·INTRODUCTION. There is 'scarcely a uord held to be more authoritative and sacred in Indian literature than the word " Veda" There is a proverbial saung with the Hindus that the Vedas are authoritative and infalible In conformity with the ingh place assigned to the Vedas in the Indian literature, it has been usual to appeal to the four ledas as the ult mate authority for solution of all difficult question, bearing on social, reli gious, morui ind philosophical problem, The same authoritative sanctiti is al o claimed for the Brahmanas and the Sutras attached to each of the Vedas on the ground that they expound either briefly or in detail the same ideas that liave been taught either in detail or in brief in the Vedas With a view to command similar authoritatie sanctity for ancient works of unknown author on even secular branches of learning, it has been usual to append the nord 'Veda to such treatises Thus errly works on warfart and nicdicine are called Dhanurveda and Ayurveda respec. tively Lrcept occasional references here and there to Dhanurveda and Ayurveda, no genuine ancient works 35 such are found ertint The Vitiprikasıhı on Weipons and arms, though styled Dhanurvcda is evidentlı a modern metrical fork I lic Aciulic Society of Bengal, Calcutta, is said to contain a pro e manuscript called Dhanui cda, the autho and date of which are unknown A to che vuridic son I undred thou and lokda referred to by Chuk Su 1, Tag bhath and 1 host of other inedical writer, not even a fragunt of it is found anywhere ?

·iv The discovery of an Ayurvedasutra among the palm-leaf manuscripts with a Jaina physician in Mysore and the acquisition of a copy of it at first and of the paim-leaf manuscript itself later for this Library may not in these circum-tances be considered as a gain of no value. On examination the work is found to contain.Iyurveda Sutras in five Prasnas and a commentary on the same by some scholar called Yoganandanatha, wio, judged by the name, seems to have been a follouer of Tantric cult and a logician as indicated by the style of his commentary The Oriental manuscript Libraries in Tanjore and Madras have on inquiry been found to contain manuscripts of the Sutra text having sixteen Praxnas. Copies of these two manuscripts together with a copy of the Sutra text in the Library of the late nitive physician, D. V Gopalachar in Madras were obtained for purposes of collation and edition Clerical errors were however so numerous both in the text and the incoinplete commentary that for sometime the edition of the work seemed to be an almost hopeless task Constant perseverance in the restoration of the text and commentary resulted in bringing the work to the form in which it is now presentc) in print There is however evidence in the text itself to prove that the present editiou is far from satisiactory and that until the discovery of some more manuscripts there can be no coinplete and satisiactory restoration of the text. At the close of both the first and the second Prasnas there is recited as an aid to memorising the sutras a sort of mnemonic called Chittha string of words consisting of the words of each of the decades of divisions into which the sutras of the I'rasna are dividel. The present order of the reading of the sutras howev is not in accordance with the Chitthia. The first two words of the third decade of the sultan in the first Prasna appca, in the twenty ninth instead of tlic thirtieth Suira, indicating thereby the omission ·V of 1 sutra in the third slecide The sutras of the second Prasna appear to llave been divided into divisions of fifteen sutras ench Here too, the present order of the reading of the sutras differs from the reading indicated by the string of jords Neither does the first Prasna consist of one hundred sutras corresponding to the ten decades, as indicated by the word 'dasa,' ten, in the Chittha Nor does the second Prasna contain 135 sutras corresponding to mine divisions of fifteen sutras ench No such Chittha is found in the other Prasnas I rom this it follons that the text in its present form has undergone a vast change from its original and is full of omissions and commissions What however led this Library to undertake the edition of this work in spite of the manifest mutilation which it 1174 undergone, is an attempted restoration of the text coupled with the prominence wlich it gives to fasting * and deep breathing is a sure means both curative and practive of all those disea es, which are found to defy the power of drugs in the forn of churnı tail 1, lehy? or ruszyına In no other Indian mcdical work, ancient and modern, 15 so much efficacy attached to the theory of fasting and deep breathing coupled with natural PAS dict of late some celebratrd physicians of America lasc been enthusiastica'ls preaching and expounding, both from the platform and the pre-s the theory of fisting and decp breathing matters recom rended as the practical outcome of the theory of health des clopment in this book," says E H Deutel in huis Introduction P 5, to lus Science of Liring " that of fisting or the abstinence from food until natural hunger calls for it, 1x thin best i tv to bring about recovery from di esc 1 he second is that dige-tion is bet promoted aud (ord so assima Inte l as to ford the largest a nount of nourishmºnt 1147 and 162 “Of the two principal P 160 ·ix the displeasure of the deities presiding over the constellations, he borrows the Vedic list of 28 Nakshatras, the Vedic Vichritı (Iselita) among them Not a word is said of the Planet Had the planets been known to him and had he been acquainted with the Zodiac and the planetary influence on man's weal and woe, he would have scarcely withstood the temptation of preferring planetary astrology to stellar astrology It is very well known to histonans of India that long before the Hindus borrowed through the Indo Grech and Indo-Parthians on the North-Western frontier of India the Roman zodiacal terins together with astrological ideas, it was stellar astrology that prevailed in India In the medico astrological works that were written after th ndo-Greek contact wit! India no place is given to stellar astrology (lunar asterism) as described in this Sutra Vor is this all The author attempts to imitate the style of the Taittırıyopanishad and in the 5th Prasna (sutras 44-49 and 85-88) uses the very words of the Upanishad Apart from the internal evidences there is also some external evidence which gives sone antiquity to this Sutra It is the reference made by Vagbhata in the last chapter of his Ashtangalırıdaya to a medical work which he attributes to Brahma or Brahina's son Sanatkumara He says that Brahma prescribed all, claufied butter, and honey to cure lata, Pitta, land Sleshnia respectively Though the very words are not found in this text, words giving the same purport are found here and theie In I 70 sweets and ac are said to be the cause of Kapha In his commentary on IV 57 the writer says that clarified buttermilk, and oil are the prescribed remedies against wind. In V. 9, 10 and 11 similar general remedies against Kapha, and wind are prescribed While these facts tend to give the work an em ·X111 te tandı of Ranarangamalla Bhoja It is not possible to say whether the Ayurveda Sutra is the compilatio i on a single uuthoi fion various sources or whether additions and alterations wert now and then made by different persons It is however probable that some portions of the Sutra especially the stellar astrology trerted of in the 13th and 14th Prasnas are extracts from works older than 5 centuri AD when it was replaced by Planetary astrology It is The commentator 1o, inandanatha is no less obscure than the author of the Ayurveda Sutra probable that as he call, himself Ananda he belonged to the school of Ramanandasarasvati the disciple of Govindananda the author of the Maniprabna on the logasutras The great sarint Dr Brajendranath Seal has found additional data which help to determine the age of this work They are in the portions of the materia medici trezted of by the author in the tenth and other subsequent chapters of the Sutra In enumerating the properties of drugs in this portion of the work the author clearly betravs lus indebtedness not merely to the Nagliantus of Dhani antarı and Narıhırı but also to Bhaviprahası 1 work written bv Blavamısra in the fifteenth century In enumerating for example the properties of Valaha (not Taluka) in Sutra 24 Chap 10 the author seems to live inerelt transposed the very terms used in the Dirnyantını Nighantu the properties of Gusaha in sutra 30 lie has used the words of Dhanvantar under the word Puga With regard to the properties of Pundarıkı lie seems to Date taken the idea of Bhraminisana from Dhanvan tisi or \inhar, Rujan114 hantu Raktapitta from Charik? wholus prescribed Padmakinjalka for haktaputt? Tunduki in sutri H1 given the same propertie that in utril uted to it by Dhanvantarı ard In giving ·riv Narahari ; but it is said here to be of Katurasa instead of Kashaya, as tated in the Nigliantus. Likewise Tintriha, iather Danti, as suggested by the Vice- Chancellor, has the same properties that are given to Dants in the Nighantu- In the case of Sringi in sutra 14, the author > indebtedness to Naraharı is quite clear from the use of the word "atisara” which is found only in the Rajaughantu,but not in the Dhanvantarı Nighantu Again in the enumeration of the properties of Sul or Nılıni in sutra 31, he says that it cures the poison due to worms and is also an antidote to mental disorder (Moha) which is only found in Bhavaprakasa, but nul in Dhanvantarı or Rajanıghantu. Accordingly the a-cription of the work to Brahma in the tenth sutra of the first Prasna may be due either to tlıe author's intention to give the work an authoritative origin or to its compilation from some older work ascribed to Brahma From these considerations it follows that the Ayurvedasutra is a compilation froni various medical and Yoga works, of which some are as early as the first century B. C. and a few as late as fifteenth century A. D. Tiere is however some doubt as to the extent of the work at the time of the compilation. At the end of his coinmentary on the fifty-first sutra of the fifth Prasna the commentator says that his commentary on each of the sutras of the fifth Prasna, famous, acceptable to the learned, and made in the interests of the world is brought to a close. Then there come two verses one in Sikharini metre and another in Sloka metre in praise of Sıva and his spouse Parvati, folloned by a phrase meaning that the work has been submitted at the feet of the Lord of all. No such verses appear at the close of other chapters. Nor are there any verses at thic beginning of the third and fourth chapiers. At the commencenient of the first chapter there is a verse in Sioku metre in praise of l'inayaha. In the beginning ·XV of the commentary on the second chapter there appears a verse in Prithvi metre in praise of Tripurasundarı and the same verse with slight variation is repeated at the com ence nent of thic ommentary on the fifth chapter 1 rom this it may be presumed that the coin Inentator regarded the text as having ended with the 1st sutra in the fifth Prasna The Sutra texts on the other hand do not end the work with the 51st sutra of the fifth Prasna and close tlie work at the sixteenth Prasna thus adding sutras divided into eleven addı tional chapters Of these additional sutras conie are repelitions and some making the 11tlı and 12th Prasnas are the second and third padas of Patanjali s loga sutra white a good many are compiled from medica) works treating of neteria medica and remedial riley to acrt cvil spirits crusing diseases Accordingly two alterations suggest themselves in explanation of this inom ily Wilcther the original text ended with the past sutra and the remaining sutras are later addition or wlicther the commentator looked upon the inuo ated portion only as important and deserving of commentary the rest being explained in the light of the other works The first a ternative seems to be more plausible ina» inuch as the cunimentator would not have abruptly closed the work with benedictory verses and a clear statement submitting the work at the feet of the Lord of the world Iu support of this ven there is ths reason that in a niedical work emphasisin, the ! og? method to cure dise its defving drugs there is no necessity tur i knowledge either of the properties of drug or of spells and chains I au therefore inclined to think that both the compiler of the varieda Sutri and the Commentator are not older than the 16th century ID I cannot clot this introduction without achnowi dou !! gnut inde tedne s to Dr B Seal th ·xvi Vice-Chancellor to whom I have already made reference, But for the invaluable suggestions made by him. I should not have been able to edit this work The edition of this work is based upon the following manuscripts - A_l'alm leaf manuscript containing the Sutra text and its commentary. B._A copy of paper manuscript containing only the Sutra text, obtained from late D. Gopalachar, Madras. C. A copy of the Sutra text obtained from the Tanjore Palace Library, R. SILAMLASASTRY, ·आयुर्वेदसूत्र विषयानुक्रमणी. सूत्रम् पुटम् 1 1 2 3 2 3 स 5-6 3 7 5 8 5 9 10 6 प्रथम प्रभ विषया वाधिकदव्यादननियम चिरायुष्वैच्छारा आयुर्वेद जिज्ञासाहेतुलम् चिरायुष्वकारणस्य रक्षणावश्यकता इन्द्रियातिलारनातिपीडनयोत्स्यागावश्कता इन्द्रियातिलानातिपोडनयोर्दोषाद्रिक्षयरूपानाराग्यजनकत्वम् दोषवैषम्यनिवर्तनावश्यकता अनामपालनावश्यकता भामस्य सर्वरोगकारणत्वम् लग्नस्यामनिवर्तकल ब्रह्मण उक्ति अनामयलक्षणमामनिवृत्तिरेव अनामयस्यात्मज्ञानसाधवस्वम् भहारिण एव कमकर्तत्वम् भोगाधिकारिलक्षणम् कर्तभोकोरेक्यम् शरीरिण वर्तुत्वम् नाशीरणो भोक्तत्वम् शरीरस्य भोगयोग्यत्वे कारणम् शरीराधिष्टावद्वयम् जीवात्मनो भोक्वस्वम् परमात्मनो भोक्तावाभाष ASURILDS 11 6 6 12 13-11 1518 7 8 9 19-20 21 22 10 23 10 21 10 95 11 26 11 C ·xiii विषय:. सन्येषा भोग ईता .. परिणीतिसम् सतम्. पुटम्. 37 11 28 13 सायन्क्षगम् 90 18 13 .. :31 11 ... 39 11 33 15 16 33-39 17 . 39 17 40 18 .... 41-46 18 . 20 महलक्षगम् उपरोगाः तमितिका योगस्य चिरायुष्टाधनता रसवा-यैर्वाज काणविधि निवर्त्मनिवर्तफज्ञानफरम् तत्तन्यावरोकनम् षडूसात्मरन्याणि स्वस्थ विकनिषा .. व्युत्क्रमासाना विकारकारक्लम् पित्तोमगारपचनाईता पित्तकगया. पोषकत्वम् अतिभोजनादिना सिकलाया दोबस्यम् पित्तकलादल्यादनिलप्रकोपः भमार्णस्य ज्वरोल्पकतम् एकस्य सरस्य कार्यभेदेन नानारूपत्वम् अनेजारलक्षणम् पवनपित्तप्रकोपम्वररक्षणम् पवनकफाकिरज भरलक्षणन कफपित्तविकारजात-वरलक्षणम् आकपिरलक्षणम् ... 48-19 50 51 20 21 23 .... 62 23 .... ... 21 53 .... 51 21 .... .. 55 25 56 .... 26 .... 57 58 .... -- 28 50 H ·XIY मुत्रम् 60 पुटम 30 61 30 62 31 63 32 61 33 65 33 66-67 34 68 35 69 37 विश्या दोपप्रकोपकार्याभावादग्निप्रज्वलनम् पभ्यान दनाद्धातुष्टि आहारस्य सर्वधारलाक्त्वम् अनलप्रज्वलन सति पित्तकसाया पाचकत्वम् दुष्ट महणीकगया रेगजनकत्वम् अनलसहकृताया कलाया पचनाकार भामाशय रिके वाग्वादिप्रकोप मधुरीभूतस्यामम्य पवनप्रकोपहारकत्वम् अग्लामतस्य पित्तका नाशक ठम् मधराम्लरमयो फारकत्वम् जठरानमपितस्य हारस्य उप निवतक वम् स्व द्वम् परसाना तत्तत्फलदायकलम् अन पाचिनरसाना तद्ध तामत्वम् रमस्य रत्तधातुजनक वम दारीरह। पचभूता मकलम् तस्यैव पाश्वभौतिक वस्य विशदाकरणम् शीरस्य सप्तधात्वारमकत्व गुणत्रयात्मकत्व च सरगुण दायराराग्यादानामापत्तिमचनम् रस नां तु रोषारसम् 7) 37 38 71 72 39 73 10 71 40 75 11 76-85 42 86 47 87 18 68 60 द्वितीय प्रश्न 1 भरिकरसदस्यस्य पवननिवारकत्वम् शरीरस्थितांसगतिविभाजनम् स्वारसम्परय निरकोपनिवारकरसम् 12 3 ·... ... .... ... विषया. सूत्रम्. पुटम्. गाशयनिरूपणम् 4 53 मातुर्गर्भाशयगतामणा गर्भस्थपिदस्थायवेन्दिशायरातिनिरूपणम् 5-7 सत्तांपादकमिरावृतपादमानुपायत्पत्तिविशदीकरणम् 56 दवशक्तयाविष्काणम् 45 67 अध्यास्सिग .... 46 मर्माशयगास्सिराः 73 मिरागतासरगतरोगनिवृत्यर्थ सिरामविमोचन कार्यम् 18 पित्रोः पुथ्योरविकृतप्रजोत्पादकत्वम् 40-50 75 योमिलक्षणम् 77 जीवात्मनो जन्मग्रहणम् 52 77 स्पस्या हागनुगुणतम् 53 78 स्वादुम्लादिरसानामारोग्यकारकत्वम् .... 54 80 सैर्धातवः पोध्या. 55 गुलाधिश्ये पुत्रोत्पत्तिः . 56 81 ঘাটতিনথি বৃষিখান: 67 81 दयोस्साम्ये पण्डस्योरपतिः 58 82 जीवस्य नानारूपेण जननम् 69 82 स्त्रीणां प्रतिमास रज.वृत्तिः 60 82 रजस्वलायायतुर्थेऽदि नानम् G1 8.1 शुद्धाया मर्दगमनम् 62 84 प्रजाकामस्य पुसश्चतुर्दशदिनपर्यन्तं निरीक्षणे हेतुकथनम् 63 85 समेऽहान पुत्तस्योत्पत्तिविपमेऽहनि पुस्तिकाया: 6.4 86 प्रथमावृता पोषकशोषकद्रध्यादनम् ....65-66 86 भन्तवनया. प्रथमादिमासेषु पोषकदम्यादनम् 67-69 87 80 ... ... .... .... .... ....

·XI सूत्रम् 70 पुटम् 89 89 71 72-73 90 74 91 91 91 75 76-78 79 80 81-82 83 93 91 विषया रस दीनां विकारनिवर्तक वम् आमवृद्धिविकारस्य सर्वरोगहेतुभूतत्वम द्रव्याणा रागनिवर्तकत्वम् प्रयाणा दोषत्रयहतुलम् अनामपालनभ्य रोगनिवर्तकत्वम् मेहवाव्यस्यानलप्रवर्धकत्वम् मेहस्य प्रयोजनम् गर्भिणीकतपृतप्राशनस्य गर्भस्थपिण्डगतजठरानलजनश्त्वम् खगादीनामूर्धमागगामित्व तेजसद्रव्याधिक्याधीनम् घृतस्यायुरभिवर्धकत्वम् योग्यदयोपयोगादभिदि भानस्य भूतोत्पादकत्वम् अग्नस्य भूतामिवक्त्वम् अनशब्दनिरुकि गर्भिण्या घृतप्लुतामादनावश्यकता सति विकारे शोषकोषकदध्य भेषजम प्रतिमास गर्भवृद्धि मेहपाविशिष्टवाधिकदव्यत्य कार्यकारकत्वम् पोपकाल्योफ्यागकाले शोषकमध्य नोपयुधीत रसानां धातुपोषकत्वम् रसस्यामगा मता 94 95 84-85 95 86 96 87 96 97 98 88-89 90-91 92 93 98 99 91-95 9) 96 90 97 100 98 100 09 100 रसस्यात्मम्वरूपत्वम् तृतीय प्रभ योगानुशासनम् 1 101 ·xxii .. .... .... .... ... .... ... ... विपरा:. गय परोपधायध्वम योगशब्दाः रजोगणाय बायविषयकमुखदुःसानुभवहेतुत्वम् तमोगुणस्य शोधमोहादिहेतृत्वम् सत्वगुणस्य समहेतुत्वम् त्रिगुणा मधुगम्लारस दनदेनुका: मधुररसस्य सारिका गुणोत्पादनद्वार। मोशहेतुस्वाम आम्ला साइनास्वानुभव उपगरसादु खानवतसुखानुभव दरस्वरूपावस्थान मुख खानुपम मात्मनःस्मृखदुखदीनामुपलम्भप्रकार अमाप्तबध्यत्य रजोगुणहेतुत्वम् शोषकपोषकद्रव्याणा रोगनिवर्तकत्वम् योग्याव्यस योगज भेषजम् संयोगविपर्ययस्य चित्तविभ्रमादिजनक्तम्... भतस्मिस्तदुदिः पित्तोदिक्ताहारजन्या अत्यन्तनिरीक्षण प्रमाणस्यापि संशयग्रस्तत्वम अन्यन्ता नमिपदृष्टया पक्षुरिन्द्रियदोष पित्ताद्विभ्रमोर ति अनुभूतार्थे भ्रमो निवर्तकेन निवर्यः भ्रमात्मक ज्ञान रसवानिवर्तनीयम् दुरे मत्याशो भ्रमस्गानिवत्यैरवम् सति रोगनिमित्त पथ्य भेषजम् देशानामाहारपरिणामजन्यत्वम् सूत्रम् पुटम्. 2101 3 102 4 10.2 5 103 6 103 7-0 101 10 101 11 105 12 105 13 105 14 106 15 106 16 107 17 107 18-19 109 20-21 109 22 109 23 110 21 111 25 111 26 111 27 112 .... ... . .... 28 118 .... 29-30 113 ....

·XXII सूत्रम् 31 पुटम् 113 113 32 33 114 34 114 35-38 115 39 116 40 117 विषया भहरहर्भपजम् शोषकद्र यजातरुजा पो कद्रव्य भेषजम प्रत्यहमामो निस्साय पोपकर यगक्तस्नेहादीना व्याधिानवर्तत्वम् शिशोरविकृतमा उस्तन्यपान वश्याता सुकुमारद्रययोगकरण वालव्याधिनिवर्तकम् श्रोत्री द्राउन्दज्ञानम् संशयविभ्रमात्मकज्ञाननिरूपणम् घ्राणेन्द्रियागन्धनतीत विपर्ययज्ञानस्य प्रमाप्रतिपन्धत्वम् साईदव्य भेषजम् प्रमाणनिरूपणम् निपिचक्षुष प्रयक्षप्रमाजनकत्वम् आगमप्रामण्यम् विपर्ययविकल्पी निर्विकल्पक ज्ञानम् निद्रा स्मृति 41 117 42 43_117 44 118 45 16 118 119 48-49 120 50 120 51-52 121 53 122 51-55 122 66 123 57 123 व्यपदश 56 121 59-60 125 अभ्यास यंराग्यम् प्रत्यक्षानुमान भ्यां बितातनिराध निलनिराधनस्य भ्रमहेतुत्वम् य गाभ्यामाधम 61 126 62 126 63 127 ·सूत्रम् पुटम् 06 143 97 148 98 144 99 144 1 145 2 145 8 146 4-5 146 6-8 147 3149 विषया सिरामागगतपवनेन कलापूरणममृतसेचन च इडामार्गगतश्वासपवनस्य मासधातुनर्पणद्वारा शरीरपोषकत्वम् पादपमालवालस्य द्विसहप्तासरावाधारकत्यम् शरीरस्य सप्तधात्वात्मक्लम् चतुर्य प्रश्न योगस्य धातुपोषकत्वप्रतिपादनम् समाधिनिरूपणम् सवेगस्य क्रियाहेतुत्वम् श्वासोच्छासाभ्या शरीरदान्यापपत्ति तोपायभेदप्रदर्शनम् जहाप्रदेशगतपद्मस्य चलनोपकारकत्वम् समाधिलक्षणम् शरीरलक्षणम् शरीरस्य चलनात्मकत्वम् ईश्वरसिद्धिनिरूपणम् सोतीमागगतासादादलपास्य चेष्टाश्रयत्वम् उदरामया सत्र मेषजम् सर्वोदरामयाना जठराग्निप्रवृतिकरण फ्रियामम उदरामयनिदानम् शिराप्रदेशभेदाच्वययूत्पत्ति अष्टविधादरामयलक्षणानि पाण्डशोभविरामियरक्षणम् फपपित्तरोगविश्धनम् AYURVEDA 10 149 11 150 12-13 151 .. 11 152 15 154 16-17 155 18-19 166 20 158 21 160 22 161 .... 23-29 161 30 169 91 170 .. D ·xxvi aan .... .... .... .... .... .... ... .... विषयाः सूत्रम्. पटम्. स्वशालिस्पस्य पाण्डुरोगहेतुत्वम् 32 171 स्वालित्यहतुकथनम् 33 172 पवनप्रकोपहेतुनिरूपणम् 34-35 172 पवनविकारे भेषजम् 36 174 पवनविकार धातुस्थूलत्वस्य द्विगुणतया प्रतीति: 37 177 मधुररसस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वादिनिरूपणम् 38-40 178 आम्लरसस्य मांसधातुप्रदत्वम् 41 180 लवणरसस्य मेोधातुप्रदत्वम् 42 180 मधुररसय्यादीना जहापद्मादिपोषकत्वम् 43-44 180 यहि.पवनरेचनपूरणाभ्यां रोगनिवृत्तिश्चिरायुष्टुं च 45-16 182 चन्द्रकलागतपचनेन पद्मस्य मुकुलीमावः, सूर्यकलागतपवनेन- विकासथ 47 183 इडाविहालाभ्यां वर्णप्रवाहा 48 185 मूलाधारपास्य पट्कमलानामादिभूतत्वम् .... 49 186 दसदलपमस्य इडापिनलागतामृतसेचकत्वम् 50-51 187 अर्थानां सुखसाधरुत्वम् 52 189 प्रकृतिपुरुषयोरक्यम् 53 189 तत्ततादयवाधिक्य तत्तगुणोपलब्धिः 54-60 190 तिकोषणकपायरसाना पलप्रदत्वम 61 197 रेचकादिना तत्तद्वर्णाधिरितपविकसः 62 198 प्रजाप्रजननम् 63 108 सीपुरुपयोत्स्वाभेदे कारणनिरूपणम् 64 199 कोटप्रदेशगतपनत्य कायाधारकतम् 65 200 नामरधदातळपद्यस्यावस्थानम् 66200 .... .... .... ... ... .... .... ...- .... .... .... .... ... .... .... 4 ·xxvii विषयाः सूत्रम् पुटम् पञ्चमःप्रश्न: 1 202 ... ... 2203 .... 3-11 201 12210 18211 .... 14 212 16 213 16214 17-18 215 ... .... .... .... वातपित्तरफदोषाणामामयोत्पादकत्वम् तत्तद्भूताधिक्यजातरसादनस्य धातुपोषकत्वम् पडूसानां तत्तद्गुणनिरूपणम् रसेवकैकस्यापि दोषनिवर्तफलम रसादिद्रव्यसारभ्य सर्वरोगनिवक्त्वम् एकस्याप्यनेकरसवाव्यस्य वगुणप्रदत्वम् धारणरेचकारमकद्रव्यैरामयाभिवृद्धि तत्तद्भूतानिष्टरोगाणा तत्तद्भूतावयवाधिक्यजातकार्यहेतुत्वम् दोपविकाराणामवस्थाभेदेन स्वस्थ्यादिनिरूपणम् देवदेशकालद्रव्यभेदेन चिकित्सा कार्या आमयाना द्वित्रिदोपगत्वम् रोगनिवृत्त्व दोषाचनस्यावश्यकता दोषपचनकाल: एकधातुरज्वरलक्षणम् आमजातज्वरलक्षणम् दोषपचनकालस्य धातुप्रसादाधीनत्वम साधासाध्यगंगनिरूपण। .... धातुसप्तकस्य दोपहेतुभूतत्वम् रसायरगतम्वरलक्षणम् . अधिकारकवरलक्षणम् दोषाणामस्थिमसोमदेधिष्ठितत्वम् दोपानी नामधातुप्रचारपतम् दोपविषय 19 218 20-21 218 22920 23 220 24 221 .... . .... .... .. ... .. .... ... 25 223 26228 27-32229 . 33234 .... 34 236 .... 35937 .... . 36238 37 238 33238 ....

·xxviii विषया. .... ... .... .... ... .... .... .... सूत्रम्. पुटम्. मूलाधारपद्मस्य पट्कमलानामादिभृतत्वम् 39 239 मूलाधारपद्मस्यामृतसेचकत्वम् 40 241 तस्ववामिवृद्धिः 41 241 धातुपद्मपोषणार्य शतदल्पग्रस्याविर्भावः 42 242 शतदळपास्य जठरामयाधारस्तम् 43 242 तस्यैव तत्तद्रसपाचनद्वारा तत्तद्धातुस्याने स्वतेजसा भानम् 44-49 243 त्रिकोणपद्मस्थावस्थानम् 50 250 त्रिकोणपद्मस्य प्रजाजननहेतुभूतत्व, शरीरान्तर्गतशाखावमास- 51 252 निकाणजन्यामृतस्य पोषकत्वम् 52254 रजस्तममोरात्मज्ञान प्रतिवन्ध स्विम् 57 254 नाभ्यादिषु मयूसविकास. 67 254 अभक्तकलादिना क्षित्यादिपोषणम् 75 255 शरीदत्त्ववेदनस्य फलनिरूपणादि 64255 अनामप'लनस्यानामयहेतुत्वम् 91 255 अप्रमादेन चिकित्सा कार्या 98256 विम्यादिभूतपत्रकगुणस्य तत्तकार्यजनकत्वम् 100 250 अभिघातजामायनां दुस्सा यत्वम् 108 256 कत्यं च ... .... .... ... ... .... .... .... .... .... 1257 पाठःप्रश्नः. लागादिरमानामम्मिदात्यादिकरणम् तत्तदसजन्यानलस्य तत्तदमाचरत्वम् मधुररसादीनां नितिज्वरापहारकत्वम् गोघृतादीनां तत्तदोगापहारकत्वम् तितलीजस्याजीनवरनिवर्तकतम् -- 15258 .... . 259 42 259 58 200 ....

·सूत्रम्. पुटम्. 69 260 78-79 261 87 261 .... .... 89261 ... 1 262 10 263 21 264 .... विषयाः. जीर्णाजीणादिविवेकः वहेस्स्वस्थानज्वलनकाले युक्ताहारविहारयोधतुरोपकलम् प्रातरम्बुपानस्यामाशयविंशोधनद्वारा सर्वरोगापहारकत्वम् गोक्षारप्रभृतीना धात्वादिपोषकत्वम् सप्तमः प्रश्न: एकसरोरवद्रव्यमैककमेषजम् अम्लरसानुगतस्वादुरसस्यानिठहारकत्वम् .. धान्यदिनिरूपणम् मधुररसस्यारिष्टरोगहारकत्वम् साध्यासाध्यज्ञानपर्विका चिकित्सा आमस्यानर विकारकारकत्वम् सुपुप्ता महिषादिदर्शनस्यारिष्टसुचकत्वम् अनलधातुवर्धकस्यारिष्टनिवर्तकत्वम् स्वादुरसबद्दन्यस्यारिष्टनिवर्तकत्वर भसाम्यनरनिरूपणम् .... .... 36265 ... 47 265 .... .... 58 266 .... 69 267 ... .... 80 267 .... 86 267 .... .... 91 208 ... .... .... अएमा प्रचा 1 268 । 269 , .... 19269 29279 .... पृषिव्यायुद्धवरसाना तत्तद्रोगनिवर्तकलम् .... तपुष्पादीना मासरसधातुस्थामयादिनिवर्तकत्वम् श्वतपुष्पवत्यादपादीनां वित्ताविहारकलम आयुष्कामयमानस्य तत्तद्विधारहेतुज्ञानावश्यकता देशभेदनामयभेदस्त मेपन च मिषग्लक्षणम् दोषागा कारानुसारित्वम् कालानुक्लभेषाकरणावश्यकता .... .... .... 48971 49 971 57272 68 1978 .... .... Dee ·Xxx1 पुटम् विषया सूत्रम् चतुर्दश प्रश्न सप्तत्रिशारिसरातपादजानुपमादीना तत्तमक्षत्रात्मक्ल, रत्तद्व योधकवच 1-29 293 सक्षेपत कालनिरूपणम् 30-35 296 तत्तमक्षत्रपु तत्तोगाविर्भावकथनम् 36-62296 अश्वि याद्या तनक्षत्रावगतियागप्रहयुत्तकालसयोगवशाजातत- सदागप्रतिपादन, तमिवर्तकाव्यकथन, तत्तप्रक्षत्रदेवता पाथन दिरूपभेपननिरूपण च 63-87297 पञ्चदश प्रश्न पुनर्वस्वादिनक्षत्रविगतियोगप्रयुक कालसयोगवशाजाततत्तयो गपातपादन, तमिवर्तकाध्यकयन तत्तद्देवताप्राथना 1-62 209 63303 61303 65 301 रफपित्तविकारकारका तनिधर्तका रमपित्तामयप्रकोपहारकम्यनिरूपणम् श्वासकासरतप्रकापहारकदन्याणि दिप्मारोगनिवर्तकरयाणि पातुकार्यकारकामयघातकस्याणि चूतपटोसादिश्यागेरपितामयादिविनाशयरवम् 68 301 71 301 73 305 71-79 305 पोरश प्रमा विधातारमादिसणाप्रतिसादनम् 1-16 306 ·अशुद्ध शोधनम् . अशुद्धम्. सेति पाया कला दो हेत अजीणा नोपद्य कार्य शुद्धम् स इति पाका फलादौ पुटे. पङ्की. 17 6 18 14 23 13 26 18 28 18 30 9 " " क्रिया क्रम. 33 क्षुत्त्य भागो व्यञ्जान कृती हि ध्येप्यतंकफ गमि वर्क जन्यां तेभिन्न त्मनैव सिर अजीर्णा नोपपद्य कार्या कियाक्रमः क्षुत्त মায়া व्यञ्जन कृत हर्षे हृत्कफ गभिवर्धक जन्या ते भिन्न स्मन्येष सिरा पर्टी तथा तेलो दाय तज् त्मका 13 19 20 8 17 4 19 16 16 10 38 40 43 47 54 56 61 88 95 4 21 8 तथ तेजा द्वाय तजू त्मिका AYURVEDA " 102 106 8 5 F ·xxxiii 1 ܙܐ विव 19 अशुद्धम्. शुद्धम्. घन्ध बन्ध 110 17 भवान्त भवन्ति I12 21 त्यर्थ त्यर्थः 117 19 पञ्चक पञ्चक 128 3 दुःख 134 22 प्रवाहा प्रवाहो 139 23 पण्डुराग पाण्डुरोग 172 परम चरम 179 6 हेतु 10 मिव 188 20 स्याप स्यप 190 तत्तदद्भू तत्तद्भ 203 23 दृश्यस दृश्यते 232 22 यधा यथा 239 13 साध्या साध्या: 267 कायक कायिक 270 20 वृतम् वृत् 276 19 व्रणांनी रणनी दीपनी सरा 279 दीपनीरसा भूनिम्या भूनिभ्या 12 तृष्णाप्रदः तृष्णापहः 19 वृष्यादि क्रिम्यादि 280 4 मेद्राश्च मेदाच 283 4 शसि शासि 290 12 हैवायं घेवायं 16 धातु 24 हृदयं हृदये •292 14 प्रविष्ठाः प्रविष्टाः 18 " "" ·श्रीः आयुर्वेद सूत्रम् सभा प्यम्. म वप्रक्रीडोहळद्दन्तघातनिर्यन्महांशुभिः । • मेरोरात्माऽऽवृतो भाति तं वन्द सिन्धुराननम् ॥ परमकारणीभूतपरब्रह्म सकलजीवनोपकारकमायुर्वेदं प्रजा- पतिव्रह्मणेऽनुजनाह ओङ्कारश्चायशब्दश्च द्वायती ब्रह्मण. पुरा । कण्ठं भित्त्या विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ॥ इत्युक्तरीत्या अथशब्देन परममङ्गलमाचरम् प्रथमसूत्रमनु- गृह्णाति-अथेति।। अथातो धातुस्थदोपगत्यविकारहेतुभूतार्थ वार्ध- कद्रव्याण्यद्यात् ॥१॥ अस्यार्थः-धातुपु तिष्ठन्तीति धातुस्थाः दोषाणां गति. विकाराभावकार्यहेतुपूर्विका गतिः. तासां हेतुभूतानि अप्र- कोपकारकाणि वार्धकद्रव्याणि भोज्ययोग्यानि अद्यात् इति सूत्रार्थः । धातुघु- 'रसाएमांसमेदोस्थिमजांशुक्लानि धातवः ।। इत्युक्तेपु संचारार्थ तिष्ठन्तीति धातुस्था । ते च ते दोषा- श्थति समानाधिकरणसमास । * वार्षिक. 1 अष्टाङ्गसूत्रं I-13. +- AYURVEDA.

·2 मायुर्वेदसूत्रे वायुः पित्तं फफश्चति प्रयो दोषास्समासत: । धातुवृद्धिकारकव्याणां तावद्वद्धिमात्रफलमुद्दिश्य प्रवृत्ति श्चेत् अल्पफलमिति आयुर्वेदप्रवृत्तेः बहुपुरुषार्थप्रदायकत्वादि- त्याशयं मनसि निधायाह -चिरति । चिरायुरिच्छा प्रवृत्तिरायुर्वेदार्थपुरुषार्थोपपादिका ।। चिरशब्देन कार्यसिद्धिद्रव्यादने जाते आयुप्कामयमानस्य प्रवृत्तिः इच्छतः पुरुषस्य चिरायुमें भूयादिति फामनाविषय- कप्रवृत्तिः शास्त्रसम्प्रदायकथितविषयकानुभवहस्तकौशल्यादि- पाण्डित्यं यस्यास्ति तस्य ईदृशप्रवृत्तिः पुरुषार्थोऽयमिनि चि. रायुरिच्छाप्रवृत्तियिषयः । आयुर्वेदार्थपुरुषार्थोपपादिकोते प्रयो- जनम् । अन सूत्रस्थानवचनम्- आयुप्कामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् । आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः । मन्वस्मिन् शास्त्रे प्रयोजनं आयुर्वेदार्थपुरुषार्थोपपादिकति प्रयोजनमित्युक्त. तथा सति रोगाभायफार्यहेतुतायाः कारणत्वं न स्यादित्यस्वरसादाह-तदेत्विति ॥ तद्धेतुभूतार्थ रक्षेत् ॥ ३ ॥ तद्धेतुभूताओं नाम अरोगफार्यहेतुभूतार्थः । तदेव प्रयो. जनम् । तद्रक्षणमेव फलीभूतार्थ तद्धेतु फरणीयमित्यर्थः । अत्र सूत्रवचनं- विचारयित्या सर्याणि नित्यं देहं निरीक्षयन् । .अविकारं निरीक्ष्येनं पथ्येनैव च तं हरेत् । जीर्णाजीणविवेकत्वं जिह्वायां विद्यते नृणाम् ।। अटानसूत्र. 1-6. पिच्छेप्रवृत्ति प्रशसूत्रं. 1-2. . .

·प्रथमप्रश्न 3 एवमाकारेण विकारं ज्ञात्वा तनिवर्तनं पथ्यादनमेव मा. व्यम् । तखेतुभूतार्थ त्विदमेव संरक्षणीयम् । हीनातिमात्रानादनं विकारहेतुकम् । तन्निवर्तकहेतुभूतार्थ रक्षणीयमिति तात्पर्यम् । इन्द्रियातिलालनातिपीडनया विकारहेतुकत्वं न स्यादित्य- स्वरसादाह-नेति । नेन्द्रियातिलालनातिपीडनौ ॥ ४ ॥ इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानि । तेषां शब्दस्पर्शरू- परसगन्धा विषयाः । वाक्पाणिपादपायूपस्थाः कर्मेन्द्रियाणि । हितमितप्रवृत्तिविषयकं कुर्यादित्यर्थः । ननु हीनभोजनातिभोज- नयोः रोगहेतुकत्वं प्रतिपादितम् । तत्र वचनं- भोजन हीनमात्रं तु न यलोपचयोजसे। अतिमात्र पुनस्सर्यानाशु दोपीन्प्रकोपयेत् ।। एतद्वचनानुसारेण अनयोरेव हेतुत्वं प्रतिपादितं, नेन्द्रि- यातिलालनातिपीडनयो । तस्मादेतत्सूत्रं व्यर्थ स्यादित्यस्वर- सादाह-दोषेति। दोपवृद्धिक्षयोपपादकौ ॥ ५॥ दोषाणां वृद्धिरपि दोषरोगहेतुर्मयाति । दोषाणां क्षयोऽपि दोपप्रकोपहेतुर्भवति । दोपहेतुकत्वं नाम दोपप्रकोपहेतुकत्वम् । दोपविकारस्य वृद्धिक्षययोश्च कार्यकारणभाव उद्दिष्ट नेन्द्रिया- तिलालनातिपीडनयोरिति । अत्र वचनं- न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलायेत् । । अष्टागसूत्र. VIII-3-4. f अष्टादसूत्र I--29.

·आयुर्वेदसूत्रे A पति। ..दोपाणां वृद्धिक्षययोरपपादकत्वमनयो। रेव वृद्धिप्रतिपादकत्वान्- वृद्धिस्समानस्सर्वेषां विपरीतविपर्ययः । एतयोरेव कार्यकारणभावः । परम्परया कारणत्वं वक्तुं शक्यत इत्यर्थः॥ ननु दोपवृद्धिक्षयौ स्वत एव प्राप्ती, नेन्द्रियातिलालना- तिपीडनयोः । तयोः कार्यकारणभावस्तु कालयशादेव प्राप्तः । तत्र सूत्रस्थानवचन- चयप्रकोपप्रशमा वायोीष्मादिपु विपु । वर्षादिपु तु पित्तस्य श्लेष्मणशिशिरादिषु ॥*. एतद्वचनानुसारेण अनयोः कार्यकारणमावः कथै वक्तुं शक्य- त इत्यस्वरसादाह-लक्षणेति । लक्षणान्यपि तथा ॥ ६ ॥ भप्राप्तकाले प्राप्तलक्षणानि यत्र भासन्ते प्राप्तफाले तल्लक्ष- णामाचो यत्र भासते तत्र नियमः। लक्षणप्रमाणाभ्यां हि वस्तु- सिद्धि.। तत्र सूत्रवचन-- फालार्थकर्मणां योगा हीनमिथ्यातिमामकाः ।, सम्यग्योगश्च विशेयो रोगारोग्यककारणम् । रोगस्तु दोपवैषम्य दोषसाम्यमरोगता ॥ यसाधारणधर्मवचनहेतुझानजन्यामयनिवर्तकयोग्यकार्य व्य. पदिशति-योग्यरिति। * अधारसूत्रं XII--21. । अष्टामसूत्र ]-10-20.

·प्रधमप्रश्न: 1 * योग्यैस्तञ्च निवर्तयेत् ॥७॥ अभिघातामयजन्यरुतिवर्तकरेचकोपयोगिद्रव्यरसैः भाव्यं यत् तद्योग्यमित्यर्थः । यावदभिघातामयस्तच्छन्दार्थः । तं निव- तकद्रव्येण रेचयेदिति । अत्र सूत्रधचनं- आमदोपं महाघोरं वर्जयेद्विपसंशितम् । “विषरूपाशुकारित्वाद्विरुद्धोपक्रमत्वतः ॥ ननु इन्द्रियाणां रोगहेतुकत्वं प्रतिपादयितुं इन्द्रियातिला- लनातिपीडनाद्भवतीति यदुक्तं नन रोचते। अतिमात्रभोजनमा- महेतुकं भवति । आमसंग्रह एव सर्वरोगकारणम् । आमनि- वर्तकत्व युक्तमित्यस्वरसादाह-अनामेति । अनामपालनं कुर्यात् ॥ ८॥ यस्मादामसंग्रहाभाषस्यैव रोगाभावहेतु फसामग्रीत्वं त- रमादनामपालनं प्रत्यहं विधिरिति । आम पालयतीत्यामपाल- नं, आमपालनं न भवतीत्यनामपालन कार्यमित्यर्थ. ।' अनामपालनकर्मकरणस्य हेतुवचनं सूत्रे प्रतिभातम् । मात्राशी सर्वकालं स्यान्मात्रा ह्यग्नेः प्रवर्तिका । मानं द्रव्याण्यपेक्षन्ते गुरुण्यपि लघून्यपि ॥ ननु, ज्वरादीनामप्रवर्तकसामग्री जठराग्निप्रवर्तफसामग्री । तस्मादनामपालनमप्रयोजकं स्यादित्यत आह-आममिति । आमं हि सर्वरोगाणाम् ॥ १॥ भाममेव कारणमिति, हिशब्द. प्रसिद्धिवाचकः । सूत्रवचनम्- योगे. भागसूत्रम्. VIII-11. अष्टागसूत्रम्. VIII-1. अत्र- क '* ·"6 आयुर्वेदसूत्रे A आमाशयस्थो हत्वाऽग्नि सामो मार्गान्यिधाय च। ? विदधाति ज्वरं दोपः तस्मात्कुचीत लेखनम् । जठराग्निप्रवर्तकसामग्री यस्यास्ति तस्य सर्वभोक्तृत्वं वक्तुं शक्यते । चिरायुरपि लभ्यते । ननु सर्वेपा रोगाणामामनिवृत्तिरेव तत्र भेषजमिति वक्त व्ये सति ज्वरादाबामनिवृत्त्यकरणं दोपहेतुकं भवति । आम- निवृत्तिरपि लवनादेव भाव्यति लङ्घनकरणमप्यावश्यकमिति ब्रह्मणा प्रतिपादितमित्याह-आदीति । आदिभूतमाह ब्रह्मा ॥ १० ॥ उभयमपि रोगनिवर्तकप्रतिपादनादामशोषणार्थ लक्बनकरण- मपि परम्पराहेतुभूतामत्ति ब्रह्मा थाहेत्यर्थः । अत्र सूत्रवचन-- लिङ्घन कार्यमाम तु विष्टम्भे स्वेदनं भृशम् । इति वचनालबनेन आमनिवृत्ती सत्यां तेन फलीभूतं कि- मासीदित्यत आह-तदिति । 'तनिवृत्तिरनामयम् ॥ ११ ॥ भामनिवृत्तेरेव पुरुषार्थो भूत्या अरोगवान् भवति । दोषाः कदाचित्कुप्यन्ति जिता लवनपाचनैः । तु संशोधनाशुद्धा न तेषां पुनरुद्यः । इति लङ्घनपाचनर्जितदंहस्य व्याधयो न पुनर्भयन्तीत्युक्तम् । तथा सति सर्वविषयात्मकानि पञ्चेन्द्रियाणि ! मनस भरमगो- घरत्वं केनोपायेन हेतुना माध्यामित्यत आह द-अनामयोति । अनामयी अत्मानं सम्मन्यते ॥ १२॥. '- अधानसूत्र. VIII-97.: तनिवृत्तेरनामयी. अनामयादारमान. . ये . . -- ·प्रथमप्रश्न 7 पूर्वोक्तरीत्या देहस्य अनामयत्व सम्पाद्य आत्ममनननिदि- ध्यासनयोगेन परमसुखं जीवोऽनुभवति । तत्र वचन-- क्रमेणोपचिता दोपाः क्रमेणोपचिता गुणा । गता ये च पुनर्भा अप्रकम्प्या भवन्ति च ॥ अनामयकार्यकरणेन अरोगो भ्वन् स्वर्गसुखमेवानुभवतीत्य थे । एवमुक्तरीत्या देहस्य अनामयत्वं साधितम् । तावता मा. ममननसामग्री न प्रतिवादिता। किं अरोगवान्भवतीति दृढतर- जठरानलवशत्वेन सपेन्द्रियाणां सर्पविषयभोक्तृत्व साधितम् ? अनामयत्वमात्ममननसामग्रीमानजन्यत्वं न भवतीत्यस्चरसादाह- अहमिति । अहम्प्रत्ययः कर्मकर्ता ॥ १३ ॥ अहकाराधिष्ठितमात्र रक्तोऽह श्यावोऽहं इति प्रत्ययविषयक. महामिति ज्ञानम् । तथा ज्ञानवानहामिति अनुव्यवसायेन शातु शक्त सत्कर्माधिकारी भवत् । सुकर्मणा आत्ममनन कर्तुं शक्यत इति । कर्मणैव हि ससिद्धिमास्थिता जनकाद्य । इति धर्मविषयकहानगोचरत्वेन परब्रह्मण. मनोविषयक- झानगोचरस्व सिध्यति । अधिष्ठानभूतोऽयमात्मा, यस्सिध्यति स एव जीवात्मा। तावुभी शरीराधिष्टितावेव । तयोरन्यस्य सर्व- भोक्तृत्व व्यपदेष्टुमाह-स्थानेति । स्थानवानहंकारी ॥११॥ परमात्मनामधिष्ठानरूपत्व नोपपद्यते। तमोवात्मनां सम्म- वतीत्याशयवानाहत्यर्थ । यस्य यारकालो योगश्चति तस्य मरोगित्वस्य स्वतस्सिद्धत्वादित्यत आह-यावदिति ॥ . 4 ·8 आयुर्वेद यावदरोगी अभिमन्यते ॥ १५॥ शोपकपोषकद्रव्यविज्ञानानन्तरं अरोगफार्य हेतुफसामग्रीभ- जनात् 'अहमरोगवान्' ते व्यवसायशानेन अभिमन्तुं वाफ्यत इत्यर्थः । यः अरोगी आत्ममनननिदिध्यासनयोगयोग्यो मवेत् तेन तत्तद्विषयगोचराण पञ्चेन्द्रियाणि शरीरे संबज्य अत्मानु- गोचरान्तरिन्द्रियेण मनसा परमात्मा मन्तव्य इत्युक्तम् । याये- न्द्रियाणां याहाविषयगोचरत्यमप्रयोजक स्यादित्यत आह-स इति । स एंव भुते ॥ १६ ॥ 'अजो ह्यधिष्ठाता ॥ १७॥ सविषयानुभवो जीवस्सर्वमश्नुते । अत्र श्रुतिः-- द्वा सुपर्णा सयुजा सखाया “समानं वृक्ष परिषस्वजाते। तयोरन्यः पिप्पलं स्वादत्ति अननप्रन्यो अभिचाकशीति। इति श्रुतिरेव अत्र प्रमाणम् । इच्छति, जानाति, प्रयतते इति सर्वकार्यस्य आत्मनः आत्ममनस्मयोगस्य कारणत्वं प्रती- तम् । अतस्सर्वविषयभोक्तृत्वं जीवात्मन उपलब्धे । तस्मात्पर रमात्मनाउनुभूयत. इत्याह-भुते इति । भुके विषयभोगान् ॥१८॥ स्वप्रकाशरूपः • परमात्मा सचिदानंदानुभयविषययानिति तात्पर्यम् । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मोति सत्यानन्तमान स्वविषया- नन्दात्मनः परमात्मा, भजी स्पधिपती. .

·प्रथमेप्रश्न: ननु एकस्सकलविषयभोगान्भुते । भोगाः कांधीनाः । जीवस्य कर्मभोक्तृत्वं विधिरित व्यक्तव्ये सति उपस्थितविषय- भोक्तृत्वं जीवस्य, परमात्मनस्सविषयभोक्तृत्वं भासते, सर्व- शत्वात् । उभयोः कर्मभोक्तृत्वं प्रसक्तमित्यस्वरसादाह- -अन्य ति। अन्यः कर्म भुङ्क्ते ॥ १९ ॥ अन्यो जीवात्मा कर्माधिकारी सन् स्वकर्माधीनविषयभो गान् भुक्त इत्यर्थः। सुकर्मणा सुखप्रदानविषयफल भुते । दुष्टः कर्मणा दुःखविषयकफलं भुते । भोगस्य सुखदु खात्मकत्वात् । सुखदु खानुभयो भोगः जीवस्य लक्षणं प्रतिभासितम् । जीवस्य सकलविषयानुभवत्वं प्रसज्यत इत्यर्थः । दुष्टकर्मजे शरीरे सति सत्कर्मव सदा कुयादित्यर्थः । परमात्मनः सत्कर्मविपयककर्मकरणत्यं विधिः, । "ईश्वर- स्यापि यत्किचित्कर्मजनककर्माधिकारित्वं प्रसक्तमित्यस्वरसा. दाह-य इति। यः कर्ता कर्मभोगी ॥ २० ॥ राजसतामसफलप्रदहेतुफद्रव्यादनजातसुखदुःखफलं भई- कारविशिष्टकर्माधिकारिण प्रयच्छत इति । साक्षात्कर्मणः फला- वश्यंभावनियमादित्यत आह-कर्तेति। 'कर्ता. शरीरी ॥ २१ ॥ यावत्कर्मकर्ता शरीरी अत्र कर्ता भवतीत्यर्थः । यत्किचित्फ- लमुद्दिश्य य कर्म करोति स शरीरीत्युक्तम् । शरीरामाया- दात्मन अनादनत्वं न योग्यामित्यम्वरसादाह-अशरीरीति । + . AYURVEDA 2 ·10 आयुर्वेद अशरीरी नानमति ॥ २२ ॥ फर्मफलयोः कार्यकारणत्वं नियमेन अग्नादनत्यम् । स्थक भानुफलफलं लभ्यते । तच्छरीरिणः स फलं प्रयच्छतीति भावः । भहरहर्मनुप्या मशनमिच्छन्ति । प्रत्यहमशनार्थ लोके तत्फलो. पयोगि कर्म चेत्कृतं तत्र फलाभायो न दृश्यते । तत्रापि शरीर- मस्ति । तस्मात् कर्मफलयोः कार्यकारणभावो नास्तीत्याह नेति। "न केवलं शरीरं भोगयोग्यमात्मनो यो- गात् ॥ २३ ॥ प्रथमतः शरीरोत्पत्तिकालः तज्जन्मान्तरसंस्कारादेय याल कादीनां स्तन्यपानादिफलं प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु बालकादीनामपि शरीरमस्ति, तत्र कर्म न कृतं, तेगा- मयोग्यत्वात् । स्तन्यपानादिफले मात्रा दीयते । तस्मात्कर्मफलयोः कार्यकारणभायो वक्तुं न शक्यत इत्यत आहो-भोगयोग्यमिति । तदानी दृष्टकर्माभावेऽपि जन्मान्तरकर्मफरणं कल्प्यते, शरीर पत्त्यादात्मनः । शरीरधारणस्योचितत्वादेव यालकादीनां स्तन्य. पानादिकं मात्रा दीयते इति चेन्न । शरीरधारणादीनां जन्मा. न्तरकर्महेतुफलत्वं कल्प्यते । आत्मनदशरीरवत्त्वात् आत्मनश्शरी- रधारणस्योचितत्यात् । आत्मसंयोगकारणभूतस्य शरीरिणो भो. गायतनत्वं जीवस्य प्रतीतम् । तस्माच्छगराधिष्ठानयोग्यत्वं ना- न्यस्येत्यत आह--अजाविति । अजौ हधिष्ठितौ ॥२४॥ अहरहर्मनुष्या अशनमिच्छन्ति इत्यधिकपाट:. - .

