·विदर्भ संशोधन मंडळ ग्रंथमाला, क्रमांक १६
पुरञ्जनचरित-नाटकम्
संपादक
कित तीन रुपये
स. ल.
कात्रे

·No text on this page.

·DONATED TO TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·विदर्भ संशोधन मंडळ ग्रंथमाला क्रमांक १६ कृष्णदत्तमैथिल- विरचितं पुरञ्जनचरित-नाटकम्। PURANJANACARITA-NATAKA of KRSNADATTA MAITHILA Critically Edited with Introduction, Variation-Footnotes and Index By Sadashiva Lakshmidhara Katre, M. A., Curator, Scindia Oriental Institute, Vikrama University, Ujjain. Vidarbha Samsodhana Mandala, Vidarbha Sahitya Mandira, Nehru Marga, Nagpur-1 First Edition] Price Rupees Three [1961

·Published by :
D. G. Landge, B. A. LL. B.,
Secretary,
Vidarbha Samsodhana Mandal,
Nagpur-1.
or reusin mor
( All right reserved by the Publisher.)
Printed by :
P. N. Banhatti,
Manager, Nārāyan Mudraņālaya,
Dhantoli, Nagpur 1.

·FOREWORD The Sanskrit play Puran jānacarita was brought to notice for the first time by Sri S. L. Katre in his article in the Sardesüi-Smcīraka- Grantha, published in 1938. It was composed by the poet Krşņadatta of Mithilā,who was attracted to Nagpur by the munificence of Deväjipanta Corghade, the astute Prime Minister of Rājī Jānoji Bhosle of Nagpur. As the play was first staged during the Navarātra Festival in honour of the god Venkatesa-Keśava at the residence of Devājīpanta at Nagpur, it is in the fitness of of things that it should be published in the Grantha-mülü of the Vidarbha-Samsodhana- Mandala of Nagpur. I am glad to say that at my suggestion the Mandala decided to include the work in its Series and entrusted the task of editing it critically to Shri S. L. Katre, Curator of the Scindia Oriental Institute, Ujjain, well known for his scholarship and research work. Shri Katre has spared no pains in editing this play. In his learned introduction prefixed to this edition Shri Katre has not only discussed the various questions connected with the present play, but has also reviewed 111

·iv
critically the political career
of the poet's
patron, Devājīpanta Corghade, who was reputed
as one of the four wise men of the age. Shri
Katre's present edition would serve as a model
for such work,
The Vidarbha Samsodhana Mandal has till
now published research works on a variety
of subjects such as Sanskrit, Prakrit and
Marathi literatures, ancient and modern history,
Indian philosophy, etc. It is now presenting
the learned public with an original Sanskrit
work composed in the hey-day of Bhosla rule
in Vidarbha. We are grateful to Shri S. L.
Katre for the exemplary manner in which he
has edited this play and to the Government of
the Maharashtra State, which, by its liberal
grant-in-aid, has made such publications
possible.
Nagpur,
8th February 1961.
V.V. Mirashi
Chairman, Executive Committee,
Vidarbha Samsodhana Mandal.

·CONTENTS Introduction Pages The Purañjanacarita-Its Author Krsnadatta Maithila and His Other Works-His Datec. 1775 A. C. and Patron-Devājīpanta Coraghode of Nagpur 1-78 I Discovery of the Jāmdār MS Earlier Notices of the Drama 2 My Notice in the Sardesai-Smāraka-Grantha 3 Contact with Mm. Dr. Ganganatha Jha 3 Miss Solanki's Edition of the Drama The Present Critical Edition 5 II 7 7 8 ... Purañjanacarita : A Regular Nätaka Main Characters and Synopsis Act 1 Act 2 Act 3 Act 4 Act 5 Main Object and Prevailing Sentiment 9 ... 10 11 12 III An Allegorical Drama Comparison with the Bhāgavatic Source 13 15 V ·vi Pages 18 18 19 Introduction (contd.) IV A Successful Composition The Author's Conversance with Dramaturgy Innovations for Dramatic Effects An Apparent Technical flaw Dispersed A Fine Literary Production Popular Sayings and Proverbs Utilised Slight Departures from Panini Prakrit in the Drama 19 20 22 23 25 Date of Composition : c. 1775 A. C. 25 VI The Author's Personal and Family Details 27 His Contact with Nagpur : Local Allusions 28 His Caste and Family, Period of Literary Activities, etc. 30 VII The Author's Three Other Works 31 (i) गीतगोविन्द-व्याख्या 31 (ii) चण्डिकाचरितचन्द्रिका 33 (iii) कुवलयाश्वीय-नाटकम् 35 Noteworthy Substitutions in the Puranjanacarita 37 VIII Main Importance of the Drama 37 The Author's Patron : Devājīpanta Coraghode38 His Family, Career and Political Eminence 39 ·vji Introduction (contd.) Pages Two Periods of His Political Career 39 (i) 1755-1772 40 Three years' Eclipse 41 (ii) 1772–1781 43 Pertinent Events at Poona, etc. 43 Politics with the British : Devājipanta's Earlier Conversance 44 Mudhoji's Secret Anti-Poona Alliances with the British 45 Nānā Phadnis's Fury and Devājipanta's Poona Trip 45 Cimanābāpū's Farcical Bengal Expedition : Its Anti-national After-Effects 46 Devājīpanta Shares National Condemnation 48 His Last Political Mission Frustrated by His Death 48 Post-Death Events : His Extant Reminiscenes 50 IX Purañjanacarita : His Literary Monument 51 The Patron's Details in the Prologue 52 The special Audience and Other Environments 53 A Periodical Festival in Adoration of Verikatesa-Kesava 55 Historical Evidence for Devājīpanta's Festival 57 His Navarātra : In Honour of Venkatesa-Keśava 59 X Textual Bases of the Present Edition 60 60 37 STT 62 ·viii Introduction (contd.) Pages 63 64 65 66 hus 69 69 70 Hemanātha, the Scribe Hemanātha's Patron : Venirāma-Pandita Veģirāma-Pandita : A Dark Figure in History Historical Importance of the MS Base of ए 70 74 74 XI Two Recensions of the Drama (i) Nagpur Recension (ii) Mithilā Recension A Strange Deviation in Miss Solanki's Edition 74 75 76 ★ १ १. } Text कृष्णदत्तमैथिलविरचितं पुरञ्जनचरित-नाटकम् । (Text with Variation-Footnotes) १-७२ आमुखम् प्रथमोऽङ्कः (पुरञ्जनप्रसञ्जनो नाम) ८ २. द्वितीयोऽङ्कः (पुरजनरञ्जनो नाम) सप्रवेशकः १९ ३. तृतीयोऽङ्कः (पुरञ्जनपुरगञ्जनो नाम) सविष्कम्भक: ३१ ४. चतुर्थोऽङ्कः (पुरजनसमजनो नाम) ५. पञ्चमोऽङ्कः (पुरञ्जनदुःखभजनो नाम) नाटकस्थपद्यानां सूचिः (Index to Verses) Corrigenda (शुद्धिपत्रम्) ७७-७८

·INTRODUCTION
The Purañjanacarita, Its Author Krşņadatta
Maithila and His Other Works
His Date-C. 1775 A. C.
& Patron-Devājīpanta Coraghode of Nagpur
3
In October 1936, while busying myself at Nagpur
with a small private MSS collection of the ownership of
late śri Motibaba Saheb Jamdar
Discovery of
the Jämdār MS
with the permission of his grandson
Advocate Śrī Atmarama Balwant
alias Tatyasaheb Jamdar, I chanced to trace out a
small Sanskrit MS containing some glowing current
allusions to Nagpur and its past heroes. On a thorough
sifting, I duly concluded the MS to contain a rare
Sånskrit drama Purañjanacarita composed by one
Krşpadatta Maithila for being originally staged at Nagpur
on the occasion of a grand religious festival at the
residence of Devājipanta Coraghode, a premier historical
celebrity of the Bhosle regime.
1

·Purañjanacarita 16 My subsequent studies revealed that only one other MS of this Purañjanacarita had been recorded in Earlier Notices Aufrecht's Catalogus Catalogorum of the Drama as follows: "पुरञ्जनचरित nataka by Krsnadatta Maithila, acted in presence of Divikarapuruşottama. L. 2000."* and that this insertion in the CC in its turn referred solely to the following detailed description of the MS in R. L. Mitra's Notice No. 20001 :- “NO. 2000. g7557aftaal147. Substance, countrymade paper, 10x21 inches. Folia, 30. Lines, 6 on a page. Extent, 531 ślokas. Character, Maithili. Date Śaka 1701. Place of deposit, śāradāpura, Post Madhepura, Darbhanga, Pandita Harşanātha Jhā. Appearance, fresh. Prose and versc. Correct. PURAÑJANACARITA. A drama in five acts founded on the story of Purañjana as given in the Bhagavata Purāņa. By Krsnadatta of Mithilā. The play was first acted in the Court of Puruşottama Deva of Orissa. The object of the work is to promote devotion to Krşna. ....." * CC, I, Leipzig, 1891, P. 339 b. † Notices of Sanskrit Manuscripts, VI, Calcutta, 1882, Pp. 20-22. # The Notice hereafter furnishes the Beginning and the End of the drama (both to that extent noticed by us with respect to their variations under the indication 3 in the footnotes below the printed text ) as also a Sanskrit synopsis of its five acts.

·INTRODUCTION 3 Mitra's Notice had committed* a blunder in historically identifying the author's patron with King My Notice Puruşottama Deva of Orissa, which in the Sardesai my first-hand perusal of the Jamdār Smüraka-Grantha MS enabled me to detect instantly. Consequently I, with a view to giving a standing publicity to the drama and its hitherto hidden historical import and also to correcting the error in Mitra's Notice, forthwith contributed an investigating paper with the title " देवाजीपंत चोरघोडे यांचे एक वाङ्मयस्मारक' to the Govinda Sakharama Sardesai Smūraka-Granthat at its Editor's invitation. Many Marathi and English journals while reviewing that Marathi Commemoration Volume duly hailed my paper therein as embodying an important research, Simultaneously I also set to collect materials for preparing and publishing at a later stage when possible a critical edition of the drama on Contact with scientific lines. In that direction Mm. Dr. G. Jha I myself prepared early in 1937 a handwritten publishuble transcript of the Jamdār MS. However, the final goal had to be postponed sine die pending acquisition of further MSS to justify the name Evidently Mitra's assistant who drafted this Notice either did not go through the whole Prologue thoroughly or was totally ignorant of the Maratha and early British Periods of Indian History. of Ed. S. R. Tikokar, Pub. K. B. Dhavle, Bombay, 1938, Pp. 143-165. .

·4 Purañjanacarita 6 critical edition. To trace out the current whereabouts of the Mithila MS noticed by R. L. Mitra, I in November 1937, purposely went to Allahabad and met late Mahämahopadhyāya Dr. Sir Ganganatha Jha, ex-Vice Chancellor of my Alma Mater the Allahabad University, especially as he was known to me to be son-in-law of late Pandita Harshanātha Jhā, the recorded owner of the MS. Mm. Dr. Jha informed* me that he had personally gone through the MS in the past with much interest, that the MS as also the entire pertinent collection was preserved intact by his brother-in-law in Mithilā and that the MS would be readily made available to me for being utilised in my proposed critical edition when I set myself to it. He also revealed to me that the author Krşpadatta Maithila, popularly known in Mithilā as Krşņadatta Jhā, was a direct ancestor of Pandita Harshanātha Jhā and that the family tradition was aware that he had spent some time at Nagpur enjoying affluent patronage from the Palace and the nobility. However, my numerous other literary and research activities of higher importance at the Scindia Oriental Institute of Ujjain, where I was employed since 30-11-1936, kept me almost over-engaged constantly for all these years and Mm. Dr. Jha's untimely sad demise in 1941 causod a serious hindrance to the plan of my proposed critical * These informative details were duly recorded by me at the close of my paper in the Sardesai Smūraka- Grantha ( P, 155 ).

·INTRODUCTION edition of the drama. The plan at any rate was never lost sight of at any stage. Much later, on 16-10-1954, Miss Nilam Solanki of Vallabh Vidyanagar while on visit to Ujjain called at Miss our Institute and revealed that she Solanki's Edition had procured a MS of the present of the Drama drama from a Varanasi collection and was about to publish it under the guidance of Dr. P. L. Vaidya of the Banaras Hindu University and Dr. S. S. Bhawe of the Maharaja Sayajirao University of Baroda. As she seemed to be quito unaware of my published labours on the drama and looked embarrassed on being told about my long proposed and still alive plan of a critical edition of the same, I gave her an actual reprint of my Marathi paper in the Sardesai Smāraka-Grantha wherein the complete Prologue and many other passages from the drama had been reproduced. A few months later in 1955 the release of Miss Solanki's editio princeps of the Purañjanagarita was actually announced and I was on the point of comforting myself that I had been saved my own further labours in the direction. However, when subsequently my Institute purchased a copy of Miss Solanki's edition* from the market and I actually went through it minutely, The Present all my premature comfort vanished Critical Edition and I could only feel that she Pub. Charotar Book Stall, Anand ( W. R.), 1955.

·6 Purañjanacarita should have set her hand to this editorial task only after adequately qualifying herself for the same with much better equipment in Orthography, Sanskrit Grammar, Literary Chronology, Political History, etc. Her Editorial Preface, covering hardly four pages, out of which, too, two have gone to self-plea and thanksgiving, fails to bring out or even touch the historical importance of this drama, of its first staging at Nagpur, or even of the particular MS utilised in the edition and conveniently ignores what has been said by others in the field. It, while omitting the names of the author's other matterof-fact works recorded by Aufrecht and others, mentions* the Prabodhacandrodaya as another “well known' work by him. It thus boldly identifies the present Krspadatta Maithila of c. 1775 A. C. with Krşņamiśra who flourishedt nearly seven centuries earlier and composed the celebrated allegorical drama Prabodhacandrodaya c. 1098 A. C. during the reign of the Candella King Kirtivarman of Jejākabhukti. The text, too, in the edition, even after the inadequacy of the solitary MS basis is not lost sight of and due allowances are mado for Press errors etc., at many places makes one wonder if the intended correct sense and grammatical construction have been grasped properly. For these and other alike reasons I naturally felt a critical edition of the drama, on the lines pre-conceived by me and doing due justice * Preface, P. ii. † A. B. Keith : Sanskrit Drama, Oxforil, 1924, P. 251.

·INTRODUCTION 7 to the historical and textual factors, now imperatively called for. Luckily the basic textual material for such a critical edition is happier today than in 1936, as will be 'shown further on. And when in July 1958 the Vidarbha Samsodhana Maņdala of Nagpur extended to me spontaneous invitation to forth with prepare my longproposed critical edition of this Puranjanacarita for being published on the Mandala's account, I readily accepted it and set seriously to the task. a II This Parañjanacaritu, though somewhat thin in bulk, contains five acts of varied dimensions and draws its plot from a celebrated Purāṇic Purañjanacarita : episode. Thus it belongs, among A Regular Nätaka the Rūpakas, to the main species Nataka' which is defined as follows:-* नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्पञ्चसंधिसमन्वितम् । विलासद्धर्यादिगुणवद्युक्तं नानाविभूतिभिः ।। सुखदुःखसमुद्भूति नानारसनिरन्तरम् । qarfaat GTTTFTTI31: qfalfaat: 11... The main dramatis personae in the drama in their order of appearance on the stage are:-सूत्रधार, नटी, पुरञ्जन Viśvanātha's AIFECTGUT (N. S. P. edition, 1931 ), 6.7 fr.

·8 Purañjanacarita 1 Main Characters ( as King or Vaidarbhi), Afga. and प्रजागर, नायक, नायिकाs, पुरञ्जनी Synopsis ( Queen ), वृत्तिमतिका, चेटी, रसज्ञ, धुमत्, अवधूत, श्रुतधर, चर, सितपक्ष, सेनापति, अविज्ञातलक्षण, विलक्षण, नवलक्षणा, अमितलक्षणा, सुरोचन. The action of a few others, e. g. चण्डवेग (गन्धर्वराज), भय (यवनेश्वर), जरा (कालकन्यका TETET), their hosts, fattaa, HSTECH, etc., is announced incidentally, by means of Interludes, or through some utterances from behind the curtain. Act 1 The drama opens with two benedictory (Nândi ) verses and a regular Prologue (Āmukha ) containing a topical dialogue between the Stage-Manager and his wife, which, after casual references to the author, his present composition, his celebrated patron etc., ultimately introduces the audience to the stage of the main incidents of the drama. We then find Purañjana, the hero, roaming along with his Minister in quest of a suitable city (Pura ) for his residence and finally selecting one with nine gates etc. guarded by Prajāgara the Nāga-Chief. This city the hero intends to make his main base wherefrom to forthwith institute rigorous searches for his long missing friend (Avijñātalaksanay, a great Yogin, and thereby achieve his main goal of selfdedication to the latter. But he is instantly introduced there to Purañjani, the lady of the city. Both are smitten with love at first sight, the hero woos her and she at once concedes, also bestowing on him the city ·INTRODUCTION g and the kingdom with all environments. The two then commence their sensual revelries. Act 2 opens with a tiny Interlude (Praveśaka ) wherein the Queen's Maid-servant complains against the hero's casual departure without leave from the Queen and describes the latter's pangs in separation. The hero, returning home from his profusely enjoyed hunting excursion to the Pañcaprastha Forest, finds the Queen extremely irritated, who remains unmoved in spite of his apologies and amorous approaches. She is, however, reconciled at the mediation of Vșttimatikā, her femalecompanion, only on securing his pledge that she would be kept alongside of him henceforth even during his excursions and tours. The royal couple then sets out on an inspection tour, in course whereof the King with loud gallant expressions enjoys the sights of various enchanting realms of the kingdom abounding in delicious dishes, luminous colours, sweet odours and pleasant sounds, as introduced by Rasajña, Dyumat, Avadhata and śruta., dhara respectively. As it is hot season, the two ultimately retire to take cooling dips in the sport-tank. Act 3 turns the hitherto prevailing tone of the drama. The lengthy interlude ( Viskambhaka ), at the outset, containing a dialogue between the King's spy and his elderly well wisher Sitapakșa reveals that the King's constant revelries with his beloved and in hunting, to the sheer exclusion of his other royal and spiritual interests, has been taken advantage of by his enemies Candavega, ·10 Purañjanacarita Jarā, Bhaya, etc. who are about to besiege his city from all sides and that Avijñātalakṣaṇa, the King's lately totally forgotten friend, alone, if approached by the King, can save the situation. In the main act, the King's attempts to gather self-confidence fail and, despite the reported stiff resistance put forth by the Nāga City-guard, the city is announced to have fallen a victim to the enemies' joint onslaughts. In the plight, the Queen, too, deserts the King, who, having failed to gather in his memory any traces of Avijñātalakṣaṇa even at Sita. pakşa's intervention subsequently, in distress ultimately flees from the city to save himself. . Act 4-Firstly, from behind the curtain it is announced that Purañjana in flight has through mysterious causes ultimately become a woman (Vaidarbhi ) who forthwith marries Malayadhvaja, the Prince of Vidarbha ! Then enters Avijñātalakṣaṇa extremely inoved at this undue sad plight of his ex-friend and determined to set right the affairs. Vilaksana, his satellite, as charged by him earlier, enters and reports to him how he through cunning talks got released from Kali's confinement Navalakşaņā, a Kamadhenu, who is now about to arrive. Instantly Navalakşaņā appears and details to Avijñāta. lakṣaṇa her sweet as well as sad experiences with various regions and peoples recently contacted by her, and to her is entrusted the task of rescuing her master's ex-friend. Then appears Vaidarbhi ( =Puraħjana) bitterly lamenting her casual separation from Malayadhvaja and ·ÎNTRODUCTION 11 being consoled by Amitalakṣaṇā, a young female hermit, Her attempts to search out the husband failing, she tries to prepare a funeral pyre for herself. At Amitalakşaņā's raising a cry for help, Navalakṣaṇā intervenes and undertakes to unite Vaidarbhí with her mate on the other side of the river after Vaidarbhi crosses the same holding Navalakşaņā's tail. On Amitalakşaņā's advice, Vaidarbhi agrees to do as asked, Act 5-Vaidarbhi, astonished at having safely and so easily crossed the turbulent river, expresses her indebtedness to Navalakṣaṇā, who, however, attributes the feat to the miraculous powers of the Gosvamin (=Avijñātalaksana=Supreine Soul). As Vaidarbhi ardently desires to see the Gosvamin as one who would cause her re-union with Malayadhvaja, Navalakşaņā states that the real facts would be duly grasped by her in due course and takes her to the seşācala Mountain where He (=Supreme Soul manifested as Vispu in the form of God Verkatesa ) dwells. There Vaidarbhi addresses & devotionful long hymn to Verikațeśa-Keśava containing separate individual allusions to His ( =Vispu's ) celebrated ten incarnations and their main achievements. As the hymn doses, Avijñātalaksana (=Supreme Soul personified) enters and extols Navalakṣarā on her success in training, with lessons in Bhagavad-Bhakti, lately degenerated Purañjana (=Individual Soul personified) to the present stage at which he can become His associate once more. He next discloses that Puraſjana's degeneration was due ·12 Þurañjanacarita to his fickleness, to his adoption of the three guņas and to the operation of Māyā, that in reality he is neither husband of Puranjani nor wife of Malayadhvaja, that his late womanhood was a result of his constant attachment to Purašījanī, and that henceforth by means of constant meditation upon Himself and attainment of real knowledge he would get identified with Himself. As Purañjana is still trying to recollect the past events alluded to and to grasp the knowledge of Advaita imparted by Avijñātalakṣaṇa, Surocana (a son of Navalakşaņā) yogically enters his body and everything becomes clear to him at once. Puraħjana then humbly expresses his high indebtedness to Avijñātalakşaya for dispelling the veils of ignorance etc. from him and enabling Advaitic real perception of facts. Finally, Avijñātalakşava grants the boons, requested by Purañjana in two Bharatavākya verses, re due evaluation of his Vişou-Bhakti, general welfare of the Earth, of the Rulers well-disposed to their Ministers and of the entire subjects, propagation of attachment to Supreme God Venkatesa, and all-round circulation of the author Krşpadatta's (present) composition.* Thus the main object of the drama is to depict devotion to Vişņu (Hrafia) as the main and quick * Only a bare idea of the main contents is possible from the above Synopsis. For a due full appreciation, one must go through the entire original drama.

·INTRODUCTION
13
Main Object and means for the attainment of real
Prevailing Non-dualistic Knowledge of
Sentiment
Supreme Self (अद्वैतब्रह्मज्ञान ) and
•Salvation (71727). The second Nāndi verse (1. 2)—
एकं वृक्षमधिष्ठितौ सहचरौ दिव्यौ सुपर्णी भजे
पक्वं पिप्पलमत्यदनिह ययोरेको गणैर्बध्यते ।
नाश्नन्नप्यतिदीप्तिमञ्चति परो बुद्ध्वा तमेव श्रितो
बद्धोऽसावपि मुक्तिमेति न परो मोक्षाय पन्था मतः ॥
which for a major portion is only a lucid paraphrase of
the celebrated ægvedic stanza*-
द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया समानं वृक्षं परि षस्वजाते ।
तयोरन्यः पिप्पलं स्वाद्वत्ति अनश्नन्नन्यो अभि चाकशीति ॥,
is designed to serve as a key-note to the plot of the
drama. The predominating sentiment of the drama is
Bhakti, while other sentiments like sriigāra, Raudra,
etc. appearing in earlier acts incidentally occupy only
subsidiary positions.
III
.
The celebrated Purañjana episode is traced in five
Chapters of the Bligavatu-Puruşat as narrated by
An Allegorical
Nārada to King Prācinabarhis.
Drama Nārada at the close of his narration
ऋग्वेद-संहिता, 1. 164. 20.
14.25-29 (N. S. P. edition, 1950, Pp. 240-261).

·14 Pura ñjanacarita furnishes* a spiritual interpretation of the entire story, its characters, places, etc., wherein Puranjana Avijnatala. kşaņa, Puranjani, etc., for instance, are stated respectively " नारद उवाच-पुरुषं पुरजनं विद्याद्यद्वयनक्त्त्यात्मनः पुरम् । एकद्वित्रिचतुष्पादं बहुपादमपादकम् ॥ योऽविज्ञाताहृतस्तस्य पुरुषस्य सखेश्वरः। यन्न विज्ञायते पुम्भिर्नामभिर्वा क्रियागुणैः ॥ यदा जिघृक्षन्पुरुषः कात्स्न्येन प्रकृतेर्गुणान् । नवद्वारं द्विहस्ताङघ्रि तत्रामनुत साध्विति ॥ बुद्धि तु प्रमदां विद्यान्ममाहमिति यत्कृतम् । यामधिष्ठाय देहेऽस्मिन्पुमान्भुङक्तेऽक्षभिर्गुणान् । सखाय इन्द्रियगणा ज्ञानं कर्म च यत्कृतम् । सख्यस्तद्वृत्तयः प्राणः पञ्चवृत्तियथोरगः ॥ बृहद्बलं मनो विद्यादुभयेन्द्रियनायकम् । पञ्चालाः पञ्चविषया यन्मध्ये नवखं पुरम् ।। अक्षिणी नासिके कर्णो मुखं शिश्नगुदाविति । द्वे द्वे द्वारौ बहिर्याति यस्तदिन्द्रियसंयुतः ॥ अक्षिणी नासिके आस्यमिति पञ्च पुरः कृताः । दक्षिणा दक्षिणः कर्ण:उत्तरा चोत्तरः स्मृतः ॥ पश्चिमे इत्यधोद्वारौ गुदं शिश्नमिहोच्यते । खद्योताविर्मुखी चात्र नेत्रे एकत्र निमिते ॥ रूपं विभाजितं ताभ्यां विचष्टे चक्षुषेश्वरः ॥ नलिनी नालिनी नासे गन्धः सौरभ उच्यते ॥ घ्राणोऽवधूतो मुख्यास्यं विपणो वाग्रसविद्रसः ॥ आपणो व्यवहारोऽत्र चित्रमन्धो बहूदनम् । पितृहूर्दक्षिणः कर्म उत्तरो देवहूः स्मृतः ॥ प्रवृत्तं च निवृत्तं च शास्त्रं पञ्चालसंज्ञितम् । पितृयानं देवयानं श्रोत्राच्छ्रुतधराद् व्रजेत् ॥ आसुरी मेड्रमर्वाग्द्वाळवायो ग्रामिणां रतिः। उपस्थो दुर्मदः प्रोक्तो निर्ऋतिर्मुद उच्यते ॥ वैशसं नरक पायुर्लुब्धकोऽन्धौ तु मे शृणु । हस्तपादौ पुमांस्ताभ्यां युक्तो याति करोति च ॥ अन्तःपुरं च हृदयं विषूचिर्मन उच्यते । तत्र मोहं प्रसाद वा हर्ष प्राप्नोति तद्गुणैः ॥ यथा यथा विक्रियते गुणाक्तो विकरोति ( Continued on the next page) ·INTRODUCTION 15 to be Individual Soul, Supreme Soul, Intellect, etc. As bised on this spiritual allegory, of course with some changes necessitated by conventions of Dramaturgy on vital for the dramatic development of the theme, this Purañjanacarita belongs to the class of Allegorical Drama headed by Krsnamiira's Prabodhacandrodaya. Our drama follows the Bhagavata -Purāņa very closely in respects not only of the details of the story (Continued from previous page) वा । तथा तथोपद्रप्टात्मा तद्वृत्तीरनुकार्यते ॥ देहो रथस्त्विन्द्रियाश्वः संवत्सररयोऽगतिः। द्विकर्मचक्रस्त्रिगुणध्वजः पञ्चासुबन्धुरः ॥ मनो- रश्मिर्बुद्धिसूतो हुन्नीडो द्वन्द्वकूबरः । पञ्चेन्द्रियार्थप्रक्षेपः सप्तधातुवरूथकः ।। आकूतिर्विक्रमो बाह्यो मृगतृष्णां प्रधावति । एकादशेन्द्रियचमू: पञ्च- सूनाविनोदकृत् ॥ संवत्सरश्चण्डवेगः कालो येनोपलक्षितः । तस्याहानीह गन्धर्वा गन्धर्यो रात्रयः स्मृताः । हरन्त्यायुः परिकान्त्या पष्टयुत्तर- शतत्रयम् ॥ कालकन्या जरा साक्षाल्लोकस्तां नाभिनन्दति । स्वसारं जगृहे मृत्युः क्षयाय यवनेश्वरः ॥ आधयो व्याधयस्तस्य सैनिका यवनाश्चराः । भूतोपसर्गाशुरयः प्रज्वारो द्विविधो ज्वरः ॥ एवं बहुविधैर्दुःखैर्देवभूतात्मसंभवैः । क्लिश्यमानः शतं वर्ष देहे देही तमोवृतः ।। :- Bhõgavata-Iuriņa 4. 29. 2-24. This lengthy citation will also shod textual light on some obscure names in the dramu like खद्योताविर्मुखी, नलिनी, नालिनी, देवहू, पितृहू, etc. * Tho next prominent instances of Allegorical Drama in Sanskrit aro the peoputzu of Venkata nātha, the चैतन्यचंद्रोदय of Kavikarparāra, the विद्यापरिणयन of Anandathe Amilodaya of Gokulanātha, the HETTTTTT of Yasahpāla, etc. rāya, .

·16 Purañjanacarita . Comparison but also of actual words,* poetic with the fancies,t etc. in many cases. There Bhāgavatic Source are, however, a few deviations, the major ones being as follows:-- (i) While most of the characters in the drama are drawn from the Purāṇic source, a few of them, e. g. Sitapaksa, Vilaksana, Amitalaksana, Navalakşaņā and her two sons Surocana and Virocana, are quite new figures. Navalakşaņā and her two sons, however, appear to trace their origin to the story of Bhakti and her two sons Jñāna and Vairāgya occurring in the Bhāgavata-Māhātmya of the Padma-Purana.. ? E. g., Compare 3.8 (पिबन्त्यां कान्तायां पिबति...), 5•33 f. ( अपि जानासि प्राचीनं सखायं माम् ? ), etc. with Bhagavata-Purana 4.25.57ff. (क्वचित् पिबन्त्यां पिबति...), 4.28.52 (...जानासि किं सखायं मां...), ete. respectively. + E. g., Compare 1.24 (पद्मं व्यर्थविशेषणं...), 2-9 (केन त्वं न समादृतासि......), ete. with Bhagavata-Purana_4.25 28 (त्वं ह्रीभवान्यस्यथ वाग्रमा पति विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने । त्वदन्रिकामाप्तसमस्तकामं क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात् ॥......), 26.24 (तस्मिन्दधे दममहं तव वीरपत्नि योऽन्यत्र भूसुरकुलात्कृतकिाल्ब- षस्तम् । पश्ये न वीतभयमुन्मुदितं त्रिलोक्यामन्यत्र वै मुररिपोरितरत्र दासात् ॥), etc. + 6.189-194 (Anandasrama edition, 1894, Pp. 1593- 1616 ). This भागवत-माहात्म्य from the पद्मपुराण is prefixed to the N. S. P, and other editions of the भागवत-पुराण too.

