·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·THE
KASHI-SANSKRIT-SERIES
( HARIDĀS SANSKRIT GRANTHAMĀLĀ )
91.
( Vyakarana Section, No. 11 )
THE
VA IYĀ K A R A N A
SIDDHĀNTA.CHANDRIKĀ
By
ĀMĀ S' RAMA
With
The Sabodhini Commentary by Sadananda
&
Fho fattoadipiha Oommentary by Loles'allara
EDITED WITH
The Chakradhara Notes, Linganus'as'an with commentory,
Unadikos'a etc., etc.,
By
KĀYYA-YYĀKARANA TĪRTHA
Pandit S'ri Nava Rishora Kara
Kavya Sahitya Sastracharya, Vedanta Sastri.
( Part II)
Published by
JAYAKRISHNA DĀS HARI DĀS GUPTA
The Chowkhamba Sanskrit Series Office,
Vidya Vilas Press, Benares.
1944.
All Rights Reserved by the Publishers.

·- ॥ श्रीः॥ हरिदा स संस्कृत ग्रन्थ मा ला स मा ख्य- काशी-संस्कृत-सीरिज-ग्रन्थमालायाः ९१ व्याकरणविभागे (११) एकादशं पुष्पम् । पदवाक्यप्रमाणपण्डितश्रीरामाश्रमप्रणीता वाणीप्रणीतसूत्राणां वृत्तिर्नाम वैयाकरणसिद्धान्तचन्द्रिका श्रीमत्पण्डितसदानन्दकृतसुबोधिन्या श्रीमद्रामकरपौत्र- श्रीक्षेमकरसूनुश्रीलोकेशकरकृततत्त्वदीपिकया व्याख्यया च सहिता साच पण्डितप्रवरश्रीविम्बाधरकरव्याकरणसख्यिवेदान्ततीर्थचरणसेवकेन व्याकरण साहित्यन्यायवेदान्तशास्त्राध्यापकेन श्रीनवकिशोरकरशास्त्रिणा निर्मितया चक्रधराख्यटिप्पण्या, सव्याख्यया लिङ्गा- नुशासनप्रक्रियया च प्रपूरिता । टिप्पणीकर्ता विहि- तेनोणादिकोषेण च संवलिता । ( उत्तरार्द्धम् ) प्रकाशकः- जयकृष्णदास-हरिदास गुप्तः- चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस, विद्याविलासप्रेस, बनारस सिटी। वि. सं. २००१] द्वितीय संस्करणम् । [ई. स. १९४४ राजकीयनियमानुसारेणास्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः ।

·- उत्सर्गपत्रम् - निर्गुणब्रह्मविषयकध्यानधारणासमाधिकुशलानां सुद्धाद्वैतविद्यापा- रावारसन्तरणधौतासारसंसारसमायाताशेषकल्मषाणां सुविशद- शारदीयसोमसंकाशशरीरदीधितिधाराप्रमोदितसकलजनम- नःकुमुदानां देवताध्यानपूजनानवरतजातलोतकव्याकु- लितनयनकन्दराणां न्यायवैशेषिककापिलपातञ्जला. दिदर्शनशास्त्रस्वतन्त्राणां काव्यव्याकरणपुराणेति- हासपुरातनाख्यायिकाव्याख्यानाध्यापनेन ल- ब्धप्रतिष्ठाना राज्याधीशसकाशात्सम्प्राप्ता- नेकतीर्थादिपदवीविभूषितानां मम शैश- वावधिलालनपालनसुशिक्षादीक्षादि- प्रदानां साक्षादभिनवव्यासदेवा- नामिव श्रीलश्रीयुक्तपितृदेवाना सुप्रसिद्धयास्कवंशेऽवतीर्णानां श्री विम्बाधरकर- शर्मणां चरणयोर्निप- त्य समर्पयति टि. प्पणीपुष्पाञ्ज- लिम् । ॥ शम् ॥ महाष्टम्याम् , विक्रमस्य सं० १९८८ स्नेहाधीन- श्री नवकिशोरः।

·* भूमिका - यदम्बुसङ्गात्तिजगत्पवित्रितं विशेषजन्मार्जितकल्मषाकुलम् । स्वयंभुवः शीर्षनिवासिनी चिरं पुनातु मे विष्णुपदी सदा गिरम् ॥ १ ॥ नत्वा शिवं साम्बमूर्ति शेष भाष्यकृतं तथा । रामाश्रमस्य भारत्या भूमिकाल्पा प्रतन्यते ॥ २ ॥ हेमाननीयविबुधाः! कृतशाखचर्चाः ! यपत्र लेखनगता मम दोपसडधाः । जाता भवद्भिरनिशं परिमार्जनीयाः दोषान्धरन्ति महतामपि ये हि दुष्टाः ॥ ३ ॥ शब्दानुशासनं नाम ख्यातं व्याकरणं हि तत् । प्रकृतिप्रत्ययादीनां साधनेनोपकारकम् ॥ ४ ॥ शब्दव्युत्पादनेनैव वेदानामङ्गमुच्यते । मुख्य व्याकरणं यस्मादू वेदः शब्दमयोऽखिलः ॥ ५ ॥ शब्दज्ञानं वर्णमूलं पदज्ञानं ततः परम् । वाक्यज्ञानं ततः सर्व-वारज्ञानान्मुक्तिरिष्यते ॥ ६ ॥ अस्मादू व्याकरणं पाठयं सर्व रेव मुमुक्षुभिः । गुर्वन्तिके यथान्यायं नरैः शान्तिसमन्वितैः (क) ॥ ॥ तथाच प्राचामुक्तिः- "आसन ब्रह्मणस्तस्य तपसामुत्तमं तपः । प्रथमं छन्दसामङ्गमाहुाकरणं बुधाः" । .. (क) शब्दो ब्रह्म इति श्रुतिः, परमपुरूषस्य त्रिगुणात्मिका शक्तियस्मिन् सम्यग्रूपेण विराजते, स प्रणवोऽपि शब्दमयः । अतः शम्दशानमेव ब्रह्मशानम् , व्याकरणशानव्यतिरेकेण शब्दशान कदापि न स. म्भवति, व्याक्रियन्ते व्युत्पाबन्ते शब्दामनेनेति व्याकरण मिति व्याकरणपदव्युत्पत्तेः । एवम्-भाषाशा. नमपि व्याकरणमपेक्षत एव । एवं श्रूयते इन्द्रादिषु देवगणेषु वेदार्थानेऽसमर्थेषु ब्रह्मा तान् व्याकरण पठितुमादिदेश । ततो देवाः व्याकरणशास्त्रे व्युत्पन्नाः सन्तः वेदस्य मर्मोद्घाटितुं समर्था वभूवुः । स्व. भावत एव वेदशास्त्रव्युत्पत्तिकामानामेतान्यवश्यं ज्ञातव्यानि, तद्यथा,-"शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्त छन्दो ज्योतिषमिति । तन्मध्ये शिक्षानिरुक्तयोविशेषेण वैदिकव्याकरणसम्बन्धे आलोचितमास्ते । वेदानां प्रातिशाख्यानि च व्याकरणविषयात्मकानि । वैदिक ब्राह्मणेषु च तद्विषयालोचना दृश्यते, अनेनैवमनुमी- यते यदयाकरणं वेदस्यानुलिखितमेव । प्राचीननिरुक्तकाराणां मध्येऽधुना यास्कविरचितनिरुक्तं दृश्यते, तेन प्राचीनण्याकरणनिरुक्तरचकानां गार्ग-गालव-शाकटायनोर्णवाभ-शाकपुनि कौत्सानां नामान्युल्लि- खितानि । ख० पू० अष्टमशतके महर्षियास्को विद्यमान आसीदित्यनुमन्यते । तदयतिरिक्तेन पुर्वाचार्या- णामनेन वाक्येनैव व्याकरणेन सह वेदस्य सम्बन्धः, उपयोगिता च विशेषेणोपलभ्यते । तथाहि-"छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तःकल्पोथ पठ्यते, ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते शिक्षाघ्राणन्तु वेदस्य मुखं ध्याकरणं स्मृतं, तस्मात् साङ्गम(त्यव नालोके महीयत इति । ।

·२ भूमिका। "अर्थप्रवृत्तितस्वानां शब्दा एव निबन्धनम् । तत्त्वावबोधः शब्दानां नास्ति व्याकरणाहते" ॥ इति ॥ श्रुतावपि व्याकरणाध्ययने विधिमाह- "ब्राह्मणेन निष्कारणेन धर्मः षडङ्गो वेदो ध्येयो ज्ञेयश्च" इति ॥ कश्चित्पुत्रमुपपिदेशश्च- "यथपि बहु नाधीषे तथापि पठ पुत्र व्याकरणम् । स्वजनः श्वजनो माभूत् सकलं शकलं सकृच्छकृत्" इति ॥ "अङ्गीकृतं कोटिमितञ्च शास्त्रं नाङ्गीकृतं व्याकरणं च येन । न शोभते तस्य मुखारविन्दं सिन्दूरविन्दुविधवाललाटे"। इत्यपि कश्चिदाह॥ तत्र व्याकरणे- 'इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नाऽऽपिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा इत्यष्टौ शाब्दिका मता: ॥ इत्युक्तरीत्याष्टौ प्राचीनशाब्दिका आसुः ॥ केचिदिम पूर्वोक्तश्लोकमेवं पठन्ति । सो यथा- "ऐन्द्र चान्द्रं काशकृत्स्नं जैनेन्द्र शाकटायनम् । सारस्वतं चापिशलं शाकलं पाणिनीयकम्" (क) इति ॥ तत्र सारस्वतव्याकरणस्येदं वृत्तं श्रूयते- सारस्वत व्याकरणं प्रसिद्धं जानन्ति सर्वे विवुधाः प्रसिद्धाः । कर्तास्य काश्यामनुभूतिरूप आसीदुदासी महतां वरेण्यः(ख)॥८॥ - । (क) अधुना भारतवर्षे पाणिनीयात् प्राचीनतमं व्याकरणं नास्ति । तस्य सर्वाङ्गसुन्दरप्रकियाप्रमा- वेन तत्तत्प्राचीनव्याकरणानां प्रचारप्रभावौ हीनावास्ताम् । पाणिनिना तद्वयाकरणे काश्यप-गाग्र्यापि- शलि-गालव-चाक्रवर्मण-भारद्वाज-शाकटायन-शाकल्य-सनक-स्फोटायनानां नामानि ससम्मानमुद्. धृतानि पणिनेः समयात् शब्दशास्त्रस्य सूक्ष्यालोचनारभत । अधुना प्रचलितानि सर्वाणि व्याकरणानि तदनुकृतान्येव, पाणिनेजर्जीवितकालविषये मतभेदोऽस्ति । महामहोपाध्यायश्रीहरप्रसादशास्त्री एवमुक्तः वान्-, मगधदेशे शैशुनागवंशस्याभ्युन्नतिकाले यदा दारयावुमनामा (Father of Sexes) पारस्य- सम्राट् तक्षशिलामाक्रमत् , तदा तत्रस्थाः पण्डितास्तद्भयेन तक्षशिलां त्यक्त्वा उन्नतिमति मगधे भागत. वन्तः । तैः सह पाणिनेगुरुवर्षः पाणिनिश्चास्ताम् । तौ च तत्र प्रसिद्धिमगाताम् । पाणिनिश्च तत्र अष्टा. ध्यायी रचयामास । पाश्चात्यम नीषी गोल्डष्टुकरः (Goldstucker) तं खु०पू०. सप्तमशतके स्थापयति । प्रतीच्यपण्डितौ वेबारम्याकसमुजारौ ( Weber and Max Maller ) तस्य जीवितकाल खु० पू० चतुर्थशताब्दमध्ये भागेऽकथयताम् । प्रसिद्धाङ्गलैतिहासिको भिन्सन्ट स्मिथः ( Vincent Smith ) विशेषालोचनया तं खु० पू० सप्तमशताब्दपूर्ववर्तिनं स्वीकरोति । पाणिनेर्मातुर्नाम "दादी" इति कथ्यते। सीमान्तप्रदेशस्यैटकनामधेयप्रान्ते तस्य जन्मस्थानमासीत् । (ख) अनुभूतिरूपः, अनुभूतिस्वरूपाचार्यः । अस्याविर्भावकलस्तु घृष्टीयपञ्चमशतकमिति जनश्रुतिः । -

·३
भूमिका।
सरस्वती यस्य हि सूत्रकी संराधिता देव्यनुभूतिना सा ।
पुंक्षुप्रयोग विदुषां सभायां प्रमाटुकामेन यतात्मनैव ॥ ९॥
तुष्टा तदा ध्यानगुणेन तस्य स्वकीयमातेव कृपावशा सा।
आगत्य देवी त्वरयानुभूति वरं वृणीष्वेति जगाद वाणी ॥ १० ॥
ततोऽनुभूतिनिजगूढवृत्तं मातुः समक्षे तनयो मुदेव ।
उक्त्वान्वयाचन्महनीयचेष्टः सरस्वी व्याकरणं नवीनम् ॥ ११ ॥
स्वकण्ठसंराजितहारगर्भात् सूत्राणि सा सप्तशतानि दत्त्वा ।
अन्तर्दधे व्याकरणं ततः सोऽनुभूतिरूपो रचयांचकार ॥ १२ ॥
प्राचीनवैयाकरणेन तेन विनिर्मिता साधनपद्धतिश्च ।
शङ्कासमाधानविचारचारः सोदाहृतिर्वृत्तिरलं विभाति ॥ १३ ॥
सारस्वतस्य निर्माता नरेन्द्राचार्य इत्यपि ।
केचिद्वदन्ति सामर्षे विद्वद्भिस्तद्विभाव्यताम् ॥ १४ ॥
मन्येऽहं प्रकृता यात्र वृत्तिस्ति सुविस्तरा ।
तत्कर्ता कुशली श्रीमानरेन्द्राचार्यपण्डितः ॥ १५ ॥
अस्य ग्रन्थस्य टीकास्ति चन्द्रकीर्तेः सुबोधिका ।
वासुदेवेन भट्टेन प्रसादाख्या च निर्मिता ॥ १६ ॥
उक्तटीकाद्वयं पाठये परीक्षायां नियोजितं ।
कालिकाक्षेत्रगोर्वाण-वाणीसंसदि पण्डितः ॥ १७ ॥
माधधीति समाख्याता व्याख्या गुर्वर्थबोधिका ।
चकास्ति सा च सर्वत्र प्रणीता माधवेन या ॥ १८ ॥
जगन्नाथेन केनापि पण्डितेन कृता तदा ।
सारप्रदीपिका नान्ना सारार्थस्य प्रकाशिका ॥ १९ ॥
काशीनाथा दुधश्रेष्ठः फणिभाषितभाष्यवत् ।
यत्सारस्वतभाष्यं तच्चक्रेऽलम्यं भवेजनेः ॥ २० ॥
जगन्नाथो रमाकान्तो यत्रास्ते तत्र शाश्वतः ।
भारतीत्युपनामासा-वमृतो विवृति सुखम् ॥ २१ ॥
कृतवान् योऽमलस्वामि-शिष्य आसीत्सदा सुखी ।
दुण्टिका मेघरत्नो हि गम्भीरार्थप्रदर्शिकाम् ॥ २२ ॥ युग्मकम् ॥
शब्दार्थचन्द्रिका हंसविजयस्य महात्मनः ।
विद्वत्प्रबोधिनीटीका रामभट्टस्य चास्ति सा ॥ २३ ॥
एवं बहुविधाष्टीका न मिलम्ति कथञ्चन ।
इतिहासादिवाक्येभ्यो जानीमो नाममात्रतः ॥ २४ ॥
सारस्वतीयसूत्राणामपरा वृत्तिरस्ति या
रामाश्रमकृता रम्या सा हि सिद्धान्तचन्द्रिका ॥ २५ ॥
भट्ठोजिदीक्षितस्यैव पुत्रो भानुजिदीक्षितः।
रामाश्रमापराग्योऽसौ कथ्यते सकलौर्जनैः ॥ २६ ॥

·४ भूमिका। अयं पतञ्जले ष्यं स्वीकृत्य सकलं पदं । लौकिकं लोकभद्राय संसाध्यादर्शयबुधः ॥ २७ ॥ सिद्धान्तकौमुदीग्रन्थे यानि सन्ति पदानि वै । तानि तानि च सर्वाणि वर्तन्तेऽत्र सुविस्तरम् ॥ २८ ॥ अल्पकालेन बोधो हि पदार्थानां प्रजायते । सिद्धान्तचन्द्रिकाग्रन्थ-पाठेनैव यथार्थतः ॥ २९ ॥ भट्टोजिदीक्षितच्छात्रो रघुनाथो महामतिः । फणिभाप्यमिवात्रापि लघुभाष्यमरीरचत् ॥ ३० ॥ भाष्ये च रघुनाथेन मतं कातन्त्रसम्भवम् । खण्डितं मौग्धबोधीयं सिद्धान्तकौमुदीस्थितम् ॥ ३१ ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकाग्रन्थे हे टोके स्तो मनोहरे । एका सुबोधिनी नाम्ना चापरा तत्वदीपिका ॥ ३२ ॥ सुबोधिन्यां हि टीकायां पदार्थाः सन्ति भूरिशः । परिभाषादिभिःसम्यग भाष्योदाहरणानि च ॥ ३३ ॥ सिद्धान्तकौमुदीतत्त्वबोधिनीमनुकृत्य सा। सदानन्दकृतामूलं साध्वी टीकार्थगह्वरा ॥ ३४ ॥ लिङ्गानुशासनं नासीदू ग्रन्थेऽस्मिन्नतिविस्तृतम् । पाणिनीयादिसूत्रेण टीकया पूरितं मया ॥ ३५ ॥ प्राच्यपुस्तकमतान्तरगर्भा पाठभेदसहिता सुगमात्र । टिप्पणी कथितचक्रधराख्या योजिता सकलवालहिताय ॥ ३६ ॥ एवमत्र निहितोऽर्थसनाथः प्रत्ययेन सह कोष उणादः । मातृकाक्रमनिबन्धनचारुर्वर्त्तते बुधमुदे भवतां सः ॥ ३७ ॥ काशीसंस्कृतसीरिजादिसकलग्रन्थप्रकाशेन यः प्राप्तो भूसुरसेवया च विमलां कीर्ति विदेशे तथा । देशे श्रीहरिदासगुप्ततनयो धीमानिदं पुस्तकं । धीरः श्रीजयकृष्णदास इति नामासावमुद्रापयत् ॥ ३८ ॥ घोषालोपाधिकः श्रीमान् शिवनारायणः सखा । भूमिकालेखनेऽत्यन्तं सहाय्यं कृतवान् मम ॥ ३९ ॥ विदुषामनुचर:- करशर्मोपाधिकः श्रीनवकिशोरशास्त्री।

·सिद्धान्तचन्द्रिकोत्तरार्द्धगतप्रकरणानां सूचीपत्रिका। क्रमाङ्काः मख्याते- पृष्ठाङ्काः २१६ १ भ्वादयः १ २२१ २ अदादयः २२८ २४८ २६१ २६५ २७२ ३ हादयः ४ दिवादयः ५ स्वादयः ६ रुधादयः ७ तनादयः ८ तुदादयः ९ क्रयादयः १. चुरादयः ११ व्यन्त प्रक्रिया १२ सान्त प्रक्रिया १३ यङन्त प्रक्रिया १४ यङ्लगन्त प्रक्रिया १५ नामधातु प्रक्रिया १६ कण्डवादि प्रक्रिया १७ प्रत्यय माला १८ आत्मनेपद व्यवस्था १९ परस्मैपद व्यवस्था २० भावकर्म प्रक्रिया पृष्ठाङ्काः क्रमाला २१ कर्मकर्तृ प्रक्रिया २२ लकारार्थ प्रक्रिया पूर्व कृदन्ते- २३ कर्थ प्रक्रिया १०३ २४ तक्तवत्वर्थ प्रक्रिया ११४ २५ कसादि प्रक्रिया ११६ २६ ताच्छील्यार्थ प्रक्रिया ११९ २७ उणादि प्रक्रिया १२१ उत्तर कृदन्ते- १२८ २८ भावाधिकार प्रक्रिया १३२ २९ कृत्य प्रक्रिया १४१ ३. ख्यधिकार प्रक्रिया १५३ २१ क्वाधिकार प्रक्रिया लिङ्गानुशासने- १६७ ३२ स्यधिकार प्रक्रिया १८१ ३३ पुंल्लिङ्गाधिकारः १९३ : ३४ नपुंसकाधिकारः १९४ ३५ स्त्रीपुंसाधिकारः ३६ पुनपुंसकाधिकारः २०८ ३७ परवल्लिङ्गाधिकारः २०९ ३० उणादिकोशः ३४१ ३४५ ३५. ३६४ ३७४ ३७८ ३७९ ३८१ - प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·30 - [याकरण- सिद्धान्तचन्द्रिका सटिप्पण-सुबोधिनी-तत्त्वंदीपिकाव्याख्याद्वयोपेता [ उत्तरार्द्धम् ] अथ भ्वादयः ॥ १ ॥ (क) धातोः ॥ इदमधिक्रीयते ॥ १ ॥ सुबोधिनी सार्वीयं सच्चिदानन्दं नामं नामं जगत्प्रभुम् । सिद्धान्तचन्द्रिकाख्यातवृत्तिश्च क्रियतेतराम् ॥ १ ॥ धातोः ॥ अधिकारोऽयं प्राङ् नाम्नो य इत्यतः । किमर्थोऽयमधिकारः । उच्यते, ऊरीकरोति, शुक्लीभवति, सहायीस्यादित्यादौ ऊर्यादिच्व्यन्तयोर्धातोः प्राक् प्रयोगस्य नियतत्वेन विशिष्टात् प्रत्ययोत्पत्तियथा न स्यात् । अन्यथा अड्वित्वयोर्दोषो दुर्वारः स्या- दित्यधिकारः ॥ १॥ तत्त्वदीपिका। प्रणम्य श्रीपति वाणी नारायणमनामयम् । सिद्धान्तचन्द्रिकाख्यातव्याकृतिरुच्यतेऽधुना ॥ १ ॥ धातारिति-अधिकारोऽयमित्याह-इदमिति ॥ सूत्रमिति विशेष्यं पदं वा । नाम्नो य इत्यतः प्रागधिकारो बोध्यः । अधिकारफलं तु ऊरीकरोति शुक्लीभवतीत्यादौ व्यन्तस्य धातोः प्राक् प्रयोगनियमेन तत्सहिताद्धातोः प्रत्ययोत्पत्तिर्यथा न स्यात् , अन्यथाऽद्वित्वयोर्दीपो दुर्वारः स्यात् । न च नामव्यावृत्तिरेव फलमिति वाच्यम् , ततः विम्बाधरसमायुक्तामम्बा दुर्गामुपास्महे । यत्कृपालेशमात्रेणाशेषश्वश्रेयसम्भवेत् ॥१॥ यस्य दयालवलामात् शास्त्रारण्ये कृतप्रवेशोऽहम् । प्रतिभामूत्तिः स श्रीहरिहरशास्त्री गुरुर्जयति ॥२॥ (क) मङ्गलादीनि मङ्गलमध्यानि च तन्त्राणि प्रथन्त" इति चिरन्तनवचनप्रमाणेन निर्विघ्नपरिसमा. प्तिकामैराशीनमरिक्रयाबस्तुनिर्देशद्वारेण मङ्गलानि शिष्यशिक्षार्थमादिमध्यावसानेपु निवध्यन्ते। इति दृश्यन्ते च तानि सिद्धान्तकौमुद्यादिव्याकरणग्रन्थेषु। तथैव किञ्चिदत्रोत्तरार्द्ध ग्रन्थमध्ये वर्त्तते न वेति प्राप्ते बमः-नास्तीति कथने न कश्चिद्वलवत्तरो दोषः, ग्रन्थारम्भमा लेनैव चारितार्थत्वात् । पक्षा- न्तरे तु-मनसैव माल सम्पादितमिति ।

·२ . . सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते विधानेनैव तदाधनात् । सिबन्ततिवन्तव्यावृत्तिरपि न फलम् , (क) प्रकृत्यर्थस्याव्यकादे. राख्यातार्थकर्तृकर्मणोरनन्वयात् , कारकाणां क्रिययैवान्वयनियमात् । पचतीत्यत्र एकेन एकायिकायां क्रियायां बोधितायामररेणान्याश्रयायाः क्रियाया बोधनस्याशक्यत्वात् । प्रथमस्य समासप्रत्यययोरिति लोपे तु तदर्थस्यानवबोधाच्च कर्तृद्वयादिबोधाकाङ्क्षयां यः घटः इत्यादरन्याय्यत्वात् ॥ १ ॥ भ्वादिः ॥ क्रियावाची भ्वादिर्धातुसंज्ञकः स्यात् ॥ २ ॥ ( सु० ) भ्वादिः ॥ भवनं भूः क्रियासामान्यम् । आइत्ते ग्राहयत्यर्थमित्यादिः । अन्तर्भावितञ्यर्थः यद्वा, आदीयते गृह्यतेऽर्थोऽनेनेति आपूर्वाद्दानः किप्रत्ययः शब्द इति यावत् । भुवः क्रियासामान्यस्य आदिर्वाचकः शब्दो धातुसंज्ञो भवति ॥ एवं सति 'हि रुक , नाना' इत्यादावव्यये, 'बभूव' 'बभूवे' इत्यादावाख्यातान्ते चातिव्याप्तिस्तेपामपि क्रियावाचकत्वात् अतो 'भ्वादिरित्यावर्त्य भूरादिर्यस्येति बहुवीहियाख्पेयः । अत्रा- दिशब्दो व्यवस्थायाम् , तेन भूशब्दादारभ्य ये पठितास्ते ग्राह्याः । तेन क्रियावाचित्वे सति भ्वादिगणपठितत्वं धातुत्वम् । नामधातूनां 'सधातुरिति वचनाद्धातुत्वम्। सौत्रा- स्तु गणे एव पाठ्याः । (ख) का पुनः क्रिया, ? उच्यते, -करीत्यर्थभूता उत्पादना परप- या उत्पत्त्यनुकूलव्यापारसन्तानरूपा भावनैव क्रिया। नन्वस्तिभवतिद्यतिपु क्रियावा- चित्वमव्याप्तम् , न हि तत्रोत्पादना प्रतीयते, उत्पत्तिर्हि आद्यक्षणसम्बन्धस्तदनुकूलव्या- पारश्चोत्पादना, तदनुभवश्चास्त्यादिभ्यो नास्त्येव । उच्यते, अस्तीत्यादेः स्वरूपधारणं क- रोतीत्यर्थः । धारणं चोत्तरकालसंबन्धः । क्रियावाचीति किम् , याः पश्यसीत्यादौ धातुत्वं मा भूत् । सति हि तस्मिन्नातो धातोरित्यालोपः ॥ २ ॥ (त०) भ्वादिरिति । भवनं भूः क्रिया । आदीयतेऽर्थोऽनेनेत्यादिः शब्दः । आङ्- पूर्वान् दाजः किः तथा च भूशब्दः क्रियावाचक आदिशब्दः प्रकारवाचक इत्यर्थः, एवं स ति हिरुक् वर्जने इत्यव्ययेऽतिव्याप्तिः, तस्यापि वर्जनरूपक्रियावाचकत्वात् । अतो 'भ्वादि'- रित्यावर्तनीयम् । अत्रादिशब्दो व्यवस्थार्थः । तथा च-भूशब्दमारभ्य ये पठितास्ते धा- तुसंज्ञाः। एवं च-क्रियावाचकत्वे सति भ्वादिगणपठितत्वं धातुत्वमिति लक्षणम् । वा- दावव्ययेऽतिप्रसङ्गवारणाय सत्यन्तम् , तावन्मात्रोगदाने च हिरुगादाबतिव्याप्तिः । अत्राहु, क्रियावाचित्वलाभायावृत्तिर्न कर्तव्या। न च यादावतिव्याप्तिः, या इत्यस्य ला- क्षणिकत्वेनैवाग्रहणात् , यदस्त्यदाद्यत्वम् आपि वेति सिद्धेः, वेत्यव्ययस्य च धातुत्वेऽप्य. ( क ) यत्तु-प्रकृतेर्नामधानुनिष्ठत्वेन द्वैविध्यान्नाम्नः स्यादयः प्रत्यया विहिता एवातः परिशेषा- द्धातोराख्यातप्रत्ययसिद्धौ कथं पुनरियं 'धातोरिति' घोषणेत्याशङ्कय समाधानपक्षे औपगवः पचतिरूप. मित्यादौ विभक्त्यन्तस्यापि प्रकृतित्वात्तथा च लुकसूत्रे प्रत्ययग्रहणमुपपद्यते तदेवं प्रकृत्यन्तरव्यवच्छेदा- र्थम् अवश्यं धातुप्रकृतिर्वक्तव्येति माधवेनोक्तम् । तन्मन्दम् । "प्रकृत्यर्थस्येत्यादिना तन्निराशदर्शना दित्यत्र चिन्त्यम् । (ख) यावत्सिद्धमसिद्धं वा साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्क्रियेति ध्यपदिश्यते ॥ गुणभूतैरवयवैः समूहः क्रमजन्मनाम् । बुद्धया प्रकल्पिताऽभेदः क्रियेतिव्यपदिश्यते ॥ इति । तथा च, पदान्तरसममिव्याहार विनैव सध्यत्वप्रकारकप्रतीतिबिषयः, एकफलोद्देशेन प्रवृत्तपूर्वापरी- भूतावयवकः, सङ्कलनात्मकैकबुद्धिविषयीकृतो व्यापारसमूहः क्रियेति स्पष्टीकृत भाष्ये । . , ·भवादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३. निधादर्शनात् । अथ धातुत्वे विकल्पादावपि गन्धनादावि वातोति रूपमापद्यतेति चेत् ? शृणु, तस्याव्ययत्वेन अध्यायाद्विभक्तिरिति तिबादेलुकोऽनिवार्यत्वात् । एवं च सूत्रे विभक्तिग्रहणस्य सार्थक्यम् । न स्यादेरिति नोक्तम् । सर्वादरुभशब्दस्य तु उभ उभे इत्यत्र प. टितत्वेऽपि उभकाविरयाद्यर्थतया सर्वादिपाठ योक्तत्वेन धातुत्वबाधनात् , धातुत्वेहि स्याद्य- नुत्पत्तेरुभकावित्यस्यासंभवात् ॥ अथ घोदिवावित्यत्र स्वर्गवाचकस्य धातुत्वं स्यादिति वाच्यम् , न, तत्रोदितः पाठेनानुदितस्तस्याग्रहणात् । सानुबन्धकग्रहणेनातदनुबन्धकस्ये- त्युक्तरित । का पुनः क्रिया, भावनैवेति गृहाण । तथाहि-अभवतो गमनादेरक्रियमा- णतया भवतश्च घटादेः क्रियमाणतया भवत्यर्थकर्तुः करोतिकर्मत्वम् । तथा च करोत्यर्थकर्तु- भवितृ प्रयोजकतया भवतेरुत्पत्त्यर्थात्प्रयोजकव्यापारो जिरुर पद्यमानः करोत्यर्थमवलम्बते॥२॥ (क)आदनुदात्तडिन्तः ॥ अनुदात्तेतो तितश्च धातोरात् ॥ ३ ॥ (सु० ) मादनुवाङितः॥ आनुदात्तश्च ङ् च अनुदात्ती तावितौ यस्य धातोः सोऽनुदात्तडित्तस्मात् । द्वन्द्वान्तं श्रयमाण इच्छब्दः प्रत्येकमभिरबध्यते । (ख) द्वन्द्वे ऽल्पस्वपि ड य पूर्वनिपाती न, हसा.तत्वात् । "ण्यायनणि त्यादिज्ञापकसिद्धं हि तत् । ज्ञाः कसिन्ह न सर्वत्रेति 'देवतेदमर्थ इत्यादिना च तस्यानित्यत्वाञ्च । अनुदा- त्तेतो डितश्च धातोरात्मनेपदं भवति । एधते । शेते । अन्यपदार्थत्वेन धातोराश्रयणं किम् । अगमत् अशिश्रियत् । डाडोङित्त्वेऽपि धातुत्वाभावादान्न ॥ ३ ॥ ( त० ) आदनुदात्तङित इति ॥ आत् , आनुदात्तश्च ङ च अनुदात्तडौ तावितो यस्य स तथा तस्मात् । द्वन्द्वान्त श्रूयमाण इच्छब्दः प्रत्येकमभिसम्बन्ध्यते इत्यत आह- आदनुदात्तेतो ङितश्चेत्यादि । अत्र ङ् इत्या यास्वरत्वादल्पस्वरस्येत्यप्रवृत्तेः पर- निपातः द्वयोः स्वरान्तयोर्मध्येऽल्पस्वरस्य ग्रहणात् , "देवतेदमर्थे” इत्यादिना तस्या- नित्यत्वाच्च । आत्परयारव सर्वत्र संज्ञात्वेन दर्शनात् 'नामैकदेशेन सर्वनाम लक्ष्यत' इति न व्याख्ययमू , अन्यपदार्थावेन धातोराश्रयणात् । अगमद् आंशश्रियदत्यत्र डाडोडित्त्वेऽपि धातु स्वाभावादान्न । अत्र विधेयस्य ९श्चाद्ग्रहणस्य युक्तरवेऽपि विपरीतकरणात् क्वचिदन्य- त्राप्यात् । तेन को जानीत इत्यादि सिद्धम् ॥ ३ ॥ जित्स्वरितेत (ग) उभे ॥ जित: स्वरिततेश्च धातोरात्पे स्त ।। (क) अनुदात्तसंज्ञासूत्रं यथा-'नीचेरनुदात्तः' पा० १।२।३१ ताल्वादिषु सभागेषु स्थानेष्वधोभागनिष्प. नोऽजनुदात्तसंशः स्यात्'इति। 'अनुदात्तडिताइति धातो रित्ययतोऽनुवृत्तस्य धातोरित्यस्य विशेषणम् ( ख ) यत्तु-माधवेनोक्तम् अनुदात्तश्च ड्चेति द्वन्दे निर्देशस्य सौत्रत्वादल्पस्वरस्यापि शब्दस्य परनिपात इति तदेतेन खण्डितम् । ननु-तथा सति 'स्तोश्चुभिः' 'टुभिः ष्टु'रित्यादी हसन्तसकारा- दीनां कथं पूर्वनिपात इति चेन्न, तत्र सौत्रत्वादितिबोध्यम् । न च तथैवात्र सौत्रत्वकल्पनाया का क्षति- रिति वाच्यम् , व्याधितोषधनयेनात्र पूर्वनिपातशङ्काया अप्रासङ्गिकत्वात् । यतो निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवति । अब तु पूर्वनिपातप्राप्तिरपि नास्ति, अतोऽलं सौत्रत्वकल्पनाकल्पनया। यद्वा-"स्तोश्चुभिचु. रित्यादौ सा सहितः तुरिति स्तु: तस्य स्तोरिति समासाश्रयेण तनिर्वाहः । (ग) स्वरितसज्ञाविधायकसूत्रं यथा समाद्वारः स्वरितः पा० १।३।३१ उदात्तानुदात्तत्वे वर्णधर्मों समाहियेते यस्मिन् सोऽस्वरितसंशः स्यादिति । भित्त्वेन 'हुदा दाने, दुकृन्न करणे ग्राम , इत्यादी. नामुभयस्त्वम् । स्वरितत्त्वेन 'हुपच पाके' इत्यादीनामुमयत्वम् । अत्राह माधवः- - ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ अख्याते (क) आत्मगामि चेत्फलमात्मने पदं परगामि चेत्फलं परस्मैपदं प्रयोक्त- व्यमन्वर्थात् ॥ ४ ॥ (सु० ) अित्स्वरितेत उभे ॥ इद् यस्य स जित् , स्वरित इद्यस्य स स्विरितेत् , जिच्च स्वरितेच्चानयोः समाहारः जित्स्वरितेत्तस्माद् उभयपदम् । आत्तु सनिहितमेव, पं तु णित्पे' इत्यतः परामृश्यते ॥ ४ ॥ (त०) मित्स्वरितेत उभे इति ॥ न इत् यस्य स जित् , स्वरित इत् यस्य स स्वरितेत्, जिच्च स्वरितेच्चानयोः समाहारो जित्स्वरितेत् . तस्मात् , उभे आत्प इत्यर्थः । यथासंख्यमन्त्र न शङ्कनीयम् , तस्य ज्ञापकसिद्धत्वेनासर्वत्रिकत्वात् । अथात्रानुबन्धद्वयं न कर्तव्यं मित्स्वरितेत्सु स्वरितेतो वा जित एव विधेयः तथा च-जित उभे स्वरितेत उभे इति वा सूत्र णीयमिति चेत् , न डुकृञ् इत्यत्र डुकुञ् अ इति करणे गौरवात् रुधिर इत्यत्र रुधिरञ् इति करणे च स्वरित जित इति कर्तुं युक्तं लाघवात् ।। अत्र केचित्-अत्र आ. त्पशब्दाभ्यामवयवाभ्यामात्मनेपदपरस्मैपदसंज्ञे गृह्यते । ते चान्वथें । तथाहि-आत्मने करें फलबोधकं पदमात्मनेपदम् । परस्मै कत्त्रे फलबोधकं पदं परस्मैपदम् । तेन कर्तृगा- मिनि फले आत्मनेपदं परगामिनि फले परस्मैपदमित्याहुः,तन्न, उभेग्रहणस्य वैयापत्तेः तथाहि-जित्स्वरितेत एतावदेव सूत्रमस्तु आदिति चानुवर्तनीयम् । तेन कर्तृगामिनि फले आत् , अन्यत्र परतोऽन्यदिति पम् । किं च करोति कुरुते वा घटमित्यत्र घटनिर्माणफलस्य कुलालादन्यगामित्वस्यासंभवात् सृष्टिं चकार चक्रे वा ईश्वर इत्यत्र जगन्निर्माणफलस्य ईश्वरेऽसंभवाच्च । यजधातौ तु स्वर्गकामो यजेत होतर्यजेति श्रुतिभ्यां यजमानत्विजोरा. त्पप्रयोगनियमः, अन्यत्र तु यथेष्टं प्रयोक्तव्यम् ॥ ४ ॥ परतोऽन्यत् ॥ उक्तनिमित्तहीनाद्धातोः पम् ॥ ५ ॥ (सु०) परतोन्यत् ॥ परस्मादिति परतः । तत्रादिविभक्त्यर्थे इति पञ्चम्यन्तात्तस् । परत्वस्य सावधित्वादवध्यपेक्षायामनुदात्तङित इत्यादयः सम्बध्यन्ते । अन्यत्वस्यापि सापेक्षत्वादादुभे चेति सम्बध्यते । अनुदात्तेतो ङितो निविशादेर्जितः स्वरित तश्चधातोरन्य- स्माद्धातोः परतः केवलं पं भवति ॥ ५ ॥ (त०) परताऽन्यदिति ॥ परस्मादिति परतः । तत्रादिविभक्त्यर्थे इति पञ्चम्य- कतार ५ च स्वरिततः परस्मैपदमिति सूत्रारम्भसामर्थ्यात् , अन्यथा हि नितां अस्थाने कारोपदेशेन ङित इत्येव सिद्धमात्मनेपदम् , स्वरितेतस्तु परतोन्यदित्येव परस्मैपदमपि सिद्धमिति किमस्यारम्मेण, क्रियाफलस्य च कर्तृगामित्वादिप्रयोगादनुमास्यते । ननु संज्ञा हि नामतो लघी. यसी इति तत्कथमेते महासंशं इत्याशङ्कथ उभयपदप्रयोगव्यवस्थाप्रतिपादनद्वारेणाविःकरोति, आत्मगा- मीति । भात्मशब्देनात्र कāत्युच्यते, प्रत्ययवाच्यत्वात् । फलशब्देनापि प्रधानभूतं स्वर्गादिफलमुच्यते तदुहिश्य क्रियारम्भात, आधा हि प्रवृत्तिरारम्भस्तथोक्तम्- यश्यार्थस्य प्रसिद्धर्थमारभ्यन्ते पचादयः। तत्प्रधान फलं तेषां न लाभादिप्रयोजनम् ।। इति । अत एव यजन्ति याजका इत्यादौ दक्षिणादेः फलस्य कर्तृगामित्वेऽपि नात्मनेपदम् , प्रधानभूतस्व हि स्वर्गादेः फलस्य प्रत्ययवाच्ययजमानगामित्वात् तदेवप्रधानभूतस्वर्गादिफलं यदि कर्तृगाभि प्रत्ययवा. च्यगामि तदोभयपदिनो धातोरात्मनेपदं प्रयोक्तव्यम् , मैवं, परगामि चेत्फलं तदा परस्मैपदं प्रयोक्त- व्यमित्यर्थः, कुतएनावल्लभ्यमित्याशङ्कयाहान्वर्थादिति । (क ) तालपत्राङ्कितप्राचीनपुस्तकगतपाठोऽयम् । - ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ५ न्तात्तस् परत्वस्य सावधित्वात् । अवध्यपेक्षायामनुदात्तडित इत्यादयः सम्बध्यन्ते । अन्य- त्वस्यापि सापेक्षत्वादादुभे वेति सम्बध्यते इत्याशयेनाह उक्तनिमित्तेत्यादि । उक्तानि निमित्तानि तेहींनात् रहितादित्यर्थः । तथा च-अनुदात्रोतो तितो निविशादेः जितः स्व- रितेतश्च धातोरन्यस्मात्पं भवतीत्यर्थः अनुदात्तेत इत्यादि किम् । एधने । प्रवर्तते ॥ ५ ॥ नव पम् । तिबादीनामाद्यानि नव वचनानि पसंज्ञानि स्युः ॥ ६ ॥ पराण्यात् ॥ पराणि नव वचनानि अत्मनेपदानि स्युः ॥ ७ ॥ (सु०) नवपम् ॥ पराण्यात् ॥ प्रत्येकमष्टादशवचनात्मका दशविधा आख्याता उक्तास्तेषां नवनववचनानां संज्ञा विधियते । • तिबादीनामाद्यानि नव वचनानि पसंज्ञानि, पराणि नवात्संज्ञानि । पराणीति परशब्देन नवपमित्यत्राद्यानीति लभ्यते ॥ ६ ॥ ७ ॥ (त०) नव पमिति ॥ अत्र "पराण्यादित्यत्र परशब्देनाद्यानीति लभ्यते । अत्र पाच्छन्दयोरेव संज्ञात्वं, न तु ताभ्यामवयवभूताभ्यामाक्षिप्तयोः परस्मैपदात्मनेपदशब्दयोर- वयविनोः 'दादेः पे' णित्पे' 'आदुभुवि' इत्यादौ पाच्छन्दयोरेवावृत्तिदर्शनाल्लाघवाच्च । न च परगामिक्रियाफलात्मगामिक्रियाफलरूपान्वर्थलाभो न पाच्छब्दाभ्यामिति वाच्यम् , विवक्षयैतल्लाभात् । (क) कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये” इत्यत्रात्मगामिफलाभावेऽप्याद्दर्श- गात् । याजको यजति यजमानो यजेतेत्यत्र परगामित्वात्मगामित्वलाभस्तु शिष्टाचारात्, तस्मादत्र न समुदायाक्षेपः ॥ ६ ॥ ७ ॥ नाम्नि च युष्मदि चास्मदि च भागैः॥तिबाघेकार्थेषु नामा- दिधूपपदेप्वेते प्रत्ययास्त्रिभिर्भागैः स्युरात्पयोः। नाम्नि प्रयुज्यमाने (ख) चाद प्रयुज्यमाने प्रथमः । युष्मदि मध्यमः । अस्मद्युत्तमः ॥ ८ ॥ (सु०) नाम्नि च युप्मदि चास्मदि च भागैः ॥ अत्र पाच्छब्दावनुवृतौ स- प्तम्या विपरिणयितव्यो। आद्भुवीत्यादेः कर्मणि कर्तरीति चानुवर्तते । नामादिशब्देन विभक्त्यन्तं गृह्यते, प्रकरणात्तिबादयो दशविधा आख्याता गृह्यन्ते । नामाद्यर्थे कर्तरि कर्मणि च विहितानां तिबादीनां धातोर्यानि नव वचनानि तानि त्रिभिर्भागैर्विभज्य प्रयोक्तव्यानि । यथासंख्येन नामाथे कर्तरि प्रयुक्तेऽप्रयुक्ते च प्रथमो भागः प्रयोक्त- व्यः । प्रयुक्ते,-स पचति । तौ पचतः । ते पचन्ति । स पचते । तौ पचेते । ते पचन्ते । अप्रयुक्ते, -पचति, पचतः, पचन्ति । पचते, पचते, पचन्ते । नामथे कर्मणि प्रयुक्ते,-ओदनः पच्यते । ओदनौ पच्येते। ओदनाः पच्यन्ते । अप्रयुक्ते,-पच्यते, पच्येते, पच्यन्ते । पं तु कर्मणि नास्ति । युष्मदर्थे कर्तरि प्रयुक्ते,-त्व पचसि, युवां पचथः, यूय पचथ । त्वं पचसे, युवां पचेथे, यूयं पचध्वे । अप्रयुक्ते, पचसि, पचथः, पचथ । पचसे, पचेथे, पचचे । युष्मदर्थे कर्मणि प्रयुक्ते । त्वं दुःखी क्रियसे रागैः । युवां दुःखिनौ क्रियेथे । (क) प्रस्फुटनात्मकं धात्वर्थतावच्छेदकं फलं कमलबननिष्ठमेव विकसितेषु सत्सु कमलेषु कमनी- यादिगुणास्तदुत्कर्ष वद्धयन्ति, अपि च पश्यतां नेत्रानन्द पुष्णन्ति, न तन्मयूखानामिति मनोरथेनाह फलाभाव इति । ( ख ) क्वचिच्चादित्यत्र चशम्दादिति, ता० प्रा० पाठः । प्रथममध्यमोत्तमा इति मागत्रय पुरुष- शब्देन व्यवह्रियते। - - .

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते यूयं दुखिन. क्रियध्वे । अप्रयुक्ते-क्रियसे, क्रियेथे, क्रियध्वे । असमदर्थे कर्तरि प्रयुक्ते,- अहं पचामि, आवां पचावः, वयं पचामः । अह पचे, आवां पचावदे, वयं पचामहे । अप्रयुक्ते-पचामि, पचावः, पचामः, पचे, पचावहे, पचामहे । अस्मदर्थे कर्मणि प्रयुक्ते,-विरागैः सुख्यहं क्रिये । आवां क्रियावहे । वयं क्रियामहे । अप्रयुक्ते,-क्रिये, क्रियावहे, क्रियामहे । त्वया पच्यते मया पच्यते इत्यत्र युष्मदाद्य आख्यातस्य विधाना भावान्न मध्यमोत्तमी, प्रथमातिक्रमणे कारणाभावात्प्रथम एव ॥ (क) नन्विह भावान्य- चत्वित्यत्र मध्यमः प्राप्नोति, भवद्युष्मच्छब्दयोरेकार्थत्वादिति चेत् , न, तयोरर्थभेदात् । लिङ्गः संबोधनाविषयश्च युष्मदर्थः, भवदर्थस्तु लिङ्गवान् , न च संबोधनकविषय इति । त्वद्रूपः त्वत्कल्पः त्वत्तरः पचसि । मद्रूप: मत्कल्पः मत्तरः पचामीत्यत्र तदा[र]देविशेषण- त्वेनाकर्तृत्वान् , युष्मदस्मदर्थस्यैव कर्तृत्वात् , मध्यमोत्तमौ भवतः। अतित्वं प्रियत्वं पचति अत्यहं प्रियाहं पचतीत्यत्र पूर्वपदान्यपदार्थयोः प्राधान्येन कर्तृत्वात् युष्मदस्मदर्थ- योर्गौणत्वेन कर्तृत्वाभावान्न मध्यमोत्तमौ । एवमत्वं त्व सं द्यते त्वद्भवतीत्यादावपि व्यन्ते हि सङ्घीभवन्ति ब्राह्मणा इत्यनुरोधन प्रकृतेः कर्त्तत्वम् । विकृतेः कर्तृत्वे तु सङघीभवन्ति ब्राह्मणा इति स्यात् । अत्रापि युष्मदस्मदर्थयोः विकृतित्वेनाकर्तृत्वेना- कर्तृत्वम् । तदुक्तम्- "यदा व्यर्थे विनिर्देश्ये भवतो युष्मदस्मदी । द्वयोरपि तयायोगे न धातामध्यमोत्तमौ ॥ १ ॥ प्रकृतेविकृतेर्वाऽपि ह्येकदा प्रतिपादने । वाचकः प्रकृतेः संख्यां गृह्णाति विकृतेन तु ॥२॥ अत एव मृद् घटा भवन्ति, ओदनस्तण्डुला भवन्ति इति प्रयुज्यते । तिबादिभिः सह एकोऽर्थो येषां तेषु तिबाघेकार्थेषु तिवादीनां यः कत्रादिरित्यर्थः । स एव कत्रादि- रों नामादीनामित्यर्थः । तिवाद्यकार्थेविति किम् ?, त्वां पश्यति । त्वया क्रियते तुभ्यं ददाति ॥ ८॥ (त०) नाम्नि चैति ॥ 'अत्र आदुभुवि' इत्यादेः कर्मणीति कर्तरीति चानुवर्तते । पाच्छब्दावनुवृत्तौ च सप्तम्या विरिणम्येते॥ तिबाधेकार्थेविति । तिबादिभिरेकार्था- स्तेषु यथासंख्यं दर्शयति नाम्नि प्रयुज्यमाने चादित्यादिना ॥ ननु भागैरित्युक्ते कथं त्रय एव भागा लभ्यन्ते, न चत्वारः पञ्च वेति चेत् , सत्यम् कपिजलालम्भनन्यायेनेति गृहाण । तथाहि-'कपिञ्जलानालभेत' इति वाक्ये कपिञ्जलानिति बहुवचनेऽपि एकस्मिन् द्वयोश्च बहुत्वाभावात् प्रथमबहुत्वस्य त्रिपु लाभात् त्रय एव गृह्यन्ते, न तु चतुः पञ्चादय इति । एवमिहापि बोध्यम् । भवान् पचतीत्यत्र तु यष्मद्भवदर्थयोः समार्थत्वाभावान्न मध्यमः । तथा हि अलिङ्गः सम्बोधनविषयश्च युष्मदर्थः । भवदर्थस्तु लिङ्गवान्न च संबो. धनकविषयः । त्वत्तरः पचसि मत्तरः पचामीत्यादौ तरादेविशेषणत्वादप्रधानत्वादकर्तृता । युष्मदर्थयोरेव प्रधानत्वात्कर्तृत्वेन मध्यमोत्तमावेव । अतिन्वं पचतीत्यादौ तु तथात्वाभा. ( क ) द्वयोः साम्यार्थात् 'युष्मदिमध्यम इत्युक्त्या भवच्छन्दनिष्ठकर्तरि मध्यमपुरुषमाशङ्कयति- नन्वित्यादिना। अर्थभेदं दर्शयति-अलिङ्गमित्यादिना । - ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता वान्न तथा । अत्वं त्वं संपद्यते त्वद्भवतीत्यादौ च्च्यन्ते तु संघीभवन्ति ब्राह्मणा इत्याधनु- रोधेन प्रकृतैरेव कर्तृत्वं न विकृतेयुप्मदर्थस्य । उक्तं च- "यदा च्यर्थे विनिर्देश्ये भवतो युष्मदस्मदी । द्वयोरपि तयोर्योगे न धातोर्मध्यमोत्तमौ ॥ प्रकृतेविकृतेर्वाऽपि ह्येकदा प्रतिपादने । वाचकः प्रकृतेः संख्यां गृह्णाति विकृतेनं तु ॥" मृद् घटा भवन्ति ओदनस्तण्डुला भवन्तीत्येव ॥ ८ ॥ कर्तरि पं च ॥ चादात् । (क)भू सत्तायाम् ॥ ९ ॥ ( सु० ) कर्तरि पं च ॥ कर्तरि वाच्ये धातोः पं भवति (ख) चकारादादपि ॥ पचति, आख्यातप्रत्ययेनोक्तत्वात् कर्तरि प्रथमा ॥ ननु भावकर्मकर्तृष्वाद्विधानात् कथं निर्णयः स्यात् , मैवं, प्रयोगान्निर्णयसंभवात् । आस्ते शेते नर इत्यत्र कर्तरि प्रथमादर्श- नात् कर्तर्यात् ॥ शय्यते आस्यते नरणेत्यत्र कर्तरि तृतीयादर्शनात् भावे आत् ॥ चक्र करिष्यते वा घटं कुलाल इत्यत्र कर्तर्यात् ॥ चक्रे करिष्यते वा घटः कुलालेनेत्यत्र कर्म- ण्यात् ।। कर्मणि प्रथमायाः कर्तरि तृतीयायाश्च दर्शनात् कृषीष्ट कर्तत्यत्र त्वनिर्णय एव । यथा रामाभ्यामित्यत्रानिर्णयः ॥ ९ ॥ वर्तमाने-तिए, तस्, अन्ति । सिप्, थस् , थ। मिप् वस, मस् । ते, आते, अन्ते। से, आथे, ध्वे । ए, बहे, महे,॥ वर्तमानार्थक्रियावृत्त/तास्तिबादयः प्रत्यया भवन्ति । एषां संज्ञा लट् ॥ १० ॥ ( सु, ) वर्तमाने तिप तस अन्ति, सिप थस् थ, मिप वस् मस् , ते आते अन्ते, से आथे ध्वे, ए वहे महे ॥ वर्तमाने इति व्यापारे इति शेषः । व्या- पारः क्रिया । सा च धातोर्वाच्या। सा त्रिविधा। अतीतानागतवर्तमानभेदात् । तत्र वर्तमानक्रियावृत्तेर्धातोस्तिवादयो भवन्ति । ते च द्योतकाः :। वर्तमानक्रियाया धातुनैवो- कत्वात् । यदि तु सद्य आदिरित्यतः 'काले' इत्यनुवर्तते वर्तमाने काले वाच्ये तिवादय ( क ) भूसत्तायामिति भिवत्यंशे धातुः, सत्तायामित्यंशेऽर्थः । धातुल क्षणं यथाह-शब्दशक्तिप्रका. शिकायाम्- "यो यत्स्वार्थस्योत्तरस्थतृजथं बोधनक्षमः । स तादृशार्थकः शब्दो धातुविविध ईरितः ॥ तथा चः, यादृशानुपूर्व्यवच्छिन्न प्रकारताशालिनिश्चयत्वं स्वाश्रयोत्तरतृजथंधर्मिक स्वाश्रयज्ञानज. न्योपस्थितिसहकारेण स्वाश्रयप्रतिपाद्यार्थप्रकारकशाब्दत्वब्यापकजन्यतानिरूपितजनकतावच्छेदक तादृ- शानुपूर्वीमच्छन्दत्वं तादृशार्थे धातुत्वमिति । एवञ्च- यः सुवथ निजार्थस्य स्वान्ते कृच्चिन्तन विना । यादृशस्यान्वयाहेतुः स वा धातुस्तदर्थकः ॥ तथा च, स्वाश्रयोत्तरकृच्चिन्तनाभावविशिष्टयादृशानुपूर्वीप्रकारकनिश्चयत्वं सुवर्थधम्मिकस्वाश्रयोप- स्थाप्ययादृशार्थान्वयबोधजनकतानवच्छेदकं तादृशानुपूर्वीमच्छब्दत्वं धातुत्वमिति । सत्तायामिति- अस्तीति सत् तस्य भावः सत्ताऽऽ मधारणानुकूलब्यापार इत्यर्थः । नन्वनेकधातुस्थिती तान् विहाय भूधातोः कथं प्रथमप्रयोग इति शङ्कायां केचिदाहुः-अशोकवनिकान्यायेन तथोपात्तमिति । यद्वा भूशब्द- स्य स्वरूपतो व्याहृतिरूपतया माङ्गल्यात्प्रथमबिधानमित्यपि केचित् । भूधातुदात्तेवात् परस्मैपदी वर्तत इति माधवः। (ख) “आद्भुवि कर्मणि"-इत्यतश्चकारेणात्राग्रहणमनुकृष्यते । . । - ·- ? , . सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते इति व्याख्यायते तदा तिबादयो वाचका अपि भवन्ति । (क) कालस्य धातुनाऽभिहि- तत्वात् ॥ अथ को वर्तमानः ? प्रारब्धापरिसमाप्तो वर्तमानः । भूरस्तीत्यादौ कथं वर्तमा- नादिः प्रारब्धापरिसमाप्तत्वाधभावात् । उच्यते, सृष्टिसंहारश्रुतिप्रामाण्यस्वीकर्तृणां मतेऽ- त्राप्यस्ति वर्तमानत्वम् । कल्पादौ प्रारब्धायाः स्थितेरपरिसमाप्तत्वात् । “तस्थुः पर्वता" "भविष्यति भुरिणत्यादौ त्वतीतानागतकल्पाबादाय-भूतभविष्यते बोध्ये । क्रिया- फलयोर्वाचको धातुः । कालः सङ्गया। कारकं चाख्यातार्थः । तत्र तिबादित्वेन का- लोऽर्थः तिप्तस्त्वादित्वेन एकत्वद्वित्वबहुत्वरूपाः संख्याथाः । आत्त्वेन भावकर्मणोरर्थः । आत्त्वेन पत्वेन च कत्रर्थः तत्र फलस्य कर्मण्यन्वयः, फलाश्रयस्य कर्मत्वात् । व्यापारस्य कतर्यन्वयो धातूपात्तव्यापाराश्रयस्य कर्तृत्वात् । संख्यायास्तु कर्तरि प्रत्यये कर्तर्यन्वयः । कर्मणि प्रत्यये कर्मण्यन्वयः । कालस्य क्रियायामन्वयः । कर्तृकर्मणी क्रियाविशेषणे। क्रिया नु विशेष्येति (ख)शाब्दिकमतम् । वर्तमानोऽर्थो यस्याः सा वर्तमानार्था सा चासौ क्रिया चति शाकपार्थिवादित्वात् मध्यमपदलापः । वर्तमानक्रिया सा वृत्तिर्यस्य स तथा।तस्मात् तिबित्यादेः समाहारे एकपद्य , अन्यथाऽसमासे त्वष्टादशपदत्वम् ॥ १० ॥ ( त० ) वर्तमाने इति व्यापार इति शेषः । व्यापारश्च क्रिया, सा च त्रिविधा अतीतानागतवर्तमानभेदात् । सा च धातुवाच्या इत्याशयेनाह-वर्तमानार्थत्यादि । वर्तमानः अर्थो यस्याः सा वर्तमानार्थाः सा चासौ क्रिया चति सा तत्र वृत्तिर्यस्य स तथा तस्मादित्यर्थः । तिबित्यादेः समाहारे ऐकपद्यम् । अन्यथा त्वष्टादशपदत्वम् । तिबादयश्च वर्तमानक्रियाया द्योतका एव, न तु वाचकास्तस्य धातुनैव लाभात् । वर्तमानत्वं तु प्रार• ब्धापरिसमाप्तत्वम् । विंशत्यादिवर्षपर्यन्तं वेदाध्यययनेऽपि अधीते इति प्रयोगदर्शनात् । भूतभविष्यद्भिन्नत्वमिति लक्षणं तु न, भविष्यद्वर्तमानभिन्नत्वं, भूतत्वं, वर्तमानभूतभिन्नत्वं भविष्यत्त्वमित्यपि स्यात् , तथा च-अन्योन्याश्रयदोपः स्यात् । पर्वतास्तिष्ठन्तीत्यत्र तु स्वतो भूतायभावेऽपि कालत्रयवर्तिनां राज्ञां भूतादिभेदभित्र पालनादिक्रियाभेदाभूतादि- व्यवहारः । तथाहि-नलादिकाले तस्थुः । कल्क्यादिकाले स्थास्यन्ति । इदानीन्तनरा- जकाले तिष्ठन्ति । आत्माऽस्तीत्यत्रापि शरीराद्युपाध्यतीतत्वादिनाऽतीतत्वादिव्यवहारो- ऽस्तीति दिक् ॥ १० ॥ (ग)अप् कर्तरि ॥ कर्थेषु तिबादिषु चतुषु दिप्पर्यन्तेषु परतो धातोरप् स्यात् ॥ ११ ॥ (सु० ) भप कर्तरि ॥ कर्तरीति नापोऽभिधेयमाख्यातोक्तत्वात् , किन्त्वनुवृत्तस्य (क) अतीतादिव्यवहारहेतुः कालोऽष्टद्रव्यातिरिक्तं नवम द्रव्यं इति वैशेषिकानां मतम् , इश्वर. स्यैव मूर्तिभेदः इति वेदान्तिमतम् , प्रधानस्यैवावस्थाभेद इति सख्यिमतम् । (ख) वैयाकरणमतम् ॥ (ग) यक् चतुर्यु' इति सूत्राच्चतुर्पु इत्यनुवर्त्तते । नन्विह कर्तृग्रहणं किमर्थ भावकर्मणोर्यक् विधानात्, पारिशेष्यात्कर्तुर्लाभादिति चेत् , न, इह कत्रग्रहणे यको भावकर्मणोविधानासम्भवात् । सन्निधानात्क- तय्येव विधानसम्भवाच्च । अवित्यत्र-पब्विकरणाऽविकरणयो दबोधनाय पकार इति केचित् । यदा भपः पित्त्वम् “ अपित्तादिर्षिदिति डिवाभावार्थम् । अन्यथा भवत नयतः, इत्यादौ त्विाद्गुणो न स्यात् । अत्र च योगविभागार्थमाधोच्चारणं विधेयस्येति बोध्यम् ।

·& अन्यप्रत्ययो भवादयः १] सटिप्पणव्याख्याइयोपता चतुवित्यस्य विशेषणम् । धातोरप्स्यात् चतु' कञर्थेषु परतः ॥ अपः पित्त्वम् अपित्ता. दिर्डिदिति डिस्वाभावार्थम् । अन्यथा भवत इत्यादौ डिवाद्गुणो न स्यात् ॥ ११ ॥ ( त० ) अप कर्तरीति ॥ कर्तरि विहितेषु चतुर्यु तिबादिषु ॥ ११ ॥ गुणः ॥ नाम्यन्तस्य (क) धातोर्गुणो भवति ॥ १२ ॥ (सु० ) गुणः ॥ अरेदो नामिन इति नियमान्नामिग्रहणम् । तस्य धातोविशेषण- त्वात् तदन्तविधिः ॥ १२ ॥ (त०) गुण इति अरेदो नामिन इति नियमानामिग्रहणम् । तस्य च विशेषणत्वा- त्तदन्तलाभ इत्याशयेनाह-नाम्यन्तस्येति ॥ १२ ॥ अपित्तादिर्डित् ।। पकारेतं तादिकं च (ख)विहाय डिद्वत्स्यात् ॥ १३ ॥ (सु० ) अपित्तादिङित् ॥ प् इत् यस्य स पित् , त आदिर्यस्य स तादिः, पिञ्च तादिश्च पित्तादी, ताभ्यामन्योऽपित्तादिः । नमिति समासः । ङित् डिद्वदित्यर्थः ॥ अत्र (ग) पर्युदासबलात् पित्तादिभिन्नः प्रत्यय एवं गृह्यते, न धातुः ॥ ननु-सादेः कृतां चानेन ङित्त्वं कुतो नेति चत्, मैवं, यङ्नडोर्डित्करणात् ज्ञोपकात्। 'नानिटि से' इति सूत्रारम्भाच्च अतः परिशेपात्तिबादीनां चतुविधानामाख्यातानां तद्विकरणानां चानेन डिवं नान्येषाम् । तेन बिभरांचकारेत्यादावामो न ङित्त्वम् ॥ १३ ॥ (त०) अपित्तादिः। प इद्यस्य स पित् त आदिर्यस्य स तादिः पिच्च तादिश्च पित्तादी ताभ्यामन्योऽपित्तादिः । नजिति समासः । ङित्-डिवादित्यर्थः पर्युदासा- त्प्रत्यय एवं गृह्यते न तु धातुः न तु दैप्दापभिन्नस्य धातात्त्विं सति ङित्त्वे आ- स्यात् डिदित्यपहाय किदिति तु नोक्तम् , वक्त इत्यादौ यजादित्वात्किति संप्रसारण- प्रसङ्गात् कुरुन इत्यत्र "डित्यदु"रित्यस्याप्रसङ्गात् । तादीत्यत्रादिग्रहणं तूत्तरार्थ सिसता- सीत्यत्रैव नवानां ग्रहणसंभवात् । सिस्योरिति लिङ्गान्तयोग्रहणार्थमपि न। तशब्देन विन. हस्तु व्याख्यानानुसारान्न सादेः कृतां च डिन्त्वं तु न 'नानिटि से' इति सूत्रारम्भात् । यङ्नङित्करणात् ज्ञापकात् अस्तिबादीनां तद्विकरणानामनेन डिस्वम् , नान्येषाम् , तेन विभरांचकारेत्यादौ न ङित्त्वम् । यत्तु आदिशब्दादायोऽपि गृह्यते, तेन-गोपायती- त्यादिसिद्धिरिति वासुदेवेनोक्तम् , तद्रभसात् ॥ १३ ॥ ङित्यव्युसि ॥ किति ङिति च परे वृद्धिगुणौ न, द्विर्वचनहे- तुके उसि गुणः स्यात् ॥ इति तसि गुणाप्राप्तौ अग्निमित्तो गुणः । भवतः॥१४॥ (सु०) कङित्यव्युसि ॥ क् च ङ् च क्डौ तावितौ यस्य स तथा तस्मिन् । अद्वयुसीति विशेषणम् । द्वित्वनिमित्ते उसि न, अजुहवुः ॥ १४ ॥ ( क ) धातोःप्रेरणे इत्यतो धातुरित्यनुकृष्यते । धातोरिति किम् अग्निकाम्य इति । अस्य तु रह. स्य विवरणे चिन्त्यम् "गुण" इति सूत्रस्य वृत्तौ ( कचित् ) पिति परे गुणो भवतीति दृश्यते, तन्म- न्दम् ,पितं विनापि विभरांचक्रुरित्यादी गुणदर्शनात् । (ख ) विनैति, प्रा० ता० पु० पाठः । (ग) प्राधान्य विधेर्यत्र प्रतिषेधे प्रधानता। पय्युंदासः स विज्ञेयो यत्रोत्तरपदेन नन ॥ इति पर्युदासलक्षणम् । .

·। . भवन्ति । १० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (त०) संज्ञाफलमाह-कङित्य व्युसि ॥ क् च ङ च क्डौ तावितौ यस्य स तथा तस्मिन् । अद्वयुसीति विशेषणम् । द्विरुक्तधातोनिमित्तभूतादुस् द्वयुस् तस्माद् अन्यस्मि- नित्यर्थः । अतो जुहुवुरित्यादौ तादृशस्य उसोऽभवान्न गुणः । यत्तु नोक्तमनित्यमित्यनेन अजुहवुरित्यादौ न गुण इति वासुदेवेनोक्तम् , तन्न, 'आदेःस्वरेऽपिनोपधायो गुण" इति सूत्रेणैवोत्र गुणनिषेधे सिद्धे तदर्थे नोक्तमनित्यमित्याश्रयणस्य व्यर्थत्वात् ॥ १४ ॥ (क) अदे ।। (ख) अतो लोपो भवत्यकारे एकारे च परे । भवसि, भवथः भवथ ॥१५॥ (सु०) अदे । अच्च ए चंति पृथक्पदे (ग) अविभक्तिके । अत इत्यनुवृत्तम् । अतो लोपो भवति अति एति च परे भवन्ति । पचे ॥ अतः किम् , ब्रुवन्ति । ब्रुवे ॥ तपरः किम् , यान्ति । गै। (घ) आख्यातप्रकरणे एवायं विधिस्तेन न स्यादावतिव्याप्तिः॥१५॥ (त०) अदे इति ॥ अञ्च ए च अदे । लुप्तसप्तमीकम् । अत इति त्वनुवर्तते । स्या- दावतिव्याप्तिस्त्वाख्यातप्रकरणत्वान्न ॥ १५ ॥ मोरा ॥ वमयोः परयोरत आत्वं स्यात् भवामि, भवावः, भवामः । स भवति। त्वं भवसि । अहं भवामि । युगपत्प्राप्तौ परः। स च त्वं च भवथः । अहं च त्वं च भवावः । अहं च त्वं च स च भवामः ॥ १६ ॥ (सु०) मोरा॥ व च म् च व्मौ तयोः मोः अत आत्वं भवति । भवामि, भवावः, भवामः ॥ अतः विम् , चिनुद:, चिनुमः । (ङ) आख्यातप्रकरणे एव युगपत्प्राप्तौ परः । स च त्वं च पण्डितो भवथः । अहं च स च त्वं च पण्डिता भवाम इत्यत्र त्रयाणां नामा. द्यर्थानां कर्तृत्वेनैकदा प्राप्तौ परत्वात् मध्यमोत्तमौ भवतः ॥ उक्तं च- "एकदा चेत् क्रियाकालसम्बन्धप्रतिपादनम् । धातोर्नामादिपूक्तेषु यः परः स पुमान् भवेत् ॥ १ ॥ परत्वं चाभिधायकसूत्रापेक्षया न प्रयोगापेक्षया ग्राह्यम् । अस्मदर्थस्यैकत्वेऽपि समु. दायाश्रिता संख्या ग्राह्या ॥ तदुक्तम्- "द्वयोग्निोबहूनां वा यदि वाक्ये समुच्चयः । नामत्रयाश्रिता संख्या कृतिर्वाद्योविशेषणम् ॥ १ ॥ स च त्वं च अहं चाहेति विवक्षायां त्वेकशेपो भवति । संख्या तु समुदायाश्रिता ॥१६॥ (त०) मोरा इति ॥ अत्रापि स्यादावपि नातिप्रसङ्ग उक्तयुक्तेः । तेन धनवानि. त्यादौ नात्वम् । समानाधिकरणनामादिसन्निपाते व्यवस्थाऽर्थमाह-युगपदिति ॥ एकद- ( क ) सूत्रमिदं 'सवणे दीर्घः सहे' त्यस्यापवादकम् । ( ख ) "लोपो हस्वादिति सूत्रादनुवर्तमानलोपापेक्षया अत इति पञ्चम्यम्तमप्यर्थात् षष्ठयन्तं स्थादिति सम्भाव्याह-अत इति अकारस्येत्यर्थः । (ग) अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षया विभक्त्यनुत्पत्तिरत्र । (घ ) देवात्र है, देवैषा, इत्यादिसुवन्तस्थलेऽप्यस्य प्रवृत्तिमाशङ्कयाह-आख्यातप्रकरण हति (ङ) मोः किम् , भवथः, भवथ । - ·. - भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता प्राप्तौ परः पुरुषः, प्रथमापेक्षया मध्यमः, मध्यमापेक्षया उत्तमः पुरुषो भवतीति यावत् ॥१६॥ विधिसम्भावनयोः-यात् , याताम् :-यात् , याताम् , युस् । यास् , यातम् , यात । याम् , याव, याम । ईत, ईयाताम् ईरन् । ईथास्, ईयाथाम् , ईध्वम् । ईय, ईगह, ईमहि, ॥ विधिः कर्त- व्यार्थोपदेशः संभावनं कल्पनम् । तत्र यादादयः ॥ एषां संज्ञा लिङ् ॥१७॥ (मु०) विधिसम्भावनयोः ॥ यात् याताम् युम् , यास् यातं यात, याम् याव याम, ईत ईयाताम् ईरन् , ईथास् ईयाथाम् ईध्वम् , ईय, ईवहि ईमहि ॥ धातोर्यादादयः प्रत्ययाः स्युः ॥ विधिसंभावनयोर्वाच्ययारित्ययं वाचकतापक्षः । न चात्र पक्षे विध्यादि- नाऽर्थन कर्ताद्यर्थबाधो, विरोधाभावात् । यद्वा-विधिसंभावनयोर्वर्तमानाद्धातोर्यादादयः प्रत्ययाः स्युः । विध्याद्यर्थस्य विशेष्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे द्योतकतापक्षोऽयम् । विपू. द्धिाधातोरन्त वितन्यर्थात् "नकिरिति भावे किः, 'विध विधाने, इत्यस्मादन्त - वितज्यर्थाद्वा किः । विधानं वेधनं वा विधिः, अनुष्ठापनं, कारणा, प्रवर्तनेति यावत् । सा- प्रवर्तना श्रुतिवाक्यनिष्टा । लौकिकवाक्ये पित्रादिवक्तृनिष्ठा । संपूर्वकाद्भवते चौरादिकाद्वा प्रेरणे स्वार्थ वा निः । भावं युट् । ततः स्त्रियामाए । संभावना कल्पना अहः । कर्तव्यो- ऽर्थस्तस्योपदेशो विधिः ॥ १७ ॥ (त०) विधिसम्भावनयोरिति ॥ विधानं विधिः । विपूर्वार्धामो “नङ्कि" रिति । किप्रत्ययः । संभाव्यते संभावना । भावे युद्ध । संपूर्वाद्भवतेश्चोरादिकाद्वा । तयो- रर्थमाह-विधिरित्यादिना कर्तव्यः करणीयों योऽर्थस्तस्योपदेशः कल्पनमूहः ॥ तत्रेति ॥ तयारर्थयोर्बाच्ययोोत्ययार्वा यादादयो भवन्तीत्यर्थः, पक्षद्वयस्यापि भाप्ये स्वीकृतत्वात् । तत्राद्यपक्षे त्वित्थमुपपत्तिः। विध्यादिनाऽर्थेन काद्यर्थबाधा न जायते विरोधाभावात् । वर्तमानत्वादेरिव तिबादिवाच्यत्वाशेषण कादरपि निरवकाशत्वाच्च । क्रियां प्रति प्रत्य- यार्थतया विशेष्यत्वं तु तुल्यमेव । द्वितीयपक्षे त्वेपोपपत्तिः । विधिसम्भावनयोर्वर्तमाना- द्धातोर्यादादयः प्रत्ययाः स्युः । विध्याद्यर्थस्य विशेष्यस्य प्रकृत्यर्थविशेषणत्वे द्योतकतापक्ष आयाति । एवं च बिध्यादेः प्रत्ययार्थत्वं नोचितम् । प्रत्ययार्थत्वे कदिरन्यत्र सावकाश- त्वेन विध्यादिना बाधः स्यात् । ततश्च यादादिभिरभिधानं कर्नादर्भज्येत । ततस्तु तत्प्र- युक्तैकत्वादिव्यवस्थाप्रथमपुरुषादिव्यवस्थाश्च न स्युरिति महदनिष्टं स्यात् । यद्यपि निम- न्त्रणादयोऽप्यर्थाः पाणिनीय प्रदर्शितास्तथाऽपि तेपु प्रवर्तना त्वस्यैकत्वान्नात्र भेदविवक्षा । उक्तं च वाक्यपदीये- "न्यायव्युत्पादनाथं वा प्रपश्चार्थमथापि वा। विध्यादीनामपादानं चतुर्णामादितः कृतम् ॥ अस्तिप्रवर्त्तनारूपमनुस्यूतं चतुर्वपि । तत्रैव लिङ् विधातव्यः किंभेदस्य विवक्षया ॥” इति ॥ प्रवर्तना तु श्रुत्यादिवाक्यकर्ताश्वरादिनिष्ठा लौकिकवाक्ये तु पित्रादिवतरि निष्ठा । वेदाध्ययनादौ बालानां पित्रादिप्रयुक्तप्रवृत्तिदर्शनादिष्टसाधनत्वं विध्यर्थम् , इति मतं नाद- . ..

·अतः १२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते र्तव्यम् , स्वप्रवृत्तेरिष्टसाधनत्वस्यानुमीयमानत्वात् । उदाहरणमाह-शिन्यो गुरुशुश्रूषक भवेदिति । एकशिष्याश्रया गुरुनिष्ठप्रीतिजननानुकूला या क्रिया तद्विषया प्रेरणेति विशे- प्यपक्षः । प्रेरणाविषया एकशिष्याश्रया गुर्वाश्रयप्रीतिजननानुकूला क्रियेति विशेषणपक्षः ॥ भवदसाविति । अत्रैककोटिकसंशयः स्थाणुर्वा पुरुषो वेत्यादौ तु सर्वाः कोटयः समत्वेन भासन्ते । अत्र तु वेदवित्त्वावेदवित्त्वयोर्वेदवित्त्वकोटिरेवाधिका । संशयादयमेव विशेषः सम्भावनायाम् । ब्राह्मणत्वादिहेतोय॑भिचारित्वान्न निश्चयः । अवेदविदोऽपि ब्राह्मणा दृश्यन्ते । वेदविदः क्षत्रियाश्च । वेदावाप्त्यनुकूलभावनाश्रय एकोऽपरोक्षार्थस्तदाश्रया- त्मधारणानुकूला या भावना तद्विपया ब्राह्मणत्वहेतुका या सम्भावना तद्विपया वेदावा- प्त्यनुकूलभावनाश्रयपरोऽकार्थनिष्ठात्मधारणाऽनुकूला भावनेति वा बोधः । एवं भवेदयं बलवान् क्षत्रियत्वादित्यादि बोध्यम् ॥ १७ ॥ या ।। अतः परो या इः स्यात् ॥ भवेत् , भवेताम् ॥१८॥ (सु०) या इति ॥ अविभक्तिको निर्देशः । अतः परो या इः स्यात् ॥ किम् । युयात् । तपरः किम् ? यायात् ॥ १८ ॥ (त०) या इति ॥ अनुकार्यानुकरणयोरभेदविवक्षयाऽविभक्तिको निर्देशः । "आदा त्थरिणत्यत इरित्यनुवर्तते । अन्त्यादेशः षष्ठ्यभावान्न ॥ १८ ॥ युस इट् ॥ अतः परस्य युस इडागमः स्यात् ॥ भवेयुः । भवः, भवेतम् , भवेत ॥१९॥ (मु०) युस् इट् ॥ अतः परस्य युस इट् स्यात् ॥ टित्वादादी ॥ १९ ॥ (न०) युस इट् ॥ इति टित्त्वादागमः । अन्यथा इरित्यस्यानुवृत्तौ इग्रहणं न कुर्यात् ॥ १९ ॥ यामियम् ॥ अतः परो यामयं स्यात् ॥ भवेयम् , भवेव, भवेम । शिस्यो गुरुशुश्रूषको भवेत् । विधिः । भवेदसौ वेदवित् ब्राह्मणत्वात् ॥२०॥ (सु०) यामियम् ॥ अतः किम् ? युयाम् । तपरः किम् ? युयाम् ॥ २० ॥ आशीःप्रेरणयोः-तुप् , ताम् , अन्तुहि, तम् , त । आ- निप् , आव, आमप् । ताम् , आताम् , अन्ताम्। स्व, आ- थाम् , ध्वम् । ऐप, आवहैप्, आमहैप ॥ अप्राप्तप्रार्थनभाशीः । प्ररस्यष्टार्थशंसनं । प्रेरणं प्रवर्तनम् । तत्र तुबादयः ॥ एषां संज्ञा लोट् ।। २१ ॥ (मु०) माशोःप्रेरणयोः तुप ताम् अन्तु, हि तम् त, आनिए भावप भमप् । ताम् माताम् अन्ताम् , स्वं मथाम् ध्वम , स्वं मथाम् ध्वम , ऐप आवहैप श्रामहैष । धातोस्तुवादयः स्यु आशी:प्रेरणयोर्वाच्ययोः आशी:प्रेरणयोर्वर्तमानाद्धातारिति द्योतकतापक्ष: आशासनमाशीः । 'आङः शासु इच्छायाम्' तत: कि । आत इत्त्वं निपातितं पत्वम् । प्रपूर्वादीर्गतावित्यस्मात्प्रेरणार्थभ्यन्तोद्भावे युट् । प्रेरणा प्रवर्तना विधिशब्दार्थ एव । आशीश्च प्रेरणा च आशीःप्रेरणे तयोः । आशासनं चाप्राप्तस्यैव भवतीत्यप्राप्तप्रार्थनमाशीः । सा च स्वस्य परस्य च संभवतीति परस्येष्टार्थशंसनं वा १ , ·भ्वादयः१] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ૧૨ आशीरिदमप्यप्राप्तविषयमेव । यद्यपि यादादितुबादयो न कालविशेषे विहिताः तथापि भविष्यत्कालोऽत्र गम्यते, अतीतवर्तमानयोविध्याद्यसंभवात् ॥ २१ ॥ (त०) आशीःप्रेरणयोरिति ॥ आशासनमाशीः । "आङः शासु इच्छायाम्" अ. स्मात् "संज्ञायामकर्तरीत्यनुवर्तमाने "स्त्रियां क्तिरि"त्यधिकारे "संपदादेः क्विब- वेति क्विप् । अस्मादेन निपातनाविपि आत । शासेरित्यनेनेत्वं तु परस्मैपदिनो ग्रह- णान्न, आशिपीति निर्देशात् । किलात्परस्य धातोः सस्य पः। प्रेर्यत इति प्रेरणा। प्रपू. दीर्गतावित्यस्मादन्त वितभ्यर्थाद्भावे युट् । प्रेरणा विधिरेव । आशीश्च प्रेरणा च आशी:प्रेरणे, तयोः । तयोरर्थमाह--अप्राप्तेत्यादिना ॥ २१ ॥ (तुह्योस्तातङाशिषि वा) भवतु-भवतात् , भवताम् , भवन्तु ।। (मु०) तुह्योस्तातडङाशिपि वा ॥ तुश्च हिश्च तुही तयाः । अनन्यार्थ हि ङित्त्वमन्त्यादेशं प्रयोजयति । अत्र तु गुणवृद्धिप्रतिषेधे संप्रसारणे चरि- तार्थत्वात् ङित्त्वस्य नान्त्यादेशता । व्रतात् । मृष्टात् । उपादित्यादि ॥ २२ ॥ (त०) तुह्योरित्यादि ॥ तुश्च हिश्च तुही तयोः । अत्र तातडो डिन्त्वं गुणप्रतिषेध- संप्रसारणाद्यर्थतयासंभवत्प्रयोजनमती नान्त्यांदशं प्रयोजयति । अनन्यप्रयोजनमेव ङित्त्वम- न्त्यादर्श प्रयोजयति ॥ २२ ॥ अतः । अतः परस्य (क) हेलुंकू स्यात् ॥ भव-भवतात् , भवतम् , भवत । भवानि, भवाव, भवाम । अध्ययनायोद्यतो भव सौम्य । आयुष्मान् भवतु भवान् ॥ २३ ॥ (मु०) अतः स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि लोपो न । (ख) 'ओर्वाहेरिणत्यतो वत्यनुवृत्तस्य व्यवस्थितत्वेन स्वीकारात् ॥ २३ ॥ (त.) अतः इति ॥ अत्र ओर्वा हेरित्यती वेत्यस्यानुवृत्तेस्तस्य व्यवस्थितत्वा- श्रयणात्स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि न लोपः ॥ श्रायुष्मानिति ॥ अतिशयितायुः प्राप्त्यनुकूलैकभवदर्थाश्रया याऽऽत्मधारणाऽनुकूला क्रिया तद्विपया शुभाशंसाविषयीभूता। दीर्घायुः प्राप्त्यनुकूलैकभवदर्थाश्रयात्मधारणानुकूला क्रियेति वाऽर्थः । यायादितुबादीनां कालविशेपाकथनेऽपि भविष्यत्कालो वोध्यः, शब्दं कुर्वाणे नर विरामाशङ्कायां शब्दं कु- वित्युक्तावपि भाविशब्दविषयत्वात् । विधेर्न वर्तमानशब्दविपयता ॥ २३ ॥ ( क ) 'ओर्वा हेरि ति सूत्राद्ध रित्यनुकृष्य 'लोपो हस्वादित्यतो लोप इत्यनुकृष्य चाह-हेलीप इति हे गित्यर्थः । अतः किम् , युहि । तपरः किम् , याहि । हेः किम् , भवतः । ( ख ) ननु 'अत' इति सूत्रे वेति ग्रहणं कर्त्तव्यम् , 'ओर्वा हे' इति सूत्रे इतस्तदनुवृत्ति. करणेनासंयोगपूर्वादिति लाभः, वैपरीत्यकल्पनायां विधानगौरवप्रसङ्ग इति चेन्न, 'ओहिरिति सूत्रे वापदोपादानेन कार्यद्वयप्राप्तिसत्त्वात्तग्रहणम् अत्र तु काय्यकत्वात्तध्याहारः । अत्र च लघुभाष्यम्-तातोपि स्थानिवद्भावेन हित्वात् प्राप्तोवेत्यनुवृत्या व्यवस्थितविकल्पाश्रयः णान्न लोपः। यदा- सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तदाधितमेवेति न तातको लोपः। यदा। तद्मावो न्यायसिदो शापकसिद्धो वा उभयथा तातडि हित्वं नायातीति । २सि०१० ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते अनद्यतनेऽतीते-दिप ताम् अन् । सिप् तम् त । अमिप् व म । तन् आताम् अन्त । थास् आषाम् ध्वम् । ई वहि महि॥ अतीताया रात्रेर्यामद्वयादर्वाग्यावदागामिन्याः प्रथमं यामद्वयं दिवसः सकलः सोऽद्यतनः नास्त्यद्यतनो यस्मिन्नतीते काले तत्र दिावदयः ॥ एषां संज्ञा लङ् ॥ दिसिमीनामिकार उच्चारणार्थः ॥ २४ ॥ (मु०) अनद्यतनेऽतीते-दिप ताम अन् , सिप तम् त, अमिप व म, तन् आताम् अन्त, थाल आथाम् ध्वम्,, ई वहि महि ॥ अनद्यतनेऽतीत काले द्योत्ये वाच्ये वा धातोदिबादयो भवन्ति ॥ अस्मिन्नहनीत्यद्यशब्दवाच्यः कियान् कालः । अतीतरावेरन्तिमं यामद्वयमागामिन्याः प्रथमं यामद्वयं मध्यवर्ती दिवसः स कालोऽद्यश- ब्दवाच्यः । अद्य भवोऽद्यतनः । त्यतनाविति तनः। अद्यतनकालस्त्रिविधः, अतीतोऽना- गतो वर्तमानश्च । तत्राद्यतने अतीते भृते सिः। अद्यतने वर्तमाने तिबादिः । अद्यतने ऽनागते लट् । नास्त्यद्यतनो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः । यद्वा । अद्यतनादन्योऽनद्यतन इति नीति नतत्पुरुषः । 'अस्बिरे इत्यन् । नाम्नो नो लोपशिति नलोपस्तु न विधान- सामर्थ्यात् । तस्मिन् शस्तने काले दिवादिरादपरोक्षे, परोक्षे णादिविधानात् ॥ २४ ॥ ( त० ) अनद्यतने इति ॥ अस्मिन्नहनित्यद्य । सद्य आदित्वादिदमद्यप्रत्ययश्चा- हनीत्यर्थे निपात्यते । तद्धिताक्तत्वात्प्रथमा । अद्यशब्दवाच्यः कियान् काल इत्याह- अतीताया इत्यादि ॥ अतीता गता या रात्रिश्चातुर्यामात्मिका तस्या यद्यामद्वयं ततोऽ- नि आगामिन्या रात्रेः प्रथमयामद्वयं यावद्भवति तावानष्टयामात्मकः कालोऽद्यशब्दवा- च्यः । केचित्तु-अरुणोदयादारभ्य अरुणोदयपर्यन्तः काल इत्याहुः । अन्ये तु–सूर्योदयादा- रभ्य सूर्योदयपर्यन्तमित्याहुः । लौकिकानां योऽद्य एव इति तत्रैव व्यवहारदर्शनात् । अद्यभवोऽद्यतनः । “त्यतनावि"ति तनः । अद्यतनश्च कालस्त्रिविधः, अतीतवर्तमानानाग- तभेदात् । अतीते सिः । वर्तमाने तिबादिः । अनागते स्यप् । नास्त्यद्यतनो यस्मिन्निति बहुव्रीहिः तस्मिन् मस्तने काले दिवादिरादपरोक्षे । नन्वेवं ह्यस्तन इत्येवास्तु अनाग- तकालशङ्काऽपि नेति चेत् , ? सत्यम् नमोक्तमनित्यमित्यतनेऽपि परोक्षेऽपरोक्षे णादिवि. ध्यर्थमिदम् । (क) तेन 'बहु जगदपुरस्तात्तस्य मत्ता किराहम् , इत्यादिप्रयोगाः सिद्धाः॥ बहुव्रीहिपक्षेऽद्यतनेऽद्यतनाभावादद्यतने दिवादिप्रसङ्गाशङ्का तु न, अद्यतनेऽव्यापकेऽद्यतनस्य व्याप्यस्य सत्त्वात् ॥ २४ ॥ दिवादावट् ॥ धातोः ॥ अभवत् , अभवताम् , अभवन् । अभवः, अभवतम् , अभवत । अभवम् , अभवाव, अभवाम । ह्योऽभवत्वत्पुत्रः ॥२५॥ (सु०) दिवादावट ॥ दिवादाविति सप्तमीनिर्देशादबादिव्यवधानेऽप्राप्तावादावडेव- पश्चादबादिः ॥ २५॥ (क) बहु जगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाह, चकर च किल चाट प्रौढयोषिद्धदस्य । विदितमिति सखीभ्यो रात्रिवृत्तं विचिन्त्य, व्यपगतमदयाहि वीडित मुग्धवध्वा । इति माघे०११-३६ श्लोकः। ।

·- भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (त०) दिवादावडिति ॥ यद्यपि प्रत्ययाधिकारस्तथापि टित्त्वादागमत्वमस्य । प्रत्ययत्वे धातोः परत्वं स्यात् । परत्वे च प्रयोजनाभावाट्टित्त्व व्यर्थं स्यात् । धातोरिति षष्टयन्तानुवृत्तेरागमत्वं तस्यैव ॥ दिबादाविति सप्तमीनिर्देशादबादिव्यवधानेऽप्राप्तेरादाव- डेव, पश्चादबादिरिति बोध्यम् । न च बचनसामर्थ्याव्यवहितेऽपि भविष्यतीति वाच्यम् , लुप्तविकरणे चरितार्थत्वात् । न च नित्यत्वादबादिनैवादौ भाव्यमिति वाच्यम् , अन्तरङ्ग- त्वादट् । अन्तरङ्गत्वं चास्य शब्दमात्रापेक्षत्वात् । अबादेस्तु काद्यपेक्षत्वाद्वहिरङ्गत्वम् ॥ ह्यो- ऽभव दिति॥ गतदिवसाधिकरणिका युप्मज्जन्यपुत्राश्रयात्मधारणानुकूलातीता क्रियेत्यर्थः।२५ परोक्षे-णप्, अतुस् , उस् । थप् , अथुस् , अ । णप् , व, म । ए, आते, इरे । से, आथे, ध्वे । ए, पहे, महे ॥ धातोः परोक्षेऽतीते काले णबादयः ॥ एषां संज्ञा लिट् ॥२६।। (सु.) परोक्ष ॥ णप अतुस् उस् , थप अथुस् अ, णप् व म, ए आते इरे, से आथे ध्वे, ए वहे महे ॥ अनद्यतनातीतपरोक्षार्थक्रियावृत्तेीतोर्णबादिरिति द्योतकतापक्षः । अनघतनातीतपरीक्षार्थ णवादिरित वाचकतापक्षः । (क) अक्ष्णः परः परोक्षः । टाडका इत्यः । यस्य लोपः । अक्षादिन्द्रयात्पर इति वा क्वचिदमाद्यन्तम्य परत्वमिति पञ्चम्यन्न- स्त्र परत्वं, परशब्दस्याकारस्यौकारो निपातनात् ॥ २६ ॥ (त) परोक्ष इति ॥ अक्ष्णः परः परोऽक्षः: टाडका इत्यः। अक्षादिन्द्रियात्पर इति वा । क्वचिदमाद्या तस्य परत्वमिति पञ्चम्यन्तस्य परत्वम् । अस्मादेव निपातनात्परशब्द- स्योकारः । अनद्यतनातीतपरीक्षार्थवृत्तेर्धातो.बादयः ॥ (ख) ननु पच्यर्थी विहित्यनुकुलो व्यापारसन्तानोऽध:श्रयणान्तक्रियाशब्दवाच्यः, तस्य समुदायस्य युगपदुत्पत्त्यभावादाशु- विनाशित्वाच परोऽक्षत्वमस्त्येवातो णबादिरस्त्विति वाच्यम् , एकैकव्यापारस्य प्रत्यक्ष- त्वेन समुदायस्यापि लौकिकानां प्रत्यक्षत्वाभिमानात् । यत्रत्वकोऽवयवाऽप्रत्यक्षम्तत्र क्रिया परीक्षा । अनद्यतने किम् । ग्रामान्तर घटोऽभृत् । अत्र घटभवनपरोक्षमतीनमपि न चिरातीतम् । अतीते किम् । अयं कट कर्ता । अत्र करणस्य भविष्यदनद्यतनत्वेऽप्यतीत- त्वाभावः ॥ परोक्षे किम् । रामो राज्यमचीकरत्' इति हनुमदुक्तिः ॥ ६ ॥ द्विश्च ।। उक्तार्थणबादियोगे धातोद्विवचनम् ॥२७॥ (सु०) द्विश्च ॥ णबादीत्यनुवृत्तं सप्तम्या विपरिणम्यते । धातोढिर्वचनं भवति णादी परे ॥ द्वौ वाराविति द्विः "द्वित्रिचतुर्म्य" इति क्रियावृत्तो मुः । अत्र क्रियावाचकं विना क्रियावृत्तेरसंभवाद्वचनमित्यध्याहियते। तच्च कृदन्तम् । तदपक्षया धातोरिति कर्मणि षष्ठी। धातोडे उच्चारणे कर्तव्ये इत्यर्थः ॥ “भनन्तरस्येति न्यायेनोक्तणादियोगेनैव द्वित्वम् । न "विदो नवानमिति विहितणादियोगे । अत्र द्विर्वचनं द्विःप्रयोगएव, न त्वादेशः । तेन तुतासेत्यादौ कृतस्य सस्याभावात् पत्वं न ॥ २७ ॥ ( क ) अत्रेदमवधेयम्-प्रयोगकर्तुः प्रत्यक्षाविषयत्वमिति । तथा सति बलिर्वलवान् वभूवेति वाक्ये वलेवलवत्त्वस्य युगान्तरजातत्वात् वर्तमानयुगवर्तिनः कथयितृपुरुषस्य प्रत्यक्षाविषयतेत्यतः परोक्षत्वमिति। (ख ) भन्नं पचतीत्यत्र पचनानुकूलव्यापाराणां प्रतिक्षणमुत्पत्तिध्वसरूपत्वाचवलईग्रदिपरोक्षत्वमा- शङ्कयति-नन्वित्यादिना। -- ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ अख्याते (त०) द्विश्चेति ॥ द्वौ वाराविति द्विः । द्वित्रिचतुभ्यः सुरिति क्रियावृत्तौ सुः। क्रियावृत्तिश्च क्रियावाचकं विना न संभवतीति वचनपदयोगः । अत्र द्विर्वचनं द्विः प्रयोग एव न त्वादेशः । तेन तुतोसेत्यादौ कृतस्य सस्याभावात्षत्वं न अनन्तरस्येति न्यायादुक्त- णादिरेव गृह्यते, न तु विदो नवानामित्यादिविहितोऽपि । तेन वेदेत्यादौ द्वित्वं न॥२७॥ सस्वरादिरिद्विः॥ अनेकस्वरस्य धातोः सस्वराद्योऽवयवोऽद्विरुक्तो द्विर्भवति ।। २८॥ (सु० ) सस्वरादिद्विरद्विः ॥ अद्विरुक्तः किम् । बोभूयिषते ॥ २८ ॥ णादिः कित् ॥ अपिण्णादिः कित् ॥ २९॥ (सु० ) णादिः कित् ॥ "अपित्तादिगिदित्यतोऽपिदित्यनुवृत्तम् । ग आ- दिर्यस्याष्टादशात्मकस्य समुदायस्य स णादिः । कित् किद्वत् । कार्यातिदेशोऽयम् । ईज. तुः। जुहुवतुः ॥ २९ ॥ (त० ) णादिः किदिति ॥ ण आदिर्यस्य स णादिः । “अपित्तादिर्डि दिति सूत्रादपिदित्यनुवर्तते ॥ नन्वत्र किदिति किमर्थ पूर्वसूत्रात् डिदित्यस्यानुवृत्तेग्व सत्त्वादिति चेत् , सत्यम् , ईजतुरित्यादौ संप्रसारणं न सिद्ध्येत् । चक्रतुरित्यादौ"ङित्यदुरिणत्युन्व- प्रसङ्गापत्तेश्च । अथ णादिरित्यत्र "ज्वलादेर्ण” इति विहितः कुतो न गृह्यते इति चत् , सत्यम् , क्यप् विपोः कित्त्वेन तदग्रहणस्य सिद्धत्वात् । यत्तु वासुदेवन ऋसंयोगानेत्यनन्तरं क्त्वासेटः किद्वेत्यतोऽनन्तरतो वाऽनुकर्षणाक्वचित्संयोगाद्वा कित्त्वम् , तेन ममन्थतुः ममथ- तुरिति रूपद्वयमपि स्वीकृतं तदपाणिनीयत्वादुपेक्षितम् । ममन्थतरित्यस्यैवोचितत्वात।२९। आभ्वोर्णादौ । पूर्वस्याकारस्य भूशब्दस्य चाकारो णादौ परे ॥३०॥ (मु० ) आभ्वार्णादौ। अश्च भूश्च अभ्वौ तयोः पूर्वस्य हसादिरित्यतः पूर्वस्य. त्यनुवृत्तम् ॥ ३० ॥ (त० ) आभ्वार्णादाविति ॥ आभ्वोरिति छेदः । अश्च भृश्च अभ्यौ तयोः । "पूर्वस्य हसादिरिणति सूत्रात् पूर्वस्येत्यनुवर्तते । पष्टीनिर्दिष्टत्वाद् भुव ऊकारस्य । नानर्थकेऽलोन्त्यविधिरनभ्यासविकारे इत्यत्र अभ्यासविकारत्वान्नान्त्यस्य निषेधः । यत्तु नो वेत्यतो वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थया भावकर्मणोर्भुवो नात्वम् । तेन बुझ्वे सुखमनुबुभूवे इत्युक्तं वासुदेवेन, तन्न, बभूव अनुबभूवे इति रूपस्यैव न्याय्यत्वात् । (क) तस्यातपत्रं बिभरां- बभूवे ।। (ख) विभावरी भिबिभरांबभूविरे' इत्यादौ च तथा दर्शनात् । यद्यपि भूकारस्य दीर्घाकारकरणं निरर्थकं तथाऽप्यानचेंत्याद्यर्थम् ॥ ३० ॥ ह्रस्वः ॥ पूर्वसम्बन्धिनो दीर्घस्य इस्वः ॥ ३१ ॥ (मु० ) ह्रस्वः॥ पूर्वस्य स्वरस्य हस्वः स्यात् ॥ बभूवेत्यत्र तु आभ्वारिति कृतस्य दीर्घस्य हस्व इत्यर्थः ॥ ३१॥ ( क ) जगत्पवित्रैरपि तत्र पादैः स्पष्टुं जगत्पूज्यमयुज्यताकः । यतो वृहत्पार्वणचन्द्रचारु तस्यातपत्रं विभबिभूवे ॥ इति माघे० ॥३-२ ।। (ख ) भहो अहोभिर्महिमा हिमागमेऽप्यभिप्रपेदे प्रति तां स्मरादिताम् । तप पूर्तावपि मेदसा भरा विभावरीभिर्विभरा बभूविरे ॥ इति नेषधे १-४१ श्लोकः ॥

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता झपानां जपचपाः ॥ पूर्वस्य झपानां जबाश्चपाः स्युः ॥. झढधघ- भानां जडदगबाः खफछठथानां चटतकपाः स्युः ।। ३२ ।। (सु) झपानां जबचपाः ॥ वो वयेणेति स्थानक्याद् आदेशा भवन्ति ।३३॥ भुवो वुक् ॥ भुवो वुगागमो णादौ स्वरे ।। बभूव, बभूवतुः, बभूवुः।३३। (सु० ) भुवो वुक् ॥ (क)कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात्प्रथम वुक् , ततो वुको धात्ववयवत्वाद्गुणवृद्धी न ॥ ३३ ॥ (त० ) भुव इति । वुको धात्ववयवत्वाद् गुणवृद्धी न । न च प्रथमं गुणवृद्धिप्र. सङ्ग इति वाच्यम् । कृताकृतप्रसङ्गित्वेन नित्यत्वात्प्रथमं तस्यैव प्रवृत्तेः ॥ ३३ ॥ कादेर्णादेः । कृ सृ भृ वृ द्रु स्तु श्रु जु इत्यतेभ्यः परस्य वसादे- गांदोरण न भवति, अन्यस्मात् भवतीति नियमादिट् स्यात् ॥ (ख)वभूविथ, बभूवथुः, बभूव । बभूव, बभूविव, बभूविम । बलिबलवान् बभूव ॥३४॥ (मु०) कादेर्णादेः॥ 'दुकृञ् करणे' 'कृञ् हिमाशम्' इत्युभी गृह्यते । स गतौ । भृभरणे दुभृञ् धारणपापणयोरित्युभी वृङ् सम्भक्तौ वृञ् वरण इत्युभो । द्रु गतौ । टुन स्तुतौ । श्रु श्रवणे । त्रु गती। एते कादयः । कृ सृ भृ इति त्यागामनुदात्तत्वान्नक स्वरादिति प्रकृत्याश्रये इण्निपेये प्राप्ते वृङ्घनास्तूदात्तत्वात् कित इति प्रत्ययाश्रये इण्निपेथे प्राप्टे वृजास्तूदात्तत्वान् कित इति प्रत्ययाश्रय इग्निपंध प्राप्ते दुस्त्वादीनां चतुर्णास्वरान्त- स्वान् स्वरान्तादत्वतश्वेतीविकल्प प्राप्ते च निय(ग)मः ॥ ३४ ॥ (त० ) क्रादेरिति । डुक करणे । सृगती । दुभृञ् धारणपोपगयोः । वृज् वर- णे । द्रु गतौ । ष्टुञ् स्तुती । श्रु श्रवणे । त्रु गतौ एत कादयः ॥ नियमादिति । वि- ध्यभावादिडभाव सिद्धे सत्यारम्भो नियमाय भवतीति नियमः ॥ ३४ ॥ आशिषि-यात्, यास्ताम् , यामुस् । यास् , यास्तम् , यास्त। यासम् , यास्व, यास्म। सीष्ट, सीयास्ताम् , सीरन् । सीष्ठास् ,सीयास्थाम् , सीध्वम् । सीय, सीवहि, सीमहि ।। धातोराशिषि यादादयः एषां सज्ञा लिङ् ॥ ३५ ॥ (मु० ) आशिपि ॥ यात् यास्ताम् यासुस् , यास् यास्तम् यास्त, यासम् या व यास्म, सीष्ट सीयास्ताम् सीरन् , सीष्ठास् सीवास्थाम् सीध्वम् , सीप सीवहि सीमहि ॥ धातोर्यादादय आशीर्वाद वाच्ये । यद्वा । प्रार्थ्यमानक्रियावृत्तेर्धातोरिति वा ॥ ३५ ॥ (त०) आशिषीति । स्वस्य परस्य चेष्टार्थस्याऽऽशंसनमाशीः । तस्यां वाच्यायां (क) तदेवाह-कृताकृतप्रसङ्गी यो विधिः स नित्यः, नित्यानित्ययोर्मध्ये नित्यविधिलवान्। गुणवृद्ध्योः कृतयोरकृतयोरपि बुगागमलाभादस्य नित्यता । वुगिति-कित्त्वादन्ते । उकारउच्चारणार्थः । ( ख ) यदागमस्तद्गुणीभूतस्तद्ग्रहणेन गृह्यत इति न्यायादिटोऽपि णवाद्यन्तस्वेन थपि वुक् । (ग) यती निषेधः प्राप्तिपूर्वको भवतीत्यत आह-एभ्यो धातुभ्य इनिषेधे ऽन्यस्माद्धातोरिड्भवती- ति नियम इति । ,

·तास्मि तास्वस्
१६
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[अख्याते
यादादयः । यद्वा प्रार्थनप्रक्रियावृत्ते तोर्यादादयः ॥ ३५ ॥
आशीर्यादादेः पंकित्॥ भूयात् , भूयास्ताम् , भूयासुः । भूयाः,
भूयास्तम् , भूयास्त । भूयासम् , भूयास्व, भूयास्म । स श्रीमान् भूयात् ॥३६॥
(सु०) आशीर्यादादेः पंकित् ॥ ननु डिन्त्वेनैव गुणवृद्धि निषेधः सिद्ध इति चन्न ।
इज्यात्सुप्यादित्यादौ सम्प्रसारणार्थ जागर्यादित्यादौ जागर्तेरिति गुणार्थ च किद्वचनम्॥३६॥
(त०) स श्रीमानिति । एकतदभिन्नाश्रया श्रीमदनुकूला भावनाशंसना । आशंसा-
विपया भवनक्रिया वेति बोधः ॥ ३६ ॥
श्वस्तने-ता तारो तारस् । तासि तास्थस् तास्थ । तास्मि
तास्वस्तास्मस् । ता तारौ तारस् । तासेतासाथे ताध्वे । ताहे
तास्वहे तास्महे ।। श्वोभाविन्यर्थे तादयः ॥ एषां संज्ञा लुट् ॥ ३७ ।।
(मु०) श्वस्तने । ता तारौ तारस् ,
तारस् , तासि तास्थस् तास्थ,
तास्मस् । ता तारौ तारस, तास तासाथ ताध्ये, ताह तास्वहे तास्महे ॥ आगामिनि
दिने श्वोऽव्ययम् । श्वोभवः वस्तनः कालस्तस्मिन्वाच्ये धातास्तादयः । यद्वा । श्वस्तने
व्यापार वर्तमानाद्धातारिति वा ॥ ३७ ॥
(त०) श्वस्तने इति ॥ अद्यतदिनातिरिक्तागामिनि दिने श्वःशब्दो वर्तते । तत्र
भवः श्वस्तनः कालस्तस्मिन्वाच्य धातोस्तादयः ॥ ३७ ॥
सिसतासीस्यपामिट ॥ भविता, भावितारी, भवितारः । भबि-
तासि, भवितास्थः, भवितास्थ । भवितास्मि, भवितास्वः, भवितास्मः । श्वो
भविता राज्यभारः कुमारस्य ॥ ३८ ॥
(मु०) सिसतासीस्यपामिट । धातोरित्यनुवृत्तम् ॥ ३८ ॥
(न०) श्वो भवितेति ॥ चिरागामिदिनाधारा एका राज्यभाराभिन्नाश्रयकाऽऽमा-
मिकालभाविनी आत्मधारणानुकूला क्रियेत्यर्थः ॥ ३८ ॥
त्यादी भविष्यति स्पप् ॥ धातोभविष्यति काले स्यप्प्रत्ययो
भवति तिबाद्यष्टादशसु परतः । एषां संज्ञा लट् ॥ भविष्यति, भविष्यतः,
भविष्यन्ति । भविष्यसि, भविष्यथः, भविष्यथ । भविष्यामि, भविष्याबः,
भविष्यामः । कल्की धर्मपालको भविष्यति ॥ ३९ ॥
(मु०) त्यादौ भविष्यति स्यप ॥ तिरादिर्यस्य तस्मिन् भविष्यत्यर्थे वर्त्तमा-
नाद्धातोः स्यप्प्रत्ययो भवति त्यादौ परे । इति भविष्यत्त्वं द्योत्यम् । यद्वा धातोः स्य-
भविष्यति काले वाच्ये तिबादौ परे । भविष्यतीति शत्रन्तोत्सप्तमी ॥ ३९ ॥
(त.) त्यादौ भविष्यतीति ॥ तिप् आदिर्यस्य स त्यादिस्तस्मिन् । स्यविशिष्टे
त्यादिवाच्यं भविष्यत्त्वमिति द्योतयन्नाह-धातोरित्यादि ॥ शतृशानयोरपि तिवदतिदे-
शात्स्यप् । तेन वक्ष्यमाण इत्यादि सिद्धम् ॥ ३९ ॥

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६ , - स्य क्रियाऽतिक्रमे ॥ क्रियाया अतिक्रमे कुतश्चिदनिष्पत्तौ सत्या स्यप्प्रत्ययो भवति दिवादिषु परतः ॥ एषां संज्ञा लङ् ॥ यदि सुवृष्टिः सुराज्यं चाभविष्यत् तदा सुभिक्षमभविष्यत् । अभविष्यत् , अभविष्यताम् , अभ- विष्यन् । अभविष्यः, अभविष्यतम् , अभविष्यत । अभविष्यम् अभविष्याव, अभविष्य म ॥ ४० ॥ (सु०) स्यप क्रियाऽतिक्रमे ॥ क्रियाया अतिक्रमः अनिप्पत्तिः असिद्धिरित्यर्थः । भविष्यतीत्यनुवृत्तम् । उत्तरसूत्राद्भुते इति च । भूते भविष्यति चार्थे वर्तमानाद्धातोदि- बादिर्भवति । क्रियाऽनिप्पत्तौ गम्यायां दिवांदौ च परे स्यप भवति । यद्वा-धातोर्भूते- भविष्यति चाथं वाच्ये दिबादिर्भवति तस्मिंश्च परे स्यप क्रियाऽतिक्रमे गम्ये ॥ ४० ॥ (न०) स्यप क्रियाऽतिक्रम इति ॥ क्रियाया अतिक्रमः अनिष्पत्तिः असिद्धिरि- ति यावत् । भूतत्वं भविष्यत्त्व चानुनतमपि परिशेपाललब्धम् ॥ यदि सुवृष्टिरिति ॥ म्वृष्टयाश्रयान्मधारणानुकृला भृता भविष्यन्ती वा या क्रिया तदभावप्रयुक्ता सुभिक्षाश्रया- त्मधारणानुकृलायाः क्रियाया असिद्धिः ॥ कियाऽतिक्रमे किम् ? मुवृष्टिरभृत , सुवृष्टिभ- विष्यति, मुभिशमभूत , सुभिक्षं भविष्यति ॥ दिवादिपु किम् । कृष्णं नमेञ्चेन्मुर यायात् । कत्रादिकमा(क)ख्यातवाच्यम् । कालन्तु धातोराख्यातस्य वाऽर्थः । स्यपस्तुविकरणत्वा- इनर्थत्वमेव । एवं त्यादावपि मिरपि । अत्र त्यादौ भविष्यतीत्यतः स्यबनुवृत्तिसम्भये स्यग्रहणं कर्नादावपि विधानार्थम् । तेन करिष्यन् करिष्यमाण इत्यादिसिद्धम् ॥ ४० ॥ (ग्व) भूते सिः ॥ धातोर्भूतमात्रे काले सिः प्रत्ययो भवति दिवादिषु परतः एषां संज्ञा लुङ् ॥ ४१ ॥ (मुः ) भूते सिः ॥ अभृत् इति भूत । अकर्मकत्वात्कर्तरि क्तः । भृतसामान्यार्थे वर्तमानाद्वातोदिबादिर्भवति । यद्वा धातोः परः भूतसामान्ये वाच्ये दिवादिर्भवति । त- स्मिश्च पर सिप्रत्ययो भवति । मिसहितस्य दिवाद तसामान्योऽर्थः अबादिसहितस्य तु भृतविशेपोऽनद्यतनोऽपरोक्षोऽर्थः ॥ ४१ ॥ (त) भूते सिरिति ॥ अभृ दिति भृतः । अकर्मकत्वात्कर्तरि नः । भूतमामान्ये सिरित्याह-भूत मात्र इति । तथा च विशिष्टदिबाद तसामान्योऽर्थः । अबादिविशिष्टस्य तु भूतविशेषानद्यतनोऽपरोक्षः : भूतानद्यतनपरोक्षे णबादिः ॥ ४९ ॥ (ग) दादेः पे॥पे परे अपिद्दा धा स्था इण् भू पिबतिभ्यः परस्य सेर्लोपः।४२। - (क) प्रसङ्गप्राप्तावाख्यातलक्षणमाह शब्दशक्तिप्रकाशिकायां जगदोशः- धात्वर्थेन विशिष्टस्य विधेयत्वेन बोधने । समर्थः स्वार्थयत्नस्य शब्दो वाख्यातमुच्यते ॥ धात्वर्थावच्छिन्नस्वार्थयत्नविधेयताकान्वयबोधसमर्थः शब्द प्रख्यातमिति तत्र विशदीकृतं तेनैव । लकारस्थानीयतिङामाख्यातपदवाच्यत्वमिति सारमअरीकारः। (ख) भूते किम् अत्ति । दिवादिषु किम् । आगच्छामि (ग ) दादेः किम् , अगासीत् । पे किम् , अदित । मेः किम् , दास्यति, अदास्यत् । प्रादिशब्दोऽत्र व्यवस्थार्थस्तेन धास्थादीनां ग्रहणम् ।

·२० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (सु०) दादेः पे॥ दा आदिर्यस्य स दादिम्तस्मात्सेर्लोपः पे परे ॥ दुदाञ् दाने, दाण दाने, दो अवखण्डने, इत्येतेषां दाशब्देन ग्रहणम् । दाप् लवने, दैप् शोधने, देङ् पालने, एषां तु लक्ष्यानुसारान्न ग्रहणम् ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः, ष्ठा गतिनिवृत्तौ । इण् गतौ भूसत्तायाम् । पा पाने ॥ ४२ ॥ (त०) दादेः पे इति ॥ दा आदिर्यस्य दादिस्तस्य । अपिदिति दाप्लवने, देप् शो- धने, एतौ विहाय । एतयोस्त्यागस्तु लक्ष्यानुसारादेव । दुधाञ् धारणपोषणयोः, छागति निवृत्ती, इण् गतौ, भू सत्तायाम् , पा पाने, एभ्यः सेोपः । “लोप ह्रस्वादि"त्यतो लोपोऽनुवर्त्तते ॥ ४२ ॥ (शाछासाघ्राधेटां वा) 'एभ्यः सेर्वा लोपः स्यात् ॥४३।। (मु०) शालालाघ्राधेटा वा ॥ एभ्यः सेर्वा लोपः ॥ शो तनूकरणे । छो छेदने । पो अन्तकर्मणि । घ्रा गन्धोपादाने । धेट पाने ॥ ४३ ॥ (त०) नो वेत्यतो व्यवस्थितत्वानुवृत्तेश्शादीनां वा। शो तनूकरणे, छो छेदने, पो अन्तकर्मणि, ब्रा गन्धोपादाने, धेट पाने, एपां सर्वा लोपः इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ (क) (भुवःसिलोपेऽयङ्लुकि गुणो न) अभूत् , अभूताम् ।४४। (मु०) भुवः सिलोपेऽयङलुकि गुणो न ॥ भुवो गुणो न सिलोपे सति ॥ यङि लुकि तु भुवो गुणो भवति सिलोपे ॥ प्रकृतिग्रहणे यङ लुगन्तस्यापि ग्रहणमिति परिभाषया गुणनिषेध प्राप्ते विधिः । अभूत् , अबोभोन् ॥ ४४ ॥ (न०) भुव इति ॥ नानिटि से' इत्यतो नेत्यनुवृत्तेराह-भुव इति । अयङ्: लुकोति ॥ यङ् लुकि तु अबोभोदित्यत्र सिलोपेऽपि गुणो भवत्येव ॥ ४४ ॥ (भुवः सिलोपे स्वर वुक् ) अभूवन् । अभूः अभूतम् , अभून । अभूवम् , अभूव, अभूम |॥४५॥ (मु०) भुवः सिलोपे स्वरे वुक् ॥ भुवो वुगागमः स्वर परे सिलोपे सति॥४५॥ (माङि सिरेव) (स्मसहिते दिवादिर्वा) ॥४६॥४७॥ (मु०) माङि सिरेव ॥ माशब्द प्रयुज्यमाने धातोदिबादिपरः सिरव भवति सर्व. पामाख्यातानां विषये । स्मसहिते दिवादिर्वा । स्मोत्तर माङि प्रयुज्यमाने धातोईि- बादिर्वा पक्षे भूते सिः । सर्वलकारविपये लङ्लुङावित्यर्थः ॥ ४६ ॥ ४७ ॥ (त.) माङि सिरिति ॥ मेऽट इत्यत्र मे इति योगं विभज्य सिरिति आवृत्त्याह माङीति । सिरेव सिसहितो दिवादिरित्यर्थः। स्मयुक्ते माङि तु विकल्पेन दिवादिः केवलः । सिसहितश्च पक्षे । ननु भूते सिरित्येनेनैव सिर्विहितः पुनः किमनेनेति चत्स- त्यम् । कालान्तरेऽपि विधानार्थमेतत् । तेन माड्योगे सर्वलकारविपये लुडेवभवति ४६-४७ मेऽटः ॥ (ख) माङ्योगेऽटो लोपः ।। मा भवान् मृत् । मा स्म भूत् । ( क ) अत्र केचित्प्रत्यवतिष्ठन्ते-'नानिटिसे' इत्यत्र नैति योगविभागात्संशापूर्वकस्य विधेरनित्य- त्वादा अभूदित्यादौ गुणो नेति । ( ख ) योगशब्दोत्रार्थेन योगः, न तु अव्यवहितपूर्वापरैकतरवत्तित्वम् , तेन 'मा हर्यभको भवान् ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता मास्म भवत् ॥४८॥ (सु०) मेऽटः ॥ लोपः इत्यनुवृत्तम् । माशब्दे प्रयुज्यमाने सत्यटो लोपः ॥ ४८ ॥ (त०) मेऽट इति ॥ मे अट इति छेदः । लोप इत्यनुवर्तते ॥ में किम् । नाभवत् ॥ अट इति किम् । मा प्रभूत् । प्रस्य लोपो न ॥ ४८ ॥ (भू प्राप्तावात्वान् (क) ) भवते ॥४९॥ (मु०) भू प्राप्ताबात्वान् ॥ आद्विद्यते यस्य स आत्वान्। आत्मनेपदीत्यर्थः॥४९॥ (त०) भू प्राप्तावात्वानिति ॥ आत् विद्यते यस्य स आत्वान् ॥ ४९ ॥ आदाथ इः ॥ अतः परस्यात आथश्चात इर्भवति ॥ (ख) भवते, (ग) भवन्ते । भवसे, (घ) भवेथे, भवध्वे । (ङ) भवे, (च) भवावहे, भवामहे ॥ भवेत, भवेयाताम् , भवेरन् । भवेथाः, भवेयाथाम् , भवेध्वम् , भवेय, भवेवहि, भवेमहि || भवताम् , (छ)भवेताम् , भवन्ताम् । भवस्व, (ज)भवेथाम् , भवध्वम् । भवै, भवावहै, भवामहै ॥ (झ)अभवत, (ञ)अभवेताम् , (ट) अभवन्त । (ठ)अभवथाः, (ड)अभवेथाम् , अभवध्वम् । अभवे, (ढ)अभवावहि, अभवामहि । (ग) बभूवे बभूवाते, बभूविरे । (त)बभूविषे, बभूवाथे ॥ ५० ॥ (सु० ) आदाथ इः ॥ अतः इत्यनुवृत्तम् । आच्च आश्च आदाथ तस्य । आते - . भूत्' इत्यादिप्रयोगः सिध्यति । केचित्त-माङयोगेऽपि अटो लोपो न स्यात् , तेन "मा निषाद प्रतिष्ठा. न्त्वमगमः शाश्वतीः समा' इत्यादि सिद्धमित्याहुः । ड कारस्य प्रयोगेऽश्रवणादपि माङित्यत्र सिंहाव- लोकनन्यायेन "डित्यदु"रित्युत्तरोक्त सूत्राद्व्याकरणान्तरानुरोधेन। उकारःसंवध्यते । इति चिन्त्यम्। ( क) भूड प्राप्तावात्मनेपदीति केचित्तदतिशोभनम् ।( ख ) लटि भू-आते, इति स्थिते "अपकर्त रीत्यप "आदाथइरिति-श्राकारस्येकारः"अहए'' इति-प्रकारेकारयोरेकारे, भवते । (ग) भू-अन्ते, इति स्थिते, 'गुणः"-इत्युकारस्य गुणे ओकारः, "ओ अ"-इति ओकारस्याब "मदे"-इति अप्प्रययगताकारस्य लोपः । भवन्ते । (घ) भू-प्राथे इति, "अपकर्तरि" "गुणः" "ओ अव्” "आदाथहः" सूत्ररतैः भवेथे, इति रूपम् ( ङ ) भू-ए, इत्यवस्थायाम् 'अपकर्तरीत्यप् प्रत्यये, 'गुणरिति गुणे "ओ अविति' अवि "अदे' इत्यकारस्य लोपे भवे, (च) 'व्योरा' इति भवावहे । (छ) भू-प्रातामिति दशायाम् 'अप कर्तरीति सूत्रेणाप , "गुणः" इति सूत्रेण गुणः, "ओ अविर,ति स्त्रेणौकारस्याव ,"आदाथ इरि" ति आकारस्येकारे भवेतामिति सिध्यति । (ज) “आदाथ हरि"ति भवेथाम् । (इ) लङि भू-तन् इति स्थिते, "अपकर्तरि", गुणः" "ओ अव" "दिवादावट" तनो नकारस्येत् , अभवत । ( अ ) भू-प्रातामिति "दिवादावर", "आदा. थ:" अभवेताम् (ट) भू अन्तेति "दिवादावट" "प्रदे" अभवन्त । (ठ) भू-थासिति “दिवादावट" "स्रोविंसर्गः" अभवथाः। (ड) अत्र "आदाथ इरि"ति ध्येयम् । (ढ) “मोरेति' आकारः । (ण) भू-णपिति स्थिते णकारो वृद्धयर्थः, पकारः पित्कार्यार्थः, "द्विश्वे"ति धातोदित्वम् , “आम्वोर्णादावि"ति पूर्वभूसंबंध्यकारस्याकारः, "स्व" इति पूर्वस्याऽऽकारस्याऽकारः "सपानां जवच पा' इति पूर्वभका- रस्य वकारः "भुवो वुगि'ति वुक् , वुक उकारककारौ काव्य लोपी "स्वरहीनमि' त्यादिना संयोगे, वभूवे। (त) पत्र क्रादेर्णादेरि'तीट, किलात्पः स"इत्यादिना पकारः । .

·२२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते आताम् आथे आथाम् इत्येतेषां विहायानुकरणम् । अतः परस्य आत आथश्चाकार इर्भ- वति ॥ एयते । एधथे । एधेताम् ।ऐधथाम् ॥१०॥ (तः) अदाथ इरिति ॥ आदाथ इरिति छेदः । आच्च आश्च अच्च आदाथ् तस्य । आते, आताम् , आथे, आथाम् एषाम् आतोऽतः परस्य इर्भवति । आ किम् अन्त्यस्य मा भूत् । तपरः किम् । गाते । अन्तरङ्गत्वादपः सवर्णदीर्घ कृते पुनः सवर्णदीर्घः ॥६॥ नामिनोऽचतुर्णा धो ढः। नाम्यन्ताद्धातोः परस्य सीध्वंलुङ्ग- लिटां धस्य ढः ॥ ५१ ।। (मु०) नामिनोऽचतुर्णा धा ढः ॥ नामिन इति धातोविशंपणत्वेन तदन्तविधिः ॥ (सेटो हलाद्वा) (क) वुभूविव बभूविध्वे । बभूबे, (ख) बभूविवहे, बभूविमहे ॥ (ग) भविषीष्ट, भविषीयास्ताम् , भविषीरन् । भविषीष्ठाः, भवि. बीयास्थाम् , भविषीढ्वम्-भविषीध्वम् । भविषीय, भविषीवहि, भविपीमहि ।। (ध)मविता, भवितारौ, भवितारः । भवितासे, भवितासाथे, भविताध्वे । भवि. ताहे, भविताम्वहे, भविताम्महे ।। (ङ) भविष्यते, भविष्यते, भविष्यन्ते । भवि- प्यसे, भविष्येथे, भविष्यध्वे । भविष्ये, भविष्यावहे, भविष्यामह ॥ अभवि- प्यत, अभविष्येताम् , अभविष्यन्त । अभविष्यथाः, अभविष्येथाम् , अभ. बिष्यध्वम् । अभविष्ये, अभविष्यावहि, अभविष्यामहि ॥ (च) अभविष्ट, अभावपाताम् ॥ ५२ ॥ (मु) सेटो हलाद्वा ॥ सेटो हयवरलात्परपां सीध्वंलुष्टिा धम्य वा टः ॥५२॥ आतोऽन्तोऽदनतः ॥ आतोऽन्तोऽद्भवत्यकारादुत्तरस्य न ।। अभ- विषत । अभविष्ठाः, अभविपाथाम् ॥ ५३ ।। (स) आताऽन्तोदनतः ॥ अन्ते, अन्तु, अन्ताम् एषां वचनानां टि विहाय प्रारभ- वास्यानुकरणम् । आदिति र अन्त्यानां मंज्ञेन्युक्तम् । आत्संबन्धिनाऽनकारात् परस्या- न्तोद्भवति॥ आतः किम् । युवन्ति ॥ अनत इति किम् । एधन्त ॥ तपरः किम् । गाते । (त:) आतोऽन्तोऽदनत इति ॥ आत इत्यात्मनेपदम्य न त्वादन्तशङ्का, अनत इति प्रतिषेधात् । तपरः किम् । गाते । गा अन्त इति स्थिते अन्तरङ्गत्वादपः सवर्णदो पश्चात् अत् । अनत इति पर्युदासो लाघवात् । प्रसज्यप्रतिषेध त्वनन्वितसमासो वाक्यभे. दश्चाश्रितः (छ) ध्वे सेर्लोपेः) अभविवम्-अभविध्वम् । अभविषि, ( क ) अत्र क्रादेर्णादेरिति सूत्रेण इडागमः, सर्वमन्यद्वभूववत् । (ख ) इडागमस्तु “क्रादेरि" त्यादिनात्र विभाव्यताम् । (ग) “सि स तासी स्यपामि"त्यादिनात्रेडागमो भवेत् । (घ) “सि सता सी स्यं पामि"त्यादिनाप्यत्र विडागमः । ( 3 ) किलात्षः स इत्यादिना मूर्धन्यषकारः। ( च ) लुकि भू-तनिति, सनो नकाररयेत् , दिवादावडियट् ,"सिस तेत्यादिनेडागमः, किला- दित्यादिना षकारः, ष्टुभिःष्टुरिति टकारः । (छ) सस्य वा द इति केचित् तेनामविद्ध्वमिति । : स्यात् ।। ५३ ॥ अभ- - ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २३ विष्वहि, अभविष्महि ॥ चिती संज्ञाने ॥ ५४ ॥ (सु०) ध्वे सेर्लोपः ॥ ध्वे प्रत्यये परे सिप्रत्ययस्य लोपः ॥ चिती संज्ञाने। सम्यम् ज्ञानं संज्ञानम् (क) ॥ १४ ॥ उपधाया लघोः॥ धातोरुपधाया लघोर्नामिनो गुणः ॥ चेतति ॥१५॥ (सु.) उपधाया लघोः ॥ गुण इत्यनुवृत्तम् । हवं लघु ॥ ५५ ॥ (त०) उपधाया लवोरिति ॥ गुण इत्यनुवृत्तेनामिन इति (ख) लभ्यते । उपधायाः किम् । भिनत्ति ॥ लघोः किम् । उहते ॥ ५५ ॥ पूर्वस्य हसादिः शेषः॥ पूर्वस्यादिहसः शिप्यते अन्ये हसा लुप्यन्ते ॥ चिचेत चिचेतिथ ॥ ५६ ॥ (मु०) पूर्वस्य हसादिः शेषः ॥ आदिश्चासौ हसश्चति विशपगल्याप्पनेन पर. निपातो ज्ञाप्यते ॥ १६ ॥ (त) पूर्वस्य हसादिरिति ॥ हस आदिरिति छदः । हस इति लुप्त प्रथमान्तम्।५६ । सेः ॥ विद्यमानात् सिशब्दात्सरयोदिपसिपोरीट् ॥ ५८ ॥ (सुः) से ॥ अस्तरीट् इत्येतदनुवृत्तम् । अस्तेरिति सेविशेषणम् । विद्यमानात् सिप्रत्ययात् परयादिस्योरीडागमः ॥ विद्यमानात्किम् ? अदात् , अत्र प्रत्ययलागेन से: परत्वमस्ति । विद्यमानादिति विशेपणान्नेट् ॥ ५७ ॥ (त.) सेरिति ॥ अवास्तरिडिति सूत्रात् पदद्वयमप्यनुवर्तते । पूर्वपदं तु से विशे- पणम् । तन विद्यमानात्सरिति लब्धम् । अन्यथा अदादित्यत्र प्रत्ययलक्षणेन सेरीट्प्र- ? सङ्ग: स्यात् ॥ ६७ ॥ इट ईटि ॥ इटः परस्य सेलेपि ईटि ॥ अचेतीत् , अचेतिष्टाम् ॥५८।। (मु०) इट ईटि ॥ सेरिति लोप इति चानुवृत्तम् । लुङि अचंतिस् ईडिति स्थिते । मलापः । सिलोपा दा, सिद्धा वक्तव्यः, दीर्घ कर्तव्य सिलोपः सिद्धा वाच्या न त्वसिद्धः। अचंतीत् ॥ इटः किम् । अहात् ॥ इटि किम् । अचतिष्टाम् ॥ १८ ॥ (ग)स्याविदः ॥ विद्यमानात् सेरातो विदश्च परस्यान उस् भवति ॥ अचेतिपुः ।। च्युतिर् आसंचने । (घ) च्योतति । च्योतेत् । च्योततु, च्योतताद्वा । अच्योतत् । (ङ) चुच्योत । च्युत्यात् । (च)च्योतिता । च्योति. प्यति । अच्योतिष्यत् ॥ ५९ ॥ (क ) चैतन्यमित्यर्थः । ( ख ) गुणस्तु नामिनः स्थाने भवतीत्याशयेनाह-लभ्यत इति । (ग ) स्याविदः । अत्र पक्षत्रयमस्ति । सेरित्याधम् । आ इति द्वितीयम् । विद इति तृतीयम् । प्रथमपक्षे-से किम् , अतन्वन् । अनः किम् , अचेतिष्टाम् । द्वितीयपक्षे-प्रातः किम् , अदुहन् । अनः किम्, अदात् । तृतीयपक्षे-विदेः किम्, अदिहन् । अनः किम् , अदात् । (घ ) अत्रोपधाया लघोरिति गुणः। (ङ) चुच्योत इति-"द्विश्च" "पूर्वस्य हसादि शेषः "उपधायालयोग रेतः सूत्रः सिध्यति । (च) सिसता सी स्यपामितीट् ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (सु०) स्याविदः ॥ सिश्च आश्च विद् च एषां समाहारः स्याविद् । तस्माद् । एभ्यः परस्यान उस् स्यात् ॥ अत्राप्यस्तरित्यनुवृत्य विद्यमानात् सेः परस्यान इति व्या- ख्यानान्नेह । अभूवन् । अदुः । अविदुः ॥ च्युतिर् आसेबने । आसेचनम् आर्द्राकर- णम् । इरितीरितो वेति विशेषणार्थः ॥ १९ ॥ (त०) स्याविद इति ॥ सिश्च आश्च विद् च एतेषां समाहारः स्याविद् तस्मात् अत्र वाक्यत्रयं बोध्यम् , सेरित्याद्यम् , तत्र प्रत्ययाप्रत्ययन्यायेन प्रत्यय एवं गृह्यते,विकरण- व्यवधानेन धातोः परस्यानोऽसंभवात् । अत्राप्यस्तरित्यनुवर्त्य विद्यमानात्सेरिति व्याख्ये- यम् । तेनाभूवन्नित्यत्र प्रत्ययलक्षणेन सेः परस्याप्यनोऽविद्यमानत्वान्नो सादेशः । आ इति द्वितीयं वाक्यम् । अत्र सिग्रहणं नानुवर्तते । यद्यनुवर्तत तहि प्रत्ययलक्षणेन आदन्तादेव सेरन उस् स्यात् , नान्यस्मादिति नियमःस्यात् । तथा च-अनद्यतने न स्यात् । तेन- विकल्पः फलितः । अयुः, अयान् । विद इति तृतीयम् । अत्राप्यद्यतने विकल्पेन । भूतभात्रे तु सिरित्यनेनैव सिद्धम् । अत्राहुः-अत्र सिविद इति सूत्रणीयम् , तत आत इति सूत्र- णीयम् , ततो णडावितिः इत्थं चाकारग्रहणं न कर्तव्यम् इति लाघवम् । एवं कुतो न कृतमिति चिन्त्यमिति ॥ अत्रेदमवधेयम् - एकमात्रालाघवाय योगविभागस्यानिष्प्रमा- णत्वेन उपेक्षणीयत्वात् । अतो न तथा कृतमिति विभाव्यम् ।। आसेचने इति ।। आ- सेचनमार्दीकरणम् । आङीपदर्थेऽभिव्याप्तौ च ॥ ५९॥ ईरितो वा ॥ इरितो धातोर्वा ङप्रत्ययो भवति पे । सेरपवादः ॥ अच्युतत् - (क)अच्योतीत् ॥ (ख)श्च्युतिर क्षरणे ॥ (ग)श्च्योतति । श्च्योतेत् । श्च्योततु-३च्योतताद्वा । अश्च्योतत् ॥ ६० ॥ (सु०) इरितो वा ॥ इरित् यस्य स तस्मात इरितो धातार्वा ङः । भूतमात्राथें दि. बादौ ५ । सेरपवादः । “लित्पुषादेरि' त्यतो ङ इत्यनुवृत्तम् ।। ६० ।। (त) इरितो वेति ।। इरित् यस्य स इरित् तस्मात् । सेरपवाद इति । भूत. मात्राथें दिवादौ पे इत्यपि बोध्यम् । तेन अवेवेक् भूतार्थत्वेऽपि न, रुगद्धोत्यत्र दिवादिप. रत्वाभावान्न । न चात्र भूतार्थताभावादेवाप्राप्तिरिति वाच्यम् , वर्तमानसमीप इत्यनेन भूतेऽपि तिवादिविधानात् , अरुद्धेत्यत्र विवक्षितत्वाभावात् ।।६।। शसात्खपाः ॥ पूर्वशसात्पराः खपाः शिष्यन्ते न शसाः ॥ चु- ३च्योत । श्च्युत्यात् । श्च्योतिता । श्च्योतिष्यति । अश्च्योतिष्यत् । अश्च्यु- तत् । अश्च्योतीत् । ( यकाररहितोऽप्ययम् ) श्चोतति । श्चोतेत् । श्वोततु-श्चोततात् । अश्वोतत् । चुश्चोत । श्चुत्यात् । श्चोतिता । श्चोति- ष्यति। अश्वोतिष्यत् अश्चुतत्। अश्चोतीत् । मन्थ विलोडने । मन्थति । मन्थेत् । मन्थतु-मन्थताद्वा । अमन्थत् । नो लोप इति नलोपे प्राप्त ॥६॥ ( क ) पत्र प्रत्ययपक्षे-"हित्यदूव्युसि" अनेन गुणामावः, ङाभावपक्षे-तु "भूते सिसिस ता सीस्यपामिट "से" "हट ईटि" उपधाया लघोरेतानि विशेषतश्चिन्त्यानि । (ख) हरणं प्रस्रवणम् । (ग) "उपधाया लघोरिति गुणविधानावसरे भाव्यम् । .

·भ्वादयः१] सटिप्पणग्याख्याद्वयोपेता २५ । (सु०) शसात्खपाः ॥ शसः प्रत्याहारः ॥ मन्थ विलोडने । क्रयादावपि ॥ ६१ ॥ (त.) शसादिति । शसः प्रत्याहारः । खपानां शेषत्वोक्तः। शसानां निषेध इत्या- ह-न शसा इति(क) ॥ यकाररहित इति ॥ 'मधु श्चुतं घृतमिव सुपूतम्' इति प्रयोगश्चानुकूलः ॥ मन्थ विलोडने, “मन्थ हिंसासंक्लेशनयोर" पीत्येके ॥ ६१ ॥ संयोगान्न । संयोगाण्णादिरकित्(ख) ॥ ममन्थ । ममन्थतुः॥१२॥ (सु० ) ऋसंयोगान्नेति ॥ इह ऋसंयोगान्नेति मूलसूत्रम् । तत्र “णादिः किदि" त्यनुवृत्तम् । ऋश्व संयोगश्चानयोः समाहारः ऋसंयोगं, तस्मात् णादिः किन्न । जजरतुः । यादादौ कित्त्वात् "नोलोपः” इति नलोपः । मथ्यात् ॥ ६ ॥ (त०) ऋसंयोगादिति ॥ ऋश्च संयोगश्च ऋसंयोगं तस्मात् । णादिः किदिति पूर्वसूत्रमनुवर्तते । कित्त्वाभावात्संप्रसारणाभावोऽपि । कित्त्वाविधानात् ङित्त्वमपि न । अत्र केचित्-अति प्रश्लिष्य आरतुरित्यादि सिद्ध मित्याहुः, अन्ये तु र अतुस् इति स्थिते 'र' इत्यत्वे अरिति च कृते पूर्ववद्ग्रहणेन “आभ्वोरि"त्यात्वे आरतुरिति । अत्रा दिग्रहणमनुवर्त्य तन्त्रेण द्वितीयवाक्यार्थः। ऋदन्तात्संयोगादेर्णादिरकित् तेन सस्मरतु. रित्यादि । अथ कथं सस्रतुरिति चेत् ? नजोक्तस्यानित्यत्वात् । अत्र ऋहसादित्येव सुव- चस् । ऋश्च हसश्च ऋहसं तस्मात् । एवं 'संयोगान्तस्य लोपः" इत्यत्र 'हसान्तस्य लोपः इत्यस्यैव न्याय्यत्वम् । हसावन्ते यस्येति विग्रहः ॥ ६ ॥ नो लोपः ॥ धातोर्हसान्तस्योपधाभूतस्य नकारस्य लोपः किति परे ॥ (पूजार्थाचतेन । निरुपपदात् क्रुश्चेः किपि न ॥) मथ्यात् । मन्थि- ता । मन्थिष्यति । अमन्थिष्यत् । अमन्थीत् ॥ कुथि पुथि लुघि मथि हिंसासंक्लेशनयोः ॥ ६३ ॥ (सु०) नो लोपः ॥ मथ्यात् ॥ ६३ ॥ इदितो नुम् ॥ इदितो धातोर्नुम् ॥ कुन्थति । कुन्थेत् । कुन्थतु- कुन्थताद्वा । अकुन्थत् ॥ ६४ ॥ (सु. ) इदितो नुम् ॥ इत् इथस्य स इदित् तस्य नुम् स्यात् ॥ ६४ ॥ कुहोश्चुः ॥ पूर्वस्य कवर्गहकारयोश्चुत्वं भवति(ग) । (हस्य वर्ग- चतुर्थः ॥) चुकुन्थ ॥ ६५ ॥ (सु०) कुहोश्चुः ॥ "पूर्वस्ये” त्यनुवृत्तम् । कुश्च हश्च कुहौ तयोः संवारनाद घोषमहाप्राणप्रयत्नस्य हस्य ताश एव वर्गचतुर्थो भवति ॥ ६५ ॥ (क) । अत्र माधव:-"पूर्वस्य हसादिरि" ति शसाना शेसे प्राप्ते खपशेषोऽयमारभ्यमाणो "येन नाप्राप्ति" न्यायेनोभयशेषस्य कत्रासम्भवादादिशेषस्य वाधको भवतीत्यत आह-न शसा इति । शसा- स्किम् , पपाच । खपा किम् , सस्नौ । इति । (ख)। भत्र संयोगाद्धातोर्णादेः कित्त्वं वा भवतीति केचित् । तेन ममथतुः ममथुः। (ग) कुहोपचु-इति सूत्रे उकारग्रहणादुकारः पञ्चवर्णपरिग्रहणार्थ इति नियमेनाह कवर्गस्येति । ३ सि०च० - ·- । E २६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते (त० ) हस्थ वर्गचतुर्थ इति ॥ स्थानेऽन्तरतम इत्यनेन घोषत्वादिगुणवतो हस्य तादृशो पर्गचतुर्थ एव ॥ ६५ ॥ (इदितो नलोपो न ) कुन्थ्यात् । कुन्थिष्यति । अकुन्थिष्यत् । अकुन्थीत् ॥ चुबि वक्त्रसंयोगे ॥ चुम्बति ॥ षिधु गत्याम् ॥६६॥ (मु० ) इदितो नलोपो न ॥ इदितो धातोर्नस्य लोगे न भवति । नो लोप इत्यस्यापवादः । विधु गत्याम् । अयमुदिदित्येके ॥ ६६ ॥ (त० ) इदितो नलोपो नेति ॥ इदं च "नो लोप, "इत्यत्र नो वे" त्यतो वेत्यस्यापकृष्टस्य व्यवस्थितत्वाल्लभ्यते । न चंदितो नुम्बिधिसामर्थ्यादेव लोपो नेति वा- च्यम् । नदन्तीत्यादावकिति तस्य चरितार्थत्वात् ॥ विधु गत्यामिति ॥ काश्यपादिभि- रयमुदिदुक्तः, माधवादिभिस्तु वृत्तिस्वरसादनुदिदेव स्वीकृतः ॥ ६६ ॥ आदेः ष्णः नः॥ धात्वाद्योः षकारणकारयोः सकारनकारौ भवतः । सेधति । सेधेत् । सेधतु-सेधताद्वा । असेधत् । सिषेध । सिध्यात् । सेधिता ६७ (मु०) आदेःणः स्नः : प च ण च प्ण तस्य प्णः । स च नश्च स्नः ॥ धातोः किम् । पट् ॥ आदेः किम् । लपति । अगति । पोपदेशानाह- "सेक् सृप स स्तृञ् सृज़ स्त स्त्यान्ये दन्त्याजन्तसादयः । एकाचः पोपदेशाः स्युः ष्वक् स्विदू स्वद् स्वा स्वप स्मिङ" ॥ १ ॥ दन्त्यश्च अच्च दन्त्याचौ तौ अन्तौ अव्यवहिती यस्य स दन्त्याजन्तः दन्त्याजन्त- श्चासौ सश्च दन्त्याजन्तसः दन्त्याजन्तस आदिर्येषां धातूनां ते दन्त्याजन्तसादयः । दन्त्यान्तसादयोऽजन्तसादयश्चैकाचः एकस्वरा धातवः पोपदेशाः । कथम्भूताः । सेक सृपलू गतो, सृज विसर्ग, स्तृञ् आच्छादने, स्त्यै शब्दसंघातयोः, एभ्योऽन्ये । उक्तलक्षणस्यातिन्याप्ति वारयितुमिदं विशेपणम् । पुनः कथंभूताः । वष्क गती, निविदा गात्रप्रक्षरणे, वद आस्वादने, स्वज परिप्वङ्गे, जिवप शये, स्मि ईपद्धसने, एतैः सहिताः ॥ १ ॥ एकाचः किम् । सोसूच्यये । चुरादावदन्तोऽयम् ॥ दन्त्याजन्तेति किम् । चुस्कु- दे । दन्त्यः, केवलदन्त्यो न तु दन्तोष्ठजोऽपि ष्वष्कादीनां पृथगग्रहणात् । तेन-स्वाद आस्वादने इत्यस्यासिस्वददित्यादौ पत्वं न ॥ णोपदेशानाह-नई नाटि नाथ नाध नन्द नक्क न नृतः।नर्द शब्दे, नट अवस्पन्दने, चुरादिः । नट नृत्ताविति घटादिस्तु नेह गृह्यते, नाटीति दीर्घनिर्देशात् । नाथ नाधृ याच्यादौ, टुणदि समृद्धौ, नक्क नाशने, न नये, नृतो गात्रविक्षेपे एभ्योऽष्टाभ्यो भिन्ना णोपदेशाः(क) । नाधृ नन्द न इति त्रयाणां केचिण्णोपदेशतामाहुः ॥ ६ ॥ (त०) आदेरिति ॥ च ण च ष्ण तस्य । स् च नश्च स्नः ॥ ६७ ॥ (क) ननु प्रयोगावस्थायां सर्वत्र नकारस्यैव दर्शनाद् दुर्गहो णोपदेशाणोपदेशत्वव्यवहार इत्यभिप्रे त्याह-एभ्योऽष्टाभ्यो भिन्ना णोपदेशा इति । नदादयस्तु नोपदेशा इत्यर्थः । फणिभाष्ये तु-"सर्वे णादयो णोपदेशा नृति नन्दि नहिं नक्कि नाटि नाथ नाई न वर्जमिति प्रतिपादितम् । एतदत्र विचार्य्यम् । गतो, गतो, स्तृञ् आच्छादने, - ·व्याख्या - भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २७ प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ॥ प्रादेः परेषां स्वादीनां नमादीनां च धातूनां सकारनकारयोः षकारणकारौ भवतः, षत्वणत्वनिमित्ते सति। निषेधति ६८ (मु०) प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम ॥ प्रादिसम्बन्धिनः क्विलात् परपां स्वादीनां सस्य पः, नमादीनां नस्य णश्च । पत्वनिमित्तं किलम् । णत्व निमित्तं पकारंरेफऋवर्णाः ॥ स्वादीनाह- उपसर्गस्थनिमित्तात सुनोनिमुवतिस्यतिस्तौतिस्तोभतिर थासेनयसंधसिचसञ्जस्व- जाम् । प्रतिभिन्नात् सदश्चावादालम्बनाविदृर्ययोः स्तम्भेश्च व्यवाभ्यां भोजने स्वनश्च परिनिविभ्यः सेवसितसयसिवुसहसुटस्तुस्वञ्जादेः स्कन्नोतेश्च सस्य पः । पुञ् अभिपवे, धू प्रेरणे, षो अन्तकर्मणि, 'टुन स्तुतौ, टुभ स्तम्भे, एपां तिपा निर्देशाद्यङलुकि पत्वं न । तेनाभिसोपवाति । अभिसापोतीत्यादि । टा गतिनिवृत्तौ । सेनयेति ज्यन्तो नामधातुः । सेनया अभियातीति अभिपेणयति । षिधु गत्याम् । षिच क्षरणे । षञ्ज सङ्गे । प्वज परिवङ्गे । स्तम्भु इति सौत्रो रोधनार्थः । टभि प्रतिबन्ध इति नु न गृह्यते । "लक्षणप्रतिपदोक्तन्यायेन" सौत्रो हि नोपध इति प्रति पदोक्तः । इदित्वान्नुमि कृते टभिलक्षिणिकस्तेन विस्तम्भते इत्यादी पत्वं न । षद्लू विशरणादौ । प्रतिभिन्नात्किम् । प्रतिसीदति । आलम्बनमाश्रयणम् । अविदुर एवावि- दूर्यम्, सामीप्यम् । ण्यः । अवष्टब्धा गौः, निरुद्धा, समीपे आस्ते इत्यर्थः ॥ ए-योः किम् । अवस्तब्धो वृपलः शीतेन ॥ स्वन शब्दे । विष्वणति । सशब्दं भुङ्क्ते इत्यर्थः ॥ भोजने किम् । विस्वति वीणा ॥ पेवृ सेवायाम् । परिपवनम् ॥ षिञ् बन्धने तान्तः सितशब्दः ॥ सयशब्दरतु "स्वरादे' इति पचादेर्वा अप्रत्ययान्तः, विपयः ।। षिवु तन्तुसन्ताने । परिपीव्यति ॥ षह मर्पणे । पारपहत ॥ सुडागमः ॥ परिष्करोति। स्नुस्वाः पुनर्वचनं सिवादीनामव्यवायेऽपीति विकल्पार्थम् । स्तम्भु रोपने । विष्ट- भ्नाति । एतं स्यादयः । णोपदेशा एव नमादय इति ॥६८॥ (तः) प्रादेश्च तथा तौ सुनमाम् ॥ यद्य िविलादित्यस्यैवा "नन्तरस्य" ति न्यायेनानुवृत्तिस्तथापि चकारण "बर! ण” इत्यनुवर्तते । तदेवानुवृत्ती किं चकारण । तथा तावित्यस्य तेन प्रकारेण तो स्तः ॥ षत्वणत्वनिमिते सतीति ॥ पत्वनिमित्तं किलम् । णत्वनिमित्तं पकार फऋवर्णाः । तत्र स्वादयः । सप्रत्ययस्यप्प्रत्ययान्तंपु । पुञ् अभिपवे । ष्टुअ स्तुतौ । ष्टुभ स्तम्भे । पोऽन्तकर्मणि । पू प्रेरणे । ष्ठा गतिानवृत्ती । ज्यन्तसेनाशब्दः । षञ्ज संगे। ध्वज परिप्वङ्गे षिधु गत्याम् । तिप्रतिपूर्वः पद्लू विशरणगत्योः । अयङन्तः षिच क्षरणे । अवपूर्वः टम्भ निरोध ॥ व्यवपूर्वको भोज- नार्थः । स्वन शब्दे । परिनिविपूर्वकः । षेवृ सेचने। सुट् प्रत्ययः । अबर्जितः षिवु तन्तुसन्ताने । अड् वर्जितः षह मर्पणे ॥ ६८ ॥ (सेधतेर्गतौ न षः) गङ्गां विसेधति(क) ॥ ६९ ॥ (क) गझ विसंधतीति । "विप्रतिषेधे” इत्यत्र "सेधेतेर्गता" विति निषेधो न भवितुमर्हति, विरो. धार्थत्वेन गत्यर्थस्वाभावात् । पाणिनीये हि-सिषेध इत्यत्र 'आदेशप्रत्यययोरिति षस्वं भवत्येव 'मन. न्तरस्येति न्यायेन 'सेषतेर्गता विस्पनेन 'आदेशाप्रत्यययो" इत्यस्यानिषेधादिति केचित् ।

·। । सिद्धान्तचन्द्रिका- [ अख्याते (सु०)-षेधतेर्गतौ न षः ॥ उपसर्गस्थनिमित्ताद्गत्यर्थ सेधतेः सस्य षत्वं न । स्तिपा निर्देशायड्लुकि गत्यर्थसेधतेः षत्वम् । निषेषिधीति ॥ ६९ ॥ (अद्वित्वव्यवधानेपि षः ) न्यषेधत् । निषिषेधः ॥ विधू शास्त्रे माङ्गल्ये च ॥ ७० ॥ (सु०) अद्वित्वव्यवधानेऽपि षः ॥ सितशब्दात्प्राक् पञ्चदशानां सुनोत्या- दीनामव्यवधानेऽपि षवत् । अभ्यषुणोत । सितशब्दात्प्राग्दशानां स्थादीनां द्वित्वव्यव. धाने पत्वमित्यर्थः । निविषेध । षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च । शास्त्रं शासनम् । मङ्गलमेव माङ्गल्यम् । ण्यः । मङ्गलक्रियेत्यर्थः ॥ ७० ॥ (त०) अत्रान्तरेऽपीत्यनुवर्तते । तेनाद्वित्वव्यवहितेऽपीत्याह-अद्वित्वेत्यादि । षिधू शास्त्र माङ्गल्ये च । शास्त्रं शासनम् । माङ्गल्यं मङ्गलक्रिया ॥ ७० ॥ ऊदितो वा ॥ ऊदितो धातोः परस्य वसादेरनपीड्वा ॥ ७१ ॥ (मु०)-ऊदितो वा ॥ ऊत् इद्यस्य स ऊदित् तस्मात् । अनपीति पण्णां लिटिल- इलुट्लङ्लुङां लकाराणामन्येपामपीत्यादिप्रत्ययानां च संज्ञा । अप्प्रत्ययविषयताऽभावात् ७१ (त०)-ऊदितो वा ॥ ऊत् इद्यत्य स ऊदित् तस्मात् ॥ ७१ ॥ स्वरति सूति सूयति धूज़ रध नश् तृप् दृप् द्रुह मुह स्नुह लिहां च ॥ स्वरतिसूतिसूयतिधूनां विद्वसादेर्णादेर्नित्यमिट् स्यात् । सेधति । सेधेत् । सेधतु-सेधताद्वा । असेधत् । सिषेध । सिषेधिथ ॥ ७२ ॥ (सु०)-स्वरतिसृतिसूयतिधूरधनशतृपदप द्रुहमुहस्नुहनिहां एभ्योऽपि परस्य वसादेरनपीड्वा ॥ स्वृ शब्दापतापयाः भ्वादिगुह्यतेऽब्विकरणत्वात् ॥ पृङ प्राणिगर्भविमोचने आदादिको देवादिकश्च गृह्यने, न तु पूङ प्रेरणे तौदादिकः ॥ धूञ कम्पने स्वादिस्थः क्रयादिम्थश्च न तु धू विधूनने सानुबन्धनिर्देशात् ॥ रध हिसासराद्धयोः ॥ णश प्रीणने ॥ दृप हर्पमोहनयोः ॥ द्रुह जिघां- सायाम् ॥ मुह वैचित्ये ॥ एणुह उद्गिरणे ॥ ष्णिह प्रीतौ ॥ स्वरतिसूति यतिधू- किद्वसादेर्णादेनित्यमिट् ॥ एभ्यः परस्य कितो वसादेर्णादेनित्यमिड् भवति । स्व. रत्यादिविकल्पं बाधित्वा कित इतीनिषेधे प्राप्ते क्रादिनियमादिविधिः ॥ ७२ ॥ (त०)-वा शब्दस्य व्यवस्थावाचित्वादाह-स्वरतीत्यादि ॥ ७२ ॥ तथोर्धः॥ झभान्ताद्धातास्तकारथकारयोर्धकारो भवति, दधातेन ॥ "झभे जवाः" सिषेद्ध । सेधिता-सेद्धा। सेधिष्यति-सेत्स्यति । असे- धिष्यत्- असेत्स्यत् असेधीत् ।। ७३ ॥ (सु०) तथोर्धः ॥ तश्च थ् च तथौ तयोः । 'आदिजबानामि" त्यतो सभा. न्तस्येत्यनुवृत्तं पञ्चम्या विपरिणम्यते ॥ झभान्तात् किम् । भूतः ॥ दधातेन । डुधाञ् धारणादावस्मात् परयोस्तथोझै न । धत्तः ॥ ३ ॥ (१०) तथोधं इति ॥ तश्च थ् च तथौ तयोः ॥ वेत्यनुवृत्तेर्दधातेनिषेधः । यद्वा- अदर्शने ॥ तृप ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २९ । तथोऽध इति । तत्र तश्च थ् च एतयोः समाहारः तथ् तस्य तथः । अध इति दधातेनें- त्यर्थः । “आदिजबानामिणत्यतो शभानुवृत्तिः ॥ ७३ ॥ अनिटोऽनामिवतः ॥ अनिटोऽनामिवतश्च धातोवृद्धिः स्यात्पे परे सौ ॥ असत्सीत् ॥ ७४ ॥ (सु०) अनिटोऽनयमिवतः॥ द्वयमिदं धातोविशेषणम् । यद्यपि धातुः सर्वोऽप्य- निडेव, तस्य इड्विधानाभावात् । तथाऽपि न इट् यस्मात् तम्मात्परस्य तादिप्रत्ययस्येति व्याख्येयम् । अनिटो धातोरुपधाभूतस्य नामिनो वृद्धिर्भवति पे सौ । नाम्यन्तस्य तु धातोर्नामिन इति सूत्रेणैव वृद्धिः । कार्यातिदेशोऽयम् । नामि विद्यतेऽस्येति नामिवान् तस्य । तडिदादित्वाव॑तुः ॥ ७४ ॥ (त०) अनिटोऽनामिवत इति । अनिटः अनामिवत इति छेदः । नन्वनिटत्वं धातुमात्रस्यैव । न हि कस्यापि धातोरिड्विधीयते, किंतु प्रत्ययस्यैव । तस्मादनिट इति व्यर्थमिति चेत्सत्यम् , न इट् यस्मात् परस्य प्रत्ययस्येति व्याख्यानात् । तथापीडभावः कस्य प्रत्ययस्य ग्राह्यः ? तादेरिति गृहाण, णादेस्तु क्रायष्टादशातिरिक्तात्र- रस्य सेट्त्वात् । अश्व नामी च अनामिनौ तौ स्तोऽस्यानामिवान् तस्य । द्वन्द्वान्ते श्रूयमागस्य वतोः प्रत्येकमन्वय इत्याशयेनाह-अवतो नामिबतः । यद्यपि पूर्वणाकारनामिनोः प्राप्तिः, तथाऽप्यनुपधाभूताकारस्योपधाभूतनामिनश्वाप्राप्तावारम्भः । नन्वत्र मान्तीपधत्वाभावात्कथं वतुरिति चेत्सत्यम् । अन्यतोऽपि चतुर्भवतीत्यनेनैव ज्ञाप्यते । तेन तडित्वानित्यादि सिद्धमिति । अथ तथाऽप्यनामिन इत्येवास्तु किं वतुना इति चन्न, नसमासभ्रमप्रसङ्गात् । मत्व- र्थीयाद्विरूपो मत्वर्थीयो भवतीत्यनेन ज्ञाप्यते । तेन हस्तिमती शालेत्यादि सिद्धम् । अथानिट इत्येवास्तु स्वरादेरित्यतः स्वरस्यानुवृत्तेस्तस्य च मत्वर्थीयाकारान्तन्त्वेन ग्रहणात्स्वरवतोऽनिटो धातोः सिर्णित्कार्यकदित्यर्थलाभात् । यद्वा-णित्कार्य वृद्धिग्व, सा च स्वरस्यैवेति स्वरलाभात् । पूर्वणाप्राप्तस्यैव स्वरस्य भविष्यतीत्यर्थादनुपयाभूताकारस्योपधाभूतनामिनश्च वृद्धिर्भ- विष्यतीत्यर्थो लभ्य एवेति चेत्सत्यम् । नामिवग्रहणयोत्तरार्थत्वादित्यलं पल्लवितेन॥७४॥ झसात् ॥ झसादुत्तरस्य सेलोपो झसे ॥ (क) असैद्धाम् , असैत्सुः । असेत्स्व, असैत्स्म ॥ खद स्थैर्य हिंसायां च ॥ खदति । खदेत् । खदतु--खदताद्वा। अखदत् ।। ७५ ॥ (सु०) झसात् ॥ लोपो हस्वादित्यतो लोपो झसे इत्यनुवृत्तं सेरिति सूत्रं च ॥ झसात्किम् । अचेष्ट ॥ झसे किम् असैल्सीत् ॥ इट्पक्षे असेधीत् ॥ खद स्यय हिंसायां च । चागक्षणे । स्थिरस्य भावः स्थैर्यम् । ण्यः ॥ ७९ ॥ ( क ) असैद्धाम्-इत्यत्र "सादिति" सेलोपे सत्यपि "प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति निय- मेन वृद्धिर्भवति ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते (त०) झसादिति ॥ सेरित्यस्यानुवृत्तिः । 'लोपो हस्वादिः त्यतो लोपस्य ॥ झसात्किम् , अचेष्ट । झसे किम् , अरौत्सुः ॥ सेः किम् , अरुवतामित्यत्र ङस्य मा भूत् । अत्र 'लोपो हस्वभसाझसे' इति पठितुं युक्तम् (क) ॥ ७९ ॥ अत उपधायाः॥ धातोरुपधाया अतो वृद्धिः ब्णिति ॥ चखाद॥७६॥ (सु०) अत उपधायाः ॥ आदिस्वरस्येत्यतो णितीति वृद्धिरिति चानुवृत्तम् ॥ अतः किम् । तुतोद ॥ उपधायाः किम् । गणयति ॥ ७६ ॥ (त०) अत उपधाया इति ॥ मादिस्वरस्थ णिति चेति वृद्धरनुवृत्तिः । अत्रात इति योगं विभज्यादन्तस्य धातोवृद्धिः, तेन अङ्कापयति इत्यादि सिद्धमिति । पुनरुपधाया इत्यत्र नाम्न इति योजनीयम् । तेन नाम्न उपधाया वृद्धिरिति व्याख्येय. मिति त्वादयतीत्यादिसिद्धिरिति । पुनरुभयोमेलनात् धातोरुपधाया अतो वृद्धिरिति ॥ णिति किम् , पक्ता । उपधायाः किम् , ततश । धातोः किम् , जगतोऽयम् जा- गतः । अत्र परत्वादादिवृद्धिं बाधित्वा उपधावृद्धिः प्रसज्येत । गार्यो जगादेत्यादावादि- वृद्ध्युपधावृद्धयोरवकाशः ॥ ७६ ॥ (णवुत्तमो वा णित् ) चखाद-चखद । णित्पे ॥ पे सिणित् ।७७७८॥ (सु०) णबुत्तमा वा णित् ॥ उत्तमपुरुषसंबन्धी णब् वा णित् ॥ पे सिरित्यनु- कृप्यते । पे परे सिद्भिवति, ण् इत् यस्य स णित् अणितं णिदित्याह कार्यातिदेशोऽ- यम् ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ (त०) णित्पे इति ॥ ण् इद्यस्य स णित् । अगितो णित्करणाणिद्वदिति गम्यते । अन्यशब्दोऽन्यत्र प्रयुज्यमानोऽपि विनाऽपि वर्ति [ व ] गत्यर्थ गमयति । प्राधान्याच्च कार्यातिदेशोऽयम् । तथाच-णितां यत्कार्यमत उपधाया इत्यादिना वृद्ध्यादि तदतिदिश्यते। यद्यपि णितां णबादीनामातो गडावित्यादिना विहितम् , अबाद्यपि णित्कार्य, तथाऽपि तन्नात्रा- तिदिश्यते, कार्यविशेषत्वात् । सामान्यातिदेशोऽयम् । णबिणादयस्तु णिद्विशेपाः । यथा ब्राह्मणवदस्मिन् क्षत्रिये वर्तितव्यमित्यत्र यद्वसिष्ठे गौतमे च तन्नातिदिश्यते, किं तु ब्राह्म- सामान्यत्वल्य । तथाऽत्रापि णिति यदू दृष्टं कार्य तदतिदिश्यते ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ (अतो हसादेलंघोळ वृद्धिः सेटि सौ) अखदीत्-अखादीत् ॥ गद व्यक्तायां वाचि ॥ ७१ ॥ (मु०) अतो हमादेलघोर्वा वृद्धिः सेटि सौ ॥ हसादेलघोरकारस्य वा वृद्धिः स्यात् सेटि परस्मैपदे सौ ॥ अतः किम् । अदेवीत् ॥ हसादेः किम् । मा अतीत् ॥ लघोः किम् । अगर्दीत् ॥ सेटि किम् । अपाक्षीत् ॥ पं किम् । अयतिष्ट ॥ बद स्थैयें । पवर्गीयादिः ॥ ७९ ॥ (त० ) अतो हसादेरिति । अत इत्यस्यैव विशेषणद्वयम् । हस आदिर्यस्य स (क)भत्र तत्वदीपिकाकारस्यायमाशयः-'झसात्' 'लोपो हस्वाज्झसाझ' इति पृथक् सूत्रद्वयं द्वित्वा तत्र लोपो ह्रस्वाज्मसाज्झसे इत्युपादानेऽतीव लापवमिति ।।

·भ्वादयः १] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता हसादिस्तस्य । हसादेः किम् । मा भवानतीत् ॥ लघोः किम् । अनन्दीत् । यद्यचकाशीदित्यत्र चकारादकारस्य वृद्धिवारणाय "येन नाव्यवधानमि" ति न्या- येन यद्येकवर्णव्यवधानमाश्रीयते तदा त्वरक्षोदित्यत्रापि प्रसक्त्यभावाल्लघोरिति न कर्तव्य. मिति केचित् । एतच्च अत उपधाया इत्यत्र "नो वे" त्यतो वानुवृत्त्या लभ्यते । एवमन्यत्रापि वृद्धिनिषेधविकल्पयोरिदमेव मूलमूह्यम् ॥ ७९ ॥ (प्रादिस्थानिमित्तान्नेनस्य णो गद नद पद पत अपिद्दा धास्था माङ्मङ स्यति हन्ति याति वाति द्रातिप्साति वपति वहति शाम्यति चिनोति देग्धिषु) ॥ ८० ॥ (सु० ) प्रादिस्थान्निमित्तान्नेनस्य णा गदनदपदपन अपिहाघा स्था. मामेङस्यतिहन्तियातिवातिद्रातिप्लातिवपतिवहतिशाम्यतिचिनातिदे. ग्धिषु ॥ प्रादिपु तिष्ठतीति प्रादिस्थः तस्मात निमित्तात् पकाररेफरवर्णरूपात् परस्य नेणे- त्वं गदादिपु परेपु ॥ गद व्यक्तायां वाचि । णद अव्यक्ते शब्दे । पद गती। पत्लु पतने । एषां चतुर्णामपा निर्देशाद्यडलुकि णत्वं न । प्रनिजागदीति प्रनिनानदीति ॥ अपिद्देति चत्वारः । डुदाञ् दाने प्रणिददाति । दाण प्रणियच्छति । दो प्रणिति । देङ प्रणिदयते ॥ धारूपो द्वौ । धेट प्रणिधयति । डुधाञ प्रणिदधाति । ष्टा गतिनिवृत्तौ । माङ्माने । मे प्रणिदाने । घोऽन्तकर्मणि । हन् हिंसागत्योः । या प्रापणे । वा गतिगन्धनयोः । द्रा कुत्सायाम् । सा भक्षणे । टुव' बीजतन्तुसन्ताने। वह प्रापणे । शमु उपशम । चिञ चयने । दिह उपचये । स्यत्यादीनामेकादशानां श्तिपा निर्देशाद्यङलुकि णत्वं न । प्रनिजंघनीतीति ॥ ८० ॥ ( त० ) प्रादिस्थादिति ॥ प्रादिपु तिष्ठती त प्रादिस्थं तस्मात् निमित्तात् त्वनिमित्तात् पकाररेफऋवर्णरूपात् नेरूपसर्गस्य नस्य णत्वमित्यर्थः । गदादिपु धातुषु परषु ॥ यत्तु नेर्णत्वमित्येतावन्मानं वामुयनोक्तम् , तन्न; निगदतीत्यदावतिव्याप्तेः । विनिगदतीत्यत्र च ॥ ८० ॥ (अन्यत्राकखादावषान्ते आद्योचारणे वा) अकखादौ किम् । प्रनिकरोति । प्रनिखादति ॥ अषान्ते किम् । प्रनिदुष्यति ॥ वेति किम् । प्र. णिभवति प्रनिभवति ॥ आद्योच्चारणे किम् । प्रनिचकार । प्रनिचखाद । प्रणि- गदति । अगदीत्-अगादीत् ॥ (फक्क नीचैर्गतौ । फकति । पफक्क । कख ह. सने । प्रनिकखति(क) ) रद विलेखने ।रदति । रदेत्। रदतु । अरदत् । रराद ॥ ८१ ॥ (सु० ) अन्यत्राकखादावषान्ते अधोच्चारणे वा ॥ आदौ भवा आद्याः । आद्यानां पाणिनिकात्यायनपतञ्जलीनामुच्चारणमायोच्चारणं तस्मिन् । कादिखादिषान्त- वर्जे गदनदादेरन्यस्मिन् धातौ परे प्रादिस्थानिमित्तात्परस्य नेनल्य णत्वं वा । कश्च खश्च (क) प्राचीनपुस्तकगतपाठोऽयम् । ।

·३२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते कखौ तावादी यस्य स कखादिः कखादेरन्योऽकखादिस्तस्मिन् । पोऽन्तो यस्य सः पान्त- स्तस्मादन्योऽषान्तस्तस्मिन् । अकखादौ किम् , प्रनिचकार प्रणिचखाद ॥ अषान्ते किम्, प्रनिपेक्ष्यति ॥ रद विलेखने, विलेखनं भेदनम् ॥ ८१ ॥ (त० ) अन्यत्रेति ॥ अन्यत्र वा अन्यस्मिन् धातौ परे प्रादिस्थनिमित्त पूर्वकस्य नेर्णत्वं वेत्यर्थः । आयोचारणे प्रथमोचारणसमये अकखादौ अषान्ते च । कश्च खश्च कखौ तावादी यस्य स कखादिः कखादेरन्योऽकखादिस्तस्मिन् । षः अन्ते यस्य स पान्तस्त- स्मिन् । अयोच्चारणे इत्युभयत्रान्वेति । तथा चायमर्थः,-आद्योच्चारणे कादिखादिषा- न्तवर्जगदनदादेरन्यस्मिन् धातौ परे प्रादिस्थान्निमित्तात्परस्य नेनस्य णत्वं वा भवति । प्रणिभवन्ति, प्रनिभवन्ति ॥ अकखादौ किम् , प्रनिकरोति । प्रनिखादति ॥ अपान्ते किम् , प्रनिपिनष्टि । विलेखने इति विलेखनं भेदनम् ॥ ८१ ॥ लोपः पचा कित्ये चास्य ।। पचादीनां लिट्यनादेशादीनां पूर्वस्य लोपो भवत्यकारस्य एकहसमध्यस्थस्य चैकारः, किति णादौ सेटि थपि च ।। रेदतुः । रेदिथ ॥ जद अध्यक्ते शब्दे । प्रणिनेदुः । नेदिथ ॥ अर्द गतो याचने च। आभ्वोर्णादौ ॥ ८२ ॥ (सु०) लोपः पचां कित्ये चास्य ॥ पचामिति बहुवचनेन पचप्रकारा धातवो गृह्यन्ते । यथा पचधातुरेकहसमध्यस्थाकारवान् लिटि अनादेशादिश्च तथाऽन्येऽपि धातवः । अस्य किम्। दिदिवतुः । ररासे ॥ अनादेशादीति किम् । चकगतुः ॥ एकशब्दोऽत्रासहाय- वचनः । एकौ च तो हसौ च एकहसौ तयोर्मध्यस्थः एकहसमध्यस्थस्तस्य ॥ एकहसेति किम् । तत्सरतुः । त्सर छमगतौ ॥ आभ्वोर्णादौ ॥ ८२ ॥ (त० ) लेोपः पचामिति ॥ पचामिति बहुवचनेन पवप्रकारा धातवो गृह्यन्ते । तथा पचधातुरेकहसमध्यस्थाकारवान् लिटि अनादेशादिश्च । तथाऽन्योऽपि धातुरिति । तथा च पप्रच्छतु रित्यत्र एकहसमध्यस्थत्वाभावान्नैत्वलोपौ ॥ अनादेशादिः किम् । चस्नतुः । लिट्यनादेशविशेषणात् नेमिथ, सेहे ॥ अस्य किम् , दिदिवतुः ॥ ८२ ॥ नुगशाम् ॥ अश्नोतेर्ऋकारादेहसान्तस्य संयोगान्ताकारादेश्च पूर्वस्य नुग्भवति णादौ ॥ आनद । आर्दीत् ॥ नद गर्द शब्दे । (गोपदेशत्वाभा- वान्न णः । प्रनर्दति । गर्दति । जगर्द । (क)) तर्द हिंसायाम् । तर्दति ॥ पर्द कई कुत्सिते शब्दे । पर्दति । कर्दति ॥ खर्द दन्दर्के । खर्दति ॥ कदि चेष्टायाम् ॥ क्लिदि परिदेवने । क्लिन्दति ॥ अत सातत्यगमने । आतिथ । खाह भक्षणे । अखादीत् । क्रदि आह्वाने रोदने च ॥ अति अदि बन्धने । अन्तति । अन्तेत् । अन्ततु । आन्तत् । आनन्त । आनन्द । अन्धात् । अन्दिता। अन्दिष्य- (क) उत्कलदेशस्थे तालपत्रपुस्तक पाठोऽयमधिको दृश्यते ।

·-
भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता
ति । आन्दिष्यत् । आन्दीत् ॥ टुणदि समृद्धौ । ननन्द ।। चदि आ.
ह्लादने दीप्तौ च । इदितो नुम् । चन्दति । चन्देत् । चन्दतु । अचन्दत् ।
चचन्द । चन्द्यात् । चन्दिता। चन्दिष्यति । अचन्दिष्यत् । अचन्दीत् ।
शुन्ध शुद्धौ । शुन्धति । शुन्धेत् । शुन्धतु । अशुन्धत् । शुशुन्ध । शु-
ध्यात् । शुन्धिता । शुन्धिष्यति । अशुन्धिष्यत् । अशुन्धीत् ॥ तक्क कक्क
हसने ॥ तकि कृच्छ्रजीयने । तङ्कति । ततङ्क । अतसीत् । शुक गती।
शोकति । अशोकीत ॥ बुक्क भषणे। बुकति । कष हसने कषति
युगि जुगि वर्जने । युगति । इदि परमैश्वर्ये ॥ इन्दति ॥ ८३ ॥
(मु०) नुगशाम् ॥ अशूङ् व्याप्तौ । अशामिति बहुवचनमाद्यर्थम् । संयोगोऽन्तो
यस्य स संयोगान्तः स्वर आदिर्यस्य स स्वरादिः संयोगान्तश्चासौ स्वरादिश्च सयोगा.
न्तस्वरादिस्तस्य ॥ अत सातत्यगमने । सततस्य भावः सातत्यम् । सातत्येन गमनं
सातत्यगमनं तस्मिन् ॥ खाद भक्षणे। ऋदित्वान्न रित इत्यङ्कार्य न । अचखादत् ॥
टुणदि समृद्धौ । टु इति ट्वितोऽथुरित्यथुप्रत्ययार्थः । नन्दधुः ॥ इदित्वान्नस्य लोपो
न । नन्द्यात् ॥ चदि आह्लादने दीप्तौ च । ह तेजसि चैत्यर्थः ॥ क्लिदि परिदे-
वने । परिदेवनं शोकः ॥ इदि परमैश्वर्ये । ईश्वरस्य भाव ऐश्वर्य्यम् । ण्यः । परा
उत्कृष्टा मा लक्ष्मीर्यस्य तत् परमं, परमं च तदेश्वर्य च परमैश्वर्य तस्मिन् ॥ ८३ ॥
(त० ) नुगशामिति । अशामिति बहुबचनेनैतत्सर्व लब्धमित्याह-ऋकारादे.
रित्यादि ॥ ८३॥
स्वरादेः ॥ स्वरोदर्धातद्वितीयोऽडागमो भवति दिबादौ परे ॥ अ इ
ए । ए ऐ ऐ । ऐन्दत् ॥ ८४ ॥
(सु०) स्वरादेः ॥ "दिवादावडि"त्यनुवृत्तम् । स्वर आदिर्यस्य सः स्वरादिस्त-
स्य । आरम्भसामर्थ्यात् द्वितीयोऽडित्यर्थः । अट विना स्वरादित्वमिह विवक्षितम् , अ.
न्यथा 'दिवादावडि' त्यने 'अटि चे" ति सूश्यताम् ॥ ८४ ॥
(त० ) स्वरादेरिति अनाट विना स्वरादित्वं बोध्यम् , विधानसामर्थ्यात् ।
अन्यथा दिबादावडित्यस्याग्रे अट्चेति सूत्रिते न द्वितीयाटः संभवात् ।
यत्तु-वासुदेवेन ओद्योच्चारणे स्वरादेः, अन्यथा सर्वस्यैव प्रथमाटा स्वरादित्वादव्या-
वृत्ते रित्युक्तम् । तन्न । औष्ट ऐज्यत इत्यादावप्रसङ्गात् ॥ द्वितीय इति । विधानसामर्थ्यात्
प्रथमाबाधेन भवतीत्याशयः। कारणसामर्थ्यादेकेनाटा धातुकार्यानन्तरं द्वितीयेन कार्य-
मित्याह ॥ ए ऐ ऐ॥ ८४ ॥
कासादिप्रत्ययावाम् क्रमभूपः॥ कास् आस् दय अय
गुरुनाम्याद्यनेकस्वरेभ्यो णबादौ परे आम् प्रत्ययो भवति । स च कृ अस्
भूपरः प्रयोक्तव्यः ॥ ८५॥

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते .. .. (सु. ) कासादिप्रत्ययादाम् ऋभूपरः ॥ कास शब्दकुरसायाम् । आस उपवेशने । दय दाने । अय गतौ । गुरुश्चासौ नामी च गुरुनामी स आदिर्यस्य स गुरुना- म्यादिर्धातुः । प्रत्ययग्रहणमनेकस्वरोपलक्षकम् । एभ्य आम् प्रत्ययः स्यात् । कीदृशः- कस्भुवः परे यस्मात्स क्रसभूपर इत्यर्थकथनेन विपर्यासव्यवहितयोनिवृत्तिः कथिताः कथं तर्हि-'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्' 'प्रभ्रशयां यो नहुषं चकार' इत्यादि- प्रयोगः । प्रमादत एव(क)। क्रसभुवां क्रियासामान्यवामित्वादामप्रकृतीनां क्रियाविशेप- वाचित्वात् तदर्थयारभेदान्वयो भवति । सामान्यविशेषयोरभेदान्वयो लोकतः सिद्धाऽस्ति ! एवं च इन्दांचकार । इन्दांबभृवेत्यादौ एक कर्तृकाभूतानद्यतनपरीक्षा परमैश्वर्याभिन्नक्रि- येति तुल्यो बोधः । (ख) ननु करोतिः सकर्मकः, भवतिम्त्वकर्मकः, कथं द्वयोस्तुल्यबोध इति चेदत्राहुः, यदा हि करोतिरुत्पादनार्थकः स्वातत्र्येण प्रयुज्यते तदा तस्य नियमेन सकर्मकत्वं भवति घटं चक्रे राज्यं चकारेत्यादौ । यदा तु क्रियाऽन्तरसमानाधिकरणः करोतिः प्रयुज्यते. तदा यत्सामानाधिकरणः करोतिस्तत्सकर्मकत्वाकर्मकत्वाभ्यां कृत्वा स्वयमपि तथा मक- मकाकर्मकभावी भजते । जहवांचकारेति । एवं भ्वस्त्योरप्याम् । प्रकृतिममानाधिकर- णत्वेन क्वचित्सकर्मकत्वं बोध्यम् । तथा च तस्यातपत्रं विभरांबभूवे' इति माघः ॥ तपर्नुपूर्तावपि मेदसा भरा विभावरी भिबिभरांबभृविरे' इत श्रीहर्षश्च ॥ इत्यत्र क्रियान्तरसमानाधिकरणाद्भवते: सकर्मकत्वात् कर्मणि लिट् । एवं चाम्प्रक- त्यर्थगतकारकसंग्व्यादिविशेषाभिव्यक्तिरनुप्रयोगस्य फलमिति ॥ गुरुनाम्यादि किम् , इयेष ॥ अनेकस्वरेति किम् , अ इवाचचाति औ इत्यत्र प्रत्ययान्तत्वेऽप्यनेकस्वरत्वा- भावादाम् न ॥ ८५ ।। ( त० ) कासादिति । गुरुयों नामी स आदिर्यस्य स गुरुनाम्यादिः । प्रत्ययग्रह- णमनेकस्वरापलक्षकम् । तेत अ इनाचचार औ इत्यत्र प्रत्ययान त्वेऽप्यनेकस्वरत्वाभा- वान्नाम् ॥ ८५ ॥ (विददरिद्राजाग्रुषां वा) रः॥ पूर्वस्य ऋवर्णस्याकारः॥८६-८७|| (मु०) विदरिद्राजाग्रषां वा ॥ एभ्यो वाऽम् दरिद्वाजागारन्कस्वरत्वान्नित्य- प्राप्ती वेत्त्योपत्याश्चाप्राप्तौ विकल्पः । विद्ज्ञाने । दरिद्रा दुर्गतौ । जागृ निद्राक्षये । उष दाहे । आमो मम्य नेत्वम् । आस्कासोराम्बिधानात् ज्ञापकात् । 'रः' ॥ ऋ अ: इति छेदः । 'पूर्वग्य हसादिः शेषः' इत्यतः पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ (त० ) अनोदितो वेत्यतो वाऽनुवृत्तेराह-विददरिद्राजाग्रुषां वेति ॥ दरिद्राजा गोरनेकस्वरत्वान्नित्यप्राप्ती वेत्योषत्योश्चाप्राप्तौ विकल्पः ॥ "र' इति ॥ * अः इति (क) केचिन्मते-क्रियाविशेषणोपसर्गादिव्यवधानेऽपि भाम्प्रत्ययो भवति, तेन 'तं पातयां प्रथममास पपात पश्चात्" "क्षा प्रचक्रुर्नगरस्य मार्गान्" इत्यादिप्रयोगाः साधुत्वं लभन्ते । यत्तु-क्रमादीश्वरेण "सप्रसादि कृभ्वस्तिभिश्च"ति सूत्र निर्माय "उक्षा-प्रचकुनगरस्प मार्गान्" इति निदर्शितम् , तत्र सर्वत्र लक्षगम् , उपसर्गभिन्नक्रियाविशेषणादिव्यवधानदशायां (स्थले) तस्य गत्यन्तराभावात् । (ख) विजातीययोः सकर्मकाकर्मकयोः परस्पर विरोधमाशङ्कयाह-नन्विति ।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्यावयोपेता छेदः 'पूर्वस्य हलादि शेषः' इत्यतः पूर्वस्येत्यनुवर्तते. यत्तु वासुदेवेन णवादौ पूर्वस्येत्य नुवर्तत इत्युक्तम्, तन्न । र इत्यत्राख्यात गदस्थे णवादाविति अस्मात्कृपादस्थानुवृत्यस- म्भवात् ॥ ८६ ॥ ८७ ॥ (क) धातो मिनः ॥ नाम्यन्तस्यादन्तस्य च धातोद्धिः णिति परे ॥ इन्दांचकार, इन्दांचक्रतुः, इन्दांचक्रुः । इन्दांचकर्थ । इन्दामास, इन्दा- मासतुः, इन्दामासुः । इन्दांबभूव । इन्द्यात् । ऐन्दीत् ॥ (विदि अवयवे । विन्दति । भिदीति केचित् । गडि वदनकदशे । गण्डति । (ख) । णिदि कुत्सायाम् । इदितो नुम् । प्रपूर्वः (निसनिक्षनिन्दा णत्वं वा । (ग) प्रणिन्दति । प्रनिन्दति ) । प्रनिन्देत् । प्रणिन्दतु । प्राणिन्दत् । निनिन्द । निन्द्यात् । निन्दिता । निन्दिष्यति । अनिन्दिप्यत् । अनिन्दीत् ॥ दधि पालने । ददङ्घ ॥ उग्वगतो (घ )। अप् कतरि । उपधालघोर्गुणः । ओखति । ओखेत् । आखतु । औखत् ॥ ८८ ॥ (मु० ) धातोर्नामिन ॥ आदिस्वरस्येत्यतो वृद्धिरिति णितीति चानुवृत्तम् । अत्र हि स्वरस्येति पदमनुवर्त्य वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । तेन स्वरान्तस्य धातोर्वृद्धिः णिति । तेन श्वानमाचाटे शावयति । विद्वांसं विदावयतीत्यादि सिद्धम् । अदन्तस्येति अत उपधाया इत्यत्रात इति योगविभागात्तस्येहाकर्षणाद्वा लब्धम् । तेन-च अङ्कापय- तीत्यादि सिद्धम् ॥ ८८ ॥ ( त० ) धातोर्नामिन इति । आदिस्वरस्येत्यतोवृद्धिरिति णितीति चानुव- ते ॥ धातोः किम् । आत्रेयः । नानादिवृद्धिर्वाधिका, नापि यस्य लोपः, उभयोरन्यत्र सावकाशत्वादत्र परत्वादन्त्यवृद्धिग्व स्यात् । तथाहि-आदिवृद्धेरवकाशः आश्चयुज इत्यत्र, अन्त्यवृद्धः निनाय । इहोभयप्रसङ्गे परत्वादन्त्यवृद्धिरेव, अतो धातोरित्युक्तम् । अथैवमग्निभुवोऽपत्यमाग्निभव इत्यत्रान्त्यवृद्धिः प्राप्नोति भुवो धातुत्वादिति चेत् , शृणु, धातारित्येवं शब्देन विहिते णिनि वृद्धिरिति व्याख्येयम् । अत्र तु नाम्नो विहितोऽण, न तु धातोः । एवं चाग्निभुवमिच्छति वाक्ये नाम्नी य ईचास्येति यः । ततः क्विप् । अल्लोपयलोपौ। तस्यापत्यमाग्निभव इत्यत्रापि न भवति। नामशब्देनात्राणो विधानात् । अथात्रादिस्वरस्येत्यतः स्वरस्येत्यनुवर्त्य स्वरान्तस्य धातोरिति व्याख्येयम् । मैवम् । स्वरसहचरितादिशब्दस्याप्यनुवृत्तिप्रसङ्गात् । दरिद्रावित्यादावतिव्याप्तेः । स्वरमात्रा [नु] वृत्तौ तु गणयतीत्यादावन्त्यवृद्धेदु रत्वात् । न चात्र यत इति लोपो बाधकः, तस्यानपि ( क ) धातोरिति किम् , त्वष्टुरपत्यं स्वाष्ट्रः । नामिनः किम् , उभयति, भकारस्थ माभूदिति माधवविवरणे। (ख ) अत्रायमधिकोऽस्ति । प्राचीनपुस्तकमनुसन्धेयम् । (ग) उत्कलदेशस्थिताति जीर्णहस्तलिखितपुस्तकेऽयम् पाठः । (-1) तस्मिन्नेव पुस्तके- उख उखि वख पखि मख मखि णख णखि रख रखि लख लखि इख इखि ईख ईखि वलग रगि लगि अगि वगि मगि त्वगि तगि श्रनि नगि इगि गत्यर्थाः इत्यधिकम्, एत- द्वयप्रयोजनवान्मूले नोल्लिखितम् ॥ ।

·- । ३६ सिद्धान्तचन्द्रिका- आख्याते सामान्ये विहितत्वेनास्यानपि विशेषे रिणति विहितत्वादपवादत्वात् । इन्दामासेति॥ क्रस्भूपर इत्यत्र पृथग्ग्रहणादस्ते भावो न, अन्यथा हि कृभूपर इत्येवोच्येत । आमो मस्येत्वमास्कासोविधानान्न, अन्यथा मित्त्वादन्त्यस्वरात्परत्र विधानादास्कासोः सका- रात्पूर्व विधाने सवर्णदीर्घत्वे वैलक्षण्याभावात् ॥ ८८ ॥ ( असवणे स्वरे पूर्वस्येवर्णोवर्णयोरियुवी ) उवोख(क) । ऊखतुः । ऊखुः । उवोखिथ । औखीत् ॥ लुच अपनयने । (ख) अ ञ्चु गतिपूजनयोः । अञ्चति । अञ्चेत् । अञ्चतु । आश्चत् । आनञ्च । अच्यात् । पूजायां अञ्च्यात्। अञ्चिता । अञ्चिष्यति । आश्चिष्यत् । आश्चीत् ।। आछि आयामे । आञ्छति । आञ्छेत् । आञ्छत् ॥ ८९॥ (सु० ) असवर्णे स्वरे पूर्वस्येवर्णोवर्णयारियुवौ ॥ धातोः पूर्वस्येवर्णोवर्णयो रियुवौ भवतः, असवणे स्वरे । पूर्व द्वित्वं पश्चादुकारस्योपधाया लघोरिति गुणे कृते पूर्वस्यो । उवोख । कित्वाद्गुणाभावे ऊखतुः । अत्र उ उख अतुस् इति स्थिते 'पजन्य वल्लक्षणप्रवृत्तिरिति न्यायात् पूर्वस्य हस्वस्यापि ह्रस्वे कृते सवर्णदीर्घः (ग)। ततो "हस्वः' इति पुनर्हस्वो न, लक्ष्ये लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते इत्युक्तत्वात् । नुगशा मिति नुक् । आनञ्च । गतौ “नो लोप” इति नोलोपः । अच्यात् । आछि आयामे । मायामो दैय॑म् ॥ ८९ ॥ ( प्राञ्छेनुग्वा णादौ ) आञ्छ । आनान्छ । हुर्छा कौटि- ल्ये (घ) ॥६०॥ (सु०) श्राञ्छे ग्वा णादौ ॥ आच्छेः पूर्वस्य नुग् वा णादौ परे। 'नुगशामिति नित्ये प्राप्त विकल्पः ॥ १० ॥ वोर्विहसे ॥ इर्छति । इर्छतु । जुहूर्छ । हूछर्यात् । हुर्छिता । इर्छिष्यति । अहूर्छिप्यत् । अहूीत् । युच्छ प्रमादे(ङ) । युच्छति ॥ (क) उवोखेति। पूर्व द्वित्वे कृते 'वर्णादाङ्ग वलीय' इति न्यायात्सवर्णवोधैं वाधित्वोपधाया गुणः। (ख ) केचिदत्राशङ्कन्ते । -"अन्चु गतिपूजनयो" रित्यत्र "अन्चु गतौ" अचि पूजायामित्येव सिद्धे 'पूजार्थाचतेनें' ति व्यर्थमापतितमिति । तदशोभनम्, अव्याकुलं गच्छतीत्यर्थ के 'अञ्चितं गच्छती. त्यादौ तस्यावश्यकत्वात् । भव्याकुलगमनेन तत्र पूजा गम्यते न त्वञ्चतेरेव सोऽर्थ इति 'अशः कितस्त. स्य नत्वं नत्वपादाने, सि० च० सूत्रम्' ('अञ्चोऽनपादाने' पा. ८।२।४८) इत्यत्र भाष्यकैयटयोः स्पष्टस्वात् । सि० सा० टि० द्रष्टव्यम् । (ग) ननु 'भकृतकारिखल्वपि शास्त्रमग्निवत्' इति न्यायेन हस्वस्य हस्वो न भवितुमईति, इत्यत आह-पर्जन्येति । तदुक्तं भाष्ये-"कृतकारिखल्वपि शास्त्र पर्जन्यवत्" इति । यथा शब्दायमानो मेघः स्थले जले कानने च सर्वत्र वर्षति, तदल्लक्षणानां प्रवृत्तिरित्यर्थः । पर्जन्यौ रसदब्देन्द्रावित्यमरः । (घ) कौटिल्यमपसरणमिति मैत्रेयः। (0) 'प्रमादोऽनवधानते'त्यमरः । बाहुलकाद्भावे धन । यदा मयतेऽनेनेति मदः, "मदाम" इत्य. प्रत्ययस्ततो मद एव माद इति स्वार्थिकणान्तस्य प्रशब्देन समास इति । ॥ .

·भ्वादयः १]
सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता
तनो-
वज गतौ ॥ ९१॥
( शसददवादिगुणभुताकाराणां नत्वपूर्वलोपो) ववाज ।
ववजतुः । अवाजीत् ॥ व्रज गतौ । व्रजति । व्रजेत् । अवजत् । वव्राज
व्रज्यात् । व्रजिता । वजिष्यति । अब्रजिष्यत् ॥ ९२ ॥
(मु०) शसददवादिगुणभूताकाराणां नैत्वपूर्वलोपौ ॥ एषामेत्वपूर्वलोपो
न । शसु हिंसायाम् । दन्त्यान्तः । दद दाने । वकारों दन्त्योष्ठ्यः आदौ यस्य स
वादिः । गुणशब्दन भूतः उत्पादितः गुणभूतश्चासी अहारश्च गु गभूताकारः शशरतुरित्यादौ
गुणशब्देन क्रियमाणोऽर् तदवयवोऽकारः । लुलविथेत्यादौ तु गुणशब्देन क्रियमाणो य
ओकारस्तत्स्थानिकस्यावादशस्यावयवोऽकारस्तस्यैत्वपूर्वलोपो न ॥ ९२ ॥
(त०) शसददेति ॥ 'शशप्लुतगतावि' ति तालव्यान्तस्य ग्रहणमिति कश्चिदू-
बभ्राम, तद्भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम् ॥ गुणभूतेति ॥ गुणो भवतीति गुणशब्देन भावितो
योऽकारस्तस्येत्यर्थः । तथा च शशरतुरवापि गुणे कृतेऽवयवस्यास्य न । लुलविथेत्यत्र
ओकारे गुणे तस्यापि तदवयवस्यास्य न । गुणभूतत्वं साक्षात्परम्परासाधारणम् ।
नप्रयोगद्वयनिर्वाहः । एतच्च लोपः पचामिति सूत्रे चकाराधिकाराल्लभ्यते ॥ १२ ॥
( वदिव्रज्योः सौ नित्यं वृद्धिः) अवाजीत् । अज गती
क्षेपणे च ॥ अजति । अजेत् । अजतु । आजत् ॥ ९३ ॥
(मु०) वदिवज्योः सौ नित्यं वृद्धिः ॥ एतयानित्यं वृद्धिः सौ परै ॥ अतो
हसादरिति विकल्पप्राप्तौ नित्यविधानम् ॥ ९३ ॥
(त०) वदिब्रज्योरिति ॥ अतो हसादेरिति विकल्पप्राप्तौ नित्यम् ॥ १३ ॥
( अजेरचतुषु वीवसादौ वा ) विवाय ॥ ९४ ॥
(सु०) अजेरचतुर्षवीति ॥ अजीत्यादशोऽनपि वसादानपि तु वा ॥ गुरुत्वात्
सर्वादशः ॥ ९४ ॥
नुधातोः ॥ विकरणस्य नोर्धातोश्चेवर्णोवर्णयोरियुवौ स्वरे । अनेक
स्वरस्यासंयोगपूर्वस्य तु य्वौ ॥ ९५ ॥
(सु०) नुधातोः ॥ य्वोर्धाता रिति सूत्रं य्वौ वेति चानुवृत्तम् । क्नुप्रत्ययसम्ब-
न्धिनो नु इत्यस्य न ग्रहणं निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येत्युक्तत्वात् । गुस्तुताविति
धातोरपि न “कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणमिति" परिभापितत्वात् ।
परिशेषात् नु इत्यस्य विकरणस्य ग्रहणम् । नुप्रत्ययान्तस्य धातोश्चेवर्णावर्णयोरियुवौ ।
अनेकस्वरस्यासंयोगपूर्वस्य तु नोर्धातोश्चेवर्णोवर्णयोय्बौं धातोविहिते स्वरादौ परे । श-
क्नुवन्ति । शिश्रियतुः । ब्रुवन्ति । असंयोगपूर्वस्यानेकस्वरस्य तु सुन्वन्ति । निन्यतुः ।
जुह्वति ॥ अनेकस्वरस्येति किम् । रियति । पियति । रि पि गतौ। स्वन्ति ।
नुप्रत्ययान्तस्यानेकस्वरत्वाव्यभिचारात् प्रत्युदाहरणं न ॥ धातोर्विहिते इति किम् ।
सुधीशो
४ सि०१०
।
॥ १५ ॥

·-
॥
३८
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[आख्याते
(त० ) नुधातोरिति ॥ स्वोर्गतोरिति य्वौ वेति च पूर्वसूत्रद्वयमनुवर्तते । अत्र च
धातोविहिते स्वरादौ परे इति बोध्यम् । तेन सुधीशावत्र पदादिस्वरे न। सूत्रे ह्यत्र
क्नोरपि न ग्रहण नुग्रहणेन 'निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्बेतिः परिभाषया
विकरणस्यैव नोर्ग्रहणात् । गुस्तुताविति धातोरपि न ग्रहणं कृत्रिमत्वात् ॥ ९५ ॥
( उवर्णान्तेषु हुन्वोरेवापि ) विव्यतुः ॥ ९६ ॥
( स० ) उवर्णान्तेषु हुन्वोरेवापि ॥ अपि अग्विषये चतुर्यु अनेकस्वरस्यासंयो-
गपूर्वस्य धातोरुवर्णस्य वत्वं न । हुन्धारेव वत्वं चतुर्यु । अनपि तु जुडुवतुः । विव्यतुरि-
त्यत्र 'स्वाहिसे इति दीर्घा न यत्वस्यासिद्धत्वात् ॥ ९६ ॥
(त०) उवर्णान्तेषु हुम्वोरेवापोति ॥ हु दानादनयोः । नोकिरणस्य अपि
अविषये इत्यर्थः । तेन जुह्वति चि वतीत्यत्रैव नतु बोभुवतीत्यत्राति। एतच्चानुवृत्त्या
लभ्यते ॥ ९६ ॥
(स्वरान्तादत्वतश्च तादौ नित्यानिटस्थपो वेद ) विव-
यिथ -विवेथ-आजिथ । विव्यथुः । विव्य । अजिव । आजिभ । वीयात्॥२७॥
(मु० ) स्वरान्तादत्वतश्च तादौ नित्यानिटस्थपो वेट् ॥ स्वरान्तात्तादौ
नित्यानिट आयोच्चारणेऽत्वतस्तादौ नित्यानिटश्च धातोः परस्य था इड् वा भवति ॥
अत् विद्यते यस्य स अत्वान् तस्मात् ॥ स्वरान्तात् किन् । बिभेदिथ ॥ थपः किम् ।
पपिव ॥ तादौ नित्यानिटः किम् । सस्वरिथ । स्वरतिपूतीत्यनेन वेट्कोऽयम् ॥ आद्यो-
ञ्चारण इति किम् । चकर्षिथ ॥ अत्वतः किम् । बिभेदिथ ॥ तपरः किम् । रराधिथ ॥
तादाविति किम् । जग्रहिथ । 'वुः से' इत्यनेन सप्रत्ययेऽयं नित्यमनिट् । नित्यानिटः
किम् । आनजिथ । ऊदित्त्वाद्वेट्कोऽयम् ॥ ९७ ॥
त० ) अत्वत इति ॥ अद्विद्यो यस्य सोऽत्वान् । तस्मादित्यर्थः । नित्यानिटः
किम् । अङ्का । अक्षिता ॥ ९ ॥
नैकस्वरादनुदात्तात् ॥ आयोच्चारणेऽनुदात्तादेकस्वराद्धातोः पर-
स्य वसादेरिण्न स्यात् ॥ ९८ ॥
(सु० ) नकारादनुदात्तात् ॥ आद्योच्चारणे इत्युभपत्रान्वेति । आयोचारणेऽ-
नुदात्तादेकस्वराचेत्यर्थः । तेन विभित्सतीत्यत्र सानो अनेकस्वरत्वे पीनिषेधो भवत्येव॥९८॥
( त०) नैकस्वरादिति ॥ आद्योचारणे इति उभयत्रान्चेति । आद्याचारणेऽनुदा-
तादेकस्वराच्चेत्यर्थः । तेन बिभित्सतीत्यत्र सान्ता द्वित्वदशायामने काल्त्वे पि इनि-
षेधो भवत्येव ॥ ९८ ॥
"अनिट् स्वरान्डो भवतीति दृश्यतामिमांस्तु सेटः प्रवदन्ति तद्विदः ।
अदन्तमृदन्तमृतां च वृङ्घौ विडीडवणेष्वथ शीश्रित्रावपि ॥ १ ॥
गणस्थमूदन्तमुतां च रुस्नुवौ क्षुवं तथोर्णोतिमथो युणुक्ष्णुवः ।
इति स्वरान्ता निपुणैः समुच्चितास्ततो हसान्तानपि सन्निबोधः ॥ २ ॥

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता s शकिस्तु कान्तेष्वनिडेक इप्यते घसिश्च सान्तेषु वसिः प्रसारणी । राभिश्च भान्तेष्वथ मैथुने यभिस्ततस्तृतीयो लभिरेव नेतरे ॥ ३ ॥ यमिञमान्तेष्वनिडेक इष्यते रमिर्दिवादावपि पठ्यते मनिः । नमिश्चतुर्थो हनिरेव पञ्चमो गमिस्तु षष्ठः प्रतिषेधवाचिनाम् ॥ ४ ॥ दिहिंदुहिर्मेह तिरोहती बहिर्नहिस्तु षष्ठो दहतिस्तथा लिहिः । इमेऽनिटोऽष्टाव्हि मुक्तसंशया गणेषु हान्ताः प्रविभज्य कीर्तिताः ॥ ५ ॥ दिशि हशिं दंशिमथो मृर्शि स्पृशिं रिश.रुशिं क्रोशतिमष्टमं विशिम् । लिशि च शान्ताननिटः पुराणगाः पठन्ति पाठेषु दशैव नेतरान् ॥ ६ ॥ रुधिः सराधियुधिबन्धिसाधयः क्रुषिक्षुधी शुध्यतिबुध्यती व्यधिः । इमे तु धान्ता दश चाऽनिटो मतास्ततः परं सिध्यतिरेव नेतरे ॥ ७ ॥ शिषि पिषिं शुष्यतिपुष्यती विर्षि विर्षि शिलषि तुष्यतिदुष्यती द्विषिम् । इमान् दशैवोपदिशन्त्यनिड्विधौ गणेषु षान्तान् कृषिकर्षती तथा ॥ ८ ॥ तपिं तिपिं चापिमथो वपिं स्वपिं लिपि लुपिं तृप्यतिदृप्यती सृपिम् । स्वरेण नीचेन शपिं छुपिं क्षिपि प्रतीहि पान्तान् गणितांस्त्रयोदश ॥ ९ ॥ अदि हदि स्कन्दिभिदिच्छिदिक्षुदीशदि सदि स्विद्यतिपद्यती खिदिम् । नुदि तुदि विद्यविनत्तिकावपि प्रतीहि दान्तान् दश पञ्च चानिटः ॥ १० ॥ पाचं वाचं विचिरिचिरञ्चिपृच्छतीनिजि सिचिं मुचिभजिभनिभृज्जतीन् । त्याज यजि युजिरुजिसञ्जिभज्जतीन् भुजि स्वाजि सृजि-विजिविद्ध्यनिट्स्वरान्॥११॥ इत्यनिटकारिकाः ॥ ( स० ) अथानुदात्ताः ॥ स्वरान्तो धातुरनिट् भवति । न इट् यस्मात्सोऽनिट इति भवद्भिदृश्यतां ज्ञायताम् । तु पुनः स्वरान्तेप्विमान् धातून सेटः प्रवदन्ति । तान् विदन्तीति तद्विदः । तानाह-अदन्तं धातुं कथ वाक्यप्रबन्धे इत्यादिकम् ॥ ऋदन्तं कृ विक्षेपे इत्यादिकम् ॥ ऋतां मध्ये वृवृौ सेटौ । वृङ् सम्भत्तौ । वृञ् वरणे ॥ अथेवणेषु इवर्णान्तेषु श्विडीङ् सेट कथ्यते । श्विश्व डीङ् चानयोः समाहारः श्विडीङ् । टु ओरिव इर गतिवृद्धयोः । डीङ विहायसा गतौ । पुनस्तेषु शीशियावपि सेटौ कथ्यते । शीङ् स्वप्ने । श्रि सेवायामिति ॥ १ ॥ गणे तिष्ठतीति गणस्थस्तं गणस्थम् । ऊदन्तं धातुं भूलूप्रभृतिम् । किं च पुनः उ- ताम् उकारान्तानां मध्ये रुस्नुवौ सेटौ । क शब्दे । सञ् गतिरेषणयोरित्युभयम् । स्नु प्रसवणे । तथा क्षुवं टुक्षुशब्दे । ऊर्णोति । ऊर्जुन आच्छादने । अथो युणु- क्ष्णुवः धातून सेटः । यु मिश्रणादौ । अयं सेट् । युज बन्धने । ऊयादिकस्त्वनिट् । णु स्तुती। णु तेजने । प्रवदन्तीत्यनेनान्धय इति । अमुना प्रकारेण निपुणैः विच- ।

·४० । सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते क्षणः : स्वरान्ता धातवः समुचिताः एकीकृताः। ततोऽनन्तरं हसान्तान् धातून अनिटः सकाशात् यूयं निबोधत जानीत । लोटो मध्यमपुरुषस्य बहुवचनम् ॥ २ ॥ अथ हसान्तान् धातूनाह । कान्तेषु शकिः एकः अनिट् । शक्ल शक्तौ । शक मर्षणे देवादिकस्तु सेट् ॥ सान्तेषु घसिः । घरलु अदने । अदादेशो घसिश्च ॥ तु पुनः वसिः प्रसारणी । वस निवासे। प्रसारणं सम्प्रसारणमस्यास्तीति प्रसारणी एतेन । वस् आच्छादने । आदादिकः सेट् । तस्य सम्प्रसारणाभावात् ॥ भान्तेषु रभिः । रभ राभ- स्ये ॥ अथ मैथुने यभिः । यभ मैथुने ॥ ततस्तृतीयो लभिः । अनिट् । डुलभष प्राप्तौ । अनिट् इप्यते इत्यन्वयः । इतरे धातवोऽनिटो न ॥ ३ ॥ अमान्तेषु अमप्रत्याहारान्तेपु धातुषु प्रतिपंधवाचिनामिनिपंधकानां मध्ये एकः अनिट यमिः । यम उपरमे । रमिश्च रमुक्रीडायामपि। दिवादौ दिवादिगणे यः मनिः विचक्ष- गैः पठ्यते । स मनिः। मन शाने देवादिकः । मनु अवबोधने। तानादिक: सेट् ॥ चतुर्थो नमिः । णम् प्रहत्वे शब्दे च ॥ पञ्चमो हनिः । हन् हिसागत्याः । ततस्तु पष्टो गमिः । गम्ल गतौ । मयेप्यते इत्यन्वयः ॥ ४ ॥ इहानिटकारिकायामिमेऽनिटोऽष्टौ धातवो हान्ता मया कीर्तिताः कथिताः । की- दृशाः ।-मुक्तः संशयो येषु ते मुक्तसंशयाः । किं कृत्वा । गणेपु हान्तान् प्रविभज्य भिन्नी- कृत्य । ते के । दिहिः दिह उपचये । दुहिः दुह प्रपूरणे । दुहिरिति दुहिर अर्दने भौवादिको न गृह्यते सानुबन्धकत्वात् । आदादिक एवानिडिति प्राञ्चः । मेहति- रोहती । मिह सेचने । सह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । वहिः वह प्रापणे । तु पुनः पष्टो नहिः । णह बन्धने । दहतिः वह भस्मीकरणे । तथा लिहिः लिह भास्वादने ॥ ५॥ पुराणगाः प्राचीना विद्वांसः गणपाठेघु शान्तान् अनिकटकान् दशैव पठन्ति। इत. रान् न । तान् कान् । दिशि दिश अतिसजन । दृशि शिर प्रेक्षणे ॥ दशि दंश दशने । अथो मृशि मृश आमशने ॥ स्मृशि स्पृश संस्पर्शने । रिशिं रुशि रिश रुश हिसायाम् ॥ अष्टमं क्रोशति । क्रश अाह्वान रोदनं च ॥ वशि विश प्रव- शने ॥ लिशि लिश अल्पीभाव । दिवादिस्थो लिश गतौ तुदादिस्थ इत्युभयम् ॥६॥ तथा धान्ता धातव इमे दशानिपो मताःकथिता । ते के। रुधिः रूधिर आवरणे, अनो रुध कामे इति देवादिक इत्युभयम् ॥ सराधिः राध संसिद्धौ ॥ युधिबन्धिसा- धयः । युध सम्प्रहारे । बन्ध बन्धने । साध संसिद्धौ । धिक्षुधी क्रुध कोपे। क्षुध बुभुक्षायाम् ॥ शुध्यतिबुध्यती। शुध शोचे । बुध अवगमने देवादिको । बुधिर बांधने इति बुध अवगमने इत्येतौ भौवादिको तु सेटौ ॥ व्यधिः व्यध ता. डने ॥ ततः परं सिध्यतिरेव । षिधु संराद्धौ । अनिट् । विधु गत्याम् । विधू शास्त्रे माङ्गल्ये चैतौ भौवादिको सेटौ ॥ ७ ॥ गणेषु गणपाठेषु अनिड्विधौ अनिटप्रकरणे पान्तान् इमान् दशैवाचार्या उपदिशन्ति । तान् कान् ? शिषि शिषल विशेषणे । पिषि पिषल सञ्चूर्णने॥ शुष्यति । पुष्यति । शुष शोषणे । पुष पुष्टौ देवादिकावनिटौ। भौवादिक सेट् ॥ त्विर्षि त्विष दीप्तौ ॥ ।

·४१ - ॥ । भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयापेता विषि विषल व्याप्तौ। जौहोत्यादिकः॥ श्लिपिं शिलष आलिङ्गने दिलष दाहे भौवा- दिकः सेट् ॥ तुष्यति । दुष्यति । तुष तुष्टौ । दुष वेकृत्ये । देवादिको । द्विर्षि द्विप मप्रीतौ तथा कृषिकर्षती। कृष विलेखने भौवादिकतौदादिकौ ॥ ८ ॥ स्वरेण नीचन अनुदात्तस्वरेण गणितान् पान्तान् अनिटस्त्रयोदश त्वं प्रतीहि जानीहि । तानाह-तप तप सन्तापे। तप ऐश्वर्य। देवादिकः ! तप दाह इति चौरादिकोऽपि । जिप्रत्ययाभावपक्षेऽनिट् ॥ तिर्षि तिपृ क्षरणे ॥ च पुनः आपि आप्ल प्ल व्याप्तौ॥ अथा वर्षि टुवप बीजतन्तुसन्ताने ॥ स्वपिं निप्पप शये ॥ लिपिं लिप उप- देहे ॥ लुपि लुप्ल छेदन ॥ तृप्यतिदृप्यती। तृप प्रोणने । दृप हर्षमोहनयोः । एतौ देवादिकावनिटौ । तृप तृप्ती। दृप उत्क्लेशे। एतौ तौदादिको सेटौ । तृप तृप्तौ द्वप सन्दीपने । एनौ चौरादिको च सेटौ । सृपि सृपल गतौ ॥ शपिं शप आ- क्रोशे । शप उपालम्भे च ॥ छुपि छप स्पर्श ॥ क्षिपि क्षिा प्रेरणे । देवादिकस्तौ. दादिकश्चानिट् ॥ ९॥ दान्तान् धातून् अनिटः पञ्चदश त्वं प्रतीहि अवेहि । तानाह-अदि अद भक्षणे । हाद हद पुरषोत्सर्गे ॥ स्कन्दिभिदिच्छिदिक्षुदीन् । स्कन्दिर गतिशोषणयोः । भिदिर विदारणे । छिदिर वैधाकरणे । क्षुदिर सञ्चूणने ॥शदिशदुल शातने सदि षद्लू विशरणादो । स्विद्यति । पद्यति । निविदा गात्रप्रक्षरणे, पद गतौ। देवादिको । निधिदा स्नेहनमोचनयाः । भौवादिकः सेट् । पद गती। चौरादिकः सेट् । खिदि खिद देन्ये । खिद परिघाते रोधादिको देवादिकस्तौदादिकश्चानिट् ॥ नुदि नुद प्रेरणे। तुर्दि तुद व्यथने। विद्यविनत्तिकावपि। विद सत्तायाम्। देवादिः । विद विचारणे रोवादिकः । विद ज्ञाने । विद्लु लाभे । एतौ सेटौ ॥ विद्यविन- त्ती विद्यविनत्तिको स्वार्थ कप्रत्ययः ॥ १० ॥ न विद्यते इट् स्वरो येभ्यस्तेऽनिटस्वराः तान् धातन् त्वं विद्धि जानीहि । तानाह- पचि डुपच पाके पचि व्यक्तिकरणं च सेट् ॥ वचिं वच परिभाषणे। ब्रुवो वचिरपि । विचिरिचिाजिरच्छतीन् । विचिर पृथग्भावे। रिचिर विरेचने। रिच वियोजनसम्पर्चनयारिति च । रज रागे। पृच्छ झोप लायाम्॥ निजि णिजिर शो चपोषणयाः। णिजि शुद्धौ। आदादिकः सेट। सिचिं षिच क्षरणे ॥ मुचि-भजि-भ- जि-भृजतीन् । मुचल मोक्षणे । भज सेवायाम् । भो आमर्दने भ्रस्ज पाके ॥ त्यजि त्यज हानी ॥ यजि यज देवपुजादौ ॥ युजिरुजिपजिमजतीन् । युजिर समाधौ इति च । भाग्यमते युज समाधौ सेट् । रुज रोगे। षञ्ज सङ्गे टुमस्जो शुद्धौ । भुजि भुज पालनाभ्यवहारयोः। भुजो कौटिल्ये इति च ॥ स्वजिसन परिष्वङ्गे । सृजिविजि । समाहारे एकवचनम् । सृज विसर्गे। दैवा- दिकस्तौदादिकश्चानिट् । विजिर पृथग्भावे । ओविजी भय चलनयाः। तौदादिकः सेट् ॥ चान्ताः पट् । छान्त एकः । जान्ताः पञ्चदश ॥ ११ ॥ (त०) अनुदात्तस्वरान् सगृहाति ॥ अनिट्स्वरान्त इत्यादिना ॥ न इट् यस्मात् सोऽनिट् स्वरोऽन्तो यस्य स स्वरान्तः स्वरान्तो धातुरनिट् भवति इति दृश्यतामित्य- .. - नुव योगे । युज ..

·४२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते । । वह न्वयः॥ इमानिति ॥ स्वरान्तेषु इमान् वक्ष्यमाणान् सेट: प्रवदन्ति | तानाह-भदन्त- मिति ॥ अदन्ताः कथ इत्यादयः । ऋदन्ताः स्तप्रभृतयः ऋतामिति ॥ ऋदन्तानां मध्ये वृङ् सम्भक्तौ वृञ् वरणे। टुओश्वि इर् गतिवृद्धयोः। डोङ् विहायसा गतौ। शी स्वप्ने । श्रिज सेवायाम् । ऊन्दता भूप्रभृतयः । रु शब्दे । रुङ गतौ रेषणे च । प्णु प्रस्त्रवणे । टुक्ष शब्दे । ऊर्णन आच्छादने । न चोर्णोतेर्द्विस्वरत्वात्प्राप्तिरेव न सम्भवति कारिकायां ग्रहणं किमर्थमिति वाच्यम् , ऊर्गातेनडिति निषेधादत्र ग्रहणम् । एतद्बीजं तु वाच्यम् । ऊर्णोतेर्णवद्भाव इत्यादिशेषोक्तिरेवेति दिक् । यु मिश्रणामिश्रणयोः। णु स्तुतौ । क्ष्णु तेजने ॥ स्वरान्तानुक्त्वेदानी हसान्तान् कान्तादिक्रमेणाह-शकलू शक्तौ । एक एव कान्तेषु नान्य इत्यर्थः । खगघङान्तानां न सन्त्येव । घस्ल अदने । वस निवासे । द्वावेव सान्तेषु नान्य इत्यर्थः । अदादेशस्य घसेस्तु स्थान्यनिट्वेनैव सिद्धम् । रभ राभस्ये । यभ मैथुने । डुलभष प्राप्तौ । भान्तेषु त्रय एव नापरे इत्यर्थः । यमु उस- रमे। रमु क्रीडायाम् । मन ज्ञाने। णम प्रह्वत्वे शब्दे च । गम्लु गतौ । मान्ते चत्वार एव । मन ज्ञाने । दिवादिः । हन हिंसागत्योः । तान्तेषु द्वावेव । प्रतिषेधवाचिनाम् । अनिटामित्यर्थः । दिह उपचये । दुह प्रपूरणे । मिह सेचने । रुह बीजजन्मनि प्रादु- र्भावे प्रापणे । णह बन्धने । दह भस्मीकरणे । लिह आस्वादने । हान्तेषु अष्टा. वनिटः प्रकीर्तिताः कथिता इत्यर्थः ॥ मुक्तः संशयो येषु ते तथा । गणेषु प्रविभज्य गण. विभागेनेत्यर्थः । दिश अतिसर्जने । दृशिर प्रेक्षणे । दश दशने । मृश आमर्शने। स्पृश संस्पर्श । रिश रुश हिंसायाम् । क्रुश आह्वाने । विश प्रवेशने । लिश गतौ । लिश अल्पीभावे । शान्तेषु दश ॥ रुधिर आवरणे । अनो रुध कामे इति दिवादिश्च । सराधिः राधः संसिद्धावेतत्सहितः । युध सम्प्रहार । वन्ध बन्धने । साध संसिद्धौ । क्रुध क्रोधे । क्षुध बुभुक्षायाम् । शुध शौच बुध अवगमने । दिवादयः ॥ व्यध ताडने । षिध संराद्वौ । धान्तेकादश इतरे नेत्यर्थः । शिषल विशोषणे। पिप्ल सर्णने । शुष शोपणे । पुष पुष्टौ । दिवादी । त्विष दीप्तौ । विष्ल व्याप्तौ । श्लिष आलिङ्गने । तुष तुष्टौ । दुष वैकृत्ये । दिवादौ [दी)। द्विष अप्रीतो। कृषि विलेखने । भौवादिकतौदादिकौ । पान्तेष्वेकादश ॥ तप सन्ताते । तप ऐश्वर्य । दिवादिः । तप दाहे इत्यपि ज्यभावपक्षे । तिपृ क्षरणे । आपल व्याप्तौ। टुवप् बीजतन्तुसन्ताने । मिस्वप शये । लिप उपदेहे । लुप्ल छेदने । तृप प्रीगने । द्रुप हर्पविमोहनयोः। दिवा- गतौ । स्वरण नीचन अनुदात्तेनेत्यर्थः उपालम्भे ।छुप स्पर्श । क्षिप प्रेरणे । दिवादिस्तुदादिश्च । पान्तान् त्रयोदश प्रतीहि जनीहि ।। अद भक्षणे । हद पुरी- पोत्सगं । स्कदिर् गतिशोपगयोः । भिदिर् विदारणे । छिदिर द्वैवीकरणे । क्षुदिर शातने षदुल विशरणादिपु । अिग्विदा गात्रप्रक्षरणे। पद दिवादी। खिद दैन्ये । खिद्यति । खिन्दति । खिन त्तश्च । नुद प्रेरणे । तुद व्यथने । विद सत्तायाम् । विद विचारणे । दान्तेषु पञ्चदश ॥ डुपवष पाके । पचि व्यक्तीक. रणे द्वावपि । वच परिभाषणे । ब्रुवो वविरपि । विचिर पृथग्भावे । रिचिर विरेके । विच वियोजनसम्पर्चनयोरिति । षिच क्षरणे । मुम्लु मोचने । चान्तेषु षट् ॥ प्रच्छ । - - दी । हाल ।शप सम्पपणे । शदुल गतौ। - ·भ्वादयः १] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता ४३ ज्ञीप्सायाम् । छान्तेष्वेकः ॥ त्यज हानौ । णिजिर शौच गेषगयोः । भज सेवायाम् । भो आमर्दने । भुज पालनाभ्यवहारयोः । भुजो कौटिल्ये इति च । भ्राज पाके । टुमस्जो शुद्वौ । यज पूजादौ। युजिर् यागे। रुजो भङ्गे । रअ रागे । विजिर पृथग्भावे । वा परिष्वङ्गे षञ्ज सङ्गे । सृज विसर्ग । जान्तेषु पञ्चदश । अनिट् वरान् अनुदात्तानित्यर्थः ॥ ११ ॥ वेता । अवैषीत् ॥ क्षि क्षये । चिक्षयिथ-चिक्षेथ ॥ (मु०) स्वरान्तादत्वतश्चेति वेट् । विवयिथ-विवेथ । आजिथ । विव्यिव । विव्यिम । वीयात् । लुटि वेता-अजिता । वेष्यति-अजिन्यति । अवेष्यत्-आजिष्यत् । धातार्नामिन इति वृद्धिः । अवैषीत-आमेत् ॥ क्षि क्षये अकर्मकः । अन्तर्भावित- श्यर्थस्तु सकर्मकः(क)। "नुधातारिणतीय चिक्षियतुः । ये । अनपि यकारे परे पूर्वस्वरस्य दीर्घः स्यात् ॥ क्षीयात् । अक्षेत्रीत् (ख) ॥ तुम्प हिंसायाम् ॥ ( तुम्पति । तुतुम्प । तुतुम्पतुः (ग)। तुप्यात् (घ))॥ ९९ ॥ (सु. ) ये-अनपि यकार पर पे ॥ से दीर्व हत्यतो दीर्घ इति अनीति चानुव- तते । अनपि ये किम् । चिनुयात् । संज्ञापूर्वकस्य विवेरनित्यत्वाद्वात्र न दीर्घः ॥ क्षि निवासगत्योरिति तौदादिकः ॥ ९९ ॥ (त) ये इति ॥ दीर्घस्तु से दीर्घ इत्यतोऽनुवर्तते । सप्तमीनिर्देशात्पूर्वस्येति लभ्यते । यकारस्तु प्रत्ययस्यैव प्रकरणत्वात् तेनेवाजत्यादौ नातिप्रसङ्गः । वानुवृत्तेयं- वस्थया वा ॥ ९९ ॥ (प्रातुम्पतेः सुट् गवि कर्तरि ) प्रस्तुम्पति गौः । अद्वित्व- व्यवधानेऽपि सुट् । प्रास्तुम्पत् । प्रतुस्तुम्प ॥ ओण अपनयने । ओणा- श्चकार । वन षन सम्भक्तौ । ववनतुः । अवानीत्-अवनीत् । सेनतुः ॥ (मु० ) प्रात्तुम्पतेः सुट गवि कर्तरि ॥ प्रादुपसर्गात् परस्य तुम्पतेः मुट् स्यात् गौः कर्ता चन् । संयोगान्नेति लिटा कित्त्वाभावात् नस्य लोपो न । तुतुम्पनुः । आ- शिपि नो लोप इति नलोपः । तुप्यात् । रितपा निर्देशात् यङ्लुकि मुट् न । प्रतोतुम्मी- ति ॥ ओण अपनयने । अपनयनं दूरीकरणम् ॥ वन पन सम्भक्तो। वन शब्दे च । संभक्तिर्भजनम् ॥ १० ॥ ( जनसनखनामात्वमनिटि से डिति झसे यादौ डिति वा) सायात्-सन्यात् । असनीत् -असानीत् ॥ (ङ) चमु अदने। ( क ) सकर्मक इति । न क्षायते इत्यक्षरमिति भाष्ये श्रवणात् । (ख ) "धातानामिन" इति वृद्धिः । (ग) संयोगात्सरस्य लिटः कित्त्वाभावान लोपो न। (घ ) "माशीर्वादादेः पमि"ति कित्त्वान लामः। (ङ) भदनं भक्षणम् ।

·सिद्धान्तबन्द्रिका- [भाख्याते जिमि कचित्पठन्ति (क)॥१०१ ॥ (सु०) जनसनखनामात्वमनिटि से कङिति झसे यादौ कङिति वा ॥ जन जनने जुहोत्यादिः, जनी प्रादुर्भावे दिवादिः । उभयोर्ग्रहणम् । एषामात्वं स्यात् अनिटि सप्रत्यये किति डिति असे च यकारादौ विडति वा से परे। सिषोसति ॥११॥ (ष्ठिवुक्लम्वाचमां दीर्घोऽपि ) आचामति । आङ् किम् । च- मति । विचमति । चेमतुः । अचमीत् । ष्ठिवु निरसने ॥ १०२॥ (सु०) ष्ठिवुल्कम्वाचमां दी?ऽपि ॥ एपां दीर्घः स्यात् अप्रत्यये ॥ ष्ठिवु मिरसने । निरसनं थूत्करणम् ॥ १०२ ॥ ( नामधातुष्वष्कष्ठिवां सत्वं न ) ठीवति ॥ १०३ ॥ (सु० ) नामधातुवाकष्ठिवां सत्वं न ॥ प्वक गतौ। नामधातोरुदाहर- णानि । षट् दन्ता अस्येति पोडन तमाचष्टे नाम्नो मिर्डित्करणे इति जिप्रत्यये टिलोपेच षोडयति पण्डमाचष्टे करोति वा पण्डयति । नाम्नो य इति यप्रत्यये पण्डमिच्छतीति पण्डीयति ॥ १०३॥ (त० ) नामधातुविति ॥ एतच्च विदो नवानामिति सूत्रथैवानुवृतेर्यवस्थया बोध्यम् । पण्डमाचष्टे पण्डयतीत्यादौ ॥ १०३ ॥ (ष्ठिवेः पूर्वस्य थस्थ ठो वा ) तिष्ठेव-टिष्ठेव । योविहसे । ष्ठोव्यात् । अष्ठेवीत् ॥ कटे वर्षावरणयोः(च)॥ [चटे(ग)इत्येके]॥१०४॥ ((घ) मचन्तक्षणश्वस्जागृव्येदितां सेटि सौन वृद्धिः) अकटीत् ॥ अचटीत् ॥ हय गतौ । अहयीत् ॥ नटनृत्तौ (ङ) । चिट परप्रेष्ये । इट किट कटी गती। केटति । ईकार आदीदित इती- निषेधार्थः।। (च)केचित्तु इदितं मत्वा नुमि कृते कण्टतीत्यादि वदन्ति । अन्ते च इ ई इति प्रश्लिष्य । अयति । इयाय । इयतुः । इयुः । इययिथ इयेथ । दीर्घस्य अयाञ्चकारेत्युदाहरन्ति ] ॥ जु रहंसि ॥ १०५ ।। (मु० ) मयन्तक्षणश्वसजागृश्येदितां सेटि सौ न वृद्धिः ॥ ह च म् च य च ह्यः ते अन्ते येषां ते हान्ताः । एत् इत् यस्य स एदित् । ह्यन्तस्य क्षणादेरदितश्च वृद्धिर्न सेटि सौ ॥ ग्रह उपादाने । अग्रहीत् । टुवम् उद्दिरणे । अवमीत् ॥ हय गतौ ! (क) अत एव जेमनं ब्राह्मणानामित्यादिसिद्धम् । क्वचिद् भाषायामप्यस्य प्रयोगोऽस्ति ।। (ख) वर्षों वृष्टिः, आवरणमाच्छादनामित्यर्थः । (ग) घटुः चाटुः चटुल: "चटकादेररण" इत्यादिसिद्धये आह-चटे इत्येके इति। एतन्मयो. कलदेशस्थितप्राचीनपुस्तकगतपाठमवलोक्याऽत्र संयोजितम् । () मतो हसादेर्लघोति-वृद्धौ प्राप्तायां विधिरयमारभ्यते-ह्मयन्तक्षणेत्यादिः । (ङ) नोपदेशोयम् । णोपदेशपर्युदासवाक्ये दीर्घोषधपाठादस्यैव घादिभिन्नत्वेन दो?पधत्वादिति बोध्यम् । (च) 'उदयति दिननाथे याति शीतांशुरस्तम्' इत्यादिप्रयोगसिद्धये-भाइ-केचिदिति।

·। भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता अहयीत् ॥ क्षणु हिंसयाम् । अक्षणीत् ॥ श्वस् प्राणने। अश्वसीत् ॥ जागृ निद्रा- क्षये । अजागरीत् ॥ टुप्रोश्घिहर गतिवृद्धयोः । अश्वयीत् ॥ सेटि सौ किम् । दह भस्मीकरणे । अधाक्षीत् ॥ जु रंहलि । रहो वेगः ॥ १०५ ॥ (त०) झयन्तेति ॥ ह च म् च य च यः, ते अन्ते येषां ते मयन्ताः हकारम- कारयकारान्ता इत्यर्थः ! क्षण हिंसादौ । श्वस प्राणने । जागृ निद्राक्षये। टुभोश्वि इर् गतिवृद्धयोः । एत् इछपां ते तथा तेषामित्यर्थः ॥ १० ॥ जुजुवतुः । जुजुविथ-जुजोथ । अजौषीत् ॥ गुपू रक्षणे ॥ (मु०) गुणू रक्षणे । रक्षणं पालनम् ॥ (क) आयः॥ गुपू धूप विच्छि पणि पनिभ्यः स्वार्थे आयः प्रत्ययः । अनपि तु वा ॥ १०६॥ (सु. ) प्रायः ॥ गुरुभ्यः इत्यनुवृत्तं पणिपन्योरनुदात्ते च आयाभावे चरितार्थमा- त्मनेपदमित्यायान्तानाद्भवति ॥ गुपू रक्षणे । धूप सम्तापे। विच्छ गतौ । पण यघहारे स्तुती च । पन च ॥ १०६ ॥ (त० ) आय इति ॥ इह गुब्भ्य इत्यनुवर्तत इत्याह-गुपृधूपेत्यादि ॥ स्वार्थे इति अपरस्यानिर्दिष्टत्वात् स्वार्थे एव लभ्यते ॥ १०६ ॥ स धातुः (ख) ॥ यङादिप्रत्ययान्तः शब्दो धातुसंज्ञका भवति ॥ गोपायति-गोपायाञ्चकार । जुगोप ॥ १०७ ॥ (मु० ) स धातुः ॥ तच्छब्देन यादिः परामृश्यते । यडादिना च प्रत्ययग्रहण. परिभापया तदन्तं गृह्यते । तपां केवलानां संज्ञाप्रयोजनाभावाद्वा । ( क ) अत्र के न गुरवः-आय इहाकारान्तः, तत फलं तु "गोपयतम्" इत्यस्य धातुस्वरेणा- न्तोदात्तत्व शवकारणे कादेश.स्यापि 'एकदेश उदात्तेनोदात्त" इत्यन्तोदात्तत्वे "तम् इत्यस्यादुपदेशात् परलसार्वधातुकत्वेन "तास्यनुदात्तेन्डिददुपदेशा"-इत्यनुदात्तत्वे "उदात्तादनुदात्तस्यस्वरित" इति स्वरितत्त्वम्-इत्याहुः॥ ( ख ) स धातुः। यद्धि पाणिनीये "सनाद्यन्ता धातवः" इति सूत्रितम् , तत्र "स धातुः" इत्यु- चितं लाघवात् । तच्छन्दन सनादयः परामृश्यन्ते, पूर्व विहितत्वेन प्राधान्यात्, सर्वादकत्सर्गतः प्रधानप. रामशित्वात् ॥ ननु-सनादिपरामर्शेऽपि तदन्तस्य संज्ञा न स्यात्, “संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तन- हणाभावादिति चेत् , न, "सुतिङन्तमि" ति ज्ञापकसिद्धस्य तस्यासार्वत्रिकत्वेनात्रानाश्रयणात्, केवलानां धातुसंज्ञाप्रयोजनाभावाच । न च "सन्यकोरिति द्वित्वं प्रयोजनमस्ति, क्यजादेस्तदभावात्, स्तौतिण्योरेव षण्यभ्यासात, "सः स्विदि स्वदि सहीनां च गुणो यङ्लुको" रित्यादिसूत्रवैयर्थ्यप्र- सङ्गाच्च । यद्वा "भूवादयो धातवः" इत्यस्यानन्तरं "सङि"ति सूत्रणीयम्, सनेः सकारादारभ्य णिडो ङकारेण प्रत्याहारः। यत्तु-चडङोर्ड कारेणापि प्रत्याहारः सम्भाव्यत इत्युत्तम् , तन्न, व्याख्यानतोविशेषप्रतिपत्तिस- म्भवात् । अन्यथा "रोः सुपी"त्यादौ डापश्चापो वा पकारेण सुपप्रत्याहारः स्यात् । यदा "सणिङिति सूत्रमस्तु अघन्ताभ्यामवयवाभ्यां संदंशन्यायेनाक्षिप्तस्तदन्तः समुदायो धातुसंश इति तस्यार्थः, इति लघुभाष्यम् ॥

·- - सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते "यङ् सकाम्या इयङ् चेति यगायलिभिडस्तथा । आगरे किबथो यश्च ज्ञेया दश यादयः ॥ १॥" प्रत्ययविशिष्टस्य धातुत्वाततिबादिः ॥ १०७ ॥ ( त० ) स धातुरिति ॥ तच्छब्दस्य तदादित्वेन पांच प्रधानपरामशित्वेन यडा. दिरहीतः । वेवलयडादेश्व संज्ञाप्रयोजनाभावात्तदन्तलाभः । अनन्तरोक्तस्य डेरपि ग्रहणं सग्रहणेन निर्वार्यते । अन्यथानुवृत्त्यैव तद्ग्रहणे सिद्धे सग्रहणं व्यर्थ स्यात् । आदेशादिवि- धायकप्रकरणेन विच्छेदाद्वयवहिततिबादेरपि न ग्रहणमतः परिशेपाघडादिरेव गृह्येत इत्या- शयेनाह-यङादिप्रत्ययान्त इति ॥ १०७ ॥ यतः ॥ यस्यातश्चानपि लोपः ॥ गोपाय्यात्-गुप्यात् । गोपायिता-गो- पिता-गोप्ता । अगोपायीत्-अगौप्सीत् ॥ १०८ ।। ( स० ) यतः ॥ य च अचानयोः समाहारो यत् तस्य ॥ धातोविशेषणत्वात्तदन्त- विधिः । यान्तस्य अदन्तस्य च लोपः अनपि । अदन्तस्य किम् , भय पय गता, आभ्यां विपि यवयोर्ट से हकारे चति एलोपे कृते य इत्यलोपो माभूत् । अतपत् । अदि- त्वाट् । गोपिता । गोप्सा । इडभावपक्षे अन्टिो नामित इति वृद्धिः । अगौप्सीद॥१०॥ (त० ) यत इति ॥ य च अच्च अनयोः समाहारः यत तस्य ॥ १०८ ॥ झसात् ।। अगौप्ताम् ।। एवं धूप सन्तापे । तप सन्तापे तेषि- थ-ततप्थ । (क)अताप्सीत् ॥जप जल्परप लपव्यक्तायां वाचि(ख)। जेपिथ । जपिता । अजापीत् ॥ [ चुप मन्दायां गतौ ॥ चोपति । चुचोप । पप समवाये । समवायः सम्बन्धः (ग) सम्यगवबोधो वा ॥] क्रमुपादविक्षेपे ॥ १०९॥ (मु०) क्रमु-पादविक्षेपे । पादविक्षेपः । पादविहरणम् ॥ १०९ ॥ (भ्राशभ्लाशभ्रमुक्रमुफ्लमुत्रसित्रुटिलषां यो वा कर्ब- थेषु चतुषु ) ॥ ११० ॥ (सु०) भ्राशग्लाशभ्रमुक्रमुल्लमुत्रसित्रुटिलषां यो वा कर्तर्थेषु चतुषु । प्राप्ताप्राप्तविभाषेयम् । अनवस्थानार्थी भ्रमिः क्लमिः सश्च दिवादयम्तेभ्यो नित्ये प्राप्ते इतरेपामप्राप्तेश्वारम्भः । भ्रा लाच द ता फणादावेतौ। भ्रमुचलने । टा. दिचलादिश्च । भ्रम अनवस्थाने । दिवादिः पुपादिः शमादिः । तत्र भ्वादेः-भ्रमति, भ्रम्यति । शमादेस्तु शमादीनामिति दीर्घ भ्राम्यति । इति त्रैरूप्यम् । लमु ग्लामौ । त्रसी उद्वेगे। त्रुट छेदने । लष कान्तौ ॥ १०॥ ( क ) "स्वरान्तादरवतश्चे" त्यादिना वेट । लुङि "अत उपधायाः" अनेन वृद्धिः । (ख ) जप-जपमानसेच । मानस स्वान्तस्वरसोः इति कोषः । चेन व्यक्तवचनार्थोऽपि इति केचिदत्राहुः । (ग) नित्यत्वे सति व्ययाप्रतियोगिसम्बन्धत्वं समवाय त्वमिति अवयवावयविनोर्जातिव्यक्स्योर्गुण- गुणिनोः क्रियाक्रियावतोनित्यद्रव्यविशेषयोश्च यः सम्बन्धः सः समवायश्चेति । चोपिता।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्यायोपेता (क्रमा पे दीर्घोऽविषये) क्राम्यति-क्रामति । अक्रमीत् (क) ॥ यम उपरमे ॥ १११॥ (सु०) क्रमः पे दीर्घोऽबविषये ॥ क्रमो दीर्घः स्यात् पे चतुर्षु ॥ पे किम् । उपक्रमते । प्रोपाभ्यामित्यात् । स्नुक्रमेरिति नेट् । स्नुक्रमोरुदात्तत्वादिटि सिद्धनियमा- र्थोऽयम् । आभ्यां परस्म परस्मेपदस्यैवेट स्यानात । स्नु प्रनवणे । उपल्नोष्यते जलेन । उपक्रस्यते । यमु उपरमे । उपरमो निवृत्तिः ॥ १११ ॥ गमां छः ॥गमयमहगां छः स्यादब्बिषये ॥ यच्छति । येमिथ- ययंथ ॥ ११२ ॥ (सु० ) गमां छः ॥ गम्लु गतौ । या उपरमे । इयु इच्छायाम् । एते गमा- दयः । बहुवचनमाद्यर्थम् (ख) ॥ ११२ ॥ (त० ) गमामिति ॥ बहुवचनानि शस्य फलमाह-गमादय इत्यादि ॥१२२॥ (यमिरमिनमाता सक्सेरिट पे) (ग) अयंसीत् , अयांस- ष्टाम् ॥ णम प्रहन्वे शब्दे च । नेमिथ-ननन्थ । सात् ॥ ईक्ष्य ईर्घ्य इायाम् । ईश्यति । ऐत् ि। ऐयीत् ॥ गम्लु गनौ । गच्छति ॥११३॥ (सु० ) यमिरमिनमातां सक सेरिट पे ॥ एषां सक् स्यात् एभ्यः सेरिट पे परे ॥ अयंसीन् , अयंसिष्टाम् । व्यरंसात् , व्यरसिटाम् । अनसीत् , अनंसियाम् । पे किम् । उदायत । अरंसाताम् ॥ ११३ ॥ गमा स्वरे ॥ गम्हन् जन् वन्वसामु घाया लोपः स्यात्स्वरे विकाते न तु ङ ।। जग्मतुः । जगमिथ -जगन्थ ॥११४॥ (सु० ) गम्लु गतौ । हन् हिंसागयोः । खनु मवदारणे । घस्लु अदने । (घ) एषामुपधाया लोप: स्यात् स्वरादौ विङति प्रत्यये। न तु ,"नो वे" त्यतो व्यवस्थि- तार्थकस्य वेत्यनुवर्त्तनात् । जग्मतुः । जन्नतुः । चख्नतुः । जातुः॥ किम् , अगम ११४ (त० ) गमां स्वर इति ॥ बहुवचनस्य बहू ग्लक्षकत्वमभिप्रेत्य गणपति गमहने- (क) 'श्रत उपधाया' अनेन वृद्वौ प्राप्तायां ह्यन्तक्षणेत्यादिना वृद्धेरभावः। ( ख ) बहुवचनान्तास्तद्गमूच का इति न्यायात् गम् यम् इषूणां ग्रणम् । षष्ठीनिर्देशादादेशोऽन्न- स्य न समुदायस्य । (ग) यमिरमिनमाताम् । आदन्तानां यमिरमिनमोनां च धातूनां सेरिट सगानभश्च परस्मैपदे इत्यर्थः । अनेन यच्छोलुं :-अयम् सि ईट दिप् हत्यवस्थायां सनिटो । तदा अयम् सक् इट सि ईट दिपिति, ककारष्टकारश्चेतौ। 'इट ईटि', 'सवणे.' : 'दिसिमि०' 'सापकार इत् । स्वरहीनम् 'वावसाने 'ह्यन्तनः अनेन वृद्ध्यभावः, 'नश्चापदान्ते' मकारस्यानुस्वार-अयंतीदिति । (घ ) उपधाया इति 'उपधायालघोरित्यतोऽनुवर्तते, 'नो 'लः' इत्यतो लाय इति, विस्यव्युमि' इत्यतः क्विाति, अनुवात पाह-षामु धाया लोप इति, क्तिनोति ॥

·सिद्धान्तचन्द्रिका- आख्याते त्यादि । नो वेत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया कचिन्नेत्यभिप्रेत्याह-मतु इति ॥ तेन अग- मदित्यत्र लोपो न ॥ ११४ ॥ हन्नृतः स्वपः (क)॥ हन्तेदन्ताच्च परस्य स्यप इड् भवति, गमेस्तु पे । गमिष्यति ॥११५॥ (सु० ) हन्नृतः स्यपः ॥ अनुदात्तत्वादिनिषेचे प्राप्ने विधिः । हन् च ऋच्चा- नयोः सामाहारो हन्नृत् । तस्मात् हन्नृतः । गमेः परस्मैपदस्यैवेट नातः । तेन सङ्गस्यते इत्यादौ न ॥ ११५ ॥ (त० ) हन्नृतः ॥ हन् च ऋञ्च हन्नृत् तस्मात् । 'ऊदितो येत्यतो वेत्यनुवृत्ते- र्व्यवस्थया गमेः परस्मैपदमेवेत्याह-गमेस्त्विति ॥ तेन सङ्गस्यते इत्यादौ न ॥ हन्ते: ऋदन्ताच्चोभयपदेऽपि । आह निप्यते, करिप्यते ॥ ११५ ॥ लित्पुषादेङ॥ लितो धातोः पुषादेश्च ङः प्रत्ययः स्यात् पे । सेरपवादः ॥ अगमत् (ख) मुचु म्लुचु गतौ । मेोचति ॥११६॥ (सु०) लित्पुषादेर्डः ॥ ल इन् यस्य स लिस् । पुषः आदिर्यस्य स पुपादिः । लिच्च पुपादिश्चानयोः समाहारो लित्पुपादिः तस्मात् । सौत्रत्वात्पुंस्त्वम् । संज्ञापूर्वक- विधेरनित्यत्वान्न नुम् । जेर द्विश्चेत्यतोऽडित्यनुवृस्यैव सिद्धे ङ इति योगविभागेन तु द्युतादिभ्योऽस्यतिवक्तीति च लब्धम् । पुपादिश्व दिवाद्यन्तर्गणो ग्राह्यः लित्साहचर्यात् । लितो हि प्रायेणानिटः सत्साहचर्यात्पुषोऽप्यनिड् ग्राह्यः स च दिवादिः न भ्वादिः सेट. त्वात् न चुरादिर्जिना व्यवधानाच्च ॥ ११६ ॥ (त० ) लित्पुषादेरिति ॥ ल इत् यस्य स लित् । पुप् आदिर्यस्य स पुषादिः लिच्च पुपादिश्चानयोः समाहार: लित्पुपादिस्तस्य । नुमाऽनित्यत्वात्क्लीवत्वस्यैव वा पुंस्त्वम् ॥ ननु अरद्विश्चेत्यनन्तरोक्त सूत्रादङनुवृत्तेः किं ङग्रहणेनेति चत्सत्यम् । ङग्रहणं योग विभागेनान्यतोऽपि विधानार्थम् । तेन द्युतादिभ्योऽपि अस्यतिवक्तिख्यातिभ्यश्च भवति। अथैकयोगनिर्दिष्टन्यायेनाङि द्वित्वं भवेदिति वाच्यम् । जेरिति ग्रहणात् । ज्य- न्तादेवाडि द्वित्वविधानात् । न त्वन्यस्मात् । अङि लघोर्हस्व उपधाया इति हस्वस्तु लित्पुषादेर्दी|पधत्वाभावादेव न द्वित्वाभावेन पूर्वपदत्वाप्रसङ्गाञ्च ॥ ११६ ॥ (मुचादेर्वा ङः ) अनुचत्-अम्रोचीत् । अम्लुचत्-अम्लोचीत् ॥ ग्रुघु ग्लुचु चौर्ये । अग्रुचत्-अप्रोचीत् । अग्लुचत्-अग्लोचीत् ॥ ग्लु. ञ्चु गतौ । अग्लुचत्-अग्लुञ्चीत् ।। त्रिफला विशरणे ॥ ११७ ॥ (सु०) Zचादेर्वा ङः ॥ Zचु म्लुचु प्रचु ग्लुचु ग्लुन्चु इति चादयः ॥ त्रिफला विशरणे । विशरणमवयवानां विभागः ॥ ११७ ॥ (तृफल भजत्रपां किति णादौ सेंटि थपि चैत्वपूर्व- (क) 'क्त' इत्यत्र सामादुदन्तो ग्रहणम्, न तु कमात्रम् , अन्यथा तपरकरणस्थानर्थक्यं स्यात् । (ख) भगमदित्यत्राभगम् ङ दिपिति जाते, 'गमा स्वरे' भनेनोपधाया भङ इति विशेषणाल्लोपो न । ..

