·श्री
अयंदशप्रकरणग्रंथः
कोटग्रामस्थ केणीत्युपाव्ह नारायण सूनु
लक्ष्मणेन युति स्मृति पुराणेति हासा-
दिमान्यग्रंथोक्त वचने
विरच्य
वेदशास्त्रसंपद्विराजमानमनकीकरो पाभिधभीमा-
चार्याणां घगयेत्युपाम्ह परशुरामशास्त्रिणां-
च सहायतया संशोध्य.
मुंवय्याम्.
विनंदारिभूमितेशाके १७९३ पीपकृष्णाष्टम्यां निर्णयसागरा-
भिधाने मुद्रायंत्रेकित:
हाग्रय
इसवी सन १८६७ चा आक्ट २५, प्रमाणे नोंदून सर्व प्रकारचा
हक प्रयानि आपणाकडेस ठेविला माहे.
किमत रुपये ॥

·॥श्री॥
दशप्रकरण.
हाग्रंथ
कोट लक्ष्मण नारायण केणी शास्त्री
पानी
अनेक मान्य ग्रंथांच्या आधाराने
रचून
वे.
• शा० रा. रा. भीमाचार्य झळकीकर
व
परशुराम शास्त्री धगवे
यांच्या
साह्यतेनें शुद्ध करून
मुंबामध्ये
"निर्णयसागर" छापखान्यांत छापिला.
.
शके १७९३
सन १८०
किंमत रु.॥

·श्री अयंग्रंथः श्री- मत्परम- हंस परिव्रा- नकाचार्य कुलति- लक ययादाटांग योगसंप न्न पदवाक्यप्रमाण पारावार पारंगत सर्वतंत्रस्वतंत्र श्रीमद्वेष्ण- वसिद्धांत प्रतिष्टापनाचार्य श्रीमद्ववासर घुपतिदेवदिव्य श्रीपादपद्माराधक श्री- मद्विषुधंद्रतीर्थ श्रीपादकरकम- लसंजात श्रीमत्सुमतींद्र- तीर्थ श्रीपादवरकुमार- क श्रीमद्भुवर्ने द्रतीर्थ श्री. पादकमलयोर्मयातिनम्रतया प्रीत्युत्कर्पणच 'समपि तोस्ति.

·प्रस्तावना. भरतखडे तापणजनानां राज्यप्राप्ती तेषामत्रागमनेंनभरत' खंडस्छजनाना मनेक विद्या, कला, कौशल्यादिषु बुद्धिरधिकतरासीत्. तत्रापि; वार्तापत्रमफटनंचायमपरोमहान् लाभ: यस्मात्, पूर्वतावद्विप्र- तिपन्नस्य विषयस्य निर्णयार्य सभायां पंडितानां मुखतो वादविवादा अमंचलन, तयापि; तादृशवादविवादैर्नकोपिविषयो निर्णेतुं शक्येत. यतः प्रायशः पूर्व पक्षिणां जनानां बाहुल्यं सत्पक्षिणां (सिद्धांतिना) त्वल्पीयस्य लोकेदृष्टमिति पूर्वपक्षिणोमन्सरेण सभायां ख्यवादाभावा- समाक्पमपन्हुवानाः संतः स्वपक्षानेय साधयितु यतते. इदानी. तापद्वार्तापत्रच स्वकीपशंकाकलंकितविषयाणां लेतने भयमापन्नाः संतः स्वपक्षानिष्कासपितुं लिखिनुपानशक्नुवंतीति वार्तापत्रस्य बहूपयोगइति; परतेतु कोकणस्थानां गौडसारस्वनकुलोत्पन्नानां व्यवहारे शाण- वीति प्रसिद्धानां जनानां ब्राह्मणात्य विपतिपन्नाः केचनजना बहुकाल- तद्विषये महाकोलाहलचक्रुः परंतु; इसवीसन् १८६९ दिनमारभ्या. योग्य तादृशं कोलाहलं बहुबारं श्रुत्वा दुःखाश्चर्यसागरनियमः सन्नह. मत्सरिणांतादृशजनानां द्रुपद्रुष्टाचारं साधुश्रोतजनेभ्यो निवेदनाय श्रुति. स्मृ यादि प्रमाण सहकृतं “दशप्रकरणाख्यमिमं " मंथ रचितवान-, स्मि. अतएतत्ययावलोकनपरिश्रमेण कृतकृत्यमांक-तुदयालयोविद्वांसइ- स्साशासे.

·प्रस्तावना. हिंदुस्थानामध्ये इग्लिशोकास राज्यमाप्तझाल्यापासून सर्व रयतेस विद्या, कला, कौशल्य, इत्यादिक अनेकप्रकारचे फायदे झाले आहेत. सात वर्तमान पत्र प्रसिद्ध होणे हा एक मोठाच फायदा समजला पाहिजे, कारण कोणतेही गोष्टीचा निर्णय करणे झाल्यास सभाकम्न त्यासभेत वादविवादकरण्याची चाल पूर्वीपासून चालत आहे. परंतु, सासभेतील वादापासून कोणतेही विषयाचा निर्णय होतो असे झणवत नाही. का रण पूर्व पक्षाकडील दुराग्रह मडळी फार असून, विरुद्धपक्षाकडील (सिद्धात पक्षाकडील) मडळी थोडी असली झणजे त्याचे बोलणे यद्यपी खरे आसलें तथापि ते सिद्धीस मनाता दुराग्रह मडळीचाच पक्ष सिद्ध होतो. या कारण; बहुधा सा सभेत रेखीयाद' नसल्याकारणाने मी अमूक त-हेने बोरों नाही असे नाकारण्यास सधी सापडती. परंतु वर्त- मान पत्रावरून नाकारण्यास संधी सापडत नसून त्याचा पक्ष नवळा असतो त्यास लेखणी आटोपावीच रागते. आता या सारस्वत की. कणे उर्फ शाग्णवी ब्राह्मणाविषयी कित्येक रोक बहुकालपर्यंत बरीच चाटाघाट करीत असत. परतु,इसवी सन १८६९सारापासून जी विनाघ- ठून आली ती पाहून फार आश्चर्य वाटल्याकारणाने अप्रशस्छ मार्गाने बोलणाऱ्या निंदक रोकाची जी द्वेषयुद्धी ती सर्व माझ्या विद्वज्जन प्रीय . - . समोर सादर केले आहे तर यात हस्तदोषाने राहिलेल्या न्यूनाधिक दोषावर रक्ष न देता केवळ सत्यतेवर मात्र रक्षदेऊन सर्व वाचकानी आपापल्या निस्पृहतानुरूप मर्नेकरून एकवार परिश्रम घेऊन आद्यत याचून पाहिले असता केलेल्या श्रमाची साफल्यता होऊन दुर्भा पणाच्या योगाने उत्पन झालेल्या तुफानरूप रहरींची शाती करितील अशी आशा करितो.

·श्री दशप्रकरण. प्रकरण पहिलें: श्रीगणेशायनमापीतांबरधरविष्णुंमेघवर्णचतुर्भुज। प्रसन्नवदनध्यायेसर्वविघ्नोपशांतये ॥१॥ अर्थ-पीतांबर धारण करणारा, चतुर्भुन, प्रसन्न आहे मुख जा- चे असा जोभगवान् विष्णु त्यामत सर्वविघ्नांची शांति होऊन पारंभि- तकाची सिद्धी व्हावी एतदर्य ध्यान करितों ।। १ ।। ७ यत्पादपग्रंशरणागतानांसंसारसिंघोरतरणेकपोतं कामाक्षिदेवींकुलस्वामिनंच श्रीरामनाथंशिरसानमामि. भर्थ-आणि ज्यांचे चरणकमल शरणागत जनास संसारसमुद्रा. पासून तडीस नेण्याविपपी नौकारूप आहे असी जी कामाक्षिदेवी व कुलस्वामी जो रामनाथ त्यांच्या चरणाप्रत नमस्कार करिती ॥२॥ ® वेदव्यारुतिसाहित्यतर्कशास्त्रादिपारगं ।। ।। श्रीमदानंदतीर्थायगुरुतंप्रणमाम्यहं ॥ ३॥ अर्थ आणि वेद, व्याकर्ण, अलंकार, नर्क (न्याप) इत्यादि शाने जाणणारे असे जे गुरु श्रीमदरनंदतीर्थ भगवत्पादाचार्य त्यां. प्रत नमस्कार करितों ॥४॥ है। खुण मा लाफापर मेरेल रोय फर्पये आहेत पसे समजावे.

·. श्रीमत्सारस्वतार्यहिजकुलजननःश्रीमदानंदतीर्थं ६ स्वाम्यन्याजाप्तमोदस्तदविरतरतोवत्सगोत्रोद्भवो 9 यः ॥श्रीमदृग्वेदवेत्ताखिलगणकगणाग्रेसरःश्री ७ तविचाब्वय्यामाभिधानोहारभजनरतोभूञ्चकेणी छ त्युपान्हः ॥ ४ ॥ अर्थ-श्रीमत्सारस्वताच्या कुलामध्ये उत्पन्न झालेला, व श्रीमदा- नदतीर्य स्वामी यांच्या चरणकमलापासून प्राप्त झाला आहे आनंद ज्यास अशा प्रकारचा, व निरतर त्या आनदांतच मम होणारा, वत्स- गोत्री, ऋग्वेदातें जाणणारा, सर्व ज्योतिषी जनांमध्ये श्रेष्ठ, श्रौत- स्मार्तादि कर्म जाणणारा असून हरिभजनामध्ये निरतर रमणारा, असा केणी उपनामक आवय्याभह नावांचा ब्राह्मण असता झाग. ® तत्सुतीधर्मशास्त्रज्ञानारायणइतीरितः ॥ ७ श्रीकोटग्रामवास्यासीकृष्णभक्तिरतःसदा ॥ ५॥ अर्थ आणि त्या आस्वप्या भट्टाचा पुत्र धर्म शास्त्रांत निपुण अ- सन निरतर श्रीकृष्ण चिंतन करण्यांत तत्पर कोटनामांत चासकरणारा असा नागयणभट्ट या नामे करून प्रसिध असता झाला ॥५॥ ॐ तत्पुत्रःश्रीमदानंदतीर्थपादाम्जपट्पदः ॥ ● पंचप्रवरयुगवत्सगोत्रजोलक्ष्मणरत्वहं ।। ६ ।। .0 राममहाद्रिकुशकेशुचिकृष्णपक्षेपष्ट्यांति ® धौगुरुदिनेकिलमोहमयां ॥ ग्रंथंकरोमिसततंगु 0 रुपादयुग्मनस्वादशप्रकरणंबहुसत्प्रमाणैः ॥ ७ ॥ अर्थ-आणि या नारायण भट्टाचा पुन, पचमपराचित वता- . .

·गोत्रामध्ये उत्पन, श्रीमदानंदतीर्थ स्वामी यांच्या चरण कम- लाप्रत भ्रमराप्रमाणे मग्न होणारा, असा मी लक्ष्मण नामक शके १७९३ ज्येष्ठ कृष्णषष्ठी गुरुवारी निरंतर श्रीगुरुचरणांमत नमस्कार करून विद्वज्जने करून पूरित अशा या मुंबापुरांमध्ये राहत होसाता उत्तम प्रकारच्या प्रमाणानी युक्त असा दशप्रकरणनामक ग्रंथ करितों ।। ७ ॥ ७ दशधावाह्मणा:प्रोक्ताव्यासाद्यैस्तुमहापिभिः ॥ ® प्रथमेचप्रकरणेतेपामुत्पत्तिरीरिता ॥ ८ ॥ ७ कोकणब्राह्मणानांयदिप्रत्वेहनुमानकं ॥ ७ द्वितीयेतुप्रकरणेप्रोकंशास्त्रप्रमाणतः ॥ ९ ॥ अर्थ-आतां या १० प्रकरणांत जै विषय आले आहेत ते संक्षेप करून या अनुक्रमणिकेत दाखवितो. ते असे की; व्यासादिक ऋपानी दहामकारचे जे. प्राह्मण सांगितले त्यांची उत्पती या भयम प्रकरणांत सांगून सारस्वतांच्या विप्रत्याविषयी द्वितीयप्रकरणांत शास्त्रोक्त प्रमाणांच्या आधाराने पोडश हेतूंनी अनुमान केले आहे. ७ ब्राह्मणत्वेयदुकहिप्रमाणेरनुमानकं ॥ ७ तृतीयेतुप्रकरणेस्थापनातस्यचोदिता ।। १० ॥ ® चतुणामपिवणीनांवृत्तिभेदाःपृथक्पृथक् ॥ ७ चतुर्थेतुप्रकरणेसंक्षेपेणप्रदर्शिताः ॥ ११ ॥ अर्थ-आता द्वितीय प्रकरणांत अनुमान केले ह्मणून में सांगित. ले, त्या अनुमानास पंचावयव प्रयोग लावून त्याच पोडश हेतूंनी च शास्त्राधाराने तृतीपप्रकरणांत त्याअनुमानाची स्थापना कल्न ब्रम, क्षत्रिय, वैश्य, आणि शूद, पापारांचे पृथक् पृथक् जे वृत्तिभेद ते संक्षेकरून चतुर्य प्रकरणांत कथन केले आहेत.

·(१)
® पंचमेव्यवहारश्चदर्शितःसप्रमाणकः ॥
ॐ पष्ठेतुमाधवोक्तस्यखंडनंचप्रकल्पितं ॥ ११ ॥
अर्थ-आणि पांवव्यात सममाण व्यवहार दाखवून साहाव्यात
माधवलतिकेचे निराकरण केले आहे.
• सप्तमेचित्तपूतानामुत्पत्तिश्चप्रदर्शिता ।।
® उत्पत्तिःकरहाटानासंप्रोकाचतथाष्टमे ॥ १३ ॥
® देवरुक्षव्राह्मणानांनवमेजनिरीरिता ।।
® एवंविपत्रिभेदानामुत्पत्तिश्वप्रदर्शिता ॥ १४ ॥
भर्थ आणि सातव्यात चित्पावनांची अठव्यात कन्हाड्यांची
आणि नवव्यात देवाल्यांची मिळून तीन्हीं विप्र भेदाची उत्पत्ति या
तीन प्रकरणांत कयन केली आहे.
• दशमेतुप्रकरणेविप्रःसारस्वतोगुरुः ॥
चित्तपूतव्राह्मणानामित्युकंतुप्रदर्शितं ॥१५॥
अर्थ-आणि दशमप्रकरणांत चित्तपावनादिकांचा गुरू सारस्वत
हे सिद्धकरून दाखविले आहे.
ID एतैःप्रकरणयुकोग्रंथोहिक्रियतेमया ॥
न्यूनाधिकममुष्मिन्यरक्षम्यतातद्धिसारेभिः॥१६॥
अर्थ-याप्रकारेकरून वरील दाहामकरणानीयुक्त असा दशम
करणनामक प्रय करितो आहे तर या ग्रंथामध्ये हस्तदोषाने किंवा
नजरचुकीने न्यूनाधिक जे काही होईल त्याची सुज्ञपडितानी क्षमा
करावी.
आशंकापरिहारादिदिङ्मात्रमिहदाशितं ॥
® अन्यत्सर्वनुद्धिवलादूहनीयविचक्षणः ॥ १७ ॥

·0 अथचप्रतिपाद्यैवदीयतांविदुषोत्तरं ॥ 9 एकप्रदशितोन्यायायःसोन्यत्रापिनीयतां ॥ १८ ॥ ® दशप्रकरणग्रंथस्यैतस्यतुविलोकनात् ॥ ® सम्यग्बोधीवाचकानामुत्पद्येतनसंशयः॥ १९ ॥ अर्थ आती या प्रेयांत शका समाधाने थोड्यात दाखविली आहेत. यांखेरीज अन्य विषय सुज्ञानी आपापल्या बुद्धिबले,कस्न जाणाले प्रदर्शित विषयाचे प्रतिपादन करून नंतर शिष्टानी में उत्तर देणे असेल ते द्याने. आणि एका ठिकाणी प्रदर्शित केलेला जो न्याय तो अन्य ठिकाणीही-न्यावा. याप्रकारे करून या दश- प्रकरण नामक प्रथाचे विचारपूर्वक अवलोकन केले असता वाच. कास उत्तम प्रकारचा बोध होईल यांत सशय नाही. श्रीमत्कोकणविमाणांबातारंभार्गवैविक्षु ।। ७ नमस्कृत्वाप्रकरणंप्रथमंप्रकरोम्यहं ॥ २० ॥ ७. तत्रकोंकणविप्राणांनपट्कर्माधिकारिता । विमत्वमपिनास्तीतिवदंत्येवंयथेप्सितं ॥२१॥ • अतःसह्याद्रिखंडोकवचनःसप्रमाणकैः ॥ ® गौडविप्रत्वसिइिंचकोंकणेपुप्रदश्यते ॥ २२ ॥ अर्थ-आता सारस्वत कोकणे ऊर्फ शापणनी बालणाचे सरक्षणक- रणारा असा जो प्रभु परशुराम त्यापन नमस्कार करून प्रथम प्रक- रणाची रचना करितो. त्यामध्ये प्रथमतः सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी यास पट्कर्माचा अधिकार नाही व ते ब्राह्मपा ही नव्हे या प्रकारे करून काही निंदकलोक आपापल्या मना प्रमाणे यथेच्छ भाष ण करितात परंतु त्या निंदक लोकाच्या मनापासून उत्पन्न झालेल्या ·भ्रमाची शांति व्हावी या कारणास्तव "स्वंदपुरणांतर्गत सह्याद्रि. खंडाच्या" आधारावरून यासारस्वत कोकण ऊर्फ शाण्यावी लोकांच्या ठिकाणीगौड विमत्वसिद्धकरून दाखवितो. 9 सह्याद्रिखंडस्कांदेनपुराणेवततेपिच ।। ७ इतियच्छंक्यतेलोकैस्तच्छंकायानिवृत्तये ॥२३॥ ० स्कांदोकवचनान्येवप्रदश्यतेत्रकानिचित् ।। तेपविलोकनाच्छंकानिवृत्तिवेधुर्व ॥२४॥ अर्थ-आता सह्याद्रिखंड है स्कंद पुराणांतर्गत मुळीच नाही अशी काही लोक शका घेतात त्या शकेच्या समाधानार्थ प्रथमतः स्कंद पुराणोक्तच काही प्रमाणे दाखवितो ती पाहिली लणजे शंकानिवृत्ति होईल यांत संशय नाही. होरव्यासस्वरूपेणवेदान्संगृह्ययत्नतः ॥ शिथिले भ्यश्ववेदेभ्यस्त्वांनुदृस्यबुद्धितः ॥ २५ ॥ अष्टाद शपुराणानांकाससवतीसुतः ॥ तानिमहामदा प्रोत्सागुरुकारुण्यसागरः ॥ २६॥ अष्टादशमो दानिसारभूतानिकररनराः ॥ तेपानामानिबदयेहं शृणुध्वंमुनिपुंगवाः ॥२७॥ ब्राह्मपा वैष्णवंच शेवंभागवतंतथा ॥ भविप्यन्नारदीयंचमार्कंडेयं शुभावह ॥ २८ ॥ आग्नेयंब्रह्मवैवर्तलेंगवाराहमें वच ॥ स्कांदंचवामनंचैवमात्स्यकर्मिचगारुडं ॥२९॥ ब्रह्मांडचेतिसंप्रोक्कमष्टादशंमुनीश्वराः ।। नानाख्यानानिपुण्यानिश्रवणान्मोक्षदानिचा३०॥

·७ श्रद्धेयानिचवैतानिचित्तशुद्धिमभीप्सुभिः ॥ रकं दउवाच ॥ योगोंद्रभृणुभक्त्यात्वप्रख्यातममसंज्ञ या ॥३॥ तत्रसंतिकथादिन्यानानास्यानयुताः पराः||सह्याचलकथातववर्ततेऋपिसत्तम ॥ ३२ ॥ तत्पुराणंवदाम्यद्यस्कांदवेदार्थबृंहितं ॥ श्रोतृक मृतकरपंचाशत्खंडमडितं ॥ ३३ ॥ पट्संहि तायुतंशुत्थंशिवतत्वप्रबोधकं ॥ आद्यासनत्कुमा रीयाहितीयासूतसहिता ॥ ३४ ॥ पराब्राह्मीच संप्रोकातुरीयावैष्णवीशुभा ॥ पंचमीशांकरीवत्स पष्ठीसौरसमीरिता ॥ ३५ ॥ आद्यातुपंचपंचाश त्सहल लोकसंयुता ॥ द्वितीयोपनिपत्साराप ट्सहलैरथोज्ज्वला ॥ ३६॥ त्रिसहतयुतानाही पंचभिर्वष्णवीमता ॥ त्रिशनिःशांकरीमोक्कासह लादित्यसंहिता ॥ ३० ॥ लक्षग्रंथयुतस्कांदप चाशत्खंडमंडित ॥ तबादौसंप्रवक्ष्यामिद्याद्या शिवकथान्वितां ॥ खंडे:पंचदशैर्युक्तांसर्वोपनिय दात्मिकां ॥ ३८ ॥ सह्याद्रिखंड प्रथमोदितीयो वीरसंज्ञिकः ॥ तृतीयोभैरवास्यास्यात्तौगौरमु रवाव्यः ॥ ३९ ॥ अथहेमवतीखंडोगोकर्णः पष्टईरितः | सप्तमोवरदाखंडाकाशीरखंडस्तथाष्ट ·मः ॥ ४० ॥ नवमःसेतुखंडश्चतुंगभद्राव्हयः परः ॥ ततःखांगिखंडश्चमुनिखंडस्ततःपरः ॥ ॥ ४१ ॥ ततःपरशुरामास्यस्यंबकाख्यश्चतुर्दशः।। कैलासखंडोयोगीशत्वंतिमःपुण्यदायकः ।। १२॥ एवंपंचदशैर्युक्तासंहिताद्याशिवात्मिका 105 तिस्कंदपुराणेहिगणितंभैरवाभिधे ॥ ७ एतेनवा दिनांवोधोजायेतखलुवाचकाः ॥ १३ ॥ अर्ध-ती अशी की सूतशौनकादि ऋषीप्रत कथन करितात की; हरी नारायण भगवान हा व्यास रूपाने शिथिल झालेल्या वे. दाते गृहण करून त्यांपासून आपल्या बुद्धिबलाने तात्पर्यार्थ काढून त्या वेदार्थाने युक्त अशी अष्टादश पुराणे कारता झाला. नंतर ती वेदसारभूत अष्टादश पुराण रुपासमुद्र जो ज्यास गुरू त्याणे प्रीतीने मजकारणे दिली त्यांची नामे सागतो तो तुली अषण करावी. ब्रह्मपुराण, पद्मपुराण, विष्णुपुराण, शिवपुराण, श्रीमद्भागवत, भविष्यपुराण, नारदपुराण, माकंडेयपुराण, अमिपुराण, अवै. वर्तपुराण, लिंगपुराण, वराहपुराण, स्कदपुराण, वामनपुराण, मत्स्यपुराण, कूर्मपुराण, गरुडपुराण, आणि ब्रह्मांडपुराण याप्रमाणे अष्टादश पुराणे आहेत. या अष्टादश पुराणात पुण्यकारक र श्रवण- मानकरून मोक्षदेणारी अशी नानाप्रकारची आल्याने आहेत आणि ही ज्याला चित्तशुद्धीकरून घेण्याची इच्छा असेल त्याणी भक्तिपूर्वक श्रवण पठण करण्यास योग्य आहेत व ही मोतदेणारी आहेत. (पाप्रकारेकरून सूनानी अपीमत सागून पुढे स्कंद नारद संवाद सांगतात.) क- दनारदातसांगतो, हे योगीता नारदा! माझे पुराण लगने माझे नाव धारण करणारे जैस्कंद पुराण में भक्तीकरून श्रवण कर.आणि यास्कद ·पुराणामध्ये नानाप्रकारच्या आख्यानानी युक्त अशा सुंदर सुंदर कया आहेत. तशीच सह्याद्रि संबंधी कया आहे तस्मात् या सुंदर कथांनी युक्त असे में स्कंद पुराण यांत वेदार्य बहुत असून है श्रवण करणा- न्या जनास आनंददायक आहे. आणि यांत पन्नासखडे व साहा 'संहिता आहेत व हे शुद्ध असून याणे शिवतत्वाचा बोध होतो. आतां ज्या साहा सहिता लणून सांगितल्या त्यांची नामे. पहिली सनत्कुमा- 'रसंहिता, दुसरी सूतसहिता. तिसरी ब्रह्मसंहिता, चपंथी विष्णु. संहिता, पांचवी शंकरसहिता, साहावी सूर्यसहिता, याप्रमाणे साहा संहिता आहेत, यांची ग्रंय संख्या अशी की, जी पहिली सन- 'कुमार संहिता ती ५५ हजार आहे. दुसरी सूत संहिता ६ हजार, तिसरी 'अल संहिता'३ हजार, चवथी विष्णु संहिता ५ हजार, पांचवी शकर संहिता ३० हजार, माणि साहावी सूर्य सहिता १ हजार आहे. याप्रमाणे ही सर्व संख्या मिळूल एकंदर स्कद पु. राणाचा लक्ष ग्रंय आहे. आणि या स्कंद पुराणास, पन्नास खडे आहेत त्यांतून प्रथमतः पंधरा खंडानी युक्त जी पहिली संहिता त्यां- तील खंडांची नावे सांगतो. -पहिले सह्याद्विखंडा२₹ वीरवंड, .३ रे भैरवखंड, ४ ये गौरमुखखंड, ५ हेमवती, ६ वे 'गो. कर्ण, ७ वे वरदाखंड, वेंकाशी खंड १३ सेनुखंड, १० मुं. गभद्राखंड, ११ चे खदांगीखंड, १२ – मुनिखंड, १३ चे पर- शुराम, १४ वे त्र्यंबक, आणि १५ वे कैलासखंड, याममाणे पंधरा खंडांनीयुक्त अशी स्कंदपुराणांतर्गत पहिली सनत्कुमार संहिता आहे. सापसाणे स्कंदपुराणांतर्गत भैब खंद्रामध्ये हा विस्तार सांगि. 'तला आहे याचे अवलोकन केल्याने समाद्रिखंड नूतन असे झण. णारांस उत्तम प्रकारचा बोध होऊन उत्पन्न झालेल्या भ्रमाचा नाश- ही होईल यांत संशय नाही.

·(१०) आता या सह्याद्रीखंडांत जे दशविध ब्राह्मण सागितले त्यांची उत्पत्ति सागतो. ॥ स्कंदउ बाह्मणादशाधा मोक्ता-पंचगौडाश्चद्रावि डाः॥तेपासर्वेपांचोत्पत्रिकथयस्वसविस्वाहा ॥ महादेवउ० ॥ द्राविडायवतैलंगाकर्नाटामध्यदेश गाः॥गुजराश्चैवपंचैतेद्राविडा:पंचकथ्यते॥१५॥ अर्थ-ती अशी की, स्कंद शकरामत गणवो, दाहामकारचे ब्रा- लण ( पचगौड आणि पचद्राविड ) मिळून दशविध मामण लणून जे सागितले त्याची सविस्तरें फल्न उत्पत्तिसाग. याप्रकारे करून स्कंदाचे भाषण ऐफिल्यापर शकर ह्मणतो द्राविड, तैलंग, कर्ना- टक, मध्यदेशस्थ, ( देशस्थ) आणि गुर्जर, मिळून हे पांच म. कारचे द्राविड सागितले आहेत. सारस्वता:कान्यकुब्जाउत्कलामथिलाञ्चये ॥ गोडावपंचधाचवदशविप्राःप्रकीर्तिताः॥१६॥ अर्य-आणि सारस्वन, कान्यकुब्ज, उत्कल, मैथिल, आणि गौड, हे पांच गोड मिळून दहामकारचे ब्रामण सागितले आहेत. ब्राह्मणादशधाश्चैवमहषीणांकुलोहवाः॥ देशेदेशविधाचाराहोतैर्विस्तरितामही ॥ १७ ॥ त्रिहोत्राह्मनिवेश्याश्चकान्यकुाना कनोजपाः ॥ मैत्रायणा.पंचविधाएतगोडा प्रकीर्तिताः ।। १ पाप्रमाणे या गोडांत अणखी भेद आहेत, परंतु मुख्य पच. गोड आणि पचद्राविड मिळून हे दशविधच ब्राह्मण सागितले आ. हेत ह्मणून सर्व भेद दासाले नाहीत.

·सर्वेपाब्रह्मगायत्रीवेदकर्मयथाविधि ॥ पटूकर्मविधियुक्ताश्चनाबकार्याविचारणा ॥ १८ ॥ भोज्याश्वभोजनीयाश्वसर्वदेशेपुवाह्मणाः॥ योनिसंबंधकृत्यंचरवशाखासूत्रसंज्ञया ॥ ४९ ॥ चाँगुर्जरेचैवदेशदोपःप्रकल्प्यते ॥ दक्षिणेदासीगमनंदोपश्चैवमहाद्भुतः ॥ ५० ॥ नदंतधीतकर्नाटेकाश्मीरेशमारिजाः ॥ तैलंगेगोवाहनंचप्रातरतुद्राविडे ॥ ५१ ॥ एवंदेशेचदोपश्चस्वदेशेचप्रकल्प्यते ।। गुर्जरीकच्छहीनातुविधवाचसकंचुकी ॥ ५२ ॥ अर्थ-याप्रकारे करून ऋषिकुलोत्पन्न मुख्य हे दहाब्राह्मण आहेत. आणि ते ज्याज्या देशात राहात आहेत, ते तत्तद्देशीय आचार आचरण करितात याममाणे सर्व पृथ्वीवर ते ब्राह्मण राहातात. परतु; देशाचार भिन्न याच्या योगाने यद्यपि ते भिन्न भिन्न आहेत तथापि घेदोक्त यथा- विधि ब्रह्मगायत्री असून षट्कर्माचा अधिकार आहे याविषयी वि. चार करणेच नको. कारण ब्राह्मण षट्कर्माचे अधिकारी असून सर्व दे- शामध्ये देवतोदेशाने भोजनीय आहेत. आता यादशविध ब्रा- मणामध्ये देशपरलेकल्ल निरनिराळे दोपही आहेत ते असे की, गुर्जरदेशातील ब्राह्मणाचा दोष चर्मोदक प्राशन करणे. दक्षिण देशस्थांचा दोष दासीगमन करणे, कर्नाटक्यांचा दोष दतधावन नकरणे (दात न घाराणे) काश्मीरदेशस्थाचा दोष महमारीज ( दोपविशेष ) तैलग देशस्थाचा दोष बैलावर बसणे, द्राविडाचा प्रान.कारी शिभन्न (कालवे ) भक्षण करणे, आणि गुर्जरात दुरा- ·रादोष असा आहे की कच्छहीन असून विधया स्त्रियानी चोळी घालणे. बिहोत्राश्चकनोजाश्चमत्स्य इमांसभोजनाः ॥ कान्यकुब्जोधातृगामीदेशदोषा:प्रकीर्तिताः५३॥ यथादेशस्तथादोपःस्वस्वदोपेणकल्प्यते॥ परदेशेरुतकर्मवाध्यतेचैवपातकं ॥ ५४॥ एवंऋपिकुलं श्रेष्ठंब्राह्मण्यंचैवविस्तरं ।। सर्वकर्मसुशुद्धंचनात्रतस्यविचारणा ॥ ५५ ॥ ® इत्यंसह्याद्रिखंडोकवचनहिविचार्यतां ।। अर्थ-त्रिहोत्र देशस्यांचा आणि कनोज्यांचादोष मत्स्यमांसाते सेवन करणे, कान्यकुब्जांचा दोष भावाच्या स्त्रीपाशी गमन करणे, याप्रकारेकल्न देशपरत्वे दोष सागितले आहेत. ज्याज्या रीतीने दे- शपरत्वै कल्न दोष आहेत ह्मणून जे सांगितले ते दोप त्या देश- स्थलोकांस पातकोत्पादक होत नाहीत. परंतु, आपला देशसोडून अन्यदेशामध्ये गेले असता ते स्वदोष पातकोत्पादक होतात. याम- कारेकरूने अाषिकुल है यद्यपि अनेक अपवादयुक्त आहे तथापि ते श्रेष्ठ आहे याविषयी काही विचार करू नये. याप्रमाणे " सदा- द्विखंडांत" सांगितले आहे त्याचा विचार करावा. ॥पुरूरवाउवाच ॥ कुत्तनिद्राह्मणोजातोवर्णाश्चापिकु तश्चये ॥ कस्माचभवति श्रेष्ठस्तन्मेव्याख्यातुमर्ह सि।५६/बाह्मणोमुखतःसृष्टोब्रह्मणोराजसत्तम । वाहुभ्यक्षित्रियःसृष्टजरूभ्यांवश्यएवच ॥ वर्णानांपरिचर्यार्थत्रयाणांभरतर्षभ ।। ५७ ॥ . वर्णश्चतुर्थःसंभूतःपड्यांशूद्रोविनिर्मितः ॥

·ॐ इत्थंच भारतमोक्षधर्मप्यस्तिविलोक्यतां ॥५८॥ ब्राह्मणोस्यमुखमासीदाहूराजन्यःरुतः ॥ ऊरूतदस्पयदेश्यःपड्यांशूद्रोअजायत । ® इत्यंपुरुपसूक्तेपिवर्ततेतहिचार्यतां ॥ ५९ ॥ अर्थ-असे हे ब्राह्मण कोठून उत्पन्न झाले तर त्याविषयीचा शास्त्रार्थ असा आहे की, पुरुरवा युधिष्टिरापत विचारितो, ब्राह्मणाची उत्पत्ती कोठून झाली ! व क्षत्रिय, वैश्य, आणि शूद्र है कोठून उत्पन्न झाले? आणि ब्राह्मण हे सर्व वर्णात श्रेष्ठ कसे झाले ! हे सर्व . मजकारणे सांग; या प्रकारे करून पुस्लवाचे ते भाषण श्रवण के- त्यावर युविष्टिर ह्मणतो, ईश्वराच्या मुखापासून ब्राह्मण उत्पन्न झाले भुग्यापासून क्षत्रिय, अरू पासून (माड्यांपासून) वैश्य, आणि या ती- न वर्णांच्या सेवेकरितां चवये वर्णस्य ने शुद्र ते पायांपासून; याप्र- कारेकरून हे चारवर्ण ईश्वराच्या चार स्थानापासून उत्पन्न झाले. याममा- में " महाभारतातील मोक्षधर्मात, " व " पुरुषसूक्तांत गितले आहे. त्याचा विचार करावा. ॥ भरद्वाजउवाच ॥ ब्राह्मण केनभवतिक्षत्रियोवादि जोत्तम ॥ वैश्यःशूद्रश्यविप्रर्पतहूहिवदतांवर।। ६ ॥ ॥ भगुरुवाच ॥ जातकमांदिभिर्यस्तुसंस्कार संस्मृतः शुचिः॥ वेदाध्ययनसंपन्नःपट्सुकर्मस्ववस्थितः॥६१॥ शीचाचाररत सम्पविद्ययातिगुरुपियः।। नित्यंवतीसत्यपरःसंवैब्राह्मणउच्यते ॥ इत्यहिभारतमोक्षधर्मप्यस्तिविलोक्यतां ॥२॥ " ·- (११) अर्थ-मरद्वाज भृगुऋषीमत विचारितो की, ब्रम, क्षत्रिय, वैश्य, आणि शूर, हे ने चार वर्ण ईश्वराच्या मुरपाप सून उत्पन्न झाले, त्यास ब्राह्मण र कसे प्राप्त झारे ते साग. याप्रमाणे विचार अ. सता भृगुऋपी लणतो, नात फर्मादिपोडश सस्कारानी, पवित्रपणाने, वेदाध्ययनाने, पट्कर्म ने, शुद्ध आचाराने, (सर्वमा प) गुम्यर पिती ठेवग्याने, नित्ययनिने (प्रनिग्रहाने ) आणि सन्य भाषणाने ब्रामण त्व येते हणजे इतके गुणानी जो पुरुपयुक्त, त्याला ब्राह्मण असे लणावें याप्रमाणे "मेलघमोक्त वचन आहे" ते पाहावे. तस्मात हे सर्व गूग वरील दशविधात असल्या कारणाने यांचे विपन्य अनादिसिद्ध अमून नि सशय आहे आता सारस्वास येतदेगात आणण्याचे कारण काय ? ह्मणून कोणी का घेतील तर त्या शंकेच्या समा धानाविषयी किंचित कथाभाग सागों ततस्त्रेतायुगेजातेकार्तवीर्यादिभिर्नृपः । वलवर्धिताभूमिर्विप्राणामुद्धृत्तःगठः ॥ ६३ ।। तनोभवत्सभगवान् विश्वकश्यपादिभिः ।। प्राधितो रेणुकायासजामदग्न्योमहाजवः ॥ ६॥ भार्गवोरामइतितमूचु.सर्वेसमाहिताः ॥ केलासाद्रीशिवस्थानेतु ऐनतपसातदा ॥ ६५ ।। दत्त.स्वपरशुस्तस्माद्रामःपरशुपूर्वकः । । कारेमाश्चदयकालेचांपतृप्रोक्तास्वमतार ॥ ६॥ जबानतेनतुष्टोभूहुणोप्वमनसेप्सित ॥ दरयुक्तस्तुतदामाताजीवत्येवसहोदराः ॥ ६७ ।। सजीवाश्यभवत्वेतेसजीवास्तेभयन्तदा ।।

·नतर अर्थ-तो असा की, त्रेतायुग प्राप्त झाले असता मोठे, उद्धट, असे कार्तवीर्यादिक जे राजे. व्याणी ही भूमी धारण केली ( हस्तगत करून घेतली ) तेव्हा कश्यपादिऋधी भगवताची मार्थना करिते झाले. त्यासमयी रेणुकेच्याठायी जमदगी पासून भगवत अव- तार रूपाने उपन होता, झाला, त्यासमयी त्याचे नाव भार्गव असे ठेपिले. नतर शिस्थान येणे कल्नयुक्त को कैलासपर्वत त्या पर्वताच्याठायी भार्गपरामाने तपश्चर्या करून शकर प्रसन्न करून घेतला. त्याकाली शकराने वरदेऊन एक परशु दिला; त्या दिवसा- पासून त्या जमदग्नि पुत्राला) परशुराम हे नाव प्राप्त झाले. कोणी एके समयी काही कारणामुळे पित्याच्या आज्ञेवरून आपली माता जी रेणुका तीस तो मारिता झाला. त्याकाली ही आपली कठोर आज्ञा असून पुत्राने मान्य केली असे जाणुन सतोपयुक्त चित्तक रून परशुरामास सागितले की हेपुत्रा! पर माग. याप्रमाणे पित्याचे वचन ऐफील्यावर परशुराम वर मागता झाला तो असा की, ही मृत झा- लेली माता व हे मरणापत पावलेले बसू जीयत व्हावे, याप्रकारे करून परदान त्या परशूरामार्ने मागताच त्याची ती मरणाप्रत पावलेली माता व मधही जीयंत झाले. । ततोरामोगतस्तीर्थयात्रांकर्तुमहीतले ।। ६८ ॥ पश्चान्मुनेराश्रमंसजगामरुतवीर्यजः ॥ अस्तुनाभूतिनाम्नींचययाचेधेनुमुत्तमा ।। ६६ ॥ नददौसतदातावैवलाजग्राहक्षत्रियः ॥ हतेतस्मिंसमारोधाजघानक्षत्रियान्वहून् ॥ ७० ॥ एकविशतिवारंसशोषयित्वापुनःपुनः ॥ पृथ्वीनिःक्षनियाचकेतर्पयामासतानपितॄन् १७१॥

·ब्राह्मणानांततोपृथ्वीदानंदत्वायधाविधि ॥ नवीनंनिर्मितक्षेत्रंशूर्पाकारंतदुत्तमं ।। ७२ ॥ वैतरण्यादक्षिणेतुसुब्रह्मण्यास्तथोत्तरे ॥ सह्यात्सागरपर्यंतशूर्पारकव्यवस्थितं ।। ७३ ॥ शतयोजनदीपचविस्तृतंत्रीणियोजनं ॥ भार्गवमीलितापृथ्वीसमुद्रात्सुखहेतुना ।। ७१ ॥ क्षेत्रंजवाधिकंचासीत्सर्वतीर्यान्वितंतदा॥ अर्थ-नंतर काही काल गेल्यावर परशुराम तीर्थयात्रा करण्याकरिता निघून गेला. आणि परशुरामाने निघून गेल्यावर त्या जमदमि ऋषी- स्या आश्रमामध्ये " कार्तवीर्य सहस्रार्जुन" राजा प्राप्त होता झाला. तेव्हां त्या जमदमीऋषीने कामधेनूच्या परप्रसादाने भोजनादिक उपचारेकरून साराजाचे उत्तमप्रकारे आतिथ्य वगैरे केले. त्या- काली त्यास (राजास) असे वाटले की, ही कामधेनू आमच्यासार- ख्या राजांपाशी असावी व तेणे करून फार उपयोग होईल. असे त्याराजाने आपल्या मनात आणून तीधेनू त्याऋषीप्रत मागीतली. परतु ती तो ऋषीदेईना, असे समजल्यावर बलात्कारेकरून तीधेनू घेऊन गेला. नंतर हा सर्व वृत्तांत परशुरामास समजताच कार्तवीर्य रा- जामत येऊन त्यास मारिला. आणि क्षत्रिय हे अती मदोन्मत्त होऊन सास पीहू रागले असे जाणून पुनः पुनः क्षत्रिय मारावे असा निश्चयकरून सर्व पृथ्वीवर २१ वीस आवृत्ती केल्या. याम. कारें करून पृथ्वीवरील सर्व क्षत्रिपमास्न निःक्षत्रिय पृथ्वीकरून पि. तर तृप्त केले. आणि क्षत्रिय मारून हस्तगत झालेली जी सर्व पृथ्वी ती ब्राह्मणास यशावधि दान दिली, नतर आपण दानदिलेल्या ·(१७) पृथ्वीवर कसे राहावे असे मनांत आणून " वैतरणीनीच्या" दक्षिणभागी, आणि सुब्रह्मण्याच्या उत्तरभागी शूपाकार (सुपासारखें) असून सुदर एक क्षेत्र उत्पन केले. ते असे की, सह्याहीपासून समुद्रापर्यंत बाराकोस रुद, आणि चारसैकोस लांब, सूर्पाकार याम- कारे करून भार्गवास (परशुरामास ) समुद्रापासून भूमी मिळाली. आणि ती भूमी काशीक्षेत्रापेक्षा अधिकपवीत्र झाली कारण त्याभूमी- वर (परशुरामक्षेत्रांत ) परशुरामाने सर्व तीर्थे आणून स्थापिली. विमलंनिर्मलंचैवखदिरंतीर्थमुत्तमं ।। ७५ ।। हरिहरेश्वरंतीर्थमुक्तेश्वरस्तथैवच ॥ वालुकेशोमहाश्रेष्टोवाणगंगासरस्वती ॥ ७६ ।। तस्यास्तुदक्षिणेभागेकुशस्थलिरुदाहृता॥ मठयामंतथाचान्यगोमाद्रिश्चाप्युदाहृतः।। ७७ ।। तत्रैवस्थापितंतीर्थगोरक्षचकुमारिजं ॥ रामकुंडंकुड्मलंचप्राचीसिद्धगुणोपमं ।। ७८ ।। एवंक्षेत्रमहादेविभार्गवणविनिर्मितं ॥ तन्मध्येतुरुतोवासःपर्वतेचतुरंगके ॥ ७९ ॥ प्रात्धार्थ धिचैवय वियज्ञार्थमंत्रिताःसर्वब्राह्मणाः ।। नागतातपयःसर्वकुत्योभूदार्गवस्तदा ॥८॥ अर्थ-ती असो की, विमल, निर्मल, खदिरतीर्थ, हरिहरे- श्रर (वाणकोटाजवळ ) मुक्तेश्वर, कुलुकेशः (वालकेश्वर) हा श्लोक झाल्यावर परशुरामाने नूतन द्विज केल्याविषयी तस्मात ते नूतन असून या दशविधांत नसल्या कार- णाने येथे त्यांची योजना केली नाही. कथा आहे.

·वागगगा, सरस्वती, अणि तीच्या दक्षिणभागी, कुशस्थली (कुराक ज्यास ह्मणतात ते ) मठग्राम (साप्रत माडगावं असे ल णतान ) गोमाचल, (गोमातक ) त्या गोमंतको गोरक्षनामकनीर्थ रामकुइ, कमलादिक तीयांची स्थापना केली. शकरपार्वनीस लगतो हेपार्वती! याप्रकारे फल्न सर्व देव व सर्व ती याही कम्न यक असे ते शूर्पाकारकक्षेत्र परशुरामाने निर्माण करून त्या क्षेत्रात पर्वताच्या ठिकाणी वास करिता डाग. नतर काही दिवस गेल्यानर, श्राद्वयज्ञा करिता तेयोर सर्व ब्राह्मणास यामरण केले. परतु सर्व ब्राह्मण आले नाहीत या कारणाने भार्गर जो परशुराम तो कोपायमान होता झाला पश्चात्परशुरामेणह्यानीतामुनयोदश ।। त्रिहोत्रवासिनश्चैवपंचगौडातरास्तथा ॥ ८१ ।। गोमाचलेस्थापितास्तेपचकोशीकुस्थलो। भारद्वाज कौशिकश्यवसःकौडिण्यकठयपो।८२१ वसिष्टोज़ामदग्निश्चविश्वामित्रश्चगौतमः ।। अविश्वदशम्पयस्थापितास्तत्रएवहि ॥ ८३ ॥ श्रारधार्थचैवयज्ञार्योजनार्थतयेवच ॥ मठयामैकुशस्थल्यांकर्दलीनाम्नित्तत्पुरे ॥८॥ आनिताभार्गवणेतेगोमांताख्येचपर्वते ।। मॉगरोशोमहादेवोमहालक्ष्मीश्वमालसा ॥८५|| * कोपायमान होऊन नतर त्या परशुरामाने कैवर्तकास दिनल दिले असी कथा आहे - ·( १९ ) - शातादुर्गाचनागेशःसप्तकोटेश्वरंशुभ ।। तथाचवहुलादेयाःपरशुरामेणचानिताः।। ८६ ॥ स्थापिताभक्तकार्यार्थतन्नेवचशुभस्थले । तेदेवावीर्यवतायभक्ताभीष्टप्रदायकाः ।। ८७ ॥ स्मरणात्वरतेतेपापापसत्यवदाम्यह ॥ अर्थ-कोपायमान होऊन श्राधयज्ञार्थ ब्राह्मण पाहिजेत तेव्हा त्या परशुरामाने पंचगौडांतर्गत निटोनपुर नामक देशात वासकरणारे १० ब्राह्मण आणून गोमाचलागध्ये' (गोमानका न) पचक्रोशी, कुशस्थली, इत्यादिकलेतात त्याची ( १० बाहा णाची स्थापनाकेन्ग ते दाहा ब्राह्मण येणे प्रमाणे भारद्वाज कौशिक, वत्स, कौडिण्य, कश्यप, वसिष्ठ, जमदगि, विश्वामि ज, गौतम, आणि अनि, मिळून यादाहा ब्राह्मणास श्राद्वपज्ञार्थ, प भोजनार्थ उपयोग व्हाया ह्मणोन निहोत्र देशस्थ पचगौडातर्गत सारस्वत ब्राह्मणाची, मठमामात (माइगावात ) कुशस्थलीत (कुठलात) फर्दलीत (केळोशी ) गोमाचल इत्यादि क्षेत्राच्या ठिकाणी स्थापन केले आणि त्या परशुरामाने हे ब्राह्मण त्रिहो त्र पुराहून गोमातकास आणितेवेळी त्यांचे कुल्देव, मगजे मगेश, महादेव. महालक्ष्मी, स्मालसा, शामरागी, नागेश, सप्तकोटेश्व रादिक श्रेष्ठ असे जे देव तेही त्या परशुरामाने आणून भक्त कार्य सिध्पर्य त्या गोमांतकादि उत्तमक्षेत्रात स्थापिले आणि ते सर्व देव मोठे जाग्रतासून नाचल्लयतेने भक्ताचे मनोरथ पूर्णकर णारे अहित. आणि त्यासर्वदेवाचे स्मरण केल्याने संचितार्थ करून देवीलेली जी पापे ती सर्व नाशाप्रत पायतात यात काही सशप नाही याप्रकारेकरून शंकराने कार्तिकस्वामीस सागितल्यावर का- र्तिकस्वामी ह्मणतो की, ·(२.) विश्वेश्वरजगत्रालोक्यादिमहेन्वर ।। ८८ ॥ भूतंभाविष्यगतगस्थित्यंतकारक ।। कधासांजगन्नापशुतानत्वाप्रसादतः ।। ८९ ॥ दशगोत्रकराविधातिहोत्रपुरवासिनः ।। आनीताःपरशुरामणरवकार्यार्थरपसित्यये ।।९।। हेशंभोतस्यविस्तारंकधयरवसमासतः ।। दयाउवाचाशृणुपुत्रसाधुपृष्टंकियोगचकपस्थितिः९१ ब्राह्मणादशगोत्राश्चकुलंपट्पष्टिकस्मृतं ॥ कुशस्यल्पांकदल्यांचगोत्राणिस्थापितानिहि ५२ कोरसंवत्संचकोंडियंगोलंदशकलान्वितं ।। एतेविगोत्रजाविप्राउसमाराजपूजिताः ॥ १३ ॥ सुदर्शनाःसदाचाराश्चतुराः सर्वकर्मसु ।। मठयामोवरेण्यंचलोटलीचकुशस्थली ॥ ९ ॥ पट्पडेनेपुवामे कुलानिस्थापितानि । अर्थ-हेविश्वेश्वरा ! जगनाथा ! अन्दोरयाच्या आदिभूता! महे- श्वरा ! भूत, भविन्य, सर्ग, स्थिति, प्रत्यकरणान्या परमेश्वरा होगी सर्व कया तुम्ही मलासांगितली तीमी 'श्रवण ही केली; परंतु प. रशुरामाने " सकार्य सिध्पर्य दाहागौ, याही करून युक्त असेने निहोत्रपुरस्थ पंचगोहांतर्गत दाही ब्राह्मण आणिले लणन में लटने तर त्यांची सातकथा मलासाग. याप्रकारे कम्न शंकरापन कदा" प्रमकेग असतो तो प्ररण करीत होत्साता शंकरत्यास्क. दाप्रत लणतो की, हेपुत्रा स्कंदा! चांगला प्रभास तर या सर्व ·(२१) ब्राह्मणाच्या स्थितियोगांप्रत सांगतो ते श्रवणकर. ते असेकी, दा- हाब्राह्मण जै आणिले त्यांची सासष्ठकुले होती त्यापैकी कुशस्थळी, केलोसी, पादोनक्षेत्रांत कौत्स, वत्स, आणि कौंडिण्य, यातीनगी. त्रस्य ब्राह्मणाची दाहा, दाहा, कुले स्थापितकेली. आणि हे ती. नगोत्रांचेब्राह्मण राजादिक याही करून पूज्य असे होत. आणि ते सर्व कर्मात चतुर आगून उत्तम आचार याणी करूनयु उक्त आहेत. आणि मठग्राम, वरेण्य, (नार) अंत्रुजी, आणि लोटली, मिळून याचारग्रामांत ६-६ कुले स्थापिली. चूडामणिमहाक्षेत्रेकुलानिदशएवहि ॥ १३ ॥ स्थापिताश्चत्रयोदेवाभार्गवेनतुयत्नतः॥ दीपवत्यांकुलंचाप्टस्थापितंचयथाविधि ॥ ९४ ॥ गोमाचलेमध्यभागेकुलंहादशस्थापितं ॥ एवंपट्पष्टिकाविप्राःस्थापिताचपरस्परं ॥ ९५॥ प्रादायतेपारामेणकुशस्थलिनिवासिनां । सासष्टिहिजमुख्यानामधिकारंददौतदा ।। ९६ ।। ® इत्यंसह्याद्रिवंडेपिझेदः स्वपरिकीर्तितः ॥ ७ तेनपूर्वोक्तविप्राणांसाष्टीकरइतीरितं ॥ ९७ ॥ अर्थ-आणि चूडामाणक्षेत्रांत तीनदेव यांहीकरून युक्त असी १० कुले स्थापिली. दिपरतीमध्ये आणी गोमाचलाच्या मध्य. भागी १२ याप्रकारेकरून परशुरामाने कुलदेवांसहीत तेसर्व ग्रामात स्थापिले आणि त्यांच्या पोपणार्थ सासष्ट ग्रामाचा अधिकार दिला. याप्रमाणे "स- खाद्विखंडांत यासारस्वत गोडांच्या आगमनानुरूप कुलभेदाचे व. ब्राह्मण सासष्ट उदर " ·(२४) ® नविरुद्धचशब्दानामेपामुपपदेसति ॥ १७ ॥ अतः सिद्धशाणविलंतत्वेनन्यवहारतः॥ छ ब्राह्मण्यमपिसिनःसंशयोतोनयुज्यते ॥१०॥ छ विश्वेदेशपांड्यानांभवतामपियानिहि ॥ ® प्रमाणान्यपिचास्माकंतान्येवेत्यवधार्यतां॥१.९॥ • अस्माकविप्रतायांयहाधकंप्रवदिप्यते ॥ 9 भवतामपिवित्रत्वेस्यात्तदेवहिवाधकं ॥ ११ ॥ अर्थ-कारण शुदशाण्णवी शब्द जो आहे, तो केवळ देश पाडे, देसाई, इत्यादिक शद्ववत् असून पृतिवाचक आहे. पाहा वृत्ति- भेदैव अधिकार करून आंग्रे, मराटे, मार, कामाटी, देसाई इत्या- दिक शब्द दाविडांत नसे प्राप्त आहेत की त्याचप्रमाणे (वृत्तित्वेकरून च) शाणीशमा गौड सारसतांस प्राप्त झाला आहे. मणून त्या नामभेदावरून विप्रत्यास काही विरोध येत नाही. तस्मात शाण्णवी हे तत्याने व व्यवहाराने ही यासारस्वतांच्या ठिकाणी शिद्ध होते ह्मणून त्या विशेषणाने विभवास काहीं एक बाधक नसून नि- श्वये करून आमणत्व अनादि सिद्ध होते यात काही संशयनाही. आता त्या शेणवी पदावरून सारस्वत हे ब्राह्मणनव्हे असे जर चित्त- पापनादिकांचे मत असेल तर वरील उदाहरणावरून ते सर्व कोण, याचाविचारकरा. ते ब्राह्मणच आहेत असे जर त्याने (चित्तपाव. नादिकाचे) मन असेल तर त्याच न्यायें करून व शास्त्ररीत्या त- सेच हे सारस्वत ऊर्फ शेणवी आहेत असे समजा. ● अस्मरकोंकणनाम्नोहिशंक्यतेयत्तुकेनचित् ।। ७ कय्यतेतनिरासार्थनामरूढिपमाणकं ।। १११॥ + ·७ देशस्थतीलवादीनांदेशस्थास्तौलवाइति । ® वदंतिदेशोदाचतथैतेकोंकणाः खलु ।। ११२ ॥ अर्थ-आतां यासारस्वतांच्या कोकणे नामक या तिसन्या भेदावरून काही लोक शंकाउापनकरितात, ती असी की "हे काही दिवस आप- ण कोकणे लणवून घेतात व काही दिवस शेणवी मणून घेतात सांपत सारस्मत इत्यादिक." तर त्याच्यानिवारणार्थनामरूदी- स्वप्रमाणसांगतो. ते असेकी देशावर राहतात आणून देशस्थ, तौल (तुळच) देशांत राहतात मणून ते नुनये त्याच प्रमाणे तैलंग, द्रावि- द, कनाटकी, गुर्डर इत्यादिकभेद जसे ततदेश निवासे करून प्राप्त होऊन रुटीसएताती त्याचप्रमाणे यासारस्वतारस परशुरामाने कुक्कोण देशांत स्थापितकेल्याकारणाने देशपरत्र्येकरून कोकणे असे लणतात लणून कोकणे पादेशीशेषणावरून ते वालणनव्हे असे म- णता येणार नाही. निर्विशेपितसूत्रत्वंब्रह्मसूत्रस्यचाप्यतः ।। ११३ ।। यथान्यासत्वमेकस्यकृष्णस्यान्येविशेषतः ॥ सविशेपणसूत्राणिह्यपराणिविदोविदुः ॥ १३ ॥ मुख्यस्यनिर्विशेषेणशब्दोन्येपांविशेषतः ।। इतिवेदविदःमाहुःशब्दतत्वार्थवेदिनः ॥११५॥ ® इतिभाप्योतयारकंदपुराणोक्यागरिष्ठया ।। ७ निर्विशेपितशब्दस्यमुपवाचित्वनिर्णयात् ११६ ० वर्णपुत्राह्मणस्यैवमुख्यत्वेनप्रसिस्थितः ॥ ७ शुद्धःकोंकणशब्दोयतौलबादिकशब्दवत्॥११७ ७ तद्देशवासिविप्राणामेकवाचकई रितः ॥ कारण- ·(२६) नविरुधंचशब्दानामेपामुपपदेसति ॥ ॥११८॥ ७ तद्देशवासिविप्रोन्योन्येपावाचकएवच ॥ छ यथाशब्दारलाद्याआपिदेशानिधायकाः ११९॥ ● तत्संबंधेनविप्राणांतत्स्थितानांहिवाचकाः।। • तथाकोंकणशब्दोयमपिकोंकणदेशिना॥१२॥ ७ विप्राणांवाचकस्तेनकोंकणाव्हानमात्रतः ॥ विप्रत्वमपिसिधनःसंशयोतोनसंभवेत् ॥१२१॥ शुवकोंकणनापायाह्येतेपुसहजत्वतः ।। कोंकणाःकोंकणाइत्यव्यवहारस्यतत्वतः।१२२। ॐ शंखावल्यायग्रहारनिवासस्यविधानतः ॥ ॐ शंखावल्यादिसंज्ञाभिरेतेपांव्यवहारतः ॥ १२३ ।। अर्थ-असे आहे की निर्विशेष सूचारा अनमूहें विशेषण दिले ह्मणून निर्विशेषत्वनातनाही पहा, व्यासाला कृष्ण हे नाव असून अन्यठी. काणी विशेषण दिले मग्न व्यासत्य नाहीसे झाले काय? तसेच सविशे- पमूत्रास जैमिनीसूहें विशेषण दिल्याने सविशेषण वनाही असे ह्मणता एयोल काय? तस्मात् मुख्यत्वे करून निावशेष सूत्र हे सिध असून सवेशय हे विशेषण दिले ह्मणून निविशेषणव जात नाही. याप्रकारेकरून ब्रह्मसूत्रभाप्यांत" व "स्कदपुराणात" ही सागितले आहे. आतां । त्या निर्विशेष सूत्राला सविशेष, फिता ब्रह्मसुत्र हटल्याने जसे 'निशिरत जात नाही की तसे येथे मुग्यावे करून सारस्वत हे पद अनादिसिद्ध असून त्यास कोंकणे, शेणवी, त्रिहोत्री, सासदी इत्यादिकविशेषणे लावि किंवा दिलीत लणून याविशेषणावरून क्त ब्राह्मणच नाहीसे झाले काप ! त्यात कोकणश-दहा-तौल- ·(२७ ) वादिकशब्दांसारखा असून तद्देशीय ब्राह्मणात एकवाचक आहे आणि त्या ब्राह्मण शब्दास अनेक उपपदें ( विशेषणे ) होआहेत. ह्मणून तो बाधकरणारी आहेत असे ह्मणवत् नाही तस्मात् तौलवादिक शब्द जसे तौल, व बाह्मणास वाचक आहेत की त्याच प्रमाणे कोकण- देशांत राहिल्याकारणाने कोकणे, हेनायंप्राप्तझाले. आणि देशपर- वे करून नावे प्राप्त होण्याची रूढी प्राचीनकालापासून चालत आहे. सांत शुद्वकोकणदेशांतील जी काही भाषा ती यासारस्वत- कोंकणे ऊर्फ शाण्णवी ब्राह्मणांत प्रत्यक्षदीसत असून शंखावल्यादि अग्रहारांच्याठिकाणी हे सारस्वत राहत असल्यामुळे त्याभाषेवरून व त्यानिवासे करून कोंकणे,सांकवळकर, कुडालेकर, कायसुळकर, इत्यादिक ह्मणण्याचा व्यवहार जो प्राप्त झारा तो सांप्रतकालपर्यंत चालत आहे. आणि हा व्यवहार केवळ सारस्वतांसमात्र प्राप्त झाला असे नाही तर केरनी, देशस्थ, तैलंग, द्राविड, पंढरपुरकर, पु. णेकर, काशीकर, इंदोरकर, शापूरकर, वगैरे लणण्याचा लोक- रुदात्मक व्यवहार ज्या प्रमाणे अन्या प्राप्त होतोच आहे की, त्याचप्र- माणे कोकणदेशावरून व तद्देशीय भाषेवरून कोकणे, वरोरे ह्मण- प्याचा व्यवहार यासारस्वतांचाठीकाणी प्राप्तझाला आहे. केरलाश्चतुलंगाश्चतथासौराष्ट्रवासिनः । कोकणाकरहाटायवरालाटाश्चवर्वराः ।। १२४ ।। 9 इतिभैरवरखंडेहिकेरलादिपुसप्तसु ॥ ७ देशेपुभिनभापाणांसप्तकंसमुदाहृतं ॥ १२५ ॥ ® यस्मिन्देशहियाभापातस्मिन्देशेनिवासिनां ॥ ॐ सर्वेषांबाह्मणादीनांसवैभापानचेतरा ॥ १२६ ॥ ® यथाहिकेरलेदेशदिजानांचसतामपि ॥

·(२८) ७ एकाकेरलमावशूद्राणामपिनेतरा ॥ १२७ ॥ ७ तथैवकोंकणेदेशेयाभापाविमतेषुसा ॥ ® दृश्यतेसहजातेनसिद्धंकोंकणकेपुच ॥ १२८ ॥ 9 भापाकोंकणदेशीयकरहाटदिजातिषु ।। ® तद्देशादिपुसर्ववनतुदृष्टास्वदेशजा ॥ १२९ ॥ ७ तेपुदृष्टेन्यतस्तेपानवकोंकणताभवेत् ॥ • अतःकोंकणविप्रत्वंतेपामपिनशस्यते ॥ १३ ॥ आचारःकुलमाख्यातिदेशमारण्यातिभापितं ।। संघमास्नेहमास्यातिवपुराख्यातिभोजन॥१३॥ छ इत्यंमनोरमानीतिःसम्पड्मनसिनीयतां ।। अर्थ-आणि दुसरे असे आहे की, केरल, ( मलवार ) तुलंग, (तुलू ) सौराष्ट्र, कोकण, करहाट, वरालाट, आणि वर्वर, इ- त्यादिको सातदेश "भैरवखंडांत" याणले आहेत. आणि त्या सात देशांत ही देशपरत्वाने भाषाही भिल आहेत. आतां ज्यादेशांत जी भाषा असेल ती भापा ते लोक तद्देशानुसार बोलतात. त्याम- ये ब्राह्मण हे भिन्नभापाबोलतात असे नाही. कारण एका फेरळ देशांत एकचभापा असून ब्रामणादिक लोक वगैरे तीचभापा बो- लतात परंतु अन्यभाषा मुख्यचे करून जसी बोलत नाहीत, त्या प्रमाणे कोकण देशांत जी भाषामुख्य असेल तीच हे सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी ब्राह्मण मुख्य वे करून त्या कोकण देशांत राहत असल्यामुळे तीचभाषा बोलतात तस्मात् या भाषेवरून किंवा कोंकणे हटल्याने सार- सन प्रामण नव्हे असे ह्मणवत नाही. कारण पाहा कराड इत्यादिक दे- शांत राहणा-या ब्राह्मणाचे देश यद्यपी भिल असून ते जर या को- .

·कणांत येऊन राहीले तर पूर्ण भाषेची विस्मृति होऊन ते हो ही कोंक- णीमापार चालू लागता ह्मणून त्याभाषेच्यायोगाने अथवादेशपरत्या- ने, तेविप्र वापासून घट होतात असे नाही तर विप्रन्च हे अनादिसिघ आहेचआहे. आतां दुसरे असे आहे की आचारावरून कुलाचा निर्णय केला जातो मगजे हापुरुष कोणत्याकुलांत उत्पन्न झालेला असावा हे समजून घेण्याचे असेल तर त्याच्या आचारावरून जाणतां येते. तसेच भाषेवरून देशाचे ज्ञान होते. संधमाच्या योगाने मेहाचे ज्ञान होते. आणि शरीरावरून याचे भोजन किती असावे? याचे ज्ञान होते. याप्रकारे करून "नीतिशास्त्रोक्त वचन" आहे. आणि या वचनावरून कोकणे, या शब्दाचा निर्णयही होतो. ® आचारणचविपत्वंकोंकणत्वंचभापया ॥१३२॥ ® अस्मासुत्वं विनिश्चित्यनिश्चितीभवपंडित ॥ , 9 अन्यहेतुस्थापनातुविस्पष्टाग्रेभविष्यति ॥१३३॥ ® अतःसिधंकोंकणत्वंतत्वेनव्यवहारतः ।। ब्राह्मण्यमपिसिधंनःसंशयोतोनयुज्यते ॥१३॥ ७ केरलादिपुदेशेषुब्राह्मणाःकेरलादयः ।। ® यथैवकोंकणेतद्राह्मणाःकोंकणावयं ॥ १३५॥ छ विप्रत्वेतौलवादीनांभवतामपियानिहि ।। प्रमाणान्यपिचास्माकंतान्येवेत्यवधारय ।।१३६॥ ® अस्माकंविप्रतायांयबाधकंप्रवदिप्यते ॥ • भवतामपिविप्रत्वेस्थानदेवहिवाधकं || १३७ ॥ अर्थ-तस्मात् सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाप्णवी हे ब्राह्मण नन्हे हहणून मनसो इच्छ बोलणारे "कल्याणच्यादिसभ्य चित्तपावनादिक .

·पंडित हो। पदर्शित केलेल्या नीति शास्त्रोक्त वचनाच्या आधाराने आचारापरून व भाषेवस्न सारस्वातांच्या विमत्याविषयी सिद्धांत करून अतःपर सारस्वतांचा द्वेष करण्याची बुद्धि टाकून निःशंकव्हा. आणि यांच्या विप्रत्याविषयी यावांचून अन्य हेतूची स्थापना करणे ती पुढे प्रत्यक्षत्वेकरून प्रगट होईलच. परंतु आता या प्रकरणांत प्रदर्शित केलेल्या सर्व व्यवहारावरून कोकणत्यानुरूप में विप्रत्य ते सर्व युक्तिनी सिद्ध होते कारण, तौलयादिक देशांत राहणान्या बा- ह्मणारा तौलव, नुळवे, केरळी, इत्यादिक संज्ञा जति योग्य आहे की त्याचप्रमाणे कुक्कोण देशांत राहत असल्याकारणाने कोकणे है नांव आमच्या सारस्वतांस योग्यच आहे. आता तीलचादिक, संज्ञा प्राप्त झाली असून त्या तौलमादिकांस जर विषय आहे असे जर निंदकाचे मत असेल तर प्रमाणेकरून व न्याय करून त्या तौलवा- दिकांच्या विप्रत्याप्रमाणेच सारस्वत कोंकणे ऊर्फ शाण्णवी लोकाचे विमत्वासद्ध आहे असे समजा. आणि ते नसमजतां केवळ दूपानेच जर सारस्वताच्या विश्वास दूपण देण्याविषयीची ऊम्लुकताधराल तर त्या तौलवादिकांच्या विश्वासही वाधक आहे असे समजा. वाचकहो ! आपापले दोष आच्छाटून फेवळ देवतुद्धिने कोकणे, शेणवी, झणण्याच्या लोफ रूदात्मक व्यवहारापान • सारस्वत हे ब्राह्मण नव्हे ह्मणून उगीच निरापराधि एकाचा द्वेषकरणे हा किती बरे या निदकांचा मुर्खपणा!! कारण कोणीच आपल्या पायांकडे पाहत नाही हे मोठे आश्चर्य वाटते ! असो ते (चितपावन) यद्यपि पा- सारतत कोंकणे ऊर्फ शाणवी बालणाची निंदा कारता तथापि त्यानिंद- कानी करण्याच्या निदेकडे लक्ष्यही नदे तां आपापल्या सत्यत्वानुरूप महत्याकडे पाहून सारस्वत कोकणे ऊर्फगाण्णवी लोक हे उरटल्या निंदकांता उपकारच करितात. हावरी एक गुणच समजला पाहिजे. कारण असे आहे की, . .

·. निर्गुणेष्वपिदीनेषुदयांकुर्वतिसाधवः ।। नहिसंहरतेजोत्स्नांचंद्रश्चंडालवेश्मनि ॥ १३८ ॥ महात्मानोनुगृहतिअजमानानरिपूनपि । सपत्नीःप्रापयंत्यधिसिंधवोनगनिम्नगाः।।१३९।। अर्थ-दोन पाणी निर्गुणी असले, तथापि साधू पुरुष त्यांवर दया करितात परंतु तो निर्गुणी आहेह्मणून त्यांचि उत्प्रेक्षा अरितना त पाहा! चंद्रहा मनाप्रमाणेच सर्व प्राण्यांवर दयाकरित होत्साता आपल्याकिर- णाच्यायोगाते सर्वांचा तापदूर करून त्याराआनंदितकरितो त्यामध्ये चांडा- लहे इतके अपवित्र वदुष्ट असून दीन आहेत ह्मणून त्यांच्याघरांत आपलें कि- रणपाडूनयें वत्यांचातापहदूरकरू नये असे तो (चंद्र) आपल्या मनांत न माणिता सर्वांप्रमाणे त्यांचाही ताप दूर करितो. कारण मोठया ची दृष्टी सर्वत्र ठिकाणी सारसीच असती. आणि मोठे लोकांचे स्वभाव दुसरे असे असताती जे पुरुरूप शत्रु असून तेच जर शरण आले किंवा आपली शेवाकरितात तर त्या शेवग्यायोगाने मोठे लोक सांवर उपफारच करितात पाहा! मोठया नद्या या समुद्राच्या स्त्रिपा आहेत, परंतु; समुद्राप्रत जावे असे लहान नद्यानी आपले मनात आणून समु. द्राच्या मुख्य स्त्रिया ज्या मोठयानद्या त्याप्रतगेल्या असता त्यालहानन- यांस आपल्या पोर्टी घेऊन समुद्राचीभेटकरून देतात. परंतु साप- ल्य भार मनांत आणीत नाहीत. जसे त्या आणित नाहीती त्याचमाणे राम्जनाची महल बुधि असती. सारांशकाप ! यद्यपी होच- सपापनादिक सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी ब्राह्मणाची निरापराधल्ये करून केवळ पाने हरेकप्रकारे कास्न निदाय निर्वच्छना नरी वारवार करिताततयापिते मनात न आणितां उलटत्यांवर हे सारस्वत उपकारच फरितात आणि हे गूण मुख्यत्वेकरून चालणांतच असतात. कारण ब्राह्मणाचे हे स्वभाषीक गुण आहेत.

·७ शुत्वकोकणवर्गीयब्राह्मण्येसकलान्यपि ॥ ® संप्रमाणानिविद्यतेप्रत्यक्षतावदुच्यते ॥ १४ ॥ नानाविधेपुदेशेषकाशीरामेश्वरादिपु ॥ ७ कोंकणेपुसदाधिप्रयोग्याचारस्यकर्मणां ॥११॥ पण्णांचदर्शनान्मानंप्रत्यक्षतत्र निश्चितं ।। शमोदमास्तपःशीचंसंतोपःशांतिराजवं ॥१४२।' दानंदयाच्युतात्मानंसत्यंब्रह्मस्यलक्षणं ।। 9 इत्यंभागवतोकस्यलक्षणस्याग्रजन्मनः ॥ १४३॥ ® एत्प्रत्यक्षसित्थत्वान्मानंप्रत्यक्षमत्रहि ॥ अर्थ-तस्मात् अशा प्रकारच्या सर्व गुणानी युक्त है सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी ब्राह्मण असून यांच्या विश्वास अनुकूल भूत सम, माणेही आहेत त्यास प्रत्यक्षमान सांगतो ते असे की काशीपासून रा- मेश्वरापर्यंत भालणास योय यजन, याजन, अध्ययन, अध्यापन- दान, प्रतिग्रह, इत्यादिक नी साहाकौ ती यांच्या ठिकाणी चालण्याची चाल अनादिकालापासून दिसूनयेते यावरून प्रत्यक्षाचा निश्चय केला जातो. दम, (इद्रिये जिंकणे ) तप- श्वर्या, शुचिर्भूतपणा, सनोप, शांति, आर्जव, दान, दया, भगमताकरे एकाग्र चिच ठेवणे आणि सत्यवकृत्व, इत्यादिक ही नी सर्व लक्षणे ती ब्राह्मणांची आहेत याप्रमाणे "श्री. मद्ागवनांत" सांगितले आहे, तस्मात या भागवतोक्त ल. क्षणांची प्रत्यक्ष करून पा सारस्वतांच्या ठिकाणी दृष्टोत्पत्ति भा- सत असल्या कारणाने " हे " मपक्षमान आहेत असे समजावे. यास दुसरे प्रमाण. 1 आणि शमा ·सयंदानंतषःशौचमनालस्यंतयाघृणा ॥ १४ ॥ दृश्यतेयत्रविद्रसबाह्मणइतीरितः ॥ जितेंद्रियोधर्मपरसस्वाध्यायनिरतःशुचिः॥११५॥ कामक्रोधाविशेपश्वतंदेवाब्राह्मणविदुः ।। योध्यापयेदधोतेवायाजयेद्दाजयेथवा ॥ १४६ ॥ दद्यादपियथाशक्तिंदेवाब्राह्मणविदुः ॥ ® इत्यहिक्षारतोकानांसत्यर्माणांससत्वतः ।।१४७॥ 8 दृष्टंकोंकणविप्रेषुमा प्रत्यक्षमत्रहि ॥ अर्थ-हे ब्राह्मण श्रेष्ठा ! सत्यभाषण, दान, तपस्या, शुद्ध पणा, निरालस्य, आणि देयाजाणणे, ही लक्षणे ज्या पुरुषांमध्ये राहतात तोच ब्राह्मण, अरों सांगितले आहे. जितेंद्रिय असून आप- ल्या धर्माप्रमाणे वर्तन करणारा, वेदाध्ययना विषयों तत्पर, पवित्र, आणि कामक्रोधादिकांचा त्याग करणारा असा जो पुरूप त्यासच बाह्मण असे देव बोलतात. आणि जो आपण वेदाध्ययन करून दुसन्यास वेद सांगतो, व सता यज्ञ करून, यजमानसबधाने यमन करवितो, आणि यथा शक्ति दान करितो, त्यासच बाह्मण असे देव याप्रमाणे "मारवांतीलवचन" आहे. तस्मात या- भारतोक्तीतील जे धर्म ते सर्व या सारस्वत कोकणे उर्फ शाष्णवी ब्रा- ह्मणामध्ये दिसतात यामुळे हे प्रत्यक्षमान ( मालणच ) असे सिद्ध होतात. याविषयी अन्यप्रमाण. ही सर्व लक्षणे सारस्वत कोकणे उर्फ शाण्णवो ब्राह्मणाच्याअगी निश्चयलाने आहेत किंवा नाही याचीखात्री करून घेण्यांची इच्छा ज्यांप्स असेल त्यानी गदापर्व आणि या पुस्तकाचे १० वे प्रकरणपाहावे. जाणतात.

·4
ह्मणतायेत नाही की त्याचप्रमाणे या सारस्वतांस अनेक नामाभिधाने
प्राप्त झाली ह्मणून त्या नामावरून सारस्वत कोंकणे उर्फशाण्णवी
हे ब्राह्मण नव्हे असे ह्मणता येणार नाही. तस्मात.
0 एवंकोंकणवर्गीयब्राह्मण्येवलवत्तरं ।। १५७ ॥
० अस्तिप्रमाणप्रत्यक्षतत्तुसम्यक्प्रदर्शित ॥
७ अस्यस्फुटावलोकनसम्यग्बोधोभविष्यति।१५८
अर्थ. याप्रकारे करून यासारस्वत कोकणे उर्फशाण्णवी रो-
काच्या विमत्वाविषयी प्रपक्ष मानी सप्रमाणे होती ती सर्व
उत्तम प्रकारारे कल्न विद्वज्जन पाचकांसमोर दासविली आहेत.
आणि या सर्व वचनाचे स्पटावलोकन केल्याने उत्पन रूप
भ्रमाची शांति होऊन उत्तमबोध जो तो प्राप्त होईल. यांत काही
संशय नाही. आता यांच्या" षटकर्माविषयी द्वितोप प्रकरणांत
पोडश हेतू देऊन अनुमान केले आहे ते पाहावे लणजे तेणेकरून
सर विषय वाचकाच्या ध्यानी सिघले करून येतील. व तेणे करून
उत्पन्न भ्रमाची शाती होऊन सर्वांची चित्ते जेवल्यातेथेंच राहून
सन्दोध जो तो प्राप्त होईल.
इतिकण्योपाव्हनारायणसनलक्ष्मणविरचिते
श्रीमदशप्रकरणेविनत्वदर्शनंनामप्रथमप्रकरणं
समाप्तम्. ॥ श्रीकृष्णा यनमः॥
समाप्त.

·प्रकरण दुसरें. i . .. . ® अधनत्वावेंकटेशंसर्वविघ्नोपशांतये॥ अनुमानप्रकरणंदितीयंक्रियतेमया ।।। अर्थ- आतां सर्च विघ्नांची शाति होऊन ग्रंथसिद्धि व्हावी ए. तदर्थ श्रीव्यंकटेशाप्रत नमस्कार करून दुसन्या अनुमान प्रकरणात मारभ करितो.. 9 सारस्वतब्राह्मणानानपट्कमोधिकारिता ॥ ® इतिकेचिदंतीहकेचिद्राजन्यसंभवाः॥१॥ केचिदेण्याइस्यपिचवदेस्येवयधैप्सितं ।' ७ एवंसर्वब्राह्मणानाचित्तंदोलायतसदा ॥ २ ॥ ® अतोहिवेदशास्त्रोक्तप्रमाणानाप्रदर्शनात् ॥ . . रुत्वानुमानसर्वेपांचित्तस्थैर्यकरोम्यहं ॥ ३ ॥ ® यदिगौडब्राह्मणानांनपटकर्माधिकारिता ॥ • तहिबाह्मणशब्दोहिकथमेषुपवर्तते ॥ ४ ॥ यदीमेब्राह्मणाःसंतितर्हिपट्कर्मशालिता ॥ • अस्येवनात्रसंदहीवक्ष्यमाणप्रमाणकैः ।। ५ ।। यदीमक्षत्रियाःसंतिवेश्यावाब्राह्मणाःकथं ॥ • अपिचत्राह्मणांहाणिकर्माणिस्युःकविह॥६॥ ur

·-
• अग्रदर्शितहेतूनांकत्वासम्यकप्रदर्शनं ।।
® कार्यहिसबर्गोडानांब्राह्मणत्वेनुमानकं ॥ ७ ॥
अर्थ- आता सारस्वत ब्राह्मणास षटकांचा अधिकार नाही
असे काही रोक बोलतात, तसेच काही रोक, सारस्वत रे क्षत्रिय
आहेत असे मणतात, काही लोक सारस्वत हे वैश्य आहेत असेही
बोलतात. यांप्रमाणे सारस्वत ब्राह्मणाच्या जातीच्या निश्चयाविषयी
सर्वांचे चित्तं झोके घेत आहे; यास्तव वेदशास्त्रातील प्रमाणे दाखवून
अनुमानेकरून सर्वांची चिते स्थिर करितो.,
जर पा गौड ब्राह्मणांस साहा कर्माचा अधिकार नाही तर याला
बाह्मण असा शब्द कसा मिळेल ? जर ब्रालण हा शब्द याच्या
ठिकाणी वर्ततो, तर षटकांचा अधिकार नाही असे कसे होईल?
पालण शब्द जेथे आहे तेथे परकर्माचा अधिकार आहेच ' यात
सशय नाही. याविषपी, पुढे दिलेल्या प्रमाणानी सिद्ध होईलच.
आता नर हे क्षत्रिय अथवा वैश्य आहेत असे ह्मणाचे; तर सन्यासा
दिक ने बामणांचेच धर्म ते हमारो वर्षांपासून याच्यामध्ये कसे
चाले आहेत ! तस्मात् पुढे दाखविलेले जे हेतु त्याचा विचार करून
पाहावे, भाणि अनुमान करावे. आता या गौडाम्पा बालणत्वाविषयी
केलेल्या अनुमानास आधारभूत प्रमाणे देवून सिद्ध करून दाखवितों
® शुद्धकॉकणविप्राणाविप्रत्वहेतवोमया ॥
द्वितीयेऽस्मिन्प्रकरणेप्रदीतहिपोडश ॥१॥
अर्थ-माता, या सारस्वत ऊर्फ कोंकणे (शेणवी) हे ब्राह्मण
असून मालवाचे जे अधिकार ते सर्व यास आहेत याविषयी पा
द्वितीय प्रकरणांत सोळा हेतु देऊन सिद्ध करून दाखवितो.
• तेषुदानादिषट्कर्मशालिवंप्रथमोमतः ॥
द्वितीयस्तुभवेत्सित्वःप्रचारामामकर्मणः ॥२॥

·अर्थ- सोळा हेतु ह्मणून पूर्व श्लोकांत सांगितले, त्यामध्ये, प्रथम हेतु असा की, ज्याममाणे देशस्थ इत्यादि ब्राह्मणामध्ये षट्कर्म चालतात, साचप्रमाणे याच्यामध्ये आजपर्यंत चालत माहेत, हा प्रथम हेतु जाणाया. द्वितीय हेतु असा सिद्ध होतो की, ज्याप्रमाणे इतर सर्व ब्राह्मण (द्राविडादिक.) हे शास्त्राधारे नामकरण संस्कार द्वादश दिवशी करितात याचप्रमाणे पाच्यामध्येही प्रचार चालत आहे, यावरून दुसरा हेतु सिद्ध होतो. ® शर्मतिब्राह्मणस्योतमियादिस्मृतिभिस्त्वमी । व्यवहारप्रकुर्वतिशर्मेत्येपतृतीयकः ॥ ३ ॥ भर्थ-ब्राहाण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र पा चार वर्णास जी नामें सागितरी आहेत, यात शर्म हे नाम बामणासच; उक्त आहे. भाता या सारस्तत ऊर्फ शेणवीयालणात शर्म याच नामाने पूर्वी. पासून व्यवहार चालत आहे, यापेक्षा हा तिसरा हेतु सिद्ध होतो. ७ मतबंधनकालायब्राह्मणानामुदीरिताः ॥ तेरेवप्रन्चरस्येतेसैवहेतुश्चतुर्थकः ॥ ४॥ अर्थ-नालणारा वनबध सस्काराविषयी जे उक्त काल सागितले भाहेत याचकाली हे सारसत ब्राह्मण व्रतवध सस्कार करितात, यावरून चवथा हेतु सिद्ध होतो. ® उक्तंकापायवस्त्रस्यत्राह्मणस्यैवधारणं ॥ तदेवधार्यतेऽमीभिःपंचमःकथ्यतेह्यतः ॥ ५ ॥ अर्थ- कापाययस्त (भगरे वस्तु ) हे ब्राह्मण वटूनेच धारण करावे, पापमाणे सागितले आहे; त्याचप्रमाणे सारस्वत बटुही हेच वस्त्र धारण करितात. ही चाल पूर्वीपासून चालत भाहे, यावरुन पाचना हेतु सिद्ध होतो.

·7 । (0 • अजिनंरुष्णसारस्यविप्रस्यैवोदिततुयत् ॥' सारस्वतैर्धार्यतेतत्तस्मात्पष्टःप्रयुज्यते ॥ ६ ॥ । अर्थ- कृष्णाजिन हे ब्राह्मण बनींच, धारण करावे अणून सा गितले आहे; आणि हे सारस्वत ब्राम्हण कृष्णाजिनच, धारण करितात, यावरून साहावा हेतु सिद्ध होतो. 0 उपवीतंतुकापसिंविप्रस्योक्तदेवयत् ॥ सारस्वतैर्धार्यतेऽयमत.सतमउच्यते ॥ ७ ॥ 'अर्थ-तीन वांस (ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वेश्प याम) नी तीन प्रकारची यज्ञोपवीते सागतली आहेत त्यात कापसाचे यो. पोत ब्राह्मणाप्तच असावे असे आहे; आणि सारस्वत हे कापसाचेच यज्ञोपवीत धारण करितात, यावरून हा सातवा हेतु सिद्ध होतो- ® अष्टमःकथ्यतेमौजीमेखलाधारणात्तथा ॥ ८॥ पालाशदंडग्रहणानवमोयहियुज्यते ॥ ९ ॥ अर्ध-नालणाप्रमाणे शेणवी हे भोळाचीच मेखला धारण करि. तात. यावरून आठवा हेतु सिद्ध होतो तीन वर्षाच्या बटूस, ग्रहण फरण्याविषी ने दड पृथक् प्यक सागितले माहेत, त्यामध्ये पा लाश दड ब्राह्मण बनीच ग्रहण करावा हणन सागितले, याच. १ ·-- - ས पावा, त्यास हे सारस्वत त्याचप्रमाणे-केशममाण दंड घेतात, या- वन दाहाना हेतु सिद्व होतो. 6 सावित्र्याउपदेशस्यविधिोब्रह्मगोचरः ।। तैनन्यवहरतीमहेतुरेकादशःस्मृतः ॥ ११ ॥ अर्थ-गायत्रीच्या उपदेशाविषयी जो विवि बालुगीस सागितला आहे, त्याच विधीने हे सारसत ब्राह्मण उपदेश करितात, मारून हा अकराया हेतु सारसताच्या ब्राह्मण नाविषयी सिद्ध होतो, ७ यथाब्रह्मबटूनाहिकथितोयाचनाविधिः तथाव्यवहरंयेतेऽनोहेतु दशरत्वयं ॥ १२ ॥ अर्थ:- जो ब्रालणनट्स भिक्षा मागण्याचा विधि -सागितला आहे. त्याच विधीने हे हाणने सारसंत भिक्षा मागतात; यायल्न मारावा हेतु सिद्ध होतो. • त्रयोदशीभवेत्सिद्धोनमस्कारविधानतः ॥१३॥ १ चतुर्दशस्तथासिद्धामोत्रप्रवरनिर्णयात् ।। १४ ॥ अर्थ-बामण, क्षत्रिय, वैश्या आणि शद यास ने नमस्कारविधि सागितले आहेत त्यातून ब्राह्मणाच्या विधीममाणेच या सारसतामध्ये नमस्कारनिवि दिसतो; पावरून तेरावों हेतु सिद्ध होतो. तीन रणांचे जे गोत्र व मरनिर्णय सागितले आहेत, यातून ब्राह्मणाच्या निर्णयाप्रमाणे पाचे गोत्र व प्रवर आहेत. यावरून याच्या मामण त्याविषर्षी संशय नसून हा चौदावा हेतु सिद्ध होतो. 'सैन्याप्ताब्राह्मणस्यैवनापिशजन्यवैश्ययोः ।। अतःपंचदशोहेतुःसोप्यमीप्रदृश्यते ॥ १५ ॥ अर्थ- सन्यासाश्रम ग्रहण करण्याचा अधिकार केवळ ब्राह्मण ५ T .