·INTRODUCTION 17 (ii) In the drama, Purañjana, while in flight, is only transformed into a woman Vaidarbhi through mysterious causes. In the Purāņio source, however, he is actually killed with axes by the (reborn) beasts that had been formerly massacred by him in the course of his sacrificial rituals and he, after having remained in the gloom of hell for numerous subsequent years, is reborn as Vaidarbhf. Thus real knowledge comes to Purañjana in the same birth according to the drama, but in the next birth according to the Bhāgavata-Purāņa. (iii) In the drama Malayadhvaja is only casually separated from Vaidarbhi, while in the Purāņio source he dies of old age and Vaidarbhí sits lamenting by his dead body when Avijñāta. laksaņa approaches and discloses real facts. (iv) In the Bhagavata-Purāņa Avijñātalakşaņa alone directly performs the mission of regene. rating his ex-friend. Avijñātalakṣaṇa's employment of Navalakṣaṇā and others in the task, Navalakşaņā’s taking the hero across the river to Sešācala Mountain and there making him address devotionful detailed hymn to Venkateśa-Keśava, as also a few other details in the earlier acts, are the dramatist's innovations. although echoes of some Epic and Purāpic passages of quite different contexts. a ·18 Purañjanacarita IV In composing the Purañjanacarita the author has indeed achieved considerable success from both the A Successful technical and the literary points of Composition view. He bears ample testimony to his high conversance with the science of Dramaturgy as evolved by Bharata, The Author's Dhanañjaya, Dhanika, Viśvanātha, Conversance with etc. His nice arrangement of the Dramaturgy plot over the five acts with useful and interesting innovations, his ingenious employment of various dramatic devices like Interludes, utterances from behind the curtain, etc., his replacement of the hero's death and rebirth with his mysterious transformation into a woman and other departures from the Purápic source are specially noteworthy in this respect. Further, Purañjant generally speaks in Prakrit, but on an occasion in Act 1 she takes recourse to Sanskrit- (संस्कृतमाश्रित्य) त्रय एवाधना राजन् ! भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ।।* Again, Vaidarbhi in Act 4 speaks in Prakrit; but in Act 5 when she improves culturally after crossing the river holding Navalakṣaṇā's tail, she adopts Sanskrit. By these shifts the author evidently displays his knowledge of the canons like * 1.2 5 ·INTRODUCTION 19 • 'कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यों भाषाव्यतिक्रमः॥* or ..'संस्कृतं संप्रयोक्तव्यं लिङ्गिनीषूत्तमासु च ।" 'कार्यतश्चोत्तमादीनां कार्यो भाषाविपर्ययः ।। योषित्सखीबालवेश्याकितवाप्सरसां तथा । वैदग्ध्यार्थं प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा ।। Among the author's innovations, the likenness of Purañjani's case to that of Jaratkāru in the Mahābhāratat in Act 1, the dialogue between Innovations for Sitapaksa and the King's Spy in the Dramatic Effecls Interlude to Act 3, Vilakṣaṇa's account of how he with clever talks enticed Kali to set free Navalakṣaṇā from his confinement, Navalakṣaṇā's narration of her varied experiences with sundry regions and peoples in Act 4, and Vaidarbhi's chanting in Act 5 the detailed hymn to the patron's family-deity, before whose image and in the festival held in whose honour tho play was first staged at Nagpur, are specially conducive to good dramatic effects and they must have highly entertained the special audience at its first staging. •Although one wishes there had been gradual development of mutual love before Purañjani condescends to * a arena (Gujarati Press, Bombay, 1927), 2.66. † Arfecuaria 6.167-169. HETHITA (Chitrashala Press, Poona, 1929) 1.46-47 ·20 Purašjanacarita An Apparent marry Purañjana in Act 1, still the Technical Flaw author does not depart here from Dispersed the Purāpio source probably as Purañjana's proneness to succumb to sensual temptations and Purañjani's eagerness to quickly entrap the befitting royal youth are meant to be stressed. Thus no dramaturgical ilaw as such can be pronounced in this scene toy. The drama is also a fair piece of literature. Of course, it presents nothing unique or extraordinary, but the author appears to have thoroughly mastered A Fine the science of Rhetoric and drawn Literary Production successfully on Kalidasa, Sadraka, Bhavabhati, Harsa,* Jayadeva,t Saikarācārya,t etc. His * Compare 1.4 etc. with रमापसी 1.6, नागानन्द 14, etc. † E. g., the detailed hymn chanted by Vaidarbhi in Act is only an imitation, though successful, of the दशावतारस्तुति in jayadeva's मोतबोशिब 1.I (N. S. P. edition, 1937, pp. 10-17 ). + Compare 6.39- सखे ! सत्यप्यस्मिन्मम तव च भेदव्यपगमे त्वदीयोऽहं नाथ ! त्वमसि न मदीयः क्वचिदपि । तरङ्गः सामुद्रो भवति न च तारङ्ग उदधिः स्फुलिङ्गश्चाग्नेयो दहनकणकीयो न दहनः । with Saikarācārya's षट्पदीस्तोत्र - सत्यपि भेदापगमे नाथ ! तवाहं न मामकीनस्त्वम् । सामुद्रोहि तरङ्गः क्वचन समुद्रो न तारङ्गः।।

·INTRODUCTION 21 ) style is lucid and power of versification fair and generally unmarred with undue particles etc. Remarkably enough, he sometimes changes his style according to the exigena cies of respective occasions. Thus his prose is involved with long sentences and bulky compounds at some special places, e. g. a few of the Sutradhāra's sentences in the Prologue, Purañjana's utterances on viewing the fascinating realms in Act. 2, etc., but elsewhere generally it is smooth and simple. The drama contains a total of '132 stanzas, including 5 in Prakrit, of diverse metres.* Many of these stanzas are admirable in their line and one would like to keep at least some of them recurrently on one's lips. The drama amply evinces the author's skill in the delineation not only of the main Bhakti -Rasa but also of the subsidiary Śrigāra (both sambhoga and Vipralambha ), Raudra and other sentiments. Here and there we meet with pleasant alliteration verses 18 88 The metre-allotment of these 132 follows: 1 1. 37TTH (12), 2. 3497977 (1), 3. $650 (2), 4. gertfa (1), 5. J911fa (1), 6. 11-syllables 5971fa (5), 7. 12-syllables 39871fa (1), 8. olfat (1), 9. gfq. ATUT (2), 10. Apararfrut (2), 11. Arfiat (4), 12. 791- CA (3), 13. deteta (2), 14. Trafaret (6), 15. faulforaft (4), 16. strefazifsa (51), 17. ferafeut (18), 18. 77977 (4), 19. Fama (1), 20. Lyrical (11).

·22 Puranjanacarita and with fine specimens of various figures of sense The author has also ably utilised herein a number of stock sayings and proverbs, e, g:- Popular १. सततं पुंसोऽनुगा व्यग्रता। Sayings and Pro- २. सुकृतां संपदनुबन्धिन्यः संपदो भवन्ति। verbs Utilised ३. हृदयं हृदयस्य साक्षी। ४. गण्डस्योपरि पिटिकोझेदः । ५. सौख्यं कृतघ्ने कुतः? ६. दैवी विचित्रा गतिः। ७. कर्मणो गतिरीदृशी। ८. स्थिते गतिश्चिन्तनीया। ९. योग्यस्योपरि सर्वो भारः । १०. पुण्यैर्यशी लभ्यते । ११. एकः कोऽपि गुणो विलक्षणतरः स्यात्सर्वदोषापहः । १२. प्राणेभ्योऽपि प्रतिष्ठा गरिष्ठा। १३. भवन्ति भ्रान्तानां स्वपरपरिमोहा विमतयः। १४. शतमप्यन्धानां न पश्यति १५. णत्थि पुरिसे विस्सासलेसो चले। etc. In 4.3 साम्राज्यं स्वपदे विहाय विगतातऽतिलौल्याच्चल- नेष प्राप्तपुरस्थितिनिगदितो राजेति राज्ञीति च । • E.g., उपमा, रूपक, उत्प्रेक्षा, प्रतिवस्तूपमा, दृष्टान्त, अनन्वय, अतिशयोक्ति, अपह्नति, अर्थान्तरन्यास, काव्यलिङ्ग, विशे- षोक्ति, etc.

·INTRODUCTION 23 - . . षड्वेदी भवितुं गतस्य हि परं देशं चतुर्वे दिन- स्तत्रयविहितद्विवेदिपदवीमापावितस्योपमाम् ॥ he evidently refers to the Hindi proverb 'चौबे गये छब्बे बनने दुबै बनकर आये' very popular* in Uttar Pradesh and Bihar even today. However, the author does not appear to command equal depth in Grammar. Although he is generally correct granımatically and at one place--t Slight Departures सचिवः--औद्भिदेऽत्र नगरेऽद्य सूष्यतां from Pāņini शीतवाततपनातपक्षमे । राजा:--' शुष्यताम्' इति वक्तव्ये 'सूष्यताम् ' इति किमुच्यते ? अथवा व्याकरणकाव्यालङकरणविदस्तवायमभिप्रायः- व्याकृतौ भवति दीर्घह्रस्वगा- लङ्कृतौ च शसगा सवर्णता॥ even makes some pedantry of his conversance with Grammar, still at least in the first ( Nagpur ) recension of the Purañjanacarita his Sanskrit at a few places is incorrect according to the Pāṇinian Grammar. Thus Purañjana while pacifying Purañjani prior to 2.11 says मा शङ्कीः, which, correctly speaking, should be मा शतिष्ठाः, as शङ्क is an Atmanepadin root. Further, in Navala. ksapa's talk after 4.14-ततो यत्र न संमानं न च बन्धुमित्र- * Equally popular is the parallel दुबे गये चौबे बनने पाण्डे बनकर आये। t 1.13 and near about.

·a 24 Purañjanacarita विशिष्टशिष्टसंनिधानं..., संमान is used as a neuter base while correctly it should be masculine ( hta:) as it is a ঘ formation from the root #7 and not, unlike IATTA, ल्युट् formation from the root al. Again, the compounded form in the sentence #TETUT HEHETH prior to 5.38 should, strictly speaking, be #HaH according to Pāṇini 5.4.91.* The last case of #Han97 may somehow be defended with the argument that injunctions relating to inflexions at the ends of compounds are optional and not compulsory.t But the first two cases endorsement under the Pāṇinian system. It seems in these cases the author relied too much on Analogy: that was incorrect. It is to be noted that the later Mithilā recension, represented by the bases 3 and g, of the drama has altogether done away with मा शङ्कीः, probably at some Vaiyakarapa's suggestion, but it still retains FAT. Only MS 377, which otherwise mostly agrees with the Nagpur recension, replaces संमानं with संमाननं, but the latter appears to be an emendation as the entire can find no 1 14 " राजाहःसखिभ्यष्टच् । + Cf. the Tattvabodhini (N. S. P. edition, 1933, p. 199) on the Siddhantakaumudi's illustration is erat on Pāņins 6.4.132 ("97929") शार्ङ्गधन्वेति । कथं तर्हि 'स्वलावण्या- शंसाधृतधनुषमह्नाय तृणवत्' इति पुष्पदन्तप्रयोग इति चेत् । अत्राहुः-- समासान्तविरनित्यत्वान्नात्रानुपपत्तिः।..." * I. e., माऽ शङ्की: after मा रोदीः, संमानम् after अनुमानम or sifrenat used in the same sentence.

·INTRODUCTION
25
bulk of the rest sources reads par. Luckily, the author
thus gives offence to Papini only in very rare cases.
The author's command over Prakrit, too, is equally
impressive. His five Prakrit verses in the drama are
excellent compositions. However,
Prakrit in the
the MSS differ with each other
Drama
almost at each step as to the exact
dialectical forms in the Prakrit prose portions.
The date of composition of the Purañjanacarita is
not found mentioned as such anywhere in the MSS. Still
the same can be settled within
Composition : definite narrow limits in the light
c. 1775 A. C. of external evidence. The Jamdar
Date of
MS (ar) in the extant two lines
शाके नन्दनवावनीपतिमिते शक्ल द्वितीयाबुधे
tih atige.... raqaraterrautsarea
of its metrical concluding colophon mentions the earliest
date yet traced in the direction, viz. Wednesday, the
Seapnd tithi of the bright fortnight of Caitra in Saka 1699,
coincidingt with the 9th April, 1777 A. C., when King
# Vide our
below it.
printed text and variation-footnotes
t ş. K. Pillai : Indian Ephemeris, Vol. VI, Madras
1922, p. 866.

·26 Purañjanacarita Raghu (i. e. Bhosle Raghūji II) was reigning over the Ayodhya-like Nagpur. However, as the colophon and the MS break abruptly at this point, it is not possible today to decide if the recorded date pertains to the original composition of the drama or only to the script of the Jāmdar MS or of its prototype MS. At any rate, it certainly forms the lower limit for the date of the composition of the drama. Further, as the Prologue points out the author's patron Devājipanta Coraghode then to be at the height of his glory, the upper limit for the same cannot be fixed prior to 1755 A. C., whenceforth alone the patron gained political prominence.* Thus the drama must have been composed some time between A. C. 1755 and 1777. The fact that two MSS (3 and 34) belonging to the author's own home in Mithila according to their common metrical colophon- शाके ऽब्दे धरणीवियन्मुनिधरासंभासमाने शुभे माघे मासि दिवामणौ मकरगे विष्णोस्तिथौ सादरम् ।। श्रीमन्मैथिलकृष्णदत्त कृतिना यनिर्मितं नाटकं प्रालेखीत्तदिदं मुदा द्रुततरं श्रीहेमनाथद्विजः । were completed in Mithilā on the eleventh tithi of (the dark fortnight of) Mägha in Śaka 1701 (the 1st February, 1780 A. C.+ ), i. e. nearly three years after the date recorded in the Jåmdār MS, suggests the actual date of * Vide our historical note on the patron further on iu Section VIII. † S. K. Pillai : Indian Ephemeris, Vol. VI, P. 362. ..

·INTRODUCTICN 27 composition to be closer to the lower limit than to the upper limit. Thus the relevant factors lead us to conclude, of course tentatively, that the Purañjanacarita composed not in Mithilā but some time during the author's halt at Nagpur c. 1775 A. C. was VI In the Purañjanacarita the author records no autobiographical detail beyond his own name (Krşpadatta) The Author's and community ( Maithila ) or Personal & Family domicile (Mithilā ) and an inciden- Details, etc. tal reference to himself in 1.4 as a matured poet (sta: afa:). A few further details concerning his family etc. are gathered from his other works which we shall very briefly notice further on. Thus from his Gitagovinda-Vyākhyā we learn that his father and mother were named Bhaveśa and Bhagavati respectively and that his then extant three elder brothers were named Purandara, Kulapati and Srimalika respectively. The few published extracts from his Candikācaritacandrikā yield no such personal information, but the fact that it contains lyrical panegyrics of Goddess Durga bears out that the Gitagovinda had already made a deep impression his pen when he composed that epic. His reference to himself in his drama Kuvalayāśviya as a boy (Bāla ) probably suggests it to be a much earlier composition than the Purañjanacarita wherein he describes himself as on ·28 Purañjanacarita matured (Prandha). The available extracts from these three works expose it adequately that Krşņadatta like most other Maithilas was primarily a Śaiva or ſākta and that although he was quite free from sectional bigotry and paid due homage also to Krşņa, the excessive devotion to Vişou's Venkateśa-Keśava form thundering in the Purañjanacarita is, really speaking, to be attributed to his patron Deväjipanta Coraghode. From several passages in the Purañjanacarita the author appears to have travelled extensively. The reputed munificence to the learned of the His Contact with royal Bhosles, their Chief Minister Nagpur : Local Devājipanta Coraghode and other Allusions nobles naturally attracted him to Nagpur. It seems he profusely enjoyed his long-duration stays at Nagpur and the neighbouring places during one or more trips. In 2.14- राबा--(विलोक्य) अहो सुभिक्षरमणीयोऽयं देशः। तथा हि इह- पूपाः पूरणपोलिकाश्च कथिकाः शाकानि नानाविधा- न्यन्नानि स्फुटसौरभाणि मृदुलान्यच्छानि रस्यानि च । सूपा हिगुसुगन्धयो घृतदधिक्षीराणि नीराणि च स्वादुस्वच्छसुशीतलानि सुलभास्ताम्बूलिका वीटिकाः ॥ some typically Mahārāştrian dishes, both sweet and otherwise, like अनरसे or घारगे (पूपा:=अपूपाः), पुरणपोळी, कढी or आमटी (कथिकाः), are specially noticed by him. The last reference in this verse may also well be to the reputed betel-leaves of Rāmțek near Nagpur. In the Sūtradhāra's words- ·INTRODUCTION 29 सखा मम गुणाकरो नाम मामनापृच्छय व्यापारानुरागतो बन्दिपर्वननगरभावतो दर्शितकामरूपगुणप्रकाशया कयापि कामकन्दलया वशीकृतोऽबलीभूय किमपि न प्रतिसंदधातीति चिन्तामापन्नोऽस्मि । in the Prologue, he specifically refers to Nandivardhana, a famous town of historical antiquity* now known as Nandardhan or Nagardhan pear Nagpur and Råmtek and to its handsome voluptuous courtezans as artfully entrapping the tourist-traders visiting that town. His high learning, admirable conversance with the Great Epics and the Purāṇas and other pertinent literature, and reported plausible composition, among others, of an earlier drama Kuvalayāśviya on a Purāpic theme in all likelihood created a very favourable impression on Devājipanta Coraghode, who, it seems, himself asked him to compose locally a new learned and entertaining drama for being staged at the next recurrence of the annual Venkatesa-Keśava festival at his Nagpur residence and dictated the Bhagavatic Puranjana episode to be its theme. One of the further reasons for the selection of this particular plot for this Nagpur drama may be its main connection with another Purāộic Nāgapurat * Vide V. V. Mirashi : Aagaiatas infefe arata TTHF, Nagpur, 1958, pp. 23-25, where a reference is also mado to my Marathi notice of the gisvafta in the सरदेसाईस्मारकग्रंथ. † Vide also maa-gerut 4.25.21 (...9a3ftoffgat गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः।...), 35 (....सुप्तायां मयि मानति Taisai Treurgrie Il.... ), etc...

·30 Puraħjanacarita guarded by the serpent-chief Prajāgara. Probably the author himself directed and, with the help of his companions from Mithilā and some local students and artists, arranged the first staging of the drama at the festival. This, however, is only a conjecture and definite light on the actuality of the events can come only from pertinent local documents, if and when traced. According to the pre-stated information furnished to me by late Mm. Dr. Sir Ganganatha Jha, the author His Caste & family, hails from a śrotriya Brāhmaṇa Period of Literary family of Mithilā. family of Mithila. Obviously he Activities, etc. learnt the various Šāstras etc. in Mithila and, like several other contemporary Maithilas, probably also at Vārāṇasi. In the light of the likely date of his Purañjanacarita (c. 1775 A. C.) and chronology of his other works suggested by us above, his literary activities may, with a fair sense of probability, be tentatively assigned to the period 1740-1780 A. C. I am inclined to feel that the Mithila MSS of the Purañjanacarita scribed in 1780 A. C. have not undergone due post-scribe revision at the author's hands. Probably the anthor was not alive or, at any rate, not present in Mithilă in 1780 A. C. and thereafter. The tradition of oriental scholarship has been maintained right till today by the scions of the author's family including, among others, the present Papdita Riddhinatha Jha, son of late Paņdita Harshanatha Jha, who is Principal of a Sanskrit Vidyāpitha at Lohana near Darbhanga in Bihar.

·INTRODUCTION 31 VII Krşpadatta Maithila's three other works named above are all still unpublished. They are represented in The Author's each case by a solitary MS noticed Three Other Works in MSS Descriptive Catalogues. (i) Tarifare-cuTETI-His Commentary on Jayadeva's Gitagovinda is entitled 'Gangā '. Herein he, with a view to showing that the epic can be made to suit Saiva doctrines as well as Vaisnava doctrines, attempts to interpret the entire verses of its twelve cantos as referring to Siva and Pārvatí as much as to Krşņa and Rādhā. The Commentary is evidently influenced a long way by the similar Mahimnahstotra-tīkā of Madhusūdana-Sarasvati (earlier than 1593 A. C.),* who is also explicitly alluded to in its Introductory Verse 4. The only hitherto recorded MS of this Gitagovindavyākhyā is in the India Office Library of London. It is stated to be scribed in 1807 A. C. in " indifferent Bengali handwriting". However, the actual script of the MS # Vide my paper “ Terminus ad quem for the Datos of Madhusüdana Sarasvati's Three Works (1. darating- लतिका, 2. सिद्धान्तबिन्दु, and 3. महिम्नःस्तोत्र-टीका-Samvat 1650 = 1593 A. C." published in the Journal of the Ganganatha Tha Research Institute, Vol. VII,No.2-4, Pp. 181-186. † J. Eggeling : Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library of the India Office, Vol. VII. (Kávyas and Nātakas) London, 1904, p. 1458, Serial No. 197.

·32 Purañjana carita may be Maithili, which differs only slightly from the Bengali script. It is interesting to note that the MS comes from the Collection of the renowned Indologist H. T. Colebrooke, who while in India was once posted* by the then British Governor-General Lord Wellesley as his good-will Ambassador at the Nagpur Court of Bhosle Raghūji II and functioned in that capacity at Nagpur for over two years from 18-3-1799 to 18-5-1801. Beginning : प्रीति यः परमेश्वरः परहितः प्रीतिप्रसन्नः परा- माधत्तां घनसारसुन्दरतरश्रीकस्य सा राधिका । गोरी भूषणभूषणीयपदतामन्योन्यशोभापंणा- दमीरप्रतिभासिताश्मजटिला प्राप्नोति यस्याङ्कगा ॥१॥ तामम्बां पतिदेवतां भगवतीदेवीं भवेशं गुरुं भक्त्यानम्य पुरन्दरं कुलपति श्रीमालिकं चाग्रजान् । गङ्गाल्या जयदेवदिव्यकविताव्याख्यामिमां मैथिलो बह्वयंप्रतिपादनाय तनुते श्रीकृष्णदत्तः कविः ।।२।। घनसमयनिबन्धादाविलत्वेऽपि पुण्यं प्रथयति रसमच्छं भङ्गिभिविस्फुरन्ती । गमयति पदमेषा वैष्णवं शाम्भवं वा । जयति जगति गङ्गा गीतगोविन्दटीका ॥३॥ Y. M. Kale : नागपुर प्रांताचा इतिहास, Buldana, 1934, pp. 310-315. + cf. पुरञ्जनचरित 1.5 (देवोऽजः परमेश्वरः परहितो...)

·INTRODUCTION 33 शवं नाद्रियते सुधीरपि मतं प्रायोऽधुना वैष्णवः शवो नैव च वैष्णवं निजनिजासद्वासनावासिनः । मत्वेत्थं मधुसूदनोऽपि मुरजित्पक्षे महिम्नःस्तुति व्याचख्यो जयदेवसूक्तिमपि तां शैवे पथे योजये ॥४॥ ........ End: माता पुण्ययशस्वती भगवतीदेवी भवेशः पिता सन्तो यस्य पुरन्दरः कुलपतिः श्रीमालिकश्चाग्रजाः । तेने मंथिलकृष्णदत्तकविना तेनेह गङ्गाभिधा टीका या लहरी समाप्तिमगमत्तस्यामियं द्वादशी। Colohpon : इति भगवतीभवेशसंभवश्रीकृष्णदत्तकृतायां श्रीगीतगोविन्द व्याख्यायां श्रीगङ्गाख्यायां द्वादशी लहरी ॥१२॥ MSS of the next two works are traced in the prementioned Mithila collection of Pandita Harshanatha Jha and described by R. L. Mitra in his Notices Nos. 2008* and 2035+ respectively. Each of the MSS is undated and scribed in the Maithili script. (ii) चण्डिकाचरितचन्द्रिका--This is an epic in eleven cantos, mostly of lyrical verses, glorifying the exploits of Goddess Durga on the basis of the Candi-Saptafati section of the Märkandeya-Purāņa. * Notices of Sanskrit Manuscripts, Vol. VI, P. 30. 1 •Tbid, Pp. 64-68.

·34 Purañjanacarita Beginning: सिद्धिश्रीः साधकानां प्रसरति पुरतो यत्पदाराधकानां निर्विघ्नं यत्प्रसादादुदयति सहसा सापि निःश्रेयसश्रीः । वैगुण्यात्तत्रिमूर्तिनिरुपधिकरुणाश्चर्य माधुर्यधुर्या तुर्या सा कापि कुर्यात्सपदि मम मनःशुद्धिबुद्धिप्रसिद्धिम् ॥१॥ चन्द्रचूडां चिदानन्दचुञ्चु चन्दनचर्चिताम् । चञ्चन्तीं चञ्चलां चारु चिन्तये चण्डिकां चिरम् ॥२॥ सद्गुणाम्बुनिधिवृद्धिकारिणी तापपापतिमिरापहारिणी। सेव्यताममृतसारगर्भिणी चण्डिकाचरितचन्द्रिका चिरम् ॥३॥ मङ्गलमयि जनमङ्गलनामसहस्र प्रथयसि धामनि रुद्धतमिले। श्रीमति गतिरसि जगदम्ब जय जय देवि शिवे ॥ध्रुवम्।। हरिमवबोधयसि च हरसि च विधिखेदम् । जनयसि मधुकैटभमतिभेदम् ॥...:... End: सिद्धिरस्तु सकले मम साध्ये संप्रसादविभवेन शिवायाः । तत्पदाम्बुजयुगे रमणीये बुद्धिरस्तु सततं सुकृतश्रीः॥ Colophon : इति कृष्णदत्तकृती सिद्धिलक्षणायां चण्डीचरितचन्द्रिकायां संप्रसादवरप्रदानो नाम एकादशः सर्गः ॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः।।

·INTRODUCTION 35 " (iii) कुवलयाश्वीय- नाटकम्--This is a drama in seven acts. R. L. Mitra states :"It is founded on a story of a Vedic student named Kuvalayāśva falling in love with a maiden named Madalasā. The maiden is carried away to the nether regions whence she is rescued by a King of Kāśt and restored to her lover.*' Beginning : भालप्रज्वलनाक्षिकैतवसतीविश्लेषवैश्वानर- ज्वालावतितसौरसैन्धवपयःफेनकलेखेव या। सा गौरी मिलने पुनः पुररिपोः प्रेमप्रदीपे रसं दातुं शक्तिरुपाहितेव कलिता चान्द्री कला पातु वः ॥१॥ अपि च । श्रुत्वा दक्षादलीकं प्रियकलुषमतिव्यस्तया सद्य एव त्यक्ते सत्या स्वदेहे प्रभुरपि न वधूं स्वीचकारापरां यः । तामेव प्राप्य भूयो नगजननमितामर्धनारीश्वरोऽभूत् स प्रेमाद्वैतवादी कलयतु भवतामृद्धिमर्धेन्दुमौलिः ॥२॥ (नान्द्यन्ते) सूत्रधारः-अलमतिविस्तरेण । (पुरोऽवलोक्य) कथ मयमुदित एव मधुसमयहितसमुदितमदनमालवकामिनीकापालफलक- The Notice is silent about the 80 urce of the plot of the drama. It is, however, the Markandeya-Purāna, Chapters 18-22 (Venkateśvara Press edition, Samvat 1946, Folios 39 50 ), wherein this adventurous love-romance of Kuvalayāśva and Madalaga is found narrated in all its details. † Most probably the original correct reading is कामिनीकपोलफलक०". a pxsthamatra being misread. , ·36 Purañjanacarita कोमलकमनीयमण्डलः कनककुण्डलमाखण्डस्वदिगङ्गनाया अखण्डलावण्य. रत्नाकरः अखिलजगदानन्दकन्दलश्चन्द्रः । तमेनमभ्युदीयमानमहम- भ्यर्थये । (सप्रश्रयमञ्जलिं बद्ध्वा) भगवन् ! कलयसि सकलाः कलाः सुधानां निधिरसि मौलिमलङ्करोषि शम्भोः । शमयसि जगतामतीव तापं तव तुलनास्तु कुतस्त..हिमांशो ॥३॥...... सूत्रधारः कृष्णदत्त इति मैथिलः कवि- लिभावसुलभात् कुतूहलात् । नाटकं यदभिनव्यमातनोत् कोऽत्र संप्रति गुणागुणग्रहः ॥४॥ सदनुग्रहादेव सर्व साधु संपत्स्यते । . पारिपार्श्वक:--किनाम कीदृशं तत् ? सूत्रधारः–कुवलयाश्वीयं नाम नाटकम् ।... - End: तथापीदमस्तु- काले काले तडित्वानमृतरसमयीं वृष्टिमिष्टां विधत्तां पृथ्वी संपन्नसस्या भवतु विजयिनः पान्तु लोकं नरेन्द्राः। सर्वः सर्वत्र नन्दत्वखिलगुणगुरौ विन्दतु प्रेमभक्ति तद्विश्वेशे दया। प्रसरतु परितः सत्कवेः सूक्तिरत्नम् ॥ भरद्वाजः-एवमस्तु । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) Probably the correct reading is . माखण्डलंदिग०". ।

·INTRODUCTION 37 Colophon : कुवलयाश्वसाम्राज्याभिषेकमहोदयो नाम सप्तमोऽङ्कः ॥ समाप्तं चेदं कुवलयाश्वीयं नाम नाटकम् ॥ "देवे The Bharatavākya verse in the Kuvalayāśvīya is almost identical with the closing one in the Purañjanacarita. Still the few Noteworthy Subchanges, though apparently insignificant, are worth stitutions in the notice. Substitution of the earlier Purañjanacarita "विजयिनः नरेन्द्राः" and "दयार्दै विश्वेशे" respectively with "faqafgar: f9r:" aad 11 " in the Purañjanacarita is to be attributed solely to the patronage of Devājipanta Coraghode. Luckily, the wish "प्रसरतु परितः सत्कवेः सूक्तिरत्नम् expressed by Krşpadatta Maithila in the Kavalayāśvīya was not wasted in the air, inasmuch as his pen could catch the liberal attention of an important contemporary statesman flourishing in a capital-city nearly a thousand miles away from Mithila ! VIII To us, however, the importance of the Purañjanacarita lies mainly in its historical Main Importance association with Nagpur and its of the Drama past heroes.

·38 Purañjanacarita >> The patron* is a very prominent figure in the Maratha History. His full name is Divākara Puruşottama Cora. ghode. Popularly known as Devās The Author's Patron jipanta, he is also referred to vari- Devājāpanta Coraghode ously as Divākarapanta, Divākara- Papdita, Devāji-Pandita, Devāji Puruşottama, etc. in contemporary correspondence and historical literature. The popular tradition reckons him among the four wisest statesmen of the period proverbially grouped as greata TETUT (3} Clevers ), Nānā Phadnis of Poona being the half' and the threa, Sakhārāma Bapa of the Peshwa Court, Devājīpanta of the Nagpur Court and Vitthala Sundara of the Nizam's Court, being each one whole 't. * My very brief sketch of Devājīpanta following above is based on the relevant scattered documents and incidental descriptions and allusions in the following sources:- 1. नागपूरकर भोसल्यांची बखर of काशीराव राजेश्वर गुप्ते, ed. Y. M. Kale, 2nd edition, Nagpur, 1936; 2. gfagfaa quarte od. G.( S. Sardesai, K. P. Kulkarni and Y. M. Kale, Poona, 1933; 3-4. G.S. Sardesai : ATTOT framha ( various volumes of its feu fan and 3777 fait parts ) and A New History of the Marathas, Vols. II and III, Bombay, 1948; 5. Calendar of Persian Correspondence, Vols. I and II, Calcutta, 1911; 6. R. D. Banerji : History of Orissa, Vol. II, Calcutta, 1931; 7. Selections from the Peshwa Daftar ed. G. S. Sardesai etc., Vol. 20; 8. Y. M. Kalo : amga Piata SfaETA, etc. † The humour behind reckoning Nānā Phadnis only as a 'half' probably hints at his lack of trained skill in actual warfare. There may also be a satire that the mere 'half 'superseded the three 'wholes with his unique atatesmanship. 6 ·INTRODUCTION 39 The Coraghode family from which Devajipanta hailed was one of Rgvedin Deśastha Brāhmapas of Mahārāştra domiciled in Narkhed in His Family Career Nagpur District. Devājipanta was and verily born near about A. C. 170 Political Eminence but little is heard of him until 1755, except that he was earlier employed as a sāgird or personal attendant of a clerk (Konherarāma Umredkar ) of a leading Nagpur Sardar (Trimbakaji Raje Bhosle Vāvikar). In 1755, when Bhosle Raghūji I (1729-1755) died and the amount of succession fee (Najarāņā) to be paid by his eldest son Jänoji (1755–1772 ) to the Poona Court was being negotiated at the highest levels, Devăjipanta intervened and shrewdly got settled a figure pleasing to both the parties and thus made his first mark in the political field. He at once came in the highest esteem both of the Nagpur Bhosles and of the Peshwas and soon eclipsed all other local statesmen of Nagpui, to be even posted ere long as Jānoji's Chief Minister (Diwan ). From here onwards till his death in 1781, with about three years' abrupt pitfall during 1770-1772, Devājipanta is found straining his every nerve mainly in the interests of the Nagpur throne, his political wisdom at times challenging or baffling the unique brains even of Peshwa Madhavarao I, Nánā Phadnis, Clive, Warren Hastings and several other British statesmen and diplomats of the East India Company. Devājípanta's political career is easily divided into Two Periods two main portions, viz. (i) Jänoji's regime 1755 - 1772 and (ii) post- Political Career Jānoji period 1772–1781. of His ·40 Purañjanacarita 1 (i) 1755-1772 From 1755 to 1769 Devājipanta was the head counsellor of Jānojt and his was the main brain behind Jänoji's various activities, civil, military, political or financial, during this period. Among the noteworthy relevant events during these years are : Recurring domestic conflicts during 1755-57, 1759–60, 1763–64, etc. between Jánoji and his younger step-brother Mudhoji, often involved in blood shed and warfare and sometimes got settled with the Peshwa's intervention; Jānoji's battle and thereafter treaty with the Nizam of Haiderabad in 1757-58; at the Peshwas’ instructions, Jānoji's further post-Udgir military action against the Nizam in 1760; conspicuous absence of Jánoji and Mudhoji at Panipat in 1760-61, but lately their substantial military aid, with personal presence, to the Peshwas in effectively subduing several rebellious chieftains of Malwa, Bundelkhand and adjoining regions of North India; Jānoji's betrayal and desertion of the ruling Peshwa during the Nizam's post-Pānipat raids on the Maratha territories in 1761 and during the civil or domestic strife between Mādhavarao I and Raghunātharao in 1762–63; Jānoji's alliance with the Nizam and, with him, raids on the Peshwas' territories and plunder of Poona in 1763, but ultimately desertion of the Nizam in the Battle of Rākşasabhuvana and reversion to the Peshwas' side with much self-gain; Jānoji's absence, under one pretext or the other, in the Peshwas' expeditions against Haider Ali during 1764-66; Jānoji's dualism with the Nawabs of Bengal and failure to respond to their calls for military help ·INTRODUCTION 41 against the British c. 1765; the infuriated Peshwas' alliance with the Nizam and first military action against Jānoji in 1766 ending with Jānoji's self-surrender after a few events; Jānoji's revival of dual tactics and siding with Raghunātharao in the latter's revolt against Madhavarao I in 1768-69; Madhavarao I's second military action against Jānoji, plunder of Nagpur City, pursuit of, victory over, and ultimately treaty with, Jānojī, in 1769, etc., etc. During most of these events, Devājipanta rendered signal service to Jānoji with his solid guidance and tactful management in critical hours. Although Jānojt suffered vanquishment at the Peshwas' hands in the course of their two expeditions against him, still Devājīpanta so skilfully manoeuvred the situation each time that Jānoji's humiliation and losses in the pertinent treaties were reduced to the minimum. Jānoji, with constant and heavy military burden on his treasury, was always short of finances, but Devājipanta with his sweet manners and shrewd tactics found out some banker or the other, not only locally but even from far-off places of the country, and through his help relieved the crisis each time successfully. However, Devājipanta's politics in Jänoji's interest often created him enemies in various circles. Mudhoji attributed his own failures and losses in his early quarrels with Jānoji to Eclipse, etc. Devăjipanta's tactics against him and regarded Devājipanta as a constant menace. When early in 1760 a compromise was reached between the two brothers, an essential condition in the pertinent agree- Three years' ·42 Purañjanacarita ment was to dismiss and imprison Devājipanta. But Jánoji, fully appreciating the indispensability of Devājípanta in the Nagpur administration, never acted per that condition and the Peshwas, too, intervened. The Peshwas thus had been favourable to Devājipanta for a considerable period, and their first military action against Jānoji in 1766 could be brought to a quick easy termination mainly through Devajipanta's tactful mediation. However, Mādhavarao I, when similarly approached during his second expedition gainst Jānoji in 1768-69, refused to entertain Devājipanta's mediation, even interned him in his military camp and continued the expedition to the end. But even from the internment camp Devājipanta created such conditions as forced the Peshwa to speedily wind up the expedition and set free Devājipanta. The ultimate treaty of 1769, too, could be settled mainly with Devājipanta's help and it was least exacting for Jánoji due to Devājīpanta's timely exposure of Jánoji's bankruptcy. Still, Mādhavarao I now keenly suspected Devájipanta to be mainly at the source of Jānoji's hitherto anti-Poona, pro-Nizam and pro-Raghunātharao activities and forth with got him replaced with Bhavāni. panta Munasi on the Nagpur Chief-Ministership. Jānoji, who henceforth remained loyal to Madhavarao I, went to the farther extreme and openly attributing all his past wrong acts, failures, etc. to Devăjipanta's alleged misleading advice, even put Devājipanta into prison and confiscated all his property and estates ! Devājipanti ·INTRODUCTION 43 thus continned to be in the State jail for about three years till Jānoji's death on 16–5–1772. (ii) 1772-1781 Jānoji died without leaving a male issue, but with instructions for adoption by his wife, as his successor to the Nagpur throne, of Mudhoji's eldest son Raghūji II (1772–1816 ). However, as Raghūji II was a minor, struggle for regency power ensued between Mudhoji and his younger step-brother Sabājī. As Devājīpanta, still in prison and now approached by Mudhoji's messengers, promised loyalty to Mudhoji henceforth, he was set free and forthwith re-appointed Chief Minister of Nagpur by Mudhoji. The strife between the two brothers raged a good deal from 1772 to 1775, with some pitched battles, subsequent compromises and their breaches, and it stopped only when Sābāji succumbed to a shot from Mudhojī’s gun in a battle near Nagpur on 26-1-1775. In the meanwhile, Peshwa Madhavarao I died on 18-11-1772 and was succeeded by his younger brother Nārāyaṇarao. In some of the impor- Pertinent Events tant developments thereafter at at Poona, etc. Poona, e. g. Nārāyaṇarao's foul murder on 30-8-1773 as a result of interned Raghunatharao's intrigues, assumption of power by Raghunātharao, etc., Mudhoji and his ambassadors etc. were closely associated. When later on Raghunatharao was vanquished by the Bārbhāis i. e. the Confederation of Twelve Ministers headed by Nānā Phadnis acting as Regents of Nārāyaṇarao's posthumous son Sawai Mādhavarao, Mudhoji, on ·Purañjanacarita Devājīpanta's advice, changed sides and resumed allegiance to the victorious Confederation. Earlier, the Confederation had helped Såbāji and next also enticed śivāji Bhosle of Amraoti against Mudhoji, and Devājīpanta's timely mediation had saved once the situation of the Nizam joining hands against Mudhoji. conversance Politically still more important field for Devājīpanta's brain during this period was the secret negotiations and alliances between Mudhoji Politics with the and the British of Calcutta. In British : Devājīthis sphere Devajīpanta had panta's Earlier Conversance gained substantial and experience earlier during Janoji's regime, when the Nagpur Court in its attempts to recover its several years' Bengal and Bihar Chauth levy arrears due from the Nawabs of Bengal had come in close contact with the British and keenly realised their fast growing strength. Jānoji, verily on Devāji. panta's advice, had played a dual role with the Nawabs of Bengal c. 1765 and refrained from sending his troops to help them against the British. The British, too, had been rather apprehensive of Janoji's grand military strength and eager to maintain friendly, but to the possible extent inexpensive, relations with him. In his context a good deal of correspondence is found exchanged between Jānoji and Devājīpanta on one side and Clive and his ambassadors etc. on the other, each side tactfully trying, though generally with little success, to win over or exploit the other side for its own political purpose.