·भ्वादयः १] सटिप्पणण्याख्याद्वयोपेता ४४ लोपो) फेलतुः । फेलिथ ॥ ११८ ॥ (सु०) तृफलभजत्रयां किति णादौ सेटि थपि चैत्वपूर्वलोपौ । तरतरकास्य गुणशब्देन भावितत्वात् फलभजोस्तु वैरूप्यसम्पादकादेशत्वात् अपतेश्च एकहसमध्यस्थत्वा- भावादप्राप्ते विधिः । तेरतुः । तेरुः । फेलतुः। फेलुः। भेजतुः, भेजुः। श्रेपे । पाते॥११॥ लान्तस्य लसमीपाकारस्य सौ नित्यं वृद्धिः ॥ फल निष्पत्ती । फेलतुः। अफालीत् ॥ [मील निमेषणे ॥ मीलति । शील समाधौ ॥ शीलति । कील बन्धने ॥ शूल रुजायाम् ॥ दल विशरणे॥गल अदने॥ गलति । अगालीत्। स्खल सञ्चलने । चस्खाल । अस्खालीत्। श्वल इवल्ल आशुगमने । शश्वाल । अश्वा- लीत् । शश्वल्ल । अश्वल्लीत् ॥] चर गतिभक्षणयोः । अचारीत् । अभ्र गतौ ॥ अभ्रति । आनभ्र । माभवानभ्रीत् । जि जये ॥११॥ (सु० ) लान्तस्य लसमीपाकारस्य सौ नित्यं वृद्धिः ॥ अतो हसादेरिति विकल्पस्यापवादः ॥ लान्तस्य किम् । अलपीत् , अरणीत् । अत्र लूसमीपत्वेऽपि लान्तन्वाभावान्न नित्यं वृद्धिः। लूसमीपाकारस्य किम् । श्वल्ल आशुगमने। अश्वल्लीत् । अत्र अस्य लसमीपन्वेऽपि अन्त्यलसमीपत्वाभावान वृद्धिः। जि जये जय उत्कर्ष- प्राप्तिः । अकर्मकोऽयम् ॥ ११९ ॥ ( त० ) लान्तस्येति ॥ लान्तस्य किम् । अलपीत् । अरणीत् । अत्र लूसमीप- त्वेऽपि लान्तत्वाभावान्न ॥ लूसमीपाकारस्य किम् । श्वल्ल आशुगमने इत्यस्य अचल्लीत् । अत्र लसमीपत्वेऽपि अन्त्यल ममीपत्वाभावान्न । अतो हसादेरिति प्राप्तविकल्पस्याप- वादः । जि जये इति ॥ जय उत्कर्षप्राप्तिः ॥ ११९ ॥ ( सपरोक्षयोजगिः (क)) जिगाय, जिग्यतुः, जिग्युः । जिग- यिथ-जिगेथ । जीयात् । अजैषीत् ॥ कृष विलेखने । कर्षति । चकर्ष । चकर्षिथ ॥१२०॥ (सु० ) सपरोक्षयोर्जेगिः॥ जेर्गिः स्यात् सप्रत्यये णबादौ च। द्वित्वनिमित्त. योरिति व्याख्येयम् । तेन यङ्लुगन्ताज्जादेशो न जेजयाञ्चकारेत्यत्र ॥ कृष विलेखने । विलेखनमाकर्षणम् ॥ १२० ॥ ( त० ) सपरोक्षयोरिति । परोक्षशब्देन तदर्थकणबादिग्रहः । द्वित्वनिमित्तयोरिति व्याख्येयम् । यथाश्रुतव्याख्याने तु यड्लुगन्ताज्जेयर्यादेशः स्यात् ॥ १२० ॥ रारो झसे दृशाम् (ख)॥ शसृजषमृषतृहपसृपां झसे रो रो (क) सपरोक्षयोरिति । इच्छायामात्मन इति सप्रत्ययो गृह्यते । स इति अकारस्तन्त्रम्। जिगाय इत्यादी अनेन गिरादेशः 'द्विश्च' 'कुहोश्चुः अनेन गकारस्य जकारः । जिग्यतुः-इति नुधातोरिति यः, थपि स्वरान्तादित्यादिना वेट । (ख) रारो झसे । रार इति तन्त्रोपात्तम् । तेन रा भारः, र भरः । सकृदुच्चरितमनेकोपकारक तन्त्रम्। TREO ·५० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते भवत्यारो रश्च ॥१२१॥ (सु. )रारो झसे दृशाम् ॥ अश्च आश्च तयोः समाहारः अं तेन सहितो र अर् तस्य अरः। अरः स्थाने आरः स्थाने च रो भवति । तेन द्रक्ष्यति अदाक्षीदित्युभयत्रापि गुण- वृद्धिस्थाने र आदेशः सिध्यति। बहुवचनं त्वाद्यर्थम्। दृशिर प्रेक्षणे। सृजविसर्गे । कृप विले. खने। मृश आमर्शने। स्पश स्पृर्शने। तृप प्रीणने । हर हर्षमोहनयोः। सप् लु गतो ॥१२१॥ (कृषादीनां वा ) क्रष्टा-कर्णी ॥१२२ । (सु० ) कृषादीनां वा ॥ कृषादीनां पाणां तु वाऽरः स्थाने रः ॥ १२२ ॥ पढोः का से ॥ धातोः षढयोः कत्वं स्यात्से परे ॥ क्रश्यति-कर्य- ति । अक्राक्षीत्-अकार्षीत् ।। १२३ ॥ (मु० ) पढोः कः से धातोरित्यनुवृत्तम् ॥ से किम् । क्रष्टा ॥ पढोः किम् । त्रप्स्य- ति ॥ धातोः किम् । लिटसु ॥ १२३ ॥ (त० ) षढोः कः से ॥ इति ॥ धातोरिति । अत्र धातु ग्रहणद्वयानुवर्तनं वि. धयम् । तेन धातोरेव धातोर्न तु नामत्वविशिष्टस्यापि । अतो लिह्य इत्यत्र नातिप्रसङ्गः । न चात्र क्यस्य बाधकत्वं तदपवादकत्वादस्य । न चात्र नामत्वेन धातुत्वमिति भ्रमित. व्यम् । तेन तदनपायात् ॥ १२३॥ (कृषमृषस्पृशम्शतृपहपां वा सिः) हशषान्तात्सक् (क) । हान्ताच्छान्तात्वान्तान्नाम्युपधादनिटः सक्प्रत्ययः स्यादिवादिपरो न तु दृशेः ॥ सेरपवादः । अकृक्षत् ॥ सप्ल गती। सर्पति । सप्ता-सप्ता । असृपत् ॥ क्रुश आह्वाने रोदने च । क्रोशति । क्रोष्टा । अक्रुक्षत् ।। रुष रिष शिष हिंसायाम् ॥ १२४ ॥ ( स०) कृषमृषस्पृशमृशतृपद्पां वा सिः ॥ एभ्यो वा सिः स्यात् । पक्ष हशपान्तात्सक् ॥ तृप्पभ्यां पादित्वात्तु ङः हशषान्तात्सक । अनिटोऽनामिवत इत्य- नुवृत्तम् ॥ हशषान्तात्किम् । अतिप्त । नाम्युपधात्किम् । अगाढ । अनिटः किम् । औहिष्ट ॥ दृशेस्तु अद्राक्षीत् (ख)। हश्च शश्च षश्च हशषाः ते अन्ते यम्य स तस्मात् । अत्रान्तग्रहणं चिन्त्यम् । हशपादिति पाठयम् । तेन च धातोविशेषणादन्तलाभः ॥१२४॥ (त० ) हशषान्तात्सगिति ॥ हश्च शश्च षश्च ते अन्ते यस्य स तस्मात् । अत्र चानिटोऽनामिवत इति पूर्वसूत्रान्नामिवत इत्यनुवर्त्य तस्य च विशेषार्थतया विवक्षणा- नाम्युपधात्वलाभ इत्यभिप्रेत्याह-नाम्युपधादिति ॥ तेन स्तृहेरस्ता दित्येव रूपमिति बोध्यम् । हशमादित्येव युक्तं, धातोविशेषणत्वेनान्तलाभात् ॥१२४॥ ( क ) हशषान्तात्-इत्यत्र समिति ककारो गुणनिषेधार्थस्थाननियमार्थश्चेति । दिवादावित्यनुकृष्यं निर्देशात् सक परस्मै० प्रात्मने च भवति । (ख ) इरितो वा इति व्यवस्थितविकल्पार्थो वा शब्दः सिंहावलोकितन्यायेन वेति योगविभागेन च 'इशषान्तात्सक, 'मेरा द्विश्च' लित्पुषादेः' इत्येतैः 'सम्बध्यते । तेन दृशः सक् न स्यादित्यत आह- नतु दृश इति । एवं च दृशस्त्वद्राक्षीदिति रूपम् ।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ५१ (इषुसहलुभरिषरुषामनपि तस्येड्वा ) रेषिता-रेष्टा । रोष्टा-रोषिता । अशिक्षत् ॥ उष गती, ओषति । ओषाञ्चकार-उवोष ।। मिह सेचने ॥१२५॥ (सु० ) इषुसहलुभरिषरुषामगपि तस्येड़वा ॥ इषु इच्छायाम् । षह मर्प- णे । लुभ गाध्यें । रुप रिष हिंसायामेभ्यः परस्य तकारस्य इडवा भवति अनपि परे ॥ विददरिद्रेत्याम् । उपधाया लघोरिति गुणः । ओषांचकार । असवणे स्वरे इत्युक् । उवो. ष । मिह सेचने । सेचनमार्दीकरणम् ॥ १२५ ॥ ढि ढो लोपो दीर्घश्च ॥ ढे परे ढस्य लोपो पूर्वस्य चानृतो दीर्घः । मेढा । षढोः कः से । अमिक्षत् || दह भस्मीकरणे । देहिथ-ददग्ध । धक्ष्यति । अघाक्षीत् । झसात् , अदाग्धाम् ॥ इवि व्याप्तौ । इन्वति । इन्वा. श्वकार । ऐन्वीत् ॥ हिवि दिवि घिवि जिवि प्रीणने । हिन्वति १२६ (सु. ) ढि ढो लोपो दीर्घश्च ॥ अनृतः किम् जZढात् ॥ हो ढ इति ढत्वम् । तथार्ध इति तस्य धः । ष्टुभिः ष्टुः इति ढः । ढलोपे मेढा (क)। हशपान्तात् इति सेक् । अमिक्षत् ॥ हिवि दिवि घिवि जिवि प्रीणने । प्रीणनं तर्पणम् इदितो नुमिति नुम्, हिन्वति ॥ १२६ ॥ ( त० ) ढि ढो लोप इति ॥ वान्यत्रेत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थयाऽनृतः पूर्वस्येति बोध्यम् । दि ट्रोलोपो दीर्घश्चेति सुवचम् । एवं च रिलोपो दीर्घश्चेति न सूत्रणीयम् ॥ प्रीणन इति ॥ प्रीणनं वृत्तिस्तर्पणं च ॥१२६॥ (धिन्विकृण्व्योर्वस्य लोपो गुणाभाव उप्प्रत्ययश्चा- विषये ॥ विकरणस्य नुप्रत्ययस्योप्प्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति परे ( ख ) धिनोति ॥ १२७ ।। (मु०) धिन्विकृण्व्योवस्य लोपो गुणाभावः उप्प्रत्यश्चाबविषये ॥ आभ्यामुत्प्रत्ययः स्यात् धातोर्वकारस्य लोपो गुणाभावश्च चतुर्यु । अपोऽपवादः ॥ धिवि प्रीणते । कृषि हिंसायाम् । नूप इति गुणे धिनोति ॥ १२७ ।। ओोर्वा लोपः ॥ असंयोगपूर्वस्य प्रत्ययाकारस्य लोपो वा वमयोः॥ धिन्वः-धिनुवः, धिन्मः-धिनुमः । मिपि तु गुणो वाधकः । धिनोमि ॥१२८॥ (सु० ) ओमोर्वा लोपः ॥ उकारः प्रत्ययावयवः प्रत्ययरूपश्च गृह्यते। ओवाह- रित्यतो वेत्यनुवृत्तम् । तस्यासंयोगपूर्वस्य प्रत्ययस्येत्यर्थः । प्रत्ययोकारस्य किम् । युवः । । ( क ) मेढा-इति । ढलोपे ष्टुत्वासिद्धं न, लोपविधानसामथ्यात् । (ख ) 'गुण' इत्यनेन गुणाप्राप्तौ विधिरयमारभ्यते-नूप इति । पितीति चानुवृत्तम् । उप्रत्ययसाह. चात् नुप्रत्यय एव गृह्यते न तु स्तुत्यर्थो नुधातुः, इत्यत माह-विकरणस्येति धिनोतीत्यत्र उप्रत्य- यसम्बन्ध्युकारस्य पित्परत्वाद्गुणः ।

·પુર सिद्धान्तचन्द्रिका- [ अख्याते - युमः । असंयोगपूर्वस्य किम् । शक्नुवः, तक्ष्णुमः। (क)धिनोमीत्यत्र पषत्वाद्गुणः॥१२८॥ (त०) ओम्ो लोप इति । ओबहिरित्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थया संयोगपूर्व- प्रत्ययोकारलाभः । उकारश्च प्रत्ययस्तदवयवश्च ॥ १२८ ॥ ओर्या हेः ॥ असंयोगपूर्वात्प्रत्ययोकाराद्धेोपो (ख) वा भवति ॥ धिनु-धिनुतात् । कृवि हिंसाकरणगतिषु । कृणोति । कृण्वन्ति । चकृ- ण्व । अक्षु व्याप्तौ । ( अक्षेर्वा नुप्रत्ययोऽविषये) अक्ष्णोति । अणुवन्ति । अक्षति । आनक्षिथ-अनिष्ठ । अक्षिता-अष्टा । अक्षिष्यति- अक्ष्यति । आक्षीत् । आक्षिष्टाम् । आक्षीत् । आष्टाम् । आक्षुः । तक्ष त्वर्तनूकरणे ॥ १२९ ॥ (सु०) मोर्वा हेः ॥ वेति न विकल्पार्थः किन्तु प्रत्ययसंबन्धिनोऽसंयोगपूर्वादि- त्यस्यार्थस्य प्रतिपादनार्थम् (ग) उः प्रत्ययरूपः प्रत्ययावयवश्च गृह्यते ॥ प्रत्ययसंबन्धिनः किम् । युहि । रुहि । असंयोगपूर्वात्किम् । शक्नुहि ॥ अतू व्याप्तौ । व्याप्तिः कात्स्य॑- म् । अक्षेर्वा नुप्रत्ययाऽविषये। अक्षेर्नुप्रत्ययो वा स्यात् चतुर्यु । अपोऽपवादः । लटि स्कोरिति कलोपः। पढोः कः से इति कः । पत्वम् । अक्ष्यति । लुङि अदित्त्वाद्वेट् । आक्षीत् । आक्षिष्टाम् । इडभावपक्षे तु आक्षीत् । झसादिति सिलोपे आष्टाम्, आक्षुः॥१२९॥ (त० ) ओर्वाहेरिति ॥ वाशब्दोऽत्र न विकल्पार्थः किन्तु व्यवस्थार्थः। तत्फलं तूक्तमेव ॥ १२९॥ (तक्षेस्तनूकरणे नुर्वाऽविषये) तक्ष्णोति-तक्षति वा काष्ठम् । ततक्षिथ-ततष्ठ । अतक्षीत् । अतक्षिष्टाम् । अताक्षीत् । अताष्टाम् । तनूकरणे किम् । वाग्भिः संतक्षति । भर्ल्सयतीत्यर्थः ॥ क्षिण चुम्बने । प्रणिक्षति । निक्षति । अव रक्षण गतिकान्तिप्रीति तृप्त्यवगम प्रवेशश्रवण स्वाम्यर्थयाच- नक्रियेच्छादीप्त्यालिङ्गनहिंसादानभागवृद्धिषु । अवति । आव । मा भवानवीत्। (घ)] ग्लै मलै हर्षक्षये ॥ १३० ॥ (सु०) तक्षेस्तनूकरणे नुर्वाऽविषये ॥ तनूकरणेऽथें तक्षेप्रत्ययो चतुर्यु । अपोऽपवादः ग्लै म्ले हरेक्षये । हर्षक्षयो धातुक्षयः ॥ १३० ॥ संध्यक्षराणामा ॥ अनपि ॥ १३१ ।। (क ) मः• [ वमोः किम्, सुनुत । श्रोः किम् , अकृष्महि ] घि०, अत्रायं पाठो निवेशनीयः । (ख ) 'अवध्यवधिमतोः साजात्यात्' 'असंयोगपूर्वात्' इति उप्रत्यय एव विशिष्यते इत्यभिप्रेत्याह- प्रत्ययोकार इति । (ग ) वा शब्दस्य निपातत्वात् अनेकार्थत्वमतोऽसंयोगपूर्वादिति लाभः । (घ) अब इति । कान्तिरत्र शोभा इच्छा वा, दीप्तेः पृथग ग्रहणात् । दीप्तिस्तेनः, तृप्तिरिच्छानाशः, स्वाभ्य: स्वामिधर्मः स्वामित्वरूपः, हिंसा प्राणवियोगानुकूलव्यापारः, भादानं ग्रहणम् । - ·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (१०) संध्यक्षरोणामा | सन्ध्यक्षरान्तानां धातूनामा अनपि ॥ धातोः किम् । गोभ्याम् । नौभ्याम् ॥ १३१ ॥ आतो ण डो (क) |आदन्ताद्धातोः परो णब् डौ ॥ जग्लौ ॥१३२॥ (सु० ) आतो णब डौ । आत इति धातोविशेषणात्तदन्तविधिः । आदन्तादा- काररूपाच्च धातोः परो शब् डौ स्यात् अहवाचवारेति औ ॥ १३२ ॥ (त०) अातो जब डाविति ॥ धातोविशेषणत्वात्तदन्तलाभ इत्यभिप्रेत्याह- आदन्तादिति ॥ आदन्तादाकाररूपाच्चेति बोध्यम् । पबित्यत्रानुबन्धद्वयग्रहणम् । प्रथ. मपुरुषबहुबचने गाते इत्यादावतिप्रसंगवारणाय डित्करणम् । आतो युग्वारणाय णित्त्वं वा स्थानिवत्त्वात् । तज्ज्ञापकं चात्र डग्रहणमेव । नित्यत्वात्प्रथमप्राप्तोऽपि युक् सावकाशन्या- येन वारितः ॥ १३२ ॥ आतोऽनपि ॥ धातोरातो लोपोऽनपि विङति स्वरे इटि च ॥ जग्ल- तुः । जग्लिथ । जग्लाथ (ख) ॥ १३३ ।। (मु०) श्रातोऽनपि ॥ आत इति योगविभागात् सेटि थपि चेति लब्धम् ॥१३३॥ (त० ) आतोऽनपि ॥ आत इति योगविभागात्सेटि थपि चेत्यस्य लाभः॥१३३॥ (संयोगादेरादन्तस्य किति लिङयेकारोवा) ग्लायात्- ग्लेयात् (ग) । अग्लासीत् ॥ कै गै रै शब्दे । जगौ ॥ १३४ ॥ (मु० ) संयोगादेरादन्तस्प किति डिडयकारो वा ॥ संयोगादेरादन्तस्य धातोरत्वं वा किति लिङि॥१३४॥ दादेरे (घ) । अपिद्दाधामागैहापिबतिसोस्थामात एकारो भवत्याशी- यांदादौ पे ॥ गेयात् । अगासीत् (ङ)। [ध्यै चिन्तायाम् । ध्यायति ] । ( क ) आतः किम्, निनाय । तपरः किम् , क इवाचचार चक आदित्युक्ते तु स्यात् । अत्र पञ्च- मीनिर्देशे युक्तो व्यर्थस्तः । चकत्यादौ यदि परत्वाल्लोपस्तदादिति निर्देशेऽपि न क्षतिः । णप किम्, ददाथ अडाविति किन्नं, मध्यमपुरुषबहुवचने एव स्यात् । निरनुबन्धकग्रहणे न सानुबन्धकस्येति न्यायात् । त. हिंण इत्येवास्तु । तहिं चलादेर्णप्रत्यये दोषः । अवश्यायः, अवसाय इत्यादावेव स्यात् । एकानुबन्ध. ग्रहणे नह्यनुबन्धकस्येति नियमात् । तर्हि अबित्येवास्तु, न च गाते इत्यादावेव स्यात् । गा अन्ते इति स्थिते अपः सवर्णदीर्घो जायते । एकानुबन्धकन्यायात् । अतो णवित्युक्तम् । न च पकारादन्येन द्वितीया- नुबन्धेन सिद्धिः, उत्तमपुरुषे णित्त्वाभावे कित्कार्यप्रसङ्गात् । चकरेत्यादौ चकेत्यादिः स्यात् । ननु कथं डकारः, औरेव विधीयताम् । आवि कृते प्रानो युक प्रसङ्गः । न च णित्वाभावान्न सः । स्थानिवद्भावात् स्थानिवत्त्वे चेदं डग्रहणमपि शापकम् । इत्थं 'आतो युग' इति सूत्रेण कृतोरिति व्यर्थ तस्मिन्नेव सूत्रे डौ एतस्य डित्त्वेनैव सिद्धत्वात् । इति लघुभाष्यम् । (ख ) स्वरान्तादत्वतश्चेत्यादिना थपि वेट । (ग ) 'षष्ठीनिर्दिष्ट' इति नियमेन विधिरयमन्तस्यैव भवति । (घ) ननु दादेरित्यनुवर्तनलाभसत्त्वात्पुनः किमर्थ दादेरिति शङ्कायां समाधत्ते विवरणकारः-य- चपि दादेरित्यस्मादादेरित्यनुवर्तते तथापि अत्र तदन्येषामपि संयोगादीनामादन्तानां पाक्षिकः पाठोऽस्तीति पुनर्दादिग्रहणम् । एतेन संयोगादेरादन्तस्येत्यादि. सि. चि० शास्त्रस्य वैयर्थमापतेति विचिन्त्यम् । (ङ) यमिरमिनमातामित्यादिना सक् प्रत्ययः । .

·। खिशाम्तचन्द्रिका- [अख्याते स्त्यै टयै शब्दसंघातयोः । स्स्यायति । तस्त्यौ । स्त्यायात्-स्त्येयात अस्त्यासीत् ॥ दैप् शोधने । ददौ । दायात् (क) । अदासीत् ॥ धेट् पाने (ख)। दधौ धेयात् । अधासीत् । सिलोपपक्षे । अधात् । अधाताम् ॥ १३५ ॥ (सु० ) दादरे । इह दारूास्त्रयः । हुदा दाने । दाण् दाने । दो अवखण्डने । न दे रक्षणे गृह्यते, लिङि कित्त्वासम्भवात् ॥ धारूपौ द्वौ। दुधाञ् धारणपोषणयोः। धेट पाने । दाश्च दाश्च दाश्च दाः धाश्च धाश्च धौ दाश्च धौ च दाधा इति विग्रहः । दाप्- ल्वने । दैप् शोधने । एतौ पित्त्वात् न ग्राह्यौ ॥ मा माने ॥ माङ्मेडौ नेह गृहोते लिङि कत्त्वासम्भवात् ॥ गताविति तु न गृह्यते क्षिडि कित्त्वासम्भवात् ॥ ओहाक त्यागे । पा पाने षोऽन्तकर्मणि । ष्ठा गतिनिवृतौ। एषामेत्वं किति लिङि । देयात् । धेयात् । मे शत् । हेयात् । पंयात् । अवसेयात् । स्थेयात् ॥ किति किम् । । गै शब्दे । गाङ् दासीष्ट ॥ १३५ ॥ (त० ) दादेरित्यत्र दादे रिस्यतो दादेरित्यस्यानुवृत्त्यैव सिद्धेऽत्र दादेरितिग्रहणसा- मर्थ्यादेतल्लाभः ॥ तादादौ पे इति ॥ एतदत्युक्तयुक्तेर्लभ्यते । ट्यै स्त्यै इति । अत्र वा- सुदेवः नामधातुष्वष्कष्टपैष्ठिवां सत्वं नेत्युक्तवान् तद्भाष्यविरुद्धम् । पृथक्पाठस्तु तिष्टया- सति अतिष्टयासदित्यत्र षत्वार्थः ॥ १३५ ॥ ( उस्यालोपः) अधुः ॥ १३६ ॥ (सु.) उस्यालेापः ॥ आदन्तस्य धातोरातो लोप उदि परे ॥ १३६ ॥ (धेटो भूतमात्रे दिवादिपरो डो वा द्वित्वं च) अतोऽनपि । अदधत् ॥ दृशिर् प्रेक्षणे (ग)॥ १३ ॥ (सु) धेटो भूतमात्रे दिबादिपरो ङो वा द्वित्वं च ॥ घंटो ङप्रत्ययो वा स्यात् , द्वित्वं च लुङि । सेरपवादः ॥ पक्षे यमिरमिनमातामिति सक् । अधासीत् ॥ शाति सिलोपे अधात् ॥ दृशिर प्रेक्षणे । प्रेक्षणं दर्शनम् ॥ १३७ ॥ दृशादेः पश्यादिः॥ चतुर्वपि दृशऋसृशदषदपाघ्राध्मानादाण्- स्थां पश्यऋच्छधौशीयसीदपिबजिघ्रधममनयच्छतिष्ठाः। पश्यति । ददर्श, दशतुः (घ)॥ १३८ ॥ (सु०) दृशादेः पश्यादिः ॥ दृशिर प्रेक्षगे। क्र गतो गतो तने विशरणादौ । पा रक्षणे इति तु न गृह्यते लुग्विकरणत्वात् । । शदूल शा- । पदूल । पा पाने . ( क ) पित्त्वादेकाराभावः, किश्च-दपित्यत्र पकारो धातुभेदज्ञापनार्थः । (ख ) धेटपाने । इति । टकार इबर्थः, लिटि 'संध्यक्षराणाम्' 'विश्व' 'हस्वः' . 'झपानाम्'० 'श्रा- तोणब्डौ'०, दधौ । दाते रे, धेयात्, लुङि अधासीत्, पक्षे 'शाच्छा' अनेन वा सिलोपः, अधात् । (ग) दृशिर् इति । इर अनुबन्धः इरितो वा इति सूत्रविशेषणार्थः । (घ ) लिटि-'उपधाया लघोः अनेन गुणः, द्विवचन बहुवचने कित्वादगुणो न, तेन ददर्श ददृ. शतुरित्यादिः।

·५५ भवादयः १] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता घ्रागन्धोपादाने । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । म्ना अभ्यासे। दाण दाने । छा गतिनिवृत्तौ । एपामेकादशानां यथासंख्यमेकादशः पश्यादय भादेशा भवन्ति अप् प्रत्यये परे ॥ १३८ ॥ (त०) दशादेः पश्यादिरिति ॥ पा पाने इत्यस्यैव ग्रहणं न तु पा रक्षणे इत्य. स्यापि लुग्विकरणालुग्विकरणयोरलुग्विकरणस्यैव ग्रहणमिति केचित् । तन्न । न्यायेन सिद्धौ साहर्यस्यागतिकत्वात् ॥ १३८ ॥ (सृजिशोस्थपो वेट ) ददर्शिथ-दद्रष्ठ (क)। द्रष्टा । अद्राक्षीत् , अद्राष्टाम् (ख) ॥ १३९ ॥ (मु० ) सृजिदृशोस्थपो वेट ॥ क्रादेर्णादेरिति नियमान्नित्ये प्राप्ते विभाषेयम् । लुङि इरि तो वेति ङः ॥ १३९ ॥ (ऋवर्णदृशो गुणः (ग) ) अदर्शत् । ऋ गतौ । ऋच्छति । आर्छत ॥ १४०॥ (सु० ) ऋवर्णदृशो गुणः ॥ ऋवर्णान्तस्य धातोईशेश्च गुणः स्यात् प्रत्यये ॥ डाभावे अनिटोऽनामिवत इति वृद्धिः । ततो रारो झसे दृशामित्यारो रः । अत उपधाया इति पुनर्वृद्धौ अद्राक्षीत ॥ १४० ॥ ( गुणोऽतिसंयोगाद्योः ॥) अतः संयोगादेरृदन्तस्य च गुणो यकि यङि किति णादावाशीर्वादादौ च पे । आर, आरतुः, आरुः(घ)॥१४१॥ (स) गुणोऽतिसंयोगाद्योः। अर्तीति भ्वादिद्वाद्योर्ग्रहणम् । लुका निर्देशस्तु सौत्रस्तिन्निर्देशो यड्लुनिवृत्त्यर्थः । व्याख्यानात् ऋत इति लभ्यते । तच्च संयोगादि- त्वेन विशिष्यते । तेन अतः संयोगादेः ऋदन्तस्य च धातोर्गुणः यग्यडोः परयोः कितो. लिड्लिङोश्च ॥ संयोगादेरिति किम् । क्रियात् ।। १४१ ॥ (त० ) गुणोऽति योगाद्योरिति ॥ अतिश्च संयोगादिश्च तो तयोः ॥ ऋद. न्तस्य चंति ॥ अतिसाहवर्यादेवैतल्लभ्यते ॥ १४१ ॥ ( अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिद् ) आरिथ । अर्यात् । अर्ता । अरिष्यति (ङ) । आरिष्यत् ॥ १४२ ॥ (मु० ) अत्यतिव्ययतीनां थपो नित्यमिट् ॥ अद भक्षणे । ऋ गतौ । व्यञ् संवरणे । स्वरान्तादत्वतश्चति विकल्प प्राहं विधिः ॥१४२ ॥ ( सर्तिशास्त्यतिभ्यो ङो लुङि सेरपवादः) स्वरादेः । ( क ) ददशिथ । इत्यत्र इडभावपक्षे ददृश् थप् इति जाते 'उपधाया लघोः' इति गुणः, सरो झ- में' अनेन अरोरः जातः 'छशष' ० ष्टुत्वम् । दद्रष्ठ । (ख ) दृशेर्लुङि-'अतोपधाया' 'झसात्' अद्राष्टाम् । (ग ) ङित्त्वाद्गुणाप्राप्तौ विध्यर्थमिदम् । (घ) ऋच्छतेलिटि-ऋ णप् इति स्थिते 'द्विश्च' 'र:', अ क णप् इति जाते, 'क अर' अर् णप् इति जाते 'श्रत उपधाया' अनेन वृद्धिः, पार । 'गुणोति०' 'सवणे, भारतुः प्रारुः । ( ङ ) अरिष्यति । इति-'हनृतः स्यपः अनेनास्येट , गुणः । . - - ·, ५६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते आरत्, आरताम् । अर्तेहीदेरिति केचित् । आषीत्, आर्टाम् । सृ गतौ। धावति । अधावत् । (शीघ्रगतावेवायम् ) । अन्यत्र-सरति । ससार । सस्रतुः । ससर्थ । ससृव । सस्म ॥१४३॥ (सु० ) सतिशास्त्यतिभ्यो ङो लुङि ॥ इह लुका निर्देशात् सवंर्ती जौहीत्या- दिकावेव गृह्यते । तेन भ्वायोर्न ङ इति केचित् ॥ शासु अनुशिष्टौ । अस्यैव ग्रहणं न तु आङः शासु इच्छायामित्यस्य । परस्मैपदिसतिभ्यां साहचर्यात् परस्मैपदिनः शासेर्ग्रह- णात् क्रादेरिति नेट् । ससर्थ । सस्व ॥ १४३ ॥ ( त० ) शीघ्रगतावेवेति ॥ एतच्च विदो नवानामित्यतो वेत्यस्यानुवृत्तेर्व्यवस्थया बोध्यम् ॥ १४३ ॥ यादादौ (क) ॥ ये यादौ धातोः ऋतो रिङ् भवति । ङो व्यवधाना- थस्तेन ये इति न दीर्घः ॥ नियात् । सर्ता । सरिष्यति । असरत् , असरताम् । स्त्रु गतौ (ख) ॥ स्वति । अस्रवत् । सुस्राव । सुस्रवतुः । सुस्रोथ । स्यात् स्रोता ॥ १४४॥ (सु० ) यादादौ ॥ ये धातो: तो रिङ् स्यात् किति लिडि ॥ डकारोऽन्त्यादे- शार्थो न, किंतु मध्यव्यवधानार्थः ॥ १४४ ॥ ( त०) डो व्यवधानार्थ इति ॥ न त्वन्त्यादेशार्थः धातोरधिकारात्षष्ठीनिर्दिष्ट- त्वेनैतल्लाभात् । व्यवधानफलमाह-तेनेति ॥ १४४ ॥ (श्रिश्रुद्रुभ्यो ङो धातोश्च द्वित्वं लुङि सेरपवादः ) असुस्रुवत् । दुद्रु गतौ । दुदविथ-दुदोथ (ग ) । दोता । अदौषीत् ॥ द्रवति । दुद्रोथ । दुद्रुव । अदुद्रुवत् ॥ श्रु श्रवणे ॥१४॥ (सु० ) प्रिक्षुद्रभ्यो ङो धातोश्च द्वित्वं खुङि ॥ एभ्यो ङप्रत्ययः स्यादेषां द्वित्वं च लुङि न तु सिः ॥ १४५ ॥ (श्रुवः शुभआदेशो नुप्रत्ययश्चाविषये ) नृपः । शृणोति । शृणोमि । ओमौर्वा लोपः । शृणुवः-शृण्वः, शृणुमः-शृण्मः । शुणुयात् । शुश्राव । श्रूयात् । अश्रौषीत् । ( पु प्रसवैश्वर्य्ययोः। प्रसवोऽभ्यनुज्ञाम् । ) शद्ल शातने ॥ १४६ ॥ (सु० ) ध्रुवः शृआदेशो नुप्रत्ययश्चाविषये ॥ ध्रुवो नुप्रत्ययः स्यात् धातोः ( क ) यादादाविति । अत्रानविषयाविकारावाशिषि यादादयो गृह्यन्ते नतु पूर्वोपीति तु सारस्व. तविषयकम् , तत्र भवनपोः पृथगधिकारत्वात् । अत्रैतविचार्य्यम् । (ख) ' सुभत्र द्रवद्रव्यगतिविवक्षिता। (ग) दुदविथ-दुदोथ इति । 'स्वरान्ताद०' इत्यादिना वेट । ) ·५७ शू । भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्यायोपेता, इत्यादेशश्च चतुषु । अपोऽपबादः । शदूल शातने । शातनं विशीर्णता ॥१४६॥ (त० ) शातन इति । विशीर्णतायामित्यर्थः ॥ १४६ ॥ (शीयादेशे आत्) शीयते । अशीयत । शशाद। शेदिथ-शशत्थ । शत्ता । अशदत्। षद्ल विशरणगत्यवसादनेषु । सदति ॥१४७॥ (सु० ) शीयादेशे प्रात् ॥ शदेरात्मनेपदं भवति शीयादेशे कृते सति । षदूल विशरणगत्यवसादनेषु । विशरणमवयवानां विभागः । अवसादो नाशः ॥१४७॥ ( सविस्वञ्जोलिटि परस्य न षः) निषसाद। सत्ता । सत्स्यति । असदत् ॥ पा पाने (क) । पिबति । पपौ । पेयात् । पाता । पास्यति । दादेः पे । अपात् ॥ घा गन्धोपादने । जिघ्रति । जघौ । प्रेयात्-घायात् । घ्रास्यति । अघासीत् ॥ ध्मा शब्दाग्निसंयोगयो। धमति । दध्मौ । ध्मेयात्-ध्मायात् (ख)। अध्मासीत् ॥ष्ठागतिनिवृत्तौ। तिष्ठति । तस्थौ। दादेरे । स्थायात् ॥ म्ना अभ्यासे । मनति । मम्नौ। मायात्-नेयात् । अम्नासीत । दाण् दाने । यच्छति । ददौ । देयात् । अदात् । हङ्घ को- टिल्ये । हरति । जहार । गुणोर्तिसंयोगाद्योः । जह्वरतुः ।। (मु० ) सदिस्वालिटि परस्य न षः॥ द्वित्वात्परस्यैतयोः सस्य पो न लिटि । अद्वित्वव्यवधानेऽपीति प्राप्तौ निषेधः । लिटि किम् । निपिषत्सति । पिबती. त्यत्र पिबादेशोऽदन्तः (ग ) अदे इत्यलोपः । अल्लोपस्यासिद्धत्वादुपधाया लघोरिति गुणो न । अकारयुक्तोञ्चारणसामर्थ्याद्वा ॥ ब्रा गन्धोपादाने । गन्धोपादानं गन्धग्रहणम् । शाच्छासेति वा सिलुक् । यमिरमीतीट्सको । अघ्रात्-अघ्रासीत् ॥ ध्माशब्दाग्निसंयो- गयोः । शब्दशब्देन तदनुकूलो वायुरिह गृह्यते । तेन शङ्ख धमतीति वत् मृदङ्गं धमतीति प्रयोगो न । अग्निसंयोगे सुवर्ण धमति, धग्निना संयुनक्तीत्यर्थः ॥ म्ना अम्यासे । मनति विद्याम् अभ्यस्यतीत्यर्यः ॥ अदादित्यत्र दादेः प इति सिलुक् । गुणोऽर्तीति गुणः । जह्वरतुः ॥ १४८ ॥ ( त० ) सदिस्वओरिति । लिटि परे परस्य सस्येति शेपः । स्वजेर्ग्रहणं तु भा. प्याननुगुणमषि वृत्त्यादिसंमतत्वात्कृतम् ॥ १४८ ॥ ( ऋदन्तात्थपो नेट् ) जह्वर्थ । ह्वर्यात् । हर्ता । हरिष्यति । अह्व- रिष्यत् । अवार्षीत् ॥ स्वृ शब्दोपतापयोः । स्वरति । सस्वरिथ-सस्वर्थ सस्वरिख । स्वरिता-स्वर्ता । स्वरिष्यति । अस्वरिष्यत् । अस्वारीत् । (क) पा पाने । द्रवद्रव्यस्य गलविलाधः संयोगानुकूलो व्यापारः पानम् । ( ख ) ध्मेयात् । इति । संयोगादेरादन्तस्येत्यादिनैकारः स च पाक्षिकस्तेन ध्मायात्। (ग) अङ्गवृत्तपरिभाषा न लक्षसंस्कारिकेत्यभिप्रेत्याह-पिबादेशोऽदन्त इति । अदन्त इत्युप. लक्षणमाद्यदात्तस्यापि । । - ।

·. । ५८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते अस्वार्षीत् , अस्वार्टीम्, अस्वार्षुः ॥ वुध अवगमने । बोधति । बोधिता । रुह वीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रोदा । रोक्ष्यति । अ- क्षत् ॥ स्कन्दिर गतिशोषणयोः । स्कन्दति । चस्कन्दिथ-चस्कन्थ । स्कद्यात् । स्कन्ता । स्कन्स्यति । अस्कान्सीत्-अस्कदत् ॥ यभ मैथुने । यभति । ययाभ, येभतुः, येभुः । योभथ-ययब्ध । यभ्यात् । यब्धा । अयाप्सीत् , अयाब्धाम् , अयाप्सुः ॥ तृ प्लवनतरणयोः । तरति । ततार । तेरतुः । तरिथ ॥ १४९ ॥ (सु०) ऋदन्तात् थपा नेट् ॥ ऋदन्तात् धातोः परस्य थप इण्न भवति ॥ स्वरान्तादिति पाक्षिके प्राप्ते निषेधः। हन्मृत इतीट् । ह्वरिष्यति ॥स्वृ शब्दोपतापयोः। उपतापो रोगः। स्वरतिसूतीति वेट् । सस्वरिथ-सस्वर्थ 'गुणोऽति' इति गुणः । स्व. र्यात् , लटि हन्नृत इति नित्यमिट् । स्वरिष्यति । लुङि अस्वारीत् , अस्वारिष्टाम् । इड- भावे अस्वात् , अस्वाभम् ॥ स्वरान्तादत्वत इति वेट् । चस्कन्दिथ-चस्कन्थ । आ. शिपि नो लोप इति नलोपः । स्कद्यात् । लुङि 'इरितो वेति' वा ङः । अस्कदत् । डा. भावे सावनिटी नित्यं वृद्धिः। अनिटो धातोरनुपधाभूतस्यातो वृद्धिः स्यात् सिप्रत्यये । अस्कान्त्सीत् ॥ तृफलेत्येत्वपूर्वलोपौ । तेरतुः ॥ १४९ ॥ ऋत इर् ॥ ऋकारस्य इर् भवत्यगुण बृद्धिविषये तीर्यात् ॥१५०॥ (मु०) ऋत इर ।। धातोर्ऋकारस्य इर् भवति गुणवृद्धि निमित्ताभावे ॥ .. वीति दीर्घः । तीर्यात् ॥ १५० ॥ ईटो ग्रहाम् ग्रहादीनामिट ईकारो न तु णादौ ॥ १५१ ॥ (सु०) ईटो ग्रहाम । ग्रहादेः परस्येटो दीर्घः स्यान्न तु लिटि । ग्रहामिति बहु. वचनेन वक्ष्यमाणव्यवस्था ॥ १५१ ॥ ( त० ) तु णादाबिति । ऊदितो त्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया लाभः ॥१५॥ (वृङ्ख्झदन्तानां वा) तरिता- तरीता ॥ १५२ ॥ (मु० ) वृऋदन्तानां वा ।। एभ्यः परस्येटो वा दीर्घः न तु लिटि ॥ लिटि किम् । तेरिथ ॥ १५२ ॥ (पे सेरिटो न दीर्घः सीष्टादेश्व ) अतारीत् , अतारिष्टाम् , अतारिषुः । दंश दशने ॥ १५३ ।। (मु० ) पे सेरिटो न दीर्घः सीष्टादेश्च ॥ वृवृऋदन्तात्परस्येटो न दीर्घः । पे सौ सीष्टादौ च परे ॥ दश दशने । दशनं दंष्ट्राव्यापारः ॥ निपातनान्नस्य लोपः॥१५३॥ (त०)दशन इति । इहैव निपातनान्नलोपः ॥ १३ ॥ (भपिरञ्जदंशसञ्जस्वजा नस्य लोपो वाच्या) दशति। दंष्टा । अदाङ्क्षीत् ॥ षन्न संगे। ससजिथ-ससक्थ ।

·त्रादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ५९ व्यषाङ्क्षीत् ॥ कित रोगापनयने संशये च ॥ १५४॥ (मु० ) अपि रअदंशसअस्वाम् ॥ रक्ष रागे । दश दशने। सञ्ज संगे। प्वा परिष्वङ्गे । एषामुपधाभूतस्य नस्य लोपो भवति अप्प्रत्यये । लुडि सावनिट इति वृद्धिः । छशषेति षत्वम् । पढोरिति कत्वम् । यमा यस्येति परसवर्णः । अदाक्षीत् । अद्वित्वव्यवधानेऽपीति पत्वम् । व्यषाङ्क्षीत् । कित रोगापनयने संशये च । रोगापन- यनं न्याधिप्रतीकारः । संशये प्रायेग विपूर्वः । “विचिकित्सा तु संशयः', इत्यमरः॥१४॥ गुब्भ्यः॥ गुप्तिकित्मान्बध्दान्शान्भ्यः स्वार्थे सप्रत्ययो भवति धातोश्च द्वित्वम् ।। चिकित्सति । चिकित्सांचकार । चिकित्सिता । अचिकि- सीत् ।। पत्लु पतने पपात । पेततुः ॥१५५॥ ( पाते. पुम् ॥ ) अपप्तत् ।। भ्रमु चलने। योवा । भ्राम्यति । भ्रमति । भ्राम्यतीति तु दिवादौ वक्ष्यते ॥१५६॥ (सु०) गुब्भ्यः ॥ गुप गोपने । तिज निशाने । मान पूजायाम् । बंध बन्धने । दान आर्जवे । शान तेजने । बहुवचनमाद्यर्थम् । गुनिन्दायाम् । तिजेः क्षमायाम् । किताधिप्रतीकार निग्रह अपनयने नाशने संशये च । मानेजिज्ञासायाम् । बधे श्चित्तवि- कारे । दानेरार्जवे । शानेनिशाने वाच्ये नित्यं स्वार्थे सप्रत्ययः धातोद्वित्वं च । गुपिप्र- किद्भिन्ना अनुदात्तेतः । दानशानो स्वरितेती । अत्र सप्रत्ययस्य सिसतेत्यनेनेण न भवति । आगमजमनित्यमित्युक्तत्वात् । 'नानिटि से' इत्युपधाया गुणो न । स धातुरिति यातुत्वात्तिबादिः । किताधिप्रतीकारादावेव स इत्युक्तम् । तदुदाहरति-चिकित्सति, रोगमपनयतीत्यर्थः ॥ शत्रु चिकित्सति, निगृह्णातीत्यर्थः ॥ क्षेत्रे तृणानि चकित्सति, अप- नयति नाशयति वेत्यर्थः ॥ कासादिप्रत्ययादाम् इत्याम् । यत इत्यलोपः । चिकित्सांच- कार । भ्रमु चलने । मण्डलाकारेण चलनमेव धात्वर्थो न किंतु चलनमात्रम् । भ्राशभ्ला- शिति वा यः । भ्रम्यति-भ्रमति ॥ १५५ ॥ १५६ ॥ (तः ) गुब्भ्य इति ॥ बहुवचनमाद्यर्धमतो गणयति-गुपतिज इत्यादि । स्वार्थ इति ॥ अन्यार्थानुक्तरिति भावः । चिकित्सतीति ॥ आगमजस्यानित्यत्वादि- डभावस्ततो 'नानिटि से' इति गुणाभावः । भ्रमु इति ॥ उदित्त्वं क्त्वाप्रत्यये भ्रमित्वा भ्रान्त्वेतीविकल्पार्थम् ॥ १५ ॥ १६६ ॥ फणराजभ्राजभ्राशृभ्लास्वनस्यमुजृष्भ्रमुत्रसामेत्वपूर्व- लोपौ वा ॥ प्रेमतुः-बभ्रमतुः । अभ्रमीत् । टुवम् उद्दिरणे । (वम एत्वपूर्वलोपो वेति केचित् ) वेमतुः-ववमतुः । अवीत् ॥ फण- गतौ फेणतुः-पफणतुः । अफाणीत्-अफगीत् ॥ स्वन स्यमु शब्दे । स्वेनतुः-सस्वनतुः । अस्वानीत् ॥ अस्वनीत् । स्येमतुः-सस्यमतुः। अस्य- मीत् ॥ शसु हिंसायाम् । शशसतुः । श्रशसिथ ॥ तुहिर् दुहिर भूतयः - - ·- । । .. सिद्धान्तचन्द्रिका- आख्याते उहिर अर्दने । अतुहत्-अतोहीत् । दोहिता । अदुहत्-अदोहीत् ॥ उवोह, ऊहतुः ॥ वस निवासे ॥ १५७॥ १५८ ॥ (सु० ) फणराजभ्राजभ्राभ्लास्वनस्यमुजषभ्रमुत्रसामेत्वपूर्वलोपौ वा ॥ फण गतौ । राज़ दीसौ । टुभ्रा ।टुम्लाश्य दीप्तौ । स्वनस्यमु शब्दे । जषहर । वयोहानौ । भ्रम चलने । त्रसी उद्वेगे। एषामेत्वपूर्वलोपौ वा किति लिटि सेटि थपि च । टुवम उद्गिरणे । केचिदमुमुदितं पठन्ति । वाममस्तु-नोदितम् । गृधातोर्युट्प्रत्यये गुणे कृते तूद्विरण इति स्यात्ततो निपातनादिरिति-सुधाकरः । उद्गिरणं वामनम् । वादित्वादेत्वादेत्वपूर्वलोपौ न । ववमतुः । 'वेमुश्च केचिद्रुधिरम्' इत्यादि प्रयोगा भाष्यविरुद्धाः ॥ १५०-१५८ ॥ (त० ) मभ्रमीदिति ह्ययन्तेत्यादिना न वृद्धिः । टुवम उद्गिरण इति ॥ वेम. थुरित्यथुप्रत्ययार्थ टित्त्वम् । इहैव निपातनादुगिरणे इत्यत्र गुणाभावः । शशसतु ति॥ न शशददेति निषेधः ॥ १७ ॥ १५८ ॥ णवादौ पूर्वस्य ॥ यजादीनां ग्रहादीनां च पूर्वस्य संप्रसारण णबादौ ॥१५९॥ (सु० ) णबादौ पूर्वस्य ॥ यजामिति ग्रहामिति चानुवृत्तेः । यद्यपि ग्रहिवृश्चि- पृच्छतिभृज्जतीनां पूर्वस्य संप्रसारणे कृते विशेषो नास्ति तथापि पर्जन्यवल्लक्षणं प्रवर्तते । जग्राह । वव्रश्च । पप्रच्छ । बभ्रज्ज ॥ लिटि किम् । विवक्षति । पिपृक्षति ॥ १५९ ॥ ( यवराणामिदुहृतः) सस्वरस्य संप्रसारणम् । दीर्घस्य दी? इस्वस्य हस्वः । उवास।। १६० ॥ (सु० ) यवराणामिदुहृतः ॥ यकारवकाररकाराणां स्थाने इकारोकारऋकारा भवन्ति । ते संप्रसारणसंज्ञकाः स्युः ॥१६० ॥ यजां यवराणां स्वृतः संप्रसारणं किति ॥ यजादीनां संप. सारणं किति । (क) "यजिर्वपिर्वहिश्चैव वेयेनौ ह्वयतिः स्वपिः । वद्वसी श्वयतिवक्तिरेकादश यजादयः" ।। १६१ ॥ (मु० ) यजां यरराणां य्वृतः संप्रसारणं किति ॥ यजादिधातूनां यकारव- काररकाराणामिकारोकारऋकाराः संप्रसारणे भवन्ति किति प्रत्यये परे ॥ "यजिर्वपिर्वहि- श्चैव वेव्ये स्वप्वदस्तथा ॥ वसिश्च श्वयतिर्वक्तिरेकादश यजादयः ॥ १॥" यज- ( क ) यजामिति । बहुवचनेन-प्रन्याम् गृह्णातीत्याह-यजादीनामिति । एषां ये यकारवकाररे. फास्तेषां सम्प्रसारणमित्यर्थः । यवयोश्च तदिधौ प्रयोजनाभावात् वृत इति इकारोकारयोग्रहणम् । सम्प्रसारणमिति संशानिर्देशः। वृत्त इत्येव सिद्ध संशाविधान पाणिनीयमतानुशरणार्थम् ।

·। भवादयः १] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता ६१ देवपूजादौ टुवप् बीजतन्तुसंताने । वह प्रापणे । वेञ् तन्तुसन्ताने। व्ये संवरणे । हे स्पर्धायाम् । भिवपशये । वद व्यक्तायां वाचि । वस् निवासे। टुओश्विार् गतिवृद्धयोः । वच् परिभाषणे । एते एकादश धातवो यजाइयो ज्ञेयाः ॥१६१॥ घसादेः षः ॥ धसिशासिवसीनां सस्य को निमित्ते सति ॥ ऊषतुः । उवसिथ-उवस्थ । उस्यात् । वस्ता ॥१६२॥ (सु० ) घसादेः षः ॥ सस्याकृतत्वादप्राप्ते विधिरयम् । घस्ल अदने । शास अनुशिष्टौ । (क) वस निवासे । किलात्परस्येषां शस्य षः । स्वरान्तादत्वत इति वेट् । उवसिथ-उवस्थ ॥ १६ ॥ (त० ) निमित्त इति । किलात्परस्येत्यर्थः ॥ १६२ ॥ सस्तोऽनपि ॥ सस्य तोऽनपि से । वत्स्यति । अवात्सीत् , अवा- त्ताम् ॥ वद व्यक्तायां वाचि । वदति । उवदिथ । उद्यात् । वदिव- ज्योः सौ नित्यं वृद्धिः । अवादीत् । टुओश्विइर् गतिवृद्ध्योः ॥ १६३ ॥ (सु० ) सस्तोऽनपि । धातोः सत्य तोऽनपि सकारे परे ॥ से किम् । वस्ता । सत्येति किम् , रप्स्यते ॥ धातोः किम् , वेधः ॥ से लुङि-णित्पे' इति सेणित्वादत. उपाधाया इति वृद्धिः । अवात्सीत् । सस्य ते कृते झसादिति सिलोपः । अवात्ताम् । (ख) वदिवज्योरिति वृद्धिः । अवादीत् ॥ टुमोश्चिइर् गतिवृद्धयोः। टु इतीत्संज्ञकः । द्वितो थुरित्येतदर्थः । स्वयथुः । ओरिति ल्वाद्योदितश्चैतदर्थः (ग)। इरितीरितो वेति उप्र- त्ययार्थः ॥ १६३ ॥ (श्वयतेर्णादौ पङि च संप्रसारणं वा) ततो द्वित्वम् । शुशाब, शुशुवतुः, शुशुविथ । शिश्वाय, शिश्वियतुः, शिश्वयिथ । शूयात् । श्वयिता । अश्वयीत् ॥ १६४ ॥ (सु० ) श्वयतेर्णादौ यङि च संप्रसारणं वा । ततो द्वित्वम् । श्वयतेः पूर्व संप्रसारणं स्याद्वा पश्चाद् द्वित्वं लिटि । नुधातोरित्युत् । शुशुवतुः । आशिषि यजामिति संप्रसारणे कृते ये इति दीर्घः । शूयात् । ह्यन्तेति न वृद्धिः । अश्वयीत् (घ) पक्षे इरितो वेति प्रत्यये ॥ १६४ ॥ (श्वयतेरितो लोपो ङे ) अश्वत् ॥ १६५ ॥ (सु०)श्वयतेरितोलोपो ॥ श्वयतेरिकारस्य लोप: स्यात् ङप्रत्यये। अश्वत् १६५ ( क ) अत्र केचित्-शासु अनुशिष्टौ, आङः शासु इच्छायामेतद्वयमप्याहुः । ( ख ) अवात्तामिति-सिलोपस्यासिद्धत्वात् पूर्व धातोः सस्य तकारे जाते वर्णसमाम्नाय एत. दर्थमेवाकृतिग्रहणस्य भाष्ये सिद्धान्तितत्वेन द्वयोरपि तयोस्तकारयोर्मसत्वात् झसादिति सिलोपः। (ग) ओदित्त्वेन-उच्छून इति रूपम् । • (1) अश्वयीदिति । नन्वत्र परस्मैपदसिनिमित्तकत्वेन वृद्धवहिरणत्वात् सिमात्रापेक्षत्वेनान्तरों गुणे कृते इकारान्तत्वाभावावृदयप्राप्त्याऽयादेशे यान्तत्वादेव हसादिलक्षणाया वृतनिषेधे सिद्ध कि 'हम्यन्त इत्यत्र शिवग्रहणेनेति चेत्र, सौ वृद्धेयेन नाप्राप्तिन्यायेनान्तरजवादिति । ६ लि.च.

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (श्चयतेर्डे द्वित्वं वा एरलोण) अशिश्वियत् ॥ घस्लु अदने (क) ॥ घसति । धसेत् । धस्ता । घत्स्यति । अघत्स्यत् ॥ १६६ ॥ इति पंप्रक्रिया ॥ (सु० ) श्वयते द्वित्वं वा एरलोपः । श्वयतेर्वा द्वित्वं भवति इकारस्य लोपाभावश्च डे परे । नुधातोरितीय । अशिश्चियत् । इति मुबोधिन्यां पंप्रक्रिया ॥ ( त० ) श्रीविद्यानगरस्थायिलोकेशकरशर्मणा । कृतायां दीपिकायां हि परस्मैपदपूरणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां पंप्रक्रिया ॥ एध बृद्धौ । एधते । एधांचक्रे । (मु० ) एध वृद्धौ ॥ (त० ) एध वृद्धाविति ॥ अकारोऽनुदात्त आत्मनेपदार्थः ॥ (आमो भ्वसो कर्तरि) एधामास •एधांबभूव । ऐधिष्ट । ईक्ष दर्शनाङ्कनयोः (ख)। ईक्षांचक्रे । ऐक्षिष्ट । वष्कगती । ष्वकते । प्वष्किषीष्ट । अण्वष्किष्ट । वेष्ट वेष्टने । विवेष्टे । चेष्ट चेष्टायाम् । अचेष्टिष्ट । ऋज गतो स्थैर्ये च । अर्जते । आनृजे । आर्जिष्ट । ध्वञ्ज परिष्वङ्गे । स्वजते ॥१॥ (मु०) आमा वसोत्कर्तरि । आम्प्रत्ययान्तात्परयोर्चसोः कर्तर्य) आत्मनेपदं न भवति भावकर्मणोस्त्वात्मनेपदमेव । नामधातुप्वप्कष्ठिवामिति सत्वाभावः । प्वष्कते ॥ आनृजे इत्यत्र द्वित्वम् । हसादिः शेषः, र इत्यत्वं । आभ्वा रित्यात्वम् । नुग. शामिति नुक् ॥ प्वा परिष्वङ्गे । परिष्वङ्ग आलिङ्गनम् । अपि रजेति नलोपः ॥१॥ (त० ) नाकर्तरीति ॥ आत् आत्मनेपदम् । कर्तरीत्युक्त वादात्मनेपदमेव ॥ ग्वष्केति ॥ नामधातुध्वप्कष्ठिवामिति सत्वनिषेधः ॥ आनृजे इति ॥ द्वित्वं हसादिः शेषः र इत्यत्वम् । आभ्वीरित्यात्वम् । नुगशामिति नुक् ॥ १॥ ( खजतेर्णादेर्वा कित्त्वम् ) सदिस्वञ्जोर्लिटि परस्य न षः । परिषस्व -परिषस्वजे । स्वीष्ट । स्वक्ता । स्वक्ष्यते । अस्वङ्क्त, अस्वङ्क्षाताम् । पर्यष्वङ्क्त-पर्यस्वङ्क्त । त्रपूष् लज्जायाम् । त्रपते । त्रेपे । ऊदितो वा । त्रपिषीष्ट-त्रप्सीप्ट । अत्रपिष्ट-अत्रप्त ॥ तिपृ ते ष्टिपुष्टेप क्षरणे । तेपते। तितिपे । तिप्सीष्ट । अतिप्त ॥ ते । तेपते। ( क ) सर्वत्र नामिति तु लक्ष्यानुसारिणी व्यवस्था, यत्र लिङ्गं वचनं चास्ति तैत्रवास्य प्रयोगः । इति श्री नवकिशोर-काव्यव्याकरणतीर्थवेदान्तशास्त्रिविरचितायां सारदर्शिन्यनुसारिण्यां चक्रधराख्य- टिप्पण्या भ्वादिपरस्मैपदप्रक्रिया समाप्ता ।। (ख) मन परीक्षणम् ।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता । तितेपे । तेपिषीष्ट । अतेपिष्ट ॥ ष्टिपू । स्तेपते । तिष्टिरे। स्तेपिषीष्ट ॥ष्टेप। स्तेपते । तिष्टेपे । स्तेविषीष्ट ।। जभीज़ भीगात्रविनामे ॥ २॥ (रधिजभोः स्वरे नुम् ) जम्भते । अनम्भिष्ट ॥ जम्भते । जज़- म्भे ।। ष्टुभ स्तम्भे । विष्टोभते । तुष्टुभे । स्तोभिषीष्ट ॥ स्तोभिता । क्षमूष सहने । क्षमते । चक्षमे । चक्षमिषे-चक्षसे ॥ ३ ॥ मो नो धातोः॥ मान्तस्य धातोर्मकारस्य नः स्यात् झसे पदान्ते वमयोश्च ॥ चक्षमिवहे-चक्षण्वहे । चक्षमिमहे -चक्षण्महे । अक्षमिष्ट-अक्ष- म्त ॥ क्नूयी शब्दे उन्दे च । क्नूयते । अक्नूयिष्ट ॥ क्ष्मायी विधू- नने । मायते । चक्ष्माये । अक्ष्माविष्ट ।। स्फायी ओप्यायी वृद्धौ । म्फायते । पस्फाये । अस्फायिष्ट । प्यायते ॥ ४ ॥ (मु०) स्वजतेर्णादेर्वा कित्त्वम् ॥ स्वजते परस्य लिटो वा कित्त्वं भवति । सदिस्वनोरिति परस्य न पः। परिपस्वजे । झमादिति सिलोपः । अस्वत॥ तृफलभजत्र. पामित्येत्वपूर्वलोपौ । त्रेपे । उदितो वेति वेट् । त्रप्सीष्ट-त्रपिपीष्ट । लुङि झसादिति सि. लोपः । अत्रप्त ॥ तिपृ तेपृष्टिपृ ऐपृ क्षरणे । आद्योऽनिट् । क्षीरस्वामी त्वयं सेडिति बभ्राम । क्रादर्णादरिति नित्यमिट् । तितिपिपे । सिस्योः । उपधाभूतस्य नामिनो गुणो नानिटि । सिप्रत्यय सीष्टादौ च परे । लुङि सादिति सिलोपः । अतिप्त ॥ जभी भी गात्रविनामे । गात्रस्वेदे इत्यर्थः । ईदित्वात् आदीदित इति क्तक्तवत्वोर्नेट (क)। रधि. जभोः स्वरे नुम् । एतयोर्नुमागमः स्यात् स्वर ॥ रध हिंसायाम् । जिप्रत्यये तु रन्ध- यतीत्यत्र जिनिमित्ता परापि वृद्धिनित्येन नुमा बाध्यते । स्वरे किम् । रब्धा । जब्बा ॥ टुभ स्तम्भे । स्तम्भ निरोधः ॥क्षमूप सहने । पकारः पिद्भिदामङ् इत्यङ्प्रत्ययार्थः (ख)। मा नो धातोरिति मस्य नः । अवकुप्यन्तरेऽपीति णत्वम् ? चक्षण्वहे ॥ क्नृयो शब्दे उन्दे च । उन्दः क्लेदनमार्दीभाव इत्यर्थः ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ (त) परिषस्वजे इति । कित्वान्नलोपः । सदिस्वोरिति परस्य पत्वनिषेधः ॥ त्रप्सीष्टेति ॥ उदितो वेति वेट् ॥ चक्षण्महे इति ॥ इडभावपक्षे वमयोश्चेति मस्य न- त्वम् ॥ क्नूयी शब्दे उन्दे चेति । ईदित्वं क्तक्तवत्वोरिडभावार्थम् ॥ २ ॥ ३ ॥ ४ ॥ (लिड्योः प्यायः पी) पिप्ये ।। ५ ॥ (मु०) लिड़यडोः प्यायः पी॥ लिटि यङि च प्याय: पी। आदौ परत्वात् पीभावे पश्चात् पीशब्दस्य द्वित्वे कृते नुधातोरिति यः । पिप्ये । यङि पेपायत ॥ ५ ॥ (त० ) पिप्ये इति ॥ आदौ परत्वात्पीभावे (ग) पुनः प्रसङ्गविज्ञानात्पीशब्दस्य । ( क ) तेन जब्ध जुब्धमित्यादिसिद्धिः। (ख) तेन क्षमेत्यादिरूपसिद्धिः। (ग ) ननु प्याय ए इत्यवस्थायां परत्वाद् 'द्विश्च' इति दित्वं बाधित्वा पीभावे कृते गतौ पूर्वपरयो. युगपत्प्राप्तौ यो विप्रतिषेधः परेण पूर्ववाधः तस्मिन् सति यत् सकृद् एकबार बाधितं तदाधितमेव इत्यर्थ- ·६४ - । । । । सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते द्वित्वम् । ततोऽनेकस्वरपूर्वकत्वाद्यत्वम् ॥ ५ ॥ ( दीपजनबुधपूरितायियायिभ्यो वा इण् तनि कर्तरि सेरपवादः ) ॥६॥ (सु०) दीपजनबुधपूरितायिप्यायिभ्यो वा इण तनि कर्तरि सेरपवा- दः ॥ दीपी दीप्तौ । जनी प्रादुर्भावे । बुध अवगमने । पूरी अप्प्यायने । एते दिवादयः॥ ताय संतानपालनयोः । ओप्यायी वृद्धौ । एतौ भौवादिकौ ॥ एभ्य इण् प्रत्ययो वा स्यातू कर्बथें तनि परे । सेरपवादः ॥ ६ ॥ ( त० ) दीपजनेति ॥ अत्र पण्डिताः। दीपपूरादिभिरात्मनेपदिभिः साहचर्यात् बुध बोधने, बुध जनने, इति परस्मैपदिनी न ग्रहणम् । तेनाभ्यां कर्मव्यतिहारे आत्मनेपदे तनि न भवति ॥ ६ ॥ लुक् ॥ इणः परस्य तनो लुक् ॥ अप्यायि-अप्यायिष्ट ॥ ताय संतानपालनयोः । तताये । अतायिष्ट ॥ वल वल्ल संवरणे । वलते । वल्लते ॥ [मल मल्ल धारणे ॥मेले-ममल्ले।भल भल्ल परिभाषणहिंसा- दानेषु ॥ बभले । बभल्ले । कल शब्दसंख्यानयोः। कलते । चकले । करल अव्यक्ते शब्दे । कल्लते । अशब्द इति स्वामी । अशब्दस्तूष्णीभावः। ] टु- भ्राज़ टुभ्राश टुभ्ला दीप्तौ। प्रेजे-बम्राजे । भ्राश्यते-भाशते । भ्रेशे-बभ्राशे । भ्लाश्यते-भ्लाशते। भ्लेशे-बन्लाशे ॥ तिज निशाने क्षमायां च । गुब्भ्यः । तितिक्षते । तितिक्षांचके ॥ गुप गोपनकुत्स- नयोः । जुगुप्सते ॥ मान विचारणे ॥ ७ ॥ (मु०) लुक ॥ इण तनीत्यत इणिति तनीति चानुवृत्तम् । इणिति पञ्चम्या विप- रिणमनीयं तनीति पष्टया च । अप्यायि-अप्यायिष्ट ॥ ताय संतानपालनयोः । संतानः प्रबन्धः ॥ टुभ्राज़ टुभ्रा टुझ्लाट दीप्तौ । दीप्तिम्तेजः। फणिराजभ्राज इत्येत्व. पूर्वलोपौ । भेजे-बभ्राजे । भ्राशभ्लाशिति वा यप्रत्ययः । भ्राश्यते ॥ तिज निशाने । निशानं तीक्ष्णीकरणम् । गुब्भ्य इति तिजेः क्षमायां सः । तितिक्षने क्षमा करोतीत्य- र्थः ॥ गुप गोपनकुत्सनयोः । गोपनं रक्षणम् । गुपनिन्दायां सः । जुगुप्सते । निन्दा करोतीत्यर्थः ॥ ७ ॥ (त० ) लुक् ॥ अत्रेण तन्यकर्तरीति पूर्वसूत्रादनुवृत्तं तनीति षष्ठ्या विपरिणमनी- यमिणिति पञ्चम्या । तत्र पष्टीनिर्देशादन्त्यलोपः । आदेरित्यस्यानुवृत्त्या आदेरपि लोप इति सूत्रपाठपक्षे । क्वचित्तु लुगिति पाठः । तत्र सर्वस्य तनो लुग्भवतीति । अत्रेदं वक्त- कतया 'सकृद्गतौ विप्रतिषेधे यदाधितं तद्बाधितमेव' इति परिभाषया पुनदित्वं न स्यादिति शंकमानं प्रत्याह-पुनः प्रसङ्गेति । 'पिप्पे' इत्यादी 'पी' इति दीर्घोच्चारणस्य फलाभावेऽपि 'प्यायः पी' इत्यादिसूत्रे फलमत्स्येव, पीने मुखं' पीनी वाहूं' पीनमूर इति । .

·। मान भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ६५ व्यम् । अत्र तनीति नानुवर्त्यम् । इणः परस्य लुक् स्यात् इत्येव व्याख्येयम् । तथा चेण: परस्यान्यस्यासंभवात्तन एव लुग्भविष्यति न चाकारितरामित्यत्रातिप्रसङ्गः। तत्रासिद्ध- त्वेन तनः इणपरत्वाभावात् ॥ निशाने इति ॥ निशानं तीक्ष्णीकरणम् ॥ ७ ॥ या से । पूर्वस्यात इत्से ॥८॥ (सु०) यः से ॥ इ अः से इति पदच्छेदः । पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ तपरः किम् । पापचिपति । यङन्तात्सः ॥ ८॥ (त०) यः से इति ॥ इ अः से इति छेदः ॥ ८ ॥ (मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घ) मीमांसते । बध निन्दायाम् । आदिजबानामिति भः । बीभत्सते ॥ पंण व्यवहारे स्तुतौ च (क) पन च । पणायति । स्तुतावेवायः । पगायांचक्रे । पेणे ॥ एवं पन ॥ कमु कान्तौ ।। (मु०) मानादीनां पूर्वस्येतो दीर्घः ॥ एषां पूर्वप्येकारस्य दीर्घः स्यात् । विचारणे । बध निन्दायाम् । दान आर्जवे। शान तेजने । इत्यादि। मानेजिज्ञासायां सः। मीमांसते। जिज्ञासां करोतीत्यर्थः । वध निन्दायाम् । निन्दा परापवादः । वधेश्चित्तविकारे सः । आदिजबानामिति भः । खसे चपाइते तः । बीभत्सते । ग्लानिं करोतीत्यर्थः ॥ पण व्यवहार स्तुतौ च। पन च । क्रयविक्रयरूपो व्यवहारः। पनेति स्तुतावित्यनेन संबध्यते । पृथग निर्देशात् । पनिसाहचर्यात् पणेरपि स्तुतावेवायप्रत्ययः (ख)। स्तुतावनुबन्धस्य केवले चरितार्थत्वादायप्रत्ययान्तादात्मनेपदं न भवति । पणायति । यतइत्यल्लोपे पणायां- चकार । भट्टिस्तु व्यवहारेऽप्यायप्रत्ययं कृतवान् । 'न चापलेभे वणिजा पणायाम् इति । व्यवहारमित्यर्थः । आयान्तादप्रत्यये आप् ॥ कमु कान्तौ । कान्तिरिच्छा ॥ जिङभावे उदित्त्वात् क्त्वायामिविकल्पः । कमित्वा-कान्त्वा तक्तवत्वोस्तु क्वचिद्वेट् इति निषे. धात् । कान्तः । कान्तवान् ॥ ९ ॥ (त०) पन चेति ॥ व्यवहार स्तुताविति चार्थः । पणायतीति । व्यवहारे पणते इत्यत्र चरितार्थत्वादनुबन्धस्यायप्रत्ययान्न त्वात् ॥ ९ ॥ (कमेः स्वार्थे ञिङनपि तु वा) कामयते । कामयांचक्रे। चकमे ।। (मु०) कमेःस्वार्थ ञिङनपि तुवा ।। कमेजिङ स्याच्चनुर्पु नित्यमनपि वा धात्वर्थ ॥ रङ् द्विश्च ॥ ज्यन्ताद्धातोः कर्तरि अङ् लुङि ॥ सेरपवादः । धा. तोश्च द्वित्वम् ॥११॥ (सु०) अरङ द्विश्च ॥ जेरित्यास्य प्रत्ययत्वात्तदन्तलाभः । अप् कर्तरीत्यतो मण्डू- कप्लुत्या कर्तरीत्यनुवृत्तम् । डकारोऽङि लघाविति विशेपगार्थः। अङि परे चकारात् (क) पण' । व्यवहारः कुसीदादिः । वि नानार्थेऽव सन्देहे हरणं हार उच्यते, नानासंदेहहरणाद् व्यवहार इति स्मृत' इति कात्यायनः । (ख ) पनेति-स्तुतावित्यनेन सम्बध्यते । यद्यपि पृथग निर्देशो यथासंपनिवृत्यर्थ इत्यपि वस्तुं शक्यते, तथापि सम्प्रदायानुरोधेनेदमाह ।

·। ܡܝܚܺ - . ६६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते ज्यन्तस्य धातोद्वित्वम् । तच्च नित्यत्वात् जिलोपे कृते प्रवर्तते ॥ कर्तरि किम् । अकार यिषातां घटौ कुलालेन ॥ ११ ॥ (त०) रङ द्विश्च ॥ अस्य प्रत्ययत्वात्तदन्तलाभः । अप कर्तरीत्यतो मण्डूकप्लु त्या कर्तरीत्यनुवर्तते ॥ कर्तरि किम् । अकारयिपातां घटौ कुलालेन । अत्राहुः । कारोऽङि लघाविति विशेषणार्थः। चकारस्य वाक्यभेदेन व्याख्यानात् श्रिश्रद्रुभ्यो ङः क्वचिद्विकल्पे- नेत्यादि । अत्रेदं वक्तव्यम् । अशिश्रियदित्यादौ डकारस्य गणप्रतिषेधार्थतयादृष्टत्वेनान्या- र्थताया अन्याय्यत्वात् । अचूचुरदित्यादौ तु ह्रस्वविधिसामर्थ्यादेव न ॥ ११ ॥ ॥ अनपि ओर्लोपो न विडामन्ताल्वाय्येल्विष्णुषु ।। १२ ॥ (सु०) ः ॥जेरिति जिनिडोः सामान्यन ग्रहणम् । इडादिपु प्रत्ययेषु परेपु जे.पी ना- न्यत्र । अनपि जेलोप: स्यात् । इटि-कामयिता। आमि-कामयामाग्म। विशादेरन्त इत्योणा- दिकेऽन्ते मण्डयन्तः । आलुप्रत्यये स्पृहयालुः । श्वादेराय्य इत्यौणादिके आय्ये स्पृहयाय्यः । इत्नुप्रत्यये औणादिके स्तनयित्नुः । इष्णुप्रत्यये छान्दसिके वीरुधः पारयिष्णबः ॥१२॥ (त.) रिति ॥ जिजिङोः सामान्येन ग्रहणम् । त्विडित्यादि । इट् । कारयिता आम् । कारयामास । अन्तः । मण्डयन्तः । औणादिकोऽन्तः । आलुः । स्पृहयालुः । स्पृहीत्यादिनीन आलुः। आय्यः-स्पृहयाय्यः । औणादिक आय्यः । इत्नु:-स्तन- यित्नुः । इष्णुः । पारयिष्णवः । एषु लोपो नेत्यर्थः ॥ १२ ॥ अङि लघौ हस्व उपधायाः (क)॥ अङि सत्युपधाया ह्रस्वो भवति पूर्वस्यातो लघुनि धात्वक्षरे इकारः ॥ १३ ॥ (मु०) मङि लघो ह्रस्व उपधायाः॥ येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपीति वचनसामर्थ्यात् धात्वक्षरस्थककारे व्यवधानेऽपि पूर्यस्यातोऽत्रेत्वम् । अजजागरदित्यत्र त्वनेकवर्णव्यवधानत्वान्नेत्वम् ॥ उपधायाः किम् । अचकाक्षत् ॥ १३ ॥ (त०) मङि लघौ ह्रस्व उपधायाः ॥ धात्वक्षरस्य ककारेण व्यवधानेऽपि येन नाव्यवधानं संभवति तेन व्यवहितेऽपीति वचनसामर्थ्याद्भवति । अजजागरदित्यत्र त्वनेक- वर्णव्यवधानत्वान्न भवति । न चाचिक्षणदित्यत्राप्यनेकवर्णव्यवधानत्वान्न भविष्यतीति वाच्यम् । अत्स्मृदृत्वरेतीत्वबाधनार्थमत्वेन संयोगव्यवधाने भवतीति ज्ञापितत्वात् । तेन स्वरहससमुदाय एव न भविष्यतीतिबोध्यम् ॥ १३ ॥ लघोर्दीर्घः (ख) ॥ अङि सति पूर्वस्य लघोर्दी! भवति लघुनि धा- त्वक्षरे परे ॥ अचीकमत (ग) । अरभावे ॥१४॥ ( क ) लघावित्यस्य नपुंसकत्वेऽपि उक्तपुंस्कत्वेन पुम्बत्वान्न नुम् । अडि सतीत्यत्र रङि,सति पूर- णीयम् , अन्यथा अचकमतेत्यत्र अचीकमत स्यात् ओरिति किम् , अचकमत । लघुनीति किम् । प्रतत. क्षत् । हसादेरिति किम् । भौजढत् । (ख) अत्रापि ओरिति पूरणीयम् । लघुनीति किम् ; भवभक्षत् । (ग) लुङ् लकारे-अकामि तन् इति स्थिते बेरक द्विश्च अनेनाङ प्रत्ययः सेरपवादो धातोश्च द्वि- त्वम् । नेः, इति जिप्रत्ययस्य लोपः तदा अका काम अङ्तन् इति । 'हस्वः' 'कुहोचः तदा अचकाम् अातन् इति । 'अङि लघौ ह्रस्वोपधायाः अनेनाऽकारस्य इकारो भवति । उपधाया हस्वः। तदा अचि कम् अक्तन् इति 'लयोः दीर्घः' अनेनैकारस्य दीर्घः, अङ तनो कारनकारलोपः। 'स्वरहीन', - ·६७ भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (सु०) लघोर्दीर्घः ॥ अङि लघावित्यतो लघावित्यनुवृत्तम् ॥ लघोः किम् । अचि- क्षणत् । अरभावे ॥ १४ ॥ (त०) लघो र्दीर्घः ॥ अत्राङि लघावित्यनुवर्तते इत्याह-लघुनीत्यादि ॥ अत्र प्राञ्चः हसादेर्धातोः पूर्वस्य लघोर्दीर्धा भवति । तेनारिरदित्यादावप्रसङ्ग इति । वस्तुतस्तु अत्र दीर्घाप्राप्तिरेव लघुधात्वक्षरपरत्वाभावात् ॥ १४ ॥ (कमेरद्वित्वे ) अचकमत(क)। अय गतौ । अयते ॥१५॥ (सु०) कमेरङ द्वित्वे ॥ अन्यन्तात्कमेरङ् त्यात्धातोद्वित्वं लुङि सेरपवादः ॥१५॥ अयती प्रादेरेफस्य लत्वम् ) प्लायते । अयांचक्रे । आयिष्ट ॥ दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु । दयते । दयांचक्रे ॥ घट चे- ष्टायाम् । घटते । जघटे । अघटिष्ट ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहांचक्रे ।। ऊह वितर्के । ऊहाचक्रे ॥ काम शब्दकुत्सायाम् । कासांचक्रे ॥ षेत्र [गे ग्लेवृ पेव मेव म्लेव ] सेवने । सिषेवे । असेविष्ट [ अयं सोप देश इति न्यासकारादयः,(ख) तद्भाप्यविरुद्धम् । गेवते । जिगेवे । जिग्लेवे । पिपेवे । मेवते । म्लेवते ॥ शेवृ खेव के इत्यप्येके । रवृप्लुतग- तौ। रेवते ।] प्रुङ् प्लुङ् च्युङ् गतौ । अपोष्ट । अप्लोष्ट । अच्योष्ट ।। गाङ्गतौ। गाते । अन्तरङ्गत्वात्सवणे दीर्घः सह । गाते, गाते । गै, गावहे, गामहे । जगे। अगास्त ॥रुङ् गतौ भाषणे च । रूक्ते । रुरुवे । अरविष्ट । अनिडयमित्येके ॥ मुङ् वन्धने । मविता । अमविष्ट ॥ पूज पवने अपविष्ट ॥ देङ् त्रेङ् पालने (ग) । दयते ॥ १६ ॥ (मु०) मयतौ प्रादे रेफस्य लत्वम् ॥ प्रादिस्थरेफस्य लत्वमयतो। अयता- विति रेफस्य विशेषणं न तु प्रादेः । येन नाव्यवधानमिति वचनादेकव्यवधाने लत्वम् । पलायते । प्रत्यय इत्यादौ त्वनेकव्यवधानान्न (घ)। कासादिप्रत्ययादाम् । अयांचक्रे । आशिपि सेटो हलाद्वेति वा ढः । अयिपीढ्वम्-अयिषीध्वम् । लुङि आयिष्ट । आयि. । अचीकमत। (क) अचकमत, इति । व्यन्तत्वाभावान्न दोघेकारी ( ख ) अयमिति । पेवृ धातुः । तद्भाष्येति । सोपदेशत्वं भाष्यविरुद्धम्। षोपदेशलक्षणवाक्ये स्त्यायतिरिवायं न पर्युदस्त इत्ययं दन्त्याजन्तसादित्वात् षोपदेश एव, अन्यथा भाष्यस्य न्यूनत्वापत्ति. रिति, सोपदेशत्ववादिनो भाष्यविरोध इति भावः । (ग ) 'दे-पालने मन्त्र 'दौङपालने' दायेत, दायेत, दायताम् , अदायत, इति सारस्वते । दृश्यते किन्तु पाणिनीये नोपलभ्यते । (घ ) अत्र केचित् पाणिनीयाः स्वमतमवलम्ब्याहुः, श्रुतस्वाद् अयताविति प्राथुपसर्गविमर्षणे तेन 'निलयते' 'प्लायते' पलायते इत्यादौ सर्वत्र लत्वसिद्धिः । रेफविशेषणत्वे तु 'निलयते इत्यत्र श्रुतिकृता- व्यवधान एव स्यादिति ।

·६८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते वम्-आयिध्वम् । अथ कथम् 'उदयति विततोलरश्मिरज्जो' इति माघः ॥ अत्र शान प्रत्ययेन भाव्यमिति शांततुराशयः । उच्यते । अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यं चमिडो उित्करणाज्ज्ञापितम् (क) ॥ दय दानगतिरक्षणहिंसादानेषु । हिंसा हननम् । 'मादानं' ग्रहणम् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । दयांचक्रे ॥ ऊह वितकें । वितर्को विचारः ॥ गाते इत्यत्र पूर्वमप्प्रत्ययेन सह सवर्णदीर्धे कृते पश्चादादाथ इरिति न आतो- न्तोदनत इति तु प्रवर्तते एव । ते अन्ते परतः तुल्यं रूपमिति भावः । गातेऽत्र आदा- दिकोऽयमिति हरदत्तादयः । फले तु न भेदः । रुङ् गतौ रेपणे च । रेषणं हिंसा। देङ प्रेड पालने । पालनं रक्षणम् ॥ १६ ॥ (त०) भयताविति रेफस्य विशेषाणं न तु प्रादेरित्यभिप्रेत्याह-प्रादेरेफस्येति ॥ तेन रेफस्याव्यवधानेनायतौ परे लत्वं नान्यत्र । प्रत्ययत इत्यादौ तिशब्देनव्यवधानात् । न च प्लायत इत्यत्राप्यकारेण व्यवधानमेवास्तीति वाच्यम् । येन नाव्यवधानमिति वचनादेकव्यवधानेऽपि प्रवृत्तिसंभवात्। अथ निर्दुरोर्व्यवधानसम्भवः । तदर्थे निर्दुरोरित्येव ब्रूयात् ॥ अन्तरङ्गत्वादिति गा अ आते इति स्थिते प्रकृत्याश्रयत्वे सवर्ण दीघे आदाथ इरिति न भविष्यतीति भावः ॥ गै इति 'ए ऐ ऐ' इति वृद्धिग्व । यत्तु कैश्चिदालोपे गे इत्युक्तम् , तद्रभसात् ॥ १६ ॥ (देडो णादौ दिग्यादेशो बित्वाभावश्च) दिग्ये । दासीष्ट॥१७॥ (सु०) देङो णादौ दिग्यादेशो द्वित्वाभावश्च ॥ देङः स्थाने दिगिः स्याद् दिगेद्वित्वाभावश्च । लिटि नुधातोरिति यत्वम् । दिग्ये ॥ १७ ॥ (अपिद्दाधास्थामित्सर्डित्वमाति न तु दीङ:) ॥१८॥ (सु०) भपिदाधास्थामित्सेडित्वमाति न तु दीङः ॥ एभ्यः परस्य से ठित्वं भवति । एपामात् इच्च आत्मनेपदे लुङि ॥ १८ ॥ लोपो ह्रस्वाज्झसे ॥ ह्रस्वात्परस्य सेोपो झसे ॥ अदित, अदि- पाताम् । त्रायते । तत्रे । अत्रास्त । मिङ् ईषद्धसने । स्मयते । सि- प्मिये । स्मेषीष्ट । स्मता । अस्मेष्ट । डीङ् विहायसा गतौ ॥ डयते । डिड्ये । अडयिष्ट ॥ शुत दीप्तौ । द्योतते ॥ १९ ॥ (सु०) लोपो ह्रस्वाज्झस ॥ सेः इति सूत्रमनुवृत्तम् ॥ ह्रस्वात्किम् । अनेष्टाम् ॥ झसे किम् । अकृषाताम् ॥ डीङ् विहायसा गतौ । आकाशेन गमने ॥ १९ ॥ (त०) लोपो ह्रस्वाज्झसे ॥ लोपो हस्वझ सात्सेरित्येव सूत्रयितुमुचितम् । पृथक्क . रणस्य व्यर्थत्वात् । डीङ विहायसा गतौ। विहायसा आकाशेनेत्यर्थः । 'वा तु घुस्याकाश विहायसी' इत्यमरोक्तः ॥ विहायसमिति त्वपपाठः ॥ १९ ॥ ( क ) उदयति विततोलरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम् । वहति गिरिरयं विल- विषण्टद्वयपरिवारितवारणेन्द्रलीलाम् । अस्मिन्छिशुपालवधोक्तश्लोके उदयतीति इट किट कटी गतावि- त्यत्र इ इ इति प्रश्लिष्य भयतीतिरुपे जाते सिद्धमितिकेचिदाहुः । इह इति प्रश्लेषे मानाभाववादिना मत. मवलम्ब्याह-अनुदात्तत्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यं चक्षिकोकिरणज्ज्ञापितमिति ।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ६६ (युतेः पूर्वस्य सम्प्रसारणं स्वापेश्च ) दिद्युते ॥२०॥ (सु०) धुतेः पूर्वस्य संप्रसारणं स्वापेश्च ॥ श्रुतेः पूर्वरूपस्य स्वापेश्च संप्रसारणं भवति । सस्वरयकारस्य इः ॥ २० ॥ ( द्युतादिभ्यो लुङि वा पं पे ङः) अद्युतत्- अद्योतिष्ट । शिवतावणे। अश्वितत्-अश्वेतिष्ट ॥ निविदा स्नेहन-मोचनयो। अश्विदत्-अश्वेदिष्ट ॥ शिक्ष्विदा च । अश्विदत्-अश्वेदिष्ट ॥ त्रि- मिदा स्नेहने । अमिदत्-अमेदिष्ट ॥ रुचदीप्तावभिप्रीती च । अ. रुचत्-अरोचिष्ट ।। घुट परिवर्तने । अंघुटत्-अधोटिष्ट ॥ रुट लुट लुठ प्रतिघाते । अरुटत् -अरोटिष्ट । अलुटत्-अलोटिष्ट ॥ अलुठत् अलोठिष्ट ॥ शुभ दीप्तौ । अशुभत्-अशोभिष्ट ॥ क्षुभ संचलने । अक्षुभत्-अ- क्षोभिष्ट ॥ भतुभ हिंसायाम् । नेभे । अनभत् - अनभिष्ट ॥ स्रंसु ध्वंसु भ्रंसु अवस्रंसने। अस्रसत्-अस्रंसिष्ट ॥ ध्वंसु गतौ च । अध्वंसत्-अध्वंसिष्ट ॥ सम्भु विश्वासे । असम्भत्-अस्रम्भिष्ट ॥ वृत वर्तने । वर्तते ॥ २१ ॥ (मु०) धुतादिभ्यो लुङि वा पं पे ङः ॥ द्युतादयः कृषिपर्यन्तास्त्रयोविंशतिधात - वस्तेभ्यः परस्मैपदं वा भवति । पक्षे आत्मनेपदं च लुङि । पक्षे लित्पुपादेरि. ति ङप्रत्ययः । अनिट्कारिकायां स्विद्यतिरिति निदंशादयं सेट् । स्वेदिता ॥ घुट प. रिवतेने । परिवर्तनमितस्ततो भ्रमणम् । णादिः किदिति कित्त्वात् गुणाभावः । जुटे ॥ क्षुभ संचलने । संचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च । क्षोभते । देवादिकः क्रयादिश्च ।। णभ तुभ हिमायाम् । आद्योऽभावेऽर्थेऽपि । 'नभन्तामन्यके समे। मा भृवन्नन्यके सर्वे' इति निरुक्तम् । इमौ दिवादी क्रयादी च (क) ॥ संमु, ध्वंम् भंग अवलंसने । अवरूंसनमधः पतनम् । परस्मैपदपक्षे ङः । नो लोप इति नलोपः । अस्र- सत् । 'नास्रसत् करिणां ग्रैवम्' इति रघुकाव्ये ॥ नास्रंसदित्यपपाठ एव । न चैवं लडो रूपं तत्र परस्मैपदासम्भवादिति भावः ॥ भ्रसु भ्रंसु अधः पतने इति देवादिकौ च । ऋजी भृजी भर्जने । भर्जनं जलं विना तण्डुलादः सन्तापविशेपः । ईदित्त्वादादीदित इति क्त- कवत्वोनेंट् । भृक्तः । भृक्तवान् ॥ २१ ॥ (त०) क्षुभ सचलने । संचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च ॥ २१ ॥ (वृतादिभ्यः स्यसयोर्वा पं पेऽनिदत्वं च)वय॑ति-वर्तिष्यते । अबृतत्-अवर्तिष्ट ॥ वृधु वृद्धौ । वर्त्यति–बर्धिष्यते । अवय॑त्-अवधि- ( क ) णभ तुभ हिंसायाम् । हिंसा प्राणवियोगानुकूलो व्यापारः अर्थान्तरं प्रकटयति-पाय इति, णभधातुरित्यर्थः । तस्यैवार्थान्तरं प्रमाणयति-नभन्तामन्यक इत्यादिना । 'इमाविति-म तुभावित्यर्थः । ।

·७० - सिद्धान्तचन्द्रिका- [भख्याते प्यत । अवृधत्-अवर्धिष्ट ॥ शुधु शब्दकुत्सायाम् । शर्यते ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे । स्यन्दते । स्यन्त्स्यति-स्यन्दिष्यते-स्यन्त्स्यते । अस्यदत्-अस्य. न्दिष्ट-- अस्यन्त ॥ कृपू सामर्थे ॥ २२॥ (सु० ) वृतादिभ्यः स्यसयोर्वा पं पेऽनिटत्वं च ॥ वृतु वृधु शृधु स्यन्दू कृपू इति वृतादयः । स्यन्दिकृप्वोरूदित्त्वादिड्विकल्पे प्राप्ते इतरेषां नित्यमिति प्राप्ते निषेधः । वृतादिभ्यः परस्मैपदं वा स्यात् । परस्मैपदे इडभावश्च । स्यपि सप्रत्यये च गणकार्यत्वा. दुभयोर्यङ्लुक्यप्रवृत्तिः । वर्तिष्यति । विवर्तिपते ॥ शृधु शब्दकुत्सायाम् । शब्दकुत्सा पर्दनम् । शर्द्धजहा मापाः । अपानशब्दं त्यजन्तीत्यर्थः ॥ २२ ॥ कृपो रो लः (क) ॥ कृपो रेफस्य लः ऋकारस्य लकारः । कल्पते । चक्लपे । कल्पिषीष्ट ॥ २३ ॥ (सु०) कृपो रो लः ॥ कृपः उ: २ः लः इति छेदः । कृपेति लुप्तपष्टीकम् पदम् । आवृत्त्याऽत्र वाक्यद्वयं बोध्यम् । उः ऋकारस्येत्यर्थः ॥ २३ ॥ (त० ) कृपो रो लः इति ॥ कृपः उः रः ल इति छेदः । कृति लुप्तपष्ठीकम् । आवृत्त्या वाक्यद्वयसिद्धिरित्याह ऋकारस्येति ॥ तत्फलं तु अक्लपदित्यादिसिद्धिः । यद्यपि क्लपू सामर्थ्य इति पाठेनैव रूपसिद्धिः सूत्राकरणलाघवं च । कुपणादिसिद्विस्तु कृप कृपयामित्यस्योणादयो बहुलमिति बहुलग्रहणात्संप्रसारणे तथापि अचीक्लपदिति सिद्धयर्थः तथा पाठः । तथाहि । अलवर्णयोः सावर्यादुपधाभृतलकारस्य ऋदादेशे अचीक्लपदिति स्यात् । लत्वविधौ ल सिद्धम् । कृपेत्यादौ कृपः सम्प्रसारणं चेत्यादि कृपेर्बोध्यम् ॥ २३ ॥ सिस्योः।उपधाया गुणो न सिस्यानिटोः परतः । क्लप्सीष्ट(ख) ॥२४॥ ( कृपेस्तादौ पं वा पेऽनिट्त्वं च ) कल्प्ता । आति ( ग ) । कल्पिता-कल्प्ता । कल्प्स्यति-कल्पिष्यते-कल्प्स्यते। अक्लपत्-अकल्पिष्ट अक्लप्त ॥ एते द्युतादयो वृतादयश्च । व्यथ दुःखसंचलनयोः। व्यथते २५ (सु०) कृपेस्तादौ पं वा पेऽनिटत्वं च ॥ कृपः परस्मैपदं वा भवति । परस्मे. पदे इडभावश्च । लुटि कल्ता-कल्पिता । लुङि परस्मैपदे 'लित्पुषादेरिति' ङः अक्ट- पत् । ऊदितो वेति वेट । अकल्पिष्ट । इडभावे झसादिति सिलोपे अक्टस ॥ व्यथ दुःखसंचलनयोः । संचलनं प्रकृतिविपर्यासो मथनं च ॥ २५ ॥ व्यथेादौ पूर्वस्य यस्य इः । विव्यथे । अव्यथिष्ट । ज्युङ् गतौ। ज्यवते । जुज्युवे । अज्योष्ट । रमु क्रीडायाम् । रमते ॥ २६ ॥ ( क ) कृप इति । कृपधातो रफस्य लो भवति अगुणस्थाने तु ऋकारस्य लुकारो भवतीति वैशिष्टय व्याख्यानतो शेयम्। (ख ) अत्र-'उपधाया लघो' रिति गुणप्राप्तौ 'सिस्योरति निषेधः । 'क्लप्सीष्ट इति 'उदितो वा' इति इडभावपक्षे रूपम् । इट्पक्षे तु गुणः, रकारस्य लकारः, अतः कल्विषीष्टेति रूपम् । अनिटः ग्रहणमत्र 'नानिटिसे' इत्यतोऽनुवर्तते । (ग) आति--आत्मनेपदपक्ष इत्यर्थः । । .

·। भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्यायोपेता (सु० ) व्यथेादौ पूर्वस्य यस्य ः । व्यथतेः पूर्वरूपस्य यकारस्येत्वं भवति लिटि । 'पूर्वस्य हसादिः शेषः' इत्यस्यापवादः इस्ततः थस्य हसादिशेषेण निवृत्तिः । विव्यथे ग्मु क्रीडायाम् । माधवस्तूदितमाह (क)। पचाद्यप्रत्यये आप् । रमा । घजि तु रामः ॥ २६ ॥ व्यापर्युपेभ्यो रमः पम् ॥ विरमति । आरमति । परिरमति । उपरमति । रेमे (ख)। असीत्-अरस्त ॥ लोक दर्शने । लुलोके ॥ श्लोक संघाते । अश्लोकिष्ट ॥ शकि शङ्कायाम्। शशक्के । अश- किष्ट ॥ अकि लक्षणे । आनके ॥ ढौक नौकृ रघिगती । डुढौके । तुत्रौके । अत्रौकिष्ट । लघि भोजननिवृत्तौ । ललझे । अलविष्ट ॥ बाधृ बिलोडने । बाधते । बबाधे । अबाधिष्ट । नाथू नाधृ याश्चो. पतापैश्वर्याशीषु ॥२७॥ (१०) व्यापर्युपेभ्यो रमः॥ एभ्यः परस्मादमतेः परस्मैपदं भवति ॥ श्लोक संघाते । संघातो ग्रन्थः । स चह ग्रथ्यमानस्य व्यापारो ग्रन्थिनुर्वा । आद्येऽकर्मकः द्वि- तीये सकर्मकः ॥ अकि लक्षणे । लक्षणं चिह्नम् । नुगशामिति नुक् । आनः ॥ बाधृ विलोडने । विलोडनं प्रतिघातः । नाथू नाधृ याजोपतापैश्वर्याशीः पु। याना भि. क्षा । उपतापा रोगः ॥ २७ ॥ ( नाथ आशिष्येवात्मनेपदम(ग)) नाथते । अन्यत्र नाथति । ननाधे । अनाधिष्ट ।। दध धारणे । देधे । अदधिष्ट । स्कुदि आपल- वने । चुस्कुन्दे । अस्कुन्दिष्ट ।। वदि अभिवादनस्तुन्यो । वन्दते । ववन्दे । अवन्दिष्ट । भदि कल्याणे सुखे च । बभन्दे ॥ मदि स्तुतिमोदमदम्बमकान्तिगतिषु । मन्दते । ममन्दे । अमन्दिष्ट । स्पदि किश्चिच्चलने । पस्पन्दे ।। मुद हर्षे । मुमुदे ॥ दद दाने । दददे । यती प्रयत्ने । येते ॥ जित्वरा संभ्रमे(घ)। त्वरते । तत्वरे । ( क ) अत्रायमाशय:-श्र, रमधातुमुदितं मत्वा 'उदितः क्त्वोवेट्' इति सूत्रेण 'रन्त्वा-मि त्वा' इति केचिदुदाजहुः । तदन्ये न सहन्ते । तथा च क्त्वाय रन्त्वैवेति साधु वदन्ति । कौमुद्यां तु 'रम क्रीडायामिति कस्याचित् पाठः। ( ख ) रेमे । 'लोपपचा' मित्यादिना पूर्वस्य लोपोऽकाररय रेफगतस्य चैकारः । (ग) इष्टशंसनमाशीः । तदर्थे विद्यमानान्नाथतेरात्मनेपदं भवति । तथाच--भक्ति नाथते देवदत्तः, भक्तिरूपेष्टविषयकाशंसनानुकूल कृत्याश्रयो देवदत्त इति शाब्दबोधः । अन्यत्र आशीभिन्नार्थे तु नाथति- याचते इत्यर्थः। (घ) जित्वरा । आदित्वमिह व्यर्थम्, हस्वोच्चारणेनैवात्मनेपदविधानात् । न च निष्ठायाम् 'भा. दीदितः' इतीप्रतिषेधार्थमिति शङ्कयम्, 'दान्तादयो वा निपात्यन्ते' इति निपातेन इविकल्पवि- धानात् । तेन तुर्ण:-त्वरितः, इत्युभयपक्षरूपम् । - ·। सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते अत्वरिष्ट । षह मर्षणे । सहते । सेहे । सहिता । इषुसहलुभरुषरिषामन- पि तस्येड्वा ॥ २८ ॥ (सु०) नाथ आशिप्येवात्मनेपदम् ॥ नाथोरात् स्यादाशीर्वादेऽर्थे एवान्यत्र तु पम् ॥ स्कुदि भाप्रवणे। आप्रवणमुत्प्लवनमुद्धरणं च। इदितो नुमिति नुम् । स्कुन्दते। वदि मभिवादनस्तुत्योः । अभिवादनं नमस्कारः ॥ मदि स्तुतिमोदमदस्वप्न- कान्तिगतिषु । मोदः संतोषः। मदो गर्वः । स्वप्न आलप्यम् । कान्तिः शोभा । गतिःप्रसिद्धा ॥ यती प्रयत्ने। प्रयत्न उद्यमः । षह मषेणे । मर्षणम् अपराधे सत्यपि कोपाद्यनाविष्करणम् ॥ २८ ॥ (त०) भदि कल्याणे सुखे च॥ कल्याणं मङ्गलम् । सुखमात्मगुणः ॥ मदीति । मोदो हर्षः । मदो गर्वः । स्वप्न आलस्यम् ॥ दददेइति ॥ न शशददेत्येत्वपूर्वलोपाभा. वः ॥ षहमर्षणे ॥ मर्पणं क्षमा । सहिता । इषुसहेति वेट् ॥ २८ ॥ (सहिवहोरोदवर्णस्य ढलोपे सति) (क) सोष्टा । असहिष्ट ॥ गाहू विलोडने । गाहते । जगाहिये-जघाक्षे । जगाहिट्वे-जगाहिध्वे- जगावे । गाहिषीष्ट-घाक्षीष्ट । गाहिता -घाक्षीष्ट । गाहिता-गाढा । गाहिष्यते -गाढा । गाहियते-घाक्ष्यते । अगाहिष्ट-अगाढ । अघाक्षाताम् । अघावम् ॥ गृह ग्रहणे । जगृहिषे- जघृक्षे । जगृहिट्वे-जगृहिध्वे-जघृट्वे । गर्हिषीष्ट-घृक्षीष्ट। गर्दा । गर्हि- ष्यते । घयते । अगर्हिष्ट-अक्षत ॥ २९ ॥ (मु०) सहिवहोरोदवर्णस्य ढलोपे सति ॥ सहिवहोरवर्णस्यौत्वं भवति ढस्य लोपे सति । इषुसहेति वेट । सहिता । इडभावे हो ढ इति ढत्वम् । तथोर्द्ध इति धत्व- म् । हुभिः ष्टुरिति ष्टुत्वम् । ढि ढो लोपः इति ढलापः ततोऽनेन ओत्वे सेाढा ॥ गाहू विलोडने। ऊदित्त्वादिड्वा । जगाहिये । इडभावे तु हो ढ इति ढत्वम् । आदिजबा- नामिति घः । षढोः कः से इति कः । कात्परस्य सस्य पत्वम् । जघाक्षे । सेटो हलादिति वा ढः । जगाहिब्वे-जगाहिये। इडभावे तु आदिजबानामिति घः । ढि ढो लोप इति ढलोपः । जघाट्वे । लुङि अगाहिष्ट । इडभावे तु ढत्वे कृते झसादिति सिलोपः । ततो धत्वष्टुत्वढलोपाः । अगाढ ॥ गृहू ग्रहणे । अदितो वेति वेट् । इडभावे हो ढ इति ढत्वम् । आदिजबानामिति घः । षढोरिति कत्वम् । षत्वं च । जिघृक्षे । सेटो हलादिति वा ढः । जगृहिदूवे-जगृहिध्वे । इडभावे जवे । आशिषि गर्हिषीष्ट । सिस्योरिति गु- णाभावे घृक्षीष्ट । लुटि गर्हिता-गर्दा । लुटि गहिष्यते-पीते । लडि अगहिष्यत-अघ- यंत । लुकि अगहिष्ट । इडभावे हशषान्तादिति सक् । हो ढ इति ढत्वम् । आदिजबा- नामिति घः। षढोरिति कः । षत्वं च । अक्षत ॥ २९ ॥ (त०) सोढेति इडभावपक्षे ॥ २९ ॥ । (क) ढलोपे किम्, सहते वहते । इति चक्रधराख्यटिप्पण्यामात्प्रक्रिया।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (आति सको लोपः स्वरे ) अघृक्षाताम्, अघृक्षन्त । अघृक्ष- ध्वम् । इत्यात्प्रक्रिया ॥ ३० ॥ (सु०) भाति सको लोपः स्वरे ॥ स्वरादावात्मनेपदे परे सको लोपः। षष्ठीनि- दिष्टस्येत्यन्त्यलोपः । अघृक्षाताम् ॥ ३० ॥ इति सुबोधिन्यामात्प्रक्रिया । (त०) आति सक इति ॥ षष्ठीनिर्दिष्टत्वादन्त्यस्य ॥ ३० ॥ लोकेशकरसंज्ञेन विद्यानगरवासिना । कृतायामिह टीकायामगादाता निरूपणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायामात्प्रक्रिया ॥ दीप्तौ । रेजतुः-रराजतुः । रेजे-रराजे । अराजीत् , अराजि- ष्टाम् । अराजिष्ट ॥ खनु खनने । चखान, चरनतुः, चख्नुः । खायात्- खन्यात् । अखानीत्-अखनीत् ॥ हृञ् हरणे। जहार । ऋदन्तात्थपो नेट् । जहर्थ । जहे । ह्रियात् ॥ * (मु०) राज दीप्तौ ॥ दीप्तिस्तंजः । फणराज इत्येत्वपूर्वलोपौ । रेजतुः, रराजतुः ।। खनु खनने । खननमवदारणम् । उदित्त्वात् क्त्वायां वेट् । खनित्वा । गमां स्वरे इत्यु- पधालोपः । चसनतुः । जनसनखनामित्यात्यं वा । खायात् , खन्यात् । अतो हसादेरिति वा वृद्धिः । अखानीत्-अखनीत् ॥ हृञ हरणे । हरणं-प्रापणं, स्वीकारः स्तेयं, नाशनं चति चत्वारोऽर्थाः। भारं हरति-प्रापयतीत्यर्थः । अंशं हरति स्वीकरोतीत्यर्थः । स्वर्ण हरति-चोरयतीत्यर्थः। पापं हरति-नाशयतीत्यर्थः । ऋदन्ता त्थप इति नेट् । जहर्थ । क्रादेर्णादेरितीट् जहिव । यादाविति रिङ् । हियात् ॥ * (त०) राजु ॥ ऋदित्वमङ्युक्तोपधाहस्वादिनिवृत्त्यर्थम् । हृञ् हरणे । हरणं प्रा- पणं, स्वीकारः, स्तेयं, नाशनं च। ग्रामं हरति । अंशं हरति । स्वर्ण हरति । पापं हरति ॥ * उः॥ ऋवर्णस्य सिस्योरनिटोन गुणः(क) ॥ हृषीष्ट । अहार्षीत् । अ. हृत ॥ दान आर्जवे । गुब्भ्यः । दीदांसति । दीदांसाश्चकार ॥ शान तेजने । शीशांसाश्चक्रे । गुहू मवरणे ॥ १ ॥ (सु०) उः॥ पष्टयेकवचनान्तमिदम् । ऋवर्णान्तस्य धातोर्गुणो न स्यात् अनिटि सिप्रत्यये सीष्टादौ च। हन्नृतः स्यप इतीट् हरिप्यति। लोके स्वदिति सिलोपः । अहृत ॥ दान आर्जवे। ऋजोर्भाव आर्जवम् । तस्मिन्नथें । अस्मात् गुब्भ्यः इति सः । यः से इति पूर्वस्येत्वम्। मानादीनामिति पूर्वस्य दीर्घः ॥ दीदांसति । शानतेजने । तेजनं तीक्ष्णीकरणम् । शानेनिशाने सः । अर्थान्तरे त्वननुबन्धकौ चौरादिकाविमौ । दानयति । शानयति ॥१॥ ( क ) उः । अत्र 'नानिटिसे' इत्यस्मादनिनिषेधे 'सिस्योरिति सूत्रात् सिसी चानुवर्तते । अनि- डिति च सिस्योर्विशेषणम् । अतएव-ऋगताविति धातुर्न गृह्यते तद्ग्रहणे हि तस्यानिट्वान्निविशादेरि- त्यात्मनेपदेऽपि सिस्योरवश्यमनिटत्वान्नास्ति अनिड्ग्रहणस्य व्यावर्त्तनमिति सर्वमालोच्याह-वर्ण- स्येत्यादि । इति-माधवविवरणम् । ७ सि०१० ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (त०) उः ॥ षष्ठ्येकवचनान्तम् । सिस्योरिति ॥ भूते सिः सीष्टादिःसी तयोङित्त्वा. देव गुणाप्राप्तौ नियमार्थमिदम् । ऋवर्णस्यैवानयोः परतो गुणो न । तेन वेवेष्टीत्यादौ भव- त्येव । विशेषाप्रतिपादकलिङ्गाभावाहवर्णमात्रं गृह्यते न तु ऋगताविति । आरम्भसाम- •दुपधाया न । अन्यथा सिस्योरित्येव सिद्धे किमनेन ॥ १ ॥ ( गुहरुपधाया ऊद् गुणहेतौ स्वरे) (क) जुगूहतुः । जुगू. हिथ-जुगोढ । जुगूहिषे-जुघुक्षे । जुगुहिध्वे-जुगुहिढ्वे-जुघूढ्वे । गूहिषीष्ट- घुक्षीष्ट । गृहिता-गोढा । गूहिष्यति, घोक्ष्यति ॥ २ ॥ (मु०) गुहेरुपधाया ऊद्गुणहेतौ स्वरे॥ गुह उपधाया ऊत्स्यात् गुणविधायके स्वरादौ प्रत्यये परे। गृहति । अदितो वेति वेट् । जुगृहिथ । इडभावे हो ढ इति ढत्वम्। तथोर्द्ध इति थस्य घः टुत्वं च । जुगोढ । हो ढ इति ढत्वम् । आदिजबानामिति घः । पढोरिति कः पत्वं च । जुघुक्षे । जुगुहिध्वे । सेटो हलादिति वा ढः। जुगुहिवे इडभावे होढ इति ढत्वम् । आदिजबानामिति घत्वं ष्टुभिः ष्टुरिति ढः । ढि ढो लोप इति ढलोपदी? जुघढ्थे । लुङि अगहीत् । इडभावे हशपान्तादिति सक् । आदिजबा- नामिति घः । अघुक्षत् । आति अगहिष्ट । इडभावे तु सक् ॥ २ ॥ (दुहदिहलि हगुहभ्यः सको लुग्वा वकारतवर्गयोराति) (ख) अगूढ-अघुक्षत, अघुक्षाताम्, अघुक्षन्त । अगूढाः-अघुक्षथाः, अघुक्षा- थाम्, अघूढ्वम्-अघुक्षध्वम् । अघुक्षावहि-अगुह्वहि । अघुक्षामहि । अगूहिष्ट । अघुक्षत्-अगृहीत् । भज सेवायाम् । भेजिथ-बभक्थ । भेजे । भक्षीष्ट । अभाक्षीत् । अभक्त ॥ श्रिञ् सेवायाम् । शिश्रियतुः । शिश्रिये । श्री- यात् । श्रायषीष्ट । श्रयिता । अशिश्रियत् । अशिश्रियत ॥ त्विष दीप्तौ । तित्विषे । विक्षीष्ट । त्वष्टा । त्वेक्ष्यते । अत्विक्षत् ॥ स्पश बाधनस्पर्श- नयोः । पस्पाश । पस्पशे । अस्पशीत्-अस्पाशीत् । अस्पशिष्ट ॥ लष कान्तौ । लण्यति-लषति । लण्यते-लषते । लषिता ॥ रञ्ज रागे । रजति । ररञ्जिथ-ररथ । ररले । रज्यात् । रङ्क्षीष्ट । अराङ्क्षीत् । अ. रक्त ॥ भृञ् भरणे । भरति । बमर्थ । बभूव । बभृट्वे । भर्ता ॥ धृञ् धारणे । दधर्थ । दधिध्वे-दध्रिवे । अधार्षीत् । अधृत ॥ गीञ् प्रापणे । निनयिथ-निनेथ । निन्ये । अनैषीत् । अनेष्ट ॥ टुयाच या- च्यायाम् । याचति । ययाचे । अयाचीत् । अयाचिष्ट ॥ यज देव- (क ) गुणस्य हेतुरिति गुणहेतुस्तस्मिन्-गुणहेतौ। ( ख ) दुहविहलिहगुहूभ्य इति । अत्र लघुभाष्यम्-एतच्चानुवृत्या बोध्यम् , द्वितीयं चमनुवर्त्य कृष्मृशस्पृश तृप् दृशां वा सक् विधेयः, को गुणप्रतिषेधार्थ इति । .

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ७५ अ- । पूजासंगतिकरणदानेषु । इयजिथ-इयष्ठ । अयाक्षीत् । अयष्ट । यड्वम् ।। टुवप् बीजसंताने । उवपिथ-उवप्थ । ऊो । उप्यात् । वप्सीष्ट । अवाप्सीत्, अवाप्ताम् । अवप्त ॥ वह प्रापणे । वहति । उव. हिथ-उवोढ । ऊहे । उह्यात् । वक्षीष्ट । वोढा। अवाक्षीत् , अवोढाम् । अवोढ, अवक्षाताम् ॥ वेञ् तन्तुसन्ताने ॥ ३ ॥ (सु०) दुहदिहलिहगुहूभ्यः सका लुग्वा वकारतवर्गयोराति ॥ लोप इत्यनुवर्तमाने लुग्ग्रहणं सर्वलोपार्थम् । दुह प्रपूरणे । दिह उपचये लिह आस्वादने । गृह संवरणे । एभ्यः सको लुग्वा आत्मनेपदस्थवकारे तवर्ग च परे । अदुग्ध-अधुक्षत । अ दिग्ध-अधिक्षत । अलीड-अलिक्षतेत्यादि । ढवधत्वष्टुत्वढलोपदीर्घाः, अगूढ । पक्षे अघु- क्षत । आति सका लोप इत्यल्लोपे अधुक्षाताम्-अघुमन्त । तृफलभजेत्येत्वपूर्वलोपौ। भे- जतुः । स्वरान्तादत्वत इति वेट् । भेजिथ-बभक्थ । कुत्वपत्वे भक्ष्यति । झसादिति सिलोपः । अभक्त । श्रिश्रुद्रुभ्यो ङ इति को द्वित्व च । अशिश्रियन् । अशिश्रियत । त्विष दीप्ती । दीप्तिस्तेजः । हशपान्तादिति सक् । कन्वप वे । अत्विक्षत् । आति सको लोप इत्यल्लोपः । अत्विक्षाताम् । स्पश बाधनस्पर्शनयोः । स्पर्शनं ग्रन्यनम् ॥ लप कान्तौ कान्तिरिच्छा । भ्राशभ्लाशिति वा यः । लप्यति-लपति । लोपः पचामित्येत्वपूर्वलोपौ । लेपतुः ॥ अपि रजति नलोपः । रजति । कुत्वपत्वे । अरासीत् । सावनिटोनित्यमिति वृद्धिः । अर] । ख्याविद इत्यन उस् । अराक्षुः ॥ क्रादेदिरितीण् न । बभर्थ । आ- शिपि यादादाविति रिङ् । भ्रियात् । उरिति न गुणः । भृषीष्ट । लुटि हन्नतः स्यप इट् । भरिष्यति । लोपो हस्वादिति सिलोप: : । अभृत ॥ यज देवपूजासङ्गतिकरणदानेपु । देव. पूजा त्विह देवतोद्देशेन विधिबोधितव्यत्यागः । सङ्गतिकरणं मैत्रीकरणम् । णबादौ पूर्व- स्येति पूर्वस्य सम्प्रसारणम् । अत उपधाया इति वृद्धिः । इवाज । यजामिति सम्प्रसा- रणम् । ईजतुः । छशषेति पः । पढोरिति कः । यक्षीष्ट । लुङि। अयाक्षीत् । अयष्ट । ध्ये चेति सलोपः । अयड्वम् ॥ डुव बीजपन्ताने । बीजसन्तानं क्षेत्रे विकिरणं, गर्भा- धानं च । अयं छेदनेऽपि । केशान् वपति । वितस्निमगिति त्रिमा प्रत्ययः । उत्रिमम् ॥ वहतेलिङि हो ढ इति ढः । पढोरिति कत्वम् । वक्षीष्ट । लुटि ढत्वं तथार्द्ध इति धत्वं टुत्वं ढि ढो लोप इति ढलोपः । सहिवहोरोदित्योत्वम् । वोढा । लुङि पूर्व वृद्धिस्ततो ढत्वे कृते झसादिति सिलोपः । धत्वष्टुत्वढलोपाः । ओत्वं च अवोढाम् । वे चति स- लोपः । अवोवम् ॥ ३॥ (त० ) डुवप बीजसन्ताने ॥ बीजसन्तान-क्षेत्रे विस्तारणं गर्भाधानं च । केशा- विपतीति प्रयोगाच्छेदनेऽपि । त्रिमगर्थ ड्वित्वम् । तेनोप्त्रिममिति । सिद्वयति ॥३॥ ( वेनो णादौ न सम्प्रसारणम् ) ववौ । ववे ॥ ४ ॥ (सु०) वेमो णादौ न सम्प्रसारणम् ॥ वेनः संप्रसारणं न स्यात् णादौ ॥ जादौ किम् । उतः । उतवान् । सन्ध्यक्षराणामित्यात्वम् । आतो गब् ढौ इति गो डोत्वम् । ववौ ॥ ४ ॥ । । ।

·७६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते वय वा णादौ॥ ': । उवाय ॥ ५ ॥ ( वेञो वय वा णादौ ) उवाय ॥ ५ ॥ (सु०) वेगो वेजो वय वा स्यात् णादौ । अत उपधाया इति वृद्धि (क) ग्रहां डिति च ॥ अहिज्यावयिव्याधिवष्टिवृश्चतिपृच्छतिविचति- भृज्जतीनां सम्प्रसारणं किति ङिति च ॥ बयो यस्य नेत्वम् । ऊयतुः, ऊयुः । ऊवायथ । ऊये ॥ ६॥ (सु० ) ग्रहां कङिति च ॥ यजामित्यतः कितीति सम्प्रसारणमिति चानुवृत्तम् । एषां किति ङिति च सम्प्रसारणं स्यात् ॥ ग्रह आदाने । ज्या वयोहानौ। वेज् तन्तु- सन्ताने । व्यध ताडने । वा कान्तौ । ओव्रश्चू छेदने । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । व्यच व्या. जीकरणे । भ्रस्ज पाके । ङिति गृह्णाति । जिनाति । किति गृहीतः । जीनः । ङिति वयेरुदाहरणं न । किति तु यजामिति सम्प्रसारणं सिद्ध यजादिषु वेषः पाठात । अत एव णबादाविति पूर्वसम्प्रसारणमिति सिद्धम् । वेजो णादाविति सम्प्रसारणनिषेधस्तु वयो यस्येति निषेधारम्भान्न प्रवर्तते । तस्मात् अहिज्यादिपु वयिग्रहणं स्पष्टार्थम् । वयो यस्य नेत्वम् । ग्रहामिति यकारस्य सम्प्रसारणे प्राप्ते निषेधः । लिटि वयो यस्य सम्प्रसारणं नेत्यर्थः । वयेस्तादावभावात् थपि नित्यमिट (ख)। उवयिथ । स्थानिवद्भावेन जित्त्वादा. त्मनेपदम् । ऊये ॥ ६ ।। ( वयो यस्य किति लिटि वो वा ) ऊवतुः(ग)। ऊवे । ऊयात् । वासीष्ट । अवासीत् । अवास्त ॥ व्यञ् संवरणे ॥७॥ (स०) वयो यस्य किति लिटि वो वा॥ वयो यकारस्य वत्वं वा भवति किति लिटि ॥ ऊचे। वयादशाभावे । ववे । आशिपि संप्रसारणे कृते । ऊयान् । संध्यक्षरा- णामित्यात्वे । वासीष्ट ॥ ७ ॥ (व्येस्रो लिटि नास्वम् ) विव्याय । विव्ययिथ । वीयात् । व्यासीष्ट । अव्यासीत् । अव्यास्त ॥ हृञ् स्पर्धायां शब्दे च। द्विरुक्तस्य यतेः सम्प्रसारणम् । जुहाव । जुहविथ-जुहोथ । जुहुवे । स्यात् । हासीष्ट ॥८॥ (मु०) व्यो लिटि नात्वम् ॥ व्ये आत्वं न भवति लिटि ॥ संध्यक्षराणामि- त्यस्यापवादः । लिटि किम् । व्याता । व्यास्यति । व्येव्ये गप इति स्थिते परत्वात् हसादिः शेषं बाधित्वा यस्य संप्रसारणम् । यजादीनां ग्रहादीनामित्युभयेषां ग्रहणसाम- •च (घ)। धातोर्नामिन इति वृद्धिः। विव्याय । नुधातोरिति यः । विव्यतुः । (क ) ग्रहामिति । बहुवचनमन्येषामपि ग्रहणार्थमित्याह--ग्रहिज्यावयीत्यादि । (ख ) भादेशस्यादन्तत्वात् थपि नियममाशङ्कयाह--वयेस्तादाविति । (ग) अवतुरिति । नन्वत्र वकारे कृते वकारस्य संप्रसारणापत्तिरिति चेन्न वादेशविधानसामर्थेन वस्य संप्रसारणाप्रवृत्तेः। (घ) सामर्थ्यादिति । तस्सामर्थ्यात्पुननियमः, एतेन उभयेषां ग्रहणेन पूर्वावयवस्य पूर्वस्य 'हसादिशेष' इत्यनेन प्राप्ताया निवृत्तेधि इत्युक्तं तल्लाभोऽक्षरमर्यादया न संभवति इत्यपास्तम् । ।

·भ्वादयः १] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता अत्यतिव्ययतीनामिति नित्यमिट (क) । विव्ययिथ । यमिरमिनमातामितीट्सको । अ- व्यासीत् । अव्यासिष्टाम् ॥ ह्वेज स्पर्धायां शब्दे च शब्दे इति सामान्योकावपि संबोधन- रूपः शब्द एवात्र गृह्यते । तथा च माघे-'यान्तोऽन्यतः प्लुतकृतस्वरमाशु दूरादुद्वाहुना जुहुविरे मुहुरात्मवर्याः' इति कर्मणि प्रयोगः ॥ द्विरुक्तस्य ह्वयतेः संप्रसारणम् । ह्वेषः पूर्व द्वित्वम् । तेन उभयत्र संप्रसारणं स्यात् ॥ ८ ॥ (लिपिसिचिह्वयतीनां ङो लुङि वा आति) अह्वत् । अह्वास्त-अह्वत ॥ डुप्चष् पाके । पचति । पेचिथ-पपक्थ । पेचे । अपाक्षीत् , अपाक्ताम् , अपाक्षुः ।। षच समवाये । सेचे । असाचीत् । असचिष्ट ॥ शप आक्रोशे । शेपे । शप्ता । अशाप्सीत् । अशप्त ॥ हि- क्कअव्यक्ते शब्दे । जिहिक । अहिकीत् ।। अञ्चु गतो याचने च आनञ्चे । आञ्चीत् ॥ रेट्ट परिभाषणे । रिरेटे। अरेटीत् ॥ चते चदे याचने च । चेते । अचतीत् । चेदे । अचदीत् । अचदिष्ट ॥ प्रोप- याप्तौ । पुप्रोथ । पुप्रोथे। अपोथीत् । अपोथिष्ट ॥ मिह मेह मेधा. हिंसनयोः । मिमिदे । अमेदीत् । अमेदिष्ट । मिमेदे । अमेदीत् । अमे. दिष्ट । मेधृ सङ्गमे च । मिमेधे । मेधिता ॥ णि णे कुत्सासन्नि- कर्षयोः । निनेदे । नेदिता ॥ शुधु मृधु क्लेदने । शर्द्धति । शशद्ध । शशृधतुः । शशृधे । मर्द्धति । ममृधे । अमर्दीत् । अमर्द्धिष्ट ॥ बुधिर बो. धे । बोधति । बोधते । अबुधत्-अबोधीत् । अबोधिष्ट । उबुन्दिर नि- शामने । बुन्दति । बुबुन्दे । अबुदत् । अबुन्दीत् ॥ अबुन्दिष्ट । वेश गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु । वेणते । विवेण । अ. वेणीत् । अवेणिष्ट । नान्तोऽप्ययम् । वेनति ॥ चीवृ आदानसंवरण- योः। चीवति । चिचीव । चिचीवे । अचीवीत् । अचीविष्ट ॥ चायपूजा- निशामनयोः। चायति ॥ चचाय । चचाये । अयाचीत् । अचायिष्ट ।। व्यय गतौ । व्ययति । वव्याय । वव्यये । अव्ययीत् । अव्ययिष्ट ॥ दा. श दाने । दाशति । दाशते । ददाश । ददाशे । अदाशीत् । अदाशिष्ट ॥ भ्रेश भ्लेश गतौ । धेशति । भ्लेशति । भेष भ्लेष गतौ भये च । भेषति । बिभेपे । बिभेषे । विश्लेष । अभेषीत् । अमेषिष्ट । अम गतिदी- प्त्यादानेषु । असति । आस । आसे। आसीत् । आसिष्ट । अयं षान्तोऽपि ! । । । (क) अत्यति-इति । नोचेत् 'रान्ता' इति विकल्प: स्यादिति भावः।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते । अषति॥ चष भक्षणे। चचाप । चेषतुः । चेषे । अचासीत्-अचषीत् । अचषिष्ट । छष हिंसायाम् । छषति । छषते । चच्छाष । चच्छषे । अच्छा- षीत्-अच्छषीत् । अच्छषिष्ट । झष आदानसंवरणयोः । झषति । जझाष । जझषे । अझाषीत्-अझषीत् । अझषिष्ट ॥ भ्रक्ष भ्लक्ष अदने । बभ्रक्षे । अभ्रक्षीत् । अप्रक्षिष्ट ॥ दास दाने । दासते । ददासे ॥ माह माने । ममाह । ममाहिषे । अमाहीत् । अमाहिष्ट ॥ इत्युभयपदप्रक्रिया ॥९॥ (सु० ) लिपिसिचिह्वयतीनां ङो लुङि वा आति ॥ एभ्यो ङप्रत्ययो नित्यं स्यात्परस्मैपदे लुङि । आत्मनेपदे लुङि तु वा ॥ लिपि उपदेहे । पिच क्षरणे । अलिपत् । असिचत् ॥ आतोऽनपीत्यालोपः अहत् ॥ षच समवाये। समवायः संबन्धः। शप आक्रो- शे। आक्रोशो विरुद्वाऽनुध्यानम् । अञ्चु । अञ्चु गतौ याचने च । नुगशामिति नुक् । आनञ्चे नो लोप इति नलोपः । अच्यात् । अयमिदिति मते तु इदितो नलोपो नेति निषेधात् अम्च्यात् ॥ रेट परिभाषणे । 'यः सनिन्द उपालम्भस्तत्र स्यात्परि भाषणम्' इत्यमरः । ऋदित्वात् नरित इत्युपधाया हस्वो न । आरिरेटत् ॥ प्रोथ पर्याप्तौ। पर्याप्तिः समाप्तिः मेह मिहमेधाहिसनयोः । थान्ताविमाविति स्वामी । धान्ताविति न्यासः ॥ मेघृ संगमे च । चात्पूर्वोक्तोऽर्थे । 'प्रजायै गृहमेधिनाम्' इत्यत्र गृहैरैमेधते संगच्छन्ते इति विग्रहः । णिन्प्रत्ययान्तः ॥ णि णेदृ कुत्सासन्निकर्पयोः । संनिकर्पः सम्बन्धः ॥ शृधु मृधु उन्दने सन्दनं क्लेदनम् । आद्रीभाव इत्यर्थः । उदित्वात् क्त्वायां वेट् । शद्वित्वा । शृद्धा ॥ बुधिर बोधने । बुध्यतेग्वानिटकारिकामु पाठादयं सेट् । ईरितो वेति वा ङः। अवुधत्- अबोधीत् । दीपजनेतीण्नु न पूर्वोत्तरसाहचर्येण देवादिकस्यैव सूत्रे ग्रहणात् । उबुन्दिर निशामने । निशामनं चाक्षुपं ज्ञानमित्यर्थः ॥ वेण गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु गत्यादयः पदार्थाः । वाद्यभाण्डस्य वादनार्थ ग्रहणं वादित्रग्रहणम् । वेणिः वेणी वेणुरि. त्यादिरूपाण्यस्यैव धातोः ॥ चीवृ आदानादौ । चीवते । औणादिके रप्रत्यये चीवरं वस्त्रम् । हम्यन्तेति न वृद्धिः । अव्ययीत् ॥ भेष भये च । चाद्गतौ ॥ ९ ॥ इति सुबोधिन्यामुभयपदप्रक्रिया ॥ ९ ॥ (१०) शप आक्रोश इति ॥ आक्रोशो विरुद्वानुध्यानम् ॥ भचदीदिति ॥ एदि- त्वान्न वृद्धिः । प्रो, इत्यादीनाम् ऋदित्त्वमङयुक्ताभावार्थम् ॥ भबोधीदिति ॥ दीपजन इत्यात्मनेपदिभिः साहचर्यात्तथाभूतस्यैव ग्रहणात् ॥ उबुन्दिर उदित्वाद्वेट् । बुन्दित्वा बुत्त्वा । तिशामनं चाक्षुपज्ञानम् । वेण । वाद्यभाण्डस्य वादनापादन वादित्रग्रहणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायामुभयपदप्रक्रिया ॥ ९ ॥ ऋत जुगुप्सायां कृपायां च (क) ॥४॥ (सु० ) ऋत जुगुप्सायां कृपायां च ॥ 'अर्तनं न ऋतीया च वृणीया च घृणा. र्थकाः' इति ॥ 'जुगुप्सा करणे गृणे' इति चामरः ॥१॥ ( क ) ऋतजुगुप्सायामिति । जुगुप्सायामयं धातुरिति बहवः कृपायां चेत्येके । केचित्--इम. मिदन्त पठन्ति, इदन्तत्वे हि सवर्णदीर्घेणैव सिद्धेरियङमेव कुर्यादित्याहुस्तञ्चिन्त्यम् । - ।

·भदादयः २] सटिप्पणण्याच्याद्वयोपेता ७४ (ऋतेरीयङ् स्वार्थेऽनपि तु वा) ऋतीयते । ऋतीयेत । ऋती- यताम् । आतीयत । ऋतीयाञ्चके । ऋतीयिषीष्ट । ऋतीयिता। ऋतीयिष्य- ते । आर्तीयिष्यत । आनत । ऋत्यात् । अर्तिता । अर्तिष्यति । आर्तिध्यत् । आतत् ि। आर्तीयिष्ट ॥ १०॥ इति भ्वादिप्रक्रिया ॥ (सु० ) ऋतेरीयस्वार्थ नपि तु वा ॥ ऋतिः सौत्रस्तस्मादीयङ् स्यात स्वाथें अनपि तु वा। सधातुरिति धातुत्वम् । आदनुदात्तडित इत्यात्मनेपदम्। ऋतीयते। ईयङभावे परतोऽन्यदिति परस्मैपदम् ॥ नुगशामिति नुक् । आनर्त ॥ १० ॥ इति सुबोधिन्यां भ्वादिप्रक्रिया ॥ १ ॥ (त० ) रामाश्रमेण विहिता याहि सिद्धान्तचन्द्रिका। तट्टीकायामगादेतद्भव्य भ्वादिनिरूपणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां भ्वादिप्रक्रिया ॥ १ ॥ अथाऽदादयः ॥२॥ अद भक्षणे॥ अदादेलक् (क)॥ अदादेः परस्यापो लुक् ॥ अत्ति, अत्तः, अदन्ति । अत्सि, अस्थः, अत्थ । अनि, अद्वः, अनः । अद्यात् ॥१॥ (मु०) अद भन्नणे ॥ भक्षणं खादनम् ॥ अदादेर्लुक ॥ अप् कर्तरीत्यतः अबि- त्यनुवृत्तम् । तच्च षष्ट्या विपरिणम्यते । अद आदिर्यस्य सोऽदादिम्तस्माददादेः ॥ १ ॥ (त०) अदादेलुक ॥ अद आदिर्यस्य सोऽदादिस्तस्मात् । अप् कर्तरीत्यतोऽनुवृत्त- मबिति षष्ट्या विपरिणम्यते। चतुर्थी तु न तत्रापोऽभावात्। तद्गुणसंविज्ञानबहुवी- हेरदेरप्यपो लुक् ॥ १ ॥ झसाद्धिः (ख) ॥ झसाद्धकाराच्च परस्य हेर्धिर्भवति ॥ अद्धि- अत्तात् । अत्तम्। अत्त ॥ २ ॥ (सु० ) भसाद्धिहः ॥ झसात् ह धिः हेरिति पदच्छेदः । हस्य हो झभा इति धत्वे झवे जवा इति दत्वे हसात्परस्य झसस्येति दलोपः । अत्तादित्यत्र स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि सकृद्ताविति न्यायेन धिरादेशो न (ग) ॥ २ ॥ (त०) झसाद्धिः ॥ झसात् द्धिः हेरिति छेदः। हस्य हो झभा इति धत्त्वे झवे जबा इति दत्वे हसात्परस्य झसस्येति लोपेन सिद्धेः। इह लुप्तपञ्चमीक पदमित्यभिप्रेत्याह हकाराच्चेति॥ अत्र स्थानिवद्भावेन तातडो हित्वेऽपि सकृद्गतावितिन्यायेन न धिरादेशः॥२॥ (क) अादिर्यस्यास अदादिस्तस्माददादेराददभक्षण इत्यारभ्यैतद्गणप्राग्वत्तिधातुसमुदायोऽदा- दिपदेन गृयते । तस्य चानुद्भूतावयवभेदस्यान्यपदार्थत्वेन विवक्षणाददादेरित्येकवचनम् । (ख) झसाद्धिहें इति । झसेभ्यो हकाराच्च परस्य निर्दिश्यमानस्य हेधिः स्यादिति सूत्रार्थः । तेन 'हदिहि' इत्यादौ न दोषः । (ग ) केचित्तु-हेधिरित्यत्र स्थान्यादेशयोरपीकार उच्चारणार्थ इति हकारस्य धकारादेश इति वद. न्ति । सकृद्रताविति । सकृद्गती विप्रतिषेधे यद्बाधितं तद्बाधितमेवेति समुदायः।

·30 सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते अद्रुदावेरद॥ अत्तरुदादश्च परयोर्दिप्सिपोरडागमः॥ आदत् । आदः॥३॥ (सु०) अद्रुदादेरट् ॥ अत्तेख्दादेश्च परयोदिप्सिपोरडागमः स्यात् ॥ ३ ॥ (सिसयोरवेर्घस्ल लिटि तु वा) जधास । गमा स्वरे । घसा- देरिति षः । जक्षतुः । जघसिथ । जक्षथुः । जक्ष । आद, आदतुः, आदुः। आदिथ । अत्ता । लदित्वात् ङः । अघसत् ॥ प्सा भक्षणे । प्साति । प्सायात् । प्सातु। अप्सात् ॥ ४ ॥ (सु०) सिसयोरदेर्घस्ल लिटि तु वा ॥ अदो घस्ल इत्यादेशः: स्यात् । सिप्र- त्यये सप्रत्यये च लिटि तु वा ॥ सप्रत्यये जिघत्सति । जधास । गमामित्युपधालोपः । खसे चपा इति घस्य कः । घसादेरिति पत्वं कत्वं च । जक्षतुः। घसस्तादावभावात् थपि नित्यमिट जघसिथ । पक्षे अत्यतिव्ययतीनामिति नित्यमिट् । आदिथ ॥ ४ ॥ (आदन्ताद्विषोऽन उस वा) अप्सु-अप्सान् । पप्सौ । आतो- ऽनपि पप्सुः । प्सायात्-प्सेयात् । अप्सासीत् ॥ मा माने । माति । प्रा. दिस्थादित्यत्र न ग्रहणम् , प्रनिमाति-प्रणिमाति ॥ अमात् । अमुः, अमान् । ममौ ॥ मेयात् । अमासीत् । या प्रापणे । याति । ययौ । अयासीत् ॥ वा गतिगन्धनयोः ॥ वाति । रा दाने । राति । ला दानग्रहणयोः (क) । लाति । ललौ। अलासीत् ॥ प्रा पूरणे । प्राति ॥ श्रा पाके । श्राति । श्रायात् , श्रेयात् ॥ दाप् लवने । दाति । ददौ । दायात् । आ- दासीत् ॥ ख्या प्रकथने (स्व) । ख्याति । ख्यायात् । ख्यातु । अख्यात् । द्रा कुत्सायाम् । द्राति । द्रेयात् । दायात् । अद्रासीत् ॥ पा रक्षणे । पाति । पपौ । पायात् । अपासीत् । भा दीप्तौ । भाति । बभौ ॥ ष्णा- शौचे । नाति । स्नायात, सेयात् ॥ वश कान्तौ । वष्टि, उष्टः, उशन्ति । वक्षि, उष्ठः, उष्ठ । वश्मि, उश्वः, उश्मः । उश्यात् । वष्टु, उष्टात् , उष्टाम्, उशन्तु । उड्डि, उष्टम् , इष्ट । वशानि, वशाव, वशाम ॥५॥ (सु०) आदन्ताद्विषोऽन उस् वा ॥ आदन्ताद्धाताद्धिपश्च परस्यानो वा उस् स्यात् ॥ उस्यालोप इत्यालोपः। अप्मुः। लिटि आतो गब् डावित्यौ। पप्सौ। संयोगा- देरादन्तस्यैकारो वा । प्सेयात्.प्सायात् । यमिरमिनमातामितीट्सको। अप्सासीत् । । (क) लादान ग्रहणयोः । दाने इति चन्द्रः। अन्ये आदाने । (ख ) अत्र सिद्धान्तकौमुदी। अयं सार्वधातुकमात्रविषयः । 'सस्थानत्वं नमः ख्यात्रे' इति वात्तिक तद्भाय चेह लिङ्गम् । सस्थानो जिह्वामूलीयः । स नेति ख्यामादेशस्य खशादित्वे प्रयोजनमित्यर्थः । संपूर्वस्य ख्यातः प्रयोगो नेति न्यासकारादयः, इति ।

·औश्व, . अदादयः २] सटिप्पणण्याख्याद्वयोपेता १ मा माने। अकर्मकः। 'तनौ ममुस्तत्रन कैटभद्विषः' इति माघे (क)। उपसर्गवशे- नार्थान्तरे सकर्मकः । 'उदरं परिमाति मुष्टिना' इति नैषधे (ख)॥ या प्रापणे । प्रापणमिह गतिः ॥रा दाने ॥ ला मादाने । आदानं ग्रहणम् । द्वावपि दाने इति चन्द्रः । ख्या प्रकथने । चतुष्वेवास्य प्रयोग इति भाष्यम् ॥ द्रा कुत्सायाम् । पा रक्षणे । भा दीप्तौ । प्णा शौचे। वश कान्तौ। कान्तिरिच्छा। छशषेति षत्वम् । वष्टि । ग्रहामिति संप्रसारणम् । उष्टः । उश्यात् । वष्टु-उष्टात् । उष्टाम् , उश. न्तु । हौ संप्रसारणम् । छशषेति षत्वम् । झसाद्विहं रिति धः । पो ड इति डत्वम् , ष्टुभिः ष्टुरिति ढत्वम् । उड्ढि ॥ ५ ॥ दिस्योहंसात् (ग) ॥ हसात्परयोदिप्सिपोर्लोपः ॥ अवट -अवड् , औष्टाम् , औशन् । अवट्-अवड़ , औष्टम् , औष्ट । अवशम् , औ- श्म । उवाश, ऊशतुः । उवशिथ । उष्यात् । वशिता । अवाशीत् । अवशीत ।। हन हिंसागत्योः । हन्ति ॥ ६ ॥ (सु०) दिस्योहंसात् ।। दिप्सहचरितस्य सेर्ग्रहणान्नेह । अत्सि (घ) ननु संयोगा- न्तलोपेनैव गतार्थमिदम् । सत्यम् । सभिन्नस्य राने ति सूत्रमनेन ज्ञाप्यते । तेन अविभ. र्भवानित्यादौ संयोगान्तलोपाभावादस्यारम्भः (ङ) । अवट , औष्टाम्, ओशन् । उवाश, ऊशतुः । उश्यात् । वशिता । वशिष्यति । अवशिष्यत् । अतो हसादेरिति वा वृद्धिः । अवाशीत्-अवशीत् ॥ ६ ॥ (त०) दिस्योहंसात् ॥ दिश्च सिश्च दिसी तयोः । अत्र दिप्साहवर्याल्लङ एवं सिप गृह्यते न त्वन्यः । तेनात्सीत्यादौ नातिप्रसंगः । संयोगान्तलोपेनैव सिद्धे सभि. नस्य रान्नेति ज्ञापयितुमस्यारम्भः ॥ सिग्रहणं तूत्तरार्थम् ॥ ननु अरोदीदरोददित्यत्राति. प्रसङ्गः । यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गुह्यन्त इति न्यायादिति चेन्न । तेन विभ. क्तित्वप्रत्ययत्वयाग्व ग्रहणान्न तु दित्वसित्वयाः (च)॥ ६ ॥ ( क ) युगान्तकालप्रतिसंहृतात्मनो जगन्ति यस्यां सविकाशमासतः । तनौ ममुस्तत्र न कैटभविषस्तपोधनाभ्यागमसम्भवामुदः । इति । माघे० १-२३ श्लोकः ( ख ) उदरं परिमाति मुष्टिना कुतुकी कोऽपि दमस्वसुः किमु । धृततच्चतुरङ्गुलीव यत् वलिभिर्भाति सहेमकाञ्चिभिः ।। इति । निषेध० स० २-३५ श्लोकः (ग ) दिस्योर्हसादिति । हसादिति किम् , अभवत् । दिस्थोरिति किम् , अत्ति । अत्र "लोप- स्त्वनुदात्ततनाम्" इत्यतो लोप इत्यनुवर्तते । अत आह-लोप इति ॥ (घ) असीत्यादौ सिपः।प्रत्ययस्य हसात्परत्वाल्लोपमाशङ्कय वारयति-दिप्सहचरितस्य सेरिति। (ङ) अवट-प्रवद् इत्यत्र दिप्सिपोः प्रत्यययोः संयोगान्तत्वेन 'संयोगान्तस्य लोपा इति लोपे सिद्धे सूत्रारम्भस्य वैयर्थ्यं स्यादिति शङ्कते-नन्वित्यादिना। रात्सस्येति सूत्रेण अविमभवान् इत्यादौ संयोगान्तलोपाभावादस्यारम्भ इति समाधत्ते-सभिन्नस्य रान्नेत्यादिना। केचित्तु-संयो. गान्तस्य लोप इति नामसम्बन्धित्वाद् अवट-अवड् इत्यादौ न लोप इत्यतो दिस्योहंसादिति सूत्र- स्यारम्भः इति समादधन्ति । तच्चिन्त्यम् । (च) रुदिर अशुविमोचने इति धातोर्लङि अरोदत्-अरोदीदित्यत्राडीटोळवधानत्वेन सतोरपि "यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते' इति न्यायेन दिसित्वानपायाद् दिस्योहंसादिति सूत्रेण ·, १२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ॥ अनुदात्तानां तनादीनां वनतेश्च अमस्य लोपो भवति झसे विङति हकारे च (क) ॥ हतः, नन्ति । हन्यात् । हन्तु. हतात् , हताम् , नन्तु ॥ ७ ॥ (सु०) लोपस्त्वनुदात्ततमाम । यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्ताः (ख) पट् । तनु घणु क्षणु क्षिणु ऋगु तृणु घृणु वणु मनु इति तनोत्यादयो नव । अनुदात्तेति लुप्तपष्टीकं पदम् । तुशब्देन नमान्तानां ग्रहणम् । वन संभक्तौ वनति । इह हवत्योनें- डिति इनिषेधात् किति झसे नस्य लोपः ॥ झसे किम् । गम्यते । विङतीति किम् , गन्ता । 'गमा स्वर इत्युपधालोपः । 'हनो घ्ने' इति घः । घ्नन्ति ॥ ७ ॥ (त०) लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ॥ यमिरमिनमिगमिहनिमन्यतयोऽनुदात्ताः । तनु पणु क्षणु क्षिणु ऋणु तृणु घृणु वनु मनु इति तनोत्यादयः ॥ अनुदात्तेति लुप्तपष्टीकं पृथक्प. दम् । तु शब्दोऽपरलार्थ इत्याह-तनादीनामिति ॥ लुप्तपष्ठीनिर्दिष्टन्यायेनान्त्यलोप इत्याशयेनाह-अमस्येति ॥ अन्यथा जम्यादिप्वनन्त्यस्यापि जमस्य संभवाल्लोपःस्यात् ॥ जयधिशाधि (ग)॥ हन्तेजहिरस्तरेधि शास्तेः शाधिर्निपात्यते हिवि- षये ॥ जहि । हनानि । अहन् , अहताम् , अनन् ॥ ८ ॥ (सु०) जोधिशाधि ॥ हिसहितानां हनासशासीनां यथासंख्यमेते स्युः ॥ ८ ॥ (पूर्वाद्धन्तेर्हस्य घः) जघान, जन्नतुः । जघ्नुः । चघनिथ-जवन्थ ॥९॥ (सु०) पूर्वाद्धन्तेर्हस्य घः॥ द्वित्वे सति पूर्वरूपात् परस्य हन्तेर्हस्य घत्वं भवति । जघनिथ ॥९॥ (हनो लुलिडोर्वधो लुङयाति वा)वध्यात्, हनिष्यति ॥१०॥ (सु०) हनो लुलि शेर्वधो लुङ्याति वा ॥ लुङ्लिङोः परतो हन्तेर्वधः स्यात् आत्मनेपदे लुङि तु वा ॥ वध्यात् । हनृत इतीट् । हनिप्यति ॥ १० ॥ (त० ) हन इति ॥ लुङ्साहचर्यादनविषय एव लिङ् गृह्यते । तेन विधौ नाति- प्रसङ्गः (घ) । यत्तु विधावतिप्रसंगवारणाय किदिति लिङो विशेषणमुपन्यस्तं तद्रभसात् । हसात्परत्वाच्च दिस्योर्लोपः स्यादिति शङ्कायामुत्तरयति-तेन विभक्तित्व प्रत्ययत्वयोरिति ॥ अयमाशयः-तेन यदागमा इति न्यानेन विभक्तित्वं प्रत्ययत्वञ्च गृह्यते, न तु दित्वं सित्वम् । तथाच दिस्योहसपरत्वाभावान्न लोपातिप्रसङ्ग इति । यद्वा-अर्थवत्त्वाभावात् कर्तुसंख्यार्थयोदिस्योहणात्, अडिटोः सतोः समुदायस्यार्थवत्त्वेन दि. स्योरानर्थक्यानातिप्रसङ्ग इति । (क ) लोपस्त्वनुदात्ततनामिति । अत्र 'अमे ममा वा' इति सूत्रात् अम इति पदमनुवयं षष्ठथाविपरिणम्य चाह--अमस्येति । एवमपि ग्रहां ङिति चेति सूत्रात् किति ङिति चेत्यनुवाह- क्डितीति । झसाद्धि रित्यतो झसादिति हेरिति चानुवर्त्य सप्तम्या विपरिणम्य चाह--झसे हकारे चेति । अनुदात्तानामिति धातुपाठोक्तानां ग्रहणम् । (ख) यमिरमिनमि...इति । नुदादीनामपि अनुदात्तत्वान्न्यूनमिदमित्यपास्तम् । (ग) जोधिशाधि-इति । जहिश्च एधिश्च शाधिश्चैषां समाहारः समाहारद्वन्दत्वादेकवचनं नपुंसकत्वञ्च । । (घ) नातिप्रसङ्ग इति । तथा च हन्तेविधौ हन्यादिति रूपम् ।

·अदादयः २1 सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३ . । - वृश्चिकभियेति न्यायेन कर्मणि पक्षे वधिषीष्टेत्यत्रातिव्याप्तेरनिवारणात् ॥ १० ॥ ( जनिवध्योर्न वृद्धिः ) अवधीत् (क) ।। अवधीत् (क) ॥ यु मिश्रणे अमि- श्रण च (ख) ॥ ११ ॥ ( सु० ) जनिवध्योन वृद्धिः ॥ अन्योवृद्धिर्न भवति । जन जनने । जनी प्रादु- र्भावे च । वध हिंसायाम् । वधादेशोऽदन्तः । तेनाद्योच्चारणेऽनेकस्वरत्वात् नैकस्वरादितीण निपेधो न प्रवर्तते । यत इत्यल्लोपः । अवधीत् ॥ ११ ॥ ओरौ ॥ उकारस्याऽद्विरुक्तस्यौकारो भवत्यबादौ पिति (ग) ॥ यौति, युतः, युवन्ति । यौषि । यौभि, युवः । युयात् । यौतु । युहि । अयौत् । अयाः । युयाव । युयविथ । यूयात् । यविता । अयावीत् ॥ तु गति- श्राद्धहिंसासु ॥१२॥ (मु० ) ओरौ ॥ अद्विरुक्तस्य धातोस्त औः स्यात् पिति तकारसकारदकारादौ लुग्विषये । उतः किम् । एति । एपि । लुकि किम् । सुनोति । पिति किम्, रुतः । अद्विरुक्तस्य किम् । योयोति । नुधातोरित्युव । युवन्ति । ये दीर्घः स्यात् । यूयात् । धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अयावीत् ॥ तु इति सौत्रो धातुः गतिवृद्धिहिंसासु। अयं च लुग्विकरण इति स्मरन्ति (घ) ॥ १२ ॥ (त० ) मोरी इति ॥ विदो नवानामित्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थयाऽद्विरुक्तस्येति बोध्यम् । तेन जुहोतीत्यादौ नातिप्रसंगः ॥ १२ ॥ (त०) औरो इति ॥ विदा नवानामित्यतो वेत्यनुवर्त्य व्यवस्थयाऽद्विरुक्तस्येति बोध्यम् । तेन जुहोतीत्यादौ नातिप्रसंगः ॥ १२ ॥ (तुरुस्तुभ्योद्विरुक्तेभ्यो हसादीनां चतुर्णामीड्वा) तौ- ति-तवीति, तुतः-तुवीतः, तुवन्ति । तौषि-तवीषि, तुथः-तुवीथः, तुथ, तुवीथ । तौमि-तवीमि । तुयात्-तुवीयात्- (ङ) । तौतु-तवीतु । तुवीतात्- तुवीताद् , तुतात्-तुताद् । तुहि-तुवीहि । अतौत्- अतवीत् । तुताव । तो. ता। तोष्यति । अतौषीत् ॥ रु शब्दे । रौति-रवीति । रुरविथ । अरावीत् ॥ णु स्तुती । नौति, नुतः । नुनाव । नुनविथ । अनावीत् ॥ टुक्षु शब्दे । क्षौति । क्षुयात् । क्षौतु । अक्षात् । चुक्षविथ ॥ क्षविता । अक्षावीत् ॥ ( क ) अतो हसारिति वृद्धौ प्राप्तायामाह-जनिवध्योनं वृद्धिरिति । अवधीदिति-अल्लो पस्य स्थानिवत्त्वाद् 'अतो इसादे' रिति न वृद्धिरिति केचित् । (ख) मिश्रणं सम्पर्कः (ग ) ओराविति । गुणस्यापवादकमिदम् । ओरिति षष्ठयन्तम् । प्राविति लुप्तप्रथमान्तम् । (घ) स्मरन्तीति । न्यासकारादयः । (ङ) तुवीयादिति । अत्रेयः परत्वाद् गुणः स्यादति चेदुच्यते, यादादिप्रत्ययस्य कित्वाद् यदाग मास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्त इति न्यायेन ईटोऽपि ङित्वाद्गुणाभाव इति ।

·८४ , । । सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते क्ष्णु तेजने । क्ष्णौति । चुक्ष्णविथ । अक्ष्णावीत् । ष्णु प्रस्रवणे। स्नौति। सुष्णविथ । अस्नावीत् ॥ | अभिगमने । द्यौति । दुधविथ-दुद्योथ । अ- द्यौषीत् ॥ षु प्रसवैश्वर्ययोः। सौति । सुषाव । सुषविथ-सुषाथ । अ- सौषीत् ॥ कु शब्दे । कौति । चुकविथ-चुकोथ अकौषीत् ॥ वी गति- व्याप्तिप्रजननकान्स्यसनवादनेषु । वेति, वीतः, वियन्ति । वेषि । वेतु । वीहि । अवेत् , अवियन् । विवयिथ-विवेथ । अवैषीत् ॥ एति, ईतः । ईयात् । एत् , ऐयन् । आयम् । अयांचकार । एता । ऐषीत् ॥ इण गतौ । एति, इतः ॥ १३ ॥ (सु०) तुरुस्तुभ्योऽद्विरुक्तेभ्यो हसादानां चतुर्णामीड वा ॥ अद्विरुक्तेभ्य एभ्यः परेषां हसादिचतुर्णामीडागमो वा भवति । क्ष्णु तेजने। तेजनं तीक्ष्णीकरणम् । ष्णु प्रस्रवणे। प्रस्रवणमुत्कण्टा। पु प्रसवैश्वर्ययोः । प्रसवोऽभ्यनुज्ञानम् (क)। वीगति. व्याप्तिप्रजननकान्त्यसनखादनेषु । प्रजननं-गर्भग्रहणम् । असनं-क्षेपणम् । अडागमात्प्राग नुधातोरिनीय । अवियन् । नित्यत्वादडागमे कृते सत्यनेकस्वरत्वाद्य इति केचित् (ब) अव्यन् । अत्र इकारोऽपि धात्वन्तररं प्रश्लिप्यते । तथा च प्रयुञ्जते । 'नहि तरणि रुदीते दिक्पराधीनवृत्तिः' इति । व्याख्यातं च मनोरमायाम् । कमव्यतिहारे आत् (ग)। न च गतिहिंसाथैत्यान्निषेधः शङ्कयः । उत्पूर्वस्याविर्भावार्थत्वादिति । इण गतौ ॥ १३ ॥ (त०) तुरुस्तुभ्य इति ॥ यत्त प्राचा युरुणुस्तुभ्य इत्युक्तं यच्च वासुदेवेन व्याख्या- तम् । यु मिश्रणे । रु शब्दे । णु स्तुतौ । ष्टञ् स्तुतौ । एभ्यः पितिस्मि ईकारो वक्तव्य इति तत्सर्व प्रामादिकम् । युणु एतयारत्राग्रहणस्य सर्वसंमतत्वात् । पितित्स्मीति नि. मित्तोपादानमप्ययुक्तम् । रुवीत इत्यादावव्याप्तेः ॥ १३ ॥ (इणः क्ङिति स्वरे यः ) (घ) यन्ति । एषि । इयात् एतु, यन्तु । इहि । आयम् , ऐव, ऐम, इयाय ॥ १४ ॥ (सु० ) इणः विडति स्वरे यः ॥ इणो यत्वं भवति किति डिति च स्वरे । यन्ति । लिटि वृद्धौ च कृतायाम् असवणे स्वरे इतीय इयाय (ङ) ॥ १४ ॥ (इणः किति णादौ पुर्वस्य दीर्घः) ईयतुः (च), ईयुः । ( क ) प्रसवोऽभ्यनुज्ञानमिति । 'देवस्य त्वा सवितुः प्रसव' इत्यादौ अभ्यनुज्ञानार्थनर्शनात् । ( ख ) नित्यत्वाददागम इति । कृताकृतप्रसङ्गिकत्वमात्रेण अटो नित्यत्वादिति भावः । (ग) कर्मव्यतिहारे आदिति । अत्र वदन्ति-व्यति यिना कर्मव्यतिहारकल्पनं केशापहमिति परकीयकर्म च कर्मव्यतिहारेऽपेक्षेत । तच्चात्र नोपात्तम् । परस्परकरणं त न सम्भवत्येव । ततश्चो- दीते इति भावे क्तप्रत्ययो बोध्यः । तथा चोदये दिकपराधीनवृत्तिस्तरणिनेत्यर्थः सुगम इति । (घ) इणः विन्तीति । यन्तीत्यत्र येन नाप्राप्तिन्यायेन इयोऽपवादः। गुणवृद्धी तु परत्वादाधिको (ङ) हयायेति । अत्र इशब्दस्य द्वित्वे 'वर्णादाङ्ग वलीय' इति न्यायेन सवर्णदीर्घ बाधित्वा परस्य वृद्धौ 'प्रसवणे स्वरे पूर्वस्य' इतीयादेश इति भावः। (च) इयतुरिति । ननु 'इइ अतुस्' इति स्थिते पूर्वस्य दीर्धे यकारेऽपि स्थानिवस्वेन सवर्णदी- ·अदादयः २] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ८५ । इययिथ-इयेथ । ईयात् । एता । दादेः पे । इणः सिलोपे गा । अगात, अगाताम् , अगुः । इक् स्मरणे । इङिकावध्युपसर्गतो न व्यभिचरतः । अध्येति, अधीतः, अधियन्ति । अध्यत्-अध्यैद् ॥१५॥ (मु० ) इणः किति णादौ पूर्वस्य दोघः ॥ इणः पूर्वरूपस्य दी| भवति किति लिटि । आशिपि ये इति दीर्घः । ईयात् । इक् स्मरणे ककार इहेण्वदिक इति विशेषणार्थः । अयमधिपूर्वः । तथा च भट्टिः 'ससीतयो राघवयोरधीयन् (क) स्मरनि. त्यर्थः । राघवयोरित्यत्र कर्मणि षष्ठी । इङि काविति । इङिकावध्युपसर्ग विना प्रयोग नाहत इत्यर्थः ॥ १५ ॥ ( इण्वदिकः ) अधीयाय । अधीयतुः। अधीययिथ-अधीयेथ । अधीयिव । अधीयात् । अध्येता । अध्यगात् ॥ विद ज्ञाने । बेत्ति, वित्तः, विदन्ति । वेत्सि, वित्थः, विस्थ, वेनि ॥ १६ ॥ (सु० ) इण्वदिकः ॥ इणो यत् कार्यमुक्तं तदिकोऽपि भवति । कार्यातिदेशो- उयम (ख)॥ विद ज्ञाने । ज्ञप्तिर्ज्ञानम् ॥ १६ ॥ विदो नवानां त्यादीनां वादिर्नवको वा (ग) ॥ विदः परेषां त्यादीनां नवानां णवादिर्नवको वा ॥ वेद, विदतुः, विदुः । वेत्थ, विदथुः, विद । वेद, विद्व, विद्म । विद्यात । वेत्तु । विद्धि ॥१७॥ ( सु० ) विदो नवानां त्यादीनां णबादिर्नवको वा ॥ वर्तमानार्थकणादियोगे धातोद्वित्वं न उक्तार्थणादियोगे इत्युक्तत्वात् (घ) । झसादिति धिः । विद्धि ॥१७॥ (त० ) वदेति ॥ अनन्तरस्येति न्यायादुक्तार्थणादियोग एव द्वित्वं नान्यत्र ॥१७॥ ( वेत्तेर्लोट्याम्गुणाभावः करोत्यनुपयोगश्च वा ) ॥१८॥ (मु० ) वेत्तेर्लोटयाम् गुणाभावः करोत्यनुप्रयोगश्च वा ॥ वेत्तेराम् प्रत्य. यो गुणनिषेधः करोतेरनुप्रयोगश्च वा स्यालोटि ॥ १८ ॥ तनादरुप ॥ विदांकरोतु ॥ १९ ॥ धे पूर्वस्य दीर्घविधानसामर्थ्यात्पुनर्यकाराप्राप्तौ 'ई अतुः' इति प्राप्नोति “अनन्तरस्य विधिर्वा प्रतिषेधो वेति" न्यायेन तत्सामर्थेन यकारस्य एव बाधो न तु दीर्घस्येति चेन्न, पूर्वस्यैव विधौ स्थानिवत्वेन यकारे दीर्घाप्रवृत्तेरिति नागेशभट्टः। (क) सूतोऽपि गङ्गासलिलैः पवित्वा सहाश्वमात्मानमनल्समन्युः । ससीतयोराघवयोरधीयन् श्वसन् कदुष्णं पुरमाविवेश ॥ भट्टिः-३-१८॥ (ख ) कार्यातिदेशोऽयम् इति। आर्धधातुकाधिकारे वातिकपाठात्तदधिकरोक्तानामेव कार्या- णामुपदेशत्वादतिदेश इति भावः । (ग) विदोनवानामिति । अत्र विद इति पञ्चमी न तु षष्ठी तेन विद्यतिविन्दत्योरव्यवहितपर. तिबाद्यभावान्ते आदेशाः । (घ) इत्युक्तत्वादिति । द्विश्चेति सूत्रस्य वृत्तौ उक्तार्थणवादियोगे धातोद्विवचनमित्युक्तत्वाद् 'वेद' इत्यादी बादीनां परोक्षार्थत्वाभावान्न द्वित्वमिति भावः ।

·८६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (सु० ) तनादेरुप ॥ तन् आदिर्यस्य स तनादिस्तस्मात्तनादेरुप् प्रत्यय: स्यात् कर्तरि चतुर्पु । नृप इति गुणे कृते विदांकरोतु ॥ १९ ॥ डित्यदुः (क)॥ कृञोऽत उत् डिति ॥ विदांकुरुतात् । विदांकुर्वन्तु (ख) । अवेत्-अवेद् । स्याविदः । अविदुः ॥ २० ॥ (सु. ) ङित्यदुः । कृनो ये इत्यतः कृज इत्यनुवृत्तम् । लङि दिस्योरिति दिप- सिपोर्लोपः स्यात् । अवेत् । स्याविद इत्यन उम् अविदुः ॥ २० ॥ ( त० ) ङित्यदुः ॥ डिति अत् उरिति च्छेदः । कृजो ये इत्यतः कृञ् इत्यनुव. तते । विदांकुरुतादित्यत्र तपरत्वादुप्रत्ययनिमित्तो गुणो न । कुर्वन्त्वित्यत्र तु संज्ञापूर्वक- त्वेनानित्यत्वात् य्वोर्विहस इति दी| न । तपरः किम् । अकारि । तपरकरणं सुखमु- खोच्चारणार्थमिति वासुदेवः । तन्न । डित्य उरितिपाठेऽपि सुखोच्चारणस्याव्याहतत्वात् ॥२०॥ दः॥ पदान्ते दस्य रो वा स्यात् सिपि ॥ अवेः-अवेद्-अवेत् ॥२१॥ (मु० ) दः॥ पदान्ते धातोर्दस्य रो वा स्यात् सिपि ॥ सिपि किम् । अवेद् । पदान्ते किम् । वेत्सि ॥ २१ ॥ ( त० ) दः इति ॥ अत्र रोऽरात्रिप्वित्यनो मण्डूकप्लुत्या र इत्यनुवर्तते अजर्घा इत्यादिसिद्धयर्थम् । स इति त्वव्यवहितमपि न । दोषादिकल्पने च गौरवम् । यदि दोषादिकल्पने व्यवहितानुवृत्या गौरवं समानं तदा सानुवृत्तिरप्यस्तु ॥ २१ ॥ ( आमि विदेन गुणः ) विदांचकार । अवेदीत् ॥ अस- भुवि । अस्ति ॥ २२ ॥ (सु० ) आमि विदेर्न गुणः ॥ वेत्तेर्गुणो न स्यात् आमि । विददरिद्रेत्याम् । विदांचकार । अस भुवि सत्तायामित्यर्थः ॥ २२ ॥ नमसोऽस्य ॥ प्रत्ययस्य नमोऽस्तेश्चाकारस्य लोपो डिति (ग)। स्तः, सन्ति ॥ २३ ॥ (मु०) नमसोऽस्य ॥ नम् च अस् चानयोः समाहारा नमस् तस्य । नमिति प्र- त्ययो गृह्यते प्रतिपदोक्तत्वात् । न धातुः लाक्षणिकत्वात् । (घ) तस्य हि आदः रुणः स्न इति कृते नमिति रूपम् । अस्तेरीडित्यतोऽस्तेरित्यनुवृत्त्याऽस्तेरित्यस्य योऽस तस्ये- (क ) डित्यदुरिति । ङितीति सप्तम्यन्तम् । अदिति लुप्तषष्ठयन्तम् । उरिति प्रथमान्तम् । अदि. ति तपरकरणमुकारस्योपधागुणभावार्थमसन्देहाथ चेति । (ख) कुर्वन्त्वित्यत्र उवमिति वत्वस्य बहिरङ्गस्यान्तरङ्गदी प्रत्यसिद्धत्वाद् 'थ्वोवि हसे' इति न दीर्घः। (ग) नमसोऽस्य । इत्यत्र कस्यांचिद् वृत्तौ अम्विषये ङितीति लभ्यते, तन्निष्फलम्, अस्धातो. रनब विषये भूभावात् । नमश्चाविषये एव सत्वात् । नम उदाहरणं 'रुन्धः-रुन्धन्ति' इत्यादि । ङिति किम्, रुणद्धि-अस्ति। (घ) प्रतिपदोक्तत्वादिति । प्रतिपदोक्त शीघ्र वुद्धयारूढं भवति । अतो नमिति प्रत्ययो गृह्यते । लाक्षणिकत्वादिति । लाक्षणिकं तु लक्षणानुस्मरणद्वारेण । तो विलम्बोपस्थितिकत्वान्न नमिति धातु गृह्यत इति भावः। ..

·अदादयः २] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ति व्याख्यानात् अस्प्रत्ययस्य अस दीप्तौ, असु क्षेपणे इत्यादीनां च ग्रहणं न भवति (क) । ङित्यदुरित्यतो डितीति ओर्मोरित्यतो लोप इति चानुवृत्तम् ॥ २३ ॥ (त०) नमसोऽस्य ॥ नम् च अस् चानयोः समाहारः नमस् तस्य । नमधातो- रादेः : प्ण स्न इति सूत्रेण नत्वकरणाल्लाक्षणिकत्वेनाग्रहात् । अस्तेरीडित्यतोऽस्तेरित्यनु- वृत्तेरस्तेरिति रूपस्य प्रकृतिभूतो योऽस् तस्येति व्याख्येयम् । तेनास्प्रत्ययः । अस् दीप्तौ, अमु क्षेपणे, इत्यादीनां न ग्रहणम् । यत्त वासुदेवेन नन्वसा धातुना साहचर्यान्नमपिधातुरेव गृह्यताम् , इत्युक्तम् तन्न अस्प्रत्ययस्यापि संभवेन धातोर्ग्रहणमिति निर्णयाभावात् ॥२३॥ सि सः ।। अस्तेः सस्य लोपो भवति सादौ (ख) ॥ असि, स्थः स्थ । अस्मि, स्वः, स्मः । स्यात् । अन्तु-स्तात् , सन्तु । जह्येधिशाधि । एधि । असानि ।। २४ ॥ (सु०) सितः। नमसोऽस्येत्यतोऽस्ग्रहणमप्यनुवृत्तम् । जोधीति एध्यादेशः। एधि २४ (त) सि सः ॥ अन वमः सकारासंभवादस एवानुवृत्तिः (ग) ॥ २४ ॥ ( क ) अस्प्रत्ययस्य असदीप्तो, अमुक्षेपणे, इत्यादीनां व ग्रहणं न भवतीति। अत्र लवुभाष्यम्। प्रत्ययाप्रत्ययोहणे मम्भवति मति प्रापयग्रहणस्य न्याय्यत्वात् । तस्य प्राधान्यात् अमिति प्रत्यय श्री- रणादिको गृह्यते । उणादीनां तु कचिद् व्युत्पत्तिकार्याभावात । अत एव कंसन पय इति न भवति । धा- तुरपि 'असुदीप्ती' अमु क्षपणे न गृयने । विकर गास्य व्यवधानेन हित्यरत्याभावात्। नमो विकरणस्य डितोऽसम्भवात् यथा तिवादेङितः ग्रहणं तथा असधातोरप्यतादृशोऽस्मुव्येव । नन्वस्तेरपि कथं ग्रहणं नुग्विकरणालुग्विकरगायोरलुग्विकरणस्यैव स्वीकारादिति चेन्न । एतद वचनस्य न्यायस्य वात्राभावात् । अस्यैव साक्षात् डित्परत्वसम्भवाच्च । यद्वा । असतेरिडित्यत अस्तेरित्यनुवर्त्य अस्तैरिति रूपस्य प्रकृ- निभूतो योसिति व्याख्यानात् । माधवस्तु । ननु किमयं नमिति नत्यों धातुर्गृह्यते विकरणो वा । युक्तं तत्रास्ति धातुसाहचर्याद्धातुग्रहणमिति । तन्न । अम्धातोहणमिति निर्णयाभावात् । अस्प्रत्ययग्रह- णस्यापि सम्भवात् । यदपि सत्यं अस्तस्त्व नपि स्वादेशेन प्रयोगाभावादविषयो विभक्तिचतुष्टयमस्य मूत्रस्य निमित्तमनुभीयत इत्युक्तम् । तदपि न । भविता, भविष्यात इत्यादी स्थानिवद्भावेनास्तित्वा. दकारस्य च श्रूयमाणत्वात् ङित्परत्वाभावादिति तु वक्तुं युक्तत्वात् ण वादियादाद्योः कित्त्वं न ङित्त्वम् । सिस्योस्तु तादिपर्युदासान्न ङित्त्वं स्यपस्तु पित्त्वात्तदपि न चात्र ङित्यनन्तरोनमतिः सम्भवति प्रा. व्यवधानात् । नमंतोत्यादावप्यल्लोपस्य यद्वद् भावात्तदवश्यमेव व्यवधानमित्युक्तम् । एवमेवास्तेरपि वक्तुमुचितम् । यदपि नापि येन नाव्यवधानमिति न्यायस्याप्ययं विषयः, वचनस्य विकरणग्रहणेनापि चरितार्थत्वादित्युक्तम् । तदपि न । धातुग्रहणे हेतुत्वेनोक्तस्य साहचर्य्यस्थादूषितत्वात् । प्रत्ययग्रहणे हेतोरप्रतिपादनाच्च । यदपि न चात्रापि धात्वक्षरे । व्यवाय इत्याशक्य विधिकाले एवमस्येत्संशात: प्रागलोपात् । पश्चाच्च मित्त्वेनान्त्यस्परात्परत्वमित्युक्तम् । तदपि न । विधि कान इत्यस्य सूत्रे इत्यर्थः प्रयोगे वा । नाद्यः सूत्र ङित्परत्वासंभवात् मस्येत्स्यसंशातः प्रागल्लोपबिधानात् । मकारव्यवधानस्यापरि- हरणीयत्वाच्च । नान्त्यः । मस्येत्संज्ञाभावे नान्त्यस्वरात्परत्वासम्भवात् धातोः परत्वप्रसंगात्। अक्षरेणेत्य • प्यसंगतम् । हससहितस्वरस्याक्षरत्वाङ्गीकारात्। द्वात्रिंशदक्षरा अनुष्टुबिति व्यवहारात् धातुवर्णेनेति वक्तुं युक्तत्वाच्च यदपि सूत्रेप्येवं नमस इति मकारनिर्देश उपपद्यते। अन्यथा नास इत्येवं वाच्यं स्यादित्युक्तम् । तदपि न नास धातोर्ग्रहणप्रसंगात् । किं च धानाय इत्यादी नाप्रत्ययाकरस्यापि लोपप्रसंगात् । न आस इति छेदेन आसेः परस्य नस्य नस्यासीनायेत्यादी अल्लोपस्य संभवात् । (ख ) मस्तेरिति । अस्तेः किम् , वस्ति । सि किम् , अस्ति । सः किम् , अस्य माभूत् । (ग ) अत्रायमर्थः 'सिस' इति सत्रे नमसोऽभ्येति सूत्रादस्यहणं कथमनुवर्तते ? नम्ग्रहणमनु.

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते अस्तेरीट् ॥ विद्यमानादस्तेः रुदादेश्व परयोर्दिप्सिपोरीट् ॥ आसीत् , आस्ताम् । आसीः । भासम् ॥ २५ ॥ (सु०) मस्तेरीट् ॥ दिस्योर्हसादित्यतो दिस्योरित्यनुवृत्तम् । अस्तेरिति तु तन्त्रा- दिना व्याख्येयम् । तेन विद्यमानादस्तेरिति लभ्यते ॥ विद्यमानाकिम् । अस्ते रित्या. देशेऽभूदित्यादौ मा भूत । स्थानिवद्भावेन नमसोऽस्येत्यत्र ओर्मोवैत्यतो वानुवृत्त्याव्यव- स्थया लोपाभावे स्वरादित्वात् द्वितीयोऽट् । आस्ताम् ॥ २६ ॥ (त०) अस्तेरीट् ॥ अत्रानुदादेरिति सूत्रात् रुदादेरित्येकदेशोऽनुवर्तते। नत्वदिति । क्वचिदेकदेशोऽनुवर्तत इति स्वीकारात् । अस्तेरित्यस्य तन्त्रादिना लब्धं विद्यमानादिति । तेन भ्वादेशे अभूदित्यादौ नातिप्रसंगः ।। आस्तामिति । अत्र ओन्मोत्यतो वानुवृत्त्या व्यवस्थया लोपाभावे द्वितीयोऽट् । उपदेशस्वरादिति तु न, अगादित्यत्रातिव्याप्ते ॥२६॥ (अस्तेरनपि भूः) बभूव इत्यादिसिद्धम् ॥ मृजू शुद्धौ ॥२ (सु०) मस्रनपि भूः ॥ अस्तेर्भूरादेशः स्यादचतुर्पु ।मृजू शुद्धौ । अयं न पित् , भिदादिपाठसामर्थ्यात् ॥ २६ ॥ ( मृजेर्वृद्धिः क्ङिति स्वरे वा (क)) मार्टि, (ख) मृष्टः, मृज- न्ति-मार्जन्ति । माझि । मृज्यात् । माटुं। मृड्ढि । मार्जानि । अमारी-अमा- ई । ममार्ज, ममृजतुः-ममा तुः । ममार्जिथ-ममाष्ट । मृज्यात् । मार्जिता माटी ॥ अमार्जीत् ॥ वच परिभाषणे । वेत्ति । नहि वचिरम्तिपरः (ग) वक्षि, वक्थः । वच्मि । वच्यात् । वक्तु । वग्धि । अवक्-अवगू । उवाच, ऊचतुः । उवचिथ-उवक्थ । उच्यात् । वक्ता। बक्ष्यति । अव- क्ष्यत् । अस्यतिवक्तीति ङः ॥ २७ ॥ (सु० ) मृजेवृद्धिः किङति स्वरे वा ॥ गुणापवादः। अक्ङिति प्रत्यये परे मृजेर्वृद्धिर्भवति तिति परे वेष्यते । छशपति पत्वम् । माष्टि ॥ झसादिति हेधिः । छश. षेति पत्वम् ष्टुत्वम् । झवे जबा इति पस्य डः स्थानैकत्वात् । मूढि । दिस्योरिति दि- पसिपोर्लोपः । अभाई-अमाई । लुङि इडभावे षत्वकत्वे । अमाीत् । झसादिति सि- लोपः । अमाष्टम् । स्याविद इत्यन उस् । अमाक्षुः । वच परिभापणे । अयमन्तिपरो न प्रयुज्यते इत्येके । बहुवचनपरो न प्रयुज्यते इत्यपरे (घ)। झसादिति हेधिः। चोः कुरिति वर्त्ततामिति शङ्कायां समाधत्ते-नमः सकारासम्भवादिति । अयमाशयः- सिस' इति सूत्रे सकार. स्यैव लोपविधानान्नमस्तदभावान नमोऽनुवृत्तिः, किन्तु असः सकारसत्वात् 'असि' इत्यादिसिद्धयर्थं तस्यानुवृत्तिरेवेत्याह-अस एवानुवृत्तिरिति ॥ ( क ) वित्युपधाया लघोरिति गुण प्राप्तौ डिति स्वरे वृद्धावप्राप्तायां चाह-मृजेवृद्धिरिति । ( ख ) ननु माष्टीत्यत्र संयोगान्तस्य लोपो भवत्विति चेन्न, रेफादुत्तरस्य संयोगान्तस्य लोपो न भव- तीति निषेधात् , संयोगान्तस्य लोप इति स्यादिरसपरकत्वाच्च । (ग) नहीति । किञ्च बहुवचने वदन्तोत्युच्चारणीयम् । (घ) अन्तिपर हति । तथा च-वचन्ति, वक्षन्ति, वचन्तु अवचन्, अवोचन् अवश्य नित्येतेऽसा- - - ।

·म , अदादयः २] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता कः । झबे जबा इति गः । वन्धि ॥ दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । अवक् । णबादौ पूर्व- स्येति संप्रसारणम् । अत उपधाया इति वृद्धिः । उवाच । अस्य तिवक्तिख्यातिभ्य इति ङः।। (त० ) नहि वचिरिति ॥ बहुवचनपर इत्येके । अन्तमात्रपर इत्यन्ये ॥२७॥ ( बचेरुम् ) अवोचत् , अवोचताम् , अवोचन् , ॥ रुदिर् अ- श्रुविमोचने (क) ॥२८॥ (सु०) वचेरुम् ॥ वचेरुमागमः स्यात् प्रत्यये । अवोचत् ॥ रुदिर् अश्रु- विमोचने । अश्रुविमोचनं रोदनम् ॥ २८ ॥ रुदादेश्चतुर्णा ह्रसादेः ॥ रुदादेः परस्य तिबादिचतुर्णा मध्ये हकारवसादेः प्रत्ययस्येट ॥ रोदिति, रुदितः, रुदन्ति । रोदिषि, रुदिथः, रुदिथ । रुद्यात् । रोदितु । रुदिहि । अरोदीत्-अरोदत् । अरुदिताम् , अरु- दन् । इरितो वा अरुदत् ॥ निष्वप् शये। स्वपिति । स्वप्यात् । स्वपितु । अस्वपीत्-अस्वपत् । सुष्वाप । स्वप्ता । अस्वाप्सीत् ॥ श्वस् प्राणने । श्वसिति । श्वस्यात् । श्वसितु । अश्वसत् । अश्व- सीत् । शश्वास ॥ अन प्राणने अनिति ॥ २९॥ (स०) रुदादेश्चतुर्णा ह्वसादेः॥ ह् च वपश्च हसौ तौ आदी यस्य ह्वसादिस्तस्य ॥ "रादितिः स्वपितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा । जक्षितिश्चेति विज्ञेयो रुदादिः पञ्चको गणः ॥" बसादेः किम् । रुदन्ति ॥ चतुर्णा किम् । स्वप्ता । हो पात्वादिटि कृते धिरादेशो न(३) । रुदिहि । लुङि इरित इति वा ङः । अरुहन् । गवादौ पूर्वस्येति संप्रसारणम् । यजामिति संप्रसारणम् । सुपुपतुः । अत उपधाया इति वृद्धी अस्वाप्सीत् । म्यन्तति न वृद्धिः । अश्वसीत् ॥ ५९ ॥ (२०) रुदादेरिति ॥ ह च वसश्च सौ तौ आदी यस्य स तथा । रोदितिः स्व. पितिश्चैव श्वसितिः प्राणितिस्तथा। जक्षितिश्चेति विज्ञेयो रुदादिः पञ्चको गणः ॥ १ ॥ अरोदीदिति । अद्रुदादेरडित्यट् । अस्तरी डिति पक्षे ईट् ॥ २९ ॥ ( प्रादेरफादनितनस्य णत्वम् ) प्राणिति । प्राणिहि । आनीत् । आनत् । आन, आनतुः । अन्यात् । अनिता । आनीत् ॥ जक्ष भक्ष- हसनयोः । जक्षिीत, जक्षितः ॥ ३० ॥ (सु०) प्रादे रेफादनितेनस्य णत्वम्॥ प्रादिस्थरकारात्परम्यादेर्नस्य णत्वं स्यात् ३० धवः । बहुवचनपर इति । अस्मिन् पक्षे लटि मध्यमे । वक्थः । उत्तमे तु । वच्मः । लिटि । ऊचः। मध्यमे । ऊच । उत्तमे तु ऊचिम । लुटि । वक्तारः । लिङि । वच्यासुः । उच्यासुरित्यादयोऽसाधवः । ( क ) रुदिरिति । अश्रुमोचनमात्रेऽर्थे रुदिरकर्मकः । शब्दयुक्तक्रन्दनेऽर्थे तु सकर्मकः । तथा च भट्टिकाव्ये-रोदिम्यनाथमात्मानं बन्धुना रहितस्त्वयेति साधु । (ख) धिरादेशो नेति । सकृद्गताविति न्यायात् ।

·६० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते . .. (जक्षादेरन्तोऽदन उस् ) जक्षजागृदरिद्राशास्चकासृभ्यः परस्या- न्तोऽत् अन उस् च ॥ जक्षति । जक्ष्यात् । जक्षितु । जक्षिहि । अजक्षीत् । अजक्षत्। जक्षिता ।। इति रुदादयः । जागृ निद्राक्षये। जागर्ति, जागृतः, जाग्रति । जागृयात् । जागर्तु । अजागः । अजागृताम् ॥ ३१ ॥ (सु० ) जक्षादेरन्तोऽदन उस ॥ जक्षप्रभृतयः सप्त । उक्तं च- "जक्षजागृदरिद्वातिचकास्तिशास्तयस्तथा । दीधी वेवीङ् च विज्ञेयो जक्षादिः सप्तको गणः ॥ १ ॥ दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । अजागः ॥ ३१ ॥ (उसि गुणः ) अजागरुः । जजागार ॥ ३२ ॥ (मु०) उसि गुणः ॥ नाम्यातस्य धातोर्गुणः स्यादनादेशे उसि परे । विददद रिद्रेति वाम् । जागरांचकार ॥ ३२ ॥ (जागर्तेर्वीण्णङिद्भिन्नेषु गुणः ) जजागरतुः, जजागरुः । जजागरिथ । जागराञ्चकार । जागर्यात् । जागरिता । जगारिष्यति । अजा. गरिष्यत् । अजागरीत् ॥ दरिद्रा दुर्गती । दरिद्राति ॥ ३३ ॥ (सु० ) जागर्तेर्वीण्णबङिद्भिन्नेषु गुणः ॥ जागर्तेविइण्णन्डिभिन्नप्रत्यये गुण: स्यात् । विइण्णबडियोऽन्यस्मिन् वृद्धिविपये प्रतिषेधविषये च । विशब्देन वादिः प्रत्य- यो गृह्यते । इकारस्तु उच्चारणार्थः । कम्प्रत्यये जजागृवान् । जजागृवांसौ इति । इणि अजागारि । णपि जजागार। डिति जागृतः। वृद्धिविषये वुणि जागरकः । घजि जागरः । डिप्रत्यये जागरयति न चैतेपु गुणे कृतेऽप्यत उपधाया इति वृद्धिः स्यादिति वाच्यम् । गुणविधेरिण्णप्प्रतिपेधस्य चानर्थक्यापत्तेः । लुङि जागृ इ स ईदित्यत्र रत्वं प्राप्तं तद्गुणा बाधते । तं णित्प इति सेर्णित्वाद्वातार्नामिन इति वृद्धिर्बाधते । तां जागतंरिति गुणो तत्र गुणे कृते अतो हसादेरिति विकल्पं वाधित्वा लान्तस्येति वृद्धिः प्राप्ता हम्यन्तेति सूत्रेण निषिध्यते (क) अजागरीत् ॥ दरिद्रा दुर्गतौ ॥ ३३ ॥ दरिद्रातेरिदालोपश्च डिति ॥ दरिदातेरातो लोपो उिति स्वरे इकारश्च डितिहसे ॥ दरिद्रितः, दरिद्रति । दरिद्रियात् । दरिद्रातु । अद- रिद्रात् , अदरिद्रिताम् , अदरिद्रुः ॥ ३४ ॥ (सु० ) दरिद्रातेरिदालापश्च डिति । हसे इति स्वरे इति चानुवृत्तम् ॥३४॥ (त० ) अदरिद्रुरिति । जक्षादेरित्यन उस्दरिद्रादेरिदालोप इत्यनेन परत्वादालोप आदन्तत्वाभावादादन्ताद्विष इत्यादिलक्षणविकल्पाप्रवृत्तिः ॥ ३४ ॥ (क) तत्र गुणे कृते इति । हसादिलक्षणाया वृद्धर्जागत्तिगुणेन बाधस्तेन गुणेन हसान्तत्वसम्पाद- नात् । या हि गुणप्रवृत्तिसमये वृद्धिः सा बाध्यते नान्येति भावः। तदाहुः-गुणो वृद्धिर्गुणो वृद्धिः प्रतिषेधो विकल्पनम् , पुनर्वृद्धिनिषेधोऽतो यण (१) पूर्वाः प्राप्तयो नवा । इति । (१) यणपूर्वा इति । यण् इति पाणिनीयाना संशा तत्र यवरलाः शेयाः । बाधते ।

·७ दादयः २] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ६१ (दरिद्रातेरनप्यालोप: सौ वा णवुणनिट्सयुत्सु न ) ददरिद्रौ, ददरिद्रतुः । दरिद्राञ्चकार । दरिद्रयात् । दरिद्रिता। अदरिद्रीत् , अदरिद्रिष्टाम् । अदरिद्रासीत् ॥ शासु अनुशिष्टौ । शास्ति ॥३५॥ (सु० ) दरिदातेरनप्यालोपः सौ वा णब्वुणनिट्सयुट्सु न । दरिद्राते- रातो लोपः स्यात् अचतुर्पु सिप्रत्यये तु वा णबादिपु परेपु न । वुणि दरिद्रायकः ॥ अ. निटि सप्रत्यये दिदरिद्रासति ॥ युटि दरिद्राणः लुङि आलोपाभावे यमिरमीतीट्सकौ । अदरिद्रासीत् । अदरिद्रासिष्टाम् । शासु अनुशिष्टौ अनुशिष्टिरनुशासनम् ॥ ३५ ॥ शासरिः ॥ शासेरातो हसे क्ङिति डे च इद्भवति । घासादेः षः । शिष्टः, शासति । शास्सि, शिष्ठः, शिष्ठ । शास्मि । शिष्यात् । शास्तु । जयधिशाधि । शाधि ॥ ३६ ॥ दिपि । धातोः सस्य तः स्यादिपि ॥ अशाद्-शशात् , अशिष्टाम् अशासुः।। सिपि वा। धातोः सस्य वा तः स्यात्सिपि ॥ अशाः-अशात्- अशाद् । शशास । शिष्यात् । शासिता । अशासिष्यत् । अशिषत् ॥ च. काम दीप्तौ ।। चकास्ति, चकास्तः, चकासति । झसाद्धिः । घे सलोपः चकाधि । अचकात् । अचकासुः । अचकाः-अचकात्-अचकाद् । चकासां- चकार । अचकासीत् । इति परस्मैपदम् ॥ ३८ ॥ (मु०) शासेरिः॥ शास उपधाया इत् स्यात् प्रत्यये हसादौ विङति च । ङस्या- नुवर्तनात् आङः शासु इच्छायामित्यस्य तु न ग्रहणम् । अर्तिसतिसाहचर्यात्परस्मैपदिन एव शासविधानात् । तन पं एवत्वम् । नेह आशास्ते। अन्ये तु व्यतिशिष्टे। व्यतिशिट्वे । इत्यात्मनेपदेऽपि इत्वं स्वीकुर्वन्ति । हौ जोधिशाधीति शाधिरादशः। शाधि । सतिशा- स्तीति ङः। अशिपत् ॥ चकास दीप्तौ। दीप्तिस्तंजः चक्षादेरित्यन्तोऽत् । चकासति । धेच सलोपः । धातोः सकारस्य लोपः स्यात् धकार परे । दिस्योरिति दिप्सिपोर्लोपः । दि सस्येति तः। अचकात् । सिपि तु वा तः। अवका:-अचकात् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । चकासांचकार । दीधीदीप्तिदेवनयोः । देवनं शोकः । वेवीवेतिनातुल्ये। वीगतीत्यनेन तुल्ये. ऽथें वर्तत इत्यर्थः। छान्दसाविमौ । अत एव न व्याख्यातो(क)॥ इति सुबोधिन्यां परम्मैपदम् ॥ ( क ) तथापि स्मर्यमाणत्वादनयोाख्यानं प्रस्तौमि-दीधीदितिदेवनयोरिति ङित्त्वादात् दीधीते । अनेकस्वरत्वाद्यः । दीध्याते । दीध्ये । दीध्यांचके ।दीधिता । दीधिष्यते। वेवीङ् वेतनातुल्ये वेवीते। वेव्याते इत्यादि दीधीवद्रूपम् । षससस्ति स्वप्ने । इमावपि छान्दसौ धातू परस्मैपदिनौ। सस्ति । सस्तः । ससन्ति । लोटि-सस्तु । सधि । लङि-असत् । असस्ताम् । असः । लिटि-ससास। सेसतुः । लुङि-प्रसासीत्-अससीत् । सन्ति । इदित्त्वान्नुमि कृते सस्त इति स्थिते 'कोराद्योश्च' इति सलोपे 'इमा- वरस्य शसस्य लोपो वा सवर्णे झसे' इति तकारस्य वा लोपः। सन्तः। संस्तन्ति । बहूनां समवाये द्वयोः । संयोगसंज्ञा नेत्याश्रित्य 'स्को' इति लोपाभावात् । संस्ति । संस्तः इत्येके। इति चक्रधराख्यटिप्पण्यामदादिपरस्मैपदप्रक्रिया समाप्ता ।

·६२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (त०) शाशेरिः। चेति खानुवृत्तेरा शासु हच्छायामित्यस्य नेत्वम् । अति- साहचर्यात्परस्मैपदिन एव शास्ते विधानात् भाष्यमतमाह-धे सलोप इति ॥ ६८ ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । आगाददादिमध्यस्थं परस्मैपदसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां परस्मैपदम् ॥ चक्षिा व्यक्तायां वाचि । स्काराद्योश्च । चष्टे, चक्षाते । आतो- ऽन्तोऽदनतः । शक्षते । चक्षे, चक्षाथे, चड्ड्वे । चक्षे, चक्ष्वहे, चक्ष्महे । चक्षीत । चष्टाम् । अचष्ट ॥४॥ (मु०) चक्षिङ्ग व्यक्तायां वाचि ॥ अयं दर्शनेऽपि । इकारोऽनुदात्तः । इदितो नुमिति नुम् तु न अन्ते इदित इति व्याख्यानात् । ङ्कारस्तु अनुदात्तेत्वप्रयुक्तमात्मने- पदमनित्यमिति ज्ञापनार्थः । स्कोरिति कलोगः ष्टुत्वम् । चष्टे । आतोऽन्तोऽदनत इत्यत् । चक्षते । मध्यमे तु स्कोरिति कलोपः । पढोरिति कः । षत्वम् । चक्षे । कलोपे ष्टुत्वे झबे जबा इति डः । चड्ढ्वे । लङि अचष्ट ॥ * ॥ (त०) चभिङ ॥ अनुदात्तेत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति ज्ञापनार्थो डकारः । तेन 'अनुक्तमप्यूहति पण्डितो जनः' इत्यादि सिद्धम् । इदित इति नुम् तु न भवति अन्ते इदिति व्याख्यानात् । अकारस्तु वक्तुमुचितः ॥ * ॥ चक्षिङोऽनपि ख्याशात्रौ णादौ तु बा) चख्यौ, चख्यतुः । चख्ये, चख्याते । चक्शौ । चक्शे । चचक्षे । ख्येयात्-ख्या- यात् । ख्यासीष्ट । क्शायात्-शेयात् ॥ १ ॥ (अस्पतिवक्तिख्यातिभ्यो ङो लुङि सरपवादः) अख्यत्- अख्यत-अक्शास्त ॥ इर गती कम्पने च । ईत, ईराते । ईर्ताम् , ईराताम् । ऐत । ईराञ्चके ॥ ईरिषीष्ट । ऐरिष्ट । आङा शामु इच्छा. याम् । माशास्ते। आशशासे । आशासिष्ट ॥ कसि गतिशासनयोः । कंष्टे, कंसाते । अयमनिदिदित्येके । कस्ते । तालव्यान्तोऽप्यनिदित् । कष्ट, कशाते । कक्षे, कड्ड्वे । अकशिष्ट ॥ णिसि चुम्बने । निस्ते, निंसाते । निसिता ॥ णिजि शुद्धौ । चोः कुः । निते । निङक्ष्वे । निञ्जिता ॥ शि- जि अव्यक्ते शब्दे । शिते । शिक्षे । शिञ्जिता ॥ पिजि वणे सं. पर्चने च । पित। पिपिल्ले । पिञ्जिता ॥ पृचि संपर्चन । पृङ्ग । पपृश्चे । पृश्चिता ॥ पृची संपर्चने पृक्ते । पपृचे । अपर्चिष्ट ॥ वृजी वर्जने । ईदित् । वृक्ते । वृजाते । वृक्षे । इदिदित्यन्ये ॥ वृते । ईड स्तुतौ । ईट्टे॥२॥ (सु०) चक्षिङोऽनपि ख्याशात्रौ णादौ तु वा ॥ चक्षिङः ख्याज- शालावादेशौ भवतः अचतुर्यु । लिटि परे तु वा ॥ ङित्त्वात्पदद्वयम् ॥ (मस्यतिवक्ति- १ ·। अदादयः २] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ६३ ख्यातिभ्यो ङो लुङिसेरपवादः) असुक्षेपणे । वोवचिः । वच परिभाषणे । इत्यु- भयोर्ग्रहणम् । एभ्यो ङप्रत्ययः स्याल्लुङि सेरपवादः ॥ आतो णबडाविति डौ। चख्यौ। आतोऽनपीत्यालोपः । चख्ये । चक्शौ । चक्षे । चचक्षे । संयोगादेरादन्तस्यैकारो वा । ख्यायात्-ख्येयात् क्शायात्-क्शेयात् । ख्यासीष्ट । क्शासीष्ट । ख्याता । क्शाता। ख्यास्यति-ख्यास्यते । क्शास्यति-शास्यते । अख्यास्यत् । अख्यास्यत । अक्शा- स्यत् । अक्शास्यत । अस्यतिवक्तीति छः । आतोऽनपीत्यालोपः । अख्यत्-अख्यद् । अक्शासीत् । अस्शास्त । वर्जने ख्याक्शाजी नेष्टौ । समचक्षिष्ट । आडः शाम इच्छा- याम् । आपूर्वकत्वं प्रायिकम् । तेन 'नमो वाकं प्रशास्महे' इति सिद्धम् (क)। वर्घञ् । चजोरिति कः । कसि गतिशासनयोः । शासनमाज्ञा । तालव्यान्तोऽप्यनिदित् । छश- षेति पत्वम् । ष्टुत्वम् । कष्टे पढोरिति कः पत्वं च । कक्षे । पत्वष्टुत्वे । झये जवा इति डः । कड्ड्वे । णिजि शुद्धौ। अनिट्केषु णिजिरिति जौहोत्यादिकस्य ग्रहणादयं सेट् । चोः कुरिति जस्य गः खसे चपा इति कः । निड्क्ते । गत्वकत्वषत्वानि। निळे शिजि अव्यक्ते शब्दे । क्तप्रत्यये शिक्षितम् । णिन्यन्तादीपि कृते शिञ्जिनी भूपणानां तु शिक्षि. तम्' इत्यमरः । 'मौर्वी ज्या शिञ्जिनी गुणः' इति चामरः ॥ चोः कुरिति जस्य गः । खसे चपा इति कः । शिङ्क्ते (ख) ॥ पिजि वर्णे । संपर्चनं मिश्रीभावः ॥ १ ॥ २ ॥ ( ईडीशिभ्यां सध्वयोरिट् ॥) ईडिपे । ईडिध्वे ॥ ३ ॥ (मु०) ईडीशिभ्यां मध्वयोरिट् ॥ आभ्यां परयोसध्वशब्दयोरिट स्यात् ॥३॥ (लङो ध्वस्य नेट् ) ऐइवम् । ईडांचक्रे । ऐडिष्ट ॥ ईश ऐश्व- ये । ईष्टे । ईशिष । ईशिध्व । ईशांचक्रे । ईशितासे ॥ आस उप वेस ने । आस्ते आध्वे । आसांचक्रे ॥ वस आच्छादने । वस्ते । ववसे । अवसिष्ट ॥ घूङ् प्राणिगर्भविमोचने । सूते। नुधातोः। सुवाते। सूताम् ॥ (मु०) लङो ध्वस्य नेट् । ईडीशिभ्यां परस्य लडो ध्वशब्दस्य इण्न स्यात् ॥ आस उपवेशने। उपवेशन स्थितिः। धे चेति सलोपे आध्वम् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । आसांचक्रे॥ वस आच्छादने । धे चति सलोपे । ववे । शसददेत्येत्वपूर्वलोपौ न ववसे । पूड प्राणिगर्भविमोचने । प्राणिगर्भविमोचनं प्रसवः ॥ ४ ॥ (सुवो न गुणश्चतुषु) सुवावहै ॥ सुषुवे । सविषीष्ट-सोषीष्ट । सविता. सोता । शीङ् स्वने ॥५॥ (१०) सुवो न गुणश्च तुषु॥ सुवो गुणो न स्यात् त्यादिषु चर्तुषु। स्वरतिसूनीति विकल्पं बाधित्वा कित इति निषेधे प्राप्ते क्रादेर्णादेरिति नित्यमिट् ॥ नुधातो रित्युत् । सुषुविषे॥स्वरतिसूतीति वेट् । सविषीष्ट-सोपीष्ट ॥ शीङ्स्वप्ने। स्वप्नमालस्यं निद्राच ॥५॥ (क) नमो वाकमिति । 'नमस्ते रुद्रमन्यव' इत्यादि नमो वचनम् । नमस्कारमित्यर्थः । प्रशास्महे-कुर्महे । वाक इत्यत्र बचोर्भावे । घम् । 'चजोः कगौ इति' कत्वम् । (ख) शिवक्ते इति । अथ कथं "तालः शिजवलयसुभगै"रिति, उच्यते, अनुदात्तेत्त्वलक्षणस्यात्मने- पदस्यानिस्यत्वात् शतप्रत्ययो बोध्य इति । - ·- %D ६४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते ( शीडो गुणश्चतुषु ) (क) ॥ शेते, शयाते ॥ ६ ॥ (सु०) शीङो गुणश्चतुषु ॥ क्ङित्यासीत्यस्यापवादः ॥ ६ ॥ (शीङोऽतो रुट् ॥) शीङः परस्यातो रुडागमः ॥ शेरते । शे- ताम् ॥ अशेत, अशेरत । शिश्ये (ख) । अशयिष्ट ॥ इङ् अध्ययने । अधिपूर्वः । अधीते, अधीयाते, अधीयते । अधीयीत, अधीयीयाताम् । अ- ध्ययै । अध्यैत (ग), अध्ययाताम् ॥ ७ ॥ (मु०) शोङोऽतो रुट् ॥ शीङः परस्यातः प्रत्ययस्य रुडागमः स्यात् । नुधातो. रिति यः । शिश्ये ॥ इङ् अध्ययने । अंध्ययन पठनम् । नुधातो रितीय । अधीयाते । आतोऽन्तोऽदनत इत्यत् । अधीयते । लोटि उत्तमपुरुषे गुणायादेशयोः कृतयोरुपसर्गस्य इयं स्वरे इति यत्वम् । अध्ययै । लङि । अध्यैत । प्रथममिय् ततोऽटौ अध्ययाताम् । अध्ययत । उत्तमे तु । अध्यैयि, अध्यैवहि ॥ ७ ॥ ( त० ) मध्ययातामिति ॥ परत्वादियादशे पुनरडागमद्वयेन सिद्धिः ॥ ७ ॥ ( इङो णादौ गाङ् ) (घ) अधिजगे । अध्येषीष्ट ॥ ८ ॥ (मु०) इङोणादौगाङ्॥ इडो गाडादेशः स्यालिटि ॥ आतोऽनपीत्यालोपे अधिजगे ८ ( इङो वा गीलङ्लङोर्गुणाभावश्च ) अध्यगीप्यत-अध्यै- प्यत । अध्यगीष्ट-अध्यैष्ट (ङ) ॥ हनुङ् अपनये । नुते । नुबीत । जुडुवे । होषीष्ठ । अह्रोष्ट ॥ ९ ॥ ( स० ) इडो वा गीलुङलडोर्गुणाभावश्च ॥ इडो गी रित्यादेशो वा स्यात् गुणनिषेधश्च लुङ्लुङोः परयोः ॥ इति सुबोधिन्यामात्मनेपदम् ॥ ९ ॥ (त०) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा। अगाइदादिमध्यस्थमात्मनेपदसाधनम् ॥ हति तत्त्वदीपिकायामात्मनेपदम् ! द्विष अप्रीती (च)। द्वेष्टि, द्विष्टः । द्वेष्टु । द्विढि । अद्वेट्-अद्वेड्, ( क ) शोङ् इति । डिति प्रत्ययेऽपि गुणविधानार्थ वचनमिदमाह । एवञ्च-शीधातोर्गुणो भवति पिति डिति च प्रत्ययेऽविषय इत्यर्थः । (ख) 'शिष्ये' इति । लिटलकारे 'द्विश्च' 'हस्वः' 'नुधातोः अनेन यकारो भवति । (ग) अध्ययातामिति । पूर्वमियादेशे पश्चादडागमद्वयम् । (घ ) इलोणादाविति । इह गाडिति सर्वादेशः। लिटि 'अधि गाणप्' इति जाते 'द्विश्च' 'हस्वः' 'कुहोश्चुः 'पातोऽनपि अनेनाकारलोपे' 'अधिजगे' इति रूपम् । (ङ) अधीतेलङि 'ईडो वा' इति गुणाभावः। 'भूते सि' "किलात्' ष्टुत्वम् । अध्यगीष्ट । गीरादेशा भावेऽडागमद्वयम् । 'गुणः' 'एऐऐ 'इयं स्वरे' अध्यैष्ट । अध्यैषाताम् । अध्यषत । इत्यादिरूपम् । इति चक्रधराख्यटिप्पण्यामदादेरात्मनेपदं समाप्तम् । (च) द्विष अप्रीतौ । प्रकार उभयपदार्थः। लट् लकारे-तिबादयस्तपादयश्च प्रत्यया भवन्ति । 'अप. कर्त्तरि' अनेन चतुर्षु लकारेषु अप्प्रत्ययो भवति । 'प्रदादेलक' अनेन तस्य लुग् भवति । द्विष. तिप-इति जाते 'गुणः' ष्टुभिः ष्टा, देष्टि, द्विष्टः, द्विषन्ति । द्विष सिप्रति स्थिते, 'गुणः, षढोः कः से, ·अदादयः २] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ६५ - अद्विष्टाम् , अद्विषुः- अद्विषन् । दिद्वेषिथ । द्विक्षीष्ट । अद्विक्षत् ॥ दुह प्रपूरणे। दादेधः । तथोघः। दोग्धि, दुग्धः, दुहन्ति । धोक्षि । दुग्धे । दोग्धु । दुग्धि । दोहानि । अघोक्-अधोग् दुदोह । धुक्षीष्ट । अधुक्षत् । अदुग्ध-अधुक्षत, अधुक्षाताम् । अदुग्धाः-अधुक्षथाः । अधुरध्वम्-अधुक्ष- ध्वम् । अदुह्वहि-अधुक्षावहि ॥ दिह उपचये। देग्धि ॥ लिह आ- स्वादने । लेढि, लीढः ॥ ष्टुञ् स्तुतौ । स्तौति-स्तवीति, स्तुत:- स्तुवीतः, स्तुवन्ति । स्तौषि-स्तवीषि । स्तुते-स्तुवीते । स्तुवीष्व । अ. स्तोत् । तुष्टोथ । तुष्टुव । तुष्टुम । स्तोषीष्ट ॥ॐ॥ (सु० ) द्विष अप्रीतौ॥ अप्रीतिः अत्रुता। ष्टुत्वम् । द्वेष्टि । द्विप्टे। द्विष्यात् । द्विपीत । द्विष्टाम् । हौ ष्टुत्वम् । झभे जबा इति डत्वम् । द्विढि । द्वेषाणि । द्वेषे । दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । वावसाने इति वा टः । अद्वेट्-अद्वेड् । आदन्ताद्विष इत्यन उस् वा । अद्विपुः-अद्विपन् । आति तु अद्विष्ट । दिद्वेष । दिद्विषे । द्विष्यात् । षढोरिति कः पत्वं च । द्विक्षीष्ट । रेष्टा । द्वेक्ष्यति । द्वेक्ष्यते । अद्वेक्ष्यत् । अद्वेक्ष्यत । हशषान्ता- दिति सक् । अद्विक्षत् । अद्विक्षत । आति सको लोप इत्यल्लोपे अद्विक्षाताम् । दुह प्रपूरणे । प्रपूरणं त्यजनम् । दार्च इति घः । तथोरिति तस्य धः। झभे जबा इति गः । दोग्धि । सिपि तु घत्वम् । आदिजबानामिति धः । खसे चपा इति कः पत्वं च । धोक्षि । लङि दिल्योरिति दिप्सिपोर्लोपः । घत्वधत्वकत्वानि । अधोक् । लुङि हशपान्तादिति सक् । घत्वधत्वकत्वषत्वानि । अधुमत् । आति तु अधुक्षन । दुहदिहति सको लुक् , पक्षे तन्थास्ध्वंहिपु लड्वत् । घत्वं तथोर्ध इति धत्वम् । झमे जबा इति गः । अदुग्ध । अ. दुग्धाः । धत्वे अदुग्धम् । अदुह्वहि ॥ दिह उपचये। उपचयो वृद्धिः ॥ लिह आस्वादने । हो ढ इति ढः । तथोर्द्ध इति धः । ष्टुत्वम् । ढि ढो लोप इति ढलोपः । लेढि । सिपि अनेन षस्य कः । 'कलात' टेक्षि, द्विष्टः, द्विष्ठ, द्वंष्मि, दिष्वः, द्विष्मः । श्रात्मनेवदवक्षे-द्विष्टे, द्विषाते द्विषते इत्यादिरूपम् । विधौ लिङि-द्विष्यात् द्विष्याताम्, द्विष्युः । आत्मनेपदपक्षे-द्विषीत, द्विषीयाताम्, द्विषीरन् । इत्यादिरूपम् । लोटि-द्वेष्टु-द्विष्टात्, द्विष्टाम् , द्विषन्तु । द्विष् हि इति जाते 'झसाद्धि:' 'षोड: ष्टुत्वम् । द्विढि द्विष्टात्, दिष्टम्, द्विष्ट, द्वेषाणि, द्वेषाव, देषाम । आत्मनेपदपक्षे-द्विष्टाम, द्विषाताम्, द्विषताम् । इत्यादिरूपम्। लहि-द्विष दिप इति जाते 'गुणः' 'घो डः' 'दिस्योहंसात्"वावसाने' 'दिवादावट, अनेन पूर्वमडा. गमः । श्रद्वेट-अद्वेद, अद्विष्टाम्, 'आदन्ताद्विषोऽन उस' अनेन वा अन उस् भवति, अद्विषु:-अद्वि- षन् । अन्यानि सुगमानि। आत्मनेपदे--अद्विष्ट, अद्विषाताम्, अद्विषत । इत्यादिरूपम् । लिटि-द्विष. णप इति स्थिते 'द्विश्च' 'पूर्वस्य' 'उपधाया लघोः' अनेन गुणः, दिद्वेष, दिद्विषतुः, दिद्विषुः, दिद्वेषिथ । आत्मनेपदे-दिद्विषे, दिदिषाते, द्विद्विषिरे । इत्यादिरूपम् । आशीलिडि--परस्मैपदपक्षे, द्विष्यात् । आत्मनेपदपक्षे, 'सिस्योः' अनेन गुणाभावः 'षडोः कः से' 'किलात्' दिक्षीष्ट । । ।

·। । । (क)॥ ब्रुव ४६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते ढत्वम् । पढोरिति कः । षत्वम् । लेक्षि । हो ढत्वं झसादिति हेधिः । प्टुत्वम् । ढि ढ इति ढलोपपूर्वी? । लीढि । लुङि हशपान्तादिति सक् । अलिक्षत् । आति तु मलि. क्षत । दुहदिहेति सको लुक्पक्षे ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपपूर्वदीर्घाः । अलीढ । आति सक इत्य. ल्लोपे । अलिक्षाताम् , अलिक्षन्त । अलीढा:-अलिक्षथाः । अलोपः । अलिक्षाथाम् । अ. लीट्वम्-अलीक्षध्वम् । अलिक्षि, अलिहहि-अलिक्षावहि, अलिक्षामहि । ओरौ इत्यौ। स्तौति । तुरुस्तुभ्य इतीड् वा । स्तवीति । नुधातोरित्युत् । स्तुवन्ति ॥ * ॥ स्तुसुधूनां पे सेरिट ) अस्तावीत् । अस्तोष्ट ॥ ब्रून व्यसायां वाचि ॥ १॥ (सु०) स्तुसुधूनां पे सेरिट ॥ ष्टुञ् स्तुतौ। पुञ् अभिषवे । धूङ कम्पने । एषां परस्मैपदस्य सेरिट आनि तु न । धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अस्तावीत् । आति तु गुणः । पत्वष्टुत्वे । अस्तोष्ट ॥ १ ॥ अबादावीप्पिति स्मि ईप्प्रत्ययोऽबादौ पिति स्मि । ब्रवीति, ब्रूतः, (ख) ब्रुवन्ति ॥ २ ॥ (सु० ) अबादावीप्पिति रिस्म । ब्रुवः परेषां पितां तिबादीनां चतुर्णा तकार- सकारमकारादिप्रत्ययानामीबागमः स्यात् ॥ २ ॥ (त०) अबादाविति ॥ अप आदिः स्थानी यस्य स तथा अब्लुक् तेन लुग्विषय इत्यर्थः । स्मीत्यत्र हि सतकारको निर्देशः । दस्य खसे चपा इति तः। तेनाब्रवीदिति सिद्धयति ॥ २॥ ब्रुव आहश्च पञ्चानाम् ॥ ब्रुवः परेषां तिबादीनां पञ्चानां णवादयः पञ्चादेशा वा स्युः ब्रुव आहश्च ॥ माह, आहतुः, आहुः ॥ ३ ॥ (सु०) ब्रुव आहश्च पश्चानाम् ॥ ब्रुवः धातोराहादेशः । अकार उच्चारणार्थः । तिबादीनां पञ्चानां क्रमेण णबादयः पञ्चादेशाश्च ॥ अत्र द्विश्वेति द्वित्वं न (ग) उक्तार्थ इत्युक्तत्वात् ॥ ३ ॥ (त०) पञ्चानामिति ॥ आदेशादेशिनोः संख्यासाम्यादादेशा अपि पञ्चैव ग्राह्याः। द्विश्चेत्यत्र परोक्षार्थणादियोगे द्वित्वविधानादेतद्योगे द्वित्वं न ॥ ३ ॥ लुटि-'उपधाया लघोः' अनेन गुणः, द्वेष्टा । अन्येषां लकाराणां रूपाणि सुगमानि । ललकारे--'हशषान्तात्सक' अनेन सक, कित्त्वाद् गुणाभावः, षढोः कः से 'किलात्' अदिक्षत् अद्विक्षताम् , अद्विक्षन् । प्रात्मनेपदेऽपि-सकप्रत्ययः, अद्विक्षत, प्राति सको लोप इत्यल्लोते अद्विक्षाताम् अद्विक्षत, अद्विक्षयाः, अद्विक्षाथाम् । अन्यानि सुगमानि । ( क ) अवादाविति अत्र 'त्रुव आह' इत्यतो ब्रुव इत्यनुवर्तते । अपि इत्येव सिद्धे श्रादिशब्द उत्तरार्थः । तेन जायते जानाति इत्यत्र यनाप्रत्ययेऽपि जादेशो भवति । अत्र विषयसप्तमी। पिति किम्, भूतः । अवादाविति किम्, वक्ता । ( ख ) ब्रूत हति । अत्र प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति न्यायेन गुणप्राप्तौ लकि न तन्निमित्त- मिति गुणाभावः। (ग) अन्न द्विश्चेति । यदादेशस्तद्वद्भवतीति न्यायेनोक्तार्थत्वाभावान्न द्विस्वं नापि परोक्षतेति भावः। - ·भदादयः २]] सटिप्पणन्याख्यायोपेता ६७ : ॥ ४ ॥ तस्थे । आहो हस्य तस्थे परे ॥ आत्थ, आहतुः । ब्रूते । ब्रवीतु । अब्रवीत् ॥४॥ (मु०) तस्थे ॥ आह इत्यनुवर्तते तच्च पष्टया विपरिणम्यते। पष्ठीनिर्दिष्टत्वेनान्त्य- स्य हस्येत्यर्थः (त०) तस्थ इति ॥ आह इत्यनुवर्त्य तच्च पष्ठया विपरिणम्य पष्ठीनिर्दिष्टत्वेना. नत्यम् येत्याह-हस्येति ॥ ४॥ (ब्रुवोऽनपि वच् ) (क) उवाच । ऊचे । अबोचत् । अवोचत । आदाथ इः ॥ अवोचेताम् , अवोचन्त । अवोचेथाः । अवोचेथाम् , अवोच. ध्वम् । अवोचे । अबोचावहि ॥ ऊणु आच्छादने ॥ ५ ॥ (मु०) ब्रुवाऽपि वच ॥ ब्रुवो ववादेशः स्यादचनु । णवादी पूर्वस्यति पूर्वस्य संप्रसारणम् । उवाच । यजामिति संप्रसारणम् । ऊचतुः। अस्यतिवनी छः वर्चरित्युम् । अवोचत् । ऊर्णन आच्छादने । आच्छादनमावरणम् ॥ ५ ॥ ( ऊोनेर्वा वृद्धिहसादौ पिति चतुर्पु ) ऊोति, ऊोति, ऊर्गुतः, ऊर्गुवन्ति । ऊर्गुते (ख) । ऊर्गुयात् । ऊर्गुबीत (ग)। ऊौतु । ऊर्णोतु । ऊर्गुहि (घ) ॥ ६॥ (मु०) ऊोतेर्वा वृद्धिहसादौ पिति चतुर्प ॥ ओरौ इति नित्य औत्वे प्राप्ते इति विभापा ॥ हसादौ । किम् ऊर्णवानि । पिति किम् । ऊर्णतः । वृद्ध्यभावे गुणः । ऊर्णोति । नुधातोरित्युव् ऊर्जुवन्ति ॥ ६ ॥ (त०) ऊर्णोतेरिति । श्तिपा निर्देशो यङ्लुग्व्यावृत्तयर्थः ॥ ६ ॥ (ऊर्णोतेर्गुणो दिस्योवृद्धेरपवादः) और्णोत् । और्णो (ङ)॥७॥ ( क) ब्रुवोनऽपीति। एतत्सूत्रारम्भसामयाद् 'वच परिभाषणे' इति धातोरनविषय प्रयोगाभावः। अन्यथा 'वक्ता' इत्यादिरूपं स्वतन्त्रस्यैव धाताभविष्यात, किमनेन । एवमपि-'अस्तेरनपि भूः' इति सूत्रारम्भसामर्थ्यात् भूधातो नपि स्वतन्त्रस्य प्रयोग इति केचित् । (ख ) लटलकारे-ऊर्णोति, ऊौति, ऊर्गुतः, ऊर्गुवन्ति । ऊोषि, ऊौषि, ऊर्गुथः, ऊरथ । ऊर्णोमि, ऊौँ मि, ऊणु वः, ऊर्गुमः । श्रात्मनेपदपक्षे-ऊर्गुते, ऊ [वाते, ऊर्णवते, ऊर्ण पे, ऊर्ण वाथे, कर्णधवे । ऊर्युवे ऊर्गुबहे, ऊर्णमहे । (ग ) विधौ लिङि-ऊर्ण यात्, ऊर्णयाताम्, ऊणुयुः, ऊर्ण याः, ऊर्णयातम्, ऊर्णयात, ऊर्गुयाम्, ऊर्णयाव, ऊर्गुयाम, ऊघुवीत, अणुवीयाताम् , ऊर्गुवीरन्, ऊ वीथाः, ऊर्तृवीयाथाम्, ऊर्गुवीधवम्, अणुवीय, ऊर्गुबीवहि, ऊर्तुवीमहि । (घ) ऊौतु, ऊर्णोतु, ऊर्णनात् ऊर्गुताम्, ऊर्गुवन्तु, ऊर्गुहि, ऊर्गुतात्, ऊर्गतम्, ऊर्गुत, ऊर्णवानि, कर्णवाव, ऊर्णवाम । ऊणुताम्, ऊर्गुवाताम्, ऊ[वताम् , ऊर्गुस्व, ऊर्जुवाथाम्, अणुध्वम्, ऊर्णवै, ऊर्णवावहै, ऊर्णवामहै। (6) ललकारे-और्णोत, भौगुंताम् , औMवन् , और्णोः, औगुंतम् , और्गुत, और्णवम् , औ. [व, और्गुम । औगुंत, औणु वाताम्, भौगुंवत । औMथाः, औMवाथाम्, औणुध्वम् । ओर्णवो, औ- Mवहि, औMमहि । सि०च० . . . .

