध्यवत्त्वावच्छिन्न- वृत्तित्वं व्याप्तिः, अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तिन्वादत्र न प्रतियोगिव्यधिकरणत्वादिनिवेश इति लाघवमिति जीर्णाः । तस्याप्यव्याप्यत्तित्वात्तथैव प्रतीतेरस्त्येव तद्विवक्षेति नव्याः । अत्राचार्याः । व्यापकसामानाधिकरण्यं न व्याप्तिः । किं तु व्यापकसम्बन्धमात्रम् । तेनाधश्छायादेरुपरि सवितरि कृत्ति- कोदयस्य रोहिण्युदये हेतुत्वोपपत्तिरित्याहुः । न चैवं व्यतिरे- कव्याप्तौ कथं व्याप्तिपदप्रयोग इति वाच्यम् । अनुमितिकार- णीभूतज्ञानविषयव्याप्तेर्लक्ष्यतया व्यतिरेकच्याप्ती व्याप्तिपद- प्रयोगाभावेपि बाधकाभावात् । वस्तुतो व्यभिचारधीविरोधिवि- पयधर्मविशिष्टहेतुतावच्छेदकप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानत्वेन हेतु तेति युक्तम् । तेनानुमानत्रैविध्यमुपपन्नम् । पञ्चरूपत्वनियमस्त्व- विवक्षित इति ॥ वादृशव्याप्तिग्रहे व्यभिचाराग्रहः सहचारग्रहश्च हेतुः । भूयोदर्शनं तु न हेतुः । व्यभिचारास्मरणे सकुदर्शने- नापि व्याप्तिग्रहात् । भूयोदर्शनं तु कचिद् व्यभिचार- शङ्कानिवर्तकम् । क्व चित्तर्कः । व्याप्यारोपेण व्यापकारो- पद्वारानिष्टप्रसञ्जनं तर्कः । तथा पि वन्हिविरहेपि धूपस्या- दित्याशङ्का कार्यकारणभावप्रतिसन्धानान्निवर्त्तते । तत्राप्यहेतुको भवत्वित्याशङ्का तु धूमार्थं वन्हेनियमत उपादाने प्रवृत्तिर्न स्यादि- ति व्याघातेन निरसनीया । यत्र स्वत एव शङ्का नावतराति न तत्र तोपेक्षेति दिक ॥ व्याप्तिग्रहश्च सकलधूमे सामान्यळक्षण- मत्यासत्त्या, सा च निरूपिता प्राक् । तदङ्गीकारे तु महानसीय- धूमे घूमत्वप्रकारकव्याप्तिग्रहाव पर्वतीयधूमे धूमत्वप्रकारक- व्याप्तिस्मरणोपपत्तिः । उपाधिज्ञानेन च व्याप्तिग्रहमतिबन्धः ।

·तपादः । स च यद्धर्मावच्छिन्नसाध्यव्यापकस्तद्धर्मावच्छिन्नसाधनाव्याप- कः । भवति धूमवान् वन्हेरित्यत्र धूमत्वावच्छिन्नव्यापकं तत्सा- धनवन्हेरव्यापकमार्दैन्धनम् । स श्यामो मित्रातनयत्वादित्यत्र मित्रातनयत्वावच्छिन्नश्यामत्वव्यापकं शाकपाकजत्वं मित्रातनय- त्वाव्यापकम् । वायुश्चाक्षुषः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यत्र द्रव्य- त्वावच्छिन्नचाक्षुषत्वव्यापकमुद्भूतरूपवत्वं तदवच्छिन्नहतोरव्या- पकं च । एवं ध्वंसो विनाशी जन्यत्वादित्यत्र भावत्वं जन्यत्वाच- च्छिन्नसाध्यव्यापकं साधनाव्यापकं च । एवं यत्र तादृशो धर्मो नास्ति तत्र साध्याधिकरणतदनधिकरणान्यतरत्वरूपधर्मों बोध्य इति । अयञ्च स्वव्यभिचारेण साधने साध्यव्यभिचा- रज्ञापनेन व्याप्तिग्रहमतिबन्धकः । वन्हिरनुष्णः कृतक- वादित्यत्र वन्हीतरत्वमुपाधिः । अयमेव बाघोन्नीत इत्युच्यते प्रसिद्धानुमाने पर्वतेतरत्वं नोपाधिः । साध्यव्यापकत्वाग्राहक- मानाभावात्, अयं च बाधानुन्नीतः । सन्दिग्धपक्षेतरत्वं तु नोपाधिः, सम्प्रदायादिति के चित् । अन्ये तु उपाधेः सत्प्रतिप- क्षोत्थापनेन दूषकता । वन्हिना धूमसाधने आईन्धनाभावेन त- दभावः साध्यते । इत्थं करका पृथिवी कठिनसंयोगवत्त्वादित्य- त्र साधनव्यापकमप्यनुष्णाशीतस्पर्शवत्त्वमुपाधिरित्याहुः ॥ पक्षत्वं च असत्यां सिद्धौ सत्यां वा सत्यामनुमित्सायाम् उभयासचे वा ऽनुमितेरुदयादनुमित्साविरहविशिष्टायाः सिद्धे- रभावः । अनुमिस्सा च यादृशयादृशेच्छासचे ऽनुमितिः सासा विवक्षिता । तेन प्रत्यक्षभिन्न वन्हिज्ञानं जायतामालोकेन वन्हि ज्ञानं जायतामित्यादीच्छासंग्रहः । अत्रायं निष्कर्षः। तत्साध्यता. -वच्छेदकावच्छिन्नसाध्याविशिष्टतत्वक्षतावच्छेदकविशिष्टभिन्नावि- पयिका ऽनुमितित्वभिन्न मितिविभाजकधर्माविषयकतल्लिङ्गता ·HARITTEN Area FASuicial - aroatias भादृचिन्तामणेः वच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गकत्वाप्रकारकत्वे सति तदन्यलिङ्गतावच्छे- दकावच्छिन्नलिङ्गकत्वाप्रकारिका तल्लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलि- कानामतित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्ये सति तल्लिङ्गतावच्छेदकाविरु- धर्मविशिष्टलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नानुदेश्यिका तद्विशिष्टलिङ्ग- कत्वाप्रकारकत्वे सति तद्विरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकत्वाप्रकारिका त- ल्लिङ्गकालान्यकालाविषयिणी या तदन्यानुमित्सा नद्विरहविशिष्ट- सिद्धयभावः पक्षतेत्यर्थः । अत्र तत्साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसा' ध्यचिशिष्टतत्पक्षतावच्छेदकविशिष्टभिन्नाविषयिकेतिकारणात्प्रर्वते वन्य नुमितिर्जायता; प्रत्यक्षातिरिक्तं ज्ञानं जायतां, पर्वते वन्हिम त्यक्षं तद्व्याप्यपरामर्शः विषयान्तरे चानुमितिसामग्यभावस्तत्र यत्किञ्चिज्ञ ज्ञानं जायतामितीच्छादीनां संग्रहः । अनुमितित्व- भिन्नप्रमितिविभाजकधर्माविषयकेतिकरणात् अनुमितो प्रत्यक्षत्व. भूमदशायां पर्वतो वन्हिमानिति प्रत्यक्षं जायतामितीच्छायाः न संग्रहः । तल्लिङ्गतावच्छेदकावच्छिन्नलिङ्गकत्वाप्रकारकत्वे सति सदभ्यालिङ्गकतावच्छेद कावाच्छन्नलिङ्गकत्वापकारिकेतिकरणात् धूमत्वावच्छेदेन व्याप्यत्वपरामर्शदशायां द्रव्यत्वावच्छेदेन है- ध्यत्वावच्छिन्नलिङ्गकानुमितीच्छाया न संग्रहः । तल्लिङ्गतावच्छे. दकावच्छिन्नलिङ्गकानुमित्वावच्छिन्नानुद्देश्यकत्वे सति तल्लिङ्ग- तावच्छेदकाविरुद्धधर्मविशिष्टलिङ्गकानुमितित्वावच्छिन्नानुद्देश्यिके- तिकरणात् धूमेनालोकेन च वन्ह्यनुमितिर्जायतामितीच्छाया न संग्रहः । यत्र द्रव्यत्वस्य लिङ्गतावच्छेदकत्वानुल्लेखिनी द्रव्येण - हिमनुमिनुयामितीच्छा तस्याः संग्रहश्च । तद्विशिलिङ्गकत्वापका- रकत्वे सति तद्विरुधर्मविशिष्टलिङ्गकत्त्वापकारिकेति करणाद् यत्र आलोकत्वस्यावच्छेदकत्वानवाहिनी आलोकेन वन्मिनु- मिनुयामितीच्छा तस्या न संग्रहः । तल्लिाकालान्यकालाविष- ·Meli तपादन । यिणीतिकरणात पूर्वकालीनपर्वतीयधूमेन पन्ह्यनुमितिर्जा- यतामितीच्छायान संग्रहः ।। गौडप्रलापैः स्वकपोलकल्पितेरिच्छासमारब्धमृषार्थकाः । वृथैव कालक्षपणं विचिन्त्य चिन्तामयोपैक्षि खपुष्पतुल्या ॥ परामर्शश्च यदि पक्षविशेष्यकस्तदा तद्विशेष्यिकैवानुमि- तिः । हेतुविशेष्यके तु साध्यविशेष्यिकेति मणिकृत् । उभयवि- धेनापि पक्षविशष्यिकैवेति नव्याः । अत्र धूमलिङ्गकपर्वतपक्षकव- न्हिविधेयकानुमिति प्रतिधूमपरामर्शस्य हेतुत्वं, धूमलिङ्गकत्वं स्वा. व्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धन धूमज्ञानवत्त्वम्, अव्यवहितोत्तरत्वं च धूमज्ञानाधिकरणक्षणध्वंसाधिकरणक्षणध्वंसानधिकरणत्वे सति स्वाधिकरणत्वरूपम् । तेनापेक्षाबुद्धयात्मकपरामर्शसंग्रहः । एवं तत्तत्परामर्शानां कारणतति । ननु सर्वेषु परामर्शेष्वनुमितिकारण- तावच्छेदकतया परामर्शत्वं जातिः किमिति नाभ्युपेयते । चा. क्षुषत्वादिना सङ्कर इात चेत्, ताई तस्यां जाती पानसत्वव्या: प्यताङ्गीकार्या, चाक्षुषपरामर्शानन्तरं जायमानायामनुमितौ व्यभिचारवारणस्य मध्ये मानसपरामर्शकल्पनेन सम्भवात् । न च चाक्षुषसामग्या मानसमतिबन्धकत्वेन तदानीं मानसोत्पादा- सम्भव इति वाच्यम् । फलबलेन चक्षुर्योगाभावेन चाक्षुषसामन ग्चभावस्व सत्त्वात् । ननु परामर्शत्वं स्मृतित्वव्याप्यम् । चा. क्षुषादिपरामोत्तरोत्पधमानानुमितिस्थले भवत इव स्मरणरूप- परामर्शकल्पनात्र शतिः। एवं च स्मरणस्य संशयात्मकत्वाभावेन संशयानन्तरमनुमित्युत्पादनासम्भवात् । विशेषतः परामर्शका- रणतायां निश्चयत्त्वस्याप्रवेशेनातिलाघरमिति चेत्, चाक्षुषादिपरा गझेचसेत्पद्यमानानुमितिस्थले स्मरणात्मकपरामर्शकल्पने तज्ज- चकसंस्कारकल्पने चातिगोस्वापनः । अनुमितिजनकतावच्छे.

·RAJ NISHRA BHOPA R HARE PLENDRA Simpal NE PARAN PHORNER THER भाइचिन्तामणेः दकजातेः संशयात्मकमानसव्यात्तत्वकल्पनेन' संशयात्मकपरा- मदिनुमित्यापादनासम्भवेन विशेषहेतुतायां निश्चयत्वाप्रवेश- स्य तुल्यत्वात् । समूहालम्बनात्मकपरामर्शत्तरमेकानुमितौ तद्वया- प्यवत्तापरामर्शान्तरकल्पनेन समूहालंम्बनात्मकपरामर्श : ऽनुमि- तिजनकतावच्छेदकजातिन कल्प्यते । अतो न तत्र द्वितीयानु- मितिः । तस्मात् परामर्शत्वं जातिरिति चेत् । अन के चित् । उक्तनयेनेष्टहेतुाज्ञानादौ • प्रवृत्तिजनकतावच्छेदकवजात्यस्यापि मानसत्वव्याप्यत्वेन सिद्धयेकृसाधनत्वादिपरामर्शविशेषे प्रवृ. त्तिजनकतावच्छेदकजात्येन सङ्करप्रसङ्गात् । न च प्रवृत्तिजन- कतावच्छेदकवैजात्यं 'चाक्षुषत्वव्याप्यत्वमिति वाच्यम्। परामर्शत्वस्य चाक्षुषत्वादिव्याप्यत्वेन' विनिगमनाविरहात् । अतो न परामर्शत्वं जातिरित्याहुः ।। अत्र गौतमीयाः । वन्ह्याद्यनुमिता वन्हिव्याप्यालोकत्रान्प- बत इत्यादिविशिष्परामर्शस्यैव हेतुत्वं, न त्वालोको वन्हिव्या. प्य आलोकवान्पर्वत इति ज्ञानद्वयस्य, गौरचात् । यत्र च ज्ञान- द्वयादनुमितिस्तत्र विशिष्टज्ञानकल्पनात्र व्यभिचार इत्याहुः ।। मीमांसकास्तु वन्दिन्यांष्यधूमवान् पर्वत इति विशिष्टपरा- मर्शस्य हेतुत्ववादिनये व्याप्त्यंशे निश्चयत्वं निवेश्य धूमशिपि निश्चयत्वं निवेशनीयम् । तथा च निश्चयत्वस्य तदभावा- प्रकारकत्वरूपबहुतरपदार्थघटितत्वेन तेषां परस्परविशेषणवि- शेष्यभावे विनिगमनाविरहेण कार्यकारणभाववाहुल्यम् । ज्ञान द्वयवादिनये तुं ज्ञानस्य भिन्नतया निश्चयत्वप्रवेशेपि न मिथो विनिगमनाविरहस्तत्र लाघवामित्याहुः ॥ न च परामर्शचादिनये व्याप्त्यवच्छिन्ना या हेतुनिष्ठप्रका-- रता तनिरूपितपर्वतत्त्वावच्छिन्नविशेष्यतालिनिश्चयत्वेन हे- ·तपादः । तुत्वकल्पनेन व्याप्त्यशे निश्चयत्त्वानिवेशेन नोपदर्शितगौरवृमिति वाच्यम् । बन्हिव्याप्त्यंशे निश्चयत्वानिवेशे वन्हिव्याप्यो धूम इति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिर्णयकाले व्याप्त्यभाव- प्रकारकं ज्ञानं जायतामितीच्छासत्त्वे व्याप्त्यंशे संशयात्मकतथा. विधविशिष्टवैशिष्टयबोधोत्पत्तौ बाधकाभावः । तथा च तादृश ज्ञाने व्याप्त्यो निश्चयत्वनिवेशेन गौरवतादवस्थ्यात् । न च ताशज्ञान स्याहायवेन न तस्मादनुमित्यापत्तिः । आहार्यपरा- मर्शदनमित्यापनिवारणार्थमनाहार्यत्वनिवेशस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । अनुमितिजनकताच्छेदककोटावनाहार्यत्वस्यानुगतस्या शक्यनिर्वचनत्वेन तद्वयक्तिविश्रान्ततया तथाविधतद्व्यक्तित्वा- वच्छिन्नभेदकूटस्यानुमितिजनकतावच्छेदककोटी : निवेशमपेक्ष्य व्याप्त्यशे निश्चयत्वस्यैन तर्कसहत्वाक, तथा च गौरवं तदवस्थ- मिति दिक् ॥ जायमानं लिङ्गमनुमानमिति केचित् । भूतभाचिलिङ्गाभ्या- मनुमित्यजननापत्तेस्तज्ज्ञानमिति युक्तम् । तच्चानुमानं द्विविध, स्वार्थ परार्थ च । परामर्शन स्वस्यैव साध्यज्ञानजनकं स्वार्थम् । प्रतिज्ञाद्यवयवप्रयोगेण परस्य साध्यज्ञानजनकं परार्थम् । अवय- वत्वं चानुमानवाक्यैकदेशत्वम् । ते च प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनय- निगमनरूपाः पञ्च । साध्यविशिष्टपक्षप्रतिपादकवाक्यत्वं प्रति- ज्ञात्वं, यथा पर्वतो वन्हिमा' निति । तृतीयान्तपञ्चम्या न्तान्यतरानुमितिप्रयोजकवाक्यत्वं हेतुत्वं, यथा 'धू मवत्त्वा' दिति । सदृष्टान्तव्याप्तिपतिपादकवाक्यत्वमुदाहरणत्वं, यथा 'यो धूमवान् सो ऽग्निमान्' 'यथा महानस' इति । व्या- -प्तिविशिष्टौशिष्टयागादिपक्षप्रतिपादकवाक्यत्वमुपनयत्वं, यथा तथा चाय मिति । व्याप्तिविशिष्टवैशिष्टय हेतुकसाध्यविशि- ·भादृचिन्तामणेः पक्षप्रतिपादकवाक्यत्वं निगमनत्वं, चथा 'वन्हिव्याप्यधूमक- त्वाद् वन्हिमा निति । उदाहरणं साधम्र्योदाहरणं वैधयोंदाह- रणं चेति द्विविधम् । हेतुमदुद्देशेन साध्यबदुपादानमाद्यम् । सा- ध्याभाववदुद्देशेन हेत्वभाववदुपादानं द्वितीयम् । ततैकैनैव ग- तार्थत्वान्न द्वयोरावश्यकतेति । एत्रं चावयावाक्यैरवान्तरवा- क्यार्थज्ञाने जनिते धूमज्ञानज्ञाप्यवन्हिमदभिन्नः पर्वतो, धूम- व्यापकवान्दिमन्महानससडशो वन्हिव्याप्यघूमबत्त्वहेतुकन्हि- मदभिन्न इति महावाक्यार्थज्ञानात्परः साध्य बुध्यते इत्यक्षपा- दीयाः ॥ प्रतिज्ञाहेतूदाहरणैरेव धूमज्ञानज्ञाप्यवन्हिमदमिन्नः प- वतो वन्दिव्याप्यधूमवन्महानससदृश इति वाक्यार्थज्ञानादनुमि. तिजननादुमनयनिगमने व्यर्थे । न च पर्वते धूमवैशिष्टयज्ञाना- यमुनयः । मतिज्ञाहेतुभ्यामेव सिद्धेः । निगमनप्रयोगस्तु सर्व- थैव व्यर्थः । एवं चोपनयविगमने नावयवाविति ॥ यद्वोदाहर- गमभृतिभिरेव साध्यसिद्धेः प्रतिज्ञाहेत्वोर्न किं चित्प्रयोजन- मिति दिक ॥ अनुमितिकारणीभूताभावमातियोणियथार्थज्ञानप्रकारों हेतु- निष्टदोषो हेत्वाभासः । भवति चासिद्धत्वानकान्तिकत्वबाध- कत्वादिज्ञानामावः प्रतिबन्धकाभावविधया ऽनुमितिकारणीभूत- स्तत्प्रतियोगिममानकास्त्वमसिद्धवादीनां तेन हेतुनिष्ठो दोषो हेत्वाभासः । यादृशविशिष्टविषयत्वेन यथार्थज्ञानस्यानुमिति- प्रतिबन्धकत्वं तत्त्वमिति यावत् । यद्वा तादृशप्रमाविषयत्वम् । तेन दुधो हेतुत्वाभासः । धूमो वन्हिव्याभिचारीत्यादिभूमवार- णाय यथार्थति । उपाधिवारणाय कारणति । उपाधिज्ञानस्य साक्षात्प्रतिवन्धकल्याभावेन तदभावस्थानुमितिषयोजकतया है-- तुत्वाभावात । ते त्रयो सिद्धानकान्तिकवाधकाः । तत्रासिदिः, ·तकंपादः । स्वरूपासिद्धिः सम्बन्धासिद्धियतिरेकासिदिराश्रयासिद्धिा- प्यत्वासिद्धिश्चोते पञ्चधा । हेत्वप्रसिद्धिः स्वरूपासिद्धिः। बुद्धो धर्माधर्मवेदी सर्वज्ञत्वादिति । अत्र सर्वज्ञत्वं हेतु रप्रसिद्धः । पक्ष व्याप्यत्वेनाभिमतस्याभावः स्वरूपासिद्धिरित्यक्षपादीयमते त्वी- श्वरे प्रसिद्धिसत्त्वे बुदे तदभावादक्षतिः । पक्षे व्याप्यत्वा- भिमतस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनाभावः सम्बन्धासिद्धिः । व- 'निहरदाहकः शीतत्वादिति । पक्षतावच्छेदकहेत्वोरभेदे व्याति- रेकासिद्धिः। गोशब्दः सास्नादिमद्वचनो गोशब्दत्वात् । अय- मसाधारणानकान्तिक इत्यक्षपादीयाः । इदमेव पक्षमात्रवृत्ति- त्वमसाधारणस्य । अत्र साध्यवत्साध्याभावसाधकतया ऽनुमिति- प्रतिबधो दूषकताबीजम् । पक्षामसिद्धिराश्रयासिद्धिः। आकाशो नित्यो निरवयवद्रव्यत्वादिति । सौत्रान्तिकमाकाशाभाववादिनं प्रत्याश्रयासिद्धिः । पक्षतावच्छेदकाप्रसिद्धिरपि सा। काञ्चनम- यपर्वतो वन्हिमानिति । पढेकदेश हेतोरवृत्तित्वं व्याप्यत्वासि- दिः । यथा वायुराकाशश्चानित्यो मूर्तत्वादिति । साध्ये सा- ध्यतावच्छेदकस्य, हेतौं हेतुतावच्छेदकस्याप्रसिद्धिाप्यत्वा- सिद्धिः । काञ्चनमयवन्हिमान् काञ्चनमयधूमादिति । एवं नीलधूमादित्यादावपि नीलधूमत्वस्य गुरुतया हेतुतानवच्छेद- कत्वेन सापि व्याप्यत्वासिद्धिरित्यक्षपादीयाः । साध्यसन्देहज- नको हेतुस्नैकान्तिकः । सन्देहजनकत्वं च साध्यतदभावस- म्बन्धित्वज्ञानेन मत्ातिपक्षितत्वेन च । यथा नित्यः शब्दो ऽमू- तत्वादिति । अत्रासूर्तत्वमनित्यक्रियादिसाधारणत्वात्. साध्य सन्देहं जनयति । एवं वायुरप्रत्यक्षो ऽरूपिद्रव्यत्वात् । वायुः प्रत्य- सो महत्त्वे सत्त्युद्भूतस्पर्शवत्त्वात् । अत्रोभयोः समबलत्वात्साय- सन्देइजनकतेति । अत्र साध्यतदभावव्याप्यताज्ञानात्परस्परा- ·भादृचिन्तामणे नुमितिप्रतिबन्धो न संशयाकारानुमितिरित्यक्षपादीयाः । अत्रा- हुः । स्थाणुत्वपुरुषत्वव्याप्यचत्ताज्ञाने प्रत्यक्षरूपसंशयवत्स- मतिपक्षस्थलेपि संशयाकारानुमितिरस्तु । यत्रैककोटिव्याप्यदर्श- नं प्रबलं तत्राधिकबलतया द्वितीयकोटिभानप्रतिबधान संशयः। फलबलेन चाधिकसमबलभावः कल्प्य इति । अत्र नव्य: । तदभाववत्ताज्ञानस्येव तदभावव्याप्यवत्ताज्ञानस्यापि लौकिकस- त्रिकर्षाजन्यज्ञानत्वमेव प्रतिवध्यतावच्छेदकं तेन न संशया- कारानुमितिरित्याहुः ॥ बाधकस्तु साध्याभावसाधकः । अयं विरुद्ध इत्यक्षपादीयाः । यथा शब्दो नित्यः कृतकत्वादिति । अत्र कृतकत्वमनित्यर्वव्याप्यं नित्यत्वं बाधते । अयं साध्य- सामान्यविपर्ययसाधक इत्युच्यते इति दिक् ॥ तदिदमनुमानं न धर्मप्रमितिजनकं व्याप्याभावेन व्याप्त्य- ग्रहादिति ॥ अत्र नैयायिकाः । एवमनुमाननिरूपणस्य जगन्निर्मान्तृपु. रुपधारेयसिद्धिः प्रयोजनम् । तथाहि । सिद्धसाधनभिया ज- न्यकृल्पजन्य द्वयणुकं पक्षीकृत्य सकतकं कार्यत्वादित्यनुमानेन तसिद्धिरित्याहुः । तदापातरमणीयम् । धर्मवद्वेदमात्रगम्यत्वेन तदावेदकानुमानासम्भवात् । तथाहि । उक्तानुमानस्याकर्तृक- वसाधकेन शरीराजन्यत्वेन सत्पतिपक्षितत्वात् । यदि चात्र शरीरविशेषणस्य स्वरूपासिद्धिवारकतया व्यर्विशेषणत्वेन नित्यत्वोपाधिकतया व्यभिचारित्वेन सत्पतिपक्षासम्भव इति विभाज्यते, तदा भवत्पक्षमेव पक्षीकृत्य शरीरमात्रकर्तृकत्वाभाव- वद्वस्तुत्वादिति सत्पतिपक्षः । न चात्रापि नित्यत्वमुपाधिः । देहाकुरादावेवाशरीरमात्रकर्तृकत्वसन्देहेन घटादौ तदभाव-- स्यासन्दिग्यतया साध्यव्यापकत्वाभावात् । कार्यत्वहेतोश्वाश- ·तपादः । रीरमात्रकर्तृकत्वाभाव साधकत्तया साधारणानकान्तिकत्वं च यो- ध्यम् । अतो वेद एवेश्वरसिद्धौं प्रमाणं नान्यदिति दिक् ॥ इति श्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्तामणी ईश्वरवादः॥ नन्वेवं चन्हिहानुकूलातीन्द्रियधर्मसमवायी, दाहजनकत्वा- द्, 'आत्मवादित्यनुमानस्यानुकूलतकोभावेनाप्रयोजकत्वादुत्तेज- कामावविशिष्टमण्यादिप्रतिबन्धकामावस्यैव दाहजनकलया मण्या- दिसमधाननाश्यतया ऽपि शक्तिकल्पनस्यानुमपत्तेस्तद्धोधकवे- दाभावाच्च शक्तिरपि न सिध्येदिति चेन्न । तणारणिमणीनां व्यभिचारेण वन्हित्वावच्छिनजनकत्वग्रहानुपपत्त्या कार्यनिष्ठवै जात्यकल्पनापूर्वकहेतुहेतुमद्भावत्रयकल्पनमपेक्ष्य तृणादिनिष्ठजन- कत्वावच्छेदकसहजशक्त्यङ्गीकारेणैकहेतुहेतुमद्भावकल्पनालापत्र तर्कसहकृततृणादिपक्षकपतिजनकत्वहेतुकतादृशधर्मानुमानस्य तत्र मानत्वात् । एवं वैकल्पिकवीहियवयोरपि हेतुताग्रहे लाघवं, व्यभिचारवारणं च । न च प्रदेयप्रकृतित्वेनोभयातुत्वाज्जनक- तावच्छेदकशक्त्यभावेपि न व्यभिचार इति वाच्यम् । वीहिनि- कारणताग्रहे प्रदेयप्रकृतित्वग्रहस्तहे च तद्भह इत्यन्योन्याय- यात् । नायाग्नेयत्वव्याप्यवैज्ञात्यस्य कार्यतावच्छेदकत्वकल्पमेन व्यभिचारपंरिहारः । तादृशजातौ मानाभावात् । वीहिजन्यता- वच्छेदकतयैव तत्कल्पने विकल्पो दत्तजलाञ्जलि: स्यात् । शक्तेश्च प्रत्येक पर्याप्ततया न समुच्चयापत्तिः । अन्यथा ऽन्यत- राभावविशिष्टान्यतरस्योभयाभावविशिष्टवीह्यादेर्वा हेतुत्वंकल्पने गौरवापतिः व्यभिचारथ । अतो जनकतावच्छेदकतया स. हजशाक्तिस्वावदावश्यकी । एचमाधेयशक्तिरापि प्रोक्षणादिजन्या ·SHAI भादृचिन्तामणेः वीहिनिष्ठा । अन्यथा प्रोक्षणादिजन्यापूर्वस्यात्मनिष्ठतया वीही. णां प्रोक्षणकर्मत्वानुपपत्तिः । अदृष्टवदात्मसंयोगेनादृष्टवत्तया क- मत्वोपपत्तौ घटादीनामपि तत्कर्मत्वापत्तिः । तेन नीहिजन्यापू- र्वजनिकाधेयशक्तिरप्यावश्यकी। तयोश्चायमेव भेदो यत्सहज शक्तिर्जनकतावच्छेदिका, आधेयशक्ति निकाजन्या चेति । न च प्रोक्षणजन्यशक्तिमीहित्वेनापूर्वजनकतया हेतुतावच्छेदक- त्वं सम्भवति । तादृशशक्तिमअवजन्यतदपूर्व व्यभिचारात् । शक्तिवीहिंन्वयोविशेषणविशेष्यभावे चिनिगमनाविरहेण हेतुहेतु- मद्भावद्वयकल्पने, तथा यवत्वे ऽपीति तच्चतुष्ककल्पने ऽतिगौर- वापत्तिः । एवं सर्पविषमन्त्रोच्चारणजन्यपरशरीरनिष्ठाधेया श. तिर्जीवनज़ीनका विषबाधापहारजनिका वा, प्रतिष्ठादिजन्या च पाषाणनिष्ठा पूजाहेतुश्चाण्डालादिस्पर्शनाश्या ऽप्यावश्यकी- ति । पदशक्तिस्तूभयसिद्धा । तच्छाब्दबोधजनकपदत्वहेतुका- नुमानगम्या, वृद्धस्तत्र प्रयुज्यमानत्वहेतुकानुमानगम्या वा । परं तु सेश्वरेच्छारूपा अतिरिक्ता वेत्याचयोर्विवादः । तत्रेश्वरः च्छावदीश्वरसंयोगस्य गुणरूपपदे ऽसम्भवात्तत्तत्स्वरूपाणां सम्बन्धत्वकल्पनमपेक्ष्यैकसमवायस्योचितत्वात पदानामा- नामनित्यत्वेपि नानुपपत्तिः । वस्तुतस्तु पदानां नित्यत्वा; जात्यादिरूपाणामर्थानां च तथात्वाच्छक्तिरपि निखेति तत्सम्ब- न्धस्य सुतरां नित्यतेति नानुपपत्तिलेश इति दिक् ।। इति श्रीगागाभट्टकृतभाहचिन्ताम- णो शक्तिवादः॥ नन्वेवं कारणता ऽप्यतिरिक्ता स्यात् । तन्न तावत्कार्या भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वम् । ईश्वरतज्ज्ञानेच्छादावव्याः ·वर्कपादः । • ४५ । सेः । अत एव न कार्यव्यापकत्वम् । व्याप्तेरेनन्तपदार्थग तया गौरवात् । नापि कार्योत्पत्तिंप्रतिबन्धकाभावप्रतियोगित्वम् । उत्तेजके ऽन्यालेरिति चेन्न। तस्यानन्यथासिद्धनियतपूर्ववर्तित्व- रूपतया तदभिव्यज्यधर्मान्तरकल्पने मानाभावात् । अत्र देवा. दागते हेतुत्ववारणाय नियतेति । तद्घटे तद्रासभस्य हेतुत्ववा- रणायानन्यथासिद्धति ॥ वस्तुतस्तु नियनपदं व्यर्थम् । तच्चा- न्यथासिनैविध्यराहित्यम्। गृहीतस्थतन्त्रान्वयव्यतिरेकाननुवि- धानयवच्छेदकधर्मत्वमाद्यम् । अन्यनिरूपितपूर्ववार्त्तित्वग्रहहेतुक- कार्यपूर्ववर्तित्वग्रहविषयत्वं द्वितीयम् । क्लप्तान्वयव्यतिरेका- नुविधानसाहित्यं तृतीयम् । अत्राक्लप्तान्वयेव्यतिरेकानुविधायि- न इति विवक्षणीयम् । तेन न कारणान्तरस्यान्यथासिाद्धः । ईश्वरज्ञानादिसंग्रहश्च । तस्योपादानप्रत्यक्षतया स्वतन्त्रान्वयव्य- तिरेकानुविधानात् । तच्च कारणं द्विविधं, स्वरूपयोग्यं फलो- पहितं चेति । सहकार्यन्तराभावावच्छिन्नजनकत्वाभाववैशिष्टयः माद्यम् । सहकार्यन्तरसाहित्यं द्वितीयम् । अत एव नित्यस्य स्वरूपयोग्यस्य फलावश्यम्भावनियम इति प्रसिद्धिः । एवं च क्लप्तकार्यपूर्वकालदेशसम्बन्धस्यच कारणतया नाक्लुप्त- कारणत्वरूपपदार्थान्तरतत्मागभावध्वंसादिकल्पनम् ॥ प्रयोज- कत्वं : चान्वयव्यतिरेकवत्त्वे सति नियतपूर्वचिवमात्रमि- तिदिक ॥ प्रसङ्गात्सृष्टिपलयो चिन्त्यते ॥ अत्र नैयायिकवैशेषिको । त्रिविध वस्तुजातं, संप्रतिपन्न- चेतनकतकं यथा घटाद, संप्रतिपन्नचेतनाकर्तृकं व्योमादि, वि. प्रतिपन्नचेतनकर्तृक महारुहाङ्करादि । तत्र तृतीयं सावयवत्वेन सिद्धकायत्त्वकं पक्षांकृत्य बुद्धिमत्कतकं कार्यत्वात्पटवदिति ईश्व- ·HARASHTRA SARANA A BHARATSANA GHASAN SHANKAR AAELTERNA HENNATHA ALBUPRON PAHARAN RANA भादृचिन्तामणे: रं करिमनुमापयति । तस्य च परमाणवः समवायिकारणं, तत्संयोगश्चासमवायिकारणं, क्षेत्रज्ञपदवाच्या जीवात्मानो धर्मा- धौ च निमित्तकारणम् । सर्गकाले पुनरीश्वरेच्छामदृष्टं च निमित्तमासाद्य परमाणुष कर्माण्युत्पद्यन्ते । ततो मिथा संयुक्त परमाणुभिर्घणुकादिक्रमेण. पृथिव्यायश्यविचतुष्टयमारभ्यते । न च परमाणूनां निरवयवत्वादन्याप्यवृत्तिः परमाणुसंयोगो न सम्भवति वाच्यम् । तत्र व्याप्यत्तिसंयोगस्याङ्गीकारीत। तत्तद्देशस्यावच्छेदकत्वसम्भवेनाव्याप्तिसंयोगस्यापि परमाणौ नानुपपत्तिः । निमित्तभूतादृष्टवैचित्र्यादीश्वरेच्छाजन्याक्रिया- वैचित्र्यवशाच्च जरायुजाण्डजोद्भिज्जस्वेदजभेदं शरीरमार- भन्ते, इत्यूचतुः ॥ इदमेव युक्तमस्मन्मतं च । परं त्वेतावान् विशेषः । इच्छाया: त्पादनं विनेच्छायाः कार्यजनकत्वम् । अचेतननिष्ठक्रियादि- जनकत्वं च नानुभूतपूर्वम् । अतस्तादृशहेतृहेतुमद्रावकल्पनेनात्य- तगौरवापतिः । आवश्यकादृष्टहेतुकतथा उन्यथासिद्धिश्च । अतो धर्माधर्मयोरेच विजातीयक्रियाजनकत्व, नेश्वरेच्छाश्य- लादीनामिति । तेनेश्वरेच्छायान्तस्याः कार्यजनकत्वे च"स ऐ- क्षत बहु स्यां प्रजायेये" ति श्रुतिरेव मानम् । तत्रचा "स्मन आकाशः सम्भूत" इत्यादाविवेक्षतिरदृष्टे लाक्षणिक इत्सलं पल्लवितेन ॥ ननु प्रलये किं मानमिति चेत् । न । कोलकपालान्धवृत्ति- पागभावः, कार्यव्यानाधारकार्याधिकरणद्वतिः, अभावत्वाद, आत्मादृत्यन्यान्याभाववत्, इत्खनुपानेन घटा, कार्यद्रव्याना- करणकाधिकरणवृत्तिध्वंसप्रतियोगी, मावकार्यत्वात बन्द न ·तपादः । ४७ बद इत्यनुमानेन खण्डमलयस्य, , अदृष्टासमानकालीन- ध्वंसप्रतियोगी, भावकार्यत्वाद्, मुक्तपत्र्यवाहितप्राक्कालीन ज्ञानवद्, बुद्धिा, प्रागभावासमानकालीनध्वंसप्रतियोगिनी, भा- चकार्यत्वाद्, मुक्तघव्यवहितप्राक्कालीनादृष्टवत, सुखं, गन्धा- नाधारसमयत्तिध्वंसप्रतियोगि, जन्यगणत्वात्, संस्काराजन कानुभवब्द, आकाशवदिति व्यतिरेकिणा, एककालीनाः सर्वे परमाणवः; समग्रोपादेयप्रवन्धशून्यां:, आरम्भकत्वाद्, नष्ट- पवनारम्भकपरमाणुवद् दुःखसन्ततिरत्यन्तमुच्छिद्यते, सन्त, तित्वात्, प्रदीपसन्ततिवद, इत्याचार्योपदर्शितानुमानन च महा- मलयस्य.च सिद्धः। एवं च नन्दान्तं क्षत्रियकुलमित्यादिपौ• राणव्यवहारोपपत्तिरित्याहुः ।। अत्र जैमिनीयाः । उक्तानुमानेन “धाता बंधापूर्वमक- ल्पय"दित्यादिमन्त्रलिङ्गेनावान्तरप्रलयसिद्धावपि महाप्रलये ना- स्ति प्रमाणम् । उक्तानुमानानामुपाधिग्रस्तत्वात् । तथाहि । अ- मूर्त्तमात्रन्त्यभावत्वस्योपाधिस्वात् । उक्तः पक्षः, कायद्रव्या- धाराधार!, मूतमात्रवृत्यिभावत्वात, तन्तुनिष्ठपटनागभाववदि- ति सत्प्रतिपक्षाच । एवं द्वितीयतृतीययोरमूतमात्रवृत्तिभाक्ष- मुणाधिः । एवं महामळयानुमाने, उक्ताः परमाणवः,समग्रोपा- देयप्रबन्धवन्ता, प्रागभाववत्वात्, कपालवदिति सत्पतिपक्षः । आचार्यानुपानं तु धाता यथापूर्वमकरपय"दिति श्रुतिवि- रोधात् ॥ अचन्द्राग्रहा भूमिः कदाचिन्तु भविष्यति । अपौरचा तु पृथिवी कदापि न भविष्यति" ॥ इति हरिवंशरूपन्यासस्मृतिविरुद्धत्वाद्, यावरीलं तावदया- ख्यानमिति दृष्टान्तप्रसिद्ध तैलाभावादिरूपीपाधिविस्मरणाच्चा- ·४८ भादृचिन्तामणेः नाचार्यानुमानमेव । अन्यथा नरशिरकपालं, शुचि, पाय- ङ्गत्वात्, शङ्खवदित्यनुमानस्यापि प्रामाण्यापत्तेः । एवमन्येष्वप्य- नुमानेषु दूषणान्यूह्यानीति दिक ॥ वेदान्तिनस्तु "सर्वं खल्विदं ब्रह्मा, नेह नानास्ति किं चने"त्य- द्वैतवादश्रुतिभिरा,, त्मको जगदादावासी, तस्माद्वाएतस्मादा- त्मन आकाशः सम्मूत" इत्यादिब्रह्मोपादानत्वावैदकश्रुते "रि- न्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत" इति भेदाक्गमस्य मायारूपावि- द्यानिबन्धनत्वश्रुतेश्च सैव व्योमादिरूपेण परिणतमिति चिदेक- रसस्य च ब्रह्मणो जडरूपेण परिणामो ऽनेकत्वं च न वास्तवं, किं त्वविद्योपाधिकं, स्वमप्रपञ्चवत्मत्यक्षविरोधिश्चतिजन्यं ज्ञानं चन्द्रतारकापारमाणबोधकवाक्यवत प्रत्यक्षबाधेनोपपन्नम् । एवं च "लोकास्तं परादुरन्यत्रात्मनो लोकान् पश्यति, मृत्योः स मृत्युमामोति य इंह नानेव पश्यती" त्यादयो भेदज्ञानान- दार्थवादा उपपद्यन्ते तेन प्रपञ्चो ऽविद्योपाधिको भारमा- थिकः। अत एव सदसद्विलक्षण इत्याहुः ।। तत्र किमिदमपारमार्थिकत्वं, मिथ्यात्वमिति चेत्, किमिदं मिथ्यात्वम् । न तावच्छशशृङ्गादिवदत्यन्तासत्वन्तत् । अबाधि- तप्रत्यक्षादिविषयमपञ्चे तदभावात् । नापि ज्ञानबाध्यत्वमज्ञा- नजन्यत्वं वा । घटादेर्शानबाध्यत्वाभावाद् अज्ञानस्य जनक- त्वे बाधितमानाभावेनाज्ञानजन्यत्वासम्भवाच । न वागमेन तद्बोधः । मिथ्याभूतप्रपञ्चान्तर्गतागमेन प्रत्यक्षदृष्टप्रपञ्चे मि- ध्यात्वबोधासम्भवात् । अन्यथा वेदबोध्ययागस्वर्गसाध्यसाधन- भावज्ञाने मिथ्यात्वबोधप्रसङ्गात् । इष्टापत्तौ । स्वर्गसाध्यसाधन- भावज्ञानेन ब्रह्मज्ञाने मिथ्यात्वबोधापत्तिः । आगमजन्यत्वा- विशेषात् । नाप्यनिर्वाच्यत्वं तत् । अनिवाच्यपदार्थस्य लोके ।

·तपादः । लक्षणा ऽसम्भवात् प्रपञ्चस्यापि निर्वचनीयत्वेनानिवचनायत्वाभावा- च्च । किं चैवं श्रुतिबोध्यमपञ्चमिथ्यात्वपि मिथ्यात्वप्रसङ्गः । तदङ्गीकारे सिद्धं प्रपञ्चस्यामिथ्यात्वमिति दिक् ॥ इदमत्र वेदान्तिनामाकूतम् । चैत्रस्य शुक्त्यज्ञानमित्यादी चैत्रनिष्ठभुक्तिज्ञानस्याभाव इति न बोधः, प्रतियोग्यप्रसिद्धः, किं तु त्रनिष्ठं शुक्तिज्ञानमिति तदर्थः । तेनाज्ञानं भावरूपः पदा- र्थः । तस्य च शुक्तिरजते हेतुत्वं लाघनद्, न तु तज्ज्ञाने, गौर. वात् । किं च तत्र रजतं पश्यामीति लौकिकसाक्षात्कारोऽनुभव- सिद्धः। तत्र लौकिकसनिकर्षस्य विषयस्यं च हेतुतेति तत्र रजन्तोत्पत्तिरावश्यकी । एतेन तत्र रजतत्वमेव विषयः, ज्ञान- चालौकिकसनिकर्ष इत्यपास्तम् । अज्ञानं ,च- जीवानां न ब्रह्मणः । एवं चाधिष्ठानाज्ञानस्य शुक्तिरजतादौ हेतुत्ववन्नि- पपञ्चब्रह्माज्ञानस्य जीवसम्बन्धिनः प्रपञ्चहेतुत्वमिति ।। इदमेव मिथ्यात्वं सदसद्विलक्षणत्वं चेति पूर्वमतोपपत्तिरिति, नेदमपि युक्तम् । अधिष्ठानज्ञानेपि शंखपीतिमोत्पत्तेरधिष्ठाना- ज्ञानस्योत्पादकत्वायोगात् । न च तत्र दोषस्य हेतुत्वेन दोषा- जन्यरजताद्युत्पत्तावधिष्ठानाज्ञानस्य हेतुत्वमिति वाच्यम् । बर्हि परमाणवाद्युपादानाजन्य स्वामादिप्रपञ्चएवाधिष्ठानाज्ञानस्य हे- तृत्वमस्तु, न प्रपञ्चना । किं च चन्द्रतारकापरिमाणशङ्खपीतिमा- दीनामधिष्ठानज्ञाने सत्यपि कथमुत्पत्तिः । भवतां विशेषदर्शने सत्यपि भान्तेरिव दोषवशादिति चेत् । त_विद्यातिरिक्तस्यापि प्रपञ्चहेतुत्वापत्या गतमज्ञानकारणत्वनियमेन ॥ यन्तु रजतं पश्यामीति लौकिकसाक्षात्कारे विषयस्य लौकिकसनिकर्षस्य च हेतुत्वसिद्धये रजतोत्पत्यङ्गीकार इति, तदपि पुरोवत्य लौकि- कत्वेन रजतत्वांशे अलौकिकत्वेन दोषजन्यत्वाङ्गीकारेण परा- ·भादृचिन्तामणेः स्तम् । यत्तु रजतज्ञानत्वस्य कार्यतावच्छेदकत्वमपेक्ष्य रजतत्व- स्यैव कार्यतावच्छेदकत्वे लाघवमिति, तदपि अज्ञानस्य कारण- त्वकल्पनमपेक्ष्य लघुभूतमेव । न चैवमधिष्ठानज्ञानेपि भूमाप- त्तिः । लौकिकतदभावसाक्षात्कारस्य तद्वत्ताज्ञानं प्रति प्रतिबन्ध- कत्वात् । “मायां तु प्रकृति विद्या"दित्यादिश्रुतेरपि स्वाममृ- ष्टिविषयत्वेन मायामदस्य दोषपरत्वेन वा व्याख्यानादिति संक्षेपः ॥ के चिन्तु परमात्मैव स्वेच्छया परमार्थत एव व्योमादि-ज. नयति । "सदेव सौम्येदमग्रआसीत्, तदैच्छत, बहुस्यां प्रजा- येय"इति, तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः सम्भूत इति, पुरुष- एवेदं, नेह नानास्ति किं चनेत्यादिश्रुतयोमुमवार्थ प्रकटयन्ति अत्र ह्याद्यश्रुतिद्वयेनात्मनस्तद्रूपत्वेन प्रागवस्थितस्य बीजस्येव हेतुत्वं व्योमादीनां च वृक्षस्येव तत्कार्यत्वमुक्तम् । अपरश्रुति- द्वयेन धर्मिभेदाभाव उक्तः । नानाशाखस्य वृक्षस्यानेकत्वेन ज्ञातस्यैकबोधवत् ॥ यानि तु "आत्मैवैकः सत्यः, इन्द्रो मा- याभिः पुरुरूप इयत" इत्यादिनिष्पपञ्चस्य मिथ्यात्ववादा- सत्यत्ववादभान्तिवादमायावादबोधकानि, तान्यस्यानित्यत्वमेव प्रतिपादयन्ति । अपशवो वा अन्ये गोअश्वेभ्य इतिवत् । एते. षामपि मुमुक्षूणामुत्साहजननार्थतया वैराग्यजननार्थतया च प्र. पञ्चासत्यत्वात्मपरमार्थसत्त्वप्रतिपादकतयार्थवादत्वस्य तुल्य त्वात् । विस्पष्टं चैत"द्वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्य तथेद"मित्ति श्रुतौ । मृत्पिण्डभावेन सकलताद्विकारश राघ- टादिज्ञानमिवात्मज्ञानेन तज्जन्यसकलप्रपञ्चज्ञानमित्यर्थः । यद्य पि व्यासरूपेण न ज्ञानं तथापि समासरूपेणेत्युपपत्तिः । तच्च अपञ्चस्य सत्यत्वे उपपद्यते । नहि सद्रूपज्ञानेनासत्यस्य ज्ञान, श.