·INTRODUCTION 45 . During Mudhoji's regency of the Nagpur Court, the relations between the Poona Court and the British Mudhoji's Secret of Bombay turned very bittor Anti-Poona Alliandue to the latter's giving shelter to Raghunatharao on his flight ces with the British to Surat in 1778 and in the resultant battle the British of Bombay were utterly routed by the Marathas. To rescue the Bombay British from this humiliation, Warren Hastings in , 1778–79 sent his troops from Calcutta to Bombay and at his request Mudhoji secretly permitted and even helped these troops meant against the Supreme Maratha Court to pass through his territories. Probably Devājī. panta, too, had concurred with Mudhoji in this secret step as he was particular for the continuance of friendly relations between the Nagpur Court and the British. However, even prior to this, Warren Hastings had been at pains to sever the Nagpur Bhosles from the Poona Court and in that direction he had been hard urging Mudhoji to strongly claim lately deceased Ränarāja's Satara throne for his own second son Cimaņābāpū, evon against the inclinations of the Poona Court and with the offered help and intervention of the British, but shrewd and, deep-sighted Devājīpanta had with great efforts restrained Mudhoji and his sons from falling a victim to Warren Hastings' undue enticement and had saved an earlier formal breach between the Poona and the Nagpur Courts. The news of Mudhoji's passage and secret help to Warren Hastings' anti-Poona troops shocked the Poona ·46 Purañjanacarita Court that at this stage had been Nanā Phadnis's making huge secret plans to Fury and Devājī. uproot the British menace from the panta's Poona Trip Indian soil. Nevertheless, Nānå Phadnis played counter-intrigues, raised against Mudhoji his youngest brother Bimbāji and some rivals of Devājīpanta and caused many other troubles that utterly perplexed the Nagpur Court. Mudhoji, out of sheer nervousness, sent Devājīpanta to Poona to apologetically pacify Nānā Phadnis, who, after severe reprimands, clearly brought home to the statesman messenger how the British interference could not but spell disaster to all the Indian kingdoms and how Mudhoji's secret anti-national steps at that stage could prove fatal to the entire Maratha Empire and also suicidal to the Nagpur Court in the long run. While at Poona, Devājīpanta, mainly with a view to the well-being of the Nagpur Bhosles, also strived strenuously to bring an amicable accord between the Poona Court and the British, but his efforts in that direction proved aboi tive. So he ultimately returned to Nagpur in August 1779 having agreed, on behalf of Mudhoji, to all the terms dictated by Nānā including the role to be played in his huge All-India anti-British war-plan by the Nagpur Court mainly by arranging from Nagpur a gigantic expedition against the British of Calcutta. The Nagpur Court, however, actually made only & farce of this promised expedition. To make a show of ·INTRODUCTION 47 Cimaņābāpū's loyal compliance with the orders of Farcical Bengal the parent Court, huge forces were dispatched in October 1779 from Expedition : Its Nagpur under Cimaņābāpū allegedly Anti-National to route the British of Calcutta; but After Effects they, under secret instructions from the Nagpur Court, foolishly whiled away several months in Orissa and other adjoining places on the out-of--way route, never entered Bengal and never attacked or counteracted the British forces anywhere, even when oifce the latter closely by-passed them in Orissa. Cimaņābāpū was also bribed for abiding by such a secret programme hy Warren Hastings with an advance of some lakhs and promises for further crores in due course. But the promises ultimately proved only a false mirage for Cimaņābāpū and the result was totally fatal to his expectations, viz. purposeless enormous losses and inconveniences to the Nagpur forces in remote regions, an abnormally heavy burden on the Nagpur Exchequer and ignoble infamy and loss of prestige for the Nagpur Court. Ultimataly, after about 18 months sheer waste and sufferings, Cimaņābāpū and his senior officers and generals, with the secret approval of the Nagpur Court, sought relief by procuring a loan on interest from the British and on 6-4-1781 concluded with Warren Hastings through his Ambassador a provisional treaty whereby some grossly anti-Poona terms were accepted including: s among others, a joint invasion of a territory of the Peshwa and lending a portion of the Nagpur ·48 Puraňjancarita forces in Orissa to proceed southwards along with the British forces to fight Haider Ali, who, lately as an ally of the Poona Court and a member of Nana's All-India anti-British League, had hard distressed the British of Madras. Thus the ultimate outcome of Cimanabapu's expedition was only an irreparable stab in the back to the Poona Court's joint anti-British efforts and simu!. taneously deep rooting of the British Power in India with & notorious precedent for its further successful employment of divide and rule' policy. Dovājīpanta, in according his concurrence to theso three anti-national treacherous betrayals by his masters, indeed shares strong national con- Devājīpanta Shares demnation with them, the solace National boing that the only motive behind Condemnation his concurrence was the masters' well-being and not any self-gain. In the course of the provisional treaty of 6-4-1781, Warren Hastings had desired to confor personally with Devājīpanta at place convenient His Last Political to both early to settle terms for a Mission Frustrated permanent alliance between the by His Death British and the Nagpur Bhosles. However, Nānā's threats, as the Poona Court's reaction to the news of Cimaņābāpū’s betrayals, were too terrifying for Mudhoji, who, as a result, now set seriously in the direction of effecting an early truce between the British and the Poona Court. The British, ·INTRODUCTION 49 too, at this stage, had got tired and sorely embarrassed by the Poona Court's prolonged engineered hostilities against them and were anxious for a respite. They also approached Mudhoji for quick mediation. It was decided that Devājipanta should first meet Warren Hastings and discuss and settle with him • the draft of British terms for truce to be offered to the Poona Court and thereafter proceed to Poona to move Nānā to come to a compromise with the British on the basis of those terms and end hostilities. As Warren Hastings was now setting on his ill-famed historical tour to Vārāṇasī to punish Rāja Cetasimha, Devājīpanta's proposed meeting with him was scheduled to be held at Vārāṇasi. However, Devājīpanta, now eighty years old, on the eve of his departure for Vārāṇast suddenly succumbed to exhaustion and breathed his last at Nagpur* in August 1781. His grand last mission was thus cut short abruptly and no other statesman from Nagpur stepped forth to resume it and win the pertinent credit for Mudhoji.t * This is according to the नागपूरकर भोसल्यांची बखर and rooms to be the fact. A few contemporary bearsay reports of distant persons state that he reached Vārāṇa si bat died there even before Warren Hastings arrived there, A letter from Calcutta states that he died at Vārāṇasi after duly meeting Warren Hastings. However, the Bakhar statement alone is settled to be credible. † For his purpose, Warren Hastings had simultaneously also approached Mabādaji Sindia, whose mediation (. Continued on the next page ) ·50 Purañjanacarita Devājipanta left no legitimate issue behind him, but was survived only by some relatives and his concubine's son named Kokābāpū. On his Post-Death Events : death all his estates and treasures, His Extant quickly traced out with the Reminiscences help of his ex-confidant named Jānarao, were forth with attached by Mudhoji tu the State Exchequer. At present there is hardly any relic of Devājīpanta at or near Nagpur, although temples and other structures raised by him survive at Chimur in Chanda District. According to the family tradition inherited and years back personally intimated to me by śrt Yadavarao Shankara Jamdar, the late head of the major ( Jāgirdār ) branch of the Jamdār family* of Nagpur, his spacious ancestral residential house some some ( Continued from the previous page ) finally prevailed upon the Poona Court, and the Treaty of Sulbye terminating hostilities between the British and the Marathas was sigued on 17-5-1782. Thus the pertinent credit was ultimately won by Mahādaji Sindia. * This is a family of Karhāde Brāhmaṇas of Mahārā- $tra originally surnamed Bakhale' and hailing from Ratnagiri District of Konkan, The founder of this family *t Nagpur was Nāro Sankara Bakhale whom Bhosle Raghùji I brought to Nagpur after getting him released, at Farh7 etagsilae's urgent instance, from the undue confinement of a local Muslim ruler of Berar. Vide D. B. Parasnis : महापुरुष ब्रह्मेन्द्रस्वामी धावडशीकर-चरित्र व पत्रव्यवहार, Bombay, 1900, Letter No. 295. Nāro šaukara Bakhale, after serving the Nagpur Court in some minor capacities, (Continued on the next page) ·INTRODUCTION 51 in the Jāmdārpurā in the Mahāl Circle of the city was built by his grand-father Bāļāji Nārāyaṇa Jāmdār on a site .whereon Devājipanta had commenced a building for his own residence hardly a few days before his death and which was subsequently transferred by Mudhoji to the Jāmdār's possession. A photo-print of a letter in Devājipanta's own Modi handwriting appears in Selections from the Peshwa Daftar, Vol. 20. IX Devājīpanta's was a brilliant and most eventful career of the above brief description. The Purañjanacarita indeed gains exceptional Puranjanacarita : importance in claiming his pat- His Literary ronage and in being first staged Monument before a distinguished functional (Continued from the previous page ) was finally posted as the Jāmdār i. e. Head Officer of the Royal Jāmdārkhānā, during Mudhoji's regency. On his death, his son Bāļāji Nārāyaṇa succeeded him on the Jāndārship. This Bālāji Nārāyāņa Jāmdār is later on found included among the select Nagpur statesmen to whom Bhosle Reaghūji II on the eve of his death on 22-3-1816 entrusted his will in respect of the future administration of the State and internal domestic adjustments. MS अ of the पुरञ्जनचरित was traced by me with one of the present branches of this Jāmdār family of Nagpur. A genealogy of the family appears on P. 573 of Y. M. Kale's Nagpur Prāntāca Itihasd, but with many inaccuracies and omissions of vital details.

·52 Purañjanacarita assemblage at his residence at Nagpur. Today the drama, as shown by me in my pre-mentioned paper in the Sardesai Smāraka-Grantha, ably functions as a singular literary monument to the memory of this two centuries. old historical pioneer of Nagpur. as The Sūtradhāra's opening barangue in the Prologue furnishes three forms of the patron's name, viz. Divākara-Puruşottma, Devāji-Puru- Thc Patron's sottama and Deväji-Pandita, and it Details in the poetically describes * him Prologue an ardent devotee of Vişnu, as endowed with ever-novel excellences like self-discipline, judgement, compassion, liberality, courteousness, etc., one who is world-renowned for one's guileless. benevolence and as one possessing an extremely charming personal form. Further on, the patron is referred tot as a worthy appreciator of literary merits of the meritorious ( authors ). Next, three fantastic Sanskrit etymologies of his Marathi name. Devāji' are furnished. I Finally, he is specifically mentioned as the Chief ) . as " भक्तिभावनाविभाकरविभाविभासितशुद्धमानससारस- सारसंवासितरमारमणचरणषट्चरणस्य क्षणक्षणविलक्षणविनयविवेक- दयादानदाक्षिण्यादिगुणगणस्य निरुपधिपरोपकारजागरूकयशोभारघन- सारप्रसारसुरभीकृतसंसारस्य परमरमणीयाकारस्य श्रीदिवाकरपुरुषो- तमस्य... 1 "देवाजीपुरुषोत्तमो गुणवतां वाणीरसास्वादवित् "-1.4. 21 $ 1.5.

·INTRODUCTION 63 Minister of the ruling Bhosle King of Nagpur, is compared to six celebrated Ministers of history and mythology, viz. Uddhava, Sumantra, Brhaspati, Virabala, Amara and Cāņakya, and is stated to enjoy immense favour and confidence both of the ruler and of the subjects on account of his constant exertion for their welfare.* The dramatist's description of the patron, bereft of its slight poetical exaggeration, is quite true to history. At special audience consisting of Sastrins (Panditas), Brāhmaṇas (i. e. Vaidikas), Rājakāryabhārins (State . . 1 " किं च, योऽसावुद्धव इव यदुवीरस्य, सुमन्त्र इव रघुवीरस्य, बृहस्पतिरिव सुनाशीरस्य, वीरबल इवाकब्बरसाहस्य, अमर इव साह- साङ्कस्य, चाणक्य इव चन्द्रगुप्तस्य, नागनगरनाथस्य भोसलावंशसिन्धु- संभवराजन्यचन्द्रस्य साचिव्यमवलम्ज्य नरपतिजनपदहितप्रियकार्यकारि- तयोभयोरपि प्रीतिप्रतीतिपात्रमतिमात्रमुद्भासते । "श्रीदिवाकरपुरुषोत्तमस्य सभायां मङ्गलमयमूर्ति- श्रीवेङ्कटेशकेशवसंनिवेशनद्वारसंनिधाने विशदपदकदम्बडम्बरसंवलित- संस्कृतप्राकृतमयनिरवद्यहृद्यगधपद्यप्रबन्धसमुदायेन वेदान्तसिद्धान्तसार- संबन्धप्रायेण भार्गववासरीयं हरिदासवितन्यमानं लक्ष्मीनिवासकीर्तनामृत- मतिनिभृतमापीय मुदिताना विविधोपधानान्यवलम्ब्य सुखोपविष्टानां विशिष्टानां शिष्टानां देशविदेशवास्तव्यानां शास्त्रिणां ब्राह्मणानां राजकार्यभारिणां व्यापारिणां च मण्डली समुल्लसति ।... Notably enougli, herein three Sanskrit words seem to be used rather in their current Marathi senses, viz. प्राकृत ( = Marathi Language ), हरिदास (=8 Kirtanakāra ) and TETUT (=Vaidika Brāhmaṇas as opposed to śāstrins), and the same may be included among the local influences of Nagpur over कृष्णदत्त मैथिल. Vide Section VI above. " .

·54 Purañjanacarita Officers) and Vyāpārins (traders) The special Audihas assembled at Devājīpanta's ence and Other mansion beside the entrance-door Environments of a temple or domestic worshiproom wherein God Veikațeia-Keśava in the form of a blissful image is consecrated. By Vyāpārins' the author most probably means the leading bankers of Nagpur and elsewhere with whom Devāji panta is known to have perpetually kept close and intimate contacts and from whom he in hours of need often managed huge loan funds to the Nagpur Bhosles on interest. The Panditas and the Vaidikas are described as hailing from various regions of the country, as distinguished and eminent, and further* as Brahman (=Veda) incarnate world-renowned for their proficiencies in diverse branches of sacred learning. The special audience has just already been most delightfully treated by a well known Haridāsa (=Kirtanakāra) with his nectar-like Kirtana (=a religious discourse accompanied with vocal and instrumental classical music) on the glories of Lord Vişnu ( lit. the Abode of Goddess Lakşmi) abounding in omate, faultless and charming Sanskrit and Marathi prose and verse passages and full of interpretations consonant with the main principles of Vedānta Philosophy. Prominent members of this audience are now joyously seated at ease reclining on various cushions and pillows. fafaefahafaucifarafazafafaggraaffiituta FE- मत्तीणं एदाणं..."

·INTRODUCTION 55 . Indeed a novel entertainment is needed to further impress this audience under the circumstances now; and, with the same end in view, the poet Krsnadatta Maithila has offered his present newly composed drama Purañjanacarita for being first staged on the occasion. The members of Devājīpanta's Assembly are further described as all skilled in discrimination between the good and the faulty and as admirers of others' merits. With reliance on theirs and the patron's indulgence, and also as the drama, propagating devotion to Vişnu, is based on a thrilling popular episode, the dramatist is matured, and the actors, too, are superlatively proficient in stage performances, full confidence is expressed* regarding the success of the undertaking. The Haridāsa's said Kirtana is referred to as * Bhargavavāsariya'i. e. performed on, or on account of, a Friday that is traditionally A Periodical Festival in Adoration of regarded as Lakşmi's day. Evidently the present riteous festival at Venku! cit-'cöuva Devājipanta's mansion covered many days and various programmes. The allusions in the Sūtradhāra's speech and in the Bharatavākya at once point this periodical festival to be held in honour of Vèrikatesa-Keśava, whom we naturally surmise to be Devājipanta's hereditary Family-Deity (Kuladeva) and also the Deity of his own personal attachment. Some further allusions to the Deity are detected in the main 1.3-4.

·56 Purañjanacarita body of the drama, too. Thus in Act 5 Navalaksana thus proposes to show to Vaidarbhi the Almighty God Vişņu on the top of Śesa Mountain- .."तदेहि, शेषशलशिखरे तमवलोकयिष्यसि । and, when the two repair to the spot, Navalakṣaṇā thus points to the Mountain and the Deity- एष पुरतोऽशेषसुरासुरमुनिमनुजगीतविशेषपुण्यमहिमा शेषनामा धरणिधरः, तत्तद्वस्तुषु नेति नेति वचनेनावस्तुसत्सुभ्रम- व्यासङ्गं व्यवधूय नैगमगणरद्यापि योऽन्विष्यते । यत्स्पर्शेन सुवर्णतामुपगताहल्या तथा पूतना पादस्पर्शमणिः स सर्वसुलभो यत्र स्वयं भासते ॥ (5.5) Further on, Vaidarbht in the course of her hymn addresses God Visnu as श्रीशेषाचलरत्न (5.9) and शेषाद्रि- भूषामणि (5.23) i. e. the Gem of Sesa Mountain. In our two textual sources ऊ and ए, the above-cited verse तत्तद्वस्तुषु (5.5) also recurs earlier just after 4.18 with the variant यत्रास्ति शेषाचले for यत्र स्वयं भासते at the end. Sesacala, Sesidri, sesagiri, etc. are synonyms* of Verikatacala, Venkatādri or Venkatagiri of Tirupati in the South where " * Cf. " वेङ्कटेशो विरूपाक्षो.....शेषाद्रिनिलयो........." वेफुटेश-सहस्रनाम of the ब्रह्माण्ड-पुराण, opening Verses 1-2; ,,,,...प्रत्यक्ष प्रगटेल वनमाळी। त्रैलोक्य भजत त्रिकाळीं । ध्याती योगी आणि चन्द्रमौळी । शेषाद्रि पर्वती उभा असे ॥"-Devidasa's Marathi व्यङ्कटेशस्तोत्र, Verse 105, etc. - ·INTRODUCTION 57 stands the celebrated original shrine of Venkateśa-Keśava. Several Mahārāștrian families have adopted Veikatesa- Keśava as their family-Deity, and the Deity is popularly •known in Mahārāstra as Vyankatesa, Giri-Bālājt or simply Bālāji. Among the pre-stated temples built or renovated by Devājīpanta at Chimur, there is a famous shrine of Bālāji. We are indeed justified in tracing reflections of Devājipanta's own personality in so many well-fitted allusions to Venkateśa-Keśava in his Maithila protege's Purañjanacarita. There is distinct evidence on record to show that Navarātra, a traditional riteous festival covering the first nine days of the bright half Historical Evidence of the Aśvina month each year, for Devājīpanta's was celebrated on a very grand Festival scale at Devājipanta's Nagpur residence since the beginning of his political eminence and that it attracted even from the remote quarters of the country numerous learned Panditas and Vaidikas to whom Devājipanta used to present ceremoniously on the tenth ( Vijayā-Daśamf) day munificent respectful gifts and honoraria by way of appreciation of their deep learning and inherent holiness. When, as detailed above, Jānoji in 1769 threw Devājipanta into prison and confiscated his entire property and cash, an elaborate report of the event dispatched to Peshwa Mādha varao I by Vitthala Śâmarāja, his Ambassador at the Nagpur Court, with allusions to Devāji panta's yearly was ·58 Purañjanacarita Navarātra celebrations and the ban imposed thereon by Jānoji during the current year as follows*: 'दिवाकरपंताचा मजकूर कांहीं नग जडावाचे व सोने, रुपे, राहिले होते तेंहि घेऊन गेले. नवरात्रांत उछाहासाठी पांच हजार रुपये ठेविले होते तेहि नेले. उछाहास त्यांचे घरों कोण जातो म्हणाले. तमाम ब्राम्हण ज्यांस गांव स्वास्ती वृत्ती ज्यास आहेत व आपले चाकर जितके आहेत तितके कोनी देवाजीपंताचे येथे न जावे; गोसावी कोनी न जावे अशी परिछिन्न ताकीद केली आहे. कोनी त्याच्या घरास जात नाही. सुलाची व्यथा त्यास जाली आहे. त्यास ओशद देयास कोनी वैद्य देखील जात नाही. असा बंदोबस्त केला आहे.' Devajipanta, too, extremely perturbed at the year's Navaratra celebrations at his home being thus obstructed by Jānoji, sent from the prison his own report to the Peshwa through the samo Vitthala samarāja with a suggestivo appeal for intervention as followst:- " ....ठेवरेव कोठे काय आहे याची चौकशी करणे ते केली, आण करीत आहे. निकूरच्याहून अत्याग्रहें तीन लक्ष वीस सहस्र- पर्यत नख्त व जवाहीर, हती, घोडे, उंटे वगैरे तमाम नेऊन निदानी पोषाकी वस्त्रे नवीं जुनी निवडून जुनी द्यावी, नवीं न्यावीं, येथवर केल्यास धैर्याधिष्टित चित करोन श्रीहरीसेवेत सादर आहे. पुढे विजयादशमीचा उत्साह आहे. प्रतिवर्षी पंडित आदींकरोन येत असतां सहा हजार रु. मात्र ठेविले. हेहि त्या दिवसपर्यंत राहून उपेगी पडतील * Selections from the Peshwa Daftar, Vol. 20, Document No. 198, P. 191. + Ibid, Vol. 20, Document No. 197, P.184.

·INTRODUCTION 59 . येसे निश्चये करणियांत येत नाही. अर्थहरण तो जाले. पुढे प्राणा- चाहि संकल्प केला. परंतु आत:पर याचा कारभार नको. येविषईची प्रतिज्ञा समर्थाचे पायासी ती खरीखुरी आहे. शरीरीहि शूळ निर्माण जाला. श्रेम होत आहेत. माहोत्साह मात्र जाला पाहिजे, येवढी वासना. हे सित्धीस गेल्यावर मग काहीं आस्छा राहिली नाही. 1 Devājipanta's restless keenness for continuing the celebrations at his home even under the odd circumstances is evident from the above extract. The celebrations, it appears, were resumed by Devājīpanta on the carlier •scale as soon as he was set free on Jānoji's death in 1772. In August 1779 Devājipanta, while on political mission at Poona, is stated* to have hastened his return to Nagpur on the grounds of the impending Dasarā celebrations at his home. The Purañjanacarita verily underwent its first staging at Nagpur during these Navarātra festivities at Devāji. panta's residence c. 1775. Krşpa- His Navaratra : datta Maithila had probably wit. 192 Honour of Venkatesa-Kesava nessed the grand festivities during an earlier year and composed the drama for their next recurrence with full knowledge of their inner details and probably under appointment by the patron, as we suggested earlier. Although the Asvina Navarātra festival is generally held in adoration of some नागपुर प्रांताचा इतिहास, P. 255.

·60 Purañjanacarita form or other of Goddess Durgā, several families in Mahārāştra observe it in honour of Venkatesa-Keśava. The Purañjanacarita, while shedding due light on Devājipanta's cultural environments, also well establishes that the yearly Navarătra celebrations at his residence and in his family were held in honour of Venkatesa-Keśava and not of Durgā. х or This critical edition of the Purañjanacarita is based on seven sources, viz. five original MSS, complete, broken Textual Bases fragmentary, R. L. Mitra's Notice No. 2000 and Miss Solanki's of published edition, detailed the Present Edition below:- as 37 - This is the Jāmdār MS referred to above and owned by Advocate $ri Tâtyāsāheb Jåmdār of Nagpur. Being the earliest among all the hitherto recorded MSS of the drama and as furnishing the best, generally correct and evidently genuine original readings, this MS forms the main substratum of this edition. The MS consists of 20 folios, slightly decaying on the borders, of country paper of the size 9 X 54 inches. Margin of about an inch is left on the four sides of each .written page of the folios, and usually horizontal treble lines in red ink mark the margins on the right and left ·INTRODUCTION 61 sides. A critical perusal at once splits up the MS into two constituent parts, viz. (i) Folios 1-15, wherein la and 156 are blank, and (ii) Folios 16-20. The two parts were probably scribed synchronously by two distinct hands for the same owner. The first part contains Acts 1--4, and the second contains Act 5 plus only the first two lines of the concluding metrical colophon. Thus the MS furnishes the complete drama, but its second part has evidently lost at least one further folio that contained the rest lines of the metrical colophon in all likelihood recording the names etc. of the author, the drama, the scribe and probably also the owner of the MS. In the first part each written page in its main body unevenly contains on the average 16 lines with about 30 bold letters on each line, while in the second part the same contains about 12 lines with about 30 letters on each line. Ink is darker, text more correct and handwriting less clumsy in the first part than in the second part. The margins in both the parts contain insertions of Folio enumeration figures, corrections, Sanskrit renderings of Prakrit passages and, rarely, explanations or explanatory citations which are in most cases reproduced in our textual footnotes below the printed text. The script is Devanagari, with letters 3T, uniformly in the Marathi variety and ut, is in both the Marathi and the Hindi varieties. The extant two lines of the concluding metrical colophon on Folio 206 are:- ·-62 Purañjanacarita शाके नन्दनवावनीपतिमिते शुक्लद्वितीयाबुधे चैत्रे नागपुरे....." रघुनृपावासादयोध्यासमे । whereafter breaks the MS along with the colophon. The date recorded herein is, as stated earlier, Wednesday the 2nd tithi of the Bright half of Caitra in Saka 1699 coincidingt with the 9th April 1777 A. C. and it in much likelihood pertains only to the script of the present MS or of its prototype MS, which, all the same, is not much removed from the original composition of the drama, as suggested carlier. The MS in appearance, too, is over 150. years old, although in a tolerably good condition. 3T -This is MS Accession No. 9985 of the Manuscripts Library of the Scindia Oriental Institute, Ujjain and comes through a rich MSS Collection of Shajapur City in Malwa (Madhya Pradesh) donated to the Institute on 16.12.1955. The Collection was fearlier owned by Papdita Somanātha Vyāsa, a renowned versatile Sanskrit author of the last century, and his descendants. * Bere the scribe las left out two letters through inadvertance. † This T-7' is evidently Bhosle Raghūji II (1772-1816), who is also referred to in the Prologue as नागनगरनाथ and भोसलावंशसिन्धुसंभवराजन्यचन्द्र. For a detailed classifiod account of the various phases of his most eventful rogime and a review of his personality etc., vide Y. M. Kalo's amga siai i graeth, Chapters 7-12, Pp. 195-393. S. K. Pillai : Indian Ephemeris, Vol. VI, P. 356. 1 ·INTRODUCTION 63 The MS consists of 24 straw-paper folios of the size 10x 44 inches. Folio 246 is blank, and the rest pages of the folios each contain about 10 lines on the average with about 32 bold Devanāgarī letters scribed in darkblack ink on each line. The letters 37, T, etc. are usually of the Hindi type. The scribe's handwriting is good and "errors are very few. The above description of MS 37 in respects of the margin, marginal matter, etc. also applies to MS 317. Several emendations and marks of yellow and white pigments herein reveal a synchronous revision of the scribed text by a conversant hand. The text herein, including that of several marginal notes, is mostly identical with that in MS 37, and hence both the MSS seem to trace the same to a common source at some stage. The date of the MS recorded in its concluding line- श्रीरस्तू । सूभं भवतु । मङ्गलं कल्यानमस्तू । श्रीकृष्णाय नमः । जेठ सुद्ध २ संमत १८९५ श्री is the 2nd tithi of the Bright fortnight of Jyeștha in Vikrama Saṁvat 1895, coinciding* with Friday, the 25th May, 1838 A. C. The scribe's name and place are not, recorded. 5--This MS belongs to the MSS stock (Bundle 10, Serial No. 39) of the Vidarbha Samsodhana Maņdala of Nagpur. It consists of 22 straw-paper folios of the size 87x4 inches, of which Folios la, 216, 22ab are quite Ibid, Vol. VII, 1922, P. 78.

·64 Purañjanacarita blank, and Folio 17 is torn on a border. The written pages of the folios each contain 8 lines on the average, with about 28 bold Devanāgart letters scribed in darkblack ink on each line. The letters 7, 4, s are of the Marathi type, while 37 is of the Hindi type. The MS is generally correct, but it is incomplete and abruptly stops with the sentence "31: ! का शक्तिरेतेषां पुरच्छायामप्याक्र- FATA ?" just before 3.10. Obviously the scribe did not proceed further with the text for some reason or the other. In the 1-inch margin left on the sides of each page, we find, besides Folio enumeration figures and titleabbreviation g. 91., Sanskrit renderings of Prakrit passa - ges only up to Folio 11a (end of Act 1). Naturally the scribe has not recorded his name, date and place in the MS. However, his obeisance "STEETTIH- ITÀ 74: " at the outset, followed by "eftità TH: " at the beginning of Act 2, probably points to his being a disciple of one Sakhārāma. The MS appears to be about 150 years old. - This is MS Accession No. 2792 of the Manus. cripts Section of the Nagpur University Library. It consists of 6 unnumbered folios of bluish mill-made paper with English water-marks of the size 12x5 inches, of which Folios la and bab are quite blank and 5b contains only 4 lines. The rest pages of the MS each uniformly contain 10 lines with about 40 bold Devanāgart letters of the Marathi type scribed in dark-black ink on each line. Margin of about an inch left on the sides of ·INTRODUCTION 65 each written page is quite blank, wherein even Folio enumeration figures remain to be inserted. The Sanskrit rendering of the Prakrit passages is given in the main body of the MS just after those passages. The MS is correctly scribed so far as it goes, but it is awfully incomplete, running only up to the stage direction FAIRTÆ" just after 1. 21. The scribe's name, date and place are naturally not recorded, but the insertion "sft. a. arg HTET E. VO" on a corner of the opening coverpage probably points to a Vaidika named Bāpu Sadhu to be the earlier owner of the MS. The MS appears to be about 50 to 75 years old and is in good condition. Both the fragmentary MSS and of Nagpur were got issued and put at my disposal by Mahamaho. pādhyāya Dr. V. V. Mirashi of the Nagpur University for being utilised in the present critical edition. —This indicates the very few opening and closing passages from the pre-said Mithila MS furnished in R. L. Mitra's Notice No. 2000. The description of the MS, which is in Maithili script, has been duly extracted by us in the opening paragraphs of this Introduction from the Notice. As the MS was not available to me in the original, I had to rest contented with its very scanty extracts in the Notice. As it is, only one variant रमारमणचरणषट्चरणस्य" in the opening extract was found preferable to the general reading in the rest MSS OTARCAUTOC7 TUTET be due to scribal 11 that may ·Purañjanacarita inadvertance at some stage. In this Mithila MS, too, scribal inadvertance is equally visible elsewhere, as will be revealed by some of its other variants noticed in our footnotes below the printed text. A MS of the drama furnished to me, in response to my request, from the author's home was actually found to be quite distinct from, but very highly akin to, the MS described in Mitra's Notice. Vide its details in the next paragraph under the indication 35. The concluding metrical colophon, as furnished in Mitra’s Notice and recording the scribe's name, date, etc., reads as follows:- • • 'शाकेऽब्दे धरणीवियन्मुनिधरासंभासमाने शुभे माघे मासि दिवामगौ मकरगे विष्णोस्तियौ सादरम् । श्रीमन्मैथिलकृष्णदत्तकृतिना यन्निमितं नाटक प्रालेखीत्तदिदं मुदा द्रुततरं श्रीहेमनाथ द्विजः । and it is wholly identical with the first verse of the metrical colophon in MS 3. to be noticed next. 5 - This MS originally contained 23 country paper folios of the size 111x24 inches, of which one, viz. Folio 22, is missing now. Thus the MS now has 22 folios. The 'script is Maithili, handwriting good and ink dark-black. The MS is decayed generally and torn and moth-eaten on borders etc. of some folios. Folio la is blank and Folio 236 has only 2 lines. The rest folios contain on each side 7 lines, each line containing about 55 letters. A one-inch margin is left on the four sides of each page and therein we find insertions of emendations and ·INTRODUCTION B Sanskrit renderings of Prakrit passages (only up to -Folio 5), as also of xft: and Folio enumeration figure on each even page. The MS, though generally correct, contains some mistakes and lacunas here and there, probably evincing that it has not undergone a thorough post-script revision at the author's own hands. The MS ends with the following metrical colophon: " शाकेऽब्दे धरणीवियन्मुनिधरासंभासमाने शुभे माघे मासि दिवामणौ मकरगे विष्णोस्तिथौ सादरम् । श्रीमन्मैथिलकृष्णदत्तकृतिना यन्निमितं नाटकं प्रालेखीत्तदिदं मुदा द्रुततरं श्रीहेमनायद्विजः ॥ श्रीमद्भागवतार्णवात्स्वधिषणाजारोग्रमन्थाचल: क्षुब्धादुत्तमशास्त्रभारविलसद्रज्जुप्रबन्धोज्ज्वलैः। यत्नात्सद्वरनाटकामृतमिदं शीघ्रं समुत्पादितं तेन श्री: पुरुषोत्तमेन* विबुधस्तत्सर्वदास्वाद्यताम् ॥..." The common verse शाके ऽब्दे० indicates the scribe as a Brāhmaṇa named Hemanātha and the date of script as Viępu's day in the Māgha month when the sun was in Capricorn in Saka 1701, i. e. most probably the 11th day of the dark fortnight of Māgha (southern Pausa ) in that Faka year, coincidingt with Tuesday, the 1st February, 1780 A. C. This MS *, too, like the basis of 3, belongs to the author's own home in Mithili and was, in responsd . * The four fferent letters after sit: are worn out, The authorship of this second verse is uncertain. S.K, Pillai : inatan riphemerit, Vol. VI, P. 362. ..