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (सु०) ऊोतेर्गुणो दिस्योवृद्धरपवादः ॥ ऊर्णोतेर्गुणः स्यात् दिपि सिपि च जोतेर्वा इत्यस्यापवादः ॥ ७ ॥ ऊोतेरान ॥ ८॥ (मु०) ऊोतेराम्न ॥ अनेकस्वरत्वात्प्राप्त आम् अनेन निषिध्यते ॥ ८ ॥ स्वरादेः परः।। स्वरादेत्तोर्द्वितीयोऽवयवोऽद्विरुक्तः। सस्वरोद्विभवति (सु) स्वरादेः परः ॥ सस्वर आदिरित्यस्यापवादः । अद्विरुक्तेत्युक्तत्वात् ॥९॥ (त०) स्वरादेरिति ॥ सस्वर आदिरित्तस्त्रावादः ॥ अद्विरुक्त इति ॥ तेन इयाजत्यादा नातिप्रसंगः ॥ ९ ॥ (स्वरात्परा:संयोगादयो नदरा दिन) ऊणुनाव, ऊर्जुनुवतुः १० (मु०) स्वरात्पराः संगायो नदरा दिन ॥ संयोगल्याइयः संयोगायो नकारदकाररकाराप्तेपां द्वित्वं नेत्यर्थः ॥ यथा उन्दी । उन्दिदिपति । इन्दि । इन्दिदि- पति । अडु । अड्डिडिपति । अर्च । अचिचिपति ॥ इयायेत्यादौ नाति प्रसंगः ॥ १० ॥ (त०) आद्याच्चारणनकार एव णत्वं तु रुन इत्यनेन विधीयते तेन नुशब्दस्य द्वित्वम् १० ( ऊर्णोतेरिडादिप्रत्ययो वा ङित् ) ऊर्जुनुविथ -ऊर्जुनविथ (क) ऊर्णविता-ऊर्णविता । ऊर्णोतेर्वी वृद्धिः सौ पे । पक्षे वा गुणः । और्णा- वीत् , और्णाविष्ठाम् । औणवीत्-औणुवीत् । और्गुविष्टाम् । और्णविष्ट - औणुविष्ट (ख) ॥ इत्यदादयः ॥ ११ ॥ (मु०) ऊर्णोतेरिडादिप्रत्ययो वा ङित् ॥ ङित्व रक्षे तु नुधातारित्युत् । ऊर्गु- नुविथ । पक्षे गुणः । ऊर्जुनविथ । और्णावीत्-ओर्णवीत्-और्गुबीत् ॥ इत्यात्पे ॥ ११ ॥ इति सुबोधिन्यामदादयः ॥ (त) कृतायामिह टीकायांलो केशकरशर्मणा । गणोऽदादिरगादेप शेषभाषितपृष्ठगः११ इति तत्त्वदीपिकायामदादयः ॥ २ ॥ । - अथ हादयः ॥३॥ हु दानादनयोः । ह्राद्वेर्दिश्च ॥ हु इत्यादेरुत्पन्नस्यापो लुक् धा. ताश्च द्वित्वम् ॥ जुहोति, जुहुतः ॥१॥ (क) लिट्लकारे-ऊणुनाव, ऊर्जुनुवतुः, ऊर्जुनुवुः । ऊर्णनुविथ, ऊर्जुनविथ, ऊर्गुनुवथुः, ऊर्यु। नुव । ऊर्ण नाव, ऊर्णनुविव, ऊर्ण नुविम । ऊर्जुनुवे, ऊर्णनुवाते, ऊर्णनुविरे । अन्यानि सुगमानि । आशीलिङि-'ये' अनेन दीर्घः । ऊर्णयात् , ऊ यास्ताम् , ऊर्णयासुः । आत्मनेपदपक्षे-ङित्त्वाद् विकल्पेन गुणः, ऊर्ण विषीष्ट, ऊर्ण विषीष्ट । अन्येषां रूपाणि ज्ञातव्यानि । विस्तरमयान्न लिख्यन्ते । (ख) लुडलकारे-ऊर्णोतेर्धातोर्वा वृद्धिर्भवति सिप्रत्यये परे । अनेनास्य वा वृद्धिः। द्वौ भडागमौ भवतः । और्णावीत, पक्षे गुणो भवति, और्णवीत्, पक्षे जित्वात् वा उभवति, औMवोत् । प्रात्मनेपदे- और्णाविष्ट, पौर्णाविषाताम् । पक्षे-और्ण विष्ट, प्रौणुविष्ट, औणु विषाताम् , भौटुंविषत, इति । इति चक्रधराख्यटिप्पण्यामदादिप्रक्रिया समाप्ता । - ·। हादयः ३] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता 88 (सु०) हुदानादनयोः॥ आदाने चेत्येके । प्रीणनेऽपीति भाष्यम् । दानं चेह प्रक्षेपः (क) ॥ द्वादेद्विश्च ॥ हु आदिर्यस्य स द्वादिर तस्य ह्वादः । अदादेरित्यतो लुगित्यनुवृत्तं सप्तम्या विपरिणम्यत द्वादेरिति कर्मणि षष्ठी। उच्चारणांक्रयायाः कर्मत्वात् । तथा च लुकि सति हादिदिहिवारमुच्चारणीय इति फलितम् । द्विःप्रयोगा द्विवचनमिति सिद्धान्तः १ (त०) हु दानादनयोः ॥ दामिह प्रक्षेपमात्रम् । अग्नौ हविषश्चति स्वभावा- ल्लभ्यते (ख)। अस्य च नित्यपरस्मैपदित्वात् कुत्रचिद्धोष्यत इत्यादिप्रयोगाः प्रामा- दिका एव । 'स्माराग्नी जुह्वाना' इत्यत्र न शानः किंतु आनश्प्रत्ययान्तम् ॥ हादः॥ हु आदिर्यस्य स तथा तस्य । द्वौ वाराविति द्विः। योग्यतयहोच्चारणक्रिया लभ्यते । तदावृत्ती द्विशब्दात्म: । गित्यनुवृत्तं सप्तम्या पिरिणम्यते । तस्मिन्सतीत्यर्थः ॥ १ ॥ द्वेः ॥ द्विरुक्तात्परस्यान्तोऽत् ॥ जुह्वति । जुहोपि, जुहुथः, जुहुथ । जुहोमि, जुहुवः, जुहुमः । जुहुयात् ॥२॥ (मु०) द्वेः ॥ द्वः किम् । युवन्ति । हुन्धोरिति वः जुह्वति ॥ २ ॥ (त) द्वेः ॥ द्विवचनमस्यास्तीति विग्रहे मत्वर्थीयः इप्रत्ययोऽव्ययस्य तद्धित यस्व- रयोटिलोपश्चास्मादव लिङ्गात् द्विस्तस्मात् । अन्तोऽत् इति द्वयमप्यनुवृत्तम् ॥ २ ॥ ( जुहोते]र्धिः ) जुहुधि । अजुहोत् ॥३॥ (मु०) जुहातेर्हेधिः॥ जुहोतेः परस्य देधिः स्यात् ॥ लोडुत्तमे नु परत्वादू गुणः (ग) जुहवानि ॥३॥ अन उस् । द्विरुक्तादन उस ॥ उसि गुणः ॥ अजुवुः । जुहाव । ४॥ (मु०) मन उस ॥ द्वेरित्यनुवृत्तम् । परत्वादुसि चति गुणः । अजुहवुः ॥ ४ ॥ (त०) अन उस् ॥ द्वेरित्यनुवृत्तेराह-द्विरुक्तादिति ॥ ४ ॥ ( भीहीभृहुवामाम्वा स च लुग्वत् ) जुहवांचकार । ये । हुयात् । होता । होप्यति । अहोषीत् ॥ त्रिभीभये । विभति ॥ ५ ॥ (मु०) भीहीभृहुवामाम्वा स च लुग्वत् ॥ भ्यश्चतुभ्यो वाम् प्रत्ययो भवति लिटि स चाम् लुग्वत् ॥ कार्यातिदशोऽयम् । तेन लुकि सति यत्कार्य द्वित्वादि तदामि परेऽपि भवतीत्यर्थः । जुहवांचकार । पक्षे जुहाव । ये इति दीर्घः । हयान । होता । होप्यति । अहोप्यत् । धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अहोषीत ॥ ५ ॥ (ङिति हसे भीहाकारिद्वा) बिभीतः-बिभितः, बिभ्यति । विभी- यात्-बिभियात् । बिभेतु-बिभीतात्-बिभितात्। अविभयुः । बिभयांचकार- (क) दानमिति । यद्यपि स्वत्वनिवृत्तिपूर्वकं परस्वत्वापादानमेव दानं तथापि प्रयोगमनुमृत्य व्या. चष्टे-प्रक्षेप इति । (ख) अग्नाविति । आहवनीयादावित्यर्थः । हविष इति । विधिवोधितद्रव्यस्येत्यर्थः। स्वभावा- दिति । तेन आहवन ये पुरोडाशे प्रक्षेप्तव्ये प्रमादेन कोपेन वा पाषाणः प्रक्षिप्तः पुरोडाशो वा गर्तादी स तु प्रक्षेपो न होम इति शेयम् । (ग) परत्वादिति । उवर्णान्तेषु हुन्वोरिति वत्वापेक्षया परत्वादित्यर्थः ।

·१०० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते बिभाय । अभैवीत् ॥ हा लजायाम् । जिहेति । अनियुः । जिहूयांच. कार-जिहाय । हयिात् । हूता । अहै रीत् ॥ पृ पालनपूरगयोः ॥३॥ (सु०)ङितिहसे भीहा कारिदा ॥अनयोः स्वरस्य वेकारा भवति ङिति हसे पर ६ ऋपोरिः पूर्वस्य ।। ऋपोः पूर्वस्यात इत् लुकि ॥ पिपति ॥ ७॥ (मु०) ऋप्रोरिः पूर्वस्य ॥ ऋ गतौ । पृ पालनादौ गुगे कृते । रिपति ॥ ७ ॥ पोरुर ॥ पवर्गात् वकाराच्च ऋत उर् अगुणवृद्धिविषये । योर्वि हसे । पिपूर्तः, पिपुरति । पिपूर्यात् । पिपर्तु-पिपूर्तात् , पिपूर्तीम् , पिपुरतु । दिस्यो- हंसात् । अपिपः । पपार, पपरतुः । 'पपरिथ । पूर्यात् । परिता-परीता । परि- यति-परीष्यति । अपारीत् ॥ पृ पालनपूरणयोः। विपति, पिपृतः, पि- प्रति । पिपृयात् । पिपर्तु । पिपृतात् , पिताम् , पिपतु । पिपृहि-पिपृतात् । पिपृतम् , पिपृत । पिपराणि, विपराव, पिपराम । अपिपः, अपिताम् । पपार, पप्रतुः, पाः । पपर्थ । प्रियात् । पतः । परिष्यति । आरिष्यत् । अपार्षीत् , अपार्टाम् ॥ ओहाक् त्यागे । जहाति ॥८॥ (मु०) पारुर् ॥ पवांत वकारादुत्तन्य ऋत उर् अणवृद्विविषये ॥ यथा वुवू- पति । य्योर्वि हसे इति दीर्घः । पिपूनः । द्वरित्यन्तोऽन् । पिपुरति । दिम्योरिति दिप सिपालुक् । अपितः । उसि अपिपरुः । ऋयोगादित्यकित्वाइगुणः पपरतुः । वृवृजिति वेटो दीर्घः । परिता-परीता ॥ ८ ॥ (त०) पारुर ॥ धात्ववयवात्पवर्गादिति बोध्यम् । तेन समीणमित्यादी नातिप्रसङ्गः॥ द्वस्तौ ॥ द्विरुक्तस्य धातोरातो लोपे। ङिनि स्वरे ईकारश्च ङिते हसे ॥ जहितः-जहीतः । जहति ॥९॥ ( हाको यादादावालोपः ) जह्यात् ॥ १० ॥ (मु०) द्वेस्तौ ॥ द्वौ वाराविति द्विरुच्चारणे सुप्रत्ययः । द्विरकारि इति निर्डिकरणे इति जिः । जो स्वन्तम्य टिलोपः । औणादिके इप्रत्यये जिलापः । अत्रानुवृत्त्यैव ईलोप- योर्लाभेऽपि अनन्तरत्वादीकारस्यैव ग्रहणं मा भूदित्येतदर्थ तापित्युक्तम् ॥ ननु तर्हि द्वेश्वे. ति पाठ्यम् , अनन्तरत्वादीचालोपोऽनुवर्तताम् । एवं डिति हसे लोपः । डिति स्वर ईरिति विपर्ययस्यापि संभवात् । तावित्युक्ते तु नातः ईहसे अनयोर्यादृशौ दृष्टौ तावेवाऽत्र स्त इति न दोपः। पक्षे भीहाकोरिति इत्वम् । जहितः । हाको यादादावालोपः ॥१०॥ (त० ) द्वे स्तौ ॥ द्वेरित्यस्य पूर्ववत्प्रक्रिया । अनुवृत्त्यैव ईलोपयोोभेऽपि अन्तर- त्वादीकारस्यैव ग्रहणे मा भूदित्येतदर्थ तावित्युक्तम् ॥ ओौरितो लोपः । ई हसे इत्यत ईकारस्तस्य हसे इत्यनेन योगाद्धसे ईकारः । परिशेषात्स्वरे लोपः ॥ १० ॥ ईर्वाही ॥ जहातेर्हो परे इकार ईकारश्च वा । जहिहि-जहीहि-जहाहि । तु गुणः । ।

·हादयः ३] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १०१ , अजहात् , अजहिताम्-अजहीताम् । अजहुः । जहौ। दादेरे। हेयात् । अहासीत् ॥ ऋगतौ । असवर्णे स्वरे इय् ॥ इयर्ति, इयतः, इग्रति । इ- यूयात् । इयतु । ऐयः, ऐयताम् , ऐयरुः । आर, आरतुः आरुः । अत्य- र्तिव्ययतीनामितीट् ॥ आरिथ । आरत् ॥ सृ गतौ । ससति । ससर्थ । स्रियात् । असरत् ॥ इति पम् (क) ॥ ११ ॥ (१०) ईर्वाही ॥ जहातेही परे इत्वमीत्वमात्वं च भवति ॥ अत एव भट्टिः प्रायुक्त । 'जहिहि जहीहि जहाहि रामभायांम्। इति ॥ दादेरित्येत्यम् । द्देयात् । यमिरमिनमाता- मितीट्सको । अहासीत् । ऋपोरिति पूर्वस्येत्वम् । असवर्ण स्वर इतीय। इयात् । लडि अडागमो दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । ऐयः । उसि तु गुणः । ऐयरुः । अत्यतिव्यय- तीनामिति थपि नित्यमिट । आरिथ। आशिपि गुणोऽर्तीति गुणः । अर्यात् । हन्नृत इतीट् । अरिष्यति । सतिशास्त्यतिभ्य इतिङः । ऋवर्णदृशोरिति गुणः। आरत् , आरताम् , आरन् ११ इति सुबोधिन्यां परस्मैपदम् ॥ (त०) ई हो ॥ ई इरीति छेदः, तयोरभावपक्षे आकारः स्थित एच ॥ ११ ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगमद्ध्वादिमध्यस्थपरस्मैपदसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां परस्मैपदम् ॥ ओहाङ् गतौ । भृञां लुकि ॥ डुभृहाङ्माङां पूर्वम्यात इत् लुकि । निहीते, जिहाते, जिहते । जहे । अहाम्त ॥ माङ् माने । मि- मीते । ममे । अमास्त ॥ इत्यात् ॥१॥ (सु०) भृक्षां लुकि ॥ बहुवचनेन भृजहाङ्माडामिति त्रयाणां ग्रहणम् । द्वेरि त्यन्तोऽत् । जिहते । आतोऽनपीत्यालोपः । जहे, जहाते ॥ १ ॥ इति सुबोधिन्यामात्मनेपदम् ।। (त०) भृञामिति ॥ कपिञ्जलाधिकरणन्यायेन धातुत्रयमेव लभ्यत इत्याह डुभृ- हाङमाङामिति ॥ १ ॥ तायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगमद्ध्यादिमध्यस्थमात्मनेपदसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायामात्मनेपदम् ॥ दुभृञ् धारणपोषणयोः । बिभर्ति, बिभृतः, बिम्रति । बिभृयात् । बि. भर्तु । अबिभः । बिभरांचकार । बभर्थ । बभूव । वभ्र । वभृम । बभृट्वे । । (क) अस्मिन् वादिपरस्मैपदे एते धातव उपलभ्यन्ते वैदिकास्तद्यथा-वृक्षरणदीप्त्योः। जिघत्ति। जिधर्म्यमि हविषा घृतेन । हृ प्रसाकरणे । जिहत्ति । अयं सुवो अभिजिहिति होमान् । भस भत्सं. नदीप्त्योः । वभस्ति । कि ज्ञाने । चिकेति । तुर् त्वरणे । तुतोति । तुतूर्तः तुतरति । धिपशब्दे । दिधेष्टि । धन धान्ये । दधन्ति, दधन्तः, दधनति । जन जनने । जन्ति, जजातः, जशति जसि । जजान । गास्तुतौ । देवाजिगाति सुम्नयुः । जिगीतः । जिगति । इति चक्रधराख्यटिप्पण्या वादिपरस्मैपदम् ।

·१०२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते भृषीष्ट । अभाषर्षीत् । अभृत ॥ हुदाञ् दाने । ददाति ॥७॥ (सु०) दुभृञ् धारणपोषणयोः ॥ वितस्बिमक् इति त्रिमक् (क) भृत्रिमम् । भृतां लुकि इति पूर्वस्यत्वम् । विभर्ति । विभृते । बिभृयात् । बीश्रीत । विभर्तु, बिभृ- ताम् । दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । अविभः । उसि तु गुणः । अविभरुः । अवि- भृत । भीहीभृहुवामामिति वाम् । बिभरांचकार । बिभरांचक्रे । पक्षे वभार । बभ्रे । यादादौ इति रिङ् । भ्रियात् । उरिति न गुणः । भृषीष्ट । भर्ता। हन्नृत इतीट् । भरि- प्यते । अभरिष्यत् । अभरिष्यत । धातोर्नामिन इति वृद्धिः। अभार्षीत् । लोपो हस्वा- दिति सिलोपः । अभृत ॥ॐ॥ (त०) डुभृषिति । द्वितस्विमगर्थो दुः ॥ॐ॥ दादेः॥ द्विरुक्तानामपिद्दाधामातो लोपो ङिति ॥ दत्तः, ददति । दत्ते । ददातु । (मु०) दादेः ॥ द्वेरित्यनुवृत्तम् । द्वेस्तौ इत्यस्यापवादो येन नाप्राप्तिन्यायात् ॥१॥ (त०) दादेरिति ॥ द्वेस्तावित्यस्यापवादो येन नाप्राप्तिन्यायात् ॥ १ ॥ दां हो ॥ अपिद्दाघामेत्वं पूर्वस्य च लोपो हौ । देहि । अददात् । ददौ । ददिथ-ददाथ । देयात् । अदात् । अदित, अदिषाताम् ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः। दधाति ॥ २ ॥ (मु०) दा हो ॥ बहुवचनेन धानो ग्रहणम् । लिटि आतो बित्यौकारः । ददौ । आतोऽनपीत्यालापः । ददे । दादरित्येत्वम् । देयात् । दादेः पे इति से क् । अदात् । आति तु अपिद्दाधास्थामितीत्वम् । लोपो हरवादीति सिलोपः । अदिति ॥ दुधाञ् धारणपोषणयोः । दानेऽपीत्येके ॥ २ ॥ (त०) दामिति बहुवचनेन दारूपाणां ग्रहणं धाग्रहणं च ॥ २ ॥ पूर्वस्य डिति झसे धः।। धाञः पूर्वस्य दकारस्य धो भवति ङिति झसे परे ॥ धत्तः, दधति । धत्ते । धेहि । अधात् । धेयात् । अधित, अघि- पाताम् ॥ णिजिर शौचपोषणयोः ॥३॥ (सु०) पूर्वस्य ङिति झसे धः ॥ धाञ् धातोरेवेत्यर्थः ॥ डिति झसे किम् । दधाति । दधति । दादरित्यालाप तथार्ध इति धत्वं न दधातेनेत्युक्त वात् । धत्तः। धत्ते। दादरित्यालोपः। दध्यान्। दधीत । दधातु । धत्ताम् । अदधात् । अधत्त । दधौ । दधे । धयात् । धासीष्ट । धाता। धारयति। धास्यते। अधास्यत् । अधास्यत । दादेः पे इति सिलोप । अधात् । अपिदास्थामितीत्वम् । अधित ॥ ३ ॥ (त) धत्त इति ॥ तथार्ध इत्यत्र वावसान इत्यतो वानुवृत्तेर्व्यवस्थया तस्य धत्वाभावः३ निजां गुणः॥ णिजिविजिविषां पूर्वस्य गुणो लुकि (ख) ॥ नेनेक्ति, नेनिक्तः, नेनिजति । नेनोक्ष । नेनिक्ते । नेनिज्यात् । नेनेक्तु । नेनिधि ॥४॥ (मु० ) निजां गुणः ॥ बहुवचनमाद्यर्थम् । बहुवचनेन त्रयाणां ग्रहणम् । णिजिर (क) चन्द्रास्तु टिवर्त पठित्वा भरथुरित्युदाहरन्ति । (ख) लुकीति किम् , निनेज । - ·दिवादयः ४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १०३ शौचपोषणयोः । विजिर पृथग्भावे । विश्ल व्याप्तौ । एषां पूर्वस्य गुणो लुकि ॥४॥ द्वेः स्वरेपि नोपधागुणः ॥ द्विरुक्तस्य धातोरब्विषये स्वरे परे उपधाया गुणो न ॥ नेनिजानि । अनेनेक्-अनेनेग् । निनेज । निनिजे । नि. निजिषे । निक्षीष्ट । अनिजत्-अनैक्षीत्, अनैक्ताम् । अनिक्त ॥ विजिर् पृथग्भावे । वेवेक्ति । विवेजिथ। विक्षीष्ट । अविजत्-अवैक्षीत् । अविक्त ॥ विष्ल व्याप्तौ ॥ वेवेष्टि । विविषीध्वे । विक्षीष्ट । अविषत् । तनि- शबान्तात्सक । अविक्षत, अविक्षाताम् , अविक्षन्ता॥५॥ इत्युभयपदप्रक्रिया ॥ इति द्वादयः ॥ (सु० ) द्वः स्वरेऽपि नापधागुणः ॥ विरुक्तस्य धातोरुग्धाया गुणो न चतुर्यु- पिति स्वरे ॥ द्विरुक्तस्य किम् । द्वेपाणि । स्वरे किम् । वेवेष्टि ॥ चतुर्यु किम् । निनि. जे ॥ नेनेक्ति । नेनिक्ते । नेनिज्यात् । नेनिजीत । नेनेक्तु । नेनिक्ताम् । दिस्योरिति दिपसिपालोपः : । अनेनेक । अन ऊस अनेनिजः । अनेनिक्त । निनेज । निनिजे । नि. ज्यात् । लिस्यारिति न गुणः । निक्षीष्ट । नेका । नेक्ष्यति । नेक्ष्यते । अनेक्ष्यत् । अने. क्ष्यत । हरितो वेति वा ङः । अनिजत् । अनिटोनामीति वृद्धिः । अनैक्षीत् । आति तु । झसादिति सिलोपः । अनिक्त, अनिक्षाताम् ॥ विजिर पृथग्भावे । विवेजिथ । अत्र वि. जरिडादिप्रत्यय इति ङित्त्वं न । ओविजी भयचलनयोरित्यस्यैव तत्र ग्रहणात् (क)। णि- जिविजी रुघासावपि (ख) ॥ विष्ल व्याप्तौ । व्याप्तिः कास्यम् । लित्पुषादेरिति ङः । अविषत् । आति तु । हशपान्तादिति सक् । पढोरिति कः । अविक्षत । आति सको लोपः स्वरे इति अल्लोपः । अविक्षाताम् , अविक्षन्त ॥ इत्यात्पे ॥ ५ ॥ इति सुबोधिन्यां हादयः ॥ ( त० ) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । सङ्क्षिप्ता बालबोधार्थ जुहोत्यादि- गणोऽगमत् ॥ ५ ॥ इति तत्त्वदीपिकायां हादयः ॥ ३ ॥ । अथ दिवादयः ॥४॥ दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदम्बमकान्तिगतिषु ॥ (1) दिवादेयः (घ)॥ कर्तरि चतुषु । अपोऽपवादः ॥ वोर्वि हसे ॥ (क) ओविजीति । श्रूयमाणविकरणकस्य तौदादिकस्य गैधादिकस्य चैव ग्रहणमित्यत्र व्याख्या. नमेव शरणमित्याशयः। (ख) णिजिबिजी रुधादावपीति । रुधादी णिजधातोः पाठाभावेन 'णिजि' इत्यस्यानन्तर पठि. तो विज्धातुस्तत्रापि बोध्यः । इति चक्रधरायटिप्पण्यां हादयः । (ग) दिवु क्रीडेति । क्रीडा खेलनम् । विजिगीषा जेतुमिच्छा । कान्तिरभिलाषः। शेषाः सुगमाः । (प) दिवादेर्यः । अत्र केचिदनुक्तसमुच्चयार्थश्चकारोऽनुवर्तते, तेन भ्राशम्लाशभ्रमुत्रसित्रुटिलसा योवा' 'अनुपसर्गाद्वयसः सम्पूर्वाच्चे' ति वोध्यमिति वदन्ति, तत्र, भ्राशादीनां दिवादिभ्योऽन्यत्र पाठ- सत्त्वात् यसतेरु पसर्गविशेषण विकल्पविधानाच्च ।

·ममे चेत्यूः । द्यूत्वा- १०४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते दीव्यति । दीव्येत् । दिदेव । दीव्यात् । अदेवीत् ॥ षिवु तन्तुसंताने । सीव्यति ॥ १॥ (सिवादेरव्यवाये वा षः) न्यषेवीत् ॥ न्यसेवीत् ॥ त्रिवु गतिशोषणयोः। स्रीव्यति। सिस्रव ॥ ष्ठिवु निरसने(क)। ठीव्यति ॥ ष्णुसु अदनादानदर्शनेषु । सुष्णोस । ष्णमु निरसने । स्वस्यति ।। क्नसु कौटिल्ये दीप्तौ च । चक्नसिथ । अनासीत् । अनसीत् । व्युषु प्लुषु दाहे(ख) । व्युव्योस । नृती गात्रप्रक्षेपे । नृत्यति । ननर्त ।।२।। (मु० ) दिवु क्रीडाविजिगीषाव्यवहारद्युतिस्तुतिमोदमदस्वप्नकान्ति- गतिषु ॥ उदित्करणं क्त्वाप्रत्यये इड्विकल्मार्थ तक्तवत्वोरनिडर्थ च । विति झसे को -देवित्वा । द्यूतेन दीव्यन्ति माणवकाः कीडन्तीत्यर्थः । शत्रु दीव्यति विजिगीपतीत्यर्थः । कान्तिरिच्छा, द्युतेः पृथग्ग्रहणात् । दिवादेयः । दिव आदिर्यस्य स दिवादिः तस्माद्यप्रत्ययः स्यात् कथेषु चतुर्पु परतः । य्वोरिति दीर्घः । दीव्यति ॥ पिव तन्तुसंताने । आदः ष्णः स्न इति सः । सीव्यति । सिवादरड्व्यवाये वा पः । उपमर्ग. स्थानिमित्तात्परस्य सिवादः सस्याड्व्यवधाने वा पः स्यात् ॥ प्रादेश्चेत्यत्र सिवादिरुक्तः (ग) ॥ नृती गात्रविक्षेपे । नर्तने इत्यर्थः । ईदित्करणपादीदित इत्यनेन तक्तवत्वोरिण- निषेधार्थम् । यद्यपि नृततदेतीटो विकल्पितत्वात् क्वचिद्वेट् इत्यनेनैवेष्टं सिद्धयति तथापि कचिद्वेट इति सूत्रस्य नित्यत्वज्ञापनार्थमीदित्करणम् । तेन धावु गतिशुन्छयोरित्यस्मात् क्तप्रत्यये इटि च 'धावितमिभराजधिया' इत्यादि सिद्धम् ॥ १ ॥ ( त० ) दिवु ॥ व्यवहारः क्रयादिः । उकारः क्तप्रत्यये इविकल्पार्थः ॥ दिवा- देयः दिव आदिर्यस्य स तथा तस्मात् ॥ अपोऽपवाद इति ॥ अपी गणविशंपाका- काभावात्प्राप्तः ॥ दीव्यतीति ॥ यप्रत्ययस्य ङित्त्वाद् गुणो न ॥ २ ॥ ( नृततृदछृदचूतकृयोऽसेः सादेरिड्वा ) नर्तिप्यति- नय॑ति । अनर्तात् ॥ त्रसी उद्वेगे। भ्राशम्लाशेति वा यः । त्रस्यति- त्रसति । तत्रास, तत्रसतुः ॥ कुथ पूतीभावे। कुथ्यति । चुकोथ-चु- कोथिथ ॥ पुथ हिंसायाम् । पुथ्यति । अपोथीत् ॥ गुध परिवेष्ट- ने । गुध्यति । अगोधीत् ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिप्यति । क्षेप्ता । अझैप्सी- त् ॥ पुष्प विकसने । पुप्प्यति ॥ पुपुष्प ॥ तिम् तीम् ष्टिम् ष्टीम् आर्दीभावे । तिम्यति । तीम्यति । तितेम । तिष्टीम ॥ ब्रीड लज्जा. याम् । ब्रीड्यति । विव्रीड ॥ इष गतौ । इष्यति । इयेष । ईषतुः । (क) ष्ठिवुनिरसन इति । केचिदिहेमं न पठन्ति । (ख) ब्युषुदाह इति। अयं दन्तोष्ठादिद्धंन्यान्तः। तथा च-वद्यके त्रिकदुकपर्याये व्योषशब्दः पठ्यते (ग) सिनुसहसुट्स्तुस्वक्ष इति सिवादयः ।

·। दिवादयः ४ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता १०५ एषिता । ऐषीत् ॥ षह षुह तृप्तौ (क)। सह्यति । ससाह, सेहतुः, सेहुः । असहीत् । सुह्यति ॥ जूषिर् अष् वयोहानौ । जीर्यति । ज- जरतुः-जेरतुः । जीर्यात् । जरिता-जरीता । ऋवर्णदृशोरित्यनेन गुणः । अजरत्-अजारीत् । झायति । जझरतुः । अझारीत् ।। शो तनूकरणे ॥३॥ (मु० ) नृततृदछृदचूतद्भयोऽसेः सादेरिड़वा ॥ एभ्यः परस्य सिभिन्नस्य. मादः प्रत्ययस्येवा स्यात् ॥ उन देर् हिंबाना हरयाः । उमृदिर् दी सिवनयोः । कृती छइने। अमेरित्युक्त वादिह नित्यमिट् । अनात् । सप्रत्यये निर्तिपति-निवृत्तति । नागझलाशेति वा यः । ब्रम्यनि-वति । फजुराज इत्यन्त्रपूर्वलोपौ । त्रपतुः । अतो हेमादरिति वा वृद्धिः । अत्रामी-अनी कुम पूतीमा। तीभावः पवित्र भवनम् । कुथ्यनि भूमिः पवित्री भवतीत्यर्थः । पुष्प विक पने । पान्तोऽयम् । मनप्रन्यये पुष्प्यन् । चाद्यत्यये पुरम् । संज्ञायां करपये किम् ॥ ब्रीड चाटने लजायां च । चोदनं प्रेरणम् । गुगर्हसादित्या प्रत्यय आवत इत्याप । ग्रीडा । वनि तु ध्रीडः । अत एव ब्रीडादियाभ्यागविलियः इति मावः ॥ बाडनावहति में समाति' इति कालि. दामः ॥ पह पुइ नृती । नृप्ति-तपंणम् । इयुमेहनी विकल्प त्वाय न भवति सहत्यपा निदंशात् । नपुंसक भात्र तात्या मुहितं नतिः (म्ब)॥ जपिर अप वयोहानी। पित्त्वान् पिद्भिदामित्यप्रत्यये जरा । ऋत इर नीर । आरित दार्थः । जोयति । कर्मयोगा- उणादिरित्यकित्त्वाद्गुणे कृते शशददेति गुणशब्देन भावितस्य निषधालोपः पचागित्य- स्याप्रवृत्तौ फगराज इत्येत्वपूर्वलापविकल्पः । जरतुः-जजरनुः । ऋजुन्क दन्नानामिति वा दावः । जरिता-जरीता । इरितो वेति वा छः । अपर्णहरिति गुणः । अजरन् पक्षे णित्प इति गित्त्वाद्धातोनामिन इति वृद्धिः । अजारीत् ॥ ३ ॥ (त) नृतति ॥ उदिर हिलाना इत्योः । उदिर दा तदेवनयोः । ब्रम्यति । भ्राशति वा यः । पक्षेऽप् । पुष्प विकपने । पान्तः । · तया नभः पुप्यतु कोर लेग” इति श्रोहपः (ग)। जाड ॥ घोडादिवाभ्यासातविलि न्ये () इत्यत्र बन्। 'मन्दाक्षं ही- स्त्रपा ब्रीडा' इत्यत्र गराश्चेत्यः ॥ पह। अब उपतीविकल्पः काचिन्मते न भवति, अवन्त निर्देशाद्रीवादिकम्यैः। तत्र ग्रहणात् । महान्तस्तु विकल्पं मन्यन्त, अकारस्याचार- गार्थत्वात् । जपिर ॥ पकारो जग्त्यत्रार्थः । अजरत् । ऋवर्गदृशारिति गुगः ॥ ३ ॥ (क) पहतृप्ताविति । अब सहेः पाठोनाभिमनः पाचिदिति कश्चित् । तदापाततः। पुंशकादिति गू शकादिना सहमपण इत्युपादाय ननु पापुद्द तृप्त्यथ इत्यस्यैव परस्मैपदिनानुबन्धकस्य ग्रहण प्राममित्याशङक्यानुबन्धपरिभाषायाः प्रत्ययविषयत्वादुभयोरपीह ग्रहणमिति तेषामुक्तः । (ख) सुहितं तृप्तिरिति । अतएव 'पूरणगुणसुहिताथैः सह पाठयां न समस्यते' इत्यत्र नुहितार्थस्य तृप्त्यर्थविधानात् । (ग) सव्यापसव्यत्यजनाद्विरुक्तः पन्चेपुवाणः पृथगजितासु । दशासु शेषा खलु तद्दशा या तया नभः पुष्प्यतु कोरकेण इति ॥ नै० स०३-११४श्लोकः । (घ) यच्छालमुत्तुङ्गतया विजेतुं दूरादुदस्थीयत सागरस्य । महोर्मिभिाहतवान्छिताथैत्रीडादिवाभ्यासातैविलिल्ये ।। इति मा० स० ३-४० श्लोकः । ।

·- १०६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते प्योः॥ यप्रत्यये परे धातोरातो लोपः ॥ श्यति । शशौ (क) ॥ शाता । अशात्-अशासीत् ॥ छो छेदन । छयति । अच्छात्-अच्छासीत् ॥ षो अन्तकर्मणि । स्यति । सेयात् । असात्-असासीत् ॥ दो अवखण्ड. ने (ख)। द्यति । देयात् । अदात् ॥ राध साध संसिद्धौ ॥ ४ ॥ (सु० ) य्योः ॥ यि ओरिति च्छेदः । धातोरोतो लोप: स्यात् दिवादिविकरणे ये परे ॥ तेन लव्यमित्यादौ न । शाछेति वा सेलृक् । अशात् । लुगभावे यमिरमीती. ट्सको । अशासीत् ॥ पोऽन्तकर्मणि । अन्तकर्म नाशः । दादेरे इत्येत्वम् । सेयात् । 'राघवस्य शोरै धैरं रावणमाहवे इत्यत्र राघवेति सम्बोधनम् (ग)। स्येति लोट। मध्यमस्यैकवचनान्तम् ॥ दादरित्येत्वम् । देयात् । उपसर्गस्थानिमित्तान्नेति णत्वम् । प्रणिदाता । 'दादेः प' इति सिलुक् । अदात् ॥ ४ ॥ (त०) य्योः ॥ यि ओरिति च्छेदः । विकरणप्रकरणत्वाद् दिवार्य इति विहित एव गृह्यते न त्वन्यः । तेन लव्यमित्यादौ नातिप्रसङ्गः ॥ो ॥ अन्तकर्म नाशः ॥४॥ (राधोऽकर्मकादेव य:) राध्यति । रराधिथ । राद्धा। रात्स्यति । अरात्सीत् । व्यध ताडने । ग्रहां क्ङिति च । विध्यति । विव्याध । विवि- धतुः । विव्यधिथ-विव्यद्ध । व्यद्धा । अध्यात्सीत् ॥ पुष पुष्टी । पुष्यति । पुपोषिथ । पोष्टा । पोक्ष्यति । पुषादित्वात् ङः । अपुषत् ॥ शुष शोषणे । शोष्टा । शोक्ष्यति । अशुषत् ॥ तुष तुष्टौ । तोष्टा । तोक्ष्यति । अतुषत् ॥ दुष वैकृत्ये । दोष्टा । अदुषत् ॥ श्लिष आलिङ्गने । श्लेटा(घ) ॥५॥ (मु० ) राधाऽकर्मकादेव य. ॥ अकर्मकादाधर्यप्रत्ययः स्यात् सकर्मकात्तु न । 'यन्मह्यमपराध्यति' द्रुह्यतीत्यर्थः (ङ)। 'विराध्यन्तं क्षमंत कः' द्रुह्यन्तमित्यर्थः (च) । राद्धयत्योदनः सिध्यतीत्यर्थः ॥ अकर्मकात् किम् । शत्रुमपराधनोति हिनस्तीत्यर्थः । धि संसिद्धौ हिसायां च स्वादिश्चुरादिश्चायम् । राधो हिंसायामित्यनेनैत्वपूर्वलोपाविह न हिसार्थकस्य सकर्मकतया दवाकित्वाऽयोगात् ॥ ग्रहामिति संप्रसारणम् । विध्यति । लिपुपादेरिति ङः । अपुपन् ॥ षढोरिति कन्वं पत्वं च । शोक्ष्यति ॥ ५ ॥ (आलिङ्गने श्लिषेः सन् ङाऽपवादः) अश्लिक्षत्कन्यां चैत्रः । (क ) शशाविति । 'संध्य क्षराणाम् ....."ातो णबडौ' अनेन सिद्धम् । (ख ) दो अवखण्डने । अवेत्युपसर्गप्रयोगो बैचियार्थः । खण्डने इत्येतावत्युक्तेऽपीष्टसिद्धेः । (ग) राघवस्येति । श्लोकोयं भट्टिकाव्यस्य । (घ) लिपआलिङ्गने । अनिटकोऽयम् , न तु भौवादिकवत् सेटक इति दर्शयति-श्लेष्टेति ॥ (3) उदाहरणमुखेनाह-यदिति । न दूये सात्वतीसूनुर्यन्मह्यमपराध्यति । यत्तु दन्दह्यते लोकमतोदुःखाकरोति माम् ॥ इति माघकाव्ये स० २-२१. श्लोकः । च) मनागनभ्यावृत्त्या वा कामं क्षाम्यतु यः क्षमी। क्रियासमभिहारेण विराध्यन्त क्षमेत कः । इति मा० स०२-४३ श्लोकः ।

·- । । दिवादयः ४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १०७ अनालिजिते तु समश्लिषज्जतु काष्ठम् ॥ विदा गात्रप्रक्षरणे । स्वेत्ता । अस्विदत् ॥ क्रुध क्रोधे । क्रोद्धा । अक्रुधत् ॥ क्षुध बुभुक्षायाम् । क्षोद्धा । अक्षुधत् ॥ शुध शौचे । शोद्धा । अशुधत् ॥ षिधु संराद्धौ । सेद्धा । असिधत् । रध हिंसायां च । रध्यति । ररन्ध, ररन्धतुः । ररन्धि- थ-ररद्ध । ररान्धिव-रेध्व । ररन्धिम-रेम ॥६॥ (सु०) मालिङ्गने श्लिषेः सक डाऽपवादः॥ अनिटः शिलपेः सक् प्रत्ययःस्यात् आलिङ्गनेऽर्थे । नान्यत्र । प्राणिकर्तृकमुपगृहनमालिङ्गनम् । लित्पुपादेरित्यस्यापवादः ॥ अनिटः किम् । श्लिष दाहे इति सेटो भौवादिकस्यमा भूत्। अश्लपीत् । हशपान्तादिति सकि सिद्धे पुनः सको विधानं नियमार्थम् (क), तन कर्मणि आतां प्रभृतिषु परतोऽनालिङ्गने सिंग्व न तु सक । यथा इणतनीतीण । अश्लेपि, अश्लिक्षाताम् , अश्लिक्षन। अश्लिष्ठाः, अश्लिक्षाथाम् , आश्लड्वम् । अश्लिक्षि, अश्लिक्षवहि, अश्लिक्ष्महि ॥ विदा गावप्रक्षरणे । गावप्रक्षरणं धर्मतिः । जीदिति न्यासकार । नेति हरदत्तः । गीतां तक् वर्तमानेऽपीति तक् (ख) आदीदित इति नेट । स्विन्नः । वे कर्तरि चादित इठीड् वा ॥ स्विन्नम्- रवेदितम् ॥ क्षुध बुभुक्षायाम् । भोक्तुमिच्छा : भुक्षा । अनिडयम् । कथं तर्हि क्षुधित इति (ग)। क्विबन्तादितो जाताएं इतीतप्रत्यय इति माधबः ॥ वस्तुतस्तु वसिक्षु- ध्योरिडिति वक्ष्यते ॥ पिधु संराद्धौ। संसद्धिनिप्पत्तिः। उदितः क्त्वो वात क्त्वा. प्रत्यये इड्विकल्पः । सिद्ध्वा । इट्पक्षे इवर्णावापधाद्धसादेरिति वा कित्त्वम् । सेधि- त्वा-सिधित्वा ॥ रधिजभोः स्वरे इति नुम् । ररन्ध । नुमि कृते संयोगात् परत्वेना- कित्त्वात् नलोपो न । रन्धतुः । स्वरति सूतीति सूत्रे रधाद्यष्टकोऽन्तर्गणो ज्ञेयः । तेन गणनिर्दिष्टत्वाद्मड्लुकि न वेट । राराधिता। स्वरतीति वेट् । ररन्धिथ-ररद्ध । लोपः पचामित्येत्वपूर्वलोपौ । रेध्व । इट्पक्षे ररन्धिव ॥ ६ ॥ (त) अनालिङ्गने त्विति ॥ आलिङ्गन प्राणिकर्तृकमुपगृहनम् ॥ विधु ॥ उदितो बेति वेदकत्वार्थ उ: । संराद्धिनिष्पत्तिः ॥ रध हिंसायां चेति। चात्संराद्धावित्यर्थः ।। ररन्धिवेति ॥ नित्यत्वानुमि संयोगात् कित्त्वाभावे नलोपो न ॥ ६ ॥ (लिड्वर्जिते इटि रधेर्नुम्न ) रधिता-रद्धा। रधिष्यति-रत्स्यति। अरधत्(घ) ॥ णश् अदर्शने । नश्यति । ननाश । नेशतुः । नेशिथ ॥७॥ (सु०) लिडजिते इटि रधेर्नुग्न ॥ रधेर्नुम्न स्यात् इटि परे । लिट् सम्बंधि- (क) नियमार्थमिति । आलिङ्गनेऽर्थे एव सांगति नियमः। (ख) जीत्करणस्य फलं दर्शयति-नीतांतगिति । (ग) क्षुधित इति । प्रयोगोऽयं रघुकाव्ये दृश्यते । यथा- तस्यालमेषा क्षुधितस्य तृप्त्यै प्रदिष्टकाला परमेश्वरेण । उपस्थिता शोणितपारणा मे सुरदिपश्चान्द्रमसी सुधेव । इति । (घ) अरधदिति यत्तु-प्राचो ग्रन्थे अरन्धदिति नुमनुषक्तं पठ्यते, तस्मामादिकम् , न लोपस्था. वश्यकत्वात् ।

·१०६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते नीटि तु नुम् स्यादेव ॥ इटि किम् । रन्धकः ॥ लित्पुषादेरिति ङः । नुम् । 'नो लोपः। इति नस्य लोपः अरधत् ॥ ७ ॥ (मस्जिनशोझसे नुम् ) ननंष्ठ (क) । नेशिव-नेश्व, नेशिम-नेश्म, नशिता-नंष्टा । नशिष्यति-नक्ष्यति । अनशत् ॥ तृपू प्रीणने । तृप्यति । ततर्पिथ-तत्रप्थ-ततप्थ । तर्पिता-त्रप्ता ता । तर्षिष्यति-त्रप्स्यति-तय॑ति अतृपत्-अतपत्-िअत्राप्सीत्-अतासीत् ।। दृप हर्षगर्वयोः । दृप्यति । अद्राप्सीत्-अपत् ॥ द्रुह जिघांमायाम् । दुद्रोहिथ-दुद्रोढ -दुद्रोग्ध । दुद्रुहिव-दुद्रुह, दुद्रुहिम-दुद्रुह्म । द्रोहिता-द्रोग्धा द्रोढा । द्रोहिप्यति ध्रोक्ष्यति ! अद्रुहत् । मुह वैचित्ये । मुह्यति । मुमोहिथ-मुमोढ- मुमोग्ध ॥ ष्णुह उद्गिरणे । स्नुह्यति । सुप्णोहिथ-सुष्णोढ-सुष्णोग्ध ॥ स्निह प्रीती। सिष्णोहिथ-सिष्णोढ-सिष्णोग्ध ॥ शमु उपशमे ॥८॥ (सु०) मस्जिनशोझसे नुम् ॥ अनयोनुम् स्यात् झमे परे ॥ टुमस्जो शुद्धौ। गश अदर्शने । छशषेति षत्वम् । प्टुत्वम् । ननंष्ठ । नशेरिति कत्वमिह कर्तुं न शंक्यं पदान्त एव तद्विधानात् । अन्यथा नष्टं नष्टिरित्यादि न सिध्यति ॥ तृप प्रीणने । प्रीणनं तृप्तिस्तर्पणं च। 'नानिस्तृप्यात काष्टानाम्।। करणस्य सम्बन्धविवक्षायां पष्टी (ख)। पितृन् अतासीत् इत्युभयत्र दर्शनात् (ग)। स्वरतीति वेट । ततर्पिथ । कृशादीनामिति वा रः । ततर्थ- तत्रपथ । कृपस्पृश्मृश्तृपहामिति वा सिः । अतति । इडभावे अनिटो नामिवत इति वृद्धिः । अतासीत् । रत्वे अत उपधाया इति पुनर्वृद्धिः । अत्राप्सीत् । अतृपत् ॥ दृप हर्षमोहनयोः । मोहनं गर्वः ॥ मुह वैचित्ये । वैचित्यमविवेकः । द्रुहादेरिति घत्वढत्वे । तथोर्द्ध इति थस्य धत्वम् । झबे इति गः । मुमोग्ध । ष्टुत्वे ढि ढ इति ढलोपः । मुमो. ठ-मुमोहिथ । लटि धत्वढत्वयोस्तुल्यं रूपम् । खसे इति पढारिति च कत्वविधानात । मोक्ष्यते ॥ शमु उपशमे । उदित्वात् क्त्वाप्रत्यये वेट । शमित्वा । शान्त्वा । कचिद्वेट इति तक्तवत्वोरनिट् । शान्तः ॥ ८ ॥ (त० ) नंष्टेति ॥ अत्र नशेः को वेति पक्षे ककारोऽस्त्विति न भ्रमितव्यं तस्य(घ) पदान्त एव विधानात । स्याद्यधिकाराच (ङ) ॥ ७ ॥ शमा दीर्ध(च) ॥ शमादीनामष्टानां दीर्घः कर्तरि ये ॥ शाम्यति । (क) ननंष्टेति । यत्त प्राचा ननमधेत्युदाहृतम् , तदपाणिनीयमित्युपेक्षितम् । (ख ) विवक्षाभावे नाग्निस्तृप्यति का? रिति स्यात् । (ग ) दर्शनादिति । पितृनताप्सौत्सममस्त वन्धूनिति भट्टिकाव्ये दृश्यते । (घ) तस्येति । कस्येत्ययः । पदान्ते एव विधानम् , न त्वपदान्ते । 'न शेः' इति सूत्रस्य वृत्ती यज्झस इति पठितम् तद्धि स्यादिपरकम् , न तु तिबादिपरकम् । (ङ) स्यावधिकाराच्चेति । नशः ककारविधान स्यादौविभक्तावेवेति भावः । (च) समामिति । शम्तम्दम्झम्झम्क्षम्कुम्मदामिति समादयः। - ·.. दिवादयः ४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता शमिता । अशमत् ॥ तमु काङ्क्षायाम् । ताम्यति । तताम । तेमतुः । अतमत् ॥ दमु शमनायाम् । दाम्यति । देमतुः । अदमत् ॥ श्रमु तपसि खेदे च । श्राम्यति । शश्राम, शश्रमतुः । अंश्रमत् ॥ भ्रमु अन. वस्थाने । भ्राम्यति-भ्रमति । बभ्राम । प्रेमतुः-बभ्रमतुः । अभ्रमत् ॥क्षमू सहने । क्षाम्यति । चक्षमिथ-चक्षन्थ । अक्षमत् ॥ क्लमु ग्लानौ । प्रा. श्भ्लाशेति यो वा । क्लास्यति । ष्ठिवुक्लम्वाचमां दीर्घोऽपि । क्लामति ॥ मदी हर्षे । माद्यति ॥ मेदिथ । अमदत् ॥ शमादयोऽष्टौ (क)॥ असु क्षेपणे । अस्यति । अस्येत् । आस, आसतुः, आसिथ ॥ ९ ॥ (मु० ) शमां दीघः ॥ शमादीनामष्टानां दीर्घः स्यात ये परे ॥ लोपः पचामित्ये- त्वपूर्वलोपौ । शेमतुः ॥ दमु शमनायां सकर्मकः । भ्राशभ्लाशिति यो वा । भ्राम्यति- भ्रमति । फणराज इत्येत्वपूर्वलोपौ वा । भ्रमतुः ॥ क्षमू सहने । नायं पित् । भ्वादिस्तु पित् । 'अपितः क्षाम्यतेः क्षान्तिः क्षमूपः क्षमतेः क्षमा ।' अदित इति वेट् । चक्षमिथ- चक्षन्थ । मोनो धातोरिति मस्य नत्वणत्वे । चक्षण्व ॥ क्लमु ग्लानौ । अत्रापि मप्रत्य- येऽपि ष्टिवुलम्बाचमामित्येव दीर्घ सिद्धे शमादिपाठः शमादिभ्य इति निनुणर्थः ॥९॥ (अस्यतेस्थुक् डे ) आस्थत् ॥ यसु प्रयत्ने ॥ १० ॥ (सु०) मस्यतेस्थुक ॥ असेः थुगागमः स्यात् हे परे । असेः पुपादित्वात् प्रत्यये सिद्ध अस्यतिवक्तीति वचनमात्मनेपदार्थम् । उपसर्गादस्यत्यूहोरित्यात्मनेपदं वक्ष्यते । पर्यास्थत ॥ १० ॥ (अनुपसर्गाचसः सम्पूर्वाच्च यो वा) (ख) यस्यति-यस- ति । संयस्यति । संयसति । ययास । येसिथ । अयसत् । उपसर्गे तु प्रय- स्यति ॥ जसु मोक्षणे । जस्यति । जजास । जेसिथ । अजसत् ॥ तसु दसु उपक्षये । तस्यति । दस्यति । ददास । देसिथ । अदसत् ॥ वसु स्तम्भे । वस्यति । ववास, ववसतुः । अवसत् ॥ व्युष विभागे ।। अव्युषत् (ग)। बिस् प्रेरणे । बिस्यति । बिबेस । अबिसत् ॥ कुष संश्लेषणे । कुश्यति । चुकोश । कोशिता । अकुशत् ॥ वुस उत्सर्गे । बुस्यति । बुबोस । बोसिता । अबुसत् ॥ मुस खण्डने । मुस्यति । मोसिता। ( क ) अष्टाविति । पूर्वोक्ताष्टावित्यर्थः । ( ख ) अनुपसर्गादिति । अत्र यसुपाठेनैव सिद्धौ संपूर्बपाठस्तु नियमार्थः । संपूर्वादेव यो नोप- सर्गान्तरपूर्वात् । अप तु भ्वादिपाठाद्भवति, येन नाप्राप्तिन्यायेनापोपवादोयम् । य इति चतुर्पु बोध्यम् । चतुधिति किम् , ययास । (ग) व्युष विभाग इति। अयं दाहे पठिी अर्थभेदेन तु प्रत्ययार्थमिह ,पुनः पश्यते। मोष्ट वा दिदन्त्यान्तोऽयं प्युस इत्यन्ये । १०सि०१० ॥

·११० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते अमुसत् ॥ मसी समी परिणामे । मस्यति । मेसिथ । अमसत् ॥ लुट् विलोडने । लुठ्यति । लोठिता। अलुठत् । उच समवाये । उच्यति । उवोच, ऊचतुः । औचत् ॥ भृशु भ्रंशु अधःपतने। भृश्य- ति । बभर्शिथ । अभृशत् । भ्रश्यति । बभ्रंश । अभ्रशत् ॥ वृश वरणे वृश्यति । ववर्शिथ । अवृशत् ॥ कृश् तनूकरणे । कृश्यति । चर्शिथ । अकृशत् ॥ नितृष् पिपासायाम्। तृष्यति । ततर्षिथ। अतृषत् ॥ हृष् तुष्टौ । हृष्यति । जहर्षिथ । अहृषत् ॥ रुष रिष् हिंसायाम् । रुष्य- ति । रोषिता-रोष्टा । अरुषत् ॥ रिष्यति । रेषिता-रेष्टा । अरिषत् ।। डिप् क्षेपे । डिप्यति । अडिपत ॥ कुप् क्रोधे । कुप्यति । अकुपत् ॥ गुप् व्याकुलत्वे । गुप्यति। अगुपत्॥ युप् रुप् लुप् विमोहने । युप्यति । युयोपिथ । अयुपत् ॥ रुप्यति । रुरोपिथ । अरुपत् ।। लुप्यति । लुलोपिथ। अलुपत्॥ लुभ आकाङ्क्षायाम् । लुभ्यति। लुलोभ । लोभिता- लोब्धा । अलुभत् ॥ क्षुभ् संचलने । क्षुभ्यति । चुक्षोभ । अक्षुभत् ।। णभ तुभ हिंसायाम् ॥ णभ्यति । तुभ्यति । (क) । क्लिदू आर्दी- भावे। क्लियति। चिक्लेद । क्लेता। अक्लिदत् ॥ जिमिदा स्नेहने ॥११॥ (सु० ) अनुपसर्गाद्यसः संपूर्वाश्च यो वा ॥ अनुपसर्गात् संपूर्वाच्च यसेर्यप्र- त्ययो वा स्यात् ॥ वादित्वान्नैत्वपूर्वलोपौ (ख)। ववसतुः । बुस उत्सर्गे। उत्सर्गस्त्या. गः ॥ मसी समी परिणामे । परिणामो विकारः (ग) ॥ इषु सहेति वेट् । रोपिता-रो- टा॥ लुप्यति । सेटकः । अनिट्कारिकासु लिपिसाहचर्यात् तौदादिकस्यैव ग्रहणात् । इषुसहेति वेट् । लोभिता-लोब्धा ॥ ११ ॥ ( मिदेर्गुणो ये ) मेद्यति मिमेद । मिद्यात् । अमिदत् (घ) ॥ जि. क्ष्विदा स्नेहनमोचनयोः श्वेदिता । अश्विदत् ॥ ऋधु वृद्धौ । ऋध्यति । आय॑त् । आनर्ध । ऋध्यात् । आर्धत् ॥ गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । (क) क्षुभिणभितुभयो धुतादौ क्यादौ च पश्यन्ते । धुतादित्वात् उप्रत्यये सिद्धेऽपि इह पाठस्तु यप्रत्ययार्थः । (ख) ववसतुरित्यत्र लोपपचामिति पत्वपूर्वलोपप्राप्तावाह-वादित्वादिति । शशददवादिगुणभू. ताकाराणामिति सूत्रेण नेत्वपूर्वलोपाविति भावः । (ग) विकारो नाम उपादानसमसत्ताककार्यापत्तिः । यदभिन्न कार्यमुत्पद्यते तदुपादानकारणम् , तेन समासत्ता यस्य कार्यस्य तथाभूतकार्यस्यापत्तिरित्यर्थः। यथा-व्यावहारिकसत्ताकदुग्धे तत्समस- त्ताकदधिरूपकार्यापत्तिरिति । तदुक्तम् , सतत्त्वतोऽन्यथा प्रथा विकार इत्युदाहृत' इति । (घ) अमिददिति । धातोरस्य धुतादिपाठादेवामिददमेदिष्टेति सिद्धे पुनरिह पाठोऽमेदीदिति माभू. दिति । धुतादिभ्यो बहिरेवात्मनेपदिषु पाठस्तूचितः।

·दिवादयः ४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता गृध्यति । जगEिथ । अगृधत । इति पुषादयः ॥ इति परस्मैपदम् ॥१२॥ (सु०) मिदेगुणो ये ॥ मिदेर्गुणः स्यात् दिवादिविकरणे ये परे ॥ नुगशामिति नुक् । आनर्द्ध इति सुबोधिन्यां परस्मैपदम् ॥ १२ ॥ (त० ) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा। अगाविवादिमध्यस्थपरस्मैपद- साधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां परस्मैपदम् ॥ पृङ् प्राणिप्रसवे । सूयते । सुषुवे । सुषुविषे । सविता-सोता । असविष्ट ॥ दूङ् परितापे । दूयते । दुदुविवे-तुदुविध्वे । अदविष्ट ॥ दीङ्क्षये। दीयते ॥*॥ (सु० ) सूङ प्राणिप्रसवे ॥ प्रसव उत्पत्तिः । मृत्पिण्डो घटं सूयते इत्यादि प्रयो- गाभावात् प्राणीत्युक्तम् ॥ स्वादय ओदितः । वक्ष्यमाणत्वात् ल्वाद्योदितश्चेति नत्वम् । प्रसूनम् ॥ नुधातोरित्युत् । सुषुवे । स्वरतिसूतीति विकल्पं बाधित्वा कित इतीणूनिषेधे प्राप्ते क्रादिनियमान्नित्यमिट् सुषुविषे (क) ॥ (त०) सवितेति ॥ स्वरतिसूतीति वेट ओदित इति फलं तु तक्तवत्वोस्तस्य नत्वम् * (दीडो युट् क्ङितः स्वरस्य) दिदीये ॥१॥ (मु०) दीङो युट क्ङितः स्वरस्य ॥ दीङः परस्य स्वरादेः विङतः प्रत्ययस्य युट् स्यात् । स्वरादेः किम् । देदीयते । क्ङितः किम् ॥ उपादानम् ॥ १ ॥ (मिनातिमिनोतिदीङ गुणवृद्धिविषये क्यपि चात्व- म् ) दासीष्ट । दाता । दास्यते । अदास्त ॥ डीङ् विहायसा गती । डीयते । डयिष्यते । अडायष्ट ॥ धीङ् धारणे । धीयते । दिध्यित्वे-दि- ध्यिध्वे । अधेष्ट ॥ मी प्राणवियोगे । मीयते । मेता ॥ रीङ् स्त्र- वणे । रीयते । रिथ्ये । अरेष्ट । लीङ् श्लेषणे । लीयते । लिल्ये ॥२॥ (सु०) मीनातिमिनोतिदाङों गुणवृद्धिविषये क्यपि चात्वम् ॥ एषा- मात्वं स्यात् गुणवृद्धिविधायक प्रत्यये क्यपि च । मीन हिंसायाम् । डुमिन प्रक्षेपणे । दीङ् क्षयं ॥ घनि उपादायः । तव्यप्रत्यये प्रमातव्यम् । लुङि आदास्तेत्यत्रापि हाधास्था- मितीत्वं न दीडोऽनुकरणे दारूपासम्भवात् । डीङ् विहायसा गतौ । आकाशन गमने । डीनः। डीनवान्। डीङ स्वादिपुपाठसामान्न क्त कवत्वोरिति इट् । इटि सति व्यवधानात् ल्वाद्योदितश्चेति नत्वं न स्यादित्यर्थः । मी मागविओगे। मीयते । प्राणैर्वियुज्यते इत्यर्थः ॥२॥ ( लीलीङोरात्वं वा गुणवृद्धिविषये क्यपि च ) लाता- लेता। अलास्त-अलेष्ट ॥ बीङ्वरणे। वियते। विनिये । वेष्यते । अवष्ट ॥ स्वादय ओदितः(ख) ॥ पीङ् पाने । पीयते । अपेष्ट ॥ माङ् माने । (क) विकल्पमिति। परमपीति शेषः। निषेधे प्राप्त इति। पुरस्तात्प्रतिषेधकाण्डारम्भसाम- ादिति भावः। (ख) स्वादय इति । 'पू इत्यारभ्य ब्रीडन्ता इत्यर्थः ।

·। ११२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते मीयते । ममे । अमास्त, अमासाताम् ॥ ईङ् गतौ । इयते । अयाचक्रे ।। प्री प्रीती । प्रीयते । पिप्रिये । अप्रेष्ट ॥ जनी प्रादुर्भाव ॥ ३ ।। (सु०) लीलीडोरात्वं वा गुणवृद्धिविषये क्यपि च ॥ अनयोरात्वं वा स्यात् गुणवृद्धिविधायके प्रत्यये क्यपि च परे । ली श्लेषणे । क्रयादिः । लीङ् श्लेपणे । दिवा दिः ॥ क्यपि विलाय-विलीय ॥ वीड वरणे । वरणमङ्गीकारः ॥ वी वरणे । क्रयादिः । स्वादयः ओदित इति ॥ तत्फलं तु क्तक्तवत्वोस्तस्य नत्वम् , ल्वाद्योदित इत्यनेन वक्ष्य- ते ॥ प्रीङ् प्रीतौ । सकर्मकः (क) ॥३॥ ज्ञाजनोर्जा ॥ कर्तरि चतुर्पु ।। जायते । गमां स्वरे । जज्ञे । जनिता दीपजनेति इण् वा । जनिवध्योर्न वृद्धिः । अजनि-अजनिष्ट ।। तुरीगति- त्वरणहिंसनयोः । तूर्यते-तुतूरिषे । दीपी दीप्तौ । दीप्यते । अदीपि- अदीपिष्ट । पूरी आप्याने । अपूरि । अपूरिष्ट ॥ तप ऐश्वर्य । तप्यते। तेपे । तप्ता । अतप्त ॥ वावृत वरणे (ख) । वावृत्यते । वावर्ती चक्रे ॥ पद गतौ ॥ पेदे । पत्ता ॥ ४ ॥ (मु०) ज्ञा जनोर्जा ॥ अनयोदिशः स्याचतुर्पु । ज्ञा अवबोधने । जनी प्रादुर्भावे । चतुर्पु किम् । ज्ञाता । दीपजनेतीण वा । अजनि ॥ वावृतु वरणे । 'ततो वावृत्यमाना सा रामशालां न्यविक्षत' इति भहिः ॥ ४ ॥ (त०) अजनि ॥ दीपजनेति वा इण् ॥ ४ ॥ ( पदेरिण्तनि ) अपादि, अपत्साताम् ॥ खिद दैन्ये । खेत्ता ॥ विद सत्तायाम् । विद्यते । वित्सीष्ट । वेत्ता । अवित्त ॥ बुध अव. गमने । बुध्यते । भुत्सीष्ट । दीपजनेति इम् वा। अबोधि-अबुद्ध ।। युध संप्रहारे । युध्यते (ग)। युयुधे । युत्सीष्ट । अयुद्ध ॥५॥ (सु. ) पदेरिण्तनि ॥ परेरिण प्रत्ययः स्यात्कथें तनि परे । अपादि ॥ दीप. जनेतीण वा । लुगिति तनो लुक् । अबोधि । झवादिति सिलोपः । अबुद्ध । आदिजवा. नामिति भः । अभुत्साताम् ॥ ५ ॥ ( अनो रुध कामे ) अनुरुध्यते । अनुरुरुधे । अनुरुत्सीष्ट । अनु- रोद्धा । अन्वरुद्ध ॥ मन ज्ञाने । मन्यते । मेने । मेनिषे । मन्ता । अमंस्त । (क) सकर्मक इति । रुच्यांना प्रीयमाण इति निर्देशस्य दर्शनेन सकर्मक इत्युक्तम्। 'अत्र मानं तु चिन्त्यम्' इति शेखरकृत् । (ख) अत्र 'तुवरणे वृत्यते, इति पाठः सिद्धान्तकौमुद्याम् । (ग) युध्यते इति । ननु कथं युध्यतीति, युधधातोरनुदात्तत्त्वात्परस्मैपदानुपपत्तिरिति चेदुच्यते, युधमिच्छतीति क्यच । अनुदात्तत्त्वलक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति वेति । 'व्यत्ययो बहुलम्' इति सूत्रमा. ध्ये तु 'प्रतीपमन्युयुध्यति" इत्यत्र व्यत्ययेन परस्मैपदमित्युक्तम् । व्यत्ययेन परस्मैपदप्रतिपादनभाष्य. विरोधादनुदात्तत्त्वप्रयुक्तात्मनेपदानित्यत्वमपि चिन्त्यमेवेति शेखरकृत् ।

·दिवादयः ४]
सटिप्पणम्याण्याद्वयोपेता
११३
युज् समाधौ । युज्यते । योक्ता । अयुक्त ॥ सृज विसर्गे ।
सृज्यते । रारो झसे दृशाम् । स्रष्टा । असृष्ट, असृशाताम् ॥ लिश अल्पी-
भावे । लिश्यते । लिक्षीष्ट । लेष्टा । अलिक्षत, अलिक्षाताम् ॥ इत्यात् ॥६॥
(सु० ) अनो रुध कामे ॥ अनुपसर्गात् परो रुध् धातुरिच्छायामस्ति । दिवा-
दिपाठसामर्थ्यात् रुधादेरिति नमं बाधित्वा यः ॥ युज समाधौ। समाधिश्चित्तवृत्तिनिरोधः।
अकर्मकः । सृज विसर्गे । अकर्मकः (क)। 'संसृज्यते सरसिजैररुणांशुभिन्नैः' इति कालि.
दासः । सिस्योरिति न गुणः । सूक्षीष्ट । क्षति पत्वं ष्टुत्वं झसादिति सिलोपः ।
असृष्ट ॥ लिश अल्पीभावे । अनल्पस्याल्पत्वेन भवनमल्पीभावः । सिस्योरिति न गुणः ।
छशपेति पत्चम् । पढारिति कत्वम् । लिक्षीष्ट । लुङि हसपान्तादिति सक् । अलिक्षत ।
इति मुबोधिन्यामात् ॥ ६ ॥
(त०)कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगाडिवादिमध्यस्थमात्मनेपदसाधनम् ॥
इति तत्त्वदीपिकायामात् ॥ ६ ॥
मृष् तितिक्षायाम् । मृष्यति । मृष्यते । ममर्ष । ममृषे । अम-
र्षीत् । अमर्षिष्ट ॥ ईशुचिर क्लेदने (ख)। शुच्यति । शुच्यते । अशु-
चत्-अशोचीत् । अशोचिष्ट ॥ रञ्ज रागे। अपि रञ्जदंशेति नलोपः ।
रज्यति । रज्यते । अराङ्क्षीत् । अरत ॥ शप् आक्रोशे। शप्यति ।
शप्यते । शेपतुः । शेपे । शप्ता । अशाप्सीत् अशप्त ॥ शक् मर्षणे ।
शेकिथ-शशक्थ । पुषादित्वात् ङः । अशकत् । अशक्त । सेटकोऽयमित्येके ।
शकिता ॥ णह बन्धने ॥ नह्यति । नह्यते । नेहिथ-ननद्ध । नसीष्ट ।
नद्धा । अनात्सीत् । अनद्ध । इत्युभयपदम् ।। इति दिवादयः (ग) ॥* ॥
(सु०) ईशुचिर क्लेदने । आदीदित इति नेट् । शुकम्-क्लिन्नम् । इरित इति वा
डः ॥ अशुचत् ॥ स्वरान्तादत्वतश्चेति । नेहिथ । नह इति धः । तथोरिति थस्य धः ।
ननद्ध । अत उपधाया इति वृद्धिः । अनात्सीत् ॥ इति दिवादिगणः ॥ * ॥
(त०) ननद्धति ॥ नहो ध इति धत्व तथार्द्ध इति धत्वमित्यर्थः ॥ * ॥
कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा। अगात्समातिं संक्षिप्तं दिवादिगगसाधनम् ॥
इति तत्त्वदीपिकायां दिवादयः ॥ ४ ॥
(क) अकर्मक इति । 'अकर्मकोऽपि' इत्यर्थः। तेन "(सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि वा) सकर्मक-
स्य सृजेः कर्ता कर्मवद्वा भवति श्रद्धायुक्तेऽर्थे । (युजेर्वा) सकर्मकस्य युजेः कर्ता कर्मवद्वा भवति"
इति न विरोधः। (ख) इशुचिरक्लेदने । क्लेदनं पूतीभावः ।
(ग) दिवादिस्तु आकृतिगणो भ्वादिगणवत्। तेन क्षीयते मृग्यतीत्यादिसिद्धिरित्याहुः ।
इति टिप्पण्या दिवादयः॥४॥

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते अथ स्वादयः ॥५॥ षुञ् अभिषवे ॥ स्वादेर्नुः ॥ कर्तरि चतुषु ॥ नृपः ॥ नुप्रत्य- यस्य उप्प्रत्ययस्य च गुणो भवति पिति ॥ सुनोति । सुनुते । ओमौर्वा लोपः। सुन्वः-सुनुवः । सुनोतु । गोर्वा हेः । सुनु । सुनवानि सुनवै । असुनोत् , असुनुताम् । सुषाव, सुषुवतुः । सोषीष्ट । असावीत् । स्तुसुधूनां पे सेरिट् । असोष्ट ॥ षिञ् बन्धने । सिनोति । सिनुते । सिष्ये, सिष्या- ते । असैषीत् , असेष्ट ॥ शिञ् निशाने । शेता । अशेषीत् , अशेष्ट । डुमिञ् प्रक्षेपे । मीनातिमिनोतीत्यात्वम् । ममौ, मिम्यतुः, ममिथ-ममाथ । मिम्ये । अमासीत् । अमास्त ॥ चिञ् चयने । चिनोति ॥ १ ॥ (स०) षुज अभिषवे ॥ स्नपनं स्नानं पीडनं सुरासंधान(क) चाभिषवः । स्नानेऽक- र्मकः। स्वादेर्नुः ॥ सुरादिर्यस्य स स्वादिस्तस्मान्नुप्रत्ययः स्यात् कथेषु परेपु नूपः॥ उप्सा. हचर्याग्नुः प्रत्यय एव गृह्यते न धातुः । हुन्वोरिति वः । सुन्वन्ति । ओर्मोरित्युकारलोपो वा। सुन्वः, सुनुवः । ओहिरिति हेर्लुक् सुनु । नुधातोरित्युव । सुषुवे। स्तुसुधूजामितीट्। असावीत् ॥ मीनातिमिनोतीत्यात्वम् । आतो णबित्यौकारः । ममौ । नुधातोरिति यः । मिम्यतुः । यमिरमीतीट्सको । अमासीत् । चिञ् चयने चयनं रचनाविशेषः॥ १ ॥ (त०) षुञ् ॥ अभिषवः स्नपनं स्नाने पीडनं सुरासंधानं च । तत्र स्नानेऽकर्मकः । स्वादेर्नुः । सुः आदिर्यस्य स तस्मात् ॥ नृपः ॥ उपा साहचर्यान्नुः प्रत्यय एव गृह्यत इत्याह ॥ नुप्रत्ययेति ॥ १ ॥ (चिनोतेः सणादी किर्वा ) चिकाय-चिचाय । चिच्यतुः । अचैषीत् । अचेष्ट ॥ स्तृञ् आच्छादने । स्तृणोति, स्तृणुतः, स्तृण्वन्ति । तस्तार । गुणेतिसंयोगायोः । तस्तरतुः । ऋदन्तात्थपो नेट् । तस्तथ । तस्तरे । स्तर्यात् ॥२॥ (मु० ) चिनातेः सणादौ किर्वा ॥ चिनोतेः किरादेशः स्यालिटि सप्रत्यये च से परे । चिकीर्षति-विचीपति ।। णादौ तु चिकाय-चिचाय । गुणोतिसंयोगाद्योरिति गुणः । तस्तरतुः स्तर्यात् ॥२॥ (ऋदन्तात्संयोगादेः सिस्योरिड्वाति) स्तरिषीष्ट-स्तृषीष्ट । अस्तार्षीत् । अस्तरिष्ट-अस्तृत । लोपो हस्वाज्झसे ॥ कृञ् हिंसायाम्। कृणोति । कृणुते । चकर्थ । चकृवहे । अकाषीत् । अकृत । वृञ् वरणे । ववार । वव्रतुः ॥३॥ (क) सुरासन्धानमिति । मुरासन्धान सुरानिष्पादनप्रकारः ।

·। स्वादयः ५] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ११५ (सु०) ऋदन्तात्संयोगादेः सिस्योरिडवाति ॥ ऋदन्तात्संयोगादेर्धातोः प- रयोः सिस्योरिडवा स्यादात्मनेपदे परे । स्तरिपीष्ट । उरिति न गुणः । स्तृषीष्ट ॥ ऋद- न्तात्थपो नेट् । चकर्थ । यादादौ इति रिङ् । क्रियात् । उरिति न गुणः । कृषीष्ट ॥३॥ ( वृञस्थप इट् )(क) ववरिथ ॥ ४ ॥ (सु० ) वृषस्थप इट् ॥ वृङः परस्य थप इट् स्यात् । ववरिथ ॥ ४ ॥ (वृद्धृऋदन्तात्सिस्योरिड्वाति ) वरिषीष्ट-वृषीष्ट । वरि. ता-वरीता । वरिष्यति-वरीष्यति । अवारीत् , अवारिष्टाम् । अवरिष्ट-अवरी- ष्ट-अवृत ॥ धुन कम्पने । धुनोति । धुनुते । दुधाव, दुधुवतुः। धोष्यति । अधौषीत् । अघोष्ट । दीर्घान्तोऽप्ययम् । धूनोति । स्तुसुधूजामितीट् ॥ अधा- वीत् । स्वरतिसूतीति वेट । अधविष्ट-अघोष्ट ॥ इत्युभयपदिनः ॥ दुदु उपतापे । दुनोति । दुदाव, दुदुवतुः । अदौषीत् । हि गती बृद्धौ च । हिनोति ॥५॥ (सु० ) वृऋदन्तात्सिस्योरिड्वाति ॥ वृषभ्यामृदन्ताच्च परस्य सिप्रत्ययस्य सीष्टादेश्वेड् वा स्यादात्मनेपदे परे। पे सेरिटो न दीर्घः । सीप्टादेरिति न दीर्घः । वरिपीष्ट । वृङवृत्रिति वा दीर्घः । वरिता, वरीता । स्वरतिसूतीति वेट् । दुध. विथ-दुधोथ । किति लिटि तु कित इतीनिषेधं बाधित्वा क्रादिनियमानित्यमिट । नाः नप्योरित्युत् । दुधुविव । स्तुमधूनामितीट् । अधावीत् ॥ इत्यात्पे ॥ ५ ॥ (त० ) धुञ् ॥ दीर्घान्तोऽप्ययमिति ॥ तथा च कविरहस्ये- "धूनोति चम्पकवनानि धुनोत्यशोक चूतं धुनाति धुवति स्फुटितातिमुक्तम् । वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून्यत्कानने धवति चन्दनमञ्जरीश्च ॥” इति ॥ हि गतौ वृद्धौ च ॥ ५ ॥ (पूर्वाधिनोतेर्हस्य घो न त्वङि ) जिघाय, जिघ्यतुः । अहै- षीत् ॥ आप्ल व्याप्ती । आमोति, आप्नुवन्ति । आप्नुहि । आप, आ- पतुः । आप्ता । आपत् ॥ शक्कृ शक्ती । शक्नोति । शशाक, शेकतुः । शक्ता । अशकत् । राध साध संसिद्धौ । रानोति, राध्नुवन्ति ॥६॥ (सु० ) पूर्वाधिनातेहस्य घो न त्वङि ॥ द्वित्वे सति पूर्वात्परस्य हिनोतेर्हस्य घः स्यादडि तु न । अङि किम् । अजीहयत् । संयोगपूर्वकत्वादोर्वा हेरिति न हेर्लक् । आप्नुहि ॥ ६॥ (त०) नत्वङीति ॥ अडीति किम् ॥ अजीहयत् । ब्यन्तस्य धात्वन्तरत्वेन हि. - (क) कादेर्णादेरिति सूत्रेणेनिषेधे इविधानायाह-वृषस्थप इति । . 'वभूथाततन्थजगृम्भवब. थेति निगमे एषां वेदे इडभावो निपात्यते । इत्यादिना 'विज्ञातमुत्सयितं आबभूथ' येनान्तरिक्षमुतितन्थ, "जगृम्भा ते दक्षिणमिन्द्रहस्तम्" यस्य मदे अपगोत्रा ववर्थ, इत्यादि सिध्यति ।

·। सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते ग्रहणादग्रहणऽपि जिघाययिषतीत्यत्र व्यधिकस्यापि कुत्वज्ञापनार्थमिदमिति बोध्यम् ॥६॥ ( राधो हिंसायामेत्वपूर्वलोपौ किति लिटि सेटि थपि च) रराध, रेधतुः । रेधिथ । अरात्सीत् ॥ निधृषा प्रागल्भ्ये । धृष्णोति । दधर्ष । अधर्षीत् ॥ दम्भु दम्भे। दभ्नोति ॥ ७ ॥ (मु० ) राधेो हिंसायामेत्वपूर्वलोपौ किति लिटि सेटि थपि च ॥ हिंसार्थकस्य राध एत्वपूर्वलोपौ स्तः नान्यार्थकस्य ॥ सभ्भु दम्भे । लोकवञ्चनाय विहित. कर्मानुष्टानं दम्भः ॥ ७॥ (अन्तिग्रन्थिदम्भिभ्यो लिटः कित्वं वा) (दम्भर्लि- व्येत्वपूर्वलोपौ )। ददम्भ, देभतुः-ददम्भतुः । देभिथ-ददम्भिथ । अदम्भीत् । ऋधु वृद्धौ । अनार्द्ध । नुगशाम् । आनृधतुः । अर्द्धिता ॥ क्षि हिंसायाम् । क्षिणोति, क्षिण्वंति । क्षेता ॥ तिक तिग गतौ च । चादास्कन्दने । तिक्नोति । तिग्नोति । षघ हिंसायाम् । सघ्नोति । इति पम् (क) ॥ ८॥ ९॥ (मु० ) श्रन्थिग्रन्थिदम्भिभ्यो लिटः कित्त्वं वा ॥ एभ्यः परस्य लिटः कित्त्वं स्याद्वा । श्रन्थ ग्रन्थ संदर्भ । दम्भु दम्भे । स्वञ्ज परिवङ्गे । दम्भेः किति लिट्येत्वपूर्व- लोपौ । श्रन्थीति कित्संज्ञायां नो लोप इति नलोपस्तस्यासिद्धत्त्वादेत्वपूर्वलोपयोरप्राप्तौ सत्यामारम्भः इति सुबोधिन्यां पम् ॥ ८॥ ९ ॥ अशु व्याप्ती संघाते च । अश्नुते । नुगशाम् । आनशे अशि- षीष्टं-अक्षीष्ट । आशिता-अष्टा । आशिष्ट । आक्षाताम् ॥ ष्टिघ आस्क- न्दने । स्तिध्नुते, स्तिघ्नुवाते । तिष्टिधिध्वे । अस्तेधिष्ट ॥ इति स्वादयः ॥७॥ (मु०) नुगशामिति नुक् । आनशे ॥ ष्टिघ आस्कन्दने । आस्कन्दनं संग्रामः । स्तिघ्नुते ॥ इत्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां स्वादयः ॥ * ॥ ( त० ) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । वाधनं दुष्टबुद्धीनामगमत्स्वादि साधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां स्वादयः ॥ ५ ॥ अथ रुधादयः ॥६॥ रुधिर् आवरणे (ख) ॥ रुधादर्नम् ॥ कतरि चटुर्षु ॥ रुणद्धि। (क) अस्य स्वादिगणस्य परस्मैपदे वैदिका इमे धातवः पठ्यन्ते-तद्यथा-पृ प्रीतौ । पृणोति। पर्ता । स्पृप्रीतिपालनयोः। प्रीतिचलनयोरित्यन्ये। स्पृणोति । पस्पार । स्मृ इत्येके । स्मृणोति । तृपप्रीणने। तृप्नोति । अह व्याप्तौ। अहोति । दघ धातने पालने च। दध्नोति । चमु भक्षणे। चम्नोति । रिक्षिचिरिजिरि दाशE हिंसायाम् । रिणोति । क्षिणोति । अयं भाषायामपीत्येके । न तद्यशः शस्त्र. भृतां क्षियोति । इति रघुवंशे। अत एव मूले पाठोऽस्य प्रदत्तः । ऋक्षीत्येके। ऋक्षिणोति । चिरिणोति । जिरिणोति । दाश्नोति । दृणोति । इति श्रीनवकिशोरशास्त्रिविरचितायां टिप्पण्या स्वादिप्रक्रिया । (ख) आवरणं प्रवृत्तिविघातकमाच्छादनम् ।

·। रुधादयः ६] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता नमसोऽस्य । रुन्द्धः, रुन्धन्ति । रुणसि । रुन्धे, रुन्धाते । अरुधत्-अरौ- सीत् । अरुद्ध । भिदिर विदारणे । अभिदत्-अभैत्सीत् । अभित्त ।। छिदिर द्वैधीकरणे। अच्छिदत्-अच्छेत्सीत् । अच्छित्त ॥ रिचिर् विरेचने (क) रिणक्ति । अरिणक्-अरिणग् । अरिचत्-अरैक्षीत् । अरि- क्त ॥ विचिर पृथग्भावे । विङ्क्ते। अविचत्-अवैक्षीत् । अविक्त ।। क्षुदिर संपेषणे । अक्षुदत् -अक्षौत्सीत् । अक्षुत्त ॥ युजिर योगे। अयुजत्-अयोक्षीत् । अयुक्त ॥ उछृदिर् दीप्तिदेवनयो । छुणत्ति । छुन्ते । नृततृद इति वेट् । छुत्सीष्ट-क्षदिषीष्ट । अच्छुदत् -अच्छर्दीत् । अच्छर्दिष्ट ।। उतृदिर हिंसानादरयोः। अतृदत्-अतर्दीत् । अतर्दिष्ट ।। इत्युभयपदप्रक्रिया ॥१॥ (सु० ) रुधिर आवरणे ॥ रुधादेर्नम् ॥ रुध आदिर्यस्य स रुवादिस्तस्मा- द्रुधादेर्नम् प्रत्ययः स्यात् कर्बर्थेषु चतुर्पु ॥ मित्त्वादन्त्यात्स्वरात्परः। नित्यत्वाद्गुणं बाधते । तथोरिति धत्वम् । णत्वम् । रुणद्धि । नमसोऽस्य इत्यल्लोपः । रुन्द्धः । दिस्यो।रति दिसिपोर्लोपः । 'वावसाने' इति धस्य दकारतकारौ । सिपि 'दः' इति दस्य वा सः । अरुणत्-अरुणः । नृततृदेति वेद । नृच्छृदिषे चच्छृत्से ॥इति सुबोधिन्यामात्पे॥१॥ ( त० ) रुधिर ॥ रुधादेनम् ॥ रुध् आदिर्यस्य स तथा तस्मात् । न च रुदादे- रिति भविष्यति अन्तर्वर्तिविभक्त्या पदत्वादिति वाच्यम् । असंदेहार्थमिदम् । रुध् आदिः रुटू आदिरिति वा संदेहः स्यात् । यद्यपि व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिरिति न्यायाद्रुधादिरेव गृह्यते तथापि क्वचिदान्तरं पदकार्य नेति ज्ञापनार्थमिदम् । नमः प्रत्य- यत्वेऽपि मित्त्वसामर्थ्यादन्त्यस्वरस्य परत्वम् , अन्यथा मित्त्वं व्यर्थ स्थान । नच नम इति विशेषणार्थ तदिति वाच्यम् । अनुबन्धान्तरस्यैव सुवचत्वात् । अथ नमि मध्येऽपितिबा- दिपरत्वस्यावाधनादपा भाव्यमिति वाच्यम् । न, दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तक्रं कौण्डि- न्यायेति तक्रकौण्डिन्यन्यायेन तक्रदानेन दधिदानस्येव नमापो बाधनात् । नमानित्यत्वा. द्गुणो बाध्यते। उच्छृदिर । उक्त्वायामिड्विकल्पार्थः । कृत्त्वा-कृदित्वा ॥इत्यात्पे ॥१॥ शिष्ल विशेषणे (ख) शिनष्टि, शिष्टः, शिंषन्ति । शिढि । शेष्टा । शेक्ष्यति । अशिषत् ॥ पिष्लू मंचूर्णने । पिनष्टि । पेक्ष्यति । अपिषत् ॥ भज्जो आमर्दने । भक्ति । भञ्जिथ-बभक्थ । भक्ता । अभाङ्क्षीत् ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । भुनक्ति, भुङ्क्तः । अभु- नक् अभुनग् ॥ तृह हिसि हिंसायाम् ॥ॐ॥ अन्यथा (क) विरचेनं मलादेनिःसारणम् , अधोदेशसंयोगानुकूला व्यापारः इति यावत् । (ख) कार्यान्वयित्वे सति वर्तमानत्वे सति ब्यावर्तकत्वं विशेषणस्वम् । यथा । रूपविशिष्टो घटो. ऽनित्य इत्यत्र रूपं विशेषणम् ।

·- । सिमान्तचन्द्रिका- [माख्याते ( स०) सादिति हेर्धि । सवे इति षस्य डत्वम् । ष्टुत्वम् । अनुस्वारपरसवर्णों । शिण्ड्ढ । हसात्परस्य शसस्येति ढलोपे शिढि । लित्पुषादेरिति ङः । अशिषत् ।। भन्जो आमर्दने । ओदित्करणं ल्वाद्योदिति इति नत्वार्थम् । भग्नः ॥ भुज पालनाभ्य- वहारयोः । भुजोऽपालने इत्यात्मनेपदं वक्ष्यते ॥ * ॥ तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे) तृणेढि। अतृणेटं । अतीत् । इंदितो नुम् ॥ २ ॥ नमः ॥ नम्प्रत्ययात् परस्य नस्य लोपः ॥ हिनस्ति, हिंस्तः(क) हिंसन्ति । घे सलोपः । हिन्धि(ख) अहिनः । जिहिंस । अहिंसीत् ॥ उन्दी क्लेदमे । उनत्ति, उन्तः, उन्दन्ति, औनत् । औन्दन् । उन्दांचकार । औ- न्दीत् ॥ अज्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अनक्ति । नुग- शाम् । ऊदितो वा । आननिय-आनफ्थ । अञ्जिता-अङ्क्ता ॥३॥ (मु०) तृहो नमि कृते इमागमः पिति हसे ॥ तृहेः पूर्व नम् । ततः इम् स्यात् पिति हसे परे ॥ नमः प्रकरणात्प्रत्ययस्य ग्रहणम् । उन्दी क्लेदने । क्लेदनकाः- भावः । नम इति नलोपः । उनत्ति। उन्धात् । उनत्तु । औनत् । उन्दांचकार । उद्यात् । उन्दिष्यति । औन्दिष्यत् । औन्दीत् ॥ अजू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । व्यक्तिविवे. चनम् । म्रक्षणं स्निग्धता । नुगशामिति नुक् आनञ्ज ॥ २ ॥ ॥ ३ ॥ (त० ) तृहो नमि कृते इति ॥ यद्येवं न स्यात्तर्हि येन नाप्राप्तन्यायेन मा नम् बाध्यते अबाधने वा पूर्वमिमेव स्यादिति शंकानिवृत्तये नमि कृते इति । त्वात्प्रत्ययस्य ग्रहणम् ॥ ३ ॥ (अओ सेनित्यमिट ) आञ्जीत् ॥ तच्चू संकोचने । तनक्ति। अतश्चात् । अताङ्क्षीत् प्रोविजी भय चलनयोः। विनक्ति ॥४॥ (सु० ) मजे सेनित्यमिट् ॥ अन्जेः परस्य सिप्रत्ययस्य इडागमाः, ऊदित्वा द्विकरपे प्राप्ते इदम् ॥ ४॥ (विजेरिडादिप्रत्ययो ङित् ) विविजिथ । विजिता । अवि- जीत् ॥ वृजी वर्जने । वृणक्ति । अवर्जीत् ॥ पृची संपर्के । पृणक्ति । अपर्चीत् ॥ ५ ॥ इति पम् ।। (मु०) विजेरिडादिप्रत्ययों ङित् ॥ विजेः परस्य इट्सहितस्य प्रत्ययस्य डित्त्वं स्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां पम् ॥ ५ ॥ त्रिइन्धी दीप्तौ । इन्द्धे (ग)। इन्धीत । ऐन्छ । इन्धांचक्रे । (क) 'नमसोऽस्य' 'नश्चापदान्ते' अनेन नमो नकारस्यानुस्वारः । हिंस्तः। (ख) 'हिन्धि' इति। 'झसाद्धिहें। तदा हिंस धि इति जाते, 'धे सलोप' इति संकारस्य लोपे रूपम्॥ किच "धौ सलोपो वा सस्य द" इति केचित् । तेन यदा सकारस्य दकारः, तदा 'हिंद्धि' इति रूपम् । (ग) इन्दः इति । अत्र 'हसात् परस्य..." भनेन पक्षे 'इन्धे' इति रूपम् । इति रुधादयः। नमः प्रकरण.

·तनादयः ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ऐन्धिष्ट । खिद दैन्ये । खिन्ते । खित्सीष्ट । अखित्त । विद विचारणे । विन्ते । वित्सीष्ट । अवित्त ॥ * ॥ इति रुदादयः॥ (सु०) जिइन्धी दीप्तौ । तथोर्द्ध इति धत्वम् । झबे जबा इति दत्वम् । इन्धेर्नमो नकारस्यानुस्वारपरसवर्णो नो लोप इति नलोपस्तु न भवत्यल्लापस्यासिद्धत्वात् स्थानि. वत्वाद्वा ॥ इत्यात् ॥ * ॥ इति मुबोधिन्यां रुधादयः ॥ ( त०) लिइन्धीति ॥ जीतां तगित्येतदर्थी जिः । इद्ध इत्यत्रेनिषेधार्थः । इन्धी इति नम इति नलोपः । नमसोस्येति सलोपः ॥ * ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । मता भाष्यकृतो भव्या रुधादिप्रक्रिया गता ॥ इति तत्त्वदीपिकायां रुधादयः ॥ ६ ॥ । अथ तनादयः ॥ ७॥ तनु विस्तारे ॥ तनादेरुप ॥ कर्तरि चतुषु (क) ॥ नृपः। तनोति, तनुतः, तन्वन्ति । ओोर्वा लोपः । तनुवः-तन्वः । तनुते । तेनतुः । तेने । अतानीत्-अतनीत् ॥ १ ॥ (सु०) तनुविस्तारे । तनादेरुप । तन् आदिर्यस्य स तनादिस्तस्मादुपकर्बर्थपु अपोपवादः ॥ तनोति । तनुते। तनुयात् । तन्वीत । तनोतु । तनुताम् । अतनोत् । अतनुत । ततान । तेने । तन्यात् । तनिषीष्ट । तनिता । तनिष्यति। तनिष्यते । अत- निष्यत् । अतनिष्यत । अतो हसादेर्लघोरिति वा वृद्धिः। अतनीत्-अतानीत् ॥१॥ (त०) तनु ॥ उकारः क्त्वायामिड्विकल्पार्थः । तनादेरुप् । तन् आदिर्यस्य स. तनादिस्तस्मात् । नलोपाभावस्त्वसंदेहार्थः (ख) । यदि व्याख्यानत इति न्यायाद- संदेहस्तदा कचिनलोपो नेति ज्ञापनार्थः (ग)। तेन सन् आदिर्येषां ते सनादय इत्यादि सिद्धम् । उपः पित्त्वं कुरुत इत्यादौ गुणार्थम्। यदि ङित्यदुरिति सामर्थ्याद्गुणः । अन्य. थाऽकारस्यासंभ इति विभाव्यते तदाघातीत्यत्र गुणार्थमिति बोध्यम् ॥ १॥ (तनादेस्तथासो से क्) लोपस्त्वनुदात्तनाम् ।। अतत अतनिष्ट । अतथाः-अतनिष्ठाः ॥ षणु दाने । सनोति । सनुते । सेनतुः । सेने । जनस- नखनामात्वमिति आत्वम् । सायात्-सन्यात् । असात-असनिष्ट । असाथा:- (क) कर्तरि धतुष्विति । चतुर्पा किम् , ततान कर्तरि किम् , तन्यते । (ख) तनादिर्यस्य तस्मादित्यत्र नलोपशि श्वादेरितिवत्तादेरिति भाव्यमिति शङ्कयोत्तरयति- नलोपाभावस्त्वहंदेहार्थ इति । स्पष्टार्थ नलोपाकारणमित्यर्थः । अन्यथा तादेरित्युक्ते तनादेर्वा तका. रादेर्वा सन्देहः स्यात् । (ग) व्याख्यानतो विशेषप्रतिपत्तिर्न हि सन्देहादलक्षणमिति वचनाद्याख्यानेन सन्देहनिराशो भव- तीत्याह-यदीति ॥ सन मादिर्यस्य सनादिः। वृष वर्षकं वसुर्यस्य वृषन्वसुः । वृषाश्वो यस्य स वृषणश्व इत्यादौ न लोपो नेत्याह-तदा कचिदिति॥ यदा। तन पादिर्यस्य सस्तनादिः। उच्चारणार्थोऽकार इति ।

·१२० सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते असनिष्ठाः॥ क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । क्षणोति। म्यन्तक्षणेति न वृद्धिः । अक्षणीत् । अक्षत-अक्षणिष्ट । अक्षथाः-अक्षणिष्टाः ॥२॥ (सु०) तनादेस्तथासोर्वा सेर्लुक ॥ तनादेः परस्य सेलुंग् वा भवति तनि थासि च परे ॥ अतत-अतनिष्ट ॥ पणु दाने । नान्तोऽयम् । णकारस्तु लाक्षणिकः । तेन यङ्लुकि संसन्ति, संसन्तः । इत्यादावनुस्वारपरसवर्णो स्तः । जनसनेत्यात्वम् । सायात्-सन्यात् । असात-अनिष्ट । असाथा:-असनिष्ठाः॥क्षणु क्षिणु हिंसायाम् । इमावपि लाक्षणिकौ णका- रौ । तेन यलुकि चक्षन्ति । इत्यत्रानुस्वारपरसवर्णी । ह्ययन्तेति न वृद्धिः । अक्षणीत् । तनादेस्तथासोरिति वा से क् । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति न लोपः । अक्षत -अक्षणिष्ट ॥२॥ (त०) क्षणु। द्वावपि दन्त्यान्तौ । णत्वं नु सूत्रबलात् अन्यथा यलुकि चंक्ष- न्तीत्यत्रानुस्वारो न स्यात् ॥ २ ॥ ('तनादेरुपधाया गुणो वोपि)(क) क्षिणोति-क्षणोति । अक्षे- णीत् ॥ अक्षित । अमेणिष्ट । अक्षिथाः-अक्षेणिष्ठाः ॥ ऋणु गतौ । ऋ- णोति-नर्णोति । ऋणुतः । आनर्ण । आनृणे । आर्णोत् । आत-आणिष्ठ । आर्था:-आणिष्ठाः ॥ तृणु अदने । तृणोति-तणोति । तृगुते । तणुते । अतत्-िअतृत-अतर्णिष्ट । अतृथाः-अतर्णिष्टाः ॥ घृणु दीप्तौ । घृणो- ति । घर्णोति । जघर्ण । अघीत् । अघृत-अघर्णिष्ट । अघृथाः-अघर्णिष्ठाः ॥ डुकृञ् करणे । करोति । ङित्यदुः । कुरुतः ॥ ३ ॥ (सु०) तनादेरुपधाया गुणो वापि ॥ तनुषणक्षणुधातूनां गुणासंभवात् क्षेण्वा- दिश्वस्य प्रवृत्तिर्बोध्या । अतद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । उवमिति वः । कुर्वन्ति ॥३॥ (कुरुछुरोन दीर्घः ) कुर्वन्ति (ख) ॥४॥ (सु०) कुरुछुरोर्न दीर्घः ॥ कृषः कुरुरूपस्य छुरछेदने इत्यस्य च दीर्घो न भवति । कुर शब्दे इत्यस्य तु न निषेधः ॥ ४ ॥ ( कृतो नित्यं वमोरुलोपः ) (ग) कुर्वः, कुर्मः ॥५॥ (मु०)को नित्यमिति ॥ कृषः परस्य उपप्रत्ययस्य लोप: स्यात् वमयोः परयोः ॥५॥ (त०) कृतो नित्यमिति । कृतो ये इत्यत्र वेत्यनुवृत्तेर्व्यवस्थया बोध्यम् ॥ ५ ॥ कृतो ये ॥ कृत्र उप्प्रत्ययस्य लोपो यि ॥ कुर्यात् । चकर्थ, क्रादे- नेंट। क्रियात् । कृषीष्ट । अकार्षीत् । अकृत । अकृथाः ॥६॥ (क) तनादेरुपधाया गुणोवोपीति । अत्र 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति न भवतीति आत्रेया- दयः । अत्रारुचिस्तु संशापूर्वकस्य विधेरनित्यत्वे भाष्यानुक्तत्वमिति । (ख) 'कुर्वन्ति' इति । अत्र-वोविंहसे' इति दीर्घविधेदोघेसंशापूर्वकत्वेनानित्यत्वादीविधेरल्पा- पेक्षत्वेनान्तरणत्वाद् भसिद्ध वहिरङ्गमन्तरङ्ग इति वत्वस्यासिवादा दीर्घाभाव इति केचित् । (ग) कुलो नित्यम् । भारम्भसामर्थ्यान्नित्यत्वे सिद्धे नित्यव वन स्पष्टार्थम् । । ।

·तुदादयः ८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १२१ (सु०) कृतो ये ॥ लोप इत्यनुवृत्तम् । आशिषि यादादौ इति रिङ् । क्रियात् । उरिति न गुणः । कृषीष्ट । तनादेरिति हेढुंगभावो लोपो ह्रस्वादिति सिलोपः अकृत ॥६॥ ( संपर्युपेभ्यः करोतेर्भूषणे सुट् ) संस्करोति । अद्वित्वन्य- वधानेऽपि कात् पूर्वः सुट् । समस्करोत् । संचस्कार ॥ ७ ॥ (सु०) संपर्युपेभ्यः करोतेर्भूषणे सुट् ॥ संपर्युपपूर्वस्य करोतेः सुट्स्यात् । भूपणे संघे चार्थे संस्करोति । अलङ्करोतीत्यर्थः । संस्कुर्वन्तीत्यर्थः । अडद्वित्वव्यवधानेऽपि कात् पूर्वः मुट् । संपर्युपेभ्यः परस्य कृञोऽव्यवधाने द्वित्वव्यवधाने च कात्पूर्वः सुद भवति ॥७॥ (त०) संपर्युपेभ्य इति ॥ वृत्तिकारमतेनायं पाटः भाष्यवात्तिककारादिमते तु संपरिभ्यामित्येव ॥ ( समुटः कृतो लिट इट ) संचस्करिथ । संचस्करिव । संस्क्रि. यात् । संस्कृषीष्ट । एवं परिष्कुरुते । उपस्कुरुते । परिष्करिष्यते । पर्यस्काति- पर्यष्कार्षीत् इत्यात् ॥ ८॥ (९०) ससुटः कृमो लिट इट । मुटसहितात कृजो लिट इट् भवति । इत्यात्पे ॥८॥ वनु याचने । वनुते । ववने । परस्मैपद्ययमित्येके (क)। वनोति । शस दद इति । ववान। ववनिथ । अवानीत् ॥ मनु अवयोधने । मनुते । मेने । मनिषीष्ट । अमत-अमनिष्ट ॥ इति तनादयः ॥ (त० ) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । मता भाष्यकृतो भव्या तनादि- प्रक्रिया गता ॥ * ॥ इति तत्त्वदीपिकायां तनादयः ॥ ॥ । अथ तुदादयः ॥८॥ तुद व्यथने (ख)। तुदादेरः ॥ कर्तरि चतुषु ॥ तुदति । तुदते । तुल्सीष्ट । अतौत्सीत् । अतुत्त ॥ णुद प्रेरणे । नुदति । नुत्सीप्ट । अनौ- सीत् अनुत्त ॥ दिश अतिसर्जने । दिशति । दिक्षीष्ट । अदिक्षत् ।। भ्रस्ज पाके । ग्रहांङिति च । झबे जबाः । भृजते ॥ १ ॥ (सु०) तुद व्यथने । तुदादेरः । तुद आदिर्यस्य स तुदादिः तस्मादप्रत्ययः स्यात् कर्बर्थषु चतुषु ॥ अपोऽपवादः ॥ तुदति । तुदते । तुदेत् । तुदेत । तुदतु । तुद ताम् । अतुदत् । अतुदत, अतुदेताम् , अतुदन्त । तुद्यात् । तुत्सीष्ट । सिस्योरिति न गुणः । तोत्ता । तोत्स्यति । तोत्स्यते । अतोत्स्यत् । अतोत्स्यत । अतौत्सीत् । झसा. दिति सिलोपः । अतुत्त ॥ दिश अतिसर्जने । अतिसर्जनं दानम् । हशबान्तात् सगिति सक् । छशषेति षत्वम् । पढोरिति कत्वं च । अदिक्षत् । अदिक्षत ॥ भ्रस्ज पाके । भर्जनरूप: पाकोऽन धात्वों न त्वोदनादेः पाकस्तत्र प्रयोगाभावात् । ग्रहामिति संप्र. (क) चान्द्रमते परस्मैपदी । इति तनादयः । (ख) 'तुदी व्यथनं पीटा। ११ सि०१० ·१२२ सिद्धान्तचन्द्रिका- - [ आख्याते सारणम् । सस्य श्चुत्वेन शः । शस्य झबे जबा इति जः । भृज्जति । भृजते । भृजेत् । भृज्जेत । भृजतु । भृज्जताम् । अभृज्जत् । अभृज्जत ॥ १ ॥ (त०) तुदादेर इति ॥ तुद आदिर्यस्य स तथा तस्मात् । अप्रत्ययस्यापित्त्वा- दा पत्तादिङिदिति ङित्त्वं तेन गुणो न (क)। भ्रस्ज इत्ययं पाठः । भ्रस्जो इति पाठे तु भृष्टः भृष्टवानित्यत्र ल्वाद्योदित इति नत्वं स्यात् ॥ १ ॥ ( भ्रस्जो रसो रमनपि वा ) बभर्ज-बभ्रज्ज, बमर्जतुः-बभ्रज्जतुः । बभर्जिथ-बभ्रज्जिथ-बभठे-बभ्रष्ठ । स्वरान्तादत्त्वतश्चेति वेट । क्ङिति संप्रसारणं बाधकम् भृज्ज्यात् । भ्राक्षीत्-अभाीत् । अभ्रष्ट-अभष्ट | क्षिप प्रेरणे। क्षिप्सीष्ट । अझैप्सीत् । अक्षिप्त ॥ कृष विलेखने । कृक्षीष्ट । क्रष्टा-कटी । अक्राक्षीत्-अकार्षीत् । अकृक्षत, अकृक्षाताम् , अकृक्षन्त ॥ मिल संगमे । मिलति । मिमिले । अमेलीत् । अमेलिष्ट ॥ मुच्लु मोचने । मुचादेर्मुम् ॥ मुचलुविलिपिचकृत्पिश्खिदामप्रत्यये नुम् ॥ मुञ्चति । मुक्षीष्ट । लितपुषादेर्डः। अमुचत् । अमुक्त । लपल छेदने। लुम्पति । लुलोप । लुप्सीप्ट । अलुपत् । अलप्त । विद्ल लाभे। विन्दति । अवि- दत । अवेदिष्ट । अनिडयमित्येके । वेत्ता ।। लिप उपदेहे । लिम्पति । लिपिसिचीति ङः । अलिपत् । अलिपत-अलिप्त ॥ षिच क्षरणे । सिञ्च- ति । सिषिचिषे । असिचत्-असिचत,-असिक्त ॥ इत्यासे ॥ ३ ॥ (मु०) भ्रज्जो रसो रमनपि वा ॥ भृजे रेफम्योपधायाश्च स्थाने रमागमो वा स्यात् अनपि ॥ मित्त्वादन्त्यात स्वरात्परो भवति ॥ स्थानपष्ठीनिदंशात् स्कारोपध. यानिवृत्तिः । बभर्ज-वभ्रज्ज, बभर्जतुः-बभ्रजतुः । थपि बजिथ । स्वरान्तादत्वतश्चेति वेट् । बभ्रजिथ । स्कोरिति सलोपः । छशषेति पः। बभर्ट-बभ्रष्ट । आति । वभनें । बभ्रजे । कङिति रमागर्म बाधित्वा संप्रसारणम् । भृज्यात् । भीष्ट-भ्रक्षीष्ट । भा- भ्रष्टा । भयंति-भ्रक्ष्यति, भ्रक्ष्यते । अभयत-अभ्रक्ष्यत् । अभयंत-अभ्रक्ष्यत । अभा- क्षीत-अभ्राक्षीत् । अभष्ट-अभ्रष्ट ॥ कृष विलेखने । कृपादीनां वेति वा रः । कष्टा-क्री। सिस्योरिति न गुणः । कृक्षीष्ट । कृपस्पृशेति वा सिः । अनिटो नामिवत इति वृद्धिः । अक्राक्षीत्-अकाीत् । पक्षे हशपान्तादिति सक् । अकृक्षत् । सिस्योरिति न गुणः । अकृष्ट । सकि अकृक्षत । आति सको लोपः स्वरे इत्यलोपः अकृक्षाताम् ॥ मिल संग- मे। अस्मिन्नेव गणे परस्मैपदिपु मिल संश्लेपणे इति धातुपाठे पय्यते, इह तस्य पुनः पाठः कर्तर्यात्मनेपदार्थः । मिलति । मिलते। मुचादेर्मुम् मुच्ल मोचने । लुप्ल छेदने । विदूल लाभे । लिप उपदेहे । षिच क्षरणे । कृती छेदने । पिश अवयवे । खिद परिघाते । (क) किञ्च अप्रत्यये सति वादीपोः शतुरिति नुम् विकल्पः, तेन-तुदती-तुदन्ती, अपि तु नित्यं नुम् तेन पचन्तीति। - ।

·- - तुदादयः ८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १२३ विल व्याघ्नभूतिमते सेटकः । वेदिता । भाष्यमते त्वनिटकः । वेत्ता ॥ लिप उपदेहे । उपदेहो वृद्धिः । लिपिसिचीति ङः। अलिात् । आति तु वा ङः। अलिपत । झसा. दिति सिलोपः । अलिप्त ॥ इत्यात्पे ॥ ३ ॥ (त० ) रसोरिति ॥ रश्चस् च रसौ तयोः । रेफसकारयोरादेशो भवतीत्यर्थः ॥३॥ ऋषी गतौ । ऋषति । आनर्ष ॥ ओवश्चू छेदने । वृश्चति । वव्रश्च, वव्रश्चतुः, वव्रश्चुः । वव्रश्चिथ-वव्रष्ठ । व्रश्चिता-बष्टा । व्रश्चिष्यति- क्ष्यति । अवश्चीत-मनाक्षीत् , अनाष्टाम् ॥ व्यच व्याजीकरणे। विचति । विव्याच, विविचतुः। विच्यात् । व्यचिता। व्यचिष्यति । अवयचित्- अव्यचीत् । उछि उञ्छे । उञ्छति । उञ्छांचकार । औञ्छीत् ॥ उ- च्छी विवासे । उच्छति । उच्छांचकार । औच्छीत् ॥ ऋच्छ गतीन्द्रि- यप्रलयमूर्तिभावेषु । ऋच्छति ॥ * ॥ (मु०) नुगशामिति नुक् । आनर्श। ओवश्च छेदने । ग्रहामिति संप्रसारणम् । वृश्चति ॥ लिटि णबादौ पूर्वस्येत्यनेन पूर्वरफस्य ऋकारः । ततो न संप्रसारणे संप्रसारण- मिति परिभाषया निषेधात्सकृत्सूत्रं प्रवर्तते इति न्यायाद्वा पुनवैल्य संप्रसारणं न ववश्च । ऊदितो वेति वेट् । वव्रश्चिय । स्कोरिति सलोपः । छशषेति पत्वं ष्टुत्वम् । वव्रष्ठ । ऊदि- तो वेतीटि अवश्चीत् ॥ इडभावे स्कोरिति सलोपः । छशपेति पत्वं पढोरिति कः । सस्य षत्वम् । अवाक्षीत् ॥ नन्वत्र शकारस्य कथं लोपः । उच्यते । 'नकारजावनुस्वार- पञ्चमौ झलि धातुषु । सकारजः शकारश्चेट्टिवर्गस्तवर्गजः ॥ १॥” इति । व्यच् व्या- जीकरणे । व्याजीकरणं छद्मकरणम् । ग्रहामिति संप्रसारणं णबादी पूर्वस्येति पूर्वस्य संप्र. सारणं च । विविचतुः । अतो हसादरिति वा वृद्धिः । अव्याचीत्-अव्यचीत् ॥ उछि उन्छे । उच्छी विवासे । स्वदशं परित्यज्य देशान्तर गमनं विवासः । संप्रति धातुपाठे इमौ भ्वादिगणे पठिती। इह पुनः पाटस्तु उन्छन्तीत्यत्र वादीपोः शतुरिति नुविक- ल्पार्थः । अप्प्रत्यये तु अप्ययोरान्नित्यमिति नित्यं नुम् उञ्छन्ती ॥ * ॥ (ऋच्छ नाम्) ( ऋच्छेलिटि गुणः ) नुगशाम् । आनछु, अनार्छतुः । ऋच्छि- ता। उब्ज आर्जवे। उब्जांचकार । उज्झ त्यागे। उज्झांचकार ॥ लुभ विमोहने । लुभति-लोभिता-लोब्धा । अलोभीत् ॥ तृप तृम्प तृफ तृम्फ तृप्तौ । तृपति । अतीत् । (तृफादीनामप्रत्यये मुम्) तुम्फति ॥ तुप तुम्प तुफ तुम्फ हिंसायाम् । तुपति । तुतोप । अतोपीत् । तुम्पति । अतुम्पीत् । तुफति । तुतोफ।अतोफीत् । तुम्फति । तुतुम्फ। अतुम्फीत् ॥ हप हम्फ उत्क्लेशे । ततः ·। - .. १२४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते दृपति। हम्फति । ऋफ ऋम्फ हिंसायाम् । ऋफति । ऋम्फति। ऋम्फा- चकार ॥ गुफ गुम्फ ग्रन्थे। गुफति-गुम्फति । अगुम्फीत् ॥ उभ उम्भ पूरणे । उभति । उवोभ । औभीत् । उम्भति । उम्भांचकार । औ. म्भीत् । शुभ शुम्भ शोभार्थे । शुभति । अशोभीत् । शुम्भति । अशु- म्भीत् ॥ दृभी ग्रन्थे । दृभति। अदर्भात् ॥ चूती हिंसाग्रन्धनयोः । चुतति । नृततृदचनेतीष्ट्वा । चर्तिप्यति-चय॑ति । अचीत् ॥ विध वि. धाने । विधति । वेधिता ॥ लिख अक्षरविन्यासे । लिखति । लेखि- ता ॥ कुट कौटिल्ये । कुटति । चुकोट ॥ ६ ॥ (सु०) ऋच्छेर्नाम् ॥ ऋच्छतेराम् प्रत्ययो न लिटि ॥ गुरुनामित्वादाम्प्राप्ते निषेधः ॥ ऋच्छेलिटिगुणः॥ ऋच्छतेर्गुणः स्याल्लिटि ॥ लुभ विमोहने । विमोहनमा- कुलीकरणम् । इपुसहेति वेट् । लोभिता-लोब्धा ॥ तृप तृम्फ तृप्तौ। कृपस्पृशमशेति सिविकल्पस्तु पौपादिकस्यैव ङस्यापवादत्वात्। तेनात्र नित्यं सिः । अतीत् ॥ तृम्फादी- नामप्रत्यये नुम् । आदिशब्दः प्रकारे। तेन येऽत्र नकारानुषक्तास्ते तृफादयः। अप्रत्ययस्य डित्वाना लोपः इति नलोपे कृते नुम् । तृम्फति। हफ हम्फ उत्क्लेशे। उत्क्लेशः पीडा । घृती हिंसाग्रन्थनयोः । ईदित्करणमादीदित इतीणनिषेधार्थम् । यद्यप्यस्य वेट्कत्वादि- निषेधः सिद्ध्यति, तथापि क्वचिद्वेट् इत्यल्यानित्यतां ज्ञापयितुमीदित्करणम् । तेन, धावि. तमिभराजधिया' इत्यादि सिद्धमिति ॥ नृततृदेति वेट् । चय॑ति ॥ विध-विधाने । विधानं करणम् ॥ कुट कौटिल्ये । कुटिलस्य भावः कौटिल्यं तस्मिन् ॥ ६ ॥ (त०) गुरुनामित्वादाम्प्राप्त इत्याह-ऋच्छेरिति ॥ हस्वच्छकारस्य द्वित्वे संयो- गपरत्वाल्लघूपधत्वाभावाद् गुणाप्राप्तौ लिटि गुण इति ॥ ६ ॥ (कुटादेणिद्वर्जःप्रत्ययो ङित्) चुकुटिथ । कुटिता । अकुटीत् पुट संश्लेषणे। पुटति । पुपोट । अपुटीत् ॥ कुच संकोचने। कुचति । चुकोच । अकुचीत् ॥ गुज शब्दे । गुजति । गुजिता । अगुजीत् गुड रक्षायाम् । गुडति । गुडिता । अगुडीत् ।। कुड शब्दे । कुडति । कु- डिता ॥ डिप क्षेपे । डिपिता । छुर छेदे । कुरुछुरोर्न दीर्घः । छुर्यात् । छुरिता । स्फुट विकसने । स्फुटति । मुट आक्षेपप्रमर्दनयोः।मुटति। मुमोट । मुटिता । त्रुट छेदे। त्रुट्यति-त्रुटति । तुत्रोट । त्रुटिता। तुट कल- हकर्मणि । तुटिता । तुटिष्यति ॥ चुट छुट छेदे । चुटिता । छुटति । छुटिता ॥ जुट बन्धने । जुटति । जुटिता ॥ कड मदे। कडति। अक- डीत्। लुठ संश्लेषणे । लुठति । लुठिता। कृड घनस्वे । कृडिता ।।

·तुदादयः ८ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १२५ कुड बाल्ये। कुडति। पुड उत्सर्गे। पुडिता। घुट प्रतीघाते । घुटि- ता ॥ स्फुर स्फुरणे । स्फुरिता । स्फुल संचलने । स्फुलिता ॥ ७ ॥ (सु०) कुटादेमिणद्वर्जः । प्रत्ययो ङित् ॥ कुटादेर्गणात्परः प्रत्ययो ङित् स्यात् मितं णितं च वर्जयित्वा ॥ डित्वान्न गुणः चुकुटिथ ॥ छुर छेदने । य्वोर्वि हसे इत्यनेन दीर्घ प्राप्ते कुरुछुरोरिति निषेधः । छुर्यात् ॥ त्रुट छेदे । भ्राशभ्लाशिति वा यः । बुट्य ति-त्रुटति ॥ कडेर्धातुपाठे भ्वादौ पठितस्य पुनरत्र पाठः शतृप्रत्यये वादीपोरिति नुवि- कल्पार्थः । पूर्वपाठस्तु कडन्तीति नित्यनुमर्थः ॥ कृड घनत्वे घनत्वं सान्द्रता ॥ ७ ॥ (निनिविभ्यः स्फुरतिस्फुलत्योः सस्य षो वा) निष्ष्फुरति- निस्स्फुरति-निःस्फुरति । निष्फुरति-निस्फुरति । निष्प्फुलति-निस्स्फुलति- निःस्फुलति । निष्फुलति-निस्फुलति ॥ णू स्तवने । अनुवात् ॥धू विधू- नने । अधुवीत् ॥ गु पुरीषोत्सर्गे । जुगुविथ -जुगुथ। गूयात् । गुता ।। धु गतिस्थैर्ययोः । ध्रुता । अध्रुषीत् ॥ इति कुटादयः ।। कृती छेदने । मुचादेर्मुम् । कृन्तति । नृततृदचूतफुदकृद्भयोऽसेः सादेरिड्वा । कतिष्यति- कर्त्यति । अकर्तीत्॥ गृ निगरणे ॥ ८ ॥ (मु०) निनिविभ्यः स्कुरतिस्फुलत्याः सस्य पो वा ॥ एभ्यः परस्यानयोः सस्य वा षत्वं भवति ॥ णू दीर्घान्तः । परिणतगुणोदयः' इत्यत्र कित इतीग्निपेधः । कुटादेरिति ङित्त्वान्न वृद्धिः। नुधातोरित्युव् अनुवीत् लोपो हस्वादिति सिलोपः। अगुताम् । वृत्ताः कुटादयः॥ कृती॥मुचादेरिति मुम् । कृन्तति । नृततृदेति वेट । कतिष्यति-कर्त्यति ८ (गिरते स्वरे रस्य लो वा ) ऋत इर् । गिरति- गिलति । गरिता-गरीता-गलिता- गलीता। अगारीत्-अगालीत् ।। स्पृश स्पर्शने । स्प्रष्टा-स्पष्ट । अस्पाक्षीत् अस्पात्-िअस्पृक्षत् ।। प्रच्छ जीप्सायाम्। ग्रहां विङति च। पृच्छति । पप्रच्छिथ-पप्रष्ठ । अप्राक्षीत् ॥ सृज विसर्गे। सृजति । सृजिदृशोस्थपो वेट् । ससर्जिथ-सस्रष्ठ । स्रष्टा । अस्राक्षीत् ॥ टुम. स्जो शुद्धी । मज्जति । मस्जिनशोझसे नुम् । ममज्जिथ-ममथ । मङ्- क्ता । अमाङ्क्षीत् ॥ विच्छ गतौ । आयः । विच्छायति । विच्छायांच- कार-विविच्छ । इषु इच्छायाम् । गा छः । इच्छति । इच्छेत् । इच्छतु । ऐच्छत् । इयेष । इयेषिथ । एषिता-एष्टा । ऐषीत् ॥ विश प्रवेशने । वेष्टा । अविक्षत् । मृश आमर्शने । अम्रक्षीत्-आमात्-िअमृक्षत् । रिपि गती। रियति । पियति । रेता। पेता ॥धि धारणे । धियति । क्षि निवासगत्योः। क्षियति । षु प्ररणे। सुवति । सविता। कृ ·१२६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते । विक्षेपे ॥ किरति । चकार, चकरतुः, चकरुः ॥ ९ ॥ (सु०) गिर० ॥ गिरतेः रेफस्य लत्वं वा स्यात् स्वरे परे ॥ वृवृष्ऋदन्तानां वेति वा इटो दीर्घः । गरिता-गरीता॥ स्पृशकृषादीनां वेति वा रकारः । छशषेति षत्वं ष्टुत्वम् । स्प्रष्टा-स्पी । कृपस्पृशेति वा सिः । अनिटो नामिवत इति वृद्धिः । अस्प्रासीत्-अस्पा- ीत् । पक्षे हशषान्तादिति सक्। अस्पृक्षत् । प्रच्छ झीप्सायाम् । ज्ञातुमिच्छाज्ञीप्सा । वुणप्रत्यये प्रच्छकः । षिद्भिदामङिति भिदादित्वादप्रत्यये संप्रसारणे च पृच्छा । ततो डिडित्करणे इति म्यन्तात वुणप्रत्यये तु पृच्छकः । ग्रहामिति संप्रसारणम् । पृच्छति । ऋसंयोगादित्यकित्त्वान्न संप्रसारणम् ॥ पप्रच्छतुः । स्वरान्तादत्वत इति वेट् । पप्रच्छि- थ-पप्रष्ट । सृजिशोस्थो वेति थपि वेट् । सपर्जिथ । रारोझसे दृशामिति ः। सनष्ठ । टुमस्जो शुद्धौ । ट्वितोऽथुः । मज्जथुः । श्चुत्वेन सस्य शः । झवे जबा इति शस्य जः । मज्जति । मस्जिनशोरिति नुम् । स्कोरिति सलोपः ॥ मङ्क्ता ॥ विच्छ ॥ तुदादिपाठ- सामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादपि अ: न त्वम् । तेन विच्छायन्तीति विच्छायतीत्यत्र वादीपो- रिति नुविकल्पः । आय इत्यायप्रत्ययः। विच्छायति। आयादयोऽनपि वेति वा आयः। कासादिप्रत्ययादित्याम् । यत इत्यलोपः विच्छायां चकार। इपु॥ भाष्यवार्तिकमतेऽनुदित् । गमा छ इति छः । इच्छति । इपुसद्देति वेट् । एपिता-एष्टा ॥ विश प्रवेशने ॥ हश- पान्तादिति सक् । अविक्षत ॥ मृश आमर्शने । आमर्शनं स्पर्शः । कृपस्पृशमशेति वा सिः । कृषादीनां वेति वा ः। अम्राक्षीत्-अमाीत् । हशपान्तादिति सक् । अमृक्षत् ॥ रि पि । नुधातोरतीय । रियति । पियति । क ॥ ऋत इतीर । किरति । संयोगादि- त्यकित्त्वाद्गुणः । चकरतुः । वृदन्तानामिति वेटो दीर्घः । करिता-करीता ॥९॥ (त०) गिरतेरिति व्यवस्थितविकल्पोऽयम् । तेन गल इति कण्टे नित्यं विपे तु गर इत्यत्र न ॥ प्रच्छ ॥ अथ कथं 'वक्तारं पृच्छकं श्रोतृन्' इति । प्रच्छकमित्येव पाठ इति बहवः । पृच्छकमिति पाठे तु भिदादेराकृतिगणत्वादङिः पृच्छा तत्करोतीति ज्य- न्तावुणि बोध्यम् ॥ विच्छ ॥ तुदादिपाठसामर्थ्यादायप्रत्ययान्तादपि अ एव न त्वप् । तेन विच्छायती विच्छायन्तीत्यत्र वादीपोरिति नुविकल्पः । केचित्तु तुदादिपाठादिद- मेवविकल्पयन्ति, तन्मते तुदादिपाठस्य केवले विच्छती विच्छन्तीत्यत्र चरितार्थत्वादाय- प्रत्ययान्तादवेव न त्वः । तेन विच्छायन्तीत्यत्र नित्यमेव नुम्॥ इषु॥ अनुदित्पाठस्तु भा- प्यवार्तिकसंमतः ॥ रियतीति ॥ रि अति इति स्थिते उपधाया लघोरिति गुणः प्राप्तो बहिरङ्गत्वान्निवारितः । तथा हि । इय् अकारापेक्षत्वेन अन्तरङ्गः अल्पाश्रितत्वात् गुणस्तु अकारतिबपेक्षत्वेन वहिरङ्गः बह्वपक्षत्वात् ॥ ९ ॥ ( उपाकिरतेः सुट् छेदेऽर्थे ) ॥ १० ॥ (मु०) उपाकिरतेः सुट छेदेऽथं ॥ उपोपसर्गात् परस्य किरतेः सुडागमः स्यात् छेदे वाच्ये नान्यत्र ॥ १० ॥ (हिंसायां प्रतश्च ) उपस्किरति । प्रत्यस्किरत् ॥ रुजो भने। अरौक्षीत् । अरौक्ताम् ॥ भुजो कौटिल्ये । भोक्ता । अभौक्षीत् , अभी- ।

·तुदादयः ८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १२७ क्ताम् ॥ छुप स्पर्शे । छोप्ता । अच्छौप्सीत् ॥ रुश रिश हिंसायाम् । रोष्टा, रोष्टारौ । अरुक्षत् ॥ रेष्टा । अरिक्षत् ॥ लिश गतौ । लेष्टा । अ. लिक्षत् ॥ विद परिघाते । मुचादेर्मुम् । खिन्दति । खेत्ता । अखैत्सीत् ।। पिश अवयव । पिंशति । पेशिता ॥ इति पम् ॥११॥ जुषी प्रीति- सेवनयोः । जुषते ॥ ओविजी भयचलनयोः । विजते ॥ (सु०) हिसायां प्रतश्च ॥ उपात् प्रतेश्च किरतेः सुट् स्यात् हिंसायाम् अद्वि- स्वव्यवधानेऽपि सुट कात्पूर्व इति वक्तव्यम् ॥ उपस्किरत् । उपचस्कार 'उरोविदारं प्रतिचस्कर नलैः' इति माघः (क) । कर्मणि लिट् ॥ लिश् गतौ। हशपान्तादिति सक् । अलिक्षत् ॥ मुचादेरित मुम् । खिन्दति । अयं दैन्येऽपि । दिवादौ रुधादौ च वर्तते ॥ पिश- अश्यवे । मुचादेरिति मुम् : पिशति । अयं दीपनायामपि । 'त्वष्टा रूगणि शितु।। दीप. यत्वित्यर्थः । इति मुबोधिन्यां पम् ॥ ओविजो ॥ प्रायेणायमुत्पूर्वः । उद्विजते ॥११॥ (विजेरिडादिप्रत्ययो ङित् ख)) विजिता ॥ ओलजी ओलस्जी बीड । लेजे ॥ ललज्जे । पृङ् व्यायामे ॥ १२ ॥ ( सु० ) विजेरिडादिप्रत्ययो ङित् ॥ विजे: पर इडादिः प्रत्ययो ङित् । इह ओविजी तुदादिः रुधादिश्च गृह्यते न तु विजिर भृग्भावे इति जुहोत्यादिः(ग) व्याख्या- नात् ॥ पृट् थायामे । प्रायेणायं व्यापूर्वः ॥ १ ॥ अयकि ।। ऋतो रिङ्भवत्यकारे प्रत्यये यकि च (घ) ॥ नुधातोः । व्याप्रियते । व्यापरिष्यते ! व्यापृत, व्यापृगताम् ।। मृङ् प्राणत्यागे १३ ( स० ) अयकि॥ निर्दिष्टत्वाकारस्येव रिङि सिद्धे डकारग्रहणं व्यवधानार्थम् । तेन ये इति न दीर्घ:(ङ) ॥ १३ ॥ (म्रियतेलुंलिङोश्चतुवात् ) म्रियते । ममार । ममर्थ । मृषी- ष्ट । अमृत ॥ दृङ् आदरे । आद्रियते । आदतें। आषीष्ट । आदर्ता । ॥ .. (क) सटाच्छटाभिन्नघनेन बिभ्रता नृसिंह ! सेंहीमतर्नु तनुं त्वया। स मुग्धकान्तास्तनसङ्गभङगुरैरुरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः ॥ इति । शिशुपालवधे० स० १. ४७. श्लोकः । (ख) विजेरिति । अनेन विजितेत्यादौ गुणवृद्धि निषेधः । (ग) न तु विजिरिति तस्यानिटकत्वादिति हरदत्सादयः । नच क्रादिनीयमाल्लिटीट् सम्भवत्येवेति बाच्यम् । तत्र कित्त्वेन गतार्थत्वादिति भावः । बस्तुतस्तु नेदं युक्तम् । विवेजिथेति थपीट सम्भवात्। तत्र च पित्त्वेन कित्त्वाभावात् । न च पूर्वसत्रे कुटादीनां प्रक्रान्तत्वात्कथञ्चित्तत्साहचर्यात्तदादेरेव ग्रहण न जुहोत्यादेरिति वाच्यम् , रुधादावपि ङित्त्वादुद्विजितेत्युदाहरद्भिः सह विरोधापत्तेः। तस्मादिह तुदा- दिरुधाघोहणे जुहोत्यादेश्वाग्रहणे व्याख्यानमेव शरणम् । (घ) अयकीति । अश्व यक् चायक तस्मिन् । अत्र ऋतोरिङित्यनुवर्तत इत्याह-ऋत इति । (ङ) न दीर्घ इति । प्रियत इत्यत्र ये इति यकारे पूर्वस्याव्यवहितस्य विधीयमानो दी| न भव. तीति भावः । एवञ्च क्रियत इत्यत्र यकि दीपों न ।

·१२८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते आहत ॥ धृङ् अवस्थाने । ध्रियते । अध्रियत । लोपो ह्रस्वाज्झसे अधृत ॥१४॥ इति तुदादयः ॥ (सु०) म्रियतेलुंलिङोश्चतुर्वेवात् ॥ मृङश्चतुर्यु लुङ लिडोश्च परत आत्मने- पदं स्यादन्यत्र पम् । अयकीति रि । नुधातोरितीय । उरिति न गुणः । मृपीष्टः । हन्नृतः स्यप इतीट । मरिष्यति । लोपो हस्वादिति सिलोपः। अमृत । शानप्रत्यये म्रियमाणः ॥ दृङ् प्रायेणाङ्पूर्वः । 'तथाद्रियन्ते न बुधाः मुधामपि' इति श्रीहर्षः(क) ॥ इत्यात् ॥ १४ ॥ इति सुबोधिन्यां तुदादयः ॥ ८ ॥ (त०) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा।मता भाष्यकृतो भव्या तुदादिप्रक्रियागता इति तत्त्वदीपिकायां तुदादयः ॥ ८ ॥ । अथ ज्यादयः ॥९॥ डुकीञ् द्रव्यविनिमये॥ना क्रयादेः(ख)॥ कर्तरि चतुर्षु ॥ क्रीणाति ।। (सु०) डुकी द्रव्यविनिमये ॥ विनिमयो व्यतिहारः ॥ ना क्रयादेः ॥ क्रीरा- दिर्यस्य स क्रयादिस्तस्मात् ना प्रत्ययः स्यात् कर्बर्थेषु चतुर्पु ॥ १ ॥ (त०) डुक्री ॥ विनिमयः परिवर्त ॥ न क्रयादेः ॥ क्रीरादिर्यस्य स तथा तस्मात् ॥ १ ॥ ई हसे ॥ ना इत्यस्याकारस्य ई डिति हसे ॥ क्रीणीतः ॥ २ ॥ (सु० ) ई हसे ॥ डित्यदुरित्यतो कितीत्यनुवृत्तं नात इति च ॥ २ ॥ (त० ) ई हसे ॥ नात इत्यनुवर्तते ॥ २ ॥ नातः ॥ ना इत्यस्याकारस्य लोपो ङिति स्वरे (ग) ॥ क्रीणन्ति । क्रीणीते । चिक्रायथ । चिक्रेथ-अझैषीत् । अक्रेष्ट । प्रीञ् तर्पण कान्ती च । पिप्रिये ॥ श्रीञ् पाके । अत्रैषीत ॥ मीञ् हिंसायाम् । मीना- तिमिनोतीत्यात्वम् । ममौ । मिम्यतुः । ममिथ-ममाथ । मासीष्ट । माता- अमासीत् ॥ षिञ् बन्धने । सिनाति । सिनीते । सिषाय । सिष्ये । सेता ॥ स्कुञ् आप्रवणे ॥ ३॥ (क) निपीय यस्य क्षितिरक्षिणः कथास्तया द्रियन्ते न बुधाः सुधामपि नलासितच्छत्रितकीतिमण्डलः स राशिरासीन् महसां महोज्वलः। इति नैष० स०१-१श्लोकः । इति टिप्पण्यां तुदादयः। (ख) नेति । प्रत्ययस्यादावुच्चारणं योगविभागार्थम् । ना इति योगो विभज्यते । 'स्वादेर्नुः' इत्यतो नुरित्यनुवर्तते । धातो प्रत्ययो भवति नुश्च कर्तरि चतुषु । अत्र च स्तम्भु स्तुम्भु स्कुम्भु स्कुञ् एते धातवो गृह्यन्ते। लक्ष्यानुसारात् । स्तम्नाति स्तम्नोतीत्यादि । एते सौत्राश्चत्वारः पठयंते क्रयादिषु । पटयरस्तदापि नुविधानार्थ योगविभागः कर्त्तव्यः क्रयादेति पठित्वा। तत्र नोरनुवर्तते । सर्वेभ्यः ऋथा. दिभ्यः स्यात् । इति लघुभाष्यम् । (ग) ना किम् , यान्ति । डिति किम् अक्रीणम् । प्रातः किम् , येतीकारवत्सर्वस्य माभूत् । ।

·कथादयः ९]] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता “१२६ (सु०) नातः ॥ ना आत इति छेदः । कित्यदुरित्यतो कितीत्यनुवृत्तम् । ओर्मों. रित्यतो लोप इति च । शिति हसे ईविधानात्परिशेषात्स्वरे इति लब्धम् । ना इत्यविभ- क्तिकम् । आतोऽन्तोऽदनत इत्यति नात इत्यालोपे क्रीणते । नुधातोरितीय । चिक्रिये । वृद्धिः । अझैषीत् । अवेष्ट ॥ प्रीज् तर्पणे कान्तौ च ॥ कान्तिः कामना ॥ मीञ् ॥ मी- नातिमिनोतीत्यात्वम् । ममौ । नुधातोरिति यः । मिम्ये । मीयात् । मासीष्ट । माता। मास्यते । अमास्यत् । अमास्यत । यमिरमिनमातामितीट्सको । अमासीत् , अमास्त॥३॥ (त० ) नातः ॥ ना आत इति छेदः । नेत्यविभक्तिकम् ॥ पष्टीनिर्दिष्टत्वेनान्त्य- स्यैव स्यादात इत्युत्तरार्थ स्पष्टार्थमिहैव कृतम् । हसे ईविधानात्परिशेषात्स्वर इति लभ्यत इन्याह ॥ स्वरे परे इति ॥ स्कुञ ॥ आप्रवणमुद्धरणम् ॥ ३ ॥ (स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुञ्भ्यो नुर्ना च) स्कुनोति, स्कुन्वन्ति । स्कुन्वीत । स्कुनुताम् । स्कुनाति । अस्कुनीत । चुस्कुविषे । अ- स्कौषीत् । अस्कोष्ट ॥ स्तम्भुहर् स्तुम्भु स्कम्भु स्कुम्भु रोधने । एते पवन्तः ॥ ४॥ ( वे स्तम्भादीनां सस्य षः स्यात् । विष्टभ्नोति, विष्टनाति व्यष्टभ्नात् । वितष्टम्भ, वितष्टम्भतुः । विष्कभ्नोति ॥ ५॥ (हु° ) स्तम्भुस्तुम्भुस्कम्भुस्कुम्भुस्कुअभ्यो नुर्ना च ॥ स्तम्भादयश्चत्वारः सौत्राः सर्वे रोदनार्था इत्येके । माधवस्तु प्रथमतृतीयौ स्तम्भार्थी द्वितीयो निष्कोपणार्थः चतुर्थो धारणार्थ इत्याह । एते पवन्तः। नो लोप इति नलोपः। स्तम्भनोति, स्तभ्नाति॥४॥ (त० ) स्तम्भु पवन्त इति ॥ पं परस्मैपदमस्त्येषामिति पवन्तः ॥४-६॥ ( हसादान हौ ) हसान्तावातो स्थाने आनः स्याद्धौ परे ॥ स्तु- भान । स्कभान । अस्तभत्-अस्तम्भीत् ॥ युञ् बन्धने । युनाति । यो- ता ॥ [क्नूञ् शब्दे । क्नुनाति । क्नुनीते । नविता । द्रु हिंसा- याम् । द्रूणोति । ] पूत्र पवने ॥ ६॥ (मु० ) हसादान हो ॥ हसादिति धाताविशेपणम् । तेन तदन्तलाभः । अत इत्यारम्भसामर्थ्यात्संनिपातपरिभाषाया अप्रवृत्तेहलुक् । स्तभान । इरितो वेति वा ङः । अस्तभत्-अस्तम्भीत् ॥ ६ ॥ (त०) हसादान हो ॥ हसादिति धातोविशेषणात्तदन्तलाभ इत्याशयेनाह- हसान्तादिति ॥ येन नाप्राप्तन्यायेन नाप्रत्ययं बाधित्वा एवायं न तु नुमपि । तेन पक्षे स्तभ्नुहीत्येव ॥ ६ ॥ प्वादेह्रस्वः ॥ कर्तरि चतुर्पु ॥ पुनाति। अपाबीत् ॥ लूञ् छेद ने । लुनाति । अलावीत् ।। स्तृञ् आच्छादने । स्तृणाति । तस्तार, तस्त- रतुः। स्तीर्यात् । स्तरिषीष्ट -स्तीर्षीष्ट । अस्तारीत् । अस्तरिष्ट-अस्तीष्ट ॥ . - .

·सिद्धान्तचन्द्रिका- - [भाख्याते । .. कृञ् हिंसायाम् ॥ कृणाति । चकरे । करिषीष्ट-कीष्टि । अकरिष्ट-अक- राष्ट-अकीष्ट । पेसेरिटो न दीर्घः सीष्टादेश्च ॥ वृञ् वरणे । वृणाति । वूर्यात् । वरिषीष्ट-वर्षीष्ट । अवरीष्ट-अबूट ॥ धूञ् कम्पने । धुनाति । दुधविथ-दुधोथ । घविता-धोता। अधावीत । अघविष्ट-अघोष्ट ॥ ग्रह उपादाने। गृह्णाति । गृहाण । जग्राह, जगृहतुः । ग्रहीषीष्ट । ग्रहीता । अग्रहीष्ट ॥ इत्यात्ये ॥ शू हिंसायाम् ॥ शृणोति ॥७॥ (सु) प्वादेहस्वः ॥ प्वादेर्हम्वो भवति चतुर्पु परपु ॥ ऋसंयोगादित्यकित्त्वाद्- गुणः । तस्तरतुः । ऋत इरितीर । य्वोवि हसे इति दीर्घः । स्तीर्यात् । सीष्टादश्वेतीटो न दीर्घः । स्तरिपीष्ठ । । वृदन्तात्सिस्योरिड् वा इति वेट्पक्षे उरिति गुणो न ऋत इरितीर् । य्बोर्वि हसे इति दीर्घः स्तीपर्पोष्ट । वृवृनिति वेटो दीर्घः स्तरिता । स्तरीता। पेसेरिटो न दीर्घः । अस्तारिष्टाम् ॥ वृज् पोरुरित्युर् य्योर्वि हसे इति दीर्घः । वुर्यात् । लुङि अवारीत् । प सेरिति न दीयः । अवारिष्टाम् ॥ आति तु वृदन्तात् सिम्यो- रिति वेट् । अवरिष्ट-अवरीष्ट । उरितो गुणोन । पोरुरित्युर् । य्वोरिति दीर्घः । अवूट ॥ धू ॥ स्वरतीसूतीति वेट् । दुधविश्र-दुधोथ । स्तुसुधूनामितोट् आधावीत् । ग्रहामिति संप्रसारणम् । गृह्णाति-गृहोते । ईटोग्रहामितीटो दीर्घः । ग्रहीपीष्ट । यन्तेति न वृद्धिः । अग्रहीत् । ईटो ग्रहामस्तिन्सूत्रे एकस्वरादूग्रहेर्विहितम्येटो दीर्घ इति वक्तव्यम् । एकस्व- रादिति किम् । जाग्रहिता, जाग्रहिष्यतीत्यादौ यङ्लुकि मा भूत् । ग्रहेविहितस्य किम् । ग्राहितः अत्र विहितत्वान्न दीर्घः । प्रकृतस्येटो ग्रहणात् प्राहियते इत्यादाविण्व दिटो न दीर्घः ॥ इत्यात्पे ॥ ७ ॥ (शृदृप्रां ह्रस्वो वा लिटि किति) शशरतुः-शश्रतुः । शीर्यात् । शरिता-शरीता ॥ पृ पालनपूरणयोः । पृणाति । पपरतुः । पूर्यात् ॥ वृ वरणे । वृणाति । ववस्तुः । वूर्यात् ॥ भृ भनिभरणयोः। भृणा- ति। मृ हिंसायाम् । मृणाति ॥ द विदारणे । दृणाति । ददरतुः दद्रतुः । जृ वयोहानो । (क) । नृणाति ॥ नृ नये । नृणाति ॥ कृ हिंसाया- म् । कृणाति । ऋगतौ। ऋणाति । अरांचकार । ईर्यात् । अरिता-अरी- ता। आरीत् ॥ शब्दे। गृणाति। ज्या वयोहानौ । ग्रहां क्ङिति च । जिनाति । जिज्यौ, जिज्यतुः । जीयात् । अज्यासीत् ॥री गतिरेषण- योः । रिणाति । रिर्यतुः ॥ ली इलेषणे । लिनाति । ललौ-लिलाय, लि- ल्यतुः। ललिथ-ललाथ-लिलयिथ-लिलेथ । लाता-लेता । अलैषीत्-अला- सीत् ।।ब्ली वरणे ब्लिनाति ॥ प्ली गती । प्लिनाति ॥ इति प्वादयः॥ (क) झ इत्येके । भ इत्यन्ये ।

·- क्रथादयः ९] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १३१ व्री वरणे । वीणाति ॥ भ्री भयभरणयोः। श्रीणाति ॥ क्षीष् हिं- सायाम् । एषां त्रयाणां वा इस्वः । ज्ञा अवबोधने । ज्ञाजनोजी । जा- नाति । जौ । ज्ञायात्-ज्ञेयात् । अज्ञासीत् । बन्ध बन्धने । बध्नाति । बबन्धिथ-बबन्द्ध । बन्द्धा । भन्स्यति । अभान्त्सीत् । सकारलोप आदेश इति न तु मात्रविधौ । तेन अबान्धाम् । मन्थ विलोडने । मध्नाति । मथान ॥ श्रन्थ ग्रन्थ संदर्भ । श्रथ्नाति । शश्रन्थ । जग्रन्थ । श्रन्थिग्रन्थीत्यादीनां वा लिटः कित्त्वम् । शश्राथ । जग्राथ ॥ कुथ कुन्थ संश्लेषणसंक्लेश- नयोः । चुकोथ ।चुकुन्थ ॥ मृद मृड क्षोदे। मृदान । मृडान । गुथ रोषे । गुन्नाति । कुष निष्कर्षे । कुषाण ॥१॥ (मु० ) शृदृप्रां ह्रस्वा वा लिटि ॥ एषां वा हम्बो लिट्येव । शश्रतुः । अन्यत्र ऋसंयोगादित्यकित्त्वाद् गुणः । शशरतुः । कित इति निषेधस्य क्रादिनियमेन बाधः । गरिव-शश्रिव। ऋन इरितीरि कृते य्योर्वि हसे इति दीर्घः । शीर्यात् । वृज इति वटी दीर्घः । शरिता-शरीता । - ॥ ऋणाति । ऋणीयात् । ऋणातु । आर्णीन् । अरां- चकार । ईर्यान् । अरिता- अरीता। अरिष्यति-अगष्यति । आरिष्यत् आरीत्- ज्या । ग्रहामिति संप्रसारणम् । दीर्घस्य दीर्घ इति दीर्घ कृने त्वादेर्हस्व इति हस्वः । जिनाति ॥ री गतिषियोः । षणं वृकशब्दः । लीलीडोरित्यात्वं वा, ललौ-लिलाय । देता इति ल्वादयः । प्वाइथोऽपि । क्षीप् । पित्त्वादङ् । क्षिया । ज्ञाजनाजनि जादेशः । जानाति ॥ बन्धः । नोलोप इति नलोपः । बध्नाति । हमादान हावित्यानः । अत इति हलक । बधान । आदिजबानामिति भत्वम् । भन्स्यति । सावनिटो नित्यमिति वृद्धिः। अभान्त्सीत् । तथा इति तम्य धत्त्वम् । झसादिति सिलोपः। अबान्धाम् ॥ अधा. न्मुः ॥ श्रन्थ विमोचनप्रतिहर्पयोरित्यस्य श्रन्थ ग्रन्थसंदर्भ इत्यर्थभेदात् श्रन्यः पुनः पाठः ॥ श्रन्धग्रन्थीत्यादिना कित्त्वपक्षे एत्वपूर्वलोपावप्यत्र वनव्याविति हरदत्तादयः ॥ अंथतुः, श्रेथुः । इदं कित्त्वं पितामपीति सुधाकरमते श्रेथिथ । अस्मिन्नपि पक्षे गपि श- श्राथ ॥ उत्तमे तु गाथ, शश्रथेति माधवः । तत्र मुलं मृग्यम् ॥ मृद मृड क्षादे । ष्टुत्व- म् । मृद्गाति ॥ कुप निष्क । अन्तर्गतस्य बहिनिष्कासनं निष्कर्षः ॥ १ ॥ (निरः कुषो वसादेरनपीड्वा) निष्कोषिता-निष्कोष्टा । निर- कोषीत्-निरकुक्षत् । क्षुभ संचलने ॥ २ ॥ (क्षुभ्नादिषु न णत्वम् ) क्षुभाण ॥ णभ तुभ हिंसायाम् । नभान । तुभान ॥ क्लिश बिवाधने । क्लिश्नाति । अक्लेशीत् अक्लिक्षत् । अश भोजने । अश्नाति । आशीत ॥ उध्रस उच्छे । ध्रस्नाति । उकारो धात्ववयव इत्येके । उध्रसांचकार । औधासीत्-औध्रसीत् ॥ - ·१३२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते विषविप्रयोगे । विषाण । वेष्टा । अविक्षत् ॥ पुष् पुष्टौ। पोषिता ॥ मुषस्तेये ॥ खच खच् हिठ भूतप्रादुर्भावे खच्नाति ॥ ३ ॥ (सु० ) निरः कुषो वसादेरनपीड़वा ॥ निर् पूर्वात् कुषेः परस्य वसादिप्रत्य- यस्य हड्वा स्यात् अनपि ॥ इड्भावे हशषान्तादिति सक् । निरकुक्षत् । क्षुभ्नादिषु न णत्वम् । क्षुभ्नादिराकृतिगणः ॥ णभ तुभ भ्वादौ दिवादी च ।। क्लिशू विवाधने ॥ न शादिति श्चुत्वनिषेधः(क)। क्लिश्नाति । अदितो वेति वेट् । अक्लेशीत् ॥ इडभावे ह. शषान्ताविति सक् । अक्लिक्षन् ॥ पुप पुष्टौ ॥ अनिकेषु पुष्यतीति यप्रत्ययेन निर्देशा- दयं सेडिति भावः । पोषिता । खच् खत् हिट भूतप्रादुर्भावे । भूतप्रादुर्भावः अतिक्रा. न्तोत्पत्तिः । श्चुत्वम् ॥ खजाति ॥ २-३ ॥ (त० ) खच इति ॥ भूतप्रादुर्भावोऽतिक्रान्तोत्पत्तिः ॥ खातीति ॥ स्तोः श्चुभिश्चुरिति नः ॥ २-३ ॥ (खवी वस्य औ ने ) खोनाति । हिणाति ॥ इति पम् ।। वृङ्सम्भक्ती । वृणीते । बने । वरिषीष्ट-वृषीष्ट । अवरिष्ट-अवृत ॥ इति कथादयः ॥ ४ ॥ (मु० ) खवो वस्य औ ने । खवेतोर्वकारस्य औत्वं भवति नप्रत्यये परे ॥ परत्वादौत्वे हसान्तत्वाभावात् हसादान हाविति न । खौनीहि (ख) । ष्टुत्वम् । हिट णाति ॥ इति परम् ॥ वृङ् सम्भक्तौ ॥ सम्भक्तिर्भजनम् । क्रादेरिति नेट् । ववृषे ॥ वृङ्- वृदन्तात्सिस्योरिड् वा । वरिषीष्ट वृपीष्ट । वृवृऋदन्तानामिति वेटो दीर्घः । वरि. ता-वरीता । इडभावे लोपो हस्वादिति सिलोपः । अवृत । इत्यात् ॥ इति सुबोधिन्यां क्रयादयः ॥ ३ ॥ (त.) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्टबुद्धीनामगमत्क्रया- दिसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां यादयः ॥ ९ ॥ अथ चुरादयः ॥१०॥ चुर स्तेये ।। चुरादेः॥ स्वार्थे निः॥ चोरयति। चोरयते । चोरयांचकार (ग)। चोर्यात् । अचूचुरत् (ध) ॥ चिति स्मृत्याम् । (क) स्तोश्चुभिरिति प्राप्तावाह-न शादिति । (ख) खौनीहीति । 'खवों वस्य औ ने' इति सूत्रस्य 'हसादानहौं' इति सूत्रापेक्षया परत्वात् प्रथम. मौत्वे कृते हसन्तत्वाभावान्नास्थाने आनाभाव इति भावः। इति चक्रधरासमाख्यायां टिप्पण्यां क्रयादयः। (ग) बोस्यांचकारेति । अब 'कासादिप्रत्ययादाम्' अनेने आम् प्रत्ययः। (प) लुङ्लकारे चुर् भि दिप इति जाते 'मेर द्विश्च' अनेन अप्रत्ययो धातोदित्वं च भवति । पूर्वस्थ'...चुचुर् मा दिप् इति जाते 'लघोदीर्घ' अनेन पूर्वस्य दीर्घः । दिवादावट , स्वर०, वावसाने, भचूचरत-भरदू ॥ अथ वा चोरि इति सिद्धस्यैव अप्रत्यये कृते 'भेः' भनेन भेलोपे कृते, निमि.

·.. चुरादयः १.] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता १३३ चिन्तयति । अचिचिन्तत् । चुरादेर्वेिति केचित् ॥ चिन्तति ॥ यत्रि सङ्कोचने । यन्त्रयति । अययन्त्रत । ओलडि उत्क्षेपणे । ओलण्ड- यति । ओलण्डति । ओलण्डांचकार । औललण्डत्। ओकार इदित्येके । लण्डयति । अललण्डत् । लण्डति । अलण्डीत् ॥ पीड अवगाहे । पीड. यति । पीडयते । पीडाचक्रे ॥ १ ॥ (मु०) चुर स्तये ॥ चुरादेः ॥ स्वार्थ निः ॥ चुर आदिर्यस्य स चुरादिस्तस्मात् चुरादेर्गणात स्वार्थे जिः स्यात् ॥ उपधाया लघोरिति गुणः । धातुत्वात् तिः । गुणाया. देशौ । 'जित्स्वरितेत उभे' इत्युभयपदम् । चोस्यति । चोरयते । चारयेत् । चोरयतु । चोरयताम् । अचोरयत् । अचोरयत । चोरयामास । चोरयांचक्रे । रिति जिलोपः । चोर्यात् । चोरयिपोष्ट । चौरयिता । चोरयिष्यति । चोरयिष्यते । अचोरयिष्यत् । अचो. रयिष्यत । लुङि अचूचुरत् । अचूचुरत ॥ चिति स्मृत्याम् । चिन्तेति पठितव्ये । इदि. करणं जिप्रत्ययस्य पाक्षिकत्वे ज्ञापकम् । सर्वेऽपि चुरादयो विकल्पेन जिप्रत्ययं लभन्ते इत्यर्थः । तेन चिन्त्यात् , चिन्त्यते इत्यादौ 'न लोपः' इत्यनेन लोपो न ॥ यत्रिसंको- वने । यन्त्रेति पठितुं शक्यम् । यत्तु इदित्करणाद्यन्त्रतीति माधवेनोक्तं तच्चिन्त्यम(क)। यन्त्र इत्यत्र नकारे पठितेऽपि नो लोप इति नलोपो न लभ्यते नकारल्यानुपधात्वात् । चिन्त्यादित्यत्र तु चिन्त स्मृत्यामिति नकारोपधपाठे नस्य लोपः स्यादेवेति तदवारणाय क्रियमाण इकारस्तु ज्ञापक इति भावः ॥ ओलडि उत्क्षेपणे । आदित्करणं ल्वाद्योदितश्चे. ति धातोरव्यवहितस्य तकारस्य नत्वार्थमिति तबलात् नेडित्येके । आदिबलादिडुव्यव- धानेऽपि नत्वमित्यन्ये । लण्डनः ॥ १ ॥ (त० ) चुरादेः॥ चुर आदिर्यस्य स तस्मात् । तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिः । अनु- दूभूतावयवभेदसमुदायस्यान्यपदार्थत्वेनाश्रयणादेकवचनम् । ननु धातोः प्रेरणे इत्यनेनैव चुरादेरपि स्यात्किमनेनेत्यत आह-स्वार्थे इति ॥ जिर्वेति ॥ अयं भावः । चिन्तति पठितव्ये इदित्करणं : पाक्षिकत्वे लिङ्गम् । तन चिन्त्यादित्यादौ नलोपो न यत्रि ॥ यन्त्रेति पठितुं युक्तम् । इदित्त्वाभावेऽपि उपधाभूतनकाराभावे नलोपाभावात् ॥१॥ (भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडां वोपधाया ह्रस्वो- ऽङ्परे सो) अपीपिडत्-अपिपीडत् ॥ प्रथ प्रख्याने । प्राथयति ॥२॥ (सु० ) भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपाडांवोपधाया ह्रस्वोऽपरे ी एषामुपधाया हस्वो वा स्यात् अपरो यस्मात् सोऽपरस्तस्मिन् जिप्रत्यये परे भ्राज़ भ्रास दीप्तौ । भाष व्यक्तायां वाचि । दीपी दीप्तौ । जीव प्राणधारणे । मील निमीलने । पीड अवगाहे । हस्वपक्षे लघोर्दीर्घ इति पूर्वस्य दीर्घः । अपीपिडत् । हस्वाभावे अपिपी. डत् ॥ प्रथ प्रख्याने । प्रख्यात कथनम् । स्वाथे औज्ञपादिभ्य इति वक्ष्यमाणेन मित्त्वा- भावान इस्वः । प्राथयति ॥२॥ त्ताभावे इति वचनात् चो इत्यस्य चुः । ततो द्वित्वम् । एवमपि साधना भवति ॥ तथा च माधे-अचूचुर- चन्द्रमसोऽभिरामतामिति । (क) तचिन्स्यमिति । यत्रितत्रिमयादिषु इकारो व्यर्थ एव न तु बापनार्थः । १२ सि०१० ॥

·दृ । स्तृ आच्छादने । स्पश् . १३४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते ( स्मृदृत्वरप्रथम्रवस्तृस्पशा पूर्वस्याऽदक्षरे औ इत्वा- पवादा) अपप्रथत् ॥ पृथ प्रक्षेपे । पर्थयति ॥ ३ ॥ (सु० ) स्मृदृस्वरप्रथम्रदस्तृस्पशां पूर्वस्यादपरे औ इत्वापवादः ॥ एषां दित्वे पूर्वस्य अत्वं स्यात् अङ्पो नौ अङि लघावित्यस्यापवादः ॥ स्मृ चिन्ता. याम् । भये । जित्वरा संभ्रमे । प्रथ प्रख्याने । म्रद मर्दने बाधनग्रन्थनयोः ॥ ३ ॥ ( उपधाया ऋवर्णस्य ऋद्वापरे जो इररारामपवादः) अपीपृथत् । अपपर्थत् ॥ भक्ष अदने । अबभक्षत् ॥ श्रण दाने । विश्राणयति । अशिश्रणत्-अशश्राणत् ॥ तड आघाते । अतीतडत् ॥४॥ (सु० ) उपधाया ऋवर्णस्य ऋत् वापरे औ इररारामपवादः ॥ ऋव. पधस्य धातोरुपधाया ऋद्वा स्यात् अपरे जो इररारामववादः ॥ धातोरुपधाया ऋत इरिति । अचीकृतदित्यादौ इप्राप्तः, अमीमृजदित्यत्र मृजेर्वृद्धिरित्यार प्राप्तः, इतरेषाम- दुपधानामुपधाया लघोरिति अपीपृथदित्यादावर प्राप्त इति विवेकः ॥ श्रण दाने ॥ प्राये- णायं विपूर्वः (क)। विश्राणनं वितरणम् ॥ ४ ॥ (त० ) इररारामिति ॥ दीर्घोपधे उपधाया ऋत इति इर् प्राप्तः । मृजेर्वृद्धि रि- त्यार प्राप्तः । लघूपधत्वे त्वर प्राप्तः ॥ ४ ॥ ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ॥ ५ ॥ (सु० ) ज्ञप ज्ञानज्ञापनयोर्मित् ॥ ज्ञप धातुर्ज्ञाने ज्ञापने च जिप्रत्ययं लभते मित्संज्ञकश्च । 'प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतनाः (ख)॥ ५ ॥ मितां ह्रस्वः ॥ मितां धातूनामुपधाया इस्को नौ ॥ ज्ञपयति । अजिज्ञपत् ॥ ६ ॥ (सु० ) मिता हस्वः ॥ म इत् येषां ते मितः तेषाम् । घटादयो मित इत्यादि मित्संज्ञकानां ग्रहणम् ॥ ६ ॥ (त०) मितां ह्रस्वः॥म् इत् येषां ते तथा तेषाम् ॥ ६ ॥ यम वेष्टने मित् । यमयति । अयीयमत् ॥ ७ ॥ (सु० ) यम वेष्टने मित् ॥ चुरादौ यमधातुर्वेष्ठने मित् न तु भोजने । यमयति चन्द्रम् । परिवेष्टते परिवेषं करोतीत्यर्थः । यमधातुश्चुरादौ घटादौ तु यच्छति जनतोऽ- न्यत्र । मिन्नेति भोजने एवं मित्संज्ञकः । यमयति ब्राह्मणान् भोजयतीत्यर्थः । आयामयति द्वाघयति व्यापारयति वेत्यर्थः । जनीषित्यमन्तत्वादेव सर्वार्थेषु मित्त्वे सिद्ध विशेषार्थ वचनम् ॥ ७ ॥ (त० ) यमयति ॥ परिवेष्टत इत्यर्थः ॥ ७ ॥ ( क ) प्रायेणेति । तथा च श्रीहर्षः-'मत्प्राणवित्राणनजं च पुण्यमिति ॥ (ख) ज्ञाने ज्ञापने चेति । प्रच्छ शीप्सायामित्यत्र शाने 'इलाघ हनु-इति पाणिनीयसूत्रे शीप्समानो बोधयितुमिष्यमाण इति व्याख्याया शापने च प्रयोगदर्शनाद् इति भावः । । अन्यत्र ·चुरादयः १.] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १३५ - यह चप परिकल्कने मित् । चहयति । अचीचहत् । चपयति । अचीचपत् ॥ ८॥ ( सु० ) चह चप परिकल्कने मित् । परिकल्कनं दम्भः शाठ्यं च । अदन्तेषु कथादिषु वक्ष्यमाणस्य तु अदन्तत्वेनायवलोपित्वान्नाकार्यम् । अचचहत् ॥ ८ ॥ (त०) परिकल्कने ॥ परिकल्कन दम्भः शाठ्यं च । कथनमित्यन्ये रह त्यागे मित् । रहयति । अरीरहत् ॥ ९ ॥ (सु०) रह त्यागे मित् ॥ कथादेस्तु अररहत् ॥ ९ ॥ बल प्राणने मित् । वलयति । अबीबलत् ॥ १० ॥ चिञ् चयने मित् ॥ ११ ॥ ( स० ) चिज चयने मित् ॥ रचनायां मिदयम् ॥ ११ ॥ (चिस्फुरो वात्वं वा) ॥ १२ ॥ (सु० ) चिस्फुरो वात्वं वा ॥ अनयोरात्वं वा स्यात् जिप्रत्यये परे ॥ १२ ॥ रातोश्रो पुक् ॥ ऋधातोरादन्तस्य च पुक् औ॥ चपयति । अचीचपत् । चययति । अचीचयत् ।। स्वार्थे नौ ज्ञपादिभ्योऽन्ये मितो न॥ कृत संशब्दने १३ (सु० ) रातौ औ पुक ॥ आ च आच्चानयोः समाहारो रात् तस्य आत्वे पुकि हस्वे चपयति । आत्वाभावे चययति । स्वार्थे जो ज्ञपादिभ्योऽन्ये मितो न । तेन शमादी. नाममन्तत्वप्रयुक्तं मित्त्वं न । मुख्यमते पञ्च ज्ञपादयः मतान्तरे सप्त। कृत संशब्दने॥१३॥ (त० ) रापौ औ-॥ आ च आच रात् तस्य रातः । ऋ इत्यनेनोभयोरपि ग्रह. णम् । तेन ऋच्छन्तम् इयतं वा प्रेरयतीति विग्रहे अर्पयतीति भवति ॥ ज्ञपादिभ्य इति ॥ सप्तभ्य इति मतान्तरं बोध्यम् । तेन शमादीनाममन्तत्वप्रयुक्तं मित्त्वं न ॥ १३ ॥ (धातोरुपधाया ऋत इर्) कीर्तयति । अचीकृतत् । अचीकीर्तत् १४ (सु० ) धातोरुपधाया ऋत इर् ॥ ननु ऋत इर् इति सूत्रे धातोर्जत इर् इति व्याख्याने सिद्धमिष्टं किमनेन सूत्रेणेति चेन्मैवम् । तथाहि सति ऋकारीयति इत्य- त्रापि इप्रसंगः स्यात् । उपधाया ऋवर्णस्य ऋद्वेति पक्षे अङि लधौ हस्व इति इत्वे कृते घलोर्दीर्घ इति दीर्घः । अचीकृतत् । पक्षे अचिकीर्तत् ॥ १४ ॥ (आकुस्मादात्मनेपदिन:) चित संचेतने। चेतयते । अचीचि- तत ॥ दशि दंशने । दंशयते । अददंशत । आकुस्मीयमात्मनेपदं भिसन्नियो- गेनैव ॥ दंशति । नलोपो न सञ्जिसाहचर्यात् भ्वादेरेव तत्र ग्रहणात् ॥ तत्रि कुटुम्ब धारणे । तन्त्रयते । कुटुम्बयते । अततन्त्रत । अचुकुटुम्बत ॥ मत्रि गुप्तभाषणे । मन्त्रयते । शम् लक्ष आलोचने । शामयते । लक्षयते, अशी- शमत । अललक्षत ॥ दिवु परिकूजने । देवयते ॥ गृ विज्ञाने । गारयते ।

·। ॥ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते अजीगरत ॥ विद चेतना ख्याननिवासेषु । वेदयते । अवीविदत ॥१५॥ (सु० ) माकुस्माद त्मनेपदिनः ॥ कुस्मनाम्नोवेति वक्ष्यते तमभिव्याप्येत्यर्थः । परगामिफलार्थमिदमात्मनेपदम् । चित संचेतने ॥ संचेतनं मूर्छाद्यवस्थानिवृत्युत्तरकालिक ज्ञानम् । शम् लक्ष आलोचने । ननु 'निशामय तदुत्पत्तिम् , (क) इति कथं संगच्छते । आकुस्मीयत्वादात्मनेपदे निशामयस्वेति रूपस्य सर्वसम्मतत्वादिति । यदि शमु उपशमने इत्यस्मात् जिप्रत्ययस्तहमन्तत्वान्मित्वे सति हस्वेन भाव्यम् । अत्राहुः । स्वार्थभ्यन्ता. दस्माद्धातोः प्रेरणे इति ङिप्रत्यये निशामयेति रूपं जानीहि । न चार्थासंगतिरिति वा- च्यम् । 'निवृत्तप्रेपणाद्धातोः प्राकृतेऽथें णिजिष्यते' इति सिद्धान्तात् । स्वार्थे छौ ज्ञपा- दिभ्य इति मित्वनिषेधः । शामयते ॥ विद चेतनाख्याननिवासेषु । "सत्तायां विद्यते ज्ञाने वेत्ति विन्दते विन्दति प्राप्तौ याब्लुग्नमेष्विदं क्रमात् (ख) ॥१॥"१६॥ (त०) शामयत इति ॥ आकुस्मीयत्वादात् । निशामय तदुत्पत्तिमिति तु निवृ- त्तप्रेरणात् 'धातोः प्रेरणे' इति प्रेरणे औ बोध्यम् । धातूनामनेकार्थत्वाच्छ्रवणे वृत्तिः ॥१६॥ कुस्मनाम्नो वा ॥ कुस्मेति धातुः कुत्सितस्मयने । अथवा कुस्मे ति नाम ततो ङिः । कुस्मयते । अचुकुस्मत ॥ कण निमीलने । काणय- ति। अचीकणत्-अचकाणत् ॥ १६ ॥ (सु० ) कुस्मनाम्नो वा ॥ कुपूर्वात्स्मयतेर्डप्रत्यये टिलोपे समासे च कृते निष्पन्नं कुस्मेति नाम ॥ कग निमीलने । एकनेत्रनिमीलने एवायं शब्दस्वभावात् । काण्यादीनां कणरणभणेति सूत्रेण 'अङि लघौ ह्रस्वः' इति हस्वो विकल्प्यते । अचीकणत्-अवकाणत् १६ (त० ) निमौलने ॥ स्वभावादेकनेत्रस्यैव ॥ १६ ॥ (नवगण्यामुक्तेभ्यो हिंसार्थेभ्यः स्वार्थे त्रि.) हिसि हिंसायाम् । हिंसयति ॥ ज्ञा नियोगे । आज्ञापयति । अजिज्ञपत् ॥ भू मिश्रीकरणचिन्तनयोः । भावयति । अबीभवत् । लोक लोच परिभाषणे।१७ (मु० ) नवगण्यामुक्तेभ्यो हिंसार्थभ्यः स्वार्थ ञिः ॥ नवगण्यामुक्ता हिंसा- र्थाः स्वार्थे जिप्रत्ययं लभन्ते । घातयति हन्तीत्येतो समानार्थो ॥ भू मिश्रीकरणचिन्त. नयोः । भावयति मिश्रीकरोति चिन्तयति वेत्यर्थः ॥ १७ ॥ न रितः ॥ ऋदितः शासेश्वाङयुपधाया इस्वो न ॥ अलुलोकत् । अलुलोचत् ॥ धूञ् कम्पने ॥ १८ ॥ (सु० ) न रितः॥ इद्यस्य रित् तस्य । शासु अनुशिष्टौ ॥१८॥ (धूजमीञोर्नुक् औ ) धूनयति । अदुधूनत् ॥ प्रीज् तर्पणे । प्रीणयति । अपिप्रीणत् ॥ १९ ।। ( क )निशामय तदुत्पत्ति विस्तराद्गदतो ममेति मार्कण्डेयपुराणोक्त सप्तसती । (ख) प्रकारान्तरेण केचिदिममाहुः-वेत्तिरूपं विदशाने विन्ते विदविचारणे, विद्यते विद सत्तायां लाभे विन्दति विन्दते, इति ।

·चुरादयः १.] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (सु० ) धुप्रीमोर्नुक नौ ॥ अनयोर्नुगागमः स्यात् णिप्रत्यये ॥ धूज कम्पने । प्रीञ् तर्पणे । धुञ् धातुः स्वादौ क्रयादौ तुदादौ चुरादौ च । स्वादौ हस्वश्च । तथा च कविरहस्ये काव्ये । “धूनोति चम्पकवनानि धुनोत्यशोक चूतं धुनानि धुवति स्फुटिता- तिमुक्तम् ॥ वायुर्विधूनयति चम्पकपुष्परेणून यत्कानने धवति चन्दनमञ्जरीश्च ॥ १९ ॥ अथादन्ताः ॥ कथ वाक्यप्रबन्धे । यत इत्यल्लोपस्य स्थानिवत्त्वेन न वृद्धिः । कथयति ॥3॥ (१०) अथादन्ताः ।। वक्ष्यमाणेषुधातुषु अन्त्यावयवोऽकारोऽविवक्षितो न तूच्चारणार्थ इत्यर्थः ॥ कथ वाक्यप्रबन्धे ॥ यत इत्यल्लोपस्य स्थानिवद्भावान वृद्धिः। कथयति ॥*॥ ( त० ) कथ ॥ अदन्तप्रयोजनमाह-अल्लोपेति ॥ * ॥ ( अय्वृलोपिनो नाङ्कार्यम् ) अचकथत् ॥ वर ईप्सायाम् । वर- यति । अववरत् । गण संख्याने । गणयति । गणेः पूर्वस्य इद्वापरे जौ। अजीगणत् ॥ स्तन गदी देवशब्दे । स्तनयति । गदयति । अतस्तनत् । अजगदत्॥ पत गतौ । वा यन्तः। पतयति । पतति । पतांचकार । पतयांचकार । अपपतत् । अपतीत् । वादन्त इत्येके । पातयति । अपितत् ।। रच प्रतियत्ने । रचयति ।। सूत्र वेष्टने। सूत्रयति । असुसूत्रत् ।। मूत्र प्रस्रवणे । मूत्रयति ॥ कल गतौ संख्याने च । कलयति ॥ स्पृह ईप्सायां च । स्पृहयति । अपस्पृहत् ॥ भाम क्रोधे । भामयति। अबभामत् ।। सूच पैशुन्ये । सूचयति ॥ ऊन परिहाणे । ऊनयति । त्रिनिमित्तः स्वरादेशो द्वित्वे कर्तव्ये स्था. निवत् । आननत् । अर्थङ् याचने । अर्थयते । आथित ॥ संग्राम युद्धे । अससंग्रामत ।। अन्ध दृष्टथुपघाते । अन्धयते। अन्धयति । आन्दधत् ॥ अङ्क अङ्ग पदे लक्षणे च । आञ्चकत् । आञ्जगत् । इति चुरादयः(क) ॥ २० ॥ ( क ) स्फुडि परिहासे । स्फुण्डयति । इदित्करणात् स्फुण्डति । स्फुटीति पाठान्तरम् । स्फुण्टयति । कुद्रि अनृत भाषणे । कुन्द्रयति । लड उपसेवायाम् । लाडयति । मिदि स्नेहने । मिन्दयति । मिन्दति । जल अपवारणे । लज इत्येके । नट अवस्कन्दने । श्रथ प्रयले । प्रस्थान इत्येके। बध संयमने । वाधयति । बन्धेति चान्द्रः। पृ पूरणे । पारयति । ऊजं बलप्राणयोः । पक्ष परिग्रहे। वर्ण चूर्ण प्रेरणे। वर्ण वर्णन इत्येके । पम्ब सम्बन्धे । संबयति । अससम्बत् । शम्ब च। अशशम्बत् । साम्ब इत्येके । कुट्ट छेदनभर्त्सनयोः । कुट्टयति । पुट्ट चुदृ अल्पीभावे । अपुष्ट अनादरे । लुण्ठ स्तेये । लुण्ठयति । लुण्ठतीति 'लुठि स्तेये' इति भौवादिकस्य । शठ श्वठ असंस्कारगत्योः । श्वठि इत्येके । तुजि पिजि हिंसाबलादान- निकेतनेषु । तुजयति । पिञ्जयति । इदित्करणा स्तुति । पिजति । तुज पिजेति केचित् । लजि लुजि इत्येके । पिस गतौ। पेसयति। भ्वादौ पेसतीति । बान्त्वसामप्रयोगे चलक वल्क परिभाषणे। णिह स्नेहने । स्फिट इत्येके । स्मिट अनादरे । अषोपदेशत्वान्न षः । असिस्मिटत् ॥ स्मि अनादर इत्येके । स्मापयते । शिलष श्लेषणे ॥पथि गतौ । पन्थयति। पन्थति । पिच्छ कुट्टने ।छदि संवरणे। छन्दयति । छन्दति । खड खडि कडि भेदने । खाडयति । खण्डयति । खण्डति । कण्डयति । कण्डति । कुडि रक्षणे । गुरि वेष्टने। रक्षण इत्येके । कुठि इत्यन्ये । प्रवकुण्ठयति। अवकुण्ठति । गुठि इत्यपरे । खुडि खण्डने । - ·१३८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (सु०) अवलोपिनो नाङ्कार्यम् ॥ अश्व इश्च उश्च आ च तेषां समाहारोऽवृ अय्वृणो लोपो अस्यास्तीति अवलोपी तस्य अइउलोपिनो धातोरनिमित्तं कार्य न स्यात् । तत्किम् । अङि लघौ हस्व इत्युपधाहस्वत्वं पूर्वस्येत्वं च । लघोर्दीर्घ इति दीर्घः अड्का- र्यम् ॥ पत गतौ इति ॥ वा यन्तः ॥ वादन्त इत्येके । आधे पतयति पतति । - - बठि विभाजने । वडि इत्येके । मडि भूषायां हर्षे च । भडि कल्याणे । छर्द वमने । पुस्त बुस्त आद- रानादरयोः । चुद संचोदने । नक धक नाशने । णोपदेशलक्षणे पर्युदासोयम् । प्रनक्कयति ॥ चक चुक व्यथने । क्षल शौचकर्मणि । तल प्रतिष्ठायाम् । तुल उन्मादे । तोलयति । तोलयामास । अतूतुलत् । कथं तुलयति तुलना इत्यादि । अतुलोपमाभ्यामिति निपातनादङन्तस्य तुलाशब्दस्य सिद्धौ ततो निः । दुल उत्क्षेपे । दोलयपि । दोलयामास । अदूदुलन् । पुल महत्त्वे । चुनसमुच्छाये । मूल रोहणे । मूलय. ति । मूलयामास । कल विल क्षेपे। कालयति । बिलाभेदने । तिल स्नेहने । चल भृतौ । पाल रक्षणे । लूष हिंसायाम् । शुल्ब माने । शृपं च । चुट छेदने । मुट संचूर्णने । पडि पसि नाशने । पण्डयति । पण्डति । पंसयति । पंसति ॥ ब्रजमार्ग संस्कारगत्योः। शुल्क प्रतिस्पर्शने । चपि गत्याम् । चम्पयति । चम्पति । क्षपि क्षान्त्याम् । क्षम्पयति । क्षम्पति । क्षजि कृच्छ्रजीवने । चर्त गत्याम् । श्वभू च । घट्ट चलने । मुस्त संघाते । खट्ट संवरणे षट्ट स्फिट्ट चुवि हिंसायाम् । पूल संपाते। पूर्ण इत्येके । पुणे त्यन्ये । पुस अभिवर्द्धने । टकि वन्धने । टङ्कयति । टङ्कति । धूस कान्तिकरणे । धूसयति । दन्त्यान्तः । मूर्धन्यान्त इत्येके । तालव्यान्त इत्यपरे । कीट वर्णे । चूर्ण सङ्कोचनै । पूज पूजायाम् । अर्क स्तवने । तपन इत्येके । शुठ आलस्ये । शुठि शोषणे । शुण्ठयति । शुण्ठति । जुड प्रेरणे । गज मार्ज शब्दार्थों गाजयति । माजयति । मर्च च । मर्चयति । घृ प्रस्रवणे ।स्रावण इत्येके । पचि विस्तारवचने । पञ्चयति। पञ्चति । तिज निशाने । तेजयति । बध छेदनपूरणयोः । ।कुवि आच्छादने। कुम्बयति । कुम्बति । कुभि इत्येके । लुवि सुवि श्रदर्शने। अर्दन इत्येके । हलप व्यक्तायां वाचि ।क्लप इत्येके । चुटि छेदने। इल प्रेरणे। एलयति । ऐलिलत् । म्रक्षम्लेच्छने । म्लेछ भव्यक्तायां वाचि । ब्रूस बर्ह हिंसायाम्॥केचिदिह गर्जगर्द शब्द । गर्ध अभिकाक्षायामिति पठन्ति । गुर्द पुर्व निकेतने । जसि रक्षणे । मोक्षणे इति केचि- त् । जंसयति । जंसति । ईड स्तुतौ । जसु हिंसायाम् । पिडि संघाते । रुष रोपे । रुठ इत्येके । डिप क्षेपे । ष्टुप समुच्छाये। दसि दर्शनदंशनयोः। दसयते । दंसनि। इत प्रारभ्य युधातु पर्यन्तानामाकुस्मी- यान्तर्गतत्वादात्मनेपदं बोध्यम् । डप डिप। संवाते। स्पर्श ग्रहणसंश्लेषणयोः। तर्ज भर्ख तर्जने। बस्त गन्ध प्रर्दने ।बस्तयते।। गन्धयते । विष्क हिंसायाम्। हिस्केत्येके । निष्क परिणामे। लल ईप्सायाम् । कृण संकोचने। तूण पूरणे, भ्रूण पाशाविशङ्कयोः। शठ श्लाघायाम् । यक्ष पूजायाम् । स्यम बित।गूर उद्यमने । कुत्स अवक्षेपणे ॥ त्रुटि छेदने । कुट इत्येके । गल स्रवणे । भल आभण्डने । कूट आप्रदाने । अव. सादने इत्येके । कुट्ट प्रनापे । वन्चु प्रलम्भने । वृष शक्तिवन्धने । शक्तिवन्धन प्रजननसामथ्र्य शक्तिब- न्धश्च । वर्षयते । मद तृप्तियोगे । मादयते। मानस्तम्भे । मानयते । यु जुगुप्सायाम् । यावयते । चर्च अध्ययने । वुक्क भषणे । शब्द उपसर्गादाविष्कारे च। चाद्भषणे।प्रतिशब्दयति । अनुपसर्गाच्च। प्रावि- कारे इत्येव । शब्दयति । जभि नाशने । जम्भयति । जम्भति । पूर क्षरणे। सूदयति । असूषुदत् । जसु ताडने । जासयति । जसति । पश बन्धने । पाशयति । अम रोगे। श्रामयति। चट स्फुर भेदने। घट संघाते । घाटयति । दिवु मर्दने । उदिया वतीत्यपि । अर्ज प्रतियत्ने । अयमर्थान्तरेऽपि । द्रव्यमर्जयति। घुषिर विशब्दन। घोषयति । 'धुष्टोऽविशब्दने' इति सूत्रेऽविशब्दन इति निषेधाल्लिङ्गादनित्योऽस्य मिः। घोषति । इरित्वादङवा । अधुषत् । अघोषीत् । ध्यन्तस्य तु अजूघुषत् । आङः कन्द सातत्ये । भौवादिकः क्रन्दधातुरातानाधर्थे उक्तः स एवापूर्चा भि लभते सातत्ये। पाकन्दयति । अन्ये तु पाङ्पूर्वो घुसिः कन्द. सातत्ये' इत्याहुः । प्राघोषयति । लस शिल्पयोगे ॥ तसि भूष अलकारे। अवतंसयति । भवर्तसति । भूषयति । मोक्ष प्रसने । मोक्षयति । अहं पूजायाम् । हा नियोगे। माशापयति । भज विश्राणने । धु - । ।

·चुरादयः १०]] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १३8 अनेकस्वरत्वारकासादिप्रत्ययादित्याम् । पतांचकार । यत इत्यल्लोपः । अपतीत् । द्वी. तीये तु पातयति । अपीपतत् ॥ स्तन गदी देवशब्दे ॥ स्तनादेय॑न्तादित्नुरितीलुः। 'स्तनयित्नुर्बलाहकः । सप्रत्यये तु तिस्तनयिषति ॥रच प्रतियत्ने ॥ प्रतियत्नो गुणा- धानम् ॥ स्पृह ईप्सायाम् ॥ आप्तुमिच्छा ईप्सा ॥ भाम क्रोधे ॥ अबभामदित्यत्रा- लोपस्य स्थानिवत्त्वात् नौ अङि लघौ हस्व इति हस्वो न ॥ सुच पैशुन्ये ॥ पिशुनो दुर्जनस्तत्कर्म पैशुन्यम् । लुङि असुसूचत् ॥ ऊन परिहाणे॥निनिमित्तः स्वरादेशो द्वित्वे प्रहसने । अशशत्। अशीश्वत । यत निकारोपस्कारयोः। रक लग प्रास्वादने । रघ इत्येके। रंगेत्यन्ये । अञ्जु विशेषणे । अञ्चयति । उदित्त्वमिडविकल्पार्थम् । अत एव विभाषितो ञिः। अश्चति । एवं शृधुज- सुप्रभृतीनामपि बोध्यम् । लिगि चित्रीकरणे। लिङ्गयति । लिङ्गति । मुद संसर्गे। मोदयति सक्तून् घृतेन । स धारणे ॥ ग्रहण इत्येके। वारण इत्यन्ये। उधस उन्छे । उकारो धात्ववयव इत्येके । नेत्यन्ये । प्रासयति । धसति । उध्रासयति ।मुच प्रमोचने मोदने च । वस स्नेहच्छेदापहरणेषु। घर संशये। च्यु. सहने । हसने चेत्येके । च्यावयति च्युसे के । च्योसयति। कृप अवकल्कने । अवकल्कन मिश्रीकरणम्। चिन्तनं वा । कल्पयति।आस्वदः सवर्मकात् । स्वदिमभिव्याप्य संभवत्कर्मभ्य एव निः। स ग्रहणे । ग्रासयति फलम् । पुष धारणे । पोषयत्याभरणम् । दलविदारणे । दालयति ॥ पट पुट लुट तुजि मिजि पिजि लुजि भजि लधि त्रसि पिसि कुसि दशि कुशि घट घटि वृहि बर्ह वल्हगुपधूप विच्छ चीव णद कुप तर्क वृतु वृधु भाषार्थाः। पाटयति । पोटयति। लोटयति। तुअयति । तुअति । एवं परेपाम् । घाटयति । पण्टयति । वर्त्तयति । वर्धयति । उदित्त्वावर्तति । वर्धति । रुट लजि आज दंसि भृशि पुशि शीक नट पुटि जिवि रघि लघि अहि रहि महि लडि तडानल च। पूरी आप्यायने । ईदित्त्वं तक्तवत्वोरिड्भावार्थम् । अत एव जिप्रत्ययो वा । पूरयति । पूरति । रुज हिंसायाम् । ष्वद आस्वादने । स्वादि इत्येके । असिष्वदत् । दीर्घस्य त्वषोपदेशत्वात् । असिस्वदत् । इत्यास्वदीयाः। आध- षाद्वा । इत उध्वं धृषधातुमभिव्याप्य जिर्वा भवति । युज पृच संयमने । योजयति । योजति । अयौक्षीत् । पर्चयति । पर्चति । पचिंता। अपचीत् । अर्च पूजायाम् । षह मर्षणे । साहयति । स एवार्य नागः महति कलमेभ्यः परिभवम् । ईर क्षेपे। ली द्रवीकरणे । लाययति । लयति । लेता। वृजी वर्जने । वर्जयति । वर्जति । वृक्ष प्रावरणे । बारयति । वरति । वरते । वरिता। वरीता । ज वयोहानौ। जार. यति । जरति । जरिता । जरीता । नि च । जाययति । जयति । ज्रोता। रिच वियोजनसंपच्नयोः रेचयति । रेचति । रेक्ता । शिप असर्वोपयोगे । शेषयति । शेषति । शेष्टा। अशिक्षत् । अयंविपूर्वोऽतिश- ये। तप दाहे । तापयति । तति । तप्ता। तृप तृप्तौ। सन्दीपन इत्येके। तर्पयति । तर्पति । तपिता । ॐदी सन्दीपने । छर्दयति । छर्दति । छदिता । छर्दिष्यति । चुप छुप दृप सन्दीपन इत्येके । चर्पयति । छर्पयति। दृभी भये ।दर्भयति। दर्भति । दर्भिता। दृभ संदर्भ । श्रय तुदादावीदित्। श्रथ मोक्षणे। हिंसाया- मित्येके । मी गतौ । माययति । मयति । मेता । ग्रन्थ बन्धने । ग्रन्थयति । ग्रन्थति । शीक भामर्षणे । चीक च। अदै हिंसायाम् । स्वरितेत् । अर्दयति । अदति । अर्दते । अर्ह पूजायाम् । आङः पदपद्यर्थे । प्रासादयति । आसीदति । 'दृशादेः पश्यादिः' इति सीदादेशः । सत्ता। आसात्सीत् । शुन्ध शौचकर्म- णि । शुन्धिता । अशुन्धीत् । अशुन्धिष्टाम् ॥ छद अपवारणे । स्वरितेत् । जुष परितकणे । परितर्कणमूहो हिंसा वा । परितर्पण इत्यन्ये। परितर्पणं परितृप्तिक्रिया। जोषयति । जोषति। श्रन्थग्रन्थ सन्दर्भ। आप्ल लम्भने । आपयति । श्रापिपत् । आपति । आप्ता । आपत् । स्वरितेदयमित्येके । आपते । तनु श्रद्धोपकरणयोः। उपसर्गाच्च देईं । नानांत । वितानयति । तनति । वितनति । चन श्रद्धोपहननयोरि- त्येके । चानयति । चनति । वद सन्देशवचने । बादयति । स्वरितेत् । वदति-वदते । अनुदात्तेदित्येके । ववदतुः । ववदिथ । ववदे । वधात् । वच परिभाषणे । वाचयति । वचति। वक्ता । अवाक्षीत् ।मान पूजा- याम् । मानयति । मानति। मानिता । भूप्राप्तावात्मनेपदी ।भावयते ।भवते । भिसन्नियोगेनैवात्मनेपदमि. त्येके । भवति। गर्ह विनिन्दने।मार्ग अन्वेषणे । कठि शोके । उत्पूर्वोयमुत्कण्ठायाम्। मृजू शौचालका- - ·१४० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते । कर्तव्ये स्थानिवत् । जिप्रत्ययो निमित्तं यस्य ईशः स्वरस्थाने आदेशः स स्थानिना तुल्यः स्थानिवद्भवति द्वित्वे कर्तव्ये । स्वरादेः पर इत्यनेन नशब्दस्य द्वित्वम् । उत्तरखण्डे यत इति अल्लोपः। औननत् । मर्थ याचने । कथादिषु उपधावृद्धिदीर्घपूर्वेत्वविरहेण- भामप्रभृतीनामुपधाहस्वस्य निषेधेन गृहमृगप्रभृतीनामुपधागुणस्य च व्यावर्तनेनादन्तत्वं सार्थकम् । इह त्वदन्तत्वे प्रागुक्तफलाभावात्किमर्थमदन्तत्वमुच्यते । वोपदेवस्तु धातोर्ना. मिन इति वृद्धौ कृतायां रातो औ पुकि अर्थापयते इति रूपमाह । शाकटायनस्तु कथादीनां सर्वेषां पुकमाह । तन्मते कथापयति । गणापयतीत्यादि ॥ इति सुबोधिन्यां चुरादयः ॥ (त०) प्रयोजनान्तरमाह-मय्वृलोपिन इति ॥ अश्च इश्च उश्च आ च ते तथा तान् लोपयतीति स तथा तस्य अकार्य न। द्वित्वे सतीकारदीर्घत्वादि न॥ गण संख्याने। संख्यानिमित्तो ज्ञानविशेषः संख्यानमेकत्वादि तेन च तन्निष्ठः क्रियाविशेषो लक्ष्यते ॥ अङ्ग अङ्ग पदे लक्षणे च । लक्षणं चिह्नकरणम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां चुरादयः ॥ २० ॥ कृतायामिह टोकायां लोकेशकरशर्मणा । इयं दशगणी पूर्णा माननीया मनीषिभिः ॥ । । रयोः। मार्जयति । मार्जति । मार्जिता । मार्टा । मृष तितिक्षायाम् । स्वरितेत् । मर्षयति । मति। मर्षते । वृष प्रसहने । घर्षयति ॥धर्षति । इत्याधृषीयाः। श्वठशठ सम्यगवभाषणे । पठ वठ ग्रन्थे । पष अनुपस. र्गात् । गतावित्येव । पषयति । स्वर आक्षेपे । स्वर यति। मह पजायाम् । महयति ।सार कृपश्रथ दौर्व. ल्ये। सारयति। कृपयति । श्रथयति । खेट भक्षणे। खोट इत्यन्ये । नोट क्षये। गोम उपलेपने । अजुगोमत्। कुमार क्रीडायाम् । अचुकुमारत् । शील उपधारणे । उपधारणमभ्यासः। वेल कालोपदेशे । वेलयति । काल इति पृथगधातुरित्येके । कालयति । पलपूल लवनपवनयोः । पल्पूल इति , ओष्टथद्वयवान । पल्पू- लनं शोधनद्रव्यम् । वात मुखसेवनयोः । गति सेवनयोरित्येके । वातयति । अववातत् । गवेष मार्गणं । मजगवेपत् । वास उपसेवायाम् । निवास आच्छादने । अनिनिवासत् । भाज पृथकर्मणि । सभाज प्रीति दर्शनयोः। प्रीतिसेवनयोरित्यन्ये । सभाजयति । ध्वन शब्दे । अदध्वनत् । कूट परितापे । परिदाहे इत्यन्ये । संकेत ग्राम कुण गुण चामन्त्रणे । चात्कूटोपि । कूटयति । सकतयति । ग्रामयति । कुणयति । गुणयति। केत श्रावणे निमन्त्रणे च । केतयति । स्तेन चौर्ये । अतिस्तेनत् । आपदात्मनेपदिनः । गृह ग्रहणे। गृहयते । मृग अन्वेषणे। मृगयते । मृग्यतीति कण्ड्वादिः। कुह विस्मापने। शूरवीर विक्रान्तो। स्थूल परिवृंहणे । स्थूलयते। सत्र सन्तानक्रियायाम् । अससत्रत ।गर्व माने । गर्वयते। पद गतौ। पदयते। गृहा- रभ्य पदान्तमात्मनेपदमतीतम्। रूक्ष पारुष्य। पारतीर कर्मसमाप्तौ। अपपारत्। अतितीरत् । पुट संसर्गे। पुटयति । धेक दर्शन इत्येके। अदिधेकत्। क शैथिल्ये। कत्रयति। कति । कर्तेत्यप्येके । कर्त्तयति । वर्तति । वष्क दर्शने । चित्र चित्रीकरण । अलेख्यकरण इत्यर्थः । अंस समाघाते । वट विभाजने । लज प्रकाशने । वटि लजि इत्येक। कण्टयति । लजयति । अदन्तेषु पाठबलाददन्तत्वे वृद्धिरित्यन्ये । वण्टापयति। ल आपयति । मिश्र सम्पर्क । स्तोम श्लाघायाम् । अतुस्तोमत् । छिद्र कर्णभेदने । करणभेदन इत्यन्ये । कर्णति धात्वन्तमित्यन्ये । सुख दुःख तक्रियायाम् । रस आस्वादनस्नेहनयोः । व्यय वित्तसमुत्सर्गे। भवन्ययत् । रूप रूपक्रियायाम् । रूपस्य दर्शनं करणं वा रूपक्रिया। छेद द्वैधीकरणे । अचिच्छेदत् । रुद अपवारणे इत्येके । छदयति । लाभ प्रेरणे। ब्रण गात्रविचूर्णने । वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु । वर्णक्रिया वर्ण करणम् । सुवर्णवर्णयति । कथां वर्ण यति । विस्तृणाति इत्यर्थः । हरिवर्णयति स्तोतीत्यर्थः। पर्ण हरितभावे । अपपर्णत् । विषक् दर्शने । क्षप प्रेरणे । वस निवासे । तुत्य आवरणे । बाहुलका- दन्येऽपि बोध्याः। एवम्-आन्दोलयति । प्रेसोलयति । विडम्बयति। अवधीरयतीत्यादि। भस्मिन् चुरा- दिगणे यथायथं लेकिका बैदिकाश्चैते पूर्वोक्ता धातवः पाठयाः। एते च सिद्धान्तकौमुदयां दृश्यन्ते । इति श्रीनवकिशोरकरशास्त्रिप्रणीतटिप्पण्या चुरादिगणप्रक्रिया समाप्ता।

·। घ्यन्तप्रक्रि।। ११] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १४१ अथ ज्यन्तप्रक्रिया ॥११॥ धातोः प्रेरणे ॥ धातोः प्रयोजकव्यापारेऽर्थे निप्रत्ययः (क) ॥ भव- न्तं प्रेरयति । भावयति । भावयते । भावांचकार ॥१॥ (सु०) धातोःप्रेरणे ॥ प्रयोजकः प्रेरकः स च चेतनाचेतनसाधारण्येन विवक्षि. नः । स च कचित्सिद्धः क्वचित फलरूपः, देवदत्तः पाचयति, गमयतीत्यादौ सिद्धः । भिक्षा वासयति, संग्रमो वासयतीत्यादौ तु फलरूपः । तन्य व्यापारः प्रेरणम् । भृत्यादेनिकृष्ट- स्य प्रवर्त्तना प्रेरणमाक्षेत्यर्थः । धातानिः प्रत्ययः स्यात् प्रेरणेऽथं (ख) । ननु यदि धातोः प्रेरणे जिर्भवति लोट् च तदा जेाटश्च पर्यायता स्यात् । ततश्चेदानी पृच्छतु भवानितिव. क्तव्ये प्रच्छयतीति जिप्रत्ययेनापि प्रयुज्यतेति चन्मेवम् । प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहिता या प्रयो- जकनिष्ठप्रवृत्तिः सा जिप्रत्ययम्यार्थः । प्रयोज्यप्रवृत्त्यनुपहिता प्रयोजकप्रवृत्तिस्तु लोडर्थ इत्युभयो दः । उक्तं च । “द्रव्यमानस्य तु प्रैप पृच्छादेर्ला विधीयते । सक्रियस्य यदि. प्रेषस्तदा स विषयो णिचः ॥" भवन्तं प्रेरयति भावयति । जिस्व रितेत उभे इत्युभया- दम् । भावयते भावयेत् । भावयतु । भावयताम् । अभावयत् । अभावयत । कासादि- प्रत्ययादित्याम् । भावयांबभूव । भावयांचवे। जेरिति जिलोपः । भाव्यात् । भावयिपीष्ट । भावयिता । भावयिष्यति । भावयिष्यते । अभावयिष्यत् । अभावयिष्यत ॥ १ ॥ (त० ) दशगणी निरूप्य स्वार्थजिप्रसंगात्प्रेरणार्थ जिं दर्शयति-धातोः प्रेरणे ॥ प्रेरणं चानेकविधम् प्रेषणाध्येप गतत्समर्थाचर गभेदात् । तत्र भृत्यादेनिकृष्ट प्य प्रवर्तना प्रेप. णमाज्ञेति यावत् । गुर्वादः प्रवर्तनाध्येषणं प्रार्थनेति यावत् । तत्समर्थाचरणं तदनुकूलव्या- पारकरणम् । तच्चानुमत्युपदेशानुग्रहान्न दानादिरूपम् । तत्र यस्यानुमति विनाथें निवर्तते तस्य राजादेरनुमत्या प्रयोजकत्वम् । वैद्यादेस्तूपदेशेन पलायमानं निरोधेनानुग्रहेण चौर- स्यान्नदानेन सर्वश्वायं प्रकरणादिलभ्यः सर्वत्रानुगतप्रेरणामानं ज्यर्थः । अथ पृच्छतु मां भवानित्यत्रास्त्विति चंदुच्यते । प्रयोज्यप्रवृत्त्युपहितप्रयुक्तिभ्यर्थः । केवला तु लोडर्थ । - ( क ) धातोः प्रेरणे । ननु प्रेरणे इति धातोविशेषणमस्तु । तदा प्रेरणे वर्तमानाद्धातोझिरित्यर्थः । अथ पचति पाचयतीत्युक्ते व्यक्तमर्थान्तरं गम्यते । तत्कथमयं स्वार्थिकः । अत्रोच्यते । कः पचेरर्थः । प्रधानार्थः । यासी तण्डुलानां विक्लित्तिरधिश्रयणादीनां तु तादात्तदवच्छेदेन च पच्यर्थता। न तु यो हि पानार्थं जलमाहरति, विक्रियार्थ चेन्धनमाहरति, शीतं चापनेतुं वहिं समिधे, पेष्टुं च तण्डुलान् प्रक्षालयति, असौ पचतीत्युच्यते, तत्कस्य हेतोविक्लित्तिप्रति साधनत्वाभावात्तदवच्छेदाभावाच्च । अत- स्तादादेवाधिश्रयणादीनां पच्यर्थता । तद्वत्प्रेरकव्यापारोपि तादादेव पच्यादिवाच्यो भविष्यतीति । (ख) जिप्रत्ययः। जिप्रत्ययस्तु द्योतकः। तथाच-योप्येकान्त तूष्णीमासीनो भक्तवीजब. लीवः प्रतिविधत्ते, स उच्यते पञ्चभिर्हलैः कर्पतीति, तदेवं द्योतकतापक्षोपि सम्भवति । न च यथा प्रकृ- त्याभिहिते जिर्भवति एवमुक्तप्रेषितादिशब्दाभिहितेऽपि स्यात् , उक्तः करोति प्रेषितः करोति, इत्यत्र प्रेरणविषयार्थत्वात्करोत्यर्थस्य प्रत्ययार्थपक्षे तूक्तार्थत्वात् , मेरभाव इति वाच्यम् । उक्तार्थत्वात् प्रेरकव्या. पारद्योतनार्थ भिः प्रयुज्यते । तस्य स्वशब्देनैव थोतितत्वात् इह तहिपाचयत्योदन चैत्रो। मैत्रेण । दयोः कोंः प्रत्ययेनाभिधानं प्राप्नोति पाचयतश्चैत्रो मैत्र इति । प्रत्ययार्थपक्षे तु प्रकृत्यर्थोपसर्जनस्य अर्थस्य प्राधान्यात्तस्यैव कर्तरि प्रत्यय इति दोषान घोतकतापक्षो ग्राह्यः ।

·है । । १४२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते इति । उक्तंच-(क)"द्रव्यमानस्य तु प्रेषे पृच्छादेर्लोड् विधीयते । सक्रियस्य यता प्रेषस्तदा स विषयो णिच" इति । अथ कथं भिक्षा वासयति, काराषोऽग्निरध्यापयतीत्यत्र जिः, भिक्षादेश्वाचेतनतया प्रेरणस्य च चेतनधर्मत्वात् इति चेत् शृणु । अत्राप्यानुकूल्याचरणमेव प्रयोजकव्यापारत्वेनाध्यारोप्यते । यतो भिक्षा अपि प्रचुरा व्यञ्जनवत्यश्च लभ्यमाना वासं प्रनुअते। तथा कारीषोऽग्निरेकान्ते निर्वात प्रज्वलितः शीतकृतमुपद्रवमध्ययनविरोधि- नमपनीयाध्यायनेऽनुकूलो भवतीति । जित्वादुभयपदमाह-भावयतीत्यादि ॥ १ ॥ ( अङ्सयो पूर्वस्योकारस्येत्वम् पवर्गयलजकारेष्वव. परेषु परतः ) (ख) अबीभवत् ॥ मूङ् बन्धने । मावयति । अमी- मवत् ॥ यावयति । अयीयवत् ।। अरीरवत् । लावयति । अलील वत् ॥ अजीजवत् ॥ २॥ (सु०) मङ्सयोः पूर्वस्योकारस्येत्वं पवर्गयलजकारेग्ववर्णपरेषुपरतः ॥ द्वित्पूर्वरूपस्य उत इत्वं भवति अवर्णः परो येभ्यस्तेवर्णपरास्तेषु पवर्गयलजेपु परेपु ॥ अवर्णपरेपु किम् । बुभूपति ॥ पवर्गयलजेपु किम् । ऊर्जुनविषति ॥ भू सत्तायाम् । एरङ् द्विश्चेति अङि कृते द्वित्वे च भूभू इति जातं तत उत्तरस्य वृद्धयावादेशौ ततोऽडि लघौ हस्वे कृते अङ्सयोरिति पूर्वस्येत्वं ततो दीर्घः अबीभवत् । अबीभवत ॥ मुङ् बन्धने । अमीमवत् ॥ यु मिश्रणे । अयीयवत् । रु शब्दे । अरीरवत् ॥ लुञ् छेदने । अलीलवत । जु गतौ । सौत्रोऽयं धातुः । अजीजवत् ॥ २ ॥ (अवतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनामङ्सयोः पूर्वस्येत्वं वावर्णपरे धात्वक्षरे परे ) असिस्रवत्-असुस्रवत् । अशि- श्रवत्-अशुश्रवत्। अदिद्रवत्-अदुद्रवत् । अपिप्रवत्-अपुप्रवत् अपिप्लवत्- अपुप्लवत् । अचिच्यवत्-अचुच्यवत् । न रितः। अशशासत् । अडुढौकत् ॥३॥ (सु०) स्रबतिशृणोतिद्रवतिप्रवतिप्लवतिच्यवतीनामङ्सयोः पूर्वस्यत्वं घावणपरे धात्वक्षरे परे ॥ स गतौ । श्रु श्रवणे । द्रु गतौ । प्रुङ् प्लुङ् च्युङ् गतो अक्षरशब्दोऽत्रावर्णपरः ॥ अवर्णपरे किम् । शुशूषति ॥ अपिप्रवत्-अपुप्रवत् । अपिप्ल. वत्-अपुप्लवत् । अचिच्यवत-अचुच्यवत् ॥ ३ ॥ (न्तात् निः ) चोरयति अचूचुरत् ॥४॥ (सु० ) ज्यन्तात् निः॥ स्वार्थभ्यन्ताद्धातोनि: स्यात् प्रेरणे ॥ अपवादत्वाद्धि बाधित्वा रिति जिलोपः । चोरयति । अङि लघोह्रस्व इति द्वस्वः लघोर्दीर्घ इति (क) द्रव्यमानस्येति । भस्यार्थः- कतृत्वेनानवधारितस्य देवदत्तादेस्तु प्रेषे प्रच्छ शीप्सायामि. स्यादेर्लोट भवति । प्रयोज्यप्रवृत्युपहितप्रवृत्याश्रयस्य प्रयुक्तिस्तु यदास्याण्णिचो (ः) विषय इति । किं च प्रयोक्तृनिष्ठा प्रयुक्तिोंडः प्रयोज्यप्रयोक्तृकर्तृका तु णिजर्थः (व्यर्थः) । पच देवदत्तेत्यत्र हि वक्तव प्रेरकः । पाचयतीत्यादौ वक्तृभिन्नः पाचयामीत्यादौ तु वक्तेति दिक ।। (ख) पूर्वस्योकारस्येत्वमिति। नन्वत्र सूत्रे उकारस्येति व्यर्थमिति चेन्न, पापचिषते "वावचिषते' इत्यादौ यजन्तात्सप्रत्यये दी कृतेऽपि भनेनेकार:स्यादिति तळ्यावृत्त्यर्थत्वात्। इति केचित् तद्विवेच्यम्। । ।

·ध्यन्तप्रक्रिया ११] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १४३ दीर्घः । नन्वग्लोपित्वात् द्वयोरप्यसंभवः । ततश्च अचुचोरदित्येव रूपं स्यात् । उच्यते । अङ्गाक्षिप्तस्य जेनिमित्तत्वेनाश्रयणान्नासंभवः ॥ ४ ॥ (त०) अचूचुरदिति ॥ अत्र रिकारस्य लोपेऽपि अय्वलोपिनो नाकार्यमिति निषेधो न शङ्कयः, अङ्गाक्षिप्तस्य निमित्तत्वेनाश्रयणात् । तथाहि । जिजातिरेकानिमित्तत्वेना- श्रिता । तथा च तस्या एकत्वादोबलीवर्दन्यायेन ज्याकृतेरन्यस्य लोपः प्रतिषेधविषयत्वेना. श्रीयत इत्यर्थः यत्तु कैश्चिदुक्तं परत्वादादौ वृद्धौ सत्यामैकारस्य लोपेऽयवलोपित्वाभावादे- वाङ्कार्यमिति तन्न । सर्वविधिभ्यो लोपविधिर्बलीयांस्तस्य सर्वसंमतत्वात् ॥ ४ ॥ हनो घत्॥ हन्तेर्घदादेश इण्वर्जिते ब्णिति (क)॥घातयति ॥ अजीघतत् ॥५॥ (सु० ) हनो घत् ॥ ङिति गिति च प्रत्यये हन्तेर्घदादेशः स्यात् इण्प्रत्यये णपप्र- त्यये च परे न ॥ घातः । घन ॥ घातकः । युण । णिति किम् । हन्ता ॥ ५ ॥ (त० ) हनो घत् इति ॥ हनो घदादेश इत्यादिव्याख्यानं तु प्राचामनुरोधेन । व्याख्यानं त्वीदृशम् । हश्च न चानयोः समाहारो हन् तस्य । घश्व त् चानयोः समाहा- रो घत् । हनो घ्न इत्यतो हन इत्यनुवृत्तेः हन्तेर्हस्य घो णिति तस्य न च तो भवति गिति । न चेति निषेधादिणवर्जनम् । एतेन हनो घ्न इत्यतो हनोऽनुवृत्तेर्घत्वमिद्वेश्चो. भयं व्यर्थमित्युक्तिरपि परास्ता ॥ ५ ॥ (शदेरगतो तो औ ) शातयति । अशीशतत् । गतौ तु शादयति (ख) । अशशिदत् । रातो नौ पुक् ॥ ६ ॥ ( सु०) शदेरगतो तो औ॥ अदेशै तोऽन्तादेशः स्यात् न तु गतौ । शातयति गतो तु गाः शादयति गोविन्दः गमयतीत्यर्थः २ गतौ । अस्य रातो ौ पुगित्यन्तरङ्ग- त्वादादौ पुक पश्चाद् गुणः ॥ ६ ॥ पुकि गुणः । अर्पयति (ग) । आर्पिपत् ॥ दापयति। अदीदपत् ।। धापयति । अदीधपत् ॥ स्थापयति ॥ ७ ॥ (सु०) पुकि गुणः॥ पुगागमे परे गुणो भवति । अर्पयति । लुङि स्वरादेः पर इति पि इत्यस्य द्वित्वे रिति जिलोपे च आपिपत् ॥ ढुदाञ् दाने । अङि लघाविति इत्वे हस्वे च कृते लघोदीर्घ इति दीर्घत्वम् । अदीदपत ॥दुधाम् धारणादौ । अदीधपत् ॥ ठा गतिनिवृत्तौ । रातो आविति पुकि स्थापयति ॥ ७ ॥ (तिष्ठतेरङ्युपधाया इत् ) (घ) अतिष्ठिपत् ॥ ८ ॥ ( सु०) तिष्ठतेरङयुपधाया इत् ॥ तिष्ठतेरुपधाया इत्वं स्यात् अङ् प्रत्यये । स्थापीत्यत्रात इत्वं ततो द्वित्वादि । अतिष्ठिपन । तिष्ठतेरिति रितपा निर्देशो यलुइ- । । (क) णिति । अत्र नामनिभिन्नभित्परक जित्पदम् , नामी तु ब्रह्म घयतीति दर्शनात् । एव. मपि णित्पदमुपदिष्टणिस्परम् , नत्वादिष्टणित्परम् , आदिष्टणित्प्रत्यये पानिषीष्टे त्यादिदर्शनात् । (ख) गतौत्विति । धातूनामनेकत्वात् शदेरपि गत्यर्थत्वमस्ति । (ग) अर्पयतीति । वृद्धि बाधित्वा नित्यत्वात्पुकि 'उपधाया लघोः' इति गुणः । (घ) तिष्ठते "इदिति । तकारो मन्दप्रयोजनः ।

·१४४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते निवृत्त्यर्थः । तेन यालुकि लुकि अस्तास्थपत् ॥ ८ ॥ पादेर्युक् ॥ पाशोछोसोहेब्ब्येञ्बेओ युक् औ॥ पाययति ॥ ९ ॥ (सु० ) पादेयुक् ॥ एषां युक् औ परे ॥ पा पाने । लुग्विकरणालुग्विकरणेति परिभाषया पा रक्षणे इति नेह गृह्यते । तस्य तु पालयतीति रूपम् ॥ शो तनूकरणे । छो छेदने । षो अन्तकर्मणि । द्वेज स्पायाम् । व्ये संवरणे। वेज् तन्तुसंताने॥ पाययति॥९॥ (पिवतेरङि पूर्वस्येकार उपधालोपश्च ) अपीप्यत् (क) ॥ शाययति । अशीशयत् ॥ छाययति । अचिच्छयत् ॥ साययति । असीषयत् ।। हाययति ॥ १० ॥ (सु० ) पिबतेरङि पूर्वस्येकार उपधालोपश्च ॥ पिबतेः पूर्वरूपस्य इत्वमुत्तर- रूपस्योपधाया लोपश्च स्यात् अङि परे ॥ पायीत्यत्र पायशब्दस्य द्वित्वे हसादिः शेषे चे- त्वमुत्तरत्राकारलोपः इहाऽवलोपित्वादलघुत्वाच्च इत्वदीर्घयोरप्राप्तावोत्वम् । अपीप्यत् ॥ शाययति । अशीशयत् ॥ छाययति । ह्रस्वाभावान्न दीर्घः । अचिच्छयत् ॥ शावयति । अशीशयत् ॥ साययति । असीपयत् ॥ ह्वाययति ॥ १० ॥ (हृयतेय॑न्तस्याङ्सयोः संप्रसारणं युगभावश्च ) अजू. हवत्-अजुहावत ॥ व्याययति। अविव्ययत् ॥ वाययति । अवीवयत् ॥ ११ ॥ (सु० ) ह्वयतेय॑न्तस्याङ्सयोः संप्रसारणं युगभावश्च ॥ ह्वेजः संप्रसारणं युगभावश्च स्यात् अड्सयोः परः ॥ ह्वायीत्यत्र पूर्व संप्रसारणे युगभावे च कृते हू इत्य- स्य द्वित्वादि उत्तरत्र उ वृद्धौ आवादेशे च कृते कणरणेति हस्वे लघोरिति दीघे च अजू. हवत् । हूस्वाभवे अजुहावत् ॥ ११ ॥ ( पातेनौं लुक् ) पालयति । अपीपलत ॥ (ख) ॥ १२ ॥ (१०) पातेऔं लुक॥ लुगागमः स्यात् । रातो जो पुगिति पुकोऽपवादः ॥ लुगा- गमस्य पुनिवृत्तिरेव फलम् । पावयतीतिरूपस्य पाल लक्षणे, इति धातुनापि सिद्धः॥१०॥ (त०) पातेऔं लुक ॥ कित्त्वादन्ते । पुकोऽपवादः ॥ १२ ॥ (प्रयोजकात्स्मये औ स्मयतेरात्वम् ) ॥१३॥ (सु०) प्रयोजकात्स्मये नौ स्मयतेरात्वम् ॥ स्मयजनकः प्रयोजकश्चेत्तस्मिन आत्व औ परे ॥ १३ ॥ (त०) स्मयतेरात्वम् ॥ष्मिाइपद्धसने । एवं"विस्मापयन्विस्तितमात्मवृत्तौ” इत्यपपाठः (ग)। मनुष्यवाचेति करणादेव विस्मयात् । अन्यथा शानोऽपि स्यात् । . (क) अपीप्यदिति । पूर्वकारसंयोगशिष्टस्वाद्वित्वे कृते उपधालोपः । (ख) भत्राय विशेषः पाठः-"वो विभूनने शुक्त वाते क् स्यात् कम्पनेऽर्थे नौ । वाजयति । कम्पे किम् ? केशान् वापयति सुगन्धीकरोतीत्यर्थः । (ग)तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुमनुष्यवाचा मनुवंशकेतुम् । विस्मापयन् । विस्मितमात्मवृत्ती सिंहोरु- सत्त्व दिजगाद सिंहः ॥ श्लोकोयं रघुवंशमहाकाव्यस्य द्वितीयसगीयत्रयविंशसंख्यकः ।

·ध्यन्तप्रक्रिया ११] सटिप्पणब्याख्यांद्वयोपेता १४५ म्यन्तात् औ शता वा (क) विस्मापयते मनुष्यवाक तथा सिंहो विस्मापयन्निति ॥१३॥ (भीस्मिभ्यां ज्यन्ताभ्यामात् प्रयोजकाच्चेद्यस्मयो) जटिलो विस्मापयते । व्यसिष्मयत ॥१४॥ (भियः स्वरस्यात्वं वा तदभावे षुक औ हेतोश्चेद्भयम्) मुण्डो भापयते । भीषयते अबीमपत । अबीभिषत ॥ १५ ॥ (मु०) भीस्मिभ्यां ज्यन्ताभ्यामात् प्रयोजकाच्चेद्भयस्मयो । भयस्मययो- जनकः प्रयोजकश्चेत् व्यन्ताभ्यां भीस्मिभ्यामात्मनेपदं स्यात् ॥ भियः स्वरस्यात्वं वा तदभावे पुक औ हेतोश्चेद्भयम् ॥ भयजनकः प्रयोजकश्चेदियो वाकारः आत्वा. भावे पुगागमश्च स्यात् औ ॥ 'जिभी भये' इत्यस्यानेनात्वे रातोत्राविति पुकि च मुण्डो, भापयते । भीषयते ॥ जटिलो विस्मापयते प्रयोजकादयस्मयावित्युक्तेनेह । कुञ्चिकयेनं भाययति । विस्माययति ॥ १४॥ १५ ॥ ( रुहौं पो वा) रोपयति । अरूरुपत् । रोहयति । अरूरुहत् ॥ कल्पयति । अचीक्लपत्-अचकल्पत् । वर्तयति । अवीवृतत्-अववर्तत् ॥ मार्जयति । अमीमृजत्-अममार्जत् ॥१६॥ (१०) रुहेऔं पो वा ॥ रुहेर्हस्य वा पकारः स्यात् नौ परे ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । 'रुप विमोहने) इति देवादिकस्य धातूनामनेकार्थत्त्वाज्जन्मनि वृत्तौ सूत्रं स्पष्टार्थम् (ख)॥ कृपू सामयें । उपधावस्येति ऋद्धावे अङि लघौ हस्व इति पूर्व- स्येकारः लघोदीर्घ इति दीर्घत्वे कृपो रोल इति लत्वे च अचोक्लपत्-अचकल्पत् ॥ वृतु वर्तने अवीवृतत्-अववर्त्तत् ॥ मृजूप शुद्धौ । अमीमृजत् । पक्षे मृजेवृद्धिरिति वृद्धौ अममार्जत् ॥ १६॥ (त) रहेः ॥ रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च । रुप विमोहन इति देवादिकस्यापि रोपयतीति सिद्धम् , धातूनामनेकार्थत्वाज्जन्मनि वृत्तिः । सूत्रं तु स्पष्टार्थम् ॥ १६ ॥ ( इङ्कीजीनामात्वं झौ ) अध्यापयति । अध्यापिपत् ॥१७॥ ( अङ्सपरे जो इङो गा वा ) अध्यजीगपत ॥ क्रापयति । अचिक्रपत् । जापयति । अजीजपत् ॥१८॥ (क) अपपाठ इत्युक्त्वा बहुपुस्तकसम्मतपाठादरेणाह-यन्तात् जौ शता वेति । एवं च न्य. न्तात् औ आत्मनेपदं दुर्लभम् , भीस्मिप्रकृतिकन्यन्तादेव तद्विधानात् । राजा विस्मयते तं मनुष्यवाक् प्रेरयते । इति मनुष्यवाक राजानं विस्मापयते । प्रथमभावात्वपुको ता सिंहःप्रेरयतीति । द्वितीये औ तु स्मिप्रकृतिकव्यन्तत्वाभावेनात्मनेपदाभावे "सिंहो मनुष्यवाचा विस्मापयति राजानमिति रूपं जायते, ततः शतप्रत्ययो वोध्यः । इति । (ख) इयमत्राशका । ननु दिवादिगणे रूपधातोः सत्त्वाद् भ्वादी च रुहधातोविंधमानत्वात्कथं हेो पो वा' इति सूत्रारम्भः। न च रुपधातोविमोहनार्थत्वात् प्रादुर्भावार्थत्वं दुर्घटमिति वाच्यम् , धातोरनेकार्यत्वादिति चेन्न, पत्र सूत्रारम्भस्य स्पष्टार्थत्वादिति समाधानम् । १३ सि०च० ·१४६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते (१०) इक्रीजीनामात्वं औ॥ इङ् अध्ययने । टुक्रीन् द्रव्यविनिमये । जि जये॥ मङ्सपरे औ इङो गा वा ॥ अध्यजीगपत् । पक्षे स्वरादेः पर इति पिशब्दस्य द्वित्वे अध्यापिपत् ॥ अचिक्रपत् । अजीजपत् ॥ १७ ॥ १८॥ (त०) इक्रीजीनाम् ॥ इङ् अध्ययने । डुक्रीन् द्रव्यविनिमये । जि जये ॥१७॥ (हीब्लीरीक्नूयीक्ष्मायीणां औ पुक्) हेपयति । अजिहिपत् ॥ ब्लेपयति । अबिब्लिपत् ॥ रेपयति । अरीरिपत् ॥ १९ ॥ (सु० ह्रीब्लीरीक्नूयीक्ष्मायीणां औ पुक् ॥ एषां पुक् औ । ही लज्जायाम् । ब्ली वरणे । रीङ्क्षये । क्नूयी शब्दे उन्दे च । क्ष्मायी विधूनने ॥ १६ ॥ ( त० ) हृपयतीति ॥ उपधाया लघोरित्यत्रोपधाया इत्यस्य योगविभागाद्धातो- रुपधाया नामिनो गुणो भवति । तेन गुरोरपि भवति (क) ॥ १९ ॥ ( यवयोर्वसे हकारे च लोपः) क्नोपयति (ख) । अचुक्नुपत् ॥ क्ष्मापयति । अचिक्ष्मपत् ॥ २० ॥ (सु० ) यवयोर्वसे हकारे च लोपः ॥ यकारवकारयोर्लोप: स्यात् वसप्रत्या- हारे हकारे च परे ॥ २० ॥ (दुषेों दीघौं वा चित्तविरागे) चित्तं दूषयति-दोषयति वा कामः। अदूदुषत् ॥ २१ ॥ (सु. )दुषेऔं दीर्घः ॥ दुष्यतेरुपधाया उत्स्यात् औ। दूषयति । दुष वैकृत्ये. दिवादिः । नौ किम् दोषः । वा चित्तविरागे (ग)। चिति संज्ञाने इत्यस्मात् क्तः । चित्तम् । विरागोऽप्रीतता । दूषयति-दोपयति वा चित्तं कामः । चित्तं दृष्यति । स्नान- संध्यादौ विरक्तं भवति । तत् प्रयुक्त इत्यर्थः ॥ २१ ॥ (त०) दुषेऔं दीर्घः ॥ वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । दुषेर्दी| औ। दृपयति । ततश्चित्तविरागे वा। चित्तविरागोऽप्रीतता ॥ २१ ॥ (स्फायो व:) जौ ॥ स्फावयति । अपिस्फवत् ॥ अड्डु उद्यमे । अड्डयति । आड्डित् ॥ अर्च पूजायाम् ।अर्चयति । आर्चिचत् ॥ उन्दी क्लेदने । उन्दयति । औन्दिदत् ॥ उब्ज आर्जवे । उब्जयति । औब्जि- जत् ॥ द्रा कुत्सायाम् । दापयति । अदिद्रपत् ॥ २२ ॥ (सु०) स्फायो वः ॥ स्फायो वत्वं स्यात् औ परे ॥ अड्ड उद्यमे । स्वरादेः पर इति डिशब्दस्य द्वित्वे आड्डिडत् । अर्च पूजायाम् । आर्चिचत् ॥ एध वृद्धौ । उपधा. हस्वो द्वित्वात्प्रागेव भवति ततो धिशब्दस्य द्वित्वे मा भवानिदिधत् ॥ उन्दी क्लेदने । (क) गुरोरपि भवतीति । दीर्घस्यापि गुणो भवतीत्यर्थः, तेन हेपयतीति सिद्धम् । (ख) क्नोपयतीति । नूयीति धातोरीकार इत् , 'यवयोः अनेन यकारस्य लोपः, गुणश्च । (ग) वेति । चित्तविरागे दीपों वा भवतीत्यर्थः, वाक्यभेदेन व्याख्यानं प्रस्तौति । । मा परे पुगागमः, ·भ्यन्तप्रक्रिया ११] सटिप्पणब्याख्यास्योपेता १४७ दिशब्दस्य द्वित्वे औन्दिदत् ॥ उब्ज आर्जवे । उपदेशे दकारोफ्धोऽयम्(क) ॥ द्वित्वविषये स्वरात्र इति निषेधात् जिशब्दस्य द्वित्वे कृते ततो निगतनादस्य वः ॥ द्रा कुत्साया- म् । पूर्वमुपधाहस्वः ततो द्वित्वे इत्वे व अदिद्वपत् ॥ २२ ॥ (रभिल भोः स्वरे नुम् न त्वब्लिटो) रम्भयति । अरर- म्भत् ॥ डुलभष् प्राप्तौ। लम्भयति । लम्भयते । अललम्भत् । हाययति । हाययते । अजीहयत् ॥ स्मारयति । स्मारयते । असस्मरत् ।। दारयति । दारयते । अददरत् ॥ २३ ॥ (सु०) रभिलभाः स्वरे नुम् न त्वब्लिटोः ॥ स्वरे किम् । आरब्धम् । अब्लिटोः किम् । रभते । रेभे । रभ राभस्ये । डुलभप् ताप्तौ । आरम्भत् । अल्लम्भत् ॥ हि गतौ वृद्धौ च । पूर्वाधिनोतेरिति सूत्रे न त्वङीत्युक्ते घत्वं न। अजीहयत् ॥ स्मृ चिन्तायाम् । अङि लघाविति हस्वः। स्मृदृत्वरेति पूर्वस्यात् । अस्मरत् ॥ दृ विदारणे । अत्रापि पूर्वस्यात् । अददरत् । तपरत्वसामर्थ्यादत्र लघोर्न दीर्घः (ख).॥ २३ ॥ (वेष्टिचेष्टयोः पूर्वस्यात्वं वाङि) अविवेष्टत् ॥ अववेष्टत् ॥ अचिचेष्टत्-अचचेष्टत् । भ्राज़ दीप्तौ। भाजयति। भ्राजयते । अबिभ्र. जत्- अबभ्राजत् ॥ २४ ॥ (सु० ) वेष्टिचेष्टयोः पूर्वस्यात्वं वाङि ॥ अनयोः पूर्वरूपस्यात्वं वा स्यादङ्- प्रत्यये परे । वेष्ट वेटने । चेष्ट चेटायाम् । भ्राज़ दीसौ । भ्राज नासेत्यादिना वा उपधा- हस्वः । अविभ्रजत्-अबभ्राजत् ॥ २४ ॥ ( कणरणभणश्रणलुपहेठिह्वेवाणिलोटिलोठिलोपीना वा ह्रस्वोऽङि) (ग) अचीकणत्-अचकाणत् ॥ व्यशिश्रणत्-ज्यशश्रा- णत् ॥ अलू लुपत्-अलुलोपत् ॥ अजीहिठत्-अजिहेठत् ॥ अजूहवत्- अजुहावत् ॥ अबीबणत्-अबबाणत् ॥ अल्लुटत्-अलुलोटत् ॥ अलूल- ठत्-अलुलोठत् ॥ २५ ॥ (सु० ) कणरणभणश्रण तुपहेठिवेवाणिलोटिलोठिलोपोनां वा हस्त्रो- ऽङि॥कण निमीलने । रण शब्दे । भण शब्दे । श्रण दाने । लुपल छेदने । हेठ विवा- धायाम् । हृञ् स्पर्धायां शब्दे च । बाणिय॑न्तः शब्दे । लुट प्रातिघाते । लुठ छेदने । लोपीतिभ्यन्तनिर्देशः । लापोति पाठान्तरम् । ला व्यक्तायां वाचि । अवीकगत्-अच- काणत् । अरीरणतू-अरराणत् । अबीभणत्-अबभाणत् । अशिश्रणत-अशाणत् । अलू. लुपत्-अलुलोपत् । अजीहिठत्-अजिहेटत् ॥ २५ ॥ (क) उपदेशे इति । धातूपदेशे इत्यर्थः । ( ख ) तपरत्वसामर्थ्यादिति । स्मृदृस्वरेति सूत्रेण अदिति तपरकरणादित्यर्थः । (ग)कण रण भण श्रण लुप हेठाः षडेते भाष्ये उक्ताः। वे वाणि लोटि लोवयश्चत्वारोऽधिका न्या. से । वाणि लोपि अप्यन्यत्र । इत्थं द्वादशः । सर्वमालोच्यात्राह-कणरेत्यादि ।

·१४८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (स्वापेः संप्रसारणमङि) अशूषुपत् ॥ २६ ॥ (सु० ) स्वापेः संप्रसारणमङि ॥ जिव्वप् शये। ज्यन्तस्यास्य संप्रसारणं स्यादडि । इह संप्रसारणोत्तरं द्वित्वम् । असूषुपत् ॥ २६ ॥ (इवयतेय॑न्तस्य संप्रसारणं वाङ्सयोः) अशिश्वयत्-अशुशवत् ॥ (मु०) श्वयतेज्यन्तस्य संप्रसारणं वाङ्सयोः॥ संप्रसारणं तदाश्रयं च कार्य बल- दिति वचनावृद्धः पूर्व संप्रसारणम् (क)। अलघुत्वान्नदीर्घः । अशिश्वयत् अशूशवत् ॥२७॥ (जिघतेरुपधाया इद्वाङि) अजिघ्रिपत्-अजिघ्र मत् ॥ २८ ॥ (सु०) जिघ्रतेरुपधाया इवाङि ॥ घ्रापीत्यस्यात इत्वं वा स्यादङि परे । ततो द्वित्वादि ॥ २८॥ (सिध्यतेरैहलौकिकेऽर्थे स्वरस्यात्वं औ ) अन्नं साधयति । असीषधत् । अन्यत्र तपः सेधयति । असीषिधत् ॥ २९॥ (मु०) सिध्यतेरैहलौकिकेऽर्थे स्वरस्यात्वं औ॥ इहलोके भवः ऐहलौकिकः तस्मिन् ऐहलौकिकेऽर्थे सिध्यतेः स्वरस्यात्वं छौ । अन्नं साधयति निष्पादयतीत्यर्थः । सिध्यतेरिति यनिर्देशाझौवादिकस्याग्रहणम् (ख)। ऐहलौकिके किम् । तापसः सिध्यति तत्त्वं निश्चिनोति । तत्त्वनिश्चयश्चात्मविषयकः स च परलोके उपयुज्यते । तं प्रेरयति तापसं तपः लुङि असीपधत् । आत्वाभावे असीषिधत् ॥ २९ ॥ (त०) सिध्यतेरैहलौकिके इति ॥ इह लोके भव ऐहलौकिकस्तस्मिन्नित्यर्थः ॥ मन्नं साधयतीति ॥ निष्पादयतीत्यर्थः अन्यत्र । पारलौकिके इत्यर्थः । सेधयति । तापसः सिद्धयति । हेयमुपादेयं च तत्त्वतो ज्ञातुकामः प्रवर्तते । तमपरः प्रयुक्तं ज्ञानविशे- षवन्तं करोतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ (प्रजने वीयतेरात्वं वा औ ) दापयति-वाययति वा गाः पुरो वातः गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ (सु०) प्रजने वीयतेरात्वं वा औ॥ वी गतिप्रजनादौ। आदादिकस्य यका निर्देशः । अत्र केचिदुत्प्रेक्षयन्ति । वेत्तेरिति वक्तव्ये यका निर्देशाद्वयेोऽपि ग्रहणम् । त- स्यापि यकि संप्रसारणे वीधातुना समानरुत्वात् । अतो द्वयोरपि प्रजनेऽर्थे अत्वं वा स्यात् । तत्रात्वे तदभावे च यद्यपि व्येनो व्याययतीति रूपं तुल्यम् । पादेर्युगिति पुकोs. पवादतया युग्विधानात् । तथापि अन्तात् किपि-व्याः, व्यौ, व्याः । आत्वाभावपक्षे- व्यैः, व्यायौ, व्यायः । इत्यस्ति विशेषः । सूत्रे विभाषाविधानसामर्थ्यात्पक्षेऽपि संध्य. क्षराणामित्यात्वं न प्रवर्तते । रातो नौ पुगिति पुक् वापयति । आत्वाभावे वापयति गाः तुरोवातः । गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ (त०) प्रजने वोयतेरिति ॥ वीगतिव्याप्तिप्रजनकान्त्यसनखादनेष्वित्यस्य यकानि- देशः । अन्यथादादिकत्वेन यकारासंभवः । प्रजनो गर्भग्रहणं तत्रेत्यर्थः वापयतीति । (क) नन्वन्तरणत्वाद् वृद्धौ कृतायां सत्या पश्चात्सम्प्रसारणेऽपि प्रशूशवन्न स्यादत आह-सम्प्र. सारणं तदाश्रयं चेति। (ख ) अग्रहणमिति । किन्तु देवादिकस्य ग्रहणमिति भावः । - ।

·ज्यन्तप्रक्रिया ११] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १४६ नृ गर्भ ग्राहयतीत्यर्थः । वातेरनेकार्थत्वाचदि प्रजनोऽप्यर्थ उच्यते तदा वापयति वेतेस्तु वाययतीति सिद्धौ कृतमेतेन ॥ ३० ॥ (इणो औ वा गमिरबोधने) (क)गमयति। अजीगमत् ।आय- यति । आयियत् ॥ धटादयो मितः । घट चेष्टायाम् । मिता ह्रस्वः घटय- ति ॥ व्यथयति । अविव्यथत् ॥ प्रथयति । अपप्रथत् । प्रस विस्तारे ।प्रस- यति ।। म्रद मर्दने । म्रदयति । अमम्रदत् ॥ स्खद विद्रावणे । स्खद- यति । अचिस्खदत् ॥ त्वरयति । अतत्वरत् ॥ ज्वर रोगे। ज्वरयति ॥ नट नृत्तौ । नटयति । अनीनटत् । चक तृष्ठौ । चकयति । लगे संगे । लग- यति ॥ ज्वल दीप्तौ । प्रज्वलयति । स्मृ आध्याने । स्मरयति । अस- स्मरत् ।।ट्ट भये । दरयति । अददरत् ।। नये। नरयति । अनी. नरत् । श्रा पाके । श्रपयति । अशिश्रयत् ॥ ३१ ॥ (मु०) इणी औ वा गमिरबोधने ॥ इणो गमिः स्याद्वा जो अबोधनेऽथें ॥ अ. जीगमत् । बोधने तु प्रत्याययति । प्रतिपूर्वस्येणो ज्ञानार्थता । स्वरादेः पर इति जिस. हितस्य द्वित्वम् । प्रत्यायियत् ॥ घटादयो मितः । घट चष्टायाम्। तत्फलं तु मितां हस्व इति हस्वत्वम् । मितां ज्यन्तानामिति णमि च वा दीर्घ इति च । त्वरत्यन्ता घदादयः पितश्च । पित्प्रयोजनं तु पिद्भिदामङित्यङ् । आवतः स्त्रियामित्याप । तेन घटा व्यथेत्या- दिरूपसिद्धिः । विघटयति । कथं तर्हि 'कमलवनोद्घाटनं कुर्वते ये इत्यादि । शृणु । घट- संघात इति चौरादिकस्येदम् ॥ व्यथ दुःखसंचलनयोः । अविव्यथत् ॥ प्रथ प्रख्याने । अपप्रथत् । स्मृदृत्वरेति पूर्वस्यात् ॥ प्रस विस्तारे । अपिप्रसत् । अलघुत्वान्न दीर्घः ॥ म्रद मर्दमे ।। अमम्रदत् । स्मृदृत्वरेति पूर्वस्यात् ॥ स्खद विद्रावणे अचिस्खदत् ॥ मित्वरा संभ्रमे । अतत्वरत् । स्मृदृत्वरेपि पूर्वम्यात् ॥ घटादयः पितः पित्वादछ । त्वरा ॥ ज्वर रोगे। अजिज्वरत । इणप्रत्यये-अज्वरि-अज्वारि । णम्प्रत्यये-ज्वरं ज्वरं-ज्वारंज्वारम् ॥ नट नृत्तौ । गात्रविक्षेपमात्रं वृत्तिः । अनीनटत् ॥ चक तृप्तौ। अस्य तृप्तिमात्रे मित्त्वम् परस्मैपदं च । अचीचकत् ॥ लगे संगे। अलीलगत् ॥ ज्वल दीप्तौ। अजिज्वलत् । ज्वलादेर्ण इति णप्रत्यये-ज्वालः ॥ स्मृ आध्याने उत्कण्ठापूर्वकं स्मरणमाध्यानम् ॥ दृ भये । दृगान्तं प्रेरयति दरयति । भयादन्यत्र दार. यति । केचित्तु घटादौ स्मृदृत्वरेति सूत्रे च दृ इति दीर्घस्थाने हस्वं पठन्ति तन्नेति माध. वः । यद्ययं ह्रस्वान्तो भवेत्तर्हि शृदृप्रां ह्रस्वो वेति सूत्रे हस्वविकल्पविधायके दृग्रहणम- नर्यकं स्यात् । न नये । नयादन्यत्र नारयति । श्रा पाके । श्रपयति । विकलेदयतोत्यर्थः। पाकादन्यत्र श्रापयति । स्वेदयतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ (त०) मितः ॥ के के पुनर्मित इत्याह-घटादयः इति ॥ ३१ ॥ ( मारणतोषणनिशामनेषु ज्ञा ) ज्ञपयति ॥ ३२ ॥ ( क ) इणौ औ वा गमिरबोधने । माविति विषये सप्तमी। बोधनं शब्दशानम् । - । । - ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (कम्पने चलि:) चलयति शाखा वायुः । अन्यत्र शीलं चालयति॥३३॥ (मदी हर्षदैन्ययोः) मदयति । हर्षदैन्ययोः किम् । मादयति ॥३४॥ (ध्वन शब्दे ) ध्वनयति । अदिध्वनत् ॥ ३५ ॥ (सु०) मारणतोषणनिशामनेषु शा ॥ एष्वेवार्थेषु जानातिमित् । शम आलो. चन इत्यस्मानिष्पन्नत्वान्निशामनं चाक्षुषज्ञानमिति माधवः । ज्ञापनमात्रमित्यन्ये । निशा- नेष्विति पाठान्तरम् । निशानं तीक्षीकरणम् । पशु संज्ञपयति मारयतीत्यर्थः । विष्णु विज्ञपयति । संतोषयतीत्यर्थः । संज्ञपयति रूपम् । माधवमते दर्शयतीत्यर्थः मतान्तरे तु बोधयतीत्यर्थः । प्रज्ञपयति शरम् । तीक्ष्णं करोतीत्यर्थः । कथं तर्हि 'विज्ञापना भर्तृषु सिद्धिमेति' इति तज्ज्ञापयत्याचार्यः' इति च । अत्र ज्ञाधातो# मित्त्वाद्धस्वेन भवित. व्यमिति । शृणु । माधवमतेऽचाक्षुषज्ञाने मित्त्वाभावात् । ज्ञापनमात्रे मित्त्वमिति मते तु 'ज्ञा नियोगे' इति चौरादिकस्य धातूनामनेकार्थत्वाद्बोध्यम् ॥ कम्पने चलिः । चलयति शाखाम् । कम्पनादन्यत्र तु शीलं चालयति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ हरतीत्यर्थ इति स्वामी । सूत्रं चालयति । क्षिपतीत्यर्थः ॥ मदी हर्षदैन्ययोः ॥ मदयति हर्पयति, ग्लेपयति वा। दैन्यं करोतीत्यर्थः । अन्यत्र मादयति। चित्तविकारमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ध्वन शब्दे ॥ ध्वनयति घण्टाम् । अन्यत्र ध्वानयति । अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतीत्यर्थः ॥३२-३५॥ (त०) मारणेति ॥ मारणं आहननम् । निशामनं चाक्षुषज्ञानम् । 'तज्ज्ञापयत्या- चार्थः, 'विज्ञापना भर्तृपु सिद्धिमेति' इत्यादौ ज्ञापनसामान्ये मित्वाभावान हस्वः ॥ कम्पने चलिः॥ चलयतीति शाखामिति शेपः अन्यत्र शीलं चालयति । अन्यथा करोतीत्यर्थः ॥ मदयतीति ॥ अन्यत्र मादयति चित्तविरागमुत्पादयतीत्यर्थः ॥ ध्वनय. तीति ॥ घण्टामिति शेषः । अन्यत्र ध्वानयति अस्पष्टाक्षरमुच्चारयतीत्यर्थः ॥ ३२-३५ ॥ ( जनीजृषकसुरञ्जोऽमन्ताश्च ) जनयति । जरयति क्नसु कौटिल्ये दीप्तौ च नसयति ॥ ३६ ॥ ( सु० ) जनीजषक्नसुरोऽमन्ताश्च ॥ जनी प्रादुर्भावे । जृष् वयोहानौ । क्नसु हरणदीप्त्योः। त्रयोऽपि दिवादयः । रक्ष रागे। देवादिको भौवादिकश्च । अमन्ताः कमिगम्यादयः । जपिति विनिर्देशाज्जीर्यतेस्रहणम् । ऋणातेस्तु जारयति ॥ ३६ ॥ (त० )भमन्ताश्च अम् अन्ते येषां ते । शमादय इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ ( रञ्जनौं मृगरमणे नलोपः ) रजयति मृगान् । अरीरजत् । अ- न्यत्र वस्त्रं रजयति । अररञ्जत् ॥ शमयति ॥ दमयति ॥ ३७ ॥ (सु • ) रजेझै मृगरमणे नलोपः ॥ रजेनस्य लोपः स्यात् औ परे आखेटे- ऽथें । रजयति मृगान् । मृगेति किम् । रञ्जयति पक्षिणः । रमणादन्यत्र तु रञ्जयति मृगान तृणदानेन ॥ शमु दमु उपशमे । देवादिको। अशीशमत् ॥ अदीदमत् ॥ ३७ ॥ (त) रज्जे वित्यादि ॥ मृगरमणामाखेटः । (क) मृगेति किम् । रञ्जयति (क) आखेट इति । 'मृगरमण इति किमर्थम् १ रजयति वस्त्राणि' इति भाष्यालोचने तु यथा. श्रुतमेव मृगरमणम् । तथाच 'रजयांचकार विरजाः समृगान्' इति भारविप्रयोगः साधुस्वमायाति ।

·न्यन्तप्रक्रिया ११] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १५१ पक्षिणः । रमणे किम् । रजयति मृगान् तृणदानेन ॥ ३७ ॥ (ज्वलहलालनमामनुपसर्गाद्वा) ज्वलयति-ज्वालयति । हल मल चलने । हलयति-हालयति । मलयति-मालयति । नमयति- नामयति । उपसर्गे तु । प्रहलयति ॥ ३८ ॥ (सु०) ज्वलह्वलमलनमामनुपसर्गाद्वा ॥ ज्वल दीसौ, हल हल संचलने इति त्रायाणां पूर्व घटादौ पठितत्वान्नमेरमन्तत्वान्नित्ये प्राप्त विभाषेयम् । उपसर्गे तु नित्य मित्त्वम् । प्रज्वलयति । कथं तहि प्रज्वालयति, उन्नामयतीति । घनन्तात् 'नाम्नो जि. डित्करणे' इति औ बोध्यम् । कथं संक्रामयति, विश्रामयतीति च मान्तस्य सेटो न वृद्धि- रिति वृद्धिनिषेधात् । घजि क्रमः श्रम इत्येव भवति न तु क्रामः श्राम इति । पूर्वोक्तस- माधानस्यात्रासंभवात् पृथक् प्रश्नः । शृणु । घमन्ताभ्यां क्रमश्रमाभ्यां स्वार्थेऽणि काम- श्रामशब्दौ स्वीकृत्य ताभ्यां जिडिदिति जिप्रत्यये संक्रामयति विश्रामयतीति सिद्धम्॥३८॥ (त०) अनुपसर्गाद्वेति ॥ तेनोपसृष्टानां मित्वमेव । प्रज्वालयत्युनामयतीति तु घमन्तात्तत्करोतीति औ । संक्रामयतीति तु वा चित्तविराग इत्यतो वेत्यनुवृतेर्व्यवस्थया बोध्यम् ॥ ३ ॥ ( ग्लास्नावनुवमांच ) ग्लापयति-ग्लपयति । स्नापयति-स्नप- यति ॥ वानयति-वनयति । वामयति-वमयति ॥ ३९ ॥ (सु०) ग्लास्नावनुवमां च ॥ अनुपसर्गादेषां मित्त्वं वा आधयोरप्राप्ते वनेर्घटा. दित्वात्प्राप्त वमेरमन्तत्वाच्च प्राप्त विभापा । ग्लापयति-ग्लपयति। स्नापयति-स्नपयति । वानयति-वनयति । वामयति-वमयति ॥ ३९ ॥ (न कम्यमिचमाम् ) कामयति । अम गत्याम् । आमयति । आमिमत् ॥ चामयति ॥ ४० ॥ (सु०) न कम्यमिचमाम् ॥ अमन्तत्वात्प्रासं मित्त्वमेषां न स्यात् ॥ ४० ॥ ( शाम्यतिदर्शने मित्र ) निशामयति रूपम् ॥ ४१ ॥ (सु०) शाम्यतिदर्शने मिन्न । निशामयति रूपम् । अन्यत्र 'प्रणयिनो निशमय्य वधूः कथाः कथं तर्हि 'निशामय तदुत्पत्ति विस्तराद्दतो मम' इति । शृणु । शम आ. लोचने इति चौरादिकस्यैव । धातूनामनेकार्थत्वाच्छ्रवणे वृत्तिः । यथा शाम्यति निशाम- यतीत्यादौ दर्शने प्रयुज्यते तथा चुरादिः शमधातुरपि श्रवणे भविष्यतीति ॥ ४१ ॥ (त०) दर्शने मिन्नेति ॥ निशामय तदुत्पत्तिमित्यादि तु शम (लक्ष) आलोचन इत्यस्य, धातूनामनेकार्थत्वाच्छ्रवणार्थतापि ॥ ४१ ॥ ( यच्छति जनतोऽन्यत्र मिन्न ) आयामयति । भोजने तु यमयति विप्रान् ॥ ४२ ॥ (सु०) यच्छति जनतोऽन्यत्र मिन्न । यम उपरमे इत्ययं धातु जने मित् ।

·१५२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते अन्यत्र तु न । आयामयति द्राधयति व्यापारयति वेत्यर्थः। भोजने तु यमयति बाल- णान् । भोजयतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ (त०) आयामयतीति ॥ द्राघयति व्यापारयति वेत्यर्थः । भोजने तु यमयति विप्रं भोजयतीत्यर्थः ॥ ४२ ॥ ( स्खदिरवपरिभ्यां मिन) अवस्खादयति परिस्खादयति ॥ ईर्ण्य अक्षान्तौ। ईर्ष्यायति ॥ ४३ ॥ (स.) स्खदिरवपरिभ्यांमिन्न । घटादित्वात्प्राप्तं मित्त्वं न। अवाचिस्खदत्॥४३॥ (ईय॑तेस्तृतीयोद्विस्तृतीयो हस एकस्वरो वा) ऐष्यि- यत् । आङ् तु । स्वरादेः परः । ऐयिष्यत् । द्वितीयपक्षे सान्ते । ईष्यिषिषति । तृतीय एकस्वरपक्षे सान्ने प्रवर्तते । ज्यन्ते तु तृतीय एकस्वराभावादित्यर्थः ॥ इति ज्यन्तप्रक्रिया ॥ ४४ ॥ (सु०) ईय॑तेस्तृतीयो द्विरिति ॥ तृतीयव्यञ्जनस्येति पक्षे सस्वरस्य यकारस्य द्वित्वम् । ऐयियत् । तृतीयैकस्वरस्येति पक्षे तृतीयाभावेन प्रकृतिवार्तिकाप्रवृत्तेः (क)। स्वरादेः पर इति द्वित्वे पकार एव पूर्व श्रूयते हपादिः शेपात् । ऐषिष्यत् । तृतीयहसपक्षे षस्य द्वित्वं वारयितु मिदम् । तृतीयकस्वरस्येति पक्षे तु स्वरादेः पर इत्यस्यापवादत्वेन- सान्ते प्रवर्तते ॥ इति सुबोधिन्यां म्यन्तप्रक्रिया ॥ ४४ ॥ (त०) ईप्यतेरिति ॥ तृतीयः क इत्याकाङ्क्षायां मतभेदेन व्याचष्ठे-तृतीयो ह. स इति ॥ हसापेक्षया तृतीयो हसः । स्वरसहित इत्यर्थः ॥ अस्मिन्पक्षे पस्य न द्वित्व. म् । मतान्तरमाह-एकस्वरो वेति ॥ तृतीय इत्येव । ईय॑तेर्यस्तृतीय एकस्वरः स द्वि- र्वाच्य इत्यर्थः । अत्र पक्षे सान्ते ईप्यिपिषतीति सस्य द्वित्वम् । आद्य क्षे ईयियिपती. ति सान्तेऽपि रूपद्वयम् । ईय॑तेः सेऽपि सपोर्वा द्वित्वमिति । द्वितीयव्याख्यायां ज्यन्ता. दङि द्वितीयस्य द्वित्वे हसादिशेपेण पूर्वत्र पस्यैव श्रवणात्ततीयाभावेनैतद्वार्तिकाप्राप्तौ ऐयि- यदिति प्रथमपक्षे । ऐपिष्यदिति तु द्वितीयपक्षे । एतद्वीजं तूक्तमेव । अत्र पण्डिताः । क- चित्तु ऐयिष्यदिति पकारादेरपि द्वित्वमुदाहियते । तद्धान्तप्रक्षिप्तत्वादुपेक्ष्यम् । तस्मा- दैयियदित्येकमेवात्र रूपं साधनीयं न त्वैषिष्यदिति, ज्यन्ते तृतीयस्यैकाचोऽसंभवादित्या- हुः । तत्स्वमतिभ्रमोद्भावनायेति मन्यामहे । तथाहि । ज्यन्ते द्वितीयव्याख्यायां तृतीय. स्यैकाचोऽसंभवात् द्वितीयद्वित्वं केन निवार्यमिति स्वयमेवोहनीयमिति दिक् । निवृत्तप्रेर- णात् धातोओं केवलेन तुल्योऽर्थः । तेन ‘प्रार्थयन्ति शयनोत्थितम्' इत्यादि सिद्धम् ॥४४॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्ट बुद्धीनामगमभ्यन्तसाधनम् ॥ १ ॥ इति तत्त्वदीपिकायां ध्यन्तप्रक्रिया ॥ ११ ॥ - ( क ) तृतीयाभावेनेति । इहोपन्यासस्तु पाचव्याख्यानमादाय प्रकृतोपयोगात् , इति भावः । इति टिप्पण्या ब्वन्तप्रक्रिया समाप्ता ।

·सान्तप्रक्रिया १२] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १५३ अथ सान्तप्रक्रिया ॥ १२ ॥ इच्छायामात्मनः सः॥ धातोरात्मन इच्छायामर्थे सप्रत्ययो भवति ॥१॥ (द्विश्च) आत्मनः भवितुमिच्छति बुभूषति(क)। बुभूषांचकार । अबुभूषीत् ॥२॥ (सु० ) इच्छायामात्मनः सः ॥ इच्छायाः क्रियारूपत्वेन कर्तरि विनाऽनुपपन्न. त्वात् कर्तुराक्षेपात इच्छा कर्ता इष्यमाणं वस्तु यदि स्वसंबन्धित्वेनैव इच्छति तदा धातोः सप्रत्यय इत्यर्थः । तेन शिव्याणां पठनमिच्छतीति गुरुरित्यादौ सो न॥ द्विश्च । सप्रत्यया- न्तस्य धातोद्वित्वं स्यात् ॥ भवितुमिच्छतीति कर्मनियतत्वादिपु कमनि लब्धम् । धातोः प्रत्ययविधानात् तदर्थत्वं लब्धम् । तेन इषिकर्मार्थवाचकाद्धातोरिच्छायां सप्रत्ययः स्यात् । तुम् तु स्वार्थिकः । साध्यावस्थां क्रियामाह । संच लौकिके वाक्ये प्रयुज्यते । केवलस्य धातोः प्रयोगानहत्वात् । अलौकिके तु धातुमात्रं प्रयुज्यतेऽतः तुमः कथं लोप इति नो शक्यम् । अत्रात्मशब्दस्तु स्वशब्दस्य पर्यायः । संवन्धसामान्ये पष्ठी। आत्मनः स्व. स्येत्यर्थः । स्वशब्देन हि इपिकतैव गृह्यते ॥ १-२ ॥ (त० ) इच्छायामात्मनः सः ॥ धातोरित्यधिकारात् । इष्टिरिच्छा इपेरिच्छेरि- त्यत एव विपातनादः । आत्मशब्दोऽत्र स्ववाची न तु चेतनद्रव्यवाची आत्मन इत्यस्य व्यर्थतापातात् । इच्छायामात्मक कत्वाव्यभिचारात । तच्चेदिप्यमाणमिच्छाकर्तृसम्बन्धि भवति । आद्भुवि कर्मणीत्यतः कर्मणोत्यनुवर्त्य पञ्चम्या विपरिणम्य कर्मणो धातोरिति सामानाधिकरण्येन व्याख्येयम् ॥ इच्छायां किम् । कर्तुं याति ॥ आत्मनः किम् । शिष्याणां पठनमिच्छति गुरुः ॥ स्वसंबन्धित्वं चेच्छायाः साक्षादेव, तेन शिष्याणां स्वसं. बन्धित्वेऽपि न ॥ धातोः किम् । प्रतिष्ठासते इत्यत्र प्रसहितस्थाधातोर्मा भूत् । तथा सत्यद्वित्वयोर्वेषम्यं स्यात् । कर्मणः किम् । गमनेनेच्छ तीति करगान्मा भूत् । यत्तु वासु. देवेन व्याख्यातम्-इच्छा चेत्स्वसंबन्धिनीति । तन्न । शिष्याणां पठनमिच्छति गुरुरि. त्यत्रातिव्याप्तेरनिवारणात् । तथाहि । अत्र पठनस्य धात्वर्थत्वेन तत्संबन्धिन्या इच्छा- याः सत्त्वात् ॥ भवितुमिच्छतीति ॥ साध्यावस्थायाः क्रियाया वाचकस्य तुमः स्वार्थकत्त्वेन लौकिक एव वाक्यप्रयोगः । केवलस्य धातोः प्रयोगानहत्वात् । न त्वलौ- किकेऽपि । तेन तुमः कथं लोप इति नाशङ्कनीयम् । द्विश्चेत्यतो द्विरित्यनुवृत्तं भिन्न वाक्यम् । तेन सप्रत्ययप्रकृतिभूतस्य धातोर्न द्वित्वं किंतु सान्तस्य । तथा च प्रतीपिपती. त्यादि सिद्धम् ॥ १-२॥ वुः से ॥ (ख)उवर्णान्तादृवणान्तात्ग्रहिगुहिभ्यां च परस्य सस्य नेट् ॥३॥ (सु० ) वुः से ॥ उश्च आ चेति वृ तस्मात् वुः । सौत्रं पुंस्त्वम् । ऋवर्णोवर्णा- न्ताभ्यां ग्रहिगुहिभ्यां च परस्य सस्य नेट् ॥ ग्रहेनित्यं प्राप्ते गृहेर्विकल्पेन प्राप्त निषेधो. ऽयम् ॥ भू सत्तायाम् । सप्रत्यये द्वित्वे च हृस्वे षत्वे च विभूषति ॥ ३ ॥ (क ) बुभूषतीति । सधातुरिति धातुत्वादपतिबादि । 'प्रदे'इति अलोपः । (ख ) दुःसे । अत्र वुरिति उवर्णवर्णयोग्रहणमित्याह-उवर्णान्साहवर्णान्तादिति। वुरिति किम् , शिशयिषते।

·। १५४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते (त० ) वुः से ॥ उश्च आ च वृ तस्मात् । सौत्रं पुंस्त्वम् ॥ ३ ॥ नाऽनिटि से ॥ इड्वर्जित सप्रत्यये गुणो न (क)। ऋत इर् । ति- तीर्षति ॥ जुघुक्षति ॥ ४॥ से दीर्घः ॥ स्वरान्तस्य धातोर्दीर्घः स्यात् सप्रत्यये परे (ख) ॥ चिकी- पति ॥ चिचीषति-चिकीषति ॥ जिगीषति ॥ पुपूषति ॥ यः से । पिपक्षति ॥ पिपासति ॥ मुमूर्षति ॥५॥ (सु०)नाऽनिटि से ॥ न इट् यस्य सोऽनिट तस्मिन् से इत्यस्य विशेपणम् ॥ वुभूषेत् । बुभूषतु । अबुभूपत्।कासादिप्रत्ययादित्याम्। बुभूषांचकार । बुभूष्यात्(ग) सि. सतासीस्यपामितीट् । बुभूषिता । बुभृषिष्यति । अबुभूपिण्यत् । अबुभूषीत् ॥ तृ प्लव. नतरणयोः ॥ ऋत इर् इतीर् । य्योर्वि हसे इतिदीर्घः । तरितुमिच्छति तितीर्षति ॥ गुह संवरणे । सप्रत्यये द्वित्वे च हो ढ इति ढत्वम् । आदिबानामिति घत्वम् । (पढोः कः से' इति कत्वम् । किलात्पः स इति पत्वम् । जुघुक्षति॥ से दीर्घः । स्वरान्तस्य धातो. दीर्घः स्यात् सप्रत्यये ॥ आदौ दीर्घस्तत इर् । चिकीर्षति ॥ चिनातेः पणादौ किवेंति किः किकीपति-चिचीपति ॥ सपरोक्षयोर्जेगिरिति गिः । से दीर्घ इति दीर्घः । जिगी- पति ॥ पूज् पवने । पुपूषति ॥ वुः से इतीड् न ॥डुपचप पाके । पक्तुमिच्छति पिपक्षति। यः से इति पूर्वस्येकारः ॥ पा पाने । पातुमिच्छति पिपासति ॥ मृ हिंसायाम् । पोरुरि- त्युर् । य्योर्विहसे इति दीर्घः। मुमूर्षति ॥ पृ पालनादौ । पुपूर्षति ॥भृ भर्त्सनभरणयोः । बुभूति ॥ ४ ॥ ५ ॥ (त) नानिटि से॥ न इट् यस्मिन् स तथा तस्मिन् । से इत्यस्य विशेषगर । अपित्तादिर्डिदित्यनेन डिवे सिद्धे. नियमार्थमिदम् । अनिट एव ङित्त्वं यथा स्यात् ॥ चिकीर्षतीति ॥ आदौ दीर्घस्तत इर् ॥ ४ ॥ (रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छिभ्यः सः कित् ) रुरुदिषति । (क) अनिडिति सस्य विशेषणमित्याह-इड्वजित इति। अविशेषादन्त्योपधालक्षणो द्वितीयोपि निषिध्यते, अतएव बूभूषतिविभित्सतीत्युभयत्र गुणाभावः। अनिटीति किम् , शिशयिषते । ननु नाप्राप्त गुण भारभ्यमाणवाधेननाप्राप्तिन्यायेन गुणं दीर्घ एष वाधिष्यते, इति किं निषेधेन । कृते तु दोघे तद्विधि- सामर्थ्यान्न गुणः प्राप्नोति, दीर्घस्तु दीर्घान्तेश्वपि गुण बाधाय प्रवर्तत इति लुलूपतीत्यादौ अपि गुणो न भविष्यति । सिंहावलोकितन्यायेन वोविंहस' इति हसग्रहणस्येहापि संवधाहीर्घविधौ दिसकारनिहें शादा हसादौ सकारादौ वा। (ख) से दीर्घः। शिश्रयिषतीत्यादौ न गुणो बाध्यते, दीर्घाश्रयत्वाच चिकीर्षति तितीति, इत्यादी त इरपि न वाध्यते । तदेवं गुणवशीप्सतीत्यादौ मिलोपे माबाधीति गुणनिषेध प्रारभ्यते, सप्रत्यय- परे हति । हसादावित्यर्थः । एतच्च पूर्वसूत्र एवोपपादितम् । से इत्यकारस्तंत्रं तेन चकृष इति न दीर्घः । सानुबन्धकत्वाच्चहसषान्तात्सकोप्यग्रहणम् । उणादौ 'कषेः सः' कंसः इत्यत्र तु 'सदोणादयः इति सदा- शब्दस्य बहुलार्थत्वादग्रहणम् , अथवा इच्छायामित्यनुवृत्तेरनिष्टार्थत्वादिह न भवति। अत एव च जुगु- प्सत इत्यादौ स्वार्थे सेऽपि न भवति, एवमप्यसादे दिरित्यदो घसोजिघत्सति संजिगसते च वत्सोमात्र इत्यादौ तोवत्यतो व्यवस्थितविकल्पार्थवानुवृत्तेनं दीर्घः । (ग) बुभूष्यादिति । यत इत्यलोपः . - , ·सान्तप्रक्रिया १२] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १५५ । (कृगृहधृपच्छिभ्यः । विविदिषति । मुमुषिषति । ग्रह उपादाने । हो ढः । आदिजबानामिति । षढोः कः से । ग्रहीतुमिच्छति जिघृक्षति । सुषुप्सति ॥ ६ ॥ (सु०) रुदविदमुषग्रहिस्वपिप्रच्छिभ्यः सः कित् ॥ 'रुदसाहचर्याउत्तरेव प्र. हणं रुदविदमुपाणां त्रयाणामिवर्गोपधादिति विकल्प प्राप्ले ग्रहिस्वपिप्रच्छीनां तु सस्य कि- त्वाप्राप्तौ वचनम् । अत्र गुणाभावः संप्रसारणं च । कित्त्वस्य फलम् । ग्रहामिति सम्प्रसा- रणम् । ग्रहीतुमिच्छति जिघृक्षति ॥ निष्वप शये। यजां यवराणामिति सम्प्रसारणम् । सुपुप्सति ॥ ६ ॥ सस्येट् ) चिकरिषति । जिगरिषति । जिगलि. षति । दिदरिषते । दिधरिषते । पिपृच्छिषति ॥ अत्तुमिच्छति जिघत्सति ॥७॥ (सु० ) कगद्धप्रच्छिभ्यः सस्येट ॥कृ हिंसायाम् । गृ निगरणे । दृङ् आदरे । शृङ् अवस्थाने । एतौ तुदादी । प्रच्छ ज्ञीत्सायाम् । एभ्यः सप्रत्ययस्येत् । चिकरिषति । 'युः से' इति निषेधे प्राप्ते विधानम् । इह वृवृजवदन्तानामितीटो दी| नेष्टो भाष्य. कारेणानुक्तत्वात् । जिगरिपति । जिगलिपति । गिरतेः स्वरे रस्य लो वेति वाल। आदनुदात्तेत्यात्मनेपदम् । दिदरिषते । दिधरिषते । कथम् , 'उदिधीर्घः' इति भौवादि. कयोडोरि गृहाण । से दीर्घ इति दीर्घ ऋत इरितीट् । य्वोवि हसे इति दीर्धे उहि- धीर्षुः ॥ ग्रहामिति संप्रसारणम् । रुदविदेति सस्य कित्त्वात्पिच्छिपति ॥ अद भक्षणे । सिसयोरदेघस्ल लिटि तु वेति घस् । नैकस्वरादनुदात्तादिति नेट् । सस्तोऽनपीति सस्य तकारः । अत्तुमिच्छति जिघत्सति ॥ ॥ ( हनिङो से दीर्घः ) जिघांसति (क) ॥ ८ ॥ (सु. ) हनिङोः से दोघः ॥ पूर्वाद्धन्तेर्हस्य घ इति घत्वम् । जिघांसति । सूत्रे स्वरादेशस्य गमेर्दीर्घ इति वक्तव्यम् । तेन गच्छतेर्न दीर्घः । जिगंस्यते । समो गम्युच्छी- त्यात् । संजिगंसते । तेन इण्इकइडां स्थाने यो गमिस्तस्य दीर्घः स्यात् । इणिकोस्तु कर्मोक्तौ जिगांस्यते । अधिजिगांस्यते । इत्यादि । अत इहस्थाने इति व्याख्येयम् ॥८॥ इङ से गम् ) ॥९॥ (सु०) इङः से गम् ॥ इको गमिः स्यात्सप्रत्यये ॥ इङ अध्ययने ॥ ९ ॥ ( सान्तात्पूर्ववत ) अधिजिगांसते ॥ १० ॥ (सु० ) सान्तात्पूर्ववत् ॥ सप्रत्ययात्पूर्वो यो धातुस्तेन तुल्यं सन्तादपिस्यात् ॥ तेन डित्त्वादात्मनेपदम् । हनिडोरिति दीर्घः अधिजिगांसते ॥ १०॥ (गमे सस्येड् नाति ) जिगमिषति ॥ ११ ॥ (सु० ) गमेः सस्येड् नाति ॥ आति किम् । इण गतौ। जिगांस्यते । कर्म- ण्यात् । 'यः से' इति पूर्वस्यात इत् । पत्वम् । जिगमिपति ॥ ११ ॥ (क) जिघांसतीति । इनसहिंसागत्योः। पूर्वाद्धन्तेईस्य घः । यः से । नम्बापदान्ते झसे । अपकर्तरि । प्रदे। इत्यादिना सिद्धपति । ।

·। दाज १५६ सिखाम्तचन्द्रिका- [ाख्याते इ. से ॥ अपिदाधारभलभशकपतपदमिमीमामेको स्वरस्येस् अनिटि स परे पूर्वस्य च लोपः ॥ दित्सति । घित्सति । रभ राभस्थे। स्कोरा- योश्च । खसे चपा झसानाम् । रिप्सते । लिप्सते । शिक्षति । पित्सते ॥१॥ (सु० ) इः से ॥ अपिदाधारभलभशकपतपदमिमीमाङ्मेकाम् एषां स्वरस्येस् स्यात् पूर्वस्य च लोपः अनिटि से ॥ दैप शोधने । दाप लवने । अभ्यां विना दाण् दाने भ्वादौ पम् । देङ् पालने भ्वादावात् । दुदाञ् दाने ह्वादावात्पे । दो अवखण्डने दिवादौ पम् । एषां दारूपत्वम् । धेट पाने भ्वादौ पम् । दुधाञ् धारणे ह्वादावापे । अनयोर्धा- रूपत्वम् । रभ राभस्ये । दुलभ प्राप्तौ । शक्ल शक्तौ स्वादौ पम् । शक मर्पणे । दिवा- दावात्पे । पत्ल पतने । पद गतौ । दुमि प्रक्षेपणे । मिङ् प्राणवियोगे दिवादावात् । मीञ् हिंसायाम् , क्रयादावात्पे । मा माने अदादौ पम् । माङ् माने हादौ दिवादौ चात् । मेङ् प्रणिदाने भ्वादावात् । दोदामोः सस्तोऽनपीति सस्य तः दित्सति ॥ दे दित्सते । दित्सति-दित्सते । धेट धित्सति । धाञ् धित्सति-धित्सते । रभ । स्कोरिति स- लोपः । खसे चपा इति भस्य पत्वम् । रिप्सते ॥ शक्ल स्कोरिति सलोपः पत्वं शिक्षति। शक् । शिक्षति । पित्सते । पत्ल पतने ॥ १२ ॥ (त०) शिक्षतीति ॥ शक्तुमिच्छतीति वाक्ये स्वरस्थेसादेशपूर्वलोपसलोपत्वानि॥ (पततनदरिद्राभ्यः सस्येड्वा) पिपतिषति-पित्सति । डुमिञ् प्रक्षेपणे । मित्सति । मित्सते । मी हिंसायाम् । मित्सति । मित्स- ते। मा माने। मित्सति । मेङ् प्रणिदाने । माङमेडोः मित्सते ॥१३॥ (सु०) पतनदरिद्राभ्यः सस्येड़ वा ॥ एभ्यः परस्य सप्रत्ययस्य वा इड् भवति ॥ इट्पक्षे 'यः से' इति पूर्वस्येत् । पिपतिपति । स्कोरिति सलोपः । पित्सति ॥ दुमिमीजोः सस्तोऽनपीति सस्य तः । मित्सति। मित्सते ॥ माङ्मेडोमित्सते ॥ मा मित्सति ॥ १३ ॥ आपोतेरी ॥ आमोतेरात ईस्से पूर्वलोपश्च ॥ इप्सति ॥१४॥ (१०) अप्नोतरात ईः॥ आपेरात् ईत्वं पूर्वलोश्च स्यात् सप्रत्यये ॥ आप्ल व्याप्तौ । आप्तुमिच्छति ईप्सति ॥ १४ ॥ अशेरनायो वा ॥ अशेरिच्छायां वानायप्रत्ययः ॥ अशनायति- अशिशिषति ॥ तितनिषति ॥ १५ ॥ (तने सादी से वा दीर्घ) तितांसति-तितंसति ॥ दिदरिद्विषति- दिदरिद्रासति ॥ १६ ॥ (सु०) अश भोजने ॥ भशेरनायो वा ॥ सस्यापवादः ॥ पक्षे सस्येत् । रादेः पर इति शिस् शब्दस्य द्वित्वम् । इस् इति सप्रत्ययस्यावयवः । पूर्वस्य हसादिः शे- षः । अशिशिषति ॥ तनु विस्तारे पततनेति सल्य वेद । तितनिषति । पक्षे तनेः सादौ स्व- ·॥ सान्तप्रक्रिया ११ सटिप्पणव्याख्याइयोपेता १५७ से वा दीर्घः । अनिटि से तितांसति ॥ दरिमा दुर्गतौ पततनेति वेट । दरिद्रातेरनप्या- लोपः सौ वेत्यालोपे षत्वे च दिदरिदिपति ॥ १५ ॥ १६ ॥ ( दम्भिज्ञपिभ्यां सस्य वेट् ) दम्भु दम्भे । दिदंभिषति । जि. ज्ञपयिषति ॥ १७ ॥ (ज्ञपेः स्वरस्य सादौ से ईत्पूर्वलोपश्च ) ज्ञीप्सति ॥ १८ ॥ (स०) दम्भिशपिभ्यां सस्य वेट् ॥ यः से' इति पूर्वस्येत् । दिदम्भिषति । इडभावे ॥ १७ ॥ १८ ॥ (दम्भेरिच्च ) धिप्सति-धीप्सति ॥ १९ ॥ (सु०) दम्भेरिञ्च ॥ स्वरस्य ईम् स्यात् इच्च पूर्वस्य लोपश्च ।। अनिटि से उपधा. नस्य लोप इति नलोपः । आदिजबानामिति धत्वम् । धिप्सति-धीप्सति । पुगन्तो मि त्संज्ञको ज्यन्तो जानाते पिः पकारान्तश्चौरादिको वा । दम्भिज्ञपिभ्यामिति वेट् । जिज्ञप. यिषति । इडभावे 'नानिटि से' इति न गुणः । सेदीर्घ इति दीर्वस्तु परत्वात् मेरिति मिलोपेन बाध्यते । ज्ञपेः स्वरस्य सादौ से ईत् पूर्वस्य लोपश्च । अनिटि से जीप्सति ॥१९॥ (इवन्तऋधभ्रस्जश्रिस्वृयूर्णभृसनिभ्यः सस्थड्वा) दिदेविषति २० (सु०) इवन्तऋधभ्रस्जश्रिस्वृयूणुभृसनिभ्यः सस्येड़वा ॥ इवन्तेभ्यः - धादिभ्यश्च सस्येड् वा स्यात् ॥ दिवु क्रीडादौ । सिसतासिस्यामितीट् । दिदेविषति । इडभावे 'नानिटि से' इति न गुणः ॥ २० ॥ ( वस्यानिटि से उः) दुयूषति । अदिधिषति ॥ २१ ॥ (सु०) वस्यानिटि से उः॥ धातोर्वस्य उत्वं स्यात् अनिटि से ॥ यत्वं द्वित्वं च । दूधूपति ॥ ऋध वृद्धौ । अर्धितुमिच्छति स्वरादेः पर इति धिस्शब्दस्य द्वित्वे अ- दिधिषति । इडभावे ॥ २१ ॥ ( ऋधेरनिटि से स्वरस्य इत्विलोपश्च ) इत्सति । बिभ्रज्जि- पति-बिभर्जिषति-विभ्रक्षति-बिभक्षति । शिश्रयिषति । शिश्रीषति । सिस्वरि- पति-सुवूषति । यियविषति-युयूषति । ऊर्जुनविषति-ऊर्जुनविषति-ऊणु- नूषति । बिभरिषति-बुभूषति ॥ २२ ॥ (सु०) ऋधेरनिटि से स्वरस्य इद्वित्वलापश्च ॥ ऋकारस्य इर् 'य्वाविहसे इति दीर्घः । खसे चपा झासानामिति तः ईसति ॥ भ्रस्ज पाके । इट् । पक्षे भ्रस्जोर- सोरिति अर् । रहायपो द्विरिति द्वित्वम् । बिजिषति । अरभावे श्चुत्वम् । झभे जबा इति शस्य जा। बिभ्र जिपति । इडभावे स्कोरिति सलोपः। छशषेति षत्वम् । 'पढोः कः से। इति कत्वम् । बिभ्रक्षति-बिभर्वति ॥ श्रिज सेवायाम् । शिश्रयिषति । इडभावे से दीर्घः इति दीर्घः । शिश्रीपति ॥ स्वृ शब्दोपतापयोः । सिस्वरिषति । इडभावे से दीर्घ इति इति दीघे 'पोरुर्' इत्युर् । द्वित्वम् । सुस्वर्षति ॥ यु मिश्रणे। अड्सयोरिति पूर्वोका. रस्येत् । यियविषति । इडभावे से दीर्घ इति दीर्धे युयूषति ॥ उर्गुण आच्छादने । उर्णो. १४ सि० च० .