·प्रथमप्रश्न 11 न जायत इत्यजः । तौ जीवात्मपरमात्मानौ शरीराधिष्ठिता- वित्यर्थ, । घटज्ञानवानहमिति यस्य प्रतीतिस्तस्यैव विषयानु- भवत्वं अनयोरल्यतरस्य सम्भवतीत्यर्थ । अत आह-अन्य इति । अन्योऽन्नमति ॥२५॥ शरीराङ्गानि इन्द्रियाणि, अङ्गी शरीरी। जीवात्मन इन्द्रि- यगोचरविषयानुभवार्थ तदभूतेन्द्रियाणि संसृज्य जानाति, इच्छति, प्रयतते, इत्येतत्प्रत्ययान्यथानुपपत्त्या जीवात्मा अनम- श्नुते । तद्वयतिरिक्तात्मना किं तदनुभूयत इत्याशङ्कायामाह- अनत्तीति। अनत्त्येवमन्यः ॥२६॥ अन्यस्य परमात्मनः सर्वविषयानुभवततं प्रसिद्धामति अन्यस्य फलेना विशिष्टत्वात् एतादृशार्थफलं अनत्ति . स्वयं स्वप्रकाशात्मकत्वात् स्वयमेवानुभवतीत्यर्थः । विकारकार्य हेतुकसामग्रीविषयककार्यानुभयशरीरमस्यात्मनो भोगयोग्यं स्थादित्यत आह-सतीति । सति शरीरे भोगाय ॥२७॥ शरीरे मति सर्पविषयभोगार्हत्यमात्मना सम्पादितमित्याह- त्यर्थः । शरीरिण कान्यङ्गानि पञ्चेन्द्रियाणामप्यतत्वं प्रतिपादि. तम् । मनस अगोचरत्वेन मनसोऽन्तरिन्द्रियत्वेन पडित्युपदिष्टम्। । पण्णामात्मनो भोगविषयमापकहेतुभूतार्थत्वात् । तस्माच्छरोरस्य भोगयोग्यत्वमिति स्वत एव सिद्धत्वात् । विषयविज्ञानमिन्द्रिया. धीन, इन्द्रियाणि च शरीराधिष्ठितानि । सर्वविषया शरीराधीना इत्यर्थ । .

·12 आयुर्वेदसूत्रे ननु प्रवृत्तिििवधा इष्टप्राप्तयर्थमनिष्टपरिहारार्थ चाते । स्वा. धिष्ठानानुभूतशगरं संरक्षणीयमित्यका प्रवृत्तिः । सा द्विविधा प्रवृत्तिरात्मन उपपद्यते । तत्कथं शरीराइभूतानि पञ्चेन्द्रियाणि? • तद्वारा इष्टप्राप्तिरूपफलं कथं लभ्यते ? अनिष्टपरिहारद्वारा इष्ट- प्राप्तिरूपफलमपि लभ्यते ? अनिएपरिहारद्वारा उभयफलं शरी- रिणो भाव्यमित्यत आह-अटेति । अष्टाङ्गी शरीरी ॥२८॥ अष्टानामङ्गानां समाहारः अष्टाङ्गम्। शरीरमस्यास्तीति शरी- री। अन सूत्रवचनम्- काययालग्रहो शा शल्यदंष्ट्राजरावृषान् । अष्टायनानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संनिता * ॥ शरीरोपद्रवकार्यकारणीभूतव्याधय औपाधिकभूताः वातपित्त- कफमकुपितहेतुकधातयोऽपि न प्रयर्धन्त इति अपुरोगाणां अ. इत्वं प्रतिपादितम् । शरीराणामेतारशा व्यायः। तेषां धातू- नामहत्वं प्रतिपादितम् । सप्तधातुमयं शरीरमिति अजोपद्रवका- रकव्याधीनां परम्परया अङ्गत्व प्रतिपादितमित्यर्थः । ननु धातुप्रवर्धकद्रव्याणामहत्व वक्तव्यं चेत् तथा सुका रमिति धातुविनाशकारकाणां शरीरनाशकाना अङ्गत्वं कथं स्पादिति चेन्न, शरीरामायकार्यस्य व्याधीनां कार्यकारणभावस्य यक्तुं श्यत्यादित्यर्थः। शरीरविनाशहेतुभूतानामष्टरोगाणां लक्षणप्रमाणे वपदिशति -~याचदिति। * भासूत्रम् 1-5.

·प्रथमप्रश्न 13 यावत्कृतिविधेः : कायः ॥२९॥ यावनिदानहानायकज्ञानजन्यसाधकीभूतनिर्तकानां कृ ति कार्यों निवर्त्यः । तत्रैतयोः यावद्विधि. यावच्छास्त्रोक्तक मंप्सहिष्णुत्वं यस्य निवर्तकं भवति स एव काय इति उपदेशः । अत्र सूत्रवचनम्- शोधनं शमनं चेति समासादोपधं विधा। शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम् ॥ * शरीरत्वावच्छेदेन कायवालशरीरस्याप्येकत्येन क्रमेण परमौषधमिति कायबालचिकित्साभेदेन विवक्षितत्वात्क्रमश. ब्दार्थो विवक्षितः । ननु कायवालामयी आमहेतुजन्यामरोगनिव- तकसामग्रयां सत्यां तजन्यरोगनिवृत्तेई प्रत्वात् तजातामयी कायबालेति प्रतिपादितौ। तदन्यजातरोगा प्रहा ग्रहजातरोगाः। तेषां का गोतिरित्याशयवानाह-आमेति । आमजामयकार्यहेतुकचित्तक्षोभभयनिग्रहवि- ग्रहो ग्रहः॥३०॥ अत्र केचित्-आमजन्या व्याधय । तेषां किचित्सामग्री- प्रयुक्तकर्म तत्र भेषजम् । ग्रहाभिभूतामयानां थामनिवृत्तिकर्म करणस्यायोग्यत्वात्. अत्र तनिवर्तफसामग्रथा अननुभूतत्यात्, शालातः अदृष्टत्वाच । तस्मादेतत्सूत्रमयुक्तमिति वदन्तं प्रति परिहतुकामस्सूत्र व्याप्टे-मामेति । तदोगनिवर्तकतहनिग्रहरूपं तत्र भेषजम् । मन्त्रतन्त्रव लिप्रदानादयो निवर्तका । ग्रहेभ्वनुगुणेष्वेकदोपमार्गा ग्रहजन्या दिरुजोऽपि बलिदानमन्त्रतन्त्राद्यैः निवर्तनः निवर्तयितुं सुखेन * अष्टागसूत्रम् 1-24 25.

·14 आयुर्वेदसूत्रे शक्या भवन्तीत्यर्थः । तत्र सामग्रीनहरूपमन्त्रतत्रैः मयनि- प्रहो भवति । यामहेतुकसामग्रीजम्परोगाभावादित्यर्थः । ऊर्धा- जाता अनेकरोगाः पूर्वोक्तप्रकारनिर्वतका नियाः ते ऊचाङ्ग जातरोगा यहवी दृष्टाः। ननिदानमेतद्भिनविषयकम्, एतन्निदा. नस्यापि तद्भिनविषयकत्यात् । कर्णनेप्रशिरोनासिफाजिह्वास्थित. पयनपित्तप्रकोपकारकाः तद्धेतुकार्याहेतुकार्यहतुभूतामयाः कार• णजन्या. इत्योङ्गरोगान्विशिनाष्ट्र - आमेति। आमजामयकार्यहेतुकान्यहेतुकामयनिवर्तका अपूर्वानन्हेतुकाः ॥३१॥ पूर्वकायहेतुफजातरोगकार्यहेतुकमामग्रीजन्यहेतुप्रतिपादना. त् उत्तरकायाधिष्ठितरोगप्रतिपादकामजातरोगकायहतुस्थिताः नि. धर्तकै निवर्तयितुं योग्या भवन्तीत्यर्थः । रेचफलहनाभ्यां निवर्तयितुमयोग्या इत्याशक्य तदामपानां तन्नियतकाः प्रकाश्यन्त- दोणेति । दोषसञ्चाराभावजास्थिकर्णनासादिसन्धिजरु- जश्शवणैके निवर्तकाः ॥३२॥ दोषा. वातपित्तकफाः प्रकुपिताः । विकारहेतुभूतमचार- जन्यफर्णनासादिसन्धिजातदुष्टरक्तशल्यरूपमा तनिवर्तकानि शरक्षाराग्निकर्माणि शिरोऽस्थिरतं विमोचयन्तीत्यर्थः। तत्रं घचन-- शलादिसाधकः कृच्छ्रस्सरे च ततो गदः । एकशब्देन एकेषां मुख्यत्वं प्रतिपादितम् ॥

·प्रथमप्रश्नः 15 mona तभिवर्तका इति बहुजातरुनिवर्तका न भवन्तीत्यर्थः । दोपहेतु. कास्ते च रुजो धातुविनाशकाः। तन्निवर्तकप्रकारकाः औषधा- दयः । अत्र वचनं-- नावनाअनपानेषु योजयद्विपशान्तये । विपभुक्ताय दद्याश्च शुद्धायोलमधस्तथा ॥ सूक्ष्मं ताम्ररजःकाले सक्षौद्रं हृद्विशोधनम् । शुद्ध हृदि ततश्शाणं हेमचूर्णस्य दापयेत् । न सजते हेमपाङ्गे पद्मपत्रेऽम्बुवद्विपम् ॥ इति वचनात् । अन्नपानं विपाद्रक्षेद्विशेषेण महीपतेः । योगक्षमा तदायत्ती धर्माद्या यग्निवन्धनाः ।। इति वचनान्तरेणापि सूत्रार्थो शाप्यत इति • व्याधिहेतुक- द्रव्यादनाजातरोगाणां तग्निवर्तकोषधयोगवशायाधिनिवृत्तिरेव फलमिति अनिष्टपरिहारार्थमपि फलप्रवृत्तेईएत्वात् स्वस्थानाभि- वर्धकसर्वभोक्तृत्वं कथं स्यादित्यत माह-प्रकाशमानेति । प्रकाशमानप्रथमप्रयाणाधिगतनिस्सृतामृतप्र- + तिप्रयाणाहतयोगविभागधातुपोषकसुरसादनादरो- गवानजरः ॥३३॥ अग्निजस्वरूपकुण्डल्युद्भवश्वासानिलजातेनोप्मणा प्रकाशमा- नस्सन् प्रथमप्रयाणादुत्थितसहस्रकमलादागतामृतमाहृत्य यथा- योग सप्तधातून्सन्तर्प्य यो योगं करोति स चिरायुर्भवति शुद्धरसादनाश्च फलं भवतीति अजरत्वं सुप्रसिद्धमित्यर्थ. 1 अत्र फविवाक्यं-- -- . अष्टाङ्गसूत्रम् VIE-26-28 : भागसूत्रम् VII-2 ·10 भायुदसरे * पाइगुण्यमुपयुश्चीत शतापेक्षो रसायनम् । भवन्त्यस्यमङ्गानि स्थास्नूनि यलयन्ति च ॥ इतः परं शारीविषयकयोगक्रमविधि प्रतिपादयिष्याम इत्युक्तम् । इदानीमिष्टप्राप्तिरूपफलं वक्त “आयुष्कामयमानो यो. ग कुर्यात्" इति यत्प्रतिपादित. 'सर्वजने दुष्कृतमिति' तत्तद्- हितुवाहल्यादुःखदोऽयमिति आशयवान् सूत्रान्तरमाह-कायेति। कायकालाधिकाले चरमधातुप्रवर्धकरसवव्यै- यंजीकरणं कुर्यात् ॥३४॥ रसायनं च मेवेत धातुपुष्टीन्द्रियप्रदम् । इति वचनान् । यायवोत्तमद्रव्यैर्यत्प्रधानप्रमातिताः। तापसा विरुद्धापूः तहमायनमीरितम् ?॥ इति रसायनलक्षणम् । रसायनविधी कर्मविधी क्रमः रन. योक्तद्रव्येषु यजम्य रसव्यस्यात् स श्रेष्ठो भवति । मणिधर्मोक्त- द्रव्येषु कान्तमणिः रसद्व्यत्वात् श्रेष्ठो भवति । पाषाणयर्गेषु रसवव्यत्यादभ्रफस्य श्रेष्ठत्यम् । सत्वयव्यवर्गेषु भूनागसत्वस्य रसंवव्यत्वात् श्रेष्ठत्वं भवति । रमाहव्योपाधिकभेदद्रव्येषु रसे. न्द्रस्य रसवद्दव्यत्वात् श्रेष्ठत्वं भवति। संस्कारदिकर्मसुयोजकम- फरणस्य रमवद्दव्यत्यात् श्रेष्ठत्वं भवति । अत्र 'चिरायुरि. छाप्रवृत्तिविषय आयुवेदार्थपुरुषार्थीपपादिका' इति प्रयोजन तथा होकैकस्य कार्यकारणभावशानं तद्विषयकज्ञानगोचरमानं . मोधकान्यम् 11-03. दुष्परिकरोऽयं श्लोक:.

·प्रश्नं. 17 प्रयोजकमिति तत्सर्वं सद्गृहीतम् । एवं पुरुषार्थोपपादितो वेदि- तव्य इत्याह-य इति । य एवं वेद ॥ ३५॥ एवमुक्तप्रकारेण ज्ञातव्य इत्यर्थ । एतावता निवनिवर्तकशानं जातम् । तावता उत्तमपुरुषा. धरूपफलं कथं लभ्यते इत्यत आह-सेति । स इति स चिरायुर्भवति ॥ ३६ ॥ ननु निवर्तका लोके वहवस्सन्ति । एकदा सर्वविषयकपदार्थ- शानं सम्पादनीय, सर्वशरीराणां निवर्तकशानं परमपुरुषार्थ इत्यर्थ । एतत्पदार्थज्ञानानन्तरं ज्ञानविषयककार्यकारणाचरकाल- जीवितस्य पुरुषार्थ उपलभ्यते । एतज्ज्ञानविषयकज्ञानमेव भेषजं भवतीत्याह-तादति । तदेव भेषजम् ॥ ३७ ॥ भेपजज्ञानानन्तरं चिकित्साकर्म व्याचष्टे-सेति । सैव चिकित्सा ॥३०॥ नराश्वगजादिशरीराणां नानाविधरोगास्तम्भवन्ति । तनि- वर्तकानि वृक्षलतादियोग्यद्रव्याण पडसात्मकपदार्थोपकार- काणि वेदप्रतिपादितार्थमालोकनं कुर्यादित्याह -तावदिति । तावव्यावलोकनं कुर्यात् ॥ ३९ ॥ दोपप्रकोपाभावकार्यहेतुभूतधातुपकयावद्विषयगोचरेन्द्रिया- भिवर्धकद्रव्यावलोकनं कुर्यात् । पडसात्मकद्रव्याणि व्याचष्टे-रसा इति। . AYURVEDA com ·18 आयुर्वेदसूत्र }: रसाः स्वाहम्ललवणतितोपणकपायकोः तत्प- रित्राणकाः॥१०॥ रेहस्य सप्तधातुमयत्यात् ते रसाम्सप्तधातून्यथाक्रम परि- पालयन्ति । तेन सप्त धातवः प्रत्यहं प्रायन्त इति तपरित्राणकाः । तत्र वचनं- ते रसा नु रसतो रसभेदाः तारतम्यपरिकल्पनया च । सम्मवन्ति गणनां समतीताः दोपभेषजयशादुपयोज्या *॥ तत्परित्राणका शरीरास्थतदोषान्समासन्तः शरीररांरंक्षका . रसाः । रसादीनां प्रकोपरूपकार्यकारणत्यं वक्तुमयोग्यत्वात् तदर्थ दोपा एय सुप्रसिद्धाः । अतस्त्रयाणां पहिस्साकं कार्य- कारणभावः प्रसिद्ध इत्यत आह-स्वाद्विति ॥ स्वादम्लकटुकाः पाया रसाः ॥ ११॥ का यथा समदोपा यथाग्निप्रवर्तकाः ॥१२॥ ते रसाः पाके स्वाद्वम्लकटुका भवन्ति । रसास्समाश्चेदोषा अपि समा एव । ते दोपा रसान्वयादिना प्रकोपरहितास्मन्तः जठराग्निप्रवर्तका इत्यर्थः । अत्र सूत्रवचन-- त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्थाद्वम्लकटुकात्मकः । पड़सानां पाफे त्रिधा विभापित्वं प्रतिपादितम् ।, ननु पण्णां । मध्ये विधा विमावित्वं दोपत्रयाणामेव पभिस्साकं कार्यकार- पत्वं भासते। तदन्यत्रयाणां का गतिरित्यत आह-सिद्धारति । अष्टावं. .XI. 14. . -- ·प्रथमप्रश्न: 19 सिद्वाप्पटपाके त्रयः ।।१३॥ पडसास्त्रिधा भूत्वा दोषाणामप्रकोपकारका इति प्रतिपादि- तम् । तदेव विशिष्टि-तिक्तेति.। तिक्तस्स्वादु पाके ॥४४॥ तिक्तरसद्रव्यं पाचकपित्तेन पाके कृते सति स्वादुत्वं भजति। कपायरसोऽपि तद्रसवदम्लीभूतो भवन् कफपित्तप्रकोप हरतीत्याह-कपायेति। कायोऽम्लरसः ।। ४५॥ ५ कपाय अम्लो भूत्वा पाके अन्योन्यद्रव्यसंयोगगुणान् प्रय. च्छति कफपित्तप्रकोपस्य कपाययुक्ताम्लरसेन साकं कार्यकारण- भायो भवतीत्यर्थः । ऊपणरसोऽपि पाके लवणरसो भूत्वा कफपवनप्रकोपकार्य- स्य लघणोपणरसी कारणीभूती । तन्निवर्तफत्येन कार्यकारण. भावो भवेदित्याह-ऊपणमिति । ऊपणं लवणः पाके ॥४६॥ ऊपणरसो लवणद्रव्यं भूत्वा पवनकफहारीत्यर्थः । , ननु मधुररसादिपडसा. सप्तधातुपोषकाः । कपायरसी रसामुग्धातुप्रवर्धकः । अग्धातोरैव रसासगिति व्यपदेशः । फायरसपोय एकधातुमयति । तस्मादेकरसप्रवर्तकत्वेन पोप- पत्ये कर्मणि एफधातुरिति व्यपदेशः,। मांसधातूनां पदसा एय पापका इति व्ययहियमाणत्यात्, लोके पड़सयव्यव्यतिरेकेण रसवात्स्य अरश्यात् पर्सपाव्याभावस्य हनुमवत्याच । -- .

·प्रथमप्रश्न 21 पित्तं पञ्चात्मकं तत्र पक्कामाशयमध्यगम् । पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात् ॥ ननु पाचकपित्तं न सारकिट्टतया पृथग्विभज्य अन्नमात्रं पचति । दोपा दुष्टान्सन्त धातून्दूपयन्ति । तेनावश्यं दोप- पचनमपि कर्तव्यम् । तत्र पचन- आहारं पचति शिखी दोघानाहरवर्जितात्पचति । दोपक्षये च धातूम्पचति हि धातुक्षयेऽपि च प्राणान् ॥ एतद्वचनानुसारेण पाचकोपकारकत्वेन जठरानल एवं प्रति- भाति न तपित्तमित्यस्सरसादाह-दोपेति । दोपधातुमलोप्मजं तथा ॥ ४९ ॥ धातुदोषान्मलोप्मजान् पित्ततद्विकार विभज्य पचतीत्यर्थ । मनु दोपपचन रोगनिवृत्तिकारणम् । पाचकपिसेन आमान्तला नेन संशोप्य दोपस्थितविकारान्पचति । तत्र अनिलानलात्मक- कुण्डलिताभ्यां जातोप्मैव पाचकपित्तमिति व्यपदेश । अन्यथा शुखानलस्यैवेति नाशकनीयम् । तदहं दोपे हृते तद्विपरीतगु णाप्रयच्छत्तीत्याशयवानाह-ग्रहणीति । ग्रहणीकलाऽऽयुस्तेजांसि दधाति ॥५०॥ बाहास्थितपदार्थानां गुणान्सना दोषधातुस्थितदुर्गुणाग्नि गृहा निग्रहं कृत्वा स्वार्जितगुणानुग्रहं कर्तुं समर्थ सत् पाचक- पित्तम् । निग्रहानुग्रहयो पाचकपित्तस्यय समर्थत्वात् । पित्त- कलाया ग्रहणीपदं विशेषितम् । सा कला मायुस्तजामि दधाति । भत्रशारीरवचन- अन्नभौतिफधात्यग्निकति परिमापितम् । अन्नस्य पत्ता सर्वेषां पक्त्तणामधिको मतः ॥ अधारमा XII-10 . .

·22 आयुर्वेदसूत्रे . तन्मूलास्ते हि तवृद्धिक्षयवृद्धिक्षयात्मकाः । तस्मात्तं विधिवद्युक्तरनपानौदनैहितैः । पालयेत्प्रयतस्तस्य स्थिती द्यायुर्यलस्थितिः * ॥ इत्यादिवचनानि यहूनि सन्ति । कुण्डल्युत्थितश्वासानिला. नलचक्रजातपित्तोद्भवत्यादेव कलाज्वलने शिखिपदं प्रसिद्धम् । कुण्डलिनी अनलानिलारिमका । तस्याः पित्तमस्तीति सफल- मतसिद्धम् । सा कला ज्वलनफला । सा देहं दहतीति यत्तद- युक्तम् । यावद्भुक्तानं सारकिट्टतया विभज्य दन्दह्यते । अन्नपचन- कार्यमाप्रपर्यत्वेन कुण्डलिन्युद्भयश्वासानिलस्यैव दहनरूपकर्म- प्रतिपादकत्वम् । तत्सर्वशरीरान्तस्स्थितं सत् जीवनोपकारं करा- तीत्यर्थः । ननु ग्रहेणीकला आयुस्तेजो दधातीति यदुक्तं तन युक्तम् । हितमित्तांनादनमेव शरीरदायरूपधारणं च करोति । तद्यथा पथ्याथ्यावधि विज्ञाय अन्नपानादने सति तुष्टिः पुष्टिश्च भवति । तदभाये कार्य प्रतीयते । तस्मादेतयोरेव अन्वयव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावः । अन्नादनस्य निग्राहके रोगे सति स एय तदिति चेत् तैलादिना देहलेपनद्वारा धातुपुष्टिमिन्द्रियप्रदा कुर्यादित्यस्वरसादाह-भक्तमिति.। भक्तादनेनामाशयातिरोधनात् कलाऽवला भ- वति ॥५१॥ भक्तमन्नम् । अन्नादनेनामाशयऽतिपूर्ण सति कुण्डलिनी- स्थितपित्तकला अवला भयन्ती सती अमादनाजातपाककृत- अष्टाङ्गसूत्रं III-70-72 + .

·प्रथमप्रश्न 23 -- ॥ जन्यरसेन धातुं व्यापकं कर्तुं असमर्था भवतीति कृत्वा तस्मा कला अबला भवतीत्यर्थ । तत्र सूत्रवचनं- मिश्र पथ्यमपथ्यं च भुकं समशन मतम् । विद्यादध्यशन भूयो भुक्तस्योपरि भोजनम् ॥ अकाले यहु चाल्पं वा भुक्त तु विपमाशनम् । त्रीण्यप्येतानि मृत्यु वा घोरान्वयाधीनएजन्ति वा एबमादिकारणेन मला अबला भवतीत्यर्थः । तदेव विर- दाहार इत्युच्यते । फला अवला सती अन्न न पचति । से रोगोऽष्टप्रकारी भवति । नानाविधकार्योत्पादकसामग्रीभेदेन अ जीर्णप्रधानाङ्गत्वेन ज्यरोपद्रवा तद्भेदा भयन्तीत्याह-आमेति । आमाशयातिपूर्णात् कलाऽवलादामाशय- स्थितपवनगतितिरोधानादनिलप्रकोपोहि भवति । कतारी कला दौर्बल्यात् “अजीर्णन विना न ज्वर.' इति ज्वरा' आविर्मयन्तीत्यर्थ । अत्र निदानवचन- स जायतेऽटधा दोषै पृथमिश्रेस्समागतः । आगन्तुच मलास्तत्र स्वैस्स्वैर्दुष्टा प्रदूषण ॥ आमाशयं प्रविश्याममनुगम्य पिधाय च । नोत्रांसि पङ्किस्थानाश निरस्य ज्वलन यहि ॥ मह तेनाभिसर्पन्तस्तपन्तस्सकलं यपु । पुर्वन्तो गात्रमयुष्ण यर निर्तयन्ति ते ॥ म ज्यर एकोऽपियरोपयकारफतवो नानारूपा भवन्ति । नस्मात् नराश्यपशुगजादिषु यहुरूपा भवन्तीत्यर्थ । नत्तजाति- विधिविहितानादनादजीर्णाजातम्यरा तदुपद्रयमेदेन अष्टधा * अशासन H-3331 भिथङ्गनिदानम् II.17 ·24 आयुर्वेदस्त्र भवन्तीत्यर्थः । भजीर्णाजानज्वरस्तु अष्टधा उपहयत इति यत्त. दयुक्तम्, भेदजनकसामनयभायादित्यस्वरसादाह-याशा इति। यादृशा दोपास्तादृशानिलप्रकोपजातानला- स्तादृशा ज्वराः ॥५३॥ ये दोपप्रकोपहेतुकास्तद्विरुद्धरसजातास्तजन्यदोषाः पाच- कपित्तादिपञ्चप्रकाराः ते स्वस्थानच्युता यहुविधरूपा भवन्ती. त्यर्थः । तत्र वचनं- विविधैर्नामभिः क्रूरो नानायोनिषु वर्तते ॥ * तद्विरद्धलक्षणशापकहेतुभेदप्रदर्शनेन सत्यवच्छंदके ज्ञाते सति एक एव ज्यरः कार्यभेदेन नानारूपो भवतीति वक्तुं शक्यते । तलक्षणं ज्ञातं सत् तत्तद्भेदोऽपि ज्ञातुं शक्यत इत्यस्वरसादाह--- अक्षाति। अक्षिकर्णनासाशिरोरुग्विदाहजिहास्यशोपकु- क्ष्यो ज्वलयन ज्वलति ॥५४॥ अक्षिकर्णानासादिपु, तथा शिरोव्यथा, जिह्वाया विदाहः, आस्यशोपः । कुक्ष्य इति अन्तस्तापः । आपादमस्कं ज्वलनात् ज्व. लति स ज्वर इत्यर्थः । तत्र निदानयचनं- नस्य प्रापमालस्यमरतिर्गात्रगौरवम् । आस्यवरस्यमरुचिर्जुम्मा साम्राकुलाक्षता ॥ अनामर्दोऽविपाकोऽल्पप्राणता यहुनिद्रता । रोमहो विनमनं पिण्डिकोद्वेष्टनं क्लमः ॥ हितोपदेशेष्वक्षान्तिः प्रीतिरम्लपटूपंणे । अशाइनिदान. 12. RAINER .

·प्रथमप्रल द्वेषस्वादुषु भक्ष्येषु तथा बालेपु तृभृशम् । शन्दाग्निशीतवाताम्बुच्छायोष्णेप्यनिमितत । इच्छा द्वेषश्च तदनु ज्वरस्य व्यक्तता भवेत् ॥ विसहरसादनाजातस्यरस्यैतादशलक्षणलक्षित्व ज्ञातव्य इत्यर्थः । एकहेतुकृतकार्यस्यैकत्येऽपि तत्तदोषप्रकोपकारकरसधिरस- जन्यामवृद्धि भेदजन्योपाधिकज्वर व्यपदिशाति-अङ्गेति । अङ्गपीडनमलमार्गातिरोधनातिपीडनधातुमार्ग- विगमनानिलादनलस्थलचलनादिनाऽनिलज्वरः।। साझानामतिपीडन करोति । सर्वमलमागोनतिरुभ्य पी- डनं करोति । धातुमार्गगमननिरोधनाभ्यां चारातिजाच्यादिविकार फरोतीत्यर्थः । अत्र निदानवचनं- आगमापगमक्षोभमृदुतावेदनोमणाम् । वैषम्य तत्र तत्राने तास्तास्स्युर्वेदनाश्चला ॥ पाटयोस्सुप्तता स्तम्भ पीण्डिकोढेधन अमः । विशेष इय मन्धीनां साद ऊर्यों कटोग्रहः ।। पृष्ठ क्षोदामियामोते निप्पीड्यत इयोदरम् । छिन्यन्त श्व चास्थीनि पानानि विशेपत ॥ हृदयस्य प्रहस्तोद प्रासनेनैव वक्षमः । स्कन्धयोर्मथन याहाः भेदः पीडनमसयो । अशक्तिर्भक्षणे हन्नौः अम्मण कणयोम्न । निस्तादशहयोभि घेदना विरसास्यता। फपायास्यत्यमयया मलानामप्रयतनम् । • भांगनिदान II-6-10 AYURVEDA ·26 आयुर्वेदस्त्रे रूक्षारुणत्यगास्याक्षिनखमूत्रपुरीपता ॥ प्रसे कारोचकाश्रद्धा विपाका: स्वेदजागराः । कण्ठोष्टशोषस्तृट् की छर्दिकासौ विपादिता ॥ ही रोमाङ्गदन्तेषु वेपथुः क्षवथो ग्रहः । भ्रमः प्रलापो धर्मेच्छा चिनामश्वानिलज्चरे ॥ * पवनापेत्ते अङ्गपोडनं सीङ्गेषु प्रपीडनम् । मलमार्गातिरो- धनं सर्वमलद्वारापा वायुपूरितत्यान्मलमूत्रादिकार्यकारणं धुश्श- कं च भवतीत्यर्थः । धातुचरमार्गविगमनं विरुद्धगमनं रोग- हेतुकम् । अनिलादनिलस्थलचलनं जठरानलस्थलचलनं भवति । लग्नस्थलचलनत्वात् आहारपचनं कर्तुमशक्यत्वादित्यर्थः। तत्र दो. पप्रकोपहेतुकरसविरसादनादजीणे जाते दोपभेदेन ज्वरात्रिविधा भवन्तीति वक्तुं शक्यते । सर्वसामान्यज्यर एकः तदन्तरदोष- भेदेन त्रिधा भूत्वा ज्वरश्चतुर्विधो जातः । इतः परमष्टज्यरस- खचापूरणार्थ पञ्चमो यातपित्तज्वर इति वक्तुं न शक्यते । एन. प्रतिपादितज्यव्यतिरेकेण तदुत्पादकसामग्रयभायादेव तत्कार्य नापपद्यते, कारणेन विना कार्याभावस्योक्तत्यादित्यस्वरसादाह- पवनेति। पवनपित्तहतकुरसविरसजाताजीर्णजन्यामर- सासृग्धातुचरायदोप उभयलक्षणयुक्तरोगः प- वनपित्तप्रकोपज्वरः ॥५६ ॥ ननु पवनपित्तरोऽस्तीति सूत्रे अस्तीत्यस्य व्याख्यानं गम्यते। सूत्रव्याख्यानमन्यथा कार्य निदानशास्त्रेऽदृष्टत्वादिति * अष्टाङ्गानिदान I--10-18 ·प्रथमप्रश्न 37 . सूत्राथें रुचिर्न प्रतिपादितव्या । पवनपित्तज्वर, पवन श्लेष्म. ज्वर, पित्तश्लेष्मर इति द्वन्द्वजानि त्रीणि भासन्ते । तथा सति आगन्तुकाभिधातज्वर इति ज्वरस्याष्टरूपत्वं चैवमाकरण सुबोधितमित्यर्थ । निदाने घातपित्तप्रधानद्वन्द्वज्वरस्य तल्लक्षण- प्रतीते अभावात् । किन्तु पयनकफचर एक', श्लेष्मपित्तज्वर, आगन्तुकाभिधातज्वर इत्यष्टधा ज्वरभेद. प्रतिपादित । आयु: वेंदे पवनपित्तज्वरो द्वन्द्व इति प्रतिपादित । परब्रह्मणा प्रति पादितार्थस्सामान्यज्वर, त्रिदोपोस्थिता ज्यरात्रय , त्रिदोष- द्वन्द्रजात्रयः, इत्यष्टरूपो भवति घर इत्यायुर्वेदवचनतात्पर्यम् । पवनभूतद्रव्यस्य इतरधातुभ्यां साकं योगग्रहणस्य औपयोगि- कत्वात् । पवनस्तदितरयो प्रभु । विभुत्वादाशुकारित्याद्वलित्वादन्यकोपनात् । "स्वातन्त्रधपारतन्त्रयाभ्यां व्याधे प्राधान्यमादिशत् ।"* तस्मात् द्वन्द्वजानि निरूपाणि भवन्तीत्यर्थः । तत्रापि पत्र. नस्य द्वाभ्यां साकं द्विरुपदान युक्तमित्यर्थ । कफपित्तयो लघु- स्वात्ताशयल नास्तीत्यर्थः। तत्र वचन- सर्वाकारं रसादीनां शुद्धचाऽशुद्धयाऽपि या क्रमात् । वातपित्तकफैस्सप्त दश द्वादश वासरान् । प्रायाऽनुयाति मर्यादां मोक्षाय च वधाय च ॥ इति वचनानुसारेण सामान्यतो द्वन्द्रजात्रयश्च, आगन्तुकेन साफमष्टप्रकारो भवतीति तात्पर्यम् । सामान्यचरस्य यावंदजी मायकालस्य तत्तद्विमोचनहेतुकरस्यात् । एकैकधातुमाधान्यं सप्त- * अशा निदान 1-11 + अष्टानिदान 11-60-61.

·28 भायुर्वेदसूत्रे दिनानन्तरं विमुच्यते । पचनपित्तपवनकपद्वन्द्वजानां दश द्वादश दिनानि अवधिः । कफपिनज्वरस्य दिनमवधिः । पवनपित्तपवन- कफयोः दशदिनान्यवधिः। तावन्माण ज्वरो निवर्तते। रसा- दीनां धात्वाकारं चेत् निवृत्तिर्भवति । रसादयो विरसास्सन्तः धातुचराश्चेत् पूर्वोक्त कालाननतिक्रम्य शरीरं विमुञ्चन्तीत्यर्थः । एवं- पवनकफविकारहेतुकरसविरसयाजाताजीर्ण- जन्यामयमांसमेदोधातुचर उभयलक्षणसहितः पवनकफविकारजातज्वरः ॥५७॥ एतस्यापि पूर्वोक्तरीत्या व्याख्यानं कर्तव्यमिति । द्वन्द्वदो- पान्तरमाह-कफपित्तति । कफपित्तविकारहेतुकरसविरसजाताजीर्णज- न्यामयास्थिमज्जाधातुचराद्यदोपश्चोषयलक्षणयु-- तोरोगः कफपित्तविकारजातज्वरः ॥ ५८ ॥ तत्तत्फालहेतुकविकारा भयन्तीत्यर्थः । ननु अपविधज्वराणां सत्यापूरणं, दोपत्रयोत्पादितज्वरान. यः, तत्तइन्द्रदोषजातज्वरास्त्रयः । केवलाजीर्णजातम्यर एकः । सर्येऽपि ज्वरा रसविरसजाताजीर्णजन्या एच । अजीणाभावज्यः। रामाययोः फार्यकारणभावो वक्तुं शक्यते। अजीर्णभावस्य च ज्वरस्य च व्याने प्रत्वात् । नाजीणेन विना ज्वरः" इति नियामशास्त्रस्य विद्यमागत्यात् । तद्वयतिरेकेण आगन्तुकञ्चरा.

·प्रथमप्रश्न. 29 भावत्वेन तेन साकं अष्टविधप्रकारत्वं नोपपद्यत इत्यस्वरसा- दाह -मन इति। मनःकामभयभूताभिघातकालहेतूत्पन्नज्वर- स्यान्तर्विदाहश्वासखासमदभ्रममूर्छाच्छद्यतिसार- शोकक्रोधभयगुणास्तनिवर्तकनिवर्तका आगन्तुक- ज्वराः ॥ ५९ ॥ . मनोऽभिघातज्वरो मानसिकज्वरः। मनोदायसम्पादनमेव तत्र भेषजम् । काम –यावत्प्रीतिविषयकमनोभावहेतूत्पन्नज्वर । यावदर्थानभिभूततदन्यानुभवनित्यज्ञानविपयविपरीतज्ञानजन्यज्व- रो भयजातज्वरः । एवं भूतज्वरस्य अभिघातज्वरत्वम् । ते काल- स्वभावजातज्वरा एव । तादृशज्वरा वहयस्सन्ति । तस्मा- दागन्तुकज्वरस्यापि सन्निधानपूर्वकस्वादएसडयापूरणं सूत्रेण कृतमित्यर्थ । तन निदानयचनं-- • वाशरद्वसन्तेषु वातावै. प्राकृतः फ्रमात् । वैकृतोऽन्यस्स दुस्साध्यः प्रायश्च प्राकृतोऽनिलात् ।। वर्षासु मारुतो दुष्टः पित्तश्लेम्मान्वितो ज्वरम् । कुर्यात्पित्तं च शरदि तस्य चानुवलं कफ ॥ तत्प्रकृत्या विसर्गाच्च तन नानशनाद्भयम् । कफो बसन्ते तमपि वातपित्त भवेदनु । बलवत्स्वल्पदोषेषु ज्यरस्साध्योऽनुपद्रव । सर्वथा विकृतिनाने प्रागमाध्य उदाहृत ॥* * अष्टानिदान 115053.

·80 आयुर्वेदसूने - इत्यष्टविधज्वरलक्षणानि व्यपदिष्टानीत्यर्थः । श्लेष्मपित्तादि- द्वन्द्वज्वररूपदोपाणां एतद्धेतुभूतविरसजन्यरसा रोगा अस्थिम- जाधातुपर्यन्तं उक्तदोपै. साकं दृढतरसञ्चारेण वधोत्पादकलक्ष. णसामग्रीसहितैः दोषा. प्राणहरणं कर्तुं योग्या भयन्तीत्यर्थः । तत्र ग्रहणी यदा अबला भवति तदा रसाः पाके विरसा भूत्वा तत्तद्धे तुकतत्तद्रोगान् कुर्युः । कलावलाभावकार्यहेत्वनि- मित्तकार्यकारणमेव तत्र भेषजम् । आदोषपचनपर्यन्तं लङ्घनं कार्यमिति आमहेतुफकार्याभावहेतुजन्यामयानां आमाभाषपरिपा- लने निवर्तकमिति नापद्यते आमहेतुककार्यभायात् । अत्र कोऽयं नियामक इत्यस्वरसादाह-पवनति । पवनाद्यप्रकोपादग्निवलं पोपयन्क्रियाक्रमः॥६०॥ निर्वर्तकैरौपधाधैः वातपित्तकफा अप्रकुपिताः भवन्ति । तेरनियलं पोपयन् यापत्कर्म विधीयते, स एच क्रिया ऋमः । लङ्घनैः क्षपिते दोपे दीप्तेऽनौ लाघवे सति । स्वास्थ्य क्षुत्तचिः पक्तिलमोजश्च जायते । * इति वचनम् । अत्र दोषप्रकोपकार्याभावकर्मफरणं च अग्निप्रज्वल- नकार्यपरिपालनं च क्रियाकमो भवति । यदुक्तं तदेव प्रतिपादयति-पध्येति । ल पथ्याहोपे क्षीणेऽग्निवले जाते क्षुत्त्यडूचिश्श- क्तिःवलकालविभागझौवमनविरेकाच्छासखासह- द्रोगविषमज्वरातिसारेभ्योऽभयात्सुखीभवेत्॥६॥ * अष्टाङ्गचिकित्मा I.3, । बलकाविमागाद ·ग्रथमप्रश्न 81 हितमितपथ्यादनाहोरे क्षीण दोषप्रकोपकार्याभावकरणे त- स्मादग्नेर्वलं कर्तुं दृढतरसामग्रयां सत्यां भुत्तृड्डुचिश्शक्ति । धातुक्षमो यदि भवेत्तदनन्तरं वमनविरेककर्मकरणेन श्वासखास. हृद्रोगविषमज्वरेभ्यः भयरहितस्सन् सुखी भवेत् । तस्य चिरा- युष्वं भवतीत्यर्थः। ननु इदमप्यनुपपन्नम् । पथ्यानादनात्पूर्णे सति धातय पु- पणन्तीति यत्तदयुक्तम् । अन्नादनस्य च तजाताजीर्णस्य च का- यकारणभावो वस्तुं शक्य । तस्मात्सारकिट्टतया पाके कृतका. करणेन अनलेन आमाशययोः कारणभावो वक्तुं शक्य- त्यादिस्यत आह-आमेति । आमाशयस्थितं सर्वधातुबलकारकम् ॥६२ ॥ अन्नपानादनाजाताहाये धातून्यथायथं कुर्वन् सन्तर्पयन् मारं विसृज्य तेनामाशयमापूरयति । तेन पूर्ण स धातू-पु. पणातीत्यर्थः। अत्र सूत्रवचनम्- प्रसृष्टे विमूत्रे हदि सुबिमले दोषे स्वपथगे। विशुद्ध चोद्वारे शुदुपगमने वातेऽनुसरति ।। तथामाबुद्रिक्त विशदकरणे देहे च सुलधौ । प्रयुञ्जीताहारं विधिनियमित कालस्स हि मतः ॥* आमाशयातिपूरणायाहार घिधिनियमित फालहितं प्रयुजीत। ननु पड़सद्रव्यादनापाके तद्रसान् धातुपु संस्थाप्य धात- पस्तुपास्मन्तः तेन विरसगयेणामाशयः पूर्यताम् । तायता पाचक. पित्तकलायाः अबलत्येन कार्यकरत्यासम्मयात् तयोः कार्यका- रणमाय. कथं भयेदित्यस्वरसादाह-समानेति । भशास्त्र. IIII.

·32 आयुर्वेदमूने समानानिलेन तत्स्थान् कला ज्वलयन प- चति ।। ६३ ।। भावस्य च समानवायुनाऽनले प्रज्यालेते सति मा फळा सर्व भुक्त पनि । धातुदेहशोपककार्यस्य च आमाशयस्य च कार्यकारण. यक्तुं सुकरत्वादिति भावः । अत्र सूप्रवचनम्- ममानोऽग्निममीपस्थकोष्ठे चरति सर्पतः। अनुगृह्णाति पचति विवेचयति मुश्चति ॥ रसे फोटं चरति संति एवमाफारेण कलायाः अवलत्यं स विमोचयेदित्यर्थः । ननु अवलाग्निना आमाशयस्थितमन्नं पक्तुं असामध्ये सति अतस्समानानिलेन सन्युक्षयन्तीति यदुक्तं तदसतं, अत्यनाजा- तार्णिस्यतन्निवर्तकेन विना शुद्धसमानानिलेन आमाशयस्थितानं, अनलप्रज्वलनीभूतद्रव्यादनं विना ग्रहणीफलायाः अयलत्वमप- हर्तुं शक्यते । अत आह-दुऐति । दुष्टग्रहणी रोगस्य कारिका ॥ ६४ ॥ प्रत्युत ग्रहणीकला दुपा सती रोगकारिका भवतीत्यर्थः । आमेनाग्नेन दुष्टेन तदेवाविश्य कुर्वते । विटम्भयन्तोऽलसकं च्याययन्तो विचिकाम् ॥: इति सूत्रधचनम् । विरुद्धान्नादनेन ग्रहणोकला दुष्टा सती भुक्तानं सद्गाहाघातुपोषणं कर्तुमसमर्धा ! ग्रहणीकलाया भाव्य- कार्यस्य अर्णिजातामयस्य च हेतुमत्तया कार्यकारणभावत्वन दुष्टमहण्या रोगकारकत्वं सिद्धमित्यर्थः । भष्टा, सूत्रं. XII 8. सूत्र. VIII.5. . तस्थे. पा.

·प्रथमप्रश्न.. 83 पचति ॥६५॥ . ननु मन्दानलप्रज्वलनं जठरानलेन भवितव्यम् । अन वहि- रनलस्यायोग्यत्वात् समानानिलेन भवितव्यमभिव्यजनमिति यत्त. केवलं निवर्तकद्रव्यादनं विना न समर्थोऽयमिति मत्वा निव- तकद्रव्यमाह-द्रवेति । द्रवद्रव्यैविभजन्कालादन्नं प्राणानिलेन कोष्ठं गतं समानानिलेन तत्स्था कला ज्वलयन्ती रंजन वस्तुतस्तु द्रवद्रव्यैस्साकं योऽनमारी स व्यानानि द्रवी- भूतानि कृत्वा भुनक्ति । मुक्तानं अग्निसमीपस्थितसमानानिलेन पहुं प्रज्मलितने सारकिट्टतया विभजतानं हृद्गतं सत् प्राणा: निलेन आहारकोष्ठं गतं करोति, तदनन्तरं नाभिप्रदेशगतं कार- यति । तस्मात्सा कला अतिप्रज्वलिता सती धातुपोषकगुण न धत्त । प्रत्युत धातुशोपणं च करोति । ग्रहणीकला थति- प्रज्वलिता सती धातुदूपणं करोति । तस्मात्सा कला दाहा- वशेष पचति । धातुक्षयकारिकाऽपि भवति । एवमाशयांश्च प. चेत् । तदप्यजीर्णमिति व्यवहरति । तेन धातुपोषकत्वस्य पतितत्वात् तत्पचनं अनग्निकृतीमिति यत्तन रोचत इत्यर्थः । अत्र वचन-- चयानि यान्ति सद्योऽपि दोषाः कायेऽपि वान वा। च्याप्नोति सहमा देहमापादतलमस्तकम् ॥ निवर्तते तु पितो मलोऽल्पाल्पं जलाधवत् । नानास्पैरसंप्येयै विकाराः कुपिता मलाः । अपयन्ति तनुं तस्माउद्देश्यावृति साधनम् ॥ * अमान सूत्रम् AII-28-30 AIURVEDA. . .

·*34 आयुर्वेदसूत्रे ननु दयद्रव्यादनेन यावद्धातुतृप्ति भोजनं कृतं चेत् पञ्च. विधपाचकपित्तमध्ये अत्यग्निना पचति चेत् तत्पाचितानं धातु- प्रदं न भवति । तत्सावशेषपचनमपि न क्रियते । तस्मादाशया रिक्तीभूतास्सन्तः तद्वदीर्णवदन्नप्रकोपं कुर्वन्तीत्यस्वरसादाह- रिक इति । रिक्ते वायुः प्रकुप्यते ॥ ६६ ॥ तत्र सूत्रवचन- बलवत्यवलात्वनमाममेव विमुञ्चति । ग्रहण्या यलमग्निहि स चाऽपि ग्रहणीवलः ॥ * दूपितेऽग्नावतो दुटा ग्रहणी रोगकारणा। यन्नं देहधात्वोजोवलवर्णादिपोपणम् ॥ + इति शारीरवचनम् । अत्यग्निना द्रवीभूतत्वेन कालादन- मपि सायशेपाभावपचनात् आशया रिक्तीभूताः । तेम्वाशयेषु घायुः प्रवर्धते । अनिलस्य रूक्षगुणवध्यत्वात् । आशये रिक्त सति चायुः प्रकुष्यत इत्यर्थः । तत्र कक्षो लघुस्सितः खरस्स. स्मश्चलोऽनिलः । अग्निप्रज्यलनहेतुभूतेन्धनसंयोगे सति ज्वलनं भवेत् । आशयानां रिक्तीभूतत्वेन अनलस्य ज्वलनहेतुकद्य- द्रव्याभावेन ग्रहणीकलायाः स्वप्रज्वलनगुणवत्लेन स्थातुमश- फ्यवादित्यस्वरसादाह~अनलेति । अनलोऽल्पो भवति ॥ ६ ॥ वस्तुतस्तु इदमप्यनुपपन्नं, आमाशये रिक्त सति पवन- प्रकोपकार्य प्रति हेतोरदृष्टत्वात् । अनामयकार्यकारणत्वं अना- . * अष्टाइ शरीर III-52-53. 1 अाज शारीर III-52-54.

·प्रयमप्रतः 35 मपालनत्वम् । तस्यारोगहेतुकत्वात् । 'रिक्त वायुः प्रकुप्यते' इत्येतत्सूत्रं व्यर्थ स्यात् । ग्रहणीकलायाः समानानिलसमी. पस्थितत्वेन ज्वलनहेतुकसामग्रीसत्यात । 'अनलोऽल्पो भवति' इति सूत्रमपि व्यर्थ स्यादिति चेत्, पञ्च णोपकारकानग्रहणा. होपोपकारकाः। मलमूत्राधिकमपि विशेषतः । आशये रिक्ते सति पवनप्रकोपहेतुत्यं यत्र दृश्यते तत्रायं नियमः-मलमूत्र. निरोधनाजातामये हष्टे सति ' तन्निवर्तकद्रव्येण रेचिते. तेन रिक्तीकृताशये यत्र पवनप्रकोपहेतुत्वं तत्र त श्यत इति तात्प. र्यम् , तस्य दृष्टत्वात् । आमाशयस्य रिक्ततया रुक्षता वातस्य । रूक्षगुणत्वं प्रथमत उपात्तं विरुद्धरसादनाजाताजीर्णगुणहिताम- येन सारकिट्टतया अविभज्य पचनात् मलमूत्रादिकं द्रवीभूत- मप्रकृतमिति प्रतिभाति । तत्र सिद्धकलायाः अज्वलितत्वाजा. तानलपचनात् जातामये रटे सति तविरुद्धचलकृताशयस्य रिक्ततया दोपप्रकोपहेतुकत्यं स्यात् । तस्मात् 'रिक्ते वायुः प्रकुप्यते' इति सूत्रं सम्यक्प्रतिपादितमित्यर्थः । अजीर्णजाता- मये आमाशयरिक्तत्वाजातानलप्रकोपस्य च सन्धुक्षणावश्यक- त्वेन भादौ पवनप्रकोपरहितकार्यस्य कारणीभूतरसद्रव्यं व्या- चष्टे-मधुरीति । मधुरीभूताभ्यवहृतानं पवनप्रकोपहारकम् - तत्स्वभावसिद्धमधुररसेन तत्तव्यकर्मोपाधिना अनिल- 'प्रकोपामावकार्यस्य यन्निवर्तकं मधुरीभूतं कृत्या तावद्भुक्तानं पवनप्रकोपं इरतीति हारकम् । भामाशयरिक्तताकार्य तत्स्था- नप्रकोपे सति यावद्भुक्तानं पक्तुं अग्नेरनवकाशात् तन्निवर्तक- ·186 आयुर्वेदसूत्रे 'स्वादुरसबद्दव्यमधात्प्रथमतः अश्नीयादित्यर्थः । तद्वदन्त्यमधुरी- 'भूतद्रव्यमानलप्रकोपहारकमित्यर्थः । तत्र विधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः।* एतद्वचनानुसारेण पाके मधुरीभूतद्रव्यं दोपनिवर्तकम्, उत स्वतस्स्थितस्वादुरसवव्यं वा । नाद्यः, सकलद्रव्याणि पाके विधा विकारीकोते । तनियतकद्रव्यमस्तीति नियामका- भावात् । नान्त्यः, स्वादुरसयव्यं सकल दोषान्हरतीति । तत्र वचन- तकाद्या मारुतं नन्ति प्रयस्तिक्तादयः कफम् । कपायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते ।। एतद्वचनानुसारेण एकस्येव नियामकत्वं भवतीति अवच्छे. करवाभावात् । तस्मादेतदैक्यामति तन्न । मधुरीभूतव्यअ- नैस्साकं प्रथमतोऽनमश्नुयात् । तत् हृद्तमम्लीभूतं भवेत् । तदा हृदयं प्रविश्य ततः पक्वाशयगतं भवेत् । ततः फटु- रसो भूत्वा पच्यते । तस्मान्मधुरीभूतद्रव्यं..........भवति, तद्व- त्पवनप्रकोपमपहरतीति मत्वा तस्मादेतत्सूत्रं सार्थकमित्यर्थः । आमाशयरिक्तत्वमेव पवनप्रकोपहेतुकं, पित्तप्रकोपकार्यस्य च तोरहटत्वात् । अहरहभुक्तानं पच्यमानं सत् दोपत्रयनिवर्त- कत्वेन भातून् पोपयतीति वक्तव्यम् । तत्र पित्तप्रकोपकार्यस्य च हेतारदृष्टत्वात् अहरहर्मुक्तानं पच्यमानं सत् दोपनयनिय- तनं करोतांति वक्तव्यम् । तन पित्तप्रकोपकार्यस्य च ततो- रदृष्टत्वात् । कार्यज्ञानस्य कारणशानेन विनामसक्तीत्यस्वर- सादाह-हदतेति । * भांग सूत्रं. 1-17.. + मांग सूत्रं. I-15. 6 ·प्रथमप्रश्नः 87 हृद्गतकफप्लुतान्नमम्लीभूतं पित्तप्रकोपनाश- कम् ॥ ६९ ॥ अस्यार्थः :-आमाशयस्य पवनप्रकोपहेतुत्वं प्रतिपादितम् । पित्तप्रकोपस्याजीर्णोत्पत्तिकारणत्वं वक्तुं शक्यत्वात, तत्का- र्यस्य च हेतोरहष्टत्वात् इत्यस्वरसं मनसि निधाय कैश्चिद्वचा- ख्यानं क्रियत इत्यस्यरसान्तरमाह हृदिति । अस्यार्थः-मधुरीभूतार्थान् भुक्तवतः 'उदानानिलेन कण्ठं प्रविशत्तत् हृद्तं सत् कफप्लुतं संसर्गदोपवशात् अम्लीभूतं भवति । स रसः पित्तप्रकोपं करोति । अत्र सूत्रं- आम्लोऽग्निदीप्तिकृत्मिाग्धः हृद्य. पाचनरोचनः । उष्णवीर्यो हिमस्पर्श. प्रीणनो भेदनो लघुः । करोति कफपित्तानं मूढवातानुलोमनम् ॥ तद्वचनानुसारेण पित्तप्रकोपहतोरदर्शनात् पिसनिवर्तकः स्वा- सुरसः पित्तप्रकोपं हरतीत्यर्थः । तत्र सूत्रवचन- "तकाद्या मारुतं नन्ति" इति प्रतिपादितम् । एतद्वचनानुसारेण स्वादुरसस्य पित्तप्रकोपराहित्यजनकत्वं प्रति- पादितम् । पंतत्सूत्रवचनद्वयस्यार्थस्सुवोध इत्यर्थः । ननु दोपप्रकोपनिवर्तनद्वारा धातून्पुष्णन्तौ स्वादम्लरसो पवनप्रकोपं कुरुतः । तस्मात्तनिवर्तको न भवेदित्यस्वरसादाह- मधुरेति। मधुराम्लरसौ कफकरौ ॥ ७० ॥ मधुररसश्चाम्लरसश्चीमयमाप कफप्रकोप दत्ते । मधुर- रस' पचनपित्तनिवर्तकरसः तत्तव्यं भूत्वाऽन्तः प्रविशति । अष्टाङ्ग,सूत्र X--10-11. .