·68 Purañjanacarita ex-Chief to my request for the latter, procured and placed at my disposal for being utilised in this critical edition by my friend śri Adityanatha Jha, I. C. S., Vice-Chancellor of the Vārāṇasi Sanskrit University and Secretary to the Uttar Pradesh Government. Śri Aditya: natha Jha has thus very creditably fulfilled a literary mission affectionately accepted by his late revered father Mm. Dr. Sir Ganganatha Jha over twenty years ago. However, on a close critical scrutiny I found this MS to be bodily different from the basis of 3 described in Mitra's Notice. Although the script and the first colophonic verse Trosobo mentioning the scribe's name and date are common, still there are many vital differences. The basis of 3 does not contain the second colophonic verse statiaato, and its other recorded features, e. g. size and number of folios, number of lines. on each page, present condition, etc., are at divergence with those of MS 3o. Compare the above furnished details of MS 57. with the corresponding ones in Mitra's Notice extracted by us. Some textual differences are also detected, e. g., Fr reads OCHITATIC FRUTET in Sūtradhåra's opening speech where उ furnishes • रमारमणचरणषट्चरणस्य. Thus there can be little doubt that the MSS, though highly akin. to each other, are still bodily distinct mutually. It seems that the scribe. Hemanātha synchronously scribed these two MSS and completed them on the same daté, or that Fr is the prototype MS of the basis of 3. It will be seen next that the same scribe Hemanāthà ·INTRODUCTION 69 also further scribed a Devanāgari MS of this drama for an important patron eleven years later. 5- This indicates Miss Nilam Solanki's 1955 edition of the drama referred to above in our Section I and Footnote on P5. The edition is based on a single Devanagari MS scribed by the same Hemanātha, now calling himself a Kavi', at Vārāyasi on the 7th tithi of the Bright half of Māgha in Śaka 1712,* as he records in Verse 1 of his concluding five-verse colophon. The MS is described as containing 24 pages (folios ? ) of the size 13 X5 "inches with 8 to 9 lines on cach page, the last page being allotted to the metrical colophon, which we have extracted from Miss Solanki's edition in our textual footnotes below the printed text of the drama at the end. Hemanātha has thus scribed three MSS of the drama. He is likely to be a junior associate or disciple at some stage of our author Krşpadatta, Hemanātha if not actually a member of his the Scribe family. He appears to be not only well versed in Sanskrit but also a fair Sanskrit versifier. However, he only states to have scribed each MS 'swiftly 'very swiftly' and does not appear to claim much advertance in scribing. Naturally, lack of textual unanimity is visible here and there in the three MSS, especially in their Prakrit portions. Existence of lacunas etc, in the MSS further reveals that at those or According to lbid, P. 384, this tithi coincides with Thursday the 10th February, 1791 A. C.

·Purañjanacarita places Hemanātha could not make out the exact texte from Krsəadatta's rough hand-draft MS and also renders, Hemanātha's own substitutions of Krşpadatta's original, but obscure or illegible, words at rare places not unlikely. As Verses 2-5 of the colophon show, the MS was sciibed by Hemanātha at the instigation of a patron named Venīrāma-Pandita who is extolled Hemanātha's Patron : Veņīrama therein lavishly in all terms of mercenary eulogy. The MS is also Pandita stated* to be procured by Miss Solanki from the present heir at Vārāṇast of this Veņi-, rāma-Pandita, whom she refers simply as well known" and a great friend of Maharaja of Kashi'. However, Venīrāma-Pandita merits some further introduction as he is definitely identical with the infamous Benīrām-Pandit of history. The said Venīrāma-Pandita as also his brothers Viśvambhara and Rāmabhadra were in paid employ of the Nagpur Bhosles to function Venīrāma-Pandita : mainly as their envoys or ambassa- A Dark Figure dors at Calcutta or as their officers in History in Orissa. Although morally pledged to guard their own masters' interests in their recurring missions, they, especially Veņirama and Viśvambhara, unscrupulously accepted huge bribes from Warren Hastings and his representatives several times and always exerted themselves for the benefit of the Miss Solanki's Preface, P. 1.

·INTRODUCTION 71 British, even at the sacrifice of permanent national weal of the Nagpur and the Poona Courts. They thus set some of the earliest dark Indian examples of corruption during the new British regime, always misguided and misled the Nagpur Bhosles, and went to lay deep the roots of British strength in India. Veņērāma is found to , hoe first deputed to Calcutta in 1773 by Sābāji in his attempt to win the British help in his cause against Mudhoji; but the ground well prepared by Vepiráma for Warren Hastings' eagerly awaited interference in the internal strives of the Nagpur Bhosles ultimately proved barren due to Sābāji's death on 26–1–1775. However, subsequently Mudhoji's choice in the direction, too, fell on Vepīrāma and Viśrambhara, whose diplomatic trips to and long-duration halts at Calcutta were consequently repea-- ted numerously. It was mainly through Venirama and Viśvambhara that Warren Hastings tried to entice Mudhoji for the Satara throne and further manoeuvred the above-stated three secret anti-Poona and antinational steps by Mudhoji, Cimanäbäpů and the Nagpur Court during 1778–1781. The two brothers had arrived. at Vārāṇasi in advance c. June 1781 mainly to facilitate there the scheduled meeting between Devājipanta and Warren Hastings. However, although that meeting never took place due to Devāji panta's sudden illness and death at Nagpur subsequently in August 1781, still the two brothers' presence there served another unique and unforeseen purpose of the British in July 1781. Veņīrāma, 'and Visvambhara secretly rescued Warren Hastings ·72 Purañjanacarita * secure. himself' when his life was threatened by the martyred' Rājā Cetasimha's infuriated soldiers surrounding his local camp after defeating his army, kept him concealed in a hidden place of safety for some time and ultimately managed to escort him in a closed palanquin to Chunar during a night's darkness. As can be expected, Warren Hastings now showered further enormous cash-amounts and rich estates etc. on his saviour Venīrāma-Pandita, whose present heirs are still enjoying them at Vārāṇasi and some places in Madhya Pradesh. A few years later Viśvambhara incurred some disfavour of Mudhoji, but the latter soon realised that the two brothers had now made their position too Venīrāma-Pandita * Vide Y. M. Kale : Finge staiat faere and others for a scattered account of auth afsa and his brothers. Devājīpanta and many of his leading assistants are known to have flatly turned down the offers of anti-national personal bribes for themselves made by Warren Hastings through his ambassadors in the course of his attempts to sever the Nagpur Bhosles from the Poona Court. Devājīpanta was mainly interested in the well-being and security of the Nagpur throne and only with that end in view he had been keen on the maintenance of friendly cordial relations between the Nagpur Bhosles and the British of Calcutta, as far as possible without infringing the due sovereignty of the Poona · Court. On many occasions he also strove hard to protect the sanctity of the parent Court and successfully counter-acted atria gfsa's excessive pressure for accepting Warren Hastings'anti-Poona offers and proposals. However, Devājīpanta appears to have become helpless before the British manoeuvres through auftria ofer and his brothers in influencing and alluring Mudhoji and ( Continued on the next page ) ·INTRODUCTION 73 . appears to have settled at Vārāṇasi even prior to Mudhoji's death on 19-5-1788 and already made a name ( Continued from the previous page) चिमणाबापू to take the pre-stated three secret anti-Poona and anti-national steps. The following extracts from the historian Y. M. Kale's pertinent remarks will duly expose the distinct morales of Devajipanta and वेणीराम पंडित:- '...बेनीराम पंडित व दिवाकरपंत या दोघांमधील फरक लक्षांत ठेवण्यासारखा आहे. बेनीराम पंडित हा हेस्टिग्जचे मनांतील हेतु साध्य करण्यास मनापासून मदत करीत होता, तर दिवाकरपंताने ते सर्व डाव हाणून पाडले. नाहीतर पहिल्या मराठा युद्धांतच मराठ्यांचा पाडाव झाला असता व मराठी राज्याचा बोज जो पुढे पंचवीस वर्षे तरी कायम होता तो याच वेळी उडाला असता.” (-P. 247). "...मुधोजी भोसले व दिवाकरपंत, भवानी काळू व राजारामपंत यांच्यासारख्या कसलेल्या राजकारणी पुरुषांस....या वरील तहानें कायमचा डाग लागला आहे. सार्वजनिक हिताची दूरदृष्टि टाकून भोसल्यांनी अत्यंत हीनपणाचा व आत्मघातकी देशद्रोह व विश्वासघात या वर्तनाने केला आहे. चिमणाबापू हा अननुभवी व तरुण असल्यामुळे त्यास इतका दूरवर पोच नव्हता, यामुळे त्यास विशेष दोष देतां येत नाही. तसेंच बेनीरामपंडित व विश्वंभरपंडित हे दोघे उत्तर हिंदुस्थानी पंडित निवळ भाडोत्री व पोटभरू होते व देश व धर्म यांच्या प्रेमाचा त्यांना गंधहि नव्हता. त्यांचेपासून दूरवर विचारांची कोणी अपेक्षाहि करीत नव्हते. परंतु वरील मुत्सद्दी व मुधोजी यांची वर्तणूक अत्यंत दोषास्पद आहे. भवानीपंत व राजारामपंत यांना दोन तीन लक्षांची लुचपत देण्याची जी परवानगी हेस्टिग्ज याने अंडरसन यास दिली होती तिचा प्रयोग अंडरसन याने उभयता गृहस्थांवर करण्यास कमी केले नाही, 'परंतु त्या दोघांनीहि ती रक्कम घेण्याचें नाकारले ही संतोष मानण्या- सारखी गोष्ट आहे. नाहीतर हे प्रकार यापुढील काळांत वारंवार दिसून येतात..." (-Pp. 274-275). - ·74 Puraðjanacarita by 1791 for his munificence to a section of local Paņditas. It is likely that Veộirāma-Pandita had witnessed the first staging of the Purañjanacarita c. 1775 at Historical Impor- Nagpur and with interest incurred therein later on asked Hemanatha tance of the MS to supply a Devanāgari transcript Base of 5 thereof for his own MSS Collection at Vārāṇasī. The MS base of $, too, is thus ultimately linked with Nagpur and claims a history behind itself. . XI A late and not much circulated Sanskrit drama like the present one represented by hardly half a dozen perfect MSS mostly scribed within a few Two Recensions of years after its original composition the Drama should ordinarily have a single and almost unanimous recension. Actually, however, the Puranjang carita is marked in two main recensions textually differing with each other mainly only at a few but remarkable points. These may be named as the Nagpur Recension and the Mithilā Recension respectively. (i) Nagpur Recension—37, 371, 5, This embodies the original genuine version of the drama as composed by the author during his longduration halt at Nagpur c. 1775 and forthwith circulated locally or in neighbouring regions through some true transcripts of the original.

·INTRODUCTION (ii) Mithilā Recension-3, 5, A rough draft MS of the drama containing many erasures, subsequent emendations, alterations etc. made 'probably by the author himself or his associates reached Mithila C. 1780 and was quickly faired out there by Hemanātha in the form of two regular MSS ( viz. Fi and basis of 3 ) in the first instance. Herein some of the questionable passages like Art: were totally removed, many minor changes were effected in prose portions and in quarters of a few stanzas, rarely newly composed verses were added and old ones removed or replaced, succession order of the two Bharatavākya verses was altered and a few further modifications were made. All these features will be clear at a glance over our textual apparatus along with variation-footnotes. It is not possible to decide conclusively if all these changes were inspired by the author himself or by someone else, too. In some cases at least the replacement verily appears duo to the uncommon or not easily intellegible nature of the originally employed words that might also have been misread in the draft MS. Thus, for instance, in the King's sentence (agrotadas tel Hutcafratuara 1) after 1.14, 'आजीवर्तat has been replaced with stafadah' and in 1.24 (पद्मं व्यर्थविशेषणं करकजे प्रोज्झ्यासि किं श्रीः स्थिता...), 'करकजे' (F1<p = water) has been replaced with #Tamta'. Thus too much genuineness cannot be claimed for these deviations. Existence of some lacunas in MS 5 has already been noticed earlier.

·76 Purañjanacarita Inadvertance of the scribes in each of the recensions has further given rise to numerous variations, sometimes also bringing a MS of one recension strangely close to one of the other recension. A Haridāsa-like zeal appears to have occasioned the deviation 37373Afafafazut in for the general reading 3774fafarator in the rest sources in the Prologue. Although mostly follows 3 and 3 in respect of textual variations, it makes a noteworthy novel departure A Strange Deviation at one point. In the dialogue between Navalakşaņā and Avijñāin Miss Solanki's talakşaņa after 4.13, all the rest sour- Edition ces including * and 3 unanimously read ततो भूयोवृद्धिकाम्यया गुर्जरदेशमहमागता and, further on, अहो मूर्खता गुर्जराणाम्, but ए replaces गुर्जरदेशम् and गुर्जराणाम् herein with मालवदेशम् and मालवानाम् respectively. As a matter of fact, the entire episode of Navalakşaņā and her two sons in Act 4 is, as stated earlier, a faithful echo of the story of Bhakti and her two sons from the Bhūgavata- Māhātmya where the pertinent basic passage readst:- * Although the MS base of 3 is not before us, the pertinent portion". तत्र च नवलक्षणानाम्नी कामधेनुः प्रषि- श्यात्मनो गुर्जरवृन्दावनादिदेशभ्रमणविवरणं निवेदयामास । from the Sanskrit synopsis of the drama furnished in R. L. Mitra's Notice (P. 21 ) here comes to our help and duly establishes that the pertinent readings in that MS, too, were 'TUTT' and 'TSEMUTTA' respectively. 1 भागवत-माहात्म्य 1.48-50.

·INTRODUCTION ...उत्पन्ना द्राविडे साहं वृद्धि कर्णाटके गता। क्वचित्क्वचिन्महाराष्ट्र गुर्जरे जीर्णतां गता ॥ तत्र घोरकलेयर्योगात्पाखण्डैः खण्डिताङ्गका। दुर्बलाहं चिरं याता पुत्राभ्यां सह मन्दताम् ।। वृन्दावनं पुनः प्राप्य नवीनेव सुरूपिणी । जाताहं युवती सम्यक्प्रेष्ठरूपा तु साम्प्रतम् ॥ and only the Gurjaras are referred to at the pertinent point. As the Mālavas never come in the picture in any of these sources, the conclusion is irresistible that the substitution in the MS base of T is a fabricated one and deliberately made by someone at some stage merely for the satisfaction of a Gujarāthi patron.* * My sincere thanks are due to the Vidarbha Samsodhana Mandala and to its Chairman Mahamahopadhyāya Dr. V. V. Mirashi for affording me this opportunity to * Dube was Y. M. Kale in his नागपूर प्रांताचा इतिहास ( P.575 ) states that after afta's family surnamed " one of “Hindusthāni Kānyakubja Brāhmaņas.". However, the surnames "Dube" and "Dave" are also found among Gujarāthi Nāgara Brāhmaṇas. Y. M. Kale's information at this point is definitely ill-founded and, as a matter of fact, FOTITIA gfsa's family, too, was one of Gujarathi Nagara Brāhmaṇas, as I lears most authentically on a close contact with some present relations of the family. lo this light, it is not unlikely that the scribe Hema- Dātha himself caused the said fabricated deviation in the MS base of Ç with a view to pleasing aftra ofta and winning his enhanced patronage.

·78
Purañjanacarita
revive and complete my study of the Purañjanacarita.
My textual efforts were enabled only by the kind loans
of MSS from or through Śri Tatyasaheb Jamdar, Śri
Adityanatha Jha and the authorities of the Scindia
Oriental Institute, the Vidarbha Samsodhana Mandala and
the Nagpur University Library. To them all, and to
Prof. Kshetreshachandra Chattopadhyaya and Dr. P. K.
Gode who have helped me in my task in other ways,
I express my deep sense of gratitude.
Scindia Oriental Institute
Ujjain
Mahasivarātri, 25-2-1960
Sadashiva L. Katre

·कृष्णदत्त-मैथिल- विरचितं पुरञ्जनचरित-नाटकम्

·No text on this page.

·कृष्णदत्त-मैथिल- विरचितं पुरञ्जनचरित-नाटकम् प्रथमोऽङ्कः श्रीगणेशाय नमः ॥ नित्यानन्दचिदात्मकस्य कलया यस्याच्युतस्याखिलं विश्वं चेतितमप्यचेतनमिव द्राग् भ्राम्यति श्राम्यति । गृह्णात्यकरश्चलत्यचरणः पश्यत्यचक्षुः शृणों- त्यश्रोत्रो मनसो गिरोऽप्यविषयो भक्तेर्वशोऽव्यात्स वः ॥१॥ यो अपि च-- . १. नमस्क्रियेयं मूलपुस्तकान्नोद्धृता-उ; अतः पूर्व 'श्रीमुकुन्द. गुरुभ्यो नमः ॥' इत्यधिकम्-ई. २. अत उत्तरं 'श्रीसखारामगुरवे नमः ॥ श्रीनृसिंहाय नमः ॥' इत्यधिकम् -इ; ' श्रीकृष्णाय नमः॥' इत्यधिकम् -ई. १ - ·२ पुरञ्जनचरितनाटके एकं वृक्षमधिष्ठितौ सहचरौ दिव्यौ सुपौँ भजे पक्वं पिप्पलमत्यदन्निह ययोरेको गुणैर्बध्यते । नाश्नन्नप्यतिदीप्तिमञ्चति परो बुवा तमेवं श्रितो बद्धोऽसावपि 'भुक्तिमेति न परो मोक्षाय पन्था मतः ॥२॥ (नान्द्यन्ते) सूत्रधार:- अलमतिविस्तरेण । भक्तिभावनाविभा- करविभाविभासितशुद्धमानससारससारसंवासितरमारमणचरणषट्चरणस्य क्षणक्षणविलक्षणविनयविवेकदयादानदाक्षिण्यादिगुणगणस्य निधि- परोपकारजागरूकयशोभारघनसारेपँसारसुरभीकृतसंसारस्य परमरमणीया- कारस्य श्रीदिवाकरपुरुषोत्तमस्य सभायां मङ्गलमयमूर्तिश्रीवेङ्कटेश- १३ २० २१ . . १. मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ‘जीवात्मपरमात्मानौ' इति-अ, आ. २. मूलपुस्तकस्था टिप्पणी कर्मफलम्' इति-अ, आ. ३. ' ०मत्त्यद०'–ए. ४. मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'संसारः' इति-अ, संसारे' इति-आ. ५. 'तयो०'-आ. ६. मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'जीवात्मा' इति-आ. ७. 'गणे० '-उ. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'सत्त्वादिभिः' इति-अ, आ. ८. 'पुरो'-आ. ९. '० मेवाश्रि० -इ, 'मेवासि०'-ए. १०. ' ०ऽब० '-ए. ११. 'युक्ति०'-उ, ०वतिमृत्यमेति'-ए. १२. मूलपुस्तकस्था टिप्पणी " नान्दी पठित्वा निःक्रामेत्सूत्रधारः सहानुगः। स्थापकः प्रविशेत्पश्चात्सूत्रधारगुणाकृतिः ॥' इति वचनादत्र 'सूत्रधार' पदं स्थापकपरम्।" इति–अ, ०आस्था- पको विशेत्पश्चात् इति-आ. १३. अत उत्तरं 'सूत्रधारः' इति. पुनः पठितम्-ई, ए. १४. ' अलमलमति०'-ई. १५. 'मानससारससं.' -उ, ऊ, ए. १६. '० रमारमणषट्चरणस्य'-अ, आ, इ, ई, ऊ, ए. १७. 'निरुपाधि०'-आ. १८. ' धनसारसुरभी०'-ए. १९. ०कारस्य दिवा० २०. 'मङ्गल 'न्यवलम्ब्य' इति भागो नोद्धृतः-उ. २१. 'श्रीव्यङ्क०'-अ, आ, इ, ई. ० - - ·३ १४ प्रथमोऽङ्कः। केशवसंनिवेशनद्वारसंनिधाने विशदपदकदम्बडम्बरसंवैलितसंस्कृती- कृतमयनिरवद्यहृद्यगद्यपद्यप्रबन्धसमुदायेन वेदान्तसिद्धान्तसारसंबन्धप्रा- येण भार्गववासरीयं हरिदासवितन्यमानं लक्ष्मीनिवासकीर्तनामृतमतिनि- भृतमापीय मुदितानां विविधोपधानान्यवलम्व्य सुखोपविष्टानां विशिष्टानां शिष्टानां देशविदेशवास्तव्यानां शॉस्त्रिणां ब्राह्मणानां राजकार्यभारिणां व्यापारिणां च मण्डली समुल्लसति । तदत्र किमपि नवीनं नाटकमभिनेतव्यमिति । (नेपथ्याभिमुखम् ) आर्ये ! इतस्तावत् । (प्रविश्य) नटी--अज्ज ! ऐसम्हि ! आणवेदु अञ्जो को णिओओ अणुचिट्ठिअदु त्ति । [ आर्य! एषास्मि । आज्ञापयत्वार्यः को नियोगोऽनुष्ठीयतामिति ।] सूत्रधारः--आर्थे ! साधुसमाजमेतमाराधयितुमिच्छामि । नटी--कदरं उण पओअं समस्सिअ एदस्स आराहणं करिस्सदि अज्जो ? [कतरं पुनः प्रयोगं समाश्रित्यैतस्याराधनं करिष्यत्यार्यः ? ] १. ' सन्निवे० '-ई, ऊ, ए. २. ' सन्निधा०'-ई, ऊ, ए. ३. संवालित०'-आ, 'संमिलित०' -ऊ. ४. 'संस्कृत- भाषाकृतमय०'-आ. ५. वासरीयहरि०'-ई. ६. ' ० नान्यालम्ब्य -ए. ७. 'सुखोपविशिष्टानां'-ऊ. ८. इदं पदं नास्ति-उ, ऊ, ए. ९. 'शास्त्रिब्रा०'-अ. १०. नवीनं किमपि'-उ, ऊ. ११. '०भिमुखीम्'-ई. १२. 'एसमि'-अ, इ, ई, ऊ, 'एस अह्मि'-आ, 'एसम्मि'-उ. १३. 'णिआओ'-ई. १४. चिट्ठीअ० '-आ, इ, ई, उ. १५. ' समाजमारा०'-उ,ऊ, १६. 'कदम'-उ. १७. 'पओॐ'-आ. १८. 'समप्पिअ'-उ. 'आरोहणं'-उ. १६ १८ १९ . , ·पुरञ्जनचरितनाटके १ २ ८ . सूत्रधारः--यत्किल कृष्णदत्तकविना मैथिलेन पुरञ्जन- चरितं नाम नाटकमस्मासु समर्पित तदभिनयेनाराधनमस्य संभविष्यति ।५ नटी--विविहविमलविज्जाविलासविस्सविदिदपवित्तकित्तीणं बम्हमुत्तीणं एदाणं इध कधं सवणसमुस्सुअं हिअअ हुविस्सदि ? [विविधविमलविद्याविलासविश्वविदितपवित्रकीर्तीनां ब्रह्ममूर्तीनामेतेषा- मिह कथं श्रवणसमुत्सुकं हृदयं भविष्यति ? ] सूत्रधारः-हरिभक्तिकथैवात्र शुश्रूषामुत्पादयिष्यति । उक्तं, च तेन कविना-- हरिपदभजनाप्तशुद्धिमतां लघुमपि मगिरमाद्रियेत सभ्यः । शिरसि शशिकलां त्रिमार्गगां च त्रिदशनुतोऽपि बिभर्ति हि त्रिनेत्रः ॥३॥ देवाजीपुरुषोत्तमो गुणवतां वाणीरसास्वादवित् तत्सम्याः सदसद्विवेकपटवः सर्वे गुणग्राहिणः । लोके हारि पुरञ्जनस्य चरितं प्रौढः कविर्मैथिलो नाटये दक्षतमा वयं च तदयं स्वर्णेन योगो मणेः ॥४॥ , . - . . १. ' मैथिलकृष्णदत्तकविना'-उ, ऊ, ए. २. 'पुरञ्जनीपुर० -इ. ३. ' नाटकं निर्माय अस्मासु'-उ, ऊ, ए. ४. 'भवि०'-ई. ५. अत उत्तरं नाटकान्तिमश्लोकं यावद् ग्रन्थभागो नोद्धृतः-उ. ६. विलास विदितपवित्त०'-अ, 'विस्सविदपवित्त०'-ऊ. कीत्तीणं'–ए. ८. पदं नास्ति-ऊ, ए; 'बह्म '-अ, आ, ९. पदं नास्ति-ई. १.. ' ०समूसुअं'-आ इ, ई, रू, ए. ११. 'हवि०'-अ. १२. ' .विलासविस्तरितपवित्र'-ऊ. ७. . . .

·प्रथमोऽङ्कः। १ अमर इब १३ नटो-अज्ज ! को. एसो देआजीपंडिओ जस्स पसंसा 'सव्वदो सुणीअदि ? [ आर्य ! क एष देवाजीपण्डितो यस्य प्रशंसा सर्वतः श्रूयते ?] सूत्रधारः--नाम्नैव दत्तमुत्तरम् । देवोऽर्जः परमेश्वरः परहितोऽस्त्यस्मिन्स्वभक्ते यतो यद्विप्रावनबुद्धिमत्युदयते देखो वजेश्चान्वयः । अर्थी यत्स्फुटमाह देहि हयमित्यर्थे |कृत्युक्तिभि- देवाजीति यथार्थमेव वलते नामास्य तत्सर्वथा ॥५॥ किं च योऽसावुद्धव इव यदुवीरस्य, सुमन्त्र इव रघुवीरस्य, बृहस्पतिरिख सुनाशीरस्य, वीरबल इवाकब्बरसाहस्य, साहसाङ्कस्य, चाणक्य इव चन्द्रगुप्तस्य, नागनगरनाथस्य भोसला- वंशसिन्धुसंभवराजन्यचन्द्रस्य साचिव्यमवलम्ब्य नरपतिजनपदहित- प्रियकार्यकारितयोभयोरपि प्रीतिप्रतीतिपत्रिमतिमात्रमुद्भासते । नटी-तं आरंभीअदु पओओ, उस्सुअहिअओ विअ सअलो समाजो दीसई । [ तदारभ्यतां प्रयोगः, उत्सुकहृदय इव सकलः समाजो दृश्यते ।] १. 'दिआअरपं०'-ऊ, ए. २. 'जस्सं'-इ. ३. 'सुणिअ० अ. ४. 'देवोजः'-ए. ५. ' परिहि• '--आ. ६. 'द्विश्वाववबु० '-- ए. ७. ' ०त्यर्थप्रकृ.. -ऊ. ८.० नासीर० '--ऊ, ए. ९. अत उत्तरमेव 'चाणक्य इव चन्द्रगुप्तस्य' इति पठितम्-ए. १०. बीरबल '--अ, बिरबल'--ई, वीरवर'--ऊ, ए. ११. 'अमर इव साहसाङ्कस्य इति नास्ति -ऊ, ए. १२. ' नानानगर०'--आ. १३. ' सिन्धुभव० -ऊ. १४. ' ०पात्रमात्र०'-आ. १५. 'त'--आ, 'ता'--इ. १६. ऊसुअ० '--आ, इ, ई, 'उसुअ०'--ए. १७. ' समाओ'--ऊ, ए. १४. 'दीसइ'-ए. १५ 18 १.८ - -- . . . - . .

·पुरञ्जनचरितनाटके - सूत्रधारः-यदपि जगति सन्तः शीलयन्तः सुशीलं परगुणपरमाणूनप्यमी शैलयन्ति । तदपि मैनसि शङ्का वर्तते में किमेषा- मभिमतमभिनेयं दुर्विदं ह्यन्यचेतः ।।६।। नटी:: ता सअलसिद्धिमूलं हिसीकेसं पसादे? अज्जो । [तत् सकलसिद्धिमूलं हृषीकेशं प्रसादयत्वार्यः । ] सूत्रधारः--(सनन्दम् ) सम्यगभिहितम् । वैकुण्ठे व्रजवल्लभाजनहृतस्वान्तस्य वृन्दाटवी- संवासे कमलागृहीतमनसो हृन्मात्रदैन्यं तव । वेदः शास्त्रमिह प्रमाणमिति ते श्रीनाथ ! किं दीयता- मव्याँजप्रिय दीयते बत मया चेतस्तौदीयताम् ।।७।। अपि च अघटितघटनापटीयसीय नटयति ते जगदेव देव ! माया । भ्रमणशतपरिश्रमेण तत्र क्वचिदपि कस्यचिदेषि तोषमेषः ॥८॥ नटी:-- अज्ज ! अदो वरं किं विलंबीअदि ? [आर्य ! अतः परं किं विलम्ब्यते ? ] ११ १४ - . . १. 'शील.'-अ. २. 'जगति'-इ. ३. 'तत् '--ग. ४. दुर्वेद'-ए. ५. ' ०देअदु'-ऊ, ए. ६. पदं नास्ति--इ. ७. '०मव्याज यदि दी.'--ए. ८. 'तदा दीय. '--ए. ९. ' ०यसीयनट०'-ए. १०. जगदेतदेव'-आ. ११. '०परीश्र०'-आ, 'परिभ्रमे०'-इ, ऊ, ए. १२. ' ०देषि तोषमेव'--ई, 'देव तोषमेषि'-ऊ, ए. १३. पदं नास्ति-ऊ, ए. १४. पदं नास्ति--ऊ, ए; 'अवरं'--आ, इ.ई. , , ·प्रथमोऽङ्कः। सूत्रधारः--सखा मम गुणाकरो नाम मौमनापृच्छ्य व्यापारा - रागतो नन्दिवर्धननगरमागतो दर्शितकामरूपगुणप्रकाशया कयौपि कामकन्दलया वशीकृतोऽबलीभूय किमपि न प्रतिसंदधातीति चिन्तामापन्नोऽस्मि । नटी--अज्जस्स आण्णए मैये तुह समीवं सो आणीअदि, अजेण उण 'पंडिवोहणिज्जो त्ति। [ आर्यस्याज्ञया मया तब समीपं स आनीयते, आर्येण पुनः प्रतिबोधनीय इति ।] सूत्रधारः-- (सहर्षम् ) तर्हि सर्व संपन्नम् । पुरञ्जनीसङ्गविपाकजां रुजं पुरञ्जनो भक्तिरसायनामृतैः । भवैकवैद्योपहृतैर्यथा जहौ चिन्तामिमां त्वद्वचनैरहं तथा ॥९॥ (इति निष्क्रान्तौ।) औमुखम् ॥ . १. पदद्वयं नास्ति--ऊ. २. '०नुगतो'-ई. ३. पदद्वयं नास्ति--ऊ, ए. ४. 'वली०'-अ, आ, इ, ऽवली.'--ऊ. ५. 'अणाए'-इ, 'आणाए'-ई, ए. ६. 'मए'-ऊ, ए. ७. 'तुझ्झ'-आ, इ, ई, 'तुज्झ'-ऊ, ए. ८. पदं नास्ति-ऊ, ए. ९. पदं नास्ति-ऊ. १०. 'पडिबोह०'-ए. ११. 'तद्व०'-ए. १२. पदं नास्ति-इ. १३. अतः प्राक् 'इति' इत्यधिकम्-आ. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी-" नटी विदूषको वापि पारिपाश्विक एव वा। सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते ॥ आमुखं नाम तस्यैव सैव प्रस्तावना मता ॥ इति भरतः।" इति-अ, आ.