·-
१५८
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[आख्याते
तेरिडादिप्रत्ययो बा डिदिति ङित्वाद्गुणाभावे नुधातोरित्युत् । अर्जुनविषति । डित्वा-
भावे अर्जुनविषति । अतः पूर्व द्वित्वं पश्चाद्गुणावादेशौ । इडभावे से दीर्घ इति दीर्घः
ऊर्णनृषति ॥ भृ भर्त्सनभरगयोः । बिभरिपति । इडभावे पोरुरित्युर् । 'वोवि हसे' इति
दीघे द्वित्वे च बुभूति ॥ २२ ॥
(स्तौतिज्यन्तयोरेव षे पूर्वात् सस्य ष:) तुष्टूपति ॥ साध-
यितुमिच्छति सिषाधयिषति-सिषेधयिषति॥ सुष्वापयिषति ॥ स्तौतिज्यन्तयो-
रिति किम् ! सिसनिषति ॥षे इति किम् । सिषासति । तिष्ठासति ॥२३॥
(सु० ) स्तौतिश्यन्तयोरेव पे पूर्वात्सस्य षः॥ पूर्वादिलात्परस्य स्तौतिय.
न्तयोरेव सस्य पः स्यात्पभूते से नान्यस्य ॥ ष्टुञ् स्तुतौ । पत्वे से दीर्घ इति दीर्घ च
तुष्ट्रपति । 'वु: से' इति नेट् ॥ साध संसिद्धौ । न्यन्नः। द्वित्वे 'यः सेइति पूर्वस्येत्वे
पत्वे च । सिपाधयिपति ॥ स्तौतिभ्यन्तयोः किम् । पिच क्षरणे । सिसिक्षति । उपस.
र्गात्तु प्रादेश्च तथा तौ सुनमामिति अद्वित्वव्यवधानेऽयोति च पत्वम् । परिपिपिक्षति ।
वन् पन् संभक्तौ । इडभावे जनसनखनामित्यात्वं वा । सिसनिपति-सिपासति । किला.
दिति पत्वम् ॥ २३ ॥
(त० ) स्तौतिघ्यन्तयोरेव थे॥ इति कृतपत्वनिर्देशात्से स्तौतिभ्यन्तस्यापि
पूर्वात्पत्वम् ॥ सिषासतीति ॥ जनसनेत्यात्वविकल्पः । षे इति निर्देशादत्र न पत्वनिषेधः।
( अनिटि से उपधानस्य लोपः ) तुंहू हिंसायाम् । तितृ-
क्षति । तिद्वंहिषति ॥२४॥
(मु० ) अनिटि से उपधानस्य लोपः॥ धातोरुपधाभूतस्य नस्य लोपः स्यात्
अनिटि सप्रत्यये ॥ तृह स्तृहू तूंह हिंसाास्तुदादौ । उदितौ वेति वेट् । इडभावे नलोपः
ढत्वे कत्वे पत्वे च । तितृक्षति । तितहिपति ॥ २४ ॥
(त०) अनिटि से उपधानस्येति ॥ णादिः किदित्यतः किदित्यनुवर्त्य वाक्य-
भेदेन व्याख्येयम् । तेन लक्ष्यानुसारेण सस्य कित्त्वाकित्त्वे बोध्ये। अतो गुणाभावसंप्र.
सारणमलोपाः सिद्धाः । विवृत्सति । वृनादिभ्यः स्यसयोर्वा पमिति परस्मैपदम् । षेs.
निटत्वं चेति इडभावः ॥ २४ ॥
( इणः से गमबोधने ) एतुमिच्छति जिगमिषति । वोधने तु
प्रतीषिषति ॥ इण्वदिकः । अधिजिगमिषति । बोधने तु अधीषिषति ॥२५॥
(सु०) इणः से गमबोधने ॥ हर्गम् स्यात् सप्रत्यये परे वोधनेऽर्थे तु न ॥ एतु.
मिच्छति गमेः सस्येडितीट् । जिगमिषति । बोधने तु यः से इति सरूपस्य पूर्वस्येत्वम् ।
प्रतीपिषति ॥ इण्वदिकः । इक् स्मरणे । गमेः सस्येतीट् । अधिजिगमिषति ॥ २५ ॥
(इवर्णोवोंपधाद्धसादेरसान्ताद्धान्ताच्च क्त्वासौ से-
टौ वा किती) दिद्युतिषते-दिद्योतिषते । रुरुचिषते-रुरोचिषते । लि-
लिखिषति-लिलेखिषति । सिनिहिषति-सिखि शति-सिस्नेहिषति ॥ २६ ॥

·सान्तप्रक्रिया १२]. सटिप्पणव्याख्यायोपेता १५४ ( राघोहिंसायामिस् से द्वित्वलोपश्च ) रित्सति । अन्यत्र आरिरात्सति गुरुम् ॥ २७ ॥ (सु०) इवर्णावर्णोपधाद्धसादेरसान्ताद्धान्ताच क्त्वासौ सैटौवा किती। धुत दीप्तौ । धुतेः पूर्वस्येति संप्रसारणम् । कित्वाद् गुणो न । दिद्युतिषते, दिद्योतिपते ॥ एवं रुच दीप्तौ। लिख अक्षरविन्यासे । णिह प्रीतौ । राधो हिंसायामिस् से द्वित्वलोप. श्च । राधस्वरस्येत्यर्थः । राध संसिद्धौ। स्कोरिति सलोपे 'खसे चपा०', इति धस्य तः। रित्सति ॥ हिंसायां किम् । देवमारिरात्सति । 'यः से' इति पूर्वस्येत् । 'खसे चपा' इति धस्य तः ॥ २६ ॥ २७ ॥ ( मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा से द्वित्वलोपश्च ) मोक्षते- मुमुक्षते वा वत्सः स्वयमेव । अकर्मकस्येति किम् । मुमुक्षति वत्सं कृष्णः ॥ विवर्तिषते । विवृत्सति ॥ निनर्तिषति-निनुत्सति ॥ वृवृऋदन्तात्सस्येड्वा । तितरिषति-तितरीषति-तितीर्षति । विवरिषते विवरीषते वुवूषत । विवरि- षति-विवरीपति-वुवूषति ॥ ध्वृ कौटिल्ये । दुवूषति ॥ २८ ॥ (मु०) मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा से द्वित्वलोपश्च ॥ मुच्ल मोक्षणे। चोः कुरिति कः । मोक्षते-मुमुक्षते ॥ अकर्मकस्य किम् । मुमुक्षति । 'नानिटि से' इति गुणा- भावः ॥ वृतु वर्तने । घृतादिभ्यः स्यसयोरिति वा पम् । पेऽनिटत्वं च । 'नानिटि से इति न गुणः । विवृत्सति-विवर्तिपते ॥ नृती गात्रविक्षेपे । नृततृदेति वेट् । 'नानिटि से' इति न गुणः । निनृत्सति-नर्तिपति। वृवृदन्तात्मस्येड् वा ॥ ति प्लवनतरणयोः वृवृजिति वेटो दीर्घः । तितरिपति-तितरीपति । इडभावे ऋत इरितीर् । 'य्चोविहसे' इति दीर्घः। तितीर्पति ॥ वृङवरणे । वृवृज इति वेटो दीर्घः। विवरिपति-विवरीपति । इडभावे पोरुरित्युर । वुवूषति ॥ एवं वृक्ष संभक्तौ विवरिपत-विवरीपते-बुवूर्पते ॥ ध्वृ कौटिल्ये । दुध्वूपति ॥ २८ ॥ (१०) दुवूषेतीति ॥ प्रचमं दीर्घस्तत: पोरुर्' ततो य्वोर्वि हसे' इति दीर्घः ॥२८॥ ( स्मिफ़्ज्वशिभ्या सस्येद् ) सिस्मयिषते । पिपविषते । अरिषिति । अञ्जिजिषति । अशिशिषते । उचिच्छिषति । अधिजिगापयि- षति । अध्यापिपयिषति । शिश्वाययिषति-शुशावयिषति । जुहावयिषति। पुस्फा- रयिषति-पुस्फोरयिषति । पिपावयिषति । बिभावयिषति यियावयिषति । रिरा. वयिषति । लिलावयिषति । सिस्रावयिषति- सुस्रावयिषति ॥ २९ ।। (सु०) स्मिपूज्वशिभ्यः सस्येट ॥ स्मिा ईषद्धसने। अस्यानिट्त्वादि- डागमस्याप्राप्तिः । स्तौतिभ्यन्तयोरेवेति नियमान पः । सिस्मयिपते ॥ पूछ पवने । दुः से' इति निषेधे प्राप्ते अड्सयोरिति पूर्वोवर्णस्येत् । पिपविषते ॥ * गतौ अस्याप्यनिट- त्वादिडागमस्याप्राप्तिः । सस्य इटि गुणे व कृते अरि स इति स्थिते स्वरादेः पर इति -

·। ऋ
१६०
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[भाख्याते
रिस्शब्दस्य द्वित्वे भरिरिषति । अजू व्यक्तिम्रक्षगादौ ॥ अशुभ व्यासौ । अनयोरूदित्त्वादि-
ड्विकल्पे प्राप्त नित्यमिट । अश् भोजने इति क्रयादिस्तु नित्यं सेडेव । अजिजिषति ।
अशिशिषते । उछ उम्छे । अत्र छ इति चस्य द्वित्वे खसे चा ससानामिति चकारे कृते
च्छसहितस्येटो द्वित्वे हसादिशेषे च उचिच्छिषति ॥ इङ् अध्ययने । अव्यापयितुमिच्छति
अड्सपरे जौ इडो गा वेति वा गा। रातो औ पुगिति पुक् । अधिजिगापयिषति । पक्षे
इडक्रीजीनामित्यात्वं स्वरादेः पर इति पि शब्दस्य द्वित्वे अध्यापिपयिषति ॥ टुवोश्विहर
गतिवृद्धयोः। श्वयतेय॑न्तस्येति वा संप्रसारणम् । शिश्वाययिषति-शुशवयिपति ॥ .
उपायाम् । ह्वयतेरड्सरे इति संप्रसारणे युगभावे च कृते जुहावयिप ते ॥ स्फुरविकस.
ने जो चिस्फुरोरित्यात्वे कृते जिनमित्तः स्वरादेश इति वचनेन तस्य स्थानिबद्भावादुकार.
विशिष्टस्य द्वित्वम् । पुस्फारयिषति आत्वाभावे पुस्फोरयिषति । टुक्षु शब्दे । चुक्षावयि.
पति ॥ पुङ् पाने अड्सोरिति पूर्वावर्णस्येत्वम् । दिपावयिषति । भू सत्तायाम् भाव.
यितुमिच्छति । पूर्वस्येत्वम् । बिभावयिषति ॥ यु मिश्रणे । अनापीत्वम् । यियावयि-
पति ॥ रु शब्दे । पूर्वस्येत्वम् । रिरावयिपति ॥ लुन् छेदने लिलावयिषति । त्रु गतौ ।
स्रवतिषणोतिद्रवतीतीत्वं वा । सिस्त्रावयिषति-पुस्रावयिपति ॥ २९ ।।
(त० ) स्मिपूङ ॥ स्मिङ् ईषद्वसने । पुङ् पवने गतौ । ऋगतिप्रापण.
योश्च । अन्जू व्यक्तिम्रक्षणकान्तिगतिषु । अशूङ् व्याप्तौ । रञ्ज रागे । वश कान्तावित्येत.
योर्धमो न कार्यः । स्मिडोऽनिटत्वाइप्राप्ते अपुङोस्तु 'वुःसे' इति निषेधे अज्यशो स्तू-
दित्त्वाद्विकल्पे प्राप्ते वचनम् । ऋइत्यादिनां ग्रहणाहकारान्ता न ग्राह्याः । सिस्मयिषत
इति ॥ ज्यन्तयोरेवेति नियमान पः । कानुबन्धग्रहणात्तु पूजः पुपूर्पतीत्येव ॥ अरिरिषती-
ति ॥ ऋइ स इति स्थिते गुणे अरि स इति स्थिते । स्वरादेः पर इति रिशब्दस्य द्वित्वम् ॥
पिपावयिषतीत्यादि। ज्यन्तात्से असयोः पूर्वस्यति इकारः । नदी वृक्षमुन्मूलयिपति।
वृष्टी राजिमभिषिषिक्षनीत्याये तु चेतनत्वारोपात्सः । पापाणादीनां संबोधनवत् ॥२९॥
(सान्तात्सो न स्वार्थसान्तात्तु स्यादेव) जुगुप्सियते ॥३०॥
इति सान्तप्रक्रिया ॥ १२ ॥
(१०) सान्तात्सोन स्वार्थसान्तात्तु स्यादेव ॥ “शैषिकान्मतुबर्थीयाच्छैषिको
मतुर्थिकः सरूपः प्रत्ययो नेष्टः सन्नन्तान्नसनिष्यते (क) ॥१॥" शैपिकाच्छैषिकः सरूपः
प्रत्ययो नेष्टः । शालीये भव इति वाक्यमेव । न तु ईयान्तात् पुनरीयः ॥ सरूपः किम् ।
आहिच्छत्रे भवः आहिच्छत्रीयः । अण्णन्तादीयः ॥ तथा मत्वर्थीयात् मतुबर्थिकः सरूपः
प्रत्ययो न भवति । धनवानस्यास्ति । वत्वन्तात् न वतुः । विरूपस्तु स्यादेव ।
दण्डिमती शाला। सरूप इत्यनुसंवध्यते । सरूपः सादृश्यं तत्तु अर्थद्वारा । तेनेच्छा-
सान्तादिच्छा सो न भवति । स्वार्थसान्तात्तु स्यादेव। गुलभ्य इति स्वार्थे सप्रत्ययः ।
तदन्तादिच्छासः । जुगुप्सिषते । 'यः से। इतीत्वे मानादीनामिति दीघे च। मीमां.
(क.) शैषिकादिति । एतच्च श्लोकवात्तिकमिति केचित् । भाष्यमिति बहवः ।
इति टिप्पण्या सान्तप्रक्रिया ॥ १२॥

·यडन्तप्रक्रिया १३]] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता सिषते । गुप् गोपने ॥ मान विचारणे ॥ ३० ॥ इति सुबोधिन्यां सान्तप्रक्रिया ॥ १२ ॥ (त०) सान्तात्सो नेति ॥ अतिशये हसादेर्य द्विश्चेत्यतश्चकारानुवृत्तरेतबोध्यम् ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्टबुद्धीनामगमत्सान्तसाधनम् ॥ ३० ॥ इति तत्त्वदीपिकायां सान्तप्रक्रिया ॥ १२ ॥ अथ यङन्तप्रक्रिया ॥ १३ ॥ अतिशये हसादेर्यङ् द्विश्च ॥ हसादेरेकस्वराद्धातो शार्थे पौन:- पुन्ये च यङ् प्रत्ययो भवति द्वित्वं च ॥ १ ॥ (सु०) अतिशये हसादेयङ् द्विश्च ॥ हस आदिर्यस्य स हसादिस्तस्मादेकस्वरा. द्धातोर्यङ् स्यात् । यङन्तस्य धातोद्वित्वं च अतिशयेऽर्थे । अतिपूर्वात् शीडोभावे स्वराद इत्यः । अतिशयो द्विविधः । पौनः पुन्यम् , भृशार्थश्च ॥ अतिशये किम् । पठति ॥ एकस्व- रात्किम् । पुनः पुनर्जागति ॥ हसादेः किम् । भृशमीक्षते । भृशं शोभते । भृशं रोचते । इत्यादौ यङ् नेति भाष्यम् ॥ पौनःपुन्ये तु स्यादेव रोरुच्यते शोशुभ्यते ॥ १ ॥ (त०) अतिशये हसादेर्य द्विश्च ॥ अतिशयनमतिशयः । अतिपूर्वात् शीडो भावे स्वरादय इत्यप्रत्ययः स च द्विविधः पौनः पुन्यं भृशार्थश्च । सार्थो यङो द्योत्य एव । हस आदिर्यस्य स तथा तस्मात् द्विरित्यपरं वाक्यं धातोर्विचनम् । धातुश्च यङ- भ्त एव न तु यङः प्रकृतिभूतः । अटाट्यत इत्याद्यसिद्धेः ॥ १॥ यङि॥ यङि यलुकि च पूर्वस्य नामिनो गुणः ॥ सधातुः । ङित्त्वादात् । भृशं पुनः पुनर्वा भवति बोभूयते (क)। बोभूयांचक्रे । बोभू- यिषीष्ट । अबोभूयिष्ट ॥ बोभुज्यते (ख) ॥ २ ॥ (सु० ) यङि ॥ यड्प्रत्यये लुकि च पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् ॥ भू सत्तायाम् । धातुरिति धातुत्वालडादयः डिदन्तत्वादात्मनेपदम् । पुनः पुनरतिशयेन वा भवति बोभूयते । बोभू- येत । बोभूयताम् । अबोभूयत । कासादिप्रत्ययादित्याम् । यत इत्यलोपः। बोभूयां- चक्रे । बोभूयिपीष्ट । बोभूयिता । बोभूयिष्यते । अबोभूयिष्यत । अबोभूयिष्ट ॥ भुज पालनादौ । अतिशयेन भुनक्ति बोभुज्यते ॥ २ ॥ (त) यङीति ॥ यङो डिवादात् ॥ अत्र केचित् । कथं यङन्तादात् , डितो धातोराद्विधानात् । अत्र च यो ङित् स न धातुः यो धानुः स च न ङित् ॥ किं च (क ) बोभूयते । बोभूयेते । वोभूयन्ते । विधिलिङि । बोभूयेत, बोभूयेताम् , बोभूयेरन् । लोटि। बोभूयताम् , बोभूयेताम्। लडि। अवोभूयत, अबोभूयेताम् , अबोभूयन्त । लिटि । बोभूयांचक्रे, बोभूयांचक्राते, बोभूयाश्चक्रिरे । लुङि । अबोभूयिष्ट, अबोभूयिषाताम् , अबोभूयिषत । इत्यादिरूपम् । (ख ) भुजो यङन्तस्य लटि । बोभुज्यते । विधिलिकि। बोभुज्येत । लोटि । बोभुज्यताम् । ललि। प्रबोभुज्यत । लिटि । बोभुजानके । आशीलिखित बोभुजिषीष्ट । लुटि । बोभुजिता । लटि । बोमुजिष्यते । लडि । अबोभुजिष्यत । लुछि । अवोभुजिष्ट, भवोभुजिषाताम्, अबोमुजिषत । इत्यादि । ।

·। १६२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [माख्याते हस्य गुणनिषेधादिप्रयोजकत्वेन चरितार्थत्वादात्मनेपदप्रयोजकत्वासम्भवः । अवयवे कृतं लिङ्गमचरितार्थ समुदायविशेषकं भवतीत्युक्तः। अत्रोच्यते । सधातुरित्यनेन यान्तस्य धातुत्वेन धातोत्त्विसत्त्वात् । गुणनिषेधार्थ च कारप्रश्लेषस्य कर्तव्यत्वात् ॥ बोभूयत इति ॥ भवनानुकूल एकाभिन्नाश्रयको वर्तमानोऽतिशयविशिष्टो व्यापारः ॥ २ ॥ अनपि च हसात् ।। हसादुत्तरस्य यस्य लोपो भवत्यनपि विषये ॥ बोभुजाचक्रे। बोभुजिता ॥ मोमुह्यते (क) । मोमुहांचक्रे ॥ लेलिह्यते ॥ जोह- यते (ख) ॥ विद्यते (ग) ॥ ३ ॥ (सु० ) अनपि च हसात् ॥ हसात्परस्य यशब्दस्य लोपोऽनगि ॥ हसात्किम् । लोलूयिता ॥ योयूयिता । आदेः परस्य ॥ परस्य यद्विहितं तत्तस्यादेोध्यमिति यलोपः । यत इत्यलोपः । बोभुजांचक्रे । बोभुजिषीष्ट । अल्लोपस्य स्थानिवत्वानोपधागुणः ॥ एवं मुह वैचित्ये । लिह आस्वादने । हु दानादनयोः । ये इति दीर्घः । जोहूयते । विदज्ञा. नादौ । वेविद्यते । हुपच पाके ॥ ३ ॥ आतः ॥ यङि यङ्लुकि च पूर्वस्यात आकारः ॥ पापच्यते (घ) । पापठ्यते ॥ ४ ॥ (सु०) भातः॥ आ अत इति च्छेदः । पूर्वस्येत्यनुवृत्तम् । पापच्यते ॥ पठ व्यक्तायां वाचि पापठ्यते ॥४॥ (त० ) आत इति ॥ आ आ अत इति च्छेदः । द्वितीयाकारस्य वैयर्थ्यानुप- पत्त्या किञ्चिदिष्टं ज्ञाप्यते किं तदिष्टम् अकित्पूर्वस्याकारस्याकार इति तेन नरीनृत्यत इति सिद्धम् ॥ ४ ॥ (सिचो यङि न षः ) सेसिच्यते ॥ ५ ॥ (सु०) सिचो यङि न षः ॥ सिचेः सस्य षत्वं न स्यात् यङ्प्रत्यये परे ॥ पिच क्षरणे । सेसिच्यते ॥ ५ ॥ (सूचिसूत्रिमूख्यट्यय॑शर्णोतिभ्यो यङ्) सोसूच्यते (ङ) सोसूच्यते । मोमूच्यते ॥ ६ ॥ (मु० ) सूचिसूत्रिमूयट्यय॑शूर्णोतिभ्यो यङ् ॥ सूत्र पैशुन्ये । सूत्र वेष्टने मूत्र प्रस्रवणे । एतं त्रयश्चुरादावदन्ताः । सोसूच्यते। सोसूयते । मोमूत्र्यते ॥ अट गतौ ( क ) यङन्तस्य मुहेर्लटि । मोमुद्यत । विधिलिङि । मोमुह्येत । लोटि । मोमुद्यताम्। लकि। अमोमुद्यत । लिटि । 'कासादिः' अनेनाम् । 'अनपि च हसात्' अनेन यस्य लोपः । मोमुहाञ्चके । आ- शीलिंकि। सिसता' अनेनेट , मोमुहिषीष्ट । लुटि । मोमुहिता। लटि। भोमुहिष्यते । लङि । अमोमुहिध्यत । लुङि । श्रमोमुहिष्ट । ( ख ) जुहोतेयहि लटि। ये इति दीर्घः, जोहूयते। लिटि । जोहूयाश्चक्र । आशीलिखि। जोहूयिषीष्ट । लुछि। अजाहूयिष्ट । (ग) विदेलिटि । वेविदाञ्चके । लुछि। अवेविदिष्ट । (घ) लुछि। अपापचिष्ठ । (ङ) लिटि । सोसूचाञ्चके । लुगि असोसूचिष्ट । - ।

·यन्तप्रक्रिया १३] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६३ गौः कुटिलमटति । इह व्यशब्दस्य द्वित्वम् । आत इत्यात्वम् । अटाव्यते । - गतो कुटिलमृच्छति गुणार्तिसंयोगायोरिति गुणः ॥ ६ ॥ (त०) सूचिसूत्रि ॥ सूच पैशुन्ये । सूत्र वेष्टने । मूत्र प्रनवणे । अट गतौ । * गतौ । अश भोजने । अशूङ व्याप्तौ। उर्णम् आच्छादने । तत्राथानां त्रयागां चुरा. दिव्यन्तत्वेनानेकस्वरत्वादट्यादीनां च हसादित्वादप्राप्ते वचनम् ॥ ६ ॥ (यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः ) अरायते । अरारांचके क) । अशाश्यते (ख) । ऊर्णोनुयते (ग) ॥ ७ ॥ (सु० ) यकारपररेफस्य न द्वित्वनिषेधः॥ यकारः परो यस्मात् स यकारपरः यकारपरश्चासौ रेफश्च यकारपररेफस्तस्य । ततो यशब्दस्य द्वित्वे हसादिशेषे आत इति दीर्घ च अरायते इति भाष्योदाहरणात् । लिटि अनपि च हसादिति यलोपः । यत इत्य- लोपः । अरारांचक्रे । लुटि । अरारिता ॥ अशूङ व्याप्तौ । अशाश्यते ॥ ऊर्गुञ् आच्छा- दने । 'ये' इति दीर्घः । ऊर्णा नूयते ॥ ७ ॥ (त० ॥ भरार्यत इति ॥ क य इति स्थिते गुणे कृते यशब्दस्य द्वित्वे हसादिशेषे आत इति दीर्घः ॥ ऊर्णोनूयत इति ॥ णत्वस्यासिद्धत्वान्नुशब्दस्य द्वित्वम् ॥ ७ ॥ (गत्यर्थात्कौटिल्ये एव यङ्) कुटिलमटति अटाट्यते(घ) ॥ कुटिलं व्रजति वाव्रज्यते ॥ ८ ॥ (सु०) गत्यर्थात्कौटिल्ये एष यङ ॥ कुटिलस्य भावः कौटिल्यम् ॥ व्रज गतौ । कुटिलं ब्रजति आत इति पूर्वस्यात्वम् । वाव्रज्यते ॥ ८ ॥ (त०) अटाट्यत इति ॥ एकभिन्नाश्रयको वक्रगत्यनुकूलो वर्तमानकालिको व्यापार इति। कौटिल्यस्य फलविशेषणत्वे व्यापारविशेषणत्वे तु वक्रो गत्यनुकूलो व्यापार इति शेषः८ ( लुपसदचरजपजभदहदंशगृभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ्) गर्हितं लुम्पति लोलुप्यते । सासद्यते (ङ)॥९॥ (सु०) लुपसदचरजपजभदहदंशगृभ्यो धात्वर्थगर्हायामेव यङ् ॥ लुप्ल छेदने । गर्हितं लुम्पति लोलुप्यने । पल विशरणादौ । आत इति पूर्वस्यात्वम् गहित सीदति सासद्यते ॥ ९ ॥ (त०) धात्वर्थगर्हायामेवेति ॥ गोपि फलस्य व्या गरस्य वा विशेषणम् । लोलुप्यते वनं चेत्रः । चैत्राभिन्नाश्रयो वनाभिन्नाश्रितकुत्सिनच्छेदनानुकूलो वर्तमानकालि- ( क ) लुकि-'स्वरादेः' अरारिष्ट । (ख) यन्तस्याशेलिटि। अतिशयेनाश्नातीति, यम, द्वित्वम्, प्रातः, अशाश्यते। लुङि। प्रशाशिष्ट । (ग) अतिशयेन ऊर्णोतीति यह। 'स्वरादेः परः' 'स्वरात्पराः संयोगादयो नदराः' 'गुणः' 'ये' ऊणों नूयते । लिटि । ऊर्णोनूयाश्च । श्रीमानूयिष्ट, अत्र 'स्वरादेः, अनेन द्वितीयोऽडागमः । (ब) अटगताविति धातोर्लटि । कुटिलम् अटतीति विग्रहे सति यासहितस्य द्वित्वम् । भट्य ट्य इति स्थिते 'पूर्वस्य हसादिः शेषः' 'भातः' इति पूर्वस्यात्वम्। अटाट्यते । लिटि । अटाटाञ्चके । लुभिटाटिष्ट । (क) लिटि-सासदाञ्चके । लुछि। प्रसासदिष्ट । .

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते दह भस्मी को व्यापारः । वनाभिन्नाश्रयः छेदनानुकूलः कुत्सितो व्यापार इति वा ॥९॥ अमजपा नुक् ॥ अमान्तस्य जपजभदहदंशभञ्जपसचरफलां च । पूर्वस्यादन्तस्य नुग् यङ्लुकोः ॥ १० ॥ (सु०) अमजपा नुक् ॥ जप व्यक्तायां वाचि । जभी गात्रविनामे । करणे । दंश दशने । भञ्जो आमर्दने । पस धातुर्दन्त्यान्तः सौत्रो गत्यर्थः । तालव्यान्त इति माधवः । चर गत्यादौ । त्रिफला विशरणे । फलनिष्पत्तौ वा। एषां जमप्रत्याहा. रान्तस्य च नुक यड्लुकोः ॥ १० ॥ (चरफलोः पूर्वात्परस्यात उद्यङ्लुकोः) चञ्चूयते-चंचूर्यते । चञ्चुरीचक्रे (क) ॥ पम्फुल्यते ॥ नुगित्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते। स च पदान्तवत् ।। जञ्जप्यते-जंजप्यते (ख) ॥ ११ ॥ (सु०) चरफलोः पूर्वात्परस्यात उद्यङ्लुकोः ॥ पूर्वाद् द्वित्वरूपादुत्तररूपस्यात उत्वमित्यर्थः । नुगित्यनेनानुस्वारो लक्ष्यते स च पदान्तवत् ॥ अमजपामिति नुमागमोऽ- नुस्वारं बोधयति । सोऽनुस्वारः पदान्तकार्य लभत इत्यर्थः । तेन वा पदान्तस्येत्यनेन वा परसवर्णः । चञ्चूर्यते-चंचूर्यते ॥ ११ ॥ (त०) स च पदान्तवदिति ॥ तेन वेति यथा स्यात् ॥ ११ ॥ (गिरते रेफस्य लत्वं यङि) जेगिल्यते ॥ यय्यम्यते-यंयम्यते ।। दीङ क्षये । देदीयते ॥ ओप्यायी वृद्धौ । पेपीयते ॥ चञ्चम्यते-चंचम्यते ॥ चा. खायते-चकन्यते-चंखन्यते ॥ चङ्कण्यते-चंकण्यते ॥ तन्तन्यते-तंतन्यते ॥ जलभ्यते-जंजभ्यते ॥ द-यह्यते-दंदह्यते ॥ दन्दश्यते-दंदश्यते ॥ बम्भज्यते- बंभज्यते । पस बाधनग्रन्थनयोः॥ पम्पस्यते-पंपस्यते ।। १२ ।। (सु०) गिरते रेफस्य लत्वं यङि॥ गृ निगरणे इत्यस्य रेफस्य लत्वं स्यात् य. डि॥ गर्हित गिलति जेगिल्यते ॥ यम उपरमे। कण निमिलने। तनु विस्तारे । यमान्त- त्वादेपा पूर्वस्य नुक। यय्यम्यते-यंयम्यते ॥ चङ्कण्यते-चंकण्यते ॥ तन्तन्यते-तंतन्यते ॥१२॥ ( त० ) जंगिल्यत इति ॥ गिलनस्य च गर्हितत्वं विवृतास्यचष्टादिकृतम् ॥१२॥ रीगृदुपधस्य ॥ ऋत्वतो धातोर्यङि परे पूर्वस्य रीक् ॥ नरीनृत्यते(ग)। वरीवृत्यते ॥ जरीगृह्यते ॥ वरीवृश्च्यते॥ परीपृच्छयते ॥ चलीक्लप्यते(घ)॥१३॥ (मु०) रोगृदुपधस्य ॥ ऋदुपधस्य धातोः पूर्वस्य रीग्यङि ॥ ऋदुपधस्येति किम् । ॥ . (क) लिटि-चचूराश्चके। लुङि । अचरिष्ट । (ख) लिटि-जअपाञ्चक्रे । लुङि-अजअपिष्ट । (ग) अतिशयेन नृत्यतीति, यम् । द्वित्वम् । 'र' कित्त्वाभावादाकाराभावः। नरीनृत्यते । अत्र तुम्नादिगणपाठसामर्थ्यान्न णत्वम् । लिटि-नरीनृतांचके । लुषि-अनरीनृतिष्ट । (घ) लिटि-चरीक्लपाश्चक्रे । लुरि-अचरीक्लपिष्ट । चरीक्लप्यते-इति पाठः कुत्रापि दृश्यते । सारस्वते वेवं प्रतिपन्नम् ।

·- %3D यन्तप्रक्रिया १३] सटिप्पणव्याख्यायोपेता १६५ चेकीर्त्यते ॥ अरभावक्षे एकस्वरत्वाच ॥ नृती गात्रविक्षेपे । क्षुभ्नादित्वान्न णत्वम् । नरीनृत्यते ॥ वृतु वर्तने । अतिशयेन वर्तते वरीवृत्यते । ग्रह उपादाने । ओवश्चू छेदने । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । ग्रहामिति संप्रसारणम् । जरीगृह्यते ॥ वरीवृश्च्यते । परीच्छ्यते । रोगि- ति योगविभागादुभयन रीक् ॥ कृपू सामर्थे । उभयत्र लत्वम् । चलीक्लप्यते ॥ १३ ॥ (वशेयङि न संप्रसारणम् ) वावश्यते (क) ॥ १४ ॥ (३वयतेवा) शोशूयते-शेश्वीयते ॥ सास्मयते ॥ १५॥ (सु०) वशेयङि न संप्रसारणम् ॥ ग्रहामिति प्राप्ते निषेधः । वश कान्तौ । आत इति पूर्वस्यात्वम् ॥ अतिशयेन वष्टि वावश्यते । टु ओश्वि इर् गतिवृद्धयोः ॥ श्वयतेति विकल्पेन संप्रसारणम् , यङि । 'ये' इति दीर्घः । शोशूयते-शेश्वीयते ॥ स्मृ चिन्ताया. म् ॥ गुणोऽतिसंयोगाद्योरिति गुणः । आत इति पूर्वस्यात्वम् ॥ सास्मयते ॥ १४-१५ ॥ (कवतेः पूर्वस्य न चुत्वं यङि) कोकूयते ॥ १६ ॥ (मु०) कवतेः पूर्वस्य न चुत्वं यङि ॥ कवतेरित्यपा निर्देशात् 'कुछ शब्दे' इति भ्वादिरेव गृह्यते न तु कुशद इत्यादादिकः । 'कुछ शब्दे” इति तौदादिकश्च (ख) । ये' इति दीर्घः कोकूयते ॥ १६ ॥ ( वञ्चुस्रंसुधंसुध्वंसुकसपतपस्कन्दा यङि यङ्लकि च पूर्वस्य नीक ) वनीवच्यते (ग) ॥ सनीस्रस्यते ॥ दनीध्वस्यते ॥ वनीभ्रस्यते (घ) चनीकस्यते ॥ पनीपत्यते ॥ पनीपद्यते ॥ चनीस्कद्यते ॥१७॥ (मु० ) वञ्चुलंसुधंसुध्वंसुकसपतपदस्कन्दा यङि यङ्लुकि च पूर्वस्य नीक ॥ वञ्च वंचने ॥ स्त्रंमु ध्वमु भ्रंमु अव:पतने । कस गो । पत्ल पतने । पद गतौ। स्कन्दिर् गतिशोषण पोः । आत इत्यस्यारवादः । नो लो । इति नलोपः । वनीवच्यते १७ (त० ) वञ्च वनीवच्यत इति । नो लोपः । दीर्वाच्चारण नामद्धिवगुगौन॥१०॥ ऋतो रिङ् ।। येऽपि॥ चेक्रीयते (ङ) ॥ जेहीयते ॥ वेत्रीयते ॥१८॥ (सु. ) ऋतो रिङ ॥ यप्रत्ययेऽनपि । 'ये' इति दीर्घः । परत्वाद् रिमादेशे कृते द्वित्वम् । डुकृञ करणे । चक्रीयते ॥ हृञ् हरणे । जेहीयते ॥ वृक्षवृक्षोः वेनीयते ॥१८॥ दादेरिः ॥ अपिद्दाधामागेहापिबतिसोस्थामिकारः विङति हसे । अन- (क) लिटि-वावशाञ्चके । लुङि-प्रवावशिष्ट । (ख) आदादिकतौदादिकयोः 'चोकूयते' इति । ननु 'कवतेः' इत्यत्र सूत्र कोरित्युक्तेऽपि कूडः प्रसङ्गो नास्ति दीर्घान्तस्वात् ,लुग्विकरणपरिभाषयाच आदादिककौतरपि प्रसङ्गो नास्तीति चेन्न । अत्राहुः- कौरित्युक्ते तु निरनुबन्धपरिभाषाया भपि जागरूकत्वादुभयोZहणं स्यादिति कौतिव्यावृत्त्यर्थमपा निर्देशः कर्तव्यः। कृते च तस्मिन् कुवतिमपि व्यावर्त्तयतीत्यत्र तात्पर्यमिति कुङ इत्येवात्र सुवचम् । कुशब्द इति:वस्वान्तपाठो न्यासकारमते । दीर्घान्तपाठः कैयटादिमते । (1) लिटि-वनीवचाञ्चके । लुजि-अवनीवचिष्ट । (घ) लिटि-बनीभ्रसाश्चके । आशीलिङ्गिबनीअसिषीष्ट । लुटि-वनीभ्रसिता। लुछि अबनीभ्रषिष्ट । (क) लिटि-चेक्रीयाञ्चके । लुषि-मचेक्रीविष्ट । । ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते पि ॥ देदीयते (क) ॥ देधीयते ॥ मेमीयते ॥जेगीयते । जेहीयते ॥ पेपीय- ते ॥ सेषीयते ॥ तेष्ठीयते ॥ १९ ॥ (सु०) दादेरिः ॥ दुदाञ् दाने ॥ दो अवखण्डने ॥ देङ् पालने । अनयोः संध्यक्ष- राणामित्यात्वे दारूपम् , दाप्दैपौ विना ॥ दुधाञ् धारणादौ ॥ मा माने ॥माङ् माने । मेड प्रणिदाने ॥ गै शब्दे ॥ ओहाक् त्यागे । पा पाने॥ षो अन्तकर्मणि ॥ छा गतिनिवृत्तौ ॥ एषामिकारः स्यात् किति हसेऽनपि । अनेनेत्वे द्वित्वम् । यडीति गुणः। देदीयरे । इत्यादि। ( घाध्मोडि ) जेघीयते ॥ देध्मीयते ॥ २० ॥ (सु० )घ्राध्मोरीङि ॥ दीर्घोच्चारणं यञ्लुगर्थम् । घा गन्धोपादाने ॥ ध्मा शब्दामिसंयोगयोः । जेघीयते । दध्मीयते ॥ २० ॥ ( हन्तेहिसायां घनीभावः ) जेध्नीयते । हिंसायां किम् । जङ्- घन्यते (ख) ॥ २१ ॥ ( स० ) हन्तेहिंसायांनोभावः ॥ यङि घ्नीभावे सति द्वित्वम् । जेनीयते । हिसायां किम् । जङ्घन्यते । पूर्वाद्धन्तेरिति घः ॥ २१ ॥ (त० ) जेनीयत इति ॥ नीभावेन न द्वित्वबाधः विषयभेदात् । हस्वेन सिद्धेऽ. पि प्रक्रियालाघवाय घ्नीः । एवमन्यत्रापि ॥ २१ ॥ (स्वपिस्यमिव्येां यडि संप्रसारणम् ) सोषुप्यते। सेसिम्यते ॥ (ग) ॥ वेधीयते ॥ २२ ॥ (सु० ) स्वपिस्यमिव्येमा यङि संप्रसारणम् ॥ जिष्वप् शये ॥ स्यमु शब्दे ॥ व्येञ् संवरणे । षत्वम् , सोषुप्यते इत्यादि ॥ २२ ॥ (चायः कीर्यङि ) चेकीयते ॥ जाजायते-जजन्यते ।। शीडोऽयङ् ये क्ङिति ॥ शाशय्यते । डोढौक्यते ॥ तोत्रौक्यते ॥२३॥ इति यङन्तप्रक्रिया ।। (मु० ) चायः कीर्यङि ॥ यडि परे चायः कीः स्यात् ॥ दीर्घोच्चारणं यङ् लुगर्थ- म् । चाय पूजानिशामनयोः । चकीयते ॥ जनी प्रादुर्भावे । जनसनखनामित्यात्वम् । जाजायते । पक्षे यमजपामिति पूर्वस्य नुक् । जञ्जन्यते जंजन्यते । शीडोऽयङ् ये क्छिति । डित्त्वादन्तादेशः परत्वादन्तरङ्गत्वाच्चायडादेशे कृते द्वित्वम् । आत इति पूर्वस्यात्वम् । यत इत्यल्लोपः । शाशय्यते ॥ ढौक नौकृ गतौ। हस्व इति पूर्वस्य हस्ते ततो यडीति डोढोक्यते ॥ तोत्रौक्यते ॥ २३ ॥ इति सुबोधिन्यां यङन्तप्रक्रिया ॥ १३ ॥ (त) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । मता भाष्यकृतो भव्या यङन्त- प्रक्रिया गता ॥ इति तत्त्वदीपिकायां यन्तप्रक्रिया ॥ १३ ॥ (क) लिटि-देदीयाञ्चके । लुडि-प्रदेदीयिष्ट । (ख) लिटि-जेनीयाञ्चके । अजेन्नीविष्ट । नी अभावपक्षे। लिटि-जबनान्चके । लुडि-मजहनिष्ट । (ग) सेसिम्यत इति । स्यमु शब्दे दन्त्याजन्तसादिस्वाभावेनापोपदेशवान्न पः। इति टिप्पण्या यन्डन्तप्रक्रिया ॥१३॥ गुणः ।

·यब्लगन्तप्रक्रिया १४ ] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता । अथ यङ्लुगन्तप्रक्रिया॥१४॥ वान्यत्र ॥ उकप्रत्ययसंयोगं विना यङो वा लुक् । यङ्लुगन्तात्पम् । यङ्लुगन्तमदादौ बोध्यम् (क) । अदादित्वादपो लुक् । यङ् लकि सति ॥१॥ (सु०) वान्यत्र ॥ लुगिति सूत्रमनुवृत्तम् । उप्रत्यये यङो लुग विधीयते दंदशुक इत्यादौ । अन्यत्र उकप्रत्ययाभावे यडप्रत्ययस्य वा लुग भवति । लुगभावे यङ्प्रत्यया. न्तं भवतीत्यर्थः । अनैमित्तिकोऽयमन्तरङ्गत्वादादौ भवति । ततः प्रत्ययलक्षणेन यङ- न्तत्वाद्वित्वादि । धानुत्वाल्लडादयः । परतोऽन्यदिति परम्भे ग्दम् । आदनुदात्त डित इत्यनेनात्मनेपदं तु न भवति । येऽपि स्पर्द्धशीादयोऽनुदात्तविलम्तेभ्योऽपि न अनुबन्ध- निर्दिष्टत्वात् । उक्तं च "श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद्गणेन च । यत्रे कामहणं चैव पञ्च- तानि न य लुकि ॥१॥"इति निषेधात् एनानि पञ्च कार्याणि यङलुकि न प्रवर्तन्ते । ता. न्याह । श्तिप्प्रत्ययनिर्दिष्ट कार्यम् इस्तिपाविति स्तिप् । शपा अपप्रत्ययेन निर्दिष्टम् अप् कर्तरीत्यप् । अनुबन्धनिर्दिष्टं यङा ङित्त्वादि । गणनिर्दिष्टं दिवादर्य इत्यादि । एकस्व. रनिर्दिष्टं नैकस्वरादनुदात्तादित्यादि । यथा । गदनदेति सूत्र रितपा शपा च निर्दिष्टत्वाद्य- ङ्लुकि णत्वं न प्रणिजयन्ति । प्रनिजागढीति ॥ लित्पुपादरित्यत्रानुबन्धेन गणेन च नि. दिष्टत्वाद् डो न । अजङ्गमीत् । अवर्वर्तीत् । नैकस्वरादित्यत्रै कम्वरनिर्दिष्टत्वादिग्निपेयो न । बेभेदिता । चेच्छेदितेति ॥ अत एव यादयो न, गणेन निर्दिष्टत्वात् किं तु अबेव ॥ यङलुगन्तमदादौ बोध्यम् । अदादित्वादपो लुक् । भू सत्तायाम् । यडि लुकि सति ॥१॥ (त० ) वान्यत्र ॥ लुक इति सूत्रमात्रमनुवर्तते । तेनोकप्रत्यये यङो लुग्विधीयते ॥ दंदशूक इत्यादौ । अन्यत्रेति व्याचष्टे उकप्रत्ययसंयोगं विनति । एवं व्यवस्थायामन्यत्र यडो लुगित्यर्थः ॥ यल्लगन्तात्पमिति ॥ अत्र दीक्षिताः। प्रत्ययलक्षणेन उित्त्वमा- श्रित्यात्मनेपदत्वस्य न जित्वस्य प्रत्ययाप्रत्यये साधारणत्वेन प्रत्ययलक्षणाप्रवृत्तेः । हि प्रत्ययस्यासाधारणं रूपमाश्रीयते तत्रैव तत् । इत्याहुः तत्रेति पण्डिताः । तथाहि । तेतिक्ते इति कि निपात्यते । तिजेयङलुगन्तस्यात्मनेपदं निपात्यते । नैतदस्ति प्रयोजन सिद्धमत्रात्मनेपदमनुदात्तडिन्त आत्मनेपदमिति । नियमार्थ तहि भविष्यति । अत्रैव यङलुगन्तस्यात्मनेपदमन्यत्र न भवतीत्यत्रैतदेव ज्ञापकमिति भाष्यकारादिमतोद्भावनेन तदाकरविरुद्वमित्युक्तवन्तः । अदादित्वादि ॥ प्राञ्चस्तु ह्वादित्वं मत्वा द्वित्वमाहुस्तद्- पाणिनीयमित्युपेक्षितम् ॥ द्वः स्वरेशि ॥ अपिशब्दाद्धावन्तलोप गुणवृद्धी न तन बेभि- दिता मरीमृजितेत्यादि सिद्धम् ॥ प्रक्रियाक्रममाह । यङलुकि सताति ॥ १ ॥ (पितः स्मांवेट) बोभवीतु-बोभोतु । अबोभवीत्-अबोभोत् , अबोभूताम् , अबोभवुः । बोभवांचकार । गुणं बाधित्व। नित्यत्वादुक् ॥ अबोभूवीत्-अबोभोत् , अबोभूवुः । अबोभूवी:-अबोभोः। अबोभूवम् (ख) ॥ (क) यलुगन्तं हादिवत्साध्यमिति अनुभूतिस्वरूपाचार्याः । (ख) भू सत्तायामिति धातोर्यड्लुकि लटि-भू इत्यस्य अतिशयेऽर्थे विहितस्य यङः 'वान्यत्र' अनेन लोपः। अदादित्वाद पकतरि' अनेन सूत्रेण विहितस्यापो लुक । धातोः द्वित्वम्। 'यङि' भनेन यत्र ।

·१६८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते , पापचीति-पापक्ति, पापक्तः, पापचति । अपापचीत्-अपापक्-अपापग् , अपा- पचुः । पापांचकार । पापचिता । अपापाचीत्-अपापचीत् (क)। द्वेः स्वरेऽपि नोपधाया गुणः । बोभुजीति-बोभोक्ति, बोभुक्तः, बोभुजति। अबोभुजीत्- अबोभोक् । बोभोजिता । अबोभोजीत् (ख)॥ वावदीति-वावत्ति । वावदीतु- वावतु । वावद्धि । वावद्यात् (ग)। जाघटीति-जाघट्टि । जाघटीषि-प्टुभिः प्टुः जालि । अजाघटीत् । स्पर्ध संघर्षे । पास्पर्द्धाति-पास्पर्द्धि, पास्पर्द्धः, पास्पर्धति । . - . गुणः । 'झपानां' अनेन भस्य बः । 'पितः रस्मोः' अनेन ईट् । 'गुणः' अनेन न गुणः। 'भो अव'वोभ- वीति । यदा इट न भवति, तदा गुणो भवति । बोभोति । बोभूतः। 'नु धातोः' अनेनोव , बोमुवति । बोभवीषि-योभोषि । बोभूथः । वोभूथ । बोभवीमि-बोभोमि । बोभूवः । बोभूवः। विधिलिडि- वोभूयात्, बोभूयाताम् , बोभूयुः । लोटि-बोभवीतु वोभोतु,बोभूतात् , वोभूताम् , वोभवतु । बोभूहि- बोभूनात्, बोभूनम् , बोभूत । बोभवानि, वोभवाव, वोभवाम । ललि-अबोभवीत् अबोभोत् । अवोभू. ताम् । 'अन उम्' उसि परे गुणः अबोभवुः। अबोभवा:-अबोभोः। अबोभूतम् । अबोभूत । अबोभ- वम् । अबोभूव । अबोभूम । लिटि-कासादि' अनेनाम् । गुणः। बोभवानकार । बोभवामास । बोभवां वभूव । आशीलिंङि-बोभूयात् । बोभूयास्ताम् । लुटि-बोभविता। लुटि-बोभविष्यति । लुडि- भबोभविष्यत् । लुडि-दादेः अनेन सेर्लोपः । गुणं बाधित्वा नित्यत्वाद् वुक् । अबोभूवीत् । इडभावे गुणः । अबोभोत् । अवोभूताम् । 'अन उस्' अबोभूवुः । अबोभवी:-अवोभोः। अबोभूतम् । अबोभूत । भबोभूवम् । श्रबोभूव । अबोभूम । ( क ) चधातोर्यङि लुकि सति साधन तु पूर्ववत् । 'प्रातः' अनेन सूत्रेण पूर्वस्याकारस्याकारः । 'पितः अनेन वेट । पापचीति । ईटभावे 'चोःकुः पापक्ति। पापक्तः । पापचति । अन्यानि सुगमानि । विधिलिङि-पापच्यात्। लोटि-पापचीतु-पापक्तु-पापक्तात्। पापक्ताम। पापचतु। हौ परे 'झसाद्धिहे' 'चो:कु:' 'झभे जबाः' पापग्धि । अन्यानि सुगमानि । लडि-अपापचीत् । ईडभावे 'चो:कुः' 'दिस्योहंसात्' अपापक् । अपापक्ताम् । अपापचुः । अन्यानि सुगमानि । लिटि-कासा...: पापचांच. कार । आशीलिडि-पापच्यात् । अनिडपि धातुः प्रत्ययान्तः सन् सेड्भवति। अतो लुटि-पापचिता। लुटि पापचिष्यति । लडि-अपापचिष्यत् । लुडि-दाविटौ। सेर्लोपः। अपापचीतू अपापचिष्टाम् । अपापचिषुः इत्यादीनि । (ख ) भुज्धातोर्यङि लुक सति, अन्यत् साधनं पूर्ववत् । 'उपधाया लघोः-अनेन गुणे प्राप्ते 'दे: स्वरेऽपि' अनेन गुणनिषेधः । बोभूजीति । ईडभावे 'चोःकुः' 'खसे' 'उपधाया लघोः' बोभोक्ति । बोभु- तः । बोभुजति । विधिलिखि-बोभुज्यात् । लोटि-बोभुजीत्-बोभोक्तु। हो परे । 'झसाद्धि हें ।' 'चोःकुः' 'झवे जबाः' बोभुग्धि । अन्यानि सुगमानि । लडि-अवोभुजीत ईडभावे । 'चोःकुः' दिस्यो. ईसात्' वावसाने अबोभोक् । अबोभुक्ताम् । अबोभुजुः। लिटि-कासादि''बोभोजांचकार । इत्या. दीनि । लिकि आशिषि-बोभुज्यात्। लुटि-बोभोजिता। लुटि-वोभोजिष्यति । लुहि-प्रदोभो- जिष्यत् । लुङि-प्रबोभोजीत् । (ग) वद् व्यक्तायां वाचि । लटि-यङो लुकः । 'प्रातः' अनेन पूर्वस्याकारः । पितः स्माः' अनेन ईट । वावदीति । ईडभावे । 'खसे... वावत्ति । वावत्तः । वावदति । इत्यादीनि । विधिलिडिवाव. बात । लोटि-वावदीतु-वावत्तु । होपरे-झसाद्धिहें:' वावद्धि । लकि-अवावदीत , ईडभाबे प्रवावत् । भवावत्ताम् । अवावदुः । इत्यादीनि । लिटि-वावदांचकार । आशीलिडिवावयात् । लुटि वावदिता। कृटि-वावदिप्यति । लुषि-भवावदिष्यत् । लुम्-िप्रमावदीत् । अवावदिष्टाम् । भवावादिषुः । - ·हौ अपास्पर्धी:- यल्लुगन्तप्रक्रिया १४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६६ पास्पर्द्धि । अपास्पर्धीत्-अपास्प-अपास्पद् । सिपि अपास्पाः ॥ अपास्प-अपास्पर्ख ॥ गाधृ प्रतिष्ठालिप्सोन्थे च । जागाधीति- जागाद्धि, जागाद्धः । आदिजबानामिति घः जापारिस । अजागाधीत्-अजा- घात् । सिपि अजाघाः । अजाघात् ॥ नाथू । नानाथीति-नानात्ति, नानात्तः, नानाथति ॥ दध । दादधीति-दादद्धि । दाधसि । अदादधीत् , अदादद्धाम् अदादधुः । अदाधः-अदादधीः । दादधिता । अदादाधीत्-अदादधीत् ।। मुद । मोमुदीति-मोमोत्ति । कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव । चोकूर्दीति- चोकूर्ति, चोकूर्तः । अचोकूत् । सिपि अचोकूः ॥ २ ॥ (ऋदन्तानामृदुपधानां च यङ्लुकि पूर्वस्य रुकरिक्री- का) चर्करीति-चरिकरीति-चरीकरीति-, चर्कति-चरिकर्ति-चरीकर्ति, च- कृतः-चरिकृतः-चरीकृतः, चर्कति-चरिक्रति-चरीक्रति । अचरीत्-अचरि- करीत्-अचरीकरीत् । अचर्कः -अचरिकः-अचरीकः । चर्करिता (क) ॥ वर्व- तीति-वरिवृतीति-वरीवृतीति । वर्तर्ति-वरिवर्ति-वरीवर्ति । वर्वर्तामास (क) डुकृञ् करणे यलुकि सति, लटि-द्वित्वम् । 'रः' 'कुहोश्च"कदन्तानामृद' कित्त्वादन्ते । रुक् इत्यत्र उकार उच्चारणार्थः ककारः किस्कार्यार्थः । अतोर् इत्यागमः । रिकरीको तु यथा स्थितौ। तत्र क. कारः कित्कार्यार्थः । 'पितः स्मा' अनेनेडागमो वा भवति। रुगागमे कृते ईडागमे कृते। चर्करीति । भत्र- गुणो भवति । रिगागमे कृते । चरिकरीति। रीगागमे कृते । चरीकरीति । ईडभावेपि त एवागमा भवन्ति । चर्कत्ति चरिकत्तिं चरीकत्तिं । द्विरवबहुत्वयोस्तु रुक्रिक्रीगागमेषु कृतेषु सत्सु प्रत्येकं त्रीणि रूपाणि भ. वन्ति । चकृतः चरिकृतः चरीकृतः । अन्त अत् । (क रम् ) पूर्वोक्ता आगमा भवन्ति । चक्रति चरिक- ति-चरीकति । एवं प्रथमपुरुषे द्वादश रूपाणि भवन्ति । मध्यमपुरुषेऽपि द्वादश रूपाणि भवन्ति । चर्क- रीषि । अत्र षत्वं च भवति चरिकरीषि-चरीकरीषि । ईडभावे । चर्कषि-चरिकर्षि-चरीकर्षि। चर्कर्थः- चरिकृथः चरीकृथः । चर्कथ-चरिकृथ-चरीकृथ । उत्तमपुरुषेऽपि द्वादश ईड़ वा भवति । चरीमि-चरि. करीमि-चरीकरीमि । चर्कवः-चरिकृवः चरीकृतः । चर्कम:-चरिकृमः-चरीकृमः। एवं पत्रिंशद्रूपाणि वर्तमाने स्युः । (विधिसम्भावनयोः) एत भागमा भवन्ति । चर्कयात्-चरिकृयात्-चरीकृयात् । चर्कयाताम्- चरिकृयाताम्-चरीकृयाताम् । चर्चायु:-चरिकृयुः-चरीकृयुः। चयाः-चरिकृया:-चरीकृयाः। चर्कया- तम्-चरिकृयातम् । चरीकृयातम् । चर्कयात-चरिकृयात-चरीकृयात । चर्कयाम्-चरिकृयाम् चरीकृयाम् । च. कृयाव-चरिकृयाव-चरीकृयावा कर्वथाम-चरिकृयाम-चरीकृयाम। लोटलकारे। ईडागमे।त्रीणि रूपाणि । तदभावे त्रीणि रूपाणि भवन्ति । अन्यत्र यथासंभवम् । चर्करीतु-चरिकरीतु-चरीकरीतु । इडमावे। चर्कत्तु- चरिकर्त्त-चरीक । तातडादेशे कृते। चर्कतात्-चरीकृतात्-चरीकृतात् । एवं तुपि नवरूपाणि । द्विवचनेऽपि त्रीणि रूपाणि । चकृताम्-चरिकृताम्-चरीकृताम् । बहुवचने त्रीणि रूपाणि (देः, अनेन अन्त अत् । (ऋ. रम्) चक्रतु-चरिकतु-चरीक्रतु। मध्यमपुरुषे। चर्केहि-चरिकृहि-चरीकृहि । तातडादेशे । चकृतात्-च. रिकृतात्-चरीकृतात् । चकृतम् । चरिकृतम्-चरीकृतम् । चकृत-चरिकृत-चरीकृत । उत्तमपुरुषे पित्त्वात गुणः। णत्वम् । चर्कराणि चरिकराणि-चरीकराणि ॥चर्कराव-चरिकराव-चरीकराव । चर्कराम-चरिकराम. चरीकराम। एवमाशीःप्रेरणयोः षट्त्रिंशद्पाणि । ल । त्रिष्चिमागमः। (दिवादावट ) प्रचरीत्-प्रच. रिकरीत्-अचरीकरीत् । इडभावे दिस्योईसात् । (साविसर्गः)मचर्क:-अचरिकः-अचरीकः । अचकृताम्- १५ सि०० ।

·१७० सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते वर्तिता । वर्वतिष्यति । अवर्वतिष्यत् (क) ॥ वनीवञ्जीषि-वनीवक्षि । वनी- वच्यात् । वनीवञ्जीतु-वनीवक्तु, बनीवताम् । अवनीवञ्चीत् । संयोगान्तस्य लोपः । अवनीवन् (ख) ॥ जङ्गमीति-जङ्गन्ति । लोपस्त्वनुदात्ततनाम् । जन- तः । गमां स्वरे । जङ्गमति । जङ्गमीमि, जङ्गवः, जगन्मः जङ्गमीतु-जगन्तु । हौ जनहि । अजङ्गमीत्-अजगन् , अजङ्गतान गमा स्वरे। अजङ्ग्मुः जङ्गमिता। अजङ्गमीत् (ग)। हिंसायां तु जेध्नयीति-जेनेति, जब नीति- - अचरिकृताम्-अचरीकृताम् । (श्रन उस) गुणः । अचर्करु:-अचरिकरुः। अचरीकरुः । अचर्करी:-अच. रिकरी:-अचरीकरीः । ईडभावे । (दिस्योर्ह सात ! स्राविसर्गः) अचर्कः-प्रचरिकः-प्रचरीकः। अचकृतम्- अचरिकृतम्-अचरीकृतम् । अचर्कत-प्रचरिकृत-अचराकृत । अचर्करम्-अचरिकरम्-अचरीकरम् । अ. चर्क व-प्रचारकृव-अचरीकृव । अचर्कम-अचरिकम-अचरीकृम । लिट् । (कासादि०) चर्कराञ्चकार । च- रिकराञ्चकार। चरीकराञ्चकार इत्यादीनि । चर्करामास-चरिकरामास-चरीकरामास। चर्कराम्बभव चरिक- राम्बभूव-चरीकराम्बभूब । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । चर्कियात्-चरिक्रियात्-चरीक्रियात् । (सिस. ता०) अनेन इट् । चर्करिता-चरिकरिता चरीकरिता। इत्यादीनि। चर्करिष्यति-चरिकरिष्यति-चरीक- रिष्यति । अचर्करिष्यत्-अचरिकरिष्यत्-अचरीकरिष्यत्।लुङ् । द्वाविटौ। सेलोपः। अचारीत्-अच. रिकारीत् । अचरीकारीत इत्यादि। (क) वृतु वर्त्तने । यङलुकि कृते साधनं तु पूर्ववत् । अयं धातुधंदुपधोऽस्ति तस्मात् पूर्वोक्ता आगमा भवन्ति लुकि सति । अनेन ईडागमः । वर्वतीति-वरिवृतीति-वरीवृतीति । ईडभावे । वर्वति-वरिवति । वरीवति । इत्यादीनि । लिङ्ग । वर्वृत्यात्-वरिवृत्यात्-वरीवृत्यात्। इत्यादीनि ।लोट । वर्वृतीतु-वारवृती- तु-वरीवृतीतु । तातदेशे । वर्धतात्-वरिवृतात्-वरीवृतात्। इत्यादीन।लुङ (देःस्वरे) अनेन गुणनि- षेधः । भवतीत्-प्रवरिवृतीत-भवरीवृतीत् । ईडभावे । ( संयोगान्तस्य ) अनेन सकारस्य लोपे प्राप्ते। (सभित्रस्य) अनेन तन्निषेधः । अवर्वत् । अत्र (दिस्यो०) अनेन लोपे । अवरिवर्त-अवरीवत् । अवताम्- अवरिवृताम् अवरीवृताम् । इत्यादीनि । लिट् । (कासादि०) बच्चिकार-वरिवञ्चिकार-वरीवञ्चि- कार । वर्वतमास-वरिवर्त्तामास वरीवर्तामास । वर्वर्तीबभूव-वरिवत्तौबभूव । वरीवर्तीबभूव । वक्त्यात्- वरिवृत्यात्-वरीवृत्यात् । (सिसता०) वर्वतिता-वरिवर्तिता वरीवत्तिता । वर्वतिष्यति-रिवत्तिष्यति-वरी- वतिष्यति । श्रवत्तिष्यत् अवरिवत्तिष्यत् अवरीवत्तिष्यत् । लुङ । अववत्तीत्-प्रवरिवत्तीत्-प्रवरीवत्तीत् । ( ख ) वन्नु वञ्चने। यङलुकि कृते पूर्ववत् साधनम् । नीगागमः। लुकि सति । अनेन ईट् । वनीवञ्चीति । इडभावे । ( चोः कुः ) वनीवक्ति । (नो लोपः) वनीवक्तः । (द्वेः) वनीवति । इत्या- दीनि । वनीवच्यात् । वनीवञ्चीतु-वनीवरक्तु । अवनीवञ्चीत्-अवनीवक् । इत्यादीनि लिट् । वनी- वञ्चविकार । वनीवञ्चामास । वनीवञ्चांबभूव । ( नो लोप:) वनीवच्यात् । (सिसता०) वनीवञ्चिता । वनीवञ्चिष्यति । अवनीवञ्चिष्यत् । अवनीवश्चीत्। अवनीवञ्चिष्टाम् । अवनीवश्चिषुः । (ग) गम्लु गतौ । यलुकि कृते दित्वादिकं कार्यम् । (कुहोश्चुः) अनेन गस्य जः । (अमजपा०) अनेन पूर्वस्य नुक । (नश्वा०) । लुकि सति अनेन वेट् । जंगमीति । इडभावे (नश्चा०) जंगंति (लोप- स्वनुदात्ततनां० ) अनेन नकारस्य लोपः । जंगतः। (गमा स्वरे ) अनेनोपधालोपः। जंग्मति । इत्यादीनि । धातुग्रहणोक्तं यङलुकि वा भवति । इति केचिदाचार्या वदन्ति। तेन वा नोपधालोपः। जंगमति । जंगम्यात् । जंगमीतु । जंगंतु । अजगमीत् । ईडभावे (दिस्योः) (मो नो धातोः) अजंगन् । इत्यादीनि रूपाणि सुगमानि। अनेनैव प्रकारेण साध्यानि। लिट्लकारे। ( कासादि०) भनेनाम् । भङ्गमाञ्चकार । जङ्गमामास । जङ्गमावभूव इत्यादीनि । जङ्गम्यात्। (सिसता.) जङ्गमिता। जङ्गमि- यति । अजङ्गमिष्यत् । लुब्लकारे । अजङ्गमीत् । अजङ्गमिष्टाम् । भजङ्गमिषुः ।।

·यल्लगन्तप्रक्रिया १४] सटिप्पणव्याख्यायोपेता १७१ जक्चन्ति, लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ॥ जङ्घतः, जनति । अजङ्घनीत्-अजबन् । आशिषि वध्यात् । अवधिष्ट (क)॥ चञ्चुरीति-चन्चूर्ति, चञ्चूर्तः, चञ्चुरति । चञ्चूर्यात् । चञ्चुरीतु-चचूर्तु-चञ्चूर्तात् , अचञ्चूर्ताम् । चञ्चूर्हि । अच- न्चुरीत् , अचञ्चुः ॥ चोस्कुन्दीति-चोस्कुन्ति, चोस्कुन्तः । चोस्कुन्दति । चोस्कुन्द्यात् ॥ चोस्कुन्दीतु-चोस्कुन्तु, चोस्कुन्ताम् । अचोस्कुन्दीत्-अचो. स्कुन् ॥ अचोस्कुन्ताम् , अचोस्कुन्दुः । सिपि । अचोस्कुन्दीः-अचोस्कुन् ।। चङ्खनीति-चङ्खन्ति, चलातः, चङ्ख्नति । चङ्खनीषि-चङ्खसि, चलाथः । चलनीमि-चङ्खन्मि, चङ्खन्वः, चङ्खन्मः । चलायात्- चङ्खन्यात् । चङ्खनी- तु-चङ्खन्तु-चङ्खतात् , चलाताम् , चङ्ख्नतु । चलाहि । अचङ्खनीत्- अचङ्खानीत् , अचलानिष्टाम् ।। योयवीति-योयोति, योयुतः । योयुयात् । यो- यवीतु-योयोतु । अयोयवीत् ॥ नोनवीति, नोनोति, नोनुतः । नोनुयात् । नोनवीतु-नोनोतु । मनोनवीत्-अनोनोत् । सिपि। अनोनवी:-अनोनोः॥ जाहे- ति-जाहाति । द्वे स्तौ । जाहीतः । जाहीयात् । जाहेतु-जाहातु-जाहीतात् , जाहीताम् । अजाहेत्- अजाहात , अनाहीताम् , अजाहुः। जाहीयात् । जाहिता । अतोऽनपि । अजाहासीत् , अजाहासिष्टाम् (ख) ॥ दादेति-दा- दाति, दात्तः, दादति । दादेषि-दादासि, दात्थः । दास्थ । दाद्वः, दामः । दां हौ, देहि । दादेयात् । अतोऽनपि । दादिता। दादेः पे। अदादेत्- अदादात् , अदादाताम् (ग) ॥ एवं घेट् । दाधेति-दाधाति, दात्तः, दाधति । दाध्यात् । धेहि । दाधेयात् । अदाधासीत्-अदाधेत्-अदाधात्-अदाधत् , ( क ) हन् हिंसागत्योः । यङलुकि कृते द्वित्वादिकं सर्वं भवति । (कुहाश्चुः । झपानाम्०) (दुरु. क्तस्य । जमजपाम् ० । नश्चा०) लुकि सति । जङ्घनीति । इडभावे । ( नन्चा० ) जङ्घति । (लोपस्त्वनु० गमा स्वरे ) जम्नति । जङ्घन्यात् । जङ्घनीतु । जऋतु । इत्यादीनि । अजवनीत् । इडभावे। अजङ्घत् । भजङ्घताम् । अजंध्नुः । जङ्घनाम्चकार । जङ्घनामास । जङ्घनांबभूव । वधादेशः। आशिषि । बध्यात । जङ्घनिता । जङ्घनिष्यति । अजङ्घनिष्यत् । वृद्धिनिषेधः । अवधीत् । इत्यादीनि ।। ( ख ) ओहाक त्यागे । यङलुकि कृते । दित्वादिकम् । (कुहोइचुः हः। झपानाम् । प्राता लुकि सति 'पितः' अनेन ईट । (अ इ ए) जाहेति । इडभावे । जाहाति (द्वेस्तौ) अनैनाकारस्य ईकारः। जाहीतः। जाहति । जाहीयात् । जाहेतु-जाहातु । अजाहेत्-अजाहात् । जाहाञ्चकार । जाहायात् (सि. सता० ) जाहिता । जाहिष्यति । अजाहिष्यत् (आदन्तानां०) अजाहासीत् । जहातेर्धातोः पूर्वस्य दी? वा भवति । इति केचिदाचार्या वदन्ति । तन्मते । जहाति । इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति । (ग) दा दाने। यलुकि कृते । दित्वादिकम् (हस्वः। श्रातः) लुकि सति । दादेति । दादाति । (दादेः) दात्तः दादति । दायात् । दादेतु । भदादेत् । अदादात् । दादाञ्चकार । दादायात्। दादिता। दादिष्यति । अदादिग्यत् । भदादासीत (दादेः पे) भदादात् ।

·- २७२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [माख्याते अदाधताम् , अदाधन ॥डुधाञ् । दाधेति-दाघाति, धातः । पात्थः । दादेः । दाध्वः । दाध्मः । लङि अदाधात्-अदाचेत् ॥ पितोस्तु दैप् शोधने । दाप् लवने । दादेति-दादाति, दादीतः, दादति । दादीयात् । दादेतु-दादातु दादीतात् । दादीहि । अदादेत् - अदादात् , अदादीताम् । दादायात् । अदा- दासीत् ॥ सास्वपीति-सास्वपि, सास्वप्तः, सास्वपति । है। सास्वब्धि । असा- स्वपीत्--असास्वत् । सासुप्यात् । असास्वापीत्--असास्वपीत् ॥ कृ विक्षेपे । चाकरीति--चाकर्ति, चाकीर्तः, चाकिरति । चाकरिता। चाकरीता ॥ तातरीति-- तातीर्ति, तातति । तातिरति । तातरीतु--तातर्तु । ऋत इर् । तातीर्तात् । तातीहि । अतातरीत्-अतार्तः । अतातारीत् , अतातारिष्टाम् । अर्तेर्युङ्लुकि द्वित्वे पूर्वस्य र इत्यत्वम् । रुक् । रिग्रीकोस्तु पूर्वम्यासवर्ण इय् । अरीति- अरियरीति--अरियरीति, अरर्ति--अरियर्ति -अरियर्ति, अर्जतः--अरिय॒तः अरिय॒तः, रुको रिलोप इति लोपः। आरति--अरियति- अरियति । अर्जयात्-. अरिययात् -अरिययात् । अररीतु:-अरियरीतु--अरियरीतु, अरतु -अरियर्तु.. अरियर्तु, आरतु--अरियूतु- अरियतु । आररीत्-आरियरीत् आरियरीत् । आरः -आरियः--आरियः। आररु:-आरियरुः -आरियरुः । सिपि आररी:- आरियरी:--आरियरीः । आरः--आरियः-आरियः । अरराञ्चकार--मरियराश्च. कार । लिङि यादादाविति रिङ् । आरियात्--आरिप्रियात् २ । अररिता-- अरियरिता--अरियरीता । लुडिं आरारीत्-आरियारीत् । गृह । जहीति-- जरिगृहति--जरीगृहीति, जगदि, जर्मूढः, जहति । जहीतु--जगहुँ- जर्मू- ढात् । हौ जढि । अजर्गृहीत् अजर्घ-अजधडू ॥ ग्रह । जाग्रहीति--जाग्रादि । तसादौ किनिमित्तं संप्रसारणम् । तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वान्न रुगादयः । जागृढः, जागृहति । जाग्रहीषि--जाक्षि । जागृढि । जाग्रहिता । गृधु । जगु- धीति-जर्गर्षि, जद्धः, जयति । जऍधीषि--जर्षसि । अजधीत् अजर्घत् । सिपि अजऍधीः -अजर्धाः । अजर्ग/त् , अनर्गर्धिष्टाम् । पापच्छीति-पाप- ष्टि । तसादौ न संप्रसारणम् । श्तिपा निर्देशात् ॥ ३ ॥ (सु०) पितः स्मो वेट ॥ यङन्तात्परेषां हसादीनां पितां तकारसकारमकाराणा. माड़वा स्यात् ॥ यो लुक्यपि प्रत्ययलक्षणेनात्र यडन्तत्वम् (क)। बोभवीति बोभोति, बोभूतः द्वेरित्यतोऽत् हुन्वोरेवापीति नियमात् । नुधातोरित्युत् । बोभुवति । बोभूयात् । (क) प्रत्ययलक्षणेनेति । प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमिति न्यायेनेति भावः।)

·यम्लुगन्तप्रक्रिया १४ सटिप्पणन्याख्याइयोपेता - - । । कोटि बोभवीतु-बोभोतु-बोभूतात् । लडि अबोभवीत्-अबोभोत्-अबोभूताम् । अन उर् इत्यन उस् । उसि गुण इति गुणे अबोभबुः । कासादिप्रत्ययादित्याम् । बोभवांचकार । बोभूयात् । सिसतासीस्यपामितीट् ॥ बोभविता। बोभविष्यति । अबोभविष्यत् । लुकि दादेः पे इति से क् । यलुकि सतीतीट्पक्षे गुणं बाधित्वा नित्यत्वादूर्भुवः सि लोपे स्वरे इति बुक् अबोभूवीत् । भुवः सिलोपेऽयड्ढुकि गुणो नेत्यनिषेधाद्गुणः अबोभोत् , अ. बोभूताम् , अन उस् इत्यन उस् । नित्यत्वाबुक् अबोभूवुः ॥ दुपच पाके । आत इति पूर्वस्यात्वम् । पापचीति-वापक्ति । पापच्यात् । पापक्तु-पापचीतु-पापक्तात् । अपाप- चीत्-चोःकुरिति कः। दिस्योर्हसादिति दिसिपोर्लोपः । अपापक् । पापचांचकार। पाप- च्यात् । पापचिता । पापचिष्यति । अपावचिष्यत् । अतोहसादेरिति वा वृद्धिः । अपा. पाचीत्-अपापपीत् ॥ भुज पालनाभ्यवहारयोः । द्वेः स्वरेऽपि नोपधाया इत्यनेन चतुर्यु गुणो न। यडीति पूर्वस्य गुणः । बोभुजीति-चोःकुरिति गः। खसे चपा इति गस्य कः । बोभोक्ति । बोभुज्यात् । बोभुजीतु-बोक्तोक्तु । अबोभुजीत् । दिस्योरिति दिपसिपो- लोपः अबोभोक् । बोभोजांचकार । बोभुज्यात् । बोभोजिता। बोभोजिष्यति। अबो- भोजिष्यत् । अबोभोजीत् । वद व्यक्तायां वाचि । आत इति पूर्वस्यात्वम् । वावदीति- खसे चपा इति तः । वावत्ति। वावद्यात् । वावदीतु-वावत्तु-बावत्तात् । अवावदीत्- अवावत् । वावदांचकार । वावद्यात् । वावदिता। वावदिष्यति । अवावदिष्यत् । अवा- वादीव ॥ घट चेष्टायाम् । आत इति पूर्वस्यात्वम् । जाघटीति-ष्टुभिः टुरिति टः । जा. घट्टि । जाघठ्यात् । जाघटीतु-जाघ१। जाधट्ठात् । अजाघटीत्-दिस्योरिति दिप्सि. पोर्लोपः । अजाघट । जाघटांचकार । जाघव्यात् । जाघटिता। जाघटिष्यति । अजाघ- टिष्यत् । अजाघाटीत्-अजाघटीत् । अतो हसादेर्लघोरिति वा वृद्धिः । स्पर्द्ध संघर्षे । संघर्षः पराभिभवेच्छा । आत इति पूर्वस्यात्वम् । यङलुकीतीट् । पास्पर्धीति-ईडभावे तथोर्द्ध इति धत्वम् । हसात्परस्य झसस्येति धलोपे। पास्पधि-धलोपाभावे झवे जबा इति दत्वम् । पास्पर्द्धि । सिपि दलोपे खसे चपा इति तः । पास्पत्सि-पक्षे पास्पत्ति । पास्पात् । पास्पर्द्धातु-पास्पधु । तुह्योरिति तातङ् । पास्पर्धात् । हौ असाद्धिहें रिति धत्वे हसादिति धलोपे पास्पर्धि-लोपाभावे दत्वम् । पास्पर्छि । लङि अपास्पर्धात्-ई- डभाव दिस्योर्हसादिति दिप्सिपोर्लोपः । संयोगान्तस्येति धलोपः । वावसाने इति वा तः । अपास्प-अपास्पर्त । सिपि तु अपास्पर्दी:-क्षे दः इति दस्य रः । रिलोपो दीर्घश्चेति ग्लोपपूर्वदी? । अपास्पाः। पास्प॰चकार । पास्पात् । पास्पर्धिता । पास्पर्दिष्यति । अपास्पर्द्धिप्यत् । लुङि सिसतासीस्यपामितीट् । सेरितीट् । इट ईटीति सिलोपः । अपास्पर्धात् । गार प्रतिष्ठादौ । तथोर्ध इति धः । झये जबा इति दः । जा. गाद्धि-सेट्पक्षे जगाधीति । सिपि आदिजबानामिति घः । खसे चपा इति धस्य तः । जाधासि । जागाध्यात्। जागाधीतु-जागात् । हौ झसादिति हेधिः । जागाद्धि । अजागाधीत्-आदिजबानामिति घः । अजाघात् । सिपिअजागाधीः । ईडभावे दिस्यो- रिति सिलोपः । बावसाने वा दः। द इति दस्य रः। आदिजबानामिति घः। अजा. था:-अजाधात् । लुछि अजागाधीत , अजागाधिष्टाम् । नाच नाध याच्यादौ । आत हति पूर्वस्यात्वम् । नानाथीति-खसे चपा इति थस्य तः । नानात्ति-नानाथ्यात् । ।

·। । । १७४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते नानाथीतु-नानात्तु-नानात्तात् । अनानाथीद् । अनानात् । लुङि अनानाथीत् , अनाना- थिष्टाम् ॥ दध धारणे। ईट्पक्षे दादधीति-पक्षे तथोध इति धः । झबे जबा इति दः । दादद्धि । सिवि आदिजबानामिति धः । दाधत्सि । दादध्यात् । दादधीतु । दादधु- दादद्धात् । हौ झसाद्धिहें रिति धिः । दादद्धि । लङि अदादधीत् । ईडभावे आदिजबा- नामिति धः । अदाधत् । सिपि द इति दस्य ः। अदाधः-अदाधत्-अदादधीः । लुङि अतो हसादेर्लघोरिति वा वृद्धिः । अदादाधीत्-अदादधीत् ॥ स्कुदि आप्रवणे। इदितो नुमिति नुम् । चोस्कुन्दीति-ईडभावे चोस्कुन्ति । चोस्कुन्द्यात् । चोस्कुन्दीतु-चोस्कुन्तु- चोस्कुन्तात् । अचोस्कुन्दीत् । दिस्योर्हसादिति दिप सिपोलोपः संयोगान्तस्येति दलो- पः अचोस्कुन् । लडि अचोस्कुन्दीत् ॥ मुद हर्षे। मोमुदीति । द्वेः स्वरेऽपि न गुणः । मोमोत्ति । मोमुद्यात् । मोमुदीतु-मोमोत्तु-मोमुतात् । अमोमुदीत्-अमोमोत् । सिपि द इति दस्य रः । अमोमोः-अमोमोत् । लुङि अमोमोदीत् ॥ कुर्द खुर्द गुर्द गुद क्रीडा- याम् । क्रेविहसे इति दीर्घः । खसे चपा इति दस्य तः । चोकूर्ति-इट्पक्षे चोकूर्दीति । चोकूर्यात् । चोकूर्दीतु-चोकूर्तु-चोकूर्तात् । हौ झसाद्धिहें रिति धिः । चोकूद्धि । अर्को. कूर्दीत्-अर्चीकूर्त । रात्सस्येति तलोपो न । सिपि द इति दस्य ः। रात्सल्येति स. लोपः । वोवि हसे इति दीर्घः । अचोक:-अचोकूर्दीः । लुङि अचोकूर्दीत् । दुकृञ् क- रणे । ऋदन्तानामृदुपधानां च यङ्लुकि पूर्वस्य रुकरिक्रीकः ॥ अतिशयेन करोति चर्करीति-ईडभावे चर्कति । द्वेरित्यन्तोऽत् । रत्वम् । चक्रति । विधिलिङि चर्क- यात् । लोटि चर्करीर्तु-चकुर्तु-चर्कतात् । लङि अचरीत् । ईडभावे दिस्योर्हसादिति दिपसिपोर्लोपः । अचर्कः । आशिषि लिङि यादादाविति रिड् । चर्कियात् । लुङि णित्पे इति णित्त्वात् धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अचर्कारीत् । वृतुः वर्त्तने । लटि ईट्पक्षे द्वेः स्वरेऽपीति न गुणः । वर्वृतीति-ईडभावे बर्वति । विधिलिङि वर्वृत्यात् । लोटि इटि व…. तीतु-ईडभावे वर्वर्तु-वर्वृतात् । हौ झसादिहेरिति धिः । वर्वृद्धि । लडि अवतीत् । ईडभावे रात्सस्येति तलोपो न । अवर्त । दिस्योर्हसादिति दिप्सिपोर्लोपः । सिपि पक्षे वावसाने इति दः । द इति दस्य सः । रिलोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदीर्थो । अवर्वाः- अवर्वत् । ईटि अवती: लिटि वर्वतमास । वर्वृत्यात् । वर्वर्तिता । लटि गणनिर्दिष्ट. त्वात् वृतादिभ्यः स्यसयोरिति न । वर्वतिष्यति । अवर्वतिष्यत् । लुङि गणनिर्दिष्टत्वात् लित्पुषादेरिति डो न । अवर्वर्तीत् ॥ वच्चु गतौ। गत्यर्थात्कौटिल्ये इति यत् । वञ्च स्रंसु इति पूर्वस्य नीगागमः । लुकि न तन्निमित्तमिति यडो लुका लुप्तत्वात्तदाश्रितो नलोपो न । वनीवञ्चीति-ईडभावे वनीवङ्क्ति, तसो ङित्त्वादिह स्यादेव नो लोप इति नलोपः। वनीवक्तः । द्वेरित्यन्तोऽत वनीवञ्चति । वनीवच्यात् । वनी- वन्चीतु-वनीवक्तु-वनीवक्तात् । हौ झसादिति हेधिः। वनीवग्धि । अवनीवजीत्- इडभावे संयोगान्तस्येति च लोपः । अवनीवन् लुङि अवनिवञ्चीत् ॥ गम्ल गतो अमजपामिति पूर्वस्य नुक् जङ्गमीति-ईडभावे जगन्ति, लोपस्त्वनुदात्ततनामितिमलोपः जगतः गमां स्वरे इत्युपधालोपः । जाममि । मो नो धातोरिति नः । जगन्मि । जङ्ग- म्यात् । जङ्गमीतु-जङ्गतु-जगतात् । हौ लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपस्यादिद्धत्वा. । ।

·. - । यङ्लुगन्तप्रक्रिया १४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १७५ दत इति न हेर्लुक् । जङ्गहि । अजङ्गमीत् । ईडभावे दिस्योरिति दिसिपोर्लोपः । मो नो धातोरिति नः । अजगन् । अनुबन्धनिर्दिष्टत्वात् लित्पुषादेरिति न ङ(क)। हम्यन्तेति न वृन्द्रिः । अजङ्गमीत् ॥ हन हिंसागत्योः । पूर्वान्तेरिति हस्य घः । यद्यपि हन्तेरिति स्तिपा निर्देशस्तस्थापि यङलुकि भवत्येवेति न्यासकारः । शितपा शपेति निषेधस्यानित्य. त्वात् । अमजपामिति पूर्वस्य नुक् । जघनीति-इडभावे जयन्ति, तसि लोपस्त्वनुदात्त- तनामिति नलोपः । जयतः । गमा स्वरे इत्युपशालोपः । द्वरित्यन्तोऽत् । जनति । जवन्यात् । जङ्घनीतु-जङ्घन्तु-जङ्घतात् । जीधिशाधी ति सूत्रे अयङ्लुकीति वक्तव्यम् । तेन जयहि । अजइघनीत् । ईडभावे अजघन् । जघनांचकार । हनो लुलि- डोर्वध इति वधादेशः । द्वित्वविशिष्टस्य हनो बधादेशाद्वधादेशस्य पुनर्द्वित्वं न । (ख) वध्यात । अवधीत् । आङ्पूर्वात्तु आङो यमहन इत्यात्मने पदम् । अजंघते । इत्यादि । प्रकृति ग्रहणे यङलगन्तस्यापि ग्रहणमित्युक्तत्वात् (ग) ॥ चर गतौ भक्षणे च । लुपसदेति गर्हायां यङ् । यङो लुक् । जमजपामिति नुक् । चरफलोरित्युत्वम् । उतस्तपरत्वान्न गुणः। य्योवि हसे इति दीर्घस्तु स्यादेव । चन्चूति-ईटपक्षे चन्चुरीति । चन्चूर्यात् । चञ्चरीतु- चञ्चर्तु-चञ्चूर्तात् । अचञ्चूः । पदान्तविषयत्वात् बोर्वि हमे इति दीर्घः । अचञ्चु. रीत् ॥ खनु अवदारणे । जमजपामिति नुक् । चसनीति-चसन्ति, जनसनेत्यात्वम् । चलातः । जनसनेत्यत्र हकारे चति वाच्यम् । तेन हावप्यात्वम् । चलाहि । अचम्नीत्- अचल । आशीलिंङि जनसनेति वात्वम् । चलायात् - चङ्ख्यात् । लुङि अतो हसादे. रिति वा वृद्धिः। अचंखनीत्-अचंखानीत् ॥ यु मिश्रणेऽमिश्रणे च । 'ओरौः इति सूत्रेऽद्विरुक्तस्येत्युक्तत्वादुत औत्वं न । यीति पूर्वस्य गुणः योयोति । ईट्पक्षे योय. वीति । नुधातोरित्युत् । योयुवति । योयुयात् । यायवीतु-योयोतु-अयोयोत्-अयो. यवीत् । आशिषि ये इति दीर्घः । योयूयात् । लुङि णित्पे इति णित्त्वादू धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अयोयावीत् ॥ गुस्स्तुतौ । नोनवीति-नोनोति । नोनुयात् । नोनवीतु-नो- नोतु-नोनुतात् । अनोनवीत्-अनोनोत् । उसि गुण इति गुणे। अनोनवुः । लुडि अनो. नावीत् । ओहा त्यागे । ओहाङ् गतौ । अनयोस्तुल्यानि रूपागि। ङित्त्वप्रयुक्तस्यात्म- नेपदस्य यङलुक्यप्रवृत्तेः (घ)। भृतां लुकीतात्वस्य लुनिमित्ते द्वित्व एव विहितत्वाच आत इति पूर्वस्यात्वम् । ईट्पक्षे जाहेति-जाहाति, द्वेस्तावितीत्वम् । जाहीतः । इह डितिहसे भीहाको रिट्वेतीत्वं न । अनुबन्धनिर्दिष्टत्वात् । रित्यन्तोऽत् । द्वेस्तावित्या- लोपः । जाहति । जाहेषि-जाहासि, जाहीथः, जाहीथ । जाहेमि-जाहीमि, जाहीवः । जाहीमः । द्वेस्तावितीत्वम् । जाहीयात् । इह हाको यादादावालोप इत्यालोपो न अनु- बन्धनिर्दिष्टत्वात् । जाहेतु-जाहातु-जाहीतात् । हो द्वेस्तावितीत्वम् । जाहीहि । इह ( क ) अनुबन्धनिदिष्टत्वादिति । गम्लगतावित्यत्र लकारानुबन्धः । ( ख ) वध्यात् अवधीत् । इत्यत्र पुनर्दित्वं न, तत्र हेतुमाह-द्वित्वविशिष्टस्येति । स्थानिवत्त्वात् , द्विरुक्तस्य न दिरुक्तिरिति निषेधादिति भावः। (ग ) इत्युक्तत्वादिति । प्रकृतेस्तु-प्रकृतिग्रहणे 'आङो यमहन' इत्यादिना प्राङ-उपसर्गा- द्धन्धातोरात्मनेपदग्रहणे यालगन्तस्य पाउपसर्गविशिष्टस्य हन पात्मनेपदं ग्रहणमिति फलितोऽर्थः । (घ) यब्लुगन्त परस्मैपदमित्युक्तत्वादात्मनेपदाप्रवृत्तिः। - । हनः ·। । सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते इर्वा हाविति हस्वदीर्घविकल्पे रूपत्रयं न । जहातेरिति रितपा निर्दिष्टत्त्वात्। अजाहेत्- ईडभावे अजाहात् । आषिशि जाहायात् । इह दादेरे इत्येवं दादेरिति इत्वं च न । हागि. त्युभयत्रातुबन्धनिर्दिष्टत्वात् ॥ जाहेता। लुङि यमिरमिनमातामितीट्सको । अजाहासीत्, अजाहासिष्टाम् , अजाहासिपुः॥ दुदान दाने । आत इति पूर्वस्यात्वम् । दादाति-ईपक्षे दादेति, दादेरित्यालोपः । दात्तः, द्वेरित्यन्तोऽत् । दादति । दादासि-दादेषि । दाद्यात् । दादेतु-दादातु-दात्तात् । हो दा हावित्येत्वपूर्वलोपौ। देहि-दात्तात् । आदादात्- अदादेत् । दादाञ्चकार । दादेर इत्येत्वम् । दादेयात् । दादेता। दादेष्यति। आदादे- प्यत् । 'दादेः पे' इति सिलोपः । अदादात् ॥ धेट पाने । दाधाति-दाधेति, दादेरित्या- लोपः । खसे चपा झसानामिति तः। दात्तः, तथार्ध इति धत्वं न दादेरित्यालोपस्य स्था. निवत्त्वेन झसान्तत्वाभावात् । तत्र सूत्रे व्यवस्थितार्थकवानुवृत्तेर्वा । दाधति । दाध्या- त् । दाधातु-दाधेतु-दात्तात् । दाधतु । हौ दां हावित्येत्वपूर्वलोपौ । धेहि । अदाधा- त्-अदाधेत् । दोधांचकार । दादेरे इत्येत्वम् । दाधेयात् । दाधेता । दाधेष्यति । अदा- धेष्यत् । शाछासाघ्राधेटामिति वा सिलोरः । अदाधात्-पक्षे यमिरमिनमातामितीट- सको। अदाधासीत्-धेटो भूतमात्रे दिवादिपरो डो वेति ङः । अदाधात् ॥ दुधान् धारणादौ। दाधाति-दाधेति, पूर्वस्य किति झसे ध इति धः, खस चपा इति तः । धात्तः, दाधति । दाध्यात् । दाधातु-दाधेतु-धात्तात् । हो दां हावित्येत्वपूर्वलोपो धेहि । अदात्-अदाधेत् । दाधांचकार । दादेरे इत्येत्वम् । दाधेयात् । दाघेता । दाधेष्य. ति । अदाधेष्यत् । 'दादेः पे' इति सिलोपः अदाधात् ॥ दाप् लवने । दैप् शोधने । आदादिकभौवादिकयोरनयोर्दादित्वम् । दादाति-दादेति, द्वेस्तावितीत्वम् । दादीतः । द्वेरित्यन्तोऽत् । द्वेस्तावित्यालोपः दादति । दादीयात् । दादातु । दादेतु । दादीतात् । हो दादीहि । अदादातू-अदादेत् । दादांचकार । दादायात् । दादेता। दादेष्यति । अदादेष्यत् । यमिरमिनमातामितीट्सको । अदादासीत् ॥ भिष्वप शये। सर्वविधिभ्यो लुगविधिर्बलीयान इति यडो लुक् । लुका लुप्ते प्रत्ययलक्षणत्वाभावात् स्वपिस्वमिव्येला यडोति विधीयमानं यत्संप्रसारणं तन्न भवति (क) । रुदादेश्चतुर्णा हसादेरिति गणनिर्दि- टत्वादिण्न । आत इति पूर्वस्यात्वम् । ईट्पक्षे सास्वपीति-ईडभावे सास्वप्ति, सास्वप्तः, सास्वपति । सास्वप्यात् । सास्वपीतु-सास्वप्तु-सास्वप्तात् । हौ झसाद्धिरिति धिः । झबे जबा उति बः । सास्वब्धि । रुधादिगणनिर्दिष्टत्वादिस्योरीडटौ न । असा- स्वपीत्-असास्वप । सास्वपांचकार । आशिषि यजामिति संप्रसारणम् । सासुप्यात् । सास्वपिता । सास्वपिप्यति । असास्वपिष्यत् । अतो हसादेरिति वा वृद्धिः । असास्वा- पीत्-असास्वपीत् ॥ कृ विक्षेप । आत इति पूर्वस्यात्वम् । ऋदन्तानामिति तपरत्वाद् रुश्किरीको न भवन्ति ईट् पक्षे चाकरीति-ईडभावे चाकर्ति, ऋत इरितीर् । य्वोर्वि हसे इति दी। चाकीर्तः, द्वेरित्यन्तोऽत् । चाकिरति । चाकीर्यात् । चाकरीतु-चाकर्तु- चाकीर्तात् । चाकीहि । अचाकरीत-ईडभावे दिस्योर्हसादिति दिसिपोर्लोपः । अचाकः । (क) प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमित्युक्तेऽपि लुकि न तन्निमित्तमित्युक्तत्वात्प्रत्ययलक्षणाभाव इति बोध्यम् । । ।

·। .. यलगन्तप्रक्रिया १४] सटिप्पणग्याख्यायोपेता १७७ उसि गुणः । अचाकरः । चाकरांचकार । चाकीर्यात् । चाकरिता। चाकरिष्यति । अचा- करिष्यत् । लुडि णित्पे' इति णित्त्वात् धातोर्नामिन इति वृद्धिः । अचाकारीत् ॥ तृ प्लवनतरणयोः । तातरीति-तातति । तातीर्यात् । तातरीतु-तातर्तु-तातीर्त्तात् । अता. तरीत्-अतातः । तातरांचकार । तातीर्यात् । तात रिता । तातरिष्यति । अतातरिष्यत् । अतातारीत् । अतातारिष्टाम् ॥ ऋ गतौ। भौवादिकजौहोत्यादिकयोर्ग्रहणम् । अस्मात् सुचिसूत्रिमूत्रीति यङ् द्वित्वं च । केचित्तु यडीति पूर्वस्य गुणमाहुः । अन्ये तु र इति पूर्वस्यात्वमित्याहुः फले तु न विशेषः । दन्तानामिति पूर्वस्य हरिगीगागमाः । अरर्ति-रिपीकोस्तु तुल्यं रूपम् । असवणे स्वरे पूर्वस्येतीय् । अरियति २-'ईट्पक्षे अर- रीति-अरियरीति२, तसि अर्जतः-अरिय॒तः२, द्वेरिन्यन्तोऽत् । क्र रमिति रः ॥ रि लोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदी? । आरति-परत्वात्पूर्वमिय ततो रत्वम् । अरियति । मध्यमपु. रुषे तु अरर्पि-अरियर्षि-ईट्पक्षे-अरीपि, अरियरीपि रिग्रीकोस्नुल्यं रूपम् । अथ:- अरियथः, उत्तमपुरुषे तु अरमि-अरियमि, ईट्पक्षे अररीमि-अरियरीमि, अर्जव:-अरि. यूवः । लिङि अयात्-अस्यियात् । लोटि अरर्तु-अरियर्तु-ईट्पक्षे अररीतु-अरियरीतु । अर्जतात्-अरिवृतात् , अर्जताम् अरियताम् । आरतु-अरियतु । अहि-अरियहि । उत्तमे तु अरराणि-अस्यिराणि । अरराव-अरियराव । लङि दिस्योर्हसादिति दिप्सिपो- लोपः । आरः- आरियः । पक्षे आररी:-आरियरीः २ उत्तमे तु आररम्-आरियरम् , आव-अरिव । लिटि अररांचकार-अरियरांचकार २ । आशिपि लिङि श्तिपानिर्दि- टत्वाद्गुणोऽति संयोगाद्योरिति गुणो न । 'यादादौ' इति रिङ् । रि लोपो दोश्चेति रलो. पपूर्वदी! । आरियात्-आरिरियात् २ । लुटि अररिता-अरियरिता । लटि अररिष्यति- अरियरिष्यति । लुझि आररिष्यत्-आरियरिष्यत् । लुङि णित्त्वात् धानोर्नामिन इति वृद्धिः । आरारीत्-आरियारीत् । गृहू ग्रहणे । द्वेः स्वरेऽपीति गुणनिषेधे ऋदन्ताना- मृदुपधानां चेति रुग्रिग्रीकः । इट्पक्षे जर्गृहीति-ईडभावे हो ढ इति ढत्वं तथोर्ध इति धत्वं ष्टुत्वं ढि ढो लोप इति ढलोपः । जगढि । जर्गृढ इत्यत्र ढि ढ इति ढलोपे पूर्व- स्य दीर्घो न अनृत इत्युक्तत्वात् । जक्षिं । उत्तमे जर्गृहीमि-जर्गमि । जर्गृह्यात् । जर्गृहितु-जर्गदु-जगुंढात् , जर्मूढाम् , जहतु । झसाद्धिहरिति धिः । जढि । उत्तमे तु द्वेः स्वरेऽपीति गुणो न । जर्गृहाणि । लङि अजगृहीत् । इडभावे आदिजबानामिति घः । अजर्घट्ट , अजगुढाम् , अजय॒हुः। अजय॒हीः -अजर्घर्ट , अजर्गृढम् , अजYठ । द्वेः स्व- रेऽपीति न गुणः। अजय॒हम् , अजह, अजर्गृह्म । जर्गहञ्चिकार । जर्गृह्यात् । लुटि अनु- बन्धनिर्दिष्टत्वादू अदितो वेतीविकल्पो न । जहिता । जर्गहिप्यति । अजनहिष्यत् । अजर्गहीत् , अजनहिष्टाम् ॥ ग्रह उपादाने। यडो लुका लुप्तत्वात्तन्निमित्तं ग्रहां छिति चेति संप्रसारणमिह न भवति आत इति पूर्वस्यात्वम् । जाग्रहीति । ईडभावे हो ढ इति ढत्वम् । तथोर्ध इति धत्वं ष्टुत्वं च । ढि ढो लोपो दीर्घश्चेति ढलोपपूर्वदीर्ण । जापा- ढि । तसादौ प्रत्यये डिवाद् ग्रहां जिति चेति संप्रसारणम् । तस्य संप्रसारणस्यासिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे इत्यसिद्धत्वाद् हग्रिग्रीगागमा न भवन्ति । जागृढः । सिपि जाग्रहीषि । इंडभावे हो ढ इति ढत्वम् । षडोः कः से इति कत्वम् । आदिजबानामिति घः । जाघ्रक्षि । । . ।

·१७ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते - - जाग्रह्यात् । जाग्रहीतु-जाग्रादु-जादृढादू । अजाग्रहीत्-अजाघ्रट । जाग्रहांचकार । जागृ- ह्यात् । लुटि ईटो ग्रहामिति सूत्रे एकस्वरस्य ग्रहेरित्युक्तत्वात् । यङ्लुकि दी? न । माधवस्तु दीर्घमाह तद्भाप्यादिविरुद्धम् (क)। जाग्रहिता । जाग्रहिष्यति । अजाग्रहिष्य. त् । अजाग्रहीत् ॥ हम्यन्तेति न वृद्धिः । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । द्वेः स्वरेऽपीति गुणनि. षेधः । ऋदन्तानामृदुपधानां चेति रुनिग्रीगागमाः । जधीति । ईडभावे तथोर्ध इति धः । झ जबा इति दः । जर्गद्वि । सिपि जधीपि । ईडभावे आदिजबानामिति घः । खसे चपा इति तः । जर्गत्सि । जर्गध्यात् । जगूंधीतु-जर्गधु-जगुद्वात् । अजगंधीत् । ईडभावे उपधाया लघोरिति गुणः । दिस्योरिति दिप्सिपोर्लोपः । आदिजबाना मिति घः । अजईत् , अजगैद्धाम् , अजगुंधुः । सिपि द इति दस्य ः। रि लोपोदीर्घश्चेति रलोपपूर्व- दी? । अजर्घाः-अजर्घत । जगद्धांचकार । जगंध्यात् । गर्जर्धिता जर्गधिष्यति । अज- मधिष्यत् । अजगेर्धात् ॥ प्रच्छ जीप्सायाम् । आत इति पूर्वस्यात्वम् । पाप्रच्छीति । ईडभावे छशपेति पर्व ष्टुत्वम् । पाप्रष्टि । तसादौ प्रत्यये ग्रहां डिति चेति संप्रसारणं न शितपा निर्दिष्टत्वात् ॥ २-३ ॥ (त० ) पितः स्मो वेट ॥ रस्म इत्यत्रापि द्वितकारको निर्देशः । एको दका. रजः ॥ अपास्पा ॥ इति ॥ द इति रत्वे रिलोप इति दीर्घः । ऋदन्तानामित्यादिरुगा. दीनां त्रयाणामपि कित्त्वात्त्रयोऽप्यागमाः पर्यायेण भवन्ति । रुक उकार उच्चारणार्थः । च- करीति ॥ ईकारे रूपत्रयं तदभावे च रूपत्रयमिति पट् तिपि ॥ जंगत इति ॥ लोपस्त्वनु- दात्ततनामिति मलोपः ॥ जंगन्मीति । मोश्चेति मस्य नः । जंघनीति ॥ पूर्ववत् ह. न्तेरिति घत्वम् । आशिषि वध्यादिति ॥ द्विरुक्तस्य वधादेशाद्विस्वं न । एकस्यां व्यक्तावेकलक्षणं सकृदेव प्रवर्तत इत्युक्त:(ख) ॥ चञ्चूर्तीति ॥ चर गतिभक्षणयोः । चर- फलोरत उदिति उत्वे य्वोर्वि हस इति दीर्घः ॥ चंखात इति ॥ जनसनेत्यात्वम् । यो. योतीति । अद्विरुक्तस्येत्यनुवृत्तरोरावित्यौत्वं न । दात्त इति । दादेरित्यकारलोपः ॥ देहीति ॥ दां हावित्येत्वलोपौ ॥ चाकर्तीति ॥ ऋदन्तानामित्यत्र तपरकरणान्न रुगा. दयः ॥ अरीति ॥ गुणो द्वितीयस्य अरियति । पक्षद्वयेऽपि इयादेशे तु समम् ॥ जा. ग्रहीतीति ॥ ईकाराभावे ढत्वधत्वष्टुत्वढलोपदीर्घत्वानि । कैश्चिदत्र संप्रसारणे जर्गही- तीत्यादि रूपमुक्तं तदनाकरमित्युपेक्षितम् । बहिरङ्गत्वे इति ॥ प्रत्ययाश्रितं बहिरङ्गमि- त्युक्तेः ॥ अजर्घा इति ॥ द इति रत्वे रिलोप इति दीर्घः । तसादौ न संप्रसारणमेतद्वाज तु रितपा निर्देशः । उक्तं च "श्तिपा शपानुबन्धेन निर्दिष्टं यद् गणेन च । यत्रैकान्ग्रहणं चैव पञ्चैतानि न यड्लु कि ॥ इति (ग) ॥ २-३ ॥ (कुिति झसे को अमे च छस्य सो वस्य ऊः ) पाप्रष्टः, पाप्रच्छति । पाप्रश्मि, पापछ्वः, पापश्मः ॥ हय गती । जाहयीति । यव- ( क ) तद्भाष्यादिविरुद्धमिति । आदिपदेन कैयटहरदत्तौ गृह्यते । (ख ) लक्षे लक्षणं सकृदेव प्रवर्तते, सकृच्छास्त्र प्रवर्तते चेत्याधुक्तयः । (ग) श्लोकस्यास्य व्याख्यानं सुबोधिनीटीका-सम्यक् प्रतिपादितमस्ति, तत्र द्रष्टव्यम् । इति टिप्पण्या यङलुगन्तप्रक्रिया।

·यङलुगन्तप्रक्रिया १४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १७४ योर्वसे हकारे च लोपः ॥ जाहति, जाहतः, जाहयति । जाहयिषि- जाहसि । जाहामि, जाहावः, जहामः । अजाहयीत् । अजाहत् । जाहय्यात् ॥ हर्य गतिकान्त्योः। जाह-ति--जाहतिः, जाहर्तः, जाहर्यति । जाहर्हि । अजायीत् अजाहः, अजाहर्ताम्, अजाहयुः ॥ ४ ॥ (सु० ) विङति झसे क्वौ अमे च छस्य सो वस्य ऊः॥ धातोश्छस्य शकारः स्यात् वकारस्य ऊश्च किति डिति झसे परे क्विपि जमे च परे । भाष्ये उक्त च्छ्वोरित्यनेन ऊभाविनां यकारवकारान्तानां धातूनां यो लुङ्न भवतीति । मव्य बंधने यान्तः तेवृ देव देवने इत्यादिवान्तश्च ऊभावी । ज्वरत्वरति अभाविनोः त्रिविमव्योस्तु यहलुगस्त्येवेति । छस्य शः छशपेति पः । पाप्रष्टः । पाप्रच्छति । पाप्रच्छीपि-ईडभावे छशपेति पः ॥ पढोः कः से इति कः। पाक्षि । उत्तमे नु पाप्रश्मि । पाप्रच्छयात् । पाप्रच्छीतु-पाप्रष्टु-पाप्रष्टात् । हौ झसाद्विहं रिति धिः । विङति झसे इति छस्य शः । छशषेति पः । झवे इति पस्य डः प्टुत्वं च । पाप्रड्ढि । अपाप्रच्छीत्-ईडभावे दिस्योरिति दिप्सिपोर्लोपः । छशपेति पः । पोड इति डः । अगप्रन, अपाप्रष्टाम्, अ- पाप्रच्छुः । अपाप्रच्छीः, अपाप्रट, अपाप्रष्टम् , अपाप्रष्ट । अगप्रञ्छम् , अपाप्रच्छ्व, अगप्रच्छ्म । पाप्रच्छाञ्चकार।। पाप्रच्छयात् । पाप्रच्छिता। पाप्रच्छिष्यति । अपाप्रच्छि. प्यत् । अपाप्रच्छीत् । हय गतौ । जाहयीति-ईडभावे यवयोर्वसे इति यलोपः । जाहति । उत्तमे तु जाहयीमि-यवयोरिति यलोपे ठमोरित्यात्वम् । जाहामि । जाहय्यात् । जाह- यीतु-जाहतु-जाहतात् , जाहताम् , जाहयतु । जाहहि-जाहतात् । उत्तमे तु जाह- यानि । लङि अजाहयीत्-अजाहत् । जाहयांचकार । जाहय्यात् । जाहयिता। जाह- यिष्यति । अजाहयिष्यत् । हम्यन्तेति न वृद्धिः । अजाहीयत् । हर्ष गतिकान्त्योः । आत इत्यात्वम् । जाहीति-ईडभावे यवयोर्वसे इति यलोपः । जाहति । जाहर्यात् । जाहीतु-जाहर्तु-जाहर्तात् । अजाहीत् । अजाहयात्-अजाहः । जाहर्याञ्चकार । जाहर्यात् । जाहयिता । जाहयिष्यति । अजाहयिष्यत् । अजाहर्यात् ॥ ४ ॥ (त० ) जाहतीति ॥ यवयोरिति यलोपः ॥ ४ ॥ (ज्वरत्वरस्रिव्यविमवामुपधावकारयोरू, को झसादौ अमादी हकारे च प्रत्यये ) जाज्वरीति--जाजूर्ति, जाजूतः जाज्वरति जाज्वर्वः, जाजूर्मः । अजाज्वरीत् , अजाजूः ॥ तात्वरीति--तातूर्ति । अतात्व- रीत्-अतातूः॥ सेसिवीति सेस्रोता । सेस्रीव्यात् । असेस्रिवीत्-अस्रोत् ॥ वम बन्धने । मामवीति--मामोति, मामूतः,मामवति । मामूवः, मामूनः । मामूहि, मामवानि । अमामवीत्.-अमामोत् । सिपि अमामवी:--अमामोः । अमामवम् , अमामाव, अमामूम॥तुर्वी थुर्वी दुर्वीधुर्वी हिंसायाम् । तोतूर्तीति ॥५॥ (सु०) ज्वरत्वरनिव्यविमवामुपधावकारयोरूः को झसादो प्रमादौ ·१८० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते. - । । । । । . हकारे च प्रत्यये ॥ ज्वर रोगे । जित्वरा संभ्रमे । त्रिवु गतिशोषणयोः । अव पालने। मव बन्धने । ज्वरादेरुदाहरणं क्वृिपि जूः, जुरौ, जुरः । झसादौ नु जूतिः । जूर्णः । जुर्णवान् ॥ तूः, तुरौ, तुरः । तूतिः । तूर्णवान् || स्त्र , सुवौ, नुवः । चूतिः ॥ ऊः उवौ, उवः ॥ अतिः ॥ मूः, मुवौ, मुवः । मूतिः । मूतः । ज्वर । आत इति पूर्वस्यात्वम् । जाज्वरीति । ईडभावे उपधावकारयोरूः । जाजूर्ति, जाजूतः, जाज्वरति । जाज्वर्यात् । जाज्वरीतु-जाजूर्तु-जाजूर्तात् । अजाज्वरीतू-अजाजूः। जाज्वरांचकार । जाज्वर्यात् । जाज्वरिता । जाज्वरिष्यति । अजाज्वरिष्यत् । अतो हसादेरिति वा वृद्धिः । अजाज्वा- रीत्-अजाज्वरीत् ॥ जित्वरा संभ्रमे । तात्वरीति-तातूर्ति । तात्वर्यात् । तात्वरीतु- तातूर्नु-तातूर्तात् । अतात्वरीत्-अतातुः । तात्वरांचकार। तात्वर्यात् । तात्वरिष्यति । अतात्वरिष्यत् । अतात्वारीत्-अतात्वरीत् ॥ त्रिवु । सेस्त्रिवीति-सेस्रोति । सेस्री. व्यात् । सेसिवीतु-सेस्रोतु-सेनुतात् । असेस्रिवीत्-असेस्रोत् । सिपि । असेस्रोः । सेखवाञ्चकार । सेनीव्यात् । सेनेविता। सेनेविष्यति । असेस्त्रेविष्यत् । असेनेवीत् । मव । मामवीति । इडभावे ऊत्वे कृते गुणः । मामोति । उत्तमे तु मामवीमि-मामोमि। यवयोर्वसे इति वलोपः। व्मोरित्यात्वम् । मामावः, मामूमः । मामव्यात् । मामवीतु- मामोतु-मामूतात् । हो मामूहि । अमामवीत्-अमोमोत् । उत्तमे तु अमामवम् , अमामाव, अमामूम । अमामावीत् ॥ तुर्वी हिंसायाम् । य्योवि हसे इति दीर्घः । यडीति पूर्णस्य गुणः । तोतूर्वीति । ईडभावे तोतूर्ति ॥ ५ ॥ (त०) उपधावकारयोरिति । उपधा च वकारश्च उपधावकारौ तयोः द्वयोः स्थाने ऊरित्यर्थः॥ मामाव इति अत्र झसादित्वाभावेन उत्वाभावः । यवयोरिति वलोपे दीर्घः॥६॥ ( रेफाच्छ्वोर्लोपः को झसादौ अमादी हे च प्रत्यये) तोतोर्ति, तोतूर्तः, तोतूर्वति । तोतूर्वीषि-तोतोर्षि । तोतूर्वः, तोतूमः । सिपि अतोतूर्वी:--अतोतोः ॥ तोथोर्ति, तोधूर्तः ।। दोदोर्ति ॥ दोघोति ॥ मुर्छा मोहसमुच्छाययोः। मोमूीति--मोमोर्ति, मोमूर्तः, मोमूर्च्छति । मोमूर्मः । अमोमूत् ॥ ६ ॥ इति यङ्लुगन्तप्रक्रिया ॥१४॥ ( स० ) रेफाच्छवोर्लोपः क्वौ भसादौ अमादौ हे च प्रत्यये ॥ रकारात्प- रयोर्धातोः छकारवकारयोर्लोपः स्यात् क्विपि परे नसे ङमे हे च । कावुदाहरणम् । तुर्वी । तूः, तुरौ, तुरः ॥ धुर्वी । धूः, धुरौ, धुरः॥ मुर्छा । मूः, मुरौ, मुरः । झसादौ तु रेफाछ्वो- रिति वलोपः : । उपधाया लघोरिति गुणः । तोतोति । यद्यप्यन्त्र यवयोर्वस इत्यनेन वलोपः सिध्यति तथापि तोतूर्त इत्यादौ वलोपार्थ रेफाच्छ वोर्लोप इत्युपन्यस्तम्। अन्यथा तत्र यवयोर्वसे इति लोपं वाधित्वा वस्य विति झसे इति ऊः स्यात् । तोतूात् । तोतू. -तु-ततोर्तु-तोतूर्तात् । अतोतू-त्-अततोः । लुङि अतोतूर्वीत् । थुर्वी धुवी हिंसा- याम् । तोथूर्वीति-तोथोर्ति । तोथूात् । तोथूर्वीतु-तोथोर्तु-तोथूर्तात् । अतोथूर्वी. तू-अतोथोः । लुकि अतोथूर्वीत् ॥ धुर्वी । दोधूर्वीति-दोधोति । दोधूया॑त् । दोधुर्वीतु- दोधोर्तु-दोधूर्तात् । अदोधुर्वीत-अदोषोः। लुङि अदोधूवीत् ॥ मुर्छा मोहसमुच्छाययोः ।

·नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १८१ मोमूीति । ईडभावे रेफाच्छ्वोरिति छलोपः । उपधाया लयोरिति गुणः । मोमोति । मोमूच्र्यात् । मोमूर्चीतु-मोमोर्तु-मोमूर्तात् । अमोमूर्चीत्-अमोमोः। लुङि । अमोमुर्चीत ॥ अज गत्यादौ । अजेरचतुर्पु वाति यङि विवक्षिते वीआदेशः । वेवीयते । अस्य यल्लुङ् नास्ति लुका अपहारे विषयत्वासंभवेन वीभावस्याप्रवृत्तः ॥ ६ ॥ इति सुबोधिन्यां यालगन्तप्रक्रिया ॥ १४ ॥ (न.) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्टबुद्धीनामगाद्यङ्लुप्रसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां यङलुगन्तप्रक्रिया ॥ १४ ॥ .. अथ नामधातुप्रक्रिया ॥ १५॥ नाम्नो य ई चाऽस्य (क) ॥ नाम्न इच्छायामर्थे यप्रत्ययो भव. त्यवर्णस्य च ईकारः ॥ आत्मनः पुत्रमिच्छति पुत्रीयति ॥ कचित्स्वरवद्यका- रः ॥ गामिच्छति गव्यति । गव्याञ्चकार || नाव्यति । नाव्याञ्चकार ।। स्वामिच्छति त्वद्यति ॥१॥ (हसायस्य लोपो वाऽनपि नामधातौ) त्वदांचकार-वद्यां- चकार । मामिच्छति मद्यति । युष्मद्यति । अस्मद्यति ॥ २॥ (मु०) नाम्नो य ई चास्य ॥ आभुवीत्यतः कर्मणीति इच्छायात्मन इत्यत इच्छायामिति आत्मन इति चानुवृत्तम् । कर्मणि वर्तमानान्नाम्नो यप्रत्ययः स्यात् ॥ आ. त्मशब्दस्तु परव्यावृत्त्यर्थ स्वशब्दपर्यायो गृह्यते । इच्छायाश्च क्रियात्वेन स्वाश्रयः कर्ताक्षि- तः । स चंदिप्यमाणां वस्तु स्वसंबन्धित्वेनाऽपेक्षते तदा यप्रत्यय आत्मनः स्वसंबन्धित्व साक्षादू ग्राह्यम् । तेन यजमानस्य पुत्रमिच्छति पुरोधा इत्यत्र न यः। महान्तं पुत्रमिच्छ- तीत्यत्रापि न यः। सविशेपणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेति वचनात् । य इति सप्तम्या विपरिणम्यते । अवर्णान्तस्य नाम्न ईत्वं च यप्रत्यये परे। समासप्रत्यययोरिति विभक्तलक् । स धातुरिति धातुत्वात्तिबादिः । पुत्रीयति । पुत्रीयेत् । पुत्रीयतु । अपुत्री- यत् । कासादिप्रत्ययादित्याम् । यत इत्यलोपः। पुत्रीयाञ्चकार। यत इत्यलोपः। पुत्रीयात् । पुत्रीयिता । पुत्रीयिष्यति । अपुत्रीयिष्यत् । अपुत्रायीत् ॥ गामिच्छति गव्यतीत्यत्र 'स्वोर्लोपन वा पदान्ते' इति तु न भवत्यपदान्तत्वात् । अनपि संनिपातपरिभाषया यप्र- ( क ) ननु "नाम्नो य ई" इति सूत्र नाम्न इति ग्रहणं व्यर्थम् , पूर्वेण धातोः सविधानात्परिशेषा. तल्लभात् । न च सिबन्तादपि प्राप्नोतीति वाच्यमिष्टापत्तेः । न च वाच्यति मरुत्यतीत्यादिस्थले कुत्व. जवादिप्रसङ्ग इति वाच्यम् , अप्ययोरादित्यत्र जवाऽकरणेन ये पदकाव्भावस्य शापितत्वाच्च राजी- यतीत्यत्र तु ज्ञापसिद्ध न सर्वत्रेति न लोपः सिद्धयति, नाम्नो य पक्षे तु कुत्वाद् यद् भावो युक्त एव, न चात्र पक्षे राजीयतीत्यत्र न लोपाप्रसङ्गः ओमोरित्यतो लोप इति, कृतो ये इत्यतो ये इति, संयो. गादित्यतो नैति, चानुवं वाक्यभेदेन व्याख्येयम् । नेति स्वरूपपर शब्दाधिकाराषष्ठया विपरिणम्य. यितव्यम् । तेन नाम्नो वस्य लोपे येइति लाभादित्य व्यर्थ नाम्न इति चेत्, उच्यते एकत्वस्य विवक्षणार्थ नामग्रहणम् ,तेन बहुनामपदात् न य प्रत्ययः।महान्तं पुत्रमिच्छतिशति । अन्यथा महापुत्रीयति स्यादिति। १६ सि० च० ..

·१८२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते त्ययकारस्यानपिच हसादिति लोपोन । यकारे परे वान्तादेशविधानात् । वकारो यस्य लोपस्य निमित्तं न भवतीति भावः (क)। गव्याञ्चकार । गव्यिता । स्वामिच्छति त्वन्मदेकत्वे इति त्वन्मदादशौ । त्वति । यत इत्यलोपः । अपि च हसादिति यलोपः ॥ हसाद्यस्य लोपो वानपीति ॥ हसान्तानाम्नो यस्य लोपो वा अनपि परे । त्वदाञ्च- कार । मामिच्छति मद्यति । युवां युष्मान् वेच्छति युवावावितिसूत्रे विभक्तावित्युक्तं ततो विभक्तिपरत्वाभावान्न युवावौ एकार्थत्वाभावात् त्वन्मदावपि न युष्मद्यति। एवमस्मद्यति १-२ (त०) नाम्नोय ॥ अत्राभुवीत्यतः कर्मणीत्यनुवर्त्य कर्मणि वर्तमानानाम्न इति बोध्यम् । तेन पुत्रेणेच्छतीत्यादी न । आत्मन इत्यनुवर्तते । स च न चेतनद्रव्यवाची किंतु परव्यावृत्त्यर्थस्वशब्दपर्यायः । तेन घटादेरचंतनत्वेपि घटीयतीत्यादि भवत्येव इच्छ. या कर्ताक्षिप्यते । स चदिप्यमाणं वस्तु स्वसंबन्धित्वेनापेक्षते । तन परस्य पुत्रमिच्छता- त्यत्र न । तच्च साक्षादेव । तेन यजमानस्य पुत्रमिच्छति पुरोधा इत्यत्र न । स्वसंबन्धित्वं चेष्यमाणेन रूपेण विवक्षित तेन स्वस्य पुत्रं परस्य दासमिच्छतीत्यत्र न । अत्र यदिष्य- माणं दासत्वं तच्च न स्वसम्बन्धि । नाम्न इति तूत्तरार्थम् । धातुवारणाय तदिति चत् धातोः सविधानेन परिशंषान्नाम्नो लाभात् । अथ सिबन्तादपि स्यात् इष्टत्वात् । न च वाच्यतीत्यादौ जबादिप्रसंगः स्यादिति वाच्यम् । अप्ययारादित्यत्र जबाकरणेन ये पदकार्याभावस्य ज्ञापितत्वात् राजीयतीत्यादौ तज्ज्ञापकसिद्धस्यासार्वत्रिकत्वान्न लोपः ॥ ननु महान्तं पुत्रमिच्छतीत्यत्रानेकस्मानाम्नो यबाधनार्थ तदिति चन्न । पदार्थः पदार्थेनान्वेति न तु पदार्थकदेशेनेति पुत्रस्यैकदेशत्वेनान्वयाभावात् । सविशेषणानां वृत्तिर्न वृत्तस्य वा विशेषणयोगो नेति वचनाच्च । एवं च कर्मत्वद्योतकविभक्त्यभावेन कथं तद्वाध इति दूषणपरिहाराय यत्रानेककारकसंभवस्तत्र कारकस्य,विशेपबोधार्थे विभक्त्यप क्षणमिति सिद्धान्तानुसारेण क्लेशोऽपि न कार्यः । मात्मनः पुत्रमिच्छतीति ॥ पुत्रा मे स्यादितीच्छतीत्यर्थः ॥ गव्यतोति ॥ अवर्णाभावान्नेत्वम् ॥ त्वद्यतीति ॥ त्वा- मिच्छति ॥ युष्मति ॥ युवां युष्मान्वेच्छतीति वाक्ये त्वदादशो न एकार्थत्वाभा- वात् । युवावौद्विवचन इति स्याद्यभावान्न ॥ १-२ ॥ (काम्यश्च ) पुत्रकाम्याञ्चकार ॥ ३ ॥ (सु०)काम्यश्च । नाम्न इच्छायामर्थे काम्यप्रत्यय: स्यात् ॥ आत्मनः पुत्र- मिच्छति पुत्रकाम्यति । यत इत्यलोपः । पुत्रकाम्याञ्चकार । पुत्रकाम्यिता । इहानपि च हसादिति यलोपो न । अर्थवग्रहणे नानर्थकस्य ग्रहगमिति परिभापया (ख) ॥ ३ ॥ ( धनस्य नेकारो गायें ) धनायति-अन्यत्र धनीयति (ग) ॥४॥ ( क ) भाव इति । यो यमाश्रित्योत्पयते स तं प्रति सन्निपातः सन्निपातलक्षणो विधिरनिमित्तं त. द्विघातस्य । तया हि-गव्याचकरेत्यादौ यमाश्रित्य गोशब्दोकारस्यावादेश उत्पन्नः। सः विधिः सन्नि- पातः॥श्रतः सन्निपातोऽविधिः 'अनपि च हसाद्' इति यकारस्य विघातको न भवतीत्यर्थः। (ख) हहेति । पुत्रकाम्यांचकारेत्यादावित्यर्थः। यलोपमाशंक्य वारयति-अर्थवद ग्रहणे इति । समुदायो हि अर्थवान् तदैकदेशोऽनर्थक इति तदर्थः । (ग) केचिदत्र "अशनस्य बुभुक्षाया मिति पठन्ति । तेन प्रशनायति । बुभुक्षायां किम् ?

·- नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणव्याख्यायोपेता (सु०) धनस्य नेकारो गाये ॥ गाोऽभिलाषुकस्तस्य भावे गाध्ये यण । सत्यपि धने पुनर्धनमिच्छतीति धनायति 'ये' इति दीर्घः यश्च दरिद्रः सन् धनमिच्छति तत्र धनीयति ॥४॥ (त० ) गाद्धय इति ॥ गर्दो लोभातिशयः ॥ धनायतीति ॥ सत्येव धने भूयो धनमिच्छतीत्यर्थः ॥ धनायतीति ॥ दरिद्रः सन धनमिच्छतीत्यर्थः ॥ ४ ॥ ( उदकस्योदन पिपासायाम् ) उदन्यति -अन्यत्रोदकीयति । गीर्यति । गिराञ्चकार-गिर्याञ्चकार ।। पूर्यति ॥ दिवमिच्छति । दिव्यति । (क) ।। अमुमिच्छति अदस्यति । ऋतो रिङ् ॥ कींयति ॥ ५ ॥ (मु०) उदकस्योदन पिपालायाम् ॥ यश्च सद्य एव पातुमुइकमिच्छति तत्र तु उदन्यति । यश्च कालान्तरापयोगार्थ पातुमुदकमिच्छति तत्र उदकीयति ॥ गिरमिच्छति गार्यति ट्रयावि हसे' इति दार्यः । पुरमिति पूर्वति । 'स्वावि हमे' इति मूत्रे धातो- स्किारोकारयोरित्युक्त्वान्नेह । दिवमिच्छति दिव्यति । वुधातोः क्वियि किति झसे क्वाविति वस्गोत्वं यूरिति भवति । यप्रन्यये द्यूयतीति । कर्तारमिच्छति ऋतो रिङिति रिङ । य इति दीर्घः । कीयति ॥ ६ ॥ ( त ) पिपासायामिति ॥ पातुमिच्छा पिपासा त न्याम् उदन्यतीति । पातु- मिच्छत्तीत्यर्थः । अन्यत्र तदभाव ॥ दिव्यतीति ॥ धातुत्वाभावान्न दीर्घः ॥ ५ ॥ (हसात्तद्धितयस्य लोपो ये चचौ च) गार्गीयति ॥ वाच्यति ॥ कवीयति । समिध्यति । समिधाञ्चकार-समिध्याञ्चकार । समिधिता-समिध्यिता॥६॥ (मु० ) हसात्तद्धितयस्य लापा ये च्ची च ॥ हसादुत्तरस्य प्रत्यययकारस्य लोपो भवति यप्रत्यय च्चिात्यये च परं ॥ण्यायनणिति ण्यः । च्चौ गार्गीभवति ! गार्य- मिच्छति गार्गीयति ॥ वाचमिच्छति अप्यारादित्यत्र चपा अवे जबा इत्यकरणेन कचि. त्प्रत्यये पदकार्य नेति ज्ञापितम् । तेन पदत्वाभावात् चोः कुरिति कुत्वं न (ख) । वाच्या- मि ॥ आत्मनः कविमिच्छति । 'ये' इति दीर्घः । कवीयति ॥ समिमिच्छति समिध्य. ति । हसाद्यस्येति आदेः परस्येति यलोपः । यतः इत्यलोपः। तस्य लोपः । तस्य स्था- निवत्त्वादुपधाया लघोरिति गुणों न । समिधिता-समिध्यिता ॥ ६ ॥ ( मान्ताव्ययाभ्यां यो न ) किमिच्छति । इदमिच्छति । स्वरि- च्छति । उच्चैरिच्छति ॥ ७ ॥ अशनीयति । यस्तु कालान्तरोपयोगार्थमशनमिच्छति तत्रत्यर्थः । अन्ये वाहुः-शनायतीत्यादिषु अविवक्षितप्रकृत्यर्थ बुभुक्षादिकमेवार्थ इति । ( क ) यत्तु-पुमिच्छतीति पुर्यतीति माधवेनोक्तम् , तच्चिन्त्यम् , पुगिरोः साम्यात् । दीव्यतीति दीर्घस्तु प्राचः प्रामादिक एव 'दिवोडिव्' इति डिव् प्रत्यये धातुस्वाभावात् । एवञ्च-यत्प्रसादकृतोक्त दिवेः विबन्तस्य धातुत्वमस्त्येवेति, तन्न, किबन्तत्वे हि तत्र ऊ: स्यात् ।। (ख) वाच्यतीत्यत्र वाचमिच्छतीति मन्तवत्तिविभक्त्याश्रयेण पदान्तत्वात् 'चोः कुः' इति कुवं कर्थ नेति शंकायामुत्तरयति-अप्ययोरादिति । अयमर्थ:-अप च यश्च अप्यौ तयोः, अध्ययोरिति वक्तव्ये जबाकरणं यकारे परे अन्तर्वत्तिविभक्त्या कचित्पदत्वं नेस्यस्य शापकमिति ।

·१८४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते (सु.) मान्ताव्ययाभ्यां यो न ॥ मान्तप्रकृतिकानाम्नोऽव्ययाच यो न । किमिच्छति । स्वरिच्छति ॥ ७ ॥ (त० ) मान्ताव्ययाभ्यामिति ॥ मान्तमिह नामैव न तु सिबन्तम् । अन्यथा पुत्रमिच्छतीत्यत्रापि मान्तत्वान्न स्यात् (क) ॥ ७ ॥ ( अश्ववृषयोर्ये सुक् मैथुनेच्छायाम् ) अश्वस्यति वडवा । वृषस्यति गौः ॥ ८॥ (सु० ) अश्ववृषयोय सुक मैथुनेच्छायाम् ॥ अश्वस्यति । मैथुनार्थमश्चमिच्छ- तीत्यर्थः । वृपमिच्छति मैथुनार्थ वृपस्यति ॥ ८ ॥ (त० ) अश्ववृषयोरित्यादि ॥ अश्ववृषभेच्छा यदा मैथुनार्था न त्वारोहणाद्यर्था तदेव सुगित्यर्थः । अन्ये तु "इति रामो वृपस्यन्तीम् ” इत्यादिप्रयोगदर्शनात्परित्यक्तप्र. कृतार्था मैथुनेच्छैवार्थ इत्याहुः (ख) ॥ ८ ॥ (क्षीरलवणयोलालसायां सुक्) क्षीरस्यति बालः । लवणस्यत्युष्ट्रः ॥९॥ (मु० ) क्षीरलवणयोर्लालसायां सुक् ॥ लालसायामुत्कटेच्छायां मुक् ये ॥ क्षीरमिच्छति क्षीरस्यति । लवणस्यति ॥९॥ (त०) लालसायामिति ॥ तृष्णातिरेको लालसा । क्षीरलवणविपय इच्छाति- रेको यदाभ्यवहारार्थो न तु होमाद्यर्थस्तदेत्यर्थः ॥ ९ ॥ ( नानो ये लालसायां सुगसको) दधिस्यति, दध्यस्यति । मधुस्यति, मध्वस्यति । यशस्काम्यति । सर्पिष्काम्यति ॥ १० ॥ (१०) नाम्ना ये लालसायां सुगसुकौ ॥ नाम्नः सुगमुकावागमो भवतः यप्र. त्यये परे ॥ तृष्णातिरेको लालसा तस्यामथें ॥ दधिस्यतीत्यत्र पः स इति विपरीतनिदेशान्न षत्वम् (ग)॥ १०॥ (त०) दधिस्यतीति । पः स इति विपरीतनिदेशान्न पत्वम् । दधिमधुशब्दावेवा- गमिनावित्येके । नाम्नो विधानादन्येऽपीत्यन्ये ॥ १० ॥ (मान्ताव्ययाभ्यां काम्यः) किंकाम्यति । स्वःकाम्यति । उच्चैः काम्यति ॥ ११ ॥ (सु० ) मान्ताव्ययाभ्यां काम्यः॥ मान्तप्रकृतिकान्नाम्नोऽव्ययाच्च काम्यः स्यादिच्छायाम् ॥ किमिच्छति किंकाम्यति । स्वः स्वर्गमिच्छति स्वः काम्यति ॥११॥ ( क ) न तु सिवन्तमिति।। सिवन्तं नाम स्यादिविभक्त्यन्तम्, तन्न ग्राह्यमित्यर्थः ॥ ज स्या- दिति । यो न स्यादित्यर्थः । ( ख ) इत्याहुरिति । अतएव वृषस्यन्ती तु कामुकीति कोशोऽपि स्वरसतः संगच्छते। वृषोऽत्र शुक्रलः पुरुषः । तथा च-शुकले मूषिके श्रेष्ठे सुकृते वृषभे वृषः इत्यमरः। कामुकी वृषेण जन्धु- मिच्छतीत्यर्थः। (ग) "किलात् षः सः कृतस्य' इत्यत्र 'पः स' इति विपरीतनिदेशात, दधिस्यतीत्यादौ दन्त्य. सकारस्य मून्यषकारो नेत्यर्थः ।

·नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १८५ ॥ (त०) स्वः काम्यतीति ॥ अधिकरणशक्तिप्रधानस्याप्यस्य वृत्तिविषये शक्तिम- त्प्राधान्यात्कर्मत्वेन योगः ॥ ११ ॥ करणे च नानः॥करणेऽर्थे यः॥ तपस्यति। ताश्चरतीत्यर्थः (क) ॥१२॥ (नमसः पूजायाम् ) नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः ॥ १३ ॥ (वरिवसः परिचर्यायाम् ) वरिवस्यति गुरुम् । शुश्रूषत इत्यर्थः॥१४॥ (मु० ) करणे च नाम्नः ॥ य इत्यनुवृत्तम । करोत्यर्थे इत्यर्थः । नमस्करोति नमस्यति देवान् । पूजयतीत्यर्थः । वरिवस्यति गुरुम् । शुश्रूतष इत्यर्थः ॥ १४ ॥ (त० ) करणे चेति ॥ करणं कृतिः । न तु पारिभापिकम् । नमस्यति देवान् । नमस्करोति । जहत्स्वार्थायां वृत्तौ नमश्शब्दस्यानर्थकत्वात् । अजहत्स्वार्थायां तु प्रत्यया- थे उपसर्जनत्वान्न तद्योगे चतुर्थी ॥ वरिवस्यतीति ॥ वरिवः शुश्रूषां करोतीति विग्रहः १४ (शब्दादिभ्यो यङ् ) (ख)शब्दायते । वैरायते । कलहायते । आम्रायते । मेघायते ॥ १५॥ (मु०) शब्दादिभ्यो यङ्॥ एभ्यः कर्मभ्यः करोत्यर्थे यङ् ॥ शब्दं करोति शब्दायते । पक्षे जिडित्करणे इति जिप्रत्ययोऽपि भवति । शब्दयतीति न्यासकारः ॥१५॥ कष्टाय क्रमणे ॥ (ग) कष्टायते ॥ १६ ॥ (सु. ) कष्टाय क्रमणे ॥ चतुर्थ्यन्तात्कष्टशब्दादुत्साहेऽर्थे यङ् ॥ कष्टाय क्रमत इति कष्टायते ॥ पापं कतुंमुत्सहत इत्यर्थः ॥ १६ ॥ (ऊष्मबाष्पधूमेभ्य उद्वमने) (घ) ऊष्मायते । बाप्पायते। धूमायते॥१७॥ (मु० )ऊष्मवाष्पधूमेभ्य उद्वमने ॥ एभ्यः कर्मभ्यो यङ् । ऊष्माणमुद्वमति । नाम्नो नो लोपशिति नस्य लोपः । ये इति दीर्घः । ऊष्मायते ॥ १७ ॥ (त०) ऊष्मायत इति ॥ ऊप्माणमुद्वमतीत्यर्थः ॥ १७ ॥ अिर्डित्करणे ॥ (ङ) नाम्नो जिप्रत्ययः करणेऽर्थे स च डित् ॥ घटं । - . ( क ) रोमन्थाचर्वणे। रोमन्थाचर्वणेऽर्थे यङ प्रत्ययो भवति। रोमन्थायते गौः। उद्गीर्य चर्वय- तीत्यर्थः। हनुचलन इति वक्तव्यम् । तेन कीटो रोमन्यं वर्त्तयति इह न। अपान प्रदेशान्निःसृतं द्रव्यमिह रोमन्थः। तदश्नाति इति कैयटः। वर्तुलं करोतीत्यर्थः, इति न्यासकारहरदत्तौ। अयं पाठोऽत्र निवेशनीयः । (ख) शब्दादिभ्यो यडिति । श्रादिपदेन- शब्दवैरप्रीतीपानकन्दनीहारदुद्दिनाः। कलहः सुदिनं मेघः कोटा अट्टा अटा तथा ॥ सोका मोटा च पोटा च प्लुष्टा शब्दादिरीरितः । एतदग्रहणम् । (ग) कष्टाय क्रमणे। अत्र 'सत्र कक्ष कष्ट कृच्छ्र गहनेभ्यः कण्वचिकीर्पयामिति वक्त- व्यम् । कण्वं पापम् । सत्रादयो वृत्तिविषये पापार्थाः। तेभ्यो द्वितीयानेभ्यश्चि कार्षायां यङ्। पाप चिकीर्षति इत्यस्वपदविग्रहः सत्रायते । कक्षायते । इत्यादि ।। मुग्धबोधे तु-कष्टादेः पार्थे ॥ इति सूत्र कृत्वा माहिपदेन 'कष्टञ्च मन्त्रो गहनञ्च कतः कृच्छञ्च जष्टादिषु पञ्च शब्दाः' पठ्यन्ते । (घ) केचिदिह धूमं न पठन्ति । किन्तु 'दिशो धूमायन्ते' इति महानाटकम् । (ङ) भिडित्करण इति । अत्र लघुभाष्यम् । भिप्रत्ययो दिविधे करोत्यर्थे भवति । स च दित् ।

·१८६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते करोति-घटयति । घटयते । अजघटत् ॥ पटयति-पटयते । अपपटत् ॥ अय्वलोपिनो नाङ्कार्यम् । महान्तं करोति महयति ॥ अममहत् ॥ युवानं करोति यवयति । अयूयवत् । कनयति । अचीकनत् ॥१८॥ (सु० ) भिडित्करणे ॥ तत्करोति तदाचष्टे वेत्यर्थे नाम्नो नि: स च डित् ॥ डिति रिति डिवाडिलोपो भवति । घटमाचष्टे घटयति । लुङि अवलोपित्वादजघटत् ॥ पट- माचप्टे पटयति । लुङि परत्वावृद्धौ सत्यां टिलोपः । अपीपटत् । भाष्ये तु वृद्धोपो बलीयानित्युक्तम् । तेन पूर्व लोपस्ततोऽयवृलोपित्वान्नाकार्यम् । अपपटत् । महान्तमा- चष्टे महयति ॥ १८॥ (त० ) जिर्डित्करणे ॥ ड् इत् यस्य स डित् । अतिदेशोऽयं न तु संज्ञा । तथात्वे- तु डिति टेरित्यादावस्यैव ग्रहणं स्यान्न तु ड् इत् यस्य तस्य । कृत्रिमाकृत्रिमयोः कृत्रि. मस्यैव ग्रहणमित्युक्तत्वात् । अथ कथं वृत्ति विनाऽतिदेशबोधनम् इति चच्छृणु । अडित डिदित्याह डिद्वदिति गम्यत इति भायोक्तेः ॥ १८ ॥ (आविष्ठवत्कार्यम् ) स्फिरं करोति-स्फापयति । अपिस्फपत् ॥ उरुम् वरयति । अवीवरत् ॥ बहुलम् बंहयति । अबबहत् ॥ वृद्धम् वर्षयति । अववर्षत् ॥ तृप्रम् त्रपयति । अतित्रपत् ॥ दीर्घम् द्राधयति । अदद्राघत् ॥ वृन्दारकम् वृन्दयति । अववृन्दत् ॥ अन्तिकम् नेदयति। अनिनेदत् ॥ स्थू- लम् स्थवयति । अतुस्थवत् ॥ दूरम् दवयति । अदूदवत् ॥ ह्रस्वं ह्रसयति । अजिसत् ॥ क्षिप्रम् क्षेपयति । अचिक्षिपत् । क्षुद्रं करोति । क्षोदयति । अचु- क्षोदत् ॥ प्रियं करोति प्रापयति ॥ अपिप्रपत् ।। गुरुं करोति गरयति । अजी- गरत् ॥ स्थिरं करोति स्थापयति । अतिस्थपत् ।। अढिं करोति ऊढयति । अरङ् द्विश्च । स्वरादेः परः ॥ १९ ॥ ( सु०) आविष्ठवत्कार्यम् ॥ इष्टप्रत्यये परतो यत्कार्य दृष्टं संभावितं च तन्नाम्नो भावप्यतिदिश्यते ॥ इप्ठे यथा विम्वतुमतूनां लोपो रभावो गुर्वादेर्गराधादेशटिलोपौ तद्वत् मावपि स्युः ॥ स्रग्विणमाचष्टे स्रगयति । अग्निमन्तमाचष्टे अग्नयति । दण्डवन्तमाचष्टे यदि डित्संज्ञा विधीयेत तर्हि 'डितिटेः' इत्यादौ ग्रहणमस्यैव स्यात् कृत्रिमत्वात्। ड इत् यस्य तस्य तु ग्रहणं न स्यात् । प्रकृत्रिमत्वात्। कृत्रिमा कृत्रिमयोः कृत्रिमस्यैव ग्रहणमित्युक्तेः। अतोऽतिदेशोयं परत्र प्रयुज्य- मानः परशम्दो विनापि वातवत्यर्थ गमयति अटित डिदित्याह। डिद्वदिति गम्यते। यद्यपि डिदिति सामा- न्यशब्दस्तथापि लक्ष्यानुसारा व्याख्यानाद्विशेषपरो बोध्यः। यद्वा डिदिति वचनसामर्थ्याद्विशेषपरः। श्र. न्यथा भिडिङ करणे' इत्येवावक्ष्यत् । न चैवमुत्तरयोगयोरपि डिविधाने टिलोप इति वाच्यम्। धातोमिः प्रेरण इति गौरवाभावात्सुपठित्वात्। न चैवं रित्यादावस्यैव ग्रहणं स्यादेकानुबन्धकत्वादिति वाच्यम्। एकानुबन्धग्रहण इति परिभाषाया नित्यत्वात् । तत्र च शसः शित्वं ज्ञापकम् । शसीत्यस्य स्थाने असीति पाठ्यम् । तत्रानुबन्धकस्यैव ग्रहणं भविष्यति न जसादेः । कि शित्त्वेन । तद् शापयति । तेन स्तुरारित्यत्र तृतनोग्रहणं यथा भवति तथा बेरित्यादौ मिमिडोर्ग्रहणं भविष्यति। तेन डिवदित्यस्येष्ठवदित्यर्थः ।।

·नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १७ । । दण्डयति । लङि असस्रजत् । अत्र पूर्वस्येत्वं तु न भाष्यासंमतत्वात् । अजिग्नयत् । अद- दण्डत् । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नलोपो न ॥ स्थूलं करोति । गुर्वादेरिष्ठेमेयस्सु गरादि- ष्टयलोपश्चेति । स्थूलस्य स्थवष्टिलोपाभावश्च । स्थवयति । लुङि अतुस्थवत् । आदे- शावयवत्वान्न षः ॥ दूरं करोति । दूरस्य दव् । दवयति। लुङि अदूदवत् । कथं तर्हि 'दूरयत्यवनते विवस्वति' इति । दूरमततीति दूरात् । क्विवन्तः । तं कुर्वतीत्यर्थः ॥ युवा. नं करोति । युवन् शद्वस्य युव् । यवयति । युवाल्पयोः कन्वेति कन् । कनयति । लुङि अयूयवत् । अचीकनत् । जिर्डिदिति सूत्रे बहुलग्रहणं कर्तव्यम् । तस्मादिह सर्वत्र वृद्धय- भावः ॥ हस्वं करोति । ह्रस्वस्य हस। संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाद्बहुलग्रहणाद्वा न वृद्धिः । माधवेन तु विकल्पेन वृद्धिरुदाहृता। हसयति। अजिहसत् ॥ क्षिप्रं करोति । क्षिप्रस्य क्षेप । क्षेपयति । अचिक्षिपत् । क्षुद्रं करोति । क्षुद्रस्य क्षोदः । क्षोदयति । अचुक्षुदत् ॥ प्रियं करोति । प्रियस्य प्रः । धातार्नामिन इति वृद्धौ रातो माविति पुक् । प्रापयति । अपिप्रपत् ॥ गुरुं करोति । गुरोर्गर । गरयति । अजीगरत् ॥ स्थिरं करोति । स्थिर . स्य स्थः । स्थापयति । अतिस्थपत् ॥ वहनमूढिस्तामूढिं करोति ऊढयति । अढिमा- ख्यत् औडिढत् ॥ १९॥ (त० ) आविष्ठवदिति ॥ इठे यत्कार्य दृष्टं संभावितं तन्नाम्नो आवतिदिश्यते॥ इप्ठे यथा विन्मतुवतूनां लोपो रभावो गुर्वादेर्गराधादेशटिलोपौ तथानावपीति बोध्यम् ॥ दवयतीति ॥ दूरं करोति इति विग्रहवाक्यम् । संज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वावृद्धयभावः । टिलोपस्यासिद्धत्वाद्वा । 'दूरयत्यवनते विवस्वति' इत्यत्र तु वेत्यनुवर्त्यया व्यवस्थाऽभावः । यद्वा दूरमतति दूरात् । तं कुर्वतीत्यर्थः ॥ प्रापयतीति ॥ प्रियस्य प्रादेशे वृद्धिपुकौ । आदेशाभावे प्रिययतीत्यपि ॥ १९ ॥ ( अङि पूर्वढस्य जो वा ) औजिढत्-औडिढत् ॥ ऊढं करोति । ऊढयति । औजढत्-औडढत् ॥ २० ॥ (सु० ) अङि पूर्वढस्य जो वा ॥ पूर्वरूपस्थस्य ढकारस्य जो वा भवति अप्र. त्यये परे ॥ औजिढत् ।। ऊढं करोति ऊढयति । लुङि ढिलोपे च सति जिसहितस्य द्वित्वे पश्चात्पूर्वाकारो दुर्लभः । अतो जिनिमित्तः स्वरादेश इत्यनेन ढस्य द्वित्वम् । ऊढमाख्यत् । औडढत् । जत्वे औजढत् ॥ २० ॥ कर्तुर्यङ् ।। (क)उपमानाकर्तुराचारार्थे यङ् ॥ श्येन इवाचरति श्येनाय- ते काकः । पण्डितायते मूर्खः ॥ एतायते । यङ्मानिनोरिति पुंबत् ॥२१॥ (सु० ) कतुर्यङ् ॥ आचरे उपमानादित्यत उपमानादित्यनुवृत्तम् , आचारे इति च । उपमानात्कर्तुर्नाम्न आचरे यङ ॥ आदनुदात्तडित इत्यात् । श्येन इवाचरति । यड्- मानिनोरिति पुंवत् । 'ये' इति दीर्घः । श्येनायते ॥ २१ ॥ (यडि वा सलोपः) पयायते-पयस्यते वा तक्रम् ॥ २२ ॥ (सु०) यङि वा सलोपः॥ सान्तस्य कर्तुः सस्य वा लोपः ॥ २२॥ (क) कर्तुः किम् , पुत्रीयति शिष्यम् । उपमानास्किम् , पुत्र माचरति । - ·१८८ . सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते (अप्सरसोजस्सुमनसां नित्यम् ) अप्सरायते ॥ ओजायते दुर्बलः ॥ सुमनायते ॥ २३ ॥ (मु० ) अप्सरसोजस्सुमनसां नित्यम् ॥ ओजः शब्दस्तद्वति वृत्तौ । आज. स्वीवाचरतीति ओजायते ॥ २३ ॥ (त० ) अप्सरायते इति अप्सरा इवाचरतीत्यर्थः ॥ ओजायत इति ॥ ओजः प्रभृतयो वृत्तिविषये तद्वति वर्तन्ते ॥ २३ ॥ (नाम्न आचारे किब् वा) (क)कृष्ण इवाचरति कृष्णति। अकृ- ष्णत् ॥ अ इवाचरति अति, अतः, अन्ति । एत् , एताम् , एयुः । अतु-अता- त् , अताम् , अन्तु। अ-अतात् । आत् , आताम् , आन् । माः । लिटि औ, अतुः, उः । इथ । यात् । इता । आसीत् , आसिष्टाम् ॥ मालेवाचरति । मालाति । मालायात् ॥ मालाहि । अमालात् । मालाश्चकार । मालिता। अमा- लासीत् ॥ कविरिवाचति कवयति । अकवयत् ॥ २४ ।। (१०) नाम्न माचारे किब वा ॥ कर्तुरुग्मानानाम्नः क्विप् वा स्यादाचारेऽर्थे । नाम त्वसिवन्तं ग्राह्यम् । तेन विभक्त्याश्रितं कार्य न । पक्षे यङ् । कृष्ण इवाचरताति स धातुरिति धातुत्वात्तिबादिः । 'अदे' इत्यलोपः। कृष्णति ॥ अः कृष्णस्तद्वदाचरति । 'अदे इत्यलोपः । अति । लिटि तु कासादिप्रत्ययादिति सूत्रस्य वृत्तौ प्रत्ययग्रहणमपनी- यानेकस्वरेत्युक्तेर्नाम् । द्वित्वे 'अदे' इत्यलोपे प्राप्ते परत्वादाम्बोर्णादाविति पूर्वस्यात्वं तत अतो गब्डाविति डौ । डित्त्वाढिलोपः । औ आतोऽनपीत्यालोपे। अतुः । लुडि यमिरमिनमातामितीट्सको । आसीत् ॥ मालेवाचरति मालाति । लिट्यनेकस्वरत्वादाम् । मालाञ्चकार । लुङि अमालासीत् ॥ कविरिवाचरति कवयति । कवयाञ्चकार । आशिषि 'ये' इति दीर्घः । कवीयात् ॥ २४ ॥ (त० ) नाम्न प्राचार इति ॥ अनासिबन्तं नाम गृह्यते न तु सिवन्तम् । तेन पदकार्य न ॥ औ इति ॥ सवर्णदीर्घेणानेकस्वरत्वाभावादाम्न । अतुसादिषु दीर्घः । आ- तोऽनपीत्यालोपः । इता ॥ यत इत्यलोपः । गुणस्तु प्रत्ययावयवत्वान्न । नहि निमित्तं कायित्वेनाश्रीयते ॥ आसीदिति ॥ यमिरमीति सगिटौ । मालातीति ॥ लिङ्गविशि- परिभाषया ॥ २४ ॥ (नामधातोवृद्धिर्वा सौ) अकवायीत्-अकवयीत् ॥ विरिवाचर- ति । वयति । विवाय, विव्यतुः । अवायीत्-अवयीत् ॥ श्रीरिवाचरति ! श्रय- ति । शिश्राय, शिश्रियतुः । अथायीत्-अश्रयीत ॥ पितेवाचरति पितरति । (क) किप्प्रयोगो यथा- 'बादी मूकति रति क्षितिपतिवैश्वानरः शीतति, क्रोधी शाम्यति दुर्जनः सुजनति क्षिप्रानुगः खाति । गवी खर्वति सर्वविच्च जति त्वन्मन्त्रणायन्त्रितः श्रीनित्ये वगलामुखि ! प्रतिदिनं कल्याणि ! तुभ्यं नमः' । इति ॥ - ·नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १८४ ग्रहणात् ॥ २५ ।। पितराञ्चकार । यादादाविति रिङ । पित्रियात् ॥ भूरिवाचरति भवति । बुभा- व । अभावीत् ॥ द्रुरिवाचरति द्रवति । अद्रावीत् ।। २५ ।। (सु० ) नामधातोर्वृद्धिर्वा सौ ॥ सिप्रत्यये परे लुडि कैयटमते न वृद्धिः । माध- वस्तु नामधातोरपि वृद्धिमिच्छति । विः पक्षी तद्वदाचरति वयति । लिटि नुधातोरिति यः । विव्यतुः । आशिपि यादादाविति रिङ। पित्रियात् । 'दादेः पे' इति सिलुक् । भुवः सिलोपे इति भूवो वुगिति च वुक । आभ्वोरित्यनेनात्वं चास्य न अभिव्यक्तत्वेन धातुपाठस्थस्यैव तत्र ग्रहणात् । बुभाव । अभावीत् । श्रिसुदुभ्य इति के न धातुपाठ- स्थत्वाभावात् । अदावीत् ॥ २५ ॥ ( त० ) बुभावेति ॥ आभ्वोर्णादौ भुवो वुगिति च न तत्र धातुपाठस्थस्यैव अमस्य विङति झसे ॥ ञमान्तस्य धातोर्दीर्घः स्यातक्ङिति झसे क्वौ हे च । इदमिवाचरति ।। इदामति ।। राजेवाचरति राजानति । राजायते ॥ मन्था इवाचरति मथीनति ॥ ऋभुक्षा इवाचरति ऋभुक्षीणति ॥ द्यौरिवाचरति द्यवति । दुद्याव । द्यूयात । द्यविता ॥ क इवाचरति । कति । चकौ । चकेत्य- न्ये ॥ स्व इवाचरति स्वति । सस्वौ सस्य इत्यन्ये ॥ २६ ॥ (मु०) अमस्य विङति झसे ॥ अमान्तस्य धातोदीर्घः स्यात् को झसादौ हकारे च विङति ॥ झसादौ किति शान्तो दान्त इत्युदाहरणम् । डिति तु यङलुकि त- स्प्रत्यये । शंशान्तः दंदान्तः ॥ पन्था इवाचरति पथीनति । अत्रान्तरङ्गत्वाद्दीर्घस्ततो न गुणः ॥ द्यौरिवाचरति क्ङिति झसे क्याविति वस्य उत्वे गुणाबादेशी। धवति ॥ को ब्रह्मा- तद्वदाचरति कति । लिटि धातोर्नामिन इति वृद्धौ आतो णडावित्यौ। चकाविति हरद- त्तः । माधवस्तु णपि वृद्धिं बाधित्वा यत इत्यलोपात् चक इति रूपमाह ॥ २६ ॥ (त० ) द्यवतीति ॥ विङति झसे क्वाविति वस्योत्वे गुणवादेशौ । चकाविति ॥ आत इत्यत्र आ अत इति च्छित्त्वा अदन्तादपि डौ ॥ २६ ॥ आचार उपमानात् ॥ कर्मधारये उपमानादाचारार्थे प्रत्ययोऽस्य चेकारः(क) ।। पुत्रमिवाचरति पुत्रीयति शिष्यमुपाध्यायः ॥ प्रासाद इवाचरति प्रासादीयति कुट्यां भिक्षुः ॥ २७॥ (सु० ) प्राचार उपमानात् ॥ नाम्नो य ईचास्येत्यनुवृत्तम् । आचारणमाचारः। चरे वे घन । ज्ञानं व्यवहारो वा । उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् । माड: करणे युट् । कर्मण (क ) क्षीरोदीर्यान्त सद्यः सकलजलधराः वासुकीयन्ति नागाः कैलासीयन्ति शैला दिवि च दिविषदः शङ्करीयन्ति सर्वे । यौष्माकीणे समन्तात् प्रसरति भुवने शुद्धकीत्तिंप्रताने मघोषायाश्च भूषा न तदपि सहसा मौक्तिकीयन्ति तस्मात् ॥ अत्र क्षीरोदीयन्ति इत्यादयोऽपप्रयोगा इति । केचित् । वस्तुतस्तु प्रात्मानं क्षीरोदमिवाचरन्तीति कर्मोपमानाद ये साध्याः। दर्शयते भवो भक्तानित्यादिवदेकस्य कर्तकर्मस्खयोविरोधाभावात् । ।

·१६० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते उपमानादाधारादुपमानाच नाम्नो यः स्यादाचारेऽर्थे तस्मिन् ये परे पूर्वस्यावर्णस्य ईत्वं च ॥ राजानमिवाचरतीत्यत्र नाम्नो न इति नलोपे कृते ईत्वम् । राजीयति ॥ २७ ॥ (त० ) आचार उपमानादिति ॥ आचरणमाचारः । चरे वे घञ् व्यवहारो ज्ञानं वा उपमीयतेऽनेनेत्युपमानम् । पुत्रीयति शिष्यमुपाध्याय इति ॥ पुत्रविषयकयज्ज्ञा- नव्यवहारो वा तत्सदृशं शिष्याभिन्नाश्रयं यज्ज्ञानं व्यवहारो वा तदनुकूलो वर्तमानकालिक एकगुर्वभिन्नाश्रयको व्यापारः। प्रासादाभिन्नाश्रयं यजज्ञान व्यवहारो वा तत्सदृशं कुट्यभि- नाश्रयं यज्ज्ञानं व्यवहारो वा तदनुकूल एकाभिन्नाश्रयो वर्तमानकालिको व्यापारः ॥२७॥ (भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङन्त्यहसलोपश्च ) अभृशो भृशो भवति भृशायते ॥ अशश्वच्छश्वद्भवति शश्वायते ॥ २८ ।। (सु०) भृशादिभ्योऽभूततद्भावे यङन्त्य हसलोपश्च ॥ भृशादिभ्यो यङ स्यात् तस्मिन् परेभृशादीनामन्त्यस्य हसस्य लोपश्चाभूततद्भावेऽर्थे ॥ ये' इति दीर्घः । भृशायते॥ (किबपि) भृशति ॥ २९ ॥ (सु० ) क्विबपि ॥ भृशादिभ्यः क्विप् स्यादभूततद्भावेऽर्थे ॥ २९ ॥ (चिरपि ) भृशीभवति ॥ भृश्यभूत् ॥ सुमनायते । उपसर्गसमा- नाकारं पूर्वपदं धातुसज्ञाहेतौ प्रत्यये चिकीर्षिते पृथक् क्रियते ।। स्वमनायत । उदमनायत ॥ ३० ॥ (सु० ) विरपि ॥ भृशादिभ्यश्चिः स्यादभूततद्भावेऽथं कृभ्वस्तियोगे एव । उपसर्गसमानाकारं पूर्वपद धातुसंज्ञाहेतौ प्रत्यये चिकोर्षिते पृथक् क्रियते ॥ धातुसंज्ञावि- धायके प्रत्यये कर्तु मिष्टे सति उपसर्गतुल्यं पूर्वपदं भिन्नं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ चुरादौ संग्राम युद्ध इति संविशिष्टपाटोऽस्य ज्ञापकः । तेन मन शब्दात्प्रागट भवति। स्वमनायत ॥३०॥ (त० ) उपसर्गसमानाकारमित्यादि । अत्र ज्ञारकं तु चुरादिपु संग्राम युद्ध इत्यत्र संग्राम इति विशिष्टपदम् । अन्यथा ग्राम युद्ध इत्येवापठिष्यत् ॥ ३० ॥ (सुखादिभ्यो यङ् कर्तुरनुभवे) (क) सुखं वेदयते सुखायते । दुःखायते ॥३१॥ (सु० ) सुखादिभ्यो यङ् कतुरनुभवे ॥ सुखादिभ्यः कर्मभ्योऽनुभवकतुरैव चेत्सुखादीनि स्युः ॥ अनुभवशब्दो ज्ञानवाची(ख)। तदपेक्षमेव कर्तृत्वम् । कर्ता चेत्सुखा- दिभिरन्वेति ॥ सुखं वेदयते । 'ये' इति दीर्घः । सुखायते । कर्तुरिति किम् । सुखं वेदयते परस्य । इह यनिष्टं सुखं तद्भिन्ननिष्ठोऽनुभवः ॥ ३१ ॥ (त०) सुखं वेदयत इति ॥ स्वगतं सुखमनुभवतीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ . - (क ) सुखादिभ्य इति । सुखं दुःखच तृप्तश्च कृपणः करुणस्तथा, प्रतापानाकसोढाम्रकृच्छा. शाधाः सुखादयः। मुखं नाम सर्वेषामनुकूलवेदनीयमिति । (ख ) तथाच-सर्वव्यवहारहेतुर्बुदिानम् , तद्विविधम्, स्मृतिरनुभवश्चेस्यन्नमः ।

·नामधातुप्रक्रिया १५] सटिप्पणण्याख्याद्वयोपेता १६१ ( पुच्छादुदसने व्यसने पर्यसने च त्रि) (क) उत्पुच्छ. यते। उदपुपुच्छत ॥ विपुच्छयते ॥ परिपुच्छयते ॥ ३२ ॥ (मु० ) पुच्छादुदसन व्यसने पर्यसन च प्रिङ॥ पुच्छानाम्नो जिङ स्यात् ॥ उत् ऊर्ध्वमसनं क्षेपणं उदसनम् । विविधं विरुद्ध वाऽसनं व्यसनम् । परि समन्तादसनं पर्यसनम् । तस्मिन्नथें । डित्त्वादात् । पुच्छमुदस्यति-उत्पुच्छयते । उदपुपुच्छत ॥३२॥ ( त० ) पुच्छादुदसन इत्यादि ॥ उदसनमुत्क्षेपणम् । विविध विरुद्धं वा क्षेपण व्यसनम् । परितः क्षेपणं पर्यसनम् ॥ ३२ ॥ (भाण्डात्समायने ) सम्भाण्डयते (ख) ।। ३३ ।। (सु० ) भाण्डात्समाचयने ॥ भाण्डात् मिङ् स्याद्राशीकरणेऽथें ॥ संभाण्ड. यते । लुङि समबभाण्डत ॥ ३३ ॥ (त) समाचयनं राशीकरणम् ॥ ३३ ॥ (चीवरादर्जने परिधाने च) (ग) चीवराण्यर्जयति, परिधत्ते वा संचीवरयते भिक्षुः ॥ ३४ ॥ (नाम्नो जिराचष्टे) ॥ ३५ ॥ ( सु० ) चीवरादर्जन परिधाने च ॥ जिङ् । चीवराण्यर्जयति परिधत्ते वा संची- वरयते । लुङि समचिचीवरत ॥ ३५ ॥ ( त० ) संचीवरयते इति ॥ अर्जयति परिधत्ते वेत्यर्थः ॥ ३५ ॥ ( अर्थवेदसत्यानामापुग् औ) अर्थापयति । आर्तीथपत् ॥ वे- दापयति । सत्यापयति । अससत्यपत् ॥ एतयते ॥ ऐतयत् ॥ पृथुम् । प्रथ- यति ॥ वृद्धौ सत्यां पूर्व वा-टिलोपः अपप्रथत्-अपिप्रथत् ॥ मृदुम् मृदय. ति । अमम्रदत्-अमिम्रदत् ॥ भृशम् भ्रशयति । अबधशत् ॥ कृशम् क्रश- यति । अचक्रशत् ॥ दृढम् द्रढयति । अदढत् ॥ परिवढयति । पर्यवव्रढत्॥ त्वादयति । अतित्वदत् ॥ मादयति । अमीमदत् ॥ युष्मयति । अयुयुष्मत् । अस्मयति । आसिस्मत् ॥ विद्वांसम्-विद्वयति । अविविदत् ॥ विदावयतीत्य- परे । अविविदावत् । विदयति इत्यन्ये । अविविदत् ॥ एवं श्वानमाचष्टे श्व. यति । अशिश्वत् । शावयतीत्यपरे। अशुशावत्। शुनयतीत्यन्ये । अशूशुनत् ॥ उदञ्चम् उदीचयति । उदैचिचत् । प्रत्यञ्चम् । प्रतीचयति ॥ प्रत्यचिचत् ।। सम्यञ्चम् समीचयति । सम्यचिचत् ॥ तिर्यञ्चम् तिराययति । अतितिरायत् ॥ (क ) मिडित्यत्र डकारो हि आत्मनेपदार्थः । उत्पुच्छयते इति । पुच्छमुदस्यतीत्यर्थः । (ख) सम्भाण्डयत इति । भाण्डानि समाचिनोति, राशीकरोतीत्यर्थः । (ग) धीवरादर्जन इति । अर्जनं द्रव्यग्रहोपायो याच्मादिः।

·१६२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते सध्यञ्चम् ॥ सधाययति। अससध्रायत् ॥ अन्तिकम् नेदयति । अनिनेदत् ॥ बाढम् साधयति ॥ वृद्धम् ज्यापयति । अजिज्यपत् ॥ वृद्धम् वर्षयति ।। स्फि- रम् स्फापयति । अपिस्फपत् ॥ उरुम् वरयति ॥ बहुलम् बंहयति ।। तृपम् पय- ति॥ दीर्घम् द्राधयति । अदद्राघत् ॥वृन्दारकम् वृन्दयति । अववृन्दत् ॥३६॥ इति नामधातुप्रक्रिया ॥ (मु० ) अर्थवेदसत्यानामापुग जो ॥ एपामापुगागमः स्यात् जिप्रत्यये परे ॥ अर्थमाचष्टे करोति वा अर्थापयति ॥ एनीमाचष्टे जिप्रत्यये टिलोपः । ततो निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इतीपोऽभावे नस्याप्यभावः । एतयति ॥ पृथुमाचेष्ट ऋ र इमनीति रभावे टिलोपं च प्रथयति । लुङि वृद्धौ सत्यां टिलोपः । अय्वलोपित्वाभावादङि लघा- विति पूर्वस्येत्वम् । अपिप्रथत्-वृद्धः पूर्व टिलोपे त्वय्वृलोपित्वादित्वं न । अपप्रथत् ॥ मृदुमाचप्टे माविष्टवद्भावात् + र इमनीति रभावे टिलोपे च म्रदयति ॥ एवं भृशकृश. दृढादयः ॥ त्वां मां वाऽऽचप्टे टिलापे 'त्वन्मदेकत्वे' इति त्वन्मदादेशे च कृते अत उप- धाया इति वृद्धौ त्वादयति । मादयति ॥ युवामावां युष्मानस्मान् वाऽचप्टे विभक्ति- परत्वाभावान्न युवावौ । टिलोप सति । युप्मयति । अस्मयति ॥ श्वानमाचप्टे आविष्ठ- वद्भावात् शुनो वस्य उर्वा च दीर्घ इत्युक्त्वे टिलोपाभावे च शुनयतीति रूपं केचिदाहुः । टिलोपं उत्वे च वृद्धौ सत्यां शावयति । लुङि अय्वलोपित्वान्न हस्वः । अशुशावत् ॥ विद्वांसमाचष्टे टिलोपे विद्वयति । टिलोपे कृते वसोर्व उरित्युत्वे वृद्धावावादशे च विदाव- यतीत्यन्ये । नित्यत्वात्पूर्वमुत्वं पश्चाटिलोपः । विदयतीत्यपरे ॥ उदञ्चमाचष्टे । जाविष्ठ- वद्भावात् तिरश्चादय इत्युदीच् । उदीचयतीत्यत्रोपसर्ग पृथक्कृत्य अचशब्दादेव निः । बहुलग्रहणाटिलोपो न । लुङि उपसर्गसमानाकारमितीकारात्पूर्वमटि चिशब्दस्य द्वित्वे पश्चात् मेरिति मिलोपः । उदैचिचत् ॥ प्रत्यञ्चमाचष्टे अर्दीर्घश्चेत्यलोपपूर्वदी? प्रती. चयति । लुङि चिशब्दात्प्रागटि कृते पूर्वस्य यत्वम् । प्रत्यचिचत् । य्वणामसवणे स्वर इति प्रकृतिभावपक्षे तु प्रति अचिचत् ॥ सम्यवमाचष्टे अचेीर्घश्चेत्यलोपपूर्वदी? ॥ स- मीचयति । लुङि सम्यचिचत् । प्रकृतिभाश्पक्षे समि अचिचत् ॥ तीर्यञ्चमाचष्टे अञ्चेष्टि- लोपे नापहारेऽपि तस्य बहिरङ्गत्वेनासिद्धत्वात्तिरीत्यस्य सद्भावः वृद्वौ सत्यां तिराययति। उपसर्गसमानाकारत्वाभावादिह तिरसः पृथक्करणं नास्ति । अतितिरायत् । अङि लघा- विति हस्वस्तु नायवलोपित्वात् ॥ सध्यञ्चमाचष्टे टिलोपेनाञ्चेरपहारे वृद्धौ सत्यां सध्या- ययति ॥ अन्तिकमाचष्टे गुर्वादरित्यन्तिकस्य नेदष्टयलोपश्च। यस्येत्यलोपः। नेदयति । लुङि अनिनेदत् ॥ बाढमाचष्टे बाढस्य साधः साधयति अससाधत् । वृद्धमाचष्टे वृद्ध स्य ज्यादेशः । रातो आविति पुक । ज्यापयति । अजिज्यपत् ॥ वृद्धस्य वर्षोऽपि । वर्ष- यति । अववर्षत् ॥ स्फिरमाचष्टे फिरस्य स्फः । वृद्धौ सत्यां रातो जाविति पुक् । स्फापयति अपिस्फत् ॥ उरुमाचष्ष्टे उरुशब्दस्य वर् । संज्ञापूर्वकविधेरनित्यत्वाबाहुल- काद्वा माधवेन वृद्धिरुदाहृता । वरयति-वारयति । अवीवरत् बहुलमाचष्टे बहुलस्य वहः । यति । नो लोप इति नलोपो न । टिलोपस्य स्थानिवत्त्वात् । अय्वलोपित्वा- ।

·कण्ड्वादिप्रक्रिया १६ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६३ न्नेत्वदी! । अबबहत ॥ तृप्रमाचष्टे तृप्रस्य अप् । त्रपयति । अतित्रपत् । दीर्घमाचष्टे दीर्घस्य द्राघः । द्राघयति । अदगाघत् ॥ वृन्दारकमाचष्टे वृन्दारकस्य वृन्दः । वृन्दयति । अववृन्दत् ॥ ३६ ॥ इति सुबोधिन्यां नामधातुप्रक्रिया ॥ १५ ॥ (त०) अर्थवेदेत्यादि ॥ अत्र करण इत्युनुवृत्तं क्रियाविशेषोप लक्षणम् । (क) ते- नार्थमाचष्ट इत्यादिविग्रहः । आत्वेनैव सिद्ध आपुक्करणमन्यतोऽपि विधानार्थम् । तेन लिखापयतीत्यादि सिद्धम् ॥ अपिप्रथदिति ॥ वृद्धावौकारे कृते ततो लोपः । अय्वृलो- पित्वाभावादकार्यम् ॥ त्वादयति मादयतीति ॥ नो वेत्यत्र वा इत्यस्य व्यवस्थित- त्वात्क्वचिन्न टिलोपः ॥ विद्वयतीति ॥ आदौ टिलोपः । पुनरङ्गवृत्तपरिभाषया संप्रसारणं न ॥ विदावयतीति । टिलोपे कृते संप्रसारणे कृयावादेशौ ॥ सकृत्प्रवृत्त त्वात्पुनष्टिलो- पाप्रसंगः ॥ विदयतीति ॥ संप्रसारणे कृते टिलोप इति पक्षे ॥ उदीचयतिति ॥ टिलो- पोन व्यवस्थितत्वात्॥तिराययतीति ॥ आदौ टिलोपस्ततस्तिर्यादेशस्ततो वृद्धयायादेशौ। पुनष्टिलोपस्तु सकृत्प्रवृत्तत्वान्न ॥ अतितिरायदिति ॥ अवलोपित्वादुरधाहवोऽपि न ॥३६॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । समासेनेइमभवन्नामधातुसमापनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां नामधातु प्रक्रिया ॥ १५ ॥ अथ कण्ड्वादिप्रक्रिया ॥१६॥ ( कण्ड्वादिभ्यो धातुभ्यो यक् स्वार्थे ) कण्डूञ् गात्र- विघर्षणे । कण्डूयति । कण्डूयते । मन्तु अपराधे रोषे च । मन्तू- यति। भिदित्येके । मन्तूयते ॥वल्गु पूजामाधुर्ययोः । वल्गूयति ॥ अस असु असूञ् उपतापे । अस्यति । अनपि च हसात् । असाञ्चकार ।। अस्यति । असूयते ॥ लेला दीप्तौ । लेलायति ॥ मेधा आशुन- हणे । मेधायति ॥ सुख दुःख तक्रियायाम् । सुख्यति । दुःख्यति ॥ सपर पूजायाम् । सर्पयति, सपराञ्चकार ॥ भिषग् चिकित्सायाम् । भिषज्यति ॥ इषुध् शरधारणे । इषुध्यति, ऐषुधीत् ॥ गद्गद वाक्- स्वलने । गद्गद्यति ॥ एला केला ग्वेला विलासे। एलायति। केलायति । खेलायति ॥ हृणीङ् रोषणे लजायां च । हृणीयते ॥ मही पूजा- याम् । महीयते ॥ अगद नीरोगत्वे ॥ अगद्यति । आगदीत् (ख) ॥१॥ इति कण्ड्वादिप्रक्रिया ॥ १६ ॥ (क) उपलक्षणमिति । स्वबोधकत्वे सति स्वेतरबोधकत्वमुपलक्षणत्यम् । इति चक्रधराख्यटिप्पण्या नामधातुप्रक्रिया समाप्ता ॥ १५ ॥ (ख ) लेट लोट् । पौत्य पूर्वभावे स्वप्ने च । दीप्तावित्येके । लेट्यति । लेटिता। लोटयति । लो- टिता । इरस हरज् इरन् ईर्ष्यायाम् । इरस्यति । इरज्यति । इर्यति । ईर्यते । उषस् प्रभातीभावे । १७ सि० च० - - ·१४४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते ॥ (सु०) कण्ड्वादिभ्यो धातुभ्यो यक स्वार्थ ॥ एभ्यो धातुभ्यो नित्यं यक् स्यात् स्वाथें ॥ कण्ड्वादयो द्विधा । धातवः प्रातिपदिकानि च। नाम्नां तु विग्रह एव ॥ सपर पूजायाम् । यगन्तात् पिद्भिदाम इत्यनेनाङ्प्रत्यये आप ॥ सपर्या ॥ महीङ् पूजा- याम् महीयते । पूजां लभत इत्यर्थः । आकृतिगणोऽयम् ॥१॥ इति सुबोधिन्यां कण्ड्वादिप्रक्रिया ॥ १६ ॥ (त०) कण्ड्वादिभ्यो यगिति ॥ कड्वादयो हि द्विविधाः। धातवो नामानि । तत्र धातुभ्यो नित्यं यक् । नाम्नां तु कण्डं करांतीति विग्रह एव ॥ १ ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्टबुद्धीनामगात्कण्ड्वादिसाधनम् ॥ इति तत्त्वदीपिकायां कण्डवादिप्रक्रिया ॥ १६ ॥ अथ प्रत्ययमाला ॥१७॥ कण्डूयतेः सप्रत्यये द्विश्वेति प्रथमस्य द्वित्वे प्राप्ते कण्डवादेस्तृतीयम्य द्वित्वम् ! कण्ड- यियिषति । यप्रत्ययान्तात्सप्रत्यये तु यथेष्टं नामधातुपु द्वित्वमिन्याद्यानां त्रयाणामन्यत. मस्य द्वित्वं भवति । स्वराद्वेस्त्वाद्येतरस्य द्वित्वम् । पुत्रीयितुमिच्छति-पुत्रीयिपति-पुति- त्रीयिपति । पुत्रीयियिपति ॥ अशिश्वीयिपति ॥ अश्वीयियिपति ॥ आत्मन इन्द्रमि- च्छति इन्द्रीयति । इन्द्रीयतेः सप्रत्यये द्रीशब्दयिशब्दयोरन्यतरस्य द्वित्वम् । इन्दिही- यिपति । इन्द्रीयियिपति ॥ ज्यन्तात्सप्रत्यये नु प्रियशब्दात् जाविष्टवद्भावेन प्रियशब्दम्य प्रादेशस्ततो द्वित्वादि । प्रियमाख्यातुमाचक्षाणं प्रेरयितुं वेच्छति । पिप्रापियिपति । प्रा- पिपयिपति । प्रापयियिपति ॥ यङ्मयन्तात्पप्रत्यये तु बोभूयिपयिपति ॥ यजिसान्तात् जिप्रत्ययं तु । बोभूययिपयति ॥ १ ॥ इति प्रत्ययमाला ॥ १७ ॥ अथ पदव्यवस्था॥१८॥ (निविशादेः) निपूर्वाद्विशादेर्धातोरात् ॥ निविशते ॥ १ ॥ (मु० ) निविशादेः॥ निपूर्वो विशः । नेः परो विश इति वा निविशः स आदि. यस्य स निविशादिस्तस्मादात्स्यात् । आदिशब्दः प्रकारे । विश इत्यत्र अकार उच्चार- णार्थः । 'निविशते यदि शूकशिखा पदे' इति श्रीहर्पः (क)। नि किन् । प्रविशति । अर्थ. वेद धौत्य स्वप्ने च । कुपुभ क्षेपे । कुषुभ्यति । मगध परिवेष्टने। नीचदास्य इत्यन्ये । तन्तस् पम्पस् दुःखे । अरर आराकर्मणि । भिष्णज् उपसेवायाम् । चरणवरण गतौ । चुरण चौथ्ये । तुरण स्वरायाम् । भुरण धारणपोषणयोः । इला विलासे । लेखा स्खलने । अदन्तोऽयमित्यन्ये । लेख्यति । लिट अल्पकुत्सनयोः । लिट्यति । लाट जीवने । रेखा श्लाघासादनयोः । द्रवस् परितापपरिचरणयोः। तिरस् अन्तों । उरस् बलार्थः । उरस्यति, बलवान् भवतीत्यर्थः । तरण गतौ। पयस् प्रसृतौ । सं. भूयस् प्रभूतभावे । अम्बर सम्बर संबरणे । एते धातवो व्याकरणान्तरेषु अधिका पठन्ति कण्वादिग. णे । अतोत्रास्माभिनिवेशिताः। इति टिप्पण्या कडवादिप्रक्रिया समाप्ता ॥ १६ ॥ (क) सम्पूर्णोयं श्लोकः-यबथा- निविशते यदि शूकशिखा पदे सृजति सा कीयतीमिव न व्यथाम् । मृदुतनोविंतनोतु कथं न तामवनिभृत्तु निविश्य हृदि स्थितः ॥ इति । नैष० स०४, श्लोः११ - ·। । पदव्यवस्था १८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६५ वग्रहणलक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषाभ्यां नेरुपसर्गस्य ग्रहगम् । तेनेह न । मधुनि विश- न्ति भ्रमराः (क) ॥ १ ॥ (त० ) निविशादेः ॥ निपूर्वा विशः नेः परो विश इति वा । विशोऽकार उच्चा- रणार्थः असंदेहार्थ वा । तेन पदकार्यवारणम् । अन्यथा निविडादेरित्युक्ते विश् वा विड् भेदेन वेति संदेहः स्यात् । निविश आदिर्यस्येति स तथा तस्मात् । अत्रादिशब्दः प्रका- रे। तेन निविशदृशादिति बोध्यम् । सादृश्यं चोपसर्गपूर्वत्वम् । निविशादिगणाभावाद्वय- वस्थावाचिन आदिशब्दस्य ग्रहणं न । तेन नयतीति नि कुलं विपतीत्यत्र न भवति। एवं वतीति विकुलं जयतीत्यत्र न । पराजयति । दृरानात्मोत्तमाः परा ॥ १ ॥ (परिव्यवेभ्यः क्रियः) परिक्रीणीने । विक्रोणीते । अबक्रोणीते ॥२॥ (मु० ) परिव्यवेभ्यः क्रियः। परगामिफलार्थमिदमात्मनेपदम् ॥ २ ॥ (विपराभ्यां जेः) (ख) विजयते । व्यजेष्ट ॥ पराजयते ॥ ३ ॥ (मु०) विपराभ्यां जः ॥ आभ्यां परो जयतिरात्वान् ॥ ३ ॥ (आङो दानो न तु विकसने ) (1) विद्यामादत्त । आदित । विकसने तु व्याददाति मुखं कृष्णः । पराङ्गकर्मकाद्भवत्येव(घ)। व्याददते पिपीलिकाः पतङ्गस्य मुखम् ।। ४ ।। (म० ) आङो दाजो न तु विकसने॥ परगामिफलार्थमिदम् । आङ पूर्वाहदा- तर्मुखविकसनादन्यत्राथें वर्तमानादात्मनेपदं स्यात् ॥ विद्यामादत्ते ॥ ४ ॥ (क्रीड आङनुसम्परिभ्यः) आक्रीडते । अनुक्रीडते। परिक्रीडते । (मु० ) क्रीड माङनुसम्परिभ्यः ॥ तृतीयार्थस्यानोोंगे नात्मनेपदम् ॥ माग- वकमनुक्रीडति । तेन सहेत्यर्थः ॥ ६ ॥ (समोऽकूजन) (ङ)संक्रीडते । कूजने तु । संक्रीडति रथचक्रम् ॥६॥ (मु० ) ममोऽकृजने ॥ समः परः क्रीडतिरात्वानजनेथें ।। ६ ।। (आगमः क्षमायाम् ) (च) आगमयस्व तावत् ॥ ७ ॥ ( क ) कयन्तहिं-इत्युक्त्वा मैथिली भतुरकानांवशता भयादिति । अत्र तु अङ्गान विशतांति पाठयम् । न च पदसंस्कारपक्षे त्वके निवशतीति पाठयंप्यदोष इति वाच्यम् । युष्मदस्मदोः सामानाधि- करण्येऽपि त्वं करोति भवान् करोपात्यादिप्रयोगस्यापि त्वदुक्तरीत्या साधुत्वापत्तेः । वा लिप्सायामित्यादे- वैयपित्तश्च । ( ख ) विपराभ्यामिति । विशब्देन साहचर्यादुपसर्गस्यैव पराशब्दस्य ग्रहणम् , तेन 'पराजयति सेना' इत्यत्र आबन्तेन उत्कृष्टा इत्यर्थकन पराशब्देन योगे न पक्षिवाचकस्य विशब्दस्य सम्भवेऽपि परस्पर- साहचर्य्यादुपसर्गग्रहणं ब्याख्येयम् । इति कैयटः । (ग) आङो दा० । कथं तहिं- "व्यादत्ते विहगपतिमुखं स्वकीयमि' ति, इदं कभिप्राये भवि. ध्यति । विद्यामादत्ते इति । गृह्णातीत्यर्थः । मुखं व्याददातीति । विस्तारयतीत्यर्थः । (घ ) अत्र भाष्ये 'स्वाङ्गकर्मकाच्च' इत्युक्तम् , तस्य 'स्वाङ्गकर्मकादेव प्रतिषेधः' इत्यर्थः, त. दभिप्रायेणाह-पराङ्गकर्मकाद्भवत्येवेति । (ङ) समोऽजने इति । कूजनमव्यक्तशब्दः । (च) आगमेरिति । अत्र भाष्ये "माणवक आगमयस्व तावद्" इति व्यन्तस्यैवोदाहरणात् व्यन्तस्य ग्रहणम् ।

·१६६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते .. (सु०) प्रागमेः क्षमायाम् ॥ आइपूर्वात् भ्यन्ताद्गमेरात्स्यात् क्षमायामर्थे । आगमयस्व तावत् । मा त्वरिष्ठा इत्यर्थः (क) ॥ ७ ॥ (त० ) श्रागमः क्षमायाम् ॥ गमेरिति भ्यन्तस्य ग्रहणम् । क्षमा प्रतीक्षा ॥ आगमयस्वेति ।। मा त्वरिष्टा इत्यर्थः ॥ ७ ।। (शिक्षेर्जिज्ञासायाम् ) धनुषि शिक्षते ॥ ८ ॥ ( सु० ) शिक्षेजिज्ञासायाम् ॥ शिक्ष विद्योपादाने इत्यस्य नेह ग्रहणम् । अनुदा- त्तत्वादेवात्मनेपदसिद्धः । किन्तु शके: सान्तस्येह ग्रहणम् । धनुषि शिक्षते । धनुर्विपये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः ।। ८ ।। (त०) धनुषि शिक्षत ॥ इति ।। धनुर्विपये ज्ञाने शक्तो भवितुमिच्छतीत्यर्थः।।८॥ (हरतर्गतताच्छील्ये) (ख)पैतृकमश्वा अनुहरन्ते। मातृकं गावः ॥९॥ (मु०) हरतेर्गतताच्छील्ये ॥ गतं प्रकारः सादृश्यमिति यावत् । पैतृकमश्वा अनु- हरन्ते । मातृर्क गावः । पितुर्मातुश्च सादृश्यं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः ॥ ताच्छील्ये किम् । मातुरनुहरति(ग) । इह सादृश्यमानं विवक्षितं न तु प्रकारताच्छील्यम् ।।९।। (त०) गतताच्छोल्य इति ।। गतं प्रकारः ॥ पैतृकमवा अनुहरन्त इति ॥ पितुः प्रकारं सततं परिशीलयन्तीत्यर्थः । गतं गमनं तस्य ताच्छील्य इति व्याख्याने तु "अयं कः संबन्धो यदनुहरते तस्य कुमुदम्" इत्यादावव्याप्तिः स्यात् ॥ ९ ॥ (किरते हर्षजीविकाकुलायकरणेषु ) (घ) ॥१०॥ (सु० ) किरतेहर्पजीविकाकुलायकरणेषु ॥ किरतेरात्स्यादेषु वाच्येषु हो- दयो विषयाः(ङ) । तत्र हो विक्षेपस्य कारणमितर फले ।। १० ।। ( त० ) किरतरिति । कृ विक्षेप हर्षादयो विषयत्वेनोपादीयन्ते। तत्र हा विक्षे- पस्य कारणम् । इतरे फले ।। १० ।। ( अपाकिरतेः सुट् चतुष्पाच्छकुनिकर्तृके आलेखने ) अपस्किरते वृषो हृष्टः (च)। कुक्कुटो भक्षार्थी । श्वाऽऽश्रयार्थी च । हर्षादिष्विति किम् ? अपकिरति कुसुमं वायुः ॥ ११ ॥ (सु० ) अपाकिरतेः सुट चतुप्पाच्छकुनिकर्तृके आलेखने ॥ अपाकि- रतेः सुट् स्याद्धर्षादिष्वेव । चतुप्पाच्छकुनिकर्तृके आलेखने सति ॥ अपस्किरते वृषो हृष्टः । हण भूमि विलिखतीत्यर्थः । हादिप्विति किम् । अपकिरति कुसुमम् । इहात्स्टौ ( क ) मात्वरिष्ठा इति । सहस्व किञ्चित्कालमित्यर्थः । (ख ) प्रकार इति । गुणक्रियादिधर्म इत्यर्थः । ताच्छील्यं नियततत्स्वभावता। (ग) मातुरनुहरतीति। अत्र सादृश्यमात्रप्रतीतिन तु मातृवृत्तिगुणस्य सततं परिशीलनमिति नात्मनेपदम् । (घ) किरतेहति । यद्यपि 'कुलायो नीडमस्त्रियाम्' इति कोशप्रमाणेन नीडवाची कुलायशम्द- स्तथापि "अपस्किरतेः श्वाऽऽश्रयार्थी" इति भाष्योदाहरणदर्शनादत्र कुलायशब्दो वासस्थानमात्रपरः । (6) विषया इति । समभिष्याहृतपदान्तरगम्या इत्यर्थः । (च) मालेखनं खननम् । अपस्किरते इति । अत्र कृधातोः खननरूपे धूल्यादिविक्षेपे वृत्तिः। - ·पदव्यवस्था १८ सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता दिः - न (क)। हर्षादिमात्रविवक्षायां यद्यप्यात्मनेपदं प्राप्तं तथापि सुडभावे नेष्यत इत्याहुः । गजोऽपकिरति (ख)। अत्र हर्षे सत्यालेखनाभावात्सुटोऽप्राप्तिः ॥ ११ ॥ (त० ) अपस्किरते वृषो हृष्टेति ॥ हर्पण भूमि विलिखतीत्यर्थः ॥ ११॥ ( आङो नुप्रच्छोः) आनुते (ग) । आच्छत ॥ १२ ॥ (मु०) आङो नुप्रच्छोः ॥ आङः परावेतावात्वन्तौ भवतः । णु स्तुतौ अदा- : । प्रच्छ जीप्सायाम् तुदादिः ॥ १२ ॥ (त० ) आङ इति । णु स्तुतौ अदादिः प्रच्छ ज्ञीप्सायां तुदादिः ॥ भानुते- इति ॥ उत्कण्ठापूर्वकं शब्दं करोतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ (शप उपालम्भे) विप्राय शपते ॥ १३ ॥ (सु० ) शप उपालम्भे ॥ आक्रोशार्थे स्वरिततः शपः परगामिफले शपथरूपेऽथें आत्मनेपदं भवति । कृष्णाय शपते । श्लाघढुङ् इति संप्रदानसंज्ञा ॥ १३ ॥ (त० ) उपालम्भ इति ॥ शपथ इत्यर्थः (घ) । स च वाचा शरीरस्पर्शनरूपः ॥ विप्राय शपत इति । त्वत्पादौ स्पृशामि नैतन्मया कृतमित्येव शपथेन विप्रस्य स्वाभि- प्रायं प्रकाशयतीत्यर्थः ॥ 'सख्यः शपामि यदि किचिदिह स्मरामि' (ङ)इत्यत्र तु स्वाश- यप्रकाशनमानं विवक्षितं न तु शपथरूपमपीत्यदोपः ॥ १३ ॥ (समवप्रविभ्यः स्थः) संतिष्ठते । समस्थिते ॥ अवतिष्ठते ॥ प्रतिष्ठते ॥ वितिष्ठते ।। १४ ।। (मु० ) समवप्रविभ्यः स्थः ॥ लुङि । अपिद्दाधास्थामिदितीत्वम् । समस्थि- पाताम् ।। १४ ॥ ( आङः प्रतिज्ञायाम् ) (च)शब्दं नित्यमातिष्ठते ॥ १५ ॥ (मु० ) आङः प्रतिज्ञायाम् ॥ शब्दं नित्यमातिष्ठते । नित्यत्वेन प्रतिजानीत इत्यर्थः ।। १५ ।। (क) आत्सुटौ नेति । आलेखनाभावात्सुडभावः। (ख) गजोऽपकिरतीति । स्वभावकथनमत्र । (ग ) आनुते इति । शृगाल उत्कण्ठापूर्वकं शब्दं करोतीत्यर्थ इति कैयटः ॥ आपृच्छत इति । 'ग्रहिज्या' इति संप्रसारणम् । (घ) शपथस्तु-वत्पादौ स्पृशामि नैतन्मया कृतमित्येवं वाचा शरीरस्पर्शनमिति । (७) अयं पूरितपूर्वत्रिपादः श्लोकः- धन्याऽसि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि बिश्रब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु । नीवी प्रति प्रणिहिते तु करे प्रियेण सख्यः! शपामि यदि किञ्चिदपि स्मरामि । इति । यत्वत्र साहित्यदर्पण्टीकाकृता हरिदाससिद्धान्तवागीशेन प्रौढानायिकायाः स्मरान्धायाः उदाहरण- ध्याख्यानाऽवसरे "शपामीति" 'शपथे शपः,' इत्यनेनात्मनेपदविषयत्वेऽपि परस्मैपदप्रयोगादपप्रयोग एवेत्युक्तम् , तच्चिन्त्यम् , अत्र नायिकाया वाचा शपामीति स्वाभिप्रायप्रकाशनमात्रत्वात परस्मैपदम्॥ वाचा शरीरस्पर्शनाभावानात्मनेपदमिति वृद्धाख्यातत्वात् । ( च ) आङः प्रतिज्ञायाम् । प्रशापनीयेन धर्मेण धर्मिणो विशिष्टस्य परिग्रहवचनं प्रतिशा । भ. शीकारः प्रतिशेति तु सुगमोऽध्वा ॥ शब्दं नित्यमिति । नित्यमिति पदं शब्दस्य विशेषणम् । शब्दो नित्य इति प्रतिज्ञां करोतीत्यर्थः ।। ।

·१६८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते (स्वाभिप्रायाविष्करणे निर्णेत्राख्यायां च) गोपी कृष्णाय तिष्ठते । अस्थित । 'संशय्य कर्णादिषु तिष्ठते यः' ॥ (क) ॥ १६ ॥ (सु० ) स्वाभिप्रायाविस्करणे निर्णेत्राख्यायां च ॥ स्वाशयस्य प्रकाशने विवादस्य निराकरणकर्ता निर्णेता तस्मिन्नथें च तिष्ठतेरात्स्यात् । गोपी कृष्णाय तिष्ठते । स्थित्या नेत्रादिविकाराद्वा स्वाभिप्रायं ज्ञापयति । 'संशय्य कर्णादिपु तिष्ठते यः संशयं विधाय निर्णेतृत्वेन कर्णादीनाश्रयत इत्यर्थः ।। १६ ।। (त० ) निर्णत्राख्यायामिति ।। निर्णेता विवादस्य निराकरणकर्ता लोके प्रसिद्धः । कृष्णाय तिष्ठत इति ॥ स्वस्थित्या नेत्रादिविकारद्वारा स्वाभिप्रायविशेष ज्ञापयतीत्यर्थः। संशय्य कर्णादिष्विति ॥ संशयं निर्णतुं कर्णादिपु तिष्ठतीत्यर्थः । अन्ये तु संशयस्य कर्णादय एव निर्णतार इत्येवार्थ इति वदन्ति ॥ १६ ।। (उदोऽनृर्वकर्मणीहायाम् ) (ख)मुक्तावृत्तिष्ठते । उदः स्थास्तम्भोः सलोपः । उत्थासीष्ट, उत्थासीयास्ताम् । उदग्थास्यत । उदस्थित । ॐ नूर्ध्व. कर्मणि किम् । पीठादुत्तिष्ठति । ईहायां किम् । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठति(ग) ॥१७॥ (मु० ) उदोऽनूर्ध्वकर्मणीहायाम् ॥ इच्छापूर्विका चेष्टा ईहा तल्यामेव नेह । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठति । उत्पद्यत इत्यर्थः ॥ १७ ॥ (त० ) उद इति ॥ कर्म क्रिया । ईहा परिस्पन्दः । मुक्तावुत्तिष्ठत इति मुक्त्य. थं घटत इत्यर्थः । ईहायां किम् । ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठति । उत्पद्यत इत्यर्थः । उत्पत्ति: क्रिया न तु परिस्पन्दात्मिकेत्यादभावः ॥ १७ ॥ (उपान्मन्त्रकरणदेवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिषु) आमेय्याऽऽमीध्रमुपतिष्टते । मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपतिष्ठति यौवनेन । आदित्यमुपतिष्ठते । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । रथिकानुपतिष्ठते । स्रुघ्नमुपति- ष्ठते पन्थाः ॥ १८ ॥ (सु० ) उपान्मन्त्रकरणदेवपूजासङ्गतिकरणमित्रकरणपथिषु ॥ एष्व/पू. पात्तिष्ठतेरात्स्यात् ॥ मन्त्रः करणं यत्र तन्मन्त्रकरणं स्तुतिः। आग्नेय्याग्नीध्रमुपतिष्ठते । अग्निदेवताकया ऋचाऽऽग्नीध्रमग्निविशेष स्तोतुं तत्समीपे तिष्ठतीत्यर्थः । अग्निमिन्ध इति अग्नीत् विबन्तः । अग्नीधः स्थानमाग्नीध्रम् । तत्स्थोऽऽप्याग्नीध्रः । निपातनात्तद्वितो रणप्रत्ययः ॥ मन्त्रकरणे किम् । भर्तारमुपतिष्टति यौवनेन । आदित्यमुपतिष्ठते । आदित्यं ( क ) श्लोकोऽयं किरातार्जुनीयकाव्यस्य- जहातु नैनं कथमर्थसिद्धिः ? संशय्य कर्णादिपु तिष्ठते यः। असाधुयोगा हि जयान्तरायाः प्रमाथिनीनां विपदा पदानि ।। स० ३ , १४ । (ख) उदोऽनूर्ध्वकर्मणीति। उत्पूर्वात्तिष्ठतेरनूधै परिस्पन्दे वर्तमानादित्यर्थः । इह परिस्पन्द. स्यानूलत्वं नामोपरिदेशसंयोगफलकत्वाभाषः ॥ यदप्युदोऽनल इत्युक्तेऽपि क्रियावाचकत्वं लभ्यत एव तथापि परिस्पन्दतालाभार्थ कर्मपदम् , तदेतदाह इहायामेवेति ॥ कायपरिस्पन्दरूपो व्यापार ईहा । (ग ) ग्रामाच्छतमुत्तिष्ठतीति । उत्पद्यत इत्यर्थः । शतस्य कर्तुः चेष्ठाया प्रभावानात्मनेपदम् । ।

·पदव्यवस्था १८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता १६६ स्तोतुं तदभिमुखतया तिष्ठतीत्यर्थः । गङ्गा यमुनामुपतिष्ठते । उपश्लिष्यतीत्यर्थः । रथि- कानुपतिष्ठते । मित्रोकरोतीत्यर्थः । पन्थाः जुध्नो देशस्तमुपतिष्ठते प्राप्नोतीत्यर्थः ॥१८॥ (त० ) उपान्म० ॥ मन्त्रं करणं कारकम् । देवानां पूजा (क) संगतिः संश्लेषः । मित्रस्य करणम् । पन्था मार्गः । स च कर्तृत्वेन संबध्यते ॥ आदित्यमुपतिष्ठत इति ॥ पूजयतीत्यर्थः । यमुनामिति ॥ उपश्लिप्यतीत्यर्थः ॥ रथिकानिति ॥ मित्रीकरोतीत्य- र्थः ॥ पन्या इति ॥ प्राप्नोतीत्यर्थः ॥ १८ ॥ ( वा लिप्सायाम् ) भिक्षुः प्रभुमुपतिष्ठते-उपतिष्ठति वा ॥१९।। (मु० ) वा लिप्सायाम् ॥ प्रभुमुपतिप्टेते-उपतिष्ठति वा । लिप्सयोपगच्छ- तीत्यर्थः ॥ १९॥ - (त०)वा लिप्सायामिति॥लब्धुमिच्छा लिप्सा तस्यां गम्यमानायामित्यर्थः॥१९॥ ( अकर्मकाच्च) ज्ञानमुपतिष्ठते (ख) उत्पद्यत इत्यर्थः ॥२०॥ (मु०) अकर्मकाच्च ॥ उपात्तिष्ठनेरकर्मकादात्मनेपदं स्यात् । भोजनकाले उप. तिष्ठते । सन्निहितो भवतीत्यर्थः ॥ २० ॥ ( त० ) अकर्मकाच्चेति ॥ कर्म कारकं न तु क्रिया (ग) ॥ शानमुपतिष्ठत इति ॥ सन्निधत्त इत्यर्थः ॥ २० ॥ ( उद्विभ्यां तपोऽकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकाच्च ) उत्तपते वितपते पाणिं शिरो वा ॥ स्वाङ्गकर्मकात्किम् । सुवर्णमुत्तपति ॥ २१ ॥ (सु० ) उद्विभ्यां तपोऽकर्मकात्स्वाङ्गकर्मकाच ॥ स्वमङ्गं स्वाइँ न त्वद्रवमि- ति परिभाषितम् (घ)। उत्तपते । वितपते । दीप्यते इत्यर्थः । नेह सुवर्णमुत्तपति । संताप- यति विलापयति वेत्यर्थः ॥ चैत्री मंत्रस्य पाणिमुत्तपति । संतापयतीत्यर्थः ॥ २१ ॥ (त० ) उत्तपत इति ॥ दीप्यत इत्यर्थः ॥ २१ ॥ ( क ) देवनां पूजेति । पूजा गौरवप्रयुक्तप्रोत्यवच्छिन्नक्रियेत्यर्थः । संगतिरिति । संगतिकरणमुप. श्लेषः ॥ मित्रस्य करणमिति । मित्रकरणमनुपश्लिष्टस्यापि मैत्रीसम्बन्धः ॥ अथ कथं स्तुत्यं स्तुतिभि- रर्थ्याभिरुपतस्थे सरस्वतीति संगच्छते. नृपस्य देवतात्वाभावादिति चेन्न, नृपे देवतात्वाभावेऽपि देवतात्वारो. पात् नृपस्य देवतांशत्वाद्वा । स्तुत्यं स्तोत्राहं तं रघु सरस्वती अाभिरर्थादनपेताभिः स्तुतिभिः स्तोत्र उपतस्थे पूजितवतीति पद्यार्थः । पारोवस्तु स्वानुयोगिनिष्ठविशेष्यतानिरूपितत्व-स्वप्रतियोगिनिष्ठत्व-स्वा- वच्छिन्नत्व-एतत्रितयसम्बन्धेन सम्बन्धविशिष्टान्यप्रकारताशालिज्ञानत्वमिति ॥अत्र स्वपदार्थस्तु विशेष्य. विशेषणयोर्भासमानः सम्बन्धो शेयः । आहायज्ञानमारोप इति वस्तुस्थितिः । बाधसमानकालीनेच्छाजन्य . शानमाहार्यारोप उच्यते ॥आरोपस्य भ्रमरूपत्वात् 'स्तुत्यं स्तुतिभिराभिरुपतस्थे सरस्वती' इत्यत्र पक्षा- न्तरे समादधन्ति,,-नृपस्य देवतांशत्वाद् उपतस्थ इत्यात्मनेपदं संगच्छते इति बोध्यम् । तथा च मनुः. " अष्टाभिश्च सुरेन्द्राणां मात्राभिनिर्मितो नृपः । तस्मादभिभवत्येष सर्वभूतानि तेजसा" इति ॥ ( ख ) 'मूलतत्वदीपिकयोः 'भोजनकाल उपतिष्ठते' इति पाठ इति केचित् ॥ (ग) कर्म कारकमिति । अकर्मकस्तु व्यापारसमानाधिकरणफलवाचकः । व्यापाराधिकरणेतरा- वृत्ति यत्फलं तद्वाचक इत्यर्थ । तथा सति गम्यादौ द्विनिष्ठत्वेन फलस्य व्यापाराधिकरणकर्तनिष्ठत्वेऽपि न दोषः॥ (घ) परिभाषितमिति । स्वतन्त्रसंकेतः परिभाषा ॥ परिभाषासातास्येति परिभाषितम् ॥ .. ।