·आयुर्वेदसूत्रे । तस्य तन्निवर्तनमेव पुरुषार्थः । तत्कफहेतुकमित्युच्यते । तितो. पणकपायरसाः कफनिवर्तकाः । रसादिषट्कस्य दापनिवर्त. कत्वम् । रसादिषु स्वाद्वम्लरसौ बातपित्तप्रकोपहेतू भवतः । तयोरेय हि प्यत् कफकारका इति । स च स्वादुरस औपा. धिकरसोऽम्लरस उभायपि पवनपित्तप्रकोपकारका । प्रत्युत पय- नप्रकोपस्यापि हेतू भवतः । कथं फफनिवर्तकी भयतः इत्यस्थ- रसादाह-हदिति । हनुषताहारमनलशोपितमामाशयस्यं कर्फ हरति ॥ ७ ॥ प्राशिताहारमनलशोपितमामाशस्थं कर्फ हरति । तदेवानं प्राशितं यथाक्रममाशयादिपु स्थित्या सारकिहादियिमजनं कुर्यत् यदर्श पचति आमाशयस्थं सत् तदेष फटुरसो भवति। तत्र सूपयचन-- विधा विपाको द्रव्यस्य स्याद्वम्लकटुफारमका ।' पतवचनानुसारेण स्यमावतस्स्यादुरमाऽपि औपाधिकाम्लरसो भूत्वा पित्तमपि जनयति । तदनन्तर अम्लरसस्य कार्यकारिव पक्तव्यम् । आमाशयस्थितस्सन् फटुरसो भूत्या फफनियर्तको भयतीत्यर्थः। कटुरसस्य च फफनिवर्तकत्यं सुप्रसिद्धमिति मायः। उदेजयति जिहामं कुधिमिचिमां कटुः । सापयत्यशिनासास्यं फपोली दहतीच घnt ननु एफमेघ द्रव्यं त्रिधा विभजनं फरोतीति सूत्रे प्रति- पादितमित्युक्तम् , तचिन्त्यम् । यादौ स्थादुरसम्पय कार्यका. WE 1-12 मसूत्र 3-~5. + ·प्रथमप्रश्नः 139 S रित्वं च वक्तव्यम् । तदनन्तरमम्लरसस्य कार्यकारित्वं वक्त. व्यम् । कटुरसस्यापि तथा कार्यकारित्वमजनात् । तस्मात्स्वा- धम्लकटुरसानामेव दोषसाम्यं प्रतिपादितम्, नैव रोगमात्र. निवर्तकसामग्री प्रातिपादिता इति । तत्र सूत्रवचनम् । रोगस्तु दोपवैपम्यं दोपसाम्यमरोगता। * एतद्वचनमत्र प्रमाणामति त्रयाणां दोपाणांसमता या सामग्री दृश्यते सा सामग्री त्रिभिरेव कार्या। तथा सति तदितररसानां का गति. रित्याशयं मनसि निधाय तश्चिन्त्यमित्युक्तम् । तत्र शारीरवचनं- मादौ पडूसमुत्पन्नं मधुरीभूतमीरयेत् । फेनीभूतं कर्फ यातं विदाहादम्लतां ततः ॥ पित्तमामाशयात् कुर्याञ्चयवमानं च्युतं पुनः । अग्निना शोपितं पक्वं पिण्डितं कटुमारुतम् ॥f पकरसबद्दव्यमेव पाके त्रिधा विभजनं करोतीत्यर्थः । सर्वधातु- पचनं हरतां वातपित्तकफदोपाणां अधिकारकति प्रापयितुं तत्र भोज्यद्रव्यादनं, तेषां बहुरसात्मकत्वात् । ते रसाः तत्त- द्विधिचोदितफलानि प्रयच्छन्तीति यान् रसान् यो भोकमुप- लभने तेन उपलभ्यमानरसं तदनुभयवशात् फलं प्रदीयते इति 'रसान विद्यात् । तस्माद्वहुरसद्व्यादनादेव तत्तद्विधिचोदित- फलं प्राप्यत इत्यस्वरसादाह---स्वाद्विति। स्वादम्लकटुकाः पाक्या रसा यथा समदोपा यथायथं योगफलदायकाः ।। ७२ ॥ सर्वे रसाः पाकेन स्याद्वम्लकटुका भूत्वा यथार्थस्थिता रसा एव तत्तत्फलदायका इति) समाधत्ते-य इति । * अष्टास सूनं. I. 19. अध्या.शारीर. III.57-58.

·(40 आयुर्वेदसूत्रे ये रसास्तद्वेतुभूतास्तदुद्भूतजातानलास्तदुद्भूत- धातुपोपकाः ॥ ७३ ॥ अस्यार्थः-त तुकार्यहेतुभूतास्तद्धेतुभूताः इति । तत्तदु- मृतरसादनकार्यजातानलत्वं पाचकपित्तमेव । अनलपाचितरसाः तत्तद्भूतहितधातुपोषण फुर्वन्तीत्येतत्सूत्रार्थः । तत्र यचन- भीमाप्याग्नेयवायव्याः पञ्चोष्माणस्सनाभसाः । पञ्चाहारगुणान्स्वान्स्वान्पार्थिवादीन्पचन्त्यनु ॥ यथास्वं ते च पुष्णन्ति पक्या भूतगुणान्पृथए । पार्थिवाः पार्थिवानेव शेपारशेषांश्च देहगान् ॥ * सर्वशरीरवव्यं पञ्चभूतात्मकमिति तत्पार्थिवभूताधिकं व्यस- माग्नं भोत्तुमिच्छतश्शरीरस्य पार्थियवाययं पुपोपति । अम- ताधिकन्यजनानं भोक्तमिच्छतश्शरीरस्य अभूताधिकवृद्धि क- .गोन । एवं यदिभूताधिकव्यअनाप्नं भोक्तुमिच्छतश्शरीरस्य पद्विभूतावश्ववृदि फरोति । एवमनिलस्य च । एवं नामसोs- प्यभिवृद्धिं करोतीत्यर्थः । यद्यदव्यान्वितो रसस्तत्तद्दव्यगुणप्रद। पचभूतार्षिकद्रव्येभ्य. तत्तव्याभिव्यञ्जनाययचा अभिवर्धन्ते । तस्मात् रसादीमां कार्यकारणभावः किमासीदित्यत आह-रसेति । रसाद्रक्तम् ।। ७४ ।। रकधातुजनकरसारगमि वधकंफार्यस्य कपायरसो हेतुर्भ- पतीत्यर्थः।"रसो एएम्" रसो चै सः" । तस्माद्रसाएजी. क्येन पसास्सप्तधातुपोपका इति । तप शारीरपचनं- *अशा शारीर. III. 50-60.

·प्रथमप्रश्न: 41 * रसाद्रक्तं ततो मांसं मांसान्मेदस्ततोऽस्थि च। अस्मी मजा ततश्शुक्रं शुक्राद्गर्भः प्रजायते ॥ एवं सप्तधातूनां रसादीनां पण्णां च कार्यकारणभावोऽस्ती- ति झाप्यते । रसवव्यं रक्तधातुजनकं भवतु, कपायरसो रक्तधातुजनक इत्यत्र कोऽयं नियम ? दोषादीनामरोगकार्यका- रणत्य प्रतिपादितम् । तेषां परंपरया धातुपोषणद्वारा धातुज- नकत्वं च विवक्षितम् । दोपधातुविकाराभावस्य रसादीनां च कार्यकारणभाये शाते सति देहारोग्यकार्यस्य रसानामेव सत्वे सुप्र. सिद्धिरिति भाव । कषायरसानादनात् रसामुग्धातुरेधते । ऊपणरसो मांसधातुप्रवर्धकरक्तधातूनसम्पोप्य हेतुर्भवतीत्यर्थः । + रसाद्रक्तं, तम्मान्मासं, मांसान्मेदः, मेदसोस्थि, अस्नो मज्जा, मजातश्शुक्लं. शुक्लागर्भो भवति । अभूतोद्भवस्वादुर- सशुक्लधातुपोपक' । तद्विरसस्तनाशको भवति । पृथिव्युद्भ- घो रसो मजाधातुपोपको भवति । तद्विरसस्तनाशको भवति । तेजोभूगोद्भयोषणरस अस्थिधातुपोषकः । तद्वि- रसस्तन्नाशको भवति । लवणमूषणरसभेदः । पवनभूतोद्भवस्ति- तरसः मांसदोभिवर्धकः, मेदसोऽपि मांसरूपत्वात् अभे. दोऽत्र विवक्षित. । गगनभूतोद्भवकपायरम: रसाएधातुप्रदः रसाएजोरेकधातुरूपत्वात् । तस्माच्छरीरं पाञ्चभौतिकमिति व्यपदिशति-पञ्चेति। पञ्चभूतात्मकं शरीरम् ॥ ७५ ॥ अष्टाङ्गशारीर. III.-~62. । क्वचिसूत्रप ठे रसाद्रक्त इत्पनन्ता रकान्मास, मासादस्थि, अस्य्नो मजा, मनातशुभ, शुलादर्भो भवाति' इत्यधिक दृश्यते । तथैतद्भाध्यानुगणम् . . AYURVEDA, 6 ·4al भादसूत्रे पृथग्व्यवस्थिताः पञ्चभूताः अस्मिन् शरीरे नोपपद्यन्ते देहस्य दोपधातुमलाशयात्मकत्वात्। एकैकस्य महाद्रव्यत्वात् संसृप्टेरभावात् । एकैकस्य च नांशतस्संसृष्टिः । तेषां विभजनं फर्तुमशक्यत्वात् । एकैकशरीरे तत्तल्लक्षणसहितद्रव्यापलब्धेर- भावात् । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शरीरामिति वचनं न क्षोदक्षम. मित्याशयं मनसि निधाय आदी गगनभूतस्य तत्संमृष्टिलक्षणं तत्कार्यं च व्यपदिशति-श्रोति । श्रोत्रान्तस्स्थितशब्दगुणकवोधकासिराभ्यां श्रू- यते ॥७६॥ अस्यार्थ:-अन्तस्तिष्ठत इत्यन्तस्स्थिती। तयोरन्तस्थितयोः शब्दो गुणो ययोस्तौ शब्दगुणको। बहुव्रीही फप्रत्ययः । उप- स्थितयोग्यविषयस्य बोधिकाभ्यां सिराभ्यां श्रूयते । तत्र शारीर- घचना- पडनमा प्रत्यहं तस्याक्षिहृदयादिकम् । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धः क्रमाद्गुणाः । खानिलाग्नयम्भुवामेकगुणवृद्धयन्ययः परे । * एकादशगुणवद्रव्यं शरीरेऽन्येति । गन्धवद्गुणभूतो नासिका यामुपलभ्यते। अम्भूतगुणलक्षणस्य जिह्वायामुपलब्धिः । तैजसगु- णवदन्यं अक्ष्णोः प्रतिभाति । तत्र रूपोपलंभकज्ञानं प्रमाणम् । पवनद्रव्यं स्पर्शगुणम् । शब्दगुणवदाकाशद्रव्यम् । कर्णशकुल्य. वच्छिन्नाकाशे शब्दोपलम्मकत्वात् । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शरीर मिति चाक्यं सुप्रसिद्धम् । शब्दगुणघानाकाश इत्याकाशस्य अष्टागरीर. III,-1-2 ·प्रथमप्रन्नः 43 लक्षणं प्रसिद्धमित्यर्थः । श्रोत्रान्तस्स्थितसिराभ्यां धूयते शब्दः । तावत आकाशस्य शरीरात्मकत्वं कथं सहच्छते? 'यत्सत्वे यत्सत्वम् । यद्भावे यदभाव ' इति न्यायेन शम्दग्राहकप्रती- तशन्दग्रहणं अन्वयव्यतिरेकाभ्यां देहस्याकाशात्मकत्वं न साध- यति । तस्मात्पञ्चभूतात्मकं शरैरामेति वचनस्य यदूपणं दत्तं तदपरिहार्य भवेदित्यस्वरसादाह-शब्द इति । शब्दगुणक आकाशः ॥ ७७॥ शब्दो गुणो यस्य स शब्दगुणद्रव्यमाकाशः। बहुव्रीही कप्रत्ययः । आकाशस्य शब्दगुणकत्वात् । द्रव्यान्तरस्परों सति तद्विपयकशान जायते । तदन्यथानुपपत्तया तद्वचापकत्वं पायो. प्रतीतम्। (आकाशयनिर्गुणद्रव्यप्रतीतत्वात्) स्पर्शेकवेद्यत्वं वायोः प्रतीयते, स्पर्शगुणवान्वायुः इत्युपलम्भकत्वात् । स्पर्शो गुणो यस्य स स्पर्शगुणवान् । द्रव्यान्तरसंसर्गे सति तद्विषयकज्ञानं जायते । तद्वयतिरिक्तन्द्रियाणां अविषयत्वे सति तद्विपयकत्वात् । तद्धानज्ञानविषयकशानं त्यगिन्द्रिय झानविषयकशानपवनस्य एक- देशशरीरव्यापकत्व सुप्रसिद्धम् । रसासृग्धातुजन्यां त्वक् । तद- न्यधात्यनाधारभूतत्वच. श्वासोच्छासरूपपवनाधारकत्वं प्रतिपा- द्यते-रसैति। रसासृग्धातुजन्या त्वक् श्वासोच्छवासवहा॥ सप्तधातुत्वगावृतानिलो वियज्जातः ॥ ७९ ॥ उभयोरपि धातुत्वग्न्याप्यकार्य प्रति एकशरीरस्य कार्य. कारणत्वं भवति । एतावता त्वम्मात्रस्य रसासृग्गतुजन्यत्वं सर्व. जातिशरीरत्यचां व्याप्यत्वं प्रत्यपादीत्यर्थः । स चायुराक.दाजन्यः, ·44 आयुर्वेदसूत्रे . आकाशाद्वायुः" इति प्रमासिद्धत्वात् । ननु देहस्य अनिलधा. रणत्वं दाहप्रतिवन्धफेऽसति अनलारणत्वं च वक्तव्यम् । अन्य- था वहति नभोनिलयत् । अनिल गरणायोग्यत्वात् । जठराग्नेरन- पचनकार्यस्य दाहप्रतिवन्धकाभावकात्विनाहत्वात् इति न वक्त- व्यम्, कुण्डलीगतपित्तस्य अनलवत्कार्यकर्मकरणोपयोगिकत्वात् । तत्पाचककर्म ग्रहणीकला पचनरूपकार्य करोति । तस्मादनला- स्मकं शरीरमिति वक्तमयोग्यत्वशादित्यस्वरसादाह-पडिति । पट्पश्चाशात्सरावृताक्षिगतानलः पञ्चरूपोपप- त्रमाहारं पचन् अनिलजातानलस्स्वगतार्थ पश्य- ति ॥८॥ अस्यार्थ:- पट्पञ्चाशत्सिरावृते अक्षिणी ययोस्तयोर्गतानलः तैजस. रूपाग्निः ज्वलद्दव्यसिरावृतनेत्रगोलमध्यस्थितत्वात् ज्वालावृतद्रव्या वयवानां दहनप्रतिवन्धकत्वं सम्पाद्य सोऽनलः भुक्तानपचनार्थ ग्रहणोकला भूत्वा शरीर व्याप्य तिष्ठति । अतिदूरस्थ- माप तत्तजातीयद्रव्यं विग्यीकरोति । तस्मान्नेत्रगोलमध्यस्थि- तस्सन् यः पश्यति स एवानलसर्यशरीरव्यापकः । अनिलजा- तानलः स्वगतार्थ अनिलजातानलद्रव्यं दूरस्थमपि विषयीक- रोति । अतिदूरस्थोऽप्यनिलश्चक्षुपा यिपयो गृह्यते । कुण्डीगत- पित्तं तु सर्वभुक्तानपचनार्थम् । तस्याः कुण्डल्या देवतारूप- त्वात् । तत्पित्तमपि तैजसवद्भवति। चक्षुर्गोचरार्थं चक्षुर्गततै- जसं दूरस्थितमप्यर्थं विपर्याकरोति । सा कला सर्व पक्तं योग ग्या भवतीत्यर्थः ।..

·प्रथमप्रश्न: 45 रसादिभेदविभजनार्थ रसनेन्द्रियप्रकल्पनम् । तदुभूतद्रव्यं तद्विभजनार्थम् । तदुद्भतव्यतिरिक्तस्य तेन ग्रहीतुमशक्यत्वात्, इ. त्याशयं मनसि निधाय रसनेन्द्रियस्वरूपं विवृणोति- लालेति । लालारूपो रसादिभेदान्विभजन् जिह्वया रसं गृह्णाति ॥ ८१ ॥ लालारूपरस' जिह्वाग्रचर्ती पदार्थान्गृहाति। भुक्तानविभ- जनं च फरोतीत्यर्थः । ननु रसादिधिभजन ग्रहणीफला अदुष्टा सती करोतीति सर्व विधिवत्प्रतीयते । सा अदुष्टा सत्यपि नविभजनशानं नानु- भूयते, तद्विभजनशानस्य जठराग्नेश्च कार्यकारणभावो गृह्यते चेत् जिह्वाग्रस्थितलालाजलस्य कार्यकारणभावः कथं गृह्यते ? तन्नेदविभजनस्य अन्यथा सिद्धत्वात् । तस्मादनन्योद्भूतात्मकत्वं नोपलभ्यते इत्यस्वरसादाह - जिद्दति । जिह्वासंस्थितद्विसिराधारसर्वरसाभिज्ञा ॥२॥ अनलजाताम्लालारूपरसनेन्द्रियस्य रसस्पर्शमात्रेण तत्त. द्वयञ्जनं कृत्वा रसादयोऽनुभूयन्ते । अन्वयव्यतिरेकप्रमाणसिद्ध- त्यात् । द्विसिराधारकत्यं सर्वरसाभिशत्वं अनलजन्यत्वं चत. स्यैव प्रतीयते नान्यस्येत्यर्थः । पृथिवीलक्ष गन्धयत्त्यम् । गन्ध- पती पृथियो सर्वशरीरगन्यापलंभिका भयति । शरीरं पार्थियं गन्धगुणस्योपलश्यमानत्यात्, यग्नेयं, तनयं यथा पायव्यशरीरम। ययेति घायुलोकनियासिनां दृष्टान्तः । यस्य तु शरीरस्य पार्थियायययत्वेन सर्यगन्ध उपलभ्यते । तस्मान्न पञ्चभूता. रमकं दारीरमित्यस्यरसादाद- चतुरिति ।

·46 आयुर्वेदसूत्रे . चतुर्विंशतिसिरा नासिकाग्रगतोद्भवा पृथिवी चतुर्विंशतितत्ववोधिका ॥ ८३॥ सर्याणि तत्वानि नासामे प्रतिभान्ति । नस्मात्यार्थिवावयथि भारीरं कार्य स्यादिस्यस्वरसादाह-यरिसरति । यत्सिरावृतं शरीरम् । अनाद्भूतानि जायन्ते, जातन्यनेन वर्धन्ते, अद्यनेऽत्ति च भूतानि, तस्मादन्नं तदुच्यते ॥ ८ ॥ सर्याणि गणि पार्थिवानि । तदितरा आपो पानिला. पाशाः सत्कार्योंपलम्मफमात्रयरितार्थत्याग । यतोऽम्याधय श. रीर स्यादित्याशदते-नामिति । नालिकाधिक्यविकारभूताः नासाग्रे प्रतीयन्ते।। तत्तनिष्ठगुणानि तानि चतुर्विशतितत्यरूपगुणानि चतुषि- दानिमिराधारयानि । मध्ययया गन्धयमभूयिष्ठाः । तस्मात् दारी पाधिषमिति मनसिसमिनि पारिमगन शरीरमिति यतुं शक्यते। दोपधातुमलाशयामपं. सन्सय गन्धोपलाधिका- नपूर्वकं पाभूतात्मक रांगमिति म्न धर्म, दारिता देशस्थित शारीर ममपत्य तिष्ठनानि नोपयुमाम् । किन "यप्रा. मानि जायन्ते " इति पचनमपि नौपाने, नयेषां मयंका. लेपि प्रजोत्पनिरेष म्यान रवि चन्न । मन्नादनमामप्रदा पचंदोरियनयाना शाग नोपराने नि। किन्तु यरष्ट द्वाराखो'मयोग मनि प्रजाप्रसायन्ने । नामागंरानापन: सप्तधातूनां मातृशारत्रयः रिजारा } उमरामेन पोनिः ।

·प्रथमप्रश्नः। 47 शुक्लशोणितसनिपातो योनिरित्यत्र पितृशुक्लसान्निपात्यम् । एत- च्छुक्लमहिना अनेकपां समाहारे सति सन्निपातः। पितृजश्शु. क्लसन्निपातः । एकरसश्वरमधातुः । बहुवचनं नोपपद्यत इति पितृ अस्थिमजाशुक्लधातुसान्निपात्यं योनेर्लक्षणम् । एवं मातृ- जानि रक्तमांसमेदांसि । एषां सान्निपात्यं योनिः। तस्मात् स्त्री- पुरुषयोस्संयोगे सति सप्तधातूत्पादकसामग्रीसन्निपात पच योनि- रिति व्यपदेशः । रक्तमित्यत्र रसाएजोरैफ्य, तदेक्रधातुरि- ति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । इति मातृजाश्चत्वारो धातवः पितृ- जाश्च त्रयः । उभयोर्धात्वोमेलनं योनिरिति समाधत्ते-मातृजमिति।' मातृजं रक्तमांसमेदः, पितृशं मजास्थिरतः, सत्त्वरजस्तमोगुणात्मकं शरीरम् ।। ८६॥ स्त्रीणां चत्वारो धातवः । पुंसां प्रयो धातवः। न्यूनाधिक मात्रसंयोगवशात् स्त्रीपूर्वकमेव प्रथममुक्तत्वात् । तस्मात् स्त्रीपुं. सयोर्मेलनम् । तत्र वदन्ति-'मातापितरौ पितरौ' जगत. पितरौ चन्दे पार्वतीपरमेश्वरी, स्त्रीपुंसावात्मभागौ तेभिनमूर्तेस्सिसक्षया । प्रसूतिकाले सर्वस्य तायेव पितरौ स्मृतौ ॥ मातापितृभ्यामन्यतरस्य बहुवचनेन प्रतिपादनम् । तस्मा- बुभयोर्धातुमलनरूपं योनिरित्यर्थ. । जगदुत्पत्तौ योनिरेष कार- णमिति शापनार्थ च स्त्रीधातयश्चत्वार इति । पितुरपि मातुरपि यहुकारणीभूता जगदुत्पत्तिहेतु प्रकृतिरेव । तस्याः महत् , महतोऽहंकारः, अहंकारात्पञ्च तन्मात्राणे" इति श्रुतेविद्य. मानत्वात् सर्वश्रेष्ठा माता प्रथमत उपात्ता । तत्र शारीरवचन- " प्रकृतेः ·48 भायुर्वेदारे . पीजारमफेमंदामूर्तस्ममस्मत्यानुगध सः । मातुमाहाररमः क्रमायुक्षौ वियते ॥ ननु मातृधातयश्चत्वार । पितृजाध प्रयः । तायन्माण शरत्पित्तिः प्रतिपादिता। इतः परं सत्वरजस्तमोगुणानां कस्प प्पस्य गुणित्यम् ? । तपासात गुणगुणिनोः कार्यकारणभायो पर्नुः शक्यते । तेषां गुणिरूपद्रव्यादर्शनात् न गुणिनमन्तरेण गुणास्सन्ति । तस्मात् सत्वरजस्तमोगुणात्मकं शरीरमिति सूत्र- स्यैफदेश व्यर्थ स्यादित्यस्वरसादाह-आयुरिति । आयुरारोग्यतेजोवलशुद्धादि वपुस्सत्वगुणो- त्पादकम् ॥८७r सत्वगुणस्यैतादशलक्षणानि सन्तीति प्रतिपादितम् । ननु गुणाश्रयो द्रव्यमिति गुणाश्रयत्वं द्रव्यस्य । पञ्चभूतानां गुणाः । इति ते तत्तद्रव्यनिष्ठास्सन्ति । अतस्ते पृथव्यवस्थिताः। अत एतेषां सत्वरजस्तमोगुणानामेते एतस्य द्रव्यस्येति व्यपदिशेत् । तेषां गन्धादीनां गन्धरसरूपस्पर्शशब्दाः पञ्चभूतानां पकैकशोऽ. पच्छेदकाः । गुणप्रयस्य तेषां नावच्छेदकत्वात्, गुणो गुणिन- मन्तरेण स्थातुं नोपपद्यत इत्यस्यरसान्तरादाह-आयुरिति । आयुश्च आरोग्यं च तेजश्च पलं चैतानि स्वरूपाणि घपुष मापिर्मवन्तीति फारणान्यथानुपपत्या तत्तत्कार्यकल्पनस्य विधे. • यत्यात् यत्र शारीरपचन- तेजो यथार्फरदमीनां स्फटिकेन तिरस्कृतम् । नधनं दृश्यते गच्छत् सत्यो गर्भाशयं तथा।। ..अष्टाङ्गशारीर. 1-2 + अधाशारीर -3 ·प्रथमंप्रश्न: 49 । सात्विकराजसतामसगुणाः तत्तदुत्पादकहेतुत्वकाः कार्यम- नुयान्तीति हेतुमद्भावस्य नियामकत्वात् । तत्तद्धतुभूतरसादना. जातसात्विकगजसतामसगुणाः जीवात्मनि सन्ति । अत एव तस्य गुणित्वं प्रतिपादितम् । यथा स्फटिकस्थित तेजः । अर्क- तीक्ष्णकिरणाविर्भावे सति तत्रानलो दृश्यते। तत्र स्फटिकार्क- किरणसंयोगः कारणम् । कार्योत्पादकसामग्रयां सत्यां अवि. लम्बेन कार्यकारणभावसामग्रीसान्निध्यात् कार्य यत्र दृश्यते तत्रायं नियमो ज्ञातव्यः । तत्र जीवस्यावयवे सात्विकादयः अदृष्टादिसकलसामनयां सत्यां मातापित्रन्तरुपस्थिनहिताहि- तान्नादनादन्तः प्रविष्टे सति ग्रहणीकलाश्रयो धातूनसम्पोष्य रसासनांसमेदसां समाहारो रक्तधातुरित मपदिश्यते । पैतृकं तु शुक्लम् । अस्थिमजारेतसां समाहारश्शुक्ल मिति व्यपादि- श्यते । अन्यथा रक्तशुल्लायेव कारणे सप्तधातुमयशरीरोत्पत्ति- रूपकार्यस्येति वक्तु न शक्यते । तस्मात्सप्तधातुमयं शरीरमिति ज्ञापनार्थम् ॥ मृत्र मातृजं रक्तमांसमजासुगादिकम् । पैतृकं तु स्थिरं शुक्र धमन्यस्थिकचादिकम् ॥ इति पचनानुसारेण । अन काव्यवचन- स्त्रीपुंसायात्मभागी ते भिन्नमूर्तेस्सिसृक्षया । प्रसूतिकाले सर्वस्य तावेव पितरो स्मृती ।। तस्साच्छुल्ल शोणितसन्निपातो योनिरिति । साग्निपात्यशब्द- महिना वीजात्मकधातुमेलनं सान्निपात्यम् । तत्र शागेरवचन- 1 अष्टाह, शारीर. III.4 AYURRDA. 7 ·50 आयुर्वेदसूत्रे . " चैतन्यः चित्तवृक्षाणां नानायोनिपु जन्मसु । नानायोनिपु तेषु चेतन्यश्चित्तं आविर्भवति तादृशमित्यर्थः । ननु पैतृकास्नयः मातृजाश्चत्वार एवं सप्तधातुमयं शरीर- मिति शरीरकार्यस्य कारणत्वं प्रतिपादितम् । एवं सति श्रुति- विरोधस्स्यात् ! “आरमन आकाशस्सम्भूतः। अकाशाद्वायु इति विद्यमानत्वात् । अन्तस्स्थितधातुपोषणं कुर्वन्ति ते। तस्मा- देव व्याख्यानमयुक्तमित्यस्वरसादाह-योति । यवस्था रसास्तनद्भूतजातास्ते धातुपोपकाः ॥ यत्र स्थिताः तत्तदवच्छेदकगुणाधिक्यं यत्र भासते तदव. च्छेदकावच्छिन्ना रसास्तदवच्छेदकावच्छिन्ना भवन्तः तत्तदा- तुजनफा इति ते रसा धातुपोपकाः ।। अधात आदिभूतं यः कर्ता यावत्कृतेस्तथा तदेव भेपनं मनःकामहगतकफशुक्लादिभिरावृतं शरीरं दश॥ इत्यायुर्वेदस्य प्रथमप्रश्नस्य भाप्यं योगानन्दनाथरुतं सुप्रसिद्ध महाजनसंमतं प्रतिसूचव्याख्यानं लोकोपकारकम् . प्रथमप्रश्नः समाप्तः. .

·आयुर्वेदे द्वितीयप्रश्नः. गुहान्तरनिवासिनी गुरुकृपाकटाक्षादमी सहायमनुचिन्तकास्सरसिजेपु पट्सु क्रमात् । गुहामयभिपक्तया सततमष्टवाग्वादिनी महात्रिपुरसुन्दरीमिह मुहुनमस्कुर्महे ॥ रोगत्वं प्रतिपादितम् । रोगनिवृत्तिद्वारा धातुपोषणं वक्त- मुचितं भवति । तथा सति दोपप्रकोपनिवर्तकं रसद विना लोके निवर्तकद्रव्याभावः सुप्रसिद्ध इत्यस्वरसादाह-द्विरसेति । हिरसार्थरसहीनार्थहीनरसवाननिलनिवारकः।। स्वादुरसो रसपचनप्रकोपनिवर्तकः । पित्तप्रकोपोऽपि स्वा- दुरसेन मान्यः । एकस्य द्रव्यस्योमयदोपानवर्तकत्यं वक्तुं शक्यते। द्विरसार्थहीनाधिकरसद्रव्यं पवनपित्तप्रकोपनिवर्तकम् । अधिक- स्वादुरसद्रव्ये पित्तप्रकोपनिवर्तकम् । तस्मादधिकरसद्रव्यं पवनं दरतीति सूत्रे प्रतिपादितम्॥ कपायतिक्तमधुरा. पित्तमन्यैस्तु कुप्यते । इति ॥ ननु शरीरं सप्तधातुमयं, तजन्यमपि सप्तधातुमयं भवति शरीरे सिराः कति सन्ति । आशयाश्च मर्मस्थानसन्धयः ! तत्सर्वं विहाय पैतृकास्त्रयः मातृजाश्चत्वारो धातव पवामिाहता इत्याशयं मनास निधाय तत्रस्थितसिरामर्मास्विसन्ध्याशया- नलादीनि व्याचष्टे-पडिति ॥

·52 आयुर्वेदसूये पट्सहस्रत्रिंशत्सिरास्त्रिंशच्छल्याश्शतद्वयदशो- नरसन्धयो नवाशीतिस्नायुपेशिधरा भवन्ति ॥ २॥ शरीरमा सर्वत्र सिरावृतम् । तथाऽस्थीनि सन्धयथाशया व मवरेभिरागृतं शरीरमिति । तत्सर्वं भूतमयम् । मातुरेपोत्प पन्त इत्यर्थ । दोपास्मिरावृता मर्मगता आशयस्थाय । पते सस्थदोषमार्गा. अन्यस्यम्पधातून्प्रविशन्ति । स्वम्पास्यम्पदोपपि. ज्ञानार्थ मयशरीरं विगज्य तत्वज्ञान विज्ञाय दोपप्रकोपानप. इंतु शयन एयेत्यर्थ । शरीरस्थितमिरादीन्धिभजति ।। ननु सप्तधातुधरास्मसत्यं च पपनमतस्यं चाधितम्। सन्तः- प्रघिटस्स्यादुरगो भूत्यानिलप्रकोपं हरतीति यसदयुक्ती, धातु- पोपफकापफारफन्वेनापयामिदत्यान् । रवगतपासागगा. दयो यचापिधि मांग सवारीपनाः। पयनप्रकोप नियारकरय स्यादुरमस्य फयं भवदित्यम्परमादाए-मोति। सप्तधातुधरास्सप्ताशयास्तन्मध्यगग्रहणीकला- जातः स्वादुरसोऽनिलप्रकोपं हरति ॥ ३॥ मरपा:-ममन्यनः समधानन्दयति । परनामपि म. निलसभारापथामार्गमननिशम्य पितारकरयमनिल पर हरति । तस्य तायन्मायोपकारमगुणन्यान् म्यादुरमः अनिलयकोपं दर- साति पतनामिगनागनफलोपकारपत्यं मनिल, एय करोति । तस्मादानलपशेनित्य म्यादरमद्रव्यादनं युक मित्यर्थः। तत्र मुनयन- प्रामादिमेदारमान्मा गायुःमापोत्र मयंग ॥ उरष्टनरी दुदिपेन्द्रियनिन । - ·द्वितीयप्रश्न 53 छीवनक्षवधूदानिश्श्यासानप्रवेशकृत् । उरस्स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत् । वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नौजोवलवर्णप्रतिक्रियः ।।* इति । एतद्वचनानुसारेण सर्वशरीरव्यापकत्वमनिलस्य । तस्मात्स्वादुरस अनिलकोपं हरतीत्यर्थ ॥ ननु पतारशाशयानां सर्वशरीरान्तस्स्थितत्वस्य सार्वजनी- नत्वेन तत्तत्कार्योपलम्भकत्व यथाविधि चोदितमिति सप्ताशया. सप्तधातुमन्त' सर्वसाधारणत्वात् । तथा सति एष्वाशयेषु प्र- जाजननदेशं निर्णतुमशक्यत्वात्, किं च सप्तत्वक्सिराधात्याशया भिवर्धन पञ्चपाचकपित्तानिलजातस्चादुरसोऽनिलप्रकोपमपहरतु । तस्य रोगारोगेककारणत्वं सर्वशरीराणां सुप्रसिद्धमिति तात्पर्य मनसि निधाय प्रजाजननहेतुप्रदेशं विवृणोति-अप्रेति । अष्टमो गर्भाशयः स्त्रीणाम् ॥४॥ प्रजाजननहेतुफाशय स्त्रीणामेय सम्भाव्य इत्यर्थ । तत्र शा- रिवचन-- गर्भाशयोऽटम स्त्रीणां पित्तपक्वाशयान्तरे।। सप्ताशयातिरिक्तं पित्तपक्वाशयान्तर नेतरेषु सम्भावित. मिति गर्भाधानहेतुकत्वं स्त्रीणामेव सम्मावितत्वात् । अत एव प्रथमत स्त्रीणां मामोचारणानन्तरं पुनामोश्चारणमिति सकलशा- स्त्रेषु श्रेष्ठक्रमोऽस्तीति व्यपदेशितम् । आदौ.श्रीपुरुषयोर्धातुरंव योन्यां प्रविश्य जनयति । तथा सति धातुमेलनमेष पिण्डं म- चेत् । यावत्कारणं तावत्कार्यमिति न्याया। । इदानीमङ्गजननका. 'अष्टामसूत्रस्यान, XII 4-5 अगशारीर III.11. .

·द्वितीयप्रश्न 55 ग अथ ज्ञापनार्थं तदुत्पादकान्यान्याह-शिर इति ॥ शिरःपाणिपादपार्श्वपृष्ठोरूदरजवशिभोपस्थपा- वङ्गानि भवन्ति ॥ ६ ॥ एतानि मातुर्गर्भाशये स्रवन्ति । तत्तदङ्गान्याविर्भवन्तीत्यर्थः । से रसा गर्भाशयमुख पुष्णन्तीत्यर्थ । गर्भाशयगतोष्मणा मातुः पादपार्श्वपृष्ठोदरजवशिश्नोपस्थेभ्यस्सारास्त्रवन्ति । तत्सारजन्य- साराः पार्थाद्यगोत्पादका । तद्सात्मकं चौजो भवति । अन्त- वन्याः शिरोमांसाशयानां सारस्य गर्ने स्रावितत्वात् । र्भाशये पवनप्रकोपस्य युक्तत्वात्, तदर्थ स्वादु रसवद्दव्यम द्यात् । अगाविर्भावानन्तरं श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणानामतिक्षत्वात् तत्तत्स्थितानि तत्तत्स्थानं विहाय गर्भाशयं प्रवेष्टुमयोग्यत्वात् श्रोत्रादीनामाविर्भाव कथं स्यादित्यस्वरसादाह-श्रोत्रेति ॥ श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघाणास्तथा ॥ ७ ॥ सर्वेन्द्रियाणि सूक्ष्मशरीराण्यपि मातुस्स्वशरीरस्थतप. चभूतानां गर्भाशये उपलभ्यमानत्वात् । इन्द्रियादीनां तत्तद्गुणत्या- देव गुणिनमन्तरेण गुणावस्थानस्य युक्तमयोग्यत्वात् तत्तद्भूत. प्रवेशनात्तत्तदिन्द्रियसहिता एव गर्भाशयं प्रविशन्तीत्यर्थ । धात्वा- दीनां सारदव्यत्वेन स्वं म्वं स्वोप्मणा स्रवत्तत्तदाकृतिकार्यहे- तुझमातृधातुस्राविताधययो गर्भाशये कुणपावयवाभिवृद्धिहेतुफ- कार्य रसावकाशवद्भयतीति । तस्मात्तयो कार्यकारणभावो वक्तुं शक्यते । अत्र तु निराकृति द्रव्यं सरन्ध्रक कथमन्यत्र प्रवेष्टुं शक्यते । शिर पाण्यादिवत्सावयवद्रव्यत्वाभायात् सावकाशप्रये. शानवकाशः । इद तु निरवयवद्रव्यं स्वमातृस्थावयवसारं गर्माशये प्रवतीति घफ्तुमशक्यमित्यस्वरसादाह-सरन्धेति ।

·58 आयुर्वेदसूत्रे सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरास्त्रयस्त्रयस्सिराः । पाद- योश्चतुस्त्रिंशत्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः ॥ ८॥.. अस्यार्थ:- काश्चिभ्यन्तरधराः काश्चित्सरन्ध्रकाः एकैकशस्त्रिसिरा- घृताः । सावकाशद्रव्यस्य व्याप्याकाशत्येन शरीरस्य पञ्चभूता. त्मकत्येन आकाशद्रव्यस्यापि तत्प्रविष्टत्वात् तस्य त्रिप्रिंसिरावृत. द्रव्यत्वात् गर्भाशये नावयितुं युक्तमित्यर्थः। अत्र विधिसिर - वृताः सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः सप्तशतसमयाफाः पादमस्तकाधि. ठिता इत्यर्थः । मातृगर्भाशये तदङ्गानि तत्रैव प्रयन्तीत्युक्तम् । तदेव विवृणोति-पादेति । पादयुग्मस्थितपनं गर्भाशये सावि- तत्वात् तत्पादयुगमजायत । अवर्णद्वयमपि तत्रैवाजायत । तद- नन्तरं मातृजानुस्थितप्रिसिरावृतं च मातृगर्भाशये पुणपपिण्डरूप. स्याविर्भाव फथं नु मातुरङ्गसार एव तत्राविर्भवतीत्यत आह- पादेति। पादस्थितपद्ममवर्णजनकं चतुस्विंशत्सिरावृ. तम् ॥ ९ ॥ मातुरङ्गभूतपादं स्वं स्यं स्वीष्मणा बद्रमारमकसरन्ध्र. फाभ्यन्तरं चतुनिशत्सिरावृतं तत्पादस्थितावणे यामपादे स्थ, रितप्लुतसहितावर्णात्मकं पादयुगमजायतेत्यर्थः । तदुर्घा जानु- युगं स्वं स्वं स्वोप्मणा नवदसात्ममजायतेत्याह, जान्विति । जानुपद्मगतमिवर्णजनकं चतुस्विंशत्सिरावृतम्।। सरन्ध्रकाभ्यन्तरभरचतुस्त्रिंशत्सिरावृतं वामेतरजानुयुगं स्व. रितप्लुतसाहतवर्णद्वयं गर्माये नावितं तञानुयुगमज्ञायतेत्यर्थः । .

·द्वितीयप्रश्नः । 57 • गतागतकोपकारकवर्णप्रयुक्तयातपित्तकफदे पाश्रयद्रव्यांद- नेन अविकृतार +न्त. गतागतकर्मोपकारकजहादेशगतपनं सरन्ध्र- काभ्यन्तरविशनिासरावृतं जानुपामजायतेत्याह-उवणेति । उवर्णात्मकमूरुप्रदेशपद्मं विंशतिसिरावृतम् ।। स्वरिप्लुतसहितोवर्णजङ्घापमं स्व स्वं स्वोष्मणा स्रवद्र- सात्मक गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः । .. श्रोणिप्रदेशस्थितसरन्ध्रकाभ्यन्तरधराश्रितवर्णज्ञापकमूरुप्रदे- शप- स्वं स्व स्वोमणा स्रबदसात्मकं दृश्यत इत्याह - ऋवणेति । स्वर्णजनक श्रोणिप्रदेशपमं विंशतिसिरा- वृतम् ॥१२॥ ऋवर्णहेतुकमूरुप्रदेशप- विंशतिसिरावृतं स्वरितप्लुतसहि- तर्वाधारभूतं पाचकपित्तोमभिर्विशतिसिरावृतं वामेतरोरुप- गतागतकोपकारकबहुभारजं मातुरङ्गादेव गर्भाशये आविर्भय- . तीत्यर्थः । लवर्णशापक श्रोणप्रदेशपमं तथैयाजायतेत्याह-लवर्णति । लवर्णजनकं श्रोणिप्रदेशपद्मं चतुस्त्रिंशत्सिरा- वृतम् ॥ १३॥ सरन्धकाभ्यन्तरसिरावृतमाभारवहं श्रोणिप्रदेशपन आ- विर्भवतीत्यर्थः। एवर्णाधारभूतभेवर्णस्वरितप्लुतपर्णाधारभूतकटियीजवस- तत्पार्थलग्नं आधारभूतमातुरङ्गान्येय. तत्राविर्भयन्तीत्याह- एवमिति । AYURVLD म 44 8 ·58 'आयुर्वेदसूत्रे M एवर्णजनकं कटिप्रदेशगतपद्मं चतुस्विंशत्ति- रावृतम् ॥ १४॥ ऐवर्णजनकं बीजगतपार्श्वगतपद्मं चतुस्विंश- सिरावृतम् ॥ १५ ॥ ओवर्णजनकं वक्षणप्रदेशगतं पद्मं द्वादश- सिरावृतम् ॥ १६ ॥ औवर्णजनकं वीजप्रदेशगतं पद्मं द्विसिरावृ. तम् ।। १७॥ मिथुनकोपयोगिका ए ऐ ओ औ इत्याद्यचः कांटप्रद- शपो बङ्क्षणप्रदेशप- चतुस्त्रिशत्सिरावृतं मातुरङ्गानि स्वं स्वं स्वोमणा स्रवदसात्मकं गर्भाशये आविर्भवन्तीत्यर्थः ॥ दीर्घस्वरितप्लुतस्वररूपभूतानां ए. ऐ ओ औ वर्णाना- माधारभूनानि । अनुयन्धकहेतुवर्गस्य मध्ये कखवर्णद्वयस्य एवर्णा- धारपद्मपावस्थितपद्मास्य - प्रजाजननहेतुभूतस्य मिथुनकर्महेतु- पद्म विवृणोति-कखेति । कखवर्णजनकं तत्पार्श्वपद्मं पोडशसिरावृतम् ।। अवर्णकवर्णवर्णशापकासरावृतपयनताल्याष्ठपुटव्यापार भी. वर्णशापकंसामग्री मरन्धुकाभ्यन्तरचतुर्विंशत्सिरागतपयनं दीर्घ- स्वरितप्लुनसहितमजं तत्पावस्थितं सत् धोयाफाशमुद्भावय- तीत्यर्थः। मिथुनकोपकारकर्मदपनं मरन्धकाभ्यन्तरधरापष्टिसिरा. गृत गघवर्णदेवनाधारभूतं सप्नधातुरसजन्यरतभाधारभूतं सक- लधातुसिरामय मन्मयगेहपानं विनृपोति-गनि । .

·द्वितीयप्रश्न: 59 . गघवर्णजनकमेटूप्रदेशग्विषष्टिसिरावृतः॥१९॥ गर्भाशये पिण्डं यथा भवति तथा मातुआहाररसजातं स्वं स्वं स्वोप्मणा स्रवदसात्मक पुंवरियण्डं. यथा दृश्यते त न्मेद्रपद्माजायत इति वक्तव्यम, तस्य मातुरङ्गाभावत्वेन मेदप , अस्यायोग्यत्वात् । एतदाविर्भावकथनमयोग्यमिति न वाच्यम् । रेतोऽधिकत्वात् पुत्रो भवतीति न्यायात् । शुक्लशोणितसन्नि- पातो योनिरिति लक्षणवचनाञ्च । एनयोरैक्यं योनिः । तद्व- चन तत्तदद्गाविर्भावकथनं मातुराहारपरिणामयशात् पुंनिष्ठरेत- स आधिक्यं यत्र भवात तत्र मेढ़पद्मस्य हेतुत्वात् शुक्रशोणित- मान्निपात्याविर्भावकथनं तत्तदभिवर्धनं च । स्व स्वं स्वोप्मणा- प्रवद्रसात्मकं पुनिष्ठाङ्गाविर्भावं तत्सान्निपात्याभिरर्धनं तस्याः पि योनिलिद्स्यापि मंदपद्मत्यात् तजातत्यकथनं तदहाभिव- र्धनं च युक्तमित्यर्थ । पुन्निष्टमेदपद्मं स्त्रीनिष्ठयोनिगम चेत्युम यस्यापि मन्मंधगेहत्वान् । रेताधिक्यजातोपाधिफयशाश। दौर्यमेनुफपद्मस्य पुन्निष्ठत्यन तदनाभिवर्धन युक्तमिनि तात्पर्यम्। स्त्रीनिष्ठसिरावृतमेढ़पद्माधारभूतपृष्ठदेशपद्म विविच्य दर्श- यति-डांत । ङोच्चारणहेतुकं पृष्ठदेशगतं पद्मं चतुस्त्रिंशत्सि- रावृतम् ॥ २० ॥ सरन्धाभ्यान्तराधारचतुग्निशत्सिरावृतं इयर्णदेवताधार- भूतपृष्ठदेशपम "ऊनिसर्वदेहभारं भजन पादजानुजन्होमाटि धोणिभ्यां गतागतरूपचलनात्मकर्म कुर्वन् मिथुनश्मोपकार- फफलमात्रमेव भजत् अपानपयनाधारक जठरानलमदेशाधा.

·60 आयुर्वेदसूत्रे रभूतं तज्ञानमलनिस्सारणहेतुकं भवतीत्यर्थः । ननु स्त्रीपुरुषसा- धारणलिङ्गमेढ़पने तेत्तजातिजन्यस्वरा एव तत्तद्वर्णशरीरशाप- कारशरीरभेदमपि तत्र जाता वर्णा एव शापयन्तीत्युक्तम् । तत्तद्देशस्थितगुदपियरस्यापि सरन्धूकत्वात् तद्गुदप्रदेशविवरं विहाय योनिलिङ्गमेदपद्मस्थितरन्ध्राणां' होनाधिकत्वात् ' तत्त. जतिजन्यस्वरक्षापकगुदस्थितरन्ध्रमार्ग विहाय लिङ्गमदूरन्ध्राधार- सिरारन्ध्रमार्गगतपवननिस्सरणगघवर्णभेदशानशापकं भवतीत्या- शयं मनसि निधाय गुदद्वाराधारभूतवर्णदेवतां विवृणोति--डेति । ङोच्चारणहेतुकं पृष्ठदेशपद्मं चतुस्विंशत्सिराव- तम् ॥ २१॥ उकारानुवन्धदेवताधारभूतपृष्ठदेशपनं चतुर्विंशत्सिराव. तम् । पृष्ठदेशपद्मविवरस्य विट्ससरणमात्र एव चरितार्थत्वात् सवर्णस्वराभेदशापकं भवतीत्यर्थः । सर्वाशयानामाधारभूतगुदावृतयलयपद्मयोनिलिगमेदपद्मावृत- सिरावर्णाधारभूतगुदावृतचक्रपद्म चछवर्णदेवतात्मकं विवृणोति- चछेति । चछवर्णोत्पादकं तत्पार्चपद्मं चतुर्दशसिरावृ- तम् ॥ २२ ॥ गुदपद्मस्य वक्राकारेणावृतपने तत्पार्श्वपद्म पयननिस्सर- पहेतुभूतचछवर्णदेवतात्मकं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः । जठरानलरूपपाचकपित्तस्य आधारभूतजठरानलपनं आयि. भवतीत्याह-जझति। जझवर्णोच्चारणहेतुकं जठरानिलपद्मं चतुर्द- शसिरावृतम् ॥ २३॥ . .

·द्वितीयप्रश्न. 61 कुण्डल्या गरभूतगतपवनदेवतारूपपटकमलानामाधारभूत- त्यात् श्वासोच्छ्वासरूपपदनाधारभूतं नाभिपद्मं मातुराहारर- सजातरसाहृत कमलकाण्डालवालस्थरूपं विवृणोति--ति । अवर्णोत्पादकं नाभिप्रदेशपद्म विंशतिसिरा- वृतम् ॥ २४ ॥ कुण्डलीगततत्पार्श्वगपवनस्य आधारभूतं सरन्ध्रकाभ्यन्तर- धरं विंशतिसिरावृतम् । नाभिप्रदेशपमं अवर्णदेवतात्मक पा- चकपित्ताग्निजनक आग्नचक्रजातश्वामानिलोप्मणा सहस्रदळा-- वृतशिर कमलस्थामृतजनकं भवतीत्यर्थ. ॥ नामिरन्ध्रसिरावृतकुण्डलीरूपपवनचक्र सरन्ध्रकाभ्यन्तरध- रत्रिंशत्सिरावृतं नाभिपद्मावृतपवनचक व्यावष्टे - टठेति । टठवर्णोत्पादकं नाभिप्रदेशपद्मं त्रिंशत्सिरावृ- तम् ॥ २५॥ कुण्डल्याधारभूतानिलात्मनाभिरन्ध्रसिरावृतपवनचक्र मातु- राहाररसार्भाशय पोपयत् ठवर्णदेवतात्मकं विंशत्सिरावृतं नाम्यावृतपवनचक्रमाविर्भवतीत्यर्थ । 'नामिपार्थस्थिनरोमराजिकार्यजनकाभ्यावृतालयालचक्रं द्वा- विंशतिसिरावृतडढवर्णदेवतात्मक मातुराहाररसादनाजातरस- सावित गर्भाशयगेमराजिशाखि जायत इत्याह-डोत । डढवर्णहेतुकं रोमराजिपार्श्वगतं द्वाविंशतिसि- रावृतम् ॥२६.1.- सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरद्वाविंशतिमिरावृतपननेन डढवर्णदेवता

·60
आयुर्वेदप्सूत्रे
रभूतं तजानमलनिस्सारणहेतुकं भवतीत्यर्थः। ननु स्त्रीपुरुषसा-
धारणलिङ्गमेदपद्म तत्तजातिजन्यस्वरा एय तत्तवर्णशरीरशाप-
काश्शरीरभेदमपि तत्र जाता वर्णा एव ज्ञापयन्तीत्युक्तम् ।
तत्तद्देशस्थितगुदविवरस्यापि सन्धूकत्वात् तद्गुदप्रदेशविवरं
विहाय योनिलिङ्गमेदपद्मस्थितरन्ध्राणां होनाधिकत्वात् ' तत्त-
जतिजन्यस्वरमापकगुदस्थितरन्ध्रमार्ग विहाय लिङ्गमेदरन्ध्राधार-
सिरारन्ध्रमार्गगतपयननिस्सरणगघवर्णभेदशानशापकं भवतीत्या-
शयं मनसि निधाय गुदद्वाराधारभूतवर्णदेवतां विवृणोति--डेति ।
ङोच्चारणहेतुकं पृष्ठदेशपमं चतुस्विंशत्सिराव.
तम् ।। २१ ॥
डकारानुवन्धदेवताधारभूतपृष्ठदेशपा चतुस्विंशत्सिरा
तम् । पृष्ठदेशपद्माववरस्य विट्ससरणमात्र एव चरितार्थत्वात
सवर्णस्वराभेदशापकं भवतीत्यर्थः ।
सर्वाशयानामाधारभूतगुदावृतवलयपद्मयोनिलिङ्गमेदपद्मावृतः
सिरावर्णाधारभूतगुदावृतचक्रपद्मं चछयणदेयतात्मकं विवृणोति-
चछेति ।
चछवर्णोत्पादकं तत्पार्श्वपद्मं चतुर्दशसिरावृ:
तम् ॥ २२॥
गुदपद्मस्य वक्राकारेणावृतपने तत्पार्श्व पद्म पवननिस्सर
णहेतुभूतचछवर्णदेवतात्मकं गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः ।
जठरानलरूपपाचकपित्तस्य आधारभूतजठयानलपमं आवि
र्भवतीत्याह-जझति।
जझवर्णोच्चारणहेतुकं जठरानिलपद्मं चतुर्द-
शसिरावृतम् ॥ २३ ॥

·तिीयप्रश्न 61 कुण्डल्याचारभूतगतपवनदेवतारूपपदकमलानामाधारभूत. त्वात् श्वासोच्छ्वासरूपपवनाधारभूतं नाभिपद्मं मातुराहारर- सजातरसाहत कमलकाण्डालवालस्थरूपं विवृणोति-नेति । अवर्णोत्पादकं नाभिप्रदेशपद्म विंशतिसिरा- वृतम् ॥ २४॥ कुण्डलीगततत्पावंगपवनस्य आधारभूतं सरन्ध्रकाभ्यन्तर- धरं विंशतिसिरावृतम् । नाभिप्रदेशपद्म अवर्णदेवतात्मक पा चकपित्ताग्निजनक' आग्नचक्रजातभ्यासानिलोप्मणा सहस्रदळा- वृतशिर कमलस्थामृतजनकं भवतीत्यर्थ ॥ नामिरन्ध्रसिरावृतकुण्डलीरूपपवनचक्र सर-ध्रकाभ्यन्तरध- रविंशत्सिरावृतं नाभिपद्मावृतपवनचक्र व्याचष्टे - टठेति । टठवर्णोत्पादकं नाभिप्रदेशपमं त्रिंशत्सिंरावृ- तम् ॥ २५॥ कुण्डल्याधारभूतानिलात्मनाभिरन्ध्रसिरावृतपवनचक्र मातु- राहाररसादगर्भाशयं पोषयत् टठवर्णदेवतात्मकं विंशत्सिरावृतं नाम्यावृतपवनचक्रमाविर्भवतीत्यर्थ । नाभिपायस्थिनरोमराजिकार्यजनकाभ्यावृतालवालचक्रं द्वा. विंशतिसिरावृतडढवर्णदेवतात्मक मातुराहाररसादनाजातरस- सारितं गर्भाशयगेमराजिशाखि जायत इत्याह--- ह-डढेति । डढवर्णहेतुकं रोमराजिपार्श्वगतं द्वाविंशतिसि- रावृतम् ॥२६॥ सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरद्वाविंशति सिरातपरनेन उढवर्णदेवता .