·1
वर्गातच आहे. 'भत्रिपाणि वैश्य यांस नाही असे आहे, भाणि
तो सन्यास या सारस्वत ऊर्फ कोकणे ब्राह्मणांत हनारों वर्षापासून
चारत आहे. यावरून हा पधरावा हेनु सिद्ध होतो.
• ब्राह्मणःकाममनीयाच्यात्येविटक्षवियौनहि ॥
अमीषुश्रादभोक्तृत्वंदृश्यतेऽतस्तुपोडशः॥१६॥
अर्थ नाह्मणाने श्राद्धसबधी भोजन करावे; क्षत्रिय आणि
२३५ यांस श्राद्धास बसण्याचा अधिकार नाही असे माहे, आणि
हे सारस्वत ऊर्फ कोकणे (शेणवी ) श्राद्ध भोजन करितात, पावरून
हा सोळावा हेतु सिद्ध होतो.
® इत्यंमपाल्पमतिनाहेतवोयेघृताहृदि ।
तसिद्धयेनमीजस्रतेनश्रीशःप्रसीदतु ॥१७॥
अर्थ- याप्रकारेकम्न जे हे हेतु मल बुद्धीने मत करणान धरिले
आहेत यानी सिद्धि निर्विधपणाने न्हावी याविषयी निरतर नमस्कार
करियो. तेणेकरून भगवान् सक्ष्मीपति प्रसन्न होऊ-
• अपदानादिपट्कर्मशालिवकथ्यतेमया ॥
अर्थ- आता दानादि षटकमांचा अधिकार या सारस्वत का
मणास माहे पाविषयी प्रथम हेतु सांगतो.
संस्कारायत्राविच्छिन्नाःसहिजोऽजोजगादयं
ईज्याध्ययनदानानिविहितानिदिजन्मना ॥ १ ॥
जन्मकर्मावदातानाक्रियाश्याश्रमचोदिताः ॥
विप्रस्याध्ययनादीनिषउन्यस्याप्रतिग्रहः ॥ २ ॥
राज्ञोवृत्तिःप्रजागोप्तुरविप्राहाकरादिभिः
वैश्यस्तुवा वृचिनियब्रह्मकुलानुगः ॥३॥

·शूद्रस्पद्विजशुश्रूषावृतिश्रस्वामिनोभवेत् ॥ :- .इत्थश्रीमद्भागवतपुराणोकविचार्यतां ॥३॥ अर्थ- गर्भाधानादि संस्कार ज्या वांमध्ये नष्ट होत नाहीत, त्या वर्णास द्विज असे ह्मणावे. आता नर शूद्रांचे संस्कार नष्ट झाले नाहीत तर, शूद्रासही द्विज ह्मणावें भसी कोणी शंका घेतील तर असे आहे की, ज्या वांस ब्रह्मदेवाने संस्कार सांगितले आहेत तेचं विज. शूद्रांस त्याणे मंत्रयुक्त संस्कार सांगितले नाहीत, केवळ विवाह मात्र सांगितला आहे. (याविषयों प्रमाण.) विवाह मात्र संस्कार वादोऽप्यलमतांसदा ॥ नकेननिन्समसृमच्छंदसातंप्रजापतिः ।। इति स्मृतिः.) या स्मृतीत शूरांविषयी वर लिहिल्याप्रमाणे , प्रकार भाहे. कारण शूद्रांस बलदेवाने छंद करून उत्पन्न केले नाहीत याविषयी अन्य प्रमाण. (गायत्र्या ब्राह्मण मसूतत्, विटुमा रा. जन्यं, जगत्या वैश्य, नकेनचिन्शुद्रमितिश्रुतिः ।।) अर्थ- गा. यत्रीकरून ब्राझंणातें, त्रिष्टुभेकरून क्षत्रियाते, जगतीकरून वैश्याते याप्रमाणे है तोन वर्ण उत्पन केले; आणि शूद्रांस मात्र अन्य सा. धनावांचून उत्पन्न केले; असे असल्याकारणाने शूद्रांस मुळीच द्विजव नाही. ब्रालण, क्षत्रिय आणि वैशय या तीन वर्षाची कमें, पत करणे, मध्ययन करणे, दान करणे ही तीन असून ज्या ज्या नर्णात जे जे आश्रम सांगितले आहेत, त्या त्या पाश्रमामध्ये राहून त्या त्या आश्रमाची कमे करावी ॥ १ ॥ ब्राह्मणादिक ने चार वर्ण, त्यांचे वृत्तिरूप धर्म सांगतो. ब्राह्मणास अध्ययनादि सहा कर्म आहेत मांतून अध्यापन, याजन आणि प्रतिग्रह ही तीन कमै उपजीविकार्य आहेत पापियर्या माणा (पणामुंफमणामस्वीविकमामिला विका ॥ पालनाध्यापनेचैवविशुद्धावप्रतिग्रहः इतिमनुः ) ॥१॥ नो अर्थ वर लिहिला आहे तोच मर्य (जाणाचा.) क्षत्रियांस आपत्काली अध्यापन, पाजन, या दोन कर्माना ·उपजीविका करण्यायो अधिकार आहे आता सम्पासनी सरेला जो क्षत्रिप, त्याणे ब्राह्मणव्यतिरिक्त पनेपासून कर, द इयादि घेऊन, उपजीविका करारी. वैश्यानी कृषि, वाणिज्यादि, (शेतको व्यापार, इत्यादि) कर्मकरून उपजीविका करावी याम माणे, चारही वर्णाचे, धर्म, व कमै श्रीमद्भागवतामध्ये सागित भाहेत या भागवतोक्तोवरून ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, आणि या चार वर्णातून, ब्राह्मणास मात्र षट्कमांचा अधिकार आहे. आगि याच विषयों म वादिक प्रमाणे दाखवतो ईज्याध्ययनदानानिसर्वेषाचदिजन्मना । प्रतिग्रहोऽयापनचब्राह्मणस्पैक्याजन ॥ १॥ इतिशाडिल्यः॥ भ- यज्ञकरणे, अध्ययन करणे, आणि दान करणे, ही तीन कर्म बाह्मण, क्षत्रिय, आणि वैश्य, या तीन वर्णास उक्त आहेत आणि दान घणे, शिय पदविणे, आणि ऋविन होऊन यजमानसत्रमाने हानादि कमै करणे, ही तीन कमै मिळून साहा कमै केवळ बान. णासच सागितरी माहेत, असे शांडिल्य पोर्चे वचन आहे. कर्मविप्रत्ययजनदानमध्ययनतथा ।। प्रतिग्रहोध्यापनचयाजनचेतिवृतयः ॥१॥ इतिअत्रिः अर्थ-पाकरणे, दान करणे आणि अध्ययन करणे ही तीन कमे आणि दान घेणे, दिप पदविणे आणि यजमानसबधाने हो मादि कर्म करणे, या तीन पृत्ति (जीवनापाय) मिळून साहा कर्भ बामणाचाच आहेत, पाप्रमाणे अत्रीने सांगितले आहे .

·- पटकर्माणिनिजान्याहुबाह्मणस्यमहात्मनः ।। अध्यापनंचाध्ययनयाजनंयजनंतथा ।। दानप्रतिग्रहश्येतिषटकर्माणीति चोच्यते ॥ १॥ अर्थ- - दुसन्यास वेद पदविणे, स्वत: पदणे, ऋविज होऊन यजमानसवधाने हवनादि कर्म करणे, य करणे, दान करणे आणि दान घेणे ही साहा की ब्राह्मणाची, सकर्मे आहेत. याप्रमाणे श. खाने सांगितले आहे. यजनयाजनंदानंतथैवाध्यापनक्रिया ॥ प्रतिग्रहश्याध्ययनविप्रमाणिनिर्दिशेत् ॥ १ ॥ यजनंयाजनंदानबाह्मणस्यप्रतिग्रहः ।। अध्यापनंचाध्ययनपट्कर्माणिहिजोत्तमाः ।। छ इत्यंचभारतेदानधर्मेप्यस्तिमहेशगीः ॥ १॥ अर्थ-हे द्विजोत्तमहो, यज्ञकरणे, यजमानसबधाने हवन करणे, दान घेणे, दान करणे, अध्ययन करणे, भाणि सौगणे, या साहा कर्माचा अधिकार ब्राह्मणास माहे. याप्रमाणे भार तात दान धर्मामध्ये शिवगीतेत सागितले आहे. "स्वाध्यायाध्यापनापियजनयाजनंतथा ॥ , दानप्रतिग्रहयैवपट्कर्माण्यग्रजन्मनः ॥ १ ॥ इतिबृहरपतिः॥ अर्थ-अप्पारणे, वेद परिणे, रडाकाणे, गनमानमतपत, हवन करणे, दान करणे आणि दान घेणे ही साहा क ब्राह्मणानी करावी. याप्रमाणे बृहस्पतीने " सांगितले आहे - एतैरनेकैपचनाह्मणानायदीरिते ॥ . दुसयास मध्ययन ५ ·तथैवपुप्रचारोहिदृश्यतेबलवत्तरः ।। अतीमीपाब्राह्मणत्वेसंशयोनास्तिकचन ॥१॥ अर्थ- या भनेक वचनानी ब्राह्मणाविषयी जो प्रचार सागितला, स्याचप्रमाणे, या सारस्वत उर्फ कोकणे ब्राह्मणामध्ये प्रचार माहे. यावरून या या ब्रामणत्वाविषयी काहीच समय नाही.- ७ द्वितीयःक्रियतेसिद्धःप्रचारानामकर्मणः ॥ अर्थ-भताया सारस्वत ब्राह्मणाविषयी नामकरण सस्कारावरून द्वितीय हेतु सिद्ध करून तागतो. गर्भाधानमृतोपुसःसवनस्यदनात्पुरा ॥ पछेष्टमेवासीमतोमारयेतेजातकर्मच ॥ १ ॥ अर्थ- स्वास रजादशन झाल्यापासून सोळा दिवसाच्या आत गर्भाधान सस्कार करावा, 4, पुसवन सस्कार गर्भिणीचा गर्भ चलन होण्याच्या पूना करावा, व साहाव्या अथवा भाठव्या महि-पति सी- मतोममन सरकार करावा, माणि ती प्रसूत होतोच पाण्याचा नातकर्म सस्कार करावा, याप्रमाणे "याज्ञवल्क्यानी" सागितरे आहे - हादशेदशमेवापिजन्मतोदिवसेशुभे । पोडशेविंशतोचैवद्दाशिवर्णतःक्रमात् ॥१॥ अर्थ- प्राणी जन्मत्या दिवसाप सन बाराव्या किंवा दहान्या दिवशी ब्राह्मणानी, सोळाव्या दिवशी क्षत्रिपानी, विसाव्या दिवशी पश्यानी, आणि विसाव्या दिवशी दाना, याप्रमाणे चारीही यानी अनुक्रमाने नामकरण संस्कार करावा याप्रमाणे वृहस्पतीने" सागितले आहे हादशेषोडशेविंशजन्मतामतोदिने । नामकर्मविजातीनाविप्रस्यदशमेपिवा ॥१॥ - -

·(११)
अर्थ- जन्मदिवसापासून, बाराव्या दिवशी बामणानी, सोळान्या
दिवशी क्षत्रियांनी, विसाव्या दिवशी वैश्यांनी याप्रमाणे नामकरण
सस्कार करावा, आणि दाहाव्या दिवशीही करण्याविषयी मा.
मणास " मात्र गौण पक्ष सागितला अहिं याप्रमाणे " महाभार.
तामध्ये" सागितले आहे.-
® जन्मतोवैद्वादशेन्हिनामकर्मविधानकं ।।
कुर्वत्यतीहिगौडानाव्राह्मणत्वेनसंशयः॥१॥
अर्थ- या गौड सारस्वत ऊर्फ कोकणे वालणामध्ये इतर बाल-
णाप्रमाणे बाराव्या दिवशीच नामकरणविधि करण्याची चाल, चालत
आहे, यावरून हे ब्राह्मण भाहेत यात संशय नाही.
® शतिब्राह्मणस्योक्तामयादिस्मृतिभिर्मया ॥
शमैतिव्यवहारातृतीयःसाध्यतधुना ॥
अर्थ- माता शर्म या नामरूदोंने तिसरा हेतु सिद्ध करितो.
शर्मेतिब्राह्मणस्योक्तवतिक्षत्रजन्मनः ॥
गुप्तदासात्मकनाममशस्तंवैश्यशूद्रयोः॥१॥
® पराशरस्मृतिश्चेत्यवर्ततेबलवत्तरा ॥
भर्य-चारी वर्गास नाम निरनिराळी सागितली आहेत, ती
अशी को ब्राह्मणात शर्म, क्षत्रियास वर्म, वैश्यास गुप्त, आणि शूद्रास
दास, याप्रमाणे पराशरस्मृनीता प्रसिद्ध आहेत-उदाहरणे. देवदत्त
शर्मा, इद्रसेन वमी, इद्रगुप्त आणि नंददासः याप्रमाणे यथानुक्रम
चारी वर्णाची उदारणे जाणावी.
शर्मदेवश्वविप्रस्यवर्मवाताचभूभुजः ॥
भूतिर्दत्तश्चवैश्यस्यदासःशूद्रस्यकारयेत् ॥ १॥

·1 " भर्थ- शर्म अथवा देव, धर्म अथवा त्राता, भूति अपना दन आणि दास ही नाम चारी पणांस (ब्रामण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शह यास ) अनुक्रमाने सांगितली आहेत तपसाब्रह्मचर्येणदमेनचशमैनच ।। जगतागर्मटानेनशतिव्राह्मणोभवेत् ॥ ॥ अर्थ"तपश्चर्या, अभचयत्रत, इद्रियाचे दमनकरणे आणि मन करणात कामकाधादि किंवा सकल्प विकल्पादि ज्या अनेक वृत्ति उठतात, तदाहियेकरून, मत करणाची वृत्ति स्वस्थकरणे अशा या चार प्रकारानी जगाचे शर्म (कल्याण) करितात ह्मणून, शम हे नाम बामणासच बोगवे उदाहरण "वसिष्ठशमा ब्राह्मण तापत्रयानीतिवलाजगरसरक्षणादपि ॥ तस्माद्धर्मसमेवारेवमेतिक्षत्रियोभवेत् ॥ १॥ अर्थ-तापत्रय हणने, आधिभौतिक, (भूनादि पिशाच्यापा मून) आधिदैविक, (द्रादि देवापासून ) आणि आध्यामिक (रागादिकापासून शरीरास दुम ) या तीन तापापासून (पीडा पासून) पायाने (मणने पिशाच पादपासून मत्र यत्रादि उपचारानी, इडादि देवक्त पीडापासून यनादि कर्म करण्याने, रोगापासून औष धादि उपचारानी ) सर्व जगाचे सरक्षण करितात, लणून क्षारयास नर्म है नाम सागितले आहे उदाहरण "हसनजवर्माक्षत्रिय कालेकालेधनदत्वासर्वान्गोपायतीतिवत् ॥ तस्माद्देश्यस्यनामैतद्गुप्तमित्यभिधीयते ॥१॥ भथ-- वारवार, सर्व रोकास, द्रव्य देऊन, साचे, गोपन (सर क्षण ) करितात, हणून वैश्यास, गुप्त असे नाम उक्त माहे उदा हरण द्विगुप्तो,श्य "1 ·विजानशुश्रूषयानित्यंशूद्रस्तीपयतीतिवत् ।। तस्मादस्यदासेतितत्त्रीणांचतथातथा ।। १ ।। अर्थ-मूर है ब्राह्मणांची सेवा अथवा दास्यत्व करितात झणून, यांस दास असे नाम सांगीतले आहे. उदाहरण; नंददास:रादः याचप्रमाणे चारी वणीच्या स्त्रियांची अनुक्रमाने नामें जाणावी. ® इत्थंयमस्यवचनजागर्तिपृथिवीतले.॥ @ अनेनेमेप्रकुत्रतिव्यवहारंचभूसुराः ॥ 9 अतोमीपांब्राह्मणत्वंसित्थ्यतीतिनसंशयः॥ १ ॥ अर्थ-याप्रमाणे यमाचे पचन सर्व जगांत प्रसिद्ध आहे, आणि पाच पंचनाममाणे सर्व वणांच्या, नामाचा प्रचार चालू आहे. व या सारस्वत ऊर्फ वो नाभणांमध्ये शर्म या नामाची चाल प्राचीन कालापासून चालत आहे. आणि आजपावेतों कोणीच हो चाल दूषित केटी नाही, यावरून हे निशिद मामणच आहेत, पात संशय नाही असे सिद्ध होते. ® व्रतवनकालेनचतुर्यःसाध्यतेऽधुना ॥ अर्थ-व्रतबंधनाच्या कालेकरून चवथा हेतु सिद्ध करितो. अथगर्भाष्टमेवर्षेत्राह्मणस्योपनायनं ॥ जन्माष्टमेवाकर्तव्यंतयेवाग्देतुपंचमे ॥ १ ॥ राज्ञामेकादरीकार्यद्वादशेतुविशास्मृतं ॥ ® एवंवसिष्टवचनंसततंचविचार्यतां ॥२॥ अर्थ- गर्भापासून अयया जन्मापासून, अटम वर्षी, "बामणांनी, अकराव्या वर्षी " क्षत्रियांनी," बाराव्या वर्षी "वैश्यानी," याप्रमाणे तीनही वांनी उपनयन सस्कार करावा. आतां ब्रामणाविषयी दु- " ३ ·- सरा पक्ष असा आहे की, जर कुमारास, अध्ययनाची कवि असून नर तो कुमार बुद्धिमान आहे, तर पचम वर्षीही उपनयन सस्कार करावा. याप्रमाणे वसिष्ठाने सागितले आहे, याचा विचार करावा. । अष्टमेवबाह्मणमुपनयेद्गाष्टमेवैकादशैक्षत्रियंहादशे वैश्यमापोडशाब्राह्मणस्यानतीतःकालआदाविशाक्ष त्रियस्याचतुर्विशादैश्यस्यातउर्वपतितसावित्रीकाभवंति नैनानुपनयनाध्यापपेनयाजयेभिर्व्यवहरेयुरितिश्रुतिः॥ अर्थ- ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य या तीनी वानी उसनयन सस्कार या श्रुतिमताप्रमाणे करावा. ल. ब्रामणाने गर्भा पासून अथवा जमापासून अष्टम वर्षी, क्षत्रियानी अकराव्या वर्षों, आणि वैश्यानी गराव्या वर्षी, याप्रमाणे तोनी वर्गानी उपनयन सस्कार करण्यास योग्य काल आहेत आणि हे उक्तकाल जर काही आपत्तीमुळे अति कात झाले तर गीण काल सागितले आहेत ते असे की, अटम वर्षापासून सोळा वर्षांपर्यंत ब्राह्मणास, अकरा वर्षांपासून बेबीस वर्षा पर्यत क्षत्रियास आणि बारा वर्षांपासून चौवीस वर्षा पर्यंत वैश्यास याप्रमाणे गीण पक्ष आहेत. हेही काल अतिकात झाले झणजे ते तीनी वांतील कुमार पतितसाविनोक होऊन द्विज वापासून भ्रः होतात झणून त्याचा मस्कार करू नये. अभ्ययन किंवा हवनादि अथवा स्याच्या बरावर न व्यवहारही करण्यास ते योग्य नाहीत. याममाणे आश्वलायन गृह्यसूत्र आहे. गाष्टमेदेवतबंधनस्याद्विपस्यकुर्याद थवाष्टमेन्दे ॥ व्रतक्षयेपचमषष्ठयोर्वा स्यादेतदुतंतुकपर्दिमुख्यैः ॥ १॥ अर्थ- बालणाचा व्रतय सस्कार करणे तो, गर्भापासून, अश्य है .

·जन्मापासून, अष्टम वर्क करावा. जर तो मुलगा बुद्धिमान् असून, स्याच्या अध्ययनाचे दिवस व्यर्थ जातात तर पांचव्या अथवा साहाच्या वर्षी उपनयन संस्कार करावा. याप्रमाणे कादि ऋपिमुख्यानी मागितले आहे. ब्रह्मवर्चसकामस्यगर्भतीजन्मतोपिया ।। सप्तमेवाष्टमेवब्राह्मणस्योपनायनं ।। दतिक्षीरनिधावस्तिकश्यपस्यमुनेचः॥१॥ अर्थ- मोक्षाची इच्छा ज्या बामणास आहे त्याचा, जन्मापासून अथवा गर्मापासून अष्टम वर्षी अथवा सप्तम वर्षों उपनयन सरकार कराया, पाप्रमाणे क्षीरनिधि ग्रथांत कश्यप ऋपाने सांगितले आहे. वसंतोग्रीष्मशरदौब्रह्मक्षत्रविशांक्रमात् ॥ मौजीबंधनकालाःस्युःसर्वेपांचोत्तरायणं ॥ १ ॥ अर्थ-माह्मणादिक तीन वर्षाच्या, उपनपन संस्काराविषयी, यसत, ग्रोप्म, आणि शरद, हे मीन ऋतु अनुक्रमाने उक्त आहेत. आता या उपनयन सरकारास दुसरे काल अहित ते दाखवितो. माधादिपुचकालेपुमौंजीपंचसुशस्यते ॥ वसंतर्तुस्तुविप्राणांतत्र श्रेष्ठतमःस्मृतः इतिवाक्वृद्धगर्गस्यकालादर्शतुपश्यतां ॥ भवेत्तयैवसिद्धांतोब्राह्मणत्वविचारणात् ॥ १ ॥ अर्थ- माघादिक (माघ, फान्गुन, चैत्र, वैशाख आणि ज्येष्ठ) या पाच मासात उपनयन संस्कार सर्वानी करावा. त्यांतून, चैत्र व वैशाव हे दोन महिने मालणास अति उत्तम आहेत. याप्रमाणे, कालादर्श ग्रयांत, वृद्धगांनी सांगीतले भाहे, ते पाहाये लणजे ·- विचारा अंती या सारस्वतांच्या बालणवा विषयी पूर्वी सागितला नो हेतु याचा सिद्धात होईल यात संशय नाही. अबकापायवस्त्रेणपंचमःकथ्यतेत्रहि ॥ अर्थ- 1- माता कापापवस्वधारणाने पाचवा हेतु सांगतो. यदिवासांसिबसीरनुरक्तानिवसीरन्कापायब्राह्मणी माजिष्टक्षत्रियोहारिद्रवैश्यइतिश्रुतिः ।। अर्थ- जर उपनयन मलेले बटू यो धारण करणार तर मानपानी रक्तवस्त्र अयया काषाय (भग ) वस्त्र, क्षत्रियांना मानिष्ठ (मंजिष्ठ रगाचे) वस्त्र, यानी, पिवळे वस्त्र याप्रमाणे धारण करावा. असे आश्वलायन गृह्यसूत्रात सांगितले माहे. अतःकापायवासोहिबाह्मणस्यैवधारणं ।। मांजिष्टंक्षत्रियस्योक्तंहारिद्रवैश्यजन्मनः ॥ १ ॥ शुरूंकापायवस्रवाबाह्मणस्यविधीयते ॥ माजिष्टमथवाशुरुक्षत्रियस्यविधीयते ॥ २ ॥ हारिद्रंशुक्मधवविश्यस्यैवविधीयते ॥ ७ इत्यहिगौतमनोनवर्ततेबलवत्तरं ॥ ३ ॥ अर्थ- मानण भटूस कापाय, (भग ) यस धारणा थियो प्रास्ता क्षत्रियवटूस मानिष्ठ ( मनिष्ट रगाचे) वख प्रशात आणि १३यबटू हारिद (हरिद्रा युक, पिवळे पापमाणे तीन वास, तीन प्रकारको यस्तै प्रशस्त माहेत; पया अभावी तीनी यांना शुभ म धारण करपा याप्रमाणे गीतममयाचे वचन आहे. तपावासांसिवक्ष्यामिविप्रादीनामनुक्रमात् ॥

·'कापायचेवमांजिष्टहारिद्रंचतथैवच ॥ १ ॥ इत्यंबृहन्नारदीयपुराणोक्तंविचिंत्यतां ॥ अर्थ- तशीच ब्राह्मण, क्षत्रिय आणि वैश्य या तोनी वर्णाच्या बटूनी वस्त्रे धारण करणे ती कोण या रीतीची असावी ती सागतो. तीन वर्गास अनुक्रमाने कापाय, मानिष्ठ आणि हारिद्र हो धारण करण्याविषयी प्रशस्त माहेत. याप्रमाणे बृहन्नारदीप पुराणाम सागितले आहे याचा विचार करावा. इतिकापायवत्रस्यविप्राणामेवधारणं ।।। तदेवधार्यतेऽमीभिरतोविनत्वनिश्चयः॥॥ याप्रमाणे कापाय वस्त्राचे ग्रहणणाराच सांगितले आहे आणि तेच कापायवस्त्र हे गौड सारसत ऊर्फ शेणवी धारण कारितात, यावरून यांच्या ब्राह्मणयाचा निर्वाध निश्चय होतो. ® अजिनयहणेनैवपाटोहेतुरयोच्यते ॥ अर्थ- अजिनग्रहणरूप साहावा हेतु सांगतो. ऐणेयेनवाजिनेनब्राह्मणरौरवेण क्षत्रियमाजेनवेश्यमितिश्रुतिः ॥ अर्थ-बामणास, ऐणेय (होरणाचे चर्म ) व क्षत्रियांस नरूचे चम, वैश्यांस, मेंढ्याचे चर्भ, याप्रमाणे तीन वर्णास तीन प्रकारची, में धारण करण्याविषयी उक्त आहेत. उत्तरीयतयाकृष्णाजिनविप्रस्यकीर्तितं । सारंगस्याजिनराज्ञोविशोवस्ताजिनंयतः ॥ १ ॥ अर्थ- प्रात्मण बटूस कृष्णाजिन, क्षत्रिप बट्स सारंगाचे अ. लिन ( वर्म, वेश्य रट्स रस्ताचे (मेश्याचे ) अनिन (चर्म, ) या- ..

·(10) प्रमाणे तीन वर्गास तीन चमें उत्तरोप करून ( उपाखा कारता ) सागितली आहेत. रुष्णसारंगवस्तातामजिनंक्रमशःस्मृतं ।। विपक्षत्रियवैश्यानांबटूनांधारणायच॥१॥ भर्थ- कृष्णसार ( मृग ) सारंग (मृग ) बस्त (मेंढा ) यांची, चौ, ययानुक्रमाने बालण, क्षत्रिय आणि वैश्य, या तीन वर्गाचा, बदस, धारण करण्याविषयों, योग्य मागितर्ग आहेत.- 'इत्थमेणेयाजिनस्यधारणब्रह्मगोचरं ।। अस्पैवरूढिगडिषुदृश्यतेबलवत्तरा।। अतोमीपांब्राह्मणत्वंसिध्यतीतिनसंशयः ॥१॥ अर्थ- पाप्रमाणे कृष्णानिन धारण करणे हे केवळ ब्राह्मणांसच सांगितले आहे. आणि हे कृष्णजिन धारण करण्याची रुटी या गोड सारस्वत अर्फ कोकणे ब्राह्मणामध्ये अनादि काला पासून चालली आहे, यावरून याचे ब्राह्मणत्व सिद्ध होते यामध्ये संशय नाही. ७ धारणादुपवीतस्यसप्तमोहेतुरुच्यते ॥ अर्थ- आतां उपवीतधारणभेदाने सातव्या हेतूचे कथन करितो. कापसमुपवीतंस्पादिप्रस्योवृतंत्रिवृत् ॥ शणसूत्रमयंराज्ञोवैश्यस्याविकसूत्रकं ।। १ ।। अर्थ- ब्राह्मणास यज्ञोपवीत कापसाचे असून नवततु आणि प्रथि. युक्त असारे, क्षत्रियांस सणाचे, आगि वैशाप्त मन्याच्या लोकरीचे, याप्रमाणे तीन वर्णांस, अनुक्रमानें, यज्ञोपवीत सांगितली आहेत, याप्रमाणे " मन्ने " सांगितले आहे. कार्पासस्योपवीतस्पधारणब्रह्मगोचरं ।।

·(१९) . ७ तदेवधार्यतेऽमीभिरतीब्रह्मत्वनिश्चयः ।। अर्थ- कार्पास यज्ञोपवीत ब्राह्मणासच उक्त असून तेच यज्ञो. परीत हे गौड सारस्वत ऊर्फ कोकणे शेणवी धारण करितात, यावरून यांच्या विप्रत्याविषयी निश्चय होतो. 8 अष्टमःकथ्यतमोजोमेखलावारणातथा ॥ ८ ॥ भर्थ- आता मोळाच्या मेखलाधारणाने आठवा हेतु सागतो. तेषांमेखलामाँजीवाह्मणस्यधनुर्ध्याक्षत्रियस्या वोवैश्यस्यइतिश्रुतिः॥ अर्थ- ब्राह्मणास मोळाची, क्षत्रियास धनुन्याच्या दोरीची, आणि वैश्याम म्याच्या लोकगची, याप्रमाणे तीन वर्गास, तीन प्रकारच्या मेखला (कमरत बांधण्याच्या मुनी) असाध्या. ७ एवंमौजीमेखलायाधारणब्रह्मगोचरं ।। ®, तस्यैवधारणादेपांब्राह्मणत्वंहिसिध्यति ॥ १ ॥ अर्थ- याप्रमाणे ब्राह्मणांनी मौजी मेखलेचे धारण करावे लणून सागितले, त्याचप्रमाणे हे गोड मौजी मेखला धारण करितात याव- रून याचे बालणल सिद्ध होते. कथ्यतेदंडमानास्यांनवमोदशमस्तथा ॥९॥१०॥ अर्थ- पालाशदंडाने व त्याच्या मानाने नववा आणि दाहाया असे दोन हेतु सागतो. तैपादंडाःपालाशोब्राह्मणस्यौदुंबरःक्षत्रियस्य ल्वौवैश्यस्यकेशसंमितोब्राह्मणस्पललाटसमि तःक्षत्रियस्यप्राणसंमितोवेश्यस्य इतिश्रुतिः ।। अर्थ-बामणास पळसाचा, क्षत्रियास उदुराचा आणि ३३या.

·स बेलाचा, याप्रमाणे, तीन वर्षाच्या बस दड उक्त आहेत. ते तीनही दड केवढे असावे याच प्रमाणे सागतो. ब्राह्मगांचा दड केशसमित (केशप्रमाण,) क्षत्रियाचा लगदापन, आणि श्याचा मासान पर्यंत याप्रमाणे असावे. यास सदरे प्रमाण. पालाशोब्राह्मणस्योक्तानृपस्यौदुंबरस्तथा ॥ वैल्वीवेश्यस्यविज्ञेयःप्रमाणशृणुतहिजाः॥१॥ अर्थ-ते असें की ब्राह्मणास पळसाचा, क्षत्रियास उदुच- राचा, आणि पैश्यास वेगचा, याप्रमाणे तीन वर्णाच्या बटूस तोन दड सागितले आहेत. आता ते दंड केवढे असावे त्यांची प्रमाणे सागतो. विप्रस्पकेशमानस्यादाललाटंनृपस्यतु । नासाग्रसंमितंदंडवैश्यस्याहुर्विपश्चितः ॥ १ ॥ अर्थ- ब्राह्मणास फेशसमित (कशापरत), क्षत्रियास गटापर्य. त आणि दास नासिकानापर्यंत याप्रमाणे तीन वर्षात तीन प्रमाणे सागितली आहेत. विप्रस्यदंडापालाशोवैल्वोवाधर्मतःस्मृतः ॥ आश्वत्थःक्षत्रियस्यायखादिरोवापिधर्मतः ॥ १॥ औदुंबरोथवेश्यस्यप्लाक्षोवादंडउच्यते ॥ एतेपामप्यमावेचसर्वेपामेवयज्ञियाः ॥ २ ॥ अर्थ- प्रालणारा मुख्यत्वेकरून पळसाचा दंड असावा, परतु मसमी त्याच्या अभावी वेगचा दंड उक्त आहे. याचप्रमाणे पूर्वी गवांस जे दड सागितले त्याच्या अभावपक्षी दडपावे ते असे की, क्षत्रियानी पिपळाचा अया खैराचा आणि पैश्यानी उदुराचा अथवा वडाचा, याममाणे आहेत परत याचाही अभाव भरल्यास ·सर्व वानी यज्ञिप ( हाणने ) यज्ञास जो उन का त्यांचा ध्याना. यापमाणे " ब्रह्मपुराणांत " सांगितले आहे. @ पालाशदंडग्रहणंकुर्वतीमहिसर्वदा ॥ तस्माद्रपब्रिाम्हणत्त्रंसिभ्यतीतिनरंशयः ॥2॥ अर्थ-पालाश दडाचे ग्रहण ब्राह्मणासच उक्त आहे, याप्रमाणे वरील प्रमाणावरून सिद्ध होते, त्याप्रमाणेच हे गोडब्राह्मण पालाश दड ग्रहण करितात, यावरून यांचे ब्राह्मण र सिद्ध होते यांत सा- य नाही. • अथभिक्षाविधान कादशःकथ्यतेधुना ॥११॥ अर्थ-- आतां मिक्षा विधाने करून अकरावा हेतु सांगतो. भवत्पूर्वचरेक्ष्यमुपनीतीद्विजोत्तमः । भवन्मध्यंतुराजन्योवेश्यस्तुभवदुत्तरं ॥ १ ॥ - उपनयन झाल्या नतर बटूनी भिक्षा मागावी तिच्या मंत्राची रीती. ब्रामणवटूनी भिक्षादेहि यामंत्रास भवति असे पूर्वी रावून भवति भिक्षांदहि, असा मंत्र वार करावा. क्षत्रियांनी भवति मध्ये लावून भिक्षांभवतिदेहि अझै झणाचे, वैश्यानी शेवटी भवति शब्द लावून मिक्षादेहिभवति असे क्षणाचे, याप्रमाणे तीनीही यांनी मंत्रोच्चार करून भिक्षा मागावी. याप्रमाणे मनुस्मृतीत व कूर्मपुराणा- त सागितले अहि, ब्राह्मणेपुचरेक्षमनिंद्यात्मवृत्तये ।। आदिमध्यावसानेपुभवच्छन्दोपलक्षितं ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशांभेक्षचर्यायथाक्रमं ॥ १ ॥ अर्थ- मागील श्लोकांत लिहिल्याप्रमाणे तीनी यांनी अनुभ- अर्थ- ·माने मनाचा उच्चार करून, पूज्य बाबणाच्या घरी, भिक्षा मागावी. याप्रमाणे " याज्ञवल्क्याने " सागितले आहे, @ एवंभिक्षायाचनमंत्रमुक्त्वाभदययात्राविधिकथ्यते, अर्थ- याप्रमाणे भिक्षा मागण्याचा मर सागितग आता भिक्षा मागण्याचा विधि सागतो. गृहीतविपिनोपेतः परिवृतोत्तरीयकः दंडपासमादायनमस्कत्यगुरुरविं ॥ १ ॥ भिक्षार्थतुतदामीनीहिजोवेश्मततोबजेत् ।। ब्राह्मणानामदृष्टानांनचेत्क्षत्रियवैश्ययोः ॥ २ ॥ धर्यबामण, क्षत्रिय आणि वैश्य याणी प्याशास्त्र उपनयन सरकार करून नतर, उपरस्त्र धारण करून हस्तामध्ये दंड आणि पात्र यावे नतर, गुरु य रवि, पाम नमाक र कम्न भिक्षा मागण्यासाठी चागल्या साधु दुष्ट नव्हे अशा ब्राह्मणाच्या घरी नावे, दुष्ट ब्राह्मणाकडे जाऊ नये, नर न्या ग्रामात सद्ब्राह्मण नाही तर सत्क्षत्रिय अथवा सडपाकडे भिक्षा मागावी असे व्यासानी" सागितले आहे. • भवतितिक्षांदहीतिप्रचारीहश्यतेखलु। गौडेवतोब्राह्मणत्वंसिध्यतीतिनसंशयः॥ अर्थ- या गौडब्राणांत पवतिभिक्षादे हे याप्रमाणे भिक्षामत्र मोरपयाचा प्रचार प्राचीन काळापासून चालत नाहे. यावरून याने ब्रामणत सिद्ध होते, पात सशप नाही. $ गायत्र्याउपदेशस्यविपस्यैवाधिकारिता ॥ • राजन्यवैश्ययोनास्तीत्येतदाहमुनिर्मनुः ।। .

·(२३) • एवमेवमुनीनांचवहूनांवर्ततेमतं ॥ भर्थ- पुत्राला, गायत्रीचा उपदेश करण्याचा अधिकार ना. सणासच आहे, क्षत्रिय आणि वैश्य यास उपदेश करण्याचा अधिकार नाही. क्षत्रिय, आणि मेश्य याच्या मुनगस उपदेश करणे तो त्यांच्या उपाध्यायाने करावा; कारण पूर्वानों यजनादि पटूकमें सागितली, यांत अभ्यापन है, एक कर्म असून त्याचा अधिकार बामणासच आहे. क्षत्रिय आणि वैश्य यांस नाही. आणि अध्यापन य उपदेश यामध्ये भेद नसल्याकारणाने उपदेशाचाही अधिकार क्षत्रिय, व वैश्य याना नाही, हे सिद्ध होते. याप्रमाणे, "मन्यादिक ऋषीचे" मत आहे. यास दुसरे प्रमाण. पितेवोपनयेत्पुत्रंतदभावपितुःपिता ।। तदनविपितु तातदभावपिसोदरः ।। इत्थंप्रयोगरत्नस्तिपितस्तिब्रह्मगोचरं ।। . अथैतेपूपदेशोहिपितुरेवप्रदृश्यते ।। छ तस्मादेषांब्राह्मणत्वेसंशयोनास्तिकश्वन ।। अर्थ-पुत्राचे उपनयन करणे ते, पित्याने करावे. जर पिता नसेल तर पि याच्या पि पाने (हा. आजाने) करावे. त्याच्या अभावी पितुर्धाता, (ल. चुलत्याने ) कगर्ने. त्याच्याही अभावी सोदराने (ल. वधूने ) करावे. याप्रमाणे उत्तरीतर कनिष्ठ पक्ष आहेत. हा सर्व शास्त्राधार ब्राह्मणाविषयींच आहे. असे प्रयोग रस्नात; सागितले आहे याता या सारस्वत उर्फ शेणवी नालणामध्ये देशस्यादिक ब्राह्मण जवळ असले तयापि पित्यानेच उपदेश करण्याचा प्रचार सर्वत्र दिसती. यावरून याचे ब्राझणाविषयी काहीच संशय नाही. अथत्रयोदशोहेतुःप्रणामविधिनीच्यते ॥ भई- आता नमस्कार विधीने तेरावा हेतु सागतो. .

·अभिवादश्रीत्रसमनिजहस्तप्रसारणम् ।। वित्रमावस्यगदितमन्येषामन्यदिप्यते ।। स्वश्रोत्रपूर्वमारभ्यपाणिभ्यांजानु नौह्ययः ।। स्वगुरुबाह्मणः श्रोत्रसमहस्तंप्रसारयेत् ॥ उदरस्पतुराजन्यावश्यामध्यसमंततः ।। नौचैःशूदलतोन्योपितंप्रत्यभिवदेन्मुदा ॥ छ इत्यस्मृयर्णवग्रंयवाक्यमाकण्यंतामिदं ॥ योग्याभिवादनेश्रोत्रसमहस्तप्रसारणान् ।। शाग्णव्यानांब्राह्मणत्वसंशयोनास्तिकश्चन ।। अर्थ-बामणांना नमस्कार करणे ती कानावावर हात नेऊन करावा. क्षत्रियांना पोटास हात लावून कराना. वैशानी के रेस हात लावून करा. आणि शूद्रांनी गुदम्यांच्या खाली हात नेऊन करावा. याममाणे " रसूपर्णर अंत" ताएये आहे. आणि त्याम- माणे हे गोड़ मारस्वत ऊर्फ शगवी हे योग्पाभिवादनांविषयी श्रेत्रसम हल करून नमस्कार करतात. पावन पांच्या विमबा. विषयी काहीच सशय नाही. ® चतुर्दशःकथ्यतेयगोत्रप्रवरनिर्णयात् ।। अर्थ-माता गोत्रमवर निर्णयेकरून चवदावा हेनु सिद्ध करितों. अनन्यपूर्विकांकांतामसर्पिडायवायसीं ॥ अर्थ- अपपूर्षिका या विषा याखेरीज, (पुनर्विवाहाची, नादान झाग, मनाने दिलेली, सप्तपदी झालेली, गर्भिगी आणि प्रसूत झालेली या सातप्रकारच्या स्त्रियां खेरीज ), वराच्या दृष्टीस में मनास आनंद करणारी, सापिंडामध्ये जन्मलेली नव्हे, वयाने व

·(२५)
शरीराने दरापेक्षा लहान.
अरोगिणींम्रातृमतीमसमानार्पगोत्रजा ।।
इतियाज्ञवल्क्यः
अर्थ-आणि निरोगी, जोस बंधु आहेत ती, समान गोत्रांतील, व
समान प्रवरांतील, नव्हे अशा प्रकारच्या मुली बराबर विवाह करावा.
समान गोत्रे व समान प्रयर हे ब्रामणांत प्रसिद्धच आहेत परंतु
क्षत्रिय वक्ष्यांची गाने व प्रार सांगतो.
स्मृतोपुरोक्सोगोत्रप्रवरीक्षत्रवैश्ययोः ।
७ इत्यं हिसर्वसिद्धांतइत्याहकमलाकरः ॥ १ ॥
अर्थ-क्षत्रिय आणि ३३५ यानां गोत्र व प्रवर हे मुख्यत्वेकरून
न्यांच्या उपाध्यायांचेच धरावे याप्रमाणे, " संस्कारकास्तुम" इत्यादि
अंगकारांचा सिद्धांत आहे त्याचप्रमाणे "कमलाकरही निर्णय सिंधूत"
सांगतो हाणून येथे दर्शविले आहे.-
प्रबरोयंमानवैलपोरूरवसनामकः ॥
क्षत्रियाणांचसर्वेपामेकएवनचेतरः॥१॥
एकमेवत्तथागोत्रसर्वेपांमनुनामकं ॥
नालंदलोवात्सप्रसांकिततिप्रवरस्त्वयं ॥२॥
तथानालंदलंगोनंवैश्यानामेकमेवहि ॥
अथवाक्षत्रियविशांगोत्रप्रवरएवच ॥ ३ ॥
० पुरोधसस्तुभवतिविवाहघटनापटुः ।।
® प्राहुरेवंतुमन्वाद्यागोत्रप्रवरनिर्णयं॥ ३ ॥
० श्रुतिस्मृतिभिरुकोयोगोत्रप्रवरनिर्णयः ।।
• एपांजातीतत्प्रवृत्ति कुत्रापिदृश्यतनीह ॥ ५ ॥

·(२६) ® आपिचत्राह्मणानायगोत्रप्रवरनिर्णयाः ।। तेपामेपुमरूडियदृश्यतेबलवत्तरा ॥ ६ ॥ B अतःकोकणविप्राणाममुनागोवहेतुना ।। मुख्यविप्रत्वससिद्धिर्भवतीतिनसंशयः ॥७॥ अर्थ-(मानौल पोररवस ) याप्रमाणे सर्व क्षत्रियास एकच प्रवर सागितला आहे; दुसरा प्रवर क्षत्रियात नाही. तसेच गोत्र ( मनु) है सर्प क्षत्रियास एकच आहे, दुसरे नाही. वैश्याचा मार (भाल- दलयात्स प्रसाकिन ) असा आहे व गोत्र (भारदल) हे गोत्र व पवर सर्व वैदयास एकच आहेत. अथवा क्षत्रिय आणि वैश्य याला गोत्र प्रवर है, आपल्या उपाध्यायाचे जे असतील तेच घरावे असे मन्यादि ऋपीनी सागितले आहे. आणि याचप्रमाणे हली त्या दोन गणीत उपाध्यायाच्याच गोत्र प्रवरानी विवाहादिक कार्य होत असतात माता हे जे दोन वर्णाचे गोत्र प्रवराचे निर्णय सागितले स्यातून या सारस्वत कोकणे (शेणवी) बामणात कोणतीच प्रवृत्ति चाल दिसत नाही माणि, जो बामणाची काश्यपादि गोने, व प्रवर सागितले आहेत तेच गोत्र व प्रवर हे पा सारस्वतामध्ये अ- नादि कालापासून चालू आहेत. आणि त्या स्टीस आजपर्यंत कोणीच दूषित करून तिचा निषेध केला नाही. यावरून असे अनु भान होते की, ही गोत्रे व प्रर हे त्याचे पूर्वोपासून सिद्धय आहेत, तेदा या गोत्र प्रवर स्टीच्या हेतूने कोकणे ब्राह्मणाच्या ब्राह्म- णवाची सिद्धि होऊन हे सर्व कमांधिकारी जसे देशस्यादि मालग याममाणेच हे आहेत यत सशप नाही.- ० अधाश्रमाधिकारणहेतु:पंचदशोमतः॥ अर्य-आता आश्रमाधिकाराने हा पधरावा हेतु सागतो.

·(२७) या- चत्वारोब्राह्मणस्योकाआश्रमाःश्रुतिचोदिताः ॥ क्षत्रियस्यत्रयःोक्ताहावेकोवैश्यशूद्रयोः ॥ १ ॥ ७ इत्यहिविद्यतेवृद्धयाज्ञवल्क्यसरस्वती। अर्थ-ब्राह्मणास वेदाने सांगिलेले ने चार आश्रम (ब्रह्मचर्याश्रम गृहस्थाश्रम, वानप्रस्थाश्रम, आणि संन्यासाश्रम) हे चार ग्रहण कर- प्पाचा अधिकार ब्राह्मणास माय आहे. सन्यासाश्नम हा खेरीज करून बाकीच्या तीन आश्रमाचा मात्र अधिकार क्षत्रियांस आहे. व ब्रह्मचर्य आणि गृहस्थाश्रम या दोहोचा मात्र अधिकार वैश्यांस आहे. आणि गृहस्थाश्रमाचा मात्र अधिकार शूद्राप्त आहे. या खेरीज दुसन्या आश्रमाचा भविकार भूदास नाही याप्रमाणे गल्क्यानी" सांगितले आहे. ग्रार्हस्थ्यंब्रह्मचर्यवानप्रस्थत्रयआश्रमांः।। क्षत्रियस्यापिकथितायआचाराद्दिजस्यहि ॥१॥ वैखानसत्त्वंगार्हस्थ्यमाश्रमदितयविशः॥ गार्हस्थ्याचरितत्वेकशूद्रस्यक्षपदाचर ॥ २॥ इत्यहिवामनेवाक्यं पुराणेप्रसमीक्ष्यतां ॥ अर्थ- गृहस्थाश्रम, ब्रह्मचर्याश्रम, पानप्रस्थ, या तीन आश्रमां- वा अधिकार क्षत्रियांत आहे. ब्रह्मचर्याश्रम आणि गृहस्थाश्रम या दोहोंचा अधिकार वैश्यांस आहे. आणि गृहस्थाश्रमाचा मात्र अधिकार शूद्रांस आहे. याप्रमाणे “वामनपुराणामध्ये" सागितले आहे ते पाहाये, चतुर्विधाभिक्षवस्तुविख्याताब्रह्मणोमुखातू कुटीचकोवहूदश्यहंसश्चैवतृतीयकः ॥

·चतुर्थःपरमोहंसःसंनाभेदेः प्रकीर्तिताः ।। ७ इत्यपितामहःप्राहचानुर्विष्यहि भिक्षुणां ॥ अर्थ-संन्यासाश्रम चा प्रकारचा आहे; फुटीना, बदक, ११ माणि परमहंस, पाममाणे हे चार भेद "अनदेवान शिव आहेत. कुटीचकस्तुसंन्यस्यस्वकेसम्भनिनित्यशः ॥ मिक्षामादायमुंजीतसपिंडानांगृहेथवा ॥ १ ॥ शिखायज्ञोपवीतीस्यातू त्रिदंडीसकमंडलुः ॥ यहूदकश्यसंन्यस्ययंभुपुत्रादिवर्जितः ॥ २॥ सतागारंचरेद्रेक्षवेषःपूर्वोतएव हि ॥ शिरवायज्ञोपवीतीस्यानुहंसःसकमंडलुः ॥ ३ ॥ एकंतुवैणवंदंडधारयेमित्यमादरात् ।। परहंसविदंडंचर'चुंगीवालनिर्मितां ॥१॥ शिखायज्ञोपवीतंचनिसंकर्मपरिसजेन् ।। कौपीनाच्छादनवस्वकंयांशीतनिवारिणी ॥ ५॥ अक्षमालांचगृहीयादेणवंदंडमवणं ॥ ० इत्यस्कंदपुराणादोचतुणीयतिनामपि ।।६।। सम्यग्विविच्यरुत्यादिविशेषोल्पःप्रदर्शिनः ॥७॥ अर्थ-आतां जे संन्यासाश्रमाचे चार भेद सांगितले त्यांचे अ. नुक्रमाने पृथक् पृथक् धर्म दाखवितो. पहिला भेद जो कुटीचक साणे संन्यास ग्रहण करून आपल्या आप्तवांमध्ये अयचा सविड बंधूंच्या गृहामध्ये भिक्षा मागून यास कराना, माणि शिता, पो.

·- (२९) पीस, तीन दंड व कमंडलु हे धारण करावे. बहूद का पूक्ति ये ( झ गमे कुटीच कास जो सांगितमा तो वेप) धारण करून वधु पुत्रादिकांचा त्याग करून सात घी भिक्षा मागन राहावे. तिसरा भेद जो हंस त्यास कुटोचकाच्याच वेषापमाणे वेप धारण करण्याचा अविकार आहे, परंतु दंड मात्र एक धारण कराया. चवथा भेद जो परमहंस यांत पूर्वीच्या त्रिभेद कर्माचा त्याग करून कौपान, आच्छ दनार्थ वस्त्र, तीत निमरणार्थ कथा, जपमाला आणि कम- डलु हे धारण करून मधुकरी मागून राहावे. याप्रमाणे संन्यास धर्म "स्कंदपुराणादि ग्रंथांत" विस्ताराने सांगितले आहेत. विधा. र करून विस्तार भयास्तव येथे असा दाखविले आहेत. सर्वसंगनिवृत्तस्यध्यानयोगरतस्यच ॥ नतस्यदहनंकार्यनाशौचनोदकक्रिया ॥१॥ कुटीचकंतुप्रदहेतूपूरयेचबहूदकं ।। हसंजलेतुनिःक्षिपेत्परहंसंप्रपूरयेत् ॥ २॥ इतिस्मृत्यर्थसारेचचतुर्णामपिभिक्षुणां । ७ विभिन्नास्तनुसंस्काराःसंघीताःप्रविचार्यतां ॥३॥ - संन्यासग्रहणेनेपांबाह्मणत्वं हिसिध्यति ॥ ४ ॥ अर्थ-सर्व संग परित्याग फल्न ध्यान योगामध्ये रममाण होणारा जो यती त्याचा अंत झाल्या नंतर त्याच्या शरीराचे दहन करू नये, व पुत्रादिकानी आशीच धरू नये आणि तिलतर्पणादि नित्य किया करू नयेत. कुटोचक संन्याशाच्या देहाचे दहन करावे, च. ह्दकाचा देह भूमीत पुरावा, हंसाचा देह उदकांत बुडवावा. बा. णि परमहंसाचा देह भूमीमध्ये पुराया. याप्रमाणे सन्याशांचे में चार भेद सांगितले त्या सा भेदेंकरून त्यांच्या देहांचा संस्कार ·(३०) करावा, असे "स्म पर्थसार" प्रथामध्ये सागितले आहे. त्याचा विचार करून पाहाये आता या गौड सारस्वत कोकगे (शेगवी। याच्यामध्ये सन्यास ग्रहणाची रूढी हजारों वर्षांपासून चालत अस्त- ल्या कारणाने याचे बालणाव सिद्ध होते, यात संशय नाही. ७ अयपाश्रात्यातोकृत्वात्पोडशोहेतुरीर्यते ॥ भर्थ-आतां श्राद्धभौक्तृत्वाधिकारेकम्न सोळावा हेतु सागतो. ब्रह्मचर्यस्थितोनैकमन्नमद्यादनापदि ।। ब्राह्मणःकाममभीयाच्छ्राधेवतमपीडयन् ।। १ ।। अर्थ- ब्रह्मचर्य व्रताचा आश्रय करून शरीरास व्याध्यादिक भापति नर नाही तर भिक्षेवाचून एकाकडील अन्न भक्षण करू नपे. परतु जर श्राब्ध भोजना विषयी त्या ब्रह्मचा पास आमत्रण केले माहे तर केवळ ब्रामणवर्णस्थ बसचाशने मात्र अद्ध भोजन करा. परतु मधु मास भक्षण करू नये. कारण की, या भक्षणाने अमचर्य व्रताचा भग होतो. आता या स्मृतीत बालक पदाचे ग्रहण फेले आहे ह्मणून क्षत्रिय आणि पैस हे दोन नाँचे ब्रह्मचारी श्राद्धास भोजनाह नाहीत. आणि बामण वाचाव्यास एकान दोप श्राद्धभोजनाविषयी नाही असे " या याज्ञवल्यम " स्मृतीस्न भेक्षणवर्तयेन्नित्यनेकान्नाटीभवेद्वती ॥ क्षणवतिनोवृत्तिरुपवाससमास्मृता ॥ १ ॥ अर्थ-बलचान्याने व्रतस्थ राहन भिक्षामागन उदरनिगाह क रून राहावे. केवळ एकान्न भक्षण करू नये; कारण एकान भक्षण केले असतां दोषी होऊन व्रतभग होतो. आणि उपवासा पासून ने फल प्राप्त होते ते भिक्षान्न भक्षण केल्याचे फल समान आहे.

·व्रतवद्देवदेवत्येपित्र्येकर्मण्यर्षिवत् ॥ काममभ्यर्थितोश्रीयाद्बतमस्यनलुप्यते ॥ २ ॥ अर्थ- देवाय कि पितृ कर्म याच्या भोजनाविषयों ब्राह्मण ब्रह्मचा-याला आमत्रित केला असता त्याणे मधु मास भक्षणा वाचन अन्य पदार्थ यथेच्छ भक्षण कराये. याप्रमाणे श्राद्धादि सबधी भोजन केले असता ब्राह्मण ब्रह्मचर्य रताचा भग होत नाही. ब्राह्मणस्यैवकमैतदुपदिष्टमनीपितिः ॥ राजन्यवेश्ययोस्त्वेवनैतत्कर्मविधीयते ॥ ३ ॥ अर्थ-बामण, क्षत्रिय आणि वैक्ष्य या तोनी रणांस भिक्षा' चरण हे उक्त असून एकान्न श्राद्वभोजन हे केवळ आशणा चा. चून अन्य मांस (लण ने क्षत्रिय आणि वैश्य या दोन वर्षांस) निषिद्ध आहे. याप्रमाणे : मन्वादिक मापीनी " सागितले आहे. कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठाःपंचाग्निब्रह्मचारिणः ।। पितृमातृपरावैववाह्मणाःआत्यसंपदे ॥ १ ॥ अर्थ-जी प्रत्यचर्याला कम सागितली आहेत त्यावर निठा ठेन णारे, तपस्या करणारे, पचाग्नि धारण करणारे (झणजे सभ्य, भारसय्य, गार्हस्थ्य आहवनीय आण दक्षिण-हे जे पान हामि याते धारण करणारे ) मातापितराची पूजा करणारे असे ब्रह्मचर्य व्रतस्थ जे प्राह्मण ते श्राद्धभोजनाविषयों योजावे लणजे श्राद्ध सवमी अक्षय फल सपत्ति प्राप्त होते. यद्यपि क्षत्रिप, आणि वैश्य हे पूर्वोक्त कर्मनिष्ठ असून ब्रह्मचर्यव्रतस्थ असले, तथापि श्राद्ध- भोजनास योग्य नाहीत.- ७ इत्थंपराशरस्मृतोटीकायामाधवस्पच ।। ९ तथामनुस्मृतावस्तियाज्ञवल्क्यस्मृतावपि ॥ १ ॥ अर्थ-पाप्रमाणे परारादि ऋषीनी सागितले आहे.

·(३२) ७ इयहिसर्वहेतूनांविचारेणविलोकनात् ।। ७ सारस्वतब्राह्मणानांब्राह्मणत्वंहिसिध्यत्ति ॥२॥ अर्थ- याप्रमाणे जे हेतु सागितले सांचा विचार करून पा- हिले असता या सारस्वत ब्राह्मणांच्या ब्राह्मणत्याची निःसंशय सिद्धि होते. दत्यंदशमकरणेशानवीविप्रसिद्धिरत् ॥ अनुमानभकरणंसमाप्तिमगमत्खलु ॥१॥ अर्थ- याप्रमाणे दशप्रकरण अथांतील सारस्वन ऊर्फ दोण. दी यांच्या ब्राह्मणत्वमित्व्यर्थ अनुमान प्रकरण लिहिले हे समाप्त झाले. इतिकेण्यापाव्हनारायणसूनुलक्ष्मणेनविरचितेश्री महशामकरणेअनुमाननामहितीयप्रकरणसमाप्त समाप्त ·प्रकरण तिसरें. नरवाश्रीवकटेशंसकलत्रिजगतःशर्मदेशांत मूर्ति यस्यास्याबाह्मणीभूत्तमथचसकलाराधितंपूर्णका मं ॥शाण्णव्यब्राह्मणानांप्रकरणमधुनासित्वयविम ताया:पूर्वक्तितुभिश्वस्फुटमपिक्रियतेस्थापना रख्यंतृतीयं ॥ १ ॥ पूर्वप्रकरणेप्रोकाःपोडगाहेत वोमया ॥ पंचावयववाक्यस्तेस्थाप्यंतेऽस्मिन् तृतीयके ॥ २ ॥ अर्थ-आतां सर्व त्रिजगताचे कल्याण करणारा, शात मूर्ति, या ची सर्व लोक आरावना करितात; व यापासून सर्वाच्या मने रथ कामना पूर्ण होतात, आणि ज्याच्या मुखापासून ब्राहाण यर्ण उप- न झाला, असा जो बैंकदेश भगवान् याप्रत नमस्कार करून साप्रस, सारसत कोकगे (शेणवी ) यांच्या ब्राह्मणत्वाच्या सिद्धी स्तयः पूर्वप्रकरणांत ( द्वितीय प्रकरणात ) जे साळा हेतु सांगि- तले; याच हेतूनी स्पष्ट विप्रत्व स्थापन कम्न्न वादीच्या मनाची शातता करपयारिपा; हे स्थापन नामक, तृतीय प्रकरण करितो. आता पूर्वप्रकरणामध्ये, जे सोळा हेतु लणून सागितले तेच हेतु या तृतीय प्रकरणांत पचावयववाक्यानी स्थापितो. ते पंचात्रयय असे की. विमता:पटकर्मा बाह्मणत्वात् ।। याज्ञवल्की यशारवायब्राह्मणवत् ॥ अत्रपंचावयवाः ॥ विम ·ताःपट्कर्माहा इतिप्रतिज्ञावाक्या ब्राह्मणत्वादि तिहेतुवाक्यं ॥ येब्राह्मणास्तेपट्कमाहां यथाया ज्ञवल्कोयशाखीयत्राह्मणाइतिदृष्टातघाटतोदाहर णवाक्यं ॥ पटकमाहत्वव्यायब्राह्मणत्ववतईमेल त्युपनयवाक्यं ॥ ब्राह्मणत्वज्ञानज्ञाप्यपट्कर्माह त्ववंतदमेडतिनिगमनमिति ॥ अर्थ-पटकहित्य व पटकनिहत्व या दोन्ही विषयांच्या वादा- मध्ये विशिष्ट जे सारस्वत कोकणे (शेणवी) ते पट्रफर्माई (पटकमांस योग्य.) आहेत, का; तर बामण ह्मणून. नसे याज्ञवल्की. यशाचे ब्रामण, तसे. याविषयों पचावमय प्रयोग सागतो. येथे विमत (सारसन कोकण) (शेणवी ने अहित, ते पफर्मास अई (योग्य अहित) हे प्रतिज्ञावाक्य सणावे. द्राला असल्यामुळे हे हेतु गम लगाने, जे ब्राम्हण आहत, ते पट्काच अहित. (पटूकमास योग्य ) असे याज्ञवकीय शाखेचे ब्राह्मण, घटित उदाहरण वाक्प ह्मणावें, षटकहिब ज्यापेक्षा व्याप्य ने ना. झणय लें बालणाव यांच्या ठिकाणी सारस्वत कोको (दशेणवी ) याच्या ठिकाणी आहे. या वाक्यास उपनय ह्मणावे. झालणज्ञानाने ज्ञापित (बोधित ) असे जें, पट्कर्माहेस, से, या कोकणे उर्फ शेणवी यांच्या टिकाणी आहे. या प क्यास निगमन झणाचे. या वर दर्शित केलेल्या, पंचावयव वारून मी असे सिद्ध करितो की, विमत जे आहेत ते षट्कर्माह निश्चय करूनच आहेत. यांत ही संशय नाही. हे पुढे लिहिलेले षोडश हेनुरूप ने शास्त्राधार न्यापरून चलनीय कर्माच्या बोधाने सर्व विदूमनाचे मनास न्यायायाय प्रयक्षसाने दिसून येतीलच, यात संशय नाही, याविषयी प्रमाणे सागतो, है हटात- ·इज्याध्ययनदानानिसवैपांच दिजन्मनां ॥ प्रतियहाध्यापनंचब्राह्मणस्यैव्याजन ॥ इत्यं श्रीमद्भागवतपुराणोक्तविचार्यता ॥ ३ ॥ अर्थ-ती असी की यज्ञकरणे, अध्ययनकरणे, दान करणे या तीन कांचा अधिकार प्राम्हण, क्षत्रिय आणि वैश्य या तीन वर्णास आहे. आणिदानणे, अध्ययन सागणे, यजमान सवधाने अविन होऊन हयनादि कर्म करणे या तीन कर्माचा अधिकार केवळ ब्रामणास मात्र आहे. एकदर या साहा कर्माचा अधिकार नाम- णा वाचन अन्य वीस नाही, याप्रमाणे श्रीमद्भागवतांत" सागित- ले आहे. त्याचे अवलोकन करावे. यास दुसरे प्रमाण. कर्मविप्रत्ययजनंदानमध्ययनंतथा ।। प्रतिग्रहोध्यापर्नचयाजनचेतिवृत्तयः॥४॥ अर्थ-यज्ञकरणे, दानकरणे, अध्ययनकरणे ही तीन कर्म, का याजन, अध्यापन, आणि पतिग्रह ही तीन करें, वृत्तीसाठी (मा जीवनार्थ) आहेत; मिळून साहा कर्माचा अधिकार प्राम्हणासच आहे. याविषयी अन्य प्रमाणे यजनयाजनंदानंतयैवाध्यापनक्रिया। प्रतिग्रहश्याध्ययनविप्रकर्माणिनिर्दिशेत् ॥ इत्यहिकर्मसिद्धांतेशरनेनोक्तंविचित्यता ॥ ५ ॥ अर्थ- पहरण, यजमान सरक्षाने मान्वित होऊन हवनादि कं करणे, अध्ययन करणे, दुसन्यास अध्ययन सागणे, दान करणे आग दान घेणे, ही साहा क माझणाची आहेत. याप्रमाणे क. मसिधातप्रथामध्ये शंखाचे वचन आहे; त्याचा विचार करावा. - ·अध्यापनमध्ययनयजनयाजनतथा ।। दानप्रतियह वैवब्राह्मणानामकल्पयत् ॥ ६॥ प्रजानारक्षणंदानमिज्याध्ययनमेवच ॥ विपयेवप्रसक्तिश्चक्षात्रियस्यसमासतः ॥ ७ ॥ पशुनारक्षणंटानमिज्याध्ययनमेवच ॥ चणिकपकुसादंचवैश्यस्यरूपिमेवच ॥ ८ ॥ एकमेवतुशूद्रस्यप्रभुःकर्मसमादिशत् ॥ एतेपामेववनाशुभ्रूपामनसूयया । इत्यमनुवचःसम्यक्पंडितैर्हदिचित्यता ॥ १॥ अर्थ-दान प्रति प्रह, यजन, पाजन, अध्ययन आणि अध्यापन ही, साहा कर्म ग्रामणास सागितला आहेत. अध्ययन,दाग, यजन, नाच सरक्षण, विषयाच्याठायी निरिउपणा ही पांच कम क्षत्रि पास सागितली आहेत. दान, अध्ययन, यजन,पशूचे सरक्षण, व्या. पार, शेतकी, व्याज बहा करणे मिळून ही सात में वेश्यास सागिती अहेत. बालण, क्षत्रिय आणि वै३५ या तीन वर्णाची शुश्रूषा म• सेवाकरणे है एकच कर्म शूद्रास सागितले आहे. य प्रमाणे वारीवर्गाची कमै अनुक्रमाने मनुस्मृतीत मनूने सांगि तली माहेत, त्याचा पडितानी विचार कराव. स्वाध्यायोध्यापनंचापियजनयाजनंतया ।। दानप्रतिग्रहश्चापिषट्कर्माण्यग्नजन्मनः ॥१०॥ इण्याध्ययनदानानिप्रजानापरिपालन । शस्त्रास्त्रधारणंचैवकर्माणिक्षत्रियस्यच ॥११॥ स्वाध्यायोपाजनंदानपशूनापालनतधा।

·कुसीदषिवाणिज्यवैश्यकर्माणिसप्तवै।। शौचंबाह्मणशुश्रूपासत्यमक्रोधएवथ ॥१२॥ शूद्रकर्मतयामंत्रोनमस्कारोपिचोदितः॥ इत्यवृहस्पतिःप्राहचातुर्वर्ण्यस्यलक्षणं ॥१३॥ अर्थ-- अध्ययन, यजन, याजन, दान आणि प्रतिग्रह ही साहा करें ब्राह्मणांची अहित. पजन, दान, अध्ययन, मनाचे रक्षण करणे, शस्त्रास्त्रधारण करणे मिळून ही पाच कम क्षत्रियांची आहेत. अध्ययन, दान, यजन, पाचे पालन करणे, व्याज बट्टा करणे, शेत- की करणे आणि वाणिज्य (म.) व्यापार करणे मिळून ही, सात कमे वशंची आहेत. आणि शुद्धपणा, ब्राह्मणाची सेवा, क्रोध- स्याग, स ययक्त व आणि अमत्रक नमस्कार मिळून ही करें शूद्रां. ची आहेत. याममाणे चारी वर्गाची लक्षणे व कम ही "बृहस्प- सीने" सागितली आहेत. यजनंयाजनंदानंबाह्मणस्यप्रतिग्रहः ॥ अध्यापनंचाध्ययनंपटकर्माणिहिजोत्तमाः॥११॥ दानमध्ययनयज्ञोधर्मःक्षत्रियवैश्ययोः ॥ दंडोयुत्धक्षत्रियस्यरुपिर्वैश्यस्यशस्यते ।। ७ इत्थंकर्मसंहितायांब्रह्मणास्तिप्रकीर्तितं ॥ १५॥ अर्थ- यजन, पाजन, दान, प्रतिग्रह आणि अध्यापन ही साहा कम ब्राह्मणांची आहेत. दान, अध्ययन आणि यजन या तीन क. मांचा अधिकार क्षत्रियांस व वैश्यांस असून शिवाय दंड व युद्ध हा दोन कम क्षत्रियास अहित. आणि कृषी (म्ह.) शेतकी, ही वैश्यास आहे. याप्रमाणे "कर्मसस्तेिमध्ये ब्रह्मदेवाने " सागि. तले आहे.

·दानंदयाघजेद्देवान्यःस्वाध्यायतत्परः ।। नित्योदकोसवेहि कुर्याचामिपरिग्रहं ।। १६॥ वृत्त्ययाजयेचान्यानन्यानध्यापयेत्तथा ।। कुर्यात्प्रतियहंदानंशुक्लार्थन्यायतोदिजः ॥१७॥ सर्वलोकहितंकुर्यान्नाहितकस्यचिहिजः॥ मैत्रीकर्मसमस्तेपुवाह्मणस्योत्तमधनं ।। ७ इतिविष्णुपुराणोक्तवचनंप्रविचार्यतां ॥ १८ ॥ अर्थ-दान घेणे, देवाप्रत यनन करणे, बंद पठण करण्यावि. पी त पर असणे, निय स्नान संध्या तर्पणादि कमै करणे, यथा- धिकार गाहपयादि भनीचे ग्रहण करणे, व उदर पोषणार्थ यानन, अध्यापनादिक करणे व सर्व रोकांच्या हिताची इच्छा करणे, आणि सर्वा बरोबर मैत्री ठेवणे हेच नालणादिकाचे उत्तम धन होय. याप्रमाणे "विष्णुपुरागांन." सागितले भादे. त्याचे चिंतन करून पाहाने. ईज्याध्ययनदानानिवैश्यस्थक्षत्रियस्यच ॥ प्रतिग्रहोविकोविप्रेयाजनाध्यापनेतथा ॥ १९ ॥ प्रधानक्षत्रियेकर्मप्रजानापारपालनं ॥ कुस्तीदंपिवाणिज्यंपाशुपाल्पविशःस्मृती॥२०॥ शुद्रस्यहिजशुश्रूपातयाजीवन्वणिभवेत् ॥ E याज्ञवल्क्यर्पिणाचेत्यापितंत्दृदिचित्यता॥२॥ अर्थ- यजन, दान आणि अभयन मा तीन कमांचा अधिकार ब्रामण, क्षत्रिय आणि वेस या तीन वर्णास आहे. याजन, अध्यापन आणि प्रात ग्रह व वरिल तीन मिळून पा साहा कर्माचा अवि.

·(३९)
कार मानणासच आहे, यात क्षत्रियास यसनादिक तीन कर्म आणि
प्रजापालन ही मुख्य अहित तसच वरील तीन कर्भ आणि व्यापार,
व्याजवट्टा आणि रूपी (ोनको ) ही मुख्य वेश्यास आहत. आणि
यो तीनी वर्गाची शभूषा ( सेवा करणे ) हे कर्म शूद्रास मुल्य
असून जीवनोपाय आहे जर या फर्माने जीपन होत नसल तर या
पारदिफन्न जीवन कराने. असे चारी वर्गाचे अधिकाररूप जे धर्म
से "पाजरल्जयमयीने " सागितले आहेत त्याचा विचार करावा
अध्यापनचाध्ययनयजनयाजनतथा ॥
दानप्रतिग्रहश्येत्यकर्मपटकमुदाहृतं ।।
दत्यहिश्रूयताधर्मसहितायामुदीरितं,॥.२२ ।।
अर्थ- अध्यापन, अध्ययन, यजन, माजना, दान, आणि प्रतिग्रह,
या साहा कमांचा आधिकार नागणास मात्र आहे. याममाणे -
ममहिनेमध्ये सागितले आहे, आता या सर्व शास्त्राधारावरून
त्रिकर्मी कोण याविषयी किचित् बाध झालाच असेल, कदाचित
नझाल्यास स्पष्ट दासपितो ते पाहा
तेपातुबाह्मणाएवपटकमसनियोजिताः ॥
विक्राणोक्षत्रविशावेफस्मिन्छूद्रयोनिजः ॥
ॐ इतिहारीतवचनंविस्पष्टमवलोक्यता ।। २३ ।।
अर्थ- यजनादि साहा कमांचा अधिकार केवळ व्राह्मगासच
आहे. आणि यजन, अध्ययन आणि दान या तीन कर्माचा मान
माधिकार सचिव अणि वैश्य या दोन वर्षास आहे आणि या तीनों
चांची सवा करणे या एक कर्माचा अधिकार शूद्रास आहे याप्रमाणे
"हारीनस्पीचे' वचन आहे ते पाहायें मणन निकर्मी कोण यात्रा
साक्षात बोध होईल याच त्रिकर्मा विषयाँ अन्य प्रमाण.
.
८

·" षट्कर्मनिरताविप्राःक्षत्रिपाश्चत्रिकर्मजाः ।। वेश्यशूद्रास्ताविकाचसर्वशास्त्रेषुनिर्णिताः । 9 इत्यस्कदपुराणेपिस्कदेनपरिभाषित ॥ २४ ॥ अर्थ-ते असे की, पजनादि साहा कर्म बामणाचीच आहेत. क्षत्रिय आणे वेश्य या दोन वर्णाचा तीन कमे आहेत. शूद्रास तात्रिक भणजे केवळ तीन यांची शुश्रूषा (सेवा) ही मात्र कर. ण्याचा अधिकार आहे. याप्रमाणे स्कंदपुराणात कराने सागितले आहे. 9 तस्मात्पट्कर्मशालिवादेपासित्स्यतिविप्रता ।। अतोमीषाब्राह्मणत्वेसंशयोनास्तिकश्चन ॥२५॥ अर्थ- तस्मान् या प्रदर्शित केलेल्या सर्व शास्त्राधारावरून इत- केच सिध हाते की, पटकमांचा अधिकार केवळ ब्राह्मणावाचन अपवर्णास (ल.) क्षत्रिय वैास नाही अता पा सारस्वन कोकणे (शाणवी) ब्रालणामध्ये अध्यापनादिक नी साहा की सागितली, ती अनादि काग पासून सापत कागपर्यंत प्रयक्ष निर्बाधत्वेकरून चालतात. यावरून पाचे ब्राह्मण व अनादि का सीन, असून हे यजनादि षटकर्मवत आहेत असे सिद्ध होते यात काहीच संशय नाही. आता बाह्मणत्वास मुख्य अनुकररूप ने पो डश हेतु त्यातील हा पट्कर्मार्ह व प्रथम हेतूचा सि बात जाणाका. ® जन्मतोहादशेचान्हिनामकर्मद्वितीयकः॥ • हादशेन्हिनामकर्मविप्रस्यैवोदितयतः ॥ २६ ॥ अर्थ-ज मदिवसापासून बाराव्या दिवसी बामणानी नामकरण सस्कार करावा पाविषयों शास्त्रापार देऊन, या दुस या हेतूची स्थापना करितो. M

·(१)
.
गर्भाधानमृतीपुंसःसवनस्पंदनात्पुरा ॥
पष्टेटमेवासामंतोमास्येतेजातकर्मच ॥२७ ॥
अहन्येकादशेनामचतुर्थेमासिनिष्क्रमः ॥
पष्टेन्नप्राशनमासिचूडाकार्यायथाकुलं ॥ २८ ॥
६ याज्ञवल्क्यर्षिणाचेत्यंशापितहदिचियता ।।
अर्थ-ति असी की, स्त्रोस रजोदर्शन झाल्यापासून सोळा दिव.
सा-या आत गर्भाधान सस्कार करावा. व गाभणीचा गर्भ चलन
हे ज्याच्या पूर्मा, पुसवन सरकार कराना. साहाव्या अथवा आठव्या
महिन्यात सोमतोनयन सस्कार करावा. आणि स्त्री प्रसूत होताच
पाण्याचा जातकर्म संस्कार करावा. तो असा की, जन दिवसापा-
सून अकराव्या दिवशी नामकरण संस्कार करणे चया महिन्यात
गुलास घरातून बाहेर नणे साहाव्या माशी, अन्नप्राशन याप्रमाणे हे
सस्कार द्विनानी करावे. य कुलाचारा प्रमाणे चूडाकर्म सस्कार करावा,
याप्रमाणे " याज्ञवल्क्यस्पोने" सागितले आहे ते पाहा.
® इत्यंभीयाज्ञवल्क्योक्त्यासियत्येकार्थतास्यहि॥२९॥
अर्थ- याप्रमाण पाज्ञवल्क्यानी सागितले; खरे परतु यायचनावरून
एकार्थता सिद्ध होते. मणने; बालगाचे लक्षण त्रैवर्णिकावर गले.
ब्राह्मणास जातकर्म करण्याविषयी जो उक्त काल सागितला, त्यात
मिलता नमून निमणिकासही तो काल अनुकूल होऊन बाहे, पण.
न येथे कोणी शका घेतील तर सा भिन्नतेविषयों प्रमाण सागतों
तेणेकरून एकार्थतेचा परिहार होईल.
एकादशेन्हिविप्राणाक्षत्रियाणात्रयोदशे ॥
वैश्यानापोडरोकार्यमासातेशूद्रजन्मना ॥३॥

·२
भर्थ-वागण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूर या चार वर्मामी नामकरण
सस्कार करणे तो या स्मृतिमतापमाणे करावा. (RD ) म मदिव
सापासून अकराव्या दिवशी ब्राह्मणानी, तेराव्या दिवशी क्षत्रियानी
सोळाव्या दिवशी वैश्यानी माणि एकतिसाव्या दिवशी सदानी
याप्रमाणे नामकरण संस्कार करावा. यास दुसरे प्रमाण.
हादशेदशमेवापिजन्मतोपित्रयोदशे ॥
पोडशेविंशतोचवदाविशेषणतःक्रमात् ।।
७ इत्यप्रयोगरलेस्तिवृहस्पतिवच स्फुट ॥३१॥
अर्थ-ते असे की, न मदिवसापासून बाराव्या अथवा दाहा या
दिवशी ब्राह्मणानी नामकरण संस्कार कराया साजाव्या दिवशी
इत्रिपानो, आणि विसाव्या दिवशी वैश्यानी, बोक्साव्या दिवसा
मानों याप्रमाणे अनुक्रमाने नामकरण संस्कार कराया. पाप्रमाणे
• प्रयागरत्न प्रथामध्य वृहस्पतीचे ' वचन सट आहे
जन्मतोदशमेवापिद्दादरोवापितत्पुनः ॥
विप्राणानामकर्मस्यादाशोचातेपुशेपयोः॥३२
अथ- दाराव्या भया दाहा-या दिवशी बामणानी नामकरण
सरकार करावा आणि बाकी विणांनी सुवेर सपल्या नतर करावा
जन्महात्हादगाहबादशाहेवापिशेषतः ॥
कुर्यादैनामकरणविप्रस्यैवेतिवेश्रुतिः ॥३३॥
भय-ज मंदिवसापासून दाहाव्या पयवा बाराव्या दिवशी बाल
पानी नामकरण सहकार करावा यामागै थुनेिवचन महि.
हादशेपोडशेविशेजन्मतःक्रमतोदिने ।
नामकमहिजातीनावित्रस्यदशमेपिवा ॥३॥

·(१३) इतिभारतबाक्यार्थादिप्रस्यद्वादशेहनि ।। नामकर्मनचान्येपामियेतात्सत्वमजसा ॥३५॥ अर्थ-- जन्मापासून बाराव्या किंवा दाहाव्या दिवशी ब्राह्मणाना नामकरण संस्कार करावा. सोळाव्या दिवशी क्षत्रियांनी, विसाच्यादि. पशी वश्यानी याप्रमाणे अनुक्रमानेनामकण सस्कार करावा, याप्रमाणे "भारतात" सागितले आहे. या सर्व वननावरून इतकेच सिद्ध होते की बाराच्या दिवशी नामकरण संस्कार ब्राह्मणा वाचून, अन्य व जाँस (मा.) क्षत्रिय, वैश्य आणि शा या लोन रणांस करण्याचा अधिशा नाही, आणि हे सारस्त कोकणे म्हणने शापणवी हे बाराव्याच दिवशी नामवरण सस्कार करितात, यावरून पाचे नाम- णलानुरूप जे पटकमाधिकारत्व ते नियभिचारत्वेकरून सिद्ध होते. मागल्यंशर्मवन्नामगीतंचतृतीयकः ।। मागल्यंशर्मवनामनामवयमपिस्मृतं ॥ ७ विप्रमावस्यगदितमन्येपामन्यदिप्यते ।। ३६ ।। अर्थ- मगलवारक में शर्मनाम, तेणेकरून या तिस-या हतूची स्थापना करतो, ती असी की, शर्मनाम, हे प्रालणासच आहे अ य (क्षत्रियादि त्रिवर्गास ) नाही यास दुसरी नामे आहेत. या विषमी प्रमाणे सागतो. शर्मवबाह्मणस्योक्तवर्मेतिक्षत्रजन्मनः ।। गुप्तदासात्मकनामप्रशस्तवैश्यशूद्रयोः ।। ० इतिविष्णुपुराणोक्तवचनंहदिचित्यता ।। ३७ ॥ अर्थ- ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र या चार वर्णाची नाम ती भी की, ब्राह्मणास शर्म, क्षत्रियास वर्म, वैश्याप्त • गुरु आणि शूद्रास, दास याप्रमाणे अनुरुनाने नारे जाणारी. याप्रमाणे 'विष्ण ·(४१) राणान "यासानाही' सागितली अहित. त्याचा विचार करावा. पास दुसरे प्रमाण. शीतन्त्राह्मणस्पोक्तवर्मातक्षत्रियस्यतु ।। गुप्तातचैववैश्यस्यदासातशूद्रजन्मनः ॥ ७ इतिबोधायनमुनेराफर्णयसरस्वतीं ॥३८ ॥ गर्मदेवश्चवित्रस्थवर्मत्राताभुजः ।। भूतिदत्तश्चवैश्यस्यदासःशूद्रस्यकारयेत् ।। ७ इत्थयमस्यवचनविस्पष्टमवलोक्यता ॥ ३९ ॥ अर्थ- शर्म किंवा देव हा दोन नामें ब्राह्मणास उक्त सागि तली आहेत वर्म किंवा त्राता ही क्षत्रियास, भूति किना दत्त हो वैश्यास आणि दास हे शूद्रास, पाप्रमाणे नाम हित असे 'पमाचे व बोधायनमपी," वचन आहे ते पाहावे शांताबाह्मणस्योक्तावमौताक्षत्रियस्पतु ।। गुतदासपदातास्यादभिधावैश्यशूद्रयोः ॥ तपसाब्रह्मचर्येणदमेनचशमेनच ॥ जगताशर्मदानेनशमीतोब्राह्मणोलवेत् ।। ७ इत्यादिकशृणुवचआश्वलायनसापित ।। अतोमोपात्राह्मणत्वेसशयोनास्तिकश्चन ॥20॥ अर्थ-शर्मयुक्त ब्राह्मणाचे नाम, धर्मयुक्त भत्रियाचे माम, गुप्तप दयुक्त श्याचें नाम आणि दासपदयुक्त शूद्राचे नाम, याममाणे मुल्य नामाचा उच्चार करावा, अनुव माने चारी वर्गाची उदाहरणे आहेत ती असो की, वामशर्माप्राह्मण , इद्रसनवमाभात्रय धनद तगत आगे गोपालदास पाममाण उदाहरणे जाणावी. तपा.