·तर्कपादः । शविषाणादिज्ञानप्रसङ्गात् । अतः सत्यत्वमेव प्रपञ्चस्य युक्त- मित्याहुः॥ निरीश्वरसाङ्ख्यास्तु प्रकृतिरचेतना सत्त्वरजस्तमोगुणात्मि- का प्रधानशब्दवाच्या चेतनात्मनामुपभोगाय महदादिविशेषण- पञ्चरूपेण परिणमतीत्याहुः ॥ सेश्वरसाङ्ख्यास्तु प्रकृतिरेवाविद्यास्मितारागद्वषाभिनिवेश- क्लेशकर्मविपाकाशयरपरामृष्टं सर्वव्यापिनं पुरुषशब्दवाच्यमीश्वर- मधिष्ठाय महदहङ्कारपञ्चतन्मात्रादिक्रमेण जगत्सृजति । बीजमे- व संस्कृतं क्षेत्रमधिष्ठायाङ्कुरादिक्रमेण वृक्षादि । तस्मात्मकृत्यु. पादाना सृष्टिरीश्वरभिन्नक्षेत्रज्ञपदवाच्यजीवभोग्या । प्रकृतरेक्ये- पि भोक्तृणां भेदात्मपञ्चवैचित्र्योपपत्तिः । औपनिषदास्त्वैका त्म्यवादाः सादृश्यपरत्वेन व्याख्येयाः। एवं नानात्वनिषेधाथ। एतदभिप्रायेणैव ।। "विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः" ॥ इति । “इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप इयत" इति च । मुक्तात्मनामीश्वरेण सहकत्ववादास्तप्यत्यन्तसाम्येन वैलक्षण्या- भावेन वोपपादनीयाः ॥ "यदा पश्यः पश्यति रूकमवणं करिमीशं पुरुषं ब्रह्मयोनिम् । तदा विद्वान् पुण्यपापे विधूय निरञ्जनः परमं साम्यमुपैति" ॥ इति श्रुत्या परमसाम्योतः। "इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । स्वर्गोपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥

·भादृचिन्तामणेः इति भगवद्वाक्येनापि साम्योक्तः । न च "ममैवांशो जीवलोके जीवभूतः सनातन" इति भगवद्वचनस्य "भेदस्य जनके ज्ञाने नाशमात्यन्तिकं गते । आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसन्तं कः करिष्यति" इति पुराणवचनस्य चानुपपत्तिः। तयोः स्वामिभृत्यभाव- बोधकत्वेनोपपत्तेः । एवं च "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः" "उपद्रष्टा ऽनुमन्ता च कर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेस्मिन्पुरुषः परः"॥ इति भेददर्शनमुपपद्यते । तस्मात्मकृत्युपादानोयं प्रपञ्च इलाहुः॥ तदपि न । प्रकृतेरेकरूपतया हेतुवैलक्षण्याभावेन नरप- श्वादिरूपकार्यवैलक्षण्यानुपपत्तेः । क्षेत्रज्ञादृष्टवशाद्वैलक्षण्यमित्य- प्यदृष्टस्य कार्यवर्गान्तःपातितया प्रकृतौ विलीनत्वेनाकारणत्वा- द्वक्तुमशक्यम् । कुतो वा प्रकृत्या महदादिविकारारम्भः । ईश्वरे- च्येति चेत्, तस्थापास्तसमस्त कामस्येच्छाभावात् । किं च प्रलये प्रकृतिमात्रस्यात्मनां च निर्विशेषाणामवास्थितत्वाधर्मा- धर्मयोश्चान्तःकरणधर्मतया तदानीमभावात् पूर्वजन्मनि कृता- श्वमेधानां कृतमहापातकानां च विशेषो न स्यात् । न चासतः शशविषाणादेरुत्पत्तिनाशयोरदर्शनानियतोत्पचिदर्शनाच्चोत्प- तिनाशयोराविर्भावतिरोभावरूपतया शक्तयात्मनावस्थितधर्मा- धर्मवशेन वैचित्र्योपपत्तिरिति वाच्यम् । मात्पिण्डकपाळावस्थयो- घंटसत्त्वस्यानुपलब्धिबाधितत्त्वात् "नासतो विद्यते भाव" इति तु “न त्वेवाहं जातु नास" मिति नित्यत्वमातिपादनोपकमादा- ·तर्कपादः । ५३ त्ममात्रस्यानुत्पत्तिविनाशधर्मत्वप्रतिपादक, न सर्वस्य कार्यजा तस्य । अस्तु वा कारणात्मना ऽवस्थानं तथा मृदात्मना ऽव. स्थितघटादिनोदकाहरणासम्भववत्प्रकृत्यात्मना ऽवस्थितधर्मा- धर्माभ्यामपि न वैचित्र्यसम्भवः । यदि तु सृष्टिमलयपरम्परया .ऽनादित्वं शब्दानामनाद्यर्थसम्बद्धानां वेदानां नित्यतां चाश्रित्य "सर्वेषां चैव नामानि कर्माणि च पृथक्पृथक् ॥ 'वेदशब्देभ्य एवादौ पृथगाश्च निर्ममे" इति वचनानुरोधादेककर्तृका तुल्यनामव्यवहारकवस्तूत्पत्ति- रङ्गीक्रियते ॥ "अष्टाशीतिसहस्राणि संप्रदायप्रवर्तकाः" इतिवचनानुरोधेन वा ऽनेककर्तृका तादृशमृष्टिरङ्गीक्रियते । तत्रापि प्रकृतेरुपादानत्वासम्भवाद् अनुपादाननिर्माणासम्भ- वात्सोपादानत्वसिद्धिरिति संक्षेपः। इति श्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्तामणौ सृष्टिप्रलयाविचारः॥ सर्वमिदं शरीरोन्द्रयमनतिरिक्तजीवात्मसद्भावे स्या, तत्रैच मानं न पश्यामः । न चाहं जानामीति प्रत्यक्ष तत्र मानं, तस्याहं गौर । इत्यादिवच्छरीरादिविषयकत्वेनाप्युपपत्तेरिति चेत् । अब जीर्णाः । शरीरान्तर्गतवायोरूर्वाधोगमनानुकूलपय- नाश्रयतया सुखाद्याश्रयतया वा तसिद्धिः । तेषामयावच्छरी. 'रभावित्वेन तद्धर्मत्वासम्भवात् । कार्यद्रव्यवृत्तिविशेषगुणानां पाकादिना विरोधिगुणान्तरोत्पच्या द्रव्यनोशन वा नाश्यत्व- मिति नियमः । उक्तयत्नस्य सुखांदीनां च मृतावस्थायामुक्तना- शस्त्रयाभावन नाशानुपपत्तेन शरीरगुणलं सम्भवति । एवं ।

·IMAL ANNEL NROE PARAN LAHAL NIRMANE Toled PARAN N ६४ भादृचिन्तामणेः ज्ञानेच्छादीनामप्ययावच्छरीरभावित्वेन न शररिगुणत्वम् । किं चावयविविशेषगुणानामवयवगुणपूर्वकत्वनियमेन ज्ञानादीनां शरीरावयवगुणत्वाभावेन न तदुत्पत्तिसम्भवः । अतः सुखा- दिगुणितया शरीरादिभिन्नात्मसिद्धिः। न च तेषामिन्द्रियगुण- त्वम् । इन्द्रियनाशन संस्कारनाशे स्मरणानुपपत्तेः । नापि म- नोगुणत्वं, तस्याणुतया तद्गुणप्रत्यक्षानुपपत्त्या ज्ञानादीनामप्र- त्यक्षत्वमसङ्गात् । मनसो विभुत्वनये तु तद्गुणत्वे ज्ञानादीनी क- रणाभावात्मत्यक्षानुपपत्तिस्तुल्या । तस्मात्तदाश्रयतया ऽऽत्म- सिद्धिः। किञ्च स्वर्गकामादिश्रुत्यापि देहातिरिक्तात्मसिद्धिः। तथाहि । स्वर्गकामादिश्रुतयः कर्मजन्यफलभोक्तारं शरीराति- रिक्तं कारमाक्षिपन्ति । "अविनाशी वाअरे ऽयमात्मे"त्यादय उपनिषदोपि तमेवार्थन्द्रढयन्ति । अतो ऽहंप्रत्ययवेधः शरी- रातिरिक्त आत्मेति । न च तस्याहंप्रत्ययगम्यत्त्वमनुपपन्न, ज्ञा- तृत्वज्ञेयत्वयोर्विरोधात्, एकस्यां क्रियायामेकस्य कर्तृत्वकर्म- स्वानुपपत्तरिति वाच्यम् । स्वात्मनि क्रियाविरोधस्य दूषकता- बीजाभावेनापकत्वात् । न च परसमवेतक्रियाजन्यफलभा- मित्वस्य कर्मत्वतया कर्मसंज्ञायास्तद्विभक्तेश्चासाधुतापतिर्दूषक- ताबीजमिति वाच्यम् । तानकर्मत्वाभावेपि तद्विभक्त "रात्मा ज्ञातव्य, आत्मानं वेद, आत्मानमुपासीते"त्यादि-गौकिकवैदिकम- योगेणैव साधुत्वात् । यथा चलतिगच्छत्योरेकार्थत्वपि सकर्म- त्वाकर्मत्वे एवं ज्ञातुर्मानजन्यमाकव्यरूपफलवत्तया ज्ञानकर्मत्वे. बाधकाभावात् । “स मानसीन आत्मा जनांना" मित्यादिश्रुति- वशाच्च मानसाहंमत्ययवेद्य आत्मा सिद्ध इत्याहुः ॥ वेदान्तिनस्तु सुखेच्छादीनां मनोगुणत्वस्य श्रुतिसिद्धतया निर्गुणज्ञानस्वरूप एवात्मा, तस्य च निष्पकारकमेवोपनिषज्ज- ·५५ । तपादः । न्यप्रत्यक्षं मोक्षसाधनमित्याहुः ।। कः पुनर्मोक्षः । अत्र के चित् । संस्काराजनकानुभवध्वंसो मुक्तिः। के चित्त दुःखप्रागभावासहवृत्तिदुःखसाधनध्वंसो मुक्तिः ।। दुःखमयसंसारबीजामिथ्याज्ञानध्वंसो मुक्तिरित्यपरे ॥ शरीरोन्द्रयबुद्धयादितन्निदानधर्माधर्मध्वंस इत्यन्ये ।। आत्यान्तकदुःखपागभावो मोक्ष' इति गुरवः ।। संस्काराजनकभोगविषयदुःखध्वंस इति के चित् ॥ समानाधिकरणदुःखमागभावासहवृत्तिदुःखध्वंसो मुक्ति- रिति मणिकृत् ॥ प्रपञ्चसम्बन्धविलयो मुक्तिरिति वेदान्तिनः । प्रपञ्चस- म्बन्धो बन्धः । तस्यात्यन्तिको विलयो मोक्षः । तथाहि । भो- गायतनभोगसाधनभोगविषयाणां शरीरेद्रियाणां सम्बन्धादा- स्मा बद्ध इत्युच्यते । एतत्कारणधर्माधर्मपरिक्षयादेतेषामात्यन्ति- को विलयः पूर्वनाशपरानुत्पादस्वरूपः । न चैवमपुरुषार्थत्वा- पत्तिः। सुखवद् दुःखानुत्पादस्यापि पुरुषार्थत्वात् । तत्सम्बन्ध. विलयपूर्वकनित्यानन्दरूपात्माभिव्यक्तेर्मुक्तित्वाङ्गीकाराद्वा । त- स्य सुखस्य नित्यतया धर्मजन्यत्वाभावात् । आत्मनश्च सुखा- त्मकत्वे मुक्तावस्थायां तन्नित्यत्वे चा "नन्दं ब्रह्मणो रूपं, न स पुनरावर्तत" इत्यादिश्रुतयो मानम् । यत्व"शरीरं वावसन्तं प्रियापिये न स्पृशत" इति मुक्तस्य सुखाभाववत्ववचनं, तत्मपञ्च. सुखाभिप्रायम् । ननु मनःशरीराधभावात्कथं तत्रानन्दानुभ- वः । न च तस्यानन्दस्य स्वप्रकाशत्वम् । संसारावस्थायां ता- दृशस्याननुभवात् । न च तदानीमभिभवान्न तादृगनुभव इति वाच्यम् । स्वप्रकाशस्याभिभवासम्भवादिति चेत् । तस्यानन्द- ·SHEPHALA NA H THA HUN 2NDER भादृचिन्तामणेः स्या त्रायं पुरुषः स्वयंज्योति"रिति श्रुतिांसद्धस्वप्रकाशतया ऽऽत्मरूपानन्दानुभवस्य लोकसिद्धकारणान्तरानपेक्षत्वात् । तदुक्तम् ॥ निजं यच्चात्मचैतन्यमानन्दश्चेष्यते च यः॥ यच्च नित्यविभुत्वादि तेनात्मा नैवमुच्यते ॥ इति । अतो नित्यमुखाभिर्व्यक्तिर्मुक्तिरित्याहुः॥ तन्न । "विज्ञातारं केन विजानीयाद्, अस्य सर्वमात्मैवा. भूकेन के पश्ये"दिति च मोक्षकाले ज्ञानाभावप्रतिपादकश्रुति- विरुद्धत्वात् । आत्मनश्च न विज्ञानसुखादिरूपत्वम् । “आनदं ब्र. ह्मणो विद्वान्, स एको ब्रह्मण आनदः" इति श्रुत्या भेदप्रती- तेः। मम न किमपि सुखं, केवलं दुःखमेवेत्यनुभवात् । “ता एताः मजा अहरहब्रह्मलोकं यन्ति, अहरहरागच्छन्ती" ति सुषुप्तिमु- कयोः सादृश्यप्रतिपादकश्रुत्या ऽऽनन्दात्मकत्वनिषेधाच्च । सु- घुप्त्यवस्थायामानन्दानुभवाभावात् । अतो न नित्यसुखाभिव्य- क्तिर्मुक्तिः । तस्मात्प्रपञ्चस्य सर्वथा विलयो मुक्तिः । स च दु:- खाभावरूपत्वात् पुरुषार्थः । तेन सुखदुःखोपभोगाभावो मोक्ष इति फलितम् । तथा च श्रुतिः । “प्रियाप्रियेन स्पृशत" इति । न चैवमानन्दश्रुतिविरोधः । “मन आनन्द,मितिश्रुतेर्मनसआ- नन्दधर्मत्वात्तदानीं त्वमनस्क"मिति श्रुत्या मनोभावेन "विज्ञा- तारं केन विजानीया"दिति श्रुत्या च तदानीमानन्दानुभवनिषे- धात् । “अलं वा अरे इदं विज्ञाना" इति तु शक्तिमात्रपरम् । किंचानन्दप्रियाभाववचनयोर्विरोधे प्रमाणान्तरोपपत्तिभ्यामान- न्दवचसो दुःखाभावपरत्वं परिकल्प्य तत्परिहास । उभयत्रापि सामान्योपादानात् । अत उक्तरीत्यैव विरोधपरिहार इत्या- त्यन्तिकदुःखाभाव एव मोक्ष इति । न चैवं सुखस्यापि ना.

·HAMRPAN । तर्कपादः । नुपादेयत्वमिति पुमर्थत्वम् । मधुविषभोजनदुःखवत्सुखस्यापि बहुतरदुःखानुबद्धत्वेन हेयत्वात् । न चैवमपि वर्तमानदुःखानां स्वभावेन विरोधिगुणान्तरोत्पत्त्या वा नाशादागन्तूनां प्रतियो- ग्यभावादतीतानामतीतत्वादेव नाशासम्भवान्न मोक्षः साध्यः स्यादिति वाच्यम् । दुःखहेतुधर्माधर्माच्छेदस्य 'व्यापारसाध्य त्वात् । तथाहि । सञ्चितानों प्रारब्धानां चादृष्टानां भोगात्मज्ञा. ननैमित्तिकमायश्चित्तानुष्ठानेल नाशात्काम्यानुष्ठानजन्यानां तद- ननुष्ठानेनानुत्पादाद्विहितानुष्ठाननिषिद्धाकरणाभ्यां प्रत्यवाया. परिहाराच्च । सुखदुःखजनकधर्माधर्मनाशात्पूर्वशरीरनाशे मुक्तो भवति । अत एव ज्ञानकर्मणोः समुच्चयेन जनकता । ज्ञानेन सञ्चितानामुत्पन्नधर्माधर्माणां नाशः। नित्यकर्मभिश्च. तदनुत्प- त्तिः । अन्यथा नित्याकरणजन्यप्रत्यवायेन शरीरोत्पत्तिप्रसङ्गा- व । तस्मादुभयोरपि शरीरोत्पत्त्यभावसम्पादकतया मोक्षजनक- ता। प्रारब्धकर्मणां तु न कर्मभिन ज्ञानेन नाशः । किं तु भो- गेनेति । न च "ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेजन" इति ज्ञानस्यैव शरीरात्पत्त्यभावसम्पादकतया मोक्षजनक- त्वमस्तु, किं कर्मणति वाच्यम् । ज्ञानवतोपि विहिताननुष्ठानान- षिद्धाचरणाभ्यां प्रत्यवायोत्पत्तेः । तेन ज्ञानकर्मणोः समुच्चयेन जटकत्वम् । तत्राप्युपनिषज्जन्यात्मज्ञानं दृष्टोपयोगित्वात् क्रत्वर्थ- म् । उपासनात्मकं तु दृष्टोपयोगाभावा"त्सर्वान्कामानवामोति, न स पुनरावर्त्तत" इत्यादिवाक्यशेषाच्चाभ्युदयफलकं निश्रेयस फलकं चेति विवेकः । अतः सिद्धो ज्ञानकर्मसमुच्चय इति सं- क्षेपः ॥ तदुक्तम् "सत्येन लभ्यस्तपसा होष आत्मा ।

·Noves DAANATAMI SHRESTHA H HARTI SONOTE PRANAMAN FANARAN AAMKHET Ritik RPORTAL STARAN MALE ५८ HERE NEW STARTER HD MARAT PARAN W Karness SHARANAS Hal, SELETER SAMRATE EHAT PRIORA ALS NARY ADAR AAR SCAMERA HAN HAHARI ARE EMA FANARDASHA RANGO MORN NAMAVAL R S PARABAR M भादृचिन्तामणेः सम्यग् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण वे"ति ॥ "स्नेस्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः। स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धि विन्दति मानवः ।। तमभ्यर्य, तं ज्ञात्वेत्यर्थः ॥ तस्मात्तत्माप्तये यत्नः कर्त्तव्यः पण्डितैनरैः । सत्माप्तिहेतुर्विज्ञानं कर्म चोक्तं महामते ॥. उभाभ्यामिव पक्षाभ्यां यथा खे पक्षिणां गतिः। तथैव ज्ञानकर्मभ्यां प्राप्यते ब्रह्म शाश्वतम्" । इति ब्रह्मप्रीप्तिर्मुक्तिरिति जीर्णाः ।। नव्यास्तु "तमेव विदित्वा ऽतिमृत्युमेति, नान्यः पन्था विद्यते अपनाये"ति श्रुत्या "न कर्मणा.न प्रजये" ति श्रुत्सा च मोक्षे ज्ञानातिरिक्तसाधननिषेधात् तीर्थस्नानमहादानकाशी- मरणादिकर्मणां ज्ञानद्वारैव मोक्षजनकत्वाच्च ज्ञानमेव साक्षान्मो- क्षजनकम्। कर्म तु ज्ञानजनकान्तःकरणश्रुद्धिजनकम् । न च त- मेवेत्यात्मातिरिक्तविषयकज्ञानस्य मोक्षजनकत्वपरिसंख्योत वा- च्यम् । ज्ञानस्य मोक्षजनकत्वेन नियंतप्राप्त्यभावात्परिसंख्यानुपप- चेः । वाक्यान्तरमाप्तपरिसंख्यायां तत्तद्वाक्यानां नान्यः पन्थे- ति निषेधस्य चानुपपत्तिः । एतेनोपनिषज्जन्यज्ञानातिरिक्त- भाषाग्रन्थादिजन्यज्ञानपरिसंख्येति परास्तम् । अध्ययनविधि- नैव तन्सिद्धेः । न चैवमुपनिषदध्ययनजन्यतत्त्वज्ञानस्य त्रैव- णिकेष्वेव सम्भवाच्छूद्रादीनां मुक्तिन स्यादिवि वाच्यम् । ते- षामपि "श्रावयेच्चतुरो वर्णानि" ति पुराणश्रवणविधिना त- ज्जन्यार्थज्ञानसत्वान्मुक्तिसिद्धेः । अतो ऽयं ज्ञानस्य मोक्षसाध- नत्वविधिः । नान्यः पन्थेति तदतिरिक्तकर्मणः साक्षात्साधन- त्वनिषेधः । “न चतुर्विंशदिति ब्रूयात् पविंशतिरित्यव ब्रूया" ·तर्कपादः । दितिवत् । एतनिषेधवशादेव कर्मणां मोक्षसाधनत्ववोधकश्रुतयः परंपरासाधनत्वपराः । अत एव "अविद्यया मृत्यु तीवा विद्य- या ऽमृतमश्नुते" इति श्रुतेरविद्यारूपकर्मणो मृत्युतरणशब्दल- क्षिताज्ञाननाशस्यात्मज्ञानद्वारकत्वबोधकश्रुतिरपि सङ्गच्छते । न कर्मणेत्यादिश्रुतिरपि परंपरया मोक्षसाधने संन्याससादृश्यनिषे. धनद्वारा संन्यासमाशस्त्यबोधिका कर्मणां. परंपरया साधनत्वं बोधयति । न साक्षात् । एवं त"मेवं • वेदानुवचनेन ब्राह्मणां विविदिषन्ति यज्ञेन दानेन तपसा नाशकेने"ति श्रुतिरपि कर्म- णां ज्ञानार्थत्वमेव बोधयति न साक्षान्योक्षार्थत्वमिति । न चैवं ज्ञानेन सञ्चितकर्मविनाशेपि शरीरजनकनित्याकरणजन्या- धर्मविनाशायोगान्मोक्षो न स्यादिति वाच्यम् । तस्य सञ्चित- विनाशकत्ववदधर्मानुत्पादकत्वस्याप्यङ्गीकारात् । उत्पन्ननाशा- ङ्गीकाराद्वा । न चैवं वेदान्ताध्ययनजन्यतत्त्वज्ञानोचरं मुक्तिः स्यादिति वाच्यम् । मारब्धस्य प्रतिबन्धकत्वात् । न चैवं सं- ञ्चितानां प्रायश्चित्तेन प्रारब्धानां भोगेन नाशान्नित्यकर्मभिश्चा- नुत्पादात्तत्त्वज्ञानस्यानुपयोग इति वाच्यम् । सुखभोगयोग्य. देहजनकधर्मविनाशद्वारा तस्य मोक्षोपयोगित्वादिति जीर्णाः ।। अन्ये तु तत्त्वज्ञानस्य सञ्चितनाशकत्ववत्प्रारब्धनाशकत्व- मापे । तत्त्वज्ञानव्यक्तिविशेषस्यैव मोक्षजनकतया तदुत्तरमेव मु- क्तिः । जीवन्मुक्तादिव्यवहारस्तु शरीररूपदुःखसत्त्वेन बाधा- द भात इत्याहुः॥ इति मीमांसकश्रीगागाभट्टकृतभादृचि- न्तामणावनुमाननिरूपणम् ॥

·S ६० भादृचिन्तामणेः । अथोपमानं निरूप्यते ॥ उपमानं पूर्वदृष्टे ऽर्थे स्मर्यमाणे दृश्यमानार्थसादृश्यज्ञानम् । दृश्यमानगवयनिरूपितसादृश्यप्रकारकगोविशेष्यकप्रमोपमितिः । तत्करणं गवयापण्डदर्शनमित्यर्थः । एवं चारण्यकवाक्यार्थज्ञान- वतोऽरण्ये गवयदर्शनं तत्करणं, तत्सादृश्यविशिष्टो गौरिति ज्ञानं प्रमा, वाक्यार्थस्मरणमघान्तरव्यापार इति । न घेद सादृश्यमत्य- क्षम् । अर्थान्तरयोगिनिधैरर्थान्तरस्य तादृशयोगरूपसादृश्यस्य व्यासज्यवृत्तितया यावदाश्रयप्रत्यक्षाभावेन तदयोगात् । नानु- मानम् । उपमिनोमीत्यनुव्यवसायेनानुमितिवैलक्षण्यप्रतीतेः । नापि शाब्दम् । पदज्ञानाद्यभावादिति । अत इदं मानान्तरम्। एवं च प्रत्यक्षसौर्यविधिसादृश्यस्याग्नेत्रिधावुपमित्योपस्थिता- ग्नेयविधिविहिततिकर्तव्यताया अपेक्षितायाः सौर्याङ्गत्वबोधः फलमिति जीर्णाः ॥ नव्यांस्तु नैतनियतम् । उपमानस्य शक्तिग्राहकत्वानापत्तेः। एतादृशसादृश्य ज्ञानस्यातिदेशवाक्यार्थज्ञानाजन्यत्वाच्च । अतो गोसादृश्यविशिष्टपिण्डदर्शनं करणम् । अतिदेशवाक्यार्थस्मरण- मवान्तरव्यापारः । अयं गवयपदवाच्यः, गवयो गवयपदवाच्य इति वा संज्ञासंज्ञिसम्वन्धज्ञानं प्रमेत्याहुः ॥ इत्युपमानम् ॥ अथार्थापत्तिः ॥ अर्थापतिः प्रत्यक्षेण शब्देन वा प्रमितस्यार्थस्योपपादका- थान्तरकल्पनम् । यथा देवदत्तनिष्ठं दिने भोजनामावः पानत्वं च प्रत्यक्षदृष्टं स्वोपपादकं रात्रिभोजनं कल्पयति । तथा विश्व- जिद्यागकरणकभावनाविषयकप्रवर्तना विधिप्रमितेष्टोद्देश्यकत्वं वि- ना ऽनुपपद्यमाना स्वर्गाद्युद्देश्यकत्वं कल्पयति । अत्र दिनभोज- स ·। तर्कपादः । नाभावविशिष्टपीनत्वज्ञानं न करणं, येनानुमानान्तर्भावः शङ्कथे. त । किं तु भोजनाभावपीनत्वयोः सामानाधिकरण्यरूपसम्ब• न्धानुपपत्तिज्ञानम् । रात्रिभोजनज्ञानं प्रमा । उपपादकत्वज्ञानम- वान्तरव्यापारः । एवं जीवतो देवदत्तस्य गृहे ऽदर्शनेनादृष्टब- हिर्भावकल्पना । तेन नानुमानान्तर्गतिरिति जीर्णाः ॥ वस्तुत- स्तु नानुमिनोमि नोपमिनोमि न शाब्दयामि कि त्वर्थापयामीत्य- नुभवादेक मानान्तरत्वं युक्तम् । इदमेत्र सहजशक्तावाधेयशक्तौ च मानम् । तथाहि । बीजत्वावच्छेदेनाङ्कुरजनकत्वे गृहीते मूषि- काघातषु तददर्शनेन कारणत्वसन्देहे मूपिकाघाणनाश्या वी- हिनिष्ठा कारणशक्तिः कल्प्यते । एवं यांगजन्यं स्वर्गजनकम- पूर्व करप्यतइति जीर्णाः ॥ इत्यर्थापत्तिः॥ एवमनुपलब्धिरभावग्राहकं मानान्तरम् । नचाभावस्य केव- लाधिकरणात्मतया प्रत्यक्षेण ग्रह इति वाच्यम् । तस्याधिकर- णात्मकत्वे. भूतले घटाभाव इत्याधाराधेयभावपतीत्यनुपपत्तेः । किं च घटो नास्ति नायं पट इत्यादिव्यवहारस्य सघटे प्रसङ्गान भूतलमात्रं विषयः । घटविविक्तस्य विषयत्वे ऽभावातिरिक्तस्य विवेकस्यासम्भवात्सिद्धमभावेन । तद्राहकं च योग्यानुपलब्धि- मानान्तरम् । तथाहि । अभावो नेन्द्रियग्राह्यः । सन्निकर्षाभी- वात् । न च विशेषणत्वादिः सत्रिकर्षः । तस्य प्रत्येकवृत्तितयोभ- यनिष्ठत्वाभावेन सन्निकर्षत्वायोगात् । न च तत्राभावस्मरण- म् । पूर्व तदनुभवाभावात् । एवं च तस्यानुपलब्धिरूपप्रमाणान्त- रवेद्यत्वम् । योग्यानुपलब्धिश्च दर्शनयोग्यस्यादर्शनं दर्शनाभाव इति यावत् । तेन घटाभावादिज्ञानं. दर्शनाभावेन प्रतियोगिस- त्वप्रसञ्जनपसञ्जितप्रतियोगिकेन याद घटा स्यात्तदा दृश्य- ·ARCH WIKIMAN भादृचिन्तामणे तेत्याकारकेण घटाभावो ज्ञायते । योग्यता च योग्यपतियोगिक- त्वयोग्याधिकरणकत्वादिरूपा तत्तदभावग्रहे नानव । अतः सिद्धमभावग्राहकमनुपलब्धिरूपं मानान्तरम् । अत्र प्रतियोगि:- त्यक्षाभावः करणम् । अनुमितिरवान्तरव्यापारः । अमाव- ज्ञानं फलम् । अर्थापत्तौ तु ज्ञानं करणमनुपपत्तिज्ञानमवान्तर- व्यापारः । उपपादकाज्ञानं फलमित्यनयोर्भेदमाहुः । अतः षट् प्रमाणानि । वस्तुतस्त्वर्थापत्त्यनुपलब्धपोरन्योन्यभेदमनुमानाच्च भेदं नाकलयामः। यन्तु सहस्रसङ्ख्यान्तर्गतशतसंख्याप्रमाकरणं सम्भवाख्यम्पमाणं सदनुमानान्तर्गतं, वटे वैश्रवणमिति चतिचं न मितिकरणं, तत्त्वे ऽप्यागमान्तर्गतम् । श्वो मे भाता ऽऽगन्ते- ति प्रतिभाख्यमनिश्चायकत्वान्न मानम् । तेनर्षीणां प्रतिभया धर्मा- धर्मप्रमेति परास्तम् । लोकमसिद्धिः प्रत्यक्षान्तर्गतैव । अतः प- डेव प्रमाणानि । राम पड युक्तयो लोके याभिः सर्वो ऽनुदृश्यत- इचि रामायणाच्चेति संक्षेपः ।। इत्यभाववादः॥ अथ शब्दः ॥ "शब्दं शब्दविज्ञानादसनिकृष्टे ऽर्थे विज्ञानम्" ॥ इति सूत्रम् । शब्दज्ञानजन्यमसनिकृष्टार्थविषयकं यथार्थ- ज्ञानं शाब्दममा, तत्करणीभूतशब्दः प्रमाणमित्यर्थः 1 शब्दा- नुव्यवसाये ऽतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयम् । अनुमित्यादाव- तिव्यानिवारणायाद्यम् । एवं वाक्यश्रवणानन्तरं पदोपस्थि- तपदार्थानां संसर्गविषयिणी प्रमितिः प्रत्यक्षादिविलक्षणा जाय- ते, तत्करणं शब्दरतज्ज्ञानं वा प्रमाणान्तरम् । जन्यपदधी- जन्यत्व व्यभिचार्यनुभवत्वाव्यापकजातिशून्यत्वे सति पदविष- यकत्वाच्यभिचारिजातिगुम्बधी शब्दममा तत्करणं शब्द:

·. तर्कपादः । प्रमाणमिति जानकीनाथः । प्रत्यक्षानुमितिस्मृतीनां वारणाय सत्यन्तम् । असम्भववारणाय अनुभवत्वाव्यापकेति जातिवि- शेषणम् । उपमितिवारणाय शून्यान्तम् । घटादिवारणाय धी- पदम् । स्वकरणकशाब्दधीप्रकारप्रकारकममाजन्यः शब्दः प्र- माणशब्द इति मणिकृत् । वाक्यं चैकार्यकपदसमूहः। एकार्थत्वं चानेकमुख्यविशेष्यराहित्यम् । न त्वेकाख्यातवत्त्वम् । तेनाख्यात. भेदेऽपि यत्रैकाख्यातार्थे ऽन्याख्यानार्थः प्रकारो पथा पश्य मृगो धावतीत्यादौ तत्रैकवाक्यत्वम् । नन्विदं पदोपस्थितपदा- र्थानां संसर्गावगाहि मानसप्रत्यक्षमास्त्वति चेत् । न । तत्र मनासनिक भावात् । उपनीतभानेपि ज्ञातस्यैव विषयतया ऽज्ञातसम्बन्धस्योपनीतभानासम्भवाच्च । किं च शाब्दसामग्री चाक्षुषादिप्रतिबन्धिका । मानसे तु चाक्षुषादिसामग्री प्रतिबन्धि- केति सर्वसम्मतम् । एवं च शाब्दत्वस्य मानसत्वव्याप्यताङ्गी- कारे भिन्नविषयकचाक्षुषसामग्रीकाले शाब्दवोधो न स्यात् तत्र चाक्षुषसामग्रीमानसयोः प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावेष्वनन्तेषु शान्दान्यत्वप्रवेशे गौरवं स्यात् ॥ वैशेषिकास्तु शब्दो ऽनुमानान्तर्गतः । घटमानयेत्यादिप- दानि तात्पर्यविषयभूतपदार्थनिरूपिततात्पर्यविषयसंसर्गपमापूर्व काणि । परस्परान्वयतात्पर्यकत्वे सति योग्यत्वात् । पदान्त- रचत् । आकाङ्क्षासत्त्योस्तु तात्पर्य ज्ञानार्थमेवापेक्षा । यद्वा पदै- रुपस्थितेषु घटादिपदार्येषु । कर्मत्वमाधेयतासंसर्गेण घटवत् । तेन संसर्गेण घटे बाधाभावरूपयोग्यतावत्त्वात् । एते पदार्थास्ता- पर्यविषयसंसर्गवन्तः । आकाङ्क्षादिमत्पदस्मारितत्वात् । इदं वाक्यं संसृष्टार्थज्ञापकम् । आप्तवाक्यत्वात् । इत्याद्यनुमानमु- द्रयैव शब्दस्यार्थप्रत्यायकत्वसम्भवेन पृथक् प्रामाण्यकल्पना ऽयु- ·HTTA भादृचिन्तामणेः क्ता । न चैतादृशसंसर्गज्ञानात्कथं प्रवृत्तिः । इष्टतावच्छेदकप्रका- रकप्रवृत्तिविषयविशेष्यकज्ञानस्य प्रवृचिहेतुत्वादुक्तस्य तथाविध- त्वाभावादिति वाच्यम् । इष्टतावच्छेदकप्रकारकप्रतिविषयवै- शिष्टयावगाहिज्ञानस्यैव प्रवृत्ति हेतुत्त्वात् । इष्टतावच्छेदकसंसर्गम- कारकस्यापि वैशिष्टयावगाहिज्ञानत्वात् । अस्मिन् गृहे सुवर्ण- सर्पसम्बन्धोस्तीति ज्ञानादपि प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुभवाच्चार्थपक्षका- नुमाने दोषीभावाच्चेत्याहुः ॥ अत्र के चित् । पदपक्षकानुमानस्य संसर्गप्रकारकत्वनियमादजतत्वप्रकारकज्ञानार्थ शब्दप्रामाण्या- ङ्गीकार आवश्यकः । नहि रजतवद्भूतलमिति शब्दश्रवणो- त्तरं संसर्गमकारकमेव ज्ञानं जायतइति नियमः । रजतादिन- कारकानुभवस्यापि सत्वात् । अर्थपक्षकानुमाने च योग्यता- याहेतुतया लिङ्गस्य निश्चितस्यैव निश्चायकतया योग्यता- संशये ऽनुमानानुपपत्त्या प्रवृत्त्यायनुपपत्तिः । शाब्दबोधे तु संशयसाधारणयोग्यताज्ञानस्य हेतुत्वाद् नानुपपत्तिरित्याहुः । वस्तुतो वक्तुः प्रतारकत्वादिशङ्कायां शाब्दबोधवारणायं योग्य- तानिश्चयस्यैव शाब्दबोधे हेतुतति नोभयोः पक्षयोविशेषः । पक्षधरास्तु घटमानय घटः कर्मत्वमानयनमित्यादिस्वरूपयोग्यतद- योग्ययोर्विशेषो न स्यात् । अनुमानस्योभयत्र सम्भवात् । अतो व्याप्त्यादिज्ञानसापेक्षत्वतदनपेक्षत्वकृतबोधविलम्बाविलम्बाभ्यां विभक्त्यादिसमाभिव्याहृतशब्दस्य मानान्तरत्वम् । किं च ए- कपदार्थप्रकारकापरदार्थविशेष्यकभानं शब्दादेव नानुमानात् । अयं पदार्थो ऽपरपदार्थवानित्यनुमानपि विपरीतक्रियाकर्मभाव- मादायान्तरवापतेः । तात्पर्यविषयसंसर्गवानित्यनुमाने तु सं. सर्गस्य प्रकारतापत्तिः । न च तादृशज्ञानस्य मानसत्वम् । शब्दातिरिक्तस्य मनःसहकारिणो ऽभावात् । किं चौदनं पच- ।

·तर्कपादः । त्योदनः पच्यतइत्यत्र पाकौदनयोर्विशेष्यत्वनियमः शब्दप्रापा- ण्यं विनानुपपन्नः । तस्माच्छब्दः प्रमाणमित्याहुः ॥ एवं शाब्दयामीत्यनुभवोपि सङ्गच्छते । न चानुमितिमातः शा. ब्दप्रमाया भेदे यत्रैकस्मिन्विषये ऽनुमितिसामग्री शाब्दसामग्री च तत्रानुमितिवारणाय शाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवमिति वाच्यम् । फलमुखत्वेनादोषत्वात् । किं च शाब्दप्र- माया अनुमितित्वे सिद्धिसत्त्वे शाब्दबोथो न स्यात् । शान्दा न्यानुमितित्वस्य सिद्धिप्रतिबध्यतावच्छेदकत्वकल्पने गौरवम् । किं चानुमितिशाब्दसामग्रीसत्त्वे सिद्धयभावदशायमिनुमितिका- रणीभूतस्य सिध्यभावस्य सत्त्वेन तत्र शान्दानुमित्युभयापत्ति- स्तद्वारणाय शाब्दान्यानुमिता शाब्दसामग्याः प्रतिबन्धकलं वाच्यं तत्र शाब्दान्यत्वनिवेशे गौरवमिति दिक् । तत्सिद्धं शब्दस्य विजातीयप्रमितिजनकतया प्रामाण्यं, तत्र वाक्येनान्वयानुभव- जनने आकाङ्क्षायोग्यतासत्तिज्ञानं सहकारि । घटो.कर्मवामि- त्यादेनिराकाङ्क्षतया स्वरूपायोग्याद् अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषो ऽपसार्यतामित्यादेर्जनितान्वयबोधेन निराकाङ्क्षाद् वन्हिना सिञ्चतीत्यादेरयोग्याद् गिरि(क्तमाग्नमान् देवदत्तेनेत्यादेरना- सन्नाच्च शाब्दबोधानुदयात् । आकाङ्क्षा च पदनिष्ठा तत्प- दव्यतिरेकप्रयुक्तान्वयाननुभावकत्वरूपा। अयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुटो ऽपसार्यतामित्यत्र राजपदस्य पुत्रेण सह जनितान्वयबोध- स्य न पुरुषसाकाङ्क्षत्वम् । घटः कर्मत्वमित्यादरभेदान्वयवो. धे साकाङ्क्षत्वेपि भेदान्क्यबाये न साकाङ्क्षत्वम्, लाक्षणि- कगङ्गादिपदस्याप्यनुभावकत्वस्वीकारात् । तत्रापि साकाङ्क्ष- त्वम् । यदि च लाक्षणिकस्य नानुभावकत्वं तदा तीरोपस्थापक- पदव्यतिरेकमयुक्तान्वयाननुभावकत्वरूपाकाक्षात्राप्यङ्गीकार्या।

·HIAADHAR ASH TA HERA SHANT BHARAT hi RA HRDASTI Bi भादृचिन्तामणे एवं श्रुतपदे ऽध्याहृतपदनिरूपिताकाङ्क्षापि बोध्या । यत्र स. र्वाणि पदानि लाक्षणिकानि तादृशवाक्या न बोधः । अन्ये तु यत्पदोपस्थाप्यस्य येन विना नान्वयबोधविषयत्वं तस्य तेनाकाङ्क्षा सा चार्थनिष्ठा. तेन लाक्षणिके ऽध्याहा- रस्थले च नानुपपत्तिरित्याहुः । वाक्यैकवाक्यतास्थळे तु तद्वय- तिरेकमत्युक्तकार्याजनकत्वमाकाङ्क्षा । एवं चार्थवादविधिवा. स्वयोरन्यतरव्यतिरेकमदुक्तमवन्त्यजनकत्वेनाकाला। एवै प्र- धानविध्यर्थप्रधानस्याङ्गाविध्यर्थाङ्ग चिना फलाजनकत्वरूपाका- एक्षा । अन्ये तु पदव्यतिरेकप्रयुक्तो क्क्तुस्तात्पर्यविषयसंस- गावगममागभाव आकाक्षा । घटः कर्मत्वमानयनं कृतिरित्यादा- वयमेति पुत्रो राज्ञः पुरुषोपसार्यतामित्यादिजनितान्वयबोधे च संसर्गाचगमामसिद्ध्या तत्मागभावाभावानिराकाङ्क्षत्वमित्याहुः। न चैवं सर्वत्राकाङ्क्षाया अभावरूपतया स्वरूपसत्या एव जनक- त्वादाकाङ्क्षाभूमेण शाब्दबोध इति व्यवहारोच्छेदापत्तिरिति वाच्यम् । अन्वयानुभवाभावे तत्पदन्यतिरेकायुक्तत्वभूमसम्भ वात् । घटः कर्मस्वमित्यादौ तत्पदव्यतिरेकाभावभूमेण शाब्द- बोधसम्भवः । जनितान्वयबोधे त्वजनितबोधत्वभूम इति दिक। योग्यता च अन्वपप्रयोजकधर्मवत्त्वम् । अस्ति च पयसा सिञ्चतीत्यत्र सेकान्वयप्रयोजकधर्मजलत्वस्य पयसि सत्त्वायो- म्यता, न तु वन्हिना सिञ्चतीत्यत्र । के चिन्तु बाधाभावो योग्यता, सा च तात्पर्यविषयीभूतपदार्थसंसर्गे ऽपरपदार्थनिष्ठा- सन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः । वर्तते चैतद् घटपदार्थसंसर्गे नि: एत्त्वे कर्मत्वनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाभावः । अपस्पदार्थ- निष्ठासन्ताभावश्च प्रतियोगिव्याधिकरणो बोध्यः । तेन घटव- तमित्यत्र घटसंयोगे भूतलनिष्ठाभावप्रतियोगित्वे ऽपि न ।

·तर्कपादः । क्षतिः । एकपदार्थतावच्छेदके तात्पर्यविषयापरपदार्थनिष्ठात्य- न्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावो वा योग्यता। तेन समुद्रज- लनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सेककरणतात्वे सन्त्वेपि योन्तरस्य तात्पर्यविषयत्वान योग्यताहानि:, समुद्रजलाभि- माये त्वयोग्यमेव । एवं शक्ततावच्छेदकभेदेनैकपदवोध्ययोप- चतीत्यादौ कृतिवर्त्तमानत्वयोर्योग्यता । पदार्थपि स्थितौ क्व- चिसशंयरूपस्य क्व चिनिश्चयरूपस्य सम्भवात् । अत्र च व- न्हिना सिञ्चतीत्यादौ शाब्दबोधवारणाय योग्यता हेतुः । सा च न स्वरूपसती हेतुः, तद्भमेण शाब्दबोचोदयात, अतस्त- ज्ज्ञानं हेतुः । तच्च संशयनिश्चयसाधारणम् । न चात्यन्तान्यो- न्याभावगर्भयोग्यतयौनकरूपेण हेतुत्वं सम्भवतीति वाच्यम् अयोग्यताग्रहविरोधित्वेन हेतुत्वात् । होतव्यमग्निहोत्रं न हो- तव्यमिति शब्दो नित्यो न वेति वाक्यायोग्यतासंशयादपि शा- ब्दबोध इष्ट एव । यद्वा तदभावशाब्दसामग्यास्तद्वत्ताशाब्दे पति- बन्धकत्वं कल्प्यते, अवस्तत्र पदार्थस्मृतिमात्रं न शाब्दबोध इति दिक्॥ वस्तुतस्तु न योग्यताज्ञानस्य कारणता किं तु वन्हिना सि. उचेदित्यादौ बोधादर्शनेनायोग्यतानिश्चयः प्रतिवन्धकः । सा चानुमित्यादिसाधारण्येनैव क्लुप्तप्रतिबन्धकीभूतबाधज्ञानत्वादि- नैव शाब्दबोधे ऽपि प्रतिबन्धकम् । किं च योग्यताया:- सर्वत्रै- क्यासम्भवाद्विशिष्य हेतुत्वे तत्तद्वाक्यजन्यशाब्दबोधापासिया हेतुत्वकल्पनं न सम्भवति । अवो न योग्यताज्ञान कारणं किंव- गृहीताप्रामाण्यकतर्मिताचच्छेदककतावाच्छन्नतदभावनिश्च- यत्वेन प्रतिवन्धकता, तद्धर्मावच्छिन्नांशे दोषविशेषाजन्यतल्लो- किकप्रत्यक्षनिश्चयान्याहोयतरतमितावच्छेदककतदर्मावच्छि, ·4 SHAR Viane Sonal ANTAN AL भादृचिन्तामणेः नविशिष्टबुद्धित्वेन प्रतिबध्यतेतिरीत्या अयोग्यतानिश्चयः प्रति- वन्धकस्तदभावः कारणमित्याहुः ॥ आलङ्कारिकास्तु । न शा. ब्दबोधे योग्यताज्ञानं हेतुः नाप्ययोग्यतानिश्चयः प्रतिबन्धकस्त- सत्त्वेपि चन्द्रो मुखमित्यादिरूपकादिबोधोदयादेष वन्ध्यासुतो याति खपुष्पकृतशेखर इत्यादिश्लोकार्थशाब्दबोधेन चमत्कारा- तिशयानुभवाच्च । न च तत्र पदार्थस्मरणमात्रं न शाब्दबोध इति वाच्यम् । घटमानयेत्यादावपिं तथा वक्तुं शक्मतया शा- ब्दबोधमात्रोच्छेदापत्तिः, किं तु बाधनिश्चयस्य शाब्दभिन्नमेव प्रतिबध्यम् । न चैवं प्रवृत्त्याद्यापत्तिः । प्राक्तनवाधन प्रामाण्य- शङ्काया एव जायमानज्ञाने जननादमामाण्यशङ्काशून्यज्ञानस्य प्रवृत्ति प्रति हेतुतया तदभावेन प्रत्त्यापादनासम्भवात् । तदुक्तं खण्डने 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति ही' त्याहुः ॥ वस्तुतस्तु एवं सत्ययोग्यवाक्याच्छदापत्तेः । चन्द्रो मुखमि- त्यादिवाक्येन पामराणां बोधानुत्पादादालङ्कारिकाणामेव बो- घोदयाच्च वासनाविशेष एवोत्तेजको वाच्या, एवं चोत्तेजका- भावविशिष्टवाघनिश्चयाभावस्य शाब्दबोधे हेतुत्वं युक्तमित्ययो- ग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वं युक्तमुत्पश्यामः ॥ आसत्तिस्तु अव्यवधानेनान्वयपतियोग्युपस्थितिः । अव्य- क्यानं च. प्रकृतान्वयावोधाननुकूलक्षणेन । अननुकूलत्वं च प्रकृतान्वयबोधाननुकूलोपस्थित्याधिकरणत्वं, तेन गिरि क्तम- मिमान् देवदत्तेनेत्यादौ नासत्तिः। अत एवान्तरालिकानुकूळपदा- योपस्थितेने व्यवधायकत्वम् । श्लोकादौ त्वासत्तिभ्रमेण शा- ब्दबोध इति के चित् । अन्ये तु अन्वयपप्रतियोग्युपस्थापकपदा- व्यवधानमासत्तिः श्लोकादौ तु योजनावाक्यादेव शाब्दबोध इत्याहुः ॥