·.62 आयुर्वेदसूत्रे तथेति । त्यर्थ ॥ श्रोत्रविवरप्रापणरोमरांजिहेतुकपार्श्वद्वयपद्मं जायत इत्यर्थ । तद्रोमराजिफलीभूतहृत्कमल विवृणोति - णवणेति । णवर्णाधारभूतं हृत्कमलं त्रिंशत्सिरावृतम् ।। 'विशत्सिरावृतं हृत्कमलं प्रादुर्भयतोत्यर्थः । पञ्चाशत्सिरावृतस्तनद्वयपद्मं सकलस्वराभिव्यजकमाहे- तथवर्णोत्पादकं स्तनहयपद्मं पञ्चाशत्सिरावृतम्।। अधिकस्तनद्वयपा सुस्वराभिव्यञ्जकहेतुर्क, स्तनद्वयपद्मपत्. पुंसामधिकघोपधातुशापकं तन्मांसग्रन्थिरूप दीर्घस्वरितप्लुतस. हिताचामाधारभूतं तादृशस्तन युग्मं स्वं स्यै स्वोमणा प्रवद्र... मात्मकं मातुराहारपरिणामानातं गर्माशये स्तनयुगं जायत । सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरकण्ठदेशप- दयवर्णोत्पत्तिकार्यहेतुर्फ क. ण्ठदेशपनं जायत इन्याह-दधेति । दधवर्णोत्पादकं कण्ठदेशप पञ्चाशत्सिरावृतम्। सर्ववर्णानामाधारभूतं सर्वमिराभिव्यञ्ज गर्भाशये मातुरा. हाररसपरिणामहेतुकं कण्ठदेशप- जायत इत्ययः ।। सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरमिरावृतं अनुस्यारनवर्णदेवतात्मकंजा यत इत्याह - नेति। नवोत्पादकं ग्रीवापा पोडशसिरावृतम्॥३०॥ नेपोत्पादकं पोडशासिरावृतं गर्भाशय ग्रीवाप- जायन इत्यर्थ । शिरस्थानाधिष्टिननवम्पानुस्वारदेवतात्मक घोडा मिगवृत प्रवाहाधारभूतपनं मातुर्गर्भाशयं प्रविश्य प्रोवाझं जायत इत्यर्थः .

·द्वितीयप्रश्न 63 पफवर्णस्थानवाहुप्रदेश पोडशसिरावृतपद्म मातुरङ्ग स्व स्व स्वोमणा प्रवद्रसात्मक पफवर्णदेवतात्मक बाहुप्रदेशमिलाह- पफेति। 'पफवर्णोत्पाटकं बाहुपद्मं पोडशसिरावृतम् ॥ पफरर्णोत्पादक तथा वाह्वो पोडशासिरावृत सरन्ध्रकाभ्य- न्तरधरवाहुप्रदेशपद्म गर्भाशये आनिविर्तात्यर्थ ॥ जिह्वानस्थितलालारूपरसादिबन्धनहेतुकं वभवर्णदेवतात्मकं , द्विसिरावृत जिह्वा-त प्रदेशगतपद्म मातुरदास्रवत् तत्तत्सार गभाशय प्रविश्य रसवन्धनपझं जायत इत्याह-वभति । वावर्णजनकं प्रकोष्ठप्रदेशपद्मं पञ्चाशत्सिरा- वृतम् ॥३२॥ वमवर्णज्ञापक रसवन्धनपद्म सरन्ध्रकाभ्यन्तरधर पञ्चाश- सिरावृतप्रकोष्ठगतपद्म यमवर्णदेवतात्मक रसवव्यादनसारजात मातुरङ्गात्स्रवीभूत प्रकोष्टपद्म गर्माशये आविर्भवतीत्यर्थ । अनुस्वारसहितपिन्दुरूपमवर्णदवतात्मक मनोविषयकयाव च्छन्दोच्चारणजातार्थयो कहस्तविन्यासापर्क हस्तप जायत इत्याह-मेति । मवर्णोच्चारणहेतुकं सकलशब्दार्थज्ञापकं हस्त- गतपद्मं पञ्चाशत्सिरावृतम् ।। ३३ ।। ताल्वोष्ठपुटव्यापारावीनशब्दाविपयशापयावत्सिरासजा तीयव्यापक हस्तपद्ममाधिर्भवतीत्यर्थ ॥ जिहानस्थितलालारूपरसादिशापक यवर्णदेवतात्मक द्विसि-

·64
आयुर्वेदसूने
-
रावृतजिह्वाग्रगतपद्मं मातुरङ्गात्स्रवीभूतरसबन्धनपन गर्भाशये
जायत इत्याह-यवर्णेति ।
यवर्णज्ञापकं रसवन्धनपद्मं द्विसिरावृतम॥३४॥
सर्ववर्णशापकहेतुभूतं लालारूपजलात्मकाविर्भूतं यवर्णदवता.
स्मक गर्भाशये जिह्वाग्रगतपनं जायत इत्यर्थः ।
जिह्वाग्रस्थितपद्मपार्श्ववतिसरन्ध्रकाभ्यन्तररेफवर्णदेवतात्मक
मातुराहाररसपरिणामयशात् गर्भाशये जिह्वापााग्रपनं जायत
इत्याह-रेफेति।'
रेफचर्णोत्पादकमोष्ठपद्मं पोडशंसिरावृतम् ॥
लवर्णजनकं वाचस्पतिप्रदेशस्थं दिसिरांवृतम्।।
सकलवर्णोत्पादकवाचस्पतिप्रदेशगतमोष्ठपनं स्वं स्वं स्थो.
प्मणा स्रवद्रसात्मकं गर्भाशये दृश्यत इत्यर्थ..॥
चतुविशतिसिरात्मकलवर्णज्ञापकं तवर्णाधिष्ठितदेवतात्मकं
स्वं स्वं स्वोप्मणा स्रपदसात्मकं नासिकाग्रगतप- जायत
इत्याह-वेति ।
'' ववर्णोत्पादकं नासिकाग्रगतपद्मं चतुस्त्रिंशत्ति-
रावृतम् ॥ ३७॥
गन्धवती पृथिवी सर्वव्यनिष्ठगन्धं चतुर्विंशत्सिरावृता
जिमन्ती गर्माशयं प्रविश्य प्रादुर्भवतीत्यर्थः ।।
एकैफसिरावृतं तालुद्वयगतपनं शवर्णोचारणहेतुभूतं आस्य-
प्रदेश सम्प्राप्य श्रोत्रप्रदेशप- भवतीत्याह-शेति ।
शवर्णज्ञापकं गन्धवहपा द्विसिरावृतम् ॥३८॥

·द्वितीय प्रश्नः 65 विसिरावृतशवर्णदेवतात्मक तालुद्वयपन रसनेन्द्रियगतला- लारूपजलजनकं व्याचष्टे-पेति । पवर्णोत्पादकतालुद्वयपद्ममेकैकसिरावृतम्॥ तालुप्रदेशाधारकद्विसिरागतपवनेन पवर्ण श्रोत्रेन्द्रियं प्राप्य ताल्वोष्ठपुटव्यापारसामग्रीसान्निध्ये भवतीत्यर्थः ।। पञ्चाशरिसरावृतमक्षिपद्मं सवर्णाधारभूतं जायत इत्याह- सेति। सवर्णज्ञापकमाक्षिप्रदेशगतपद्मं चतुःपञ्चाश- सिरावृतम् ॥ ४०॥ तत्तजनाक्षिपमं सवर्णशाप गर्भाशये आविर्भवतीत्यर्थः । सरन्ध्रकाभ्यन्तरद्विसिरावृतपक्षप्रदेशपद्म आविर्भवती-- स्याह-हेति । हवर्णोत्पादक पक्षप्रदेशपद्मं द्विसिरावृतम् ।। मातुराहारादनाजातं हवर्णदेवतात्मकं जायत इत्यर्थः । सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरद्विसिरावृतळवर्णदेवतात्मकं अपारदेश. पनमाविर्भवतीत्याह-ळेति । ळवर्णोत्पादकमपाङ्गन्देशपद्मं द्विसिरावृतम् ॥ मातुराहाररसाजातं मातुरपाङ्गपनं गर्भाशय आविर्भवतीत्यर्थः। एफैकसिरावृतं द्वात्रिंशहन्तपतिपनं क्षरणदेवतात्मकं कायन रस्याह-क्षेति । AYURVEDA ।

·66 आयुर्वेदसूत्र क्षवर्णज्ञापकं दन्तपङ्किप्रदेशपद्मं त्रिंशत्सिरा- वृतम् ॥ ४३ ॥ मातुराहाररसाजात दन्तपतिपद्मं गर्भाशये आविर्भवती- त्यर्थः। पञ्चदशसिरावृतं कपोलपनं रवर्णदेवतात्मकं गर्भाशये प्रादु. भक्तीत्याह-रेफेति। रेपोत्पादकं कपोलपनं रवर्णदेवतात्मकम् ॥ रेफदेवतात्मकं कपोलपनं गर्भाशये आधिर्भवतीत्यर्थः । आदिपक्षान्तवर्णाधारकाङ्गपनं पादाद्यङ्गाधिष्ठितं वर्णोधारण- प्रयत्नजातवर्णाद्यनुभवज्ञानविषयकताल्वोष्ठपुटव्यापारजातपयनन - यतमरितागशापकवर्णज्ञानविषयकशानवत्वात् , यनैवं तनैवं यथा घटः । स्वरितशब्दविषयकज्ञानं ताल्योष्ठपुटव्यापाराधीन- संस्कारजातवर्णानुभवविषयकं ज्ञानेच्छाप्रयत्नजातवर्णानुभवशान- विषयकत्वात् यन्नैवं तन्नैवम् । इयं शब्दविषयप्रवृत्तिः इच्छा. ज्ञानविषयिका, समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् , यथा घटः। एतदनु- मानचतुष्टयं सर्ववर्णानां तत्तदङ्गाधिष्ठितपद्मविषयकं भवति । सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरास्सप्तशातसिरा आस्यं च तत्प्रदेश- मावृत्य ताल्योष्ठपुटव्यापारभेदकर्मणां वर्णानां उत्पत्तिकारणं, तद्- शानादिकर्मव्यतिरेकेण वर्णानि नोत्पद्यन्ते । अन्यथा वीणा- नादयत्तन्त्रीणां यायहुएताडनात्पवनेन नखजातकर्मणा तत्तद्वर्ण- जनकहेतुभूतत्वं भवतीति वीणायन्त्रशरीरे तत्तद्वोत्पादकं ततः प्रदेशस्थिततत्तवर्णजनकानयन्धनं कृत्वा तावद्वर्णजनकाटुष्ट ·द्वितीयप्रश्नः 67 पुटधट्टनेन एतादृशवर्णनिमित्तमेतत् इति तजनकहेतुभूतकारण- कर्मणां तजन्यशब्दानां व्याप्ति गृहीत्वा तत्तद्वर्णजनककर्म करो. तीति तत्तत्कारणानुगुणकार्यमेव उत्पद्यते । सरन्ध्रकाभ्यन्तर- धरास्त्रिंशत्सिरावृतास्सन्तः हस्ताङ्गुष्ठताडनेन प्रेरिता रणत्सप्त- स्वरादिभेदा पृथक्पृथग्विामिनास्सन्तः श्रुतिमण्डलाः स्वर- व्यक्तोत्तरोत्तरतारतम्यं भूत्वा होनमध्यमोत्तमा कर्मकरणात्तत्त- दनुस्वरितस्वराश्थूयन्ते । तद्वदेव शारीरयन्नं विज्ञाय नत्त- द्वर्णानां व्याप्ति गृहीत्वा तत्तद्वर्णात्मका शब्दापच्छेदकप्रयन व्यापारकर्मकरणात्तत्तत्स्वराधिष्ठितवर्णात्मकारशब्दा तत्तद्धेतु- भूतसिराभि श्रूयन्त इत्याह-सिरेति । सिरास्यदोषगतिजातशब्दः कर्णयोः प्रपद्यते ॥ ननु शब्दगुणवदाकाशमिति आकाशस्यैव शन्दजनकत्वम् । कर्णशकुल्यवच्छिन्नाकाश एव शब्दो भासते, नान्यत्र । ताल्वो- ठपुटव्यापारादिक निमित्तकारणम् । न तावत्सिराणां समवायत्वं तासां शरीरावयघाकारजनकत्वम् । ता न शब्दयोधका । पा- यकस्य दुष्टत्वेन धातुपोषकत्वे भ्रमः । तस्मात्पूर्वोक्तरीत्या सूत्रव्या. ख्यानं न सङ्गतमिति। अत्रोच्यते-आकाशस्यैकत्वेन अनेकवर्ण- भेदजनककार्यस्य सामग्रयभावात् । शरीरान्तस्स्थितधातु सञ्चारितवायु. अन न विवक्षित , किन्तु ताल्योष्ठपुटव्यापारा- झाङ्गसङ्घटनाजातशब्दकार्यहेतुकपचनश्शजनक इति वक्तुं श- क्यते । ताल्योष्ठपुटव्यापारागाहसंसर्गाजातपवनात् योग्यं भव- तीति । यावत्कालविषयकोपाधिकपवनजातशब्दान्तरारम्भका क दम्यमुकुळन्यायेन वा वीचीतरगन्यायेन वा शम्दान्तरं जायते । नस्माव्यसंयोगजातपयनस्य समपायकारणत्वं वक्तुं शक्यते । ।

·68 आयुर्वेदसूत्रे --- ताल्योष्टपुटव्यापारो यत्र दृश्यते तत्रैव वातशब्दनिमित्तकशब्दो नियमेन श्रूयते । तस्मात्तयोस्संयोगः समयायकारणमिति द्योत्यते । ताल्योष्ठपुटव्यापारहेतुककार्यस्यास्यसंयोगस्य सिरादीनां वर्ण- भेदस्य निमित्तकारणत्व ज्ञाप्यते । वर्णभेदात् शब्दविषयकशा- नभेदकार्य विचित्रहेतुप्रतिपादकसामग्रीजन्यं कारणस्य क्रिया- विशेषमात्रवैलक्षण्यतया विचित्रवर्णज्ञापकत्वमनुभूयते । सोऽनु. भयः सामग्रीभेदाद्भवतीति देशतः कालतः घटनारूपकार्यवि- शेषतः सिरादियाहुल्यसंयोगात् हीनाल्पतरोचरितस्वरादिवर्ण- भेदशानं तत्सामग्रीभेदात् भवतीति यत्र यस्संवन्धवर्णः स एय चौसिष्टक ? इत्यभ्युपगमात् धोत्राकाशस्य व्यवधानसामीप्यदेश भेदजातमहिम्ना उचोचतरोग्यतमोचारणभेदात्तत्तवर्णात्मकशम्द- भेदो ज्ञायते । शम्दभेदबोधकयाक्य सिराभेदोद्भववर्णभेदयोध ककार्य च पक्षद्वयं गृहीतम् । साध्य तु तदुश्शारणहेतुभूतव- र्णभेदविषयकज्ञानपूर्व सिरादिभेदजन्यवर्णविषकज्ञानात्मकत्वात् भेर्यादिशब्दवत् । अत्र शारीरवचन-- दोपधातुमलादीनां ऊम्मेत्यायशासनम् । तदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणाद्रहणी मता ॥ सैय धन्वन्तरिमते कला पित्तधराया। आयुरारोग्यवीर्योजो भूतधात्वग्निपुटये ॥ एतद्वचनानुसारेण नत्तत्प्रदेशोद्भववर्णशापिका ग्रहणीफला । नत्तद्रसादनाजातवर्णादिभेदशानं तत्तद्रसदव्यपाकशातपोषकैक- कार्यविषयकं ग्सविरमादनजातदोपादोवज्ञापकं उपयोश्चतरशब्द. भंदविषयकमानगोचरजनकत्वात् । तत्तद्रसाहाराद्रसजातफल- - ·द्वितीयप्रश्न 69 कार्य वर्णाचारणहेतुपूर्वकं तत्तवर्णग्रहणोकलापोडशकैकफल- मात्रकार्यत्वात् श्रोत्रान्तस्स्थितमिरासंबन्धकरणेन ग्रहणीकलायाः शब्दयोधककार्यहेतुफत्वं व्यपदिश्यत इत्यर्थः । पादपनमारभ्य कर्णशकुलीकृतपद्मपर्यन्तस्थितवर्णानां श्रोत्रान्तस्थितसिरासं. बन्धकार्यकारणं सप्तशतसङ्ख्यापूर्वकानां सिराणां आवेध्यत्वं विधिरिति झाप्यते । किं च देहधारकाष्टाशीतसिरा न ध्याः सिरासङ्कीर्णग्रन्थिकृतक्षुद्रवक्रग्रन्थिपु स्थिताश्च रक्तविमोधनकरणे न योग्या इत्यर्थः । ग्रहणीकलाया रोगाभावकार्यहेतुकत्वं अविरु- दरसादनाजातकर्मानुसारेण पाचकपित्ताख्या ग्रहणीकला वात- पित्तकफैर्जुष्टानुयोधकानुस्वारान् सवर्णान् सुबलान् अकारादि- अकारान्तवर्णान् स्वस्य चापरस्य च बोधयितुं समर्था भवन्ती- त्यर्थः॥ यदि विरुद्धरसादनाजाताजीर्णात् अनिलोऽजीर्णः तथा सति दोपगतयो विरुद्धा विकारकाः सत्य शरीरं पीडयन्ति । यत्त- बुद्धोधक रसादनानुसारेण विरुद्धबोधकत्वं विवर्णज्ञापकत्वं अब- लत्वं स्वरहीनत्वं तत्तद्वणेपूपलभ्यते । तत्तद्वर्णाधिष्ठितस्थलं विकारभूतमिति विज्ञाय तत्तनिवर्तककार्यकरणं विधिरिति । येनारोग्यं भवेद्यस्य भवेद्यत्तद्वलं तथा । नदेव भेषजं सौप्यं भवेत्तेनैव तत्तदा ॥ इति उक्तत्वात् । येन केन प्रकारेण तनिवर्तनं कारयेदि- दित्यर्थः । श्रोत्रोपलब्धयात्माशब्द सिरान्यदोपगतिक्रियाजन्य. हेतुयत् अन्याहेतुफत्ये सति त तुजन्यस्यात् घटवत् । एतद. नुमानेन सर्वयात्मकशब्दानां सिरान्यदोषगतिक्रियाजन्यस्य भासत । त्रयाणां कारणत्व सद्दे सच शक्तिः न स्वकैकस्थति 4 ·70 आयुर्वेदसूत्रे प्रतिपादितम् । ननु सिराणां शरीरयन्त्रधारणप्रयोजककार्यहे. तुफत्वं व्रमः। सशब्दोत्पादककार्यहेतुभूतत्वस्य अन्यथासिद्धस्यात्। दोपगतिप्रकोपेन च रोगसम्भवात् । तथा विरुद्धरसादना. दीर्ण सति यावत्कारणाधिक्यजाताः तत्तद्रोगकार्यहेतुफाः स- शब्दोपलम्मकान्यहेतुकाः। तत्तद्रोगनिवृत्यर्थ तत्तरप्रदेशसिराग तासृग्यिमोचनेन तत्तद्धेतुभूतरोगनिवर्तनस्य दृष्टत्वात् । सिरा. न्यगतरोगस्य तनिष्ठासम्चिमोचननिर्तिककार्यस्य कार्यकारण- भायः सूच्यते । फरणस्य क्रियाविशेषलक्षण्यमात्रप्रतिपादक- स्यात् । तच वचनम् सिराविधिश्शाल्यावधिशस्त्रक्षाराग्निकर्म च । इति । सूत्रवचनस्य सिराविमोचनरूपकार्यप्रतिपादकस्याथ न ते शब्दजन्यकार्यहेतुका इति । अत्रोच्यते-विरुद्धरसादना- ज्जातरोगनिदानभूतलक्षणात्तत्तत्सिराप्रवोधकुवर्णनिष्ठविकारविरुद्ध स्वराघोषवर्णात्मकानि लिङ्गानि विज्ञाय तत्तद्रोगनिवृत्त्यर्थ तत्त- सिरागतदुष्टरक्तविमोचगमात्र एव चरितार्थत्वात् । तस्मा- मान्ययासिद्धिरित्यर्थः। मनु, वर्णप्रयोधकसिरा सप्तशतसयाकाः । ता एघ मर्म- स्थानभूताः आवेध्या इत्युक्तम् । यत्र यत्र विकारे जाते तत्त. प्रदेशस्थितसिराएग्विमोचनं कर्तव्यमित्युक्तम् । शिरोनेत्रविकारेषु ललाट्या मोचयेत्सिराम् ।' इत्यादिषचनानि यहनि सन्ति । तत्तद्वचनानुसारण तत्तरप्रदे. नास्थितसिरा घेध्याः । येधार्हसिराणामधफायप्रतिपादनपर सि- रास्यसूर्य पधं स्पादित्यस्चरसादाह-रिनोति। .

·द्वितीयप्रश्न 71 रिक्तातिरिक्तातिपूर्णास्सिरा न वेध्याः ॥ १६ ॥ रिक्तास्सिरा हस्ववर्णोचारणहेतुभूता.। अतिरिक्तास्सिरा (दीर्घ) वर्णोच्चारणहेतुभूता । अतिपूर्णास्स्वरास्वरिताप्लुतवर्णो- धारणहेतुभूताः। ननु तत्र सप्तशतसिराणां मध्ये अधाशीतिसिरा वर्णोत्पा- दकहतुभूता हस्वसयोगोचारणहेतुभूततत्तद्वेधविज्ञानविषयकशा नविपयानुभवप्रमापदवृत्तिनिमित्तका सुस्वरा अष्टाशीतिसि- राजन्यपदविषयकप्रवृत्तिहेतुभूतत्वात् । ता न येध्या इति व्रमः । हस्ववर्णानामधोमुखास्सिरा तजनकहेतुभूता सिरा रिक्ता । अतिरिक्तास्सिराः ससर्गवर्णोत्पादकवक्रमार्गगाः । अतिपूर्णाः सिरा गतागतोद्बोधकप्रवर्तकपवनगतकार्यानुकूलसुस्वरा छुता च । तासां फरणत्वं प्रतिपादितम् । करणस्य क्रियाविशेषवै लक्षण्यद्योतककार्यहेतुभूतत्वात् । सप्तशतसिराणां मध्ये अष्टान पतिसिरा. सरन्ध्रकाभ्यन्तरधराः । ता एव रिकातिरिक्तातिपू. स्सिरा न वेध्या । कस्य चिद्देहभेदेन अष्टानवतिसिराः । काश्चित्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरा । सर्वेषामेकप्रकारकवर्णोत्पादक वर्णसमूहपदजन्यवाझ्यानां तत्तच्छरीरावच्छेददर्शनात । सप्त शतसिराणां मध्ये ताशा एव नोत्पादका इति व्यवच्छेत्तु वक्तमशक्यत्वात् । तत्तच्छरीररूपविचित्रस्वरशब्दशानविपयक: आत्मा प्रतिशरीरं भिन्न सुखदु सादिवैचित्यादिभेदेनोपलभ्य- मानत्वात् शब्दस्वरविचित्रवर्णागभेदद्रव्यगुणाधारकत्वात्। तस्मा. स्परोदोधकत्वसर्ववर्णप्रदात्मफानां ते वेचिन्योपलम्मकत्वात् । स. सशतसिराणां अवेधकत्वं वक्त विधेया सर्ववर्णानां भेदोदो- धका । तस्मारसप्तशतसिराणामधोमुखत्व प्रतिपादितमित्यर्थ । 4 ·72 .आयुर्वेदस्त्रे 'धन्वन्तरिस्तु त्रीण्याह सन्धीनां च शतद्वयम् ।" एतद्वचनमारभ्य न हि धन्यन्तरिमते । "नदधिष्ठानमन्नस्य ग्रहणात् ग्रहणी मता। सैव धन्वन्तरिमने कला पित्तधरावया ॥" एतावत्प्रतिपादितार्थ सद्वर्णात्मकपदार्थप्रवृत्तिविषयकशान- गोचरज्ञानकार्योद्बोधकसिरा सप्तशतसङ्ख्याकाः ता न वेध्या इति शापमार्थ “सैव धन्वन्तरिमते” इति शारीरे प्रतिपादितम् । तदे- पायुर्वेदप्रतिपादितार्थमिदमिति विषिच्य दर्शनात् 'सैय' इत्युक्तम् आमपित्तं पफया पाचककला सुप्रसन्ना सती तदधिष्ठानवर्णानां शापकत्वात् ग्रहणात्यभिधीयते । अविरुद्धरसद्रव्यादनाजातफला प्रवला सती सुवर्णसुस्वरसुपदसुवाश्ययोधिका। फर्णशकुल्य- पच्छिनाफाशस्य एतेन आयुरारोग्यतेजोधातुप्रतिपादिका भय. तीत्यर्थः । अत्र सुत्रवचन- उन्मार्गगा यन्त्रनिपीडनेन स्वस्थानमायान्ति पुनर्न यावत् । दोषाः प्रदुधा रुधिरं प्रपन्ना तावद्धिताहारविहारभाश्स्यात् ॥ नात्युग्णशीन लघुदीपनायं रक्तऽपनीते हितमन्नपानम् । तदा शरीरं हनय स्थितानमग्निविशेषादिति रक्षणीयः।। सव्याधिनिदानहेतुभूतस्य दोशरणादयगम्य तमाधि घिधिरिति ज्ञानमुपलभ्य चिकित्सा कारयेदिति । यद्यन्तरिस्थत. विकारं शब्दोचारणादेव शारया साध्यविधि विज्ञाय फारयेदिति तात्पर्यम । स्थरास्वरं जीर्णहेतुफसिरामियोधकफाय दुष्टायग्घि• मोचनद्वारा सिराया हेतुत्वं प्रतिपादितमित्यर्थः । रितातिरिका पनामगति. अष्टादयम, मू. ५२. .

·द्वितीयप्रश्न: 73 तिपूर्णसिराणामवेध्यत्वज्ञापकं यादृशानां स्वरूपशाने सति वक्तुं शक्यते तत्प्रयोजनमपि तथा । तस्मान्माशयमज्ञात्वा तनिषे. खुमशक्यमित्यस्वरसादाह--ता इति । तास्सिरा मर्माशयगा रिक्ताः॥४७॥ रुभ्रसञ्चारे पवनस्य योगाधारकत्वात् सरन्ध्रकायसिराय- च्छेदनेन दोपप्रकोपो भवति । ता न येध्याः। या सिरा अतिरि- क्ताभ्यन्तरधरदोषसञ्चारार्थ अवकाशाभावद्रव्यत्वात् सरन्ध्रा सती अन्तरिन्द्रियं भूत्वा वर्तते सा सिरा न वेध्या मर्मस्थानतद्गुण- हेतुभूतत्वात् । तत्प्रयोजन र्णमा भारणं तदन्वयाधीनम् । तास्सिरा न वेध्या.। अतिपूर्णास्सर्यकालेपु पवनपूरितन्धेषु दो. पसंचारहेतुभूताः श्रोत्राकाशस्य स्वभेदप्राप्योपकारकाः ताश्व म- माशयगा इत्यर्थः । ननु अष्टनवतिसिराणां मध्ये यत्र यत्र स्थाने यरिसराश्रित वर्णदोषः' प्रदृश्यते, किं च विरसादनाजातग्रहणीकलादौर्बल्येन तत्रस्थितवर्णदोषः गमनागमनमार्गनिरोधात्पवनादिषु विकारश्च प्रहश्यते, • • तत्र तत्तद्वोत्पादकासिराश्रयस्थलेषु तत्तद्धेतुभूत: रसविरसजातरोगाः प्राप्नुवन्ति । शिरोऽस्थिधिकारेषु सत्सु शि- रोरोगा इति व्यवह्रियन्ते । सिराविकारेषु' नेत्रदेशेषु सत्सु, तत्रायं नेत्ररोगवानिति व्यवहियते । फर्णदेशस्थितसिराधिका- रेषु सत्सु कर्णरोगवानिति व्यपहियते । तत्तत्सिराधिष्ठानस्थि. नदोषादयः विरसादनजातग्रहणीकलादावल्ये नत्तदधिष्ठानस्थित. सिरामार्गगमनाभायजातरोगा. गमनागमनक्षोभवशात् तत्तत्स्थान- स्थितसिराविकारान प्राप्नुवन्ति । तत्तद्विकारान् तावत्सिरा एव धोधयन्ति । तत्तत्प्रदेशाधिष्ठितस्यात् तत्तद्देशीपाधिना शिरा. AYURVEDA. . 10 ·74 आयुर्वेदसूत्र रोग-नेत्ररोग-कर्णरोग-मुखरोग-नासिकारोग-जिहारोग-कण्ठरोग याहुंरोग-हृत्कुक्षिरोग-अजीर्णाग्निमान्धादिरोग-गुल्मरोग-मेहरोग- ग्रहण्यतिसाराशोंरोग-श्वासरोग-रोमराजिप्रदेशोद्भवशोभपाण्डु- रोग-अण्डजातरोग-जंघाजानुरोग श्रोणिकटिप्रदेशोत्थितरोगयोध कसिरा एय तत्तत्प्रदेशेषु व्याधीन्संसृज्य तत्तत्पदेशस्थित- सिरा एव व्याधीन् झापयितुं पवनगत्या तापत्सिरा एवं तत्तयाधिलक्षणानि विज्ञापयन्ति । तत्तद्रोगहेतुभूतपिरसादनात् फलादविल्यात् आमप्रकोपे सति तत्तद्रसामिवर्धकरसा, एप तत्तद्रोगनिर्वर्तका इत्याशयं मनसि निधाय "तास्सिरा मर्माश यगा." इत्याह । ननु अएनयतिसिराससप्तशतसिरा रिक्ताति. रिक्तातिपूर्णास्सिरा न येध्या इति प्रतिपादितम् । इदानीं सर्वरो. गेपु तद्विधिचोदितसिरागताएग्विमोचनमेव रोगनिवर्तफसाम- प्रीति तरकार्यापेक्षितत्वात् बेधार्हसिराणां प्रतिपादनं , युक्तम् । तास्सिराः कीदृशाः? तद्द्वानानन्तरं तत्पतिपादकं तदेव शातु मावश्यकमित्यस्वरसादाह-सिरोति । • सिरासृग्विभागविधि ज्ञात्वा विमोचयेत् ॥४८. सिरागताविमोचनमाविधिः। फाश्चिदयेध्याः। तस्मात् घेण्यापेपत्यप्रतिपादनकर्मणः प्रस्तुतत्वात् तत्तरिसरागतासुग्गतः कार्यस्य तरिसरागतासृग्गतरोगस्य निवृत्यर्थ सिराहग्विमोचन कुर्यादित्यर्थः । न च तत्तदोगनिवृत्यर्थं तद्धतुफसिराभेदनं अय. सरत्यात् मर्मस्थानाधिष्ठितसिराव्यतिरेकेण तद्धतुकसिभिदायि. मानविषयकशानं ग्रहीतुमशक्यमिति याच्यम् । यत्र घिरुद्धरे- सादनात् जाताजीर्णजन्यामपा एवं दोपविकारगतयो भवन्तीति तस्मादोपपचनपर्यन्तं लकनं कार्यमिति । यत्र विगद्धरसादना.

·द्वितीयप्रश्नः 75 जाताजीर्णजन्यामयविकारो विरुद्धधातुप्रभवो भवति तत्र ते. नोचारितशब्दमेदात्सिरा विज्ञाय तत्स्थानगतवर्णविरुद्धमिदं ध. मिति तद्वर्णजनकसिरास्थिति विज्ञाय दोपधातगत्याऽसृग्विका- रो यत्र दृश्यते तत्र दुष्टाशयं विज्ञाय तत्तद्धेतुकसिराज.लं च विक्षाय तहेतुकृतामयाधिष्टानस्थलं विज्ञाय सिराधनकर्मणां तदेतुजन्यामयो निवर्त्य इति “सिराहग्विभागविधि ज्ञात्वा पि. मोचयेत्” इति सूत्रमीरितमित्यर्थः । तत्सर्वमायुर्वेदद्वितीयप्रश्ने उक्तमित्यलमतिप्रसङ्गेन ॥ ननु प्रजाजननहेतुभूतं वार्धिकद्रव्यमेव भवति । इत्यमेव प्रथमसूत्रे प्रतिपादितम् । यावद्विकारो यत्र दृश्यते तदानी- मेव तन्निवर्तकेन स निवर्तितो भवतीति प्रतिपादितम् । याध- द्विका रेऽपि लवनेनैव निवर्तत इति कथं प्रतिपादितम् ? कथमेतत्सिराएग्विमोचनेन कार्यमित्यस्वरसादाह-नीरुजेति । नीरुजावयवादीहशौ पितरौ ॥ १९ ॥ तयोश्च सर्वावयवाः पुष्टास्सन्तः प्रजोत्पादका भवन्तीति. तेपामवयवानां रक्तधातुयिकारे सात प्रतिवन्धक भवति । तद- विकारकरणार्थमयं विधिरिति. तथा मातापित्रोरवययाः अवि- कारफलं प्रयच्छन्तीति सूत्रमीरितम् । प्रसन्नवर्णेन्द्रियमिन्द्रियार्थान् इच्छन्त इत्याहतरक्तवेगम् । सुखान्वितं पुष्टिवलोपवर्ण विशुद्धरक्तं पुरुषं. वदन्ति । एतद्वचनानुसारेण पुरुपपदं मिथुनोपयोगिपदप्रतिपादकत्वात स्त्रियमपि विषयीफरोति, प्रजाजनने उभयोरपि संयोगस्य हेतु- त्वात् । ननु पूर्वोक्तरीत्या अरोगकार्यजन्यफलमदानमेव सिरा. सग्विमोचनकर्मणः प्रयोजनामस्मुक्तम् । एतेन तयोः कार्यकारण- ·76 आयुर्वेदसूत्रे भावः प्रतिपादितः । मातापित्रोश्च शरीरविषयकशास्त्रविज्ञान- जन्यकर्मणः फलं शरीरावयवदान्यकरणसामग्रीसम्पादनानु- भवावयवावयवित्वं सम्पद्यते । तयोः स्त्रीपुरुषयोरशुक्लं चातय च तो तथाभूतौ गर्भाशये पिण्डत्येन प्रतिष्टिती | ताभ्यामेय बीजात्मकाभ्यामावकारभूताभ्यां प्रजाजननहेतुभूताभ्यां .सत्य. माविर्भवति । तत्र शारीरवचन-- शुद्ध शुक्रातवे सत्यः स्वकर्मक्लेशचोदितः । गर्भस्सम्पद्यते युक्तिवशादग्निरिवारणी ॥ ननु आमयकारकसिरागतासग्विमोचनमात्रेण शुक्लार्तवी परिशुद्धावत्युक्तम् । न तावन्माण सङ्गच्छतेऽनुष्टाशयः । अधि. रखदोपसुद्धन्द्रियशुद्धानला एने वार्धिकद्रव्यादनाद्भाव्या एत रसूत्रगतसिरागतदुष्टरक्तविमोचनमात्रादेव । इदानी गुमायो बीजोत्पादकहेतुभूताविति पार्थिवद्रव्यादनं विना कथं भवेता. मित्यस्वरसादाह-शुद्धोति । शुद्धाशयशुद्धदोपशुद्धानलशुद्धेन्द्रियगुणहेतुक- पार्थिवद्रव्यैः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ५० ॥ वार्धिकद्रव्यादनादेय सर्वाशयाः परिशुद्धा भवन्ति । इन्द्रि याणि चाविकारदोषाणि । तथा पञ्चानिलाश्च पञ्च पाचपित्तानि चादुष्टास्सन्तः लघुगुणकारकयार्षिकद्रव्यादनाद्वन्ति । किं च ', सारियकन्यादनं साविकगुणहेतुकम्। राजसद्रव्यादनं राज- सगुणकारकम् । तामसद्रव्यादनं च तामसगुणकारकम् । घाधि- कद्रव्यादनानाताशयाईकं पिना बीजोत्पादनं न भवतीत्यर्थः । इदानी शरीरजननकायें तत्प्रतिपादकसामग्री सम्पादनी या। सा आवश्यकी भयति । भाशयाश्च दोश्च अनलाश्च ·द्वितीयप्रश्न इन्द्रियाणे च वार्धिकद्रव्यादनात्ते तु परिशुद्धास्सन्तः शरीरं पुष्णन्ति न ते शरीरोत्पादका इति आदौ शरीरोत्पादनकार्ये तदुत्पादकसामग्रीसम्पादनं विना कथं शरीरोत्पादनस्य आ- शयादीनां च सम्म-धो घटते ? इत्यस्वरसादाह-शुक्रेति । शुकशोणितसन्निपातो योनिः ॥ ५१ ॥ पुरुषजन्यं शुक्रम् । स्त्रीजन्यं शोणितम् । तयोर्हेतुभूतं योनि । सानिपात्य संसर्गहेतृभूतात्मकं तयोस्सानिपात्यमाभ- धीयते । शुक्रस्य सर्वदा चीजोत्पादकत्वं वक्तुमशक्यम् । किन्तु आशयाः परिशुद्धास्सन्त तथा प्रजाजननहेतुभूता भवन्ति । स्त्रीजन्यशोणितस्यापि तथैव । योग्यकालस्त्रीपुरुषसयोगव्यापार- हेतुभूतदिव्ययोनिदृढतरसपर्कात् वीजाधारप्रदेशो गर्भाशय इति तजनकत्वस्य च सुप्रसिद्धत्वान् । योनावेव सत्य गर्भ- स्तन् तदनन्तरं गर्भाशयं प्रविश्य विवर्धत इत्यर्थः । ननु अ- स्मिन्कार्य आशया परिशुद्धा भवन्तु । तदारा शुक्रशोणिते अपि परिशुद्ध च तयोरेव वीजात्मकत्वात् । कथ 'तदेधते ?" कथं विरर्धते ? कथं चेष्टाश्रय चलनात्मकं चेति वक्तु शक्यते' इत्यस्वरसादाह-योन्यामिति । योन्यामाविरभूदजो विधिचोदितः ॥ ५२ ॥ अजो जीवात्मा योनि प्रविश्य गर्भाशये आविरभूत् अदृश्यत । "रेतोमानं विजहति । योनि प्रविशदिन्द्रियं गर्भो जरा- युवृतः। उल्प जहाति जन्मना । अतेन सत्यमिन्द्रियम् ।" इति .. श्रुतेर्विद्यमानत्वात् । ननु शुक्लशोणितसन्निपाते पिण्डे सत्वं प्रविश्य गर्भाशये यरिस्थतं तदेव शरीरम् । लक्षण तु “पञ्चभूतात्मक शरीरम्" - ·78 आयुर्वेदसूत्रे इति । तत्पिण्डानां याविर्भावः केन कारणेन भाग्यः? एवं गंगनं नित्यद्रव्यम् । पृथिव्यादिचतुष्टयमनित्यम् । तत्र रूपद्रव्यप्राहकं तेजः। तत्तेजश्वभुगोलके स्थित्या सर्वार्थान् पश्यति । तद्विपयफ. झाने चक्षुः फारणम् । तजनकीभूतं च लवणरसद्व्यं कारणम् । तद्विषयहानकार्यस्य हेतुहेतुमद्भावपातपादनं विना पञ्चभूता- स्मकं शरीरमिति लक्षणं न सद्गच्छत इत्यत आह-यायदिति । यावदाहारानुगुणरूपवान् भवति ॥ ५३॥ यायव्यादनयावत्कार्यानुगुणानलादिद्रव्यं यावद्रसपट्ट्या- रनजन्यस्वादुरसोद्भूतद्रव्यगुणकम् । रसनेन्द्रियविषयकं तथ जि. द्वाप्रति सर्वरसादिमंद विविच्य गृहाति । स्वादुरसयव्यादन- जन्याल्पद्रव्याभिधफकार्यानुगुणकस्वादुरसयट्रव्ये स्यादुरस- पतिपयकमानवानयमिति । यावट्रव्यादनजन्यस्यादुरसाभिव धंकनासाप्रति प्राणेन्द्रियं गन्धरसवद्ाहकं सर्यगन्धाभि- व्यञ्जफाथिधव्यावशिष्टगन्धयद्विषयकशानवानयामिति । याय. यणरसद्रव्यादनजन्यानलाभिवर्धकचक्षुरिन्द्रिय नेत्रान्तगॉलयति रूपादिभेदविषयकशानगोचरशानयानयामोत । तिक्तरसद्रव्यादन- जन्यपयनभूताभिवर्धककार्यानुगुणपर्यन भूतद्रव्यस्पर्शयद्विषयक झानगोचरशानयानयमिति । एवमुक्तरीत्या पार्थियादिचतुष्टया- भिवर्धककार्यानुगुणयव्यं तत्तजिह्वन्द्रियविषयकमानगोचर. शानकार्यहेतुकं यावद्रसयव्यादनजन्यं यत्तत्तदिन्द्रियपिर. यकसानगोधरसानहेतुफमिति प्रदर्शितम् । व्यतिरेकल्याप्तः रत्वात् । तस्मादन्ययध्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणमायो गृहीत इत्यपः। सदयं सर्वमनुमानप्रमाणेन पिपिच्य शाप्यते । पृधिपोत्यपिशिष्टदव्यं पृथिव्यसयोगजन्यस्यादुरसबद्द्वान।

·द्वितीय प्रश्नः 70 Mara लादिः। विषयक, स्वसमानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियमाघरो सति तविषयकशानगोचरप्रत्ययहेतुकत्यात्, यनैवं तनै, यथा का. अनलत्ववहव्यविशिष्टपृथिवीद्रव्यं आम्लरसवद्विषयकशान- विषयकं, स्वसमानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राहात्व सति आम्लरसवव्यविषयकशानगोचरशानकार्यहेतुकत्यात्, यनैव त. वं, यथा कालादिः । भद्रव्यविशिष्टानलत्ववहव्यं लवणरसज्ञानविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति लवणरसपछि पयकज्ञानगोचरज्ञानकायहेतुफत्वात्, यन्नैव सन्नैव यथा कालादिः। गगनविशिष्टानलत्यवहव्यं तिक्तरसयशानविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्मत्वे सति तिक्तरसवडू- व्यविषयकशानगोचरप्रत्ययकार्यकारणत्यात्, यनैवं तन्नैवे, यथा कालादिः। अनलत्वविशिष्टानलद्रव्यं ऊयणरसवव्यविषयकं, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति ऊपणरस- पडूव्यविषयकशानगोचरज्ञानकार्यहेतुकत्वात्, यन्नैव तन्नैवं यया कालादिः। पृथिवीत्वविशिष्टानलद्रव्यं कपायरसवज्ञानविषयक, स्वस- मानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रियग्राह्यत्वे सति कपायरसव- दर्थविषयकज्ञानगोचरफार्यहेतुकत्यात्, यन्नयं तन्नैवं, कालादिः। थत्र सूत्रयवनम्- क्षमाम्भोऽग्निश्माम्बुज सवाय्यनयनिलगोऽनिलैः। इयोस्वणः क्रमाद्भूतः मधुरादिरसोइयः॥ 1 यथा ·80 आयुर्वेदसूत्र AARAN नन्यस्यानुमानस्यानुमितिग्रहे.सति व्याप्तिग्रहपूर्वकत्वं पक्त- भ्यम् । अत्रानुमितिस्वरूप-थियीत्ववत्संसर्गद्रव्योल्यणजन्य. स्थादुरसबद्दव्यविषयकस्थसमानाधिकरणानधिकरणकरसनेन्द्रि- याह्यत्ववव्यविषयकशानगोचरज्ञानत्यं अनुमितिरिति । तत्सं. सर्गजन्यस्वादुरसस्य रसनेन्द्रियविषयकशानगोचरक्षामकार्यरयं, तयोव्याप्तिप्रहे सति अनुमित्युदयात् । ननु धूमाग्नयोरिव कार्यकारणभाये गृहीते स्वादुरसस्य पाकदोपनियतकत्वं वक्तुं शक्यते । तत्र धूमत्वावच्छेदन कार्य- फारणभावग्रहे स्वादुरसमात्रस्य व्याधिनिवर्तकत्ये उच्यमाने अतिप्रसमात् इत्यस्वरसादाह-यावदिति । यावदारोग्यदा रसा निवर्तकाः ॥ ५४ ॥ स्वावललवणतितोपणकायरसाः यायच्छदार्थयोधकाः ते रसा एच निवर्तकाः आरोग्यदा इत्यर्थः । ननु सर्यशरीरिणां यदा व्याधयस्सम्मवन्ति तदानीमेय तेषां निवर्तकरर वक्तव्यम । फरणस्य तु मियाविशेषमात्रयेल- क्षण्यतया तस्य फलायाव्यवच्छिन्नत्यनियमान् । धृथाऽपथ्यं न फुर्यात वृथा भेषजसेयनम् । इति वचनानुगारंग प्याप्तिमहं यस्मशपपत्यादित्यस्वरमा दाह -यावदिति । यावदभ्यवहतरसेभ्यो मातृजं पालयेत् ॥५५॥ पायदभ्ययनरसेभ्यः यावद्भुतरसेभ्यः मातृशं मातृपिण्ड पावरसप्तधातून पालयेत् रक्षयेत् । रमेम्यो जातयातूनां संरक्षण फारयेदित्यर्थः।

·द्वितीयप्रश्न 81 A... ननु स्वाद्वादिषसेभ्यः सप्तधातूनां रक्षणं कारयेदित्यु- क्तम । तदेव ज्ञातुमावश्यकम् । अविरुद्धकपायरसादने वक्तव्ये सति कायरसबद्दव्यादनस्य रसासृग्धातुम्रवर्धकपुरुषार्थस्य च हेतुमद्भावस्य सत्त्वात् तयोरेव कार्यकारणभावो नान्येपाम् । सप्तधातुप्रदत्वं तत्तजनकरसादीनां वस्तुं शक्यत इत्यत आह- रेत इति । . " रेतोऽधिकात्पितुः पुत्रो भवति ॥५६॥ यदा पुरुपस्थितं तेजः गर्भ आविर्भवति तत्कालमारभ्य पुरुष विकारकार्यकफलं सामर्थ्य रसादयः प्रयच्छन्ति । माता स्वादुरस. वव्यादनाला स्वादुरसहेतुकशुक्लधातुप्रवर्धन कुर्वन्ती अद्यात् । तस्मारिपतृसदृश पुत्रो लभ्यते । आत्मा चै पुत्रनामासि इन श्रुतेविद्यमानत्वादित्यर्थः । मातुस्स्वादुरसवव्यादनजातशेणितस्यापि पिण्डं शरीराभि- वर्धकम । तेन स्यादुरसजन्यकार्यफलप्रदानस्य तस्य स्वभा- वत्वान् यावदन्तर्वनी पत्नी भवति तावत्काल पुरुषाणामिव स्त्रीणामपि धातुप्रदा भवन्तीत्याह---रक्तति । रक्ताधिकान्मातुः पुत्रिका भवति ।। ५७ ।। तच्छोणितस्यापि खादुरसजन्यत्वेन पिण्डं शर्गराभिवर्धक- कार्यहेतुभूतं भवतीनि तात्पर्यार्थः। रक्ताधिकप्रवेशनात् मातृ सहश अतिरक्तप्रवेशनात् जातपिण्डे दृश्यते । मृदन मातृजं रक्तमांसमजाएगादिकम् । दैतृकं तु स्थिरं शुक्रं धमन्यस्थिकचादिकम् ॥ अष्टाइ. शारीर III AYURVED. रसादयः ·82 आयुर्वेदस्वे. सर्यमपि पैतृकं नाम मातुस्वादुरसययादनजातशुप- मांसमजारतमादिकं मातृरसाहारजातधातवस्मन्तः तत्रैव एधन्ते तथैव पितुस्स्वादुरसद्व्यादन जाता अपि । पितृसम्यन्धिधमन्य. स्थिकचादिकं तन्मिथुनकाले न जायते। किन्तु तथोत्पत्तिहेतुभूत- मातुरेव शुक्लशोणितसन्निपातमानं तदानीमुपस्थितम् । तदनन्त- रमेवाभिवर्धकं मातुः रसाहारादिकं न फिमप्यन्यतरम् । याय. पछरीरोत्पत्तिपर्यन्तं आदिमध्यान्तजातरोगारांगैकफारणमिति । तस्मात्तदारोग्यफहेतु द्रव्यादनं प्रतिमासं प्रत्येक नियतकं विधि- रिति अत्र सूच्यते । पुषोत्पादनद्रव्यादनमपि पुत्रिफोरपादनद्र ज्यादनमपि इयोर्मिधुनकाले गुफशोणिते अपि समे मातां चेत्तत्र का गतिरित्याशदायामाह-दिसम इति । द्विसमो यत्र पण्डो भवति ॥ ५॥ अजो नाना जायते ॥५९ ॥ पूर्वोक्तरीत्या मातृरसादनं तत्र हेतुरित्यर्थः । न जायत इत्यतः नानारूपयान् यहुरूपस्मन् स जीयः जायते इति मूत्रायः। ननु इदमप्यनुपपनम् । एतदुत्पन्नपिण्डः मज ति प्रति- पायते । रोगाग्यिफकारणप्रतिपाद कमामग्रीकार्य ध्यय म्याम् । तस्प भजन्यस्यमयिनाशित्वं चोभयमपि स्यत पय मिसम् । भारोग्यकार्यहेतुभूतकारणप्रतिपादकता नमपि व्यर्य माम् इस्य. म्वरसादाह-मासीति । मासि मासि रजः स्त्रीणाम् ।। ६० । मासे मासे निपः रजम्बना मयन्ति । तपतुष्टयदिधम पनं स्पर्मपोग्या न मयन्तीत्यर्थः । पिण्डोरपादकमकरमा ·द्वितीय प्रश्नः 88 मप्रयां सत्यां अजो विधिचोदितस्सन् रजस्वलाशरीरं विशति । अजे आविर्भूते सति तावत्कालोपास्थितसामग्री सफला भवाते । तरसम्पर्कवशात् जीवस्य औपाधिकानित्यत्वं औपाधिकरूप वं अशानित्वं आभासज्ञानवत्वं जीवात्मनि भासते । तथैव व्यव- हियते -वृद्धोऽयं श्यामोऽयं ब्राह्मणोऽयमिति । इदानी अहं सुखी अहं दुःखीति एतादृशप्रत्ययानुपपत्या रजस्वलासंसर्गदोपयशात् जीवात्मनः कथं कर्म फलादेशं प्रयच्छति, औपाधिकसुखदुःखानु- भवं प्राप्नोति न तु स्वतस्सिद्धमिति, अत्मत्वात् नित्यत्वाच औपाधिकसुखदु खादिकं लभते न स्वतस्सिद्धमित्यर्थः । रजस्वलासम्पर्कदोष इति व्यपदेश.। तस्मात्सा चाण्डालोव न तो स्पृशेत् नाभिभाषेत । तत्र श्रुतिः- "तस्मान्मलवद्वाससा न संवदेत न महासीत नास्या अन्नम- यात् ब्रह्महत्यायै होपा वर्ण प्रतिमुच्यास्तेऽधो सल्याहुः अभ्यञ्जनं वाव स्त्रिया अन्नमभ्यञ्जनमेव न प्रतिगृह्य काममन्यत् तस्य " इत्यारभ्य "तस्यै सर्वस्तिस्रो रात्रीर्वतं चरेत् अअलिना वा पियेत् अखर्वेण वा पात्रेण प्रजायै गोपीथाय एतत्प्रतिपादितार्थ रजस्वला यास्संसर्गदोषमहिना अभूत् ।। अत्र शारीरवचन- क्षरेयं यावर स्तोक कोष्ठशोधनकर्पणम् । पणे शरावे हस्ते या भुञ्जीत ब्रह्मचारिणी ॥ चतुर्थेऽह्नि ततस्नात्वा शुल्लमाल्याम्बरा शुचि । इच्छन्ती भर्तृसहशं पुत्रं पश्यत्पुर पतिम् ।। इति शास्त्रानुसारेण सूत्र सार्थकमित्यर्थः, पहुश्रुतिप्रतिपादकत्वात् । शारीर. ! 25-26 1 " अजो नानारूपः पुरुरूप ईयते" इति . अशाह .