·1 (१५) चरणाने, बलचर्य व्रताचरणाने, दमाने (द्विपाच्या निग्रहाने) शमाने (पा तान करणाने) या पाच प्रकारानी जगताचे कल्याण करितात लणून ब्रामणास शर्भ हे पद मन शाले आहे, याचप्रमाणे ही वरील ना, चारी वास यथार्थ आहेत. याप्रमाणे "भावला- मनपाचे वचन" आहे, तस्मात् हे सारस्वन कोंकणे (शाणको) है शर्म पदयुक्तच नामोच्चार प्राचीन कालापासून करीत आहेत, यावरून हे यजनादि घट्कर्मयत आहेत असे सिद् होते, यात सशय नाही. ७ बतबंधनकालेनचतुर्थःस्थाप्यतेधुना ॥ अर्थ- आतां व्रतबधन काल पथनेकरून या चाया हेतूची स्थापना करतो. अथगीष्टमेवब्राह्मणस्योपनायनं ॥ जन्माष्टमेवाकर्तव्यं तथैवादेतुपचमे ॥४॥ राज्ञामेकादशैकार्यहादशेतुविशारमृत ।। इत्यवसिष्ठवचनंमनसासततस्मर ॥४२॥ गर्माएमएमेवाक्षेत्राह्मणस्योपनायनं ।। राज्ञामेकादशेसकेविशामकेयथाकुलं । ® इत्यस्तियाज्ञवल्क्यावचनतहिचियता ॥४३॥ अर्थ- ती असी की, गर्भपासून अथया जन्मापासून ३,टमार्थी " वाह्मणानी उपनयन सरकार करावा. अथवा पचमधाह। करावा. क्षत्रियाना अकराव्या वर्षी करावा. वैश्यानी बाराव्या वर्षी करा- पा. याप्रमाणे " सिष्टमपीचे" " यानबल्वपपीचे" वचन ke खाचे अवलोकन करावे. गर्माष्टमेब्राह्मणस्योपनायनामेतिहेमाद्रिः ।।

·(20) वैश्यस्यहादशेवशारदतीविधीयते ।। ० इत्यवृहस्पतिःपाहवत्सर्तुविनिर्णय ॥५३॥ अर्य- ते असे की, गर्भापासून भ्रष्टमवी वसतमन्मध्ये ग्रामपानी मौजीवन मा. गर्भापासून अकराया वो, पी. समन्मध्य क्षत्रियानी आणि बाराव्या वर्गी शरझम वै. पानी, पाप्रमाणे मी जीवधने तीनही वानी, यथानुकमाने करावी, याप्रमाणे "वृहमतीने" वर्ष व अतु याचा निर्णय सांगितला आहे. गारमेवसंत वाह्मणानांप्रशस्यते ॥ गर्भादेकादरोगीमेक्षत्रियाणांप्रशस्यते ॥५४॥ शरहतीनुवैश्यानांगात्तुहादशेतथा ।। तिगर्गमुनिःप्राहस्मृतिकर्ताचनिर्णय ॥ • अतोविप्रेतरेपानवसंतापनायनं ॥५५॥ र्मा-गर्मापासून अष्टमवर्ष ३ वसंतऋतु हा ब्राम्हणास प्रशस्त. गर्भापासून अकरा वर्ष य प्रोममता क्षत्रियास प्रशस्त आणि गर्मापासून बारा वर्ष प शरहतू हा पंगत प्रशस्त. याभमाणे "गगंभुनोने" सागितले आहे. पाहा पासतमान हा मादपायावून अन्यास (क्षत्रियोश्वास) सागितला नाही. पारा दुसरे ममाण. मनुवंसंतःशुभदोमजन्मनांग्रीष्मीनपाणचारदिशाचा मतस्पर्वयादेवाखिलानामापादयःपंचभवंतिमासा इत्यंसंवर्तमुनिनाब्राह्मणस्योपनायने ॥ ५७॥ वसंततःशुभ योनोविरुपाष्टमवलोक्यता ।। माधादिषुधमासेपुौजीपंचसुशस्यने ।

·वसंतर्तुस्तुविप्राणांतवश्रेष्ठतमःस्मृतः॥ ® इतिवाग्वृद्धगर्गस्यकालादशेतुपश्यतां ॥५८॥ अर्थ-- यसतऋतूमध्ये ब्राह्मणानो उपनयन संस्कार करावा. ग्राम अतूमध्ये क्षनियानी आणि शरदत्मध्ये वैश्यांनी याप्रमाणे, अनुक्रमें- करून उपनयन संस्कार सर्वांनी केले असतां सर्वांचे कल्याण होते. आणि माघार्दिक पांच माहने (माघ, फाल्गुन, चैत्र, वैशाख आणि ज्येष्ठ) यांमध्ये समीनी मौजीबंधन करावे असेही आहे. त्यात वसंत अतु हा" ब्राम्हणातच प्रशस्त आहे. असे ॥ कालादर्शयथामध्ये वृद्धगर्ग व संवर्तऋपानेही" सांगितले आहे ते पाहावे. 9 तस्मान्दतुशरीरेचवसंततीप्रवेशनं । 9 वैश्येपुव्यभिचारोनहेतोरस्येतिचिंत्यतां ॥५९ अनतत्वमिदंज्ञेयंवस्तुस्थित्यववुद्धये ॥ वसंतश्चितहेतुशरीरेतुप्रवेशितः ॥६॥ ● एवंतृतीयहतीचमांगल्यादिपरिग्रहः ॥ ७ अर्थवतेपुहेतुत्वंप्रत्येकमवगम्यतां ॥६१॥ 9 मांगल्यंनामवाशर्मववाशांतमेवया ॥ 0 तृतीपोहेतुरियेवमन्यत्राप्यवगम्यतां ॥१२॥ ® व्यभिचारनिरासार्थमेतदित्यंनिगद्यतां ॥ ० तावत्राष्टमान्दश्चमुख्यत्वेनविवक्षितः ॥६३॥ 3 मुस्पत्वेनाटमान्दश्चनोपनीतोविशोस्तिहि ।। छ तदुक्तस्यापिवाक्यस्यकाम्यत्वेनैवशासनात् ॥६४ अर्थ- तस्मात् प्रदर्शित केलेल्या सर्व वचनावरून वसंतऋतु हा ·क्षत्रिय वैश्वास नसून मुख्य ब्राह्मणासच उक्त असल्या कारणाने या हेतचा मोश वैश्यांवर घडत नाही, कारण वैश्यास मुख्य . फरून शरहतुच उक्त सागितला आहे. तस्मात् या हेतूचा व्यभिचार वैश्यावर सिद्ध होत नाही ( ब्राह्मणाचा जो उक्त काल तो वैशांत लागत नाही) या चिंतन करावे. वग्न्च्या स्थितीच्या वेधाविषयों है तन जाणारे. आतां सतऋतु हा मुख्य कल्न बामणासच उक्त सा- गितला. तसेच तृतीय हेतूमध्ये मांगल्य पदाचे ग्रहण केवळ ब्राह्म.' णाविषयाच केले. यावरून (मागल्यादिक पदावरून किया शर्म या नामावरून किंवा पाजनादिकावरून ) पाहिले असता प्रयमादिक हेतु वस्तूच्या ठिकाणी, निर्बाध नियभिचारत्वेकरून सिद्ध होतात. ते मासे की उपनपन कालरूप हेतूमध्ये मुरुपर्वकरून भटमाद है ना. मणाविषयींच ग्रहण केले. त्याप्रमाणे पादिकाला मुख्य वेकरून अटमोन्द अक्षण केले नाही. तर. काम्पलेकरून मात्र सांगितले वहे. मुख्यत्वेकरून वैश्या बारावेच वर्ष सागितले आहे. त्यावि. पपी प्रमाण. अष्टमेवपत्राह्मणमुपनयेगाष्टमेवेकादशेक्षत्रि यंदादरोवैश्यमापोडशाबाह्मणस्यानतीतः कालआदाविंगारक्षत्रियस्याचतुर्विशाबश्यत्य ® आश्वलायनसूत्रोक्तवाक्यमित्यविचित्यतां ॥६३ अर्थ- ते अरों की अष्टमवर्षी किवा गर्भापासून अटमवर्षी वाम णानी उपनयन सस्कार करावा. क्षत्रिपानी अकराव्या वर्षी, वैश्यानी भाराव्या वर्षी यारमाणे तीनी वानी उपनयन संस्कार करावा. आता हे काल काही आपत्तीमुळे अतिकात झाले असतां अष्टमवर्षापासून सोळाव्या वर्षापर्यंत ब्राह्मणानी, अकराव्या वर्षापासून विसाव्या वर्षा पर्यत क्षत्रियानी, आणि बाराव्या वर्षापासून चोविसाव्या वर्षापर्यंत ·7 (५१) "वैश्यांनी; याप्रमाणे उपनयन संस्कार करावे. असे आश्वलायन गृ यमनात सांगितले आहे याचा विचार करावा. गर्माष्टमेन्टेकुतिब्राह्मणस्योपनायनं ।। गादेकादशेराज्ञोगीनुद्दादशेविंशः ॥६॥ • इतिहिदादशाब्दस्यविशोमुख्यतयोक्तितः ।। E अतोस्यकाम्यकालत्वानहेतोयभिचारिता ॥६५ ॐ ननुवै पस्यकाम्यत्वादष्टमाब्दस्यनक्षतिः ॥ • इत्युक्तंयदयुक्तंतत्काम्यत्वेनप्रतीयते ॥ विग्रस्याप्यष्टमादोयत्तेनस्यायभिचारिता ६७ अर्थ -गापासून अष्टमी ब्राह्मणानी, गर्भापासून अकराव्या वर्षी क्षत्रिपानी आणे गर्भापासून बाराव्या वर्षी वश्यानी याप्रमाणे तीनी यांनी उपनयन संस्कार करावा. याप्रमाणे श्रुतिस्मृत्युक्त प्र- मागारून वैश्यास बारा वर्षच उक्त आहे. तस्मातू काम्यावेफरून आठव्या वर्षाचे ग्रहण केले लणन पैश्यावर व्यभिचार येत नाही. आता याविषयी काम्य करुन आठवे पर्व ग्रहण केले ल- णून व्यभिचार येत नाही लणून जे सागितले ते, अयोग्य आहे. कारण काय करून ब्राह्मणासही अष्टमवर्प सांगितले आहे तरमात काम्यत्वेकरून ब्राह्मणालाही व्यभिचार येतो; तो असा की; ब्रह्मवर्चसकामस्यगर्भतीजन्मतोपिवा ॥ सप्तमेवाष्टमेववाह्मणस्योपनायनं ॥६५॥ इतिक्षीरनिघावस्तिकश्यपस्यमुनेर्वचः ब्रह्मवर्चसकामस्यगर्भतोजन्मतीपिवा ।। ६६i 1 ·म (१२) सप्तमेवाष्टमेवर्षेविप्रत्याभ्युपनायनं ॥ इत्यंवृहद्यमेनोक्तवाक्यस्यार्थोविचार्यतां ॥६७ ।। गर्भतीजन्मतोवापिसप्तमेवत्सरेष्टमे ब्रह्मवर्चसकामानाविमाणामुपनायनं ।। ७ इत्यभारद्वाजमुनर्वचनंहिविचार्यता ॥ ६८ ॥ अर्थ- ब्रह्मवर्चसकाम म. मोक्षाची इमाश बामणास आहे त्याणे गर्भापासून अयैवा, जन्मापासून सप्तमवर्षी उपनयन सरकार कराया. अथवा अष्टमवर्क करावा. याममाणे क्षीरनिधिययामधे "कश्यप, यम" आणि "भरदान यानपाची" बनने अदित स्याचा विचार करावा. आयुष्कामोष्टमेवगर्भतीजन्मतोपिवा । तेजस्कामापिनवमेवीर्यकामस्तथीत्तरे ॥ ६९ ॥ इंद्रियार्थीचपश्चर्यापीडशाब्दनतुक्रमेत् ।। ० इत्थंवृहद्यमेनोक्तंवचनवर्ततेरखलु ।। ७० ॥ अर्थ- उयास आयुष्यवृद्वीची इच्छा असेल, गणे गर्भापासून अपना जन्मदिवसापासून, अटमवर्ष, कातिवृद्धीची इच्छा ज्यास आहे त्याणे नवमवर्षी, उत्तरायणी. इंद्रियार्थी जो असेल आणि पशूवृद्धीची इच्छा ग्यास असेल, साणे सोळावर्षे अतिक्रांत होण्या- च्या पूर्वी; याप्रमाणे अनुक्रमाने उपनयन सस्कार कराया अणून - यमाने" सागितले आहे. पाटेतुधनकामस्पविद्याफामस्पसप्तरी ।। अष्टमेसर्वकामस्यनवमेकातिमिच्छतः ॥ ७ ॥ अर्थ-धन इपिछणाराने साहाव्या वर्षों; विद्यन्न सप्तमवर्षों;

·. सकामेच्छ्ने अष्टमवर्षों, काति इच्छिणाराने नवमवर्षी, याप्रमाणे उपनयन सस्कार कराये. ७ इतिविष्णूक्तितश्याब्दकाम्योविनस्यचाटमः ।। 9 मुख्यत्वेन विवक्षातोनप्रयोजनशालिनः ।। ७२ ॥ इतिचेलाष्टमाब्दस्यब्राह्मणस्योपनायने । काम्यत्वमस्यताचेति विध्यविद्यतेनुवं ॥ ३ ॥ गओटमेन्द्रकुर्वीतत्राह्मणस्योयनायनं ।। इत्यादिवचनान्यस्यमुख्यतायांप्रमाणकं ।। कामनारहितस्यापित्राह्मणस्याष्टमेब्दके ॥७॥ ® उपनीयधिकारस्यदर्शनादस्यमुख्यता ।। ॐ सर्वेपांग्रंथकाराणामष्टमान्दस्यमुख्यता।।७५ ॥ शस्पतचततोमुख्योष्टमोब्दोहेतुरुच्यते ।। 9 नचविप्रस्यैवविशःकामनारहितस्यच ।। ७६॥ उपनीत्यधिकारस्यवाक्यमस्तिविधायकं ॥ येनप्रतीमस्तस्यापिष्टमान्दस्यमुख्यतां ।। ७७॥ 9 तस्मादिशोह्यष्टमोन्दोनमुख्यार्थविवक्षितः ।। • हेतुस्वरूपमुख्यस्यततोनन्यभिचारिता ।। घोडशाब्दावधित्वंचमौजीबंधस्यपंचमात् ॥ मौजीबंधनकालोहिपाउशाब्दावधिःस्मृतः ॥ वित्राणामेवमुनिभिरन्ययोरत्यएवयत् ।। आपोउशादब्राह्मणस्यसावित्रीनातिनतते ॥८॥ -- .

·- आदाविशाक्षत्रबंधोराचतुविशतेर्विशः। दत्यमनक्तिपीयूपंश्रवणांजलिनापिय ।। ८५ ॥ अर्थ- याप्रमाणे ब्राह्मणास काम्प वेंकरून षष्टमाब्द उक्त आहे, 'असे गावेन्यूक्तोवरून सिद्ध होते. आणि या अष्टम वर्षाला मुख्यता- हो आहे; तस्मात् काम्य आणि मुरर व हे दोन प्रकार पा अष्टमव. पांच्या ठिकाणी भाभणाविपी सिद्ध होतात. परतु । गारमे पादि वाक्यानी अष्टमवर्षीच, बामणांना नयन सरकार करावा सरसे या मार्ग प्रदर्शित केलेल्या श्रुतिस्मृयुक्त प्रमाणावरून सिद्ध होते, त्यात ब्राह्मण सकामेकरून करो, किंता, कामनारहितत्वेक- रून करो. एतावता मुख्य श्रुति स्मृति मताप्रमाणे बामणास आठवें वर्षच उक्त अहि. तसेच वैश्याला मुख्य वेंकरून बारावेच वर्ष सा गितले आहे तस्मात् बामणाप्रमाणे आठव्या वर्षाची मुल्पता के श्यास नसून केपट काम्य वच, असल्या कारणाने एतद्विषयों व्य- भिचारत्वाचा दोष येत नाही, आणि दुसरे प्रमाण असे आहे की, ज्याप्रमाणे चालणास पाच वर्षापासून सोळाव्या वर्षापर्यंत माजी बधनाविषयी गीणकाल जसा शांगितरा आहे; तसा क्षत्रिय आणि वैश्य या उभयतास सागिता नाही. यास अन्यकाल ( आकाराच्या वर्षापासून बेविसाव्या वर्षा पर्यंत क्षत्रियास याप्रमाणे आणि बाराव्या वर्षापासून चौविसाव्या वर्षापर्यंत वैश्याप्त अय फाल) असन्या योगाने बामणाचा नो उक्त काल, तो वैश्यादिकास लागत नसल्या कर. णाने चैश्यावर व्यभिचारत्याची भ्रांति मुळीच उत्पन्न होत नाही. भाता दुसरे असे आहे की, अग्रजाबाहुजावैश्याःस्वावधेसवमदतः ।। असतोपनयाःसर्वेपलाएवतेस्मृताः ॥ ८ ॥ इतिज्योतिनिधोक्त पोडगादादनंतरं ।।

·(५६) विप्रजातरुपनयेहविकास्थानिश्चयात् ॥ पौडशाब्दावविवंचविप्रत्येहेतुरीरित. ॥३॥ अर्थ-या ज्या वर्णास जे जे उक्त काल सागितले; ते अतिक्रात शाले असता ते सर्व वर्णातील कुमार अपलवाते पावतात अणने शूरमाण होतात. पाप्रमाणे "ज्योनिनिवध प्रथांत" सागितले आहे. यापन सोळा व नंतर बामणास उपनपनाविपी काल नाही. पोडशादीववित्वंचहेतुत्वेनविवक्षितं ।। ७ अतःसाधनवेकल्पपूर्वकंनास्तिदूपणं ॥ ८॥ 9 विमतेपुप्रचारोहिदृश्यतेत्वाठमान्दतः ।। • एतेनपक्षधर्मत्वमत्रवास्तिविलोक्यता ।। तस्मादनेनविप्रत्वंसिल्यतीतिनसंशयः ॥ ८५ ॥ अर्थ-हणून बामणास सव्वापारयंतच माधिकाल सागित- रूपा कारणाने या हेतूचा साधन बेकल अदमाद जो काल तो; वैशस नसल्याने काळ ब्राह्मणासच उत असल्यामुळे हा हेतु कोणत्याच रीतीनेही, श्वास लागू होत नाही. तस्मात् हा अटमा- ब्दरूप जो उपनयन काल ती या सागसत कोळगे (माण्णवी) यांच्यामध्ये हजारो वर्षापासून, हा प्रचार दिसतो. याारून उपनयन काररूप में पक्षधर्म र ते या सारसत कोकगे (शाण्णी) यांपाच ठिकाणी राहते.आणि अमाब्द हे क्षत्रिय शास नसून ते अष्टमा. र मुख्य करून या सारतामध्येच वर्तत असल्या कारणाने, पाय विवाविषयाचा सिद्धात निर्यभिचार करून होतो. पात काही तशय नाही. ॐ कापापवस्त्रग्रहणात्पंचमःस्थाप्यतेधुना ।। अर्थ आता,कापाययत्र ग्रहणाने, या पाचन्या हेतूची स्थापना करितो.

·यदिवासांसिवसीरनक्कानिवसीरन्कापायंत्राह्म
णौमाजिष्टक्षत्रियोहारिवैश्वइतिश्रुतिः ॥ ८६ ॥
अर्थ-जी अती की, उपनयन झालेल्या त्रिवर्णस्य बटुनी वस्त्रे धारण
करण्याचा क्रम असा आहे की; पाहणवटूनी रक्तस्त्र किंवा
कापाय (माये) वस्त्र धारण करावे. क्षत्रियानी माजिट (मन्निएर.
गाचे.) वस्त्र धारण करावे. आणि इयानी, हारिद्र (हरिद्रायतदि
व) वस्त, याप्रमाणे तोनी वर्णांना अनुकमाने वस्त्र धारण करावी.
याप्रमाणे "गृह्यसूत्रयवन" भ है.
अतःकापायवासोहिब्राह्मणस्यैवभापितं ॥
माजिष्टक्षत्रियस्याथहारिद्रंशूद्रजन्मनः ।। ८७ ॥
शुक्लंकापायवस्त्रंवाब्राह्मणस्यविधीयते ॥
माजिष्ठमथवाशुक्र्तक्षत्रियस्यविधीयते ॥ ८८ ॥
हारिद्रंशसमयवावैश्यस्यैवविधीपते ।
इत्यहिगौतमप्रोक्तावाचंपश्यगरीयसीं ॥ ८९ ॥
अर्थ- भगवे वस्त्र ब्रामण वटूनी, भारत पेस भत्रियानी आणि
2 स पानी मापमाणे तीनी यानी यह ग्रहण करावी.
माता, दुसरे ओ अदि की, शुत्र मथुवा माजिष्ठ (कुमुवरगाचें)
वत क्षत्रिपास आणि शुभ्र अथवा पिवळे वस्त्र वैदस; पात्रमाणे
तीनही यास पयानुक्रमाने वा उक्त सागितली आहेत, याम-
माणे गनमा वचन" आहे ते पाहावे,
तथावासासिवक्ष्यामिविप्रादीनामनुकमान् ॥
कापायचैत्रमाजिष्टहारिद्रंचप्रकीर्तितं ॥
इत्यवहाभारदीयपुराणम्यवलोक्यतो ॥ १० ॥

·. अर्थ- भग, आरक्त आणि पिवळे याप्रमाणे तीनों बनानी मनुक्रमाने व धारण करावी. याममा " वृहन्नारदीय पान सानिनले आहे ते पाहाये. नन्यस्यहनोधपुष्यभिचार दृश्यते ॥ ७ अन्वयव्यतिरेकान्यांपठीनसिमुनेःस्मृती ॥९॥ यज्ञोपवीतकारायवानसोश्चकमंडटीः । समानरवेनसंवैपांसमीरितनयाविराः ॥ १२ ॥ ० विहिनत्यागकापापवाससोगिनिचेतृणु ॥ उक्तवतालाभपरपेठीनसिवचलया ।। ९३ ॥ विशोहारिद्रालाचकापायस्यापिसंग्रहः ॥ अतएवधिशोपिस्याकापांसमुपबीतकं ॥ १४॥ कापांसमुपवीतस्यादिपरपावृतंत्रिवृत् ॥ शणसूरमयंराज्ञोपरयाविकमूत्रम् ।। १५ ।। तदभवितुकापसिंपेठोनसिगिराभवेत् ।। 0 अनःकापायवसवेश्यस्यामुल्यमौगित ॥ ९ ॥ हेतीविनस्पकापापमुख्यत्वनाविवक्षिनं ॥ अतःशक्षा नियम्येभ्यभिचारोनजायते ॥ ९ ॥ ०कापायस्येवमहणदिपोमुरूपनवेदिदं । 0 ओसाधरपकापाययसरयनपुनास्त्यतः ॥१४॥ दनिकापायवतस्यविनाणामेवधारणं ।। तदेवधार्यतेऽमीभित्तोविनत्यानिश्चयः ॥ ९९ ।।

·७ इत्यमेणेयाजिनस्यधारणब्रह्मगोचरं । ॐ अस्यैवरूढिगाँडिदृश्यतेबलवत्तरा ॥ . ७ अतोमीपब्रिाह्मणत्वंसित्थ्यतीतिनसंशयः॥१०६ अर्थ-यांत बामण बटनी कृष्णाजिन, क्षत्रिय बटूना रौरवा- जिन आणि यश्य बटूनी वस्ताजिन, यापमाणे ज्या ज्या वर्णात जी नी अजिने ( चमें) मुख्यत्वेकरून उक्त सांगितली आहेत. स्या या वर्णांना ती ती ययानुक्रमाने धारण करावी. याप्रमाणे "वृहन्नारदीपपुराणांन" सांगितले आहे ते पाहा. आता या अजिन धारणरूप शाखाधारास्न इतकेच सिद्ध होते की, “ कृष्णाजिन (म०) हरिणाचे चर्म हैं वालणावाचन, अन्यास (क्षत्रिय वैपांस ) धारण करण्याचा अधिकार नाही. केवळ ब्राह्मणास मात्र अधि- कार आहे. आणि या गोडसारसत कोंकणे (शापणवी) यांच्या मध्ये, ही दी कुलपरपरागत चालली आहे, यावरून (मणजे) कृष्णाजिन धारणरूप साहाच्या हेतूवरून पांचे ब्रामणत्वास आधा- भूत में घटकर्माधिकारत्तते नियभिचारत्वेकरून सिद्ध होते. यात काहीच संशय नाही. ® कापासस्योपवीतेनसप्तमःस्थाप्यतेथच ॥ अर्थ- भाता, कार्पासोपीताच्या ग्रहण करून, या सातव्या हेतूची स्थापना करितो. कार्पासमुपवीतस्यादिप्रस्पोर्ध्ववृतंत्रिवृत् ।। शणसूत्रमपंराक्षावैश्यस्याविकसौत्रिकम् ॥ • इत्थंमनुस्मृतावुकंवचनंचापिपश्यतां ॥१०॥ ७ कार्यासरयोपवीतस्यधारणब्रह्मगोचरं ।। TH ·@ तदेवधार्यतेऽमीभिरतोब्रह्मत्वनिश्चयः॥१०९॥ भर्य-तीअसीकी, ब्राह्मण बदूंस फात्तिोपवीत (कापसाचेंय ज्ञोपवीत ) असून नवतंतू आणि प्रथियुक्त असावे; क्षत्रियांस, स णाचे, आणि वैश्यांस मेंढ्याच्यालोकरीचं, याप्रमाणे तीनोवांस तीन प्रकारची यज्ञोपवीते सांगितली; ती यथानुक्रमाने, विवर्णस्थ बटूनी धारण करावी. याप्रमाणे "मनुस्मृतीत" सागितले आहे- यावरून हकार्पासोपवीत, केवळ ब्राह्मणासच सांगितलेआहे. आणि तेच कापसाचे यज्ञोपवीत हे सारस्वतकोंकणे (शाण्णवी) हे प्राचीन कालापासून धारण करितात, यापरून पांच्या ब्राह्मणत्या विषयी निर्बाध निश्चय होतो. ® मेखलाधारणादनहेतुश्चस्थाप्यतेएमः ॥ अर्थ-आतो मेसलाधारणाने याअष्टम हेतुची स्थापना करितो. मौंजीविप्रस्यविज्ञेयाधनुक्षित्रियस्यच ॥ आवीवेश्यस्यविज्ञेयाश्रुणुध्वमजिनंतथा।।११०॥ तैपांमेखलामौजीब्राह्मणस्यधनुज्यक्षित्रि यस्यावीवेश्यस्य॥ आश्वलायनसूत्रोक्तं वाक्यमित्यविचित्यतां १११ अर्थ-तीअसीकी, मोळाची मेखलास (मोळाची मुंज) ही ब्राह्म णानी, धनुप्याच्या दोरिची मेखला क्षत्रियानी, आणि मेट्याच्या लोकरिची मेतला वैश्यानी, याप्रमाणे अनुक्रमाने तीनी वर्णानी मेखला (म.) कवरेसबांधण्याच्यामुज्या ग्रहण कराव्या. याप्रमाणे "अश्वलायनगृह्यसूत्रोक्तवचन आहे. य स्मृत्यंतरवचनहीं" आहे त्याचेंचिंतनकरावे. भाता यामेखरा धारण रूप भष्टम हेतूवरून . ६ ·असे सिद्ध होतेको, बामण व्यतिरिक्त मोजाची मेसत्य धारण कर ण्याला क्षत्रिय वैश्यांस अधिकार दिसत नाही. केवळ ब्राह्मणास मात्र मोळाची मेतरा उक्त सांगितली अाहे. अणि सारस्वन- कॉकर्ण (शाण्णवी) हे अनादि कालापासून मोळाचीच मेखला धारण करितात यावरून यांच्या ब्राह्मणत्या विषयी काहींच सशय रा. हत नसून यजनादि पट्कर्मत्यानुरूप में ब्राह्मणत्व ते, विमत या पक्षापरच नियभिचार करून सिद्धहोते. यांत कांहींच सशय नाही. पालाशदंडमानाभ्यांनवमोदशमरतथा ।। अर्थ-आतां पालाशदंड महणे करून व त्याच्या मानेकरून गवन व दशम या दोन हेतुची स्थापना करितो. विपस्यदंडःपालाश:सापिसरकेशसंमितः॥ तथाक्षत्रविशोप्यन्यप्रमाणोन्यात्मकःस्मृतः१२ विप्रस्यदंडापालाशोवैल्वोवाधर्मतःस्मृतः। अश्वत्यःक्षत्रियस्याथरवादिरोवापिधर्मतः ११ औदुंबरोधवैश्यस्पष्वाक्षोवादंडउच्यते॥' 'एतेपामप्यमावेचसर्वेपामेवयज्ञियः॥ इतिसंस्कारकतुकेमनुनाचाप्युदीरितं ॥११॥ अर्थ-तीअसीकी, ब्राह्मणास पालाश किंवा बेलाचा दंडअसून तोकेशप्रमाण असावा. क्षत्रियांस पिंपळाचा अयया खैराचा दड असावा. आणि वैश्यांत उदुंबराचा (उबराचा) अथवा वडाचा दड असावा. याप्रमाणे दड निर्णय "मगुने" सांगितला आहे. ब्राह्मणोल्वपालाशीक्षषियोबाटखादिरी॥ पैलवौदुंबरौवैश्योदंडानहतिधर्मतः॥

·. , 20 एवंमनुस्मृतावुक्तंदंडनिर्णयकारकं ॥ १५ ॥ अर्थ-बाहाणास पळसाचा किंवा मेलाचा, क्षत्रियास खैराचा किंवा बडाचा, आणि वैश्यास औदुघराचा याप्रमाणे दंडनिर्णय, "मनुस्म तीत" सांगितले आहेत. छनन्यस्यहतोवैश्येपुष्यभिचारभवत्यही ।। वैश्वानामपिपालाशोयतोदंडोहिविद्यते ११६ पारस्करणसर्वेवासपामितिभापणात् ।। अथवेश्यस्यपालाशदंडत्वेपिनचक्षतिः। • केशसंमितशब्देनव्यभिचारनिवारणात् ११० अर्ग-खरे, परंतु, याहेतुवल्न वैश्यांपर व्यभिचार येतो; तो अ साकी, पालाशदडहा बालणासच सांगितला, क्षत्रिय वैश्यांस नाही, असे जे प्रमाण मागे सागितले, त्या प्रमाणा वरून वसांप्रच्या माना- बस्नहीं वैश्यावर व्यभिचारचाचील्याप्तीघडती.कारण (पारस्करणसर्वे. वासर्वेषा) यावचनावरून पालशदडहा, त्रिवर्णस्य बटूलाही धारण क- रण्याच्या अधिकारदिसतो, ह्मणून येथे व्यभिचारयेतो, असीकोणि शकघितील; तर तीशका; केशप्रमाण याशद्वापस्न, निवारण होती. कारण, यद्यपि क्षत्रिय वैश्यांला, पालाशदड ध्येण्याचा अधिकार मा- गितला; तथापि, केशममाण पालशदड, क्षत्रिय वैश्यास धार कर ण्याचा अधिकार (पारस्करण) यावचनावरून दिसत नाही. आणि केशपमाणहें, ब्राह्मणासच उक्तसागितलेआहे, हे खालील प्रमाणावस्न सिद्ध होइल. तेपदंडा:पालाशोब्राह्मणस्योदंबरक्षविपस्सवेल्वो १हणजे चित्तपापनादिकानी, घेतलेल्याशके पल्न.

·वैश्यस्यकेशसंमितोबाह्मणस्थललाटसंमितःक्ष वियस्यमाणसंमितोवेश्यस्य ।। ७ इत्याश्वलायनमुनर्वचनंचविलोक्यता ॥ ११८|| अर्थ-आता, बस क्षनिय आणि वैश्य, यातीनी वर्णास अनुक्रमाने दड सागितले, ते असे की, केशप्रामाण पालाशदंड हाब्राह्मणास; ललाट प्रमाण औदुघराचा दड क्षत्रियांस आणि नासिकाग्र प्रमाण बेलावा दर वैश्यास याप्रमाणे तीनीवर्णात दड आणावे. असे " भाश्वलायनपी-श्रुति " याक्यआहे. तैपाहावे. यात स्मृति प्रमाणे विप्रस्यकेशमा स्यादाललाटंनृपस्यवै ॥ नासिकाग्रमितंदंडवैश्यस्याहुर्विपश्चितः ।। ० इत्यंवृहन्नारदीयपुराणोकविचार्यतां ॥११॥ केशांतिकोब्राह्मणस्यदंडाकार्यःप्रयत्नतः ।। ललाटसमितोराज्ञःस्यात्तुनासोतिकोविशः ७ इत्यंमनूक्तिपीयूपंवर्ततेवलवत्तरं ॥ १२ ॥ अतःपालाशदंडअवैश्यरपपिहितोवसन्।।१२१ ७ नकेशसमितइतिव्यवहारोनविद्यते ॥ ७ अतोहेतुश्वनिर्दोपइतिवक्तुंन शक्यते ।। अर्य-तीअसीकी, बाह्मणाचादडकेशममाण, ( केशापर्यंत) अ. सावा. ललाटापर्यतक्षत्रियाश, आणि नासानापर्यतदडवैश्याचा असा. वायाप्रमाणे "वृहमारदीयपुराणांतव मनुस्मृतीत," सागितले आहे त्याचा विचार करून पाहावे. तस्मात् ( पारस्करण) यावचनाव- - ·. रून पालाशदड यदापिवैश्याला उक्त सांगितला; तथापि केशप्रमाण नसल्याकारणाने, याहेतुचा व्यभिचार क्षत्रिय घेश्यावर येतनाही, ह्मणून हा हेतू सिद्ध होतो, असे लणता येणारनाही. का तरवैश्यालाही केश प्रमाण दड सागितला आहे त्याविषयी प्रमाण माणमानोबाह्मणस्यदंडास्यात्क्षत्रियस्यतु । ललाटसमित:केशसंमितश्यविशोभवेत् १२२ ® एवंवसिष्ठवचनेदंडनिर्णयकारके । केशसमितदंडोयदेश्यस्यापिप्रचोदितः १२३ ७ तस्माईत्येष्वस्यहेतोयभिचारोभवेत्ध्रुवं । इतिचेच्छणुपालाशोदंडोमुख्योविवक्षित:१२ ® हेतोःशरीरतोवैश्येन्यभिचारोनसंभवेत् ॥ ® नहिवैश्यस्यपालाशदंडोमुख्यतयोदितः ॥ ॐ औदुंबरादिकादंडास्तस्यमुख्यतयोदिताः १२५ ® तदभावचपालाशदडस्यगदितत्वतः॥ 9 पारस्करस्यसबेवासर्वपामितियहचः॥ • एतत्मागुक्तदडानामभावविषयंभवेत् ॥१२६॥ भर्य-ते असेकी, ब्राह्मणबटूस प्राणप्रमाण, (नाकापर्यंत ) क्षत्रिय- बटूस ललाटापर्यंत, आणि वैश्यनटूस केशप्रमाण (फेशापर्यंत ) याप्रमाणे तीनवर्णास तीन प्रमाणे सागितली. तस्मात् या वशिष्ठ वचनावरून केशप्रमाण दड हा वैश्यासहीआहे; यावरून केशप्रमाण हेतूची निर्दोषपणी सिद्धी नहोता, पुन व्यभिचार येतो, असीकोणी तर असे आहेकी, मुख्यत्वेकरून कैशप्रमाण पालाश शंकातील.

·दड हा वैश्याप्त सागितरण नाही; तर, गौणत्वे करून सागितला आहे.
आणि मुख्यत्वे करन श्रुतिस्मृतीनी, केशप्रमाण पालाशदड हा,
ब्राह्मणासच, सागितला; तसेच रलाट प्रमाण औदुदराचा दड
क्षत्रियांप्स. आणि वैश्यास नासाग्र (नाकापर्यंत ) बेलाचा दंड
मुख्यत्वे करून सागितला आहे तर यामममाणे सर्वश्रुति, स्मृति,
व पुराणे पाची एक वाक्यता केली, लणजे. हेदोनहित निर्वाध
निर्यभिचार करून सिद्ध होतात.
पलाशयाथन्यमोधःपक्षीवेकंकतोड्यः॥
अश्वत्यौदंबरौविल्वश्चंदनःसरलस्तथा।।१२७॥
शालयदेवदारुथ्वखदिर बेतियाज्ञियाः ॥
२ इतिब्रह्मपुराणोक्त्यास्यात्पालाशोपियज्ञियः १२८
७ तस्मात्प्रतिनिधित्वेनपालाशस्योदितत्वतः।।
9 वैश्यस्यस्यादमुख्योयमतोनव्यभिचारिता १२९ ॥
९ औदुवरादिदंडायदयतेक्षनियादिषु ।।
® तथागौडेपुग्रहणंपालाशरयापिझ्यते ॥
0 अतोस्थपक्षधर्मेणब्राह्मणत्वहिसिध्यति।।१३०॥
अर्थ-दुसरे असे आहेकी, पलाशवृक्ष, नटवृक्ष, पिंत्री, बेहळी,
( कानडीभाषेत यावृक्षास, हरामाणिका, असे लणतात) तो व
पिंपळ, उंबर, वेल, चंदन, सरल, (सुरू, ससे लणतात) साल (साग)
देवदार, आणि, खैर, यासर्ववृक्षास, यज्ञीय असें नाम आहे. आणि
उक्तदडाच्या अभावी यायज्ञीय (यतासउत्तम ) याच्या दडग्रहणे
करून पारागदडाचे ग्रहण होते. खरे, परंतु फेन्हा जर हे उक्त
दड नसतील तर (एनेपामप्यमावेवापामेपपरिया ) पावचना-

·(६७) वरून क्षत्रियपैश्यांवर, व्यभिचाराचा सबंधहोइल. तस्मात् यावचनांत मुख्यत्वेकरून अभावपद असल्याकारणानें यापि क्षत्रियवैश्याप्त, पाला- शदंड सांगितला तयापि त्या अभाव पदाच्या योगाने च सांप्रत क्षत्रिय आणि वैश्य या दोन वणांत औदुंबरादिकच दंड धारण करण्याची रूढी प्रत्यक्षवेकरून, भासत असल्यामुळे, याहेतुचा व्यभिचार क्षत्रिय वैश्यांवर येत नाही, कारण मुख्यता नाहीं झणून. आता या गोडसारतत कोंकणे (शाण्णवीं) यांच्यामध्ये हजारो वर्षांपा- सून पालाशदंडच ग्रहण करण्याची सदी असल्याकारणाने या पालाश दंड ग्रहण करण्याच्या हेतूवरूनही पदकमाधिकाररुपर्ने पक्षधर्मत्व (जैलक्षण ) ते यासारस्वतांच्याच ठिकाणी राहते. यावरून यांचे प्राणलहें, अनादिकालीन आहे. असे सिद्धहोते. यांत काहीच संशय नाही. ततोपदेशोगायत्री मंत्रस्यैकादशःस्मृतः ।। ७ यतोपदेशोगायन्याविपस्यैवान्ययोनंच १३१ भर्ग-आतां गायत्रीचा उपदेशकरण्याचा अधिकार केवळ ब्राह्मणासमात्र आहे. अन्यवर्णास (क्षत्रियवश्पांस ) उपदेश करण्याचा अधिकार नाही, पणून गायत्री उपदेशाच्या शास्त्राधाराने पा अफराव्या हेतुची स्थापना करितो. अधीधीरंस्त्रयोवर्णाःस्वकर्मस्थाहिजातयः ।। प्रबूयात्वाहाणरत्येपानतरावितिनिश्चयः॥१३२॥ अर्थ-तीअसीफी, ब्राह्मण क्षत्रिय आणि वैश्य यातीनवर्षानी, आपापलीकमै आचरणकरून वेदाध्ययनकरावे. परंतु अध्यापन (वेदपढविणे) याचा अधिकार तीनवणांतून केन्ष्टचालणासच आहे. क्षत्रिय आणि पैश्य यादीन वार वेदपदविण्याचा अधिकार 1 ·व शस्त्र यातीनकर्माचामान क्षत्रिय वैश्यास अधिकारआहे. आणि माक्षणार्थी उपजीविकेची जो तीनको ती, यांस (क्षत्रियवैश्यांस नाहीत) असे "मनुने प्रजापतींस" सागितले आहे. आणि अस्त्र याच्याधारणाने, प्रजासरक्षणकरून क्षानियाने उपजीवि काकरावी तसेच वाणिज्य [व्यापार] पशुग्क्षण आणि कृषी [शेतकी ] हाँतीनकर्मे करून वैश्यानी उपजीविकाकरावी आता मुख्यत्वेकरून वेदाध्ययन प्रजारक्षण व व्यापार यातीनकर्माना ब्राह्मण क्षत्रिय आणि पैश्य, यातीनवर्णानी आपापल्या उक्तकीवरून उप जीविका करावी. याप्रमाणे "मनुस्मृतीत" सागीतले आहे. यावरून अध्यापनाचा अधिकार केवळ ब्राह्मणास मान असल्या कारणाने, उपदेशाचा अधिकार क्षत्रियधेश्यांस मुळीच नाही. असे या "मनुरचनावरून" सिद्ध होते. यास दुसरे प्रमाण पितैवोपनयेत्पुर्वतदभावेपिःतुपिता ॥ तदभावपितुर्धातातभावेपिसोदरः ।। छइत्यंयोगरत्नस्तिपितेतिब्रह्मगोचरं ॥१३९॥ नक्षनियाहिविपयंभवेत्तेपापुरोहितः।। दृष्टार्थत्वाचोपनीतरध्यापनविवर्जनात् ॥ छइत्यनिर्णयसिंधौहिनितिमवधायंता ॥११॥ अर्थ-ते असेकी, पुत्राचे उपनयनकरणे ते, पित्याने करावे. जर पितानसेल, तर पित्याच्या लिपाने, { भाला ] करा. त्याच्या अभावी पितुर्धाता, [चुलत्याने ] करावें. त्याच्याही अभावी सहोदर [ज्येष्ठबधन ] कराये याप्रमाणे उत्तरोत्तर कनिष्ट पक्ष आहेत. आणि हा सर्वशास्त्राधार केवळ आक्षणाविषपांच ·मगन क्षत्रियोइयांस आहे. क्षत्रियादिकाविषयी नाही. कारण क्षत्रियादिकानी आपा पहा उपापापापासून गापामग्रागा उपदेश घ्यावा. पित्यापासून घेऊनये. मो; तरत्यांस अध्यापनाचा अधिकार नाही. माणि गायत्री उपदेश हा अध्यापन कमंच आहे, पुराला उपदेश करण्याचा अधिकार नाही पाममाणे, "प्रयोगाल प्रयांन" म निर्गपासान" सागितले आहे त्याचा विचार करून पाहा. ® ननुमंत्रीपदेष्ट्ररवनृपरयापिभवेत्कचित् ।। अब्राह्मणादध्ययनमापरकालेविधीयते ॥११॥ अनुयाग्याचशुभूपायावदध्ययनंगुरोः ॥ नामाह्मणेगुरोसियोवासमात्यंतिकंवसेत्॥१४२॥ ब्राह्मणेचाननूचानेकांक्षंगतिमनुत्तमाम् ॥ छ इत्यहिमनुनाप्रोक्तंसावधानं विचार्यतां ॥१३॥ अर्थ-खरे परतु येथे असिशेकाउत्पन्नहोतीकी, क्षत्रियादिकालरा. हिउपदेशकरण्याचा अधिकार आहे, यावलक्षत्रिपदयात्राही ब्राह्मण मणाये। अतिकोणिशंकायेतील, तरत्याशयचे सामाधानसागतो. से असे की, क्षत्रियौपायउपदेशाचा अधिकार आहेबरा. पर तकेव्हा, आपत्काली (बाह्मणनसेलतर) क्षत्रियानी उपदेशकरावा. १ चित्तपावन येथे शकावेतोर, तीअसो की, सोनारात व परभातही गायत्री उपदेश आहे;तर अनादी कारापासून सापतकालापर्यंत सोना- रात प परभात त्याच्या उपाध्यायापागनच उपदेश गरे होतात. आणि हे सर्व विद्वाजनासही माहीत अहे. आता, हे पुस्तक प्रल्पातीस आल्यावर चिनपावन आपलापक्ष सिद्ध करण्यास्तव त्यांच्याकडून स्वता उपदेश करवितील तरमात्र नको.

·(७१) , १ आणि उपदेश ग्रहणकणा-याब्रह्मच्या यानी; अध्ययनसंपेपर्यंत त्या- गुरूची पादप्रक्षालनादि शुश्रुषा ( शेवा ) करावी असे आहे. परतु, ब्रह्मचर्यनतधारणकरून क्षत्रियादिगुरुपाती, यथासांगवेदाध्यय नझाल्यानंतर, मोक्षेच्छेने सर्वजन्मपर्यंत शिष्याने त्याक्षत्रिपगुरु- पाशी राहूनये.. एवंच तात्पर्पकाय? यद्यपी आपत्काली क्षत्रिय- वैश्यांसगुरुकैले; तथापि, तेकेवळ अध्ययनापूर्तेच, आहेत; सिपाय त्यांपासून मोक्षमाप्तिहोणारनाही. याप्रमाणे "मनुनेसांगितले" आहे. त्याचाविचारकरावा. तत्वविज्ञापनंधर्मोविप्रस्यतुविशेषतः ॥ ज्ञापनक्षत्रियाणांचधर्मोविधाभ्यनुज्ञया ॥१४॥ तदभावतुबैश्यानांशूद्रस्यपरमापदि ॥ ७ इतिक्षारततात्पर्यनिर्णयोक्तंविचार्यतां ॥१४५॥ ® अतोहेतोरस्यभवेत्क्षत्रियेव्यभिचारिता ॥ ® इतिचेच्छणुराज्ञस्यगायत्र्यानोपदेष्टता ११६॥ भर्य-दुसरे असे आहेकी, तत्वाचाउपदेशकरणे, हाधर्म वि- शेषेकरूनब्राह्मणाचाच आहे. आतां, तत्वोपदेशहा, क्षत्रियहीकरि- तात, झणूनपुनःकोणिशकाघेतील. तरन्यानींउपदेशकरावा, परतु ब्राह्मणाच्या आज्ञेवरूनकरावा. तसेच क्षत्रियनसेलतरवैश्यानेही करा- वा. आतां यातिनीवर्णाच्या अभावी, शूद्रानेही उपदेश स्वपुनालाक- याप्रमाणे "भारनतात्पर्यनिर्णयोक्तिवचन" आहे. तस्मात् यावरदर्शविलेल्या दोनवचनावरून क्षत्रियवैश्यास उपदेशकरण्या- चाअधिकार भासत असल्याकारणाने, क्षत्रियवैश्यांवरव्यभिचारयेतो, असीकोणिशंकाघेतील; वर क्षत्रियवैश्यांस उपदेशाचा मुळीचभ. . रावा.

·(७२) . विकारनाही याविषयी न आलेल्याव्यभिचाराच्या निवृत्तीविषयी नि. णयसागतो, तोप्राणकरा. विपद्युक्ताध्यापकताविप्रान्यस्यनचान्यदा॥ अतोत्रावश्यकश्यत्यविप्रेभ्योापदेशनं १४७ } ग्राह्यराजन्यवैश्यैश्चमन्यादिस्मृतिवाक्यतः ॥ अतोस्यहेतोनवस्यायभिचारोनृपादिके ११८॥ सत्स्वप्यन्यदिजेप्येभिर्विमतैकरणात्स्वयं ॥ गायत्र्याउपदेशस्यमुख्यतैतेपुसिध्यति ।। 0 अतोस्यपक्षधर्मस्वविद्यतेतोनदूपणं ॥ २४९ ॥ अर्थ-तो असाफी, क्षत्रियवैश्योनी उपदेशकराग, सणून में सांगितले, ते, तरे पणते फेव्हा आपकाली, जर अन्यदा (आप- कालनरोलवर) उपापापापासूनचग्रहकरावा हे आहे. तस्मात् आपकारतरोतफरन (बामणमिलनभसतो) क्षत्रियपश्यानी उपदेशपस्नये. याप्रमाणे " मन्वादिकानी, " स्पष्ट सागितले आहे. आणियाविषी, प्रयोगासादिक व निमिधादिक ग्रंथांतील ममाणे मागे दापि च आहेत. तस्मान् पासर्वपचनावरून व माप्रत आप कारनान प्रानगमिळत अल्याकारणाने, पाहतूचलक्षण, सपियरेन्यास, रागहोसगाही (म.) नियम पाहयिषपी भ. ( योग्य नाहीत. हरिरसर्पप्रमाणान्न, सिद्धहोते. आणि यामात गोमणे (भारणवी) यांच्यामध्ये हजारावर्षापासून, पद्रिापिडादीक (दाम) जरीजवळ आहेत, तथापि, उपनर. नकारी मुतास उपदेगहोणती समियाफडुगपहातो. आणि उपदेशमा अध्यापनमंच माल्याकारणाने, म अध्यापन निर्बा- ·( ७३ ) धनियंभिचारत्येकल अनादिकालापासून सांपतकालापर्यंत यासारस्थ. तांमध्ये प्रपक्ष दृष्टीसपडत असल्यामुळे, याअकरव्याहेतूवरून ही अ. ध्यापनरूपजेपक्षधर्मत्य, ते, यासारस्वतकोंकणेब्राह्मण यांच्याच ठिकाणीराहाते. पावरून हेसारस्वन कींकणे (शापणवीब्राह्मण) हे पट्कर्माधिकारीनिश्चयेकरून अनादिसिद्ध आहेत. यांतकाहींसंशय. नाही. ७ अथभिक्षाविधानेनहादशस्थाप्यतेधुना।। अर्थ-आतां, भिक्षा विधिनिर्णय करून बाराव्या हेतुची स्थापना- करितो.. भवत्पूर्वचरेक्ष्यमुपनीतीहिजोचमः ।। भवन्मध्यंतुराजन्योवश्यत्तुभवदुत्त।। १५० ॥ ब्राह्मणेपुचरेत्यमनिदेष्वात्मवृत्तये ॥ आदिमध्यावसानेपुभवच्छन्दोपलक्षित।।१५१॥ भवत्यूर्ववाहास्यभवन्मध्यनृपस्यतु ।। भवदंत्यविशःप्रोचंभिक्षायाहरणेवचः ॥१५२॥ ७ याज्ञवल्लभ्यस्मृतिश्वत्थमनुस्मृतिस्तथैवच ॥ ० तथावृहनारदीयपुराणेचाप्युदोरितं ॥ १५३ ॥ भर्थती असो की, बालणक्षत्रिय आणिवैश्य, यातीनवणांनी उप- नयनसस्कार झाल्यानंतर, भिक्षामागण्यावाविधी असा आहे की, बाल- १ पाअध्यापनरूप उपदेशाकडे कल्याणेच्ने वतत् अनुयायी ने नीसीमचित्तपावनादिक जे असतील त्यानीलक्षद्यावें. हणजे यानां अध्यापनाचा अधिकारअहेकितानाही, याचाविचार उघडदिसेल. व् तेणेकरून धमाचानाशहोऊन चित्तें स्वच्छहोतील. ७

·धिकारनाही यापिएयी व आलेल्यान्यभिचाराच्या निवृतीविषयी नि-
पसागतो, तोप्रवणकरा.
विपानाध्यापकताविभान्यस्यनचान्पदा॥
अतोबावश्यकेभ्यश्वविप्रेभ्योह्युपदेशनं १४७ ।
ब्राह्मराजन्यवैश्यैश्चमन्यादिस्मृतिवाक्यतः ।।
अतीस्यहेतनिवरयायभिचारीनृपादिके ११८॥
सत्स्वप्यन्यदिजेवेभिर्विमतैकरणात्स्वयं ॥
6 गायत्र्याउपदेशत्पमुख्यततेपुसिष्यति ।।
0 अतोस्यपक्षधर्मरबंविद्यतेतोनदूषण ॥ ११९ ॥

·धनियभिचारकान अनादिकालापासून सांपतकालापर्यंत पासारस्व- तामध्ये प्रत्यक्ष दृष्टीतपडत असल्यामुळे, याकरव्याहतूबरून ही अ- प्यापनरूपपक्षधर्मस्या ते, यासारस्वतकोंकणेनामण यांच्याच ठिकाणीराहाते. यावरून हेसारस्वत कोंकण (शाण्णवी ब्राह्मण ) हे पट्कर्माधिकारीनिश्चयकरून अनादिसिद्ध आहेत. यांतकाहीसंशय- नाही. ® अथभिक्षाविधानेनद्वादशस्थाप्यतेधुना ॥ अर्थ-आतो, भिक्षा विधिानर्णय मारून बाराव्या हेतुची स्थापना. करितो. भवत्पूर्वचरेक्ष्यमुपनीतीहिजोत्तमः ॥ भवन्मध्यंतुराजन्यौवेश्यस्तुनवदुत्त॥ १५० ॥ बामणेपुचरे दयमानदेप्वात्मवृत्तये ॥ आदिमच्यावसानपुभवच्छब्दोपलक्षित॥१५॥ भपरपूर्ववाझगस्यभवन्मध्यनृपस्यतु ।। भवदस्यविशाप्रोभिक्षायाहरणेवचः ॥१५२॥ 'पाज्ञवल्यस्मृत्तियोरथमनुस्मृतिस्तथैवच )। तथाबृहनारदीयपुराणेचाप्युदोरितं ॥ १५३ ।। अर्थ-ती आहे की, ब्राह्मणक्षत्रिय आणिवैश्य, यातीनवणांनी उप- नयनसाकार झाल्यानतर, भिक्षायागण्याचाविधी असा आहे की ब्राह्म- १ याध्यापनस्य उपदेशाकडे कल्याणेच्ने पात् अनुयायी ने नामचित्तपापनादिक जे असतील त्यानीलमद्याने, हणजे मानां अध्यापनाचा अधिकारमहगिनाही. यावाविचार उघडदिसेल. छ लेमेकन ममाचानाशाहोऊन चित्ते स्वच्होतील.

·(७१) णानी भिक्षादेही, पानेत्रास, भवति, हाशब्दप्रथमतःराऊन भिक्षा. मागावी. तीचाप्रकार. ब्राह्मणानी भवतिभिक्षादेहि, असेमणून मिक्षामागावी. क्षत्रियानी, मिताभवानदेहि. असे झगावे. आणि भिक्षादेहिमवनि; असे लणूनवैश्यानी भिक्षामागावी. याप्रमाणे तीनवानी श्रेष्ठबामणाच्यापरी मिक्षामागावी. याप्रमाणे ॥ या. जवल्क्यस्मृतीत " व मनुस्मृतीत "व" बृहन्नारदीयपुराणा- न" ही त्रिवर्णस्यनलचर्यचट्नी भिक्षामागण्याचाविधी अनुक्रमाने सांगित- रा आहे. अप्रत्यारण्यायिनःपूर्वतियोवाताहशीपुनः।। भिक्षेतभिक्षांप्रथमभवान्भिक्षांददात्विति १५३ भवतितिक्षादेहीतिनियंचाग्रेत्वमातरं । मौजीकर्मावसानांतआमभिक्षांसमाचरेत् १५४ पकानमाहरेन्नित्यमासमावर्तनात्तथा ।। गर्भिणीनैवयाचेतमतिमान्विधवांतथा।।१५५॥ इत्यहिव्यासवाक्यानित्वंसम्यगयधार्यतां ॥ तरमादनेनारयहेतोदोपोनारत्ययसंशयं १५६ भई-आणि वनगानी भतिभिरिहि अरोंलणूनमयमतः भारल्यामानेजयन मिक्षामागागी. किंा मातेसमान याअन्यखिया असतील, त्यौपानीही भिक्षामागावी. मोनोकर्माचागेवटहार, ताप- कापर्यंत आमभिक्षा ( कोरान्न ) मागारी. आणि मौनी कर्म- समारल्यानंतर पकाम ( ओगभिक्षा ) मागावी. गर्भिणी खि. येपानी आणि विधाभिधामागुनये. याममाणे "ध्यासानी" भाम्पलापमानही सांगितले आहे. आता, यासरस्वत ·(७६), कोंकणे ( शाग्णवी ) यांच्यामध्ये प्राचीनकालापासून भवतिभिक्षा- देहि सणून भिक्षामागण्याचीरूदी दिसती, यावरूनयाचे ब्राह्मणत्वा- नुरूप जे पट्कर्माधिकारस्त्य, ते निर्दोष निर्व्यभिचारत्वेकरून सिद्ध होते यांत काहीच संशय नाही. 9 योग्याभिवादनोत्रसमहस्तप्रसारण।। , 9 कॉकणानांब्राह्मणत्वेस्थाप्यतेथवयोदशः १५६ अर्थ-आतां नमस्कारविधानेकरून या सारस्वतांच्या विप्रत्यापित पयी यातेराव्या हेतुची स्थापना करितो. अभिवादेश्रोत्रसमंनिजहस्तप्रसारण ॥ विप्रमात्रस्यगदितमन्येपामन्यदिप्यते ॥१५६॥ स्वश्रोत्रपूर्वमारभ्यपाणिभ्यांजानुतोह्यधः॥ स्वगुरुंब्राह्मणश्रोत्रसमहस्तंप्रसारयेत् ॥ १५७ ॥ उदरस्यतुराजन्यौवैश्योमध्यसमंततः॥ नीचेःशूद्रस्ततोन्योपितंप्रत्यभिवदेन्मदा १५८ ®इत्यस्मृत्यर्णवग्रंथवाक्यमाकर्ण्यतामिदं ।। नमस्कारविधौधोवसमहस्तप्रसारणं ॥ ® दृश्यतेतौहिगोडेपुवाह्मणत्यहिसिध्यति १ ५९ ·करावा. याप्रमाणे चारिवणाचे नमस्कारावैधि स्मृत्यर्णवप्रयांमध्ये" सागितले आहेत. तस्मात् यास्मृत्यर्णवप्रयोक्तीवरून योग्याभिवादनावि- पी श्रोत्रसमहस्तहा, बामणावाचून अन्यवर्णास नाही, असे सिद्ध होते. आणि यागोडसारम्मतकोंकणे (शाण्णवी) ब्राह्मणामध्ये श्रोत्र- समहस्तकरून अभिवदनकरण्याची रुदी यशपरपरागत चारली आहे. यावरून (अभिवदनरूप यातेराव्या हेतुबरूनही) याचे भामणत्वसिद्ध होते. यात काहीच सगप नाही. ® चतुर्दशःस्थाप्यतेथगोत्रप्रवरनिर्णयात् ॥ अर्थ-आता, गोत्रप्रवर निर्णयशास्त्राधाराने पाचवदाव्याहेतुची स्थापनाकरितो. तथाप्रातिस्विकौगोत्रप्रवरावग्रजन्मना । विद्यतेचनविद्येतेयतस्तौक्षत्रवैश्ययोः॥ १६० ।। ननुक्षत्रविशोरस्तिगोत्रप्रवरशालिता। अविप्लुतब्रह्मचर्यालक्षण्यास्तियमुद्दहेन्॥१६१॥ अनन्यपूर्षिकाकातामसपिडायवीयसीं ॥ अरोगिणींधातृमतीमसमानापेगोत्रजा १६२ ® इतिपद्यार्थविवृतौविज्ञानेश्वरसत्रूनो ॥ ० संस्कारकतुकेचापिनंदपंडितनिर्मिते॥१६३॥ अनासपिंडामितिहिसावणिकमिप्यते ॥ सकलेवपिवणेपुसापिंज्यस्पचसखतः १६४ तथातनासमानार्पगोत्रजामितियइच. ॥ तद्विवर्णिकपरमित्थंचप्रतिपादनात् ।।

·तस्मात्क्षनविशौरस्तिगोत्रप्रवरशालिता।।१६५॥ अर्थ-तीअसीकी, ज्यापमाणेब्राह्मणवास, गोन: वप्रवर आहेत्, त्याप्रमाणे गोनपचरहे, क्षत्रियवैश्यांसनाहीत. आतां, येथे, अशिश काउत्पन्नहोतीफी, गोत्रप्रवर हे क्षत्रिय वैश्यालाही आहेत. आणियावि पयी प्रमाण असे आहेकी, लक्षणानीयुक्त अनन्यपूर्विकाज्यास्त्रिया (म.)पूविकोणत्या प्रकारानहीं कोणींचग्रहणकेलेलीनदहे, कांतियुक्त, निरोगी, भातृमती, (जीसबध आहेतती) सपिंडांतीलनव्हे, समान- मारांतील व समानगात्रातील नव्हे, अशाप्रकारची, 4 पुनर्विवाहाची. नव्हे, अशाया सातप्रकारच्या स्त्रियाखेरीजकरून, सुलक्षण, वयान- वरापेक्षालहान, अशास्त्री विवाहकरावा. याप्रमाणे "विज्ञान- श्वराचेवचन" आहे तसेच नदहितानही, सांगितले" आहे, यातसमानप्रवर, वसमानगोत्रां तील, यसपिंडातील, नव्हे, असेपचन आहे. आणिहवचन त्रैवर्णिकपर आहे (तियांसलागू) तस्मात् यावचनापरून, गोत्रप्रवरहे, ब्राह्मणाप्रमाणेच क्षत्रिय वैश्यालाही आहे त, तर यावचनावरून. ® अन्यथाक्षत्रवेश्यानामापेतुल्यार्पगोत्रजा ॥ 9 कन्यकापरिणेयास्यादितिचेच्छणुनिर्णय ॥ अर्थ-क्षत्रिय वैश्यांनाही, समानगोत्रप्रसरांतीलनव्हे, अशास्त्रीशी विवाहकरावा, लणून कोणी शका घेतील, तर, पाशंकेच्या समाधा- नाविषयी निर्णय सागतो तो ऐका. अरोगिणींचातृमतीमसमानार्पगोत्रजा । इतिवाग्याज्ञवल्क्यस्यत्रैवर्णिकपराध्रुवं १६६ अवक्षनविशोरेकगोत्रप्रवरवर्जन ।।

·(७८)
विवाहेयद्यपिप्रोकतथाप्येतत्पुरोधसः।।३६७
अर्थ-ता अता की, भरोगिणी, यायाजवलयन बनावस्न रक्ष
णयुक्तस्त्रावरार चणिकानों, विवाहकरावा ह्मणून 9 रागितले
त्यात भरिपवेश्यानी समान गोत्रप्रवरातीलीयेचे पाणिग्रहण कनये,
कारण, यद्यपि विवाहाविषयी शास्त्राधारसागितला, तयापि, त्यानी
थापले पुरोहिताचे गोत्रप्रवरपजावे. यातलुसरेंप्रमाण
सतिभावेक्षत्रविशो:सवधवेनकीर्तितो ॥
समानौचेहिवाहेतोसर्जनीयावितिस्फुट १६८
गुरोःसगोत्रप्रवरानोहाहाक्षाविड्जनः ।।
स्वगोवाधनभिज्ञश्वविप्रराचार्यगोत्रजाः १
१६९
अर्थ-ते असे आहे की, सर्व क्षारयवैश्यास, समानगोत्रप्रवराचा
शास्त्राधारलागतोखरा, परंतु यादोनवणांत गौर प्रवरहे एकएकन
आहेत. यामुळे क्षत्रिय वैश्य यादोनवर्णानी आपापल्या उपाध्यायाचे जे
गोत्रप्रपर असतील तेच ग्रहणकरून यावरील शास्त्राधाराप्रमाणे वि
वाह करावा आता उभयकुररातील उपाध्याय एकेकच असून स
मान गोत्रमवर असतील, तर तेवीवे (विवाहकरून)
यामुप्यायणकाःसर्वेदत्तकक्रीतकादयः ।।
गोबद्दयेप्यनुहाह्याःगोगरोशीरयोर्यथा।।१७०।।
यहोत्रप्रवराह पापुरोधाजायतेत्विमे ।।
तोत्रप्रवरास्तुल्यगोत्रप्रवरकास्तथा ॥१७॥
विवाहेवजनीया.त्यु.क्षत्रियाणामविश्यकाः॥
स्वपुरोहिलतोभित्रगोत्रप्रवरकोभवेत् ॥१७॥

·( ७९ ), एषांपुरोधसोभिन्न गोत्रप्रवरकाहितु ॥ . तेविवाहेपरियाह्याइतिनिर्णयईरितः॥ १३ ॥ अरोगिणींत्रातृमतीमसमानार्पगोत्रजां ॥ ७ इतिपद्यार्थविवृतौविज्ञानेश्वरसल्लती॥ ७ संस्कारक्रतुकेचापिनंदपंडितनिर्मिते ॥१७॥ अर्थ-आता दुसरे असे आहे की, मुजझाल्यानतर, परकुलांत, दत्तकदिलेला, जोमुलगा, त्याच्या विवाहाविषयीं गोत्रप्रवरवर्ज करणे ते असे की, जाकुलांत उत्पल मारा, व हदि ज्याकुलात दत्तक दिला, किंवा विकितफेला असेल, त्याउभयकुलाचे जे उपाध्याय असतील, त्यांचे गोत्रप्रवरवीये. आणि याउभयकुलांच्या उपा- ध्यांपाचे ने गोत्रप्रवर त्यापासून भिन्न जे गोत्रप्रवर असतील, ते, याप्रमाणे विगहाविषयी गोत्रप्रपरनिर्णय हे "कमलाकर “विज्ञानेश्वर" "बस्मृतिकौस्तुभ" "स्मृतिदर्पणादिग्रथकारानी" स्पटलिहीले आहेत. आता,याउपाध्यायांचे गोत्रप्रवर हे क्षनियवेश्यानी घेण्याचे कारणकाप! असो कोणी पुनः शका घेतील, तर त्याचे कारणसांगतो. प्रवरोयंमानवेलपौरूरवसनामकः ॥ क्षत्रियाणांचसर्वेपामेकएवनचेतरः॥ १७५ ॥ एकमेवतथागोत्रसर्वेपामनुनामकं ॥ भालंदलोवात्सप्रसांकितेतिप्रवरस्त्वयं ॥१७६॥ तथाभालंदलंगोवैश्यानामेकमेवहि ॥ अथवाक्षत्रियविशांगोत्रप्रवरएवच ॥ १७७ ॥ " ध्यावे.

·. -- आणि पाच वचनारल्न क्षत्रिय येषांर व्यभिचाराची व्याक्षियडाने, तर तीच्यातिक्षत्रिपश्यार नघडावी; याकारणास्तव परमहंस हे वि. पण गृहण केले. आणि याचपदावरून त्या व्यभाचार-व्याभिचनिधि निराफरणहोते. ते असे की, यद्यपिक्षत्रिपवैश्यांत पक्षांतराने चतुर्या- श्रनपदगृहणकेले; तथापि (मुपजानामपंधर्मो) पापचनामध्ये वि प्णुचे लिंगधारण, (परमहंसायम ) हैं धारण करण्याचा अधि- कार क्षत्रियवैश्यांसनाही, असे "दत्तात्रयपुनर्चि" "योधायनाचें" आणि “माधवाचे" हो यचनस्पृष्ठ असल्याकारणाने पाहेतुचाप्रवेश क्षत्रियवेश्यांवर जातनसल्यामुळे पाहेनुर्च निराकरण निधि निर्व्य- भिचार कम्न होते. यांनकाही सशप नाही. आणि याचप्रमाणे निर्णयसिंधूतही " सागितले आहे ते पाहावे. चतुर्विधाभिक्षवस्तुविस्थाताबह्मणोमुवात् ॥ कुटीचकोबहूदश्यहंसश्चैवतृतीयकः ।। १९२ ॥ चतुर्थःपरमोहंसःसंज्ञाभेदेप्रकीर्तिताः ।। ७ इत्थंपितामहाप्राहचातुर्विष्यहिभिक्षुणां ॥१९३॥ अर्थ-आतां, कुटीचकादि ने चारभेद साक्षात् ब्रह्मदेवाने आए. ल्यातमुखाने प्रसिद्ध केले आहेत, ते, असे की, कुटीचक, पदक, हंस, आणि परमहंस, याप्रमाणे हेचारभेद "ब्रह्मदेवाने गिले आहेत. कुटोचकस्तुसन्यस्यस्वेकसानिनिस्यशः।। भिक्षामादाम जीतसपिंडानांप्रथया ॥१९॥ शिखायज्ञोपवीतीस्यात्रिदंडीसकमंडलु: बहूदवाश्वसन्यस्यबंधुपुत्रादिवर्जितः ।।१९५।। J ·(८५) सतागारंचरेद्रेक्ष्यवेपःपूर्वोनएवहि ॥ अर्थ-आतां, संन्यासाश्रमाचे, नेचारभेदंसांगितले, अनुक्रमाने त्यांचधर्मदाखवितो. पहिलाभेद जोकुटीचक, त्याणे सेन्यासग्रहणकरून आपल्या आसवांमध्ये, अथवा, सपिंडबंधूच्या गृहामध्ये, भिक्षामागू न वास करावा. आणि शिखा, यज्ञोपवीत, व तीनदंड, कमंडलू, हेधारणकरावे. बहूदकाने पूर्वोक्तवेप, (कुटीचकाचाच ) वैषधा- रणकरून, बंधुपुत्रादिकांचा त्यागकरावा. आणि सातघरी भिक्षा- मागूनराहावे, शिरवायज्ञोपवीतीस्यात्तुहंसःसकमंडलुः एकंतुणवंदंडधारयोनित्यमादरात् ।। १९६ ॥ परहंसस्त्रिदंडंचरज्जुंगोवालनिर्मितां ॥ शिखायज्ञोपवीतंचनित्यकर्मपरित्यजेत् ॥१९७॥ कोपीनाच्छादनवस्त्रकथांशीतनिवारिणी ।। अक्षमालांचगृण्हीयांदणवंदंडमवणं ॥ ११८ ॥ ® इत्थंस्कंदपुराणादौचतुर्णायतिनामपि ॥ ७ सम्यग्विविच्यकत्यादिविशेपोल्पःप्रदर्शितः१९९ अर्ध-आतां तिसराभेद जो हंस त्यास कुटीचकाच्याच चेपा- प्रमाणे, पेपधारण करण्याचा अधिकार आहे. परंतु दहमात्र एकधारणकरावा. आणि चवथा भेदजो परमहंस याणे, पूर्वोक्त त्रिभेदकर्माचा त्यागकरून कोपान, अच्छादनार्यवस्ख, शीतनिवारणार्य कया, जपमाला, दंड, आणि कमंडल, हेधारणकरुन मधुकरी, मागूनराहा. याप्रमाणे संन्यास भेदवधर्म "स्कंदपुराणादिग्रंथामध्ये" ८ ·विस्ताराने सांगितले आहेत. विचारकरून विस्तारभयास्तव येथे भरपदाखविले आहेत. सर्वसंगनिवृत्तस्यध्यानयोगरतस्यच ॥ नतस्यदहनकायनाशौचनादकक्रिया ।। २..।। कुटीचकंतुप्रदहेरपूरयेचवहूदकं ॥ हंसंजलेतुनिःक्षिपेत्परहंसंभपूरयेत् ॥ २० ॥ ० इतिरमृत्यर्थसारेचचतुर्णामपिभिक्षुणां ॥ ® विभिन्नास्तनुसंस्कारासंप्रोक्ता प्रविचार्यतां॥२०२ अर्थ-सर्वसंग परित्याग करून, म्यान योगामध्ये रममाण होणारा जो रती, त्याचा अंतकाल प्राप्त झाल्यावर, त्याच्या शरीराचे दहन करून. र आशौच धल्नये. आणि तिलतर्पणादि नित्य कि- याही, करूनये. कुटीचक संन्याशाच्या देहाचे दहन करावे. बहू- दकाचा देह भूमीत पुरावा. आणि हसाचा देह उदकात बुडवावा. तसेच परमहसाचा देह भूमीत पुरावा. याप्रमाणे संन्याशांचे में, चार भेद सांगितले. त्यात्या भेदकरून त्यांच्या देहाचा संस्कार करावा. याममाणे, "स्मृत्यर्थसारग्रंथांमध्ये" सांगितले आहे त्याचा विचार करून पाहावे. • अत:परमहंसस्यप्रोक्तलक्षणशालिनां ॥ ७ कापायवदंडादिधारिणांचमहात्मनां॥२०३॥ - अस्मद हियतिनावहूनांप्रसमीक्षणात् 0 अस्यास्तिपक्षधर्मलहेतोरितिविचित्यतां २०.४ अर्थ- आतां, सन्याशांचे धर्म याकारणास्तव सांगिले की, पद- शित केलेल्यारक्षणा पुक्त (कापणयाला देणदादिकदर. क.

·मंडलादि ) मेसंन्याशांचधर्म तेमुख्यत्वेकरून श्रुति स्मृतीनी नालणा- विपपीच, सांगितले. त्यासर्व धर्मानीयुक्त, सन्याशी, ते, आपच्या वर्गात (सारस्वतकोंकणे (शाण्णवी ) वाह्मणांत ) हजारोवर्षापा- सून काशीहून रामेश्वरापर्यंत मत्यक्षत्वाने दिसतात. त्यांत, संन्यासन- हणहें केवळ, बाह्मणाचेचकर्म होय. तस्मात् सन्यासग्रहणहे ब्राह्म- णाचेचकर्म असून ते यासारस्वता मध्ये अनादि कालापासून चालत असल्याकारणाने, यापधराव्याहेतुनरुनहीं, षटूकर्माधिकाररूपजे पक्ष- धर्मत्त ते बिमनपाचपक्षावर राहते. याचे चितनकल्नपाहावे. लणजे आलेल्या भ्रमाचा नाश सत्वर होऊन स्वल्पांतचबोध होईल. यात काही संशय नाही. ® वैदिकःश्रात्वभौलत्वंहेतुःपोडशईयते । ® वैदिकःश्रात्यभोत्रूत्वं विप्रस्यैवोदितंयतः २०५ भर्थ-आतां, श्राद्धमोरुत्वेकरून थासोळाव्या हेतुची स्थापनाक- रितो. ती अशी की, श्राद्धातभोजनकरणे केवळ ब्राह्मणाचेच कर्महोय. क्षत्रिपश्य हे श्राद्धसव/ भोजनाई नाहीत. (ल.) योग्पनसून त्यांस अधिकारही नाही हे खालीलिहिलेल्याप्रमाणांवरून पाहा. ब्रह्मचर्यस्थितोनैकमन्नमद्यादनापदि । ब्राह्मणःकाममश्नीयाच्छाद्धेवतमपीडयन् ॥२०६ ® इतिश्रीयाज्ञवल्क्योकोब्राह्मणग्रहणंत्विह ॥ ® क्षत्रियादेःश्राद्ध किय॒दासायेवनान्यथा ॥२०७ भर्य-ब्रह्मचर्य व्रताचाआश्रयकरून, शरीरास व्याप्यादिक, आ- पत्तिजर नाहीत, तर, भिक्षेवांचन, एकाकडिल अन भक्षणकस्नपे. परतु, त्याब्रह्मचान्यास श्राद्धमोजनाविषयी, आमंत्रणकेलेआहे; तर .

·केवळ नालणवर्णस्य बचान्यानमार जावे. पातु भोजनकाली,
मधुमासादिक पदार्थ भणफम्नयेत. कारण या भक्षणाने ब्रह्मचर्य व्र
ताचा भंग होतो आता, पास्मृतिपचनात, बामण पदाचेच गृ.
दणकेले लणून कोणिशकायती तर असे आहे. की क्षत्रिय
इप यादोनवणातीर ब्रह्मचारिहे श्राद्धासभोजनाह नाहीत. आणि
वालण ब्रह्मचान्यास, श्रादभोजनाविषयी एकानदोष नाही. या
प्रमाणे " यानपल्क्य स्मृतिवचन" आहे.
भेक्षणवतंयेनीत्यनेकात्राटीभवेद्वती ॥
भेक्षणयतिनोनिरुपयाससमारमता ॥ २०८ ॥
बतवहे दैवत्येपित्रेकर्मण्यर्षिवत् ।।
काममम्पर्धितोश्रीयाद्रतमस्यनलुप्यते।। २१९ ॥
भर्य-अलचर्याने व्रतस्य राहून भिवामागून उदर निर्वाह करावा.
केवळ एकान भक्षण करूनये. कारण एकान भक्षण केले असता,
दोषी होऊन प्रताचा भग होतो. आणि मिताल भक्षण करेंअसता
उपवासापासून, फल प्राप्तहोते, ते फर मितानेकम्न होते. आणि
देवकृत्य किना, पितृकर्म, याविषयी, ब्राह्मण ब्रह्मचान्याला, धामण
केले असता, त्यागे, मधुमासापाचून, अपपदार्य, योन्छ भक्षण
करावे, याक्रमान, श्रात्यसबधी, मालण ब्रलबापाने, भोजन केले
असता, मतभंग होत नाही.
ब्राह्मणस्यैवकमतदुपदिष्टमनोपिभि :
राजन्यवेश्ययोस्त्वेवनेतत्कर्मविधीयते ॥ २१ ॥
कर्मनिष्ठास्तपोनिष्ठापचाग्निब्रह्मचारिणः ॥
पित्तमातृपराश्चैवब्राह्मणाश्राइसंपदे ॥ २११ ॥

·इत्यहियाज्ञवल्क्योक्तिविचारेक्षत्रियादयः ।। ® नेतिविज्ञानेश्वरेणतीकायांविनिश्चितं ॥२१२॥ ७ पराशरस्मृतेःप्रोक्तंटीकायांमाधवेनच ॥ ® स्मृतिकौस्तुभपूर्वपुग्रंथेप्वप्येवमोरितं ॥ २१३ ॥ इत्थंहिसर्वहेतूनांविचारणविलोकनात् ।। पंचावयववाक्येश्यब्राह्मणत्वंहिस्थापितं ॥२१४॥ ॐ अस्यस्फुटावलोकेनसम्यक्वोधीभवेत्रवलु ॥ ॥ अतःकोंकणावप्राणांब्राह्मणत्वंहिसिध्यति॥२१५ अर्थ-आता, ब्राह्मण, क्षत्रिय, आणि वैश्य यातीन वर्णास भिक्षा- चरणहे 'उक्त असून एकानश्राधभोजनहै, केवळ, ब्राह्मणावांचून अन्यवर्णास (क्षत्रियवैश्य) या दोनवर्णास श्राधभोजनाचा अ धिकार नाही. आणि कर्माच्याठिकाणी निष्टाठेवणारे ब्रह्मकर्मात भार) तपोनिष्ट, गार्हपत्यादि पचामिते ग्रहणकरणारे, ब्रह्मचारी, य मातापितरावर भक्ति ठेवणारे, यामकारचे जेष्ट ब्राह्मण त्यांस, श्राधात आमंत्रण करावे. आणि त्यांपासून श्राधकर्म यथासांग होते याप्र माणे “याजवल्ल्याने" सांगून क्षनियादिक श्राधोपयोगी नाहीत असे “ विज्ञानेश्वरानंहीं" आपल्या टिकेत सांगितले आहे आणि याच प्रमाणे, "पराशर, माधव, मनु व स्मृनिकौस्तुभादि “ग्रंथका. रानीही, यावरील दोनवचनाचे, स्पष्टीकरण केले आहे. त्याचा विचार करावा. आता यावरील सर्व वचनावरून इतकेचसिध होते की, श्राध भोजनाचा अधिकार हा ब्राह्मणावांचून अन्यवर्णास (क्षत्रिय, वैश्य) या दोन वर्णास नाही असे स्पष्ट दिसते. आणि श्रात्ध भोजन है - ·-- केवळ ब्राह्मणाच कर्म असून ते पा सारस्वत कोकणे ब्राह्मणा- मध्ये माचीन झालापासून सांप्रत कालापर्यंत निधि पणाने प्रत्यक्षते करन चालत आहे. आणि या चालीस आद्यापपर्यंत कोणीष निषेधकस्न हिचा त्याग केलानाही. तस्मात् या भावभोजन रूप. शास्त्राधारावरूनही, यजनादि षट्कर्मलानुरूप में पलधर्मल ते या सारस्वतांमध्येच रत असल्या कारणाने यांचे ब्राह्मणत्वानुम 5 षट्कर्माधिकारत्व ते, निर्वाध नियभिचारवे करून सिध होत आसल्यामुळे विमतहे पट्कर्माई निश्चय करूनच आहेत यांतकाही सशप नाही. आतां पूर्व प्रकरणांत हणने अनुमानप्रकरणांत दिलेले में सोळाहेतु ते या तिस-या प्रकरणांत अक्तचानुसारयुति स्मृत्योक्त प्रमाणे देऊन ईश्वरीदच सदसन् प्रेरणेवरून पंचावपदन्यापाने या पोडशनची स्थापना सारस्वत कोकणे (ल.) शाणवी यांच्या षट्- कर्माधिकारत्याविषयी चलनीय पोडशसंस्कारकांच्या आधारावरून स्पापिले आहेत. आणि या स्थापन केलेल्या योडरा ऐतुच्या रपटाव- लोकनाने आलेल्या भांतिची शांती होऊन नादीच्यामनास रुद्रोष होईल आसी मी पूर्ण आशा करितो. इतिकेग्योपाव्हनारायणमनुलक्ष्मणविरचिते श्रीमदशप्रकरणेहेतुस्थापननामतृतीयमकरणंसमाप्त ममाप्त. प ·प्रकरण चवथें. ७ अथनवारमानार्थसर्वविघ्नोपशांतये॥ वृत्तिभेदैःप्रकरणंचतुर्थक्रियतेमया ॥१॥ अर्थ-आता, सर्व विनाची शांती होऊन, ग्रंय सिन्धीव्हायी, ए. तदर्य, श्रीलक्ष्मीपनी कटेंशभगवान् जो त्याप्रत, नमस्कार करून, वृत्तिभेदाने हे चवथे प्रकरण करण्यास मी प्रारंभ करितों. • अधुनाचित्त पूतानांसम्यक्ज्ञानंनजायते ॥ अतोस्मद्वृत्तिभेदेनदेपभावोनदर्शितः ॥ २ ॥ अर्थ-आता पूर्वी प्रदर्शित केलेले पोडशहेत्वानुख्य जे शास्त्राधार त्यांवरून, अद्यापपर्यंत वित्तपावनादिकांच्या मनाची उत्तमप्रकारे करून शांती झाली नाही. लणून आमच्या सारस्वतांवर वृत्तीच्या योगाने पुनः दोष स्यापितात्, तो असा की, ® अस्मदीयजना केचिद्देश्यवृत्तिचरंतिहि ।। ® तेनवैश्यत्वमस्माकंस्थापितंपूर्वपक्षिणा ।। ® सादरंशृणुमहाक्यमेतद्दिपयखंडनं ॥ ३ ॥ अर्य-अस्मदीय झणजे सारस्वत कोकर्ण ब्राह्मण यांच्या मध्ये काही लोक व्यापार करितात ह्मणून त्या व्यापाराच्या पोगाने सारस्वत हे वैश्य, आहेत, असे चितपावनादिकांचे बोलण्याचा भावार्य दिसतो; परंतु या दर्शविलेल्या दोषाच्या खडनाविषयी मी काही बाक्ये सांगतो ती श्रवण करा.

·(११) मते जाणावा. याममाणे नितीशास्त्र आहे. तर, प्रथमतः वित्तपावनादिकानी यावचनाचे उत्तमप्रकारे करून अवलोकन करा नंतर आमच्या पक्षावर (सारस्वनांवर टी लावी. तात्पर्य काय! इंद्रिपनिग्रहावांचून तपनसेल्पर्य आहे, तसे चित्तावनादिकानी आपल्यापा भयंकर तीन वृत्तींचा विचार केन्या- वांचन सारस्पांचा दोष दर्शायणे हे, केवळ, बंधा मैयनवत् आहे, असे नाणावे. ® आपदृत्तोनिषेधश्चदर्शितोयःकलीयुगे ॥ छ तस्यापिपरिहारस्तुश्रूयतामुच्यतेमया ॥ ११ ॥ छ अस्माकंवैश्यवृत्तिर्याविहितासाकलावपि ॥ ७ परंतवादिवृत्तिवायानिपिद्धाहिसाकलो ।। १२॥ अर्थ-अस्त आता या वित्तपावनानी कलियुगांत आपत्ति- विषयी जो निषेध दाखविला, त्याचाहि परिहार मी सांगतों तो श्रवण करा. तो असा की, यद्यपि या चित्तपावनादिकानी वैश्य वृत्तिविषयी निषेध दाखविल; तथापि, तीच वैश्यवृत्ती, या कालियुगांत ब्राह्मणास प्रशस्त सांगितली आहे, तस्मात् ति वैश्पवृनी धर्म शास्त्रानुमोदित असल्याकारणाने, सारस्वतांस तिपिहीत आहे. परंतु. शस्त्रास्त्रधारणकरून युद्धांत शडूंचा पराभव करण्याची जी, भषिय वृत्ती; ती या कलियुगांमध्ये; बाह्मणांस निद यसी सांगितली आहे. तसेच, वैश्यालाही, निंद्य, असे ने क्षिरादिविक्रपकरणे र नीच वृत्ति ) शेवादिकरणे व नांगरणे हे ही ब्राह्मणास निव असे सांगितले आहे. तस्मात् या अती निंद्य तीन वृत्तिपेक्षा व्यापार हा श्रेष्ट आहे. तो कशावरून! वर त्याविषयी प्रमाणे सांगतो.

·ऋतामृताभ्यांजावतमृतनप्रमृतेनवा ॥ सत्यानृताभ्यांजीवेतन ववृत्याकथंचन ॥ १३ ॥ ऋतमुंछशिलंपोक्तममृतस्यादयाचितं ॥ मृततुनित्ययांचास्यात्प्रमृतंकर्पणस्मृतं ॥ १४ ॥ सत्यानृतंतुवाणिज्यंश्ववृत्तिर्नीचसेवनं ।। वर्जयेत्तांसदाविरोराजन्ययजुगुप्सितां ॥ १५ ॥ ७ इत्थंमहासागवतेनारदेनमहर्पिणा ।। ७ ब्राह्मणस्यहिवाणिज्यवृत्तिरुक्काविचार्यतां ।। १६ ।। अर्थ-ती असिकी, ऋत झणजे उच्छशीलवृतीकरून जीवन करणे, अमृत ( याचना केल्यावांचून ) जीवन करणे, मृत (भि- क्षामागून ) जीवन करणे, प्रमृत (कृषिकर्मादिकरून जीवन करणे, सत्यानृत (वाणिज्य)(म०) व्यापारादिकरून जीवन करणे, अशा या वृत्तीनी, मालणानी उपजीविका करावी. परतु श्ववृत्ती ( शेषन) हे ब्राह्मण आणि क्षत्रिय या उभयतांस निंद्य सांगितल्या कारणाने, शेवावृत्ति हो निरंतर वर्ज करावी. याप्रमाणे "श्रीम- द्भागवतांमध्ये नारद ऋपीने" बालणास वैश्य वृत्तीउक्त सांगितली आहे त्याचा विचार करावा. पास दुसरे प्रमाण. अद्रोहेणेवभूतानामल्पद्रोहेणवापुनः॥ यावृत्तिस्तांसमास्थायविप्नोजीवेदनापदि।। १७॥ यात्रामात्रप्रसिध्ययरकै कर्मभिरगर्हितः। ' अशेनशरीरस्यकुर्वीतधनसंचयं ॥ १८ ॥ अर्य-ते असे की, प्राण मात्राचा द्रोह केल्यावांचून, किंवा,

·बस दो कम्न, जी वृत्ति प्रमाणात योग्य सांगितली, तिणेकरून
आप काल नाही, अशा प्रसंगी त्या वृत्तिने उपनाविका करावी
आता, माहा यागादिक सिद्ध व्हाव्या एतदर्य शरीरास अशन
होईल अशा युक्तिने धन सचय करावा.
ऋतामृताभ्यांजीवेत्तुभृतेनप्रमतेनवा ।।
सत्यानृताभ्यामपिवानन्ववृत्याकदाचन ।।२।।
ऋतमुच्छसिलंज्ञेयममृतस्यादयाचितं ॥
मृतंतुयाचितंभेक्षेप्रमृतंकर्पणंस्मृतं ॥ २१ ॥
सत्यानृतंतुबाणिज्यंतेनचैवापिजीव्यते॥
सेवाश्ववृत्तिराख्यातातस्मात्तापरिवर्जयेत्।।२२।।
अर्थ-या पचनाचा अर्थ मागे दर्शविलेल्या भागरतोक्ति प्रमाणेच
आहे. विशेष लिहिण्याचे कारण, या कलीत, यामिन्यवृत्ति ही बाल
णास प्रशस्त आहे, हा तापार्य जाणावा. परतु श्रवृत्ती, (नि
चोवन करूनये ) आता, हिवाणिज्यवृत्तिकसी आहे. ति सागतो.
कुशूलधान्यकोवास्यात्कुंभीधान्यकएववा ॥
यहैहिकोवापिनवेदश्वस्तनिकएववा ॥ २३॥
चतुर्णामपिचैतेपाहिजानांगहमेधिनां ॥
ज्यायान्परःपरोजेयोधर्मतोलोकजित्तमः ॥२४॥
पट्कर्मकोभवचेपांत्रिभिरन्यःप्रवर्तते ।।
दाभ्यामेकश्चतुर्थस्तुब्रह्मसणजीवति ॥२५॥
वर्तयंचशिलोंच्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः ॥
इटी पार्वयनांतोमा केवलगनिर्वपेत्सदा ॥२६॥

·. अर्थ- असी की, कुशूलधान्यक कुंभीधान्यक, व्यहेहीक, आणि अश्वस्तनिक असे हे ब्रालणाचे चारभेदसांगितले आहेत. ते असे की, कुशूलधान्यक, लणजे. तीनवर्षांपासून अधिक, भृत्यवर्गाचे पालन करण्यास उपयुक्त धन ज्यापासी आहे, तोकुशूलधान्यक असे समजावा. आतां, गोविंदराजाच्या मताप्रमाणे, १२ दिव- सांपर्यंत, पोषणकरण्यास धन ज्या ब्रामणापासी आहे; तो हि कुश- ल धान्यक असे जाणावा. आता, कुंभी धान्यक ( ह.) एक वर्षपर्यंत कुटुंब पालन करण्यापुर्ते धन ज्यांपासी तो कुंभीधान्यक. गोविंदराजाच्या मता प्रमाणे ६ दिवसांपुते, तो कुंभी धान्यक. श्यहेहीक (मा.) तीन दिवसांपुर्तेच अन्न ज्यापासी आहे नोव्यहहीक जाणावा. आतां अश्वस्तनिक (ल.) एकच दिवस पोषण करण्यापुते अन्न ज्यापासी, तो अश्वस्तनीकजाणावा. याप्रमाणे कुशूलादि करून बालणाचे, जे चार भेद सांगितले, त्यामध्ये, उत्तरोत्तर श्रेष्ठ जाणा- वे. (ल.) कुशूलधन्यकापेक्षां कुंभीधान्यकश्रेष्ठ कुंभी धान्य- कापक्षा, व्यदेहीक, आणि या तीघपिक्षां, अश्वस्तनीक श्रेष्ठ कारण, या तीघांजवळ धन संचय पुष्कळ असल्याका- रणाने, क्षणे क्षणे, ईश्वराचे स्मरण होत नाही. आणि अश्वस्तनीका पासी धन संचपनसून, अल्प द्रव्याच्या लोभास्तव, पदोपदी, ईश्वर स्मरीत असतो, ह्मणून, तो सर्वांत श्रेष्ठ जाणावा. याप्रमाणे, कुशूलादिकांचे, भेद सांगितले. आतां यांचे कर्मभेद सांगतो. तेअसे की, कुशूलधान्यकजोआहे तो, उच्छशील (धान्यादिकवेचून- खाणे) अयाचित, (मिक्षामागल्यावांचून ) भैक्ष, (मिक्षामागणे) कृया (शेरकीरणे, पाणय, (व्यापारकाणे ), मुशिद (प. जबहाकरणे) अशापासाहावृत्तीनी निर्वाहकरितो, तौषट्कर्माहोतो. १. कुशोदको वार्धपक इत्यमरः जाणावा. . ९ ·आतां कुभाधान्यानो आहेतो, याजन (यज्ञकरविणे) अध्यापन, (वेदपढविणे ) यातीनफमैकल्ननिर्वाहनो करितो तो, कुंभीधान्यक जाणावा. न्यदेहीकहा, अध्यापन (वेदपढविणे) आणि यानन यादोनकावरून उपजीविकाकरितो, ह्मणूनतो, पहेहीक जाणावा. आणि अश्वस्तनीकजोआहे तो, केवळ, अध्यापनाच, निर्वाहक- रितो, लणून तो अश्वलनीकजाणावा. आता अश्वत्वनीकाचादु- सरापकार असा आहे की, शिलच्छमृत्तिने अमिहोत्रसभाळून, दर्श- पौर्णमास्यादिइष्टीमात्रकरितो, कारण, द्रव्यनसूनविशेषकर्मकरण्याची शनिनसल्याकारणाने. याप्रमाणे फुशूलादिकांचे भेदवफमैं आहेत आता दुसरे असे आहे की नलोकवृत्तवतेतवृत्तिहतोकथंचन । अजिह्मामशठांशुद्धांजीवैतवाह्मणजीविका २१ इत्यहिमनुनावश्यवृत्तिविप्रत्यक्षापिता ॥ ७ गुणांस्तथापत्धमाश्चविप्रादीनामिमांच्छणु ॥२२॥ अर्थ-ब्राह्मणानी, उदरनिर्वाहार्य, नानामकारच्या दतकथा, धान इत्यादिकदुःस करून, उपजीविकाकरूनये. तर, अजिल्ला (पा- परहीन ) असी च अशठा, (दैभाविकपटेंकरूनशून्प ) शुद्ध (अ. न्यवृत्तिमिश्रितनाही) अतीजी, बामणवृतो, त्याचपनीने, उप गीकाकरावी. याप्रमाणे "मनु" मालणासवैश्यवृत्तीही प्रशस्त सागितली आहे. आता ब्राह्मणादिकाचे आपत्धर्मसागवों. क्षाकर्मछिजस्योकंवश्यकर्मतयापदि । १. या भावार्थाने चित्पावनादिकानी गका घेतली असेल तर सारसकले ·.(.९९) राजन्यस्यचवैश्योक्तशूद्रकर्मनचैतयोः ॥२३॥ सामासतितत्याज्यमाभ्यामापार्थिव ।। तदेवापदिकर्तव्यंनकुयोत्कर्मसंकरं ॥ ७-इतिविष्णुपुराणेहियकमांपदिस्मृतं. ३३ । अर्थ- मालगाला, आपत्काली, तत्रवृत्ती आणि वैश्यवृत्ती, यादोनोंउक्त आहेत. तसेच, क्षत्रिपालाही, आपरकारी पैश्पवृत्ती, योग्यजाणावी. परतु, शेवावृत्तीजीआहे तो, यद्यपी आपत्कालमाप्तशारा तथापी, वरदर्शविलेल्या दोनचवृत्याकराव्या. परतु शूद्रवृत्ती करनये. याप्रमाणे या " विष्णुराणोक्ति" वरूनही, वैश्यवृत्तीबामणान करावी- असे सिद्धहोते. तस्मात्, ७ ब्राह्मणस्याप्पतोवैश्यवृत्तिहिविहिताध्रुवं । ७ ननुक्षत्रादिवृत्तिश्चविप्रस्यविपदीरिता॥ मानिलियोनि अर्थ- असे सिद्ध होते. सरें, परंतु, येथे असी शकाउत्पन्न होते की, ब्राह्म, णानी वैश्यवृत्तिही आपत्काली करावी लणून शास्त्राधार देऊन जात वैश्यवृत्ती सिद्धकेली, तसीचक्षत्रवृत्तीही ब्राह्मणानी आपत्काली करावी असे यावरदर्शविलेल्याच शास्त्राधारावल्न सिद्धहोते, आणि ति प्रसिद्ध- आहे हाणून. येथेकोणि शका घेतील, तर, त्याशकेचे समाधान सागतो ते श्रवणकरा. .. 1 १. शूदती (निवर्णाची शेवा करणे) तीतर या चितपावनामध्ये प्रत्यक्ष चालती. आणि याविषयी "परशुरामाचे" यचनं आहे, ते सातव्या प्रकरणांत पाहा. लणजे हे कोण, ते समजेल.