·तर्कपादः । ६९ तात्पर्य तु तत्पतीतीच्छया चक्रानुसंहितत्वम् । तत्र पदार्थ- तात्पर्यानिश्चयः संगितात्पर्यनिश्चयश्च तादृशशान्दबोधे हेतुः । तत्सन्देहे शाब्दबोधानुदयात् । तात्पर्यभ्रमे चाहार्यशाब्दबोधाद- यात् । शुकवाक्ये वेदवाक्ये चेश्वरतात्पर्यग्रहेण शाब्दबोधो ऽध्या- पकतात्पर्यग्रहेण वा । न च प्रकरणादिकमेव तत्तच्छाब्दबोधे हेतुर्न तु तात्पर्यज्ञानमिति वाच्यम् । अननुगतप्रकरणादिवाना- नां हेतुले गौरवात् । के चित्तु तात्पर्यशान लाक्षणिकनानार्थ- स्थलीयशाब्दे हेतुर्न तु शाब्दबोधमाने, गौरवात् । एवं च सै- न्धवपदजन्यनानार्थोपस्थितिकालीनतत्पदजन्य लवणादिशाब्द- बोधे तात्पर्यज्ञानं कारणम् । न चैवं गौरवं, सर्वशान्दे तत्तच्छा- ब्दत्वावच्छिन्ने तत्चात्पर्यज्ञानानामनन्त कार्यकारणभावापे- क्षया लघुत्वादित्याहुः ॥ परे तु तात्पर्यज्ञानस्य न हेतुत्वं सम्भ- वति । तज्ज्ञानासम्भवात् । आवश्यकमकरणसमभिव्याहारादि- ना तज्ज्ञानसम्भवे तदेनोरिति न्यायेन तस्य वैयर्थ्यातू । अतो वेदवाक्यार्थबोधे लौकिकलाक्षणिकनानार्थस्थलीयशाब्दबोधे च न तात्पर्यज्ञान हेतुरित्याहुः ॥ अत्रेदं बोध्यम् । पदार्थोप-' स्थितिमात्रं न हेतुः पचतीत्यादौ प्रत्यक्षदृष्टकलापादेरपि शाब्द- बोधापत्तः । नापि पदजन्यपदार्थोपस्थितिः, पदोपस्थितस्वाश्र- याकाशादेरापि शाब्दबोधापत्तेः। अतो वृत्त्या पदजन्यपदार्थोपस्थि- तिहेतुः । अन्ये तु न पदजन्यपदार्थोपस्थितिहेतुः, किं तु पदा- र्थोपस्थितिमात्रम् । आकाशादेः शाब्दबोधस्याकाङ्क्षायोग्यत्वा- भावेनैव वारणात् । न च तथापि प्रत्यक्षगम्यकलापादेरपि प- चतीत्यादौ शाब्दबोधापत्तिः । तात्पर्याभावात् । तत्सत्त्वे शा- ब्दबोधस्येष्टत्वात् । न चैवं घटः कर्मत्वमित्यादिपदजन्यपदार्थो- पस्थितौ शाब्दबोधापत्तिः । तादृशसमभिव्याहारविशिष्टपदजन्य- ·७० मादृचिन्तामणेः पदार्थोपस्थितेरेव हेतुत्वाङ्गीकारात् । अत एष वाचकपदानुप: स्थित्तस्यापि क्रमस्य विधानमुपपद्यतइत्याहुः । नन्वस्तु शाब्दबा- धे आकाङ्क्षादिज्ञानानां कारणता तथापि युगपत् तावत्पदज्ञान नानां तावत्पदार्थस्मृतीनां चासम्भवात् कथं वाक्यार्थबोध इति चे,न्न । क्रमोच्चारितपदजन्यपदार्थक्रमिकोपस्थित्युत्तरं सर्वेषां पदानां समुहालम्बनरूपमानसोपस्थितिः ततः समूहालम्बनरूप- तत्पदार्थोपस्थितौ तदन्तयबोधोत्पत्तिः । न च पदसमूहालम्बन विनार्थोपस्थितिर कल्यतामिति वाच्यम् । तस्याः पदजन्य- वाभावेन क्लुप्तकायकारणभावबाधापत्तेः । अतः पदसमूहाल- म्बनमावश्यकम् । वस्तुतस्तु जन्यत्वापेक्षया अनन्यथासिद्धत्व- स्याप्रवेशेन प्रयोज्यत्वस्य लघुतया पदजन्यपदार्थोपस्थितेर्न हेतुत्वं किन्तु पदप्रयोज्यपदार्थोपस्थितेरेव । तथा सति पदस- मूहालम्बनं नावश्यकर्मिति युक्तम् । पदार्थानां च खळे कपोतन्या- येनात्वयबोधः। तदुक्तम् वृद्धा युवानः शिशवः कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथैव सर्वे युगपत्पदार्थाः परस्परेणान्वयिनो भवन्ति ।। क चित्त राजपुरप्रवेशन्यायेनान्वयबोधः । यत्र खण्डबा- क्यार्थबोधोचरं महावाक्यार्थबोधः । यत्र वा दण्डी कुण्डली छ- श्री चैत्र इत्यादी विशिष्टस्य वैशिष्टयबोधे तात्पर्य, तत्र । तदु- क्तम् यद्यदाकाक्षितं योग्यं सनिधानं प्रपद्यते । तेनतेनान्वितः स्वार्थः पदैरेवावगम्यते ॥ इति संप्रदायः । खण्डचाक्यार्थबोधोत्तरं चरमपदस्मृतिसत पदार्थस्मृतिस्तत्रार्थस्मृतिकाले खण्डवाक्यार्यबोधनाचाच्चस्म- पदस्मृतिरेव तावत्पदविषायणी। चरमावस्मृति सावदवि ·तपादः । षयिणी ततो ऽन्वयबोध इति नव्याः । ननु पदजन्यपदार्थो- पस्थितिः शान्दवोघहेतुः, अन्यथा पचतीत्यादितः प्रत्यक्षदृष्टक- लापादेरप्यन्वयबोधापत्ते, रित्युक्तम् । एवं सति द्वारमित्यादौ शाब्दयोयो न स्यात क्रियावाचकपदाभावादिति चे,न्न । अनु- षङ्गाध्याहारादिनान्वयबोधात् । एतेन विश्वजिता यजेतेत्यत्र स्वर्गकाम इति वा स्वार्थमिति वा सौर्य चकै निर्वब्रह्मवर्चस- काम इत्यादौ प्राकृताग्न्यन्वाधानादीतिकर्तव्यतावाचकस्याग्ने- यवदितिपदस्य प्रतितिष्ठन्तीह वा य एतारात्रीरुपयन्ति सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासावित्यादौ विविपदस्य सौयोदिविकृतावातिदेशिक- मन्त्रे ऽर्थलोपेन निवृत्ताग्निपदके सूर्यादिपदस्य चाध्याहारादिति व्याख्यातम् । स्वस्थानस्थितस्य पुनरनुसन्धानमावृत्तिः । ने- दीयस्थानान्तरस्थस्यानुसन्धानमनुषः । दवीयस्थानान्तरस्थ- स्यानुसन्धानमनुतिः । सा च सिंहावलोकितमण्डूकप्लुतिगङ्गा- स्रोतोचदिति त्रिधा | आवृत्त्यनुषानुवृत्त्यसाधारणलक्षणं श्रुत- पदस्यानुसन्धानम् । अश्रुतपदस्यानुसन्धानमध्याहारः । स च सर्वापेक्षया जघन्य इति । गुरवस्तु तद्विषयकशाब्दे पदजन्यतदुप- स्थितेने हेतुत्वं किं तु तत्तदन्वयबोधे पदजन्यतत्तदन्वयप्रतियो. ग्युपस्थितित्वेन हेतुत्वम् । उक्तस्थले त्वर्याध्याहारेणैवान्वयबोध इत्याहुः । तेषामयमाशयः । कार्यवाचकपदासमभिव्याहृतवाक्या- नां मूकत्वाच्छाब्दबोधमाने कार्यवाचकपदज्ञानमर्थोपस्थितिश्च हेतुः । आकाङ्क्षाभावानोपस्थिवस्याकाशादेवोधः । उपस्थि- तकलापादेराकाङ्क्षायां बोधस्त्विष्ट एव । एवं च तत्तच्छाब्दबोधे तत्तत्पदार्थोपस्थितित्वेन हेतुतति लाघवम् । मतान्तरे तु तत्वत्पदज्ञानस्य तत्तत्पदजन्योपस्थितेश्च हेतुत्वकल्पने हेतु- हेतुमद्भाचकल्पनागौरवमिति । अताहुः । असाधुपदेनार्थप्रत्यया- ·७२ भादृचिन्तामणेः भावात्साधुपदज्ञानमपि शाब्दबोधे हेतुः । साधुत्वं चानादि- त्तिप्रमाप्रयोज्यार्थप्रतिपादकत्वम् । तेन भाषाशब्देष्वनादिश: क्त्यभावाच्छक्त्यार्थाभावेन लक्षणाया असम्भवान्न साधुत्वम् । लाक्षणिकगङ्गापदे च न क्षतिः । आधुनिकसङ्केतितडित्यादिपदेषु पाणिनिसङ्केतितद्धिटिघुभादिपदेषु च पिता नाम कुर्यादिति विधिना पुत्रत्वनामत्वोपाधिना व्याकृता वागुद्यत इति विधिना व्याकरणोपाधिना चानादिवृत्तिप्रमासम्भवात्साधुत्वम् । वृत्ति- भ्रमेणार्थप्रत्यायकत्वमसाधुत्वम् । तद्यथा । भाषाशब्दानां प्र- योगप्रमयोः करणापाटवशक्तिभूपाभ्यामुपंपत्तेः शक्त्यभावादे- व वृत्त्यन्तरस्य चासम्भवान्न वृत्तिप्रमेति न साधुत्वम् । राणक- स्तु पौरुषेयसङ्केतविरहविशिष्टत्वं साधुत्वम् । व्याकरणस- ङ्केतितानामसाधुत्वमिष्टमेवेत्याह । तन्न । टिपदोत्तरं विभक्त्यनु. त्पत्तिप्रसङ्गात् । टिघुभादिशब्दानामुभयवहिर्भूतत्त्वमिति के चित् । अदृष्टजनकतावच्छेदको व्याकरणाभिव्यज्यो जातिविशेष एवं साधुत्वामित्यापि कश्चित् । तदुक्तम् । अनवभूष्टतानादियद्वाभ्युदययोग्यता । व्याक्रिया व्यञ्जनीया सा जातिः कापीह साधुता ।। यास्त्वेताः खेच्छया संज्ञाः क्रियन्ते टिघुभादयः । कथं नु तासां साधुत्वं नैव ताः साधवो मताः ॥ अनपभ्रंशरूपत्वान्नाप्यासामपशब्दता । हस्तचेष्टा यथा लोके तथा सङ्केतिता इमाः ॥ ततश्चासां नाभ्युदयः प्रत्यवायो पि वा भवेत् । लाघवेनार्थबोधार्थ प्रयुज्यन्ते तु केवलम् ॥ वस्तुतः साधुत्वज्ञानं न कारणं नाप्य साधुत्वज्ञान प्रतिबन्ध- कं, किं तु तादृशसमभिव्याहारस्य तादृशाकाङ्क्षाया चा हेतु- ·- , तर्कपादः । त्वात्, नोक्तातिप्रसङ्ग इति युक्तम् । पदज्ञानस्य च द्वैधीकरण- ता चरमपदस्य सर्वपदस्मृतिहेतुसंस्कारोबोधकतया लाक्षणि- कस्य च शक्तपदस्मृतिहेतुसंस्कारोबोधकतया स्वार्थोपस्थितिद्वा- रा च । अन्यषां तु खार्थोपस्थितिद्वारैवेति, तत्रोद्बोधकविघया यत्पदज्ञानजन्यत्वं पदार्थोपस्थितिद्वारा च यत्पदज्ञानजन्यत्वं शाब्दबोधनिष्ठं सदन्यतरसम्बन्धेन पदज्ञाननिशिघटोपस्थिति- स्वादिना चटादिशाब्दे हेतृत्वम् । लाक्षणिकपदस्यानुभावकत्वा- भावात् । तत्स्मृतशक्तपदस्यैव शाब्दबोधहेतुत्वादिति के चित् । पदं चानुपूर्वीविशिष्टतद्वर्णसमुदाय / आनुपूर्वी च शक्ततावच्छे- दिका । सा च टपागभावविशिष्टयत्वरूपा घनाशविशिष्टटत्वरू- पावा। वर्णानां नित्यत्वे तु अव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन घज्ञा- नविशिष्टज्ञानविषयटत्वादिरूपा । सुप्तिङन्तं पदमिति वैयाकर- णाः । शक्तं पदमिति तु युक्तम् । इदं तु बोध्यम् । पदज्ञानस्य घटशाब्दे केन रूपेण हेतुत्वम् । न तावत्पदज्ञानलेन, व्य. भिचारात् । नापि घटपदज्ञानत्वेन, कलशपदादपि घटशाब्दे व्यभिचारात् । किं तु घटशक्तपदज्ञानत्वेन । न तु वृत्तिमत्प- दज्ञानत्वेन, वृत्तित्वस्य शक्तिलक्षणान्यतरगर्भतया गौरवात् । तेन लाक्षणिकस्याननुभावकत्वम् । अत एव यत्र सर्वाणि लाक्ष- णिकानि तद्वाक्यं मूकमेव । गङ्गायां घोष इत्यादौ तु यत्कि- ञ्चिच्छक्तपदमादायान्वयानुभव इति सम्प्रदायः । वस्तुतो वृ- त्तिमत्पदज्ञानत्वेन घटपदज्ञानत्वेनं घटस्मारकपदज्ञानत्वेनान्त. त: शाब्दत्वावच्छिन्ने पदज्ञानत्वेनैव वा हेतुत्वं, तत्पदजन्यप- दार्थोपस्थितिरूपव्यापाराभावेन न व्यभिचारः । तेन लाक्ष- णिकस्याप्यनुभावकत्वं युक्तमिति दिक् ॥ ननु शक्तपदज्ञानत्वे- ने हेतुतेत्युक्तं, तत्र केयं शक्ति रिति चेत् । अव्यवधानेन शब्द- १० ·७४ भादृचिन्तामणेः जन्यप्रतीत्यनुकूला वृत्तिः शक्तिः। अव्यवहितत्वञ्चार्थान्तरमती- त्यद्वारकत्वम् । इदं च लक्षणावारणाय तादृशचेष्टावारणाय चाव- शिष्टम् .। सा चास्मात्पदादयमों बोद्धा इत्याकारिकेश्वरे- च्छेति न्यायविदः । पदार्थान्तरमिति मीमांसकाः । अस्या एव सङ्केत इति व्यवहारः । साक्षाच्छब्दजन्यार्थमितिसहकारि. ज्ञानविषयत्वं वा । वैयाकरणास्तु बोधकत्वमेव शक्तिः । एवं लाक्षणिकाद्यर्थे ऽपि शक्तिरेव । अत एव सर्वे समर्थवाचका इत्याहुः ॥ शक्तिग्रहश्च व्याकरणादिना । तदुक्तम् शक्तिग्रहं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याद् व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृत्तेर्वदन्ति सान्निध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः।। अनुमानोपमानशब्दा एव शक्तिग्राहकाः । व्यवहारप्र- सिद्धसामानाधिकरण्यविवरणानामनुमानान्तर्भावः । व्याकर- णवाक्यशेषकोशानां शाब्दान्तर्भाव इति नव्याः । व्याकरणात तृतीयादेः करणत्वकर्तृत्वादी शक्तिग्रहः । उपमानेन उपमितिरू- पः शक्तिग्रहः । कोशो वैजयन्त्यादिः । आप्तवाक्यं घटो घटपद- वाच्य इत्यादि । अत्र च आप्तवाक्यत्वेन न शक्तिग्रहहेतुतां कि तु वाक्यत्वेन, लाघवात्, एवं च यन दुःखन सम्भिन्नं न च ग्रस्तमनन्तरम् । अभिलाषोपनीतं च तत्सुखं स्व:पदास्पदम् ।। इत्यादिवाक्येन शक्तिग्रहः । व्यवहारः प्रयोज्यवृ- दप्रयोजकवृद्धव्यवहारः । तथाहि । प्रयोजकवाक्यश्रर्व- णानन्तरं प्रयोज्यवृद्धभवृत्तिमुपलभमानो बालः प्रयोज्यवृ. दस्य तज्ज्ञानं ज्ञाने च शब्दस्यैव हेतुता तदन्यथानुपपत्त्या त्र शक्ति परिकल्पयन्नावापोद्वापाभ्यां तत्तत्पदस्य तत्रतत्रार्थे शक्तिमवधारयति । तदनन्तरं व्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्यविध- ·७५ । तपादः । रणवाक्यशेषप्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यैर्यथायोगं शक्तिमचधार- यतीति दिक् ॥ लक्षणा, गौणी च अपरा पदवृत्तिः । तत्र सा- दृश्यान्यशक्यसम्बन्धेनाशक्योपस्थितिलक्षणा । सादृश्यरूप- शक्यसम्बन्धेनाशक्योपस्थितिौणीति के चित् । तन्न । वृत्ते- रूपस्थितिहेतुत्वेनोपस्थितिरूपत्वानुपपत्तेः । अतः स्वशक्यसम्ब- म्धवत्त्वं लक्षणा । तस्याश्च पदनिष्ठत्वं स्वाश्रयसम्बन्धिवाचक- त्वसम्बन्झेन । यथा गङ्गायां घोष इत्यादौ गङ्गापदशंक्यप्रवाह- सम्बन्धो लक्षणां तज्ज्ञानकार्यतावच्छेदकं च गङ्गासम्बन्धवत्तीर- स्वप्रकारकतीरविशेष्यकशाब्दत्वम् । गङ्गासम्बन्धस्य सम्बन्धत्वे- न भान संयोगत्वादिना वा, गङ्गासम्बन्धितीरे घोषो गङ्गासं- युक्ततीरे घोष इत्युभयविधानुभवात् । एवं सिंहो देवदत्त इत्य- त्रापि परंपरासम्बन्धेन सिंहसम्बन्धी देवदत्त इति बोधे लक्ष- गैव । आभिधेयाविनामूतइत्यस्याप्यभिधेयसम्बन्धत्वेन यत्र :- कारः, तत्र वृत्तिलक्षणेत्यर्थः । यदा तु सिंहनिष्टक्रौर्यसजातीय- क्रौर्यवत्त्वेन देवदत्तप्रतीतिस्तदा गौणीति वक्ष्यते । न चैवं ती- रत्वमात्रप्रकारको बोधः कथं स्यादिति वाच्यम् । नदीतीरे समु- द्रतीरे वेति सन्देहाप-त्या तादृशबोधस्यालीकत्वात् । न चैवं सर्वत्र गङ्गासम्बाधिनीति बोधादजहल्लक्षणापत्तिः । शक्यलक्ष्यो- भयस्य क्रियान्वयित्वे ऽजहल्लक्षणाङ्गीकारादिति सम्प्रदायः। वस्तुतो गङ्गापदातीरत्वमात्रप्रकारको बोधः । तीरत्वनिष्ठप्रकार- तानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन गङ्गापदजन्यशाब्दे समवायेन ग- ङ्गासयोगवन्त्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनया न संशयाद्यापत्तिरिति यु- क्तम् । सा च लक्षणा द्वेषा, ऽजहत्स्वार्था, जहत्स्वार्था च । स्वशक्या- थविशेष्यकान्वयबोधप्रयोजिका, अजहत्स्वार्था । यथा यष्टीः प्रवे- शयेत्यादौ। अत्र शक्यार्थस्यापि क्रियान्वयात् । इयमेवोपादानल- ।

·। मादृचिन्तामणेः क्षणेत्यालङ्कारिकाः। स्वशक्यार्थाविशेष्यकान्वयप्रयोजिका जह- स्वार्था, गङ्गायां घोष इत्यादौ । लक्षितलक्षणाया अप्यत्रैवान्तर्भा- वः । स्ववाच्यपदघटकवर्णद्वयघाटितपदवाच्यत्वरूपसम्बन्धस्यैव द्विरेफादिपदे लक्षितलक्षणात्वात् । एतेन द्विरेफपदेन भूमस्पदं लक्ष्यते । तेन शक्त्या भूमरबोध इत्यपास्तम् । द्विरेफपदोत्तर- विभक्त्यर्थस्यानन्वयापत्तेः । तत्त्वमसीत्यादौ जहदजहल्लक्षणा च तृतीयति वेदान्तिनः । लक्ष्यतावच्छेदके च लक्षणति प्राञ्चः । मोत्वविशिष्टशाब्दे गोत्वविशिष्टशक्तिंग्रहस्य हेतुत्वव- व, तद्विशिष्टशाब्दे तद्विशिष्टवृत्तिज्ञानस्य हेतृत्वा,त्तत्रापि लक्षणा युक्तोति नव्याः ॥ लक्षणाबीजं शक्यार्थान्वयानुपपत्ति, ने तात्पर्यानुपपत्तिः। वेदे तदसम्भवात् । यधीः प्रवेशयेत्यादौ तु प्रवेशनपदस्य भोजनप्रयोजनकप्रवेशनपरत्वग्रहादवयानुषप- तिरेव । वस्तुतो मुख्यार्थानुपपत्तिज्ञानं मुख्यार्थबोधे प्रतिबन्धक न लक्ष्यार्थबोधकारणं, लाक्षणिकस्थले गङ्गापदेन तीरपदस्मृ- तिस्तेन तीरस्मृतिरिति माञ्चः । तत्र । गङ्गापदात्तौरानुपस्थि- तौ तत्र विभक्त्यर्यान्वयो न स्यात् । अतस्तीरोपस्थापकत्वेपि नानुभावकत्वं, तीरावयबोधे तारान्वयप्रतियोगिशक्तपदज्ञान- वेन हेतृताङ्गीकरणात् । शक्तपदान्तरादेव तीरान्वयानु- भवस्य युक्तत्वात् । सर्वलाक्षणिकस्थले तु न बोध इति दिक् ।। अथ केयं मौणी नाम | सादृश्यरूपशक्यसम्बन्धो गोणी, तेन लक्षणान्तर्गतिरित्ति नैयायिकाः । के चित्तु लक्ष्यमाणगुणयो- मानिमित्तवृत्तित्वं मौणत्वम् । सिंहो देवदत्त इत्यत्र सिंहपदाल- क्षिता सिंहमुणकौर्यदिसम्बन्धनिमित्ता अपरात्र वृत्तिरित्याहुः । बन्न । सिंहनिष्ठनोर्यादीनां देवदत्ते असम्भवात् । प्रसिद्धार्थ- त्यागेनामासिदगुणवाचित्वं तत्त्वम् । सिंपदेन प्रसिद्भासिह- । ।

·७७ । तपादः । खत्यामेन देवदत्तनिष्ठ कार्यादि शक्त्योच्यते । सामानाधिकरण्यं च मत्वर्थलक्षणयोपश्यतइति । तदपि न । प्रसिद्धार्थत्यागस्य तात्पर्यग्रहाधीनत्या वेदे तदसम्भवात् । एतेन समुदायकाचिन एकदेशे वृत्तिौणी सिंहशब्दो न जातिमात्रवाचकः किं तु जातिव्यक्त्याकृतिक्रौर्यादिगुणसमुदायवाचकः । अन्यथा शक्त सिंहादिशब्दे देवदत्तपदसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । एवं च समृदाजिन एकदेशार्थलक्षणया देवदत्तपदसामानाधिकरुण्य- मित्यपास्तम् । तात्पर्यग्रहं विना तज्ज्ञानस्यासम्भवात् । आ- रोपितार्थचित्वं गौणत्वं, सिंहो देवदत्त इति प्रयोक्ता सिंह- त्वादि देवदत्ते आसेप्य वाक्यं प्रयुके, बोद्धा च तथैव प्रतिष- यते । आरोपश्चाहार्यो बोध्यः । एवं चालङ्कारिकाणां चन्द्रो मुखमित्यदाकारोफेण गौणबोधः । परं लयमारोप आलङ्का- विकासनाविशेषजन्यखात्मेक्षित आहार्य इत्युच्यते । अत एवं भुक्तिरजते न गौणत्वं, तदारोषस्य कारणोषजन्य त्वेन आहा- यत्वाभावादित्यपरे । न । आरोपकपुरुषाभावेन वेदे तदसम्भ- वात् । किं च सपुष्पं भवसिद्धान्त इत्यादावननुभूतपूर्वतया- रोषासम्भवान् गौणत्वानुपपत्तिः । अथ चत्र विशकलितप- सिद्धवदाकाशाधिकरणत्त्वरूपसंसर्गस्यारोपेणाकाशाधिकरणक- वृक्षादौ वर्तमाचं पुष्पं खपुष्पयदार्थमङ्गीकृत्य तत्तादा- स्म्यारोपेण सिद्धान्ते गौणतेत्युच्यते । तदा आरोपितसं. सर्गरूषार्थचितसा खपुष्पे खपुष्पशब्दस्य गौणत्वापत्तिः ।। अतो मौणत्वनिरुक्तिरशक्येति चेत्,न । स्वशक्यसम्बन्धि- गुणसजातीयगुणत्रवृत्त्विं गौणत्वं, शक्यसम्बन्धश्च एकार्थव- तितसमवेतत्वादिः । एवं सिंहो माणवक इत्यादिवाक्यजन्य सिंहलेकार्थसामवेत मर्यादिसजातीयगुणवत्प्रकारके गुणप्रकारके ·७८ भादृचिन्तामणेः वा माणवकादिविशेष्यके शाब्दे सिंहपदजन्यगुणवदुपस्थितेर्गु- णोपस्थितेर्वा हेतुत्वम् । तत्र च सिंहपदेनकसम्बन्धिज्ञानादपर- सम्बन्धिस्मरणमिति रित्या सिंहगुणतत्सजातीयगुणानां लक्षण- योपस्थितिः । एवं योषावावगौतमानिरित्यादावनिशन्दो यो- पायां गौणः, एवं खपुष्पं सिद्धान्त इत्यादौ खपुष्पसमासार्थ- स्यालीकत्वस्य सिद्धान्ते संम्बन्धाद्रौणता । खपुष्पं नास्तीत्यत्र तु नास्तिपदमनुवादः । अतः स्वशक्यसम्बन्धिगुणसजातीय- गुणवदुपस्थितिहेतुवृत्तिर्गौणीति सिद्धम् । एवंविधगौणत्वाङ्गीका- रे च शक्यार्थत्यागाभावेन न वेदापामाण्यापत्तिलेशो ऽपि । अत एव यजमानः प्रस्तर इत्यादौ यजमानप्रस्तरयोगकारण- त्वरूपगुणयोगेन यजमानपदं प्रस्तरे गौणमतो भिन्ना लक्षणातो गौणी । उपपादयिष्यते च तन्निमित्तानि तसिद्धयादीनीति दिक् ॥ तच्च पदं चतुर्विधम् । रूदं, यौगिकं, योगरूढं, यौगिक- रूढं, च । समुदायशक्तया ऽर्थप्रत्यायकत्वं रूढत्वम् । अवयव- शक्तथार्थप्रत्यायकत्वं यौगिकत्वम् । समुदायशक्तचा अवयव- शक्तथा चैकार्थप्रत्यायकत्वं योगरूढत्वम् । तथैव भिन्नार्थप्रत्या- यकत्वं यौगिकरूढत्वम् । यथा घटा,चित्रगुः, पङ्कज, मण्डप, इत्या- दिशब्देषुः । पङ्कजपदात् पङ्कजनिकर्तृत्वपनत्वोभयप्रकारको पस्थित्तरानुभविकत्वात् । अन्यथा पकजपदात् मेकादिबोधो ऽपि स्यात् । अतो योगरूढिरावश्यकी । अत्र के चित् । पक- जादिपदानां यौगिकत्वमेव पंकजपदादवयवशक्तया पद्मवि- शेष्यकपङ्कजनिकतत्वमात्रप्रकारकबोधेन पनत्वप्रकारकबोधाभा. वात् । न चैत्र पङ्कजपदात् कुमुदभेकादिविशेष्यकपङ्कजनिकर्तृत्व- प्रकारकचाधापत्तिरिति वाच्यम् । पूर्वतरपयोगत्वप्रकारकज्ञानस्य तत्पदजन्यशाब्दबोधे हेतुत्वाङ्गीकारात् । यद्वा पङ्कजानकर्तृत्वाने ·७९ तपादः । ठप्रकारतानिरूपित्तशिष्यतासम्बन्धेन पङ्कजपदाचयवशक्तिमहज़- न्यशान्दबोधं प्रति समवायसम्बन्धन पनत्वस्य पद्ममात्रवृत्ति- विषयताया वा पद्ममात्रवृत्तिविषयता सम्बन्धन ज्ञानस्यैव वा हेतुतानीकारानोक्तातिप्रसङ्गो न वा भूतभाविपद्मबोधानुपपत्ति- रित्याहुः ॥ क चित् कुमुदादौ प्रयोगस्तु लाक्षणिकः । यद्यपि योगरूढयङ्गीकारे. ऽपि इयं लक्षणा तुल्या तथापि शक्यतावच्छे- दकाननुपविष्टधर्मेण लक्षणापेक्षया तदनुपविष्टधर्मेण लक्षणा लघी- यसी।घालवं च तेन रूपेणान्वयमात्रकल्पनं न तु स्मरणमपीति । ऐवं यौगिकरूढं पण्डपादिपदम् । योगेन रूढ्या च भिन्नार्थप्रत्या- यकत्वात् । योगापेक्षया रूढेः प्राबल्यमप्येतद्विषयमेव । अत एव रथकारादिवाक्ये सौधन्वनापरपर्यायऋभुरूपजात्यन्तरग्रहणमेव सिद्धान्तयिष्यतइति दिक् ॥ उक्तरूपपदज्ञानकरणको वाक्या- र्थो द्विविधः । भेदरूपः, संसर्गरूपश्च । राज्ञः पुरुष इत्यादावराज- सम्बन्धिभिन्नः पुरुष इति बोधादिति के चित । सर्वत्र सम्बन्ध- एव वाक्याथै, उक्तरूपापोहस्य माचुर्येण भानाभावात् । अपो- हस्याप्रसिद्धेश्च । अतः संसर्ग एव वाक्यार्थः । स च घटमानये- त्यादौ घटकर्मकत्वादिरूपविशेषणविशिष्टं विशिष्यमेव वाक्यार्थ इत्याचार्याः । तस्य च विशिष्टवैशिष्टयरूपवाक्यार्थस्य भानं चतुर्विधम् ।। "भावनैव हि वाक्यार्थः स्वकारकविशेषिता । विधित्वं श्रौतमार्थ वा भावनाकारकाश्रयम्" ।। इति वातिकात् । विशिष्टस्य वैशिष्टयरूपमेकं, विशेष्ये विशेषणं तत्र च विशेषणान्तरमित्यपरं, यथा नीळदण्डवान् पु- रुष इति । एकविशिष्टे अपरवैशिष्टयमिति तृतीयम् । दण्डी देवदत्तः कुण्डलीति, एकत्र द्वयमिति चतुर्थम् । यथा दण्डी ·८० भाचिन्तामणेः कुण्डली देवदत्त इति । चतुर्विधेपि वाक्या वाक्यस्थ शक्ति- रिति वैयाकरणाः । कार्यान्विताभिधानाडीकारेण कार्यान्वयरू- पेण वाक्याथै शक्तिरिति गुरकः । इतरान्विताभिधानाङ्गीकारे गान्वयरूपे वाक्याथै शक्तिरिति बेदानिनः । वैयाकरणानां वाक्यार्थो विशेष्या इत्तरयोस्तु विशेषणभूत इति भेद' । संसर्ग- मर्यादया वाक्यार्थभानमिति गौतमीयाः । वाक्याथै लक्षणेति सिद्धान्तः । तत्र वैयाकरणास्तावत् । भवति भूपात बभूव रामः रामानित्यादौ श्रूयमाणतिकारविसर्गादीनां वाचकता ने तु भूधातुलकारसुवायुपस्थापनद्वारा ऽर्थप्रत्यायकत्वम् । आ- देशिनों वाचकवकल्पने आदेशानां तदुपस्थापकत्वकल्पने गौ- स्वात् । व्याकरणभेदेनादेशिनामननुगमाच्च । अन्यथा ऋषभो वृष इत्यादावप्यन्यतरेणान्यतरस्मरणे मैकत्रैच शक्त्यापत्तेः । अतः श्रूयमाणानुपूर्वी विशिष्टा वर्णा वाचका ने तु धात्वाद्युप- स्थापका इंति वर्णस्फोटः । एवं हरिणा हरये रामात् हरेरित्या- दौ पदादेशविभागाभावात्कस्य चिदेशस्य द्रव्यवाचकत्वं कस्य चित्करणेवादिवाचकस्वमिति नियन्तुमशक्यत्वात् । सम्पूर्ण स्यैव करणत्वादिविशिष्टहरिवाचितति पदस्फोटः । एवं कृष्णेहि रौनमित्यादौ वाक्येशविभागाभावादेकारघटितामुपूर्वीकस्याग मनवाचकस्यात्र सत्वे मानाभावाद्वाक्यस्यैव विशिष्टा शक्तिरि- ति वाक्यस्फोटः । स द्विविधः सखण्डवाक्यस्फोटो, ऽखण्डवा- क्यस्फोटश्च । आयो द्विधा । पदरूपखण्डवाक्यस्फोटो, वर्णरूप- खण्डवाक्यस्फोटश्च । तथाहि । विष्णोवेत्यादिवाक्येषु आका इक्षादिसहकृततत्तत्पदस्मारितपदार्थानां सैसर्गरूपवाक्याविण- मेपि तस्य शाब्दत्वसिद्धये वाक्यस्य शक्तिः कल्प्यते । सव वा- क्वस्फोटः । सां चीज्ञातव स्वरूपेणं हेतुः । अन्धितयक्तिवादि- ·८१ तपादः । मते अन्वयांशशक्तिवत् । हरिद्रायां नद्यां घोष इति वाक्यडूवा- न्वयाव्यवहितपूर्वक्षणे तदवगमो वा कल्प्यते । यद्वा हरे ऽवेत्या- दौ पदविभागानिर्णधापूर्णत्रयात्मकवाक्यस्य सम्बोध्यहरिकत करक्षणे शक्तिरूपः स्फोटः । तदा वर्णरूपः खण्डवाक्यस्फो- दः । अस्याश्च व्यवहारकाले ग्रहः । न चैवं वाक्यस्य पदव- स्मारकत्वापत्त्या ऽननुभावकत्वापत्तिः । अनुभवत्वस्य प्रत्य. समाऋचितयेष्टत्वात् । यथार्थज्ञानजनकत्वस्यैव वाक्यप्रमाण- त्वात् । आकाङ्क्षादिसहकृतपदार्थस्मरणजन्यार्थज्ञानजनकत्व- स्यैवानधिगतार्थगमकतया प्रामाण्याविघातः । यद्वा वाक्ये बोधकत्वातिरिक्तः सम्बन्धो न शक्तिः, मीनाभावात् । हस्ति- पकादौ तु तस्य मानान्तरगम्यत्वाद्युक्तं तेन तत्स्मरणम् । अतों न स्मारकत्वापत्तिलेशोपि । एवं चाकाङ्क्षादिज्ञानस्य हेतुत्वाभावातात्पर्यज्ञानस्यैव हेतुतया कार्यकारणभावकल्पना- लाघवम् । यद्वा घटमानयेत्यादिवाक्येषु ध्वनिधर्मंस्तारत्वमन्द- त्वादिभिरिव घटत्वादिध्वनिधमैरेव एकशब्दो वर्णरूपो ऽभिव्य- ज्यते । स एव वाक्यस्फोटः । एवं पदस्फोटेपि द्वैविध्यमुन्नेय- म् । एवं च एकं पदमेकं वाक्यं महत्पदं महद्वाक्यं शब्दात् प्र- त्येमीत्याद्यनुभवोपपत्तिः । वर्णानामनेकत्वेन महत्वाभावेन च सदनुपपत्तरित्याहुः ॥ परे तु यथा बलवता प्रेरित इषुरेकेनैव वेगाख्यव्यापारेण वर्मच्छेदमुरोभेदं पाणहरणं शत्रोः करोत्येवं शब्द एकेनाभिधान्यापारेण पदार्थस्मृति वाक्याथानुभवं च करोतीति यत्परः शब्दः स शब्दार्थ इति वाक्याथै शक्तिमा- हुः । तदयुक्तम् । पूर्वो धावतीत्यत्र परस्य पुत्रस्ते जात इत्यादि- षु हर्षादीनां,गच्छसि चेदित्यादौ मा गा इति निषेधस्य वाक्यार्थ: तापत्तेः। अत एव तादृशार्थप्रत्ययाय व्यञ्जनवाङ्गीकृता। तच्च ·भाइचिन्तामणे व्यजनानिरूपणे स्पष्टामति दिक् ॥ के चिन्तु वाक्यार्थे तात्प- याख्यं वाक्यस्य वृत्त्यन्तरमाहुः ॥ प्राभाकरास्तु । कार्यान्विते पदानां शक्तिः । तथाहि । पदेषु स्मारिका ऽनुभाविका, चेति शक्तिद्वयम् । तत्र स्मारि- का जातौ । अनुभाविका कार्यान्विते । एवं च घटादिपदानि घटत्वादिजातिस्मरणद्वारा घटादेः कार्यान्वयानुभवजनकानि । तथाहि । सर्वत्र व्यवहारेणैव शक्तिग्रहः, प्रयोज्यदृद्धस्य प्रयो- जकवाक्यश्रवणानन्तरं गोकर्मकानयनचेष्टया तांदृशकृतीच्छानु- मानद्वारा स्वप्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य हेतुत्वदर्शनात्कार्यताज्ञान- मनुमाय कार्यताज्ञानहेतुत्वमवधार्य तस्यासति वृत्त्यन्तरे तदर्थश- क्तिं विनानुपपन्नतया कार्यान्वये अनुभाविकां शक्तिमवधारय- ति । कार्य चापूर्वमेवति यत्र कार्यवाचकपदाभावस्तत्र न वा- क्यार्थबोध: किन्तु पदार्थस्मरणमात्रम् । लिङादियुक्तलौकिकवा- क्यस्य च लक्षणया ऽऽनयनादिरूपकार्यान्वितबोधकत्वमित्याहुः । वेदान्तिनस्तु इतरान्वित एव शक्तिग्रहो न तु कार्यान्विते । तथाहि । भयोजकं वाक्यस्य आनयनकर्मत्वविशिष्टगोरूपेर्थे शक्तिमव- धार्यावापाद्वापाभ्यां गवादिपदस्य गोत्वादौ शक्तिमवधारयन्ना- चव्युत्पत्चिगृहीतान्वयांशे शक्तिमत्यजन्नानयनान्विते एव शक्तिम- वधारयति । एवं चान्वयेपि शक्तिरित्याहुः । नैयायिकास्तु समभिव्याहारेण वाक्यार्थबोध इति घटानयनविशिष्टसंसर्गज्ञाने सादृशानुपूर्वीज्ञानस्य हेतुवामात्रकल्पने लाघवात् । शाब्दत्वं च न शब्दवृत्तिविषयत्वं किं तु शब्दजन्यमतीतिविषयत्वम् । तेन वृत्यविषयस्याप्यन्वयस्य शाब्दत्वोपपत्तिरित्याहुः । सिद्धान्त- स्तु वाक्यस्य वाक्यार्थे लक्षणा । न च शक्याभावात् कथं ल- क्षणेति वाच्यम् । बोध्यसम्बन्धस्यैव लक्षणाल्वात् । घटमानये- ARIA ·। तर्कपादः । ८३ त्यादिवाक्ये घटानयनसामान्यबोधेपि तद्विशेषबोधस्य लक्षणां विनानुपपत्तेः । नहि घटानयनसामान्यं वाक्यार्थः । ज्ञानेच्छा- प्रवृत्तीनां समानप्रकारकत्वसमानविशेष्यकत्वेन हेतुहेतुमद्भावा- द्विशेषविषयकेच्छाप्रवृत्त्यनुपपत्तेः । अतस्तद्विशेषरूपवाक्यार्थस्प लाक्षणिकत्वं युक्तमिति स्फुटीकरिष्यते चैतत्तद्भूताधिकरणे । अवलोक्य जरानिबन्धजातमणिमन्यानि तदीयटिप्पणानि। अवाप्य मुदं ततो मुदर्थे लिखितो ऽयं निजकल्पितो विशेषः॥१॥ अथ प्रवर्तकज्ञानं विचार्यते ॥ ननु किमत्र विचार्यते, इष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वबलवद- निष्टाननुबन्धित्वज्ञानानां प्रवृत्तिहेतुत्वस्य क्लुप्तत्वादिति चेत् । अत्र गुरवः । स्वविशेषणवत्तामतिसन्धानजन्यकार्यताज्ञानस्यैव चिकीर्षाद्वारा प्रवृत्तिहेतुत्वं नेपृसाधनत्वबलवदनिष्टाननुबन्धित्व: ज्ञानयोरपि । अन्यथा हेतुहेतुमद्भावत्रयकल्पनागौरवात् । तथा हि । कार्यताज्ञानं द्विविध, मयेदं कर्तुं शक्यतइत्येवं रूपमेकं, ममेदमवश्यं कार्यमित्येवंरूपं द्वितीयम् । तत्राद्य पदार्थनिष्ठयो- ग्यतागम्यमिति न प्रवृत्ति प्रति हेतुः । द्वितीयं तु स्वेष्टसाधन- त्वबलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानजन्यमिति चिकीर्षाद्वारा प्रवृत्ति प्र- ति हेतुः । इदमेव स्वविशेषणवत्ताप्रतिसन्धानजन्यत्वं, स्वं नि- योज्यः, तद्विशेषणं काम्ये फलकामना, नित्ये शुचितत्काळजी. वित्वादीति नेष्टसाधनत्वबलवदनिष्टाननुबन्धित्वज्ञानजन्यकार्य- ताज्ञानस्य चिकीर्षाद्वारा प्रवर्तकत्वं सिद्धं भवति । अत एवे. साधनत्वेनाज्ञाते मध्वनभोजने निष्टसाधानत्वेन ज्ञाते विष- भोजने बळवदनिष्टानुबन्धित्वेन ज्ञाते मधुविषसम्पृक्तानभोज न प्रवृत्त्यापतिः । न च तत्र मध्वनभोजनजन्यं सुखं भवति- ·। भाचिन्तामणे तीच्छया तदापत्तिः । विषासम्पृक्तमध्वनभोजनसुखत्वेनैवेच्छा- गोचरीभावात् । नापि जीवकर्तृकत्वलिङ्गककार्यताज्ञानेन विष- भक्षणे प्रवृत्त्यापत्तिः । न वा काम्ये शौचादिलिङ्गककार्यताज्ञाना- त्प्रवृत्त्यापत्तिः । एतेन भावियौवराज्ये तृप्तस्य भोजने च प्रवृत्त्या- पत्तिनिरस्ता। के चिन्तु इदानीन्तनमत्कृतिसाध्यताज्ञानं हेतु- स्तच्चेदानीन्तनमदिष्टसाधनत्वज्ञानाधानमिति तदभावान प्रव- त्तिरित्याहुः ॥ तन्न । तदनुकूलकृत्यभावे ऽपि याद मा क्रिय- ते तदेदं भविष्यतीवेताशकृतिसाध्यत्वज्ञानस्य तदानीमपि स. स्वात् । एवं चेष्टसाधनत्वबळवदनिष्टाननुवन्धित्वशुचितत्का- लजीवित्वज्ञानजन्यानां कार्यताज्ञानानां कार्यताज्ञानत्वेनानुगता- नां प्रवृत्ती हेतुत्वमिति लाघवम् । इष्टसाधनत्वज्ञानादीनां प्र. त्तिं प्रति हेतुत्वे तु हेतुहेतुमद्भावत्रयकल्पनागौरवम् । न चेष्टसाध- नत्वादिज्ञानानां कार्यताज्ञानहेतुत्वकल्पने तद्धेतोरेवास्त्विति न्यायात् प्रवृत्ति प्रति तेषामेव कारणत्वं युक्तम् । शाब्दबोधे तात्पर्यज्ञानस्येव प्रवृत्तौ कार्यताज्ञानस्य लाघवेन हेतुत्वात्, त- देतृप्रकरणादीनां शाब्दबोधहेतृत्वाभाववत् कार्यताज्ञानजनके- ष्टसाधनत्वज्ञानादीनामपि तद्धेतृत्वकल्पनायोगात् । तस्मात्का- यंताज्ञानभेव प्रवर्तकं कार्यत्वमेव विध्यर्थः ॥ अथ कार्यत्वं विध्यर्थमङ्गीकृत्य तन्मते वाक्यार्थबोधप्रकारः। लोके तृप्तिकामः पचेदित्यादौ प्रत्ययार्थकार्यत्वस्य प्रकृत्यर्थ- पाके ऽन्वयवत्स्वर्गकामो यजेत श्रुचिः सन्ध्यामुपासीतेत्यादिवदि- कविधौ प्रत्ययार्थकार्यत्वस्य न प्रकृत्यर्थयागाद्यन्वयः सम्भवति। प्रकृत्याप्रतीतयोग्यताकत्वात् । तथाहि । यागादिक्रियायां का- यत्वान्वये नियोज्यान्वयो हेतुः । नियोज्यविशिष्टायामेव पा- कादिक्रियायां कार्यवान्वयदर्शनात् । अन्वयप्रयोजकरूपवत्त्व- ·८५ तर्कपादः । स्य तन्मते योग्यत्वात् । नियोज्यस्य च प्रकृते स्वर्गकामस्य नि- योज्यत्वेन स्वफलकामनाप्रयुक्तकार्यताज्ञानविषयत्वेन सम्बन्धे. न यागादिक्रियायामन्वये स्वर्गसाधनत्वेन ज्ञायमानत्वं वा योग्यता । तच्च न सम्भवति । साक्षात्स्वर्गसाधनत्वस्य बाधात्, परम्परया तत्साधनत्वस्य परम्पराघटकापूर्वज्ञानं विना दुईयत्वात् । तथा च यागे नियोज्यान्वयासम्भवाभ कार्यकाचय इति । अथ शुचिः सन्ध्यामुपासीतेत्यादौ नित्ये यथेष्ठसाधनत्वज्ञानं विनापि शुचिनियोज्यकं सन्ध्यावन्दनविषय- के कार्यमिति बोधस्तथा स्वर्गकामनियोज्यको यागः कार्य इति बोध: स्यादिति चेन्न । प्रकृते कामनाविशिष्टस्य नियोज्यत्वेन नित्यविधितो विशेषात् । न च कामनोपलक्षणमस्त्वात्ममात्रमे- घोपलक्ष्यं, काम्यसाधनतालिङ्गककार्यताज्ञानस्य प्रवर्तकत्वेन नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तर्हि स्वर्गकाम इत्यस्य वैफल्यापत्तेः । कामनाया उपलक्षणत्वे नित्य इव वेदाधीनकार्यताज्ञांनानिष्का- मस्यापि प्रत्त्यापत्तेः । इष्टसम्बन्धे मानाभावादप्रवृत्त्यापत्तेश्च । नहि नित्यविधितः प्रकृत स्वर्गकामपदसमभिव्याहारादन्यो विशे- पः । विशेषणत्वे हि विशिष्टस्य स्वप्रयोज्यकार्यताज्ञानवत्त्वरूप- नियोज्यत्वेनान्वये तत्कामनाविषयसाधनत्वस्य योग्यतात्वात् स्वर्गकामपंदेकवाक्यतानिर्वाहकमतीत्यनुपपत्त्या वाच्यमपूर्व का- मनाविशिष्टान्वयि सिद्धयति । अत एव प्रधानविधावेवापूर्वा- काङ्क्षा न नित्यविधावानेयादिविधौ च । ममेदं कार्यामिति बो- धवत्त्वरूपनियोज्यत्वे च कामनाया विशेषणतया प्रयोजकत्वं कामिनो जनकत्वमिति विशिष्टप्रयोज्यत्वम् । सम्बद्धत्वं च कर्तृ- त्वाधिकारित्वाभ्याम् । बोधे तूपलक्षणता ऽनन्यगत्या न क्षति- करी । प्राथमिकनियोज्यान्वये विशेषणतयैवेष्टसिः । एतेन ·८५ भाइचिन्तामणः राजा स्वाराज्यकाम.इत्यादौ राजत्वादिवद्विधमानत्वे सति व्या- वकत्वेन विशेषणत्वमप्यपास्तम् । कामनायामेव तत्कृतेरुदया- त् । यदा कामना तदा तत्कृतिरिति रीत्या व्यावतकत्वसम्म वाच्च । अतो यागे कार्यत्वान्वये नियोज्यान्वयो योग्यता । तत्र चेष्टसाधनत्वेन ज्ञायमानत्वम् । स्वर्गसाधनत्वस्य योग्यतात्वाभा- पादिति गुरुमतनिगर्वः ॥ अत्र काम्यसाधनन्वेपि तत्त्वेनाज्ञायमाने नियोज्यानन्वया- र काम्यसाधनत्वेन ज्ञायमानस्वमुक्तम् । यन्नु काम्यासाधनेपि तत्साधनत्वभ्रमाभियोज्यान्वयादु- पस्थितकाम्यसाधनस्वागृहीतासंसर्गकत्वमेव योग्यता, उपस्थि- त्यर्थमेवापूर्ववाच्यतासिद्धिरिति । तन्त्र । स्वन्मते योग्यताविशि- ष्टज्ञानस्यैव शान्दबोधे हेतुत्वादन्यथाख्यात्यापत्तेः । एतेन तार- शज्ञानवतोपि नियोज्यस्य चिकीर्षाशून्यस्य न यागकतिरिति न नियोज्यत्वं योग्यता, न पा चिकीर्षा, तद्वतो ऽप्युपादानम- त्यक्षाविरहिणो ऽसत्त्वादित्ति परास्तम् । अन्वयप्रयोजकत्वं ना- वितवृत्तित्वेन गृहीतत्वं, किंत्वनन्वितवृत्तित्वेनागृहीतत्वम् । त- त्वं च यदा यस्य तत्त्वं तदा तस्य न योग्यतात्वं, किं तु वि. शिष्ठनिष्टतयोक्तानियोज्यत्वमेव, प्रयोजकतया तस्य विशिष्टनिष्ठ- त्वात् । चिकीर्षावत्त्वमपि तयेति चेत् । सत्यम् । किं तु तत्मयो- जकत्वं तस्योक्तनियोज्यत्वद्वारकत्वेन गुर्विति तत्यागः । अव एव कृतिप्रयोजकत्वरूपकर्तृत्व त्यागः । कृतिसमवायित्वरूपं कर्तृत्वं फळभावित्वरूपं चाधिकारित्वं नकामनायामिति न तयोविशि- धनिष्ठत्वमिति मागेवोक्तम् । वस्तुतस्तम्मते ऽन्यथाख्यात्यभावा- चायो मत्कृत्ति साध्य इति ज्ञानं कृतिशन्यस्य नास्त्यति न कि ञ्चिदेतत् । मनु योग्यचान्वये योग्यतान्तसपेक्षायायनवस्था- ·तर्कपादः । पत्तनियोज्यान्वयरूपयोग्यवान्वये न योग्यतान्तरापेक्षति चेत् । सत्यम् । नियोज्यत्वस्य योग्यतारूपस्य स्वर्गकामेन्वये योग्य- तान्तरानपेक्षायामपि नियोज्यत्वेन रूपेण स्वर्गकामस्य पदार्थ- स्य धात्वर्थे यागे ऽन्वये योग्यतान्तरस्यावश्यकत्वात् । घटे छि. देतरत्वस्यान्वये योग्यतान्तरानपेक्षायामच्छिद्रतरत्वेन घटस्था- न्वये योग्याहरणत्वस्याहरणे योग्यजलत्वस्य जले योग्यतावात् । तथाहि पिया घटादिमात्रेणाहरणाघसम्भवात् घटे छिद्रतरत्व- माहरणे योग्याहरंणत्वं जले च योग्यजलत्वं योग्यता, तथा ख- मादिमात्रस्य मसेदं कार्यमिति ज्ञानशून्यस्य यागाधन्वषसम्भ- वात्स्वर्गकामे नियोज्यत्वं क्रियायां काम्यसाधनत्वेन ज्ञायमान- त्वं योग्यता, नित्ये तु शौचादिमत्त्वमेव योग्यतति बोध्यम् ।। अथापूर्वरूपकार्येपि न नियोज्यान्वयसम्भवः । अपूर्वस्य मागनुपस्थित्या तत्र काम्यसाधनत्वरूपयोग्यताज्ञानासम्भवा- दिति चेन । विशिष्यापूर्वत्वेन ज्ञानासम्भवषि:कार्यत्वेन तक्ष्य काम्यसाधनत्वज्ञानसम्भवेन नियोज्यान्वयसम्भवात् । ओदनत्वेन तृप्तिसाधनतया ज्ञाते ओदने तृप्तिकामान्वयवत् समा- नमकारकत्वेनैव योग्यताधियो नियोज्यान्वये हेतु बात् । अपू. लाभस्तु योग्यतावलात् । यागजन्यं कार्य स्थायि प्रकृत्तका- म्यसाधनमित्यत्रापूर्वस्यैव विषयत्वाद, यागजन्यस्य कार्यान्तर- स्यातथात्वात् ॥ एतेन साक्षात्साधनवान्वययोग्यतारूपं स्था- यित्वं पागपूर्वानुपस्थित्या ऽसम्भवीत्यपास्तम् । कार्यत्वावच्छिन्ने क चित स्थायित्वज्ञानसम्भवात् । साक्षात्साधनत्वस्य नियोज्या- न्वययोग्यतारूपस्य योग्यतावेनैवोपस्थितस्तत्र योग्यतान्तरान- पेक्षणाच्च । स्वर्गकायो यजेतेत्यादिवाक्यश्रवणे स्वर्गसाधनं स्था- वि कार्य सम्भवति स्वर्गकामान्वययोग्यं, यागस्वस्थानीत्यनु- । ।