·८ पुरञ्जनचरितनाटके ( ततः प्रविशति पुरञ्जनो राजा, सचिवश्च ।) राजा-सचिव! सचिव:-आज्ञापयतु स्वामी । राजा - युवा कुलीनः स्पृहणीयरूपो राजाहमस्मीति ममाभिमानः । न मे पुरी क्वापि नवालकान्ता न बोलकान्ता न च भृत्यवर्गः ॥१०॥ सचिवः–पुर उत्तनमध्यमाधमाः प्रचुरास्ते प्रभवन् ! पदे पदे। सचिवेने मयोपकल्पिता अपि ता वीर ! निरूपय स्वयम् ॥११॥ राजा-तदुत्तिष्ठ, नगरं निरूप्यं निजानुरूपं कस्मिंश्चि- द्वासो विधेय इति । सचिव:--यथाज्ञापयति महाराजः । ( इत्युभौ परिक्रामतः।) १. पदं नास्ति-ऊ. २. 'कापि'-इ, ई, ऊ, ए. ३. 'वाल' -अ, आ, इ, ई. ४. 'प्रवरा०'-ए. ५. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'सहकारिणा' इति-अ, आ. ६. नो'-आ. ७. 'निरूपय' ८. 'रूपे'-ऊ, ए. ९. ०श्चिदधिवासो'–आ, इ, ई, १०. 'देवः'-ए. . P ·प्रथमोऽङ्कः। सचिवः--देव! इदं तावत् प्रचुरभोगभव्यं दिव्यं पुरम् । तदत्राव्यस्तव्यवस्थं वसता श्रीमता मदुपनीता भोगा उपभुज्यन्ताम् । राजा--स्वपौरुषेणोत्तरोत्तरौभिवृद्धिमीहमानस्य नेदमावासोचि- तमधिराजस्य । यदत्रान्यत्र संचितस्य महतः सुकृतकोषस्य परिमोष एव, न पुनः पुनःपरिपोषः । कोषसंचयाधीना हि प्रभुशक्तिः । E तथा हि- ११ १२ राजा तत्र पुरे वसेत्समधुरे यत्र स्थितः पौरुषा- च्छंक्तः साधयितुं पदं परतरं तद्यत्पदं नापदाम् | कञ्चित्साधयितुं पुमर्थमनलं यत्र श्रितो भूपति- स्तां मुञ्चेत्परिपातमात्रफलकामापातरम्यां पुरीम् ।।१२।। अन्यत्रान्विष्यताम् । सचिवः-औद्भिदेऽत्र नगरेऽद्य सूष्यतां शीतवाततपनातपक्षमे । राजा-'शुष्यताम्' इति वक्तव्ये 'सूष्यताम्' इति किमुच्यते ? अथवा व्याकरणकाव्यालङ्करणविदस्तवायमभिप्रायः- व्याकृतौ भवति दीर्घहस्वगा- लङकृतौ च शसगा सवर्णता ॥१३॥ -आ, इ, . १. 'प्रचुरतरभोग० '-आ, ऊ, ए. .२. 'नीतभो०' इ. ३. 'त्तरोत्तरवृद्धि०'-ऊ. ४.'०कोशस्य'-आ, इ, ई. ५. 'कोशसं०' ६. पदद्वयं नास्ति-ऊ, ए. ७. 'सुमधु०'-आ. ८.०च्छाक्तः -इ. ९. 'पुरं'--अ. १०. 'यत्तत्पदं'--ऊ. ११, 'किञ्चि०'--इ, ऊ. १२. 'स्वम०'-आ. १३. 'स्थितो'--आ. ॐ, ए. १४. 'हि'--ऊ. १५. 'किमू० '--इ. १६. . ० हृस्व०'-ए. , - ·१० पुरञ्जनचरितनाटके सचिवः-वैहायसे पुरे रतिमनुबध्नातु देवः । राजा-विपदालम्बनमेव तत् । सचिवः-बहुपादपुरेषु गोपुरं स्वपुर देव ! विधीयतामिदम् । अवलम्ब्य तदेतदाप्यते सविधे मानवता विधेर्बलात् ॥१४॥ राजा–पुरार्थिनो गोपुरमात्रलाभे न निर्वाति मनः । ती- जीवर्तदेशे समर्थ नगरमन्विष्यताम् । सचिवः–तथा ! (इति परिक्रम्यावलोक्य) देव ! नवद्वारं पञ्चापणविपणनं सप्तवरण- प्रतिष्ठानं पौरैः सततगतिभिः पूरितपथम् । पताकाभिश्चित्रं तिसृभिररुणश्वेतशितिभिः पुरं ते संवासक्षममिदमुदञ्चबहुभटम् ॥१५॥ राजा-( संपरितोषम् ) साधु सचिव ! साधु । समीचीनमिद- मावासस्थानम् । तदुपसर्पावः । (तथा कुरुतः ।) राजा--एष पुरपाल: पञ्चमुखो भुजङ्गराजो नायकैर्नायि- काभिश्च सह किमपि मन्त्रयमाणो मामेव मुहुर्मुहुः सबहुमानमालोकते। (ततः प्रविशति प्रेजागरो नागरीजो नायको नायिकाश्च ।) - . १. 'स्वपदं'-ए. २. 'निधी०'--इ. ३. 'सविधेर्मा०'--ई. ४. ' दार्यावर्त०'-आ, ई, ऊ, ए. ५. अत उत्तरं 'च' इत्यधिकम्--ऊ, ए. ६. पदं नास्ति--ऊ. ७. 'साधु समी०'--ए. ८. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी--'" नासूचितं विशेत्पात्रम्" इति भरतः । --आ. ९. पदं नास्ति--ऊ. १०. 'नाम सूजो'--आ. ११. 'नायकी' -आ.

·२ प्रथमोऽङ्कः। प्रजागरः-(राजानमवलोक्य) युवा सुवासा वसुवासवोपमः समेति योऽयं पुरुषो मनोरमः । पुरञ्जनी त्वस्मदधीश्वरा वरं प्रवीरमेनं प्रवरीतुमर्हति ॥१६॥ नायका:-समीचीनमालोचितमायुष्मता। न खलु राज्यं परिपालयितुं शक्यते वीरहीनाभिरबलाभिः । किं त्वस्ति तस्याः पैरोऽयं निर्बन्धः- यो मयि पुंयोगप्रत्ययमुत्पादयति क्रीडामृग इव सदा मदायत्तस्तिष्ठति च तस्मै राज्ञे पुरमिदमात्मानं च समर्पयामीति । प्रजागरः-रामाः प्रविश्य हृदयं नयनाभिरामा वामाशयानपि हरन्ति नरान् सकामाः । किं चिन्तनीयमिह किं तु वरेऽत्र काक- तालीय एव यदि तादृशनामभावः ॥१७॥ विधावभिमुखे तदपि संभाव्येत । जरत्कारुपरिग्रह इहोदाहरणम्। राजा-तेंदहमिमां पुरमधिष्ठायाव्यग्रमनाः विश्वस्तैः परितश्चरैरविचलैरन्विष्य संभाव्य च स्वात्मार्पणमाचरामि सुहृदे तस्मै महायोगिने । अव्याजप्रियसत्कृतिव्यतिकृता संपत्तिरेवाफला मुण्डाकङ्कणवच्छवाभरणवद्वन्ध्याङ्गनासङ्गवत् ॥१८॥ १. पद्यपूर्वार्धं 'गुणी समर्थः खलु कृत्यकर्मसु युवा सुवासा वसु- वासवोपमः ।'-ऊ. २. ' स मे प्रियोऽयं'--आ. ३. 'पुरो'--ई. ४. ' ०दयिष्यति'--ऊ. ५. 'चार्पया०'--इ. ६.'वामाशया न हि हर०'--इ. ७. 'तदहम् ' इति पदद्वयं नास्ति--ऊ, ए. ८. 'पुरीम:'--अ. ९. '०व्यवहिता'--ए. - ·१२ पुरञ्जनचरितनाटके सचिवः-यदि निर्वहति। बाल्ये क्रीडनशीलता सुविषयव्यासङ्गिता यौवने कन्यापुत्रकलत्रलालनकला भूयोऽधिका वार्द्धके । आढ्यत्वे धनरक्षणैकपरता नैःख्ये धने लालसा स्वच्छायेव पतिव्रतेव सततं पुंसोऽनुगा व्यग्रता ॥१९॥ राजा-भवतु, पुरं तावत् प्रविश्यताम् । (उभावुपसर्पतः । सर्वे उत्थाय यथोचितसत्कारमाचरन्ति ।) राजा-कोऽस्याः पुरो निर्माता ? कस्य वेयं नगरी? सर्वे-न वयं जानीमः । अस्त्यस्माकं स्वामिनी सा यदि जानाति । राजा-अपि सा दृश्येत? सर्वे--अपरिज्ञातकुलशीलनामप्रभावस्य परपुरुषस्य नयनपथं कथमवतरिष्यति तादृशी महोदारप्रकृतिः कुलकुमारिका ? राजा-अहमस्मि पुरञ्जनोऽधिराजो न पुरं मे सचिवः सुसाधनोऽयम् । न कदापि समीक्षितो महीया- नपरिज्ञातसमाह्वयः सखा च ॥२०॥ सर्वे- (स्वंगतम् ) सिद्धं नः समीहितम् । - १. 'नैश्वे'--आ, इ, 'नैःस्वे'--ई, नैस्वे'-- ए. २. तावत्पुरं ३. ' चितमा०'--ऊ. ४. पदं नास्ति--ए, प्राग्लिखितमपि पश्चानिष्कासितम्--ऊ. ५. 'अस्ति चास्मा०'--ऊ, ए. ६. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी- यत्तु श्राव्यं न सर्वस्य तत्तु स्वगतमुच्यते।' -अ, ' यन्न श्राव्यं हि सर्वस्य तत्तु स्वगतमुच्यते । इति भरतः।'-आ.

·प्रथमोऽङ्कः। कौमारः पतिरेपोऽस्याः पुरञ्जन्याः पुरञ्जनः । कौमारी सापि भार्यास्य सनाथा वयमास्महे ॥२१॥ (प्रकाशम् ) महाराज ! मनागत्रैव स्थातव्यम् | गृहीताध- मङ्गलव्यग्रपाणिः सपरिवारा स्वामिनी स्वयमागत्य सुमुहूर्ते भवन्तं पुरं प्रवेशयिष्यति। (राजा सहर्ष सचिवमुखमवलोकते ।) सचिव:--सुकृतां संपदनुबन्धिन्यः संपदो भवन्ति । नायकाः--(नायिकाः प्रति) भवतीभिरधीश्वरा निवेद्यताम् । सर्वाः--जं आणवेध त्ति । (निष्क्रान्ताः ।) [ यदाज्ञापयेथेति ।] (ततः प्रविशति पुरञ्जनी विभवतः सपरीवारी ।) पुरञ्जनी--हंजे वृत्तिमदिए ! अवि अम्हभाअधेअं व्व को वि महाभाअधेओ समाअदो ? [हजे वृत्तिमतिक ! अप्यस्मद्भागधेयमिव कोऽपि महाभागधेयः समागतः ?] E ११ १३ ५५ ४. 'सुधत्तां - १. ' ०स्म हः -आ. २. अतः परं ग्रन्थभागो नैव लिखितः ई पुस्तके. ३.' ० य॑म०'-आ, '०र्धम०'-ए. -आ. ५. ' ०क:'-आ. ६. 'ज'- आ. ७. अतः प्राग — इति' इत्यधिकम् -ए. ८. ' ०यतेति'-अ, आ, इ, ए. ९.०तश्च परीवारा'–इ, '०तश्च परीवारा:'-ऊ, '०तश्च परिवारा:'-ए. १०. ' ०वारा: -आ. ११. 'दी० -आ, इ. १२. ' ०महाभागधे -ए. . १३. 'धेअव्व '–आ, इ, ए. १४. ' भागधे०'-ए. १५. ' ०यत:'-ऊ. ।

·- १४ पुरञ्जनचरितनाटके वृत्तिमतिका-किं अलीअं पहुणपासे अणुजीइअणेहिं णिवेदीदि ? [ किमलीकं प्रभुजनपार्वेऽनुजीविजनैनिवेद्यते ?] पुरञ्जनी--ता सअंवरपई पइवराएं मए पिवर व्व कमलाए सो वरिदव्यो त्ति ? [तत् स्वयंवरपतिः पतिंवरया मया पीताम्बर इव कमलया स वैरितव्य इति ?] वृत्तिमतिका--इदं जेव्व एदं, सव्वाणं परिणाणं संमदं च । [उचितमेवैतत् , सर्वेषां परिजनानां संमतं च । ] पुरञ्जनी--ता 'तुरिअं गच्छम्ह त्ति । [तत् त्वरित गच्छाम इति ।] (सर्वाः परिक्रामन्ति । नायका दूरीदेव सहर्षसंभ्रममुत्तिष्ठन्ति ।) राजा-- (स्वगतम्) दर्शनादेव तन्वङ्गी प्रविष्टा हृदयं मम । कृतमार्गमिवावन्ध्यपातेन मदनेषुणा ॥२२॥ , अपि च अर्धाङ्गस्थितया धरेन्द्रसुतया नीतो निजाधीनतां न द्रष्टुं विषमेक्षणः प्रभवति स्त्रीरित्यशङ्कं स्मरः । १. 'अलिअं . -ऊ. २. 'पहु० -आ, इ, ऊ, ए. ३. '०पास्से' -अ, '०पासम्मि'-ऊ, ए. ४. 'दिअदि'-ए. ५. 'वं अनु' -ए, 'पार्वस्थितानु०-ऊ. ६. 'पई०'-आ, ऊ, ए. ७. 'पियंव०', -ए. ८. अत ऊवं प्राकृतस्य संस्कृतच्छाया क्वापि न लिखिता-ऊ. ९. 'वरीत०'- अ, आ. १०. 'उईदं '-आ. ११. 'परी'-आ. १२. 'अ'-इ. १३. ' तरीअं'–आ, 'तुरीअ'-इ. १४. ' त्वरय • -इ. १५. पदद्वयं नास्ति-ऊ. १६. ' सहर्ष ससं०'-ऊ, ए. १७. . पदं नास्ति–अ. १८. 'दत्तमा०'-आ. १९. पदद्वयं नास्ति-ऊ, ए. २०. .स्त्रीभिः सशक्'-आ. . , :

·प्रथमोऽङ्कः। १५ एतद्रूपमधात्स्वयं नु सुभगोन्माथिस्वबाणावली- लक्ष्यीभावविशङ्कया मम मनोदुर्गं निगूढं श्रितः ।।२३॥ (साशंसम्) अपि नाम यथास्यां मम चित्तवृत्तिस्तथास्यों अपि मयि स्यात् ? अथवा कृतं संदेहेन, यतो हृदयं हृदयस्य साक्षीति । (पुरञ्जनी सानुरागमुपसृत्य राजानमुपचरति ।) राजा--अपि कुशलं भवत्याः ? पुरञ्जनी--दाणिं एआरिसाकिदिपकिदिविशेसस्स आग- मणाणुग्गहेण । [इदानीमेतादृशाकृतिप्रकृतिविशेषस्यागमनानुग्रहेण ।] राजा-पद्मं व्यर्थविशेषणं करकॅजे प्रोझ्यासि किं श्रीः स्थिता? चन्द्रार्धं पुनरुक्तभूतमलिके चन्द्रार्धभे किं शिवा ? । किंवा त्वं कलकण्ठनिनुतगुणां वाणी निजां वल्लकी? संपद्रूपसुवाग्मितासमुदयो नान्यत्र संभाव्यते ॥२४॥ ( पुरञ्जनी स्मयते ।) राजा-अयि भद्रे ! कोऽस्याः पुरस्तव च निर्माता ? पुरजनी-मुद्धसहाअदाए अत्तणो णअरस्स अ जण 'ण जाणामि । पुरंजणित्ति अअं सअलो लोओ मं भणादि । एत्थ अरे एदेहिं सामिणित्ति णिरूविदा णिवसामि त्ति 'एत्तिअं जाणामि । ६ . . ७. , १. लक्षीभा०'-आ, इ, ए. २. ' ०स्यापि'-इ, ए. ३. विसेस०'-ऊ, ए. ४. ' करतलात्'-ऊ, ए. ५. 'श्रीस्थि०. ६. 'कोमलकण्ठ०'--ऊ, ए. गुणा'-अ, आ. ८. 'वाणी'--इ. ९. 'निजा' आ. १०. 'की'-आ. ११. 'सुवक्तृता०'--ऊ, ए. १२. वाक्यं नास्ति--ऊ, ए. १३. 'अ'-आ. १४. पदं नास्ति--अ. १५. 'सअललोओ'-अ. ११. 'णार'-आ, इ. १७. 'एतिअं'-आ. . ' .

·१ ६ पुरञ्जनचरितनाटके [ मुग्धस्वभावतयात्मनो नगरस्य च जनकं न जानामि । पुरञ्जनीत्ययं सकलो लोको मां भणति । अत्र नगरे एतैः स्वामिनीति निरूपिता निवसामीत्येतावज्जानामि । ] राजा--गान्धर्वेण विवाहेन मामनुगृह्णीष्व । पुरजनी--(सलज्जानुरागं राज्ञः कण्ठे वरणमालामर्पयित्वा) अज्जउत्त ! अहं तुह संवुत्तत्ति । इदं णेअर एदे अ णाअरा तुह संवुत्तत्ति । (संस्कृतमाश्रित्य ) त्रय एवाधना राजन् ! भार्या दासस्तथा सुतः । यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥२५॥ त्ति पोराणिआ पढंति । [ आर्यपुत्र ! अहं तव संवृत्तेति । इदं नगरमेते च नागरास्तव संवृत्ता इति ।....इति पौराणिकाः पठन्ति । ] राजा--(सानन्दम् ) मूर्तामिव राजलक्ष्मी भवतीमासाद्य राजाद्य संवृत्तोऽस्मि । अकस्मादायाता अपरिचितशीलाः प्रथमतः पुरेऽस्मिन् पौराणां ततिभिरनुरागो मयि कृतः । - ३. पदं ५. . , १. पदं नास्ति--ऊ, ए. २. 'णारं'--अ, आ, इ. नास्ति-ऊ; णाअरा अ'--ए. ४. 'णारा'--अ, आ. 'संस्थित०'--आ. ६. 'एते'--आ. ७. ' इति पौराणिकाः पठन्ति इति संस्कृतमेवात्र लिखितम्-आ. ८. 'पौराणिआ'--इ, ए. ९. 'पौराणीतति०'-ए.

·१७ प्रथमोऽङ्कः। त्वया साकं पाणिग्रहमहमुपैमि स्म सुभगे ! वयं ते यूयं मे नियतमिति नौ यान्तु दिवसः ॥२६॥ पुरञ्जनी-महंतो खं एसो पसाओ । तो मए समं सासदीओ समाओ रज्जं करेदु अजउत्तो । णिओजेदु अहिआरेसु अहिआरिणो भवं । [ महान् खल्वेप प्रसादः । तन्मया समं शाश्वतीः समा राज्यं करोत्वार्यपुत्रः । नियोजयत्वधिका रेष्वधिकारिणो भवान् । ] राजा--स्वं स्वं नियोगमशून्ययन्तु भवन्तः, परवृत्तप्रेक्षणाय चरांश्च प्रेषयन्तु । सर्वे--यथाज्ञापयति देवः । (इति प्रणग्य निष्क्रान्ताः ।) राजा-(सहर्ष सचिवं प्रति) पुरञ्जनी च प्रवरा पुरी च मयागतेनाप्यत ते नयेन। अहो ! महद् भाग्यमिदं मदीय- मेका क्रिया द्वयर्थकरी बभूव . २७|| - - १. ' ० मुपेम स्म '-अ, आ, इ, '०मुपेमः स्म'-- ऊ, ए. २. 'समयाः ऊ, ए. ३. इदं वाक्यं नास्ति-ऊ, ए. ४. 'क आ, 'क्खु '-- इ. ५. इदं पदं नास्ति--ऊ, ए. ६. 'चाटन' -आ, 'चराश्च'--ए. 'प्यथ'-- आ, '०प्य तपोबलेन ८. 'तेन येन.'-ए. - २ ·१८ पुरञ्जनचरितनाटके सचिवः-जयति जयति देवः । अनन्तरीयकरणाय मयाँ गम्यते । (इति निष्क्रान्तः । ) ह राजा--संभृतोपकरणामभिषेकवेदिकां गच्छामः । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) पुरजनप्रसञ्जनो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥१॥ १. इदं वाक्यं नास्ति--ऊ, ए. २.'.न्तरक०'--ऊ, ए ३. 'करणीयाय'-ए. ४. पदं नास्ति--ऊ, ए. ५. अतः प्राक 'तदेहि' इति वाक्यमधिकम्-ऊ, ए. ६. 'करणाभि०'-ऊ. ७. " इत्यस्मिन्नाटके पुरञ्जनविवाहो नाम प्रथमोऽङ्कः ॥ श्रीनृसिंहो जयताम् ॥छ।। छ"-इ.

·द्वितीयोऽङ्कः १ (ततः प्रविशति चेटी।) य ४ ६ ७ ८ ९ चेटो-अहो एआरिसी देव्यगई जं तेण तेण वअणोबंणासेण अम्हसामिणिं विस्सासिअ सुत्ताए ताए पंचस्सरहं आरुहिअ कहं पि गओ देओ त्ति। १३ संतावेदि णि सिलं दिणमणी हासेदि पाथोजिणी णं हारेदि जलं ससी णिअसिलं भूसेदि सव्वं दिसं । सो धुत्तो परिहोदि एक्कघरिणिं अम्हाणं तं सामिणी अण्णं कं पि रमेदि णत्थि पुरिसे विस्सासलेसो चले ॥१॥ १६ - . . . . - १. अतः पूर्व 'श्रीगुरवे नमः ॥' इति नमस्क्रिया-इ. २. 'रिसि'--आ, 'रिशी'--इ, 'रि'--ऊ. ३. गइ' आ. ४.०वणा० -आ, ए, '०वण्णा०'--ऊ. ५. '०णीं'--अ, '०णी'--इ. ६. विसासि०'--आ, इ, 'वीसासि०'---ऊ, ए. ७. सूदाए'- ऊ. ८. 'देवीए'-ऊ, ए. ९. '० चस्सं र०'--ऊ, ए. १०. 'आरूहि०'- इ, ए. ११. 'अकह'--ऊ, 'अकहिअ'--ए. १२. 'गवो देवो त्ति' आ, 'गदो देवो ति'--इ, 'देओ कत्थ गदो त्ति'--ऊ, देओ कत्थि गदो त्ति'-ए. १३. 'दिणअरो'--ऊ, ए. १४. 'जिणि'--ऊ, ए. १५. 'परहो'-ए. १६. 'एक०'-आ, 'रिणी'--इ. १७. 'ण'-- -आ, ऊ. १८. 'वीसास० -आ, इ, ऊ, ए. १९. ' चल्हे '--आ, इ. (१९) .

·२० पुरञ्जनचरितनाटके अवि अ २ ७ १० गुणबद्ध त्ति विमुक्को राअसुओ सो तैए समुहराओ। साहालंबणसिढिलिअगुणबंधे तत्थ रोअइ वराई ॥२॥ सरला सवक्खवादा गुणमिलिदा तेण कुडिलेण । मुक्को इसु व्व धणुणा लोर्टेदि भूमिम्मि लक्खलाहे वि ॥३॥ (सरमरणम् ) आणत्तम्हि देईए जं रणो वुत्ततं वुत्ति- मदिऔं जाणिस्सदि त्ति सा पेसणीजत्ति तहा करेमि त्ति। (निष्क्रान्ता।) [अहो एतादृशी दैवगतिर्यत्तेन तेन वचनोपन्यासेना- स्मत्स्वामिनी विश्वास्य सुप्तायों तस्यां पञ्चाश्वरथमारुयै कुत्रापि गतो देव इति । संतापयति निजां शिलां दिनमणिहासयति पाथोजिनी ननु हारयति जलं शशी निजशिलां भूषयति सर्वां दिशम् । स धूर्तः परिभवत्येकगृहिणीमस्माकं तां स्वामिनी- 'मन्यां कामपि रमयति नास्ति पुरुषे विश्वासलेशश्चले ।। १. 'तये , - -ए. २. 'सिठिलि.'--आ, ऊ. ३. अतः प्राक । अवि अ' इति-ऊ, 'अपि अ' इति--ए. ४. ' कुटिलेण'--ए. ५. 'मुक्क'-अ, इ, 'मुक्का'--आ, ऊ, ए. ६. ' लोट्ठदि'- ऊ. ७. 'देइए'--ए. ८. ' ०मदीआ'--अ, '०मदीया--आ, इ. ९. ' सणिज० '--आ, ' ० सणिज्ज०'--इ, ऊ, ए. १०. 'करो- मीत्ति'-आ. ११. · देवग'--इ. इ पुस्तके क्वाप्यतः परस्तात् प्राकृतस्य संस्कृतच्छाया न दत्ता. १२. ' सुप्ताया देव्याः'--ए. १३. अतः पश्चात् 'अकययित्वा' इत्यधिकम्--ए. १४ दिनकरी'--ए. .

·द्वितीयोऽङ्कः । अपि च गुणबद्ध इति विमुक्तो राजसुतः स तया समुखरागः । शाखालम्बनशिथिलितगुणबन्धे तंत्र रोदिति वराकी । सरला सपक्षपाता गुणमिलिता तेन कुटिलेन । मुंक्त इषुरिव धनुषा लुठति भूमौ लक्ष्यलाभेऽपि।। आज्ञप्तास्मि देव्या यद् राज्ञो वृत्तान्तं वृत्तिमतिका ज्ञास्यतीति सा प्रेषणीयेति तथा करोमीति । ] प्रवेशकः॥ (ततः प्रविशति देवी वृत्तिमतिका च । ) देवी-- (निःश्वस्य) हंजे वुत्तिमदिए ! णं जाणासि कहेहि तरस हिअअंलग्गं कहिं राइणो ? वृत्तिमतिका--किं सोऊण करिस्ससि पणयिणो ? देवी-- मुंचेमि संभासणं । वृत्तिमतिका--णो संठाइ तणुम्मि दे असुगणो देवी-- संठाउ वा जाउ वा पोर्टप्पेमपरिक्खओं हि सुहओ पाणप्पआर्गुस्सओ ॥४॥ . . १. 'राजशुक: '--ए. २. ' तथा '--अ. ३. अतः प्राक 'अपि च ' इति--ए. ४. 'मुक्ता'-आ, ए. -आ, ए. ५. 'लक्ष०'--आ, ए. ६. 'यतो'--आ. ७. ' कहै हि'--इ. ८. ' ०णइणो'--ऊ, ए. ९. 'पोढो पेम्म०'- मा, 'पोढो प्पेम्म०'-- इ. १०. 'आहि'--. ११. '०णुस्सुओ'--आ.' ०णूसओ'-इ, ऊ, 'पाणापआणूसओ'--ए. , - ·२४ पुरञ्जनचरितनाटके 3 (वृत्तिमतिको प्रति) अयि भद्रे ! भवतीनामधीश्वरा केन कारणेन ससंभ्रमविनयाभिरामं सलीलचलचरणझणझणितमणिमञ्जीर- रणितललामं नोपसर्पति ! वृत्तिमत्तिका-असुत्थेसरीरा विअ देई किं पि ण चेदेदि । [अस्वस्थशरीरेव देवी किमपि न चेतयति।] राजा-(ससंभ्रमं समुपसृत्यावलोक्य च ) आः ! किमेतत् ? (तां प्रति) केन त्वं न समादृतासि ? महतोऽप्यस्यादधे दण्डना- मन्यत्राच्युतभक्तिपूतहृदयादन्यत्र च ब्राह्मणात् । ताभ्यां न प्रभवामि भामिनि ! यतस्तावेव सर्वप्रभू एकत्रास्ति रमापतिः, श्रुतिगणः साङ्गोऽपरत्र स्थितः ॥९॥ ( देव्युत्थायाधोमुखी तिष्ठति।) राजा-(स्वगतम्) आनतं वदनमेणदृशोऽस्याः पृच्छतीव हृदयस्थितिभाजौ। उन्मुखावुरसिजौ गुरुवृत्ती किं विधेयमिह किं न विधेयम् ॥१०॥ (प्रकाशम् ) प्राणप्रिये ! शापितासि मम प्राणैर्यदि वैसा न वदसि खेदकारणम् । - १. ' ० रामसलीलं चलच्चरण '--आ. २. शरीरा'--अ. ३. कि पि ण चेदेदि' इति वाक्यभागो नास्ति--ऊ, ए. ४.' चेढेदि'-- भा. ५. 'चेष्टते'--आ. ६. '०भ्रममुप०'-आ, इ, ऊ, ए. ७. ' . माहिता०'--आ. ८. 'भाविनि'-ऊ. ९. ' ०यमथ १०. 'न वचसा वदसि'--अ. , . . .

·द्वितीयोऽङ्कः। २५ १ देवी--(किञ्चिदुन्मुखीभूय) अण्णसंकत्ता दाणिं दे एते सैद्दत्ति । ( रोदिति।) [अन्यसंक्रान्ता इदानीं त एते शब्दा इति।] राजा--माँ शङ्कीः, सचिवप्रेरणया मया मृगयायै वनमगामि। मम वचनं प्रति संप्रति संप्रतिपत्तिर्न चेद् भवति । रॅम्भोरु ! स्तनशम्भोरुपरि करं किं न दापयसि ।।११।। कोपाकोमललोलबाहुलतिकापाशेन बद्ध्वा दृढं कृत्वा निर्दयदन्तदंशनखरोल्लेखस्तनापीडनम् । नामापायय शोभनेऽधरसुधासारं, किमाशङ्कसे ? दासे दण्डविधिश्च मण्डनविधिः सागस्यनागस्यपि ॥१२॥ वृत्तिमतिका--अअं एक्को अवराहो महाराअस्स खंमिदव्यो। अण्णं च भणेमि । तहा करिस्ससि जहा सेछंदचारी ण होई [अयमेकोऽपराधो महाराजस्य क्षन्तव्यः । अन्यच्च भणामि । तथा करिष्यसि यथा स्वच्छन्दचारी न भवति । ] राजा-मम सहजवशस्य ते वशी- करणविधिः किल सिद्धसाधनम् । - , १. पदं नास्ति--ऊ, ए. २. 'सदत्ति'--आ, 'सदा त्ति'.-इ, 'सदा त्ति'--ए. ३. 'मा शङ्कीः' इति नास्ति-ऊ, ए. ४. अतः प्राक् ‘तर्हि' इत्यधिकम्---इ. ५. अतः प्राक् अपि च' इति--ऊ. ६.० खस्स्त० --- ए. ७. 'मामा० -आ, ऊ, ए. ८. पदं नास्ति -ऊ, ए. ९.०मिदच्चो'--आ, 'मितव्वो'--ए. १०. 'भणामि' - अ, आ, ऊ, ए. ११. 'करेहि'--ऊ, ए. १२. ' वगो होइ'- अ, ए. १३. 'वशो भवति''--ए. - - - .

·१६ पुरञ्जनचरितनाटके ६ नमति यदि भुजङ्गमः स्वयं किमु मणिमन्त्रमहौषधिश्रमैः ।।१३।। देवी-(प्रेसद्य) अज्जउत्त! मए समं ऍव्व विसअपरिसोडणं काँदव्यंत्ति । [आर्यपुत्र ! मया सममेव विषयपरिशोधनं कर्तव्यमिति ।] राजा-बाढम् । तदुत्तिष्ठ । तत्तद्विषयाधिकृता रसज्ञादयो द्वारि द्वारि सुसज्जा एवास्मदागमनप्रतीक्षिणस्तिष्ठन्ति । (सर्वे उत्तिष्ठन्ति ।) देवी--पढमं दाव मुक्खद्दारेण गदुअ सओअणदेसो सोहणिज्जो। [प्रथमं तावन्मुख्यद्वारेण गत्वा सदोदनदेशः शोधनीयः ।। राजा--बाढम्। (प्रविश्य) रसज्ञ:-- :--जयतु जयतु देवो देवी च । अयमय सदोदनदेशः। १० १२ १३ १४ १६ . - . . ७. पदं . , . १. '०षध०'---अ, आ, इ. २. पदं नास्ति--ऊ, ए. ३. 'एव --आ, 'ज्जेव'--ऊ, ए. ४. 'कव्वं त्ति'--अ, 'कावं ति'--आ, इ. ५. ' सेवनं'--आ, 'शोभनं '--ए. ६. 'करोतु'--आ. नास्ति--ऊ. ८. वाक्यमत्र नास्ति--ए. ९. अत उत्तरं तदुत्तिष्ठ इति वाक्यम्--ऊ ( पुनः ), ए. १०. 'भढुमं'--आ, 'पढुमं'--इ. ११. पदं नास्ति--ऊ, ए. १२. 'मुकद्वारेण'--आ, 'मुक्खदुआरेण'--ऊ, ए. १३. ' ०देशो'--आ. १४. 'शोभनी' --ए. १५. 'जयति जयति'- आ, इ, ऊ, ए. १६. अतः प्राक 'स्वं' इत्यधिकम्--आ. पठम'--ए. - .