·(१००) वैश्यात्रियवृत्तीदेविप्राणामापदिस्मृते ।। आपत्तिहिजाम्पाणाम-वस्तनिकतातथा२६। वाक्यवृत्तिनिषेधोपिक्षत्रवृत्तिकरोभवेत् ॥ नवेश्यवृत्तिविषयइत्येतन्मुनिसंमतं ॥ २७ ॥ अर्थ-ते असे की, वैश्य, आणि सर, यादोनीवृत्या, आपका में ब्राह्मणाससागितल्याआहेत, परंतु वैश्यवृनीजीआहेती, अधम्न नीक्रवत् (श्रेष्ट) सागितली आहे. आणि या, अश्वस्तनी कवृत्तिच्या श्रेपणाविषयी, पूर्वीदर्शविलेल्या मनुवचनांतच विस्तार केला आहे. पुन बाहुल्यतेची, अवश्यकता दिसत नाही. आता वाक्षेकरूनजोनिषेध सागितला, तो केवळक्षत्रवृत्तीविषवसागि. तला आहे. परतु पैश्यवृत्तीविषयी सागितला नाही. कारण, या वैश्यवृत्तीविषयी, प्रत्यक्षप्रमाणे सागतो. ब्राह्मणोवृत्तिहीनविश्यवृनिसमाचरेत् ॥ नीचसेवामकुर्वोतब्राह्मण्यंहीयतेयथा। ७ इत्यस्कंदपुराणेपिविस्पष्टमवलोक्यता ॥ २८ ॥ अर्थ-ती अशी की, ब्राह्मणजरवृत्तिहीन आहे, सरत्याणे वेश्य वृत्तीकरावी, परतु नीचसेवाकरूनये. कारण, नीवसेवाकेन्री अस. तो, वालणत्वासहानीयेते. जसी.नीचशेवेच्यायोगाने, बालणत्वारा हानीयती, तसौवैश्पवृतोनयेतनाही, याप्रमाणे स्कंदपुराणांन सागितले आहे तेपाहावे दुसरेप्रमाण. दुभिक्षमरणेमातथैवाथकलोयुगे" ब्राह्मणोवृत्तिहीनस्तुवैश्यवृत्तिसमाचरेत् ॥ 0 इत्यंपन्नपुराणोनिसावधानविचित्यता ।। " ·(१०१ अत:कलोब्राह्मणस्यवैश्यवृत्तिमुनीरिता ॥२९॥ अर्थ-दुनित, मरण, आणि कली, यातीनकालामध्ये, आझणजर- वृत्तिहीन आहे, तर, त्याचं वैश्यसनी भाचरणकरावी. अरे "प- अपुगगीताचन" आहे त्याने चिंतनकरा. तस्मात् याकलि. युगाम ये वैश्यनीही आमणास प्रशस्त आहे असे सर्व ऋषीसमत- दिसते. २९ परंतु मागॅजीशकायतली, स्थाशकेचे समाधान या- सरचनासम्लगलेच असेल. पदाचित नगाल्यास पुनःनिवारणार्य प्रमाणे सांगता काल क्षगादिवृत्ती, का, करनय पाचावोध उत्तम- प्रकारकरन होईल. रपिगोरक्षमास्थायजोदेश्यस्यजीविकां ।। वैश्यवृत्यापिजीवस्तुबाह्मणःक्षत्रियोपिया।॥३॥ हिंसापायांपराधीनांकर्पियत्नेनवर्जयेत् ॥ रुषिसावितिमन्यतेसावृत्तिःसहिगर्हिता॥३' भूमिभूमिशयां श्रवहंतिकाष्ठमयोमुरयं ॥ दत्यायनेकवचनमनोःस्वायंभुवस्यच ।। 0 अतःकलीबाह्मणानांवेश्यवृत्तिःप्रशस्यते॥३२ मार्ग-7 ऑकी मालण आणि क्षत्रिय पाउभतानी रपी, (गनकी ) आणि गोरक्ष, (पशुपानन) यादोनवृतिचा आश्रय फरन, स्मगले सतानकरितो. फक्त अधिकारमा ठेऊन, वैश्याती- मस्त, क. पोत, हिंगागर भागन, पाधीन, अमीजी शे. वी, नी, बामणानीसांयाकरून. आता काहींक शेतकोही, चांगरी आहे. मरों लणतातते गरे परंतु. साधूनी शेतकीहोनिय- सांगितर्ग आहे. ती असी की अयोगमाप्टेंकरुन लगने नांगरह- .

·त्यादिकेंकरून, प्राणिमात्राचानाशहोतो, झणून, बाह्मणानी शेतकीही, प्रपर्नेकरूनवर्गकरावी. असे " यास्वायंभुमनुवचनावरून" सिद्ध होते. तस्मात्यालणानी वैश्यवृत्तीचफरापी, कृष्पादिकवृत्तीसर्पया करून. आणि कृषिकर्माविषयी श्रुतिप्रमाण. हलांतंब्रह्मवर्जसमितिश्रुतिः ।। सर्वेपामपिपापानापापमेकंमहत्तरं ।। लागलाकर्षणंराजन्महापापंप्रकीर्तितं ॥३३॥ यासदाकर्पतेमूल्बाह्मणोधणहाहिसः ।। देवाःपितगणाविप्रास्तथागंधर्वचारणाः ॥३१॥ हलकर्मप्रकुर्वाणतयालक्ष्मीपतिःप्रभुः ।। शेपुरतेतुसमुहीदयनिभाग्योभवनारकी ॥ ३५ ॥ युप्मस्कुलप्रसूतायेसर्वकर्मवहिकताः ।। दरिद्राअंगहीनाअसदासंतानवर्जिताः ॥ ३६॥ वंधुनिःसंपरित्यक्तागंतारोनरकंध्रुवं ।। एवंशेपुःपूर्वकालेस्वस्वधामययुस्तदा ॥ ३७ ॥ तस्मात्सर्वेपुकालेपुरूपियलेनवर्जयेत् ॥ ७ इत्यहिशेषधपिवचनैश्चविरुत्थता ॥ ३८ ॥ अर्थ. ते असेकी, बालणात हरफर्म, (नांगरधरून सतां नांगरणे हैं निरंतर पन सागितले आहे. आणि हे राजन्। मध्ये, लागलाकर्षण (नांगरणे) हे मोठे पाप सागितले आहे. से अकी, सता नागर घरून, नांगरणारा जोब्राह्मण, तो, या नागरण्याच्या योगाने, भ्रूणहत्येस, (गर्भपाताचे पातकास) पात्र सर्व पापा ·होतो. आणि याप्रमाणे, हलकर्म करणारा जो ब्रामण, त्याप्रत, अवलोकन करून, देव, पितर, ऋषी, गधर्व, चारण, सिद्ध, तसेच, लक्ष्मीपतीभगवानादि करून सर्व, त्याहलकर्म करणा-या ब्राह्मणास पाहून शाप देतात, तो असाकी, तू भाग्यरहीत होऊन नरकासना- व तुझ्या कुलामध्ये जे उत्पन्न होतील, ते सर्वकर्मात बहिष्कृत, दरिद्री, अगहीन, सतानरहित, बधुनींटाकलेले, आणि नरकास योग्य, असे होतील. याप्रमाणे त्या हलफर्म करणाऱ्या ब्राह्मणास शाप देऊन, देवादिकसर्व आपापल्या, स्वस्थानामत जाते झाले, तस्मात् कृपीकहें निरतर प्रयत्ने करून ब्राह्मणानी पर्जावे. याममाणे, "हरिवंश शेषधर्मवचन हे केवळकृपीविषयीच निरुद्धआहे. परतु पवृत्ती विरुद्ध नाही. आणि असी ही विरुद्ध वचनें प्रत्यक्ष असताही त्याकडे नपाहता कृषीकर्म करितात्, अहो ! कैवर्तवशस्यचित्तपावनहो ! या सर्व वचनावरून, तुमच्या पक्पैक्य मोजनकरणारे लोकास निर्दोषी ह्मणावे काय ? तर येथे कोणि शका घेतील. ® रुपिकर्तव्यतोकोनॉनवेदेवेतिचेच्छणु ॥ ७ स्वयंकताभिप्रायत्वानेपानैवविख्यता ॥३९ ।।

·(१०) तस्मात् या शेष धर्म वचनांवरून ही, स्वतों केल्यासच दोपास पात्र होतो. परंतु शेषका कडून करविल्याप्त दोपी होतनाही असे सिद्ध होत असून उभयप्रमाणाची एकवाक्यता होत असल्याका- रणाने, या शंकेचे निर्वाध निराकरण कृपिगोरक्षमास्थाय या वचनावरून होते. असे जर लगावे तर निराकरण होत नसून पुनः शंकायेती. स्वयंवाकर्पणंकुर्याहाणिज्यवाकुसीदकं ॥ कष्टापापियसोवृत्तिकुशीदंतांविवर्जयेत् ॥ ● इत्थंकूर्मपुराणेहिकपिवृत्तिःप्रशस्यते ॥ १० ॥ अर्थ.-ति असीकी, स्वतांकर्पण करू नये, ह्मणून जे सागितले, त्या वाक्यास या कूर्म पुराणोक्तिवरून दोप येतो. तो असाकी, या कूर्म पुराणोक्तिवरून, स्वतां कर्षणकरावे, झणजे स्वता नांगराचें; तसेच वाणिज्य, (व्यापार) आणि कुमीद, (ध्याजवट्टा) इत्यादि यातीपा सतां कराव्या, भरे सिद्ध होते. परंतु कुशीद, (व्याजबहा) करून निर्वाह करू नये. कारण, ती वृत्ती पापभूत, असल्याकारणाने निरतर ती बोवी. आणि कृषी, 'होनेच निर्वाह करावा. असे या "कूर्म पुररणावरून" सट दिसते. तस्मान्, या पचनापान रुपी फरापी यात दोष नाही लणून कोणि याद घेतील तर असे आहेकी, ७ ननुकारयितृत्वंचविपदिपयमेवहि ॥ कपिहिवैश्यधर्मत्वादिप्रस्यापदिसोदिता ११ ॥ १ चिपापनादिकांमध्ये स्वता नागर धरण्याची रुदी तर प्रत्यक्ष दिसती. योन मुख्य वेफरून शास्त्रीय लणविणारेच धरितात मग इतरांची काप कया.

·अर्थ.- हलकर्म स्वता करावे, ह्मणून सांगितले ते खरे, परतु केव्हा ! आपत्कालीकरावे. असे मागेच प्रदर्शीत केले आहे. तस्मात् ब्राह्मणास कृषीही, अत्यत आपत्कालीच सागितली. परतु वैश्यवृत्ती ही, अत्यत आपत्कारीच करावी असे सागितरे नाही यावरून वैश्यवृत्ती करावी. परतु क्षत्रादिवृत्ती करू नये. असे सिद्ध होते कारण, आपदृत्तिदिजाग्र्याणामितितस्यनिषेधतः॥ यस्तुकार्तयुगोधर्मोनकर्तव्यःकलौयुगे ॥ ४२ ॥ इत्यादित्यपुराणोक्तेःक्षत्रवृत्तिःकलौनहि ॥ विधवायाप्रजोत्पत्तौदेवरस्यानियोजनं ॥ ७ इत्यादीनानिपित्यानाकलौस्याययंतान्यथा ४३ अर्थ -ब्राह्मणास आपत्काली क्षत्रीय वैश्य, इत्यादि वृत्याउक्त सागितल्या खया, परतु या कलीयुगामध्ये, फक्त पैश्यवृत्ती मात्र आहे. अणे सागून कृतादियुगातील जे आपत्धर्म सागितले,त्यात क्षत्रवृत्ती,विध वेच्या ठिकाणी दिरापासून पुनोत्पादन करूनघेणे, याचानिषेधकेला आहे. "याप्रमाणेआदित्यपुराणात” सागितलेआहे यावरून याकार युगामध्ये ब्राह्मणानी केवळ वैश्यवृत्ती मात्रग्रहणकरावी परतु क्षत्रवृती. हीसर्वथाग्रहणकरूनये असे सिद्ध होते. ॐ किंचाश्वलायनेनापिरुपिरत्यंतनिंदिता ।। ७ सानिंद्यावर्ततेकोदृगितिचेच्छणुनिर्णय १४ ॥ अर्थ-आणि आश्वलायन ऋषीनेही, कृषी कर्महे अत्यत निसा गितले आहे. ते कोणत्यारितीने ह्मणाल तर ते सागतो श्रवणकरा. क्षप्रवृत्तेवैश्यवृत्तिःप्रशस्तास्यात्कलीयुगे ।

·विप्राणादासवृत्तिस्तुवायलेनसर्वदा ॥४५॥ जॉबहिमोविशेषणवयनरूपिकोभवेत् ।। मकरोतिरुपिसौपिहलायनस्पृशेहिजः ॥१६॥ वृत्यर्थमर्चयेद्यस्तदेवान्वफ्यात्पर । शापनिवापयेद्यस्तुयश्चवाधवध्रुग्हिजः ॥१७॥ घोरतमसिमन्नतितेविप्रानामधारका.॥ मृतागोजीवमानावा स्यु सर्वकर्मसु ॥ इत्याश्वलायनेनोकरुपिदोपोविचित्यता ४८॥ भर्य-ते असे की, क्षत्रिपवृत्तिपेक्षा वेश्पवृत्तिही, पाकलियुगांमध्ये ब्राह्मणासप्रशस्त आहे आणि दासवृत्तिही, सर्वदावर्जनीय आहे आता ब्राह्मणानी, पिवृत्तिही, अयत आपत्कालीच करावी, हणून सांगिती तिखरी, परतु तिस्ताकस्लये तर दुसऱ्याच्याहातून करवावी कारण जो ब्राह्मणनागरधारतो, वउदरपोपणार्थ तीनवर्षेपर्यंत वेतनघेऊन देवपूजा सतत करितो, व शापदेतो, आणि बधुजनाशी दोहकारितो, याइतक्यागुणानी युक्त जो ब्राह्मण तो, केवळ नामास मात्र पात्रोतोखरा परतु तो अयत घोरसनरकात बुडतो, अरों आहे आणि असें हैं निंदाकर्म करणारा ब्राह्मण यद्यपिजिवंत आह। तथापी त्या निधकर्माच्यायोगाने तोमेल, असे जाणून सर्व कर्माच्या ठिकाणी त्याचा त्याग करावा याप्रमाणे "आश्वलापन ऋपार्ने सागितले आहे याच चिंतन करून पाहाचे माजे कृषि कर्म व सावकर्म केल्यास अत्यंत माप काली हि दोष आहे असे • अत.कलोतत्रवृत्ति कर्तव्यानेवभूसुरैः ॥

·(१०७ ) एवंसामान्यवाक्यस्यव्यवस्थास्याद्यधातथा४९ आपङ्कुत्तिरपिज्ञेयाव्यवस्थापिकलावपि ॥ ननिपित्यावश्यवृत्तिरितिसाविहिताहिता ५०॥ परंतुक्षत्रवृत्तिर्वानिपित्वचाकलीयुगे ॥ न्लेंच्छसेवनवृत्तिर्यासाशूद्रस्यापिनोचिता५१॥ अतःकथंभवद्भित्ताक्रियतेचोत्तरंवद ।। वृत्याविपिवाणिज्येरुतेपिचनदूपर्ण ५२ ॥ वैश्यवृत्तिनिमित्तेनवैश्यत्वंप्रतिपादनं ॥ ® सिधभवतिनैवात्रकारणंतस्यचोच्यते ५३ ॥ अर्थ.- यास्तव या कलियुगांमध्ये, ब्राह्मणानी, क्षत्रादिकवृत्ती सर्वया करू नये, याप्रमाणे सामान्य पाक्यांची व्यवस्था होती, आणि आपट्टतिची या कलीयुगांमध्ये, व्यवस्थाफरून वृत्ती आचरण करावी, ती असीर्की, कलीयुगांत, वैश्यवृत्ती हो, निषेध केली नाही, तर श्रेष्ठ असून ब्राह्मणास विहीत सांगितली आहे. परंतु स्वतां नांगर धरून नांगरण्याची व शस्त्रास्त्र धारणकरण्याची, असा जी क्षत्रादिवृ- ती, तो याकलीयुगांत ब्राह्मणास, अतीशय निंद्य असूनही, बर्न सांगितली; तसेंच म्लेच्छ शेवनस्प जी वृत्ती, ती, शूद्रांस देखिल निद्य सांगितली आहे. आणिती शूद्रानी यत्ने करून पर्जाची असे असून, व क्षत्रादि जीवृत्ती ब्राह्मणास अती निंद्य असून, "कैवर्त वंशस्थादि चित्त पावनादिकहीं"! या कलीयुगांत अशा या निंद्य ह्या ज्या तीनवृत्या त्या नुमचेलोक व देशस्यादिकही कोणत्या आधारावरून करिता, त्यांचे उत्तरद्या. वाहावारशाण्या कल्याणेच्छू ! वृत्तीच्या अभावी वैश्यवृत्ती अवश्य करावी असे उघड असून, व यद्यपि ती ब्राह्मणानी ·वैरी असतो दूषणास पात्रहोतनाही, असेंधर्म शास्त्रकर्यानी, स्पष्टी करण केले असून आणि तो आमच्या सारस्तनांत काहीगेक, आचरीतात ह्मणून, त्या वैश्यवृत्तीच्या निमित्याने सारम्बत कोकण (सारणी) हे पैश्य आहेत, अशा अभिप्रायाने आपल्या मनाची शाती करून घेतात काय चित्तपावनादिकहो! अशा या दुरुक्तिने, व तुमच्या पूर्णद्वैपबुद्धिनेही, यद्यपि आमच्या सारस्वतांवर वैश्यत्व, प्रतिपादन करण्याविषयी, भगिरथ प्रयत्न केला, तथापि, आमच्या सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी, ब्राह्मणावर, वैश्यत्य प्रतिपादन होत नाही. का ; तर याचे कारण सागतो, ते असेकी, रुपिगोरक्ष्यवाणिज्यवैश्यकमस्वभावजं ॥ ७ सवेश्यइत्यभिप्रायस्तगीतादिगिराभवेत् ५४॥ ॐ विप्रत्यापदिकमतहिजेतव्यविचक्षणैः॥ ७ अतोरमदीयवर्गस्थैर्वाणिज्येतुरुतेपिचा॥ ५५॥ 0 प्रमुख्यवृत्तिताभावाश्यभावश्वनोभवेत् ॥ पूर्वोक्तपनपौराणवाक्यानवाबदूपणं ॥ ५६॥ अर्थ --कपी, हणने शेतको, गोरस, (पशुपाल्न ) करणे आणि वाणिज्य, (व्यापार ) या तीनीवृ या मुख्य वे करून, ज्या पुरुपाच्या आहेत, तो वैश्य, असे "श्रीमद्भगवद्गीनेतील वावपाचा" अभिप्राप दिसतो. आणि वाणिज्यवृती ही, ब्राह्मणास मुख्यत्वेकरन सागितरी नाही. तर आपत्कालेक्त आहे तस्मात् या मगवद्ध चनात् पैश्याला मुख्यत्व असून, ब्राह्मणाच्या टीकाणी, अभाव करून उक्त सागितल्या कारणान, यद्यपी आपल्या सारवतानों वाणि यकर्म (व्यापार केरा) तथापी या व्यापाराच्या योगाने आमच्या सारस्वतकोंकणे सर्फ सारणी बाह्मणापर, वैश्यत्वाचा व्यापार ·, घटतनाही. कारण, (ब्राह्मणोवृत्तिहीनश्चे द्वैश्यवृत्तिसमाचरेन्) " पापद्मपुराणोक्त", व मार्ग दर्शविलेली, स्मृत्योक्त प्रमाणाव- रूनहीं, ब्राह्मणानी, वैश्यवृत्ती, अवश्यमेव करावी. आणी ती केली असता त्या वृत्तिच्या योगेंकरून ब्राह्मणचास किया पट्कर्मा- धिकारत्वास, काही एक बाधक येतनाही, असे सिद्ध होते. आता, यावरील भगवद्वचनावरून, वैश्यत्व है चित्तपावनादिकांवर प्रत्यक्ष करून सिद्धहोते, ते असेकी, कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यवैश्यक- मस्वभाव यांत वैश्याची मुख्य जी तीनक, सागितली ती या वित्तपावनादिकांत, प्रत्यक्षंकल्ल, कुल परपरागत चालतात. लणजे, नांगर हे, स्वतां धरून नांगरतात; पशू पालन पाविषयी तर कल्याणेच्छुने दिलेला माधवच लिहितो. ते असेकी, फलभाषिपालनाचकर्कलाख्या:प्रकीर्तिताः आतां, वाणिज्य, याविषयीं तर प्रत्यक्ष लिहिण्याची जरूरी नाही. कारण, या मुबईत, जीती, दुधाची दुकानेआहेत ती, सर्व चित्तपावनावांचून, अन्य ब्राह्मणाची, झणजे द्राविडाची, किता गौडाची मुळीच नाहीत. आणि याविषयी वाहूल्यतेची अवश्य कताहि नाही. सारांश, यावर दर्शीत केलेल्या ज्या तीन वृन्या, त्या मुख्यत्वेकरून चित्तपावनादिकांमध्येच चालतअसल्यामुळे वैश्य र हे चित्तपावनादिकांपांचून सारस्वतावरसिद्धहोत नाही. अस्तु, आता, इतके गुण या चित्तपावनादिकांच्या अगि स्वतासिद्ध असून, त्या दुर्गुणाचा पूर्णविचार नकरितां केवळं द्वेषबुद्धीने, मूर्स लोकांच्या भाषणाप्रमाणेच हेजर शफा घेऊ लागले, तर त्यावर कोणता उपाय चालतो! आणि या द्वेपबुद्धीवर उपाय चालत नाही, याविषयी एक प्रमाण ही आहे. शक्यंवारयितुंजलेनहुतभुक्छत्रेणसूर्यातपः ॥ १० ·नागेंद्रोनिशितांकुशेनसमदौदंडेनगोगर्दभी ।। ५७॥ न्याधिवैद्यकभेपरनुदिनमंत्रप्रभावादिपं ॥ सर्वस्यौपधिमस्तिशास्त्रविहितंमूर्खस्यनास्त्यैप, ५८ पी.-ने असेकी, अग्नि जो आहे तो, आपल्यासंपूर्ण तेजाने जानल्यमानझाला, तयापी, उदकाच्यायोगाने शांत होतो. तसेच सूर्याचाताप, छनाच्या योगाने शांत करितां येतो; त्याचम- माणे हत्ती यद्यपी, मदोन्मत्त होऊन कोणाचीच गणना करित नाही; तथापी अंकुशाच्या योगाने शातिप्रत पावतो. याचप्रमाणे, गाई, गर्दभ, रोगी, विषप्राणी, इत्यादिक, यद्यपी, मदोन्मत्त होऊन लोकांस त्रासदेऊलागले, तथापी त्या सर्व प्राण्यास शास्त्र विहित उपचारें करून, शांत करितां येतात. परंतु; मूर्ख जो आहे, त्याचे समा धन करणे ते शास्त्रासदेखील कठीनपडते.. एक्चतात्पर्याय कार! सर्व रोगांत औषध आहे, परतु; द्वेप या रोगास मुळीच, औषध नाही. तरहे, चित्तपारनादिक, केवळ द्वैपानेच शका घेऊ लागले, तर त्या शकेचे समाधान कोणत्या विद्वानाच्या हातून होणारा आहे ? अस्क्त या शकेवरून, या चित्पावनादिकांच्या अगी काप बल आहे ते, सर्व वाचकांच्या ध्यानात आर्लेच असेल; कदाचित् न आल्यास, यांच्या पा चवथ्या शंकेवरून पाहा. ७ अधुनापिहिवादीनांचितस्थेयनविद्यते॥ . रत्नागिरिपुरेकल्याणेच्छुनामास्तिकश्वन॥५५॥ 8 तेनसंस्थापितोदोपःशुतौरजतज्ञानवत् ॥ ७ पदिमेब्राह्मणाझुक्तपंपैक्यनास्तितत्कय।।६ ॥ अ यत्रपक्तैरभावत्वंतच्छूदरिखतिनिश्चयः ॥ .

·. ® इत्यादिविपयस्तेनपत्रहारेणदर्शितः ॥ ६१ ॥ अर्य.-आता या चित्तपावनानी, जीजी, टूपणे, दिली होती, तीसर्व, श्रुतिस्मृन्योक्तममाणेदेऊन निवारण केली; तथापी त्यां- चै रामाधान अद्यापपर्यंत नहोता, रत्नागिरी नगरांत राहणारा "कल्याणेळू" या नामाच्या एका चित्तपावनाने, भ्रमाच्या योगेंकरून शुक्तीवर रजतज्ञान ज्याप्रमाणे होते त्याप्रमाणे, कल्याणे- चूने, शंका घेऊन, आमच्या " सारस्वतकोंकणे ऊर्फ शायणवी ब्राह्मणा" वर एक मोठा दोष स्थापित केला. तो असाकी; शाण्णवी हे जर ब्राह्मण सणावे, तर, या शाण्णवी लोकांची, आणि ब्राह्मणाची एक पंगत कसी होत नाही ? तस्मात्, ज्या ठिकाणी एक पंक्तीचा अन्नव्यवहार होत नाही ? तो केवळ शूद्रप्राय आहे, असे हटले तरी चालेल. इत्यादि विषय, उत्तररूपेंकरून, "कल्याणेन्यू या नामाच्या एका चित्तपावनाने" जगन्मित्र पत्रांत छापवून, प्रसिद्ध केले होते. परंतु, या कल्याणेच्टून दिलेल्या उत्तरासपाहून मला मोठे भाश्चर्य, पाटू लागले. कारण, असे आहेकी, निःसारस्यपदार्थस्यप्रायेणाडंबरोमहान् ॥ नसुवर्णेध्वनिस्तादृग्याहकांस्येपिजायते ॥ 8 इत्यंसित्वमभूद्यत्ववागाडंबरमातनोः ॥१२॥ धर्य. ज्या पदायांत, सारनाही, ( महल ) तो पदार्थ बहूतकल न समिक्षा मोठी ध्वनी करितो. यास दृांत पाहा! स्वर्णहीधा- तू सर्वधातपेक्षा श्रेष्ठ असून, यानाविली, तर पनी होतनाही, आणि कांशहे, सधातूत, नाच बसून (हलक) सर्व धातूपेक्षा मोठा नाद करिते. कारण, ते निःसार आहे ह्मणून. तसे या कल्यागेच्यून केलेल्या " ·शकेचा सिद्धात दिसून येतो. • आता, होवनी कोणत्यापदार्याची आहे; है, कशावरून समजा! तर असे आहेकी, तुल्यवर्णछदःकृष्णःकोकिलैःसहसंगतः ।। केनविज्ञायतेकाकःरवयंयदिनभापते ॥६३ ॥ ● इदंदृष्टंयतोज्ञानस्वरूपंवचसातव ॥ 0 अस्त्ववापिसमाधानश्रूयतामुच्यतेमया॥ ६॥ अर्य. काकपक्षीहा वर्णेकरून व अगोपागेकरून कोकीलपक्षा सारखाच असून त्या कोकील पक्षासमवेत आपले मृभाषण नकार. ता वास करू रागला, तर तो काकपक्षी आहे, असे कोण ओळ- खणार आहे ? परतु, ज्यावेळेस तो आपला गभीर शब्दकरितो त्यावेळेस सहजच लोकास ज्ञान होते की, हा कावळा आहे. त्याम- माणे या कल्याणेच्चलून केलेल्या शंकेचे स्वरूपवान दिसून येते. अस्क्त यद्यपी, या कल्याणेच्छू नामधारक चित्तपावनाने पक्तिशब्दकरून आमच्या ब्राह्मणत्वास टूपण दिले, तयापी या दूपणानुरूप शकेचे समाधान भूषणानुरूप शास्त्राधारेकरून सागतो ते श्रवणकरा. • पंक्तिभोजनराहित्याहिपानविमताइति ॥ छ यत्पूर्वगदितंपूर्वपक्षिणातनपेशल ।। ६५ ॥ दृष्टविप्रेपुषच्छूद्रपंक्तिभोजनवर्जनं ॥ पंक्तिशब्देनविप्राणापतिःस्याचेदिवक्षितः॥६६॥ अर्य. ते असेकी, एक पतीत अन्नव्यवहार होत नसल्याकार- णाने, विमत हे ब्राह्मणनाहीत, ह्मणून कल्याणेच्ने, जे काह पूर्वी सागितले, ते अयोग्य आहे. कारण, शूद्राप्तमवेत ब्राह्मणाची पगत वर्य आहे. तर त्यान्यायावरून य पक्तिशब्दकरून एक ·पंगत होत असेल, तर तो ब्राह्मण, नाहीतर शूद्र; अरोजर चित्तपावनादिकाचे बोलणे असेल, तर, ® भिन्नपंक्तिपुचान्योन्यविप्रवेनमतेष्वपि । ● पंक्तिमोजनराहित्यंतेपुनेत्युच्यतेयदि ।। ६७ ॥ 9 तीस्मास्वपिसहिप्रपंक्तिभोजनदर्शनात् ॥ ॐ पंक्तिमोजनराहित्यलिंगस्यासित्धिरीक्ष्यते॥१८॥ अर्थ-असेआहेकी, विमन्येकरून, व मतभेदेकरून, अन्योन्य पं- गत न होणारे, असे अनेक बामण आहेत ह्मणून ते ब्राह्मण नव्हेत काय! आणि एक पंगत होत नसेलतरते ब्राह्मण नव्हे; असे जर तुमच्या बोलण्याचा (चित्तपावनाचा)भावार्थ असेल, तर सारस्वतको. कणेऊर्फशाण्णवी यांचापक्ष, निर्यभिचारत्वेकरून सिद्ध होतो. तरतो, कसा? ह्मणून कदाचित्पनकराल, तर असे आहेकी मतभैर्देकरून य ब्राह्मणवेकरून द्राविडादिकांचीच,जसीएकपंगतहोतनाही, त्याप्रमाणेच सारस्वतांची आणि द्राविडादिकांची एकपंगतहोत नाही! भिन्नपंक्युपयिष्टानामपितेषांकदाचन ॥ ● पंचधैक्यादर्शनात्कोपिदोपोनेत्युच्यतेयदि ॥ छ तहिरामेश्वरादौहिकाश्यांवाजन्मवासिनां ।। • अन्योन्यमपिविप्राणामेकपंक्तरसंभवातू॥७॥ • त्वत्पक्षेविप्रतापांभवेहत्तजलांजलिः ॥ तैपांसंगत्यभावनपंक्यस्यह्यदर्शनं । ७ नदोपोत्रप्रसक्कियविवक्षेत्युच्यतेयदि ॥७॥ अर्थ-तस्मात, यामतभेदापरून व विप्रन्यावरूनही, अन्योन्य पंग- ·( ११४) तहोतनाही, ह्मणून, तेत्रालणनव्हे, असे लणतांयेणारनाही. अस्तुकदा- चित् चित्तपावनादिकाचेमत एकपंगतनसल्याकारणाने तेब्राह्मणनाही? असेचजरअसेल; तर, "श्रीक्षेत्रकाशीत" "व श्रीक्षेत्ररामेश्वरांत" जन्मलेलेजेब्राह्मण, त्यांचीही, अन्योन्यपगतहोतनाही, हाणूनयानुमच्या- चन्यायावरून (चित्तपावनादिकांचाव) तेबाह्मणनव्हे असेंसिद्धहोते. आतां तेव्राह्मणआहेत, ह्मणून आलापलसिद्धकरण्यास जरतुझी (चित्तपावन) उच्लूकव्हाल, तर; जैकाहीपूर्वीलला, त्याबोलण्यावर तिलांजुन्नीसोडा. आणि असेच होइल. कारण त्यांची अन्योन्य सगतीनसल्याकारणाने एकपंगत मुळीचहोतनाही. तस्मात् "चित्त- पायनहो"! यापक्तिशद्वापरून ब्राह्मणलांस काहीएकाधकएतनाही. ७ तर्चेकपंक्तेःसत्यांचप्रसक्तीगौडदेशिनां ॥ • गुर्जराणांचपंत्यैक्यंभवदीयैःसहास्तिन ।। तेपत्राह्मणतास्तीतितद्धेतोयभिचारिता०२॥ अर्य-कल्याणेच्छुबुवा! फेवळपक्तिशद्वेकरून, तु आपल्याबोल- ण्यास,सत्यत्वआणण्याची इछावराल तर, गौडांची, व गुर्नराची, आणि देशस्यादिकाची, एकपंगत मुळीच होतनाही, असैस्पष्टदिसतअसून, त्पांसबाह्मणत्वआहे, असे जरतुमचामनोदय असेल, तर तुमच्या बोलण्यासचन्यभिचारयेतो. कारण, एकपंगतनसल्याकारणाने सार- स्वतब्राह्मणनव्हे, ह्मणूनप्रयमता आपणदर्शितकेलेआहे; तर त्याच आपल्यामुंदरवोलण्यावरून, ज्यांची एकपगतहोतनाहींकी, तेनालण. नन्हे; असेंसिद्धहोते. आणि आतातेवालणआहेत, असेंजरतुमचेमत- असेल तरतुमच्याबोलण्यास स्वोक्तीव्यभिचारयेतो. ७ पंक्येक्यासंभवस्तेषुदेशभेदनिबंधनः ।। ७ इतिचेदुच्यतेस्माकमप्येतत्सममुचरं ।। ७३ ॥

·किंचित्वदीयलोके विप्रवेनमतेप्पपि ॥ ® केपुचित्पतिभेदश्यतिर्यकपक्ति के चित् ।। ७ सर्वैरालोकितास्तीतिस्यानपांविप्रताकथा ४॥ छ सदैतदस्तिचास्मासुपूर्वाचारप्रमाणतः ॥ ० इतिचेदुच्यते तन्ममापिसममुत्तरं ॥ ७५ ॥ थर्य-आतां, कदाचित्देशभेदनिबंधनेकरून, गुर्जरांची, आणि देशस्यादिकांची एकपंगतहोतनाही; असेह्मणाल, तर, आग ही, तुलांसतेच उत्तरआहे. कारण देशभेदॆकरून, तुमच्यादेशस्थांची, आणि गुर्जरांची, एकांगत, जसोहोतनाहींकी, त्याचप्रमाणे मगजे देशभेदेकल्लच, आमच्यासारस्वतांची, आणि देशस्थादिकांची एक पंगतहोतनाही. अातु, आतां तुमच्याब्राह्मणामध्येच काही लोकांची एकपंगतआहे, व कांहीलोकांची तिर्यक् (वांकदी) पंगतआहे. आणि हेपाहिले असतां, केवळवैरत्वचभासूनयेते. तरत्यांस ब्राह्मणत्वकसे? आता देशाचारावरून, आमची आणि अन्यत्राह्मणाची एकपंगतहो तनाही, ह्मणून असेंजरतुहीप्रतिपादनकराल? तरमाञहोतुलास, तेच उत्तरआहे. असेसमजा. 0 गौडगुर्जरपूर्वैश्यसहपंकेरभावतः ॥ ● भवतामपिसर्वेपास्यात्कथंविप्रतावद ॥७६ ॥ 8 तस्मात्पनीक्यराहित्यनैवविप्रत्वबाधकं ॥ गौडादिनामिवास्माकंतत्विसाधूपपद्यत्ते ७७ ।। ७ किंचवेधपिलोकेपुविप्रत्वेनमतेप्वपि॥ 0 केपुचिडूबसांदुरगुणानामेवशंकया ।

·तहोतनाही, ह्मणून, तेब्राह्मणनन्हे, असे ह्मणतांपेणारनाही. अस्तुकदा-
चिन् चित्तपावनादिकाचेमत एफपंगतनसल्याकारणाने तेव्राझणनाही?
असेचजरअसेल; तर, "श्रीक्षेत्रकाशीत" व श्रीक्षेत्ररामेश्वरांत"
जन्मलेलेजेताह्मण, त्यांचीही, अन्योन्यपगतहोतनाही, लणूनयानुमच्या.
चन्यायावरून (चित्तपावनादिकांचाच) तेबाह्मणनव्हे असेंसिद्धहोते.
आतां तेनालणआहेत, हणून आलापक्षसिद्ध करण्यास जरतुली
(चित्तपावन) उच्छूकव्हाल, तर; कांहीपूर्वीचोलला, त्याबोलण्यावर
निकांजुळीसोडा. आणि असेंच होइल. कारण त्यांची अन्योन्य
सगतीनसल्याकारणाने एकपंगत मुळीचहोतनाही. तस्मात् "चित्त.
पावनहीं"! यापक्तिगद्वावरून ब्राह्मणलांस काहीएकबाधकएतनाही.
9 तबकपंतःसत्यांचप्रसकोगौडदेशिनां ॥
गुर्जराणांचपंक्त्यैक्यंभवदीयैःसहास्तिन ॥
७ तेपुत्राह्मणतास्तीतितद्धेतोयभिचारिता॥७२॥
अर्य-कल्याणेच्बुवा! केवळपंक्तिशद्वेकरून, तुलींआपल्याबोल.
प्यास,सत्यत्वंआणण्याची इछाधराल,तर, गौडांची, वगुर्जराची, आणि
देशस्यादिकाची, एकपगत मुळीच होतनाही, असे स्पष्टदिसतअसून,
त्यासमाह्मणत्वआहे, असे जरतुमचामनोदय असेल, तर तुमच्या
बोलण्यासचव्यभिचारयेतो. कारण, एकपंगतनसल्याकारणाने सार-
स्वतब्राह्मणनव्हे, ह्मणूनमयमता आपणदर्शितकेलेआहे; तर त्याच
आपल्यासुदरबोलण्यावरून, ज्यांची एकपगतहोतनाहींकी, तेब्राह्मण.
नव्हे; असेंसिद्धहोते. आणि आतांतेब्राह्मणआहेत, असेंजरतुमचेमत-
असेल तरतुमच्याबोलण्यास स्वोक्ताव्यभिचारयेतो.
• पंक्त्यैक्यासंभवस्तेपुदेशभेदनिबंधनः ॥
७ इतिचेदुच्यतेस्माकमप्येतत्सममुत्तरं ॥ ७३ ॥

·• किंचित्वदीयलोकेयुविनत्वेनमतेष्वपि ॥ ® केपुचित्पंक्तिोदश्यतिर्यक्पक्तिपुकेपुचित् ॥ ॐ सर्वैरालोकितास्तीतिस्यात्तपांविप्रताकया।॥ छ सदैतदस्तिचास्मासुपूर्वाचारप्रमाणतः ।। @ इतिचेदुच्यते तन्ममापिसममुत्तरं ।। ७५ ॥ अर्य-भातां, कदाचित्देशभेदनिबंधनेकरून, गुर्जरांची, आणि देशस्यादिकांची एकपंगतहोतनाही; असेलणाल, तर, आमचेही, तुलांसतेचउत्तरआहे. कारण देशभेदेकरून, तुमच्यादेशस्याची, आणि गुर्जरांची, एकपंगत, जसीहोतनाहींकी, त्याचप्रमाणे लणजे देशभेदॆकरूनच, आमच्यासारस्वतांची, आणि देशस्यादिकांची एक पंगतहोतनाही. अस्तु, आता तुमच्याब्राह्मणामध्येच काही लोकांची एकपंगतआहे, व कांहीलोकांची तिर्यक् (वांकडी) पंगत आहे. आणि हेपाहिले असतां, केवळवैरत्यचभासूनयेते. तरत्यांस ब्राह्मणत्वकसे? आतां देशाचारावरून, आमची आणि अन्यनाहाणाची एकपंगतहो तनाही, लणून असेंजरतुल्लीमतिपादनकराल! तरमाझेहोनुलास, तेच उत्तरआहे. असेसमजा. ७ गोडगुर्जरपूर्वैश्यसहपंकैरभावतः ॥ ● भवतामपिसर्वेपास्यात्कथंविमतावद ।।७६ ॥ तस्मात्पक्कैक्यराहित्यनैवविप्रखबाधकं ॥ गौडादिनामिवास्माकंतत्विसाधूपपद्यते ॥७॥ ० किंचस्वेपिलोकेपुविप्रत्वेनमतेप्वपि॥ e केपुचिडूयसांदुष्टगुणानामेवशंकया ॥

·रामानुजैरिवास्माभिःपंक्येक्यपरिवर्जयेत्।।७ ८॥ अर्थ -आणि, दुसरे असे आहेकी, गोडादिक (सारस्वत, कान्यकुञ्ज, मैथील, उत्कल, आणि कनोन ) याच्या बराबर व गुर्जरांवरार, परळी, या इतक्या बालणारावर, तुमच्या द्रानि डादिकाची, एक पगत होत नाही, तर त्यास ब्राह्मणत्व कोठून! ते सागा. तस्मात् एक पगत नाही, ह्मणून, ब्राह्मणत्वास, किंवा पट्कर्माधिकारत्वास, काही एक वाधक एत नाही. आता सारस्व. ताची, आणि आदिगोडाची, एक पगतहोतनसून, जसे त्याच्या ब्राह्मण वास हानी एत नाही, तसे सारस्वतकोंकणे उर्फशाप्णवी, पाची आणि देशस्यादिकाची एक पगत जरी होत नाही, तथापी, पलिशब्देकरून ब्राह्मणत्वास हानी एत नाही. आता, काही एक सोफामध्ये मतभेदेकरून व विमत्वेकरून किंवा कोणत्याही ब्राह्मणाचे अगी मोठे दुर्गुण असतील तर कर्मनिष्टब्राह्मण बहुधा त्या दुर्गुण बामणासीसह, पगतकरित नाहीत. ह्मणून ते ब्राह्मण नव्हे, असे नाही. तर याविषयी दृष्टात पाहा? रामानुजाची, आणि तुमची एक पगत नाही, ह्मणून रामानुज ब्राह्मण नव्हेतीकाय ? तात्पर्य काय, ज्याप्रमाणे रामानुजाची, आणि तुमची एक पगत होत नसून, जसे रामानुजाचे, ब्राह्मणत्वसिद्ध आहे. तसे, आमची आणि तुमची पद्यपी पगत होतनाही; तयापी, त्या पक्तिच्या योगाने, मामण वास काहीं एक बाधक नाही, असे समजा. ● विचार्यसहवासाद्यःसुपरीक्षितसद्गुणः ॥ 8 स्वदेशीयदिजैरेवस्वदेशेकार्यसित्धितः॥७९ ।। दोपशकास्पदीभूत्वाअपरीक्षितगीलकाः॥ 6 आगंतुकाःकतिपयब्राह्मणाःपरदेशिनः ॥

·(११७ ) , - पतिभोजनकार्यादीवय॑तेपुण्यलिप्सया।।८०॥ अर्थ.कारण ज्यां बरोबरआपला सहयासआहे, व ज्याचे अगो सद्गुण, किंवा स्वदेशांत राहणारे, असे जे ब्राह्मण, त्यांबराबर बहुत- फरून एकपगत करितात. आणि अन्यदेशीय ब्राह्मणाबराबर पगत करीत नाहीत. ह्मणून त्यांच्या मालणावास काहीं एक बाधक नाही. कारण असे आहे की, ज्याच्या स्वभावाची परिक्षा झाली नाही, किंवा आगंतूक, अश्या परदेशीय, असे जे अनवोळ- खिचे बालण, त्यांच्या स्वभावाची. पूर्ण परिक्षा झाल्यावाचून, तपो- निष्ठने पुण्येच्यू, ते बहुतेककरून एक पगत करित नसतात. आणि त्यांच्याशी एकपगत करितनाहीत लणून , त्याच्या ब्राह्मणत्वास काहीएक दूषण एतनाही, कारण पूर्वाचारप्रमाणनसून, स्वदेशीय नव्हे ? तस्मात् एक पक्तिव्यवहार हा, ब्रामणत्वास, किंवा पट्कर्माधिकारत्वास दूपण देण्याविषयी समर्थ होत नाही. ॐ धर्मशास्खेदुर्गुणानामपनियत्वज्ञापणात् ॥ गुणिनामेवविप्राणांपांकैयत्वप्रकीर्तितात्।।८१॥ अर्य.-आता, अपाक्तय, असे कोणास, सणावे ? तर याविषयी, धर्मशास्त्रात, असेसागितले आहेकी; दुर्गुणी जे असतील, त्यांच्यासी एक पगत की करूनये; गुणिजे असतील, त्याच्यासी एक पगत करावी, असे आहे. आणि पाविषयी मन्वादिक प्रमाणे सांगतो. येस्तेनापतिताःलोवायेचनास्तिकवृत्तयः ।। तान्हव्यकव्ययोविधाननन्मिनुरवीत्॥४२॥ जटिलंचानधीयानंदुर्वलंकितवंतथा ॥

·( ११९ )' दिककरून, उपजीविकाकरणारा, स्त्रीसंपर्काने ब्रह्मचर्य व्रताचा त्याग करणारा, अथवा, संन्यासाश्रमाचा त्यागकरणारा, सवर्णस्त्रीचा त्यागकरून, शूद्रस्त्रीवरावर विवाह करणारा, पुनर्भूचा (ल.) पुनर्वि- बाह झालेल्यास्त्रीचापुत्र, स्त्रीचाजार, जा घरांत आहे तो, डोळ्यानी काणा, चेतन घेऊन सिध्यपढविणारा, चेतन घेऊन अध्ययन फरणारा, शूद्राचे शिप्यत्वकरणारा, शूद्राचागुरू, कटोर भाषणकर- णारा, कुंड, (म०) नवराजीयंत असून ज्यारापासून उत्पन्न झालेला पुत्र, गोलक (म. ) नवरा मेल्यानंतर ज्यारापासून उत्पल झालेला पुत्र, आणि, लोकांची घरे जाळणारा, विषैघालणारा, वरसांगितले जे गोलक, त्याचे अन्न भक्षण करणारा, सोमवाल्लिचा विक्रय करणा- रा, समुद्रांतून द्विपांतरास गमनकरणारा, मनुष्यांची स्तुतीकरणारा, तेल्याचे काम करणारा, खोटीसाक्षदेणारा, व मातापितरांपासी निरर्थक वाद करणारा, कितय (म० ) आपणास द्युत खेळतां एत नसतील, तर, आपल्याकरिता दुसन्याकडून खेळविणारा, मद्यप्राशन करणारा, पापानेव्याप्त, रोगी, कुष्टी, दांभिक, (ल.) सदाचरणाचे सोग दाखविणारा, आणि रसविक्रयी, हे सर्व प्रकारचे ब्राह्मण, अनुक्रमाने अपांक्त सांगितले, आहेत, हणून मुख्य देव कृत्यास सर्व यावरील ब्राह्मणांस आमंत्रण करूनये (ल.) निरंतर हे वर्ज करावे. १. यावरून याचित्तपावनाचे उपनाच देखिल आहे. तेहैं, "आगलावे" २ विष घालणे हातर कराड्यांचा कुलपरंपरागत धर्म चालत आहे. याविषयी सह्याद्रीखंडातील ८२ वा अध्याय पाहा. ३ मुख्यत्वेकरून गणेशशास्त्री वतत् अनुयाई जे असतील ते. ४ मद्यप्राशन. याविषयी शाक्त मार्गप्रवर्तक अनेक चित्तपा. यन या मुंबईत सांप्रत आहेत. बाहेरगावी किती असतील ते, नकळे.

·त. याप्रमाणे "मनुस्मृतीत" विस्ताराने सांगितले परतु; विस्तार भयास्तव किंचित येथे दविले ते पाहावे. याचप्रमाणे मोक्षध. मात," व "हरिवश्पसेपधमांत " हो, सांगितले आहे. आणि याचविषयी अन्यप्रमाणे. ग्रामवाजिपशुकराविक्रयोस्तेनशिल्पिापतृवादकार कान् ॥ अर्थकामरतशूद्रयाजकश्मश्रुहीनजटिमुंडि निघृणान् ॥ ८९ ॥ यस्यचैवमहिणीरजस्वलास्वार्थ पाकरतशापदायकान्लीवकुष्ट्यतिविलोहितेक्षणा नकुन्जवामनमपाभिशापिनः ॥ ९ ॥ पुत्रहीनमथ कूटसाक्षिणमातिहारिकमपाज्ययाजकं ॥स्वात्मदातृ परिवेतृजायकस्तेनहिस्त्रकमुखान्विवजयेत् ॥ इत्यंनिर्णयसिंधौहिविस्परप्रविचार्यतां ११॥ अर्थ-तीअसीकी, ग्रामयाजी, (म.) ग्रामोपाध्य, पशुविक्रय- करणारा, केशविक्रयो (म०) गगायनादिविकणारा, चोर, चित्रा- दिककरणारा, बापाबराबरव्यर्थवादकरणारा, केरळ द्रव्यलोभी, शू. द्रावाऋत्वीजपणाकरणारा, निरवड्या, जटील, मुंडनकटेला, निर्द- य, ज्याचित्रीरजश्वलाआहेतो, केवळ आपणापुर्ताचपाककरणारा, शापदेणारा, नपुसक, कोडानेयुक्त, अन्यतडोळेलालजाचे आहेतो, कुबडा, अतीठेंगणा, खोटे बोलणारा, निपुवक, सोटीसाक्षदेणारा, द्वारपाल, अयाज्ययाजफकरणारा, अशायासर्वदोपानी व्याप्तजेब्राह्मण ते निरंतर अपक्तिआहेत. आणि त्यांसनाद्धादिहल्यफव्यांत वर्न करावे. याप्रमाणे “निर्णयसिंधूत" सागितलेआहे, ते पाहा. तस्मात् कल्याणे हो! याइतपादोपानी व्यासअसतील वेरभपात, आ.

·( १२१) लणतात. आणि याच चाविषयीं दुसरे एक प्रमाणसांगतो त्यावरून कोणत्याब्राह्मणासध्यावे, व कोणत्याब्राह्मणासघेऊनये, याचाविचार, गापणचकराले. व तेणेकरून, तुमच्यावर्गस्थलोकांस (हा.) चित्त० तरीज्ञानहोईल, की श्रेष्टकोण ! याचे. अंगबंगकलिंगाश्चसौराष्ट्रानगुर्जरांस्तथा ॥ आनीरानकोकणांचवद्राविडान्दाक्षिणायणाम् १२ अवंत्यान्मागांववाह्मणांस्तुविवर्जयेत् ॥ ® इत्थंसौरपुराणेपिपंक्तिभेदउदीरितः ॥ ९३ ॥ तस्मादनेनविप्रत्रकेपांसिध्यतिमंजसं ॥ ® भिन्नभिनेपुदेशेषयुक्तमाचरणादिकं ॥ ९४ ॥ कस्यदोपःकुलेनास्तिव्याधिनाकोनपीडितः।। व्यसनंकेननप्राप्तकस्यसौख्यंनिरंतरं । ७ इतिनीत्युक्ततोदोपःसर्वत्रापिहिविद्यते॥१५॥ अर्थ- असेकी, अंगदेशांतराहणारे, पंगदेशांतराहणारे, सौराष्ट्र- देशांतील, गुर्जरदेशांतील, आभीरदेशांतील, न कोकणांतील, द्रावि. डदेशांतील, दक्षिणदेशांतील, अवंतिनगरांतील, आणि मघददेशांत राहणारे, असे जे बाहाण ते निरंतर वर्जकरावे. याप्रमाणे "सौर- पुराणांत" सांगितले आहे. तस्मात् पा सौरपुराणोक्तीपरून, को- णत्याबाह्मणांस अन्योन्यपंगत आहे ती पाहा! आणि या पंक्तिभे- दावरून कोणत्या ब्राह्मणांचे ब्राह्मणत्व सिद्ध होते? आणि चित्त- पावनाच्या" समजूतिप्रमाणेतर, या इतक्या ब्राह्मणासही ब्राह्मत्व नाही, असे हाणण्यास काही बाधक दिसत नाही. कारण भिलाभन देशांत, भिन्नभिन्नाचरणादिक परंपरागत चाललेच आहे. आणि .

·(१२२ । त्या आचरणापल्ला काही लोकांची एक पंगतही होत नाही, हाणून ते सर्व देशातील ब्राह्मण, आपापल्या बामणत्वास मुफतात, असे हो ह्मणता येत नाही. का; तर, असें आईकी, कोणत्याही ब्राह्मणाच्या कुलास दोष नसून निर्दोषी आहे; असा कोणीच नाही, तसेच व्याध्यादिक उपद्रव नसून निरंतर सुखच आहे, परंतु दुखप्रामी नाही, मासाही कोणी नाही, आणि कोण याही कुलात व्यसन हे नसून ते सुरती आहेत. असे कोणोच दिसत नाही. तर हे चारि प्रकार (झ०) दोप, व्याधी, व्यसन, आणि दुःख हे सर्व कुलांत जन्मापासून लागलेलेच आहेत. याप्रमाणे निती शाखोक्तवचन" आहे. आणि या नीतीशास्त्रोक्तवचनांत जे दोप सागितले, ते रावांच्या कुलात व्याप्त असल्याकारणाने एका कुलांतील ब्राह्मणाने दुसन्या कुलांतील ब्राह्मणाची निंदा करून पापरात वैर वाटयूनये. कारण, देशधापदृश्यंतेकुलधर्मास्तथैवच ॥ जातिधर्मावयोधर्माकुलधर्माचशोभते ॥९६ ।। शरीरकालधर्मवआपरधर्मस्तथैवच ।। एतधर्मस्यनानात्यक्रियतेलोकवासिभिः॥ ९७।। इत्यमस्तिपर्वणिचअनुशासनिकाभिधे ॥ तथेयअश्वमेधेपिवर्ततेवलवत्तरा ॥ १८ ॥ अर्थ. असे आहेकी, देशधर्म, कुलधर्म, जानिधर्म, पपोधर्म, शरीरधर्म, कालधर्म, आणि आपाधर्म, याप्रमाणे, धर्माचे अनेक भेद आहेत, आणि त्याचे आचरणही, तदनुसार करितात, याप्रमाणे "अनुशासनपर्वात" व "अपमे पानही सांगितले आहे. बलात् ·तर. (१२३ ) या धर्माचरणाने, ते ब्राह्मण केवळ निदेसचपात्र होतात, असे नाही. देशाचाराःपरियाह्यास्ततद्देशीयकनरैः ॥ अन्यथापतितोज्ञेयःसर्वधर्मवहिष्कृतः ॥ ® इत्यंबृहन्नारदीयपुराणवचनंशृणु ॥ ९९ ॥ अर्थ. असे आहेकी, ज्या देशांत जे ब्राह्मण राहतात, व त्यादेशांत जो अचाररूपधर्म असेल तोच त्या ब्राह्मणानी ग्रहणकल्न त्याप्रमाणे वागावे आणि तो सोडून अन्यधर्म जर तो ग्रहणकरील तर तो चालण धिर्मात वहिकृत असून पतीत होतो, असे जाणावें. याप्रमाणे "वृहन्नारदीय पूराणांतीलवचन आहे"-ते पाहा.? यास दुसरे प्रमाण. येपुदेशेपुयेदेवायेपुदेशेपुयेहिजाः ॥ येपुदेशेषुयत्तौयंयाचयत्रैवमृत्तिका ॥ १० ॥ येपुस्थानेपुयच्छौचंधाचारश्चयाशः॥ तत्तत्तनावमन्येतधर्मस्तत्रैवतादृशः।। १०१ ॥ ॐ स्मृतिरत्नावलेरित्यंतथैवस्मृतिदर्पणे ।। 9 अस्तिधर्मप्रवृत्तेपिसाक्षारधर्मस्यलक्षणं ॥ ® तस्मादाचारमानत्वंमतायुक्तंचमानय ॥१०२॥ अर्थ. असे आहेकी, ज्यादेशांत जे देव, व ज्यादेशांत जेब्राह्मण व ज्यादेशात, जे उदक, व ज्या देशांतील जो मृत्तिका, व ज्या- स्थानी जो पवित्रपणा, व ज्यादेशांतील जे आचाररूपधर्म हे जसजसे भिल असतील त्याप्रमाणे त्यायादेशांतील ब्राह्मणानी ग्रहणकगडे.

·(९२४) आणि ते आचार तद्देशीप बामणानी ग्रहण केले, लणून तेदोषी किंवा ते वालणनव्हे, असे ह्मणवत् नाही, कारण तो त्याबाबणाचा देशरूपधर्मच आहे, आणि ते ब्राह्मण थापला स्वदेशधर्मसोडून परदे- अधर्म, (अन्यदेशांतील) ग्रहणकरितील तर ते दोपास पात्र होतील. असे आहे. याप्रमाणे "स्कृतिरत्नावलीत, स्मृतिदर्पणांत व धर्मम- वृतीत ही, या आचारस्पधर्माची लक्षणे विस्ताराने सांगितली आहेत. परतु; विस्तार भयास्तव, पेयें अल्प दास्तविली. तस्मात् या सर्व आचाररूप धर्मावरून जे योग्य वाटत असेल ते मान्यकरावे. कारण, यत्रशाखगतिभिन्नासर्वकर्मसुभारत ॥ उदितेनुदितचैवहोमभेदोयथाभवे ॥ १०३ ॥ तस्मिन्कुलकमायातमाचारखाचरेदुधः ॥ सगरीयान्माहावाहोसर्वशास्त्रोदितादपि १०४ ० इत्थंसुमंतुवचनमपिसम्यक्निशम्यतां ॥ 0 एवमाचारमानेनसंशयोनास्तिविप्रतः ॥१०५॥ 0 भवतामपिआचारोभिन्नोभिन्नोहिदृश्यते ॥ तेनयुष्मदमस्माकमेकपंक्तिःकधंभवेत् ।। ® तस्मादेताहशीशंकावृथानोकुरुनोकुरु।१ ० ६ ॥ अर्थ. जयें धर्माविषयी, शास्त्राचीगती भिन्न आहे, आणि अरुणोदयी व सूर्योदयी होमभेद आहे, तेथे, फुलक्रमाने नो आचारचालला असेल, तोच, आचार शाण्यापुरुषाने, किंवा पडीतानी, आचाणकरावा असे आहे. आणि , सर्व , शास्त्रोक्तधर्मपिक्षा, कुरक्रमागत आचारधर्म हा श्रेष्ठभसून तो जे आचरण करतील ते पुरुष मान्यअसून, श्रेष्ठ आहेत. असे "सुमंतरूपी वचन ·(२६) माहे"ते उत्तमप्रकारे करून श्रवण करावे. आता यावरील धर्मशा. स्त्रानुसार देशाचारावरून, आमच्या सारस्वतकोंकणे उर्फशाण्णवी, यांच्या विवाविपी दशित केलेल्या शास्त्रोदित धर्माचरणानुरूपन्याया- वरून, काही एक संशय राहत नाही, आता आमची आणि तुमची (चित्तपावनादिकांची) एक पंगत नाही? ह्मणून जी काही कल्याणे- डू, शंका घेतली, ती अप्रपोजक असूनही व्यर्थ आहे. कारण, उभयतांच्या आचाररूपयांत मिन-यअसून देशभेदही आहेत. तस्मा- तू, या देशाचाराप्रमाणे, उभयतांचे आचारभिल असल्याकारणाने, एक पंगतहोइलको? होणार नाही. त्यांत गौडांची, आणि प्राविडांची, एक पंगत, जन्मापासूनय होत नाही, असेंअसून चित्तपावनासमवेत, गोडसारस्वतकोकणे उर्फशाण्णवी है, एक पंगत करतील करो ! तस्मात् एक पंगत नाही लणून, कोणाच्याही बाहा- णयास, किंवा पट्कमर्माधिकारत्यास काही एक बाधक एतनाही. आताएकपंगत होतनाही हाणून शाग्णवी हे ब्रामण गव्हे ? असा जर कल्याणक्टून सिद्धांत केला असेल, तर, मागील सर्वशास्त्राधारा- वरून दापिहादिकहे कोण? याचा सिद्धांतकरावा. शिवाय केवळ अविचाराने अशा निरर्थक शंका घेऊन ब्रह्मदेवाच्या दोपारा मान अधिकारी होऊनको. कारण.. किंचित्परस्वनहरेनाल्पमप्यनियंवदेत् ॥ प्रियंचनानतंबूपान्नान्यदोपानुदीरयेत् ॥ 0 इतिविष्णुपुराणोविचारयनिरंतरं ॥१०७ ।। अर्थ-असे आहे की, दुसऱ्याचेद्रव्य, तिळमानहीं, हरणकल्नये, तसेच, दुभीषणहीकरूनये, आता, सौम्याबोलण्याने, यद्यपीटुसन्या- चैप्रीमहोते तयापी सोटेंभाषणकर्धाकस्नये,आणि दुसन्याच्या न्युन्या- .

·(१२६ ) धिक्यापरून, त्यांच्यादोषांचेवर्णनकीकरूनये. याप्रमाणे "विष्णु- पुराणांत" सागितले आहे. याचे निरतर चिंतन करावे. नंतर- निंदा करण्यासमवृतव्हाये. ७ अतोनिदास्वभावेनानीदतानामपित्वया ॥ 0 अस्माकंदूपर्णनास्तिनीतिशास्तथोदितं ॥१८॥ नदूयतेमहात्मानोदुर्जनानांकटूक्तितिः ॥ काकमुखाशुचिक्षेपैौर किमलिनोभवेत् ॥१० ९॥ अर्थ-आता, पाजनादिकावरून किंवा, आपत्कालोक्तवाणिज्यवृ. तीवरून किंवा पक्कीवरून टूषण देऊन आमच्यावर्गस्य सारस्वत- कोंकणेउफैशाग्णवी ब्राह्मणाचीनिंदा यद्यपी चित्तपावनादिकानी- केली, तथापी, मदर्शितकेलेल्या सर्व शास्त्राधारावरून, व नितीशास्त्रा- पमाणे, आमच्यासारस्वतांस, काहीएक दूषणलागूहोतनाही. कारण, याविषपी दृष्टातसागतो. तोअसाकी, कावळ्याने, आपल्या अपवित्र- मुखाने यापी वारंपार हिन्याला, स्पर्शकला तयापी त्यास्पर्शच्यायोगा- ने तोहिरामलीन, किंवा अपवित्र होतनाही. जसे तोहिरा अपवित्रहो तनाही की; त्याप्रमाणे यापी चित्तपानादिकानी केवळद्वपबन्धीनेच, आमच्यासारस्वतांची निंदा केली; तथापी स्यानिदैच्यायोगाने सार- स्वत काही दोषीहोलनाहीत; कारण, मलोत्सर्गगजेंद्रस्यमूर्भिकाकःकरोतिचेत् ॥ कुलानुरूपतत्तस्ययोगजोगजएवसः ॥११० ॥ अधःकरोपियदलमधीधारयतेतृणं ।। दोपस्तस्यैवजलधेरत्नरत्नंतृणंतृणं ॥ १११ ॥ भर्थ-असे भाहेको, कावळ्याने मिहत्ती पेक्षा मोठा, असे मनात ·कारण, ( १२७) आणून, हत्तीच्यागस्तकापर मलोत्सर्ग ( हगला ) केला; ह्मणून कावळा हत्तीपेक्षा मोठाझाला; असेनाही, तर, त्याणे आपल्यादुष्ट- स्वभावे करून हत्तीच्यामस्तकावर. जोमलोत्सर्गफेला, तोत्याच्या कुलाप्रमाणे केला. ह्मणून गज नीच, आणि कावळा श्रेष्ठ, असे ना- ही; तर याविषयीदृष्टांतपाहां; रत्नहे, अमोलोकअसून, समुद्र त्यार- त्नास, खालीकरितो, ( बुडवीतो) आणि नृणजे आहे ते, म. स्तकावरधारणकरितो, ह्मणजे बुडवीतनाही, तर पाण्यावर तरते. ह्मणून हादोष त्यापदार्याचानाही, तर, समुद्राचा आहे. वास्तवीकरितीने, पाहिले असतां, रलाला, आणि तुणाला किती अंतर आहे ! तस्मात्, असेहे, अमोलोक रत्नअसून, समुद्रत्यास- खालीटाकून, तृण पर धारणकरितो, ह्मणून रत्नाची योग्यता, तृ- पास येइलकाप! कधीयेणारनाही. आता रत्नबुडविण्याचासमुद्राचा. स्वाभावीकगुण आहे. आणि ज्ञानी ने आहेत ते यापदार्थाच्या उंच माचत्वाविषयीं, सहजचपरिक्षाकरीतात. त्याप्रमाणे चित्तपाव- नानी नानाप्रकारच्याशंकाघेऊन यद्यपी सारस्वतांतरदूषण स्थापून निंदाकेलीतथापीहा चित्तपावनादिकांचा, मुळचा स्वभावआहे. याविष. यी सातवे प्रकरण पाहावे. आता, यास्वभावाने, नुहा (स.) चित० आमची निदाफेलीह्मणून, सारस्वतनीच, आणि चित्तपावन श्रेष्ठ, असे कीच होणारनाही. आतां चित्तपावनांच्या मनासमात्रभासत असेल, तर आसो ! कारण. हेपक्षिनागतस्त्वंकुतइहसरसस्तत्कियद्गौविशालं ॥ किंबद्वानोपिबाढंतदतिशठमहापापमाहिमिथ्या ।। इत्थंकूपोदरस्थःशपदितटगतंदरोराजहंस ।। नीचःमायःशठार्थोभवतिहिविपयानापरायेनदृष्टाः११२

·(१२)
अर्थ-असं आहे की, राजहसास बेडूकविचारित की हेपक्षा! हूँ
कोठून आलास, ते साग! तेव्हां राजहस लणतो, मीसरोवरापासून
आलो. तरते सरोवरकेवदे मोठे आहे? राजहस. ते मोठे आहे.
मेडूक ह्मणते की, माइयाघरापेक्षा मोठे आहे! रा० होय. बेरक
लागते. हेंदुएबुधे, राजहसा! तूखोटेंबोटनकों, याप्रमाणे विहि-
रीत वासकरणारा देडूक राजहसाची निर्गसना करिताझाला. सा
राश, इतकाच की, ज्याणे, काहीच पाहिले नाही, त्यास, सर्व
मिथ्याचभासत असते, आणि सर्व जगात मोठा व श्रेष्ठ काहीती
भीच, असे त्याचे मनात वाटते. त्याप्रमाणे याचिचपापनाच्या मना-
सवाटून, त्यागर्वान, हेसारस्वताची निंदा करीत असतील तर असोत.
त्वचेवीचजनानुरागरभसादस्मासुमंदादरः ॥
कानोमानदमानहानिरमिताभूःकित्वदेकःमः ॥
गुंजापुंजपरंपरापरिचयादिलीजनरुज्झितं ॥
मुक्कादामनधामधारयतिकिंकंठेकुरंगीदृशः ॥११३॥
० इत्यहिनीतिशास्त्रपुनीतिरुकामनीपिभिः ॥
० ततोनकापिहानिर्नोदूपितानामपित्वया ॥३१॥
गुगरवेनोच्यतेयययुष्माभिःसकलंचयत् ॥
● भवताचरितंमेघदोपत्वेनैवभासते ॥ ११५॥
इतिचेतवतासेततमोमयमतिस्ततः ।।
अधर्मवमंमितियामन्यसेतमसावृता॥
तर्वार्थाविपरीताअयुधिःसापार्थतामसी ॥
इत्यहि सत्य सावत्रयोदेवमयोच्यते ॥१६॥

·, अर्थ-रते असे ह्मणतात की, तूंजर, नीचजनावर आलावरील, आदर कमी केला, ह्मणून त्यांत आमची, हानी' होणार आहे ? कांही एक नाही, कारण नूं एकच प्रभू नाही. वर तुजसारखें किबहुनातुजहून उत्तम असे अनेक प्रभू आहेत. पाहा? भिालेणी ज्या आहेत त्या नानाप्रकारचे गुंज्यांचे, अलकार ग्रहणकरितात. आणि मुक्ताफले टाकितात, हाणून, अन्य ज्या रामस्त्रीया, त्या, ही, मुक्तापाले कठामध्ये धारण करीत नाहीत काय ? यद्यपी मिलिपिनी मुक्ताफलांचा त्यागकेला, तथापी तीच मुक्ताफलें, योग्य स्त्रीयांच्या कंठामध्ये, पावतात, व तेथेच तींशोभली जातात. याप्रमाणे "नीतीशास्त्रोक्तवचन" आहेत. तस्मात् चित्तपा- वरहो ! यद्यपी नानामकारच्या दुस्तीनीदूषणेदेऊन सारस्वत की- कणे हे मालण नव्हे, असे जरी ह्मणटले, तथापी, यासारस्वतांच्या विमत्वाविषयी सिद्धांत करणारे, विद्वज्जन काशीपासून रामेश्वरापर्यंत, अनेक सापडतील, व सांपडतात. यास्तव चित्तपावनादिकानी जरी आ- मची निंदा केली तथापी दर्शविलेल्या या सर्व शास्त्राधारावरून, आ- मची काहीएक हानी होत नाही. कारण हा चित्तपावनादिकांचा स्वाभावीकगूण आहे. आतां, गुणत्वेकरून में तुमचे वर्णन मी केले ते तुह्मास, (चित्पावनास ) दोषत्वाने केले असें मनांत भासत असेल, तर ते योग्यच आहे. कारण, तमोवृत्तीचागूण तसाच आहे. याविषयी प्रमाण असे आहे की, कृष्ण, अर्जुनामत लणतात की, हे अर्जुना! अधर्माप्त धनमानण्याची जी बुद्धी व सर्वार्थावर विपरीत मानणे अशीजी,बुद्धी तो तमोगुणाने युक्त आहे सणूनतीतामशी बुद्धी असे, हाणतात. पाप्रमाणे गीतावचन आहे. आणि, चित्तपा- बनादिकाचे बोलणे तर, यावाक्यास अनुकूल होऊन आहे, कारण ·(भात्मवत्सर्वभूनानी ) तसे तुमचा (चित्तपावनादिकांचा ) बोल- ण्याचा भावार्थ दिसतो. याचे कारण ! गुणिनिगुणज्ञोरमतेनागुणशीलोपिगुणिनिपरितोपः॥ अलिप्रतिवनात्कमलं नदुर्दुरस्तेकवासोपि ॥१७॥ गुणागुणजेपुगुणीभवंतितेनिर्गुणप्राप्पभवंतिदोपाः।। सुस्वादुतीयाःप्रवहतिनद्यःसमुद्रमासाद्यभवत्यपेयाः ।। ११८॥ गुणायंतेदोपाःसुजनवदनेदुर्जनमुखेगुणादो 'पायंतेहयमिदमभूदिस्मयपदं॥ महामेघःक्षारंपिवति कुरुतेवारिमधुरंफणीपीत्वाक्षारंवमतिगरलंदुः सहतरं '॥ ११९ ॥अश्वःशस्त्रंशास्त्रवीणावाणीनरश्चनारीचा। पुरुपविशेपंप्राप्ताभवतियोग्याअयोग्याश्च ॥ १२ ॥ ७ इत्यादिनीतिशास्त्रोक्तवहुवाक्यानुसारतः॥ ७ तवनिर्गुणतातबकेवलकारणंभवेत् ॥ १२ ॥ अर्थ-असे आहे की, जो गुणी पुरुष असतो, तो, गुणवान् पु. रूपाजवळ रममाण होतो. आणि, निर्गुणी पुरूषापासी, यद्यपी गुणवान् पुरूपाचे, सानिध्य आहे, तयापा, त्यागुणवान् पुरुषारा पा- हुन, निर्गुणी पुरुषाच्या मनास, आनद होत नाही. पाहा ? यास हटांत असा आहे की, भ्रमर जो आहे तो, कमलांचे गुण ग्रहणक- रण्याच्या इच्छेने, बनापासून, तलावाच्या जवळ येऊन, त्यातलावां- तील, कमलावरपसून, त्याचागुणग्रहणकरीतो. लायांत कमल आहे, त्याच तलावांत बेडूकही, पासकरिते, परंतु; से निर्गुणी असल्याकारणाने, त्याकमलांतील गुणनि ग्र. आणि ज्यात ·हणकरीत नाही. आणि त्यागुणापासून त्याबेडूकाला आनंद. ही होतनाही. सारांशकाय ! जोनिर्गुणी असतो, तो गुणज्ञा- स जाणत् नसून उलट त्याची नित्रच्छनामात्र करण्यास तत्पर अस- तो. ११७ आणि जेगूण आहेत, ते, गुणी पुरुषाप्रत पावले असतो, गुणीचहोतात. आणि तेचगूण, निर्गुणी पुरुषाप्रत गेले. असतो दोपप्राय होतात. पाहा ? मोठमोठयानद्या, चांगल्या, स्वा- दिष्ट, मधूर, उदकाने, भरलेल्या असतात. परंतु ; क्षारोदकाने भरलेल्या महासमुद्राप्रतगेल्या असता, तो त्यांचा मुभूरगूण नाहीसा- • होऊन, क्षारोदकी होतात, (सारट) ११८ आता, गूण किंवा दोष हे, सुजन किंवा दुर्जनयांचे मुखींगेले असता, त्यांच्या स्वभा- वाप्रमाणे होतात. लगने पद्यमी गूग आहेत, तथापी दुर्जनाचे मुखीते दोषहोतात. आणि यद्यपी दोष आहेत्, तथापी सुजना- चैगुखी ते गूण होतात. तर तेकसे? असे हाणाल, तर, पाहा.? समुद्राचे उदक क्षार (खारट ) आहे, परंतु; सुजन जो मेघ त्याक्षा- रोदकाते माशनकरीतो. नंतर, तेचक्षारोदक, वर्षाहतूमध्ये, मधूर- होऊन, पृथ्वीवरपडते. आणि दूध हे स्वतांमधूर असून, दुर्जनजोसर्प, त्याच्या मुखापत गेले आसतां, मधूरत्वज्ञावून ते विपहोते.! याप्रमाणे दुर्जनाचास्वभाव असतो. ११९ त्याचप्रमाणे, घोडा, शास्त्र, शस्त्र, वीणा, पाणी, नर, आणि नारी, याइतक्यावस्तु ज्या रितीच्या पुरुषा मत असतील, त्या, त्यापुरुषाच्यास्तभावाप्रमाणे, योग्य किया अयो- ग्यहोतात. मणजे, योग्यपुरुषाजवळ असल्या तर योग्यहोतात. आणि अयोग्यपुरुषाजवळ असतीलतर अयोग्यहोतात. याप्रमाणे दु. र्जनसंगतीची महिमा आहे. १२० याप्रमाणे " नीतीशास्त्रआहे", यास्तव कल्याणेवा! जेकाहीं, अपण जगन्मित्र पत्रद्वारेकरून बोलला! ते यानीतीशास्त्रारा अनुसरून आहे. कारण, यासर्वपाक्या- ·( १३२) नरून व तुमच्याच न्यायावरूनही, तुमचे निर्गुणत्वसिद्धहोते. यांत समय नाही. आतां मी जे काही लिहिले ते तुमच्याचित्पावनादिकांस कधी इट होणार नाही, कारण असे आहे की. उपदेशोहिमांणांमकोपायनशांतये ॥ पयःपानं गंगानांकेवलंविपयधनं ॥ १२२ ॥ अर्थ-मुर्खननास उपदेशकला असता, क्रोधउत्पन्न होतो. परतु; उपदेशाच्या योगाने ते शांतताधरीतनाहीत. पाहा? दूध हे चागले असून, सास पानीले असता, दुधाच्यायोगाने केवळ विपाचीवृद्धी- होती, परतु; विपाची शांतीहोतनाही. याप्रमाणे "नितीशास्त. आहे." तसे तुमच्यालोकांस (चित्तपावनादिकांस ) कितीजरी उपदेशानुरूप शास्त्राधार सांगितले, तथापी तुमच्या मनाची शात. ता होतचनाही. कारण. अज्ञःसुरखमाराध्यःसुखतरमाराध्यतेविशेपनः ॥ ज्ञानलवदुर्विदग्धंवलापिरानरंनरंजपति ।। १२३ ॥ अर्थ-असे आहे की, अतीअज्ञपुरुषास; एक सुखशात होती. किंवा, अतो सुज्ञास एक सुखप्राप्तिहोती, आतां अर्धवट गुरुपास, (ल.) केवळ अवहीनव्हे, किंवा, सूजही नाही, अशाप्रकाच्या पु रूपास, सुखप्राप्ति कोठून ? आणि, अशाअफच्या पुरुषाचे शांत- वन करण्याविषयी, साक्षात् सर्वांचा पितामह जो ब्रह्मदेव, तोहीस मर्थ होत नाही. कारण त्याचे स्वाभावीक गूग आहेत. याम- माणे, "नितीशास्तभाहे" तस्मात् या सर्व शास्त्राधारायस्न, चिंचपा- वनादिकांचे, शानवनकरण्याविषयी,, महत्प्रयन फेरा, तथापी, क. ल्याणेच्छू आदिकरून सर्व पित्तपावनादिकाचे शांवरन सिकुटु .

·होत नाही. कारण, चित्तपावनादिकाचे, हे स्वाभावीकगण आ- हेत. तर, अशा पुरुषांचं शातपनहोत नाही, याविषयी दुसरे आधार आहेत. लोतसिकतासुतैलमपियत्नतःपीडयन् ॥ पिवैचमृगतृष्णिकासुसलिलंपिपासादितः ॥ कदाचिदपिपर्यटन्शशविपाणमासादयेत् ।। नतुप्रतिनिविष्टमूर्खजनचिरामाराधयेत् ॥ १२४ ॥ प्रसह्यमणिमुत्वरेन्मकरवत्कदंष्ट्रांकुरात् ॥ समुद्रमपिसंतरेतसतमूर्मिमालाकुलं । भुजंगमपिकोपितशिरसिपुष्पवधारयेत् ॥ नतुप्रतिनिविष्टमूर्खजनचित्तमाराधयेत् ॥ १२५ ।। अर्थ-ते असे की, पाहा, प्रयत्नेकरून रेतीचे तेल काढतापेइल. तसेच ताहान ज्यासलागली त्यास मृगजळापासून उदकही माप्त होइल. कदाचित्, पर्यटनकेले असतां, शशाचे शिंगहीमिळेल. तसेच सासभिती दाखविणारा, असा जोमगर, आणि त्यामगराच्या, मुखापासून, कधीननिघणारा, असा जरीमणि आहे, तथापी तो प्रयत्ने. करून मिळेल. आणि, महानसमुद्र वायुच्यायोगाने, यद्यपी तुफा- नाने, पूरीत आहे, तयापी त्यांत तरतां येईल. आता, महादुष्ट असून विषकारक जो भुजा (सर्प) तो यद्यपी क्रोधाने युक्त झाला तयापी मत्र तत्राच्या योगाने पुष्पाप्रमाणे मस्तकावर धारणकरिता येईल. साराशकाय, अघटीत ( असाध्य ) असेजरी विषय आहेत; तथापी प्रयत्नाच्या योगाने प्राप्त होतील. परतुः मूर्खननाच्या, मना चे समाधानकारितां येणार नाही. याप्रमाणे "नीतीशास्त्र आहे." १२ ·१३) तस्मात् चित्तपावनादिकहो.! तुही यावरील नचनाच्या चवथ्या चरणाप्रमाणे जर शंका घेऊ लागले, तर तुमचे समाधान करो होइल ! होणार नाही. कारण, निमित्तमुद्दिश्यहियाप्रकुम्पतिध्रुवंसतस्यापगमेप्रसि ध्यति ॥ अकारणदेपिमनोस्तियस्यवाकयंजनारतं परितोपइप्यते ॥ १२६॥ 9 नीतिशास्त्रानुरीत्यात्वत्पादोपोभवेध्रुवं । • कदाप्यकीर्तनीयत्वादप्युच्यतेनतेमया ॥ १२७ ॥ 9 परंतुदेशाचारस्वरूपेणस्वीकृतामया ॥ विज्ञानार्थप्रकाशतेकेचिद्दोपामयातव ॥ १२८ ॥ @ अन्येपिदोपावर्ततेसर्वत्रबलवत्तराः ॥ @ कीदशाइतिपृच्छायांसमाधानमयो घृणु ॥१२९ ।। © दोपश्वकरहाटेपुविषेणान्यस्यमारणं ॥ ७ चित्तपावनपूर्वेपुलांगलाकर्षणादिकाः ॥ १३ ॥ छ अतोनोभवतांचैवपंक्तिरेकाकथंभवेत् ॥ 9 तस्मात्कुतर्करूपेणशंकांनोकुरुनोकुरु ॥ १३ ॥ ७ अतोनपंक्तित्यागोनोविप्राणामपिपिणं ॥ • अदृष्टमन्यविप्रेषभिन्नमाचरणादिकं ॥ १३२ ॥ • नास्मासुकेवलेवस्तिकित्वन्येप्यपिदृश्यते ॥ देशाचारस्ततःशिष्टाचारवादापितस्यच॥१३३ ॥ मिनस्याचरणस्यापिधर्मवाशिष्टसंमता ।। .