·२०० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (आङो यमहनिभ्यामकर्मकाभ्यां स्वाङ्गकर्मकाभ्यां च ) आयच्छते आहते पाणिं शिरो वा । आनाते । आहसे । अन्यत्र । शत्रुमा- यच्छति आहन्ति वा ॥ २२ ॥ (सु०) श्राङो यमहनिभ्यामकर्मकाभ्यां स्वाङ्गकर्मकाभ्यां च ॥ यम- हनिभ्यामात् ॥ नेह परस्य शिर आहन्ति । अथ तहि 'आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः इति भारविः(क) ॥ 'आहध्वं मा रघूत्तमम्' इति भट्टिश्च । प्रमाद एवायमिति (ख)। समीपमेत्येत्यध्याहारो वा बोध्यः । विषमविलोचनस्य समीपमेत्य वक्ष आजघ्ने । स्वकी- यमेव वक्षो मल्ल इव संतोषातिशयादास्फोटनं चक्रे इत्यर्थः ॥ २२ ॥ (त०) माङ इति ॥ अकर्मकस्वाङ्गकर्मकयोवृत्तिरत्रापि । आयच्छति इति ॥ दी| भवतीत्यर्थः ॥ आहत इति ॥ नलोपः आध्नाते । 'आजघ्ने विषमविलोचनस्य वक्षः' इत्यादौ तु प्राप्येत्यध्याहारो बोध्यः (ग) ॥ २२ ॥ (हनः सिः कित् ) वधो वाति । आहत । आवधिष्ट, आवधिषा- ताम्-आहसाताम् ॥ २३ ॥ (सु०) हनः सिः कित् ॥ हन्तेः परः सिः प्रत्ययो वा कित् स्यात् । हनो लुङ्- लिडोरिति वधादेशः । आवधिष्ट, आवधिपाताम् । पक्षे कित्त्वात् लोपस्त्वनुदात्ततनामिति नलोपः । लोपो हस्वादिति सिलोपः आहत, आहसाताम् , आहसत ॥ २३ ॥ (यमः सूचने सिः कित्) उदायत, उदायसाताम्, उदायसत॥२४॥ (१०) यमः सूचने सिः कित् ॥ सूचनं परदोपाविष्करणम् । कित्त्वाल्लोपस्त्व- नुदात्त तनामिति मलोपः । लोपो हस्वादिति सिलोपः । उदायत । सूचने किम् । उदायं- स्त पादम् । आकृष्टवानित्यर्थः ॥ २४ ॥ . ( क ) आजघ्ने इति । गाण्डीवी अर्जुनो विषमविलोचनस्य त्र्यम्बकस्य वक्षः हृदयम् , भुजाभ्या- म् आजम्ने ताडितवानिति श्लोकार्थः ॥ सम्पूर्णः श्लोकस्तु- उन्मज्जन्मकर इवामरापगाया वेगेन प्रतिमुखमेत्य वाणनद्याः । गाण्डीवी कनकशिलानिभं भुजाभ्यामाजध्ने विषमविलोचनस्य वक्षः॥ इति ॥ किरातार्जुनीयस्य सप्तदशसर्गः ।। इह तु 'आजध्ने' इति पदे च्युत संस्कारतादोषः। न च कनकशिलानिभं कनक्रनिकषपाषाणतुल्य श्यामवर्णं स्ववक्ष एवाजघ्ने इत्यर्थ इति वाच्यम् । युद्धे प्रवर्त्तमानानां वीराणां स्ववक्षस आघातादर्श- नात् तत्पूर्वमेव हि दर्पप्रकाशार्थ तत्करणदर्शनात् । ( ख ) प्रमादत एवेति । पूर्वमकर्त्तव्यतया निश्चिते सत्यपि पुनः कर्तव्यताधीः प्रमादः ॥ (ग) ननु “प्राप्येति" अध्याहारे कृते "क्यब्लोपे कर्मण्याधारे च पञ्चमी" इति पञ्चमी प्रसङ्गस्त- त्राह-क्यबलोपे पञ्चमीति तु क्यबन्त विनैव तदर्थावगतिर्यत्र तद्विषयकम् इति, क्यबर्थो दृश्यते यत्र क्यब- न्तं नैव दृश्यते तदेव हि क्यबलोपित्वं ज्ञातव्यञ्च सदा बुधः । इति शिष्टोक्तरिति भावः । “उच्चारितः श. दः प्रत्यायको नानुच्चारितः" इति भाष्योक्तेः कथं तदर्थावगतिरिति चेन्न, वाक्ये वाक्यैकदेशप्रयोगन्यायेन अत्र शब्दाध्याहारात् । ननु शम्दाध्याहारेऽपि लोपोऽप्रयोगोऽस्त्येवेति इदमसाध्विति शङ्कया केचिदाहु:- भेत्तुमित्यादितुमन्ताध्याहारो वेति ॥ तुमन्तघटितवाक्यस्यैकदेशोऽयमित्यर्थः, समीपमेत्येति वेति । - ·-- - पदव्यवस्था १८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २०१ (त० ) सूचन इति ॥ परेणाच्छाधमानस्याविष्करण इत्यर्थः उदायत इति ॥ परावयं प्रकाशयति स्मेत्यर्थः ॥ २४ ॥ (समो गम्वृच्छिप्रच्छिस्वरत्यर्तिश्रुविदिदृशिभ्योऽकर्म- केभ्यः) (क) संगच्छते ॥२५॥ (सु० ) समागम्यच्छिप्रच्छिस्वरत्यत्तिश्रुविदिवशिम्योऽकर्मकेभ्यः॥ समुपसर्गादकर्मकेभ्यो गम्युच्छतिश्रुशिभ्यः प्रच्छिस्वरतिविदिभ्यः सकर्मकेभ्यश्चात्स्यात्॥ सङ्गच्छते । सङ्गतं भवतीत्यर्थः ॥ २५ ॥ (त० ) समो गम्यच्छीति ॥ ऋच्छ गत्यादौ। आदेशस्तु न अतें: पृथग्ग्रहणा- त् । विदीति वेत्तैरेव ग्रहणं गम्यादिपरस्मैपदिसाहचर्यात् । संगच्छत इति ॥ युज्यत इत्यर्थः । अकर्मकादित्येव 'रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे' इति मुरारिप्रयोगस्तु इति कथय- भय इत्यध्याहारेण समाधेयः । अर्थान्तरे वृत्तेरकर्मकत्वं सकर्मकाणामपि ॥ ५ ॥ ( गमेः मिस्या किती वा ) सङ्गसीष्ट-मङ्गंसीष्ट । समगत-सम- गस्त ।। समृच्छिष्यते । समानृच्छे। समाच्छिष्ट ॥ संस्वरते । संसस्वरे । संस्वरिषीष्ट-संस्वृषीष्ट । समस्वरिष्ट-समस्वृत ॥ संपृच्छते। समप्रष्ट, समप्र- क्षाताम् ॥ संशृणुते । संश्रोता । समश्रोष्ट ॥ संवित्ते, संविदाते ॥ २६ ॥ (मु०) गमेः सिस्यौ कितौ वागमेरनिटी सिस्यौ वा कितौ स्तः॥ आशिपि लिङि कित्त्वाल्लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । सङ्गसीष्ट-पक्षे सगसीष्ट । लुङि कित्त्वान्- मलोपे लोपो हस्वादिति सिलोपः । समगत, समगसाताम् , समगसत । कित्त्वाभावे समगस्त, समगंमाताम् , समगंसत । तौदादिकस्य ऋच्छेरत्र ग्रहणम् , न तु ऋच्छादेशस्येति ध्वननार्थ लूटः प्रयोगः । समृच्छिष्यते ॥ ग्रहामिति संप्रसारणम् । संपृच्छते ॥ स्वृ शब्दो- पतापयोः । संस्वरते ॥ अर्तीति भौवादिकजौहोत्यादिकयोहणम् । तत्र भ्वादेः समृ. च्छते । लिटि समाराते, समारि । लिङि उरिति न गुणः । समृषीष्ट । समर्ता । हन्नत इतीट् । समरिष्यते । समारिष्यत । लुङि मेट इत्यटोऽभावः । उरिति न गुणः । लोपो हस्वादिति सिलाप । मा समृत, मा समृपाताम् , मा समृपत । माङभावे समात, समापाताम् , समार्पत । इयतस्तु ऋप्रोरिः पूर्वस्येति पूर्वस्येत्वे असवणे स्वरे पूर्वस्ये. तीय । समीयते । लुङि सर्तिशास्यत्तिभ्य इति ङः । ऋवर्णदृशारिति गुणः । मेट इत्यडभावः । मा समरत, मा समरेताम् , मा समरन्त । माङभावे समारत, समारेताम्, समारन्त ॥ श्रुवः शृआदेशो इति शृआदेशो नुप्रत्यश्च । संशृणुते । परस्मैपदसाहचर्या. द्विद ज्ञाने इत्यस्यैव ग्रहणं न तु स्वरितेतो विद्लू लाभे इत्यस्य । सत्ताविचारणार्थस्य विदेस्त्वनुदात्तत्वादात्मनेपदं सिद्धमेव ॥ ६ ॥ (वेत्तेरन्तो वा रुडाति ) संविद्रते-संविदते । संपश्यते । सम- दृष्ट ॥ समियते, समियते । समारे । ऋो रिः पूर्वस्य । समियीति । (क) अकर्मकेभ्य इति ॥ अथ कथं तहि-तच्चैक्यं समगच्छतेति, पार्षत्वात् ।

·२०२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते । समियरीयाताम् । स्वरादेः । अ इ ए । ए ऐ ऐ। समैयुत, समैयाताम् । अकर्मकात्किम् । ग्राम सङ्गच्छति ॥२७ ॥ (सु.) वेत्तेरन्तो वा रुट् ॥ विदेः परस्यान्प्रत्ययस्य रुड् वा स्यात् आति ॥ दृशादेरिति पश्यः । संपश्यते । कथं तर्हि सकर्मकस्य 'रक्षांसीति पुरापि संशृणुमहे' इति मुरारिप्रयोगः ? प्रामादिकोऽयम् , इति कथयगय इत्यध्याहारो वा । अथास्मिनकर्मका- धिकारे हनिगम्यादीनां कथमकर्मकतेति चेच्छणु । "धातोरान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धरविवक्षातः, कर्मणोऽकर्मिका क्रिया" इत्युक्तत्वाइकर्मकत्वं बोध्यम् ॥ २७ ॥ ( उपसर्गादस्यत्यूहोर्या ) निरस्यते । निरस्यति । निरास्यत ॥ समूहति । समूहते । समूह्यात् ॥ २८ ॥ (सु० ) उपसर्गादस्यत्यहोर्वा ।। अकर्मकादिति निवृत्तम् (क) । अमु क्षेपणे । उहवितकें । बन्धं निरस्यति । दिवादित्वाद्यः ॥ उपसर्गादहतेहस्वो यादौ क्ङिति । ब्रह्म समुह्यातू । अग्नि समुह्यति ॥ २८ ॥ (निसमुपविभ्यो ह्रः। (ख) निह्वयते ॥ २९ ॥ (मु० ) निसमुपविभ्यो ह्वः ॥ एभ्यः परस्मात् हृञ् आत् स्यात् ॥ २९ ॥ ( स्पर्द्धायामाङ: ) कृष्णश्चाणूरमाह्वयते (ग) ॥ ३० ॥ (सु०) स्पर्धायामाङः॥ आङः परात् ह्वेजः आस्यात् ॥ पराभिभवेच्छा स्पर्धा तस्यामर्थ ॥ ३० ॥ (त० ) स्पर्धायामिति ॥ पराभिभवेच्छा स्पर्धा ॥ कृष्ण इति ॥ स्पर्धया तस्या- ह्वानं करोतीत्यर्थः ॥ ३० ॥ ( अप्रतिबन्धोत्साहस्फीततासु क्रमः ) ऋचि क्रमत बुद्धिः । अध्ययनाय क्रमते । क्रमन्तेऽस्मिञ्छास्त्राणि ॥ ३१ ॥ (मु०) अप्रतिबन्धात्साहस्फोततामु क्रमः ॥ ऋचि क्रमने बुद्धिः । न प्रति. हन्यत इत्यर्थः । अध्ययनाय क्रमते । उत्सहत इत्यर्थः ॥ क्रमन्तेऽस्मिन्छास्त्राणि । स्फी- तानि प्रवृद्धानि भवन्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ (त०) चि क्रमत इति ॥ न प्रतिहन्यत इत्यर्थः । अध्ययनाय मत इति । उत्सहत इत्यर्थः ॥ क्रमन्त इति स्फीतानि भवन्तीत्यर्थः ॥ ३१ ॥ ( उपपराभ्याम् ) उपक्रमते । पराक्रमते ॥ ३२ ॥ (मु०) उपपराभ्याम् ॥ अप्रतिबन्धादिषु वाच्येवाभ्यां क्रम आत्स्यात् ॥ नेह संक्रामति ॥ ३२ ॥ ( क ) निवृत्तमिति । सोपसगास्यत्यूह्योः सकर्मकत्वेनाकर्मकादित्येतत्सम्बन्धस्य बक्तुमशक्यत्वा- दिति भावः । (ख) निसमुपविभ्यो त इति । अत्र 'ह्व' इत्येकारान्तानुकरणं लक्षणवशसम्पन्नमात्वम् । तेन "नियते" त्यत्रात्मनेपदं भवति । कृतात्त्वानुकरणे तु यत्रावविषयताऽस्ति तत्रैव स्यात् । (ग) स्पोयामाः इति । स्पर्द्धयां किम् , पुत्रमाह्वयति । भकारयतीत्यर्थः ।

·पदव्यवस्था १८]] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २०३ । ( आङो ज्योतिरुद्गमने ) (क)आक्रमते-आक्रम्यते सूर्यः ॥३३॥ (सु० ) आङो ज्योतिरुद्रमने । आक्रमते सूर्यः । उदयत इत्यर्थः । नेह । आ- क्रमति धृमो हर्म्यतलात् ॥ ३३ ॥ (त० ) ज्योतिरुद्गमन इति ॥ ज्योतिर्नक्षत्रादिः ॥ आक्रमते सूर्य इति ॥ उद- यत इत्यर्थः । नभः समाक्रामति चन्द्रमाःक्रमात्' इत्यत्र तु प्राप्नोतीत्येवार्थो न तूगमनम्॥३३॥ ( वेः पादविहरणे ) (ख) साधु विक्रमते वाजी ॥ ३४ ॥ (मु० ) वेः पादविहरणे ॥ क्रमः पादविक्षेप एवार्थस्तथापि धातूनामनेकार्थत्वा- देवमुक्तम् ॥ पादविहरणे किम् । विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवति स्फुटतीत्यर्थः ॥३३॥ (त० ) वेः॥ विहरणं विक्षेपणम् । यद्यपि धातुरयमस्मिन्नेवार्थे प्रसिद्धस्तथापि धातूनामनेकार्थत्वाद्विशेषणम् । नेह । विक्रामति सन्धिः । द्विधा भवतीत्यर्थः ॥३४॥ (प्रोपाभ्यां प्रारम्भार्थाभ्याम् ) प्रक्रमते । उपक्रमते ॥ ३५ ॥ (स्नुक्रमांरीति नेट् ) प्रक्रंसीष्ट ॥ ३६॥ (सु० ) प्रोपाभ्यां प्रारम्भार्थाभ्याम् ॥ प्रक्रमते । आरम्भं करोतीत्यर्थः । प्रार- म्भार्थाभ्यां किम् । प्रकाति । गच्छतीत्यर्थः । उपक्रामत्यागच्छतीत्यर्थः । उपपराभ्या- मिति नात्रात्मनेपदं शङ्कयम् । अप्रतिबन्धादिप्येवेत्युक्तत्वात् ।। ३५ ॥ ( अनुपसर्गाद्वा) क्रमते-क्रम्यते । क्राम्यति-क्रामति ॥ ३७ ।। (मु० ) अनुपसर्गाद्वा ॥ अप्राप्तविभापेयम् । अप्रतिबन्धादिपु तु नित्यमेव ॥३७॥ ( अपहवे ज्ञः ) (ग) शतमप जानीते ॥ ३८ ॥ (सु० ) अपह्नव ज्ञः ॥ अपनयनेऽथी ज्ञ आत् ॥ ३८ ॥ (त०) शतमपजानीते ॥ अपलपतीत्यर्थः ॥ ३८ ॥ ( अकर्मकाच ) (घ) सर्पिपो जानीते ॥ ३९ ॥ (मु० ) अकर्मकाच्च ॥ सपिषी जानीते । सरिपोपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥३९॥ (त० ) सपिष इति ॥ सर्पिपा उपायेन प्रवर्तत इत्यर्थः ॥ ३९ ॥ ( अनुपसर्गाज्ज्ञः।) गां जानीते ॥ ४० ॥ (सु० ) अनुपसर्गाज्ज्ञः ॥ अकर्मकाच्चत्येव सिद्धे सकर्मकार्थमारम्भः ॥ अनुप- सर्गात् किम् । स्वर्ग लोक न प्रतिजानामि । कथं तहि 'इत्यं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततो- ऽनुजज्ञे गमनं सुतस्या इति भट्टिः (ङ)। कर्मणि लिट । नृपेणेति विपरिणामः ॥ ४० ॥ ( क ) उद्गमन इति । उध्वदेशसंयोगानुकूलव्यापारः । (ख ) पादविहरणं पादविक्षेपः । धातूनामनेकार्थे वोधयितुं सूत्रे पादबिहरण इप्युक्तम् । (ग) अपहवे ज्ञ इति । अपह्नवोऽपहनुतिरपलापः । अबाधितपरोक्तविपरीतबोधनाय तदुपपादका. भावप्रतिपादनेच्छा। (घ) अकर्मकाच्चेति । 'अनुपसर्गाज्ज्ञः' इत्यनेनैव सिद्ध सर्पिषोऽनुजानीते इत्यादि।सोपसर्गार्थ- मिदं सूत्रम्। (0) उत्कण्ठापूर्वकमिति । झटिति झटित्युबुद्धसंस्कारजन्यस्मरणमुत्कण्ठा ।

·२०४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [अख्याते (सम्प्रतिभ्यामनाध्याने ) शतं संजानीते । शतं प्रतिजानीते । अनाध्याने किम् । मातरं संजानाति ॥ ४१ ॥ (सु० ) सम्प्रतिभ्यामनाध्याने ॥ उत्कण्ठापूर्वक स्मरणमाध्यानम् (क) ॥ शर्त संजानीते । अवेक्षत इत्यर्थः ॥ शतं प्रतिजानीते । अङ्गीकरोतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ (त०) शतं सजानीते ॥ अवेक्षत इत्यर्थः ॥ शतं प्रतिजानीते ॥ अङ्गी. करोतीत्यर्थः ॥ ४१ ॥ ( अनुपसर्गाद्वा ) गां जानाति, जानीते वा ॥ १२ ॥ (मु०) अनुपसर्गाद्वा ॥ अनुपसर्गात्परस्य ज्ञो वा आत्स्यात् ॥ ४२ ॥ ( वे शब्दकर्मणः कृतः ) (ख) शब्द विकुरुते ॥ ४३ ॥ (मु० ) वेः शब्दकर्मणः कृतः ॥ शब्दं विकुरुते । उच्चारयतीत्यर्थः ॥ शब्दकर्मणः किम् । चित्तं विकरोति कामः (ग) ॥ ४३ ॥ ( अकर्मकाच्च ) विकुर्वत सौन्धवाः ॥ ४४ ॥ (मु० ) अकर्मकाञ्च ॥ वेरकर्मकात्कृत आत्स्यात् ॥ विकुर्वते सैन्धवाः । वाजिनो विकारं लभन्त इत्यर्थः ॥ ४४ ॥ ( भासनोपसंभाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः) शास्त्रे वदते । भृत्यानुपवदते । शास्त्रे वदते । क्षेत्रे वदते । गेहे विवदन्ते । उपवदन्ते ब्राह्मणाः परदारान् (घ) ॥ ४५ ।। (सु० ) भासनेोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः ॥ वदतेरात्स्या- देवर्थेषु ॥ शास्त्रे वदते । भासमानो ब्रवीतीत्यर्थः । उपसम्भापोपसान्त्वनम् । भृत्यानुप- वदते । सान्त्वयतीत्यर्थः ॥ शास्त्रे वदते । ज्ञानं वदतीत्यर्थः ॥ क्षेत्रे वदते । क्षेत्रप्रयत्नं व. दतीत्यर्थः । गेहे विवदन्त । विवादं कुर्वन्तीत्यर्थः । उपवदन्ते । प्रार्थयन्ते। उपमन्त्रणमु. पच्छन्दनम् । एषु किम् । किंचिद्वदति ॥ ४५ ॥ (त.) भासनेत्यादि ॥ भासनं दीप्तिः । उपसंभाषा सान्त्वनम् । शास्त्रे वदत इति ॥ भासमानो ब्रवीतीत्यर्थः ॥ भृत्यानिति ॥ सान्त्वयतीत्यर्थः ॥ शास्त्रे वदत इति॥वदितुं सम्यगबुध्यत इत्यर्थः ॥ क्षेत्रेवदत इति॥ क्षेत्रविषयकमुत्साहमाविष्करोती. त्यर्थः ॥ गेहे विवदन्त इति ॥ विविधं भापन्त इत्यर्थः ॥ परदारानुपवदत इति ॥ । (क) क्रुध्यन् कुलं धक्ष्यति विप्रवहिर्यास्यन् सुतस्तप्स्यति मां समन्युम् । इत्थं नृपः पूर्वमवालुलोचे ततोऽनुजज्ञे गमनं सुतस्य ।। इत्ययं सम्पूर्णश्लोको भट्टिकाव्यस्य प्रथमसगिंयः। (ख ) वेरिति । शब्दः कर्म कारकं यस्य ततः कृञो विपूर्वादात्मनेपदमित्यर्थः । (ग ) विकरोतीति । अन्यथा करोतीत्यर्थः । (घ) शाचे वदते इति । बोधोत्तर शास्त्रविषयकशानवत्त्वं मनसा बुध्यते इत्यर्थः। क्षेत्रे वदत इति । क्षेत्रविषयकमुत्साहमाविष्करोतीत्यर्थः । गेहे विवदन्त इति । वैमत्यहेतुक नानाविध भाषन्त इत्यर्थः ।

·पदम्यवस्था १८] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २०५ भद्रे भजस्व मामिदं ते दास्यामीत्येवर हसि प्रचोद्य स्वाभिलषिते प्रवर्तयतीत्यर्थः ॥४६॥ (मनुष्यादीनां संभूयोच्चारणे) (क) संप्रवदन्ते ब्राह्मणाः ॥४६॥ (सु०) मनुष्यादीनांसंभूयोञ्चारणे॥ वदतेरात्स्यान्मनुष्यादीनां सहोच्चारणेऽथ ४६ ( व्यक्तवाग्विषयादनुपूर्वादकर्मकात् ) अनुवदते कठः क- लापस्य ॥ ४७ ॥ (मु०) व्यक्तवाग्विपयादनुपूर्वादकर्मकात् ॥ एतादृशादतेरात्स्यात् ॥ व्यक्तः वाग्विषयो यस्य स व्यक्तवाग्विषयस्तस्मात् । अनुवदने कठः कलापस्य । वेदशाखावा- चकावपि कठकलापशब्दावन तदध्येतरि वर्तते । अनुसादृश्यम् । कलापस्येति सम्बन्धे पष्ठी। अकर्मकात् किम् । उक्तमनु वदति ॥ व्यक्तवागिति किम् । अनुवदति वीणा ॥ ४७ ॥ (त० ) व्यक्तेति ॥ व्यक्ता परिस्फुटवर्णा अर्थावगतिहेतुश्च वाक् येषां ते व्यक्तवा. चः। ते च यद्यपि शुका अपि तथापि मनुष्या एवात्र बोध्याः प्रसिद्धतरत्वात् । अत एवं ह्येतदुपात्तम् । अन्यथा वदेः स्वभावादेव तदर्थकत्वात्कृतमनेन ॥ अनुक्दत इत्यादि । शाखावचनावपि कठकलापशब्दौ तदध्येतरि वर्तते । कलापन सदृशं कठोऽधीयानो वदती. त्यर्थः ॥ अकर्मकात्किम् । उक्तमनुवदति ॥ व्यक्तवाचां किम् । अनुवदति वीणा ॥ ४ ॥ ( वा विरुद्धोक्ती ) विप्रवदन्ति विप्रवदन्ते वा वैद्याः ॥ ४८ ॥ (मु०) वा विरुद्धोक्तौ ॥ विरुद्धोक्तिरूपे व्यक्तवाचां समुच्चारणेऽणे वदेर्वात ॥ अप्राप्तविभाषेयम् ॥ ४८ ॥ ( त०) विप्रवदन्तीत्यादि ॥ युगपत्परस्पर विरुद्धं वदन्तीत्यर्थः ॥ ४८ ॥ ( अवाद्गिरतेः) अवगिरते ॥ ४९ ॥ (मु०) अवाद्गिरतेः ॥ गिरतेरिति तौदादिकस्यैव ग्रहणम् । गृणातेरवपूर्वस्य प्रयोगो नास्तीति भाष्योत्तः ॥ ४९ ॥ ( त० ) अवादिति ॥ गिरतेरिति निर्देशात्तौदादिकस्यैव ग्रहणम् । गृणातेस्त्वव- पूर्वस्य प्रयोगो नास्तीति भाष्योक्तेः क्रैयादिकस्याग्रहः । अतो गिर इत्युक्तावप्यदोपः ॥४९॥ (समः प्रतिज्ञाने ) (ख) शब्दं नित्यं संगिरते ॥ ५० ॥ (सु० ) समः प्रतिक्षाने ॥ समो गिरतेरात्स्यात्प्रतिज्ञानेऽर्थ ॥ संगिरते । प्रति. जानीत इत्यर्थः ॥ प्रतिज्ञाने किम् । संगिरति ग्रासम् ॥ १० ॥ (त० ) संगिरत इति ॥ प्रतिजानीत इत्यर्थः ॥ १० ॥ ( उदश्वरः सकर्मकात् ) धर्ममुञ्चरते ॥ ५१ ॥ ( सु०) उदश्चरः सकर्मकात् ॥ धर्ममुच्चरते। उल्लङ्ध्य गच्छतीत्यर्थः । सक- मकात्किम् । वाष्पमुच्चरति । उपरिष्टाद्गच्छतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ (त० ) धर्ममुच्चरत इति ॥ उल्लध्य गच्छतीत्यर्थः ॥ ११ ॥ (क)मनुष्यादीनामिति । तेन शुकसारिकादीनां सहोच्चारणे न । (ख ) सम इति । प्रतिज्ञानमभ्युपगमः । १८ सि०च० ·२०६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (समस्तृतीयायुक्तात् ) रथेन संचरते ॥ ५२ ॥ (सु० ) समस्तृतीयायुक्तात् ॥ तृतीयान्तयुक्तात्समश्वरोरात्स्यात् ॥ रथेन संच- रते व्यवधानेऽपि रथेन समुच्चरते ॥ १२ ॥ (दाणश्च सा चेच्चतुर्थ्यर्थे) (क) दास्या संयच्छते कामुकः ॥५३॥ (सु० ) दाणश्च सा चेचतुर्थ्यर्थ ॥ तृतीयान्तयुक्तात्समो यच्छतेरात्स्यात् सा तृतीया चेचतुथ्यर्थे भवति ॥ दास्या संयच्छते। दास्यै धनं ददातीत्यर्थः। दास्येति संप्रदाने तृतीया ॥ १३ ॥ (त० ) दास्येत्यादि ॥ कामितया दास्यै ददातीत्यर्थः ॥ १३ ॥ ( उपाधमः स्वीकारे ) (ख) भार्यामुपयच्छते ॥ ५४॥ (मु० ) उपाद्यमःस्वीकारे॥ उपाधमेरात्स्यात् स्वीकारो विवाहस्तस्मिन्नर्थ ॥१४॥ (त०) स्वीकार इति ॥ स्वीकारो विवाहः । अङ्गीकारमात्रमिति तु भाष्यम् ५४ (यमः सिः किद्वाविवाहे) रामः सीतामुपायत-उपायंस्त वा ॥५५॥ (मु० ) यमः सिः किद्वा विवाहे ॥ यमः परः सिप्रत्ययो वा कित्स्याद्विवाहेऽथें । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । उदायत । पक्षे उदायस्त ॥ ५५ ॥ ( ज्ञाश्रुस्मृशां सान्तानामात् ) जिज्ञासते। शुश्रूषते । सुस्मू- र्षते । दिदृक्षते ॥ ५६ ॥ (सु० ) शाश्रुस्मृदृशां सान्तानामात् ॥ सप्रत्ययान्तेभ्य आत्स्यात् ।। हवे ज्ञ इत्यादिना ज्ञाधातोः समो गम्युच्छीत्यनेन श्रुदृशिभ्यां चात्मनेपदे कृते ततः सप्र- त्यये सान्तात्पूर्ववदादित्यनेन तदात्मनेपदं सिद्धमेव । पुनर्ग्रहणं विषयान्तरेऽप्यात्मने पदार्थम् ॥ ५५ ॥ ( अनोोनातेन ) अनुजिज्ञासति पुत्रम् ॥ ५७ ॥ (सु० ) मनोर्जानातेन ॥ अनोः सान्ताज्जानातेात्स्यात् ॥ ५७ ॥ ( प्रत्याभ्यां श्रुवः ) प्रतिशुश्रूषति । आशुश्रूषति ॥ ५८ ॥ (मु० ) प्रत्याभ्यां श्रवः ॥ आभ्यां सान्ताच्छृणोतेर्नात् ॥ ५८ ॥ (स्वराधन्तोपसर्गायुजेरयज्ञे) (ग) प्रयुङ्क्ते । उद्युके ॥ अय- (क) दाण इति । भाष्ये विदं सूत्रं प्रत्याख्यातम् । तथाहि-यो दास्या सह भुआनस्तया दत्तं स्वयं भुक्ते स्वयं च तस्यै ददाति तत्रायं प्रयोग इष्यते ॥ "अशिष्टव्यवहारे दानप्रयोगे चतुर्थ्यर्थे तृतीया" इति तृतीया चतुर्थ्यणे बोध्यम् । शिष्टव्यवहारे तु ब्राह्मणीभ्यः संप्रयच्छत इति प्रत्युदाहरन् भाष्यकार इह व्याख्याने प्रमाणम् । (ख) उपाधम इति । स्वीकरणं स्वीकार इति । यत्तु-वृत्तिकृतोक्तं पाणिग्रहणमेवेष्यते । तेनेह न । परमाामुपयच्छति । दासीत्वेन स्वीकरोतीत्यर्थ इति । तदाविरुखम् । तत्रस्वीकारमात्रे आत्म- नेपदस्योक्तत्वादिति भावः। तथा च भट्टिः प्रायुक्त-उपार्यस्त महास्त्राणीति । (ग) स्वराधन्तेति । स्वर आदिरन्तोऽयवो यस्व स चासावुपसर्गस्तस्मात् । सम् निस् निर् दुस् दुर् एतद्भिन्नाः सर्वेऽप्युपसर्गाः सरगृहीताः। अप ।

·पदव्यवस्था १८] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता २०७ जे किम् । पात्राणि प्रयुनक्ति ॥ ५९ ॥ (सु० ) स्वराधन्तोपसर्गाजेरयझे ॥ स्वरादेः स्वरान्ताच्चोपसर्गाधुजेरात् । न तु यज्ञपात्रेऽर्थे । १९ ।। (त. ) स्वराधन्तोपसर्गादिति ॥ स्वर आदिरन्तोऽवयवो यस्य स तथा । तेन समादयो व्यावृत्ताः ॥ ५९ ।। ( समः क्ष्णुवः ) संक्ष्णुते शस्त्रम् ॥६०॥ (मु० ) समः क्ष्णुवः ॥ समः क्षणोतेरात्स्यात् ।। ६० ।। (त) संक्ष्णुते शस्त्रमिति ।। समो गम्यूच्छीत्यादौ न पठितः। अस्यात्र सकर्म- कस्य ग्रहणात् ।। ६० ।। ( भुजाऽपालने ) ओदनं भुङ्क्ते । पालने महीं भुनक्ति ॥ ६१ ।। (सु० ) भुजोऽपालने । अभ्यवहारे इति वक्तव्ये पालन इति पर्युदासग्रहणं प्रयो. जनद्वयार्थम् । संयोगवद्विप्रयोगस्यापि विशेषावधारणहेतुत्वाद्रौधादिकस्यैव भुजेर्ग्रहण. मित्येकम् । अभ्यवहारादर्थान्तरे उपभोगादावप्यात्मनेपदं भवतीति द्वितीयम् । नि- षेधस्य निषेधः पर्युदासः ।। भुजेरान्न स्यात्पालने अपालनत्वादुपभोगार्थे तु भवति। 'वृद्धो जनो दुःखशतानि भुक्ते' इतीह भुजेरुपभोगोऽर्थः । उपभोग इत्युपलक्षणम् (क)। तेन 'बुभुजे पृथिवीपाल: पृथिवीमेव केवलाम्' इत्यत्रात्मसात्करणमर्थः। पृथिवीं बुभुजे। स्वा- धीनां चकारेत्यर्थः । 'भुजो कौटिल्ये' इति तुदादेस्तु पमेव । पाणि विभुजति ।। अपालने किम् । महीं भुनक्ति ।। ६१ ।। ( त० ) भुजोऽपालन इति ॥ रुधादेव ग्रहणम् । तौदिकस्य अनवन इति प्रति- षेधात् । तेन विभुजति पाणिमित्यादावदोषः। 'बुभुजे पृथिवीपालः' इत्यादौ तु भुजे. रुपभोगोऽर्थः । अन्यथा भुजो भक्षण इत्येवाकरिष्यत् ।। ६१ ।। ( गृधिवश्विभ्यां व्यन्ताभ्यां प्रतारणे) माणवकं वञ्चयते । गर्द्धयते ॥ ६२ ॥ (सु० ) गृधिवश्विभ्यां ज्यन्ताभ्यां प्रतारणे ॥ परगामि फलार्थमिदमात्मनेप दम् ।। प्रतारणे किम् । श्वान गर्द्धयति । अस्यामिकासामुत्पादयति । अहिं वञ्चयति । वर्जयतीत्यर्थः ।। ६२ ।। ( अपाद्वदः) न्यायमपवदते ॥ ६३ ॥ (समुदाझ्यो यमोऽग्रन्थे) व्रीहीन् संयच्छते । धान्यानि स्वी- करोतीत्यर्थः ॥ भारमुद्यच्छते ॥ भारं बहतीत्यर्थः ॥ वस्त्रमायच्छते । वस्त्रमा- दधातीत्यर्थः॥ अग्रन्थे किम् । वेदमुद्यच्छति । अधिगन्तुमुद्यमं करोतीत्यर्थः॥६४॥ (सु० ) अपाद्वदः ॥ अपाद्वदतेरात्स्यात् । अनुपसर्गाज्झः । पूर्व व्याख्यातम् ६४ (कर्मव्यतिहारे धातोरात् ) व्यतिभवते । व्यतिराते ॥ ६५ ॥ ( स० ) कर्मव्यतिहारे धातोरात् ॥ क्रियाविनिमयेऽर्थे धातोः कर्तर्यात्मनेपदं (क) उपभोग इति । विषयसंवनजन्यसुखविशेष उपभोगः ।

·१ २०. सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते स्यात् ॥ व्यतिभवते। अन्यस्य योग्यं भवनमभ्यतरः करोतीत्यर्थः ॥रा दाने । व्यतिराते ६५ (त०) कर्मव्यतिहारे(क) धातोरिति ।। कर्म क्रिया तस्य व्यतिहारो विनिमयो व्य- त्यासस्तस्मिन्नथें वर्तमानाद्धातोरादित्यर्थः । व्यतिभवत इति ।। अन्यस्य योग्यं भवन- मन्यतरः करोतीत्यर्थः । परस्परकरणमपि कर्मव्यतिहारः । संप्रहन्ते राजान इति यथा । अत्र च यदानेकस्य कर्तृत्वे सहविवक्षा तदा द्विवचनं च भवति। सहविवक्षाभावे त्वेकवच- नमपि तेन कर्मव्यतिहारस्यानेककर्तृकत्वादे कवचनं न संभवतीति न शङ्कनीयम् ।। ६५ ॥ ( न गतिहिंमार्थपठजल्पहमात् ) व्यतिगच्छन्ति । व्यतिप- ठन्ति । व्यतिघ्नन्ति । व्यतिजल्लन्ति । व्यतिहसन्ति ॥ ६६ ॥ ( इतरेतरान्योन्यपरस्परोपदाच्च ) इतरेतरस्याऽन्योऽन्यस्य परस्परस्य वा व्यतिलुनन्ति ॥ ६७ ॥ इत्यात्मनेपदम् ॥ १८ ॥ (सु० ) न गतिहिंमार्थपठजल्पहसात् ॥ इतरेतरान्योन्यपरस्परोपपदा- च॥ गतिहिंसार्थेभ्यः पठजल्पहनेभ्यः इतांतरान्योन्यपरम्परोपपदेभ्यश्च धातुभ्यः आन स्यात् ।। ६७ ।। इति सुबोधिन्यामात्मनेपदम् ।। १८ ।। अथ परस्मैपदव्यवस्था ॥ १९ ॥ ( अनुपराभ्यां कृत्रः पम् ) अनुकरोति । पराकरोति ॥ १ ॥ (सु० ) अनुपराभ्यां कृत्रः पम् ॥ आत्मगामिफले परस्मेपदार्थमिदम् ॥ १ ॥ (अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिप: पम्) अभिक्षिपन्ति । प्रतिक्षिपन्ति । अतिक्षिपन्ति ॥ २॥ (सु. ) अभिप्रत्यतिभ्यः क्षिपः ।। क्षिप प्रेरणे । स्वरितेत् । तस्यात्मगामिफ- लेऽपि परस्मैपदार्थमिदम् ।। २ ।। (प्राद्वहः ) प्रवहन्ति ॥ ३ ॥ (सु० ) प्राद्वहः ॥ प्रातहतेः पं स्यात् ॥ ३ ॥ ( परेम॒षश्च ) परिमृष्यति परिवहति ॥ ४॥ इति परस्मैपदम् ॥१९॥ (सु० ) परेम॒षश्च ) ॥ परेषेः पं स्यात् ।। स्वरितेत्त्वात्परेम॒षेः पदद्वये प्राप्त आरम्भः । मृष आमपणे दिवादिः । परिमृष्यति । मृष तितिक्षायां चुरादिः ।। ओरभावे परिमर्षति । चकाराद्वहेरपि पं भवति । परिवहति । व्यापर्युपेभ्यो रमः ॥ भ्वादौ व्या. ख्यात मिदम् ॥ अकर्मकाद्वा ।। अकर्मकादमतेर्वा पं स्यात् ॥ उपादित्येव । उपरमति उपरमते वा । निवर्तते इत्यर्थः ।। बुब्युधनशजनेछुद्रुस्नुभ्यो भ्यन्तेभ्यः पम् । इक्रीजी- नामित्यात्वे। अध्यापयति । पाठयतीत्यर्थः ।। द्रावयति । विलापयतीत्यर्थः । नाव- यति । स्पन्दयतीत्यर्थः ॥ ४॥ इति सुबोधिन्यां परस्मैपदव्यवस्थाप्रक्रिया ॥१९॥ ( क ) कर्मव्यतिहार इति । तथा च श्रीहर्षः- अपि लोकयुगंदृशावपि तदृष्टा रमणीगुणा अपि । श्रुतिगामितयादमस्वसुर्व्यतिमाते सुतरां धरापते।इति । इति टिप्पण्यामात्मनेपदप्रक्रिया समाप्ता ॥ १८॥ । - ·भावकर्मप्रक्रिया २०] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २०६ (त०) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । पदव्यस्थेयमगात्समातिं शुभलक्षणा।। इति तत्त्वदीपिकायां परस्मौपदव्यवस्थाप्रक्रिया ।। १९ ।। अथ भावकर्मप्रक्रिया ॥२०॥ (यक् चतुषु) घातोभीवे कर्मणि च यक् प्रत्ययस्तिबादिषु चतुर्षु परतः ॥१॥ (मु० ) अथ भावकर्मणोलडादयः ।। यक् चतुर्यु ॥ भुवि कर्मणीति चाभुवीत्यतोऽ- नुवृत्तम् । अव्यवहितमपि कर्तरोति नानुवर्तते उत्तरसूत्रे कर्तृग्रहणात् । आख्यातप्रकरणा- दादितश्चतुर्विधष्वाख्यातेषु चतुर्शब्दोऽस्ति । तेन भावार्थकेषु कर्मार्थकेषु च चतुर्पु परतो धातोर्यक् स्यात् ॥ १ ॥ ( आद्भुवि कर्मणि ) अकर्मकाद्भावे सकर्मकाच्च कर्मण्याद्भवति ॥ भावस्यैकत्वादेकवचनमेव । युष्मदस्मदोः सामानाधिकरण्याभावात्प्रथमः(क)। नामाद्यविषयत्वेऽपि प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्प्रथमः । भूयते। भूयताम् । अभूयत । भूयेत । बभूवे ॥ २॥ (सु० ) श्रादुभुवि कर्मणि ॥ भवनं भूः । संपदादित्वाद्भावे विप् । तस्यां भुवि शुद्ध धात्वर्थे साध्यरूपे स्वार्थे इति फलितम् । घनीभावस्तु सिद्धरूपः । उक्तं च "क्रि- यायाः सिद्धतावस्था साध्यावस्था च कीर्तिता। सिद्धतां द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छन्ति घविधिम्" भावो भावना उत्पादना क्रिया। सा च, धातुत्वेन सकलधातुवाच्या वर्त- ते (ख)। उक्तं च-'व्यापारो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया ।' इति उत्पत्त्यनुकूलो ( क ) लकारस्य सामानाधिकरण्यं कर्तृकर्माभिधायिन एव संभवति न भावाभिधायिन इत्याशयेना- चष्टे-सामानाधिकरण्याभावादिति । ( ख ) क्रियाया इत्यादि । अत्र साध्यत्वं नाम क्रियान्तराकाङ्क्षानुत्थापकतावच्छेदकरूपवत्त्वम् “यथा करोति पति" इत्यादिक्रिया। सिद्धत्वन्तु क्रियान्तराकाक्षानुत्थापकतावच्छेदकधर्मवत्त्वम् । यथापाक इति ॥ भावो भावनेति । उत्पत्त्यर्थाद् भवतेय॑न्ताद इति भावः ॥भवतरुत्पत्त्यर्थ ज्यन्तस्य भवतेःशुद्धेन क- रोतिना तुल्यार्थत्वं च दर्शयति-उत्पादना क्रियेति । यथा करोति घटमित्यादावुत्पस्यनुकूलो व्यपारः कुलालनिष्ठा, तथा भावयति घटमित्यादावपि । भवति घट इत्यत्रापि घटनिष्ठ'उत्पत्त्यनुकूलो व्यापारोऽस्त्ये. व, परन्तु फलसमानाधिकरणः सः। कुलालनिष्ठस्तु फलव्यधिकरण इतीयान् भेदः । अत एव फलव्यापार. योः समानाधिकरण्याद्भवत्यादिरकम्र्मकस्तयोस्तु वैयधिकरण्यात्करोत्यादिः सकर्मकः ॥धातुत्वेनेति । सकलधातुषु धातुत्वंजातिरखण्डोपाधिर्वेत्यन्यदेतत् । तच्चवाचकतावच्छेदकम् । क्रियात्वन्तु वाच्यतावच्छे. दकम् । इति भावः। धातुवाच्येति । नन्वेवं पचतीत्यादावेकर्त्तका वर्तमाना पाचिक्रियेति क्रियाविशेष्यको बोधो न स्या. त् । प्रत्ययार्थ प्रति प्रकृत्यर्थस्य विशेषणताया औपगवादौ क्लप्तत्वात् । तथाच-भावना तिङप्रत्ययवाच्ये. ति मीमांसकमतमेव रमणीयमिति चेत् , अत्राहुः प्रत्यार्थप्रधानमिति उत्सर्गः स चेह त्यज्यते क्रियाप्रधान- माख्यातम्' इति स्मरणात् । आवाद्यर्थत्वेन मीमांसकैरम्युपगतस्य स्त्रीत्वस्य पाचिकादौ विशेषणत्वाभ्युप- गमात्प्रत्ययार्थः प्रधानमिति नियमस्य त्यक्तत्वाच्च । किं च भोक्तव्यमित्यादौ तिङ विनापि भावना प्रतीयते कारकापेक्षा च दृश्यते भस्ति च करोतिसामानाधिकरण्यम् । कि कर्तव्यं भोक्तव्यम् , किं कृतवान् भुक्त. वान् इति । न च कृतमपि तव्यानीयादीनां भावनावाचकत्वमस्तु इति शक्यम् । नामाथंयोरभेदान्वया- ·२१० सिद्धान्तचन्द्रिका- [बाख्याते - व्यापार इत्यर्थः । तत्र सिद्धरूपो भावो घमादिवाच्यः । तस्य तु सत्त्वरूपत्वमिष्टमेवेति । उक्तं च भाष्यकृता-"कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रकाशते" इति। द्रव्यधर्मान् लिङ्गसं. ख्याकारकादीन्गृहातीत्यर्थः । लिङ्गसंख्याकारकान्वितं द्रव्यमित्युक्तेः । तेन पार्क पाकेने. त्यादौ द्वितीयादयः प्रवर्तन्ते । साध्यरूपो भावस्त्वाख्यातवाच्यस्तस्यासत्त्वरूपत्वेन द्वि- स्वाधप्रतीतेन द्विवचनादि। भाष्ये तु आस्यन्ते शय्यन्ते इत्यत्र भावेऽपि बहुवचनं कृतम्। न च कर्मण्येवाख्यातप्रत्ययोऽस्त्विति शङ्कयम् । धातुद्वयस्याप्यकर्मकत्वात् । आस्यन्त इत्यासिकाः । शय्यन्ते इति शायिका इत्यत्र धात्वर्थनिर्देशे वुण्प्रत्ययः । उष्ट्रासिका आ- स्यन्ते, हतशायिकाः शय्यन्ते, इत्यत्र ाष्ट्राणां यादृशान्यासनानि हतानां यादृशानि श- यनानि तादृशानि देवदत्तादिकर्तृकाण्यासनादीनीत्यर्थः । फलाश्रयः कर्म । फलं च धातुनै- वोक्तमित्याश्रयमाख्यातार्थः स्यात् । अनन्यलभ्यत्वात् । अकर्मकेभ्यो धातुभ्यो भावे आत् ।सकर्मकेभ्यस्तु कर्मण्यात् स्यात् । साध्यरूपस्यभावस्योत्सर्गत एव संख्यानपेक्षत्वेन स्वस्यैकत्वादेकवचनमेव भवति । तत्तु प्रथमस्यैव न मध्यमोत्तमयोः । युष्मदस्मदोराख्या- तवाच्यकारकवाचित्वाभावात् । यद्यपि नाम्नोऽप्याख्यातवाच्यकारकवाचित्वाभावस्तथापि प्रथमो भवति । तस्यानिष्पादने वचनाभावात् । तत्रैकवचनस्वीकारः प्रथमपुरुषमन्तरा कथं संभवेदित्यर्थः । भावे यथा-भूयत इत्यादि ॥ २ ॥ (त० ) आद्भुवि कर्मणि ॥ भवनं भूः तस्यां भुवि । शुद्ध धात्वर्थे साध्यरूप- भावो घमर्थस्तु सिद्धरूपो भावः इति भेदः । तत्र सिद्धरूपो भावो द्रव्यवत्प्रकाशते लिङ्ग- संख्यादीन्गृहातीत्यर्थः । अतो द्विवचनादि। साध्यरूपस्य त्वसत्त्वरूपत्वान्न संख्याद्यन्वयः। उक्तं च-"क्रियायाः सिद्धतावस्था साध्यावस्था च कीर्तिता। सिद्धतां द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छन्ति घविधिम् ॥” इति ॥ कर्म तु परिभाषिकमेव । पुनर्भावग्रहगात् । फला- श्रयः कर्म फलस्य च धातुवाच्यत्वादाश्रयमात्रमाख्यातार्थः । अथ सकर्मकादपि भावे स्यादिति चेन्न । द्विश्चेत्यतश्चेत्यनुवर्तते स चावधारणार्थः । सकर्मकात्कर्मण्येव न भावे । कर्तर्यपि न स्यादिति चेच्छृणु। मध्येऽपवादन्यायेन भावस्यैव बाधनात् ॥ एकवचन- मिति ॥ एकवचनमुत्सर्गतः करिष्यत इति वचनादिति भावः । तत्कि मध्यमोत्तमयोरपिन चेत्याशङ्कायामाह-युष्मदस्मदोरिति ॥ २ ॥ (स्वरान्तानां हनग्रहहशां च भावकर्मणोः सितासी- स्यपामिड्वा स इण्वच्च ) भाविषीष्ट-भविषीष्ट । भाविता-भविता । भाविष्यते-भविष्यते । अभाविष्यत्-अभविष्यत् ॥ ३ ॥ ( सु०) स्वरान्तानां हनग्रहदृशां च भावकर्मणोः सितासीस्यपामिड़वा स इण्वश्च ॥ स्वरान्तेभ्यो हनिहिशिभ्यश्च परेषां भावे कर्मणि चार्थे स्थितानां सि. तासीस्यपा प्रत्ययानामिडागमो वा भवति स इट इणीवेतीण्वत् । सप्तम्यन्ताद्वत् । कार्या- तिदेशोऽयम् । इणि परे यवृद्धयादिकार्य भवति तदिण्वति परेऽपीत्यर्थः । यथा भाविता, नुरोधेन 'कृत्कर्तरि' इति तव्यादयः कर्मादाविति परैरप्यभ्युपगमात् । अन्यथा पाचको देवदत्तः पक्तव्य ओदन इत्यवाभेदबोधो न स्यात, तथा च धातुवाच्यत्वं भावनाया इत्येव मतं रमणीयतरमिति ।

·भावकर्मप्रक्रिया २०] सटिप्पणण्याख्यायोपेता २११ भाविष्यते इत्यादौ वृद्धिः दायिता, दायिष्यते इत्यादौ युक् धानिता, घानिष्यते इत्यादौ चत्वम् । प्रयोजकष्यन्ताच्छमः कर्मण्याख्याते कृते शामिता-शमिता । शामिष्यते-शमि- प्यते । इत्यादौ मितां ज्यन्तानामित्यनेन मितामुपधाया वा दीर्घ इत्यादि ॥ ३ ॥ इण् तन्यकर्तरि ॥ धातोस्तनि परे भावे कर्मणि च इण्प्रत्ययः । सेरपवादः । लुक् । अभावि । अकर्मकोऽप्युपसर्गवशात्सकर्मको भवति सुख- मनुभूयते स्वामिना (क)। "लज्जासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमर- णम् । शयनक्रीडारुचिदीप्त्यर्थं धातुगणं तमकर्मकमाहुः ॥” “फलव्यापारयोरेक- निष्ठतायामकर्मकः। धातुस्तयोधर्मिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥” (ख)"घातोरर्थान्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहात् । प्रसिद्धरविवक्षातः कर्मणोऽकर्मिका क्रिया" ॥४॥ (मु० ) इण तन्यकर्तरि ॥ कर्तुरन्योऽकर्ता तस्मिन्नकर्तरि भावे कर्मणि चार्थे तन्. प्रत्यये परे धातोरिण स्यात् ॥ अकर्तरीति किम् । अकृत घटं कुलालः । लुगिति तनो लक् । अभावि । अकर्मकोऽपि धातुः कुत्र चिदर्थान्तरे सकर्मको भवति । धातूनामनेकार्थत्वेनार्था- न्तरस्योपसमेंण द्योतनाद्धेतोः । यथा कमण्यात् । स्वामिना मुखमनुभूयते । आत्मसात् क्रियते इत्यर्थः ॥ "लजासत्तास्थितिजागरणं वृद्धिक्षयभयजीवितमरणम् । शयनक्रीडारुचि- दीप्त्यर्थ धातुगणं तमकर्मक्रमाहुः । " अकर्मकवातुल क्षणमाह-आचार्यास्तं धातुगणमकर्म- कमाहुब्रुवन्ति । तं कम् । लजासत्तास्थितिजागरणान्याः सन्ति यस्य स लजासत्तास्थि- तिजागरणस्तम् । पुनः । वृद्विक्षयभयजीवितमरगान्याः सन्ति यस्य स वृद्धिक्षयभयजी- वितमरणल्तम् । पुनः । शयनक्रीडारचिदीतयोऽर्था यस्य स शयनक्रीडारचिदीप्त्यर्थस्तम् ।। फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामकर्मकः । धातुस्तयोर्द्धमिभेदे सकर्मक उदाहृतः ॥ सकर्मकाकर्म. कधातुलक्षणमाह-आचार्यरकमको धातुरुदाहृतः । व सत्याम् । उत्पत्त्यनुकूलो व्यापारोधा- त्वर्थः । तत्रोत्पादनं व्यागरः। उत्पत्तिः फलम्। यथा पचेः फूत्करणैधोदकोपस्करणादिलक्षणो व्यापारः । विक्लित्त्यादि फलम् । तयोः फलव्यापारयोरेकनिष्ठतायामेकस्मिन्धर्मिण्याश्रये स्थितौ सत्यामित्यर्थः । धातुः सकर्मक उदाहृतः। क सति । तयोः फलव्यापारयोर्धर्मिभेदे आश्रयभेदे सति । एकस्मिन्धर्मिणि फलमन्वस्मिन्धर्मिणि व्यापार इत्यर्थः ॥ "धातोरा- न्तरे वृत्तेर्धात्वर्थेनोपसंग्रहात् । प्रसिद्धरविवक्षातः कर्म गोऽकर्मिका क्रिया ॥" कुत्रचित्सकर्म- कस्यापि धातोः क्रिया धात्वर्थोऽकमिका कर्मरहिता भवतीत्यर्थः। कुतः ॥ अन्योऽर्थ इत्य- ( क ) सुखमनुभूयते स्वामिनेति। सुखमित्यत्र कर्मणि प्रथमा स्वामिनत्यत्र कर्तरि तृतीया 'अ. नुक्ते कर्तृकरणे तृतीयाविधानात् , अनुभूयते इति कर्मसि वाच्ये यकप्रत्ययः । तथाच प्राचामुक्तिः- कर्तरि प्रथमा यत्र द्वितीया तत्र कर्मणि । धातोरुभे पदे स्यातामेतत् कवुक्तिलक्षणम् ॥ १ ॥ कर्तरि तृतीया यत्र प्रथमा तत्र कर्मणि । यकप्रत्ययान्तं विशेयं धातोश्चात्रात्मने पदम् ॥ २ ॥ भावे कर्ता तृतीयान्तः कर्म चात्र भवेन्नहि । क्रियायाश्चैकवचनं मवेद्यक्यात्मनेपदम् ॥ ३॥ कर्तवाच्ये तु विशेयं कत्तू धीनं क्रियापदम् । कर्मवाच्ये हि सर्वत्र कर्माधीना भवेक्रिया ॥ इति ॥४॥ (ख) अकर्मक इति । फलसामानाधिकरणव्यागारवाचकत्वमकर्मकत्वम् । सकर्मक इति । फल- ब्यधिकरणब्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वमित्युभयोरर्थः ।

·- । . २१२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते र्थान्तरं तस्मिन्नर्थान्तरे वृत्तेर्वर्तनाद्धेतोः । यथा नदी वहति । स्यन्दते इत्यर्थः ॥ पुनर्धा- त्वर्थेन कर्मण उपसंग्रहावेतोः । जीवति प्राणान् बिभर्तीत्यर्थः ॥ पुनः कर्मणः प्रसिहेतोः । मेघो वर्षति जलमिति कर्म प्रसिद्धमेव । पुनः कर्मणोऽविवक्षातो वक्तुरिच्छाया अभावाद्ध- तोः । यथा । 'हितान्न यः संशृणुते स किंप्रभुः ॥ कुत्सितप्रभुरित्यर्थः ॥ वचनमिति कर्मा- विवक्षितमत्र (क) ॥ ४॥ (त० ) अकर्मकोऽपीति ॥ यो यदा कर्म क्रियावाच्यप्यनेकार्थत्वात्सकर्मकक्रिय- मुत्थापयति, तदा तदर्थपरत्वे सकर्मको भवति तत्परत्वं च तस्योपसर्गेण द्योत्यत इत्यनुप- सर्गवशादित्युक्तं न तु सोपसर्ग एव सकर्मकः उपसर्गस्तु द्योतक एव ॥अनुभूयत इति ।। उपलम्भेऽयं सकर्मकः । सुखे कर्मण्यात् ॥ फलव्यापारयोरित्यादि। फलं विक्लित्त्यादि। व्यापारः फूत्कारादिलक्षणः । एकनिष्ठतायामेकस्मिन्धर्मिणि स्थितौ । तयोः फलव्यापार- योधमिभेदे एकस्मिन्धर्मिणि फलमन्यस्मिन्व्यापार इति भेदे धातुः सकर्मको बोध्यः ।। धातोरर्थान्तरे वृत्तरित्यादि ॥ अन्योऽर्थोऽर्थान्तरं तस्मिन्वृतेर्वर्तनात् । उदाहरणानि यथा । नदी वहति । स्यदन्त इत्यर्थः ॥ नृत्यति चैत्रः । गात्रविक्षेपं करोतीत्यर्थः । मेघो वर्षति । जलमित्यर्थः । गच्छति । ग्राममिति शेपः ॥ ४ ॥ ( शीङोऽयङ् ये क्ङिति) (ख)शय्यते । शिश्ये । शायिषीष्ट- शयिषीष्ट । अशायि । अयकि।। ऋतो रिङ् भवत्यकारप्रत्ये यकि च । घटः क्रियते । त्वं दुःखी क्रियसे । रागैर्विरागः सुख्यहं क्रिये । चक्रे । भाव्यते । भावयांचक्र । भावयामासे । भावयांबभूवे ॥ ५ ॥ (सु० ) शीङोऽयङ ये क्ङिति ॥ शेनेरयङादेशः स्यात्किति डिति च यप्रत्यये परे ॥ ङित्त्वादातादेशः । यत इत्यलोपः । शय्यते । नुधातोरिति यः । शिश्ये। इणवदा- वाद्वा वृद्धिः । शायिपीष्ट-शयिपीष्ट । करोतेः कर्मण्यात् । उरिति न गुणः । कृषीष्ठ । चौरादिकात् ध्यन्ताद्भावयतेः कर्मण्यात् मेरिति जिलोपः । भाव्यते ॥ ५ ॥ ( इण्वदिटि अर्लोपः) भाविता-भावयिता। भाविष्यते-भाव- यिष्यते । अभावि, अभाविषाताम्-अभावयिषाताम् । सन्नन्तात्तु बुभूष्यते । बुभूषांचक्रे । अबुभूषि । यङन्तातु । बोभूय्यते । बोभूयांचक्रे ॥ यङ्लुग- न्तात्तु । बोभूयते । बोभाचक्रे । बोभाविषीष्ट-बोभविषीष्ट ॥ स्तूयते विष्णुः । अस्ताविषाताम्-अस्तोषाताम् ॥ अर्यते । आरे । आरिषीष्ट- (क ) श्लोकोयं किरातार्जुनीयस्य, सो यथा- स कि सखा साधु न शास्ति योऽधिपं हितान्न यः संशृणुते स किं प्रमुः। सदानुकूलेषु हि कुर्वते रति नृपेष्वमात्येषु च सर्वसम्पदः ॥ इति ॥ 'संशृणुते' अत्र 'समो गम्यच्छि'-इत्यादिना सम्पूर्वाच्छृणोतेरकर्मकादात्मनेपदम् अकर्मकत्वं च वैवक्षितमिति भावार्थः॥ ( ख ) शी इति । केचिदाचार्याः न पठन्ति सूत्रमिदं किन्तु 'शीङः सर्वत्र गुणो भवति' भनेन कित्याप गुए, क्वचित्स्वरक्यकारः अनेन यकारस्य स्वरत्वात् 'ए भय्' शय्यते ॥ इति चन्द्रकीत्तिः॥ । अस्तावि, ·भावकर्मप्रकिया २०] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २१३ । ऋषीष्ट । आरिष्ठाः-आर्थाः ।। स्मयते । सारिता-स्मर्ता ॥ इज्यते । ईजे । यक्षीष्ट । यष्टा ॥ ६ ॥ (मु० ) इण्वदिदि ओलोपः ॥ जिलोपो वा स्यादिण्वदिटि परे। जिलोपे भावि- ता । पक्षे सिसतेतीटि भावयिता । स प्रत्ययान्तात् बुभूपतेर्भावेआत् । यत इत्यल्लोपः । बुभूप्यते । यङ्प्रत्ययान्तात्तु यत इत्यलोपे बोभूय्यते । यङ्लुगन्ताद्भावे आन् । बोभूयते । स्तोतेः कर्मण्यात् । ये इति दीर्घः । स्तूपते ॥ ऋ गती कर्मग्यात् । गुणोऽनॊति गुगः । अर्थते । इण्वदिटि तु धातार्नामिन इति वृद्धिः । आरिता ॥ स्मृ चिन्तायाम् । गुगोऽ- तौति गुणः । स्मयने ॥ यजतेः कर्मग्यात् । यजामिति संप्रसारणम् । इज्यते । लिटि ईजे । आशिपि लिङि । यक्षीष्ठ ॥ ६ ॥ ( तनोतेर्वाऽऽत्वं भाकि ) तायते -तन्यते । तनिषीष्ट । अतानि ॥ जायते-जन्यते ॥ ७ ॥ (मु०) तनोतर्वाऽऽत्वं यकि ॥ तनेराकारोऽन्तादेशी वा स्याद्यम्प्र-यये परे ॥७॥ (तपो नेण् कर्मकर्तर्यनुतापे च ) अन्वतप्त देवदत्तः पापेन || दादेरिः । दीयते । ददे ॥ ८ ॥ (मु० ) तपो नेण कर्मकतयनुतापे च ॥ तपरिण प्रत्ययो न स्यादनुतापेऽर्थे कर्मकर्तर्यथं च ॥ अन्वतप्त देवदतः । पापन काऽभ्याहन इत्यर्थः । भावेसीदं बोध्यम् । पापवता पुंसाऽविवार्य कृत्वा पश्चादशोचीत्यर्थः ॥ कम कर्तरि तु --अतप्त तपस्तापप इत्यत्र तपस्तपः कर्मकस्येत्यनेन कर्तुः कर्मवद्भावः ॥ दुहान हाने । दारिरितीत्वम् । ये इति दीर्घः । दीयते । आतोऽनपीत्यालोपं ददे ॥ ८ ॥ (त०)तग ने कमकर्तर्यनुतापे च ॥ तप संतापे इत्यस्मादिण न । पापेनेति । पूर्व कृतं यत्पापं कर्तृ तेनाभ्याहतो देवदत्त इत्यर्थः । पापेनेति कर्तरि तृतीया । यदा तु कर्म न विवक्ष्यते, शोकार्थी वा तपिस्तदा भावे लः । पापेनेति कर्तरि तृतीया । करणे पुरुष. धर्मयोरनभिधानात् । अभ्याहननार्थस्य तु कर्मकर्तृत्वविवक्षायां हेतौ तृतीयेति बोध्यम् ॥८॥ ( आतो युक् ) इणि णिति कृति च ॥ दायिषीष्ट-दासीष्ट । अदायि, अदायिषाताम्-आदिषाताम् ॥ धीयते ॥ स्थीयते ॥ आलायि ॥ हन्यते । हनो ध्ने । धानिषीष्ट-वधिषीष्ट । घानिता-हन्ता । अघानि, अधा, निषाताम्-अहसाताम् । अवधि, अवधिषाताम् ॥ ९ ॥ (सु०) आतो युक् ॥ आइन्तस्य धानोर्युक् स्यादिणि प्रत्यये परे जिति णिति कृत्प्रत्यये च परे ॥ घनि दायः । वुणि दायकः । इण्वदिटि दायिषीष्ट । इण्यदिटोऽभावे दासीष्ट लुछि अदायि । इण्वदिटि अदायिषाताम् । तदभावे अपिदाधास्थामितीत्वम् । आदिषाताम् ॥ एवं धास्था धातू ॥ ग्लौ हर्पक्षये । इण्वदिटि युक् । अग्लायिपाताम् ॥ हन्तेः कर्मण्यात् । हन्यते । पूर्वाद्धन्तेरिति घः । जघ्ने । हनो लुलिडोरिति बधः । यत इत्यल्लोपः । वधिषीष्ट । पक्षे हनो घ्न इति घः । अत उपधया इति वृद्धिः। घानिषीष्ट । ।

·। . २१४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते इण्वद्भावो वधादेशस्य बाधको ज्ञेयः । अत्र हनो घदित्यनेन घदादेशो न। इण्वर्जिते इत्युक्तत्वात् । लुटि इण्वदिटि घानिष्यते । पक्षे हन्नृत इतोट् । हनिष्यते । लुडि इण्वदि. डमावे हनः सिः किदिति कित्त्वात् लोपस्त्वनुदात्ततनामिति नलोपः ॥ अहसाताम् ॥ गृहातेः कर्मण्यात् । ग्रहामिति संप्रसारणम् गृह्यते ॥ ९ ॥ (त० ) वधिषीष्टेति ॥ इण्वदभावे वधादेशो बोध्यः । वध हिंसायामिति प्रकृ- त्यन्तरम् ॥ अवधीति ॥ जनिवध्योरिति वृद्धिनिषेधः । हनादेशस्य त्वदन्तत्वान्न वृद्धिः । तथा च प्रयोगः । भक्षकश्चन्न विद्यते वधकोऽपि न विद्यत इति ॥ ९ ॥ (इण्यदिटो न दीर्घः ) ग्राहिता-ग्रहीता ॥ दर्शिषीष्ट -दृक्षीष्ट । दर्शिता- द्रष्टा । अदर्शि, अदर्शिषताम्-अदृक्षाताम् ॥ शम्यते मुनिना ॥१०॥ ( सु० ) इण्वदिटो न दीर्घः ॥ ईटो ग्रहामिति सूत्रेण सिसतेत्यादिलक्षणेन विधी- यमानस्यैवेटो दीर्घा भवति नेण्वदिट इत्यर्थः ॥ दृशेः कर्मण्यात् । लुङि इण्वदिटि परे उपधाया लघोरिति गुणः अदर्शिपताम् । पक्षे छशषेति पत्वम् । पढोरिति कः। हशपा- न्तादिति सक् तु न, न तु दृशेरित्युक्तत्वात् । सिस्योरिति न गुणः । अदृक्षाताम् । शमे. र्भावे आदकर्मकत्वात् ॥ १० ॥ ( मान्तस्य सेटो न वृद्धिरिणिणिति कृति च न स्वा- चमिकमिवमीनाम् ) अशमि । अदमि । आचामि । अकामि । अवा- मि ॥ ब्यन्तात्तु शम्यते मोहो मुनिना शमयाञ्चके ॥ ११ ॥ ( सु० ) मान्तस्य सेटो न वृद्धिरिणिणिति कृति च न वाचमिकमिव. मोनाम ॥ सेटो मान्तस्य धातोद्धिर्न स्यादिणि जिति णिति कृत्प्रत्यये च परे । आच- मिकमिवमीनां तु वृद्धिर्भवतीत्यर्थः ॥ धजि शमः, दमः । बुणि शमकः दमकः । कथं तहि 'हर्यदक्रामि पदैककेन खम्' इति श्रीहर्षप्रयोग इति चंदुच्यते । 'निवृत्तप्रेपणाद्धातोः प्राकृतेऽथें णिजिप्यते (क)।' इति प्राकृते जिस्तत इण बोध्यः सेटः किम् । अगामि ॥ कम कान्तौ । कमेः स्वार्थे जिडिति जिङ वा । रिति जिलोपः । काम्यते । लुङि जिङ- भावे । अकामि । जिजिङोप्येवम् । ज्यन्तात् शमेः कर्मण्यात् । रिति जिलोपः । शम्यते । कासादिप्रत्ययादित्याम् । शमयाञ्चक्रे ॥ ११ ॥ ( मितां ज्यन्तानामिणि णमि च वा दीर्घः) शामिता-श- मिता-शमयिता । अशामि-अशमि । अशामिषाताम्-अशमिषाताम्-अशम. यिषाताम् ॥ वध हिंसायाम् । वध्यते। जनिवध्योर्न वृद्धिः। अवधि ॥१२॥ (मु० ) मितां ज्यन्तानामिणि णमि च वा दीर्घः ॥ मित्संज्ञकानां ज्यन्तानां (क) श्रीहर्षप्रयोगाइति । नैषधीयचरितस्य प्रथमसर्ग ७० श्लोकः । सो यथा- हरेर्यदक्रामि पदैककेन खं पदैश्चतुर्भिः क्रमणेऽपि तस्य नः । त्रपा हरीणामिति ननिताननय॑वत्ति तैरर्धनभःकृतक्रमैः ॥ इति ॥ केचिदत्र- 'माकामि' इति पाठमङ्गीकृत्य क्रमणं क्रमः, क्रमः, एव कामः,भाडा समासे इन् प्रत्यया- न्तमाकमि इति खम् इत्येतविशेषणं सुबन्तमिति वदन्ति । ।

·भावकर्मप्रक्रिया २० ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २१५ धातूनां वा वृद्धिर्भवति इणप्रत्यये णम्प्रत्यये च परे । इण्वदिटि जेरिति जिलोपः। वृद्धिश्च वा । शामिता-पक्षे शमिता-पक्षे सिसतेतीटि गुणः । शमयिता। यहन्तप्रकृतिकजिप्रत्य. यान्तात् शंशमेः कर्मण्यात् । नौ परतोऽनपि च हसादिति यलोपः। यत इत्यल्लोपः । ततो यकि रिति जिलोपः । शंशम्यते लुटि शंशामिता-शंशमिता-शंशमयिता । लुडि अर्श- शामि-अशंशमि । णम्प्रत्यये तु शंशाम-शंशमम् । वध हिंसायाम् । हसान्तः ॥ १२ ॥ ( भजेरिणि नलोपो वा ) अभाजि-अभाजि ॥ १३ ॥ (सु० ) भञ्जरिणि नलोपो वा । भञ्जो आमर्दने इत्यस्य नल्य लोगे वा स्या- दिणि प्रत्यये परे ॥ १३ ॥ (लभेरिणमोर्नुम्बा) अलम्भि-अलाभि "गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहकृष्वहाम् । बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया ॥ प्रयोज्य- कर्मण्यन्येषां ब्यन्तानां लादयो मताः॥" गौर्दुह्यते पयः । धुक्षीष्ट ।। अजा ग्राम नीयते । ह्रियते । कृष्यते । उह्यते ॥ बोध्यते माणवकं धर्मः, माणवको धर्म- मिति वा ॥ भोज्यते माणवकमोदनः, माणवक ओदनमिति वा । पाठ्यते मा- णवकं वेदः, माणवको वेदमिति वा ॥ देवदत्तो ग्रामं गम्यते ॥ १४ ॥ (मु० ) लभेरिण्णमा म् वा ॥ डुलभ प्राप्तावित्यस्य नुमागमो वा स्यादिणि प्रत्यये णमि प्रत्यये च परे । प्रादेनित्यं नुम् । प्रपूर्वस्य लभेनित्यं नुम् स्यात् णमि प्रत्य- ये । प्रलम्भम् ॥ अथ ये द्विकर्मकधातवस्तेभ्य आत्कृत्यक्त वलर्थप्रत्ययाः कि मुख्ये कर्मणि उत गौणे किं चोभयोरिति संदेहे व्यवस्थामाह-"गौणे कर्मणि दुह्यादेः प्रधाने नीहाप- वहां बुद्धिभक्षार्थयोः शब्दकर्मकाणां निजेच्छया प्रयोज्यकर्मण्यन्येषां ज्यन्तानां लादयो मताः ॥” दुह्याचिति कारके उक्तम् । दुह्यादेादश संख्यस्य धातोर्गौणे कर्मणि लादयः प्रत्यया मताः । नीप्रभृतीनां चतुर्णा प्रधाने कर्मणि लादयो मताः। बुद्धिभक्षार्थयोय॑न्त- योः शब्दकर्मकन्यन्तानां च प्रयोज्यप्रधानयोरन्यतरकर्मणि निजेच्छया लादयो मताः । अन्येषां ज्यन्तानां तु प्रयोज्यकर्मणि लादयो मताः । कारके गतिबुद्धीत्यनेन कर्तुर्यत्कर्म- कारकं कृतं तत्प्रयोज्यं कर्म ज्ञातव्यम् । लादय इत्यत्रादिशब्देन कृत्यक्तखलाः प्रत्यया ग्राह्याः दुह्यादे!णे कर्मण्यात् स्वार्थमुत्सृज्य परार्थावलम्बनं गौणम् । उदाहरणमाह-गौर्दु- ह्यते पय इत्यत्र गौरिति गौणं कर्म। तत्राख्यातेनोक्तत्वादन्योक्ते इत्यनेन प्रथमा । पय इति तु मुख्यं कर्म । तत्र कर्मणि द्वितीया । कर्तुरनुक्तत्वात्ततोया देवदत्तेनेति । न्यादीनां प्रधाने कर्मण्यात् । उदाहरणमाह-अजा ग्रामं नीयते इत्यत्राति मुख्यं कर्म । तत्रोक्तत्वा- त्प्रथमा । ग्राममिति गौणं कर्म । कर्त्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ॥ बुद्धिभक्षार्थयोः शब्द- कर्मकाणां च ज्यन्तानां प्रयोज्ये मुख्ये च कर्मण्यात् । उदाहरणमाह-बोध्यते माणवकं धर्म इत्यत्र धर्म इति मुख्यं कर्म । माणवकमिति प्रयोज्यं कर्म। तत्र निजेच्छयाऽऽख्यातादिः कर्तव्यः । भोज्यते माणवकमोदन इत्यत्रौदन इति मुख्यं कर्म। माणवकमिति प्रयोज्यं कर्म । तत्र निजेच्छयाऽऽख्यातादिः । पाठ्यते माणवकं वेद इत्यत्र वेद इति मुख्यं कर्म माणवकमिति प्रयोज्यं कर्म । तत्र निजेच्छयाऽऽख्यातादिः । नृतीयान्तः कर्ताऽध्याहार्यः ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- - [आख्याते भ्यन्तस्य प्रयोज्यकर्मण्यात् । उदाहरणमाह-देवदत्तो प्रामं गम्यत इत्यत्र ग्राममिति मुख्यं कर्म । देवदत्त इति प्रयोज्यं कर्म । तत्राख्यातादिः कर्मणा उक्तत्वात् प्रथमा । कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ॥ १४ ॥ (त० ) द्विकर्मणां तु-गौणे कर्मणीत्यादि गौर्दुह्यत इति ॥ गौरिति गौणं कर्म ॥ अजेत्यादि ॥ अजाऽत्र प्रधानम् । निजेच्छयेति ॥ गौणप्रधानयोरात्मेच्छयेत्य. र्थः ॥ अन्येषामिति ॥ पूर्वोक्तव्यतिरिक्तानामित्यर्थः ॥ १४ ॥ ( अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लका रा) मासं मासो वाऽऽस्यते देवदत्तेन । क्रोशः क्रोशं वाऽऽस्यते । कुरवः, करून वाऽऽस्यते । गोदोहं गोदाहो वाऽऽस्यते ॥ ञ्यन्तात्तु प्रयोज्ये प्रत्य- यः । मासमास्यते माणवकः ॥ १५॥ इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ २० ॥ (मु०) अकर्मकाणां कालादिकर्मकाणां भावे कर्मणि च लकारः ॥ का- लादिकर्मकाद्धातोर्भावकर्मणोरर्थयोराख्यातो भवति ॥ कारके, अकर्मकधातुभिर्योगे इति सूत्रेण कर्मसंज्ञा येषां धातूनां कृता ते कालादिकर्मकाः। कालादिकर्मकस्य कर्मण्यात् । उदाहरणमाह-मास आस्यते इत्यत्र कालवाचिकर्मण आख्यातेनोक्तत्वात्प्रथमा। कर्ता तु तृतीयान्तोऽध्याहार्यः ॥ भावे तु मासमास्यते देवदत्ततेनेत्यत्र कर्मणोऽनुक्तस्वान्मासमिति द्वितीया । कर्तुरनुक्तत्वाद्देवदत्तेनेति कर्तरि तृतीया । ज्यन्तात्कालादिकर्मकाद्धातोस्तु प्रयोज्यकर्मण्येवाख्यातादिः ॥ मासमास्यते माणवक इति अत्र कालवाचिकर्मणोऽनुक्तत्वा- न्मासमिति द्वितीया । माणवक इति प्रयोज्यं कर्म । तत्राख्यातेनोक्तत्वात्प्रथमा । कर्तरि त्वनुक्तत्वात्तृतीया देवदत्तेनेति (क) ॥ १५ ॥ इति सुबोधिन्यां भावकर्मप्रक्रिया ॥२०॥ अथ कर्मकर्तृप्रक्रिया ॥ २१॥ यदा सौकर्यातिशयं द्योतयितुं कर्तृव्यापारो न विवक्ष्यते तदा कारका. न्तराण्यपि कर्तृसंज्ञा लभन्ते (ख) ॥ साध्वसिश्छिनत्ति ॥ काष्ठानि पचन्ति ।। स्थाली पचति ॥ पच्यते ओदनेन । अपाचि ॥ भिद्यते काष्ठेन । अभेदि ॥ लेनोक्ते कर्मकर्तरि यगादिणिण्वदिटः । पच्यते मोदनः। अपाचि । भिद्यते काष्ठम् । अमेदि ॥ १॥ (सु०) सकलकारकाणामवान्तरव्यापारो वर्तते । सकलकारकाणामवान्तरव्यापारहीन- स्याकारकत्वात् । तत्र स्वव्यापारे स्वातन्त्र्यं च व्यापारभेदाकाङ्क्षायां करणादिसंभवः । तत्र यदा कारकाम्तराणां सौकर्यातिशयं द्योतयितुं प्रतिपादयितुं कर्तृव्यापारो वक्तं नेष्यते (क ) तृतीयेति । 'कर्तृकरणे तृतीया' इति सूत्रेणेति भावः ।।इति भावकर्मप्रक्रिया ॥ २० ॥ (क ) सौकय्यंति । सुखेन कर्तुं योग्य इति सुकरस्तस्य भावः सौकर्यमिति ॥ कर्तव्यापार इति॥ 'साधनान्तरनियोगन्यापारवान् कर्ता' इति केचित् । अन्ये धात्वर्थव्यापाराश्रयः कर्ता:इति वदन्ति ।

·कर्मकर्तृप्रक्रिया २१] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २१७ तदा कारकान्तराण्यपि कर्तृसंज्ञां प्राप्नुवन्ति स्वव्यापारे स्वतन्त्रत्वात् । सुष्टु करोतीति सुकरस्तस्य भावः सौकर्यम् । कारकान्तराणां पूर्व करणत्वादिसत्त्वेऽपि साम्प्रतं कर्तृसंज्ञा- करणात्कर्तर्याख्यातो भवति ॥ साध्वसिक्छिनत्तीत्यत्र करणस्य कर्तृसंज्ञा । आख्यातेन कर्तु रुक्तत्वादसिरित्यत्र प्रथमा । काष्ठानि पचन्तीत्यत्रापि करणस्य कर्तृसंज्ञा । कर्तुराख्याते. नोक्तत्वात्काष्ठानीति प्रथमा ॥ स्थाली पचतीत्यत्राधारस्य कर्तृसंज्ञा । कर्तुराख्यातेनोक्त. त्वात्स्थालीति प्रथमा ॥ कर्मणस्तु कर्तृत्वविवक्षायां प्राक सकर्मका अपि प्रायेणाकर्मकाः ॥ कर्मणः सौकर्यातिशयं द्योतयितुं यदा कर्तृत्वविवक्षा ततः प्राक सकर्मका अपि धातवोऽक- मकाः प्रायेण भवन्ति । प्रायेणेत्युक्तत्वादेककर्मकाश्छिदिभिदिप्रभृतय एवाकर्मका भवन्ति न तु द्विकर्मकाः ॥ अकर्मकस्य फलमाह-तेभ्यो भावे कर्तरि च लकारः । कर्मकर्तुरकर्मका- द्धातो वे तर्तरि चाथै आख्यातप्रत्ययो भवति । भावो आख्यातस्योदाहरणमाह-पच्यते ओदनेन भिद्यते काटनेत्यत्र कर्मणः कर्तृसंज्ञा । आख्यातस्तु भावे । कर्तरनुक्तत्वादोदनेने. त्यादी तृतीया ॥ कर्मकर्तर्याख्यातस्योदाहरणमाह-लेनोक्ते इत्यादि । कर्मवत्कर्मणा तु- ल्यक्रियः। कर्मस्थया क्रियया तुल्यक्रियः कर्ता कर्मवद्भवति । कार्यातिदेशोऽयम् । कर्म- णो यत्कार्य भवति तत्कर्मकर्तुरपीत्यर्थः । तेन यक चतुम्विति यक् । आद्वीत्यात् । इण तनोतीण । स्वरान्तानामितीण्वदिट इत्यादि कार्याणि कर्मकर्तरि भवन्ति ॥ काष्ठं भिनत्ती- त्यत्र काष्ठस्था या विदारणाश्रयत्वरूपा क्रिया सैव काष्टं भिद्यते स्वयमेवेत्यत्र तस्मिन्कर्म- भूतेऽपि भवति । अयं कार्यातिदेशः कर्मस्थभावकानां कर्मस्थक्रियाणां च धातूनां भवति न तु कर्तृन्थभावकानां कर्तृस्थक्रियाणां च धातूनां भवति । यन्त्र कर्मणि दृष्टे क्रियाऽनुमातुं शक्यते ते कर्मस्थक्रियास्ततोऽन्ये कर्तृस्थक्रियाः । पक्येषु तण्डुलेपु भिन्नेषु च काष्ठेषु दृष्टे- ध्वदृष्टः कर्तृव्यापारोऽनुमीयते तदुक्तं च-“कर्मस्थः पचतर्भावः कर्मस्था च भिदेः क्रिया । आशासिभावः कर्तृस्थः कर्तृस्था च गमेः क्रिया" । यद्यप्याधारभावयोरित्यत्र भावशब्देन क्रियाऽपि गृह्यते तथाप्यत्र भेदो विवक्षितः पृथगुपादानात् । परिस्पन्दरूपो धात्वर्थः छिदादिः क्रिया अपरिस्पन्दरूपो विक्लित्यादि वः । पचत्योदन भिनत्ति काष्टं च देवद- तः पच्यते ओदनः भिद्यत्ते काष्ठं स्वयमेवेत्यत्राख्यातन कर्मकर्तुरुक्तत्वात्प्रथमा ॥ कर्तृस्थ क्रियाया उदाहरणमाह-अशास्ते घटं देवदत्तः। आशास्ते घटः स्वयमेव । गच्छति ग्रामं देवदत्तः । गच्छति ग्रामः स्वयमेवेत्यत्र घटनामयोदृष्टयोन हि देवदत्तस्य व्यापारोऽनु- मातुं शक्यत इति कर्तृस्थत्वं क्रियायाः ॥ १ ॥ (त०) यदा सौकर्यातिशयमित्यादि। अयमर्थः । सकलकारकाणामवान्तरव्यापा. रोऽस्ति । व्यापारहीनस्य कारकत्वाभावात् । स्वव्यापारे स्वतन्त्रत्व सर्वौव कारकेऽस्ति । व्यापारभेदाकाङ्क्षायां कारकत्वादिसंभवः । तत्र यदा कर्मणः सौकर्यातिशयप्रतिपादनाय कर्तृव्यापारो न विवक्षितस्तदा भिदादिकर्म व्यापारकारकमात्रे प्रवर्तते । व्यापारमात्रं प्रति च कर्तृत्वमेव काष्ठादीनाम् । यदा करणत्वादिलेशोऽपि न तदा सकर्मकाणाप्यकर्मकत्वमेव । तत्र भावे कर्तरि च लकारः । कर्तरि तु लेनोक्ते इत्यादि। कर्मग्रहणात्साध्वसिरित्यादौ न। यद्यपि काष्ठादेरचेतनतया कुठारोथमननिपातनादिकरणसम्बन्धन भेदनादिकर्तृत्वमनु- पपन्नं तथापि स्वधर्मैः प्रशिथिलावयवसंयोगनिस्सारणादिभिः कर्मकर्तृत्वमिति ध्येयम् ॥१॥ १६ सि० च० .

·२१८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [माख्याते । ( सकर्मकाणां न ) अजा ग्रामं नयति ॥ २ ॥ (१०) सकर्मकाणां न ॥ सकर्मकातूनां कर्मकर्ता कर्मवन्न भवति । अजा ग्राम नयतीत्यत्र प्रधानकर्मणः कर्तृसंज्ञा । प्रधाने नीढकृष्णहामित्युक्तत्वात् । आख्यातेनोक्त-वा. तत्र प्रथमा । इह प्रतिषेधामावे यक् स्यात् । क्रियाफलस्याकर्तृगामित्वेऽप्यात्मनेपदं स्यादित्यर्थः ॥ २॥ ( दुहिपच्योः सकर्मकयोर्वा ) ॥३॥ ( सु०) दुहिपच्योः सकर्मकयो । अनयोः कर्म कर्ता कर्मवद्वा भवति ॥३॥ (दुहस्नुनमां कर्मकर्तरि यगिणी न) गौः पयो दुग्धे, दोग्धि वा ॥४॥ (सु०) दुहस्नुनमा कर्मकर्तरियगिणौ न) एभ्यो यगिणौ प्रत्ययौ न भवतः कर्मकर्तर्यर्थ । दुहेरनेन यक् निषिध्यते, इण् तु विकल्पेन वक्ष्यते । गौः पयो दुग्धे इत्यत्र गोकर्मणः कर्तृत्वविवक्षा । गोणे कर्मणि दुह्यादेरित्युक्तत्वात् ॥ ४ ॥ (स्वरान्तानां कर्मकर्तरीण वा तनि) अकारि-अकारिष्ट-अकृत कटः स्वयमेव ॥ ५॥ (मु० ) स्वरान्तानां कर्मकर्तरीण वा तनि ॥ स्वरान्तेभ्यो धातुभ्यः इण प्र. त्ययो वा भवति कर्मकतर्यथं तनि परे ॥ स्वरान्तानां किम् । अभेदि काष्ठम् ॥ कर्मकर्त. रि किम् । अकारि घटः कुलालेन । कर्मकर्तरि लुङ् यथा । अकारि घटः स्वयमेव । पक्षे लोपो हस्वादिति सिलोपः । अकृत ॥ ५ ॥ (दुहश्च ) अदोहि-अधुक्षत-अदुग्ध ॥ उदुम्बरः फलं पच्यते, प. चति वा ॥ प्रस्नुते गौः । स्नुक्रमोराति नेट् ॥ प्रास्नाविष्ट-प्रास्नोष्ट ॥ नमते दण्डः । अनंस्त ॥ ६॥ (सु०) दुहश्च ॥ दुहेरिण प्रत्ययो वा भवति कर्मकर्तर्यथें तनि परे ॥ कर्मकर्तरि किम् । अदोहि गौर्देवदत्तेन । कर्मकर्तरि लुङ् यथा । इण्प्रत्यये अदोहि-पक्षे हशषा- तादिति सक । दुहदिहलिहगुहूभ्य इति सको वा लुक् । अधुक्षत-पक्षे अदुग्ध ॥ फलं पच्यते उदुम्बर इत्यत्र गौणकर्मण उदुम्बरस्य कर्तृसंज्ञा । गौणे कर्मणि दुगादेरित्युक्तत्वात् । तत्र कर्मवद्धावस्तेन यगादिण्वदिणिटो भवन्ति ॥ ष्णु प्रस्रवणे । प्रस्त्रवणमुत्कण्ठा । वत्सो गां प्रस्नौति । उत्कण्ठयतीत्यर्थः ॥ गोः कर्मणः कर्तृत्वविवक्षायां प्रस्नुते गौः । लुकि स्वरा- न्तानां हनबहेतीण्वदिट् । प्रास्नाविष्ट-पक्षे स्नुक्रमोरिति नेट् । प्रास्नोष्ट ॥ नमते दण्ड इत्यत्र कर्मणः कर्तृसंज्ञा । आख्यातेनोक्तत्वात्तत्र प्रथमा । लुङि अस्त । अत्र कर्मकर्त- र्यात्मनेपदमेव जातम् । अत्र च अन्तर्भावितव्यर्थो बोध्यः ॥ ६ ॥ (सृजे श्रद्धोपपन्ने कर्तरि वा) (क) सृज्यते सजं भक्तः । असर्जि ॥७॥ ( सु० ) सृजेः श्रद्धोपपन्ने कर्तरि वा ॥ सकर्मकस्य सजेः कर्ता कर्मवद्वा भवति ( क ) सृजेः श्रद्धोपपन्ने इति । श्रद्धा आस्तिक्यबुद्धिः, तयोपपन्नो युक्त इत्यर्थः । अश्रद्धायुक्त कर्तरि तु यगेव । ..

·। काकर्तृप्रकिया २१] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २१६ श्रद्धायुक्त कर्तर्यथें । सृज्यते सज भक्त इत्यत्र कर्ताख्यातादिः। कर्तुः कर्मवद्धावा. दागिणो भवन्ति श्रद्धया निष्पादयतीत्यर्थः ॥ ७॥ ( युजेर्वा ) युज्यते ब्रह्मचारी योगम् (क) । युनक्ति वा ॥ ८ ॥ (सु० ) युजेर्वा ॥ सकर्मकस्य युजेः कर्ता कर्मवद्वा भवति । युज्यते योगं ब्रह्मचा- रीत्यत्र कर्ताख्यातः । कर्तुः कर्मवदावादागिणः । तपस्तपः कर्मकस्य । तपः कर्मकल्य तपेः कर्ता कर्मवद्भवति । तप्यते तपस्तापस इत्यत्र कर्तर्याख्यातः । कर्तुः कर्मवदावादा. त्मनेपदादिः । अर्जयतीत्यर्थः । लुङि तपो नेणित्यनेनेण्न । अतप्त ॥ ८ ॥ ( भूषावाचिनां किरादीनां सन्तानां च यगिणिण्वदि- टो न ) अलंकुरुते कन्या (ख) । अलमकृत ॥ अवकिरते हस्ती । अवाकरीष्ट- अवाकरिष्ट-अवाकीट ॥ अवगिरते पुष्पम् । अवागीष्टं ॥ आद्रियते दानम् । आहत ॥ ध्रियते । उधृत ॥ पृच्छते । अप्रष्ट | चिकीर्षते कटः । चिकीर्षा- श्चके । चिकीर्षांबभूवे । अचिकीर्षिष्ट ॥ ९॥ (सु० ) भूषावाचिनां किरादीनां सन्तानां च यगिणिण्वदिटो न ॥ भूपा. थेभ्यः किरादिभ्यः सप्रत्ययान्तेभ्यश्च धातुभ्यः कर्मकर्तरि यगिणिण्वदिटो न भवन्ति । आत्मनेपदमेव भवतीत्यर्थः॥ तुदाद्यन्तर्गणः किरादिः कृ विक्षेपे । गृ निगरणे । दृङ् आ- दरे । पृङ् अवस्थाने । प्रच्छ ज्ञीप्सायामिति पञ्चकः ॥ अलंकुरुते कन्येत्यत्र कर्मणः कर्तृ- संज्ञा । आख्यातेनाक्तत्वादन प्रथमा । एवमग्रेऽपि ज्ञेयम् । तुदादेरित्यः । ऋत इतीर् । अवकिरते । लुङि। वृड्वृदन्तात्सिस्योरिति वेट् । अवाकरिष्ट । वृवृऋदन्ताना- मिति वा दीर्घः । अवाकरीष्ट । ईडभावे उरिति गुणा न। ऋत इतीर् । पुनः सिस्योरिति गुणो न अवाकीट ॥ एवं गृ॥ तुदादेरित्यप्रत्यये अयकीति रिङ् । ततो नुधातारितीय । आद्रियते । लुङि उरिति गुणो न । लोपो हस्वादिति सिलोपः । आत ॥ एवं छ । तुदादरित्यप्रत्यये ग्रहामिति सम्प्रसारणम् । पृच्छते । लुङि छशषेति पत्वम् । झसादिति सिलोपः । अप्रष्ट ॥ चिकीर्पत कट इत्यत्र कर्मणः कर्तृसंज्ञा । आख्यात नोक्तत्वात्तत्र प्रथ- मा । लुङि सिसततीट् । यत इत्यल्लोपः अचिकीर्पिष्ट ॥ ९ ॥ ( मिश्रिनश्रन्थिग्रन्थ्यादकर्मकाणां यगिणी न ) कारयते ( क ) योगमिति । अत्रैवं कर्मणः कर्तृत्वम्,-योगो ब्रह्मचारिणं युनक्ति सम्बध्नाति सम्बन्धानु. कूलव्यापारविशिष्टो भवतीति पूर्वकल्पः । सम्बन्धश्च योगप्रतियोगिको ब्रह्मचार्यानुयोगिकः । अत्र प्रथमक- ल्पे य आश्रयतारूपः सम्बन्धस्तद्वत्वाद् ब्रह्मचारिणः कर्मत्वम् । ततो द्वितीयकल्पे युजेः प्रतियोगि- त्वावच्छिन्नसम्बन्धार्थकत्वे ब्रह्मचारिणः कर्तृत्वम्, प्रतियोगिताश्रयत्वाच्च योगस्य कमत्वमिति । प्रतियोगी संसर्गाभाववान् । अनुयोगी संसर्गवान् । “योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः' । ( ख ) अलंकुरुते कन्येति । कश्चित्कन्यामलंकरोतीति पूर्वकल्पः । अलंकरोति भूषयतीत्यर्थः ।। भवकिरते हस्तीति । कश्चिदङ कुशेन हस्तिनवकिरति ताडयतीत्यर्थ इति पूर्वकल्पः ॥ अवगिरते पुष्पमिति । कश्चित्पुष्पं भवगिरति आदत्ते इत्यर्थ इति पूर्वकल्पः॥ माद्रियते दानमिति पूर्वकल्पः ।।

·२२० सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते कटः स्वयमेव (क)। कारिषीष्ट । अचीकरत ॥ उच्छ्रयते दण्डः । उदशिश्रि- यत । ब्रूते कथा (ख) अवोचत ॥ श्रन्थते अश्रंथिष्ट ॥ प्रन्थते प्रन्थः । अग्र- थिष्ट ॥ विकुर्वते सैन्धवाः ॥ व्यकारिष्ट । व्यकृत ॥ १० ॥ (मु०) निधिवप्रथन्धिग्रन्थ्यादकर्मकाणां यगिणी न ॥ जिप्रत्ययान्तेभ्यः श्रिश्रन्थिग्रन्थिभ्यः आत्मनेपदविधावकर्मफेभ्यश्च धातुभ्यो यगिणौ न भवतः कर्मक. तर्यथें । आदिण्वदिटौ भवत इत्यर्थः ॥ कारयते घट इत्यत्र ज्यन्तात्कर्मकर्तर्याख्यातः । तत्रोक्तत्वात्प्रथमा । लुङि जेरङित्यङ् । द्वित्वे अङि लघावित्युपधाहस्वः पूर्वस्येकारश्च । लयोरिति पूर्वदोषः । अरिति जिलोपः अकरत ॥ उच्यते दण्ड इत्यत्र कर्म कर्याख्या. तः। अप् कर्तरीत्यप् । लुङि श्रि द्रुभ्यः इति ङः। द्वित्वे नुधातोरितीय । उदशिश्रि. यत । ब्रूते कथेत्यत्र कर्म गः कर्तृसंज्ञा । आख्यातेनोक्तत्वात्तत्र प्रथमा । लुङि ब्रुवोऽनपीति वच् । अस्यतिवक्तीति ङः । के वचेरित्युमागमः । अवोचत ॥ श्रन्थिन्थ्योश्चौरादिकयो- रभावपक्षे श्रन्थते, अन्यते ग्रन्थ इत्यत्र कर्मणः कर्तृत्वविवक्षा । तत्राख्यातेनोक्तत्वात्प्रथ- मा । लुङि अश्रन्थिष्ट । अप्रन्थिष्ट । क्रयादिकयोस्तु श्रथ्नीते ग्रथनीते च मेखला स्वय. मेव ॥ आत्मनेपदविधौ योऽकर्मकप्तमुद्दाहरति । विकुर्वते सैन्धवा इत्यत्राकर्मकाञ्चेत्य- नेनाद्विधानम् । आख्यातेनोक्तत्वात्कर्मकतरि प्रथमा भवतीत्यर्थः ॥ लुडि इण्वदिटि व्य- कारिष्ट, व्यकारिपाताम् , व्यकारिपत । इण्वदिडभावे लोपो हस्वादिति सिलोपः । व्य. कृत । व्यकृपाताम् । व्यकृपत ॥ १० ॥ (त० ) आत्यादि ॥ श्रन्थिन्थ्योरभावे ग्रहगम् । आदित्यात्मनेपदिनो ग्रहणं स्वादन्तस्य । आत्मनेपदविधौ योऽकर्मकस्तमुदाहरति ॥ विकुर्वते सैन्धवा इति॥१०॥ ( कुषिरञ्जोः कर्मकर्तरि वा तिबादौ ) कुष्यति, कुष्यते वा पादः। अकोषि ॥रज्यति रज्यते वा वस्त्रम् ॥ अरञि॥इति कर्मकर्तृ प्रक्रिया ॥११॥ ( सु० ) कुषिरशः कर्मकर्तरि वा तिवादी ॥ कुपिरञ्जिभ्यामुभयपदं भवति कर्मकर्त्तर्यथं तिबादिचतुष्टये परतः । अनपि त्वात्मनेपदमेव भवति । कुप निष्क। क्रैया- दिकः । रञ्ज रागे । देवादिकः ॥ कुष्यति, कुष्यते वा पाद इत्यत्र कर्मगः कर्तृत्वविवक्षा- यामाख्यातः । कर्तुः । कमवदावादात्मनेपदादिः । लुङि इग्नोताम् । अकोपि । रज्यति, रज्यते वा अस्त्रमित्यत्रापि कर्मकर्तर्याख्यातः । तत्राख्यातेनोक्तत्वात्प्रथमा। लुडि अरञ्जि, अरक्षाताम् , अरङ्क्षत । इह कर्मकर्तृप्रकरणे भिद्यते काष्ठं स्वयमेवेत्यादिसर्वत्र स्वयं शब्दः कर गार्थको ज्ञेयः । आत्मना करणेनेत्यर्थः। अर्ऋथे तु कर्मण्याख्यातः स्यादित्यर्थः ११ इति सुबोधिन्यां कर्मकर्तृप्रक्रिया ॥२१॥ (त०) कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । बाधनं दुष्टबुद्धीनामगाजावादिसाधनम्॥ इति तत्वदीपिकायां कर्मकर्तृप्रक्रिया ॥ २१ ॥ ( क ) कारयते इति । कारयति कर देवदत्ता यज्ञदत्तनति पूर्वकल्पः । कारयते कटः स्वयमेवेति द्वितीयकल्पः। (ख ) ब्रूते कथेति । उच्चारणेन शब्दे प्राकट यरूपविशेषदर्शनारकर्मस्थक्रियस्वमस्येति बोध्यम् ॥ इति टिप्पण्या कर्मकत्तप्रकिया ॥ २१ ॥ ..

·लकारार्थप्रक्रिया २२] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २२१ अथ लकारार्थप्रक्रिया ॥ २२॥ (स्मृतिवाचिन्युपपदे भूतानद्यतने धातोर्लट् लङोऽप- वादः ) स्मरसि कृष्ण गोकुले वत्स्यामः(क) ॥ १॥ (मु० ) स्मृतिवाचिन्युपपदे भूतानद्यतने धातालृट् ॥ धातोलड् भवति स्मृतिवाचकशब्दे उपपदे सति न लङ् ॥ वत्स्यामः । वयमवसाम इत्यर्थः ॥ एवं बुध्यसे चेतयसे इत्यादियोगेऽपि ॥ १ ॥ (त० ) स्मृतिवाचिनीत्यादि ॥ स्मृतिवाचिनीत्युक्तेर्बुध्यसे चेतयसे इत्यादियोगे- ऽपि न भवति । एपामपि प्रकरणादिना स्मृतिवाचित्वात् ॥ स्मरसात्यादि ॥ अत्र पश्य मृगो धावतीतिवद्वाक्यार्थस्य कर्मता बोध्या ॥ १ ॥ (उद्योगे उक्तं न) अभिजानासि कृष्ण यद्वनेऽभुङ्महि (ख) ॥२॥ (सु० ) यद्योगे उक्तं न ॥ स्मृतिवाचकशब्दे उपपदे सत्यपि यच्छब्दयोगे भूतान- द्यतने लट् न भवति किं तु लडेच ॥ २ ॥ (त० ) अभीत्यादि ॥ अत्र लडेव न तु लूट् ॥ २ ॥ (उत्तमपुरुष चित्तविक्षेपादिना पारोक्ष्यम्) (ग) सुप्तोऽहं किल विललाप ॥ ३ ॥ (मु० ) उत्तमपुरुषे चितविक्षेपादिना पारोक्ष्यम् ॥ मदस्वप्नादिभिः क. श्चित्स्वान्तगतमेव न वेत्ति, पश्चादन्येभ्यः श्रुत्वा प्रयुक्ते । किलशब्दोऽज्ञानसूचकः । मुप्तः सन्नहं विललापति ॥ ३ ॥ ( त०) उत्तमपुरुषेत्यादि । अत्र यद्यपि बुद्धीन्द्रियशरीरादिसंघातरूपस्य कर्तुरा- त्मनः प्रत्यक्षतैव तथापि मदस्वप्नादिभिश्च विक्षिप्त चित्ते कश्चित्स्वगतमेव न वेत्ति पश्चा- दन्येभ्यः श्रुत्वा प्रयुक्ते सुप्तोऽहमित्यादि । किलेत्यज्ञानं सूचयति ॥ ३ ॥ ( अत्यन्तापहवे लिट् )(घ) कलिङ्गेष्ववात्सीः। नाहं कलिगा. जगाम ॥ ४ ॥ (सु० ) अत्यन्तापन्हवे लिट् ॥ अत्यन्तापलापेऽथै लिड् भवति ॥ कलिङ्गो नाम निषिद्धो देशः । उक्तं च-"अङ्गवङ्गकलिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेषु च । तीर्थयात्रां विना गत्वा पुनः संस्कारमहति ॥” इति ॥ केनचित्कश्चित्पृष्टः त्वं कलिङ्गेषु अवात्सीः तत्र गत्वा त्वया चिरं स्थितमित्यर्थः । स आह नाहं कलिङ्गान् जगामेति । केवलमवस्थानमेव न निषि- ध्यते किंतु तदेतुभूतं गमनमपीत्यत्यन्तापन्हवो भवति ॥ ४ ॥ ( क ) गोकुले वत्स्याम इति । गोकुलाधिकरणकास्मत्कर्तृकभूतानद्यतनवासकर्मकं कृष्णसंबोध्यक स्मरणमिति शाब्दबोधः ॥ ( ख ) यवने इति । भूतानचतनवनाधिकरणकास्मस्कर्तृकभोजनकर्मकं स्मरणमिति शाब्दबोधः। (ग) पारोक्ष्यमिति । परोक्षस्वश्च प्रत्यक्षीकरोमीत्येतादृशविषयताशालिशानविषयत्वमिति । (घ) अत्यन्सापहवो नामावधितपरोक्तविपरीतबोधनाय तदुपपादकाभावप्रतिपादनमिति ।। ।

·२२२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [भाख्याते (त) अत्यन्तापन्हव इति ॥ अवन्हवाऽपलापः ॥नाहमित्यादि ॥ कलिङ्गास्य तु जुगुप्सितत्वेन तत्र त्वया चिरं स्थितमित्युक्ता कश्चिद्मनमेव निषेधतीत्यत्रास्त्यत्यन्ता- पन्हवः । यदा तु गमनमेवायुक्तं तदेवापलपति तदा लडेवात्यन्तापन्हवाभावात् ॥ ४ ॥ (हशश्वतोलिड्विषये ललिटी) इति हाकरोत् , चकार वा। शश्वदकरोत् , चकार वा ॥ ५ ॥ (सु० ) हशश्वतोलिविषये ललिटौ ॥ हशश्वग्निपातयोोंगे लिडर्थे लङ्- लिटौ भवतः ॥ ५ ॥ ( आसन्नकाले पृच्छयमानेर्थे ललिटौ ) (क) अगच्छत् किम् । जगाम किम् । अनासन्ने तु कसं जघान किम् ॥ ६ ॥ (सु० ) आसन्नकाले पृच्छयमानेऽर्थे ललिटौ ॥ आसन्नकालिके भूतान चतनपरोक्षवृत्तिधात्वर्थे प्रष्टव्ये ललिटौ भवतः । पञ्चवर्षाभ्यन्तर आसन्नकालः । पञ्चव- तीतो विप्रकृष्टकालः ॥ पृच्छयमाने किम् । जगादेवम् । लिडेव ॥ अनासन्ने तु लिडे. व । कसं जघान किम् ॥ ६ ॥ (त० ) अासन्नेत्यादि ॥ पञ्चवर्षाभ्यन्तरमासनकालम् , पञ्चवर्षातीतं विप्रकृष्ट- कालं वर्णन्ति ॥६॥ (स्मे लट् लियोऽपवादः ) यजति स्म युधिष्ठिरः ॥ ७॥ (भूतानद्यतने लट् स्मयोगे) एवं स्म पिता ब्रवीति (ख) ॥८॥ (मु० ) स्मे लट् ॥ स्मयोगे लड् भवति, न तु लिट् । स्मेत्यव्ययं भूतकालद्योत. कम् । भूतानद्यतने लट् स्मयोगे । लङोऽपवादः ॥ ब्रवीति स्म । अब्रवीदिन्यर्थः॥८॥ ( ननौ पृष्टप्रतिवचने भूत लट् ) (ग) अकार्षीः किम् । ननु करोमि भोः ॥ ९॥ (सु० ) ननौ पृष्टप्रतिवचने भूते लट् ॥ पृच्छयते इति पृष्टः । कर्मणि क्तः । पृष्टस्य प्रतिवचनं पृष्टप्रतिवचन मिति पष्ठीपमासः । भावे कप्रत्यये तु पृष्टं प्रश्नः । पृष्टपूर्व च तत्प्रतिवचनं च पृष्टप्रतिवचनमिति मध्यमपदलोपी समासः । ननु करोमि। अकार्षमित्यर्थः९ (त० ) ननाविति ॥ पृष्टेति कर्मणि क्तः । पृष्टस्य प्रतिवचनं पृष्टप्रतिवचनमिति षष्ठी समासः । भावे तु पृष्टं प्रश्नस्तत्पूर्व प्रतिवचनमित्युत्तरपदलोपी समासः ॥ ९ ॥ ( नन्वोर्वा ) (घ) अकार्षीः किम् । न करोमि । नाकार्षम् । अहं नु करोमि । अहं न्वकार्षम् ॥ १० ॥ (मु० ) नन्वोर्वा ॥ ननुनिपातयोोंगे पृष्टप्रतिवचने भूते वा लङ् भवति । पक्षे लुब्लिटौ ॥ १० ॥ (क) पृच्छयमानेऽथें इति । सोहि जिज्ञासाविषयार्थशानानुकूलः किं कत्र्तव्यमित्यभिलापादि. रूपो व्यापारः। (ख ) एवंस्मेति । अत्र एत्रमिति अपरोक्षत्वद्योतकम् ॥ (ग) ननाविति। ननु शब्दो वितर्केऽर्थे । (घ) नन्वोति । ननु शब्दावत्रपायौ ॥

·लकारार्थप्रक्रिया २२] टिप्पणण्याख्यायोपेता २२३ ( पुराशब्दयोगे भूतानद्यनने वा लुङ्लटौ न तु स्म- योगो ) वसन्तीह पुरा छात्राः, अवात्सु, असन् , ऊषुर्वा ॥ स्मेति किम् । यजति स्म पुरा युधिष्ठिरः ॥११॥ (सु० ) पुराशब्दयोगे भूतानद्यतने वा लुङलटौ न तु स्मयोगे ॥ पक्षे ललिटौ ॥ स्मेति किम् । यजति स्म पुरा युधिष्ठिरः ॥ ११ ॥ ( यावत्पुरानिपातयोर्भविष्यति लट् ) यावद्भुङ्क्ते । पुरा मुक्के । भोक्ष्यसे, भोक्ता, वा ॥ १२ ॥ ( कदाको भविष्यति लट् ) कदा कर्हि वा भुते, भोक्ष्य- से, भोक्ता वा ॥ १३ ॥ (मु०) यावत्पुरानिपातयोर्भविष्यति लट् ॥ यावद्भुक्ते। निश्चितं भोक्ष्यत इत्यर्थः ॥ निपातवेतौ निश्चयं द्योतयतः (क) ॥ निपातयोः किम् । यावद्दास्यते तावद्रो- भ्यते । करणभूतया पुरा यास्यति ॥ १३ ॥ (वर्तमानसामीप्ये भूते भविष्यति च वर्तमानवद्वा) (ख) कदाऽऽगतोऽसि । अयमागच्छामि, अयमागमम् । कदा गमिष्यसि । एष गच्छामि, गमिष्यामि वा ॥ १४ ॥ ( सु० ) वर्तमानसामोप्ये भूते भविष्यति च वर्तमानवद्वा ॥ कदाऽऽगतोऽ- सीति भूतकाले प्रश्नवाक्यम् । अयमागच्छामीत्युत्तरं भूतकालाभिव्यक्त अपमिति प्रयो. गस्त्विदानीमेवागममिति वर्तमानसमीपभूतकालद्योतनाय । तेन ह्यागमनादिना भूतं रूपं यद्धलीधूसरताप्रस्वेदादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । एवं कदा गमिष्यसीति भविष्यत्काले प्रश्न वाक्यम् । एष गच्छामीत्युत्तरं भविष्यकालाभिव्यक्तये । एप इति प्रयोगस्त्विदा- नीमेव गमिष्यामीति वर्तमानसमीपभविष्यत्कालद्योतनाय । तेन हि गमनेन विना भूत यत्परिकरबन्धादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । तत्र कदेति प्रश्ने उत्तरवाक्ययोः कालानुपादा- नादयमेषशब्दाभ्यामिदानीमिति कालावगमः ॥ १४ ॥ (त० ) अयमागच्छामीत्यादि ॥ अयमेपरदाभ्यामागमनादिना भूतं यदूपं प्रस्वेदादियुक्तं तत्प्रतिनिर्दिश्यते । इदानीमागममित्यर्थः ॥ १४ ॥ (क्षिप्रवचने लृट् ) वृष्टिश्चेत्क्षिप्रमाशु त्वरितं वा यास्यति तदा शीघ्रं वप्स्यामः ॥ १५ ॥ । (क) निश्चयमिति । 'यावत्तावच्च साकल्येऽवधी मानेऽवधारणे' इति कोशप्रमाणादिति भावः। कदाको इति । कदाकहीं शब्दो कस्मिन् काले इत्यर्थको ।। (ख)वर्तमानसामीप्य इति। प्रयोगोच्चारणाश्रयत्वे सति प्रारब्धापरिसमाप्तिक्रियाश्रयत्वं वर्तमा नस्वम् । वर्तमानध्वंसप्रतियोगित्वं भूतत्वम् । वर्तमानप्रागमावप्रतियोगित्वं भविष्यत्वम् ॥ समोपमेव सामीप्यम् ॥

·२२४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [आख्याते (सु० ) क्षिप्रवचने लट् ॥ वचनग्रहणं स्वरूपग्रहणनिरासार्थम् । क्षिप्रपर्याय उप- पदे लट् ॥ १५ ॥ (त० ) क्षिति ॥ क्षिप्रपर्यायस्यापि ग्रहणं न तु स्वरूपस्यैव ॥ १५ ॥ (गर्हायां लडपिजात्वोः कालत्रये ) (क) अपि जायां त्यज- सि । जातु गणिकामाधत्से ॥ १६ ॥ (सु०) गर्हायां लडपिजात्वाः कालत्रये ॥ अभ्यां योगे लट् स्याद्र्वायां काल त्रये । परत्वाल्लङादीनयं वाधते । अपि जयां त्यजसि । त्यक्ष्यसि, अत्याक्षीः इत्यादिवि. षये त्यजसीत्यादि लडेव प्रयुज्यत इति भावः ॥ एवं यो जायामत्यजत् , तत्याज, त्यक्ष्य- ति, अत्याक्षीदित्यादिविषये यो जायामपि त्यजति, जातु गणिकामाधत्ते गर्हितमेतत् ॥१६॥ ( त० ) जातु गणिकामिति । गर्हितमेतत् ॥ १६ ॥ ( वा कथमि लिङ्लटौ गर्दायां कालत्रये ) कथं धर्म त्यजे- स्त्यजसि वा ॥ १७॥ (सु० ) वा कमि लिङलटौ गर्यायां कालत्रये ॥ पक्षे ललिलुटलुटलङ- लुङः। भूतानद्यतने लङ । कथं धर्ममत्यजः । परोक्षानद्यतने भूने लिट् । कथं धर्म तत्यक्थ। भविष्यत्यनद्यतने लुट् । कथं धर्म त्यक्तासि । भविष्यत्सामान्ये लुट् । कथं धर्म त्यक्ष्य- सि । क्रियातिक्रमणे लुङ् । कथं धर्ममत्यक्ष्यः । भूतसामान्य लुङ् । कथं धर्ममत्याक्षीः१७ ( जातुयद्यदायदियोगे लिङ् लुटोऽपवादः ) जातु यत् यदा यदि वा त्वादृशो हरिं निन्दत् नावकल्पयामि, न मर्षयामि ॥ १८ ॥ ( सु० ) जातुयद्यदायदियोगे लिङ् लटोऽपवादः ॥ अनवक्लप्त्यमर्षयोलि.. इस्यादेषां योगे । अनवक्लृप्तिरसम्भावना । अमर्षोऽक्षमा लुटोऽपवादः, लह तु क्रियानि- पत्तौ भृते वा, भविष्यति तु नित्यमित्यर्थः ॥ जातु भवान हरिमनिन्दिष्यदित्यायुदाह- तव्यम् । अगर्हायामिदम् , गर्दायां तु जातुयोगे लडुक्तः ॥ १८ ॥ (त० ) नावकल्पयामीत्यादि ॥ अनवक्तृप्तिरसंभावना ॥ अमर्षोऽक्षमा ॥१८॥ उताप्यो ढार्थयोर्लिङ् (ख)॥ समर्थयोरनयोर्लिङ् कालत्रये ॥ उत अपि वा हन्यादघं हरिः ॥ बाढार्थयोरिति किम् उत दण्डः पतिष्यति अपिधास्यति द्वारम् ॥ १९ ॥ (सु० ) उताप्यो|ढार्थयालिङ् ॥ समर्थयोरनयोोंगे लिङ् कालत्रये ॥ बाढा- योः किम् । उत दण्डः पतिष्यति । अपिधास्यति । द्वारम् । अत्र प्रश्न आच्छादनं च . गम्यते ॥ १९॥ (त० ) समर्थयोरिति ॥ समोऽर्थी ययोस्तौ तयोः। हलादित्वाहिलोपः। सम्. शब्द एव वा तुल्याथें । बाढमित्यर्थेऽनयोस्तुल्यार्थता। उत दण्ड इत्यादि ॥ प्रश्न आच्छादनं चार्थः ॥ १९ ॥ (क) गाथामिति । जातु कदाचित्। (ख) बाढार्थयोरिति । 'भृशप्रतियोर्बाढमिति' भमरः ।

·न तु . .. लकारार्थप्रक्रिया २२] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २२५ ( स्वाभिप्रायाविष्करणे गम्ये लिङ् कालत्रये कचिति) कामो मे भुञ्जीत भवानिति ॥ न तु कच्चितीति किम् । कच्चि- ज्जीवति मे माता ॥२०॥ (सु०)स्वाभिमायाविष्करणे गम्येलिङ काल ये नतु कश्चिति ॥ सर्वलका- रापवादः॥ न तु कञ्चितीति किम् । कामो मे कच्चि जीवति । वर्तमानसामीप्ये इति लट् ॥ (हेतुहेतुमतोभविष्यति लिङ्वा) कृष्णं नमेच्चेत्सुखं यायात् कृष्णं नस्यति चेत्सुखं यास्यति ॥ २१ ॥ (मु० ) हेतुहेतुमताभविष्यति लिङ वा ॥ हेतुः कारगम् । हेतुमत्फलम् । पक्षे तृट् । कृष्णं नमेच्चेत्सुखं यायात् । कृष्णनतिः मुखप्राप्तेतुः। भविष्यत्येवेष्यते। नेह हन्तीति पलायते ॥ १ ॥ (न० ) हेतुहेतुमतोरिति ।। हेतुः कारणम् । हेतु मत्फलम् ॥ कृष्णमित्यादि । नमनमात्रं हेतुः । सुखप्राप्तिः फलम् ॥ २१ ॥ (इच्छार्थेषु लिङ्लोटौ कामप्रवेदने ) इच्छामि भुञ्जीत, भुक्तां वा भवान् ॥ २२ ॥ (सु० ) इच्छाथंषु लिङ्लोटौ कामप्रवेदने ॥ काम इच्छा तस्य प्रवेदनं प्रका- शनं तस्मिन्नथें ॥ २२ ॥ ( त० ) कामप्रवेदन इति ॥ काम इच्छा प्रवेदनं प्रकाशनम् ॥ २२ ॥ (इच्छार्थेभ्यो लिङ्लटौ वर्तमानेऽर्थे) कामयते । कामयेत॥२३॥ (मु० ) इच्छार्थभ्यो लिङलटौ ॥ वर्तमाने इति शेषः । इच्छाऽर्थी येषां ते इस्तेिभ्यः तेन वश कान्तावित्यादयोऽपीच्छार्था ग्राह्याः ॥ २३ ॥ (त० ) इच्छार्थेभ्य इति ॥ इच्छा अर्थी येषां ते इच्छार्था । तेन वश कान्तो इत्यादयोऽपीच्छार्था ग्राह्या ॥ २३ ॥ ( पौनःपुन्ये भृशार्थे च धातोर्लोट् सर्वलकारविषये त. स्य हिस्वी सर्वतुवादिविषये तध्वमोर्विषये वा क्रियाममभि- हारे द्वित्वं तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च ) ॥ २४ ॥ ( सु० ) पौनःपुन्ये भृशार्थे च धातोर्लोट् सर्वलकारविषये तस्य हिस्वी सर्वतुबादिविषये तध्वमोविषय वा ॥ पौनःपुन्य भृशार्थश्च धातोरेवार्थः । लोट द्योतक इति भावः ॥ किं चतुबादीनामादेशत्वेऽपि तेषां स्थाने विहितस्य हेः स्थानिवद्भावेन पित्त्वात् । 'डिच्च पिन्न पिञ्च किन्न' इति भाष्योक्तत्वात ङित्त्वाभावे लुनीहीत्यत्र ईहसे इती- त्वं न स्यात् । तृण्ढि इत्यत्र तु तृहो नमि कृते, इमागमः पितीतीमागमे तृणेढि इति च स्यात् । अतो लोटो हिस्वावित्युक्तम् । सकलवचनविषये परस्मैपदिभ्यो हिः कर्तरि । आत्मनेपदिभ्यः स्वो भावकर्मकर्तृषु । क्रियासमभिहारे इति द्वित्वम् । यस्मा- ·२२६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ आख्याते बातोर्लोविहितस्तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च कर्तव्यः । अनुप्रयोगायथायथं लडादयस्तिबा- दयश्च कर्तव्याः । ततः संख्याकालयोः पुरुषविशेषार्थस्य चाभिव्यक्तिर्भवति अत्र लोडन्त- विषये संख्याकारकादीनां स्वान्तादप्रतीतिस्तद्वोधनायानुप्रयोगो न्यायत एव । याहि याहीति याति, यात: यान्ति । यासि । पुनः पुनरतिशयेन वा यानं हि प्रत्ययान्तस्या. र्थः । एककर्तृकं वर्तमान यानं यातीत्यस्यार्थः । इतिशब्दस्त्वभेदान्वये तात्पर्य ग्राहयति । मध्यमपुरुषबहुवचने तशब्दे तु यात यातेति यूर्य याथ । पक्षे याहि याहीति यूयं याथ ! एवं भूतभविष्यतोरप्युदाहरणम् । याहि यहीति यास्यति । याहि याहित्ययासीत् । मध्यमपुरुषबहुवचने ध्वशब्दे तु अधीध्वमधीध्वमिति यूयमधीध्वे पक्षे अधीष्वाधीष्वेत्य- धीष्व । भावकर्मगोस्तु भूयस्व भूयस्वेति भूयते । पच्यस्व पच्यस्वेति पच्यते । गद्यस्व. गद्यस्वेति गद्यते । भज्यस्वभज्यस्वति मज्यते । इत्यादि ज्ञेयम् ॥ २४ ॥ (त० ) पौनःपुन्ये भृशाथं चति ॥ पुनःपुनर्भावः पौनःपुन्यम् । भृशार्थोऽतिश- यार्थः । एतद्विशिष्टक्रियावचनाद्धातारित्यर्थः । क्रियासमभिहारे द्वित्वमिति ॥ पौनः पुन्ये भृशाथै चेत्यर्थः। परस्मैपदिभ्यो हिः कर्तरि, आत्मनेपदिभ्यः स्वः भावकर्मकर्तृषु सकल पुरुषवचनविषये। याही याहीति यातीति॥ पुनः पुनरतिशयेन वा यानं लोडन्त. स्यार्थः । एककर्त्तकं वर्तमानं यानं तिबन्तस्य । कालपुरुपविशेषाभिव्यक्तिः सर्वत्र तु, प्रयोगादेव बोध्या इति शब्दोऽभेदान्वयद्योतकः भविष्यद्भुतयोरप्युदाहरति । यास्यती- त्यादि ॥ स्वयमुदाहरति ॥ अधीचंत्यादि ॥ २४ ॥ ( अनेकक्रियासमुच्चये वा लोट् तस्य हिस्वी तध्वमो- विषये वा) समानार्थस्य धातोरनुप्रयोगातिवादयः । याहि याहीति याति । एवं यातः, यान्ति । यासि, याथः, याथ। यात यातेति । यूयं याथ । यामि यावः । यामः याहि याहीति यास्यति । अयासीत् ॥ अधीष्वाधीष्वेत्यधीते । एवमन्यत्रापि । ध्वविषये प्रागवत् । पक्षे धीध्व- मधीध्वमिति यूयमधीध्वे ॥ सक्तून् पिब, धानाः खादेत्यभ्यवहरति । पिबत खादतेत्यभ्यवहरथ । अन्नं भुक्ष्व, दाधिकमास्वादयस्वेत्यभ्यवहरते । भुङ्- ग्ध्वमास्वादयध्वमित्यभ्यवहरध्वे ॥२५॥ इति लकारार्थप्रक्रिया ॥ २२ ॥ इत्याख्यातप्रक्रिया समाप्ता ।। । (सु० ) अनेकक्रियासमुच्ये तुवा लोट तस्य हिस्वौतध्वमोर्विषये वा। समानार्थस्य धातोरनुप्रयोगात्तिबादयः । चिनोतेर्भावे स्वराद इत्यप्रत्यये कृते समुच्चीयते इति समुच्चयः । अस्मिन् सूत्रे पौनःपुन्ये भृशार्थे चेत्यनुवर्तनादूद्वित्वमकृत्वैवोदाहरति सक्लूपिबेत्यादि । तध्वमोस्तु पिबत खादतेति यूयमभ्यवहरथ । पक्षे पिब खादेति यूयम- ·लकारार्थप्रक्रिया २२] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २२७ भ्यवहरथ । भुङ्गध्यमास्वादयध्वमिति यूयमभ्यवहरध्वम् । पक्षे भुक्ष्क्ष, आस्वादयस्वेति यूयमभ्यवहरध्वम् । लोडभावपक्षे सक्तन् पिबति । धानाः खाइति । अन्न भुङ्क्ते । दाधिकमास्यादयते । 'धानी भृष्टयवे स्त्रियाम् ।' इत्यमरः । दध्ना संस्कृतं दाधिकं व्या. नादि । एतेन 'पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दनं मुषाण रत्नानि हरामराङ्गनाः । विगृह्य चक्र नमुचिद्विषा बली य इत्थमस्वास्थ्यमहर्दिवं दिवः” (क) इति व्याख्यातम् । अवस्कन्द- नलवनादिरूपा भूतानाद्यतनपरोक्षा एककर्तृका अस्वास्थ्यक्रियेत्यर्थात् । इह पुनःपुनश्चस्क- न्देत्यादिरर्थ इति तु व्याख्यानं भ्रममूलकमेव । द्वितीयसूत्रे क्रियासमभिहारे इत्यस्या- ननुवृत्तः, लोडन्तस्य द्वित्वापत्तेश्व । पुरीमवस्कन्देत्यादि मध्यमपुरुषैकवचनमित्यपि केषां- चिद् भ्रम एव । पुरुषवचनसंज्ञे इह नेत्युक्तत्वात् ॥२५॥ इति सुबोधिन्यां लकारार्थप्रक्रिया ॥ २२ ॥ बुद्धिमान्यवशात्किंचिद्यदशुद्धमलेखि तत् । द्वेषभावं समुत्सृज्य शोधनीयं मनीषिभिः ॥ इति श्रीसिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यायां सदानन्द्याख्यायामाख्यात प्रक्रियासमाप्ता ॥ . (त० ) सक्तून पिबेत्यादि ॥ सक्तून् पिब सक्नुपानादिकं करोतीत्यर्थः । एवं पुरीमवस्कन्द लुनीहि नन्दन मित्यादि व्याख्येयम् । अवचकन्दः लुलावेत्यादि । यत्तु यामुदेवादिभिरतिशयेन पुनःपुनर्वाऽवचकन्देत्यादि व्याख्यातं तदसत् । अनेकक्रियासमु- च्चये क्रियासमभिहारेऽस्यानुक्तेः लोडन्तद्वित्वापत्तेश्च ॥ इति तत्त्वदीपिकायां लकारार्थप्रक्रिया ॥ २२ ॥ कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । अगादगाधबुद्वीनां कृतमाख्यातसाधनम् ॥ इति सिद्धान्तचन्द्रिकाव्याख्यायां तत्त्वदीपिकायामाख्यात प्रक्रिया संपूर्गा ॥ इत्याख्यातप्रक्रिया समाप्ता॥ ( क ) पुरीमिति श्लोकोऽयं शिशुपालवधकाव्यस्य । इदमस्य व्याख्यानम् । यो बलो बलवान् रावणः, नमुचिदिषा इन्द्रेण, विगृह्य कलह कृत्वा, पुरीममरावतीम् , अवस्कन्द अवरुरोध । नन्दनं तन्नामकमिन्द्र- व नम्, लुनीहि चिच्छेद । रत्नानि श्रेष्टवस्तूनि मणीन्वा, 'रत्नं श्रेष्ठे मणावपीत्यमरः' मुषाण मुमोष । अमराङ्गनाः देवयोषितः, हर जहार। इत्थमनेन प्रकारेण अहर्दिवमहन्यहनि, दिवः स्वर्गस्य, अस्वास्थ्य- मुपद्रवम्, चक्रे कृतवान् इति । अत्रायं शाब्दबोधः । पुरीकर्मकम् अवस्कन्दनाभिन्न नन्दनवनकर्मकं लव- नाभिन्नं वलिकत्तकं दिवोऽस्वास्थ्यकरणमिति।व्ययाकरणमते शाब्दबोधस्तु धास्वर्थमुख्यविशेष्यको नैया- यिकानां मते प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकः इति द्विप्रकारः । वैयाकरणानां वित्थम्-पश्य मृगो धावति, इत्यादौ मृगाभिन्नकर्तृकं धावनकर्मकं दर्शनम् इति क्रियामुख्य विशेष्यकः। नैयायिकानान्तु-घटो पटो न भवतीति वाक्यात् । घटभेदवान् पट इति प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यकः शाम्दबोधः ॥ इति लकारार्थप्रक्रिया।

·२२८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ाख्याते अथ पूर्वकृदन्तप्रक्रिया ॥२३॥ कृत्कर्तरि ॥ अक्ष्यमाणाः प्रत्ययाः कृत्संज्ञकास्ते च कर्तरि भवन्ति । सुबोधिनी- प्रतोष्टूय्य जगन्नाथं सदानन्देन सन्मुदा । सिद्धान्तचन्द्रिकावृत्तिः क्रियते कृत्प्रकाशिका ॥ १ ॥ कृत्कर्तरि इति ॥ उत्सर्गतः कर्तरीति बोध्यम् ॥ १ ॥ (त० ) कृत्कर्तरीति ॥ उत्सर्गतः कर्तरीति बोध्यम् ॥ १ ॥ तृवुणौ ॥ धातोः । पक्ता ।। २ ।। (मु०) तृवुणौ ॥ धातोरतौ स्तः ॥ कर्तरि तृप्रत्ययमाह-पचतीति विग्रहे चोः कुरिति कः । कृत्तद्धितेति नामसंज्ञायां स्यादिविभक्तिः । सेरा इति सेरात्वं टिलोपश्च । पक्ता पाकानुकूलकृतिमान्देवदत्त इत्यर्थः ॥ २ ॥ (त० ) धातारिति ॥ अधिकारादिदं लब्धमित्याशयः । पक्तेति ॥ पचतीति वाक्यम् । चोः कुरिति कुत्वम् ॥ २ ॥ कृतः ।। वसादेः कृत इट।। कुटिता ॥ एधते इति एधिता ॥ गोपा- यिता-गोपिता-गोप्ता । सहिता-सोढा । एपिता एष्टा ॥ ३ ॥ (सु. ) कृतः ॥ धातोः परस्य वसादेः कृत्प्रत्ययस्येत् ॥ वसोऽत्र प्रत्याहारः । भवतीति भविता । कुट कौटिल्ये । तुदादिः । कुटादेणिद्वर्ज इति तृप्रत्ययस्य ङित्वान्न- गुणः । कुटतीति कुटिता। एधते इति एधिता। गुपू रक्षणे । आयादयोऽनपीति वा आयः । आयपक्षे कृत इति नित्यमिट् । अन्यत्र दिनो वेति वेट । गोपायतीति-गोपा- यिता-गोपिता-गोप्ता । पह मर्पणे । इपुसहेति वेट् । सहते इति सहिता । इडभावे हो ढः इति हस्य ढः । तथोर्ध इति तस्य धः । प्टुत्वम्। ढि ढ इति ढलोपपूर्वदीर्घो । सहि- बहोरित्यात्वम् । सोढा ॥ इषु इच्छायाम् । इपुसहेति वेट् । इच्छतीति एपिता । इड- भावे ष्टुत्वम् ॥ एष्टा ॥ ३ ॥ (त० ) कृत इति । वसादेरिति ॥ वसप्रत्याहार आदिर्यस्य स कुटितेति ॥ ङित्त्वान्न गुणः ॥ सोढेति इपुसहेत्यादिना वेट् । ढत्वष्टुत्वढलोपाः । सहि. बहोरित्योत्वम् ॥ ३ ॥ (युवोरनाकौ)॥ वाचकः। पाचकः । भावकः॥ आतो युक्। दायकः। धातकः। जनकः। घटकः। दरिद्रायकः। कोटकः। शमकः। नियामकः ॥१॥ (सु० ) वुण्प्रत्ययमाह । णकारो वृद्धयर्थः । युवारनाको ॥ युश्च वुश्चानयोः समा. हारो युवुः तस्य युवोः ॥ वक्तीति वाचकः (क) ॥ पचति, पाचयतीति वा पाचकः ॥ भवति, भावयतीति वा भावकः यदि ज्यन्ताद् गुणविधिस्तदा ओरिति जिलोपः । ददातीति आतो तथा तस्य । (क) वाचक इति । 'प्रत उपधायाः, अनेन वृद्धिः ।

·- पू. कृ. कर्थप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २२६ युगिति युक् । दायकः । हन्तीति । हनो घदिति घत् । घातकः ॥ जनी प्रादुर्भावे । देवादिकः । जन जनने । जुहोत्यादिः । जनयतीति । जनिवध्योरिति न वृद्धिः। रिति जिलोपः । जनकः ॥ घटयतीति । मितां हस्वः इति हस्वः रिति जिलोपः। घटकः ।। दरिद्रातीति । आतो युगिति युक् । दरिद्रायकः । तृप्रत्यये तु कृत इतीट् । दरिद्रातेरन- पीत्यालोपः । दरिद्रिता ॥ कुट कौटिल्ये । कुटादेणिद्वर्ज इति वुणोऽङित्वादुपधाया लघो- रिति गुणः । कुटतीति कोटकः ॥ शमु उपशमे । मान्तस्य सेटो नेति न वृद्धिः । शाम्यतीति शमकः ॥ यम उपरमे । नियच्छतीति। मान्तस्य सेट इति वृद्धिनिषेधस्तु न वर्तते अस्यानिट्त्वात् । नियामकः ॥ ४ ॥ (त० ) युवाः ॥ युश्च बुश्चेति समाहारः । नुम्वनित्यत्वान्न । दायक इति । आतो युगिति युक् ॥ जनक इति ॥ जनिवध्योरिति न वृद्धिः ॥ कोटक इति ॥ णि. दर्ज इति डित्त्वाभावाद् गुणः ॥ ४ ॥ (क्रमेः कर्तर्याद्विषयात्कृत इण्न ) (क) प्रक्रान्ता ॥ ५ ॥ ( सु० ) क्रमः कतैर्याद्विषात्कृत इण्न ॥ आत्मनेपदविषयात्क्रमेः परस्य कर्तरि कृत्प्रत्ययस्येण्न भवति ॥ प्रोपाभ्यां प्रारम्भार्थाभ्यामिति क्रमेरात्मनेपदविषयता। क्र. मते इति प्रक्रन्ता । तृप्रत्ययः ॥ कर्तरि किम् । प्रक्रम्यते इति प्रक्रमितव्यम् । आत्मनेपद इति किम् । संक्रामतीति संक्रमिता ॥ ५ ॥ ( त० ) प्रक्रन्तेति । प्रोपाभ्यामित्याद्विषयता ॥ ६ ॥ (नाम्युपधात्कः) क्षिपः । बुधः । वृतः ॥ ६ ॥ (मु०) नाम्युपधात्कः ॥ कप्रत्ययमाह। प्रत्ययाद्या लशकवर्गा इत्संज्ञका भवन्ति तद्धितवर्जम् (ख) ॥ कित्त्वाद् गुणो न बोधतीति बुधः(ग)॥ क्षिप प्रेरणे । क्षिपतीति क्षिपः ॥ तृप्रत्यये तु क्षेप्ता । वुणि तु क्षेपकः वर्तते इति वृतः ॥ ६ ॥ (त० ) नाम्युपधादिति ॥ नामी अवर्णवर्जः उपधा यस्य स तस्मात् ॥ क्षिप इति ॥ क्षिपतीति विग्रहः ॥ ६ ॥ (प्रीकृज्ञाभ्यश्च ) नुधातोः । प्रियः । किरः। ज्ञः ॥ ७ ॥ (१०) प्रीकृज्ञाभ्यश्च ॥ एभ्योऽपि कः ॥ प्रीज् तर्पणे। प्रीणातीति । नुधा- तोरितीय । प्रियः ॥ कृ विक्षेपे । किरतीति । ऋत इरितीर । किरः ॥ जानातीति । (क) क्रमेः कत्तय्याविषयादिति । अनन्यभावे (१) विषयशब्दः । तेन 'अनुपसर्गादा' इति विकल्पाहस्य न निषेधः । क्रमिता । तदह त्वमेव तद्विषयत्वम् । तेन कन्तेत्यपि केचित् । ( ख ) तथाच पाणिनीये-'लशक्वतद्धिते । तद्धितवर्जप्रत्ययाचा लशकवर्गा इतः स्युरिति । अत. द्वित इति किम् ! 'सिध्मादेल: सिमालः । 'लोमपामपिच्छादिभ्यःशनेलाः' इति लोमादिभ्यः शप्रत्यये लोमशः गिरिशः' इत्यादि । (ग) बुध इति । अत्र अप्रत्ययकरणेन सिद्धेऽपि 'उपधाया लघोः' इति गुणस्य वारणार्थ कित्क रणमिति भावः । (१) अनन्यभावे इति । तदन्याविषयत्वे सति तद्विषयत्वमनन्यभावः। तथा च विकल्पाहस्य कमः परस्मैपदात्मनेपदोभयप्राप्तिविषयवानिषेधो नेति भावः ॥ इति तत्त्वबोधिनी ॥ २०सि०च० ·२३० - सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते योगः । आतोऽनपीत्यालोपः । ज्ञः ॥ ७ ॥ (त०) प्रिय इति ॥ प्रीञ् तर्पणे । इय ॥ किर इति ॥ कृ विक्षेपे । ऋत इर् ॥ ज्ञ इति ॥ आतोऽनपीत्यालोपः ॥ ७ ॥ ( उपसर्गे आदन्तात् ) प्रदः । सुज्ञः । सुग्लः ॥ ८ ॥ (मु०) उपसर्गे श्रादन्तात् ॥ उपसर्गे पूर्वपदे आदन्ताद्धातोः कः ॥ प्रददा- तीति । आतोऽनपीत्यालोपः। प्रदः ॥ सुष्टु जानातीति सुज्ञः ॥ ग्लै हर्पक्षये । मुष्टु ग्लायतीति सुग्लः ॥८॥ ( पचिनन्दिग्रहादेरयुणिनि ) पचादेरः । नन्द्यादेर्युः । ग्रहादे- णिनिः ॥ पचः । वदः । चलः । पतः । चरः ॥९॥ (सु० ) पचिनन्दिग्रहादेग्युणिनि ॥ (क) द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येक संबद्धयत इत्यादिशब्दः प्रत्येकं योज्यः ॥ पचादे तोरप्रत्ययः । नन्द्यादेख़्तोर्युप्रत्ययः । ग्रहादेओँतोणिनिप्रत्ययः ॥ अप्रत्ययमाह इ-पचतीति पचः । वदतीति वदः चल संचलने । चलतीति चलः । पत्लु पतने । पततीति पतः ॥ चुरतीति चरः ॥ ९ ॥ ( त० ) पचिनन्दिग्रहादेरित्यादि ॥ द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्यादिशब्दस्य प्रत्येक अश्च युश्च णिनिश्चेति समाहारद्वन्द्वः । एते च गणा न धातुपाठे पश्यन्ते किंतु नन्दनरमण इत्येवमादिषु नामगणेष्वेवादाहृत्य प्रकृतयो निर्दिश्यन्त इति ॥ पच इति ॥ पचतीति वाक्यम् । पचादिराकृतिगणः ॥ ९ ॥ ( चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वं पूर्वस्यागप्रत्यये ) (ख) चराचरः । चलाचलः । पतापतः । वदावदः ॥ १० ॥ ( सु०) चरिचलिपतिवदीना वा द्वित्वं पूर्वस्यागप्रत्यये ॥ अत्र हस्व इति हस्वः पूर्वस्य हसादिश्शेप इत्यादिशेपश्च न भवति । आगमस्य दीर्घत्वसामर्थ्यात् ॥ चराचर इत्यादि ॥ १० ॥ (त) चरिचलीत्यादि ॥ चराचर इत्यादि ॥ आगागमविधानसामर्थ्याद्ध- सादिः शेष इति न । तथा हि सति तस्मिन्नागमादेशयोविशेषो न स्यात् । दीर्घत्व- विधई स्वोऽपि न ॥ १० ॥ ( हन्तेहस्य घत्वं च ) घनाघनः ॥ ११ ॥ ( सु० ) हन्तेर्हस्य घत्वं च ॥ हन्तेर्द्वित्वं पूर्वस्य हस्य घत्वं वाऽप्रत्यये चकारा- त्पूर्वस्या उत्तरहस्य तु पूर्वाद्धन्तेरिति घः । घनाघनः ॥ ११ ॥ (त० ) हन्ते ॥ हन्तेः पूर्वस्यैव, उत्तरस्य तु पृर्वादित्यनेनैव सिद्धम् । चकारा- त्पूर्वोक्तमपि ॥ ११ ॥ (क) द्वन्दान्त इति । पचिश्च तन्दिश्च ग्रहश्च एषां समाहारः पचिनन्दिग्रहम् । तद् आदिर्यस्य स पचिनन्दिग्रहादिः, इति समाहारद्वन्द्वानन्तरं बहुव्रीहिः ।। (ख) चरिचलीति। चरि चलि पति वदीनां धातूनां द्वित्वं वाभवति पूर्वस्यागागम श्वभप्रत्यये परे। .

·कर्थप्रकिया २३ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २३१ ( पाटोर्षिलुक् चोक् च दीर्घश्च पूर्वस्य ) पाटूपटः । हनः । पाटः । नन्दनः । वामनः । क्रमणः। दूपणः । साधनः । वर्धनः । शोभनः । रोचनः । रावणः । सहनः । तपनः । दमनः । जल्पनः । लबणः । णत्वं निपात्यम् । कोचनः । (कुच शब्दे चुरादिः ) ॥ (म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे )। म्लेच्छनः । ग्राही । ऊत्साही। उद्भासी । स्थायी । छायी । पायी । मन्त्री । अयाची । अवाची । अपराधी ॥ १२ ॥ (सु० ) पाटेलिक चोक दार्घश्च पूर्वस्य ॥ यद्यपि ओरित्यनेनैव जिलोपः सिद्धस्तथापि प्रत्ययलक्षणेनोपधाया वृद्धिर्मा भूदित्येवमर्थ लुक्करणम् । पूर्व जिलुक्-ततो द्वित्वम् । तत ऊगागमपूर्वदी? स्तः ॥ पाटयतीति पाटूपटः । इहापि हस्वहसादिशेषयो- रभावः ॥ पक्षे हन्तीति हनः ॥ जेरिति जिलोपः । पाटः ॥ युप्रत्ययमाह-युवोरित्यना- देशः । टुणदि समृद्वौ । नन्दयतीतिण । जेरिति मिलोपः । नन्दनः ॥ टुवम् उद्दि रणे । ग्लास्नावनुवमां चंति वैकल्पिकमियाभावे वामयताति वामनः । दुष वैकृत्ये । दुर्जा- विति दीर्घः । रिति जिलोपः। दृषयतीति दूषणः ॥ साध संसिद्धौ । साध्यति साधयतीति वा साधनः ॥ वृधु वृद्धौ। वर्धते इति वर्धनः ॥ शोभते इति शोभनः ॥ रोचते इति रोचनः ॥ रु शब्दे । रावयतीति । रिति जिलोपः । रावणः ॥ पह मर्पणे । सहते इति सहनः ॥ तप ऐश्वर्ये । देवादिकः । तप्यते इति तपनः ॥ दाम्यतीति दमनः ।। जल्पतीति जल्पनः ॥ लुनातीति लवणः । नन्द्यादिगणे निपातनाण्णत्वम् ॥ कुच शब्दे कोचनः ॥ म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे । म्लेच्छतीति म्लेच्छनः ॥ णिनिप्रत्ययमाह-प्रत्ययाद्यौ चवर्गटवर्गावितौ स्त इति णित्त्वादत उपधाया इति वृद्धिः । गृह्णातीति । इनामिति सौ दीर्घः । नाम्नो न इति नलोपः । प्राही ॥ पह मर्पणे। उत्सहते इति उत्साही । उद्भासते इति उदासी ॥ तिष्ठतीति । आतो युगिति युक स्थायी ॥ छो छेदने । छय- तीति छायी ॥ पिबतीति पायी ॥ मत्रि गुप्तभाषणे चुरादिः । मन्त्रयताति रिति जिलोपः मन्त्री ॥ टु याच याज्ञायाम् । न याचते इति ना इति। नजोदादेशः । अयाची ॥ न वदतीति अवादी ॥ राध संसिद्धौ । अपराध्यतीति अपराधी ॥ १२ ॥ (त० ) पाटरिति ॥ यद्यपि ओरित्यनेनैव जिलोपः सिद्धस्तथापि प्रत्ययलक्षणेनोप- धावृद्धिर्मा भूदित्येवमर्थ लुक्करणम् ॥ पाटपट इति ॥ पूर्ववद्धसादिशेषहस्वयोरभावः ॥ नन्दन इति ॥ नन्दयतीति विग्रहः । टुणदि समृद्धौ । युवोरित्यनः । दूषयतीति वाक्यम् । दुप वैकृत्ये । दुषेाविति दीर्घः ॥ १२ ॥ दृशादेः शः (क) ॥ दृशपाघ्राध्माधेड्भ्यः शः ॥ १३ ॥ (सु०) दुशादेःशः। दृशपाघ्राध्माधेड्भ्यः शप्रत्ययो भवति। शप्रत्ययमाह-शस्येत्संज्ञा१३ (त०) दशादेः ॥ आदिपदग्राह्यानाह-दृशपाप्रेत्यादि ॥ १३ ॥ शिति चतुवत् ॥ चतुर्षु तिबादिषु यत्कार्यमुक्तं तच्छिति परे भवति । ( क ) शारिति । दृश् मादिर्यस्य सः दृशादिः तस्य दृशादेः ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते पश्यः। पिवः । जिनः । धमः। धयः । ध्रः संज्ञायां न । व्याघः ॥ १४ ॥ (सु०) शिति चतुषत् ॥ चतुविवेति चतुर्वत् ॥ पश्यतीति । दृशादेरिति पश्या- देशः । अप् कर्तरीत्यप् । अदे इत्यलोपः । पश्यः ॥ पा पाने । पा रक्षणे । इत्ययं तु न गृह्यते लुग्विकरणालुग्विकरणपोरलुग्विकरगस्यैव ग्रहणमिति न्यायात् (क)। रिबतीति पियः ॥ घ्रा गन्धोपादाने । जिघ्रतीति जिनः । ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः धमतीति धमः ॥ धेट पाने । धयतीति धयः ॥ त्रः संज्ञायां न । संज्ञायां वाच्यायामस्माच्छो न । विशेषेण जिघ्रतीति । उपसर्ग आदन्तादिति कः । आतोऽनपीत्यालोपे व्याघ्रः ॥ १४ ॥ (त०) पश्य इति ॥ पश्यतीति विग्रहः । चतुर्वत्करणादप्पश्यादेशौ ॥ एवमन्य- त्रापि ॥ अत्र केचिदुपसर्गमनुवर्तयन्ति बहवः । श्रीहर्षोऽपि 'फलानि धूमस्य धयान्' इत्युदाहृतवान् (ख)व्याघ्र इति ॥ विशेषेण जिघ्रतीति व्याघ्रः उसमें आदन्तादिति कः ॥१४॥ ( अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपारिवेादेजिचेतिसा- तिसाहिभ्यः शः) लिम्पः । विन्दः । धारयः । पारयः । वेदयः। उदेजयः । चेतयः । सातिः सुखे । सातयः । साहयः ॥ १५ ॥ ( सु० ) अनुपसर्गेभ्यो लिम्पविन्दधारिपारिवेधुदेजितिसातिसाहिभ्यः शः ॥ लिप उपदेहे ॥ विद्लु लाभे। तौदादिका विमो। भाविना मुमानिर्दिष्टो । तेन लाभार्थस्यैव विदेग्रहणं न तु सत्ताद्यर्थकस्य । लिम्पतीति । विन्दतीति । तुदादेरित्यः । अदेरित्यलोपः । लिम्पः । विन्दः । मुचादेरिति मुम् ॥ धृञ् धारणे। ध्ङ् अवस्थाने । म्यन्तयोयोरपि ग्रहणम् । धारयतीति धारयः ।। पार कर्म समाप्तौ। चुरादिः । पृ पालनादौ इति ज्यन्तो वा । पारयतीति पारयः विद | चतनादिषु चुरादिः । ज्ञानाद्यर्थानामन्यतमो ज्यन्तो वा । वेदयतीति । वेदयः ॥ उत्पूर्वः एज कम्पने । भ्यन्तः । उदेजयतीति उदेजयः ॥ चित संचेतने चुरादिः । चतयतीति चतयः ।। सातिः सुखे । सौत्रः । सातयतीति सातयः ॥ विप्प्रत्यये तु सात् पर मात्मा । सात् विद्यते येषां ते सात्वन्तो भक्ताः ॥ षह मर्पणे चुरादिः प्रयोजकभ्यन्तो वा ॥ साहयतीति साहयः ॥ अनुपसर्गेभ्यः इति किम् । प्रलिपः । नाम्युपधादिति कः ॥ १५ ॥ (त०) अनुपसर्गेभ्यः॥ लिप उपदेहे। विद्ल लाभे । समुनिर्देशाल्लाभार्थाद- न्येषामग्रहणम् । धारणे। पृ अवस्थाने। द्वयोरपि ध्यन्तयोग्रहणम् ॥ पार कर्मसमाप्तौ। पालनपूरणयोरिति वा म्यन्तः विद चेतनाख्याननिवासेषु । चुरादिश्यन्तः । ज्ञानाचा- नामन्यतमो वा प्रेरणज्यन्तः । उत्पूर्व एजु कम्पने ॥ षह मर्षणे चुरादिः । प्रेरणार्थभ्यन्तो वा ॥ लिम्पविन्दोस्तुदादित्वादः । मुगदित्वान्मुम् । धारयादिष्वबादयो गणायादृशाः १५ पृ ( क ) अत्र लुग विकरणं पा रक्षणे इति, अलुगविकरणं पा पान इति । अतो पा पान इत्यस्य ग्रह- -णमिति भावः। (ख) उदाहृतवानिति । श्लोकोयं नैषधीयचरितस्य प्रथमसर्गे ८२ संख्पकः । सो यथा- विदर्भसुभ्रूस्तनतुगताप्तये घटानिवापश्यदलं तपस्यतः । फलानि धूमस्य धयानधोमुखान् स दाडिमे दोहदधूपि निद्रुमे । । - ·कप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणव्याण्यायोपेता २३३ (नौ लिम्पे ) निलिम्पा देवाः (क) ॥ १६ ॥ (सु०) नौ लिम्पः ॥ नौ पूर्वपदे शः निलिम्पतीति निलिम्पा देवाः ॥ १६ ॥ ( गवादिषु विन्देः संज्ञायाम् ) गोविन्दः । अरविन्दम् ॥१७॥ (सु० ) गवादिषु विन्दः संज्ञायाम् ॥ कार्येऽण इत्यस्यापवादोऽयम् । गां वि- न्दतीति गोविन्दः ॥ चक्रम्य नाभिनेम्योरन्तराले स्थितानि काष्ठान्यरा उच्यन्ते । अरा. काराणि दलानि तत्सादृश्यादरास्तान् विन्दते लभत इत्यरविन्दम् ॥ १० ॥ (त० ) अरविन्दमिति ॥ चक्रनाभिनेम्यन्तरालस्थितकाष्ठान्यरास्तदाकाराणि द- लानि विन्दति प्राप्नोतीति विग्रहः ॥ १७ ॥ ( दाधानोर्वा ) ददः । दधः ॥ १८ ॥ (सु० ) दाज्धानोर्वा ॥ अनुपसर्गाभ्यामाभ्यां वा शः ॥ ददातीति । दधातीति । हादेरिति द्वित्वम् । शस्य जित्त्वाहादेरित्यलोपः । ददः । दधः । पक्षे ज्वलादेरिति णः । आतो युगिति युक् । दायः । धायः ॥ अनुपसर्गे किम् । प्रदः । प्रधः । उपसर्गे इति कः । दद दाने। दध धारणे । एतयोरपि ददः दध इति ॥ १८ ॥ (ज्वलादेर्णः ) ज्वालः । चालः । तापः ॥ १९ ॥ ( श्यादेश्च ) अवश्यायः । दायः । धायः ।। २० ।। (सु.) ज्वालादेर्णः ॥ अनुपसर्गाज्ज्वलादेर्वा णः ॥ प्रत्ययमाह णकारो वृद्य- र्थः । ज्वलतीति ज्वालः । चलतीति चालः । तप संताप । तपतीति तापः। पक्षे पचा. देरित्यः । ज्वलः । चल: । तपः । उपसर्ग तु उज्ज्वलः ॥ २० ॥ (त० ) ज्वलादेरिति ॥ पान्थ इत्यादौ ज्वलादिपाठसामर्थ्यादवृद्धौ सत्यां नुम् । अणप्योति केचित् । प्रियाङ्गपान्थः कुचयोनिपत्य इति श्रीहर्षोऽपि (ख) ॥ २० ॥ ( कार्येऽण ) कर्मण्युपपदे धातोरण ॥ कुम्भकारः ॥ २१ ॥ (सु० ) कार्येऽण ॥ अण्प्रत्ययमाह-गकारो वृद्धयर्थः । कुम्भं करोतीत्यत्राणि कृते कर्तृकार्ययोरिति षष्ठयन्तस्य कुम्भशब्दस्य नाम्नश्च कृतेति कारशब्देन समासः ॥ कुम्भस्य कारी कुम्भकारः । कथं तर्हि गङ्गाधरभूधरादय इति चेत् पदसंस्कारपक्षे धरतीति धरः गङ्गाया धरः गङ्गाधरः इति शेषे कृति वेति कर्मणि या षष्ठी तदन्तेन समासः ॥ २१ ॥ (त) कुम्भकार इति । कुम्भं करोतीति नित्यसमासार्थमस्वपदविग्रहः । इहाणि कृते कर्तृकार्ययोरिति पष्टयन्तेन कुम्भशब्देन कारशब्दस्य समासः । गङ्गाधर इत्यादी अचि गङ्गाया धर इति विग्रहो बोध्यः ॥ २१ ॥ ( हावामाभ्यश्च ) स्वर्गवायः । तन्तुवायः । धान्यमायः ॥ २२ ॥ ( क ) निलिम्पा इति । लिप उपदेहे तुदादिः मुचादित्वात् 'मुचादेर्मुम्' इति मुमागमः । (ख) श्रीहर्षोऽपीति । तत्कृतः श्लोकोऽयं नैषधीयचरितस्य सप्तमसर्गे ६ संख्यकः । सो यथा- प्रीयाङ्गपान्था कुचयोनिवृत्त्य निवृत्त्य लोला नलगभ्रमन्ती। बभौ तमा तन्मृगनाभिलेपन्न्तमः समासादितदिग्भ्रमेव ॥ इति । अत्र-नित्यं पन्थानं गच्छतीति पान्थ: 'पन्थो ण नित्यम्' इति णः । तत आप्॥

·- । २३४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (सु०) हावामाभ्यश्च ॥ कर्मण्युपपदे एभ्योऽप्यण ॥ आतो ड इत्यस्यापवादः । स्वर्ग ह्वयतीति । सन्ध्यक्षराणामित्यात्वे आतो युक् । स्वर्गह्रायः ॥ वेन् तन्तुसन्ताने। तन्तुं वयतीति तन्तुवायः ॥ माल् माने । मेङ् प्रणिदाने । अनयोरिह ग्रहणं न तु मा माने इत्यस्याकर्मकत्वात् । धान्यं मिमीते इति धान्यमायः ॥ २२ ॥ ( शीलकामिभक्ष्याचरिक्षमीक्षिभ्यो णः ) मांसशीला । मांसकामा । मांसभक्षा कल्याणाचारा बहुक्षमा सुखप्रतीक्षा ॥ २३ ॥ (सु०) शीलकामिभक्ष्याचरिक्षमीक्षिभ्यो णः ॥ णप्रत्ययमाह-णो वृद्धयर्थः । शील समाधौ । मासं.शीलतीति । आवतः स्त्रियामित्याप । मांसशील ॥ मांसं कामय- ते इति । कमेनिकिति जिड़ । रिति जिलोपः । मांसकामा ॥ भक्ष अदने चुरादिः । मासं भक्षयतीति मांसभक्षा ॥ कल्याणमाचरतीति कल्याणाचारा ॥ क्षमूष सहने । बहून क्षमत इति बहुक्षमा ॥ ईक्ष दर्शनादौ । सुखं प्रतीक्षते इति सुखप्रतीक्षा ॥ २३ ॥ (आतोडः) कर्मण्युपपदे आदन्ताड्डुः गोदः। धनदः । पाणित्रः ॥२४॥ (सु०) आतो डः॥ अनुपसर्गादित्येव ॥ डप्रत्ययमाह-अणोऽपवादः । डित्त्वा डिलोपः । गां ददातीति गोदः ॥ धनं ददातीति धनदः ॥ पाणि पश्चात्पदं त्रायते इति पाष्णितः ॥ अनुपसर्गे किम् । गोसंदायः । अण् युक च ॥ २४ ॥ (त० ) आतो डः॥ यद्यपि कप्रत्ययेनैवातोऽनपीत्यालोपे रूपसिद्धिस्तथाप्युत्तरार्थ डित्त्वम् तथा च द्विज इत्यादिसिद्धिः फलम् ॥ २४ ॥ (नानि च ) नाम्युपपदे धातोर्डः ॥ द्विजः । द्विपः। गृहस्थः । गिरिशः । पादपः ॥ २५ ॥ (सु० ) नाम्नि च ॥ नाममात्र इत्यर्थः द्वाभ्यां मुखशुण्डाभ्यां पिबतीति द्विपः । गृहे तिष्ठतीति गृहस्थः ॥ गिरावुपपदे डः छन्दस्येव नान्यत्र भाष्याद्यनुक्तत्वात् । गिरौ शेत इति गिरिशः ॥ पादैः पिबतीति पादपः कथं तहि गिरिशमुचचार प्रत्यहं सा सुकेशी' इति (क)। गिरिरस्यास्तीति गिरिशः । लोमादित्वाच्छः ॥ २६ ॥ (त० ) नाम्नि चेति ॥ नाममात्र इत्यर्थः ॥ द्विप इति ॥ द्वाभ्यां शुण्डाइण्ड. मुखाभ्यां पिबतीति द्विपः ॥ द्विर्जायते इति द्विजः 'मातुर्यदने जायन्ते द्वितीयं मौञ्जिब. न्धनात्' । इत्युक्तेः ॥ २६ ॥ ( शुचः शूद्रे ) शुचं द्रवतीति शूद्रः ॥ २६ ॥ (सु० ) शुचः शुद्रे ॥ शुचः शब्दस्य शूरादेशो ने परे चात् ॥ दुधातोर्डप्रत्ययः । द्रु गतो । शुचं द्रवतीति शूद्रः ॥ २६ ॥ (त०) शुचः शुढे ॥ शुचः शू इत्ययादेशः द्रे पर इत्यर्थः। शुचं द्विजसेवारूपं ( क ) इतीति । श्लोकोयं कुमारसम्भवकाव्यस्य । सो यथा- अवचितवलिपुष्पा वेदिसन्मार्गदक्षा नियमविधिजलाना वहिषात्रोपनेन्त्री। गिरिशमुपचचार प्रत्यहं सा सुकेशी नियमितपरिखेदा तच्छिरश्चन्द्रपादैः॥ इति । शिवस्य गिरिशस्वं कैलासवासित्वात् । अतो मत्वर्थीयशप्रत्ययः संगच्छते ॥

·कथेप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणण्याख्यायोपेता २३५ शोकं द्रवति प्राप्नोतीति शूद्रः ॥ ६ ॥ ( उरसो लोपो मुम्वा डान्ते गमौ) उरगः-उरंगः ॥२७ ।। (सु० ) उरसो लोपो मुम्वा डान्ते गमौ ॥ उरस्शब्दस्य सस्य लोपः गमेर्डश्च वा मुमागमः ॥ उरसा गच्छतीति उरगः-उरंगः ॥ २७ ॥ ( त०) उरसो लोप इति ॥ सस्येत्यर्थः ॥ उरसा गच्छतीति विग्रहः ॥ २७ ॥ (विहायसो बिहो मुम्वा डान्ते गमौ)(क)विहगः-विहंगः ॥२८॥ (त०) विहायसो विहो मुम्वा डान्ते गमौ ॥ विहायस्शब्दस्य विह आ- देशः गमेर्डश्च वा मुम् ॥ विहायसा आकाशेन गच्छतीति विहगः-विहंगः ॥ २८ ॥ (भुजतुरयोमुम्वा) डान्ते गमौ । भुजगः-भुजंगः । तुरगः-तुरंगः॥२९॥ (मु० ) भुजतुरयोर्मुम्वा ॥ अनयोरुपपदयोर्गमेर्डः अनयोर्मुम् च वा ॥ भुजेन कोटिल्येन गच्छतीति भुजगः-भुजंगः ॥ तुरेण वेगेन गच्छतीति तुरगः-तुरंगः ॥ २९ ॥ (त० ) भुजग इति ॥ भुजेन कौटिल्येन गच्छतीति विग्रहः (ख) ॥ २९ ॥ ( संप्रसारणिभ्यो डः ) कापवादः ।। प्रज्यः आहः । प्रहः ॥३०॥ (मु०) संप्रसारणिभ्या डः॥ उपसर्ग आदन्तादित्यस्यापवादः । संप्रसारगं येषां धातूनामस्ति ते संप्रसारणिनस्तेभ्यो डः ॥ ज्या वयोहानौ। प्रजिनातोति प्रज्यः ॥ हज स्पर्द्धायाम् । आह्वयतीति आह्वः । प्रहः ॥ ३० ॥ (त० ) संप्रसारणिभ्य इति ॥ कापवाद इति ॥ के तुः संप्रसारणं स्यादिति भावः ॥ प्रज्य इति ॥ प्रजानातीति विग्रहः ॥ ३० ॥ (तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरालस्यसुम्वाहरणयोः कः) तुन्दपरिमृजोऽलसः । शोकापनुदः सुखस्याहर्ता ॥ ३१ ॥ (सु. ) तुन्दशोकयोः परिमृजापनुदोरालस्यसुखाहरणयोः कः ॥ तुन्दशो- कयोः कर्मणोरुपपदयोराया कः आलस्यमुखाहरणयोरर्थयोः। नुदोरिति पञ्चम्यर्थे षष्ठी ॥ पुनः कप्रन्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । मृजूप शुद्धौ । तुन्द परिमार्टीति तुन्दपरिमृजोऽल. सः । अत्र मृजेर्वृद्विरिति वैकल्पिकी वृद्धि नेत्येके । स्यादवेत्यन्ये ॥ गुद प्रेरणे । शोकम- पनुदतीति शोकापनुदः सुखस्याहर्ता सुखाभिलापी। अलसादन्यत्र तुन्दपरिमार्जः यश्च संसारासारत्वोपदेशेन शोकमनुपदति स शोकापनोदः । अणेव ॥ ३१ ॥ (त० ) तुन्दशोकयोरिति ॥ तुन्दशोकयोरुपपदयोः । परिपूर्वो मृजूप् शुद्धौ अप- पूर्वा णुद प्रेरणे इत्यनयोः षष्ठी। पञ्चम्यर्थे पष्ठी । आलस्यमुखाहरणयोरर्थयोः ॥ तुन्दपरि. मृजीऽलस इति ॥ य आलस्यात्तुन्दै परिमार्टि स एवमुच्यते । मृजेर्वा वृद्धिरिति तु व्यवस्थितविभाषया न ॥ अलसादन्यत्र तुन्दपरिमार्ज एव ॥ शोकापनुद् इति ॥ यस्तु संसारानित्यताद्युपदेशेन शोकमेवापनुदति स शोकापनोद एव ॥ ३१ ॥ ( क ) मुम्वेति । मकारस्थाननियमार्थः ॥ उकार उच्चारणार्थः विहङ्ग इति । 'मोनुस्वारः' 'यमा यपेऽस्यः, विहङ्गः पक्षी। ( ख ) विग्रह इति । भुजं वक्रं यथा तथेति क्रियाविशेषणपूर्वको विग्रह इति केचित् ॥ .. ..

·। सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (मूलविभुजादेः कः) मूलानि विभुजतीति मूलविभुजो रथः । कुधः । महीध्रः । गिरः-गिलः ॥ ३२॥ (सु०) मूलविभुजादेः कः॥ मूलानि विभुजातीति । भुजोऽकौटिल्ये मूलवि. भुजः ॥ धृञ् धारणे । महीं धरतीति महीध्रः पर्वतः । कुं धरतीति कुध्रः। ग निगरणे । गिलतीति ऋत इरितीर् । गिरतेः स्वरे इति वा लः गिलः ।। ३२ ॥ (त०) मूलविभुजादेरिति ।। मूलविभुज इत्यादे रूपस्य सिद्धये को वक्तव्य इति व्याख्येयम् ।। ३२ ॥ (गष्टक् ) सामगः । सामगी स्त्री ॥ ३३ ॥ (सु० ) गष्टक ॥ कर्मण्युपपदेऽनुपंगर्सादायतेष्टक् । 'टक्प्रत्ययमाह-टशित इति ईवर्थः । गै शब्दे । न तु गाङ् गतौ गा स्तुतावित्यनयोर्ग्रहणमनभिधानात् । साम गाय. तीति । आतोऽनपीत्यालोपः । सामगः । स्त्री सामगी ।। अनुपसमें किम् । सामसंगा- यः । अण युक्च ॥ ३३ ।। (त० ) गष्टगिति ।। गै शब्दे इत्यस्यैव ग्रहणं न तु गाङ् गतौ गा स्तुतावित्य- नयोः अनभिधानात् । सामगीति ष्टिवत इतीप् ॥ ३३ ॥ (पिबतेः सुराशीध्वोः) सुरापी । शीधुपी ॥ ३४ ॥ (सु०) पिबतेः सुराशीध्वाः ॥ सुराशीध्वोरुपपदयोः पिबतेष्टक् ।। सुरां पिबतीति सुरापी ।। शीधु मद्यं पिबतीति शीधुपी । अन्यत्र उ एव । क्षीरपा ब्राह्मणी ।। ३४ ।। (त०) सुरापीति ।। सुरां पिबतीति विग्रहः । अन्यत्र क्षीरपा सुरां पानी- ति सुरापा ।। ३४।। ( अटौ ) नाम्नि कार्ये च अकारटकारौ प्रत्ययौ ॥ अस्थिहरः श्वा । कवचहरः कुमारः । धनुर्धरो युवा । कुरुचरः । पुरःसरः। अग्रेसरः । पा- वंशयः पृष्ठशयः । शक्तिग्रहः । पूजारे । स्तम्बेरमो हस्ती । कर्णेजपः सूच. कः । यशस्करी विद्या । श्राद्धकरः (क) । वचनकरः । कर्मकरः । दिवाकरः । निशाकरः ॥ ३५॥ ( सु० ) अटौ ॥ नाम्नि कायें च अकारटकारौ प्रत्ययौ भवतः ॥ अप्रत्ययमाह- अस्थि हरतीति अस्थिहरः । कवचं हरतीति कवचहरः ॥ धनुर्धरतीति धनुर्धरः ॥ पार्था- भ्यां शेते इति पार्श्वशयः ॥ पृष्ठेन शेते इति पृष्ठशयः॥ शक्तिं गृह्णातीति शक्तिग्रहः ॥ अर्ह पूजायाम् । पूजामर्हतीति पूजाऱ्या ब्राह्मणी ॥ स्तम्बे रमते इति सप्तम्या अलुक् । स्तम्बर- मः ॥ कणे जपतीति सप्तम्या अलुक । कर्णेजपः सूचकः पिशुनः । टप्रत्ययमाह-ट ईबर्थः । कृरुषु देशेषु चरतीति कुरुचरः। स्त्री कुरुचरी ॥ पुरः सरतीति पुरःसरः । अग्रे सरतीति । एदन्तत्वं निपात्यते अग्रेसरः ॥ हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु कृषष्टः । हेतौ यशः करोतीति यश. ( क ) श्राद्धकर इति। देशे काले च पात्रे च यद्धया विधिना च यत् । पितृनुद्दिश्य विप्रेभ्यो दत्तं श्राद्धमुदाहृतम् ।

·कर्थप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता २३७ . स्करी । सहादित्वासः । ताच्छील्ये श्राद्धं करोतीति श्राद्धकाः । आनुलोम्ये वचनं करोतीति वचनकरः । एषु किम् । कुम्भकारः अगेव। कर्मशब्दपूर्वात् यो वेतने टः। कर्म करोतीति कर्मकरोभृतकः । अन्यः कर्मकारःअणेव । दिवाऽव्ययं दिवसवाची॥ दिवा करोतीति दिवाकरः३५ ( त० ) अटौ ॥ अश्च टश्च अटौ । कर्मत्वविशेषविवक्षायामपि यथा स्यादित्येवमर्थ कार्यस्यानुवर्तनम् । अन्यथा कायें अणेव स्यात् ॥ अस्थिहर इति ॥ अस्थि हरतीति विग्रहः ॥ कुरुचरीति ॥ टित्त्वादीप् ।। ३५ ।। (इखखि ) नाम्नि कार्ये च ॥ शकृत्करिः। स्तम्बकरिः। फलानि गृह्णातीति फलेपहिः । फलस्यैदन्तत्वं निपातनात् । इतिहरिः । नाथहरिः । देवापिः । वातापिः ॥ ३६ ॥ (मु० ) इखखि ॥ स्तम्बशकृत्पूर्वात्कृत इज़हिवत्सयोरर्थयोः ।। इप्रत्ययमाह-स्त. म्बं करोतीति स्तम्बकरिीहिः । शकृत्पुरीपं करोतीति शकृत्करिर्वत्यः ॥ अनयोः किम् । म्तम्बकारः, शकृत्कारः,अणेव ॥ फलानि गृह्णातीति। एदन्तत्वं निपात्यते । फलेपहिः ॥ १. तिनाथपूर्गद्धरतेरिः पशौ कर्तरि । दृतिश्चममयी खल्ला इति ख्याता। तां हरतोति दृतिहरिःप. शुः ॥ नाथं नासारज्जु हरतीति नाथहरिः॥ पशौ किम् । इतिहारः। नाथहारः । अमेव ॥ आ. प्ल व्याप्ती । देवान् आप्नोतोति देवापिः ॥ वातान् आप्नोतीति वातापिः ।। ३६ ।। (त० ) इखखि । इश्च खश्च खिश्च एतेषां समाहारः इखखि ।। ३६ ।। (खिति पदस्य) खिति परेऽनव्ययपूर्वपदस्य मुम् ॥ सर्वकषः । कूलंकषः । करीषकषः ॥ ३७ ॥ (मु० ) खिति गदस्य ॥ खिदन्ते परेऽनव्यस्य पूर्वपदस्य मुम् । खप्रत्ययमाह- खित्वान्मुम् । सर्वकूलाभ्रकोपपूर्वाकपः खः ॥ कप हिंसायाम् । सर्व कशतीति पर्व कपः खलः । कूलं कपतीति कूलंकपा नही । अभ्रं कपतीति अनंगपो वायुः । 'करीषं गोमयं शुष्कम्' इत्यमरः ॥ करीष कपतीति करीपंकपा वात्या ॥ ३७ ॥ ( त० ) खिति । ख् इद्यस्य खित् तस्मिन् ॥ ३७ ॥ (वाचंयमादयो निपात्याः) वाचंयमः । पुरंदरः । द्विषताः । परंतपः । कुक्षिभरि :(क) । उदरंभरिः आत्मभरिः ॥ ३८ ॥ (सु०) वाचंयमादयो निपात्याः॥ वाक्पूर्वाधमेः खो ब्रतेऽर्थे ॥ यमु उपरमे वाचं यच्छतीति वाक्पुरोरदन्तत्वं निपात्यते । वाचयमो मौनव्रती॥ व्रते किम् । अशक्त्या- दिना वाचं यच्छतीति वाग्यामः । अणेव ॥ १ विदारणे । पुरं दृणातीति पुरंदरः ॥ ह भये ह आदरे एतयोग्रहणं न संप्रदायात् । द्विषत्परपूर्वात्तापेः खः । द्विषन्तं परं वा ताप- यतीति । णेरिति जिलोपः । उपधाहस्वत्वं निपात्यते।मुमि कृते संयोगान्तस्येति तलोपः। (क) कुक्षिभरिरिति । एवं च- गिरिस्तुकनकाचलः कति न सन्ति चाश्मवजाः किटिस्तु धरणीधरः कति न सन्ति भूदारकाः। मरुत्तु मलयानिलः कति न सन्ति झम्झानिलाः प्रभुस्तु विबुधाश्रयः कति न सन्ति कुर्तिभराइति केषां चित्प्रयोगः प्रामादिक एवेति तत्त्वबोधिनी॥ -- ·२३६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते द्विपंतपः ।। परंतपः ॥ खिप्रत्ययमाह-आत्मोदरकुक्षिषु भृतः खिः । आत्मानं बिभर्तीति मुमि कृते संयोगान्सस्येति नलोगः । आत्मभरिः । कुशिमुदरं वा बिभर्तीति कुक्षिभरिः ॥ उदरंभरिः ।। ३८ ॥ (आशिते भुवो भावकरणयोः खः ) आशितेन भूयते मा- शितंभवः । आशितो भवत्यनेनेति वा ॥ ३९ ॥ (सु) आशिते भुवो भावकरणयोः खः ॥ पुनः खप्रत्ययमाह ।। आशितशब्दे उपपदे भवतः खः भावे करणे च ॥ यावतौदनेनातिथ्यादि जितो भवति स आदेन आ. शितंभवः उच्यते ।। ३९ ।। (त. ) आशितंभव इति ॥ यात्रता ओदनेनातिथ्यादि जितो भवत्याशितंभवः स एवमुच्यते ।। ३९ ।। एजां खश् ॥ जनानेजयतीति जनमेजयः । आत्मानं पण्डितं मन्यते इति पण्डितंमन्यः । मुझं धयतीति मुझंधयः । कूलंधयः ।। १० ॥ (मु० ) एजां खश ॥ एजादिभ्यः खश् । खश्प्रत्ययमाह-खित्त्वान्मुम् शित्त्वा- चतुर्वत्कार्यम् ।। एजकम्पने । जनमेजयतीति । अप कर्तरीत्यप् । अद इत्यलोपः । जन मेजयः ॥ पण्डितमात्मानं मन्यते इति । दिवादेरिति यः । पण्डितमन्यः । णिनि प्रत्यये पण्डितमानी । मुजं धयतीति । अयादेशेन घेटो धय । मुजंधयः (क) ।। ४० ।। ( त० ) एजामिति बहुवचनमाद्यर्थम् ।। ४० ।। (खशन्ते पूर्वपदस्यानव्यवस्थ हवः ) मुष्टी धयतीति मुष्टिं. धयः । नाडिंधमः । नासिकंधयः । अनव्ययस्य किम् । दिवामन्या रात्रिः । दोषामन्यमहः । कूलमुद्रुजः । कूलमुद्वहः । अरुंतुदः ।। ४१ ॥ (सु० ) खशन्ते पूर्वपदस्यानव्ययस्य ह्रसाः ॥ मुष्टी धयतीति मुष्टिंचयः । मुष्टी धमतीति मुष्टिधमः । नाडी धमतीति नाडिधमः । नासिकां धयतीति नासिकन्धयः । नाडिमुष्टोनासिकानां हस्वः। दृशादेरिति धमाधातोर्धम् । धेटोऽयादेशः ॥ अनव्ययस्य किम् । दिवामन्या रात्रिः । दोषामन्यमहः । रुजो भङ्गे । कूलमुद्रुजतोति कूलमुद्रुजः । तुदादेरित्यः । कूलमुद्वहतीति कूलमुद्वहः । अरुस्तुदतीति अरुंतुदः । मुमि कृते संयोगान्त- स्येति सलोपः । 'व्रणोऽस्त्रियामीममरुः' इति 'अरुंतु दस्तु मर्मस्पृक्' इति चामरः ॥ ४१ ॥ (त०) अरुंतुद इति ॥ 'व्रणेऽस्त्रियामोर्ममरुः' अरुः तुदतीति विग्रहः । उकारा. तू मुमि कृते संयोगान्तस्येति सलोपः ॥ ४१ ॥ ( दारावाहनोऽणन्तस्य च दः संयायाम् ) हनो धत् । उवम् । दारु आहन्तीति दाघाटः ॥ ४२ ॥ (लु० ) दारावहनोऽणन्तस्य च टः संज्ञायाम् ॥ दारुशब्दे उपपदे आङ्पू- द्धन्तेरण अन्तस्य तस्य टश्च स्यात् ॥ पुनरणप्रत्ययमाह-णित्त्वावृद्धिः । दारु ( क ) मुअंधय इति । मुअस्तृणविशेषः । - ·कर्थप्रक्रिया २३ ] । सटिप्पणव्याख्यायोपेता २३४ आहन्तीति । हनो घदिति घत् । उवमिति वः । दाघाटः । सूत्रे शब्दापेक्षया दारावि. ति पुंस्त्वम् । काष्ठं दाविन्धनं त्वेधः' इत्यमरः ॥ टकारविधानार्थमिदं सूत्रम् । अण तु कायेंऽणित्यनेनैव सिद्धः । अन्तग्रहण स्पष्टार्थम् ॥ ४२ ।। ( चारौ वा ) चार्वाघाटः-चार्वाघातः ॥ ४३ ॥ ( सु० ) चारौ वा ॥ चारुशब्दे उपरदे आङपूर्वाद्धन्तेरण , वा टः ।। चारु आह- न्तीति चार्वाघाट:-चार्वाधातः ।। ४३ ।। ( कर्मणि संपूर्वाच्च) वर्णान् संहन्तीति वर्णसंघाट:-वर्णसंघातः दं संहन्तीति पदसंघाट:-पदसंघातः ॥ ४४ ( स० ) कर्मणि संम्पूर्वाश्च । कर्मण्युपपदे संपूर्वाद्धन्तेरण , वा टः ।। वर्णान् संह. न्तीति वर्णसंघाट:-वर्णसंघातः एवं पदानि संहन्तीति पदसंघाट:-पदसंघातः ।। ४४ ॥ ( जायापत्योष्टक लक्षणवति कर्नरि गमा स्वरे । हनो ने यायां हन्तीति जायाघ्नो ना । पतिष्मी स्त्री ॥ ४५ ॥ (मु० ) जायापत्याष्टक लक्षणवति कर्तरि ॥ हन्तष्ठक। टकप्रत्ययमाह-टि- त्वात् 'ष्टिवतः' इतीप् । मरणसूचकं पाणिरेखादिकं लक्षणं यस्यास्ति स लक्षणवान् तस्मि- कर्तरि सति । जायां हन्तीति । 'गमा स्वरे' इत्युपधालोपः । 'हनो ध्ने' इति घः । जा- याना ना । पतिघ्नी स्त्री।। ४५ ।। ( त०) जायापत्यारिति ।। कथं प्रलम्बध्नः, कृतघ्नः, शत्रुघ्नः इत्यादि । मूलवि. भुजादित्वात् को बोध्यः ।। ४५ ।। ( अमनुष्यकर्तृके च ) पतिघ्नी पाणिरेखा । जायाघ्नस्तिल- कालकः (क) ॥ ४६॥ (सु० ) अमनुष्यकर्तृके च ॥ कर्मण्युपपदे हन्तष्टक् मनुप्यभिन्ने कतरि सति ॥ जायाध्नस्तिलकालकः । पित्तघ्नं घृतम् अमनुष्येति किम् । अःखुधातः शूदः । अणेव कथं तर्हि 'बलभद्रः प्रलम्बघ्नः इति, शत्रुघ्नः कृतघ्नः इति च । मुलविभुजादित्वात्कः ।।४६।। ( पाणिघताडघौ शिल्पिनि निपात्यौ) पाणिघः । ताडघः । शिल्पिनि किम् । पाणिघातः । तडघातः ॥ ४७ ॥ (मु० ) पाणिघताडघौ शिल्पिनि निपात्यो ॥ पाणताडयोरुपपदयोर्हन्तेष्टक् टिलोपरत्वे च निपात्येते । पाणिं हन्तीति पाणिघः । ताडं हन्तीति ताडघः क्रियासु कौशल्यं शिल्पं तदस्यास्तीति शिल्पी ।। शिल्पिनि किम् । पाणिघातः । ताडघातः । कार्ययेऽणित्याण ।। ४७ ।। (त) शिल्पिनीति ।। क्रियासु कौशल्यं शिल्पं तदस्यास्तीति शिल्पी तस्न् ि४७ ( राजघश्च ) राजानं हन्तीति राजघः ।। ४८ ॥ ( क ) अमनुष्यकत्तक चति। यद्यपि अमनुष्यशब्दोरूढया रक्षः पिशाचादीनाह, तथापि लक्षानु- -रोधेन व्याख्यातव्यमित्याशयेनाह-तिलकालकेति । .

·२४० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (सु०) राजघश्च ॥ राज्ञि हन्तेष्टक् टिलोपरत्वे च । राजानं हन्तीति राजघः ॥४८॥ (भजां विण वेः) लोपः । अर्द्धभाक् । सुखभाक् । तुराषाट् । भारवाट् ॥ ४९॥ (सु० ) भजां विण ॥ नाम्न्युपपदे भजादेविण ॥ विण्प्रत्ययमाह-णित्त्वा- वृद्धिः । वेरिति विलोपः अर्द्ध भजतीति अर्द्धभाक् । चोः कुरिति कः ॥ सुखं भजतीति सुखभाक् ॥ पह मर्षणे । तुरां सहते इति सहेः षः, साढीति षत्वम् । तुराबाट । केचित्तु - रशब्दमदन्तमाहुः । तन्मतेऽन्येषामपीति पूर्वपदस्य दीर्घः ॥ ४९ ॥ (त० ) भजामिति ॥ बहुवचनमाद्यर्थम् ॥ तुराषाडिति ॥ तुरं वेगं सहते इति विग्रहः । अन्येषामपीति अन्त्यस्वरस्य दीर्घः । सहादित्वाद्वा । तुरं न सहत इति कश्चि. त् । तदूबहूनामसंमतम् ॥ ४९ ॥ (अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्च्विः) च्वौ दीर्घः । ई चास्य ॥ च्वौ परेऽवर्णस्य ई ॥ इदुतोर्दीर्घः। मिथुनीकरणम् । शुक्लीभावः । शुचीभवति । सहायीस्यात् । हेतुकृतम् ॥ ५० ॥ (सु० ) अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे नाम्नश्च्विः। नाम्नश्च्चिप्रत्ययः । न प्राग भूतमभूतम् , अभूतस्य तेन भवनमभूततद्भावस्तस्मिन्नर्थे कृ भू अस् एपां धातूनाम- न्वये सति । विप्रत्ययमाह-च्चौ दीर्घ ई चास्य ॥ चौ परे अवर्णस्य ईकारः । इदुतोश्च दीर्घः ।। च्वाविति विशेषणार्थे । वेरिति विलोपः । क्त्वाद्यन्तं चेति व्यन्तस्याव्ययत्वा- द्विभक्तेलुक् । अमिथुनं मिथुन क्रियत इति मिथुनीकरणम् । अशुक्लस्य शुक्लेन भवनमिति शुक्लीभावः । असहायः सहायः स्यादिति सहायीस्यात् । अहेतुना हेतुना कृतमिति हेतू- कृतम् ।। कृम्वस्तियोगे इति किम् । अशुक्लः शुक्लो जायते ।। ६० ।। (च्वौ सलोपः) सुमनीभावः । अरूकरोति । चर्करोति । सुचे. तीभावः । रहीभवति । विरजी करोति ॥ ५१ ।। (सु० ) च्वौ स लोपः॥ अर्मनश्चक्षुश्वेतोरहोरजसा सस्य लोपः विप्रत्यये ।। असुमनसा सुमनसा भवनमिति सुमनीभावः । अनरुररुः करोतीति अरूकरोति । अचक्षुश्च- क्षुः करोतीति चक्षुकरोति । असुचेताः सुचेता भवतीति तुचेतीभवति । अरहो रहो भव- तीति रहीभवति । अविरजो विरजः करोतीति विरजीकरोति ॥ ११ ॥ (कचिडा) सुखं करोतीति सुखाकरोति दुःखाकरोति । शम्बाकरो ति । द्विगुणाकरोति ॥ बीजाकरोति ॥ ५२ ॥ (मु० ) कचिड्डा ॥ नाम्नो डाप्रत्ययः कृतो योगे॥ दुःखात्प्रातिलोम्येडाः ॥ डाप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । क्त्वाद्यन्तं चेति डाप्रत्ययान्तस्याव्ययत्वाद्विभक्तेः लुक् दुःखाकरोति । स्वामिन पीडयतीत्यर्थः ॥ सुखप्रियाभ्यामानुलोम्ये डा। सुखाकराति प्रियाकरोति वा गुरुम् । अनुकूलाचरणेनानन्दयतीत्यर्थः ॥ शम्बाद्विगुणबीजेभ्यो डा कृषि. वाच्ये । शम्बाकरोति । शम्बशब्दः प्रतिलोमेऽर्थेऽस्ति । अनुलोमं कृष्टं क्षेत्र पुनः प्रति.. । ।

·कर्थप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता २५१ लोमं कर्षतीत्यर्थः । क्षेत्रं द्विगुणाकरोति । क्षेत्रकर्मकं द्विगुणं कर्षणं करोतीत्यर्थः । बीजा- करोति । काशिकायां बीजशब्दो बीजवापनसहितविलेखने वर्तते । बीजवापनसहितं विले. खनं करोतीत्यर्थः : इत्युक्तम् ॥ १२ ॥ ( त० ) दुःखाकरोतीति ॥ पीडयतीत्यर्थः ॥ सुखाकरोति ॥ अनुकूलाचरणेना- नन्दयतीत्यर्थः ॥ शम्बाकरोति ॥ अनुलोमं कृष्ट क्षेत्रं पुनः प्रतिलोमं कर्षतीत्यर्थः ॥ द्विगुणाकरोति ॥ क्षेत्रकर्मकं द्विगुणं करोतीत्यर्थः ॥ बीजाकरोति ॥ बीजेन सह विलेखनं करोतीत्यर्थः ॥ १२ ॥ ( अव्ययस्य च्वावीत्वं न) (क)दोषाभूतमहः । दिवाभूता रात्रिः । हसातद्धितयस्य लोपो ये च्वौ च । अगायों गाग्र्यो भवति गार्गी भवति ॥५३॥ (मु० ) मव्ययस्य च्वावीत्वं न ॥ पुनश्च्चिप्रत्ययमाह-अदोषा दोषाभूतमिति दोपाभृतमहो दिनम् । अदिवा दिवाभृतेति दिवाभूता रात्रिः । 'न्यायनणेयणणीयाः इति ण्यः ! गार्ग्यः । आगार्या गार्यो भवति । हसात्तद्धितयस्येति । यलोपे च्याविती- त्वे च गार्गीभवति ॥ १३ ॥ (रीङ् ऋत:) मात्रीकरोति ॥ ५४ ।। (मु० ) रीङ ऋतः ॥ ऋकारस्य री स्यात् च्ची ॥ अमातरं मातरं करोतीति मात्रीकरोति ॥ १४ ॥ ( विविषये साद्वा) ॥ ५५ ॥ (मु०) विविपये साहा ॥ नाम्नोऽभूततद्भावे एव सात्प्रत्ययो वा स्यात्साक- ल्येऽथें ।। सात्प्रत्ययमाह-सात्प्रत्ययस्याव्ययत्वाद्विभलक ।। ६६ ।। (सात्पदाद्योः) सस्य षत्वं न ॥ अमिसाद्भवति । अमीभवति ॥५६।। (सु० ) सात्पदायोः॥ सात्प्रत्ययस्य पदादौ वर्तमानस्य च सस्य पत्वं न ॥ द. धि सिञ्चति । विवलादिति षत्वे प्राप्ते निषेधः । अनग्निरग्निर्भवतीति अग्निसाद्भवति । कृत्स्त्रं सर्वावयवांपतं शस्त्रमग्नीभवतीत्यर्थः । सादभावपक्षे विरेव । साकल्ये किम् । एकदेशेन शुक्लीभवति पटः ।। ६६ ।। ( संपदा योगे च ) जलसात्संपद्यते ॥ ५७ ।। (सु० ) संपदा योगे च ॥ नाम्नः संपद्धातुयोगे सात्प्रत्ययो वा भवति । अजलं जलं संपद्यते इति जलसात्संपद्यते लवणम् । पक्षे संपदा योगे वाक्यमेव ।। ६७ ।। ( अधीने च ) राजसात्संपद्यते ॥ ५८ ॥ (सु० ) अधीने च ॥ नाम्नस्तदधीनेऽयें सात् स्यात् कृभ्वस्तिसंपयोगे ।। राजा- धीनं संपद्यते । इति । नाम्नो नो लोपशिति नलोपः । राजसात्संपद्यते । राजाधीन करो. तीति राजसात्करोति ।। ६८ ।। ( देये त्रा च ) विप्राधीनं देयं करोति विप्रत्राकरोति । विप्रत्रासं- (क) 'च्ची दीर्घः, ई चास्य' भनेन ई प्राप्तौ वारयति-अव्ययस्येत्यादि । २१ सि०१० ·२४२ . सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते पद्यते । विप्रसात्करोति ॥ ५९ ॥ (सु०) देये त्रा च ॥ नाम्नस्तदधीने देयेथें त्राप्रत्ययः स्यात् चात्सादपि कृन्ध. स्तिसंपद्योगे।। त्राप्रत्ययमाह-अव्ययत्वाद्विभक्तेलक। विप्राधीनं देयं करोतीति विपत्राक- रोति । विप्राधीनं देयं संपद्यते इति विप्रत्रासंपद्यते ।। देये किम् । राजसाद्भवति राष्ट्रम् ५९ ( देवमनुष्यपुरुषपुरु मर्येभ्यो द्वितीयासप्तम्पन्तभ्यो वात्रा ) देवत्रावन्दे । देवं बन्दे ॥ ६० ॥ (मु० ) देवमनुष्यपुरुषपुरुमन्य॑भ्यो द्वितीयासप्तम्यन्तेभ्यो वा त्रा॥ द्वि- तीयान्तेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यश्चैभ्यस्त्रा वा स्यात् ।। देवान् इति देवत्रा वन्दे । देवेषु इति देव. त्रारमे (क)। मनुष्यान् इति मनुष्यत्रा गच्छति । मनुष्येषु इति मनुष्यत्रा वसति । पुरु. पान इति पुरुषत्रा गच्छति । पुरुषेषु इति पुरुषत्रा वसति । पुरुन् इति । पुरुशब्दोऽत्र बहुशब्दपर्यायः । "पुरुः परागे प्रचुरे स्वोकनृपभेदयोः ।।" इति हैमः। पुरुत्रा गच्छति। पुरुषु इति पुरुत्रा वसति । मान् इति मर्त्यत्रा गच्छति । मत्येषु इति मर्त्यत्रा वसतिः ( ख्युट करणे) आढयसुभगस्थूलपलितनमान्धप्रियेषु च्च्यर्थेषूपपदेषु कृत्रः करणेऽर्थे ख्युट्प्रत्ययः ॥ अनाढ्यमाढथं करोत्यनेनाढयंकरणम् । सुभ- गंकरणम् । स्थूलंकरणं दधि । पलितंकरणम् । नमंकरणं द्यूतम् । अन्धंकरगम् | प्रियंकरणम् ॥ ६१ ॥ (मु० ) ख्युट करणे ॥ ख्युट्प्रत्यमाह-खः खिति पदस्येति मुमर्थः । ट ईबर्थः । युवोरित्यनः । आढयकरणम् । एवं सुभगंकरणम् । स्थूलंकरणम् । पलितकरणम् । नग्नकरणम् । अन्धंकरणम् । प्रियंकरणम् ।। ६१ ।। (त०) च्यविति ।। अभूततद्भावविश्येष्वित्यर्थः । आढ्यंकरणमिति ।। खित्वान्मुम् ।। ६१ ॥ (भुवः खिष्णुखुको कर्तरि ) (ख) अनाढय आढयो भवति आढयम्भविष्णुः । आढयम्भावुकः ॥ ६२ ॥ (मु० ) भुवः खिष्णुखको कर्तरि ॥ आढ्यादिषु व्यर्थेपूरपदेषु भवनेरेती स्तः ।। खिष्णुप्रत्ययमाह-खित्त्वान्मुम् । आढयंभविष्णुः एवं सुभगंभविष्णुः स्थूलंभ- विष्णुः । पलितभविष्णुः । नग्नंभविष्णुः । अन्धविष्णुः । प्रियंभविष्णुः खुक>प्रत्यय. माह खित्त्वान्मुम्-जित्वावृद्धिः । अनाढय आढयो भवतीति आढयंभावुकः । एवं सुभगंभावुकः । स्थूलंभावुकः । पलितंभावुकः । अन्धंभावुकः । प्रियंभावुकः ।।६२।। ( आतो मनिप्क्वनिव्वनिपः ) नाम्न्युपपदे आदन्ताद्धातोरेते प्रत्ययाः स्युः ॥ सुदामा । अश्वे तिष्ठतीति अश्वत्थामा । निपातात्सस्य तः॥६॥ (क) सप्तम्यन्तेभ्यः त्राप्रत्ययमुदाहरति-देवत्रा रमे इति ॥ एवमन्यत्रापि ।। (ख) भुव इति ॥ माढयसुभगस्थूलपलितनग्नान्धप्रियेषु व्यर्थेषूपपदेषु भुवः कर्तर्यर्थे खिष्णुखु. कृमौ स्त इत्यर्थः। ..

·। कर्थप्रक्रिया २३] सटिप्पणव्याख्यायोपेता (सु० ) आतो मनिपक्कनिध्वनिपः ॥ प्रत्ययानाह-पित्वात्तुक् । कित्त्वान्न गु- गः । इकार उच्चारणार्थः । सुष्टु ददातीति । नोपधाया इति दीर्घः । नाम्नो नो लोप- शिति न लोपः । सुदामा ।। ६३ ।। (स्थामि ) तादौ किति दोसोमास्थामिर्भवति ॥ ६४ ॥ (सु०) स्थामि । दोऽवखण्डने । षोऽन्तकर्मणि ।। मा माने । माल् माने । मे प्रणिदाने इति त्रयाणां ग्रहणम् ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ ।। ९पामित्त्वं स्यात्तादौ किति । ईत्व. दत्वयोरपवादः ॥ ६४ ।। (त० ) स्थामि । स्थाम् इ इति च्छेदः इत्यभिप्रेत्याह-दोसो इत्यादि ॥३४॥ ( शाछोर्वा ) ॥ १५॥ (सु० ) शाछोर्वा ॥ शो तनूकरणे । छो छेदने । अनयोरित्वं वा तादौ किति ६६ ( त० ) शाछोर्वा ॥ स्थामीत्यत्र इश्व 'ईश्वाऽनयोः समाहार इरित्याश्रयणेन शा. छातीदं लब्धम् ॥ ६५ ॥ ( अपिद्दाधागैहापिबतीनामीः किति दमे किपि वा न तु क्यपि ) सुपीवा । घृतपीवा । भूरिदीवा। अनादन्तादपि । सुशर्मा । सुकमा । इस्वस्य पिति कृति तुक् । प्रातरित्वा । वनिपि ॥ ६६ ॥ (मु० ) अपिदाधागैहाक पिबतीनामीः ॥ दो अवखण्डने । देङ् पालने । दाण दाने । हुदा दाने । एषां चतुणे ग्रहणम् । धेट पाने, दुधाज् धारणपोपणयोरित्युभयो- ग्रहणम् । गै शब्दे । ओहाक त्यागे । पा पाने । एषामीत्वं स्यात्किति हसे। विपि तु ईत्वं वा। क्यपि ईत्वं न ॥ सुष्टु पिबतोति । कित्त्वान्न गुणः । सुपीवा। घृतं पिबतीति घृतपीवा । अनादन्तादपि एते प्रत्ययाः स्युः। शू हिंसायाम् । मुष्टु शृणातीति । हब- त्योरितीण न। मुशर्मा । हस्वस्य पीति कृति तुक् । हस्वस्य तुगागमः स्यात्पिति कृति। इण गतो । प्रातरेतीति प्रातरित्वा । वनिपि ॥ ६६ ॥ (ञमस्यात्वम् ) विशेषेण जायते विजावा। ओ। ओणतीत्य- वाबा । पारदृश्वा राजयुध्वा । निरुपपदेभ्योऽपि सुत्वा । धीवा पविा ॥६॥ (सु. ) अमस्यात्वम् ।। अमान्तस्य धातोरात्वं स्याद्वनिपि ।। पष्ठीनिर्दिष्टस्येत्य- न्तस्यादेशः । जनी प्रादुर्भावे । विजायते इति विजावा । आणू अपनयने । ओणतीति अनुनासिकस्यात्वे अवादेशे च अवावा । कर्मण्युपपदे दृशः कनिए। भूते इति केचित् । पारं दृष्टवान् इति पारदृश्वा। वर्तमानेऽपि स्यात् । 'विश्वदृश्वनयना क्यम्' इत्यत्र विश्वं पश्यन्तीति विश्वदृचानि नयनानि येषां ते विश्वदृश्वनयना इति वर्तमानेन विग्रहेऽपिन क्षतिः युध संप्रहारे । राजानं युध्यते इति राजयुध्वा । पुन अभिपवे । सुनोतीति । हस्वस्येति तुक् । सुत्वा । दधातीति । अपिदाधेतीत्वम् । धीवा । पिबतीति पीवा ॥ ६ ॥ (त० ) अवावेति ॥ ओणो णस्यात्वे ओतोऽवादेशे रूपम् ॥ पारदृश्वेति ॥ पारं दृष्टवान् ॥ राजयुध्वेति ॥ अन्तर्भावितण्यर्थोऽत्र युधिः । राजानं योधितवान् ॥ ६७ ॥ (विप् ) धातोः किप्स्यात् । कर्मकृत । मो नो धातोः । प्रशान् । प्रदान्। । - :।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते अमिचित् । सोमसुत् । सोमपाः । सर्वदृक् । दिश अतिसर्जने। दिक् ॥६८॥ ( स० ) क्विप् ॥ सर्वधातुभ्यः विप् स्यात् । किप्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । मि. त्वात्तुक् । वेरिति विलोपः । कर्म करोतीति कर्मकृत् । प्रशाम्यतीति । जमान्तस्येति दीर्घः । मो नो धातोरिति नत्वम् । प्रशान् । सोमं सुनोतीति सोमसुत् । अग्नि चिनोतीति अग्निचित् । सोमं पिबतीति । अपिदाधति विपि वेत्वम् । सोमपाः । सर्व पश्यतीति सर्वहक् । दिशामिति कः । दिश अतिसर्जने । दिशतीति दिक ॥ ६८ ॥ (किपि वचिप्रच्छयायतस्तुकटजुश्रीणां दीर्घोऽसंप्रसा- रणं च) वाक् । क्ङिति झसे क्वौ अमे च छस्य शो वस्य ऊः ॥ तत्त्वप्राट् , तत्त्वप्राशौ ॥ आयतस्तूः। कटप्रूः। जु गतौ । जूः । श्रीः ॥ ६९ ॥ (सु० ) विपि वचिप्रच्छयायतस्तुकटप्रजुश्रीणां दीर्घाऽसंप्रसारणं च ॥ एषां दीर्घः संप्रसारणाभावश्च स्यात् क्विपि॥ वच परिभापगे। प्रच्छ जीपायाम् । आय. तपूर्वः ष्टुञ् स्तुतौ । कटपूर्वः प्रु गतौ । जु गतौ। श्रिज सेवायाम । वनोति । चो: कुरिति कः । वाक । तत्त्वं पृच्छ नीति । क्ङिति झसे क्वौ जमे चति शस्य शः । छश. पति पः। पो ड इति डः । तत्त्वप्राइ । आयतं स्तोतीति आपतम् । कटं प्रवा इति कटप्रः । जवतीति जूः । हरिं श्रयतोति हरिश्रीः । वचिच्छयोः संप्रसारगाभावः ॥६॥ (त० ) वागिति ॥ वतीति विग्रहः ॥ तत्वाप्रडिति ॥ तत्त्वं पृच्छति ॥ एवम- न्यदपि कर्तरि ॥ ६९ ॥ ( ध्यायतेः किपि संप्रमारणम् ) (क) सुधीः ॥ ७० ॥ (१०) ध्यायतेः क्विपि संप्रसारणम् ॥ध्ये चिन्तायाम् । मुष्ट ध्यायती ति मुधोः७० (गमादीनां अमस्य लोपः विपि क्यपि वा ) (ख) अङ्ग- गत् । परीतत् । संयत् । सुनत् ॥ ७१ ।। (सु० ) गमादीनां ञमस्य लोपः क्विपिःक्यपि वा ॥ गम् तन् यम् णम् इ. त्यादीनामनुनासिकस्य (ग) लापः स्याक्विपि, क्यपि तु वा ॥ अङ्गं गच्छतीति । हस्व. स्य पितीति तुक । अङ्गगत् ॥ परि तनातोति परोतत् । नहितिवृपिव्यधीति पूर्वन्य दीर्घः ॥ संयच्छतीति संयत् । सुनमतीति सुनत् ॥ १ ॥ ( ऊङ् च ) अग्रेगूः (ध) । अप्रेभ्रूः ॥ ७२ ॥ (सु० ) ऊङ् च ॥ गम्यादीनामूडादेशो जमस्य लोपस्य स्याक्विपि । जित्त्वादन्त्य- स्यादेशः । अग्रे गच्छतीति अग्रेगूः । अग्रे भ्रमतीति अनेभ्रः । सप्तम्या अलुक् ॥ ७२ ॥ (क) ध्यायतेः, इति। ध्येचिन्तायामित्यस्माद्धानोः विपि परे ध्ये इत्यस्य ध्या इति संसारणं भवति (ख ) गमादीनामिति । अत्रादिपदेन तत्सदृशानां ग्रहणम् । (ग) इत्यादीनामिति । न तु गम् तन् यम् णम् एतेषामेव ग्रहणं किन्तु एतदतिरिकानामविहति द्योतयति । (घ) अग्रे गूरिति । अग्रे गच्छतीति विग्रहे अग्रे गम् किप् इत्यवस्थायां मूलोपे गोत्तराकरस्यो. डादेशे रूपम् ।

·कप्रकिया २३ ] सटिप्पणव्याच्याद्वयोपेता २४५ (त० ) अप्रेगूः ॥ अग्रे गच्छति ॥ ७२ ॥ ( द्युतिगमिजुहोतीनां विपि द्वित्वंम् ) दिद्युत् । जगत् ॥७३॥ (सु. ) धुतिगमिजहोतीनां विपि द्वित्वम् ॥ द्योतने इति । धुतेः पूर्वस्येति संप्रसारणम् । विद्युत् । गच्छतीति गम्यादीनामिति मलोपः। हस्वस्येति तुक् । जगत्॥७३॥ ( जुहोतेर्दी:) जुहूः ॥ ७४ ॥ ( स० ) जुहोतेर्दीघः ॥ अस्य दीर्घः स्याक्विपि ॥ जुहोतीति जुहूः। करणस्य कर्तृत्वविवक्षायां क्विप् ॥ ७४ ॥ ( पदान्तस्यानितेनस्य णस्वमुपसर्गस्थानिमित्तात्) अन प्राणने । हे प्राण ॥ मित्राणि शास्तीति मित्रंशीः ॥ ७५ ॥ (सु० )पदान्तस्यानितेनेस्य णत्वमुपसर्गस्थानिमित्तात् ॥ उपसर्गस्थानि- मित्तात्परस्य पदान्तस्यानितर्नस्य गत्वं स्यात् ॥अन प्राणने । प्रकर्पण अनितीति । स. म्बोधने हे प्राण ॥ नाम्नो नो लोपशिति सूत्र अधावित्युक्तत्वान्नलोपो न ॥ शासु अनु- शिष्टौ । विपो लोप प्रत्ययलोप प्रत्ययलक्षणमिति न्यायेन हमादिकित्प्रत्ययपरत्वात् शा. सेरिरितीकारः । घसादरिति पः । दोपामिति रः । 'वोवि हसे' इति दीर्घ मित्रशीः ॥७॥ (त०) हे प्राणिति ॥ नाम्ना नी लोपशधावित्यत्राधाविति निषेधाद्धावेव नलो- पाभावोऽन्यत्र भ्यामादौ भवत्येवेति सूचनाय संबोधनान्तमेवोदाहृतम् ॥ ७९ ॥ ( आशासः कावुपधाया ईत्वम् ) आशीः । गीः । पूः ॥६॥ (सु०) श्राशासः कावुपधायाईत्वम ॥ आङः शासु इच्छायामित्यात्मनेपदी। शारिरिति सूत्रेणेत्वे सिद्धे अशास उपधाया ईत्वं क्वावेव नान्यत्रेति नियमार्थमिदं सूत्रम्। तेनाशास्ते इत्यत्रेत्वं न भवति । अशास्तं इति आशीः ॥ग निगरणे । गिरतीति । ऋत इरितीर् । य्वोवि इति दीर्घः । गीः ॥ पृ पालनादौ । पिपर्तीति । पोरुरित्युर् । 'य्योत्रि हसे' इति दीर्घः । पू: ॥ ७६ ॥ ( इस्मन्त्रविषु च्छादेह्रस्वः ) छद अपवारणे चुरादिः । तनु छादयतीति तनुच्छत् ॥ अक्षयूः । रेफाच्छ्वोलापः क्वौ झसादौ ह च प्रत्यये । मूः मुरौ । धूः धुरौ ॥ ७७ ॥ (सु. ) इस्मन्त्रविपु च्छादेह स्वः ॥ छद अपवारणे । ज्यन्तस्यास्य हस्वः स्यादेषु परेषु ॥ इसि प्रत्यये छदिः । मन्प्रत्यये छद्म । प्रत्यये छत्त्रम् । क्विपि तु तर्नु छादयतीति । जेरिति जिलोपः । तनुच्छत् । दिवु क्रीडादौ । अक्षेर्दीव्यतीति । डिति झसे क्वौ अमे चेति वस्य ऊः । अक्षद्यः ॥ मुर्छा मोहसमुच्छाययोः । मुर्छतीति । रेफा- च्छ्वोरित लोपः । ‘टवोवि हसे' इति दीर्घः । मूः । धुर्वी हिसायाम् । धूर्वतीति । रेफाच्छ्वोरिति वलोपः । धूः ॥ ७७ ॥ ( त० ) तनुच्छदिति ॥ तनुं छादयतीति विग्रहः । अक्षर्दीव्यतीति अक्षयूः । मू- रिति ॥ मूर्खतीति विग्रहः ॥ ७ ॥ ।

·'२४६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते (दुहा को घोऽन्तादेशश्च ) कामदुधा ॥ ७८ ॥ (सु०) दुहः को घोऽन्तादेशश्च ॥ दुहः कप्रत्ययो हस्य घश्च स्यात् ॥ कप्रत्यय. माह-कित्त्वात् गुणो न कामं दोग्धीति कामदुधा धेनुः ॥ ७८ ॥ ( दृशेष्टक्सको चोपमाने कार्ये) (क) उपमाने कर्मण्युपपदेदृशे. टक्सको चारिकप् ॥ ७९ ॥ (सु० ) दृष्टिक्सको चापमाने कार्ये ॥ टक्सको प्रत्ययावाह-टित्त्वादीप् । कित्त्वाद् गुणो न ॥ ७९ ॥ ( आ सर्वादेः ) एषु परेषु सर्वादेष्टेरात्वम् ।। अन्याहशः । अन्या- दृक्षः । अन्यादृक् । तादृशः । तादृक्षः । तादृक् ॥ ८० ॥ (सु० ) आ सर्वादेः ॥ सर्दिष्टेरात्स्याद् दृग्दृशक्षेषु परेपु॥ अन्यमिव पश्यतीति अन्यादृशः । ईपि अन्यादृशी ॥ छशषेति पत्वम् । षढोरिति कत्वम् । अन्यादृक्षः । क्विपि अन्यादृक् । तमिव पश्यतीति तादृशः । ईपि टाशी। तादृक्षः । ताहक ॥ ८० ॥ (त०) एषु परेविति ॥ एवं चोपमाने कर्मोपपदनिमित्तकटक्सक्विप् एषु परेषु सर्वादेष्टेरात्वं नान्यत्र । तन सर्व पश्यतीति सर्वदृगित्यत्र न उपमानाभावात् ॥ अन्या- दृश इति ॥ अन्य इव दृश्यते इति विग्रहः । एवमन्यत्रापि । अबाहुः कर्तरि कृतो विधा- नात्कर्मार्थताऽयुक्ता । तमिव पश्यतीति चेन्न कर्मण्यण बाधात् , अपक्षितार्थानुपस्थि- संश्च । अत्रभाष्ये स इव भवति ताश इति कर्मकर्तरि व्युत्पत्तिः प्रदर्शिता । बाहुलका- कर्मण्यपीति तु बहवः ॥ ८० ॥ ( किमिदमः कीश् ) कीदृशः । कीदृक्षः। कीदृक् । ईदृशः । ईदृक्षः। ईदृक् । भवादृशः । भवादृक्षः। भवादृक् । य दृशः । यादृक्षः । यादृक् ।।८१॥ अदसोऽमूः ॥ अदसोऽमूः स्यादृग्दृश्टक्षेषु ॥ अमूदृशः। अमूहक्षः । अमूहक॥ मादृशः । मादृक्षः । माक् । त्वादृशः । त्वादृक्षः । स्वाहा ॥ युप्मादृशः । युष्मादृक्षः । युष्मादृक् ॥ अस्मादृशः । अस्माक्षः। अस्मादृक् । समानस्य स । सदृशः । सदृक्षः । सहक् ॥ ८२ ॥ (सु० ) किमिदमः कोश ॥ किम्शब्दस्य इदम्शब्दस्य च की ईश् आदेशौ स्तः । कमिव पश्यतीति कीदृशः । ईपि कीदृशी। कीदृक्षः। कीदृक् ॥ इदमिव पश्यतीति ईदृशः। ईपि ईदृशी । ईदृक्षः । ईदृक् । भवन्तमिव पश्यतीति भवादृशः। ईपि भवाहशी। (क) उपमाने काय्यं इति । उपमानामति काय्यस्य विशेषणम् । उपमानं सादृश्ये । सादृश्यञ्च तद्भिन्नत्वे सति तद्गतभूयोधर्मवत्त्वम् । सादृश्यनिरूपकेऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्तम् । अनुयोगितासम्बन्ध. विवक्षणे तु न देयमेव। तद्गतभूयोधर्मवत्त्वमिति । तत्रासाधारण्येन विधमाना ये भूयांसो धर्मास्तद्वत्त्व. मित्यर्थः । ननु-'गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः । रामरावणयोयुद्धं रामरावणयोरिव ॥" इत्यत्राव्याप्तिरिति चेन्न तवृत्तिधर्ममात्रस्य तत्र विवक्षितत्वात्, युगभेदविवक्षया भेदसत्वाद् वा। अत एव-युगभेदविवक्षायामिहोपमालङ्कारोऽन्यथाऽनन्धयालकार इत्यालकारिकैरुक्तम् ।

·कर्थप्रक्रिया २३ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ३४७ भवादृक्षः। भवाक् ॥ यमिव पश्यतीति याशः । ईपि यादृशी। यादृक्षः । या. दृक् ॥ अमुमिव पश्यतीति । अदसष्टेरात्वे कृते दस्य मइति मः । मादू इत्युत्वम् । अमूदृशः । ईपि अमूदृशो । अमूदृक्षः । अमुहक ॥ मामिव त्वामिव च पश्यतीति त्वन्म- देकन्चे इति त्वन्मदादेशे टेरात्वे च मादृशः । ईपि माशी । मादृक्षः । मादृक् ॥ त्वाह- शः । ईपि त्वादृशी । त्वादृक्षः । त्वादृक् ॥ अस्मानिव युष्मानिव च पश्यतीति अस्मा- दृशः। ईपि अम्मादृशी। अस्मादृक्षः । अम्मादृक् । युष्मादृशः । ईपि युष्माशी। युष्मादृक्षः । युष्माहक ॥ ८२ ॥ (णिनिरतीते) धातोरतीते काले शीले च णिनिः ॥ अग्निष्टोमे- नायाक्षीत् यजनशीलो वा अमिष्टोमयाजी (क) । पितृव्यधाती । उष्णभोजी ॥८३॥ (सु०) णिनिरतीते ॥ नाम्न्युपसर्गे चोपपदे धातोरतीते काले ताच्छील्ये चणिनिः स्यात्करि ॥ णिनिप्रत्ययमाह-णित्त्वाद् वृद्धिः। इकार उच्चारणार्थः । यज देवपूजादौ । अग्निष्टोमेनेष्टवान् इति । इनामिति दीर्घः । अग्निष्टोमयाजी । स्तोत्रेण समाप्यमानो यो यागः सोऽग्निष्टीमः पितृव्यं हतवानिति । हनो घत् । पितृव्यघाती । शीरे तु उष्णं भोक्तुं शीलमस्येति उष्णभोजी ॥ शीले किम् । उष्णं भुक्ते कदाचित् ॥ ८३ ॥ (त०) णिनिरतीते ॥ शीले नृन्निन्यतः शी इत्यनुवर्तते । अग्निष्टोमेनायाक्षो- दिति ॥ नन्वग्निष्टोमस्य कर्मनामधयत्वेनाभेदात्कथं करणव मस्येति चेत्सत्यम् । अभ्यामो- ऽपि फलोत्पादनायां करणं संभवतीत्याकार (ख) समाहितत्वादग्निष्टोमः फलभावनायां करणं भवत्येव ॥ उष्णभोजीति ॥ उष्णं भोक्तुं शीलमस्येति विग्रहः ॥ ८३ ॥ ( व्रते च ) स्थण्डिलशयी ॥ ८४ ।। (मु० ) व्रतेच ॥ व्रतेऽथ णिनिः स्यात् ॥ स्थण्डिले शतेवतार्थमिति स्थाण्डिलमा- यी । बहुलमाभीक्ष्ण्ये णिनिः । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । क्षीरपायिण उशोनराः । एनत्स- वमनुक्तसमुच्चयार्थकवशब्दानुवृत्तेर्लभ्यते ॥ ८४ ॥ (किम्वनिब्डाः) धातोरतीते काले शीले चैते ॥ ब्रह्महा । भ्रूणहा । वृत्रहा । सुकृत् । धर्मकृत् । पापकृत् । अग्निचित् । सोमसुत् । यज्वा । सरसि- जम् । सरोजम् । संस्कारजः । प्रजा । अनः । द्विजः । परितः खाता परिखा ८५ (सु. ) क्विब्वनिवडाः ॥ पुनः क्विब्वनिब्डप्रत्ययानाह-कित्त्वाद् गुगो न । पित्त्वात्तुक् । डित्त्वाटिलोपः । इकार उच्चारणार्थः । वेरिति विलोपः । ब्रह्मभ्रूणवत्रेषु कर्मसूपपदेषु हन्तेः क्विप नान्यत्र । ब्रह्माणं हावानिति । इनामिति दीर्घः । ब्रह्महा । भ्रूणं गर्भ हतवानिति भ्रूणहा । वृत्रं दैत्यं हतवानिति वृत्रहा इन्द्रः । कर्म कृतवानिति कर्मकृत् । पापं कृतवानिति पापकृत् । अग्नि चितवानिति अग्निचित् । पुञ् अभिपये सोमं मुतवानिति सोमसुत् । वनिपि तु यज देवपूजादौ । इष्टवानिति । नापवाया इति दीर्घः । यज्वा । डप्रत्यये तु जनी प्रादुर्भावे । सरसि जातमिति सरसिजम्-सरोजम् । ( क ) अग्निष्टोमेनेति । अग्नीनां स्तोम इति अग्निष्टोम इति सोमयागस्य संस्थ.स्वाद्यसंस्था । (ख ) आकरे इति । महाभाष्ये, इत्यर्थः ।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- - [ पूर्वकृदन्ते आबत सप्तम्या अलुक् वा । संस्काराज्जात इति संस्कारजः । प्रकर्षेण जातेति प्रजा । इत्याप । 'प्रजा स्यात्संततौ जने' इत्यमरः ॥ न जात इति अजः । समासे ना इत्यदा- देशः द्वाभ्यां जन्मः संस्काराभ्यां जात इति द्विजः (क) । खन खनने परितः खातेति । अबत इत्याप परिखा ॥ ८ ॥ (त.) क्विब्वनिब्डाः ॥ विपः सिद्धावपि पुनरुपादानं नियमार्थम् । तेन हन्तेर्भूते ब्रह्मभ्रूणवृत्रेष्वेवेति । वनिपोऽपि पूर्व वर्तमानार्थत्वान्पुनर्ग्रहणं भूतेऽपि यथास्या. दित्येवमर्थम् । यज्वेति । इष्टवानिति वाक्यम् । प्रजा इति ॥ प्राणिजातस्य संज्ञैषा । द्विज इति ॥ मातुर्यदये जायन्ते' इति स्मृतेः ॥ ५ ॥ (क्तक्तवतू ) धातो तीते काले क्तक्तवतू एतौः स्तः ॥ भावकर्मणोः क्तः । स्नातम् । कृतः कटः । विष्णुर्विश्वं कृतवान् ॥ ८६ ॥ (मु०) तक्तवतू ॥ कित्त्वाद् गुणो म । उकारो वितो नुमिति नुमर्थः । क्तप्रत्य- यो भावकर्मकर्तृषु भवति । क्तवतुः कर्तयेव । ष्णा शौचे त्वयाऽस्नायि इति स्नातम् । अकारीति कृतः कटस्त्वया। अकार्षीदिति कृतवान् । अत्वसोः साविति दीर्घः ॥ ८६ ॥ (त० ) क्तक्तवतु ॥ भावकमणोरिति ॥ मण्डूकप्लुन्येदमनुवृत्तम् । कक्तवतुस्तु कर्तरि परिशेपात् । स्नातमिति विग्रहः ॥ कृत इति ॥ अकारोति विग्रहः ॥ कृतवानि. ति ॥ अकार्षीदिति विग्रहः ॥ एवमन्यो विग्रहो यथावदवगन्तव्यः ॥ ८६ ॥ (गत्यर्थादकर्मकाच्च कर्तरि क्तः) भावकर्मणोरपि । गङ्गां गतः । स्थितः । अमान्तस्योपधाया दीर्घः क्ङिति झसे कौ च । शान्तः। दान्तः ।।८७॥ (सु० ) गत्यर्थादकर्मकाच कर्तरि क्तः॥ गत्यर्थादकर्मकाच्च धातोः क्तः स्याद्भावकर्मकर्तृषु ॥ अगमदिति गतो गङ्गां सः लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । अस्थादिति स्थितः सः । स्थामीतीत्वम् ॥ शमु दमु उपशमे। अशमददमदिति । जमा- न्तस्योपधायाः' इति दीर्घः । शान्तः । दान्तः ॥ ८७ ॥ (त०) गत इति । अगमदिति विग्रहः ॥ ८७ ॥ (श्लिषशीङ्स्थाऽऽसवमजनसहजीर्यतिभ्यश्च ) रामः सी- तामाश्लिष्टः । शेषमधिशयितः । स्वर्गमधिष्ठितः । हरिमुपासितः । हरिदिन- मुपोषितः । राममनुजातः । वृषमारूढः । जगदनुजीर्णः ॥ ८८ ॥ (मु०) श्लिषशीस्थाऽऽसवसजनरुहजीयतिभ्यश्च ॥ एभ्यः कर्तरि क्तः भावकर्मणोश्च । श्लिष आलिङ्गने शीङ् स्वप्ने । ष्ठा गतिनिवृत्ती । आस उपवेशने । वस निवासे। जनी प्रादुर्भावे । रुह बीजजन्मनि प्रादुर्भाव च । न वयोहानौ । अधिपूर्वाणां शीस्थासामित्याधारस्य कर्मसंज्ञा । उपान्वध्यापूर्वस्येति वस आधारस्य कर्मसंज्ञा । आश्लिक्षदिति आश्लिष्टो रामः सीताम् ॥ अध्यशयिष्टेति अधिशयितो हरिः शेषम् । अध्यष्टादिति अधिष्ठितः स स्वर्गम् । स्थामीतीत्वम् ॥ उपासिष्टेति उपासितः ( क ) द्विज इति । तथा च स्मृतिः। जन्मना जायते शुद्रः संस्काराद्विज उच्यते । इति ।।

·.. कक्तवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २४६ स हरिम् ॥ उपावात्सीदिति । वसति क्षुरितीट् । यजामिति संप्रसारगम् । घसादेरिति षः । उपोपितः स हरिदिनम् ॥ अन्वजनिष्टेति । जनसनखनामित्यात्वम् । अनुजातः स रामम् ॥ आरुक्षदिति । होढ इति ढत्वं, तथोर्द्ध इति तस्य धत्वं ष्टुत्वं च । ढिढो लोपः इति ढलोपपूर्वदी?। आरूढः स वृषम् ॥ अन्वजारीदिति । ऋत इरितोर् । 'बोर्वि हसे, इति दीर्घः । र इति तस्य नत्वम् । अनुजीर्णः स विश्वम् ॥ कर्मणि तु गता प्राप्ता गङ्गा तेन ॥ अश्लिष्टा सीता रामेण ॥ अधिशयितः शेषो हरिणा ॥ अधिष्टितः स्वर्गस्तेन ॥ उपासितो हरिस्तेन ॥ उपोषितं हरिदिनं तेन ॥ अनुजातो रामस्तेन आरूढो वृषस्तेन ॥ अनुजीर्णा विश्वस्तेन ॥ ८८ ।। (त. ) श्राश्लिष्ट इति ॥ सकर्मकत्वादप्राप्ती वचनम् ॥ अधिशयित इति ॥ अध्यशयिष्टेति विग्रहः ॥ ८८ ॥ क्तो वा सेट् ।। उदुपधात्सेट् को वा कित् ॥ द्युतितम्-द्योतितम् । प्रमुदितः-प्रमोदितः साधुः ।। ८९ ॥ ( सु० ) क्ता वा सेट् ॥ उदुपधादब्धिकर गादिट् । भाव कमणोः सेट को वा कित्सं- ज्ञः स्यात् ॥ कित्त्वाभावे गुणः । द्युत दीप्तौ । अद्याति इति द्युतिनं यातितं तेन । मुद इ। प्रामोदि इति प्रमुदितः प्रमोदितः साधुः ॥ उमगत् किम् । विदितम् । भावक- मणोः किम् । रुचितं वनम् । गत्यर्थादकर्मकादिति कर्तरि नः । सेट किम् । कुष्टम् । कुपनिष्कर्ष । अविकरणात्किम् गुध्यतेगुंधितम् ॥ ८९ ॥ (शीविदिमिदिक्ष्विदिधृषभूषपूङ सेटौक्तक्तवतू कि- तो न ) शयितः । शयितवान् । प्रम्वेदितः । प्रस्वेदितवान् । वेदितः । श्वेदितवान् । धर्षितः । धर्षितवान् ॥ ९ ॥ (सु० ) शोङस्विदिमिदिक्ष्विदिधृषमृपपूङः सेटौ क्तक्तवतू कितो न ॥ अकित्त्वाद् गुणः । अशियिष्टेति शयितः शयितवान् सः । कृत इतीट् । अनुबन्धनिर्देशो यङलुनिवृत्त्यर्थः । शेश्यितः । शेश्यितवान् । नुधातोरिति यः । किंच स्विदादीनामादी- दित इतीणो निषेधे प्राप्ते, भावे कर्तरि चादित इति सेटकत्वम् । पूङः किन इतीनिषेधे प्राप्ते पूडो वा कित इति सेटकत्वम् । निविदा स्नेहनमांचनगारिति भ्यादिरत्र गृह्यते न तु निविदा गात्रप्रक्षरणे दिवादिः भ्वादिसाहचर्यात् । प्रस्वेदिष्टेति प्रस्वेदितश्चैत्रः । प्रस्वे. दितं तेन । प्रस्वेदितवान् । निश्पा प्रागल्भ्ये। प्रधर्पितः। प्रधर्षितवान् । प्रधर्षितं तेन ॥१०॥ ( मृषः क्षान्तौ ) (क) मर्षितः । मर्षितवान् ।। ९१ ॥ (सु०) मृषः क्षान्तो ॥ मृषः सेटौ तक्तवतू कितौ न स्तः क्षुमायामर्थे । मर्षितः मर्षितवान् ॥ क्षमायां किम् । अपमृषितं वाक्यम् । अविस्पष्टमित्यर्थः ॥ ९१ ॥ (पूडो वा कितस्तस्येद् ) पवितः-पूतः । पवितवान्-पूतवान् ॥९२॥ ( सु०) पूडो वा कितस्तस्येत् ॥ पूङः परस्य कितस्तस्येड्वा स्यात् ॥ । । ( क ) शान्तिः परामर्षसहनम् ।

·२५० सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते । पूड पवने पवितः ॥ पूतः ॥ ९२ ।। (कितः) उवर्णान्ताहवर्णान्तात् श्रिश्विभ्यां च परस्य कितस्तस्येण्न ॥ भूतः । बृतः । श्रितः । श्वयतेः संप्रसारणस्य दीर्घः किति ते । शूनः । वेसो इस्वः किति ते । उतम् ॥ ९३ ॥ (सु० ) कितः ॥ वुः से इत्यतो बुरित्यनुवृत्तम् ॥ विश्विश्वर्णोवर्णान्तेभ्यः परस्य कितः प्रत्यय येण्न ॥ अभूदिति भूतः । वृङ् संभक्तौ । वृण वरणे च । वृतः । श्रियं सेवा. याम । श्रितः । टु ओश्वि इर् गतिवृद्धयोः। यजामिति सम्प्रसारणम् । श्चयतेः संप्रसार- मस्य दीर्घः । शूनः । बेञ् तन्तुसन्ताने। यजामिति संप्रसारणे वजो हस्वः । उतम्॥९३॥ (त. ) कित इति ॥ वु: सेरित्यतो बुरित्यम्यानुवृत्तेरुवर्णान्तादित्यादि। नैक- स्वरादित्यतो नेति योगविभागात् ॥ निश्चिभ्यामिति च लभ्यते ॥ ९३ ॥ ( आदीदितः) आदित इदितश्च तक्तवत्वोर्नेट् ॥ ९४ ॥ (मु० ) आदोदितः ॥ आच्च ईच्च आदीती आदीतौ इतौ यस्य स आदीदित त- स्मादादीदितो धातोः क्तक्तवत्वोरिएन स्यात् ॥ कृत इत्यस्यापवादः ॥ ९४ ॥ ( त० ) श्रादीदित इति ॥ आञ्च ईच्च आदीतौ इतौ यस्य तथा तस्मात् । कृत इति प्राप्तस्यापवादः ॥ १४ ॥ ( जीतां तक वर्तमानेऽपि ) जीतां धातूनां मतिबुद्धिपूजार्थानां च वर्तमानेऽपि तक् (क) ॥ राज्ञां मतः इष्टः । बुद्धः ॥ ९५ ॥ (F• ) श्रीतां तक वर्तमानेऽपि ॥ जिरियेषां ते जीतस्तेषां मतिबुद्धिपूजार्थेभ्यश्च तक स्यात् वर्तमानेऽथं । मतिरिहेच्छा बुद्धेः पृथग ग्रहणात् । राज्ञां मतः । इष्टः । तैरि. प्यमाण इत्यर्थः ॥ बुद्धः । विदितः ॥ पृजितः अचितः ॥ ९५ ॥ ( त० ) तामिति ॥ निरिछपां ते जीतस्तेषाम् ॥ ९५ ॥ ( दस्तस्य नो दश्च ) दकारात्परस्य कितस्तस्य नत्वं दकारस्य च ॥ भिन्नम् ॥ ९६ ॥ (म.) दस्तस्य नो दश्च ॥ दात्रस्य कितस्तस्य नत्वं स्याहस्यापि नत्वं यात्॥९६॥ ( भावे कर्तरि चादितः क्तक्तवत्वोरिड्वा ) ॥ मेदितः- मिन्नः । प्रस्वेदित:-प्रस्विन्नः । श्वेदितः-क्ष्विण्णः ॥ ९७ ।। (मु०) भावे कर्तरि चादितः क्तक्तवत्वोरिडवा ॥ आकारेतो धातो वकर्तृ- स्थितयोः क्तक्तवत्वोरिड्वा स्यात् ॥ जिमिदा स्नेहने । मिद्यते इति मिन्नं तेन । शीवि. दिमिदीति तम्याकित्त्वाद् गुणः । मेदते इति मेदितः सः ॥ निष्विदा स्नेहनमोचनयोः । प्रस्विद्यते इति स्वित्रं तन । प्रस्वेदते इति प्रस्वेदितः सः ॥ निविदा स्नेहनमोचनयोः । विळ तेन । क्ष्वादतः सः ॥ ९७ ॥ ( क ) भूतकाले क्तप्रत्ययस्य विहितत्वात् वर्तमानकालेऽप्राप्तौ तदुर्थ प्रत्ययान्तरविधानपूर्वक सूत्रमा. चष्टे-मीतांतगिति । वर्तमानेऽपीति । भूतेऽपि स्यादित्यर्थः ।

·क्तक्तवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ૨૫ । त इरि- १ (त० ) आदित इति ॥ आत् इद्यस्य स तथा ॥ ९७ ॥ ( अदो जघुः ) किति तकारे ॥ जग्धम् ॥ ९८ ॥ (सु०) अदो जघुः ॥ अदो जघुरादेशः स्याकिति तादौ प्रत्यये ॥ उकार उच्चा- रणार्थः । तथोर्ध इति तस्य धः । झबे जबा इति कस्य गः । जग्धम् ॥ १८ ॥ (रः) रेफात्कितस्तस्य नत्वम् ।। विकीर्णम् । जीर्ण ॥ ९९ ॥ (सु० ) रः ॥ रात्कितस्तस्य नत्वं स्यात् ॥ कृ विक्षेप वयोहानी तीर् । 'य्योवि हसे' इति दीर्घः । विकीर्णम् । जीर्णम् ॥ ९९ ॥ (त. ) : इति ॥ कृतस्यापत्य कार्तिरित्यत्र (क) वृद्धरसिद्धत्वान्न स्वरात्तो वेत्य- तो वेत्यस्यानुवृत्तेर्व्यवस्थया क्वचिन्न क्वचिद्वेति बोध्यम् । तेन पूर्त इत्यादौ न । रदस्त- स्येति सुवचम् ॥ ९९ ॥ ( ल्वाद्योदितश्च ) त्वादेरोदितश्च धातोः कितस्तस्य नो भवति लूनः । लूनवान् । ज्या वयोहानौ · जीनः ॥ १० ॥ ( सु० ) ल्यायोदितश्च ॥ ल्वादेरकविंशतेर्धातोरादितश्च कितस्तस्य नत्वं स्यात् ॥ क्रयादेरन्तर्गणो ल्वादिः । लूङ १ । स्तुज २ ! कृञ् ३ । वृञ् ४ । धूम् ५ । १६ । ७ । १७ । भृ ९ । मृ१० । ११ । १० । नृ३३ । कृ१४ । १५ । म १६ । ज्या १७ । री १८ । ली १९ । व्ली २ ० । प्ली • १ । इति ल्वादिः ॥ लू छेदने । लूयते स्म इति लूनः । लुनाति स्मेति लूनवान् ॥ ज्या वयोहानौ । ग्रहामिति संप्रसारणे जीनः ॥ १० ॥ (त० ) ल्वाद्योंदितश्च इति ॥ लू आदिर्यस्य स ल्वादिः । ओदिद्यस्य स ओ. दित् । ल्वादिश्च ओदिच्च ल्वाद्योदित् तस्मात् ॥ लून इति ॥ लूयते स्म इति । लूनवा- निति ॥ लुनाति स्मेति ॥ १० ॥ ( प्यायः पी ति किति ) (ख) पीनः । भुजो कौटिल्ये । भुमः । हीनः । स्वादय ओदितः । दुङ् प्राणिप्रसवे । सूनः सूनवान् । ढुंङ् परितापे । दूनः । मीनः । डीङ्। उड्डीनः। दीनः । लीनः । ब्रीणः । रीणः । धीनः।।१०१॥ (सु०) प्यायः पीति किति ॥ प्यायः पी आदेश: स्यात् तादौ किति ओ- प्यायी वृद्धौ । पीनः ।। भुजो। कौटिल्ये। नत्वस्यासिद्धत्वेन झम्परत्वात् चोः कुरिति गः । भुग्नः ॥ ओहाक् त्यागे अपिदाधतीत्वम् । हीनः ॥ पूङ् प्राणिप्रसवे । स्वादय ओ- दित इत्योदित्वान्नत्वम् । सूनः सूनवान् । दिवादेरन्तर्गणोऽयं स्वादिः । पूड १ । दूल । दीङ्३ । डीङ् ४ । धीङ्५ । मीङ ६ । रीङ् ७ । लीड ८ । बीट् ९ । स्वादयो नव ॥ दू परितापे । दूनः । दूनवान् । डीड़ विहायसा गती। आदिन्मध्ये डीङः पाठसाम- यादिनिएन । उड्डोनः । दीङ्क्षये । दीनः । लीङ् श्लेषणे । लीनः । रीङ्ग स्त्रवणे। रीणः । धीङ् आधारे । धीनः ॥ १०१ ॥ (क ) कात्तिरिति । 'अत इम्' इत्यादिनापत्यर्थे इञ्। (ख ) प्यायःपी ती ति । ति तादावित्यर्थः । कितीत्यस्य विशेषणम् ।

·२५२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (त. ) उड्डीन इति ॥ ओदिन्मध्ये डीडः पाठसार्थ्यानेट् । एवमन्यत्रापि का. धर्थभेदेन वाक्यभेदः ॥ १०१ ॥ ( दुग्वोर्दीर्घश्च ) दूनः । गूनः ॥ १०२ ।। (सु० ) दुग्वार्दीर्घश्च ॥ दुगुभ्यां परस्य कितस्तस्य नत्वमनयोर्दीर्घश्च स्यात् ॥ गु पुरीपोत्सर्गे । दु गतौ। टुदु उपतापे अयं तु न गृह्यते सानुबन्धकत्वात् । 'मृदुतया दुतया' इति माधः (क) ॥ दूनः । गूनः ॥ ११ ॥ (त० ) दुग्वारिति ॥ दु गतावित्येव गृह्यने न तु टदु उपताप इत्यपि सानुबन्धक- त्वात् । मृदुतया दुतयेति माघोऽपि ॥ १०२ ॥ (क्षियो दीर्घः कर्तरि तक्तवत्वोनत्वं च ) क्षीणः, क्षीण- वान् । कर्तरि किम् । क्षितम् ॥ १०३ ।। (मु०) क्षिया दीर्घः कर्तरि क्तक्तवत्वोनत्वं च ॥ क्षियः परयोः कर्तरि स्थि- तयोः क्तक्तवत्वोम्तस्य नत्वं क्षियो दीर्घश्च स्यात् ॥ क्षि क्षये। क्षि निवासगत्वोः । क्षय- ति स्मेति क्षीणः । क्षीणवान् ॥ कर्तरि किम् । क्षीयने स्मेति क्षितं कामेन ॥ १०३ ॥ ( यलसंयोगादेरादन्तारिकतस्तस्य नत्वम् ) द्राणः । ग्ला. नः । म्लानः (ख) ॥ १०४ ॥ ( स० ) यलसंयोगादेरादन्तारिकतस्य नत्वम् ॥ यलप्रत्याहारसंयोगादेराका- रान्ताद्धातोः परस्य कितस्तस्य नत्वं स्यात् ॥ द्रा कुत्सायाम् । दाणः ॥ ग्लै म्लै हर्प- क्षये । ग्लानः । म्लानः ॥ १०४ ॥ ( नुदविदोन्दत्राघाह्रीनिर्वाभ्यो वा ) त्राणः-त्रातः । घ्राणः- घ्रातः । हीणः-हीतः । नुत्तः-नुन्नः । विद विचारणे । वित्तः-विन्नः । उन्दी क्लेदने । उत्तः-उन्नः । 'निर्वाणा मुनिवह्नयादौ निवातस्तु गतेऽनिले ॥१०५।। (सु० ) नुदविदोन्दाघ्राहानिर्वाभ्या वा ॥ एभ्यः कितस्तस्य नत्वं वा स्यात् । आद्यानां त्रायाणां दस्तस्येति नित्यं नत्वे प्राप्ते त्रा घ्रा अनयोर्यलसंयोगादरिति नत्वे प्राप्ते ही वा अनयोरप्राप्ते सति विभाषेयम् । नुद प्रेरणे । नुत्त:-नुन्नः । विद विचा- रणे । रौधादिक एवं गृह्यते उन्दिना परेण साहचर्यात् । वित्तः विन्नः । तथा च भाष्यम्- "वत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यतेविन इष्यते । विन्तेबित्तश्च विन्नश्च भोगे वित्तश्च विन्दतेः ॥” इति ॥ उन्दी क्लेदने । आदीदिति इतीण्न । नो लोप इति नलोपः । उन्नः-उत्तः ॥ त्रे पालने । त्राणः-त्रातः ॥ घ्रा गन्धोपादाने । घ्राणः-घ्रातः ॥ ही लज्जायाम् । हीण:- हीतः ॥ वा गतिगन्धनयोः । अवाते कर्तरि सति नत्वं स्यात् । निर्वाणोऽग्निर्मुनिर्वा । (क ) 'दुदु उपतापे' इत्यस्याग्रहणे प्रमाणं दर्शयति-मृदुतयेति । तथा च- व्रणभृता सुतनो कलशोत्कृतस्फुरितदन्तमरीचिमयं दधे । स्फुटमिवावरणं हिममारुतैर्मृदुतया दुतयाधरलेखया ॥ स० ६, श्लो० ५९ ॥ इति ॥ (ख ) ग्लानः म्लानः इति । सन्ध्यवराणामा' अनेनावम् ॥ - ·फक्तवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २५३ .. मुक्ति गत इत्यर्थः । वातकर्तरि तु निर्वातो वातः । नितरां वातो गत इत्यर्थः । गत्यर्थादिति कर्तरि क्तः ॥ १०५ ॥ (दो दत्ति ) दा इत्यस्य दथ् किति तकारे न तु पितः (क) ॥ दत्तः। दत्तवान् ।। १०६ ॥ (सु० ) दो दत्ति ॥ तदातेर्दथादेशः स्यात्किति तकारे । दाप् लवने अस्य नु न व्याख्यानात् प्रयोगाभावाच्च । थान्तोऽयमादेशः । किं च यदि तान्त आदेशस्तदा विद. तमित्यादौ आधन्तवदेकस्मिन्निति न्यायेन नाम्यन्तोपसर्गस्येति दीर्घः स्यात् । यदि दा- न्तस्तदा दस्तस्येति नत्वं स्यात् । यदि धान्तस्तदा तथोर्ध इति तस्य ध: स्यात् ।थान्ते तु 'खसे चपा' इति थस्य तः । दत्तः । तत्तवान् । पितस्तु दातः ॥ १०६ ॥ (स्वरात्तो वा ) स्वरान्तादुपसर्गादुत्तरस्य दा इत्यस्य तो वा किति तकार न तु पितः(ख)। प्रत्त:-पदत्तः । अवत्तः अवदत्तः ॥ १०७ ।। (मु०) स्वगत्ता वा ॥ पक्षे दथादेशः ॥ १०७ ॥ ( त० ) स्वरपदं स्वरान्तोपसर्गोपलक्षणकमित्याह -स्वरान्तादुपसर्गादिति ॥ तेन देवदत्त इत्यादौ न ॥ १७ ॥ ( नाम्यन्तोपमर्गस्य दी? दादेशे तकारे ) सुष्टु अदायि सूत्तम् । नीत्तम् ॥ १०८ ॥ (मु० ) नाम्यन्तोपसर्गस्य दी? दादेशे तकारे ॥ नाम्यन्तस्योपसर्गस्य दीर्घः स्याहास्थाने आदेशो यस्तकारस्तस्मिन् परे ॥ १०८ ॥ ( धात्रो हिः किति ते ) निहितः ॥ १०९ ॥ (मु०) धाओ हिः किति ते ॥ दधातेर्हिरादेशः स्यात् किति तकारे ॥ १०९ ॥ ( ध्याख्यापृमूर्छिमदिभ्यो न नत्वम् ) ध्यातः । ख्यातः । पूर्तः । मूर्तः । मत्तः ॥ यज इष्टम् । उप्तम् । ऊढः । व्यञ् वीतः । हेञ् इतः। उदितः । उक्तः ॥ ११० ॥ ( सु० ) ध्याख्याप्रमूर्छिमदिभ्यो न नत्यम् ॥ आद्ययोर्यलसंयोगादेरिति नन्वे प्राप्ते पृ इत्यस्य तु ल्वादिषु पाठात् ल्वाद्योदित इति नत्वे प्राप्त मूर्छतेस्तु छरन्य लोपे कृते र इति नत्वे प्राप्ते माद्यतेस्तु दस्तस्येति नत्वे प्राप्ते निषेधः। ध्यै चिन्तायाम् । ध्यातः॥ ख्या प्रकथने । ख्यातः ॥ पृ पालनादौ । पोरुरित्युर् । 'य्बोर्वि हसे' इति दीर्घः । कित इतीण्न । पूर्तः ! मूर्छा मोहसमुच्च्छाययोः । रेफाच्छ्वोरिति छलोपः । आदीदित इती- एन । मूर्तः ॥ मदी हर्षे । आदीदित इतीन । मत्तः ॥ यज देवपूजादौ । छशषेति पत्व- म् । ष्टुत्वम् यजादित्वात् यजामिति संप्रसारणम् । इष्टम् ॥ डुवप वीजसंताने। उप्तम् ॥ वह प्रापणे । होढ इति हस्य ढः । तथोर्ध इति तस्य धः । ष्टुत्वम् । ढि ढ इति ढलोप- (क)न तु पित इति । दापलवन इत्यस्य न ग्रहणमित्यर्थः । (ख ) स्वरान्तादिति । इसान्तादुपसर्गात्तु निर्दत्तम् । २२ सि०च० ·२५४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते पूर्वदीर्थो । ऊठः । व्यञ् संवरणे। वीतः ॥ हृञ् स्पायाम् । हूतः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । कृत इतीट् । उदितः ॥ वच परिभाषणे । उक्तः ॥ ११० ॥ ( वसतिक्षुधोरिट् क्त्वाक्तक्तवतूनाम् ) उषितः । क्षुधि- तः (क) ॥ सुप्तः ॥ १११ ॥ (सु०) वसतिक्षुधारिट क्वाक्तक्तवतूनाम् ॥ वस निवासे । यजामिति संप्र- सारणम् । घसादेरिति पः । उपितः क्षुध बुभुक्षायाम् । क्षुधितः ॥ जिप्वप् शये। यजा. मिति संप्रणारणम् । सुप्तः ॥ १११ ॥ ( कचिद्वेटः क्तक्तवत्वोर्नेट् ) व्रश्चू । वृक्णः ॥ ११२ ॥ (सु० ) क्वचिद्वेटः क्तक्तवत्वर्निट् ॥ यस्य धातो: कुत्रचित्स्थले विकल्पेनेवि- हितस्तस्माद्धातोः परयोः क्तक्तवत्वोरिण्न स्यात् । ओवश्चू छेदने । अदितो वेति वेट्त्वा- दिएन । ग्रहामिति संप्रसारणम् । ल्वाद्योदित इति नत्वम् । नत्वस्यासिद्धत्वात् झसे परतः छशषेति पत्वे प्राप्ते "क्तक्तवत्वोरादेशः पत्वस्वरप्रत्ययेड्विधिषु सिद्धो वाच्यः” इति । चोः कुरिति कुत्वम् । स्कोरिति सलोपः । वृक्णवान् ॥ ११२ ॥ ( अश्चेः पूजायामिट् ) अञ्चितः । जातः ॥ ११३ ॥ (मु० ) अञ्चेः पूजायामिट् ॥ पूजार्थादञ्चतेः परयोः क्तक्तवत्वोरिट् स्यात् ॥ उदितः क्त्वो वेडिति अञ्चः क्त्वायां वेक्त्वात् कचिद्वेट् इति निषेधे प्राप्ते सति विधिः । पूजार्थाञ्चतेनेति नलोपो न । अञ्चितः । गतौ तु नो लोप इति नलोपः। चोः कुरिति कः । अक्तः । जनी प्रादुर्भावे जनसनेत्यात्वम् । जातः ॥ ११३ ॥ ( पचो वः ) तक्तवत्वोस्तस्य । पक्कः । पकवान् ॥ ११४ ॥ (सु० ) पचो वः ॥ पचतेः परस्य तक्तवत्वोस्तस्य वः स्यात् । दुपचप् पाके । वस्यासिद्धत्वाच्चोः कुरिति कः पकः ॥ ११४ ॥ (क्षायो मः ) क्षामः । क्षामवान् ॥ ११५ ॥ ( सु०) क्षाया मः॥ क्षायतेः परस्य तक्तवत्वोस्तस्य मः स्यात् ॥ ौ क्षये । संध्यक्षराणामित्यात्वम् । क्षामः ।। २०५ ।। ( त०) क्षाम इति ।। खै क्षये इत्यस्यात्वे ।। ११५ ।। ( प्रस्त्यः संप्रसारणं किति तस्य मो वा ) (ख) प्रस्तीमः- प्रस्तीतः ॥ ११६॥ (मु०) प्रस्त्यः संप्रसारणं किते तस्य मो वा ॥ प्रपूर्वस्य स्त्यायतेः संप्रसारणं स्यात् किति क्तक्तवत्वोस्तस्य मश्च वा ।। स्त्यै शब्दसंघातयोः । प्रस्तीमः-प्रस्तीतः ११६ ( त०) प्रस्त्य इति।। प्रस्त्यः संप्रसारणं नित्यं तस्य तु मो वेत्यर्थः ।। प्रस्तीम:- प्रस्तीतः । आदौ संप्रसारणे कृते यलसंयोगादित्वाभावान्न नत्वम् ॥ ११६ ।। (क) क्त्वाप्रत्यये च उषित्वा, क्षुधित्वा इति । (ख) प्रस्त्यति।प्रपूर्वस्य स्त्यायतेरित्यर्थः । पत्र पूर्वमिति प्रसंस्तीत इत्यर्थम् । प्रेति किम् ' स्त्यानः । - - .