·द्वितीयोऽङ्कः । २७ १ राजा--(विलोक्य) अहो सुभिक्षरमणीयोऽयं देशः । तथा हि, इह पूपाः पूरणपोलिकाश्च कथिकाः शाकानि नानाविधा- न्यन्नानि स्फुटसौरभाणि मृदुलान्यच्छानि रस्यानि च। सूपा हिङगुसुगन्धयो घृतदधिक्षीराणि नीराणि च स्वादुस्वच्छसुशीतलानि सुलभास्ताम्बूलिका वीटिकाः॥१४॥ देवी--विम्भाजिद विसओ अज्जउत्तेण अलंकरणिज्जो। [विभाजितविषय आर्यपुत्रेणीलङ्करणीयः । ] राजा-वृत्तिमतिके ! खद्योताविमुख्योारोः पन्थानमादेशय। वृत्तिमतिका-एदु एदु महारावो देई अ। [एत्वेतु महाराजो देवी च । (राजा देवी च परिक्रामतः ।) (प्रविश्य) घुमान्--देव ! दृष्टिदानेनानुगृह्यतामयं देशः । राजा--इह हि-- प्रदीपाः सौवर्णा ललितललनारत्नकलिताः प्रभासन्ते ध्वान्तं दिशि दिशि निरस्तं विदधतः । . . १. 'परमरम०'--ऊ, ए. २. 'इह हि'--ऊ, ए. ३. पूलि०'-ऊ, ए. ४. 'न्यक्षाणि'- आ, इ. ५ ‘रम्याणि '--इ. ६. 'लम्बूलका'--ऊ. ७. 'विशओ'--आ. ८. पदं नास्ति--ऊ, ए. ९. 'सोहणिज्जो'--ऊ, ए. १०. 'शोभनीयः'-ए. ११. संबोधन- पदं नास्ति--ऊ, ए. १२. '० मुखो०'-आ. १३. 'राओ'--ऊ, ए. १४. ' देई अ' इति नास्ति--ऊ, ए. १५. ' द्युतिमान् '-- ऊ, ए. १६. 'विभ्राज़ितदेशः '--ऊ, ए. १७. ' नाराजक० '--अ. - ·२८ पुरञ्जनचरितनाटके अमी चित्राः पीतारुणधवलपालाशशितयः क्वचिन्मिश्रामिश्रत्रिगुणसदृशा भान्ति मणयः ॥१५॥ देवी--सुवासिदजणबओ अणुहुवीअदु देऎण । [ सुवासितजनपदोऽनुभूयतां देवेन । ] (राजा नलिनीनालिन्यौ द्वारे परिक्रामति । ) (प्रविश्य ) अवधूतः--देव ! दृश्यतामयं देशः । १० १४ राजा--(संप्रमोदम् ) अविरलबहेलपरिमललोभपरिमिलित- मिलिन्दमालावलितशोभैकस्तूरीघनसारगन्धसारप्रभृतिसुगन्धवस्तुशैल-- विविधगन्धतैलसंभृताः प्रायेणात्रापणाः । अपि चात्र-- व्याकोशकोकनदकैरवपद्मकोष जन्मामल: परिमलः कृतचित्ततोषः । वासन्तिकाबकुलजातिलवङ्गवल्ली- मल्लीभवश्च परितः प्रसरीसरीति ॥१६॥ 08 + . . १. • चित्रापी० '--अ, इ, ऊ. २. शसित० '--अ, इ. ३. ' ० जणवओ'--आ, 'सुवासिद०'--इ, ' सुवासिददेसो'--ऊ, ए. ४. ' अउ'--आ, 'पेक्खिदव्वो'--ऊ, ए. ५. पदं नास्ति--ऊ, ६. 'प्रेक्षितव्य: '--ए. ७. राजा--नलिनीनालिन्यौ द्वारे आग- च्छति ।'--ऊ, राजा--नलिनीनालिन्यौ द्वार आगच्छतः। ---ए. ८. पदं नास्ति-ऊ, ए. ९. '०बहुल०'-आ. १०. ०परिमीलित०' -अ, इ, 'परिमिलिता ११. ' .मालवलित०'-अ, इ, '०मालाचलित०'-आ. १२. 'शोभा०'-आ. १३. 'सुगन्धशैल.' -ऊ, ए. १४. ' तैलवलिता:'--ऊ, ए. १५. 'व्याकोच.'--आ, 'व्याकोष'--ऊ, ए. १६. 'कोश'-इ.

·द्वितीयोऽङ्कः। : १ देवी-पंचालविसओ पेक्खणिज्जो । [पाञ्चालविषयः प्रेक्षणीयः ।] (रोजा देवहूपितृहद्वारमुप॑सर्पति!) (प्रविश्य) श्रुतधरः-देव! अयं दक्षिणपाञ्चालगामी घण्टापथः पुरः। इयमुत्तरपाञ्चालमेकपशुपतिष्ठते ॥१७॥ (राजा किञ्चित्मंदिग्धं इव तिष्ठति।) देवी--दक्षिणपंचालो अणुगण्ही अदु । [दक्षिणपाञ्चालोऽनुगृह्यताम् ।] --(प्रविश्य) अहो मनोहरोऽयं देशः। यत्र व्रतति- युवतिविततिललितकिसलयकरतलकलितमरकतमणिमयवलयरणितमिव मधुमदमुदित मुदितमधुकरनिकरमिलितमदकलेकलरबकुलकैलकुई- कितमिदमभिमदयति रसिकजनहृदयमिति । अन्यतश्चानुभूयते सम- - , , १. देवीवाक्यं नास्ति-ऊ, ए. २. पदं नास्ति-ऊ, ए. ३. अतः प्राक् किञ्चित्परिक्रम्य ' इत्यधिकम्--ऊ, ए. ४. ' ०मपसर्पन्ति ऊ, ' ०मुपसर्पन्ति'-ए. ५. अत उत्तरं राज्ञो वाक्यम् “ राजा--देवि ! पथद्वयमुपतिष्ठते।" इति--ए. ६. एतन्नास्ति--ए. ७. 'संदिहान इव'-ऊ. ८. '०पांचालदेसो'-ऊ, ए. ९. ' ० यदु'-आ, इ, 'सोहणिज्जो'--ऊ, ए. १०. 'शोभनीय:'--ए. ११. पदं नास्ति --ऊ, ए. १२. ('यत्र') पदं नास्ति--अ. १३. ' ०मदमुदितमधुकर०' --आ, ऊ. १४. ' ०मदकलरव० '--ऊ. १५. ' ० रवकुलकुहकित.' - अ. १६. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ' शब्द ' इति--आ. १७. अत उत्तरं मया' इत्यधिकम्--ऊ, ए. - - ·३० पुरञ्जनचरितनाटके विहितनागरविरागंभागन्तरसागरसमुदञ्चेनं चञ्चरीकचञ्चलाक्षीणां पञ्चमरागप्रपञ्चनम् । अपि च-- क्वचिच्चित्ताकर्षी ततततघनानद्धसुषिर- प्रसूतोऽयं पूतो ध्वनिरनिभृतं संप्रसरति । क्वचिद्वेदव्याख्या क्वचिदपि पुराणप्रपठनं क्वचित्काव्यालापा हरति किल पाञ्चालविषयः ॥१८॥ (नेपथ्ये) जयति जयति देवः । सुखाय शुचिसमयो भवतु देवस्य । रवितापजुषामिहाध्वगानां विटपिच्छायमवाप्य तापशान्तिः । सुभगः सरसीरसावगाहः परिणामे रमणीयता दिनानाम् ॥१९॥ राजा--तद् वयमपि हृदिनीमवगाह्य निवृत्ता भवामः । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) पुरञ्जनरजनो नाम द्वितीयोऽङ्कः ॥२॥ ६ . १. 'विरागिभा० [.'--आ, इ. २.०ञ्चनचञ्च०'-ए. ३. 'भ्रमरचरीक० ४. ' ०शुषिर०'--आ, ए, 'शुषिरं '- इ. ५. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी--" अन्तर्जवनिका" इति--अ, आ. ६. वक्तृपदं नास्ति--ऊ. ७. मूलपाठः 'निर्वृता' इति स्यात् । 'सुखिनो'-ऊ, ए. .

·तृतीयोऽङ्कः (ततः प्रविशति चरः ।) १ २ 3 चरः-देअणिउत्तेण मए उत्तिजुत्तिविसेसेण परचक्कपउत्ति अवधारिअ देअस्स णिवेदि, झत्ति गमणि त्ति । ( त्वरितं परिक्रम्य पुरो दृष्ट्वा) एस सिदपक्खो णाम बम्हणो इदो आअच्छदि ततो राअत्तंतं जाणिस्स। [देवनियुक्तेन मयोक्तियुक्तिविशेषेण परचक्रप्रवृत्तिमवधार्य देवस्य निवेदयितुं झटिति गमनीयमिति ।.......एष सितपक्षो नाम ब्राह्मण इत आगच्छति ततो राजवृत्तान्तं ज्ञास्यामि । ] (ततः प्रविशति सितपक्षः।) सितपक्षः-अहो नूतनराजवल्लभताजनितमदोन्नाहेन दक्षिण- पाञ्चालसार्थवाहेन जलवाहेनोत्तरपाञ्चालवास्तव्येष्वस्मासु महदौदास्य- मापादितः स्वामी । यतः- देशे दक्षिणपाञ्चाले सानुगो वलते सदा । निजमुत्तरपाञ्चालं परकीयमिवोझति ॥१॥ १३ - . , १. निउ०'-अ, ऊ. २. 'उत्तजुत्ति०'-अ. ३. ०विशेशेण'--- इ. ४. 'णिजंजामि त्ति'-ऊ, 'णिज्ज त्ति'-ए. ५. 'सितवक्खो -ए. ६. ' ०वुत्तंतं '-ऊ, ए. ७. ०क्तयुक्ति०'-अ. ८. 'देवाय -ए. ९. 'वेदितुं'-अ, आ वेदितुं'-अ, आ. १०. 'गन्तव्यम्'-ए. ११. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'अविवेकेन' इति -आ १२. 'दितं'-आ. १३. ' ०नुगे'-. ३१ - - .

·पुरञ्जनचरितनाटके मैयापि प्रभुःउपसर्पितुमवसरो न लभ्यते । यतः- प्रियायाः प्रत्यक्षे स्मरमसृणलीलापरवशो देशोन्नद्धः क्रीडामृग इव विनोदं रचयति । अनध्यक्षे चास्याः कतिपयहितैरेष सहितो वने पञ्चप्रस्थे विहरति विमुग्धो मृगयया ॥२॥ (संचिन्तम् ) अविज्ञाताभिख्यं प्रभुमुपकृतियाँपृतिपरं सखायं प्रेयांसं स्मरति न महायोगिनमसौ। ऋते तं स्वालोके विहरतु च लोके कथमयं प्रकाश कः कर्तुं प्रभवति विना मित्रमपरः ॥३॥ चरः--(उपसृत्य) (उपसृत्य) अज्ज ! पर्णमामि । [ आर्य ! प्रणमामि ।] सितपक्ष:--(विलोक्य) सौम्य सुलक्षण ! चिरं जीव। क्व प्रस्थितोऽसि ? चर:--किं पि अच्चाहिदं राजकज्ज आवदिदं तं महाराअस्स णिवेदिदु । [किमप्यत्याहितं राजकार्यमापतितं तन्महाराजस्य निवेदयितुम् । १२ १३ . - . - १. ' मया तु'-ऊ. २. 'दृशानद्ध:'-ऊ, ए. ३. 'सविषादम्' -ऊ, ए. ४. '०व्यावृति०'-आ. ५. 'न मनसि कदापि स्मरति सः' -ऊ, · ए. ६. विना'-ऊ, ए. ७. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'स्वप्रकाशे' इति-अ, आ. ८. ' रति '-आ. ९. 'प्पण. '-आ. १०. ०लोक्यनम्'–आ, पदं नास्ति -ऊ. ११. चिरञ्जीवी क्व'-अ. १२. ' हितं'-अ, आ, इ. १३. ' आपदि०'--ए. १४. 'राजाय' १९. 'वेदितुम् '-अ. अत उत्तरं मुलपुस्तकस्था टिप्पणी प्रस्थितोऽस्मीति शेषः ॥' इति-अ, आ.

·३ तृतीयोऽ। सितपक्ष:--महाराजस्य किमत्याहित कार्यम् ? न चेदप्रकाश्यं तदावद्यताम् । चर:-राअहिदेसिणो दे किं णाम गोवणिज्जं? ता णिवेदेमि । चंडवेओ णाम चंडबलो गंधव्वराओ सिदासिदरूएण विसाधिअसत्त- सदगंधव्वसेण्णण देअस्स ण उअधिदुं आअछदि । [राजहितैषिणस्ते किं नाम गोपनीयम् ? तन्निवेदयामि | चण्डवेगो नाम चण्डबलो गन्धर्वराजः सितासितरूपेण विशत्यधिक- सप्तशतगन्धर्वसैन्येन देवस्य नगरमुपरोद्धमागच्छति । ] सितपक्ष:--अहो महत्कष्टम् ! यतो मन्देहा ईवामन्देहा अक्षयदेहाश्च ते गन्धर्वाः । चरः—अण्णं च । कालकण्णआ जरा णाम कावि रक्खसी अहीआ हुविअ उअहोअणिमित्तं देअलोअंगदा । रक्खसित्ति देएहिं दुरुंदो धिक्किदा माणुसलोए अपणो रमणं अण्णेसंदी मग्गे रिअ- महेसिं अब्भत्थिदवदी । . - " १. ' राजहिदे०'- ए. २. 'चंडबलो चंडवेओ णाम'--ऊ, ए. ३. वीसाधि०'-ऊ, ए. ४. ‘णारं'–आ, इ. ५. ' ०रुधिदुं'- अ, '० रुधिउं'-इ. ६. 'विशाधि०'-ए. ७. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी "अमन्दा ईहा येषां ते अमन्देहाः असुरा इव इति--आ. ८. 'इव मन्देहा'-आ, 'इवामन्ददेहा'---ऊ. ९. 'कावि' इति नास्ति--ऊ, ए. -आ,इ. ११. 'अहिआ'-. १२. ' ०सीति'--ए. १३. 'दूरदो'--ऊ, ए. १४. 'अत्तणो'-ऊ. १५. ' ०संती'-आ, ऊ, ए, ' ०संति'-इ. १६. 'णारम० 'णारअं महेसिं'--ऊ. १७. 'वदि'-आ, इ. १०. 'सि . - - .

·. पुरञ्जनचरितनाटके [ अन्यच्च । कालकन्यको जरा नाम कापि राक्षसी अभीका भूत्वोपभोगनिमित्तं देवलोकं गता। राक्षसीति देवैर्दूरतो धिक्कृता मानुषलोक आत्मनो रमणमन्वेषयन्ती मार्गे नारदमहर्षिमभ्यर्थितवती ।] सितपक्षः-अहो दुर्विदग्धायाः कामावेशः । ततस्ततः ? चर:-तदो देण अहं अइंचणो अणिएदो ण दे जोग्गो वरो कुलसीलेधणेहिं, भअणामो जवणेसरो उइदो त्ति कहकहं पि पदारिअ विसज्जिदा तं आअदवदी। [ ततस्तेनाहमकिञ्चनो ऽ निकेतो न ते योग्यो वरः कुलशील- धनैः, भयनामा यवनेश्वर उचित इति कथंकथमपि प्रतार्य विसर्जिता तमागतवती । सितपक्षः--ततस्ततः? चर:-तदो देण बहिणिअत्ति भणिदा विवण्णवअणा अप्पणो अहिप्पाअं णिवेदिदवदी। [ततस्तेन भगिनीति भणिता विवर्णवदनात्मनोऽभिप्राय निवेदितवती।] सितपक्षः--ततस्ततः ? चर:--तदो देण लिहिदैस्स उअरि को वि ण प्पहु त्ति भणिअ अकल्लाणरुअ त्ति जाणिअ ण को वि तुमं वरिस्सैदि ता अलक्खिदगंदी - . , " १. ' ०कन्या'--आ, २. 'अभीता'--ए. ३. 'मनुष्यलो० --आ. ४.' तेण'--ऊ. ५. ' सिल. -इ. ६. 'जअणे० '--इ. ७. ' कहकहिं पि'--अ, आ. ८. ' उदित'--ए. ९. 'कथमिव'--ए. १०. 'वहि०'--अ, आ, ऊ, ' णित्ति०'-ए. ११. ' ० वाणा'--आ. १२. हित०'--ए. १३. 'न'-इ. १४. '० रूअ.'--ए. १५. 'वरेदि' -ऊ, ए. १६. 'आल.'--अ, 'गदि'-आ, ऊ, ए, 'गति -इ. - .

·तृतीयोऽङ्कः। जेज इमं मच्चलो बलामोडिएण उप जिहिसि, एदे अ महै जवणा तुह सहाआ, पज्जारो णाम भादा अहं च तुह अणुयायि जादेहि त्ति आसीसिअ सी पत्थाविदा । ११ [ ततस्तेन लिखितस्योपरि कोऽपि न प्रभुरिति भणित्वा अकल्याणरूपेति ज्ञात्वा न कोऽपि त्वां वरिष्यति तदलक्षितगतिरेवेमं मर्त्यलोकं बलात्कारेणोपभोक्ष्यसे, एते च ममें यवनास्तव सहायाः, प्रज्वारो नाम भ्राताहं च तवानुयायी जातोऽस्मीत्याश्वास्य सा प्रस्थापिता।] सितपक्ष:-ततस्ततः चर:--तदो मग्गे चंडवेएण सह विआरिअ एक्कदो देण एक्कदो तए सबलाए देअस्स पुरं पविसीअ सछंदविहारो करणिज्जो त्ति। [ततो मार्गे चण्डवेगेन सह विचार्य, एकतस्तेनैकतस्तया सबलय देवस्य पुरं प्रविश्य स्वच्छन्दविहारः करणीय इति । ] सितपक्ष:-अयमपरो गण्डस्योपरि पिटिकोद्भेदः। दुर्निवार- प्रसरा चेयं राक्षसी, यस्याः- १६ , - . - - १. 'ज्जेअ'--आ, इ, ऊ, 'ज्जेव'-ए. २. . ० भजि०'--इ, 'उअ जहिसि '--ऊ, 'उअभुंजअसि'- ए. ३. पदं नास्ति-ऊ, ए. ४. 'मम'-ए. ५. 'जअणा'--इ. ६. ० हारा'-ए. ७. 'पिज्जा -आ. ८. 'अणुजाई'-ऊ, 'अणुआई'- ए. ९. 'याद० -आ, इ, ' ०दम्ह '--ए. १०. पदद्वयं नास्ति-ऊ, ए. ११. 'वृणुते'-ए. १२. 'सि'--ए. १३. 'महायवना० '--आ. १४. पदं नास्ति--ऊ, ए. -अ, ए. --इ, ऊ, ए. १७. 'णिज्ज'--ऊ, ०णीज्जो'--ए. . १५. 'देव.' १६. 'सि' .

·पुरञ्जनचरितनाटके पाणिभ्यां परितः प्रपीड्य निभृतं निश्चोत्य निश्चोत्य च स्वच्छन्दं फलवज्जगन्ति रभसादास्वादयन्त्या अपि । अब्धि कुम्भभुवो यथा हुँतभुजः काष्ठौघमिद्धं यथा सत्सूक्तानि यथा श्रुतेः सुमनसां नासीदलम्प्रत्ययः ॥४॥ चरः-भअवं ! अवि अस्थि को वि ऐत्थ उआओ? [ भगवन् ! अप्यस्ति कोऽप्यत्रोपायः ? ] सितपक्ष:--अस्ति । चरः-तो पआसेहि। [ तत् प्रकाशय ।] सितपक्ष:--अस्ति चास्य रोज्ञः सहजसुहृदविज्ञातलक्षणो महाप्रभावो गोस्वामी। प्रियायास्मै सख्येऽर्पयति यदि कोशं स सकलं समस्तास्ता गाश्च प्रबलयवनत्रार्सचकिताः स योगी तां भूतिं संपदि सुहृदे दास्यति यया न तस्या राक्षस्या न यवनपिशाचादपि भयम् ।।५।। १४ १५ " । ७. पदं , - १. 'निश्चोष्य'-आ. २. 'निश्चित्य'--अ, 'निश्चोष्य'--आ. ३. 'हत०'--अ. ४. 'मिद्धो'--इ. ५. 'श्रुते'--अ, आ, ए, ०श्नुते '--इ. ६. . ० दयं'--अ, कि स्याद० .-आ. नास्ति- ए. ८. 'कोपि'-ए. ९. ' एत्थं '-आ, 'अत्थ १०. ' उवाओ'-ऊ, ए. ११. पदं नास्ति-ऊ, ए. १२. ' राजे'- आ. १३. गोस्वामी महाप्रभाव:'-ऊ. १४. ' ०५'-आ, ऊ, ए. १५. ' समुदितं '-ऊ, ए. १६. 'त्रासविकला:'-ऊ, 'विकल:'-ए. १७. 'गीनां'-इ. -इ. १८. 'स यदि'-इ. १९. 'यास्यति'-इ. . . - ·तृतीयोऽङ्कः । ३७ अपि च पत्रं च पुष्पं च फलं जलं च भक्तिप्रदत्तं बहु मन्यते सः । सर्वार्थपूर्णस्य धनाद्यपेक्षा ने तस्य काचित् स्वसुखानुभूतेः ॥६॥ चरः-- इ ईरिसो अस्स सहा अत्थि ता कदा वि कुदो ण संभावेदि? [ यदीदृशोऽस्य सखास्ति तत्कदापि कुतो न संभावयति ? ] सितपक्ष:--स्त्रीपारवश्यात् । प्राणेभ्योऽपि प्रियतमादारयन्ति सुहृज्जनात् । यतस्ततो धारयन्ति 'दार' शब्दमिह स्त्रियः ॥७॥ ९ अपूर्वमस्य स्त्रीपारवश्यम् । तथा हि- पिबन्त्यां कान्तायां पिबति रसयन्त्यां रसयति स्वपैन्यामेतस्यां स्वपिति निगदन्त्यां निगदति । विषीदन्त्यां सीदत्यहह विलसत्यां विलसति प्रहृष्यन्त्यां हर्ष वहति विहसन्त्यां विहसति ।।८।। १३ . १. '०र्थसिद्धस्य'. -ऊ. २. 'न काचिदस्ति स्व० -ए. ३. 'जई'-आ, इ. इरि० -आ,इ. ५. सहाओ'-ऊ. ६. 'तस्य'-आ. ७. 'यति '-इ. ८. इदं वाक्यं नास्ति-ऊ, ए. ९. पदद्वयं नास्ति-ऊ, ए.. १०. ' ० पत्यामे०'-अ. ११. ' तस्यां तु' .१२. तृतीयचतुर्थचरणयोः क्रमव्यत्यासो दृश्यते-ऊ. १३. ' च हस.'-.

·३८ पुरञ्जनचरितनाटके ४ चरः--ता तुम अणुसंधावेहि णं । [ तत्त्वमनुसंधापयैनम् । ] सितपक्ष:--यद्यपि-- हितोपदेशो मम न प्रवेश तन्मानसे लप्स्यत इत्यवैमि । दोषागमापादितकोषबन्धे करः सुधाभास इवारविन्दे ॥९॥ E तथापि समये मया निवेदनीयः स्वामी। ७ ८ १० चर:-कहिं दाणिं देओ हुविस्सदि ? [ कुत्रेदानी देवो भविष्यति ?] सितपक्षः-- हंदिनीमवगाह्य निर्वृतो देव्या सर्वतोमुखेन सेनापतिना च सममन्तःपुरद्वारवेदिकायां तिष्ठति । ( इति निष्क्रान्तौ ।) विष्कम्भकः॥ ३. पदं १. पदं नास्ति-ऊ, ए. २. ' धावहि'-अ, इ. नास्ति-ऊ, ए. ४. 'वेशो'-ए. ५. 'कोश०'-इ. ६. नीयो वेदनीयः स्वामी-आ. ७. अतः पूर्व · महाराअस्स इमं वृत्तंतं णिवेदेमि ।' इति वाक्यमधिकम्-ऊ, ए. ८. 'कहं'-ए. ९. अतः प्राक् ' इदानीमेव ' इत्यधिकम् -ऊ, ए. १०..'निर्वृत्तो'- आ, 'निवृत्तो'-ए. ११. पदं नास्ति-ए. + .

·तृतीयोऽङ्कः। ३९ १ (ततः प्रविशति राजा, देवी, सेनापतिश्च । ) राजा--( सोपहासम् ) अहो अनात्मवेदिभिर्गन्धर्वैर्यवनैश्च मत्पुरमभियोक्तुमुद्योगः क्रियते । आः ! का शक्तिरेतेषां पुरच्छायाँ- मप्याक्रमितुम् ? यतः-- सर्वत्रावलते प्रजागरपुरीपालोऽनुपालोकितो मत्संभावितसर्वतोमुखचमूनाथेन संभाविताः । द्वारि द्वारि महोद्भटाः श्रुतधराभिख्यो ऽवधूतो घुमा- नित्याद्याः सुभटाश्चरन्ति विकटाटोपैलैरन्विताः ॥१०॥ सेनापतिः--देव ! सुभटानामुत्तेजनाय मयापि गम्यते । राजा--समीचीनमभिहितम् । ( सेनापतिः प्रणम्य निष्क्रान्तः । ) ( नेपथ्ये ) त्वङ्गत्तुङ्गतरङ्गरिङ्गणकला रङ्गप्रसङ्गस्फुरा अञ्चत्कुन्तलतोपदर्शितनभःकासारनीलोत्पलाः । १२ १५ . १. अत उत्तरं 'च' इत्यधिकम्--ए. २. पदं नास्ति--ऊ, ए. ३. ' ०च्छायम० '---ए. ४. एतावानेव नाटकभागः इ पुस्तके लिखितः, अव च तद्विरमति. ५. . ०र्वत्रोद्वल.'--ऊ. ६. ' नृपा०'--अ, आ, लोनुपा० '--ए, 'नृपालोचितो'--ऊ. ७. 'सेनानी'--ए . अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ' मनः' इति--अ. ८. ' स्वभ०'--ए. ९. ' अपि ' इति नास्ति--ऊ, ए. १०. ' अभिहितम् ' इति नास्ति- ऊ, ए. ११. ' सेनानीः '--ए. १२. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ' त्वगि दीप्तौ' इति--अ, आ. १३. '०तुरङ्ग'--आ, ऊ, ए. १४. अत्र मूल- पुस्तकस्था टिप्पणी — उल्लासविशेषः' इति--अ, आ; ' • रङ्ग'--ए. १५. '० स्फुरोदञ्च०' -ऊ, '० स्फुरन्मुञ्च०'-ए. १६. '०लताप०'-ए. - , . .

·पुरञ्जनचरितनाटके ३ गान्धर्वा असिताः सिताः समबला आक्रम्य पर्यायतो मृद्नन्ति प्रसभं पुरञ्जननृपस्येदं पुरं सैनिकाः ॥११॥ राजा-आः ! किमेवमुच्यते मूर्खाः ? ( पुनर्नेपथ्ये ) धारावाहिशरान्धकारविकिरैरेतैः शतैः सप्तभि- विशत्यभ्यधिकैः प्रचण्डचरितैस्तैश्चण्डवेगानुगैः । संग्रामं प्रकरोति पञ्चवदनो राज्ञः पुरं पालय- न्नेकोऽयं बहुधा प्रजागरमहावीरो रणोज्जागरः ॥१२॥ राजा--देवि ! श्रूयतां त्वदीयमहावीरस्य महोदारमोजायितम् । देवी-सुदं, किंतु ताए रक्खसीए संकंदी मे हि। [श्रुतं, किं तु तस्या राक्षस्याः शङ्कते मे हृदयम् । ] राजा-का शङ्का तस्या वराक्याः ? (पुनर्नेपथ्ये) अज्ञातोत्पतना प्रजागरमहागन्धर्वसेनासमा- रम्भे सत्यनिवारितं कलयति श्वेतां पताकां निजाम् । उच्चैर्मूर्ध्नि पुरस्य कालतनया नीलां पताकां स्थिता- मुत्तार्याम्बुधरावलीमिव वियत्यच्छां शरच्चन्द्रिकाम् ।।१३।। अपि च - . १. ' गन्धर्वा'-अ, ऊ. २. सरा०'--आ. ३. अतः पूर्व 'महर्घम् ' इत्यधिकम्--ऊ. ४. ' श्रुय०'--आ, ए. ५. '०कदि'-ऊ, 'केदि'-ए. ६. 'ही-आ. ७. 'ज्ञानोत्प०'-ऊ, आज्ञा- तोत्पयना'-- ए. ८. पदद्वयं नास्ति--ए.

·नगरशिरसि दृष्टा तृतीयोऽङ्कः । वैजयन्तीं स्वकीयां समधिगतबलानां यावनीनां चमूनाम् । विकलितपरिखाणां गोपुरे तोरणे वा प्रसरति गतशङ्कं सर्वतः संप्रचारः ॥१४॥ राजा--(सशङ्कमात्मगतम्) अन्तःपुरमात्रशरणः संवृत्तोऽस्मि । (सैचिन्तम्) पञ्चप्रस्थवने यथेष्टमृगयाकौतूहलं दूरतो दूरे तद्भदिनीविगाहनसुखं रुद्धे परैर्मे पुरे। चिन्तासंततिलुप्तमानसधृतेरन्तःपुरेऽपि प्रिया- संभाषापरिहासकेलिकलिका दूरे परास्ताधुना ॥१५।। देवी --(स्वगतम्) माऑविणीए तए कामिणीए गुत्तं उअहुत्तो विअज्जउत्तो, यदो से ओणि दोबल्लं चिंता अलसत्तणं दीहणिससि च लक्खीअदि । अदो वरं अम्हेसु मंदाअरो हुविस्सदि त्ति । (इति राजानमपृष्ट्वा निष्क्रान्ता । राजा तूष्णीमास्ते ।) [मायाविन्या तया कामिन्या गुप्तमुपभुक्त ईवार्यपुत्रो, यतोऽस्यौन्निद्रयं दौर्बल्यं चिन्तालसत्वं दीर्घनिःश्वसितं च लक्ष्यते । अतः परमस्मासु मन्दादरो भविष्यतीति।] १. ' ०खाणं'-ए. २. ' ०वृतो. ३. पदं नास्ति -ऊ, ए. ४. 'मायावि०'--ए. ५. 'उहहु० ६. 'अ' -आ, पदं नास्ति-ऊ, ए. ७. 'जदो'-ऊ, ए. ८. 'ओण्णिद्धं' -ए. ९. 'दोव्वल्लं'-आ, ऊ. १०. ' ०हणीस०'-आ, ऊ, ए. ११. 'दीसइ.'--ऊ, ए. १२. इदं वाक्यं नास्ति--ऊ, ए. १३. 'अबरं'-- आ. १४. 'निश्व०'-आ, ए. १३ - --आ. , आ. - - ·४२ पुरञ्जनचरितनाटके (प्रविश्य) सितपक्षः-(स्वगतम्) शबलीकृतमानसः प्रिया- नवलीलाकलनादिवैकृतैः । अवलीढपराक्रमः परै- रबैलीभावमयं समागतः ॥१६॥ तन्मदुक्तमिदानीमपि स्वीकुर्वीत ? स्वीकरोतु वा न स्वीकरोतु वा । आपत्कॉलेऽ नाहतेनापि हितैषिणा हितं श्रावणीयः श्रावणीयः स्वामी। ( इत्युपसृत्य ) देव! आक्रान्तमेव बलिभिः सकलं पुरं ते स्थानाद् द्विजाः प्रचलितो निजवृत्तिहीनाः । लेखा विषयाकरणस्य लुप्ता गुप्ता क्वचित्क्वचिदपि प्रचरन्ति पौराः ॥१७॥ तत् सुहृद्बलमवलम्ब्य विपदमेतामुत्तरीतुं प्रभविष्यति देवः । राजा–कस्तादृशः सुहृयो मामुद्धरेत् ? सुहृदेका प्राणप्रिया, सा च स्वभावादबला भीरुश्च । विशेषतश्चाद्य चिन्ताशबला । सितपक्षः—नैक्षथाः सहचरं पुरःस्थितं योगिनं बहुलपक्षसंभवे । चित्रमत्र सितपक्षचन्द्रिका- चाकचिक्यवलनेऽपि नेक्षसे ॥१८॥ करस्य - . ३. - - १. रवली.'-आ, ऊ. २. 'तदु० '-ऊ. ०त्काल अना०'--ए. ४. ' ०णीयं -आ. ५. ' ० ताश्च निवृत्ति०'-ए. ६. ०खाक० -ए. ७. ' ०याः कर०'-ऊ, ए. ८. '०प्ता: -ए. ९. ' ०वलोक्य '-ऊ. १०. ०सब०'-आ. ११. 'रस्थि० '-अ .आ. १२. ' नेक्ष्यसे'-अ, आ. - ·तृतीयोऽङ्कः । संख्या कारुणिकेन येन विभुना दत्तं पुरं प्रेयसा सर्वार्थक्षममेतदत्र करणप्रौटिः प्रसादीकृता । तन्नामाप्यविजानतः परगुणव्यासङ्गमूढात्मनः सेयं युज्यत एव ते परिणतिः, सौख्यं कृतघ्ने कुतः ? ॥१९।। राजा-पुरदायिनी प्राणेश्वरी मे वल्लभा । तयाँप्यहं परित्यक्तः । (आकाशे) हा प्रिये ! परिष्वजस्व माम् । सितपक्षः--अद्यापि स एवास्य व्यामोहः । तत्तदुर्जनसङ्गदूषितहृदे भूमीभुजे शोचते नैतन्मद्वचनं सुधामृतरसप्रस्यन्दैनं रोचते । जिह्वा यस्य दृढं गता रसिकतामम्लेषु तिक्तेषु वा न द्वित्रान् दिवसानसावतिरसां द्राक्षामपि श्लाघते ॥२०॥ भक्ताय नित्यं परिशीलिताय द्रुह्यत्यकस्मादपि यो हिताय । नव्यं जनं कामयतेऽतिवाम त्याज्यः स रोगीव नृपो निकामम् ।।२१॥ तैदेयमिदानीमसमाधेयो मया । गोस्वामिना केवलमुद्यतासौ मित्रेण गौः कामदुहः प्रचारैः १. अतः प्राक् 'अपि च' इत्यधिकम्-ऊ. २. '०र्थे क्ष०'-आ. ३. ' मे प्राणेश्वरी'-ऊ. ४. '० याद्याह'-आ. ५. पदं नास्ति-ऊ, ए. ६. '०प्वज स्वामी'-आ. ७. '० स्यन्दिनं'-ऊ. ८. ' श्लाधते'- ए. ९. अतः प्राक् अपि च ' इत्यधिकम्---ऊ. १०. ०ति नाम' -आ, 'तिकामं'--ए. ११. 'नरो'-ऊ. १२. इदं वाक्यं नास्ति-ऊ, ए. १३. 'प्राक् समुदेष्यतासौ'-ऊ, ए. १४. 'गोः'-आ, ऊ, ए. १५. ० दुधः'-अ, '०दुघ०'-आ. -- . , , ·४४ पुरञ्जनचरितनाटके ६ ८ ९ संकोचशीलो निबन्धुपद्म आमोदनीयः प्रतिबोधनीयः ॥२२॥ (रोजानं प्रति) स्वस्त्यस्तु ते । (इति निष्क्रान्तः ।) (नेपथ्ये) आः पुरञ्जन ! क्व गच्छसि ? प्रज्वारो यस्य सहजो भगिनी कालकन्यका । भयं मी न विजानासि यवनेशमुपस्थितम् ? ॥२३॥ *( अन्यतो नेपथ्ये) महाहवे विनिकृतास्त्वया ये वीरमानिनः । प्रज्वारेण सहायान्ति ते त्वां प्रतिचिकीर्षवः ॥२४॥ राजा-(सचकितं दिशोऽवलोक्य) किं करोमि ? क्व गच्छामि ? सर्वतो निरुद्धोऽस्मि शत्रुभिः । (विचार्य) स्वपदलाभाय पुरान्तरमन्वेषणीयम् । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) पुरञ्जनपुरगञ्जनो नाम तृतीयोऽङ्कः ॥३॥ १. 'निशि बन्धु०'-आ, ऊ, 'निशि बद्ध०'- ए. २. 'राजानं 'ते' इत्यंशो नास्ति-ऊ, ए. ४. अन्यतो"प्रतिचिकीर्षवः ॥' इत्यंशो नास्ति-ऊ, ए. ५. 'विलो.' ६. 'कि · · · शत्रुभिः।' इत्यस्य स्थाने 'आः ! सर्वमाक्रान्तं शत्रुभिः।' इति-ऊ, ए. ७. पदं नास्ति--आ. ८. 'संनि०' ९. पदं नास्ति-ऊ, ए. १०. ०षयामि'-आ, ऊ, ११. 'जनगञ्ज०'-ऊ, ए. १० ३. नाम आ. - -आ. आ.