·७ नानाविचित्रदेशस्थस्वामिमाहात्म्यतोयथा॥१३॥ ७ नानादेशीयविप्रेषयुक्तमस्मासुनस्तथा ॥ अर्य. असे आहेकी, निर्मिताच्या उद्देशावरून, जो रागावतो, त्याचाराग शेवटास जातो; आणि त्याचे समाधान ही करिता येते. परतु निमितावांचून, केवळ द्वेषानेच, भांडप्याचे मत ज्याचे असते; त्याचे समाधान लोक कसे करतील? पाप्रमाणे नीतिशास्त्र आहे. आणि त्या नीतिशास्त्राप्रमाणेच तुमच्या, (चित्तपापनादिकांच्या ) दोपाची गणना होऊन या चयथ्याचरणाच्या दोषास, चित्तपावना- दीक निश्चयेकल्लच पान होतात. आणि हे दोष वर्णनकरण्यासही अयोग्य असेही आहेत. परंतु; मी ते देशाचार रूपाने ग्रहण केले. अस्तु देशाचार रूपाप्रमाणे समजून प्रकाशितका केले? (छापलेका?) लणून शका कराल. तर हे तुमच्या (चितपावनादिकांच्या) ज्ञापन नार्थ छापविले आहेत. आणखी या चित्तपावन कराज्यादिकांचे, अन्य- दोष सर्वत्रठीकाणी आहेत. ते कसे आहेत ह्मणाल तर सांगतो श्रवणकरा, कराड्यांचे दोष असे आहेत्की, विष प्रयोगेंकरून, अन्यास (सत्पात्र ब्राह्मणास मारणे) आणि याविषयींचा निस्तार आठव्या प्रकरणांत पाहा! तसेच चित्तपापनामध्ये, लागलाकर्षण (नांगर- स्वताधरणे) आणिखि यांचे दुसरे दोष सातन्याप्रकरणा- त पाहा? तस्मात्, असे हे महान्महान् दोष, यांच्या (म० ) चित. ठीकाणी असण्याचे प्रत्यक्षलेकरून सर्वनामणमात्रांस दिसतात असे असून, चित्तपावनादिकांची आणि सारस्वतांची एक पगत होइल कसे? सर्पया होणार नाही. तस्मात् कल्याणे युवा ! अशाया कुतर्क रुपशका घेऊन ब्रह्मद्वषादोषास मात्र पात्र होऊनका. आतांचित्तपाव- नाची आणि सारस्वतांची एक पंगत होत नाही. हेठिकच आहे ! परतु; अन्यमायणाची आणि सारस्वतांची एक पगत का नाही लणून ·कारणा शंका कराल. परतु, या शंकेचे समाधान पूर्वीच विस्ताराने सांगितले आहे त्याचा विचार करावा तस्मात् या पतिशब्दावरून बाल पत्यास किंवा पट्कर्माविकारारा, काहीएक वाधक नाही. आणि होगका केरळ यद्यामथूनवन् असून अप्रयोजक आहे हे खरे किंवा खोटे याचा विचारकरूनपाहा! झणजे समजेल. अशायालद्वेषाने कोणत्यायोनीमत जाल? याचा निश्चय नाही. भद्रभद्रमितिबूयाइद्रमित्येववादयेत् ।। शुप्फबैरविवादचनकुर्यात्केनचित्सह ॥ १३५॥ अर्थ.तस्मात् कल्याणेलूहो । जो तुमास वादकरणे असेल तो शास्सरीतीने हटाय, निभय त्वेकरून सन्यज्यात असेर, व ज्यानादापासून पक्ष सिद्धीपत पावर, अशयुक्तीने यादकरा आणि धर्मशास्त्रातही याच प्रमाणे मागितले आहे. ते असे की, सत्य असेलतेच पोराने, व बादकरा- का तर तो शपरीधीच करापा. परत कराने, किंवा कुचोद्याने कोणाचीही निंदा करण्यात प्रवृत्त होऊनये याप्रमाणे धर्मशास्त्रही अहें तर, यार्मशास्त्राप्रमाणे वाद करून आपला पक्ष, सिद्धकल्ल घेण्यास समर्थव्हा कारण ईश्वराने उत्तमप्रकारची नरतनू दिली असून तोकसी माहे त्याविषयी ममाण सांगतो मानुष्यनहिलभ्यतेपदयुगानाहस्ततोनोमुखा ॥ नोगत्यानचकर्मणानवपुपानीहारपुष्पादिभिः ।। किंतूक्तिमधुरापरोपकरणदानंयरा:पौरुपं ॥ चातुर्यसकलेतातिगुणवत्केनाप्यहोलभ्यते ॥१३६ ॥ मानुप्येसतिदुर्लभापुरुषतापुंस्त्वेपुर्विप्रता ॥ विनत्वेवहुविधताहिसुलभाविद्यावतीर्थज्ञता ।।

·(१३७ ) अर्थज्ञस्यसमस्तशास्त्रपटुतातत्रापिलोकज्ञता ॥ लोकस्यास्यसमस्तशास्त्रविदुपोधर्मासतिर्दुलंभा १३६।। ® इतिनीतिसमालोच्यीयतेद्योत्तरःकथं ॥ ® अस्तुतत्रापिसत्यत्वनास्त्यहोपंडितादयः ॥ छ इदमयोग्यंभवतामस्तिनास्तिविलोकय ॥ १३७ ॥ अर्थ-पाहा! हे मनुष्यत्व प्राप्त होते, तरे, परंतु; हस्तपादादिकेफ- रून किंवा मुसाने, किंवा चालण्याने, कर्मकल्न, चांगले सुदृढ किंवा गौरवर्णाने, किंवा शरीराने, किया हार, फुले, इत्यादीक अलकारानी, हे मनुष्यन प्राप्तहोते, असे नाही. तर, असे आहे की, परोपकारी जी भाषणे, तसेच, शरीरानेही परोपकारकरितो, याने यशसपादन- करण्याने, कि० पराक्रमाने, किं० चातुर्याने, तसेच, सर्वाचे अहीत- न इछिता हिताचीइच्छा करण्याने, आणि साबरावर इष्टठेवण्याने, अशाया सर्वगुणानी युक्तनो पुरुंप; यासच मनुष्यत्व प्राप्तहोते, म- णने हेगूण ज्यापुरुषाच्याआगी असतात्, त्याचपुरुषाला मनुष्य असे झणतात. आणि तो सास मान्यही असतो. विना चागला सुरेख अपयनानी धष्टपुट, आणि मोठे एकनार ठेऊघेतले ह्मणून तोयामनुष्यत्यास योग्यहोतो असे नाही. कारण असे आहेकी, हीनरतनू माप्तहोण्यास, फारच प्रयास लागतात, आणि ही अतिदुर्लभ असून यद्यपी प्राप्त झाली, तथापी पुरुषत्व प्राप्त होणे हेही कठीन आहे, अस्तु तेहीप्राप्त झाले, तथापी यात द्विजत्व प्राप्त होणे हे कठीन; कर्मे करून तेही प्राप्तझाले, तथापी, विद्वत्ता प्राप्तहोणे, आणि त्याविद्वत्ते- मध्ये अर्थतता प्राप्त होणे हेही दुर्लभ, त्यात अर्थशअसून, सर्व शास्त्रांत कुशलत्वयेणे हैअती दुर्लभ, कुशल असून, चातुर्यता प्राप्तहोणे हे रावांत दुर्लभ, असे हैं चातुर्यही असून समस्त शास्त्र जाणणारा, बुद्वीमान्आहे, असे लणून घेणे, हेसर्व दुर्लभातूनदुर्लभ, याप्रमाणे "नितीशास्त्रांत" उत्तरोत्तर दुर्लभ पक्ष आहेत. तस्मात् कल्याणे. हो ! या इतक्याप्रकारानी होनरतन दुर्लभअसन, त्यांततुझी समित ·द्विज असेही ह्मणून घेतअसून धर्माधर्माच्या ठीकाणी विचारहीकरिता, आणि तुलांस लोक शास्त्रज्ञ, असेही ह्मणतात. याप्रमाणे ( पावरोल नितीशास्त्रापमाणे) काही गुणतुमच्या अगभूतहीअसून, त्यांत कन्या. गे! असे हैं सर्वगुणांत, श्रेष्ठ गुणकारक नामही धारणकरून घेतअसून. अशायाकुतर्काने उजा कसेहोदेता? अहो! कल्याण प्यादीफपडीतहो! तुमच्या उत्तरांत काहीतरी सत्यत्व असून अर्थतरी आहेकाय? आरंभापासूनच शशविषाणन्यायामनाणे, आपला पत सिकरू पाहता!! अशायाकुयुक्तीने पक्ष कोठे सिद्ध होतो काप? 4 अद्यापपर्यंत झालेला आहेकाय? तस्मात् अशायापिशाचरूपशका घेऊन ने तुम्ही सारस्वतावरावर भाडता; हेतुलास अपोग्य पाहेकिंवा नाही याचा स्वत्यचित्ताने विचारफरा नाहीतर (नलिकागतमापिकुटिल- नभवतिमालशुन पुन्छ) यावचनाप्रमाणे मात्र कस्नका. आता मी में हें उपदेशानुरूप भारुडालहिले आहे मणून तुमच्या मनास चित्तपा० कोप येईलच, परतु; क्रोधाल्यास, चारदुरुनरें बोला, परतु तुली आपला मुळचास्तभाव सोडा. आणि शास्त्र रितीने भाडण्यास सिव्हा. केवळ एकाच पिसाने मयूर होण्याची इच्छा करूनका. कारण व्यासादिकांनी जी काही धर्मशास्त्रे व पुराणेकरून ठेविली. ती केवळ यामनुष्यासाठीच असून, हीतकारक आहेत. तर त्या धर्म शास्त्रांचा परित्यागकरून केवळ दतकया घेऊन भांडण्यात समर्थ होऊनका. इतिकेण्योपाव्हनाराणसूनुलक्ष्मणविरचिते ॥ श्रीमहशप्रकरणेवृत्यादिपंक्तिभेददर्शितनामचतुर्यम करणंसमाप्तं ॥

·प्रकरण पांचवें. 9 श्रीरामचरणनत्वासर्वसिद्धिप्रदायक।। ७ व्यवहारप्रकरणंपंचमंक्रियतेमया ॥ १ ॥ ७ शुद्धकोकणविप्रत्वेप्रमाणंदर्शितंचयत् ।। 9 दृष्ट्वातदापूर्वपक्षीकश्चिदित्यमुवाचह ॥ २ ॥ अर्थ. आतां, स विनाची शांती होऊन, सर्व सिद्धिप्रदायक जो रामचन्द्र त्याच्यावरणामत नमस्कारकरून, व्यवहारनामक या पाचव्या प्रकरणारा मी आरंभ कारतो. आणि, वादींच्या मनाची शांती होण्यास्तव शुद्ध कुक्कोण देशांत राहणारे जे सारस्वत कोकणे (याणवी ) पालण यांच्या विप्रन्याविषयी, शक्त्यानुसार, पोडश हेत्वानुम्स ने सस्कार, त्यास अनुकूल भूत, जीसप्रमाणे, ती सर्व प्रगट केली, परंतु तोममाणे पाहून, यादीने चित्तवनादिका व त्यांतील कोणीएफ पुनः शका करिता झाला. तो असाफी, ७ अहोशापणयिजातीयाजनाःशृणुतमइचः ॥ ® प्रमाणसिद्धभवतांनाह्मण्यंविद्यतेयदि ॥ ३ ॥ • व्यवहार कथनस्यात्व्राह्मणाब्राह्मणाइति ॥ ॐ यदस्तितस्यतरवेनव्यवहारोस्तिभूतले ॥ १॥ ७ ब्राह्मणानाह्मणाढत्थंव्यवहारोयथाहितः ॥ @ कोकणाःशापणवीइत्यव्यवहारोस्तिवस्तथा॥५॥ छ केयूपमितिपृच्छागांब्राह्मणाइ तिनोच्यते ॥

·(१४० ) ● किंतहिब्राह्मणाइत्यंभवहिरपिवाच्यते ॥ ६ ॥ ७ दस्थस्ववचनेनापिसमस्तव्यवहारतः ।। ७ कोकणत्ववचःसिइंब्राह्मण्यनकदाचन ॥ ७ ॥ ७ भवद्भिराग्रहेणाद्यबाह्मणाइतिक्षाप्यते ।। ७ तदप्रयोजकस्वान्यवचनानाविरोधतः ॥ ८॥ अर्थ. अहो! शाण्णयीय जातिस्थलोकहो ! माझे वचन ऐका! सर्व शाखाधारदाखवून, शाण्णवी लोकाचें, ब्राह्मण्य सिद्ध आहे, असे, जर तुली ह्मणता, तर तुमच्यामध्ये, हे ब्राह्मण; असा व्यवहा. र का, नाही? आणि, या जगाततर, ब्राह्मण, ब्राह्मण, असा खरोखर व्यवहार आहे. अस्तू, जर तुल्लास कोणी विचारिले असता, आली, शेणवी, कोमणे, वारदेसकर, कुडाले कर सारस्वत, असे तुभी लणता, परतु; आदी ब्राह्मण असाखरोखर व्यवहार दाखतीत नसून, सामत आली ब्राह्मण आहो, ह्मणून तुही, का बरे वाद करिता ! तस्मात् , या तुमच्याच भाषणापरून, कोकणे, प शाण्णवी इत्पादीक व्यवहारच सिद्ध होतो, परतु; बामण असा व्यहार तुमच्या ठिकाणी सिद्ध होत नाही. असे असून; जर, तुर्ली आग्रहाने ओढातान करून आलीं ब्राह्मण अर्हो ! असे जर तुली ह्मणून घेता, तर, ते निकारण असून अन्यवचनास विरोध येतो. तो कसा ह्मणाल! तर, ७ ब्राह्मणाइतिवानास्तिव्यवहारःकदाप्यतः ॥ भवतांब्राह्मणपदेशक्यत्वंनवयुज्यते ॥ ९ ॥ शक्तिमहंन्याकरणोपमानकोशाप्तवाक्याइयवहार तश्च ॥ वाक्यस्यशेपादिवृतेर्वदंतिसानिध्यतःसि- द्धपदस्यवृद्धाः ॥ १०॥ *

·७ इलुतेव्यवहारोपिहेतुःशक्तिग्रहोमतः ॥
व्यवहारविहायान्यरकोशव्याकरणादिकं ।।११।।
भवत्सुब्राह्मणपदंशक्तियाहकमस्तिन ॥
व्यवहारश्चनास्त्येवततःशक्तियहःकथं ॥ १२ ॥
स्वाभाविकोहिसंबंधःशक्तिरित्येवमण्यते ।।
नतुचितामाणिप्रोक्ताशब्दादस्मादयंसटा ॥१३॥
अर्थोडेयदतिछात्मसंकेतःशक्तिरुच्यते ॥
गंगाशब्दादयंस्रोतस्तीरंप्रत्येस्त्वितिछया ॥१॥
गंगाशब्दस्यप्रयोगाच्छत्तिलाक्षणिकीभवेत् ॥
0 एतचव्यासराजेंद्रविस्तृतंतर्कतांडवे ॥ १५ ॥
व्यक्तांतिविशिष्टायाः शक्यत्वेपिलघुत्वतः।।
प्रथमोपस्थितत्त्वाचशक्तिज्ञानस्यहेतुता ॥ १६ ॥
जात्यंशएवविज्ञेयःप्राभाकरमतेपिवा ॥
आनंस्यव्यभिचाराभ्याव्यकौशक्तियहोनहि ॥१७॥
जातिरेवततःशक्यालक्ष्याम्यक्तिस्तुजातियुक् ।
आक्षेपलभ्यावासास्यादितिभाहमतेपिवा ॥१८॥
जात्यारुतिविशिष्टातुपदार्थोव्यक्तिरिष्यते ॥
8 इतिनैय्याइकायुक्तपक्षांगीकरणापेवा ॥१९॥
वाच्याप्यतयएवास्युःप्रत्येकजातिपूर्वकं ।।
तेपुतेपुचशब्देपुप्रवृत्तेहेतुरुच्यते ॥ २० ॥

·( १४२) 9 इत्यहितत्ववाद्युक्तरीत्यंगीकरणेपिवा ॥ शनियहेखिलव्यवहारस्त्यपेक्ष्यते ॥ २१ ॥ अतःशक्तियाहकस्यव्यवहारस्यसर्वदा ॥ ® अभावतःकोंकणानाब्राह्मणत्वंनसिध्यति ॥२२॥ अर्थ-असे आहे की, तुलीबामण ह्मणून लोकव्यवहार नसल्या- कारणाने ब्राह्मणशब्दहा तुझास लागतनाही. कारण, अमुकभ- धी ( अमुकठीकाणी ) अमकशब्दाची शक्तीआहे, असे समजण्या विषयी, कारणे पुष्कळ आहेत, त्याचा प्रकारसागतो. तो अ. सार्की, घ्याकरण, उपमान, कोश, भामवाक्य, व्यवहार, वाश्य- शेप, व्याख्यान, सिद्धपदाचे सानिध्य, इतकी कारणे आहेत, ह्मणून “ ज्ञानवृद्धसांगतात्" तर, या इतक्याकारणापैकी, जो व्यवहार, तो खेरीजकरून, व्याकरण कोशवगैरे, तुलास बामण लणण्याविषयी, सभवत नाहीत. आता, मुख्यकारणजी व्यवहार, तोही, तुझाविषयी सभवतनाही. तर तुलास ब्राह्मण, फसेंझणावें ! ह्मणवत् नाही. कारण, शक्तीनाही. तर, शकीह्मणने असे आहे. की, शब्दाच्या अर्थाशी. जो सरासबध असतो, त्याला दातीलण- तात्. आता, चिंतामणीप्रथांतील प्रकार काहीशक्तीनव्हे. तर, तो असाआहे की, अमकशब्दापासून, अमूक अर्थ, असा बोधहो- प्याविषयी, जो सकेत, त्याला शक्कीमणावी. आता, गगाशब्दा- पासून, तीराचा बोधष्ठिणाराने, प्रयोग केलेला, गगाशब्दास, ती, रायी जी शक्ती, तिला राक्षणिको लणावी. आणि हाजोप्रकार- सागितला तो, "तर्कतांडवग्रंथामध्ये व्यासराजेंद्रनामकपुरुषानें" विस्तारेंकल्ला सागितला आहे. आता, जात्याकतिविशिट व्यक्ती- च, शब्दाचा अर्थ अंगीकार करणारी आहे, तथापी, व्यक्तीपेक्षा,

·"
जातीस अर्थ लणण्याने लाघवअसून व्यक्तीपेक्षा जातिचेवान
प्रयमता पाहिजे, कारण, शक्तिज्ञान, शाब्द बोधामृत कारण
आहे. तर "प्राभाकर मती, शब्दाचाअर्थ जातीच, हाणा.
वी. १७ आतां “ भहमताप्रमाणे " जातहीच शब्दाची शक्यार्थ-
आहे. आता व्यत्तिलाभ, जो आहे तो लक्षणाने होईल अथवा, आक्षे
पाने, जातीविशिष्ट व्यक्तिलाभ होईल. १८-१९-२० तस्मात्-
अशाया, तत्ववादीनी सांगितलेल्याप्रकारावरून, तुमचे ब्राह्मणल
सिद्ध होतनाही. कारण, शक्तिवानहोग्याविषयी, व्यवहारच, मुख्य
कारणहोय तर, तो व्यवहार तुमच्यामध्ये, नसल्याकारणाने, ब्राह्मण-
व सिद्ध होतनाही. २१-२२-
ॐ अस्तुवाव्यवहारोपिभवतांब्राह्मणाइति ॥
तथापिविप्रतावोनसोन्यथाप्पुपपद्यते ॥ २३ ॥
अपत्याप्रित्ययांतोब्रह्मापत्यस्यवाचकः ।
अयंब्राह्मणशब्दश्चनरूढःकिंतुयौगिकः ॥२४ ॥
ब्राह्मणोब्रह्मणोपत्यमित्यहिमुकुटोक्तितः ।।
अन्यार्थस्त्वस्यवर्णेपुचतुर्वपिहिसंभवेत् ॥२५॥
ब्राह्मणोस्यमुखमासीहाहूराजन्यरुतः ।।
उरूतदस्ययदेश्यःपद्यांशूद्रोअजायत ॥२६ ॥
® इत्थमस्तिश्रुतिर्वह्मापत्यतारत्वखिलेष्टतः ॥
नैवशक्यश्वरुढिंचक्षमायोगस्यवाधने ॥ २७ ॥
रुटिलंयात्मिकायोगंवायत्तत्वलब्धिका ॥
तत्रैवचात्मलाभोस्याद्यबनावयवार्थता ॥ २८ ॥

·( १४१)
पथावृक्षेश्वकर्णस्यरूढिर्योगस्तुनोभवेत् ।।
सत्सुस्वबयवार्थेपुततएवोपपत्तितः ॥ २९ ॥
अथांपत्तिःपरिक्षीणानक्षमाशक्तिकल्पने ॥
योगिकःप्रोक्षणीशब्दोनिर्मथ्यपदमप्पतं ।।३० ।।
इत्यहिकथितंब्रह्ममीमांसायाविचारय ॥
अक्षरेवबुध्यतेसमुदायप्रसिद्विपु ॥ ३१ ॥
अर्थशागोपसंहारादितराविप्ररुप्यते ।।
असत्रत्ववयवायुयोन्यवार्धेप्रयुज्यते ॥ ३२ ॥
तत्रानन्यगतित्वेनसमुदायःप्रसिध्यति ॥
भवेतांयदिवृक्षस्यवाजिकीकथंचन ॥ ३३ ॥
अदृष्टःसमुदायस्यकःशक्तिंजातुकल्पयेत् ॥
इतिवार्तिकवाक्यानिसावधानविचिंतय ॥३४ ॥
तहड्राह्मणशब्दोपयोगिकोऽस्त्विचिंतय ॥
अतोऽज्ञानेनविप्रखमेपांसिध्येत्कथंचन ।। ३५ ॥
यदाबामणशब्दोयमेपुंशिष्यत्वपूर्वकैः ।।
धर्भनालणसंबंधपूतेपुषिमतेपुच ॥ ३६ ॥
गगायांघोपइसादीगंगासंबंधितौरके ॥
गंगाराब्दइवतेयस्त्वयालाक्षणिकस्त्विति ॥३७॥
यथाभुतीयान्यमसिपिनुहोत्यत्रतंडुले ॥
तदधीनत्वतोधान्यशब्दोयुकोभवेत्तथा ॥ ३८ ॥

·ॐ ब्राह्मणादतिशब्दोपिनित्यविश्वशस्तथा ॥ • कोंकणेवपिसित्वस्यादतःसिधेनविप्रता ॥३९॥ तस्मादनेनविप्रत्वंभवतांनवसिध्यति ॥ २ ब्राह्मणत्वव्यवहृतिरादितोनोपलभ्यते ॥ ४० ॥ ॐ अन्यथाद्युपपद्येतसयुप्मासुभवत्यपि ॥ 0 अतःकथंब्राह्मणत्वंभवतांवदताधुना ॥ ११ ॥ अर्थ.-आतां तुलास ब्राह्मण ह्मणून व्यवहार आहे, असे म- णाल तर, जो काही, सरोसर व्यवहार, तो तुमच्या ठिकाणी संभवन् नाही, तर ब्राह्मण असा व्यवहार, तुमास काही दुसन्यारि- तीने, प्राप्त झाला असेल? कारण, ब्रह्मशब्दापासून, अपत्य. (पुन किंवा गोत्रन, ) या अर्थी, प्रयप होऊन, ब्राह्मणशब्द निष्यन्नशाला असेल, तर, तो बालणशब्द रूट्यर्थ नव्हे; तर योगीक आहे. आता, ब्रमाचा अपत्य जो आहे, तो, ब्राह्मणच आहे, असे "मुकुटाने" सागितले आहे. याचाच दुसराअर्थ असा आहेकी, ब्रह्मशब्दहा चारीवर्गास सभवतीक, होइल. तर, तो। कसा! त्याविषयी, सांगतो. अलाचे (ईश्वराचे) मुसच, ब्राह्मण होनेमाले क्षत्रियलोक अलाचे भूज होते शाले. श्यह, ब्रह्माचे ऊर, (तगड्या ) होते झाले. आणि शूद्रह, ब्रह्माच्या पायापासून उत्पन्न झाले. याप्रमाणे ("युतिमताप्रमाणे") बालणशब्दापासून ब्रह्माचे, अपत्य, असे सागितले आहे, परतु; योगारा ( अवयवार्ध) रूदीरा ( समुदायार्थ ) वाध करण्याविषयी समर्थ होत नाही. परतु; जेथे, ज्या रुटीच्यायोगाने, विवक्षितार्य सिद्धीमत पावेल, व जेथे योगार्थ सभवत नाही, तीरूढीमान योगाला बाधक फरीला जसे, अश्वकर्ण शब्द १३ ·(१४६ ) (वृक्ष) ह्याअर्थी रूद आहे. येथे योगार्थ सभयतनाही, जर, अवय. वार्य समवेल, तर त्याणेच निर्वाह होत असतां, रूदोघेऊन. मातां, अर्थापत्ती, याविषयी, प्रमाणकल्पावे. परंत; तेही, सभवत नाही, कारण, तातीण झाल्यामुळे, शक्ती, कल्पनधियीं, समर्थ होत नाही पाहा! प्रोक्षणीशब्द ( यज्ञपान) हा आपल्या अवयव व्युत्पतीनेच, अर्थ कादीत् असून, योगीक आहे. आणि याममाणेच वेदांत शास्त्रांत सागितलेला ब्रह्मशब्दाचा अर्थ आहे. त्याचा विचारकर. जेथे, अक्षरापासूनच, विवक्षितार्थ सिद्ध होत आहे। व नेये, अवयवार्थ संभवत नाही, तेथे दुसरी गत नसल्यामुळे, समुदायार्थ ( रूढपर्थ ) ह्मणाका. वृक्षात अश्व, आणि कर्ण, असे समवे व्यायानाही; परंतु:संभवते, ज्याशब्दाच्याशक्तीविषयों जाननाही, अमा जो, अश्वकर्णशब्द याचीशक्ती, कोणत्याअर्थी कोणपुरूष कल्पेल ? याप्रकारेकरून “ वाकवाक्याचा" अर्थ आहे. तो सा- वध होऊन, विचार कर. ३२-३३-३४-३५-३६-३७ या. प्रमाणे, ब्रह्मशब्दहा योगीक आहे, यावरून याशाग्णवीलोकांस, अज्ञानत्वेकरून माझणत्व पदाकदाचित् , सिद्ध होईल. अथवा) कोकण ऊर्फशाण्णवी लोकांस; ब्राह्मणशब्द हा लक्षणीक आहे, असे हटले तरी चालेल. कारण, बामणावे शिपहाणून, नुहास ब्राह्मण ह्मणतात.! आणि ब्राह्मणलोकाशी, शाण्णपी, लेकांचा गुरुशिष्य सबंध आहे. जसे, गगेचाटापी घोष, (गोवानी लोका- चा खेडेगांव ) परतु; येथे, गगाशब्दाचा अर्थ, तीर ह्मणून समनावे. तर, गगाशब्द लाक्षणीक झणतात. जसे श्रुतीमध्ये (धान्यमसि.) तू धान्य आहेस, लणजे तू धान्याचे स्वाधीन आहेस, असा अर्थ होतो! तसे तुझी ब्राह्मण आहे! लगने; ब्राह्मणाचे आधीन आहेत्. तर; शाण्णवी लोकांस सतासिद्ध ब्राह्मण, असा व्यवहार नसल्याकारणाने, तुमचे बालणत्व सिद्ध होत नाही. तस्मात् हा सर्वव्यवहार तुमच्यां-

·(१४७ )
माय नसून, तुली माह्मण लणवीता, हे कसे ? आता ते तीच
सागा. ,३८-३९-
- इत्यादिपूर्वपक्ष्युक्तंयुक्त्यादूपयितंतदा ।।
अस्त्ववापिसमाधानंशृणुध्वंहिमयोच्यते ॥ १२ ॥
अनयोनयसंकाशोहदयानापसर्पति ॥
ॐ इतीदमभवदृष्टमयानानाप्रकारतः ॥ १३ ॥
® बोधितस्यापितेदुटावासनानापगच्छति ॥
8 अयःपिंडइवोत्तप्तेखलानांहयेक्षणात् ।। ४४ ॥
• पतिताएबनेक्ष्यतेगुणास्तोयकणाइव ॥
० इदसित्वमभूदद्यसित्वस्वानुभवादिति ॥ १५ ॥
® ब्राह्मणव्यवहारोनोभवतापगतोयतः ।।
® चातकश्वानुमानेनजलंपार्थयतेंबुदात् ॥ १६ ॥
® सस्वोदरतयासीप्लावयंत्यं नामही ।
® तथात्वत्कृतशंकायाप्रोच्यतेवहुलान्यपि ॥१७ ॥
• उत्तराणिमयेदानींशृणुतानिसमस्तशः॥
© विप्रशब्दव्यवहताह्मणत्वेनकारणं ॥१८॥
किंतुपट्कर्मवत्वादिब्राह्मणत्वेप्रयोजकं ॥
अस्मासुचतदास्तीतसित्वाबाह्मणताहिनः॥१९॥
॥ अन्यथाविप्रादिपदव्यवहारस्यसत्वतः ॥
9 अश्वश्वोदकपूर्वाणांस्यातूब्राह्मण्यं भवन्मते॥५०॥

·(१४८) भर्य-या प्रकारेकरून, पूर्व पक्षकारानी (वित्तपावनादिकाल मुरव्य जो काही शाखाह्मणावणारा, त्यागे, व्यवहारावरून पूर्वपक्ष केग आणि याचप्रमाणे, कल्यागेल्दूच्या लिहिण्याचा भावार्य ही दिसतो कारण, मागे जगमित्र नापक परात त्याणे, आपण तर्क दर्शविला होता, तो पाहून, मोठे आश्चर्य, वाटल्याकारणाने, सपूर्ण शका, तापल्लच दाखविली आहे. अस्तु थचित्तपावनादि कानी, व्यवहारावरून यद्यपी, या सारस्वत कोकणे, (शारणी) ब्राह्मणाविषयी टूपण दिलं, तथापी त्याचे समाधान मी सागतो ते ऐका ४५ ते असेकी प्रारब्यकर्म चालू असना, (पिनाशकाले विपरीतबुद्धि ) या, निती सारखा भासणारा जो अनय (दुपस्व भार तो, याचित्तपारनादिकाच्या अंत करणापासून निघून, जातच नाही आणि, हे मा प्रत्यक्ष पाहीले तयापी, नानाप्रकार च्या दुष्टवासना त्यासर्व चित्तपावनादिकाच्या हृदयापासून दूरच होत नाहीत्। यद्यपी त्या लोकास, शिष्टयनी, नानाप्रकारेकरून उस देश केला, तयापी ज्याप्रमाणे, तापविलेला अय पिड, (लोष. डाचागोजा) यावर पाणी पडरे असता, बसें अदृश्य होऊन, लोकाच्या नजरेस, पडत नाही की, त्याप्रमाणे, शिटानी, हरएक प्रयते करून त्याच्या मनास बोध केला, तथापी तो तैयल्या तेथेच, नाशामत पावतो हेमी अनेकयुक्तीवरुन निश्चय केला चातक (पक्षी) हा आपल्या धोरणाने, जलाविषयों पाच्छाधरून, मेघाची मार्थना करितो, आणि त्या पार्यनेच्या योगाने, मेघ आपल्या उदारवेकरून सर्व पृथ्वीजसी भिजवून टाकीतो, त्याप्रमाणे, चित्त पावनादिकानी केलेल्या शफेचे समाधान, मो दृष्टात युक्त शास्त्राधार देऊन, करितो ते लक्षठेऊन ऐका आतां, ब्राह्मण, ब्राह्मण, लणून जोकाहीं, लोकामध्ये, व्यवहार अहे, तो बामणव येग्यापि. .

·पयों कारण नव्हे. तर; षट्कर्मच ( यजन, यानन, अध्यापन, अध्ययन, दान, आणि प्रतिग्रह, ) हेच मुख्य ब्राह्मणत्याविषयी कारण होय. आणि हे षट्कर्माधिकारत्व, प्रयक्षत्वेकरून, तर आम. च्याठिकाणी (सारस्वतांच्या)सिद्ध होते आहे. आता हे पट्कर्माधिकार व आलास आहे! असे तुही ह्मणाल, (चित्तपावनादिक) तर, ब्राह्मण व्यवहार असल्यामुळे, तुहीं अश्वब्राह्मण, किंवा शुनक ( श्वान ) किंवा उदकद्राह्मण, असावेत. अश्वब्राह्मण मणण्याचे कारणकाय! तर, घोड्यांलाही ब्राह्मण असा व्यवहार आहे, त्याविषयी प्रमाण सांगतो. पुरासपनाहरयोविचेरुखेचराःकिल ॥ गंधर्वेभ्यःसमुत्पनासदास्वच्छंदचारिणः ॥५१॥ वीक्ष्यशकोजगादेदंशालिहोत्रमहामुनि ॥ लिादेपक्षानमीपांत्वंयथास्युहिनानिमे ॥ ५२ ।। इपीकाखेणसोहोपांपक्षांस्तत्प्रीतये भिनत् ॥ अथागत्यभुवंराज्ञांगत्यवाहनताहयाः ।। ५३ ॥ ब्राह्मणक्षत्रियविशांशूद्राणांचैवलक्षणैः ॥ ज्ञेयाहयोत्तमास्ते पूर्वैःपूर्वशुभावहं ॥ ५४॥ अर्थ -ती अतीकी, घोडेजे आहेत, त्यांस, पूर्वी पक्षहोते (पख) आणि ते गधर्षापासून उत्पन्न झाले. याकारणाने, ते मोठमोठे बगड्य असून त्या बलाच्या योगाने, सास नास देऊन, आकाशात सचार करीत होते. तेव्हां, इद्राने साँस त्रास होतो, असे अवलोकन, करून, आपणास तर हे, अर्जिक, आणि यांस कोणत्यारितीने जिंकावे; असे तो आपल्या मनांत चिंताक्रात होऊन, "शालीहोत्र" ·( १५० ) या नामाचा एका मषीस शरणजायून, त्यापत बोलता झाला. ते असेकी, हे माहाराज ऋपश्रेिष्ठा! हे घोडे, मोटे उन्मत, होऊन, आपापल्या पक्षांच्या योगाने सर्व लोकांस, त्रास देतात्; तर; आपण याचे हे पततोडून, हेमाझे वाहन होतील असे कराने, यामकार करून इंद्र त्याऋपीची प्रार्थना करीताझाला. तेव्हां त्याशाली- होत्रनामक पीने, इंद्राशी मैत्री होग्यास्तव, एक दर्भाची कादी, अभिमत्रण करून, त्या सर्व घोड्यांचे पक्ष छदन करीता झाला. मतरते सघोडे शक्तिहीन होऊन, या मृत्यु लोकाच्या ठायी येवून, ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, आणि शूद्र, यालक्षणे करून राजांची याहने होते झाले. त्यामध्ये उत्तरोत्तर श्रेष्ठ होय. प्रायेणब्राह्मणःशुलःक्षत्रियोलोहितःस्मृतः ।। वैश्यःपीतःसवर्णःस्याकृष्णवर्णश्यतुथकः ॥५५॥ विवेकीसघृणोविप्रस्तेजस्वीक्षत्रियोवली ॥ दुग्नावस्तथावेश्यःशूद्रोनिःसत्वकातरः ॥ ५६ ॥ अर्थ.--आणि त्यांची लक्षणे असीकी, स्वभावेकरून जो शुक्र, (सफेन) तो ब्राह्मण असे जाणावे. आणि लोहीत, (नांवडा) तो क्षत्रिय, पोत, (पिवळा) नो वैश्य. आणि कृष्ण (काढा) तो शूद्र. याप्रमाणे, त्यांच्या वर्णावरून नाती जाणाव्या. त्याची दुसरी लक्षणे, असी आहेतकी, विचारपान, आगि सदयादी गुणानी उक्त, जो अन्ध (घोडा) तो ब्राह्मण. तेजस्वी, आणि बख्यान्। तो क्षत्रिय, दुष्ट स्वभावाचा तो वैश्य. आणि, निर्बल असून मित्रा नो शूद्र याप्रमाणे यांची लक्षणे जाणाजी. आता गाची योजना कोट कोठे करावी तीसांगतो. ब्राह्मणाःक्षेमत्येपुसिधिगच्छंतिवाजिनः॥ आता, ·क्षत्रियायुत्धकार्येपुवैश्याद्रव्याजनेतथा ॥ ५७ ॥ शूद्राश्चान्येपुकार्यपुज्ञात्वैववाजिनस्तथा । आरुहेद्युक्त कार्येपुयइच्छेच्छावतींश्रियं ॥५८ ॥ अर्थ:-ती असीकी, शुभकृत्यांत, ब्राह्मण युद्धांत क्षत्रिय, द्रव्यसपादन करण्यांत वैश्प. आणि इतर.कार्यात शूद्र, याप्रमाणे ज्यांस फल्याणाची इच्छा असेल, त्यानी या अनुक्रमे करून अश्या रोहण कराये. पुप्पगंधःसदाविप्रःक्षत्रियोगरुगंधकः ॥ घतगंधोभवेद्देश्योमनिमोदश्यतुर्धकः ॥ ५९ ॥ ब्राह्मणभक्तिदानेनसोमेनक्षत्रियंतथा ॥ वैश्यंशाब्देनदंडेनशूदंडेनवाहयेत् ॥ ६ ॥ ७ इत्यहिशालिहोक्तिरश्वानांविप्रताभवेत् ॥ & भवत्पक्षचमत्पक्षेपट्कर्मप्रहितत्वतः ॥ ६१ ॥ अर्थ.--आणि दुसरे, असे आहेकी, पुष्पापमाणे, ज्या अंगास सुगंध येतो तो ब्राह्मण. अगरूपमाणे गधयेणारा तो क्षत्रिय, तुपाप्रमाणे गंधयेणारा तो वैश्य. आणि सार्वकाल मत्स्यासारखा गध ज्यास तो शूद्र. असे जाणावे. तसेच नालणामत् भक्तीपूर्वक- दानेकरून क्षत्रियामत, सोमपागे करून, वैश्यामत, शब्द दडेक- रून, आणि शूद्रामत, केवल दडेकरूनच याहावे. या प्रमाणे, "शालिहोत्र अपीश्चन" आहे. तर यावचनावरून ब्राह्मणत्वाचा व्यवहार घोड्यांवर ही सभवतो. ह्मणून तुमच्या (चित्तपाय०)व्यवहाररूप शकेवरून घोड्यालाही ब्राह्मण असा व्यवहार आहे; असे सिद्ध होते. तस्मात् , ब्राह्मणत्व है घोड्यांवर गेल्याकारणाने आमच्या

·( १९४)
एक वैश्याचे
..
भिमानी जो शकर तो सुदर अलकारानी युक्त असे
रूप धारण करून त्या बसलेल्या मया समोर (देवांसमोर) मवर्त
होता झाला.
आणि त्या चितामात बसलेल्या देवाप्त पाहून त्यांत
विचारू लागग. हे देवहो! तुही कोणया कारणास्तव शोक करीत
बसग आहा! ते सागा? तेव्हां ते देव रत्नादिकांच्या उत्पत्ती विषयी,
जो काही चिंता करीत होत्साते, ती त्यास सांगते झाले. तेव्हां
"शकगनी त्पादेवांप्त पुनः प्रभ केला.
अपेक्षितानिरत्नानियुप्माभिःकीदृशानिभो।।
तानिसर्वाणिरत्नानिदास्यामिसुमहात्यापि ॥७१॥
तच्छुत्वाप्रीतहृदयाःप्रोचुर्वैश्यवरंप्रभो ॥
मौलेरोणिरत्नानिदीयतांभवताक्षणान् ॥७२ ॥
अर्थ:-तो असाकी, हे देवहो ! तुह्माप्त कोण या रत्नाची इच्छा
आहे ती सागा ! ती मी देतो. याप्रकारे कम्न "शकरावेवचन"
ऐकिल्या वर, ते सर्वदेव हर्षयुक्तहोऊन, शंकरामत भाषण करीता-
त्. ते असेकी, हेवैश्यपर्यनभो ! जर तू आलास रने देतोस,
तर मस्तकाच्या ठिकाणी धारणकरण्यास योग्य, असी रने दे?
इत्युकेलेःसरलानिअनध्याणिमहतिच ॥
दयित्वालक्षणानातेपांवक्तुंमचक्रमे ॥ ७३ ॥
॥ वैश्यवर्य उवाच ॥ वलोनामावड़ीमान्दानवेंद्रीय
हावलः ॥ लोकत्रयाधिपत्यंचसंप्राप्यसुमहानभूत्
॥ ७४ ॥ तस्यास्त्तिवनदशनायमुक्तास्तथाचरक्तखलु
पद्मरागः ॥ रोमाणिवेडूयमितिप्रासचंप्रवालमासोलि
शितंमहार्ह ॥ ७५॥

·अर्थ-याप्रकारेकरुन त्यादेवांचे भाषण ऐकल्यावर, मोठ मोठी अमोल्प रने, त्यादेवांस दाखवून, त्यांची लक्षणे तो वैश्यवर्य सांग- ताझाला. तीअसीकी, पूर्वी, स्वर्ग, मृत्यु, पाताळ, यातीनी लोकांस, अधिकारी, बलनामेकरून दानवाचा राजा, असता झाला. आणि त्या- राक्षसापासून यासर्व रत्नाची उत्पत्ती होती झाली. ती असीर्की, त्या बलनामराक्षसाच्या अस्या, (हाडे ) ती पजे (हिरे) आणि दांत, जे होते ते मोती, आणि रक्तते, पद्मराग, ( रत्नविशेष) आणि त्याचे केस, ते वैडूर्य (पत्नविशेष) आणि त्याचे मांस ते. मलाल, (पोवळे ) तसेच. नेमहानीलमभूप्रशस्तपित्तंचगारुमतरलमासीत् ।। आसीत्कफरतस्पचपुष्परागोमेदश्चगोमदकतामवा - अर्थ-न्याचीनेत्रं, (दोळे) ते नील, आणि त्याचेपित ते, गाम- मत (पाच) आणि त्याचा कफ, तो, पुष्पराग, आणि त्याचा मेद, (धातू ) तो गोमेदिक, याप्रमाणे यारत्नाची उत्पत्ती, न्या वलनामक दैत्याच्या अंगापासून झाली. आतां, त्यांचे वर्ण सांगतो. वचमुक्ताफलेविप्रौनृपोमाणिक्यविद्रुमौ ॥ सपुष्परागौवैश्यौतुगोमदकावदूरजौ ।। ७७ ।। इद्रनीलमरकतंशूद्ररत्नविदोविदुः ।। इत्युक्तेबाह्मणत्वंस्यात्वत्पक्षेवचमुक्तयोः ॥ ७८ ॥ ® इत्यहिसप्तरत्नानास्यात्व्राह्मण्यंभवन्यते ॥ ७ परंतुविस्तारभयात्सर्वमवनदर्शितं ॥ ७९ ॥ ® तस्मादिप्रादिकपदव्यवहारोऽप्रयोजकः ।।

·"
U
७ मनुष्यत्वेविषपदव्यवहारत्वमारितं ॥
® प्रयोजकंब्राह्मणत्वमितिचेदुच्यते पृणु ॥ ८. ॥
अर्थ-नै असैकी, हिरा, आणि मोती, या दोनरत्नास ब्राह्मण
अमो सज्ञाआहे. तसेच, मागेक आणि प्रवाल, यात क्षनिय,
पुष्पराग, गोमेद, आणि वैडूर्य, या तीनरनास वैश्य असे ह्मणतात.
त्याच प्रमाणे, नील, आणि मरकन, या दोनरतास, शूद, अमी
संज्ञानापावी. याप्रकारे करून যামান খান
वश्यरूपधल्न सर्वरत्नाचे भेद व उत्पत्ती,व वर्णादीकरून रक्षणे
सागितली. आणि, या पूर्वपक्षकारांच्या, (चित्तपारनादिकांच्या)
कोरग्याममाणे, " या शहराच्या वचनावग्न " वज्ञास, आणि
में पासही, ब्रामण, असा व्यवहार सिद्ध होतो. आणि याच प्र
कारेकग्न बाकीच्या सात रत्नालाही शास्त्री या व्यवहारे परन मा
लगल सिद्ध होते. परंतु; प्रथमृद्धी, भपास्तर सर्च येथे न दाखविता,
फक्त उदाहरणार्थ किंचित् भाग दाखविला. आणि या सर्व वच.
नावरून व्यवहाररूप शकेस, व्यभिचार येत असल्या कारणाने,
व्यवहार नहीं, ह्मणून सारस्वनकोंकणे उर्फ शाग्णवी हे ब्राह्मण
नव्हे. ह्मणून जी काही शका घेणे, तो, केवळ, अयोग्य असून, अपयो
जक आहे.अस्त.आता, रत्नाविषयींब्राह्मणत्वदापवून, व्यवहाररूपशका
ही अप्रपोजक आहे, ह्मणून, जे सांगितले ते खरे, परंतु या मनुष्य.
वाप्त बालणल व्यवहार हा। प्रयोजक असून, तो तुमच्या पर्गस्थ
लोकान ( शेणव्यात ) का, नाही? असे लणून पुन शका ध्याल,
तर, त्याशकेच्या समाधानाविषयी निर्णय सागतो; तो ऐका.
' निखिलेप्यापचारमासुबाह्मणत्वेषयोजकं ॥
® मनुष्यत्वेविप्रपदव्यवहार्यत्वमस्तिहि ॥ ८१ ॥

·स्वयंकरोतिकर्माणिस्वयंतत्फलमश्नुते ॥ स्वयंत्रमतिसंसारेस्क्यंतरमाविमुच्यते ॥ २५५ ।। ७ इतिज्ञात्याप्रेरितोन्यैरपित्वंमावदानृतं ।। क्षत्रियंचैवसर्पचब्राह्मणंचबहुश्रुतं ॥२५२ ।। नावमन्येतवैभष्णुःकशानपिकदाचन ॥ एतत्रयहिपुरुषंनिर्दहेदवमानितं ॥ २५३ ॥ तस्मादेतवयंनित्यंनावमन्येतबुधिमान् ॥ भद्रंभद्रमितिब्रूयाद्भद्रमित्येववावदेत् ॥ २५४ ।। शुष्कवैरविवादचनकुर्यात्केनचित्सह ॥ ® इतिशृणुमनोरुक्तीस्तथाकुरुयथामनः ॥ २५५॥ तदेवंब्राह्मणाइत्यव्यवहार प्रदर्शितः ॥ 9 तेनचब्राह्मणत्वनसित्धेदित्यपिसाधितं ॥२५६ ॥ ७ तदेवव्राह्मणखेनःप्रमाणत्रितयंस्फुटं ॥ ® भापितंव्यवहारोपित्राह्मणाइतिदर्शितः॥३५७ ॥ तस्मात्कोंकणविप्राणांविप्रत्वेनास्तिदूपणं ॥ 9 अतःसित्,ब्राह्मणत्वंनिर्वाधकिलसर्वदा ॥२५८॥ अर्थ. असे आहेकी, ज्या वचनाचायोगाने नरक प्राप्ती न होईल ते वचन बोलावे असे आहे. ते अवरोकनकरून ज्याभापणात धर्म असेल तेच बोल. कारण, या नरतनूत आपणच कर्म करितो व त्याचे फल आपणच भोगितो. ससारात आपणच भ्रमण कारतो व आपणच त्यारासारापासून मुक्त होतो. असे जाणून जरी दुरायानी प्रेरणा केली असेल तथापि खोठे बोलू नका. आणि श्रीमंताने प्राण, सर्प, आणि क्षत्रिय, हे तिघे यद्यपी का झाले आहेत् ·नयापो त्याची निंदा करूनये. आणि या तिघाची निंदा जो कार- ता तो लवकरच नाश पारतो. तस्मात् बुधियानानी सर्वया या ति घाना निंदा करूनये चाद किंचा वर संपादन करणे झाल्यास जा वादापासून पक्ष सिद्ध होईल तोच याद कराया त्यावाचून केवळ द्वेषाने वैर सपादन कम्नये असी ही "मनुची वचने' आहेन् तर ती उत्तमप्रकारे करुन श्रवण केल्यावर त्या मनुवचनाप्रमाणे वाद करण्याची बद्वी धारण करा आता पा सां शस्त्रानुरूपन्यायाच रून कोकणे अप सारस्वताविषयी केलेला ब्राह्मणत्यानुरूप जो काही व्यवहार तो सर्व मघट केल. आणि या व्यवहाराविषयी पूर्वीच तन प्रमाणे दाखवली व भाषणावरून ही मालण असा व्यवहार दाखला, आणि या सर्व युक्तीवरून सारस्वत कोकणे उर्फ शा गावी लौकारा ब्राह्मणवानुरूप जो काही खरा व्यवहार तो निश्चय कान सदासर्वकाल सिद्वहोतोय आहे याचे उत्तमप्रकारे करून चितन का आणि भ्रमाच्या चौगाने व्याप्ती काही मने ती शाती प्रत न्या- आगि हो जो काही सर्व शास्त्राधारानुरूप बो व्यवहार तो सर्व चिपापनादिकाच्या समाधानाकरितान दासविन्ग माणि या व्यवहागवरून वादाच्या मनाची पूर्ण खात्री होईर इतिकेग्योपाव्ह नारायणसून लक्ष्मण विरचिते श्रीमदशप्रकरणे ब्राह्मणव्यवहार प्रदर्शनाम पचम प्रकरण समाप्त श्री गोपाल कृष्णार्पण मस्तु. समाप्त ·प्रकरण साहावें. प्रकरण सागतो. ® श्रीमज्जगद्गुरुविष्णुत्रेलोक्याधिपतिंप्रभु ॥ नत्वापठमाधवोक्तिवंडनास्यमधोच्यते ॥ १ ॥ अर्थ-आता, श्रीमानद्गुरू, मैलोक्याचा स्वामी, असा प्रभु जोविष्णु, याप्रत नमस्कार करून, माधौतीचे खडन नामक, हे साहच आता, या साहाव्या प्रकरणात, लोकरद्द मा पण फार न घेता, फक्त प्रमाणे मान सस्कृत घेऊन, बाकोसा भा पण, मारुत भाषेतच घेतले आहे. कारण सस्कृतातच बोलणे केले असते, परतु ; यात बाहुल्यतेची, गरज फारच असल्याकारण" ने, प्रयवृद्धीभयास्तव फक्त एकेच भात वीवेचन करितो भाता, सारस्वतकोंकणे (शाग्णवी,) ब्राह्मणाविषयी, चित्त गायनादिकानी, जीजी, दूधणे दिलीहोती, ती सर्प, शय यानुसार, श्रुति स्मृत्योक्त प्रमाणादिकाच्या आधारावरून, निराकरण केरी. तथापि यादीच्या मनाची गाती नहोता, रत्नागिरी नगरात राहणारा. कल्याणेच यांनावाच्या एका चित्तपावनाने, माधवक्त शतप्रश्नक पनिका ह्मणून एका अर्वाचीन, ग्रंथाचे नामघेऊन, सारस्वत् 3 कर्मों, असे सिद्ध करण्याविषयी, त्याकादबरीतीर मदोमधचे २ शोक निडून ता० २९ माहे नोवेवर सन् १८६९ ने जगमित्र नामक पत्रात छापून प्रसिद्ध केले होते परतु; शालीवाह्नशकाच्या १३ व्या शतकात, तुंगभद्रानदीच्याकाठी पपानामकक्षेत्रात उत्पन्न झा लेग जो विद्यारण्यमाधव तो निराळा. कारण त्याविद्यारण्पमा धयाचा जन्मशक, व त्याची वापरपराही सापडति. आणि त्याच्या ·जन्मात ५०० शेवावर संख्या दिसत असून तो अद्वैत मतप्रती- पादन करण्यात तत्पर होता. असे त्याच्या प्रयावरून दिसते. आणि या कल्याणेने, प्रसिद्ध केलेल्या लतीफेवरून पाहिले असतां, होलतिका शालीवाहन शके १६१२ तं रचिली, असे त्यालतीकेवरून सिद्ध होते. असे असून पालतीकेचा कर्ता अद्वैत खडणकरण्यात तत्प- रहोता, असे त्याच लतीकेवरून रसृष्टीकरण होत असल्याकारणाने होल- तिका विद्यारण्य माधवाची नव्हे, असे सिद्धहोते. तस्मात् पालतिकेचाक- र्ता केवळ जातीभेद विवेकसार कर्याचा जेष्टबधू असे मणण्यास काहींच बाधक दिसन्नाही. कारण, जातीभेद विवेकसारका- नेही, या मारस्वतांविषयी, धर्मारण्य ग्रंथाचे नामघेऊन, एक व कपोल कल्पित बान्य लिहिले आहे परंतु ; धर्मारप लणून स्कंद- पुराणांन" एक ग्रंथ आहे, तो अथ पासून इतीपर्यंत तपासून पाहि- ला असतां या विवेकसार कर्त्यांचे स्त्रोक्तो वाक्प, त्या धर्मारप्यात सांप- इन् नाही. त्याचप्रमाणेया लतीकेच्या कर्त्याने, माधवाचे नामघेतले आहे. परंतु ; माधवाने जे ग्रंथ केले. (म.) कालमाषव, निदानयाधव, मायवत्ती, शंकरावेनय, पंचदशी, ब्रह्मगीना, मर्वदर्शनसंग्रह, विद्यारण्यमालज्ञान, न्यायमाला, पराशरमाधवीय, वे भाप्यादी, अनेक प्रयरविले आहेत, परंतु त्या ग्रयांत, लतीका, असी अक्षरें कोठेच दिसतनाही. इतकेच नाही, तर या प्रतीची रचना, विद्यार- ण्यमाधवाच्या कोणत्याही मंधांत नाही. एतावता यालतिकेचा कर्ता केवळ ब्रह्मदेपीच होता, असे लणण्यास काहीच बाधक दिसत् नाही. आता हा ट्रेवी आहे किंवा नाही ते याच्या कवितेवरूनच पाहा. धारण्यग्रंयाविषयी संकोच वाटत असेल तर हाय कैलासवासी शेट रामदास होराचद, याची विधवा देवकुवरवाई लणून या मुंबईत आहे. तो तीनपासी जाऊन आवश्य असेल त्यानी नाचून पाहावा. 1 ·गौडदेशेवसन्विप्राःश्रुतिस्मृतिपरायणाः ॥ इटापूतांदिकर्तारपट्कमनिरताःसदा ॥ २ ॥ दुर्भिक्षमभवत्तस्मिन्वृष्टिनाशाब्दहून्समान् ।। मृतास्तुबहवोलोकादेशादेशांतरंगताः ॥ ३ ॥ अन्नाभावेतुतेविप्रामत्स्यभक्षणतत्पराः ।। महायज्ञाश्चमत्स्येनब्राह्मणाश्चकुरन्वहं ।। १ ।। अर्थ.-पूर्णगोडदेशांमध्ये, वेदशास्त्रसंपन्न, घाट, पिहोर, देवालये इ यादीक, धर्मार्यबांधणारे, आणि सार्वकाल, यमनादि पट्कने (पनन, पाजन, अध्ययन, अध्यापन दान, आणि प्रतिग्रह,) करणारे असे, बालण राहत होते. नंतर त्या गोडदेशांमध्ये, पर्जन्य नसल्या- कारणाने, काही लोक मरण पावले, य काही लोक देशांतरास गेले, अन्न नसल्याकारणाने, मत्स्पाच्या मांसा, माहायनादि- क करून उदर निर्वाह करिते झाले. ४. एवंहादशवाणिलोकास्तुबहुपीडिताः ॥ प्राप्तेत्रयोदशेवसुवृापःसमजायत ॥ ५ ॥ सुभिक्षंचैवसर्वप्रधान्यवृत्धिरभूत्तदा ।। लोकनिद्याभवन्विप्रामत्स्यभक्षणकारणात् ॥६॥ पश्चात्तापेनसंयुक्ताबापीश्वशरणंययुः ।। प्रायश्चित्तंददुरतेवैज्ञातिस्तेषांपृथकृता ॥ ७ ॥ यजनाध्ययनंतपादानमेवतृतीयकं ॥ १. वाचकहो ! हे प्रकरणवाचतेवेळी, यामाधवाने दिलेल्या यज्ञ, पाशन्दावर लक्ष द्यावे.

·( १९८) कमंत्रयाधिकारंतुशणयाख्यांददुस्तदा ॥ ८ ॥ स्नानसंध्यादिकंकमपंचयज्ञाचानित्यशः ।। कर्माण्येतानिकुर्वीतत्रीणिकर्माणिवर्जयेत् ॥ ९ ॥ प्रतिग्रहाध्यापनहियाजनंचतृतीयकं । वर्जयेत्तुसदात्रीणिकन्यापाणिग्रहंविना ।। १०॥ अर्थ -याप्रकारेकरून, वारावर्षेपर्यत, पर्जन्य नसल्याकारणाने, रोक हून पिडीत झाले. नतर तेराव्यावी, पर्जन्यपडून, धान्या दिनाची वृद्धी होतीझाली. मग ज्याब्राक्षणानी, मस्यभक्षण कैले होते, त्याजागाची लोक निंदा करू लागले. तेन्हा, त्यानाह्मणास, पश्चात्तापहोऊन, ते पीला शरणगेले. नतर..त्या अपीनी, त्यानालणास, प्रापश्चित्तदिले आणि त्याची ज्ञात पृथक् करून, स्पात शेणवी, असे नाम दिले. आणि यजन, दान, आणि अध्य. यन अमही तीन क दिसलं. खान सध्या पचमहापा, आणि वनितीनसमै ही सार्वकाल करावी आणि कन्यादानखेरीज करून, मानन, माध्यापन, आणि प्रतिग्रह, ही तीनकम, पर्जकरावी. भने या कल्याणेच्चने दिलेल्या माधर स्वकपोलोनी यरूप दिसते. अमो, यावरून यामाधाचे फार, आभार मानले, पाहिजेत. कारण। गोडदेशात राहणारेब्राह्मण पदकी आहेत असे यामाधाच्याच को रुग्यावन्न सिद्ध होते. १० अस्तु, हे सारतताचे पुण्यच मटले तरीचाले' असो; हामाधव पादुर्भिक्षकाळी, कोदच्या गावी होता' वाहबारेमाया विकाळी आत्मसरक्षणार्य, मक्षाभक्षण केले अह तां, मुळीच दोषनाही, असे "पानवल्क्यादीमच्यास्मृति तावान सिद्बहोते. तशात, तेही, शशविषाणवत्, कबूल केले असने, पानु, हामाया पट "गौडदेशे," असें ह्मणत् असून, पुढे # म

·यजाचे नांव घेतो. तर, यामाधवाच्या स्वोक्तीवरून, इतकेच सिद्ध
होते की, यामाधवाला, व त्याप्रायश्चित्त देणाऱ्या अघौलाही, श्रुति
स्मयादिक धर्मशास्त्राचे भान मुळीच नहोते, असे झणण्यास, को-
हीच सशय दिसत नाही. कारण, स्मृतीत असे झटले आहेकी,
आर्यावर्तःपुण्यभूमिमध्यविध्यहिमालयोः ॥.
सरस्वतीपदत्योर्देवनद्यार्यदंतरं ॥ ११ ॥
तस्मिन्देशेयआचारःपारंपर्यक्रमागतः ।।
वर्णानांसांतरालानांससदाचार उच्यते ॥ १२ ॥
कृष्णसारस्तुचरातमृगोयत्रस्वभावतः ॥
सज्ञेयोपक्षियोदेशोग्लेच्छदेशस्त्वतःपरः ।।
० इत्थमनुस्मृतावरितविरपष्टंप्रविचार्यतां ॥१३॥
अर्थ-हिमाचल व विंध्याचल या दोनपर्वतांमधील, जो देश
त्यास आर्यावर्त सुनाव आहे. व त्याचदोनदेशाला पुण्यभूमी सण-
तात् तमेच सरस्वती आणि दपद्वती, या दोननद्यामधील देशांठाही
पुण्यभुमी असे लणतात. व या पुण्यभूमीदेशांमध्ये, परपरेने चाल-
त आलेला जो आचार, तो, तेथील लोकांस सदाचार आहे.
आणि ज्यादेशात, कृष्णसारमृग सचार करितो, तोदेश पीय,
( यज्ञास उत्तम ) आणि ज्यादेशांत, कृष्णसारनाही, तो म्हेंच्छदेश,
असे जाणारे. पाममाणे, "मनुस्मृतीन य "बाल्मीकी रामायणांत"
सांगितले आहे. तस्मान् याधर्म शास्त्राप्रमाणे, देशभेद' अवलोकन
केले असता सारस्वतदोषी, असे सिद्ध होत नाही, त्यांत दुसरे असे
माहे की
विध्यत्योत्तरमागेतुखादन्मासनदोपभाक् ॥
इत्यस्मृत्यंतरेवाक्यविचारयहिपंडित ॥ ११ ॥

·(२००) अर्थ -विंध्यपर्वताच्याउनरमागी, ( गोइदेशात, ) राहाणा या रोकानी। यद्यपी, मास भक्षण करें, तथापी ते दोषी होत नाहीन याप्रमाणे स्मृ पतर वचन आहे होडीता कल्पागेन्यूनुवा । पाचा विनारकर विद्वज्जनवाचकहो। असो ही धर्मशास्त्रानुमोदीत स्मृतं पाक्ये उघड असता, गोडदेशातीर, सारस्वत उफ शाण वा ब्राह्मण दोपी कचरे सभवत्तील तशत, दोषी, असे काल के असते, पण ते केव्हा, जर या लतिकेच्यार्यने, यावाक्याची रचना फेली नसती, तर हातर स्पट लिहितो की, 'दुर्भिक्षमभवत्तस्मि टिनाशाहहतूमान् ॥ अन्नाभाये नुनेविशा असे हणतो तरहा दोपका," आतो यावचनावस्न इतकेच सिद्ध होते की, पालतीकैया कर्ता केवळ आपमतलबा असून अज्ञानी होता, असे सिद्ध होते तर तेका, ह्मणाल' तर सागतो, जरया रतिकेचाफर्ता, सूतअसता तर, यापुढे लिहीलेल्या प्रमाणाचा विचार केल्यावाचून सार न दोषी, असे लिहीलेन नसते ज्याअर्थी त्याणे पाममाणाचा विचार केला नाही, त्याअर्थी तो धर्मशास्त्र व्यतिरिक्त होता, असे सिद्ध होते हैखालील प्रमाणापरून प्रपक्ष दिसेल प्राणात्ययेतधाश्रात्येप्रोक्षितद्विजकाम्यया ॥ देवान्पितॄन्समभ्यच्यखादन्मासनदोषवाक् ॥ ७ इतिश्रीयानवल्क्यस्यवचनशृणुसुदर ॥ १५ ॥ प्रोक्षितभक्षयेन्मासब्राह्मणानाचकाम्यया ।। ययाविधिनियुक्तस्तुप्राणानामेवचारसये ।। १६ ॥ माणस्थानमिदसर्वप्रजापतिरकल्पयत् ।।

·स्थावरजगमचैवसर्वप्राणस्यभोजनं ॥१७ देवान्पितृवार्चयित्वाखादन्मासनदोषभाक् ॥ ® इत्थमनुस्मृतावस्तिविस्पष्टप्रविचार्यता ॥ १८ ॥ अर्थ तेअसेकी, प्राणसकटी (नभक्षण केले असता प्राणजा' णार) अशाप्ती, श्राद्रकाली, देव व पितर, याची पूनाकरून, बामणानी काभ्य करून, प्रोक्षितमास भक्षण केले असता, भक्ष णाच्या योगाने ब्राह्मण दोषी होत नाहीत आणि फ्याकाली, ब्राह्म णास, मास भक्षणकरण्याची कामना (इच्छा) होत्ये, त्याकाली, अ थवा, प्राणसकटी, ययाविपीने मोक्षणकरून, नतर भक्षण करावे कारण प्रोक्षणावाचून भक्षणफल्नये तस्मात् प्रोक्षण करून निय माने भक्षणकरावें आता, येथे कोणी शंकाघेतील, ती असो की, मनुष्याचे भक्ष अन्नअसून, मासभक्षणहे, अयोग्य आहे, असे हाणती ल, तर असे, आहे की, शरीरातर्गत जोमाण, त्यास भक्षणीय असे हे स्थावर (अन्न) जगम (पश्चादि) पदार्थ, ब्रह्मदेवाने उतन केले आहे तस्मात् हे सर्वपदार्थ भक्षणकरावे, परतु, मासमक्ष गहें, नियमावाचून (म.) मोक्षणकरून, देव पितरास अर्पण के तर, देवपितरास अर्पणकरून, आपण भक्षणकराने हणजे मासभक्षण जन्यदोष रागतनाही माप्रमा में "मनुस्मृतीत' व "याज्ञवल्क्यस्मृतीतही," सागितले आहे, त्याचा विचारकरावा याप्रमाणे सबळ प्रमाणे असून त्यात तो (माहापताश्चमत्स्येनत्राह्मणाश्चरन्वह) असे लिहित असून सारस्वत ऊर्फ शाण्णवी हे दोषी कसे बरे ठरतील । अस्तु, क्षातराने, तेही कबूल केलें,तथापि, तो स्पष्टालहितो ते असे की, "माय श्चित्तटुस्नैवैज्ञानिस्तपाप्रयकरून तर, विद्वाननवाचकहो । ल्यावाचून भक्षण करूनये प ·" हे याचे मतलबी लिहिणे नव्हे काय? -अस्तुं, पाहा; मधमता तो माधय पश्चात्तापनमयुक्ता" असे लिहितो. तर पा पश्चानामा पली- कडे, प्रायश्चितत्तरी कोणते आहे ! य कोण याधर्मशास्त्रांत आहे.! वास्तवीक रितीने, सापश्चात्ताप होऊनः अरते सारस्वत ब्रालण ऋषीस शरण गेले, आणि त्या ऋषीनी। जर प्रायश्चित दिले, तर, पूर्वोक्त दोपराहिलाकाय ? असो याप्रमाणे मायमिनदेउन, शुद्ध मा. न्यावर, त्यांनी तीनकर्म कापून घेतात, असे मी कोणत्याही मान्य ग्रयान. (०) " मनु, प्यातवल्क्य, पराशर, अत्री. गौतम शांडिल्य, इत्यादी, पाहान ऋषींनी केलेल्यास्मृत्या व निर्णयसिंधू, हेमाद्री, कालमाधव, स्मृतिमुक्तावली, व स्मृतिकोग्नुभ,' इत्या जे मान्यमय, ते सर्व मी या मायश्चित्ताच्या शास्त्राधाराविषयी अय, पासून इती पर्यंत, सपागून पाहिले परंतु, या माधवाच्या लि. ज्याप्रमाणे लिहिणे यावरील प्रयापैकी कोणत्याही ग्रंथात सापडत नाही: इतकेच नाही, तर हाशास्त्रार्थ, झोणी विद्वानपडीतलोकानी, अद्यापपर्पत ऐकोलाही नसेल असे मलाकाटते. असो, मातां पागते. केच्याकानि म त्यापर पूर्ण विश्वास ठेऊन सारस्वत श्रीकर्मों, मग. णान्या चित्तपावनामी, आपल्या मनाची मात्र खात्री करून घेतली असेल तर अणे. । अस्तु, माता दुर्भिक्षकाळी - सारसतानी मोक्षित मांस भक्षण केल्याबद्दल स्यानिनावी ऋषीनी. याचित्तपावनानी सारस्वतर्फ मागणी मालणाची तीनकौ घेतली. हिंगोट मी कबुल करितों परतु; हे खाली लिहितो, यांची कितीक घेतली. किंवा घेण्याची माहेन्, कसे काय ? ते सांगा. याविषयी मी किंचीत - शाखापार कगारूपाने दर्शवितो. अनवोदाहरंगीममितिहासंपुरातनं ॥ T .

·वृपादयश्वसवादसणाचभारत ॥ १९॥ कश्यपोनिवसिष्ठश्चभरहाजोथगौतमः ।। विश्वामित्रोजमदग्निःसार्धाचैवाप्यरुषः ॥२०॥ सर्वेपामेवतेपातुचडाभूपरिचारका ।। शूद्रःपशूसखश्चैवतस्याभावभूवह ॥ २१ ॥ तेचसर्वेतपस्यतःपुराचेरुमहीमिमा ॥ समाधिनाजिगीपतोब्रह्मलोकसनातन ॥ २२ अर्थ:-भिष्मलणतात् हेभारत वृषादीराजाचा, आणि सप्तमी चार (म.) कश्यप, अनी भरद्वाज, विश्वामिन, गौरमा बसिस, आणि अमधती, याचा सवाद झाला, त्याविषयींचा इतिहास सागतो १९-२०-२१-आता हेझे, सप्तमपी सागितले, ते सर्व तपश्चर्य करून समाधिस्य व स्वशक्तिने सनातन जो ब्रह्मोक त्याप्रत जिंकि त होसाते, या पृथ्वीप्रत राचार कारित झाले २२ अथाभवदनावृष्टिःकदाचिन्महतीनृप ।। कच्छप्राणोह्यभूत्तत्रसर्वलोकःक्षुधान्वितः ।। २३ ।। ततोनिरनकालोकाजीवरक्षाचिकीर्पतः मृतकुमारमादायाच्छप्राणास्तदापचन् ॥२४॥ दृष्दाराजावृपादविःप्रोवाचेदवचस्तदा ॥ अर्थ - नतर कोणी एके समयी मोठी अनावृष्टी होऊन, धायो स्पती नसल्या कारणाने, सर्वरोकास, प्राण सरक्षण करण्या विषयाचें सकट माप्तझाले नंतर, बुभूक्षीत हो साते, जीवसरक्षणकरप्याच्या देतूने, मृत्युप्रत पावलेल्या एका कुमाराचे प्रेत आणून त्याचा पाक फरित झाले नतर त्या कुमराचा पाककरण्याचा समयपाहून। , ·{ २०४ ) [ घृषादविरुवाच ॥ प्रतिग्रहोब्राह्मणानांसृटावृत्तिरनि दिता ॥ तस्मात्प्रतिग्रहमत्तोगहीध्वंमुनिसत्तमाः॥२५॥ वरान्यामान्त्रीहियवानरसांचरत्नादिककाचनगांचधे नुः ॥ एतत्सर्वतदहंबौददामिमास्मा संभक्षयध्वंसवं हि ॥ २६ ॥ ऋपयऊचुः ॥ राजप्रतिग्रहोस्माकंम ध्वास्वादोषिपोपमः ॥ अग्राह्यमाणंकस्मात्यकुरुपेन: प्रलोभनं ।। २७ ॥. अर्थ-वृपादवि राजा बोलता झाला, ते असेकी, ब्राह्मणास, पतिग्रहहा, अनिंद्य असून, मुख्यत्वे करून यानेच उदर पोषणकरावे, असे सांगितले आहे. तस्मात् तुहास मी चांगले ग्राम, भात, यव, गुदादिकरस, रलें, मोनें, भूमी गाई, इत्यादीक देतो, ही घेऊन उदरपोषण करावें, परतु, है प्रेतमांस भक्षणकरूनका. याम- माणे वृपादवी राजाचे भाषण श्रवणकरून, ते सर्व अषी ह्मणतान्, ते असेकी, राजा पासून प्रतिग्नह घेणे हे आझास इष्ट नसून विषतुल्य आहे. तस्मात् , अग्राह्य प्रतिग्रह घेण्याविषयी, न् आमास कोण- त्या कारणास्तव लोभ दाखवितोस आता तू हाणसोलकी, राजापासून प्रतिग्रह को, घेउनये तर सागतो. दशसूनासमश्यक्रोदशचक्रीसमोध्यजी ॥ दशध्वजीसमावेश्यादशवेड्यासमोनृपः ।। २८ ॥ दशसूनासहस्त्राणियोवाहयतिसौनिकः ॥ नेनतुल्योभवेद्राजाघोरस्तस्यप्रतिग्रहः ॥ २९ ॥ अर्थ. ते असेंकी, दशसूना (म० दाहा प्राणी हिंसाकरणाऱ्या पुरुषाशी सम एक चक्री, (कुंभार किंग कारक करणारा) ·(२०५ )। अशाया दाहांशी सम एकध्वजी, (नेली अथवा सदाचरणाचे ढोग दाखविणारा दांभीक) अशा दाहांशी सम एक वेश्या, (कलावंतीण ) आणि यादाहावेश्यांशीसम एकनृपः (राजा) असून हे उत्तरोत्तर दोषी आहेत् , दुसरे असे आहेकीं, पुरुषाने १०००० पशू हिंसा केल्याअसतां, जितक्या दोषास पात्रहोतो, त्या तितक्या दोषाशीसम एक राजा आहे. तस्मात् राजप्रतीग्रह हा आलास इष्टनाहीं.. कारण राजप्रतिग्रह हा घोर असून नरकपाती आहे. यातां, तूंलणसीलकी, मांस भक्षणाने नरकास जात नाहींकाय ? तर त्याविषयी प्रमाण सांगतो. वसिष्टीभगवानाहस्वर्गलोकसगच्छति ॥ योभक्षयित्वामांसानिपश्चादपिनिवर्तते ।। ३ ।। अर्थ. वसिष्ठऋषी ह्मणतात्, जोपुरुष प्रथमता कारणाने, गास भक्षणकरून, नंतर त्याचा त्यागकारतो, तो स्वर्गाप्रत जातो. याम- माणे विस्तारेकरून, "इतिहास समुचयग्रंथामध्ये" "वसिष्ठादित्र- पीनी" सांगितले आहे. ते पाहावे. यास दुसरे प्रमाण. श्वमांसमिच्छन्नाऽसुंधर्माधर्मविचक्षणः ॥ प्राणानांपरिरक्षार्थवामदेवोनलिप्तवान् ॥ ३१ ॥ क्षुधाश्चात्तुमभ्यागादिश्वामित्रःश्वजाघनी ।। चंडालहस्तादादायधर्माधर्मविचक्षणः॥ ● इत्थमाहमनुःपूर्वसावधानं विचार्यतां ॥ ३२ ॥ अर्थ. ते असेकी, "वामदेव" आणि "विश्वामित्र" हेउभय तो धर्माधर्म (स.) धर्मकोणता व अधर्मकोणता है यद्यपी ते जाण- णारे होते; तथापी ज्याकाली, अतीशय सुधेने पिडीत होऊन, ·(२०६) प्राणोकर्षणकाल प्राप्तझाला, त्याकाली, माण संरक्षणार्य चाडालाच्या हस्तापासून कुत्र्याचे मांस घेऊन उभयतानी मक्षणकेले, परतु; प्राण सरक्षणाच्या पुण्याने मासभक्षण जन्यदोपास ते पार झालेनाही. याप्रमाणे "मनुस्मृनीत" मनुने पूर्वी मागितले आहे. ते स्वस्य चित्ताने अवलोकन करा. आणि याच प्रमाणे, "महाभारतांत." व "मत्स्यपुरागांत' ही या प्रतिची अनेक वचने आहेत परंतु, विस्तार भयास्तव दोनब प्रथातील उदाहरणार्थ दाखविली आहेत या बायावाविचारकल्न, सारसन ऊर्फशाण्णवी ग्राहरणास लागू केलेल्या माधवाच्या कायद्या प्रमाणे, या सापांची किनीकी घेतली । कोणते नामाभिधान टेचिलं आहे! किवाहेक शूयच, करो पाय? ते सागा. कारण, जर त्यासप्तऋ- पीची, पानना भष्पापनप्रतिप्रसादीक तीनक कापरी नाहीत तर सारस्वताची तीन कर्म, निश्चयवैकरूनच गेली नाहीत, है रक्षा त ठेवा. कारण, बाप पटकमी असून, मुलगा तीनही, असे कोयत्याही शास्त्रात नाही. आता चित्तपाननादीकानी लिहिलेल्या देपनामक शाखात असेल, तर मान, त्याच्या सिद्धाता विषयी मी समर्थ नाही कारण द्वेष या रोगावर, उपनारच नाहीत, याविषयी चमकरण पाहा. एवच तात्पर्याकाय यारतिकैच्या कर्त्याने त्यासप्तऋषींच्या कर्माचा विचार केलानसून जरते पटकमीच आहेत , तर; मारम्बन उसंशाणी, ब्राह्मणा विषयी जोमजकूर रिहिरा तो केवळ दूपानेच लिहिला असून, अक्षरशा खोटा आहे असे मपण्यास कोणीको, अनमानकरायें ? कारण शास्त्रहे दोपीमावास, लगूआहे. असे असून जर त्यासतमपीस बाधककरीतनाही, तर केवळ मताच्या द्वेषा टेचविले आहे असे सिदहोते. पाहा! यामापराची देपबन्धी

·(२०७ )
दाखवितो! तौअसीकी, याकादंबरीत अनेक लोकांची निंदा असून
नूतनतर आहेच, दुसरे असे आहेकी कगाडे, चित्तपावन व देवरुखे,
पातीयांविषयी इन्थभूत वर्णन असून त्यांस प्रायश्चित्तें दील्याविषयीं,
त्याक्षेत्राचे नाम, व प्रायश्चित्त देणान्या ब्राह्मणाची सख्या व त्यांची
नामें, इत्यादिक, विषय स्पष्ट लिहिले आहेत्. आणि यासारस्वतां
विषयी स गुप्तच लिहितो. (नाव, गाव, संख्या इत्यादि काहीएक
दिपय लिहोत नाही) तर पाच्या लिहिण्यावरुन हा सारस्यतांचा बद्र
द्वेषीच होता असेसिद्ध होते. आणि याची द्वेषधी खरी आहे
किंवा नाही, याविषयीची सात्री, हे प्रकरण सपूर्ण वाचून पाहि-
ल्याच्याअंती होईल. यांत संशय नाही.
असो आतां भोलणजे सारस्मतांनी दुर्भिक्षकाली मस्य खाऊन
निर्वाह केलानाही असे लणत्नाही, तर याचित्तपावनादिकांची
द्वेषबुद्वी ही सर्व माझ्या विद्वग्जन प्रीय वाचकांस श्रूत होण्यासाठी
सप्रमाणे देऊन सल्पांत दाखीतों.
आता त्याकादंपरीच्या लिहिण्यायन सारस्वतांनी अनावृष्टीत
मत्स्यभक्षणकेले, इतकेच दिसते, तरते सासारस्वतऋपीने कोणत्यावि-
धीने खाले हैसिद्ध होतनाही. तथापि त्याचेच बोलण्यावरुन सार-
सत दोपीआहेत् असे सिद्ध होत नाही. परतु पक्षातराने येथे कोणी
शमाघेतील, तर तोशका नघ्यावी, याहेतूस्तव, त्यानी मस्प भक्षण
केलेलाविधी सांगतो.
पुरारुतयुगस्यांतेह्यासोद्राममहामते ॥
तिरहूतोफहादेशोदे सेल्पश्यनिस्वशः ॥ ३३ ॥
कश्चित्कालतुतहेशेदुर्भिक्षमभवन्महत् ।।
वरुणात्सर्वलोकेपुत्वनावृष्टिरभूनदाः ॥ ३१ ॥

·(२०) अर्थ. तोअसानो, हेमहामतेरामा ! पूर्वी कृतयुगाच्या अंती देवानी शेवीत, अत्तानो तिरुहूत (निहोत्र) नामकदेश असताझाला. आणि सदेशांमध्ये वरुणापासून, अनावृष्टीशाली सपने पर्नन्य नास- ल्याकारणाने, सर्वठिकाणी दुर्भिक्षकाळ प्राप्तकाला. तद्देशेपूर्वकालेतुसुधापानंकरोतिसः ।। कालेदुर्भिक्षसंमातेअन्नाहारंचकारह ॥ ३५ ॥ तदन्नमभवत्यानंतदाचिंतापरोभवत् ।। कोद्रवाद्येश्वदुष्टान्ने प्राणरक्षांचकारह ॥ ३६ ॥ तदनहीनमभवत्कंदमूलफलेच्छया ॥ वनंजग्मुनतेसर्वेप्राणरक्षानिमित्तकं ॥ ३० ॥ तथापिहीनमभवत्प्राणरक्षोदकेच्छया ॥ दूरदेशेचजग्मुरतेसर्वेषाणहितेच्छया ॥ ३८ ॥ तत्सानहीनमभवत्वृक्षच्छायांचजन्मिरे ॥ भयं.-आणि त्यादेशांत पूर्ण सर्वलोक सुधापान (स.) अमृत प्राशन करीत होते. परंतु; दुर्भिक्षकाल प्राप्तझाल्याकारणाने, अन्न भक्षण करू रागले. आणि ते अन्न, काही दिवस भक्षण केले, परत; अन्नही मिळेना तेव्हा, को? भक्षणकरू लागले. काही दिवसानी फोही संपले, त्यासमयी, वातजावून, कदमूलादिक पदार्थ भक्षणकरिते झाले. नतर तेही संपल्यावर, माणसंरक्षण व्हावा, येतदर्य, उदकाच्याइच्छेने दूर देशामत गमन कारते झाले. तेथे काही दिवसानी उदकही संपले, त्याकाली वृक्षायेप्रत गेले. तत्रापिसूर्यरइमीभिर्दहन्धमपुरंगताः ॥ ३९ ॥ तगतजनारामतृणाहारचचक्रिरे ॥ व ·( २०० तत्तृणहोनमभवत्पत्राहारंचकारह ।। ४० ॥ तदापश्यादितत्रैवतणहीनंभवत्तदा ॥ अर्थ.-आणि वृक्षच्छायेप्रत गेल्यानंतर, काही दिवसानी सूर्य किरणाच्या, योगाने, काही लोक दहनहोत्साते, यमपुराप्रत गेले (मरणपायले) नतर काही अवसिष्ठ राहिलेले लोक, तृण भक्षणकरू लागले. नंतर काही दिवसानी तृणही संपले, तेव्हां लोक, पाने, भझू लागले. त्याकाली सर्वपशूस देवील तृणमिळेनासे झाले. तृणंसर्वलयंयातंशुष्कंधनमिवाग्निना ॥ ११ ॥ ; तदातत्रमहाधोरंदुर्भिक्षमभवन्महत् ॥ तदायज्ञादिकाःसर्वेलयंयातानसंशयः ॥ १२ ॥ श्रुतिस्मृत्यादिकंसर्वकर्मकांडादिकंमहत् ।। कर्मनित्यादिकंयचहाराधीनमभूत्तदा ॥ ४३ ॥ अर्थ. आणि सुकलेले काट, अग्निच्या योगे करून जसे नष्ट होते, त्याप्रमाणे, ते सर्वतृण नष्टझाले. तेव्हां मोठे भयंकर दुर्भिक्ष माप्त होऊन, त्या भयंकर दुर्भिक्षाच्या योगाने, यज्ञादिक ज्याक्रिया त्या सर्व लयाप्रत गेल्या. आणि श्रुति स्मृन्यादिक, जे कर्मकांड (नित्यकर्मादिक ) तेही आहारनसल्यामुळे, नाशाप्रत पापते झाले.. अथसर्वेपिलोकाश्चतहेशात्पाद्रवनकिल ॥ दिग्भ्यस्तान्पद्रुतान्दृष्टामुनिःसारस्वतस्तदा ॥ १४ ॥ गमनायमतिचक्रेसरस्वत्याःसकाशतः ॥ तदाकाशातुविमेंद्रगंभीरंवाक्यमब्रवीत् ॥ १५ ॥ भोदिजेंद्रशृणुष्वेदवचनंपरमाहुतं ।।

·( २१० ) त्वदोपतितंमत्स्यत्वंसुक्षस्वद्विजोत्तम ॥ ४६ ॥ तेनत्यंदेहरक्षस्वदेहात्सर्वभविष्यति ।। तदेहाध्ययनादोनित्वंकुरवमहामते ॥ १० ॥ नाइंद्रादिदेवानांकुरुप्यमखसतियां । यज्ञभागंतदादेहीदेवेविन्द्रादिकम्वपि ॥ १८ ॥ अर्थ. नतर त्यादेशातील अप्पादोक सरोक पळू लागले, तेव्हा त्यास पाहून, सारस्वत ऋपीही, सरस्वतीच्या तीरापासून जाण्यावि षयी, उद्युक्तझाला. त्याकारी, आकाशामध्ये मोठा गभीर शब्द उपलहोताझाला. तो असाली, हे द्विजा! हे आमचें, वचन ऐक, आणि तुइया अग्रभागी जोमत्स्य पडला आहे, तो तू भक्षण परन, आपणदेह सरक्षणकर. आता तू माणसीट, मस्य भक्षणहें, तेसे मी आचरण कर असे झगसील तर असे आहे की, माणसरक्षणाच्या योगाने सर्वसाधून येई. परतु, माणगेल्यावर काहीच साधन होणार नाही. याकार- पात) तुझ्या पृड्यात पडलेरा मस्पतू भक्षणकरून देहाचे आणि देहसरक्षण सल्यापर, अध्यापनादिक कमेक- स्न, इद्रादि देयाप्रत, यजनकरून सर इद्वादिदेवार यज्ञभाग ससंगार. तदातुप्पतिदेवास्तेइंद्रायाःपरमाहताः ॥ वृष्टिंकरोतिहंद्रोपिदेवैःसवैरनेकगः ॥४९॥ तटाक्षेत्रादिकेसवेत्युइवत्पन्नभेवच ॥ तृणादिपश्वाहारादिसंभवंतिममाज्ञया ॥ ५० ॥ अग.-लगने लेणेकरुन, (त्याआनर्देशन ) सई इंद्रादिदेव अयोग्य असून श्रेषगकर A ·संतुष्ट होतील. आणि, त्या आनंदाच्या योगाने, पृथ्वीवर चांगली पर्जन्यवृष्टी करतील. नतर पर्जन्याच्या योगाने, सनधान्य उत्पन्न होतील. व पवादिकांचे भक्षण जे तृण तेही उत्पन होईल. अन्नाद्भवतिभूतानिपर्जन्यादनसंभवः ।। यज्ञाद्भवतिपर्जन्योयज्ञःकर्मसमुहवः ॥ ५१ ॥ तस्मात्सर्वगतंब्रह्मनित्यंयज्ञेप्रतिष्ठितं ।। नित्यंयनादिकान्सान्त्वंकुरुप्यहिजोत्तम।।५२।। तेनत्वंप्राप्स्यसेविप्रमंगलत्वंदिनेदिने ॥ तस्मादिद्रवर्यद्रशृणुमेपरमंवचः ॥ ५३ ॥ त्वदग्रेपतितंमत्स्यत्वंभुंक्षस्वमहामते ॥ खंनभुदयसिचेहिप्रमत्स्याहारंद्विजोत्तम ।। ५ ।। तेनसर्वेलयंयांतिमूलच्छेदेयथापरः ।। लयंयास्यतिविरेंद्रमत्स्यात्सर्वभविष्यति ॥ अर्थ आणि असे आहे की, गापासून, सर्व भूते (पाणी) उत्पन होतात्. पर्जन्यापासून अल उत्पन्न होते. आणि यज्ञा पासन, पर्जन्यपडतो. कर्माने यज्ञ होतो. तस्मात् सर्य 'जगहें ब्रह्मच असून, असे हे ब्रह्म यज्ञाच्या योगेकरून प्राप्तहोते. लणून हेनालणश्रेष्ठा ! तनित्य यज्ञकर, मंगजे दिवस दिवसाच्याठाई कल्याण पावसील. या प्रमाणे सर्व प्रकार आहेत. तर हे माझे अगल दायक रश्न ऐक. लेअरोकी, तुझ्या अमरभारी पडलेला मत्स्य तू भक्षणकर. आणि जरहा, मत्स्य नू भक्षण केलास नाही. तर मुलन्छेद झाल्यावर वृक्ष जसा सा नाशास पावतो. त्याप्रमाणे तुझ्या प्राणाचा नाश झाल्यावर, सर्व देशाचा नाश होईल. आणि ·(२१२) जरहा मनस्य भक्षण करसील तर तुझे प्राण सरक्षण होऊन, सर्व रोकाचे व वेद शास्स पुराणादिकाचे हो रक्षण होईल, शुत्वाऽशरीरवाणीतामुनिःसारस्वतस्ता॥ ५५ ॥ ॥सारस्वतउवाच ॥ कस्त्वंवदासकोदेवकिजानामिपुरं परं ॥कस्मादागतमारल्याहियथातथ्यमहामते ॥५६॥ श्रीरामउवाच ॥ भोदिजेंद्रगणुप्वेदेवच परमाहुतं ॥ रामंमादेहरक्षायविद्धित्यत्रागतंपरं ॥ ५७ ॥ खदग्रेपतितंमत्स्यत्वंसेवस्वयथातथं ॥ तेनत्वदेहरक्षस्वदेहात्सर्वभविष्यति देहादेदादिन टंचभविष्यतिनसंशयः ॥ तस्मात्त्वदग्रेपतितंहतमत्स्यंदिजोत्तम ।। ५९ ॥ अर्थ.-आणि यामकारे करून, आकाशातून झालेल्या शब्दातें श्रवणकरून, "सारसतमुनी" विचारिता माला. ते असेकी, घटीत गोचर नहोता, गभीर शन्द करणारा, असा तू कोण आहेस' हेकाहीं मलासमजत्नाही. याकरिता तू कोण आहेस ते मला साग. याप्रमाणे सारस्वताचें भाषण श्रवणकरून, उत्तरदेताझाला. ते असेकी, हेवालण श्रेष्ठा, रामजो ह्मणतात तोमीच आहे. आणि तुझ्या देहाचे सरक्षण करण्याकरीताच मी येथे प्रवर्तझाला आहे असे जाण. आणि माश्या वचनाप्रमाणे तुझ्या आग्रभागी पडलेग १ सुभिक्षता झाल्यावर त्या वेदाच्या योगाने उदर निर्वह करतील. २ हणजे, जर रक्षण केलेस नाहीत तर नासच होइल. { नाहीसे होतो.)

·॥ मस्य भक्षणकरून, देहाचे संरक्षण कर. जर देहसंरक्षण केले तर, त्या देहाच्या योगाने सर्व साधून येतील, परंतु देह नष्टझाल्यावर सर्वच नष्ट होपील, यांत संशय नाही. तस्मात् तुइया. अग्रभागी मरणाप्रत पावलेला मत्स्य ने भक्षणकर. ।। हिजउवाच ॥रामरामजगन्नाथभक्तकल्पतरोप्रभो।। हतमत्स्यत्वयादत्तंतं क्ष्यामितवाज्ञया ॥ ६. कथंविधिःकिमाचारोतन्मत्स्यस्यचवैहरे ॥ ॥ रामउवाच ॥ लक्षणंतत्प्रवक्ष्यामिमत्स्याहारस्यसत्तम ॥ ६॥ तच्छृणुष्वद्दिजेंद्रेशयथातत्थ्यंसुदुले ॥ ववादशमेमासेअष्टमेसप्तमेपिवा ॥ ६२ ॥ पंचमेवापिवित्रंद्रमत्स्याहारंतुकारयेत् ॥ सौम्येभीमहिसोमेवामंदवारेविशेपतः ॥ आनयेत्वतमत्स्यंचगण्हीयाहिजसत्तम ॥ ६ ॥ अर्थ-याप्रमाणे करून, रामाचे भाषण ऐकिल्यावर, सारस्वत अपी हाणतोकी, हेजगाच्यानाया ! भक्तांचे मनोरथ पूर्ण करणाऱ्या हेरामा ! तूं दिलास असानो हामृतमत्स्य, तो, मी तुझ्या आज्ञेवरून भक्षण कारतो, परंतु, यामस्य भक्षणाचा विधि व आचार कसाआहे! तो, मलासांग याप्रमाणे सारस्वताचे बोलणे ऐकून, राम उत्तर देता. तू. ते असे की, हेसारस्वतमपी श्रेष्ठा एकावर्षान, किंवा १० महि- न्यानी अशा महिन्यानी किंवा महिन्यानी किंवा महिन्या. नी तरी मत्स्य भक्षण करावा. आणि, बुधवारी, किंका, मंगळवारी, किंना सोमवारी किंवा मंदवारी, मरणाप्रत पावलेला मत्स्य गृहण करावा.