·कतवत्वर्थप्रकिया २४ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २५५ - - कृत (शुषेः कः ) शुष्कः । शुष्कवान् ॥ ११७ ।। (सु०) शुषेः कः । शुषेः परस्य क्तक्तवत्वोस्तस्य कः स्यात् । शुष शोषणे। शुष्कः ११५ ( स्फायः स्फी ति किति ) स्फीतः । धेट धीतम् । गीतम् । पीतम् । दो दितम् । सो सितम् । मितम् ॥ ११८ ॥ (सु०) स्फायः स्फी ति किति ॥ स्फायतेः स्फोरादेशः स्यात् तादौ किति ॥ स्फायी वृद्धौ । स्फीतः ॥धेट पाने । गै शब्दे । पा पाने । एषां त्रयाणामपिदाधेतीत्वम् । धीतम् ॥ गोतम् ॥ पीतम् ॥ दो अवखण्डने । पो अन्तकर्मणि ॥ मा माने । मेङ प्रणि. दाने। एषां स्थामीतीत्वम् । दितम् । सितम् । मितम् ॥ ११८ ॥ ( सेटोः क्तक्तवत्वोर्बिलोपः) चोरितः । चोरितवान् । पाचि- तः । पाचितवान् ॥ ११९ ॥ (मु. ) सेटोः क्तक्तवत्वोर्जिलोपः ॥ जिप्रत्ययस्य लोपः स्यात् सेटोः क्तक्तव- त्वोः परयोः ।चुर स्तये । कृत इतीट् । जिलोपे चोरितः ॥ दुपच पाके । ज्यन्तः । इतीट । पाचितः ॥ ११९ ॥ (ऊर्णोतेर्नेट् ) ऊर्गुतः । ऊर्गुतवान् ॥ १२० ॥ (सु० ) ऊर्णोतेर्नेट । ऊर्णोतेरिएन स्यात् तादौ किति ॥ ऊर्जुञ् आच्छादने । गुंतः । ऊर्गुतवान् ॥ १२० ॥ (द्रवस्य काठिन्येऽस्पर्शे चार्थे इयङः संप्रसारणं कित- स्तस्य नत्वं च न तु स्पर्श) शीनं घृतम् । स्पर्शे तु शीतं जलम् ॥१२१॥ ( सु० ) द्रवस्य काठिन्येऽस्पर्श चार्थे श्येङः संप्रसारणं कितस्तस्य नत्वं च न तु स्पर्श ॥ स्यैङः संप्रसारणं स्यात् द्रवरूपस्य द्रव्यस्य, कठिनस्य भावः काठिन्य तस्मिन् काठिन्येऽथें, च पुनः द्रवयास्पर्शऽथं श्यैङः परस्य कितस्तस्य नश्च स्यात् स्प- शेऽर्थ नत्वं न । श्यैङ् गतौ । शीनं घृतम् । अस्पशें किम् । शीतं जलम् । काठिन्ये स्पर्श च किम् । संश्यानो वृश्चिकः । शीतात्संकुचित इत्यर्थः । यलसंयोगादेरिति नत्वम् ॥१२१॥ ( अञ्चेः कितस्तस्य नत्वं न त्वपादाने) (क) समनः । अ. न्यत्रोदक्तमुदकं कूपात् ॥ १२२ ॥ (सु० ) अञ्चे कितस्तस्य नत्वं न त्वपादाने ॥ अञ्चु गतिपूजनयोः । नत्व- स्यासिद्धत्वात् चोः कुरिति कः । उदितः क्त्वो वेडिति क्त्वायां वेदकत्वात्वचिद्वेट् इतीण्न । समक्नः । अनपादाने किम् । उदक्तमुदकं कूपात् ॥ १२२ ॥ (दिवोऽविजिगीषायाम् ) आयूनः । विजिगीषायां तु द्यूतम्॥१२३॥ ( क ) न त्वपादाने इति । अपादान वाचकस्य योगे नेत्यर्थः । विश्लेषाश्रयत्वे सति विश्लेष- जनकधात्वर्थतत्तक्रियानाश्रयोऽपादानम् । अपगमाय आदीयते अवधितयेत्यपादानम् , इति व्युत्सत्तिः । अन्यत्रेति । अनपादाने किम् , उदक्तमुदकं कूपात, पापादानकोद्धरणकर्मोदकमित्यर्थः ।

·२५६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (मु०) दिवोऽविजिगीषायाम् ॥ दिवः क्तक्तवत्वोस्तस्य नः स्यात् । विजेतु. मिच्छा विजिगीषा तस्यां वाच्यायां नत्वं न ॥ दिवु क्रीडाविजिगीषादौ । विडति झसे इति वस्य ऊः । घुनः । क्षीण इत्यर्थः । आयूनः स्यादौदरिकः” इति हैमः ॥ विजिगीषायां तु द्यूतम् । द्यूते विजिगीषयाऽक्षाः निपात्यन्ते इति ॥ १२३ ॥ (अनुपसर्गात्फुल्लक्षीवकृशोल्लाघा निपात्यन्ते ) फुल्लः । फुल्लवान् । क्षीब मदे । क्षीबो भत्तः। कृशस्तनुः । लाघृ शोषणालमर्थयोः । उल्लाधो नीरोगः । उपसर्गातु ॥ १२४ ॥ (चरफलोरत उत्ति किति ) प्रफुरतः । प्रक्षीबितः । प्रकृशितः । प्रोल्लाषितः । चरः चूर्णः ॥ १२५ ॥ (मु० ) अनुपसर्गात् फुल्लनोबकशाल्लाघा निपात्यन्ते ॥ त्रिफला विश- रणे । क्तक्तवत्वोस्तस्य लत्वं निपात्यते ॥ चरफलोरत उत्ति किति ॥ एतयोरस्य उत्स्यात् तादौ किति ॥ आदीदित इतीण न । फुललः । क्षीवृ मदे । कृश तनूकरणे। शक्ती । एपां त्रयाणां क्तस्य तलोपो निपात्यते । तलोपस्यासिद्धत्वात् प्राप्तस्येटो ऽभावश्च निपात्यत । ननु फुल्ल विकसने, लाघ शक्ती, आभ्यां पचादर इत्यप्रत्यये इतरा- भ्यां नाम्युपधात्क इति कप्रत्यये फुल्लोल्लाघक्षीबकृशाः शब्दाः सिद्धयन्ति किमनेन । उ- च्यते । फुल्तादिनिवृत्त्यर्थ सूत्रम् (क) ॥ १२५ ॥ ( त० ) अनुपसर्गादिति ॥ फुल्ल इति ॥ तस्य लत्वं निपात्यते । 'लोध्रदुमं सा- नुमतः प्रफुल्लम्।। 'प्रफुल्लराजीवमिवाङ्कमध्ये' । इत्यादौ तु फुल्ल विकसने इत्यस्मात्प- चाये बोध्यम् । यद्वा प्रस्य फुल्लेन समासः ॥ १२५ ॥ ( उत्फुल्लसंफुल्लो च ) ॥ १२६ ॥ (सु०) उत्फुल्लसंफुल्लौ च ॥ उत्संपूर्वकावप्येतौ निपात्येते॥ कथं तर्हि 'लोध्र. द्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम्' इति रघुवंशे (ख) । फुलल विकसने प्रपूर्वादस्मात् पचादेरित्यप्र. त्यये प्रफुल्ल इति । यद्यपि प्रफुल्लवदुत्फुल्लसंफुल्लावपि पचादेरित्यनेन तिद्वयतस्तथापि उत्फुल्तः संफुल्त इति प्रयोगनिवृत्त्यर्थ सूत्रम् ॥ १२६ ॥ (त० ) उत्फुल्लेति ॥ यद्यपि प्रफुल्लवदेतयोरपि सिद्धिस्तथापि उत्फुल्त इत्या- दिरूपनिवृत्त्यर्थमिदम् ॥ १२६ ॥ ला . ( क ) अत्रेयमाशङ्का, पचादेराकृतिगणत्वात् 'पचादेरः' इत्यनेन फुल्लधातोः लावृधातोश्च अप्रत्यये कृते 'फुल्लः' 'लाघः' इति सिद्धयति । एवञ्च-क्षीबधातोः कृशवातोश्च नाम्युपधत्वात् 'नाम्युपधात्का' इत्यनेन क प्रत्यये कृते ककारस्येत्संज्ञायां च लोपे 'तीबः' 'कृशः' इति सिध्यति । तहिं किमर्थमिदंसूत्र. करणमिति ॥ अस्योत्तरं पठति-फुल्तादि निवृत्त्यर्थमिति । श्रादिपदेन 'प्रक्षोवितः' 'प्रकृशितः' 'प्रोल्लाषितः' इत्येषां ग्रहणम् ॥ (ख) रघुवंश इति । रघुवंशनामकाव्यस्य द्वितीयसर्गेऽयं २९ श्लोकः ।। सो यथा- स पाटलायां गवि तस्थिवास धनुर्धरः केसरिणं ददर्श । अधित्यकायामिव धातुमय्या लोध्रद्रुमं सानुमतः प्रफुल्लम् ॥ इति ।

·कतवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३५७ (वित्तो भोगप्रतीतयोः) वित्तं धनम् । वित्तः पुरुषः । अन्यत्र बिन्नः (भित्तं शकलम् ) भिन्नमन्यत्र ।। १२७ ॥ (सु०) वित्तो भोगप्रतीतयोः ॥ भुज्यते इति भोगस्तस्मिन् भोगेऽथें प्रतीतः प्रसिद्धस्तस्मिन्प्रतीतेऽर्थे च विन्दतेः परस्य क्तम्य नत्वाभावी निपात्यते । दस्तस्येति नत्वे प्राप्ते निषेधः । विदल लाभे। वित्तः । विद्यतेविनः । विन्दतेवित्तः विन्नश्च । वेत्ते. विदितः । (क)विद सत्तायाम् । विद विचारणे । देवादिकरौधादिकावेतावनिटौ। विद ज्ञाने। विदूल लाभे । आदादिकतौदादिकावेतौ सेटौ । विल लाभे अस्य तु गमहनवि- देति क्वमुप्रत्यये वेटकत्वात् क्वचिद्वेट इतीन ॥ भित्तं शकलम् ॥ भिदेः परस्य तस्य नत्वा- भावो निपात्यते शकलेऽथं । दस्तस्येति प्राप्त निषेधः । 'भित्तं शकलखण्डे वा' इत्यमरः॥ अन्यद्भिन्नम् । विदीर्णमित्यर्थः ॥ १२७ ॥ (ऋणमाधमण्ये) ऋतमन्यत्र ।। १२८ ॥ (मु० ) ऋणमाधमये ॥ ३ गतौ अस्मात् तस्य नत्वं निपात्यते ॥ अधमं दुःखप्रदमृणमस्य सोऽधमर्णस्तस्य भाव आधमर्प्य तस्मिन्नाधमर्थेऽर्थे । 'अधमर्णस्तु ग्रा- हकः' इत्यमरः ॥ १२८ ॥ ( तक ) ऋणमाधमयं इति ॥ आधमर्ण्य इति ॥ अधमे ऋणे अधमरणं यस्ये- ति वाऽधमर्णस्तस्य भावस्तस्मिन् । तेन चाधमयॆव्यवहारो लक्ष्यते (ख)। तथा चोत्त. मणेऽपि प्रयोगः सिध्यति ॥ १२८ ॥ (क्षुब्धस्वान्तध्वान्तलग्नम्लिष्टविरिब्धफाण्टबाढानि म- न्थमनस्तमः सत्ताविस्पष्टखरानायासभृशेषु ) क्षुब्धो मन्थः । स्वनशब्दे । स्वान्तं मनः । ध्वान्तं तमः । लगे संगे। लग्नं सक्तम् । म्लिष्टमवि. स्पष्टम् । रेमृ शब्दे । विरिब्धः स्वरः । फाण्टमनायाससाध्यः कषायविशेषः (ग) । बाहृ प्रयत्ने । वाढं भृशम् । अन्यत्र तु क्षुभितम् । स्वनितम् । ध्वनितम् । लगितम् । म्लेच्छितम् । विरेभितम् । फणितम् । बाहितम् ।। १२९ ॥ (मु०) क्षुब्ध १ स्वान्तः २ ध्वान्तः ३ लग्न ४ म्लिष्ट ५ विरिब्ध ६ फाण्ट ७ वा. ढानि ८॥ मन्य १ मन २ स्तमः ३ सत्ता ४ विस्पष्ट ५ स्वरा ६ नायास ७ भृगेषु ८ ॥ क्षुब्धादीन्यष्टावनिटकानि निपात्यन्ते मन्थादिप्वर्थेषु ।। क्षुभ संचलने । तथार्ध इति तस्य धः । 'झये जबाः' इति भस्य बः । क्षुब्धः ॥ स्वन ध्वन शब्द । जमान्तस्येति दार्घः । ( क ) वेत्तेविदित इति । तथाच-'वित्तो भोग' इति सूत्रभाष्ये 'वेत्तेस्तु विदितो निष्ठा विद्यते. विन इष्यते विन्तेविनश्च वित्तश्च भोगे वित्तश्च विन्दतेः" इति स्मृतम् । (ख ) लक्ष्यत इति । तादृशव्यवहारे लक्षणेत्यर्थः । एवं च विषयत्वनिरूपकत्वान्यतरसम्बन्धेन तादृशम्यवहारसम्बन्धिनि गम्यमाने ऋमिति निपात्यते इत्यर्थः ॥ निरूपकत्वसनिवेशे तु मानं हि धाररुत्तमणे' इति निर्देश एवेति । (ग ) अनायाससाध्य इति । उष्णजले प्रक्षिप्तस्य क्षुण्णस्यौषधस्य तदा यद्पान्तरं जायते तत् फाण्टमित्युच्यते ॥ माधवस्तु नवनीतभावात प्रागवस्थापन्नं द्रव्य फाण्टमिति वेदभाष्ये आह ।

·२५७ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते स्वान्तम् । ध्वान्तम् ॥ लगे नत्वमपि निपात्यते । लग्नम् ॥ म्लेच्छ अव्यक्ते शब्दे । रेभृ शब्दे । अनयोरुपधाया इत्वमपि निपात्यते । छशषेति पत्वं ष्टुत्वम् । म्लिष्टम् । तथोर्ध इति धः । झवे इति भस्य बः । विरिब्धः ॥ फण गतौ । जमान्तस्येति दीर्घः । ष्टुत्वम् । णस्यानुस्वारो निपात्यते । फाण्टम् ॥ बाहृ प्रयत्ने । हो ढ इति ढः। तथोर्ध इति तस्य धः । ष्टुत्वम् । ढि ढ इति ढलोपे वाढम् । कथं तहि क्षुब्धो राजेति । आगमजमनित्यमि- त्यागमजस्यानित्यत्वादिडभावः ॥ १२९ ॥ ( त०) क्षुब्धमित्यादि ॥ क्षुब्धमित्यादीन्यष्टौ निपात्यन्ते मन्थादिष्वर्थविशेषेषु वाच्येष्वित्यर्थः ॥ मन्थः इति ॥ द्रवद्रव्यसंपृक्ती सक्तवो मन्थः मन्थनदण्डश्च ॥१२९॥ (धृष्टविशस्तावविनये ) धृष्टः। विशस्तः । अन्यत्र घर्षितः । विशसितः ॥ १३० ॥ (मु०) धृष्टविशस्तावविनये ॥ अविनयेऽथे एतावनिटौ स्तः ॥ निषा प्राग ल्भ्ये । अस्य आदीदित इतीनिषेधे सिद्ध शसु हिंसायामस्य उदितःक्त्वो वेडिति क्त्वा- यां वेटकत्वात्क्वचिद्वेट् इतीनिषेध सिद्ध अनयोरविनये एवानिटत्वं नान्यत्रेति नियमार्थ सूत्रम् । विनये तु धर्षितः । शीस्विदिमिदीति तस्याकित्त्वाद्गुणः ॥ १३० ॥ (त०) अन्यत्रति ॥ अविनयादन्यत्रेत्यर्थः : पेरादित्त्वं चिन्त्यमिति कश्चित् । (क) अन्यस्तु (ख) अविनयादन्यत्र भावकर्मणोष्टिं धर्षितमित्यादौ विकल्पेटकत्वार्थमाह॥१३०॥ (दृढः स्थूलबलयोः) दृहितो इंहितोऽन्यः ॥ १३१ ॥ (सु० ) दृढः स्थलबलयोः ॥ स्थूलो मांसलस्तस्मिन्नथें । बलमस्यास्तीति बलः । अइको चेत्यः । तस्मिन् बलवत्यर्थे च दृह दृहि आभ्यां परस्य क्तप्रत्ययस्य ढत्वं धातो. रिडभावहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । दृढः ॥ ननु हो ढ इति ढत्वे तथोर्ध इति धत्वे ष्टुत्वे च ढि ढ इति ढलोपे कृते दृढेति रूपसिद्धौ सत्यां किमर्थ ढत्वहलोपयोनिपात- नम् । उच्यते। तथा हि सति ढलोपस्यासिद्धत्वेगालघुत्वात् द्रढिमेत्यत्र ऋ र इमनीति रभावो न स्यात् ॥ परिद्रढय्य गत इत्यत्र परिद्रढीत्यस्मानामधातोः क्त्वाप्रत्यये क्यपि लघुपूर्वात्परस्य जेरिति ओरयादेशो न स्याच्च । अतोऽसिद्ध त्वनिवृत्तये निपातनम् ॥१३१॥ (त० ) स्थूलबलयोरिति ॥ बलमस्यास्तीति बलः । अइकावित्यः । मांसलोऽ. तिबलो दृढः ॥ १३१ ॥ (प्रभौ परिवृढः) बृह वृहि वृद्धौ । परिबृहितः परिबृंहितोऽन्यः॥१३२॥ (सु० ) प्रभौ परिवृढः ॥ प्रभौ वाच्ये वृह वृहि वृद्धौ आभ्यां परस्य क्तस्य ढत्वं धातोरिडभावहलोपौ च इदितो नलोपश्च निपात्यते । 'प्रभुः परिवृढोऽधिपः' इत्यमरः ॥ अत्रापि ढत्वहलोपयोनिपातनं वढिमा परिबढय्येत्यादिसिद्धयर्थ प्राग्वदेव ॥ १३२ ॥ ( कृच्छ्रगहनयोः कषः ) (ग) कष्टम् । कष्टो मोहः । कष्टं ( क ) कश्चिदिति हरदत्तः ॥ अविनयादन्यत्र भावादिकर्मणोरनभिधानाद् अविनये च नियमा. भावादादित्त्वफलं चिन्त्यमिति भावः" (ख) अनभिधाने प्रमाणाभावादादित्वं सफलमित्याशयेनाह-अन्यस्त्विति । माधव इत्यर्थः । (ग) कृच्छ्रगहनयोरिति । 'गहनं वनदुःखयोः' इति विश्वः । 'गहरे कलिले चापि' इति हैमः ।

·तकवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणब्याख्याइयोपेता २५६ शास्त्रम् । कषितमन्यत् ॥ १३३ ॥ (सु०) कृच्छ्रगहनयोः कषः ॥ एतयोरर्थयोः कषः परस्य तस्येपन स्यात् ॥ 'स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलम्' इत्यमरः ॥ अत्र कष्टशब्देन दुःखं तत्कारणं च गृह्यते । कष हिंसायाम् । कष्टो मोहः । दुःखहेतुरित्यर्थः । कष्टं शास्त्रम् । दुरवगाहमित्यर्थः ॥१३३॥ (घुष्टोऽविशब्दने ) (क) घुष्टा रज्जुः । अविशब्दने किम् घुषितं वाक्यम् ॥ १३४॥ (मु०) घुष्टोऽविशब्दने-विशब्दनं प्रतिज्ञानं न विशब्दनमविशब्दनं तस्मिन्नर्थ घुषेः परस्य तस्येन स्यात् । घुषिर् शब्दार्थे भ्वादिः । घुपिर अविशब्दने चुरादिः । द्वयोरप्यत्र ग्रहणम् । ननु विशब्दनेऽथें इग्निपेधाभावात् जिप्रत्यये उपधागुणे कृते सेटोः तक्तवत्वोरिति जिलोपे च घोपितमित्यपि स्यात् । अत्राहुः । विशब्दनेऽर्थे चुरादेखिरेवा- नित्य इति ॥ १३४ ॥ । (त० ) घुषितमिति ॥ शब्देन प्रकटीकृताभिप्रायमित्यर्थः ॥ १३४ ॥ ( अभ्यर्णमाविदूर्ये ) अभ्यर्दितमन्यत् ॥ १३५ ॥ (मु० ) अभ्यर्णमाविदुयं ॥ अदेंः परस्य क्तस्येण्न स्यादाविदूयेऽर्थे ॥ विशेषेण दुरं विदूरं न विदूरम् अविदूरम् अविदूरस्य भावः आविर्यम् ॥ अर्द गतौ याचने च । दस्तस्यति तदयो त्वम् । अभ्यर्णम् । नातिदूरमासन्नं वा ॥ १३५ ॥ (त० ) आविदूर्ये इति ॥ विशेषेण दूरं विदूरं ततोऽन्यदविदूरं नातिदूरमासन्न वा । सामीप्य इति तु नोक्तं संकोचात् ॥ १३५ ॥ (क्षीरहविषोः पाके शतम् ) (ख)अन्यत्र श्राणं अपितं वा ॥१३६॥ (मु० ) क्षीरहविषोः पाके शृतम् ॥ श्रायतेः शृ आदेशो निपात्यते ॥ श्रा पाके । अदादौ चुरादौ घटादावपि पठ्यते । ब्रै पाके भ्वादौ । अस्यापि कृतात्वस्येह ग्रह- णम् । निपातनसामर्थ्याल्लक्षणप्रतिपदोक्तयोरिति परिभाषा नाश्रीयते । शृतं क्षीरं स्वयमे- व । विक्लिन्न पक्वं वेत्यर्थः । क्षीरहविामन्यत्तु श्राणम् । यलसंयोगादेरिति नत्वम् । अपितं शाकादि । मितां हस्व इति ह्रस्वः ॥ १३६ ॥ ( त० ) शृतमिति ॥ श्राश्रपयत्योनिपातनम् । श्राणमिति ॥ शाकादि ॥ १३६॥ (दान्तादयो वा निपात्यन्ने ) दान्तः- दमितः । शान्तः-शमि- तः । पूर्णः-पूरितः । दसु उपक्षये । दस्तः-दासितः । स्पष्टः-स्पाशितः । छन्नः-छादितः । ज्ञप्तः-ज्ञपितः । रुष्टः- रुषितः । आन्तः-अमितः । तूर्ण:- त्वरितः । संघुष्टः-संघुषितः । आस्वान्तः-आस्वानितः । हृष् तुष्टौ । हृष्टम्- हृषितम् । अपचायितः-अपचितः । प्यानः-पीनः ॥ १३७ ॥ ( क ) घुष्ट इति । शब्देनाभिप्रायप्रकाशनं विशम्दनम् । (ख ) पाके भूतमिति ॥ पाको विक्लित्त्यनुकूलव्यापार इति ।

·२६० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते । ( ० ) दान्तादयो वा निपात्यन्ते ॥ दान्तादयः सप्त जिप्रत्यये कृते सति क्तप्र- त्ययन्ता वा निपात्यन्ते ॥ शमु दमु उपशमे । जनीपिति मित्त्वादुपधाया हस्वः । एषां सप्तानां निपातनादिडभावः । रिति जिलोपश्च । ममान्तस्येति दीर्घः । दान्तः । शान्तः । पूरी आप्यायने । दिवादौ चुरादौ च । र इति तम्य नत्वम् । पूर्णः । दसु उप- क्षये । स्पश बाधने । छद अपवारणे । एषां त्रयाणां वृद्धयभावो निपात्यने । दस्तः । छशषेति पत्वम् । ष्टुत्वम् । स्पष्टः । दस्तस्येति तदयोनत्वम् । छन्नः । आप ज्ञानज्ञापनयो. शुरादिः । मित्त्वादुपधाया हस्वः । ज्ञप्तः । पक्षे कृत इतीट् । सेटोः क्तक्तवत्वारिति जिलो- पः । शमित इत्यादि ॥ रुषादिभ्यः पञ्चभ्यः क्तस्यडागमो वा निपात्यते । रुष रोषे । इषुसहेति वेटकत्वात् क्वचिद्वेट इति निषेधे प्राप्ने पिकल्पो निपात्यते । रुष्ट:-रुपितः । अम गत्यादिषु । अम रोगे इति चौरादिकस्तु न गृह्यते एकस्वरादित्यधिकारात् अमान्तस्येति दीर्घः । आन्तः अमितः । जित्वरा संभ्रमे । आदादिति इति निषेध प्राप्ते इड्विकल्पो निपात्यते । ज्वरत्वरेत्युः । र इति तस्य नत्वम् । सूर्ण:-त्वरितः ॥ घुपिर अविशब्दने। घुष्टोविशब्दने इति विशब्दनेऽये नित्यमिटि प्राप्ते विकल्पो निपात्यते । संघुष्टः-संघुपितः।। स्वन शब्दे । अमान्तस्येति दीर्घः । आस्वान्तः-आस्वनितः। आइपूर्वस्य स्वनेमनो- ऽभिधानेऽप्ययं विकल्पः परत्वात् । आम्वान्तम् आम्वनितं वा मनः ॥ हृपु अलीके । अस्यादित इति क्त्वायां वेदकत्वात् कचिद्वेट इताग्निधे, प्राप्ने, हृष तुष्टौ सेट्त्वादम्य नित्यमिटि प्राप्ते विकल्पो निपात्यते । उभयोरिह ग्रहणम् । हृष्ट-हृपितं लोम । हृष्टो- हृषितो मैत्रः । विस्मितः प्रतिहतो वेत्यर्थः ॥ चाय पूजानिसामनयोः । अस्य च्यादेशो निपात्यते वा क्ते । अपचितः-अपचायितः ॥ आप्यायी वृद्धौ । अस्य पीति निपात्यत वा क्त। आदीदित इतीनिपेधः । यवयोर्वसे इति यलोपः। ल्वाद्योदित इति नत्वम् । प्यान:-पीनः स्वेदः । स्थाड्ने नित्यम् । पीनं मुखम् । सोपसर्गस्य न । प्रप्यानः । आइ. पूर्वस्य तु स्यादव । आपीनः कृपः । आपीनमूधः ॥ १३७ ॥ ( त० ) दान्तादय इति ॥ ज्यन्ता इत्यर्थः । तूणे इति ॥ नित्वरा संभ्रम इत्य- स्य । अदित्त्वमस्य मन्दफलम् । इटो वैकल्पिकत्वेन निपातनात् ॥ १३७ ॥ (लादेह्रस्वः किति ते ) हादी सुखे । प्रहन्नः ॥ १३८ ।। (मु०) लादेहस्वः किति ते ॥ हादी सुखे । आदीदित इतीन ॥ दस्तस्येति नत्वम् । प्रह्लन्नः ॥ १३८ ॥ (त० ) प्रह्लन्न ॥ हादी मुखे । इदित्वान्नेट् ॥ १३८ ॥ (निनदीभ्यां स्नातः सस्य षः कौशले) (क)निष्णातः । नदीष्णः ॥ १३९॥ (सु०) निनदाभ्यां नातेः सस्य षः कौशले || आभ्यां स्नातेः सस्य षः स्यात् कौशले गम्ये शास्त्रेषु निष्णातः कुशलः । नयां स्नातो नदीष्णः । नदीस्नाने कुशलः । नाम्नि चेति डः ॥ १३९ ॥ (क ) निनदीभ्यामिति । निपूर्वस्नातेः कौशलार्थे क्तान्तस्यैव बहुप्रयोगलाभादिदमत्रोपन्यस्तम्॥

·तक्तवत्वर्थप्रक्रिया २४ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २६१ (त० ) निनदीभ्यामिति ॥ नदीष्ण इति ॥ नदीस्नाने कुशल इत्यर्थः ॥१३९॥ (स्थैर्यगतिभक्षणार्थेभ्योऽधिकरणेऽपि क्तः) तथा च-- "मुकुन्दम्यासितमिदमिदं यातं रमापतेः । भुक्तमेतदनन्तस्येत्यूचुर्गोप्यो दिदृक्षवः ॥ १४० ॥" (मु०) स्थैर्यगतिभक्षणार्थेभ्योऽधिकरणेऽपि क्तः ॥ एभ्य आधारेऽथे क्तः स्यात् ॥ अपिशब्देन यथाप्राप्तम् । "मुकुन्दस्यासित मिदमिदं यातं रमापतेः । भुक्तमेतदन- न्तस्येत्यूचुर्गोप्यो दिदृक्षवः॥" द्रष्टुमिच्छन्ति दिक्षन्ते इति दिदृक्षवो गोप्य इत्यूचुः। इती. नि किम् । मुकुन्दस्य कृष्णस्येदमासितम् । आस्मतेऽस्मिन्नित्यासितमासनम् । रमापते. विष्णोरिदं यातम् । यायतेऽस्मिन्निति यात मार्गः । अनन्तस्य हरेग्तद्भुतम् । मुज्यतेऽ- स्मिन्निति भुक्तं भाजनम् । मुकुन्दस्येत्यादिषु वर्तमानाधारार्थतस्य योगे षष्ठी इति कर्त. रिपष्टी। पक्षे आमेरकर्मकत्वात कर्तरि भावे च क्तः। आसितः सः । असितं तेन । गत्यर्थभ्यः कर्तरि कमणि च क्तः । ग्राम यातः सः । ग्रामो यातस्तेन भुजेः कर्मणि क्तः । तेन भुक्तमन्नम् । कथं तहि "भुक्ता ब्राह्मणाः पीता गावः” इति । उच्यने । भुक्तम- म्त्येषामिति अस्त्यर्थं अः (क) ॥ १४० ॥ (त. ) मुकुन्दस्येत्यादि ।। आस्यतेऽस्मिन्नित्यासितमासनमित्यर्थः । बायतेऽ- स्मिन्निति यातम् । भुज्यतेऽस्मिन्निति भुक्तम् । भाजनमित्यर्थः । त्रिप्वपि वर्तमानाधा- रार्थतस्येति । कर्तरि षष्टी ॥ १४० ॥ (जीयतेरत ) जरन् , जरन्तौ ॥ १४१ ॥ . (मु० ) जीर्यतेरत ॥ जुए वयोहानौ । अस्माद्भूतेऽथें अतृ प्रत्यय: स्यात् ॥ अतृप्र. त्ययमाह-ऋदित्त्वाद् बितो नुमिति नुम् । ऋतो गुणे ते नामत्वान्स्यादौ संयोगान्त- स्येति नलोपः । तलोपस्यासिद्धत्वान्नापधाया इति दयों न भवति । ना जरन् । स्त्री जर- नी। तक्तवत्वोः जीर्णः । जीर्णवान् ॥ १४१ ॥ (कसुकानौ णबेवत्) (ख) धातोरतीते काले एतौ भवतस्तौ च यथाक्रमं णबेवत् ॥ द्वित्वम् । संयोगान्तस्य लोपः ॥ चकृवान् । वसोर्व उः । चक्रुषः । चकुषा । वसां रसे । चकृवद्भ्याम् । चक्राणः । भेजिवान् । जजा- गृवान् । द्वित्वे सत्येकस्वरादादन्ताद्धसेश्च वसोरिट् नान्यस्मात् ॥ १४२ ॥ (सु० ) कसुकानो णबेवत् ॥ भूतसामान्ये क्वपुकानौ प्रत्ययवाह-कसाः ककारो गुणनिषेधार्थ उकारस्तु पुंसि बितो नुमिति नुमर्थः । स्त्रियां तु वित इतीबर्थः । कानप्र- त्ययस्य कित्करणं तिस्तिराण इत्यत्र ऋसंयोगादित्यकित्वात् गुणस्य निषेधार्थम् । वादि- ( क ) भुक्तमस्तोति । भुक्तमन्नम् , भाजनम्न, इत्यर्थः । (ख ) क्वसुकानाविति । इह भूतसामान्ये छन्दसिलिट तस्य विधीयमानौ क्वसुकानावपि छान्द- साविति त्रिमुनिमतम् । कवयस्तु बहुलं प्रयुञ्जते -'तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे' इति । श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते इत्यादिश्च । - ·। । - सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते परे यत्कार्य द्वित्वादि तत्सर्वमनयोः परयोरपि स्यात् । डुकृञ् करणे । द्वित्वादिना चक्र- वसति जाते नामसंज्ञायां स्यादिः । सन्महत इति पुंसि पञ्चमु दीर्घः । क्लीबे तु शौ दीर्घः । संयोगान्तस्येति सलोपः । चकृवान् , चकृवांसौ, चकृवांसः, चकृवांस, चकृवांसौ, शसादौ वसोर्व उरित्युत्वे करमिति रः । चक्रुषः । चक्रुषा ॥ वसां रसे इति सस्य दत्वम् । चकृव. प्रयाम् , चकृवद्भिरित्यादि । स्त्रियां तु वित इतीप् । वसोर्व उरित्युत्वे षत्वे च चक्रुषी । क्लीबे तु चकृवत् , चकुपी, चकृवांसि ॥ भज सेवायाम् । भेजिवान् भेजुषी स्त्री ॥ जागृ निद्राक्षये। जजागृवान् । जजाग्रुपी स्त्री। द्वित्वे सत्येकस्वरादादन्ताद् घसेश्च वसोरिट नान्यस्मात् । द्वित्वे कृते सत्येकस्वाराद्वातोरादन्ताद्धातोर्वसेश्च परस्य वसोरिट् स्यात् नान्येभ्यः परस्य वसोः । कृतेऽपि द्वित्वे एकस्वरा ये धातवोऽवशिष्यन्ते तेभ्य इत्यर्थः । हबक्क्योरिति निषेध बाधित्वा क्रादेरिति नियमात्सर्वत्र प्राप्तस्येटो नियमः ॥ १४२ ॥ (त० ) णबेवदिति ॥ यथा परस्मेपदिभ्यो णप् तथा वसुः । यथाऽऽत्मनेपदिभ्य ए तथा कानः । द्वित्वे सतीति ॥ द्वित्वे कूते सति एकस्वरो यस्तस्मादित्यर्थः ॥१४२॥ ( गमहनविदविशदृशां वा ) बभूवान् । भुवो वुक् । बभूवुषः । बभूवुषा । अद भक्षणे । आदिवान् । वस्योत्वे इडभावः। आदुषी। ऋ गतौ । आरिवान् । डुदाञ् दाने । ददिवान् । ददरिद्रिवान् । जज्ञिवान् । जक्षिवान् । जग्मिवान्-जगन्वान् । जग्मुषः । जनिवान्-जघन्वान् । जघ्नुषा । विविदि- वान्-विविद्वान् । विविदुषः । विविशिवान्-विविश्वान् । ददृशिवान्-ददृश्वान् । ईयिवान् । सेदिवान् । ऊषिवान् । शुश्रुवान् । शुश्रुवुषः ॥ १४३ ॥ (मु० ) गमहनविद्विशदृशां वा ॥ एभ्यः परम्य वसुप्रत्ययम्येड़वा स्यात् । विशिना साहचर्यात् विल लाभे इत्यस्य ग्रहणम् । भू सत्तायाम् । बभूवान , बभूवांसौ । शसादौ तु वसोर्व उरित्युत्वे कृते भुवो वुगिति वुक । बभूवुषः । बभूवुषा । बभूवद्भयामि त्यादि । बभूवुपी स्त्री ॥ अद भक्षणे । द्वित्वहसादिशेपपूर्वदीर्घसवर्णदीघेषु कृतेषु कृते द्वि- स्वेऽप्ययमे कस्वर एवेति इड् भवति । आदिवान् । वस्योत्वे कृते इडभावे भवति । निमि- ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभाव इत्युक्तत्वात् । आदुषी स्त्री ॥ ऋ गतौ । गुणोऽर्तीति गुणे कृते द्वित्वादिषु कृतेष्वप्येकस्वर एवेति इड् भवति । आरिवान् आरुषी स्त्री ॥ दुदाञ् दाने । कृते द्वित्वे नायमेकस्वरः । अनेकस्वरत्वादिनिषेधे प्राप्ते सूत्रे आदन्तग्रहणादिड् भवति । आतोऽनपीत्यालोपः । ददिवान् । ददुषी स्त्री ॥ दरिद्रा दुर्गतौ । आदन्तग्रहणा. दिट् । आतोऽनपीत्यालोपः । ददरिद्रिवान् । ददरिदुषी स्त्री । अद भक्षणे । सिसयोरदेर्ध- स्ल इति लिटि वा धस्ट आदेशः । द्वित्वे कृते नायमेकस्वरः । सूत्रे घसेर्ग्रहणादिट् । उप- धालोपात्प्रागेव द्वित्वम् । पश्चाद्मा स्वरे इत्युपधालोपः । घसादेः ष इति षत्वम् । खसे चपा इति घस्य कः । जक्षिवान् । जक्षुषी स्त्री ॥ गम्ल गतौ । गमादीनां चतुर्णामिड्वा। द्वित्वादि । गमामित्युपधालोपः । जगामेति जग्मिवान् । हडभावे मो नो धातोरिति मस्य नः। जगन्वान् । जग्मुषी स्त्री। 'श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते' इति रघुवंशे ॥ हन हिंसागत्योः । द्वित्वादि। गमामित्युपधालोपः । हनो ध्ने इति हस्य घः । जनिवान् । । - । - ·तक्तवत्वर्थप्रक्रिया २४] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६३ इडभावे हन्तेरिति परस्य हस्य घः । जघन्वान् । जघ्नुपी स्त्री ॥ विल लाभे । विविदि- वान् । इडभावे विविद्वान् । विविदुषी स्त्री ॥ विश प्रवेशने । विविशिवान-विविश्वान् । विविशुषी स्त्री ॥ इण गतौ। द्वित्वम् । इणः परस्य वसोरिट निपात्यते द्वित्वे सत्यनेक. स्वराभावाद्विधिरयम् । इणः किति णादाविति पूर्वदीर्घः । सवर्णे दीर्घ इति सूत्रं बाधित्वा नित्यत्वादिणः विडति स्वरे इति यः । वसोरिडागमस्य कित्स्वरस्य परत्र सत्त्वात् । इयि. वान् । ईयुषी स्त्री ॥ षद्ल विशरणादौ । द्वित्वादि । लोपः पचामित्येत्वपूर्वलोपौ । इट् । सेदिवान् । सेदुपी स्त्री। 'निषेदुषीमासनबन्धधीरः' इति रघुवंशे (क) ॥ वस निवासे । द्वित्वादि । णबादौ पूर्वस्येति पूर्वस्य संप्रसारणम् । यजामिति परस्य संप्रसारणम् । सवर्ण दीर्घ इति दी कृते एकस्वरत्वादिट् घसादेरिति पः अपिधान् । ऊयुपी स्त्री। अध्यूपुष- स्तामभवजनस्य' इति माघः । श्रु श्रवणे शुश्रुवान् । शुश्रुपी स्त्री ॥ १४३ ॥ (त० ) बभूवानिति ॥ केवलस्यैकस्वरत्वेऽपि कृतद्वित्वस्य तदभावात् । एतौ छन्द- स्येवेति पाणिनीयानुसारिणः । भाषायामपीत्यन्ये ॥ १४३ ॥ ( शतृशानौ तितेवत्क्रियायाम् ) क्रियायां गम्यमानायां धातोः शतृशानौ भवतस्तौ च तिप्तेवत् ॥ पचन्नास्ते ॥ पठस्तिष्ठति । गायन्नागच्छति॥१४४॥ (मु० ) शतृशानौ तिप्तेवत् क्रियायाम् ॥ शतृशानप्रत्ययावाह उभयोः शित्त्वा चतुर्वत्कार्यम् । ऋदित्त्वात्पुंसि ब्रितो नुमिति नुम् । त्रियां तु वित इतीप् । पचतीति । अप् । पचन् । विक्लित्त्यनुकूलवर्तमानव्यापाराश्रयश्चैत्रः ॥ १४४ ॥ (त० ) शतृशानाविति ॥ परस्मैपदिभ्यः शतृ आत्मनेपदिभ्यः शान उभयपदि- भ्यस्तूभयम् ॥ १४४॥ ( मुगानेऽतः) अकारस्याने मुगागमः स्यात् ॥ पचमानः पठति । मन्वानः । कुर्वाणः । दादेरिः। पीयमानः सोमो भवता दयिमाना गौः ॥१४५॥ (मु०) मुगानेऽतः ॥ अदन्तस्य मुगागमः स्यादाने परे ॥ पचते इति पचमानः । मनुते इति मन्वानः । कुरुते इति कुर्वाणः । उभयत्र उप । ङित्यदुरित्यत उत् ॥ पीङ् पाने। दीङ् क्षये । देवादिकाविमौ । अथवा पा पाने । डुदाञ् दाने । आभ्यां कर्मणि शानप्रत्यये कृते यक चतुविति यक् । दादेरिरितीत्वम् । ये इति दीर्घः। दीयमानः। पीयमानः॥१४५॥ ( आसेरान ई.) आसेः परस्यान ईः स्यात् ॥ आसीनः ॥१४६॥ (मु०) आसेरान ईः ॥ आनस्य आत ईत्वम् ॥ आस उपवेशने । आस्त इति आसीनः ॥ १४६ ॥ (त०) आसेरान ईः ॥ आनस्य आ तस्य आनः । क्त्व इति वदधातोरप्या- लोपः क्वचित् ॥ १४६ ॥ ( वाऽऽदीपोः शतुः ) अवर्णात्परस्य शतुर्वा नुमीकारे ईपि च परे ॥ तुदन् सः । तुदती-तुदन्ती कुले स्त्री वा ॥ १४७ ॥ (क) स्थितः स्थितामुच्चलितः प्रयाता निषेदुषीमासनबन्धधीरः। जलाभिलाषी जलमादधानां छायेव तां भूपतिरन्धगच्छत् ।। इति रघु० द्वि० स०६ श्लोक।

·२६४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते ( स० ) वाऽऽदीपोः शतुः ॥ अवर्णात्परस्य शतृप्रत्यस्य नुम् वा स्यादीपि ईकारे च ॥ तुदतीति तुदन् , तुदन्तौ, तुदन्तः । स्त्रियां तु तुदती तुदन्ती। क्लीवे तु तुदत् , तुदती-तुदन्ती, तुदन्ति ॥ १४७ ।। ( अप्ययोरान्नित्यम् ) अप्प्रत्यययप्रत्ययसंबन्धिनोऽवर्णात्परस्य शतु- नुम्नित्यमीकारे ईपि च ॥ भवन् सः । भवन्ती । दीव्यत दीव्यन्ती । दीव्यन्त्यौ गङ्गायमुने ॥ द्विरुक्तानां जक्षादीनां च परस्य शतुर्नुन शौ वा ॥ ददत् । दधत् १४८ (सु० ) माययोरान्नित्यम् ॥ अप्यप्रत्ययाभ्यां परस्य शतुनित्यं नुम् स्यात् ईपि ईकारे च ॥ भवतीति पुंसि भवन , भवन्तौ । स्त्रियां तु भवन्ती क्लीवे तु भवत् , भवती, भवन्ति ॥ दीव्यतीति योनि हसे' इति दीर्वः । दोव्यन् , दीव्यन्तौ। स्त्रियां तु दीव्य- न्ती। क्लोचे तु दीव्यत् , दीव्यती, दीव्यन्ति ॥ ददातीति दधातीति च हादश्चेिति द्वित्वादि। दादरिन्यालोपः । ददत् सः । ददती स्त्री। ददत् ददती, ददति-इदन्ति ।। दधत् सः । दधती स्त्री। दधत् , दधती, दधति-दधन्ति ॥ १४८ ।। (विदेर्वा वसुः) वेत्तः परम्य शतुर्वा वसुरादेशः ।। विद्वान्-विदन् १४९ (मु० ) विदेर्वा वसुः ॥ वसोरुदित्करणं वसोर्व उरिन्युत्वार्थम् । नुम् । तु स्था- निवत्वेनैव मिद्धः (क) वित्तीति अपिनादिर्डिदिति । वमुशोर्डित्त्वम् । ङित्त्वाद् गुणो न । विद्वान्-विदन् । विदुपी स्त्री ॥ १४९ ॥ (त) विदेवति ॥ शतृवदेव ऋदित्त्वेन नुमिसिद्धे वसोरुदित्करणं वसुग्रहणेन क्कसो- रपि ग्रहणार्थम् ॥ १४९ ॥ ( माङयाक्रोशे) माजीवन् (ख) ॥ १५० ।। ( सु० ) मोड्याक्रोशे ॥ माङयुपपद निन्दायामथं धातोः शतप्रत्यय: स्यात् ॥ माडि सिरेवेति लुङि प्राप्ते लविधिः जीवप्राणधारणे। माजीवन् ॥ १५० ॥ ( लक्षणहेत्वोः क्रियायाः ) शयना भुञ्जते यवनाः (ग)। अर्ज प्रतियत्न चुरादिः । अर्जयन्वसति ॥ १५१ ॥ (मु०) लक्षणहत्वाः क्रियायाः ॥ क्रियायाः चिह्न हेतौ चार्थे वर्तमानाद्धातोः शतृशानौ स्तः ॥ अत्र हेतु शब्दन फलं करणं चोच्यते । शेरते इति शीडी गुण इति गुणः । शयाना भुञ्जते यवनाः । यवनकर्तृकभोजनस्य शयनं लक्षणम् । अर्ज प्रतियत्ने चुरादिः । अर्जयतीति अर्जयन् वसति । अर्जनार्थोवास इत्यर्थः ॥ ११ ॥ (त० ) शयाना इति ॥ अत्र शयनं भोजनस्य लक्षणम् ॥ अर्जयन्निति ॥ अर्ज प्रतियत्ने चुरादिः । अर्जनार्थी वास इत्यर्थः । लक्षणहेत्वोः किम् । पचति पठति च ॥ (क) अत्रेयमाशङ्का--'विद्वान् 'इत्यादौ यदादेशस्तद्वद्भवताति न्यायाद् वसोः शतृवरवेन नुमि सिद्धौ किमर्थमुदित्करणमिति । अत्राह-हसोरुदित्करणं वसोर्व उरित्युत्वार्थमिति । वसुग्रहणेन सोरपि ग्रहणार्थमिति च। (ख) माजीवन्', इति ॥ जीवन निन्दनीयमित्यर्थः । कंसस्येति शेषः । (ग) लक्षणहेत्वोरिति ॥ लक्ष्यते चिन्हयतेऽनेनेति लक्षणं चिह्नम् । फलसाधनयोग्यः पदों हेतुः शयाना इति । शयनमिह भुज्यर्थपरिचायकम् । तदुपक्षितभुज्यर्थेन च यवनाः परिचाय्यन्ते ।

·शीलाद्यर्थप्रक्रिया २६ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६५ क्रियायाः किम् । द्रव्यगुणयोर्लक्षणं मा भूत् । यः कम्पते सोऽश्वत्थवत्प्लवते तल्लघु । हन्तीति पलायते वर्षतीति धावतीत्यत्र इतिना हेतुत्वस्य धोतितत्वान्न ॥ ११ ॥ ( भविष्यति स्यप्शतृशानपरः ) हन्नृतः स्यपः । करिष्यन् । करिष्यमाणः ॥ १५२ ।। (मु०) भविष्यति स्यप शतृशानपरः ॥ भविष्यत्स्यबन्ताद्धातोः परयोरात्पयोः स्थाने शतृशानौ वास्त: करिष्यतीति करिष्यन् । सिसतेतीट् करिष्यते इति करिष्यमाणः १५२ (ताच्छील्यवयोवचनशक्तिष्वानश ) भोगं भुञ्जानः । कवचं बिम्राणः । शत्रु निम्नानः ॥ १५३ ।। ( सु० ) ताच्छील्यवयावचनशक्तिवानश् ॥ ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयो यौवनादिः । शक्तिः सामर्थ्यम् । एषु घोत्येषु धातोः कर्तरि आनश् स्यात् ॥ आनशप्र- त्ययमाह-शित्वाच्चतुर्वत्कार्यम् । परस्मैपदिभ्योऽप्यनाश् स्यादेतदर्थमिदम् । भुननीति । रुधादित्वान्नुम् । नमसोऽस्थेत्यलोपः भुनानः । बिभर्तीति विभ्राणः । हन्तीति । गमा- मित्युपधालोपः हनो ध्ने इति हस्य घः । विघ्नानः ॥ १५३ ॥ (त० ) ताच्छोल्य इति ॥ ताच्छील्यं तत्स्वभावता । वयो यौवनादिः शक्तिः सामर्थ्यम् ॥ पदानियमोऽत्र ॥ १५३ ॥ ( इधार्योरकृच्छ्रिणि कर्तरि शतृ ) (क) इङ् अध्ययने । अधीयन् ॥ धृन धारणे ज्यन्तः धारयन् ॥ १५४ ॥ (मु० ) इधार्योरकृच्छिणि कर्तरि शतृ ॥ अकृच्छ्रः मुखसाध्यो धात्वर्थः । आभ्यां शतृप्रत्ययः म्यादकृच्छ्रिणि कर्तरि । पुनः शतृ प्रत्यमाह-इङ आत्मनेपदित्वाच्छ. तृप्रत्ययो न सिद्धयति धारयतेरपि आत्मगामिनि क्रियाफले शतृप्रत्ययो न सिध्यति तद- र्थोऽयमारम्भः । इङ अध्ययने । अधीते इति । अदादित्वादपी लुक् । नुधातोरितीय । अधीयन् । धारयते इति अप् । धारयन् ॥ १५४ ॥ (त० ) इङ॥ अकृच्छ्रः सुखसाध्यो धात्वर्थः सोऽस्यास्तीत्यकृच्छ्री । ज्यन्तत्वादु- भयपदित्वेनोभयप्राप्तौ शत्रेव यथा स्यादित्येतर्थमिदम् ॥ १५४ ॥ (द्विषः शत्रौ ) (ख) द्विष अप्रीतौ द्वेष्टीति द्विषन् ॥ १५५ ॥ (सु० ) दिषः शत्रौ ॥ द्विप अप्रीतौ । अस्माच्छत्रौ वाच्ये शतृप्रत्ययः स्यात् ॥ द्वैष्टीति द्विषन् ॥ १५५ ॥ ( अर्ह पूजायाम् ) अहम् ॥ १५६ ॥ (सु० ) अर्ह पूजायाम् ॥ अर्ह पूजायामस्माच्छतृप्रत्ययः स्यात्पूजायामर्थे । अ- हतीति अर्हन् ॥ १५६ ॥ (त० ) मह इति ।। पूजायां किम् । अर्हति चौरी वधम् ॥ १५६ ॥ ( शीले तृन् ) कटं कर्ता । हृञ् हर्ता ॥ १५७ ॥ (क ) अकृळूिणीति । फिवानिवर्त्तके इत्यर्थः । (ख) द्विषः शत्राविति । शत्रुरमित्रः । २३ सि०० ।

·२६६ 'सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते । (सु० ) शीले तृन् ॥ तृन्प्रत्यमाह-नकारः स्वरार्थः । इतः परं वक्ष्यमाणाः प्रत्य- याः ताच्छील्यादिषु बोध्याः । करोतीत्येवंशीलः कर्ता कटम् ॥ १७ ॥ (इष्णुस्नुक्नु शीले) अलंकरिष्णुः । निराकरिष्णुः । जनीप्रजनिष्णुः १५८ (सु० ) इष्णुस्नुक्नु शोले ॥ धातोरेते प्रत्ययाः शीलेऽथें ॥ इष्णुस्नुक्नुप्रत्यया- नाह-क्नुककारो गुणनिषेधार्थः। अलंकरोतीत्येवंशीलोऽलंकरिष्णुः निराकरोतीत्येवंशीलो निराकरिष्णुः । जनी प्रादुर्भावे । प्रजायते इत्येवंशीलः प्रजनिष्णुः ॥ १५८ ॥ (त० ) इप्णुम्नुनु ॥ इष्णुश्च स्नुश्च क्नुश्च एषां समाहारः । ज्यन्तभ्राजभूसहच. वृधवृतप्रजनरुच्यपत्रपालकृन्निराकृजुत्पचोत्पतोन्मद इष्णुः ॥ १५८ ॥ (जिभुवोर्नेड्गुणौ स्नौ ) जि जये । जिष्णुः । भूष्णुः । ग्ला. स्नुः । त्रसी त्रस्नुः । गृध्नुः । निधृषा धृष्णुः । क्षिप क्षिप्नुः ॥ १५९ ॥ (सु० ) जिभुवोर्नेड्गुणौ स्नौ ॥ जयतीत्येवंशीलो जिष्णुः ॥ भवतीत्येवंशीलो भूष्णुः ॥ ग्लायतीत्येवंशीलो ग्लास्नुः ॥ त्रसी उद्वेगे। क्नुः ॥ हबक्तयोरिताण्न । त्रस्नुः॥ गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । गृध्नुः ॥ भिषा प्रागल्भ्ये । पृष्णुः ॥ क्षिपप्रेरणे। क्षिप्नुः १५९॥ (षाकोकण:) शीलार्थे पाक उ उकण् प्रत्यया भवन्ति ॥ जल्पाकः । भिक्ष याञ्चायाम् भिक्षाकः । कुट्ट च्छेदने । कुट्टाकः दुष्टः। लुण्ठ चौर्ये । लु- ण्ठाकः । वृङ् संभक्तौ वराकः ॥ भिक्षुः । आङः शसि इच्छायाम् । इदितो नुम् । आशसुः । चिकीर्षुः ॥ लष कान्तौ । लाषुकः । परल पतने । पातुकः । आतो युक् । स्थायुकः । भावुकः । वृषु सेचने । वर्षकः । घातुकः । कामुकः॥१६०॥ (सु० ) षाकोकणः ॥ पाक उ उकण्-प्रत्ययानाह-पाकस्य पः ष्ट्रवित इती. वर्थः उकणो णो वृद्धयर्थः । जल्पतीत्येवंशीलः। जल्प व्यक्तायां वाचि भिक्ष भिक्षायाम् । भिक्षाकः । कुट्ट छेदने । लुण्ठ स्तेये। चौरादिकाविमौ। कुट्टाकः । लुण्ठाकः ॥ वृञ् वरणे । वृङ्सम्भक्तौ । वराकः ॥ सन्ताशंसभिलिभ्य उः । सः प्रत्यय- स्तदन्तो धातुः सान्त उच्यते । कर्तुमिच्छति चिकीर्पतीति सप्रत्यये द्वित्वादि। यः से इतीत्वम् । से दीर्घ इति दीर्घः । ऋत इरितीर् । य्यो वि हसे इति दीर्घः । पत्वम् । चिकोर्षति जातम् । उप्रत्यये यत इत्यल्लोपः। चिकीषुः ।। आङः शसि इच्छायाम् । अयमेव गृह्यते न तु शंसु स्तुतौ आङा सह निर्देशात् ।। आशंसुः । भिक्ष भिक्षायाम् । भिक्षुः । क्षष कान्तौ । उकण् । लापुकः ।। पत्र पतने । पातुकः ॥ पद कः ।। ष्ठा गतिनिवृत्तौ । आतो युगिति युक् । स्थायुकः ।। भू सत्तायाम् । भावुकः ।। वृषु सेचने । उपधाया लघोरिति गुणः । वर्षुकः ।। हन हिंसागत्योः।। हनो घदिति पत्। धातुकः ।। कमु कान्तौ। कामुकः।। गम्ल गतौ। गामुकः ।। शृ हिंसायाम् । शारुकः १६० (त० ) जल्पाक इति ॥ जल्पनशीलः । एवं सर्वत्र शीलार्थप्रत्यये वाक्यम् । ष ईवर्थः । तेन वराकी ॥ जल्पभिक्षकुट्टलुण्ठबृङः पाकः । सान्ताशंशभिक्ष उः । लषपत- पदस्थाभूवृषहनकमगमशृभ्य उकण ॥ १६० ॥ जल्पाकः । । .. । पद गतौ । पादु- ।

·शीलाद्यर्थप्रकिया २६ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६७ ( शृवन्द्योरारुः ) शृ हिंसायाम् । शरारुः । वदि वन्दारुः ॥१६१॥ (सु. ) शवन्द्योरारुः॥ शृ हिंसायाम् । वदि अभिवादनस्तुत्योः। आभ्यामारुः। आरुप्रत्ययमाह-शरारुः । वन्दारुः । "शरारुर्घातुको हिंस्रो वन्दारुरभिवादके' इत्यमरः१६१ ( स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाशीभ्य आलुः ) स्पृहयालुः । गृह ग्रहणे चुरादिः। गृहयालुः । पतयालुः । दय दाने । दयालुः । द्रा कुत्सायाम्। निद्रालुः । तदो नान्तत्वम् । तन्द्रालुः। श्रद्धालुः । शीशयालुः१६२ (मु०) स्पृहिहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाशीभ्य आलुः ॥ आलुप्रत्ययमाह- स्पृह ईप्सायाम् । गृह ग्रहणे। पत गतौ । एते त्रयश्चुगदावदन्ताः । अल्लोपस्य स्थानि- वत्त्वानोपधाया गुणवृद्धी । जेरिति मिलोपो न । व विडामन्तेति निषेधात् । गुणे कृते स्पृहयालुः । गृहयालुः । पतयालुः । दय दाने। दयालुः । द्रा कुत्मायाम् । निपूर्वः । आतोऽनपीत्यालोपः । निद्रालुः । तत्पूर्वा द्रा । तच्छन्दस्य समासे नत्वं निपात्यते । तन्द्रालुः । श्रत्पूर्वो दुधाञ् धारणादौ । धेट पाने । अयं तु न गृह्यते श्रुत्पूर्वस्य धेटः प्रयोगाभावात । शीङ् स्वप्ने । शयालुः । कथं तर्हि कृपालुः स्पर्धालुरिति । कृपां स्पर्दो चलातीति विग्रहे मृगय्वादित्वात्कुः ॥ १६२ ॥ ( त० ) स्पृहि इति ॥ स्पृहयालुरिति ॥ स्पृह्यादयस्त्रयोऽपि चुरादावदन्ताः । अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वान्नोपधागुणवृद्धी । नत्विडामन्तेत्यादिना निषेधात् ओर्लोपो न ॥१६२॥ ( शमादिभ्यो घिनुण ) शम उपशमे । शमी । तमी । दमी। भ्रमी । क्षमी । क्लमी । श्रमी । प्रमादी ॥ १६३ ॥ चजोः कगौ घिति ॥ चकारजकारयोः ककारगकारौ घिति ।। संपी। योगी । विवेकी । त्यागी ॥१६॥ ( असि उसि अन अके घिनुणि रञ्जनलोपो वाच्यः ) रागी। भागी। विकाषी। विलासी । प्रलापी। प्रसारी। मथे विलोडने । प्रमाथी । प्रवासी ॥ १६५ ।। (मु० ) शमादिभ्यो घिनुण ॥ शमु तमु दमु श्रम भ्रमु क्षमु क्लमु मदीति शमा. दयोऽष्टौ ॥ धिनुणप्रत्ययमाह-उकार उच्चारणार्थः । धित्त्वाञ्चजोरिति कगौ। णित्त्वाद् वृद्धिः। शाम्यतीत्येवंशीलः । मान्तस्य सेट इति न वृद्धिः । इनामिति दीर्घः । शमी । तमी । दमी । श्रमी । भ्रमी । क्षमी । क्लमी । प्रपूर्वस्य मदेदीर्घः प्रमादी । आदिशब्दे- नान्येऽपि ग्राह्याः । पृची संपर्के । चजोरिति कः । संपर्की ॥ युज समाधौ । युजिर् योगे बा। योगी ॥ विचिर् पृथग्भावे । विवेकी । त्यज हानौ । त्यागी ॥ राज दीप्तौ । रज रागे वा । रागी ॥ भज सेवायाम् । भागी ॥ कष् हिंसायाम् । विकाषी ॥ लस श्लेषण. क्रीडनयोः । विलासी ॥ लप व्यक्तायां वाचि । प्रलापी ॥ सृ गतौ । प्रसारी ॥ मथे विलोडने । प्रमाथी ॥ वस निवासे । प्रवासी ॥ १६३-१६५ ॥ - ।

·२६६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते (त. ) शमादिभ्य इति ॥ घो चित्कार्यार्थः (क) । उकार उच्चारणार्थ इति वृत्तिः । उदिदिति भाप्यम् । तेन शमिनितरा-शमिनीतरेत्यत्र वितः परस्येति हस्वो वा। शमी, शमिनावित्यत्र नुमभावस्तु झसग्रहणमपकृष्य झसान्तानामेव तद्विधानात ॥ शमीति ॥ शमनशील इति वाक्यम् ॥ अमन्तत्वादस्वः ॥ १६३-१६५ ॥ (निन्दादेवुञ् ) निन्दकः । हिंसकः । परिक्षेपकः । परिवादकः १६६ (सु० ) निन्दादेव॑ ॥ वुणप्रत्ययेनापि सिद्धे वुवचनं ज्ञापकं शीलादिप्वर्थेषु त्रा. दयो न भवन्तीति ॥ वुप्रन्ययमाह-जित्त्वादृद्धिः । युवोरनाकावित्यकादेशः । णिदि कुत्सायाम् । निन्दकः ॥ हिसि हिंसायाम् । हिंसकः ॥ क्षिप प्रेरणे । क्षेपकः ॥ बद व्यक्ता. यां वाचि । ज्यन्तः । रिति जिलोपः । परिवादकः ॥ १६६ ॥ (त०) निन्दादेरिति ॥ वुणैव सिद्धे वुवचनं ताच्छीलिकेषु वाऽसरूपविधि - स्तीति ज्ञापयति । तेनैतेषु तृन्नादयो न ॥ १६६ ॥ (चलनशब्दार्थादकर्मकायुः) (ख)चलनः । चुप मन्दायां गतौ । चोपनः । कम्पनः । शब्दनः । रवणः ॥ १६७ ॥ ( मु. ) चलनशब्दार्शद कर्मकाद्यः । चलनार्थादकर्मकाच्छछदार्थाच्च युः स्यात् ॥ युप्रत्ययमाह-युवोरित्यनादेशः । चल कम्पने । चलनः ॥ चुप मन्दायां गतौ । चोपनः ॥ कपि चलने । कम्पनः ॥ शब्द शब्दने । अदन्तः चुरादिः । ओरिति जिलोपः । शब्दनः ॥ रु शब्दे । खणः ॥ अकर्मकात् किम् । पठिता विद्याम् ॥ १६७ ॥ (त० ) चलनशब्दार्थादिति ॥ चलनं देशान्तरप्राप्तिहेतुः क्रियाविशेप. । शब्दः श्रोत्रग्राह्योऽर्थः । चल कम्पने । शब्द शब्दने चुरादिः ॥ १६७ ॥ ( अनुदात्तेतो हसादेरकर्मकात् ) वर्तनः । रमणः ॥१६८॥ (सु० ) अनुदात्तेतो हसादेरकर्मकात् ॥ युः स्यात् ॥ वृतु वर्तने । वर्तनः ॥ अनुदात्तेतः किम् । भविता ॥ हसादेः किम् । एधिता॥अकर्मकात्किम् । वसिता वस्त्रम् ॥ (त० ) अनुदात्तेत इति ॥ यद्यपि सेाऽनुदात्तेद्धसान्त एवातो हसग्रहणसामर्थ्या- देव हसादिर्गृह्यते, तथापि जुगुप्सादिसान्तेऽनुदात्तेत्त्वमस्ति, अवयवे कृतं लिङ्गम समुदायस्य विशेषकमित्युक्तत्वात् । अतस्तद्वयावृत्तये तदन्तविधिः स्थादित्यादिग्रहणम् ॥ वर्तन इति ॥ वर्तते तच्छी इति विग्रहः । अनुदात्तेतः किम् । भविता ॥ हसादेः किम् ॥ एधिता ॥ अकर्मकात्किम् ॥ वसिता वस्त्रम् ॥ १६८ ॥ ( ज्वादेश्च ) जु गतौ वेगे च । जवनः । सरणः । गर्द्धनः। क्रोध- नः । रोषणः । मण्डनः । भूषणः ॥ १६९ ॥ (सु०) ज्वादेश्च ॥ युः स्यात् ॥ जु गतौ वेगे च । जवनः ॥ स गतौ । सरणः ॥ गृधु अभिकाङ्कायाम् । गर्द्धनः ॥ क्रुज क्रोधे । क्रोधनः ॥ रुष रोषे । रोषणः ॥ मडि भूषायाम् । मण्डनः ॥ भूष अलंकारे । भूषणः ॥ १६९ ॥ (क) चित्कार्यार्थ इति । चजोः कगौ भवत इत्येवं रूपः । (ख) चलन नामैकदेशपरित्यागदेशान्तरप्राप्तिहेतुः क्रियाविशेषः शब्दः श्रोत्रग्राह्यगुणः ।

·शीलाद्यर्थप्रक्रिया २६] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६६ (ज्यादेरिनिः) जयी । प्रजवी । दरी । क्षयी ।। १७० ॥ (सु०) ज्यादेरिनिः॥ इनिप्रत्ययः स्यात् ॥ इनिप्रत्ययमाह-इकार उच्चार- णार्थः ॥ जि जये। जि अभिभवे च । इनामिति दीर्घः। जयी ॥ जु गतौ वेगे च । प्रजवी ॥ दृङ् आदरे । दरी ॥ क्षि क्षये । क्षि निवासगत्योश्च । क्षयी ॥ १७० ॥ (दादा) दारुः । धारुः । सेरुः ॥ १७१ ॥ (सु०) दादेरुः ॥ रुप्रत्यय: स्यात् । रुप्रत्ययमाह-दुदार दाने । दो अवखण्ड. ने । देङ पालने । त्रयाणामेषां ग्रहणम् । दारुः । न तु दाणदापोहणम् ॥ दुधाम धार- णादौ । धारुः । षिञ् बन्धने। सेरुः ॥ १७१ ॥ ( सृघस्यदः क्मरः) सृमरः । घस्मरः । अझरः ॥१७२ ॥ (मु०) सृघस्यदः क्मरः ॥ क्मरप्रत्यय: स्यात् ॥ क्मरप्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गुणो न । स गतौ । समरः ॥ घस्ल अदने । घस्मरः ॥ अद भक्षणे । अझरः ॥ १७२ ॥ ( भाभासमिदो घुरः ) भङ्गुरः । भासुरः । मेदुरः ॥१७३।। (सु० ) भअभासमिदो घुरः॥ एभ्यो घुरप्रत्ययः स्यात् ॥ घुरप्रत्ययमाह-धि. त्वात् चजोरिति गः । भञ्जो आमदने । भङ्गुरः ॥ भासू दीप्तौ । भासुरः ॥ जिमिदा स्ने- हने । मेदुरः ॥ १७३॥ (त०) भाभासमिद इति ॥ भञ्जः कर्मकर्तरि। अभिधानस्वाभाव्यमत्र हेतुः ॥१७३॥ (विदिभिदिच्छिदेः कुरः )विदुरः । भिदुरम् । छिदुरम् ॥१७४॥ (सु०) विदिभिदिच्छिदेः कुरः ॥ कुरप्रत्ययः स्यात् ॥ कुरप्रत्ययमाह-कित्त्वा- दगुणो न । विद ज्ञाने आस्येव ग्रहणं न तु विदूल लाभे इत्यस्य संप्रदायात् (क)। वि. दुरः ॥ भिदिर विदारणे । भिदुरम् ॥ छिदिर द्वैधीकरणे । छिदुरम् ॥ कुरः कर्तरि भव. ति । तथा च माघः 'प्रियतमाय वपुषुरुमत्सरच्छिदुरयादुरयाचितमङ्गनाः' इह अदुरिति च्छेदः (ख)॥ १७४॥ (त० ) विदिभिदीति ॥ ज्ञानाथें विदिऱ्याख्यानात् ॥ छिदुरमिति ॥ कर्मक- तरीति कश्चित् । भाष्ये तु न तथा । एवमाद्योऽपि प्रागुक्त एव मुख्यकर्तरि । 'गुरुमत्सर- च्छिदुरयाऽदुरयाचितमङ्गनाः' इति ॥ १७४ ॥ (इणनशजिसर्तिभ्यः करप ) इस्वस्य पिति तुक् ॥ इत्वरः । इत्वरी । नश्वरः । जित्वरः । मृत्वरः । गमेर्लोपश्च । गत्वरः ॥ १७५ ॥ (मु० ) इणनशजिसर्तिभ्यः करटप ॥ एभ्यः क्वरट्प् प्रत्ययः स्यात् करट्पप्र. त्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । टित्त्वात् वित इतीप् । पित्त्वात्तुक् । इण् गतौ । इत्वरः । इत्वरी स्त्री ॥ णश् अदर्शने । नश्वरः ॥ जि जये । जित्वरः ॥ स गतौ । सृत्वरः । गम्ल गतौ । मलोपो निपात्यते । गत्वरः ॥ १७५ ॥ (क) वैयाकरणैरनङ्गीकृतत्वात । (ख) प्रियसखीसदृशं प्रतिबोधिताः किमपि काम्यगिरा परपुष्टया 'प्रियतमाय वपुर्णरुमत्सरच्छिदूर. यादुरयाचितमङ्गनाः' ८ श्लोकोऽयं शिशुपालवधकाव्यस्य षष्ठसर्गे वर्तते ।

·२७० सिखाम्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते (त) इत्वरः । हस्वस्येति तुक् । द इबर्थः ॥ १५ ॥ (जागर्तेरूका) जागरूकः ॥ १७६ ॥ (सु० ) जागर्तेरूकः ॥ ऊकप्रत्ययः स्यात् ॥ ऊकप्रत्ययमाह-जागृ निद्राक्षये । जागरूकः ॥ १७६ ॥ यङ् ऊकः ॥ यजजपदशवदिभ्यो यङन्तेभ्य ऊकः शीले ॥१७७॥ लुक् ॥ ऊके सति यङो लुक् ॥ यायजूकः ॥ जञ्जपूकः ॥ दंदशूकः ।। वावदूकः ॥ १७८ ॥ (सु० ) यङ ऊकः ॥ यजादिभ्यो यन्तेभ्य ऊकः स्यात् । यजेयंङि को द्वित्वा- दि । आत इति पूर्वस्य दोघेऽतिशयेन यजतीति यायज्यते, यायज्याते इति यायजूकः ॥ जप व्यक्तायां वाचि । अतिशयेन जपतीति । जमजपामिति नुक् । जंजप्यते, जंजप्यते इति जंजपूकः ॥ दंश दशने । अतिशयेन दशतीति । नुक् । ददश्यते, दंदश्यते इति दंद शूकः । नो लोप इति नलोपः ॥ वद व्यक्तायां वाचि । अतिशयेन वदतीति वावद्यते, वा. वद्यते इति वावदृकः ॥ १७८ ॥ (भियः क्रुक्रुकक्लुकाः) भीरुः । भीरुकः । भीलुकः ॥१७९॥ (मु०) भियः कुकक्लकाः ॥ जिभी भये । अस्मादेते प्रत्ययाः स्युः ॥ क्रुकु. कक्लुकप्रत्ययानाह-कित्त्वान्न गुणः । भीरुभीरुकभीलुकाः' इत्यमरः ॥ १७९ ॥ ( नमादे रः ) नम्रः । स्मेरः । कम्प्रः । नञ्पूर्वाज्जसेः क्रियासातत्ये अजस्रम् । कम्रः । हिंस्रः । दीप्रः ॥ १८० ॥ (सु. ) नमादे रः॥ रप्रत्ययः स्यात् ॥ रप्रत्ययमाह-गम् प्रह्वत्वे शब्दे च । न- म्रः । कपि चलने । कम्प्रः ॥ टिम ईषद्सने । स्मेरः । जसु मोक्षणे नज्पूर्वः । ना इत्यः । अजस्रम् ॥ कमु कान्तौ । कम्रः॥ हिसि हिंसायाम् । हिंस्रः ॥ दीपी दीप्तौ । दीपः ॥१८॥ (विन्दुरिच्छुरेतौ निपात्यो ) वेत्ति तच्छीलो विन्दुः । इच्छ. तीतीच्छुः ॥ १८१॥ ( स०) विन्दुरिच्छुरेतौ निपात्यौ ॥ वेत्तेर्नुम् इषेश्छत्वं च निपात्यते ॥ विद ज्ञाने इत्यस्यैव ग्रहणं नेतरेषाम् । इषु इच्छायामित्यस्यैव ग्रहणं नतु इष गतौ । इप आ- भीक्ष्ण्ये इत्यनयोरनभिधानानिपातनाद्वा। वेत्तीत्येवंशीलो विन्दुः। इच्छतीत्येवंशील इ. च्छुः बिन्दुशब्दःपवर्गीयादिस्तु बिदि अवयवे अस्मान्मृगय्वादित्वात्कुप्रत्यये बोध्यः १८१॥ (त०) विन्दुरिच्छरिति ॥ वेत्तेानार्थस्य नुमागमः ॥ एवमिषेरिच्छार्थस्य छ- त्वमुप्रत्ययश्च ॥ १८१ ॥ (स्वपितृषिधृषेनजिङ्) स्वप्नक् । तृष्णक् । धृष्णक् ॥ १८२ ॥ (सु० ) स्वपितृषिधृषेर्न जिङ् ॥ एभ्यो नजिङ् प्रत्ययः स्यात् ॥ नजिप्रत्यय- माह-हिन्स्वान गुणः । इकारः उच्चारणार्थः । भिष्वप् शये। चोः कुरिति जस्य गः । स्वप्नक् ॥ तृप पिपासायाम् । तृष्णक् ॥ भिषा प्रागल्भ्ये । पृष्णक् ॥१८२॥ । - ·शीलाथर्थप्रक्रिया २६] सटिप्पणब्याण्याद्वयोपेता २७१ (त० ) स्वपि ॥ धृष्णगिति ॥ ठित्वान्न गुणः ॥१२॥ (स्थादेवरः) स्थावरः । ईश्वरः । भास्वरः । पेस्वरः । कस्वरः ॥१८३॥ (सु० ) स्थादेवरः ॥ एभ्यो वरप्रत्ययः स्यात् ॥ वरप्रत्ययमाह-छा गतिनिवृत्तौ । स्थावरः ॥ ईश ऐचय । हबक्त्योरितिण्न । ईश्वरः ॥ भास दीप्तौ । भास्वरः ॥ पिस गतौ । पेस्वरः ॥ कस गतौ । कस्वरः ॥ १८३ ॥ (त० ) ईश्वर इति ॥ हबक्त्योरिति नेट ॥१८३॥ आहता किद्धिश्च भूते॥ आदन्तादृदन्ताज्जनिगमिनयिभ्यो यङन्तेभ्यः सासहिवावहिचाचलिपापतिभ्यः किप्रत्ययो भूते शीले धातोश्च द्वित्वं किर्लिंड्वद्वाच्यः "रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् । याजकान्वत्रिराजहिः पौण्डरीके महाद्विजान् ॥" जज्ञिः । नेमिः । जग्मिः । ससहिः । वावहिः । चाचलिः । पाततिः ॥१८४॥ (सु० ) आद्वतः किश्चि भूते ॥ किप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । कि प्रत्यये द्वि- त्वादि । पा पाने । द्वित्वादि । आतोऽनपोत्या लोपः । पपिः ॥ दुदान दाने । ददिः ॥ इन् करणे । चक्रिः ॥ वृङ् संभक्तो । र इत्यः । वनिः ॥ हृञ् हरणे । आजह्निः ॥ जनी प्रादुर्भावे । गमामित्युपधालोपः । जज्ञिः ॥ णम प्रह्वत्वे शब्दे च । लोपः पचामित्येत्वपू- लोपौ । नेमिः ॥ गम्ल गतौ । गमामिन्युपधालोपः । जग्मिः ॥ पह मर्पणे । वह प्रा- पणे । चल कम्पने । पत्ल पनने । एने यङन्ताः । अतिशयेन सहते इति । आत इति पूर्वस्यात्वम् । सासह्यते । सासहांचक्रे इति । यत इत्यलोपः । अनपि च हसादिति य. लोपः । सासहिः ॥ अतिशयेन वहतीति वावह्यते । वावहांचक्रे इति वावहिः । अतिशयेन चलतीति चाचल्यते । चाचलांचके इति चावलिः ॥ अतिशयेन पततीति पनीपत्यन्ते । पनीपतांचक्रे इति । वञ्चुलंस इति प्राप्तस्य नीकोऽभावो निपात्यते । पापतिः ॥ "रामः सोमं पपिर्यज्ञे ददिर्गाश्चक्रिरद्भुतम् । याजकावविराजहिः पौण्डरीके महाद्विजान् ॥" रामो यज्ञे सोमं पपाविति पपिः । अक्तादाविति वर्जनान्न कर्मणि पष्ठी। रामो यज्ञे माः सुरभीः ददाविति ददिः । रामो यज्ञे अद्भुतमाश्चर्य चकारेति चक्रिः। रामोयज्ञे याजकान यज्ञकर्तृन् वत्रे इति वविः। रामः पौण्डरीकनाम्नि यज्ञे महान्तश्च ते द्विजाश्च महाद्विजास्तान आजहारेति आजहिः ॥ १८४ ॥ (त० ) आदत इति ॥ आच ऋञ्च तत्तस्मात् । लिड्वद्भावान्नेमिरित्यदावेत्वपूर्व- लोपौ । जग्मिरिति । ॥ गमां स्वर इत्यलोपः ॥ १८४ ॥ ।

·- । - सद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते अथोणादयः ॥२७॥ (कादरुण) (क) कारुः । वातीति वायुः। पायुः । जायुः । मिनोतीति मायुः। स्वद आस्वादने स्वादुः। साधुः । आशुः। दीर्यते इति दारुः। सानुः१ (सु०) कादेरुण । उण् प्रत्ययः स्यात् ॥ उणप्रत्ययमाह-णित्वाद् वृद्वयादि । हुकृञ् करणे। करोतीति कारुः शिल्पी कारकश्च । तत्राद्ये योगरूढिद्वितीये-तु योग- मात्रमिति विवेकः । अत एव यौगिक तु-धात्वर्थ प्रति कारकान्वयो भवत्येव तथा भट्टिः "राघवस्य ततः कार्य कार्वानरपुंगवः । सर्ववानरसेनानामाचागमनमादिशत् ॥" इति । "विश्वकर्मणि ना कारुस्विपु कारकशिल्पिनोः।" इति मेदिनी । 'कारुः शि- ल्पिनि कारके' इति धरणिः । वा गतिगन्धनयोः । आतो युगिति युक । वायुः ॥ पा पाने । पा रक्षणे च । पिबत्यनेन तैलादिकमिति पायुः । युक् । 'गुदं त्वानं पायुर्ना इत्यमरः ॥ पाति रक्षतीति विग्रहे रक्षकोऽपि पायुः ॥ जि अभिभवे । जयत्यभिभवति रोगान् इति जायुः औषधम् । 'भेपजौपधभैपज्यान्यगदो जायुः' इत्यमरः ॥ पुंलिङ्गसा- हचर्याजायुः पुंसि ॥ दुमिञ् प्रक्षेपणे । मिनोति प्रक्षिपति देहे ऊष्माणमिति । मीनातिमि. नोतिदीडामित्यात्वम् युक् च । मायुः । 'मायुः पिर्त्त कफः श्लेष्मा' इत्यमरः । गां वाचं विकृतां मिनोति प्रक्षिपतीति गोमायुः शृगालः ॥ स्वद आस्वादने । स्वदतं रोचते इति स्वादुः ॥ साध संसिद्धौ । सानोति परकार्यमिति साधुः । स्वादुसाधू विशेष्यनिघ्नौ ।। अशह व्याप्ती । अश्नुते इत्याशुः । 'आशुर्तीहिः पाटल: स्यात् । शीघ्रार्थोऽप्ययम् । तत्र बिलम्बाभावमात्रपरत्वे क्लीबः । तद्विशिष्टद्रव्यपरत्वे तु त्रिलिङ्गः । अथ शीघ्रं त्वरितमित्यु तम् । 'क्लीवे शीघ्राद्यसत्त्वे स्यात् त्रिवेपां भेद्यगामि यत् ।' इत्यमरः ॥ दृ विदारणे । दीर्यते इति दारुः । 'काष्टं दाविन्धनं त्वेधः' इत्यमरः ॥ पण दाने । सानुः । 'स्नुः प्रस्थः सानुरस्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ १ ॥ (त० ) क्रादेरिति ॥ कृ आदिर्यस्य स क्रादिस्तस्मात् । वापाजिमिस्वदीत्यादय आदिशब्दग्राह्याः । णो वृद्धयर्थः ॥ कारुरिति ॥ 'कारुः शिल्पिनि कारके'। द्वितीयेऽर्थे योगमात्रम् । 'राघवस्य ततः कार्य कार्वानरपुंगवः' इति भटिश्चात एव ॥ वायुरिति ॥ आतो युक् ॥ पायुरिति ॥ पिबत्यनेनौषधमिति पायुर्गुदम् । 'गुदं त्वपानं पायुर्ना' इत्य- मरः ॥ जायुरिति ॥ जयति रोगानिति जायुरौषधम् । भेषजौपधभेषज्यान्यगदो जायुः इत्यमरः ॥ मिनोतीति ।। प्रक्षिपति देहे ऊष्माणमिति । "मायुः पित्तं ।कफः श्लेष्मा" इत्यमरः ।। स्वदते राचते इति स्वादु मिष्टम् ।। सानोति परकार्यमिति साधुः ।। अ. श्नुते इत्याशु हिभेदः शीघ्रार्थश्च । विलम्बाभावमात्रपरत्वे क्लीबम् । तद्विशिष्टद्रव्यपरत्वे तु त्रिलिङ्गम् । 'त्रिष्वेषां भेद्यगामि इत्यमरोक्तः : ॥१॥ (जनेअञ् ) जानु । चारु । चाटु । किंशृणातीति किंशारुः । जरामेति जरायुः ॥ २ ॥ . यत्' (क) उणादयः प्रायः कर्तवाच्ये भवन्ति, उणादिप्रत्ययान्तारूढिशम्दा अवयवार्थशून्याश्च प्रायोभवन्ति।

·। उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणव्याख्यादयोपेता (सु० ) जनेअम् ॥ त्रुन् प्रत्ययमाह-कारावितौ । अनुबन्धद्वयसामर्थ्यात् जनि- वध्योनेति वृद्धिनिषेधो न प्रवर्तते । जन जनने । जानु, जानुनी ॥ चर गतौ । चारु रम्य- म् ॥ चट भेदने । चाटु । 'चटु चाटु प्रियं वाक्यम्' इति हेमन्द्रः ॥ “चाटुर्नरि प्रियो. किा : स्यात्' इति रत्नमाला ॥ तथा च माघः 'चकर च किल बाटून्प्रौढयोषिद्वदस्य' इति (क)। स एव क्लीवेऽपि । 'चाटु चाकृतकसंभ्रममासाम्' इति । हिंसायाम् ॥ किं. शारुः । 'किशारुर्ना सम्यशूके विशिखे कङ्कपक्षिणि ।' इति मेदिनी। इण् गतौ । वृद्धौ कृतायामायादेशे च जरायुः गर्भाशयः ॥ २ ॥ (त. ) जने निति ॥ 'चटु चाटु प्रियं वाक्यम्' इति हेमचन्द्रः ॥ 'चाटुनरि प्रियानि स्यात्' इति रत्नकोशात्पुंस्त्वमपि । नयाभयत्रोदाहृतं मावेन-'चाटु चाकृतक- सम्भ्रममामाम् (ख) ।' 'चकार च किल चाटून्प्रौढयोपिद्वदस्या इति च॥ किंशारुर्ना सस्य- के विशिखे कङ्कपक्षिणि' इति ॥ २ ॥ (त्रोरस्य लः) तरन्ति वर्णा अनेनेति तालु ॥ ३ ॥ (सु० ) तोरस्य लः ॥ तृक इति प्रश्लिष्य द्वयोरपि मवणे दोघे कृते त्रौ तयोस्त्रोः । तृ प्लवनतरणयोः । ऋ गतौ । अनबोरस्य लः स्यात् ॥ उणि वृद्वौ सत्यां तालु इयति अर्यते वा आलुः । शाकविशेषों घटी च । 'कर्कर्यालुलन्तिका' इति ॥ ३ ॥ ( कृके वचः कश्च ) कृकेन गलेन क्क्तीति कृकवाकुः ॥४॥ (सु०) कृके वचः कश्च ॥ कृकशब्दे उपपदे व कोऽन्तादेशः स्यादुणि ॥ कृक- वाकुः । 'कृकवाकुर्मयूरे च सरंट चरणायुधे' इति विश्वः ॥ ४ ॥ (म्रादेरुः ) मरुः । शयुः । तरुः । चरुः । त्सर छद्मगतौ । सरुः । तनुः । धनुः । मयुः । कटुः । बटुः । अणुः । शृणातीति शुरुः । स्वरुः । त्रपुः । असवः । वसुः । हनुः । बन्धुः । मनुः । बिन्दुः ॥ ५ ॥ (मु०)म्रादेरुः। उप्रत्यय: स्यात् ॥ उप्रत्ययमाह-मृङ् प्राणत्यागे । नियन्तेऽस्मि. न्भूतानोति मरुः निर्जलदेशः । भृञ् भरणे । इभृञ् धारणादौ च । भरति विभति वा भरुः । 'भरुः स्वर्णे हरे पुंसि' इति मेदिनी ॥ 'भरभर्तृकनकयाः' इति हैमः ॥ शोङ् स्वप्ने । शेते इति शयुः । 'अजगरे शयुर्वाहप इत्युभो ।' इत्यमरः ॥ तृ प्लवन- नरणयोः । तरन्ति नरकमनेन रोपका इति तरक्षः ॥ चर गत्यादौ । चरन्ति भक्षयन्ति देवा इममिति चरः। 'चरुर्भाण्डे च हव्यान्ने' इति विश्वः । घृतपक्वमन्नमित्यर्थः ॥ त्पर छमगतौ। त्सरुः खड्गादिमुष्टिः ॥ तनु विस्तारे । तनुः । "तनुः काये त्वचि स्त्री स्यात्तिप्वल्पे विरले कृशे ।" इति मेदिनी ॥ 'स्त्रियां मूर्तिस्तनुस्तनुः, इत्यमरः ॥ धन वान्ये । धनुः । स्यात्तनुस्तनुपा सार्धं धनुषा च धनुर्विदुः ।" इति विश्वः ॥ उकारान्ते (क) बहुजगद पुरस्तात्तस्य मत्ता किलाहं चकर चकिल चाटु प्रौढयोषिद्वदस्य । विदितमितिसखिभ्यो रात्रिवृविचिन्त्य व्यपगतमदयाहि वीडितं मुग्धबधा ॥ मा० ११ सर्ग (ख ) रूपमप्रतिविधानमनोशं प्रेमकार्यमनपेक्ष्य विकाशि । चाटु चाकृतसम्भ्रममासां कर्मणत्वमगमन्नमणेषु ॥ माघे० स०६-८ श्लोकः ।

·. २७४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते श्रीहर्ष:-'शुद्धवंशजतितोऽपि गुणस्य स्थानतामनुभवन्नपि शक्रः । क्षिष्नुरेनमृजुमाशु सपक्षं सायकं धनुरिवाजनिवक्रः ॥” (क) धनुः पुमान प्रियालाद्वौ राशिभेदे शरासने । इति सान्ते मेदिनी ॥ 'अथास्त्रियां धनुश्चापौ' इत्यमरः ॥ दुमिञ् प्रक्षेपणे। मीनातिमिनोती. त्यात्वं तु नेह बाहुलकात् । मयुः । 'तुरङ्गवदनो मयुः । इत्यमरः ॥ 'मयुस्तुरङ्गवदने मृडोऽपि मयुरिष्यते ।' इति विश्वः ॥ टुमस्जो शुद्धौ। मज्जति पानीये इति न्यक्का- दित्वाद्गः झबे जबा इति सस्य दः । मद्गुः । 'मद्गुः पानीयकाकिका ।। इति रभसः । अग अब्दे । अणुः । 'ब्रीहिभेदस्त्वणुः पुमान् ।' इति 'लवलेशकणाणवः ।। इति चामरः । को वर्षादौ । कटति रसनामिति कटुः । “कटुः स्त्री कटुरोहिण्यां लताराजिकयोरपि ॥ नपुंसकमकायें स्यान्मुल्लिङ्गो रसमात्र के ॥ त्रिपु तद्वत्सुगन्धश्च मत्सरेऽपि खरेऽपि च ।" इति मेदिनी ॥ वट वेष्टने । वटतीति वटुः । वटुर्द्विजमुतः स्मृतः । इति संसारावर्तः । श हिमायाम् । शरुः । 'शरुः कोपे गरे वजे' इति हैमः ॥ स्वृ शब्दोपतापयोः । स्वरुः । 'शतकोटिः स्वरुः शम्बः' इत्यमरः । पूष् लजायाम् । अग्नि दृष्ट्वा अपते लज्जते इति त्रपुः । 'रंगसीसकयोस्त्रपुः ।' इति मेदिनी ॥ अमु क्षेपणे । अस्यन्ति क्षिपन्ति शरी- रमिति अवसः 'पुंसि भूम्न्यसवः प्राणाः' इत्यमरः ॥ वस निवासे । वसुः । “वसुर्मदेऽग्नौ योक्त्रऽशौ वमु तोये धने मणौ ॥” हन हिंसागत्योः । हनुः । 'हनुः पुमान् परो गण्डात् इति वररुचिकोशः ॥ स्त्रीलिङ्गेऽप्ययम् । "हनुहविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयवे” इति मेदिनी ।। मतुप्रत्यये हनुमान् । पाक्षिको दीर्घोऽपि निपात्यते । हनूमान् ।। बन्ध बन्धने । स्नेहेन बध्नातीति बन्धुः । 'बन्धुर्बन्धकपुष्पे स्याद्वन्धुतिरि बान्धवे।' इति विश्वः ।। मन ज्ञाने । मनुः । आदिराजो मन्त्रश्च ।। बिदि अवयवे बिन्दुः।। (त० )म्रादेरिति ॥ भरुरिति ॥ 'भरुः स्वर्ण हरे पुंसि' इति मेदिनी ।। 'भरुर्भ. तकनकयोः' इति हेमचन्द्रः ॥शयुरिति ।। अजगरे शयुः ।। नरुरिति ।। तरन्ति नरक- मनेन रोपकाः ।। चरुरिति ।। 'चरुर्भाण्डे च हव्यान्ने' इति विश्वः ।। त्सरुः खड्गमुष्टिः ।। तनुः स्वल्पः । मूर्ती स्त्रियाम् ।। धनुः शस्त्रविशेपे । 'धनुषा ३ धनुर्विदुः॥' मयुः किन्नरः अणुलेशः ।। 'वटुर्द्विजसुतः स्मृतः', स्वरुवज्रम् ।। त्रपुरिति ।। त्रपतेऽग्नि दृष्ट्वा त्रपुः । रङ्गसीसकयोस्त्रपुः ।' पुसि भूमन्यसवः प्राणाः ।' 'वसु तयो धने मणौ ।' 'हनुः पुमान परो गण्डात् ।।' बन्धुः । स्नेहेन बध्नाति ।। मनुरादिराजो मन्त्रश्च ।। ६ ।। (स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च ) सिन्धुः ॥ ६ ॥ (सु०) स्यन्देः सम्प्रसारणं धश्च । स्यन्दू प्रस्रवणे। अस्य यकारस्य सम्प्रसारणं दस्य धश्च स्यादुप्रत्यये । सिन्धुः । 'देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् इत्यमरः॥६॥ (त०) सिन्धुरिति । 'देशे नदविशेषेऽब्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम्' इत्यमरः ।।६।। ( उन्दरिच्चादेः) उनत्तीति इन्दुः ॥ ७ ॥ (सु०) उन्देरिश्चादेः । उन्दी क्लेदने अस्योकारस्य इः स्यादुप्रत्यये । इन्दुः ॥७॥ (स्कन्देः सलोपश्च ) कन्दुः ॥ ८॥ (क) श्लोकोयं नैषधीयचरितस्य पञ्चममर्गे।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २७५ (१०) स्कन्देः सलोपश्च ।। स्कन्दिर गतिशोषणयोः । अस्य सस्य लोपः स्यादु- प्रत्यये । स्कन्दति शोषयतीति कन्दुः । 'क्लीवेऽम्बरीषं भ्राष्ट्रो ना कन्दुर्वा स्वेदनी स्त्रियाम्' इत्यमरः । स्कन्दति जनता यस्मिन्निति व्युत्पत्त्या भोगस्थानं कन्दुरिति केचित् ॥८॥ (त० ) कन्दुरिति ॥ स्कन्दत्यस्मिन्जनता इति कन्दुर्भोगस्थानम् ।।८।। (मृजेरसुम् सलोपश्च ) रज्जुः ॥ ९॥ सजेरसुम सलोपश्च । सृज विसर्गे । आगमसकारस्य श्चुत्वेन शः । झवे जवा इति जः । सृजतीति रज्जुः । 'रज्जुर्वण्यां गुणे योषित्। इति मेदिनी ।।९।। (त०) रज्जुरिति ।। सस्य श्चुत्वेन शस्तस्य जः ॥९॥ ( फलेगुक् च ॥ ) फल्गुः ॥ १० ॥ (सु० ) फलेगुंक च । फल निष्पत्तौ । फल्गुः । ‘फल्गुः काकोदुम्बरिका भवे- स्फल्गु निरर्थकम् ।' इति हैमः ॥ नदी च ।।१०।। ( पाटे पटिश्च ) पाटयतीति पटुः समर्थः ॥ ११ ॥ (मु०) पाटेः पटिश्च । पटिरादेशः स्यात् । पट गतौ यन्तः ! पाटयतीति पटुः११ (मनेर्धश्च ) मन ज्ञाने । मधुः ॥ १२ ॥ (१०) मनेर्धश्च । धान्तादेशः स्यादुप्रत्यये । मन ज्ञाने । मन्यत इति मधुः । मधु. चैत्रे च दैत्ये च मद्ये पुप्परसे मधु ।' इति हेमचन्द्रः । 'मकरन्दस्य मद्यस्य माक्षिकस्यापि बाचकः । अर्द्धर्चा दिगणे पाठात् पुनपुंसकयोर्मधु (क) ॥ इति शाश्वतः ।।१२।। ( जनेस्तश्च ) जतु ॥ १३ ॥ (मु०) अनेस्तश्च । तान्तादेशः स्यादुप्रत्यये। जनी प्रादुर्भावे । जायते इति नतु लाक्षा । ( वलेणुक् च ) वल संवरणे वस्गुः ॥ १४ ॥ (सु०) वलेचुक च । गुगागमः स्यादुप्रत्यये ।। वल संवरणे । दन्तोष्ठयादिः । वल्गुः । “वल्गुः स्याच्छागले पुंसि सुन्दरे चाभिवेयवत् ।" इति मेदिनी ।।१४।। ( नमे किश्च ) नम्यतेऽऽनेनेति नाकुः ॥ १५ ॥ (सु.) नमे किश्च ॥ गम प्रवत्वे शब्दे च । नाकुः । 'वामदरश्च नाकुश्च वल्मीक पुंनपुंसकम् ।' इत्यमरः ।।१६।। (त) नाकुर्वल्मीकम् ।। १५ ।। (श्यतेः कुः सवच्च ) शिशुः ॥ १६ ॥ (सु० ) श्यतेः कुः सवञ्च ॥ कुप्रत्ययः स्यात् स कुः सप्रत्ययवद्भवति ॥ तेन स- प्रत्यये यत्कार्य द्वित्वादि तत्स्यात् । कुप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । शो तनूकरणे। कुप्र- त्यये संध्यक्षराणामित्यात्वम् । द्वित्वम् । यः से इति पूर्वस्येत्वम्। आतोऽनपीत्यालोपः । शिशुर्बालकः ॥ १६ ॥ ( याभ्रोर्द्विश्च ) ययुः । बभ्रुः ॥ १७ ॥ (क) धर्द्धर्चादयः कीबपुंसोरित्युभयलिङ्गम् ।

·। भृज । २७६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (सु. ) याभ्रोश्चि ॥ आभ्यां कुः स्यादातोद्वित्वं च ।। या प्रापणे भरणे यातीति ययुः । भरतीति बभ्रुः । 'ययुरश्वोऽश्वमेधीयः' 'वभ्रर्वैश्वानरे शूलपाणौ च गरुड. ध्वजे । विशाले नकुले सि पिङ्गले त्वभिधेयवत् ॥” इति मेदिनी। “बभ्रर्मन्वन्तरे वि. ष्णौ बभ्रुनकुलपिङ्गलौ ।', इति धरणिः ।। चादन्यतोऽपि । चक्रुः कर्ता । जघ्नुर्हन्ता । पपुः पालकः ॥ १७ ॥ ( व्यधेः कु.) विधुः ॥ १८ ॥ ( सु० ) व्यधेः कुः ॥ कुप्रत्ययः स्याद् ।। व्यध ताडने। ग्रहामिति संप्रसारणम् । विरहिणं विध्यतीति विधुः । “विधुः शशाङ्के कपूरे हृषीकेशे च राक्षसे । इति विश्वः॥१८॥ (कृग्रोरुरङ् च) करोतीति कुरुः । गृ शब्दे । गृणातीति गुरुः ॥१९॥ ( स० ) कृनोरुरङ् च ॥ आभ्यां कुः स्यादुरङन्तादेशश्च ॥ दुकृञ् करणे। गृ शब्दे । करोतीति कुरुः । “कुरुनृपान्तर भक्ते पुमान्'भुम्नि नीवृति ।' इति मेदिनी ।। गृणाति तत्त्वमिति गुरुः ॥ ११ ॥ ( रपेरस्येच्च ) अनिष्टं रपतीति रिपुः ॥२०॥ (सु० ) रपेरस्येच ॥ रपेः कुप्रत्ययः स्यादकारस्येच्च ।। स गती। अनिष्टं रप- तीति रिपुः ॥३०॥ ( अर्जिशिकम्यमिपशियाधामृजिपशितुदीर्घहका राश्च ) अर्जयति गुणनिति ऋजुः । सर्वानविशषेण पश्यतीति पशुः । कमु कान्तौ । कन्तुः । अन्धुः । पांशुः । बाधते इति बाहुः ॥ २१ ॥ (मु०) अर्जिशिकामपशिवाधामृजिपशितुकधुक्दाघहकाराश्च ॥ अर्ज अर्जने । अस्य ऋजिरादेशः । पड्भ्यः कुप्रत्यश्च । अर्जयति गुणानिति ऋजुः ।। दृशिर प्रेक्षणे । अस्य पशिरादेशः । पशुः । चादिगणेऽपि पठितः । पशु दृश्यर्थमव्ययम्' । इति धरणिः ।। कमु कान्तौ । अस्य तुगागमः। कन्तुः। 'कन्नुर्मकराकरः इति त्रिकाण्ड शेषः । अम रोगे। अम गत्यादौ वा। अस्य धुगागमः । अन्धुः कूपः ॥ पशि नाशने सौत्रः । अस्य दीर्घः । पांशुः । पडि पसि नाशने। चुरादिर्दन्त्यान्तो वा । 'पांमुना न द्वयो रजः । इत्यमरः ।। "तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्बशूकरपांशवः । इति ।। बा लोडने । अस्य हान्तादेशः बाहुः 'बाहुः स्त्रीपुंसयोर्भुजे । इत्यमरः ॥ अकारान्तोऽप्ययम् । 'बाहश्च भुजयोः पुमान् । इति दामोदरः ।। आबन्तोऽपि । “बाहो भुजे पुमान्मानभेदाश्व. वृषवायुषु । इति मेदिनी ॥ २१ ॥ ( प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च ) पृथुः । मृदुः॥२२।। (मु०) प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च ॥ त्रिभ्यः कुप्रत्ययः स्यात् प्रयाणां संप्रसारणं च भ्रस्जेः सलोपश्च ।। प्रथ प्रख्याने। प्रथते इति पृथुः । पृथु स्यान्म. हति त्रिषु । त्वपित्र्यां कृष्णजीरेऽथ पुमाननौ नृपान्तरे ।। इति मेदिनी ।। म्रद मर्दने । म्रदितुं शक्यते अकठिनत्वादिति मृदुः कोमलः ।। २२ ।। (न्यवादेः कु. ) न्यङ्कुः । भृज्जति तपसा इति भृगुः ॥२३॥ ।

·२७७ उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (सु०) न्यङक्कादेः कुः॥ न्यडक्वादिगणे कुत्वं निपात्यते ।। नितरामञ्चतीति न्याकुः । भ्रस्ज पाके ।। न्यडक्वादित्वात्कुत्वम् । भृगुः । 'भृगुः शुक्रे प्रधाने च जमद- ग्नौ पिनाकिनि ।' इति विश्वः ।। ३ ।। ( लघिबंडोनलोपश्च ) लघुः ॥ २४ ॥ (मु०) लघिबंडोनलोपश्च ॥ लघि गतौ। लघुः । पृक्वायां स्त्री लघु क्लीय शीघ्र कृष्णाऽगुरुण्यपि ।' इति त्रिकाण्डशेपः ।। "लघुरगुरौ च मनोजे निःसारे वाच्यवत् क्लीबम् । शीघ्र कृष्णागुरुणि च पृक्कायामोपधौ स्त्रियाम्" ॥ इति मेदिनी ॥ २४ ।। ( वालमूललघ्वगुलीनां वा लस्य रः ) वालः-वारः । मू. लम्-मूरम् । लघुः-रघुः । अगुरिः । बहिं गतौ । बहु ॥ २५ ॥ (सु० ) वालमूललध्वगुलीनां वा लस्य रः ॥ एषां लो रत्वमापद्यते वा।। घुर्नुपभेदः 'अवेक्ष्य धातोर्गमनार्थमर्थविच्चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् । (क) इति रघु- वंशे ।। बहि वृद्धौ बहुः । बहुस्तु व्यादिसंख्यामु विपुले त्वभिधेयवत् । इति मेदिनी।२६॥ ( ऊोतेर्नुलोपश्च ) ऊरुः ॥ २६ ॥ (मु० ) उर्णोतेर्नुलोपश्च ॥ ऊणुञ् आच्छादने । ऊर्णयते आच्छाद्यते इत्यूरुः । कर्मणि कुप्रत्ययः ।। २६ ।। (महति हस्वश्च ) उरु महत् ॥ २७ ।। (मु०) महति ह्रस्वश्च ॥ उर्णोतीति कर्तरि कुप्रत्ययः । उरु महत् ।। २७ ।। ( आङ्परयोः खनिशृभ्यां डिच्च ) आखनतीत्याखुः । श हिंसायाम् । परान् शृणातीति परशुः ॥ २८ ॥ (सु० ) भापरयोः खनिशृभ्यां डिश ॥ अनयोरुपपदयोराभ्यां कुः स्यात् स डिच्च ॥ डित्त्वाहिलोपः । खनु अवदारणे । आधुः ॥ शू हिंसायाम् । परशृणातीति परशुः । पृपोदरादित्वादकारस्य लोपः । पशुः । पशुः परशुना सह । इति विश्वः ॥२८॥ (द्रोश्च ) द्रवति ऊर्ध्वमिति द्रुः । शतधा द्रवतीति शतद्रुः ॥ २९ ।। (सु० ) द्रोश्च ॥ द्रु गतौ अस्मात् कुः स्यात् स च डित् ॥ द्रवताति द्रुः वृक्षः शाखा च । तद्वान् द्रुमः ॥ शतदुः । 'शतदुस्तु शुतुद्रिः स्यात्' इत्यमरः ॥२९॥ ( मुगवादयो निपात्याः ) मुगं यातीति मुगयुः । शङ्कुः । नीलगुः कृमिविशेषः ॥ ३० ॥ ( मन्द्यादेकरः) मदि मन्दुरा। वाशुरा। मथे हिंसायाम् । मथुरा । चते याचने । चतुरः । अङ्कुरः॥ ३१ ॥ (सु०) मुगय्वादयो निपात्याः ॥'कुप्रत्ययान्ता मिपात्यन्ते ॥ या प्रापणे । (क) श्रुतस्य यायादयमन्तमभंकः तथापरेषां युधि चेति पार्थिवः । प्रवेक्ष्य तोर्गमनार्थमर्थ वित् चकार नाम्ना रघुमात्मसंभवम् ॥ रघुवंशस्य ३ सर्गे २४ सि.च०

·।
।
२७
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[ पूर्वकृदन्ते
आतोऽनपीत्यालोपः। मृगं यातीति मृगयुः। 'मृगयुः पुंसि गोमायौव्याधे च परमेष्टिनि
इति मेदिनी ॥ मृगयुर्ब्रह्मणि ख्याता गोमायुव्याधयोरपि । इति विश्वः । शकि शङ्का-
याम् । शङ्कतेऽस्मादिति शङ्खः । 'शङ्कः कीले गरे शस्त्र संख्यापादपभेदयोः । पादभेदे च
पापे च स्थाणावपि च दृश्यते ॥' इति विश्वः । शङ्कुर्ना कोलशल्ययोः ॥ लगि गतौ
अस्मात् कुप्रत्यये दीघे च निपातनात्कृत नीलगुः । केचित्तु नीलशब्दे उपपदे गुमेः कुप्र-
त्यये टिलोपः पूर्वपदस्य मुम् पाक्षिकदीर्घश्च निपात्यत इत्याहुः । 'नीलगुः कृमिजातौ
स्याद्भमरालीप्रसूतयोः ।। इति विश्वः ॥ 'नीलगुः स्यात्कृमौ पुंसि भ्रमराल्यां तु योषि-
ति ।' इति मेदिनी ॥ नीलगुरपि नीलगुः । इति विश्वः । मन्द्यादेरुरः ॥ उरप्रत्ययः
स्यात् ॥ उरप्रत्ययमाह-मदिस्तुत्यादौ । मन्दुरा । 'वाजिशाला तु मन्दुरा' इत्यमरः ॥
मन्थ पिलोडने मथुरा ॥ चते याचने । चतुरः ॥ वाश शब्दे । वाश्यन्ते अस्यामिति वा.
शुरा रात्रिः । गर्दभोऽपि ॥ अकि लक्षणे अङ्कुरः । अङ्कुरो रुधिरे लोमिन पानीयेऽभिनवो.
दिदि । खर्जुरादित्वादूरप्रत्यये अडकूरोऽपि । “अङ्करोऽङ्कुर एव च । इति विश्वप्रकाशः ।
(त० ) मृगयुरिति ॥ मृगयुर्व्याधः ॥ शङ्कुरिति ॥ "शकुर्ना कीलशल्ययोः।"
नीलगुः कृमिविशेषः सृगालश्च । मन्दुरेति । 'मन्दुरा वाजिशाला स्यात् । वाशुरेति ।
वाश्यन्तेऽन्यामिति वाशुरा रात्रिर्गर्दभोऽपि च 'वाशुरा वासिताराव्योः' इति मेदिनी ॥
अङ्कुर इति । 'अङ्कुरो रुधिरे लोम्नि पानीयेऽभिनवोद्भिदि ।' अङ्करोऽपि च ॥३१॥
(मद्गुरादयो निपात्याः) माद्यतीति मद्गुरः । कर्बुरः । बन्धुरः।
बन्धुरः । कुक वृक आदाने । कुक्कुरः। कुकुरः। असुरः। आसुरः । मसुरः। मसूरः३२
(मु० ) मद्गुरादयो निपात्याः ॥ उरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-मदी हर्षे गुगा-
गमो निपात्यते । माद्यतीति मद्गुरो मत्स्यभेदः ॥ कबु वर्णे । रुगागमो धातोर्निपात्यते ।
"कर्बरः” कर्बुरे सलिले हेम्नि कर्बुरः पापरक्षसोः । कर्बरा कृष्णवृन्तायां शबले पुनरन्य.
वत् ॥ इति मेदिनी ॥ 'कर्बुरश्चित्ररक्षसोः ॥ बन्ध बन्धने ॥ बध्नाति बन्धुरः । खजूरा-
दित्वादूरप्रत्ययोऽपि । 'बन्धुरबन्धुरौ स्यातां नम्रसुन्दरयोस्त्रिषु ।' इति रन्तिदेवः ॥ कुक
आदाने। कोकतेर्वा कुगागमा निपात्यते कुक्कुरः । कुकुरः कुक्कुरोः मतः ।' इति हरच-
न्द्रः ॥ 'कुक्कुरः सारमेये ना ग्रन्थिपणे नपुंसके ।' इति मेदिनी ॥ असु क्षेपणे । असरः ।
अण्प्रत्यये आसुरः । मसी परिणामे । ममुरः। ऊरप्रत्यये मसूरोऽपि । “मसूरा ममुरा वा
ना वेश्याव्रीहिप्रभेदयोः । मसूरी पादरोगे स्यादुपधाने पुनः पुमान् ॥” इति मेदिनी ॥
'मसूरमसुरौ च द्वौ' इति विश्वः ॥ ३२ ॥
(त० ) मदुगुर इति ॥ मत्स्यभेदः । कर्बुर इति ॥ का वर्णे । 'कर्बुर सलिले
हेम्नि कर्बरः पापरक्षतोः । शबले त्रिष्वपि॥' बन्धुर इति । 'बन्धूरबन्धुरौ स्यातां नम्रसु.
न्दरयोस्त्रिषु ॥ मसुर इति । "मसूरा ममुरा वा ना वेश्याव्रीहिप्रभेदयोः । मसुरा पादरो.
गे स्यादुपधाने पुनः पुमान् ॥ ३२ ॥"
(शावशेराप्तौ ) शु इति आश्वर्थे । शु शीघ्रमश्नुते प्राप्नोति कन्या
यस्मात्स श्वशुरः ॥ ३३ ॥

·उणादिप्रकिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २७8 . (सु० ) शावशेराप्तौ ॥ आशुशब्दस्य निपातनादाकारलोपस्तस्मिन् शुशब्दे उप. पदे आप्तौ गम्यमानायाम् अशु व्याप्तावित्यस्माद्धातौरुरप्रत्ययः स्यात् ॥ श्वशुरः पति- पत्न्योः प्रसू श्वश्रूः श्वशुरस्तु पिता तयोः ।। इत्यमरः ॥ ३३ ॥ (अविमह्यारिषट् ) अविषः। महिषः ॥ महिषी राजपत्नी ॥३४॥ (सु० ) अविमह्योरिषट् ॥ इषट् प्रत्ययः स्यात् ॥ इषट्प्रत्ययमाह-टित्त्वात् वित इतीप् । अव रक्षणादौ । अविषः 'अविषौ राजजलधी' इत्युक्तत्वादविपशब्देन राजा समुद्रश्वोच्यते ॥ मह पूजायाम् । महिपः । 'महिषीराजयोपिति ।" इति हैमः॥३४॥ ( त० ) अविष इति ॥ 'अविषौ राजजलधी महिषस्तु महान्मतः ।' 'महिषी राजपत्नी स्यात् ॥ ३४ ॥ ( अमेर्दीर्घश्च ) अम गत्याम् । आमिषम् ॥ ३५ ॥ ( स० ) अमेर्दीर्घश्च ॥ अस्य दीर्घः स्यादिषट् प्रत्ययश्च ॥ अम गत्यादौ । आ- मिषम् । 'आमिषं त्वस्त्रियां मांसे तथा स्यानोग्यवस्तुनि' ॥ ३५ ॥ (त० ) 'आमिषं त्वस्त्रियां मांसे भीग्यवस्तुनि चेष्यते ॥ ३५ ॥ ( रुहेवृद्धिश्च ) रौहिषः ॥ ३६ ॥ (सु० ) रुरेवृद्धिश्च ॥ अस्य वृद्धिः स्यादिषट् प्रत्ययश्च । रुह बीजजन्मनि। रौहि. षः । 'रहकुशम्बररौहिपाः ।' इत्यमरः ॥ 'रौहिषो मृगभेदे स्याद्रौहिर्ष च तृणं मतम् ।' इति संसारावर्तः ॥ ३६ ॥ (त० ) रौहिषमिति ॥ 'तृणे च मृगभेदे च ॥ ३६ ॥ (किलेबुक् च ) किल शौकल्ये । केलतीति किल्विषम् ॥ ३७ ॥ (सु० ) किलेबुक च ॥ किल श्वैत्यक्रीडनयोरस्मादिषट् प्रत्ययो धातोर्तुगागमश्च स्यात् ॥ किल्बषम् । 'किल्बि पापरोगयोः । अपराधेऽपि इति मेदिनी ॥ ३७ ॥ (त) किल्बिषमिति ॥ पापरोगयोः ॥ ३७ ॥ ( मद्यादेः किरः) मदिरा । मुदिरः । मन्दिरन् । तिमिरम् । मि- हिरः । छिदिरः । रुचिरम् । रुधिरम् । बन्ध बन्धने । बधिरः । शुषिरम् ॥३८॥ (सु० ) मद्यादेः किरः ॥ किरप्रत्ययः स्यात् ॥ किरप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । मदी हर्षे । मदिरा सुरा ॥ मुद हर्षे । मुदिरः । 'मुदिरः कामुकाभ्रयोः ।' इति मेदिनी । मदि स्तुत्यादौ । मन्दिरम् । 'मंदिरं नगरेऽगारे क्लीव ना मकरालये।' इति मेदिनी ॥ तिम् आदर्दीभावे । तिमिरम् । 'तिमिरं ध्वान्ते नेत्रामयेऽन्तके ।' इति मेदिनी। मिह सेचने । मिहिरः । मिहिरः सूर्यबुद्धयोः।। इति मेदिनी। रुच दोप्तौ। रुचिरम् । सुन्दरं रुचिरं चारु' इत्यमरः ॥ रुधिर् आवरणे । रुधिरम् । रुधिरोऽङ्गारके पुंसि क्लोब तु कुछ. कुमासृजोः ।। इति मेदिनी ॥ बन्ध बन्धने । नो लोप इति नलोपः । बधिरः । श्रोत्रे. न्द्रियरहितः ॥ शुष शोषणे । 'शुषिरं वंशादिवाचे विवरे च नपुंसकम् ।। इति 'शुषिरं विवरं बिलं छिद्रम्। इत्यमरः ॥ ३८॥ (त) मुदिर इति ॥ 'मुदिरः कामुकाभ्रयोः ॥ मन्दिरमिति ॥ 'नगरागारयोः ।

·२८० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते । क्लीबम् ।। 'मिहिरः सूर्यद्वयोः ।। रुधिरमिति ॥ रुधिरोऽङ्गारकं पुंसिक्लोबं तु कुकु. मासृजोः ।। 'शुषिरं वंशादिवाये विवरे च नपुंसकम् ॥ ३८ ॥ ( अजिरादयो निपात्याः ) अजिरम् । शश प्लुतगतौ । शश- तोति शिशिरम् । श्रथ मोचने । शिथिलम् । स्थिरम् । स्फायी स्फिरम् । स्थ- बिरः । खदिरः । शीङ् शिबिरम् । सल गतौ । सलिलम् । अनिलः । महि- ला । कोकिलः । कमु कपिलः । मध्यन्ते रिपोऽस्यामिति निथिला ॥३९॥ (सु० ) अजिरादयो निपात्याः ॥ किरप्रत्ययान्ता निगत्यन्ते। अज गतौ । अजेर्वाभावाभावः । अजिरम् । दशपादीवृत्तौ तु नपूर्वस्य नीयतेवर्णलोपो निगत्यते इत्युक्तम् । न जीर्यतीत्यजिरम् । 'अजिरं प्राङ्गणे कार्य विषये दर्दुरेऽनिले ।' इति मेदनी ॥ शश प्लुतगतौ । शशेरुपधाया इत्वं निपात्यते । शिशिरम् । 'शिशिर स्याहतो दे नुषारे शीतलेऽन्यवत् ।। इति विश्वः ॥'शिशिरो ना हिमे न स्त्री ऋतुभेदे जडे त्रिषु।' इति मेदिनी। श्रथ मोचने । धातोरुपधाया इत्वं रलोप: प्रत्ययरेफल्य लत्वं च निपात्यते । शिथिलम् ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ । आतोऽनपीत्यालोपः । स्थिरं निश्चलम् । तिष्ठतेवुक हस्वचं च निपा. त्यते । स्थविरः ॥ स्फायी वृद्धौ । यत इति यलोपः। अतोऽनपीत्यालोपः । स्फिरम् । 'भूर्यदभ्रं पुरु स्फिरम् ।' इति हैमः ॥ खद स्थैर्य । खदिरः । 'खदिरी शाकभेदे स्त्री ना चन्द्रे दन्तधावने ।' इति मेदिनी ॥ शी स्वप्ने । शीडो बुक् हस्वश्च निपात्यते । शेरते- ऽस्मिन् राजबलानीति शिबिरं निवेशः । निवेशः शिविरं षण्डे' इत्यमरः ॥ सल गतौ । सलिलाय इलप्रत्यतान्ता निपात्यन्ते । सलति गच्छति 'निम्नमिति सलिलम् ।। अन प्राणये । अनिलः ॥ मह पूजायाम् । महिला । पृपोदरादित्वान्महेलाऽपि । 'महेला फ- लिनीस्त्रियोः ।। इति मेदिनी। 'प्रियङ्गुः फलिनी फली।" इत्यमरः ॥ दमयन्तीकाव्ये प्रयोगो यथा-'परमहेलारतोऽप्यपारदारिक:' अत्र परस्य महेला स्त्री अथ च परमा उत्कृष्टा हेला क्रीडा तत्र रत इत्यर्थः ॥ कुक आदाने । कोकिलः ॥ कुट कौटिल्ये। बाहुल्यादू गुणाभावः । कुटिलः ॥ कमु कान्तौ । मस्य निपातनात्पः । कपिलः । “कपिलारेणुकायां च शिशपागोविशेषयोः । पुण्डरीककरियां स्त्री वर्णभेदे त्रिलिङ्गकः । नानले वासुदेवे च मुनिभेदे च कुक्कुरे ।' इति मेदिनी । मन्थ विलोडने । अकारस्येवं निपात्यते । मथ्यन्ते रिपवोऽति मिथिला नगरी ॥ ३९ ॥ (त०)अजिरमिति ॥ "अजिरं प्राङ्गणे काये विषये दर्दुरेऽनिले । शिशिरं स्या- हतोभेदे तुषारे शीतलेऽन्यवत् । "स्थिरमिति ॥ निश्चलम् । 'खदिरी शाकभेदे स्त्री ना चन्द्रे दन्तधावने । इति । शिबिरमिति ॥ शेरतेऽस्मिन् राजबलानीति शिबिरं निवेशः॥ महिलेति ॥ 'महिला फलिनीस्त्रियोः ॥ ३९ ॥ (कुबेरादयोऽपि) कुबिआच्छादने। कुबेरः । क वर्णे । कपोतः॥४०॥ (सु० ) कुबेरादयोऽपि ॥ कुवि आच्छादने अस्मादेरप्रत्ययो नलोपश्च निपात्यते । कुम्बत्यन्येपामैश्वर्यमिति कुबेरः। 'कुबेरस्त्रयम्बकसखः' इत्यमरः ॥ कवृ वणे अस्मादोतप्र- त्ययो बकारस्य पत्वं च निपात्यते । कपोतः । 'कपोतः स्याच्चित्रकण्ठे पारावतविहङ्गयोः ।। . - ।

·। उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २८१ इति मेदिनी ॥ कपोतः पक्षिमात्रेऽपित इति त्रिकाण्डशेषः ॥ ४० ॥ ( भातेर्डवतुः ) भातीति भवान् ॥ ११ ॥ (सु०) भातेर्डवतुः ॥ डवतुप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । उदित्त्वानुम् ईप च । भा दीप्तौ । भातीति भवान् । सर्वादिशब्दोऽयम् ॥ ४१ ॥ (किशोरादयो निपात्यन्ते ) किं शृणातीति किशोरः । कठ कृच्छ्रजीवने । कठोरः । चक तृप्तौ । चकोरः । कपि कपोलः । पटोलः ॥४२॥ (सु० ) किशारादयो निपात्यन्ते ॥ ओरप्रत्ययान्ता ओलप्रत्ययान्ताश्च ॥ कि- म्पूर्वस्य शृणातेष्टिलोपश्च किमोऽन्त्यलोपश्च निपातनात् । शृ हिंसायाम् । किशोरः । 'कि शोरोऽश्वस्य शावके । तैलपर्योपधौ च स्यात्तरुणावस्थसूर्ययोः ॥ इति मेदिनी ॥ कठ कृच्छ्र. जीवने । कठोरः । कठिनः पूर्णश्च । 'कठोरताराधिपलाम्छनच्छविः' इति|माघः (क)॥ चक तृप्तौ । चकोरः पक्षिभेदः ॥ कपि चलने । नलोपो निपातनात् । कपोलः । ओलप्रत्ययो- ऽप्येभ्यो निपातनात् ॥ पट गतौ पटोलः ।. 'पटोल वस्त्रभेदे नौषध्यां ज्योत्स्न्यां तु योपि. ति । इति मेदिनी ॥ ४२ ॥ ( त० ) किशोरोऽश्वस्य शावके । तैलपोषधौ च स्यात्तरुणावस्थसूर्ययोः ॥४२॥ ( मीनातरुरः) मयूरः ॥ ४३ ।। (मु० ) मीनातेरूरः ॥ ऊरप्रत्ययमाह-मीञ् हिंसायाम् । मयूरः ॥ ४३ ॥ ( स्यन्देः संप्रसारणम् ) सिन्दूरम् ॥ १४ ॥ (सु० ) स्यन्देः संप्रसारणम् ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे अस्मादूरप्रत्ययः संप्रसारणं च स्या. त् ॥ सिन्दुरम् ॥ 'सिन्दूरस्तरुभेदे स्यात्सिन्दूरं रक्तचूर्णके ।' इति मेदिनी ॥ ४४ ॥ (स्थादेस्तुः) सेतुः । तन्तुः । ओतुः। मसी परिणामे । मस्तुः । धातुः। षच समबाये । सचति समोवशयति चात्मनि जलमिति सक्तुः । क्रोष्टा ॥४५॥ (मु० ) स्यादेस्तुः ॥ तुप्रत्ययमाह-पिज बन्धने । सेतुः । सेतुरालौ स्त्रियां पुमा- न् ।' इत्यमरः ॥ ‘सेतुर्नाऽऽलौ कुमारके ।' इति मेदिनी ॥ तनु विस्तारे तन्तुः । हब. क्योरितीण्न । 'सूत्राणि नरितन्तवः ।' इत्यमरः ॥ मसी परिणामे ॥ मस्तुः 'मण्डं दधि- भवं मस्तु' इत्यमरः ॥ पच सेचने । सच्यते इति सक्तः । चोः कुरिति कः । अर्द्धर्चादिः ॥ डुधाञ् धारणपोषणयोः । “धातुर्ना नेन्द्रिये त्रिषु । शब्दयोनिमहाभूततद्गुणेषु रसादिपु । मनःशिलादौ श्लेष्मादौ विशेषाद्नेरिकेऽस्ति च ॥” इति मेदिनी ॥ "श्लेष्मादि रसरता. दि महाभूतानि तद्गुणाः ॥ इन्द्रियाण्यश्मविकृतिः शब्दयोनिश्च धातवः ॥” इत्यमरः ॥ क्रुश आक्रोशे । छशपेति पत्वं छुत्वं तुवद्भावः क्रोष्टा । स्तुरारित्यार् । क्रोष्टारौ ॥ ४५ ॥ (त० ) स्यादरिति ॥ सिनातीति सेतुः । जलमिति शेपः ॥ मस्तुरिति ॥ दधिमण्डम् ॥ धातुरिति ॥ 'मनःशिलादौ धातुः स्यादिन्द्रियेषु तथैव च ॥ ॥ ४५ ॥ ( क ) सम्पूर्ण श्लोको यथा- स तप्तकार्तस्वरभास्वराम्बरः कठोरताराधिफ्लान्छनच्छविः । विदिद्युते वाडवजातवेदसः शिखाभिराश्लिष्ट हवाम्भसा निधिः ॥ २० ॥ इति ॥

·F २८२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते ( अर्तेस्तुक् ) ऋतुः । मन्तुः । जनी प्रादुर्भावे । जन्तुः ॥४६॥ (सु० ) अर्तेस्तुक ॥ तुक्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । ऋ गतौ । ऋतुः । 'ऋतु- वर्षादिपट्सु ।' 'आर्तवे मासि च पुमान्' इति मेदिनी ॥ 'ऋतु: स्त्रीकुसुमेऽपि च ॥ इत्यमरः ॥ 'ऋतुः स्त्रीपुष्पकालयोः ।। इति विश्वः ॥ पुनस्तु प्रत्ययमाह-मन ज्ञाने मन्तुः । 'मन्तुः पुंस्यपराधेऽपि मनुष्येऽपिप्रजापतौ।' इति मेदिनी ॥ जनी प्रादुर्भावे । जन्तुः प्राणी ४६ (त० ) ऋतुरिति ॥ 'स्त्रीपुष्पे च ऋतुः काले ।' मन्तुरपराधः ।। ४६ ।। (चायः किः ) केतुः । वस्तु ॥ ४७ ॥ (मु०) चायः किः॥ चाय पूजानिशामनयोः । अस्मात्तुप्रत्ययो धातोः किरादे- शश्च स्यात् ॥ केतुः । 'केतुर्ग्रहपताकयोः ।। इति विश्वः ।। केतुर्ना रुत्पताकादिग्रहोत्पा- तेषु लक्ष्मणि ।' इति मेदिनी ।। वस निवासे । तुः वस्तु ।। ४७ ॥ (त० ) केतुरिति ।। पताकामहोत्पातेषु लक्ष्मणि च ।। ४७ ।। ( अगार णित् ) वास्तुः ॥ ४८ ॥ (मु०) भगारे णित् ॥ अगारेऽर्थे वसेस्तुण स्यात् ।। तुणप्रत्ययमाह-णित्त्वाद् वृद्धिः । वास्तुः । वेश्मभूर्वास्तुरस्त्रियाम् ।' इत्यमरः ।। ४८ ॥ ( कृत्रः कतुः ) क्रतुः ॥ ४९ ॥ (सु० ) कृतः कतुः ॥ कतुप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः। दुकृत करणे । क्रतुः । 'ऋतुर्यज्ञे मुनौ पुंसीति मेदिनी ॥ ४९ ॥ ( त० ) ऋतुरिति ॥ 'ऋतुर्यज्ञे मुनौ पुंसि ॥ ४९ ॥ ( जीवेरातको वृद्धिश्च ) जीवयति कुमुदानीति जैवातृकः ॥ ५० ॥ (सु० ) जीवेरातृको वृद्धिश्च ॥ जीव प्राणधारणे अस्मादातृकप्रत्ययः स्याद्धा- तोर्वृद्धिश्च ॥ आतृकप्रत्ययमाह-जैवातृकः । 'जैवातृकः पुमान्सोमे कर्षका युष्मतोस्त्रिषु ।' इति मेदिनी ॥ 'जैवातृकस्त्विन्दुभिषगायुष्मत्सु कृषीवले ।' इति ॥ अस्मदातुप्रत्ययोऽ- पि । 'जीवातुरस्त्रियां भक्ते जीवित जीवनौषधे ॥ ५० ॥ (त० ) जीवेरिति ॥ 'जैवातकः पुमान्सोमे कर्षकायुष्मतोस्त्रिषु' ॥ ५० ॥ ( कृषादेरूः ) कर्पः । खर्ज व्यथने । खजूः ॥ ५१ ॥ ( सु० ) कृषादेरुः ॥ ऊप्रत्ययमाह-कृष विलेखने । कः । 'कर्पः पुंसि करीषा- नौ कर्पूनद्यां स्त्रियां मता।' इति विश्वः ॥ 'क': पुमान् करीपाग्नौ स्त्रियां कुल्याल्प- खातयोः । इति मेदिनी ॥ खर्ज व्यथने । खजूः । खर्जुः खजूरीकटिकण्डुषुः । पामा च' इति हैमः ॥११॥ (त० ) कृषादेरिति ॥ 'कर्पू: पुंसि करोषाग्नौ कर्पूनद्यां स्त्रियां मता। खर्जुः की- टान्तरे वृत्तौ इति मेदिनी'॥ ११ ॥ ( वहो धश्च ) वहति प्राप्नोति धनमिति वधूः ॥ ५२ ।। (सु० ) बहो धश्च ॥ वह प्रापणे। अस्य धान्तादेश उप्रत्यश्च स्यात् ॥ बधूः ·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २८३ .. स्त्रीविशेषः । 'वधूः स्नुषा नवोढा स्त्री भार्यापृक्काङ्गनासु च ।। इति विश्वः ॥ बधूभार्या- स्नुषास्त्रीपु पक्का च महिला वधूः ।' इति त्रिकाण्डशेषः ॥ १२ ॥ (त०) वधूः स्नुषा नवोढा स्त्री भार्या च ॥५२॥ ( कषेश्छश्च ) कच्छूः ॥ ५३ ।। (सु० ) कषेश्यश्च ॥ कष हिंसायाम् । अस्मादूप्रत्ययः स्यादन्तस्य छश्च ॥ क- च्छः । 'कच्छवां तु पाम पामा विचचिका' इत्यमरः ॥ १३ ॥ (त) कच्छू: पामा ॥ ५३ ॥ ( कास्वादयः ) कस्यते हन्यतेऽनया कासूः। पद्यते प्राप्यतेऽनया पादुः । लवि गतौ अलाबूः । कशेरूः । दः ॥ ५४ ॥ (मु०) कास्वादयः ॥ ऊणप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । णित्त्वावृद्धिः ॥ ऊणप्रत्य- यमाह-कस गतौ कासूः । 'कासूर्विक च्याचि स्यात्तथा शक्त्यायुधे स्त्रियाम् ।। इति मे. दिनी ॥ 'कामूः शक्त्यायुध रुजि । वुद्वौ विकलवाचि स्यान्' इति हैमः ॥ पद गतौ । पादृः चरणधारिणी । लवि अवनमने । नज्युपपदे लम्बेर्नलोपो निपात्यते । न लम्बते जले इत्यलावृ । 'तुम्ब्यलावरुभे समे' इत्यमरः ॥ शू हिंसायाम् । क शब्दे उपादे शृण- तेस्प्रत्ययः ऋन एरादेशश्च निपात्यते । कशेरूः । बाहुलकादुप्रत्ययोऽपि । 'कशेरुस्तृणकुन्दे स्त्री' इति ॥ दरिद्रा दुर्गतौ ऊप्रत्यये इकारस्याकारस्य च लोपो निगत्यते । दर्दूः कुष्ठ- भेदः । मृगय्यादित्वात्कुप्रत्यय द?रपि । 'दद्रगो दट्ठरोगी स्यान्? ॥ ५४ ॥ (त) 'कासूर्विकलबाचि स्यात्तथा शक्त्यायुधे स्त्रियाम् ।' इति मेदिनी । पाश्च रणधारिणी । 'तुम्ब्यलावृरुभे समे। कोरुम्तृणकन्दे स्त्री ॥ ५४ ॥ ( अन्द्वादयः ) अन्दूः ॥ ५५ ॥ (सु० ) अन्द्वादयः ॥ कृप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । आदि बन्धने । अन्दूः । 'अ. : स्त्रियां स्यानिगडे प्रभेदे भूपणस्य च ।' इति मेदिनी ॥ अन्दुको हस्तिनिगडे इत्य- मरः । संज्ञायां कप्रत्यये पूर्वस्य ह्रस्वः । केचित्त अम गती अम्य दुगागमे कृप्रत्यये च अ- न्दुर्बुद्धिरिति व्याख्युः ॥ ५५ ॥ (त० ) अन्द्वादयः ॥ 'अन्दूः स्त्रियः स्यान्निगडे प्रभेदे भूपणस्य च ॥ ५५ ॥ (जनेवुक) जम्बूः । कर्क दधातीति कर्कन्धः दिधिं धैर्य स्यनीति दिधिषु:५६ (मु०) जनेबुक ॥ जनी प्रादुर्भावे । अम्य बुगागमः स्यात्कृप्रत्यये ॥ जम्बुः । जमु : अदने । अस्येत्येके । बाहुलकात्कुप्रत्ययोऽपि । जम्बुः । उनं च विक्रमादित्यका- व्ये 'तस्य जम्बो: फलरसो नदीभूय प्रवर्तते ।। इति परिणतजम्बुफलोपभोगहृष्टाः ।। इति भारविः ॥ दुधात धारणादौ । आतोऽनगीत्यालोपः । निपातनात्पूर्वपदस्य नुम् । कर्क दधातीति कर्कन्धूः । 'कर्कन्धर्वदरी कोलिः' इत्यमरः ॥ पोऽन्तकर्मणि । दिधि धैर्य स्यति त्यजाति । संध्यक्षराणामित्यात्वे आतोऽनपीत्यालोप च दिधिपूः । कैश्चित्तु दधा- तरित्वं दित्वं पुक् च निपात्यते दधात्यसाविति दिधिपूरिति व्याख्यातम् । 'पुनर्भूदिधिष- रूढा द्विः' इत्यमरः ॥ द्विरूढा द्विवारं विवाहितेत्यर्थः ॥ १६ ॥ ..

·२८४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते । (त०) कर्कन्धर्बदरी । दिधिषः पूनर्भूः ॥ १६ ॥ (मृग्रोरुतिः) मरुत् । गरुत् ॥ ५७ ॥ (सु० ) मृग्रोरुतिः ॥ उतिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः। मृङ् प्राणत्यागे। मरुत् । अण्प्रत्यये मारुतः । मरुतशब्दोग्यव्युत्पन्नोऽस्ति । 'मरुतः स्पर्शनः प्राणः समीरो मारुतो मरुत् ।। इति विक्रमादित्यकोशः ॥ 'कोऽयं वाति स दाक्षिणात्यमरुतः ।। इति कविराजश्लोकः । गृ निगरणे । गरुत् ॥ ५ ॥ (त० ) मृयोरिनि ॥ गरुत्पक्षः ॥ १७ ॥ (गिरतेरुतिस्तस्य मुट् ) गर्मुत् ॥ ५८ ॥ ( स० ) गिरतेरुतिस्तस्य मुट् ॥ अस्मात्परस्योत्प्रत्ययस्य मुडागम: स्यात् ॥ गर्मुत् । 'गर्मुत्स्त्री स्वर्णलाभयोः' इति मेदिनी ॥ ५८ ॥ (त० ) गर्मुत्तृणं च ॥ १८ ॥ (चटेरुलः) चट भेदने । चटुलम् ॥ ५९ ॥ (सु. )चटेरुलः ॥ उलप्रत्यमाह-चट भेदने । चटुलं शोधनम् ॥ १९ ॥ (हादेरितिः) हरित् । सरित् । युषः सौत्रौ धातुः । युष भजने योषित् ६० (सु० ) ह्रादेरिति ॥ इतिप्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः । हृञ् हरणे । हरित् । 'हरित्ककुभि वर्णे च तृणवाजिविशेषयोः ।' इति विश्वः ।। "हरिदिशि स्त्रियां पुंसि हय- वर्णविशेषयोः । अस्त्रियां स्यात्तृणेऽपि च' इति मेदिनी ॥ रुह बीजजन्मनि । रोहित् । रोहिन्मृग्यां लताभेदे स्त्री नाऽके इति मेदिनी। युष इति धातुः सौत्रः योषित । 'स्त्री योषिदबला योपा' इत्यमरः ।। ६० ॥ (त० ) ह्रादेरिति ।। 'हरित्ककुभि वणे च तृणवाजिविशेषयोः। रोहिन्मृगवि. शेषे स्त्री।' ६० ।। ( ताडेर्षिलुक् च ) तडित् ॥ ६१ ॥ ( सु० ) ताडेभिलुक च ॥ इति प्रत्यये अस्य अर्लुक् स्यात् ॥ तड आघाते । ताडयतीति तडित् । 'तडित्सौदामिनि विद्युत्' इत्यमरः ।। ६१ ।। ( शमेढः ) शण्ढः ॥ ६२ ॥ (सु० ) शमेढः ॥ ढप्रत्ययमाह-वाहुलकात् ढस्येत्संज्ञा न । शमु उपशमे । हब- क्त्योरितीण्न । शण्डः । 'शण्ढः स्यात्स गोपतौ । आकृष्टाण्डे वर्षवरे तृतीयप्रकृताव- पि।" इति मेदनी ।। ६२ ।। (त) शमेरिति ।। शण्डः क्लीवः ।। ६२ ।। ( कमादेरठः) कमठः । जरठः ॥ ( रमेवृद्धिश्च ) रामठम् । शमेः खः । शङ्खः। कणेष्ठः । कण्ठः ॥६३॥ (सु० ) कमादेरठः ॥ अटप्रत्ययमाह-कमु कान्तौ । कमठः । 'कमठः कच्छपे पुंसि भाण्डभेदे नपुंसकम् ।' इति मेदिनी । ज़ वयोहानी । जरठः । 'जरठः कठिने पाण्डो कर्कशेऽप्यभिधेयवत् ।' इति विश्वः ॥ 'जरठः कठिने जीणे इति वैजयन्ती ।। रमेवृद्धिश्च ।

·उणादिप्रक्रिया २७]
सटिप्पणब्याख्यास्योपेता
२८५
-
रमुक्रीडायामस्य वृद्धिः स्यादठप्रत्यये च । रामठं हिगु ।। शमेः खः ।। खप्रत्ययमाह-
शमु उपशमे शङ्खः । शङ्खो निधौ ललाटास्थिन कम्बौ न स्त्री' इत्यमरः ॥ शङ्खः कम्बो
न योषिन्ना भालास्थिन निधिभिन्नखे ।। इति मेदिनी ।। कणेष्ठः ॥ ठप्रत्ययमाह-
कण शब्दे । निपातनात् णल्यानुस्वारे कण्ठः । कण्ठो गले सन्निधाने धनी
मदनगदपेर
इति नेदिनी ।। ६३ ॥
(त०) कमादेरिति ।। रामठं हिगु ॥ ६३ ॥
(वृषलादयः कलप्रत्ययान्ता निपात्याः) वृालः । शप् शबलः ।
पल गतौ । पललम् । सरलम् । तरलम् । कम्बलम् । मुस खण्डने । मुसलम् ॥६॥
(मु० ) वृषलादयः कलप्रत्ययान्ता निपात्याः ॥ कित्त्वान्न गुणः ॥ वृष सेचने
वृषल: 'वृषलस्तुरगे शूद्रे' इति हैमः ॥ शप आक्रोशे । निपातनात्पस्य वः । शबलः । प.
लगती । पललम् । 'पललं तिलचूर्णेच पिके मांसें नपुंसकम् । ना राक्षसे' इति मेदिनी ॥ सृ
गतो
। बाहुलकाद् गुणः । सरल: पूतिकाष्ठे नाथोदारावक्रयोस्त्रिषु ।' इति मेदिनी । 'स.
रला विरलायन्त घनायन्ते कलिद्रुमाः । नं शमी न च पुन्नागो ह्यस्मिन्संसारकानने ॥"
इति ॥ तृ प्लवनतरणयोः । तरलः ॥ कमु कान्तौ । कमेर्बुगागमा निपात्यते । कम्बलः ।
"कम्बलो नागराजे स्यात्सास्नाप्रावारयोरपि । कृमावप्युत्तरासङ्गे सलिले तु नपुंसकम् ॥"
इति मेदिनी ॥ “सास्ना तुगलकम्बलः" । इत्यमरः । मुस खण्डने मुसलम् 'मुपलं स्या-
दयोऽग्रे च पुन्नपुंसकयोः स्त्रियाम् । तालमूल्यामाखुपर्णीगृहगोधिकयोरपि ॥” इति मेदिनी॥
मुश खण्डने अस्मात्कलप्रत्यये मुशलोऽपि । 'मुशलो मुशलोऽपि च' इति विश्वः ॥ ६४ ॥
( लगेवृद्धिश्च ) लाङ्गलम् । कुट्मलम् । कुड्मलम् । कश्मलम् ।
कोमलम् । मृजू मलम् । चुप् चपलम् । शकलम् । शमलम् । छगलः ॥६५॥
(सु० ) लगेवृद्धिश्च ॥ लगि गतौ अस्य वृद्धिनिपात्यने लाङ्गलम् ॥ कुट को-
टिल्ये। कलप्रत्ययस्य मुगागमो निपात्यते। कुटमलः । कुड दाहे । अस्मात्कलप्रत्यये
मुडागमे च कुड्मलोऽपि ।। कश गतिशासनयोः । कलप्रत्ययस्य मुट् निपातनात् । कश्म-
लम् ।। कु शब्दे । अस्मात्कलप्रत्ययस्य मुट् धातोर्गुणश्च निगत्यते । कोमलम् । 'कोमलं
मृदुलं मृदु ।' इत्यमरः ।। मृत शुद्धौ । मृजेष्टिलोपो निपात्यते कलप्रत्यये । मलम् । 'म-
लोऽस्त्री पापविकिट्टे कृरणे त्वभिधेयवत् ।' इति मेदिनी।। चुप मन्दायां गतौ। धातोरुप-
धाया अत्वं निपात्यते कलप्रत्यये। चपलम् । “चपल: पारदे मीने चोरके प्रस्तरान्तरे ।
चपला कमलाविद्युत्पुंश्लीपिप्पलीषु च । न नपुंसके तु शीघ्र स्याद्वच्यवत्तरले चले ॥” इति
मेदिनी ॥ शक्ल शक्ती शकलम् । 'शकलं त्वचि खण्डे स्यादागवस्तुनि वल्कले' इति
मंदिनी ॥ रोहितादीनां त्वचि तद्योगात् शाकली मत्स्यः ॥ शमु उपशमे । शमलम् ।।
छो छदने । अस्य गुगागमो हस्वश्च निपात्यते। छगल: 'छगलं नीलवस्त्रे ना छागेऽस्त्री
वृद्धदारके । इति मेदिनी ।। ६५ ।।
(अमान्ताडुः ) दण्डः । रण्डा । खण्डः । मन्यतेः मण्डः । अण्डः।
चण्डः । पण्डः ॥ ६६ ॥

·२६६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूवकृदन्ते (मु० ) अमान्ताडुः ॥ जमप्रत्याहारान्ताद्धातोर्डः स्यात् । डप्रत्ययमाह-दमु उपशमे । बाहुलकात् डस्य नेत्संज्ञा । दण्डः । 'दण्डोऽस्त्री लगुडेऽपि स्यात्' इत्यमरः ।। रमु क्रीडायाम् । रण्डा । 'रण्डा मूपकपर्यो च विधवायां च योपिति ।' इति विश्वः ।। खनु अवदारणे । खण्डः । 'खण्डोऽस्त्री शकल चक्षुविकारमणिभेद्याः।' इति मेदिनी ॥६६॥ ( कवगोदिभ्यः किच्च ) गुङ् गतौ । गुडः ॥ ६७ ।। (सु० ) कवर्गादिभ्यः किच्च ॥ डक् स्यात् । कित्त्वाद् गुणो न डक्प्रत्यय- माह-गुङ् गतौ । गुड़ अव्यक्ते शब्दे च । 'गुडो गोलक्षुपाकयोः।' इत्यमरः । 'गुडः स्यागोलके हस्तिसन्नाहेक्षुविकारयोः । गुडा स्नुह्यां च कथिता गुडिकायां च योपिति ॥" इति मेदिनी ॥ ६७ ॥ (स्थादेरालः) स्थालम् । स्थाली ॥ ६८ ॥ (मु०) स्थादेरालः ॥ आलप्रत्ययमाह-ठा गतिनिवृत्तौ। स्थालम् । 'स्थ भाजनभेदेऽपि (क) स्थाली स्यान्पाटलौषधौ ।' इति मेदिनी ॥ ६८ ॥ (पतिचण्डिभ्यामाल) पातालम् । चडि कोपे । चण्डालः(ख) ६९ ( सु० ) पतिचण्डिभ्यामाल ॥ आलञ् प्रत्ययमाह-जित्त्वावृद्धिः । पत्ल पतने । पतन्त्यस्मिन्नधर्मिण इति पातालम् । "अधोभुवनपातालबलिसद्मरसातलम् ।” इत्यमरः ॥ पातालं नागलोके स्याद्विवरे वड़वानले ।' इति मेदिनी ॥ चडि कोपे । नुमि कृते उपधाया अभावान्न वृद्धिः । चण्डालः । अण्प्रत्यये चाण्डालः ॥ ६९ ॥ (तमादिभ्यः कालः ) तमालः बिड भेदने । बिडालः । मृण- हिंसायाम् । मर्णयति कमलानि मृणालम् । कुल संख्याने नाशने चाकोलति नष्टां करोति मृत्तिका कुलालः । कपालम् पल्यते त्यज्यतेऽसौ पलालः (ग)॥७०॥ (मु० ) तमादिभ्यः कालः ॥ कालप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । तमु काङ्क्षा- याम् । तमालः । 'तमालस्तिलके खड्गे ना पिच्छे वरुणद्रुमे ।' इति मेदिनी । विश प्रवे. शने । "विशाला विन्द्रवारुण्यामुजयिन्यां तु योपिति । नृपवृक्षभिदोः पुंसि पृथुलेऽप्य भिधेयवत् ॥” इति मेदिनी ॥ बिड आक्रोशे । बिडालः । बिडालो नेत्रपिङ्गे स्यावृष- देशकके पुमान् ।' इति मेदिनी । 'ओतुबिंडालो मार्जारो वृपदंशक आम्बुभुक् ।' इत्यमरः मृण हिंसायाम् । मृणालम् । 'मृणालं नलदे क्लीबं पुनपुंसकयोर्विसे ।। इति मेदिनी ।। कुल संख्याने । कुलालः ककुभे कुम्भकार स्त्रीत्वं जनान्तर ।' इति मेदिनी । 'कुलालो घूकपक्षिणि । ककुभे कुम्भकारे च' इति हैमः ।। कपि चलने । नलोपो निपात्यते । कपा- लम् । कपालोऽस्त्री शिरोऽस्टिन स्याद्धटादेः शकले बजे।' इति मेदिनी । पल गतौ पलालः। ( पतादिभ्योऽङ्गः) पतङ्गः । तरङ्गः । लवजम् ।। ७१ ॥ । ( क ) भाजनभेद इति ॥ पात्रविशेषे इत्यथः, यत्रौदनमदन्ति विशेषतस्तत्स्थालम् । (ख ) चण्डाल इति ॥ 'इदितो नुम्' अनेन नुम् ॥ ब्राह्मण्यां शूद्रादुत्पन्नश्चण्डालः । (ग) पलाल इति । किश्वान वृद्धिः ।

·उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २८७ .. (सु० ) पतादिभ्योऽङ्गः ॥ अङ्गप्रत्ययमाह-पत्ट पतने । पतङ्गः । 'पतङ्ग शलभे गालिप्रभेदे पक्षिसूर्ययोः । क्लीबं नूने' इति मेदिनी। सूते पारदे इत्यर्थः । तृ प्लवनतरण- योः : । तरङ्गः । 'परङ्गस्तु रगादीनामुत्फाले वस्त्रभङ्गयोः ।' इति विश्वः ।। लुञ् छेदने । लवङ्गं देवकुष्मम्' इत्यमरः ।। ७१ ।। ( बिडादेः कित् ) बिडङ्गः । मृद क्षोदे । मृदङ्गः ॥ ७२ ॥ (मु० ) बिडादेः कित् ॥ अङ्गप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । बिड आक्रोशे । 'बिड- ।' 'बिडङ्गः कृमिसंघघ्ने बिडङ्गो नागग्ऽन्यवात् । इति विश्वः। बिडङ्गास्त्रियभिज्ञे स्या- कृमिघ्ने पुनपुंसकम् ।' इति मेदिनी। मृदं क्षोदे । मृदङ्गः । 'मृदङ्गः प्रटहे घोषे इति मेदिनी ७२ ( गमादेर्गः) गङ्गा (क) । छो छागः । खगः ॥ ७३ ॥ (मु०) गमादेगः ॥ गप्रत्ययमाह-गम् गतौ । गङ्गा ।। छो छेदने । छागः । ग्वड भेदने । खड्गः । 'खड्गो गण्डकशृङ्गे स्यानिस्त्रिशे गण्डकेऽपि च ।' इति शब्दतर- ङ्गिणी । 'खड्गो गण्डकशृङ्गामिबुद्धिभेदेषु गण्डके ।' इति मेदिनी ।। ७३ ।। ( भृङ्गादयः ) भृञ् भृङ्गः । शृङ्गम् । शार्ङ्गः । पूगः मोदतेः मुद्गः ७४ (मु० ) भृङ्गादयः॥ गप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । दुभृत् धारणपोपणयोः प्रत्य. यस्य नुट् निपातनात् । भृङ्गः । 'भृङ्गाः पिदालिधूम्याटाः' इति विश्वः ।। 'भृङ्गो धूम्या- दृषिद्योः । मधुव्रते भृङ्गराजे पुंसि भृङ्गं गुडत्वचि ।' इति मेदिनी ।। शू हिंसायाम् । शृ. जातेईस्वः प्रत्ययस्थ नुडागमश्च निपात्यते । शृङ्गम् । 'शृङ्गं प्रभुत्वे शिखरे चिह्न क्रीडा- म्बुयन्त्रक । विपाणोत्कर्पयोश्चाथ शृगः स्यात्कृर्चशीर्षके । स्त्री विपायां स्वर्णमीनभेदयो- अपभौषधी ।।' इति मेदिनी । शृङ्ग विपाणमाख्यातं शैलाने जलयन्त्रके । मीनौषधि. सुवर्णानां भेदे शृङ्गी प्रयुज्यते ।" इत्युत्पलिनीकोशे ।। शृणातेः शकुनी वाच्ये गणप्रत्ययः तस्य नुट् च निपात्यते । णित्वावृद्धिः । शाह पक्षी । शाई धनुरिति तु शृङ्गस्य वि- कार इत्यर्थेऽणप्रत्यये बोध्यम् पृङ पवने पूयते मुखमनेनेति पूगः । 'पूगम्तु क्रमुके वृन्दे' इनि मेदिनी ।। मुद ह । मुद्गः सम्यभेदः ।। ७४ ।। (शरदादयोऽदिप्रत्ययान्ता निपात्याः) श शरत् । दृणातेः दरत् । दृषत् । त्यजेः त्यत् । तनेः तत् । यजेः यत् । इण् एतत् ।। ७५ ॥ (मु० ) शरदादयादिप्रत्ययान्ता निपात्याः ॥ १ हिंसायाम् । आदिप्रत्य- यः । इकार उच्चा रणार्थः । शरत् । शरत्स्त्री वत्सरे प्य॒तौ' इति मेदिनी । दृ विदारणे । दरत् । 'दरस्त्रियां प्रपातं च भयपर्वतयोरपि ।' इति मेदिनी ।। णातः पुक् ह्रस्वा गुणा- भावश्च निपात्यत । पत् । 'हपन्निप्पंपणशिलापप्रस्तरयोः स्त्रियाम् । इति मेदिनी ।। त्यज हानौ ।। निपातनाहिलोपः । त्यद् । तनु विस्तार । निपातनाट्टिलोपः। तद् ।। यज देवपूजादौ । टिलोपो निपातनात् । यद् ।। इण् गतौ । अस्य गुणे कृते तुगागमो निपात्यते । एतदू ।। ७५ ।। ( क ) गङ्गा नदीविशेषः ॥ छाग इति ॥छागलनाम, तथा चामरः अजा छागींस्तुभः च्छागवस्त. च्छागलका अजे' इति ॥ । - .. - ·२८ । सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (त० ) शरदादय इति ।। शरदृदयकूलयोः ।। ७५ ॥ (भियोऽजिः षुक् ह्रस्वश्च ) भिषक् ॥ ७६ ॥ (सु० ) भियोऽजिः षुक हस्वश्च ॥ जिभी भये अस्मादजिप्रत्यय: स्यात् । अजि. प्रत्ययमाह-इकार उच्चारणार्थः । अजिप्रत्यये भियो ह्रस्वः पुगागमश्च स्यात् । हस्वविधा- नसामर्थ्यान्न गुणः । भिषक् । भिपग्वैद्यौ चिकित्सके ।' इत्यमरः ॥ ७६ ॥ (युष्मसिभ्यां मदिक् ) युषः सौत्रः । युष्मद् । अस्मद् ।। ७७ ।। (सु० ) युप्मसिभ्यां मदिक ॥ मदिक्प्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गुणो न । इकार उच्चा- रणार्थः । युषः सौत्रो धातुः । युष्मद् । अस क्षेपणे । अस्मद् । त्वम् । अहम् ॥ ७७ ।। (स्त्वादेर्मः) स्तोमः । सोमः । होमः । धर्मः। क्षेमम् । भामः । वामः । यामः । पद्मम् । नयतीति नेमः ॥ ७८ ॥ (सु० ) स्त्वादेर्मः ॥ मप्रत्ययाह-ष्टुन स्तुतौ । स्तोमः संघातः । षुञ् अभिषवे । सोमः । “सोमस्तुहिनदीधितौ ॥ वानरे च कुवरे च पितृदेवे समीरणे । वसुप्रभेदे करे नीरे सोमलतौषधौ ।” इति मेदिनी ॥ हु दानादनयोः । होमः । देवतोद्देशेन हविः प्रक्षेपो होमः ॥ घृन धारणे । धर्मः । “धर्मोऽस्त्री पुण्य आचारे स्वभावोपमयोः ऋतौ । अहिंसो- पनिषन्न्याये ना धनुर्यमसोमपे ॥” इति मेदिनी ॥ 'धर्मः पुण्ये यमे न्याये स्वभावाचा. रयोः ऋतौ ।' इति विश्वः । क्षि क्षये । क्षेमम् ॥ भा दीप्तौ। भामः । 'भामः क्रौधे रुची दीसौ' इति विश्व आदित्यश्चः । या प्रापणे । यामः । 'यामस्तु पुसि प्रहरे संयमेऽपि प्रकीर्तितः । इति मेदिनी ॥ वा गतिगन्धनयोः । वामः । “वामं धने पुसि हरे कामदेवे पयोधरे । वल्गुप्रतीपसव्येषु त्रिपु नार्या स्त्रियामथ । वामी शृगालीवडवारासभीकलभीषु च॥” इति मेदिनी ॥ पद गतौ । पद्मम् । 'पद्मोऽस्त्री पद्मके व्यूहनिधिसंध्यान्तरेऽम्बुजे । ना नागे' इति मेदिनी ॥ णी प्रापणे । नेमः । 'नेमः कीलेऽवधौ गत्तें प्राकारे कैतवेऽपि च ।। इति मेदिनी ॥ 'नेमस्त्वढे प्राकारगर्तयोरवधौ कैतवेऽपि च ।। इति हैमः ॥ ७८ ॥ (जिह्मादयो निपात्यन्ते) जिह्मः ॥ प्रसु ग्लसु अदने । ग्रामः सिमः । शुष्मम् । श्यैङ् श्यामः । धूमः । युग्मम् । रुक्मम् । तिग्मम् । हिमम् । भीमः । भीष्मः । धृ क्षरणे दीप्तौ च । जिघर्त्यनेन धर्मः । प्रसेः ग्रीष्मः ॥७९॥ (मु० ) जिह्मादयो निपात्यन्ते ॥ ओहाक् त्यागे अस्मात् । मप्रत्ययः सप्रत्य- यवद्भवति आतो लोपश्च निपातनात् । तेन द्वित्वादिः।यः से इति पूर्वस्येत्वम् । जिह्मः । 'जिह्मः कुटिलमन्दयोः।' इत्यमरः । 'जिह्मस्तु कुटिले मन्दे क्लीबे तगरपादपे।" इति मेदिनी ॥ ग्रस अदने । ग्रसेप्ठेरात्वं निपात्यते । ग्रामः । 'प्रामः स्वरे संवसथे वृन्दे श- ब्दादिपूर्वके । इति विश्वः ॥ शब्दादिपूर्वको ग्रामशब्दो वृन्दे । शब्दप्रामो गुणग्राम इति यथा । 'शब्दादिपूर्वो वृन्देऽपि ग्रामः' इत्यमरः ॥ 'संपूर्वः संयुगे स्मृतः । इति विश्वः । पिम बन्धने । निपातनान्मकप्रत्ययान्तो वक्ष्यमाणो ज्ञेयः । सिमः । सर्वादिगणे पठितः ॥ शुष् शोषणे । शुष्मम् । 'शुष्ममग्निसमीरयोः ।। इति विश्वः ॥ "शुष्मं तेजसि वायौ - । ।

·२८8 । हिमं तुपारम- . । उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणग्याख्याद्वयोपेता ना' इति मेदिनी॥ श्यैङ् गतौ । श्यामः । 'त्रिषु श्यामौ हरिकृष्णौ श्यामा स्याच्छा- रिका निशा' इत्यमरः ॥ "श्यामो वटे प्रयागस्य वारिदे वृद्धदारके। पिके च कृष्णह- रितोः पुंसि स्यात्तद्वति त्रिषु । मरिचे सिन्धुलवणे क्लीबं स्त्री शारिकौषधौ। अप्रसूता- इनायां च प्रियङ्गावपि गुग्गुलौ ॥ यमुनायां त्रियामायां कृष्णत्रिवृतिकौषधौ । नीलिका. याम्" इति मेदिनी ॥ धृञ् कम्पने । धूमः ।। युजिर योगे। निपातनाज्जस्य गः । युगमम् ।। रुच दीप्तौ । निपातनाच्चस्य कः । रुक्मम् । 'रुक्मं तु काञ्चने लोहे' इति विश्वः ॥ तिज निशाने। निपातनाज्जस्य गः। तिग्मम् । 'तिग्मं तीक्ष्ण खरं तद्वत्' इत्यमरः ।। हन हिंसागत्योः । हन्ते हिरादेशो निपातनात् । हिमम् । लयोद्भवयोः स्यान्नपुंसकम् । शीतले वाच्यलिङ्गः' इति मेदनी ।। भिभी भये। भियः पुगागमो वा निपात्यते ।। बिभेत्यस्मादिति भीमः । भीष्मः । 'भीष्मो गाङ्गेयघोरयोः, इति विश्वः ॥ भीमोऽम्लवेतसे घोरे शम्भौ मध्यमपाण्डवे' इति मेदिनी ।। धृ क्षरण- दीप्त्योः ।। निपातनाद् गुणः । धर्मः । 'धर्मः स्यादातपे ग्रीप्मेऽप्युष्णस्वेदाम्भसोरपित इति मेदिनी ।। प्रमु अदने । अस्य निपातनात् ग्रीषादेशः । ग्रीष्मः । ग्रीष्म उष्णर्तुभे. दयोः । इति मेदिनी ॥ ७९ ॥ (प्रथेः षिवः संप्रसारणं च ) पृथिवी ॥ ८० ॥ (सु०) प्रथेः षिवः संप्रसारणं च ॥ षिवप्रत्ययमाह-पित्त्वादीप (क) ॥ षव. प्रत्यय इत्येके । प्रथ प्रख्याने। पृथिवी । "पृथिवी पृथिवी पृथ्वी धरा सर्वसहा रसा' ॥८॥ (त०) प्रथेः षिवः इति ॥ षव इत्येके । पृथिवी पृथिवी पृथ्वी ॥ ८० ॥ (अशारे क्वः ) अश्वः । खट काङ्क्षायाम् । खट्वा । विश्वम् । सर्वादिरयम् ॥ ८१ ॥ (सु० ) अशादे कः॥ कित्त्वान्न गुणः । कप्रत्ययमाह-अशूङ व्याप्तौ। अधः । 'अश्वः पुनातिभेदे च तुरङ्गे च पुमानयम्' इति मेदिनी ॥ 'अश्वः पुंभेदवाजिनोः' इति विश्वः ॥ खट काङ्क्षायाम् ।। खव्यते शयनार्थिभिः काझ्यते इति खट्वा ।। विश प्रवेशने विश्वः । "विश्वा प्रतिविषायां स्त्री जगति स्यान्नपुंसकम् । न ना शुण्ठ्यां पुसि देवप्रभेदेष्वखिले त्रिषु ।।" इति मेदिनी ।। ८१ ।। (स्रादेवः) सृतमनेन विश्वमिति सर्वः । गर्वः । शर्वः ॥ ८२ ॥ (सु०) सादेवः॥वप्रत्ययमाह-मृ गतौ । सृतमनेन विश्वमिति सर्वः गृ निगरणे गर्वः अहंकारः । शृ हिंसायाम् । शर्वो रुद्रः ॥ ८२ ॥ (ग्रीवादयो वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ) प्रीवा। लिहन्त्य नयेति जिह्वा ॥ ८३ ॥ (सु० ) ग्रीवादयो वप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ निगरणे । ईडागमो गुणा- भावश्च निपातनात् । गिरन्त्यनयेति ग्रीवा ॥ लिह आस्वादने । लस्य जो गुणाभावश्च निपातनात् । लिहन्त्यनयेति जिह्वा ॥ ८३ ॥ (क ) 'भवितः अनेने। २५ सि०च० ·२४० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (त० ) ग्रीवादय इति ॥ गिरन्त्यनयेति ग्रीवा ॥ ८३ ॥ ( वादेः कन: ) युवा । वृधा । तक्ष्णोति काष्ठानि तशा । राजा । धवि गतौ। धन्वयति शरानिति धन्वा । प्रतिदिवा ।। ८४ ॥ ( स० ) य्वादेः कन् ॥ कन् प्रत्ययमाह-क्वित्त्वान्न गुणः । यु मिश्रणे। यौतीति । नुधातोरित्युव नोपधाया इति दीर्घः । नाम्नो नो लोपशिति नलोपः । युवा । 'युवास्या- तरुणे श्रेष्ठे निसर्गबलशालिनी' इति मेदिनी ॥ वृषु सेचने । वृषा। 'वृषा कर्णे महेन्द्रे ना' इति मेदिनी ॥ तक्षु तनूकरणे । 'तक्षा तु वर्द्धकिस्त्वष्टा रथकारश्च काष्ठतट्' इत्यमरः ॥ राज दीप्तौ । राजा । राजा प्रभौ नृपे चन्द्रे पक्षे क्षत्रियशक्रयोः' इत्यमरः ॥ धवि गतौ । धन्वा । 'समानौ मरुधन्वानौ' इत्यमरः ॥ 'अथास्त्रियाम् । धनुश्चागै धन्वशरासनकोदण्ड. कार्मुकम्' इत्यमरः ॥ 'धन्वा तु मरुदेशे ना क्लोवे चापे शरेपि च' इति मेदिनी ॥ दिवु क्रीडादौ । प्रतिदीव्यत्यस्मिन्निति प्रतिदिया दिवसः ॥ ८४ ॥ (सप्यशभ्यां तुद् च ) पप समवाये । सप्त । अष्ट ॥ ८५ ॥ (मु० ) सप्यशुभ्यां तु च ॥ आभ्यां कन् प्रत्ययः स्यात्तस्य तुडागमश्च ॥ पप समवाये । जश्सोरिति जसो लुक् । नाम्नो नो लोपशिति न लोपः । सप्त ॥ अशूङ व्याप्तौ । छशषेति पत्वम् । अष्ट ॥ ८५ ॥ ( नञि जहाते.) अहः ।। ८६ ॥ (सु० ) नञि जहातेः ॥ ओहाक् त्यागे अल्मात्कन् प्रत्ययः स्यात् ॥ न जहाति प्रकाशमिति । आतोऽनपीत्यालोपः । अह इति नस्य सः । अहः ॥ ८६ ॥ ( श्वादयः ) श्वा (क) । उभा । पुष्यति कमलानीति पूषा । प्लेहते प्लीहा। मुह्यन्त्यस्मिन्नाहते मूर्द्धा । मज्जत्यस्थिषु मज्जा । अर्थपूर्वो माङ् अर्थमा । मातर्यन्तरिक्षे श्वयतीति मातरिश्वा । मह पूजायाम् । मह्यते इति म- घवा ॥ ८७॥ इत्युणादौ प्रथमः पादः ॥ ( सु० ) श्वादयः ॥ कन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-टुओश्विइर् गति वृद्वयोः । श्वय. तीति । इकारलोपो निपातनात् । श्वा ॥ उक्ष सेचने । उक्षा वृपभः ॥ पुप वृद्धौ। इना- मिति दीर्घः पूपा, पूपणौ, पूषगः । प्लिह गतौ । इकारस्य दीर्घत्वं निगत्यते । प्लीहा कुक्षि. व्याधिः ॥ मुह वैचित्ये । मुहेरुपधाया दीर्घः । धोऽन्तादेशो रमागमश्च निपातनात् । मूर्धा । 'मूर्धा ना मस्तकोऽस्त्रियाम् , मुर्वी बन्धने। अस्योकारस्य दीर्घत्वं वस्य धश्च निपात्यते इत्युज्ल्वलदत्तः। मृर्द्धा ॥ टुमस्जो शुद्धौ। मस्जेश्चुत्वेन सस्य शः। झबे जवा इति सस्य जः । मज्जा । नकारान्तोऽयम् । आबन्तोऽप्यभ्युपगम्यते। "ऊष्मया सार्द्धमुष्माऽपि मज्जोक्ता मज्जया सह' इति द्विरूपकोशः । माङ् माने । इनामिति दीर्घः । 'आर्यमातु पुमान्सूयें पितृवान्तरेऽपि च' इति मेदिनी ॥ टुओश्विइर् गतिवृद्धयोः । धातोरिकार. लोपः संप्रसारणाभावः सप्तम्या अलुक् च निपात्यते । मातरीत्यव्ययमन्तरिक्षवाचि तस्मिन् (क) श्वेति ॥ कन् प्रत्ययस्य कित् , शिवधातोरिकारस्य लोपो निपातनात् । - । .

·उणादिप्रकिया २७ ] सटिप्पणव्याख्यायोपेता २६१ .. श्वयतीति मातरिष्वा । 'मातरिश्वा गदागतिः' इत्यमरः । अथ च श्वादेरिति सूत्रेण वस्योत्वं न भवति अभिव्यक्तेः पदार्थपरत्वेन कुक्कुरवाचकस्टोव श्वशब्दस्य तदन्तस्य च ग्रहणात् । तेन मातरिश्वनः मातरिश्वनेत्यादि । मह पूजायाम् । धातोहस्य घः अबुगा- गमश्च निपात्यते । मघवा इन्द्रः ॥ ८७ ॥ इति सुबोधिन्यामुणादौ प्रथमः पादः । (कृहमारेणुः ) करेणुः । हरेणुः ॥ ८८ ।। ( त० ) कहोरेणुः ॥ एणुप्रत्ययमाव-टुकृञ् करणे । करेणुः । 'करेणुरिया स्त्री नेभे' इत्यमरः ॥ 'करेणुर्गजयोपायां स्त्रियां पुंसि मतङ्गजे' इति मेदिनी। हृञ् हरणे । हरेणुः । 'हरेणुर्ना सतीने स्त्री रेणुकाकुलयोपयोः' इति मंदिनी ॥ हरेणुर्गन्धद्रव्यं कला. यश्चेति बोध्यम् । 'कलायस्तु सतीनकः' इत्यमरः ॥ ८८ ॥ (कुषादेःक्थः) कुष्ठम् (क) । रथः। काश दीप्तौ काष्ठम् । अवभृथः।।८९॥ ( स० ) कुशादेः क्यथः ॥ क्थप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । कुप निष्क। कुष्ठम् । 'कुष्टं रोगे पुष्करेऽस्वी इति' मेदिनी। 'कुष्ट रोगे सुगन्धे च' इति विश्वः॥ रमु क्रीडायाम् । लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । रथः । • रथः पुमानवयं स्यन्दने वेतसेऽरिच' इति मेदिनी ॥ 'रथः स्यात्स्यन्दने काये चरणे वेतसेऽपि च' इति विश्वः । :। का दीप्ती छपशेति पत्वं ष्टुत्वम् । "काष्टा दारुहरिद्रायां कालमान प्रकर्पयोः । स्थानमात्रे दिशि च स्त्री दारुणि स्यानपुंसकम् ।” काष्ठं दाविन्धनं त्वेधः' इत्यमरः ॥ डुभृन धारणादौ । अवभृथो यज्ञस्नानम् ॥ ८९ ॥ ( उषादेस्था) ओष्ठः । कोष्ठः । गाथा ! अर्थः । शु गतौ । शोथः ।९० (सु० ) उपादेस्थः ॥ थप्रत्ययमाह-उप दाहे । ओष्टः । कुश निष्कर्ष । कोष्टः । 'कोष्टः कुक्षिकृसूलयोः गै शब्दे । गाथा । 'गाथा श्लोके संस्कृतान्यभाषायां शेपवृत्तयोः' इति मेदिनी ॥ ऋगतौ । अर्थः । 'अर्थोऽभिधेयरैवस्तु प्रयोजननिवृत्तिपु' इत्यमरः । शु गतौ शोथः । 'शोफस्तु श्वयथुः शोथः' इत्यमरः ॥ ९० ॥ ( सतेर्णित् ) सार्थः (ख) ॥ ९१ ॥ (मु० ) सतणित् ॥ थण्प्रत्ययमाह-णित्त्वावृद्धिः । सृ गतौ । सार्थः । 'सार्थी वणिक्समूहे स्यादपि संघातमात्रक' इति मेदिनी ॥ ९१ ॥ (निशीथादयः ) निशीथः । तीर्थः । रिचिर विरेचने । रिक्थम् । पिचिर क्षरणे । सिक्थम् । पृष सेचने । पृष्ठम् । गूथम् । यु मिश्रणे । यूथम् । प्रोथः ॥ ९२ ॥ ( सु० ) निशीथादयः ॥ थक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-शीङ् स्वप्ने । निशीथः । 'निशीथस्तु पुमानर्धरात्रे स्याद्रात्रिमात्रके' इति मेदनी ॥ तृ प्लवनतरणयोः । ऋत इरि- तीर् । 'य्योवि हसे' इति दीर्घः । तीर्थम् । “तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिपु। अवतारषिजुष्टाम्भः स्त्रीरजः सु च विश्रुतम्” इति विश्वः ॥ रिचिर विरचने। चोः कुरिति ( क ) कुष्ठमिति ॥ 'टुभिः ष्टुः अनेन ठः। ( ख ) सार्थ इति । धातोर्नामिन इति वृद्धिः । । .

·२६२ सिद्धान्तचन्द्रिका [ पूर्वकृदन्ते .. । कः । रिक्थम् । 'रिक्थमृक्थं धनं वसु' इत्यमरः ॥ पिचिर क्षरणे । सिक्थम् । सिक्थो भक्तपुलाके ना मधूच्छिष्टे नपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ पृष सेचने । पृष्ठम् । 'पृष्ठं तु चरम तनोः' इत्यमरः ॥ 'पृष्ठं चरममात्रेऽपि देहप्यावयवान्तरे' इति मेदिनी ॥ स्तोत्रविशे- षेऽपि पृष्ठम् । पृष्ठैः स्तूयत इत्यादौ तथा निर्णयात् ॥ गु पुरीपोत्सगें। निपातनादीर्घः । गूथं विष्ठा ॥ यू मिश्रणे । निपातनादीर्घः । यूथम् । 'यूथं तिर्यक्समूहेऽपि वृन्दमात्रेऽपि भाषितम्' इति विश्वः ॥ 'यूथं त इनसोगर्वितकृष्णपारम्' इति खुवंशे ॥ प्रुङ गतो । निपातनाद्गुणः । प्रोथः । 'प्राथाऽस्त्री हयघोणायां ना कट्यामध्वगे त्रिपु' इति मेदिनी । 'प्रोखमस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यते ॥ १२ ॥ (त० ) निशोथादय इति ॥ रात्रावर्धरात्र च निशीथः ॥ तार्थमिति ॥ "तीर्थ शास्त्राध्वरक्षेत्रोपायोपाध्यायमन्त्रिषु । अबतारपिंजुष्टाम्भः स्त्रीरजस्पु च विश्रतम्" इति विश्वः ॥ रिक्थमिति ॥ 'रिक्थमृक्थं धनं वपुः गूथं विष्टा ॥ यूथं समूहः ॥ 'प्रोथ. मस्त्री तुरङ्गास्ये प्रोथः प्रस्थित उच्यत' ॥ १२ ॥ ( स्फायादे रक् ) स्फारम् । तञ्चु संकोचने । तक्रम् । वञ्चु वक्रः । शुक्रः । क्षिप्रम् । क्षुद्रः । चक्रम् । चदि चन्द्रः । उन्दी उन्द्रः । श्विता श्वि- त्रम् । वृत्रः । वीरः । नीरम् । छिद्रम् । उस्रा । शुभ्रम् । ॥ ९३ ॥ (सु० ) स्कायादे रक् ॥ रक्प्रत्ययमाह-कित्त्वाद्गुगो न। स्फायी वृद्धौ । हब- त्योरितीन । 'यवयोर्वसे' इति यलोपः स्फारः। 'स्फारः स्यात्पुंसि विकटे करकादेश्व बुबुदे' इति मेदिनी ॥ तञ्चु संकोचने । न्यहक्कादित्वाकुत्वम् । नो लोप इति नलोपः तक्रम् । 'तक्रं ह्युइश्विन्मथितं पादाम्ब्वर्धाम्बु निजेलम्' इत्यमरः ॥ वञ्चु प्रलम्भने । वक्रः । 'वक्रः स्यात्कुटिले क्रूरे पुटभेदे शनैश्चो' इति मेदिनी ॥ क्षिर प्रेरणे। क्षिप्रम् ॥ क्षुदिर संपेषणे । क्षुद्रः । 'क्षुद्रः स्यादधमकूरकरणाल्पेषु वाच्यवत्' इति मेदिनी ॥ चदि अह्लादने । इदित इति नलोपाभावः । चन्द्रः । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्द्रः' इत्यमरः ॥ पचा. थप्रत्यये चन्दोऽपि । 'हिमांशुश्चन्द्रमाश्चन्दः शशी चन्दो हिमद्युतिः' इति शब्दार्णवः ॥ उन्दी क्लेदने । उन्द्रः जलमार्जारः ॥ श्विता वणे। श्वित्रं कुष्ठम् । वृतु वर्तने । वृत्रः । 'वृत्रो रिपौ ध्वनौ ध्वान्ते शैले चक्रे च दानवे' इति विश्वः ॥ अज गतिणयोः । अजेरिति वीआदेशः । वीरः ॥ णी प्रापणे। नीरम् ॥ छिदिर द्वैधीकरणे । छिद्रम् । वस निवासे । यजामिति सम्प्रसारणम् । घपादेः ष इति षत्वे प्राप्ते निषेधमाह -रपरसृपि- मृधिस्पृशिस्पृहिसवनादीनां सस्य षत्वं नेति । उनः । उस्रो वृषे च किरणे उत्रा धेनुपवि- त्रयोः' इति मेदिनी ॥ 'माहेयी सौरभेयी गौरुस्रा माता च ऋगिणो' इत्यमरः ॥ शुभ दीतौ । शुभ्रम् । शुभ्रं स्यादभ्र के क्लीवमुद्दीतश्वेतयोस्त्रिषु' इति मेदिनी ॥ १३ ॥ (त०) स्फायादेरिति । उन्द्रो जलचरः । श्चित्रं कुठम् । उस्रो रविमः । उता गौः॥ ( अमितम्योर्दीर्घश्च ) आम्रः । ताम्रम् ॥ ९४ ॥ (सु० ) अमितम्योर्दीर्घश्च ॥ अभ्यां रक् स्यादुपधाया दीर्घश्च ॥ मम गत्यादौ । आम्रः । 'आम्रश्चनो रसालोऽसौ' इत्यमरः ॥ तमु काक्षायाम् ॥ ताम्रम् ॥ ९४ ॥ .. । ।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६३ (निद्रादयः ) णिदि निद्रा । अर्द आर्द्रम् । शुच् शूद्रः । दुःखेनेयते दूरम् । कृती कृच्छम् । क्रूरः ॥ रोदयतीति रुद्रः । ज्या वयोहानौ । जीरः(क) ९५ (सु० ) निद्रादयः ॥ रक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते णिदि कुत्सायाम्। नलोपः । नि- पातनात् । निद्रा । 'स्यान्निद्रा शयनं स्वापः' इत्यमरः ॥ अर्द गतौ । आदेंर्दी] निपा- तनात् । 'आद्रा नक्षत्रभेदे स्यास्त्रियां क्लिन्नेऽभिधेयवत्' इति मेदिनी ॥ शुच शोके चस्य दो धातोर्दीर्घश्व निपात्यते । शूद्रः ॥ इण् गतौ । दुःपूर्वः धातो.पो निपातनात् । रिलोपो दीर्घश्चेति रलोपपूर्वदी! । दुःखेनेयते प्राप्यते इति दूरम् ॥ कृती छेदने । कृतेः कृच्छू क्रू इत्येतावादेशौ निपातनात् । 'कृच्छ्रमाख्यातमाभीले पापसंतपनादिनोः' इति विश्वः ॥ स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलम्' इत्यमरः ॥ क्रूरः । 'क्रूरस्तु कठिने घोरे नृशंसे चाभिधेयवत्' इति विश्वः ॥ 'नृशंसो धातुकः क्रूरः पापो धूर्तस्तु वञ्चकः' इत्यमरः ॥ रुदिर् अश्रुविमोचने । ज्यन्तः । रोदयतीति । रिति जिलोपः । रुद्रः ॥ जु गतौ । ईकारो निपातनात् । जीरः । ज्या वयोहानौ। अस्मादक्प्रत्यये ग्रहामिति संप्रसारणे च कृते जीर इत्येके । 'जीरः खड्ने वणिग्द्रव्ये' इति विषवः ॥ जीरस्तु खड्ने इति मेदिनी ॥ ९५ ॥ (स्वादेः कः ) सुरः । षूङ् प्राणिप्रसवे सूरः । धीरः । गृध्रः ॥१६॥ (मु० ) स्वादेः कः ॥ प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । घुञ् अभिषवे । सुरः । 'सुरा चषकमद्ययोः । पुँल्लिङ्गस्त्रिदिवेशे स्यात्' इति मेदिनी। 'सुरो देवे सुरा मद्ये चप- केऽपि सुरा क्वचित् ।। इति विश्वः ॥ पूङ् प्राणिगर्भविमोचने । सावयति प्रेरयतिः कर्मणि लोकमिति सूरः । 'सूरसूर्यार्यमादित्यः' इत्यमरः । दुधान धारणादौ । अपिदाधेतीत्व. म् । धीरः । 'धीरो धैर्यान्विते स्वैरे बुधे क्लीबं तु कुकुमे । स्त्रियां श्रवणतुल्याम्' इति मेदिनी । गृधु अभिकाङ्क्षायाम् । गृध्रः । 'गृध्रः खगान्तरे पुंसि वाच्यलिङ्गोऽथ लुब्धके' इति मेदिनी ॥ ९६ ॥ ( शरादयः ) शुः सौत्रः । शूरः । षिञ् सीरः । चिञ् चीरम् ॥९७॥ (मु०) शूरादयः॥ प्रत्ययान्ता निपात्यन्त-शु गतौ । निपातनादीर्घः सर्वत्र । शुरः । 'शूरः स्यात्पादपे भटे' इति मेदिनी ॥ 'शूरश्चारुघटे सूर्ये' इति विश्वहेमचन्द्रौ ॥ पिन बन्धने । सीरः । 'सीरोऽर्कहलयोः पुंसि' इति मेदिनी ॥ चिञ् चयने। चीरम् । 'चीरो झिल्लयां नपुंसकम् । गोस्तने वस्त्रभेदे च रेखालेखनभेदयोः' इति मेदिनी ॥ 'चीर तु गोस्तने वस्त्रे चुडायां सीसकेऽपि च । चीरः कृच्छ्राटिकाझिल्ल्योः' इति विश्वः ॥९७॥ ( वाविन्धेः ) (ख) वीध्रम् । वधु वर्धम् । वप्रः । इन्द्रः । अगि गतौ । अगम् । वज्रम् । डुवप् विप्रः । उच समवाये । उग्रः । त्रिभी भये । भेरी । मेलः । शुच शोके । शुक्रः । शुक्लः गुङ् गतौ । गौरः । इण् इरा ।माला॥९८॥ (१०) वाविन्धेः ॥ जिइन्धी दीप्तौ विपूर्वादस्मात् क्रन् स्यात् ॥ नो लोप इति नलोपः । वीधम् । 'बीजं तु विमलार्थकम्' इत्यमरः ॥ वृधु बृद्धौ। वधं चर्म ॥ दुवप् ( क ) ज्यश्चेत्येके । एके इति मुख्या इत्यर्थः (ख) वाविन्धेरिति । अत्र वौइन्धेरितिच्छेदः।

·। २६४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते बीजसंन्ताने । वप्रः प्राकारः। 'वप्रः पितरि केदारे वप्रः प्राकाररोधसोः' इति धरणिः ॥ इदि परमैश्वयं । इन्द्रः । 'इन्दः शचीपतावन्तरात्मन्यादित्ययोगयोः' इति विश्वः ॥ अगि गतौ। नलोपो निपात्यते । अग्रम् । "अगं पुरस्तादुपरि परिमाणे पलस्य च । आलम्बने समूहे च प्रान्तरे पुन्नपुंसकम् । अधिके च प्रधाने च प्रथमे चाभिधेयवत्" इति मेदिनी ॥ व्रज गतौ । वज्रः। 'वज्रोऽस्त्री हीरके पवौ ॥ दुवप् बीजसन्ताने । उप- धाया इत्वं निपातनात् । विप्रः ॥ उच समवाये । चाय गो निपातनात् । उग्रः । 'उग्रः शृद्धासुते क्षत्रानुढे पुंसि त्रिपूत्कटे' इति मेदिनी । जिभी भये । नदादित्वादीप् । 'भेरी स्त्री दुन्दुभिः पुमान्' इत्यमरः ॥ पक्षे रम्य लत्वं निपात्यते । भेलः । भेल: प्लो मणौ पुंसि भीरावज्ञे च वाच्यवतू' इति मेदिनी ॥ शुच शोके चस्य को निपातनात् । शुक्रः । 'शुक्रः स्याद्भार्गवे ज्येष्ठमासे वैश्वानरे पुमान् । रेतोऽक्षिाग्भिदोः क्लीबम्' इति ॥ पक्षे लत्वं निपात्यते । शुक्लः । 'शुक्लो योगान्तर सिते । नपुंसके तु रजते' इति च मेदिनी ॥ गुड़ अव्यक्ते शब्दे। वृद्धिनिपातनात् । गौरः । गौरः पीतेरुणे श्वेते विशुद्धेऽप्यभिधेयवत् । ना श्वेतसपे चन्द्रे न द्वयोः पद्मकशरे । गौरी त्वसंजातरजः कन्याशंकरभार्ययोः ॥ रोचने रजनीपिङ्गाप्रियगुवमुधामु च। आपगाया विशेषेऽपि यादसांपतियोपिति" इति मेदिनी ॥ गौरोऽरुणे सिते पीते' इति विश्वः ॥ इण गतौ । इणो गुणा भावो निपातनात् । इरा। 'इरा मद्ये च वारिणि' इति विश्वः । मा माने। प्रत्यये रस्य लत्वं निपातनात् । माला। 'मालं क्षेत्रे स्त्रियां पृक्कास्रजोर्जात्यन्तरे पुमान्' इति मेदिनी ॥ 'माल क्षेत्रे जने मालो माला पुष्पादिदामनि' इति विश्वः ॥ 'मालमुन्नतभूतलम्' इत्युत्पले । क्षेत्रमारुह्य मालम्' इति मेघदूतः (क) ॥ ९८ ॥ ( क्वुः शिल्पिसंज्ञयो) (ख) रजकः । चष् भक्षणे । चषकम् । कुह विस्मापने । कुहकम् ॥ ९९ ॥ (मु०) क्वुः शिल्पिसंज्ञयाः ॥ शिल्पिन्यभिधये संज्ञायां गम्यमानायां च क्वुः स्यात् ॥ क्वुप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । युवोरित्यकादेशः । रज रागे। नो लोप इति नलोपः । रजकः । 'रजको धावकशुको इति हैमः ॥ रजको धावके शुके' इति विश्वः । चप भक्षणे । संज्ञायां तु चपकः । 'चपकोऽस्त्री पानपात्रम्' इत्यमरः ॥ कुह विस्मापने । कुहकः दाम्भिकः ॥ कृती छेदने । कृतकः ॥ ९९ ॥ ( मुषेः किको दीर्घश्च ) मूषिकः ॥ १०० ॥ (मु०) मुषेः किको दीर्घश्च ॥ मुष स्तेये अस्मात्किकः । किकप्रत्ययमाह-कि- त्त्वान्न गुणः । मूपिकः आग्वुः ॥ १० ॥ (क्रिय इका) क्रयिकः ॥ १०१ ॥ (सु० ) क्रिय इकः॥ इकप्रत्ययमाह-डुक्री द्रव्यविनिमये। क्रयिकः क्रेता॥१०१॥ (क) मालमिति । सम्पूर्ण इलाको यथा- त्वय्यायत्तं कृषिफलमिति भ्रूविलासानभिज्ञःप्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः । सधः सीरोत्कषणसुरभि क्षेत्रमारुह्य मालं किंचित्पश्चाद्वज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ इति। (ख ) "शिल्पिसंशयोरपूर्वस्यापि' कचिदिति पाठः।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २९५ (श्यास्त्याहृनविभ्य इन:) श्येनः । इत्येनः । हरिणः । अविनः १०२ ( स० ) श्यास्त्याहअविभ्य इनः ॥ इनप्रत्ययमाह-श्यैङ् गतौ। सन्ध्यक्षरा. णामित्यात्वम् । श्येनः । श्येनः पत्रिणिपाण्डु, इति मेदिनी ॥ स्त्यै ट्यै शब्दसंघा. तयोः । स्त्येनश्चौरः । हृञ् हरणे । हरिणः । "हरिणः पुंसि सारंगे विशदे त्वभिधेयवत् । हरिणी हरितायां च गणिकावृत्तभेदयोः । सुवर्णप्रतिमायां च ' इति मेदिनी॥ अवरक्षणादो। अविनः अध्वर्युः ॥ १०२ ॥ (वृजादेः किनः ) वृजिनम् ॥ १०३ ॥ (सु० ) वृजादेः किनः । किनप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । वृजी वर्जने । वृजि- नम् । 'वृजिनं कल्मषे क्लीबं कशे ना कुटिलेऽन्यवत्' इति मेदिनी ॥ १०३ ॥ ( अजी न ) अजिनम् । कठ कृच्छ् जीवने । कठिनम् । नल गन्धे । नलिनम् । कुडि दाहे । कुण्डिनम् । दो दिनम् ॥ १०४ ॥ (मु० ) अजेर्वी न ॥ किनप्रत्यये वीभावो न स्यात् ॥ अजगत्यादौ । अजिनम् । अजिनं चर्म कृत्तिः स्त्री' इत्यमरः ॥ कठ कृच्छ्रजीवने । कठिनम् । “कठिनमपि निष्ठुरे स्यात्स्तब्धे तु त्रिषु नपुंसकं स्थाल्याम् । कठिनी खटिकायामपि कठिना गुडशर्करायां च" इति मेदिनी ॥ नल गन्वने ॥ नलिनं पद्मम् । मल धारणे ॥ मलिनम् । मलिनं दुपिते कृष्णे ऋतुमत्यां तु योपिति इति मेदिनी ॥ कुडि दाहे । कुण्डिनं नगरम् । कुण्डिन ऋषिः ॥ दो अवखण्डने । सन्ध्यक्षराणामित्यात्वे आतोऽनपीत्यालोपः । दिनम् ॥१०४॥ (द्रुदक्षिभ्यामिनः) द्रविणम् । दक्ष वृद्धौ । दक्षिणः । दक्षिणा॥१०५॥ (मु०) द्रक्षिभ्यामिनः ॥ द्रु गतौ । द्रविणम् । 'द्रविणं न द्वयाविते काञ्चने च पराक्रम' इति मेदिनी ॥ द वृद्धौ । दक्षिणः । “दक्षिगस्तु परच्छन्दानुवर्तिनि । दक्षे. उपसव्ये सरले प्राचीनेऽप्यथ दक्षिणा । दिक् प्रतिष्ठा यज्ञदानम् " इति हेमचन्द्रः।। "दक्षि. गः सरलोदारपरच्छन्दानुवर्तिषु । वाच्यवदृक्षिणावावी यज्ञदानप्रतिष्ठयोः" इति विश्वः ॥१०॥ ( अर्तेः किदिर च ) इरिणम् ॥ १०६ ॥ (मु० ) अतः किदिर च ॥ ऋ गतौ अस्मादिनक् प्रत्ययः स्याद्वानोरिरादेशश्च । “इरिणं शून्यमूपरम्' इत्यमरः ॥ १०६ ॥ ( वेपितुह्योह्रस्वश्च ) विपिनम् (क) । तुहिनम् ॥ १०७ ॥ (सु० ) वपितुह्याहस्वश्च ॥ आभ्यामिनप्रत्ययः स्याद्वातोईस्वश्च । टुवेट कम्पने। विपिनम् । अटव्यरण्यं विपिनम्' इत्यमरः ॥ तुहिर् अर्दने । उपवाया गुगे कृते हस्तः । तुहिनं हिमम् ॥ १० ॥ (तलिपुलिभ्यां च) तल प्रतिष्ठायाम् । तलिनम् । पुलिनम् ॥१०८॥ (सु० ) तलिपुलिभ्यां च ॥ इनप्रत्ययः स्यात् ॥ तल प्रतिष्ठायाम् । तलिनम् । 'तलिनं विरले स्तोके स्वच्छेऽपि तलिन त्रिपु” पुल महत्त्वे । पुलिनम् ॥ १०८ ॥ ( क ) विपिनमित्यत्र एकारस्येकारो हस्वः । ।

·२६६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते - (रुहेश्च ) रोहिणः ॥ १०९ ॥ (मु०) रुहेश्च ॥ इनप्रत्ययः स्यात् ॥ रुह बीजजन्मनि । रोहिणः चन्दनतरुः।१०९६ ( आप्नोतेः विप् ह्रस्वश्च ) आपः । अद्भिः ॥ ११० ॥ ( सु०) माप्नोतेः क्विकप हस्वश्च ॥ आम्ल व्याप्तौ अस्मात्विप् धातोर्हस्वश्च ॥ किप्प्रत्ययमाह-सम्महतो धौ दीर्घः । आपः भिदपामिति दत्वम् । अद्भिः ॥ ११० ॥ ( ग्लानुदिभ्यां डौ ) ग्लौः । नौः ॥ १११ ॥ ( सु०) ग्लानुदिभ्यां डौः ॥ डौप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः। ग्लै हर्षक्षये ।ग्लौः । 'ग्लौर्मगाङ्कः कलानिधिः' इत्यमरः ॥णुद प्रेरणे। नौः। स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः इत्यमरः१११ (राते?: ) राः, रायौ ।। ११२ ॥ (सु. ) रातेः ॥ डैप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । रा दाने । रैस्भि इत्यात्वम् । राः । 'रः स्मृतः पावके तीक्ष्णे राः पुंसि स्वर्णवित्तयोः' इति मेदिनी ॥ रस्तीक्ष्णे दहने रास्तु सुवर्णे जलदे धने' इति हैमः ॥ ११२ ॥ (गमेझैः ) गौः ॥ ११३ ॥ (सु० ) गमेडीः॥ डोप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । गम्ल गतौ। औरौरित्यौः । गौः "गौर्नाऽऽदित्ये बलीवदें किरणक्रतुभेदयोः । स्त्री तु स्यादिशि भारत्यां भूमौ च सुरभाषपि। नृस्त्रियोः स्वर्गवाम्बुरश्मिमुग्बाणलोमसु" इति केशवः॥ "गौः स्वर्ग वृषभे रश्मौ वने चन्द्रे पुमान् भवेत् । अर्जने नेत्रदिग्बाणभूवाग्वारिषु गौर्मता" इत्यमरः ॥११३॥ (त० ) गमेरिति ॥ गौरिति ॥ "गौर्नाऽऽदित्ये बलीवर्दै किरणक्रतुभेदयोः ॥ स्त्री तु स्यादिशि भारत्यां भूमौ च सुरभावपि । नृस्त्रियोः स्वर्गवज्राम्बुरश्मिदृग्बाणलोमसु॥११३॥ (भ्रमेडूः) भूः ॥ ११४ ॥ ( सु० ) भ्रमेडूः ॥ डूप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । भ्रमे अनवस्थाने। भ्रः।११४॥ (दमे स् ) दोः, दोषौ ॥ ११५ ॥ (सु० ) दमेडोस् ॥ डोसप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । दमु उपशमे । 'दोषाम्' इति रः । दोः । 'दो तस्य' इति श्रीहर्षप्रयोगात्पुंस्त्वम् ॥ 'ककुद्दोपणी' इति भाप्यप्रयोगा- न्नपुंसकत्वम् । 'दोर्दोषा च भुजो बाहुः' इति धनंजयकोशास्त्रीलिङ्गोऽप्ययम् ॥ ११ ॥ ( पणेरिज् आदेवः ) वणिक् ॥ ११६ ॥ (सु० ) पणेरिज मादेवः ॥ इज्प्रत्ययमाह-पण व्यवहारे स्तुतौ च । वणिक् । 'नगमो वाणिजो वणिक्' इत्यमरः ॥ ११६ ॥ (अशेरशादेशो युप्रत्ययः) रशना ॥ ११७ ॥ सु० ) अशे रशादेशा युप्रत्ययः॥ युप्रत्ययमाह-युवोरित्यनादेशः । आशूङ व्याप्ती अश भोजने वा । रशना । 'तालव्या अपि दन्त्याश्च शम्बशूकरपांशवः । रशनाऽपि च जिह्वायाम्। इति विश्वः ॥ रस आस्वादने । रस शब्दे इति धातुभ्यां युप्रत्यये दन्त्य- सकारवानपि। रसनं स्वेदनं ध्वनौ। जिह्वायां तु न पुसि ल्याद्रास्नायां रसना नियाम्।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता २९७ इति मेदिनी ॥ 'रसनं निःस्वने स्वादे रसना काञ्चि जिह्वयोः' इति धरगिः ॥ ११७ ॥ (त) रशनेति ॥ काञ्ची जिह्वायां दन्त्यसकारवान् ॥ ११ ॥ ( उन्देनेलोपश्च ) ओदनः ॥ ११८ ॥ (सु० ) उन्देर्नलोपश्च ॥ युः स्यात् ॥ उन्दो क्ले दने । ओदनः 'ओदनं न स्त्रियां भक्ते बलायामोदिनी स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ ११८ ॥ (गमेान्तादेशश्च ) गगनम् ॥ ११९ ॥ ( अन्येभ्योऽपि युः ) स्यन्दनम् रोचनः ॥ १२० ॥ (सु० ) गमेर्गान्तादेशश्च ॥ युः स्यान्मस्य गश्च ॥ गम्ल गतौ। गगनम् । 'नभोन्तरिक्षं गगनम्' इत्यमरः ॥ अन्येभ्योऽपि युः ॥ स्यन्दू प्रस्रवणे। स्यन्दनः । 'स्यान्दनं तु स्रुतौ नीरे तिनिशे ना रथेऽस्त्रियाम्' इत्यमरः ॥ रुच दीप्तौ । रोचनः । "रोचना रक्तकल्हारे गोपित्तवरयोपितोः (क) । रोचनः कूटशाल्मल्यां पुंसि स्याद्रोचके त्रिषु ॥” इति मेदिनी ॥ ११९-१२० ॥ ( रञ्जिकृभ्यां क्युः ) रजनम् । किरणः ॥ १२१ ।। (सु० ) रञ्जिकृभ्यांक्युः ॥ क्युप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । रंज रागे । नो लोप इति नलोपः । रजनम् । 'रजनो रागजनने रजनं रक्त वन्दने' इति मेदिनी ।। कृ पिक्षेपे। ऋत इरितीर् । किरणः ॥ १२१ ॥ (धृषेधिषश्च ) धिषणाः ॥ १२२ ॥ (धाञश्च ) निधनम् ॥ १२३ ॥ (सु०) धृषेधिषश्च ॥ षेर्धिप आदेशश्च । जिघृपा प्रागल्भ्ये । धिषणः । 'धिष- गस्त्रिदशाचायें धिषणाधिपयोपिति' इति मेदिनी ॥ 'गास्पतिर्विषणो गुरुः' इत्यमरः । दुधान धारणादौ । आतोऽनपीत्यालोपः । निधनम् । 'निधनं स्यात्कुले नाशे' इति मेदि. नी ।। निधनं कुलनाशयोः' इति हैमः ।। १२२-१२३ ।। (त०) धिषणेति ॥ बुद्धौ । गुरौ तु पुंवत् ।। १२२-१२३ ।। ( पृषदादयः) पृषु सेचने ॥ पृषत् । पृषन्ति । वृह उद्यमे । बृहत् । महान् । जगत् ॥ १२४ ॥ (विपूर्वाद्धनः ) वेहत् ॥ १२५ ॥ (सु० ) पृषदादयः॥ अप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते वर्तमानेऽथें । अतृप्रत्ययमाह- ऋदित्वात् पुंसि व्रितो नुमिति नुम् । स्त्रियां तु ट्वित इतीप् । पृषु सेचने । निपातनाद् गुणाभावः। पृषत् । पृषन्ति । बिन्दुवाची पृपच्छब्दो नपुंसकमिति ध्वननाय बहुवचनान्त- मुदाहृतम् । "पृषन्मृगे पुमान्बिदौ न द्वयोः पृषतोऽपि ना' इति मेदिनी ।। बृहवृद्धौ । बृहत् विपुलम् । 'बृहती क्षुद्रवार्ताक्यां कण्टकार्या च वाचि च' इति विश्वः ।। मह पूजा. याम् । महान् । 'महती वल्ल कोभेदे राज्ये तु स्थानपुंसकम् । तत्वभेदे पुमान श्रेष्ठे (क) गोपिनागरयोषितोरिति कुत्रचित्पाठः।

·। २१८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते वाच्यवत्' इति विश्वः ।। "विश्वावसोस्तु बृहती तुम्बुरोश्च कलावती । महती नारदस्य स्यात्सरस्वत्यास्तु कच्छपी” इति वैजयन्ती ॥ 'अवेक्षमाणं महतीं मुहर्मुहुः' इति माघः (क) ॥ हन हिंसागत्योः । विपूर्वाद्वन्तेरतृप्रत्ययो धातोष्टिलोपश्च निपातनादुपसगैकारस्यैत्वं च । विहन्ति गर्भमिति वेहत् । बेहद्दीपघातिनी' इत्यमरः ।। १२४-१२५ ।। ( नप्तृनेष्टुत्वष्दृक्षत्तृहोतृपोतृप्रशास्तृभ्रातृजामातृमातृपि. तृदुहित एते निपात्यन्ते तृप्रत्ययान्नाः) न पतन्त्यनेनेति नप्ता । नष्टा । त्वेषयतीति त्वष्टा । क्षद भक्षण । क्षत्ता । होता । पोता । प्रशास्ता । भ्राता । जायां मातीति जामाता । मान पूजायाम् । माता । पा- तीति पिता। दुहिता ॥ १२६ ॥ (सु० ) नप्तृनेष्टत्वष्टक्षतृहोतृपोतृप्रशास्तृभ्रातृजामातृपितृदुहित एते निपात्यन्ते तृप्रत्ययान्ताः॥ तृप्रत्ययमाह-पत्लु पतने । नञः प्रकृतिभावो धातोष्टेलॊपश्च निपातनात् । सेरा इत्यात्वम् । नप्ता पौत्रो दौहित्रश्च ॥णी प्रापणे । नयतेः पुक् गुण. श्व निपातनात् । ष्टुत्वम् । नेष्टा ॥ विप दीप्तौ। धातोरितोऽत् निपातनात् । त्वष्टा । 'त्वष्टा पुमान्दवशिल्पितक्ष्णोरादित्यवाच्यपि इति मेदिनी ॥ क्षद शकलीकरणे भक्षणे च । अनुदात्तेतू । क्षत्ता । 'क्षत्ता स्यात्सारथौ द्वाः स्थ वेश्यायामपि शूद्रजे' इति विश्वः ॥ हु दानादनयोः । होता ॥ पूत्र पवने । पोता ॥ भ्राज दीप्तौ। भ्राजते लोपो निपातनात् । भ्राता। मामाने । जायां मातीति । जायाया जादशो निपातनात् । जामाता ॥ मान पूजा- याम् । नस्य लोपो निपातनात् । माता ॥ पा रक्षणे। पातेराकारस्येत्वं च निपात्यते । पिता । दुह प्रपूरणे । दुहेस्तृप्रत्यस्येड़ गुणाभावश्च निपातनात् । दुहिता ॥ १२६ ॥ (सावसेक्रः ) स्वसा ॥ १२७ ।। (मु० ) सावसे । मु उपपदे अमुक्षेपणे इत्यस्माप्रत्ययः स्यात् ॥ ऋप्रत्यय माह -स्वसा भगिनी ॥ १२७ ॥ ( यतेवृद्धिश्च ) याता ॥ १२८ ॥ (मु० ) यतेवृद्धिश्च ॥ यती प्रयत्नेऽस्माः स्याद् वृद्धिश्च ।। याता । 'भार्यास्तु भ्रातृवर्गस्य यातरः स्युः परस्परम्' इत्यमरः ॥ १२८ ॥ (नति नन्देश्च ) न नन्दतीति ननान्दा। ननन्देत्येके ॥ १२९ ॥ (मु० ) नञि नन्देश्च ॥ ऋः स्याद् वृद्धिश्च । टु नदि समृद्धौ । न नन्दतीति । कृतायामपि सेवायां रुष्यतीत्यर्थः । ननान्दा । वृद्धिर्नानुवर्तत इत्येके । ननन्दा। निना- न्दा तु स्वसा पत्युननन्दा नन्दनी च सा' इति शब्दार्णवः ।। 'उपा पूषा ननान्दा च ननन्दा च प्रकीर्तिता' इति विश्वः ।। १२९ ।। (दिवे ) देवा, देवरौ ॥ १३० ॥ (क) रणदिभाघट्टनयानभस्वतः पृथग विभिन्नाश्रुतिमण्डलैः स्वरैः स्फुटीभवग्रामविशेषमूर्छना. मवेक्षमाणं महती मुहुर्मुहुः ॥ इत्ययं सम्पूर्णश्लोकः ।

·। .. उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता २६६ (सु०) दिवेः॥ दिवु क्रीडादौ । देवा ।। 'स्वामिनो देवृदेवरौ' इत्यमरः ॥१३०॥ (नयतेर्डिच्च ) ना, नरौ, नरः ।। १३१ ॥ (१०) नयतेर्डिच ॥ डिप्रत्ययमाह-डित्त्वाटिलोपः । णी प्रारणे । ना । 'स्युः पुमांसः पञ्चजनाः पुरुषाः पूरुषा नरः' इत्यमरः ।। १३१ ।। ( अादरनिः) अरणिः। सरणिः । तरणिः । धमनिः । अशनिः । अवनिः । रजनिः [ धरणिः ] ॥ १३२ ॥ (सु०) अांदेरनिः ॥ अनिप्रत्ययमाह- गतौ । अरणिः । 'अरगिर्वह्निमन्ये ना योनिमन्ध्यदारुणि' इति मेदिनी ।। सृ गतौ। सरणिः । 'सरणिः श्रेणिवर्त्मनोः' इति दन्त्यादौ रभसाः ।। शु हिंसाप्राम् । ततोऽनिः शरणि रित्येके (क) ॥ ज धारगे । धरणिः भूभिः ।। धमिः सौत्रः । धमनिः शिरा ।। अश भोजने । अश्यते भूज्यते राज्यमिन्द्रेणान- येति अशनिः । 'अशनिः स्त्रीपुंपयाः स्याञ्चञ्चलायां पवावपि' इति मेदिनी ॥ अप रक्ष. गादौ । अवनिः पृथिवी ॥ तृ प्लवनतरणयोः 'तरणिर्छ मणौ पुंसि कुमारीनौकयोः स्त्रिगाम्। इति मेदिनी ॥ कुमारी लताविशेपः। तरगी रामतरणी कर्णिका चारकेसरा । सहा कुमारी गन्धाढ्या' इति धन्वन्तरिनिघण्टुः ॥ रज रागे । नलोपो निगतनाद् । रजनिः । कृदि कारादितीपि 'रजनी हस्तिनी रात्रिर्हरिद्राजनुका च' इति मेदिनी ॥ १३२ ॥ ( अदिरिस् ) अर्चिः, अर्चिषी । रोचिः । शोचिः । छदिः । देविः । सर्पिः ॥ १३३ ॥ (सु० ) अादेरिस् ॥ इस्प्रत्ययमाह-अर्च पूजायाम् । अर्चिः 'ज्वालाभा सोर्न पुंस्याचिः (ख) इति सान्तेष्वमरः ॥ भ्यन्तादर्च रिप्रत्यये अचिरिदन्तोऽपि। 'अर्चि- हतिः शिखा स्त्रियाम्' इत्यमरः। शुच शोके । शोचिः । 'रोचिः शोचिरुभे क्लीवे' इत्य मरः ॥ हु दाना दनयोः । हविः घृतम् ॥ ॥ सृष्ल गती। सर्पिः आज्यम् ॥१३३॥ (त.) अादेरिति ॥ अर्चिज्वाला ॥ इदन्तोऽपि । शोचिप्तिः ॥ १३३ ॥ (द्युतेरादेजः ) ज्योतिः ॥ १३४ ॥ (मु०) धुतेरादेजः ॥ इस् स्यात् दस्य जश्च ॥ द्युत दीप्तौ । ज्योतिः । 'ज्यो- तिग्नौ दिवाकरे । पुमान नपुंसकं दृष्टौ स्यान्नक्षत्रप्रकाशयोः' इति मेदिनी ॥ १३४ ॥ (बृहनलोपश्च ) बर्हिः ॥ २३५ ॥ (सु० ) बृहनलोपश्च ॥ बृंह वृद्धौ अम्मादिस् प्रत्ययः स्यान्न कारस्य लोपश्च बहिः । 'बर्हि स्यात्कुशशुष्मणोः' इत्यमरः ॥ १३५ ॥ ( जनादेरुस् ) जनुः । ऋ अरुः । परुः ॥ १३६ ॥ ( क ) शरणिरिति । शरणिः पथि चावलाविति तालव्यादौ अजयः । इमामग्रे शरणिमिनि मन्त्रे शरणि हिंसावतलोपरूपां मीमृषः क्षमस्वेति वेदभाष्यम् ॥ धरगिरिति । टीकायां दृटतया मूनेऽपि नियोज्यम् । कचिदस्य पाठो नास्ति । (ख ) अचिरिति । तमविषास्फूर्जयन्निति मन्त्रः ॥ न पनमित्र सनिद्रं वूर्णते दैमिचिरिति मावः ।

·- ३०० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (चक्षेशिशत् ) चक्षुः (क)। वप् वपुः । यज् यजुः ।। १३७ ॥ (सु० ) जनादेरुस्॥ उस् प्रत्ययमाह-जनी प्रादुर्भावे । जनुः । 'जनुर्जननजन्मानि' इत्यमरः॥ ऋ गतौ। अरुः। 'व्रणोऽस्त्रियामीर्ममरुः क्लीवे' इत्यमरः ॥ पृ पालनपूरणयोः । परुः। प्रन्थि पर्वपरुपी इत्यमरः॥ दुवप् बीजसंताने। वपुः । वपुः क्लीबं तनौ शस्ताकृता. वपि, इति मेदिनी ॥ शस्ताकृतिः। प्रशस्ताकृतिरित्यर्थः। यजदेवपूजादौ। यजुर्वेदः१३६-१३७ ( त० ) जनादेरिति ॥ जनुर्जननम् । परुर्ग्रन्थिः ॥ १३६-१३७ ॥ ( एतर्णित् ) आयुः ॥ १३८॥ इति द्वितीयः पादः ॥ ( सु० ) एतेर्णित् ॥ इण् गतावित्यस्मात् णुस् प्रत्ययः स्यात् ॥ णित्त्वाद् वृद्धिः। वृद्धौ कृतायामायादेशः । आयुषी ॥ १३८ ॥ इति सुबोधिन्यामुणादौ द्वितीयः पादः । (धीवरादयः ष्वरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ) (ख) धीवरः । शर्वरी । निषद्वरः । पीवरः ॥ १३९ ॥ (सु०) धीवरादयः प्वरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ प्वरप्रत्ययमाह-षित्त्वात् मित इतीप् । दुधाञ् धारणादौ । ईत्वं निपातनात् । धीवरः। 'कैवतें दाशधीवरौ' इत्यमरः ।। शृहिसायाम् । शर्वरी । 'शर्वरी यामिनीस्त्रियोः' इति मेदिनी ।। षल विश. रणादौ । निषद्वरः। 'निषद्वरः स्मरे पक्के निशायां तु निषद्वरी' इति मेदिनी ॥ पा पाने ईत्वं निपात्यते । पीवरः । अन्ये तु पीव स्थौल्ये अस्मात्ध्वरप्रत्यये यवयोर्वसे हकारे चेति वलोपे पीवर इत्याहुः । 'पीवरः कच्छपे स्थूले' इति मेदिनी ।। १३९ ।। (त०) धीवरादयः ॥ शर्वरी रात्रिः। निषद्वरस्तु जम्बालः । विषद्वरी रात्रिः ॥३९॥ (इणादेनक् ) इनः । जिनः । दीनः । कृष्णः॥ १४० ॥ (सु० ) इणादेर्नक ॥ नक्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुगः । इण् गतौ। इनः । 'इनः पत्यौ नृपार्कयोः' इति मेदिनी ॥ जि जये । जिनः । 'जिनोऽहति च बुद्धे च पुंसि स्यात्तिषु जित्वरे' इति मेदिनी ।। दीङ क्षये । 'दीना मूपिकयोषायां दुर्गते कातरेऽन्यवत्' इति वि- श्वः ।। कृप विलेखने । कृष्णः । 'कृष्णः सत्यवतीपुत्रे केशवे वायसेऽर्जुने। कृष्णा स्याद्रौप- दीनीलोकणाद्राक्षासु योषिति । वर्णके वाच्यलिङ्गः स्यात्क्लो मरिचलोहयोः' इति मेदिनी। (त०) इणादेरिति । 'मयः सूर्य नृपे पत्यौ ॥ १४० ॥ (बन्धेब्रुधबुधौ च ) बध्नः । बुध्नः ॥ १४१ ॥ (सु० ) बन्धेब्रुधबुधौ च ॥ बन्ध बन्धने अस्मान्नक् स्याद्धातोः स्थाने एतावा- देशौ च स्याताम् ॥ अध्नः । बुध्नः। भास्कराहास्करबध्नप्रभाकरविभाकराः' इत्यमरः ।। 'बुध्नो ना मूलरुद्रयोः' इति मेदिनी ।। १४१ ।। । (क) चक्षेरिति । चक्षिक व्यक्तायां वाचि अस्मादुस् शिद्भवति । शित्त्वाख्यानाधादेशो न । च. क्षते रूपमनुभवन्त्यनेनेति चक्षुः । (ख) धीवरादय इति । आदिपदेन छित्वर छत्वर धीवर मी- घर चीवर तीवर नीवर गहरकदरसंयदरा इत्येषां ग्रहणम् ।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्यायोपेता (धादेनः ) घानाः । पर्णम् । वस्नः । श्रोणः ॥ १४२ ॥ (मु० ) धादेनः ॥ नप्रत्ययमाह-दुधाञ् धारणादौ । 'धाना भृष्टयवे स्त्रियाम्। इत्यमरः ।। 'धाना भृष्टयवे प्रोक्ता धान्याकेऽभिनवोद्भिदि' इति विश्वः ।। पृ पालनादौ । पर्णम् । पर्ण पत्रे किंशुके ना' इति मेदिनी ।। वस निवासे । वस्नः । वस्नो मूल्ये वेतने च' इति विश्वः ।। 'वस्नस्त्वविक्रिये पुंसि वेतने स्यान्नपुंसकम्' इति मेदिनी ।। अविक्रये मूल्ये इत्यर्थः ।। श्रु श्रवणे । श्रोणः पङ्गुः ।। १४२ ।। (त०) धादेरिति । 'धाना भृष्टयवे स्त्रियाम्' । मूल्यवेतनयोर्वस्नः । श्रोणः पङ्गुः १४२ ( लक्षनस्याण्मटौ ) लक्षणम् । लक्ष्मणः ॥ १४३ ॥ (मु० ) लक्षेनस्यामटौ ॥ लक्षदर्शनाङ्कनयोः । अस्माच्चुरादिष्यन्तात् नः स्यात्प्रत्ययस्याण्मटावागमौ च स्याताम् ।। लक्षणम् । लक्ष्मणः । 'लक्षणा हंसयोपायां सारसस्य च लक्ष्मना' इति ।। "लक्षणं नाम्नि चिन्हे च सौमित्रिरपि लक्षणः । "लक्ष्मणं लाग्छने नाम्नि रामभ्रातरि लक्ष्मणः" इति विधः । “लक्ष्मणं नाम्नि चिन्हे स्यात्सार- स्यां लक्षणा कचित् । लक्ष्मणा त्वौषधीभेदे सारस्यामपि योपिति । रामभ्रातरि पुंसि स्यात्सबीके चाभिधेयवत्" इति मेदिनी ।। १४३ ।। (त) लक्षेरिति ।। 'लक्षणं नाम्नि चिन्हे च रामभ्रातरि च द्वयम्' 'लक्षणा हंसयोपायां सारसस्य च लक्ष्मणा' ।। १४३ ।। (रास्नादयः ) रास शब्दे । रास्ना। सास्ना स्थूणा । वीणा । कृती कृत्स्नम् । तिज तीक्ष्णम् । श्लिषेः श्लक्ष्णम् ॥ १४४ ॥ (मु०) रास्नादयः॥ नक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ रस आस्वादने । उपधाया दीर्घो निपातनात रास्ना। 'रास्ना तु स्याभुजङ्गाक्ष्यामेलापामपि स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ षस स्वप्ने । उपधाया दी| निपातनात् । सास्ना । 'सास्ना तु गलकम्बल:' इति मेदिनी ॥ष्टा गतिनिवृत्तौ । उत्वं णत्वं च निपात्यते । स्थूणा । 'स्थूणा स्यात्सूर्यो स्तम्मे गृहस्य च इति मेदिनी ॥ सुर्मी लोहप्रतिमा ॥ वी गत्यादिषु । णत्वं निपातना. त् । वीणा । 'वीणा विद्युति वल्लक्याम्' इति मेदिनी ॥ कृती छेदने । वक्ष्यमाणेभ्यः कस्नप्रत्ययो निपातनात् । कृत्स्नम् ॥ तिज निशाने । धातोर्दीर्घा निपातनात् । चोः कुरि- ति गः । खसे चपा झसानामिति कः । पत्वणत्वे । तीक्ष्णम् । “तीक्ष्णं सामुद्रलवणे विप. लोहाजिमुष्कके । क्लीबं यवाग्रके पुंसि तिग्मात्मत्यागिनोस्त्रिषु' इति मेदिनी ॥ श्लिष आलिङ्गने । निषेरिकारस्यात्वं निपातनात् । पढोरिति कत्वम् श्लक्ष्णम् ॥ १४४ ॥ (त०) रास्नादयः ॥ रास्ना गन्धद्रव्यम् । सास्ना गलकम्बलः । स्थूणा गृह- स्तम्भः ।। १४४ ।। (मनादेयुः) मन्युः । दस्युः । जन्युः ॥ १४५ ॥ (सु०) मनादेर्युः । युप्रत्ययमाह-मन ज्ञाने । निपातनान्न युवोरित्यनादेशः । मन्युः । 'मन्युदैन्ये ऋतौ क्रुधिः दसु उपक्षये। दस्युः । 'दस्युश्चौरे रिपौ पुंसि' इति मेदिनी ।। जनी प्रादुर्भावे । जन्युः । 'अथ जन्युः स्यात्प्राण्यमिधातृषु' इति मेदिनी॥१४॥ २६ सि०च० ·३०२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (त० ) मनादेरिति ।। 'मन्युदैन्ये क्रतौ क्रुधिः दस्युश्चौरः । जन्युर्देही ।।१४५।। (मृङस्त्युक् ) मृत्युः ॥ १४६ ।। (सु०) मृडस्त्युक ॥ त्युक्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । मृड प्राणत्यागे । मृत्युः। 'मृत्युनर्ना मरणे यमे' इति मेदिनी ॥ १४६ ॥ (सतेरवयू ) सरयुः । सरयूः ॥ १४७ ॥ (सु० ) सतरयवयू ॥ अयु-अयूप्रत्ययवाह-स गतो । सरयुः । सरयूः नदी १४७ ( पादेः पः ) पापम् ॥ १४८ ॥ (मु०) पादेः पः ॥ पप्रत्ययमाह-पा रक्षणे । पाति रक्षति धर्मादात्मानमिति पापम् ॥ १४८ ॥ (न्यादेः कित ) नीपः । सूपः । कुङ् शब्दे । कूपः (क) ॥१४९॥ (सु०) न्यादेः कित् ॥ पकप्रत्ययमाह-णी प्रापणे। नीपः । 'नीप. कदम्बबन्धू. कनीलाशोकद्रुमेऽपि च' इति मेदिनी ॥ षुञ् अभिषवे । बाहुलकाद्दीर्घः । सू": । 'सूपो व्य- अनसूदयोः' इति मेदिनी॥ कुङ् शब्दे। बाहुलकाहीर्घः । कुवन्ति मण्डूका अस्मिन्निति कूरः॥ (शिल्पादयः) शील शिल्पम् । शसु शष्पम् । बाध बाष्पम् । रु रूपम् । 7 शूर्पम् ॥ १५० ॥ (मु०) शिल्पादयः ॥ पक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ शील समाधौ। द्वस्वो नि. पातनात् । शिल्पम् कौशलम् ॥ शमु हिंसायाम् । निपातनात्षत्वम् । शप्पम् । 'शष्पं बालतृणेऽपि च । मुसि स्यात्प्रतिभाहीने' इति मेदिनी ॥ 'शप्पं बालणं घासः' इत्यमरः॥ बार विलोडने । धस्य पत्वं निपातनात् । बाप्पः । 'वाप्पो नेत्रजलोष्मणोः इति विश्वः ॥ 'बाष्पमूष्मणि चाश्रुणि' इति च ॥ रु शब्दे । दीर्घत्वं निपातनात् । रूपम् । 'रूपं स्वभावे सौन्दर्ये' इति विश्वः ॥ शू हिंसायाम् । निपातनादुर् । 'य्वो वि हसे' इति दीर्घः । शू पम् । 'प्रस्फोटनं शूर्पमस्त्री' इत्यमरः ॥ १० ॥ (त० ) शिल्पादय इति ॥ शिल्पं कौशलम् । शष्पं बालतृणं प्रतिभाक्षयश्च ॥ बाप्पमिति ॥ 'अस्रो नेत्रजलोप्मणोः, रूपं स्वाभावे सौन्दयें ॥ १५० ॥ (स्तनादेय॑न्तादित्नु:) (ख) स्तनयित्नुः । गदयित्नुः ॥ १५॥ (सु० ) स्तनादेय॑न्तादिनुः ॥ इत्नुप्रत्ययमाह-स्तन गदी देवशब्दे । चुरादी भ्यन्तौ । गुणे कृते अयादेशः । स्तनयित्नुः । 'स्तनयित्नुः पुमान्वारिधरेऽपि स्तनितेऽपि चा इति मेदिनी ॥ स्तनयित्नुः प्रयोवाहे तवृत्तौ मृगरोगयोः ॥' इति विश्वः ॥ गद- यित्नुः । गदयित्नुः पुमान्कामे जल्पाके कामुकेऽपि च ॥' इति विश्वः ॥ ११ ॥ (त० ) स्तनादेरिति ॥ स्तनयित्नुरिति ॥ ओरलोपः ॥ १५ ॥ (दाभाभ्यां नुः ) दानुः । भानुः॥ १५२ ॥ (क) नीप इत्यादौ पप्रत्ययस्य कित्करणाद् गुणो न । (ख) स्तनादेरिति । आदिपदेन हृषिपुषिमदीनां ग्रहणमिति केचित् । तेन हर्षयित्नुः । पोषयित्नुः । मदयित्नुमदिरा । ।

·उणादिप्रकिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३०३ (मु०) दाभाभ्यां नुः ॥ नुप्रत्ययमाह-दुदान दाने । दानुः । 'दानुतरि विक्रा- न्ते' इति मेदिनी ॥ भा दीप्तौ । भानुः । 'भानु रश्मिदिवाकरौ' इत्यमरः ॥ १५२ ॥ (धेट इच्च ) धेनुः ॥ १५३ ॥ (मु० ) धेट इञ्च ॥ नु स्याद्वातोरित्वं च ॥ धेट पाने । संध्यक्षराणामित्यात्वे कृते इत्वम् । ततो गुणः । धेनुः । 'धेनुः स्यान्नवसूतिका । इत्यमरः ॥ १५३ ॥ (सुवः किच्च ) सूनुः ॥ १५४ ॥ ( सु० ) सुवः किच्च ॥ नुक् स्यात् ॥ कित्त्वान्न गुणः । पूङ् प्राणिप्रसवे । सूनुः । 'सूनुः पुत्रऽनुजे रवौ' इति विश्वः ॥ १५४ ॥ (त० ) सूनुरिति ॥ सूनुः पुत्रेऽनुजे खौ' ॥ १६४ ॥ ( अजिवृभ्यां णुः ) वेणुः । वर्गुः ॥ १५५ ।। (मु० ) अजिवृभ्यां गुः ॥ णुप्रत्ययमाह-अज गतौ । अजेर्वाति वीः । वेणुः । 'वेणुपान्तरे वशे' इति विश्वः ॥ वृङ् सम्भक्तौ । वणुः । नददेशभेदयोः ॥ १५५ ॥ ( स्थारीभ्यां णुः ) स्थाणुः । रेणुः ।। १५६ ॥ (मु० ) स्थारीभ्यां णुः ॥ठा गतिनिवृत्तौ। स्थाणुः । 'स्थाणुः कीले हरे पु. मान् । अस्त्री ध्रुव' इति मेदिनी ॥ 'स्थाणुः कोले स्थिर हर' इति विश्वः ॥ री गतिरे- पणयोः । रेणुः । रेणु स्त्रीपुंसयो लौ पुंल्लिङ्गः पर्पटे पुनः' इति मेदिनी ॥ 'रेणुयोः स्त्रियां धूलि.' इत्यमरः ॥ १५६ ॥ (त० ) स्थाणुरिति ॥ 'स्थाणुः काले स्थिर हरे। रणुर्द्वयोः स्त्रियां धूलिः ॥१५६॥ ( विषेः कित् ) विष्णुः ॥ १५७ ।। (मु०) विषेः कित् ॥ णुक्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । विप्ल व्याप्तौ । विष्णुः । 'विष्णुर्नारायणः कृष्णः' इत्यमरः ॥ १५७ ॥ ( क्रादेः कः ) (क) कर्कः । राका । अर्कः । कल्कः । इण् एकः । भेकः । काकः । पाकः । निहाका ॥ १५८ ।। (सु. ) क्रादेः कः ॥ कप्रत्ययमाह-बाहुलकान्न कस्येत्संज्ञा । हुकूल करणे । कर्कः । 'कर्कः कर्क तले वह्नौ शुक्लाश्ये दपणे घटे' इति विश्वः ॥ रा दाने। राका । 'राका नयन्तरे कच्छ्वां नवजातरजः स्त्रियाम् । सम्पूर्णन्दुतिथौ' इति मेदिनी ॥ 'राका तु सरिदन्तरे । राका नवरजः कन्या पूर्णेन्दुः पूर्णिमाऽपि च' इति विश्वः ॥ अर्च पूजायाम् । चोः कुरिति कः । अर्कः । 'अर्कोऽर्कपणे स्फटिके रखो ताने बृहस्पतौः इति विश्वः ॥ कल गतौ । कल्कः । “कलकोऽस्त्री धनतैलादिशेषे दम्भे विभीतके । विकिट्ट- योश्च पापे च त्रिषु पापाशये पुनः' इति मेदिनी ॥ 'कल्कः पापाशये पापे दम्भे विट- किट्टयोरपि इति विश्वः ॥ इण् गतौ । एकः । 'एकः संख्यान्तरे श्रेष्टे केवलेतरयोस्त्रि. षु' इति मेदिनी ॥ 'एके मुख्यान्यकेवला:' इति विश्वः ॥ जिभी भये । भेकः । । .. (क ) भत्रादिपदेन दाकवाकयोरपि ग्रहणम् । दाको दाता । धाकोऽनवानाधारश्च ।

·[पूर्वकृदन्ते .. ३०४ सिद्धान्तचन्द्रिका- 'भेको मण्डूकमेषयोः' इति विश्वः ॥ कै शब्दे। काकः । “काकः स्याद्वायसे वृक्षप्रभेदे पीठसपिणि । शिरोऽवक्षालने मानप्रभेदद्वीपभेदयोः। काका स्यात्काकनासायां काकोली. काकजंघयोः । रक्तिकायां मलय्वां च काकमाच्यां च योपिति । कार्क सुरतबन्धे स्या- काकानामपि संहतौ” इति मेदिनी ॥ मलयूः काकोदुम्बरिका ॥ पा पाने । पाकः । "पाकः परिणती शिशौ । केशस्य जरसा शौक्ल्ये स्थाल्यादौ पचनेऽपि च, इति मेदिनी ॥ ओहाक त्यागे । निहाका । 'निहाका गोधिका समे' इत्यमरः ॥ १५८ ॥ (त० ) कादेरिति ॥ कर्को धवलघोटकः ॥ राका पूर्णिमा तिथिः ॥ 'कल्कः पापाशये पापे दम्भे विकिट्टयोरपि” एके मुख्यान्यकेवलाः। 'भेको मण्डूकमेपयोः' पाकः शिशुः ॥ 'निहाका गोधिका समे ॥ १५८ ॥ (नौ सदेर्डित् । निष्कः ॥ १५९ ॥ (मु० ) नौ सदेडित् ॥ कडप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । पल विशरणादौ । निष्कः । निकोऽस्त्री हेम्नि तत्पले' इति विश्वः ॥ १५९ ॥ ( त० ) 'निष्कोऽस्त्री हेम्नि तत्पले' ॥ १.५९ ॥ (शकेरुनउन्तउन्ति उनिप्रत्ययाः) शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः ।। १६० ॥ (मु० ) शकेरुनउन्तउन्तिउनिप्रत्ययाः ॥ उनउन्तउन्तिउनिप्रत्ययानाह-शक्ल शक्तौ शकुनः । शकुन्तः । शकुन्तिः । शकुनिः। "शकुन्तिपक्षिशकुनिशकुन्त शकुनद्विजाः, इत्यमरः ॥ "शकुनस्तु पुमान्पक्षिमात्रपक्षिविशेषयोः । शुभाशंसिनिमित्ते च शकुन स्थान. पुंसकम्" इति मेदिनी ॥ 'शकुन्तः कीटभेद स्यादासपक्षिविहङ्गयोः' इति मेदिनी ॥१६॥ ( हृश्याभ्यामितः) हरितः । श्येतः । (क) ॥ १६१ ॥ (सु० ) दृश्याभ्यामितः ॥ इतप्रत्ययमाह-हुज हरणे। हरितः। 'हरिता स्त्री च दूर्वायां हरिद्वर्णयुतेऽन्यवत्' इति मेदिनी ॥ श्यैङ् गतौ । श्येतः । 'शुक्लशुभ्रशुचि- श्वेतविशदश्यतपाण्डराः' इत्यमरः ॥ १६१ ॥ ( रुहे रस्य लो वा ) रोहितः-लोहितः ।। १६२ ॥ (मु०) महे रस्य लो वा ॥ अस्मादितः स्याद्रस्य वा लकारः ॥ रुह बीज. जन्मनि प्रादुर्भावे च । रोहितः-लोहितः । “रोहितं कुङ्कुमे रक्त ऋजुशक्रशरासने। पुंसि स्यान्मोनमृगयां दे रोहितकद्रुमे” इति मेदिनी ॥ "लोहितं रक्तगोशीर्षकुङ्कुमाजिकु- चन्दने । पुमान्नदान्तरे भौमे वर्णे च त्रिषु तद्वति" इति मेदिनी ॥ १६२ ॥ ( वादेराय्यः ) श्रवाय्यः । स्पृहयाय्यः ॥ १६३ ॥ (सु०) वादेराय्यः ॥ आय्यप्रत्ययमाह-श्रु श्रवणे। श्रवाय्यः । अवाय्यो यज्ञपशुः । स्पृह ईप्सायाम् । चुरादिरदन्तः । स्पृहयाय्यः ॥ १६३ ॥ (त० ) वादेरिति ॥ श्रवाय्यो यज्ञपशुः ॥ १६३ ॥ (घृन एण्य: ) वरेण्यः ॥ १६४ ॥ (क.) 'सन्ध्यक्षराणामा'...अनेनैकारस्याऽऽकारे कृते 'अइए' अनेन एकारे सति क्येत इति । ।

·उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणण्याख्याद्वयोपेता ३०५ (सु०) वृक्ष एण्यः ॥ एण्यप्रत्ययमाह-बृञ् वरणे । वरेण्यः श्रेष्ठः ॥ १६४ ॥ ( अर्तेरन्यः ) अरण्यम् ॥ १६५ ॥ (पृषेश्च षस्य जः) पृषु सेचने पर्जन्यः ॥ १६६ ॥ (सु० ) मर्तेरन्यः ॥ अन्यप्रत्ययमाह- गतौ। अरण्यम् । 'अटव्यरण्यं विपिनम्। इत्यमरः ॥ पृषु सेचने । पस्य जः अन्यश्च स्यात् । पर्जन्यः । पर्जन्यो मेघशब्दोऽपि ध्वनदम्बुदशक्रयोः' इति मेदिनी ॥ १६५-१६६ ॥ (त० ) पजन्य इति ॥ 'पर्जन्यः शक्रमेघयोः ॥ १६६ ॥ ( वदेरान्यः ) वदान्यः ॥ १६७ ॥ (मु० ) वदेरान्यः ॥ अन्यप्रत्ययमाह-वद व्यक्तायां वाचि । वदान्यः । 'वदान्य- स्त्यागिवाग्ग्मिनोः' इत्यजयकोशः ॥ १६७ ॥ (त० ) वदेरिति ॥ वदान्यस्त्यागिवाग्मिनोः ॥ १६७ ॥ ( अमादेरत्रः ) अमत्रम् । नक्षत्रम् । पतत्रम् । कलत्रम् । वस्त्रा ॥१६८॥ (मु० ) अमादेरत्रः ॥ अत्रप्रत्ययमाह-अम गत्यादौ । अमत्रं भाजनम् ॥ नक्ष गतौ। नक्षत्रम् । नञः प्रकृतिभावे नक्षत्रमिति साधितं तत्त व्युत्पत्त्यन्तरम् ॥ पल पतने। पतत्र तनूरुहम् ॥ गड सेचने । गडेरादेश्च कः । कडत्रम् । डलयोरेकत्वस्मरणात् कलत्रम् । 'कलनं आणिभार्ययोः' वृज वरणे । वरत्रा। 'नधी वधी वरना स्यात्' इत्यमरः ॥ चर्ममयी रज्जुरित्यर्थः ॥ १६८ ॥ (त०) अमादेरित ॥ अमत्रं भाजनम्। पतत्रं तनूरुहम् ॥ वरत्रा चर्ममयी रज्जुः१६८ (भ्रादेरतः ) भरतः । पर्व पूरणे । पर्वतः ॥ १६९ ॥ (सु० ) भ्रादेरतः ॥ अतप्रत्ययमाह-भृञ् भरणे। 'भरतः । 'भरतः शबरे नटे। क्षेत्रे रामानुजे शास्त्रे दौष्यन्तावृपभात्मजे । तन्तुवाये' इति हेमचन्द्रः ॥ 'भरतो ना नाट्यशास्त्रे शबरे च मुनी नटे । रामानुज च दौप्यन्ती' इति मेदिनी ॥ पर्व पूरणे । पर्वतः । 'पर्वतः पादपे पुंसि शाकमत्स्यप्रभेदयोः । देवमुन्यन्तरे शैले' इति मेदिनी ॥ १६९ ॥ ( पृषिरञ्जिभ्यां कित्) पृषतः । रजतम् ॥ १७० ॥ (सु० ) पृषिरञ्जिभ्यां कित् ॥ कतप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । पृषु सेचने । पृषतः । “पृपन्मृगे पुमान् बिन्दौ न द्वयोः पृपतोऽपि ना । अनयोश्च त्रिपु श्वेतबिन्दुयुक्ते. प्युभाविमौ” इति मेदिनी ॥ रज रागे । नो लोप इति नलोपः । रजतम् । 'रजतं त्रिषु शुक्ले स्यात्क्लीबे हारे सुवर्णके' इति मेदिनी ॥ १७० ॥ (त० ) पृषि ॥ "पृषतो बिन्दुमृगयोः ॥ १७० ॥ (शपादेरथः) शपथः । शमथः । दमथः । वस आवसथः । संवसथः१७१ (१०) शपादेरथः॥ अथप्रत्ययमाह-शप आक्रोशे । शपथः । शमु दमु उप- शमे । शमथः । 'दमथः । 'शमथः शान्तिमन्त्रिणोः' इति मेदिनी ॥ दमथस्तु पुमान्दण्डे दमे च परिकीर्तितः' इति मेदिनी। 'शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमा इत्यमरः ॥ वस निवासे । आवसथो गृहम् । संवसथो ग्रामः ॥ १७१ ।। ।

·। ३०६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (त० ) शपादेरिति ॥ 'शमथस्तु शमः शान्तिर्दान्तिस्तु दमथो दमः ॥ ११ ॥ (रभादेरसः) रभसः ॥ १७२ ॥ (सु०) रभादेरसः । असप्रत्ययमाह-रभ राभस्ये। रभसः । 'रभसो वेगहर्षयोः१७२ ( वेज आत्वाभावस्तुट् च ) वेतसः ॥ १७३ ॥ (सु० ) वेष आत्वाभावस्तुट च ॥ वेञ् तन्नुसन्ताने अस्मादसप्रत्यये परे आ. त्वाभावः प्रत्ययस्य तुडागमश्च स्यात् ॥ वेतसः ॥ १७३ ॥ (दिवेः कित् ) दिवु दिवसः ॥ १७४ ॥ (सु० ) दिवः कित् । कसप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । दिवु क्रीडादौ । दिवसः। 'वा तु क्लीवे दिवसवासरौ' इत्यमरः ॥ १४ ॥ (क्रादेरभः ) कृ करभः । शृ शरभः । शल गतौ । शलभः । कल गतौ । कलभः । गर्द शब्दे । गर्दभः ॥ १७५ ॥ ( स० ) कादेरभः ॥ अभप्रत्ययमाह-कृ विक्षेप । करभः । 'करभो मणिबन्धादिक- निष्टान्तोष्ट्रतत्मते' इति मेदिनी ॥ 'मणिबन्धादाकनिष्ठं करस्य करभो बहिः' इत्यमरः ॥ हिसायाम् । शरभः । 'शरभस्तु पशाभिदि' करभो वानमिदि' इति च मंदिनी ॥ शल गतौ । शलभः । 'समौ पतङ्गशलभी' इत्यमरः ॥ कल गतौ । कलभः । 'कलभः करिपो- तके, गर्द शब्दे । गर्दभः । “गर्दभः श्वेतकुमुद गर्दभी गन्धभिद्यपि । रासभे गर्दभी क्षुद्रजन्तुरोगप्रभेदयोः” इति मंदिनी ॥ १५ ॥ ( ऋषिवृषिभ्यां कित् ) (क) ऋषभः । वृषभः ॥ १७६ ॥ (मु०)ऋषिवृषिभ्यां कित् ॥ कभप्रत्ययमाह --कित्त्वान्न गुणः । ऋपी गती ऋपभः "ऋपभःस्यादादिजिने वृपभे अपने स्वरे । कर्णरन्ध्र कौलपुच्छे श्रेष्टे चाप्युत्तर स्थि- तः ॥ ऋषभी शूशिम्ब्यां स्यात्पुरुषाकारयापिति । विधवायां शिरालायाम्" इति हम- चन्द्रः ॥ "ऋषभस्त्वौपधान्तरे । स्वराभवृषयोः कर्णरन्ध्र गर्दभपुच्छयोः । स्मृतः श्रेष्टे स्त्रीनकारयोषिति । शूकशिम्ब्यां शिरालायां विधवायां वचिन्मता" इति मेदिनी ॥ वृषु सेचने । बृषभः । “वृषभः श्रेष्ठवृषयोः ॥ १७६ ॥ (रासवल्लिभ्यांच) (ख) रास शब्दे । रासभः। वल्ल संवरणे । वल्लभः ।। (सु०) रासलिभ्यां च ॥ अभः स्यात् ॥ रास शब्द। राशभः ॥ वल्लसंव. रणे । वल्लभः । 'वल्लभी दयितऽध्यक्षे सलक्षणतुरङ्गभे' इति मेदिनी ॥ १७७ ॥ ( विशादेरन्तः ) वेशन्तः । वसन्तः । जयन्तः ॥ १७८ ॥ ( सु०) विशादेरन्तः ॥ अन्तप्रत्ययमाह-विश प्रवेशने । वेशन्तः । 'वेशम्तः पल्लवं चाल्पसरः' इत्यमरः ॥ वस निवासे । वसन्तः ऋतुः ॥ जि जये । जयन्तः । 'जय- मतः पाकशासनिः' इत्यमरः ॥ १७८ ॥ ( क ) ऋषिवृषिभ्यामिति । आभ्यमिभः प्रत्ययः स्यात् स च कित् । (ख) चेति । चकारात् 'अमप्रत्ययो भवति । । उत्तरस्थः ·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्यायोपेता .. (त०) विशादेरिति ॥ वेशन्तः पल्लवम् ॥ जयन्तः शक्रपुत्रः ॥ १७८ ॥ ( हन्तेमिट् च ) हेमन्तः ॥ १७९ ॥ (मु०) हन्तेहिर्मुट च ॥ हन हिंसागत्योः । अस्य हिरादेशोऽन्तप्रत्ययः प्रत्य. यस्य मुडागमश्च स्यात् ॥ हेमन्तः ॥ बाहुलकादन्येभ्योऽप्यन्तः । अर्ह पूजायाम् । अ. हन्तः । 'अर्हन्तः क्षपणको जिनः' इति विक्रमादित्यकोशः ॥ १७९ ॥ ( अादररः ) अररम् । (क) भ्रमरः। चमरः । देवरः । वस निवासे । वासरः ॥ १८० ॥ (मु० ) अांदेररः॥ अरप्रत्ययमाह-ऋगतौ । अररम् । 'अररं छदकपाटयोः' इति मेदिनी ॥ 'कपाटमररं नुलगे' इत्यमरः ॥ भ्रम अनवस्थाने। भ्रमरः । 'भ्रमरः का- मुंके भृङ्गः इति मेदिनी ॥ चमु अदने । चमरः । चमरं चामर स्त्री तु मञ्जरीमृगभेदयोः' इति मेदिनी ॥ दिवु क्रीडादौ । ज्यन्तः । देवयतीति देवरः । पत्युः कनिष्ठभ्राता ॥ वस निवासे । ज्यन्तः । वापयतीति वासरो दिरसः ॥ १८० ॥ (त. ) अादेरिति ॥ अररं कपाटम् ॥ १८० ॥ ( कुवः किद्रुट च ) (ख) कुररः ॥ १८१ ॥ (मु०) कुवः किद्रुट् च ॥ करप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । कु शब्दे । कुररः । 'उत्क्रोशकुररौ समौ' इत्यमरः ॥ १८१ ॥ ( अङ्गयादेगरः) अङ्गारः । मन्दारः ॥ १८२ ॥ (मु० ) अङ्गयादेशरः ॥ आरप्रत्ययमाह-अगि गतौ अङ्गारः । 'अङ्गारमुल्मुके न स्त्री पुंल्लिङ्गस्तु महीमुने' इति मेदिनी ॥ मदि स्तुत्यादौ । मन्दारः। बाहुलकादारु- प्रत्ययोऽपि । मन्दारुः । 'पारिभद्रे तु मन्दारुर्मन्दारः पारिजातके' इति शब्दार्णवः ॥ 'म. न्दारुः स्यात्पुरद्रुमे । पारिभद्रेऽर्कपणे च' इति विश्वः ॥ १८ ॥ ( गडः कड च ) गड आसेचने । कडारः ॥ १८३ ॥ (मु०) गडेः कड़न ॥ गडि वदनैकदेशे । गड सेचने वा । अस्य कडादेश आर- प्रत्ययश्च स्यात् ॥ 'कडारः कपिल: पिङ्गः' इत्यमरः ॥ 'कडारः कपिले दासे' इति मेदिनी १८३ (शृङ्गारादयः ) शृङ्गारः । भृङ्गारः । मृजूप् मार्जारः । कमु कुमारः तुषारः । कासारः ॥ १८४ ।। (मु०) शृङ्गारादयः ॥ आरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ १ हिंसायाम् । नुम् नुक् हस्वश्व निगत्यते । शृङ्गारः । 'शृङ्गारः सुरते नाट्ये रसे च गजमण्डने । नपुंसकं लवङ्ग. ऽपि नागसंभवचूर्णयोः" इति मेदिनी। भृज भरणे । नुम् गुक् च निपात्यते । भृङ्गारः । 'भृङ्गारः कनकालुका' 'भृङ्गारी झिल्लिकायां स्यात्कनकालौ पुनः पुमान्' इति च ॥ मृजूप शुद्धौ । मृजेर्वृद्धिरिति वृद्धिः। मार्जारः । 'ओतुबिंडालो मार्जारः' इत्यमरः ॥ (क) अत्तररप्रत्यये धातोगुणे चाररमिति । (ख) कुब इति । कुधातोररप्रत्ययः स्यात् स च कित् तस्य रुडागमश्च । .