·८८ भादृचिन्तामणे पपतिज्ञानादपूर्व वाच्यं सिध्यतीत्यनुफ्पत्तिज्ञानमेव योग्यताज्ञान- मित्यन्ये ॥ लिव फलकरणत्वान्वितं स्वार्थमाहेति न्यायप्रदीपः ॥ प्रवृत्तिजनकशान्दबोधक्रमस्तु नियोज्यस्वर्गकामीयं यागवि. षयकं स्वर्गसाधनं स्थायि कार्य ममेति प्रथमो बोधः। स्वर्गकामे नि- योज्यत्वं संसर्गतया प्रकारतयावा भासते । नियोज्यस्वर्गकामीयो यागः कार्य इति द्वितीयः । अन्यथा ऽतीन्द्रियस्याफलस्स स्वतन्त्र- कृत्यसाध्यतया यागकतिसाध्यस्य यागे कार्यत्वान्वयबोधं विना ऽनुपपत्तेः । नियोज्यस्वर्गकामः स्वनियोज्यकस्वर्गसाधनत्वेन ज्ञा- यमानकार्यों यागानुकूलकृतिमानिति व्यापारवानिति वा तृतीयः । अन्यथा पूर्वप्रतीतकृतेराश्रयान्वयं विना अनुपपत्तेः । आख्यात. बाच्यव्यापारसामान्यस्य कर्तृसाकाङ्क्षत्वात्प्रथमान्तपदोपस्था- प्ये ऽन्वयबोधनियमाच तदन्वयं विना ऽनुपपत्तेर्वा स्वर्गकामो यागजन्यफलभागिति चतुर्थो बोधः । अन्यथा ऽनधिकारि- गः कर्तृत्वानुपपत्तेः । मत्कृतिसाध्यो यागः अहं च कर्ता ऽधि- कारी चेति पञ्चम इति के चित् ॥ विवरणकारस्तु अत्र बोधत्रयमेवावश्यकं तावतैव प्रवृत्तिसि- द्धरित्याई ॥ निबन्धकारस्तु भाद्यबोधद्वयोत्तरमहं स्वर्गकामः कर्ता भोक्ता चति विरोधात्प्रवृत्तिमाह । इदं गुरुमतं तु मद्विहितसूत्रवृत्तौ मया विचार्य कुसुमाञ्जली बहु च दूषितं भूषितम् । अपेक्षितमथाप्युपेक्षितामदकठोरत्वतः शिशुपतिविबोधनार्थकृतभादृचिन्तामणौ ॥ नैयायिकास्तु इटसाधनत्ववतिसाध्यत्वचलबदनिष्टाननुब- ·तर्कपादः। न्धित्वज्ञानानामन्यतराभावे चिकीर्षाऽजननात्सर्वेषां तज्जनक- स्वमविवादम् । अन्यथा चन्द्रमण्डलादावपि चिकीर्षापत्तेः । एवं च प्रवृत्तिजनकलिङादीनां विनिगमनाविरहेण त्रितयेपि शक्तिा, पुष्पवन्तशब्दवच्च युगपदर्थत्रयबोधेनैका शक्तिः । शक्तित्रयेण वा युगपद्धोषः । अन्वयश्च तेषां धात्वर्थे । अतस्त्रित- यमित्याहुः ।। अमवधेयम् । कृतिसाध्यत्वं न विधिवाच्यम् । कृतौ या- गानुकूलत्वबोधेनं समानसंविसंवेद्यतया यागे कृतिसाध्यत्वस्यापि भानात् । एवमिष्टसाधनत्वमपि न वाच्यम् । तस्यापि यागस्व- गयोः साध्यसाधनभावबोधेनैव भानात् । अनन्यलभ्यस्य च शब्दार्थत्वात् । न च तत्र तत्पकारकबोधार्थ शक्तिकल्पनम् । इष्ट- त्वावच्छिन्नसाध्यतानिरूपितसाधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वादिति वाच्यम् । स्वर्गकापपदेन तत्रेच्छाविषयत्वबोधाद् यागे तत्सा- धनत्वबोधेनैवेष्टसाधनत्वस्यापि बोधात् । स्वर्गो निष्टं यागो वा ऽसाधनमिति बोधे स्वर्गकामादिपदार्थबोधाभावेनैव तद्वाक्य- जन्यप्रवृत्त्यभावोपपत्तेः । एवं बलवदनिष्टाननुबन्धित्वमपि न वाच्यम् । अर्थवादेनैव तरोधात् । क्लमायासादिरूपानिष्टे इष्टो- त्पत्तिनान्तरीयकदुःखाधिकत्वाभावबोधनेनैव बलवदनिष्टाननुव- धित्वस्य छाभात् । किं चेष्टसाधनकृतिसाध्यबलवदनिष्टान- नुबन्धिज्योतिष्टोमाभिनयागानुकूलकतिमान् स्वर्गकाम इति बोधे आख्यातार्थकृतविशेष्यतया प्रकारतया च भाने वैरूप्यापत्ति- रित्यादि दिक्॥ अत्राभिधीयते ॥ अभिधैव शब्दनिष्ठा प्रवर्तनारूपा विध्यर्थः। तथाहि । प्रवृत्तिर्द्वधा स्वेच्छाधीना पराधीना च । तत्राद्यायामि- ष्टसाधनत्वादिधीः कारणम् । अन्यायां राजगुर्वादेराज्ञापेर- ·भादृचिन्तामणेः णादिधीः । अनिच्छन्तमपि राजा मां प्रवर्तयतीत्यनुभवान् । तेषां च प्रवृत्तौ प्रत्येकरूपेण न हेतुत्वं, व्यभिचाराद् गौरवाच्च । किं तु इच्छादिनिष्ठप्रवर्तनात्वप्रकारकंज्ञानं हेतुः । तच्चायं मां प्रवर्तयति विधिर्मी प्रवर्तयतीत्याकारकम् । प्रवर्तना च प्रवर्त- पितुः परमवृत्त्यनुकूलब्यापारविशेषः । स च चेतनस्य राजादे- राज्ञादिः । वेदे वक्तुरभावादचेतनस्य वेदस्याभिधानामकः क- श्चिच्छब्दसमवेतो ऽलौकिकः । तथा च राजाज्ञादिज्ञानावथा प्र. वृत्तिस्तथा विधेराभिधाज्ञानादिति सैव लिङर्थः । सा च श. ब्दाश्रितत्वाच्छब्द शक्तिः । शब्दव्यापारत्वाच्च शाब्दभावने- त्युच्यते । भावनापदस्य व्यापारवाचकत्वात् । अत एवाख्या- सार्थो भावनापि व्यापार एन । ननूक्तयुक्त्या ऽभिधादिप- दाभिधेयत्वादिना ज्ञानादप्रवृत्तेश्च • प्रवर्तनात्वेनवाभिधाज्ञानं प्रवृत्तिहेतुस्तेन तज्ज्ञानं च कथं स्यात् । किं चाभिधाया अचे- सेनवेदरूपकर्तृशक्तित्वेन तस्यां व्युत्पत्त्यसम्भवश्वेति चेन्न । प्र- पर्तनात्वविशिष्टे लिङ्त्वावच्छिन्नशक्तिस्वीकाराचत एव तज्ज्ञा- मात्तथैव व्युत्पत्तेः । तथाहि । स्तनपानार्य रुदन्तं स्वं पश्यन्त्या मानुस्तन्यदानार्थ प्रवृत्तिमुपलभ्य तज्जनकं ज्ञान जिज्ञासुः स्व- रोदनेन स्वाभिप्रायरूपप्रवर्त्तनानुमानमेव मातुः परिशेषात्तथेति प्रतिसन्धत्ते, ततश्च प्रयोजकवृद्धवचनश्रवणजन्म प्रयोज्यवृद्धस्य प्रवृत्तिं दृष्ट्वा तस्य. तद्वाक्यजं प्रवर्तनाज्ञानमनुमिनोति । तत- स्तस्य किं हेतुरिति जिज्ञासायां वाक्यमेव तथा त्रधारयति । तत आवापोद्वापाभ्यां लिङस्तत्र शक्तिं गृह्णाति । तदुक्तम् । अभिधाभावनामाहुरन्यामेव लिङादयः। अर्थात्मभावना त्वन्या सर्वाख्यातस्य गोचरः॥ इति । अर्थात्मत्वमर्थविषयकत्वमश्रितत्वं वा। तथा चा- ·तपादः । थनिष्ठत्वादर्थभावना फलोत्पत्त्यनुकूलकृतिनोदनादिव्यापाररू- पा ऽऽख्यातत्वावच्छिन्नशक्त्या चेतनाचेतनकर्वसाधारणी क. र्तृशक्तिः। द्विविधापि भावना नियमतः कर्मकरणेतिकर्तव्यता- रूषांशत्रयसाकाङ्क्षा तन्त्रितयसाकाङ्क्षत्वमेवोभयानुगतं भा- वनापदप्रवृचिनिमित्तम् । तत्र शब्दभावनाया अंशत्रयमाहुः । लिङो ऽभिधा सैव शब्दभावना, भाव्या च तस्याः पुरुषप्रवृत्तिः, सम्बन्धकोषः करणं, तदीयमरोचना चाङ्गवयोपयुज्यते । अस्यार्थः। लिङो ऽभिधानांमकस्ववृत्तिः स्वशक्तिरवश्यं वाच्या । न च तत्र मानाभावः । व्यापारभिन्नस्य परनिष्ठव्यापारजनकत्वं स्व- निष्टव्यापारद्वारैवेति व्याप्तेः। चक्रभ्रमिजनकत्वस्य दण्डादौ स्व- निष्ठस्पन्दादिद्वारैच दृष्टत्वात् । तथा च लिङ्पदेनापि प्रवृत्त्यनु- कूलेन स्वनिष्ठव्यापारो ऽवश्यं जननीय इति स एवाभिधात्म- का । व्यापारस्य व्यापारापेक्षायामनवस्था स्यादिति व्यापा- रभिन्नस्येति । व्यापारिणः स्वनिष्ठव्यापारार्जनेपि व्यापारापे- क्षायामनवस्थापत्तेः परनिष्ठति। शब्द ज्ञानद्वारा प्रवृत्तिहेतुत्वात् सिद्धसाधनं स्यादिति शब्दनिष्ठाभिधासिद्धयर्थ स्वनिष्ठति । किमित्याकाङ्क्षायां भाव्यमाह, भाव्या चेति । अर्थभावनेच शब्दभावनाभावयेत्यर्थः । केनेत्याकाङ्क्षायां करणमाह । सः म्बन्धबोध इति । अगृहीतलिशक्तिकस्याप्रवृत्त्या सङ्केत्तग्रहस्य तत्सहकारित्वमित्यांशयः । सङ्केतश्च तद्वाक्यघटकपदानां ततः दर्थे, लिङश्च प्रवर्तनात्वादिविशिष्टे बोध्यः ॥ नन्विष्टसाधना बाज्ञानं प्रवृत्तिमात्रे हेतुस्तथा च तद्विना प्रवर्तनामात्रज्ञानेपि कथं प्रवृत्तिरिति चेत् । सत्यम् । स्वर्गकामो यजेतेत्यादौ प्रथमतो लि- पदार्थयोरर्थभावनाशब्दावनयोरन्वयबोधः प्रवर्तनाविषयः कृतिरित्याकारको जायते । एकपदोपात्ततया धात्वर्थापेक्षया ·९२ भादृचिन्तामणेः प्रत्यासत्तितारतम्यात् । तदुक्तम् ।। विधिभावनयोः श्रुत्या सङ्गतिः पूर्वमिष्यते ॥ इति । प्रवर्तनात्वविशिष्टस्य च विषयतया ऽर्थभावनाया- मन्वये इष्टभावनात्वमिष्टं भावयति उत्पादयतीति व्युत्पत्त्येष्टसा- धनत्वरूपं, योग्यता तस्य विध्यर्थेपि, क्रियागतमिष्टसाधनत्वं न विध्यर्थे इत्यतन्मते विशेषः । अर्थभावनाया इष्टसाधनत्वं क्रिया: गतेष्टसाधनवं विना नेत्याक्षिप्तक्रियष्टसाधनत्वधीरपीति प्रवृत्ति- नानुपपन्नेति । तत्र आख्यातोपस्थितार्थभावना कि केन कथापि- संशत्रयं क्रमेणापेक्षमाणा किमिष्टं कुर्यादित्याकाङ्क्षायां याग- स्य कष्टत्वेन करणत्वेन चासाध्यतया यागेनान्यद्भावयेदिति । ततः किमिदन्तदन्यदित्याकाङ्क्षायां स्वर्गक्रामपदसमार्पतमसि- द्धतया साधनापेक्षं स्वर्गमेवार्थभावनाभाव्यत्वेन स्वीकरोति । श्रुतिवृत्त्या हि पदार्थभूतस्य स्वर्गकामस्य भाव्यत्वमुच्यमानं वि- शेष्यबोधे विशेषणे स्वर्गे पर्यवस्यति । तथा च यागेन स्वर्ग भाव- योदति फलितं, यागकरणिका स्वर्गफलिका प्रवृत्तिः प्रवर्तना- विषय इति बोधः । यत्र च समभिव्याहृतानुपस्थितं फलं तत्र प्रकरणादीना, तेषामध्यभाव ऽर्थवादेन विधिसापेक्षेण, तस्या- प्यभावे विश्वजिन्न्यायन फलविशेषः कल्प्यते। यद्यपि पुरुषप्र- त्तिरूपभावनानिष्याधो यागस्तत्र न करणं तथापि फलावृच्छि- नभावनायां विशेषणे. करणत्वे करणत्वोपचार इति फलोद्देश्य- कप्रवर्तक कृतिविषयत्वमेवात्र करणत्वं, दण्डेन घटं करोतीत्यादौ लोकोपि हि तथैव करणत्वम् । केनेत्यस्यापि किंविषयिणी कृतिः स्वर्गसाधनमित्यर्थ इत्यन्ये । अत्र यागकरणकत्वविशिष्ट लक्षणे- ति माञ्चः । वस्तुतः करणत्वं यागस्य सम्बन्यो वाक्यार्थ एक ज्योतिष्टोमादेस्तत्राभेदेनान्वयो निराजाधः । इत्थं च कथं विन:

·तर्कपादः । ष्टेन यागेन स्वोभाव्य इति प्रतीत्यवसानन्तरापूर्वकृत्येति सम्ब- ध्यते, ततः कथमपूर्व यागेन कर्तव्यमित्यपूर्वभावनायामित्यंभा- वेन संयुज्यमानमितिकर्तव्यताजातमपूर्वप्रयुक्तमुच्यते । ततः प्र. कारापेक्षायां समिधो यजतीत्यादिवाक्यरिष्टविशेषापेक्षैः स्वाधि- कारवाक्यैकवाक्यतया दर्शपूर्णमासभावना प्रयाजादिभावनो- पेता ऽपूर्व साधयतीत्यवगते प्रयाजादीनां तादर्थेन समन्वये पश्चादुपकारत्वं कल्प्यते । तदेयं भट्टमते बोधक्रमः । स्वर्गकाम- निष्ठा यागकरणिका स्वर्गफलिता प्रयाजादीतिकर्तव्यताका- भावनेत्यर्थभावनाबोधः। विधिनिष्ठा शक्तिग्रहकरणिका स्तुत्य- र्थवादोपकृता प्रवत्तनेति शब्दभावनाघोषः शक्तिकल्पनेन लक्ष- गया वोपपद्यते । ततो विरुद्धार्थभावना निरुक्तपवनाविषय- इत्येकवाक्यतया महापराक्यार्थबोधः । अत एव विध्युपरक्ता भा- वना लिडर्थ इति भट्टसिद्धान्तः। विधिः प्रवर्तना तदुपरक्ता त- विशिष्टार्थभावना लिङ्मतिपाद्येत्यर्थः । अर्थभावंताविशेषः णत्वेनैव शब्दभावनाया अन्वयः । राजादिकृताज्ञादेस्तथैवान्व- यात्, तदन्वयेन योग्यत्वेन प्रवर्तनायामपि बलवदनिष्टाननुब- न्धीष्टसाधनत्वं लभ्यते । न सुरां पिबेदित्यादौ प्रतिषेधवाक्या- यापीत्यमेवोन्नेयः । एवमन्ये ऽप्यन्वयबोधाः स्वयमूह्या इति ॥ अथ विधर्भेदः । तत्र विधिविविधः । अपूर्वविधिनियम- विधिः परिसंख्याविधिश्च ॥ विधिरत्यन्तमप्राप्तो नियमः पाक्षिके सति ।। तत चान्यत्र च प्राप्ता परिसंख्यति गीयते ।। अत्यन्तापाप्तविषयमापको विधिरपूर्वविधिः । यथा ब्राही- मोक्षति । अत्र प्रोक्षणमत्यन्तामाप्तम् । पक्षे प्राप्तस्याप्राप्तांश- पूरणफलो विधिनियमविधिः । यथा वीहीनवहन्तीति वीहीणां ·भाहचिन्तामणे पुरोडाशद्वारा यागसाधनत्वस्य तुषविमोकसाधनीभूसावधातन- खविदलनान्यतराक्षेपकतया ऽवघातस्य पक्षपातत्वात् । एक- स्मिन्मधाने नियतप्राप्तस्याद्वयस्यैकस्मिन्नड़े नियतप्राप्तस्य - धानद्वयसम्बन्धस्यान्यतरनिवृत्तिफलको विधिः परिसङ्ख्याविन धिः । यथा गृहयेधीये आज्यभागौ यजतीति । इमामगृभ्णन् र- शनामृतस्ये,त्यश्वाभिधानीमादत्त इति च । अत्रातिदेशेनाज्यभा- गतादतराङ्गयोहमेधीरे मन्त्रे च मन्त्रालिङ्गेनाधगर्दभरशनादान- सम्बन्धयोर्नियतप्राप्ततया तद्विधेरितरनिवृत्तिफलकत्वात् ।। न च विधीनामाक्षपातिदेशलिङ्गानपेक्षपत्तिकतया इमाप्तावघा- तादिमापकत्वेनापूर्वविधित्वमिति वाच्यम् । विधानबेलायां वि. धिमात्रस्यापूर्वविधित्वे ऽपि फलतो नियमादिव्यपदेशात् । न चैत्रमपि नियमपरिसख्याविध्योरितरनिवृत्तिफलकत्वस्यैत्रका- रेण विवरणस्य च तुल्यतया भेदो न स्यादिति वाच्यम् । अ. प्राप्तांशमाप्तर्विधेयावघातनिष्ठतया शीघ्रोपस्थितत्वेन लाघवेन च कलत्वसम्भवे लिङ्गोपस्थितिकाया निष्पादिन्याश्च निवः तेः फलत्वायोगात् । मन्त्रविधौ तु नियमस्य फलत्वासम्मवार द्वितरानिवृत्तेरेच फलस्वमिति । नन्वेवमप्यपूर्वविधिलक्षणमग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, अथातोऽग्निमनिष्टोमेनानुयजतीतिविध्योरव्या- पतम् । एतविधिविषययोरामिहोत्रचयनयोरुत्पत्तिविधिमाप्तत्त्वात् । न चोद्देश्यसम्बन्धित्वेनेत्यप्राप्तर्विशेषणामिति वाच्यम् । तथा- पि तमुक्थ्येनेत्यादिविधावव्याप्तेः । उद्देश्योकथ्यादिसम्बन्धे- नातिदेशतश्चयनादिप्राप्तः । न चायं प्रकृताबुत्तरवेचा सह विकल्पितस्य उक्थ्ये ऽतिदिष्टस्य नियमोजान्वरपरिसंख्या- वा मोरवाद । ऊपपादितं चाप्राकरणकस्थापि चयनस्य चार येन प्रकृति भूतज्योतिधोमात्वामियोध्यावा, तस्य चयना- ·तपादः । श्रितगुणकामप्राप्तिः फलमिति दशम । न चोदेश्यसम्बन्धित्तेन विधिविषयान्ययत्किंचिन्मानिफलको विधिरपूर्वानीधारति लक्षण- म् । द्वादशाहिकगावामयनिकत्र्यनीकादिविध्यन्तर्गतयोरेन्द्रनाय- वाग्रं प्रथममहर्भवति अथ श्रुक्राणमिति विध्योरव्याप्तेः । रथन्त- रबृहत्पृष्ठत्वेनेन्द्रवायचाग्रत्वादिप्राप्तेः सम्वादनैमित्तिकत्ववोधन- द्वारा तत्तद्विकृतौ वामदेव्यपृष्ठवति तत्प्राप्तिफलकत्वेनापूर्वविधि- स्वात् । न च यत्किंचित्संबन्धित्वेन यस्य कस्य चिदमाप्तस्य प्राप्तिफलको विधिपूर्वविधिरिति वाच्यम् । अवघातनियमस्याः पि विकृता वाज्यधर्ममाप्तिफलकत्वेनातिव्याप्तेः । तावतामा ग्नीषोमावाज्यस्यैव नावुपांशु याज पौर्णमास्यामन्तरा यजतीत्यु- पांशुयाजे कालविधावमाप्तस्वर्गसम्बन्धप्राप्तिफलके - ऽव्या- प्नश्च । तत्रोदेश्यान्यसम्बन्धित्वेन यत्किचित्प्राप्तिफलकत्वा- भावात् ! आपराग्निकहोमाविधिसंदंशपठिते द्वे आहवनी- ये जुहोतीति विधी गार्हपत्यान्वाहार्यपचनाधिकरणकच- तुःसङ्ख्याकहोमान्तरत्वतदङ्गत्वव्यावृत्तप्राप्ताग्निहोत्रहोमाभ्यास- स्वसिद्ध्या तेषामभ्यासानामप्राप्तफलसम्बन्धमाप्तिफलकत्वाः च विधेयसम्बन्धित्वेन यत्किञ्चित्माप्तिफलक- सं विचक्षणीयम् । वैश्वदेवी सांग्रहणी निवपद् प्रामकाम इति विधौ सचिच्याम्नातानामामनहोमानामार्थवादिकग्रामफा लसम्बन्धव्यावृत्त्याङ्गत्वसिद्धिफलके ऽव्याप्तेः । दर्शपूर्णमासा- भ्यां स्वर्गकामो यजेतेति विधौ सर्वथा ऽव्याप्तेश्चेति चेत् ।। अत्र पितृचरणाः । उद्देश्यविधेयफलान्यतराणामनिर्धारि- तस्वविरोधिप्राप्तिप्रयुक्तस्वाप्राप्तांशमापको विधिनियमः । अस्ति चेदं वाहीनवहन्तीत्युपायनियमे नियम्यावघातस्यानिश्चितस्ववि- रोधिनखाविदलनपतिप्रयुक्तात्रघातान्त्यंशपूरकत्वात् । यज्नुन्हां व । न ·९६ भादृचिन्तामणे गृह्णाति प्रयाजेभ्यस्तत्, यदुपभृति,पयाजानूयाजेभ्यस्तत् इत्यु- भयनियमे पुरोडाशं प्रथयतीति नियमे च । अत्र चोद्देश्यविधि- विषययोः पाक्षिकत्वे सतीत्युक्तौ तमुक्थ्येनति विधौ रथन्तरे प्रस्तूयमाने सम्मीलयेदित्यत्र चातिव्याप्तिः । तद्वारणार्थमप्रा- प्वंशपूरणफलकेति । एवमपि सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासाविति वि- धेरप्राप्तस्वर्गान्यफलांशपूरणफलकत्वादतिव्याप्तिवारणाय स्व- विरोधिप्राप्तिप्रयुक्तत्वं अप्राप्तिविशेषणं, स्वर्गान्यफलफाप्तेः प्रा- पकप्रमाणाभावप्रयुक्तत्वेन विरोधिप्राप्तिप्रयुक्तत्वाभावात् । एक- मपि पृष्ठयः षडहो बृहद्रथन्तरसामा कार्य इति विधौ षडहांश- तृतीयादिदिचसेषु वृहद्रथन्तरविरोधिवैरूपादिप्राप्तिप्रयुक्तस्त्रापा- प्तिपूरणफलकत्वादतिव्याप्तिवारणाय निर्धारितत्वं स्वविरोधि- प्राप्तर्विशेषणम् । अत्र विरोधिप्राप्तेरनिर्धारितत्वान्नातिव्याप्तिः। न च हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रइत्याघारमावास्यतीति नियमे ऽव्याप्तिः । अत्र पक्षप्राप्त्यभावादिति वाच्यम् । तस्यापूर्ववि- धित्वेनेष्टापत्तेः । न च नियमापूर्वस्य नियम्यजन्यत्वात्तत्र दृष्टा- र्थत्वानियमादृष्टकल्पनावश्यम्भावनियमापूर्वस्य हिरण्यगर्भमन्त्र- स्य जनकतानवच्छेदकत्वानियमापूर्वजनकत्वाभावात् । एवमस- मर्थमन्त्रविनियोगेषु उत्करे वाजिनमासादयति परिधौ पशुं नियुञ्जीतेत्यादिष्वपूर्वविधित्वं द्रष्टव्यमिति दिक् ॥ • परिसङ्ख्यात्वं च वैदिकप्रमाणेन केन चित्सम्बन्धेन द्वयो- रेकसम्बन्धत्वे लिङ्गादिप्रमाणप्रकृतविध्यनुपपच्यन्तरेण समुच्चि- त्य नित्यप्राप्तयोरनुयोगितासम्बन्धेन इतरानिवृत्तिफलकनवाय. समभिव्याहृतविधित्वम् । वर्तते चेदमश्वाभिधानीमादले इति शेषिपरिसङ्ख्यायाम् । शेषित्वसम्बन्धेनाश्वाभिधानीगर्दभाभि- धान्यद्योमन्त्रसम्बन्धित्वेन प्राप्तयोरितरनितिफलकत्वात् ।

·तपादः । १७ इडान्ता प्रायणीया सन्तिष्ठतइति शेषपरिसंख्यायां च यदि रथन्तरसामा सोमः स्यादैन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान्गृह्णीयादिति निय- मान्तरपरिसंख्यायाञ्च । अस्य प्रकृतिविकृतिभूतानां रथन्तरसा- म्नामरथन्तरसानां चैन्द्रवायवाग्रतासम्बन्धित्वेन प्राप्तस्थन्तरसा- मनिवृत्तिफलकत्वात् । वाग्वा एषा यदैन्द्रवायव इत्याश्रयान्तर- परिसंख्यायां च। अत्र हावावपति ह्यत एवोद्वपतीति पांवमान- गायत्रीबृहत्यनुवभिन्नऋपरिसंख्यायां गायत्र्यादिषु तद्भित्र- ऋक्समागमस्यैतद्विधितः मागसिद्धत्वेन प्राप्त्य भावादव्याप्ति- वारणाय प्रकृतविध्य नुपपत्तीति । अत्र चैवकारोक्तपरिसंख्याबो- धानन्तरमर्थप्राप्तिबोधः प्राप्तिसामयनाचार्पस्य ऋग्विषयत्व- परित्यागः सामविषयत्वं कल्प्यतइति । एवमप्यप्राप्तपरिसंख्ये- ति नाव्याप्तिः । चत्वारो भवन्ति षडहा भवन्तीत्यपूर्वविधिषु प- त्रिंशद्रात्रिक्रममयोगसम्बन्धितया प्राप्तषडहच्छन्दोमधर्माणां मध्ये छन्दोमधर्मनिवृत्तिषडहेष्वतिव्याप्तिवारणाय समुच्चित्यति प्राप्तिविशेषणम् । नहि षडहच्छन्दोमधर्माणामेकत्र समुचित्य प्राप्तिः । सप्तमादिषु छन्दोमधर्माणां प्राप्तेः । यदि चैककर्तृपयो- गसम्बन्धित्वेन प्राप्तिरस्तीति विभाव्यते तदास्त्येव परिसंख्या- विधिरिति नातिव्याप्तिसम्भावनापि । एतेन सर्व ब्रह्मणे परिह- रति सप्रियाय सगोत्राय ब्रह्मणे देयः । आग्नया ग्रहा भवन्तीति विधिष्वतिव्याप्तिसम्भावना परास्ता । सर्वविजां स्वस्वभागस- म्बन्धितया प्राप्तिसत्त्वनैकत्र समुच्चित्य प्राप्त्यभावात् । सकल. नियमविधिव्यावृत्त्यर्थ नित्यति । यावज्जीवमाग्नहोत्रं जुहोतीत्य- करणनिवृत्तिफलके विधावतिव्याप्तिवारणायानुयोगितासम्बन्धे- नेति निवृत्तिविशेषणम् । अकरणनिवृत्तेः करणत्वरूपाया अ- नुपयोगितासम्बन्धेन तदभावात् । अत एवाभावाभावस्य भाव- ·। भादृचिन्तामणेः रूपत्वम् । ननु तथापि क्रत्वर्थनिषेधेषु दीक्षितो न ददाति न जुहोति न पचतीत्यादिष्वविव्याप्ति- 1 दीक्षितस्य ऋत्वर्थपुरुषा- थहोमादीनां समुच्चित्य प्राशिसस्त्वेनैतस्य पुमर्थहोमनिवृत्तिफ- लकत्वाद् इति चेत् । निषेधेषु विधित्वाभावाद्विधिपदेनैव तव्या- वृत्तिरिति के चित् । नबाद्यसमभित्र्याहृवेति वा विशेषणीयं, तेन न कुत्राप्यव्याप्त्यतिव्याप्त्यवकाश इति दिक् ॥ उभयभिन्नो चिधिरपूर्वविधिः । प्राप्तिफलको विधिरिति . लक्षणं तु नियमपरिसङ्ख्ययोः फलवाभावे प्राप्तिरेव पालत्वे. न पर्यवस्यतीत्यभिप्रायेणेल्याहुः ॥ के चिन्तु अयोगान्ययोगव्यावृत्तिभिन्नफलको विधिरपूर्ववि- धिः, अयोगव्यावृत्तिमात्रफलको नियमो,ऽन्ययोगव्यावृत्तिमात्र- फलको विधिः परिसंख्यति लक्षणान्याहुः ।। परे तु तात्पर्यविषयतापर्याप्त्यवच्छेदकमाप्तिमद्विधित्वमपूर्व- विधित्वम् । एवं तात्पर्यविषयतापर्याप्त्यवच्छेदकनिवृत्तिमद्विधि- त्वं परिसंख्यात्वम् । तात्पर्यविषयतापर्याप्त्यवच्छेदकायोगव्य- पच्छेदकत्ववाद्विधित्वं नियमत्वम् । विषयताया अपि पर्याप्त्यङ्गी- कारात् । यत्र त्वेकस्यैव विधरुभयत्र तात्पर्य तत्र सङ्करोपीष्ट एने- त्याहुः । वर्तते चैतमोक्षणविधौ । प्रोक्षणप्राप्तिफलकत्वात् । नन्वग्नये वो जुष्टं प्रोक्षामीति पन्त्रस्य देवतार्थद्रव्यप्रीक्षणलिङ्ग- बलादविमोक्षणद्वारा कथित्वावगमात्तत एव प्रोक्षणमाप्तिा । यथा प्रकृतौ दीक्षाहुती होतीति विहिवासु दीक्षाहुतिष्वाकूर मयुजे ऽग्नये स्वाहेत्यादिषु षट्मु मन्त्रेषु लिङ्गक्रममावेष्वग्नि- प्रयोगे पुनराकृतिमग्निमित्यादिषु षट्सु मन्त्रेषु पठितेषु पइमिर्दी- सयतीति वचनेन विनियुक्तेषु स्वाहालिङ्गबलादोमद्वारा दीक्षा- थत्वे प्राप्ते लिझादोमप्राप्तिः । न च वाच्यं तत्र द्वादश जुहो- ·। तर्कवादा। तीति वाक्यं होमविधायकमिति । प्रकृतितः प्राप्तत्वेन विध्य- नुवादकृत्वैरूप्यप्रसङ्गेनानुवादत्वात् । न च वाच्यमेकादशपयाजा. न्यजतीतिवदभ्यासावधिरयामिति । षभिर्दाक्षयतीति विधेरान -र्थक्यापत्तेः । एतत्कृतदीक्षासम्बन्धानुपपस्या होमद्वारकमाप्त्या माकृतमन्त्रबाधापत्तेश्च । अस्तु वा मन्त्रगतद्वादशत्वं विधिः । हो- मप्राप्तस्तु मन्त्रलिङ्गादेव । एकस्य वाक्यस्य सर्वथानक्यापे- क्षया गुणनिधित्वस्य न्याय्यत्वादीत चैन्न । तार्किकमाप्त्यनव- धानदशायामेवापूर्वविधित्वात् । तार्किकमाप्त्यालोचनेभ्युदयाशि- रस्कत्त्वप्रायश्चित्तप्राप्त्यध्वर्युकढकत्वायनेकप्रयोजनासिद्धेः । वि. धिना मोक्षणामाप्तौ मन्त्रस्य लिलेनाग्निप्रोक्षणादावुत्कर्षापत्तेः। न च ग्रहणावेक्षणवन्मन्त्रालिङ्गेन प्राप्तिरिति वाच्यम् । तयोर- पि भक्षविधिनैव विध्यङ्गीकारात् । अतः पदार्थविध्यभारे में- त्रस्यानङ्गलया तेन न पदार्थप्राप्तिसम्भावनापि । दीक्षाहुतीना- मपि द्वादश जुहोतीत्यभ्यासविध्यङ्गीकारालिङ्गान होममाप्तिः। तेन युक्तमुदाहरणमिति दिक् ॥ तत्रापूर्वविधिरत्पचिविधिविनियोगविध्यधिकारविधिप्रयो- गविधिभेदेन चतुर्धा । कर्मस्वरूपबोधको विधिरुत्पत्तिविधिः, यथाग्निहोत्रं जुहोतीति । अङ्गताबोधको विधिनियोगविधिः, यथा दना जुहोतीति । फलसम्बन्धबोधको विधिराधिकारविधिः, यथा ऽग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इति । स्वाङ्गानुष्ठानबोधको विधिः प्रयोगविधिः । स च नित्यकल्पो भिन्न उत्पत्तिविनियो- गविध्युपजीवकश्च । न च किमर्थं तत्कल्पनामिति वाच्यम् । स- मानदेशकालकर्तृताया अन्येनालाभात् । तल्लाभाय तस्यावश्यक- त्वात् । अङ्गप्रधानविध्येकवाक्यताबोध एव प्रयोगविधिरित्य- नथे । नियमपरिसख्याविधी प्रायेण विनियोगविषयावे.

·भादृचिन्तामणेः ति. दिक् ॥ सोपि विधिविषयभेदादविधः । शुद्धधात्वर्थविधिः । अ- न्योदेशेन धात्वर्थविधिः । विशिष्टधात्वविधिः । अन्योद्देशेन विशिष्टधात्वर्थविधिः । धात्वर्थोद्देशेनान्यविधिः । धात्वर्थोहे- शेन विशिष्टान्यविधिः । धात्वर्थोद्देशनान्ययोः सम्बन्धविधिः । मुक्त्वा धात्वर्थमन्ययोः सम्बन्धविधिः ॥ उदाहरणानि । अग्नि- होतं जुहोति । अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः । सोमेन यजेत । दशापवित्रेण ग्रहं सम्माटि । दध्ना जुहोति । य इष्टया पशुमा सोमेन वा यजेत सोमावास्यायां वा। अत्र यागोद्देशेन पौर्णमास्य- मावास्याविशिष्टविकल्पविधानात् । विकल्पितपौणयास्यमावास्या- विधानाद्वा । प्राकाशावध्वर्यवे ददाति । अत्र प्रकृतदानोद्देशेन प्राकाशाध्वर्युसम्बन्धविधानात् । दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् । अत्र मुक्त्वा धात्वर्थमन्यसम्बन्धविधानादित्यष्टौ प्रकाराइति जीर्णाः ॥. धात्वथाद्देशेनान्यसम्बन्धविधेरुद्देशेन विशिष्टविधित्तो भेदाभावात्सप्तविधत्वं युक्तम् । अत्र च पूर्वापेक्षया उत्तरोत्तर. दौर्बल्यम्पत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थाभिधायकत्वव्युत्पत्तित- नाभ्यां द्रष्टव्यम् ॥ इति मीमांसकश्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्तामणी तर्कचरणे विधिभेदतत्पकारनिरूपणम् ॥ म ननु धातोः किं वाच्यमिति चेत् । अत्र वैयाकरणाः । भूवादिधातूनामुत्पत्यादिरूपं फलं संद- नुकलो व्यापारश्च वाच्यः । उत्पत्तिः माकटघम् सफल श- किग्राहकश्च भूसत्तायामित्यादिः सर्कोपि पानुपान व्यापार शक्तिग्राहकं च भूत्रादयो धातन इति सत्र न्तच्च वामकारेषा भना- ·। तर्कपादः। दिषु धातुसंज्ञां विधत्तइति वाधातुवाच्यार्थवाचितां सर्वधातृनां सूचयति । बाधातोश्च गतिरूपव्यापार एव वाच्य इति सर्वधा- तूनां व्यापारवाचित्वम् । न चैबीजमरीकरोतीति प्रयोगाप- त्तिः । इष्टापत्तिः । अत्र फलानुकूले व्यापारे व्यापारजन्ये फले ऽनुकूलत्वनन्यत्वयोः संसर्गमर्यादया लभ्यतया फले व्या- पारे च शक्तिः । प्रत्ययार्थस्तु व्यापाराश्रयः फलांश्रयश्चे- त्याहुः । कश्निन्तु भूवादय इति सूत्रं कृतैकशेषादिशब्दत्रयकं सत्तादि- रूपफलवाचकभूमकारा गतिवाचकवाप्रकारा भ्वादिगणपठिता- श्च धातच इत्येतदर्थकं सत्फलवाचितां सर्वधीतूनामाहेत्याहुः ॥ अत्र मण्डनः। फलमेव धात्वर्थः। पचिगमित्यजिपतत्यादीनांवि- क्लित्त्युत्तरदेशसंयोगपूर्वदेशविभागाधोदेशसंयोगादय एवार्थाः । अनुकूलव्यापारस्तु प्रत्ययार्थः । लडाबर्थवर्तमानत्वादिकं व्या- पारे ऽन्वेति, समानपदोपात्तत्त्वात् । तेन व्यापारविरमे न पच- तीतिप्रयोगः, फलानुत्पाददशायां व्यापारमात्रकाले पचतीति प्रयोगश्च । व्यापारविरमे पाको विद्यते पच्यर्थों विद्यतइति प्रयो- गस्तु विक्लित्तिर्वत इतिवादिष्ट एच । अत एष पाकं करो- ति पाके व्याप्रियतइति पाकात्पृथक् करणेन व्यापारविवरण- म् । न च ग्रामो गमनवानिति प्रयोगापत्तिः, उत्तरदेशसंयो- गरूपफलस्योभयनिष्ठत्वादिति वाच्यम् । तथापि निरूपक- स्वादिसम्बन्धविशेषेण वर्तमानस्यैव फलस्य वाच्यत्वाङ्गीकारा. व । अन्यथाभिमुख्यसम्बन्धेन संयोगानुकूलक्रियाया ग्रामपि सत्त्वायापारवाचित्वपि तुल्यो दोषः । एवं विध्यर्थ कृतिसाध्य. वेष्टसाधनत्वादीनामपि व्यापारएचान्वयः । तेनौदनकामः पचेदित्यादावोदनसाधनत्वस्य कृतिसाध्यत्वस्य च व्यापार- HD ·भादृचिन्तामणे एवान्वयः । एतेन फलस्योपायगोचरकृतिसाध्यतया उपायस्य स्वगोचरकृत्यसाध्यत्वेन विधिवाच्येष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वयो। पाके ऽन्वयात्तत्रत्त्यनुपपत्तिरिति मणिकुदुक्तदूषणमपास्तम् । तदनुकूलव्यापार प्रवृत्तेरिष्टत्वात् । न चैवं यजेत्दद्याञ्जुहुया. दित्यादिषु पर्याय त्वमसः । स्वत्वध्वंसरूपफलस्वैककादिति वाच्यम् । यजते! स्वत्त्वध्वंसरूपफलवाचित्वात् । ददात: परस्वत्वमात्ररूपफलवाचित्वात् । जुहोतेः प्रक्षेपरूपफलबाकि खात् । एतेन स्वत्वध्वंसरूपफलोपलक्षितदेवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागो यजिवाच्यः, सङ्कल्पित्तस्वीकरणपूर्वकपरस्वत्वापत्तिस्वस्वच्चध्वं- सफलकद्रव्यत्यामो ददातिपदवाच्या, देवतोद्देश्यकमक्षेत्रफलको द्रव्यत्यागो जुहोतिपदवाच्य इति भेदः । न च देवतायैः दान- स्थले यजतीतिप्रयोगापतिरिति वाच्यम् । देवताया असम्पदा नत्वेन तत्र ददातेलाक्षणिकत्वात् । एवं चास्तिभवतिविधत इत्यादः फलमात्रप्रतीतिरुपपद्यते । करोतेश्चोत्पत्तिरूपफलधा चित्वं, तदनुकूलव्यापारो यत्नरूपः प्रत्ययवाच्यः । एवं च न करोतियतत्योः समानार्थकत्वं, न वा यततेः सकर्मकन्चाप- तिरनुप्रयोगश्च । एवं जानातीत्यत्र विजातीयविषयता, इच्छ- सादावपि विजातीयविषयता, नश्यतीत्यत्रदर्शनामावरूषाफल मेव वाच्यम् । अतः सर्वधातूनां फलएष शक्तिरित्याई ॥ अन्ये तु व्यापार एव धात्वर्थः । न चोक्तदोषः । तत्तद्धा तुसमाविल्याहृतद्वितीयाया एवं संघोगादिरूपकलविशेषवोधका- स्वाहीकासदिल्याहुः के चिन्न पचनीत्यादौ फलजनकतावच्छेदकतया व्यापार समुदायनिष्ठोक्तिमव्यापागनिष्ठोवा बैजात्यमखण्डोपाधिर्वा सिद्धा पच्यावर्थः । एवं च धातपाजव्यापाराश्रयस्य कर्तृतयाः साह- ·STREAMINAL तपादः । १०३ शव्यापारविवक्षायां चैत्रः पचति काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोगः । एवं करायापारवाचिकम् । न च पत्नजन्यत्वाजन्य त्वमति- सन्धानात्पठारयोः कृतालव्यवहारेण रोगेण स्पन्दमानोप चैत्रे स्पन्दं करोतीत्यप्रयोगेण च करोतेयत्नवाचित्वमिति बा- च्यम् । करोचर्यनार्थकच्चे तस्याकर्मकत्वेन करोतेरकर्मकत्वाप- तेः, फलसमानाधिकरणव्यापारवाचित्वात् । उत्पत्तिकंपफल- व्यधिकरणन्यापारबाचित्वेन ज्ञानादाविज्ञास्यकर्मकत्वे तुं यततेर- पि सकर्मकत्वापत्तिः । एधाञ्चक्रइत्यादिवद्यततेरनुप्रयोगापत्ति- श्च । अनः करोतेोषारसामान्ययाचित्वामिति वदन्ति ।। अन्ये तु करोतेयत्नवाचित्त्वम् । न चोक्तदोषः । विवक्षावि- कक्षाभ्यां सकर्मक्यकर्मकघावोः पच्यास्योरपि पचति मासमास्य- 'तइत्यादावतिषसङ्गेन नोक्तं सकर्मकत्वम् । किं त्वविवक्षाविर- हविशिष्टकर्माकाक्षधातुत्वम् । तेन सकर्मके विशेषणाभावेना- कर्मकत्वस्याकर्मकावविवक्षाऽसत्त्वेन सकर्मकत्वस्य चाक्षतिः । आकाङ्क्षाया शब्दवैचित्र्यनवादकस्य धातोरथभेदेन सकर्म- कलाकर्मकत्वे । एवं पर्यायाणामपि तदव्याहतम् । एवमविवक्षा- विरहविशिष्टकमद्वयाकाङ्क्षपातुत्वं, द्विकर्मकत्वम् । तस्यापि एक कर्मविवक्षणेन निशां निनायेत्यादिप्रयोगे न क्षतिः। अत: प्रयत्न एव करोत्यर्थ इत्याहुः ॥ यान जानातिनश्यतीत्यादौ व्यापार एवं प्रत्ययार्थः, तस्य च धात्व उभेदेनान्वयः, तेन ज्ञानाभिन्नो व्यापारो नाशामि- नो व्यापार इत्याह । तत्यकृतिप्रत्ययार्थयोरभेदान्वयस्थाव्युत्प- बत्वेन मूर्खदाम्भिकलिखितत्वेनोपेक्षणीयम् ।। इति धात्वर्थवादः ॥ एवमाख्यातस्य व्यापाररूपभावनायां शक्तिः । ननु या.