·कस्मिन्कालपिवित्रंद्रअन्धोमत्स्यमृतयदि ॥ तदानीयदिजेंद्रेशविपिदृष्टेनकर्मणा ॥ ६ ॥ आनीयादेवसेमत्स्यप्रागणेभानुसंयुते ॥ स्थाप्योदकेनसंप्रोदयउल्मुकंस्पर्शयेत्तदा ॥६५॥ तस्पतागंपृथक्त्यावैलपक्कंतुकारयेत् ॥ स्थंडिलंकारयेत्तनस्थाप्यानिंगृह्मवद्यथा ॥ ६६ ॥ वरुणायेतिमंत्रेगदशमस्याहुतिंचरेत् ॥ तच्छेपंदिजवर्येणसेवयेक्तिमादरात् ॥ ६ ॥ अर्थ- हेब्राह्मणश्रेय! कोणत्याही काली समुद्रात, मरणाप्रत पापळेग मस्य असेल, तर तो आणून, आगणात ठेवाया, आणि यथाविधाने स्थाप्योदकघेऊन, प्रोक्षणविधीने प्रोक्षण कराया. आणि प्रोक्षणकेल्यावर अग्निसर्शकरावा. आणि मनस्याचे, पृथक् पृथक् तुकडे करून, तैलात पक करावे (तळावे. नतर स्थडिलघालून, अग्नि प्रदिप्तकरावा. आणि "नवायामि०" या मनास " णाय" असी अक्षरे रावून, यामत्राने, त्याम स्याच्या दाहा आहुत्या त्या प्रदिप्त केलेल्या अर्मीत द्याव्या.-~आणि अर्पणकरून, जोशेप भाग राहिला असेल, तो द्विजानी (म०) ब्राह्मण, क्षानेय, आणि वैश्य, यातीघानी आदरेकरून भक्तिनै गृहणकरावा. नसेवपतिमूढात्मामत्स्याहारंहिजोत्तम || हिजाधमःसविज्ञेयोसत्यंसत्यमयोदित ॥ ६८ ॥ यदाविध्युक्तमार्गणमयोक्तेनचसत्तम ।। स्वदग्रेपतितमत्स्यत्वंभुक्षस्वमहामते ॥ ६९ ॥ .

·भक्षणकरून आपला पाण सरक्षणकर.
॥ सूतउवाच ॥ एवंतस्यवरंदत्वारामेणतद्दिजस्यच ॥
जगामस्वेच्छयारामोरमेशोदिजसत्तम ॥ ७० ॥
तदातदाज्ञयातत्रवेदविध्युक्तमार्गतः ॥
कृत्वाहोमंतुतशेपंगृहीत्वातद्विजेनवै ।। ७३ ॥
अर्थ-आणि, जोद्विज, मत्स्यशेष, शेषन करीत नाही की तो
केवळ दिनात अधम, (हीन ) आहे असे जाणावे. तस्मात्, हे
सारस्वतमने! तुला मी जो भक्षणविधी सागितली, त्याविधीने मत्स्य
या प्रमाणे राम सारस्वत
मपीमत बोलताझाला. आता हीच कया सूत शौनकादि अपी-
प्रत हाणतात की, याममाणे "राम" त्या सारयत मपीप्रत
बोलून, आपल्या स्वस्थानाप्रत गेल्यावर, रामाजे प्रमाणे " त्यासार-
म्तमुनीन," तो मत्स्यआणून, वेद विध्युक्त मार्गाने (वेदातसागि-
तत्याप्रमाणे) हवनकरून, अपशिष्ट जो भाग (होमशेष ) तो,
आपण भक्षणकरिताझाला.
तेनप्राणादिकान्सर्वानरक्षयित्वातदाज्ञया ।।
तदावेदादियज्ञादीनरक्षयित्वायथातथं ॥ ७२ ॥
तटाईद्रादिदेवादीन्यज्ञभागंददौतदा ॥
वृष्टयश्वभविष्यतिसर्वदेशेवयापुरा ॥.७३ ॥
० इत्थमाहपुरासूतसंहितायांविचित्यतां ॥
9 तथामहाभारतस्यगदापर्वणिकेपिंच ॥
० आस्तिस्वकीयवृत्तांतःसावधानेनचियता ॥७१ ॥

·अर्थ-याप्रमाणे त्या सारस्वत अपीश्रेष्टने होमशेषनो मस्सा तो भक्षणकल्न, सर्वांचे माणसरक्षणास्तव यन माग द्वादि देवांस देता झाला.---आणि त्या हाविर्भागाध्यापोगान, दादीदेव, सतुष्ट होऊन ज्याप्रमाणे पूर्वी (सुभिक्षतेत ) वृष्टीकरीत होते की, त्याच प्रमाणे, पुनः सर्व देशात पर्जन्यवृष्टी करिते झाले. याप्रमाणे, सूनसहितेमध्ये " " सूतपुराणीक;" यानी, " शौनकादीकी प्रत" हीकथा विस्तारेकरून कथन केलीआहे. त्याच प्रमाणे, "महाभारतातर्गतगदापात" ही स्वकीपलोकाचा } सारस्वत को कगें उर्फ शाग्णवी, ब्राह्मणाचा सविस्तार करून वृतात रीहिला अहे. तरी स्वस्थचित्तकरून यावरील दोनी ग्रयाचे अवरोकनानुरूप वितन करा. तेणेकरून कल्याणेच्छुदा ! तुझी माधवाचे नाव- घेऊन ओ स्वकपोरवाक्य अपून प्रसिद्धकेली, ती, केवळ देषानेच के किंवा नाही याचे किंचिन् मागहोईल. अहो ! कल्यागेन्दी चित्तपारनादिकहो। अशाया दुमक्ती रूपानुसार ट्रेपफेल्याने, न्याय सिद्धहोतो काय आणि नूतन एक अथरसून त्यास महानपडिताचे नावादले झणून, त्यास कोणी प्राची न अयअसे ह्मणतील काय! आता एखादी अरण्यपंडितासारखाअ सून शापेंकरून कुबुद्धीच जर असेल, तरतो, याकल्याणहूनदि लेल्या द्वेषरूपानुभूत स्वकपोल कादबरीला मानदेईल. विना जो सराअसून याचे अर्गीपाडित्यसतो आहे, तो, अगाया द्वेषरूपन्याया १. पाशोकाच्यापुढे सुपृष्टी झाल्यापर सारतात कोकणे अर्जी शाणवी मालणास, सर्वऋपी शरणआल्यावरून सारस्वताने त्यास ऋषीस वेदाध्ययन सागितले असे असून ती गुरुकिलोची वाक्ये असल्याकारणाने, सासर्व दाहावे प्रकरणात घेत आहेत् ती पा होती. तेणेकरुन जान्न झालेल्या भ्रमाचा नाश नौनवे करन होईल.

·(२१७ ) स अवलोकनही करणार नाहीत् कल्याणेच्चुया ! हेआपण भदत्य करून लक्षात ठेवा. विद्वज्जनवाचकहो! देवाज्ञाअसून, दुर्भिक्षकाळी, वेदविध्युक्तमा. र्गाने, यज्ञकरून, आत्मसंरक्षणार्थ, अवशिष्ठ जो होमशेष, तो, कोण- त्याही, बालणानी, गृहणकेलाअसता, त्यागृहणाच्या योगाने, त्या गृहणकरणान्या नालणांची जात निराळी होऊन, तो अपल्या कर्मा- पासून भ्रष्टहोतोकाय ? भाता, यज्ञकरून होमशेष भक्षण केल्याबद्दल तोब्राह्मण भ्रष्टहोऊन, जातीपासून व्यतिरिक्त होतो असे जर सर्व विद्वज्जन पंडितांचे मत असेल, तर त्यासर्वविद्वज्जनपडीतानी उत्तमप्रका- रचे मान्यग्रंथांतील शास्त्रार्थदेऊन जीमते असतील ती प्रगटकरावी. तेणेकरून मी सर्पविद्वांनाचा फार आभारी होईन. आतां वेदशास्त्रा- प्रमाणे झटले अप्तता, ब्राह्मणानी यसअवश्यमेव करावा. आणि यज्ञकरून होमशेष जोराहिला असेल, तो, आदरेकरून चालणानी भक्षणकरावा. असेअसून, सांपतकालापर्यंत, वेदाज्ञेप्रमाणे भक्षण करीत आले. परंतु वेदाज्ञामान्यकल्ल त्यानालणानी शेषभाग भक्षणकेल्याबद्दल तेबाह्मण दोषी, किंचा त्रीकर्मी, किंवा, अकर्मी झाले, किंवा त्यानाह्मणाची जातचनिराळ केली, असे कोणत्याच मान्यग्रयांत आढळत नाही. इतकेचनव्हे. तर, अद्यापपर्यंत कोणत्याच- विद्वानाचे विरुद्धकारक मतही दिसत नाही. असे, असून, केवळद्वेष- बुद्वीने एकनूतन प्रयरचून त्याग्रंथांत पाहिजेतसी, स्वकपोल कल्पित वाक्ये लिहिली असतां तोमान्पग्रथ असे समजावे काय? आतांजरतो तर, वेदशास्त्रादिकांवर व्यभिचारत्वएते. तर, यांत कोणते खरेमाना? आतां, पेदशास्त्र खोठेमानून, सर्वविद्वज्जनप. डित माधवाची कादंबरीच, सरी, असे लणण्याविषयों जर ते सर्व उत्सूक होतील, तर, तेथे माझा न इलाजआहे. सांत विद्वज्जन जर दशास्त्र खोटें, असें ह्मणतील, तर. माझें लिहिणे मान्य ह्मणावा

·(१८)
तरी खरे कशावरून ? अल्लू एवच नाना प्रकारच्या युक्तीने मन
तरग उटविले असता ही, कल्याणे नामधारक, पुरुषाने, प्रद.
मंत केलेलजो माधव तो, केवळ सारस्वतऊर्फ शाण्णवी ब्राह्मणाचाच
देशी, होता असे नाही. तर वेदशास्त्राचा ही दूपी आहे. 'अस्तू
मागैन्यासादीक अनेक महती होऊन गेरे परतुः पापकारचा शास्त्रा
घर कोणीच केला नाही, इतकेच नव्हे, तर, रिहून देखील ठेव
सनाही. ही त्या सर्व महर्षीची मोठी चूकच लटली तरी चालेल
नाहीचरे ! किंवा याचितपावनादिकानी त्यास्तकपोल वाक्याचा अर्थ
भित्रकेला रोल, तर माननकळे. माता भिमकला, असे जर
हागावे तर तोमाधा काय सांगतो ते पाहा!
महायज्ञाश्चमत्स्येनब्राह्मणाश्चक्रुरन्वहं ॥
० इत्ययुष्माकिनाग्रथमाधवेनसमीरितं ॥
७ अतःकयावेहोपोविप्राणांवदपडित ॥ ७५ ॥

·(२१९) शाण्णवीवात्मणांस ) कोणत्याधर्मशास्त्रानुमोदीत न्यायावल्न लगूके- ला तो स्वस्थचित्ताने विचारकरून सांग. विद्वजनन पंडीतहो! यामाधवाच्याच लिहीण्यावरून, हा खरोखर सारस्वतांचा, वैरीचं वेदविरुद्ध होता; किंवानाही ? याचा 'शुधांतः करणाने न्यापकरून पाहा! आता या चित्तपावनादिकानी हा एकच स्वकपोल कल्पित मंथ रचला असे नाही, तर, ज्याज्यानांत यानी (चित्तपावनानी) स्वकपोल कल्पित वाक्ये लिहिली आहेत ती सर्व कमै करून याच प्रकरणामध्ये,सर्ववाचकांसमोर प्रगटकरीतो. तेणेकरून सर्व विद्वज्जन पाचकांच्या मनाचीखात्री होईल, यात संशयनाहीं अस्तु आता या चित्तपापनादिकानी माधवाच्या लतिकेवरून सारस्वतजफ शोग्णवी हे प्रालणनव्हे, किंवातीनकर्मी, अथवा अकर्मी मटले ह्मणून, सारस्वत तीनकर्मी किंवा, अकर्मी, होतात असे नाही. आता चित्तपावनादिकानी आपापल्या मनाची मात्र खात्री करून घेतली असेल तर असोत्. एवच तात्पर्यार्थकाय ? द्वे करून जर हे सार- स्वताची निंदा करूं लागले; तर त्याद्वेषास कोणता उपायचालतो ? आणि याद्वेषापुढे गेदशास्त्रदेखील कुठीत होऊन जाते (वेदशास्त्रालाही जडपडते) अशो आता; विद्धजननवाचकहो! १ शेणवी लणण्याचे कारणकाय ! अप्तेलणाल, तर या शेणवी पदाचाविस्तार व याचेकारण, यापुस्तकाच्या १ प्रकरणात पाहा ? आणि शेणवी हा शब्द केवळ गौडातच आहे असे नाही. तर द्राविडातही अनेक लोकास आहे. तर त्या शेणवीयापदावरून ते कितीकर्मी व त्या द्रापिडादीकास शेणवीपद हे कोणत्याकारणास्तव याचा सिद्वात करा! आणि कर्नाटक देशात.शेणई, शानभाग, इत्यादिक पर्याय हे कुळकणी जो असेल त्याला ह्मणतात, य त्याणे स्वर्गस्थ झाल्यावर त्याच्या मुलास ही ( शानभागर, मगा, अण्णा, तमा, अळिया.) असे ह्मणतात. चालत नाही. प्राप्त झाले ·( २२० ) अशाया ऋषी श्रेष्ठ सारस्वताने कृतयुग है यज्ञाचे असून त्यांत दुर्भिक्ष काळी, वेदशास्त्रादिकांच्या संरक्षणार्थ व यात्मसंरक्षणार्थही देवावेंबरून वेदविपुक्त मार्गाने यज्ञकल्न होमशेष भक्षकेन्याबदल, सारस्वत तीनकर्मी, असे जर चित्तपावनादिकांचे मत असेल, तर, सांप्रत ( म०) पांच दाहावा मार्गे दुभिक्षनसून वेदाज्ञा किंवा देवाज्ञाही नसतां कलीत पर्न सांगितलेला असून, प्रत्यक्ष पशूमारून त्याच्या माताने यज्ञ करून, शेषभाग गृहणकेला असतां तेमात्र जातीपासून भिन्न नहोतां पटकमीच राहतात् काप! चित्तपावनादिकहो! तारने मारुमारूते हाहा या ह्मणीममाणे को बरेवर्तनकरितां. मित्रहो, ! दोष व कायदा हटला असता, सर्व ब्राह्मणास सा- रसाद असतो. कारण दोपापासून एक पतीत होतो व एक शु. द्ध राहतो असे नाही. तर, तो सर्वाठिकाणी दोषदायकच आहे. पाहा! याकालियुगात हिंसायनहा प्रत्यक्ष व सांगितलेला असून तो प्रत्यक्ष यांच्यामध्ये (देशस्यांव) करितान् तर, यालतिके च्या काने सारस्वतांस लागूफेलेच्या शास्त्राधाराप्रमाणे या सांस. मणने देशस्थादिकांस य हैव्यांस तोलवांस वकेली इत्यादिक ब्राह्मणांस कई लणावेत् काय? आता मी ,हणजे त्या सर्व ब्राह्मणाच्या पाने लिहितो किंवा वेद शास्त्र व्यतिरिक्त होऊन भाषण करितों असें नाही. तर वेदशास्त्रांत प्रतिपादित जी या- वये असतील तीच येथे सर्ववाचकांच्या ज्ञापनार्थ, व द्वेषदायफजे चित्तपावनादीक, त्यांच्या मनाच्या शांत्यर्थ काही वाक्पे दाखविता. ती सर्व वाचकानी उत्तम प्रकारे करून अव लोकन करावी! तपःपरंकृतयुगेत्रेतायांज्ञानमुत्तमं ॥ हापरेयज्ञमेवाहुर्दानमेवकलीयुगे। इत्थंपराशरसुनेर्वचनंहदिचिन्यन ।। ७६ ॥

·( २२१) अर्थ. ती अतीकी, कृतयुगामध्ये तपस्या, त्रेतायुगामध्ये ज्ञान, द्वापारयुगामध्ये, यज्ञ, आणि कलियुगामध्ये दान, ही चारकमै चारयुगांमध्ये उक्तसांगितली आहेत. याप्रमाणे कलियुगाचे स्मृतिकर्ते जे पराशरस्पी" यानी यावचनाचे स्पष्टीकरण केले आहे. त्याचे चिंतन करा. आतां या पराशरवचनावरून याहा द्वापारयुगाचा धर्म आहे असे सिद्ध होते. आणि तो तर यांचामध्ये (ल.) देशस्वादि- कांमध्ये प्रत्यक्ष चालतो तर या पराशरवचनावरून सांप्रत यज्ञ करून होमशेष भक्षण करणाऱ्या ब्राह्मणास कार्ह हणावेत् काय ! आतां येथै शंका उत्पन्न होती तीअसी की. अग्नीपोमीयंपशुमालभेतमितिश्रुतिः ॥ यावेदविहिताहिंसानसाहिंसेतिभावनात् ॥ श्रुतिस्मृतिविरोधेतुश्रुति रेवगरीयसी ।। ७७ ॥ धर्मजिज्ञासमानानांप्रमाणपरमंश्रुतिः ।। यज्ञार्थपशवःसृष्टाःस्वयमेवस्वयंभुवा ॥ ७८ ॥ यज्ञस्यभूत्यैसर्वस्यतस्माद्यवधोऽवधः ॥ हिंसात्ववैदिकायातुतयानर्थोध्रुवंभवेत् ॥ ७९ ॥. वेदोक्याहिंसयातुनैवानर्थःकथंचन ।। @ इत्थंमनुस्मृतावस्तितथाभाप्यादिकेप्वपि ॥ • अस्तिप्रमाणप्रत्यक्षस्वस्थेनहदिचिंतय ॥ ८ ॥ अर्थ- वेदहा आनादी असून, वेदांत जी हिंसा करावी हाण सांगितली, त्यानिधीने हिंसा केली असता, तीहिसा होत नाही (हि- सज्जन्यदोपलागतनाही) आतां श्रुति स्मृति मध्ये विरोधयेईल तर श्रुतिमताप्रमाणेच वर्तावे. कारण स्मृती पेक्षा श्रुति वरिष्ट (अधिक) ·आहे. तस्मात् धर्म जाणगारानी, श्रुनीन प्रमाण मानून वीवे. असे आहे हणून वेदोक्त हिसा याकत वर्ग सागितरी नाही. आणि "ब्रह्मदेवान" पशूजे उत्पन्नकेले, ते केवळ यज्ञासाठीच आहेत् ह्मणून यज्ञामध्ये यद्यपे पशूचा वधकेग, तथापी तोवध होत नहीं. (तजन्यदोष लागतनाही) आणि दुसरे असे आहे की, वेदोक्त हिंसाकेली असता, दोपतर रागत् नसून उरट पुण्याची वृद्धी होते. आणिवेदोक्त हिंसा हिजर न करील तर पुण्याचा नाशहोऊन मोठे अनर्थ उत्पन्न होतात. पाप्रमाणे "प्रस्मसूत्रभाष्यांन" "वेदात " व मन्वारिकस्मृतीन" हो सर्वमपीस मान्य असा निर्णय सागितरा आहे. तस्मात् या अनेक वचनावरून उत्पन झालेल्या शकेचे समाधान असे होतेकी, बहुअपीमताने वेदप्रमाण, असून स्मृति- पेक्षा श्रुतिपरिष्ट असल्याकारणाने पाजलीत प्रत्यक्ष हिंसा करावी. आणि त्या केलेल्या हिंसेच्या मासान पन करावा आणि तो फैला असता, तज्ज य दोपरागत् नाही, आणि पायज्ञानिपरी अनेक प्रमाणे ही असून सर्वमान्य असल्या कारणाने हिंसायन करावा असे चित्तपावनादिकापैकीच एक शास्त्री या वचनाचा आधार सागता झाला. तो सरा परत; या सर्व वचनावरून चिनपापनादिकाचा पक्ष सिद्ध होत नाही. इतकेंचनव्हे; तर; कल्याणेने दिलेल्या मा घराच्या तिस दोषयेऊन ती एतिका सोटी असे सिद्ध होऊन गणेशशास्यादिकानी बोररेभ्या धोरण्यास स्योक्ती व्यभिचार येतो. कारण मस्याच्या मार्सेकरून वेदविभ्युक्त मार्गाने यज्ञकरून होमशेष गृहण केल्याबदर १३ च्यावर्षी त्यास प्राय सित देऊन त्याची ३ फ कापून घेतली असे त्या मापाच्या स्वकपोल कादंबरी वरून चितपावनादिका शणी ऊर्फ सारस्वत पालणाचा बद्ध देयररू लाग- रे, इतकेंच नहीं, तर, फल्याणेच्छ नामक पुरुषाने आपरा पक्ष सिद्ध ·(२२३) करण्यास्तव त्या कादबरीतील काही वाक्यास सप्रमाणल देऊन ता. २९ माहे नवेवर सन १८६९चे जगन्निन नामक पत्रातछापून प्रख्यात केली. व त्यायाक्याचा अर्थ पाहिला असतायद्यपि यज्ञ केला, तथापि ३ कर्म जातात् असे स्पष्ट दिसते. तर, आता (झ) याकरीत भिक्ष नसून यज्ञकेला असता यामाधनाच्या वाक्याममाणे, वाकीराहि- लेल्या तीनकांचा व्यापार सांप्रत यज्ञकरणान्या ब्राह्मणावर घडतो काय ? त्यात तोही घडलाअसता पण तो केव्हा ? जरहे चितपावना- दिक, यज्ञ केल्यास दोषनाही हाणते, किंवा श्रुतिस्मृति सरी असे मानते तर कदाचित् घडेल. हे तर केला असता ब्राह्मणाची कर्मच जातात् असे लणतात तर या कल्याणेच्च्या व त्यामाधवा च्याच न्यायावरून साप्रत् पशुयज्ञ करून होम शेप भक्षणकरणारास (देशस्थादिकास ) षट्कर्मी असे कोण याआधारावरून हाणावे ? एवच या कत्र्याणेदिक चिनपायनाच्याच न्यायावरून हे (चित्त० ) केवळ ब्रह्मद्वेषी असून वेद विरुद्ध आहेत असे हाणण्यास काहीच बाधक दिसत् नाही. अस्तु एवच माझ्या बोलण्याचा भावार्य वर्माविषयीच असल्या कारणाने प्रथमता तोविषय दाखवितों. तपःपरंकृतयुगेत्रेतायांज्ञानमुच्यते ॥ दापरेयज्ञमेवाहुर्दानमेकंकलौयुगे ।। ८१ ॥ वेदःस्मृतिःसदाचारःस्वस्थचप्रियमात्मनः ॥ एतच्चतुर्विधंप्राहुःसाक्षात्वमस्यलक्षणं ॥ ८ ॥ श्रुतिस्तुवेदोविज्ञेयोधर्मशास्त्रंतुवैस्मालेः ॥ उभावपिहितौधौंसम्यगुक्तौमनीषिभिः ।। ८३॥ ● इत्थंमनुस्मृतावस्तिप्रविचारयपंडित ॥ अर्थ-यावरील वाक्याचा अर्थ मागे प्रदशीतकेलेल्या पराशरव. 1 ·(२२१ ) चना प्रमाणेच आहे. परंतु, सारांशकाय! या "मनुवनना" यत्नही या हा द्वापारयुगाचा धर्म आहे. अमें शिद्द होने. स्मृति क्षा, श्रुतिपरिष्ठ आहे लणून जे सांगितले, ते खरेच आहे परंतु, वेद, शास्त्र, सदाचार, ( लोगांस मान्य असा आचार ) आणि या ककरून आपले कल्याणहोते अथवा जे आपणास प्रीय ते. याप्रमा- णेकरून धर्माची चार रक्षणे आहे. पात शुनि (म0 ) वेद, स्मृति (ल.) मन्यादिकांची धर्मशास्त्रे त्यांतजो धर्म सांगितला तो आचरण केल्याने अनाचे हितहोते असे पंडितानांसारित आहे पाप्रमाणे "मनुस्मृतीत सागितले आहे त्याचाविचारपरावा. यनदृष्टंचवेदैस्तुतदृष्टरमतिभिःशुभे ॥ उभाभ्यांयन्त्रदृष्टंहितत्पुराणेपुगीयते ।। ७ इत्यहिनारदमुनेवेच हृदिचित्यतां ॥८१ ॥ अर्थ-आता वेदच सागावयाचाहोता परंतु, धर्मशास्त्र, व पुरा णसांगण्याचे कारण काय? असे कोणी लणतील; तर असे आहे की, जे श्रुतिने पाहिलेनाही ते स्मृतीलआहे. आणि में श्रुति स्मृतीत नाही हे पुराणात आहे. एयच तात्पर्यार्थकाय? श्रुति स्मृति, वे पुराण, या लिहीतही एकापेक्षा एकविशेष आहे. असे "नारदाचे वचन आहे "तस्मात् याविहीत हो विशेष असल्याकार- णाने तोप्रदशीत करण्याकरिता यावाक्याची येथे योजना केली. आ- णि धर्म हटलाअसता यालाच ह्मणतात् तस्मात धर्म अगीकार कर- णारानी केवळ एकच आधार घल्न. श्रुतिस्मृतिहिविप्राणांचक्षुपीपरमेमते ॥ काणःस्तकबाहीलोहान्यामंधःप्रकीर्तितः ॥

·( २२५ । हणावा. शिष्टाचारःस्मृतिर्वेदास्त्रिविधंधर्मलक्षणं ॥ ® इत्थंहिकर्मसित्वांतेमुनिवाक्यविचिस्यतां ॥८६॥ अर्थ. कारण श्रुति स्मृती यादोही ब्राह्मणमात्रांची नेत्रं आहेत्. आणेि यांनून ( श्रुतिस्मृतीतून ) जर एक नसेल तर त्यासकाणा आती दोही नसतील तर त्यास अध सणावा तस्मा- त् दाजगांमध्ये शिष्टाचार व श्रुति स्मृति यामकारे करून धांची मुख्य तीन लक्षणे आहेत याप्रमाणे “कर्मसिधांतग्रंथामध्ये "धर्मा- ची लक्षणे विस्तारे करून सागितली आहेत तर ह्या कलीयुगात यन करण्याविषयों ही सर्व प्रमाणे काय सांगतात् ती पाहा. नारुत्वाप्राणिनांहिंसांमांसमुत्पद्यतेक्वचित् ॥ नचप्राणिवधःस्वयंस्तस्मान्मांसंविवर्जयेत्।।८७॥ योऽहिंसकानिभूतानिहिनस्त्यात्मसुखेच्छया ॥ सजीवश्वमृतथैवनक्कचित्सुखमेधते ॥ ® इत्थंस्वायंभुवेनोविस्पष्टप्रविचार्यतां ॥ ८८ ॥ भर्य- ती असीकी, प्राण्याचा वधकेल्यावांचून मांस उत्पन्न होत नसून प्राण्याचा वध केला असतां स्वर्ग प्राप्ति होत नाही. तस्मात् मासाचा त्याग करावा (यधकरून) आणि जो पुरुष आपणाप्त सु. ख होण्याच्या इच्छेने प्राण्याची हिंसाकरितो (पशूमारतो.) तो ल्य जीवंतपणी व मेल्यावर ही सुख पावत् नाही. असे आहे हाणून पाण्याचा वध करूनये या प्रमाणे करून "स्वायभूमनुने" सांगित- लें आहे ते उत्तम प्रकार करून अवलोकन करावे. .

·मवान्चैयोजयित्वातुइहामुत्रचकर्मसु ॥ तथाविश्वभुगिंद्ररतुयक्षप्रावर्तयत्मभुः ॥ ८९ ॥ देवतैरसहसहस्यमवंसाधनसवृतः ।। तस्याश्वमेधेविततेसमाजग्मुमहर्षयः ॥ ९ ॥ यद्रियात्मकादेवायज्ञभागाजरतुते॥ तान्यजतितदादेवा.कल्पादिपुभवतिये ॥ ९ ॥ अध्वर्युप्रैपकालतुम्युत्थितापयत्तथा ॥ महर्पययतान्दृष्ट्वादीनान्पशुगणास्तदा ॥ ९ ॥ विश्वभुजतेत्वपृच्छन्कथयज्ञविधिस्तव ॥ अधर्मोवलवानेपहिंसाधर्मेप्सयातव ॥ ९३ ॥ नव.पशुविधिरित्वष्टस्तवयज्ञेसुरोत्तम ॥ अधमा पर्मचातायप्रारब्धःपशुभिस्त्वया ॥ ९ ॥ नायधमोह्यधमोयनहिंसाधर्मउच्यते ॥ आगमेनभवान्धर्मप्रकरोतुयदीच्छति ।। ९५ ॥ विधिदृष्टेनयज्ञेनधमेणाव्यसनेनतु ।। यज्ञबीजोतुरश्रेष्ठत्रिवर्गपरिमोपिते. ॥ ० इत्थमत्स्यपुराणेपिवर्ततेबलवत्तर ॥ १६ ॥ भर्य- आणि याचपज्ञा विषयीं दुसरी काही प्रमाणे असी थाहेत की पुर्वी त्रैलोक्य राजसमर्थ इद ऐहिक व पारत्रिक पासबक विषयी वेदमंत्राची योजनाकरून लोकात प्रयमत यज्ञकर्माची प्रवृत्तिकरिता झाला आणि यज्ञाचे सर्वसाधनानींयुक्त तो इद्र, स ·( २२७ ) वदेवतांसहवर्तमान यज्ञ करीत असता, त्याइंद्राचे विशाल यज्ञांत- चोहीकडून मोठमोठे पी आले. आणि तेदेव त्याकाली य- नार्थ बोलावून तेथे आले असतां, ते प्रतिकल्याचे आरंभी द्राचे साहाय्य करणारे देव असतात ते त्यादेवाचें यजन करतात नतर अनर्युने प्रेपोच्चार करण्याचे समयी ते सर्वमहर्षाउटले आणि आर्तस्वराने ओरडणाऱ्या त्या पशूच्या समुदायास पाहून ते द. याल ऋषी, त्याकाली त्रैलोक्यराजइंद्राप्त विचारू लागले की, हेइदा! हा तुझे यज्ञाचा विधिकसा आहे. हे देवोत्तमाइंद्रा. यातुद्रया यज्ञात धर्माच्या इच्छेने ही दीन पशूची हिंसा चालली आहे हा महा अलिष्ट अधर्म आहे; तस्मात् पशु मारण्याचा हाविधि तुझे यज्ञांत आमास इष्टनाही कारण, हे इंद्रा ! मां धर्माच्या नाशार्थ पशुमारून हा अधर्म आरंभला आहेस तर हा काही धर्मनसून अधर्मच आहे. कारण शास्त्रांत हिंसप्त धर्म असे लणन् नाहीत. तस्मात् धर्म करण्यास इच्छीत असशील तर घेदाच्या प्रमाणाने धर्माचे आचरण फर हेदेवश्रेष्ठा! ज्याधर्मात इतरांत दुःख नाही अशा शास्त्रविधियुक्त पदाचे विधीने धर्म, अर्थ, व काम, यांचे साधनास कारण अशा पापपोगी धान्यांचे बीजानी यज्ञकर. यामकार करून "मत्स्य. पुराणांन" पूर्वी र्सा महपीनी सांगितले आहे याचाविचार करा. आणि या "मत्स्यपुराणोक्ति"वरून कलीत हिंसायज्ञ करूनये भत्ते सिद्धहोते आणि याचयता विषयों व्यासवचनही आहे. यदाणभक्षीविहितःसुरायास्तथापशोरालभनंनहिंसा एवंव्यवायःप्रजयानरत्याइमविशुधनविदुःस्वधर्म ॥ ० इत्थं श्रीमहागवतपुराणोकंविचारयंतां ॥९७ ॥ अर्थ-ते असेकी, अपघाणेकरून (घासाच्यायोगें कस्न) जसे.

·(२२८ सुरेचे पान सागितले तसे यज्ञात पशूचे आलवन करावे (ओवाळून त्याच्यादयाला स्पर्शकल्न सोडावा.) परतुः नासयन्न् लणजे मारनये याममाणे "श्रीमद्भागवतांत” सागितले आहे त्याचा वि. असूर्यानामतेलोकाअंधेनतमसावृताः ॥ तास्तेप्रेत्यापिगच्छतियेकेचारमहनोजनाः ॥ ७ इत्यवाजसनीयायासहितायांविचारय ॥ ९८ ॥ अहिंसापरमोधर्मोह्याहिंसापरमंतपः अहिंसापरमसत्यमहिंसापरमार्जवं ॥ ९९ ॥ अहिंसापरमोयज्ञस्तथाहिसापरंश्रुतं ॥ अहिंसासर्वभूतानांयथामातायथापिता ।। ७ इत्यमस्तीतिहासादीतद्भवनिर्विलोक्यता १० ॥ निहतस्पपशोर्य स्वर्गप्राप्तेियंदीप्यते ॥ स्वपितापजमानेनकितुतस्मानहन्यते ॥ ७ इत्यंविष्णुपुराणस्यवचनंप्रविचार्यता ॥ ११ ॥ पशुओनिहतःस्वर्गज्योतिटोमेगमिष्यति ॥ स्वपितायजमानेनतत्रकस्मानहन्यते ७ इत्थंवृहस्पतिःप्राहसावधानेनचित्यतां ॥१०२ ॥ अर्थ-आणि आत्माची हत्या करणा-या पुरुयात उनमगती भाभ .नहोता ज्यालाकी सूर्य नाही ( अधाराने व्यापीत जो रोक ) तो स्यास प्रातहोती. याप्रमाणे ग्वानसनीपसहितेत"वशावाश्योप निपटांतहीं" विस्तार करून सांगितले भाहे परंतु; विस्तारभयास्तव ·(२२९) एकच वाक्य प्रदर्शित केले. आता दुसरे असे आहे की, हिंसे सारखा अन्य कोणताच दोष नाही. आणि अहिंसेसारखे पुण्य दु. सरे नाही. पाहा ! धर्म, तपस्पा, सत्य, आर्जव, यज्ञ, श्रुत, ही सर्व अहिंसेच्या योगानेच प्राप्त होतात तस्मात् सर्व पाण्यास अहिं- से सारखा माता पिता दुसरा कोणीच नाही, तस्मात् सर्वप्रकारे करून पाण्याचे संरक्षण अहिंसा करिते. याप्रमाणे ॥ इतिहासादि ग्रंथांन" सांगितले आहे ते पाहा. आणि सांप्रत, प्रत्यक्ष पशुहिंसा करणारांस किती कर्माचा अधिकार आहे याचा सिद्धांत करा. आता यज्ञामध्ये पशु मारिला असता त्या मारलेल्या पशूस स्वर्ग लोक प्राप्त होतो ह्मणून में पूर्वी सांगितले ते खरे परतु; यज्ञ करणारा जो यजमान तो आपल्या बापास कामारीत नाही ? गास्तवीक पाहा! यज्ञांत पशु मारिला असता जर त्यापशूस स्वर्ग प्राप्ति होते तर आपल्या यापासही यज्ञांत मारावा तेणे करून यापाराही उत्तम गति प्राप्त होईल. याप्रमाणे "विष्णुपुराणांत" व " वृहस्पतीनही " सांगितले आहे. त्याचाविचार कराया. ७ केवलंस्मृतिवाक्य॑नश्रुतिवाक्यंचवर्तते ।। 9 भवतांज्ञापनार्थायकिंचिदन्नवदाम्यहं ॥ १०५ ॥ अर्थ-आतां या यज्ञाविषयी केवल स्मृतियाक्यच आहे असे नाही, तर श्रुतीत देखील वर्जाविषयी अनेक वचने आहेत परतु. विस्तार भयास्तव तुमच्या (चित्तपायनादिकांच्या) ज्ञापनार्थ काह। वचने दाखवितो. पुरुष वैदेवाः पशुमालत. तस्मादालब्धान्मेव उदकामत्सोऽ श्वंप्राविशतस्मादश्वोमेध्योऽ अवदथैन मुरकांत मेधमत्यार्जत, सकिंपुरुपाभवत्तेऽञ्चमालभ २० ·(२३. ) . त. सोऽश्यादालंधादुदक्रामत्सगां प्राविशत्तस्मात् गौ मध्योभवदथैनमुत्क्रांतमेधमत्याजत, सगौरमगो भव- तेगामालभंत, सगोरालब्धादुदकामत्सोऽविभावि- शत्तस्मादबिमध्यौनवदयैनमुस्कांतमेघमत्यात, सग- वयोभवत्तेऽविमालभंत. सोऽवेरालब्धादुदक्रामत्सोऽ जमाविशत्तस्मादजोमेध्योभवदथैनमुरमांतमेधमत्याज- त, सउष्ट्रो भवत्सोऽजेज्योतमामिवारमत. तस्मा- देष एतेपां पशूनांप्रयुक्तमो यदजस्तेऽजमालत. सोऽजादालन्धादुदक्रामत्सइमापाविशत्तस्मादियमेध्या भयदचैनमुत्क्रांतमेघमत्यार्जत, ससरसो भवत्त एव- उत्क्रांतमेधा अमेध्याः पशवस्तस्मादेतेपां नाश्नीयात्. अर्थ-ती असी की, कोणेककाली, देवानी याकरितां मनुष्य मारिला. त्यामारलेल्या मनुष्यात यज्ञोपयोगी जो पविनाश होता तो, घोम्याच्या शरीरामध्ये गेरा. ह्मणून तो कुत्सित झाला. राबर मनु- यचा त्यागकरून पनार्थ घोडामारिला. नतर त्या घोड्यापासून तो पविनाश निघून बैगच्या देहात गेग, मणून त्याघोड्याचा त्यागक- स्न पावेगशयुक्त जो बैल त्यास यज्ञार्थ मारला. नंतर त्यातूनही तो पोराश नियून मेन्यात गेला हणन त्या वैगया स्याग करून, मैन्यात मारिला, मग त्या मेट्यातूनही तोहविभाग (पवित्राश) ग यन गग. सबब त्यामेश्याचा त्यागकरून गा मारिला. नंतर तो. हविर्भाग (पवित्राश ) बोकडात प्रवेश करिता झाला. नतर तोगया ·" ( २३१ ) अमेध्य (अपवित्र) झाल्या कारणाने गव्याचा स्पागकरून बोकडमारिला. परंतु इतर पशू पेक्षाबोकडांमध्ये तो अंश बहूतवेळ राहिला ह्मणून सर्व पशूत बोकड श्रेष्ठ आहे. नंतर तोहावर्भाग (पवित्रांश ) बोकडापा- सून उंटामध्ये, गेला. त्याकाली त्या बोकडाचा त्यागकरून, उट मारिला. त्यावेळी तो पवित्रांश जो हविर्भाग तो पृथ्वीत गेला. त्या- काली पृथ्वीमेध्य (पवित्र ) झाली. पुनः तोहविर्भाग शरभात गेला. नंतर त्याचाही त्यागकेला. याप्रमाणे सर्व पशूतून तो हविर्भाग (पवि- त्रांश ) निघून गेल्यामुळे सर्व पशु अमेध्य (अपवित्र) आहेत असे जा- णून त्यांच्या मासाने यज्ञकरून शेषभाग भक्षण करूनये असे "ऋग्वे- दांमध्ये ऐतरेयब्राह्मण ह्मणून वो नथ त्यांत ही परील वचने स्पष्ट सांगितली आहेत त्याचे स्वस्थचित्ताने अवलोकन करून चित- नकरावे. एवंच तात्पर्यायंकाय? प्रदर्शित केलेल्या सर्व शास्त्राधाराय- रून विचार केला असतां कलीत पशू हिंसाकरून यज्ञ करावा असे सिद्ध होत नाही. असे असून या सर्व वचनाकडे न पाहतां हे (देश- स्थादिक ) प्रत्यक्ष पशु हिंसाकरून यन करितात. तर या " माध- ." कायद्याप्रमाणे सांप्रत यज्ञकरून पशु मांसाचा जो शेष- भाग तो गृहण करणारांस कर्हि लणावेत् काय ? यांस फर्माह ह्मणावे असे नर चित्तपावनादिकाचे मत असेल तर पूर्वी सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाणवी ब्राह्मणा विषयी" स्वकपोल कादंबरीतील काहीं बचने घेऊन जो दोष दिल त्यावर तिळां जुळी द्या आणि असेच होईल ते जाण. तस्मात् आमच्या पक्षावर ("सारस्वतांवर") नसी हटो ठेवली आहे, त्याचप्रमाणे तुमच्या पक्षावर लणजे सांप्रत च्या मानाने " देशस्थादिकांवरही" दृष्टी द्या. कारण वत्सर्वभूतानियः पश्यतिस पश्यति " असे आहे की माणि मात्रास आत्मवत् मानणारा नो पुरुष आहे तोच ज्ञानी व त्यालाच पाहणारा पाच्या "आत्म ·असे ह्मणतात. तर हे ।। गीतावचन" स्मरून यावचना प्रमाणेच उभप पक्षावर दृष्टी द्या. आता ते " देशस्थादिक" वेदशास्त्राप्र- माणे वर्ततात् असे ह्मणाल तर शास्त्रांत असे आहे की. मधुपकेंचयज्ञेचपितृदेवतकर्मणि ॥ अत्रेवपशवोहिस्यानान्यत्रेत्यनवीन्मनुः ॥१७॥ एम्वर्थेषुपशूनहिसन्वेदतत्त्वार्थविद्विजः ॥ आत्मानंचपशुंचैवगमयत्युत्तमांगति ७ इत्थंमनुस्मृतावस्तिसावधानविचार्यतां ॥ १०७॥ अर्थ-मधुपकांत, यहांत, पितृकमांत, (श्राद्धांत ) किंवा देव काँत, पशु हिंसा करावी, अन्यकर्मात करू नये याममाणे " मनु- स्मृतीत " सागितले आहे. आणि या चार ठिकाणी पशु हिंसा जो करितो तो उत्तम रोकास जातो व तो पशूही त्याच लोकास पावतो असे आहे. आणि यास दुसरे प्रमाण, मातारुद्राणांदुहितावसूनांस्वसादित्यानाममृतस्यना भीः ॥प्रनुवोचंचिकितुपेजनायामागामनागामदि तिवधिष्ठा इतिपौत्वोमुत्सृजतेत्युत्सृक्षत्रामांसोम धुपर्कोभवतिभवतीतिश्रुतिः ॥ १०८ ॥ अर्थ.-"मातारुद्राणां०" हा मंत्र ह्मणून मधुपति पशु तो. डापा. हणने मधुपर्क यथासांग होतो. याप्रमाणे "भाश्वलाप नगृह्यसूत्रांन" सांगितले आहे. यास दुसरे प्रमाण. ऐणरौरववाराहशाशैमासर्यथाक्रमं ॥ मालवृध्याभितृप्यंतिदरिहपितामहः ॥

·इत्यहियाज्ञवल्क्यस्यस्मृतिवाक्यविचिंत्यतां १ ०९ रोरवेणचतृप्यतिमासान्पंचदशैवतु ॥ व्याघ्रसिव्हस्यमशिनतृप्तिादशवार्षिकी ।।११।। अर्य.-ऐण, रुरु, वराह, व्याघ, सिंह, आणि समा, या च्या मासानी यथानुक्रमाने श्राद्ध करावे तेणेकरून पितृदेवता क्या आहेत त्या तृप्त होतात. असे "याज्ञवल्क्यस्मृतीन” “य मनु- स्मृतीत" ही विस्तार करून सांगितले आहे पर विस्तार भयास्तम दोनच प्रमाणे दाखविली. न्याचा विचार करावा. आता यावरील सर्व वचनापरून (ल.) "याज्ञवल्क्य," "आपलायन," आणि "मनु" या तीघाच्या वचनावरून, मधुपकांत, पितृयनात, व श्रा- द्धांत, या तीन ठिकाणी मासानेच यज्ञ करावा असे स्पष्ट होते. तर या तीन ठिकाणी नसून केवळ यज्ञातच हिंसा करितात् हे कसें तस्मात् या तुमच्या (देशस्थादिकांग्या) वर्तणुकीवरून तुही शास्त्राप्रमाणे वर्तता असे सिद्ध होते काय ! सिद्ध होत नाही असे ह्मणाचे तर पूर्वपक्षकाराकडून येथे शका उप्तन होतो, ती असी की, अग्निहोत्रंगवालंभसंन्यासंपलपैतृकं ॥ देवराच्चसुतोप्तत्तिःकलोपंचविवर्जयेत् ॥ ११ ॥ विधवायांप्रजोत्पत्तोदेवरस्यनियोजनं ।। मांसदानंतथाश्राद्धवानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥११२॥ इमान्धमान्कलियुगेवांनाहर्मनीषिणः ॥ ७ इत्यानर्णयसिध्वादोनिर्णीतमवधायंतां॥ ११३ ॥ अर्य.-या तीन मनांत पशु हिंसा करावी लणून जे सागितले, ते खरे पत्तु; याकलीत, आग्रहोत्र, गवालभ, सन्यास, श्राद्धांत ·( २३४) मांस आणणे, दिरापासून, पुत्रउसनकरून घेणे, मिळूनही पांच कौ कलियुगांत वर्ष सांगितली आहेत. तसाच, वानप्रस्थाश्रम हाही वर्ज सांगितला आहे. याप्रमाणे हे वरील धर्म कलीत वर्ज करावेत असे "निर्णयसिंध्वादिकनिबंधांत" सांगितले आहेत ते वा चून पाहा. आणि या वचनावरून या तीन ठिकाणी तर हिंसा वज्र्य करावी असे सिद्ध होते. आणि या वचनांत अमिहोत्र आणि संन्यास हे वर्ष सांगितले लणून येथे कोणी शंका घेतील, तर असे आहे की, यावर्णविभागोस्तियावहेदःप्रवर्तते ॥ संन्यासंचाग्निहोत्रंचतावरकुर्यात्कलीयुगे ।। ७ इत्यंनिर्णयसिधौहीतथोक्तंस्मृतिदर्पणे ॥ ११४ ।। अर्थ.-या कलियुगामध्ये जावत्कालपर्यंत वर्ण संकर झाला नाही निरनिराळे वर्ण आहेत) नजायकालपर्यंत वेद नष्ट झाला नाही, ताव- कालपर्यंत, सन्यास आणि अग्निहोत्र हीदोन्ही गृहण करावी. असे असल्याकारणाने आलेल्या शंकेचे समाधान निधिपणे करून होते. एवंचतात्पर्य काय? या वरील नवनावरून मधुए- कांत आणि पितृयज्ञान फलीत हिंसा पर्ज करावी असे असल्पाका- रणाने येथे शका घेण्याची जरुरी दिसत नाही. ते खरे परंतु, "श्रुतिस्मृतिविरोधेतू श्रुतिरेवगरीपसी." स्मृतिपेक्षां श्रुतिवरिष्ठ असल्याकारणाने धर्म जाणणारानी श्रुतिप्रमाणेच चावे झणून जे पूर्वी सांगितले त्यास विरोध येतो कारण श्रुतिही मधुपर्कात पशु 'आरंभनकरावा लणून सांगत मान स्मृती करू नये ह्मणून सां- गाव व त्या स्मृतिवरल करितही नाहीत तर है न करण्याचे कारण पाहिले असता श्रुतिपेक्षा स्मृतिच वरिष्ट दिसत आहे. तस्मात् पूर्वोक्त ·(९३९) पचनावर व्यभिचारत्वयेते. आतां स्मृतिही केवळ मधुपर्काविषयों आणि पितृयज्ञाविषयींच विरुद्ध आहे असे नाही तर जोतिष्टोमावि. पी ही विरोधकारकच आहे. ते या खाली प्रदर्शित केलेल्यावचना- वरून पाहा झणजे स्पष्ट दिसेल. समुद्रयातुःस्वीकारःकमंडलुविदारणं ॥ दिजानामसवर्णासुकन्यासूपयमस्तथा ॥११५॥ देवराचसुतोत्पत्तिर्मधुपर्केपशोर्वधः॥ मांसदानंतथाश्रात्वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥११६॥ दत्ताक्षतायाकन्यायाःपुनर्दानंपरस्यच ॥ दीर्घकालंब्रह्मचर्यनरमेधाश्वमेधको ॥ ११७ ॥ महाप्रस्थानगमनंगोमेघश्यतथामरवः ।। इमान्धानकलियुगेवांनाहुर्मनीषिणः॥११॥ ७ इत्यंबृहन्नारदीयपुराणमवलोक्यता.॥ सौत्रामण्यादियज्ञपिसराद्यावग्रहस्तथा ॥ ११९॥ मद्यभक्षाद्यमावाद्यागमस्यतुनमानत ॥ इत्थंनिर्णयसिंधीहिस्थितंसम्यविचार्यतां १२०॥ उद्दयापुनरुद्धाहजेष्टांशंगोवधःस्तथा ॥ कलौपंचनकुर्वीतभ्रातृजायांकमंडलु ॥ ® इत्थमादित्यपौराणवचनंप्रविचार्यतां ॥ १२१ ॥ अर्थ. ती असी की, समुद्रांतून गमन करणाराचा स्वीकार करू नये कमंडलूचे विदारण, आणि द्विजानी असवर्णातील कन्येशी ·स प्रवर्त व्हा.. (२३०) तुमच्याच ("चित्तपावनादिकांग्याच") न्यायावरून सिद्ध होईल, आता आपला पक्ष सिद्ध करण्याकरितां बोललेल्या वचनास सत्यत्व आ- णण्याची इच्छा धराल तर तुमच्या ठिकाणी ("चित्तपावनादि.") सोक्ति व्यभिचार येतो त्याचे चिंतन करा. आणि वेद शास्त्रांस मान्य करून ते (देशस्यादिक, व नुलवे, हैवी. कोळी) चालतात असे जर तुमचे (वित्तपावनादि०) मत असेल तर वेदांत व शास्त्रां. त ज्याच्या ठिकाणी जीजी कृती करावी लणून सांगितली ती करण्या- আমি यःशास्त्रविधिमुत्सृज्यवर्ततेकामकारतः ॥ नससिद्धिमवाप्नोतिनसुरखनपरांगति ॥ तस्माच्छास्त्रंप्रमाणंतेकार्याकार्यव्यवस्थितौ १२६ अर्थ-शास्त्रोक्त विधीटाकून आपल्या इच्छे प्रमाणे वागणाऱ्या पु- रूपास कार्य सिद्धि किंवा सुख अथवा उत्तमगति कपीही प्राप्त हो- णार नाही. आणि जो शास्त्राप्रमाणे पर्ततो त्यास सर्वही साधून येते असे आहे. तस्मात् कार्या कार्य व्यवस्थेविषर्षी शास्त्र प्रमाण मानून यागाचे याप्रमाणे गीत" सांगितले आहे. तर या गौतेच्या वच- नाप्रमाणे, सारस्वतांविषयों प्रदर्शित फेरेला जो माधपाचा कायदा तो याकलीत (ल.) पाच दाह वर्षा मागें जोतिष्टोमादिक बवान. पेपादिक यज्ञकस्न होमशेष भक्षण केलेल्या ब्राह्मणास लागू होतो किंवा नाही तो पाहा. कारण सारस्वत पीने, दुर्भिक्षकाळांत, देवावरून, त्यांत पाकरून होम शेष भक्षण केल्याबद्दल तीन कमै कापून घेतरी लणून जे लिहिले, तर त्याच लिहिण्यापरून साप्रतकाळी दृभिक्ष नसून किंवा देवाज्ञाही नसून शेषमाग गृहण करणारास बाकि राहिलेल्या तीन कर्माचातरी अधिकार आहे काय?

·( २३९ ) याचा सिद्धांत करा. आतां ॥ देशस्थादिकांनी" यज्ञकरून होम शेष में पशु मांस ते भक्षण केले असता त्यांची कमै जात नाहीत, किंवा, त्यांच्या घटकर्मास बाधक येत नाही, असे जर तुमचे (चि- तपावनादिकांचे) मत असेल तर, माझेंही तुलांस (चित्तपावना. दिकांस) तेच उत्तर आहे असे समजा कारण. यत्रोभयोःसमोदोपःपरिहारोपिवासमः ॥ नैकापर्यनुयोक्तव्यस्तागर्थविचारणे ॥ १२७ ॥ ० इत्थंहितर्कभाषादौसंप्रोकमवधार्यतां ॥ शंकामाकुर्वतःसभ्यपरिहारस्थचद्दयोः ॥ १२८॥ अर्थ-दोष येईल तर उभय ठिकाणी सारखाच, येऊन जाईल तर सारखाच जाईल. असे " तर्कभाषेतील" वचन आहे. तर या तर्क भाषेच्या वचनाप्रमाणे उभय ठिकाणी झणजे गौडांत, व द्राविडांत, ही दोषापति सारखीच भासती तस्मात् “ कल्याणेच्या दिकसभ्यचित्तपावनहो! उभयठिकाणीही दोषाचा व्यापार सार- खाच भासत असल्या कारणाने. यामतीच्या कुतर्क शंका करू नका. ® अस्मदर्गेपियादृष्टिःसात्वपक्षेपिदीयतां ॥ मातृवत्परदारांश्चपरद्रव्याणिलोष्टवत् ॥ १२९ ॥ आत्मवत्सर्वभूतानियःपश्यतिसपश्यति ॥ ७ इतिचाणारख्यनीत्युक्तेस्तइन्मामवलोकया।१३.॥ अर्थ-आणि जती आमच्या वर्गस्थलोकांवर (सारस्वतकोंकणे. ऊर्फ शाणवीमाह्मणावर) दृष्टी दिली आहे त्याप्रमाणे आपल्या पक्षावर (ल.) सांप्रतच्या मानावरून देशस्थादिकांवर दृष्टीदा. कारण असे आहे की, दुसऱ्याचे स्त्रीस माते प्रमाणे मानणे दुसन्या- ·(२६) चंधन मृत्तिकप्रमाणे मानणे, आणि सर्व माणिमातार आ भरत मान णारा जो पुरुष त्यालाच पाहणारा असे लणतात् याप्रमाणे नीति- शास्त्रोक्तपचन" आहे तर त्या वचनाप्रमाणे आमच्या पसार दृष्टीद्या कारण असे आहे की, रवेपततिसभाप्यंत्रेतायास्पर्शनेनतु ।। दापरेभक्षणेतस्यकलापततिकर्मणा ॥ १३ ॥ कृतेतत्क्षणिकःमापसेतायादशभिर्दिनः ।। मासेनहापरेज्ञेय कलोसवत्सरेणतुः ॥ १३२ ॥ युगेयुगेपुयेधमास्तेपुधर्मपुयेद्दिजाः ॥ तेपानिदानकर्तव्यायुगरूपाहिजोत्तमाः ॥ ० इत्थंपराशरवचःसावधानेनचित्यता अर्थ-कृतयुगामध्ये पतित पुरुपाशी भाषण के अराता भाषण करणारा पुरुष पतित होत होता, नेतायुगात पापी पुरुषाचा स्पर्श झाला ह्मणजे तो स्पर्श करणारा पतित, द्वापारात पतितान भक्षणाने पतित आणि याकलीत पोपकरणारा पुरुषमात्र पतित होतो आणि कृतयुगात शापाचे फल शाप देण्याबरोबर प्राप्त होत होते श्रेतायुगात शाप दिल्या दिवसापासून दाव्यादिकशी दिसू लागले द्वापारान, महिन्याने दिसूलागले आणि याकरीत शापदिलेल्या दिवसापासून एका वर्षाने फलदिसते याप्रमाणे धर्माच्या कनिष्ट कनिष्ठ गति होत चारल्या याकारणास्तव पृथक् पृयक् युगांत द्विजहे पृथक् पृथक् धर्म आचरण करू लागले ह्मणून त्याची निंदा सर्वया करू नये याप्रकारे १ पाप याविपीतर बाहुल्हतेची जरूरीच नाही कारण ने वि द्वान ह्मणवीतात् तेच प्रथमता आपल्या हिंदुधर्मास कटावून जातात् मग अविद्वानाची कार का?

·( २४१) करून " पराशराचे वचन" आहे ते पाहा नंतर शाण्णवीऊर्फ सारस्वत ब्राह्मणाची निंदा करण्यास प्रवृत्त व्हा. आता हे सर्वप्रकार " कल्याणेच्चुवांस" ठाउक असून " गणे शशास्त्याच्या" बोलण्यास सत्यत्व आणण्याच्या इच्छेने नकळत्याचे रूप धरून तारीक २९ माहे नोवेवर १८६९ चे जगन्मित्र नामक वर्तमानपत्रांत काहींमजकर प्रदर्शित केला. तो असाको " जर शेणवीहे ब्राह्मण असते तर, पंचद्राविडांमध्ये, गौडांमध्ये, निदान शूद्रजातीमध्ये तरी वृत्तीची कमै त्यानी चालविली असती" असे तो कल्याणेच्टू नामधारक लिहितो. तर या याच्या लिहिण्यावरून हा किती विद्वान समजावा! कारण हाच प्रयमतः ह्मणतो ते असे की; "शिवच्छनपतिमहाराज्यांच्या" समोर झालेला ठराव व त्या- तील जी नक्कल. व त्यानकलेतील सारांश असे स्पष्ट तो त्याच्या प्रथ- म पत्रांत लिहीतअसून तोच पुनः निदान गौडांत तरी वृत्ती चालविली असती? असे झगतो तर या याच्याच लिहिण्यावरून शिव. उन्नपनिमहाराज्यांच्या" समोर झालेल्या ठरावाची नकल कल्याण- च्छूने निखालस पाहिलीच नाही. इतकेच नव्हे तर; श्रवण दे- खील केली नाही असे ह्मणण्यास काहीच बाधक दिसत नाहीं कारण जर त्याणे ती नक्कल अवलोकन केली असती तर त्या न- क्कलेतील शेवटल्या मजकुराकडे पाहिले नसते काय? किंवा त्यावेळे- रा भूल पडली असेल तर नजाणो, किंवा द्वेपाने दुर्लक्ष केले असेल तरमात्र नकळे... असो आतां ती सपूर्ण नकल मजपाशी (म०) लक्ष्मण नारायण केणी शास्त्री या० आहे. परंतु विस्तार भयास्तव सर्व येथे न दाख पितां शेवटला थोडासा मजकूर "कल्याणेच्च्या" ज्ञापनार्थ दाख- वितो आणि ही सर्व नकल पाहण्याची असेल तर त्यास ती दाख- विली जाईल. . २१ ·" श्री शिवछत्रपती महाराज यांच्या समोर झालेल्या ठरावाच्या नालेतील सारांश. या नकलेच्या ठरावति मुख्य ने पडित होते त्यांची याद. श्रीक्षेत्र वाराणासीहून. श्रीशृंगेरी मदाहून. 'गुणाकरपंडिन" १॥ गोपानाचार्य १" पुरुयोत्तमरामपहित" "पंकट पंडित" "नारायणदास पंडित १वणीराम पंडित ५.गोविंदाचार्य पंडित १"श्री निवास पंडित" १॥ गोपिनाथ पंडित" १" माधवाचार्य" " " ५ . या वरील पडितांस “चाबदिव यह थाउले" यांचा प्रस. तो असा की, शेणवी यांस पट्कर्माचा अधिकार आहे; आणि परभात नाही याचा अर्थ काय? मग वरील पंडितानी दोही स्थळीहून दशविध बामणाच्या या परपरेविषर्थी सह्याद्रिखंडांत मूलफया आहेत हणून या शृगेरीमठाहून आणविल्या त्यांत सविस्तर ब्राह्मणाचे आचरण व दोष तपशील येणेप्रमाणे. यामकारे दगविध ब्राह्मणाचे पंचगौडदेश" द्राविडदेश" कुल आहे. यामध्ये जेष्ठगौड कारण १ मुख्यगौड १ मुस्यद्राविड घेदशस्त्र सपन श्रीवाराणशी पूर्वदि १कान्यकुब्ज १ महाराष्ट्र शीविद्याजन्मतरस्थरी पुराण उत्पन्न १ मैथील. याजकरिता बडोल्पणा येथे. दुसरे १ सारस्वत. फाटकी. हाविडजे धाकटे क्षेत्राहून विद्या १ फनोज. गुर्जर भ्यास प्राप्त पामकारे झणून कनिष्टय. पनगोडामध्ये विचार आणि दावि. ។ डामध्ये आचार हे दोनी हो पुरातन चालते माले असतात आणि १ तैलग. - ·'श्रीपरशुरामावतार” क्षत्रियकुली सहस्रार्जुन महाबाहुजन्म होऊन व्यभिचार वर्तणूक सर्व क्षत्रिय करू लागले तेव्हां परशुरामार्ने एकनी- सवेळा निःक्षत्रिय पृथ्वीफल्न सुमंत पंचक क्षेत्री रुधिराच्या नदीमध्ये तिलोदक मातेचे आजेस्तव यज्ञकेला उपरांतीक क्षत्रियकुल सव्हार आपणापासून घडला, य ब्रह्महत्यादि पातही झाली, हणोन बहुत पश्चात्ताप झाला आणि पृथ्वीचे राजे आपल्या घरास आले आणि आपणास राज्य काय करावे ? आपण ब्राह्मण.तपकरीत असाचे भूमी भार उतरून स्वस्थ असावे असा विचारकरून संपूर्ण पृथ्वो ब्राह्मणास दान दिली. आणि आपणाप्त राहवयास जागा पाहिजे; तेव्हां समुद्रापासून १४ कोस रुंदी व ७४ गाव लांबी असी जागा घेऊन तेये ब्राह्मणाची स्थापना केली. पुढे मसूरीचे नदीपासून आंकलेश्वर पंचमहाल कुडाळ मसू. रीचे नदीपर्यंत आपणास राहण्या करितां स्थान ठेविलें. मौजे हरील तर्फ पेडणे येथे राहिले आणि अश्वमेध यज्ञास प्रारंभ करून दोषाचा नाराव्हाया एतदर्थ साहित्यकल्न यज्ञास आरंभ केला. 'त्या यज्ञास मुख्य गौडब्राह्मण पाहिजेत तेव्हां गौड देशांतून सारस्वत ब्राह्म- पत्रिवर्ग " निहोत्रीपुरनामक" क्षेत्र आहे तेथून दश गोत्री आश्वलायनशाख ऋग्वेदी आणून स्थापन केले मसूरीचे नदी- पासून आंकलेश्वरपर्यंत हा देश सारस्वत ब्राह्मणास दिला. आणि सारस्वतांमध्ये मुख्य "शिवशर्मा," "विष्णुशर्मा," "दे. वशर्मा," निगोत्री वत्स, कौडिण्य, कौशिक, हे तीन गोत्री मुख्य ब्राह्मण, यांचे संबंधी भारद्वाजादिक सप्तगोत्री येणे प्रमाणे दशगोत्री सारस्वत ब्राह्मण यांस स्थान देऊन केलोसी, कुश- स्थली, तर्फ साष्टी नजीक गोमांतक हे स्थान त्रिवर्गात देऊन मसूरेपासून आपलवरपर्पत वारदेस यांस दिले फिरून पृच्छापड- ·(२४१) रो, ती अशीकी, शेणवी लणण्याचे कारण काय? उतर बा लणानी कारकुनी रोजगार करून कालक्षेप केला यास शेणवीभय वा, पन असे म्हणावे ही पुरातन सह्याद्रीखडी कथा आहे. यावर परभाची उत्पत्ती आहे. त्यावर बावदिव मह पास वाळीत घालून पक्तिवेगळे केल्यावर सदरील भहनांस सकट मातही उन समस्तविद्वज्जनास शरण गेले. नतर त्या सभेतील विद्वानानी भाजा केली की, श्रीक्षेत्रकाशीस जावून " श्रीगौडापा- यस्वामी सारम्बत" यास शरण गेले असता ते तुमास मुक्त करतील असे भभाठले यास सागून श्रीक्षेत्री रथाना केले इत्यादिविषय व यापुढे आणखी थोडासा मजकूर असून नतर प डिताच्या सह्या आहेत पातु, स्तार भपास्तव नक्लेतील सर्व विषप न घेता साराशमात्र घेवला आहे तो उत्तमप्रकारे क- रून अवलोकन करा कारण "कल्याणेन्यूने" जगन्मित्रपात सारस्वत ऊर्फ शेणवी लोकाची काही निंदा लिहोली होती आता या नकलेचे अवलोकन करून त्याणे जो मजकूर लिहे. रातो केवळ द्वेषानेच लिहीला किंवा नाही ते पाहा आणि या चित्तपावनादिकानी करण्याच्या द्वेषाची गणना करा. आता दुसरे असे आहे की "निदान शूद्रात तरी वृत्तिची क में चालविली असती' ह्मणून जे लिहिरे ते खरे परतु, शूद्रा पासून प्रतिग्रह किंवा शूद्राचे घरी ऋलिजपणा न चालविरा लणून, ब्राह्मण आपल्या कर्मापासून मुकतो असे कोणत्याही गावात नाही आता चित्तपावनादिकाच्या मनास शूद्राचा प्र तिग्रह आणि शूद्राचा ऋलिगपणा न चारविला असता ब्राह्मण १ सह्याद्रीखड, यात शेणवी लणण्याचे कारण या पुस्त काच्या प्रयम प्रकरणात प्रदर्शित केले आहे. ते पाहावे ·कर्मापासून भ्रष्ट होतात असे जर वाटत असेल तर या प्रतिग्रहा विषयों किंचित शास्त्राधार लिहितो तो अपरोकन करा. आणि तो खरा असल्यास मान्यकरून द्वेषकरण्याची बुद्धी सोडा; आणि तो खोटा असल्यास हाळ लावून खोडून टाका.--- कश्यपोत्रिर्वसिष्ठश्वभरबाजोथगौतमः ॥ विश्वामित्रोजमदग्निःसाध्वीचैवाप्यरुंधती १३३॥ एतान्दृष्ट्वावृपादर्विःप्रोवाचेदंवचःस्तदा ॥ प्रतिग्रहोब्राह्मणानांसृष्टावृत्तिरनिदिता ॥ १३४ ॥ तस्मात्प्रतिग्रहमत्तौगृहीध्वंमुनिसत्तमाः ॥ ॥ ऋपयऊचुः ॥ राजप्रतिग्रहोऽस्माकंमध्वास्वादोवि पोपमः ॥१३५।। अग्राह्यमाणकस्मात्त्वंकुरुषेनःप्रलोभ नं ॥योराज्ञःप्रतिगृहातिलुब्धस्योच्छास्त्रवर्तिनः १३६॥ सपयांयेणयातीमात्ररकानेकविंशतिम् ।। प्रतिग्रहस्तुक्रियतेशूद्रादप्यंतजन्मतः ॥ ® इत्थंमनुस्मृतावस्तिवर्ततेपिसमुच्चये ॥ १३७ ॥ अर्थ. तो असा की, कश्यप, अनि, भरद्वाज, विश्वामि- न, गौतम, जमदनि, वसिष्ठ, आणि अरुधति, या ऋषीप्रत पाहून वृषादर्वि राजा ह्मणतो, हे ब्रालणहो ! ब्राह्मणास उदर- पोषण करण्याविषयी प्रतिग्रह हा उक्त आहे. तस्मात् तुही मजपा- सून प्रतिग्रह घेऊन उदरपोषण करावे. याप्रमाणे त्या ऋषिश्रेष्ठानी राजाचे भाषण श्रवणकरून ते सर्व ऋषी राजाप्रत मणतात हे राजा! यद्याप प्रतिग्रह हा अमृता प्रमाणे आहे तथापि राजप्रतिग्रह हा ·( २६६ ) . आलास विपाप्रमाणे आहे. आणि जो लोभाने राजापासून पति- ग्रह येतो तो पर्यायकल एकीस नरकांप्रतजातो. आणि शहापामृन अथवा अत्यनापासून प्रतिग्रहयतला असता ही त्याच- प्रमाणे (वरोरफलाममाणेच.) फलआहे. याप्रमाणे "मनुस्मृती न," व "इतिहाससमुच्चय" प्रथांत ही सांगितले आहे. ते पाहावे. प्रतिग्रहसमर्थोपिप्रसंगंतत्रवर्जयेत् ।। प्रतिग्रहेणास्याशुब्राह्मतेजःप्रशाम्यति ॥१३८ ।। राजानंतेजआदत्तेशूद्रा–ब्रह्मवर्चसं ।। आयुःसुवर्णकारावंयशश्वमांवकर्तिनः ॥ १३९ ॥ कारुकानप्रजाहंतिवलंनिणेजकत्यच ॥ गणानंगणिकानंचलोकेभ्यःपरिकंतति ॥१४॥ यावतःसस्पृशेदंगाह्मणान्शूद्रयाजकः ॥ तावतांनभवेदातुःफलंदानस्यपौर्तिकं ॥ ११ ॥ वेदविच्चापिविमोऽस्यलोभारकत्वाप्रतिग्रहं ॥ विनाशंत्रजतिक्षिप्रमामपानमिवांभास ॥ 0 इत्थमनुस्मृतावस्तिविस्पष्टंप्रविचार्यतां ॥ १४२॥ अर्थ. आणि प्रतिग्रह करण्याचा अधिकार पदापि आहे तथापि प्रतिग्रहाविपी प्रसंगाची योजनाफल प्रतिग्रह करावा. अयोग्य प्रतिग्रहाच्या योगाने यक्ष्यमाण प्रकारहोतो. तस्मात् प्रसग वर्य करावा. हणजे ब्राह्मतेज शात होईल. पाहा! आसे आहे की, रानावैभन्नग्रहणकेल्याने ते जाचा नाश होतो. शूद्रान्नग्रहणा- बावनताशा नाश होतो. सकाच्या अन्नग्रहमान आयुष्या. कारण ·(२४७ ) चा नाश होतो.. आणि चर्मकाराच्या (चांभाराच्या) अन्न गृहणाने कीर्तिचा नाश होतो याप्रमाणे आहे. आणि गणान (पांच दाहा) असामी एकत्र ठिकाणी मिळून अन्न करितात ते) आणि वेश्येकडील (कलापतिणीकडील) अन्न ने गृहणकरितात त्याचे अन्यपुण्यकर्माणित जे स्वर्गादिकलोक-ते सर्व नाशामत पावतात ह्मणजे या दोन अन्ना- च्या योगाने स्वर्गलोकापासून ही भ्रष्ट होतातू असे आहे. आणि शूद्रयाजक (शूद्राचाउपाध्याय) तो जितक्या ब्राह्मणांस आपल्या अगाने स्पर्शकरोल त्या तितक्या ब्राह्मणास दान दिले असतां दा- नदेणान्या पुरघास त्या दानापासून फल प्राप्त होत नाही. पहा! यद्यपि मोठा पेदवेत्ता पुरुपअसून अशा पुरुपापासून (वरीलपूरु- पापासून) दान घेतले असतां ज्याप्रमाणे चागले सुरेख मातीचे भाडे केले तथापि ते भाजल्यावाचून पाण्यात टाकिलें असतां नाशाप्रत पाचते त्याप्रमाणे त्याची (वेदवेन्यापुरुपाची) व्यवस्था होती याप्रमाणे "मनुस्मृतीत" सांगितले आहे त्याचा विचार करावा. यास दुसरी प्रमाणे. अमृतंब्राह्मणस्यानंक्षत्रियानंपयःस्मृतं ॥ वैश्यस्यत्वन्नमेवान्नंशूद्रानंरधिरस्मृतं ॥ ११३॥ आशूद्रस्यशूद्रानपक्तमुच्छिष्टमुच्यते ॥ तस्मादामंचपक्चशूद्रस्यपरिवर्जयेत् ।। १११ ॥ योऽसत्प्रतिग्रहमाहीनित्यंयश्वप्रतिग्रही ।। महसूचकदूतोचपितृकार्येषुवर्जयेत् ॥ ७ इत्थंपराशरमुनेवंच प्रविचार्यतां ॥ १५ ॥ आवाह्यकादेवलकानाक्षत्राग्रामयाजकाः ·(२४८ ) . एतेबाह्मणचांडालामहापथिकपंचमः ।। ॐ इत्यहिभारतेराजधर्मेन्यस्तिविलोक्यतां ॥११६ ॥ तिलधेनुर्गजोवाजीप्रेतात्रमजिनमणिः ॥ सुरभिःसूयमानाचघोराःसतप्रतिग्रहाः ॥ ११७ ।। ७ इतिरामायणेप्युक्तथाग्रंथातरेपुच ॥ ७ तस्मादेतत्पदार्थाश्वप्रयत्लेनविवर्जयेत् ॥ १४८॥ अर्थ. ती असी की. ब्राह्मणाकडील अन्न हे अमृताप्रमाणे ना णावे. क्षत्रिपाकडील दुधापमाणे, वैश्याकडील, अन्न त्यास अन्न होच समाजाणावी. आणि शूदान रक्ताप्रमाणे आहे याप्रमा में चारीपर्णाकडील अन्ने वर्णपरत्वेकरून कनिष्ठ आहेत. तर येथे. कोणी शंका घेतील ती बसी की, आली शूद्राकडील अन्न घेत नाही. आमाल घेतो. असे असल्याकारणाने आमालास (सि ध्यास) दोष नाही असे ह्मणतील, तर त्या आमानाविषयी प्रमाण ऐका. ते असे की, शूद्राकडील में मान्न (सिधा) त्यास शूदा- न असे लणावे आणि पकझालेले जे अन्न असेल ते उधिष्ठ (उ) असे जाणावें तस्मात् शूद्राकडील यादोही प्रकारच्या अन्नाचा त्यागकरावा. कारण यादोही अन्नाच्या योगानें ब्राह्मणदोषी होतो. आणि वाईट प्रतिग्रहाचे (अयोग्याकडील) ग्रहण करणारा, व नित्यच प्रतिग्रहकरून राहणारा,ग्रहसूचक (पचागपाहून ग्रहसाग णारा.) आणि दूतकर्मकरणारा, याप्रमाणे हे चार असामी श्राद्धक मांत पिनरस्थानी योग्य नाहीत. (वर्य करावे ) याप्रमाणे "वृ हत्याराशरस्मृतीत" सागितले आहे ते पाहावे. आणि भावायक देवरक, नक्षत्र व ग्रहणसागून उपजीविकाकरणारा आणि ग्रामोपाध्याय हेचारअसामी व पाचवा महापरिक हे ब्राह्मण असून चडाल तुल्य आहेत ·(२४९) " याप्रमाणे "महाभारतांतर्गतराजधर्मामध्ये" सागितले आहे ते पाहावे. आणि तिल, धेनु, हत्ती, घोडा, प्रेतान्न, चर्म मणी, (रत्न) आणि उभयतोमुखी (ल.)माय हे सातप्रतिग्रह घोर आहेत (भयकरअसून नरकदेणारे) आहेत. याप्रमाणे "रामायणात" व अन्यग्रयातही या (म० ) परमदर्शित केलेल्याच प्रकारची अनेक पर्ने आहेत त. स्मात् या सर्व पदायांचा घोर असल्या कारणाने प्रतिग्रह ब्राह्मणानी यलेकरून वर्ज करावा. असे आहे. आणि असा हा घोरप्रतिग्रह मालणानी अमाम (घेतरा नाही ) केला लणून त्या ब्राह्मणाच्या कर्मास, किंवा त्याच्या विप्रत्यास, काहीएक बाधक नाही. तस्मात कल्याणेच्छ्वुवा"! आपण या सर्व प्रमाणाचा शोध केल्यावाचून आमच्या वर्गस्य लोकाविषयी (सारस्वापकोंकणे म. शाण्णवी ब्राह्मणाविषयों जगन्मिानपत्रात कुचोद्यानुरूप जो काहीं बाणसोडरा, तो अस्मदीय वर्गस्थरोकास, (सारस्वतास) लागू न होता तुमच्याच वर्गस्यलोकास ( सामतच्या मानापरून देशस्यादिकास ) ागू होत असून शूद्रप्रतिग्रहाच्या योगाने ते सर्व देशस्यादिक शास्तमर्मादेवरून आपापल्या मालणत्यानुरुप पट्कर्माधिकारत्यापासून भ्रष्ट होतात किवा नाही ते प्रथमत. अवलोकन करून नतर शेणरी उर्फसारस्वत बामणाच्या विपत्याविषयीं किया कर्माविषयी सिद्धात करण्यास प्रवर्त व्हा ! आता बाह्मणानी शूद्राचेघरी वृत्तीची कौ चालविली नाहीत लणून तो ब्राह्मण आपल्या कर्मापासून भ्रष्ट होतो असे नाही. किंवा शूद्राचैधरी वृत्ती चारविरी मणून तो ब्राह्मण कर्हि होतो असे ही नाहीं आता काही लोक नूतन द्विजन्याच्या योगाने व सत्ताधीशही होऊन गेल्या कारणाने आपली सत्ता बालणावर चारसून त्याब्राह्मणामत वेद पदन तो वेदशूद्रास पटवू लागले आणि सारस्वत पदवीत नाहीत लणून सारस्वत ऊर्फ शेणवी तीनकमी आहेत लणून जी शका घेणे ·( २५० ) तो केवळ अयोग्य असून दुर्भाच्य आहे. कारण, गूहाचेघर्ग वृत्ती न यालणारे व शूदप्रतिग्रहही न घेणारे शेणवी ऊर्फ सारम्यताखेरीज अनेक ब्राह्मण आहेत ह्मणून ते ! बामण नव्हे किंया कर्मात न्यूय असे ह्मणता येत नाही. पाहा आता देशस्यादिकहे ! गुर्नरादिक ब्राह्मणाच्या किंग रामानुजाच्या घरी मारनपणादिक चारवीत नाहीत मणून देशस्थादिक ब्राह्मण नव्हे असे सिद्ध होते ! तस्मात् एका बाल- णाने दुसऱ्या बायणाचेघरी जावून वृत्ती चारपिरी नाही किंवा दान घेत नाही लणून तो त्रिकर्मा असे कोण याही शास्त्रात नसून प्रगातही नाही. एवच तापार्यकाय? शूद्रापासून किंवा चितपावनादिकापासून पतिग्रह घेतला नाही अथवा यांचघरी मात्तिनपणाचार विग नाहीं झ. णून कोण याही बामणाच्या ब्राह्मण वास किंवापट्कर्माधिकारत्वास काहीं एक बाधक नाही. आता बाधकच आहे असे जर चित्तपावनादि- काचे मत असेल तर जसी आमच्यापक्षावर कल्याणेच्दादिक चित्त- पायनानी दृष्टी ठेविली आहे त्याच प्रमाणे त्यानी आपल्या पक्षावर (सापतच्या मानावरून देशस्थादिकार) दृष्टोद्यावीन्यावाचून केवळ सारस्वतावर दृष्टीठेऊन द्वेप करण्यानिपया जी बुद्धी धरणे ती केवळ अयोग्य असून अनिर्माच्य आहे. कारण व्यास सबळ प्रमाणे सापडत नाहीत त्यानी अशा धो दुर्वाच्य शका किंवा नूतन रचलेली कादबरी इपादि विषय घेऊन भाडावे आणि जो खरा पलित असे. ल तो त्या कुतर्काने भाडण्यास कधी प्रवृत्त होणार नाही एवच या सई युक्तिररून अयरा शिटानुमतारख्न पाहिले असता ह्या रतीके- चा कर्ता केवळ जाती भेद विषकसार काचा जेष्ठ वयू असे ल. गण्यास काहींच सशय नाही. कारण त्याणेही सारसताविषयी धारण्य प्रयाचा आधार देऊन १ श्लोक लिहिला आहे तो असा की;

·"सूर्यवंशश्चक्षवश्वपिताभवतियोनरः ॥" "मातायाब्राह्मणोनारीशेणवैज्ञातिरुच्यते ॥" अर्थ.-जोनर सूर्यवंशी क्षत्रिय पिता होतो जो माता दासणी नारी होते असे झणून पुढे असे ह्मणतो की " शेणवै ज्ञातिरुच्यते” परंत या श्लोकांत प्रथमता ओ आणि जी असे जे संबंधी शब्द आल आहेत त्यांचे दर्शक शब्द कोणते ! तसेच दुसऱ्याचरणांत कर्ता- कोणता ? याविपयी काही तरी विचार करावयाचा होता? परंतु, तसेतो कोठून करील. सरासरीनै क्षत्रिय ब्राह्मणी आणि शेणवे हे तीन शब्द एकत्र करण्याचा प्रयत्न केलाआहे शिवाय संस्कृताचे ज्ञान मुळीच नाही असे त्या श्लोकावरूनच सिद्ध होते. आणि याची खात्री करून घेण्याची असेल तर त्याच पी दुसरा एक श्लोक आहे तो असाकी "कैवर्तकस्य मिलस्प पिता भवतीयोनरः मातायागोलकीनारी पालाशज्ञातिरुच्यते" एवंच तात्पर्य पाहूं गेला भरातां हे श्लोक नूतनअसून खोटे आहेत असे सर्व विद्वजना- • च्या मनास आले असेलच असेल. परंतु; असे हे शीघकवी आप- लें कवित्व महा "व्याप्तप्रणीत स्कंदपुराणांत" ढकलून देण्यास पाहत होते परंतु; बुद्धिचातुर्य फार झाल्याकारणाने फसले. आणि या सृष्टीत हा एक विषय फार चांगला आहे. तो असाकी मोटा धूर्त आणि लबाड, लोक जो काही महान व्युभू रचूं पाहतो परतु; काकतालन्याय होऊन त्यांमध्ये त्याचे खरे स्वरूप दृष्टीस पडण्यास काहीना काहीतरी छिद्र राहतेच राहते. एवंच तात्पर्य काय? "मीजातीचांगला शेतूट माझ्या नाकाला" पालीप्रमाणे त्या श्लोक- फल्ने स्वरूप ज्ञान दिसते. याचकहो! द्या विरेकसारकाने सारस्वतांविपी केवळ श्लोक ·(२५२ ) मात्र लिहिला आहे असे नाही तर त्याणे दुसरी एक मसालेदार गप्प झोकली आहे ती पाहा, जा०वि० के० पु. पृष्ट, ४? त्यांत तो असे हाणतो की, "सुमारे ३०० वपांवर कर्नाटक प्रांतांत राम- राजा राज्य करीत असतां एका शेणव्याने संन्यास घेतला. हे त्या प्रांतातील सन्याशानी पाहून आपली सभा केली, तेसमयी तेथें सु- मारे २०० संन्यासी जमले होते. त्या प्रत्येकाने शेणव्यास सं. भ्यास घारण करण्यास काहीशास्त्राधार आहे की नाही याविषयी वचने काढून त्या रामराजासमोर तो निवाडा आणून शेणव्यास संन्यास । घेण्यास अधिकार नसता त्याणे तो घेतला ह्मणून १०००० होन स्या सन्यास धारण करणाऱ्या शेणव्या पासून दंड घेऊन त्याच्या करची सन्यास सोडविला इ. या गोष्टीचा सरेपणा दाखविण्या कर रिता हा संन्याशानी काढलेला शास्त्राधाराचा कागद कोल्हापुरांत शकराचार्याच्या मठात आहे. असे ह्मणतो तर याच्या ह्या लिहि. ज्या वरूनच हाखोटा असे सिद्ध होते कारण असे आहे की. भद्रभद्रमिनिया नद्रमित्येववावदेन " कोणत्याही विषयावर लिहिणे किंवा बोलणे झाल्यास भद्र किंवा निश्चय असेल तेच चोला. वे असे शास्त्र आहे. तर या विवेकसार कांचे लिहिणे तर केव- ळ सशयार्थीच भासते त्यांत शुक्तिरजत न्यायाप्रमाणे ते ही कबूल केले असते परतु; हातर त्यासभेत २०० सन्याशी जमले होते असे मणतो तर ह्या विक सार कास कर्नाटक मांत कोणत्यादिशेस आहे? याचे ज्ञान मुळीच नाही असे ह्मणण्यास काहीच बाधक दिसत नाही कारण सर्व कर्नाटक प्रांतांत सत्यशोध, व्यासराय, फलमार, भादगार, भिमनकरे, उत्तराजी, आझाद, भंडारके री, सुब्रह्मणी, कप्णापूर, पुसे, सीकर, सौदे, काणूर, पेशावर भुबनेंद्र पूर्णमल करने, शृंगरी, मिळून हे १२ मठ असून , ·००० गुरू शिष्यां समेत ३८.संन्यासी आहेत याशिवाय कर्नाटकांत दुसरे मोक्षाश्रमी देखील संन्यासी नाहीत तर १६२ संन्याशी विवेक सार कार्ने कोठून पाठविले असतील ते असोत. तथापि तेही कबूल केले परंतु; रामराजा समोर आणून १०० होन दंडकरून त्या- करवी संन्यास सोडविला असे लणतो तर ह्याच्या हा खोटेपणा सर्व माझ्या प्रिय वाचकांस श्रुत होण्याकरितां खुद रामराज्याच्या गादी- वर बसणारा रामराजाचा प्रपौत्र जो "बालमाताड त्याणे अस्मदीय वर्गस्थलोक ( सारस्वत कोकणे उर्फ शाण्णवी ब्राह्मण ) यांचे ने " श्रीमत्सुमतीद्रतीर्थ " व " श्रीमद्भुयनेंद्रतीर्थ श्री स्वामी यांस स्वभावे करून लिहिलेले विनंतीपत्र पाहा. १३७ नंबरेवनी श्रीपद्मनाभोविजयतेतमां स्वस्ति श्रीमन्त्रिाखलविद्याप्सरस्सहचरीकानायांत विद्यासुधादुग्धसिंधुभ्यो निरंतरब्रह्मानंदानुभवावि- प्कृताशेपविपयरसनिस्सारभूयेभ्योपुतसिद्धानुको । शगरिमकारितसुजनाभ्युपपत्तिकौतूहलेभ्यो निग- मकल्पानोकहनिवहकुसुमरसान रविभ्रमभृचः संदर्भसंहर्पितसमस्तसंख्यावत्समाडेभ्यो नैसर्गिक भक्तिभूमसंमार्जितनारायणकरुणाम्नास्वादसुहिते- भ्यः श्रीमद्विबुधैद्रतीर्थश्रीपादछानवरश्रीमत्सुमती इतीर्थक्षीपाटेभ्यः- प्रणामांजलि पुर स्सरंवंचि महीभृदभिजन जन्मना श्री पदानाम दास बचि बालमाताड वर्म कुल शेखरेण प्रणीयमानेय विज्ञापना. भवनारायण स्मरणभेषज निरस्त निश्शेष विपदामयो योष्माकीणानुकं २२ ·(२५४) पादोहद समेषित कुगल सस्य मंजरीकरतोषि भवाहमा नुग्रह लभ मभिलाषुकश्शाय जन स्तुतमिहास्ने यदनभवन: अमर तरागत समस्त कल्याण प्रदान जागरूपस्य पिणनदात्य नगर मधिवसतः श्रीमद्वेकटावलाते मंगातो नारायस्यण स्पिरमतिष्टादिकार्य मुदिश्यां तिलापुरस्सर सदिक्षन् तत्र भगपता स्थिरप्रतिष्टादि क- रण समुचित स्यरनिर्णयार्य तदनुगुण साहाय्य करणार्यच अस्मदीपा माये पिपलनदी नगरस्थे परिका मुना ज्ञा प्रेषित चरैव इतः पामा श्रियःपते भगवतः समाराधनादि कार्येषु कता दराएव यर्ता. महे शोकः श्रीवेंकटाद्रिनाथस्य करुणा कल्पपदरी । भूयादाकल्प. मस्माक सीभीटफरप्रदा ॥ रंगहायन आश्विन बहुत सतम्या लिरिक्त मिद। । शिका १९५ नंबरेवनी श्रीपद्मनाभो विजयते ॥ स्वति श्रीमन्निखिलविद्याप्सरस्मत्वर्गमात्रायां तविद्यामुधादुग्धोसंधुभ्यो निरनरजन्मानंदानुभवा विकृतामोपरिपपरसनिस्तारभूपेभ्योयुतसिद्धानु- क्रोशगरिमकारिनसुजनाभ्युपपत्तिकौतूहलेभ्यो निगमकन्यानोकहनिवरकुसुमरसनि रविभ्रमभृद्वचः सदर्भसंहर्पितममस्लमंख्यावासमाजम्भो नैसर्गिक भक्तिभूमसंपार्जितनारायणकरणामृतास्वादमुहिते- भ्यः श्रीमत्सुमनींद्रनीर्थश्रीपादडात्रवरश्रीमद्भुवनें द्रतीर्थश्रीपादेभ्यः ·( २५६ ) मणामांगलि पुरस्सरं वंांचे महामृदभिजन नन्मना श्री पमना- भदास वालमातांड गर्म कुल शैखरेण प्रणीयमानेयं विज्ञापना. भव- न्नारायण स्मरणभेषज निरस्त निश्शेष विषदाम्यो यौमाकीणानुकंपा दोहद समेधित कुशल सस्प मंजरीकइतोपि भवादशा नुग्रहान मभिलाघुकवायं जनः सुखामिहास्ते यदत्रभवद्भिः अस्मत्कुल नि- तरा नंत समस्त कल्याण मदान जागरूकस्य श्रीमद्वेकटाचलपते भगतो नारायणस्य देवतायतन निर्मितेः . समाप्तप्रायत्यादिदानी नि- श्चित एवसमपे मतिष्ठादिकार्य मुद्दिश्य प्रेषितांपत्रिकामवलोक्य महान्- संतोपोजातः । तत्रं. भवद्धिः प्रेषिताआचार्य प्रभृतयश्चात्रागतारव एतत् क्षेत्रानुपयुक्त प्रदेशस्य अनंतनारायण पुरमितिनामधेयनि- श्चित्य श्रीच्यास रघुपति मीत्यर्थ ऊर्णावाससासममेकं निष्कभूषणमपि दत्वातेपियुष्मरामापे संप्रेपिताएय; श्रीवेंकटाचलपति स्वामिकार्याणिनि प्रत्यहं निर्योढुं तत्रभवतां प्रत्येक धुरीणत्वात् अस्मिन्निश्चित लमएय भगवतः प्रतिष्ठांकृत्या अस्मन्मनोरथपूर्ति करिष्यथेत्याशास्महे किंच देवतायतन देवपूजक वैदिकादिजननिवासोचितस्य निश्चितपूर्वस्य. स्थलस्य यथोचितं दानपत्रांस्थिरीकृत्य प्रेषयितुं आमात्यप्रत्याज्ञाप्रदानातू तत्पत्रमविलंबेन तत्रागमिष्यतिच. सर्वदा युष्मदनुग्रह मभ्यर्थयामः परितापिहायन ज्येष्टशुद्वाष्टभ्यां लिखितमिद. श्लोकः। श्री, कटा- दिनायस्थकरुपाकल्पवल्लरी ॥ भूपादाकल्पमस्माकं सर्वाभीष्टफलपटा । श्री पद्मनाभौजियततमा | श्री.