·३०८ [ पूर्वकृदन्ते . । सिद्धान्तचन्द्रिका- 'मार्जार ओतौ खट्वाङ्गे' इति मेदिनी ॥ कमु कान्तो । उपधाया उत्वं गुणाभावश्च निपा. तनात् । कुमारः । 'कुमारः स्याच्छुके स्कन्दे युवराजेऽश्ववारके । बालके वरुणाद्रौ ना न द्वयोर्जात्यकाञ्चने । कुमारी शैलतनयावनकाल्योर्नदीभिदि । सहाऽपराजिताकन्याजम्बूद्वीपेषु च स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ तुष तुष्टौ । तुषारः । 'तुषारस्तुहिनं हिमम्' इत्यमरः ॥ कास् शब्दकुत्सायाम् । कासारः । 'कासारः सरसी सरः' इत्यमरः ॥ १८४ ।। (त०) भृक्लारः इति । 'भृङ्गारः कनकालुका ।।' १८४ ।। ( सर्तेरपः षुक् च ) सर्षपः ॥ १८५ ॥ (सु०) सर्तेरपः षुक च ॥ स गतो अस्मादपप्रत्ययः स्याद्धातोः षुगागमश्च ।। अपप्रत्ययमाह-सर्षपः ।। १८५॥ (विटपादयः ) विट् शब्दे । विटपः । विष्टपम् । कुणपम् । वल संवरणे । उलपम् ॥ १८६ ॥ (सु०) विटपादयः ॥ कपप्रत्यान्ता निपात्यन्ते-कित्त्वान्न गुणः । विट् शब्दे । विटपः । 'विटपो न स्त्रियां स्तम्बे शाखाविस्तारपल्लवे । विटाधिप ना' इति मेदिनी । विश प्रवेशने । विशतेः प्रत्ययस्य तुडागमो निपात्यते । छशषेति षत्वम् । टुत्वम् । विष्ट- पम् । 'विष्टपं भुवनं जगत्। इत्यमरः ।। कण शब्दे। वम्योत्वं निपातनात् । कुणपम् । 'कुणपः पूतिगन्धे शवेऽपि च इति मेदिनी ॥ 'कुणपः शवमस्त्रियाम्' इत्यमरः ।। वल संवरणे। वस्योत्वं निपातनात् । उलपम् । 'उलपो न स्त्री गुल्मिन्यां ना तृणान्तरे। इति मेदिनी ।। १८६ ।। (त०) उलप इति ॥ कोमलं तृणम् ।। १८६ ।। (वृतादेस्तिकः ) वर्तिका (क) ॥ १८७ ॥ (सु० ) वृतादेस्तिकः ॥ तिकप्रत्ययमाह-वृतु वर्तने । वर्तिका ॥ १८७ ।। (कृतः कित्) कृत्तिका (ख) ॥ १८८ ॥ (१०) कृतः कित् ॥ कृती छेदने इत्यादिभ्यस्तिकक स्यात् ।। कित्त्वान्न गुणः । कृत्तिका ॥ भिदिर विदारणे। भित्तिका भित्तिः । लतु सौत्रोधातुः । लत्तिका गोधा ॥१८८॥ ( इष्यशिभ्यां तकः ) इष्टका । अष्टका (ग) ॥ १८९ ॥ (मु० ) इण्यशिभ्यां तकः ॥ तकप्रत्ययमाह-इषु इच्छायाम् । ष्टुत्वम् । इष्ट- का ॥ अशूछ व्याप्तौ । छशषेति षत्वम् । अष्टका ॥ १८९ ॥ (वीपतिभ्यां तकः ) वेतनम् । पत्तनम् ॥ १९० ॥ (मु० ) वोपतिभ्यां तकः ॥ तनप्रत्ययमाह-वी गत्यादौ। वेतनम् ॥ पतने । पत्तनम् । 'पत्तनं पुटभेदनम्' इत्यमरः ॥ १९ ॥ ( अयोदेर्भः) अर्भः । दृ । दर्भः । गर्भः ॥ १९१ ॥ , पत्ल . (क ) वर्तिकेति । स्त्रीलिङ्गत्वादाप , वतीति भाषा । (ख ) कृर्तिकेति । ताराविशेषः । (ग) 'भ्रष्टका श्रादे, प्रश्नन्ति ब्राह्मणा यस्यां साष्टका । अष्टौ परिमाणमस्य इत्यष्टिका । 4 ·- उणादिप्रक्रिया २७ २७] सटिप्पणण्याख्याद्वयोपेता ३०६ (सु० ) अादेर्भः॥ भप्रत्ययमाह- गतौ । इयर्तीति अर्भः शिशुः । कप्रत्य. ये अर्भकः ॥ दृ विदारणे । दर्भः गृ निगरणे । गर्भः। 'गर्भो भ्रूणेऽर्भके कुक्षौ संधौ पनसकण्टके' इति मेदिनी ॥ १९१ ॥ (इणः कित् ) इभः ॥ १९२ ॥ (मु० ) इणः कित् ॥ भक् स्यात् ॥ कित्त्वान्न गुणः । इण गतौ । इभः । 'इभः स्तम्बेरमः पनी' इत्यमरः ॥ १९२ ॥ ( असिमञ्जिभ्यां विथः) अस्थि । सक्थि ॥ १९३ ।। (मु० ) असिसञ्जिभ्यां क्थिः॥ क्थिप्रत्ययमाह-कित्त्वान्नस्य लोपः । असु क्षेपणे । अस्थि । 'कीकसं कुल्यमस्थि चा इत्यमरः ॥ पञ्ज सङ्गे । चोः कुरिति जस्य गः । 'खसे चपा' इति कः । 'नो लोपः इति नलोपः । सक्थि । 'सक्थि कलीबे पुमानूरुः' इत्यमरः ॥ १९३ ।। (शुषादेः क्सिः) शुक्षिः । कुत्र निष्कर्षे । कुक्षिः। अशू अक्षि ॥१९४॥ (मु० ) शुषादेः किसः॥ क्मिप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । शुप शोषणे । प- ढोरिति कः । पत्वम् । शुक्षिः वातः ॥ कुप दाहे : कुक्षिः ॥ अशूङ् व्याप्ती । छशषेति पत्वं कत्वं च अक्षि नयनम् ॥ १९४ ॥ (त० ) शुक्षिरिति ॥ शुक्षितिः ॥ १९४ ॥ (इषः क्सुः) इक्षुः ॥ १९५ ।। (सु. ) इषः क्सुः ॥ क्सुप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । इपु इच्छायाम् । कत्त्वे पत्वे । 'रसाल इक्षुः' इत्यमरः ॥ १९५ ॥ (अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ई.) अवीः । तरीः । स्तरीधूमः । तन्त्रीः १९६ (मु० ) आवतृस्तृतन्त्रिभ्य ईः ॥ ईप्रत्ययमाह-अब रक्षणादौ । अवीः । 'अ. वीर्नारी रजस्वला ॥ त प्लवनतरणयोः । तरीः । 'स्त्रियां नौस्तरणिस्तरिः' इत्यमरः ॥ स्तृञ् आच्छादने । स्तरीधूमः ।। तत्रि कुटुम्बधारणे चुरादिः । तन्त्रयतीति जिलोपः । तन्त्रीर्वीणा ॥ १९६ ॥ ( त० ) अवीरिति ॥ अवति गर्भमवीः । अवी स्त्री गर्णीि विदुः ॥ तरी! ।। 'स्तरीः शयनं धूम' इति च ।। १९६ ।। ( लक्षेमुट् च ) लक्ष्मीः ॥ १९७ ॥ इति तृतीयः पादः ॥ (सु० ) लक्षेमुट् च ॥ लक्ष दर्शनाङ्कनयोः चुरादिः अस्मादीप्रत्यय: स्यात्प्रत्ययस्य मुडागमश्च ।। रिति जिलोपः । लक्ष्मीः । 'लक्ष्मीः संपत्तिशोभयोः । ऋद्धयोपधौ च पं. मायाम्' इति मेदिनी । दीर्घादपि कृदिकारादिति पाक्षिक ईप कैश्चिदिप्यते । अत एवं वातप्रमीश्रीलक्ष्मीत्यादिशब्दा पक्षे ईवन्ता अपि । 'आशीराश्यहिर्दष्ट्रायां लक्ष्मीर्लक्ष्मी हरिप्रिया' इति द्विरूपकोशः ।। १९७ ।। इति सुबोधिन्यामुणादौ तृतीयः पादः ।। २७ सि.च० । रिति ·सिद्धान्तचन्द्रिका - - [ पूर्वकृदन्ते - (वातप्रम्यादयः) वातप्रमीः। (क) यान्त्यनेनेति ययीः । पा रक्ष- णे । पपी ॥ १९८ ॥ (सु० ) वातप्रम्यादयः ॥ कीप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । कस्येत्संज्ञा । माङ् माने । आतोऽनपीत्यालोपः । वातं प्रमिमीते इति वातप्रमीः । 'वातप्रमीतिमृगः' इत्यमरः ।। अयं स्त्रीपुंसयोः ।। या प्रापणे । ययीरश्वः ।। पा रक्षणे पपीः । निपातनादुभयत्र द्वित्वम् 'पपीः स्यात्सोमसूर्ययोः' इति विश्वः ।। १९८ ।। (त० ) वातेति ॥ ययीरश्वः ।। 'पपी: स्यात्सोमसूर्ययोः ।।१९८॥ (रत्न्यादयः) ऋरलिः । अञ्जू अञ्जलिः। मदी मत्स्यः । अत अतिथिः । अगि अङ्गुलिः । कौतेः कवचः । यु यवासः । कृश कृशानुः ॥ २६९ ॥ (मु० ) रत्न्यादय इति ॥ रत्न्यादयो निपात्यन्ते-ऋअञ्जूमदीअतअगिकुयुकृशि- भ्योऽष्टभ्यः कत्नि अलि स्य इथि उलि अच आश आनुक प्रत्यया यथासंख्यमष्टौ भव- न्ति । ऋ गतौ, कत्निः । कित्त्वान्न गुणः, रत्वम् , रत्निः । 'बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽ- रत्निः प्रसृताङ्गुलिः' अरनिरत्र नङ्समासः । प्रस्ताङ्गुलियो हस्तः सोऽरनिरित्यर्थः ।। अज्जू घ्यक्त्यादौ कलिः । अञ्जलिः । 'अञ्जलिस्तु पुमान्हस्तः संपुटे कुडवेऽपि च' इति मेदिनी ।। मदी हर्षे । स्वः मत्स्यः । 'मत्स्यो मीनेऽथ पुम्भूम्नि देशे' इति मेदिनी ॥ अत सातत्यगमने इथिः । अतिथिः । 'अतिथिः कुशपत्रे स्यात्पुमानागन्तुके त्रिपु' इति मेदिनी ।। अगि गतौ । उलिः । अङ्गुलिः । 'अङ्गुलिः करशाखायां कर्णिकायां गजस्य च' इति हैमः ।। कु शब्दे । अचः । कवचः । 'कवची गर्दभाण्डं च सन्नाहे पर्पटेऽपि च, इति मेदिनी ॥ यु मिश्रणे । आसः । यवासः । 'यासो यवासो दुःस्पर्शः' इत्यमरः ।। कृश तनूकरणे । आनुक् । कृशानुः । 'कृशानुः पावकोऽनलः' इत्यमरः ।। १९९ ।। (त) रल्यादयः इति ।। ऋ इत्यस्य रत्तिरिति । 'बद्धमुष्टिः करो रत्निः सोऽ. रत्निः प्रस्ताङ्गुलिः' ।। १९९ ।। ( श्रः करः ) शर्कराः ॥ २०० ॥ (सु०) श्रः करः ॥ करप्रत्ययमाह-ककारस्य नेत्वं बाहुलकात् ॥ शू हिंसायाम् । शर्करा । 'शर्करा खण्डविकृतावुपलाशर्करांशयोः' । 'शर्करान्वितदेशे च रुग्भेदे सकलेऽपि च' इति मेदिनी ॥ २० ॥ ( पुषः कित् ) पुष्करः ।। २०१ ।। (सु० ) पुषः कित् ॥ करप्रत्ययमाह-पुष पुष्टौ । पुष्करम् । "पुष्करं खेऽम्बुप- झोः । तूर्यवक्त्रे खड्डाफले हस्तिहस्ताग्रकाण्डयोः । कुष्टौषधौ द्वीपतीर्थभेदयोश्च नपुंसकम् । ना रागनागविहगनृपभेदेषु चाम्बुदे” इति मेदिनी ॥ २०१ ॥ ( गमेरिनिर्भविष्यति ) गमिष्यतीति गमी (ख) ॥ २०२ ॥ (क ) वातप्रमीरिति । वातशब्दोपपदे प्रपूर्वान्माधातोरीप्रत्ययः, निपातनात् स च कित् । सूत्रे भादिग्रहणाद् पपीरादेनिपातनादद्वित्वम् । ( ख ) 'आडिणित। आगमी। 'भुवश्च'। भावी। कुत्रचिद्रयं पाठो विशेपो दृश्यते। सुबोधिन्यामपि व्याख्यातः ।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३११ ' ( सु० ) गमेरिनिर्भविष्यति ॥ इकार उच्चारणार्थः। इनिप्रत्ययमाह-गम्ल गतो इनामिति दीर्घः। गमो। आपूर्वाद्गमेरिनिप्रत्ययस्तु णित् । णित्त्वाद् वृद्धिः। आगमिष्य. तीति आगामी । सत्तायामस्मादपि इनिः स च णित्स्यात् । भविष्यतीति भावी ॥२०॥ ( परमे स्थ: कित) परमेष्ठी (क) ॥ २०३ ॥ (सु० ) परमे स्थः कित् ॥ परमशब्दे उपपदे तिष्ठतेरिनिः कित्स्यात् ॥ कित्त्वा. दातोऽनपीत्यालोपः । परमेष्ठी । 'परमेष्ठी पितामहः' इत्यमरः । सप्तम्या अलुक् ॥ २०३ ॥ ( मन्थ इनिः कित्) मन्थाः, मन्थानौ ॥ २०४ ॥ ( सु० ) मन्थ इनिः कित् ॥ मन्थ विलोडने अस्मादिनिः कित् । नो लोप इति नलोपः । इतोऽत्पञ्चसु इत्यत्वम् । आ सौ इति टेरात्वे थो नुट् । मन्थाः । मन्था मन्थ- नदण्डे च वजे चापेऽपि च स्मृतः ॥ २०४ ॥ ( पतेस्थश्च ) पन्थाः, पन्थानौ ।। २०५ ॥ (मु० ) पतेस्थश्च ॥ पल्ल गती अल्मादिनिः स्यात्तकारस्य थश्च ।. पन्थाः ॥ पथे गतावित्यस्थात्पचाद्य प्रत्ययेऽकारान्तोऽप्यस्ति । बाटः पथश्च मार्गश्च' इति सुभूतिचन्द्रः ॥ ऋभवो देवाः क्षयन्त्यस्मिन्निति विग्रह बाहुलकान् डप्रत्यय ऋभुक्षः । 'ऋभुक्षः स्वर्गवज्रयोः' इति विश्वः । ततो मत्वर्थीय इन् , ऋभुक्षिन्निति नान्तं प्रातिपदिकम् । अत्वे आत्वे च ऋभुक्षा इन्द्रः ॥ २०५ ॥ ( बलाकादयः) बलाका । पताका । खज मन्थे । खजाकः । पि. नाकः । पिण्याकः तड अघाते । तडाकः ॥ २०६ ।। (मु० ) बलाकादयः ॥ आकप्रत्ययान्ता नित्यन्त-बल प्राणने बलाका । “व. लाका बकपंक्तिः स्याद्वलाका बिसकण्ठिका । बलाका कामुकी प्रोक्ता बलाकश्च बको मतः" इति विश्वः । पत्ट पतने । पताका । 'पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्येऽके ध्वजेऽपि च' इति विश्वः ॥ पताका वैजयन्त्यां च सौभाग्य नाटकाङ्कयोः' इति मेदिना ॥ खज मन्थे । खजाकः पक्षी ॥ पा रक्षणे । पारित्वं नुम् च निपात्यते । पिनाक: ‘क्लीबपुंसोः पिनाक: स्याच्छूलशङ्करधन्वनोः' इत्यमरः॥ 'पिनाकाऽत्री रुद्रचापे पांशुवर्पत्रिशूलयोः इति मेदिनी। पिष्ल संचूर्णने । पस्य णत्वं धतार्यगागमश्च निपात्यते । पिण्याकः । 'पिण्याकोऽस्त्रीतिल- कल्के हिगुवाहीकसिहके, इति मेदिनी ॥ तड आघाते । तडाकः ॥ २०६ ॥ ( त० ) पिनाक इत ॥ क्लीबपुंसोः पिनाकः स्याच्छ्लशङ्करधन्वनाः ।। २०६ ॥ (दूषरीकः ) दृषिका ॥ २०७।। (मु० ) दूषेरीकः ॥ ईकप्रत्ययमाह-दुष वैकृत्ये ज्यन्तः । दुर्जाविति दीर्घः । बेरिति जिलोपः । दूपीका 'दूषीका नेत्रयोर्मलम्' इत्यमरः ॥ किं च अकृतेऽपि ईकप्रत्यये दूषयतर्धातोरिरिति इप्रत्यये दूषिः । कृदिकारादिति वेपि दृपी। उभाभ्यामपि स्वाथें कप्रत्यये हस्वो वेति पाक्षिके हस्वे च कृते दूपिका दूपीका च सिद्धति । 'पिचण्डी दूषि. का दूषी पिचाटञ्च दृशोर्म लम्' इति विक्रमादित्यकोशः ।। 'दूषिका तूलिकायां च मले ( क ) परमेष्ठीति । परमे ब्रह्मणि तिष्ठतीति विग्रहः । सप्तम्या अलुक् । । ।

·३१२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते । स्याल्लोचनस्य च इति मेदिनी ॥ २०७ ।। (त० ) दूषेरिति ॥ 'दुपीका नेत्रयोर्मत्वम्' ॥ २०७ ॥ ( अनिहृषिभ्यां किच्च )(क) अनीकम् । हृषीकम् ॥ २०८ ॥ (त० ) अनिदृषिभ्यां किच्च ॥ कीकप्रत्यय: स्यात् ।। कित्त्वान्न गुणः । अन प्राणने । अनीकम् । 'अनीकोऽस्त्री रणे सैन्ये' इति मेदिनी ।। हृष तुष्टौ । हृषीकम् । 'हु- षीकं विषयीन्द्रियम्' इत्यमरः ।। २०८ ।। ( अलीकादयः ) अल भूषणादौ । अलीकम् । वलीकम् । पुण कर्मणि शुभे । पुण्डरीकम् । ईष-इषीका ॥ २०९ ॥ (सु० ) अलीकादयः ॥ कीकप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अल भूपणादौ । अली- कम् । अलोक त्वप्रियेऽपि स्यादिव्येऽसत्ये नपुंसकम्। इति मंदिनी ।। 'अलाकमप्रिये लाभे वित इति हेमचन्द्रः ।। विपूर्वान् व्याकमप्रियाकार्यवेलक्ष्येष्वपि पीडने। ना नागरे। इति मेदिनी ।। वल संवरणे । वलीकम् । 'दलीकनीधे पटलप्रान्त' इत्यमरः ।। वलतनि- पातनान्मुमागमे कृते वल्मीकम् । 'वामलू रश्च नाकुश्च वल्माकं पुन्नपुंसकम्' इत्यमरः ।। पुण कर्मणि शुभे । धातोर्नुमागमा णस्य डश्च प्रत्ययस्यारुडागमश्च निपातनात् । पुण्डरी. कम् । "पुण्डरीकं सिताम्भोजे सितच्छन्न च भपजे । ९सि व्यानेऽग्निदिङ्नागे कोशकारा- न्तरेऽपि च, इति मेदिनी ।। ईप गती। निपातनाद्वस्वः । इपीका शलाका ।। २०९ ।। ( त० ) अलीकादयः इति ।। अलीक मिध्या । 'वलीकं पटलप्रान्ते ।। २०९ ।। (कादेरीषः ) करीषम् । तृ तरीषः ॥ २१० ॥ (सु०) कादेराषः ॥ ईपप्रत्ययमाह-कृ विक्षेप । करीपम् । 'करीपं गोमयं शुष्कम्। इत्यमरः ।। तृ प्लवनतरणयोः । तरीपः । तरीपा ।। २१० ॥ (त० ) कादरिति । 'करीपोऽस्त्री पशुशुष्कगोमययोः ।। १० ।। ( श्रादेः कीषः ) शू शिरीषः । पृ पुरीयम् ।। २११ ॥ (सु० ) श्रादेः काषः ॥ शृ हिसायाम् । ऋरितीर् । शिरीपी वृक्षः ।। पृ पालन- पूरगयोः । पोरुरित्युर् पुरीपम् । ‘गूथं पुरीपं वर्चस्क्रमस्त्री विष्ठाविशी स्त्रियाम्' इत्यमरः २११ ( अर्जेजः ) ऋजीषम् । अबि शब्दे । अम्बरीषो निपात्यः । अम्बरीषम् ॥ २१२ ॥ (मु०) मर्जेजः ॥ अर्ज अर्जने । अस्मात्कीषः स्याद्धाताळजादेशश्च ।। ऋजी- पम् । 'ऋजीपं पिष्टपचनम्' इत्यमरः । अबि शब्दे । निपातनादापप्रत्ययः प्रत्ययस्यारुडा. गमश्च । अम्बरीपः । "अम्बरीपं रणे भ्राष्ट्र को पुंसि नृपान्तरे । नरकस्य प्रभेदे च कि- शोरे भास्करेऽपि च । आम्रातकेऽनुपाते च” इति मेदिनी ।। 'अम्बरीषः पुमान्भ्राष्ट्र' क्लीवे पुंसि नृपान्तरे' इति बोपालितः ।। 'क्लीवेऽम्बरीपं भ्राष्ट्रो ना' इत्यमरः ॥ २१२ ॥ (त.) अम्बरीष इति ।। 'अम्बरीपः पुमान्भ्राष्टे क्लीवेऽपि' ।। २१२ ।। । (क) अनिहषिभ्यामति ॥ अनप्राणने हृषतुष्टी' अभ्यामीकप्रत्ययः स्यात् । स च कित् ।

·उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (कादेरीरः) करीरः । शु शरीरम् (क) ॥ २१३ ॥ (मु०) कादेरोरः ॥ ईरप्रत्ययमाह-कृ विक्षेपे । करीरः । “वंशारे करीरोऽस्त्री वृक्षभिद्धटयोः पुमान् । करीरा चीरिकायां च दन्तमूले च दन्तिनाम्” इति मेदिनी ।। श हिंसायाम् । शीर्यते इति शरीरम् । अर्द्धादिः । 'शरीरं वर्म विग्रहः' इत्यमरः ॥२१३॥ (त० ) क्रादेरिति ।। करीरो वंशाङकुरः ॥ २१३ ।। (गभीरादयः) गम्ल गभीरः-गम्भीरः। वश उशीरम् । धस्ल क्षीरम्।। (मु० ) गभीरादयः ॥ ईरप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ।। गम्ल गनौ । मस्य भः पा. क्षिको नुम् च निपातनात् । गभीरम्-गम्भीरम् । 'निम्नं गभीरं गम्भारम्' इत्यमरः ।। वश कान्तौ । निपातनात्करिप्रत्ययः । ग्रहामिति संप्रसारणम् । उशारन् । 'मूलेऽस्यो- शीरमस्त्रियाम् । अभयं नलदं सेव्यम्' इत्यमरः ।। धस्लु अदने । कीरप्रत्ययो निपातनात् । गमामित्युपधालोपे कत्वं पत्वम् । क्षीरम् । क्षीरं च दुग्ध नीरे च' इति विश्वः ॥२१४॥ (शीङो धुक्लक्वलवलवालपालाः ) शीधुः । शीलम् । शेवलः । शैवलः । शेवालम् । शेपालम् ॥ २१५ ॥ (मु०) शाङोधुकलकवलवलञ्चालपालाः ॥ शी स्वप्ने अस्मात्पट प्रत्य. या भवन्ति ।। शरतऽनेनेति शाधुः । अर्द्धर्चादिः । “मैरेयमासवः शीधुः' इत्यमरः ॥ लक् शीलम् । 'शालं स्वभावे सद्वृत्ते' इति मेदिनी ।। वलः । शेवलम् । वलन् । शैवलम् । 'जलनीली तु शेवालं शैवलः' इत्यमरः । 'शैवलं पद्मकाण्ठे स्याच्छैवाले तु पुमानयम्। इति मेदिनी। वाल । शेवालम् ।। पाल । शेपालम् । शैवालं शेवलो न स्त्री शेपालो जलनीलिका' इति शब्दार्णवः ।। २१५ ।। ( त० ) शोधुरिति ।। मद्यम् । 'शेवालं शेवलो न स्त्री शेपाली जलनीलिका' ।।२१५।। ( उलू कादयः) उलूकः । शमु शम्बूकः । शल शालूकः । मडि भूषायाम् । मण्डूकः (ख) ॥ २१६ ॥ (०) उलूकादयः ॥ ऊकप्रत्ययान्ता निपात्यन्त-बल संवरणे । संप्रसारणं नि- पातनात् । उलूकः : 'उलूकः पुंसि काकाराविन्द्रे भारतयोधिान' इति मंदिनी ॥ शमु उपशमे । धातावुगागमा निपातनात् । शम्बूकः । 'शम्बूको गजकुम्भान्तं घोपे स्याच्छूद्र तापसे' इति मेदिनी ।। बाहुलकादुकप्रत्ययोऽपि । शम्बुकम् । 'जम्बूक जम्बुकं प्रोक्तं श- म्बृकमपि शम्बुकम्' इति द्विरूपकोशः ।। शम्बूका जलशुक्तयः' इत्यमरः ।। शल गतौ। निपातनाद् वृद्धिः । शालूकम् । 'सौगन्धिकं तु कल्लारम्' इत्याग्रुपक्रम्य 'शालूकमेषां कन्दः स्यात' इत्यमरः ।। एपां सौगन्धिकादीनां कुमुदकैरवान्तानां कन्दो मूलं शालूक. मित्यर्थः ।। मडि भूपायाम् ।। मण्डते वर्षासमयमिति मण्डूकः भेकः ।। • १६ ।। (त० ) उलुकादय इति ॥ 'उलूका विन्द्रमेचकौ' शम्बूको जलशुक्तिः । शालू- के कन्दविशेषः ।। २१६ ।। ( क ) क श धातोरीरप्रत्यये गुणे च करीरः, शरीरमिति ॥करीर इति वांशकणीति नाम भाषायात् । (ख ) मण्डयति जलाशय मण्डनेवा मण्डूकः । 'मण्डूको भेकशोणयोः' इति हैमः ।

·. ३१४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (नियो मिः ) नेमिः (क) ॥ २१७ ॥ (सु० ) नियो मिः॥ मिप्रत्ययमाह-गी प्रापणे । नयति चक्रमिति नेमिः । 'नेमिः तिनिशे कूपत्रिकाचक्रान्तयोः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ।। २१७ ।। ( अर्तेमर्च ) ऊर्मिः ॥ २१८ ।। (मु० ) अर्तेरुर्च ॥ मिप्रत्ययः स्याद्धातोरुरादेशश्च ।। ऋ गतौ । अमिः । ऊर्मिः स्त्रीपुंसयोर्वीच्या प्रकाशे वेगभङ्गन्योः । वस्त्रसंकोचरेखायां वेदना पीडयोरपि' इति मेदिनी।२१८॥ ( भुवः किच्च ) भूमिः ॥ २१९ ॥ (सु. ) भुवः किश्च ॥ मिक् स्यात् ॥ कित्त्वान्न गुणः । भू सत्तायाम् । भवन्ति भूतान्यस्यामिति भूमिः। भूमिर्वसुन्धरायां स्यात्स्थानमात्रेऽपि च स्त्रियाम्' इति मेदिनी २१९ ( अश्नोते रश् च ) रश्मिः ॥ २२० ॥ (सु० ) अश्नोते रश च ॥ अशूङ् व्याप्तावस्मान्मिः स्याद्धातो रसादेशश्च । रश्मिः । 'रश्मिः पुमान्दीधितौ स्यात्पक्षप्रग्रहयोरपि' इति मेदिनी ॥ २२० ॥ (त० ) रश्मिरिति ॥ रज्जुकिरणयो रश्मिः (ख) ॥ २२० ॥ (स्रादेनिः कित्) सृणिः । वृष्णिः ॥ २२१ ॥ (सु० ) सादेनिः कित् ॥ स गतौ। सृणिः । 'अकुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्। इत्यमरः ॥ 'मृणिः स्यादङ्कुशः पुमान्' इति ॥ वृषु सेचने । वृष्णिः । 'वृष्णिस्तु यादवे मेषे वृष्णिः पापण्डचण्डयोः' इति विश्वः ॥ 'वृष्णिः क्षत्रियमेषयोः ॥ २२१ ॥ (त० ) सृणिरिति ॥ अङ्कुशः । वृष्णिरिति ॥ क्षत्रियमेषयोः ॥ २२१ ॥ ( अङ्गनेलोपश्च ) अमिः (ग) ॥ २२२ ।। ( स० ) अङ्गनलोपश्च ॥ अगि गतौ । निः अग्निः । 'अग्निर्वैश्वानरो वह्निः इत्यमरः ॥ 'अग्निर्वैश्वानरेऽपि स्याचित्रकाख्यौपधौ पुमान्' इति मेदिनी ॥ २२२ ॥ (वहादेनिः) वह्निः । श्रेणिः। श्रोणिः। योनिः । द्रोणिः । (घ)ग्लानिः २२३ (सु०) वहादेनिः॥ निप्रत्ययमाह-वह प्रापणे । वह्निः । 'वह्निर्वैश्वानरेऽपि स्या. चित्रकाख्यौषधौ पुमान्' इति मेदिनी ॥ श्रिङ्ग सेवायाम् । श्रेणिः । 'श्रेणिः स्त्रीपुंसयोः पत्तौ समाने शिल्पिसंहतौ' इति मेदिनी ॥ 'निःश्रेणिस्त्वधिरोहिणी' श्रु श्रवणे । श्रोणिः । 'कटिः श्रोणिः ककुद्मती' इत्यमरः ॥ यु मिश्रणे। योनिः । 'योनिः स्त्रीपुंसयोश्च स्यादाकारे स्मरमन्दिरे' इति ॥ दुगतौ । द्रोणि: सेचनी ॥ ग्लै हर्षक्षये। ग्लानिःदौर्बल्यम् २२३ (घृण्यादयः ) घृणिः । स्पृश् पृणिः । पृषु पाणिः ॥२२४ ॥ ( सु० ) घृण्यादयः ॥ प्रिक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ धृ सेचने । घृणिः । 'घृणि: ( क ) नेमिश्चक्रधारा। 'चक्रधारा प्रधिर्नेमिः' इयि यादवः । ( ख ) तथाच-किरणप्रग्रही रश्मीत्यमरः । (ग) अङ्गति गच्छतीति-अग्निः । (घ ) द्रोणिः काष्ठाम्बुसेचनी, द्रुणिश्च, द्रुण हिंसागत्योः, अस्माद् औणदिककित् ॥ मरकतमणि. द्रोणिसरला' इति पूर्वकविप्रयोगः-इति मुकुटबुधमनोहरे ॥ कृतिकारात्' ईपि कृते दोणिति। दोणी काठा. म्बुवाहिन्यां गवादन्यामपोग्यते । । . .

·॥ उणादिप्रकिया २७ ] सटिप्पणव्याच्याद्वयोपेता ३१५ पुनः । 'अंशुज्वालातरङ्गेषु' इति हेमचन्द्रः ॥ स्पृश संस्पर्शने । स्पृशतेः सलोपो निपात. नात् । छशषेति षत्वं ष्टुत्वम् । पृष्णिः । पृष्णिरल्पतनौ' इत्यमरः ॥ पृषु सेचने। पृषे…. द्धिनिपात्यते। पाणिः। पाणिः स्यादुन्मदस्त्रियाम् । स्त्रियां द्वयोः सैन्यपृष्टे पादग्रन्थ्य. परेऽपि च इति मेदिनी ॥ २४ ॥ (त०) घृणिरिति ॥ किरणः ॥ पृष्णिरिति ॥ स्पृशेः सलोपे।। पृषेस्तु वृद्धौ पाणि:२२४ ( पातेडतिः ) पतिः ॥ २२५ ॥ (सु०) पातेर्डतिः ॥ इतिप्रत्ययमाह-डित्त्वाहिलोपः । पा रक्षणे । पतिः । पतिर्धवे ना त्रिवीशे' इति मेदिनी ॥ २२६ ॥ (शकेत् ) शकृत् ॥ २२६ ॥ (सु० ) शकेत् ॥ ऋत्प्रत्ययमाह-शक्ल शक्तौ । शकृत् । 'उच्चारावस्करी शमलं शकृत् । गूथं पुरीष वर्चस्कमस्त्री विष्ठाक्शिौ स्त्रियौ' इत्यमरः ॥ २२६ ॥ ( हन्तेरतिरंह च ) हन्ति दुरितमनया अंहतिः ॥ २२७ ॥ (मु०) हन्तरतिरंह च ॥ हन हिंसागत्योः । अस्मादतिः स्याद्धातोरहादेशश्च ॥ अंहतिः । 'प्रादेशनं निवपणमपवर्जनमंहतिः' इत्यमरः ॥ २२७ ॥ (सूङादेः क्रिः ) सूरिः । भूरिः । अदिः ॥ २२८ ॥ (सु० ) सुङादेः क्रिः ॥ क्रिप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः ॥ धूङ प्राणिप्रसवे । सूरिः 'धीमान् सूरिः कुती कृष्टिलब्धवर्णो विचक्षणः' इत्यमरः ॥ अभिधानमालायां सूरीति नान्तमुदाहृतम् ॥ भू सत्तायाम् । भूरिः । “भूरिा वासुदेवे च हरे च परमेष्टिनि । नपुं सकं सुवणे च प्राज्ये स्याद्वाच्यल्लिङ्गकः" इति मेदिनी ॥ अद भक्षणे ॥ अद्रिः । 'अद्रयो द्रुमशैलार्काः' इत्यमरः ॥ २२८ ॥ (रादेस्त्रिः ) रात्रिः । शत्रिः । अत्रिः ॥ २२९ ।। (१०) रादेस्त्रिः ॥ त्रिप्रत्ययमाह-रा दाने । रात्रिः । शदूल शातने । शत्रिः । 'शत्रिर्नाम्भोधरे विष्णोः इति मेदिनी ॥ अद भक्षणे अत्रिमुनिभेदः ॥ २२९ ॥ ( पतेरत्रिः) पतत्रिः ॥ २३० ॥ (सु० ) पतेरत्रिः ॥ अत्रिप्रत्ययमाह-पत्ल गतौ। पतत्रिः पक्षी। पतत्रशब्दा- त्पक्षवाचकान्मत्वर्थे इनि तु नान्तः । पतत्री, पतत्रिणौ ॥ २३० ॥ (त० ) पतेरविरिति । पक्षिणि ॥ २३० ॥ ( मृङ ईचिः ) मरीचिः ॥ २३१ ।। (सु०) मृङ ईचिः ॥ ईचिप्रत्ययमाह-मृङ् प्राणत्यागे। मरीचिः । 'मरीचिः कृपणे दीप्तौ ऋषिभेदे च दृश्यते' इति विश्वः ॥ 'मरीचिर्मुनिभेदे ना गभस्तावनपुंसकम्। इति मेदिनी ॥ २३१ ॥ ( वेस्रो डिच्च ) वीचिः (क) ॥ २३२ ॥ (क) वयति जयते वा वीचिः। विचिनित्यं स्त्री इति स्वामी। । .. ।

·सद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (मु० ) वेञो डिच्च ॥ वेज तन्तुसंताने अस्मादीचिर्डित्स्यात् ॥ वीचिः । 'वीचिः स्वल्पे तरङ्गे स्यादवकाशे सुखे द्वयोः' इति विश्वः ॥ २३२ ॥ ( पुरः कुषः ) पुर अग्रगमने । पुरुषः (क) ॥ २३३ ॥ (सु०) पुरः कुषः ॥ कुपप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । पुर अग्रगमने । पुरुषः । बादु. लकाहीर्घ पूरुषः । 'पुरुषस्त्वात्मनि पुन्नागे च' इति हैमः ॥ 'पुरुषाः पूरुपा नरः' इत्यमरः२३३ ( पूनहि कलिभ्य उषः ) परुषम् । नहुषः । कलुषम् ॥ २३४ ॥ (मु०) पनहिकलिभ्य उषः ॥ उपप्रत्ययमाह-पृ पालनपूरणयोः । परुषम् । 'परुपं कर्बुरे रूक्षे निष्ठुरोक्तौ च वाच्यवत्' इति मेदिनी ॥ णह बन्धने । नहुपः । 'नहुषो राजविशेषे नागभिद्यपि' इति हैमः ॥ कल शब्दसंख्यानयोः। कलुपम् । 'कलुएं त्वावि. लैनसोः' इति विश्वः ॥ २३४ ॥ ( पीयरूषः ) पीय पाने सौत्रः । पीयूषम् । पेयूषः ॥ २३५ ॥ (सु० ) पीयेरूपः ॥ ऊपप्रत्ययमाह-पीय पाने ॥ सौत्रो धातुः । पीयूपम् । बा. हुलकाद् गुणे तु पेयूपः । पेयूपोऽभिनवं पयः' इत्यमरः ॥ 'पीयूषममृतं सुधा' इत्यमरः ॥ 'पोयूपं सप्तदिवसावधिक्षीरे तथाऽमृते' इति मेदिनी ॥ 'पीयूपममृते नव्यसूतधेनोः पयस्य पि' इति हैमः ॥ ३५ ॥ ( मस्जेर्नुम्च ) मञ्जूषा ॥ २३६ ॥ (मु० ) मस्जेनुम च ॥ टुमस्जो शुद्वौ अस्मादृपः स्याद्वातोर्नुमागमश्च ॥ मि. स्वादन्त्यात्स्वरात्परः । सम्य श्चुत्वेन शः । झये जवा इति शस्य जः। हसात्परस्य झ. सस्येति वा जलोपः । मञ्जूषा । लोपाभावपक्षे जकारद्वयम् । मज्जूपा । 'पिटकः पेटकः पेटा मजूषा' इत्यमरः ॥ २३६ ॥ ( गण्डेश्च ) गडि वदनैकदेशे । गण्डूषः ॥ १३७ ॥ (सु० ) गण्डेश्च ॥ गडि वदनैकदेशे अस्मादूपः स्यात् ॥ गण्डूपः । 'गण्डूपो मुखपूर्तीभपुष्करप्रमृतोन्मिते' इति मे दिनी ॥ २३७ ॥ (शकादेरम:) शकटम् । ककि गतौ । कङ्करः(ख) । कृञ् करटः २३८ (सु० ) शकादेरटः ॥ अटप्रत्ययमाह-शकि गतौ शक्ल शक्तौ शकटः । 'क्लीवे. ऽनः शकटोऽस्त्री स्यात्' इत्यमरः । ककि गतौ । कङ्कटः सन्नाहः ॥ दुकृञ् करणे कृ विक्षेप वा । करटः । 'काकेभगण्डौ करटौ' इत्यमरः ॥ "करटो गजगण्डे स्यात्कुसुम्भे निन्द्यजी. विनि । एकादशाहादिश्राद्धे दुर्दुरुटेऽपि वायसे” इति मेदिनी ॥ २३८ ॥ ( त० ) कङ्कट इति ॥ सन्नाहे ॥ २३८ ॥ (कलिकोरमः) कलमः । कर्द कुत्सिते शब्दे । कर्दमः ॥३३९॥ ( क ) यद्वा पुरा आप्यायने इत्यस्माद् बाहुलकात्कुषः । यत्त-पपति' इति विगृह्य 'पुरः कुष' इति उपन्यस्तन्तद्रभमात् । (ख ) ककट इति । के मुखं कटति वा विग्रहः । कटे वर्षावरणयोरित्यस्मान्मूल विभूजादेः कः, इति कः इति कस्यचिद्व्याख्या ॥

·उणादिप्रक्रिया २७ ] सटिप्पणण्याख्याइयोपेता :- (सु० ) कलिकोरमः ॥ अमप्रत्ययमाह-कल संख्याने । कमलः । 'कमल: शालिचौरयोः' इति हैमः ॥ 'कमलः पुंसि लेखिन्यां शालौ पाटच्चरेऽपि च' इति मेदिनी ॥ कर्द कुत्सिते शब्दे । कर्दमः पङ्कः ॥ २३९ ॥ ( पुल्यादेः किन्दः ) पुलिन्दः ॥ २४० ॥ (सु० ) पुल्यादेः किन्दः॥ किन्दप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । पुल महत्त्वे । पुलिन्दो जातिविशेषः ॥ २४० ॥ (त० ) पुलिन्द इति ॥ जातिविशेषे ॥ २४० ॥ (कुपेर्वा व:) कुपिन्दः-कुविन्दः (क) ॥ २४१ ॥ (मु० ) कुपेर्वा वः॥ किन्दः स्यात्पस्य वा वकारश्च ॥ कुप क्रोधे । कुपिन्दः- कुविन्दः-'तन्तुवायः कुविन्दः स्यात्' इत्यमरः ॥ २४१ ॥ (त० ) कुपिन्दकविन्दौ तन्तुवाये ॥ २४१ ॥ ( नौ षघथिः ) निषङ्गथिः ॥ २४२ ॥ (सु०) नौ ष घथिः ॥ पज्ज सङ्गै निपूर्वादस्माद् घथिप्रत्ययः स्यात् ॥ घथि- प्रत्ययमाह—धित्त्वाञ्चजोरिति कुत्वम् । प्रादेच्चेति षत्वम् । निषङ्गथिः आलिङ्गकः २४२ (त० ) निषङ्गथिरिति आलिङ्गाके ॥ २४२ ॥ (सतेर्णिन ) सारथिः (ख) ॥ २४३ ॥ (मु० ) सर्नेणिश्च ॥ स गतौ अस्माद् घथि: स्यात्स च णित् ॥ सारथिः । निय. न्ता प्राजिता यन्ता सूतः क्षत्ता च सारथिः' इत्यमरः ॥ २४३ ॥ ( खर्जादेरूर: ) खजूरः । कर्पूरम् । वल्लूरम् (ग) ।। २४४ ॥ (मु०) खर्जादेरूरः ॥ उरत्ययमाह-खर्ज आर्जवे । खजूरः । 'खजूरं रूपफलयोः खजूरः कीटवृक्षयोः, इति मेदिनी ॥ कृपू सामथ्र्ये । बाहुलकाद् कृपो रोल इति लत्वाभा- वः । कर्पूरम् । 'अथ कर्पूरमस्त्रियाम् । घमसारश्चन्द्रसंज्ञः सिताभोहिमवालुका' इत्यमरः॥ वल संवरणे । वल्लूरम् । 'वल्लूरं शुष्कमांसं स्यात् ॥ २४४ ॥ (त) वल्लुरमिति ॥ शुष्कमांसम् ॥ २४४ ॥ ( लङ्गेवृद्धिश्च ) लाङ्ग्लम् ॥ २४५ ॥ ( कुसेश्च ) कुसूलम् ॥ २४६ ॥ (मु० ) लङ्गेवृद्धिश्च ॥ लगि गतावस्मादूलप्रत्ययः स्याद्धातोर्वृद्धिश्च ॥ लागू- लम् । 'लागूलं पुच्छशेफसोः इति मेदिनी ॥ कुस संश्लेषणे। ऊलः । निपातना गुणा- भावः । कुसूलम् । 'कुसूलं च कुसीदं च मध्यदन्त्यमुदाहृतम्' इति विश्वः ॥ २४६ ॥ ( कुवश्चद दीर्घश्च ) कूची २४७ ॥ (क) कु कुत्सित भुवं वा विन्दतीति 'गवादिषु विन्दः संशायाम'नेन श इति वा। (ख ) सारथिरिति । सरत्यश्वानिति अन्तर्भावितम्यर्थः । सरथस्यापत्यं वा सारथिः॥ (ग ) वल्लूर स्याद् वन क्षेत्रे वाहनोषरयोरपि । वल्लरा त्रिषु संशुष्कमांसशूकरमासयोरिति मेदिनी। २८ सि०च० ·- शमु सद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते (१०) कुवश्चट दीर्घश्च ॥ कुशब्दे । अस्माच्चट् प्रत्ययः स्याद्धातोः पाक्षिको दीर्घश्च । चट्प्रत्ययमाह-टित्त्वादीप् । कूची चित्रलेखनिका । 'कुचकूचौ स्तनौ मतौ' इति विश्वः २४७ (१०) कूचीति ॥ चित्रलेखनिका ॥ २४ ॥ (सिवेरूच ) सूची ॥ २१८ ॥ (सु० ) सिवेरू च ॥ षिवु तन्तुसंताने अस्माच्चट् स्याद्वातोष्टरूश्च ॥ सूची दर्भाड्कुरः । 'सूची तु सीवनद्रव्येऽप्याङ्गिकाभिनयान्तरे' इति मेदिनी ॥ २४८ ॥ (त० ) सूचीति । सूचो दोड्कुरः ॥ २४८ ॥ (शमेवः ) शमु शम्बः ॥ २४९ ॥ ( स० ) शमेबः उपशमे अस्माद्वः स्यात् ॥ बप्रत्ययमाह-शम्बः । 'शम्ब: स्यान्मुसलानस्थलोहमण्डलके पवौ । शुभान्विते त्रिपु' इति विश्वमेदिन्यौ ॥ २४९ ॥ (त० ) शम्ब इति मुसले ॥ २४१ ॥ (उल्बादयः) उच समवाये। उल्बः। शुल्बम् । स्था स्तम्बः । स्तबकः । (१०) उल्षादयः॥ बप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ उच समवाये चस्य लत्वं गुणाभा- वश्च । निपातनात् उल्बम् । 'गर्भाशये जरायुः स्यादुल्वं च कललेऽस्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ शुच शोके । चस्य लत्वं गुणाभावश्च निपातनात् । शुल्बम्। 'शुलवं ताने यज्ञकर्मण्याचारे जरसन्निधौ' इति मेदिनी ॥ ष्ठा गतिनिवृत्तौ अस्मादम्बअवक एतौ प्रत्ययौ निपातनाद्वा. तोस्थस्य तश्च । स्तम्बः । स्तबकः । 'स्तम्बो गुल्मे तृणादीनामप्रकाण्डद्रुमेऽपि च' इति विश्वः ॥ स्तम्बोऽप्रकाण्डद्रुमगुच्छयोः इति मेदिनी॥ स्याद् गुच्छकस्तु स्तबकः' इत्यमरः २५० (त०) उत्बमिति गर्भाशयः । शुल्बं ताम्रम् । स्तम्बो गुच्छस्तृणादीनाम् । स्तब. कः पुष्पगुच्छः ॥ २५० ॥ (शाशपिभ्यां दः) शादः । शब्दः (क) ॥ २५१ ॥ (१०) शाशपियां दः ॥ दप्रत्ययमाह-शो तनूकरणे । शादः। 'शादो जम्बा- लशप्पयोः' इत्यमरः ॥ 'शादः स्यात्कर्दमे शष्पे' इति मेदिनी ॥ 'शप्पं बालनृणं घासः' इत्यमरः ॥ शप आक्रोशे । शब्दो निनादः ॥ २६१ ॥ (त० ) शाद इति जम्बालशष्पयोः ॥ २६१ ॥ ( अब्दादयः) अवतीत्यब्दः । कुन्दः ॥ २५२ ॥ (सु० ) भन्दादयः ॥ दप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-अय रक्षणे वस्य बः अब्दः । 'अब्दः संवत्सरे वारिवाहमुस्तकयोः पुमान्' इति मेदिनी ॥ कु शब्दे । निपातनान्नुम् । कुन्दः । 'कुन्दो मध्येऽस्त्री मुकुन्दभ्रमिनिध्यन्तरेषु ना' इति मेदिनी ॥ २२ ॥ ( वलिमलितनिभ्यः कयः) वलयम् । मलयः । तनयः ॥२५॥ (सु.) वलिमलितनिभ्यः कयः॥ कयप्रत्ययमाह-कित्त्वाद् गुणनिषेधादि । वल संवरणे। वलयम् । 'बलयः कण्ठरोगे ना कङ्कणे पुनपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ मल धारणे । मलयः । 'मलयः पर्वतान्तरे । शैलांशे देश आरामे त्रिवृतायां तु योषिति' इति (क ) शप्यते भाकृश्यते इति शब्दः ॥ 'शब्दोऽक्षरे यशोगीत्योर्वाक्ये खे प्रवणेध्वनौ' इति हैमः ।

·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्यावयोपेता मेदिनी ॥ तनु विस्तारे । तनयः । 'आत्मजस्तनयः सूनुः' इत्यमरः ॥ २५३ ॥ ( हनो दुक् च ) हरतीति हृदयम् (क) ॥ २५४ ।। (सु० ) हुमो दुक् च ॥ हृञ् हरणे अस्मात्कयः स्यादातोढुंगागमश्च । हियते विषयैरिति हृदयं मनः ॥ २५४ ॥ (मिनोते रु. ) मेरुः ॥ २५५ ।। (मु०) मिनातेरुः ॥ रुप्रत्ययमाह-डुमिन् प्रक्षेपणे। "मेरुः सुमेरुहेमाद्रिः' इत्यमरः २५५ (जवादयः) जत्रु (ख) । अश्रु । रुरुः । शातयतीति शत्रुः ॥२५६॥ (मु०) जव्वादयः ॥ रुप्रत्ययान्ता निपात्यन्न-जनी प्रादुर्भावे । नस्य तो निपा. तनात् । जन्नु । 'संधी तस्यैव जत्रुगी' इत्यमरः ॥ तस्य स्कन्धस्येत्यर्थः ॥ अशूङ व्या. सौ । अश्रु नयनजलम् ॥ रु शब्दे । निपातनाद्-गुणाभावः । रुरुः । कृष्णसाररुरुन्यकुर. ङ्कुशम्बरराहिषाः' इत्यमरः ॥ 'रुरुदैत्ये मृगेऽपि च' इति मेदिनी ॥ शदूल शातने भ्यन्तः । शातयतीति । जेरिति जिलोपः । निपातनन्दस्वत्वम् । शत्रुः ॥ २५६ ॥ (त० ) रुरुरिति मृगभेदे ॥ २५६ ॥ ( कुसेरुम्भोमेदेताः) कुसुम्भम् । कुसुमम् । कुसीदम् (ग)। कुसितः ॥ २५७ ॥ (सु० ) कुसोरुम्भोमेदेताः ॥ कुस संश्लेपणे अस्मात् उम्भ उम ईद इत एते प्र. त्ययाः स्युः ॥ उम्भादिप्रत्ययानाह-कुसुम्भम् । 'कुसुम्भं हेमनि महारजते ना कमण्डलो इति मेदिनी ॥ कुसुमम् । कुसुमं स्त्रीरजोनेत्ररांगयोः फलपुष्पयोः' इति मेदिनी ॥ कुसी- दम् । 'कुसीदं जीवने वृष्ट्यां क्लीव त्रिपु कुसोदके' इति मेदिनी ॥ कुसितो जनपदः ॥१७॥ (त०) कुसित इति जनपदे ॥ २७ ॥ ( तण्डुलादयः ) तड आघाते । तण्डुलः । अकि लक्षणे । अङ्क शः । चष चषालः । पत्वलम् । निधृषा धिष्ण्यम् । शल्यम् ॥ २५८ ॥ (मु०) तण्डुलादयो निपात्याः ॥ तड आघाने । उलप्रत्ययों नुमागमश्च नि- पात्यते । तण्डुलः । तण्डुलः स्याद्विहङ्ख च धान्यादिनिको पुमान्' इति मेदिनो ॥ अकि. लक्षणे। उशप्रत्ययो निपातनात् । अङ्कुशः। 'अङ्कुशोऽस्त्री सृणिः स्त्रियाम्' इत्यमरः ।। चष भक्षणे ।। आलप्रत्ययो निपातनात् । चपालः । चपालो यूपकटकः(घ) इत्यमरः । पा पाने । वलप्रत्ययो निपात्यते लुगागमश्च धातोईस्वत्वं च । पल्वलमल्पसरः ॥ जि. पृषा प्रागल्भ्ये । ण्यप्रत्ययः । ऋत इत्वं च निपात्यते । धिष्ण्यम् । 'धिष्ण्यं स्थाने गृहे भेऽग्नौः इत्यमरः ॥ 'धिष्ण्यं स्थानाग्निसद्मसु । 'ऋक्षे शकौ च' इति मेदिनी । शल गतौ। यप्रत्ययः । शल्यम् । 'शल्यं तु न स्त्रियां शङ्को क्लीय क्ष्वेडेषु तोमरे । मदनदुश्वाविधो ना' इति मेदिनी ॥ २५८ ॥ (क) हृदयं मानसे वुक्कोरसोरांप नपुंसमिति मेदिना । (ख ) जायते वाहुरस्मादिति जन्नु । (ग) कुसीदमिति । 'वृद्धया जीवे' इति हेमः । (घ) यूपकटक इति । यूपस्याये कृतः कटकाकारः। - - ·३२० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते .. (त० ) शल्यम् ॥ 'शल्यं वा पुंसि शकुर्ना ॥ २५८ ॥ ( मूङशक्यम्यविभ्यः क्लः) मूलम् । शक्लः । अम्लः । अबि- शब्दे । अम्ब्लः ॥ २५९ ॥ (सु० ) मूङशक्यम्यबिभ्यः क्लः ॥ क्लप्रत्ययमाह-कित्वान्न गुणः । । मूलम् । 'मूलं बुध्नोऽध्रिनामकः' इत्यमरः ॥ शक्ल शक्तौ। शक्लः । 'शक्ल: प्रियंवदे' इत्यमरः । अमरोगे । चुरादिभ्यन्तः । बाहुलकादुपधाहस्वः । रिति लिलोपः । अम्लः । 'अम्लो रसविशेषे स्यादम्ली चाङ्गेरिकौषधौ' इति मेदिनी ॥ अवि. शब्दे । अम्बला रसः ॥ २५९ ॥ ( त० ) शक्ल इति ॥ 'शक्ल: प्रियंवदे ॥ २६९॥' ( मादयः) माया । छाया । सस्यम् । षुञ् सव्यम् (क) ॥ २६० ॥ (सु०) मादेर्यः॥ यप्रत्ययमाह-मा माने। माया 'माया स्याच्छाम्बरीबुद्धयोर्मायः पीताम्बरेऽमुरे' इति मेदिनी ॥ छो छेदने छाया। 'छाया स्यादातपाभावे प्रतिबिम्बार्क. योषितोः । पालनोत्कोचयोः कान्तिसच्छोभापङ्क्तिपुस्त्रियाम्" इति विश्वः । पस स्वप्ने । सस्यम् । 'वृक्षादीनां फलं सस्यम्' इत्यमरः । पुन अभिषवे । सव्यम् । 'सव्यं वामे प्रतीपे च' इति मेदिनी ॥ 'सव्यं दक्षिणवामयोः' इति विश्वः ॥ २६० ॥ (त० ) सव्यमिति ॥ 'दक्षिणवामयोः ॥ २६० ॥ ( जनेर्यक् ) जाया-जन्यम् ॥ २६१ ॥ ( सु० ) जनेर्यक ॥ जन जनने अस्माद्यक् प्रत्ययः स्यात् ॥ जनसनेति वाऽऽत्वम् । जाया । जन्यम् । “जन्यं हटपरीवादे संग्रामे च नपुंसकम् । जन्या मातृवयस्यायां जन्यः स्याजनके पुमान् । त्रिपूत्पोद्यजनित्रोश्च नवोढाज्ञातिभृत्ययोः । स्निग्ध" इति मेदिनी २६१ (त० ) जन्यमिति युद्धे ॥ २६१ ॥ (अघ्न्यादयः) हन् अध्न्या । कनी दीप्तौ । कन्या । वन्ध्या संध्या२६२ (मु०) मध्न्यादयः॥ यक्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-हन हिसागत्योः । धातो. रडागम उपधालोपश्च निपातनात् । 'इनो घ्ने' इति घः । अघ्न्या। नञ् पूर्वाद्धन्तेर्यक उपधालोपश्चेत्यन्ये। अध्न्यः प्रजापति: "मातहेयी सौरभेषी गौरुना माता च शृङ्गिणी । अर्जुन्यन्या रोहिणी स्यात्" इत्यमरः । कनी दीप्तौ । कन्या । 'कन्या कुमारिकागौर्यो- रौषधीराशिभेदयोः' इति विश्वः ॥ बन्ध बन्धने । निगतनान्नलोपाभावः । बवयोरैक्या- त् । वन्ध्या 'वन्ध्यस्त्वफलवृक्षादा स्त्रियां स्यादप्रजः स्त्रियाम्' इति मेदिनी ॥ संपूर्वाद्धा- मो आतो लोपश्च निपातनात् । संध्या। 'सायंसंध्या पितृप्रसूः' इत्यमरः ॥२६॥ ( अादेवन् ) अर्वा । पृ पर्वा ॥ २६३ ॥ (सु० ) अत्यादेवेन् ॥ वन्प्रत्ययमाह-अर्वा । 'अर्वा तुरङ्गीयोः' इति विश्वः ॥ 'भर्वा तुरङ्गमे पुंसि कुत्सिते वाच्यलिङ्गकः' इति मेदिनी ॥ पृ पालनादौ । पर्वा । "पर्व (क) सव्यं वामे च दक्षिणे । इत्य जयः । वामे प्रसिद्धम्। दक्षिणे यथा-'वामो बाहुर्मुडान्याः क. रकलितरणरकारकंकणालीकरालो यस्मिन् सन्यो भुजगवलयवान् इति भनेकार्थकैरवाकरकौमुदी । यक् ।

·। । उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३२१ क्लीबं सहे ग्रन्थौ प्रस्तावे लक्षणान्तरे । दर्शप्रतिपदोः संधौ विषुवत्प्रभृतिष्वपि” इति मेदिनी ॥ २६३ ॥ (ध्याप्योः संप्रसारणम् ) ध्यै चिन्तायाम् । प्यैङ् वृद्धौ । धीवा । पीवा ॥ २६४ ॥ (सु० ) ध्याप्याः संप्रसारणम् ॥ध्यै चिन्तायाम् प्यैङ् वृद्धौ आभ्यां वन् प्रत्ययः स्याद्धातोः संप्रसारणं च । धोवा कर्मकरः । पीवा स्थूलः ॥ २६४ ॥ ( त०) धावति ॥ कर्मकरे । पीवा स्थूलः ॥ २६४ ।। ( अदेर्धश्च ) अध्वा ॥ २६५ ॥ (मु० ) अदेर्धश्च ॥ अद भक्षणे अस्माद्वन स्याद्दस्य धश्च ॥ अध्वामार्गः ।।२६५।। (धातोरिः) यजिः। वट वेष्टने । वटिः। जनिः । बोधिः। हरिः । वर्तिः॥२६६॥ (मु०) धातारिः॥ इप्रत्ययमाह-यज देवपूजादौ । यजिः ॥ वट वेष्टने । वटिः।। बुध अवगमने । बोधिः । 'बोधिः पुंसि समाधेश्व भेदे पिपलपादपे' इति मेदिनी ।। हुञ् हरिः "हरिविष्णावहाविन्द्रे भेके सिंहे हये रवौ । चन्द्रे काले प्लवङ्ग च यमे वाते प्रकी. तितः" वृतु वर्तने । वर्तिीपोपकरणम् ।। २६६ ।। (त० ) हरिरिति ।। "हरिविष्णावहाविन्द्रे भेके सिहे हये खौ। चन्द्रे कीले प्लत्रङ्गे च यमे वाते प्रकीर्तितः" ।। २६६ ।। ( नाम्युपधात्किः ) कृषिः । ऋषिः । शुचिः । लिपिः । तूल निष्कर्षे । तूलिः ।। २६७ ॥ (मु०) नाम्युपधात्किः ॥ नाम्युपधाद्धातोः किः स्यात् ॥ किप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । कृष विलखने । कृषिः । ऋपिः गतौ । ऋषिः । “ऋषिवं दे वसिष्ठादौ दीधितौ च पुमानयम्" इति मेदिनी ।। भुच शोके । शुचिः । 'शुचिः शुद्धे सितेऽनले । पीप्मापाढा. नुपहतेपूपधायु (शु) द्वमन्त्रिणि । शृङ्गारे' इति हैमः ।। लिप उपदेहे । लिपिः । बाहुल- कद्वित्वमपि । लिविः ॥ तूल निष्कर्षे । तूलि: कूर्चिका ।। २६७ ।। (क्रमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ) क्रिमिः । तिमिः । शितिः। स्तिम्भिः ॥२६८ ॥ (सु० ) ऋमितमिशतिस्तम्भामत इच्च ॥ ९भ्यः किः स्यादेषामत इकारादे- शश्च ।। क्रमु पादविक्षेपे । क्रिमिः । निपातनादस्य संप्रसारणमपि भवति कृमिः ।। 'कृमि- न क्रिमिवत्कीटे' इति मेदिनी ॥ तमु काक्षायाम् । तिमिः । तिमिर्मस्स्यभेदः ।। शतिः मौत्रो धातुः । शितिः । शितिः कृष्णे सिते भूजें' इति विश्वः ।। 'शितिर्भूजें ना सितासितयोस्त्रिषु' इति मेदिनी ।। स्तम्भः सौत्रः । स्तिम्भिः समुद्रः ।। २६८ ॥ (मनेरत उच्च ) मुनिः ॥ २६९ ॥ (सु० ) मनेरत उच्च ॥ मन ज्ञाने अस्मात्किः स्यादकारस्योकारादेशश्च ।। मन्य. ते जानातीति मुनिः । 'मुनिः पुमान्वसिष्ठादौ वङ्गसेनतरौ जिने' इति मेदिनी ॥२६९।। .. ।

·। । ३२२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते ( वर्णेलिश्च ) वर्ण वर्णने सौत्रः बलिः ॥ २७० ॥ (सु०) वर्ण लिश्च । वणिः सौत्रोऽस्मात्किः स्याद्धातोर्वलिरादेशश्च ॥ वलिः । 'करोपहारयोः पुंसि बलि: प्राण्यङ्गजे स्त्रियाम् । बवयोरैक्यावलिः ॥ २७० ।। (त० ) बलिरिति ॥ पूजोपहारयोः ॥ २७० ॥ ( वपादेरिञ् ) वापिः । राजिः । वारिः ॥ २७१ ॥ (मु०) वपादेरिञ ॥ इञ्प्रत्ययमाह-मित्त्वाद् घृद्धिः । दुवप् बीजसंताने । वापिः ॥ राज दीप्तौ । राजिः । राजिः स्त्री पङिक्तरेखयोः' इति मेदिनी ॥ वृञ् वरणे । ज्यन्तः । रिति जिलापः । वारिः। 'वारिः स्मृता सरस्वत्यां वारि होवेरनोरयोः' इति विश्वः ।। कृतिकारादितीप्तु पाक्षिकः सर्वत्र भवति । 'वारी तु गजबन्धनी' इत्यमरः । वारिः पथिकसंहतो, इति च ।। २७१ ।। (त० ) वपा० ॥ वारिगजबन्धनी । जले क्लीबम् ।। २७१ ।। (नहो भः ) नाभिः (क) । जनिः । आजिः । आतिः ॥२७२॥ (मु० ) नहा भः ॥ णह बन्धने अस्मादि स्यात् हस्य भश्च ।। नाभिः । 'नाभिर्मुख्यनृप चक्रमध्यक्षत्रिययोः पुमान् । द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यास्त्रियां कस्तूरिका- मदे” इति मेदिनी ॥ जनी प्रादुर्भावे । इज । जनिवध्योरिति न वृद्धिः। जनिः । कृदिकारादिति पक्षे ईप् । जनी । 'जनी सीमन्तिनीवध्वोरुत्पत्तावौषधीभिदि' इति मेदिनी ।। अज गतौ क्षेणे च । बाहुलकादजेर्वीभावो न। आजिः संग्रामः ।। अत सातत्यगमने । आतिः पक्षी ।। २७२ ।। (त० ) नहा भः ॥ "नाभिः स्यात्क्षत्रिये 'पुंसि प्राण्यङ्ग तु स्त्रियाम्" ॥ २७२ ॥ ( अशे रुट ) राशिः ॥ २७३ ॥ (मु० ) अशे रुट् ॥ अशुङ् व्याप्तावस्मादिञ् प्रत्ययो धातो रुडागमश्च स्यात् ।। राशिः ।। राशिमंपादिपुञ्जयोः' इति मेदिनी ।। २७३ ।। ( वातर्डित् ) विः ॥ २७४ ॥ (मु० ) वातडित् ॥ वा गतिगन्धनयोरस्माड्डिः स्यात् । डित्त्वाहिलोपः। वि: पक्षी । स्त्रियां वात्यपि ।। २७४ ।। (नीव्यादयः ) निपूर्वो व्यञ् । नीविः प्रहिः । समानं ख्यायते जनरिति सखा ॥ २७५॥ (मु० ) नाव्यादयः ॥ डिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते-निपूर्वो व्येन सैवरणे । डि. स्वाहिलोपः नेर्दाघी निपात्यते । यत इति यलोपः । नीविः । कृदिकारादितीपि नीवी । स्वीकटोवस्त्रबन्धऽपि नीवी परिपणेऽपि च इत्यमरः ।। परिपणो मूल धनम् ।। हृज् हरणे । टिलोपे प्रहिः पुंस्येवान्धुः प्रहिः कूपः' इत्यमरः ।। ख्याप्रकथने । टिलोपे सति यलोपः । सहादेरिति समानस्य सादेशः सेर्डाऽधेरिति डा। सखा ।। २७५ ।। (क) नाभिरिति । नह्यन्तेऽ। भत्रति व्युत्पत्तिः। यदानम्यतेऽक्षेणेति णम हिंसापामस्मात् 'इमजादिभ्यः' इति, इज् प्रत्ययः । .

·। उणादिप्रकिया २७ ] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता ३२३ (त० )नी० ॥ प्रहिः कूपः ॥ २७५ ।। ( आपूर्वी श्रिहनी ) अश्रिः । अहिः (क) ॥ २७६ ॥ (मु० ) आङ्पूर्वी श्रिहनी ॥ श्रि सेवायाम् । टिलोपे सत्याडो हस्वो निपात. नात् । अधिः। 'स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः' इत्यमरः ।। दन्त्यसकारवांस्त्वदन्तः । 'अस्त्रः कोणे कचे पुंसि क्लीबमश्रुणि शोणिते' इति मेदिनी ।। आपूर्वो हन हिंसागत्योः ।। टिलोपे सत्याडो हस्वो निगतनात् । अहिः । 'अहिपत्रामुरे सपें' इति मेदिनी।। ७६।। (त०) आङ० ॥ 'स्त्रियः पाल्यश्रिकोटयः ।। २७६ ।। (क्रादः किः ) क किरिः । गृ गिरिः । पृ पुरिः ॥ २७७ ॥ (सु०) क्रादेः किः ॥ किप्रत्ययमाह-किस्वान्न गुणः । क विक्षेपे । ऋत इरि- तीर् । किरिः । 'वराहः सूकरो घृष्टिः कोल: पोत्री किरिः किटिः' इत्यमरः । पृजाभ्य. श्चेति कप्रत्ययेऽदन्तोऽप्यस्ति । 'त्वचि त्वचः किरोऽपि स्यात्किरौ प्रोक्तः पथः पथि' इति द्विरूपकोशः ।। गृ निगरणे । गिरिः । 'गिरिर्ना नेत्ररुग्भिदि । अद्रौ गिरिजके योपिनी? पूज्ये पुनस्त्रिषु' इति मेदिनी ।। पृ पालनादौ । पोरुरित्युर । पुरिनगरं राजा नदी च २७७ ( मन्धातोः ) कर्म । चर्म । भस भर्त्सनदीत्योः । भस्म । जन्म । छन । सुत्रामा ॥ २७८ ॥ (मु०) मन्धातोः॥ मन्प्रत्ययमाह-डुकृञ् करणे क्रियते इति कर्म । 'कर्म व्याप्ये क्रियायां च पुनपुंसकयोर्मतम् , इति रुदः ॥ चर गत्यादौ। चर्म । 'चर्म कृत्तौ च फलके, इति मेदिनी ।। भस भर्त्सनदीप्न्योः । भस्म ॥ जन जनने । जन्म ॥ छद अप. वारणे चुरादिः । इस्मन्निति हस्वः। जेरिनि जिलोपः । छद्म ॥ त्रैड पालने । मुष्ट त्रायते इति सुत्रामा इन्द्रः ।। २७८ ॥ (बृहेनस्य अः ) ब्रह्म (ख) ॥ २७९ ॥ (मु० ) हेर्नस्य अः॥ बृहि वृद्धावस्मान्मन्स्यात् ।। नुमो नस्य अकारे कृते रत्वम् । ब्रह्म 'ब्रह्म तत्त्वतपोवेदे न द्वयोः पुंसि वेधसि । ऋत्विग्योगभिदाविप्रे' इति मे- दिनी ॥ वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः प्रजापतिः' इत्यमरः ।। २७९ ॥ (त० ) बहेः ॥ 'वेदस्तत्त्वं तपो ब्रह्म ब्रह्मा विप्रः जापतिः ॥ २७९ ।। ( नामादयः ) ना नाम(ग)। षो साम । षिञ् सीमा । व्यञ् व्योम । रु रोम । पै शोषणे पाप्मा । वेमा । अतेर्मनिण् आत्मा ॥ २८० ॥ (सु० ) नामादयः॥ मन्प्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । म्ना अभ्यासे । म्नायतेऽने. नेति । मलोपो निपातनात् । नाम 'आख्याह्ने अभिधानं च नामधेयं च नाम च' इत्यम. रः॥ षोऽन्तकर्मणि । साम । 'साम क्लीवमुपायस्य भेदे वेदान्तरेऽपि च' इति मेदिनी ।। (क ) यतु-अंहति, अन्यतिवेति कश्चित् तन्न, नलोपासम्भवात् । (ख ) ब्रह्मेति । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत्प्रयन्त्यभिसंविशन्ति तद्विजिज्ञासस्व तद्ब्रह्म, सत्यं ज्ञानमानन्दं ब्रह्मेति च तल्लक्षणम् । (ग) नम्यतेऽभिधीयतेऽर्थोऽनेनेति णमप्रहरवे शन्दे चास्माद्धातोनिपातितमिति वा ।

·३२४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते पिन बन्धने । सिनोते? निपात्यते । सीमा । सीमसीमे स्त्रियामुभे' इत्यमरः ।। व्ये संवरणे । अन्त्यस्योत्वं निपातनात् । गुणः । व्योम । रु शब्दे । रोम गात्रकेशः । पा पाने । पुगागमो निपात्यते । पाप्मा पापम् ॥ वेञ् तन्तुसंताने । वेमा तन्तु वायदण्डः । आईर्चादिः । अतेर्मनिण् । णित्वावृद्धिः। इकार उच्चारणार्थः । अत सातत्यगमने । आत्मा । "आत्मा पुंसि स्वभावे स्यात्प्रयत्नमनसोरपि । तावपि मनीषायां शरीरब्रह्म- णोरपि" इति मेदिनी ।। २८० ।। (त० ) नामा० ॥ वेमा तन्तुवायदण्डः ।। २८० ॥ (हनिमशिभ्यां सिकः ) हंसिका । मश शब्द मक्षिका ॥२८१॥ (सु. ) हनिमशिभ्यांसिकः॥ आभ्यां सिकप्रत्ययः स्यात् ।। सिकप्रत्ययमाह- हन हिंसागत्योः । हंसिका। हंसिका हंसयोपितिः । मश शब्दे रोपकृते च । छशषेति पत्वम् । पढोरिति कत्वं पत्वं च । मक्षिका। 'मक्षिका भस्मराली स्यात्' इति हारावली२८१ ( कोररः ) कवरः ॥ २८२ ॥ (सु. ) कोररः ॥ .शब्दे अस्मादरः स्यात् ॥ कबरः पाठकः । बक्योरैक्या- दीपि प्रत्यये कबरी केशविन्यासः । अन्यत्र कबरा ।। २८२ ॥ (गिर उडः ) गरुडः (क) ॥ २८३ ॥ (मु० ) गिर उडः ॥ गृ निगरणे अस्मादुडप्रत्ययः ।। गरुडः २८३ ।। ( इन्देः कमिनलोपश्च ) इदम् ॥ २८४ ॥ (मु०) इन्देः कमिलोपश्च ॥ इदि परमैश्वये अस्मात्कमिः स्यान्नलोपश्च ।। कित्त्वाद् गुणो न । इकार उच्चारणार्थः । इदमिति सर्वादिगणस्थशब्दोऽयं सन्निहितप. रामर्शकः ।। २८४ ॥ (कायतेर्डिम् ) किम् ॥ २८५ ॥ (मु०)कायतेडिम् ।कै शब्दे अस्मात् डिम् प्रत्ययः स्यात् । डित्त्वाहिलोपः ।किम् २८६ (धानोस्त्रः) वस्त्रम् । अस्त्रम् । छत्रम् ॥ २८६ ॥ (मु० ) धातोस्त्रः ॥ त्रप्रत्ययमाह-वस आच्छादने। वस्त्रम् ॥ असु क्षेपणे । अस्त्रम् । 'अस्त्रं प्रहरणे चापे करवाले नपुंसकम्' इति मेदिनी ॥ छद अपवारणे चुरादिज्य- न्तः । इस्मन्निति हस्वत्वम् । जेरिति जिलोपः । छत्त्रम् ॥ २८७ ।। (सिविमुच्योष्टेरू: ) पिवु सूत्रम् । मुच्ल मूत्रम् ।। ८८७ ।। (सु. ) मिविमुच्याप्टेसः ॥ आभ्यां त्रप्रत्ययः स्यादनयोप्ठेरूकारादेश्च ।। कि- त्त्वान्न गुणः । षिवु तन्तुसन्ताने । सूत्रम् । 'सूत्रं तु सूचनाग्रन्थे सूत्र तन्तुव्यवस्थयोः । इति विश्वः ।। मुच्ल मोक्षणे। मूत्रम् ।। २८७ ।। ( अमादः क्त्रः) आन्त्रम् । चित्रम् । मित्रम् उष उष्ट्रः ॥२८८॥ (सु. ) अमादेःकत्रः ॥ अम गतिशब्दसंभक्तिषु । अमान्तस्येति दीर्घः । आन्त्रम् ॥ ( क ) गुरुद्भिर्ड यते इति डीविहायसागतावस्माड्ड निपातनात्तलोपः, इति कश्चित् । - ·उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणब्याख्याद्वयोपेता ३२५ चित्र चयने । चित्रम् । 'आलेख्याश्चर्ययोश्चित्रम्' इत्यमरः ॥ निमिदा स्नेहने मित्रम् । 'मित्त्रं मुहृदि न द्वयोः । सूर्य पुसि' इति मेदिनी ।। उप दाहे । ष्टुत्वम् । उष्ट्रः । 'उष्ट्रे क्रमेलकमयमहाङ्गाः' इत्यमरः ।। २८८ ।। ( पूना हस्वश्च ) पुत्रः ॥ २८९ ॥ (मु०) पूओ हस्वश्च ॥ पूज पवने अस्मात् क्रः स्याद्धातोर्हस्वत्वं च ॥ पुनाति स्ववंश्यानिति पुत्रः। पुनामा नरकस्तस्मात् त्रायते इति आतोड इति डप्रत्यये पुत्र इति व्युत्पत्त्यन्तरम् ॥ २८९ ॥ ( स्त्यायतेईट ) स्त्री ॥ २९० ॥ (मु. ) स्यायते इँट् ॥ स्त्यै ट्रयै शब्द संघातयोः । अस्मात् ड्रट् स्यात् ॥ टि- स्वादीप । डित्त्वाहिलोप: 'यवयोर्वसे' इति यलोपः । स्त्री। 'स्वी योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी वधूः' इत्यमरः ॥ २९ ॥ (गमेरा ) गात्रम् ॥ २९१ ॥ ( सु० ) गमेरा ॥ गम्लु गतौ अस्य मध्यात्वं स्यात् प्रत्ययश्च ॥ गात्रम् । गा. त्रमङ्गे कलेवरे । 'स्तम्बग्माग्रजङ्घादिविभागेऽपि समोरितम्' इति विश्वः ॥ २९१ ॥ ( चरादेरित्रञ् ) चारित्रम् । वादित्रम् (क) ॥ २९२ (मु०) चरादेरित्र ॥ इत्रजप्रत्ययमाह- 'जत्त्वावृद्विः । चर गतौ चारि. त्रम् ॥ वद व्यकायां वाचि ज्यन्तः । वादिनं तूर्यादि ॥ २९ ॥ ( शित्रादिभ्य इत्रोत्री) अशित्रम् । अशित्रम् । बहित्रम् । धरित्री । अमित्रः । त्रैङ् त्रोत्रम् । वरुत्रम् ॥ २९३ ॥ (मु० ) भशित्रादिभ्य इत्रात्रौ ॥ अशिश्च वा च अभित्री अशित्रावादी येषां ते अशिवाइयम्तेभ्यः । द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणः शब्दः प्रत्येक संबध्यत इत्यादिशब्दः प्रत्येक योज्यः । अशूङ व्याप्तावित्यादिभ्यः इत्रप्रत्ययः स्यात् त्रैड पालने इत्यादिभ्यः उत्रप्रत्य. यः स्यात् ॥ अशूङ् अशित्रम् ॥ वह प्रापणे । वहित्रम् ॥ धृञ् धारणे । धरित्रम् । ईपि धरित्री ॥ अम गतौ । अमित्रः शत्रुः । मित्रं नेति विग्रहे त्वमित्रमिति नपुंसकम् ॥ त्रैछ । आत्वे उत्रे व त्रोत्रं प्रहर गम् ॥ वृञ् वरणे । बरुनं प्रावरणम् ॥ २९३ ॥ (त० )ोत्रमिति ॥ प्रहरणे ॥ २९३ ॥ (चितेः कणः कश्च ) चिक्कणम् (ख) ॥ २९४ ॥ (सु०) चितेः कणः कश्चः ॥ चिति संज्ञाने अम्मान्कणप्रत्ययः स्यात् तस्य क. श्व ॥ बाहुलकाद्गुणाभावः चिक्कणम् । 'चिक्कणं महणं स्निग्धम्। इत्यमरः ॥ २९४ ॥ ( त०) चिक्कणमिति ॥ स्निग्धे ॥ ९४ ॥ ( क ) 'चतुर्विमिदं षाधवादित्रानोद्यनाम कमित्यमरः । च विधं यथा-ततं वीणादिकं वाचं (१) अनाद्धं मुरजादिकम् (२) वंशादिकं तु शुषिरम्(३) कांस्यतालादिक धनमिति । (४) (ख ) चीति । चिक गती। चिक्क 'सम्पदादि' कि । चिक्कं कणनि। कण शब्दे । मूलविभूजा. दिकः । यद्वा चिकनम् । घम् । चिक्कस्य अणम् । भण शब्द इति धातोरः । हलादित्वाहिलोप इति । २६ सि०च० .. ।

·३२६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते । .. (सूचेः स्मः ) सूक्ष्मम् ॥ २९५ ॥ (सु०) सूचेःस्मः॥ सूच पैशुन्ये चुरादिरम्मात्स्मप्रत्यय: स्यात् ॥ रिति मिलोपः कुत्वषत्वे । सूक्ष्मम् । सूक्ष्म स्वात्कण्टकेऽध्यात्मे पुंस्यणौ त्रिषु चाल्पके इति मेदिनी २१५ (पातेईम्सुः ) पुमान् ॥ २९६ ॥ (सु०) पातेईम्सुः ॥ पा रक्षणेऽस्मात् ॥ ड्डम्सुप्रत्ययः स्यात् ॥ डित्त्वाटिलोपः उदित्वात् स्त्रियामीप् । सुपुंसी पुंसोऽमुङ् । पुमान् ॥ २९६ ॥ ( भुजादेः किष्यः ) भुजिष्यो दासः ॥ २९७ ॥ (सु. ) भुजादेः किप्यः॥ भुज पालनादावस्मात् किष्यप्रत्ययः स्यात् ॥ कि- स्वान गुणः । भुजिष्यः । 'भुजिष्यस्त स्वतन्त्रे च हस्तसूत्रकदासयो” इति मेदिनी । 'भुजिष्यः परिचारकः' इत्यमरः ॥ २९७ ॥ (वसादस्तिः) वस्तिः । शास्तिः। अगमस्यतीति अगस्तिः ॥२९८॥ (सु० ) वसादेस्तिः॥ तिप्रत्ययमाह-वस निवासे। वस आच्छादने च। वस्तिः। 'वस्तिर्द्वयोनिरूहे नाभ्यधोभूमिदशासु च' इति मेदिनी ॥ वस्ति भेरधो द्वयोः । इत्य. मरः ॥ शास अनुशिष्टौ । शास्तिः राजदण्डः ॥ अमु क्षेपणे । विन्ध्याख्यमगमस्यतीति । हलादेरिति टिलोपः। अगस्तिः। 'अगस्तिः कुम्भयोनौ च वासेनतरौ पुमान्' । इति मेदिनी। (त० ) वस्तिरिति ॥ 'वस्ति भेरधो द्वयोः । दशासूत्रेऽपि वस्तयः' शास्ति- रिति । राजदण्डे ॥ अर्गामति विन्ध्याख्यमित्यर्थः ॥ २९८ ॥ (वौ तसेः ) तसु उपक्षये । वितस्तिः । पत्तिः ॥ २२९ ॥ (मु० ) चौ तसेः ॥ तसु उपक्षये अस्माद्वि पूर्वात्तिः स्यात् ॥ वितस्तिः ॥ 'अब्. गुष्ठे सकनिष्टे स्याद्वितस्तिदशाङ्गुलः' इत्यमरः ॥ 'स्त्रीपुंसयोक्तिस्तिः स्यात्' इत्यमर. माला॥ पद गतौ । पत्तिः । २२९ ॥ (हणातेह्रस्वः ) दृतिः ॥ ३०० ॥ (सु० ) द्वणातेह्रस्वः ॥ दृ विदारणे अस्मात्तिः स्यादातोहस्वत्वं च ॥ इतिः । 'हतिश्चर्मपुटे मत्स्ये ना' इति मेदिनी ॥ ३०॥ (कृतृकृषिभ्यः कीटः ) किरीटम् । तिरीटम् । कृपीटम् ॥३०१॥ (सु०) कृनुकृषिभ्यः कोटः॥ कीटप्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः । कृ विक्षेपे। ऋत इरितीर किरीटम् किरीटं मुकुटे न स्त्री' इति चन्द्रगोमी॥ त प्लवनतरणयोः। ऋत इरितीर् तिरीटं सुवर्ण शिरोवेष्टनं च॥ कृप सामथ्र्ये । कृपीटम् । 'कृपीटमुदरे नीरे' इति विश्वः३०१ (त०)किराटमिति शिरोवेष्टने ॥तिरीटमिति सुवर्णे । कृपीटमिति वारिकुक्ष्योश्व३०१ (धातोरसुः ) चेतः । सरः । पयः ॥ ३०२ ॥ (सु०) धातोरसुः ॥ असुप्रत्ययमाह-उदित्त्वादीप् । चिती संज्ञाने । चित संचे. तने चुरादिश्च । चेतः । 'चितं तु चेतो हृदयं स्वान्त हृन्मानसं मनः' इत्यमरः ॥ स गतौ सरः । ईपि सरसी। 'सरसी तु महासरः' इति शब्दार्णवः ॥ 'महान्ति सरांसि सरस्यः। ।

·। उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३२७ इति भाष्यम् ॥ पय गतौ पीङ् पाने च । पयः । पयः स्यात्क्षीरनीरयोः' इति मेदिनी ॥ ( अशेयुट् स्तुतौ ) अश्नुते इति यशः ॥ ३०३ ॥ (सु० ) मशेयुट् स्तुतौ ॥ अशूङ् व्याप्तावस्मादसुः स्याद्धातोर्युडागमश्च ।। यशः कीर्तिः ॥ ३०४॥ ( उब्जेबले बलोपः) भोजः ॥ ३०४ ॥ (सु० ) उब्जेबले बलोपः ॥ उब्ज आर्जवे अस्मादसुः स्यादले वाच्ये यस्य लोप. श्व ॥ ओजः । 'ओजो दीप्ताववष्टम्भे प्रकाशबलयोरपि' इति मेदिनी ॥ ३०४ ॥ (श्रितः शिरः किच्च ) शिरः (क) ॥ ३०५॥ (सु०) श्रिञः शिरः किश्च ॥ श्रिज सेवायामस्मादसुः स्यात्स च कित् धातोः शिरादेशश्च ।। शिरः । 'उत्तमाङ्गं शिरः शीर्षम्' इत्यमरः ॥ कप्रत्यये तु शिर इत्यदन्तो- ऽपि । 'शिरोवाची शिरोऽदन्तो रजीवाची रजस्तथा' इति कोशान्तरम् ॥ पिण्डं दद्याद्ग- याशिरे' इति वायुपुराणे ॥ "कुण्डलोघृष्टगण्डानां कुमाराणां तरस्विनाम् । निचकर्त्त- शिरान्द्रौणिर्नालेभ्य इव पङ्कजान्" इति महाभारते ॥ ३०६ ॥ ( अर्तेरुरः) उरः ॥ ३०६ ॥ (सु०) भर्तेरुरः॥ ऋगतावस्मादसुः स्यात्स च किद्धातोरुरादेशश्च ॥ उरः । 'उरो वसं च वक्षश्च' इत्यमरः ।। ३०६ ।। ( व्याधी शुद) अशः ॥ ३०७ ।। ( सु० ) व्याधौ शुट् ॥ ऋगतावस्मादशुः स्यात्प्रत्ययस्य शुडागमश्च स्याद्वयाधौ अशी : ।। ३०७ ।। (त० ) मर्श इति गुदव्याधौ ।। ३०७ ।। ( उदके नुट ) अर्णः ॥ ३०८ ॥ (१० ) उदके नुट् ॥ अतरसुः स्यात्तस्य नुट् च ॥ अर्णः जलम् ॥ ३०८ ॥ ( इण आगसि ) एनः ॥ ३०९ ।। (सु०) इण भागसि ॥ इण् गतावस्मात्पापे वाच्येऽसुः स्यात्प्रत्यस्य नुडाग- मश्च ॥ एनः पापम् ॥ ३०९ ॥ (सुरीभ्यां तुट् च ) स्रोतः । रेतः ॥ ३१० ॥ (सु०) चुरोभ्यां तु च ॥ आभ्यामसुः स्यात्प्रत्ययस्य तुदागमश्च ॥ त्रु गतौ । स्रोतः । स्रोतोऽम्बुवेगेन्द्रिययोः' इति विश्वः ॥ रीङ् श्रवणे । रेतः । रेतः शुक्रे पारदे चा इदि मेदिनी ॥ ३१० ॥ ( पातेरुरके थुट् ) पाथः ॥ ३११॥ (सु० ) पातेरुदके थुट् ॥ पा रक्षणे अस्मादसुः प्रत्ययः स्यात्प्रत्ययस्य थुडाग- मश्च ॥ पाथः । 'कबन्धमुदकं पाथः' इत्यमरः ॥ ३११ ॥ वाच्ये ।। गुदव्याधिः (क) श्रीयते उष्णीषादिनेति शिः।

·३२८ सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते ( अदेर्भक्त धो नुम् च ) अन्धः ॥ ३१२ ॥ (सु० ) अदक्ते धो नुम् च ॥ अद भक्षणे अस्मादसु स्याद्वातोर्दस्य धो नुम् च । अन्धः । 'भिस्सा स्त्री भक्तमन्धोऽन्नम्' इत्यमरः ॥ ३१२ ॥ ( आप उदके ह्रस्वा नुम्भौ ) अम्भः ॥ ३१३ ॥ (सु० ) माप उदके ह्रस्व नुम्भो ॥ आप्नातेरसुः स्याद्धातोर्हस्वत्वं नुमागमो भश्चान्तादेश उदके वाच्ये ॥ अम्भः उदकम् ॥ ३१३ ॥ (नहेर्दिवि भः ) नभः ॥ ३१४ ॥ (सु० ) नहदिवि भः ।। णह बन्धने अस्माद्गने वाच्ये अमुः स्याद्भश्चान्तादेशः ॥ नभः । "नभो व्याम्नि नभा मेघे श्रावणे च पतद्ग्रहे । घ्राणे मृणालसूत्रे च वर्षासु च नभाः स्मृतः" इति विश्वः ॥ 'नभः वं श्रावणी नमा' इत्यमरः ॥ 'नभं तु नभसा सार्थम्। इति द्विरूपकोशः ॥ ३१४ ॥ ( इण आग अपराधे ) आगः ॥ ३१५ ॥ ( सु० ) इण श्राग अपराध ॥ इण गतावस्मादमुः स्यादपराध वाच्ये धातोरा- गादेशश्च ॥ आगः। 'आगः पापापराधयोः' इति विश्वः ॥ 'आगोऽपराधो मन्तुश्च' इत्यमरः३१६ (त) इण० ॥ 'आगः पापापराधयोः ॥ ३१५ ॥ ( अमेहुंक् ) अंहः ॥ ३१६ ॥ (रु. ) ममेक ॥ अम गत्यादावस्मादसुः स्याद्धातोर्तुगामगश्च । अमन्ति गच्छ- न्त्यधस्तादनेनेत्यंही दुरितम् ॥ ३१६ ॥ ( रमेश्च ) रंहः ॥ ३१७ ॥ ( देशे ह च ) रमन्तेऽस्मिन् रहः ॥ ३१८ ॥ ( स० ) रमेश्च ।। रमु क्रीडायामस्मादमुः स्याद्धातोर्तुगागमश्च । रहो वेगः ॥देशेह च॥ देशे वाच्ये रमेरमः स्याद्वातार्मस्य हश्च । रहः । 'रहस्तत्त्वे रते गुह्ये' इति मेदिनी॥ ( रञ्ज्यादः कित ) रजः । भुवः ॥ ३१९ ॥ (सु०) रज्यादेः कित् ॥ अमुः स्यात्स च कित् ॥ रज रागे। कित्त्वन्नो लोप इति नलोपः । रजः । 'रजः क्लीबं गुणान्तरे। आर्तवे च परागे च रेणमात्रेऽपि दृश्यते। इति मेदिनी ॥ कप्रत्यये अकारान्तोऽपि , 'रजोऽयं रजसा सार्द्ध स्त्रीपुष्पगुणधूलिपु' इत्यजय. कोशः ॥ भू सत्तायाम् । नुधातीरित्युव् । भुवः अन्तरिक्षम् । षष्ठ्यन्तप्रतिरूपकमव्ययमिदम्॥ ( वर्णित ) वासः ॥ ३२० ॥ (सु० ) वसेत् ॥ वस निवासे अस्मादसुः स्यात्स च णित् । णित्त्वादू वृद्धिः । वासः वस्त्रम् ॥ ३२०॥ (चन्देरादेश्च छः ) छन्दः (क) ॥ ३२१ ॥ (क) भदन्ते छन्द इति । 'अभिप्रायवशी छन्दो' इत्यमरात् । ।

·. उणादिप्रनि-या २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३२ (सु० ) चन्देरादेश्च च्छः ॥ चदि आलादने अस्मादसुः स्याद्धातोश्वस्य च्छश्च । छन्दः । 'छन्दः पद्यप्रभेदेऽपि स्वैरागराभिलाषयोः' इति मेदिनी ॥ अदन्तोऽप्ययम् । 'छन्दावभिप्रायवशौ' इति हिरूपकोशः ।। ३२१ ।। ( वचादः सुट ) वक्षः । पक्षः (क) ॥ ३२२ ॥ ( सु० ) वचादेः सुट् ॥ वच परिभापणे इत्यादियभ्यः अमु स्यात्प्रत्ययस्य सुडा- गमश्च ।। चस्य कत्वे सस्य पत्वम् । वक्षा हृदयम् ।। दुपच पाक । पक्षः । 'पक्षसी तु स्मृतौ पक्षौ' इति ।। ३२२ ।। (त०) पश्न इति ।। 'पक्षसी तु स्मृती पक्षौ, ३२२ ।। ( नजि हन एह चासिः ) अनहाः, अनेहसौ ॥ ३२३ ॥ (सु. ) नञि हन एह चासिः॥ असिप्रत्ययमाह-नभ्युपपदे हन्तेरसिप्रत्ययः स्याद्वातारहादेशश्च ॥ इकार उच्चारणार्थः । हन हिंसागत्योः। उशनसामिति सेर्डा ।। अनेहाः कालः ।। ३.३ ।। विधाजो वेध च ॥ वेधाः ॥ ३२४ ॥ विधामो बंध च ॥ डधान धारणादौ । विपूर्वादस्मादसिः स्यात्सोपसर्गस्य धा. तोवेंधादेशश्च ।। विदधातीति वेधाः । अत्वसाः साविति दीर्घः । 'वेधाः पुसि हृषीकेशे बुधे च परमेष्ठिनि' इति मेदिनी ।। ३२४ ।। ( चन्द्रे माङो डित् ) चन्द्रमाः ॥ ३२५ ।। (स०) चन्द्र माङो डित् ॥ चन्द्रोपपदान्माडोऽसिः स्यात्म'च डित् ॥ डित्त्वाटि. लोपः। माङ् माने। चन्द्रं रजतममृतं च मिमीतेऽसो चन्द्रमाः । अत्वसोः साविति दार्घः ३२५ (पुरासि धात्रः) पुरोधाः (ख) ॥ ३२६ ॥ (सु० ) पुसि धात्रः ॥ पुरस्शब्दे उपद धाजोऽसिप्रत्यय: स्यात् ॥ दुधाञ् धारणादौ । पुरोधाः । 'पुरोधास्तु पुरोहितः' इत्यमरः ॥ ३२६ ॥ उषः कित् ॥ उषः ॥ ३२७ ॥ (सु० ) उषः कित् ॥ उप दाहे अस्मादसिः स्यात्स च कित् ॥ कित्त्वान्न गुणः । उषः प्रभातम् ॥ ३२७ ॥ (दमेरुनसिः) दमुनाः ॥ ३२८ ॥ (सु०) दमरुनसिः ॥ दमु उपशमे अस्मादुनसिः स्यात् ॥ दमुनाः । 'सप्ताचिर्द- मुना शुक्रः' इत्यमरः ॥ ३२८ ॥ (त०) दमेरु० ॥ दमुनाः अग्निः ॥ ३२८ ॥ ( वशेः कनसिः) उशनाः ॥ ३२९ ।। (सु० वसेः कनसिः ॥ वश कान्तावस्मात्कनसिः स्यात् ॥ कित्वाद् ग्रहामिति ( क ) भदन्तोऽपि । पक्षस्तुमासा गृहसाध्ययोः, चुल्लारन्ध्र बले पार्वे वर्ग के शात्परश्वये । पिच्छे विरोधे देहाने सहाये राजकुञ्जरे । इति हैमः। (ख ) पुरोऽग्रे धीयते इति पुरोधाः । .. - ·३३० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ पूर्वकृदन्ते .. संप्रसारणम् । उशना । 'उशना भार्गवः कविः' इत्यमरः ॥ ३२९ ॥ ( अङ्गिरादयः ) अगि अङ्गिराः ॥ ३३० ॥ (सु०) अङ्गिरादयः ॥ असिप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते ॥ अगि गतौ। असिप्रत्य. यस्य इरुडागमो निपातनात् । अङ्गिराः ऋपिभेदः ॥ ३३० ( अप्पूर्वः सतिः) अप्सराः ॥ ३३१ ॥ (मु०) अपूर्वः सतिः ॥ स गतावःपूर्वः । अप्सराः । स्त्रियां बहुप्वप्सरसः स्यादेकत्वेऽप्सराः' इति शब्दार्णवः । 'अप्सरस्स्वप्सराः प्रोक्ताः सुमनाः सुमनः सुचा इति द्विरुपकोशः ॥ ३३१ ॥ (त० ) अप्सरा इति ॥ प्रायेण भूम्नि अप्सरसः ॥ ३३१ ॥ ( पुरुपूर्वो रौतिः ) पुरूरवाः ॥ ३३२ ॥ इत्युणादौ चतुर्थः पादः ॥ (मु० ) पुरुपूर्वो रोतिः ॥ रु शब्दे पुरुपूर्वः । पुरुशब्दान्तस्य दीर्घा निपातनात् । पुरूरवाः । 'पुरूरवा बुधसुता राजर्षिश्च पुरूरवाः' इत्यमरः ॥ ३३२ ॥ इति सुबाधिन्यामुणादौ चतुर्थः पादः ॥ ४ ॥ ( अदि भुवो डुतः ) अद्भुतम् (क) ॥ ३३३ ॥ (सु० ) भदि भुवा डुतः ॥ अदित्यव्ययमाकस्मिकार्थे । तस्मिन्नुपपदे भूधातो- दुतः प्रत्ययः स्यात् ॥ डित्त्वादिलोपः । अद्भुतम् आश्चार्यम् ॥ ३३३ ॥ ( गुधरूमः ) गोधूमः ॥ ३३४ ॥ (सु० ) गुधरूमः ॥ गुध परिवेष्टने अस्मादूमः स्यात् ॥ गुध्यते परिवेष्टयते प्रा- णिभिरित गाधूमः । 'गाधूमी नागरङ्गे स्यादाषधीव्रीहिभेदयोः" इति मेदिनी ॥ ३३४ ॥ (मसेरूरः) मसूरः (ख) ॥ ३३५ ॥ (सु० ) मसरूरः ॥ मसी परिणामे अस्मादूरः स्यात् ॥ मसूरः ॥ ३३५ ॥ (तुहे: क्नो हलोपः ) तृणम् ॥ ३३६ ॥ (सु० ) तृहः क्नोः हलेोपः ॥ तृह ।हसायामस्मात् क्नः स्याद्धातोर्हस्य लोपश्च ॥ कित्त्वाद् गुणाभावः । तृणम् ॥ ३३६ ॥ ( दंसेष्टो न आ च ) दासः ॥ ३३७ ॥ (सु० ) दंसेप्टो न आ च ॥ दसि दंशनदर्शनयोरस्मादृप्रत्ययः नस्यात्वं च ॥ दासः । 'दासः शूदे दानपात्रे मृत्यधीवरयोरपि' इति विश्वः ॥ टित्त्वादीप । दासो ॥३३८॥ (त०) दास इति ॥ सेवकशूद्रयोर्दासः ।। ३३७ ।। (क) “विस्मयोऽद्भुतमाश्चर्य्यम्' इत्यमरः । (ख ) वेश्यायां व्रीहिभेदै च मसूरा मसुरा स्रियां, मसूरमसुरौ पुसि द्वावेतावपि चैतयोः इति । रमसः । मङ्गल्यको ममुर इत्यमरः । - ·उणादिप्रकिया २७] सटिप्पणव्याच्यावयोपेता ३३१ (दंशेश्च ) दाशः ॥ ३३८॥ (सु०)दंशेश्च ॥ अस्सादपिटः स्यान्नस्यात्वं च । दाशः। कैवत दाशधीवरौः इत्यमरः (त०) दंशेश्च ॥ दाशो धीवरः ।। ३३८ ।। (सौ रमः क्तः सोर्दीर्घः ) सूरतः ॥ ३३९ ॥ (सु. ) सौ रमेः क्तः सोर्दीर्घः ॥ रमु क्रीडायाम् । सुपूर्वादम्मात् क्तः स्यात् पूर्वपदस्य दीर्घश्च ।। कित्वाल्लोपस्त्वनुदात्ततनामिति मलोपः । सूरतः उपशान्तो दयालु । (त० ) सूरत इति ॥ उपशान्तदयावतोः ॥ ३३१ ॥ ( पूनो यो णुक् ह्रस्वश्च ) पुण्यम् ॥ ३४० ॥ (मु०) पूओ यो णुक ह्रस्वश्च ॥ पूछ पनने । अम्माद्यः प्रत्ययः स्याद्धातोर्णक हस्वश्च ॥ पुण्यं मनोज्ञेऽभिहितं तथा सुकृतधर्मयोः' इति विश्वः ।। ३४० ।। ( स्रंमतेः शियस्य कित्त्वं कुट् च ) शिक्यम् (क) ॥३४१।। (सु. ) संसतेः शियस्य कित्वं कुट् च ॥ स्त्रंमु अधःपतने अस्माद् यः स्यात्स च कित् प्रत्ययम्य कुडागमश्च धातोः शिरादेशश्च ॥ शिक्यम् ।। ३४१ ॥ ( अर्तेः क्युरुर् च ) उरणः ।। ३४२ ॥ (सु० ) मर्तेः क्युरुर् च ॥ क्र गतावस्मात् क्युः प्रत्ययः स्याद्वानोरुरादेशश्च ॥ कित्त्वान्न गुणः युवोरित्यनादेशः । उरणः । 'मेट्रोरधोरणोर्णायुमेषवृष्णय एडके' इत्यमरः ३ ४२ (त० ) उरण इति मेपे ॥ ३४२ ।। ( उदि हणातेर उदो दलोपश्च ) उदरम् ॥ ३४३ ॥ (सु. ) उदि दृणातेर उदो दलोपश्च ॥ दृ विदारणे अस्मादुत्पूर्वादः स्यादुदो दस्य लोपश्च ।। उदरम् ।। २४३ ।। ( खनेर्मुट उप्रत्ययः) मुखम् ॥ ३४४ ॥ (सु. ) खनेर्मुट डप्रत्ययः ॥ खनु अवदारणे अम्मात् डः प्रत्ययः स्यादातोर्मुडा. गमश्च ।। डित्त्वाटिलोपः । मुखम् । “मुखं निःसरणे वक्त्रे प्रारम्भोपाययोरपि । संध्य- न्तरे नाटकादेः शब्देऽपि च नपुंसकम्" इति मेदिनी ।। मुखं छुपाये प्रारम्भे श्रेष्टे निःसर- णास्ययोः' इति हैमः ।। ३४४ ।। ( अमेः सः) अंसः ॥ ३४५ ॥ (सु०) अमेः सः ॥ अम गतावस्मात्सप्रत्ययः स्यात् ।। अंसः । 'स्कन्धो भुज- शिरोंऽसोऽस्त्री' इत्यमरः ।। 'अंसः स्कन्धे विभागे च' इति विश्वः ।। ३४५ ।। (मुहः खो मूर्च ) मूर्खः ॥ ३४६ ॥ (सु० ) मुहे खो मूर्च ॥ मुह वैचित्त्ये अस्मात्खप्रत्ययः स्याद्धातोर्मुरादेशश्च ॥ मुद्यतीति मूर्खः । 'अज्ञे मूढयथाजातमूर्खवैधेयबालिशाः' इत्यमरः ।। ३४६ ।। (नहेर्हलोपश्च ) नखः ॥ ३४७ ॥ (क) तदालम्बि शिष्य काच इत्यमरः । तदालम्बि भारयष्टयालम्बीत्यर्थः । शिकेति भाषा।

·३३२ ऊग्वा सिद्धान्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते (मु. ) नहेर्हलोपश्च ॥ णह बन्धने अस्मात्खप्रत्ययः स्याद्ध कारस्य लोपश्च ।। नखः कररहे पण्डे गन्धद्रव्ये नखं नखी' इति विश्वः ।। 'नखी स्त्रीक्लीबयोः शक्तौ नखरे पुनपुंसकम्। इति मेदिनी ॥ ३४७ ।। (शीङो ह्रस्वश्च ) शिखा ॥ ३४८ ॥ (सु० ) शीङो ह्रस्वश्च ॥ शी स्वप्ने अम्मात्खः स्याद्धानहस्वश्च हस्वविधान. सामर्थ्याद् गुणाभावश्च । शिखा ।। "शिखा शाखावहि चूडालाङ्गलिप्वग्रमात्रके । चूडा- मात्रे शिफायां च ज्वालायां प्रपदेऽपि च" इति मेदिनी ।। ३४८ ।। (मा मय् च ) मयूखः ।। ३४९ ।। (सु०) माङ ऊखो मय च ॥ माङ माने अस्मादृखप्रत्ययः स्याद्धातोर्मयादे. शश्चः । मयूखः । 'मयूखम्त्वटकरज्यालासु' इत्यमरः ।। ३४९ ।। (गलेः फो गस्योच्च ) गुल्फः ।। ३५० ।। . (सु) गले फो गस्योच्च ॥ गल अपने अस्मात्फप्रत्ययः स्याद्धातोरकारस्यो. त्वं च ।। गुल्फः । 'तद्ग्रन्थी घुटि के गुल्फो इत्यमरः ।। तयोः पादयोर्ग्रन्थी इत्यर्थः ३५० (त०) गुल्फ इति शरीरावयवरोगयोः ।। ३६० ।। ( स्पृशः शश्वणी पृच ) पशुः । पार्श्व ।। ३५१ ॥ (मु. ) स्पृशेः शुश्वणो पृ च ॥ स्पृश स्पर्शने अम्मान शुश्वणी प्रत्ययौ स्तः धातोः पृ इत्यादेशश्च ।। पशुः । णित्त्वावृद्धिः। पार्श्वः । पाश्र्वाऽस्त्री कक्षपोरधः, इति ।। 'पार्श्वमन्तिके । कक्षाधोऽवयं चक्रोपान्ते पशुगणेऽपि च' इति हैमः ।।३१६।। (त० ) स्पृशेरिति ।। पावो स्त्री कक्षयोरधः' ।। ३५१ ।। (इमनि श्रिनो डुन् ) इमन् शब्दो मुखवाची । इमानं मुखमाश्र- यते श्मश्रु ॥ ३५२ ॥ (सु०)श्मनि श्रिले डुन् ॥ श्रि सेवायामस्मात् श्मन्युपरदे डुन स्यात् ॥ डित्त्वा. टिलोपः । श्मन् शब्दो मुग्ववादी श्मानं मुखमाश्रयते इति श्मश्रु । नो लोप इति नलोपः ।। 'तद्वन्द्धौ श्मश्रु पुम्मुखे' इत्यमरः । एरुपमुग्वे तेषां रोम्णां वृद्धौ श्मश्रुशब्दो वर्तते इत्यर्थः ॥ ( जनरेजङ्घ च ) जङ्घा (क) ।। ३५३ ।। (सु. ) जनेरो जव च ॥ जनी प्रादुर्भावे अस्मादप्रत्ययः स्याद्धातोर्जयादे. शश्च ।। आप जघा ।। ३५३ ।। ( हन्तेः शरीरावयवे द्वे च ) जघनम् ॥ ३५४ ॥ (मु०) हन्तेः शरीरावयवे द्वे च ॥ हन हिंसागत्योरस्मादः स्याद्धातोद्वित्वं च ।। पूर्वाद्धन्तेरिति हस्य घः जघनम् । पश्चानितम्बः स्वीकट्याः क्लीवे तु जघनं पुरः' इत्यमरः ३५४ (त) जघनमिति ।। पश्चानितम्बः स्त्रीकट्याः क्लीबे तु जघनं पुरः' ।।३५४॥ (क्लि शेलस्य लोपश्च ) केशः ।। ३५५ ।। ( क ) जङ्घन्यत इति जङ्घा, इति वा ।। हन्तेर्यङलुगन्ताङः । -- ·सणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणम्वाण्याद्वयोपेता - (मु० ) क्लिशेलस्य लोपश्च ॥ क्लिशु विबाधने अस्मादः स्याद्धातोर्लकारस्य लोपश्च ।। केशः । 'केशः स्यात्पुंसि वरुणे हीबरे कुन्तलेऽपि च' इति मेदिनी ।। ३६५ ॥ ( फलेरितः फस्य पः) पलितम् ॥ ३५६ ॥ (सु० ) फलेरितः फस्य पः।। फलनिष्पत्तावस्मादितप्रत्ययः स्याद्धातोरादेर्वर्णस्य पत्वं च ।। पलितम् । पलितं जरसा शौक्ल्यम्' इत्यमरः ।। पलितं शैलजे तापे केशपाशे च कर्दमे इति मेदिनी ।। ३५६ ।। (कृत्रादेवुः) करकः । कटकः । कुर गतौ । कोरकः । नरकः ॥३५७।। (मु० ) कादेवः ।। वुप्रत्ययमाह-युवोरित्यकादेशः । दुकृञ् करणे । करकः कमण्डलुः । करको वृष्टिपापाणः ।। कटे वर्षावरणयो । कटको वलयः ।। नृ नये। नरकः । 'स्यान्नारकस्तु नरको निरयो दुर्गतिः स्त्रियाम्' इत्यमरः । 'नरकः पुंसि निरये देवारातिप्र. भेदयोः' इति मेदिनी ।। ३६७ ।। (त० ) कमा। कोरक इति ।। कोरकोऽस्त्री कुड्मले स्यात्ककोलकमृणालयो, इति मेदिनी ।। 'कोरकः पुमान्' इत्यमरस्य प्रायेण पुमानिति व्याख्यानान्न दोषः ।। नरक इति ।। नारकोऽपि च ।। ३६७ ॥ (चीकयतेरावन्तविपर्ययः) चीक आमर्षणे । कीचकः ॥३५८॥ (सु. ) चीकयतेराद्यन्तविपर्ययः ॥ चीक आमर्पणे चुरादिरस्याद्यन्तविपर्ययः वुश्च । अरिति। जिलोपः । कीचकः । 'कीचको ध्वनिमवशे दैत्यभेदे दुमान्तरे' इति हैमः३५८ (त०) कीचक इति ।। वायुना शब्दकारी सच्छिद्रो वंशः (क) ॥ ३५८ ।। ( पचिमच्योरिरतः) पेचको । मच कल्कने । मेचकः ॥३५९॥ (मु० ) पचिमच्योरिग्तः ॥ एतयोरुपधाया अत इः स्याद्वप्रत्ययश्च ॥ गुणः । दुपचष् पाके । पंचकः । 'उलूके करिणः पुच्छमूलोपान्ते च पंचकः' इत्यमरः ॥ 'पेचको गजलाशूले मूलोपान्ते च कौशिके इति मेदिनी ॥ मच कल्कने । मेचकः । 'मेचकस्तु मयूरस्य चन्द्रकेश्यामले पुमान् । तद्युक्ते वाच्यवत्क्लीबं स्रोतोऽजनान्धकारयोः' इति मेदिनी ( जनेररष्ट च ) जठरम् ॥३६० ॥ (सु० ) जनेररष्ठ च ।। जन जनने जनी प्रादुर्भावे च आभ्यामरप्रत्ययः म्यादातो नस्य ठश्च । जठरः । 'जठरः कठिनेऽपि स्यात्' इत्यमरः ॥ ३६० ॥ (हर्यतेः कन्यो हिर च ) हिरण्यम् ॥ ३६१ ॥ (मु० ) हयंतेः कन्यो हिर च ॥ हर्य गतिकान्स्योरस्मात् कन्यप्रत्ययः स्याद्धा. तोहिरादेशश्च ॥ कित्त्वान गुणः । हिरण्यं सुवर्णम् ॥ ३६१ ॥ ( कृत्रः पास ) कपार्सः ॥ ३६२ ॥ (सु०) कृषः पासः ॥ डुकृञ् करणे अस्मात्पासप्रत्ययः स्यात् ॥ कर्पासः । अणि प्रत्यये कार्यासं वस्त्रम् ॥ ३६२ ॥ ( ऊोर्ड ) ऊर्णा ॥ ३६३ ( क ) 'वेणवः कीचकास्ते स्युर्येस्वनन्स्यनिलोखताः' इत्यमरः । ३० सि० च० ।

·सिवाम्तचन्द्रिका- [पूर्वकृदन्ते .. (सु०) ऊोतेर्डः ॥ ऊर्जुन आच्छादने अम्माहुप्रत्यय: स्यात् ॥ डिवाटिलोपः। ऊर्णा । 'ऊर्णा मेषादिलोम्नि स्यादावाते चान्तरा ध्रुवौ इत्यमरः । भ्रूवोर्मध्ये य आवर्तस्त- वेत्यर्थः । अन्तरायोगे भ्रवाविति द्वितीया ॥ ३६३ ॥ ( दधातेयों नुट् च ) धान्यम् ॥ ३६४ ॥ (सु० ) दधातेर्यो नुट च ॥ दुधान धारणपोषणयोरस्माचप्रत्ययः स्यात्प्रत्यय- स्य नुडागमश्च ॥ धान्यम् । 'धान्यं ब्रीहिषु धान्याके' इति मेदिनी ॥ ३६४ ॥ ( तनोतडउः सवच्च ) तितउः ॥ ३६५॥ (सु० ) तनोतेर्डउः मवच्च ॥ तनु विस्तारे अस्मात् डउः प्रत्ययः स्यात्स ड. उप्रत्ययः सप्रत्ययतुल्यो भवति ॥ तेन द्वित्वादि। डिवाडिलोपः । यः से इति पूर्वस्ये- त्वम् । पृथगुच्चारणसामर्थ्याद् गुणो न । तितउः । 'तितउः पुंसि क्लीवे च ।। (क)'चालनी तितउः पुमान्' इत्यमरः ॥ ३६५ ॥ (त०) तितउरिति ॥ चालन्याम् । भाष्ये क्लीबनिर्देशात् क्लीवता । 'चालनी तितउः पुमान्' इत्यमरोक्तः पुंस्त्वमपि ॥ ३६५ ॥ ( अर्भकादयः ) ऋधु अभर्कः ॥ ३६६ ॥ (सु० ) अर्भकादयः ॥ अर्भकादयो निपात्यन्ते ॥ ऋधु वृद्धावस्मादकन्प्रत्ययो धातोर्धकारस्य भश्च निपात्यते ॥ अर्भकः । 'अर्भकः कथितो बाले मूळेऽपि च कृशेऽपि चः इति मेदिनी ॥ ३६६ ॥ (प्रथेरुका सम्प्रसारणं च ) प्रथ पृथुकः ॥ ३६७॥ (सु०) प्रथेरुकः सम्प्रसारणं च ॥ प्रथ प्रख्याने अस्मादुकप्रत्ययः स्यात्संप्रसारणं च निपात्यते ॥ पृथुकः । 'पृथुकः पुंसि चिपिटे शिशौ स्यादभिधेयवत्' इति मेदिनी ॥ : ६७॥ ( पिबतेः कः) पाकः ॥ ३६८ ॥ (सु० ) पिबतेः कः ॥ पा पाने अस्मात्कप्रत्ययो निपातनात् ॥ पाकः । “पाक: परिणती शिशौ । केशस्य जरसा शौक्ल्ये स्थाल्यादौ पचनेऽपिच" इति मेदिनी ॥३६८॥ ( वदेनत्रि या ) अवद्यम् (ख) ॥ ३६९ ॥ ( अवतेरमो धो वा ) अव । अवमः । अधमः ॥ ३७० ॥ (सु० ) वदेनञि यः ॥ वद व्यक्तायां वाचि न ५पदादस्माद्यप्रत्ययो निपात्यते ॥ अवयं पापम् । 'कुपूयकुत्सितावद्यखेटगाणकाः समाः' इत्यमरः ॥ ३६९ ॥ अवतेरमो धो वा ॥ अव रक्षणादावस्मादमप्रत्ययो निपात्यते धातोर्वकारस्य वा धकारश्च ॥ अवमः-अधमः । 'निकृष्टप्रतिकृष्टावरफयाप्यावमाधमाः' इत्यमरः ॥ ३७० ॥ ( क्लिशेर ईचोपधाया लोपश्च लो नाम् च ) कीनाशः (ग) (क) 'न स्त्री तितउ चालनी' इति त्रिकाण्डशेषः। चालनं तितउ प्रोक्तम् इति क्लीबकाण्डे रत्न कोषः । सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमकुत' तितउ परिप्लवनं भवति इति भाष्यम् । (ख) अवत्यस्मादात्मानमित्यवधम् । (ग') अथवा-'की' इत्यव्ययं कुत्सायाम् । की कुत्सितं नाशयति 'पचादेर इति कीनाशः।

·- उणादिप्रक्रिया २७] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३३५ (सु.) क्लेिशेरः ॥ क्लिशू विवाधने अस्मादप्रत्ययो निपात्यते । उपाधाया ईत्वं लस्य लोपो नामागमश्च ॥ कीनाशः । 'कोनाशकर्षकक्षुद्रपांसुधातिषु वाच्यवत् । यमे ना' इति विश्वः (चतरः)चत्वारः ॥ ३७२ ॥ (मु०)चतेरुरः॥ चते याचने अस्मादुरप्रत्ययः स्यात् ॥ चतुराम् शो चेत्याम्। चत्वारः। ( हन्तेर्युर् च ) घोरम् (क) ॥ ३७३ ।। (मु० ) हन्तेघर च ॥ हन हिंसागत्योरस्मादप्रत्ययः स्वाद्धातोर्परादेशश्च ॥ गुणः । घोरम् । 'घोरं भीमे हरे' इति विश्वः ।। ३७३ ।। (क्षमेरलोपश्च ) मा ॥ ३७४ ॥ (सु०) क्षमेरलोपश्च । क्षमूष सहने अस्मादप्रत्ययः स्याद्धातोरुपधाया लोपश्च ॥ क्ष्मा। 'क्ष्माऽवनिमंदिनी मही' इत्यमरः ॥ ३७४ ।। (तरतेड्रिः ) त्रयः । त्रीन् ॥ ३७५ ॥ (सु० ) तरतेड्रिः ॥ तृ प्लवनतरणयोः अस्मात् ड्रिप्रत्ययः स्यात् ॥ डित्त्वाटि- लोपः । ए ओ जसीत्येत्वम् । त्रयः ॥ ३७८ ॥ (ग्रहेरनिः ) ग्रहणिः ॥ ३७६ ॥ (मु० ) ग्रहरनिः ॥ ग्रह उपादाने अस्मादनिप्रत्ययः स्यात् ॥ ग्रहणिः । कृदि- कारादितीप् । ग्रहणी । 'ग्रहणी रुक् प्रवाहिका' इत्यमरः ॥ ३७६ ॥ (प्रथेरमः) प्रथमः ॥ ३७७ ॥ (मु०) प्रथेरमः ॥ प्रथ प्रख्यानेऽस्मादमप्रत्ययः स्यात् ॥ प्रथमः । 'प्रथमस्तु भवेदादौ प्रधानेऽपि च वाच्यवत्' इत्यमरः ॥ प्रथमचरमेति वैकल्पिकं सर्वादिकार्यमस्य॥३७॥ (चरेश्च ) चरमः ॥ ३७८ ॥ ( सु० ) चरेश्च ॥ चर गतिभक्षणयोरस्मादमप्रत्ययः स्यात् ॥ चरमः ॥ ३७८ ॥ ( मङ्गरलः) मङ्गलम् ॥ ३७९ ॥ ( सदोणादयः) सर्वस्मिन्काले उणादयः ॥ उणादयोऽपरिमिताः प्रयोगमनुसृत्य प्रयोक्तव्याः (ख) (ख) ॥ ३८० ॥ इत्युणादौ पञ्चमः पादः ॥ (सु० ) मङ्गेरलः ॥ मगि गतावस्मादलप्रत्ययः स्यात् ॥ मङ्गलम् । “मङ्गला सितदूर्वायामुमार्या पुंसि भूमिजे । नपुंसकं तु कल्याणे सर्वार्थरक्षणेऽपि " इति मेदि- नी ॥ ३७९ ॥ इति सुबोधिन्यामुणादौ पञ्चमः पादः ॥ (त०) उणादय इति ॥ तथा चोणादिषु प्रयोगं दृष्ट्वैव प्रकृतिप्रत्ययानुबन्धकल्पन कार्य मित्यर्थः ।। ३८ ।। कृतायामिह टीकायां लोकेशकरशर्मणा । उणादिप्रक्रिया चेयं सम्पूर्तिमगमत्परा ॥ इति पूर्वकृदन्तप्रक्रिया समाप्ता ॥ (क) घोरो हरे दारुणे च इति हैमः । (ख) तथाच- उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानि इति भाष्यम् । अव्युत्पन्नानीति उद्देश्यत्वेन विधेयस्वेन मा पाणिनितात्पर्याविषयाणि तानि शाकटायनादिप्रणीतम्याकरणान्तरात्संगृहितानि सन्ति । इत्युणादयः ।।

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते .. अथोचरकृदन्तप्रक्रिया ॥२८॥ (तुम् तदर्थायां भविष्यति ) धाभिविष्यति काले तुम् प्रत्य. यस्तदर्थांयां क्रियायां गम्यमानायाम् (क) ॥ गुडं भोक्तुं व्रजति । व्याकरणं पठितुमीष्टे ॥ १ ॥ (सु०) तुम् तदर्थायां भविष्यति ॥ क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थ- धातो वे तुम् प्रत्ययः स्यात् । तच्छब्देन किया, सा अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा क्रिया- र्था तस्याम् । क्त्वाद्यन्तं चत्यव्ययसंज्ञा । भुज पालनादौ । भोक्तुं व्रजति देवदत्तः । भ. विष्यद्रूपं यदोजनं तत्प्रयोजनकं देवदत्तकर्तृकं व्रजनमित्यर्थः ॥ पठ व्यक्तायां वाचि । कृत इतीट् । पठितुमीष्टे देवदत्तः । भविष्यद्रूपं यत्पठनं तत्प्रयोजनकं देवदत्तकर्तृकं कामनमित्यर्थः ( त० ) तुम् तदर्थायामिति ॥ क्रियायामिति विशेष्यपदमत्रानुवृत्तम् । तस्य क्रियाय इयं तदर्था तस्याम् । यद्वा सा क्रिया अर्थः प्रयोजनं यस्याः सा तस्याम् । तुम् भावे इति पण्डिताः ॥ १ ॥ ( तुमर्थे बुण् ) कृष्णं दर्शको व्रजति(ख) ॥ २ ॥ (मु०) तुमर्थ वुण ॥ क्रियार्थायां क्रियायामुपपदे भविष्यत्यर्थं धातोः कर्तरि वुण प्रत्ययः स्यात् ॥ युवारित्यकादेशः । शिर प्रेक्षणे । कृष्णं दर्शको याति । कृष्णक- मकं भविष्यद्यद्दर्शनं देवदत्तकर्तृकं यानमित्यर्थः ॥ २ ॥ (कालसमयवेलासु) अध्येतुं कालः । स्तोतुं समयः । भोक्तुं वेला ३ (मु० ) कालसमयवेलासु ॥ कालादिपूपपदेषु तुम् स्यात् ॥ पर्यायोपादानम- पलक्षणार्थम् । इङ् अध्ययने । अध्येतुं कालः ॥ टुञ् स्तुतौ । स्तातुं समयः ॥ भुज पालनादौ । भोक्तुं वेला । एवमनेहसादियोगेऽपि । अनुवादऽथ तुम् न भवति । सिद्धस्व. रूपोच्चारणमनुवादः । 'भूतानि कालः पचतीति वार्ता' इति ॥ ३ ॥ (त) कालति ॥ प्रेरणग्रहणमत्रानुवर्तते । तेन 'भूतानि कालः पचतीति वार्ता इत्यत्र न ।। ३ ।। ( क ) क्रियायां किम् ? भितिष्ये इत्यस्य जटाः । इह भिक्षार्था जटाः ताश्चद्रव्यं नतु क्रिया, भिक्षि- तुं जया इति प्रयोगस्तु धारयतीत्यध्याहारेण समर्थनीयः क्रियार्थायां किम् ? धावतस्ते पतिष्यति दण्डः । अस्त्यत्र धावत इति किया। नवसौ दण्डपतनार्था । धावनन्तु दण्डपतने हेतुर्भवति नतूइंश्यमिति दिक । (ख) बजतात्यत्र यातीति पाठः सुबोधिनीटीकाकर्तृसंमतः ॥ अत्रायं च पाठो विशेषः- कर्मणि चाण ॥ तदर्थायां क्रियायां प्रयुज्यमानायां कर्मणि चोपपदे धातोरण प्रत्ययो भवति भ- विष्यदर्थे ॥ काण्डलावो व्रजति । गोदायो व्रजति । गोर्सख्यायो व्रजति, इति । काण्डलाव इति । काण्ड लविष्यतीति वाक्ये लूञ् छेदने अण् 'धातोर्नामिन' इति वृद्धिः काण्डं लवितुं व्रजतीत्यर्थः । गोदाय इति गादास्यतीति वाक्ये डुदाञ् भण् आतो युक् । गां दातुं व्रजतीत्यर्थः । गोसंख्यायो ब्रजति गां संख्यातुं व्रजतीत्यर्थः । - ·भावाधिकारप्रकिया २८ । सटिप्पणव्याण्याद्वयोपेता (इच्छार्थेष्वेककर्तृकेषूपपदेषु धातोस्तुम् ) (क) भोक्तुमिच्छ. ति वष्टि वान्छति वा ॥ ४ ॥ (मु० ) इच्छार्योधककर्तृकेषूपपदपु धातास्तुम् ॥ अक्रियार्थोपपदार्थमेतत् । भोक्तुमिच्छति वाच्छति वा । बश कान्तावयमपीच्छार्थकः, कान्तिरिच्छेत्युक्तत्वात् । भोक्तुमिच्छतात्यत्र भोजनबिपयिणीच्छा प्रतीयते न तु भोजनार्थच्छेति । एककर्तृकेष्विति किम् । पुत्रस्य पठनमिच्छति । पुत्रस्येति कर्तरि पष्ठी। पुत्रकर्तृकं पठनमिच्छतीत्यर्थः॥४॥ ( त०) इच्छार्थष्विति ॥ इच्छति भाक्तुमित्यादाविच्छायां भुजि प्रति तादा भावात् । प्रवृत्तिसामान्यहेतुत्वस्यावधारितत्वेनाप्रतिपाद्यत्वात् । यद्वाऽस्तु तादर्थ्यम् । एककर्तृकत्वादिलाभार्थमेतत् ॥ ४ ॥ (शकधृषज्ञाग्लाघटरभल भक्रम सहास्त्यिर्थेषु) शक्नोति भोक्तुम् । धृष्णोति जानातीत्यादि ॥ ५ ॥ (मु० ) शकधृषज्ञाग्लाघटरभलभक्रमसहाहाऽस्त्यर्थेषु ॥ एयूपपदपुधातो. स्तुम् स्यात् ॥ अक्रियाथापपदार्थमेतत् । शक्ल शक्ती । जिटपा प्रागल्भ्य । ज्ञा अवबो- धने । ग्लै हर्पक्षये। घट चष्टायाम् । रभ रामस्य । दुलभ प्राप्ती । क्रमु पादविक्षेपे । पह मर्पण । अह पूजायाम् । अस भुवि । अर्थग्रहणमस्तिनव सम्बध्यतऽनन्तरत्वात् । भोक्तुं शक्नोति कृष्णाति जानाति इत्यत्र भुज्या विषयतया सम्बध्यन । ग्लायति भोक्तुमित्यत्र भोजनावपपिण्यशक्तिर्गृह्यते । भोक्तुं घटते इत्यत्र भोक्तुमर्हतीति योग्यता गम्यते । आरभत भाक्तुमित्यत्र प्रक्रमत उत्सहते इति भुजेराद्याऽवस्था गम्यते । लभते भोक्तुमित्यत्र प्राप्तिर्गम्यत । उत्महत भाक्तु मित्यत्र भुजेराद्याऽवस्था गम्यते । अर्हति भोक्तुमित्यत्रापि योग्यता । अस्ति भवति विद्यत वा भोक्तुमित्यादौ सम्भवमानम् ॥५॥ (पूर्णतावाचिषु सामार्थेषु)पर्याप्तो भोक्तुम् । प्रवीणः कुशलः समर्थः । पूर्णतेति किम् । अलं भुक्त्वा ॥ सामर्थ्याथेषु किम् , पर्याप्तं भुते ॥६॥ (सु० )पूर्णतावाचिषु सामथ्यार्थेषु ॥ पर्याप्तिवाचिषु सामर्थ्यवधनेपूपपदेषु धातोस्तुम् स्यात् ॥ पर्याप्ता भाक्तुं समर्थः कुशल: पटुः प्रवीण इत्यर्थः । पूर्णतावाचि- ष्विति किम् । पर्याप्तं भुङ्क्ते । प्रभूततह गम्यत न तु भाक्तुः सामर्थम् ॥ ६ ॥ (घञ् भावे ) पाकः । त्यागः । भावः । दायः ॥ ७ ॥ (सु०) घञ् भावे ॥ सिद्धावस्थापन्ने धात्वर्थे वाच्ये धातोर्घ स्यात् ॥ क्रिया- न्तराकाक्षोत्थापकतावच्छेदकाक्रान्तत्वं सिद्धत्वम् । पबितीन्यादौ तु साध्यावस्थापनो धात्वथः । भाव इति ॥ भावे इत्यधिकृत्य वक्ष्यमाणा घनादयः क्रियाथायां क्रियायामुप- पदे भवन्तीत्यर्थः ॥ जित्वाद्वृद्धिः। घिरवाच्चजोः कगौ घितीति कः । पच्यते पचनं वा पाकः॥ त्यज हानी । त्यज्यते त्यजनं वा त्यागः ॥ भूसत्तायाम् । भूयते भवनं वा भावः ॥ दुदाम् दाने । दीयते दानं वा आतो युगिति युक् । दायः ॥ ७ ॥ ( क ) इच्छाविति ॥ इह सूत्रे एककतृकेति पदाभावे पुत्रस्य पठितुमिच्छतीति प्रयोगः स्यात् । - ..

·घञ्।
-
३३८
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[ उत्तरकृदन्ते
(त० ) घञ् इति ॥ भाव इति । भवनं भावः । क्रियासामान्ये न तु भवत्यर्थ-
मात्रम् ।
सिद्धतारूप एव
भावे
उक्तं च-"क्रियायाः सिद्धतावस्था साध्यावस्था
च कीर्तिता । सिद्ध तां द्रव्यमिच्छन्ति तत्रैवेच्छन्ति घविधिम्" इति ॥ पाक इति ॥
मित्त्वादुपधावृद्धिः । घित्त्वात्कुत्वम् ॥ ॥
( संज्ञायामकर्तरि च ) कर्तृवर्जिते कारके भावे च घञ् सज्ञाया-
मसंज्ञायां च ॥ कार्य प्रत्याहियते यः स प्रत्याहारः । दायतेऽस्मै दायः(क)।
विक्रियतेऽनेनेति विकारः । उपाध्यायः । उपाध्याया । उपाध्यायी ॥ ८ ॥
(घञर्थे कः) घञोपवादः ॥ विशेषेण हन्यते कार्यमनेनेति विघ्नः ।
सुघ्नः(ख) ॥ ९॥
(मु० ) संज्ञायामकर्तरि च ॥ कर्तृभिन्ने कारकेऽथ धातोर्घञ् स्यात्संज्ञायामसं,
ज्ञायां च वाच्यमानायाम् ॥ हृञ् हरणे । प्रत्याहियते इति प्रत्याहारः॥ दुदाञ् दाने । दीयते
अस्मै इति । आतोयुगिति युक् । दायः । डुकृञ् करणे। विक्रियतेऽनेनेति विकारः । इङ्
अध्ययने । उपेत्याधोयतेऽस्मादित्युपाध्यायः । स्वरादू इत्यस्यापवादोऽयं घञ् ॥ ९ ॥
(त०) भाव इति ॥ बाहुलकादनुपसर्गाभुवोऽपि घन् ॥ उपाध्यायेति ॥ ननु घज-
न्तस्य पुंस्त्वनियमात्कथं स्त्रीत्वमिति चेत्सत्यम् । अपादाने स्त्रियामप्यभिधानात्। उपाध्यायी
( स्वरादः) भावादौ(ग)। घोऽपवादः ॥ चयनं चयः । नयन
नयः ॥ पिञ् बन्धने । विशेषेण सीयन्ते वध्यन्ते जना अनेनेति विषयः ।
स्तूयतेऽनेनेति स्तवः । सवनं सवः । लवनं लवः । कृञ् क्रियते कार्यभनेनेति
करः । गरत्यनेनेति गरः-गलः । द्वयाद्युपसर्गहीनस्य छादेईस्वोऽप्रत्यये ।
परिच्छदः छत्रम् । दन्ताश्छाद्यन्तेऽनेनेति दन्तच्छदः ओष्ठः । द्वयादीति किम् ।
अन्ववप्रच्छादः । समवपरिच्छादः ॥ १० ॥
(मु० ) स्वरादः ॥ स्वरान्ताद्धातारप्रत्ययः स्यादावादी ॥ घनोऽपवादः। चिञ्
चयने । चयः ॥ णीज प्रापणे । नयः । पिञ् बन्धने विपूर्वः । विषयः ।। ष्टुञ् स्तुतौ ।
स्तवः । 'स्तवः स्तोत्रं स्तुतितिः' इत्यमरः ॥ लू छेदने । लवः । 'लवलेशकणाणवः'
इत्यमरः ।। कृ
विक्षेपे । करः। गृ
निगरणे
( मदामः ) मदादीनाभप्रत्ययो भावादौ ।। मदः । पणः। प्रमदः ।
संमदः । शमः । श्रमः ॥ ११ ॥
(सु०) मदामः ॥ मदादिभ्योऽप्रत्ययः स्यादावादौ ॥ मदी हर्षे। मदः । प्रमदः ।
(क) दाय इत्यादौ सम्प्रदानायुक्तत्वात् प्रथमा ।। (ख ) 'हनोन' इति हस्य घः ।
(ग) स्वराद इति ॥ इवणान्त-उवर्णान्त-वर्णान्तेभ्यो धातुभ्यः अप्रत्ययो भवति भावादी वाच्ये
स च पुंल्लिङ्ग स्यात् । घनाऽपवाद इति । भयमपवादो हसन्तधात्वंशे प्रदर्शितो नतु स्वरान्तधात्वंशे
स्वरान्तधात्वंशे स्वरान्तधातोरांप घञ् दशनात् , इति कश्चित् तच्चिन्त्यम् ।
। गर:-गलः ॥ १० ॥

·भावाधिकारप्रक्रिया २८ } सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता संमदः ॥ पण व्यवहारे स्तुतौ च । पणः ॥शमु उपशमे । शमः ॥ श्रमु तपसि खेदे च । श्रमः११ (त० ) मदामिति ॥ मद इति ॥ मद्यतेऽनेनेति करणादावपि । कथं 'प्रमादोऽनव. धानता' इति । बाहुलकाद्धमपि । यद्वा मद एव माद इति स्वार्थिकणान्तस्य प्रशब्देन पश्चा. समासः ॥ श्रम इति ॥ अथ कथं विश्राम इति । अपाणिनीयमिति तु दीक्षितः । 'विश्रा- मं लभतामिदं च शिथिलज्याबन्धमस्मद्धनुः' इत्यादौ तु विश्रान्तिपदप्रक्षेपेणाप्युपपत्तिः । विश्रामभूरिति त्वन्याय्यमेवेति वामनादयः । वस्तुतस्त्वत्रापि प्रमादशब्दवत्समाधानम् ११ (मूर्ती घनः) काठिन्ये परिच्छेदे च हन्तेरप्रत्ययो धनादेशश्च ॥ दाधिनः सैन्धवधनः ॥ १२ ॥ (मु० ) मूर्ती घनः । मूर्तिः काठिन्यं परिच्छेदश्च तस्मिन्नभिधेये हन्तेरः स्याद्वा. तोर्घनादेशश्च ॥ कठिनं दधि इति दधिधनः । परिच्छेदे सैन्धवधनः ॥ १२ ॥ (त० ) मूनौ घन इति ॥ मृतिः काठिन्यम् ॥ १२ ॥ (हना वधोऽप्रत्ययश्च ) हननमिति बधः ॥ १३ ॥ (मु०) हनो वधोऽप्रत्ययश्च ॥ अनुपमर्गाद्धन्तेर्भावे अप्रत्ययः स्याद्धातोर्वधा. देशश्च ।। वधः । चकारामपि । हनो घदिति घदादेशः । घातः ।। १३ ।। (दिवतोऽथुः ) ट्वितो धातोरभवति भावादो ॥ टुवेट कम्पने । वेपनं वेपथुः । नन्दथुः । श्वयथुः ॥ १४ ॥ ( स० ) टिवतोऽथुः ॥ अयमपि स्वभावाद्भावे एव ॥ टुवेष्ट कम्पने । वेपथुः ॥ टुनदि समृद्धौ । नन्दथुः ॥ टुओश्विर् गतिवृद्धयोः । श्वयथुः ॥ १४ ॥ (त०) टिवतोऽथुःरिति ॥ टुरिद्यस्य स टिवत् तस्मात् ॥ १४ ॥ (डिवतस्त्रिमा तस्कृते ) डिवतो धातोस्त्रिमा प्रत्ययो धात्वर्थेन कृतेऽर्थे ॥ करणेन निवृत्तः कृत्रिमः घटः । पक्त्रिमः ॥ १५ ॥ (मु०) डिवतस्त्रिमक तत्कृते ॥ धात्वर्थनिवृत्तेऽर्थे । ( अयं स्वभावागावे ) कित्त्वात्संप्रसारणादि । दुकृञ् करणे । करणेन निवृत्तः कृत्रिमः ॥डुपचप् पाके । पाकेन नि. वृत्तः पक्त्रिमः ॥डुवप बीजसंताने ।वापेन निवृत्तम् । यजामिति संप्रसारणम् । उप्त्रिमम्१५ (त०) डिवत इति ॥ डु इत्यस्य स डिवत् तस्मात् ॥ तत्कने इति ॥ तेन धात्व थेन कृतस्तत्कृतस्तस्मिन्नित्यर्थः(क) ।। १५ ।। ( नङ्की ) धातोर्नङ्की प्रत्ययो भावादौ ॥ यज, इज्यन्ते देवा अनेने- ति यज्ञः । याच्ञा(ख)। यती यत्नः । प्रच्छविच्छोः शो नेऽसंप्रसारणं च । प्रश्नः । विश्नः । रक्ष पालने । रक्षणः। स्वप्नः । अन्तः धीयते यः सः अन्तर्द्धिः । आधिः । विशेषेण जनेषु पीडा आधीयतेऽनेनेति व्याधिः । प्रकर्षण (क ) यद्यपि भावादावित्यनुवर्तते तथापि स्वभावाद् भाव एवैतवयम् । नहि कृतेन निवृत्तमित्येवं क्वापि विग्रहः। (ख ) 'याजा' इति ॥ स्तोश्चुमिश्चुः इति नः।

·३४० सिद्धान्तचन्द्रिका- . [ उत्तरकृदन्ते । दधाति रथमार्गमनेनेति प्रधिः । वारि धीयतेऽस्मिन्निति वारिधिः। पाथः धीयतेऽस्मिन्निति पाथोधिः ॥ १६ ॥ (सु०) नको ॥ ङकारककारावितौ । एतौ भावेऽकर्तरि कारके च भवतः ॥ नङप्र- त्ययमाह-विङति चेति गुणो न । यज देवपूजादौ । श्रुत्वम् । यज्ञः । 'यज्ञः सवोऽध्व. रो यागः' इत्यमरः ।। टुयाच याच्आयाम् । याच्जा । यती प्रयत्ने ।। यत्नः ॥ विति झसे अमे चेत्यनेन प्रच्छविच्छोः शो ने । ग्रहामिति संप्रमारणं न भाष्यानुक्तत्वात् । प्रच्छ ज्ञीप्सायाम् । प्रश्नः ॥ विश प्रवेशने । विश्नः ।। रक्ष पालने । रक्षणः ॥ जिवप शये । स्वप्नः । किप्रत्ययमाह-इधान धारणादौ । आतोऽनपीत्यालोपः । अन्तद्धिः ॥ प्रधिः ॥ पयांसि धीयन्तेऽस्मिन्निति पयोधिः । वारिधिः ।। १६ ॥ (त०) नङ्गी इति ।। नङ् च किश्च नङ्की । यश इति ।। यजनं यज्ञः । “यज्ञार्था- कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः' इत्यत्र तु इज्यत इति यज्ञो विष्णुरिति कर्मणि ।। याति ।। यद्यपि नङन्ताः पुंस्येव तथाप्ययं स्त्रीलिङ्गः स्वभावात् ।। प्रश्न इति ।। संज्ञापूर्वकत्वेनानित्यत्वान्न संप्रसारणम् ॥ मन्तद्धिरिति ।। कित्त्वादातो लोप इत्यालोपः ॥ आधिरिनि । आधानमाधीयत इति वा ।। वारिधिरिति । 'वारीणि धीयन्तेऽस्मि- निति वारिधिः ॥ १६ ॥ (युट भावे च ) ज्ञानम् । करणम् । कारणम् ॥ १७ ॥ (स) युट.भावे च ॥ धातो वे युट् स्याञ्चकारात् युण च ।। युवोरित्यनादे- शः । डित्त्वादीप । णित्त्वावृद्धिः । ज्ञा अववोधने। ज्ञानम् । डुकृञ् करणे । करणम् । युण प्रत्ययः । कारणम् ।। १७ ।। (साधनाधारयोश्च ) पच्यतेऽनेनेति पचनोऽग्निः । पच्यतेऽस्यां पचनी स्थाली ॥ १८ ।। (मु० ) साधनाधारयोश्च ॥ साधनेऽधिकरणे चार्थे धातोर्युट् प्रत्ययः स्यात् ।। डुपच पाके ॥ 'पच्यतेऽनेनेति पचनः । अत्र करणे युट् । वित इतीप् पच्यतेऽस्यामि- त्यधिकरणे युट् पचनी ॥ १८ ॥ ( ईषदुःसुषु खल्यू ) (क) ईषदादिषु प्रयुज्यमानेषु खल्यू एतौ स्तो भावादौ ॥ ईषद्भवः । दुर्भवः । सुकरः । दुःखेन युध्यते इति दुर्योध- नः । दुःखेन शिष्यते इति दुःशासनः । कर्तृकर्मणोश्च्व्यर्थयोरीषदादिषु चोपपदेषु भूकृत्रोः खल् । अदुराढयेन दुराढयेन भूयते दुराढयम्भवं भवता । अस्वाढयः स्वाढ्यः क्रियते स्वाढयङ्करः ॥ १९ ॥ (मु० ) ईषद्दुःसुषु खल्यू ॥ एपूपपदेषु धातोः खल्यू प्रत्ययौ स्तः भावे कर्मण च ।। खल्यूप्रत्ययावाह-खित्त्वात् खिति पदस्येति नुम् । भू सत्तायाम् । ईषद्भवः ।। दुर्भवः ।। डुकृञ् करणे । सुकरः ।। युप्रत्ययमाह-युध संप्रहारे । दुःखेन युध्यते इति दुर्यो. (क) ईषदिति । ईधश्च दुश्च सुश्व इषदुः सवस्तेषु ईषदुः सुषु॥ खल च युश्च खल्यू ।। खकारप्रत्ययमेदज्ञापनार्थ ।

·कृत्यप्रक्रिया २९] सटिप्पणब्याच्याद्वयोपेता ३४१ धनः ।। दुःखेन शिष्यते इति । शामु अनुशिष्टौ । दुःशासनः । दुरिति कृच्छ्रार्थे वर्तते । इतरौ तु अकृच्छार्थे वतेते ॥ कर्तृकर्मणोश्च्व्यर्थयोरीषदादिषु भूकृजोः खल् । कर्तृकर्मवा सौ शब्दौ धातोरव्यवधानेन प्राक् प्रजुज्यते । ईषदादयस्तु ताभ्यां प्राक् प्रयोज्याः । दुः- खेनाढयेन भूयते इति दुराढयम्भवं भवता । अक्तादाविति निषेधात्कर्तरि तृतीया ॥ सुखे- नाढयः क्रियते स्वायङ्करः सः ।। १९ ।। (त० ) ईषदुःसुषु ॥ खल च युश्च खल्यू । लकार इखखीत्यत्रोक्तात्खप्रत्यया- देदज्ञापनार्थः । खकारो मुमागमार्थः ।। ईषद्भव इति ईषद्वनम् ।। १९ ।। ॥ अथ कृत्यप्रत्ययाः॥२९॥ (तव्यानीयौ) भावकार्ययोः (क) ॥ एधितव्यम् । एधनीयम् । आसि- तव्यम् । आसनीयम् । पातव्यम् । पानीयम् ॥ २० ॥ (सु.) तव्यानीयौ ॥ कृत्यसंज्ञकान्प्रत्ययानाह-तव्यानीयौ धातोरेतौ प्रत्ययौ स्तः भाषकर्मणोः ।। तव्यप्रत्ययमनीयप्रत्ययं चाह-एध वृद्धौ। कृत इतीट् । एधितव्यम् । एधनीयं त्वया। आस उपवेशने। आसितव्यम् । आसनीयम् ।। भावे औत्सर्गिकमेकवचनं क्लीबत्वं च (त० ) तव्यानीयाविति ॥ एधनीयमिति । भावे एकवचनमेव औत्सर्गिकत्वात्। क्लीबत्वं च लिङ्गाविशेषात् । "कृत्याः पञ्च समाख्याताः क्यब्ध्यणौ भावकर्मणोः । तव्या- नीयौ स्वराद्यश्च केलिमः कर्मकर्तरि ।। २० ।। ( वसेस्तव्यः कर्तरि णिच्च ) वसतीति वास्तव्यः ॥ २१ ॥ (सु० ) वसेस्तव्यः कर्तरि णिश्च ॥ वस निवासे इत्यस्यैव ग्रहणं न तु वस आच्छादने इत्यस्य लुग्विकरणत्वात् । वस निवासे अस्मात्कर्तरितव्यः स्यात्स च णित् ।। णित्त्वाद्वृद्धिः । वास्तव्यः ।। २१ ।। (त०) वसेरिति ।। वस निवास इत्यस्यैव ग्रहणं नतु वस आच्छादन इत्यस्य ।। वास्तव्य इति ॥ णित्त्वावृद्धिः । वस्तुनि भवो वास्तव्य इति ण्यप्रत्ययेणैव रूपसिद्धि. मिच्छन्तः केचिदेतन्न मन्यन्ते ।। २१ ।। (केलिमः) सौकर्ये धातोः केलिमः प्रत्ययो भवति ॥ पचेलिमा माषाः । भिदेलिमाः सरलाः ॥ २२ ॥ (सु० ) केलिमः । धातोः कर्मणिः केलिमः प्रत्ययः स्यात् ।। कित्त्वान्न गुणः ।। डुपचापाके । पचेलिमा माषाः। पक्तव्या इत्यर्थः ॥ भिदिर विदारणे। भिदेलिमाः सरलाः १२ (स्वराद्यः ) स्वररन्ताद्धातोर्यः ॥ चेयम् । जेयम् । तव्यादयोऽपि चेतव्यः । चमनीयः (ख)। दित्स्यम् ॥ २३ ॥ (सु०) स्वराद्यः ॥ स्वग्रहणं धातोविशेषणम् । विशेषणेन तदन्तविधिः । चित्र .. (ख) चषः । इत्यादौ गुण इति गुणः । (क) तव्यानीयौ भविष्यदर्थको। ३१ सि.च.

·३४२ सिवान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते चयने । चेयम् ॥ जि जये। जेयम् ॥ तव्यादयोऽपि भवन्ति । चेतव्यः ॥ चयनीयः॥ हुदाञ् दाने अस्मादिच्छायामात्मनः सः इति सः 'इस्से' इति इसादेशः । द्वित्वलोपश्च । सस्तो. ऽनपीति सस्य तः। दित्सति । सान्ताचप्रत्यये यत इत्यलोपः। दित्स्यते इति दित्स्यम् २३ (त०) स्वराध इति ॥ 'यद्भाव्यं तद्भविष्यति' इत्यत्र तु ओरावश्यक इति ध्यण् । अत्र स्वरग्रहणं चिन्त्यं धातोद्विविधत्वेनैव हसान्ताद्धयणो विधानेनपरिशेषात्स्वरा- न्तलाभात् । यदि तु यत इत्यत्रानपीति विषयसप्तमी तदा भूतपूर्वस्वरान्तादपि यहत्ये तदर्थ स्वरग्रहणम् । तेन दित्स्यमित्यादौ यः । वस्तुतस्तत्र स्वरग्रहणे प्रयोजनाभावाद्धय- ण्यपि न क्षतिरिति ध्येयम्(क) ॥ २३ ॥ (ई चातः ) आदन्ताद्धातोर्य आकारस्य च ईकारः ॥ देयम् । ग्लेयम् । गेयम् ॥ २४ ॥ (१०) ई चातः॥ डुदान दाने। देयम् । ग शब्दे। गेयम् ॥ ग्लै हर्षक्षये। ग्लेयम् २४ (त०) ई चात इति ॥ इ इति हस्व एव सुपठः । यत्तु वासुदेवेनोक्तं दीर्घकारविधानं चकारात्खनेये नस्येत्वे खेयमिति रूपसिद्धये अन्यथा पक्षे आत्वं स्यादिति तद्भाष्यविरो. धादुपेक्ष्यम् ॥ २४ ॥ पुशकात् ) पवर्गान्ताच्छकादेश्व यप्रत्ययः ॥ शप्यम् । यम्यम् । जप्यम् । शक्यम् । सह्यम् ॥ २५ ॥ (सु० ) पुशकात् ॥ अत्र धनग्न भवति तव्यादयस्तु स्युरेव ॥ शप उपालम्भे । शप्यम् ॥ यमु उपरमे । यम्यम् ।। जप व्यक्तायां वाचि । जप्यम् ।। शकादेस्तु । शक्ल शक्ती । शक्यम् ॥ षह मर्पणे । सह्यम् ॥ २५ ॥ (त) पुशकादिति ॥ पुश्च शकश्च पुशकं तस्मात् ॥ २५ ॥ (ऋहसान्ताद् ध्यण् ) ऋवर्णान्ताद्धसान्ताद्धातोध्यण् भावकार्य- योः ॥ कार्यम् । हार्यम् । वाह्यम् । घात्यम् । पाक्यम् । वाक्यम् । रोग्यम् ॥२६॥ (सु०) ऋहसान्तात् ध्यण ॥ २ इति धातोर्न ग्रहणं किन्तु ऋवर्णस्य हससा. हचर्यात् । वित्त्वाञ्चजोः कगाविति गौ । णित्त्वाद् वृद्धिः । डुकृञ् करणे । कार्यम् ॥ हृन हरणे। हार्यम् ॥ वह प्रापणे। वाह्यम् । हन हिंसागत्योः। हनो धदिति षत् । पात्यम् ॥ हुपचष् पाके । पाक्यम् ॥ रुज रोगे। रोग्यम् ॥ वच परिभाषणे। वाक्यम् ॥२६॥ (त. ) ऋहसान्तादिति ॥ आ च हसश्च ऋहसं तस्मात् ॥ धो चित्कार्यार्थः । णो वृद्धयर्थः ॥ २६ ॥ (ध्यणि क्वचित्कुत्वाभावः) याज्यम् । याच्यम् । प्रवाच्यम् । रोच्यम् । अय॑म् ॥ २७ ॥ (सु०) ध्यणि क्वचित्कुत्वाभावः ॥ यज् याच प्रवच रुच् ऋच् एषां कुत्वं न ध्यणि ॥ यज देवपूजादौ। याज्यम् ॥ टुयाच याचायाम् । याच्यम् । वच परिभाषणे (क) ध्येयमिति वासुदेवादिमतमपास्यति ।

·॥ कृत्यप्रक्रिया २९ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३४३ प्रपूर्वः । प्रवाच्यं ग्रन्थविशेषः ॥ रुच दीप्तौ । रोच्यम् ॥ ऋच स्तुतौ। अय॑म् । अत एव ऋदुपधादिति क्यप्तु न भवति ॥ २७ ॥ ( ओरावश्यके ) उवर्णान्तादावश्यकेऽर्थे ध्यण् ॥ २८ ॥ (मु० ) मोरावश्यके ॥ अवश्यमेवेत्यावश्यक तस्मिन् ॥ २८ ॥ (त० ) पोरावश्यक इति ॥ अवश्यंभाव । आवश्यकम् अवश्यमष्टिलोपस्त- द्धिते अव्ययत्वात् ॥ २८ ॥ (ओदौतोर्यः स्वरवत्) ओकारौकारयोनिमित्तं यः प्रत्ययः स्वरवत् ॥ "लुम्पेदवश्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि । समो वा हितततयोमासस्य पचि युधोः ॥" अवश्यं लाव्योऽवश्यलाव्यः ।। भोक्तुकामः । श्रोतुमनाः । सहितम्-संहितम् । सततम्-संततम् । मांसस्य पचनम् मस्पिचनम्-मांस पचनम् । मांसस्य पाकः मांस्पाक:-मांसपाकः ॥ २९ ॥ (मु० ) ओदौतार्यः स्वरवत् ॥ यं प्रत्ययं निमित्तत्वेनाश्रित्य गुणेन यत्र ओका. रो भवति वृद्धया च यत्र औकारो भवति स च प्रत्ययः स्वरवद्भवतीत्यर्थः ॥ "लुम्पेदव- श्यमः कृत्ये तुं काममनसोरपि । समो वा हितततयोर्मोसस्य पचि युधजोः" अवश्यमो निपातस्यान्त्यं लुम्पेत् लोपं कुर्यात् कृत्ये कृत्यसंज्ञके प्रत्यये परे । यथा अवश्यलाव्यः ॥ तुम्प्रत्ययस्यान्त्यं लुम्पेत् काममनसोः शब्दयोः परयोः । यथा भोक्तुकामः । श्रोतुमनाः ॥ समुपसर्गस्यान्त्यं वा लुम्पेत् हितततयोः शब्दयोः परयोः । यथा सहितं-संहितम् । सततं- संततम् ॥ मांसशब्दस्यान्त्यं वा लुम्पेत् पचिप्रकृतिकयुद्घञ्प्रत्ययोः परयोः। यथा मांस्प- चनं मांसपचनम् । मांस्पाकः । मांसपाकः ॥ २९ ॥ (त. ) मोदौतोरिति ॥ द्योतितार्थस्यापि क्वचित्प्रयोगो दृश्यते लाघवं प्रत्यनाद- रादित्यत आह-अवश्यलाव्यम् ॥ २९ ॥ ( हनो बधादेशो ये ) (क)वध्यः ॥ ३० ॥ (मु०) हनोवधादेशा ये ॥ हन हिंसागत्योरस्मात् यप्रत्ययः स्याद्धातोर्वधादे. शश्च । वध्यः । पक्षे घ्यणपि । हनो घदिति घत् । घात्यः ॥ ३० ॥ (ऋदुपधात्क्यप्) ऋकारोपधाद्धातोः क्यप् ॥ कृती कृत्यम् । वृत्यम् ३१ (सु० ) ऋदुपधाक्यप ॥ कित्त्वादू गुणो न। पित्त्वं स्वरार्थम् । कृती छेदने । कृत्यम् ॥ वृतु वर्तने । बृत्यम् ॥ वधु वृद्धौ । वृध्यम् ॥ तपरकरणं किम् । कृत संशब्दने । घ्यण कीय॑म् ॥ ३१ ॥ (त० ) ऋदुपधादिति ॥ तपरत्वाही?पधान्न । तेन कृत इत्यस्य कीर्त्यम् ॥३१॥ ( कृपिवृत्योर्न ) कल्प्यम् । चुत दीप्तौ । चर्त्यम् ॥ ३२ ॥ (सु० ) कृपित्यान ॥ आभ्यां क्यप् न स्यात् ॥ ध्यण् । कृपू सामथ्थें । कल्प्यम् ॥ वृती हिंसायाम् । चय॑म् ॥ ३२ ॥ (क) अनेकादेशः सर्वस्य भवतीति नियमात्सर्वादेशः ॥ ।

·३४४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते (मृजो वा ) मृज्यम् - मार्यम् ॥ ३३ ॥ (सु० ) मृजो वा॥ ऋदुपधादिति नित्यं प्राप्ते विकल्पार्थमारम्भः ॥ मृजूष शुद्धौ । मृज्यम् । क्यवभावे ध्यण् । मृजेर्बुद्धिरिति वृद्धिः। चजोरिति गः मार्यम् ॥ ३३ ॥ ( भुवो भावे ) नाम्न्युपपदे भुवो भावे क्यप् ॥ ब्रह्मणो भावः ब्रह् मभूयम् । नाम्नि किम् । भव्यम् ॥ ३४ ॥ (सु०) भुवो भावे ॥ भू सत्तायाम् । ब्रह्मभूयम् ॥ नाम्न्युपपदे इति किम् । भव्यम् । स्वराद्य इति यः ॥ ३४ ॥ (इण्स्तुभृवृशासुजुषखनः क्यप् च) इत्यः । स्तुत्यः । दृङ् आदरे । दृत्यः । वृत्यः । शासेरिः। शिष्यः । जुषी प्रीतिसेवनयोः। जुष्यः ॥३५॥ (सु०) इणस्तुभृवृशासुजुषखनः क्यप च ॥ एभ्यो धातुभ्यः क्यप स्यात् ।। इण गतौ। इत्यः ।। टुञ् स्तुतौ । स्तुत्यः ॥ वृ इति वृज वरणे इत्यस्य ग्रहणम् । वृत्यः। वृक् संभक्तावस्मात्तु घ्यणेव । वार्यः ।। दृङ् आदरे । हत्यः ।। भृञ् भरणे । भृत्यः कर्मकरः । भर्तव्य इत्यर्थः । क्रियाशब्दोऽयं न तु संज्ञा ॥ शामु अनुशिष्टौ। शासे. रिरितीत्वम् । घसादेरिति पः । शिष्यः ॥ जुपी प्रीतिसेवनयोः । जुष्यः ।। ३५ ॥ (त०) इणस्तु ॥ वृ इति वृज न तु वृङ । तस्य वार्या ऋत्विज इति ध्यणेव ।। शासु अनुशिष्टौ । शासु इच्छायामपीति कश्चित् । स्वरभेदार्थमेव (क) ॥ ३६ ।। (खन इत्वं क्यपि) खयम् ॥ ३६ ॥ (सु०)खन इत्वं क्यपि ॥ खनु अवदारणे इत्यस्य नस्येत्वं स्यात्क्यपि । खेयम् ३६ (भियोद्ध्यौ नदे) भिनत्ति कूलमिति भिद्यः । उज्झति जलमित्युद्धयः ३७ ( सु०) भिद्योद्धयो नदे ॥ भिदिर् विदारणे उज्झ त्यागे आभ्यां क्यप् स्यात्क- तेरि उज्झर्धत्वं च निपात्यते नदे वाच्ये ॥ भिनत्ति कूलमिति भिद्यः ॥ उज्झत्युदकमिति उद्धयः ॥ नदे किम् । भेत्ता उज्झिता, तृ प्रत्ययः ॥ ३७ ॥ (त०) भिद्योद्धया ॥ धत्वं निपात्यम् । नदे इति किम् । भेत्ता । उज्झिता ३० (कृवृषोवों क्यप् ) कृत्यम्-कार्यम् । वृष्यम्-वर्ण्यम् ॥ ३८॥ (सु० ) कृवृषोर्वा क्यप् ॥ कर्तरि ॥ दुकृञ् करणे वृषु सेचने आभ्यां वा क्यप् स्यात् ॥ करोतेः क्यपोऽप्राप्तौ वृषस्तु ऋदुपधादिति नित्ये प्राप्त विकल्पः । हस्वस्य पिती. ति तुक् । कृत्यम् । वृष्यम् । क्यबभावपक्षे ध्यण । कार्यम् । वर्ण्यम् ॥ ३८ ॥ (पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे ) पुष्णन्ति कार्याण्यास्मन्निति पुष्यः । सिध्यन्ति कार्याण्यस्मिन्निति सिध्यः ॥ ३९ ॥ (मु०) पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे ॥ पुष पुष्टौ विधु गत्याम् आभ्यामधिकरणेऽथे क्यप् । (क) इच्छार्थक यस्मान्डो विधीयते तस्यैवेत्वमत एवाऽऽशास्त इत्यादौ नेति व्याख्यानादित्वाभावेन शास्यमित्यत्र क्यबध्यणविशेषाऽभावात्तित्स्वरितमिति स्वरभेदार्थमेवेत्येवकारस्वारस्यम् ।

·खधिकारप्रकिया ३०] सटिप्पणन्याच्याद्वयोपेता ३४५ निपात्यते ॥ पुष्यः । सिध्यः । नक्षत्रे किम् । पोपणम् । सेधनम् । साधनाधारयोरिति युट् (राजसूयादयः) (क)राज्ञा सोतव्योऽभिषवद्वारा निष्पादयितव्यः राजसूयः । सरत्याकाशे सूर्यः ॥ ४० ॥ (सु० ) राजसूयादयः ॥ क्यबन्ताः शब्दा निपात्यन्ते ॥ पुञ् अभिषवे । राज्ञा सोतव्य इति राजसूयः । अभिषवद्वारा निष्पादयितव्य इत्यर्थः॥ यद्वा राजा सूयते क- ण्ड्यतेऽत्रेति राजसूयः । राजात्र सोमः । अधिकरणे क्यप निपातनादीर्घः । अर्द्धर्चादित्वात् पुन्नपुंसकः ॥ स गतौ । सरत्याकाशे इति सूर्यः । कर्तरि क्यप् । निपातनादुरादेशः । 'प्वोर्वि हसे' इति दीर्घः । यद्वा पू प्रेरणे तुदादिः । सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयतीति सूर्यः । क्यपो रुट निपातनात् ॥ ४० ॥ (त० ) राजसूयादय इति ॥ लतात्मकः सोमो राजा स सूयते कण्डयतेऽत्रेति अधिकरणे क्यप् । निपातनादीर्घः । अर्द्धर्चादिरयम् ॥ सूर्य इति ॥ सरत्याकाशे सुवति कर्मणि लोकं प्रेरयतीति वा ॥ ४० ॥ ( तव्यादयोऽहेऽर्थे विधी शक्तौ च वक्तव्याः )(ख) दर्श- ना) द्रष्टव्यः । दर्शनीयः दृश्यः ॥ स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । अध्ययनीयः अध्ये- यः ॥ श्रोतव्यः ॥ मन्तव्यः । वोढव्यः ॥ तव्यादीनां कृत्यसंज्ञा ॥ ४१ ॥ ( सु०) तव्यादयोऽहेऽर्थे विधौ शक्तौ च वक्तव्याः ॥ दृशिर् प्रेक्षणे अस्मा- त्तव्यप्रत्यये गुणे कृते रारो झसे दृशामिति रः । छशषेति पत्वं ष्टुत्वम् । द्रष्टव्यः ॥ अनीय- प्रत्यये तु दर्शनीयः । क्यपि तु दृश्यः ॥ इङ् अध्ययने अस्मात्तव्यप्रत्यये गुणे कृते अध्ये. तव्यः । अनीये तु अध्ययनीयः। यप्रत्यये अध्येयः ॥ श्रु श्रवणे । श्रोतव्यः ॥ श्रवणीयः । क्यपि तु श्रुत्यः ॥ मन ज्ञाने । मन्तव्यः । मननीयः ॥ वह प्रापणे अस्मात्तव्यप्रत्यये हो ढ इति ढत्वे तथा इति धत्वं ष्टुत्वं ढि ढो लोप इति ढलोपपूर्वदीर्घा सहिवहोरित्योत्वम् । वोढव्यः । वहनीयः ॥ कृत्यक्तखलाः प्रत्ययाः भावकर्मणोर्भवन्ति ॥ ४१ ॥ इति कृत्यप्रत्ययाः ॥ (स्त्रियां यजां भावे ) (ग)यजादेर्धातोः स्त्रियां भावे इज्या । व्रज्या । समज्या । निषद्या । निपत्या । मन्या । विद्या । सुत्या । शय्या । भृत्या । इत्या । कृत्या ॥ ४२ ॥ (क) राजसूयादय इति । अत्रादिना मृषोपपदाद् वदेः कर्मणि नित्यं क्यप् । मृषोद्यम् । विशेष्य. निघ्नोऽयम् । उच्छायसौन्दर्यगुणा मृषोद्याः ।रोचते रुच्यः। गुपेरादेः कत्वं च संशायाम । सुवर्णरजतभिन्न धनं कुप्यम् । गोप्यमन्यत् । कृष्ट स्वयमेव पच्यन्ते कृष्टपच्याः कर्मकर्तरि । शुद्ध तु कर्मणि कृष्टपाक्याः । न व्यथते। अव्यथः । इति । (ख ) तव्यादयः । अहे योग्यार्थे, विधौ कर्त्तव्यार्थोपदेशे, शक्ती सामर्थ्य भवन्तीत्यर्थः । (ग) यजामिति बहुवचनेन यज् व्रज समज निपत् निषद् मन् नम् विद पुरुशील भृञ् इण् कृ षु परिस. परिचर् अटाटय आस् चर् जागृ हन् एषां ग्रहणम् ।

·..
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[उत्तरकृदन्ते
(सु०) स्त्रियां यजां भावे ॥ क्यप्प्रत्ययमाह-कित्त्वात्तुक् । कित्त्वादू गुणनिषेधः
संप्रसारणं च । यज देवपूजादौ । यजामिति संप्रसारणम् । यजनमिज्या ॥ व्रज गतौ ।
ब्रजनं व्रज्या ॥ अज गतौ क्षेपणे च । समजन्त्यस्यामिति समज्या सभा । अजेः क्यपि
वीभावो न निपातनात् ॥ षदूल विशरणादौ। निषीदन्त्यस्यामिति निषद्या आपणः ।
प्रादेश्चेति पत्वम् । पत्ल पतने । निपतन्त्यस्यामिति निपल्या पिच्छिला भूमिः ।। मन
ज्ञाने । मन्यतेऽनयेति मन्या गलपार्श्वनाडा। विद ज्ञाने। विदन्त्यनयेति विद्या ।। षुञ्
अभिपवे । हस्वस्येति तुक् । सुत्या अभिषवः । शी स्वप्ने । शेरतेऽस्यामिति । शीडोs
यङ् । ये क्ङितीत्यय । शय्यो । डुभृञ् धारणादौ । भृत्या जीविका ।। इण गतो
ईयतेऽनयेति इत्या शिबिका । डुकृञ् करणे कृत्या ।। ४२ ।।
( त० ) स्त्रियां यजामिति । बहुवचनमाद्यर्थम् । तेन यज शीङ व्रज विद पुञ्
मन विद भृञ् अटाट्य इण समज निपद निपत कृन हन् एपां ग्रहणम् ।। इज्यति ।।
कित्त्वात्संप्रसारणम् । समज्या सभा । निपद्या आपणः ।। निपात्या पिच्छिला भूमिः ।।
मन्यतेऽनया क्रुद्धादिरिति मन्या गलापार्श्वशिर ॥ विद्यते ज्ञायतेऽर्थतत्त्वमनया विद्या।
सूयते सोमोऽत्रेति सुत्याऽभिषवदिवसः ।। शय्यतेऽस्यां शय्या खट्वादिः ।। भरणं भृत्या.
वेतनम् । ईयते गम्यतेऽनयेति इत्या शिविकादिः ।। भृतिमतिरासूतिरिति तु सूत्रेषु
निपातनात् ॥ ४२ ॥
(कृतो यग्वा) अयकि । क्रिया ॥ इषेरिच्छेति निपातः । इषेः
शः । छत्वादेशः । इच्छा। सर्तेर्गुणः परिसर्या । अटाटथा। आस्या ।
जागर्तेर्गुणः
जागर्या ॥ ४३ ॥
(सु० ) कृओ यग्वा ॥ करोतेर्यक् प्रत्ययो वा स्यात् यक्प्रत्ययाभावे शप्रत्ययो
निपातनाद्भवति भावकर्मणोरर्थयोः ॥ यक्प्रत्यये अयकीति रिङ आप च । क्रिया ॥ इषु
इच्छायामस्मात् शप्रत्ययो निपात्यते । शित्वाच्चतुर्वत्कायम् । तेन गमामिति छः । आबत
इत्याप् । इच्छा ॥ स गतौ अस्मात् शप्रत्यययक्प्रत्ययौ निपात्येते धातोर्गुणश्च । शप्रत्यये-
यक्चतुविति यक् । यत इत्यलोपः आपू । परिसरणं परिसर्या ।।यकि तु निपातनाद्गुणः ।
परिसर्या ॥ अटगतौ । अस्मादपि शयको निपात्येते । शप्रत्यये तु यक् चतुर्विति यक् ।
यत इत्यलोपः । निपातनात् ट्यशब्दस्य द्वित्वम् । पूर्वभागे यकारनिवृत्तिदीर्घावपि निपा.
तनात् । आवत इत्याप् । अटाट्या । यकि तु ट्यशब्दस्य द्वित्वम् । यकारनिवृत्तिदीर्घा
पूर्ववदेव । अटाट्या। अन्ये तु अट गतावस्मात् सूचिसूत्रिमूयटीति यङ् । स्वरादेरिति
ट्यशब्दस्य द्वित्वम् । आत इति पूर्वस्यात्वम् । अटाटोत्यस्मात् प्रत्ययान्ताद्यक् प्रत्ययः ।
अनपि चेति यलोपः । यत इत्यलोपः ।आप च। अटाट्या॥ आस उपवेशने । निपातना.
धक् । आस्या ॥ जागृ निद्राक्षये । अस्मात् शयगकारप्रत्यया निपातनाद्भवन्ति । शप्रत्य.
ये शित्त्वाच्चतुर्वत्कार्यम् । तेन यक् चतुर्विति यक् । जागतेण्णिबडिदिन्नेति गुणः आप
च। जागर्या । यकि तु जागतेरिति गुणः । जागर्या । अकारप्रत्यये गुणः । जागरा ॥४३॥
(त० ) इच्छेति ॥ इच्छादयो निपात्याः ॥ परिसर्येति ॥ परिसरणम् ॥४३॥

·स्त्रधिकारप्रक्रिया ३.] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता (हनस्तः) हत्या ॥ ४४ ॥ (सु० ) हनस्तः ॥ अनुपसर्गे नाम्न्युपपदे हन्तेर्भावे क्वप् स्याबातोर्नस्य तश्च ॥ ब्रह्मणो हननं ब्रह्महत्या ॥ ४४ ॥ (क्तिः ) धातोः क्तिः स्त्रियां भावे (क) ॥ कृतिः । बुद्धिः । स्मृतिः।। अमान्तस्येति दीर्घः । शान्तिः । दान्तिः । कान्तिः । शान्तिः ॥ हेन् इतिः । ऊढिः । स्फातिः ॥ ४५ ॥ (सु० ) क्तिः ॥ धातोः स्त्रीलिने भावादौ क्तिप्रत्ययः स्यात् ॥ घोऽपवादः । डु- कृञ् करणे । कृतिः । वुध अवगमने। तथोर्ध इति तस्य धः । अवे जबा इति पूर्वधस्य दः ॥ बुद्धिः ॥ स्मृ चिन्तायाम् । स्मृतिः ॥ शमु दमु उपशमे । कमु कान्तौ । क्षमूप सहने । जमान्तस्य विडतीति दीर्घः । शान्तिः । दान्तिः । कान्तिः । क्षान्तिः ॥४६॥ ( त० ) क्तिः ॥ स्त्रियां यजामित्यतः स्त्रियामित्यनुवर्ततं ॥ ४५ ॥ ( हबक्त्योर्नेट ) संशीतिः ॥ ४६॥ . (सु०) हवक्त्योर्नेट ॥ हवप्रत्याहारक्तिप्रत्यययोरिण्न स्यात् ॥ शी स्वप्ने। संशीतिः॥ (त० ) हबक्त्योरिति ॥ हबप्रत्याहारः हबश्व क्तिश्च हबक्ती तयोरित्यर्थः ॥४६॥ ( ग्रहादीनामिट ) निगृहीतिः ॥ ४७ ।। (मु० ) ग्रहादीनामिट ॥ ग्रहादीनां क्तिप्रत्ययस्येट् स्यात् ॥ ग्रह उपादाने । ग्रहा. मिति संप्रसारणम् । ईटो ग्रहामिति दीर्घः । निगृहीतिः ॥ पठ व्यक्तायां वाचि । निपठितिः॥ (त० ) ग्रहादीनामिति ॥ पूर्वेण निपेथे प्राप्ते वचनम् । स्फातिः । यवयोरिति यलोपः । न च स्फायः स्फी ति कितीत्युक्तेरत्रापि स्फीभविष्यतीति वाच्यम् । क्तक्तव. त्वोरेव तत्राधिकृतत्वेन लाभात् नान्यस्य । स्फोतिकाम इत्यत्र क्तान्तात् नौ ततइप्रत्यये समाधयम् ॥ ४७ ॥ ( ग्लादेनिः) ग्लानिः । म्लानिः । त्वरतेर्वस्योत्वम् तुर्णिः ॥ १८ ॥ (सु० ) ग्लादेनिः ॥ ग्लादेर्धातोनिः प्रत्ययः स्यात् ॥ ग्लै म्लै हर्षक्षये। ग्ला- निः ॥ म्लानिः । जित्वरा सम्भ्रमे । ज्वरत्वरेत्यूः तूर्णिः ॥ ४८ ॥ (ऋल्वादिभ्यः क्तेनिः) कीर्णिः । गीणिः । लूनिः। धूनिः ॥४९॥ (सु० ) ऋल्वादिभ्यःक्तनिः ॥ स्वर्णान्तात् ल्वादिभ्यश्च परस्य तेनिः स्या- त् ॥ कृविक्षेपे । ऋत इरितीर् । 'य्वोवि हसे' इति दीर्घः । कीर्णिः निगरणे गीणिः ॥ लूज़ छेदने । लूनिः ॥ धूञ् कम्पने । धूनिः ।। ४९ ।। (सम्पदादेः किम्वा) सम्पदनं सम्पत् । सम्पत्तिः। कतरि क्तिः ।५०। (सु० ) सम्पदादेः क्विब्वा ॥ पक्षे क्तिः । पद गतौ । सम्पत् । विपत् । सम्प. त्तिः । विपत्तिः । कर्तरि क्तिः ।। १० ।। ( संज्ञायाम् ) प्रकुरुते इति प्रकृतिः ॥ ५१ ॥ (क) क्तिरिति कित्त्वाद् गुणमावः । । ॥ गृ ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [उत्तरकृदन्ते- (सु० ) संशायाम् ॥ धातोः कर्तरि क्तिः स्यासंत्ज्ञायां वाच्यायाम् ॥ प्रकुरुते इति प्रकृतिः ॥११॥ (षिद्भिदामङ्) पितो घातोर्मिदादेश्च स्त्रियामङ् ॥ पचा मृजा॥५२॥ (सु०) षिद्भिदाम ॥ पितोधातोभिदादिभ्यश्च स्त्रियामङ् स्यात् ।। डुपचप् पाके। आवत इत्याप् । पचा । मृजूप शुद्धौ । मृजा। कथं तर्हि मधुसुरभिमुखाब्जगन्धलब्धे" इति माघः ॥ 'प्रेक्षोपलब्धिश्चित्सम्वित्' इत्यमरश्च(क) ॥ पित्वादिहाङप्रत्यय उचितः, स- त्यम् । 'अनर्थकास्तु प्रतिवर्णमनुपलब्धेः' इति भाष्यप्रयोगाद्वाहुलकात् क्तिप्रत्ययोऽपि बोध्यः॥ ( त० ) षिद्भिदामिति ॥ ष इद्येषां ते पितः ते च भिदश्च तेषाम् ।। ५२ ॥ ( ऋतोऽडि गुणः ) जरा । भिदा । छिदा । कृपा । क्षिपा । गुहा ५३ ( सु० ) ऋतोऽडि गुणः ॥ ऋतो धातोर्गुणः स्यादङि परे ।। जूपिर वयोहा. नौ । जरा ।। भिदिर् विदारणेऽथे भिदा । अन्या भिद्यते इति भित्तिः कुडयम् ॥ छिदिर् द्वैधीकरणे । छिदा । द्वधोकरणे एवायम् । अन्यत्र तु छिद्यते इति छित्तिः छिद्रम् । क्रपेः सम्प्रसारणं च । क्रप कृपायामस्य सम्प्रसारणं स्यादङि परे । कृपा ।। क्षिप प्रेरणे । क्षि- पा ।। गुहू संवरणे गुहा ।। ६३ ।। (त०) भिदेति विदारणे एव । अन्यत्र भित्तिः । छित्तिः ॥ गुहेति कन्दरौष. घ्योः । अन्यत्र गूढिः ।। ५३ ।। ( गुरोर्हसात् )(ख) गुरुमतो हसान्तास्त्रियामङ् । न क्तिः ॥ इहा। ऊहा। कुण्डा ।। ५४ ॥ (सु० ) गुरोर्हसात् ॥ ईह चेष्टायाम् । ईहा ॥ ऊह वितकें । उहा ।। कुडि दाहे । कुण्डा ।। गुरुमत इति किम् । भक्तिः ।। हसान्तादिति किम् । नीतिः ।। ६४ ॥ (त०) गुरोरिति ।। हसेन धातोविशेषणात्तदन्तलाभ इत्याह-हसान्तादिति ।। तथा च तादृशसमुदायो न गुरुभवितुमर्हतीति गुरुपदं तद्वलक्षकमित्याशयेनाह-गुरुमत इति ।। प्रशंसायां रूप इत्यादिनिर्देशाद्विपर्ययोऽपि नाशयः ॥ ५४ ।। (प्रत्ययान्तात् ) (ग) स्त्रियामङ् ॥ चिकीर्षा । लोल्या । कण्डूया । पुत्रकाम्या ॥ ५५ ॥ (मु० ) प्रत्यान्तात् ॥ प्रत्ययान्तादातोरङ् प्रत्ययः स्यात्स्त्रियाम् । डुकृञ् करणे। (क) अभिमुपयाति मा स्म किचित् त्वमभिदधाः पटले मधुब्रतानाम् । मधुसुरभिमुखाजगन्धलब्धेरधिकमधित्वदनेन मा निपाति ॥ इति शिशुपालवधनामकाव्यस्य ७ सर्गे ४१ श्लोकः ॥ लब्धेरिति । अत्र मनोरमा- अनेकार्थस्तु प्रतिवर्णमनुपलब्धेरिति भाष्यप्रयोगात् क्ति- बोधयः । तेनान्येषामपि तथा बोध्यमिति । ( ख ) गुरोरिति । धातोरित्यनुवृस्या हस इति धातोविशेषणात्तदन्तविधौ इसन्तोधातुर्लभ्यते॥ न. चायं गुरुरिति सम्भवति । स्वरविषयो हि गुरुः, अतो मत्वर्थो लक्ष्यते तदाह-गुरुमत इति ॥ ननु विप रीतमस्तु गुर्वन्ताद्धसादिति सादृशस्यापि धातोर्डक्रीन इत्यादेः सत्त्वादिति चेम्मैवम् ॥ 'चेष्टायामध्वानि' प्रशंसाया रूपप इति निर्देशाद् विपरीतशङ्कयाः भप्रवृत्तेः ।। (ग) प्रत्यायान्तेध्यो धातुभ्यः खियामस्यादिति योजना।

·अधिकारप्रक्रिया ३.] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता अस्मात् इच्छायामात्मन इति सप्रत्यये कृते 'वुः से इतीन । 'नानिटिसे' इति न गुणः। 'से दीर्घः, इति दीघे कृते ऋत इरितीर् । 'य्योवि इसे' इति दीर्घः । द्वित्वादि पूर्ववत् । स धातुरिति धातुत्वादङ् । कर्तुमिच्छिति चिकीर्षतीति चिकीर्षा ॥ लू छेदने । अस्मा. दतिशये हसादेरिति य द्वित्वं च । यहीति पूर्वस्य गुणः । लोलूयते इत्यस्मादङ् प्रत्यये यत इत्यलोपः । अतिशयेन लुनाति लोलूयते इति लोलूया ॥ कण्डूम् गात्रविघर्षणे अस्मात् कण्ड्वादिभ्य इति यक् । यगन्तादडि परे यत इत्यलोपः । कण्डूयते इति कण्डू. या ॥ पुत्रशब्दात्काम्यश्चेति काम्यप्रत्ययस्ततोऽङ् । यत इत्यलोपः पुत्रमिच्छति पुत्रका. म्यतीति पुत्रकाम्या ॥ ५५ ॥ (त०) प्रत्ययान्तात्॥कण्डयेति कण्ड्वादियगान्तात्केवलात् क्तिरपि ॥ कण्डूतिः ५५ (धात्वर्थनिर्देशे वुण वक्तव्यः) (क) आशिका । शायिका ॥५६॥ (मु०) धात्वर्थनिर्देशे वुण वक्तव्यः॥ आशिका । शायिका काप्यत इतीत्वम् ॥ ( इश्तिपौ धातुनिर्देशे ) (ख) पचिः । पचतिः ॥ ५७ ॥ (मु०) इश्तिपो धातुनिर्देशे। इश्तिपौ प्रत्ययावाह-कित्त्वादू गुणोन । शित्त्वाच्चतुर्वत् । डुपचप् पाके । पचिः ॥ अप कर्तरीत्यप् । पचतिः ॥ बहुलमित्यनु- वृत्तः क्वचिन्नैतौ भुवो वुगित्यादौ ॥ १७ ॥ (त०) इश्तिपाविति ॥ निर्देशोऽनुकरणम् । बाहुलकत्वात्क्वचिन्न गुरुभ्य इत्यादौ॥ (ज्यन्तार्थामश्रन्थघटिवन्दिविदिइषिभ्यः स्त्रियां युः) कारणा। हारणा । अर्थना । आसना । श्रन्थना । घट्टना। वन्दना। वेदना । एषणा ५८ (सु० ) ज्यन्तार्थासश्रन्थघट्टिवन्दिविदिइषिभ्यः स्त्रियां युः॥ एभ्यो युः स्यात् ॥ अङोऽपवादः । युप्रत्ययमाह-युवोरित्यनादेशः । डुकृञ् करणे । रिति मिलोपः कारणा ॥ हृन हरणे । हारयतीति हारणी ॥ अर्थ याञ्चायाम् । अर्थयतीति अर्थना ॥ त्रीण्यपि भ्यन्तोदाहरणानि ॥ आस उपवेशने । आसतेऽस्यामिति आसना । घ्यण्प्रत्यये तु आस्या ॥ श्रन्थ सन्दर्भ। श्रन्थना । घट्ट चलने ॥ घट्टना । वदि अभिवादनस्तुत्योः । वन्दना ॥ अत्र विदूल लाभे अयमेव गृह्यते । वेदना । ज्ञानार्थस्य विदेस्तु संवित्तिः ॥ अनिच्छार्थस्येपेरन ग्रहणम् । इष गतौ । अन्वेषणा ॥ १८ ॥ (त) ज्यन्ता० ॥ घट्ट चलने भ्वादिः । चुरादेस्तु भ्यन्तत्वादेव सिन्छः ॥ विद्ल लाभार्थः । दाने तु विद चेतनादिष्विति चुरादिष्यन्तस्यैव ॥ इषेस्तु गत्यर्थस्याभीक्ष्ण्या- र्थस्य च न विच्छार्थस्य ॥ १८ ॥ ( इञजादिभ्यः ) आजिः । आटिः । आतिः ॥ ५९ ॥ . - ( क ) धात्वर्थ निर्देश इति । क्रियानिर्देश इत्यर्थः ॥ आशिका इति । कचित् मासिकेति पाठः ।। भासिका आसनमित्यर्थः ॥ शायिकेति । शयनमित्यर्थः ।। (ख) पचतिरिति । ध्यायते किपि संप्रसारणमित्यादिनिर्देशाकर्तृवाचिन्यपि चतुर्पु भवादयः। एवं भावकर्मण्यपि चतुर्ष कचिद् यक । यत्तु शित्करणसामर्थ्यादवादय इत्युक्तम् , तन्न, पिवतिग्लायति- रित्यादौ पिवाचादेशप्रवृत्या आत्त्वनिवृत्त्या च शिवस्य चरितार्थत्वात् ।। ३२ सि०१० ·३५० सिद्धान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते . कृषिः ॥ गृ ( स० ) इजादिभ्यः॥ अजप्रभृतिभ्यो धातुभ्य इन् स्यात् ॥ इञ् प्रत्यय- माह-मित्त्वावृद्धिः ॥ अज गत्यादौ । बाहुलकादजेर्वाभावो न । आजिः संग्रामः । अट गतौ । आतिः ॥ अत सातत्यगमने । आतिः ।। १९ ॥ (त० ) इअजा० ॥ नित्वावृद्धिः ।। आजिरिति ।। वीभावस्तु न बाहुलकात्६९ (विभाषाऽऽख्यानपरिप्रश्नयोरि च ) (आक्रोशे नव्यनिः) अकरणिः । अजननिः ॥ ६१ ॥ (सु० ) विभाषाऽऽख्यानपरिप्रश्नयारिज च ॥ परिप्रश्ने आख्याने च गम्ये धातोरिन् वास्यावुण च ॥ यथाप्राप्तमन्येऽपि प्रत्यया भवन्ति । कां कारि कारिकां क्रियां कृत्यां कृति वाऽकाः ॥ एवं गणिं गणिकां गणनाम् ॥ पाचिं पाचिकां पचां पक्तिम् ॥ आख्यानेऽप्येवम् ॥ ६० ॥ (इक् कृष्यादिभ्यः ) कृषिः । गिरिः ॥ ६२ ॥ (सु०) इक कृष्यादिभ्यः ॥ इक्प्रत्ययमाह-कित्त्वान्न गुणः ॥ कृष विलेखने । निगरणे । ऋत इरितीर् । गिरिः ॥ कृ विक्षेपे । किरिः ॥ आवश्यकाधमर्थ्य योणिनिः । अवश्य कारी ॥ शतं दायी ॥ भविष्यदथें णिनिश्च । ग्राम गामी ॥ ६२ ॥ ( त० ) इक् ॥ कित्त्वान्न गुणः ॥ कृषिरिति ॥ ऋत इर् । गिरिः ॥ ६२ ॥ ( पूर्वकाले क्त्वा ) धातोः समानकर्तृके घातौ प्रयुज्यमाने पूर्वका- लेऽथे क्वाप्रत्ययः ॥ ६३ ।। ( स० ) पूर्वकाले क्त्वा ॥ समानकर्तृकयोर्धात्वर्थयोः पूर्वकाले विद्यमानाद्धातोः क्त्वा स्यात् ॥ (क) पूर्वकाले इति बहुव्रीहिः । क्त्वा तु अव्ययकृतो भाव इति भावे । भावोऽपि धनादाविव नेह सिद्धावस्थापन्नः किन्तु साज्यावस्थापन्नः स च धातुनैव लब्धः । क्त्वाप्रत्ययार्थभूता क्रिया च क्रियान्तरं प्रति विशेषणं भवति (ख)। क्त्वाप्रत्ययमाह । कित्त्वान्न गुणः । क्त्वाद्यन्तमित्यव्ययत्वाद्विभक्तलृक् ॥ ६३ ॥ (त०) पूर्वकाले ॥धातारिति ॥ पूर्वकालक्रियावचनादित्यर्थः । समानकर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने यस्माद्धातोः क्त्वा विधीयते तत्क्रियाकर्ता यस्य धातोः कर्ता तस्मिन्प्रयुज्यमा ने क्त्वाप्रत्ययो भवतीत्यर्थः ॥ स्नात्वा भुक्त इत्यत्र स्नानभोजनक्रिययोरेक एव कर्ता । । स्नानक्रियायाः पूर्वभावित्वेन स्नाधातोः क्त्वा । यद्यपि शक्तिः कारकं सा च प्रतिक्रिय भियते तथापि शक्तिशक्तिमतोरभेदादेककर्तृकत्वमुक्तम् । एवमेककर्तृकाणामपि नत्वा स्तुत्वा व्रजति । नतु चात्र सर्वपूर्वाया एव भविष्यति । यथामीषां विप्राणां पूर्व आनीयतामित्यु. के सर्वपूर्व एवानीयते । अत्र वदन्ति । आख्यातवाच्याः क्रियायाः प्राधान्यम् । तेन तामेव प्रति सर्वासां विशेषणत्वात्परस्परेण सम्बन्धः । नहि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचते किन्तु (क ) समानकतक हति । इह धास्वधिकारेऽपि समानकर्तृकत्वं क्रिययोरेव सम्भवतीत्याशयेनाह- धात्वर्थयोरिति । निर्धारणे षष्ठी सप्तमी वा । धात्वर्थयोर्मध्ये पूर्वः कालो यस्य धत्वर्थस्य तस्मिन् विद्य- मानादित्यर्थः । एवञ्च निर्धारणे विभक्तिरेव पूर्वकाले इत्यस्य वहुव्रीहित्वयोतिकेति फलितम् । (ख) विशेषणं भवतीति । धातुसम्बन्धाधिकारात् । संसर्गश्वेह सामानाधिकरण्यं पूर्वोत्तरकालखञ्च ।।

·। - क्वाधिकारप्रक्रिया ३१] सटिप्पणव्याख्यायोपेता ३५१ सर्व एव प्रभुमिति यथा तथा स्तुतेरिह व्रज्यपेक्षं पौर्वकाल्यमिति । पूर्व भुते ततो ब्रज- तीत्यत्र तु पूर्वशब्देनैव कालस्योक्तत्वान्न क्त्वाप्रत्ययः । आख्यते भोक्तु मित्यपि भवति । आसित्वा भोक्तु मिति न भवति अनभिधानात् । किं त्वासित्वा भुङ्क्त इत्येव ॥ ६३ ॥ (क्त्वा सेट् किन्न) (क)धातोः सेट् क्त्वा किन्न ।। वर्तित्वा । शयित्वा ॥ (सु० ) क्त्वा सेट किन्न ॥ धातोः परः सेट् क्त्वा किन्न स्यात् ॥ वृतु वर्तने । कृत इतीट् । वर्तित्वा ॥ शीङ् स्वप्ने । शयित्वा ॥ सेट् किम् । कृत्वा । कित इतीण्ना६४। (मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसरुदविदमुषग्रहिभ्यः कि. त्) मृडित्वा । मृदित्वा । गुधित्वा । कुषित्वा । क्लिशित्वा । उदित्वा । उषि- त्वा । विदित्वा । मुषित्वा । गृहीत्वा ॥ ६५ ॥ (मु० ) मृडमृदगुध कुषक्लिशवदवसरुदविदमुषग्रहिभ्यः कित् ॥ एभ्यो धातुभ्यः सेट् क्त्वा कित् ॥ मृड सुखे । मृद क्षोदे । गुध परिवेष्टने गुध रोषे च । कुष नि- ष्कर्षे । क्लिश उपतापे दिवादिः । क्लिशू विवाधने क्रयादिः । वद व्यक्तायां वाचि। बस निवासे । रुदिर् अश्रुविमोचने । विद ज्ञाने । मुष स्तेये । ग्रह उपादाने । मृड मृडित्वा ॥ जूद मृदित्वा ॥ गुध गुधित्वा ॥ कुष कुपित्वा ॥ क्लिश क्लिशित्वा । क्लिशु उदित्त्वावट । क्लिशित्वा क्लिष्ट्वा ॥ वद । यजामिनि मंप्रसारणं । उदित्वा। वस । वसतिक्षुधोरिती । यजा मिति सम्प्रमाणम् । घसादेरिति पः । उपित्वा ।। रूदिर् रुदित्वा ॥ विद् विदित्वा मुष मुषित्वा ॥ ग्रह । ग्रहामिति संप्रसारणम् । ईटो ग्रहामिति दीर्घः । गृहीत्वा ॥६६॥ (नोपधात्थफान्ताद्वा)(ख) ग्रन्थित्वा -अथित्वा । गुम्फित्वा गुफित्वा ॥ (सु. ) नापधात्थफान्ताद्वा ॥ नोपधाद्धातोः थफान्ताच परः सेट् क्त्वा वा कित्स्यात् ॥ ग्रन्थ संदर्भ । कित्त्वान्नो लोप इति न लोपः । ग्रथित्वा-प्रन्थित्वा ॥ गुम्फ गुम्फने । कित्त्वपक्षे नलोपः गुफित्वा-गुम्फित्वा । नोपधात्किम् । कोथित्वा । रेफित्वा । कुथ पूतीभावे । रिफ कत्थनयुद्धनिन्दाहिंसादानेषु । इह इवोंपधादिति विकल्पोऽपि न भवति नोपधग्रहणसामर्थ्यात् ॥ ६६ ॥ ( अलंखल्वोः प्रतिषेधे ) अलंभुक्त्वा खलुकृत्वा ॥ ६७ ॥ (सु० ) मलंखल्वोः प्रतिषेधे॥ प्रतिषेधे धात्वर्थे अलंखल्वोरुपदयोर्धातोः क्त्वा स्यात् । भुज पालनादौ । अलंभुक्त्वा ॥ दुकृञ् करणे । कित इतीपन । खलु कृत्वा ॥ अलंखल्वोः किम् । मा कार्षीत् । प्रतिषेधे किम् । अलङ्कारः ॥ ६ ॥ (उदितः क्त्वो वेद ) एषित्वा-इष्ट्वा । भ्रमित्वा-प्रान्त्वा ॥६८॥ (सु. ) उदितः क्त्वो वेट् ॥ उदितो धातोः परस्य क्त्वाप्रत्ययस्येड्वा स्यात् ॥ । (क) क्स्वा' हति। यदागमतद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते इति न्यायेन क्त्वासम्बन्धिन इटः कित्त्वप्राप्ते निषेधः ॥ इटसहितस्य कित्वनिषेधातु तत्सम्बन्धिन इटोऽपि कित्वाभावो विज्ञापित इति भावः।। (ख) नोपधात्थ । इत्यत्रान्तग्रहणं स्पष्टार्थम् । थफादित्युक्तेऽपि धातोरेव त्वाप्रत्ययविधानादि. शिष्यसविधानेन तदन्तविधिना थफान्तादिति लाभात् ॥

·३५२ सिद्धान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते इषु इच्छायाम्। उदित्त्वाद्वेट् इट्पक्षे क्त्वा सेडित्यकित्त्वाद् गुणः । एषित्वा । इडभावे ष्टुत्वम् । इष्ट्ववा ॥ भ्रम चलने। उदित्त्वाद्वेट् । भ्रमित्वा । इडभावे नमान्तस्येति दीर्घः । भ्रान्त्वा ॥ ६ ॥ (त० ) उदित इति ॥ उदिद्यस्य स तथा तस्मात् ॥ ६८ ।। ( अदो जघुः ) जग्ध्वा ॥ ६९ ॥ (सु०) अदो जघुः ॥ अदभक्षणे अस्य जघादेशः क्त्वाप्रत्यये। तथोर्ध इति धः । खसे चपा इति घस्य कः । झबे जबा इति कस्य गः अग्ध्वा ।। ६९ ॥ (समासे क्यप् ) समासे सति पूर्वकाले क्यप् ॥ समानकर्तृके धातौ प्रयुज्यमाने । संभृत्य करोति । प्रणम्य यच्छति । अनब्यूर्व इत्येके(क)। अकृत्वा (सु० ) समासे क्यप ॥ अव्ययपूर्वपदेऽनम्समासे समानकर्तृकयोर्धत्वर्थयोः पूर्व. काले विद्यमानाद्धातोः क्या स्यात् । क्यप्प्रत्ययमाह-कित्वाद् गुणो न । पिस्वात् हस्वस्य पितीति तुक् । दुभृन् धारणादौ। णम प्रबत्वे शब्दे च । सम् प्रशब्दौ नाम्नश्च कृतेति क्त्वान्तेन नित्यं समस्येते। संभृत्य । प्रणम्य । अनङ् किम् । अकृत्वा ।। अव्ययपूर्वपदे इति किम् । परमकृत्वा । मान्तानिटां धातूनां तु मस्य लोपो वा भवति क्यपि। वनति तनोत्यादीनां तु लोपस्त्वनुदात्ततनामिति नित्यं जमस्य लोपः । आगत्य आगम्य। प्रणत्य प्रणम्य । अन्यत्र तु नित्यम् । प्रहत्य । प्रमत्य । वितत्य ॥ ७० ॥ (त०) समासे क्यप् ॥ समानकर्तृकत्व एव । यत्तु 'मत्प्रसूतिमनाराध्य' इत्या- दिमहाकविप्रयोगाद्भिन्नकर्तृकेऽपि क्यबिति वासदेवेनोक्तं तन्महान्तो न क्षमन्ते । स्थित. स्येत्यध्याहारेणैव तत्र निर्वाहः । ओदनः पक्त्वा भुज्यत इत्यत्र प्रधानशक्त्यभिधाने गुण. शक्तिरभिहितवत्प्रकाशते इति न्यायात्प्रधानक्रियया कर्मोक्तमतो गुणक्रियायाः कर्मविभ- क्तिप्राप्तिन भवति ।। ७० ॥ (क्यपि लघुपूर्वात्परस्य प्रेरय ) परिणमम्य । लघुपूर्वास्किम् । संप्रधार्य ॥ ७१ ॥ (मु०) क्यपि लघुपूर्वात्परस्य अरय॥ लघुः पूर्वो यस्माद्वर्णात्तस्माल्लघुपूर्व- वर्णात्परस्य मेरयादेशः स्यादित्यर्थः ॥ णम प्रत्वे शब्दे च । अस्मात्प्रयोजकजिप्रत्यये जनीषित्यमन्तत्वान्मित्वम् । मितां हस्व इति हस्वस्ततो प्रेरयादेशः । प्रणमय्य ॥ गण- संख्याने चुरादिरदन्तः । अस्मात्स्वार्थे जिप्रत्यये यत इत्यलोपः । नन्विह कृतस्याल्लोपस्य स्थानिवद्भावेन लघुपूर्वकवर्णात्परत्वं नास्ति कथमयादेशः स्यात् । उच्यते । अनायादेशे कर्तव्ये अल्लोपस्य स्थानिवत्त्वं भाष्यादौ न स्वीकृतमस्ति । विगणय्य ॥ लघुपूर्वादिति किम् । संप्रधार्य। संपूर्वात् धारणे अस्मात्प्रयोजकषिप्रत्ययान्तात् क्यपिकृते रिति मिलोपः ( आप्नोतेर्वा ) प्रापय्य-प्राप्य ॥ ७२ ॥ (सु०) भाप्नोतेर्वा ॥ आप्ल व्याप्तावस्मात्परस्य अरयादेशो वा स्यात् ॥ अप्रा. (क) अनन्' इति । नभूभिन्न नमसदृशमव्ययभित्रमिति यावत् । प्रकृत्वा । पर्युदासाभयणान्नेह । परम कृत्वा ।

·क्वाधिकारप्रकिया ३१ ] सटिप्पणन्याख्याद्वयोपेता ३५३ सविभाषेयम् । तथा च श्रीहर्ष:-'अयमयोगिवधूवधपातकैर्धमिमवाप्य दिवः खलुपात्यते। (क) इत्यत्रावाप्येत्यस्यावापत्यर्थो बोध्यः ॥ ७२ ॥ (क्यपीत्वाभाव:) प्रदाय । प्रधाय । प्रस्थाय । प्रसाय । मीनाति. मिनोतित्यात्वम् । प्रमाय। निमाय। एवं लिलीडोरात्वं वेत्यादि । विलीय-विलाय (सु०)क्यपीत्वाभावः॥ दादेरितीत्वं स्थामीतीत्वं च प्राप्तमनेन निषिध्यते ॥ हुदाम दाने । प्रदाय ॥ दुधाञ् धारणादौ । प्रधाय ।। छा गतिनिवृत्तौ । प्रस्थाय ।। षोऽन्तकर्मणि । प्रसाय ॥ कथं तर्हि "निपीय यस्य' इति श्रीहर्षप्रयोग इति चेदत्राहुः । दिवादिगणस्थस्य पीड् पाने इत्यस्य रूामिति ॥ ७३ ॥ (अपूर्वकालेऽपि कचित् ) मुखं व्यादाय स्वपिति । नेत्रे निमी- ल्य हसति ॥ ७४ ॥ (मु० ) अपूर्वकालेऽपि क्वचित् ॥ कंप् स्यात् ॥ दुदान दाने । व्यादाय । यदेव स्वपिति तदेव मुखं व्यादत्ते ॥ मील निमीलने । निमील्य यदैव हसति तदैव नेत्रे. सम्मीलयतीत्यर्थः ॥ ७४ ॥ ( पौनः पुन्ये णम्पदं द्विश्व ) (ख)समानकतृकेषु धातुषु प्रयुज्य- मानेषु पूर्वकाले धातोर्णम् । क्त्वा च णमन्तस्य ॥ द्विवचनम् ॥ पायंपायं गच्छ. ति । भोज भोजम् । स्मारस्मारम् । मितां ज्यन्तानामिणि णमि च वा दीर्घः । गामंगामम्-गमंगमम् । लाभलाभम्-लम्भलम्भम् ॥ ७५ ॥ ( स० ) पौनः पुन्ये णम्पदं द्विश्च ॥ पौनःपुन्ये द्योत्ये समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोर्णम् स्याञ्चकारात् क्त्वा णमन्तस्य द्वित्वं च ॥ णम्प्रत्ययमाह-णित्वावृद्धिः । क्त्वाद्यन्तं चेत्यव्ययत्वाद्विभक्तेलृक् । पा पाने । अस्मात् णमि कृते आतो युगिति युक्। पार्य पायम् । पक्षे पीत्वा पीत्वा । स्थामीतीत्वम् ॥ भुजपालनादौ । भोजभोजम् । भुक्त्वा भुक्त्वा ।। स्मृचिन्तायाम् । स्मारं स्मारम्। पक्षे स्मृत्वा स्मृत्वा ॥ गम्ल गतौ। न्यमान्तस्य णमि कृते जनीजपित्यमन्तत्वान्मित्संज्ञायां मितां हस्व इति हस्वे कृते मितांज्यन्तानामि. णि णमि चेति वा दीर्घः । गाम गामम् । गर्म गमम् । पक्षे गत्वागत्वा ॥ डुलभ प्राप्तौ अस्मात् णमि कृते लभेरिण्णमोरिति वा नुम् । लम्भलम्भम् । नुमभावे वृद्धिः। लाभ. लाभम् । पक्षे लब्ध्वा लब्ध्वा ॥ ७९ ॥ (त० ) पौनः पुन्ये णम्पदं द्विश्च ॥ णमन्तस्य नामत्वात्स्यादौ पदत्वम् । पायं पायमिति ॥ आती युगिति युक् ॥ गामंगाममिति ॥ मितां यन्तानामिति दीर्घः ॥ लम्भ लम्भमिति ॥ णमि वा नुम् । व्यवस्थितत्वादुपसृष्टे प्रलम्भमित्यादौ नित्यमेव ७६ (क ) श्रीहर्ष इति । सम्पूर्णश्लोकोऽयम् , तद्यथा- अयमयोगिवधूवधपातकैर्धमिमवाप्य दिवः खलु पात्यते । शितिनिशादृषदि क्षणमुत्पपत् कणगणाधिकतारकिताम्बरः ॥ इति ॥ स० ४ ॥ ( ख ) द्विश्चेति । ननु वासरूपन्यायेन क्वाप्रत्ययो भविष्यतीति चग्रहणमिह व्यर्थमिति चेन्मै. बम् , उक्तन्यायस्वीकारे तु लडादिरपीहप्रवर्तते।

·३५४ सिद्धान्तचन्द्रिका- [उत्तरकृदन्ते ( कथमादिषु स्वार्थे कृत्रो णम् ) (क)कथंकारम् । अन्यथा- कारम् । एवंकारम् । इत्थंकारं पठति । इत्थं पठतीत्यर्थः ॥ ७६ ॥ (सु०) कथमादिषु स्वार्थे को णम् ॥ कथमित्थमन्यथैवमित्यादिषूपपदेषु कृषो णम् स्याद्यदि कृञ् प्रयोगाऽनहः स्यात् ॥ कथंकारं पठति । कथं पठतीत्यर्थः । अन्यथा. कारं भुक्ते। अन्यथा भुक्ते इत्यर्थः ॥ एवंकारं करोति । एवं करोतीत्यर्थः ॥ इत्थंकार वदति । इत्थं वदतीत्यर्थः ॥ प्रयोगाऽनर्ह इति किम् । शिरोऽन्यथा कृत्वा भुक्ते ॥६॥ (अग्रेप्रथमपूर्वेषूपपदेषु क्त्वाणमौ वा) अप्रेभोजं व्रजतीति- अग्रे भुक्त्वा । प्रथमं भोजम्-प्रथमं भुक्त्वा । पूर्वभोजम्-पूर्वभुक्त्वा । पक्षे प्रत्ययाभावः । अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति । आभीक्ष्ण्ये तु पूर्वेण नित्यमेव णम् । अग्रेभोजं भोज व्रजति ॥ ७७ ॥ (मु०) अप्रथमपूर्वेषूपपदेषु क्त्वाणमौ वा ॥ पौनः पुन्ये इति नानुवर्तते एपूपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले क्त्वाणमौ वा स्तः ॥ अग्रे इति सप्तम्यन्तस्यानुकरणम् । प्रकृतिवदनुकरणमित्यस्य वैकल्पिकत्वाद्विभक्तेलुं न कृतः ।। अग्रेभोजम् अभुग्रेक्त्वा वा व्रजति । अन्येभ्यो भोक्तृभ्यः पूर्व भुक्त्वा बजतीत्यर्थः । पक्षे लडादयः । अग्रेभुङ्क्ते । पौनः पुन्ये तु नित्यमेव णम् क्त्वा च । अग्रेभोज भोजम् अग्रोभुक्त्वा भुक्त्वा वा व्रजति॥ (कर्मण्याक्रोशे कृत्रः खमुञ् ) चौरकारमाक्रोशति । चौरशब्द. मुच्चार्येत्यर्थः ॥ ७८ ॥ ( स० ) कर्मण्याक्रोशे कृमः खमुन् । कर्मण्युपपदे आक्रोशे गम्ये करोतेः खमुन्॥ खमुजप्रत्ययमाह-खित्त्वात्खिति पदस्येति मुम् । जिन्वावृद्धिः । उकार उच्चारणार्थः । अत्र करोतिरुच्चारणेऽथें वर्तते । चौरङ्कारमाक्रोशति । चौग्शब्दमुच्चायेंत्यर्थः ॥ ७८ ॥ (त) चौरङ्कारमिति ॥ खिरवान्मुम् । करोतिरत्रोच्चारणार्थः । चौरादयश्च शब्दप्रधानाः । चौर इति शब्दमुच्चार्य क्रोशतीत्यर्थः । नात्र चौरत्वं कारणं कित्वाक्रोश- सम्पादनार्थमचौरोऽपि चोर इत्युच्यते ॥ ७८ ॥ (व्यर्थेषु स्वाद्वर्थे कृलोणम्) एककर्तृकयोः पूर्वकाले । पूर्वपदस्य मान्तत्वं निपात्यते ॥ अस्वादुं स्वादं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुंकारं भुङ्क्ते । सम्पन्नं कारम् । लवणकारम् । सम्पन्नलवणशब्दौ स्वादुपर्यायौ । क्त्वाऽपि स्वादुंकृत्वा भुते ॥७९॥ (सु. ) व्यर्थेषु स्वार्थे कृमो णम् ॥ स्वादुपर्यायेषूपपदेष्वेकर्तृकयोः पूर्वकाले करोतेर्णम् स्यात्पूर्वपदस्य मान्तत्वं निपात्यते ॥ ७९ ॥ (त०) व्यर्थेषु स्वाद्वर्थे इति । प्रकृतेन खमुना सिद्धेऽप्यव्ययत्वान्नुम्न स्या. दापश्च निवृत्तिः स्यादित्याचथै निपातनम् । अस्वाही स्वाद्वी कृत्वा यवागू भुङ्क्त स्वा. दुकारं यवागू भुङ्क्ते (ख) ।। ७९ ।। (क) स्वार्थइति । स्वस्य अर्थे स्वार्थे, स्वस्य कथमादेः ।। (ख) यवागू यद्न्यम् । - ·. क्वाधिकारप्रक्रिया ३१] सटिप्पणव्याख्याइयोपेता ३५५ ( यथातथयोरसूयाप्रतिवचने कृता सिद्धाप्रयोगे णम् ) यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारं भोक्ष्ये किं तवानेन । सिद्धाप्रयोगे किम् । सिद्ध कृत्वा मुक्के ॥ ८०॥ (सु.) यथातथयारसूयाप्रतिवचने कृनः सिद्धाप्रयोगे णम् ॥ यथातथयो. रुपपदयोः करोतेः सिद्धाप्रयोगे णम् स्यात् । सिद्धः अप्रयोगोऽस्य एवं भूतश्चेत् कृन् व्यर्थ. त्वात् प्रयोगानह इत्यर्थः । गुणेषु दोषारोपणमसूया असूयया प्रतिवचनं असूयाप्रतिवचन तस्मिन् वाच्चे सति । यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारंभोक्ष्ये। यथा भोक्ष्येऽहं तथा भोक्ष्ये इत्यर्थः॥ (त० ) सिद्धाप्रयोगे इति ।। सिद्धः अप्रयोगोऽस्य कृषो निष्प्रयोजनत्वात्प्रयो- गानह इत्यर्थः ॥ ८० ।। (कर्मणि दृशिविदो साकल्ये) कन्यादर्श वस्यति (क) । सर्वाः कन्या इत्यर्थः । ब्राह्मणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तं तं सर्व भोजयतीत्यर्थः॥ ८१ ॥ (सु० ) कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥ कर्मण्युपपदे दृशिविदोर्णम् स्यात् साकल्ये ॥ सकलम्य भावः साकल्यं तस्मिन् ॥ दृशिर प्रेक्षणे विद् ज्ञाने विदल लाभे विदविचारणे इति त्रयाणां ग्रहणम् (ख) ॥ ८१ ।। (यावति विन्दजीवाः) यावद्वेदं भुङ्क्ते । यावल्लभते तावदित्यर्थः ।। यावज्जीवमधीते विप्रः ॥ ८२ ॥ (सु० ) यावति विन्दजीवोः ॥ यावच्छब्दे उपपदे विदूल लाभे जीव प्राणधारणे आभ्यां णम् स्यात् ।। ८३ ।। (त० ) यावदिति ।। पूर्वकाल इतीह नास्ति । असाकल्यार्थमिदम् । साकल्ये हशिविदोरित्येव सिद्धः ।। ८२ ।। (कर्मणोश्चर्मोदरयोः पूरेः) चर्मपूरं स्तृणाति । उदग्पूरं भुते ॥८३॥ (सु. ) कर्मणोश्चर्मोदरयोः पूरेः॥ चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयाः पुरी आप्या. यनेऽस्मात् णम् स्यात् ॥ चर्म पूरं स्तृणाति । आच्छा इयतीत्यर्थः ॥ ८३ ॥ ( कर्मण्युपपदे पूरेरूलोपश्च वा वर्षप्रमाणे गम्ये ) गो- प्पदप्रवृष्टो देवः। गोष्पदपूरं वा । मूषिकाविलपं वृष्टो देवः । मूषिकाबिलपूरं बा । (सु० ) कर्मण्युपपदे पूरेरूलापश्च वा वर्षप्रमाणे गम्ये ॥ णम् स्यात् समु. दायेन वर्षप्रमाणे वर्षस्य वृष्टेः प्रमाणं तस्मिन् गम्ये ॥ 'वृष्टिवर्षम्' इत्यमरः ॥ ८४ ॥ ( चैलार्थेषु कर्ममृपपदेषु क्नोपेवर्षप्रमाणे ) चैलक्नोपं वृष्टो ) (क ) कन्यादर्शमिति । अत्र दर्शनीयविषयीभूतानां सर्वासां कन्यानां वाक्यार्थेऽन्वयात्साकल्यं बोध्यम् । सर्वा इति । दर्शनविषयीभूताः सर्वा इत्यर्थः ।। (ख) सत्तार्थकस्य विधेरनेकार्थत्वान्नेह ग्रहणमिति भावः ।।

·३५६ सिद्धान्तचन्द्रिका- [उत्तरकृदन्ते देवः । वस्त्रक्नोपम् । वसनक्नोपम् ॥ ८५ ॥ (सु० ) चैलार्थेषु कर्मसूपपदेषु क्नोपेर्वर्षप्रमाणे ॥ चैलमों येषां तानि अलार्थानि नेषु कर्मसूपपदेषु क्नूयी शब्दे उन्दे च ध्यन्तादस्मात् णम् स्यात् ।। क्नुयी धातोः प्रयोजके मिप्रत्यये कृते हीब्लीरीक्नूयीक्ष्मायीनामिति पुक् । यवयोर्वसे हकारे चेति यलोपः । पुकीति गुणः ।। क्नोपीति ध्यन्ताण्णम् । मेरिति मिलोपः । चैल क्नोप- यत्याद्रीकरोतीति चैलक्नोपम् ।। ८६ ।। (निमूलसमूलयोः कषः ) (क) अत्र प्रकरणे पूर्वकाल इति न सम्बध्यते असम्भवादप्रतीतेश्च ॥ निमूलकाषं कषति । समूलकाष कषति । निमूलं समूलं वा कषतीत्यर्थः ॥ ८६ ॥ (सु०) निमूलसमूलयोः कषः ॥ निमूलसमूलयोः कर्मणोरुपपदयोः कष हिंसा. यामस्माद्धातोर्णम् स्यात् ।। ८६ ।। (त०) निमूल० ॥निमूलादिप्रकृतिकधातोरेव कषादेनत्वन्यधातुयोगेऽपीति बोध्य. म् ॥ निमूलकाषमिति ॥ निर्गतं मूलमस्येति ।। निमूलम् । एकस्यापि धात्वर्थस्य नि- मूलादिविशेषणसम्बन्धा दे सति सामान्यविशेषभावेन विशेषणविशेष्यभावः। (ख)एवमग्रेपि। (शुष्कचूर्णरूक्षेषु कर्मसूपपदेषु पिषः) शुष्कपेषं पिनष्टि । शुष्कं पिनष्टीत्यथः । चूर्णपेषम् । रूक्षपेषम् ॥ ८७ ।। शुष्कचूर्णरूक्षेषु कर्मसूपपदेषु पिषः ॥ एषु कर्मसूपपदेषु पिष्ल संचूर्णनेऽस्मा. द्वातोर्णम् स्यात् ।। ८७ ॥ (समूलाकृतजीवेषु कर्मसु हनकृञ्ग्रहां णम् ) समूलघातं हन्ति ॥ समूलं हन्तीत्यर्थः । अकृतकारं करोति । जीवग्राहं गृालाति । जी- वन्तं गृहातत्यिर्थः ॥ ८८ ॥ (सु० ) समूलाकृतजीवेषु कर्मसु हन्कृअग्रहां णम् । समूलादिषु कर्मसूपदेषु हनादिभ्यो णम् स्यात् । हनादीनामेव यथाविध्यनुप्रयोगश्च कर्तव्यः ॥ समूलोपपदाद्धन्ते. र्णमि कृते हनो घदिति घत् । ततोऽत उपधाया इति बृद्धिः । समूलघातम् ॥ जीवोपपदाद् गृहातेर्णमि कृते वृद्धिः । जीवपाहम् । जीवतीति जीवः । नाम्युपधादिति कः । जीवन्त गृहतीत्यर्थः ।। ८८ ॥ (करणे हनः ) पादघातं हन्ति । पादेन हन्तीत्यर्थः ॥ ८९ ॥ (सु०) करणे हनः ॥ करणकारकोपपदाढन्तेर्णम् स्याद्धन्तेरनुप्रयोगश्च ।। नित्या- ( क ) निमूलमिति । नियत मूलं निमूलम् । सहमूलेन समूलम् । निमूलसमूलकषणामिन्नं कष. णमिति शब्दबोधः। (ख) भत्रेदं बोध्यम् । सामान्यं, विशेष्यं, विशेषस्तु विशेषणम् । आम्रो वृक्ष इत्यादौ पाम्रो विशे- षणम् , वृक्षस्तु विशेष्यमिति सर्वजनानुभवात् । यतश्चात्र निमूलकषणादिकं विशेषणम् , केवलकषणं तु विशेष्यमिति ।

·।
क्रवाधिकारप्रक्रिया ३१] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता
३५७
नुप्रयोगार्थमिदं सत्रम् । भिन्नधातुसम्बन्धे तु हिंसानामिति वक्ष्यते ।। ८९ ।।
(स्नेहने पिषः ) (क) उदपेषं पिनष्टि । उदकेन पिनष्टीत्यर्थः।।९०॥
(सु० ) स्नेहने पिषः ॥ स्नेहनकरणोपपदात् पिष्ल संघूर्णनेऽस्माण्णम् स्यात् ।।.
स्निह्यते येन तत् स्नेहनं तस्मिन् । पेषवासवाहनादिषु परेषु उदकस्योदादेशो वक्तव्य
इत्युदादेशः । उदपेषम् ।। ९० ॥
(हस्तार्थे करणे वर्तिग्रहो) हस्तवतं वर्तयति । करवर्तम् । हस्ते.
न गुटिका करोतीत्यर्थः । हस्तमाहं गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम्॥९१॥
(सु० ) हस्तार्थे करणे वर्तिग्रहोः ॥ हस्तार्थकरणकारकोपपदाभ्यां वर्तिपहिभ्यां
णम् स्यादनयोर्यथाविध्यनुप्रयोगश्च ।। वृतु वर्तने । ज्यन्तादस्माणमि कृते मेरिति मिलो.
पः । हस्तवर्त वर्तयति । हस्तग्राहं गृह्णाति । हस्तेन गृहातीत्यर्थः ।। ९१ ।।
(धनार्थे करणे पुषः ) धनपोषं पुष्णाति । स्वपोषम् । गोपोषम् ९२
(सु०) धनार्थे करणे पुषः ॥ धनस्य पर्यायेषु विशेषेषु चोपपदेषु पुष पुष्टावल्मा-
प्रणम् स्यादस्यानुप्रयोगश्च पूर्ववत् ॥ ९२ ।।
( आधारे बन्धः) चक्रबन्धं बध्नाति । चक्रे बनातीत्यर्थः ॥१३॥
(सु) आधारेबन्धः ॥ अधिकरणोपपदाबन्ध बन्धनेऽस्माण्णम् स्यादनुप्रयोगश्च ।
(संज्ञायां बनातेः) क्रौञ्चवन्धं बद्धः । मयूरिकाबन्धं बद्धः ॥ अट्टा-
लिकाबन्धं बद्धः । बन्धविशेषाणां संज्ञा एताः ॥ ९४ ॥
(मु० ) संज्ञायां बनातेः ॥ संज्ञायां वाच्यायामस्माण्णम् स्यात् ।। ९४ ।।
( कोंर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः ) (ख) जीवनाशं नश्यति । जी-
वो नश्यतीत्यर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषो वहतीत्यर्थः ॥ ९५ ॥
(सु० ) कोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहः॥ कर्थकजीवपुरुषोपपदाभ्यां णश अदर्शने
वह प्रापणे आभ्यां णम् स्याद्यथाविध्यनुप्रयोगश्च ॥ १५ ॥
(त) कोरिति ॥ जीवनाशमिति ॥जीवतोति जीवः । नाम्युपधादिति का ॥
( ऊर्चे कर्तरि शुषिपूरोः) ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । ऊर्ध्व एव
तिष्ठन् शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव पूर्यत इत्यर्थः ॥१६॥
(सु० ) ऊर्ध्वं कर्तरि शुषिपूरोः ॥ ऊर्ध्वकर्तुपपदाम्यां शुष शोषणे पुरी आप्या.
यने आभ्यां णम् स्याघथाविध्यनयोरनुप्रयोगश्च ॥ ऊर्ध्वशोषं शुष्यति । वृक्षादिरूल एव
तिष्ठन्छुष्यतीत्यर्थः ॥ ऊर्ध्वपुरं पूर्यते । ऊर्ध्वमुख एव घटादिवोदकादिना पूर्णो भव.
तीत्यर्थः
(क ) स्नेहने । 'शुष्क चूर्ण-' इति सूत्रे स्नेहनग्रहणं न कृतम् । इह तु पूर्वसूत्रात् करणमित्य.
नुवर्तनीयमिति ।
(ख ) कत्रोरिति । जीवपुरुषयोः कोरुपपदयोनशिवहोर्णम् स्यात् तयोरनुप्रयोगश्च । जीवना-
शमिति जीव इति उपपदे णश भदर्शने णम् , वृद्धिः। पुरुष इस्युपपदे वह प्रापणे गन् , वृद्धिः।
३३ लि.च.
: ॥ १६ ॥

·34 सिद्धान्तचन्द्रिका- [ उत्तरकृदन्ते (उपमाने कर्मणि कर्तरि च) घृतनिधायं निहितं जलम् । घृतमिव सुरक्षितमित्यर्थः । अजकनाशं नष्टः । अजक इव नष्ट इत्यर्थः ॥९७॥ ( कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगा प्रयोक्तव्या) कषादिषु यस्माण्णम् विहितः स एवानुप्रयोक्तव्यः । तथैवोदाहृतम् ॥ ९८ ॥ (सु०) उपमाने कर्मणि कर्तरि च ॥ उपमानवाचके कर्तरि कर्मणि चोपपदे धातोर्णम् स्यात्तस्यैव धातोरनुप्रयोगश्च ॥ ९७ ॥ ॥ ९८ ॥ ( उपदंशस्तृतीयायाम् ) इतः प्रभृति पूर्वकाल इति सम्बध्यते । मूलकोपदंशं भुते । मूलकेनोपदंशम् । (क) दश्यमानस्य मूलकस्य भुजि प्रति करणत्वात्तृतीया । यद्यप्युपदंशिना सह न शाब्दः संबन्धस्तथा प्यार्थोऽ. स्त्येव (ख) ॥ ९९ ॥ (१०) उपदंशस्तृतीयायाम् ॥ तृतीयान्तोपपदादुपर्दशतेर्णम् स्यात् ॥ मूलको- पदंशम् । वाक्यमपि । मूलकेनोपदंशम् ॥ ९९ ॥ (त० ) उपदंशस्तृतीयायामिति ॥ मूलकोपर्दश भुङ्क्ते । मूलकेनोपदश्य भुङ्क्ते इत्यर्थः । अत्र न मूलकस्य भुज्यपेक्षया करणत्वं शाब्दम् । मूलकेन भुक्ते । किं कृत्वा। उपदश्य । किम् । अर्थान्मूलकमित्येतदेव कर्म गम्यते ॥ ९९ ॥ (हिंसार्थानां चानुप्रयोगधातुना समानकर्मकाणां तुः तीयान्ते उपपदे ) दण्डोपघातं गाः कालयति दण्डेनोपधातम् । दण्डताडं दण्डेन ताडं वा। समानकर्मकाणां किम् । दण्डेन चौरमाहत्य गाः कालयति १०० (सु० ) हिसार्थानां चानुप्रयोगधातुना समानकर्मकाणां तृतीयान्ते उप- पदे ॥ तृतीयान्तीपदादनुप्रयोगधातुना सह समानकर्मकाद्धिसाण्णम् स्यात् ॥ हन्ते. मि कृते हनो धदिति घत् । वृद्धिः । दण्डोपघातं गाः कालयति । कल विक्षेपे चुरादिः । प्रेरयतीत्यर्थः ॥ दण्डताडम् । तड आघाते चुरादिः ॥ १० ॥ ( सप्तम्यां तृतीयायां चोपपदे उपपीडरुधकर्षः) पाो. पपीडं शेते । पार्वाभ्यामुपपीडं पायोरुपपीडं वा । व्रजोपरोधं गाः स्थापय- तिव्रजे व्रजेनोपरोधम् । पाण्युपकर्ष धानाः संगृह्णाति पाणावुपकर्षम् पाणिनोपकर्षम् ॥ (सु० ) सप्तम्यां तृतीयायां चोपपदे उपपीडरुधकर्षः॥ सप्तमीतृतीयान्तोप- ( क ) मूलकोपदंश इति । अयमर्थः। मूलकेन मुक्तं । किं कृत्वा । उपदिश्य । किमुपदिश्य भान्मूलकमिति सम्बध्यते ।। (ख) अस्त्येवेति । कर्मस्वादिति शेषः । शान्दान्मयाभावेऽपि प्राधिकान्बयेन प्रत्ययः समासश्च तृतीयायामिति वचनसामात् ॥ यदि-ह हि तृतीयान्तेन शम्दान्वये सत्येव प्रत्ययो भवेत्तर्हि करणे हन इतिवत् 'उपदंश करणे' इत्येव ब्रूयात् । ततब क्रियान्तरं प्रति करणत्वं मूलकेनेत्येस्येष्टमिति मा. वः । एतच मनोरमादिपाणिनीयग्रन्थानुसारेणोकम् ।। - ·क्वाधिकारप्रक्रिया ३१ ] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३५६ - पदेभ्य उपपूर्वेभ्यः पीडादिभ्यो णम् स्यात् ॥ इह सूत्रे पीडादीनां समाहारद्वन्द् कृत्वा उप- पूर्वः पीडरुधकर्ष इत्युत्तरपदलोपी समासः कर्तव्यः । सूत्रे पुंस्त्वं सौनं ज्ञेयम् । पञ्चम्यर्थे प्रथमा च ज्ञेया। पीड पीडायाम् । रुधिर् आवरणे । कृष विलेखने । अयं भौवादिक एवं गृह्यते । गुणसहितस्य कृषेरपा निर्देशात् । तत्फलं तुदादेर्युदासः । यद्यपि विलेखन एवं तौदादिकोऽपि पठ्यते तथापि क्षेत्रविषयकविलेखन एव तौदादिकः प्रयुज्यते (क) । एवं च तौदादिकात्कर्षेः क्यप् प्रत्यय एव भवति । क्षेत्रे उपकृष्य हलेनोपकृष्यति (ख) ॥१०१॥ (तृतीयासप्तम्योरुपपदयोः संनिकर्षे धातोः) केशमाह युध्यन्ते केशेषु गृहीत्वा युध्यन्त इत्यर्थः (ग) । हस्तग्राहम् । हस्तेन गृहीत्वा । (सु० ) तृतीयासप्तम्योरुपपदयोः संनिकर्षे धातोः ॥ तृतीयासप्तम्युपपदा. बातोर्णम् स्यात् ॥ सन्निकर्पः सम्बन्धः ॥ १०२ ॥ (तृतीयासप्तम्योः प्रमाणे गम्ये धातोः ) द्यगुलोत्कर्ष ख- ण्डिका छिनत्ति । यङ्गुलेन यमुले वोल्कर्षम् ॥ १०३ ॥ (सु० ) तृतीयासप्तम्योः प्रमाणे गम्ये धातोः ॥ तृतीयासप्तम्युपपदाद्धातोर्णम् स्यात्प्रमाणे गम्ये । द्वयोरगुल्योः समाहारो द्वयङ्गुलम् , द्वयङ्गुलोत्कर्ष खण्डिकां छिनत्ति द्वयङ्गुलेनोत्कृष्य परिच्छिद्येत्यर्थः । हस्वः खण्डः खण्डिका ताम् (घ) ॥ १०३ ॥ ( अपादाने द्वितीयायां च त्वरायां गम्यमानायां धा- तोः) शय्योत्थायं धावति । यष्टिग्राहं युध्यन्ते । लोष्ठग्राहम् ॥ १०४ ॥ (सु० ) अपादाने द्वितायायां च त्वरायांगम्यमानायां धातोः॥ पक्षमी- द्वितीयान्तोपपदाद्धातोर्णम् त्वरायां गम्यमानायाम् ॥ शय्योत्थाय धावति । उत्थाय धावतीत्यर्थः । आतो युगिति युक् । उदः स्थास्तम्भोरिति सलोपः । यष्टिपाहं युध्य. न्ते । एवं खलु युद्धाय त्वरन्ते यष्ट्यादिकमपि गृहीत्वाधावन्ति नायुधं प्रतीक्षन्त इत्यर्थ:१०४ (अपगुरोर्वा णम्योत:) गुरी उद्यमे । अस्यपगारं युध्यन्ते अस्यपगोरं वा। (सु.) मपगुरोर्वा णम्योतः ॥ गुरी उद्यमे इत्यस्योकारस्यात्वं वा स्याण्णमि प्रत्यये ॥ अस्यपगार युध्यन्ते अस्यपगोरं वा । असिमुद्यम्येत्यर्थः ॥ १०५ ॥ ( अधुवे स्वाङ्गे द्वितीयान्ते धातोः) भूविक्षेपं कथयति ध्रुवं विक्षेपम् । अध्रुवे किम् । शिर उरिक्षप्य कथयति । येन विना न जीवनं तद्धवम् । (सु.) मध्रुवे स्वाङ्गे इति ॥ द्वितीयान्ताध्रुवस्वाङ्गोपपदाद्धातोर्णम् ॥ १०६ ॥ ( परिक्लिश्यमाने द्वितीयान्ते स्वाङ्गे धातोः ) उरः प्रति- ( क ) प्रयुज्यत इति । पञ्चभिहले: कताति प्रयोगदर्शनात् ॥ (ख) नरिवह णमुलिति (णमिति ) स्थितमाकरे ॥ (ग) केशमाहमिति ॥ केशेषु ग्रहणं भवतु वा मा भूत् संनिकर्षप्रतिपादनपरमेतत् । (घ) यद्यपि हस्वशब्दो वामनपव्यतया चेतनेष्वेब प्रायेण प्रयुज्यते । तथापि हस्वदीर्ष इस्या दिनिर्देशादचेतनेष्वपि कचिद् भवतीत्याहुः ।। शय्याया .