·१०४ भादृचिन्तामणेः तोरेव व्यापारवाचितया धात्वातिरिक्तभावनाय मानाभावः। न चास्तिभवत्यादिधातुतः फलस्यैव प्रतीतेापाराऽप्रतीतेश्च तत्सामान्येन पच्यादीनामपि फलएच शक्तिः, न व्यापारइति वाच्यम् । तत्रापि । अस्त्यादावपि कत्रंशे भाव्ये ऽस्त्येव हि भावना । इत्यादिवैयाकरणोक्तरीत्या कपालावस्थो घट आत्मानं भा- वयताति वाकाक्तरीत्या च तद्वाचित्वात् । नापि फलमात्रे तस्य शक्तिः सम्भवति, व्यापारोपरमे पाको विद्यते इति. पती- सेनामो गमनवानिति प्रयोगस्य चापत्तेः। घयादिसमभिव्याहार- स्य व्यापारप्रत्यायकत्वकल्पने फलप्रत्ययप्रतिबन्धकल्पने वागौ- रवम् । पच्यर्थो विद्यतइति प्रयोगापत्तिश्च । घादेयापारवाचि- त्वकल्पना तु सर्वभावप्रत्ययानां धात्वयतिरिक्तवाच्याभावनि- यमेन निरस्ता । अतो न फलमात्रं धात्वर्थः । नापि व्यापार- मात्र, त्यजिगम्योः पर्यायतापत्तेः । अतः फलव्यापारौ धात्व- यः। पच्यादिधातोषिक्लित्यादिफले ऽनुकूलव्यापारे च प्रत्ये- के शक्तिर्न विशिष्टे व्यापारस्यैकदेशत्वापत्त्या कारकानन्वयाप- तेः । व्यापारश्चात्मनिष्ठः प्रयत्नः फूत्कारादिशरीरगता चेष्टा च । अनुकूलत्वस्य संसर्गमर्यादालभ्यत्वान्न तत्र शक्तिः । याव- न्सु च व्यापारेषु पचनीति प्रयोगस्तावत्सु प्रत्येकं शक्तिः, श- क्यतावच्छेदकं च तावदन्यतमत्त्वम् । फलानुकूलत्वं तन्त्वं वा । एतेन प्रत्यत्नस्यान्यथासिद्धत्वेनाजनकत्वात् प्रयोजकन्या- पारस्य तत्त्वे व्यवहितकृष्यादीनामपि संग्रहापत्तिरिति परास्त- म् । न च धातूपात्तव्यापाराश्रयत्वस्य कर्तृत या सर्वेषां कारकाणां कर्तृत्वापन्त्या तृतीयाद्यापत्तिारीति वाच्यम् । विवक्षाया एवं नियामकत्वात् । अत एव तत्तत्कारकव्यापारस्य पच्यर्थत्वविव- ·तर्कपादः। १०५ क्षायां काष्ठं पचति स्थाली पचतीत्यादिप्रयोगोपपत्तिः । न चैवं प्रत्ययवैयर्थं, प्रकृत्युपात्तफलव्यापारान्यतराश्रयस्याख्यातत्त्वेन तित्वादिना वा एकवचनत्वादिना चैकत्वादिसङ्ख्याया लट्- त्वादिना वर्तमानत्वादेस्तदर्थत्वात् । तत्रापि लाघवेनाश्रयत्व- स्यैव शक्यतावच्छेदकत्वम् । यत्ननिरूपकत्वादीनां संसर्गत्वा- त् । अत एव फलव्यापाराश्रयस्य तिर्थत्वादनभिहिताधिकारे कर्मणि द्वितीयेत्यादिशास्त्रबोधिततृतीयाद्वितीयान्तत्वं कर्तृकर्मणो- युज्यते । अन्यथा तिडां कर्तृकर्मानभिधायकत्वेन सर्वदा द्वितीया- तृतीयाद्युत्पत्तिप्रसङ्गेन देवदत्तः पचतीत्यादीनामबोधकत्वप्र- सङ्गः। तत्रापि धात्वर्थव्यापारस्य मुख्यविशेष्यत्वं, सर्वकारका- णां फलस्यं वर्तमानत्वादिकालस्य च व्यापारविशेषणत्वम् । एकत्वादिसङ्ख्यायाश्च कर्तृकर्मणोः, कर्मणश्च फले । एवं च काख्याते तण्डुलनिष्ठविक्लित्तिजनक एकाश्रयको व्यापार इति, कर्माख्याते चैकाश्रयकफलजनको व्यापार इति बोधः। प्रथमान्त. पदोपस्थाप्यस्याख्यातोपस्थाप्यकर्तृकर्मभ्यामभेदेनान्वयः, स्थी- यतइत्यादौ भावाख्याते सङ्ख्यानन्वितैव धात्वान्विता वा । अनुशासनाच द्विवचनादीनामसाधुत्वम् । न च प्रत्ययार्थाश्र- यस्य धात्वर्थव्यापारविशेषणत्वे प्रकृतिप्रत्ययौ सहाथै ब्रूतस्तयोः प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यमिति प्रत्ययार्थप्राधान्यबोधकस्मृतिविरो- धः । तस्या भावप्रधानमाख्यातमिति विशेषस्मृत्या बाधात् । किं च नात्र प्रत्ययार्थोद्देशेन प्राधान्यविधिः । लिङ्गसङ्ख्य- योर्व्यभिचारेण विधेयस्योद्देश्याव्यापकत्वात् । नापि प्रधानोद्दे- शेन प्रत्ययार्थत्वविधिः । नामसु प्रातिपदिकार्थप्राधान्येन व्य- भिचारात् । अत एव तस्याः प्रमाणान्तरसिद्धप्राधान्यानुवादक त्वमिति वैयाकरणाः ॥ १४ ·१०६ भादृचिन्तामणे: अत्र गौतमीयाः । आख्यातस्य यत्नो वाच्यः। यत्नार्थ- ककरोतिना विवरणात् । किं करोतीति यत्नप्रश्ने पचतीत्युत्त- रस्य यत्नार्थकत्वं विनानुपपत्तेः । कुत्रश्च यत्नाभिधायक- त्वम् । पटाङ्कुरयोः कृत्यकृतिव्यवहारात् । तृजन्तकर्तृपदस्य कु- त्याश्रयवाचकत्वम् । अन्यथा क्रियाश्रयवाचित्वापत्त्या कार- कमात्रं कर्तृपदार्थः स्यात् । अतः कृताकृितविभागेन कुतरूपव्यवस्थया । यत्न एवाकृतिः पूर्वापरास्मिन् सैव भावना ॥ इति यत्न एवाख्यातार्थः । रथो गच्छतीत्यत्रानुकूलव्या- पारे जानाति इच्छति यतते करोतीत्यादावाश्रयत्वे ऽपक्षीयते नश्यति भविष्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वे सर्वत्रानुकूलव्यापारे वा निरूढा लक्षणा । अत्र शक्यतावच्छेदकं च जीवनयोनिनिवृ.' त्तिजनकयत्नभिन्नयत्नत्वम् । यतते करोतीत्यव्यवहारात् । श- क्ततावच्छेदकं च लत्वं तित्वादिकं वा । तस्य प्रत्ययार्थत्वा- द्धात्वर्थानरूपितं विशेष्यत्वं, प्रत्ययार्थप्राधान्यबोधकस्मृतः । आख्याताभिहितसङ्ख्या च आख्यातार्थविशेष्ये आख्यातता. पर्यविषयविशेष्ये वा ऽन्वति । स च प्रथमान्तपदोपस्थाप्यः । चैत्रः पचतीति कर्ताख्याते तण्डुला पच्यते इति कर्माख्याते पच्यते ओदनः स्वयमेवेति कर्तृकर्माख्याते प्रथमान्तविशेष्यकशाब्दबोधा- नुभवात् । आख्यातार्थयत्नस्य समवायेन चैत्रे स्वजन्यव्यापार- जन्यफलवत्त्वसम्बन्धेन प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये तण्डुलादौ वा प्रका- रत्वात् । एतेनानभिहिताधिकारकत्वानुपपत्तिकृततण्डुलं पच्यते- इत्यादिप्रयोगापत्तिरपास्ता। कर्तृकर्मनिष्ठसङ्ख्यानभिधानस्यैवा- नभिहिताधिकारार्थत्वात् । न च व्यापार एवाख्यातार्थ इति वाच्यम् । व्यापारत्वस्योपाधितया यत्नत्वजातेवाच्यतावच्छेदक- ·। - तर्कपादः। वे लाघवात् । अत एव न कर्ता वाच्यः । आक्षेपलभ्यत्वाच । तदुक्तम् । आक्षेप्यलम्ये सङ्ख्येये नाभिधानस्य कल्पना । सख्येयमात्रलाभेपि साकाङ्क्षण व्यवस्थितिः ।। अतो यत्न एवाख्यातार्थः । अयं च शाब्दवोधप्रकारः । प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यैव मुख्यविशेष्यत्वम् । काख्याते फलं व्यापारे विशेषणं, कर्माख्यातेपि व्यापारः फले,जन्यत्वादि च संसर्गः। यत्नश्च प्रत्ययार्थः । तेन तण्डुलनिष्ठविक्लित्तिजनक- यत्नवान् देवदत्त इति काख्याते, देवदत्तनिष्ठकृतिजन्यव्यापा- रजन्यफलशाली तण्डुल इति कमाख्याते बोधः । फलमात्मनेप- दार्थः । निष्ठत्वं कृतिश्च द्वितीयातृतीयाद्यर्थः, संसर्गोवा, तेन स्मृतिरप्युपपन्नेत्याहुः ।। रत्नकोशकारस्तु व्यापारोधात्वर्थः । उत्पादनमाख्याता- थः । तेन रथो गच्छति जानाति नश्यतीत्यादौ न लक्षणा । उत्पादयतीत्यत्र प्रत्ययार्थोनुवादकः । अनुत्पादवाचिधातूत्तरमत्य- यस्य चोत्पादवाचित्वमित्याह । सिद्धान्तस्तु कृयो न यत्नार्थकत्वम् । बोजनाङ्कुरः कृतः स्वर्गादिना मुखं कृतमिति यत्न विनापि व्यवहारात् । कर्तृपद- स्य कर्मादिपदबबूढत्वात् । रुढिश्च कृत्याश्रये व्यापाराश्रये वा। अन्यथा भकृतिप्रत्ययार्थयोः कृति कृत्याश्रययोरनन्क्यापत्तिः । अतः कुवा विवरणेनाख्यातस्य यत्नार्थत्वं गर्भस्रावगलितम् । किं च यतते करोतीत्यत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरनन्वयापत्तिः पौन- रुक्तचं च । एषिष्यति द्वौ त्रय इत्यादाविच प्रत्ययस्यानुवादक- त्वं वा । अयत्नार्थकधातूत्तराख्यातप्रत्ययानां यत्नार्थत्वं वा । रथो गच्छनील्सादावचेतने जानाति इच्छतात्यादौ कृत्यजन्ये ..

·१०४ भादृचिन्तामणे: चाख्यातप्रयोगस्य गौणत्वम् ! अनुकूलत्वमात्रे वा लाक्षणिकत्वं ब्राह्मणे श्रोत्रियपदस्येव कल्पयितुं युक्तम् । एवं मध्यमोत्तमपुरु- षयोयुष्मदस्मदोश्चेतनार्थकतया ऽचेतनार्थे ऽनुपपत्तिः । अतः मओ व्यापारो ऽर्थस्तेन विवरणाच्चाख्यातप्रत्ययानां तत्रैव श- क्तिः । एवं सति फलानुकूलव्यापारस्य धात्वर्थत्वेपि न यत्न- स्य तदर्थत्वम् । पाके यतते पाकं करोति पाकं भावयतीत्यादि- घु पाकात्पृथकरणेन यत्नभानानुपपत्तेः । अतो विवरणवेलायां भासमानस्य यत्नस्य धातुवाच्यत्वासम्भवात्फलजनकव्यापार- स्योक्तरीत्या वा व्यापारस्यैव धातुवाच्यत्वम् । न चान्ते त्य- जिगम्योः पर्यायता । तत्तद्धातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया एव सं- योगादिरूपफलविशेषबोधकत्वाङ्गीकारात् । सर्वत्र फलानां द्विती- याद्यर्थत्वस्याश्रयत्वजन्यत्वादीनां च संसर्गलम्यत्वस्याङ्गीका- रात् ॥ के चित्तु विक्लित्यादिफलजनकतावच्छेदकतया व्यापार समुदायनिष्ठोन्तिमव्यापारनिष्ठो वा वैनात्यमखण्डोपाधिर्वा प- च्यर्थः । कर्मत्वकर्तृत्वादिकमपि जातिरूपमखण्डोपाधिरूपं वा । अत एव तस्य व्यासज्यवृत्तित्वं सङ्गच्छते । एवं देवतात्वम- पि । अतः प्रयोज्यव्यापारवाचिषु भवतिविक्लियतीत्यादिषु प्रयोज्यव्यापारजन्यत्वस्य प्रयोजकव्यापारवाचिषु पच्यादिषु विक्लिन्त्यनुकूलत्वादेराक्षेपेण भानाद्यन्नभिन्नफलानुकूलव्यापा- राणां तत्तद्वृत्तिजातेरखण्डोपाधेर्वा धातुवाच्यत्वम् । यत्नस्य तू- क्तरीत्या धात्वर्थत्वासम्भवात् पारिशेप्यात्प्रत्ययवाच्यत्त्वम् । त- त्रापि न यत्नत्वेन वाच्यता, किं तु अनुकूलव्यापारवाचिक- रोतिना विवरणाद्रथो गच्छत्तीत्यादिसाधारण्यायानुकूलव्यापार- त्वेन वाच्यता । करोनेश्च भवत्यर्थकर्तृकर्मकत्वाणिजन्तभव- ।

·तर्कपादः। तिसमानार्थकत्वम् । तादृशकरोलिना विवरणेनान्योत्पादानुकू- लत्वेन यत्नएव शक्तिः सैव भावनेति ॥ के चिन्तु लघुभूतशक्यतावच्छेदके सम्भवति तद्गौरवस्या- न्याय्यत्वाद्यनार्थककृया विवरणाच यत्नत्वमेव वाच्यतावच्छे- दकम् । नन्वेवं करोतेर्यततिसमानार्थकत्वे फलसमानाधिकरण- व्यापारवाचितयाऽकर्मकत्वापत्तिः । उत्पत्तिरूपफलव्यधिकरण- व्यापारवामित्वेन ज्ञानादिवत्सकर्मकत्वे. तु यततेरपि सकर्मः कत्वापत्तिः। एधांञ्चक्रे इत्यादिवदनुपयोगापत्तिश्च । न च कृत्र चानुप्रयुज्यते लिटीति कृधातोरेवानुप्रयोगविधानान्न त- दापत्तिरिति वाच्यम् । अनेन प्रत्याहारान्त पातिव्यापारसामा- न्यवाचिधांतूनामनुप्रयोगविधानात् । अत एव प्रत्याहारान्तःम- विष्टसंपदो नानुप्रयोग इति चेत् । विवक्षाविवक्षाभ्यांधात्वोः स- कर्मकाकर्मकत्वे पच्यास्योरपि पचति मासमास्यतइत्यादापति- प्रसङ्गात्रोक्तं सकर्मकत्वम् । किं त्वविवक्षाविरहविशिष्टकर्माका- झधातुत्वं, तेन सकर्मके विशेषणाभावेनाकर्मकत्वस्य विवक्षा- सत्त्वेन सकर्मकत्वस्य चाक्षतिः । आकाङ्क्षायाः शब्दवैचित्र्यक- तत्वादेकस्य धातोरर्थभेदेन सकर्मकत्वाकर्मकत्ववत्पर्यायाणामपि तदव्याहतम् । एवमविवक्षाविरहविशिष्टकर्मद्वयाकाक्षधातुत्वं द्विकर्मकत्वमिति द्विकर्मकस्याप्येककर्मत्वे निनायेत्यादौन क्षतिः। अनुप्रयोगस्तु शब्दसामर्थ्यकृतव्यापारसामान्यवाचकव्यादिधा- तोरिवोपपादनीय इत्यस्तु प्रसक्तानुप्रसक्तम् । एवं च यततिप- योयत्वेपि कृनः सकर्मकत्वोपपत्त्या तदर्थयागादिरिध्युपपत्तेः क्रियते घटः स्वयमेवेत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। अतो यत्नत्वमेवं वा- च्यतावच्छेदकमित्याहुः ॥ जानाति इच्छति यतते करोति भवति नश्यतीत्यादावा- ·११० भाहचिन्तामणे श्रयत्वप्रतियोगित्वादौ निरूढलक्षणा । न चाश्रयत्वं संसर्ग इति वाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोरभेदातिरिक्तसम्बन्धेनान्वयस्याव्यु- त्पन्नत्वात् । अन्यथा तण्डुलः पचति चैत्रः पच्यते तण्डुल इत्या- दावन्वयबोधापत्तेः । शक्ततावच्छेदकं लत्वादिकं स्थानिवृत्ति । तिवादिप्रत्ययादर्थप्रत्ययस्त्वादेशिस्मरणादिति के चित् ॥ , अन्येतु स्थानिभूतलादिकमजानतोप्यर्थप्रत्ययाच्छवादीनां साधुत्वार्थ कल्पितत्वेन प्रतिव्याकरणं भिन्नत्वेन च तत्र शक्ति- ग्रहासम्भवाद् ओदशवृत्तितिप्त्वादिकमेव शक्ततावच्छेदकं, गं च्छेत्यादौ शबादिविकरणवृत्ति तदित्याहुः ।। तत्सिद्धं व्यापारत्वेन यत्नतेन वा प्रत्ययवाच्यो यत्नो भावनेति । स च नित्यं सकर्मकः । नित्यसकर्मकेन कृमा णि- जन्तभवतिना च विवरणात् । एवं च स्वास्थ्यकामः स्वपेदित्या- धकर्मकघातूनामपि स्वास्थ्यादिभाव्यकत्वोपपत्तिः । तस्य भाव- नायां कर्मलेनान्वयात् । तस्याश्च मुख्यविशेष्यत्वेनैवान्वयः । न च चैत्रः पचतीत्यादौ तस्याः प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये चैत्रा- दौ मकारतयान्वयानुभवाद् न मुख्याविशेष्यत्वं सम्भवतीति वा- च्यम् । स्थाल्यो पचति काष्ठैः पचति खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कु- योदित्यादौ प्रथमान्तपदाभावेपि शाब्दबोधानुभवेन भावनामका. रकशाब्दवोधे प्रथामान्तपदोपस्थितेर्हेतुत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । न च तत्र मथमान्तकवाचिपदाध्याहारः । प्रत्ययवाच्यसंख्यायाः समानपदोपस्थाप्यकर्ज़न्वयसम्भवेनाध्याहारापेक्षया लक्षणाया ल- घुत्वेन चाख्याते कर्तृलक्षणाया एव युक्तत्वात् । एतेनाख्यातार्थ- विशेष्ये आख्यात तात्पर्यविषयविशेष्ये वा प्रथमान्तपदोपस्थाप्ये वा संख्यान्वयः । गगनेन स्थीयतइत्यत्र प्रथमान्वपदाभावात्संख्या नन्वितैवेत्यपास्तम् । काष्ठैः पचतीत्यत्राम्यनन्वयापत्तेः पचतीत्यत्र ·तकंपादः । कृतिविशेष्यकबोधस्वीकार ऽननुगमाच । आख्यातार्थविशेष्यत्वा- दिना हेतुत्वस्याख्यातजन्योपस्थितेहेतुत्वापेक्षया गुरुत्वाच्चांएवं च यत्र प्रथमान्तपदोपस्थाप्योस्ति तत्राप्याख्यातार्थकर्यभेदेन तस्यान्वयो, न तु भावनाविशेष्यत्वं, न च कारकाणानां भावनायां प्रकारकत्वेनान्वयो भावनायाश्च प्रथमान्तपदोप- स्थाप्यइत्यनेकव्युत्पत्तिकल्पनापत्तिः । एतेन कारकाणां धात्वर्थे तस्य वर्तमानत्वादीनां च भावनायां तस्याश्च प्रथमान्तपदो. पस्थाप्ये प्रकारकत्वेनान्वय इति परास्तम् । किं च पश्य मृगो धावतीत्यत्र दर्शनभावनायां धावनभावनाया एव कर्मवेनान्व- यः मृगस्य प्रथमान्तत्वेन तदनुपपत्तेः । अध्याहारे वाक्यभेदात् । सा चान्यविशेषणीभूता न सम्भवतीत्यतोपि मुख्याविशेष्य- त्वम् । न च मृगनिष्ठयत्नस्यानुमेयत्वेन साक्षाद्भावनाकर्मत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । ज्ञानकर्मत्वसम्भवात् । भावनाश्रयत्वस्थ तत्सम्भवाच्च । अत एकवाक्यत्वस्यानुपपत्त्यापि विशेष्यत्वम् । न चैवं पाकंभावना जायतइत्यस्मिन्नर्थे पचति भवतीति प्रयोगा. पत्ति, रिष्टापत्तेः । किं च भावप्रधानमाख्यातमिति स्मृतेर्भाव- नामाधान्यबोधिकायाः सार्थकत्व,मन्यथानर्थक्यापत्तिः । न च नेयं भावना प्राधान्यबोधिका, किंतु धात्वर्थः केवलः शुद्धो भावनेति वैयाकरणपरिभाषितधात्वर्थमाधान्यबोधिकेति वाच्य- म् । लिङ्प्रत्ययवाच्याख्यातशब्दसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः । न च सर्वमाख्यातनं नामेति स्मृतेराख्यातपदेन धातुरेवोच्यत- इति वाच्यम् । पाक इत्यादावाख्यातपदाप्रयोगात् । नामान- र्वचने तु आख्यातपदन्तत्यकृतौ लाक्षणिकम् । तेनाख्या- तशब्दस्य धातुवाचित्वाभावात्मत्ययवाच्याख्यातपदसामानाधि- करण्यानुपपत्तिः । अतोऽत्र षष्टिस्त्रिष्टुभो माध्यन्दिनं सवनमिति- ·1 भादृचिन्तामणेः वदनेकाख्यातार्थोद्देशेन भावनाप्रधानविधिः । तेनाख्यातवाच्य- लक्ष्यकालसङ्ख्याभावनाकर्तृकर्मसु भावनापाधान्यं विधत्ते । अन्यथा धात्वर्थनिरूपितप्राधान्यविधौ प्रकृतिप्रत्ययाविति स्मृ. तिप्राप्तत्वेनानुवादे आनर्थक्यापत्तिः । वैयाकरणपरिभाषणं तु न. पुंसके भावे क्त इत्यादौ धात्वर्थग्रहणमेव न स्वतलाद्यर्थग्रहणामि- त्येतदर्य; न तु भावपदशक्तिग्राहकम् । एवं सत्त्वप्रधानानि नामानीत्यत्रापि पावको लावक इत्याद्यनेकार्थनामसु लिङ्गसंख्या- न्वययोगिनः प्राधान्यबोधनम् । घटादिपदेपि- जातिव्यक्त्योरु- भयोरपि प्राधान्यम् । अत एव चाकृत्यधिकरणे जातिव्य. क्योर्बोधयमित्याहुः ॥ अतो ऽनेकार्थप्रतिपादकेष्वाख्यातेषु भावनाप्राधान्यनियमो भावप्रधानमाख्यातमित्यनयाँ स्मृत्या क्रियते । सत्त्वप्रधानानि नामानीति स्मृत्या ऽनेकार्थप्रतिपादकसु- बादिषु क्रियापदं विनान्वयबोधाजननात् । क्रियान्वयं विना कारकत्वव्याघाताच्च । प्रधानभूतक्रियान्वयित्वेन कर्तृत्वादिका- रकपाधान्यनियमः । कारकाणामेव प्राधान्यं संख्यादीनां प्रातिप- दिकार्थस्यापि प्रत्ययार्थप्राधान्यबोधकस्मृत्या कारकान्वयः । सं. ख्यादीनां तु समानाभिधानश्रुत्या तत्परिच्छेदद्वारा कारके एवा- न्वय इति चतुर्थे स्फुटम् । अतः सर्वकारकाणां भावनान्वयात् सिद्धं भावनाया मुख्याविशेष्यत्वम् ।। कारकाणां भावनान्वयश्च साक्षादसम्भवादात्वर्थपरिच्छे. दद्वारकः, तत्राभिहितकर्तृकर्मवाचिनी प्रथमेति मते प्रथमार्थकर्तृ- स्वादेर्भावनान्वयः । प्रातिपदिकार्थे प्रथमेति मते कर्तृत्वादिसंस- र्गेण चैत्रादेरेव तत्रान्वय इति के चित् । वस्तुतो लक्षणव युक्ता, निपातातिरिक्तनामार्थाख्यातार्थयोर्भेदान्वयासम्भवादिति । तत्र चाधिकारित्वमपि संसंग इति के चित् । एवं सम्बोधनविभक्ते- ·तर्कपादः। रपि प्रथमासमानार्थकत्वात्तदर्थोपि भावनान्वयी। एवं क्त्वाणमु- कृत्वसुजनघनाद्यर्थानां कालावृप्त्यभावादीनामपि भावनाया- मन्वयः । एवं निमित्तस्य कारकत्वाभावे ऽप्यनुष्ठापकत्वसत्त्वा- द्भावनान्वयः । षष्ठयास्तु कारकविभक्तित्वाभावात्तदर्थस्योपप- दार्थेनान्वय इति संप्रदायः ॥ अन्ये तु साक्षात्परंपरासम्बन्धेन भावनायामेव प्राधान्येना- न्वयो युक्त इत्यप्याहुः॥ एवं वर्तमानत्वादिकमपि । विध्यर्थोपि प्रवर्तना जनकता- सम्बन्धेन भावनान्वयी, संख्यायास्तु भावनाक्षिप्ताखण्डोपाधि- रूपकर्तृत्वकर्मत्वान्वयो, न तु तदाक्षिप्ततदाश्रयान्वयः। एवं च य- जेते त्यादावाश्रयभेदेपि एकवचनोपपत्तिः। वसानावित्यादौ प्रमा- 'णान्तरानुरोधाल्लक्षिताश्रये तदन्वयः । तत्र शब्धिकरणस्थळे क- तलान्वयो यगाादविकरणे कर्मत्वान्वय इति व्यवस्थेति सं- भदाय: ॥ के चिन्तु स्थीयते सुप्यतामित्यादौ भावनायामेव संख्या- न्वया । प्रधानान्वयस्य युक्तत्वात् । न चैवं कृतौ संख्यान्वये त. स्थाः सत्त्वतापत्तिः । इष्टत्वात् । तत्रापि स्मृतिवोधितप्राधान्या- क्षतेः । न हाय स्मृतिरसत्त्वभूतस्य प्राधान्यबोधिका, संख्यायाः प्राधान्यप्रसङ्गात । न च भावनाद्वये द्विवचनापत्तिः । एकवचन स्यैव साधुत्वात् । अतो युक्तः परंपरया भावनान्वयः । गगनेन स्थीयतइत्यादावाख्यातलक्ष्ये आश्रयत्वे संख्यान्वयो ऽनन्वितैव वा संख्येत्यप्याहुः ॥ कर्तृत्वकर्मत्वयोरपि भावनायामन्वयः, तत्र काख्या- ते आख्यातलक्षितकर्तृत्वस्य सामानाधिकरण्येन कर्माख्याते तद्वाच्यप्रयत्नप्रयोज्यतया लक्षितफलस्य सामानाधिक रण्येना- Dai PATRA sani JANAMAT S १५ १ ·भादृचिन्तामणेः त्वयः । तदाक्षिप्ताश्रयाभेदेन प्रथमान्तोपस्थाप्यान्वयः। एवञ्च तण्डुलाभिन्नाश्रितत्वकर्मत्त्वसमानाधिकरणफलपयोजको व्या- पार इति कर्माख्याते, काख्याते देवदत्तनिष्ठकर्तृत्वसमानाधि- करणः पाकानुकूलो यत्न इति बोधः । कर्तृत्वं च तृतीयार्थः । एवमोदनः पच्यत स्वयमेवेति कर्तृकर्माख्याते मोदननिष्ठयोः कर्तृत्वकर्मत्वयोविवक्षणादोदननिष्ठकर्मत्वसमानाधिकरणफलप्र- योजकांदननिष्टकर्तुत्वसमानाधिकरणपाकानुकूलभाक्नेति बोध:- सत्र कृतेर्वाधावयापारे लक्षणा । न चैवमोदनः स्वं पचतीति प्रयो- गापत्तिः । कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय इति यगादिविधानेन ता- शस्यासाधुत्वात् । अत एव तत्र चैत्रे न प्रथमा न तृतीया, किं तु षष्ठीति सम्पदायः । तस्माद्भावप्रधानमाख्यातमिति स्मृत्यैव सर्वकारककर्तृत्वादिनिरूपितं च प्राधान्यं भावनाया इति सिद्ध- म् । किं चानयैव स्मृत्या प्राधान्ये भावनाया बोधिते प्रधानस्य गुणाक्षेपकत्वनियमेन भावनाया एव कर्तृत्वकर्मत्वाक्षेपकत्वं युक्तं न वैपरीत्यम् । अनन्यलभ्यस्य शब्दार्थत्वाच नाक्षेपलभ्ये कर्तृ- त्वादौ शक्तिः। किं त्वाक्षेपककृतावेव । अत एव यत्र नाक्षेपक- त्वं, तत्र नानव शक्ति, यथा संख्यादौ । न चैवं पक्ता पचमानः पक्क इत्यादिकर्तृकर्मकृतामपि भावनाबाचित्वं लाघवादिति वा- व्यम् । नामार्थयोभैदान्वयानुपपत्ते, रतस्तत्र कर्तरि कृदित्याध. नुशासनिकी आश्रये शक्तिः । न चाक्षेपेण तद्बोधो लक्षणया वा, शक्तथा क चिदप्यप्रयोगे शक्तयज्ञानेन लक्षणाया असिद्धः । अत- स्तत्र नामत्वेन सत्त्वप्राधान्यबोधकस्मृत्या लिङ्गसंख्यान्वययोग्य- स्य प्रधानमतस्य कृत्याक्षिपकत्वबोधनम् । न च कृतौ लक्षणा कर्तरि शक्तिः । लाघवस्यापि प्राधान्यविरोधित्वेनामयोजकत्वात् । त- सिद्धं कर्तृकर्मकृतां कृतिबोधशक्तिरिति ॥

·PANCE । तर्कपादः । भावकृतां तु पाको बाग इत्यादौ जायतेक्रियतइत्यादिक- तिवाचिपदाध्याहारेण बोधोऽन्यथा धात्वर्थमात्रप्रतीतेस्तत्र का. रकान्वयानुपपत्तेः । अतस्तत्र धात्वर्थमात्रे शक्तिः । कृतेस्त्वाक्षे- प एवेति सिद्धम् । अतो धात्वर्थातिरिक्ता कृतिरूपा भावना ऽऽख्यातार्थः । आश्रयस्त्वाक्षेपलभ्यः।आक्षेपलभ्यत्वादेव वैया. करणोक्तं कर्तृकर्मवाचित्वमपास्तम् । लः कर्मणि च भावे याकर्म- केभ्य इति.स्मृतिरपि ल इति षष्ठयन्तमाश्रित्य द्वयेकयोर्द्विवचनै- कवचने बहुषु बहुपचनमित्यनुशासनैकवाक्यतया लादेशतिवा- दीनां कर्तृकर्मगतैकत्वादिविवक्षायामेकवचनादिविधानपरा व्या. ख्येया। अनभिहिताधिकारस्मृतिरपि कर्मादिमतसंख्यानभिधाने द्वितीयातृतीयादिविधानपरा । कर्तरिकृदिति स्मृतिस्तु नामा. र्थयोर्भेदान्वयानुपपातिभयेन न कृत्यभिधानपरा । किं तु कत्रभि. धानपरवति दिक् । यागाद्यसत्त्वमचिरस्थितिकं च यस्याः सम्बन्धतः फलभुवः फलदायि जातम् । दध्यादिसत्त्वमपि यत्करणत्वतो ऽत: सा भावना रघुपतेः पदयोर्मम स्यात् ।। इति गागाभदृकृतभादृचिन्तामणौ. आख्यातवादः समाप्तः॥ लटो वर्तमानत्वे शक्तिः । वर्तमाने लडित्यनुशासनात् । तच वर्तमानत्वं लट्मयोगाधिलरणकालसम्बन्धित्वं लट्शब्दप्रयो- गाधिकरणकालोपाधित्तित्वं वा । अतीतभविष्यत्कालातिरिक्त- कालसम्बन्धित्वं वा । एवं च तक्रियाप्रयोगप्रयोज्यशाब्दा- धिकरणतत्तत्काल एव वर्तमानकालः । तत्तत्कालकृतिषु वर्त- RERAKHPTrian ·। भादृचिन्तामणे: मानत्वव्यवहारः । अननुगतस्यापि शब्दैक्यमात्रेणेवानुगम इति। यी तदादिसर्वनामार्थो ऽननुगत एक, बुद्धिस्थत्वेनानुगमे बु. देरप्यननुगमस्तबुद्धेश्वाननुगम इति । एवं यत्र न प्रयोगाधिक- रणकालस्तत्रापि लिप्यादिजन्यप्रयोगज्ञानसत्त्वात्तत्कालज्ञानम. व्याहतम् । परे तु वर्त्तमानत्वादिकं क्व चिदुत्पत्तौ क्व चिदेक- देश क्व चित्कृतौ क्व चिदाश्रयत्वे क्व चिदभावे ऽन्वति । तेन आदिपर्वणि युधिष्ठिरोस्ति इह कुमाराः क्रीडन्ति पचति जानाति क्वास्ति देवदत्त इत्यादिप्रयोगः । ईश्वरो जानाती- त्यादौ वर्तमानत्वमनन्वाय, दैवतैः स्थीयतइति प्रत्ययार्थैकत्ववत् आहार्यशाब्दबोधो चा । संग्रहश्च । अप्रवृत्तौ परश्चैव वृत्तौ विरत एव च ॥ नित्या प्रवृत्तः सामीप्ये वर्तमानश्चतुर्विधः ॥ इति । अस्यार्थः । लडों वर्तमानत्वं प्रवृत्त्यभावे ऽन्वति । यथा मांसं न भुङ्क्ते, मांस भोजने निवृत्त इति । इह कुमाराः क्रीड- न्तीत्यत्र क्रियाया धारावाहिकत्वे, तिष्ठन्ति पर्वता इत्यादौ क्रि- याया नित्यनिवृत्तत्वे । तच्च बहुकालव्यापित्वात् । सामीप्ये तु कदा त्वमागमिष्यसि गमिष्यसि वेति पृष्टे एष आगच्छामि गच्छामीति वोत्तरे बोध्यम् । अत्र सर्वत्र शक्तिलक्षणा वा । तथा मन्यतेरुत्तमपुरुषकवचनस्य प्रहासे शक्तिः । अतादृशत्वेन जानत- स्ताहशत्वकथनं प्रहासः। तथा पुरापदयोगे भविष्यदर्थे लटः। पहा- सादिकं व्यञ्जनागम्यमित्यालङ्कारिकाः ।। अनद्यतनभूतपरोक्ष- त्वं लिडर्थः । अनद्यतने भूते इत्यनुवृत्तौ परोक्षेलिडिति पाणिनी- यसूत्रात् । वर्तमानाहोरात्रवृत्तिमागभावध्वंसान्यतराप्रतियोग्यु- त्पत्तिकत्वमद्यतनत्वम् । तद्भिन्नत्वमनद्यतनत्वम् । भूतत्वं वर्तमान नध्वंसप्रतियोगित्वम् । साक्षात्करोमीत्येतादृशाविषयताशालि- ।

·तर्कपादः। • ११७ ज्ञानाविषयत्वं परोक्षत्वम् । तच्च क्रियानिष्ठं क्रियाविशिष्टकार- कनिष्ठं वा । क्रियायाश्च पिण्डीभूतायास्तादृशप्रतीतिविषयत्वासं. भवेप्यवयवशस्तत्संभवात् । अत एव पश्य मृगोधावतीत्यत्र धाव- नस्य धावनाश्रय कारकस्य वा तादृशज्ञानविषयत्वान लिट्पयो- गः । व्यातेने किरणावलीमिति भूतत्वारोपेणोपपादनीयम् ॥ अनद्यतनभविष्यत्वं लुडर्थः । भविष्यतीत्यनुवृत्तौ अनद्यतने लुडितिपाणिनीयमूत्रात् । यथा श्वो भवितेति । भविष्यत्सामान्य लूटोर्थः । यथाद्य वो वा घटो भविष्यतीति । एवं च दर्शपूर्ण- मासावारप्स्यमानोबारम्भणीयां निर्वोत् सोमेन यक्ष्यमाण आदधीतेत्यादौ लडादेशशानचः साधारण्ये जपे लट् शेषे चेति सूत्रेण वाक्यसार्थक्याय चाद्यतनभविष्यत्परत्वम् ।। लिङर्थे ले- डिति सूत्रात् विध्यादय आशीश्च लेडर्थः । यथा भवाति प- तातीति । अयं तु छन्दोमात्रगोचरः ॥ विध्यादय आशीश्च लो- डर्थः । लोट् च अशिपिलिङ्लोटाविति पाणिनीयसूत्रात् । यथा मा भवतु भवतादिति । तुह्योस्तातङ्ङाशिष्यन्यतरस्यामिति सू- त्रेण आशिषि तातविधानात् ।। अनद्यतनभूतत्वं लङो ऽर्थः । अनद्यतने लङिति पाणिनीयसूत्रात् । यथा घटो ऽभवत् ।। विध्यादिकं लिङाः । विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसम्प्रश्नपार्थ- नेषु लिङिति सूत्रात् । भृत्यादेनिकृष्टस्य प्रवर्त्तनं प्रेरणं विधिः । निमन्त्रणमावश्यके श्राद्धादौ नियोगकरणम् । आमन्त्रणं काम- चारानुज्ञा । अधीष्टः सत्कारपुरस्सरं प्रवर्तनम् । अत्र तत्तत्वेन न शक्तिः । नानाशक्तिकल्पनापत्तेः । किं त्वेतच्चतुष्टयत्तिप्रव- तैनात्वेन, प्रवर्तनात्वं च परनिष्ठपत्तिजनकज्ञानविषयप्रवर्तक- धर्मत्वम् । एतेष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वबलवदनिष्टाननुबन्धि- खानां प्रवर्तनात्वाभावेन रिध्यर्थत्वं वदन्तः परास्ताः । मण्डन.