·व तुमचा १९५ नंवर रेवनी सदरील नकलेचे भापांतर. श्री पद्मनाभो विजयते. या खाली त्यांचामाना. श्री मत्सुमतीद्वतीर्थ श्री पादस्वामीपांचे शिष्यश्रेष्ठले श्रीमद्गु- वनंदतीर्थ श्रीपादयांमत.. राजकुलोत्पन्न श्रीपद्मनाभ याचादास जो वालमातांड याची प्रणाम पूर्वक विज्ञापना. आपल्या नारायण स्मरण रूप औपघाने टूर झाला आहे समस्तनिपत्तिरोग जाचा असा कृपानुरूप जो काही दोहद ( झाडाला फुले फळे येण्याविषयों जो मसाला घालतात तो) तेणेकरून, वृद्धीपत पावलेले जे कल्याणरूप धान्य त्याची मजरीरूप असा आणि यापुढे ही आपल्या सारख्यां पासून अनुग्रह मिळण्याची इच्छा करणारा असानो हाजन ( आली) येथे सुख रूप आहे विशेष. जे तुही आमच्या कुलाचे कल्याण करण्याविषयी निरतर जागरूक असणारा जो श्रीमद्वेक टाचलपति भगवान्नारायण जो त्याचे देवालय बांधण्याचे काम समाप्त होऊन प्रतिष्ठेच्या उद्देशाने प्रेषित जे आज्ञापत्र ते अपलोकनकरून परमानद झाला आणि तुही पाठविलेले आचार्य ही येथे आलेच आहेत. आणि स्पाक्षेत्रास "अनंत नारायणपूर" हे नाम निश्चय करून "श्री व्यासरयुपति" प्रीत्यर्य व आपणासह महावस्त्रांसमेत एक पदक व कंठी देऊन त्या आचापांस आपणाकडे पाठवून दिले आहेत श्रीवेंकटाचलपतीची कार्य निर्विघ्नपणाने तडीस न्हेण्या- विषयी तुमच्यामध्ये प्रयेकाकडे मुख्याव आहेच. याकरितां निश्चय केलेल्याच मुहूर्ती भगवंताची प्रतिष्टाकरून आमचे मनोरथ पूर्ण ·( २५७) कराल अशी आशा आहे आणि देवालय देवपूजक तसेच वैदिकादि जन यांच्या निवासाविषयी पूर्वी निश्चय केलेल्या स्थलाचे यथायोग्य दान पत्र लिहून पाठविण्याविषयी आमात्यास आज्ञा केली आहे ते लवकरच आपणाकडे येईल. जेष्ठ शुद्ध - मीच्या दिवशी लिहिले. श्री पद्मनामो विजयतेतमां, शिक्का आहे. या पत्रांची अस्सलवरहुकूमनक्कल शिक्यासुद्धालक्ष्मण नारायण केणी शास्त्री यांजकडे कर्नाटकाहून आली आहे ती पाहण्याची इच्छा असे- ल तर लबारचालींत ५९ नवाचे घरी सदरील शास्त्री यांस भेटावे हहणजे ती दाखविली जाईल. आता ही विनंती पत्रे दाखविण्याचे कारण हेचकी " विवेकसार कर्याने" शाण्णवी ब्राह्मणाच्या संन्याशांस रामराजाने १०००० होन दंडकरून सन्पात सोडविला, ह्मणून जे लिहीले ते खरोखर आहे किंवा खोटे आहे, ते याप्रदर्शित केलेल्या नकले वरून पाहा. आतां त्याणे ते खन्या सभार्वेकरून लिहिले असी कोणी शका घेतील तर ती शंका घेणारांस माझी काही सूचना आहे. असे पाहा! जर या विवेकसार का लिहिणे खरे असते तर त्याच रामराजाने त्या सारस्वत कोकणे ऊर्फ शेणवी ब्राह्मणांच्या सन्याशांस श्रीपाद हे नाम देऊन महावस्त्रादिक समर्पण करून प्रणामांनलिपुट केले असते काय? आतां शाण्णवी उर्फ कोंकणे हे ब्राह्मण नव्हे असे जर त्या रामराजाच्या मनांत असते तर त्या रामराजाने वैदीक या शब्दाचा उञ्चार करून दानपत्रं करून दिली असतींकाय? कधीच दिली नसती है जातीभेद विवेकसार कर्त्याने भरत्वे करून लक्षात ठेवावे. कारण,

·पाहा
(१२६८)
तावद्र्जतिशास्त्राणिजंबूकाविपिनेयथा ।।
नगतिमहाशक्तियावद्देदातकेसरी ।।
अर्य-असे आहेकी नाय कालपर्यंत सिंह गर्जना कोत्यानी ऐक्तिी
नाही तावकारपर्यंत जगक गर्जना करतील तेच खरे, याप्रमाणे चित्रक
सर कर्या व चिक्नादिकाचेही स्वरपान दिसते कारण जर
तो विवेकसार पुस्तककर्ता खन्या स्वभावाने सवांची निंदा गिता
तर ता आपले नाव काच्छपवून ठेविका ? त्यावरूनच त्याचे स्वरूप
अस्तु आता या चितपावनानी पळ कादबरी मात्र रचिरी
असे नाही तर आपला दोप छपवून श्रेष्ठपणा दाखविण्याकरिता
महान् ग्रयात सकपोर फासित वाक्येकरून टकळली आहे ती पाहा.
कोकणाश्चिन्तपूर्णास्तेचित्तपावनसज्ञकाः ।।
ब्राह्मणेपुचसर्वेषयतस्तेउत्तमामताः॥
एतेपावशजाःसर्वेविनेयावाह्मणाःखलु ।।
माध्यदिनाश्वदेशस्थागौडद्राबिटगुर्जराः ।।
कर्नाटातलगाद्यापिचित्तपूर्णस्यवशजाः ।।
अतचित्तस्यपूर्णयोनिद्यात्तस्पक्षयोभवेत् ।।
अर्थ-कोकणस्थास चित्तपालन है नाम पाप्त झा आणि हेच
सर्व ब्रालणात श्रेष्ठ असून सर्व ब्रामण जे आहेत ते निश्चय करून
पाचे वशन जाणारे ते कोणकोण ' असे सणार तर सागतो
माध्यदिश, देशास्र, गौड, द्राविड, गुर्जर, कर्नाटक, तेलग, हे
अद्य परत चितपावनाचे वंशन, आहेत् लणून चित्तपावन सर्वांत
श्रेष्ठ असल्याकारणाने चितपावनाची निंदा फरीर त्याचा कुलक्षय
होईन याप्रकारेकरून "पाराशर स्मृतीत" काही सकपोल
फल्पित वाश्ये करन टकल्न दिरी आहेत आणि याचप्रमाणे

·H (२६९) अनेक ग्रंथांत ढकलून दिली असतील व गाळली ही असतील असे लणण्यास काहीच बाधक नाही. कारण स्मृतीतच ज्यापेक्षा स्वकपोल वाक्ये तर अन्यपुराणांत लिहीली नसतील हे कशावरून सांगाते ! वाचकहो ! या शाण्याने हे नूतन श्लोक त्यास्मृतीत दक- लून देतेवेळी चित्तपावनाच्या पूर्वी बालण होते किंवा नव्हते याचा काही तरी विचार करावयाचा होता! पण ते कोठून करतील. कारण, मर्कटस्यमदिरापानंतन्मध्येवृश्चिकदंशन यावचनाममाणे ह्मणप्यास काही संशय नाही. कारण आदीच वानर त्यांत मद्यमाशन, त्या मद्यप्राशनांत जर विंचू चावला मग त्याचे पराक्रम काय विचारावयाचे ! त्याप्रमाणेच यावरील श्लोकांचा भावार्थ दिसतो. वाचकहो ! आतां हे श्लोक पराशराने लिहिले आहेत असे जर ह्मणाने तर, पराशरऋपी हे केवळ अज्ञानी होते असे सिध होऊन व्यास वाक्यांस व्यभिचारत्न प्राप्तहोते कारण ब्राह्मणा- दशधाप्रोक्तापंचगौडाश्चद्राविडाः यावाक्यांत केवळ गोड आणि दाविट मिळून हे दशविध बालणच अनादि सित्व दिसतात्. अ. से असून आमंत्रणास न आल्यामुळे परशुरामाने कैवर्तकांस (ल.) कोळ्यांस ब्राह्मण्य देऊन स्मशान भूमीत पवित्र केले ह्मणून चित्तपा. वन असे ममतात् याप्रमाणे संह्याद्रिखंडात स्पष्ट सांगितले आहे तर त्या पराशराने यासह्याद्रि खडाचा विचार केल्यावांचूनच तेश्लोक या आपल्या स्मृतीत लिहिलेत काय? असो एवंच तात्पर्यार्थ काय ? या द्वेष्टे लोकानी सारस्वत कोंकणे ऊर्फ शापणवी ब्राह्मणाची निंदा करण्या विषयी जितके स्वकपोल कल्पित ग्रंय दाखविले होते ते सर्व ययानुक्रमे करून . सशास्त्रोक्ता प्रमाणांच्या आधारा वरून निराकरण केले आहेत. आता ते (माधवादिक) स्वकपोलकल्पित खरो खर आहेत किंवा नाही हे सर्व ·(२६०) विद्वज्जनवाचकाच्याध्यानात येण्याकरिता तेसर्व स्वरूपोर करिपत श्लोक याप्रकरणात प्रदर्शित करून त्यास निराकरणाई ( योग्य) प्रमाणेही प्रदर्शित केली आहेत. तर ती सर्व विद्वजन याचकानी एकवार अवलोकन कस्न यात जो काही सयासत्यतेचा विचार करणे असे ल तो सर्व वाचकानी आपापल्या शुधात. करणानुरूप निस्पृहतेने करून पाहिल्यावर हे चित्तपावनादिक सारस्वत उर्फ शाग्णवी ब्रा ह्मणाविषयी केवळ पानेच रदतात् किंवा नाही ते प्रयक्ष वे करून दिसण्यात येयील आता सारस्वत कोंकणे उर्फ शापणवी ब्राह्म णाची निंदा चित्तपावनादिकानों केली ह्मणून सारस्वत निंद्य आहेत असे नाही कारण नदूप्यतेमहात्मानोदुर्जनानाकटूक्तिभिः ॥ काकमुखाशुचिक्षेपेहरिःकिंमलिनोभवेत् ॥ अर्थ-असे आहे की कावळ्याने आपल्या अपवित्र मुर्खे करून वारवार हिन्यारा स्पर्श केला ह्मणून त्यास्पशीच्या योगाने हिरा अप वित्र होतो काय जसे तो हीरा अपवित्र होत नाही तसे पाचि तपावनानी सारस्वताची हरएक प्रकारे करून निंदा केली ह्मणू न त्यानिंदेच्यायोगाने सारस्वत निंद्य झाले असे नाही कारण नि.सारस्यपदार्थस्यप्रायेणाडवरोमहान् ॥ नसुवर्णेध्वनिस्तादृग्याहकास्यभिजायते ॥ ® इत्यसित्वमभूयत्त्ववागाडबरमातनोः ॥ अर्थ-असे आहे की ज्या पदार्यात सार नाहीं तो पदार्थ बहुत कल्न मोठी ध्वनी करीत असतो पाहा । स्वर्ण ही धातू सर्व धातूत श्रेष्ठ असून वाजावरी असता ध्वनी देत नाही आता काश हे सर्व

·धातूंत हलके (नीच ) असून वाजविण्या बरोबर ज्याप्रमाणे मोठी-
धनी करीते की त्याप्रमाणे या चित्तपावनादिकांचे स्वरूप ज्ञान दिसते.
यांचे कारण उत्तरार्धात पाहा.
इतिकण्योपाव्हनारायणसूनुलक्ष्मणविरचिते श्री
महशप्रकरणेमाधवोकिखंडननामपष्टप्रकरणसमा
तं श्रीरामचंद्रायनमः ॥
पूर्वाध समाप्त.
-

·अथोत्तरार्ध प्रारंभः॥
प्रकरण सातवें.
'® इंद्रायरिंसोरिमनंगतातंरामाग्रियंमाधवमच्युतंच ॥
वि सुरेशंभवपाशमोचकंकुवैन तितेनरकाभियाति
ॐ अथचित्पावनोत्पत्रिवर्णनास्यंतुसप्तमं ॥
७ कथ्यतेहिप्रकरणंसर्वग्रंथान्विचार्यच ॥ २ ॥
अर्थ.--इंद्राचे शत्रु जे देस यांचा शत्रू मदनाचा पिता बलरामा-
चा कनिष्ठव लक्ष्मीचा पति कधीहीच्युत (पतित) नहोणारा सर्व
देवांचा हो स्वामी आणि भवसमुद्रा पासून सोडविणारा नरकासुराचा
शत्रू असा प्रमुजो भगवान् कृष्ण त्यामत नमस्कार करून सर्व ग्रंया-
वलोकनान चित्तपावनोत्पत्तिचे वर्णन नामक हैं सातवे प्रकरण
सांगतो. २
ब्राह्मणानांततोपृथ्वीदानंदलायथाविधि ॥
नवीनंनिर्मिततेत्रशूपांकारकमुत्तमं ॥ ३ ॥
वैतरण्यादक्षिणेतसुब्रह्मण्याचउत्तरे ॥
सह्यात्सागरपर्यंतशूपकारंव्यवस्थितं ॥ ४ ॥
शतपोजनदीपतुविस्तृतंत्राणियोजनं ॥
भार्गवमिलितापृथ्वीसमुद्रात्सुखहेतुना ॥ ५ ॥
क्षेत्रजवाधिकंचासीत्सवंतीयान्वितंतदा ।।
विमलंनिर्मलंचैवखदिरंतीर्थमुत्तमं ॥ ६ ॥

·हरिहरेश्वरंनीथमुक्तेश्वरस्तथैवच ।। वालुकेशोमहाष्टोवाणगंगासरस्वती ॥ ७ ॥ तस्यास्तुदक्षिणभागेकुशस्थलिंदाहृता । मठयामंस्तथाचान्धेशोमाद्रिश्याप्युदाहृतः ॥ ७ ॥ तत्रेवस्थापिततीर्थंगोरक्षंचकुमारिजं ॥ रामकुडंकुडमलंचमाचीसिद्धगुणोपमं ॥ ९ ॥ एवंक्षेत्रमहादेविभागवेणविनिर्मितं ॥ तन्मध्पेतुरुतोवासःपर्वतेचतुरंगके ॥ १ ॥ श्रात्यार्थचैवयज्ञार्थमंत्रिताःसर्वव्राह्मणाः ॥ नागतापयालकुदोभूदार्गवोमुनिः ॥ ११ ॥ अर्थ--परशुरामाने सर्व क्षारय मारिल्यावर हस्तगत झालेली पृथ्वी बालणास दान देऊन दान दिलेल्या पृथ्वीवर आपण कसे राहने? असे मनात आणून वैतरणी नदीच्या दक्षिण भाी आणि सुब्रह्म- ण्याच्या उत्तरेस शूर्पाकार (सुपासाररों) सुदर क्षेत्र उत्पल केले ते असे की, सह्याद्रीपासून समुद्रापर्यंत १४ कोस मदि आणि चारशे कोस राम शूपरिक याप्रमाणे भार्गवास (परशूरामास) समुद्रापासून भूमीमिळाली. तीभूमी काशीक्षनापेक्षा अधिक पाचन झाली, का रण त्याभूमीवर परशुरामाने सर्व तीर्य आणून स्थापिरी. ती असा की रिलम, निर्मल, दिर, हरिहरेश्वर, मुक्तेश्वर, वालुकेश्वर, वाणगगा, सरस्वती, तीच्या दक्षिणभागी कुशस्थली (कुवाळ) मनाम (माडगाव) गोमांचल, (गोमातक.) त्यागोमाती गोरक्ष नामक तीर्याची स्थापना केली तसेंच रामकुड, कुडमल, शकर पार्वतीमत ह्मणतो हेपार्वती! याप्रकारेकरून सर्व देव व तीये याणी ·( २६४ ) युक्त असे परशुरामाने क्षेत्र निर्माण केले. आणि त्या क्षेत्रात पर्व. ताच्या ठिकाणी परशुरामाने यासकेला. नतर श्राहार्य, व यज्ञार्थ सर्व नाणणास आमत्रण केले, परतु ते नाणण भाले नाहीत. नतर तो परशूराम कोपापमान होऊन नानास गेला. सूर्योदयेतुस्नानार्थगतःसांगरदर्शने ॥ चितास्थानेतुसहसाह्यागतांश्चददर्शसः ॥ १२ ॥ काजाति:कथ्वधर्मवकस्थानेचैववासनं ॥ कथयध्वंचसंस्थाप्येकारणंतस्यविद्यते ॥ १३ ॥ ॥ कैवर्तकाऊचुः ॥ ज्ञातिपृच्छसिंहरामज्ञाति:कैवर्त कीतिच ॥ सिंधुतीररुतोवासोव्याधधर्मेविशारदाः १४ तेपपिष्टिकुलं श्रुत्वापवित्रमकरोत्तदा । ब्राह्मण्यंचततोदत्वासर्वविद्यासुलक्षणं ॥ १५ ॥ चितास्थानेपवित्रत्वाच्चित्पावनउदाहृतः ।। भर्थ-परशुराजोतो सूर्योदयी, सागरामत स्नानार्थ गेला असता रयाणे तेथे चितास्थानी (स्मशानभूमीपत) अकस्मात् काही पुरुष आलेले अवलोकून त्यास तो विचारिता झाला. तुमची जात काय, धर्म कोणता, व तुझी कोणत्या ठिकाणी राहता व येथे घेण्याचे कारण काप ते सर्व सविस्तारे कल्ल सांगा. पाप्रमाणे "परशूरामाचे" भापण श्रवणकरून ते सर्व कैवर्तक बोल्ते झाले. ते असेकी, हे परशुरामा ! तू आमची ज्ञाति विचारतोस तर आमची ज्ञाति कैवर्तक (कोली) समुद्रतीरी आहीं राहतो आणि आमचा व्याधधर्म (जाळे याल्न मासेवगैरे मारण्याचा ) आहे. याप्रकारेकरून कुरासमेत सर्व वृतांत त्या कैवर्तकांनी ( कोळ्यानी ) सांगितला, आणि त्या ·करून ( २६९ ) कैवर्तकानी सांगितलेला तो सर्ववृत्तांत "परशुरामाने" श्रवण त्यांचे कुल पवित्रकेले. आणि त्या कैवर्तकास सर्व विद्यायुक्त ब्राह्मण्यदेऊन चितास्थानी (स्मशानभूमीत ) पविन केले लणून, त्या कैवर्तकांस, चित्तपावन हे नाव दिले. चतुर्दशगोचकुलंस्थापितंचातुरंगके ॥ १६ ॥ सर्वेचगौरवर्णास्तेसुनेत्राश्चसुदर्शनाः ॥ सर्वविद्यानुकूलाश्वभार्गवत्यप्रसादतः ॥ १७ ॥ धनधान्यसमृत्याययूयंभवतसर्वदा ॥ यदाकदावायुप्माकविपत्तिर्जायतेभुवि ॥ १८ ॥ तदाहूयतिमांसासमवेताःसुखाप्तये ॥ आगत्याहंतदाविप्रावःकार्यसाधयेक्षणात् ॥१९॥ इतिदत्वावरतेभ्योजामदग्न्यःकृपानिधिः ॥ गोकर्णप्रययोरामोमहावलदिदृक्षया ॥ २० ॥ महाबलेशंसंपूज्यविधिवगुनंदनः ॥ किंचित्कालंसचोवासगोकर्णेश्वरसंनिधौ ॥२१॥ गतेतुभार्गवेरामेतत्क्षेत्रस्थादिजातयः ॥ धनधान्यसमृत्वार्थाःसमवेताःकदाचन ॥ २२ ॥ अर्थ-आणि त्या कैवर्तकांस, काश्यप, शांडिल्य, वासिष्ट, विष्णुवर्धन, कौडिग्य, निनुंदन, भारद्वाज, गार्य, कपि, जाम- दम्य, वत्स, बाभ्रव्य, कौशिक, अनि, इत्यादिकहीं चोदा गोने व १ चित्तपापन. सापतकालपर्य हेच नांव प्रख्यात आहे. परंतु ते ("कैवर्तक") यानामाचा परित्याग करण्याकरिता कोकणस्थ आहों, असे ही ह्मणवून घेतात. २ ही गोत्रे चित्तपावनादिकांच्या गोत्र - परमजरीतून घेतली आहेत. . 23 ·(२६६ ) उपनामेही देऊन चानुरंग पातावर त्यांची स्थापना केली. आणि न्यास सागितले की, माइयामरादिकरून (भागयाच्या) तुही (कैवर्तक ने वित्तपावन) सर्व गौरवणेकरून युक्त व चक्रासारखे (घारे) चांगले दोळे, चागल्यारूपाने युक्त तसेच सर्व विद्या, धन धान्य इत्यादिक गगेंकरून समृद्ध असे व्हाल. आणि यदा कदाचित् ना तुझास विपत्ति पाल होईल, तर तुर्मी सर्व एकत्र होऊन, माझं चिंतन करा, मण- जे तक्षणी येऊन तुलावर आलेली विपत्ती दूर करन, तुमचे सर्व कार्य साधून देयिन. यासकार करून त्या परशुरामाने भूननकेलेल्यावा. ह्म गात" कर देऊन नतर तो "परशुराम" "माहाबलेश्वराच्या दर्शनाकरिता गोकर्णक्षेत्रात नाता माला" याप्रकारेकरून "परशुरामाने" परदेऊन गोकर्णक्षेत्री गेल्यावर हे नूतन केलेले र्सा जायण धन धान्याच्या योगाने समृद्धहोत्साते कोणीएकेसमयीं एक व ठिकाणी मिळते झाले. गतेबहुदिनेदेविस्वकार्यकत्तवानस्थितः ।। कुचीचंचेवमादायस्वानिवृत्यिपरीक्षणातू ॥२३॥ रामवाक्यपरीक्षार्थमंत्रयामासुरंजसा ॥ मीलितानांचयुप्माकमाहूतिमयदाभवेत् ॥२४॥ तदागच्छामोतिपुराभार्गवोप्युक्तवान्खलु ॥ तत्सत्यमनतंबेतिपरीक्षांकुर्महेवयं ॥ २५ ॥ इतिसर्वेसमालोच्यरामेत्युच्यैःप्रचुकुशुः ।। अर्थ.-शंकर पार्वतीमत सांगतात हेदेवी ! रामाने गोकर्णेश्वरास जावून पुष्कळ दिवस गेल्यावर, ते सर्व वालण (नूनन केलेले ) कुबुद्वीधरून स्वामिबुद्धीची परिक्षा करण्याकरिता मगने परशुरामाने दिलेल्पा वरदानानुरूप वाक्पाची परिक्षा करानी पहेलते ते सर्व एक ·(२६७ ) मसलत करिते झाले ती अतीकी, तुही सर्व एकत्र मिळून ज्याका. ली माझे ( परशुरामाचे ) स्मरण कराल त्यासमयी मी येऊन तुमचे संकट करीन याप्रकारेकरून परशुरामाने सांगितले आहे तर ते त्याचे सांगणे खरे किंवा खोटे! याची परिक्षा पाहूं ह्मणून ते सर्व नूतनविम एकत्र होऊन हे परशूराम ! या संन्देकरून मोठ्याने ओरडू लागले. आनंदितंतदातेपांश्रुत्वारामःरुपानिधिः ॥२६॥ प्रादुरासीत्पुरोभागेदेवर्षिार्गवस्स्वयमाश्रीरामउ. किमर्थक्रांदेतंविप्राभवद्भिर्मीलितैरिह ॥ २७ ॥ किंदुःखंभवतामद्यनाशयाम्यचिरादिहं ॥ स्कंद उ इतितस्यवचःश्रुत्वाप्रत्यूचुस्तेभयान्विताः२८ । नकिंचिदपिसंप्राप्तंदुःखंत्वरुपयाविभो ॥ जल्पितंभवतांसत्यमनृतंवेतिशंकितैः ॥ २९ ॥ केवलंतुपरीक्षार्थनंदितमीलितविक्षो ।। इतितेपांवचःश्रुत्वाक्रोधसंरकलोचनः ॥ ३ ॥ निर्दहनिवनेत्राभ्यामालोकयतभूसुरान् ॥ शशापतान्तदाविप्रान्जमदग्निकुमारकः ॥३१॥ भर्य. तेव्हां त्यांचे ते ओरडणे श्रवण करून दयासमुद्रजी परशुराम, तो त्या नूतन केलेल्या ब्राह्मणाच्या पुढ्यांत प्रगट होऊन त्यांस विचारू लागला, हेबाह्मणहो! तुहीं सर्व एकत्र होऊन माझे स्मरण जे केले तुलांस कोणते दुख प्राप्त झाले ते मला सांगा, मणने त्या दुःखाचा मी नाश करीन. याप्रमाणे परशुरामाचे भाषण श्रवण करून तेब्राह्मण भयाभीत होत्साते परशुरामात बोलते झाले. ।

·(२६८) ते बसेकी, हे प्रभो परशुरामा ! तुझ्या रूपेच्या योगाने आझाप्त काहींच दु.ख नाही, परतुः आली तुझे स्मरण करण्याचे कारण हेच की, तू जे पी आह्मास सांगितलेस ते सो किंवा खौठे ते पाहण्या करितांच सर्व एकर होऊन हाक मारिली. शिवाय काहीच दु.स नाही. याप्रकारे करून त्यान्तन केलेल्या ब्राह्मणा- चे भाषण अयण करून परशुराम क्रोधाने नेत्र आरक्त करून त्यांक. हे अवलोकन करीत होत्साता त्या नूतन सर्व ग्रामणास शाप देता . शापंचप्राप्यतेतस्यकुत्सिताबदारद्रिणः ।। सेवासर्वत्रकारहदंनिश्चयभापणं ॥ ३२ ॥ कन्याविक्रयकाराश्यपुण्यविक्रयकारिणः ॥ शत्वेत्यभार्गवोरामोमहेंद्रंतपसेययो ॥ ३३ ॥ गतेतुभार्गवेरामेतरक्षेत्रस्थादिजातयः ।। शापग्रस्ता:सदुःखातीःशूद्रमायास्तदाभवन३॥ इतिहासमिमंदेवितवाकथितमया ॥ चित्पावनस्यचोत्पत्तैरिदंचैवतुकारणं ॥ ३५ ॥ सह्याद्रेश्वतलेयामेचित्तपोळननामतः ॥ तत्रैवस्थापिताविप्रायावचंद्रदिवाकरौ ॥ ३६ ॥ 9 इत्थंसह्याद्रिखंडस्यवचनानिनिशम्यतां ॥ अर्थ. तो असाकी, तुमी निंद्य आणि दरिद्री व्हाल. केलेल्या पुण्याचा विक्रय करणारे कन्येचा विक्रय करणारे असे सर्व तुली व्हाल. याममाणे त्यासर्व नूतन केलेल्या ब्राह्मणास शाप देऊन नतर तो परशुराम महेंद्र पर्वतापन नापस्पा मारण्यासाला माता शारा. तसेच ·( २६९) याप्रमाणे शाप देऊन परशुरामाने महेंद्र पर्वतावर गेल्यानंतर त्या शूर्पा- कारक क्षेत्रांत नूतन करून स्थापित केलेले जे ब्राह्मण ते सर्व शापग्रस्त होत्साते शूद्रप्राय होऊन दुःखानेपिडीत झाले. हेदेयी ! याप्रकारेकरून सर्व जोकोही खरा वृत्तांत होता तो तुजपाशी सांगितला. आणि सह्मा- द्रीच्या खाली ने जितपोळन (चिपळोण ) नामक ग्राम आहे त्याम- ध्ये हे यावच्चंद्र दिवाकर आहे तोपर्यंत राहतील. याप्रमाणे "स्कंदपुराणांतर्गत सह्याद्रीखंडांत" सांगितले आहे ते उत्तमप्रकारे करून अवलोकन करा. कारण, चित्तपायनास राज्य झाल्यापासून तर सद्याद्रीखंड कोणत्याहि भिक्षुकापाशी अदळण्यांत आले नव्हते परंतु महत्प्रयत्नाने सह्याद्री खंडाच्या ५ प्रत्या मजकडे ( लक्ष्मण शा० ) आल्या आहेत तर या पांच प्रतीतून शोधून सर्व प्रियनाचकांच्या ज्ञापनार्थ या चित्तपावनांची सविस्तर उत्पत्ती दाखविली आहे. तर या व्यास वाक्यांवरून चित्तपावन लोकांच्या ब्राहाण्याची तुलना करा. आता रत्नागिरी नगरांत राहणा-या "कल्याणेच्छू” नामक पुरु- पाने "पंचगोडांतर्गत शापणवी उर्फ सारस्वत ब्राह्मणाच्या" विपत्वास टूपण देण्याविषयी, "माधवकत शतमभकल्पलतिका" यानावांची एक स्वकपोल कल्पित कादंबरी रचून त्या कादंबरीस महान पंडिता- चें नामाभिधान ठेऊन त्यांतील काही वाक्यांस सप्रमाणल देऊन ती याक्ये ता०२९ माहे नवेंवर १८६९चे जगन्मित्र नामक वर्तमानपत्रांत छापून प्रसिद्ध केली होती परंतु; "कल्याणेच्छूने" त्यास्यकपोल कल्पित वाक्यांस सप्रमाणत्व देऊन सारस्वत कोंकणे ऊर्फ शाण्णवी हे तीन कर्मी लणतेवेळी त्या कादंबरीत आपल्या ज्ञाती विषयी (चित्तपावना- विपी) काय वृतांत आहे त्याचा किंचितरी विचार करावयाचा होता! पण तो तसे कोठून करील? कारण रामापासून उत्तम शाप वनसंपादन केले असून अशाप्रसगी त्यावबाचाउपयोग न करील तर त्याशापाचा फाय उपयोग. वाचकहो! हे चित्तपावनादिक सारस्वतांची निंदा करी- ·. (२७०) सात हे काही आयर्थ नव्हे. कारण देवोचम असून सर्व जगाचे पालन पोषण करणारा असा जो राम, याचित्तपावनादिकांचा क. असून तशा त्या रामाची निंदा करण्यास हे मागे हटले नाहीत तर सारस्वतांधि निंदा कोठून बरे केल्यावांचून राहतील. असो हे तरी येक आश्रर्यच आहे. आता मोलणजे या चितपावनाच्या निंदन लिहितो असे नाही. तर त्या "कल्याणेच्ने" सारततांच्या दूषणार्य प्रदर्शित केलेला जो माधव तोच या चित्तपावनाविपर्यो काय सांगतो ते पाहा. सह्यस्यपश्चिमेविप्राःसकुटंबायतुर्दश ।। ३७ ।। वेदवेदांगसंपत्राःपुत्रपौत्रादिसंयुताः ॥ रक्षितप्यग्निहोत्रेपुइष्टापूर्तपुचेवहि ॥ ३८ ॥ शिष्पविद्याप्रयउत्सुअन्नदानादिकंत्तया । एवंनिवासंकुर्वत्सुअकस्माहवयोगतः ॥ ३९ ॥ नीत्वासागरमध्यस्थैलिन्छैर्वर्वरकादिभिः ।। वहून्यब्दान्यतातीनितेभ्योजाताचसंततिः॥ १ ॥ तत्संपर्काचसंपातास्तद्रुपा पुत्रपौत्रकाः ।। उदाह्यतेनविधिनादंपत्यानिपरस्परं ॥ ११॥ अभवन्पतिता:सर्वसंप्स द्वीपवासिनः ॥ कालेनकियतारामोजातःपरशुपूर्वकः ॥ १२ ॥ प्रतापइतिविख्यातोशककतांतुचापरः । विप्रोसौसर्वधर्मज्ञोज्ञानीपरमधार्मिकः ॥ १३ ॥ सर्वशास्त्रमुनिपुणःसर्ववेदपाठकः ।।

·( प्रियकत्सर्वलोकानांज्ञात्वाशरणमाययुः ॥ १४ ॥ तेनविप्रेणसर्वेपांप्रायश्चित्तयथोदितं ॥ उपनामान्यभ्रपट (६०)स्युगौत्राणिभुवनानिच।।४५ दत्वैपांचित्तशुधिस्तुयस्मात्परशुरामतः ॥ चिनशुधिःरुतातेनतस्मात्तेचित्तपावनाः ॥ ४६॥ अर्थ.-समाद्रीच्या पश्चिमेस चौदा ब्राह्मण वेदशास्त्रसंपन्न सकु- टुंद पुत्र पीत्रां सहीत राहत असत. ते अमिहोत्रं व यज्ञ कमेही करीत असत, तलाव, विहीर, घाट, वगैरे धर्मार्थ बांधीत असत. शिष्यांस विद्या पढवीत असत. व अन्नदानादिक ही करीत असत. याप्रकारे करून राहत असतां दैवयोगाने अकस्मात समुद्र वासो वर्षर आदिकरून म्लेंच्छांही त्यांस (वरीलब्राह्मण सणविणारां- स) नेले. पुष्कळ वर्षे झाली आणि त्यांपासून (ल.) म्लेंच्छांपा. सूनच संतती झाली. आणि त्यांच्याच संपर्कामुळे पुत्र पौत्र त्यांसारखेच झाले. लमें विधि प्रमाणे होत नसत तेणेकरून सारे द्विपपास्यांच्या संगतीने पतित झाले. नंतर काही काले करून परशुराममाला. प्रताप राम हाणून जो शककर्ता प्रसिद्ध आहे तो निराळा. तो ब्राह्मण सर्व धर्म जाणणारा ज्ञानी मोठा धार्मिक सर्व शास्त्रांत व वे. दांत निपुण असा होता. तो सर्व लोकांचे मिय करणारा असे नाणून पतित झालेले (चि०) त्यास शरण गेले. तेव्हां त्याणे (परशूरामा- ने) सास ययोक्त प्राय:श्चित देऊन ६० उपनारे ३ चौदागोत्रे दिली. परशुरामापासून त्यांच्या चित्ताची शुद्धता झाली लणून ते चित्तपावन असी संज्ञा झाली. १ सह्याद्रीलंडाच्या ८२ व्या अध्यायावरून पाहीले असतां चिता. स्थानी पवित्र केले ह्मणून चित्तपावनही संज्ञा प्राप्त झाली.

·( २७२)
शाखायुग्मंचसंस्थाप्यशाकलांततरीयकां ।।
निपिस्थकमनिरतामत्स्यभक्षणतत्पराः ॥ १७ ॥
कन्याविक्रयकारायइंद्रियाणामनिग्रहात् ॥
कलभापिपालनाचकर्कलास्या:प्रकीर्तिताः १८॥
चित्तपावनज्ञातिस्थौभेदयपरिकीर्तितः ॥
त्रेतायांकुणपोत्पत्राभूताःपरशुरामतः ॥ १९ ॥
विप्राभुवनसंख्याश्वतत्व्याख्यासारखंडके ॥
ब्रह्मचर्येणतिष्ठेयुद्दिजाःसर्वेवहून्समान् ॥ ५० ॥
ब्रह्मचर्यप्रभावेणमोक्षमार्गमवाप्नुयुः ॥
अस्मिन्कलियुगेप्राप्ताइतिमिथ्याभिवादनं ५१
इंद्रगोपूपनामान्यम्रपटिहभवतिच ॥
प्रतारणार्थलोकेपुकांप्रोचुःपुरातनी ॥ ५२ ॥
अमूलकंतुतत्सर्वमिव्येवचप्रशंसनं ॥
अठबाँदुभ्यःकुटुंवेभ्यःपष्टिसंस्मान्मवीसवन ५३॥
अभवंश्यतदाभिन्नभिन्नस्थाननिवासिनः ॥
चित्तपावनज्ञातिस्थोभेदश्ववतृतीयकः ॥ ५ ॥
किलवंतस्तुविज्ञेयःसोपिनिद्यःप्रकीर्तितः ॥
प्रवरैक्यात्सप्रवरभेदश्चैवचतुर्थकः ॥ ५५ ॥
दशाब्धिप्रमितेशाकेततःशुत्विमवाप्नुयुः ।।
इतिश्रीमाधवीयेशतप्रश्नकल्पलताया ॥
चित्तपावनकिलवंतसप्रवरोप्ततिप्रश्नोएमः ॥५६॥

·(२७३) आणि अर्थ तैतिरीयक आणि शाकल अशा दोन शाखा स्थापून चि. सशुद्धि त्याणे (०)परशुरामाने केली याकारणास्तव चित्तपापन. असी संज्ञा माप्त झाली आणि ते निषिद्ध कर्म करणारे व मत्स्य मांस पक्षण करण्यांत तत्पर इंद्रिये स्वाधीन नसल्या करणाने कन्याविक्रय करणारे असे होत. बदके आदिकरून मधूरभाषण करणारे पक्षि पाळीत असत मणोन कर्कल नामाते पायले. चित्तपावन जातीतील हाएक भेद सांगितला आहे. त्रेतायुगांत परशुरामाने प्रेतांपासून चौदा ब्राह्मण उसल केले व त्याचे वर्णन सझाही खडांत आहे. ते सारे ब्राह्मण ब्रह्मचर्य वृताने पुष्कळवर्षे राहिले आणि ब्रह्मचर्य वृताच्या साम- र्थ्याने मोक्षास गेले, तेच या कलियुगांत १४ गोत्रांचे ३६० कुलांचे उमन्न झाले हे बोलणे खोटे आहे. ठकविण्यासाठी पुरा. तन लणून कया त्यांनी सांगितली त्याला आधार नाही. ते सर्व खोठे. जेव्हां १४ कुटुंबांपासून ६० झाली तेव्हा ती निर- निराळ्या ठिकाणी जावून राहिली. चित्तपावन ज्ञातीतील तिसरा भेद किलवंत स्मणून जो आहे. तोही नियमटला आहे. समपरांत विवाह झाल्या कारणाने समबर असा एक चीया भेद झाला. पासून (ल.) त्या दोपांपासून शक्के ४१० त शुद्ध झाले. याप्रमा- णे माधवकृतशतप्रभकल्पलतिकमधील, चित्तपावन, किलवंत, सप्रवर, यांच्या उत्पत्ती विषयी प्रश्न आठया आतां या माधवाच्या शतमभ कल्पलतिकेवरून चितपापनाचा श्रेष्ठपणा सर्व विदउजन यांचकांच्याथ्यानी आलाच असेल. आतां या लतिकेच्या कान चित्तपावनाचा दोष छरविण्याकरितां कसिपाहा एक लबाडी लिहि- ली आहे, ती सर्व विद्वज्जननाचकांच्या ध्यानी येण्याकरितां येये दाखवितो ती स्वस्थ चित्ताने अवलोकन करून पाहा. ती असी की, या लतिकेतील आठव्या प्रश्नाच्या ६ व्या श्लोकावरून त्या- ·( २७१ ) असे दिसण्यांत येते की काही काले कस्न परशुराम झाला. आणि या चित्तपावनाची शुद्धता ४१० त झाली असे तो माधव स्पष्ट लिहि. तो. तर त्यामाधाच्या लिहिण्यावरून असी शंका उत्पन्न होती की, परशुरामावतार हा कृतयुगाच्या अंतीचा असून तो या चित्तपावनास प्राय:चित्त देऊन शुद्ध करण्या करितांच ४१० दाहा मध्ये अवतार गृहण करूं लागला काय? गृहण केला असे जर लणावे तर चित्तपा- वन हे रामापेक्षा पूर्वीचे असे सिद्ध होते आतां रामा पेक्षा पुर्वीचे आ. हेत असे जर लगायें ! तर प्यास वाक्यांस व्यभिचारख येते! ते असे की, परशुरामाने चितास्थानी (स्मशानभूमीप्रत) आलेल्या कैवर्तकांस (कोळ्यांस) कुल गोत्रादिक विचारून नतर त्यांस वालणत्व दिले याप्रमाणे "कंदपुराणांतर्गत सह्याद्री खंडाच्या ८१ व्या अध्यायां- न ही कथा आहे. आणि या व्यास वचनावरून परशुराम चित्तपावनापेक्षा पुर्वीचा आहे मी ह्मणण्यास काही संशय नाही. आता या चित्तपाव- पनास दिलेल्या वर दानाप्रमाणे पुनःतो यानी शुद्धता करण्यास आला असे जर मणावे तर या नूतन विमानों कुबुद्धीने त्या परशुरामाची निंदा केल्या कारणाने त्याच वेळेस शाप दिला असी कया उघड असून तोच यांस ( चित्तपावनांस ) शुद्धफरण्याविषयी पुनः अवतार धारण फरील असे कोणत्याही विद्वानाच्या मनांत किंचिततरी भास होतो काय? भास होतो, असे कदाचित् कबूल केले असते पर ते केव्हां जर परशुराम ११० दाहामध्ये असता तर कदाचिन् होईल. हा माधव तर ४१० मध्ये गुर झाले लणतो. बर असे पाहा ! कलिची १९७२ वर्षे गेली तर इतक्या वर्षात परशुरामाने अवतार घेतला नसून ११० मध्ये मात्र घेतला काय ! घेतला असे जर अणावे, तर . स्पाविषयी ग्रंपाधार काहीच नाही. एपंच पालतीकेचा कर्ता मोठा मिल, कनी छोड़ा, गो, सिद्ध होते. कारण मा पासादिक भोक ·महषी होऊन गेले परंतु, याप्रतिची रचना कोणत्याही महपानी केली नाही ही त्यांची मोठी चुकच झटली तरी चालेल नाहीं बरें! असो आतां गणेशशारुयाने पोलीस कोटीत प्रतिजेवर शपत घेऊन "मिस्तर सार्जट अटकिन्सन याणी पुनः तपासल्यावर त्यांचे द्वितीय प्रभोत्तरांत असे मणतो की " ब्राह्मणाचे चार वर्ग असून त्यांस ब्राह्मण हीच सज्ञा आहे. दुसरे मांस मस्य खातात आली खात नाही. असे ते गणेश शास्त्री सांगतात् . तर त्या गणेश- शरूपाच्या व कल्याणेच्च्याही ज्ञापनार्य कल्याणेदाने प्रदर्शित केलेल्याच लतिकेतील एक श्लोक लिहितो तो सर्व वाचकानी उत्तम प्रकारे करून अवलोकन करावा. तो असा की, निपित्यकर्मनिरतामत्स्यभक्षणतत्पराः ॥ कन्याविक्रयकाराश्यइंद्रियाणामनिग्रहात् ॥५७॥ कलभापीपालनाचकर्कलाख्या:मोर्तिताः ॥ अर्थ-निषिधकर्म करण्यांत रत व मत्स्प मांस भक्षणकरण्यांत तत्पर इंद्रिये स्वाधीन नसल्या कारणाने कन्या विक्रय करणारे. इत्या. दिक विशेषणे त्या विच्यान्या माधपाने या चित्तपावनास दिली असून गाही खात नाही! हाणून सागण्याचे शास्त्रीनुनांत योग्य वाट- काय ? किंवा त्याप्रसंगों या वाक्याची याद राहिली नसेल नाही बरे ! असो आतां शास्त्रियांस याद राहिली नाही हे काही आश्चर्य नव्हे; तर कल्याणेच्यूस याद राहिली नाही हेच मोठे आश्चर्य ल- टले पाहिजे; कारण चित्तपावनाविषयींचा प्रभ < असून सारस्वता- विषयों पभ १३ वा आहे. तर आठव्या प्रभाचा विचार केल्या. वांचून एकाएकी ना वेळेस तेराव्या प्रभी गेले तेव्हां हे मोठे आ- श्वर्यच होय. त्यांत सारस्वतांनी दुर्भिक्षात यज्ञकरून शेषभाग गृहण ·" (२७६) केन्पादन ॥ कन्याणेचूने " त्याच्या टूपणार्थ स्मृतीनार काही चरण दाखविले आहेत परंतु तो माधा या सारस्वताविषयी इतके तरी कपुर करिनो की महापज्ञाश्चमत्स्पेनब्राह्मणाश्चरवह आणि या चितपावनादिकापिपपी काहींच विधि सागन नसून केवळ खातात इतस्याचेच स्पष्टीकरण करितो. तर वाचकहो! अमावि चार करून पाहा! पक्षकरून पाल्यास दोष जास्ती किंवा यजावा- चुनच खाल्यास दोष जास्ती! आतां यज्ञावाचून फक्त काम्पचे कान मत्स्य पाल्यास दोप जास्ती असे जर याचकावे मत असेट तर या भापर वाक्यापमाणे चित्तपालनाच्या पतीरा भोजन करणान्या देशत्यादिकांस बाकिच्या तीन कमांचा तरी अधिकार आहे काय ! तस्मात वाचकहो! 'याकल्याणेचने" किंवा ज्या गणेशशारूपाने तरी आली खात नाही लणून भर कोडतात गड बोलते वेळी यामाधोक्तिचा काही तरी विचार करावयाचा होता. पण तो वि चार कोठुन बरे करील. कारण तो नर स्पावाक्याचा विचार करिता तर त्याचा पक्ष सिद्ध कोठून होयील मित्रहो! अशा या दुर्वाच्य बोलण्याने व प्रत्यक्षात असून भाली खात नाही हटले ह्मणून पक्ष सिद्ध होतो काप! भो आता त्या "कल्या- णेच्ने" गणेशशारुपाच्या वारण्यास सत्यत्व आणून आपला (चित्त- पावनाचा) पक्ष सिद्ध करण्यास्तव, पारस्वताच्या दूषणार्थ ता० २९ माहे ननेवर १८६९ चे जगन्मिन नामक वर्तमान पत्रात यानय- स्यादिक स्मृतीतील काही वाक्याचा पावचरण काही अर्धा चरण व काही ठिकाणी २-२-अक्षरे दाखविली आहेत ती असी को- मत्स्यांश्चकामतोजग्ध्वासोपवासस्यहंवसेत् ॥ जग्ध्वामासमभक्ष्यंतुसप्तरानंयवापिबेत् ॥५॥ अर्थ-काम्पले फस्न मत्स्य भक्षण केले असतां तीन उपोषणे ·(२७७) करावी व सात दिवस ययभक्षण करावे लणजे मत्स्य भक्षण जन्य दोष लागत नाही. याप्रमाणे या वचनाचा अर्थ दिसतो. तो खरा. परंतु "कल्याणेच्छूने ही वरील वचने प्रदर्शित करते वे- ळी त्यापुढील वाक्ये का बरे सोडली. कारण असे आहे की, पलांडुविधाहंचछत्राकंग्रामकुकुटं ।। लशुनंगूजनंचेवजग्ध्वाचांद्रायणंचरेत् ॥ ५८ ।। लशुनंगूजनचेवपलांडुंकवकानिच ॥ अभक्ष्याणिहिजातीनाममेध्यप्रभवानिच ॥५५॥ छत्राकंविधाहंचलशुनंग्रामकुक्षुटं । पलांटुंगूजनचैवमत्याजग्ध्वापतेहिजः ॥ ६ ॥ अमत्यैतानिपड्जग्ध्वाकृच्छंसांतपनंचरेत् ॥ यतिचांद्रायणवापिशेपेपूपवसेदहः॥ @ इत्थंमनुस्मृतावस्तियाज्ञवल्क्यस्मृतावपि ॥६१ ॥ ® तयाचअन्यग्रंथेपुसमूहोवर्ततेवहुः ।। 8 परंतुविस्तरभयात्स्वल्पेणैवानदर्शितं ॥ ६३ ।। अर्थ-कांदा, ग्रामडुक्कर, आळांबी, कोवडी, लसूण, गाजर, इत्यादिक पदार्थ भक्षण केले असतां चांद्रायण प्रायःश्चित्त घ्यावे. आणि हे पदार्य द्विजाला, अमेध्य (अपवित्र) असे सांगितले असून एखादि औषधादिक उपचार करून किंवा नकळतेपणाने भक्षण केले असतां सांतपन प्राय:श्चित घ्यावे. याप्रमाणे "मनुस्मनीन" स १ गाजर-पाचि योग्यता रानडुक्कर व कोंबडी यांबराबर आहे. आणि हे गाजर व कादे देशस्थादिकांत क्षणभर नसतील तर चा- लत नाही. तर त्याप्त विप्रत्व कोठून ते पाहा.

·(२८) "यानवल्क्यस्मनी" व अन्यग्रंथांतही अनेक पचनाचा समूह आहे परनु विस्तार भयास्तव येथे दोनच प्रांतील प्रमाणे दाखविली आ- हेत. तर या प्रदर्शित केलेल्याप्रमाणा प्रमाणे हे सा पदार्थ त्यांच्या पक्षांत (म०) सांप्रतच्या मानायरून देशस्थादिकांत अपक्षकस्न चालतात इतकेच नव्हे तर हिंदुस्थानाच्या या भागात राहणाऱ्या बाह्मण मानांच्या घरीं शोध केला आता सरासरीने २५ खडी कांदा व लसूण निघेल असे असून ते सर्व वालण नित्य या पदार्थाच्या भक्षणाने पतित होत नाहीत काय ! आतां या भक्षणाच्या योगाने ते सर्व ब्राह्मण आपापल्या कर्मापासून भ्रष्ट होत नाहीत असे जर " कल्या- णेच्चे" बोलणे असेल तर माही तेच उत्तर आहे. कारण वास्तवीक वितिने पाहिले असता कांदा, गाजर, लसूण, वगैरे खाणा- रास महान दोष सागेतला असून त्या दोषाच्या नाशार्थ प्रायश्चित्तही आहे ते "कल्याणेन्द्रन्या" ज्ञापनार्थ येथे प्रदर्शित करितो, ते स्वस्थ चिनेकरून पाहा. तनस्वभावदुधलशुनगुंजनन्छवाकविडाराह प्रामकुकुटपलांडूनांप्रत्येकममत्यासरुभक्षणे 'सातपनं । अभ्यासेयतिचांद्रायणं ।। मत्यासकञ्चेचांद्रम् ॥ अभ्यासेतदावृत्तिः ।। अत्यंताभ्यासेसुरापानसमं ॥ प्रायश्चित्तांतपु नरुपनयनमेतेपुसर्वत्रमितिप्रायश्चितेंदुशेखरे॥६॥ अर्थ-ते असे की, लसूण, कांदा, गावर, आळावी, घरडुक्क- 7, आणि कोंबडी, हे पदार्थ, अज्ञानलेफरून एक बार भक्षण केले असतां सांतपन प्रायश्चित प्यावे, आणि पुष्कळ वेळा भक्षण केले असतां चांद्रायणप्रायश्चित्त, मुद्दाम एकवार भक्षण केल्यास ·(२७९ ) चाद्रायण आणि मुद्दाम वारवार भक्षण करणारांस चादायणा च्या आवृत्ति कराव्या, आणि फारच दिवस जर अभ्यास असेल तर ते मुगणनसम (मद्यप्राशन केल्यासारखे समजावे) त्यास प्राय श्चित्त सगितरे ते घेऊन नतर पुन उपनयन सस्कारकरावा याप्रमाणे " प्रायश्चित्तेंदुशेखरातीलवचन" आहे तर या प्राय श्चित्तेंदु शेखरोक्ति प्रमाणे पूर्वोक्त जे ब्राह्मण ते क्षणेक्षणे ही परीर प्रायश्चिते घेऊन पुनरुपनयन संस्कार वगैरे करून घेत असतात कापर आता जर ते क्षणेक्षणे पर प्रदर्शित केलेला विवि करीत असतील तर ते खरोखर ब्राह्मण नाही पेक्षा या पदार्यांच्या अत्यता भ्यासाने व कल्याणेर्ने प्रदर्शित केल्या प्रायश्चित दुशेखरोक्ति च्या पायाप्रमाणे ते सर्व शूद्रपायच आहेत असे ह्मणण्यास काहीच बाधक नाही, असे असून "कल्याणेच्छादिक सभ्य चित्तपावनानी" याज्ञवल्क्य स्मृती" तौल वचन दाखविते वेळी या वरील वाक्याचा काहीतरी विचार केला काय त्यात दुसरे असे आहे की, कल्याणे यूने जो शास्त्रार्थ दाखविला तो केवळ कल्याणेलाच लागत असून पाविषयी माधवाचे नचनही आहे ते असे की निपित्यकर्मनिरतामत्स्यभक्षणतत्पराः ॥- कन्याविक्रयकाराश्वदद्रियाणामनिग्रहात् ॥ अर्थ-'नषिद्ध कर्म करण्यातरत असून मस्य भक्षण कर प्पात त पर आणि इद्रिये स्वाधीन नसल्याकारणाने कया विक्रय करणारे अस होत याप्रमाणे चित्तपापनाविषयी माधवाचे उर मवचन असून त्या वचनाकडे न पाहता केवळ द्वेषानच वाक्यातीर आधी चरण दाखविला असता त्या दोषास कल्याणच्च व त्याचे जातन५ या उभयता वाचून सारस्वत कसे योग्य होतील। असो, आता या क या विक्रया वरून तरी याचे ( कल्या० ) द्विजल सिद्ध होते की काय ते पहा ·(२८०) कन्याविक्रषिणामूरिहः किल्बिपकारिणः ।। पतंतिनरकेधोरेदहंयासप्तमंकुलम् ॥ १५ ॥ ७ इत्थंयमस्यवचनविचारयनिरंतरं ।। विक्रीयकन्यकांगांचकच्छंसांतपनंचरेत् ।। ६६ ।। क्रीताद्रव्येणयानारीनसापत्नीविधीयते ॥ नसादेवेनसापित्र्येदासींतांकवयोविदुः ।। ६७ ।। ० इत्यादिकंशृणुवचःकाश्यपेनप्रभापितं ।। नकन्यायापिताविहानगृहीयाछुल्कमण्वपि ६८ गृहुंच्छुल्कहिलोभेनस्यानरोपत्यविक्रयी । स्त्रीधनानितुयेमोहादुपजीवतिबांधवाः ।। ६९ ।। नारीयानानिवस्त्रंवातेपापायांत्यधोगति ॥ ७ इत्थमनुस्मृतावस्तिश्रवणांजलिनापिव ॥ ७ ॥ नारी विक्रयेचांद्र कन्यापुत्रविक्रयेतद्विगुण ॥ मितिप्रायश्चित्तेंदुशेखरेपि ॥ ७१ ॥ अर्थ- असे की, कन्येचा विक्रय करणारे जेपुरुष आहेत ते . मूर्ख असे समजावे. व एकांत चोल पार करणारे में पुरुष तेही मुर्ख जाणावे आणि ते उभपताही सात फुलांशी सहीत त्या दोही पापाच्या योगाने मोठया भयकर नरकांत पडून दग्ध होतात असे "यमाचे ववन" आहे. तसेच कन्या, आणि धेनू, यांचा विक- य केला असता त्या दोषाच्या नाशार्य सतपन प्राय:चिन ध्यावे" आणि द्रव्य देऊन विकत घेतलेली जी वी (कन्या ) ती पत्नी असी म्हणवून घेत नसून देवकार्यात किंवा पितृकर्मात वर्ष करावी (स.)

·. (२८१) पाउभय कर्मास ती उपयोग नसून ती केवळ दासीप्रमाणे आहे. आणि स्त्री विक्रय केला असतां चांद्रायण,प्रायश्चित्त सांगितले आहे. आणि कन्या अथवा पुत्र विकला असतां तद्विगुण, हणजे दोनवेळ चांद्रायण प्राय:श्चित ध्यावे. याप्रमाणे “ प्रायश्चित्तेंदुनोखरांत" "मनुस्मृतींन" "कश्यपाने" व "पराशरानेही" सांगितले आहे त्याचा स्वस्य चित्ताने विचार करून पाहावा. तस्मात् सभ्य चित्त- पावन हो ! मागें प्रदर्शित केलेल्या माधवोक्तिपमाणे यावरील वचनोक्त दोपांस तुली (चित्तपावनादिक) योग्य असून पतित झाले आहा किया नाही याचा विचार करा. • पापभेदानप्रवक्ष्यामितथाधोराश्चयातनाः ॥ ७ मित्रवर्यशृणुष्वेदंपातकंवलवचरं ।। ७२ ॥ सुरापीमळमूत्रचपिवेदांयुतंनृपः ॥ तप्तायःपिंडमादायताडयतिचर्किकराः ॥७३॥ पिशाचत्वमवाप्नोतितत्रस्थित्वायुगाष्टकं ।। ० इत्यहिरोपधर्मस्यवचनंशृणुसुंदरं ॥ ७ ॥ पंक्तिभेदीवृथापाकोनित्यंब्राह्मणनिंदकः ॥ आदेशीवेदविक्रेतापंचैतेब्रह्मघातकाः ॥ ७५ ।। ब्रह्महामद्यपस्तेनस्तथैवगुरुतल्पगः ।। एतेमहापातकिंनोयश्चतैःसहसंबसेत् ॥ ७६ ॥ अज्ञानाचुसुरांपीत्यारतोषिणमूत्रमेवच । पुनःसंस्कारमहतित्रयोवर्णादिजातयः ॥ ७७ ॥ इत्यहियाज्ञवल्क्यस्यवचनानिचपश्यतां-॥

·(२८२) अर्थ-आणि पाप मेंर्देकान घोर या यम यातना त्या सर्व सा- गती है मियर्यादिक सम्प बिनपावनादिकहो। स्या श्रवण करा. त्या अशा का सुरापी (मद्यप्रागनकरणारा) जो पुरुप तोमुत्रा मध्ये गहून दाहा हजार वर्ष पर्यंत मरभूत प्राशन करितो नंतर त्या नगाहेर काढून तापलेल्या लोसडाच्या गोळ्याने यमाचे दूत साइन करितात याप्रकारे करून आठ युगै पर्यंत यम पातनाभौणि ल्यानतर पुन पिशाच योनी प्राप्त होती याप्रमाणे शेषधयांमध्य" सारंगतले आहे आणि पत्तिभेद करणारा, शिपच ब्राह्मणाची नि दा करणारा, आदेशो, आणि वेदविक्रयकरणारा मिळून हे पाचही निघातकी आहेत (हा०) मलह येपासून जे पातक लागते की ते पाप या पाच असाम्याच्या मायाँ राहते आणि वमहत्यापरणारा, मद्यप्राशनकरणारा चोर, गुरुपनाशी गमन करणारा आणि याचार पुपाशी राम निरतर सग ठेगणारा जो असेल तो मिळून हे पाचही महा पानको जाणावे आणि मद्य, रेत, विटा, आणि मूत्र हेचा पदार्थ ब्रम, क्षत्रिय, वैश्य, याणी अज्ञाने करून प्राश केले असता ते प्राशन करणारास पुन संस्कार करावा याममाणे पानवलकस्मृती न' व अन्यपुराणातही सागितले आहे. तर हे मर चित्तपाव नादिकात ए० पा.१० घ. तमाशन कारतात तर ते प्राशन करणाराप्त द्विज तरी मणावत काप' आणि त्याच्याशी अन्नोदक ठेवणारास कर्हि असे सणावेत काय कारण अजानपणे करून मद्यप्राशन केले असता पुन संस्कार कराया असे शास्त्र आहे तर शाने करून त्यात शास्त्री लणविणारेच यापदायांचे गृहण करित असून त्याच्यासी हजारो ब्राह्मण अन्नोदक ऋणान सब ठवितात तर त्या पतित पुरुषाच्या सासगाने जे सरोखर ब्राह्मण तेमार पती से हत नसतीलनार यावारे । षट्कर्माधिका-यानु! पारमाणे बाह -- ·(२८३) प्य संरक्षण करण्याचा किता सोन्याच्या शाईन लिहून तावदानी पे. टीत ठेवण्या जोगा आहे नन्ह !! असो आता या प्रदर्शित केलेल्याच वचनाप्रमाणे अनेक अर्षीची वचने आहेत परंतु विस्तारभयाने उदाहरणार्थ दोन तीन ग्रंथांतीलच दाखविली. कारण"कल्याणेच्ने नगमित्र नामक वर्तमानपत्रांत अर्से लिहिले होते की, "शेणवी जर ब्राह्मण असते तर या स्मृति वाक्या वस्न पतित झाले असते" असे तो ह्मणतो तर त्या कल्या- णेच्च्या त्या सुंदर बोलण्यावरून लतिकममाणे मत्स्यखाणारास व मद्यप्राशन करणारांस | कन्या विकयादि करणान्या चितपावनाच्या ठिकाणी द्विजवतरी सिद्ध होते काय! आणि यांच्याशी अन्नोदक ठेवणारांस कर्मा ह्मणावेत काय? कारण सारस्वताने दुर्भिक्षांत य- अकरून होमशेष भक्षण केल्याबदल्ल मोठमोठे स्वकपोल कल्पित ग्रंथ काढून पूर्ण पर संबंध नपाहतां सारस्वतांची निंदा-करूं लागले तर त्याच ग्रंथातील वाक्यावरून या चित्तपावनाच्या सांसर्गाने देश- दिकही पतित झालेत किंवा नाही ? अती एवंच तात्पर्य हाच की विर्भागवतीवार्तागहेगेहेजनेजने ।। कारिताकणलोझेनकथासारस्तथोगतः ॥ अर्थ-या श्लोकाप्रमाणे या चितपावन लोकांचे वर्तन दिसते कारण पुराणिक युवा जे आहेत ते अज्ञानी लोकांस ज्ञान प्राप्ति व्हायो एत- दर्थ पुराणांतील नानाप्रकारचे धर्म सांगतात आणि पुराणिक बुवाची कौ न आचार व धर्म पाहिला असता तो लिहून पुरेकरतांच येणार नाही तसे हे कल्याणेच्छ नामधारक सारस्वतांना दोष दाखवून ते नालण नन्हे असे सिद्ध करण्याकरितां भगिरथ प्रयत्न करितात परंतु बुद्धि चातुर्यफारच झाल्यामुळे फसले जातात. असो आतां या चित्तपा. मनाची उत्पती व यांचे दोष व यांमध्ये चलन होण्याची महापातके ·(२८१ पाहिली असतां चांगले भावीक शुद्रादिलोक देखील यांच्या हातून दर्भ वारे घेण्यास संकोच करतील वाटते. कारण जर ते हिंदुधर्म चागल्या रितीने जाणत असतील तर. आता चित्तपावनादिक जर ब्राह्मण नव्हेत तर त्यांस ब्राह्मणही संज्ञा प्राप्त होऊन देशस्था- दिकांत कसे मिसळले जातात ह्मणून येथे कोणि शंका घेतील तर असे आहे की, आजकाल हाती पुन्कळ पैसा असून सत्ताधीश जर असेल तर तो शुद्र जरी असला तथापि ब्राह्मण त्या द्रव्याच्या लो- भाने शुद्रास ब्राह्मण देखील करू शकतील. कारण पाहा बाजीराव पेशव्यास जायकालपर्यंत चितपावन निद्य असे समजलेनहोते तवपर्यंत सर्व पुराणे सारखीच होती आणि ज्यावेळेस त्याम चित्तपा- वन हे सरोवर निंद्य असे समजून आले त्याबरोबर सह्याद्रीखंडाचा पडशाकल बामणा बराबर अनोदकमणानसंवत्र ठेवण्याकरितां हजारो रुपये खर्च करून एक पंगत केली. आतां ब्राह्मणानी पंगतजर न करावी तर तो राजाच होता फाशीची हुकूम करील तर विच्यारे ब्राह्मण व्यर्थ आपापल्या अल्पायुपांतर नाशामत पावणार असें नाणून काही ब्राह्मण याच्याशी (चित्तपावना० ) पंगत करूं लागले लणून त्या दिवसापासून या चित्तपापनादिकाचे महाम्य वृद्धि- प्रतपाऊन ब्राह्मण ह्मणून घेऊ लागले. आता हे खरे खोटे कशावरून . समजावे ? भो मणाल तर असे आहे की चांगले पदीक असून क्यातीत जे देशस्यादिक ते या चिचपावनादिकांस अद्यापपर्यंत पितृ. कर्मात आमत्रण देखील करीत नाहीत् यावरून खरेपणा समजला जातो. असे असून त्या आपल्या (चित्त०) मूळ उ पत्तिसन पाहता केवळ द्वेषानेच जर हे सारस्वतांची निंदा करू लागले तर त्या देपावर कोणता उपाय चालतो! कारण मानि आई वध्या आहे द्या मणिप्रमाणे निरर्यक वाद करणारांपाशी बोलून तरी परिणाम आहे काप! कधी नाही.

·(२८५) अंतर्गतमलोदुष्टस्तीर्थरतानशतैरपि । नशुख्यतियथाभांडंसुरायादाहितंचसत् ॥ अनयोनयसंकाशोहदयानापसपंति ॥ इतीदमभवदृष्टमयानानाप्रकारतः ॥ अर्य-कारण, ज्याचे हदयांत पाप आहे (जो दुष्ट) त्याला शतशः तीर्थ स्नान घावले तथापी शुद्ध होत नाही. जसे मद्याचे भांडे अनीत जाळिले असताहि शुद्धिस पावत नाही की, तसे. या चित्तपापनादि- कांच्या शांत्यर्थ नानाभकारे करून शिष्टानुमताने व शास्त्ररीत्या जरी बोधित केले तथापि यांच्या हृदयापासून जो काही अनप (दुष्टस्वभाव) तो जातच नाही कारण नलिकागतमपिकुटिलंनभवतिसरलंशुनःपुच्छं ॥ कुत्र्याचे शेपूट बांबुच्या नळीत घातले झणून ते नीट होते काय ! जसे ते नीट होत नाही की तसे या चित्तपावनास कितीजरी बोधित केले तथापि यांचे समाधान होऊन हे सारस्पतांची निंदा न करतील असे होणेच नाही कारण परशुरामाचे परदानच तसे आहे. अस्तु आता हे सर्व प्रकार दाखविण्याचे कारण हेच की, या चित्त- पावनानी श्रेष्ठपणाचा जो झेंडा लापिला तो या सातव्या प्रकरणाव- स्न अवलोकन करून या चित्तपावनास द्विजतरी लणण्याचा आधिकार आहे की काय ? याचा सिद्धांत सर्व माझे प्रीय वाचक आपापल्या शुद्धांतःकरणाने करतील अशी आशा करितो. इतिकैण्योपाव्हनारायणसूनुलक्ष्मणविरचितेश्रीम हशप्रकरणेचित्पावनोत्पत्तिवर्णनंनामसप्तमप्रकरणं समातम् समाप्त.

·प्रकरण-आठवें. ७ श्रीमत्सीताजानिदशलपनारिरघूत्तमंरामं ॥ ६ नत्वा टमंप्रकरणंकाराष्ट्रोत्पत्तिनामकंवक्ष्ये ॥ १ ॥ अर्थ-श्रीम सीतापनि, रावणाचाशत्रु, रघुकुलामध्ये श्रेष्ठ असा जो रामचा त्यामत नमस्कार करून करादीपति नामक हे आठवें मकरणसागतो. महादेवविरूपाक्षमताभोरमदायक ।। कथयस्वमहादेवकाराष्ट्रवाह्मणोड़वं ॥ २ ॥ ॥ महादेवउवाच॥ शृणुपुत्रप्रवक्ष्यामिदातहासंपुरातन।। कराष्ट्रनामादेशोरितदशयोजनविस्तृतः ॥ ३ ॥ वेदवत्याश्चोत्तरेतुकोडनासगदक्षिणे ॥ कराष्ट्रनामादेशश्वदुष्टदेशःप्रकीर्तितः ॥ ४ ॥ सर्वलोकाचकठिनादुर्जनाःपापकर्मिणः ॥ तदेशजायविमास्तुकाराष्ट्राइतिनामतः ॥ ५ ॥ पापकर्मरतानष्टाव्याभिचारसमुद्भवाः ॥ खरस्यअस्तियोगेनरेतक्षिप्तविभावकं ॥ ६ ॥ तेनतेपासमुत्पत्तिांतावपापकर्मिणा ॥ तद्देशेमातृकादेवीमहादुटाकुरूपिणी ॥ ७ ॥ स्पाःपूजायदहेचब्राह्मणोबालदायते ।।

·( २८७ )
तेपंक्तिगोत्रजानटाब्रह्महत्यांकरोतिच ॥ ८ ॥
अर्थ--हेविरूपाक्षा ! भक्तांचे मनोरथ पूर्णकरणान्या हेमहादेवा !
क-हाडेबालणाची उत्पत्तिमलासांग. याप्रकारेकरून स्कंदाचे भाषण
ऐकिल्यावर शकर ह्मणतो हेपत्रा! पूर्वीचा इतिहास सांगतो तो श्रवण
कर. तो असा की क-हाड यानामे करून दाहा योजन चिस्तिर्ण वेदवती
नदीच्या उत्तरभागी, आणि कोयना नदीच्या (कृष्णानदीच्या) द.
क्षिणभागीदुष्ट देश असता झाला... आणि त्यादेशांत दुर्जन व
पापकर्मे करणारे दुष्ट दृदयाने युक्त असे लोक राहत असत.
आणि त्या देशांमध्ये उत्पन्न झालेले जे ब्राह्मण त्यांस कराटे अशी
समा आहे. आणि त्याकन्हाड देशांत राहणारे ब्राह्मण असे आहे-
त की, नित्य पापकर्म करणारे कठोर, महानष्ट, व्यभिचार करून
उत्पन्न झालेले. आणि खराच्या हाडापासून रेतपेक्षपेकरून विधवे-
च्या ठायी उत्पन्न झालेले लणून तेपाप कर्मी आणि त्यांन्या पासून
जी सतति झाली ती आपल्या पियाचे नांव पावली. आणि त्यां
ची कुलस्वामिणी महादुष्ट व कुरुपिणी अशी देवा आहे तिला हे
(क-हाडे) प्रतिवर्षी पुनेच्या वेळेस ब्राह्मणाचा बळी देत असतात
लणून ते पक्तिनष्ट (पक्तिस घेण्यास अयोग्य) व ब्रह्महया करणारे
असे आहेत.
नकतायेनसाहत्याकुलंतस्यक्षयंबजेत् ।।
एवंपुरातयादेव्यावरोदत्तोहिजाकिल ॥ ९ ॥
तेषांसंसर्गमात्रेणसचैलंस्नानमाचरेत् ॥
तस्यदेशांतरोवायुनग्राह्योयोजनवयं ॥ १. !!
कैवलांबपमाप्नोतिपातकं अतिदुस्तास्कंदउ०॥
किंगोत्रंचक,जातःकिन्नामगृहंणादापि ॥११॥

·(२८८ ) कथयस्वमहादेवसर्वमेवयथास्थितादश्व.उ.॥ पुरीशमविगोचकोशिकंवत्सहारित ॥ १३ ॥ शांडिल्यंचैवमांडव्यंदेवराजसुदर्शनं ॥ पूवंक्रपिभ्यःप्राप्तानिगोत्राणितदनुग्रहान् ॥ १३॥ ब्रह्महत्यांप्रकुतिप्रतिसंवत्सरेहमी ।। सर्वकर्मबहिस्थाश्वसर्वधर्मवहिप्कृताः ॥१४॥ संतेनगराहायारतेपास्पर्शनकारयेत् ॥ तस्यादेव्याःकतोयज्ञःसवंत्रविजयमदः ॥ १५ ॥ सादेवीस्यववाहिमानसांसद्धीददामिवः ।। अब्देअब्देदीयतामांब्राह्मणश्वसुलक्षणः॥ १६ ॥ विशेपंचैवजामाताअथवाभगिनीसुतः ॥ अर्थ-आणि त्या देवाने त्यांस (कन्हाध्यांस) असा वर दिला आहे की, जर हा बळी दिला नाही तर तुमचा कुलक्षय होपौल. याप्रमाणे त्यास कर दिरा आहे, लणून हे सरे प्रकारानी दुष्ट पापी असल्याकारणाने पांचा (कन्हान्याचा) संसर्ग झाला असता सचैल स्नान करावे. फार काय सांगू यांच्या (कन्हाड्यांच्या) दे; शावरून जो पारा येतो तो वाराकोस पर्यंत अपवित्र आहे माणन गृहणकरम्नये. आणि केवळ विपदान है अत्यंत कठीण पाप आहे. याप्रमाणे शकराचे भाषण श्रवण करून कार्तिक स्वामी मणतो की, हे महादेवा ! याक-हाडदेशांत राहणाऱ्या बालपणाचे नांग काय ! व गोत्र कोणते व हे झाले कसे हे सर्व रुपाकरून यथा- स्थिन सांग. याममाणे किंदाचे भाषण श्रदशकस्न शंकर मण- ·तो, पुरीश, अनि, कौशिक, वत्स, हारीत, शांडिल्य, मांडव्य, देवराज, आणि सुदर्शन, याप्रमाणे या दाहा ऋषीपासून यांना ही गोत्रे मिळाली आहेत. आणि हे ( कन्हाडे ) प्रतिवर्षों ब्रह्महत्या करीत असल्या कारणाने हे अती हीन आहेत. ह्मणून सर्व कर्मा- त बहिष्कृत असून ( कर्माचा अधिकार नाही) सर्व धर्मात भ्रष्ट आहेत. आणि यांस नगरांत सर्वथा घेऊ नये. आणि यांचा ( कहा ज्यांचा) स्पर्श देखील होऊन देऊ नये. आणि त्या गरदा देवीच्या वरदानाप्रमाणे यज्ञ केला असता यांचा सर्वत्र विजय होतो. आणि त्या गरदादेवीने यांस असे सांगितले आहे की, जर तुमची (कहाड्यांची ) सर्व सिद्धी व्हायी तर प्रतिवर्षी सुलक्षण सर्व गुणांनी युक्त, असा ब्राह्मण मला द्यावा. त्यांत विशेष करून जामात (जावी) अथवा भगिनी सुत (भाचा) द्यावा. आतां है जर नसतील तर त्यांच्या अभावी कोणी तरी ब्राह्मण द्यावा. आणि देण्याचे वेळी विषप्रयोग करावा. याप्रमाणे सांगितले आहे. तन्मध्यगास्त्रयोविप्राःपद्ययोनामधारकाः ॥१७॥ पदमानंतुगायत्रीपारगाःकोंकणेस्थिताः ॥ श्रात्धेवामौंजीकर्मेवामांगल्येवासुकर्मसु ॥ १८ ॥ ह्यागताःपद्ययोविप्राःकार्यनाशोनसंशयः॥ वर्जयेत्सर्वकार्येषुसर्वधर्मपुवर्जयेत् ॥ १९॥ चांडालबाह्मणाश्चैवनगृण्हीयाचतज्जलं ।। तुचर्षरतेपनिस्तामामेषुगमरेषुच ।। शुभकार्यपुसर्वेपुवर्जनीया प्रयत्नतः ॥ २० ॥ ® इत्यहिमंजुळास्यानेसह्याद्रीखंडमध्यगे । २५

·(२९.1
७ व्यासेनरचितंपूर्वतदेवप्रगटीकृतं ॥ २१ ॥
अर्य-आता हे जे कन्हाडे सांगितले, त्यांत तीन असामी पद्ययाना
माते धारण करणारे आहेत आणि यांस हैं नाम प्राप्त होण्याचे का-
रण हेचकी, गायत्री पदमात्राचा पार जाणणारे आहेत. (सर्व
गायत्रीची माहिती नाही) खणून पो. व हे कोकणांत राहिले.
गि हे पद्ये हस्य कन्यांत व सर्व मगलकार्यात जर आले असतील
तर सर्व कार्याचा नाश होतो यांत संशय नाही. तस्मात् यांचा सर्व
कमांत व सर्व धर्मात परित्याग करावा, आणि यांच्या हाताचे उदक में
आहे ते चांडाळाच्या उदकाप्रमाणे जाणून त्याग करावा. (कहास्यांचे
हातून उदक देखील घेऊनये) आणि हे सदासर्वकाल स्वर्णाची चोरी
करणारे आहेत व यांस नामांत किंवा नगरांत अथवा शुभ कार्यात गृहण
करू नयेत (पपने करून वर्ज करावे.) याप्रमाणे "मयादी खंडांत"
व मंतुळेश्वरमहान्यत"ही व्यासानी सांगितले आहे. ते सर्व विद्वज्जन
वाचकांच्या ज्ञापनार्य अर्थासहीत येथे मगट केले आहे, ते पाहा
आता त्या देवीने पाक हाड्यांस याप्रकारे करून वर देण्याचे कारण
कार! असे लणाल तर त्याचे कारण व यांची मुळउत्पत्ति सांगतो.
पुराकुमइतितीरेसुमुखोनामकोहिजः ।।
वेदवेदांगतत्वज्ञोमंत्रवर्णपरायणः ॥ २२ ॥
मन्मचिंतयामासपंचवाणधनुधरं ॥
तस्मात्प्रसंन्नोभगवान्मदनोरतिवल्लभः ॥ २३ ॥
वसंतोत्सवनामानंस्वकरस्थमनोहरं ॥
जीवहीनशरीराणांजीवदातारमहुतं ॥ २४ ॥
सिद्धगंधर्वसाध्येपुदुर्लक्षःसर्ववर्णतः ॥
कंदुकंदत्तवानरामद्विजवायतोपणात् ॥ २५ ॥

·(२९१) अर्थ-पूर्वी कुमुद्वती नदीच्यातिरी वेदवेदागे जाणणारा व मत्र वर्णात तत्पर असा सुमुख या नामें कल्न एक ब्राह्मण राहत होता तो पच बागाशी सहवर्तमान धनुप्य धारण करणारा जो मदन त्याचे ध्यान करिता झाला. नतर त्या ध्यानाच्या योगाने रतिपति भगवा- न्मदन जो राम तो प्रसन्न होऊन त्या सुमुख ब्राह्मणाकारणे एक सुदर असून आपल्या करामध्ये निरतर असणारा प्राणहीन पुरुषा स प्राण देणारा आणि सिद्ध गर्व साध्य इत्यादिक देवगणासही दुर्लभ असा वसतोत्सव नानक एक चडू देताझाला. ततश्यांतर्दधेमारःप्रहष्टस्तापसोचमः ॥ प्रणिपत्यविभुशासिौदर्यानंदतुंदिलं ॥ २६ ॥ कंदर्पशामलंदिव्यंकोमलंभक्तवल्लभं ॥ अर्थ.-याप्रमाणे तो चेंडु त्या ब्राह्मणाच्या हाती देऊन राम गुप्त होता झाला. तेव्हा त्या भालणाने सर्व जगांत व्यापून असणारा, शाम यणे करून युक्त कोमलाग आहे जाच भक्ताभिमानी अप्ता जो राम, त्यापत नमस्कार करून स्वस्थ असता झाला. ततःसमागताकाचित्ब्रह्मवंशसमुहवा ॥ २७ ॥ सानारीरूपसंपन्नायुवतीगतभर्तृका ॥ सकेशीकंवुकंठीचसमपीनपयोधरा ॥ २८ ॥ कुलटाविहुलांगिचस्फुटनाभिरुशोदरि ॥ तत्रागत्यमुनींद्रायप्रणिपत्यायतःस्थिता ॥ २९ ॥ तांनिरीक्ष्यमहायोगीतवपुत्रोभविष्यति ।। अर्थ. त्यासमयी त्या ऋषीच्या आश्रमामत ब्राह्मणवशात उत्पन्न झालेली तरूण, रूपवती, विधवा, सकेशा, शसाप्रमाणे आहे कठ ·जोचा, पटाकार व पुष्ट आहेल पन नीची जारिणी पट आहे नाभी जिची यशोदराने पुक्त अनी एक सी येऊन त्या प्रापी कारणे नमस्कार फम्न पाग्या समोर उभी राहती हाती. नंतर या ऋषीने तीस भागकन आदि देता माया, तो असापी हे वि! तुला पुत्र होट. इत्युकापुनरालोक्यविस्मिताभूहिजाग्रणी॥३०॥ ततःसाविस्मिताभूत्वापुनराहमुनीश्वरं ।। मुनिवयंभवहाक्यममोकिलतत्त्वतः ॥ ३ ॥ ममपुरोपिचेदातुंगरलंकुशलोभवेत् ।। इतिवाक्यसमाकर्ण्यमुनिराहस्मिताननः ॥ ३२ ।। किमर्थगरदोभूयात्तवगःकुभाषिते ।। तहतममनिश्चिस्यवतुमर्हसिभामिनी ॥ ३३ ॥ अर्थ-पाप्रमाणे आसीद देऊन तिनकडे पाहून आश्चर्य कक लागला. नंतर तीही आश्चर्य युक्त हो साली त्या अपील भाषण करिती झाली, असे की, हेमपीवर्मा ! तुझे पाक्य हे अमोध आहे तस्मान् मा पुत्र होईल परंतु गरल (विष) दाना विपयों फुगल ( श्रेष्ठ ) होईल. यापमाणे तीचे ते भाषण ऐकून तोमपी किंचित हास्य मुरस होता ती मत बोलना माला. न असकी, है कुभाषिते ! (वाईट भाषण करण्यांचे ) सिये कोण या कारणास्तव तुला विषद पुत्र होईल ? तो स वृत्तांत मन कारणे सांग. सापिपूर्वतपःकरवागरदाशक्तिमोक्ष्यच ॥ मदीयमीरसंपुर्वेदातुंदेवोवरंबद ॥ ३४ ॥ इत्युक्तासामयास्वामिन्देवोहास्यवतीवनी ।।

·(२९३ ) . मत्नीत्यगरलंदेहितस्मात्पुत्रोभविष्यति ॥ ३५ ॥ तस्यवंशसमृत्यर्थवत्सरवयतःपुनः ।। मत्प्रीतिकारकंकार्यवतंयलप्रयत्नतः ॥ ३६ ॥ एवंमत्तीतिदकार्यत्वहंशस्थैर्जनैरपि । अर्थ. याप्रकारेकरुन त्या अपीचे भापण श्रवण केल्यावर, ती स्त्री त्या सपी प्रत पोलती झाली. ते असेकी, हे ऋषी गर्या ! पूर्वी मी तपस्याकम्न गरदा देवी पाहिली ( पसल शाली ) तेव्हा तीजपास। पुत्र होण्याच्या इच्छेने वर मागितला, त्याकाली ति देवी हास्यमुखी होऊन बोलरोकी, हे तिये! अर तुला पुत्राची इच्छा असेल तर तू मोत्यर्थ विपदे मणजे तुला पुत्र होईन आणि पुढे त्याचा यश बाढावा असी जर तू इच्छा करीत असतील तर तीन तीन वर्षांनी मत्प्रीतिकारक विषदान वत्त आणि याचप्रमाणे 'यश तृध्यर्थ परपरेने पृत बाला इत्युक्कामुनिशार्दूलंपणनामपुनःपुनः ॥ तादृष्टाविस्मितोभूत्वादेवाज्ञाहिवलीयसी ॥३७॥ दतिमत्वामुनीद्रोपिशिरसाकंपितस्तदा ॥ कंदुकंचगृहीत्वाथसमीपस्थरयरास्थिनि ॥ ३९ ॥ निःक्षिप्त्वापुनरादायतस्पचक्रेतुगोपना। कंदुकस्पर्शमात्रेणपुमानजातोहदागकः ॥४॥ खरशब्दसमायुक्तनिरीक्ष्यमुनीवरः ।। प्रेरयामासतारंतुतेनसाकस्थलातरे ॥ ११ ॥ अथप्रीत्यासंगतयोईयोरासीदतिस्तदा ॥ कर- .