·चतुर्थोऽङ्कः॥ (नेपथ्ये) हित्वा स्वात्मपुरं पुरञ्जननृपोऽसङ्गे तुरङ्गे स्थितः सुंद्युम्नोऽनुसरन्मृगाँनिह पुरो मायावनासेवनात् । स्त्रीभावेन विदर्भभूमिषु चरन् राजात्मजातं वरं संप्रापन्मलयध्वजं बुधमहो दैवी विचित्रा गतिः ॥१॥ (ततः प्रविशत्यविज्ञातलक्षणः ।) अविज्ञातलक्षणः-प्रभोर्दयानिधानस्य सखा मम पुरञ्जनः । एतादृशीं दशां प्राप्तः कर्मणो गतिरीदृशी ॥२॥ साम्राज्यं स्वपदे विहाय विगतातङ्केऽतिलौल्याच्चल- ने प्राप्तपुरस्थितिनिगदितो राजेति राज्ञीति च । षड्वेदी भवितुं गतस्य हि परं देशं चतुर्वेदिन- स्तत्रत्यैर्विहितद्विवेदिपदवीमापादितस्योपमाम् ॥३॥ (सानुकम्पम्) यज्जातं तज्जातम् । स्थिते गतिश्चिन्तनीयेत्यस्य स्वरूपलाभाय मयोपायो रचनीयः । यतो योग्यस्योपरि सर्वो भारः । E १० - १. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'मनोवासनारूपे' इति--आ. २. 'सधु०'--आ. ३. 'ऽन्वसर०'-ऊ. ४. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'विषयान्' इति--आ. ५. 'न्दोषप्राप्त०'--आ, 'न्धत्ते नव्यपुर० --ऊ, 'oन्धव्याधव्यपुर०'-ए. ६. 'दीभवितु'-ए. ७. वहति द्वि०-आ, 'मनुजैद्वि०'-ऊ, ए. ८. पदं नास्ति-ऊ, ए. ९. ' स्थिते......त्यस्य' इत्यस्य स्थाने ' अतः परमस्य' इति--ऊ, ए. १०. 'उपरि' इति पदं नास्ति--ऊ, ए. ४५ - ·४६ पुरञ्जनचरितनाटके अविज्ञातो योगी पुरि सममनेनापि विचरा- म्यहो ज्ञातः सख्या न मम परमः कोऽपि महिमा । इदानी गोपुच्छग्रहणकलया दुस्तरतरां स्रवन्ती संतीर्याकेलयतु स यावानहमिति ॥४॥ तत् कलिराजगृहे निरुद्धाया नवलक्षणायाः कामधेनोः स्वच्छन्द- प्रचाराय नियुक्तो विलक्षणः कथं चिरयति ? (प्रविश्य) विलक्षणः-देव ! एष ते चिरकिङ्करो विलक्षणः प्रणमति । अविज्ञातलक्षण:--वत्स! अभिलषितसिद्धिमाप्नुहि । अपि मोचिता नवलक्षणा? विलक्षणः-अथ किम् । अविज्ञातलक्षण:--कथम् । विलक्षण:--स्वामिन् ! सभायामासीनं सपरिवार कलिराज- मासाद्य तदुत्तेजनाय मया सत्ययुगमहिमा वर्णयितुमुपक्रान्तः । अविज्ञातलक्षण:--ततस्ततः ? विलक्षण:--ततस्तेन किञ्चिद्विहस्य- स्वामी येन स नाम वामनपदं प्रापय्य वैरोचनि- द्वारे तामनुभावितोऽतिविषमां संप्रार्थनादुर्दशाम् । १. ' स्त्रव०'--ए. २. अत्र ‘र्या' इति वर्णानधिगमे स्थानं रिक्तं विहितम्--ऊ. ३. पदं नास्ति--ऊ, ए. ४. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ' वदतीति शेषः' इति--अ, आ. ५. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'स्वीकारे' इति--अ, आ. ६. पदं नास्ति--ए. ७. '० महिमानं'--ए. ८. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी " ' इति भणितम्' इत्यनेनान्वयः इति--आ. ९. 'सनामवामन० '--ए; अत्र मूलपुस्तकस्था.टिप्पणी 'संभावनायाम् ' इति--अ, आ. " ·चतुर्थोऽङ्कः। बह्वायस्य बहून्यहानि तपसः सिद्धिश्च यस्मिन्नृणां सत्यं सत्यमिति ब्रवीषि तमहो पुण्यैर्यशो लभ्यते ।।५।। अथ वा, अपारमार्थिकदृष्टिरेवायं जनः । अन्तर्हन्त पदं निधाय पशुनाप्याक्रान्तमिन्दोरसौ क्षीणो येन विधितो न सहते मित्रस्य तस्योदयम् । दूरोदञ्चितचन्द्रिकाचयचमत्कारप्रसक्तात्मना लोकेनास्य मुधा कलानिधिरिति व्यक्ताभिधा स्वीकृता ॥६॥ बाल्ये रासविलासलालसलसद्गोपालिकालालित- स्तारुण्ये पुरि राजराजपदभाग्भूपालकन्याव॑तः । स्निग्धश्यामलपद्मदामसुभगः शृङ्गारमूर्तिः प्रभुः सर्वेषां हृदयङ्गमः स्ववपुषाविर्भूय मय्याबभौ ।।७।। अपि च अहो ! अहोभिर्बहुभिर्यदाप्यते समाधियज्ञार्चनकर्मभिः फलम् । अवाप्यते तन्मयि सर्वमानवै- मुकुन्दनामक्षणमात्रकीर्तनात् ॥८॥ सोऽहं कलिः कलिरित्यभिधेये तस्य सत्यं सत्यमिति प्रतिष्ठा दीयते ? अस्ति चास्मद्गृहे नवलक्षणा नाम कापि कामगवी यस्याः ९ . - - - . १.' यास्य -ऊ; अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी ' यत्नं कृत्वा' इति--आ. २. 'तदहो'--ए. ३. 'भाग्य० '--आ, ऊ, ए. ४. 'अपर०'--ऊ. ५. ' ०वर्धते'--ए. ६. 'भिदा'-ऊ. ७. ' ०रत:'--आ. ८. स्निग्धः '--आ. ९.०भिधीये'--ऊ, ए. १०. अत उत्तरं : च' इत्यधिकम्--ऊ, ए. ११. अत उत्तरं । गोस्वामि- प्रसादीकृता' इत्यधिकम्--ऊ, ए. .

·४८ पुरञ्जनचरितनाटके 3 ? कामपि कलां कोऽपि कुत्रापि कदापि न लब्धुमर्हति । "इति भणितम् । अविज्ञातलक्षणः-अहो वचनोपन्यासचातुरी ! रक्ताक्षो मलिनः पिको मधुरया वाचा परं श्लाघ्यते ऽ मेध्याशी कटुभाषणोऽपि शकुनाख्यानेन काकोऽर्च्यते । सुश्लाघ्यो नवलक्षणाप्रणयनादत्यन्तदुष्टोऽप्यसा-- वेकः कोऽपि गुणो विलक्षणतरः स्यात्सर्वदोषापहः ॥९॥ ततस्ततः ? विलक्षणः-ततो मयोक्तम्--यद्येवं तत् किमिति सा न प्रकाश्यते ? कथमननुभूय गुणमगुणं वा जानाति जनता ? अविज्ञातलक्षणः–साधु ! साधु ! ततस्ततः ? विलक्षणः-ततस्तेन दुर्यशोमलिनमात्मानमुज्ज्वलयिष्यता "देव ! नेयं मोक्तव्या, शितशृङ्गतया सर्वानस्मान् भवन्तं चाप्यभिभविष्यति ।" इति स्वानुचरैर्निवार्यमाणेनापि प्राणेभ्योऽपि प्रतिष्ठा गरिष्ठेति सवत्सा सा मोचिता, निवेदिता च- कलिः साधुः साधुः कलिरिति कलिन्दाद्रितनया- जले मज्जन् व्यासो मुनिरभिदधे सज्जनमुदे । तदेतत् प्रत्येतु त्रिजगदिदमत्येतु विपदं त्वदायत्ता एते मम किल गुणाः कामधुगये ! ॥१०॥ इति । ततः सा त्वरिततरं प्रचलिता, अनुग्राह्यलोकाननुगृह्य स्वामिपादान्द्रष्टुमेष्यतीति । १. इदं पद्यं नास्ति-ए. २. 'सुकृताख्या०'-ऊ. ३. '०घ्या०'- आ. ४. 'गुणमुड्डाणं'-आ. ५. ' ०नातु'-ऊ, ए. ६. ' ०मप्येतु'- ए. ७. ' ०पदान्'-ए.

·अविज्ञातलक्षणः - (सहर्षम्) अतः परं पुरञ्जनप्रतिकारः करस्थ एव । (विलक्षणं प्रति) स्वं कार्य साधयतु भवान् । (विलक्षणः प्रणम्य निष्क्रान्तः 1) अविज्ञातलक्षणः-एतत्कुर्वता मया बहु साधितम् । यो- पद्मान्प्रबोधयितुमम्बुजबन्धुना स्वां भासं प्रसार्य तिमिरप्रसरोऽभ्यवारि । आशाप्रसाधनमकारि चिराय कोक- लोकस्य शोक उदधारितमा मनस्तः ॥११॥ (ततः प्रविशति नवलक्षणा ।) नवलक्षणा–एष स्वामी मामेव प्रतीक्षते। अस्ति चास्य सर्वापेक्षया मयि गुरुतरः पक्षपातः । (संश्लाघम्)- स्वतः सत्प्रामाण्ये भगवति चिदानन्दसदने कृपापारावारे विमतिमिह के वा विदधति । तथाप्येतन्मायापिहितनयनानां जडधियां भवन्ति भ्रान्तानां स्वपरपरिमोहा विमतयः ॥१२॥ ( उपसृत्य प्रणमति।) अविज्ञातलक्षणः-(सानन्दमङ्गानि परिमृज्य) मद्रे । स्वागतम् । इहास्यताम् । (नवलक्षणा प्रसादमभिनन्द्योपविशति ।) -- . १. ' प्रती०'-ऊ. २. पदं नास्ति-ए. ३. 'म्यवारि ए. ४. ' ०क्ष्य.'-आ. ५. ' च सर्वा०'-3,ए. ६. 'मम्यस्य' -ऊ, ए. ७. पदं नास्ति-ऊ, ए. ८. 'विनतयः'-3.

·५० पुरञ्जनचरितनाटके ४ ७ अविज्ञातलक्षण:--संक्षेपतस्तावत्स्ववृत्तं कथयतु भवती। नवलक्षणा--स्वामिप्रसादात्कलिनिर्मुक्तया- श्रीरङ्गनाथस्थितिमङ्गलं तं कर्णाटमासाद्य मयान्वभावि। दिने दिने वृद्धिरनुक्रमेण विशुद्धपक्षं कलयेव चान्द्रया ॥१३॥ अविज्ञातलक्षण:--ततस्ततः? नवलक्षणा-ततो भूयोवृद्धिकाम्यया गुर्जरदेशमर्हमागता । अविज्ञातलक्षणः----अथ तत्रत्यविवर्धिता भवती ? नवलक्षणा-वृद्धि रे तिष्ठतु। ते च " स्वयमेव वयं गोमिनः, किमनया परकीयया परसस्यचारिण्या गवा प्रयोजनम् ?" इति निरुद्धप्रसरतया सपुत्रां मां जीर्णतामनयन्त। अविज्ञातलक्षणः--अहो मूर्खता गुर्जराणाम् । यत्र ब्रह्मप्रतिष्ठा व्यरचि गुणविदा यत्र लक्ष्म्या निवासो विष्णोर्यत्र प्रसादः स्वकरधरणतो यत्र मित्रानुरागः । तत्पद्मं पुष्पमन्यान्यपि कुमुदमुखान्येव पुष्पाणि सेयं गौरेवान्याश्च गावो जगति बहुविधा एवमज्ञस्य बुद्धिः ॥१४॥ ततस्ततः? १. 'कथय-ऊ, ए. २. पदं नास्ति-ऊ, ए. ३. 'चान्द्रया -ए. ४. पदं नास्ति-ऊ. ५. 'मालवदेश०'-ए. ६. 'अहम् इति पदं नास्ति-ऊ, ए. ७ ०त्यैर्वधि'-ऊ. ८. 'गोस्वामिनः' -आ. ९. ०शस्य० १०. 'मालवानाम्'-ए. . , ·चतुर्थोऽङ्कः। नवलक्षणा--ततो यत्र न संमानं न च बन्धुमित्रविशिष्ट- शिष्टसंनिधानं तत्र देशे न वस्तव्यमिति विचार्य प्रातिष्ठे अविज्ञातलक्षण:--ततस्ततः ? नवलक्षणा--ततः कुत्रचित्केनचिौहता, कुत्रचित्केनचिदप- मानिता, कुत्रचित्केनचित् " आगते स्वागतं कुर्याद् गच्छन्तं न निवारयेत् ।" इति रीतिमवलम्ब्य संभाविता, कुत्रापि चित्तप्रसादमलभमाना- समाहूतब्रह्मश्रियमिव समन्तान्मदकल- द्विजानामालापैस्तपनतनयावीचिनिनदैः । लताकुले भ्राम्यन्मुखरमधुपश्रेणिरणितै- रुपाँगां गोपालप्रियवसतिवृन्दावनेभुवम् ॥१५॥ प्रत्युप्तामलपद्मरागशकले गारुत्मतैः कोमलैः संहब्धे नवकेलिपञ्जर इव श्रीभाजि वंशीवटे । स्निग्धः स्निग्धहरिदैलोलिललिते चञ्चत्फले सुस्थितो यत्र व्यञ्जयति स्वरूपममृतं वाचा किरन्त्या शुकः।।१६।। कि बहुना ध्यायन्तः कृष्णमन्तमुकुलितकुसुमप्रेक्षणं सन्मरन्द- स्पन्दानन्दाश्रुधारौ इह धरणिरुहोऽपि स्फुरत्पल्लवौष्ठाः । ? . १. 'संमाननं'--आ. २. 'मित्रशिविशिष्ट०'--ऊ, 'मित्र- शिष्टविशिष्ट.'--ए. ३. 'विचापं'-आ. ४. '०दावृत्ता'-ए. ५. 'कुत्रचित्केनचिदपमानिता' इति वाक्यभागो नास्ति--आ. '• कुञ्जभ्रा०'-ऊ, ए. ७. ' ०पाङ्गां'--ए. ८. 'गोपानां प्रिय.'--ऊ. ९. ' ०नभूवम्'--ए. १०. 'संदब्धे'-आ. ११. 'स्निग्धस्नि -आ, ऊ, ए. १२. '०हरिद्रलालि.'-ए. १३. ' ०धारामिह '--. ए. - -- ·पुरजनपरितनाटके स्वैर व्यालोलयन्तः कुसुमदलको भृङ्गपमाक्षमाला श्रीभर्तुर्नाममालामिव विहगतरुच्छमनामी जपन्ति ॥१७॥ अविज्ञातलक्षण:--ततस्ततः ? नवलक्षणा--ततस्तत्र गोपालसाहचर्याद् गोपरिचर्याधुर्याभि- र्बालवृद्धवनित्माभिरपि परमप्रेम्णा संभाविता हृष्टपुष्ट सकलावयवा तरुणी संवृत्तास्मि । अविज्ञातलक्षण:--वसुन्धरौयां रत्नगर्भाभिधाननिदानं हि स्थलं तत् । तँतस्ततः? नवलक्षणा–ततश्चलिता मार्गे तेपनातपतापविकलावकाल- पलितशिथिलितसर्वाङ्गसंधी मूर्छितप्रायौ सुरोचैनविरोचनाववलोक्य शोचन्ती केनापि कृपालुना सादरेमभिहिता "भद्रे ! कुत्रत्यासि! किमर्थमुद्विग्नासि ?" इति । ततो मयोक्तम्-- " द्रविड जनपदेऽहं सन्मुदे हन्त देह समधिगतवतीमं यत्र सा ताम्रपर्णी । १२ . -आ. -- १. 'कुसुमकरतले'--ऊ. ए. २. ' ०च्छद्मना मां जपन्ती'-अ. ३. '० सालचर्या०'-अ, '०सालचया० ४. ' ०राया ॐ, ए. ५. 'गर्भामिधा०'-ए. ६. 'तत् स्थलं तत:'-ए. ७. अतः प्राक् ' सद्गुणजटितो वृन्दावनमपहाय नाहं पदमपि गन्तुं प्रभवामि ।' इत्य- धिकम् -ऊ, ए. ८. पदं नास्ति--ऊ, ए. ९. 'तपतपनातपतापवि० -आ, 'तपनातपवि० '-ऊ, ए. १०. 'चनपुरो'--ए. ११. ' महमभि०'--आ. १२. पदं नास्ति-ऊ, ए. १३. 'द्रविल- मन 'ए. , . - . , ·- यदमृतचरशुक्तिश्रेणयो मौक्तिकं त- रफलमभिलषणीयं स्पष्टमुद्भावयन्ति ॥१८॥' सहि स्वामिना कस्मैचित्प्रयोजनाय समाहूता पुत्रयोरनयोरिमामवस्या- मवलोक्योद्विग्नास्मि ।" इति । अविज्ञातलक्षण:-ततस्ततः? नवलक्षणा--ततस्तेन " वैद्योऽस्मि, इमावुपचरामि । इति प्रतिज्ञाय कृष्णगवीक्षीरधारया विशेषेण सिक्तावपि तौ न चेतितौ । ततः सचकितमिव देशकालनियतत्वादस्योपैक्रमस्य नेदानीमिर्ह प्रसर इति विचार्य सुश्रुतचरकपुराणमुनिप्रणीतसारामृतनामरसायन प्रयोगण सप्ताहमात्रादेव तेन तौ पूर्ववत्कृतौ सत्कृतौ च । ममापि परिभ्रमण- श्रमवैकल्यमपनीतमिति चरितार्था स्वामिपादमूलमागतास्मि । बदाज्ञाप- यतु स्वामी, किमर्थमयमाहूतो दासीजन: ? (अविज्ञातलक्षणः कर्णे कथयित्वा निष्क्रान्तः ।) " १.बत उत्तरं-- तत्तद्वस्तुषु नेति नेति वचनेनावस्तुसत्सुभ्रम- व्यासङ्गं व्यवधूय नैगमगणरद्यापि योऽन्विष्यते । यत्स्पर्शन सुवर्णतामुपगताहल्या तथा पूतना पादस्पर्शमणिः स सर्वसुलभो यत्रास्ति शेषाचले ॥" इति पद्यमीषत्पाठभेदेनाग्रे ५.५ निर्देशन वतिष्यमाणमत्रापि पठितम्--ऊ, ए. २. पदद्वयं नास्ति--ऊ, ए. ३. 'स्थामालो'--3. ४. स चकित ०पचारस्य -ऊ, ए, ६. ' इह ' इति पदं नास्तिक, ए. ७. ०श्रमोऽपनीत इति'-ए. ८. 'पद०'-आ. १९. एलदादिर्वाक्यभागो नास्ति--ऊ, ए. । .

·पुरञ्जनचरितनाटके E नवलक्षणा-(परिक्रम्य (परिक्रम्य दृष्ट्वा) एषा मलयध्वजरमणी दुरुत्तरतरङ्गिणीपरपारे विवर्तमानं भर्तारमपश्यन्ती चक्रवाकीव व्याकुलागस्त्यमहर्षिपल्याँ अमितलक्षणाभिधया सुतया समनुरुध्यमाना शोचति । प्रथमत एव मया नियुक्तो विरोचन इमामवलम्ब्य तिष्ठति, इत्यवसरं प्रतिपालयामि । ( इत्येकान्ते स्थिता । ) (ततः प्रविशति वैदर्भीरूपेण पुरञ्जनः, अमितलक्षणा च ।) १० १२ वैदर्भी—हा पिअ! हाँ मणोरमसील! परिहासपेशलदाए में परिहरीअ कहिं लुक्को चिट्ठसि ? (इति रोदिति ।) [हा प्रिय ! हा मनोरमशील! परिहासपेशलतया मां परिहत्य कुत्र गुप्तस्तिष्ठसि ?] अमितलक्षणा-अम्ब ! किं रोदिषि? संपूर्णनगरस्वामिन्यसि । वैदर्भी-एक्केण देणे दईएँण विणा समत्थं पुण्णं पि भादि अरं मह सुण्णसुण्णं । . . . - - . १. ' ०त्तरपरपारे'-ऊ. २. 'गस्तिम०'-ए. ३. ' ०पल्या- मित०'-ऊ. ४. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी · कृष्णसेवारुच्या' इति- अ. ५. 'प्रथमत...तिष्ठतीति' इत्यस्य स्थाने केवलं भवतु' इति ऊ, ए. ६. 'नियुक्ता'-अ. ७. ' ०ञ्जनी'-अ. ८. पदं नास्ति-ए ९. ' रमशील' ---अ, 'रमणशील'-आ. १०. पदं नास्ति-ऊ, ए. ११. ' कहि मं परिहरिअ विहरसि ?'-ऊ, ए. १२. रीअं'-अ. १३. ' रमणशील -आ. १४. ' नर०'-आ. १५. 'तेण'- म. १६. 'दयिएण'-ए. १७. 'समुत्थं '-ऊ. १८. 'णारं '-आ. . . - .

·४ चतुर्थोऽङ्कः। ५५ णखत्तचंदभरिदं पि सहस्सरस्सि- हीणं णिसासु गअणं विौं पम्मिणीए ॥१९॥ [ एकेन तेन दयितेन विना समस्तं पूर्णमपि भाति नगरं मम शून्यशून्यम् । नक्षत्रचन्द्रभरितमपि सहस्ररदिम- हीनं निशासु गगनमिव पद्मिन्याः ॥] अमितलक्षणा--यत्र कुत्रापि प्रियोऽन्विष्यताम् । वैदर्भी-( इतस्ततः परिक्रम्य सनिःश्वासम् ) इदो लदौणिउंजेसुं तंदो लदाँणिउंजेसुं सदसो अण्णेसिदो वि पिओ ण लक्खीअदि । पुच्छिदो वि लोओ ण कहेदि कहिं गओ पिओ त्ति । [इतो लतानिकुञ्जेषु ततो लतोनिकुञ्जेषु शतशो ऽ न्वेपितोऽ पि प्रियो न लक्ष्यते। पृष्टो ऽ पि लोको न कथयति कुत्र गतः प्रिय इति ।] १२ 13 १. 'णक्कत्त०'-अ, आ. २. ' चंदचरिदं -ऊ. ३. 'मिव -आ, ऊ, ए. ४. 'पोम्मि'-आ, ऊ, ए. ५. 'लदापुजेसुव' --ए. ६. पदं नास्ति-आ. पदं नास्ति-आ; ‘लदाकुंजेसु'-ऊ, ए. ८. पदं नास्ति-ऊ, ए. ९. 'पुछिदो' -- आ. १०. 'न'-ए. ११. 'गदो'-ऊ, ए. १२. इदं पदं 'कहिं ' इति पदात्यागेव पठितम् - ऊ, ए. १३. अत उत्तरं दाणि ज्जेव वणविहारणिमित्तं पमदवणं आअदो परिहासपेसलदाए लुक्को चिट्ठदि त्ति।' इति वाक्यम्-ऊ, ए, तस्य संस्कृतच्छाया च ' इदानीमेव वनविहारनिमित्तं प्रमदवनमागतः परिहासपेशलतया लुक्कायितस्तिष्ठति ।'-ए. १४. 'लतापुजे० '-ए. १५. 'लताकु० --ए.

·५६
पुरञ्जनचरितनाटके
अमितलक्षणा--अम्ब ! धीरा भव, प्रियदर्शनं भविष्यति ।
वैदर्भी-(वारंवारमन्विष्य) वच्छे ! पज्जालेहि चिदं जहिं
पिआसंदसणलहुअं सरीरं आहुदीकरिस्सं ।
[वत्से ! प्रज्वालय चितां यत्र प्रियासंदर्शनलघुकं शरीरमाहुती-
करिष्ये।]
अमितलक्षणा--किमेवं त्वरसे ?
वैदर्भी--एसा चिदं ण करेदि ता स जेव्व विरएमि त्ति ।
(चितां रचयति ।)
[एषा चितां न करोति तत् स्वयमेव विरचयामीति ।]
अमितलक्षणा--(उच्चैः शब्दम् ) आर्याः ! परित्रायध्वं,
परित्रायध्वम् ।
(नवलक्षणा उपसृत्य वारयति ।)
वैदर्भी--णं मुंचेहि मुंचेहि । माए ! कासि तुमं ?
[ननु मुञ्च मुञ्च । मातः ! कासि त्वम् ? ]
नवलक्षणा--अहं कापि भवामि, प्रियं ते दर्शयिष्यामि ।
वैदर्भी--(संहर्षम् ) कहिं मे पिओ ?
[कुत्र मे प्रियः ?]
मवलक्षणा--पारेतरङ्गिणि प्रियस्तव वर्तते ।
१. पदं नास्ति-ऊ, ए. २. अस्य वाक्यस्य स्थाने 'भूयोऽन्वेषय।'
इति वाक्यान्तरम्-ऊ, ए. ३. 'न'--ए. ४. 'जेअ'-आ, 'ज्जेअ'--3, ए.
५. अत: प्राक् 'चिदं' इति--ऊ, 'चिअं' इति--ए. ६. पदं नास्ति,
क, ए. ७. ' ०णी'-ए.

·५७ . चतुर्थोऽङ्कः । वैदर्भी--कहं एदाए तुंर्गतरंगभीसणाए पारं जामि ? [कथमेतस्यास्तुङ्गतरङ्गभीषणायाः पारं यामि ? ] नवलक्षणा--मत्पुच्छमवलम्ब्य सुखेन तरिष्यसि । उडुपप्रसरो नात्र तरणिप्रसरो न वा । मत्पुच्छग्रहणेनैव तरन्तीमां तरङ्गिणीम् ॥२०॥ अपि च लभ्यं वास्तवमस्ति वस्तु परमं पारेऽन्तरा दुस्तरा भीमेयं तटिनी तरङ्गविषमावर्तभ्रंमा वर्तते । संताराधिकृतेन सौम्यमनसा गोस्वामिना मे तथा शिक्षादायि यथा भयं न तरतां नोत्तारयन्त्याः श्रमः ।।२१।। अमितलक्षणा--यथा कथयत्यकारणबन्धुरेषा तथा कुरु । ( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । ) पुरञ्जनसमजनो नाम चतुर्थोऽङ्कः ॥४॥ , . १. 'कहिं '--ऊ. २. 'तुरंगभी० '-आ; पदं नास्ति--ऊ, ए. ३. 'यामि'-ऊ, ए. ४. 'संतरि० '--आ, ऊ, ए. ५. 'उडप०'--ए. ६. 'च'--आ. ७. पदद्वयं नास्ति-ऊ, ए. ८. 'बास्तव०'--ए. ३. 'श्रमा--आ. १० । शिक्षा दायि'-ए. ११. 'व्यते '-आ. १२. 'अकारणबन्धुः' इति पदं नास्ति--ऊ, ए. १३. 'नमञ्ज०'--ऊ. . .

·पञ्चमोऽङ्कः (ततः प्रविशति वैदर्भी नवलक्षणा च । ) वैदर्भी--( सहर्षाश्चर्यम् ) आर्ये ! तव प्रसादात्- अनायासादभ्रंलिहलहरिसंपातरहितं गतोदनमाहग्रहपरिभवं संप्रति मया । समुत्तीर्णा भूमिभ्रमिभरविवर्तव्यतिकर- च्युताशकं कूलङ्कषसरिदियं गोष्पदमिव ॥१॥ नवलक्षणा-- जैगति जयति शक्तिस्तस्य गोस्वामिनः सा प्रथिततममहिम्नः शश्वदाश्चर्यधाम्नः । चलयति किल लोहं निश्चलं चुम्बकाश्मा द्रवयति शशिकान्तं यामिनीकान्त एकः ॥२॥ वैदर्भी--तमहमीक्षितुमिच्छामि, तदर्शनेन प्रियदर्शनं भविष्यति १. . - १. अ पुस्तकेऽयं चरमोऽङ्को भिन्नहस्ताक्षरेण किञ्चिन्न्यूनाकारेषु पत्रेषु लिखितो दृश्यते. २. ' सविस्मयम्'-ऊ, ए. ३. 'भूमिम्भरवर- विवर्तव्यतिकरं गताशकं'-आ, 'भूरिभ्रमिभरविवर्तव्यतिकरान्निरातङ्क' -ऊ, ' भूरिभ्रमिपरिविवर्तव्यतिकरान्निरातङ्क'-ए. ४. गो: पद० ५. 'जयति जगति'-ऊ. ६. 'गोपालमूर्तेः'-ऊ, ए. ७. ' ०तरमहि०'-ऊ. ८. ' ०श्म'-आ. ९. 'एव'-ऊ, ए. १०. अत उत्तरं " नवलक्षणा-सेयं गोस्वामिनः परमा शक्तिः। वैदर्भी -आर्ये ! तं द्रष्टुमिच्छामि। नवलक्षणा-इदानीमेव द्रक्ष्यसि । वैदर्भी- तत्र त्वरते मे चेतोवृत्तिः।" इत्यधिकम्-ऊ. ५८ .

·पञ्चमोऽङ्कः। ५९ १ ३ । नवलक्षणा--उचितमेवमाह भवती। उपकारी निरुपेधिप्रियः सहचरः स ते। वैदर्भा-विदर्भजन्मनो नाथं पाण्डयनाथं विदुर्मम ॥३॥ नवलक्षणा-एतमर्थं स एव स्फोरयिष्यति । सुरोचनाञ्जन- समुन्मीलितदृष्टिः स्वयं चाकलेयिष्यसि । शतमप्यन्धानां न पश्यति । वैदर्भी- (सोत्कण्ठम्) सँकलेष्वपि वस्तुषु स्पृहा- मपहायोपनतेष्वयत्नतः । मम तत् प्रियवस्तु वस्तुतः श्रुतमात्र हुँदयं दिदृक्षते ॥४॥ तदादेशय पन्थानम् । नवलक्षणा--नन्वहमेव पन्थाः । सर्वनिरपेक्षस्य तस्य मदेक- सव्यपेक्षा वर्तते । तदेहि, शेषशैलशिखरे तमवलोकयिष्यसि । (इत्युभे परिक्रामतः।) १२ १४ S नवलक्षणा--एष पुरतो ऽ शेषसुरासुरमुनिमनुजगीतविशेष- पुण्यमहिमा शेषनामा धेरैणिधरः,- - १. 'उचितमेतत् '-ऊ, ए. २. ' ०रुपाधि०'-आ. ३. पदत्रयं नास्ति-ऊ, ए. ऊ पुस्तकेऽत्र ग्रन्थहानिदर्शकं किञ्चित् स्थानरिक्तत्वं दृश्यते. ४. 'स्वं'-ए. ५. ' ०कलिष्यसि '-ए. ६. इदं पदं नास्ति -ऊ, ए. ७. इदं पद्यं नास्ति-ऊ, ए. ८. 'दये'-आ. ९. 'पन्थानमादेशय-ए. १०.०पेक्षता।'-ऊ, 'मय्येव सव्यपेक्षता।' -ए. ११. पदं नास्ति-ऊ. ए. १२. अतः प्राग् 'दृष्ट्वा' इति -ऊ, ए. . १३. पदं नास्ति-ऊ, ए. १४. ' निःशेष०'-ऊ, ए. १५. धरिधरः'-ए. .

·0 पुरञ्जनचरितनाटके तत्तद्वस्तुषु नेति नेति वचनेनावस्तुसत्सुभ्रम- व्यासङ्गं व्यवधूय नैगमगणैरद्यापि योऽन्विष्यते । येत्स्पर्शेन सुवर्णतामुपगताहल्या तथा पूतना पादस्पर्शमणिः स सर्वसुलभो यत्र स्वयं भासते ॥५॥ (उभे उपसर्पतः।) वैदर्भी--(सप्रमो दरोगा गद्गदम्) हे गोविन्द ! पदारविन्दविगलन्मदाकिनीवारये किं पाद्यं प्रतिपादयामि ? कुसुमं किं पद्महस्ताय ते ।। वृन्दारण्यचर ! त्वदङ्घ्रियुगपत्संवाहनव्याकुल- श्रीसाहित्यकरी मया निजमनोवृत्तिं गृहाणार्पिताम् ॥६॥ ह अपि च आरोग्य प्रणयोदयेन हृदये लक्ष्मीमतिप्रेयसी पत्संवाहनकर्मणि श्रमयितुं हे नाथ ! नैवाहसि । लोला मामकचित्तवृत्तिरिह तु व्यापार्यतामर्पिता स्थैर्य ह्येति चलोऽपि तेऽद्मिभजने श्रीरेव तत्साक्ष्यदा ।।७।। प्रलयपयोधिजलेऽपि न सीदति निगमतरिस्त्वयि सक्ता। भवजलधौ पतितोऽपि न मज्जति किमपि भवद्गुणवक्ता ॥ १. तृतीयश्चरणः समग्र एव नास्ति, पद्यं च त्रिपादमेव मुद्रितम्-ए. २. ' ०लभः संभाति यत्र स्वयम्'-ऊ, ए. ३. अतः प्राग् 'देवम्' इत्यधिकम् - ऊ, ए. ४. '०प्रमाद० -अ. ५. ' ०चरस्त्व० -ए. ६. 'करीमयोनिज ! मनो०'-अ. ७. 'व्यापाजिता चापिता'-ए. ८. 'चलापि -ए.