·११८ भादृचिन्तामणे स्तु यागादौ कृतिसाध्यताज्ञानस्य लोकत एव सिदेरन्थलभ्य- त्वान्न तत्र लिङः शक्तिः । बलवदनिष्टाननुबन्धिज्ञानं च द्वे- पाभावजननेनान्यथासिद्धत्वान्न प्रवृत्ती हेतुः । अत एव कामु. कस्य नरकसाधनताज्ञानदशायां प्रवृत्तिार्निराबाधा । अत इष्टसाधनत्वमेव प्रवर्तनेत्याह । कार्य लिङर्थ इति गुरवः । इष्टसाधनवादीनामाक्षेपतो लाभात्पदार्थान्तरं प्रवर्तना, तत्र लिङः शक्तिरिति भट्टाः । अर्थभावनाभिधानुकूला शक्ति- रेव प्रवर्त्तनेति पितृचरणाः । कार्यकारणभावश्च लियः । हेतुहेतुमतोलिङिति सूत्रात् । यथा यो ब्रामणायावगु- रेतं शतेन यातयादिति ॥ भूतसामान्यं लुङमः । भू. तइत्साधिकारे लुङिति सूत्रात् । यथा घटोभूदिति ॥ अनिष्यत्रयोः क्रिययोहेतुहेतुमद्भावो लुङर्थः लिनिमित्ते लुङ्क्रियातिपत्ताविति सूत्रात् । लिको निमित्तं हेतुहेतुमद्भावः । यथा मुष्टिश्चेदभाव- ष्यत्सुभिक्षमप्यभविष्यत् । यदिघटो ऽभविष्यत्तदाद्रक्ष्यदिति । इति गागाभट्टकृते भादृचिन्ता मणौ लकारवादः समाप्तः ॥ अथ प्रातिपदिकार्थों निरूप्यते । घातुप्रत्ययतदन्तभिन्नत्वे सति अर्थवच्छब्दत्वं प्रातिपदिकत्वम् । अर्थवदधातुरमत्ययः प्रातिपदिकामेति सूत्रात् । विभक्तयन्तानां तत्संज्ञावारणाय प्र. स्ययान्तेति । एवं च पूर्वनिपातितेषदसमाप्त्यर्थकबहुमत्यययुक्त- बहुपटुशब्दस्य प्रातिपदिकसंज्ञा । तत्र तद्धितान्तत्वाभावेन त- संज्ञायाः कृत्तद्धितेति सूत्रेणालाभात् । तद्धितयोगमात्रविवक्षायां पचतकी त्यत्राकचमत्यययुक्तेपि तदापत्तेः । न चैव कृत्तद्धितान्ते- षु अनर्थकश शश्रृङ्गादिसपासेषु प्रातिपदिकत्वं न स्यादिति HAR ·- तपादः । वाच्यम् । कृत्तद्धितसमासाश्चेति सूत्रेण तत्र संज्ञाविधानात् ।। अन्ये तु अर्थवत्सूत्रेण वाक्यसमासयोरपि संज्ञामाप्तौ कृत्सू- त्रेण समासेषु पुनः संज्ञाकरणं वाक्यपरिसंख्यार्थमित्याहुः॥ तच्च प्रातिपदिकं चतुर्धा पूर्वमुक्तं, रूढं यौगिकं योगरूढं यौगिकरूढं चेति । तच्चतुर्विधमपि जातिगुणक्रियायदृच्छाशब्द- भेदाच्चतुर्विधमिति महाभाष्यकाराः । वस्तुनिर्देशशब्दावधिका- पिति चन्द्रालोककारः। सर्वेषु द्रव्यवाचकघटादिपदेषुजातिरेव वा- च्या, वाच्यतावच्छेदिका वा । इदं चाग्रे स्फुटीकरिष्यते । नी- लशुक्लादिपदेषु गुणपदसमानाधिकरणेषु गुणिवाचिसमानाधि- करणेष्वपि गुण एव वाच्यो न नीलत्वत्वादिजातिर्गणिनि तद- भावात् । नापि गुणी, गौरवात् । लक्षणया सामानाधिकरण्या- धुपपत्तेश्च । वाच्यतावच्छेदको वा गुणः । एवं पाचकादिपदे पाकक्रियैव वाच्या, तस्या एव प्रतीतेः । तस्याश्चैकत्वाद्वाच्यत्वं वाच्यतावच्छेदकत्वं वा । एवं दण्डीत्यादौ दण्डसम्बन्धो वा- च्यो वाच्यतावच्छेदको वा । पाचकादिपदे पचनस्य विशेष- णत्वेन भानादिह बण्डसम्बन्धस्य विशेषणत्वेन भानाद्भदः । डित्यादियदृच्छाशब्देषु शब्द एव वाच्यो वाच्यतावच्छेदको वा । एवं कंसपरिक्षितचामुण्डादिपदेषु निर्देश एव वाच्यः श- क्यतावच्छेदको वा, निर्देशश्च वाचकवर्णानां स्वपरत्वम् । यथा कंस इत्यत्र कङ्कारसकारावेव कंसपदे प्रतीयते। तत्र नरक. पदान्तर्गतसानुस्वारककारण नरकमतीतिः समाश्रितपदान्तर्ग- तसकारेण च समाश्रितप्रतीतिः । तेन स्वोपस्थाप्यसानुस्वारक- कारसकारवत्पदवत्त्वसम्बन्धेन ककारसकारोवेव वाच्यौ वा- च्यबावच्छेदको वेति । एवं चामुण्डादिपदेषि चण्डमुण्डानयन- वन्त्वादिसम्बन्धेन वर्ण त्रयमेव शक्यं शक्यतावच्छेदकं वा । एवं HALI -- HARYANA S ·१२० । भादृचिन्तामणे परिक्षितादिपदे परिक्षीणे कुले जात इत्यादिसम्बन्धन तत्तद्वर्ण- चन्त्वं बोध्यम् । एतेषु च जातिगुणाक्रियासम्बन्धासिद्धर्न जा- त्यादिशब्दत्वं, नापि यदृच्छाशब्दत्वं सम्बन्धप्रदर्शनात् । नापि यौगिकत्वं, पिण्डान्तिःप्राविधार्थवाचकावयवारब्धत्वासम्भ- वात् । नापि लक्षणा, सम्बन्धाग्रहात् । द्विरेफपदस्य भ्रमरपदादौ रेफद्वयसम्बन्धज्ञानसन्त्वाद्युक्ता लक्षणा । नापि लक्षितलक्षणा, लक्षणाया अभावात् । अतस्ते वर्णा एव शक्यतावच्छेदकाः श- क्या वति ॥ अत्र के चित् । व्यक्तिसंकेतपक्षे सर्वासु व्यक्तिषु सङ्केत एको नाना वा । माद्यः । आनन्त्यात् । नान्यो, व्यभिचारा- पत्तेः । गौः शुक्लश्चल इत्यादिपदानां व्यक्तथैक्येनार्थ भेदाभा- वात्सहप्रयोगानुपपत्तेश्च । अतो धर्मएव शक्तिः । हेतुता ऽपिश क्तिग्रहस्य तत्तत्पदत्वधर्मितावच्छेदककगोत्वप्रकारकनिश्चयत्वे. न । नत्र जातौ च निरवच्छिन्नैव प्रकारतति लाघवम् । अन्य. था गोत्वधर्मितावच्छेदकतत्तत्पदप्रकारकनिश्चयत्वेनं हेतुतायां तत्तत्पदत्वस्य प्रकारतावच्छेकतया गौरवामिति जातादेव शक्ति. युक्ता । आकाशादिपदे अनन्तशक्तिकल्पनाभावेन न धर्मे शक्तिः। एवं च सर्वत्र नानानीलपीतरूपव्यक्तिषु वर्तमाना नीलत्वपीत- त्वादिजाति लपीतादिपदवाच्या। चलनेत्यत्रापि चलनक्रिया- निष्ठा जातिरेव । डिस्थादिशब्दानामपि बालाद्यवस्थापरिणते नानाविरुद्धधर्माध्यासाद्भिनडित्याद्यर्थनिष्ठा डित्थत्वजातिरेव वाच्येति वालवृद्धशुकोदीरितशब्दभेदेन शब्दनिष्ठेच जाति- च्येत्यपि के चित् ॥ तत्राप्येवं विभागः । जातिरेव नामार्थ उक्त युक्त्या आक्षे. पाच्च व्यक्तिलाभः । अर्थापत्तिः समानवित्तिवेद्यत्वं वा ऽऽक्षे- ·तर्कपादः। १२१ पः निरूढलक्षणा वा । तेन वृत्त्या प्रकृत्युपस्थाप्यत्वस्प प्रकृत्य- र्थत्वान्न प्रत्ययार्थान्वयाउनुपपत्तिः ॥ "शक्यादन्येन रूपेण भाने भवति लक्षणा" इति नियमस्याप्रयोजकत्वादिति । एवं च घटशाब्दबोधे घटत्वशक्तिज्ञानत्वेन कारणतायां लाघवम् ।। अन्ये तु सर्वत्र व्यक्तिरेव पदार्थः । अशक्याया अपि जातेरुपलक्षणतया तदुपलक्षितव्यक्तिशक्त्यङ्गीकारेण न व्यभि- चारानन्तशक्तिकल्पनादिर्दोषः । तदुक्तम् । आनन्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसम्बन्धो न च व्यभिचरिष्यति ॥ इति ॥ परे तु जातिविशिष्टा व्यक्तिर्वाच्या । अन्यथा घटत्वांशे शक्तयभावेन घटत्वादेर शाब्दविषयत्वासम्भवात् । न च घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकबोधे जातिशक्तिज्ञानत्वेन व्य- क्तिशक्तिज्ञानत्वेन वा हेतुत्वान्नायं दोष इति वाच्यम् ।'द्रव्यादिप- दानामप्येवमापत्तौ घटादिपदाद व्यत्वप्रकारकबोधापत्तेः।नच पदज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया हेतुत्वेन येन रूपेणोपस्थितयोः स- म्बन्धस्तेन रूपेणोपस्थापकत्वनियमः। एवं च घटत्वांशे शक्त्यग्रहे- पि तेनैव रूपेणोपस्थितिरिति वाच्यम् । उपस्थितस्याकाशादेरपि अन्वयापत्तरिति । एवं च द्विकं प्रातिपदिकार्थ इति । यद्वा जातिव्य- क्तिलिङ्गानीति त्रिकमर्थः । लिङ्गं द्वेषा, शास्त्रीयव्यवहारहेतुलौकिक च । अवयवसंस्थानविशेषकत्वमन्त्यं तत्तद्वयक्तिविशेषनिष्ठं व्यव- स्थितम् । इयं व्यक्तिरयं पदार्थ इदं वस्त्विति सर्वत्र व्यवहारादव्यव- स्थितंलिङ्गात्रतयनिबन्धनकार्योपयुक्तमाद्यम् ।तच्च सत्त्वरजस्तमो- गुणानां वृदयपचयस्थितिरूपमिति पतञ्जलिस्वामिनः । स्त्रीत्व- पुंस्त्वनपुंसकत्वादि जातिरेवेत्यन्ये । तत्र लौकिके लिङ्गे शक्तिः। THEIRAL RAMINS HTRA SHARMA . Rekha TATCOM JANA HARVA --- HAREL RANIER Hindi RASNA १६ ·१२२ भादृचिन्तामणे अलौकिके गौण्या प्रयोग आसेपात् । पशुना यजेतेत्यादौ मु- ख्यपुंस्त्वविवक्षणान स्त्रीपशुना यागमसङ्ग इत्याहुः ॥ अन्ये तु पशुशब्दस्य लिङ्गत्रयसाधारण्येन प्रयोगपि मान्त्रवर्णिकच्छाग पदस्य व्यवस्थितप्रयोगेन लौकिकपुंस्त्वे शक्तिमादाय दोषो. द्वार इत्याहुः ।। यद्वा शास्त्रीय लिङ्ग शब्दनिष्ठमेव, लौकिकं त्व थनिष्ठं, तत्रानिष्ठे शक्तिः । कुमारब्राह्मणपदानां तत्रैव प्रयो- गात् । अत एव प्रास्मा अमिं भरतेत्यत्रोपस्थितव्यक्तिगतपुंस्त्वे शक्तिस्वीकारात्केवलमेष्यामूहः । शब्दगते लक्षणति । अत्र टा. बादीनां ङीवादीनां शीप्रभृतीनां द्योतकत्वमस्मिन्मते । ङीवा- दीनामेव वाचकत्वमित्यपि के चित् । यद्वा जातिव्यक्तिलिङ्गसं- ख्या इति चतुष्कं प्रातिपदिकार्थः । दधि पश्येत्यादौ प्रातिप- दिकादेव तत्प्रत्ययात् । एवं च विभक्तोतकत्वमात्रम् । तेनैव च नामार्थप्रकारकशाब्दबोधे सुवादिजन्योपस्थितेहेतुत्वनिर्वाह इति दिक.॥ एतत् सर्व महाभाष्ये सरूपाणामेकशेष इति सूत्रे स्पष्टम् ॥ आलङ्कारिकास्तु "विषयत्वमनादृत्य शब्देनार्थः प्रकाश्यते" इतिमतावष्टम्भेन पञ्चकं प्रातिपदिकार्थः ॥ परे तु शब्दस्यापि प्रातिपदिकार्थत्वात्षट्क प्रातिपदिका- थः । तथाहि । गामुच्चारयेत्यादिलौकिकप्रयोगे शिपिविष्टवती. पु स्थन्तरं गायतीत्यादिवैदिकपयोगे च शब्दोपि भासतइति निर्विवादम् । वृत्तिविषय एव शाब्दबोधे विषय इति नियमः । तथा च शब्दस्यापि शब्दशक्तिविषयतया भानमङ्गीकार्यम् । तत्र घटादिपदे शब्दनिरूपितापि शक्तिभिन्ना कल्प्यतइति के चित् ॥ MAHARAULIFLORAM ·। तर्कपादः। अन्ये तु शक्तिविषयो ऽर्थों भासते, शक्तिविषयत्वं चा- श्रयतानिरूपकतान्यतरसम्बन्धेन शक्तिमत्त्वम् । तथा चार्थशक्ति- ज्ञानेनैव पदस्यापि भानम् । तेन घटादिपदानां शक्तिसम्बन्धेन घटत्वादिवत्पदमापि शक्यम् । एतावांस्तु विशेषो यत्सम्बन्ध. स्योभयनिरूप्यत्वेन सम्बन्धिद्वयोपस्थापकत्वाविशेषाद् घटत्वा- बरच्छिन्नशक्तथैव घटादिवच्छब्दस्यापि तथैव वृत्त्योपस्थिती सत्यामर्थबोधे तात्पर्य सति तत्र विशेषणतया स शब्दो भासते । तत्रापि घटत्वादिरूपेण विशिष्य शक्तिग्रहवां पदर्जात्युभयम. कारकबोधः । नलयुधिष्ठिरादिपदवद्विशिष्य शक्तिमहाभावे तु व्यक्तिविशेष्यकः केवलपदप्रकारको नलपदाच्यः काचिदित्या- द्याकारको बोधः । यत्र तूतोदाहरणेषु शब्दमात्रे तात्पर्य तदा • तत्र शक्तया शब्दस्वरूपस्य.माधान्येन भानमिति । एवं च क्व चित्तात्पर्यवशाच्छन्द एव प्राधान्येन भासते क्व चित्तदभा. वे ऽर्थविशेषणत्वेनेति सिद्धम् । अत एवानिहोत्रं जुहोतीत्यादौ तस्य विशेषणत्वेनान्वयादाग्नहोत्रनामकेनेति बोधः । एतेनाग्नि- होत्रनामके निरूढलक्षणेति निरस्तम्, अनुपपत्त्यभावात्, मत्वर्थ- लक्षणातौल्पेन सिद्धान्तानुबन्धाच, अतः शब्दोपि वाच्यः । एवं च उदेति सविता तामूस्ताम्र एवास्तमेति च । संपत्तौ च विपत्तौ च महतामेकरूपता ॥ इत्यादौ रक्त एवास्तमेतीति यदा क्रियते तदा पदान्तर- प्रतिपादितः स एवार्थार्थान्तरतयैव प्रतिभासतइति काव्यप्रका- शोक्तिः सङ्गच्छते । अतः षटकं मातिपदिकार्थ इति । तदुक्तम्। "ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वं च द्वे शक्ती तेजसो यथा । तथैव सर्वशब्दानामेते पृथगवस्थिते' इति दिक । FAS SALMAAN HEAL ANCE SHATSACH ·भाचिन्तामणेः इति मातिपदिकार्थनिरुक्तिः॥ अथ सुविभक्तयों निरूप्यते । तत्र प्रथमाषष्टीवर्ज स. विभक्तयःकारकाणि । तत्र "प्रातिपदिकार्थलिङ्गपरिमाणवचन मात्रे प्रथमा" लिङ्गपरिमाणवचनानां लिङ्गत्वपरिमाणत्वसंख्यात्व. मकारकशक्तयालिङ्गादिषु प्रथमायाः शक्तिः । मातिपदिकार्थ इ- ति व चित्पथमाया अर्थो नास्तीति सूचनाय। पुमान् देवदत्तः द्रोणो वीहिः एको घट इत्यादौ पुंस्त्वद्रोणत्वैकत्वानां प्रातिपदि- कार्थानां देवदत्तादौ न समवायसम्बन्धेनान्वयः सम्भवति । नामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्युत्पत्तेः । अतो लिङ्गादिकं प्रथमार्थः । तत्र च प्रातिपदिकार्थानां पुंस्त्वादीनामभेदेनान्वयः, विभक्तय- र्थश्च देवदत्तादौ प्रकारतयान्वेति । एवं च पुंस्वाभिन्नलिङ्गवा- न् देवदत्तः । द्रोणाभिन्नपरिमाणवान् व्रीहिः । एकत्वाभिन्नसं. ख्यावान् घट इत्यादिबोधोपपत्तिरिति वैयाकरणाः ॥ अत्राहुः । नामार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिरक्षणाय विभक्तच. थमातिपदिकार्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिकल्पनं न युक्तम्, किं चैवं सति नामार्थयोरभेदान्वयः क्वापि न स्यात् । प्रातिपदिकार्थ- खेन प्रातिपदिकार्थे प्रथमायाः शक्त्या नीलो घट इत्यादावपि नीलाभिन्नप्रातिपदिकार्थस्य समवायसम्बन्धेन घटे ऽन्वयात् । न चेष्टापत्तिः । प्रातिपदिकार्थत्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वे गौरवात् । किं च तण्डुलः पचतीत्यादावपि प्रातिपदिकार्थरूपविभक्त्यर्थ- स्य कर्मत्वसंसर्गेण पाके ऽन्वयापत्त्या ततो ऽपि बोधाप- त्तिः। नहि विभक्त्यर्थस्यापि धात्वर्थान्वये निरूपितत्वादिवत्क- मत्वस्य संसर्गतया भाने किं चिद्वाधकमास्त । अतः प्रातिप- दिकार्थेन विभक्त्यर्थस्याभेदातिरिक्तसम्बन्धेनान्वयबोधो ना- स्तीति व्युत्पत्त्यन्तरकल्पने गौरवम्, अतो नेदं शक्तिग्राहकं क ·। वर्कपादः। १२५ तु प्रथमोचारणे ऽन्यायस्याभावाद् नेयं कारकविभक्तिरिति मू- त्राशयः । एवं च मात्रपदं सङ्गच्छते । शक्तिग्राहकत्वे मात्रपदवै- यीप्रसङ्गः । एवं सम्बोधनेचेत्यत्रापि सम्बोध्यत्वे प्रथमाया न शक्तिरुच्यते । हे देवदत्त पचेत्यत्रापि सम्बोध्यस्य विभक्त्य- र्थस्य धात्वर्थ कर्तृत्वेनान्वयापत्तेः । तेनामन्त्रितादिसंज्ञान्तरमयु. तकार्यप्राप्त्यर्थ सम्बोधने चेति सूत्रम् । संबोधने या प्रथमा सा आमन्त्रितमिति सूत्रार्थः । अतो न प्रथमायाः किं चिद्वाच्यं, किं त्वाख्यातायुक्तार्थानुवाद इति दिक ॥ एवं षष्ठयपि षष्ठीशेषे इति सूत्रेण विहिता न कारकवि- भक्तिः। शेषे उक्तकर्मत्वादिद्वितीयाद्यर्थभिन्ने सम्बन्धमात्रे प- ष्ठीति सूत्रार्थः । एवं च सम्बन्धे षष्ठयाः शक्तिः। सम्बन्धत्वं 'शक्यतावच्छेदकं, चैत्रस्य धनमित्यादौ सम्बन्धप्रकारक एव बोधः । स्वत्वस्वामित्वविषयत्वसाध्यत्वजनकत्वादिविशेषे तु लक्षणा । एवं सर्पिषो जानीते मातुः स्मरतीत्यादौ सम्बन्धत्व- प्रकारक एवं बोधः । तात्पर्यग्रहाच्च विशेषबोधो लक्षणया मानसो वेति जीर्णाः ॥ नव्यास्तु षष्ठयाः स्वत्वादौ शक्तिः । चैत्रस्य धनमित्यत्र निरूपितत्वस्वत्वादिप्रकारक एव बोधः । एवं चैत्रस्य न धन- मित्यत्रं चैत्रनिरूपितस्वत्वामाश्चद्धनमिति बोधः । स्वामित्वं वा षष्ठ्यर्थः । चैत्रनिष्ठस्वामित्वनिरूपकं धनमिति बोधः, चैत्रस्य न धनमित्यादौ चैत्रनिष्ठस्वामित्वनिरूपकत्वाभाववद्धनमिति बोधः । एवं घरस्थाभाव इत्यादौ प्रतियोगित्वादिकं, घटपति- योगिको ऽभाव इति बोधः । एवं स्वत्वादिविशेषे आनुशासनि- की शक्तिमाहुः ।। तन्न । नानाशक्तिकल्पने गौरवात् । अनुशा- सनानां लाक्षणिकत्वेनाप्युपपत्तेः । समभिव्याहारविशेष लक्षणा: ।

·- - १२१ भाहचिन्तामः नियमार्थानि चानुशासनानि । सेनान्यत्र लक्षणया ऽपि न प्रयोगः । यथा। "सोविदर्यस्य करणे" । ज्ञानभित्रार्थकजानातिसमभिव्या- हारे करणत्वे षष्ठी । सर्पिषो जानीते, सर्पिषोपायेन भक्षय- तीत्यर्थः ॥ "अधीगर्थदयेशां कर्मणि" । स्मृत्यर्थकदयेशधातुसमभि- व्याहारे । मातुः स्मरति, सुवर्णानां दयते, दिशामीष्टे । "कृषः प्रतियत्ने"। सतो गुणान्तराधानं प्रतियत्नः। क- पूरेणोदकस्योपस्कुरुते ॥ "रुजार्थानां भाववचनानामधरेः" । पीडार्थकज्वरभिन्न- धात्वर्थकर्तृवाचकपदसमभिव्याहारे । दुष्कर्मणो रोगस्य रुजा ।। "आशिषि नाथ:" । आशीरर्थकनाथधातुसमभिव्याहारे कर्मणि । राज्ञो नायते ॥ "जासिनिग्रहणनाटकाथपिषां हिंसायाम्"हिंसार्थकस्य जा- सधाताय॑स्तसमस्तनिप्रपूर्वकहन्धातोः नाटकायास्वोश्च सम- भिव्याहारे कर्मत्वे । चौरस्थोज्जासते, चौरस्य निहन्ति प्रह- न्ति प्रणिहन्ति, नाटयाति, काथयाति, पिनष्टि । "व्यवहपणोः समर्थयोः" । समानद्रव्यकव्यवहारपणार्थ- कयोर्धात्वोः समभिव्याहारे करणे । शतस्य व्यवहरति, शत- स्य पणते, व्यवहार ऋणादानं, पणो द्यूतम् ॥ "दिवस्तदर्थस्य" । व्यवहारपणार्थकदीव्यतेः समभिव्या- हारे । शतस्य दीव्यति ॥ प्रेष्यबुवाई विषो देवतासम्पदाने"। मेष्यपदहिपदसम- भिव्याहतहचिर्वाचकपदे कर्मत्वे । मेदसः प्रेष्य, मेदसो ऽनुहि । हविषः प्रेष्य, हविषो ऽनुब्रूहि ॥ ।

·NANGLA MAN HARE ANNNN RS Singe SHARMA ANOR Cast -- MEAN ARMANSAR SHE walNAA सर्वपादः । "यजेश्च करणे" । यजिसमाभिव्याहतहविर्वाचकपदें । सो. मस्य यजति । "कृत्वोर्यप्रयोगे कालेधिकरणे" । सुचकृत्वसुचपत्ययान्त- संख्यावाचकपदसमाभिव्याहृतक्रियापदसमाभिव्याहृतकालवाचक- पदे अधिकरणत्वे । द्विरहो भूक्ते । द्विसंख्याकमहरधिकरण- के भोजनमित्यर्थः॥ "कर्तृकर्मणोः कृति"। कृदन्तपदसमाभिव्याहृतककर्मवा- चकयोः। कृष्णस्यं कृतिः, भारतस्य श्रवणम् ॥ 'उभयप्राप्तौ कमाण,, । कृत्समभिव्याहृतयोः कर्तृकर्म- णोः कर्मण्येव । गवां दोहो गोपेन ॥ "नलोकाव्ययानष्ठाखलर्थतनाम्" । लादेशयोः शशान- 'चो उप्रत्ययोकमत्ययाव्ययनिष्ठाप्रत्ययखलपत्ययसमानार्थप्रत्यया- नां तन्मत्याहारोक्तशानचादीनां समभिव्याहारे कर्तृकर्मणोः ष- ष्ठी न । भरि जिगीषन् जिगीषमाणः, पापवान्, सोम, पपिश्च सोमं चिकीर्षः, दैत्यान् घातुको हरिः, अरि जित्वा, सोमं भ- क्षितवान् । "अकेनोभविष्यदाधममेयो"। भोजका ओदनं गच्छन्ति ।। "कृत्यानां कर्तरि वा" । कृत्संयोगानित्यप्राप्तषष्ठयाः कतरि विकल्पः । भवतः कर्तव्यं भवता कर्तव्यम् । इदं सूत्र तृतीयापतिप्रसवफलम् ॥ "तुल्यौँथरतुलोपमाभ्यां तृतीयान्यतरस्याम्" । तुलापमाभि- असदृशार्थकपदसमभिव्याहारे उपमानत्वादिसम्बन्धे उपमेयो- तरमाप्तषष्ठया सृतीयाविधिः । यथा मुखस्य तुल्यश्चन्द्रः मुखेन वेति । अत्र तृतीयाया उपमानत्वादी लक्षणेति के चित् । आनु- शसनिकी शक्तिरित्यन्ये ।। HARA --- ·१२८ भादृचिन्तामणेः " चतुर्थी चाशिष्यायुष्यमद्रभद्रकुशलसुखार्थहितैः आयुष्यादिपदकरणकाशीरर्थकालिडादिसमभिव्याहारे सम्बन्ध- प्राप्तषष्ठी चतुर्थ्यपि कल्पते । देवदत्तस्थायुष्ये देवदत्तायायुष्यं भूयादित्यादि । सर्वत्र षष्ठयाः सम्बन्धमात्रवाचकतया सम्बन्ध- प्रकारको योधः । कर्तृत्वकर्मत्वादिबोधस्तु लक्षणयैवानुशासन वशात् । अन्यत्र लक्षणापि नास्तीति तत्त्वम् ।। इति गागाभट्टकृते कारकवादे प्रथमाषष्ठ्यर्थनिरूपणम् ॥ एतद्वर्जे द्वितीयादिविभक्तयः कारकाणि । ननु किमिदं कारकत्वम् । न तावक्रियाप्रयोजकत्वम् । देवदत्तस्य तण्डुलं पचतीत्यत्रानुमतिद्वारा क्रियामयोजके देवदत्ते ऽतिप्रसङ्गात् । नापि क्रियाजनकत्वम् । यथाज्ञानं पचतीति ज्ञाने ऽतिप्रसक्तेः। अथ धात्वर्थान्वितविभक्त्यर्थान्वयित्वं कारकत्वम् । धनाय ग- च्छति स्वर्गाय यतते इत्यादावकारकयोधनस्वर्गयोरतिव्याप्तः।- न पचतीत्यादौ नार्थेतिव्याप्तेश्च । तस्य पाकान्विताख्यातविभ. क्त्यर्थान्वयात् । निपातातिरिक्तत्वेन विशेषणे नक्त्वं पचती- त्यादौ अधिकरणे नक्तादात्रव्याप्तेः ॥ तस्मात्कर्तृकर्माद्यन्यत- मत्वं कारकत्वमिति नैयायिकाः ॥ सामान्यतः सम्वेतासमवेत- स्य द्वैविध्यात्कारकत्वं कर्तृत्वादिकं चानुगतव्यवहारसिद्धमखण्डो- पाधिरूपं सामान्यमिति रत्नकोशकृतः । सिद्धान्तस्त्वाख्याता- ान्वितविभक्त्यर्थान्वयित्वं कारकत्वम् । लिङ्गसंख्यादीनां का- रकत्वमिष्टमेव । आज्यस्य यजतीत्यादौ लाक्षणिकषष्टयर्थस्या- प्याख्यातार्यान्वयादाज्यादेः कारकत्वम् । उपपदविभक्त्यर्था- नां तु कल्पितधात्वर्थान्तरे ऽन्वयात् श्रुतभावनानन्वयित्वेन न ·तर्कपादः। १२९ कारकत्वम् । अत एव तस्याः, कारकविभक्त्यपेक्षया दुर्बल- त्वमिति सम्प्रदायः । तत्र द्वितीयायाः कर्मत्वमर्थः । तच्च कि- याजन्यफलशालित्वम् । घटं पश्यतीत्यत्र दर्शनजन्यज्ञातताया घट- निष्ठत्वाल्लक्षणसमन्वयः। नन्वेवं चैत्रो ग्रामं गच्छतीत्यादौ चैत्रस्य कर्मत्वापत्तिः । क्रियाजन्यसंयोगशालित्वात् । किञ्च त्यजति- गच्छत्योः पर्यायत्वापत्तिरिति चेत् । अत्र नैयायिकाः । परसम- वेतत्वं क्रियाविशेषणं धात्वर्थतावच्छेदकत्वं फलविशेषणं, परत्वं च द्वितीयामकृत्यर्थापेक्षया । एवं चैत्रो ग्रामं गच्छतीत्यादौ चैत्रसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थतावच्छेदकसंयोगशालितया ग्राम- स्य कर्मता | शाब्दबोधोपि. ग्रामसमवेतधात्वर्थतावच्छेदकसंयो- गानुकूलनामान्यसमवेतव्यापारजनककृतिमांश्चत्र इति । त्यजते. विभागफलकव्यापारे शक्विरिति नोक्तदोष इत्याहुः ।। तच्च कर्म द्विविधम् । “कर्तुरीप्सिततमं कर्म" "तथायुक्तं चानीप्सितम्" इति व्याकरणात् । तत्राद्यं.चतुर्धा। उत्पाद्य- प्राप्यविकार्यसंस्कार्यभेदात् । उत्पत्तिर्नाम येनाकारेण कारकम- भिधानोपात्तं तस्यासत एवोत्पादनम् । तस्यैव सतो ऽमाप्तस्य प्रापणं प्राप्तिः । तद्गतदृष्टातिशयोत्पादनं विकृतिः। तस्यैवादृष्टा- तिशयोत्पानं संस्कार इति । यथा यूपं छिनत्ति, घटं कुरुते, पयो दोग्धि, वाहीनवहन्ति, वीहीन्मोक्षतीति । एतदुक्तं वाक्यपदीये। यदसज्जायते सदा जन्मना यत्प्रकाशते । तन्निव विकार्य तु द्वेषा कर्म व्यवस्थितम् ॥ प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किंचित्काष्ठादिभस्मवत् । किं चिद गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवत् ।। क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न लभ्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तात्विकं तत्तु कथ्यते ॥ १७ Media irani HER SAR SHTRIAN SHTRA ना HAPA PARAN W ·भादृचिन्तामणे इति । अनीप्सितमपि चतुर्विधम् | उदासीनं द्वेष्यं संज्ञान्त. रैरनाख्यातमन्यपूर्वकं च। यथा तृणं स्पृशति । विषं भुङ्क्ते । गां दोग्धि । विषमनुकुध्यतीति, अग्निमनुजपतीति च । अत्र ईप्सि- सत्वानीप्सितत्वयोः शक्तिद्धयमिति सोमेश्वरः । ईप्सितानीप्सि. तानुवृत्तिसाध्यत्वं न द्वितीयार्थो गौरवात् । न च सूत्रद्वयानर्थ- क्यम् । वारणार्थानामीप्सित इति यवेभ्यो गां बारयतीत्यत्र यवानामीप्सितत्वेनापादानतया ईप्सिततमे मवि द्वितीयाप्राप्त्य- थत्वादावस्य, विषं भक्षयतीत्यादौ द्वितीयस्यापि सार्थक्यात् ॥ "अकथितं च"। दुह्याच्यादिद्विकर्मकघातूनामपादानत्वादि- कारकैरसम्भदन्वयं धात्वर्थतावच्छेदकफलशालि व्याप्यमानं द्वितीयंकर्म। गां पयो दोन्धि, राजानं याचते वसुधाम, अजां ग्राम नयति । गोकर्मकदोहेन पयो भावयतांति बोधः । विपरीतं वा । अत्र धात्वर्थव्याप्यमानमेकं कर्म व्याप्यव्याप्यमानं द्वितीयम् । अत एव तप्ते पयास दध्यानयतीत्यत्र द्वितीयकर्मापेक्षया पयसः कर्मत्वेनैवान्चयः॥ "गतिबुद्धिमत्यवसानार्थशब्दकर्याकर्मकाणामाणि कर्ता स गौ" । मर्यकबुद्धयर्थकप्रत्यवसानार्थकानां शब्दकर्मकाणामकर्म- काणां च शयनाद्यर्थकघातूनामण्यन्तानां समभिव्याहारे या का स तेषां ण्यन्तानां समभिव्याहारे कर्म ।। गुरुं ग्रामं गमय- ति, शिष्यं शास्त्रं बोधयति, मन्त्रं यजमानं वाचयति, विष्णुं शा. ययति । अतापि व्याप्यमानत्वम् । "हक्रोरन्यतरस्याम्"। हरणार्थकानां करणार्थकानाश्च सम- भिव्याहारे द्वितीया तृतीया च । शिष्येण शिष्यं वा भारं हार- ति कारयति च । तस्मात्साध्यत्वं द्वितीयार्थ इति पार्थसारथिः ।। यत्र च द्वितीयाथस्य न साक्षाक्रियान्वयस्तत्रोपपदविभक्ति- ·तर्कपादः। त्वम् । यथा "अन्तरान्तरेण युक्ते" त्वां मां चान्तरा ऽन्तरेण वा हरि- रस्ति । अत्र सम्बन्धे द्वितीयाया लक्षणा । उभयसम्बन्ध्यन्तरा- लवी हरिरिति बोधः॥ "कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे"। कालाववाचिपदसममिव्या. हृतद्वितीयाया अत्यन्तसंयोगो व्याप्तिरर्थः। मासमधीते, कोशंप- वैतस्तिष्ठति । मासाभिव्याप्तिविशिष्टमध्ययनं क्रोशाभिव्याप्तिवि- शिष्टपर्वतस्थितिरिति बोधः। अभिव्याप्तेः पर्वतसम्बन्धित्वादुपपद- विभक्तित्वम् ॥ "अपवर्ग तृतीया" । क्रियासम्बन्धोपवर्गः। मासेनानुवा- कोऽधीत इति । द्वितीयापवादः ॥ "सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये" । कृतिशक्तिद्वयमध्ये यो कालाचानौ ताम्यां सप्तमपिञ्चम्यौ । अद्य भूक्त्वा द्वयहे यहाद्वा भोक्ता ॥ "कर्मप्रवचनीययुक्त द्वितीया"। उपलक्षणाचर्यकानुपतिपर्या- दिसमामेव्याहृतकमर्मवचनयिसंज्ञकानां योगे द्वितीया । जपमनु- प्रावर्षत् । नदमिन्ववासिता सेना । अनु हरिं सुराः । उप हरि मुराः । वृक्षं प्रति परि अनु वा विद्योतते विद्युत् । भक्तो विष्णु प्रति परि अनु वा । लक्ष्मीहार प्रति परि अनु वा । संवृक्ष मति परि अनु वा सिञ्चति । हरिमभि वर्तते ॥ "यस्मादाधकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी" । अत्र कर्म प्रवचनीययुक्त सप्तमी । उप परार्धे हरेर्गुणाः । अघि मुवि रामः । अघि रामे भूः। "पञ्चम्यपाङ्परिभिः"। एतैः कर्मप्रवचनीयोंगे पञ्चमी। अपहरेः संसारः ॥

·। । भादृचिन्तामणे: "प्रतिनिधिप्रतिदाने च • यस्मात्" । अत्र कर्मप्रवचनीय. योगे पञ्चमी । प्रद्युम्नः कृष्णात्मति । तिलेभ्यः प्रतियच्छ. ति माषान् । “गत्यर्थकमर्माण द्वितीयाचतुथ्यौँ चेष्टायामनध्वनि" । अ. ध्वभिन्ने गत्यर्थानां कर्मणि एते स्तः चेष्टायां गम्यमानायाम् । ग्रामं ग्रामाय वा गच्छति ।। इति कारकवादे द्वितीया ॥ अथ कर्तृत्व करणत्वं च तृतीयार्थः । "कर्तृकरणयोस्तृती- या" इति सूत्रात् । कर्तृत्वं च स्वातन्त्र्यं स्वतन्त्रः कर्तेति सूत्रा- ॥ स स्वतन्त्रस्त्रिांवेधः । शुद्धः प्रयोजकः कर्मकर्ता चेति । तदनु- कूलव्यापारफलाश्रयः शुद्ध: । व्यापारानाश्रयत्वे सति फलाश्र. यो द्वितीयः । फलानाश्रयत्वे सति अनुकूलव्यापाराश्रयस्तृती- यः ॥ कर्तृत्वं न तावद्यत्नाश्रयत्वं, तदुपादानविषयकापरोक्षज्ञा- नचिकीर्षाकृतिमत्वं वा, कूलं पिपतिषति रथो गच्छतीत्यादा. वभावात् । नापि कारकान्तराप्रयोज्यत्वे सति कार्रकान्तरप्रयो- जकत्वम् । उक्तदूषणापरिहारात् । किं तु धात्वर्थव्यापारा- अयत्वं तत् । बद्धातूत्तराख्यातेन यगाद्यसमाभिव्याहृतेन यद्धा- त्वन्वितधर्मवत्त्वं बोध्यते तद्वत्त्वं तक्रियाकर्तृत्वम् । चैत्रः पचति जानाति नश्यतीत्यादौ पाकानुकूळव्यापारवत्त्वाश्रयत्व- प्रतियोगित्वादिकमेव तत्तत्क्रियाकर्तृत्वम् । पच्यते तण्डुल इत्यादौ कर्मण्यतिमसङ्गवारणाय यगाद्यसमाभव्याहृतेति । तेन स्थाली पचति काष्ठानि पचन्तीत्यत्र स्थालीकाष्ठादावपि क- र्तृत्वमविरुद्धम् ॥ करणत्वं तु साधकतमत्वम् । “साधकतमं करणम्" इति सूत्रात् । साधकतमत्वं चाव्यवधानेन फलजनकव्यापारवत्कार- ।

·। तर्कपादः। णत्वम् । फलायोगव्यवच्छिन्नत्वं वा । तेनात्मना जानातीत्या- दावात्मनोपि करणत्वमविरुद्धम् । फलोद्देशप्रवृत्तकर्तृव्यापारो- पकार्यत्वं वा । अस्ति चेदं कुठारादौ । एवं च कुठारेण छिन- त्ति दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गमित्याद्युपपत्तिः । अत्र कर्तृत्वकरण त्वयोः साक्षाद्भावनायां सम्बन्धात्तदर्थकतृतीया कारकविभ- क्तिः । भावनाभिन्नपदार्थान्वयर्थिकोषपदविभक्तिः । यथा "सहयुक्तेऽप्रधाने"। साहित्ययुक्ताप्रधानवाचकशब्दसमभि- व्याहृततृतीयाया निरूपितत्वमर्थः । शिष्येण सहागतो गुरुः । शिष्यनिरूपितसाहित्यविशिष्टगुरुकर्तृकमागमनामिति बोधः । एवं च तृतीयार्थस्य भावनान्वयाभावादुपपदविभक्तिः ॥ "येनागावकारू" । विकारयुक्ताङ्गवाचकपदसमभिव्याहृत- तृतीया सम्बन्धे । यथा अक्ष्णा काण इत्यत्र अक्षिसम्बन्धिकाण- त्वविशिष्ट इत्यर्थः । अत्र च अक्षिनिष्ठकाणत्वस्य परंपरासम्बन्धे. ने चैत्रे प्रकारता ॥ "इत्थंभूतलक्षण" । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया । इत्थंभूतलक्षणं ज्ञापकत्वम् । जयभिस्तापस इत्यत्र जटाज्ञाप्यतपोवानित्यर्थः । अत्र ज्ञाप्यत्वस्य तपोविशिष्टे ऽन्वयः । अन्यथा एकदेशे ऽन्वयापत्तेः ॥ "संज्ञोन्यतरस्यां कर्मणि" ॥ संपूर्वस्य ज्ञाधातोः कर्मणि तृतीया द्वितीया वा स्तः । मात्रा मातरं वा संजानीते । मातृ- विषयकपूज्यत्वादिप्रकारकज्ञानवानित्यर्थः । अत्र मातृपदार्थस्य पूज्यत्वप्रकारकज्ञानक्रियायामन्वयात् । पूज्यत्वरूपक्रियान्वय आर्थिकः । फलजनकज्ञानान्वयो वा । तेनात्रोपपदविभक्तित्वम् ।। "हेतौ” । हेत्वर्थ तृतीया । पुण्येन दृष्टो हरिः । अत्र तृ तीपार्थस्य सहकारित्वस्य दर्शने ऽन्वयः । पुण्यसहकृतेन्द्रियजन्यं Da TARA ·भाइचिन्तामणेः दर्शनम् ॥ "अकर्तणे पञ्चमी" । शतेन बद्धः शताहृदः । अत्र शत- स्य ऋणक्रियाद्वारा बन्धनक्रियायामन्वयादुपपदविभक्तित्वम् । शताभिन्नऋणजन्यबन्धनवान् इति बोधः ॥ “षष्टी हेनुपयोगे” ॥ हेतौ धोये षष्ठयेव न तृतीया । अ- ध्ययनस्य हेतोवसति । अध्ययनाभिन्नहेतुको निवासः ।। "सर्वनाम्नस्तृतीया च" । कस्य हेतोः, केन हेतुना वसति ॥ इति तृतीयार्थः ॥ सम्पदानं चतुर्थ्यर्थः । “चतुर्थी सम्पदाने" इति सूत्रा- त् । सम्पदानत्वं च धात्वर्थकर्मणा व्याप्यमानत्वम् । व्या- प्यमानत्वमभिप्रेयमानत्वम् । धात्वर्थकर्मजन्यव्यापाराद्देश्यत्व- मिति यावत् । यथा विप्राय गां ददाति दानकर्मीभूतगोजन्य- पयोदोहनादिव्यापारांद्देश्यत्वाद्विपस्य सम्पदानत्वम् । रजका- य वस्त्रं ददातीत्यल तु ददातेलाक्षणिकत्वात् चतुर्थ्यपि सम्ब- म्धमात्रे लाक्षणिकी । एवं च दानकर्मीभूतगवादिप्रतिग्रहीतृत्वं सम्पदानत्वम् । “कर्मणा यमभिप्रति स सम्पदानमि" ति सू. त्रस्याप्ययमर्थः । दानकर्मणा गवादिना यमभिव्यामोतीति जीर्णाः । अभिनवास्तु दृष्टद्वारकधात्वर्थोद्देश्यत्वं सम्पदानत्व- म् । धात्वर्थजन्यदृष्टफलशालित्वमिति यावत् । तत्फलं सकर्मके- पु धात्वर्थतावच्छेदकमकर्मकेषु धात्वर्थजन्यमात्रम् । सूत्रस्यापि कर्मणा धात्वर्थेनेत्यर्थः । तेन विप्राय गां ददाति पये शेते कु- ष्णाय रोचते भक्तिरित्यादौ मुख्यः प्रयोगः । अत्र विमनिष्ठ- स्वत्त्वोत्यच्याधुद्देश्यको दानानुकूलो व्यापरः । पर्तिनिष्ठसुखो- देश्यकायनानुकूलो व्यापार इत्यादिबोधः । एवं च कर्मका- रकापेक्षया सम्पदानस्य प्राधान्यम् । अत एव मेत्रावरुणाय ·तर्कपादः । दण्डं प्रयच्छतीत्यत्र न दानस्य दण्डप्रतिपन्त्यर्थत्वं किं तूपयो- क्ष्यमाणसंस्कारत्वं सिद्धान्तितम् । आत्रेयाय हिरण्यं ददाती- त्यत्र तु आतेयस्य सम्पदानत्वेपि न भावनोद्देश्यत्वं, भूतमा- व्युपयोगाभावेनेष्टत्वाभावादिति दिक् ॥ "रुच्यर्थानां प्रीयमाणः" । रुच्यादिशतुसमभिव्याहारे तु प्रीयमाणस्यैव सम्पदानत्वम् । देवदत्ताय बने रोचन्ते फला- नीति । रुचिमत्त्वस्यावच्छेदकतासम्बन्धेन वननिष्ठत्वेपि न सम्मंदानत्वम् ॥ "श्लाघन्हुङ्स्थाशपाशीप्स्यमानः" ।झाप्स्यमानस्य सम्पदा- नत्वम् । गोपी स्मरात्कृष्णाय श्लाघते, निन्हुते, तिष्ठते, शपते वेति । स्मरहेतुकगोपीकर्तृक श्लाघनादिज्ञापनवत्वात् कृष्णस्या 'सम्प्रदानत्वम् । इतीव पान्थं शपतः पिकान् द्विजानित्यत्र पान्थस्य शापज्ञापनाभावान सम्प्रदानत्वम् । श्लाघनं स्तवनं, निन्हवो ऽयनयः । "धारेरुत्तमर्णः" । धारयतिसमभिव्याहारे उत्तमर्णस्य स. म्पदानत्वम् । मह्यं सुवर्णशतं धारयति देवदत्तः । देवदत्तक- र्तृकधारणकमीभूतसुवर्णशतव्याप्यमानत्वात्सुवर्णशवधारणजन्य- दुःखवन्त्वाद्वा । अत एव वने धास्वतीत्यत्र वनस्य न तत् । उत्तमर्णत्वं च गृहीतधनवृद्धिभागित्वं वृद्धिजन्यमुखभामित्वं वा । एतेन भक्ताय धास्यति मोक्षं कृष्ण इत्युदाहरणं सूत्र- विरुद्धम् ।। "स्पृहेरीप्सिता" | स्पृहयतिसमभिव्याहारे इच्छासामा- न्यविषयस्य सम्पदानत्वम् । प्रकृष्टेच्छाविषयस्य कर्मत्वम् पुष्पेभ्यः स्पृहयति, पुष्पाणि स्पृहयाति । क्ने स्पृहयतीति वने तदभावः ।। FirstNKAR ·। - भादृचिन्तामणे "क्रुधदुहेा सूयार्थानां यं प्रति कोपः" । "क्रुधदुहोरुपम- टयोः कर्म" । अरये क्रुध्यति द्रुह्यति ईयति असूयति । उपस- गैरहितक्रोधाद्यर्थकधातुसमभिव्याहारे कोपकर्मणो हरेः सम्पदा- नत्वम् । वने क्रुध्यतीत्यादौ वनस्य न तत् । शिष्यमभिक्रुध्यती- त्यादावपि न । क्रोधो ऽमर्षः । द्रोहो ऽपकारः । ईष्या ऽक्षमा । असूया गुणेषु दोषाविष्करणम् । एते क्रोधविशेषा एवं ॥ "राधीक्ष्योर्यस्य विप्रश्नः" । राधीक्ष्योः समभिव्याहारे विविधप्रश्नविषयशुभाशुभाधिकरणस्य सम्पदानत्वम् । कृष्णाय राध्याति ईक्षते वा । गर्गकर्तृकगोपीकृतविविधप्रश्नविषयशु- भाशुभपर्यालोचनाधिकरणहरिसम्पदानकं राधनमीक्षणं वेति बोधः ॥ "प्रत्याभ्यां श्रुवः पूर्वस्य कर्ता' । आङ्मतिपूर्वकश्रुधा- तुसमाभिव्याहारे धात्वर्थप्रतिज्ञाजनकयाचनकर्तुः सम्प्रदानत्व- म् । देवदत्ताय भामाशृणोति प्रतिशृणोति वा । प्रतिश्रवणादि- धात्वर्थेन व्याप्यमानत्वाधाचकस्य । "अनुमतिगृणश्च । प्रत्यनुपूर्वकगृणातेः समभिव्याहारे पूर्वशंसनादिकर्तु)तुः सम्प्रदानत्वम् । अध्वर्युहोत्रेनुगृणाति, प्र- तिगृणातीति, धातुलक्ष्यप्रोत्साहनव्याप्यमानत्वात् । एवञ्च मुख्यैव चतुर्थी ॥ यत्र तु धात्वर्थकमव्याप्यमानस्यासम्भवेनान्यत्रान्वयस्तत्रो. पदविभक्तिस्तादादिलक्षणया । उपपदार्थे ऽन्वयेन प्रधान- क्रियायामनन्वयात् । मुक्तये हरिंभजति, भक्तिमा॑नाय कल्पते इत्यादौ । अत्र कल्पितप्राप्तिक्रियान्वयेन श्रुतभजनादिक्रियायां कारकत्वेन साक्षादनन्वयात् । साध्यत्वमात्रे. लाक्षणिकत्त्वाच्चे- ति वैयाकरणाः ॥ अन्ये त्वत्र चतुा नोपपदविभक्तित्वं, किं । ।

·तर्कपादः। तु साध्यत्वलक्षणया कारकविभक्तित्वमेव । अत एव सर्वेभ्यः कामे भ्यो दर्शपूर्णमासावित्यादौ साध्यत्वेन भावनान्वयो ऽङ्गीक्रियत- इत्याहुः॥ परे तु तत्रापि सर्वान्कामानित्यादुपपदविभक्तित्वमेवे त्याहु, स्तदग्निमाधत्तइत्यादौ द्वितीयाया अपि उपपदविभक्तित्वाप- त्योपेक्षणीयमेव ॥ एवं वाताय कपिला विद्युदित्यत्र कल्पितज्ञान- क्रियान्वयेनं, फलेभ्यो यातीत्यादौ अपयुज्यमानतुमुन्नन्तकर्तृक- काल्पताहरणक्रियान्वयेनोपपदविभक्तिः॥ "तुमर्थाच्च भाववचनात्' । यागाय यात त्यादौ कल्पि- तदर्शनादिक्रियान्वयनोपपदविभक्तित्वम् । यागसाध्यकं यान- मित्यर्थे तु पूर्ववत्कारकविभक्तित्वमेव । जनादनायामित्यत्रा- प्युपपदविभक्तित्वम् । पक्षे कारकत्वं च । "नमः स्वस्तिस्वाहास्वधालंवषड्योगाच्च" इति विहिता नमःपदादियोगे चतुर्युपपदविभक्तिः । यथा हरये नमः, स्व- यम्भुवे नमस्कृत्य, हरिमनुकूलायतमित्यर्थः । नारायणं नमस्क- येत्यत्र तु छान्दसःमयोगः। प्रजाभ्यः स्वस्ति । स्वास्तिपदं कल्या- णवाचकमिदं, द्वितीयं सुबन्तं, "स्वास्तिन इन्द्रो वृद्धश्रवाः" "वै- श्वानरो सुरमिः स्वस्त्रये" इत्युभयथा प्रयोगात् । उभयत्रापि मङ्गलवाचकमेव । अग्नये स्वाहा । पितृभ्यः स्वधा । इन्द्राय व. षट् । स्वाहापदं स्वधापदं वषट्पदं च प्रदानार्थकम् । अलमिति पर्याप्त्यर्थसमर्थादिपदान्तरोपलक्षणम् । अत एव स्वामिवाच. कप्रभुपदसमाभिव्याहारे षष्टयेव साधुन चतुर्थी ॥ "इभ्य आढ्यो धनी स्वामी स्वीश्वरः पतिरीशिता । अधिभर्नायको नेता प्रभूः परिवृढो ऽधिपः" ॥ इत्यायनुशासनात्मभुपदस्य स्वामिनि शक्तिग्रहात् म बुभूषु- भुवनत्रयस्योत प्रयोगाच्च । तस्मै प्रभवतीति त्वलंपदार्थकप्रभु- HEALTH Hardiolence BALAN ·भादृचिन्तामणे: पदसमभिव्याहाराच्चतुर्येव साधुः । सापि जनयितुं पालायितुं वे. ति कल्पितक्रियान्तरान्वयादुपपदविभक्तिरेव । प्रभ्वादियोगे षष्ठयपि साधुरिति वार्तिकस्य तु भावं नाकलयामः । "मन्यकर्मण्यनादरे विभाषा ऽमाणिषु' । मन्यधातुसमाभि- व्याहारे तद्धात्वर्थकर्मणि विकल्पिता चतुर्युपपदविभक्तिः । न त्वां तृणाय तृणं वा मन्ये । अत्र विकल्पितानादरक्रियान्वया- दुपपदविभाक्तित्वम् । एवं ग्रामं ग्रामाय वा गच्छतांति विकल्पिता चतुर्थी कल्पितचेष्टाध्वादिपदार्थान्तरान्वयादुपपद- विभक्तिः । मनसा हरिं व्रजात्यत्र चेष्टाध्वाभावाद् द्वितीयैव सा- धुरिति दिक् ॥ अत्र मीमांसकाः । चतुर्थ्या देवतात्वे शक्तिः। "तदितेन चतुर्था वा मन्त्रवर्णेन वा पुनः । देवतासङ्गतिस्तत्र दुर्बलं तु परंपरम्" ॥ इति वार्तिकात् । तथाहि । सूक्तहविषोरिति वार्त्तिकादाग्ने- यं सूक्तमाग्नेयोष्टाकपाल इत्यादिप्रयोगाच्च सूक्तप्रकाश्यत्वं त्य- ज्यमानहविःसम्बन्धित्वरूपं च देवतात्वं द्विविधं तद्धितवाच्यं, सास्य देवतेत्यनुशासनेन देवताधिकारे अग्नेगित्यादिभिः सूत्र- रनेकढमादिप्रत्ययविधानात् । सास्य देवतेत्यत्र मुक्तहविषोः षष्ठयन्तनिर्दिष्टत्वेन विशेषणत्वप्रतीतावपि उक्तमयोगेषु सामाना- धिकरण्येनाग्न्यादिपदार्थविशेष्यत्वेन प्रतीतस्तत्पदनिर्दिष्टाग्न्या- दीनां देवतात्वमात्रबोधकत्वात् । तेन तद्वितस्य देवतात्वविशिष्टा- ग्न्यादिविशिधसूक्तहविर्वाचकत्वे सिद्धे “ना गृहीतविशेषणा-" न्यायेन देवतात्वे शक्तिः । एवमग्नये स्वाहेत्यादावपि स्वा- हाशब्दार्थहविस्त्यागे अग्नश्च विशेषणत्वेन प्रतीतेः सम्बन्धा- न्तरत्वाभावेन देवतात्वेनैव विशेषणतोते तत्र चतुर्थ्याः शक्तिः।