·( २९४)
ततःपरंतुगौपितयातस्मात्तःकिल ॥ १२॥
अर्थ-याप्रमाणे बोलन ती स्त्री त्याक्रपीप्रत पुनः नमस्कार
कारती झाली. नतर तो ऋषी त्या वीस पाहून आश्चर्य
युक्त होऊन देवाज्ञा मोठी असून मान्य आहे असे मनांत आणून
मस्तक डोलाविता झाला. नतर तो चेंडू घेऊन समीप भागी
एक खराचे हाड होते त्यावर टाकून पुनः तो चेंडू घेऊन गुन
करून ठेविग. आणि त्या खराच्या हाडास त्या चडुचा स्पर्श
होताच मोटा अंगाने सुदृढ अमा पुरुष उत्पन्न झाला नंतर त्या
पुरुषास सराच्या शब्दापमाणे शन्द उत्पन्न झाला तो पाहून त्या
स्त्रियेस सागितले की, हेखिये ! तू या पुरुषास घेऊन एकान स्थली
जा आणि तुनी उभयतांही रति विन्यास करा याप्रमाणे त्या ऋषीचे
वचन ऐकिल्यावर ती उभयताही रति विगस करिती झाली. नतर
त्या स्रियेच्या उदरीं त्या पुरुषापासून गर्भ उत्पन्न झाला.
पूर्णतुनवमेमासिविधवागभंगोलकः"
शिशुर्जातस्तदारभ्यखरसंभवगोलकः ॥ १३ ॥
गरदायाश्चतुष्ट्यर्थंगरलवतमाचरत् ॥
तस्यवंशेसमुहूतागरदावाह्मणाधमाः ॥ १४ ॥
गोलकाइतिविख्यातानामवयसमन्विताः ।।
श्रौतस्मातपरित्याज्याविपदाब्रह्मघातकाः ॥४९॥
महापातकिनस्तेभ्योदत्तंकव्यं वृथाभवेत् ॥
आपांनाइतिविस्यातासर्वकर्मबहिष्कृताः ॥ ४६॥
इतिश्रीरकांदेसह्याद्रिखंडे उत्तरार्धेशेपधर्मे ।।
रामशीनकसंवादेप्रथमोध्यायः ॥ १७ ॥

·( २९५) अर्थ-आणि तो गर्भ राहून पूर्ण नयमास झाल्यानंतर ति विधवा प्रसूत होऊन पुत्र उत्पन्न झाला. . आणि तो खररेताच्या योगाने उत्पन्न झाला ह्मणोन खरसभवगोलक हे नाव प्राप्त झाले. नता गरदादेवीच्या पराप्रमाणे गरल (विष) बताते आचरण करिता झाला. आणि त्याच्या यशामध्ये जे उत्पन्नझाले ते ब्राह्मणांत अधम असून गोलक या नामे करून प्रख्यात झाले. आणि विष प्रयो- गे करून ब्रलयात ह्मणजे ब्राह्मणाचावळी देत असल्यामुळे श्रौत स्मार्तादिक शुभकर्मात वर्ज कराये (शुभकर्मात क-हाड्यांस येऊ देऊ नयेत) आणि ते अपांक्त असून महापातकी असल्यामुळे, यद्यपी यांस (क-हाड्यांस) हव्य कव्यांत आमंत्रण केले असता ते सर्व व्यर्थ असे समजावे याप्रमाणे "स्कंदपुराणांतर्गत सह्याद्रीखंडाच्याशेषधर्मातील प्रथमाध्यायांत सांगितले आहे ते पाहावे. आता मी हैं क हाड्या- च्या निदेस्तव येथे प्रगट केले, असी कोणी शका घेतील, तरखरोखर मी हे क हाड्यांच्या निंदेस्तव प्रगट केले नाही. तर या कहाड्यांनी प्रदर्शित जो श्रेष्ठपणा तो सर्व माझ्या प्रियवाचकांस श्रुत होण्यासा- ठीच येथे दाखविले आहे. वाचकहो! आतां या उभय प्रकरणा- घरून चित्तपावनांचा आणि क-हाड्यांचा श्रेष्ठपणा सर्वांच्या ध्या- नांत आला असेलच. कदाचित न आल्यास याकराड्यांविषयी कल्पाणेच्छूनें प्रदर्शित केल्या माधवावरून पाहा. क्षेत्रेपरशुरामास्येक्षेवनदीपुराभिधं ॥ ब्राह्मणाःसंतितत्क्षेत्रौतस्मातवियापराः ॥१८॥ वेदवेदांगसंपन्नाःस्वकर्मनिरताःसदा ।। भत्यापत्यकलत्रैश्वधनधान्यादिसंयुताः ॥ १९॥ तेषांक्षेनेचाधिकारीदिजःकर्माणिवैदिक ।। .

·बहादेटापापकारोनितपःपरमःशठः ॥ ५० ॥ निर्दयोव्यभिचारणबष्टोत्राह्मणवंचकः ।। अज्ञानतश्वविप्रेपुतत्सामीप्यंसदाभवत् ॥ ५ ॥ ततःकातपयेवनिधनप्रापसदिजः ।। तस्यसामीप्यसंबंधात्वाह्मणांञ्छरणंययुः ॥५२॥ यथापूर्वब्राह्मणेश्वज्ञातंसर्ववलात्कृत ।। यथोन्नविधानेनप्रायश्चित्तंचतैःकृतं ॥ ५३॥ अर्थ-तो असा की, परशुरामनामक क्षेत्रात नदीपूर यानामाचे एक क्षेत्र आहे. त्याक्षेत्रात श्रीतस्मात कर्म करणारे ब्राह्मण होते. ते वेदशास्त्रप्सरन असून ब्रह्मकमान तर व बायका मुले शेरक पाही करून व धन धान्य करून ही युक्त होते. आणि स्पाक्षेत्रात वा लणाचा द्वेष करणारा पापी निर्लज असा कोणी एक वैदिकर्माधि कारी मोठाशठ ब्राह्मण राहत होता. तो निर्दय आणि व्य भिचार करून उत्पन्न झालेला, व ब्राह्मणास फसविणारा असा होता. आणि त्यास इतर ब्राह्मण जवळ घेतही असत. त्यावर काही यानी तो ब्राह्मण मरण पावला. त्याला जवट घेतल्याने त्याचा सहवास यारा घडला होता ते ब्राह्मणास शरण गेले. सर्व नि. रुपायाने घडले असे ब्राह्मणानी जाणिले आणि त्या ब्राह्मणानी (प्रष्ट झालेल्यानी) यथाविधि प्राय पित्त केले. करहाटाभिधेक्षेनेरुष्णातीरेगतायतः ॥ भिनाज्ञातिभंवत्सावेकरहाटाभिधानतः ॥ ५ ॥ तेपामध्येचभ्रष्टास्तेपद्ययारण्याभवंतिच ॥ पंक्तिोदःपद्ययानान्यवहारःस्तथापृथक् ॥ ५५ ॥ .

·(२९७ ) एकवेदाधिकारस्तुसंवैपांचैवसर्वदा ॥ ऋग्वेदमात्रमभ्यस्यसांगोपांगससूत्रकं ॥ ५६ पद्याख्याचैवमेवहिऋग्वेदसम्यगन्यसेत् ॥ स्वस्मिन्नेवपदेवासात्तेपद्यास्तुप्रकीर्तिताः॥ ५५ ॥ करहाटेतुसत्क्षेत्रेवासात्तुकरहाटकाः ।। एवंयेहिविधा प्रोक्ताःपद्याख्या करहाटकाः॥५८॥ तस्यसामीप्यमात्रेणकरहाहाटाभिधाःस्मृताः ॥ तस्यसामीप्यमात्रेणपद्याख्याअपरेसुताः ॥ ५९॥ सर्वहिंशुत्वाअभयन्कर्तयत्तेमहत्तपः ॥ देव्याचाराधनंचक्रुटुंख्यिावरदाभवत् ।। ६० ॥ युष्मजातिपुमत्तुष्ट्यब्राह्मणान्पूजयतिसः ॥ संतत्संपत्तिसंयुक्ताःश्रेष्ठत्वंप्राप्नुवंतिते ॥ ६१ ॥ पंचेंदुनंदप्रमितेशालिवाहनजन्मतः करहाटाथ्याभविष्यन्पट्कर्मस्वाधिकारिणः ६२ ।। इतिश्रीमाधवरूतशतप्रश्नकल्पलतायां ॥ ज्ञातिविवेककरहाटपद्योत्पत्तिप्रश्नःसप्तमः ॥ ७ ॥ अर्थ-आणि कृष्णातोरी कराड नामक क्षेत्री गेले (जाऊन राहिले) यामुळे करहाट (ल.) क-हाडे नामक निराळी ज्ञात झाली. मध्ये जे भ्रष्ठ ते पद्ये नामक झाले. पदी अपांत व त्यांचा व्यवहा. रही निराळा. आणि त्या रावांना एक वेदाचा अधिकार, अंग, उपांग, सूत्रसहीत ऋग्वेदमात्र पढावा. पद्येही असेच (स्याही) ऋग्वेद संपूर्ण लगाया. आपल्याचपदी ह्मणजे देशी राहिले ते पो त्या- ·( २९८ ) मटले. करहाटनामक चांगल्या क्षेत्रांत राहिल्याने महाडे झाले. पद्ये आणि कन्हाडे असे जे हे दोन प्रकारचे वालण सांगितले ते हे, त्याला जवळ घेतल्याने एक कहाडे लटले आहेत. त्यांणों देवी- वें आराधन केले व दुर्गानामक देवी वर प्रदान देती झाली. ते असे की तुमच्या (कहाड्यांच्या) ज्ञातीतील ब्राह्मणास माझ्याप्रियर्थ जे पूजतील (बळी देतोल) त्यांस सतती आणि संपत्तीही प्रात्प होऊ- न श्रेष्ठच मिळेल. शालिवाहन शके ९१५ मध्ये पट्कर्माधिकारी फहाडे झाले इति माधवशतप्रश्नकल्यलतिके मधील जाति विवेका तोल क-हाडे व पद्ये यांच्या उत्पत्तिविषयी प्रश्न ७ तवा. आतां या सातव्या प्रभाच्या १४ व्या आणि १५ व्या श्लोकावरून क-हाड्यां- चा श्रेष्ठपणा ह्मणून जो कांहीं होता तो सर्व वाचकांच्या ध्यानांत उत्तम प्रकारे करून आला असेलच असेल. कारण तो माधव ९१५ मध्ये कहाडे पट्कर्माधिकारी झाले असे लणतो तर यावरून ( मा- धवाच्या बोलण्यावरून ) क-हाडे हे ९१५ चे पूर्वी शूद्र असून यांस ( कराड्यांस) कोणत्याही कर्माचा अधिकार न होता असे सिद्ध होते. यसे असून याच्याशी अन्नोदक ठेवणारे ने देश- स्यादिक ते याविषयी किंचीततरी विचार करितात काय ? असो आता ते करीत नाहीत ते ठिकचआहे.. परतु कल्याणच्ने तरी याचा विचार करावयाचा होता! कारण लोकांचे होत इछी. ण्याविषयी या जगांत शुद्ध असून श्रेष्ट कहिति कल्याणच्च रा. हिले आहेत तर तशा पुरुषानी याप्रकारच्या महा पातकांचा जर विचार केला नाही तर कसे होईल! ह ह ज्याचे डोळ्यांत करांगुळी जाती त्यास वेदना होतातच होतात या मणीवर गेले असतील नाही करें। विद्वग्ननपडितहो! अशाएकतपै न्याय करणारे पुरुषास कल्याणे है नाव तरी शोमेल काप! रे! विद्वत्ता नाही तर नाही ।

·( २९९) पातु कल्याणेच्दू या नामाचा तरी साभिमान ठेवावयाचा होता ! पण तो कोठून ठेवील ! कारण ज्याचे मन ब्रह्मद्वेष करण्याकडेच आहे तो आपल्या न्युन्या धिक्याचा विचार कसा बरे ठेवील. त्यात तोही त्या कल्याणेच्छूने हैपिला असता पण तो केव्हा जर परशुरामाने वरदान दिले नसते तर. है जर चेट जीकडे जाती तीकडे त्या कल्याणेच्ठूला नडते तर तो विचार करील कोठून ? असो आता सर्व विद्वज्जन वाचकांस ग्रंथकर्त्याची विनय पूर्वक प्रार्थना हाच की प्रदर्शित केलेल्या सर्व शास्त्रार्थापरून क- हाड्याचे द्विजत्य हे कोणत्या प्रकारचे आहे, हे आपापल्या निस्पृ- हतानुरूपशुद्धांत करणाने अवलोकनकरून हे (क-हाडे आणि चित्तपावन ) केवळ सारस्वतकोंकणे उर्फ शाण्णवी ब्राह्मणाचा दूपच करितात किंवा नाही ते या प्रकरणावरून पाहा. इतिकेण्योपाव्हनारायणसूनुलक्ष्मणविरचिते श्रीमहशप्रकरणेकन्हाढोत्पत्तिकथननामअष्टम प्रकरणंसमाप्तिमगमत्. समान.

·प्रकरण नववें.
० प्रणम्यशिरसाराम लोक्याधिपतिप्रभु ॥
७ देवरुखोत्पत्तिनामानवमोक्षागउच्यते ॥ १ ॥
अर्थ-आत्ता रैलोक्याचा प्रभू भक्ताभिमानी जो राम त्यामत
नमस्कार करून देवरुखोत्पत्ति नामक हे नवम प्रकरण सागतो
चित्तपावनज्ञातिस्थोचितळेत्युपनामकः ॥
वासुदेवाभिधोविप्रोधनाच.गालिसयुतः ॥ १ ॥
इष्टापूतादिनेिरतोज्ञाननिष्टोतिथिप्रियः ।।
सास्यपश्चिमेभागेनिवसन्सर्वदेवहि ॥ २ ॥
देव्याश्याराधनचक्रेवेदतत्रोक्तमार्गतः ॥
ब्राह्मणाभाजितानित्यपचभक्षादिभिस्तथा॥३॥
अर्थ-ते असे की “ वासुदेव चितळे" या नावाचा ( कोणी
एक) चितपावन वालण धनवान होता तो यज्ञ कर्म करण्यात व
तटाव, विहीर, घाट, वीरे धर्मार्थ वधण्यांत त पर असा आणि तो
ज्ञानी असून घरात आलेल्याचा सकार वगैरे करण्यात रत असा
समादिच्या पश्चिमेस सदा सर्वकार राहत असत त्याणे वेदतत्रोक
मार्गाने देवाची अराधना केली आणि तो अथिती आदिकरून
आरेल्हा ब्राह्मणास पचपकालानी जेवू घारी
एवद्दादशवर्षाणिकारितपरमतपः ॥
देव्याश्याराधनेनैववाक्सिाप्रापसहिजः ॥ ५ ॥

·क्षेत्रेपरशुरामाख्येतडागंकतवान् द्विजः ॥ जलहीनमहामार्गेअरण्येरौद्रभूमिपु ॥ ६ ॥ खानयित्वास्वयंविप्रोनिजद्रव्येणनित्यशः॥ मृदउत्पारसाक्षेपमागतान्सर्ववर्णकान् ॥ ७ ॥ कारयित्वास्नेहपूर्वसामदानाभिवादनैः ।। सत्वादिगुणसंपन्नैर्विषादिधनवानाप ॥८॥ तदाज्ञयाचकाराशुमृदउधारणंतदा ॥ मृदुधारःसर्वकालमार्गगेनैवकारितः ॥ ९ ॥ अर्थ-याप्रकारेकरून त्या वासुदेव चितळ्याने बारावर्षे तपश्च- किली, आणि देवीच्या आराधनेने त्यास वावसिद्धि प्राप्त झाली. परशुराम क्षेत्रांत अरण्यांत स्मशानांत आणि ज्या रस्त्यावर उदक नाही तेथे तो तलाय करिता झाला. आणि स्वतांचा पैसा खर्चुन ( स्याणे ) खणवावे, आणि तो सामदाम, मेह, आर्जव, अशाउपा पानी, आलेल्या सर्व वर्णस्थलोकांकडून माती उचलून नेववीत असे आणि बालण आदिकरून सर्व श्रीमंत लोक देतील मृत्तिका उत्सा लून न्हेत असत. देवरुखारसमंताधविप्रसंघस्तुचागतः संवैचकरहाटावैवेदशास्त्रविशारदाः ॥ इष्टापूर्तादिकर्तारस्तर्कशास्त्रेषुकौशलः ॥ दृष्ट्वातडागविस्तीर्णपुण्यस्त्रीभिर्नरैर्युतं ॥ ११ना अर्थ-देवरुखा कडून काही वेदशास्त्रसंपन्न बाहाण आले ते सर्व कहाडे होते, ते पज्ञ करणारे व तलाव आदिकरून धर्मार्थ बांधणारे HAR ·आणि तर्क गावांत कुगर असे होते पाणी तो पाहिला आणि तेथे चांगल्या बायका जमल्या. सर्वेपांमुभिमृहारंपश्यन्विस्मयमाप्तवान् ॥ विप्राःप्रोचुःकिमाश्चर्यवदबाह्मणसुत्रत ॥ १२ ॥ वयंसवेंकरिष्यामःप्रत्येकंचवमेवहि ।। तडागान्मृदयत्यारं भवान्कुयांधियलतः॥ १३॥ श्रुत्यातहाक्पविस्तारंवाग्विवादमकुर्वते ॥ प्रार्थयामासतान्सवांनुसामदानादिभिर्दिजः ११॥ भ-आणि पासतांचे शिरापर मानिची पाटी पाहून आश्चर्य पाबून म्यागालेकी हे वाहणा! आमी ही मयेक भर्सेच फलं. तळापांतून माती तुही प्रयत्नाने काढावी त्यांचे ते सर्व विषयासक्त भापण एं- कून त्याची तो बामण अनेक प्रकारे करून प्रार्थना करू लागला. अनादृत्येवतदाक्यंशापंदत्वादिजानप्रति ॥ युप्मत्पंक्तीतुर्भुजीरन्वदेयुःसहवश्चये ॥ १५ ॥ सहवासंचकुर्वतितेदारिद्यमवाप्युः ॥ यूर्यसर्वेदरिद्रास्युस्तेजोहीनाबहिष्टताः ॥ १६ ॥ भवेयुलॊकनिंद्याश्ययुप्मसंसर्गकारिणः ॥ देववाहिजशापात्तेदग्धाश्यापिवहिप्ठताः ॥१७॥ देवरुखप्रदेशाचजातास्तेदेवरूखकाः ॥ नटुशमितेशालिवाहनजन्मतः ॥ १८ ॥ देवरुखाचसंजाताचित्तपावनशापतः ॥

·( ३०३) इति. लतायांकरहाटज्ञातिस्छदेवरुखशाप कारणप्रश्नोनवमः ॥ ९ ॥ अर्थ-ते मनात न आणून त्या बालणारा शाप दिला तो अ- साकी, तुमच्या (देवरूख्यांच्या) पक्तिस जे जेवतील आणि तुलासी जे सहवास करतील ते दरिद्री होतील. व तुली सर्व दरिद्री, नि- स्तेज आणि बहिष्कृत व्हाल. आणि तुमचा ( देवरुख्यांचा ) ससर्ग जे करतील ते लोकामध्ये निंद्य मानले जातील देवासारखे ते ब्राह्मण शापाने दग्ध व वहिप्कत झाले. आणि देवरुख देशात उ. त्पन्न झाले ह्मणून ते देवरुरी शालिवाहन शकाच्या १४१९ व्या यी १७ देवरुखे झाले चित्तपावनाच्या शापाने इति० माधवकत शतप्रभकल्प ललिकेमधील क-हाडे ज्ञातीपैकी देवरुखे याच्या शापाचे कारणाविषयी प्रभ ना. याममाणे लतिकेमध्ये देवरख्याची उत्प- ती सागितली आहे. ही सर्व वाचकानी स्वस्थचित्ते करून याच्या ( यात्रियांच्या) विमलाची तुलना करून पाहावी. कारण हे त्रि- वर्ग सर्वात श्रेष्ठ आहेत ह्मणून सविस्तार करून त्रिवर्गाची उत्पत्ति दाखविरी आहे यावरून हे त्रिवर्ग (चित्तपायन, कन्हाडे, आणि देवरुखे) हे किती श्रेष्ठ व किती कमांचे आधिकारी ते या उत्तरार्धा- तील ३ न प्रकरणावरून अवलोकन करा. लणजे तेणे करून सर्व विदउजनवाचकांच्या मनाची उत्तम प्रकारे करून खात्री होईल आणि सर्व माझे विद्वज्जन प्रियवाचक या त्रिवर्गाच्या द्विजत्वाविषयी सिद्धा त करतील असी आशा करीलो. इतिकण्योपाव्हनारायणसूनुलक्ष्मणविरचिते श्रीमहशप्रकरणेदेवरुखोत्पत्तिवर्णननामनवम प्रकरणसमातं ॥ श्रीरामायनमः- " समाप्त.

·प्रकरण दाहावे. ७ नत्वाश्रीरामनाथसकलभयहरंपद्मजेंद्रादिवा ॥ सहतःसेन्यमानंदशलपनारिपुंसवंलोकप्रकाशं ॥ ७ वर्णानांब्राह्मणोयद्गुरुरितिप्रथितंतस्यसंदर्शनाय ह्याशासंख्याकमत्रप्रकरणमधुनावक्ष्यतेसुप्रमाणैः।। भर्थरावणाचा शत्रू, सर्व ज्याच्या योगेकल्न प्रकाशीत होतात, सकल मयांचा नाश करणारा, वांद्रादिक देव ज्याचे वंदन करिता- त आणि साधूनी शेव्यमान असा जो श्रीरामनाथ त्यामत नमस्का- र करून सर्व वर्णाचा गुरू ब्राह्मण असे में प्रसिद्ध केले आहे तेच दाखविण्या विषयी उत्तमप्रकारचे शास्त्राधाराच्या आधारावरून गुरूप- दर्शन नामक हे दाहावें प्रकरण कारतो. आतां पूर्वोक्त ३ प्रकरणावरून (म०) सप्तम, अष्ठम, आणि नव- म यांवरून सशास्त्रोक्त वचनानी या त्रिवर्गियाचे (स.) चित्तपादन, क-हाडे, आणि देवरुख्यांचें, द्विजत्यानुरूप में श्रेष्ठच ते सर्व विद्वज्जन वाचकांच्या लक्षात निश्चयेकरून आलेच असेल. कदाचिन् न भाल्यास या दाहाव्या प्रकरणांत पाहा लणजे "फल्याणेर्ने” दिले- ल्या उत्तरावरून याची (चित्तपावनांची) विद्वत्ता व या चितपावनादि- कांचा तर्क कितवर आहे तो दिसण्यांत येईल. कारण कल्याणेच्छु नामधारक हे आपल्या ज्ञातव (चित्तपावनादिकांचे) दोषच्छपवू- न श्रेष्ठच दाखविण्या करितां ता. २७ माहे नवंबर नस १२६९ जगन्मित्रनामकवर्तमान पत्रांत आमच्या स्वकीय ज्ञात बांधवानी ·(ल. } सारस्वतानी केलल्या ५ व्या प्रभाचे उत्तर असे देतात की, “प्राह्मणांचे सर्वांवर गुरुत्व आणि सर्वामध्ये तुली (ल.) सार- स्वतउर्फशाण्णवी याकरितां चित्तपावनाचे तुलावर (शाण्णवी उर्फ सारस्वतांवर) गुरुत्व.” तसेंच ९ व्या प्रभाच्या उत्तरांत सर्व वत ब्राह्मण श्रेष्ठ आहेत, चित्तपावन हे ब्राह्मण आहेत, तेव्हां चित्तपावन सारस्वता पेक्षा श्रेष्ठ. यास प्रमाण काय विचारावे!" असे तो कल्याणे नामधारक , ह्मणतो तर वाचकहो! पारव्य फर्म चालू असता त्याकडे दुर्लक्ष्य कल्न विनाशकालेविपरीतवुद्धि : यानिती सारखा भासणारा जो अनय (दुष्ठस्वभाव) वो या चित्पावना- च्या अंतःकरणापासून दूर होत नसून तापलेल्या लोखडाच्या गो- ळ्यावर पाणी टाकीले असता ज्याप्रमाणे लोकांच्या नजरेस पडत नसून अदृश्य होते की, त्याप्रमाणे अनेक जरी मान्य ग्रंथ याच्या समोर आहेत तथापि त्याचे अवलोकनही न करितां फेवळ मामी आईच्या याह्मणी प्रमाणे हे (चिचपावन) वर्तन करून आपला तर्क लढविण्यास पाहतात परतु गुरूचे अगी काय गूण असावेत आणि गुरू कोणास लणतात याचा काही तरी विचार? अस्तु तो ही पक्षांतराने अगीकार करून समाधानम्प प्रमाणे सागतो ती यतार्थत्वेकरून अवलोकन करा. झणजे त्याप्रमाणात गुरूविषयी आणि श्रेष्ठत्या विषयी जेगण सांगितले असतील ते या चित्तपाव- नादिकांच्या अगी आहेत की काय याचा विचार करण्यांत येईल. असंशयःसंशयश्छिद्गुरुरुनोमनीपिभिः ॥ ३॥ सम्यक्लक्षणसंपन्नीयद्यात्सुप्रसन्नधीः ॥ ® इतिभारततात्पयनिर्णयोतविचार्यतां ॥ ४ ॥ सत्पंदमस्तपोदानमहिंसेंद्रियनिग्रहः ।।

·दृश्यंतेयनराजेंद्रसौष्ठतिविश्रुतः ॥ ५॥ ® इतिहासपुराणादौवाक्यमित्यस्तिसुंदरं ।। अर्थ-ने असे की, आपण सशयरहित असून दुसन्याच्याहि स. शयाचाछेद करणारा उत्तम लक्षणानी युक्त आणि निरंतर सांव- रोबर प्रसन्नतेने अप्ठणारा जो त्याला गुरू असें ह्मणतात. याप्रमा. णे "महाभारततात्पर्य निर्णयोक्तिचे" वचन आहे. आता दु- सरे असे आहे की, सत्य, कामक्रोधादिकाचेदमन, तप, दान, आणि इद्रियांचा निग्रह, (स्वाधीन ठेवणे) इतके गण ज्याच्या अर्गी आहेत तोच पुरुप श्रेष्ठ जाणाया, याप्रमाणे "इतिहासादिक ग्रंथां- तोल वाक्य आहे. तर या इतक्या गुणातून एक गूण, किंवा श्रेष्ठ- ल या चित्तपावनादिकांच्या अगी आहे काय! मिरवर्यादिकसमस्त विद्वज्जनपाचकहो! वर प्रदर्शित केलेल्या सर्व गुणापैकी एकही गुण याचित्तपावनादिकाच्या अगी नसून मुखकरून केवळ श्रेष्ठचमात्र दाख- विण्याकरितां यद्वातद भाषण केले ह्मणून चित्तवपान सारस्वतापेक्षा श्रेठ असून गुरू ठरले जातील काय! असो, आतां या क- ल्याणेच्या" लिहिण्यास (म०) सर्व वर्गात ब्राह्मण श्रेष्ठ, चितपा- वन हे बालण, तेव्हां शेणवी उर्फ सारस्वतां पेक्षां चित्तपावन श्रेष्ठ यास प्रमाणकाय विचारावें ! "ब्राह्मणादशधाः प्रोक्तापचगौडा- चद्राविडा:" है वचन दाखवून यावाक्याच्या आधाराने मी असे सिद्ध करितो की, सर्व वर्ण हणजे बम, क्षत्रिय, वैश्य, आणि शूट, याचार वात ब्राह्मण श्रेष्ठ, ह्मणून जे सागितले ते खरेन आहे. परंतु त्या ब्राह्मणांत वरील व्यासोक्त प्रमाण पच. गौड, किंवा पंचद्राविड मिलन या दशविध ब्राह्मणांत चित्तपावना- ची योजना केली नसून वरील दश विधवाह्मणा शिवाय चित्तपावन हे सर्व वांत श्रेष्ठ होऊन सारस्वतांचे गुरु ठरतील कसे !

·( ३०७ ) आतां या व्यासोनिवरून चित्पावन है दशविध ब्राह्मणांत नाही मणून जे लिहिले ते कोणत्या आधारावरून खरे मानावे ? ह्मणून येथे कोणी शंका घेतील, तर त्या शंकेच्या समाधानार्थ आधार हाच की "ब्राह्मणादशधाःप्रोक्ता पंचगौडाचद्राविडाः" या वाक्यांत दशनि- ध ह्मणून जे सांगितले ते हेच की गौड, सारस्वत, कान्यकुटन, कनोत, मैत्रायण, द्वाविड, महाराष्ट्र (देशस्थ) नैलंग, फर्नाटक, आणि गुर्जर, मिळून हे दशविधच ब्राह्मण मुख्य असून सर्व वा. त श्रेष्ठसांगितले आहेत. तस्मात मुख्य यादशविध बाक्षणात चित्तपावन नसल्याकारणाने हे सर्व वणांत श्रेष्ठ होत नाहीत. दुसरे असे आहे की नील दशविध ब्राह्मण हे उत्पन्न झाल्यापासून त्यांस ब्राह्मण हीच संज्ञा आहे. चित्तपायनास जन्मापासून बालण ही स- ज्ञा नसून सह्याद्री खडाच्या व शेषधर्माच्या आधाराप्रमाणे याचिरा- पावनास कैवर्तक ( कोळी मोगेर) असी संज्ञाअसल्याकारणाने सर्व वर्णात श्रेष्ठ आणि सारस्वतांचे गुरू असे सिद्ध होत नाहीत. तो दशविधांस जन्मापासून ब्राह्मण हीच संज्ञा आहे हणून जे सां- गितले त्यास आधार काय ? ह्मणून कोणी शमाघेतील तर असे आहे की. ब्राह्मण्यांब्राह्मणाज्जातोब्राह्मणःसइतिश्रुतिः । याप्रमाणे "निर्णय सिंधूत" "ब्रह्मा,बचन" आहे तर यावचना- वरून चारि वर्णांची उदाहरणे जाणाची आता तिसरे दशविध बामणांस शापवगैरेनसून चित्तपापनहे शातच मग्न (बुडलेले ) आहेत झणून सर्व वर्णात श्रेष्ठहोतनाहीत. आता चवथे असे की दशविध हे आजन्मापासून उत्तम कुलांत व उत्तमवंशांत उत्पन्न झालेअसून चित्तपावन हे नीच कुलांत ( कैवर्तकांत ) उत्पन्न झाले या प्रमाणे यांची उत्पति प्रथांत प्रत्यक्ष आ- है ·(३.८) दिसत असल्याकारणाने सर्व वर्णात दशविध ब्रामणा वाचून चित्त- पावन श्रेष्ठ र गुरू होत नाही. वाचकहो! यासर्व युक्तिवरून अ पोकन केले असता याचित्तपापनायर श्रेष्ठ वाचा किंवा ब्राह्मणत्वाचा मुळींच असभव येतो असे असून शेणवी फऊँ शारस्वता पेक्षा चित्त पाचनश्रेप वगुरू ह्मणून सागण्यास "कल्याणेशाग" योग्य वाटले काय? असो तगात पक्षातराने तेही कबूल केलेअसते पण ते केव्हा, जर या चित्तपावनामध्ये सन्याशास्त्रम असून तोसन्याशास्त्रमाचा चित्त- पायन जर सर्वांचा गुरू असे ह्मणते तर कदाचीत् सन्यास धर्मावरून मान्य केले असते, परतु , याचित्पावनात सन्याशाश्रमाची मुळीच पद्धत दिसत नाही तर हे ब्राह्मण आणि सारस्वताचे गुरू ठरतील क से? आता श्रीमच्छकराचार्य हे चित्तपावनात सन्यास आहेते! म- गून कोणी शका घेतील तर असे आहे की जगहरूच्या नात्याने श कराचार्यास चित्तपावनानी आपले गुरू मणून प्यावे. विना नित्तपा वनात मुळीच आश्रमनाही. आता शकराचार्य जे आहेत तेचया चित्तपावनादिकाचे सन्याशी असे जर कबूल करापे तर आजपर्यंत शकाराचार्यांच्या गादीवर चित्त- पाचनाची स्थापना होऊन शकराचार्यांची गादी कोणी चित्पावनानी चालविलीआहे असे कोणत्याही प्रसगात कोणीतरी ऐकोले आहे काय! आज हावेळपर्यंत ऐकण्यात एतनाही असे असून चित्तपाव नासगुहलाचा अधिकार कोठून प्राप्त झाला? एवंच तात्पर्यार्थ काय. यस्यकस्यापिचिन्मूलंयेनकेनापिह्यानीतं ॥ परमेकस्मेप्रदातव्यंयहातहाभविष्यति- या मणी प्रमाणेचना!!! मापारेशाण्याकल्याणेब्रुवा ! कायत- करदविगत पण !!

·( ३०९)
असो, आतां शंकराच्यापांच्या नात्याने तरी चित्तपावन सारस्व-
तांचे गुरू ठरतात काय ! तेही ठरत नाहीत. कारण शंकराचा-
र्यच जर सारस्वतांचे गुरूठरते तर यदाकदाचित् शंकराचार्यांच्या ना-
त्यावरून चित्तपावन सारस्वतांचे गुरू असे पक्षांतराने कबूल केले
असते. परंतु ; शकराचार्यच सारस्वतांचे गुरू ठरत नाहीत तर
चित्तपायन हे सारस्वतांचे गुरू कोठून ठरले जातील. शंकराचार्य
है जगद्गुरू असून सारस्वतांचे गुरू ठरत नाहीत ह्मणून जे लिहिले
ते कोणत्या आधारावरून, असे लणाल; तर त्यास आधार हाच
की, शंकराचार्य गौडसारस्वतांचे गुरू अर्से सित्ध करितां येणार नाही.
लणून जे लिहिले ते खरेच आहे. कारण शंकराचार्यात मुळ
उपदेश गीडां पासून झाला आहे. तर तो शिष्यच आपल्या गुरू
वर सचा चालवू शकेल काय ? आतां शंकराचार्यांचे गुरू गोड
मणून जे हटले त्यास प्रमाण काय! असी कोणि शंका घे-
तील तर त्या शंकेच्या समाधानार्थ थोडासा मजकूर लिहितो तो
असा की शंकराचार्य हे महायानेस जाण्या करिता मातोश्रीची
आज्ञा घेवून केरळदेशाहून निघून नर्मदेच्या तीरी व्याघ्रपुरांमध्ये
आले. तेव्हां तेथे गोविंदयती आहेत असे समजल्यावर त्यांचा
शोध कादूनत्यांच्या गुहे पाशी प्राप्त होते झाले.
आदेशमेकमनुयोक्तुमर्यव्यवस्यन्प्रादेशमात्र विवर
प्रतिहारभाजां ॥ तत्रस्थितेनकथितांयमिनांगणेन
गोविंददेशिकगुहांकुतुकीददर्श ॥ १ ॥ तस्य
प्रपन्नपारतोपदुहागुहाया:सनिप्रदक्षिणपरिक्रमण
विधाय ॥ दारंपतिमणिपतज्जनतापुरोगंतुष्टावतु
टहृदयस्तमपास्तशोकं ॥ ५ ॥

·दिसत असल्याकारणाने सर्व वर्गात दशविध ब्राह्मणा वाचून चित्त पावन श्रेष्ठ व गुरू होत नाहीत् वाचकहो । यासर्व युक्तिवरून अ कोकन केले असता याचितपावनावर श्रेष्ठचाचा किंवा प्रामण वाचा मुचि असभव येतो असे असून शेणवी फर्क शारस्वता पेक्षा चित्त पावनश्रेष्ठ वगुरू ह्मणून सागण्यास "कल्याणेनग" योग्य वाटले काय' अप्तो तशात पक्षातराने तेहा कबूल केलें असते पण ते केंव्हा , जर पा चित्तपावनामध्ये सयाशास्त्रम असून तोसन्याशाखमाचा चित्त पावन जर सर्वांचा गुरू असें ह्मणते तर कदाचीन सन्याप्त धर्मावरून मान्य केले असते, परनु , पाचिचपावनात सन्याशाश्रमाची मुळीच पद्वत दिसत नाही तर हे ब्राह्मण आणि सारस्वताचे गुरू ठरतीर क से आता श्रीमच्छकराचार्य हे चितपावनात सन्यास आहेते। ल णून कोणी शका घेतील तर असे आहे की जगहरूच्या नात्याने श कराचार्याप्त चितपावनानी आपले गुरू ह्मणून घ्यावे विना चिनपा वनास मुळीच आश्रमनाही आता शकराचार्य ने आहेत तेचया चित्तपावनादिकाचे सन्याशी असे जर कबूर करा तर आजपर्यंत शकाराचापांच्या गादीवर चित्त पावनाची स्थापना होऊन शकराचापांची गादी कोणी चितपावनानी चालविलीआहे असे कोणत्याही पसगात कोणीतरी ऐकोले आहे काय! आज हावेलपर्यंत ऐकण्यात एतनाही असे असून चित्तपाव नसगुहन्याचा अधिकार कोठून प्राप्त झाला' एक्च तापर्यार्थ काय यस्यकस्यापिचिन्मूलंयेनकेनापिटानीत ॥ यरमैकस्मैप्रदातव्ययहाताभविन्यात- या मणी प्रमाणेचना!!! बाबारेशाण्याकल्याणेन्द्रबुया ! कायत के पदावनत पण ।।

·असो, आतां शंकराच्यायांच्या नात्याने तरी चित्तपावन सारस्व-
तांचे गुरू ठरतात काय ? तेही ठरत नाहीत. कारण शकराचा-
र्यच जर सारस्वतांचे गुरूठरते तर यदाकदाचित् शंकराचायांच्या ना-
त्यापरून चित्तपावन सारस्वतांचे गुरू असे पक्षांतराने कबूल केले
असते. परंतु ; शकराचार्यच सारस्वतांचे गुरू ठरत नाहीत तर
चित्तपावन हे सारस्वतांचे गुरू कोठून ठरले जातील. शंकराचार्य
है जगद्गुरू असून सारस्वतांचे गुरू ठरत नाहीत लणून जे लिहिले
ते कोणत्या आधारावरून, असे लणाल; तर त्यास आधार हाच
की, शंकराचार्य गौडसारस्वतांचे गुरू असे सिन्ध करितां येणार नाही.
हाणून जे लिहिले ते खरेच आहे. कारण शंकराचायांस मुळ
उपदेश गौडा पासून झाला आहे. तर तो शिष्यच आपल्या गुरू
वर सत्ता चाल— शकेल काय? आतां शंकराचार्यांचे गुरू गौड
लणून जे लटले त्यास प्रमाण काप! असी कोणि शंका घे.
तील तर त्या शंकेच्या समाधानार्थ थोडासा मजकूर लिहितो तो
असा की शंकराचार्य हे महायात्रेस जाण्या करितां मातोश्रीची
आज्ञा घेवून केरळदेशाहून निघून नर्मदेच्या तीरी व्याघ्रपुरांमध्ये
आले. तेव्हां तेथे गोविंदयती आहेत असे समजल्यावर त्यांचा
शोध काढूनत्यांच्या गुहे पाशी प्राप्त होते झाले.
आदेशमेकमनुयोक्तुमर्यव्यवस्यन्प्रादेशमात्रविबर
प्रतिहारभाजां ॥ तत्रस्थितेनकथितांयमिनांगणेन
गोविंददेशिकगुहांकुतुकीददर्श ॥ ४ ॥ तस्य
प्रपत्रपारितोपदुहोगुहाया:सत्रिप्रदक्षिणपरिक्रमणं
विधाय ॥ दारंपतिमणिपतज्जनतापुरोगंतुष्टावतु
टहृदयस्तमपास्तशोकं ॥५॥

·(३१०) अर्थ-तेव्हाशकराचायांच्यामनात असेंआरे की आपण गुरूपासून उपदेश गृहणकरावा असा निश्रय करून त्यासमयी त्या अरण्यात (व्याघ्रपुरान) ने योगी राहत होते त्याणी गोविंदयनी गुरु राहण्या चौ टीचभर रुद तोडाची गुहा दाखविली. तो शकराचार्य पाहते झाले. नतर शरण आरेल्या जनास सतोष देणारेजेगोविंदयनी त्याच्या गुहेस आचार्यानी तीन प्रदक्षिणाकरन द्वारामत येऊन नमस्कार करते झाले. आणि सतुष्ट होत्साते त्या सर्व गोगीजनासमक्ष सर्व शि प्याचा व आपला ही ससार दूर करणारा असा जो गोविंदगुरु त्याची ऊत्तम प्रकारे करून आवार्य स्तुति करिते झाले. तमखिलगुणपूर्णव्यासपुत्रस्यशिप्यादधिगतपरमा थंगौडपादान्महः॥ अधिजिगमिपुरेपब्रह्मसंस्था महत्वाप्रसृमरमहिमानंप्रापमेकातभक्त्या ॥ ६ ॥ अर्थ-तेव्हा सर्व गुणे करून पुक्तव्यासपुत्र ने शुक्राचार्य त्याचा शिय जो गौडपाद त्यापासून ज्यास परमार्थ प्राप्त झाल आहे आणि ज्याचा मोठेपणा चोहू कडे पिस्तृत आहे असा जो गोविंदपती त्याप्रत आचार्य ह्मणतात की मी अमनिटे प्रतपावण्या ची इच्छा करीत होत्सात एकात भक्तिने आपणामत प्राप्त झाली आहे. आकण्यशंकरमुनेवंचनंतदित्यमहतदर्शनसमुत्य मुपात्तर्षः ॥ सपाहशंकरसशंकरएवसाक्षाजात स्वमित्यहमवेमिसमाधिदृष्ट्या ॥७॥ तस्योपशि तवतश्चरणोगुहायादारेन्यपूजयदुपेत्यसगंकरायः॥ आचार्यइत्युपदिदेशसतवतस्मेगोविंदपादगुरवे ·सगुय॑तीनां ॥८॥शंकरःसविनयैरुपचाररभ्यतोप यदसौगुरुमेनं ॥ ब्रह्मतहिदितमप्युपलिम्सुःसंप्र दायपरिपालनबुध्या ॥ ९ ॥ भक्तिपूर्वस्ततत्प रिचयातोपितोधिकतरंयतिवर्यः । ब्रह्मतामुपदि देशचतुभिर्वेदशेखरवचोभिरमुष्मै ॥ १० ॥ सांप्रदायिकपराशरपुनप्रोक्तसूत्रमतगत्यनुरोधात् ।। शास्त्रगूढहृदयहिदयालोःकत्स्नमप्ययमवुधसु बुद्धिः ॥ ११ ॥ अर्थ-याप्रकारे करून अद्वैत साक्षात्काराने युक्त असे त्या शकरा- चार्याचे भाषण श्रवण करून हर्ष युक्त होत्साते ने गोविंदयती ते शकराचार्या प्रत बोलते झाले. हेशंकराचार्य ! तुली साक्षात श्रीशकर असून मनुष्य अवतार धारण केला आहा, हैं मी समाधीयोगाने जाणतआहे. याप्रमाणे बोलून नंतर त्या गोविदयतीने गुहेच्या द्वारी आपले पाय शंकराचार्यास दाखविले,- तेव्हां शकराचार्यानी जवळ येऊन गोविंदयतीच्या चरणांची पूजा केली. तेव्हा सर्व यतीचा गुरू जो गोविंदपती त्याणे त्या शकरा- चार्यास उपदेश केला, आतां पायांची पूजा करण्याचे कारण हेच की सर्व लोकांस समजावे एतदर्य. यद्यपी शंकराचा- यांनी उपनिषत्पसिद्ध आणि अखडे कर असे जे ब्रह्म ते जाणले होते तयापि त्याब्रह्मापत पुनः जाण्याच्या इच्छेन नानाप्रकारचे विनयानुरूप उपचार करून त्या गोपिद यतीस पसन करन घेतला. येथे कोणी शका घेतील में ब्रह्म एकोळ जाणिले तेच पुनः काय जाणावयाचे? तर त्या शकेचे समाधान असे होते की, - ·( ३१२) शंकराचार्यानी ब्रह्मज्ञानाविषयी गुरूच करावा लागतो त्यावांचा न केप स्वबुद्धीच्या योगानेच, ब्रह्मप्राप्ती होत नाही, हे सर्व लोकांस समजाविण्याकरितांच चरणाची पुजा की. याप्रमाणे शकराचार्यांनी अत्यंत नम्रतेने गोविंदयतीची पूजा केल्यावर त्या शे- नै गोर्वेदयती अत्यत संतुष्ट होऊन ऋग्वेद, यर्वेद, सामवेद, अथर्वणवेद, या चार वेदांचेहीउपनिपदोक प्रज्ञानप्रह, अहंव्रह्मा- स्थी, बत्वमसी, आणि अयमात्माब्रह्म, या चार वचन करून शक. राचार्यास ब्रह्मभावाचा उपदेश करिते झाले. पाप्रकारे करून गुरू जे गोविंदयती त्यानी उपदेश केल्यावर महान बुद्धिमंत शेकरा. चार्य हे आपल्या गुरुसंप्रदायांमध्ये उत्पन्न झालेले नै ध्यास त्यानी सांगितलेल्या अथातोब्रह्मजिज्ञासः इत्यादि सुत्रांमध्ये, में मत (ब्रह्मादैनलक्षणं) त्याच्या मार्गा नुरोधाने परमदयाल जे व्यास यां- ध्या शास्त्रांतील गढ अभिप्रायाते जाणते झाले. आतां गुरु सप्रदापो. त जे व्याप्त झणून सांगितलेल्याविषयों स्पुटार्य सांगतो. व्यासःपराशरसुतःकिलसत्यवस्यांतस्यात्मजःशुक मुनिःप्रथितानुभावातच्छिष्यतामुपगतःकिलगी डपादोगोविंदनाथंमितरस्यचशिष्यभूतः ॥१२॥ शुश्रावतस्पनिकटकिलशास्त्रजालंयश्चातृणोक्षु जगसम्मगतस्त्वनंतात् ॥ शब्दांबुराशिमरिवलंस मयंविधाययवाखिलानिनुवनानिविज्ञतिमूना ॥ ७ १३ ॥ शंकरविजयेप्येतदारयानंवर्ततेकिल ॥ ७ तेन श्रेष्ठत्वमस्माकमस्तिवानास्तिचिंतय १४॥ भर्य-तो असा की, पराशरपीचा सुनू सत्पवनीपा दायी ध्यास उत्पन्न झाले. यासाचा पुत्र शुक्राचार्य, शुक्राचायांचा शिष्य ·( ३१३) गौडपादाचार्य, आणि गौडपादाचार्यांचे शिप्य गोविंदपती, या प्रमाणे गुरुपरंपरा आहे. आतां ज्या गोविंदयनीने पातालांत सर्व पृथ्वीते, मस्तकापर धारणकरणारा जो शेप त्याच्या घरी जाऊन तुझें शास्त्र सर्व पृथ्वीवर प्रवृत्त करीन अशी शेषाजवळ प्रतिना क- रून सर्व शब्दशास्त्राना समुदाय जो ऐकिला होता; तो सर्व गोवि- दयती पासून शंकराचार्य उपदेश करून ऐकता झाला. याप्रमाणे "वांकरदिग्विजय" नंयांत ही कया सांगितलीआहे. आणि हा ग्रंथ शंकराचार्यांच्या शिष्यानेच केला आहे, तर त्या ग्रंथावरून श्रेष्ठत्वानुरूप में गुरुत्व ते या सारस्वतांच्या ठिकाणी राहून सारस्वत कोंकणे ऊर्फ शाण्णवी हे चित्तपावना दिकांचे पण ते गुरू ठर- वाव किंवा नाही ते पाहा. आणि तो ग्रंथ मान्य असल्यास अत: पर गुरुद्रोह करण्याची बुद्धी टाका. आणि याच मुरुविषयी प्राकृत प्रमाणे- नारदेंउपदेशिलाश्रीव्यास,व्यासें उपदेशिलेश्रीशु कास, ॥ शुउपदेशिलेगौडपादास,तेथूनसं न्यासपद्धती ॥ १५॥ संन्यासगुरूगौडपादा चार्य,तच्छिप्यगोविंदपादपूज्यवर्य ॥ तेणेकेलें -शिप्यय,विवरणाचार्यआणिशंकर ॥ १६ ॥ आदौगौडपादाचार्य,दुसरागोविंदभगवत्पादव यं ॥ त्यापासून विवरणाचार्य,आणि मुख्यआचा र्यश्रीशंकर ॥ १७ ॥ हस्तामलका १ गोविंदयती यांचा शिष्य शंकराचार्य. तेव्हां सारस्वत को- कणे ऊर्फ शेणवी हे चित्तपापनांचे पणजे गुरू झाले किंवा नाही ते पाहा.

·( ३१४) शक्तिसुताचाव्यासजाय, त्यापासुनीशुकपूर्ण । गौडपादाचार्यसगुण,आचार्यगोविंदपैं ॥१८ ॥ शंकराचार्यअवतरलिया,पुटैजानबोधनगरिया ॥ साचाशिप्यसिधगिरिया,ईश्चरतीर्थपुढे झाला ।। ॥ १९ ॥ गुरुचरित्र ॥ वाचकहो ! येवढी प्रमाणे प्रत्यक्ष करून दृष्टीस गोचर होत असून रयांकडे न पाहतां फेमळ द्वेष बुद्धीच धारण करून चित्तपाव- न हे मारसत गौडाचे गुरु खणून ह्मणप्पाचे कल्याणेदादिक चि. सपारनांस योग्य वाटले काय! असो, आता केवळ संन्याप्त करून मान सारस्वत चित्तपावनाचे पणजे गुरू ठरतात इतकेच नव्हे; तर अपानापरूनही सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी हे सर्व ब्राह्म- णाचे गुरू ठरतात किंवा नाही ते या खाली प्रदर्शित केलेल्या प्र. माणावरून पाहा. T अथतस्यामनावृष्ट्यामतीतायांमहर्षयः ।। अन्योन्यपरिपप्रच्छुःपुनःस्वाध्यायकारणात्॥२०॥ तेषांक्षुधापरीतानांनष्टावेदाभिधावतां ॥ सर्वेपामेवराजेंद्रनकश्चित्प्रतिभातवान् ॥ २१ ॥ अथकश्चिदृपिस्तेपांसारस्वतमुपेयिवान् ॥ कुर्वाणशंसितात्मानं स्वाध्यायमृपिसननं ॥२२॥ सगत्वाचष्टतेभ्यश्वसारस्वतमतिमों स्वाध्यायममरप्ररयंकुर्वाणविजनेवने ॥ २३ ॥ ततःसर्वेसमाजग्मुस्तत्रराजन्महर्षयः ॥

·- -सारस्वतमुनिश्रेष्ठमिदमूचुःतमागताः ॥ २४ ॥ अस्मानध्यापयस्वेतितानुवाचततोमुनिः ॥ भर्य-या पुस्तकाच्या ६ व्या प्रकरणांत पूर्वी । अनावृष्टी पडली मणून जी सागितली सी अनावृष्टी संपून सुभिक्षता झाल्यावर सर्व ऋषी एकत्र मिळून पुनः वेदाध्ययन करण्याच्या इच्छेने परस्परांमध्ये विचार करू लागले. आणि क्षुधैं करून परितृप्त आरन वेद नष्ट झाले या कारणास्तव चहूंकडे धावणारे असे ते सर्व ऋषी, त्यांतून वेदाध्ययन सांगण्याविषयी कोणीच समर्थ होईना, असे झाले. तेव्हां त्या सर्व ब्राह्मणांतून एक ब्राह्मण सारस्वत ऋषीमत आला. नतर त्या सारस्वत ऋषीस ससितात्मा (निश्चय केला आहे) स्वाध्याय करणारा असा पासून पुनः परत गेला आणि सांगितले की, एकात वनी एक सारस्वत नामक ऋषी अतीतेजस्वी असून स्वाध्याय करी- त बसला आहे. याप्रमाणे त्याचे ते भाषण ऐकिल्यावर ते सर्व बा- ह्मण जेथे तो सारस्वत अपी होता त्या स्थानी जाऊन हे अधी- वर्या ! तुली आलास वेदाध्ययन सांगावे; असे ते सर्प ऋषी बोलते झाले. तेव्हा त्याचे ते भाषण ऐकून सारस्वत उत्तरदेता झाला ते असे की, शिष्यत्वमुपगच्छध्वंविधिवधिममेत्युत ॥२५॥ तत्राऽब्रुवन्मुनिगणावालस्त्वमसिपुत्रक । सतानाहनमेधर्मोनश्यदितिपुनर्मुनीन् ॥ २६ ॥ योह्मधर्मणवेवूयात्गृहीयायोप्यधर्मतः ॥ हीयेतांतावुभौक्षिपस्यातांवावैरिणावुभो ॥२७॥ नहायनैपलितेः वित्तेनैवबंधुभिः ।। :

·ऋपयःचारिधर्मयोऽनूचानःसनोमहान् ॥२८॥ एतच्छुत्वावचस्तस्यमुनयस्तेविधानतः ॥ तस्माद्देदाननुप्राप्यपुनर्धर्मप्रचक्रिरे ॥ २९ ॥ पष्टिमुनिसहस्राणिशिष्यत्वप्रतिपेदिरे ॥ सारस्वतस्यविप्रर्वेदस्वाध्यायकारणात् ॥ ३०॥ मुष्टिंमुष्टिंततःसर्वेदाणांतेापाहरन् । तस्यासनाविप्रालस्यापिविशेषतः ॥ ३१ ॥ ७ इत्यंगदापर्ववाक्यमस्तिसंशयनाशकं ॥ अर्थ-यया विधी तुझी सर्व माझे शिष्य व्हा. तेव्हा ते सर्व ऋषी बोलले की, तुली लहान बालक आहा, आणि आनी सर्व योर आ- होत तर तुमचे शिष्यत्व यथा विधीने कसे गृहण करावे. याप्रकारे करून त्या सर्व ऋषीचे भाष श्रवण केल्यावर पुन: सारस्वत त्यां का- रणे बोलतो यपि मी लहान आहे . तयापी माझा धर्म तुझांस यथाविधी शिष्यत्व केल्याने नष्ट होणार नाही. आणि दुसरे असे आहे की, जो अधर्मानं (पयाविधिवांचून) शिष्य होतो आणि गुरू होतो; ते उभयतां गुरुशिष्य नष्ट होरसाते परस्परेने नाशा- प्रत पावतात.' तस्मात् पयाविधी तुम्ही शिष्यत्व करावे. दुसरे असे आहे की, वर्षांनी अथवा केशपिकल्याने किंवा पुष्कळ इन्य असल्याने पुरुष मोठा होतो असे नाही. तर जो पुरुष विद्वान् व बुद्धिमान् असून धर्मात जाणणारा असा जो असेल त्यालाच मोठा असे लणतात् । तस्मात् मी जरी लहान आहे तथापी विद्वान अस- ल्या कारणाने मनपासून यथाविधी शिष्यत्व गृहण करा. याप्रकारे करून त्या सारस्वताचे भाषण श्रवण केल्यावर ते सर्व ऋषी यया- ·1 ३१७ ॥ विधीने त्याचे शिष्यत्व संपादून त्यापासून वेद गृहण करून पुनः धर्माचरण करावयास लागले. याप्रमाणे सारस्वताचे शिष्यत्व ६०००० सोठ हजार अपींस प्राप्त झाले. आणि त्या सर्व अपीनी तो सार- स्थत जरी लहान होता वथापि त्यात गुरू करून अध्ययन केले या कारणास्तव त्याच्या आसनाकरीतां एक एक मुट धर्भ आणून दिला; आणि त्याच्या आज्ञेत राहते शाले; याप्रमाणे "महाभारतातील गदापर्वात " गुरुत्वानुरूप में श्रेष्टत्व त्याचा संशय तोडणारी अनेक वचने सांगितली आहेत. तस्माव सभ्यचित्तपावनादिकहो! या भार- तोक्किारून य मागे प्रदर्शित केलेल्या प्रमाणावरून सारस्वत कोंकणे शाण्णवी हे चित्तपापनाचे पणजे गुरू ठरतात किया नाही ते पाहा. याचकहो ! याप्रदर्शित केलेल्या सर्व प्रमाणावरून गुरुत्वाचालेश तरी या चित्तपावनादिकांच्या ठिकाणी सिद्ध होतो काय ? त्यांत शंकराचार्याच्या नात्याने कदाचित कबूल केले असते. परंतु शंकरा- चार्याला उपदेश मुळीच गोडाचायांकडून प्राप्त झाला असून अद्यापपर्यंत शंकराचार्यांचे सर्वांवर जरी गुरुत्व चालते तयापि सारस्वत कोकणे उर्फ शाण्णवी ब्राह्मणावर चालत नाही असे हैं प्रत्यक्ष "कल्याणेच्यूस" दिसत असून ते नपाहता केवळ कुतर्क कादून "सबात तुही तेव्हा चित्र- पावनाचे तुह्मावर (सारस्वतांवर गुरुत्व" लणून "कल्पालेछून" आ- पल्या जातबंधूच्या (चित्तपावनाच्या) मनाचीमात्र खात्री करून घेत- ली असेल तर असो, आतां "सारस्वतांपेक्षा श्रेष्ठ यास प्रमाण काय विचारावे" मणून "कल्याणेने" लिहिले, तर त्या श्रेष्ट- पणा विषयी एकवचन आहे, सत्यंदमस्तपोदानमहिसेंद्रियनिग्रहः ॥ १ साठहजार ३० यांत माधव लतिकेतील ऋषी न होतेसे वाटते. आणि या वाक्यांचा चित्तपावनानी शोधही केला नसेलना!

·(३१०) दृश्यंतेयत्रराजेंद्रसश्रेष्टइतिविश्रुतः ।। अर्थ-ने असे की सय, कामक्रोधादिकाचेदमन, तप, दान, अ. हिंसा, आणि इद्रियाचानिग्रह, (साधानठेवणे ) इतके गूण पाच्या अनी आहेत तो श्रेष्ठ असे सांगितले अाहे. तर या चित्तपान- नाध्याठीकाणी बरोल गुगार्चा मुळीच असभव येतो. तर तोकसा? ह्मणून प्रभ कराल. तर पाहा; सत्य यागुणाविषयी तर लिहिणेंच नको. कारण व्यासादिकांचे जे मान्यग्रंथ ते एकीकडेच ठेऊन, अप्रशस्थ असून स्वरूपोल कल्पितकादबरी वरून सारस्वत जिक- मी असे सणण्याचे हे सर्व वाचकांस माहित आहेच आहे, तर अगा कुतर्काला सत्य ह्मणतात काय? असो आतां दम यावरून चित्तपावन सारस्वतां पेक्षा श्रेष्ठ असे जर हा तरी नसभरणेलो कारण - भ्याविक्रपकाराश्चाद्रियाणामनिग्रहान्" इद्रिय स्वाधी नसल्या कार- णाने कन्या विक्रय कराल याप्रमाणे कल्याणच्नै दाखविलेला मा- धवच कबूल करितो तर या माधववाक्यावरून इद्रिये दनकरप्पाची शक्ति चित्तपावनाच्या अगी आहे असे सिद्ध होते काय ! आता अहिंसेवरून चित्तपावन जर सारस्वतापेक्षा श्रेठ मणावें तथापि दोष येतोच. कारण "व्याधधपिशारदा" परशुरामा- पाशी हे (विन०) प्रपक्षकबूल झाले आहेत ते असे की आमचा व्याधधर्म (जानें धालन मासे मारण्याचा) आहे. तर या व्याधध मांस अहिंसा ह्मणतात काप! * असो माता केवळ श्रेष्ठचावरून चित्तपावनाचे सारस्वतांवर गुरू ल असे जर लगारे तयापि समवत नाही. कारण "सेवासर्वत्र- * रावांची शेना एफ मूद करीत असतो. आणि शेवावृत्तिही शूरावांचून ब्राह्मण करीत नसतात. तर त्या शेवेच्या योगाने हे श्रेष्ठ करोने पाहा.

·( ३१९ ) " ? करिददनिश्चयभापण सर्वांची शेवा करणारे असे व्हा ल याप्रकारे करून परशुरामाचे उत्तम वचन आहे. तर सर्वांची शेवा करणा-या चित्तपावनास सर्ववर्णांत श्रेष्ठ मानले जातील काय? असो आता वर्ण करून चित्तपावन हे सारस्वतापेक्षा श्रेष्ठ असे जर हणाये, तथापि श्रेष्ठ होत नाहीत कारण परशुरामाने तुमचीजात काय ? ह्मणून ज्यावेळेस "पास" विचारिले तेव्हा त्या परशुरामा स यानी" असे उत्तर दिले को गलातिपृच्छसिहेरामज्ञानि केव तकीसिच" हे परशुरामा ! आमची ज्ञात जी तू विचारितोस तर आनी कैवर्तक (कोळी) आहो ह्मणून स्वमुखें करुनच हे कवूर झाले आहेत. तर तसे ते केवर्तक सर्व वर्णांत (म.) ब्रह्म, क्षत्रिय, आणि वैश्य, यात श्रेष्ठ असे समजले जातील काय? पाचकहो।। कल्याणेच्यूने," प्रदर्शित केलेल्या तर्काप्रमाणेच तर्क अगीकारूल हरेक प्रकारचा तर्क लढविला तथापि त्या तर्काच्या कोण याही न्यायास चित्तपावन हे योग्य होत नसून सारस्वत कोकणे ऊर्फ शाण्णवी वालणापेक्षा चित्तपावन श्रेष्ठ, यास प्रमाण काय विचाराने । लणून तर्क पदर्शित करितेवेळी कल्याणेदून यावरील तर्काचा काही तरी विचार केला काय ? कारण यावरील तीवरून श्रेष्ध्वाचा व्यापार चित्तपावनाच्या ठिकाणी मुळीच लागू होत नाही असे असून चित्तपावन सारस्वतापेक्षा श्रेष्ठ होतीर कोठून ।। आता पूर्वोक्त श्लोकातील गूण या चित्तपावनाच्या अंगी नाही, ह्मणून ते श्रेष्ठ नव्हे असे में सागितले ते सरें, परतु ते सर्व गूण या सारस्य ताच्या अगी तरी आहेत काय? ह्मणून कोणि शका घेतील तर त्या शकेच्या समाधानाविषयी गुरुत्वानुरूप जों काहीसप्रमाणे ती सर्व पूर्वी याच प्रकरणात प्रदर्शित केली आहेत आणि त्या सर्व प्रमाणावरून सर्व वर्णाचे गुरू सारस्वत असे सिद्ध होतात् आता या गुणेकरून सर्व ·( ३२१ ) मंत्रौपधितपोयोगक्लेनजितमन्यवः ।। यस्मिन्वसंतिविप्रायपट्कर्मनिरताःसदा ॥ कुक्कोणदेशगायस्मारकोंकणानामताभवन्॥३८॥ ® इत्यमाहपुरासूतसंहितायांप्रभापितं ।। ● अस्यस्फुटावलोकैनसम्यक्वोधोभवेत्स्खलु ॥३९॥ अर्थ-ते असे की गोकर्ण क्षेत्राच्या उत्तरभागी सप्तपोजन वि. स्तृत सर्व पापांचे नाशकरणारे एक गोबा नामक (गोमांतक) नगरआहे. जशी काशी, भीमा, गंगा, गोदावरी, इत्यादि महा- नद्या आहेत त्याचप्रमाणे कुक्कोण ( कुशलिन ) देशांत गोवा पुरीमध्ये एक नदी आहे. आणि सूर्यप्रभेने जसा अंधकार नाशा- प्रत पावतो तसे त्या गोवा पुरीच्या दर्शन मात्र करून पूर्वाजित पापांचा नाश होतो. आणि त्या गोवा पुरीमध्ये जी नदी आहे ती मत मानकरावे अशी एक वेळ जो मानय इच्छा करितो की तो वैकुंठलोकाप्रतपावतो. याममाणे त्यानदीचे महत्म्य आहे. आणि त्या नदीमय बुद्धीमानपुरुप जो खान करील त्याची एकवीसकुले उद्धरुन जातील यामध्ये संशय नाही. आणि त्या गोयापुरीत ने 'ब्राह्मण राहतात ते महान् वेद, वेदांगाचेपारग असून त्याणी मंत्र, औषधी, तप, आणि योग, यांच्या साधनानें क्रोध जिंकूनटाकित होत्साते सर्वकाल घटकात निरंत असे ते सर्व बालण आहेत परंतु कुझोण (कुक्कळिम ) देशांत राहत असल्या कारणाने त्यांस को- कणे हैं नाव प्राप्त झाले आहे, याप्रमाणे " सूनसंहितेमध्ये सांगितले आहे याच्या स्पुटावलोकनाने यादीच्यामनास उचम बोध होईल. आतां हांप्रमाणे दर्शविण्याचे कारण हेच की ही गोवा- नामकनगरीच जर इतकी श्रेष्ठ तर त्यांत राहणारे सारस्वत कोकणे .

·घालण ते किती श्रेष्ट असतील त्याचा सिदाननरा. आता यार्सा प्रमाणावरून श्रेष्ठ मानुम्प ने पक्षधर्म य ते यासागमनाच्याच टि काणी राहत असल्याकारणाने सागपनकोंकणे उर्फ शाणवी घालण हे सर्मा वर्णात श्रेष्ट असून निरापापनाचे पगने गुग्म ठरतात किंया नाही ते पूर्वोक्त "शकरवितपा" "भारत," "गुरुचरित्र" इत्यादिक ग्रंथाम्न पाहा. आता ते ग्रंथ सर्प मान्य असन्यास गु- रपद माप करून द्रोहसंपादन करण्याची बुट्ठी टाका; आणि ते अमान्य असल्यास हर्ताठ लावून युडऊन टाका, मणजे तेथे माझे बोरणे नाही. आता या चितपावनानी सारस्वताची हरेक प्रकारे करून निंदा की लणून त्यानिदेरा सारस्सन पात्रहोतात असे नाही कारण. मलोत्सर्गगजेंद्रस्यमूर्षिकाकःकरोतिचेत् ॥ कुलानुरूपतत्तस्ययोगजोगजएचसः ॥ ॥ १० ॥ अधःकरोपियरत्नमूांधारयतेतृणं ॥ दोपःरतस्यैवजलधेरत्नरत्नतृगतृणं ॥ १३ ॥ भर्य--असे आहेकी, कायळ्याने मिहातपेक्षा मोठा, असे मनात माणून हत्तीच्या मस्तकावर बसून पलोसर्ग केरा (हगला) लणून कापळा हनिपेक्षा श्रेष्ठ झाला असे नाही. आता त्याकाम्याने आपल्यादुष्ट स्वभावें फरून हत्तीच्या मस्तकापर नो मलोत्सर्ग केग तो त्याच्या कुलाप्रमाणे केरा लणून गज नीच आणि कावळा श्रेष्ठ असे होणेच नाही, यासहटातपाहा रबहे अमोरिक असून समुद्र त्या- रत्नास खाली टाकितो (बुडवितो) आणि तृणजे आहे ते आपल्यामस्त- कावर धारण करितो झणजे बुडवीत नाही (पाण्यावरतरते) झणून हादोषत्यापदार्याचा नव्हे तर समुद्राचा आहे कारण धास्तवीक पाहिले ·असता रसाला आणि तृणाला किती अंतर आहे ! तस्मात् तशा त्या अमोलिक रतास खालि टाकून तृण मस्तकावरधारण करितो हणून रत्नाची योग्यता तृणास येईल काय ? आता आपल्या सभा करून समुद्र जसे त्या रत्नासवुडवितो, तसे हे चित्तपावन आपल्या उत्तम स्वभावाने सारस्वतांची निंदा कारतात झणून त्या निदर्ने सारस्वतकोंकणेऊर्फशाणवी ब्राह्मण हे नीच आणि चित्तपावन श्रेष्ठ असे होणेच नाही. आतां पराची निंदाकरणे, हाचितपावनाचा स्वभाषीक गूण आहे. अशाया उत्तम गुणाविषयी मी इत्यंभूत वर्णन केले ह्मणून चित्तपावनादिकांस दोपत्वाने भासत असेल तर ते योग्यच आहे. कारण. अधर्मधर्ममितियामन्यसेतमसावृता । सर्वार्थाविपरीतांश्चबुत्धिःसापार्थतामसी ॥ १२॥ इत्यहिभगवद्गीतावाक्यादेवंमयोच्यते ॥ ® ततोनकापिहानि दूपितानामपित्वया ॥ १३ ॥ अर्थ-तमोवृत्तिचा गूणतसाच आहे याविषयी प्रमाण, कृष्ण अर्जुन नास सांगतो हे अर्जुना! अधर्मास धर्म मानण्याची जी बुद्धी तर तमोगुणाने युक्त आहे लणून तीला तामसी बुद्धी असे ह्मणतात या. प्रमाणे गातावचन" आहे. आणि या चित्तपायनाचे बोलणे तर यावचनास अनुकूल असून यापकारच्या तामसबुद्धीतें अंगीकाल्न चित्तपावनानी सारस्वतांस दूपिले ह्मणून त्यांत आमची (सारस्वतांची) काय हानी होणार! काहीच हानी होत नाही. आणि ब्रह्मदेपच संपादन करण्याकडे ज्याणे चित्तठविले आहे त्यारा शिष्टानी नानाप्र- कारचे शास्त्रार्थ दाखविले ह्मणून त्याब्रह्मद्वेष करणाराचे समाधान होते काय! होणारच नाही. कारण ज्यात्या नो बुद्धी असतो त्याचे .

·( ३२१) हे स्वभावीक गुण असतात आणि यास्तभात्राविषयी हरदाराबुवांची एक सण ही आहे ती असो की "कडुकारलेलतुपांततलिलें सा. खरेत घोळीले परंतु कडूतेकडू तसे हे " कल्याणेच्छू " केवळ दूपानेच जर सारस्वतांची निंदा करू लागले तर त्या द्वेषावर कोणता उपाय चालतो! आणि यादेठेलोकांचे समाधान तरी कसे होईल ! होणारच नाही. एवंच तात्पर्यार्थ हाच की गहमरेगां पन तुमकु रांड करेगा" या ह्मणी प्रमाणेच जर हे "कल्याणेच्छ्वादिक चित्त- पापन" वर्तन करूं लागले तर त्या वर्तनावरून त्यांची (चित्त०) विद्वत्तानुरूप जी काही योग्यताही किती असेल ती सर्व विद्वज्जन पंडितांच्या मनास प्रत्यक्षकरून दिसून येईलच येइल यांत सशप नाही; कारण पहा व्यासादिक भनेक महीनी जी धर्मशास्त्र करून ठेविली ती केवळ अज्ञानी पुरुषांच्या ज्ञानप्राप्त्यर्थ असून धमिष्टांस हितोपकारक आहेत. तर तशा त्या महान् धर्म शास्त्रांकडे दुर्लक्ष्य करून केवळ नूतन रचलेल्या कादंबरीच्या स्वोक्तिवरून सारस्वत 'ऊळ आपणवी हे ब्राह्मण नव्हे, व ते तीनकर्मी, सारस्वतां पेक्षा चितपावन श्रेष्ठ लणून ह्मणते वेळी "कल्याणेच्ने" पूर्वोक्त प्रयाचा (दांकरविजय, भारत, सह्याद्रीखंड, गुरुचरित्र, मन्वादिक सर्व स्मृतींचा") काही तरी विचार केलाकाप! आता या सर्व ग्रंथाचा विचार केल्यावांचूनच जर त्या "कल्याणेने" आमच्या स्वकीय बंधुजनास (सारस्वतांस ) उत्तर दिले असेल तर तो केवळ सारस्वत कोंकणे ऊर्फ शाण्णवी वालणाचा मार द्वेषी होता, असे नाही तर घेदशारखाचाही बाह्य असून आपमतलबी होता असे मणण्यास काहीच संशय नाही. आणि अशाया कुवुधोलोकानी नाना प्रका- रचे नूतन प्रथ रचून त्याअन्वये गुरुद्रोहाकडे नपाहता केवळ दूपानेच सारस्वतां पेक्षां चितपावन श्रेष्ठ यास प्रमाण काय विचारावे" लटले लणून सारसनपिक्षां चित्तपावन श्रेष्ठ असे सिन्ध होत नसून ·( ३२६) याविषयी कोणत्याही मान्यग्रंयाचा आधार नसतां सिष्टानुमतही दिस- ण्यात येत नाही असे असून गुरुत्वानुरूप में श्रेष्ठत्व ते या चित्तपाव- मादिकांच्या ठिकाणी कोठून प्राप्त झाले असेल ते असो. एवंच तात्पर्य हेचकी मनसोइच्छ काहीतरी बोलावे, मग ते कोठेकां पडेना!! 9 श्रुतिस्मृतिपुराणोक्तवचनानांचसंग्रहात् ॥ ७ दशप्रकरणाख्योयंग्रंथोवैरचितोमया ॥ ॐ अस्परफुटावलोकेनसम्यक्योधोभवेत्स्खलु ॥ अर्थ-असो आता हे सर्व प्रकार माझ्या विद्वज्जनप्रीयवाचकांस श्रुत होण्या करितां, श्रुति, स्मृति, आणि पुराण, या तिहीत ही सांगितलेल्या प्रमाणाच्या संगृहाने हा एक दशप्रकरण नामक ग्रंथ म्या रचला आहे. तर या ग्रंथांत प्रदार्शत केलेल्या संपूर्ण शास्त्राधारांचे एकवार अवलोकन केले असता पट्कर्मत्वानुरूप में पक्ष धर्मल, ते विमत याच पक्षावर (सारस्वत कोकणेउर्फ शाण्णवी) ब्राह्मणावर राहून सर्व वर्णाचे गुरू सारस्वत असून चितपावनादिकांचे पणजेगुरू ठरतात किंवा नाही ते सर्व वाचकानी आपापल्या शुद्धांतः करणाने निर्णय करून पाहिल्यावर सर्व वाचकांच्या मनाची उत्तमखात्री होऊन सद्बोध जोतो प्राप्त होईल असी आशा करितो. इतिकण्योपान्हनारायणसूनुलक्ष्मणविरचितेश्रीम महशप्रकरणेगुरूत्वसित्वकृतनामदशमप्रकरणंसमा सम् ।। श्रीसरस्वयार्पणमस्तू ॥ .

·( ३२६ ) रामग्रहाश्चचंदप्रमिते, शाकेसहस्यमासिगुरौ ।। मुंबापूपानिर्णयसागर) पत्र कितसिताटम्यां ।। हे पुस्तक शके १७९३ पीय शुद्ध अष्टमी या दिवशी निर्णय- सागर छापखान्यांत छापून प्रसिद्ध केले आहे. इसवी सन १८७२ समाप्तम्।

·आश्रयदात्यांची नावे. " .... १ १ नावे. प्रति. नाव. प्रति. श्रीमत्परमहस परिवानकाचा- " रामकृष्ण गोविंद केणी यवत्वाद्यनेकगुणसपन्नश्री शास्त्री काशीमठसस्यानश्रीगडूयने भिकू हरभनी सुखठा- तीर्यश्रीपादस्वामी ....१० णेकर. श्रीमत्परमा HIN/चाय " घन शाम यशवत भजी पर्यत्याइनेकगुणसपन्न श्री सुखठाणेकर. गोकर्ण मठाधीश श्रीमत्पूर्ण " भास्कर येशवत भजी प्रवतीर्यश्रीपादवडेर व श्री. सुखठाणेकर.. मनपानामतीर्थ श्रीपादय " कृष्णा गोपिदभट्टक... १ डेर स्वामी "रामचन्द्र विठ्ठल शास्त्री श्रीमत्परमहस परिव्राजकाचार्य गोब्राह्मणप्रतिपालक स्वधर्म- वर्यलाधनेकगुणसपन्न श्री- रक्षक रा०रा० डाकर मच्छिवानद सरस्वती स्वामी भाऊ दाजी. ६ "बाबु रामचद्र परव.... ५ मुबई. "जगन्नाथ आत्माराम वा. श्रीमदग्ननादि पट्फर्म नि- गळे. रत वे.शा० रा. रा० । नारायण वासुदेव दाभो. रामचद्र जगनाथाचार्य. लकर... "रक्ष्मण हरभट्टनी सुखठा- मोरोबा मोने. १ णेकर पुरोहित. सदाशिव गोपाळ श्री- "भिकू महादेव भट्टजी देश धरपई. ढकर पुरोहीत...... निलकठ नारायण.. मठ कवळे. .. ७ .. १ " १ " १ " ·( ३२८) १ .. " १ १ १ १ .. .. १ १ २ or " "" १ नावे. प्रति. मा. प्रति. गो. रा. रा. मगेश मुरु- "दादोबा सरपाराम. पोत्तम बोणशे... " आनदराव कृष्णराव....! काशीनाथ पाडुरंग पाव. १ विष्णुगणेश रागणेकर. " नासपण फेरोबा भेंडे " सखाराम अनदराव धोदे. १ "गणपत रामचद्रा..... "रक्ष्मण नारायण " मायु कृष्णा विचु. ॥ रक्ष्मणकृष्णादळवी. " नारायण सदाशिव पडित. १ , विठ्ठल अनत म्हाडदोळ- "महादेव लक्ष्मण नायिक... १ कर. " यवकरामचद्र तेलंग "मासाध. " नारायण गोविंद पई. " जनार्दन पुरुषोत्तम ना- पुडलीक अनतप. पिक. १॥ आत्माराम सगूगबुकशेलर. १ पिठोबा गोविंद राजाध्यक्ष. १ बापूपाडुरंगखोटे " शाताराम नारायण वकील. " मोरोबा हरी कोटणीस., १ , रामचद् गोविंद राजा. दामोधर केशव प्रभू दे. साई.. " दत्तानपरामचरनाडकणी. २ " गोपाळ बल्लाळ आजगा- " धन.शामनिलकठनाडक- वकर. गी. "रामचर सखाराम राजा- १ पुरुषोत्तम सखाराम यु. १ ध्यक्ष.......... " लक्ष्मणविनोवाकामत " अनत महादेव गांवसफर. १ " भवानीविश्वनायकानार्वदे. १" अनदराव पाडुरग. " रामचन्द्र बाळाराम शेणवी. १, लक्ष्मीनारायणरामभाडारी ? " माधव चोदा १, विनायकपाडुरंगसजगिरी.. १ सूर्याजी सदाशिव महाभ्य. १ विठोना मीनिवाप्त गोनिंदरावन्यकोवाकर्नीक. १, भिकरनछोडदळवी......! ध्यक्ष.......... १ १ - " .. १ " " " ·, १ .... ३ १ or .. M नावे. प्रति. नावें. प्रति. गोरी रौ० मनाथ वादु' " विश्वनाथ लाडकोत्रालाइ. १ राव.. शहापूर. "समचंद्र नारायण..... १ श्रीन ० रा रा. विठ्ठल " सखारामकेशवभांडारी..१ भविन्नरांभपुरोहित. , नारायण विश्राम दळवी. १ पुणे. विष्णुघनःशामवकील.. १] श्री० ० स० रा० जना- " नारायण पांडुरंग शेणई. १ र्दनाचार्य वळे... "शंकर अनंत भेडे. १. गी० रा रा. विनायकराव ,, शिवरामकेशवमांडारी. बापुजी मांडारकर " पांडुरंग मोरोबा.. नाशीक. " आप्पाजीनारायणवैद्य. श्री० ० रा. रा. चाचादि- " आनंदराव दामोधर वा- सीत दिन् यज्ञेश्वरादिक्षीत गळे. इपाटे. , बाळाजी विश्वनाथ दाम- पंढरपूर लकर...... " सदाशिव रघुनाथ देसाई. १ गौ० स० स० विश्चनाय नारा- " गणेश त्रिंबक जोशो... १ यण परुळेकर. " लक्ष्मण फटबा शेणवी.. झळकी. भिकू साजवा १ श्री० के० शा० रा० रा. , रामचंद्र काशीनाथ परब. १ भिमाचार्य मुंबई कालेजांती- " शामराव विठ्ठल ल संस्कृत मास्तर... पैगिणी., श्रीक्षेत्र काशी. गी०रा० रा. काळ देसाई. १ गौ. स. रा. रा. आनंत शिवश्वर.. केशव कामत १. श्री. ३० शा० रा० रा. दंदोर. श्रीधर रामचद्राचार्य.. " यशवतराव वाजी कोटणीस. १, उपैर भीकमध्जी. १ .......। १ १ .. १ . " कटपती. ...... .... १ १ .. .

·........ ...... ४ ...... or १ १ ना. प्रति नावे. प्रति. रा०रा० आप्पाजीराव जय विठोबा लक्ष्मण नायिक. १ पेत रेघे.. होन्नावर. " अनंत दत्तात्रय देशपांडे. ० शा० रा. रा. गणपभ- " तातोदा विश्वनाथराव देश- १ सेशभट.. पांडे. २ " गणपत मर्तम माविनकुळ. रा० रा. दत्तात्रय हरीसास्त्र- ० रा. रा. सदाशिव पां- रदांडे. डुरंग भह मेत्रावळी.. शिद्धापूर. ,वेकटेश सुत्रवि कारकून. ० शा०रा०रा० मुबाभ अंकोला. सांतम. " वैकुंठराव आप्पा नाडकणी. १, गुंडप्या नाणम्पा. , अनंत सोयर पपी .. .. ,रंगप्पननार्णप्पा विनरंगप्पा. १ "रामचंद्र मंगेश नाडकर्णी. १ , मंजप्पातिमप्पामजनाथैय्या. १ गोकर्ण. मनप्यनसुवैष्यालाळपनायिक रा०रा० गोविंद श्रीधर स्कू सुबापमंजप्पाभांडारी. लमास्तर. मंजैय्या चद्वैग्या. " रामचंद्र शविष्या गंगोळी. १ बिळगी. ,, वैकुंठ विठोबा पोष्टमास्तर. १३० शा० रा०रा० वैकुठभ- वासुदेव नारायणराव ना- है विठ्ठलभट्ट. इकणी. " पद्मनाभभट्ट महादेवभट्ट. १ पलापूर. वासुदेवभट्ट महादेवभट्ट. . १ ० रा. रा. वाबु वैकुंठ भी रा० स० विटप्पा कृष्णपैमू- पुरोहीत.. उलगिरी. वासुदेव अनंत. १, दासप्पा हनुमंत पयि मूड- " मंगेशराब सोयराबा काय गिरी... सूळकर मामलतदार .. १, शेषगिरप्पा कटरमणपै , अपनी कृष्णप्पा निशपत मूडलगिरी.. " १ ...... " १ १ ·.. ........ ७ ....... । १ ना. प्रति. ना. प्रति. मंगलूर. रा० रा० सायकार कृष्णप्रभू वे० शा रारा० विठ्ठला अपमभू . ४ चार्य केशवाचार्य पडित. १ मजेश्वर. गौ० रा०रा० पसारी शेसूराय ० शा० रा०रा० पुरुपो- प्रभू समाचार्य सोलगांव- गी. स्व. रा. रा. नरसिं- रा० रा. अनत मोरेश्वर प- हप्रभू ४ डित महाजन.. बंटवाळ. व्यगूले. ३० शा०रा०रा० रामह गौ० रा. रा. नारायण अत पुरोहित. कोटणीस.. एकंदर प्रति २५० ·या पुस्तकांत नजरचुकीने राहिलेल्या अशु- द्धांचे शुद्धीपत्रः पृट. पंगत. भयुद्ध २ ५ १७ पट १. कोक १९ शृणु पुणु २ | पट १७ | कुतत्ति १८ कृतश्चयः १ | सुटेः पष्टी पोर3 अश शु पष्ठ कुनमि / " अतथये " सूटो भूतः २८ मा १९ | आनिता ६ भेद स्ने आनीता भेदस्ते २२ " " शमोदम.स्त एमप १.अतों १९ ईज्या १० ई.या शमोदमस्त एतप्रय अतो ६ ·( ३३५ ) पृष्ठ. पंगत. अशुद्ध. शुद्ध २१ अजिन १३ । पितेस्ति २७ १३ । आचाराद १४ - निर्यकर्म १५ पटकर्म १शलार्थ ११ ईन्पा २ निर्णिताः १० ४२ " यणतः १८ जन्महात् १९ शमवट mmar अजिन पितेति नहि याचारा नित्यकर्म इत्यं. पट्कर्म शुल्का इज्या निणीताः चर्णताः जन्माहात् दशर्मनद् आपाडगाद जिननिर्णय शृणु व्यभिचारी औदुंबरः विशः पिसन् व्यवहारथ दृश्यते ततो भूल क्षत्रियादि उपदेष्टत्वं २१ / आषोडशाद ५ निजनिर्णय ५ व्यभिचार २२ औदुंबर विशः २६ पसन् १७ च्यवहारोम १४ दृश्यते " १. तती १६ क्षत्रियाहि उपदष्ट्रत्वं ·(३३६) पृष्ठ. पंगत. अशुद्ध. ७ ७२ शुद्ध शिन्यो गाथ प्रार्थ विमतः तोहि पर्णिक (रादिजस्य सके वध्या ६ माघ ७ विमते १७ (ताहि २२ / वैणिक २० (राद्विजस्य २०क ६ वद्या मेयन ७५ ८१ ९४ " ६/पर्नेस १०२ १०१ १०७ पाप्पयासि ७) मवद्भिस्ता पर्चस पापीयसी निषिद्धाच भवद्विसा | वैश्यल नास्पी यादिनां ९ / वैश्यल " नास्ये १९ बादीनां " " ব को क्षिता १९ क्षितः " १२० ७ १५. कोदिता ग्राहिणी <ीव हिंस्त्र पचपैक्स कीर्तना गृहिणी लीव हिन " " ·पंगत. पृष्टः अशुद्ध. शुद्ध. १२० १२२ १२ सिंधीहि १५ धार्म १७ । एतं सिधूक्तं धर्माः एवं १२३ करोति किंबद्धा . ११२७ '१३० २१ करोपि २२ किंवा ४१रस्ते ८ यत्क ९ सतम् " , १४१ स्त्रोत १७ / विशिष्ठा १० नैय्याइका " ११२ १४३ दुरस्न्ये वक्र सततमू स्त्रोत विशिष्टा नेप्यापिका युद्ध श्रुतिब्रह्मा मप्यतं सिद्धि स्त्विात त्यचुना मुत्पनाः इषिका १९ श्रुतिर्मला मप्पतं १ १११७ .११९ " स्विचिं संचूना मुत्पना १३ । इपीका १९ बलाड्य २ ऋपीठा १९ । भयड्रोमा १३ नेत्रं (डोळे) १८ गोमदक ३ / उदिस्य १५० १५४ ऋषिश्रेष्ठा भवच्ट्रीमान नेत्रे (डोळे) गोमेदक उदिश्य १५७ ·( ३३८ ) पगन. पृष्ट अमुह. सुद्ध. १५९ च्याति " १० १८ १३ / ततदेश १४ / तत्तदेश ११ बरीवर्ध १६ । स्त्रीयकरणं १८ प्रणस्पति १४ घटाग ९ मनोद्दारक व्याति पर्दो तत्तदेश | ततदेग वरीय स्त्रीयकारण प्रणश्यति वर्ष ध्यष्टाग मतोद्धारक नृसिंह १६७ ४ सिव्ह " द्वियु ११ / द्विभु " १२ | द्विभुदा ४ पक्षके ११ बटाग १५ । मत्तोदा १७ द्विभुदेंद्र १८ द्विमुदा " " १७० १७२ द्विबुधा पक्षके ध्यष्टाग मतीद्वा द्विबुट द्विवुधा सुर्धेद्र आशिर्वाद साधिका भद्रप्प वासीच पट्कर्मा हमर ७ आसिर्वाद २२ सादिका १७७ ४ भद्रप्य ܐܕ ६ वासिच ५ पटकर्मा " ६ घरम ·( ३३९ ) पंगत. अशुद. शुद्ध. १९. १९२ " द्वार १ व्याकर्ण शास्त्रसमा मेवचोवद. बोयेचन e जातीभेद १९५ १९६ १९८ १२ / इतीपर्यंत ५ त्रिणि २०० हेपेडति १३ । सूत्र पितृन् २ | पितृश्चा न्मास २०१ द्वाल व्याकरण. शास्त्रसमा मेववचोवद विवेचन जातिभेद इतिपर्यंत त्रिणि हेपडिता सुज्ञ पितॄन् पितृषा न्मास साध्वी चारिका गृलीय मासेन धीहि पदार्थाश्च प्रवृत्त न्यून प्रघात ज्येष्ठ समाजेभ्यो शहाण्याने " २०३ ३ | सार्धा " २०१ २३४ २४९ २४९ २५० १ चारका २ | गृहीय ३ माशेन १० धीही ६ पदार्याश्च १८ प्रवर्त ३ न्यून्य भगात " २२ जेष्ठ १९ समाजम्भो २५४ ४ शाग्याने १४ । परशुरानोतो परशुरामजोतो ·( ३१०) २६७ ४दोळे १. चिरादिह १५ । न्यतातीनि २५ सिघ ४ १४ | हेचा ७ " पंगत. अशुद्ध. शुद्ध. डोळे चिरादह न्पतीतानि २७३ शके २७४ शोध २८० कच्छू २८२ हेचार २८१ शुद्ध २९२ विस्मिता चिस्मितो ग्रणी ग्रणी १२ । तदृत तदृत्त दवि गौडाश्च गौडाश्च गोगी योगी शेक्ने सेवेने १. स्यावापिपी त्याविषयी २ । एतच्छु २१ | पुर्यासमान पुर्या समान ३२२ ११ । करोषि करोति या प्रयात हस्तदोषाने व नजर चूकीने जौ अशुद्ध राहून गेलरी ती सर्व अनुक्रमाने दाखविली आहेत. याशिवाय पाचकाच्या नज- रेस आणखी दिसून आल्यास कळविण्याची मेहरबानी केल्याने द्वितिपा वृत्तीत सर्व घेऊन छापली जातील. " २२ देवी १९ । गौडाच ४ गौडाच