·84 भायुर्वेदसूत्र चिरात्रजोत्पादकसफलसामग्रीसामर्थे सति स जीवः अतु- मती स्त्रियं प्रविश्य सुखदुःखाधिकं पापयशादनुभवति । तत्परि हारार्थ नानादि, तेन तत्परिहारो भविष्यतीत्याह-चतुर्थ इति । चतुर्थेऽह्नि स्नायात् ॥ ६१ ॥ चतुर्थे दिवसे तत्पापपरिहारार्थ स्नानं कुर्यादित्यर्थः । तदनन्तरं इएदेवताभजनं गुरुदेवताभजनं देवब्राह्मणपूजनं प्रजानुग्रहार्य देवताप्रार्थनं च कुर्यादित्यर्थः । अहं पुप्रकामिनी तत्संपदयातयध पति व्रजामीति परिशुद्धा मती पतिसंसर्ग कुर्यादित्याह--शुद्धति । शुद्धा पतिं ब्रजेत् ॥ ६२ ॥ सत्पुत्रायाप्तिभूयादित्यर्थः ॥ ननु यथा स्त्री रजस्वला ऋतुमती जाना मती तत आरभ्य ब्राह्मचर्यादिप्रताचरणेन गर्मात्पत्ति भूयादिति सङ्कल्प्य चतुर्षे स्नानं सत्या पतिप्रजनं विधिरित्युपलभ्यते । तद्दिनव्यतिरिक्तकाले मिथुने जाते सति गर्मी पत्तेरटष्टत्यान् । नत्र पूर्यदिनकर्तव्यता. कार्यमहत्वेनाप्रतिपादितमिनि न फोप्यनयसरः ॥ ननु चतुर्थेऽति मायादिति विधिः । तत्पूर्वदिनप्रयं प्रताचरण- स्य विधेयत्वात् अष्टादिसफलमामप्रयां मत्यां थपिलम्बन कार्यो. त्पत्तेटंटत्यात् चतुर्यदिनपर्यन्तं निरीक्षणम् च प्रपोजकत्वात् तायाकालाभायस्थ उत्पत्तिम्पकार्याभाषम्य हेतुमदायम्य पश्यान् चतुर्थेऽहि मानं कृत्वा पत्या सायं ममर्गकार्यम्य विपस्य यलस्यात् इत्यस्वरमादाह-प्रजेति ।

·द्वितीयप्रश्नः 85 प्रजाकामास्तावत्प्रयत्नं मिथुनं तावडेतुकम् ॥ 'प्रजासम्पादनफलमवश्यं मे भूयादिति कामनया प्रवृत्तस्य पुस चतुर्दशदिनपर्यन्तं निरीक्षणस्य को हेतुरित्याकारायांतत्र हेर्नु म:--रजसलादिनादारभ्य सप्त धातवः रक्तरूपेण स्रवन्ति । तदा स्त्रीणां सप्तमधातुप्रस्नाधणं यतो लभ्यते पुनिष्ठचरमधातुप्रसावणं एककाले योन्यां सन्निपातो यदि भवेत् तदानीमविलम्वन कार्योत्प- त्तिर्भविष्यतीत्यर्थः। पुसंस्तावत्कालनिरीक्षणं युक्तमिति चतुर्दश- दिनपर्यन्तं सप्त धातवो रक्तरूपा भवन्ति तावत्कालयोग्यमिति । तथाहि चतुर्थे दिने चरमधातुप्रस्नायणम्य योग्यता। अहश्च रात्रिश्च एककालं एकैकधातुप्रस्रावणकाल यत्रोपलभ्यते तावत्कालो योग्यकाल इति । चतुर्थरात्री.चग्मधातुः स्त्रियः रक्तरूपेण स्रवति । तदानीमेय गर्भोत्पत्तिर्मवति यावत्कालं पुरुषधातुप्रस्नावणमियमो यत्रोपलभ्यते तत्र तावत्कालमुहिश्य प्रयोदशदिनपर्यन्तं योग्यं पक्षमा गर्भाशयं प्रापयितुं योनिपद्मास्य विकसिताकारेण स्थित- स्वात्। तत्रोभयोस्सान्निपात्यपर्यन्तं विकसित भवतीत्यर्थः । सानिपात्ये मुकुळीभवतीत्यर्थः । पक्षमात्रमुन्मीलनीभवति । पक्ष- मात्र निमीलनीभवति । पक्षद्वयं मास इति "मासिमासि रजः स्त्रीणां"। इति अत्र स्त्रीणां पक्षमात्र रक्तस्राचे सति स दोपाय भवतीत्यर्थः । अत्र शारीरसूत्रवचन-- ऋतुस्तु द्वादश निशा पूर्वास्तिनश्च निन्दिनाः। एकादशी च युग्मासु स्यात्पुत्रोऽन्यासु कन्यका ॥ उपाध्यायोऽथ पुत्रीयं कुर्यात विधियद्विधिम् । अाजशारीर.1.27-28 1 अष्टात. शाररि.1.7 ·86 भायुर्वेदसूत्रे इति शारीरसूत्रवचनानुसारेण युग्मदिनेषु पुत्रोत्पादकसा- मग्रयां सत्यां पुत्रो भवति । तदन्यदिनेषु पुत्रिकाजनफसामनयां सत्यां पुत्रिका भवतीत्यर्थ उपलभ्यते । तस्याश्चरमधातुरेव रक्त भवति । तत्तच्छुक्ला सान्निपात्यं यत्काले भवति स कालः पुत्रं पुत्रिकां च प्रयच्छति। धृतमाक्षिकतैलाभं सदर्भायार्तवं पुनः । लाक्षारसशशानाभं धौनं यच्च विरज्यते । शुद्धशुक्रातवं स्वच्छं सरक्तं मिथुन मिथः । गर्भोत्पादश्च रक्तविशेपे वक्तव्य । तद्विशेषस्तु शुलविकार एव, सप्तधात्यात्मकं शरीरमिति सर्वसिराणां सप्तधात्वावृतत्वात । स्त्रीणां शुद्धधातुरेतादृशरक्तरूपो भवतीत्यर्थः । पुरुषजननस्य हेतु काल एव । कि स्त्रीजननस्यापि तदेयत्यंत आह-द्वीति । द्विचतुःषष्ठाप्टदशद्वादशेऽहनि जाताः पुत्राः तदितरेऽहनि जाताः पुत्रिकाः ।।६।। ननु उत्पनपिण्डस्य पोषकत्वं वक्तव्यम् । तत्ोषकद्रव्यैर्मा- व्यम् । तत्रापि कालविशेषो वक्तव्यः । स कालः पोषको । धतु । ननु शुक्लशोणितसग्निपाते जाते गोऽपि भवति । तवैव मासे ऋतुमत्या च प्रदर्शितानि हयानि गर्भचितानि । तद्रक्षणार्य प्रथ. मर्ती पोषकद्रव्यं पाययेदित्यत आह-प्रथमेति । प्रथमती पोपकं निवर्तकम् ॥६५॥ यदा गर्भलक्षणमपि जातं सव च ऋतुमतीति दृष्टा, चिकित्सा तत्र पोषकद्रव्यादनं तत्र विधिः । द्वितीयमासे पोषकद्रव्यादनं तत्र प्रतीकारो भवति । पयं च दशमासपर्यन्तं पोषकशोपकाचफिरसा विहिता। तया गर्भ संरक्ष्य सुरोन पुत्रं सूतं इत्याह- इ-तदिति । अशा.शारीर. I. 18-19.

·द्वितीयप्रश्न 87 तदूर्ध्व ऋतौ शोपकं तदनन्तरमपि शोषकर-, साः गर्भाभिवर्धका यावत्कालोपयोग्याः ॥६६॥ यथायथोपयोगयोग्यकरणसेवाहाणि अनिन्दितानि आरो ग्यकार्यहेतुभूतानि आगामिरोगाभावकार्यकारणानि यावञ्छक्ति- दोपाकारकाणि विधिवद्विविच्य ज्ञाप्यते-प्रथमेति । प्रथमद्वित्रिमासेपु मधुररसाः पवनहरा निव- तकाः ॥६७॥ अम्ललवणरसोपलम्मकद्रव्याभ्यां विशिष्टं स्वादुरसवव्यं अन्तर्वत्नयाः प्रथमद्वित्रिमासेषु प्रशस्तं भवति । एतदन्योन्यसंस गजातरसवद्रव्यं विरुद्धरसजातपयनप्रकोपरोगाकुरहेतुकद्रव्याद्- नं पवनहरं सकलशरीरोपयोग्यं सकलजीवमात्रसाधारणम् । तत्तजातिविहितपदार्थास्सेव्या इत्यर्थ । तावत्कालमात्रं तावद्र- सादनेन निवर्तकेन नियाः निवर्तयन्तीत्युक्तम् । तदितरकालेऽपि विरुद्धरसादनकार्यस्य 'सम्भावितत्वात् तत्रापि गर्भामिवर्धक दव्यादनस्यावश्यकत्वात् यावत्कालोपयोग्यं यथायथं विधेय- कार्यहेतुभूतान्यनिन्दितानि आगामिरोगाभावकार्यकारकाणि ताव- इच्याणि विविन्य प्रकाश्यन्ते-चतुरिति । चतुःपञ्चषट्सु मासेषु अम्लरसाः पिनहरा निवर्तकाः ।। ६८॥ स्वादुलवणरसोपलम्भकद्रव्याभावयिशिष्टाम्लरसयट्रव्यं ग. भिण्या. चतुःपञ्चषट्सु मासेषु पाययितव्यम् । एतदन्योन्यामा. धप्रतियोग्यभावद्रव्यं अम्लरसघडूयं विपदरमाहारजन्यपित्त- ·88 आयुर्वेदसूत्र प्रकोपजातकार्यहेतुकद्रव्याभावात् अन्यव्यादनं सकलपिचप्र- कोपशमनं सकलशरीरारोग्यकारकं सकलजनोपकारकहेतुभूतं तत्तजातिविहिताम्लरसवदव्यं गर्भिणी पाययेदित्यर्थः। तेनैय गों वर्धते तत्तदङ्गप्रकोपकारणं भवतीत्यर्थ ! अन्तत्नियाः आरो- ग्यविषये यावत्साम्लरसवव्याणां निवर्तकत्वं प्रतिपादितम् । तदितररसयव्याणां प्रयोज्याभायेन तेषामप्रयोज्यत्वं भवदित्य- स्वरसादाह-पप्ठेति। पष्ठाटनवमासेपूष्णरसाः कफशोपकाः प्रवर्त- काः ॥ ६९ ॥ पष्ठाटनवमासेषु स्याद्वम्लरसोपलम्भकद्रव्यामापविशिष्टोण-. रसय व्यं अन्तर्वत्नयामयविषये तत्तहव्यादनं विधेयम् । तत्तद न्योन्याभावप्रतियोग्यभावद्रव्यं उष्णरतद्रव्यमिति । तविरुद्धा रसाहारजातकफकोपकार्य द्रव्याभारद्रव्यादर्न सकलक दोपजा- तरकप्रकोपशमनकार्य सकलशरीरारोग्यकारकं सकलजीवनोपफा. रकहेतुभूतं तत्तजानिविधिविहितोपरमयदव्यं गर्भिण्याः पाय- येदित्यलम् ॥ गनु घातपित्तकफदोषनिवर्तकत्वं पड़सानामेघ प्रतिपादितम् । उक्तरीत्या स्याद्वम्ललयणरसयव्याणां दोषप्रयस्थितविकारं नि. वर्तयितुमशक्यत्वात् “तत्राद्या मारनं मन्ति" इति वचनानुसारेण उपादितविकारनिवर्तकत्यं स्याद्वम्ललयणरसयव्याणां प्रतिपा- दितं न तिक्तोपणरसबद्दव्याणामिति चेन् न: रसपाक तय प्रयाणामेय प्रयोजकत्वप्रतिपादनात् निक्तोषणकपायरसानां त. त्रैवान्तर्भावात् . किंच भनिमित्ने निवर्तकद्रव्यस्णप्रयोजकरवान् ।

·द्वितीयप्रश्नः 89 n- Porn . इत्यर्थः ॥ इत्यत्र '. न च तत्प्रागभावपरिपालनं निवर्तक भवेदिति वक्तुं शक्यते, सर्वत्रापि तथात्वे अतिप्रसङ्गादित्यस्वरसादाह-निवर्त्य इति । निवयों विकारः ॥७०॥ निवर्तयितुं योग्यो निवर्त्य , स विकारः । निवर्तकस्य घि- कारहरणं विचारणीयम् । सर्वव्याधिप्रागभावस्य सर्वदा विद्य- मानत्वात् । तस्येदमिदमिति प्रत्येकावच्छेदेन तत्तनिवर्तकत्वस्य निर्णतुमशक्यत्वात् । तस्मात्तदा विकारे जाते सति तत्तनिवर्तक- त्वस्य निर्णेतुमशक्यत्वात् निवो विकार इति सूत्रे प्रतिपादित ननु विकारे सति स्वादम्ललवणरसाः विकारप्रतिकारका रति पूर्वमेव प्रतिपादितम् । तच्चिन्त्यं, "निवत्यों विकारः" रसाद्या निवर्तका न भवन्तीत्यस्वरसादाह-आमेति । आमवृद्धिविकारस्सर्वरोगहेतुभूतः ॥ ७१ ॥ अत एव यः पाचकपित्तेन तूत्पाद्यते सोऽनलः पक्काशयगतार्थ- मेर पचति । ताद्वेरुद्धरसजन्यामयस्य मलाशयस्थितत्वात् । पार्थि- पदव्याय यवोपाधिकरसोपलम्भकसुगन्धगुणभूयिष्ठपाकोपाधिक- योग्यस्यादुरसद्रव्यं पोपकद्रव्यं, अनलावयवाधिकलयणोष्णर- सबद्रव्यलघुतूलिकावययजातक्षारगुणकतदितररसयट्यातिरिक्त- दव्यं अद्रव्याधिकावयवस्नेहयद्रव्यं, स्वादुगुणभूयिष्ठपाके जठ- रानलमदं तिक्तज्ञानविषयकं यत् तत्पार्थिवद्रव्यम् । नत्पत्र- भेदद्रव्येषु विविधोपकारकत्वं, पुप्पफलभेदद्रयेषु विविधदोपोप- कारकरवं, फलभेदद्रव्येषु विविधोपकारकत्वम् । तत्तजातिविधि विहितद्रव्याणि तत्तद्विकारप्रतिकारकाणीति तत्तलक्षणेषु शरीरेषु योग्यानीति विशोपतव्यम् । न तत्र स्थानांतरतत्तजातोय. . diCRVED. 12

·90
आयुर्वेदसूत्रे
.
विकाराणां निवर्तकभावः । अन्वयव्यतिरेकसहचरगम्यत्वं यत्रोप-
लभ्यते तत्राय नियम । तदर्थं तत्तव्यमित्युक्तम् । यावत्कालेषु
तत्तत्कालोचितरसवव्याणां निवर्तकत्वं नियमेन यत्रोपलभ्यते
तत्राय नियमः । तदर्थमुक्तं तत्तत्कालेति। यायन्ती रोगाः यायग्नि-
वर्तककार्यविषयाः इति नियमेन कार्यकारणभावा यम दृश्यन्ते,
" यत्सत्वे यत्सत्यं यदभावे यदभावः' इति नियमेन व्याप्तिग्रहो
यत्र तत्रायं नियम । तदर्थमुक्तं तद्विपय इति । तत्तजातिविहित.
विकारेषु निवर्तका इति सूत्रार्थः । नानाजातिस्थरोगानिवा
इत्युक्तम् । सर्वनिवर्तकशाने सति तथा वक्तुं शक्यते । सर्वपदार्थ-
स्वरूपस्य शातुमशक्यत्वादित्यत आह-निवर्त्य इति । नियों
विकारः । शोषकपोषकधार्धिकविषयकव्यत्यावच्छेदकज्ञानगांचर-
शानोपाय इति विज्ञाय सर्वपदार्थविषयकत्वात् पुप्पफलसारा
दिद्रव्यं तेषु अप्रयोजनम् । कपायचूर्णतेलघृतलेहरसायनयोगेषु
तत्तद्विधिविहितद्रव्येपु तथोक्तत्वादिद पथ्यापथ्यविधिविचारमान-
विषयकद्रव्यादनयोग्यभोज्यक्रम अग्रे प्रतिपादयिष्याम इत्यर्थः ।
ननु पत्रपुष्पफलादीनां फलवत्प्रवृत्तिविषयकं फाय-
नेलचूर्णतलेहारमायनादिपु भिन्नप्रकारकं पानभोज्यद्रव्येषु तन्द्रि-
प्रप्रकारकम् । मद्रव्याणां द्विविधोपकारकत्वं तशिन्त्यम् ।
मर्यजातिषु सर्वकालेषु मद्रव्येषु सर्वव्याधिपु अनुस्यूतप्रकारक:
नावच्छेदकं एककस्यैवेनि वक्तव्यम् । अन्ययव्यतिरेकप्रमाणाभ्यां
यस्य कस्य कार्यकारणभायो गृहीतः तयोचितमित्यस्वरमादाह-
तत्तदिति।
तत्तव्यं: तत्तत्काले तत्तद्विषये तनन्निवत्येपु
निवर्तकम् ॥ ७२ ॥

·द्वितीयप्रश्न 91 यावत्पदार्था यावत्कालेषु यावद्रोगविषयेषु निवर्तकत्वेन कार्यकारणत्वेन यापजातिषु सन्ति तेषु तत्तजातिविहितपदार्था इत्यर्थः। तदेव प्रतिपादयति निवर्तकमिति । निवर्तकं भेषजम ॥७३॥ ननु निवर्त्य गुणविशेष्यत्वस्य विकारस्य निवर्तकत्वं ऊर्ध्वाधी विरेककरणमित्युक्तम् । तदनन्तरं यद्दोषहेतुकं भवति तज्जन्य- दोपप्रकोपे सति तद्विरेचनकार्यमयोग्यं स्यादित्यस्वरसादाह- दोपैति । दोपत्रयहेतुकः॥ ७४॥ दोपत्रयकार्यस्य विरेचनकार्यस्य युक्तत्वात् तत्तनिवर्तकत्वेन प्रतिपादयितुमशक्यमित्यर्थः । यत्प्रतिपादनेन आमवृद्धोपजन्यत्वं प्रतिपादित भवेत् इत्य- स्वरसादाह -सबैति। सर्वजन्तूनामनामपालनं निवर्तकम् ।। ७५ ॥ सर्वभूतानां अनामपालनं पुरुषार्थः। दोषे प्रथममामविरेचन करणीयम् । तथाहि - आमप्रकोपे सति तन्निवृत्तिकरण जन्तू. नामनामपालनं पुरुषार्थकं भवति । ननु अनामपालनं पार्थिवंद्रव्यहेतुकं न भवति । तत् अल्पा. हारादनं धातुपोषकं दोषोपकारकं च भवदित्यस्वरसादाह- वह्रीति । वहिप्रवर्धकद्रव्यं यावच्छरीरोपवृहणजठरानल- प्रवर्धकद्रव्यम् ।। ७६ ॥

·92 आयुर्वेदसूत्रे धातुपोषकं वहिप्रवर्धकत्वा । येनैव अनामपालनमपि अभिवर्धते तेनैव तदेव पोपकं तदेव शोपकं च समशोपक करणपोपककरणम् । द्रव्यभेदे सति तद्वक्तुं शक्यते । वद्विप्र. वर्धकद्रव्यादनमात्रेण चरितार्थत्वाभावात् । किं तु स्नेहवद्रव्य. मिति वक्तव्यम्, तद्रव्यस्य शोपकार्यहेतुकत्वादित्याह-तत्तदिति । तत्तदस्स्नेिहयोग्याः प्रवर्धकाः ॥ ७७ ॥ स्नेहबद्दव्यं वहिप्रवर्धकपदार्थतावच्छेदकत्येन एकप्रकारक- त्वेपि स्नेहबद्दव्यादने पदार्थभेदसंबंधादित्यर्थः ।। नियर्तकपदार्था यहयस्सन्ति । तत्सर्वेषां प्रयोजकत्वं वक्तव्यं, तादृशसर्वद्रव्यादनस्य योग्यत्वात्। शुद्धद्रव्यं स्नेहेन साफ विपाच्य तत्पाचकस्नेहं शोपकपार्थिवकार्य करोतीत्याह-विशुद्धति । विशुद्धस्नेहमयं निवर्तकम् ॥ ७८ ॥ अभोज्यद्रव्याणि रोगप्रतिपादककारकाणि यहनि सन्ति । भो. ज्यद्रव्याणि रोगनिवर्तकानि यहूनि सन्ति । कानि चिहव्याणि पाके रसान्तरं भूत्या तत्तद्रोगोपशमनं कुर्वन्ति । द्रव्याणि द्रव्यान्तरसंयोगे सति तत्तत्संयोगजन्यफलं प्रयच्छन्ति । यहुद्रव्यसंयोगे यहुफलं प्रयच्छन्ति । विरुद्धद्रव्यसंयोगे सति विरुद्धद्रव्यफलं प्रयच्छन्ति । तत्सर्वमालोच्य तत्तजातीयवहुद्रव्ययोगकरणं शुद्धं भवति । यथा यवक्षारहरितद्व्यसंयोगेन स्वस्वरूपं विहाय रक्तरूपं भाति । द्रव्य द्रव्यांतरसंयोगे सति तत्तव्यविहिताधिकगुणं विधत्ते । याबद्द- व्यसंयोगजन्यं विधत्ते। यद्दव्यसंयोगजन्यरसयट्रव्यं शुद्धमित्यु- क्तं। तादृशशुद्धद्रव्यस्सार पाचितं स्नेहपानाभ्यां सुपाचितं स्नेह गुणं प्रयच्छति । स्वादम्ललवणविशिष्टयायट्रव्यमयोगहेतुफ पवन - ·द्वितीयप्रश्न. 93 दुष्कृतकारकशक्तिविशिष्टगुणप्रधानप्रतिभूतकरकर्मकारकं ताव. पाककर्मकरणाच्छुद्धं स्नेह ताबद्दव्यगुणदायकम् । अतिपाचितं सुपक्कपर्यन्तं पाचितम् । अतिपाचितस्नेहं निवर्तकमित्युक्तम् । पवन- प्रकोपहेतुकयावदोगशोषकप्रतीकारहेतुकं निवर्तकम् । ततु शुद्ध. स्नेहम् । अपतर्पणं यत्र निवर्तकं भवति तदं वचन-- जीर्णाशने तु भैषज्यं युञ्जयात् स्तब्धगुरुरे । दोपशेषस्य पाकार्थमनेः सन्धुक्षणाय च । शान्तिरामविकाराणां भवति त्वपतर्पणात् ।। एतद्वचनानुसारेण शोषकद्रव्यहेतुकं कार्यम् । एतेन शोषकद्रव्याणां प्रयोजकत्वं प्रतिपादितम् । इदानी शोपकं कथ्यते । तितोपण- कपायरमविशिष्टयावहव्यसंयोगहेतुकं कफरोगप्रतिकारकशक्ति- विशिष्टगुणप्रधानप्रतिभूतकर्मकारकं यत्तत्कर्मणां यावद्गुणदायकं शुद्धस्नेह भवति । अतिपाचितमत्यन्तपाचितं सुपापर्यन्तम्, तत्तु स्नेहदव्यं कफप्रधानरोगजालनिवर्तकम् । पवनजन्यरोगेषु कचि. निवर्तका शोषका., क्वचिनिवर्तकाः पोपका इत्यर्थः। तस्य स्नेहस्य प्रयोजनमाह-अङ्गेति । अङ्गनगन्सङ्गोऽगविलेपनादङ्गाङ्गविभजनं वि- भाति ॥ ७९ ॥ अगलग्नरोगाणां तत्तत्स्थलसंसर्गात् रोगो विनश्यति । अत्य. नवेदनाभावादङ्गेषु लेपनमात्रादेव तन्निवर्तते । दोपसञ्चारामाव- जास्पिकर्णनासादिसन्धिजीवनेषु विमर्दनपादघहनं सम्यकार्यम् । 1 अटा. सूत्र III. 19-20.

·94 आयुर्वेदसूत्रे तेन सङ्कुचिताङ्गात्सम्याग्विकारो निवर्तते । गर्भाशयस्थपिण्डस्थ- सर्वाङ्गजनककार्य मातुरङ्गहेतुकं, तदन्याहेतुकत्वे सति तद्धेतु- कत्वात् । पिण्डाझं मातुरङ्गजन्यमिति प्रतिपादितम् । पिण्डस्थि- तजठरानलकार्यस्य हेतोई एत्वात्, तस्यापि मातुराहाररसजन्यः स्वात् । पार्थिवाधिक्य द्रव्यादनात्पार्थिवाझं भवति । अद्रव्याग कार्यस्य अद्रव्याधिक्यद्रव्यादन हेतुः । पिण्डस्थितजठरानलकार्य नैजसद्रव्याधिक्यजन्यम् । तस्मादन्तर्वनया धृतं पाययेदित्याह- अन्तर्वतयेति । अन्तर्वत्नीजन्यजातवेदा अन्तर्वनीघृतादनज- न्यः॥८॥ अन्तर्वतीजन्यजातवेदा एव जठरानलो भवतीत्यर्थः । प्रतत्रिणामागहेतुकत्वं अण्डानामङ्गजनकत्वं जठरानलस्यापि अण्डस्थितघृतमेव हेतुः । तत्तजातीयव्यस्यापि गर्भाण्डजानां ईशकार्यकारणभायः प्रतिपाद्यत इत्याह - खेचराणामिात । खेचराणां जनयतस्सह सार्पिया पक्षिशरीरे । तैजसद्रव्याधिफ्याश्रिताः अर्चमार्गगत्याश्रितत्यान, अग्नेः प्रज्वलनवत् । तैजसाविषयशरीरादेव ते जीवा अण्डस्था एवामि- वर्धन्ते । अण्डोत्पत्तिहेतुभूती पथनानलाधिकद्रव्यशरीरात्मको ता. येव पितरौ । तजातीयपिण्डानि म्ययमेवाभिवर्धन्त इत्यर्थ । खगानां गगनवरारोहणं फेन हेतुना प्राप्तम् ? पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति लक्षणस्य सर्वसाधारणत्वात् । गमनागमनचलनात्मक फर्म शरीरसामान्यमित्यत आह-आरोहणीमाते ।

·दोगाभायफार्यहेतुकाप्रतियोगिकार्यफलमापकद्रव्यत्वात् यावद्रो- 95 ननु इदमप्यनुपपन्नं, योग्यायोग्यद्रव्योपयोगकर्मकरणं याव- द्वितीयप्रश्नः आरोहणं गगनवम॑सु बनताम् ॥ २ ॥ खगानामारोहणकर्म अनलानिलात्मकद्रव्यगुणाधिकशरीर- त्वात् । खे गमनं सूक्ष्मार्थगोचरत्व शीतोष्णसुखसहिष्णुत्वं च तेन लभ्यत इत्यर्थ.॥ भूचरशरीराणां तु पार्थिवावयवाधिक्यशरीरत्वात् भूमि- सञ्चारसहिष्णुत्वं स्नेहद्रव्यादनजातायुस्तेजारेतोधारणं भवती- त्याह--धृतेति। घृतप्लुतान्नादनाद्वायुस्तेजोरेतांसि दधाति ॥ खेचराणां शरीराणां स्वतस्सिद्धधातुदाढवत्त्वम्। भूचरशरी राणा तन्न रोचते धातुदाढय । तत्तद्रसवद्दव्यादनजाताधिक- धातुदाढ न स्वभावतः प्राप्तत्वादित्यर्थः । ननु घृत'लुनान्नादन आयुराद्यभिवर्धकमित्युक्तम् । तञ्चिन्त्य, अधिकघृतप्लुनान्नादनस्य अर्णिकार्यहेतुकत्वात्, आयुस्तेजोरेतसा क्षीणत्वकारणं च, गुरुत्वकार्यस्य च प्रतीतत्वात् । यानि द्रव्याण्य- जीर्णकारकाणि तानि तु क्षीणत्यकारकाणि । एवमन्वयव्यतिरेक. प्रमाणाभ्यां सिद्धत्वादित्यत आह-योग्यति । योग्यव्योपयोगैरभिवर्धते ॥ ८४॥ व्याधिनिवर्तकत्वं योग्यव्याणां योग, तन्निवर्तकरसवह- व्यत्यं रोगाभावकार्यस्य निवर्तकत्यं, यहव्योपयोगनिवर्तकत्वं नाम रोगाभावकार्यस्य हेतुत्वमेव । अभिवर्धन्तामवयवा इत्यर्थः ।

·96 आयुर्वेदसूत्रे गाभावकार्यस्य कारणत्वप्रतिपादनमात्रे पर्यवसितम् । तावद्रोगः निवर्तकं प्रति हेतुत्वं प्रतिपादितम् । न तद्गर्भसंरक्षणमात्रस्य हेतुत्वंप्रतिपादकावस्थेयम् । अत्रेदं द्योत्यते-पिण्डाभिवर्धककर्म- मा प्रतिपादितमित्यस्वरसादाह -एधन्त इति । एधन्तेऽस्मा ऋतवः ॥८५॥ अत्र तव इत्युक्त पट्टतूनां वार्धिकत्वं प्रतिपादितम् । इदं तु ऋतुप्रतिपादकप्रकरणं न भवति, किं तु गर्भाशयस्थ- पिण्डाभियर्धककार्यस्य हेतुत्यप्रतिपादकावस्थेयम् । अत्रेदं न द्यो- त्यते, पिण्डाभिवर्धककार्यमात्रप्रतिपादकत्वात् । तथाहि ऋतु- कोहेश्य ऋत्वभावकार्यहेतुत्याभिवर्धककर्मादिविशिष्ठफालशापक- त्वं ऋतुरिति । तादृशविशिष्टकालो गर्भाशयस्थपिण्डावयवाभि- वर्धकद्रव्यादनादृत्यभावाविशिष्टकार्या एधन्त इत्यर्थः ।। ननु अत्यमावविशिएकालाभिवर्धनेन कथं पिण्डावयवाभि- वृद्धिः? तद्योग्याभायकालस्य अहटत्वादित्यवरसादाह-अन्नेति । अन्नाद्भूतानि जायन्ते ॥ ६ ॥ पिण्डाकुराविर्भायहेतुकयाबद्रव्यादनं ऋत्यभावकार्यहेतुर्फ भवतीति सोर्थोऽत्र विवक्षित इत्यर्थः । सर्वरसद्रव्यादनस्य सर्वे- पामपि सम्भावितत्वात्, सर्वत्रापि कार्यस्यादृष्टत्वादित्यस्वर सादाह-जातानीति। जातान्यनेन वर्धन्ते ॥७॥ जातपिण्डाशयः पूर्वोक्तरसद्रव्यादनहेतुरिति प्रतिपादित. मित्यर्थः ॥ . .

·द्वितीयप्रश्न: 97 अन्नादनं शरीरदायकारकमिति अन्वयव्यतिरेकप्रमाण- सिद्धत्वात् । यत्सत्वे यत्सत्वं यदभावे यदभावः' इति न्यायेन अन्नादने सति शरीरदाढय तदभावे तदभाव इति न्यायनयसिद्ध- त्वात् । अन्यथासिद्धेश्च --दिवा अभुक्षानस्य देवदत्तस्य सत्वं रात्रिभोजनमन्तरेण न संभवतीति, तस्यापि रात्रिभोजनमन्तरेण सत्वं नोपपद्यते, स्वावयवव्यतिरिक्तपिण्डावयवाभिवर्धकं न भवति, अन्यसाधनस्य अन्यावयवाहेतुकत्यात् इत्यस्वरसादाह- अद्यत इति। अद्यतेऽति च भूतानि ॥८॥ त्रिविधभूतानि । सास्टिकराजसतामसद्रव्यादनात्तत्तद्गुणभूयि- शरीराभिवृद्धिकारणत्वात्रिगुणात्मकं शरीरम् । भूतानि त. तदभिवर्धकद्रव्यादुत्पद्यन्त इत्यर्थः। . उक्कार्यमुपसंहरति-तस्मादिति । तस्मादनं तदुच्यत इति ।। ८९ ॥ अन्नं धातुप्रदं पुष्टिदं अवययाभिवर्धनकरं एतारशगुणं प्रय. च्छति । इतिशम्देन हेतुरच्यते । रसवदन्नमवयवाभिवृद्धि करोति । तस्मादन्नरसमयं उपसंहृतार्थ शुद्धरसयदन्नं प्राणमय पिण्डायय- पाभियधकं तदुच्यत इत्यर्थः ।। अन्नं तु स्वनिष्ठ सगुणं प्रयच्छति, अवययाभिवृद्धिकरणे सामाभायात् । शुफानादनं विरुदफलं प्रयच्छति । कथम जीयातुरिति यत्तुं शश्यामित्यत आह-कृति । घृतप्लुतानमन्तय॑त्याः प्रदापयेत् ॥ ९ ॥ AYURVI I 13 ·98 आयुर्वेदस्त्रे , शुष्कानं विरुद्धफलं ददाति । घृतप्लुतान्नमेव कार्यकारकम् । तस्मादन्तर्वत्याः घृतप्लुतान्नं दापयेदित्यर्थः । पुनरप्युक्तमर्थमुपसंहरति-तस्मादिति। तस्मात्स्वावयवविभवं धातुवर्धनं कुर्वत्यः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ९१॥ घृतप्लुतान्नादनं अवयवाभिवर्धकमित्युक्तम् । यत्किचिद्विकारे सति तन्निवर्तकेन निवर्तनीयम् । तद्धृतप्लुतान्नमेव निवर्तकमिति यक्तुं न शक्यते, गुरुद्रव्यत्वात् । तस्मादसङ्गतमित्यवरसादाद:- तदिति । तच्छोपकपोपकद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥ ९२॥ विकारे सति शोपकपोषकद्रव्ये कार्यकारके भवतः । जातशिशोश्च प्रथमतः प्रथम शोपकद्रव्यजातरुजः शोषकद्रव्यं भेषजम्, पोपकद्रव्यजातरुजः पोपकद्रव्यं निवर्तकम् । एवं दशम- मासपर्यन्तं अन्योन्यं निवर्तकं भवति । गर्भस्थशिशोर्यावन्य. मभिवर्धकं भवति तावव्यमानं भेपजमित्यर्थः ॥ ननु गर्भस्थशिशुवजातशिशुरपि भेषजद्रव्यैः पोप्यते । प्रथमोपनिशिशोः द्रव्यादनशानं नैधते । मातुराहाररसाहारजन्य प्रतिकारकरसवव्यादनमेषज्ञकर्मणः पोषकद्रव्यत्वात् । तद्वदापि पोषकद्रव्याण्येय हेतुरिति वकुमशक्यत्यादित्यस्यरसादाह- एचमिति । एवमुनरोनराभिवृद्धिर्मासे से ॥ ९३ ॥ यापद्योग्यरसादनं पक्षीकृत्य किंचित्किचिदेधितव्यम् । - ·द्वितीयप्रश्न: 99 -याव- अवयवाश्च कालश्च देशश्चेति एतानुद्दिश्य तत्तद्योग्यद्रव्यं एधितं हितं निवर्तकं भवतीत्यर्थः। शोपकपोषकद्रव्यस्य इयं व्यवस्था कृता । एवं प्रतिमासं चिकित्साकरणं कर्तुमयोग्यम् । वर्धिष्णोः शरीरस्य वृद्धिकरणद्रव्यादनमेव योग्यमित्यस्वरसादाह- दिति । यावहार्घिकास्तत्र भेषजाः ॥ ९४ ।। वार्धिकद्रव्यमा प्रशस्तं भवति । तथा चेदतिप्रसङ्गस्स्यात् । यापच्छन्दार्थमहिम्ना यावद्योग्यरसवव्यादनं विवक्षितामत्यर्थात्। न केवलं यावद्वाधिकद्रव्यं वृद्धिकारकं भवति, कालवशात् शोपकार्यगुणस्वभावत्यात् इत्यत आह-सर्पिपेति । सर्पिपा पोप्यपोपकाः ॥ १५ ॥ यावद्वाधिकद्रव्यं सर्पिस्संयोगानलपाकजन्यं संस्कारविशिष्ट- पाकरसयव्य कार्यकारकं भवति, स्नेहबद्दव्यमयोगजन्ययाधिक- गुणमापकद्रव्यत्यादित्यर्थः ॥ लधनादिना दोपे क्षीणे सति धातुशोपे सति तत्र पोषकद्रव्य कार्यकारकं “असो पोपणकरो भवतीति"। तत्र शोपकद्रव्येण निवर्तककरणं अयोग्यमित्यत आह-नति । न पोपककाले शोपकाः ॥ १६॥ पोपकार्यकरणयोग्यफाले शोपफद्रप्पफालोचतकरण भयो. ग्यमित्यर्थः । ननु पोपकाथ शोपकाथ लोफे व्ययधारयोग्याः पडूसा एव । एफैकरसपहव्यस्य एकधातुपोषकत्यायोजक- त्वमागतम् । तापापोपकरयस्य स्थत एय ग्यातिरिक्तद्रव्यामापादिस्पस्यरसादाद-पड़सा इति। सिद्धस्यात् । रसपदः ·100 आयुर्वेदसूत्रे पडूसास्सप्तधातुपोपकाः ॥ ९७॥ रसासृजोरेकैकवरकपायरसवत्पोपकतया जनयिता च?. त- स्मादेकरसप्रधानत्वादित्याशयं मनसि निधाय पडूसानां सप्तधातु- पोषकत्वं वक्तुं सुकरमित्यर्थः ॥ तथाहि-सप्तधातुगुणकं तस्यो- पकारकं, तेषां पड्सपोपकत्वस्य सत एव सिद्धत्वात् । तस्मादिद- मसातमित्यस्वरसादाह-रस इति । रसो ह्यसृक् ॥ ९॥ रसो वै सः ॥ ९९ ॥ रसधातुरसृग्भवति एकरसजन्यत्वात् । अन्तस्स्थितस्सन् रक्त मित्यभिधीयते । स एव बहिर्गतश्चेत् स्वेदरूपेण स्रपति । तद्रस. नेन्द्रियं ऊष्मणा घहिर्गतं भवति । रसो लालारूपः स एव रश्मिः । तज्ज्ञानवानात्मा । तद्विषयकशानमानन्दहेतुकम् । रसने. न्द्रियज्ञानग्राहकशानगोचरशानं यस्यास्ति तस्यैवानन्दो भय- तीत्यर्थः॥ द्विरसार्थ जपयोः नासिकायाः शुद्धाशयं मासि मासि प्रथमतॊ वृद्धिस्सर्वजन्तूनां योग्ययोगो नय ॥ इत्यायुर्वेदस्य द्वितीयप्रदनन्य भाप्यं योगानन्दनाथरुतं सुप्रसिद्ध महाजनसम्मतं प्रतिसूत्रव्यारयानपूर्वकं अयुर्वंदभायं लोकोपकारकं संपूर्णम् . । .

·6193 आयुर्वेदे तृतीयप्रश्नः. -:0:- ननु रसज्ञानं लब्ध्वाऽऽनन्दी भवतीति सूत्रव्यारयानं कृतम् । तश्चिन्त्य जीवात्मनां आनन्दानुभववत्त्वं, याहोन्द्रियाणां याद्यार्थवि- पयफगोचरज्ञानं आनन्दहेतकं न भवति, तद्विपयकज्ञानानुभयस्य इन्द्रियार्थसंयोगकालमा आनन्दहेतुकं, तद्विनाशे सति तना. शात् । याहोन्द्रियविषयानुभवस्य तत्संसर्गनाशे सति तनाशात् श्त्यस्वरसादाह-अथोत । अथ योगानुशासनम् ॥ १॥ अथशब्देनानन्तय सुच्यते । पड़सवन्यादनस्य शरीरदा- र्यकार्यहेतुत्वं सम्प्रतिपादितम् । तस्मादृढतरधातव आत्ममन- संयोगसम्पादनार्थं हेतुभूतास्संतः तद्विषयकशानानुमयानन्द अन्तरिन्द्रियात्मसंयोगजन्यं भवतीति मनास निधायाह जीवात्मनः परमात्मानुसन्धानमानन्दहेतुकं भवतीति । ननु योगानुशासनमपि अजीर्णामावसम्पादनार्थं कारणं म. पतु । तथा सति सामनिवृत्तेरेय फलत्वात् अनिष्टपरिहारमा फलं लभ्यत इत्यत आह-तस्मादिति । तस्माद्योगः फलदः ॥२॥ विषयानुभयो विषयानन्ददेनुफः । यात्मानुभवोऽप्यारमान- न्दहेतुफा, मानन्दहेनुफकार्यस्य उमयोरपि समानत्यात् । योगा. नुशासनेन फिमधिकफलं लभ्यत इस्पासप अनित्यावश्यकता (103 ·102 थायुर्वेदपत्रे . नगोचरज्ञानजन्यकार्यमनित्यं भवति । आत्मनो नित्यद्रव्यत्वात् नित्यद्रव्यविषयकशानगोचरशानमेव आनन्दो भवति । अन्तरि- न्द्रियस्य मनसः आत्मगोचरस्वमावत्वेन सर्वकाले आनन्दानुभयो लभ्यत इति आत्ममनस्संयोगस्यैव योगत्वात् योगः शाश्वतं फलं प्रयच्छतीत्यर्थः। ननु परमात्मनो नित्यद्रव्यात्याद्विभुत्याश्च सर्वदा मनसः यात्मना समवेत्य स्थितत्यात् सर्वदा आनन्दानुभघ पय भवेत् । इन्द्रियस्यायेंन समवेत्य प्राप्यप्रकाशत्यनियमात् । तजूझानगोच. रज्ञानं आत्मनो विपयीकृतं भवतीत्यत आह-प्रतीति । । । प्रकृतिपुरुपान्तर्मुखज्ञानगोचरप्रत्ययप्रकृतिपरि- णामो योगः ॥३॥ प्रकृतिविशिष्टपुरुषं विषयीय अन्तरिन्द्रियेण मनसा गुण- विशिष्टपरमात्मनि विषयीरुते सति याहोन्द्रियाविषयज्ञानपिरा. मेण तादृशगुणविशिष्टपरमात्मानुभवस्य परमानन्दहेतुकत्यात् त. द्विपयफसानयोगः परिणामयोग इत्यर्थः । प्रकृतिपुरुषविशिष्टद्रव्यं यदा विषयो भवति तदा आनन्दानुभव इत्यर्थः । तथा सति विष. यानन्दमुद्दिश्य प्रकृतिविशिष्टात्मविषयकशानं परमानन्दहेनुफमि- ति सर्यदा अयमानन्दानुभवं विषयीकरोतु, किं याह्यन्द्रियविषय- गोचरमानेन, अल्पानन्दानुभवहेनुकत्यादित्यत पाह-रज इति । रजउद्रेकादस्थिरं वहिर्मुखात्सुखदुःखहेतु ॥१॥ परमात्मा कंचित्कालं राजसगुणविशिरो भवति। कंचित्का- ले सात्विकगुणविशिष्टो भवति। कंचित्कालं तामसगुणधिशिष्टी भयति । यदा जीवात्मनि राजसादिगुणाः आत्ममाया भवन्ति ·तृतीयप्रश्न 103 N तद्गुणविशिष्ट आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रिय- मथेन, इन्द्रियाणां प्राप्यप्रकाशत्वनियम इति न्यायस्य दृष्टत्वात्। राजसगुणससृपदापवंशात् आत्मानुभव पिधाय वाह्यविषयकसु- खमनुभूयत इत्यर्थः । यदा सत्वो जीव तामसगुणविशिष्टो भवति तदा तामसगुणविशिष्टस्सन् दु:खानुपङ्गं सुखमनुभवतीत्याह- तम इति । *तमउद्रेकात्कृत्याकृत्याज्ञानात्कोधादिभिर्निय- मितो मूढः ॥५॥ तामसगुणाधिक्यात् कार्यविवेकशानराहित्येन मूढमना क्रो- धद्वेषादिभि तद्विपयकशानमनुभवति । ईपणत्रयविशिष्टतद्विप- यकसुखमनुभूयत इत्यर्थः। यदा सत्वस्य सात्विकगुणाविर्भावो भ- वति, तदा धर्मप्रतिपादकवेदान्तशास्त्रेप्वासक्त स्वधर्मशास्त्रप्रति. पाचकर्माचरणेन सुकर्मजन्यसुखमनुभूयत इत्याह-सायिकेति । सात्विकोदयात्सुखम् ॥६॥ । दुःखाभावसाधकशब्दादिप्रवर्तकं सात्विकम् । जीव सा. त्विकगुणाविर्भावे सति तद्धर्मप्रतिपादककार्यकरणेन स्वर्गविषयक- सुख भुत इत्यर्थ । ननु जीवात्मन कदाचिद्राजसगुणानुभव, कदाचित्तामसगु- णानुभव , कदाचित्यत्यिकगुणानुभवो दृश्यत इति प्रतिपादितम् । नियमेन त्रिगुणानुभवस्य को हेतुरित्याकाड्डायामाह - मधुरेति। * तम उद्देकारसत्याज्ञानात् प्राधादिभिर्निमित मूढम् ।। दियार्दु साभावसाधकशब्दादिप्रवर्तक सालिकम् ।

·."104 आयुर्वेदसूत्रे मधुररसानादनादनुसात्विकगुणहेतुकम् ॥७॥ मधुररसविशिष्टमन्न यो भुङ्क्ते स सात्विकगुणवान्भवति । स जीव औपाधिकगुणं भुपते । त्रिगुणा मधुराम्लकटुरसादनहेतुका इत्याह-अम्लीति । : अम्लीभूतानादनं राजसगुणकारकम् ॥८॥ कटुकास्तमोगुणहतुकाः॥ ९ ॥ यस्य मधुररसे प्रीतिरास्ते स मुमुक्षुर्भवति । स इतररसा. नादन विहाय मधुररसघद्रव्यं भुइत इत्याह-मुमुक्षोरिति । . मुमुक्षोर्माधुर्यम् ॥१०॥ मधुररसबद्दव्यं मोक्षहेतुः राजसतामसजनकरसामायत्वे सति सात्यिकगुणहेतुकरसवव्यत्वात् । यो रसः सात्विकगुणप्र. दो न भवति स मोक्षदोऽपि न भवति, कटुरसवत् । सर्वदा मुमु. क्षुभिः माधुर्यरसः पानयोग्यो भवति सात्विकगुणहेतुकमोक्षफ: लपदो भूत्वा सात्यिकगुणकरिफत्यात् । 'सात्विकगुणस्य मोक्ष- हेतुफत्वाच । ननु राजसंगुणेन सुखानुभये सति सुखहेतुभूतार्यतत्यज्ञाने सति सुखविषयफतारतम्यानुभवो भवति । नित्यानन्दानुभवं मोक्षहेतुफसुपं मधुररसजन्यम् । आम्लरसजन्यं राजसगुणवि. पयफसुसमनुभूयते । तस्माद्धेयोपादेयविकशानं राजसगुणज न्यसुखानुभवव्यतिरेकेण मोक्षहेतुकशानजन्यमुखं शातुमसफ्य- मित्यस्वरसादाह-आम्लेति ।

·तृतीयप्रश्न 105 आम्लरसादनात्सुखमेकमनुभूयते ॥ ११ ॥ अठरसजन्यसुख ,दृष्टानुभयदेशदेहकालन्तरभाव्यमोक्षवि- पयकसुखं प्रत्यक्षानुभवमित्यर्थ । तस्मादिदमेव मुख्यमिति एक- शब्देन ज्ञाप्यते । सुखदु खाभावप्रयोजकत्वं तद्द्यानुभवं विना ज्ञातुमशक्य- मित्यत आह-उपरोति । 'उष्णरसो दुःखानुपङ्गात्सुखं जनयति ॥१२॥ सुखानुभवो दुःसानुभवाभावस्य सुखत्यादित्यर्थः। मनु दुःख कार्यकारककरणजातदु.खं अनुभवैकनाश्यम् । सुखशानं तु दुःखानुभवपूर्वकम्ः सुखानुभवस्य दु.स भावकार्य प्रतियोगिकामा वानुभवशान पूर्वकत्वात् । दुःखानुषड्गव सुखमप दु.खहेतुकमपि. भवति । सुखदु खहेतुकार्यहेतुकसामग्रीपरिपालनमेष पुरुषार्थ एव फलं भवेदित्याशयं मनसि निधायाह-तदेति । 'तदा द्रष्टस्स्वरूपावस्थानम् ॥ १३ ॥ द्रष्टुरीश्वरस्य खरूपायस्थाने जगत्स्वरूपं यस्यास्ति, स ईश्वरस्तु जगत्स्वरूपो भूत्वा तिष्ठति । तस्य सुखानुभयस्य दु.खामावकार्यातियोगिकामावानुभवस्यैव पुरुषार्थत्वा ।। द्रष्टुः स्वरूपावस्थान सुखदुःसानुरूपं भवतीत्यर्थ । तस्य जगत्स्वरू- पशरीरं भोगायतनम् । सुखदुःखानुभयो भीग इत्यर्थः। . . 1ऊषण * तदा द्रष्टास्वरूपावस्थानत्यमारूप्यमित्र तदा द्रष्टुस्स्वरू रावस्थान । तिमाहप्यमितरत्र-Bयोग 13 AYURVEDA 14 ·106 आयुर्वेदस्त्रे ननु परमात्मन ईश्वरस्य निलेपनत्वात् निर्गुणत्वात् नि- त्यानन्दानुभयवत्त्वात् तस्य सुख खादिवैचित्र्यं कथं संभवति। शरीराधिष्ठानत्वस्य जीवात्मपरमात्मनोः समानत्यादित्यत माह- सुखति। 'सुखदुःखमोहात्मिकाद्यास्त्रयःप्रादुर्भवन्ति।।१४ अहं सुखी अहं दुखी कर्माधीनकपाधिकरूपः प्रकृत्या- स्मकत्वात् । यदा जीवात्मनि आवृत्ते सति आत्मनः "मायाश यलितत्वात् तावन्तो धर्मा उपलभ्यन्त इत्यर्थः । अत एव कर्माधि- कारित्वं जीवात्मन उपलभ्यते । आत्मन एव मोक्षाधिकारि- स्थादुरसान्नादनं तस्व सभ्यते । तजन्यसात्विकगुणो मोक्षो. पकारको भवति । यदा आम्लरसादनं उपलभ्यते तदा राजस- गुणाविर्भावो भवति । तेन फेवलं सुखं भुते। कटुरसद्रव्यादनं यदा भवति नदा दुःखानुपक्तसुखमनुभूयत इत्यत आह- -तदिति । तद्रजस्तहेतुगुणभूतजातम् ॥ १५ ॥ तद्रज इति तच्छन्दन सत्वरजस्तमोगुणा विवक्षिताः। तेषां मध्ये प्रथमगुणरजोगुणकार्य हि आम्लरस स्ट्रव्यम् । रजोगुणभूः तस्य आम्लरसवव्यं कारणं गवतीत्यर्थः । तत्तु सत्यगुणका. र्यस्य म्बादुरसलवणरसजन्यत्वं तमस्सत्वगुणयोः हेतुभूतादि- त्यर्थः । सूत्रे हेतव इति यहुवचनयोगस्य विद्यमानत्वात् त्वयोरपि ग्रहणम् । ननु उक्तरीत्या स्वाद्वम्ललवणरसानां योजक सत्यरजस्तमो. गुणजनकमात्र प्रतिपादितम् । वातपित्तकफजन्यरोगाणां निवर्त- फरसद्रव्यस्य अन्यथासिद्धत्वात् तग्निवर्तकद्रव्याधीनन जन्यरोगाः कथं निवर्तन्त इत्यत थाह-यथेति । 'सुखदु.समाहात्मिका निवृत्तयः प्रादुर्भवन्ति. C. तमस्स- . * ·तृतीयप्रश्नः 107 यथारोमनिवर्तकाः शोपकपोपकाः॥ १६ ॥ स्वादुरसवव्यं सत्वगुणहेतुकम । आम्लरसवव्यं रजो- गुणहेतुकम् । लवणोष्णरसवट्रव्यं तमोगुणहेतुकम् । न ते रोगनि- वर्तकाः । किन्तु शोपकपोषकद्रव्यादनादेव अनेकद्रव्ययोगत्वेन बहुरसबद्दव्यं रोगनिवर्तकं भवेदिति वक्तव्यम् । रोगस्तु यदा आविर्भूनो भवति तदा स. अनेकामयाननुजायते । तत्र तद्रोग निवर्तकेन अनेकरसवहव्यवाहुळ्येन भाव्यमित्यर्थः । ननु अत्र सत्वरसवव्यं पा रोगनिवर्तकम् ? यत्किंचि. इसबद्दव्यं घा? नाद्यः अतिप्रसद्गात् । यत्किाचव्यादनमिति चत् तदा एकरसवव्यादनेनापि भाव्यम् । तथा सति अन्यथा सिमिति अस्वरसादाह-योग्येति । योग्ययोगो योगः॥ १७ ॥ थायोगानुसारिनिदानहानं तत्तद्दसबद्दव्यनिदानशानपूर्वकं अनेकरोगामगतरोगस्य बहुरसयव्ययोगनिवृत्तिसामग्रीकत्यात इति । ऋपिरेय हि जानाति द्रव्यसंयोगजं फलम् । भेषजकल्पवचनं तु- देशकालानुगुण्येन सगृहीतं यथाविधि ॥ स्थापित भेषजं तस्तैः कल्पनैरमृतायत ॥ यथारोगानुसारितत्तविधियादिनरसवाहुळ्ययोगत्वं रोगनियतः भवतीत्यर्यः॥ ननु "अधिकं नैव दृप्यते" इति न्यायेन अनेकस्वादुरसय. इयं घायुनिवर्तकम् । अनेकाम्लरसबद्दट्यमेलनं पित्तरोगनिय- .