·तर्कपादः। एवं मन्त्रवर्णस्यापीति जीर्णाः ॥ अत्र पितृचरणाः । नेदं वार्तिकं चतुर्थ्या देवतात्वे शक्तिबो- धकं, किं तु देवताप्रतिपादकान्तरोपलक्षणं सच्चतुर्थीमन्त्रवर्णा- दौ देवतालाक्षणिकत्वपरं, दुर्बलं तु परंपरमित्यभिधानात् । त- थाहि । देवताशब्दतद्धितचतुर्थीद्वितीयामन्त्रा देवतात्वबोधकाः। तत्राग्निदेवता वातो देवतेत्यादावग्न्यादीनां देवतात्वप्रकारकभा- नात् उभयरूपे देवतात्वे शक्तिः । सूक्तभकाश्यो ऽग्निद्रव्यत्या- गसम्बन्धी वेति बोधः । तद्धितस्य तु हविषो ऽग्न्यादिनिष्ठत्वबो- धानन्तरं त्यागादिकल्पनात् ततो दुर्बलत्वं । चतुर्थ्यास्तु त्यज्यमान- द्रव्योद्देश्यत्वविशिष्टप्रतिग्रहीतृत्वरूपसंप्रदानत्वचाचिन्याः प्रतिग्र- हीतृत्वत्यागेनैकदेशलक्षणया ततो ऽपि दुर्बलत्वम् । विष्णुं यज- 'तीत्यादौ द्वितीयायास्तूद्देश्यत्वमात्रवाचिन्याः विशिष्टे लाक्षणिक- त्वाद् दुर्बलत्वम् । मन्त्रकर्मसम्बन्धज्ञानानुपपत्तिकल्प्यमन्त्रप्रका- श्यकर्मसम्बन्धज्ञानानुपपचिक देवतात्त्वमित्यत्यन्त दुर्बलत्वम् । ते- न सम्मदानत्वे एव चतुर्थ्याः शक्तिर्न देवतात्वे इत्याहुः ॥ अत्र तद्धितादियुक्तवाक्येषु देवताविधिरपूर्व इति के चित्ाया- गावधिनैव द्रव्यसामान्यस्येव देवतासामान्यस्याप्याक्षेपादिन्द्रादि- देवताविशेषनियमपरतया नियमविधिरित्याहुः । तद्धितचतुर्थ्या- दिभिरुक्तव्युत्पत्त्या स्वप्रकृत्यर्थस्य देवतात्वं प्रतिपाद्यते । अत एव इन्द्राग्नीतिप्रातिपदिकोत्तरतद्धितेनेन्द्राग्निरूपप्रातिपदिकार्थद्वय- निष्ठमेकं व्यासज्यवृत्ति देवतात्वं प्रतिपाद्यते । एवं महेन्द्रपदोत्तरत- द्धितेन महेन्द्रस्यैव देवतात्वामिति तत्र नेन्द्रस्य देवतात्वमिति । उद्देश्यत्वं च त्यागाव्यवहितपूर्वकालीनस्ववाचकवैधपदोच्चा- रणवत्त्वं तेन देवतायाः प्रयोगसम्बन्धित्वमिति प्रकृतिविकृति- सम्बन्धिनिगमेष्वणि वैधपदसिद्धिरिति दिक ।। POS HEREIN- RANI PRABHA ·१४० भादृचिन्तामणेः अधिक मत्कृतकुसुमान्जलाववधेयम् ॥ ॥ इति कारकवादे चतुर्थ्यनिरूपणम् ॥ अपादानत्वं पञ्चम्यर्थः । “अपादाने पञ्चमी"ति सूत्रात् । अपादानत्वं च परसमवेतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वं, विभागहेतु- क्रियानाश्रयत्वे सति विभागाश्रयत्वमिति तदर्थः। "रुवमपाये. पादान"मिति सूत्रात् । अपायो विश्लेषः विभागवियोगादिशब्द- वाच्यः । अन्यस्य विभागवियोगादिक्रियाश्रयस्य विभागादौ सति विभागवियोगाश्रयत्वेन ध्रुवं स्थिरं विभागवियोगादिनि- रूपकमिति यावत्, तदपादानमिति सूत्रार्थः । यथा वृक्षात्पर्ण पतति,अधःसंयोगानुकूलक्रिया पतरर्थः । अधासंयोगप्रयोजक- विभागानुकूलक्रिया वा । एवं चाधासंयोगानुकूलक्रियानाश्रय-- त्वे सति तादृशक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वात् वृक्षस्यापादानत्वम् । इत्थं च तत्तद्धात्वर्थतावच्छेदकफलजनकक्रियानाश्रयत्वे सति तादृशक्रियाजन्यफलनिरूपकत्वं तादृशक्रियानिरूषकत्वं चेति निष्कर्षः । एवं चौराद्वयाघाद्विभति, चौरात्रायते, अध्ययना- त्पराजयते, यवेभ्यो गां वारयति, मातुनिलीयते, उपाध्यायाद- धीते, ब्रह्मणः प्रजाः प्रजायन्ते, हिमवतो गङ्गा प्रभवति, इत्यादी भयादिहेतुचौरव्याघ्रादीनां “भीत्रार्थानां भयहेतु" । "पराजेर- सोढः" । "वारणार्थानामीप्सितः" । “अन्तौं येनादर्शनमि. च्छति" । "आख्यातोपयोगे” “जनिकः प्रकृतिः" । भुवः प्र- भवः" । इत्याद्यानुशासनिकं मुख्यमेवापादानत्वम् । अत्र चाप- न्हवानुकूलक्रिया विभेतेरर्थः । तदनुकूलरक्षणं त्रायतेः। ग्लानिज- नकक्रिया पराजयतेः । दूरदेशसंयोगानुकुलकिया वारयतेः । दर्शनाभावानुकूलक्रिया निलीयतेः । गुरुमुखोच्चारणानुकूळक्रिया ·तर्कपादः। ऽधीतेः । उत्पत्त्यनुकूलक्रिया जायुत्तेः। प्रकाशननकद्धयादि- क्रिया प्रपूर्वकभवतेरर्थः । तदनाश्रयत्वे सति तत्तक्रियानि- रूपकत्वात्, भीत्रार्थानां भयहेतुरित्याद्यनुशासनानामपादा- नत्वबोधकता, न तु पञ्चम्या उपपदविभक्तित्वबोधकतेति वैयाकरणाः ॥ मीमांसकाचारण्यादर्निरूपकत्वाभावानापादानत्वम् । अत एव अरण्याद्विभेति इति न प्रयोगः । यदि वनाविभेतीति प्र- योगः तदा वनपदस्य वनस्थितव्याघ्रादौ लक्षणा। मध्यादवद्य, तीत्यादौ विभागप्रयोजकक्रियानाश्रयस्य तनिरूपकस्याधोभा- गस्यापादानत्वम् ॥ नैयायिकास्तु विभागाश्रयत्वमेवापादानत्वमिच्छन्तो व्या- घादिभेतीत्यादौ लक्षणया प्रयोग क्रियान्तरकल्पनेन वा उपप- दविभक्तित्वमिच्छन्ति । एवं धावतो ऽश्वात्पतति इत्यत्राश्वस्यो. तक्रियाश्रयत्वेपि तस्य विभागहेतुत्वाभावादपादानत्वोपपत्तिः । न चैवं मेषान्भेषो ऽपसरति इत्यत्र मेषस्य कथमपादानत्वम्, उभयकर्मजविभागस्यैक्येन तज्जनकक्रियानाश्रयत्वाभावादिति वाच्यम् । विभागजनकक्रियाभेदादेकक्रियामादायापादानत्वम् । अन्योन्यस्मादपसरत इत्यत्रोभयकर्मजविभागस्यैक्यपि तत्तज्ज- नकक्रियामादाय परस्परस्य वदनाश्रयत्वोपपादनात् । वृक्षाद्वस्त्रं पततीत्यत्र पतन कियाधात्वर्थमादाय सङ्गमनीयम् । न चैवं वृक्षा- स्पन्दतइत्यापत्तिः। गृहाच्चलितो राज्याच्चलित इत्यादिवदिष्ट- स्वात् ।। केचितु पञ्चमीजन्यापादानत्वबोधेन द्वितीयाया असा- धुत्वादित्याहुः ॥ बलाहकाद्विाद्विद्योतते इत्यत्र निसृत्येत्यध्या हारेणोपपदविभक्तिः । एवमन्यादिपदसममिव्याहारे तु पञ्च- म्युपपदविभक्तिः। अन्यारादिवरतेदिकशब्दाञ्चत्तरपदानीइयु- ·१४२ भादृचिन्तामणे ते" इति सूत्रात् । अन्यपदेन अन्यार्थकेतरादिपदग्रहणम् । कु. ष्णादन्यस्तिष्ठति, आरावनात्, कृष्णादितर:, ऋते कृष्णात् । कालदेशसमभिव्याहारे ग्रामात्पूर्वश्चैत्रात्पूर्वः । अञ्चूत्तरपदं प्रा- कप्रत्यगादिपदं तत्समभिव्याहारे ग्रामात्माक् । आमत्ययान्तद- क्षिणासमाभिव्याहारे दक्षिणा ग्रामात् । दूरवाचकाहिपदसमभि- व्याहारे दक्षिणाहि ग्रामात् । अत्र पञ्चम्यर्थस्य उपपदार्थान्व- यः । इदं चप्रभृत्यादिपदानामुपलक्षणम् । भवात्मभृति आरभ्य। ग्रामावहिः । एवं विनापृथगित्यादिपदसमभिव्याहारे द्विती- यातृतीयाभ्यां विकल्पिता पञ्चम्युपपदविभक्तिः । एवं दूरा- न्तिकार्थकपदसमभिव्याहारे द्वितीयाषष्ठीभ्यां विकल्पिता पञ्च- म्युपपदविभक्तिः । ग्रामस्य ग्रामाद् ग्रामं दूरेणान्तिकनेति ॥ ॥ इति कारकवादे पञ्चम्यर्थनिरूपणम् ॥ सप्तम्या अधिकरणत्वमर्थः । “सप्तम्यधिकरणेचे"ति सूत्रा- त् । अंधिकरणत्वं चाधारत्वम् । “आधारोधिकरणाम"- ति सूत्रात् । तच्चाश्रयत्वं, तच्च साक्षात्परम्परासाधा- रणम् । परम्परा कर्तृकर्माद्याश्रयत्वद्वारा । तेन स्थाल्यां पचति भूमौ वसति कटे शेते इत्यादिप्रयोगः । अधिकरणं च त्रिविधम्, औपश्लेषिकं वैषयिकमभिव्यापकं चेति, तेन गुरौ वसति घटे ज्ञानं तिलेषु तैलामित्यादिप्रयोगः । चर्मणि द्वीपिनं हन्ति इत्यत्र निमित्तत्वे लक्षणा । चर्मनिमित्तं हन्तीत्य- थः । निमित्तत्वं च धात्वर्थजनकेच्छादिविषयत्वम् । गोषु दुह्य- मानास्वागत इति सतिसप्तमी । “यस्य च भावेन भावलक्षण". मिति सूत्रात् । क्रियान्तरोपलक्षणं यत्रान्या क्रिया तद्वाचक प्रदोत्तरं सप्तमीति तदर्थः । तेन क्रियान्तरोपलक्षणत्वं सप्त- ·तर्कपादः । म्यर्थः । उपलक्षणत्वं च क्रियाकालान्तरव्यावर्त्तकत्वम् । एवं मुख्यक्रियापतिबन्धकक्रियानादरे लक्षणा । यथा. रु. दति प्रावाजीदिति । रोदनमनाहत्येत्यर्थः । अत्र षष्ठया अपि लक्षणाः। “षष्ठी चानादरे" इति सूत्रात् । एवं गोषु गवां वा स्वामी, ईश्वरः, अधिपतिः । वैश्वामित्राणां विश्वामित्रेषु वादायादो देवरात इत्यादिषु च । साक्षी चैत्रस्य धने वा प्रतिभूः गवां गोषु वां प्रसूत इत्यादौ षष्ठीसप्तम्योरुपपदविभक्तित्वं, श्रूयमाणस्वामित्वादिकि- यासंम्बन्धेन मुख्यक्रियासम्बन्धित्वात् । गोषु प्रसूत इत्यत्र क- ल्पितज्ञानक्रियायामन्वयाच्च । गोज्ञानार्थ प्रसूतइत्यर्थः । एवं हरि- पूजने आयुक्तः आसक्तः कुशल इत्यत्रापि । एवं निर्धारणमपि ष- ष्ठीसप्तम्यर्थः । जातिगुणाक्रियाणामेभिरभिव्यज्यमानभेदनिरूपक- त्वं निर्दारणत्वम् । अत्र भेदााधिकरणभेदानिरूपकयोाप्यव्या- पकरूपावच्छिन्नत्वं बोध्यम् । तेन नराणां नरेषु वाक्षत्रियः शुरः, गोषु कृष्णा सम्पन्नक्षीरा, गच्छत्सु धावन् शीघ्रः) छात्रेषु मैत्रः प्रिय इति प्रयोगो न तु विप्रेषु क्षत्रियः शूर इत्यादिप्रयोगः। नर- त्वावच्छिन्नानिरूपितभेदानधिकरणत्वे सति क्षत्रियत्वावच्छिन्न- निष्ठमन्यनरभेदसमानाधिकरणं शूरत्वमिति बोधः । न चैवं इज्याचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयं तु परमो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम् ॥ इत्यत्र मणिमुक्तामवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः। स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥ इत्यत्र च निर्धारणषष्ठी न स्यादभेदभानादिति वाच्यम् । कर्मभेदस्य आत्मदर्शने निर्धारणसम्भवात, द्वितीये तु सर्वस्यति षष्ठया निर्धारणत्वसम्भवात् । अत एव माथुराः पाटलिपुत्रके- ·१४४ भादृचिन्तामणेः भ्य आन्यतरा इत्यत्र निर्धारणकदेश पञ्चम्या लक्षणा।अभेदभा- नाभावात् । एवं मातारि साधुनिपुणो वेत्यत्रापि । हरि हरौ वा उत्सुकः मसितः । मूलेनाबाहयेदित्यत्रापि लक्षणेति दिक् ॥ अत्रचोपपदविभक्तितः कारकविभक्तेर्बलीयस्त्वम् । कारकविभ- क्तयर्थस्य श्रुतक्रियान्वयित्वात् । उपपदविभक्तयर्थस्य कल्पित- क्रियान्वयित्वादिति दिक ॥ इति गागाभट्टकृते भादृचिन्ता- मणौ कारकवादः॥ समासश्चतुर्विधः। अव्ययीभावतत्पुरुषद्वन्दबहुव्रीहि भेदात् । तत्र पूर्वपदार्थप्रधानो ऽव्ययीभावः । यद्वा अव्ययार्थप्रधानो ऽव्य- यीभावः तेन सूपपतीत्याद्यव्ययीभावे नाव्याप्तिः । उत्तरपदार्थ- प्रधानस्तत्पुरुषः । उभयपदार्थप्रधानो द्वन्द्वः। अन्यपदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । इति लक्षणानि । उपकुम्भं, राजपुरुषः, धवखदि- रो, चित्रगु, रित्याधुदाहरणानि । नीलोत्पलमिति कर्मधारयः पञ्चमूलीति द्विगुश्च तत्पुरुषस्यैव भेदौ । ननून्मत्तगङ्गामत्यव्य- योभावे तल्लक्षणमव्याप्तमतिव्याप्तं च बहुव्रीहिलक्षणम् । एवं सू. पप्रतीत्यादावव्ययीभावे सुमतिना मात्रार्थे इति सूत्रविहिते त- त्पुरुषलक्षणातिव्याप्तिः । उत्तरपदार्थप्राधान्यात् । एवमर्द्ध नपु- सकम् इत्यादिसूत्रविहिते ऽर्धपिप्पली पूर्वकाय इत्यादितत्पुरुष ऽव्ययीभावलक्षणातिव्याप्तिः । एवं द्वित्रा इति बहुवीहौ तल्ल- क्षणाव्याप्तिः द्वन्द्वलक्षणातिव्याप्तश्च । एवं शशकुशपलाशमि- ति समाहारद्वन्द्वे समाहारमाधान्याद् द्वन्द्वलक्षणस्याव्याप्तिः । बहुव्रीहिलक्षणस्य चातिव्याप्तिीरति चेन्न । तेषां मायिकत्वेन लक्षणत्वाभावात् । तत्तदाधिकारपठितत्वमेव तत्तलक्षणमिति वै.

·तर्कपादः। १४५ याकरणाः ॥ वस्तुतो ऽव्ययार्थप्रधानत्वाविद्यमानावयवार्थत्वविशिष्टा- त्यपदार्थप्रधानत्वान्यतरत्वमव्ययीभावत्वं, तेनोन्मत्तगङ्गं सूपपती- त्यायव्ययीभावे नाव्याप्ति, न वा तत्पुरुषलक्षणातिप्रसङ्गः । समस्यमानान्यतरपदार्थप्रधानत्वे सति सुबलोपाभाववत्पदान्तत्वं तत्पुरुषत्वं, तेन राजपुरुषोऽपिप्पलीत्यादितत्पुरुषे न लक्षणा- व्याप्तिन वा ऽव्ययीभावलक्षणातिप्रसङ्गः। एवमन्यपदार्थप्रधानत्वं बहुव्रीहित्वम् । द्वित्रा इत्यत्रापि समस्यमानपदार्थसङ्ख्यामाधा. न्येन द्वन्द्वत्वे ऽप्यन्यपदार्थसङ्ख्येयप्राधान्येन बहुव्रीहित्वमन्यप. दार्थतारच्छेदकं चात्राल्पत्वम् । एवं च सङ्ख्ययाव्ययेति सूत्रं सङ्ख्येयप्राधान्यगमकं सङ्ख्यावाचकाव्ययादिपदानां बहुव्रीहि- विधायकमिति सङ्गच्छते । एवं दिङ्नामान्यन्तरालइत्यादिसूत्रा- ण्यन्यपदार्थप्राधान्येन बहुव्रीहिविधायकानि भवन्ति । यथा उत्त- रपूर्ण केशाकोश भुजाभुजि सपुत्र इति । अत्रांशे तुल्यसम्बन्धित्व मन्यपदार्थतावच्छेदकम् । अत एव एकद्वैरथ वा द्वित्रैर्भमरा मधुसीकरैः। कुक्षिम्भराः परं तेपि न सन्ति खलु केतके ॥ इत्यादावल्पत्वपरिच्छिन्नव्यक्तीनांबोधः । एवमुपदशा इत्य- त्रान्यपदार्थकादशव्यक्तीनां बोधः । अतो ऽत्राप्यन्यपदार्थप्रा- धान्यमव्याहतम् । एवं तेन सहेति तुल्ययोगे इति सूत्रविहिते सपु. त्र इति बहुव्रीही तुल्यक्रियान्वयी पिता ऽन्यपदार्थ इति बहुव्रीहि त्वं सुस्थम् । समाहारद्वन्द्वे तु समाव्हियमाणानामेव क्रियान्व- यित्वेन समाहारस्याप्राधान्यान द्वन्द्वलक्षणाव्याप्तिबहुव्रीहिलक्ष. णातिव्याप्तिश्चेति युक्तम् ॥ अन्ये तु उन्मत्तगङ्गमित्यादीनां बहुव्रीहित्वं द्वित्रा इत्यादी - १९ ·१४६ भादृचिन्तामणे द्वन्द्वत्वादिकमेव । अव्ययीभावबहुव्रीह्यधिकारपाठस्तु तद्धर्म- नपुंसकत्वस्वरादिप्राप्त्यर्थः । अन्यथाधिकारसूत्रविरोधापत्तेः । न च तवापि प्रकरणविरोधापत्तिः । अधिकारसूत्रश्रुत्यनुरोधेन प्रकरणबाघस्य न्याय्यत्वात् । अन्यपदार्थे च संज्ञायामित्यव्य. यीभावस्य समभिव्याहारविशेषे ऽन्वर्थताबाधवत् तेन प्रकरण- बाधाच्च । अत उक्तान्येव लक्षणानीत्याहुः ॥ अत्र वैयाकरणाः । राजपुरुष इत्यादितत्पुरुषादीनां राज- विशिष्टपुरुषादौ शक्तिः । न तु समासान्तर्गतसजादिपदशक्त्या राजादिबोधः । समर्थः पदविधिरिति महाधिकारेण एकार्थाभा- वलक्षणे सामर्थ्य समासादिसकलवृत्तिविधानात् । पदोदेशेन विधीयमानः समासादिः समर्थः विग्रहवाक्यार्थाभिधाने शक्ति प्राप्त इति सूत्रार्थः । एकार्थीभावश्च समस्यमानपदद्वयस्य स्वा. थपरित्यागैनकार्थप्रतिपादकत्वम् । स चार्थों ऽराजकीयभिन्नो राजसम्बन्धवांश्चायमिति भेदरूपः संसर्गरूपश्च । न च क्ले- सराज्ञादिर्पदशक्तित एव तादृशापस्थितिसम्भवे किं समासश. क्तिकल्पनेनेति वाच्यम् । राजपुरुषादिपदे उक्तरूपेणोपस्थितये चित्रग्वादिपदे स्वामित्वोपस्थितये च तत्कल्पनात् । अन्यथा प- ङ्कजादिपदोप पद्मत्वेनोपस्थितये ऽतिरिक्तशक्तिकल्पनं न स्या- छ । किं च समासगतराजपदेन राज्ञः स्वतन्त्रोपस्थिते राजा पु- रुष इत्यत्रेव विशेषणान्वयापत्तिः । न च सविशेषणानां वृत्तिन वृत्तस्य च विशेषणयोगो नेति निषेधेन तदनापत्तिः । तस्य वि- शिशक्तिसिद्धपदार्थैकदेशत्वकृतानन्वयानुवादकत्वात् । अपि चैवं वायसमासयोस्तुल्यार्थत्वेन विभाषावचनस्य समासनिय- मनिवारणार्थत्वं कल्प्यामति गौरवम् । किं च कृतविश्वः प्राप्तो- दक उद्धृतोदन इत्यादिबहुव्रीहिषु विश्वजनककृतिमान उदकक- ।

·तर्कपादः। १४७ तकमाप्तिकर्म ओदनोद्धरणावधिरित्याद्यर्थकेषु कृतादिपदानां लक्षणासम्भवात् । चित्रग्वादिपदे च चिनिगमनाविरहेण चित्र- पदे गोपदे वा लक्षणासम्भवादुभयत्र लक्षणायां बोधावृत्तिप्रस- क्तेः । न च प्रत्ययार्थान्वयानुरोधेन चरमपदे लक्षणेति वाच्यम् । अनेकपदानामन्यपदार्थप्रतिपादकत्वाभावेन बहुव्रीहित्वभङ्गापत्तेः। न च तात्पर्यग्राहकतया ऽन्येषां तत्प्रतिपादकत्वम् । घटादिप- देष्वप्यायवर्णानां तात्पर्य ग्राहकतयान्यवणे शक्तयाफ्तः । किं च शिवो नाम गायको यस्येति शिवनामगायक इति बहुव्रीही शिवकतकगानकर्मीभूतनामवानिति बोधस्य शक्तिकल्पनं विना सुतरामनुपपत्तिः । अतः समासेषु विशिष्टशक्तिरङ्गीक्रियते । किं चं तत्र शक्तयनङ्गीकारे ऽर्थवत्त्वाभावेन प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यात् । न च चित्रगुमानयेत्यादिषु कर्मत्वाद्यर्थबोधकत्वं समस्यमानोत्तर- पदार्थगतस्वार्थबोधकत्वं वा समासोत्तरविभक्तीनापिति वाच्यम्। अर्थपिप्पलीत्यादौ व्यभिचारात् । क्लुप्तव्युत्पत्तिभकापचेश्च । किं च समासस्य प्रातिपदिकतया तदेकदेशपुरुषादिपदार्थस्य पुरुषादेः प्रातिपदिकार्थत्वाभावेन तत्प्रकारकबोधो न स्यात् । न स्याच्च समस्यमानपदार्थयोः परस्परान्वयः। विभक्तिजन्यो- पस्थित्यभावेन राजपदार्थप्रकारकबोधायोगात् । अभेदातिरिक्त- सम्बन्धेन नामार्थप्रकारकबोधे विभक्तिजन्योपस्थितेर्हेतुत्वात् । किं च राजपदस्य सम्बन्धिान सम्बन्धे वा लक्षणा । नायः । राज्ञः पुरुष इति वाक्यस्य समासभिन्नार्थकतया तेन विवरणवि. रोधात् । नान्यः, विरुद्धविभक्तिरहितप्रातिपदिकार्थयोरभेदान्व- यव्युत्पत्त्या राजसम्बन्धरूपः पुरुष इति बोधापत्तेः । अतः समा- सेषु शक्तिरङ्गीकार्येत्याहुः ॥ अत्र गौतमीयाः। समासेषु क्लुप्तराजपदादेरेव सम्बन्धि- ·१४८. भादृचिन्तामणेः लक्षणया राजसम्बन्ध्यभिन्नः पुरुष इति बोधसम्भवेन शक्तिक- ल्पनं युक्तम् । महाधिकारस्याप्यजहत्स्वार्थलक्षणव्यपेक्षारूपसाम- र्थ सामासादविधाननापेपत्तेः । पदोद्देशेन विधीयमानः समासा- दिः समर्थः स्वार्थवाचकादनिष्ठ इति सूतार्थः । एतेन राजप- दार्थे शोभनादिविशेषणान्वयापत्तिः, निष्कौशम्बिः गोरथ इत्या- दौ कान्तयुक्ताादपदकल्पनापत्तिश्च परास्ता । राज्ञः पदार्थंक- देशतया तत्र विशेषणानन्वयात् । लक्षणया क्रान्ताशुपस्थिति सम्भवाच्च । लक्षणाशक्तिभ्यां बोधेच्छायां समासविग्रहनिय. मेन विभाषासूत्रोपपत्तेः। राजादिपदशक्त्यग्रहे राजपुरुषश्चित्रगु- रित्यादौ बोधाभावेन तत्र शक्तिग्रहस्यावश्यकतया पङ्कजादिप- देष्ववयवशक्तयग्रहोप बोधोदयेन तच्छक्तिग्रहस्यानावश्यकतया पङ्कजादिपदवलक्षण्यस्य स्पष्टत्वात् । किं च चित्रगुरिति समासस्य न स्वामित्वादी शक्तिः सम्भवति, तत्तत्पदेन सेवकदेशादिपती- त्या नियमेन तदप्रतीतेः तत्रतत्र शक्तिकल्पनायां नानार्थतापात्तः, पद्मत्वस्य तु नियतप्रतीत्या तत्र शक्तिरिति वैलक्षयम् । किं च प्राप्तोदक इत्यादावपि उदकपदे लक्षणा, प्राप्तादिपदस्य धातु- प्रत्ययतदर्थज्ञानविलम्बन तत्र लक्षणाया विलम्बितत्वात् । प्र- त्ययार्थस्य सन्निहितपदार्थगतत्वानुरोधाच्च । अत एव चित्र- ग्वादिपदेपि गोपदे लक्षणा । विरुद्धविभक्तिरहितप्रातिपदिका- र्थयोरभेदान्वयव्युत्पत्त्यङ्गीकाराच्च चित्रराजादिपदार्थान्वयास- दिः। न चैकलभणायामनेकमन्यपदार्थइति व्याकरणविरोधः तेनानेकस्यान्यपदार्थे वर्तमानस्य समासानुशासनादिति वाच्यम् । सर्वपदस्यापि तात्पर्यग्राहकतया परंपरया अन्यपदार्थबोधकत्वा- त् । अतोन्यपदे लक्षणा । घटादिपदशक्तिस्तु विशिष्टस्य सङ्के- तितत्वाद्विशिष्टे कल्प्यते । अस्तु, वान्त्यवर्णे शक्तिः । अत्र ·वर्कपादः। १४९ क्लप्तराजादिपदादेव लक्षणया नाशार्थबोधसम्भवे शक्तिक- ल्पनमन्याय्यम् । यत्तु समासे ऽर्थवत्त्वाभावात् प्रातिपदिकसंज्ञा न स्यादिति । तन्न । कृत्तद्धितसमासाश्चेति तद्विधानात् शश. शृङ्गमित्यायनर्थकेषु तद्विधानप्रयोजनकत्वात् । एतेन तत्र कर्म- त्वानन्वयदूषणमपास्तम् । समस्यमानपदलक्ष्यार्थगत स्वार्थबोध. कत्वव्युत्पत्त्यङ्गीकारात् । विशिष्टशक्तिस्वीकारे उक्तरीत्या उक्त- स्मृतिविरोधः। विशिष्टस्यातिरिक्ततयानकत्वासम्भवातू । अतो लक्षणैव युक्तेत्याहुः॥ आचार्यादयस्तु बहुदीही शक्तिरेच, तस्य मतुवर्थसमाना र्थकत्वात्, मतुपो गोमांश्चैत्र इत्यादावभेदान्वयाय सम्बन्धिवा- चित्वनिश्चयात् । अत एवेन्द्रपीताधिकरणे तत्पुरुषाबहुव्रीही लाघवमङ्गीकृतमित्याहुः ॥ अत्र मीमांसकैकदेशिनः ॥ "सर्वत्र यौगिकैः शन्दैव्य- मेवाभिधीयत" इति वातिकात् सर्वेषां कृतदिनसमासरूपयो- गिकशब्दानी द्रव्ये शक्तिमाहुः ॥ परे तु अनितिशक्तिकैकदेशयोगिकपदपरमिदं वार्तिकं तेन पा. चको गोमानित्यादिकृत्तद्धितानां द्रव्यवाचित्वेपि बहुव्रीहेर्न तद्वा- चित्वं तत्रापि विशेष्ये द्रव्याविनाभूतगुणवाचकपदबहुव्रीहेरेकहाय- नी पिङ्गाक्षीत्यादेव्यवाचित्वे द्रव्याक्षेपकत्वे वा चित्रगुरित्यादी तदसम्भवेन द्रव्यलक्षणाया आवश्यकत्वात् । अतः क्व चिर- हुवीही लक्षणा ॥ न चैवामिन्द्रपीताधिकरणाविरोधः । इन्द्रपीत- पदे तत्पुरुषेपि पूर्वपदलक्षणया पीतपदे ताइतषलक्षणया लक्षणाद्वयापत्त्या लाक्षणिकबहुव्रीह्यपेक्षया तत्पुरुषस्य ढर्बलत्वा- सिद्धान्तसिद्धिः । अत एव निषादस्थपत्यधिकरणे लक्षणा- पत्त्या तत्पुरुषापेक्षया कर्मधारयस्य प्रावल्यमुक्तम् । अन्यथा SHIVAMANAS ISRO PARAN Aaw PARAN MER htra - HIMANER ACTRE SHARMA BHENNAL Hawa MANOHAR SARAN - ·१५०. भादृचिन्तामणे तत्र ज्ञानोपायाक्षेपलाघवेन , बहुव्रीह्यापत्तेढुंरुद्धरत्वात् । अत: क्व चिबहुवीही लक्षणेत्याहुः ॥ ये तु सर्वत्र बहुव्रीहौ शक्तिं मन्यन्ते तेषां भावं नाकलयामः॥ अन्ये तु मतुपोपि सम्बन्धो वाच्यः । तस्य चैत्रे प्रकारतया ऽन्वयः । सम्बन्धिनि वा लक्षणा । तेन बहुवीहेर्न मतुबर्थकत्व- मित्याहुः ॥ अहं तु ब्रुवे। समासेषु न शक्तिर्न पा लक्षणा, किं तु समा- सोपस्थितविग्रहवाक्यादेव बोधः । श्लोकादावन्वयवाक्यादिवत् । अत एव रामेश्वर इत्यादौ । रामस्तत्पुरुषं प्राह बहुव्रीहिं महेश्वरः । अन्ये तु ऋषयः सर्वे कर्मधारयमूचिरे ॥ इत्यादौ तादृशविग्रहवाक्योपस्थित्यैव बोधः । एवं च विग्रहसंदेहे बोधसंदेहो ऽप्युपपद्यते । अतः समासवा- क्यस्य क्ग्रिहवाक्योपस्थित्या बोधजनकत्वं युक्तम् । न च बहु- वीही विग्रहवाक्यात्पुरुषप्रकारको बोधः समासे तु पुरुषस्य विशे. प्यत्वेन भानामति कथं वैषम्यमिति वाच्यम् । चित्राणां गवां यः प्राप्तस्योदकस्य यः कृतस्य विश्वस्य य इति विग्रहवाक्य- स्यापि तादृशस्याङ्गीकारात् । न चैवं सर्वत्र षष्ठीबहुव्रीह्यापच्या शेषो बहुव्रीहिरिति सूत्रानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तस्योक्ताव्य- यीभावादिसंज्ञसमासभिन्नपरत्वात् । अत एव निषादस्थपति- मित्यादौ व्यधिकरणतत्पुरुषात् समानाधिकरणतत्पुरुषस्य ज्या- यस्त्वं सङ्गच्छते । सामानाधिकरण्यवैयधिकरण्ययोर्विग्रहवाक्या- धीनत्वादिति । विशेषणपदे सामानाधिकरण्यं च विशेष्य- समानलिङ्गरूपत्वानुरोधकृतसमानविभक्तिविशेषकत्वम् । तेन देवदत्तस्य पत्न्या इत्यत्र विशेषलिङ्गकत्वाभावाद्देवदत्तः पचतीत्या- ·। तर्कपादः । १५१ दौ समानविभक्तिकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः । सामानाधिकरण्यं च भिन्नप्रवृत्तिनिमित्तकानामेकत्र प्रवृत्तिः । अत्र लिनियमाननु- शिष्टविभक्तचन्तत्वं विवक्षणीयम् । तेन देवदत्तो मित्रमित्यादौ न व्यभिचार इति दिक् ॥ अथ राजपुरुष इति तत्पुरुषे पूर्वपदे लक्षणा । न च तत्र लुप्तषष्ठयैव सम्बन्धवाधान शक्तिर्न वा लक्ष- णेति वाच्यम् । षष्ठीलोपमजानतोप्यर्थप्रत्ययात् । किं चैवं साधु- शब्दस्मारकत्वेनापदंशोपयोगवद्विग्रहस्मारकत्वमात्रेण समासो- पयोगः स्यात् । न च सम्बन्धस्य संसर्गतया भानोपपत्न लक्षणति वाच्यम् । विग्रहसमासयभिन्नार्थत्वापत्तेः । विग्रह- वाक्ये सम्बन्धस्य प्रकारतया समासे संसर्गत्वायोगात् । अतो लक्षणावश्यकी ।। अत्र पक्षधरः । राजपदेन राजसम्बन्धी लक्ष्यते । राजसम्बन्धी पुरुष इत्यनुभवात् । विरुद्धार्थकविभक्तय- वरुदयोः प्रातिपदिकार्थयोमैदान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । एवं घटो नेत्यत्रापि घटपदेन घटप्रतियोगिकलक्षणया घटप्रति- योगिकाभावयोरभेदान्वयानुभवः । अतो राजपदेन सम्बन्धी लक्ष्यत इत्याह । अन्ये तु राजपदेन सम्बन्ध एव लक्ष्यते, लाघवा. त् । न चात्राभेदस्य नियमतः प्रतीतिः । नीलोत्प- लमित्यादिसमानाधिकरणतत्पुरुषे ऽपि नीलस्यैव समवाये- न प्रकारत्वाद्भेदान्वयः । नीलमुत्पलमिति वाक्ये तु समान- विभक्तयवरुद्धत्वस्य विरुद्धविभक्तचनवरुद्धत्वापेक्षया लघुतया तन्त्रत्वादस्त्वभेदान्वयः । एवं च भिन्नप्रतिनिमित्तकत्वे .सति एकधर्मयुपस्थापकत्वरूपं सामानाधिकरण्यं नीलघटयोरभेद इ- त्यादिव्यवहारश्च युज्यते । नीलरूपघटत्वयोराश्रयाभेद इति Baba RANA Swati RAI ANNAREERTHD THANIACTS RFEMINE BANSHA HAPPINA SHRESTHA ARMER YAMAMATA PANNA ·। - १५२. भादृचिन्तामणे: वाक्यार्थः । तेन समासे समानविभक्तिकत्वाभावादभेदप्रत्यया- योगेने सम्बन्धमात्र लक्ष्यते । अर्धपिप्पलीत्यत्रापि पिप्पलीपदेन सम्बन्ध एव लक्ष्यतइत्याहुः ॥ परे तु नीलोत्पलामति कर्मधारये नीलपदस्य नील- वति लक्षणा । अभेदश्वोत्पले प्रकारतया भासते व्यास- समासयोः समानप्रकारकभानजनकत्वनियमात् । यदि च व्यासेपि कर्मत्वार्थकद्वितीयाया अभिन्ने लक्षणा तस्य चोत्पले ऽभेदेनान्वयस्तदा समासे ऽप्यभिन्ने लक्षणेति समानार्थकत्लो- पपत्तिरित्याहुः ॥ अन्ये तु विशेषणविभक्तेः साधुत्वार्थत्वादभेदस्य व्या- से समासेपि संसर्गतयैव भानम् । अन्यथा ऽभिन्नलक्षणा- यां नीलाभिन्नाभिन्नमुत्पलमिति बोधः स्यात् । अभेदलक्षणा.' यामपि लक्षणैव दोषः । अतः कर्मधारये न लक्षणा । अत एव निषादस्थपातशब्दे तत्पुरुषबहुव्रीह्यपेक्षया लक्षणाभावलाघवेन कर्मधारयोङ्गीकृतः । अङ्गीकृतं च फलमुखमध्ययनयुक्तं गौरव- मित्याहुः ॥ चार्थे इन्द्र इति विहिते द्वन्द्वे पदद्वये लक्षणा । तथा- हि । समुच्चयान्वाचयेतरेतरयोगसमाहाराश्चत्वारश्चार्थाः । तु. ल्यवदुभयोः क्रियाप्रयोजकत्वे समुच्चयः । अन्यतरस्थापयोजक- त्वेन्वाचयः । चकारसमाभिव्याहार एवैतद्वोधक इति न तयोः समासः ।चार्थे द्वन्द्व इति सूत्रेण चकारमात्रबोधितेथे द्वन्द्ववि- घानादनयोश्चकार विना अपिशब्देनाप बोधाच्च । इतरेतरयो- गसमाहारयोस्तु तकारमात्रार्थत्वात्तत्रैव समासः। यथा धवख- दिरौ छिन्धि कुशपलाशमानयेति । अत्रेतरेतरयोगद्वन्द्वस्थपदो- पस्थितयोर्धवखादेरयोश्छिादाक्रयान्वयेन द्वित्वान्वयेन च कुत्रा- ·तर्कपादः। पि न शक्तिलक्षणा वा, घटी घटा इत्यादिस्वरूपैकशेषेपि न ल. लणा, घटपदाच्च शक्तथैव युगपनानाघटोपस्थितौ द्वित्वबहुत्वा. न्वयसम्भवात, पितरावित्यादिविरूपैकशेषेषु पिकृपदेन जनक दांपत्ये लक्षिते द्वित्वान्वये लक्षणैव, पाणिपादमित्यादौ समाहा. रद्वन्दप्येकत्वान्वयानुरोधेन तावत्पदावृतिरेकबुद्धिविषग्ररूपः समाहारो लक्षणयोपस्थाप्यते इति सिद्धान्तः । अत्र के चित् । इतरेतरयोगे विभक्त्युपस्थिते द्वित्वादिसंख्यायो घवे खदिरे चान्वयः । तत्र च न धवत्तायन्वयितावच्छेदकं द्वित्वपर्याप्त्य. धिकरणत्वानवच्छेदकत्वाद्, विभक्तेः प्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्य. संख्याभिधायकत्वनियमात् । अतो धरपदं साहित्याश्रयतया ध. वखदिरौ लखे गयोपस्थापयतीति साहित्यावच्छि ने द्वित्वान्वयः। नचैवं खदिरपदवैयर्थ्यम् । साहित्याश्रयविशेषलाभतात्पर्यक- त्वात् । वृत्तिद्वयविरोधापत्त्या घवेपि लक्षणैक, अत इतरेतरयो- गद्वन्दै लक्षणा आवश्यकी । एवं च मित्रावरुणपदे मित्रयोर्वरुण- योरिति विग्रहोपर्दर्शकं वाक्यमुपपद्यते । अन्यथा द्विवचनानुप- पत्तेः। एवं समाहारद्वन्द्वेप्येकत्वान्वयार्थ साहित्ये लक्षणावश्यकी। परं वितरेतरयोगद्वन्द्वे साहित्याश्रये लक्षणा, एवं च विभक्तः प्रकुत्यर्थगतस्वार्थबोधकत्वव्युत्पचिरपरित्यक्ता भवति । एवं स- रूपैकशेषस्थलेपि साहित्योपस्थित्या द्वित्वान्वय्यर्थे लक्षणेत्याहुः ॥ तन, प्रत्यक्षेणेव पदद्वयेनोपस्थिते ऽर्थद्वये द्वित्वान्वयसम्भवात् । योग्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य शाब्दबोधहेतुत्ने मानाभावात् विभक्तेः पदार्थतावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणसंख्याभिधायक- स्वाच्च । अत एव घटेन जलमाहरतीत्य सच्छिद्रेतरत्वेन न घटो- पस्थितिः किं तु घटत्वेनैव, घटश्च पटश्च स्त इति द्वित्वान्वयश्च । एतेन सुप्तिोरेकसंख्याभिधायकत्व लक्षणसामानाधिकरण्यनिय- HTRA STMini-A admi-AANIFE E Sanily २.

·भादृचिन्तामणेः मादेकत्वेनोपस्थिते द्वित्वान्वयासम्भवाचैत्रो मैत्रश्च गच्छत इ. त्यादौ चकारोपात्तसाहित्यान्वयिनि द्वित्वान्वयेन क्रियायां वा द्वित्वान्वयेन बोधः । अन्यथा एकत्वेनोपस्थिते द्वित्वान्वये एको द्वाविति प्रतीत्यापत्तिरिति परास्तम् । वस्तुतो यत्र सुबुपस्थाप्यसं. ख्या तिकुपस्थाप्यसंख्याविरोधिनी तत्र सामानाधिकरण्यानुपप- त्तिः । सुबद्वयोपस्थाप्यैकत्वद्वयस्य तिङपस्थाप्यद्वित्वेन विरोधा- भावाद् घटश्च पटश्च स्त इति प्रयोगो युक्तो न त्वेको द्वाविति तत्रैकत्वस्य विरोधित्वादिति। न च समाहारलक्षणायां पाण्यादीनां क्रियान्वयो न स्यादिति वाच्यम् । परंपरासम्बन्धेन पाण्यादी क्रियान्वयाङ्गीकारात् । के चित्तु एवं नयतत्पुरुषे ऽप्यघटः पट इत्यादौ घटप्रतियोगिकान्योन्याभावे नबो लक्षणा, तत्राप्यन्वयि- तावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य व्युत्पत्तिलभ्यत्वाद न्योन्याभावमात्रे लक्षणा । एवं च घटप्रतियोगिकान्योन्याभाव- पान् पट इति बोधः । एवं न घट इति वाक्ये ऽपि लक्षणैव । नना संसर्गाभावे शक्तत्वादिति दिक् ।। इति श्रीगागाभहकृते भादृचिन्तामणौ समासवादः ॥ अथ नबर्थो विचायते । घटो नास्तीत्यादौ घडपदस्य घट- प्रतियोगिकाभावे लक्षणा, ना तूपसर्गवल्लक्षणातात्पर्यग्राहक इति नास्त्येव नबर्थ इति के चित् ।। तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्य विरोधश्च नगर्थाः षट प्रकीर्तिताः ॥ इत्युक्तेः षट्स शक्तिरित्यन्ये । संसर्गाभाव एव नअर्थो न भेदः। घटो न पट इत्यादौ नमर्थभेदस्याभेदातिरिक्तसम्बन्धेन ।

·PER नबर्थः तपादः। पटे ऽन्वयासम्भवात्तद्देदवति लक्षणाया मावश्यकत्वात् । असा संसर्गाभाव एव नअर्थ इत्यन्ये । संसर्गाभावो ऽन्योन्याभावश्च : । तदात्म्यसंसर्गाव- 'च्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वं तादात्म्यारोपजन्यमतीतिविषया- भावत्वं प्रतियोग्यवच्छेदकदेशकालावच्छेदेन प्रतियोगिसमाना- धिकरणाभावत्वं वा अन्योन्याभावत्वम् । तदन्याभावत्वं संसर्गाभावत्वम् । आरोपश्च प्रत्यक्ष इव शाब्दोपि ग्राह्यः । तेनातीन्द्रियप्रतियोगिकाभाचे नाव्याप्तिः । अभावबुद्धौ प्रति- योग्यारोप एच नियामको न तु तदारोपसम्बन्धो नियामकः । तत्संसर्गे गौरवाद्, घटो भविष्यति नष्ट इत्यादौ प्रतीतिविषय. योः प्रगभावध्वंसयोनवर्थत्वायोगाकपाले घटो नेत्यादी अ- त्यन्ताभावस्यैव प्रतीतेः । अत्यन्ताभावान्योन्याभावावेव नवौँ न संसर्गाभावत्वेन तस्य शक्तिरिति पितृचरणाः । एतेन पीतघटवाति नीलघटो नास्तीति प्रयोगप्रत्ययौ न वा घटवति नीलो घटो नास्तीति प्रयोगः । तत्र च नवर्यान्वयितावच्छेदकस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमः । घटो नास्तीत्यत्र घटत्वस्योभ- यरूपत्वात् । कम्बुग्रीवादिमानास्तीत्यत्र कम्बुग्रीवादिमत्त्वमेक तथा । न च तस्यान्वयितावच्छेदकत्वेपि गौरवान्न प्रतियोगि- तावच्छेदकत्वमिति वाच्यम् । उपस्थितस्यैव प्रतियोगिताब- च्छेदकत्वे लाघवात् । अननुप्रविष्टत्वेन गौरवाभावात् । अन्व- यितावच्छेदकता च पर्याप्तिसम्बन्धेन बोध्या तेन घटवाति घर- पटौ. न स्त इति प्रत्ययप्रयोगो घटत्वपटत्वयोरन्वयिताव. च्छेदकत्वोप तत्पर्याप्त्यनाधिकरणत्वात् । द्वित्वस्यैव तादृशत्वेन प्रतियोगितावच्छेदकत्वाद् इति के चित् ॥ मन्ये कम्युग्रीवादिमाश्चास्तीत्यत्रान्वयितावच्छेदकं नमतियो- । FR RATORS ·भाइचिन्तामणेः गितावच्छेदकं गौरवात् । घटपटौ न स्त इत्यत्रान्वयितानव- च्छेदकमपि प्रतियोगितावच्छेदकं प्रतीतिबलादित्याहुः ॥ अत्र चाभावाधिकरणभूतलादिप्रकारकामावविशेष्यकबो- धे ऽधिकरणप्रकारकमतियोगिविशेष्यकबोधसामग्रीहेतुः । सा च सप्तम्यन्तभूतलादिपदसमाभिव्याहारः । एवमभावप्रका- रकाधिकरणविशेष्यकबोधे ऽपि तेन भूतलं घटे भूतले न घटः चैत्रः पचति न पचति चैत्र इत्यादिप्रयोगपत्य- याः । अन्यथा भूतलं न घटः चैत्रो न पाककृतिरित्यत्राधिकर- गवाचिसप्तम्यन्तपदाभावप्यत्यन्ताभावबोधः स्यात् । अत एव पृथिव्यां गन्धो न जलइत्यादौ गन्धविशेष्यक एव बोधः ।। अन्ये तु नो ऽभावमात्रे शक्तिः। शक्यतावच्छेदकं च लाघ- बादभावत्वम् । अतो नान्योन्याभावे लक्षणा। न चैवमपि घटप- दानीलघटत्वप्रकारकप्रतीतो घटपदलक्षणे वान्योन्याभावप्रकार- कमतीत्यर्थ नबो लक्षणावश्यकी । अन्यथा न घट इत्यत्राभावाप्र. कारकमतीतो घटः पटो नेति प्रतीत्यनन्तरं घटा पटो न वेति संशयः स्यात्, भिन्नप्रकारकत्वेनाभावनिश्चयस्यामतिबन्धकत्वा- छ । एवं वाक्ये प्रतिषेधस्थले ऽपि संसर्गाभावभतीत्यर्थ लक्षणाव- श्यकीति वाच्यम् । प्रतियोग्यधिकरणवाचकपदयोः समानविभ- क्तिकत्वस्यान्योन्याभावबोधहेतुत्वस्य तयोः प्रथमादिविभक्तिक- त्वस्यात्यन्ताभावबोधे हेतुत्वस्य च कल्पनया लक्षणाया अभावात् । यद्वा नसमभिव्याहारे यत्पदार्थयोराधाराधेयभावसंसर्गेणान्वयः। सत्रात्यन्ताभावप्रत्ययः । यत्राभेदसंसर्गेणान्वयस्तत्रान्योन्याभाव- भानषिति व्युत्पत्तिः । तेन न पचति चैत्र इत्यत्रात्यन्ताभावबो- धः मुवचः । किं चात्रात्यन्ताभावबोधो न नियतः । कदा चिद- स्मादेव वाक्याल्पाकानुकूलकृतिमानिनक्षेत्र इत्सन्योन्याभाव- ·तर्कपादः। '१५७ स्यापि बोधात्, अतस्तादृशतात्वर्यज्ञानात्तादृशो बोध इति न लक्षणावश्यकीति । न चैवं प्रतिषेधपर्युदासयोस्तुल्यत्वापत्तिः । इष्टापत्तेः । नानुयाजेषु न होतारं वृणीतइत्यत्र वाक्यभेदक- रोत्यनुषङ्गविकल्पपरिहाराणां पर्युदासबीजत्वात् । न तौ प. शावित्यत्र पशुपकरणाभावस्य निषेधचीजत्वात् । एवं च समासे वाक्ये वा कापि न लक्षणति के चित् ।। दीधितिकारास्तु संसर्गाभावत्वमन्योन्याभावत्वं च नमः शक्य. तावच्छेदकामिति नमो नानार्थत्वं, तथाप्यघट इति समासे ऽन्यो- न्याभाववदुपस्थित्यर्थ नबो लक्षणा । अत एव प्रतिषेधापेक्षया पर्युदासो दुर्बलत्वेन गीयते । नानुयाजेष्वित्यत्र प्रतिषेधेपि न विंकल्पापत्तिः।अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकत्वस्या- पि विशेषविधिनिषेधयोविशेषनिषेधाभ्यनुज्ञाफळकत्वनियमस्य ध्यपत्तिासिद्धतया विधिप्रतिषेधयोरुद्देश्यतावच्छेदकैक्ये विधेय प्रतिषेध्यतावच्छेदकैक्ये च विकल्पस्य युक्तत्वात् । यथातिराने षोडशिनं गृहाति नातिरात्रे षोडशिनं गृहातीत्यादौ न तो प- शौ करोतीत्यत्र च । तत्राप्यतिदेशशास्त्रस्य पशूद्देश्योनाज्यभा- गजन्योपकारविशेषविधिपरत्वेन विधिनिषेधयोरेकविषयत्वात् । नानुयाजेष्वित्यत्र तदभावेन वैषम्यात् । अतो ऽत्र पूर्वोक्तयुक्त्यै- व पर्युदाससिद्धिरित्याहुः ।। के चिन्तु निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकतया इष्टसाधनत्वेन प्र- मितस्य निषेधविषयत्वनियमः । एवं च . विध्यार्थव्यतिरे- कबोधकनिषेधेनानिष्टसाधनत्वं निष्फलत्वं वा निषेधस्य बो- ध्यतइत्युभयोः मापाण्यायोगात् ब्रीडिशास्त्रयवशास्त्रयोरिवा- शतः पाक्षिकप्रामाण्याङ्गीकारेण विकल्पापत्या सामान्यविधे- विशेषविधिसममिव्याहारेण तदितरपरत्वरूपपदासाङ्गीकार- ·१५८. भादृचिन्तामणे इत्याहुः ।। अत्रेदमाभाति । सर्वत्र नमर्थस्यान्वयितावच्छेदकावच्छि- अप्रतियोगिताकत्वव्युत्पत्तिः । अन्यथा नीलघटवति नेह घट इत्यत्यन्ताभावव्यवहारस्य, नीलघटो न घट इत्यन्योन्याभावव्य- वहारस्य चापत्तिः । न च पदार्थैकदेशस्य घटत्वस्य कथम- भावान्वयः । अभावस्यैव घटेन सममन्वये घटत्वावच्छिन्नपति- योगितायाः संसर्गत्वात् । सा च विलक्षणप्रतियोगिताविशेष इति के चित् । यत्रानुयोगिवाचकपदे सप्तमी तत्रात्यन्ताभाव- बोधः, यत्र प्रथमा तत्रान्योन्याभावबोध इति व्युत्पत्तिमाहुः॥ परे तु तादृशव्युत्पत्तेर्न पचति चैत्र इत्यादावत्यन्ताभावम- खये व्यभिचारादेवं वाच्यं, नवसमभिव्याहाराभावे यत्पदार्थयो- राधाराधेयभावसंसर्गेणान्बयस्तत्रात्यन्ताभावप्रत्ययः । यत्राभे- दसंसर्गेणान्वयस्तत्रान्योन्याभावभानामति । एवं च चैत्रः पच- नीत्यादावाख्यासार्थयत्नस्य समवायेन चैत्र भानम् । न पचती- त्यत्र यत्नाभावः । तत्सम्बन्धावच्छिन्न एवाधाराधेयभावनियाम- कस्वरूपसम्बन्धेन चैत्रे भासतइति । एवं चैत्रस्य धनामित्यत्रापि षष्ठयर्थ स्वामित्वस्य धने निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिता- काभावो विशेषणतया भासते । यदि तु स्वत्त्वं षष्ठय- थस्तदा चैत्रनिरूपितस्वत्त्वाभाव आश्रयतासम्बन्धेन भासतइति। एवं नअसमभिव्याहाराभावे यादृशप्रतियोग्यनुयोगिवाचकप- दयोर्विरुदावभक्तयर्थानवरुद्धयोरभेदान्वयव्युत्पत्तिः । तत्समाभि- व्याहृतनया ऽन्योन्याभावबोधः । अत एव समानविभक्ति- कप्रतियोग्यनुयोगिवाचकसमाभिव्याहृतनापदजन्यबुदिविषयत्व- मन्यान्यामावलक्षणापत्याहुः ।। अन्ये तु भूतले न घटा, पटोन पट इत्यत्र. भूत- ·CHANN FANARTH १५९ सकपादः । लाधिकरणको घटप्रतियोगिको भावः पटभातयोगिकभेदवान् घट इति बोधः । यत्र तु घटो नास्ति घटपटौ न स्त इति क्रियासमाभिव्याहारस्तत्र लडर्थवर्तमानत्वेन नअान्वयः, सत्रैव च भूतलाघयत्वान्वयः, एकत्वान्वयस्तु प्रथमान्त; घटपदार्थे, तथा च भूतलवृत्तिवर्तमानत्वाभावाश्रय एकस्वाश्रयो घटः, भूतलवृत्तिवर्तमानत्वाभाववन्तौ द्वित्वावच्छिन्नौ घटपटावि- ति बोधः । एवं जाती सत्ता नास्तीत्यत्र सत्ताभावो जाता- विति बोधो जात्याधेय इति वा बोध इत्याहुः ।। अत्र च सर्वत्र प्रातिपदिकार्थे नगर्थे घटपटादीनामभेदाति- रिक्तेन प्रतियोगित्वसम्बन्धनान्वयः । निपातेषु भिन्नव्युत्पत्ति- स्वीकारादिति के चित् । घटपदस्य घटप्रतियोगिके लक्षणाङ्गी- कारे न कोपि दोष इति दिक । इति श्रीगागाभट्टकृते भादृचिन्तामणौ नर्थवादः। उपसर्गरूपा निपातरूपाश्चोपशन्दाः । म, परा, अप, सम्, अनु, अब, निस, निर्, दुस, दुर्, वि, भा, नि, अधि, अपि, अति, सु, उद्, अभि, प्रति, परि, उप, इत्युपसर्गा द्वाविंशतिः । एतद्भिन्ना नयादयो निपाताः । प्रादीनां च धातुसमभिव्याहारएवोपसर्गत्वं निपातत्वं च । त- त्रापि कश्चिद्धात्वर्थमतिक्रम्य वर्तते । कश्चित्तमेव विशिनष्टि । यथा प्रस्थानं पराजयः प्रवेशो विजय इति । अत्र गमनजयाभा- वावुपसर्गार्थों, प्रविशतीत्यादौ तन्निष्ठः प्रकर्षः विजयतइत्यादौज- यत्यर्थे विशेषः । चादिनिपातानों केषां चित्केवलप्रयोज्यत्वोपि सहमयुज्यमानपदार्यान्वयित्वं तदर्थानाम् । यया । Hani Eainik ANTARNAME RAHIRE ·भादृचिन्तामणे तटस्थः स्वानर्थान्घटयति च मौनं च भजते विकारः कोप्यन्त डयति च तापञ्च कुरुते इत्यादी लोके मैत्रीवरुणः प्रेष्यति चान्वाहेत्यादौ वेदे स. मुच्चयः । चार्थो भावनान्वयी, घटं च पटं चानयेत्यादौ लोके यदग्नये चेत्यादिवेदे चोपपदार्थान्वयित्वं, तेनामिनिरूपितसमुच्च- यस्य प्रजापती विशेषणत्वेन समुच्चयस्य भावनान्वयाभावेन न विधिः, किं तु समुच्चयविशिष्टप्रजापतिविधिः । न चैवं गौश्चा- श्व इत्यत्र दक्षिणोद्देशेन समुच्चयविधिन स्थात् । इष्टापत्तेः । विशिष्टदक्षिणाविध्यङ्गीकारात् । तत्याश्च ऋत्विग्भ्यो ददातीति विनियोगश्चमसाध्वर्युव्यावृत्त्यर्थः । एतच्च दशमे स्फुटम् ॥ तत्रोपसर्गा-योतका न बाचकाः । प्रजयतीत्यादौ प्रकृष्ट- जयादौ जिधात्वादेर्लक्षणयेवोपपत्तेः, तत्र शक्तिकल्पने गौरवा- त् । प्रतितिष्ठतइत्यत्र गमने प्रशब्दार्थे विभक्तयर्थानन्वयमस- जात् । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् । न चैवं न. मोप्यभावे शक्तिर्न स्यादिति वाच्यम् । भूतलं न घुट इत्यत्र घट- पदलक्षितभेदस्य नामार्थयोभैदान्वयाव्युत्पत्त्या भूतले ऽनन्वया- पत्तेः । भेदस्य नअर्थत्वे तु निपातार्थांतिरिक्त तन्नियमान भे- दान्वयानुपपत्तिः । न च घटपदस्य घटभिन्ने लक्षणया भूतले. नान्वयोस्त्विति वाच्यम् । भेदप्रकारकबोधस्यानुभावकत्वादि- ति के चित् ॥ अन्ये तु धातौ शक्तिलक्षणयोरुपसर्गसमभिव्याहारतदमा- वहेतुकत्वस्य उपसर्गाणां द्योतकत्वशक्तेश्च कल्पनायां गौरवाट् वाचकतैव युक्ता । एवं चैवकारादावन्ययोगव्यवच्छेदायोगव्य- वच्छेदयोरिवकारादीनां सादृश्यादीनां शक्तिप्रदर्शनमुपपन्नम् । अत एवात्र होचावपन्त्यत एवोदपन्तीति वैदिकायोगस्य, तत्र- ।