·१ ४ ५ पञ्चमोऽङ्कः। जय जय मीनशरीर मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥८॥ गीतार्थेन श्लोकः श्रीशेषाचलरत्न ! कल्पितमहामीनावतारस्य ते लग्ना शूकशिखोपरि श्रुतितरिः कल्पान्तपायोनिधौ । नामाङक्षीदिति किं ३ चित्रमिह ते नाम्नापि कण्ठस्पृशा संसाराम्बुनिधौ वलन्नघभराक्रान्तोऽपि नो मज्जति ॥९॥ नगभरभुजगविनिःश्वसिताकुलमवनितलं सुगरिष्ठे । कलितमुकुर इव तिष्ठति सुस्थिरमाकलितं तव पृष्ठे ।। जय जय कच्छपरूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥१०॥ गीतार्थेन श्लोकः नाधो गच्छति शैलभारभरतो नोचं भुजङ्गेश्वर- श्वासौधेन निरीक्ष्यमाणमुकुराकारं स्थिरं तिष्ठति । भूचक्रं तव कूर्मराजवपुषः पृष्ठैकनिष्ठं हरे ! न क्वापि स्खलिता भवन्ति भुवने नाथ त्वदालम्बिनः ।।११।। प्रथयसि धरणिसमुंद्धरणे रिपुदलने ऽ पि च सौकर्यम् । श्रुतिरपि तव गुणगणगणनामनु भजते ननु मौखर्यम् ।। १. 'लक्ष्मीवल्लभदेव ! क०'--ऊ, ए. २. ' शुक०'--ए. ३. 'न'--ऊ, ए. ४. 'बल० '--अ. ६. '० स्थितमा०'-ऊ. ७. 'एतदर्थेन'--ऊ, ए. ८...रीक्षमा०'-अ, भा. ९. ' कारस्थिरं'--ऊ. १०. ' .लितं -ए. ११. 'प्राप्यसि --आ.१२. समुद्ररणे'--अ, आ. ना -- ·४ पुरञ्जनचरितनाटके जय जय शूकररूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥१२॥ गीतार्थेन श्लोकः सौकर्येण समुद्धृता वसुमती मग्ना महाम्भोनिधौ त्रैलोक्यप्रजयी हिरण्यनयनो दैत्यो रणे सूदितः । नित्यानन्तगुणस्य तेऽखिलगुणं वक्तुं न शक्ता श्रुति- यत्किञ्चिद् गृणती प्रतिष्ठितिमगादन्धेषु काणो यथा ॥१३॥ द्विषदसवो बत पञ्च वयं च दशेति हियेव दधन्ते । मुखमवकुञ्चितैमञ्चितपाणियुगे नखरा निभृतं ते ॥ जय जय नरहरिरूप मुरारे। मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥१४॥ गीतार्थेन श्लोकः प्राणाः पञ्च परं हिरण्यकशिपोरेते वयं चात्ततद्- द्वैगुण्यास्त्रतयेति कुञ्चिषमुखान् बिभ्रत्कठोरान्नखान् । ज्वालाजालजटाललोचनमपि स्वीकृत्य सँह वपुः प्रहादोदय एव देव ! भवतो तेने स्वभावः स ते ॥१५॥ . १. ' सूकर०'-आ, ए. २. '० मुद्धता'-अ. ३. 'ष्ठितम०' ४. 'ह्रियैव'--ए. ५. 'कुञ्चितपाणि'- ए. ६. नररूप -ऊ. ७. ' ०तद्वैगु०'--आ, ऊ. ८. '०पयन्ति' ९. ' लौचन०'-अ. १०. प्रह्लादो०'--आ, ऊ, ए. ११. 'भवतो' (?)--ऊ. आ.

·६३ पञ्चमोऽङ्कः। न्यधित करे बलिरम्बु मैमोचितमस्य मयापि च देयम् । इति भवता पदमर्पितमस्य शिरस्यमरैरवधेयम् ।। जय जय वामनरूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥१६॥ गीतार्थेन श्लोकः हस्ते न्यस्तमनेन वारि बलिना देयं किमस्मै मये- त्यन्विष्य क्रमणच्छलेन परितो द्राग् ब्रह्मलोकावधि । ऐतद्योग्यमवीक्ष्य तत्र किमपि ब्रह्मादिभिदुर्लभः पादस्दर्शमणिस्त्वयास्य शिरसि श्रीमन् ! प्रसादीकृतः ।।१७।। क्षत्रियगलगलद विरतशोणितसलिलभरैरपतापम् । स्नपयसि जगदिदमुदितदयोदय वितरसि वित्तकलापम् । जय जय भृगुपतिरूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥१८॥ गीतार्थेन श्लोकः आविर्भूय भृगो कुलेऽतिविमले जानकुठाराहति- क्षुण्णक्षत्रियकण्ठशोणितजलैस्तापोऽपनीतः सताम् । दत्ता भूरपि कश्यपाय मुनये पाथोधिरुत्सारितो बाणेनैकतरेण नाथ ! भवतः सर्वं हि लोकोत्तरम् ॥१९॥ सहजकुटिलमपि किमपि बिभीषणमपि कपिपतिमनुकूलम् | त्वयि विनतं सुगृहीतगुणो धनुरिव नयसि श्रुतिमूलम् ह -- १. 'मनोचित.'--आ. २. नैत०' ए. ३. 'श्रीमत् '--ए. ४:०रलशो०--ऊ, ए. ५. ' विभी०'--आ, ए. ६. '० गुणो'--आ.

·६४ पुरजनचरितनाटके जय जय रामशरीर मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥२०॥ गीतार्थेन इलोकः कोदण्डं सहजातिवक्रिम चलत्काठिन्यमप्यानतं सुग्रीवं च बिभीषणं च सुगुणग्राही त्वमन्वग्रहीः । उन्नद्धं बहुवाहिनीपरिचयादब्धि दशास्यं च तं श्रीदर्पादनमन्तमीश सदनुग्राही हरे ! न्यग्रहीः ।।२१।। हलहतिभीतिमिलितयमुनाकृत इनमिव याचितुमेतम् । नीलवसन ! निवहसि मणिकुण्डलमेकमधिद्युतिकेतम् ।। जय जय हलधररूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥२२॥ गीतार्थेन श्लोकः लीलाकल्पितशीरपाणिवपुषो नीलाम्बरं बिभ्रतः कैलासाचलचुम्बि मेघरुचि ते शेषाद्रिभूषामणेः । कालिन्दी हलकृष्टिभीतिमिलितामाश्वासयिष्यन्नति- स्नेहेनोपगतः प्रभाकर इवाभात्येकलं कुण्डलम् ॥२३॥ त्वमिह विमोहयितुं विबुधद्विषर्मपि निगदन्नुपधर्मम् । स्थिरयसि सकरुणचित्त सदागमसमंतमहिंसनधर्मम् ।। ह १. 'बल. -अ, 'बला.'--आ. २. विभी०'--आ, ऊ, ए. ३. ' ०दृत'--अ. ४. अत्र मूलपुस्तकस्था टिप्पणी 'आगतम्' इति-आ. ५. ' सीरपाणि.'-ऊ, ए. ६. ' .न्दीहल.'--ए ७. 'हलयष्टि०'-आ. ८. ' निति'--ऊ. ९. . ०मयि नि०'-3 १०. '०गमसुमत०'-ऊ,ए.

·पञ्चमोऽङ्कः। ६५ जय जय बुद्धशरीर मुरारे। मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥२४॥ गीतार्थेन श्लोकः मायाबुद्धवपु तापि भवता संमोहनीयासतां स्वाभाविक्येवलम्बिता मदयता शोभाकरी ते परम् । पश्वालम्भविधायियज्ञनिगमान्निन्दन्नहिंसौंपरं धर्म वस्तुत आगमैरपि मतं यत्त्वं व्यवास्थापयः ॥२५॥ अङकुरयति पल्लवयति सपदि हि सुकृततरं कलिदग्धम् । त्वदसिघनः खलरुधिरपयोभरविकिरणतोऽतिविदग्धम् ॥ जय जय कल्किशरीर मुरारे। मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥२६॥ गीतार्थेन श्लोकः क्षुण्णम्लेच्छगलप्रणालिविगलत्कीलालधाराभरै- रुक्षन् क्षोणितलं क्षणक्षणघनः कौक्षेयधाराधरः । बोहव्योम्नि तवोल्लसन् कलितपोत्तापोपतप्तं तपो- वृक्षं पल्लवितं करोति सुतरां कल्किस्वरूप प्रभो ! ॥२७॥ परं'--अ, ऊ, ए. १. ०हनोपासना.'--आ. २. '०क्यविल०'--ऊ. ३. हिंसा ४. व्यवस्था०'-ऊ, ए. ५. 'सपदीह'--ए ६. 'विकरण ए. ७. ०म्लेञ्छ० -अ. ८. ' दाराभर०' -आ. ९. 'बाहुर्कोम्नि'-ए. .-ऊ, ६ ·६६ पुरञ्जनचरितनाटके गोतामेइमलिलविबुवसमादनममृतमिलवानगीतम् । घनरुचिरुचिर ! चराचरकारण ! तब पदयुगमुपनीतम् ।। जय जय दशविधरूप मुरारे । मङ्गलमय मधुसूदन माधव करुणाकर कलुषारे ॥२८॥ उद्यत्तापतेपातपाकुलतया नष्टस्वरूपक्रमा गर्ने क्वापि मृता इव प्रपतिता एते जगइर्दुराः । मेघश्याम ! तव |सादवशतो लीलामृतस्राविण: संजीवन्ति रटन्ति चारुसुषमामञ्चन्ति चञ्चन्ति च ॥२९।। (ततः प्रविशत्यविज्ञातलक्षणः ।) अभिज्ञातलक्षणः-साधु नवलक्षणे ! साधु । धन्यासि त्वमिव त्वमेव जगतां मान्या वदान्या यया नीतो हन्त पुरञ्जनो विनयनान्मत्सख्ययोग्यां दशाम् । १. अस्य पद्यस्य प्रथमपङ्क्तिद्वयस्य स्थाने ऊ पुस्तके ए मुद्रणे च भिन्नपाठमधस्तनं पङ्क्तिद्वयं दृश्यतेः- श्रीरमणस्य दशाकृतिवर्णनमिति कविकृष्णसुगीतम् । जनयति मधुरिपुपदसेवकचेतसि निभृतममृतमिव पीतम् ।। २. ० नवमीतम्'-आ. ३. एतदादि द्वितीयपङ्क्तिद्वयं नास्ति-ए. ४. जत ऊर्ध्व निम्नमतिरिक्तं पद्यं दृश्यते:- मायारूपविहारी परमाद्भुतचरितविस्तारी । गोपालीरसशाली भुदं सदा दिशतु वनमाली ।।--ऊ, ए. ५. ' त्तापनया तयाकुलतया '- आ. ६. ' ०तनो'–ए. भगतो'-ए. ८. '० श्राविणः -अ. ९. '०जनोऽपि विनयन्म-ऊ. - , , ७. 'सदैव ·६७ पञ्चमोऽङ्कः। हस्तादर्श इवाम्बुदानिलहतो भूत्या मुंग्वप्रेक्ष्यतां रत्नं शाणशलाकयेव समलासङ्ग विभूपाहताम् ॥३०॥ चिराइद्य-- मद्दर्शनोल्लसितलोचनचित्तवृत्ते. सख्युः समीक्ष्य सुषमां सुखमाहरिष्ये । स्वालोकदर्शितमुदः कुमुदस्य पूर्ण- पीयूषभानुरिव भानुरिवाम्बुजस्य ॥३१॥ अद्यासावपि जानाति मित्रादर्शनजां व्यर्थीम् । तदालोकजमामोदं वेत्तु चाम्भोजचक्रवत् ॥३२॥ (विलोक्य) एष मम सखा- श्रीमत्पन्नम्वचन्द्रचुम्बितमनः शीतांशुकान्तद्रवी- भावव्यञ्जकमोदजाश्रुसलिलासारैः समापूरितम् । अर्धीकृत्य निजं वपुः प्रविलसद्रोमाञ्चदूर्वाङकुरं प्रेमोद्रेकवशंवदोर्पयति मे पादारविन्दोपरि ।।३३।। ( इति मन्दमन्दमुपसर्पति ।) नवलक्षणा-एष महितमहिमा महायोगी। वैदर्भी--कुत्र ? कुत्र ! (उभे सरभसमुत्थाय यथोचितोपचारमाचरतः ।) मुखप्रेक्षतां'-अ, मुखं प्रेक्ष्यतो '-. २. 'त्विषामह '-ए. ३. पदद्वयं नास्ति--ऊ, ए; ०दथ' -मा. ४. 'पूर्णां '--आ. ५. पद्यात्प्राग् — अपि च' इत्यधिकम्--ऊ, ए. ६. अतः परमेक पत्रं (२२ तमं) नष्टम्--ऊ. ७. 'मन्दं मन्द०'-ए. ८.' त्रिभुवनमहित०'--ए. ९. 'सत्कुरुतः।'--ए. - । आ, । - .

·पुरञ्जनचरितनाटके १ अविज्ञातलक्षण:--सखे ! परिष्वजस्व माम् । अपि जानासि प्राचीनं सखायं माम् ? (वैदर्भी मुखमवलोकते ।) अविज्ञातलक्षण:-- सखायावावां स्वः सहजधवलौ मानसगृहा- विहायातस्त्वं मां स्वसरसि विहायातिचपलः । जले ग्राम्ये मज्जन्नथ समभवः पङ्कमलिनः पयःसेकादस्याः सपदि ननु योऽहं त्वमसि सः ॥३४।। स त्वं नासि पतिः पुरञ्जन ! पुरञ्जन्या यया लीलया संरुद्धः पुरपञ्जरे नवमुखे बद्धो गुणैः कीरवत् । नायं वा मलयध्वजस्तव पतियं मन्यसे देवव- मायाकाननपिप्पलाशनपरीपाकोऽयमुज्जम्भते ॥३५॥ अपि च कोषे कोषकृता कृमिनियमितस्तद्भावनांवैभवा- त्ताद्रूप्यं प्रतिपद्यते तदनिशाध्यासो हि ताद्रूप्यकृत् । स्त्रीत्वं त्व च पुरजनीपरवशः प्राप्तस्तदेकाप्रती- योगादेवमवेहि नित्यमदनुध्यानेन मद्रूपता ॥३६।। अपि चावधारय- ३. 'सु - १. 'प्राचीनस० -ए. २. पदं नास्ति--आ, ए. सर सि'--ए. ४. 'संरुद्रः पुरुषं जदा (?)'--आ. ५. 'बद्धौ ६. पदद्वयं नास्ति--ए ७. ' ०ना वै०'--ए. ८. '० तादृप्यं'--ए. ९. '० ध्यासा'-- आ. १०. ' ०ता यो०'--ए. ११. 'ते मदनिशा. ध्यानेन'--ए.

·मे पञ्चमोऽङ्कः। दयादृष्टया 'तत्त्वमसि' पदतत्त्वावगमतो विलीनायां मायामयजवनिकायां तव सखे ! !। दिवा वा रात्रौ वा जपसि नियतं हंस इति यद् विपर्यासन्यासे स्फुरतु सहसा सोऽहमिति तत् ॥३७।। (पुरञ्जनो विचारयति ।) अविज्ञातलक्षण:--वत्स सुरोचन ! अनुगृहाण मत्सखायम् । (प्रविश्य सुरोचनो योगविद्यया पुरञ्जनं प्रविशति ।) पुरञ्जन:-(प्रणम्य) सखे ! सत्यप्यस्मिन्मम तव च भेदव्यपगमे त्वदीयोऽहं नाथ ! त्वमसि न मदीयः क्वचिदपि । तरङ्गः सामुद्रो भवति न च तारङ्ग उदधिः स्फुलिङ्गश्चाग्नेयो दहनकणकीयो न दहनः ॥३८॥ अविज्ञातलक्षणः-सखे ! किं ते भूयः प्रियमुपकोमि ? अ है पुरञ्जनः -अतः परमपि किं प्रियमस्ति ? यतः- भवानेतावन्तं समयमुपकुर्वन्नपि सुहृन् ममान्धस्येवासीद् ग्रहमणिरविज्ञातचरितः । अथ श्रुत्वा मत्वा किमपि सुनिदिध्यास्य सुरस- स्पृशि प्रोन्मीलन्त्यां दृशि सपदि साक्षात्कृत इति ।।३९।। -- २. 'रति - ३. पदं १. ' संन्या० --अ, आ. -आ. नास्ति--ए. ४. 'प्रवेशयति '--ए. ५. 'संप्र०'--आ. ६. पदं नास्ति -ए. ७. 'गृह०'-आ, ए. ८. 'मणिरिवाज्ञात०'-ए. ९. अत आरभ्य ग्रन्थभागः ऊ पुस्तकेऽपि वर्तते. १०. 'सुनिदध्यास्य'-अ, ऊ, ए. - ·७० पुरञ्जनचरितनाटके - ३ ५ तथापीदमस्तु- श्रीतनुच्छविसुवर्णरेखित- स्त्रीशुकात्तसतडिद्घनश्रियि । कृष्णरूपनिकषे निवेशित प्रेमहेम सुपरीक्ष्यतां मम ।।४।। अपि च कॉले काले तडित्वानमृतरसमयीं वृष्टिमिष्टां विधत्ता- मुर्वी सस्यौ वगुर्वी सचिवजनहिता भूमिपाः पालयन्तु । सर्वः सर्वत्र नन्दत्वखिलगुणगुरौ विन्दतु प्रेमभक्ति देवे श्रीवेङ्कटेशे प्रचरतु परितः कृष्णदत्तस्य सूक्तिः ॥४१॥ अविज्ञातलक्षण:--एवमस्तु । (इति निष्क्रान्ताः सर्वे ।) इति श्रीपुरञ्जनदुःखभजनो नाम पञ्चमोऽङ्कः ॥५॥ ॥ पुरञ्जनचरितनाटकं समाप्तम् ॥ १. इदं पद्यं नाटकान्तिमपद्यत्वेनोद्धृतम्-उ; ४०-४१ क्रमाङ्कवतो: पद्ययोः स्थानविपर्यासो दृश्यते -- ऊ, ए. २. '०साङ्गकात्त० ३. ' त्ततडिदुद्घनश्रियि'--आ, 'सतडिद्घनाश्रयि '--उ. ४. ' हेममुपवीक्ष्यतां'–उ, '०हेमसुपरी०'--ए. ५. पदद्वयं पद्यं च नोद्धृतम्--उ. ६. 'मिष्ठां'--ए. ७. 'हित ' ( = हितं ?)--अ. ८. सर्व:'--ऊ, ए. व्यङ्क०'--अ, व्येङ्क०'--आ. १०. अत उत्तरम्- " शाके नन्दनवावनीपतिमिते शुक्लद्वितीयाबुधे चत्रे नागपुरे' : 'रघुनपावासादयोध्यासमे। (शेषमागामिनि पृष्ठे) . - - . .

·पञ्चमोऽङ्कः।
७१
"
(प्राक्पृष्ठतः)
(पुस्तकस्यानन्तरिकमन्तिम पत्र नष्टम्)--अ;
" श्रीरस्तू । सूभं भवतु । मङ्गलं कल्यानमस्तू । श्रीकृष्णाय नमः ।
जेठ सुद्ध २ संमत १८९५ श्री"- आ;
" समाप्तमिदं नाटकमिति ।
शाकेऽब्दे धरणीवियन्मुनिधरासंभासमाने शुभे
माघे मासि दिवामणौ मकरगे विष्णोस्तिथौ सादरम् ।
श्रीमन्मैथिलकृष्णदत्तकृतिना म(=य) निमितं नाटकं
प्रालेखीत्तदिदं मुदा द्रुततरं श्रीहेमनाथद्विजः ।।
शुभमस्तु॥"--उ;
" समाप्तमिदं नाटकमिति ।
शाकेऽन्दे धरणीवियन्मुनिधरासंभासमाने शुभे
माघे मासि दिवामणौ मकरगे विष्णोस्तिथौ सादरम् ।
श्रीमन्माथिलकृष्णदत्तकृतिना यन्निमितं नाटक
प्रालेखीत्तदिदं मुदा द्रुततरं श्रीहेमनाथद्विजः ।।
श्रीमद्भागवतार्णवात्स्वधिषणाजारोग्रमन्थाचल:
क्षुब्धादुत्तमशास्त्रभारविलस ( ? ) द्रज्जुप्रबन्धोज्ज्वलैः ।
यत्नात्सद्वरनाटकामृतमिदं शीघ्र समुत्पादितं
तेन श्रीः पुरुषोत्तमेन विबुधैस्त सर्वदास्वाद्यताम् ।।
शुभमस्तु ॥ श्रीरस्तु ॥ ॐनमः श्रीकृष्णाय शिवाय च ॥"-3
समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।। प्रशस्तिः
नमः परमहंसमनोमिलिन्दास्वादितपदारविन्दामृतमकरन्दाय
जगदानन्दकन्दाय गोविन्दाय ।
नमोऽखिलदेवविहितसेवश्रीविश्वनाथाय ।
नमोऽखिलपुमर्थदानवित्तचित्तायै श्रीमदन्नपूर्णाव ।
शुभमस्तु । श्रीरस्तु।
(शेषमागामिनि पृष्ठे)

·७२ पुरञ्जनचरितनाटकम् । (प्राक्-पृष्ठतः) शाके लोचनधर्ममोचनहयक्षोणीभिरुद्भासिते। माघे मासि सुधांशुभासिनि वलत्पक्षेऽधिसत्सप्तमि ।' काश्यामिन्दुकलावतंसचरणाम्भोजालिरेतन्मुदा पुस्तं शस्तमलीलिखद् द्रुतमिदं श्रीहेमनाथः कविः ॥१॥ यस्योदारयशोविशोभिधिषणादानः समं वेधसा ज्ञातुं चन्द्रसुरेज्यकल्पतरवो नूनं तुलायां धृताः । तुच्छत्वाद् गगने सुधाकरगुरू यातौ च कल्पद्रुमो देवाधीशवने प्रतिष्ठितिमसौ प्राप स्फुटं सन्मतेः ॥२।। कालुष्यं प्रोज्जिहाना सकलजनमनोह्लादना संददाना नित्यानन्दं दधाना रुचिरविधुरुचिं शोभमाना जगत्सु । मुक्ताहाराभिरामा जगति विजयते यस्य कीर्तिविशाला गङ्गाधारेव सारा विबुधवरकृतानल्पभूतिस्तुतिहि ॥३॥ तस्योदारविचारचारुचरितस्याज्ञामवाप्यादराद् वेणीरामसुपण्डितस्य लिखितं पुस्तं समस्तं द्रुतम् । काशीनाथपदारविन्दविलसत्सच्चित्तपुष्पन्धय- स्यानेकद्विजराजिगीतसुयशोराशेरधिक्ष्मातलम् ॥४॥ मानं वामनमेव पङ्कजदृशे स्वीकार्य येनाथिने दत्ता गोस्त्रिपदाङ्कितेत्यसुवचा तस्यापि कीतिर्बलेः । वेणीरामकपण्डितस्य नियतं संमानपूर्व मुदा दानान्यथिकुलाय संप्रददतः कीर्तिः कथं वर्ण्यताम् ।।५।। अस्तु"--ए.

·नाटकस्थपद्यानां सूचिः। (कोष्ठस्था अङ्कास्तत्तदङ्कगतक्रमनिर्देशकाः ।) ५७ ४० ५८ ९ पद्यम् पृष्ठम् पद्यम् पृष्ठम् अकस्मादायाता (१.२६) १६ उडुपप्रसरो (४.२०) अघटितघटना (१.८) ६ उद्यत्तापतपा (५.२९) अकुरयति (५.२६) ६५ उपकारी निरुपधि (५.३) अज्ञातोत्पतना (३.१३) २ अद्यासावपि (५.३२) एकं वृक्षमधि (१.२) अनायासादभ्रं (५.१) एक्केण देण (४.१९) अन्तर्हन्त पदं (४.६) ४७ औद्भिदेऽत्र नगरे (१.१३) अयं. दक्षिण (२.१७) २९ कलिः साधुः (४.१०) ४८ अर्धाङ्गस्थितया (१.२३) काले काले तडित्वान् (५.४१) ७० अविज्ञाताभिख्यं (३.३) ३२ केन त्वं न (२.९) अविज्ञातो योगी (४.४) ४६ कोदण्डं सहजा (५.२१) ६४ अहमस्मि पुरजनो (१.२०) १२ कोपात्कोमल (२.१२) २५ अहो अहोभिः (४.८) ४७ कोवे कोषकृता (५.३६) ६८ १३ ४२ कौमारः पति (१.२१) आक्रान्तमेव (३.१७) क्वचिच्चित्ताकर्षी (२.१८) ३० आनतं वदन (२.१०) आरोप्य प्रणयो (५.७) ६० क्षत्रियगल (५.१८) आविर्भूय भृगोः (५.१९) ६३ क्षुण्णम्लेच्छगल (५.२७) ७३ १४ २४ २४ ·७४ पुरञ्जनचरितनाटक- १ पद्यम् पृष्ठम् पद्यम् पृष्ठम् गीतमिदमखिल (५.२८) ६६ धारावाहिशरा (३.१२) ४० गुणबद्ध त्ति (२.२) २० ध्यायन्तः कृष्णमन्तर (४.१७)-५१ गुणी समर्थः (१.१६ पाठभेदः) ११ नगभरभुजग (५.१०) गोस्वामिना केवल (३.२२) ४३ नगरशिरसि (३.११) जगति जयति (५.२) ५८ नवद्वारं पञ्चापण (१.१५) १० णं जाणासि (२.४) २१ नाधो गच्छति (५११) नित्यानन्दचिदा (१.१) सत्तदुर्जन (३.२०) ४३ नैक्षथाः सहचरं (३.१८) ४२ तत्तद्वस्तुष (५.५) न्यधित करे (५.१६) (४.१८ पद्यादनन्तरं पाठ- भेदत्वेनापि) ५३ पञ्चप्रस्थवने मया (२.५) २२ तन्वाना निजसद्मनि (२.७) २३ पञ्चप्रस्थवने यथेष्ट (३.१५) ४१ त्रय एवाधना (१.२५) पत्रं च पुष्पं च (३.६) त्वङ्गत्तुङ्गतरङ्ग (३.११) ३९ पद्मं व्यर्थविशेषणं (१.२४) १५ त्वमिह विमोहयितुं (५ २४) ६४ पद्मान्प्रबोध (४.११) ४९ २३ दयादृष्टया मे (५.३७) परं धन्या वन्या (२.६) पाणिभ्यां परितः ( ३.४) दर्शनादेव (१.२२) पिबन्त्यां कान्तायां (३८) देवाजीपुरुषोत्तमो ( १.४) देवोऽजः परमेश्वरः (१.५) पुर उत्तम (१११) देशे दक्षिण (३.१) पुरजनी च (१.२७) द्रविडजनपदेऽहं (४.१८) पुरञ्जनीमङ्ग (१.९) द्विषदसवो बत (५.१४) पूपाः पूरणपोलिका (२.१४) २७ ६२ प्रज्वारो यस्य (३.२३) धन्यासि त्वमिव (५.३०)) ६६ प्रत्युद्गम्याति (२.८) २३ १४ ४ ५ ७ ४४ ·पद्यसूचिः। ७५ ६ ८ ४८ ६० रविताप (२.१९) ३० ९ पद्यम् पृष्ठम् पद्यम् पृष्ठम् .प्रत्युप्तामल (४.१६) ५१ यदपि जगति (१.६) प्रथयसि धरणि (५.१२) ६२ युवा कुलीनः (१.१०) प्रदीपाः सौवर्णा (२.१५) २७ युवा सुवासा (१.१६) ११ प्रभोर्दया (४२) ४५ रक्ताक्षो मलिनः (४.९) प्रलयपयोधि (५.८) प्राणाः पञ्च परं (५.१५) ६२ राजा तत्र पुरे (१.१२) प्राणेभ्योऽपि (३.७) रामाः प्रविश्य (१.१७) प्रियायाः प्रत्यक्षे (३ २) प्रियायास्मै सख्ये (३.५) लक्ष्मीवल्लभ देव (५.९ पाठभेदः) ६१ बहुपादपुरेषु (१.१४) १० लभ्यं वास्तव (४.२१) ५७ बाल्ये क्रीडनशीलता (१.१९) १२ लीलाकल्पित (५.२३) बाल्ये रासविलास (४.७) ४७ विश्वस्तैः परितः (१.१८) भक्ताय नित्यं (३.२१) ४३ वैकुण्ठे व्रज (१.७) ६ भवानेतावन्तं (५.३९) ६९ व्याकोशकोकनद (२.१६) २८ मद्दर्शनोल्लसित (५.३१) ६७ शबलीकृत (३.१६) मम वचनं प्रति (२.११) २५ श्रीतनुच्छवि (५.४०) ६७ मम सहजवशस्य (२.१३) २५ श्रीमत्पन्नख (५.३३) महाहवे (३.२४) ४४ श्रीरङ्गनाथ (४.१३)) ६५ श्रीरमणस्य (५.२८ पाठभेदः) ६६ श्रीशेषाचल (५.९) मायारूपविहारी (५.२८ पद्यादनन्तरं पाठभेदः) सकलेष्वपि (५.४) यत्र ब्रह्मप्रतिष्ठा (४.१४) ५० सखायावावां स्वः (५.३४) ६८ ७० मायाबुद्ध (५.२५) ६१

·७६
पुरञ्जनचरितनाटकपासूचिः ।
पद्यम्
पृष्ठम् पद्यम्
पृष्ठम्
सखे सत्यप्यस्मिन् (५.३८) ६९ सौकर्येण समुद्धृता (५.१३) ६२
सख्या कारुणिकेन (३.१९) ४३ स्वतः सत्प्रामाण्ये (४.१२) ४९
स त्वं नासि पतिः (५.३५) ६८ स्वामी येन स (४.५) ४६
संतावेदि णि (२.१) १९ हरिपदभजनाप्त (१.३)
समाहूतब्रह्म (४.१५)
५१ हलहतिभीति (५.२२)
६४
सरला सवखवादा (२.३) २० हस्ते न्यस्तमनेन (५ १७)
सर्वत्रावलते (३.१०) ३९ हितोपदेशो मम (३.९) ३८
सहजकुटिलमपि (५.२०) ६३ हित्वा स्वात्मपुरं (४.१) ४५
साम्राज्यं स्वपदे (४.३) ४५ हे गोविन्द (५.६)
६०

·Corrigenda (शुद्धिपत्रम्) Page Line Incorrect Correct 14 12 15 24 (Introduction) कर्णो Verkatanātha महापराजय Yasahpala साहित्यदर्शन 26 " 27 24 19 22 13 ...र्यशी 24 22 26 " 31 22 26 कर्णी Verikatanātha मोहपराजय Yasahpala साहित्यदर्पण ...र्यशो ...kaumudi मा शङ्कीः ."--टीका)-- Natakas Colophon कथ- दयादें and Kuva... against by Puranjanacarita Cimana.. " 33 10 17 35 37 ...kaumudi माऽशङ्कीः -टीका-- Natakas Colohpon कथ दयार्दै aad Kava.... gainst hy Purañjancarita Cimana.. • 'yana 9 10 14 " 42 10 47 13 48 Page-heading 5 51 . ' 'yana 20 12 62 आ ७७ ·७८ Page Line Incorreet Correct २३ . १८ ३५ ११ ५६ १८ . १८ १४ (Text) नातिथ्य नातिथ्यं सबलय सबलया तरङ्गिणि ०तरङ्गिणि व्यते यते श्वासौधेन श्वासौधेन भवन्ति भवन्ति स्त्रतयेति कुञ्चिष० ०स्त्रपयेति कुञ्चित. ०स्पर्श भृगो भृगोः ०मूलम् चलत्० वलत्० " १४ ६३ स्दर्श० ० or १५ " २० मूलम् ॥

·Vidarbha Samshodhana Mandal, Nagpur Some Publications English 1. Studies in Indology, Vol I (A Collection of 26 research articles) by Dr. V. V. Mirashi. Rs. 15 Marathi 2. नागपूरकर भोसल्यांची बखर (A Chronicle of the Bhoslas of Nagpur, Second Edition) by Y. M. Kale Rs. 2-50 3. नागपूरचा सांस्कृतिक इतिहास ( A Cultural History of Nagpur) by Shri D. G. Landge Rs. 2-00 4. संशोधन मुक्तावलि, सर, १ (A Collection of Research Articles) by Dr. V. V. Mirashi Rs. 4-00 5. औपनिषदिक जीवनसौख्य ( A Realistic and and Rationalistic Interpretation of the Upanishads ) by Dr. K. L. Daftari Rs. 4-00 6. संशोधन लेखसंग्रह, भाग १ (A Collection of Research Articles, Vol. I) hy H. N. Nene Rs. 4-00 7 संशोधन मुक्तावलि, सर २ ( A Collection of Research Articles) by Dr. V. V. Mirashi Rs. 4-00 8. संशोधन मुक्तावलि, सर ३ (A Collection of Research Articles) by Dr. V. V. Mirashi Rs. 4-00 - ·८० 9. मेघदूतांतील रामगिरि अर्थात् रामटेक (Identification of Rāmagiri mentioned in Kālidāsa's Meghadūta with Rāmtek). by Dr. V. V. Mirashi Rs.3-00 10. ऐतिहासिक लेखसंग्रह, भाग १ ( A Collection of Historical Documents edited by Dr.Y.K. Deshpande and Shri D.G. Landge) Rs.6-00 11. संशोधनाञ्जलि, (A Collection of Research Articles) by Shri D. G. Landge Rs. 5-00 12. विदर्भ संशोधन मंडळ वाषिक १९५८ (Vidarbha Samshodhana Mandala Annual, 1958) Rs. 3-00 13. विदर्भ संशोधन मंडळ वार्षिक १९५९ (Vidarbha Samshodhana Mandala Annual, 1959) Rs.3-00 Hindi 14. मेघदूत में रामगिरि अर्थात् रामटेक ( Identification of Rāmagiri mentioned in Kálidāsa's Meghadāta with Ramtek.) by Dr. V. V. Mirashi Rs. 3-00

·No text on this page.

·DONATED TO TTD CENTRAL LIBRARY

·No text on this page.

·No text on this page.