·108 अ.युवेद सूत्रे तकम् । अनेक लय णोष्णरसबद्दव्यं कफनियर्तकम् । एतादशयो- गकल्पनमेव योग्ययोगो भवदित्यस्वरसादाह चित्तेति । चित्तविभ्रमो विपर्ययः ॥ १८ ॥ यावद्रोगपित्तरसबद्दव्यमेळनव्यांतरेकेण योगकरणं विरुद्ध- योगो भवति । तत्तु चित्तविभ्रमो भवति । चित्तं मनः । तयोरै- क्येन रजतत्याभाववति शुक्तौ रजतं यत्र भासते तत्र चित्त विभ्रमो भवतीत्यर्थ. । ननु रजतत्यप्रकारकज्ञानग्राहफसामग्रीविशिष्टपुरोवर्तिन यदा विषवीकरोति रजतत्यप्रकारकशान ग्राहकसामनया तद्विशिष्ट- मेव भासते हपट्टणादौ तथा दृष्टयात् । यावज्ञानगोचर- सामग्रया मावात् चित्तविभ्रमः कथं स्यादित्यस्वरसादाद-- अतदिति । अतस्मिस्तदिति प्रत्ययः ।। १९ ॥ यत्र रजतत्वाभावयति शुक्ती रजतत्वं भासते तत्तत् । स्मिन् अन्यस्मिन् तदिति भ्रमो जायते । तत्र विकल्पः, तद्विषयक- ज्ञानग्राहकसामग्री तद्विशिष्टार्धमेघ गोचरीकरोति, पुरोवर्तिमाह फसामग्रया. सत्यादित्यत आह-पित्तति । पित्ताधिकैकजातात्पीतयशङः ॥ २० ॥ पित्तप्रकोपरसादनेन पित्तरोगोद्भवो भवति । तत्र वाचः कामालादिरोगवशात् यत्यगुणविशिष्टपुरोवर्तिनि पीतगुणायशि घोऽयमिाते ज्ञानं जायने, नत्तद्दोग्यशात् । न तद्दोपविरद्धा• दनाद्भवति । तदा पीनश इति शानं जायते । बल ·- तृतीयप्रश्नः 109 : ननु सर्वे ज्याधयः दोपत्रयजन्याः। ते सर्वेऽपि 'तत्तसादन. जन्याः । अतः सूत्रे पित्तविरुद्धद्रव्यादनाचित्तविभ्रमो भवतीति यत्ताञ्चिन्त्यम् । श्वैत्यगुणविशिष्टे शढे पीतोऽयमिति ज्ञानं भासते। तयुक्तमित्यस्वरसादाह-सेति । सा प्रतीतिः पित्तविरुद्धाहारजन्या' ॥ २१ ॥ भ्रमविषयकज्ञान व पित्तजन्यम् । पीतश्शह इति ज्ञानं च . शुद्धपित्तविरुद्धाहारजन्यम् । पवनमित्तरोगजनकविरुद्धरसज़ न्यस्वे सति तद्विरुद्धाहारजन्यत्वात्, यन्नवं तन्नैव यथा ननु शुक्ती इद रजतमिति भ्रमविषयकज्ञानं जायते । पीत- ३शङ्ख इत्यत्रापि तथा प्रतीयते । तदुभयं यावद्रव्यरसवदव्यादन- जन्यनिवर्त्यमावकार्यहेतुभूतद्रव्यं तद्विरुद्धरसव व्यादनकायहेतु पूर्वकं रसविरसजन्यरोगाभायकारकद्रव्यत्वात्, यन्नैवं तनैव घटादि। + यथा घट.. ननु यत्किंचिंदव्यं विषयीकृत्य अत्यन्तनिरीक्षणात् पूर्व प्रमाणत्वेनानुभूतमपि तत्रैव सशयो जायते । तत्र रसबहव्यादनं हेतुर्न भवति इत्यत आह-अतीति । *अतिनिरीक्षणे दोपप्रमायां संशयो भवति।२२ इन्द्रियार्थसनिक सति तदर्थविषयकशानं जायते । तद्विषये तत्रैव तत्काले अतिनिरीक्षणदोपयशाभूमो भवति । तत्रापि पूर्व जातरजतप्रमाविषयकशानं अतिनिरीक्षणदोपजन्यं न संशयज्ञा- नस्य निवर्तक भवतीत्यर्थः। 1 चक्षुर्दोषजाता च । तत्कालोचितकार्यक रणम् । इत्यधिकपात:-1. B. अतिनिरीक्षणदीपात्प्रभूताया सशयो भवति-A. R. है ·110 भायुर्वेदमूर्य ननु यद्विसद्धरसबद्दव्यादनं यावद्रोगहेतुकं तद्विरुद्धद्रव्या- दनं तत्तद्रोगनिवर्तकमिति वक्तव्यम। तथा सत्यमधुररसजन्य रोगाणां निवर्तको मधुररस एव भवति । यथा कदळीफलविरस. जन्यरोगस्य अजीर्णस्य कदलीफलरसद्व्यादनं निवर्तफमिति बलु. मशक्यमित्यर्थः । किंतु आम्लरसाद्या निवर्तका भवेयुरिति तात्प. यम् । याबद्दव्यादनशानं यत्काले यथोपलब्धं तत्काल एव पूर्वदि. नानापेक्षया धुतरानादनं पथ्यं भवतीति तत्काल योग्यद्व्येण प्रथमदिनजन्यरोगस्य तत्कालोचितरोगाभावकार्यस्थ प्रागभाव- परिपालनं पुरुषार्थ इत्यर्थः । ननु रसविरसान्नादनाजातप्रमाप्रतीतस्थले यथा घटज्ञान- गोचरज्ञानानन्तरं तत्रैवातिनिरीक्षणेन चक्षुर्दोपयशात् तत्प्रतीति- विषयतद्विपयतात्कालिकसंशयः कथ स्यादित्यस्वरसादाह- अत्यन्तेति। 'अत्यन्तानिमिपदृष्ट्या चक्षुरिन्द्रियदोपस्सम्भ- वति ॥ २३ ॥ तहोपयशात् तत्प्रमा अतत्प्रतीतिविषयस्थले दोपग्रस्तेन्द्रिय गोचरज्ञानजन्यप्रमायाः संशयज्ञानस्य अप्रतिवन्धकस्यात् तत्र संश्यो भवतीत्यर्थः। न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलालयेत् । एतद्वचनानुसारेण इन्द्रियातिलालनमेय अनिमिपदृष्टिरिति न संशयः। विरुद्धरसादनजन्यं न भवतीति विशेषदर्शनसामग्रीसं- शयप्रतिबन्धकात् तग्निवर्तकरसादनसामग्री १ तस्य जनकरयाभा- 14. B. कोशोऽप्येतरसूत्रं न दृश्यते.

·तृतीयप्रश्न. 111 यात् । यदा यस्य नमो भवति तस्य राजसतामसगुणप्रतिपादक- सामग्रया भिन्नत्वादित्यस्वरसादाह रज इति । रजस्तमोगुणहेतुकद्रव्यपरिणामकात् 'पित्ता- द्विभ्रमो भवति ॥ २१॥ राजसगुणजनकाम्लरसविरसद्रव्यादनं तद्गुणप्रधानजनकभ्र- महेतुकम् । तामसगुणजनकलवणकटुरसघिरसवव्यादनं तद्गुणप्र- धानजनकभ्रमहेतुकम् । तस्माद्भमस्तु रसविरसजन्य । संशयस्तु न तथांभूत इत्यर्थः। ननु यत्संशयव्यतिरेकनिश्चयो यत्प्रवृत्तिप्रतिवन्धको तन्नि. श्चयस्त तुरनुमिती व्याप्तिरिवेति न्यायशास्त्रानुसारेण अनिमिपह- ष्टिदोषपशादेव भ्रमज्ञानं सम्भवतीत्यत अाह-तदिनि । तद्विषये चाक्षुषाण्यनुभूतार्थेषु ॥ २५ ॥ अन्येषां प्रमात्वेनानुभूतार्थे स एव विषयो यस्य तस्मिन् तद्विषये भ्रमो यस्य भयतीति स भ्रमो निवर्तकेन निवर्त्यः । ननु इन्द्रियार्थसन्निकर्षानन्तरं अयं घट इति ज्ञानानुभूतार्थ जाते सनि ममोत्पनं ज्ञानमप्रमाणामेति यो मानसिम्भ्रमो जायते तयावदसवव्यादनजन्यरोगग्रस्तेन्द्रियशानगोचरत्याभायादिस्य- स्वरसादाह-यावदिति। यावद्गर्भाशयस्थं पिण्डं तावदव्यपरिपालनम्।। यायद्गाशयस्थ मन इस्यर्थः । अस्मिन्मनास सक्षुरिन्द्रिय. भानगोचरपटविषयकमनसि भन्योरपनमाने भराधिपयफ समर्थ मत्ती न समर्थ प्रवृत्तिलगायाभावात् प्रगपिरयाप्रमापत् । पिताम्मी भवति-A, B.

·112 आयुर्वेद सूत्र यावद्विरसदनादनजन्यरोगग्रस्तेन्द्रियगोचरभ्रमशानं मनोविषयक मानसिकभ्रमानुभयज्ञानगोचरसामग्नीविशिष्टत्वात् । तज्ज्ञानविषयः कं पिण्डं तद्भमनिवर्तकरसबद्दव्यादनपरिपालनम् । भ्रमविषयक शानं तन्निवर्तकरमद्रव्येभ्यो 'रक्षणीयमित्यर्थः ॥ ननु भ्रमोत्पादकविरसद्रव्यादनाभावकार्यहेतुभूतादिने सति अदोपास्सन्त तत्तदिन्द्रियार्थसनिक जाते सति तद्वति तत्प्रफारकत्वानुभवात् तत्र भ्रमो न जाय, संशयज्ञानजनक. सामग्रयभावात् । भ्रमप्रत्ययविपयगोचरार्थपियकज्ञानगोचरमाना- नभवेन तस्य भ्रमाद्यभा पयिपयकत्यान् । तज्ज्ञानविषयकपिण्डस्य भ्रमसंशय ज्ञानविषयकत्वेन यत्किचिद्दव्यादन कार्यासंभय इत्याह-- भदोपेति। अदोपजातपिण्डं कचिन्निवर्तयेत् ।। २७ ।। आराया दुष्टास्सन्तः इन्द्रियार्थमनिक सति प्रमाविषय. फमेय गोचरीकुर्यन्ति । तत्साधारणहानविषयकस्य अदोषप्र-. स्तेन्द्रियविषयकज्ञानगोचरत्यादित्यर्थः ॥ निमित्ते हि पथ्यं भेपजम् ॥ २८ ॥ ननु निमित्ते सति रोगो जायते । तंव पथ्य कार्यम् । तत्र लघनादनं पथ्यम् । तथाच यदा याशया धोषदुष्टा भवन्ति तत्र हीनादने भाशयानां रित्तत्यमम्तीनि पक्कायम् । 'रिने पायुः प्रफुप्यते' इति सूत्रार्थानुसारंण तत्र वायोः प्रबलत्यात सम्यगात्याशयाभावत्याय न्द्रयाणि मविकाराणि भयान्त । तत्र पा भेपजमिति सूर्य न सहनमित्यस्यरसादाह याचदिति । निदान पमित्यर्थः-इति सुपर. कचिनियन निवर्तमति-B ·तृतीयप्रश्नः 118 यावदाहारपरिणामजाताः क्लिष्टाः ॥२१॥ यावहिनभोजनमपि आशयानां क्लेशकारकम् । होनभोजन- मपि आशयानामतिक्लेशकारकम् । तदुभयमपि पथ्यं न भघ- तीति कृत्वा सूत्रमेव आक्षिपतीत्यर्थः ॥ क्लिष्टाः क्लेशाः, अक्लिप्टा अक्लेशाः ॥ ३० ॥ क्लिष्टाः क्लेशा भवन्ति । अक्लिप्टा अक्लेशा भवन्तीत्यर्थः॥ ननु हीनभोजनाजातरोगस्य अतिभोजनमपि पथ्ये न भवति । यतिभोजनाजातरोगस्य हीनभोजनमपि पथ्यं न भवति । उमयोरपि निवर्तकं वक्तुं न शक्यत इत्यस्वरसादाह-याचदिति । यावत्प्रस्तुतमहरह:पजम ॥ ३१ ॥ भहरहर्मुक्तानामजीर्णाभावकरणेन माशयानां भुक्तत्वं यन्त्र भाति । आराया निर्दष्टास्सन्तः यत्रेन्द्रियाणामरोगत्वप्रतिपादनं तापगोचरज्ञानमेव तद्वति तत्प्रकारकत्वं वक्तुं शक्यतः इत्यर्थः। ननु माशयेषु रिक्तेषु यातप्रकोपो भवतीति पूर्व प्रतिपादितम्। इदानीमपि यावद्रोगाणां प्रस्तुतत्वं नाम आमाशयस्य भुक्तकर- णत्वं वक्तव्यम् । तथा सति प्रत्यहं रिकफरणत्वं न योग्याम स्थस्सरसादाह-पायदिति । यावदुद्भूतशोपकगुणजाता रुजः 'तत्तदुद्भूतपो- पकद्रव्यं तत्र पजम् ॥ ३२ ।। यायत्कार्याणां कारणीभूतरमपव्यायेतोषकद्रव्यजा- तरुमां निधर्तकीभूतानष्ठपोषकद्रय तापागाणां भेषजं निर. सकं भवतीत्यर्थः॥ तालापरलोपामार. AYURVTDI, 16 ·तृतीयप्रश्नः 115 ननु सर्वेषां सर्वपदार्थादनस्य प्रस्तुतत्वात् सर्वद्रव्यादनं • रोगहेतुकं भवति । यावद्रोगाणां यावंद्रव्याणां कार्यकारणभावे झाते सति इदं व्याधिहेतुकं द्रव्यं इदं व्याधिनिवर्तक द्रव्य इति तयोात्तिग्रहे सति तथा वक्तुं शक्यते । सर्वत्रापि तथा- प्यननुभन तयोर्याप्तेरभावादित्यस्वरसादाह-मातुरिति । मातुराहाररसाहारजनितावयवस्थितरसाःप्रच- तकाः ॥ ३५॥ तत्र शिशूनां स्तन्यपानादनेन यावद्धातुषु व्याध्यकुरावि- भीवकार्याभावकारणाजातरोगाणां तन्नियर्तकीभूताः शोपकपोप- कादयो मातुः रसाहारपरिणामेन सर्वरोगमागभावपरिपालनम् ! स्तन्यपानेन अरोगास्सन्तः । 'शतायुः पुरुपश्शतेन्द्रियः" इति रोगकार्यप्रतिवन्धकस्य विद्यमानत्वोत् निवर्तकनिवांनुमितो व्याप्तिहातुं शक्यत इत्यर्थः । ननु मातुराहाररसाहारजन्याययवस्थितरसा वा थामय- निवर्तका इति प्रतिपाद्यन्ते । विरसादनेन मातुर्विकार जाते सति तत्र पयस्स्थितरसा अनिवर्तका भवन्ति प्रवृत्यादिहिता इत्य- स्वरसादाह-अधिकारमिति । अविकारं निरीक्ष्यैनां मातृजं पाययेत् ॥३६॥ , मातुस्स्तन्यपानं शिशोरामनिवर्तकं.न प्रवर्तक यदा भवति तदा एनां मातरं रोगनिवर्तकद्रव्येभ्य अधिकारी यथा भवति तथा कुर्वन् तजन्याशशून मातृजं स्तन्यं पानयोग्यं पाययेदिस्यर्थ । शिशो पोषकशोपकद्रव्यमपि प्रवर्तकं भवति । केवलं स्तन्यपानमात्रं न प्रवर्तकमित्यत आह-योग्यति ।

·116
आयुर्वेदसूत्र
योग्यद्रव्येण च तान्पोपयेत् ॥ ३७॥
योग्यद्रव्येणैव च तान् पोषयेत् । मातृस्तन्यपानादिना
अजीणे जाते न' स्नेहव्यं तत्र प्रयोजक भवति । तत्तदोगोप-
योगयोग्ययोगयुक्त घृतं च तैलं च निवर्तक भवतीत्यर्थः। तदेव
योग्यद्रव्यमिति तात्पर्यम् । तान् शिशून प्रत्यहं पोपयेदित्यर्थः ।
ननु मातृस्तन्यपयः तजन्यशरािणां रोगग्रस्तानां तत्प-
यो निवर्तकं भवतीत्युक्तम् । इतः पूर्व पट्सबद्दव्याणां निवर्त-
कत्यं प्रतिपादितम् । इदानी मातृस्तन्यमेव सर्वव्याधीनां निव-
तकं भवतीत्युक्तम् । तथा चेत् पसयव्याणां निवर्तकरय न
स्थादिस्यस्यरसादाह-यावदिति।
यावत्स्तन्यपाः तावबालकाः स्तन्यपानम् ।।
स्तन्यपानं शिशूनां धातुपोपकं अन्नादनाहतुकरये सति
रसवहव्यपोपकहेतुकत्वात् । अन्नादनं तु न धातुपोषक अन्ना
दनायोग्यधातुपोषकत्वात् पोषकद्रव्यजन्यत्वाय इत्यनुमानधि
धया मातृजन्यपयसां शिशीर्धातुपोषकत्वं अन्वयव्यतिरेकप्रमा-
णसिद्धम् । यावतस्तन्यपानोपजीव्यं शिशोशरीरमिति । सर्व-
दा मातृपुत्रत्वमानं शिशुत्वज्ञापकं न भवतीत्यर्थः । मातुरजीणे-
जाते सति तच्छिशोस्तदजीर्णवशात् तत्सहशा आमयास्सम्भव
न्ति । तत्प्रतीकारस्तु केन कारणन भाव्यः । तेपां शिशूनां चूर्ण-
घृततलादीनामसंभावित्यात्, अयोग्यत्वाच्च । तत्तदामजन्यामयानां
तत्तद्विधिविहितेन निवर्तयितुमशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह-
चालीत ।
वालयोग्यनिवर्तकं कुर्यात् ॥ ३९ ॥

·तृतीयप्रश्न:
117
.
स्तन्यपानाहारोपजीव्यकार्यविशिष्टयालामयानां निवर्तकं।
बमः । तन्निवर्तकं रेचकप्रसाध्यम् । मातुराहारजातस्तन्यपानेन ,
अमितत्वेन जातराज उभयशरीरजन्यत्वात् । प्रायश आमप्र-
दया तत्तद्विरेचकं सुकुमारद्रव्ययोग्यकर्मकरणात् तत्तव्याधीनां
निवर्तकमित्यर्थः।
ननु चाक्षुषप्रतीतिजन्यप्रमाप्रतिबन्धकलवणोष्णरसबद्दव्यसं.
रायर्यावनमौ चक्षुरिन्द्रियदोपजन्यौ। तन्निवर्नकैस्तु कथं निवर्तत
इत्यत आह–ोति ।
श्रोत्रेन्द्रियाच्छब्दज्ञानम् ॥ ४० ॥
श्रोत्रेन्द्रियजन्यशाब्दप्रमाप्रतिवन्धकतिक्करसवव्यादनं तत्सं.
शयव्यतिरेकान्वयौ यजज्ञानप्रमाप्रतिवन्धको । कपायतिक्तमधु-
ररसाः परिशुद्धास्सन्तः निवर्तका भवेयुरिति वक्तव्यत्वात् । तथा
सति रसनेन्द्रियविषयकरसज्ञानजन्यप्रतीतिप्रतियन्धकसंशयवि.
नमा फेन कारणेन निवर्तनीयाचित्यत आह -रसनति ।
रसनेन्द्रियजन्यभ्रमादामविरसदोपादिकैकर-
सात्संशयविभ्रमौ भवतः॥४१॥
रसनेन्द्रियजम्यशुद्ध रसज्ञानप्रतियन्धको स्यादुरसबद्दव्याद-
नविभ्रमादिदेतुको यरसंशयव्यतिरेकनिधयो यावदिन्द्रियज्ञान-
गोचरप्रमाप्रतीतिप्रतियन्धको सद्वियनद्रव्यादनं तदेतुरित्यर्थ ।
प्राणेन्द्रियविषयकगन्धशानजन्यप्रमाप्रतिबन्धकसंशयीवनमा.
फेन हेतुना निवस्येते इत्यत आह-माणेति ।
घ्राणेन्द्रियाद्गन्धमतीतिस्तथा ॥ ४२ ॥

·118
आयुर्वेदसूत्रे
,
नाणेन्द्रियजन्यशुद्धगन्धज्ञानप्रमाप्रतियन्धकाम्लरसयट्या-
दनं भ्रमसंशयहेतुकम् । तन्निश्चयस्तद्धेतुरित्यर्थः ॥
श्रोत्रेन्द्रियविषयकशब्दज्ञानजन्यशाब्दप्रमाप्रतिबन्धकसंशय-
भ्रमौ कथं निवत्येते इत्यत आह-श्रोत्रेति ।
श्रोत्रेन्द्रियाच्छब्दज्ञानं तथा ॥ ४३ ॥
श्रोत्रेन्द्रियजन्यशाब्दप्रमाप्रतातिप्रतिवन्धककपायविरसद्र-
व्यादनं शाब्दिकसंशयभ्रमहेतुकं भवतीत्यर्थः ।
त्यगिन्द्रियविषयकस्पर्शज्ञानजन्यप्रमाप्रतीतिप्रतिवन्धकति-
तरसवव्यादनं तत्संशयभ्रमजनकम् ।
यत्संशयव्यतिरेकनि-
श्चयौ प्रतिवन्धको तनिश्चयस्तद्धेतुरिति न्यायेने निश्चय इत्यर्थः।
त्यगिन्द्रियविषयकज्ञानप्रमाप्रातिप्रतिवन्धकदापनिवृत्त्यर्थं
पोपकाधिक्यशोपकद्रव्ययोग्य कारणं तन्निवर्तकं भवतु । पोष.
कद्रव्याणां निवर्तकत्वं स्यादुद्रव्ययुक्तयोगकरणं यस्य भेषजं निय-
तकं भवति तदेव त्वगिन्द्रियमित्यत आह-शोपकोत ।
शोपकद्रव्याधिक्यजातासृक्प्रतिवन्धकपवनान-
लगतिजातदोपविषयकविपर्ययज्ञानं प्रमाप्रतिव-
न्धकहेतुकम् ॥ १४ ॥
ननु पञ्चेन्द्रियविषयकशानं प्रतिबन्धकरुनिवर्तकं भवतु ।
पोषकद्रव्ययोगार्थशोषकद्रव्ययोगकरण कथं भवेदित्यस्वरसा.
दाह-सामिति ।
सार्द्रद्रव्यं तत्र भेषजम् ॥ ४५ ॥

·119 इत्यर्थ । ननु कामिलारोगग्रस्तचक्षुप अस्मिन् शझे पीतविषयक- तृतीयप्रश्नः 'सार्द्रद्रव्यं नाम अप्पयश्च मूत्रं च मधु च तैलं च घृतं च, इदं साईद्रव्यं भवति । एतद्योगकरणं विशिष्य ज्ञाप्यत ननु पोषकद्रव्ययुक्ताल्पशोपककल्पकद्रव्ययोग भेषजं नि- वर्तकं भवेदिति प्रतीयते । इदानी केवलं सार्द्रद्रव्ययोगकरणेन किं फलं मवेदित्यस्वरसादाह-सस्नेहमिति । सस्नेहमा कार्यम् ॥ १६ ॥ स्नेहयुक्तद्रव्यं निवर्तकमिति यांच्यते तथा पोषकद्रव्या- धिक्यजातपार्थिवद्रव्य चूर्णीकृत्यावपेत् । तत्पाककरणेन निद्रवं यथा भवति तथा अग्नी विपाच्य तत्पानलेपनाभ्यगावगाह- नात्तत्तजन्यपञ्चेन्द्रियविषयकप्रमाप्रतिवन्धकं निवर्तयितु तदेव भेषजं भवतीति न वक्तव्यः । तत्र प्रत्यक्षप्रमाणेन संशयभ्रम- योर्निवारणस्य शक्यत्वात्, इत्याशयं मनास निधाय प्रत्यक्ष- प्रमाणस्वरूपं विविच्यते-चाक्षुपेति । चाक्षुपप्रतीततिरजन्यभिन्नविषयकज्ञानप्रमा प्रमाणम् ॥ ४७ ॥ चक्षुरिन्द्रियविषयकज्ञानानुभवे सति तदभावयति तत्मका- रकत्वं तज्ज्ञानस्य यया विषयो भवति तया जानुपप्रतीतिजन्ये- तरत्वं तद्भिन्नविषयकशानं प्रमाणमिति तादृशप्रमाणेन भ्रम- निवृत्त्यां सत्यां तन्निवर्तकभेषजं विना तत्प्रमाणस्य शातुं शक्य- वादित्यर्थः। शाने जाते शक्ल श्वेत शसत्यात् इत्यनुमानप्रमाणेन न पीतत्व- साक्षुषप्रतीतिजन्येतरभिन्नविषयमान प्रमागम. .

·120 मायुर्वेदसूत्रे भ्रमः, निवर्तके पुरोवर्तिनि पातत्वानुभवस्य घलवत्त्वादिति तत्त- होपराहित्यमेव भ्रमसंशयप्रतिबन्धकं भवेदित्यत आह-निर्दोषेति। निर्दोपचक्षुस्तत्र जनकम् ।। ४८ ।। तति तमकारकत्वं दोपरहितचक्षुपा गृह्यत इत्यर्थः । ननु भूयोदर्शनेन धूमाग्नयोाप्तिग्रहे सति धूळीपटलं दृष्ट्वा यत्र यहिभ्रमो जायते तत्र पूर्वानुभवव्याप्तिग्रहस्य अदो. पविषयकत्वात् बाह्यज्ञानविषयकज्ञानगोचरसामग्रीविरहादेव भ्रमो जायते । तद्भमस्य दोपजन्यत्वं न वक्तव्यमित्यस्वरसादाह--- चक्षुरिति । चक्षुर्गृहीतलैङ्गिकज्ञानं प्रमाणम् ॥ १९ ॥ निर्दोपचक्षुषा भूयो भूयः धूम दृष्ट्वा चह्नि पश्यति, यत्र धूम- स्तग्रामिरिति । तत्र दोपजनकरसवव्यादनं त कारणम् । तदा चेपि भ्रमदर्शनात् । ग्राहोन्द्रियविषयज्ञानगोचरसामग्रीधैकल्या. देव म्रमो जायते । तत्र रोगोत्पादकसामनया अइष्टत्वात् । भ्रमसंशयौ रोगोत्पादकसामग्रीजन्यौ भ्रमजनकसामग्रीजन्यत्वात् । तत्र विरसजन्यरोगोत्पादकसामग्रया नियमेन दृष्टत्वात् । आग. मप्रमाणेनापि भ्रमनिवृत्तेः भ्रमो निवर्त्य इत्याह-भ्रमेति । 'भ्रमाभावजनकमाप्तवचनमागमः ॥ ५० ॥ आप्तवचनजन्या प्रमा स्वदोपजन्यप्रमाप्रतिवन्धिका भवति । आप्तवचनस्य भ्रमाभावप्रतीतिजनकत्वात्। तस्माद्रस. विरसजन्यदोपहेतुना इन्द्रियगोचरम्रमविषयफशानं प्रत्यक्षेण घा अनुमानेन प्रमाणेन या आगमप्रमाणेन वा दोपजन्यम्रमझाने निवर्तते । तत्र दोपाषामेव कारणत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । प्रमाभावप्रतीर्तिक: न ·तृतीयप्रश्न 121 ५ ननु धूळोपटलं दृष्टा धूमभ्रमो यत्र भवति तत्र दोष एवं हि कारणम्, न तत्माजनकसामग्री। तथा सति दोषो- त्पन्नकाले दोगमामग्रीसत्वात् सर्वत्रापि भ्रम एव स्यादित्यत- आह-दोपति। दोपजन्यज्ञानविषयको विपर्ययः॥५१॥ विपर्ययज्ञानमानस्य दोपजन्यत्वात् पीतश्शत इति भ्रम- स्थले श्वैत्यानुमान भ्रमनिवर्तकं भवतीत्यर्थः । ननु शुक्तान्द्रिय- विषयकसंसर्गानन्तरं शुक्तिविषयकशाने जाते सति अहं शु- क्तिविषयकशानवानिति प्रतीतिर्भवति । तदनन्तरं तत्रैव अ- न्यस्य भ्रमो जायते । अन्यपुसः अतस्मिन् तदिति ज्ञानमुत्प- भमिति अन्येन वाश्ये प्रयुक्ते सति शुक्तिज्ञानानुभवाहेवदत्तस्य च शब्दज्ञानानन्तरं ममोत्पन्नं शुक्तिनानं प्रमाणं वा न वेति पूर्वानुभूतविपयिकायां देवदत्तस्य च शुक्तिज्ञानविषयकप्रतीती विकल्पो जायते । तद्भमज्ञानं रसविरसजन्यरोगहेतुजं न भव. तीत्यस्वरसादाह--शब्देति । 'शब्दप्रयोगजनितज्ञानप्रतीतिविषयो विकल्पः। मदिन्द्रियार्थगोचरयोग्यपुरोवर्तिद्रव्यं शुक्तित्वज्ञानविषयक- ज्ञानं भवितुमर्हति समर्थप्रवर्तकत्वात् । अस्मिन्विषये तदुत्पन्न शानं रजतविषयकं संशयज्ञानग्राहकसामग्रीव्यनिरिक्तसामग्री- जन्यत्वात्, एतद्रजतविषयकज्ञान अप्रमाण असमर्थप्रवृत्तिजन. कत्वात् इत्यनुमानविधया संशयाने प्रत्तेः कर्तुं शक्यत्वात् । अत्र संशयभ्रमजनकरसयिरसद्रव्यादनस्य अदृष्टत्यात् परप्रयुक्तवा- क्यजन्यज्ञानं प्रमाविषयक भवतीत्यर्थ । 1 . योग 1.9. AYURILDI 16 ·122 आयुर्वेदसूत्रे ननु इदं पुरोवौन्द्रियविषयकं प्रमाप्रमागोचरोभयज्ञानग्ना- हकसामग्राविषयकं शुक्तिरजतोभयविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीज- न्यत्वादित्यस्वरसादाह-सदिति । सदसत्सम्बन्धविवेकविधिरहितज्ञानविषयकम्। अस्मिन्विपये देवदत्तस्य ज्ञानं शुक्तिविषयकम् । यज्ञदत्तस्य शानं रजतावेपयकम् । एतस्मिान्वषये सदसज्ज्ञानगोचरशान- मिदमिति निर्णेतुमशक्यत्वात् इदं ज्ञानं न रोगजन्यं, किं तु अन्य. प्रयुक्तवाक्यजन्यं, तदन्यज्ञानस्य रोगजन्यत्वात् । ममोत्पन्नज्ञानस्य अरोगजन्यत्वादेय सदसद्विधिविरहितशानविषयकः स एव सं. शयो भवतीत्यर्थः। इतः परं कैश्चियाख्यातं व्याचष्टे-सच्छब्दस्य पुरोवार्त- शुक्तिकाशकलं इन्द्रियविषयकमों भवति । तत्पदार्थमुद्दिश्य हट्टपट्टणस्थितरजतसदृशचाकचक्यादिसामग्रीजातपुरोवार्तशान - विषयकशुक्तो अन्यस्य इद रजतं 'इति शानं तदज्ञानविषयकं । असद्विपयकं वा साध्यं, तत्सम्बन्धार्यवेकज्ञानमित्युच्यते । तद्वि- रहितज्ञानस्य यः पदार्थो विपयो भवति स एवार्थी ज्ञानवि. पयक इत्यर्थः। ननु इतरपदार्थज्ञानरहितज्ञानविषयक प्रमात्वमिति वक्त- व्यम् । तथा सति अस्मिन् ज्ञानविषयकशानकाले सर्वपदार्थ- मामग्रयभावात् कथं पुरोवर्तिज्ञानं प्रमात्वेन ज्ञातुं शक्यत इत्य- स्वरसादाह-अभायेति । 'अभावप्रत्ययावलम्बना वृत्तिः निद्रा ॥५॥ नितरां पुरयातविषयकसानगोचरज्ञानग्राहकसामग्रीकाले . योग [.10.

·तृतीयप्रश्न: 123 .. तदितरपदार्थशाने सति इतराभाववाति प्रमाणत्वं ज्ञातुं शक्यत एवेत्यर्थः। सा प्रतीतिः तिक्तकटुरसवव्यादनाद्भवति ॥ ननु सर्वपदार्थेन्द्रियसन्निकर्पसामग्रयां सत्यां तत्तत्सामग्रया तत्तदर्थो ग्रहीतुं शक्यते । तस्मात् सर्वपदार्थविषयकज्ञानग्राहक- सामग्री यावज्ञानसामग्री शुक्तिविषयकज्ञानग्राहकसामग्री ताप- स्मामग्रथाः तदानीमसंभावितत्वात् काचित्सामग्री वक्तव्या । मा सामग्री तितकटुरसद्रव्यादनसामग्री यस्यास्त सा सामग्री सर्वपदार्थग्राहिका भवतीत्यर्थ । . ननु सर्वपदार्थेतरत्वं शुक्ती कथं सम्भवति सर्वपदार्थानां सान्निध्याभावात् । उक्तरीत्या पुरोवर्तिनं ग्रहीतुं न शक्यत एवेत्यस्वरसादाह-प्रमाणेति । 'प्रमाणेनानुभूतार्थासंप्रमोपः स्मृतिः ॥५६॥ प्रमात्वेन पूर्यानुभूतार्थ पुरोवर्तिविषयकशानग्राहककाले पदार्थत्वावच्छेदेन पूर्वानुभूतपदार्थ उपस्थिता भवन्तीत्यत्र न शङ्काविषया भवन्तीत्यर्थः । तावदान् मनसि स्मृत्वा प्रमोप.. राहित्यं कर्तुं शक्यत एवेत्यर्थः । सात्विकगुणोदयसामग्री मधुररसवव्यादनसामग्री । तेन हेतुना मनसा पदार्थत्वावच्छेदेन सर्वपदार्थान्सगृह्य स्मर्तु शक्यत एवेत्याह-मधुरेति । मधुररसपरिणामाजातसात्विकोदयात् सोऽय- . मिति व्यपदेशः ।। ५७ ॥ योग. 1. 11 ·124 आयुर्वेदसूत्रे । . मधुररसन्यादनं यस्यास्ति तत्परिमाणवशात् सात्विक गुणोदयो भवति । तत्सात्विकगुणमहिम्ना सर्वपदार्थोपस्थिति मनसा सङ्ग्रहीतुं शक्यत एवेत्यर्थः । तस्मात्सोऽयमिति व्यपदेशो भवतीति प्रतीयते । ननु शुद्धरसपरिणामेन सात्विकगुणोदयात् इन्द्रियार्थसं- योगे सति तद्वति तत्प्रकारकतया तनिष्ठप्रामाण्यं ग्रहीतुं शक्यते । विरसानादनेन रोगी भयन् अतद्वति तत्मामाण्यं गृहाति, तत्र दोपसामनया बलवत्वात् इति रसविरसद्रव्यादनं प्रामाण्या. प्रमाण्यग्राहकसामग्री इन्युक्ते इदानी योगाभ्यासयशात्प्रामाण्यं ग्रहीतुं शक्यत एवेत्यस्वरसादाह-इतरेति । 'इतरेन्द्रिययोगविरामोऽन्तनियमितोऽभ्यासः । स्वस्य इन्द्रियार्थसन्निकर्षे सति तज्ज्ञानविषयकज्ञाननिष्ठाप्रा. माण्यज्ञान प्रतिवन्धकाः इतरपदार्थागेपणसामग्रीसंपादनविषया. र्धाः इतरशब्देन प्रतिपादिताः । स्वेन्द्रियविषयज्ञानग्राहकसामग्रयां सत्यां तहिपयकशानं तद्विपयकशानाभावश्च । एवमितरेन्द्रिययोग- विरामः । तद्विरामः अन्तरिन्द्रियेण मनसा अन्तरात्मनि अध्या- सवशात् नियमिनः, तस्य प्रत्ययेन नियमेन पुरोवर्निनि प्रामाण्यं गृह्यत एवेत्यर्थः॥ इदत्येन शातं यस्तु इतरभिग्नं भासते। ममोत्पन्नं ज्ञानं संश- यभ्रमान्यविषयकं समर्थप्रवृत्तिजनकत्वात् , इत्यनुमानविधया प्रा- माण्ये गृहीते विरसदव्यादनस्य अन्तस्थितदोषजन्यरोगस्य धल- चत्त्वात् पुरोयर्तिनि संशयनिवृत्तिः कथं स्यादित्यस्वरसादाह-- विषयति। योग. 18.

·तद्वति तत्प्रकारकानुभवे सति सोऽनुभवो न भ्रमसंशयज्ञान तृतीयप्रश्नः 125 'विषयविरागतः प्रवाहोत्साहात् पुनःपुनरभि- निवेशनं वैराग्यम् ॥ ५९॥ अस्यार्थ.-खचक्षुरिन्द्रियगोचरविषयकज्ञानस्याविपयो र- जतम् । अस्मिन् भ्रान्तिराहित्यं विरागत्वं, अन्तश्चित्तप्रवाहे गु- क्तिरियमिति धारावाहिकज्ञानम् । तद्धयानाहितज्ञाने उत्साहः प्रीतिः, पुनः पुनरभिनिवेशनं पौन.पुन्यं भृशार्थो वा । इयं शुक्तिः नेद रजतमिति (संशय) क्रियादिराहित्यं विरागसम्बन्धि वैराग्यम्। पुरोवर्तिविषयः शुक्तिर्भवितुमर्हति रजतविषयकज्ञानाविषयकत्वे सति सविपयकत्वात् । मनसि उत्पन्नशुक्तिविषयकज्ञानस्य अ. 'प्रामाण्याभावत्वं सिध्यतीत्यर्थः । ननु धारावाहिकज्ञानानां गृहीतग्राहिणामपि पुरोवर्तिनीद- न्वेन रजतत्वेन अप्रमाजनकवाक्यशानेन शुक्तौ संशयभ्रमज्ञान- विषयकं खत एव तद्भवतीत्यस्वरसादाह-दृऐति । 'दृष्टानुश्राविक विषयतृष्णावशीकरणसंज्ञास्तथा॥ पूरोवर्तिनीदन्वेन शानोत्पत्ति विना इदं शुक्तिविषयक शुक्तिविपयकशानग्राहकसामग्रीजन्यत्वात् इत्यनुमानेन पुरोवर्ति- शुक्तिकाशकले विगततृष्णा यस्यास्सापि विगततृष्णा, तस्या वशीकरणसंज्ञक विषयो भवतीत्यर्थः। ननु पुरोवर्तिनि शुक्तौ इन्द्रियार्थसकलसामग्रयां सत्यां विषयदोषविकारकान्त प्रवाहोत्साहन पुनरमिनिवेशन वैराग्यम् A. विषयदोषविकारगत प्रवाहोत्साहासनः पुन पुनरभिनिवेशन वैराग्यम्-B. योग...J. I, 15. विषयवितृष्णा' इति पाठान्तरम्.

·128 आयेवदसूत्र, प्रत्युत स व्याधिकारको भवति। एतेन चिरायुष्टुं, फथं प्राप्यते ? इत्यस्वरसादाह-तस्मादिति। तस्मात्प्राणादिपञ्चकफलीभूतं कार्यम् ॥ ६४ ॥ अस्यार्थः-शरीरं दोपधातुमलाशयात्मकम् , प्राणादिपञ्च- कोपजीव्यप्रकृत्याधारकत्वात्, यग्नैवं तन्नैवं, यथा घटः । चेपाश्रयं शरीरमिनि चेष्टाश्रयत्वं शरीरावच्छेदकम् । चेष्टा तु सा यद्धिता. हितप्राप्तिपरिहारार्थ स्पन्दनरूपा। तस्मात् शरीरं प्राणादिपञ्चर्क फलीभूतं भवति । सा चेष्टाश्रया प्रकृतिरिति । इदं सर्व श्रुत्या प्रतिपादितम् । सा श्रुतिः--"प्राणापानव्यानोदानसमानसप्राणा श्वेतवर्णात्मिका सा त्रिपदा व्याहृतित्रयात्मिका"। तत्र श्रुति वचन प्रमाणम्-“भूरिति वै प्राण. । भुव इत्यपानः । सुवरिति व्यानः । रमहच्छिरो भवति । मह इत्यन्नम् । अनेन वाघ सर्वे प्राणा महीयन्ते।” इति तस्मात् प्राणादिपञ्चकं संरक्षणीयं रोगाभावार्यहेतुर्फ मोक्षहेतुः कथं भवेत् । यस्य प्राणादिपञ्चक खवशं भवति, तस्य चिरायुष्वमपि लभ्यते । तस्मात्प्राणादिप- ञ्चकं फलीभूतं कार्यमित्युक्तम् । तस्माच्छुद्धरसवट्रव्यादनं श. रीरसंरक्षणं करोति, विरसबद्रव्यादनं प्राणघातं करोतीति पर्य- घसितार्थः । ननु प्राणादिपञ्चकस्य फलीभूतं नाम-प्राणवायुः देहचलन- फर्म विधत्ते । स पवनः आयकृतस्सन् पादाभ्यां गतागतत्वं च कर्म निमेपोन्मेषादिकं च आपादमस्तकं कर्म कुर्वन् चलना- त्मकं कर्म कुरुते । अपानवायोश्च प्रयोजनमस्ति-मैदगुदप्रदेशेषु स्थितस्सन् स्वयमवितस्सन् तथा विक्रियते । व्यानानिलस्य .

·तृतीयप्रश्नः 129 + कार्य च-पाचकपित्तेन स्वयमपि पञ्चधा भूत्वा पाचकपित्तमाप पञ्चधा कुर्वन् अन्नं गृह्णाति, पचति, विवेशयति । सारकिट्टतया भुक्तानं विमस्य मुञ्चति । आशयप्रवेशं करोति । स सर्वशरीरं व्याप्य तिष्ठति । उदानवायोश्च प्रयोजनं-नासादिपर्यन्तं सश्चरन् वाक्प्रवृतिं करोति । यलवर्णयोश्च वृद्धिं विधत्ते । समानवायोश्च प्रयोजन-जठरानिलस्य समीपे स्थितस्सन् भुक्तानरसं पक्वान्नं कार्य प्रवेशयन् प्रतिमुञ्चति । एवं पञ्चवायूनां फलम् । तेषां मोक्षफलप्रदानस्य अनावश्यकत्वादित्यस्वरसादाह-अष्टेति । अदृष्टेनेन्द्रियेणात्मा मनसा संयुज्यते ॥६५॥ अदृष्टः ईश्वरः, तेन प्रेरितस्सन् अर्थसंसर्गगोचरेन्द्रियेण तद्विपयकगोचरफलं विज्ञाय औपाधिकहेयोपादेयविधिकलं वि. हाय मन इतरपदार्थविषयकविज्ञान विराज्य यात्मशानगोचर- होनफलं मामुष्मिकफलं च जीवात्मनो विधत्ते । एवं मनः आ- स्मसंयोगजन्याधिकफलं जीवस्य प्रयच्छतीत्यर्थः । ननु आत्मा मनसा संयुज्यते, मन इन्द्रियेण, इन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्यनियमात् । तत आत्मा इन्द्रियविषयक- शानगोचरफलं भुते। न तत्फलमामुग्मिकं विषयसंयोगजन्यमान- फलस्य बलवत्त्यात्, इत्यस्वरसादाह-सति । सर्वधातवः सत्ववशं गताः ॥६६॥ मनोनिरोधनेन श्वासोच्छासनिरोधनेन च मुसमार्गेण बहिः पवननिरोधनेन च खोदरपूरणकर्मफरणेन च पृष्ठमार्गेणापि यहिः- पवनापहारणम् । तत्पवनं नाभिप्रदेशेऽपि कृतकर्मकरणातरम् पवनेन कुक्षिस्थितसिरामार्गस्यानुयन्धनं निश्वासोच्दासानां क- ण्ठप्रदेशनिरोधनं आपादमस्तकं सञ्चरतीत्यर्थः । AYURVFp1. 17 : .

·130 आयुर्वेदसूत्रे ननु वाह्येन्द्रियविषयज्ञानगोचरज्ञाने चैराग्यं मनोविषयक आत्मविषयज्ञानहेतुकं भवतीति तत्र वाह्येन्द्रियविषयज्ञाननिष्ठ- भ्रमाभायानुभवग्राहकसामग्रयेव भ्रमौत्पादकसामग्रीव्यतिरिक्त- सामग्रीजन्यति वक्तव्यम् । तथाहि रोगाभावकार्य पञ्चेन्द्रिय- निरोधनजन्ययोगाभ्यासपवनयशात् भवति । तथा सति धातवो दृढतरास्सन्तः ? रोगाभावकार्यकारणयशात् श्रुतिप्रतिपादितफलं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-यत्कालेति । यत्काले यद्योगे 'यथाविधि फलप्रदाः प्रजाः प्रजायन्ते ॥ ६७ ॥ तत्संयोगजातधातवः प्रवर्तकाः ॥ ६८॥ (यां कामयेत दुहितरं प्रिया स्यादिति । "तां निष्ठाय दद्यात् । प्रियैव भवति । सं न तु पुनरागच्छति ।) अत्र तु अरोगत्वसम्पादनवशात् शतायुः पुरुषः शतेन्द्रि- यत्वं च लभते। मनु मातापित्रोः दौहित्रजननं मोक्षकरम् । तयोर्धातुदाय- करणस्य आवश्यकत्येन रोगाभावकार्यकरणद्वारा मोक्षप्राप्तिर्भ- पतीति दुहितृशिशुस्साक्षात्सामग्री स्त्रीप्रयुक्तरक्ताधिक्यसामप्रया भवतीत्यस्वरसादाह: स्त्रीपुंसाविति । स्त्रीपुंसावात्मभागौ भिन्नमूर्तेस्सिसृक्षया ॥६९॥ यथाविधि फलप्रदानुप्रजा: ALB. कुण्डलान्तर्गतम्यागि A. B. कौशयोरव पठितानि । व्याख्याता तु पृयकृत्योत्तरत्र 132 पुट व्यावटे । .

·तृतीयप्रश्नः 181 स्त्रीपुंसोमध्ये पुत्रोत्पादकहेतुभूतरेतस आधिक्यं पुप्रजनन- हेतुकम् । पुत्रिकोत्पादनहेतुभूत रक्ताधिक्यं पुत्रिकाजननहे- तुकम् । स्वस्माद्भिन्नमूतरेव पुत्रादिरिति स्मृती। मोक्षार्थिनः प्रवृत्तिः पुत्रिकाजननसामग्रोसंपादनपूर्चिका दानयोग्यकन्याजनन· सामग्रया एव हेतुत्वात् । यग्नैव तवं यथा घट..। पुत्रिका- जननसामग्री सम्पन्नपुत्रिकाजननसामग्री स्वसुसहेतुकमिथुनानु- भयका-पकार्यकत्वात् । प्रजाजननसामग्री लौकिकसामग्रीसं. पादनं विना फयं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-प्रकृतीति । प्रकृतिपुरुपौ पितराविति स्मृतौ ॥ ७० ॥ तथा सति गुणविशिष्टपुरुषत्वात् मायाशवलित ईश्वरः आमुष्मिकफलं दत्त इत्यस्वरसादाह-वृत्तीति । 'वृत्तिव्यवहितस्वरूपनिष्ठमनउत्साहात्पुनःपुन- रभिनिवेशनं योगाभ्यासः ॥ ७१ ॥ वृत्तिव्यवहितपुरुपः औपाधिकसंसर्गजातः प्रजाजनकसंस- गेहेतुभूतत्वात् । स्वभावतः तस्य गुणप्रोतव्यत्वादेव वृत्तिव्ययः हितत्वं भवति । तदेव तत्स्वरूपम् । तस्मिन् निहितं मनः । तस्य मनस उत्साह, प्रीतिः। प्रीतेरेव दृदयेऽभिनिवेशनम् । इतर- पदायपु विरागस्सन् य आत्मानं ध्यायति स तं ध्यातारं संसार- सागरानिमग्नं तारयति । तदेवोत्तमफलम् । तदर्थमेयायुर्वेदप्र- वृत्तः प्रयोजन । इदमेव बहुपुरुषार्थप्रदानहेतुकं भवतीत्यर्थः । यस्य मनस उत्साहो जायते तस्य मनसः पुनरभिनियेशनं तृप्तिकारकम् । सर्वदा अभ्यासपाटययशात् सर्यस्मिन्विपये अध्या- स्मनिष्ठा मनः प्रसाध मोक्षप्रदा भवति । तिर्थयहित-1&B ·182 आयुर्वेदसूत्रे आदरातिशयोद्भूतभूयोभूयोनिरीक्षायोगादिपु भूमिः ॥ ७२ ॥ तत्र भूयो निरीक्षणात् स्वरूपं च प्रतिपद्यते । परमानन्दहे. तुकत्वात् इह लोके परमसुखप्रदानत्वात् भूयोनिरीक्षणयोगा- दिषु भूमिः अपरिमितानन्दस्य भूरित्यर्थः । ननु आत्मविपये यायद्विपयनाशे सति तनाशादित्यस्वरमा- दाह-ताामात । तां निष्ठाय दद्यात् ॥ ७३ ॥ सालङ्काररूपादिविशिष्टां कन्यां यो दद्यात् सत्कुलप्रसूताय श्रोत्रियाय, कन्यादाने यः प्रवर्तते तस्य सुखं मोक्षफलं लभ्यते, • ऐहिकसुखमपि भुत इत्यर्थः । कन्यादानफलमाह प्रियति । प्रियैव भवति ॥ ७४ ।। कन्यादानफलप्रदानस्य प्रतिभूः ईश्वरी भवतीत्यर्थः। ईश्वर- प्रीत्यर्थ यः कन्यादानं करोति तस्य ऐहिकफलमामुग्मिकफलं च दीयत इत्यर्थः। ननु कन्याजननमेय कामयन् स्वकर्मक्लेशचोदितस्सन् ईश्व- रप्रीत्यर्थ दानं करोति । तेन ईश्वरस्सुप्रीतो भूत्वा स्वयमेव प्रति. भूस्सन् फलं ददातीत्युक्तम् । तत्र कन्यादानकर्मणः ईश्वरप्रीति- रेव फलं भवति । तेनापि तस्य किं फलमासोदित्यस्वरसादाह- नेहति । नेह पुनरागछति ।। ७५ ॥ यत्तस्य इहलोकसुखदुःखादिकं तदीश्वरो नाददीत, ईश्वर- कैवल्यं पुनराददीत । इहलोकें प्रति स पुनर्नागच्छति गर्भदुःसा- दिकं न भुते । तस्माद्योगाभ्यासवशात् सप्तधातुमयं शरीरमिति ·तृतीयप्रश्नः 133 शरीरस्य ऐहिकफलं मोक्षफलं च। तयौवैराग्यमेव उभयफलं विधत्त इत्याह-ऐहिकेति । ऐहिकामुष्मिकविषयानुभाव्यभोगैकनाश्यमि- ति ज्ञान वैराग्यम् ॥ ७६ ॥ अविपयानन्दात्मकनैरन्तर्यज्ञानानन्दहेतुकं वै- राग्यम् ॥ ७७ ॥ ऐहिकामुग्मिकफलजन्येतरपदार्थविषयकफलान्युद्दिश्य था- त्मा अनुभवविषयकमनोजन्यत्वात् तद्वैराग्यनरन्तर्यज्ञानानन्दजन्य विषयानन्दानुभवं विहाय आत्मज्ञानानुभवः परमपुरुषार्थ इति इतरविषयकशानानुभवं निरस्यति । ऐहिकामुष्मिकफले नाश्ये इति ज्ञानं धैराग्यम् । पहिफामुमिकफलं विषयानुभाव्यं तत्तुच्छं कर्म प्रयासादनुभये सति तन्नाशात् । तस्मादधिकफलदं चैराग्य. मेव हि मोक्षफलहेतुकं भवतीत्यर्थः । ननु परमात्मनोऽर्तीन्द्रियत्येन इन्द्रियार्थसन्निकर्षामावाद आरमविषयकशानामाचात् तजशानविषयकानुभवानन्दस्सुतराम- प्रसिद्ध एव, किन्तु इन्द्रियार्थसनिकद्यारशार्योपलब्धिः सैप सुखविषयकसानानुभवोपलब्धिश्चेत् तजशानमेव मानन्दानुभवहे. नुकम् । तदेव कार्य यावद्धात्विन्द्रियदात्यांपादकशुदरसाना. दनजन्यशन आनन्दहेतुफमिति प्रमाणत्रयोपलब्धिरित्यत आह- तस्मादिति। तस्माद्धातवस्तद्रोगभूम्यावष्टम्भाः ।। ७८ ॥ इन्द्रियार्थसनिकजन्यमान धानन्दहेतुकमिति उनमा तस्सा. दिति-तत्कारणवशात् घातयः पञ्चेन्द्रियाणि तद्रोगकार्यकारफा- पणीत्यर्थः।

·184 आयुर्वेदसूत्रे ननु भोगायतनं शरीरमिति प्रसिद्धम् । तथा सति विषय. मात्रफलोद्देश्यकार्यकारणपिपयनाश्यैकनाश्यं इति तन्निपेढुमश- क्यम् | यावद्विषयानुभयकाल एय भोगकाल इत्याशयं मनसि निधायाह-भोगेति । भोगायतनं शरीरम् ।। ७९ ॥ सर्वार्थविषयकभोग्ययोग्यानां द्रव्याणां आयतनम् । सुख. दुःखानुभयो भोग इति दुःखस्यापि भोगयोग्यविषयकामनात्म- कद्रव्योपलम्भकत्वात् । तस्माद्भोगायतन शरीरामिति । शरीरत्वस्य भोगायतनत्वापच्छेदकत्वादिति वक्तुं शक्यत्वात् । ननु सुखविषयकप्रवृत्तिकमनोविषयकसुखानुभवज्ञानविषय- कप्रवृत्तिमुद्दिश्य प्रवृत्चेस्तद्विषयांनुभवजानन्दः मत्फामनाविष- यकः दुःखविषयकशानस्य मकामनाविषयकत्वाभायात् । तदर्थ मेव भोगोपकार्यजनकसंपादनसामनचैव फलितार्थत्वात् । ननु सुखस्यापि दुःखानुपङ्गत्यात् सुखमपि दुःखमेय । विषयदुःखानुभवस्तु दुःखजनकर्कर्मव्यतिरिक्तकर्मणा साध्यः । तस्मादुक्तरीत्या मानन्दहेतुकं वाह्येन्द्रियविषयोपलब्धिज्ञानानु. भयकार्य न मधेदित्यस्यरसादाह-तदिति । 'तत्परमपुरुपख्यातेर्गुणवैतृष्ण्यम् ॥२०॥ तदेव परमपुरुषार्थः, यनित्यद्रव्यजन्यज्ञानविषयकशान आ- नन्दहेतुकं भवति, सा ख्यातिः सचिदानन्दात्मिका । आन- न्दविपयफसानं यस्यास्ति स एव जीवन्मुक्त इत्यभिधीयते । स सर्वदाऽऽनन्दानुभयवान् भवति । मत्प्रगृत्तिस्तु दुराव्यतिरिक्ता, कामनाप्रयुक्तत्यान्, सुखात्मिका कामना परमपुरुषार्थिका । गु- 1 तत्परं पुरुष. योग I. 16.