·। तर्कपादः। वायाति इत एवाभिवर्तत इति लौकिकपयोगस्य, चोपपत्तिः । अतो वाचकत्वमित्याहुः ॥ त्वतलादिभावप्रत्ययानां घटत्वं पीत्वमित्यादौ घटत्वत्वेन घटत्वादिकमर्थः । घटत्वत्वं च घटेतरासमवेतत्वे सति घटनिष्ठा. न्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे सति समवेतत्वम् । अ. प्रेतरसमवेताभावनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभा- वसमवेतत्वे षट् शक्तयः । संसर्गः समभिव्याहारलभ्यः । सत्त्व- मित्यादावकदेशे लक्षणा । तत्र सदितरासमवेतत्वस्याप्रसिद्धः । एवं प्रमेयत्वमित्यत्रापि । एवमन्यत्राप्यूह्यम् ॥ के चित्तु भावप्रत्ययस्य धर्मत्वेन धर्म शक्तिः । धर्मत्वमा- धेयत्वं शक्यतावच्छेदकं, शक्ततावच्छेदकं तु स्वतळत्वादिकं न भावप्रत्ययत्त्वम् । घटत्वमित्यादौ घटधर्म इति बोधः। पटे घटत्वं नास्तीत्यत्र तु नबर्थस्य घटमात्रवृत्तित्वविशिष्टभावप्रत्ययार्थे धर्म ऽन्वयः। भावप्रत्ययसमभिव्याहृतनबः प्रकृत्यर्थमात्रवृत्तित्वविशि- धूप्रतियोगिताकाभावबोधकत्वव्युत्पत्तेः । एवं समासांद्युत्तरभा. वप्रत्ययपि नीलोत्पलत्वमित्यत्र नीलोत्पलधर्म इति बोधः । समा- सोत्तरभावप्रत्ययस्य प्रकृत्यर्थवृत्तित्वावशिष्टधर्मबोधकत्त्वव्युत्पत्त्या न रक्तोत्पले नीलोत्पलत्वमिति बोध इत्याहुः ॥ अन्ये तु कृत्तद्धितसमासोत्तरभावप्रत्ययस्य पदार्थतावच्छे- दकद्वयसामानाधिकरण्ये शक्तिः, लोके पाचकत्वमौपगवत्वं नी- लोत्पलत्वमित्यादौ वेदे च वैश्वदेवीत्वं निषादस्थपातत्वमित्यादौ पाककृतिपुरुषत्वयारुपगुसम्बन्धत्वापत्यत्वयो लत्वोत्पलत्वयो- विश्वदेवदेवताकत्वामिक्षात्वयोनिषादत्वस्थपतित्वयोः सामाना- धिकरण्यस्य विशेषणतया भानादिति ॥ अन्ये तु सामानाधिकरण्यस्योत्तरपदार्थतावच्छेदकविशेष- २१ ·भादृचिन्तामणे णतया भानम् । सामानाधिकरण्यमात्रे शक्तिः । प्रत्ययानां प्रक. स्पान्वितस्वार्थबोधकत्यनियमात् । प्रत्ययार्थप्राधान्यनियमस्य भावप्रत्ययार्थातिरिक्तसमासायतिरिक्तपरत्वात्तेन नीलत्वसमा. नाधिकरणमुत्पलत्वमिति बोध इत्याहुः ।। परे तु नीलादिपदस्य तत्समवायिनि लक्षणा । अभेदःसं- सर्गः। नीलत्वसमाय्याभिन्नसमवेतोत्पलत्वमिति बोध इत्याहुः ।। वैश्वदेवीत्यादितद्धितस्य देवतात्वविशिष्टे सर्वनामार्थे शक्तिः, सर्वनामार्थश्च बुद्धिस्थप्रकारविशेषावच्छिन्न पयस्त्वादि, एवं च प्रातिपदिकाविश्वदेवानां देवतात्वे देवतात्वस्य च निरूपकत्वे. न सर्वनामाव्यविशेषणत्वेनान्वयः । ससंवन्धिकत्वादेकदे- शान्वयेपि न दोषः । आमिक्षापदे तु प्रकाराविशेषोपस्थापने त. द्वितस्य तात्पर्यग्राहकत्वमिति माञ्चः ॥ के चित्तु तद्धितस्य सर्वनामार्थे शक्तिर्देवतात्वे तु निरूढ- लक्षणा, कृत्प्रत्ययानामाश्रयवाचिनां कृताविच विश्वदेवमातिष- पदिकार्थस्य लाक्षतदेवतात्वे ऽन्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्योंदित्याहुः ।। अन्ये तु तद्धितार्थो द्रव्याविशेष एव, देवतात्वंतुं प्रातिपदि- कार्यतद्धितार्ययोः संसर्ग इत्याहुः ।। परे तु देवतात्वमेव तदितार्थः, सर्वनामार्थस्य व्यक्तिन्या- येन बाध इत्याहुः ॥ अपरे तु तद्धितेनानिर्धारितविशेषद्रव्यसामान्यमतीतेन द्र- व्याविशेषवाचित्वं, किं त्वामिक्षापदादेव विशेषनिर्णय इत्याहुः ।। देवतात्वबोधकानि च देवताशब्दस्तद्धितश्चतुर्थी द्वितीया मन्त्रवर्णश्चेति, देवतास्तर्पयति मजापतिर्ब्रह्मा देवता इत्यादी रात्रिदेवतामेके नक्षत्रदेवतामेके इत्यादौ च द्रव्यत्यागोहे. श्यत्वरूपदेवतात्वस्य देवतापदवाच्यस्याम्चयः । धात्वर्थ- ·तर्कपादः। त्यागांशेनुगदः । एबमाग्नेय इत्यादिवदितस्य देवतात्वविशि- ष्टद्रव्यविशेषवाचित्वम् । न च द्रव्यविशेषवाचित्वमसिद्धमिति वाच्यम् । बुद्धिस्थप्रकारावाच्छन्नबाधकसर्वनामार्थे सास्यदेवतेति तदितविधेः । एवं च तद्धितस्य देवताखविशिष्टे बुद्धिस्थप्रकारे ऽष्टाकपालस्वादौ तव्यक्तित्वादौ वा शक्तिस्तदवाच्छिन्नस्य तु व्यक्तिन्यायेन लाभः । बुद्धिस्थत्वेन भानाभावात्तु न बुदिस्थवे शक्तिः । तेषां प्रकाराणां नानात्वेपि बुद्धिस्थत्वस्योपलक्षणत्वेन शक्तिग्रहसम्भवः, शक्तिग्रहोपलक्षणस्य न शक्यतावच्छेदकत्व- मिति दिक ॥ तदादिपदानां बुद्धिस्थित्वेन बुद्धिस्थे शक्तिमन च बुद्धिस्थमानये ति बोधापत्तिः, पदार्थस्मरणशाब्दबोधयोः समानमकारकत्वादिति वाच्यम् । पदान्तरें तादृशानियमे ऽपि तदादिपदेषु घटत्वादिरूपे. जैव पदार्थोपस्थिते शाब्दबोधस्य च कल्पनं फलानुरोधादिति के चित ॥ अन्ये तु तदादेर्घटत्वादिनैव शक्तिरिति नानार्यतेवेत्याहुः ।। त्वंपदस्य तत्कालीनसम्बोध्यत्वविशिष्टचैत्रादावस्मत्पदस्य तत्कालीनस्वतन्त्रोचारायतृत्वविशिष्टचैत्रादौ शक्तिः । स्वातन्त्र्य चान्यबोधतात्पर्येणानुबारयितृत्वं, तेनान्यतात्पर्येणोचारिते वा- ध्यस्त्वया मदचनात्स राजेत्यादौ लक्षणया सीताप्रतीतिर्न कवि- प्रतीतिरुचारयिमतीतिर्वा । अत्रापि संबाध्यत्वादिकं न भासते भासते चेति । वयं याम इत्यत्र स चाहं च त्वं च वयमिलेको पादन्यतात्पर्य केपि सर्वेष्वारोपितस्वातन्त्र्यप्रतीतिः । एवमिदमवच्छिन्न ऽदः पदस्य शक्तिः ।। यत्किचिच्छन्दस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन बुद्धिविषयत्वावशिष्ट- घटत्वाधच्छिन्ने शक्ति। यत्किञ्चित्प्राचीनमग्रीषोमीयाद यकि ·भादृचिन्तामणे: श्चित्सोमलिप्तमित्यादौ तथैव बोधात् । अत एव शक्यताच्छेद- कतावच्छेदकस्य विषयत्वस्यैक्यान वाक्यभेदः, यत्किञ्चिदा- नयेत्यादौ तु पर्याप्तिसम्बन्धनोपेतबुद्धिविषयत्वविशिष्टे लक्षणा॥ केवलकिञ्चित्पदस्याज्ञातप्रकारावच्छिन्ने शक्तिः ॥ एवं सर्वपदस्य पर्याप्तिसम्बन्धेन बुद्धचवच्छिन्ने शक्तिः । सर्वेषु घटेषु द्रव्यत्वमित्यत्र घटपर्याप्तिभानं, सर्वेषु घटेषु रूपमि- त्यत्र व्यापकत्वे लक्षणा । कस्यापि रूपस्य सर्वघटवृत्तित्वाभावा- त् । सर्वेष सत्त्वं प्रमेयत्वमित्यादौ भेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे लक्षणा । एवं सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासौ सर्व ब्रह्मणे परिहरतीत्या- दावपीति दिक् ॥ क्त्वाप्रत्ययस्य समानकर्तृकत्वे पूर्वकालत्वे च शक्तिरिति पै- याकरणाः ॥ नैयायिकास्तु भुक्त्वा वूजतीत्यादौ भोजनोत्तरकालीनं व्रज- नमिति बोधादुत्तरकालत्वे समानकर्तृकत्वे च शक्तिः । समान- कर्तृकत्वं समभिव्याहृतधात्वर्थजनकव्यापारयोरेकनिष्ठत्वं, तेन रथो गत्वा तिष्ठतीत्यादिप्रयोगः । उत्तरकालत्वं च तात्पर्य- विषयीभूताव्यवधानविशिष्टं बोध्यम् । तेनाय गत्वा स्वस्तिष्ठ- तीत्यादिप्रयोगः । मुखं व्यादाय स्वपितीत्यादौ समानकर्तृकत्व- मात्र सामानाधिकरण्ये वा लक्षणा । मुखं व्यादत्तइति वैपरी- सेन बोध इति कश्चित् । दर्शपूर्णमासाभ्याभिष्ट्वा सोमेन य- जेतेत्यादौ त्वव्यवहितत्वभानमिति दिक ॥ आयुधपदस्य यु- द्धसाधनत्वे शक्तिः । साधनत्वमात्रे लक्षणा । स्तोमपदस्य स्तो- त्रसधिनऋक्समुदाये शक्तिः । त्रिदादिपदानामभ्याससाध्यन- वस्त्वविशिष्टऋक्समुदाये शक्तिः । त्रिवृद्धहिष्ववमानमित्यत्रान- भ्यस्ते लक्षणा । एवं पञ्चदशादिपदानां संस्थापदस्य तद्विषय- ।

·तर्कपादः। १६५ कव्यापारोपरमे शक्तिः । आरम्भपदस्याद्यपदार्थे शक्तिरिति के चित् । आद्यप्रवृत्तौ शक्तिरित्यन्ये । आद्यत्वं तत्समानविषयकप्र. वृत्तिध्वंसव्यधिकरणत्वम् । एवमन्याम् ।। इति श्रीगागाभट्टकृतभादृचिन्तामणौ शब्दखडः ॥ "औत्पत्तिकस्तु शब्दस्यार्थेन सम्बन्धस्तृस्य ज्ञा- नमुपदेशो व्यतिरेकश्चार्थे ऽनुपलब्धे तत्प्रमाणं वा- दरायणश्चानपेक्षत्वात्"। एवं प्रत्यक्षादिलक्षणकथनेन तेषां धर्माधर्मप्रमायामकारण- त्वमित्युक्तम् । इदानीं चोदनासूत्रप्रतिज्ञातस्य विधिप्रामाण्यस्य परीक्षा क्रियते । कारणदोषबाधकज्ञानरहितमगृहीतग्राहिज्ञानं प्र- मेति पूर्वयुक्तम् । विधिजन्यज्ञाने तथात्वमस्ति न वेति चिन्ता । तत्र पूर्व पक्षः । नैतादृशममाजनकत्वं विधीनां सम्भवति, स्व. यामुष्मिकलकर्मबोधकानामपूर्वकल्पकार्थापतिरूपप्रमाणसा- पेक्षतया निरपेक्षतज्जनकत्वरूपप्रामाण्यासम्भवात् । ऐहिकफ- लचित्रादिकर्मबोधकानामपि प्रत्यक्षादिप्रमाणान्तरेण बाधात् । नहि तत्रापि द्वारभूतादृष्टकल्पनं, मानाभावात् । कारीर्यादौ ता. स्कालिकफलदर्शनात् हिरण्यधारणस्य भ्रातृव्यदुर्वर्णत्वजनने दृष्टद्वारत्वसम्भवे तत्कल्पनायोगाच्च । अतो न बाधकराहित्य- म् । स एष यज्ञायुधी यजमानो ऽजसा स्वर्ग लोकं यातीत यज्ञायुधपदवाच्यस्यादिसंयोगविशिष्टस्य यजमानशरीरस्य दाहेन भस्मीभूतस्य स्वर्गलोकगमनवादस्याशक्यपरिहारः प्रमाणान्तरवि- रोषः। किं चात्र कारणदोषो.ऽप्यस्ति । तथाहि । विधिस्थलो- ।

·१६६ भादृचिन्तामणे मादिपदानां स्वार्थेन संयोगतादात्म्यादिसम्बन्धासम्भवात् प्र. त्यायकत्व सम्बन्धः । तचायं शब्दो ऽस्य वाचक इति पुरुषा- न्तरापदेशाधनिमवार्थज्ञानम् । एवं च विधिवाक्यार्थज्ञानस्य पु. रुषोपदेशाधीनत्वेन पुरुषाणां च भान्त्यादिसम्भवेन कारण- दोषवत्वम् । न च पदपदार्थयार्नित्यः स्वाभाविकः सम्ब- न्धः सम्भवति । प्रथमश्रवणे ऽप्यर्थप्रत्ययप्रसङ्गात् । आधु- निकैः पुरुषैरिदं पदमत्र शक्तमिति व्यवहारकरणाच्च । न चा- धुनिकैः पुरुषैनित्यस्य सम्बन्धस्योपदर्शने ऽपि न तत्कल्पनाम- ति वाच्यम् । आधुनिकैरकल्पनपि सर्गाचकालिकपुरुषे न त. कल्पनासम्भवः । न च सर्गादौ मानाभावः । “स ऐक्षत बहु- स्यां मनायेय"मिति "नासदासीनो सदासी" दिति श्रुतेरेव मानत्वात् । तथा च । सर्गादौ भगवता स्थावरं जामं जग- द्धर्माधर्मों च सृष्ट्वा व्यवहाराय तत्तच्छन्दानां तेनतेनार्थेन स- म्बन्धं कल्पयित्वा धर्माधर्मप्रतिपादकपदे वेदान्कल्पयित्वा हि- रण्यगर्भादिभ्यः प्रतिपादितास्तरन्येभ्य इत्येवमुत्तरोत्तरं शब्दा- र्थप्रतीतिरिति ॥ सिद्धान्तस्तु प्रथमे श्रवणेऽर्थप्रत्ययाभावस्य नित्यसम्बन्धान- बगममूलकत्वेनोपपत्तेरीदृशार्थकल्पने मानाभावात् । सर्गत एक- रूपस्यानुभवसिद्धत्वेन सर्गादौ नाशाभावान्मन्त्रार्थवादेतिहा- सपुराणानामपि पौरुषेयसम्बन्धापेक्षितया पौरुषेयतया च शा- क्यग्रन्यवदतीन्द्रियार्थे प्रामाण्यासम्भवेनाप्रमाणपतिपादितसर्गा- देचुरातत्वात् । अतो न सर्गादिकाले पदपदार्थसम्बन्धकारक सम्भवानि । किं च सर्वपदानामर्थानां च सम्बन्धसिद्धौ वाक्येन तत्सम्बन्धकरणं स्यात् । अज्ञातार्थसम्बन्धकपदघटितवाक्येन तदसम्भवात् । न चैनं श्रोतृणामप्रसिदसम्बन्धत्वात्सम्बन्धवि- ·- तर्कपादः । शेषकथनमध्यनुपपत्रमिति वाच्यम् । सतः सम्बन्धस्योपाया- भावाददातस्य वाक्येन ज्ञापनसम्भवात् । वृद्धव्यवहारेणैत्र सम्बन्धझानसम्भवे तज्ज्ञापकवाक्यकथनस्थानावश्यकत्वाच्च । तस्मान पौरुषेयः सम्बन्ध इति सम्बन्धस्य नित्यतया पुरुषापे- क्षा नास्तांति सिद्धं चोदनापामाण्यम् । न च तथापि चित्रादी- नामनन्तरफलादर्शनेन विसंवादादमामाध्यमिति वाच्यम् । शंन्दो- क्तसाधानत्वमात्रस्यापूर्वद्वारेण कालान्तरेपि तैलपानवसम्भवे- नाविसंवादात् । अपूर्वद्वारकत्वस्याङ्गप्रधानमेलनान्यथानुपपत्या वाक्यार्थबोधे संसर्गलभ्यत्वात् । पशूत्पत्तिमात्रस्याफलतया तदु. पयोगस्य फलत्वेन तत्पर्यन्तस्यापि द्वारकल्पनावश्यम्भावनापू- वबोधाच्च । अतो न विसंबादः । न च तथापि स एष यज्ञा- युधीत्यत्र दृष्टविरोधादप्रामाण्यमिति वाच्यम् । शरीरशरीरिणाम- त्यन्तभेदाभावेनैव तत्पदव्यपदेश्यस्य शरीरस्य यज्ञायुधैः परम्प रया यज्ञायुधबत आत्मनः स्वर्गगमनलिप्सितभोगोत्पादाविरोधा- भावात् । फलाचकफलभोक्तृवाचकपदयोः सामानाधिकरण्य- स्या "नि चिनुत ऋभ्नोत्येव" "द्विरात्रेण यजते स्वर्गमेव लोक- मेवे" त्यादौ बहुशो दर्शनात् । एवमत्रापि यजमानः स्वर्ग यातीत्युपपनम् । एवं सङ्कल्पादेवास्य पितरः समुत्तिष्ठन्तीति सङ्कल्पनिहारतकर्तृत्वबोधकषष्ठया ऽऽत्मनः सङ्कल्प प्रति कर्तृत्व- म् । न च व्यापकस्य स्पन्दोन सम्भवतीति वाच्यम् । प्रयत्नद्वारा प्रयोजकत्वसम्भवात् । सर्वधात्वर्थस्य क्रियात्वेन तत्र कर्तृत्वस- म्भवाच्चेति । तस्मात्कारणदोषबाधकज्ञानरहितागृहीतग्राहित्वेन वेदमामाण्यम् । बादरायणग्रहणं पूजार्थम् ॥ नित्यस्तु स्यादर्शनस्य परार्थत्वात् ।।

·. । १६८ भादृचिन्तामणेः ननु कथं पदार्थसम्बन्धस्य नित्यत्वम् । वर्णानामनित्यत्वे- न पदानामप्यनित्यत्वात् । तथाहि । वर्णा अनित्या, यत्नान- भिव्यगचन्वे सति प्रयत्नोत्तरमुपलभ्यमानत्वाद्, घटाादवदित्य- नुमानेनानित्यत्वम् । न च स एवायं गकार इति प्रत्यक्षरूपमत्य' भिक्षाबलेनाभिव्यङ्गयत्वकल्पनमिति वाच्यम् । उत्पन्नो गकारो विनष्टो गकार इति प्रतीत्या प्रत्यभिज्ञाया एव जातिविषयत्व- स्य कल्पनात् । अत एव कदा चित्तज्जातीयोयमिति प्रत्यभिज्ञो- पपद्यते । अन्यथकव्यक्तिकत्वेन तज्जातेरभावात्ताशप्रत्यंभि- ज्ञानुपपात्तः । स्वरूपेण जात्युपस्थिती सोयमिति प्रत्यभिज्ञा जातित्वेन जात्युपस्थितौ तज्जातीयो ऽयमितीति विशेषः । किं च जात्यतिरिक्तस्यैकस्य मूर्तस्य युगपन्नानादेशोपलंम्भो नास्ती- त्यनुभवः । एवं च वर्णानां युगपन्नानादेशोपलम्भाद्भदसिद्धिः। तस्मात्मत्यभिज्ञाबाधेनानित्यत्वसिद्धिारीत चेन्न । अनभि: व्यङ्गयत्वस्यासिद्धतया हेतोरसिद्धः । प्रयत्नाभिव्यङ्गयत्वस्यै- वाङ्गीकारात् । न च श्रोत्रनिष्ठग्रहणयोग्यताजनकसंस्कारोत्पाद- कत्वेन तनिष्ठग्रहणप्रतिबन्धकदोषनिराकरणेन चाभिव्यञ्जक- स्वे श्रोत्रस्याकाशाहंकारदिगन्यतमरूपस्य नित्यव्यागकशब्दस्य वा संस्कृतत्वात्सर्वग्रहणापत्तिरिति वाच्यम् । अवच्छेदककर्ण- शष्कुल्यामेव संस्कारोत्पत्त्यङ्गीकारात् । उत्पत्त्यादिप्रतीतेरभि व्यञ्जकध्वनिस्वरादिविषयत्वेन प्रत्यभिज्ञाया जातिविषयकत्वा- योगाच्च । न चानेकोत्पादादिप्रत्ययानां विषयभेदकल्पनमपक्ष्य- कस्याः प्रत्यभिज्ञाया एव विषयभेदकल्पनमुचितमिति वाच्यम्। उत्पादविनाशप्रत्ययवद्भेदाभेदप्रत्ययस्यापि मानात्वात् । भेदस्या- न्योन्याभावव्यावर्तकधर्मादिरूपतया नानात्वेन तदभावप्रत्यय- स्यापि नानात्वात् । धनीनां भेदस्योभयसिद्धत्वेन गकारादि.

·तर्कपादः। व्यक्तिकल्पनाधिक्याच्च । के चित्तूत्पादाविनाशप्रत्यययोर्धान्तित्वकल्पने व्यञ्जकध्व- निनिष्ठयोस्तयोः परंपरासम्बन्धेन वर्णानष्ठं भानमभ्युपेयम् । तथा च परंपराघटकवायोरपि विषयतापच्या गौरवम् । प्रत्यभि- ज्ञाया गत्वगकारभेदविषयिण्या जातिविषयत्वकल्पनेपि नाति- रिक्तविषयताकल्पनामिति लाघवमाहुः ।। तदपि . गकारादिव्यक्तितत्मागभावध्वंसकल्पनागौरवेण निरस्तम् ॥ चिन्तामणिस्तु तारत्वमन्द्रत्वविरुद्धधर्माध्यासेन प्रत्यभिज्ञा- यान प्रामाण्यं सम्भवतीति जातिविषयत्वं तस्याः। तथाहि । सजा- तीयसाक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकतया तत्पतिबध्यतावच्छे- दकतया वा गत्वादिव्याप्यनानातारत्वमन्द्रत्वादिजातिसिद्धौ पूर्वगकारापेक्षयोत्तरगकारो मन्द्र इत्यनुभवः पूर्वापरगकारयोरैक्ये न सम्भवति । अतो ऽस्ति गकारयोर्भेदः । एवं गकारनिष्ठशु- कपुरुषजन्यतावच्छेदकवैजात्यभेदेनापि तद्भेदः । अन्यथा त- च्छ्रवणे शुकायनुमितिर्न स्यात् । अतः प्रत्यभिज्ञाया एच जा- तिविषयकत्वकल्पनमित्याह ।। तदपि "मारुतस्तूरसि चरन्मन्द्रं जनयति स्वरम्" इत्यक्षरशिक्षायों मन्द्रत्वादिधर्मस्य स्वरनिष्ठत्वोक्तरकिंचि- त्करम् ॥ अन्ये तु वर्णो ऽनित्यः । स्वाधिकरणनिष्ठाधेयतानिरूपक- त्वसम्बन्धावच्छिन्नव्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावप्रतियोगिगुणत्वात् । संयोगसंम्बन्धावच्छिन्नमतियोगिताक- गगनपरिमाणाभावमातियोगिनि व्यभिचारवारणायांधेयतानिरू- २२ ·१७० भादृचिन्तामणेः पकत्वसम्बन्धावच्छिन्नेति । उभयाभावप्रतियोगिनि तत्रैव. व्य. भिचारवारणाय व्यासज्येति । ईश्वरज्ञानस्य नाव्याप्यवृत्तित्वम् । संयोगाभावस्य न गुणत्वमिति । संयोगदृष्टान्तेनानित्यत्वमाहुः ॥ तदपि गुणत्वाभावेन हेत्वसिद्धया प्रत्युक्तम् । वर्णात्मकशब्द.. स्याकाशवव्यापकत्वेन द्रव्यत्वाङ्गीकारात् । सामान्यवत्त्वे सति म. नोभिन्नेन्द्रियजन्यलौकिकपत्यक्षविषयत्वादिति हेतुस्त्वाकाशका- लदिशां षडिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षविषयत्वेनानैकान्तिकः । इष्यते हि विशेषगुणसम्बन्धित्वेनात्मन इच बाह्यविषयसम्बन्धित्वेन काला- दिप्रत्यक्षम् । इदानीं घटो ज्ञातो घटाकाशे ध्वनिरुत्पन्न इत्याध. नुभवात् । अतो नानित्यत्वम् ।। यत्तु वर्णानां नित्यत्वे युगपन्नानादेशोपलम्भो न स्यादि. त्युक्तम् । तन्न । आदित्योपलम्भवत्तदुपपत्तेः । एकस्यैवादि: त्यस्य दूरस्थतया सर्वैः स्वसांमुख्येन ग्रहणम् । एवं व्यापकव- र्णानामपि तत्तद्ध्वनिभिस्तद्देशाभिव्यक्तानां स्वसामीप्योन्मुखा- दिक्रमेण च ग्रहणमुपपन्नम् । तस्मानित्यः शब्दः । अनुमानं च नित्यः शब्दः, ध्वनिभिन्नत्वे सति श्रावणत्वात, शब्दत्ववत् । अ- नेनैवानुमानेन वर्णानां द्रव्यत्वसिद्धिः । न चैवं संश्यं गुर्जरीति प्रत्याभज्ञानाद् ध्वनीनामपि नित्यत्वं स्यादिति वाच्यम् । रथ- न्तरादिगीतीनां नित्यताङ्गीकारेणेष्टापत्तेः । वर्णाभिव्यञ्जकध्व- नीनामेवानित्यत्वाङ्गीकारात् । गुर्जयादीनां तु वर्णाभावेपि प्रती- यमानानां रथंतरादिवत्र गीतिरूपता । अतस्तेषामपि न बा- धकम् । दर्शनस्य, उत्पत्त्यादिदर्शनस्य, परार्थत्वाद्, ध्वनिविषय- वादित्यर्थः । उत्पत्तौ वा वचनाः स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् ।।

·तपादः। १७१ तद्भूतानां क्रियार्थेन समाम्नायोर्थस्य तन्निमित्तत्वात् ।। नन्वस्तु पदपदार्थयोस्तत्सबन्धस्य च नित्यत्वम् । तथापि वाक्यस्य वाक्यार्थप्रतिपादकत्वासम्भवान्न प्रामाण्यं सम्भवति । तथाहि । न तावद् घटादिपदानां प्रत्येकं घटादिकर्मकत्वरूपवा. क्यार्थप्रतिपादकत्वं सम्भवति । अनन्तवाक्यार्थसाधारणपदानां वाक्यार्थविशेषसम्बन्धसम्भवात् । एतेन पदसंघातरूपवाक्यस्य प्रत्यायकत्वमपास्तम् ।तर्हि वाक्यस्य वाक्यार्थप्रतिपादकत्वासम्भ- वान्न प्रामाण्यं सम्भवतीति चेद्, अत्र वैयाकरणाः । कृष्णैहि रक्षेनमित्यादौ वाक्ये पदरूपा- वयंवविभागे मानाभावादेकारघटितानुपकिस्यागमनवाचकस्या. त्र सत्वे मानाभावाच्च न पदसमुदायस्य वाक्यत्वं, किं त्व- वयविरूपं तस्यैव विशिष्टार्थशक्तिः, स एव वाक्यस्फोटः । एवं च एक वाक्यं सूक्ष्मं वाक्यं महद्वाक्यामित्याद्यबाधितसंख्यापरि- माणा प्रतीतिरुपपद्यते । अन्यथा पदसमुदायस्य वाक्यत्वे समुदा. यस्य समुदाय्यपेक्षया भेदाभावात्तत्प्रतीत्यनुपपत्तिः । अतो वाक्ये शक्तिः । एवं घटेनेत्यादिपदे प्रकृतिप्रत्ययावभागे तदंशे च श- क्तिकल्पने मानाभावादवयविरूपपदस्यैव शक्तिरूपः स्फोटः । एवं भवतिपर्चतीत्यादौ भूधातुलडाद्युपस्थितौ मानाभावादानुष- वविशिष्टवर्णानां शक्तिरिति वर्णस्फोट इत्याहुः ॥ तन्मन्दम् । विस्मृतपूर्ववर्णस्यान्तिमवर्णस्मृतिमतः पदार्थप्रत्य- याभाववत्पदार्थस्मृतिमतो विस्मृतपूर्वपदस्य वाक्यार्थप्रत्ययाभावा- पत्तेस्तत्तत्पदार्थस्मृतिवशेन पदानुमानावलम्बे मानाभावाच्च । कि चैत्र पदार्थवद्वाक्योंपि निर्भागः स्यात् । तदा BASANA Hity SARATHI NET HASTRI SAMA Khana १॥ RE SHARANASALES Anthan SEARRANIK MANANDH INS ARMAP ANA Hal ANTARA SHAKIRTANTRA (avana pur R Rawat ·१७२ भादृचिन्तामणे । प्रसङ्गो बाधतन्त्रोहप्रदेशाधिक्रियागमाः। प्रयुक्तशेषभेदाश्च न कल्पेरनिति स्थितिः ॥ इति।वाक्यस्य निरवयवत्वं तु पठ्यमानश्लोकार्थानवबोधे सति तदवयवपदार्थप्रदर्शनेन जायमानेन श्लोकार्थानुभवेन विरुद्ध- त्वात् मत्युक्तम् । पूर्वमज्ञाताया वाक्यशक्तेर्वाक्यार्थानुभवजनक- त्वायोगात्पूर्व ज्ञानकल्पने स्मारकत्वापत्तिः। वाक्यशक्तिज्ञानं तद्धे. तुकवाक्यार्थानुभवश्चैकदा विरुद्धौ। एवं पदानामपि निरवयवत्वं प्रत्युक्तम् (धातुप्रत्ययविभागानभिज्ञस्य बोधापत्तेः । एवं वर्णस्फो- टोपि स्फोटवणेषु शक्तिकल्पनगारैवमपेक्ष्य धातुप्रत्ययोपस्थापक- त्वकल्पनालाघवेन निरसनीयः। धातुप्रत्ययानभिज्ञस्य यङन्तपदैः पदार्थानुपस्थितेश्च । एकत्वमहत्वपतीतिस्तु एको महान्धान्यरा- शिरितिवदौपाधिकी। अतो न वाक्यस्फोटरूपा वाक्यशक्तिरिति ।। के चिन्तु पदानामितरपदान्विते शक्तिः । इतरपदार्थश्च तत्समाभिव्याहारेण विशषितो ऽननुगत एव । एवञ्चाकामाक्षेत- योग्यसन्निहितार्थाभिधायकानां पदानां वाक्यार्थप्रतीपादकत्व- मित्याहुः॥ गुरवस्तु कार्यान्वयस्य वाक्यार्थतया पदानामेव कार्यान्विते अनुमाविका शक्तिः । स्मारिका च जातिगुणादौ । अनुभाव. शक्तिग्रहे च स्मारकशक्तिज्ञानस्य हेतुता, तेनोपपत्न वाक्यार्थे श- क्तिः । तथाहि । प्रयोज्यवृद्धप्रयोजकवृद्धव्यवहारेण शक्तिं गृ- हुन् बालः प्रयोज्यवृद्धप्रवृत्तेश्र्च मातृस्तन्यप्रवृत्तिदृष्टान्तेन कार्य- ताज्ञानजन्यत्वमनुमाय तज्जनकापेक्षायां प्रयोजकवृद्धवाक्यान- न्तर्यात्तस्यैव हेतुत्तां ज्ञात्वा तत्रत्यपदानां कार्यान्विते शक्तिं जा- नाति, तत आवापाद्वापाभ्यां तत्तत्पदार्थे शक्तिं जाननपि पूर्वा- वधृतां कायान्वितशाक्तं न बाधते । एवं च पदानां कार्यान्वित- ·तकंपादः। १७३ वाचकत्वादन्वयेपि शक्तिरित्याहुः ।। एतन्मतद्वयमपि इतरान्विते कार्यान्विते वा तस्यापि शक्ति- ग्रहस्य गौरवप्रतिसन्धानदशायां चन्द्रतारकापरिमाणज्ञानवद् 'बाधसम्भवात्कार्यवाचकपदसमभिव्याहाराभावे शाब्दबोधानुद- यप्रसङ्गाच्च न युक्तम् ॥ नैयायिकास्तु घटत्वपकारकघटविशेष्यकप्रत्यक्षादौ समवा. यादेवि घटकर्मप्रकारकानयनविशेष्यकशाब्दवधेिपि निष्ठत्वादेः संसर्गतया भानं सम्भवति । प्रकारविशेष्ययोरेव शाब्दत्वात्संस- गस्योभयसमभिव्याहारगम्यत्वात्संसर्गमर्यादालभ्य इत्याहुः ।। सिद्धान्तस्तु घटमानयेत्यादौ घटपदोपस्थित घटसामान्य- स्यानयनान्वयबाधासम्भवाद् घटानयनविशेष एव वाक्यार्थः, स च लाक्षणिकः, अतो लाक्षणिक एव वाक्यार्थः । तत्र च नामसु कारकविशेष्यता सर्वत्र च भावनाविशेष्यतति नियमः स्मृतिगम्यः । एतेनाख्यातसमभिव्याहारे प्रथमान्तार्थविशेष्यक- बोधनियमं वदन्तस्तादृशनियमे मानाभावेन परास्ताः । नहि प्रथमान्त पदार्थस्य प्राधान्यबोधकं स्मृत्यादि मानमास्ति । वा. क्यार्थसंसर्गस्योभयाविधत्वेन विनिगमनायोगात् । तथा च ला- क्षणिकवाक्यार्थे पदसमुदायरूपवाक्यस्य पदजन्यपदार्थोपस्थि- तिद्वारा जनकत्वमिति वाक्यस्य वाक्यार्थबोधे प्रामाण्य मिति युक्त विधीनां धर्मे मामाण्यम् ॥ वेदांश्चैके सन्निकर्ष पुरुषाख्याः ॥ उक्तं तु शब्दपूर्वत्वम् ॥ नन्वस्तु पदानां पदपदार्थसम्बन्धस्य च नित्यत्वं, वाक्या- ·१७४ भादृचिन्तामणेः र्थप्रमितेश्च वाक्यजन्यतया विधीनां प्रामाण्यं, तथाप्यानुपूर्सि- पवेदानां नित्यत्वासम्भवात्काठकादिसमाख्यया तत्कर्तृकत्वनि- श्चयाच्च पौरुषेयत्वं सम्भवति । पुरुषे च दोषसम्बन्धसम्भाव- नया न प्रामाण्यं सम्भवति । तथाहि । वेदः प्रागभावप्रतियो- गितावच्छेदकधर्मवान् वाक्यत्वाद्, भारतवदित्यनुमानेन पौरुषे. यत्वम् । न च सामान्यधर्मस्य प्रागभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वे. न वेदत्वस्यातथात्वादसिद्धिरिति वाच्यम् । वेदत्वस्यातादृश. स्वेपि इदानीन्तनवेदत्वादीनां तदवच्छेदकतया नासिद्धिः । अन्यथा घटादीनामपौरुषत्वप्रसङ्गः । वस्तुतो वेदत्वं प्रागभावप्र- तियोगितावच्छेदकं कार्यवृत्तिधर्मत्वात् । तद्धस्त्ववादत्यनुमाने- न वेदत्वस्यापि तथात्वात् । अतो वेदानां पौरुषेयत्वम् । एवं च काठककालापकादिसमाख्या बवरः मावाहाणरकामयतत्याद्य- नित्यसंयोगोप्युपपद्यते । तदुक्तं, सन्निकृष्टकाला वेदा इदानी- न्तना इति । तत्र चास्मदादीनां कर्तृत्वासम्भवाव्यासादिवदी- श्वर एवं कर्ता।एवं च त्रयो "वेदा अजायन्तेत्यग्नेक्रनवेदो वायोर्य- जुर्वेद" इत्यादिदर्शनमुपपद्यते अतो न स्वतः प्रामाण्यमिति चे- द, न । उक्तानुमानस्य वेदत्वं न प्रागभावप्रतियोगताच्छेदक सामान्यधर्मत्वादित्यनुमानेन सत्प्रतिपक्षितत्वात् । प्रतियोगिता वच्छेदकभेदाभावेन सकलघटप्रागभावैक्ये प्रतियोग्युत्पत्तिनाश- त्वासम्भवेन च नित्यत्वापत्तेः । इष्टापत्तौ तूत्पन्नस्य पुनरुत्पत्ति प्रसङ्गः, प्रागभावनाशस्वीकारे घटानुत्पत्तिप्रसङ्गः । अवयवंश- स्तनाशस्वीकारों निरवयवत्वादेवायुक्तः । प्रतियोगिभेदेनाभा- वनात्विकल्पने संसर्गाभावान्यान्याभावयारेक्यप्रसङ्गः । अतो न सामान्यधर्मस्य प्रामभावप्रतियोगिताच्छेदकत्वम् । प्रथमा- नुमानमापि वेदाः पागभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्माभाववन्तो, ·- - तर्कपादः । उस्मर्यमाणकर्तृकत्वाइ, आत्मवदित्यन्वपिना अस्मयमाणकर्तृक वाक्यत्वादिति व्यतिरोकिणा च सत्प्रतिपक्षितम् । वेदशून्यका- लाभावेन वेदमागभावासिद्धेश्च । तथाहि । पूर्वकालो न वेदश- न्यः कालत्वाद्, वर्तमानकालवत् । पूर्वकालीनं वेदाध्ययनं गु. ध्ययनपूर्वकं, वेदाध्ययनत्वाइ, इदानीन्तनवेदाध्ययनवम् । वे- दान पौरुषेया, अस्मर्यमाणकर्तृकत्वादत्यनुमाननापारुषेयत्वास- द्वेश्च । नन्वस्मर्यमाणकर्तृककूपादौ व्यभिचारः । तत्रापि सा- मान्यतः कर्तृस्मरणात् । अतः पौरुषेयत्वासम्भवादपौरुषेयत्व- म् । एवं “वाचा विरूपनित्यये" ति श्रुतिः ॥ स्वयंभूरेष भगवान् वेदो गीतस्त्वया पुरा । शिवाद्या ऋषिपर्यन्ताः स्मारो ऽस्य न कारकाः ॥, इति स्मृतिश्चोपपद्यते। काठकादिसमाख्या तु श्रुतिस्मृतिवि- रोशात्प्रवचनानिमित्तत्वेनोपपादनीया । अग्नेक्रग्वेद इत्यादिश्रु- तिरपि अग्निना ज्ञापितइति व्याख्येया । अनित्यसंयोगोऽपि प्रवाह नित्यतामादायोपपादनीयः ॥ प्रवाहनित्यत्वं च सजातीय- प्रागभावसमव्याप्तसजातीयध्वंसकत्वरूपम् । यद्वा बहुक्षीरादिवा- क्यवदसत्यकथादिना विधेयस्तुतिपरत्वेनोपपादनीया । अतोऽपौ- रुषेया वेदा इति सिद्धं वेदप्रामाण्यम् ॥ विश्वामित्रकुलध्वजः समभवद्यो भट्टनारायण- स्तद्वंशस्य करितां दधदयं विश्वेश्वराख्यः कृती ।। गागाभट्ट इति प्रथान्दिनकरात्माप्तः पितुालनात् तद्ग्रन्थे प्रथमादिमोइघिरभवच्छ्रीभादृचिन्तामणौ ॥ १ ॥ अहो बहु परीक्षितुं निकषणीयमेतन्निजे न मत्सरकदृष्णिते कपशिलानिभे चेतसि ॥

·१७६ भादृचिन्तामणेः परं तु हृदयालुभिः खलु दयालुभिः स्थाप्यतां महाद्भुतरसाम्बुधौ निजकृपानिधौ मद्वचः ॥ २ ॥ इति भट्टकुलावतंसमीमांसकमहामहोपाध्याय श्रीगागाभदृकृतभाट्टचिन्तामणौ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥ संपूर्णोयं भाट्टचिन्तामणेस्तकंचरणः ॥