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [उत्तरकृदन्ते पेषं युध्यन्ते । कृत्स्नमुरः पीडयित्वेत्यर्थः । 'उरोविदारं प्रतिचस्करे नखैः' ध्रुवार्थमिदम् ॥ १०७॥ (सु०) परिक्लिश्यमाने द्वितीयान्ते स्वाङ्गे धातोः ॥ सर्वतो बाध्यमाने स्वाङ्गे द्वितीयान्ते उपपदे सति धातोर्णम् स्यात् ॥ पिष्ल संचूर्णने। उसप्रतिपेषम्१०७ (द्वितीयान्ते विशिपतिपदिस्कन्दां व्याप्यमानासेव्य- मानयो) गेहादिद्रव्याणां विश्यादिक्रियाभिः साकल्येन संबन्धो व्याप्तिः । क्रियायाः पौनःपुन्यमासेवा । गृहानुप्रवेशमास्ते । गेहंगेहमनुप्रवेशम् । एवं गेहा- नुप्रपातम् । गेहानुप्रपादम् । गेहानुस्कन्दम् । असमासे गेहस्य णमन्तस्य च पर्यायेण द्वित्वम् । गेहगेहमनुप्रवेशम् । गेहमनुप्रवेशमनुप्रवेशम् ॥ १०८ ॥ (सु. ) द्वितीयान्ते विशिपतिपदिस्कदांव्याप्यमानासेव्यमानयोः ॥ द्वि. सीयान्तोपपदेभ्यो विश्यादिभ्यो णम् स्यात्याप्तौ पौनःपुन्ये चार्थे गम्ये । वीप्सायां पदं द्विरिति द्विः । क्रियासमभिहारे इति द्वित्वं तु न भवति समासेनैव वीप्सासमभिहारयो- रुक्तत्वात् । यद्यपि पौनःपुन्ये णमुक्त एव तथापि द्वितीयान्तस्योपपदसंज्ञार्थमासेवाया. मिह पुनर्विधिः । समासे गेहानुप्रवेशम् । असमासे गेहं गेहमनुप्रवेशमिति च ॥ १०८ ॥ ( क्रियान्तरेषु कालेषु द्वितीयान्तेषुपपदेषु क्रियाव्यव- धाने वर्तमानयोरस्थतितृषोः ॥ यहात्यासं गाः पाययति । यहम- त्यासम् । व्यहतर्षम् । अत्यसनेन तर्षणेन च गवा पानक्रिया व्यवधीयते । अद्य पाययित्वा व्यहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः ॥ १०९॥ (सु० ) कियान्तरेषु कालेषु द्वितीयान्तेषुपपदेषु क्रियान्यवधाने वतमा- नयोरस्यतितृषाः ॥ क्रियामन्तरयन्ति व्यवधानेनेति क्रियान्तरास्तेषु क्रियान्तरकालवा- चिषु शब्देषु द्वितीयान्तेषूपपदेषु सत्सु क्रियाम्यवधाने वर्तमानाभ्यामसु क्षेपणे भितृष् पि. पासायामाभ्यां णम् स्यात् ॥ १०९॥ ( नाम्नि द्वितीयान्ते आदिशिग्रहोः ) नामादेशमाचष्टे । नाम- ग्राहं कथयति ॥ ११० ॥ (सु०) नास्नि द्वितीयान्ते प्रादिशिग्रहोः ॥ द्वितीयान्तनामशब्दोपपदाभ्या- मापूर्वकः दिश अतिसर्जने ग्रह उपादाने आभ्यां गम् स्यात् ॥ ११० ॥ ( अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृत्रः क्त्वाणमौ वा ) अयथाभिप्रेताख्यानं नाम अप्रियस्योच्चैः प्रियस्य नीचैः कथनम् । उच्चैः कृत्य उच्चैः कृत्वा उच्चैःकारं वाऽप्रियमाचष्टे । नीचे कृत्य । नीचैःकृत्वा नीचैः कारं वा प्रियं ब्रूते ॥ १११॥ (सु०) मन्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृषाक्त्वाणमौ वा॥ अव्ययपूर्वपदात्क- ..

·क्वाधिकारप्रकिया ३१] सटिप्पणन्याख्यादयोपेता रोतेः क्त्वाणमौ वा स्तोऽयथाभिप्रेताख्यानेऽर्थे ॥ यथाभिप्रेतं तथानाख्यानमित्यर्थः । अप्रियस्य नीचैः कथनं यथाभिप्रेताख्यानं तद्विपरीतमयथाभिप्रेताख्यानमिति ॥ १११ ॥ (तिर्यगुपपदे समाप्ती कृत्रः क्त्वाणमौ वा) तिर्यकृत्य गत इति । तिर्यकृत्वा तिर्यक्कारम् । समाप्य गत इत्यर्थः । समाप्तौ किम् तिर्यक् कृत्वा काष्ठं गतः ॥ ११२॥ (मु० ) तिर्यगुपपदे समाप्तौ कृतः क्त्वाणमौ वा ॥ तिर्यक्छब्दोपपदात्क- रोतेः क्त्वाणमौ वा स्तः समाप्तौ गम्यमानायाम् ॥ समाप्तौ किम् । तिर्यक् कृत्वा का; गतः । अग्रतः स्थितं काष्ठं पार्वतः कृत्वा गत इत्यर्थः ॥ ११२ ॥ (स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः ) मुखतः कृत्य गतः । मुखतः कृत्वा मुखतः कारम् । मुखतोभूय गतः । मुखतीभूत्वा मुखतोभावम् ॥ ११३ ॥ (सु० ) स्वाङ्गे तस्प्रत्यये कृभ्वोः ॥ तस्प्रत्ययान्ते स्वाङ्गे उपपदे डुकृञ् करणे भू सत्तायामाभ्यां णम् स्यात् ॥ तस् प्रत्यया यस्मात्तत् तस्प्रत्ययं तस्मिन् । तस्प्रत्यये किम् । मुखे कृत्वा गतः ॥ ११३ ॥ (नाधार्थप्रत्ययान्ते व्यर्थे कृभ्वोः क्त्वाणमौ वा) अनाना नानाकृत्य-नानाकृत्वा-नानाकारम् । विनाकृत्य-विनाकृत्वा-विना- कारम् । नानाभूय-नानाभूत्वा-नानाभावम् । अनेकद्रव्यमेकं कृत्वा एकघा- कृत्य- एकधाकृत्वा-एकधाकारम् । एकधाभूय-एकधाभूत्वा-एकघाभावम् । प्रत्ययग्रहणं किम् । हिरुक्कृत्वा । पृथग्भूत्वा ॥ ११४ ॥ (सु०) नाधार्थप्रत्ययान्ते व्यर्थे कृभ्वोः क्त्वाणमौ वा ॥ नाधार्थप्रत्ययान्ते व्यर्थविषये उपपदे भूभ्यां क्त्वाणमौ वा स्तः ॥ वि नभ्यां नानाभाविति नानालो प्रत्ययौ ॥ संख्यायाः प्रकारे धा इति धाप्रत्ययः । द्वित्रिभ्यामेधाधमुऔ चेति एधाधमु- आविति नाधार्थप्रत्ययाः। एवं द्वैधंकृत्येत्यादि ॥ प्रत्ययग्रहणं किम् । हिरुक् कृत्वा । पृथक् कृत्वा । 'हिरुङ् मध्ये विनार्थे च' इति रुद्रः ॥ 'हिरुगुक्तं च सामीप्ये' इत्यमरमाला 'पिथग्विनान्तरेणते हिरु नाना च वर्जने' इत्यमरः ॥ ११४ ॥ ( तूष्णींशब्दे भुवः क्त्वाणमौ ) तूष्णीं भूय गतः तूष्णीभूत्वा तूष्णींभावम् ॥ ११५॥ (सु० ) तूष्णींशब्दे भुवः क्त्वाणमौ ॥ तूष्णींशब्दे उपपदे भूधातोः क्त्वा. नमो स्तः ॥ ११ ॥ ( अन्वक्छन्दे भुवः क्त्वाणमौ वा आनुकूल्ये गम्ये ) अन्वरभूयास्ते-अन्वग्भूत्वा -अन्वग्भावम् । अप्रतः पृष्ठतो वाऽनुकूलो भूत्वा ..

·सिद्धान्तचन्द्रिका- [उत्तरकृदन्ते आस्त इत्यर्थः । आनुकूल्ये किम् । अन्वग्भूत्वा तिष्ठति । पृष्ठतो भूत्वेत्यर्थः ॥ ११६ ॥ (सु० ) अन्वक्छब्दे भुवः क्त्वाणमौ वा ॥ अन्वक्छब्दे उपपदे भुवः क्त्वा. णमौ वा स्तः ॥ ११६ ॥ ( वर्णात्कारः) अकारः । इकारः । वकारः ॥ ११७ ॥ (सु० ) वर्णात्कारः ॥ वर्णनिर्देशे वाच्येऽक्षरात् कारप्रत्यय: स्यात् ॥ निर्देशोऽ- नुकरणम् । कारप्रत्ययमाह-बहुलग्रहणमत्र कर्तव्यम् । तेन क्वचिन्न ॥ ११७ ॥ (त० ) वर्णात्कार इति ॥ प्रयोगस्थवर्णवाचिनः कारप्रत्ययः । अतः 'अः केशवे विरिजौ वा इत्यादौ प्रयोगस्थवर्णप्रतिपादकत्वाभावात्कारप्रत्ययो नेति वासुदेवेनोक्तं तन्न 'अकारो वासुदेवः स्यात्' इत्यादौ हसस्वरसमुदायस्योच्चार्यमाणत्वात्कारप्रत्ययो न स्यात् । अतो वर्णनिर्देश इत्यनुवर्त्य वर्णमात्रानुकरण इत्यर्थे अकारस्योच्चारणार्थत्वाद्वर्णमात्रस्यैवा. नुकार्यत्वात् । लघुभाष्ये तु न एव नकार इत्यादौ समुदायात्कारप्रत्ययाभावेन करोतेरुच्चार. णार्थत्वात् करणं कार इति व्युत्पत्यैव सिद्धरेवमकारादिसिद्धौ वर्णात्कार इति वार्तिक व्यर्थमित्युक्तम् । यत्तु कृष्णपण्डितेन अकारकरणं न सिध्येत । करोतेः पौनरुक्त्यादित्ये- तदर्थ वार्तिकमित्युक्तम् । तत्रेदं वाच्यम् । अकारकरणमित्यत्र घनन्तकरोतेरुच्चारणार्थत्वेन पौनरुक्त्याभावात् ॥ ११७ ॥ (रादिफो वा ) रेफः । रकारः (क) ॥ ११८ ॥ (सु० ) रादिको वा ॥ रकाराक्षराद्वा इफप्रत्ययः स्यात् ॥ ११८ ॥ ( लोकाच्छेषस्य सिद्धिः) यथा मातरपितरादयः (ख) ॥११९॥ इति श्रीरामाश्रमविरचितायां सिद्धान्तचन्द्रि- कायामुत्तराध समाप्तम् ।। (सु०) लोकाच्छेषस्य सिद्धिः ॥ उक्तादन्यः शेषः । अत्रानुक्तस्य सिद्धिः साधन ( क ) रकार इति । तथाच- रकारादीनि नामानि श्रुत्वा राक्षसरावणः । रत्नानि च रमण्यश्च संत्रासं जनयन्ति मे॥ राकारादीनि नामानि शृण्वतो मम पार्वति । मनः प्रसन्नतामेति रामनामाभिशङ्कया ॥ इत्युक्तम् । (ख ) लोकादिति । अत्र सिद्धिशब्दप्रदानेन ग्रन्थकर्ता मङ्गलं बोधयति । ग्रन्थान्ते मङ्गलमा- चरणीयमिति शिष्टाचारात् ॥ शब्दशास्त्रस्यानन्स्यात् कास्नेनानुक्तादिक माहेशादिव्याकरणान्तराद ·क्वाधिकारप्रक्रिया ३१] सटिप्पणव्याख्याद्वयोपेता ३६३ लोकादन्यव्याकरणाज्ज्ञातव्यम् । यथा माता च पिता चेति मातरपितरौ मातरेति । निपातनादिति ॥ ११९ ॥ श्रीमत्पाठकधुर्यभक्तिविनया नन्दन्ति सद्विद्यया नानाशास्त्रविचारजातपरमानन्दाः स्वमावोज्ज्वलाः । संवेगादिगुणैर्वशीकृतजना विख्यातकीर्तिप्रभा- स्तेषामस्ति विचक्षणो विनयवान् शिष्यः सदानन्दकः ॥ १ ॥ निधिनन्दार्वभूवर्षे १०९९ सदानन्दः सुधीमुदे ॥ सिद्धान्तचन्द्रिकावृत्तिं कृदन्ते कृतवानृजुम् ॥ २ ॥ इति श्रीसिद्धान्तचन्द्रिकाया व्याख्या सुबोधिनीसमाख्या सदानन्दी समाप्ता ॥ (त० ) धातूनामानन्त्यात्तेभ्यश्चोत्पद्यमानानां कृतामप्यानन्त्यमतो न सर्वशः शब्दा व्युत्पादयितुं शक्या इत्याह-लोकादिति ॥ शेषस्य उक्तादन्यस्य शब्दस्य सिद्धिनि. प्पत्तिर्लोकादनादिवृद्धशब्दप्रयोगाद्व्याकरणांन्तराच्च ज्ञेयेत्यर्थः । सिद्धिशब्दो मङ्गलवाचक इत्यन्ते प्रयुक्तः । आदिमध्यावसानेषु मङ्गलमाचरणीयमित्युक्तः । समगलानि शास्त्राणि प्रथन्ते वीरपुरुषकाण्यायुप्मत्पुरुषकाणि भवन्त्यध्येतारश्वास्य वर्द्धन्ते एवं चैतदध्येतॄणां का- र्यसिद्धिः स्यादिति ध्वनितम् ॥ ११९ ॥ लोकेशकरसंज्ञेन श्रीक्षेमकरसूनुना । मुदे भूयादुमाशम्भाविहिता तत्त्वदीपिका ॥ १ ॥ चन्द्रवेदहयभूमिसंयुते १७४१ वत्सरे नभसि मासि शोभने । शुक्लपक्षदशमीतियावियं दीपिका बुधप्रदीपिका कृता ॥ २ ॥ श्रीचण्डिकायाश्चरणारविन्दप्रसादतो यल्लघुदीपिकाऽभूत् । मनीपयाऽपीह भवत्वमुष्या अध्येतुरध्यापनहेतुराशु ॥ ३ ॥ इति श्रीमद्रामकरपौत्र श्रीक्षेमकरसूनुलोकेशकरविरचिता सिद्धान्तचन्द्रिका. व्याख्या तत्त्वदीपिका समाप्ता । विभावनीयमित्याह-मातरपितरादय इति ॥ मातुराशीर्वचो नीत्वा कृदन्ते लोकमोदके, पूर्वव्याख्यानपद्धत्या निर्मिता भातु टिप्पणी ॥ ४ ॥ इति श्रीनबकिशोरकरशास्त्रिविरचितायां चक्रधराख्यटिप्पण्या कृदन्तप्रक्रिया समाप्ता। ॥ शुभम् ॥

·३६४
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[ उत्तराधे
अथ लिङ्गानुशासनप्रक्रिया॥३२॥
लिङ्गराजं नमस्कृत्य मत्वा पूर्वमुनेर्वचः ।
सिद्धान्तचन्द्रिकायाश्च कुर्वे लिङ्गानुशासनम् ॥१॥
( अथ लिङ्गानुशासनम् ) ॥१॥
(चक्र० ) ग्रन्थे विघ्नविघाताय कृतं मङ्गलं शिष्यशिक्षार्थ निवध्नाति-लिङ्गराज-
मिति । लिङ्गयतेऽनेनेति लिङ्ग शिवमूर्तिविशेषः । लिगि गतावस्मादू धन । “लिङ्गं
चिऽनुमाने च सांख्योक्तप्रकृतावपि । शिवमूर्तिविशेषे च मोहनेऽपि नपुसकमिति मेदिनी।
तस्मिन् राजेति लिङ्गराजः, उत्तमशिवमूर्तिविशेषः, तन्नामकशिवो वा । राजाहः सखिभ्यष्ट
इति टप्रत्ययः । तं नमो नतिं कृत्वेति नमस्कृत्य, कृषः 'समासे क्यप्' इति समासे क्यप् ।
हस्वस्येति तुक् । वाचस्पत्यादित्वाद्विसर्गस्य सः । पूर्वमुनेः पाणिनेर्वचः सूत्रात्मकं वचनं
मत्वा बुद्ध्वा। मन ज्ञाने, पूर्वकाले क्त्वा । सिद्धान्तचन्द्रिकायामस्मिन् ग्रन्थे लिङ्गानां
स्त्रीपुंसादीनामनुशासनं कुवें ॥ कुरुछुरोरिति न दीर्घः अहमिति कर्तृपदमध्याहार्यम् ॥१॥
लिङ्गानुशासनं प्रकुर्वाणो ग्रन्थकर्ता सूत्रमारचयति-मथेति । अथशब्दोऽधिकारयो-
तकः । अनुशिष्यते व्याख्यायते लक्षणभेदोपायफलैयेन
तदनुशासनम् । लिङ्गानामनुशासनं
लिङ्गानुशासनम् ॥ १॥
(स्त्री) अधिकारसूत्रे एते ॥ २ ॥
(चक्र० ) अधिकारसूत्र इति ॥ उभयोरधिकारसूत्रत्वेऽपि 'लिङ्गानुशासनमित्या.
शास्त्रसमानः, स्त्रीति ताराधारा- इति यावदिति विवेकः । अत्रापि लिङ्ग शास्त्रीय
विवक्षितम् । तच्चार्थनिष्ठम् , तत्रायं विशेषः । शब्दशक्तिस्वभावेन कस्यचित् सर्वलिङ्ग
प्रतिपादकता, कस्यचिद् एकलिङ्गप्रतिपादकता, कस्यचिद् द्विलिङ्गप्रतिपादकता चेति ॥२॥
(ऋकारान्ता मातृदुहितस्वसृपोतननान्दरः ) ऋकारान्ता
पञ्चैते शब्दाः स्त्रीलिङ्गाः ॥ ३ ॥
(चक्र०) ऋकारान्ता इति ॥ स्त्रीति पदमेषु सूत्रेषु संबध्यते । तच भावप्रधान.
निर्देशेन स्त्रीत्वपरम् , तस्य लिङ्गपदेन बहुव्रीहिसमासे स्त्रीलिङ्गा इति समानाधिकरण्येन
व्यवहारः । मात्रादिशब्दानां विशेषत उपादानात्पञ्चेति लब्धम् ॥ यद्यपि शब्दानामर्थानां
चानन्त्यात्प्रातिस्विकरूपेण तेषां ज्ञानं योगिनां युक्तयुजानत्वेन व्यवहारयोग्यानामेव सम्भ
वति, नत्वस्मदादीनामज्ञानाम् , तथाप्यस्मदाघुद्देशेन शास्त्रप्रवृत्तेर्यथा लघूपायेनास्मदादीनां
ज्ञानं संभवेत्ततोऽयमारम्भः ॥ ३ ॥
( अन्यूप्रत्ययान्तः ) अनिप्रत्ययान्त ऊपत्ययान्तश्च स्त्रियां स्यात् ।।
अवनिः । वधूः ॥ ४॥
(चक्र० ) अन्यूप्रत्ययान्तः ॥ अनिप्रत्ययान्त अप्रत्ययान्तश्च स्त्रियां ल्यात् ॥ अ.
पनिः । अत्यदिरनिः इत्यनिः । वधूः । 'वहोधश्च । इत्यूः ॥ ४ ॥

·। स्त्र्यधिकारप्रक्रिया १२] चक्रधराज्यव्याख्योपेता ३६५. ( अशनिभरण्यरणयः स्त्रीपुंसयो) अशन्यादयः स्त्रियां पुंसि च भवन्ति । पूर्वस्यापवादः । इयमयं वा अशनिः ॥ ५ ॥ (चक्र०) अशनिभर० ॥ पूर्वसूत्रापवादोऽयम् ॥ ५ ॥ (मिन्यन्तः ) मिनिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् ॥ भूमिः ॥ ६ ॥ (चक्र० ) मिन्यन्तः । भूमिः । 'नियो मिः' इत्यतो मिरित्यनुवर्त्य विहितो 'भुवः किच्चेति' मिक् । ग्लानिः । वहादेनिः' इति निः ॥ ६ ॥ ( वह्निवृष्ण्यग्नयः पुंसि ) वहयादयः पुंसि स्यात् पूर्वसूत्रापवादः। निप्रत्ययान्ता अप्येते पुंसि स्युः ॥ ७ ॥ ( चक्र. ) वयादिशब्दानां निप्रत्ययान्तत्वेन स्त्रीत्वे प्राप्त आह-चह्निवृष्णि । वृष्णिः । 'नादेनिः कित्' इति निः। अग्निः । 'अङ्गेलोपश्व इति निः । वहिः । वहादेनिः' इति निः ॥ ७ ॥ (श्रोणियोन्यूर्मयः स्त्रीपुंसयोः) इयमयं वा श्रोणिः, योनिः, ऊर्मिः ( चक्र० ) श्रोणियोन्यूमयः। श्रोणिः । योनिः। 'वहादेनिः' इति निः । ऊर्मिः । 'अत्रुर्च इति मिः ॥ ८ ॥ (क्त्यन्तः ) क्तिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् ॥ कृतिरित्यादि ॥ ९॥ (चक्र० ) क्त्यन्तः। क्तिप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् । कृतिः । तिरिति क्तिः ॥९॥ ( ईश्च ) ईप्रत्ययान्तः स्त्री स्यात् ॥ लक्ष्मीः ॥ १० ॥ ( चक्र० ) ईश्च । अत्र ईकारःप्रत्यय एव । पूर्वोत्तरसाहचर्य्यात् । लक्ष्मीः । 'लक्षे- मुंटच' इति सूत्रे 'अवितृस्ततन्त्रिभ्यः ई:' इत्यत ईरित्यस्यानुवृत्या ईप्रत्ययः । एवमव्या- दिधातुभ्य ईकारप्रत्ययेऽपि स्त्रीत्वम् । तद्यथा अवीर्नारी रजस्वला, तरी स्सरी धूमः, तन्त्री वीणादेर्गुणः ॥ १० ॥ ( ऊडायन्तौ ) ऊङन्त आवन्तश्च स्त्रियां भवतः ॥ कुरूः । विधा । (चक्र० ) ऊङाबन्ती । 'उत ऊः' इत्यूः । आग्रहणेन डाबादीनामपि ग्रहणम् । कुरूः । विद्या ॥ ११ ॥ ( यवन्तमेकाक्षरम् ) इप्रत्ययान्तमेकाक्षरम्प्रत्ययान्तमेकाक्षरञ्च स्त्रि. या स्यात् ॥ श्रीः । भूः । एकाक्षरं किम् । पृथुश्रीः ॥ १२ ॥ (चक्र० ) वन्तमेकाक्षरम् । ईकारोऽत्र प्रत्ययः उकारसाहचर्यात् । श्रीः । भूः। एकाक्षरं किम् । पृथुश्रीः ॥ १२ ॥ (विंशत्यादयो नवत्यन्ताः) मानवतेविंशत्यादयः स्त्रियां स्युः ॥ इयं विंशतिः, त्रिशत् , चत्वारिंशत् , पञ्चाशत् , षष्टिः, सप्ततिः, अशीतिः, नवतिः ॥ १३ ॥ ( चक्र०) विंशत्यादिरानवतेरिति । विंशत्यादयः सूत्रनिर्दिष्टाः ॥ १३ ॥ ३४सि०१०

·३६६
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[लिजानुशासने
(दुन्दुभिरक्षेषु ) अक्षेषु बोधनीयेषु दुन्दुभिः स्त्रियां स्यात् । इयं
दुन्दुभिः । अन्यत्रायं दुन्दुभिर्वाद्यविशेषोऽसुरो वा ॥ १४ ॥
(चक्र० ) दुन्दुभिरक्षेषु । अक्षेषु बोधनीयेषु यो दुन्दुभिशब्दः प्रयुज्यते सः स्त्रियां
स्यादित्यर्थः ॥ १४ ॥
(नाभिरक्षत्रिये ) क्षत्रियभिन्ने यो नामिशब्दः प्रयुज्यते सः स्त्रियां
स्यात् । इयं नाभिः ॥ १५॥
(चक्र. ) नाभिरक्षत्रिये ॥ क्षत्रियभिन्ने यो नाभिशब्दः प्रयुज्यते स स्त्रियां स्या.
दित्यर्थः ॥ दुन्दुभिर्नाभिश्वोक्तविषयादन्यत्र पुंसि भवति । अयं नाभिः क्षत्रियः । कथं
तर्हि-समुल्लसत्पङ्कजपत्रकोमलैरुपाहिनश्रीण्युपनीविनाभिभिरिति भारविः । उच्यते । ढ.
भक्तिरित्यादाविव कौमलैरिति सामान्ये नपुंसकं बोध्यम् । वस्तुतस्तु लिंगमशिष्यं लोका.
श्रयत्वालिंगस्येति भाष्यात्पुंस्त्वमपीह साधु। अत एव नाभिर्मुख्यनृपे चक्रमध्यक्षत्रिययोः
पुमान् , द्वयोः प्राणिप्रतीके स्यात् , स्त्रियां का तूरिकामदे। इति मेदिनी॥ रभसोऽप्याह।
मुख्यराट् क्षत्रिये नाभिः पुंसि प्राण्यङ्ग के द्वयोः। चक्रमध्ये प्रधाने च स्त्रियां कस्तूरिकामद
इति । एवमेवंविधेऽन्यत्रापि बाध्यम् ॥ १५ ॥
(तान्तः ) तप्रत्ययान्तः स्त्रियां स्यात् । ब्राह्मणस्य भावो ब्रामणता,
देव एव देवता, जनानां समूहो जनता ॥ १६ ॥
(चक्र० ) तान्तः । 'भावे तत्वयणः' इति सूत्रविहित ( ल ) प्रत्ययान्तः स्त्रियां
ल्यात् । ब्राह्मणस्य भावो ब्राह्मणता ॥ १६ ॥
( भूमिविद्युत्सरिल्लतावनिताभिधानानि ) स्पष्टम् ।
भूमिः । विद्युत् सौदामनी । सन्निदी । लता वल्ली । वनिता योषित् ॥१७॥
(चक्र० ) भूमिविशुदिति । अत्राभिधानशब्दो भूम्यादिशब्दे शक्यतावच्छेदक-
धर्मावच्छिन्नशक्तपरत्वेन प्रमेयशब्दव्यावृत्तिः ॥ १७ ॥
( यादो नपुंसकम् ) पूर्वस्यापवादः। यादः शब्दः सरिद्वाचकोऽपि
नपुंसकं स्यात् ॥ १८॥
(चक्र० ) यादो नपुंसकम् । पूर्वस्यापवादः ॥ १८ ॥
(भाः सुक् स्रग् दिगुष्णिगुपानहः ) एते स्त्रियाँ स्युः । इयं
मा इत्यादि ॥ १९ ॥
(स्थूणोणे नपुंसके च ) एते नपुंसके स्तः, चात् स्त्रियाम् ॥
स्थूणम् , ऊर्णम् , स्थूणा, ऊर्णा ॥ २० ॥
(चक० ) स्थूणाणे नपुंसके च । चकारेण स्त्रियामित्यस्यानुकर्षणार्थमन्त्र लेखः ।
स्थूणा काहमयी द्विकणिका । ऊर्णा तु मेषादिलोम ॥ २० ॥

·स्त्र्यधिकारप्रक्रिया ३२] चक्रधराख्यव्याख्योपेता
(गृहशशाभ्यां स्थूणोणे क्लीवे ) गृहशशपूर्वे स्थूणोणे यथा-
क्रमं नपुंसके स्तः । गृहस्थूणम् , शशोर्णम् ॥ २१ ॥
(प्रावृद्वि गुरुदवित्विषः ) एते स्त्रियां स्युः ॥ २२ ॥
(चक्र० ) प्रावृडिति । स्त्रीशब्दस्य पूर्वत्र चानुकृष्टत्वेऽपि स्वरितेनाधिकारः' इत्य.
स्याधिकः कार इति व्याख्यानस्यापि प्रसिद्धत्वादत्र सम्बन्धः ॥ २२ ॥
( दर्विविदिवेदिस्वनिशान्यश्रिवेशिष्योषधिकट्यङ्गु.
लयः) एते स्त्रियां स्युः । पक्षे ईप् , दर्वी । दर्विरित्यादि ॥ २३ ॥
(चक्र० ) दविवि द० । दविंशब्दो औणाद्विकविन् प्रत्ययान्तः। ईपि दवा इति २३
(नाडिरुचिवीचिनालिधूलिकिकिलिच्छविराम्यादयः)
एते स्त्रियां स्युः ॥ २४॥
(तिथिश्च ) तिथिः स्त्रियां पंसि च स्यात् । इयमयं वा तिथिः॥२५॥
(चक्र० ) तिथिश्चेति । अमरस्त्वाह तिथयो द्वयोरिति । तथा च भारविः ।
तस्य भुवि बहुतियास्तिथय इति । स्त्रीत्वे हि बहुतिथ्यः, इति स्यात् । श्रीहर्षश्च । नि.
खिलानिशि पौणिमातिथीनिति ॥ २५ ॥
( शष्कुलिराजिकुटयशनिवर्तिभृकुटित्रुटिवलिपङ्क्त.
या) एते स्त्रियां स्युः । इयं शष्कुलिरित्यादि ॥ २६ ॥
(प्रतिपदापद्विपत्सम्पच्छरत्संसत्परिषदुषासवित्-
क्षुत्पुन्मुत्समिधा ) इंय प्रतिपदित्यादि ॥ २७ ॥
( आशीषूः पूर्गीद्वारः ) इयमाशीरित्यादि ॥ २८ ।।
( अप्सुमनस्समासिकताकर्षाणां स्त्रीत्वबहुत्वे ) अबा-
दीनां पञ्चानां स्त्रीत्वं बहुत्वञ्च स्यात् । एता आपः । स्त्रियः सुमनसः पुष्पम् ।
सुमना मालती जातिः । देववाची तु पुंस्येव । सुपर्वाणः सुमनसः । बहुत्वं
प्रायिकम् । 'एका च सिकता तैलदानेऽसमर्थी' इति भाष्यप्रयोगात् ॥ २९ ॥
( चक्र० ) पुंस्येवेति । देवासुरात मेत्यनेन घुम्त्वबोधकेन परत्वाबाधादिति भावः ।
भाष्यप्रयोगादिति । तेन भाष्ये 'णा' इति सूत्रांनदिष्टानां बहुत्वं प्रायिकमिति विक.
ल्पेनान्यत्र बहुत्वाभावेऽपि न क्षतिः ॥ २९ ॥
(सक्त्वज्योग्वाग्यवागूनौस्फिजः ) इयं सक्त्वक् ज्योक्
वाक् यवागूः नौः स्फिक् ॥ ३० ॥
(तृटिसीमासम्बघ्या) इयं तृटिः । सीमा । सम्बध्या ॥३१॥
(चुल्लिवेणिखार्यश्च ) इयं चुल्लिः । वेणिः । खारी ॥ ३२ ॥

·३६८
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[लिङ्गानुशासने
(ताराधाराज्योत्स्नाशलाकादयश्च ) स्त्रियां स्युः । इयं तारा,
अरुन्धती, शलाका । इत्यादि ॥३३॥ इति सिद्धान्तचन्द्रिकायां स्यधिकारः।
(चक्र० ) शलकेति । इयं स्त्रियां स्यात् । अत्र नित्यग्रहणं केचित्कुर्वन्ति । अतो
नित्यग्रहणादन्येषां क्वचिद् व्यभिचारः । तेन तिथिशब्दस्य पूर्वत्र यथा पुस्त्वं प्रदर्शितं तथा-
न्येषामन्यलिङ्गत्वेऽपि साधुत्वमिति ॥ ३३ ॥
इति लिङ्गानुशासने स्त्र्यधिकारः॥
पुंलिङ्गाधिकारः ॥ ३३॥
(पुमान् ) अधिकारोऽयम् ॥१॥
( घनदन्तौ) घञ्प्रत्ययान्तोऽप्रत्ययान्तश्च पुमान् स्यात् । पाकः
त्यागः भावः दायः ॥ भावार्थ एवेदम् ॥ २ ॥
(चक्र० ) भावार्थ एवेति । भावे यो घञ् तदन्तस्य 'स्वराद' इत्यनेन योऽप्रत्यय-
स्तदन्तस्य च पुंस्त्वं स्यादित्यर्थः । अदिति तपरकरणमसन्देहाय ॥२॥
(भयलिङ्गभगपदानि नपुंसके ) एतानि नपुंसके स्युः ।
पूर्वस्यापवादः ॥ भयम् । लिङ्गम् । भगम् । पदम् ॥ ३ ॥
(चक्र०) भयलिङ्गभगपदानि नपुंसक इति । पूर्वापवादः । नपुंसकविधानञ्च ॥३॥
( याञामृते नङन्तः ) याञ्चां विना नपत्ययान्तः पुंसि स्यात् ॥
यज्ञः । यत्नः । प्रश्नः । याश्चामृत इति किम् , इयं मे याच्या ॥ ४ ॥
(चक्र० ) याच्यामृते नङन्तः । नङन्तः पुंसि स्यात् । याच्जा स्त्रियाम् ॥४॥
( अपिदाधारूप: क्यन्तः) अपिद्दारूपो धारूपश्च क्यन्तः पुंसि
स्यात् ॥ आदिः ॥ आधिः । निधिः । वारिधिः। क्यन्तः किम् , दानम् ।
दाधारूपः किम् , जज्ञिर्वी जम् ॥ ५॥
(चक्र० ) भपिदाधारूपाक्यन्तः। किप्रत्ययोऽन्तः परो यस्मात्तारशः पिभिन्नो
दारूपः धारूपश्च पुमानित्यर्थः । आदिः । आधिः ॥ ५ ॥
(स्त्रीपुंसयोरिषुधिः ) इषुधिशब्दः स्त्रियां पुंसि च स्यात् । पूर्व-
स्यापवादः ॥ इयमयं वा इषुधिः ॥ ६ ॥
( देवासुरात्मस्वर्गगिरिसमुद्रनखकेशदन्तस्तनभुजक
पठखड्गशरपङ्काभिधानानि ) एतानि पुंसि स्युः । देवाः सुराः । अ-
सुराः दैत्याः । आत्मा क्षेत्रज्ञः । स्वर्गो नाकः । गिरिः पर्वतः । समुद्रोऽब्धिः ।
नखः कररुहः । केशः शिरोरुहः । दन्तो दशनः । स्तनः कुचः । भुजो दोः ।
कण्ठो मलः । खनः करवालः । शरो मार्गणः । पकः कर्दमः । इत्यादि ॥७॥

·पुंजिलाधिकारप्रक्रिया ३३ ] चक्रधराज्यव्याख्योपेता ३६६ (चक्र० ) देवासुरा। अत्र पङ्कशब्दान्तद्वन्द्वं कृत्वा तस्य षष्ठीसमासाऽभिधान- शब्देन कर्त्तव्यः । अभिधानशब्दः करणयुडन्तो वाचकशब्दपरः, तेन देवादिशब्दवाच्य- तावच्छेदकेत्यादि पूर्ववबोध्यम् । शब्दस्वरूपापेक्षया च नपुंसकत्वम् इति ॥ ७ ॥ त्रिविष्टपत्रिभुवने क्लीबे ) त्रिविष्टपत्रिभुवनशब्दो नपुंसके भवतः ॥ तृतीयं विष्टपं त्रिविष्टपम् । त्रिभुवनम् ॥ ८ ॥ (चक्र० ) त्रिविष्टपमिति ॥ स्वर्गाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः । अतए. वामरसिंहः-'क्लीबे त्रिपिष्टपम्' इति ॥ ८ ॥ (द्यौः स्त्रियाम् ) स्पष्टम् , इयं द्यौः ॥ ९ ॥ (चक्र० ) द्यौः स्रियाम् । अस्य स्वर्गाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽयमारम्भः ॥९॥ (इषुबाहू स्त्रियां पुंसि ) इषुबाहू स्त्रियां पुंसि च स्याताम् ॥१०॥ ( चक्र० ) इषुबाहू । शरभुजपर्यायाविमौ ॥ १० ॥ ( वाणकाण्डौ नपुंसके च ) चात्पुंसि ॥ ११ ॥ ( चक्र० ) वाणकाण्डौ । शरभिधानोऽयम् ॥ ११ ॥ ( नान्तः ) नान्तप्रत्ययान्तः पुंसि स्यात् । राजा । तक्षा । नहि चर्म- वर्मादिष्वतिव्याप्तिः, नपुंसकप्रकरणे वक्षमाणत्वात् ॥ १२ ॥ (चक्र० ) नान्तः । नान्तप्रत्ययान्त इत्यर्थः ॥ १२ ॥ (क्रतुपुरुषकपोलगुल्फमेघाभिधानानि) एते पुंसि भवन्ति ॥ क्रतुरध्वरः । पुरुषो नरः। कपोलो गण्डः । गुल्फः प्रपदः। मेघो वारिदः॥१३॥ ( अभ्रन्नपुंसकम् ) पूर्वस्यापवादः ॥ १४ ॥ ( चक्र० ) अभ्रन्नपुंसकमिति । मेघाभिधानविषये पूर्वस्यापवाद इत्यर्थः ॥१४॥ (उकारान्तः) उकारान्तः पुंसि स्यात् । प्रभुः । इक्षुः (क) ॥१५॥ (धेनुरञ्जुकुहूसरयुतनुरेणुप्रियङ्गवः स्त्रियाम् । ) धेन्वा- दयः स्त्रियां स्यात् ।। १६ ॥ (समासे रज्जुः पुंसि च ) कर्कटरज्ज्वा, कर्कटरज्जुना ॥१७॥ (श्मश्रुजानुवसुस्वादश्रुजतुत्रपुतालूनि नपुंसके) एतानि नपुंसके स्युः। वसु चार्थवाचि। अर्थवाचि इति किम् , वसुर्मयूखानिधनाधिपेषु ( चक्र० ) वसु चार्थवाचि । अर्थवाचि वमुशब्दो नपुंसके द्रष्टव्यः ॥ १८ ॥ ( मद्गुमधुसीधुशीधुसानुकमण्डलूनि नपुंसके च ) (क) हनुहट्टविलासिन्यां नृत्यारम्भे गदे स्त्रियाम् । द्वयोः कपोलावयव इति मेदिनी । करेणुरिभ्यां स्त्री नेमे इत्यमरः । एवं जातीयकविशेषवचनानाकान्तस्तु प्रकृतसूत्रस्य विषयः । उक्तं च लिङ्गशेषविधि- यापी विशेष यंधवाधित इति, एवमन्यत्रापि । ।

·३७०
सिद्धान्तचन्द्रिका-
[लिशानुशासने-
एतानि नपुंसके चात् पुंसि च । अयं मद्गुः । इदं मद्गु ॥ १९ ॥
(रुत्वन्तः ) रुत्वन्तः पुंसि स्यात् । मेरुः । सेतुः ॥ २० ॥
(चक्र० ) रुत्वन्तः । उकारो नकारेत्संज्ञकः । मेरुः । सेतुरित्यत्र स्यादेरिति तुः ।
सूर्यवाचकः प्रथमः ॥ २० ॥
(दारुकशेरुजतुवसुमस्तनि नपुंसके) इदं दारु । इत्यादि ॥२१॥
(चक्र० ) दारुकशेरु० । रुप्रत्ययान्ता एते ॥ २१ ॥
(सक्तुर्नपुंसके च ) चात्पुंसि ॥ सक्तुः । सक्तु ॥ २२ ॥
(अरन्ताः कटणथनपभयरषसोपधाः ) अदन्ता एते पुंसि
स्युः॥ क । स्तवकः । कल्कः । ट। घटः। पटः । ण । गुणः । गणः ।
पाषाणः । थ । रथः । न । इनः। फैनः। प । यूपः । दीपः । भ । स्तम्भः।
कुम्भः । म । सोमः । भीमः । य । समयः । हयः । र । क्षुरः । अङ्कुरः।
ष। वृषः । वृक्षः । स । वत्सः । वायसः । महानसः ॥ २३ ॥
(चक्र० ) अदन्ता इति । कोपधोऽकारान्तः, टोपधोऽकारान्तः, णोपधोऽकारान्तः,
थोपधोऽदन्तः, नोपधोऽदन्तः, पोपधोदन्तः, भोपधोदन्तः, मोपधोदन्तः योपधोऽदन्तः,
रोपधोऽन्तः षोपधाऽदन्तः सोपधोऽदन्तश्च पुंसि स्यात् ॥ उदाहरणं मूले उह्यम् ॥ २३ ॥
(चिबुकशालूकप्रातिपदिकाशुकोल्मुकानि क्लीवे ) पूर्व-
सूत्रापवादः ॥ २४ ॥
( कण्टकानीकसरफमोदकचषकमस्तकपुस्तकतडाकनि.
कशुष्कवर्चस्कपिनाकभाण्डकपिण्डककटकशण्डकपिटक-
तालकफलकपुलाकानि क्लीबे च) चात्पुंसि। अयं कण्टक:-इदं क.
ण्टकम् । इत्यादि ॥ २५ ॥
(चक्र. ) कोपधस्यापवादमाह-चिवुकेत्यादि ॥ २६ ॥
(किरीटमुकुटललाटवटवीटशृङ्गाटकराटकलोष्ठानि क्ली
बे) किरीटम् इत्यादि ॥ २६ ॥
(कुटकूटकपटकवाटकर्पटनटनिकटकीटकटानि क्लीवे च)
चात्पुंसि । कुटः-कुटम् । इत्यादि ॥२७॥
(चक्र० ) टोपधस्यापवादमाह-किरीटेत्यादि ॥ २७ ॥
(ऋणलवणपर्णतोरणरणोष्णानि क्लीवे) पूर्वसूत्रापवादः ॥२८॥
( कार्षापणस्वर्णसुवर्णव्रणचरणकृषणविषाणचूर्णतृणा-
नि नपुंसके च ) चात्पुंसि ॥ २९ ॥

·विज्ञाधिकारप्रक्रिया ३३] चक्रधराख्यव्याख्योपेता - (चक्र०) णोपधस्यापवादमाह-ऋणेत्यादि ॥२९॥ (काष्ठपृष्ठसिक्थोक्थानि नपुंसके) इदं काष्ठम् । इत्यादि । काष्ठा दिगर्थी स्त्रियाम् । इमाः काष्ठाः ॥ ३० ॥ (तीर्थप्राथयूथगाथानि नपुंसके च ) चात्पुंसि । अयं तीर्थः- इदं तीर्थम् ॥ ३१ ॥ (चक्र० ) थोपधस्यापवादमाह-काष्ठेत्यादि ॥ ३० ) (जघनाजिनतुहिनकाननवनवृजिनविपिनवेतन शासन- सोपानमिथुनश्मशानरत्ननिम्नचिहानि नपुंसके पूर्वस्यापवादः।। ( मानयानाभिधाननलिनपुलिनोद्यानशयनासनस्थान- चन्दनालानसमानभवनवसनसंम्भावनविभावनविमाना- नि नपुंसके च ) चात्पुंसि । अयं.मानः-इदं मानम् ॥ ३३ ॥ ( चक्र० ) नोपधस्यापवादमाह-जघनेत्यादि ॥ ३३ ॥ ( पापरूपोडुपतल्पशिल्पपुष्पशष्पसमीपान्तरीपाणि नपुंसके ) इदं पापम् । इत्यादि ॥ ३४ ॥ ( शुर्पकुतपकुणपद्वीपविटपानि नपुंसके च ) अयं शूर्पः- इदं शूपम् । इत्यादि ॥ ३५ ॥ (चक्र० ) पोपधस्थापवादमाह-पापेत्यादि ॥ ३५ ॥ (तलभं नपुंसकम् ) पूर्वस्यापवादः ॥ ३६ ॥ (जृम्भं नपुंसके च ) जृम्भम्- जृम्भः ॥ ३७ ॥ (चक्र० ) भोग्धस्यापवादमाह-तलभेत्यादि। (रुक्मसिध्मयुग्मेध्मगुल्माध्यात्मकुमानि नपुंसके) इदं रुक्मम् । इत्यादि ॥ ३८ ॥ ( सङ्ग्रामदाडिमकुसुमाश्रमक्षेमक्षामहोमोद्दामानि न- पुंसके च ) चात्पुंसि । अयं सङ्कामः--इदं सङ्कामम् ॥ ३९ ॥ (चक्र० ) मोपधस्यापवादमाह-रुक्मेत्यादि । ( किसलयहृदयोन्द्रियोत्तरीयाणि नपुंमके ) स्पष्टम् ॥४०॥ (गोमयकषायमलयान्वयाव्ययानि नपुंसके च ) गोम- यः-गोमयम् ॥ ४१ ॥ (चक्र० ) योपधापवादमाह-किसलयेत्यादि । (द्वारग्रस्फारतकवक्रवप्रक्षिप्रक्षुद्रनारतीरदूरकृच्छ्रन्ध्रा- ·-- सिद्धान्तचन्द्रिका- [लिसानुशासने- श्रश्वभ्र भीरगर्भारकरविचित्रकेयूरकेदारोदराजस्रशरीरकन्द. रमन्दारपञ्जराजरजठराजिरवैरचामरपुष्करगहरकुटीरकुली- रचत्वरकाश्मीरनीराम्बरशिशिरतन्त्रयन्त्रनक्षत्रक्षेत्रमित्र- कलत्रचित्रमूत्रमत्रवत्रनेत्रगोत्राङ्गुलिनभलनशस्त्रशास्त्रव- स्वपनपात्रच्छत्राणि नपुंमके ) इदं द्वारम् । इत्यादि ॥४२॥ (चक्र० ) रोपधापवादमाह-द्वारमित्यादि । (शुक्रमदेवतायाम् ) इदं शुक्रं रेतः ॥ १३ ॥ (चक्रवज्रान्धकारसारावारपारक्षीरतोमरशृङ्गारभृङ्गार. मन्दारोशीरतिमिरशिशिराणि नपुंसके च ) चात्पुंसि । चक्रः, चक्रम् । इत्यादि ॥४॥ ( चक्र० ) रोपधस्यापवादमाह-चक्रमिति ॥ ४४ ॥ ( शिरीष षाम्बरीषपीयूषपुरीषकिल्बिषकल्माषाणि नपुंसके) (यूषकरीषमिषविषवर्षाणि नपुंसके च ) चात्पुंसि । अयं यूषः--इदं यूषम् । इत्यादि ।। ४५॥ ( चक्र० ) पोपधस्यापवादमाह-शिरीषेत्यादिना ॥ ( पनसषिमबुससाहसानि नपुंमके ) ॥ ४३ ॥ (चमसांसरसनियोसोपवासकासवाममासकासकां. समांसानि नपुंसक च ) इदं चमसम् --अयं चमस इत्यादि ॥४७॥ (कंसं चाप्राणिनि ) 'कंसोऽस्त्री पानभाजनम्' । प्राणिनि तु-- कंसो नाम कश्चिद्राजा ॥ ४८ ॥ (चक्र०) सूत्राण्येतानि सोपधापवादकानि ॥ ४८ ॥ ( रश्मिदिवसाभिधानानि) एतानि पुंसि स्युः । रश्भिर्मयू- खः । दिवसो घस्रः ॥४९॥ (दीधितिः स्त्रियाम् ) पूर्वस्यापवादः ॥ ५० ॥ (दिनाहनी नपुंसके ) इदमप्यपवादकम् ॥ ५१ ॥ ( चक्र० ) दिनाहनी । दिवसाभिधानाविमौ ॥ ११ ॥ ( मानाभिधानानि ) एतानि पुंसि स्युः । कुडवः । प्रस्थः ॥५२॥ • ( द्रोणाढको नपुंसके च ) इदं द्रोणम्--मयं द्रोणः ॥५३॥ ) ·पुंलिशाधिकारप्रक्रिया ३३] चक्रधराज्यव्याख्योपेता (खारीमानिके स्त्रियाम् ) इयं खारी । इयं मानिका ॥ ५४॥ (चक्र०) खारीमानिके । मानाभिधानत्वात्पुंस्त्वे प्राप्तेऽस्यारम्भः ॥ १४ ॥ ( दाराक्षतलाचासूनां बहुत्वं च ) इमे दाराः ॥ ५५ ॥ (चक्र०) बहुत्वं च । चकारः पुंस्त्वस्य समुच्चायकः ॥ १६ ॥ (नाड्यपजनोपपदानि ब्रणाङ्गपदानि ) यथासङ्ग्यं नाड्या. धुपपदानि व्रणादीनि पुंसि स्युः । अयं नाडीव्रणः । अपाङ्गः। जनपदः । व्रणादीनामुभयलिङ्गत्वेऽपि क्लीबत्वनिवृत्त्वर्थ सूत्रम् ॥ ५६ ॥ ( मरुद्गरुत्तरहत्विजः ) अयं मरुत् ॥ ५७ ॥ (ऋशिराशिदृतिग्रन्धिक्रिमिध्वनिवलिकोलिमौलिरवि- कविकपिमुनया) एते पुंसि स्युः । अयमृषिः ॥ ५८ ॥ ( ध्वजगजमुञ्जपुञ्जाः ) एते पुंसि ॥ ५९ ॥ (हस्तकुन्तान्तवातवातदूनधूनसूतचूतमुहूर्ताः) एते पुंसि । अमरस्तु 'मुहूर्तोऽस्त्रियाम्' इत्याह ॥ ६० ॥ (चक्र० ) अमरस्त्विति । एवं च तन्मतेऽर्धर्चादिष्वयं द्रष्टव्यः ॥६० ॥ ( षण्डमण्डकरण्डभरण्डवरण्डतुण्डगण्डमुण्डपाषण्ड- शिखण्डाः ) अयं षण्डः ॥ ६१ ।। ( वंशांशपुगेडाशाः ) अयं वंशः। पुरो दाश्यते पुरोडाशः । कर्मणि घन् ॥ ६२ ॥ (ह्रदकन्दकुन्दपुबुदशब्दाः ) अयं ह्रदः ॥ ६३ ॥ ( अर्घपथिमथ्युभृक्षिस्तम्बनितम्बपूगा) अयमर्घः ॥६॥ ( पल्लवपल्वलकफरेफकटाहनियुहमठमणितरङ्गतुरङ्ग- गन्धस्कन्धमृदङ्गसङ्गसमुद्गपुडाः ) अयं परखळः । अयं पल्लवः इत्यादि ।। ६५॥ ( सारथ्यतिथिकुक्षिषस्तिपाण्यञ्जलयः ) एते पुंसि । अयं सारथिः ॥६६॥ इति पुंलिकाधिकारः ॥ (चक्र० ) अयं सारथिरिति । इति पुल्लिङ्गाधिकारः॥ ३५ सि०प० ·सिद्धान्तचन्द्रिका- [लिझानुशासने अथ नपुंसकाधिकारः ॥३४॥ (नपुंसकम् ) अधिकारोयम् ॥ १ ॥ (भावे युडन्तः ) हसनम् । भावे किम् । पचनोऽमिः । इध्मप्रव. श्वन कुठारः ॥२॥ (चक्र० ) भावे युडन्तः । इदं च सूत्रं यद्यपि 'नपुंसके भावे क्तः' यद च' इत्यनेन गतार्थन्तथापि स्पष्टार्थमुपात्तम् । एवमन्तग्रहणं बोध्यम् । इध्म व्रश्चन इति । अत्र करणे युट् ॥ २॥ (क्तश्च ) भावे यः क्तप्रत्ययस्तदन्तं क्लीबं स्यात् । हसितं गीतम् ॥३॥ (चक्र० ) क्तश्चेति । इदमपि सूत्रं नपुं सके भावे क्तः' इत्यनेन गतार्थम् । प्र. स्ययग्रहणे वदन्तस्य ग्रहणात् ॥ ३ ॥ (स्वयणीतद्धिनौ च ) शुक्लत्वं । शौक्यम् ॥ ४ ॥ (चक्र० ) त्वयणौ तद्धितौ । भाव इत्यनुवर्तते । यद्यपि 'भावे तत्वयणः' इति सूत्रे भावशब्दः प्रकृतिजन्यबोधीयप्रकारताधर्मपरः । 'भावे युटन्तः' इत्यत्र तु भावशब्दो भावनाबोधक इति भेदस्तथापि इह मावशब्दः शब्दाधिकारेणान्यार्थको द्रष्टव्यः ॥ चका. रात् कर्मण्यपि ब्राह्मणादिगुणवचनेभ्यो बोध्यम् । तेन ब्राह्मणस्य कर्म ब्राह्मण्यम् ॥ एवञ्च चकारादेवानुक्ततद्धितादिगतप्रत्ययान्तानि क्लीवानि वोध्यानि । तेन स्तेयम् । सख्यम् । कापेयम् । आधिपत्यम् । औष्ट्रम् । द्वैहायनम् । पितापुत्रकम् । अच्छावाकीयम् । अधि- वि। इत्यादिविवेच्यम् ॥ ४ ॥ (दून्दैकत्वम् ) पाणिपादम् ॥ ५ ॥ (चक्र० ) द्वन्द्वकत्वमिति । 'प्राणितूर्य' इत्यादिना येषां द्वन्द्वानामेकवद्भावो भवति ते द्वन्द्वा नपुंसकाभिधायकाः बोध्या इत्यर्थः ॥ (हेमन्त शिशिरावहोरात्रे चाभाषायाम् ) स्पष्टम् ॥ ६ ॥ ( अनल्पेछाया) शरच्छायम् ॥ ७ ॥ ( राजामनुष्यपूर्वा सभा ) इनसभमित्यादि ॥ ८ ॥ (सुरामेनाच्छायाशालानिशास्त्रियां च ) स्पष्टम् ॥ ९॥ (चक्र०) स्त्रियां चेति । चेन नपुंसकमित्यनुकर्षः ॥ ९ ॥ (परवत्) अन्यस्तत्पुरुषः परवल्लिङ्गः स्यात ॥रात्राहाहाः पुंसि ॥१०॥ (चक्र० ) परवदिति । 'द्वन्द्वतत्पुरुषयोः परपदस्यैव लिङ्गमिति सूत्रोपात्त इत्यर्थः ॥ परपदस्य लिङ्गमिति सूत्रस्य स्मारकमिदम् , न तु अपूर्वम् ॥ १० ॥ (अपथपूण्पाहे नपुंसके) ॥ ११ ॥ (संख्यापूर्वी रात्रिः ) त्रिरात्रम् ॥ संख्यापूर्वेति किम् । सवरात्रः ।

·"
नपुंसकाधिकारप्रक्रिया ३४] चक्रधराज्यम्याख्योपेता
२७५
(चक्र० ) संख्यापूर्वरात्रिः। संख्यापूर्व रात्रं क्लीवमित्यल्यानुवादः ॥ १२ ॥
(द्विगुः स्त्रियांच) व्यवस्थया । पञ्चमूली । त्रिभूवनम् ॥१३॥
( चक्र० ) द्विगुः स्त्रियां च । चानपुंसकमिति संबध्यते ॥ १३ ॥
(इसुसन्तः ) हविः । धनुः ॥ १४ ॥
(चक्र० ) इसु सन्तः। 'अच्यादेरिस्' 'जनादेरुस्' एतयोरुपातौ एतौ ॥१५॥
अर्चिः स्त्रियां च ) इसन्तत्वेऽपि अर्चिः स्त्रियां क्लीवे च स्यात् ॥
इयमिदं वा अर्चिः ॥ १५॥
(छदिः स्त्रियामेव ) इयं छदिः ॥ १६ ॥
(चक्र०) छदिः स्त्रियामेवति । यद्यपि छदिरित्यस्येसन्तत्वेन नपुंसकत्वे प्राप्ते विशे.
पोपादानेन स्त्रियामित्यनेनैव नित्यत्रोत्व लाभे सिद्ध एवकारो व्यर्थः । तथापि पटलंबित
इत्यमरपन्थदर्शनेन साहचांन्नपुंसकत्वमपीति भ्रान्तिः स्यात्तन्निवारणायैवकारः ॥१६॥
(मुखनयनलोहवनमांसरुधिरकार्मुकविवरजलहलधना-
नाभिधानानि ) एतेषामभिधायकानि क्लीबे स्युः। मुखमाननम् । नयन
लोचनम् । लोहं कालं । वनं गहनं । मांसमामिषम् । रुधिरं रक्तम् , कार्मुकं
शरासनम् । विवरं विलम् ।। जलं वारि ॥ हलं लालम् । धनं द्रविणम् ।
अन्नमशनम् ॥ १७॥
(सीराोंदनाः पुंसि ॥ १८ ॥
(चक्र० ) सीराथोंदनाः। सीरशब्दो हलाभिधानः। अर्थशब्दस्तु धनशब्दस्य प-
र्यायः ओदनशब्दोऽन्नवाची । भिस्साभिस्सटाशब्दौ तु दग्धानपराविति तयोः स्त्रीत्वेऽपि
न क्षतिरिति ॥ १८ ॥
( वक्रनेत्रारण्यगाण्डीवानि पुंसि च ) वक्त्रः। वक्त्रम् ।
नेत्रः । नेत्रम् । अरण्यः । अरण्यम् । गाण्डीवः । गाण्डीवम् ॥ १९ ॥
( अटवी स्त्रियाम् ) ॥२०॥
(चक्र०) मटवी स्त्रियाम् । अयं वनाभिधानः ॥ २० ॥
(लोपधः ) कुलम् । कूलम् । स्थलम् ॥ २१ ॥
(तूलोपलतालकुसूलतरलकम्बलदेवलवृषलाः पुंसि)
अयं तूलः ॥ २२ ॥
(शीलमूलमङ्गलसालकमलतलमुसलकुण्डलपललमृणा.
लबालनिगलपलालबिडालखिलशुलाः पुंसि च ) चाक्लीवे ।
इदं शीलम्-शीलः । इत्यादि ॥ २३ ॥

·३७६ सिधान्तचन्द्रिका- [लिङ्गानुशासने- (शतादि: सङ्खधा ) शतम् । सहस्रम् । शतादिः इति किम् ! एकः, द्रौ, वहवः । सङ्ख्या इति किम् ! शतशृङ्गो नाम पर्वतः ॥ २४ ॥ (चक्र० ) संख्यति । संख्यावाचीत्यर्थः ॥ २४ ॥ (शतायुतप्रगुताः पुंसि च) अयं शतः-इदं शतम् । इत्यादि। (चक्र० ) शतायुतः । अयं शतशब्दोऽनन्तवाची 'शतादिरिति पूर्वसूत्रापवाद. कोऽयम् ॥ २५ ॥ (लक्षा कोटिः स्त्रियाम् ) इयं लक्षा । इयं कोटिः । 'वा लक्षा नियुतं च तत्' इत्यमराक्लीबेऽपि लक्षम् ॥ २६ ॥ (चक्र० ) लक्षां कोटिः। एतयोरपि संख्यावाचकत्वानपुंसकत्वे प्राप्ते इदम् ॥ कीबेऽपीति । एवं चायमर्द्धर्चादिषु द्रष्टव्यः ॥ २६ ॥ (शङ्खः पुंसि ) ॥ २७॥ (चक्र० ) शङ्कः पुंसि । अस्य शङ्कुशब्दस्य संख्याविशेषवाचकत्वात् 'शतादिः संख्या' इति नपुंसकत्वे प्राप्तेऽ यारम्भः ॥ २७ ॥ (सहस्रः कचित् ) अयं सहस्रः-इदं सहस्रम् ॥ २८ ॥ (चक्र० ) सहस्रः क्वचित् । कचिदित्यर्थविशेष इति अर्थः ॥ 'सहस्र शीर्षापुरुषः सहस्राक्षः सहस्रगद्' इत्यत्रानन्तवारी न चात्र सहस्रशब्दस्यानन्तपरत्वे संख्यापरत्वा. भावेन सहस्रपादित्यत्र 'संख्यासुव्याघ्रादिपूर्वस्या इति पादशब्दस्यान्त्यलोपो न स्यात् इति वाच्यम् ॥ नियतविषयपरिच्छेदकत्वरूपसंख्यात्वाभावेऽपि यथाकथञ्चित् संख्यायाः प्रतीतिरिति लोपः । वस्तुतश्छान्दसो लोप इति सूचितम् ॥ २८ ॥ ( मन्द्विस्वरकोऽकर्तरि ) मन्प्रत्ययान्तो द्विस्वरकः कीबः स्यान्न तु कर्तरि । वर्म । चर्म । द्विस्वरकः किम् ? आणेमा । महिमा । 'अर्कतरि' किम् ! ददाति इति दामा ॥ २९ ॥ (चक्र० ) मद्विस्वरकः । अत्र मन्प्रत्ययः श्रूयमाणनकारान्तः 'मन्धातो" इति विहितः । चमं । वर्मेति । चराविधातोमन्प्रत्ययः । बाहुलकादिडभावः ॥ अ. णिमादौ त्विट् । दामेत्यत्रापि 'मन्धातोः' इत्यनेनैव मन् । परन्त्वयं विशेषः । उणादि- प्रत्ययान्तानां संज्ञाशब्दपरत्वेन यादृशी व्युत्पत्तिर्यत्रोचिता, स, कल्पनीयेति कर्त्तर्यपि प्रत्ययः सम्भवतीति ॥ २९ ॥ (ब्रह्मन्पुंसि च । ) अयं ब्रह्मा-इदं ब्रह्म ॥ ३० ॥ (चक्र० ) ब्रह्मेति । 'बृहेर्नस्य अः' इति मन्प्रत्ययः, नुमो नस्य अकारे कृते रत्वञ्च ॥ (असन्तो द्विस्वरका) यशः । मनः । तपः । द्विस्वरकः किम् । चन्द्रमा.॥ ३१ ॥ ।

·नपुंसकाधिकारप्रमिया ३४ ] चक्रधराज्यव्याख्योपेता
(चक्र० ) असन्तो द्विस्वरकः । 'धातोरसुः' इति विहितोऽसुः । तस्य असोर्य-
त्रानुवृत्तिस्तदन्ता अपि बोध्याः ॥ 'चन्द्रे माडो डित्' इति विहितासिन्प्रत्ययान्तश्चन्द्र.
मस्शब्दोपि असन्तः ॥ कृद्ग्रहणे गतिकारकपूर्वस्यापि ग्रहणात् । एवमप्सरः शब्दोऽपि ३१
(अप्सरा स्त्रियाम् ) एता अप्सरसः । प्रायेणायं बहुवचनान्तः ३२
(त्रान्तः) पत्रम् । छत्रम् ॥ ३३ ॥
(चक्र०) त्रान्तः । त्रप्रत्यान्तो नपुंसक: स्यात् ॥ 'धातोस्नः' इति प्रत्यय ॥३३॥
( यात्रामात्राभस्त्रादंष्ट्रावग्त्राः स्त्रियामेव ) ॥ ३४ ॥
(चक्र० ) यात्रामात्रेति । एवकारो न्यायसिद्धबाध्यबाधकभावानुवादकः ॥३४॥
(भृत्रामित्रछात्रपुत्रमन्त्रत्रमेट्रोष्ट्राः पुंसि ) अयं भृत्रः ।
न मित्रममित्रेः । 'तस्य मित्राण्यमित्रास्ते" इति माघः' । 'स्याताममित्रे मित्रे
च' इति च ॥ ३५॥
( चक्र० ) भृत्रामित्र । पूर्वस्यापवादः ॥ ३९ ॥
( पत्रपात्रपवित्रसूत्रच्छनाः पुंसि च )
(वलकुसुमशुल्वयुद्धपत्तनरणाभिधानानि) बलं वीर्यम् ।३७)
(पद्मकमलोत्पलानि पुंसि च ) पद्मादयः शब्दाः कुसुमाभिधा.
यित्वेऽपि द्विलिङ्गाः स्युः । अमरोऽप्याह-वा पुंसि पद्मं नलिम्' इति ॥३८॥
( चक्र ) कुसुमाभिधायित्वेऽपीति । वस्तुतः कुसुमाभिधायित्वे पीत्यर्थः ॥
यदि तु कुसुमविशेषाभिधायकोऽयं न तु कुसुमशब्दशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नशक्त इति वि.
भाव्यते तदात्वपूर्वमेवोभयलिङ्गत्वाभिधामिति । मतान्तरेण जलजशब्दस्य जलजातकुसु.
मान्तराभिधायकत्वमित्यभिप्रायकमतान्तरेणेत्यर्थः ॥ ३८ ॥
( आहवसङ्ग्रामौ पुंसि ) ॥ ३९ ॥
( चक्र० ) आहवसंग्रामौ पुंसि । एतयोर्युद्धाभिधायकत्वानपुंसकत्वे प्रासे ।
एवमाजिशब्दोऽपि ॥ ३९ ॥
( आजिः स्त्रियामेव ) ॥ ४० ॥
(फलजातिः) फलजातिवाचिशब्दो नपुंसकं स्यात् । आमलकम् । आम्रम् ॥
(चक्र०) फलजातिरिति । फलापादानावृक्षपरस्यामलकीशब्दस्य स्त्रीस्वेऽपि न क्षतिः४१
(वृक्षजातिः स्त्रियामेव ) कचिदेवेदम् । हरीतकी ॥ ४२ ॥
(चक्र० ) हरीतकीति । हरीतक्याः फलावि हरीतक्यः ॥ ४२ ॥
( वियजगत्सकृत्शकन्पृषच्छकृयकृदुदश्चितः) एते
कीवाः भवन्ति ॥ १३ ॥

·३७० सिदान्तचन्द्रिका- [किमानुशासने ( नवनीतावतानानृतामृतनिमित्तवित्तचित्तपित्तव्रतर- जतवृत्तपलितनि) (श्राद्धकुलिशदैवपीठकुण्डाङ्काङ्गदधिसक्थ्यक्ष्यस्यास्प- दाकाशकण्यवीजानि ) एतानि क्लीवे स्युः ॥ ४५ ॥ (दैवं पुंसि च ) दैवम् दैवः ॥ ४६ ॥ ( चक्र० ) दैवमिति । चाक्लीवे ॥ ४६ ॥ (धान्याज्यसस्यरूप्यपण्यवर्ण्यधृष्यहव्यकव्यकाव्यसत्या. पत्यमूल्यशिक्यकुज्यमद्यहम्यंतूर्यसैन्यानि) इदं धान्यम् । इत्यादि। (अन्दूबहदुःखषडिशपिच्छविम्बकुटुम्बकवचवरशर- न्दारकाणि ) ॥ ४८ ॥ (अक्षमिन्द्रिये)इन्द्रिये किम् । रथाङ्गादौ माभूत् । इति नपुंसकाधिकारः १९ (चक्र० ) रथाङ्गादाविति । आदिना देवनाक्षपरिग्रहः । इति नपुंसकाधिकारः ॥ ४९ ॥ अथ स्त्रीपुंसाधिकारः ॥ ३५॥ ( स्त्रीपुंसयोः) अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥ (चक्र० ) स्त्रापुंसयाः । अधिकारोऽयम् ॥ १ ॥ गोमाणियष्टिमुष्टिपाटलिवस्तिशाल्मलित्रुटिमसिमरी- चयः) इयमयं वा गौः ॥ २॥ ( मृत्युसीधुकर्कन्धुकिष्कुकण्डुरेणवा ) इयमयं वा मृत्युः ॥३॥ ( उकारान्तगुणवचनं नपुंसकं च ) त्रिलिङ्गम् , इत्यर्थः । पटुः-पटु-पट्वी ॥ ४ ॥ (अपत्यार्थकस्तद्धिने) औपगवः-औपगवी। इति स्त्रीपुंसाधिकारः ॥ ५॥ (चक्र०) नपुंसकं चेति । चात्स्त्रीपुंसयोः । इति स्त्रीपुंसाधिकारः ॥ ५ ॥ :

·अवशिष्टलिज़ाधिकारः ३७] चक्रधराख्यव्याख्योपेता
अथ पुंनपुंसकाधिकारः ॥ ३६ ॥
(नपुंसकयो ) अधिकारोऽयम् ।
(घृतभूतमुस्तक्ष्वेलितैरावतपुस्तकबुस्तलोहिताः) अयं
घृतः-इदं घृतम् ॥ १॥
(शृङ्गाघेनिदाघोद्यमशल्य दृढाः) अयं शृङ्गः-इदं शृङ्गम् ॥२॥
(व्रजकुञ्जकुथकूर्चप्रस्थदर्भािधर्चदर्भपुच्छाः ) अयं ब्रजः-
इदं व्रजम् ॥ ३ ॥
(कबन्धौषधायुधान्ताः ) स्पष्टम् ॥ ४ ॥
( दण्डमण्डखण्डशमसैन्धवपाश्र्वाकाशकुशकाशाङ्क-
शकुलिशा ) एते पुनपुंसकयोः स्युः ।
'कुशो रामसुते दर्भ योक्त्रे द्वोपे कुशं जले' इति विश्वः ।
शलाकावाची तु स्त्रियाम् । तथा च 'जानपदादिभ्यः-' इत्यादिसूत्रेणा-
योविकारे ईप कुशी । दारुणि तु आप्- कुशा ॥ ५ ॥
( गृहमहदेहपट्टपटहाष्टापदाम्बुदककुदाश्च)
इति पुनपुंसकाधिकारः॥६॥
(चक्र० ) कुश इति । तथाच श्रुतिः-'कुशा वानस्पत्याः स्थ ता मा पात' इति॥
शलाकापाचाति । सा च शलाका काष्ठादिनिर्मिता । तत्र मानमाह-तथाचेति॥
इति पुनपुंसकाधिकारः।
अथाविशिष्टलिङ्गम् ॥ ३७॥
( अविशिष्टलिङ्गम् ) त्रिषु लिङ्गेषु साधारणमित्यर्थः ॥ १ ॥
( चक्र० ) अविशिष्टलिङ्गम् । तत्तल्लिङ्गवाचकताप्रयुक्तकार्यविशेषशून्यम् ॥१॥
( अव्ययं कतियुष्मदस्मदः ) एतेषां लिङ्गं समानमेव ॥२॥
(णान्ता सङ्ख्या शिष्टा परवत् ) एकः पुरुषः । एका
स्त्री । एक कुलम् ॥ ३ ॥
(चक्र०) शिष्टेति । पूर्वोक्तशब्दान्यतमत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदवन्तः ।
परवदिति । विशेष्यवदित्यर्थः ॥ ३ ॥
(गुणवचनं च) परवत् । शुक्नः परः । शुक्ला पटी । शुक्लं वस्त्रम् ॥४॥

·३६० सिद्धान्तचन्द्रिका । [लिशानुशासनम् ] (चक्र० ) गुणवचनञ्च । परवदित्यनुवर्तते ॥ ४ ॥ (कृत्याश्च ) परवदित्यनुवर्तनीयम् ॥ ५ ॥ (चक्र०) कृत्याश्च । कृत्यप्रत्ययान्ताः परवबोध्याः ॥ ५ ॥ ( कारणाधिकरणयोर्युट् ) ॥ ६ ॥ ( सर्वादीनि नामानि ) स्पष्टार्थेयं त्रिसूत्री ॥ ७ ॥ इति श्रीयास्कवंशसम्भूतश्रीनवकिशोरकरवेदान्तशास्त्रिप्रपूरिता सूत्र- वृत्यात्मिका लिङ्गानुशासनप्रक्रिया समाप्तिमगात् ॥ (चक्र०) सर्वादीनि नामानि । सर्वनामसंज्ञकानि सर्वादीनि परवबोध्यानि ॥ स्पष्टार्थेति । लोकव्युत्पत्त्यैव तत्तल्लिङ्गाभिधानसिद्धत्वात् । अत एव 'लिङ्गमशिष्यं लोकायतत्वाल्लिङ्गस्य' इति भाष्यकारेणोक्तम् । तेन यौगिकशब्देपु लोकव्युत्पत्तिमात्र लिङ्गाभिधानप्रमाणमिति सिद्धम् ॥ इति लिङ्गानुशासनप्रक्रिया ॥ ७ ॥ इति श्रीयास्कवंशसम्भूतपण्डितप्रवरश्रीविम्बाधरकरवेदान्ततीर्थचरणरेणुसेवक-श्रीनवकिशोर- करवेदान्तशालिप्रपूरितलिङ्गानुशासनप्रक्रियायां स्वकृतचक्रधराख्यव्याख्या समाप्ता । प्राप्तिस्थानम्- चौखम्बा संस्कृत-पुस्तकालय, बनारस सिटी।

·श्रीगणेशाय नमः । सिद्धान्तचन्द्रिकाया उणादिकोषः ॥ . - , . तातं चक्रधरं नत्वा विम्बाधरसमन्वितम् । उणादिकाषविज्ञानं व्युत्पत्त्यर्थेन भण्यते ॥ शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्याः । अक्षि, अशूह+क्सिः- नयनम् । 'अध्वा, अद+वन -मार्गः । अग्रम् , अगि+क्रन -पुरस्तात् । अनीकम् , अन+कीकः = रणे, सैन्ये च । अगस्तिः, अगम् + अमु+तिः-कुम्भ- अनिलः, + अन+हल:- वायुः । योनिर्मुनिः॥ अनेहाः, नम् + हन् +असिः- कालः ॥ अग्निः, अगि+नि:-वलिः॥ औषधिर्वा ॥ अन्त्रम् , अम् + क्त्रः% उदरनाडी। अघ्न्या, हन+यक- प्रजापालकः । अन्दुकः, +हस्तिनगहे। अघ्न्या, नन+हन+यक गौः अन्दः, अदि+कू: +निगडे,भूषणस्य प्र- अङ्करः अकि + उर:- रुधिरे, लोन्मि, भेदे । अन्दूः, अम+कुः = वृद्धिः । पानीये, अभिनवोद्भिदि च । अन्धः, अद+अमुः- अन्नमोदनं चक्षु. अङ्कुशः, अकि- उशः - सृणिः । हीनो वा॥ अंकूरः अकि + ऊर:- अकुरः । अन्धुः, अम-कु:-कूपः । अङ्गारः अगि+आर:=नि मोऽग्निः, अप्सराः, अप-स+ अमिः - देवयोनि- भूमिविकागे वा। विशेषः ॥ किरणो वा ॥ अङ्गिराः, अगि+ असि-- ऋषिभेदः, अन्दा, अव+दः-संवत्सरोऽवसरो अङ्गुलिः अगि+ उलिः - करशाखा । अजिनम् , अज+किनः- चर्म अमत्रम् , अम-अनः-भाजनम् । अजिरम् , अज किर:= प्राङ्गणे, काये, अमित्रः, अम+इत्रः-शत्रुः । वषये, दर्दुरेऽनिले । अमित्रम् न मित्रमिति विग्रहेऽपि शत्रुः। अञ्जलिः, अजू+ कलिः - संपूटे । संयु. अम्भः, आप्ल+अमुः=उदकम् ॥ तकरयां ॥ अम्बरीषः, अवि+कीषः-आकाशः स्वे. अणुः-अणशब्दे +उ:-ब्रीहिभेदः, अ. दनी वा ॥ दहति प्रसिद्धम् ॥ तिसूक्ष्मं वा। अम्लः, अम+कुः - रसविशेषः । अण्डः, अडि+:-प्राण्यगाबयवः ॥ अम्ब्लः, अवि + क्ल: रसविशेषः । अतिथिः, अत + इथिः = आगन्तुकः । अंसः, अम+साम्कन्धः, बिभागोवा अत्रिः, मद+त्रिः-मुनिभेदः ।। अरणिः, +अनिः- तन्नामककाष्ठम् । अतिः,अद + क्रि-द्रुमः, शैलः, अर्को वा॥ अरण्यम् , ऋ+अन्यः+विपिनम् । अद्भुतम् ,अद+भू+हुत: आश्चर्य्यम् । अरस्निः, न++कस्निः प्रसृता. अधमः, भव+अमः-निकृष्टः॥ लिहस्तः। ३६ सि०च० मेघो वा ॥ । . . .

·३८२ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । अनः, - कोणे, कचे। च (ली०) अश्रुणि, . शोणिते च॥ अहः, न+ओहा+कन्-दिवसः । अहि, आ+हन्+डि: कृत्रासुरः, सर्पा . . , बाब्दाः-धासवा-प्रत्यया:-अर्थाः । भररम् , R+अर-कपाटः । (क्ली)। अरु: + उस्-व्रणः, आदित्यो वा। अर्कः, अर्च+कः= अर्कपर्ण, स्फटिकं, सूर्यो वा। अधिः, अर्क+इस् -ज्वाला। अणः, ++असुः जलम् ॥ अर्थः, +थः अभिधेये । धने, प्रयोजने, क्लीवलिङ्गोव्ययम् । अर्भः, ++मः-शिशुः, अभंक: अर्भ-क:-शिशुः ॥ अभंकः, ऋधु + अकन - बालकः । मूर्खः । कृशध॥ अर्वा, R+वन् - तुरङ्गो निन्यो वा। अर्यमा, अर्थम-मा-कन् = आदित्यः । अर्शः, +असुः - गुदव्याधिः ।। अन्तिः, अहं+अन्त:-जिनः । अलाबुः, नन-लवि+उ = तुम्बी। अलीकम् ,+अल+कीक:-मिथ्या अवधम् . न+वद+य-पापम् , अपराधश्च ॥ अवनिः, अव+भनि:-पृथिवी । अवभृथः, भृन+कथः यज्ञस्नानम् । अवमः, अव+अमागाः । भविनः, अव+इन: अध्वर्युः । अविषः, अवि+इषट्-राजा समुद्रश्च । अवी, अव+ई रजःस्वला नारी। अशनिः, अश+ अनि: वनम् । अशित्रम् , अशू+इत्र-चहः । अधिः, आ+श्रिम् + डि-कोणः । अधु, अशूरु:-नयनजलम् । अधः, अशू+कः - तुरङ्गः । अष्ट, अशू+कन् -संख्याभेदः । अटका, अशु+तक-श्राविशेषनाम असुः,असु-:-प्राणः । असुरः, असु+उर:=मेघः, दुर्जनः दैत्योवा। भस्थि, भ+क्थिः - कोकसम् , शरी. रान्तरवयवः। अचम् , असु+:-प्रहरणे चापे कर. . " अंहः, अम+असुः=दुरितम् ॥ अंहतिः, हन+अतिः-दानं वा ॥ आखुः, आर-खनु+कृ: = मूषिकः, वराहो वा आगः, इण + असुः पापापराधयोः ॥ आगामी, आ+गम्...इनिः =आग. मिष्यतीत्यर्थे। आजिः, अज...इस संग्रामः । आतिः, अत...इन -पक्षो। आत्मा, अत...मन् - देहे, धृतौ जोवे, स्वभावे, परमात्मनि ॥ आपः, आप्ल...किप - जलानि। आम्रः, अम...रक-रसालः। आमिषम् , अम...इषट-मांसे, भोग्य- वस्तुनि। आयुः, इण...गुस् जीवनम् । आर्द्रम् , अर्द...रक्=क्लिनम् । आर्द्रा, अई...रक...आप - नक्षत्रभेदे । आलु, ऋ-उण-शाकविशेषो घटी च । आवसथः, आ...वस...अथः गृहम् । आशुः, अशूह-उण-अधः, धान्यम् , वीहिः, शीघ्र वा। आसुर-असु:..उरण-असुरः। इक्षुः, इषु...क्सुः मधु तृणं वा इदम्, हदि...कमिा सन्निहितपरामर्शकः॥ इनः, इण्...नक=श्वरः, राजा, प्रभुः, सूर्यवचः। इन्दुः, सन्दी...उ:- चन्द्रमाः । इन्द्रः, इदि...क्रन्- देवराजे, अनन्तरा. त्मनि, आदित्ययोगयोश्च । इमः. हण्...भक्-हस्ती। हरा, इण...क: आप मचे। इरिणम् , ऋ...हन-उपरम् । पीका, षि...कोकः=शलाका । इष्टका, इषु...तक....माप-वैदिकम् । . वावे॥ भस्मन् , असु+मदिकमाईपदार्थवा. .

·उणादिकोषः। ३८३ शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । उक्षा, उक्ष...कन्-वृषमः । उग्रः, उच+: दासूते क्षत्रियात् , शिवे उत्कटेच॥ शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्धाः । कटः ककि...अटः- समाहः ॥ कच्छुः, कषः...ऊ:-पामा। खाज इति प्रसिद्धा । काछ इति भाषा। कटकः कटे...पुः वलयः,मण्डलविशेषोवा। कटुः-कटे-उ:- रसः । कठिनम् , कठ...किनः-निष्ठुरे, स्तन्थे। कठिनी-खटिका। कठोरः, कठ...ओरः = कठिनः, पूर्णत्र। कडार, गडि...आर:-कपिलवर्णः, दासो वा। कदमलम् , कुड-कला-कोरकः ॥ कणेष्ठः, कण-ठ- कण्ठः । कण्ठः, कण-ठः = गले, सन्निधाने, ध्वनौ, मदनपादपे। कन्तुः, कमु-कु:-मकराकरः । कामः । कन्दुः, स्कन्दिर-उ:- कुमारक्रीडार्थ गेंद इति प्रसिदम् । कन्या कनी-यक-कुमारी । कपालम् , कपि-काल-शिरोस्थि, घटखण्डम् । कपिला, कमु-इल:-आप - गोविशेषः । कपिलः, कम-इल:- वर्णभेदः, मुनिभेदः । कपोतः, कवृ-ओत:-चित्रकण्टे, पारा. वतविहङ्गयोः । पक्षिमात्रेऽपि । कपोलः, कपि-ओल:-वदनैकदेशः । कवचः कु-अगदभाण्डे, समाहे, उदरम् , उत्++ अ-कुक्षिस्थामम् ॥ उन्द्रः, उन्दी+रक्-जलमार्जारः । उरः, ३+असुः-वक्षः ॥ उरणः, २+क्युः+मेषः । उरु-महत्॥ उलपम् , वल + कप-कोमलतृणं वा । उलूकः, वल+उक:-पक्षिभेदः, इन्द्रः, भारतयोधी वा। उल्बः, उच+बाजरायुः ॥क्ली० अपि । उशना, वश+कनसि भार्गवः, उशीरम् , वश+कीरः+वीरणमूलं ( वेणा चेर इति उत्कलभाषा ) ॥ उषः, उष+ असिः+प्रभातम् ॥ उष्ट्रः, उष+क्तः- पशुजातिभेदः । उष्म, उष+मन्-ग्रीष्मतुर्वाष्पो वा ॥ उस्नः, वस+रक-वृषे, किरणे, गवि च । उरुः, ऊर्णम् + कुः= जहुन । जर्णा, अर्जुन +ड: मेषादिलोम ॥ अमिः, +मिः- जलतरङ्गनाम । बनसंकोचरेखानाम च ॥ ऋजीषम्, अर्ज+कीष:-पिष्टपचनम् । अर्ज+कु:= कोमलः । ऋतुः, ऋ+तुक्-वसन्तादिः, स्त्रीणां रजः पतनकालः । ऋभुक्षा, ऋभु+क्षि+ड:+इन-इन्द्रः॥ ऋषभः, ऋषी+कभः आदिजिनः, वृषभः, स्वरभेदः, कर्णरन्नं वा ॥ ऋषिः ऋषी-कि-वेदे वसिष्टादौ दी- . . ऋजु, पटे च। , धितौ च ॥ . एका, इण्+का-संक्यान्तरे, श्रेष्ठ, केवले. तस्योश्च । एतद् +हण + आदिः पाश्वस्थपरामर्शकः । एनः, इण + असुः पापम् ॥ भोजः, उम्ज...असुः-पराक्रमः । मोतः, अव...तुः-विडालः । मोदनः, उन्दी...यु:- भक्के । मोष्ठः, उप...थः-दन्तच्छदः । कमठः, कमु-अठ:-कच्छपः, क्लीवे भाण्डम् । कम्बलम् , कम-कल-नागराजे, सा. स्नाप्रावरयोः, कृमी, उत्तरासने, सलि. ले च । अयं नपुंसकोऽपि। करकः कृम-बुकमण्डलुः ॥ करटः, क-अटा-काकः ॥ एकादशाहा. दिमाढे च । करभः, कृ-अभः- मणिन्धादिकमिष्ठा. न्तः । बलो वा । उष्टः, तत्सुतश्च ॥ वा. नरभेदो वा। करीरः, क-ईर:- वंशाधुरः, वृक्षभेदः ॥ करीरा, करापपीरिका, दन्तिदन्त. मूल वा॥ " ·३८४ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे - . . शब्दा:-धातव:-प्रत्यया:-अर्थाः । करीषम्, क-ईषः - शुष्कगोमयम् ॥ करेणुः, कृष-एणुः-हस्तिनी । कर्कः, कृज-कः = अग्निः, शुक्लाश्वः, दर्प- गः, घटोचा। कर्कन्धः, । कर्क-दुधाम-ऊः - बदरी. कोलः। कर्दमः, कर्ड-अमः-पः। कासः, कृज-पासासस्यभेदः ॥ कपूरः कृपू-ऊर:- धनसारः । कर्म, कृज-मन् -क्रिया । पुमि कमलि. रूपम्। कवरः, कु,-अर:-पाठकः॥ कवरी- केशविन्यासे ॥ कुर्बुरः, कबृ-उरः-श्वेतः, राक्षसः, पा. पः । क्लाबे,सलिलम्, हेम, चित्रम् वा। कपः, कृष-ऊः-शुष्कगोमयः, अमिः, नदी वा। कलत्रम, गड्-अत्र:-कटिभागः, भा. . - यावा। शब्दाः-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । किल्बिषम् , किल-इषट्-पापे, रागे च । किशोरः, किम्-शृ-मोर अश्वशावकः, तरुणावस्थसूयो वा। किरीटम् , कृ-कीटा-मुकुटम् । शिरोवे. ष्टनं वा ॥ कानाशाः, क्लिशू-अः- यमः । कीरकः,चीक-यु: ध्वनिमवंशे, दैत्यभेदे दुमान्तरे च। कुकुरः, कुक-उर:-श्वा, ग्रन्थिपर्णम् कुक्कु. रोऽपि। कुक्षिः, कुष-किस्: जठर गर्भाशयो वा। कुचौ, कुचट-स्तनौ। कुदमलम् , कुट-कलः -- कुड्मलम् । कुटिलः, कुट-इल:- वक्रः । कुणपम्, वण-कपः = शवः, मृदुभेदोवा । कुण्डिनम् ,कुडि-किना-नगरम् । कुण्डिनः-मुनिः। कुन्दः कु-दा- पुष्पजातिविशेषः । कुपिन्दः, कुप-किन्दः = तन्तुवायः । कुबेरः कुवि-एर:न्यम्बकसखः । कुमारः, कम-आरः-शिशुयुवराजः स्क न्दा वा। कुररः, कु-करः पक्षिभेदः ॥ कुरुः, कृ-कु:-राजा,भक्तः, नोवृत् । कुलालः, कुल-काल-कुम्भकारः, कप। कुविन्दः कुप-किन्दः- तन्तुवायः। कुसित , कुस- इतः - जनपदः । कुसीदम् , कुस-ईदः वृद्धिजीविका । कुसुमम्, कुस-उमः = पुष्पम् , स्त्रीरजः, नेत्ररोगो वा कुसुम्भम् , कुस-उम्भा महारजनम् ॥ कृसूलम्, कुस-उल:- धान्यपात्रम् । कुष्टम् , कुप-क्थः = रोगविशेषे,सुगन्धे च। कुहकः, कुह-कु: दाम्भिकः । कूची, कु चद-ई-चित्रलेखनिका । कूचौ, कु-चट - स्तनौ कूपः, कु-पक-जलवापी । कृषवाकुः कृक-वच-उण-मयूरः, सरटः, चरणायुधश्चः । कृच्छ्रम् , कृती-रक्- अहंसि कष्टे, सान्तपने च। . कलभः, कल-अभः = करिपोतकः । कलमः, कल-अमः- शालिचौरयोः कलुपम् , कल-उषः- पापम् ॥ कलका, कल-का, दम्भः, किल्विषं वा। कशेरूः, क--ऊण - तृणकन्दम् । क. शेरुरपि कामलम्, कश-कल:-मोहः । काकः, कै क- वायसः वृक्षभेदो वा। (क्ली०) सुस्नबन्धः। कारुः टुकृञ्-उग शिल्पी कारकश्च । . कसिं-वस्त्रम् ॥ कासारः, कासृ-आर:- सरपी। कामः, कस-उञ् - विकलधातुर्जनः, श. क्तिः, आयुवम् । रुग्वा। काष्टम् , काश कम दारु, इन्द्रियं च । काटा,दिक् । अष्टादश मिमेषाश्च ॥ किम् , के- डिम् = प्रश्नायथें ।। किशारुः, किम्-शृ-उण धान्यविशेषः, कङ्कपक्षी, विशिखवः ॥ किरणः, कृ= - दीप्तिः ।। किरिः, कृ-कि-वराहः ।

·. . पर्वतो वा॥ . उणादिकोषः। ३८५ शब्दा:-धातवः-प्रत्ययाः-अर्थाः। शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । कृतकः, कृती-कुछेदकः । गदयित्नुः, गद-यित्नु: वावदूकः, कुत्तिका, कृतो-तिकक-नक्षत्रं वा । कामः। वाणश्च। कृत्सम् , कृती स्रः समग्रम् , सर्व वा गभीरः, गम्ल- ईशान्तः, महाशयः, . कृपीटम् , कृप-कीट - कुक्षिरुदकं वा ॥ (क्ली०) गम्भारम् । कृमिः, क्रम-कि-कौटे। गम्भीरम् गभीरम् । कृपिः, कृष-किः = खताति प्रमिद्धा । गमी, गम्ल-इनिः पथिकः, कृष्णः, कृष-नक-सत्यवतीपुत्रः, वाय. गर्दभः, गर्द + अभः-खरः श्वेतकुमुदम् । सः, अर्जुनः, नीलवर्गा वा। गर्भः,गृ-मा-जटरम् । तत्रस्थो वा। कृशानुः कश-आनुक= पावकः । गर्मुत, गृ= उत-सुवर्णम्। तृणजाति- केतुः, , चाय-तुः-ग्रहः, पताका वा। भेदः । लाभोऽपि । केशः, क्लिश-अ-शिरलोमानि ॥ गः, गृ-अहंकारः। कोकिलः, कुक-इल:-पिकः । गाडः, गृ-उडः सुपर्णः ।। कोमलम् , कु-कल; - मृदु । गरुत्, गृ-उत्-पक्षः । गात्रम् , गम्ल-त्र अङ्गम् ॥ शरीरंवा॥ कोरकः, कलिका। गाथा, गै-थ:-आप-श्लोके, संस्कृत कोटः, कुप-थः कुक्षिकमूलयोः । तान्यभाषायाम् ॥ कतुः, कृञ् .. ३तुः-प्रज्ञा, यज्ञः, मुनिर्वा । गिरिः गृ-किः = गोत्रमक्षिरोगो, मेघः क्रिमिः, क्रम-किः क्षुद्र जन्तुः ॥ क्रयिकः, क्रीज---इका क्रेता। गुडः, गुङ्-डक् = ईक्षुपाके, गोलके च । क्रूरः, कृती-रक-कठिने,घोर नृशं मे,पाप,च गुरुः, गृ-कुः = आचार्यः, पिता, बृह- क्राष्टा, क्रुश-तुः-शृगालः। स्पतिर्वा । क्षना, क्षद-7- सारथिः, द्वास्थः, शूद्र- गुल्फः, गल-फ:- पादग्रन्थिः ॥ जा, वेश्यायां (स्त्री)॥ गूथम् , गु-थक्-विष्ठा। क्षिप्रम् , क्षिप-रक् - त्वरितम् । गृध्रः गृधु-क्र-पक्षिविशेषः । लुब्धो वा। क्षुद्रः, क्षुदिर-क-अधमः करः, अल्पः । गोधूमः, गुध-उमः अन्नविशेषः॥ क्षारम् . घस्लट-कीरः-दुग्धं नारं वा । गोमायुः, गा-मि:-उन-ऋगालः । क्षेमम् , क्षि-मः कल्याणम् । गौः, गम्ल +डा: (सि ) आदित्ये, क्ष्मा, क्षमूप-अमेदिनी । वलीवदं, किरणे. ( स्त्रियाम् ) दिशि, खजाकः, खज-आकः-पक्षी। भारत्या भूमी, सुरभी गवि च ॥ खट्वा, खट-कः आप-पयङ्कम् ॥ गौरः, दुङ्-का-श्वेने, अरुणे, पीते. वि. खङ्गः, खडगः शुद्धे । श्वेतसषपे । चन्द्रे। पद्मकेशरे वा। खण्डः, खनु = ड:-शकले इक्षुविकारे, ग्रहणिः, ग्रह-अनिः व्याधिविशेषः । मणिभेदे च: ग्रामः, ग्रस-मावरे, संवसथे, वृन्द, च । खादरः, खद - किरः-वृक्षभेदः । ग्रीवा, गृ-व:- आप कन्धरा ॥ खर्जूः, खर्ज-3-खजुराकोटकण्डषु । ग्रीष्मः, प्रमु-म:उष्णतुविशेषः । खजूरः,ग्वर्ज-ऊरः = वृक्षभेदः, रजतं वा ॥ ग्लानि., ग्लं-नि-दावल्यम् ॥ गगनम् , गम्ल-यु-नमः। ग्लोः, ग्ल-डौ = चन्द्रः। गङ्गा, गम्-ग: आप - नदीनाम । गण्डषः गहि-ऊपः-जलादिना पूर्णमुखं धर्म, घृ-मः आतप, ग्रीष्मे, उटणे स्वेद. नाम। कुलुकुचा इति प्रसिद्धम् ॥ घृणिः, पृ-निक्-अंशु-ज्वाला-तरङ्गेषु । - , । . . जल ·३६६ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे शब्दा:-धातव:-प्रत्यया:-अर्थाः। घोरम् , हन-अभयानकम् ॥ चकोरः, चक-ओरः -- पक्षिभेदः । चकम् , प्रसिद्धार्थकोऽयं शब्दः । चक्रुः, कृ-कु: कर्ता। चक्षुः नेत्रम् । चटुलम् , चट-उल: शोभनम् । चण्डा, डि,-ड:- उद्धृतस्वभावव्यक्तिः, प्रखरो वा। . चण्डाल:, चडि-आलन चाण्डालः । चतुरः, चते+उर:-दक्षा, कुशलो वा। चत्वारः, चते + उस-संख्यावाची॥ चन्दा, चदि+ : चन्दः। चन्द्रः, चदि+रक-चन्द्रमा । चन्द्रमा, चन्द्रम् +मा+असिः+सोमः॥ चपलः, चुप-कल:-पुपारदे मीने चोर के शीलान्तरे चले च॥ चपला, चुप-कल स्त्री-कमला-विद्युत्- पुंश्चली-पिप्पलीषु॥ चमरः,चमु+अर-मृगभेदः। चामरोवा। चमरी-मृगी, मञ्चरीविशेषश्च । चरमः, चर+अमः=अन्तिमः ॥ चम, चर+मन् अजिनम् ॥ चरु:-चर+3+भाण्डम्, हव्यानम् । चषकम् , चषः + वुः-पानपात्रम् । चषाला, चष+आलयूपकण्टकः । चाटु, चट+उण - प्रियंवचः । चारित्रम् , चर+हन-वृत्तान्तम् । स. माचारो वा ॥ चारु, चर-उण - रम्थम्, तिन्तिडीमि. श्रितजलविशेषो वा। चिकणम् , चिती+कणः-स्निग्धम् ॥ चित्रम् , चिम् + क्त:-आलेल्यम् , आ शब्दाः-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । छन्दः, छदि+असु-गायत्र्यादि। कवट. मिच्छाऽभिप्रायो वशो वा। छागः, छो+गः-छागलः । छाया, छो+यः+आप प्रकाशावरण स्कीचकः प्रतिविम्बी वा। छिद्रम् , छिदिर+रक- रन्ध्रम् । छिदिरः,छिदिर +किर: असिः,कुठारोवा। जगत्, गम् + अतृ-संसारः॥ जधनम् , हन+अ-जानोरुपरि भागः । जन्नु, हन+कु:- हन्ता । जडा, जनी+-जानोरधो भागः॥ जठरम्, जन+जनी+अर: उदरं कठिनंवा जतु, जनी+3=लाक्षा। ज, जन+स्कन्धसंधिः । जनिः, जन्+इ:- जन्म । जनिः, जनी, जन् + इ = उत्पत्तिः । जनु, जनी x उस-जन्म। जन्तुः, जनी+तुक्-प्राणी। जन्म, जन+मन् - उत्पत्तिः ॥ जन्यम् , जा+यक - निर्वादो युद्धं वा । जन्या, जन+या+आप-मातृवयस्या। जन्युः, जन+युः-शरीरः,अग्निः, धाता वा। जनी + कू: वृक्षभेदे तस्य फले च। जम्बुः जमु+कु: वृक्षविशेषः तस्य फल. नाम च। जयन्तः, जि+अन्तः शक्रपुत्रः । जरठः,ज+अठ:=कठिने, पाण्डौ कर्कशे च । जरायुः, जरा-हण + उ =गर्भाशयो ग. र्भावरणं वा। जानु, जन+नुम् = जायाउपरि भागः। जामाता, जाया+मा+तृ-दुहितुः पतिः। जाया, जन+यक्-पत्नी। जायुः, जि+उण्=औषधम् । जिनः, जि+नक-अतिवृद्धः, जयशीलः, नास्तिकभेदो वा। जिमः, औहाक्+मः कुटिलः, मन्दः । (क्ली. ) तगरवृक्षः॥ जिह्वा, लिह+:+आपरसनेन्द्रियम् ॥ . जम्बू, " श्रयं वा ॥ चीरम्,चि+क्रा-गोस्तने, वस्त्रे सीस- के, रेखायाम् , झील्ल्याश्च । चेतः, चिती+असु:-चित्तम् ॥ छगला, छो+कल:- छागः, (क्ली०) नी. लवजम्। छन्नम्, छद+:-आतपत्रम् छम, छद+मन्-माया।

·उणादिकोषः। ३८७ शब्दा:-धातवः-प्रत्ययाः-अर्थाः । जीरः, जु+रक् । अथवा, जीरः, ज्या+ रक्ख वणिगद्रव्यविशेषे च । जैवातृकः, जीव+आतृकः - आयुष्मान्, निशाको वा। ज्योतिः, थुत+इस्- अनौ, दिवाकरे । . प्रकाशे च। । - खने शब्दा:-धातवा-प्रत्यया:-अर्थाः । तुषारः, तुष...आर: हिमम् । तुहिनम् , तुहिर,...इन:...हिमम् । तूलि:, ल...कि:-कूधिका। तृणम् , तृह...क्ना प्रसिद्धमेव ।। तोत्रम् , त्रैछ...उत्रः...पहरणम् ॥ त्रया, त...द्रि:-संख्याविशेषः त्यत्,त्यज... अदि-तच्छाम्दार्थकोयम्॥ अपु:-त्रपू -:-सीसकं, रंगवा। त्वष्टा, त्विष...-तक्षकः । सरु:-त्सर...उ:- खङ्गादिमुष्टिः। दक्षिणः. दक्ष...इन:-परच्छन्दानुवति- नि, दक्षे, अपसव्ये, सरले, प्राचीने च । दक्षिणा,दक्ष...इनः...आप - यज्ञादिदानम यमपालिता दिग्वा। दण्ड दमु...ड: लगुडे दण्डम् ददू दरिद्रा...ऊण्...कुष्ठभेदः । द— रपि । दमथः, दमु.. अथ:-दमः । दमुना, दमु...उनसि-अग्निः॥ रत्,...दृ...अदि-प्रपाते, भये, पर्वते च । दस्युः,दसु...युः= चौर, रिपुर्वा ॥ दानुः, दाम-नु:- दानशीलः । दारु, दृ--उण- काष्ठम् । दाशः, दंश-2:- धावरः॥ कैवर्तः ॥ दासः, दसि-ट:- सेवकः, शूद्रश्च ॥ दिनम् ,दो-किनः = दिवसम् ॥ दिधिपूः, दिधिम्-पी-द्विरूढा। दिवार विवाहितानाम। दिवसः, दिषु-कसः-दिनम् । दीनः, दी-न-दुःखी। दीना, दी-नक-आप-मूषिकयोषा, कातराया। दुहिता, दुह+तृ-कन्या॥ दूरम्, दुः-हण-आरात्॥ दूषिका, दुष-ईक-आप-नेत्रयोर्मलम्। हतिः, ह-तिःचमेमयं पात्रम् । दृषत्, ह-अदिः-शिला देवरः, दिबु+मि-अ = पत्युः कनिष्ठ- भ्राता। देवा, दिव--स्वामिनो देवदेव तकम् तन्चु+र-घोलदहीतिभाषायाम्। तक्षा, तक्ष+कन्-वर्द्धकिः । तडाकः, तड+ आकः-तडागः । तडाका-प्रभा। तडित्, तड+मि-विद्युत् । तण्डुलः, तड + उल-धान्यादिमिकरः, विहङ्गो वा। तद्, सनु+अदिः-बुद्धिविषयार्थको- ऽयं शब्दः तनयः, तनु+कया-आत्मजः ॥ तनुः-तन+उ:-शरीरम् , स्वल्पम् । तन्त्रीः, तन्त्र-ई-वीणा। तन्तु: तनु+तुः-सूत्रम् । समालः, तमु+आला-तिलके, पिच्छे, वरुणद्रुमे च । तरङ्गः, तृ+अङ्गः-लहरिका । तरणिः, तृ+अनिः+सूर्यः । तरलम्, त+कला तरी, तृ+ई: = नौः। तरीषः, तृ+ ईष:- नौका। तरुः, तृ+:-वृक्षः। तलिनम् , तल +इनः = विश्ले, स्तोके, स्वच्छे, च। ताम्रम् , तमु+रक-धातुविशेषः । तालु, तृ-उण - मुखकदेशः । तिग्मम् , तिज-म-तीक्ष्णम् , तितउ, तनु-डउ:- चालनी॥ तिमिः, तमु-कि:- मत्स्यभेदाः । तिमिरम् , तिम्-किर:- वान्ते, नेत्र- रोगे, अन्तके च। तिरीटम् , तृ-कीटा-सुवर्ण शिरोवेष्टमंवा॥ तीक्ष्णम् , तीज-कस्मः - तीवम् । तीर्थम् , त-थक्-शाचे, मध्वरे, क्षत्रे, उपाये,उपाध्याये,अवतारे,उपाधिविशेषे. maa . " - . .

·३८ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे शब्दा:-धातब:-प्रत्यया:-अर्थाः । द्रविणम्, द्रु-इनः, -वित्ते, काशने, परा. क्रमे च। शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । नाभिः, गह-इम क्षत्रियः, प्राण्यवा। नाम, म्ना --मन्-आख्या। निद्रा णिदि-आप-स्वापः । निधनम् , नि-धा-युः-मरणे । कुलना- शेचा । धरित्रा, दुः, द्रु-कु:- वृक्षा, शाखा वा । दोः, दमु- डोस् -बाहुः। द्रोणिः, द्रु-निः- सेवनी॥ धनु:-धन-उ:शास्त्रम् , शस्खं वा। धन्वा, धवि-किन्-मरुदेशे, चापे,शरे च । धमनिः, धमि-अनिः- शिरा धरणिः, -कनिः = भूमिः । धरित्रम् , घन- इत्र:= धारणकत्ते । वृष - इत्रः = पृथिवी। धर्मः, धून-मः- पुण्ये,आचारे, स्वभा.. थे, ऋतौ, यमे, न्याय च । धातुः दुधाज-तुः- अश्मनोविकारः, सुवर्णादिः, शरीरस्थवातादिर्वा । धानाः, धान-नः-अग्निपक्का यवाः, धान्यम् , धात्र-यः-नीहिभेदाः। धिषणः, षा-युः - त्रिदशाचायें। धिषणा-बुद्धिः॥ धिष्ण्यम् , जिषा-या स्थाममृक्षोऽ. ग्निरालयो वा। धीरस, धाञ्-का-स्वरः, बुधः, कुकुमम्। धीवा ध्य-बन्-कर्मकरः । धोवरः धाम्-वरः - नौवाहकः । धूमः धूम-मः भूआं इति । धेनुः, घेट-नुः - नवप्रसूता गौः । नक्षत्रम् , नक्ष-अत्रः-ताराः । नखः, गह-खः कररहे पण्डे, गन्धद्रव्ये,च ननन्दा, नत्र-नदि-ऋ=पत्युः स्वसा। मनान्दा च। नप्ता, नज--पहल- -पौत्रः दौहित्रश्च । नभः, जह-असुव्योम । नभा,-मेघः। श्रावणः ॥ नलिनम् , नल-किनः = पमम् । नरका, -वुः पापभागः ॥ नहुषः, जह-उषः राजविशेषः । ना, णी-:-पुरुषः। नाकु, णम्-:-वलमोकः । निशीथः, नि-शी-थक् - अर्द्धरात्रम् ॥ निषद्वरः, नि-पद-वरः स्मरे, पके च । निषद्वरोगनिः निषङ्गथिः, नि-पञ्ज-घथि: आलिङ्गाकः । निष्कः, षद्ल-कङ् परिमाणभेदः । निहाका, हा-का-गांधिका । नीपः, णीन -प. कदम्ब-बन्धुक-नी- लाशोकमेषु नीरम् , णी-रक् = जलम् । नोलॉः, नील-गम् - कु:-कृमिजातिः । नीलमुः, नि-लगि-कुः =नीलगुः । नीविः, नि-न्यत्र -डिः । अथवा इप- नीवी-मूलधनं दुकूलवन्धनं वा ।। नेमः, गीज-मः- की, अवधौ, गर्त, प्राकारे कैनवे च ॥ नेमिः, णीज-मिः= चक्रधारा । नेष्ठा, णीज-तृ- नौः, गुद-डौ-नौका। न्याः, नि अ-कुः = जातिविशेषः, ह- . रिणो वा। । . . पक्षः, अच-अमुः मासाधं,पिच्छे,चुल्ली. रन्ध्र, देहाङ्ग, राजकुझरे, विरोधे, सहाये च । शब्दोऽयमदन्ताऽपि ॥ पटुः, पट-उ:-समर्थः पटोला, पर-ओला-फलविशेषः, वस्त्र. विशेषश्च पण्डः, पडि-ड-नपुंसकः। पतङ्गा, परल-अङ्गा-सूर्य:, पक्षी, क्ल, पारदम्। पतत्रम्, पत्ल-अत्रातनूरुहम् । पताका, पल-आक:-आप-ध्वजा । नाटकाको वा। पतत्रिः पत्ल-अत्रिपक्षी पतिःपा-डति:धवः । .

·उणादिकोषः। ३८६ .. . . . . पृ-वन् - ग्रन्थिः। शब्दार-धातवः-प्रत्ययाः-अर्थाः । पत्तनम् , पत्लु-तना नगरं वा । पत्तिः, पद-तिः,-पदातिः पुरुषो वा । पभम् ,-पद-मः नलिनम् । पन्थाः, पत्ल-इनिः वाटः । पपीः, पा-की-सूर्यः, चन्द्रो वा। पपुः, पा-कु-पालकः । पयः, पय-असुः क्षीरनीरयोः ॥ परमेष्ठा, परमे-ठा-इनिःसर्वेषां पि. तामहः । ईश्वरो वा। परशुः-पर-शृ-:-शस्त्रभेदः, कुठारो वा परः, १-उस्-वंशादिग्रन्थिन म । परुषम् ,प-उषः रूक्षं निष्ठरं वा । पर्जन्यः, पृषु-अन्यः मेघः, समर्थो वा । शक्रः । मेघशब्दो वा। पणम् , पृ- नःपत्रम् । पर्व, पर्वतः, पर्व-अतः- शैलः, शाकभेदः, म. त्स्यभेदः, मुनिभेदः, पादपः, वा। पशुः, स्पृश-शुः, - आयुधविशेषः । पशु, पर-श-कु-कुठारः । पललम्, पल-कला तिलचूर्णम् , मांसम् , नरिक पिकः, राक्षसश्च । पलालः, पल-काल-धान्यादिराहत.. काण्ऽथें ॥ पलितम् , फल-हतः=केशादीनां जरसा शौक्ल्यम् । पलवलम् ,पा-बल-अल्पजलाशयः । पशुः, दृश-कु:-गवादिः, अग्निर्वा । पाकः, पा-क-शिशुः, बृद्धो वा। पाका, पा-का-परिणती शिशो पातालम् , पत्ल-आलम = नागलोकः, विधरम, वाडवानलश्च । पाथः, पा-असुः-उदकम् ॥ पादूः, पद,-ऊण-चरणधारिणी, उपानत्। पापम् ,पा-प: अधर्मः पाप्मा, पा-मन्-पापम् ।। पायुः, पा-उण- गुदम् । पापः, स्पृश-पवणः = कक्षयोरधः ॥ अ. न्तिकं वा। पाष्णिः, पृषु-निः-पानग्रन्थ्यधरे ॥'गो- इटिइति भाषा॥ ३७ सि०च. शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । पांशुः (सुः), पास-कु:- रजः पिण्याकः, पिष्ल-आकः तिलकरके, हिङ्गुबाहीकसिके । पिता, पा--तृजनकः, पालको वा। पिनाकः, पा-आकः त्रिशूलं, धातुर्वा । पीयूषम् , पीय-ऊषः- सुधा॥ पीवरः, पा-वर: कच्छपः, स्थूलम। पोवा, प्यैङ्-वन् स्थूलः । पुण्डरीकम् , पुण-कोकः =सिताम्भोजम्। (पुं०) व्याघ्रः, विष्ठनागः, कोशकारविशेषश्च पुण्यम्, पूम-या-सुकृता धर्मश्च ।। पुत्रः पूज्-क्तः आत्मजः। पुं-%8:- पुमान्, पा-टुम्सुः-पुरुषः । पुरिः, पृ-किनगरं, राजा, नदी च ॥ पुरीषम् पृ-कीष: विष्टा पुरुषः, पुर-कुषः पुमान् ॥ पुन्नागोवा ॥ पुरुरवाः, पुरु-रु-असिः=बुधमुतः । पुरोधाः, पुरम +धाम् असिः पुरोहितः ॥ पुलिनम् , पुल+इनः- जलादचिरनिगं. ततटस्य नाम पुलिन्दः, पुल+किन्दः-जातिविशेषः । पुष्करः, पुष+करक् = मेघभेदः नृपभेदः, (क्ली०) अन्तरिक्ष, कमलं उदकं वा । पूगः, पूज+ग+क्रमुके, वृन्दे च । पूरुषः पुरुषः ॥ पूषा, पुष+कन् -सुर्यः पृथिवी, प्रथ+पिवः ईप - धरा । पृथुः, प्रथ+:+राजविशेषः,महान् वा। पृथुकः, प्रथ+उकः+शिशुः॥ पृषत् , पृष+अतृ-बिन्दौ । मृगे च । पृषतः, पृषु+कतः-विन्दुः, मृगा वा। पृष्टम् , पृष+थक् तनोश्रमम् । पृष्णिः, पृषु+निः- अल्पतनुः ॥ पेचकः, पच+दु:- उलुकः ॥ पेयूषः अभिनवं पयः॥ पोता, पून +7-विष्णुरीश्वरो वा । प्रतिदिवा, प्रति+दिवु-दिवसः ॥ प्रोथकः, प्र+थक्-घोटकघोणा। प्रथमः, प्रथ+अमः -अप्रथः। . - ·३० सिदान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे शब्दाः-धातवः-प्रत्यया-अर्थाः । भामः, मा+मः क्रोधे, रुचौ दीठौ, आ- दित्ये च । शब्दा:-धता:-प्रत्यया:-अर्थाः । प्रहिः,प्र++cि=कृपः॥ जीहा, प्लिह+कन्=कुक्षिव्याधिः । फागुः, फल+उ नदी, क्लीवे निरर्थकम् । बटु:-बट+3:-द्विजसूतः । पधिरः बन्ध+किर:= श्रोत्रेन्द्रियरहितः। पन्धु:-बन्धः+उ: वन्धूकपुष्पम्, भ्राता, बान्धवश्व। बन्धुरः, बन्ध+ उर:- नम्रसुन्दरयोः । बन्धुरः, बन्ध+ऊर:-बन्धुरः। बन्ध्या, बन्ध+यक-अप्रसूता। पभ्रुः, भृत् +कुः वैश्वानरः, शूलपाणिः,, गरुडध्वजः, नकुलः, पिङ्गलो वा । बहिः, बह+इस्-हुताशनः । बलाका, बल+आकः+ आष-कामुकी। बलाकः-वकः ॥ बलिः, वर्ण+कि:- राजकरः सत्कार, सत्कारसामग्री, शारीराङ्ग वा । बहुः,बह+कु:-ध्यादिसंख्यासु,विपुले,च । बाष्पम् बाधु+पक नेत्रजलम् , उष्मा वा। पाहः, बाध+कुः = भुजः । बिडङ्गः, विट-बङ्गक =ओषधिविशेषः। बिन्दु-बिदि-: परिमाणं जलादिक- - भावी, भू+ इनिः- भविष्यतीत्यर्थ भित्तिका, मिद्+तिकक - भित्तिः। भिषक् , भी+अजि:-चिकित्सकः । भीमः, भी+म-घोरः । शम्भूः, मध्यम पाण्डवश्व। भीष्मः, भी+मः-गाङ्गेयः, घोरो वा। भुजिया, भुज+किव्यः-दासः । भुवः, भू+कः अन्तरिक्षम् ॥ भूमिः, भू+मिक - वसुन्धरा ॥ भूरिः, भू+क्रिः हरिः, हरः, परमेष्ठी, (क्ली०) वहुसुवर्णम् ॥ भृगुः, भ्रस्ज+कु-शुक्रा, प्रधाना, जमद- ग्निः, पिनाकी वा। भृङ्ग, भुड्+गाक=भ्रमरः, भृहराजः गु- डत्वकचा भृङ्गारः, भृ+आर:-कीटजातिभेदः । भेकः, भी+कः- मण्डूकः, मेषश्च भेरी, भी+का+इप-दुन्दुभिः । भेलः, भी+:- पलवे, मणौ च । भ्रूः, भ्रमु+डू: नेत्रोपरिभागरोमराजिः । माता, भ्राज+तु:सोदरः । भ्रमरः, भ्रमु+अर-षटपदः, कार्मुको वा। मक्षिका, मा...शिक...आत भ्रमराली॥ मघवा, मह...कन्-इन्द्रः ॥ मङ्गलम् , माग...अल: वारभेदः, कल्या. णम् , वा। मङ्गला सितदूर्वा कालिकादेवी॥ मज्जा, मस्ज-कन् = अस्थि सारो वा। मन्जूषा, मस्ज...उष:-पेटकः ॥ मण्डः, मन...:-पक्कौदनोदकम् ॥ मण्डा धात्रा॥ मण्डूका, मत्स्यः, मदी...त्स्यः-मीनः । देशश्च । मथुरा, मथि-उर: नगरीविशेषः । मदीरा, मदी...किरः-सुरा । मद्गुरः, मदी...उर: मत्स्यभेदः। (मा- गुरमाछ)॥ जो वा। बुधनः, बन्ध+नक = मघः, मूलमन्तरिक्ष- म्,वा। बृहत् , बृह+अत- विपुलम् । बृहती-क्षुद्रवात्ताक्या, कण्टकार्यो, वि. पुलायां विश्वावसोर्वीणायां च । बोधि, बुध+:-समाधिभेदः, पिप्पल पादपो वा। बध्नः, पन्ध+नक - महान् , सूर्यो वा। ब्रह्मा, बृहि+मन्-तत्वम्, वेदः तपः, ईश्वरो वा॥ - मडि...ऊक:- भेकः ॥ . भवान्, भा+स्वतुः सर्वनामवाचकः । भरतः, भृन + अत:-राजभेदः नटा, रा. मानुजश्च । भा, भृ +उ:-स्वामी, हरः, स्वर्णम् भस्म, भस+सन्=पाउँस इति प्रसिद्धम्॥ भानुः, भा+नुः-सूर्यः, प्रकाशः, किरण- म्, वा।

·उणादिकोषः। . शब्दा:-धातवः--प्रत्यया:-अर्थाः । मद्गुः-टुमस्जो....: जलप्लवीपक्षी वा मनुः-मन...उ:- आदिराजो मन्त्रश्च ॥ मन्तुः, मन...तुक अपराधः प्रजापतिर्वा । मधुः,-मनः...उ:-चैत्रो मासः, दत्यः, कोवे मचं पुष्परसश्च । मन्थाः, मन्थ...इनिः=दध्यादिमन्थनद. ण्डः, व्रजम् , चापः, वायुर्वा । मन्दास, मदि+आर:-निम्बतारवृक्षो वा ( पारिजातनाम)। मन्दारु, मदि+आरुः = निम्बार्को वृक्षो। (पारिजातवृक्षः)॥ मन्दिरम् , मदि+किरः-तगरे, मकरा. . शब्दाः-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । महिषः, मह+हषट्-महान् ,राजा वा ॥ महिषी, मह +हषट् + ईप राजपत्नी । महेला, मह...इल: आप महिला । मातरिश्वा, मातरि...शिव-कन् वायुः। माता, मान-तृ-जननी॥ माया, मा...यः... आप-छलं, मिथ्या, जालो वा। मायुः, मिन्...उण पित्तम् । मर्जारः, मृत्र...आर:- बिडाल:-खट्वाङ्गम् मालः मा-क्र:-क्षेत्रे। म्भलम् माला, मा-क्रः आप सक् । मित्रम् , जिमिदा-का-सुहृत् क्लीवे । पुंसि सूर्यः॥ मिथिला, मन्थ-इल:-आप-नगरी । मिहिर, मिह-किर:-मूर्य, बुद्धे च । मुखम् ,खनु-ड:-आस्यम्, प्रारम्भः, उपायः, नाटकसन्धिर्वा ॥ मुदिरः, मुद-किस कामुके, अभ्रे । मुद्गः, मुद-गक सस्यभेदः । मुनिः, मन-कि= वसिष्टादिः । मुशलः, मुश-कला-मुसलः । मुसलम्, मुस-कल: अयोनिर्मितास्त्र- लये च । - मन्दुरा, मदि+उर: वाजिशाला। मन्युः, मन+युः-शोकः, क्रोधो वा। मयुः दुमि+उ:-तुरङ्गवदनकिन्नरविशेषः वानरो वा . : विशेषः । मयूखः, माङ् + उखः-किरणः, कान्तिः, करो, ज्वाला वा ॥ मरीचिः, मृ+ ईचिः+कृपणः, दीप्तिः मुनिनाम । महः,-मृड्+उ = निर्जलदेशः । मरुत्, मृ+ उत् = पवनः देवजातिश्च । मयूरः, मीन+ऊर = पक्षिविशेषः । मलम् मृ+कल: पापवि मल: टकटे, कृपणे च। मलयः, मल-कयः -पर्वतविशेषः । मलिनम् , मल+किनः दूषिते, कृष्णे, रजस्स्वलायां स्त्रियाम् । मसुरः, मसी+ उर:-व्रीहिभेदः । उपा. धानम्। मसूरः, मसी+उर: बीहिभेदः, वेश्यावा। मसूरा(सुरा) मसी+उरः+आप-वेश्या । मसूरी, मसी+ऊस+ई-पादरोगः, पुसि उपाधानम् । मस्तुः, मसी...तुः क्लोवे-दधिभवमुद. कम्। महती-नारदस्य वीगा। महान् , मह+अतृ=श्रेष्ष्ठे। महिला, मह+इल:+आसी। . मूत्रम्, मुक-त्र-प्रस्तावः । मूखः मुह-ख:-अज्ञः ॥ मूर्धा, मुह-कन्-मस्तकः । (मुर्दा) वा। मूलम् , मृह-क्ल: मूलमिति प्रसिद्धम्। मूषिकः, मुष-किकः आखुः। मृगयुः,-मृग या-कु: व्याधः, गोमायुः, परमेष्ठी वा। मृणालम् , मृण-काला=नलदे, विसे । मृत्यु, मृह,-त्युक्-मरणे च । मृदङ्गः, मृद-अङ्गक-पटहे, वोपे च ॥ मृदु, म्रद-कु-कोमलः। मेचकः, मच-वुः मयूरपक्षचिह्नम् ॥ मेरु, मिञ्-हेमाद्रिः ॥ यजिः, यज-सङ्गान्ता, होता वा ।। यजुः, यज+उस्-वेदः। . .

·३१२ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे . - शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । यद् , यज-अदि बुद्धिविषयीभूतार्थ. कोड शब्दः ॥ ययोः, या-की: अश्वः । ययुः, या-कु: अश्वमेधायोऽधः । यावसः, यु-आसः-दुःस्पर्शः ॥ यशः, अशूङ-असुः- कीत्तिः ॥ याता, यती-भ्रातृवर्गस्य भााः परस्प यातः स्युः। यामः, या-मःरात्रिः । युग्मम् , युज-मा-युगलम् । युवा, यु-केन् - तरुणे, श्रेष्टे, निसर्ग- लशालिनि। युष्मद् ,युष-मदिक=त्वमित्यादिवाचकः। यूथम् , यु-थक्-तिर्यक् = समूहे,, वृन्द. . मात्रे॥ यूपः, यु-पक - यज्ञशालास्तम्बो वा। योनिः, यु-निः = कारणम् , उपस्थेन्द्रि. यंवा॥ शब्दा:-धातवः -प्रत्यया:-अर्थाः । रंहः, रमु-असुः- बेगः। राः,रा-डे-पावके, तीक्ष्णे, स्वणे, वित्त, जलदे च । राका, रा-कः पौर्णमासी नदीभेदो वा। नवरजःकन्या, पूर्णेन्दुश्च । राजा, राज-कन्-प्रभौ, नृपे, चन्द्रे, पने, क्षत्रिये, शके च। राजिः, राज-इड्=पंक्तिः, रेखा । रात्रिः, रा-त्रि-रजनी ॥ रामठम् , रमु-अठ:=हिङ्गु। राशिः, अशू-हज-मेषादिः । समूहोवा । रासभा, रास-अमः-खरः । रास्ना, रस-नक - आप गन्धद्रव्ये, भुजङ्गाक्ष्यामेलापामपि। रिक्थम् रिचिर-थक-धनम् । रिपुः, रप-कु:-बैरी। रुक्मम् , रुच-मः काञ्चने, लोहे । रुचिरम् , रुच--किर:-सुन्दरम् , रुद्रः, रुदिर-मि-र-शिवः । रुधिरम् ,रुध्-किरः कुङ्कुमम् , असक्, पुंसि अङ्गारके च। रूपम् , रु-पक् = आकृतिः, स्वभावः, सौन्दय्य वा। रुरुः, रु-रु: मृगः दैत्यनाम वा । रेणुः री - गुः = धूलिः। रेतः, रीङ्-असुः शुक्रे पारदे च ॥ रौहिषः, रुह-इषट्-मृगभेदः, क्लीः, तृणं था। रोचना, स्च-युः-आप् रक्तवहारे, गोपित्त, वाराङ्गनायाञ्च । रोचिः, रुच-इस-दीप्तिः । रोम, रु-मन्-गात्रकेशः॥ रोहित, रह-इत्-मृगी, लताभेदः । पुंसि सूर्यश्चः। रोहिणः, रुह-इन-चन्दनतरू । रोहितः, रह-इतः मृगभेदः, मत्स्यभेदः, रोहितवृक्षः । ( क्ली० ) रक्तम् ॥ लक्षणम् , लक्ष-नः नाम, चिई वा। लक्ष्मणः, लक्ष-न:-रामभ्राता - योपित्, युष-इत= अवला । रजः, रज-का-धूलिः॥ रजः, रञ्ज-असुः आर्तवे, परागे रेणुमात्रे च रजकः, रज-:-धावकः, शुकश्च । रजतम् , रा-कतः-शुक्लम् , रूप्यम्, सुवर्णम् च । रजनम् , रज-क्युः रक्तचन्दने। (पुसि) रागजनने ॥ रजनिः, रञ्ज-अनिः रात्रिः, हस्तिनी रजनीति दीर्घाऽपि । रज्जुः, सज-उ: वेण्यां गुणे च । रण्डा, रमु-डः आप - विधवा, मूषिक- पर्णी। रत्निः, -कत्नि : बद्धमुष्टिकरः। रथः, रमु-कथा स्यन्दने-काये-चरणे- . . वेतसेच । रमसः, रभ-असः = वेगः, हर्षों वा। रशना, अशूक-युः आप् = जिह्वा । राश्मः, अशूल-मिः=दीधिति: पक्षा, प्रग्रहो वा॥ रसना, रस-यु:-आप-रास्ना, जिहावा । रहा, रमु-असुः तत्त्वे रेते गुझेच॥

·उणादिकोषः। . शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । लक्ष्मणा-हंसयोषित् । सारसी वा । लक्ष्मी., लक्ष-संपत्तिः शोभा, पमा वा। लघुः, लघि-कु:-स्वल्पः, मनोज्ञः, निः- सारः। शीघ्रो वा। लत्तिका, लतु-तिकक - गोधा । लवङ्गम् , लू-अङ्गः-देवकुपुमम् । लाङ्गलम् , लगि-कल: भूमिकर्षणास्त्रम् , हलं वा। लाङ्गलम् , लगि-ऊल:=पुच्छम् । लिपिः, लिप-किः-लेखः । लिविः, लिप-किः-लिापः । लोहितम् , रुह-इतः रक्तगोशीर्षकुछ- माजिकुचन्दनेषु । वक्रः, वञ्चु+रक = कुटिले, करे, पुटभेदे, शनैश्चरे च। - " वक्षः, वच+असुहृदयम् ।। वज्रम् , ब्रज+:-हीरके, पवौ च । वटि: वट+:-विभाजकः । वणिक , पण+इ= वणिजः । वदान्यः, वद+आन्यः+त्यागी,वाग्मीच वधूः, वह +ऊ-नवोढा स्त्री। वपुः, व+उस् - तनौ। वप्रः, व+क्र:-प्राकारः । वरुत्रम्, वृज+ उत्रःप्रावरणं वा॥ वरत्रा, वृष+अत्रः+चर्मरज्जुः । वरेण्यः, वृक्ष+ एण्यः- श्रेष्ठः । वणुः, वृष्+नुः - नदः, देशभेदो वा। वत्तिः, वृतु+:-दीपोपकरणम् । पत्तिका, वृतु+तिकः-पक्षिभेदः । वर्धम् , वृधु+न् = चर्म । वलयम् , वल+कया- कण्ठरोगः। कड़ वलोकम् , वल+कीकनीधम् । विल्गुः, वल+उ:= छागले, सुन्दरे च । वल्मीकम् , पल+कीकः (पुं० ) वा. मलरः ( क्ली०) दिगवलयम्, मेघ. खण्डवा॥ बल्लभः, पल्ल+अभा=प्रियः। अध्य- क्षः, सलक्षणघोटको वा। वल्लूरः, वल्ल+ऊर:-शुष्कमांसम् ॥ वसुः-वस+:- अग्न्यायष्टौ वसवः । शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः। वसन्तः, वस+अन्त:-ऋतुः । वस्तिः, वस+ति:-वसनस्य दशाः, श्रोणी, नाभेरधोभागो वा ॥ वस्तु, वस+तु:-पदार्थः । वस्त्रम्, वस+त्र:- वसनम्, वस्नः वस+न:=मूल्यं वेतनं वा । वहित्रम् , वह +इत्रः- वाहनं वा वहिः, वह+नि:-अग्निः ॥ औषधिवि. शेषत्र वातप्रमी, वातम्...माङ्कीः = वातमृगः । वादित्रम् , वद...इत्रम् - तूथ्योंदि । -वापिः, वप...इज = जलाशयः ॥ वापीतिदीघंकारोऽपि ॥ वामः, वा...मः-हरे, कामदेवे, मेघे ( क्लो० ) धने, वामा नारी । वामी-शू- गाली वडवा रासभी कलभी, वायुः, वा...उण = वातः । वारिः वृम..इन् = गजबन्धनी शृङ्खला, कीबे जलम् । घासा, वस...असुः%वस्त्रम् ॥ वासरः, वस...ध्यन्तः...अर:- -दिवसः। वास्तुः, वस...तुण -- वैश्म, भूः पुं. क्ली। वाशुराः, वाश...उरः-रात्रिः। गर्दभः । विः, वा...डिः-पक्षा। विटपः, विट...कप-शाखाविस्तारः, विटाधिपश्च। विष्टपम् विश...कपः = जगत् । विडालः, विड...काला नेत्रपिङ्गे, मार्जार वा। वितस्तिः, वि...तमु...तिः=द्वादशाङ्गुल परिमाणं वा॥ विधुः, व्यध...कुः-शशाक, कपूर, ह- षीकेशे, राक्षसे च। विपिनम् , वेप...इनः वनम् । विप्रः, वप्...अन् ब्राह्मणः । विष्णुः, विप्ल+गुक्=नारायणः । विश्वम्, विश+क:-जगत् विश्यः देवविशेषः विद्या शुण्ठी वीचिः, वे + ईचि तरङ्गः ॥ वीणा, वी+न-याप विद्युत्, पल्लकी। नघा॥ - - - तोये धने मणौ वसु॥

·३६४ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्ट . ण्ड, शब्दा-धातवः-प्रत्ययाः-अर्थाः । वीध्रम् , वि+इन्धी+कन् विमलार्थकम् । नीरः, अज+रक्-शूरः। वृजिनम् , वृजी+किनः कल्मषे, केशे, कुटिले च। वृत्रः, वृत+रक्=रिपौ, ध्वनौ, ध्वान्ते, शैले, चके, दानवे च। वृषभा, वृषु-कभः- वृपः । वृषलः, वृष+कल:-तुरगः, शूद्रश्च । वृषा, वृष+कन कणे, महेन्द्रे च । वृष्णिः, पु+निक-यादवः, मेपः, पाप्त- चण्डोवा॥ वेणुः, अज+णुः वंशः, राजविशेषो वा। वेतनम् , वी+तनः भृतिः । वेतसः, वेम् +असः-वृक्षभेदः । बेधाः, वि+धा +असिः विधाता+ई. श्वरो वा वेमा, वेन्+मन = तन्तुवायदण्डः ॥ वेशन्तः, विश+अन्तः=पल्वलम् वहत् , वि+हन:-अतृ-गर्भापघातिनी। व्योम, व्य+मन् - अन्तरिक्षम् ॥ शकटम्, शकि+अटा-यानविशेषः, ऋ. षिर्वा | शकटोऽपि। शकलम् , शक्ल+कल:-त्वचि, खण्डे, मत्स्यभेदे वा। रागवस्तुनि, वल्कले च॥शाकली-मत्स्यः। शकुन:, शक...उनः पक्षिमात्रे, पक्षि- विशेषे वा शकुन्तः, शक्...उन्त - पक्षिमात्रे, पक्षि. शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । शतदुः, शत-द्र-कु: नदीभेदो गङ्गा वा। शत्रिः, शदूल-त्रिः अम्मोधरः, विष्णुश्च ॥ शपथः, शप-अथः शान्तिः, निश्चयक. रणं वा। शबलः, शप-कलः॥ शत्रुः, शदूल-मि-6-वैरी। शब्दः, शो-द: निनादः । शमथः, शमु-अथः शान्तिः, मन्त्री। शमलम् , शमु-कल:- अशुद्धम् ॥ शम्बः, शमु-व-मुसलस्य लोहमुखम् ॥ शम्बुकः, शमु-उकः शम्बूकः॥ शम्बूकः, शमु-ऊका गजकुम्भान्ते, घो- थे, शूद्रतापसे च ॥ शयुः, शोङ्-:-शयनशीलः । शरभः, श-अभ. आरण्यकहिस्रपशुभेदः । शरत्, -अदि-वत्सरे, ऋतौ, च । शरीरम् , शृ-ईर:- विग्रहः। शरु-शृ-उः- आयुधं कोपो वा । शर्करा, श-कर:-आप- खण्डविकारः, मृद्विकारो वा। शर्वः, १-वः-रुद्रः। शर्वरी, शृ-प्वरः -- इप-- यामिनी । शलभः, दाल-अमः= पतङ्गः। शल्यम् , शल-या भावविशेषः, वाणा. प्रभागो वा। विशेषे वा। शकुन्तिः, शक्...उन्तिः = पक्षी। शकुनिः, शक्...उनिः= शकृत् , शक्ल...ऋत् = उच्चारः॥ शक्रः, शक्ल...रक्-देवराजः कुटजवृक्षश्च । शक्ला, शक...क्ल: प्रियंवदः । शङ्कः, शकि-कु:-कीले, गरे, शो, सं ख्यायाम् , पादपभेदे, पापे, पादभेदे, स्थाणौ शल्येच शाहः, शमु-खा=निधिभेदः, ललाटास्थि, कम्बुश्च । शण्डः, शमु-ढः-गोपतौ, आकृष्टाण्डे, वर्षधरे, तृतीयप्रकृतौ च । शष्पम्, शसु-पक-बालतृगम् । शादः, शो-दः कर्दमो बालतृणं वा । शाः, शृ-गक-पक्षी। शालकम्, शल-ऊक:-मूलद्रव्यम् ।। कुकैरवादीनां कन्दः। शास्तिः, शास-तिः राजदण्डः ॥ शिक्यम् , ग्रंसु-य:-प्रसिद्धार्थः ॥ शिखा, शी-ख:-आप-चूडाकेशभे- दः, ज्वाला वा॥ शितिः, शतिसौत्री धातुः-किः कृष्णः, शुक्लो वा ॥ शिथिलम् , श्रथ:-किरः-लयम् । शिविरम् , शील-किरः सेनानिवेशः, स्थानं वा। शिरः, श्रिम-असुः शीर्षम् ॥ शिल्पम् , शील-पक्=कौशलम्।

·उणादिकोषः। ३९५ काब्दा:-धावा-प्रत्यया:-अर्थाः । शिशिरम् , शश-किरः = ऋतुभेदे, पतारे, शीतले च। शिशुः, शो-कुबालकः । शीधुः, शोड-धुक आसवः । शिरीषः, शृ-कीष:-वृक्षविशेषः । शीलम् , शीङ्-लक्-स्वभावः । शुक्षिः, शुष-क्सिः वातः । शुचिः, शुच-किः शुद्धिः। ग्रीष्मावसा. नं वा । . शुल्बम् , शुच-व- ताम्रम् ॥ शुक्रः, शुच-क्रः = भार्गवे, ज्येष्ठमासे, वैश्वानरे, (क्ली) रेतसि च । शुक्लः, शुच-क्र: सिते, योगान्तरे (क्ली.) . रजते च। शुभ्रम् ,शुभ-रक्-अभ्रके, उद्दीप्तश्वेते। शुप-किरः- वंशादिवाये, शुषिरम् , विवरे च। शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । श्रेणिः, श्रिम-नि:पङ्किः॥ श्रोणः, -नः- पङ्गुः। श्रोणिः, श्रु-निः- कटिः॥ श्लक्ष्णम् , श्लिष-कस्नः-सुकुमारम् । श्वशुरः आशु-अशूह-उरः पतिपत्न्यो। पिता । स्वा, शिव-कन् - कुक्कुरः । श्वित्रम् , शिवता-रक् - कुष्ठम् । श्वेतः, श्योङ्-इतः = शुक्लः । संक्तुः, षव-तुः- यवादिचूर्णम् । सक्थि, पज्ज-क्थिः- उरुः । सखा, ख्या-डि-मित्रं सहायो वा॥ सन्ध्या, सम्-धाञ्-यसायंकालः। सष्ठ, षप-कनसंख्याविशेषः । संवसथः, सम्-वस-अथा-प्रामः । सरः, स-असु:-तडागः। सरणिः, स-अनिः = श्रेणिः, वर्त्म, शरणिः = वम । सरयुः, सु-अयु-नदी। सरयूः, सृ= अयू: नदी। सरलम् , सृ-कलः-पूतिकाष्ठम् , अवक्रम्। सरल: अवक्रार्थकद यम् ॥ सरित् , स-इत् नदी सपिः सृल्पृ-इस्-माज्यम् । -समस्तः। सर्षपः, स- अपः कटुस्नेहवान् । सलिलम् , सल-इल:-जलम् । सव्यम् , पुञ्-या दक्षिणवामयोः । सत्यम् , षस-य:+वृक्षादीनां फलम् । साधुः, साध-उण-सज्जनः । सानुः पण-उण= पर्वतैकदेशशृङ्गवुधमा. र्गवात्यापर्णवनानि च। सानूनि वा। साम, षो-मन् वेदान्तरे, उपायस्य भेदे च ॥ सारथिः, स-घथिः-नियन्ता॥ सार्थः, स-थण =णिकसमूहे। सास्ना, षस-नक्-गलकम्बलः । सिक्थम् , षिक्-थक-मच्छिष्ट सोम इति प्रसिद्धम् , ओदननिर्गतमण्ड वा सरला { अवक्रार्थकद्व यम् ॥ शुप्मम् , शुष-मः तेजः, [पुं० ' वायुः। शूदः, शुच-रक- अन्त्यजातिः शूपम् , शृ-पक् = अन्नशोधकं पात्रम् , मानभेदो बा। शूरः, शु-क्र:=पादपे, भटे, सूर्य च । शृङ्गम् , श-गक = प्रभुत्वे, शिखरे चिहे, क्रीडाम्बुयन्त्रक विषाणे उत्कर्ष, स्वणे, मानभेदे च । शृङ्गारः, 'श-आर:- मुरते, नाट्य, रसे, गजमण्डने ॥ शेपालम् , शीङ्-पाल: जलनीलिका । शेवालम् , शीङ्-वालः-शैवलः ॥ शैवलम् , शीङ्-वलम्=पमकाष्ठम् ॥ शैवालम् , शील्-वाल जलनेली ॥ शोचिः, शुच-ह: दीप्तिः । शोथः, -थ:-श्वयथुः। शेवलः, शी-वला-जलनेली श्मश्रु, स्मन्-श्रिम हुन्पुरुषशुखरोमाणि, श्यामः, श्यैङ्-महरित् , कुष्णः, पिकः। मरिचम् , सिन्धुलवणं, वा श्यामा,-शारिका, निशा, अप्रस्ताङ्गना। श्येनः स्यै-इना-पक्षिणि, पाण्डुरे च । श्रवाय्यः, श्रु-आय्या यज्ञपशुः । सर्वः, .

·सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे । शब्दा:-धातवः-प्रत्ययाः-अर्थाः। शब्दा:-धातवः-प्रत्यया:-अर्थाः । सिन्दूरः, स्यन्द-उ:-तरुभेदः । क्लीवे स्थाली, स्था-आल:-ईप - पाटलौषधौ। रक्तचूर्णम् । स्थिरम् , ठा-किर:-निश्चलम् । सिन्धुः-स्यन्दू-उ:-देशविशेषः, नदवि स्थूणा, ठा-न-लोहप्रतिमा गृहस्तंभोवा। शेषः, अब्धिः, सरिद्वाच्ये स्त्रीलिंगः ॥ स्पृहयाय्यः, स्पृह-आययः अभीप्सुः, सिमः, षि-मः सर्वनामसंज्ञः पर्यायः ॥ नक्षत्रं वा। सीरः, षि-क्र अर्कहलयोः। स्फारम् , स्फायी-रक्-विकटे, करका- देवुन्वुदे च। सीमा, पिन -मन् अवधिः ॥ स्फिरम् , स्फायी-किर:-तेजः । सुत्रामा, सु-ौड्-मन-इन्द्रः ॥ स्यन्दनम् , स्थन्दू-युः जलादिश्रुतौ, सुरः, षुभ-क्रा-देवः (पुसि) रथे। सुरा, खुज-क्र-आए=चषके, मद्ये च । स्रोतः, -अम्बुवेगेन्द्रिययोः ॥ सूक्ष्मम् , सूच-स्मः अत्यल्पम् , कण्टकम्। स्वरु:-स्वृ-उ:-वजम् , सूचः, पिवु-च-दर्भाङ्करः ॥ स्वसा, सु-असुः-भगिनी। सूची, पिवु-चट्-ई-सूचीनि प्रसिद्धा॥ स्वादुः, स्वद-उण-भोज्यमन्न वा। सूत्रम् , पिबु त्र-तन्तुः, शास्त्रोकदेशोवा हनु:-हन-3:33 कपोलावयवा, प्रहरण, सूनुः, पूछ-नुः पुत्रः, अनुजो वा। मृत्यु। सूपः, सुङ-पकपकं द्विदलान्न वा। हरिः, हृ-ह: नारायणः-सर्पः-इन्द्रः- सूरः, पृन-क्र= सूर्यः । भेकः-सिंहः-मश्वा-सूय्य:-चन्द्रः वान. सूरतः, सूरम् कः-उपशान्तो दयालुश्च । रो-यमः-वायुर्वा ॥ सूरिः, पूड-कि:-पण्डितः ॥ हरिणः, हृन -इनः सारंगे । सृणिः, स-निक - अङ्कुशः ॥ हारिणी, हृन-इनः-ईप गणिकायाम् । सेतुः पिन -तुः समुद्रः आलुः, कुमारश्च । वृत्तभेदे, हरितार्या च । सोमः, पुज-मः-चन्द्रे, वानरे, कुवेरे हरेणुः, हज -एणुः-कुलयोषित । पितृदेवे, समीरणे । वसुभदे, कर्पूरे, नीरे, हरित् , हुन -इत्-दिक् , वर्णः तृणम् , सोमलतायाञ्च । अश्वविशेषश्च । स्तनयित्नुः, स्तन-यित्नुः- मेघः, विद्युद्वा। हरितः हृन -इता वर्णभेदो वा । स्तबकः, ष्ठा-अबकः-पुष्पगुच्छः। हरिता-हरिणी। स्तम्बा, ठा-अम्बा-शाखाशून्यवाद्या. देगुच्छः । हु-इस-घृतम् । स्तरीः स्त्र-ई-धूमः हंसिका, हन-सिक -आप-हंसस्त्री। स्तिम्भिः, स्तम्भः सौत्रः-किः समुद्रः । हिमम् , हन-मः-तुषारे मलयोभवे । स्त्री, स्त्यनारी। हिरण्यम् , हर्य-कन्या सुवर्णम् ॥ स्त्येनः, स्त्यौ-इनः-चौरः। हृदयम् ,हृन-कया-मनः । हृषीकम् , हृष-कीकः ज्ञानेन्द्रियम् । स्तोमः, ष्टन-मः-संघातः । हेमन्तः, हन-अन्त ऋतुभेदः । स्थविरः, ठा-किर:=वृद्धः, भिक्षुकश्च । होता, हु-तु-हवनकर्ता। स्थाणुः, टा-गुः शुष्कवृक्षः, निश्चलो वा होमः, हु-मः=देवतोदेशेन हविः स्थालम् , Bा-आलः-पात्रविशेषे॥ प्रक्षेपनाम ॥ इति शासनपुरुषोत्तमपुरवास्तव्यः श्रीनवकिशोरकरशास्त्रिविरचितः सिद्धान्तचन्द्रिकाया उणादिकोषः समाप्तः । . . . हविः, .

·*श्री: * सिद्धान्तचन्द्रिकादशगणीय- धातुसूची। " , " " " उन्दी • ११८ अनोरुध ११२ १४० " " धातवः पृष्ठाकाः क्षमायी कास ६७ मिश्विदा ६९ क्षिप १०४ क्लिदू. ११० मिक्ष्विदा क्लिशू ३३१ क्षि ११६ क्षिणु १२० क्षि १२६ क्षिप १२२ क्षिण क्षि क्लिदि कित किट ४४ क्रीम् १२८ कीट १३८ क्षीप् १३१ कील कुथ १०४ क्रुध १०. . उष § ७७ धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्ठाकाः | धातवः पृष्ठाकाः (अ) अव ४७ (क) अर्च १३७ अर्द ४४ अङ्क अदि कटी अङ्ग अति (उ, ऊ) . ६६ अम्जू ११८ अत ११० कख उध्रस् १३१ अह कर्द उभ अज १२४ अर्थ कल ६४ उम्भ अक्ष करल अन्ध अचु कष अकि उज्झ कक्क ७१ अन ८९ (आ) कटि अद आप्ल ११५ उच्छी कर्ण आस ९३ अश १३१ उछि कर्त आप्ल १३९ अशूङ ११६ आछि उहिर कत्र ६० अष ५१ १३८ उख कसि असु १०९ १०४ ऊन १३० कड १२४ अस ऊर्ज क्षणु १२० अस १९३ १२५ कडि अणुंम् १३० असु इयुध १९३ कल कथ असू (ऋ, ऋ) इक ८५ अस कण ऋषी ८६ १३५ ह ऋच्छ कण्डू १९३ अजि क्रदि इवि ऋ क्रदि १३९ ऋ १०१ क्रम ४६ अद क्त ७८ ४४ क्षमूप अर्क १३८ ऋणु १४ १२० क्षप १४० अम ऋम्फ ११२ १२४ आक्रन्द१३८ अर्ज ऋफ ईर ११० ऋधु क्षजि अगद १९३ ऋ अन्चु १३९ ईश ऋज ६५ अंस ( ए, ओ) क्लमु १०९ १४० १३९ एध क्षमू अय १९३ क्नसु १०४ अभ्र ४९ ईह ओण ४३ काल १४० ३०सि० च. नि इन्धी ११८ " " " ९४ ६ १ अहि " CAnche che " ऋधु ११६ कुप ११० क्षुभ कुटुम्ब १३५ १३६ कुद्रि १३० कुट कुडि कुठि शुदिर् ११० कुट १२४ "" "" १५ । क्षपि . ६ " ·३४ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे धातवः पृष्ठा १२४ १२५ धातवः पृष्ठाकाः चीक १३९ चीव " १ धातवः पृष्ठा (घ) घह १३८ घट घटि घट १३८ घस्ल घट चुट १३२ १२४ १३८ ३९ १०४ कुथ कृथ फुन्थ २ खच चुवि चुटि चुद " घ्रा ७ મ " " घुट ६९ ११० १३९ कुसि कुशि घुषिर १३८ ख १२० घृणु घृ ३ १३८ " १३९ कुवि कुभि कुत्स कुट कु कुमार कुण ५७ १३१ द गु १४० चते चदे चह चप चति चुप ४६ च्यु १३९ च्युस च्युतिर २३ च्युड चूर्ण १३७ चूर्ण चुती १२४ १३९ चेष्ट (छ) छदि १३६ ३ " ७८ " धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्ठा केत १४० गण केला १९३ । प्रस १३९ केवृ ६७ ग्रन्थ १३१ ग्रह १३० क्षोट १४० ग्रन्थ ग्रन्थ १३२ गा ६७ खड १३७ गाह ७२ वडि ग्राम १४० ग्वद खनु गुप १३२ १४० खट्ट गुर्द खिद गुप १३९ खिद गुध खिद १२५ १२४ गुड खाह ख्या ८० । गुज खुडि गुम्फ खेव गुफ खोट १५० गुटि १३८ गुडि खेट ११० १४० (ग) १४० गाडि गद चु गर्द गम्ल ग्लुञ्च गल गूर १३८ गवेष १४० गृह गह १३९ गृधु गर्व गृ १३८ गृ १२५ गन्ध १३० गध गृह गे गज ग्लेवृ गर्द गदी गद्गद १९३ गोम १४० ११ .. चकार चक्षिक " ६३ १३८ खेला० १९३ १३७ चवि गुप क्रा ६० क्नुयी क्षुम कुथि क्न १२९ कृण १३८ कूट कूट १४० कृवि कृष ४९ कृप १४० .. चर्च चट " " " छदै १३८ १४० छिदिर ११७ छिद्र १४० १०४ चन " " चर ४९ र ८ १२७ १३९ उदिर् ११० छुदी १३९ १२२ चदि चटे चाय चिन् १:५ चित चिम ११४ कृती ० १२४ १४० १०६ १४० हुकृञ् कृ चिति १३२ " ४६ ११० चित्र चिती चिट ची १४० २३ ४४ जप जमी ৭ १३० ५६ कृम् कृत जमि ·धातुसूची। ३६६ धातव.पृष्ठाकाः जसु जसि जक्ष " " " १०९ जनी जपु ज्ञप जागृ ज्या धातवःपृष्ठाकाः भ ६९ অয় १०७ जम ११० णम जह द टुणदि णम पद जिसि णिजि गिजिर् १०२ णिदि णि णोज ८३ णुद धातवःपृष्ठाकाः त्वक्ष बित्वरा ७१ ताय ६४ तिम् १०४ तिक तिग तिज १३८ तिल ति तिज त्विष तीम् १०४ तुम १०६ तुभ ११० तुजि तुज तुम तुट १२४ hoghoon honey " ज्ञा ur9 . १३८ १३६ ४९ जि जिवि १३९ तुष. जिमि जिवि त्रि ४४ ६१ १३९ धानवःपठाराघातवः पृष्ठाङ्क: १३९ घुत तृम्फ १२३ द्र १११ तृम्प १०८ त दुहिर ते दुख १४० ६७ १९३ नौक ५ दधि ४९ १०६ दय दुञ् दृशिर हम १३९ दसि १३८ हमी दमि दृप दशि दरिद्रा दृभी १२४ दृम्फ दम्भु ११६ हप दशि १३५ १०९ १३० ६. दध देश दा १०६ दुदा १०२ (घ, न) दाण धक्क १३८ दाप ध्वंसु दास ध्वंसु दा उध्रस दान वन हुधाञ् १०. दिवि मा धि दिवु १३८ १२५ धिवि दिश ५१ १२१ धी १०३ दिह ११९ जुषी ८३ १३८ णेह (त) तप ११२ १०९ तमु तात्र १३५ तर्ज १३८ तक १३९ " जुगि १ ४४ १२३ तुवि तुम्फ तुफ तुम्प तुप १०८ . " जषिर जभी ज तप " १३४ " १७८ ७७ १ तकि ३३ ७२ १४० द्रा ८ तक्ष तक्क तप त तुजि तुन्थ तुहिर तुम्प त्रुट त्रुटि तरी ३२ १२४ १ तनु तञ्चू दिवु ३९ ११८ १३८ झूष १०. (2,,ढ,ण,) टकि १३८ डप डिप ११० डिप १२४ १३८ टिप डीज डी दौड़ G4 दियु १३५ ४६ ४ तनु तसि त्रसी प्रसि नस पूष १३८ ०४ १३९ १३८ तृपू १०८ मितृप् ११० उतृदिर ११ दिप दा दीपी दु धूप धू १३८ ११७ ११. ५६ ८४ धूश --- ६२ ·सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे धातवः पृष्ठाङ्काः मार्ग १३८ ८० मा ओप्यायो ६३ धातवः पृष्ठाकाः भिषक् १९३ भ्री १३१ जिमी ९९ भुज ११० भुजो १२६ भू १३८ भ्रूण १३९ माह मा मान मिजि १३९ " १३ मिल दुमिन् १२२ ११४ पिष्ल NEN.PUPvo. मिदि १७ जिमिदा ११० मिट्ट मिमिदा ६९ १३० ० डभृज् १०१ भृशि १३९ भृशु ११० भृण भ १३० मले भेष ४१ मिश्र मिह १४० ५१ माह निवास १४० पी प्री भि फला ४८ मी मी मील " प्राज धातवःपृष्ठाकाः धातवः पृष्टाहाः धातवः पृष्ठाकाः धून ११५ पाल १३८ पूर्ण धू १२५ CAT पूज १३६ प्रा ८० पूरी १३९ वृष १४० पूञ् १२९ शुरू १२८ पिजि पृथ १३७ १३४ घ पृची पिज ११८ मिषा ११२ धेक पृक्ष १४० पिस पृची पिच्छ ५४ ध्ये पृचि ११७ नट पृच १३८ वि १०० पिश नट १२७ १३८ पिसि १३९ १०० नद पिडि १३८ नट पिजि नाथ १३९ । पत्र ना पिजि प्रोथ १११ फण ६९ निष्क १३८ फल ४९ नृती १०४ १३६ न १३० फक्क ३१ पीड १३३ भज (पफ, भ) १३८ प्रोञ् भडि पण १२८ ६५ पत्ल प्ली भल भत्स पन पुथ १०४ पर्द पुष्प भजि १३९ परपूल १४० पुष १०६ मनो ११७ पष पू भक्ष १३४ पठ पुष १३२ भल ६४ पर्ण १२५ मल्ल पुट १२४ भदि ७१ पट १.९ पुण १३८ भज १३८ पुंस भ्रस्ज पचि १२१ पुटि १३९ पसि पुर्व १३८ भ्रक्ष पडि पुस्त भ्रशु ११० पथि १३० भ्रम १०९ पक्ष पुष १३९ अंसु ६९ पत पुट भ्रम भा पद १४० ११२ भाम दुपच पुथि १३७ भाज १४० प्रच्छ १२५ १०४ टुभ्राज प्रथ प्रङ प्रस १२५ टुभ्रा पा ५६ टुझ्ला पा पूरी ११२ पार ११० भिदि १२८ १४० ४१ १३९ भ्र (म) मथि २५ मन्थ मन्तु " मुस्त १२२ १३८ " । मुट १२४ मुस १०९ १०८ " 8 ४८ म्रचु मूल " १३७ १३१ मल्ल मह १४२ मद १३८ मडि मर्च मन्थ महि मही १९३ टुमस्जो १२५ मनु ११२ गन मत्रि मसी ११० मदी १०९ मदि म्रक्ष १३८ माग १४० मान १३८ मान मार्ज १३८ माहू मृड मृद मृजू " १२७ ८० मृश मृष् १२५ ११३ १४० " मृष मृग मृधु मृ भिदिर् ११७ मेधा १९३ १ १३८ मेव ·धातुसुची। ४०१ धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्ठाकाः लधि धातवः पृष्ठाकाः मेह मेध म्लेछ १३८ म्ले ६० लज १४० पि रिचि ११० रिश रित रिष री १११ १३० " ४६ धातवः पृष्ठाङ्का विप्ल १०३ विजिर बिल १३८ विद ८५ ओजिवी १२७ विश १२५ विच्छ विद ११९ ८. मोक्ष १३० धातवः पृष्ठाका: वच १३९ वद वस १४० वणे वठि वट वष्क वस १० वडि १३८ वटि वञ्चु बस्त बर्ह अर्ध वलूह १३९ " . १०७ :८३ ओविजी ११८ " रुजो विध १२४ रुजिर ( य, २) यसु १०९ यत्रि १३३ यम १३४ यक्ष १३८ यत १०९ यम ४७ यम यज यती या टुयाच लाभ १४० लिश ११३ लिख १२२ लिह ९५ लिश १२७ लिप लगि १३९ ली लो लोह १११ १३९ लुपल १२३ १२३ लुवि लजि १३९ १२६ ११६ १३९ विचिर् १२५ . रुज रुङ् ८ " ६९ रुट बस १९० 09 . वश वनु MMMM ९३ ८८ ८० १२१ १३५ रुशि १३१ १३८ १३९ १३८ १४० वल्क वर्ण लुठि लुण्ठ ११२ युज ११ः युजि२ ११० ८३ युज यु १३८ युच्छ युगि ३३ विष १३२ विद १३५ विद ११२ बिस १०९ विषक १४० बिदि वी ८४ वीर १४० बीड १०४ बीड १११ ठली १३१ वी १३० वुस्त बुक्क बुध ११२ खुस १०९ उबुन्दिर ७ " ११० " वण बध वर वसु " , १०९ १४० १३८ ६१ रह १३५ रह रधि रहि रक रघ (ल) १३९ १३८ बुधिर टुवप् वदि व्यध १०६ वज १३८ व्यच १२३ आवश्च व्यय १४० व्रण लुथि ३६ १२१ १३८ १९३ १३६ लोक ७१ (ब, व) बुक्क लघि १९ " " रस : १४९ लजि लवि लडि 13 ४६ १०९ ६०४ ९६ १३८ ११० १३२ ओलरूजी १२० वद ओलजी ६१ ६५ ८ ७१ ११४ ब्युष व्यु अग धूस वृश वृड्ः वृक्ष वृजा घृजी वृजी बृ वृहि वृत व्यथ व्यय वा वावृतु ११२ बाट १ वात वाम बिल विष्क विद्ल १२२ रधि रमु रा राध राध राज रि ६४ ८० ओलडि लजि लज १३९ वल्ल वल्गु वस टुवम् वठ " १०६ ७३ १२५ , " ००० " १३ १४० विच्छ ·४०२ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे शिम ११४ " षद्लू . जिव ८९ " " १३७ " " स्तोम १४० " " धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्टाङ्काः धातवः पृष्टाहाः धातवः पृष्ठाकाः धातवः पृष्ठाहाः वृधु षध शिजि १३९ १११ १२५ पम्ब १३८ १३७ ९३ स्फुर पच वृधु श्लिष १३८ स्फुट १२४ १३७ पह ७२ वृतु स्फुटि १३७ वज् श्लिप १०६ टे ६२ स्फुटि श्रिन पो १०६ स्कुदि वेज शिवता १०६ (स) व्यम् टु ओश्चिहर् ६१ বাস্তু समी १०४ ११० सत्र १५० वण शिष १४० ५० सपर शीड स्वद वेन १०१ १३९ समाज १४० वल प्वक शीक १४० १३९ सङ्केत ११३ शोक वेष्ट खंयु ६९ पान्त्व. १३० स शील सम्भु (श) ष्णा. सृप्ल ८० स्यन्दू शील शमु १०८ ष्ठा स्वृ ५५ स्पदि श्री १८ शम स्पृश पिव १३५ १२५ १२. स्पश ७४ शम्ब स्तन. ११४ शुठि १३८ पितु स्तन १३७ स्पृह शट शुठ पिन शप संग्राम १२८ ११. स्तृन १९ शुन्ध १३९ पिञ् स्तम्भु १५१ शक स्तन १४० शुल्लक ६३८ षिधु स्कम्भु शक्ल स्त्य १०७ शुल्व ६४ स्पश १३८ शब्द १३८ शुम्भ विधू २८ क्ष्यम शठ शुभ षिधु स्वर १४० शसु शुध १०७ हन टिवु ८१ शप स्खल ४९ य ४४ शकि शुभ टि स्यमु हलप इशुचिर ११७ ष्णिह स्वन श्रम ओहाक १०० १०१ शक विदा १० साह श्रथ १४० १३ आहाङ् १०१ शुन्ध ष्टिम् माम्ब १० शच्युतिर २३ स्वठि हिवि साध निविदा ६९ ११५ श्चुतिर .४ साध इवल्क १०६ मि श्रण १३४ हिसि ११७ स्वस् शू टिप हि ११५ श्वत ष्ठि ४४ स्फिट १३. हिठ ४० वन टीम् १०४ स्मि शृधु श्रथ षु हिसि १३६ ८४ स्मिट श्रन्थ पु १२५ हिक्क श्रन्थ १३. पुज् १४ १३० ही ९९ वट १०४ १४० पुट १३. ९८ श्रथ शेवृ ६७ स्निह १०८ वल्ल शो पु सुख .४० ९४ इलो ष्टुभ ६३ १९३ शासु ष्टुन स्त्र ५६ शासु ११० आङःषद.३९ ष्णु ८४ स्फुट शान ष्णुह हृणाम १९३ स्कुम्भु १२९ श्रा ८० षह १३८ ष्टुप १३८ स्तुम्भु शिष १३९ षणु ११९ ष्णुसु १०४ स्कु १२८ द्वेष इति सिद्धान्तचन्द्रिकादशगणीयधातुसूची समाधा। १०४ । स्कन्दिर ६८ " " हिस्क १३ स्वादि १३ स्फायी ६३ ८६ १३८ " " धु शृधु स्फिट्ट १३८ त्रिवु १०५ " हुँछौं ४९ १०५ " " हम BA " ·*श्रीः सिद्धान्तचन्द्रिकोत्तरार्दस्य सूत्रसूची। अदो जघुः सूत्राणि पृष्ठाकाः अपिहाधास्थामित्से० ६८ अपि रञ्जदंशसञ्जस्व० ५८ अपूर्वकालेऽपि क्वचित् ५५३ अप कतरि ३१८ सूत्राणि COTET: अकर्मकाच १९९ अकर्मकाच २०३ अकर्मकाच्च २०४ अकर्मकाणां काला २१६ अगारे णित २८३ अग्रेप्रथमपूर्वेपूपपदे० ३१४ अघ्न्यादयः ३.० अकि पूर्वढस्य जो वा १८७ अहिलघौहस्व उप० ६६ अङ्गिरादयः ३३० अङ्गेर्नलोपश्च ३१४ अङ्गयादेरारः असपरे जो इडो० १४५ अङ्मयोः पूर्वस्यः १४२ अजिगदयो निपात्याः२८० अजिवृभ्यां णुः ३०३ अजेरचतुषु वी वसादौ ३७ अजेर्वी न अजे कितस्तस्य नत्वं २५५ अञ्चेः पूजायामि २५४ अब्जेः सेनित्यमिट ११८ अटौ अद्वित्वव्यवधाने० २८ अतः १३ अत उपधायाः अतिशये हसायं० १६१ अतो हसादेलंघोवा० ३० अत्यन्ताऽपहवे लिट २२१ अत्यत्तिव्ययतीनां० अदसोऽमूः २४६ अदादेर्लुक अदिभुवो दुतः अदे १० अदेर्धश्च अदेमके धो नुम् च ३२८ सूत्राणि पृष्ठाकाः २५१ अद्रुदादेस्ट ८० अधानेच अध्रव स्वाङ्गे द्विती० ३५९ अन उस् ९९ अनद्यतनेऽतीते दिए १४ अनपि च हसाद् अनिटि से उपधानस्य १५८ अनिटोऽनामिवतः अनिह'पभ्यां किञ्च ३१२ अनुदात्तेतो हसादेर० २६८ अनुपराभ्यां कृजः पम् २०० अनुपसर्गाज्ज्ञः २०३ अनुपसर्गात्फुल्लक्षीब०५५६ अनुपसर्गाद्यसः पम्पू० १०९ अनुपसर्गाद्वा २०४ अनुपसर्गाहा २०३ अनुपसर्गभ्यो लिम्प० २३१ अनेककियासमुच्च० ०२६ अनो रुध कामे ११२ अनोर्जानातेन २०६ अन्द्वादयः २८३ अन्यत्राकखादावषा० ३१ अन्येभ्योऽपि युः अन्वक्छब्दे भुवः अपगुगेर्वा जम्योतः ३५९ अपपूर्वः सतिः ३३० अमेः सः अप्ययोरानित्यम् २६४ अप्रतिबन्धात्साह. २०० अप्सरसोजससुमन० १८८ अबादावाप्पिति अब्दादयः अभिप्रत्यविभ्यः क्षि. २०८ अभूततद्भावे कृभ्व० २४० अभ्यर्णमाविदयें २६९ अमनुष्यकतके च २३९ अमादेः क्त्रः ३२४ अमादेन ३०५ अमितम्योर्घश्च ३३१ अमेदीर्घश्च अमेहुंक अयकि १२० अयतो प्रादे रेफस्य० ६० अवलोपि० अादेरिस २९९ जिशिकम्यमिप० २७६ अजेंऋजः ३१२ अर्थवेदसत्यानामापु०१९१ अतः किदिर च अत्तः ३३१ अतेरन्यः ३०५ अतंरुरः अतंर्च ३१४ अतंस्तुक १८२ ३२८ ३० अपहवे ज्ञः २०३ अपात किरतः क्युरुर च : सुट० १९३ अपादाने द्वितीयायां० ५५९ अपाद्वदः २०७ अपित्तादिन्ति अपिद्दाधागैहापि०२४३ ·सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे आतोड इट ईटि २३ आदाथ हण आगसि इण तन्यकर्तरि अशे रुट ३२२ सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः अादेशनिः २९९ आति सको लोपः० ७३ इडधार्योरकृच्छिणि० २६९ अादरः इच्छायामात्मनः सः १५३ अादेः ३०८ इच्छार्थभ्यो लिङ्लटौ २२५ आतो णब्डौ अादेवन् ३२० आतोऽनपि इच्छार्थेषु लिहलो. २२५ अभकादयः आतोऽन्तोऽदनतः इच्छार्थेष्वेककर्तृकेपू०३३७ अह.पूजायाम् २६५ आतो मनिपकनि५ २४२ इनजादिभ्यः अलंखल्वोः प्रतिषेधे ३५१ ३४९ अलीकादयः ३१२ आतो युक २१३ अवतेरमो धो वा आदनुदात्तडितः इणः कित् अवाद्विरतेः २०५ आदन्ताद् द्विषोऽन० ८० इणः किति णादौ० ८४ अवितस्तृतन्त्रिभ्यः ३०९ इणः किति स्वरे यः २१ अविमद्यारिष्ट २७९ । आदोदितः २५० इणः से गमबोधने १५० अव्ययस्य च्वावी० २४१ आहतः किदिश्च भूते २५१ इण आग अपराध अव्ययेऽयथाभिप्रे० ३६० आदे: ष्णः स्नः ३२७ अशादेः क्वः २८९ आद्भुवि कर्मणि इणादेनक २०९ अशिनादिभ्य इत्रो० ३२५ आधारे बन्धः इणो वा गमिर० १४९ ३६७ अशेरनायो वा १५६ आप उदक हस्वो नुम् ३२८ २११ अशेरशादेशो युप्रत्ययः ३९६ आप्नोते क्विप् हस्वश्व२९६ इण्नजिसतिभ्यः० २६९ आप्नोतेरी: १५६ इण्वदिकः ८५ अशेर्युट् स्तुती आप्नोतेवा इण्वदिटि लोपः २१२ अश्नोतरश्च ३१४ आभ्वोर्णादौ इण्वदिटो न दीर्घः २१४ अश्ववृषयायें मुक० १८४ आमि निदेन गुणः ८६ हषस्तुभृवृशासुजु० ३४४ असवर्ण स्वरे पूर्व० ३६ असि उसि अन अ० २६७ आमो भवसोत्क० ६२ इतरेतरान्योन्यपरस्प० २०८ असिसञ्जिभ्यां क्थिः३०९ आय: ४५ इदितो नलोपोन अस्तेरनपि भूः आलिङ्गने श्लिषेः स.१०६ अस्तेरीट आशास: क्वावुपधा०२४५ इन्देः कामर्नलोपश्च ३२४ आशित भुवो भाव०५३८ अस्यतिवक्तिख्या० ९२ इरितो वा २४ अस्यतेम्थुक है आशिषि यात्यास्ताम् १७ ० १५० १०९ आकुस्मादात्मनेप० १३५ आशी:प्रेरणयोः तुप. १३ इवर्णावर्णोपधाद्धसा० १५८ आशीर्यादादेः कित् १८ | इषः मः ३०९ आक्रोशे नभ्यनिः ३५० आगमेः क्षमायाम् १९५ आशेरशादेशो युप्र० २९६ इषुसहलभरिषरुषाम०५१ २६६ आगरे गित २८२ आसन्नकाले पृच्छय० २२२ इप्यशिभ्यां तक: '३०८ आङः प्रतिज्ञायाम् १९७ आ सर्वाः २४६ आडो ज्योतिरुद्रमने २०३ आसेरान ई. इसमन्त्रनाकपुच्छा० २४६ २६३ ईचातः आङो दामो न तु १९५ आडो नुप्रच्छाः ५८ इक कृष्यादिभ्यः १९७ आलो यमहनिभ्या०२०० इश्तिपौ धातुनिशे ३४९ दीशिभ्यां तध्वयो० ९३ आपरयोः खनिश, २७७ इखाख ईर्वाही १०० आपूर्वी हिनि ३.३ इड से गम् १६५ ईष्यतेस्तृतीयो द्वि० १५२ आचार उपमानात् १८९ हो जादौ गाङ् ९४ ईषदुःसुषु खल्यू ३४० आम्छेनुग्वा णादौ इको वा गोलुङ्लङ् ९४ १२८ आतः इस्क्रीजीनामास्वं गौ १४५ । उ: २६ इदितो नुम् ८८ ८८ इवन्तऋधभ्रस्जश्रि इष्णुस्नुक्नु शीले ईटो ग्रहाम् ·सूत्रसूची । ४०५ ऋतोऽकि गुणः कष्टाय क्रमणे २४६ एजां खश सूत्राणि पृष्ठाङ्काः उताप्यो ढार्थया २३४ उत्तमपुरुषे चित्तवि० २२१ उत्फुल्ल पंफुल्लो च २५६ उदकस्यादन् पिपा० १८३ उदक नुट् उदश्वरः सकर्मकात् ०६ उदितः क्त्वो वे ३५१ उदिहणातेर उदो ३.३३१ उदोऽनवकर्मणीहा. १९८ उद्योगे उक्तं न २२१ उद्विभ्यां तपोऽकर्म० १९९ उन्देरिच्चादेः २७४ उन्देलापश्च उपदंशस्तृतीयायाम् ३६८ उपधाया ऋवर्णस्य० १३६ उपधाया लघोः उपपराभ्याम २०२ उपमाने कर्मगिकत० ३५८ उपमर्गादस्यत्यूहोर्वा .. उपसगं आदन्तान्. २३० उपाकिरते: मुद्छ १०६ उपाद्यमः स्वीकार उपान्मन्त्रकरणदेव. १९८ उब्जेबठे बलोपः उरसो लोपो मुम्वा० ३३६ उल्टकादयः ३१३ उल्बादयः ३१८ उवर्णान्तेषु हुन्वार० ३८ ३२९ उषादेस्थः उसि गुणः उस्यालोपः ६४ २४४ ऊदितो बा ऊर्जातराम्न ऊोतेरिडादिप्रत्ययो उर्णातेर्गुणो दिस्यो० ९० ऊर्गातेडः ऊोतनलोपश्च ऊोतेनंट ऊगातेर्वा वृद्धिहमा० ९० ऊध्र्वे कर्तरि शुषि० ३५० ३६ सि० च० सूत्राणि 28TET: सूत्राणि पृष्ठा ऊष्मगष्पधनेभ्य उ. १८५ कर्मण्याक्रोशेकृषःख०३६४ ऋच्छेनाम् कर्मण्युपपदे पूरेरूलो० ३५९ अच्छेलिटि गुणः कर्मव्यतिहारेधातो. २०० ऋणमाधमण्ये २६७ कलिकामा ३१६ ऋतर.यह स्वाथंडन ७९ कवतः पूर्वस्य न चु० १६५ ३४८ कवर्गादिभ्यः किच्च २८६ ऋतोरिक १६५ कपश्छश्च २८३ दन्तात्थपो नेट १८९ काम्यश्च ऋदन्तानाम पधानां.१६९ १८२ ऋदन्नात्संयोगादेः १.४ कायतेडिम् ३२४ कायण ऋदुपधात्क्यप् २३३ ऋधेरनिटिस्वरस्य इ. १५७ कालसमेयवेलासु कामादिप्रत्ययादाम्० ३३ ऋप्रोरिः पूर्वस्य १०० कास्वादयः २८३ ऋवर्णदृशोडं गुणः हिकति झसे क्वौ १७८ ऋषिवृषिभ्यां कित् ३०६ कितः २५० ऋहसान्ताद ध्यण ३४२ किमिदमः कोश ऋत हर ५८ ऋल्वादिभ्यः कोनिः ३४७ किरतेहपजीविकाकु० १९६ किलेबुक च ऋसंयोगान्न किशोरादयो निपा० .८१ २३८ एतेणित् कुटाण; जे. प्रत्य० १२४ ३०० आदौतोर्यः स्वरवत् ३४३ कुपर्वा व: कुरादयोऽपि २८० ओरावश्यके ३४३ कुरुच्छुगन दीर्घः १२० ओरी ओर्वा हेः कुत्रः किनु च ओठमा लोपः कुवश्चट दार्घश्च ३१० कुपादः क्थः २९१ कणरणभणश्रणलुपहे. १४७ कण्डवादिभ्यो धातु० १९३ कुषिरतोः कमकर्तरि०२२० कुरुम्भोमेदेताः ३१९ कथमादिषु स्वाथै कृ० १५४ कुसश्व ३१७ कदाकार्वाभविष्य.२२३ कम्मनाम्नो वा कमादेरठः कुहाश्चुः कमेःस्वार्थ जिनपि. ६५ कृक वचः कश्च ૨૩ कमेरा द्वित्वे । कृपारच कम्पने चलिः कृच्छ्रगहनयो: कपः करणे च नाम्नः कृजः कतुः २८२ कृणः पासः कृषारयुः कृषो नित्यं वमोरु० १२० कतु यह कृञा यावा ३४६ कार्जीवपुरुषयोनशि०३५७ १२० कमणि दृशिविदोः० ३६५ कर्मणि संपूर्वाच २३९ कर्मणोश्चर्मादरयोः पूरेः३६५ DECE २२८ ५१ उषः कित् २८४ १५० १.५ करणे हनः कतरिपंच " कृजाये कृतः कृतः कित ·४०६ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे सूत्राणि क्षायो मः क्षिप्रवचने लट् २८२ ग्रहेनिः -- e घजथं कः घसादेः पः ख्युट करणे १४२ पृष्ठाडाः मूत्राणि पृष्ठाकाः सुत्राणि पृष्टाहाः कृपिचत्योन ३४३ विबपि १९० गुणः ९ कृपेस्तादौ पं वा पे० विवनिबडाः गुणोऽतिसंयोगायोः ६६ कृपो रो लः क्युः सिल्पिसंज्ञयोः २९४ गुधेरूमः ३३० कृवृषोर्वा क्यप ३४४ क्षमरलोपत्र गुरुभ्यः कृषमृषस्पृशमशतप० ५० गुरोर्हसात् ३४८ कृपादीनां वा गुहेरुपधाया ऊद् गु० २२३ कृपादरूः : क्षिया दीर्घः कर्तरि० २५२ गृधिवञ्चिभ्यां ज्य २०७ कृहमोरेणुः २९१ क्षीरलवणयोर्लालसा. १८४ ग्रहांक डिति च कगृहस्पच्छिभ्यः स० १५५ AMहविषोःपाकेशृ०२६९ ग्रहादीनामिट ३४७ कृतकृषिभ्यः कटिः ३२६ क्षुब्धस्तान्तध्वान्त०२५७ केलिमः ३४१ क्षुम्नादिपु न णत्वम् १३१ ग्रीवादयो वप्रत्यन्ताः ३८९ कोरस खन इत्वं क्यामि ३२४ ग्लादेनिः ३४४ ३४७ डिनिझसे कौ अमे० १५८ खनेट डप्रत्ययः ग्लानुदिभ्या डोः खर्जादेरूः इित्यस्यसि ३१७ ग्लास्नावनुवमां च १५१ खवा वम्य औने क्तक्तवतू २४८ १३२ खशन्ते पुर्वपदम्य. २३८ घजथे भावे ३३७ तिः ३४७ खिनि पदस्य को वा सेट घुष्टोऽविशब्दने २६९ क्त्वा सेट किन गर: कडच घृण्यादयः ३१४ क्यपि लघुपूर्वात्परः ३६२ गण्डेश्च ३१६ । यणि क्वचित्कृत्वा० ३४० क्यपीत्वाभावः गत्यर्थात्कौटिल्ये एव. १६३ घामोरीयहि १६६ क्रमः पदीर्घाऽबिषये ४५ गत्यर्थादकर्मकाच्च २५८ किति हसे भीहाको० ९९ क्रमितमिशतिस्त. ३२१ गभीरादयः डित्यदः क्रमेः कर्तर्याद्विपया० २०९ गमहनविदविशदृशाम् २६२ वचरुम् क्रादेः कः ३०३ चक्षिकाऽनपि ख्याल क्रादेः किः गमा स्वरे ९२ ३२३ क्रादेरभः गमादीनां जमम्या २४४ चक्षेशित ३०० क्रादेरीरः गमादेगः चजौः कगौ घिति ३१३ गमेः सस्येड नाति १५६ चटेरुलः २८४ क्रादेरीषः ३१२ गमेः सिस्यो कितो. २०१ क्रादेरुण २५० गमेरा ३२५ चन्देरादेश्च च्छः कांदादेः गमरिनिर्भविष्यति ३१० ! चन्द्र माडो डित् ३२१ २९४ गमेर्गान्तादेशश्च चरफलोः पूर्वात्पर० १६२ क्रियान्तरेषु कालेपु० ३६० गमोंः चरफलोरत उत्ति. २५६ क्रीड आङनुसम्परिः १९० गीयो लडपिजात्वो २०४ चरादेरित्रम् ३२५ क्लिशेर हच्चोपधा० ३३२ गले: फोगस्योच्च चरिचलिपतिवदीनां०२३० किलशेलम्य लोपश्च ३३४ गवादिपु विन्देः सं० २३३ घरेश्व क्वचिद्वा २४० गष्टक २३६ चलनशब्दार्थादकम २६८ कनिद्वेटःतक्तवत्योनेटः५४ गिर उडः २४ चहचपपरिकल्पनेमित्१३९ कसुकानौ बेवत् गिरतेरुतिस्तस्य मुट २८४ क्विप गिरतेरेफस्य लत्वं० १६४ १६६ विपिवचिप्रच्छ्याय०२४४ गिरतेः स्वरे रस्य १२८ ८६ गमां छ: चतेरुरः क्रिय इकः : : । चायः किः चायः कीडि चारौ वा ·सूत्रसूची। ५०७ तरतेडिः . . तक - सूत्राणि पृष्ठाङ्काः । सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाकाः चिञ् चयने मित् ज्ञाश्रुम्मृदृशां सा. २०६ तमादिभ्यः कालः २८६ चितः [: कणः कश्च ३२५ ज्यादरिनिः २६९ चिनातः सणादौ किर्वा ११४ ज्वरत्वरम्रिव्यविम् १७९ तलिपुलिभ्यां च २९२ चिस्फुरो वात्वं वा १३२ ज्वलहलहलनामा तव्यादयोऽहंथ वि० ३४५ चीकयतंगधन्तविपः ३३३ ज्वलादेणः तव्यानायो ३४१ चीवरादर्जने परिधा० १९१ ज्वादेश्व तस्थ झपानां जबचपाः ताच्छील्यवयोवच० २६५ चुरादः झसात् चलाथेषु कर्मसूपपदे ३५६ ताटेजिकच झपात् ४६ विरपि तिर्युपपद समाप्तौ० ३१ असाद्धिहः चिविषये सादा २४१ जमजपा नुक तिष्ठतरायुपधाया १४३ च्चो दोघई चास्य अमन्यात्वम् २४३ तुदादेगः १२१ २४० चौ सलोपः प्रमस्य किड ति झमे १८९ तुन्दशाकयोः परिमृ० २३० अमान्ताः २८५ व्यर्थपु स्वाद) : ३६४ तुमथं वुण जाविष्ठवत्कायम् १८६ तुम् तदथायां भवि०३३६ जक्षादरन्ताऽदन उस ९० जिलवरितेत उभं ३ तुरुम्नुभ्योऽद्विरुक्त० ८७ जवादयः ििडत्करण जनसनखनामात्वम्०४३ १८५ । तुह्यास्तातङ्काशिः १३ जनादेरुम जिनिवजश्रन्थिन. १९ २२९ तूष्णींशब्दे भुवः० ३६१ जानवध्यो वृद्धि. जीतां वर्तमाने २५० तृतीयासप्तम्याः प्र० ३५९ छः जनीज पनमुरोऽम०:५० तृतीयामप्तम्यारूपप० जनेस्रष्ट च जेरह द्विश्व ज्यन्तात् त्रिः जनेरो जव च भयन्तार्थासधन्य. तृदः क्नो हलोपः ३३० जनेजु २७२ द्वितोऽथुः तूही नामि कृत इ. ११८ ३३९ जने बुक ५८३ विर्तानमा तत्कृत तृफलभजत्रपां किति० ४८ जनयक् ढि ढालापा दोघंश्च ५१ तृफादानामप्रत्यये० १२३ जनेस्तश्च जवादीपूर्वस्य त्यादी भविष्यति० १० जयधिशाधि त्रा.स्यल: २३ णबुत्तमो वा णित् ३० ८६ जागरूकः णादिः किन् १६ दधातया नुट् च जागविण्णबङिद्भिः १० णिल्प दमरुनासः जातुयद्यदीयदियोगे. २२४ निरतात दमडास २९६ जायापत्योष्टक लक्ष० २३९ तक्षेस्तनकरणे नुवां० १२ दम्भिज्ञपिभ्यास. १५७ जितरुपधाया इ. १४८ तण्डुलादयः ३११ दम्भरिच्च जिभुवोमंङगुणी तथाधः दम्मालिठयेत्वपूव जिह्मादया निपात्य० २८८ : तनादरूप दरिद्रातरनप्यालोपः ९१ जीयतेस्तृ तनादेरुप दरिद्वातरितालाप जीवरानको वृद्धिश्च २८२ तनाररुपधाया गु १.० दंमष्टी न आ च जुहोतंर्दीर्घः तनादम्तथासोः ११९ २४२ दोश्च २३१ तनेः पादौ सेवा. १५३ जुहोते हंधिः ९१ दम्त-प्य नो दश्च २५० ज्ञपज्ञानज्ञापनयोमिन् १३४ तनातेर्ड उः सवच्च २३४ दाही ज्ञपः स्वास्य सादी० १५५ तनातेर्वाऽऽत्वं यकि २१३ दाजधानी ज्ञाजनोर्जा तपो नेण कर्मकर्तयः दाणश्च सा चच्चतु० २०६ नृवुणी .. २७५ . " ·५०० सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे ८ धरिश्च नहो भः ८० सूत्राणि पृष्टाका: सूत्राणि पृष्ठाका: सूत्राणि पृष्ठाकाः दादेः १०२ द्वितीयान्ते विशिप०३६० नमसः पूजायाम् १८५ दादेः द्विश्च १६ नमसोऽस्य ८६ दादेसि द्विश्च १०२ नमादे दादेरुः द्विषः शत्रो नर्म किश्च २७६ दादरे नयडिच्च ९९ २९९ दान्तादयो वा नि० २५९ द्वः स्वरेऽपि नोप १०३ न रितः दाभाभ्यां नुः ३०२ द्वेस्तो नवगण्यामुक्तेभ्यो १०० दारावाहनोऽणन्त० २३० धनस्य नेकारोगाद्धयें१८. नव पम् दिपि धनाथे करणे पुषः नहेदिवि भः ३२८ दिबादावर १४ नदेहलोपश्च दिवादेयः १०३ धानो हिः किति ते २५३ ३.३ दिवः कित् धातोः ३०६ १ ना क्रयादेः १२८ धातोः प्रेरणे नातः दिवे: १२८ १४१ नाथ आशिष्ये दिवोऽविजिगीषा० २५६ धातारमः नाधार्थप्रत्ययान्ते. ३६१ दिम्योहंसात् धातोरि नानिटि से १६४ दीको युट् हितः० १११ धातोरुपधाया ऋत० १३५ नामधातुष्वकष्ठिवां० ४४ दीपजनबुधपरितायि०६४ धातोनामिनः नामधातोवृद्धिर्वा सौ १८८ दुग्वोर्दीघश्च धातोत्रः ३२४ नामादयः ३२३ दुषेनी दीर्घा वाच० १४६ धात्वर्थनिर्देशे वुण. ३४९ नाभिनोऽचतुर्णा धो० २१ दुहः को घोऽन्तादे० २४६ धादेन: ३०१ नाम्न आचारे क्लिव १८८ धिन्विकृण्व्योवस्य० ५१ नाम्नि च दुहदिहलिहगुहुभ्यः ७४ २३२ दुहाच २१८ धीवरादयः ज्वरप्र० नाम्नि च युष्मदि ५ दुहम्नुनमां कर्तरिक धूपामार्नुको १३६ । नाम्नि द्वितीयान्त ३६० दुहिपच्योः सकर्मक० वृषधिषश्च नाम्नो य ई चास्य १८१ दूरीकः ३११ सृष्टविशस्तावविनये २१८ नाम्नो ये लालसा दृढः स्थूलबलयोः नाम्नी जिराच २५८ घट इव ३०३ दृणातहस्वः घंटी भूतमात्रे ६४ नाम्यन्तोपसगंस्य. .५३ शादेः पश्यादिः ध्वन शब्द १५० नाम्युपधात्का ६४ ध्याख्याप्रमूछिमदि० २६३ नाम्युपधात्किः हशादेः शः २३१ ध्याप्योः सम्प्रसा० ३.१ १०२ दृशेष्टक्सको चोप० २४६ ध्यायतः विपि स. २४४ निद्रादयः २९३ देडो गादौ दिग्या० ध्वे सेलापः २२ निनदीभ्यां स्नातेः० २६० देवमनुष्यपुरुपपुरुम० २४२ न कम्यमिचमाम् निन्दादेवुन २६८ १४१ न गतिसिहार्थपठ० २०८ ; निमूलसमूलयोः कषः ३६६ दो दत्ति २५३ नकी नियो मिः ३१४ प्रतादिभ्यो लुङि, नजि जहातेः २९० निरः कुषो वसादेर० १३१ तिगमिजुहोतीनां० २४५ नजि नन्देश्च २९८ निनिविभ्यः स्फुरति० १२५ धुतेः पूर्वस्य संप्रसा० ६९ नजिहन एह चासिः ३२९ निविशादेः धुतेरादेजः २९९ ननौ पृष्टपतिवचने० २२२ निशीथादयः २९१ द्रवस्य काठिन्ये स्व०१६ नन्वो निसमुपविभ्यो द्वः दुदाक्षेभ्यामिनः २९५ नप्तृनेष्टुत्वष्टः ३९८ नाव्यादयः द्रोच २७० नमः ११८ नुगशाम् १८४ निजां गुणः देय त्राच १९४ " ·सूत्रसुची। ४०४ पुकि गुणः २०८ न्यादः कित् पुषः कित् पचो वः पत. पुम् सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृटाका नुदविदोन्दनाघ्रा० २५२ पिबतेः सुराशीध्वोः २३६ प्रादिस्थानिमित्ता. ३० नुधातोः पिबतेरखि पूर्वस्य. १४४ प्रादे रेफादनितेनस्य. ८९ नृततृदछदचतकृयो १०४ पायेरूषः ३१६ ! प्रादेव तथा तो सु० २७ नैकस्वरादनुदात्तात् ३८ प्राद्वहः १५३ नोपधात्थफान्ताद्वा ३५१ पुच्छादसने व्यसने० १९१ प्राकृजाभ्यश्व २२१ नो लोपः प्रोपाभ्यां प्रारम्भा २०३ पुरः कृषः वादेहस्वः १२९ नौलिम्प: । पुरमि धाजः ३२९ फणराजभ्राजभ्राश नौ बजघथिः पुराशब्दयोगे भू २२३ फलेरितः फस्य पः नौ सडित् ३०४ पुरुपूर्वी रौतिः फलेगुक च न्यवादेः कु. पुल्यादेः किन्द ३१ २७६ बन्धबंधबुधौ च पुकशात ३४२ ३०० ३०२ बल प्राणने मित् १३५ पचिनन्दिग्रहादेरयु० २३९ । बलाकादयः ३११ पचि मच्योरितः पुष्यसिध्यौ नक्षत्रे बिडादः कित् ३३३ पूडो वा कितम्त. २४९ अव आहश्च पञ्चा० ९६ परिज आदेवः पूजो येणुग इस्वश्च ३३१ ब्रुवोऽनपि वच् पूमा हम्वच वृहे लोपश्च पततनदरिद्राभ्यः १५६ २९९ पूर्णतावाचिपु माम० ३.७ बृहनम्य अः ३३३ पतादिभ्यो २८६ पतिचण्डिभ्यामाल पूर्वकाले क्त्वा ३०० भजो विण वेः पूर्वस्य डिति झने धः १०० भाभामांमदो धुरः २६९ पतत्रिः पूर्वस्य हसादिः शेषः २३ भजरािण नलोपा० २१५ भविष्यात स्यपशः ०६६ पतस्थश्च ३११ पूर्वाद्धन्तेहस्य घः भाडात्समाचयने पदान्तास्यानिते. २४५ पूर्वाद्विनौतहस्य ११५ भातंडवतुः पृषदादयः परतोऽन्यत् पृषिरनिभ्यां कित् ३०५ भाये करि चादि० २६० भामनापसंभापा परमे स्थः कित् ३११ पृषश्च पस्य जः पराण्यात् पाहालभ्य उपः ३१६ भिद्योद्धया नंद ३४४ परिक्लिश्यमाने. ६ मेरिटो न दोघः० ५८ । भियः स्वरत्वं० १४५ पारव्यवभ्यः क्रियः १९५ पोरुर भियः क्रुकक्लुकाः २७० परेमषश्च २०८ पौनः पुन्येणम् पदं० ३५३ भियोजिः पुक दस्व०२८८ पराक्षे ण अतुस् १५ पौनः पुन्ये भृशाथं च० २२० भास्मिभ्यां ज्यन्ता०१४५ पाटेः पटिश्च प्यायः पी ति किति .५० भाहीभृहुवामाम्दा० ९९ पाटेजिलुक् चोक च० २१ प्रजने वीयतेरात्वं० १५८ भुजारयामुम्बा पाणिघताडपो प्रत्ययान्तात् ३.८ भुजादः किंप्यः ३.५ प्रत्याभ्यां श्रुवः २०६ भुजाऽपालने पातेरुदक थुट प्रथिम्रदिभ्रस्जां० ३१४ पाती लुक १४४ पातेडतिः ग्रयः पिवः सम्प्र. भुवः खिष्णुग्नुको २४२ प्रथरमः २३५ भुवः मिलाप अय० २० पातेदुम्सुः ३२६ प्रथेरुकः सम्प्रसारणंच ३३४ भुवः सिलाप स्वरे पादेः पः प्रभौ परिवृढः ३४४ पादेर्युक् प्रयोजकास्मये० १४४ भुवा वुक पितः स्मो वेट १६७ प्रस्त्यः सम्प्रसारणम् २५४ भूतानधन पिबतेः कः प्रात्तुम्पतेः सुट् गवि० ४३ भूत सिः पदेरिण तनि भित्तं शकलम् । भुवः किच्च भुवा भावं १४४ .

·सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे युट भाव च । मूर्ना धनः A रञ्जिकृभ्यां क्युः मद्यादः किरः २० रधिजभोः स्वरे नुम् ३११ सूत्राणि पृष्टाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाङ्काः भृ प्राप्तावात्वान् २१ मुचादेर्मुम् १२२ यावति विन्दजीवोः १६५ भूषावाचिनां किरा० २१९ मुचोऽकमेकस्य गु० ११९ यावत्पुरानिपातयो० .२३ भृङ्गादयः मुषेः किको दीर्घश्च २९४ युजेर्वा २१९ भृणां लुकि १०१ । मुहेः खो मूर्च ३४० भृशादिभ्योऽभूतत० १९० मूशक्यबिभ्यः क्लः ३२० युवोरनाको २२८ भ्रमेड: युष्मसिभ्यां मदिक् २८८ भ्रम्जो रसो रमनपि० १२२ मूलविभुजादः कः युस हट भ्राजभासभाषदीप. १३३ मृगय्वादयो निपा० २४७ ये ४३ भ्रादरतः य्याः १०६ मृगोरुतिः २८४ भ्राशमलाशभ्रमुकमु० ४६ स्वादः कन् २९० भ्वादिः मुंड ईचिः ३१५ वो वि हसे ३६ मृङस्त्युक् मनेरलः मृजेवृद्धिःक्छिति स्व० ८८ मदामः ३३८ रज्ज्यादेः कित् ३२८ मदी हपदेन्ययाः मृजो वा ३४४ २९. मद्गुरादयां निपा० २७८ मृडमृदगुधक्लिशवद० ३५१ रचको मृगरमणे न० १५० मृपः क्षान्ता २४९ २७९ मेऽट: रत्न्यादयः ३१० मनादयुः ३०१ मोनो धातोः ६३ मनुष्यादीनां संभू० ००६ म्रादेरुः २७३ पेरस्येच्च २७६ मनरत उच्च ३२१ म्रियतेलुङ्लिङोश्च० १२७ रभादेरसः ३०६ मनेर्धश्च ४८ मुचादेर्वा डः मन्थ इनिकित् रभिलभाःस्वरे नुम्० १४७ रमेश्च ३२८ मन्यादरुरः यकारपररेफस्य न. मन्धानाः रमेवृद्धिश्व ३२३ २८४ मसरूरः चतुएं २०९ रह त्यागे मित् १३५ यङ ऊक: मस्जिनशोझसे नुम् १०८ राजवश्व २३९ यहि राजसूयादयः ३४५ मस्जेनुम् च १६१ ३१६ यङि वा सलोपः १८७ रातेडः २९६ महति द्वस्वश्च यच्छति जनतोऽ० १५१ १३६ माङ उखा मय च यजां यवराणां स्वृतः० ६० ३६१ माडि मिरव यतः माडयाक्रोश रादस्त्रि यतवृद्धिश्च २६४ २९८ ३१५ मादेयः यथातथयारसूयाप्र० ३५५ राधोहिसायामिस्से० ०१५९ ३२० मानादीनां पूर्वस्ये यद्योगे उक्तं न राधोऽकर्मकादेव यः १०६ मान्तस्य सेटा न वृ. २१४ यमासिः किद्वा वि० २०६ राधोहिसायामेत्व० ११६ मान्ताव्ययाभ्याम् १८४ यमः सूचने सिः कित् । सरो असे दृशाम् ४९ मान्ताव्ययाभ्यांयोन १८३ यमा वेष्टने मित् रासवल्लिभ्यां च १३४ ३०६ मारणतापर्णानशाम०१४९ यमिरमिनमातां स० रास्नादयः ३०१ मितां ध्यन्तानामि २१४ यलसंयोगादेरादन्ता० १५२ रागृदुपधस्य १३४ रीड्ऋतः २४१ । यवयोवसे हकारे च० १४६ मिदेगुणो ये ११० यवराणामिदुदृतः रुदविदमुषपहिस्व० १५४ मिनातेरुः ३१९ या १२ रुदादेश्चतुर्णा ह्रसादेः मानातिमिनोतिदी. १११ : यादादौ रुधादेनेम् मीनातेर २८१ याभ्रोद्विश्च रुहे रस्य लो वा ३०४ मुगानेऽतः यामियम् १४९ यः म यक २७० रातो मी पुक् रादिको वा . १६४ मितां हस्वा १२ । हेर्मो पो वा १ ·सूत्रसूची। ४११ १२९. वसर्जित वहादेनिः -- २७७ वेत्तेरन्तो वा वेत्तल ट्याम् गुगा० .३१० वो तमः D ७० लक व्यधौ शुद सूत्राणि पृष्ठाङ्काः । सूत्राणि पृष्टाङ्गाः सूत्राणि पृष्ठाड़ाः रुहेवृद्धिश्च वसतिश्चधोरिट् क्त्वा० २६५ वृपलादयः कलप्रत्यः ३८५ रुद्देश्च २९६ वसादेस्तिः ३२६ वे स्तम्भादोनाम् रेफाच्छ्वोलोपः कौ० १८० ३२८ वेः पादविहरणे २०३ लक्षणहेत्वोः क्रिया: २६४ वसेस्तव्यःकर्तरिणि.३४१ थेः शब्दकर्मणः कृतः २०४ लक्षेमुट च ३०९ : वास्यानिटि से उ: १६७ वेज आत्वाभावस्तुट०३०६ लक्षेनस्याणमटौ ३०१ ३१४ वेओ डिच्च लगेवृद्धिश्च वही धश्च वेत्रो णादौ न संप्र० ७५ २८५ लधिवंद्योनलोपश्च वा कमि लिङ् लटौ० १०४ बेमो वय वा जादौ लघोदीर्घः वाचं यमादयो निपा०२३७ रुदाति २०१ वातप्रम्यादयः लडो ध्वस्य नेट ९३ ८५ लॉवृदिश्च वाडिन वेपितोहस्वन लभेरिणमोनुम्बा २१९ वाऽऽदीपोःशः. २६३ वेष्टिचेष्टयोः : पूर्वस्या०१४७ लिड्यडोः प्यायः पी ६३ वाऽन्यत्र १६७ वालमूललध्वगुलो० २७० लिडजिते इटि रथे. १०७ वालिप्सायाम् मोरा १९९ १० लित्पुषादेह व्यक्तवाग्विषयाटन००८ ४८ वाविन्धः लिपिसिचिह्नयतीनां ७७ व्यधः कः लोलीडोरात्वं वा गु०१११ वा विरुद्वोक्ती २०५ व्यथेादौ पूर्वस्या विजेरिडादिप्र० ६१८,१२७ ६४-२७० व्यापर्युपेभ्यो रमः ७१ लुपसदचरजपजमद६.१६३ विटपादयः लोकात वित्तो भोगप्रतीतयोः २५६ व्येसो लिटि नात्वम् ७६ लोपः वची कित्ये चा ३२ विददरिद्राजाग्रषां वा । २४७ लोपस्त्वनुदात्ततनाम् ८२ विदिभिदिच्छिद: कर२६९ शकएपजाग्लाघटरभ०३३१० लोपो हस्वाज्झसे २६४ ६८ शकाटेरटः लान्तस्य ल समीपा० ४. विदो नवानां त्यादी० ८५ शकरुनरन्तउन्नि: : ०४ ल्वाद्योदितश्च विधामो वेधच ३२९ २५१ शकत वचादेः विधिसंभावनयोः या० ११ :सुट् ३२१ शतशानौ तितेवत्क्रि. ०६३ वञ्चुलंमुध्वंसुभ्रंसुक० १६५ विन्दारच्छुतौ नि० २४० शदेग्मती तो जो १४३ वदिवज्योः सो नी० विपराभ्यां जे शप उपालम्भ १९० वदेरान्यः विपूर्वाद्धनः शपारथः वदेन नि यः विभाषाऽऽख्यानप० ३५० शब्दादिभ्यो यह १८५ विशारन्तः ३०६ वपादरिन ३२२ | शमां दीघः | विषेः कित् १०८ वयो यस्य किति लि०७३ शमादिभ्यो घिनुण २६० वरिवसः परिचर्यायाम् १८५ विहायसो विहो मु० २३० शमः वर्णात्कार ३६१ वीपतिभ्यां तकः ३०८ शमवः ३९८ वणंबेलिश्व वृड्वृदन्तानां वा ५८ वमानसामीप्ये भृ० २०३ शम्दादयोऽदिप्रत्यय:२८० शमददवादिगणभृता ३५ वृघृऋदन्ता वर्तमान तिप शपातपा: शाच्छामाघ्राधहां वा २० वलिमलितनि० वृजपण्यः ३०४ वलेणुक च शाच्छाबा वृक्षस्थप इट वशेः कनसिः वृतादिभ्यः स्यसयोर्वा०६१ शाम्यतिन मित्र १५१ वशेयहि न संप्रसा० १६५ वृतादेस्तिकः ३०८ शावशेराप्ती व्रतेच : विदेर्वा वसुः २४ वृजादः किनः ·४१२ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे षाकोकणः शिति चतुर्वत् --- " शीडोऽतो रुट " शाडो हस्वश्च सिस ८० शीले तन् शुषेः कः सुवः किच्च २९३ सूत्राणि पृष्ठाङ्काः सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठा शाशपिभ्यां दः ३१८ पवादयः २९० सात्पदायोः ४१ शामरिः पढाः कः से साधनाधारयोश्च ३४० ६० सान्तात्पूर्ववत शिक्षेजिज्ञामायाम् १९६ २६६ सान्तात्सा न स्वा० १६० २३१ षिद्भिदामह ३४८ सावसेः सिल्पादयः ३०२ ष्टिवक्लम्बाचा ४४ सिनो यडि न षः शीडी गुणश्चतुर्यु ष्टिबेः पूर्वस्य थत्यः १६२ सिद्धयतेरेहलौकि० १४८ संज्ञायां बनात: संज्ञायाम् सिपि वा शीडो धुक्लकवलव० ३१३ ९१ संज्ञायामकतरिच शोकोऽयह ये क्डिति २१२ सिवादेरव्यवाये १०४ संब्यक्षराणामा सिविमुच्योष्टेरूः सम्पदादेः किन्वा ३४७ सिवेरूच शीस्विदिमिदिक्ष्वि०२४९ ३१८ संपदा योगेच २४१ शीयादेशे आत संपयुपेभ्यः करोते. १२१ । सिपयोरदेर्घस्ल. शीलकामिभक्ष्या० सम्प्रतिभ्यामनाध्याने २०४ सिसतासीस्यपामिट १८ सम्प्रसारणिभ्या डः २३५ सिस्योः शुचः शुद्ध २३४ संयोगादेरादन्तस्य सुखादिभ्यो य० १९० शुषादः क्सिः ३०९ सकर्मकाणां न २१८ सूचे स्मः ३२६ २५५ सदिस्वक्षोलिठिक ३०३ शुष्कचूर्णरूक्षेषु कर्म० ३६६ सदोणादयः सुवो न गुणश्चतुर्यु शुरादयः सधातुः ४६ शृङ्गागदयः ३०५ शृप्रां हस्वो वा० सपरोक्षयोगिः ४९ सूचिमूत्रिमूख्यट्यर्त्य १६२ शृवन्धोगरुः २६७ मप्तम्यां तृतीयायां ३५८ सघस्यदः क्मरः मनि श्रिको सप्पशुभ्यां तु च दुन् ३३२ सजिशोस्थपो वट् ५५ सम. क्ष्णुवः श्यतेः कुः सवच्च मुजः श्रद्धोपपन्ने० २१८ समः प्रतिज्ञाने २०६ श्यादेवच २३३ च्याम्ल्याहृमविभ्यह०२९५ समवप्रविभ्यः स्थ: सृजेरसुम् सलापश्च श्रन्थिग्रन्थिदाम्भ ११६ समस्तृतायायुक्तात् २०७ सेटाः तक्तवत्वोजि० २५६ श्रतिशृणोति ३५२ सेटो हलाद्वा श्रादेः काषः समुद्राभ्यो यमो. २०. से दीर्घः १५४ श्रिनः शिरः किच्च ३१७ समूलाकृतजीवेषु. सेधतेगनौ न षः समोऽकूजने १९५ श्रिम द्रुभ्यो डो धा० ५६ सौ रमः क्तः सोर्दाघः ३३१ भः करः समोगम्यच्छिप्र० ३१० २०१ स्कन्दः सलोपश्च श्रुवः आदेशो नुप्र० ५६ सतिशास्तभ्यो० ६५ स्खदिरवपरिभ्यां० १५२ श्वादेराय्यः ३०४ ३०८ स्तनादेच्यन्तादित्नुः ३०२ शिलषशाइस्थाऽऽस. २४८ सतंरवयू ३०२ स्तम्भुस्तुम्भुम्कम्भु०१२९ श्वयतेरितो लोपोहे ६१ साणच्च ३१७ स्तुसुधूनां पे सेरिट श्वयतेहं द्वित्वं वा० साणित स्तौतिज्यन्तयोरेव० १५० श्वयतेभ्यन्तम्य संप्र० १४८ ससुटः कृमो लिट हट् १२१ स्नुक्रमोराति नेट् २०३ स्वयतेर्णादौ यडि च० ६१ सस्तोऽनपि स्त्यायतेईट स्वयतेवा १६५ सस्वगदिद्विरद्विः १६ स्त्रियां यजां भावे ३४५ श्वस्तने ता तारौता०१८ । साहिवहोरोदवर्णस्य० स्त्वादेर्मः २८८ सुधादेः क्रिः ३५ १३० २०० सेः २३ समासे क्यप सत्तरपः पुक्च ·सूत्रसूची। सूत्राणि हन्तेरति हाच २४३ स्थारीभ्यां गुः स्पृशः शुश्वणौ ९८ स्फायादे रुक स्वादेः कः सूत्राणि पृष्ठाकाः पृष्ठाङ्क: सूत्राणि पृष्ठा स्थादेरालः २८६ स्वपितृषिषेनंजिन २७० ३११ स्थादेवरः स्वपिस्यमिव्येला १६६ हन्तेर च स्थामि स्वरतिसूतिसूयतिः २८ हन्तेहस्य घत्वं च ३०३ स्वरात्पराः संयोगा० ९८ हन्तेहिसायां नी. १६६ सौर्यगतिभक्षणार्थे० २६१ स्वरादः हन्तेहिट च ३०० स्नेहने पिषः स्वरादेः हरतर्गतताच्छील्ये १९६ स्पर्धायामाङः स्वरादेः परः हर्यतेः कन्यो हिच ३३३ पृच ३३. स्वराधः ३४१ स्वराद्यन्तोपसर २०६ हबक्कयोनेंट ३४७ स्पृहिग्रहिपतिदयि० २६७ स्वरान्तादत्त्वतश्वः ३८ हशचतोलिदिवषये० २२५ स्फीयः स्फी ति किति२५६ स्वरान्तानां कर्मक. २१८ हशपान्तात्सक ६० स्वरान्तानां हनग्र० २१० २९२ स्फायो वः । स्वरात्तो वा हसाद्यस्य लोपो वा १८१ २५३ १४६ हसात्तद्वितयस्य १८३ स्मसहिते दिवादिर्वा २० स्वाङ्गे तस्प्रत्यये ३६१ १२९ स्मिपुज्वशु० १५९ २९३ हस्ता) करणे वति० ३५० स्मृतिवाचिन्युपपदे० ३२१ ११४ स्मृहत्वरप्रथम्रद० हिसायां प्रतेश्च १३४ स्वापेः संप्रसारणम० १४८ स्मे लल्लिटोऽपवादः २२२ स्वाभिप्रायाविष्क० १९८ हिंसानां चानु० ३९८ स्यन्देः सम्प्रसारणम् २८१ स्वाभिप्रायाविष्कर १२५ ३१९ हृश्याभ्यामितः स्यन्देःसम्प्रसारणं धश्व२७४ हनः सिः कित २०१ हेतुहेतुमतोभविष्य० २२६ १९ हनस्तः हायन्तक्षणचसजा० ४४ स्यादेस्तुः हनिडा सेः दीर्घः २८१ स्थाविदः हनिमानमशिभ्याम् ३२४ हस्वस्य पिति कृ० २४३ २३ हस्वः संसतेः शार्यस्य कि० ३३१ हनृतः स्यपः हादेरितिः स्रवति शृणोतिद्व० १४२ १४३ हीलीरीक्नूयो० १४७ स्रादेनिः कित् ३१४ हनो वधादेशो ये ३४३ हादेईस्वः किति ते २६० सादेवः हनो बधोऽप्रत्ययश्च ३३९ द्वयतेच्यन्तस्याङ० १४४ खुरीभ्यां तु च ३२७ हनो लुङ्लिोबंधो० ८२ हादेष्तिश्च स्वजतेर्णादेवा कि० हन्तेः शरीरावयवे. ३३२ हावामाभ्यश्व २३३ इति सिद्धान्तचन्द्रिकोत्तराईस्य सूत्रसूची समाधा। हसादान हो स्वादेनुः . १२६ --- हृमो दुक्च स्य क्रियातिक्रमे ३०४ ३४७ १५५ ४८ १६ हनो घत् २८४ २८९ अथ लिङ्गानुशासनसूत्राणां सूची । अथमिन्द्रिये० ३०८ अपसुमनस्० ३६७ आहवसंग्रामा पुंसि ३०७ अटवीस्त्रियाम् ३०१ अविशिष्टलिङ्गम् इषुवाहुस्त्रियाम्० ३६९ अथलिङ्गानुशासनम् ३८३ अव्ययकतियुप्मदू० ॥ हसुसन्तः अदन्ताःकटणथन. ३.० अनं नपुंसकम् अनलपेछाया अपथिमध्यभुक्षि० ३७३ उकारान्तगुणवचनम् ३७८ अन्यूप्रत्ययान्तः अधिःस्त्रियांच उकारान्तः ३६९ अपत्यार्थक: ३०८ अशनिभरण्यरणयः ३६६ उडावन्तो ३६५ अपथपुण्याहे ३०४ असन्तोविस्वरक ऋकारान्ता मातृ. ३६४ অবিল্লাঘাঃo ३६८ आजिः स्त्रियामेव ऋणलवणपर्णः अप्सरास्त्रियाम् आशी: ३६७ । ऋषिराशिहतिः ४०सि०च० ३७० ·. ३५८ शङ्कः पुंसि " ३६० . ३६८ ३०२ ३०४ ४१४ सिद्धान्तचन्द्रिकापरिशिष्टे सूत्रसूची। सूत्राणि पृष्ठाकाः सूत्राणि पृष्ठाका सूत्राणि पृष्ठाका कण्टकानीकसरक० ३०० देवासुरात्मस्वर्ग रश्मिदिवसाभिधा० ३२ करणाधिकरणयोः दैवघुसिच ३७८ राजमनुष्य ३०४ कबन्धौषधायुधान्ताः३७९ दोणाढको ३७२ रुक्मसिध्मयुग्मेध्म० ३०१ काष्ठ पृष्ठसिक्थोक्थानि ३७१ धौः स्त्रियाम्० रुत्वन्तः ३६९ लक्षाकोटिः कार्षापणस्वर्ण द्वन्द्वकत्वम् ३७४ लोपधः किरीटमुकुट द्वन्दवर्हदुःख. वक्त्रनेत्रारण्य० किसलयहृदयोन्द्रिय०३७१ द्विगुः स्त्रियां च बंशाशपुरोडाशाः ३९३ कुटकूटकपट. ३७० द्वाराग्रस्फारतक्र. वलकुसुम कृत्याचा ३८० धान्याज्यसस्य वहिवृष्ण्यमयः ३६५ कंसंचाप्राणिनिः धेनुरज्जुकुहू० वाणकाण्डौ कध ध्वजगजमुआपुनाः ३०३ वृक्षजातिः स्त्रियामेव ३७० क्त्यन्तः ३६५ नपुंसकम ३७४ विशत्यादयः ऋतुपुरुषकपोल० ३६९ नवनीतावसामानृत०३७८ वियज्जगत् खारीमानिके नाडिरुचि ३७३ ३६७ व्रजकुञ्जकुथकूर्च० गुणवचनं च नान्तः ३७६ गृहमेहदेहपट्ट० नाड्यपजनोपपदानि०३७३ शतायुतप्रगुताः गृहशशाम्याम्० नाभिरक्षत्रिये ३६६ पत्रपत्रिपवित्र शतादिः संख्या गोमणियष्टिमुष्टि० ३७८ पकमलोत्पलानि शष्कुलिराजि० गोमयकषायमलय० ३७१ पनसबिसबुश० शिरीषर्जीषाम्बरीष ३७२ घमदम्तो परवत् शीलमूलमङ्गल० घृतभूतमुस्त पल्लवपल्वल० ३७३ शुक्रमदेवतायाम् चक्रवज्रान्धकार ३७२ पापरूपोडप० ३७१ चमसांसरस० शूर्पकुतपकुणद्वीप चिबुकशालूक० पुनपुंसकयोः ३७९ श्मशुजानु ३६९ चुरिलवेणिखायंश्च ३६७ पुमान् शृङ्गानिदाघोद्यम० ३७९ प्रतिपदापदू छदिः खियामेव श्राद्धकुलिश० ३७८ जघनाजिनतुहिन० ३७१ प्रावृट् विपुट रुट श्रोणियोन्युर्मयः ३६५ जृम्भ नपुसके च ब्रह्मन्पुसि च पण्डमण्डकरण्ड० ३७६ भयलिङ्गभगपद. तलभं नपुंसकम्० प्णान्ताः संख्या० ३६८ सक्तपुंसके च भावे तान्तः युडन्तः समासेरज्जु:० ३६९ ताराधाराज्योत्स्ना० ३६८ भाःमुक्नग्० ३६६ सर्वादीनिनामानि ३८० तिथिश्च ३६७ भूमिविद्युत् ३६६ तीर्थप्रोथयूथगाथानि०३.१ भत्रामिच्छात्र० ३७७ संग्रामदाडिम तुलोपलताल. मदूगुमधु ३६९ संख्यापूर्वारात्रि ३७४ तृटिसीमासम्बध्या ३६७ मन्द्विस्वरकोऽक० सारथ्यतिथि ३७३ नान्त: ३७७ मरुत्गरुत् सीरार्थीदनाः० त्रिविष्टपत्रिभुवने० ३६९ मानयानाभिधान० ३७१ मानाभिधानानि सुरासेनाच्छाया० त्वयणौतद्धितौ च ३७४ मिन्यन्तः स्त्रक्त्वक० दण्डमण्डखण्ड मुखनयनलाहवन० स्त्रीपुंसयोरिषुधिः ३६८ दर्विविदिवेदि. मृत्युसाधुकर्कन्धु० ३७८ ३६४ दाराक्षतलांचासूनाम् ३०३ यात्रामात्रा. स्त्रीपुंसयोः दारुकशेरु जतु० ३०० यादो नपुंसकम् स्थूणोणं नपुंसके च ३६६ दिनाहनी० याच्नामृते हस्तकुन्तान्तवात. ३७३ दीधितिः स्त्रियाम् ३२ यूषकरीषामिष ३७२ हेमन्तशिशिर ३०४ दुन्दुभिरक्षेषु ३६६ वन्तमेकक्षारम् ३६५ हदकन्दकुन्दबुदद० ३०३ इति सिद्धान्तचन्द्रिकाया लिङ्गानुशासनसूत्राणां सूची समाता ॥ " , सहस्रः क्वचित स्त्री ३६८

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.