·तृतीयप्रश्नः 135 णवैतृष्ण्यं नाम मधुररसादनप्रयुक्तपुरुपविषयफज्ञानजन्यज्ञानं आनन्दहेतुकमिति विवक्षितमित्यर्थः । पुरुषख्यातिः परमपुरुषशान- विषयकख्याति । विषयज्ञानानन्दहेतुकवैराग्यं वाहन्द्रियविषयक- शानं परमपुरुषगोचर न भवति, इन्द्रियार्थसन्निकर्षाभावात्, किं तु अन्तरिन्द्रियगोचरज्ञानविषयकं यावद्विषयकशानं यावदनुभघ- हेतुकं भवेदित्यस्वरसादाह-यावदिति ।। 'यावदिन्द्रियविषयज्ञानानां यदार्थोल्लेखिभावना क्रियते स वितर्कः ॥ ८॥ तर्को विचार इत्यर्थ । यावदिन्द्रियविषयमानानां याच. वद्विपयानुभव आनन्दहेतुक इति विचार, तर्कसहरुतशान कार्यकर्मेत्यर्थ । यदार्थोलेखिभायनाक्रमस्तर्कशानेन भाव्य द्भावनायाः यथायथं यावदिन्द्रियविषयकशानानां यावद्विषयानु- भव आनन्दहेतुको भवतीत्यर्थ । ननु यावद्विपयानुभवशानं यावदानन्दहेतुकम् । परमात्मा- नुभवज्ञानं परमानन्दहेतुक, शरीरस्य उभयोरप्यायसनत्वात् । तत्र विषयानुभवस्य विपयैकनाश्यत्येन परमात्मानुभवस्य पर. मात्मविषयकावेन अयं नित्यानन्दानुभव इत्याशयं मनसि निधा. -पूर्वेति । पूर्वापरानुसन्धानशब्दार्थोल्लेखभावना निर्वि- कल्पः ॥ ८२॥ चाहन्द्रियज्ञानानुभववान् सवितर्क । सवितको नाम सवि. कल्पः । सविकल्पज्ञानानुसन्धानमेव परमात्मानुसन्धानम् । तद- निर्वाच्यज्ञानविषयकम् । शब्दार्थोलेषभावनाशून्यत्वम् । तदेव निर्विकल्पकर्म । देवदत्ता जीवन्मुक्तो भवितुमर्हति परमात्म- याह- 1योग. 132.

·136 आयुर्वेद सूत्रे विषयवज्ञानानुभवात् । नित्यनैमित्तिककर्मद्वारा परमात्मानुभव ज्ञानमुपलभ्यते। तस्यापि शरीरदायकरणहेतुत्वेन तदेव आ- रोग्यकार्यकरणमावश्यकं भवति । अत एव भोगायतनं शरीर- मिति यथार्थ भवतीत्यर्थः । तत्र स्मृतिवचनं- नित्यनैमित्तिकं कर्म दुरितक्षयकारकम् । शानं च विमलीकुर्वनू अभ्यासेन तु वेदवित् । अभ्यासपक्वविज्ञानः कैवल्यं लभते नरः । तत्र सूत्रस्थानवचनं- अन्नपानं विपाद्रक्षेत विशेषेण महीपतेः । योगक्षेमौ तदायत्ती धर्माद्या यनिवन्धनाः ॥ इति । तस्माच्छरीरदायकरणहेतुकं भवतीत्यर्थः ॥ ननु परमात्मा मनोविषयको न भवति, निर्गुणत्यात् निर. धययद्रव्यत्वात् निकायकत्वात् कालवत्, मनस आत्मगोवर- स्वस्य वक्तुमशक्यत्यादित्यस्यरसादाह–अन्तरिति । 'अन्तःकरणधर्मावच्छिन्नविषयावलम्बितदेश- कालभावनायोगः सविचारः ॥ २३ ॥ परमात्मा विचारणीयः अत एव सवितर्फः तर्कसह- कृतप्रमाणेन ज्ञातव्यः। तथाहि-अकुरादिकं सकर्तृकं कार्य- स्यात् घटवत्, इति तर्फसहकृतानुमानेन ज्ञातव्यः । अन्तः- करणधर्मावच्छिन्नविषयावलम्बितत्वं मनोविषयेकधर्मत्वं, सर्वदा, आत्मानुभवत्वात् । तस्य अवच्छेदकं शरीरं सत् विप- यानुभवाह भवति । तस्यापि शरीरदायकरणमावश्यक मित्यर्थः । मनःआत्मानं चिपयीकरोति । तस्य स्वरूपमा अष्टाङ्ग. सूत्र VII.2. अन्त.करणविषयावलम्पितदेशकालधर्मावच्छिन्नभावना सविचार:A &B. 1 ·तृतीयप्रश्न 137 M नन्दस्वरूपम्। । एवं गुणविशेष्टपरमात्मानं विषयीकृत्य अवल- म्यते । एवं विचाररूपतकस्य रोगाभावकार्यजनकप्रयोजनप्रयतन फलं भवति । तस्माद्देशकालमावना योगस्य विचार इत्युक्तम् । देशस्तु द्रव्योपाधिना विधा भवति । क्वचिद्देशविशेपजन्यद्रव्या- दनेन तद्देशीयानां वाताधिक्यं भवति । क्वचिद्देशविशेषजात. द्रव्यादनात्पित्तप्रकोपो भवति । क्वचिद्देशविशेषजन्यद्रव्यादनेन कफप्रकोपो भवति । तत्तद्देशीयानां 'तत्तद्रोगनिवर्तकद्रव्याणां तत्तद्देशस्थितानां शरीरदार्यकरणं विचारयेदित्यर्थः । तत्तत्का- लद्व्यादनमपि पित्तरोगनिवर्तकमिति तत्तत्प्रयोजनानि विचा- रहेतुकानि संपाद्य कालं प्रापयदित्यर्थः । ननु मनस आत्मप्रकाशार्थ आत्मव्यतिरिक्तसर्वपदार्थक्षा- नस्यावश्यकत्वात् तर्कसहकृतज्ञानमावश्यकं भवति । स तर्क आत्माशानार्थ परंपरया हेतुर्मवति । सविचार इत्युक्तम् । तर्हि निवारोऽपि मोक्षप्रपादको भवतीत्युच्यमाने सति वि. चाराभावो निर्विचारः कथं भवतीत्यस्वरसादाह - अस्मिन्निति। अस्मिन्देशकालधर्मावच्छिन्नधर्ममात्रावभास- नं निर्विचारः ॥८४॥ अस्मिन् ब्रह्माणि देशत कालत वस्तुतश्च परिच्छेदाहित्यं तस्मिन्नारोपितधर्ममानं इद मासते । तर इतरपदार्थविषयकशा- नराहित्यस्य उपस्थितत्वात्, तनेतरपदार्थविचाराभावो निर्वि- चार इत्यर्थः ॥ ननु सर्वविपयशाने ज्ञाते सति आनन्दो भवति । एतद- भावो निर्विचारः, तानन्दानुभयोपलब्धिा फथं स्यादित्यस्वर- सादाह-सुखेति। *" + AYURVEDA 18 ·188. आयुर्वेदसूत्रे । , . 'सुखप्रकाशोद्रेकाञ्चिच्छक्तिविषयकस्स आनन्दः॥ सुखानन्दानुभवार्थोऽपि यत्सुप्ते सति प्रकाश्यते स एवा- नन्दो भवति । निर्विचारभाव्यमनोद्रेकस्य हेतुर्भवति । तस्मा- चिच्छक्तिविषयकः चित्स्वरूपज्ञानशक्तिविषयकः आनन्दों भव- तीत्यर्थः। ननु परब्रह्मणः निर्गुणत्वेऽपि स एव गुणवान्भवति । निर्गु. णत्वं नाम निरवयवत्वस्य अवच्छेदकत्वम् । आत्मनोऽपि निर्गु- पत्यात् मनसस्तगोचरत्वं वक्तुं न शक्यते । निर्गुणत्वस्य निर- घययद्रव्यत्यात, मनसोऽपि निर्गुणत्वात्, इन्द्रियत्वेन आत्मविष- यकज्ञानग्राहकत्वं वक्तुमशक्यत्यात, इति आत्मनः अगोचरत्वा. देव इन्द्रियाणामपि तत्प्राप्यत्वासंभवेन मनसोऽप्यप्रयोजकत्या- पत्तिरित्यत आह-अस्मिन्निति । अस्मिन्ग्राह्यसत्यसत्तामात्रविपयकत्वेन समा- धिः सा स्मृता ॥८६॥ अस्मिन्ब्रह्माण ग्रहीतुं योग्यों जीवः तस्य परमात्मविषय- फत्वेन ब्रह्मसत्ता स्वयं जगस्त्वरूपकारणत्वेन प्रकाश्यत इति सत्यं ब्रह्म मनसोऽप्यविषयो भवति । गुणरहितब्रह्मणः मनोना- धत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । सचेति सत्तामांत्रविषयकं शानमुपल. भ्यते । आत्मना सह मनस्समाधीयत इति समाधिः सा स्मृता। ननु निर्गुणब्रह्मणः जगत्कारफत्वं वक्तुमयोग्यमिति चेत्, न, 1 सुखप्रकाशमानमाव्यमनोदेका-A & B. 'एतदुपरि 'रजस्तवि- शारद्यान्तःकरणसत्वमनोदेकासानन्दः' इत्याधिक सूत्रं A B. पाशयो: . श्यते. तच्च न व्याख्यातं भाष्यकता.

·तृतीयप्रश्नः 139 निर्गुणब्रह्मणः करचरणाद्यवयवाभावात् न जगत्स्वरूपत्वं वक्तुं शक्यते । तथा श्रुती तस्त्वरूपं प्रतिपाद्यते- पतं मनोमयमात्मानमुपसङ्कामति । एत विज्ञानमयमात्मानमुपसदामति । एतच्छुत्यनुसारेण जगस्त्वरूपत्वं ब्रह्मणः प्रतिपाद्यते, परब्रह्मणः निर्गुणत्वं प्रतिपाद्यते । शुद्धनिर्गुणपक्षे योगिनामप्यगोचरत्वेन समाधिरेव न स्यात् । किं च मनसः आत्मगोचरत्वानुपपत्तिश्च । जगतोऽनित्यत्वेन तस्याप्यनित्यत्वप्रसङ्गात्, इति नाशङ्कानीयम्, जीवात्मनो मायाशयलितत्वेन तथा प्रतीतेः। अतस्तु मायानि- वृत्तिपर्यन्तं वस्तुभेदोऽस्ति । सर्वथा यस्य समाधिना माया न निवर्तते तावत्पर्यन्तं वस्तुभेदो नास्ति, तत्समाधिना माया- निवृत्तेः। यदा मनस आत्मसाक्षात्कारोऽस्ति तदा आत्मनो मनोविपकत्वस्य वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । यदा जीवात्मनि मायानिवृत्तिरुपलभ्यते- तस्य परब्रह्म जगदाकारेण परिणमात । अयं घट इत्यत्र घटज्ञानविषयकत्वामय निर्गुणब्रह्म मनोविषयकं भवति । सैव प्रमा भवति । अत एवोक्तं “सा स्मृता" इति । प्रकृतिरेव स्मृतेत्यर्थः । सर्वेषां मोक्षहेतुस्समाधिः। तस्य सर्वे- पामसम्मावितत्वात् तत्प्रमाफलकसामग्रया अभावाच । तेषां मधुररसवव्यादनस्य सात्विकगुणप्रदायकत्वात् सात्विकगुणस्स- माधिहेतुः, राजसतामसगुणजनकाम्लोपणरसव्यतिरिक्तसात्वि- कगुणहेतुमधुररसजन्यत्वात् । तस्मान्मधुररस एव समाधिहेतु- रित्यत आह--मधुरोति। मधुररसो रसासृग्गलपवनाविकृतमधुप्रयोहा- साहोदयः पूरयन् अगष्ठं च समाश्रितः ।।८७॥ .

·140 आयुर्वेदसूत्रे मधुररसस्तु रसामुग्धातुचरपवनस्य अविकारं कुर्वन् कु- ण्डलीस्थितः श्वासोच्यासाभ्यां शिरकमलस्थामृतमाहृत्य आपा- दमस्तकं तर्पयन् इडामार्गगमनेन पवनेन कुम्भक कृत्या अङ्गुष्ठपयन्तं सञ्चार्य तत्तदङ्गं प्रसिञ्चदित्यर्थः । ननु कला प्रवला सती मधुरसजन्यपवनस्य श्वासोच्छा- सानिलाभ्यां शिरस्स्थितामृतमाहृत्य शिरस्सन्तर्पणं विधत्त इति धक्तव्यम् । कला अवला सती तेन आपादमस्तकसन्तर्पणेन धातुपोषणं कथं विधत्त इत्यस्वरसादाह-तत्रेति । तत्र स्थितकला दशदलकमलं विकासयन्ती प्रचलति ॥८॥ कुण्डल्युद्भवपित्तकलाधारदशदळपद्मं विकासयन्ती अमृतं , विस्जतीत्यर्थः। ननु पवनस्तु शिरःकमलस्थामृतमाहृत्य धातुसन्तर्पणं फरो. तीत्युक्तम् । इदं तु समाधिसामग्रीसम्पादनाकरणम् । समाधि- फलं तु आत्मसाक्षात्कारानुभवरूपम् । तत्सामग्री शरीरविका- राभावकार्य सम्पादयति । तेन आत्मसाक्षात्कारो लभ्यत इत्य- स्वरसं झापयन् अवतारान्तरमाह-अगुष्ठति । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोऽङ्गष्ठं च समाश्रितः॥८९॥ ईश्वरस्सर्वस्य जगतश्शरीरं वहति ॥ ९० ॥ अमृतनापादमस्तक सन्तर्पणं रोगाभावकार्यसम्पादकसामग्री- प्रतिपादितशरीरदाट्यजन्यं समाधिकार्यहेत कत्यात्, यवं तनवं ईश्वरसावस्य जगतः प्रभुः प्रोणाति विश्वभुम् । शुगर वहति । A&B. 1 ·तृतीयप्रश्नः 141 1 -- यथा घटः, इत्यनुमानविधया शरीरदाट्यप्रयुक्तयोगसम्पादनेन मोक्षप्राप्तिर्भवति । "अङ्गुष्ठमात्र. पुरुष." इत्यत्र लिङ्गशरीरं पा- दमात्रम् । तत्र श्रुतिः- "पादोऽस्य विश्या भूतानि त्रिपाद- स्यामृतं दिवि । त्रिपादूर्ध्व उदैत्पुरुषः" इति । एषा श्रुतिः अङ्गुष्ठमा प्रतिपाद्य 'तिष्ठति। स एवेश्वरो भवति । सोऽपीश्वरः त्रिपादन दिवि स्थितामृतमाहत्य स्वशरीरं सन्तर्प्य जगच्छरिमपि वहति । विराडूपेश्वरगोचरशानसाधक अन्तरिन्द्रियात्मगोचरशानसामग्रीसम्पादनापेक्षया जगच्छरीरात्म- विषयकशानगोचरज्ञानग्राहकसामग्रया आत्मसाक्षात्कारो भये. दित्यर्थः॥ ननु योगिनामपि मूलाधारमादिभूतं सकलधातुपोषकं श्या. सोच्यासाभ्यां शिरस्स्थितममृतमाहत्य शरीरसन्तर्पणं विधत्ते- तस्य सर्वधारणस्यात् । योग विनापि तत्कर्म कर्तु शमयत एवेत्य, स्वरसान्तरमाह-मूलेति। मूलाधारमादिभूतं सकलधातुपोपकम् ॥९॥ मूलाधारस्य कुण्डलिनीरूपस्य अनिलानलचक्रात्मकस्य तभिष्ठभ्यासोच्यासाभ्यां धातूनाममृतादनम् । योगाभ्यासजन्य. पपनेन मूलाधारमादिभूतं यावत्कालं धातुदायकरण जठरानि- लप्रदं चिरायुःप्रापकं यायदिन्द्रियाणां अर्यावषयफझानानुमय- सार्यकरणं च लभ्यत इत्यर्थः। मनु शरीरपादपः अमृतमालपोध्योपफारकः । अमृतातिविरि- चन्यानपयनस्य शरीरव्यापकतावच्छेदकत्वात् । ननु मूलाधार- पभस्य सकलधातुपोषकसकरशरीरच्याप्यपयनसंयोगे सति ।

·142 आयुर्वेदसूत्रे तत्पोपकत्वं वक्तुं शक्यते, तस्य कुण्डल्याधारमात्रोपयोगिक- स्यात्, सर्वशरीरव्यापकत्वाभायेन तत्पोपकत्वमपि न रोचत इत्य- स्वरसादाह-सिरोत। सिरापथगतपवनश्शिरःकमलस्थामृतमाहर- सिञ्चति ॥ ९२॥ सिरामार्गेषु सर्वदा सञ्चारभूः पवनो व्यानपवनस्य मूलाधा- रस्थितत्वेन तत्र स्थितामृतमाहरन् शरीरशाखिबीजोत्पादक- पादपद्ममूले पूर्वरसासृग्धातुषु चरन् पवनः प्रभवतीत्यर्थः । ननु सकलामृतात्मकानलानिलचक्रात्मकुण्डल्युद्भवप्रकाश- मानप्रथमप्रयाणाधिगतश्वासानिलोप्मणो जातामृतमाहृत्य उच्छा- सानिलेन तत्सर्वं सङ्गाह्य धातुसन्तर्पणं करोतीति यत्तदेव शरीरदायोपकारकं भवतीति व्यानवायुना पादपद्मपूरकेन किं फलं भवेदित्यस्वरसादाह-शरीरेति । शरीराङ्गुरशाखानामादिभूतं तथा ॥ ९३ ॥ पञ्चशायं शरोरामिति शरीरमेव अङ्कुरं पञ्चशाखान्वितं, मूलाधिष्ठानपद्माधारभूतम् । तस्य शाखा एव अवयवा इत्यर्थः । ननु मूलाधारपद्ममेव शरीराकुरस्य आलधालमित्युक्तम् । तत् तदङ्गास्थितवर्णानां तत्तदधिष्ठानदेवताना अमृतपोषकत्वमावनच. लनात्मकर्मोपकारकं नोपपद्यत इत्यत आह-तत्चदिति । तत्तदधिष्ठानवर्णदेवतानां सिरामार्गगतामृतं पो- पकम् ॥ १४ ॥ तत्तद्देवतात्मकं यकारादिक्षकारान्तं सत्तदाधिष्ठानाधि- प्ठितम् । तस्य तत्तत्सिरामार्गगतामृतं पोपकं भवति । तस्य तथा । 'पश्वशाखाः पवाजला:' इत्यधिकः पाठ:-A &'B.

·तृतीयप्रश्नः 148 - आपादमस्तकं सञ्चारितव्यानपवनोऽपि पोपको भवति । अवों- त्पादकपादपद्म शासावेलारूपम् । तावत्पर्यन्तं सहस्रारपद्मगता- मृत रक्षकं भवतीत्याह-तदिति । तत्पादपद्माधारे सरित्प्रवहति ॥ ९५ ॥ पादपद्मपर्यन्तं सिरासन्धानमनुसृत्य अमृतप्रवाहो भव- तीत्यर्थः। ननु कुण्डलिनीगतश्वासोच्छ्चासमहिम्ना आगतामृतस्य आ. धारपद्मालवालपर्यन्तं प्रवाकरणस्योचितत्वात् कथं ह्याधार- पद्मपर्यन्तं प्रवाहकरणं नोपपद्यत इत्यत आह -मांसेति । मांसानुसृतसिरामार्गगतपवनेन कलाः पूर- यन् अमृतं संचयेत् ॥ ९६ ॥ तन्मार्गमनुसृत्य इडापवनेन पादपद्मपर्यन्तं सेचयेदित्यर्थः । तेन तदधिष्ठानस्थितवर्णदेवताः सन्तोग्य पालयेदित्यर्थः । ननु रसामुग्धातुपवनेन अमृतपोषकत्वं तद्धातूनामेवेति वक्तव्यम् । तदितररक्तधातोरमृतपोपकत्वाभावेन जीवनं नोपपद्यत इत्य. स्वरसादाह-मांसेति । मांसानुसृतसिराभावास्सन्ति ॥ ९७ ॥ इडामार्गगतश्वासपवन सहस्रारकमलस्थामृतमाहरन् मां- सधातुं सन्तयं शरीरपोपको भवतीत्यर्थ । रसामुग्धातुपवनस्य शरीराङ्गाविभागकार्यकारकनियमस्थापकत्वात् मांसधातुगतसिरा- णां अप्रयोजकत्वेन रक्तधातुपोषकत्वं पवनस्य कथं सगच्छते । पवनसिरामुग्धातुमात्रमदान चरन् तत्पोपकत्वमानस्यैवोचित- त्वात् न रक्तधातुपोपको भवतीत्यस्वरसादाह--धीति । 1A.B. कोशेषू एतन्न दृश्यते. - , ·144 आयुर्वेदसूत्र द्विसहस्रसिराशाखावत् पादपद्ममूलकम्॥९॥ द्विसहस्रसिराशाखिनः पादपद्मालयालं सिराकुराणामाधारक पादपद्मप्ररोहाकुराणामेव अमृतमाहरत् धातुपोषकं भवतीत्यर्थः । द्विसहस्रसिरोद्भवामुराणां सप्तधातुपोषकत्वेन शरीराधारकत्वं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-सप्तेति । सप्तधातुमयं शरीरम् ।। ९९ ।। पइसा इत्यत्र स्वाद्वम्ललयणतिक्तोपणकपायकाः । ततः पट्सहयाद्रव्यमाश्रित्य तिष्ठतो गुणवत्पोषकत्वस्य सुप्रसिद्धत्वात्। धातुर्नाम 'रसासृङमांसदोस्थिमजाशुक्लानि धातयः' इति । ततो धातुमयं शरीरमित्युक्तम् ॥ इदानी प्रतिपादितप्रश्नो योगशास्त्रं भवति । तन्मध्ये सप्त. धातुमय शरीरमिति प्रतिपादनं योगाभ्यासस्यापि धातुपोपक- त्वमेव फलमिति द्योतनार्थ तथा प्रतिपादितम्-आयुर्भवतीत्यर्थः । धातवः रसादिपोपिताः शुद्धरसद्रव्योपजीयकत्वात् । तस्माद्धा. तूनां रसादिपोपितत्वं सुप्रसिद्धमिति भावः ॥ इत्यायुर्वेदस्य तृतीयप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं प्रतिसूत्रव्यास्या- नपूर्वकं आयुर्वेदभाष्यं लोकोपकारक संपूर्णम्.

·आयुर्वेदे चतुर्थप्रश्नः ननु रसादीनां धातुपोषकत्व वकुमशक्यम् कुण्डलिनी- स्थितवालोछ्वासपयनस्यैव अमृतप्रदत्वेन प्रतिपादितत्वात् । रसादनिां धातुपोषकत्वं फथ स्यादित्यस्वरसादाह-गतेति। गतागतामृतवशादागतसमाधिक्रियया योग- सानिध्यम् ॥१॥ कुण्डलिन्याः अनिलानलचकात्मकत्वादेव श्वासपवनस्य अनिलचक्रात्मकस्य प्रथमप्रयाणगतस्य ऊष्मरूपत्वादेव शिर:- कमलस्थामृतमाहर्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । तस्मादमृतवशाद्धातुपोप- कत्यं समाधिहेतुकमिति रुत्वा तरिक्रयया योगाना सान्निध्य भवतीत्यर्थः। तस्माद्योगस्य धातुपोपकत्यं परम्परया प्रतिपा- दितमिति भाव । धातूनां पोपणप्रति रसादि हेतुर्भवतीति रसादीनां हेतुत्य- प्रतिपादन रसवव्यादनेन. भाव्यम्, तदन्नाद्यदनस्य अन्वय. व्यतिरकाभ्यां धातुपोषणप्रति हेतुत्वप्रतिपादनात् । समाधयो धातुपोषका इति कथ, प्रतिपद्यत इत्यस्वरसादाह-तीति। तीवसंयोगाख्यामासन्नः समाधिः ॥२॥ मनस आत्मनिदिध्यासनस्य तीनसयोगत्वं नाम इतरार्थज्ञान- ज्ञापकसामग्रचसमर्थितत्वे सति आत्मसमवेतत्वम् । तेपामात्मवि. गतागतानिलवशा-1& B योग, 1. I, 21 1YURVLDA 1 2 19 ·146 आयुर्वेदसूत्रे " पयकविपयेतरज्ञांनंप्रति हेतुरेव समाधिरित्यर्थः । ननु परमात्मनो विभुत्वंग मनस आत्मना माकं धृढतरसंस्कारस्य स्वत एव सिद्धत्वादित्यस्वरसादाह-संवैग झते । संवेगः क्रियाहेतुर्दृढतरसंस्कारः ॥ ३ ॥ संवेगो नाम कारणम् । तस्य लक्षणं क्रियाविशेपमात्रल- क्षण्यं तदवच्छेदकम् । स एव क्रियाहेतुर्भवति दृढतरसंस्कारोऽपि भवतीत्यर्थ. । तरशब्देन सुतरां हेतुरित भावः । भनु एतत्समाधानमनुपपन्नं तथा च श्रुतिः-- "अन्नाद्भूतानि जायन्ते जातान्यनेन वर्धन्ते । अद्यतेऽत्ति च भूतानि तस्मादन्न नदुच्यत इति । अनममृतं तमु जीवातुमाहुः इति श्रुतेः विद्यमानत्वात् । एतत्प्रमाणप्रतिपादितसमाधेरदृष्टत्या- दित्यस्वरसादाह--गतेति । गतागतोपायभेदवतां समाधिफलं चासनम् ।। अत्र गतागतविषयकज्ञानमात्रं न विवक्षितम् । अन्नादना- भावे सति धातुपोपकशरीरपुष्ट्रियस्यास्ति तस्येदं विवाक्षितम् । ते तु परमयोगिनो भवन्ति । नेपामयच्छेदकं गतागतोपायभेद- शानयत्त्वम् । गतागतरूपश्वासोझ्यासाभ्यां शरीरदाढ्योंपायं, भि. द्यत इाते भेदः अन्नादनाजातजनकयोगजन्यभेद इत्यर्थः । समाधेः फलं शरीरदाढकरणम् । शरीरेण सर्वकर्माधिकारी भवति । शरीरं सत्कर्मादिमोक्षहेतुकं भवतीति भावः । ननु श्वासोच्वासानिलयोर्गतागतत्वस्य शरीरिणां स्वत एच सिद्धत्वात् स्वतस्सिद्धकर्मण. विशेषविधि विना कथं शरीर- दाढर्यकारकत्वं कथं वा मोक्षोपयोगिकत्वं भवतीत्याराड्याह- मृांद्वति ।

·चतुर्थप्रश्न 147 1 - मृदुमध्यातिमात्रत्वानतो विशेषः ॥ ५॥ श्वासानिल इडामार्ग गत्वा मन्दमन्द सञ्चरन् शरीरं नीरोगं करोति । स एव मोक्षहेतुको भवति । तदनन्तर मध्यमार्ग गत्वा नाभिप्रदेशपर्यन्तं मन्दमन्द सञ्चरन् शरी- रदाढर्यकारको मोक्षहेतुकश्च भवति । अतिमात्रगमनेन सुपुन्ना- मार्ग गत्या अत्यन्तमुदरमापूर्यते चेत् तस्य शरीरपिङ्गलामार्ग गत्वा शरीरस्य निरतिशयमोक्षहेतुको भवति । तेभ्यो विशेषा- दभ्यासवशात् प्रयत्नाभावेऽपि सर्वदा य. कुभकं करोति सः अरोगी भूत्या राजयोगमार्गसम्पादनेन सर्वकर्मपरित्यागवान् भव- ति । तेनैव मोक्षफलमश्नुते । तत्र श्रुति- ' संन्यासयोगाद्यतयः शुद्धसत्वा ते ब्रह्मलोके तु परान्त- काले परामृतात्परिमुव्यन्ति सर्वे" इति श्रुतिप्रमाणेन असंशय- ज्ञानगोचरवान्भूत्वा शरीरदाढर्चकर्मकरणद्वारेण सर्वविषयभोगा- नुपभुज्य तद्भोगविषयकपदार्थानश्वरानिति विज्ञाय सर्वदा आत्म- विपयकशानं इहलोकेऽपि मर्वदा परमानन्दानुभवहेतुकम् । स एव ततो विशेष इत्यर्थ | राजयोगोऽपि भवति । तस्य उपायेभ्यो मृदादिभेदभिन्नस्य उपायवनां विशेषो भवतीत्याह-मृद्विति । मृदुमध्यातिमात्रा इत्युपायभेदाः ॥ ६ ॥ पूर्वोक्तरीत्या मृदुमध्यातिमात्रगमनं रोगनिवर्तकद्रव्यानिवृत्त रोगनिवृत्तयर्थम् । अयमेवोपाय शरीरदाढर्यकर्मकरणद्वारा मो. क्षफलमापको भवतीत्यर्थ । ननु यत्तु प्रयाणां मार्गाणां शरीरदायकर्मकरणपर्यन्त. मपि उपायो भवतीत्युक्तं ततोऽधिकमार्गपर्यन्तगमनमपि उपायो। भवतीत्याह-मृद्विति। योग. I.22. .

·148 आयुर्वेदसूत्रे मृदुसंयागो मध्यमसंयोगस्तीव्रसंयोगश्च ॥ ७ ॥ इडामार्गगमनमन्दानिलेनापि कुण्डल्युद्वधिकरणं उपायो. भवति । एवं सुपुम्नामार्गगमनपवनेन कुण्डलीसंसर्गजातकुण्ड- ल्युद्धोधकर्मणा च माक्षोपायो भवति । तच्छरीरदार्यसम्पाद- नसामग्री उपायो भवतीत्यर्थः । तत्तिगुणहेतुकानिलानां शरीर- दार्चकरणमात्रस्याप्रयोजकत्यात् तद्गुणोपायव्यतिरिक्तकर्मणा यो. गाग्निसन्धुक्षणेन बहुजन्मार्जितपापसङ्घातं भस्मीकृत्य मोक्षहेतु- भयतीत्याह-विधेति । त्रिधा भेदनेन वायोर्नवयोगिनो भवन्ति ॥८॥ पवनस्य त्रिविधविकारत्वफलं क्रियते । मृदुपयनस्य संयो. गः मृदुपवनकुण्डलीसंयोगः । मध्यमवेगपवनस्य कुण्डलीसंयोगः । तीयगतिमार्गानिलस्य कुण्डलीसंयोगः तीव्रसंयोगः । मध्यमा. निलस्य संयोगः नामेरूर्यप्रदेशस्थं हत्कमलपर्यन्तं आगत्य तत्र- स्थस्य निरुद्धपचनस्य अन्त.पदमार्गमवलम्ब्य गच्छतः आत्मनि समवस्थानम् । स एव समाधिः । आत्मशानसम्मवालभ्यते । स एव मध्यमसंयोगः । तीयसंयोगः तदुपरि शिरःफमलपर्य- न्तम् । तदुपरि सुपुम्नामार्गादागतपवनगतिहेतुकं सिरामार्ग- पूरणं सकलशरीराणामायुष्कारकम्, तत्कर्मणः सकलशरीरो- पकारकरयात् । शरीरारोग्यकरणार्थ नयप्रकारो भूत्वा शरी संरक्षतीत्यर्थः। ननु यहिःपवनं इडापिट्नलासुपुम्नामार्गमावृत्य उदरमापूर्य शरीरारोग्यमात्रोपकारकः समाधिः तस्य चलनस्य प्रधानाझोप- फारफरवाभावात् । चलनात्मकपचनस्य सिरापूरणमात्रप्रयोजकत्वेन "एते जगमाः" इति कथं वक्तुं शक्यत इत्यस्वरसादाह-पञ्चेति ।

·चतुर्थप्रश्न 149 पञ्चदशकमलं जङ्घनदेशगतं सहनसिराधारक पञ्चाशन्मर्मगतम्-॥ ९ ॥ गतागतसंस्कारोपकारकपवनयोगस्समाधिः । कुण्डल्या. धारभूतपञ्चदशकमलं जडाप्रदेशस्थं सहस्रसिरावृतं सत् मर्म- स्थानानुसन्धानकारक जवाभ्यां चलनोपकारकर्मिति वक्तुं शक्य- त्वादिति । तस्मादेते जगमा इति प्रदर्शिताः । जहापद्मप्रदे- 'शस्थपञ्चदशदलपद्मयच्छरीराङ्गं चलनात्मककोपकारक, जगम- शरीराङ्गकत्वात् यन्नैवं तनैवं यथा स्थाणु । तत्पञ्चदशपद्मकं पादसहनावलम्बक सहस्रसिरावृतं द्विशतपञ्चाशत्सिरावृनैका- इत्वात्, यनैवे तनयं यथा स्थाणुशरीराङ्गम् । पञ्चाशन्ममंगते पञ्चाशद्वर्णात्मकं तत्तवर्णयोधकाभिनयुचलनात्मकागाधारभूतत्वा- त्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः॥ गतागतसंस्कारोपकारकपवनयोगस्समाधिः।। सामधिरिति-समाधिश्चलनकर्मविशिष्टकर्मा, पवनाश्रितज्ञा- नेच्छाप्रयत्नजन्यहेतुहापकद्व्याश्रितत्वात् , यथा घट इति । ताल्वोष्ठपुटब्यापारजातशब्दानाह-हस्तेति।'हस्तविन्यासा- नुस्ताहायोधकः तच्छब्दज्ञापकाभिनयकर्मविशिष्टविषयकज्ञाना थितत्वात् । एवमनुमानप्रमाणन आयुर्वेदसूत्रार्थव्यारयानं कृतम् ॥ ननु चैतन्याधिष्ठितं शरीर चेष्टाश्रयं चेष्टाश्रयजन्यफला- नुभवानन्दात्मकत्वात् , यन्नैव तन्नैवं चैतन्यरहितशरीरवत् । जी. पच्छरीर सात्मक, प्राणादिमत्त्वात् । यजीवच्छरीरं न भवति 1A & B कोशेषु इस्तादिमूत्र नश्यते. .

·150 आयुर्वेदसूत्रे . तत्प्राणादिमन भवति, शवशरीरवत् । ईश्वरेच्छाधीना चेष्टा ईश्वरप्रेरितकार्याधीना भवतीत्यत आह-ईश्वरेति । ईश्वरप्रेरितचेष्टाश्रयं हिताहितकार्योद्देश्यविप- यप्रवर्तकचेष्टाश्रयं शरीरम् ॥ ११ ॥ ईश्वरप्रेरितचेष्टाश्रयं कीदृशं चैतन्यं ? चक्षुर्वदूपग्राहकत्वाभा वात्, श्रोत्रेन्द्रियवच्छन्दग्राहकत्वाभावात् । तस्माचैतन्यस्वरूपं गृहीतुमशक्यमित्याशयं मनसि निधायाह-ईश्वरेति । जन्यशब्दज्ञानं चेतनसद्भाव प्रमाणम् । तथा हि-तत्त. दगाधष्ठितवर्णाः ताल्चोष्ठपुटव्यापारादिना वर्गात्मकाशब्दाः ईश्वरप्रेरितशब्दा शरीराधजन्यत्वे सति जन्यव्यापारहतुकत्यात् । अङ्कुरादिवत् । अङ्कुरादिकं सकर्तृकं कार्यत्यात् घटवत् । इति ईश्वरसद्भा- वेऽनुमान प्रमाणमिति तेन हेतुनोपलभ्यते । बीजभूमिजीवनसा- मनयां सत्यां कार्यमुत्पद्यत इति न तेनापीश्वरसिद्धिः । अन्य यव्यतिरेकाभ्यां अनुरागुत्पादकष्टसामग्रीसत्त्वात् घटवत् । अकु. रादियदृष्टान्तसनाचे प्रमाणम् । शरीरावच्छेदकं घेप्टाश्रयम् । चेयाश्रययोग्याङ्गानि बहूनि सन्ति । सर्वदा चलंगप्रसङ्गस्योप- स्थितत्वात् । तया सति अतिप्रसन्न एव स्थादित्यस्वरसादाह- ईश्वरोत। चेष्टास्वरूप हिताहितमाप्तिपरिहारार्थस्पन्दनम् । न तु स्प. न्दनमात्रम् । तत्सर्व ईश्वरप्रेरितचे पाश्रयम्, तथा सति नातिप्र. सङ्गः । यस्य यावतर्मानुगुणभाग्यं यदधिष्ठानाधीनं तत्सर्व अनु- भवयोग्यं कर्तुं प्रतिभूर्भवत्यिर्थः । प्रयोजकत्वात् चेष्टारूपेण । ईश्वरसद्भावस्य प्रेरितस्यादित्यर्थः ।

·चतुर्थप्रश्नः 1151 * ननु शरीरावच्छेदकं चेष्टाश्रयमित्युक्तम् । तथा साते सर्वदा चेप्टाकरणप्रसंगात्, ईश्वरस्य सर्वशरीरांगव्यापकत्वेन सिद्धत्वात् तस्य चेष्टाकरणमेव प्रयोजकं भवतीत्यस्वरसादाह-हिता- हितेति । हितप्राप्त्यर्थ अहितपरिहारार्थमेव स्पन्दनकरण ईश्वरप्रेरित- म् । आत्मा मनसा संयुज्यते, · मन इन्द्रियणे, इन्द्रियमर्थेन, इन्द्रियाणां प्राप्यकारित्वनियमात् । ईश्वरः यदर्थकर्मकरणमिच्छ- ति तावदानुभवज्ञानेन अनन्दानुभववान् भवतीत्यर्थः । ननु परिशुद्धरसादनं यस्यास्ति तस्योन्द्रयादयः सुप्रसन्ना भवन्ति । रसवव्यादनं चेष्टाश्रयहेतुकं शरीराङ्गस्य रसादन- पोपितत्वात् । तस्माच्छुद्धरसबद्रव्यादनस्य चलनात्मकशरीरस्य च हेतुहेतुमद्भावयोरेव वक्तुं शक्यवात् इत्यस्वरसादाह-शु- द्वेति । शुद्धरसाहारजन्यधातुप्रेरितसिरागतपवनवशा- चलनात्मकम् ॥ १२ ॥ तत्र वचनं- आहार पचति शिसो दोपानाहारवर्जित पचति । दोपक्षये च धातून्पचति च धातुक्षयेऽपि च प्राणान् ॥ एतद्वचनानुसारेण शरीरदाढर्थकरणं अङ्गप्रचलनं च रसा- दनादव भवतीत्यर्थः ॥ ननु शुद्धरसादनं धातुपोपणमात्रं करोति। तेन रोगाभावात् पञ्चेन्द्रियाण्यपि स्वविषयविषयकविषयज्ञानस्य शुद्धरसव- ज्यादनेन लाभात् तद्वति तत्प्रकारकत्वमपि गृहन्ति । तेन चल- नात्मकफमापकारकत्वं न स्यादित्यस्यरसादाह-जयेति ।

·152 आयुर्वेदसूत्रे जवापद्मपोपकामृतप्रवाहपरिणामयोगवशाच- लति जहांप्रदेशस्थितपञ्चदशदळपद्मं येन यशादागतामृतप्रवाहात् तत्पद्मं पापयत् तचलनात्मककोपकारकं भवतीत्यर्थः। ननु ईश्वरसद्भाय किं मान? स्थहितफलमापकावषय चल- नात्मककर्मप्रवृत्तिः । अहितफलनिगृत्तिावषर्य चलनात्मकफर्मप्र. धृत्तिश्च । तदुभयमपि शुद्धरसाहारजन्यं धातुदायंकरणप्रयो- जफम् । सफलफर्मविषयकचलनात्मकक्रिया अपनन सिरागता. मृतप्रवाहप्रेरणावशात् चलति । पूर्वोक्तरीत्या ईश्वरेण पिनापि शरीराङ्गचलनक्रियां कर्तुं फर्मकरणनेय सिद्धत्वात्- 'फर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः" इति । तस्मा. दीश्वरो न सिद्धयतीत्यस्यरसादाह -लयति । लवणरसजन्यपवनयोगरसप्रवर्तकलेशाकर्मवि- पाकाशयापरामृष्टः पुरुपविशेष ईश्वरः ॥ १४ ॥ लयणरसजन्यः ताममगुणविशिष्ट वर एफः शरीर स्थितः। स भ्यर. नित्योऽपि तामसगुणस्य अनित्यत्यात् तहः पिशिष्टत्यात् तनाप इत्युक्तः । पयनजनफस्यादुरसवय्यादः नजन्यसात्त्विकगुणायशिष्ट ईश्वरः तद्गुणविशिष्ट शरीरे स्थितः अजः । शगुणीवपाकाशय यजः। तस्मादपरामृष्टः आमयरहितः ईश्वरः पुरुषविशेषः। तावुभावपि शरीरस्थिती । तयोरेकः अज. रस्सर्वस्वतन्त्रोपि सर्वशरीरं व्याप्य सर्वफमोपकारकः। म्यान- विशेष: Ak B.

·चतुर्यप्रश्नः 153 न्दानुभवहेतुफपदार्थज्ञानेन इच्छा जायते । तचलनात्मकं कर्म प्रवृत्तिः। तत्स्वत्वज्ञापितात्तदितर ईश्वरः मायाव्यतिरिक्तः नि. फळकः निर्गुणः निरवयवः नित्यानन्दात्मकः योगिनामप्युगोचरः। तावुभौ पतत्रिणी शरीरवृशं परिप्यज्य स्थितावित्यर्थ: शिक- मविपाकाशयो जीवः । क्लिश्यन्त इति लेशाः अविद्यादयः । पक्ष्यमाणानि अविहितानि नापद्धद्रव्याण नश्वररूपाणि फार्माणि । घक्ष्यमाणानि-विपच्यन्त इतिः विपाकाः फर्मफलानि जात्या- युस्सुखदुःसमोगात्मकानि फलानि । तानि तामसगुणहेतुकलप- णफटुरसद्रव्यादनहेतुफजातानि । तेपामाशयो निदानस्थाना- त्मकः मायाशयलितो जीयः । साशयस्थितजद्वापद्मस्थितसहस्र- सिराभिः आत्मेच्छायाः प्रयत्नशानात् गतागतप्रेरफपवनवशात् "जद्वाभ्यां पद्भयां धर्मोऽस्मि । विशि राजा प्रतिष्ठितः । प्रतिक्षत्रे प्रतितिष्ठामि राष्ट्रे । प्रत्यश्वेपु प्रतितिष्ठामि गोषु । प्रत्य- मेपु प्रतितिष्ठाम्यात्मन् । प्रतिप्राणेषु प्रतितिष्ठामि पृष्ठे । प्रति- द्यावापृथिव्योः प्रतितिष्ठामि यो" इति श्रुतिप्रतिपादितशरीरेषु विशन् कर्म फरोमीत्यर्थः। ननु शरीराङ्गगतचेष्टादिकं यात्माधीनं, तेन परमात्मा सि- अधति । परमात्मनः इच्छाविषयकशानकार्य आत्मेच्छाविषयकक्षा- नपूर्वफ, शुमचैतन्यप्रेरितफर्मकार्यहेतुभूतत्वात् । ययं तवं यथा घटः इत्यनुमानविधया परमात्मसादः। स्रोतोमार्गस्थितसिराप्रेरितसर्यवर्णशापकाधारदेशस्थितकर- प्रमयाप्टादशदळपायलम्यफताल्योष्ठपुटम्यापारार्दिक सर्टकं का. यंत्यात् घटयम् इत्यनुमानेन मारमासिदिः। तदर्थ शरीपञ्चेष्टा घ्याचऐ-मोव इति। 1. प्रा. भटक II. 10,5,23. AYURVED... 20 ·164 आयुर्वेदसूत्रे. स्रोतोमार्गसिरात्रिशतधराष्टादशदळ'पद्मं प्रती- तिगमनागमनचेष्टाश्रयं भवति ॥१५॥ तास्सिरा मर्मशः स्रोतोमार्गसंशरितास्त्रिशतसङ्ख्याकाः । पताहशचेष्टाश्रयस्य शरीरस्य आत्माधिष्ठितत्वात् तास्सिराः स्रोतोमार्गप्रवाहस्य वेलारूपा भवन्ति । कण्ठप्रदेशस्थिताप्टदळ- पनं सर्ववर्णोधारणहेतुभूतपवनप्रवर्तकं तत्प्राणदेवताधारं तस्मि- व कार्यहेतुभूतशाने सति चलनात्मकर्मफरणात् आत्मा ज्ञातुं शक्यंत 'एवेत्यर्थः । ननु चलनात्मकं कर्म ईश्वरप्रेरणाजन्यम् । पतत्कर्म स. कर्तृफ कार्यत्वात् इत्यनुमानेन परमारमा अन्तस्थितस्सन् फर्म कुरुते । अत्र ईश्वर प्रयतजन्यभावः चलनात्मकर्मभावः। तथा सति अन्ययव्यतिरेकाभ्यां कार्यकारणभावस्य तयोरेव हटत्वात् । इत्यनुमानेन ईश्वरसिद्धिरित्यर्थः। गुणत्रयजनकस्वाद्वम्ललवणर- सादनेन पवनप्रकोपो निवयते । तदनादनेन शरीरमविकारं सत् चलनात्मकं कर्म कुरुते । तत्तद्विकारे सति तत्तत्कर्म कुरुते । फर्मप्र- धर्तकं च गुणत्रयम् । प्रतिपादकस्वादम्लरसविरसादनेन मुष्ठ कर्म कर्तुं न शक्यते । तत्र इडामार्गेण बहिःपवनस्तत्र भेषजं भवति, साभ्यरोगाणामपि तन्निधर्तकत्वात् । स्वाद्वम्ललवणरसविरसादनेन उदयमयो जायते .! तस्यापि इदमेव भेषजं भवति । पवनदोपे अप्रकोपे सतिं शरीराङ्गफर्मफ- रणं सूख्यते । तत्प्रकोपे सति शरीरजन्यकार्याभावो दृश्यते । शरीरादिधिकारहेतुभूतानादनं तत्तत्कर्महेतुकम् । तस्माद्वयाधि प्रागमाषपरिपालनमेय फलीभूतं कार्यमित्यर्थः । अष्टदळ-इति व्याख्यानात् प्रतीयते. . .1 ·चतुर्थप्रश्नः 155 ईश्वरस्तु फरचरणाद्यवयवी भूत्वा प्रपश्चोत्पादकं कर्मकुरुते । तथाच श्रुतिः- " ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीत् याहू राजन्य. कृतः । ऊरू तदस्य यद्वैश्य. पंद्यां शूद्रोऽजायत । चन्द्रमा मनसो जातः । चक्षो. स्सूर्योऽजायत । मुसादिन्द्रश्चाग्निश्च" इति शरीरान्तरात्मन्यति- रिक्तश्वरसन्नावे प्रमाणम् । अन्तस्थितस्सन् कर्म कुरुते । तस्मात्प्रत्यहं पथ्यादनेन भा.. व्यम् । अन्यथा रोगास्सम्भवन्ति । तेन शरीरिणः करणसामर्थ्या- भावात् असाध्य उदरामयः । सिरामार्गेषु बहिःपवनपूरणं उदर रोगनिवर्तकं तदुपयोग्यनिवर्तकानिवृत्ते सति पवनपूरणयोगस्य फरणस्य निवर्तकत्वात् । आत्ममनस्संयोगो योगः योगार्जफत्वात् । स एय जठरानलप्रदो भवति । उदरामयविषये आग्निप्रज्वलनद्रव्यं निवर्तफम्, योगाग्निजनकसामप्रयास्तत्र भेषजत्वात् । अजीर्णा- जातोदरामयनिदानं ध्याचष्टे-स्वाद्विति । स्वादम्ललवणरसजन्यानिलसिरया पूरयन् जघनपद्मविपयं प्रचलति ॥ १६॥ स्वादुरसविरसद्रव्यादनादजीर्णादामाम्बुवृद्धिरु- दरं जायते ॥ १७॥ स्यादुरसपिरसद्रव्यादनं उदगमयहेतुकम्, तदनलेनाजीणे जाते सति तेन अम्युभूताधिक्यप्रवृत्तेजीतत्वात् तेन मन्दानलो भयति । अधिकानलदोपो भयति । तत्र निदानवचनम्- "रोगास्सऽपि मन्देऽग्नी सुतरामुदराणि तु । अजीर्णामिलिनयानर्जायन्ते मलसञ्चयात् ॥ MAL B. कोशेषु इस रयते न व्याख्यातमत्र.

·166 आयुर्वेदसूत्रे तस्मादुद्भूताभिवृद्धितया जाधो धातवो रड्या वाहिनीरम्बुवाहिनीः । प्राणानयपानान्सन्दूप्य कुर्युस्त्वड्मांससान्धगाः ॥ आध्माप्य कुक्षिमुदरमष्टधा तच भिद्यते। रसविरसादनजाताजीणेन जातरोगः तन्निवर्तकाभावसाम- प्रथा आमादिवृद्धिं जनयति । तेन मन्दानिलोऽपि भवति । शरी- रस्य पञ्चभूतात्मकत्वेन स्थादुरसादनात्पवनप्रकोपो निवर्तते । तद्विरसद्व्यादनात्पवनप्रकोपो दृश्यते । सरन्धफाभ्यन्तरधरसिराणामपि परिपीडनात् पवनसञ्चारामा. यत्वेन श्रापस्स्रवन्ति आ कुक्षिपरिपूरणात् । रसासृमांसधातुपु सिरा, दृश्यते । तस्मात्कुक्षिजलं तत्तु धातुवत् न जीर्यते । स उदरामयो भवति । स एवाटधा मिद्यते इत्यर्थः । ननु उद्भूतरसविरसव्यं पयनप्रकोपहेतुर्फ उद्भूतग्रहण- स्थादुरसविरसद्रव्यत्यात् । कथं तर्हि फलरसपिरसद्रव्यजन्यरोग- स्य स्वादुरसवंद्रव्यं न भेपजानिवृत्तनिवर्तकं पवनप्रकोपाप्रव- 'तकद्रव्यत्वात् यनै तनैवं यथा घटः । आमनिवृतिद्वारा उद. रामयोऽपि न जायते । तत्मागभायपरिपालनकार्यस्य तदुपयो. गिफत्वात् इत्याह-स्वाद्विति । स्वादुरसवद्विरेचनद्रव्यं तत्र भेपज़म् ॥१८॥ उदरामयीनवर्तफद्रव्याणि काथफल्कावलेहभेपजद्रव्याणी- त्यर्थः । तत्र चातकृतोदरामये ते पदार्थाः । सर्वेषामपि स. म्भावितस्यात् इति तनिवर्तकस्य रेचनोपयोगिद्रव्यत्वेन तरह- व्ययोग्यकालं विज्ञाय चिकित्सा फाति व्यपदिशति-शनैरिति । . भाज. निशान. XII 1-3..

·चतुर्थप्रश्न 167 शनैशनैरेव रेचयेत्।। १९॥ मर्वजन्तूनामप्युदरं जलाधारकमिति, तेजश्च बलं च मा. युश्चेत्येतान्यनलाधारकाणीति मत्वा शनैशनैरेव रेचयेत् । शरी- रान्तस्स्थितसिराजाताकार्यमुदरामयं, तन्निवृत्तिकाय अन्तरिस्थ- तजलविरेचनकार्य कुर्वीत । तर निदानवचनम्- 'सर्वेषु तन्द्रा सदनं मलसनोऽल्पवह्निता । दाह श्वयथुराध्मानमन्ते सलिलसम्भवः॥ सर्व त्वतोयमरुणमशोफ नातिमारिकम् । गयाक्षितं सिराजालेः सदा गुडगुडायते । नाभिमन्नं च विष्टभ्य वेगं कृत्वा प्रणश्यति ॥1 एतद्वचनानुसारेण सिराविकारजन्यजलनिवर्तकं यत्तद्वि- रेचनकार्य, तेनोदरामयो निवर्तते सिराविकारजन्यादरामयंहेतुक- जलद्रव्यत्वाद, तद्विरेचनयोग्यार्थ' निवर्तक इत्यर्थः । ननु गजाश्यादीनामपि उदरामय प्राचुर्येण द्योतते । स्वादुरसयव्यं तत्र भेषजमिति ते पदार्यास्तत्र नोपयुक्ताः तेपामपि योग्यद्रव्याणां विवक्षितत्वात् । तदुदरामयानां आध्मा- ननिदानस्य सर्वजनसाधारणत्वात् । यारद्वयाध्युपयुक्तमोगयो- ग्यद्रवाणि प्रवनप्रकोपनिवर्तकानि । तत्तजातिविहितपदार्थानां स्वादुरसबद्दव्यत्वं यावत्पदार्थेषु भासते । तत्रायं नियम:- स्वादुरसबद्दव्यत्यस्य सर्वेषामपि सम्मावितत्यात् आदाननिदाना- दे. सर्वजन्तूनां समानद्रव्यत्वात् स्वदुरसयव्यं तत्र भेषजमि- ति आयुर्वेदप्रतिपादितार्थ. ॥ सर्पजन्तूनां धातुपोषकत्वं च स. मराज निदान. XII.8-10 1 ·158. आयुर्वेदस्त्रे मानमिति घण्टाघोपेण नराणामुदरामयानां स्वादुरसद्व्याणि चाविरसद्व्याणि च आरोग्यकारकाणीति प्रतिपादितानीत्यर्थः॥ मूलाधारो पलं पुंसां शुक्लं यत्तद्धिं जीवितम् । इति वचनानुसारेणापि नियामको ज्ञायते । सर्वजन्तूनां श. नैशनैरेव रेचयदिति सूत्रात्सम्यक्प्रतिपादितमित्यर्थः । ननु एकैकरसद्रव्येण विरेचनकार्यकरणं कर्तव्यं घा, उत अल्पमल्प या दातव्यं चा सर्वमेलनं या आमनिवृत्तिकरणं किं- चित्किचित्करणं चा? नाधः-एफैकद्रव्येण विरेचनं कार्यमिति चेत् उक्तविरेचनपदार्यानुद्दिश्य यावत्करणविधिप्प्रयोजकं स्यात् । न द्वितीयः-अल्पाल्पकरणेन फेवलमामनिवृत्तेरेवाभावात् । गु: सामनिवृत्तिफरणं उदरामयनिवृत्तिफरणं, उदरामयनिवृत्तिकर्म- निवर्तकत्वस्य चरितार्थत्वात् । न तृतीयः-सर्वपदार्यानां समी- कृत्य योगकरणमिति चेत् अतिविरेचनं स्यात्-धातवःस्रावय. स्ति । तस्रायणेन अतिरिक्ततया दोपप्रकोपस्स्यात् । तस्मादे- तावन्मानं व्यर्थ स्यात् इत्यस्वरसादाद-पयनति । पवनाद्यप्रकोपादनेवलं पोपयन्क्रियाक्रमः॥२० पवनाद्यप्रकोपादिति । आदिशब्देन पातपित्तकफदोपाः प्रति. पादिताः। तेपामप्रकोपकरणं फलीभूतार्थस्स्यात् । तस्य अग्नि- 'यलपकत्वात् येन फेन प्रकारेण जठराग्निप्रवर्धकसामग्री- कार्यस्य फोभूतार्थत्वात् सर्वोदरामयानां जठराग्निप्रवृद्धिकरणं क्रियाक्रमः॥ पवनादीनां प्रकोपरूपामावकार्यस्य प्रायोगिकत्येन शद्ध दोपादिपिज्ञान गुदरसादनजन्यमिति तयोाति गृहीत्या भूयो- ·चतुर्थप्रश्न 150 दर्शनेन कार्यकारणभावः गृहीतु शक्यते । तद्विरसद्रव्यादनं उदरामयहेतुकमिति कार्यकारणभावो ग्राह्य । तस्मात्पवनाद्य- प्रकोपकार्यसम्पादनार्थ तत्रैव क्रियाक्रमज्ञान विवक्षितम् । तथा हि-उदरामयहेतुकानिवृत्तिकरणद्रव्यं न केवलं प्रयोजक भवति । वाताप्रकोपकामययोग कार्यः । स एव क्रियाक्रमः। तस्मात्सेयमविपत्तिरिति दोपत्रयेण अधिपत्कार्य ज्ञाप्यते । पत- द्विरेचनकरणं जठराग्निवर्धक मन्दानलहेतुकद्रव्यजातामयनिवर्त- फत्वे सति अनलप्रवर्धकद्रव्यत्वात् । दोषनिवर्तकव्यापत्प्रकृते उदरामयचिकित्सायां तदेव प्रतिपादितम्- व्याघाश्वगन्धा च पुनर्नवा स्यात् पिण्याकशिमणि रसोनपित्सु?। सवज़वल्लीकरिकर्णकुण्डल रुजापहं सूरणतिक्तपत्रम् ॥ अस्मिन्योग केवलविरेचनद्रव्याणि स्वादुरसविरेचनद्रव्याणि प्रतिपादितानि । पवनाद्यप्रकोपकारकविरेचनगुणाभावकार्यद्रव्या- णि प्रतिपादितानि । न केवलविरेचनकरणस्य पवनप्रकोपकारक- त्वमिति पूर्वसूत्रे प्रतिपादितम् । तश्चिन्त्यम् । तेन पित्तप्रकोपो भवति । तन्निदानभूतलिगानि भ्रममूर्छाविदाहारत्यरुच्यादीनि शातव्यानि । पित्तोद्रेकजातोदरामयस्य लक्षणानीत्यर्थः । कषाय- तिकस्वादुरसद्रव्यादनात् प्रकोपहेतुकपवनः सिरामार्गस्थितपव- नविगत्या रसामुग्धातुसारं स्रावयति । तत्सार एव पित्तमिति विज्ञयम् । अयं पित्तोदरामयशापक इति वक्तव्यम् । सरन्ध्रका- भ्यन्तरधरैस्तु अन्तराळमागेपु विरुद्धपित्तं पूर्यते । अनिलवि- गत्या रसासृग्धातुसारेण उदराभ्यन्तरपूरणात् धातुपचनरत् । जठरानलस्य अजीर्णद्रव्यत्वात् कुक्षौ विपक्षादड़ते स एव पि. तोदरामय इत्याह-विरसति।

·" 160 आयुर्वेदसूधे भाव्यम् । विरसद्रव्यादनाजीर्णजन्यसिरामार्गस्थितपवन- विगत्या सिरारसातिप्रस्रवणादजीर्णादामाम्बुवृद्धे- रुदरं जायते ॥ २१ ॥ विरसद्रव्यादनजन्यपित्तोदरस्य हेतधो वक्तव्याः । कथा. यरसविरसद्व्यादनेन या तिक्तरसविरसन्यादनेन पा पित्त- प्रकोपो भवति । अनलाजीर्णद्रव्यत्वात् । तनिवर्तनं लङ्घनादेष यत्र फपायतिक्तस्यादुरसविरसद्व्यादनमुपलभ्यते तत्र पित्तोदरामयोत्पत्तिः। तत्र सूत्रवचन- कपायतितमधुराः पित्तमन्यपु कुप्यते । इति ॥ अन्योप्यति फषायतिक्तस्वावुरसवत् पित्तप्रकोपनियतकम् । तद्विरसाः पित्तप्रकोपकारकाः। एतत्प्रयाणां मध्ये एकरसद्रव्या- दनजन्यपित्तप्रकोपस्य निवर्तकं तद्विरसान्यरसादनम् । न तद्वयति. रिक्तशुद्धरसाः उदरामयहेतुफाः पित्तप्रकोपनिवर्तफरसविरसा इति "पित्तमन्येषु कुप्यते" इत्येतद्वचनस्य तात्पर्यम् । कपायतिकव्यतिरिक्तस्यादुरसयद्वयतिरिक्तरसविरसद्रव्या- दन उदरामयहेतुर्फ जठरानलाजीर्णद्रव्यादनत्यात् यग्नैवं तनै- घं यथा घटः। एफरसपिरसद्रव्यादनं नोदरामयहेतुकं जठरा- नलजीर्णद्रव्यादनत्वात् इत्यनुमानप्रमाणेन फपायतितस्यादुरस विरसद्रव्यादनमेलनस्य उदरामयहेतुकत्यं सुप्रसिद्धमिति भावः । ननु यविधोदरामयानां कारणीभूतद्रव्याणि पसविरस- द्रव्याणि । लोके एतद्वयतिरिक्तानाममायेन इतररोगाणां कारणी- भूतद्रव्याभावात् सर्वेषामप्युदयमयप्रसन एव स्यादित्यस्यरसा. दाह-तायदिति।

·चतुर्थप्रश्नः 161 तावत्सिरागतप्रदेशभेदात् श्वयथुवोधकम् ॥२२॥ वातप्रदेशावलम्बकसिराविकारे सति उक्तरीत्या वातोदरा. मयो जायते । तथा पित्तप्रदंशावलम्बकसियविकारे सति पित्तो. दरं जायते । कफप्रदेशावलम्बकसिराविकारे सति कफोदरं जायते। तत्तदोषहेतुकसिराणां कार्य एव द्वन्द्वदोष इति दोपद्वयजन्या- स्त्रयः-पवनपित्तदोपजन्योदरामय एकः । कफपवनदोपजन्यो- दरामय एकः। पित्तकफजन्यौदरामय एकः । त्रिदोषजन्योद- रामय एकः। सर्वे मिळित्वाऽपविधरोगा जाता। तावत्सिरागतेति-तत्तद्विरुद्धरसीवरसजातसिरामार्गगत- पवनगतितिरोधानादनले मन्दे सति तेनाजीर्णत्वं तदवच्छे. दकम् । तत्तत्प्रदेशभेददोषवयाश्रयादुदररोगस्य हेतुयोधकत्व- मेव तत्तदवच्छेदकं भवतीत्यर्थ. । पित्तप्रदेशभेदस्थितसिरा. विकारः कथं ज्ञातुं शक्यते पित्तोदरामयशाने सति तस्य निवर्तकेन निवर्तयितुं शक्यत्वादित्याशयं मनसि निधायाह- पवनेति । पवनप्रकोपहेतुकरूक्षातिशीतललध्वतिवेदनास- चिविवर्णविरसास्यतन्द्राम दाहभ्रमतृष्णाज्वरा- तिसाराङ्गपीतत्वं पित्तप्रकोपोदरामयहेतुकम्॥२३॥ सक्षगुणत्व-सिरामार्गरन्धेषु पचनातिगत्या तत्तदङ्गेषु उ. रणोपलब्धिहत्पद्यते । तत्र तस्य पवनविकारस्य रुक्षत्वमवच्छे. दकम् । यत्र पवनस्य अल्पगत्या सिरामार्गरन्धेषु पवनति- रोधनं दृश्यते तत्रातिबेदना जायते । तद्वदेव विरसास्यत्वं AYURVEDA 21 ·162 आयुर्वेदसूत्रे विवर्णत्वं च लक्षणं भवतीत्यर्थः । सर्वशरीरव्याप्यपवनस्य वि. कारग्रस्तत्वात् । सर्वशरीराङ्गवेदनाभावात् कथमेकदेशवेदना इत्याकांक्षायां यावद्विरसादनजन्यसार यावत्सिराप्रदेशेपूपल- भ्यते तत्रायं नियमः । शङ्कासमाधानं च कृतं-सर्वशरीरसञ्चा- रितपवनस्य बिकारस्य सर्वशरीरयेदनाभावशानमेव सिराप्रदे- शसञ्चारात् तत्तदङ्गे नीरोगत्यं प्रतीयते । चिकित्साकार्य तत्त- दनेष्वेव तत्प्रतीकारद्रव्यादनेन तद्विरुद्धरसादनजन्यदोपनिवृत्तेः न दोपप्रकोपं निराकृत्य सुखं भूयादित्यर्थः। . केचिद्विरुद्धरसजन्याद्भिः सिराभ्यन्तररन्ध्रमार्गेषु पूर्णप्र- देशत्वात् विवर्णित्वं बिरसास्यत्वं च शाप्यते । तेन पवनप्र. कोपनिवर्तकरसविरसादनजन्यमुदरामयमिति ज्ञातुं शक्यत एवे. त्यर्थः । पित्तोदरामयहेतुकानदानद्रव्यजन्यलक्षणानि निरूप्यन्ते- मूर्छादाभ्रमतृष्णारुचिज्वराङ्गपतित्व पित्तप्रकोपोदराम- यहेतुकम् । प्रकोपनिवर्तककषायतिक्तस्यादुरसविरसद्रव्यादनं पित्तप्रदेशव्याप्यसिरारन्ध्रमार्गगतपवनगतिविकारकमांसधातुशेष कं, पवनदोषप्रकोपजनकरसचिम्सातिरिक्तमांसधातुशोपकविरस. द्रव्यादनजन्यन्यात् । यन्नैयं तन्नैवं यथा घटः । इत्यनुमानविधया मांसधातुशोएकजन्यमांससारः पित्तोदरामय हेतुकः जठरानला. जीर्णधातुसारद्रव्यत्वात् । तेनं मूछाऽपि जायते । तद्धातुशोष. वशात् दाहो भवति । धातुसारस्य इतरपदार्थस्पर्शनाद्ममी भवति । तेन जठरानलस्थलनिरसनात् बाहःप्रज्यलनात् ज्यरो मवति । तत्सारातिप्रदर्शनात् तेन रागो मयति । मांसधातोश्च निर्गतरसत्यात् पैत्त्यं प्रतीयते । एतादृशलक्षणलक्षित. पित्तो. दरामयोऽयमिति ध्यास्यातम् ।

·चतुर्यप्रश्न: 163 इत.परं अष्टविधोदरामयस्य सहया- श्वासखासभ्रमविदाहतिमिरत्वक्पलिततनुरेतो- धातुसिराजातरसः कफः कर्फ करोति ॥२४॥ मांसधातोश्च मेदोधातुजनकत्वात् तद्विकारे सति श्वास- खासभ्रमविदाहत्वक्तनुतत्सिराजातसारकफः कर्फ करोति । कफ- दोपप्रकोपनिवर्तकं तिकोपणकथायरसविरसद्व्यादनम् । कफो- दगमयहेतुकं कफप्रदेशस्थानव्याप्यासिरारम्ध्रमार्गगतपवनगति- विकारमेदोधातुशोषक, पवनपित्तप्रकोपजनकरसविरसातिरिक्त- मेदोधातुजनकशोपकरसघिरसद्व्यादनजन्यत्वात् । यन्नैवं तनैवं - यथा घटः॥ ननु कषायतिक्तमधुररसाः पित्तप्रकोपनिवर्तकाः । तद्वि- रसा. पित्तप्रकोपकारकाः । स्वाद्वम्ललवणरसाः पवनप्रकोपनिष- तकाः । तद्विरसा. पवनप्रको कारकाः । पातपित्तयो. स्वादु- रसविरसद्व्यं वातपित्तप्रकोपकारकम् । रसायरसजन्यपधन- प्रकोपे सति तद्विषयरोगे द्वन्द्वप्रकोपो भवति । स्वादुरसविर- सस्य वातपित्तप्रकोपहेतुकत्वात् । द्वित्रिविधरसजन्यरोगप्रसक्ति- यंत्र दृश्यते तत्र स्वादुरसविरसद्रव्यादनं द्वन्द्वरूपकोत्पादक- मित्याह-पचनेति । पवनपित्तप्रकोपजनकद्वित्रिरसजातानुसरित उक्तोभयलक्षणयस्तवातपित्तोदरामयो ज्ञेयः ॥२५ अस्यार्थ:- पवनपित्तप्रकोपकारकद्रव्यं तद्रसविरमादनजन्यं तदन्य. रसाजन्यावे सति तद्सजन्यत्वात् यने नन्नै यथा घटः।

·164 आयुर्वेदस्त्रे पवनरोगस्तु स्वाद्वम्लविरसजन्यः तदन्यरोगकार्याहेतुकत्वे सति तद्रोगकार्यजनकद्रव्यत्वात् इति व्यतिरेकानुमानेन निर्णेतु शक्यत्वात् । पवनप्रकोपनिवर्तकः स्वादम्ललवणरसः । ताह. रसजन्य उदरामयः । पित्तप्रकोपनिवर्तकः कपायतिक्तस्वादु- रसः । तद्विरसः पित्तप्रकोपकारफः । तस्मानुभयदोपप्रकोप- जनकस्य स्वादुरसविरसद्व्यादनत्यात् स एव विदोपप्रकोपको भवति । द्वित्रिविधरसजातरोगी पवनपित्तप्रकोपजातोदरामयो । तनिदानं तत्तलक्षणलक्षिताशातव्यमित्यर्थः । ननु स्वादम्लल रणरसादीनां विरसत्वं सूत्रे प्रतीयते । स विरसः पयनपित्तप्रकोपकारक इत्युक्तम् । एवं सति कपाय: तिक्तस्वादुरसानां घिरसत्यं अस्मिन्सूत्रे प्रतीयते । स पिरसः पित्तप्रकोपकारको भयतीत्युक्तम् । इदं नोपपद्यते .। पिरसत्य नाम दोपप्रकोपकपिरसरसयव्यं भवति । तद्रसदष्यादन कथं दोपत्रयोपकारकं कालवशाजाततवपतिरिक्तरसस्य गुणा- तिरिक्तगुणयरपरिपूर्णद्रव्येप्य तथा प्रतीतत्यात। तत्र सूत्रयचन-- मधुरं श्लेप्मलं प्रायः जीर्णाच्छालिययाइते । मुद्रागोधूमतः सौदात्सिताया जाङ्गलामिषात् ॥ प्रायोऽम्लं पित्तजननं दाडिमामलकाहते। अपथ्य लघणं प्रायः चक्षुपोऽन्यत्र मन्थयात् ।। तिकं कटु च भूयिष्ठमवृष्यं यातकोपनम् । अंतेऽमृतापटोलीभ्यां गुण्टीकृष्णारसोनतः । फपायं प्रायशीतं स्तम्मनं चामयामृते ॥1 1 अष्टाद. सूत्र. 1.33-35.

·चतुर्थप्रश्नः 165 एवं प्रकारेण पड़सानां रोगप्रकोपहेतुकत्वं प्रतिपादितम् । न ते रोगहारकाः । तथा सति तद्विरसद्रव्यादीनां रोगप्रतिपाद- कत्वं वक्तुं शक्यत्वादिति न वाच्यं, मधुररसस्य यहुगुणवव्य. त्वेन तच्छलेष्मलमिति वक्तुं शक्यत्वात् “मधुरं श्लेष्मलं प्रायः इति वचनं नाशङ्कनीयम्। तद्विरसद्रव्यं सकलदोपकारक पडूसाना- मपि तथा वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । एवं पवनकफोदरामयस्य सूत्र- प्रतिपादितार्थः पूर्वोक्तप्रकारेण योजनीयः। एवं पित्तकफोदरा- मयस्यापि एतावदों योजनीयः। एवमाकारेण सप्तसहयोदरा- मया जाताः । तदुपरि सूत्रत्रयं व्याचप्टे-कफेति । ' कफपित्तप्रकोपजनकद्वित्रिरसजातानुसरिततत्त- ल्लक्षणलक्षितकफपित्तोदरामयो ज्ञेयः। कफपित्तो- दरामयं द्वित्रिरसजातानुसरितोभयलक्षणज्ञानज- न्यकफपित्तामयं विद्यात् । रसासृनासमेदोविका- रजनकद्वित्रिरसानुसरिततत्तल्लक्षणज्ञानगोचरपवन- पित्तकफोदरामयो दुस्साध्यः ॥ २६ ॥ ननु दोपत्रयजनफरसविरसादनहेतुकोदरामयसद्भावे किं मानं? तजनकहेतोरेवाभावात् । तत्रैकदोपजन्यास्त्रयः । द्वन्द्रजाता. स्त्रयः। त्रिदोषजन्य एकः। एवं सप्तविध उदरामयः । इत परम- एसङ्ख्यापूरणार्थ उदरामये तद्भिन्नभूतदोपस्यैवाभावात् वाता- दीनां प्रयोजकत्वस्य तद्भेदोपाधिवशात् सप्तविधप्रकारस्य पूर्वमेष प्रतिपादितत्वात् तदितरोदरामयस्य हेत्वमावेन शातुमशक्य- त्वात् कारणाभावे कार्यानुदयादित्याशङ्कय समाधत्ते-क्किमीति ।

·चतुर्थप्रश्न: 167 कट्वम्ललवणरसाः तद्विरसाश्च पित्तप्रकोपकारकाः। तद्धि- रसा तजन्यपाण्डशोफविसर्पकारका । तद्विरसादनजन्यामदोप. पाण्डुशोभविसर्परोगकारकः । तद्विकारआमाशयं प्राप्य सिरा- रन्ध्रादूर्ध्वमार्गमवगम्य हृद्भत. पवनगतिधिकारकारकत्वात् तद्वन्या- प्यसिराविकारकारकत्वात् तद्गतरक्तप्रदूषणात् तद्वयाप्य स्थित स्सन् पाण्डुरूप । भते । रक्तविकारे सति शोभो भवति । मांस- विकारकारकत्वात् विसो भवति । तद्गताममेव पित्तं भवति । तद्रोगस्थानस्थितत्वात् विक रप्रदो भवति । तस्य विषरूपत्वात् धातव प्रदूष्यन्ते । सजन्यलक्षणानि तत्रतत्र प्रकाश्यन्ते । तदा- मरूपत्वात्पित्तं हृदयस्थितामपित्तसारं सिरारन्ध्रभागमापूर्य पक्का- शये नावितत्वात् तत्पक्कसारस्यैव मूत्रत्वात् हृत्कमलं प्रविश्य तत्रैव स्थितं हृदि स्पन्दनं करोति । द्विसिरावृतपद्माधारजिह्वा- प्रवेशनात्पित्तस्य तत्सिरारन्ध्रप्रवेशनात् जिह्वायामरुचिदृश्यते । हृदयस्थितामपित्ततारं सिरारन्ध्रभागमापूर्य पक्वाशये नावित. त्वात् तत्पकसारस्यैव मूत्रत्वात पाचकपित्ताभावो भासते । तद्धा. तुप्रवेशनमपि तदात्मत्वेन तत्पूर्ववर्ण विहाय पीतवर्ण भासते। तत्प. ञ्चाशात्सरारन्ध्रधमनी सम्पूर्य अक्षिप प्रविशति। तत्र पीतत्वं प्रती यते। शतसिरारन्ध्रधमनीषु पित्तमारप्रयेशनात् तच्छाखाङ्गुलीपु क- णारुणकनकपीतदत्वेन तत्पूर्ववर्णं विहाय पीतवर्णे भासते। तत्र- स्थरकं पहुवर्ण भासते । नाभ्यावृत्तचकाधारकुण्डल्याधारभू. तानीलात्मकनाध्यावृत्तपद्मद्गतामपित्तसार' नाभ्यावृत्तचक्राधा- रविंशत्सिराभ्यन्तरमार्गेषु प्रविशन् तावद्विकारान् जनयती. त्याह-ममेति। भ्रमवमिपिपासादितृष्णामूर्छान्तर्विदाहाङ्ग- ·168 आयुर्वेदसूत्र स्पन्दनारुचिपाण्डुता पित्नपाण्डुशोभलक्षणम् । पा- दजानुजङ्ग्रोरुकटिपृष्ठवीजपा तिव्यथातिसाररू- क्षतातिशीतसर्वाङ्गस्पन्दनं पवनशोभपाण्डुलक्ष- णम् ॥ २९ ॥ घातपाण्डुलक्षणान्युच्यन्ते-पादेति । अवर्णादिभूतपादपद्मस्य चतुर्विंशत्सिरा इतालवालं तदाम- पित्तातिसारं शिरःकमलादागतामृतानरोधनादामपित्तातिसारप्र. दर्शनात् शोभपाण्डुविसर्पामयचिवज्ञापकं भवति । विरसादन- विकारवत्पयनो रसामुग्धातुगतश्चेत् पाण्डुरूपविकारं भजते । स एव पवनो मांसधातुगतश्चेत् श्ययथुर्भवति । स एप धातुः गतश्चेत् विसामयो जायते । यस्य पादे विकारो जायते तत्मदेशस्थावर्णोचारणं स्पष्टोचारणवदाव्यम् । तत्प्रदेशे श्वय. • थुदर्शनं पा पाण्डुशोमविसर्पामया या ज्ञातव्याः । अवर्णस्थानभूतजानुपद्माधारकं चतुर्विंशत्सिरावृतजानु पमायाले श्वासोच्छासाभ्यां शिरकमलस्थामृतोपहरणमार्ग रसविरसजन्यामपित्तसारसंस्कारं तत्सिरामार्गगतपयनषिवृत्या पू. पंवत्पाण्डशोमायिसपमियाः। रसामुग्धातुटूपणारपाण्डुत्यम् । मां- सधातुदूपणाच्यधुदर्शनम् । मेदोधातुदूषणाद्विसपंरोगाः प्रादुः भवन्तीत्यर्थः। ये तदर्भधारतत्रदेशीयपद्मावृतसिरामार्गगतपवनप्रचारणा- भाषकार्यजनकपाण्डुशोभयिसपमियाः पूर्ववद्धानन्दूषयन्ति अची पणांनामुपारणसकलसामग्रशं सत्यां यथान्यत्वं, ते पचनप्र. कोपजाता इति शानुं शक्यत्यादेय पित्तप्रदेशकमलाधार ·चतुर्थप्रश्नं 160 शिर कमलस्थामृतप्रवाहवशात् तद्विरुद्धरसजन्यामपित्तसारसं. योगकार्य सिराणामेव, तद्रोगलक्षणज्ञानज्ञापकत्वात् । यावत्कालं यावत्सिरामस्पर्शनं तत्तल्लक्षणलक्षितरोगाभारस्य तत्तन्निदान- ज्ञापकत्वात् । पृष्ठदेशमारश्य धीजपार्श्वमेदादधःप्रदेशपद्ममारभ्य कचटतपवर्गाणां तत्तबीजजनकपवनादेव प्रतदधिष्ठितपद्मानि पञ्च- दशसहयाकानि पित्तप्रकोपविकारभावकार्यकारकपित्ताधारकप- भानि । पित्तप्रकोपसामग्रयां सत्या तत्तद्वर्णविकारशापकलक्षणल- क्षितानि तत्सन्निदानज्ञापकानि । योष्ठप्रदेशपर्यन्तं पञ्चदशाधारभूत- पद्मस्थानाधिष्ठितपित्तं तत्तल्लक्षणानि तत्रैवाविर्भूतानीत्यर्थः । इतःपरं फफपाण्डशोभविसामयचिन्हानि प्रकाश्यन्ते- श्वासति । श्वासखासनासाक्षि'पक्ष्मकर्णकपोलदन्ताति' पीनसशिरस्तोदनं पाण्डुशोभ'विसर्पामयलक्ष- णम् ॥ ३०॥ कफप्रदेशे हदि अमपित्तातिसारस्य शिरिसरावृतहत्क. मलस्थितत्वात् तत्सिरागतपयनविगत्या श्वाससासौ भवेताम् । अक्षिपक्ष्मकर्णकपोलदन्तानां मलाधिश्यं वेदनातिप्रतीतत्वात् । एत: लक्षणाणि कफप्रकोपजन्यामयरूपपाण्डुशोभावसामयलक्षणानि तत्तनिदानन झाप्यन्ते । ननु पवनपित्तकफप्रकोपेन पयनपित्तकफरोगा इति प्रति. पाद्यते । तञ्चिन्तयम् । रसविरसानादनं वा शुद्धरसवव्याधि- श्वासकासाक्षि-A & B दन्तातिभिर-A & B विसामयलक्षणम् --B. AYURVEDA, 23 ·170 आयुर्वेदसूत्रे 1 क्यान्नादनं वा तदाशयस्थपवनवेगनिरोधनं या रोगहेतुफमिति घक्तव्यम् । तथा सति सर्वशरीरसंचरितपवनप्रकोपाः पिरस. विपसंपर्कदोपजा. तत्पवनस्य शरी व्याप्यसंचारकर्मगुणवद्र्व्य- त्वात् । तद्विरसविपसंपर्कवशात् पवनप्रकोपो भवतु । कफ- पित्तयो पनुवादेव तयोधैिरसविपसंसर्गस्य वक्तुमशक्यत्वात् । तद्वत् अयं कफरोग., अयं पित्तरोग. इति कथं हायत इत्य- स्वरसादाह-याोति। वाद्यविषग्रस्तवद्धातुदूपकाः ॥ ३ ॥ सादिना दप्टस्य विपग्रस्तस्य दृष्टत्वात् । तयोः पङ्गुत्या- देव तद्विपसंसर्गामायापे सर्वशरीरव्याप्यपवनपच्छरीरस्य पि- त्तकफयोः शरीरान्तःपातित्वेन विषसंस्पृष्टपचनसंसर्गवशात् दो- पत्रयप्रकोपो भविष्यति । तद्वद्यापि पवनव्याप्यविपरसदएपवन- संयोगस्य तयोर्विद्यमानत्वात् अयं पित्तदोषः अयं कफदोष इति वक्तं शक्यते । तईि रोगमात्रस्य पवनप्रकोपजन्यत्यात् सर्व- रोगाणां पवनप्रकोपाधीनत्वात् सर्वे रोगाः पवनजन्या एव स्युः । तस्मात्कफत्तियोः पृथक्तयाऽवच्छेदकतासंभवात् तथा सूत्रस्थाने प्रतिपादितं- विभुत्यादाशुकारित्वादलित्यादन्यकोपनात् । स्वातन्त्रयपारतन्त्रयाभ्यां व्याधेः प्राधान्यमादिशेत् ॥ एतद्वचनानुसारेण पवनस्यैव सर्वरोगप्राधान्यं प्रतीतमिति चेत् न । तत्सर्वशरीरव्याप्यत्वेऽपि धातुपोपकं न भवति । मन्दा. निलसन्धुक्षणकर्मगुणयट्रव्यत्वात् । अनलमन्दत्वनिवर्तकसन्धुक्ष- णगुणयद्रव्यस्य धातुपोषकत्वामावात् । पित्तकलाया एव जठरा. नलत्यात् पित्तप्रकोपे सति अनलो मन्दो भवति । तेन कफप्रकोप 11. B. कोशयोरतम दृश्यते.

·चतुर्थप्रश्न: 1711 Myt . - एवं स्यात् । पित्तकफप्रकोपो यावच्छरीरनाशकः सिरामार्गगत- धातुपोषकपवनमार्गनिरोधनद्रव्यत्वात् । व्याध्यवच्छेदकं शरीरवि- नाशकत्वं, पित्तकफव्यतिरेकेण शरीरनाशकत्वाभावात् । वायोस्तु तत्संसर्गद्वारा रोगहेतुकत्वप्रतिपादनम् । तस्मान्मुख्यत्वेन प्रा- धान्यं पित्तस्यापि संभवतीत्यर्थ । पवनस्य व्याधेः प्राधान्यप्रति- पादनं सर्वशरीरव्याप्यपवनमन्तरेण रोगकार्यहेतुकत्वं वक्तुं न शक्यत एवेति तात्पर्यम् । ननु पाण्डुशोफविसर्परोगाः तत्तद्भिन्नज्ञानविषयकसामग्रीज- न्याः। नत्वेकपदार्थज्ञानग्राहकसामग्री बहुपदार्थवाहिका भवति । । बहुपदार्थविषयकशानं नैकपदार्थविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्य, एकपदार्थविषयकज्ञानग्राहकसामग्रीजन्यत्वात् । तथाहि घटेन्द्रि- यविषयकसामग्रयां मत्यां घटविषयकज्ञानं जायते पटपदार्थ- विषयकज्ञानं नोदेति । तद्वदेवात्रापि । एकरोगजनकसामग्री कथं रोगक्रयप्रतिपादक कार्यजनकसामग्री, बहुकार्यज्ञानग्राहिकाया अदृष्टत्वात् । अन्यथा एकपदार्थग्राहकसामग्रयां सत्यां सर्वपदा- र्थविषयकज्ञानोप्तत्तिरेव स्यादित्यस्वरसादाह-वातेति । वातपित्तरसविरसद्व्यसंसर्ग'जातवातगतिरोध- नाद्रसासृग्धातुविदूपणात्त्वक्पालित्यं पाण्डुरोगहे- तुकम् ॥ ३२॥ अस्यार्थ-वातपित्तप्रकोपरोगा. रसविरसद्रव्यसंस्कारजा- ताः, तेन पवनगतिरोधनद्वारा रसाएग्धातुं विदूष्य त्यपालित्यं यत्र दृश्यते तत्र पाण्डुरोगोऽस्तीति निदानं ज्ञातव्यम् । स एव पा. ण्डुरोग इत्यर्थः । ननु वातापत्तप्रकोपसामनया वातप्रकोपो जा. 1जातसिरागतपयनातिरोधनात्-A. & B. * 14 ·172 आयुर्वेदस्त्रे यते। पित्तप्रकोपसामग्रया पित्तरोगो जायते। पण्डुरागज्ञापकत्व: पालित्यं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-हदिति । हृदि स्थितामपित्तविपप्तारं पादपद्मशोपकं अ- वर्णवोधकचतुस्त्रिंशत्सिरासंसर्गवशादमृतप्रवाहरो- धनात्पवनजन्यामयाः प्रवर्धन्ते ॥ ३३ ॥ रसविरसद्व्यादनजातामाशयव्यापकंपवनविगत्या आमपि- तविषसारः अवर्णोदोधकतत्पादपद्मपोषकसिरारन्ध्रमार्गगतामृत- ।' प्रयाहं निरुध्य वातविकारजन्यपाण्डुरोगः हृदिस्थितामपित्तसारः परंपराहेतुर्भवतीत्यर्थः । स एव पातोदरस्यापि हेतुर्भवति । वात- पित्तपण्डुरोगस्यापि परंपरया हेतुर्भवति। अनिलजन्यवातामयस्या- पि हेतुर्भवति । अत एव उदरामयनिरूपणानन्तरं पण्डुशोफ- विसर्पामयानामवसर इति प्रतिपादितम् । एतत्प्रतिपादितामया- नां जनीभूतामापत्तरसविपद्व्यस्यैकत्वान् स्य नानाकार्यप्रतांति' उपाधिभेदाद्भवति । सुवर्णस्यैकत्येऽपि तजन्यकार्य तत्तद्रूपभेदेन बहुविधं प्रतीयते, तत्र कारणवाहु- ळ्यस्य इष्टत्वात् । ननु अयं घातपाण्डुरोगः, अयं पित्तपाण्डुरोगः, अयं फफपा. ण्डुरोगः इति तादृशप्रतीतेर्विद्यमानत्वात् तत्कार्य हेतुभूतार्थाः दोपा एप भवेयुः। विरसजन्यामपिर्तवियरूपद्रव्यस्य विरसजनकत्वात् तत्पाण्डशोफविसर्पामयानां तत्तजनकीभूता दोपा एव हेतयो मघ- न्तीत्यस्वरसादाह--अमृतेति । अमृतप्रवाहालवालोपजीव्यावर्णोद्बोधक सरंन्ध- काभ्यन्तरधरपसिरामपित्तविपसारग्रसनं पवनप्र- कोपहेतुकम् ॥ ३४॥ एककारणजन्य- ...

·चतुर्थप्रश्न 178 . शिरकमलस्थामृताहरणयोग्यश्वासोच्छ्वासानिलाभ्यामाहृत तद्वर्णवोधकारिकार्योत्पादकतत्पद्मान्येव आलबालानि तेष्वमृत- पूरणं कर्तुं सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरपसिरा एव हेतुभूता भव- न्तीत्यर्थः। ननु सिरामार्गगतामृतप्रवाहप्रतिवन्धकजन्यामयकारण आ- मपित्तविषसारं भवितुमर्हति तत्सिरासंसर्गसंस्कारजातरोग. हेतुकत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घट । इत्यनुमानप्रमाणेन आम- पित्तरसस्यैव हेतुत्वप्रसंगादित्यस्वरसादाह-सिरे इति । सिरामार्गगतपवनमांसधात्वनुसृतजानुजङ्घो- रुवीजपार्श्वपद्मगत इ, उ, ऋ, ए, ओ, ऐवर्णोदो- धकसरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्गगतपवनगतिनि- रोधानादनिलप्रकोपो भवति ॥ ३५॥ आमपित्तरससारं जानुजडोरुवीजपार्श्वस्थितपद्माधारकसि. रामार्गसंस्पर्शनान्मांसधातुदूषणात् इवर्णयोधकसिरास्पर्शनं पच- नगतिरोधनं जानुपद्मायहेतुकं उवर्णयोधकसिरासंस्पर्शनं पवन- गतिरोधकारकं जडोरुपद्मद्वयहे तुकं अवर्णवोधकसिरासंस्पर्शनं पवनगतिनिरोधनवात्सराभ्य उत्पन्नं शान सिरामार्गगतपयन- गतिजन्यविस्वरोद्बोधकहेतुको भवति । यावद्रोगजनकसामग्री तत्तद्रगोगनिदानहेतुभूतविसरोद्बोधककार्यकारिणी भवति । उदर- पाण्डुशोकविसर्पकुष्ठरक्तवातपवनकार्याणां एकसामग्रीजन्यत्यात् तत्सिरागतपयनकार्यभेदादेव तद्रोगभेदं जनयतीत्यर्थः । तत्तद्रो. गनिदान तत्तत्स्थस्वरविशेषावर्णात्मकपदोश्चारणं तत्तद्वयाधिवि. शानहेतुकं भवतीत्यर्थः।

·174 आयुर्वेदसूत्रे ननु पवनविकारा वहवस्सन्ति । तथाहि नेत्रयायुः, कर्ण- वायुः, शिरोवायुः, पक्षाघातवायुः, धनुर्वायुः, अर्दितवायुः, गुल्म- वायुः, प्लीहवायुः, कटिवायुः, इति । तत्तलक्षणलक्षितानि तत्तद्- शापकान्यपि यहूनि सन्ति । सिरासंचरितपवनगतिविकारभेदात् तत्तदङ्गस्थितानि तत्तद्विकारभूतानि । एक एव पवनस्सन् तत्तै दगतोपाधिभेदात् तत्तन्नामाभिधेयाः तत्तदोपद्रवकारका प्र. णघातुफाश्च भवन्तीत्यखरसादाह-तदिति । तत्सिरामार्गगतपवनप्रकोपभेदाधिष्ठानोपाधि- भेदात्पवनविकारभेदाः । 'आमपित्तविपरसविरोधि द्रव्यं भेषजम् ।। ३६ ॥ आमपित्तरसविरसजातरोगास्तच्छदार्थः । तत्सिरारन्ध्रमा गेंषु अनिलविकारो भूत्या तत्सिरासंसर्गप्रदेशेषु यावत्कारणा- नुगतपयनगतिचित्र्यात् उवर्णयोधकासगसंस्पर्शनं पधनगतिरो- धकारकम् । कटिप्रदेशपद्मश्वयथुहेतुकम् । एवर्णयोधकसिरामार्ग• संस्पर्शनं पनगतिरोधकारकम् । वीजपद्मश्चयधुहेतुकम् । ऐवर्णो. द्वोधकसिरामार्गगतपयनगतिरोधनं तत्पार्श्वभ्ययथुहेतुफम् । आ. मपित्तरससारं यीजपाश्यपधुहेतुकम्, तद्वर्णचोधकासरामार्ग- गतपयनगतिकारकत्वात् । यन्नैयं तनयं यथा घटः । इत्यनुमा.. नेन गचस्वराधिष्ठानहेतुभूततत्तत्पद्माधारफसिरारन्ध्रमागगतप- धनगतिः सुस्वरविशिष्टवर्णात्मकपदशानप्रतिपादिका, शानेच्छा. प्रयतादिना ताल्योष्ठपुटव्यापारात्मकथाहापचनाहतसंस्कारांद्वो. 1 भेदाः । मांसघातुपोषक तत्र भेषजम् । माम-दति A. B. कोश. योरपिक.पाठः ·चतुर्थप्रश्न. 175 . धकहेतुभूतत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । तत्तद्वयाधिनिदानज्ञानं तत्तात्सराधीनवर्णात्मकपदज्ञानहेतुके, अधिकारहेतुकसामग्रोजन्य- त्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यथा घटः । वाहपवनाकर्षणजातताल्वोष्ठ- पुटव्यापारसंस्कारोबोधकवर्णाधार र बिरसद्व्यादनजन्यपवन- प्रकोपहेतुकस्वरवोधकारक, पवनप्रकोपलक्षणशानवोधकद्रव्यत्वात् आमपित्तसियसारं यादृशसिरासंस्पर्शनात् तत्तदङ्गजन्यरोगा इति । सकलपवनरोगजनकसामग्री अमपित्तसारः, तत्तदगावलग्न- सिरासंस्पर्शनसामग्रोस्वरूपत्वात् । नानारूपघटानां एकमृत्पि- ण्डमेव कारणम् । तथा आकाशादिवदङ्गजन्योपाधिभेदात् कर्ण- पवनरोगः नेत्रपवनरोग. शिर पवनरोग इति व्यपदिश्यते । ननु आमपित्तसारः उदरपाण्डुशोफविसर्पकुष्ठपवनरो गाणां एकमेव कारणमिति वक्तुं न शक्यते, तत्तनामभेदेन कार्यभेदस्य दृष्टत्वात् । तत्र कारणभेदोऽस्तीति अवश्यं ज्ञात- व्यम् । घटः कलश इव भेदो भवतीति न वकव्यम् । तद्धि सर्व पृथुवुनोदराकारत्वेन अयं घट इति घटत्ववति घटत्व- प्रकारकत्वं ज्ञातुं शक्यत्वात् । न तद्वदेवात्रापि भविष्यति, अयं पाण्डुरोगः अयं शोफरोग इति रोगत्ववति रोगत्वविशि. एप्रकारकत्वेन ज्ञातुं शक्यत्यादिति वाच्यम्, तेषां मृद्विकार- व्यक्तीनां जलानयन कार्योपकारकत्वं पृथुवुनोदराकारव्यक्तीनां व्य- किभेदशाने सत्यपि पृथुचुघ्नोदराकारस्य एकप्रकारकत्वस्य हष्ट- त्वात् । दृशान्तेनापि अभेदज्ञानमात्रमिति नानुभूयते । तद्वदापि फलभेदरूपभेदचिकित्साभेदज्ञानानुभवस्य हटत्वात्, इति चेत् न । तद्वदत्रापि कार्यभेदाभावोऽस्ति । तथाहि-आमपितसारः उक्तरोगेषु एक एच हेतुर्भवति । तत्तश्चिकित्सामेदेन तत्तनाम. भेदानुभवः कथमपलापयितुं शक्यते! अप घूम.-आमपित्त- ·174 आयुर्वेदस्त्रे ननु पवनविकारा वहवस्सन्ति । तथाहि नेत्रवायुः, कर्ण- वायुः, शिरोवायुः, पक्षाघातयायुः, धनुर्वायुः, अदितवायुः, गुल्म- वायुः, प्लीहवायु., कटिवायुः, इति । तत्तलक्षणलक्षितानि तत्तद्- शापकान्यपि यहनि सन्ति । सिरासंचरितपवनगतिविकारभेदात् तत्तदङ्गास्थितानि तत्तद्विकारभूतानि । एक एव पवनस्सन् तत्त दग्गगतोपाधिभेदात् तत्तन्नामाभिधेयाः तत्तदोपद्यकारकाः प्र. णघातुफाश्च भवन्तीत्यस्सरसादाह-तदिति । तत्सिरामार्गगतपवनप्रकोपभेदाधिष्ठानोपाधि- भेदात्पवनविकारभेदाः । 'आमपित्तविपरसविरोधि द्रव्यं भेपजम् ॥ ३६॥ आमपित्तरसविरसजातरोगास्तच्छदार्थः । तत्सिरारन्ध्रमा- र्गेषु अनिलविकारो भूत्वा तत्सिरासंसर्गप्रदेशेषु यावत्कारणा- नुगतपवनगतिवैचित्र्यात् उवर्णबोधकसिगसंस्पर्शनं पवनगतिरो- धकारकम् । कटिप्रदेशपद्मश्वयधुहेतुकम् । एवर्णवोधसिरामार्ग- संस्पर्शनं पानगतिरोधकारकम् । यीजपद्मभ्ययथुहेतुकम् । ऐवों- दोधकसिरामार्गगतपयनगतिरोधनं तत्पार्थश्चयधुहेतुकम् । मा. मपित्तरससारं वीजपार्श्वभ्वयधुहेनुकम्, तद्वर्णयोधकासरामार्ग- गतपवनगीतकारकत्यात् । यन्नय तन्नैवं यथा घटः । इत्यनुमाः । नेन अस्वराधिष्ठानहेतुभूततत्तत्पद्माधारफसिरान्ध्रमागगतप- पनगतिः सुस्वरविशिष्टयर्णात्मकपदज्ञानप्रतिपादिका, शानेच्छा- प्रयनादिना ताल्बोष्ठपुटव्यापारात्मकयाद्यपवनाहतसंस्कारोदो- 1 भेदाः । मांसधातुपोषकदर्य तत्र भेषजम् । आम-इति A. B. कोश- योरधिक.पाठः.

·चतुर्थप्रश्न. 175 धकहेतुभूतत्वात्, यन्नैवं तन्नैवं यया घटः। तत्तद्वयाधिनिदानशानं तत्तात्सराधीनवर्णात्मकपदज्ञानहेटुकं, अविकारहेतुकसामनाजन्य- त्वात्, यनैवं तन्नैवं यथा घटः । वाह्यपवनाकर्पणजातताल्वोष्ठ- पुटव्यापारसंस्कारोद्वोधकवर्णाधार र विरसद्रव्यादनजन्यपवन- प्रकोपहतुकस्वरबोधकारक, पवनप्रकोपलक्षणज्ञानयोधकद्रव्यत्वात् आमपित्तसिरासारं यादृशसिरासंस्पर्शनात् तत्तदङ्गजन्यरोगा • इति । सकलपवनरोगजनकसामग्री अमपित्तसारः, तत्तदगावलग्न- सिरासंस्पर्शनसामग्रोस्वरूपत्वात् । नानारूपघटाना एकमृत्पि- ण्डमेव कारणम् । तथा आकाशादिवदग्गजन्योपाधिभेदात् कर्ण- पवनरोगः नेत्रपवनरोग. शिरःपवनरोग. इति व्यपदिश्यते । ननु आमपित्तसारः उदरपाण्डुशोफविसर्पकुष्ठपवनरो गाणां एकमेव कारणमिति वक्तुं न शक्यते, तत्तन्नामभेदेन कार्यभेदस्य दृष्टत्वात् । तत्र कारणभेदोऽस्तीति अवश्यं ज्ञात- व्यम् । घटः कलश इव भेदो भवतीति न वक्तव्यम् । तद्धि सर्व पृथुवुनोदराकारत्वेन अयं घट इति घटत्ववति घटत्य- प्रकारकत्वं ज्ञातुं शक्यत्वात् । न तद्वदेवात्रापि भविष्यति, अयं पाण्डुरोगः अयं शोफरोग इति रोगत्ववति रोगत्वविशि- एप्रकारकत्वेन ज्ञातुं शक्यत्वादिति वाच्यम्, तेषां मृद्विकार- व्यक्तीनां जलानयनकार्योपकारकत्वं पृथुयुध्नोदराकारव्यक्तीनां व्य- किभेदशा सत्यपि पृथुवुनोदराकारस्य एकप्रकारकत्वस्य दृष्ट- त्यात् । दृष्टान्तेनापि अभेदज्ञानमात्रमिति नानुभूयते । तद्वदयापि फलभेदरूपभेदचिकित्साभेदज्ञानानुभवस्य दृष्टत्यात्, इति चेत् न । तत्रापि कार्यभेदाभायोऽस्ति । तथाहि-आमपित्तसारः उक्तरोगेषु एक एव हेतुर्भवति । तत्तचिकित्सामेदेन तत्तन्नाम, भेदानुभवः कथमपलापयितुं शक्यते? अत्र ग्रूमः-आमपित्त- ·चतुर्थप्रश्न 177 र्गवशात् पवनामया प्रवर्धन्ते । तजनकामशोपे सति तन्निवर्तते । तावद्विरसाइनादजीर्णादामप्रवृद्धौ सत्यां रसासमांसगतसिरा सस्पर्शनाद्यत्र पवनविकारो जायते स आमपित्तसार आमाशयं प्रविश्य हत्कमलप्रवेशनात् विषसंसर्गवत् यावद्रोगहेतुक ताव- द्वात्व-तर्गतसिरासंस्पर्शनात् तद्धातून्सन्दूप्य रसामृमांसदो धातव दूपितास्सन्त क्रमालपाण्डशोफविसामया प्रवर्धन्ते । सुतरां मेदोधातुविकारे, सति कुष्ठं भवति । स आमापत्तमार: रसासृनांसधातून्सन्दूष्य मेदोधातुस्थितत्वात् तावद्धातुसारस्य वाहि प्रदर्शनमेव कुष्ठरोगकारण भवतीत्यर्थः । ननु त्रिसाराधिक्यादनजातरोगास्तु अजीर्णरोगजन्यामया बहवस्सन्ति । तत्कार्यभेदस्य इष्टत्वात् कारणभेदो वक्तव्यः । आमपित्तसारस्य एकरूपत्वात् शोफपाण्डुविसीमयानां धातु- दूषककार्यस्य एकत्वात् तत्र वक्तुं शक्यते । तत्कार्यव्यतिरिक्तकुष्ठ- रोगकार्यस्य भिन्नत्वादित्याशयं मनास निधाय कुष्ठरोगागमहेतुं वर्णयति-पूर्वस्मादिति। 'पूर्वस्माद्द्विगुणं पृथुतया भाति ॥ ३७॥ पूर्वधातुभ्य स्थूलत्व द्विगुणप्रतीयते । म च तन्तुबद्धातुसा. रस्रावितरोगस्वरूपत्वात् सिराशौण्डिल्यतया पृथुत्व भासते । आमपित्तसारस्य यावत्सियसंस्पर्शनं तत्तद्रोगाणां तत्तत्सिरासं- स्पर्शनं कारणं भवति । तथा सति कारणचौचित्रया कार्यवैचिः अयं प्रतीयते । तन्तुगतरूपानुगतरूपानुविचित्ररूपवत्वं यावत्तन्तु- एतत्सूत्रारप्राक् “पवनप्रकोपटेतुकतिरसजातरसासृद्मास भगचयप्रदेश- गतं भवति" इति A.B. कोशयारधिक पाठ, एतत्सूत्र B कोशे नास्ति AYURVEDA 1 23 ·178 आयुर्वेदसूत्र गतरूपानुसारिवैचित्र तजन्यपटवैचित्रयं करोति। कारणगुणा हि कार्यगुणानारभन्ते । यावत्सिरासस्पर्शनं तावरिसराधारक पद्मगत- विकारकारक, तदन्यरोगकार्यहेतुकत्वे सति तद्धेतुकत्वात् यन्नै- चं तनैवमिति । पाण्डुशोभविसर्पकुष्ठरक्तवातामयानां आमपित्तरूप- विरसंसर्गविशिएसिराणां नानारूपकार्यजनकत्वं सूच्यते । आमपित्तसारस्य एकत्वेऽपि तजनकद्रव्याधिक्यं कारणता; वच्छेदकं भवतीत्यर्थः । ननु सर्पशरीरव्याप्यपवनप्रकोपे सति तत्संचारयोग्यधातु- शोपो जायते। शोपणककार्यकारफरूक्षगुणद्रव्यत्वात् अनन्ताव- च्छेदकं रूक्षगुणवत्त्वधातुशेषककार्यकारकत्व प्रथमत एव प्रति प्रतिपादितम्। तत्र रूक्षो लघुश्शीतः खरस्सूक्ष्मश्चलोऽनिलः । इति. तस्मात्पवनविकारमात्रेण आमपित्तरससारस्य एकदेशस्थि- तत्वाः सर्वधातुशोपणं कर्तुं न शक्यत इत्याशयं मनसि निधाय पवनविकारं प्रतिपादयति-निसहनेति। त्रिसहस्रसिराहेतुकं मधुरीभूतं ज्वलयति॥३८॥ धातुप्रदेशचातपद्माधिष्ठितावर्णोच्चारणसामग्री विस्वरप्रति- पादिका यदि भवेत्तदा पयगप्रकोपकारफमधुरीभूतद्रव्यादनजात पवनविकारकार्यहेतुत्वात् स्वादम्ललयणरसवव्यधातुप्रदेशयात- पद्माधिष्ठितावर्णाश्चारणसामग्री विम्बरप्रतिपादिका याद भवेत्त. दा पवनप्रकोपकारफमधुरीभूतद्रव्यादनं प्रपनरोगमागमायपरि- पालनकारकास्तास्सिरास्त्रिसहस्रसंख्याका. पादपद्माधारकाः ता. 1 स्वरति' इति... कोशे.

·चतुर्थप्रश्नः 179 परिसरायच्छररिंभवनि पवनविगत्याधारकसिराणां तत्तद्गतितिरो- धानकारकद्रध्यं किं वक्तव्यम् ? तत्पवनप्रकोपकारकं भवति । न तावद्धातुशोषक, किंतु चंदना रोगकार्य भवातीत्यर्थः । ननु सर्वद्रव्येषु मधुररसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवति ।स्था- 'वरजातिस्थितमधुररस पवनप्रकोपकारकः। जगमादिस्थितमधु- रसबद्दव्यं पवनप्रकोपहारकम् । तथापि उभयमपि परमधातु- पोपकम् । स्थावराणां स्वादुरसः रसामुग्धातुविकारक । जङ्ग- मानां स्वादुरसः सर्वधातुपोपको भवतीत्याशयं मनास निधाय प्रजाजननहेतुं प्रतिपादयति-प्रजोत । प्रजोत्पोदकहतुभूतं भवति ॥ ३९ ॥ जगमानां मांससारः पयोविकारो भवति । तत्सजातीयान्य- सारोऽपि सर्वशरीराणां धातुरसस्स्वादुरेव भवति । तत्स्वादु- रसः प्रजाजननकारकः रेतोधातुविकारहारकद्रव्यत्वात् । पेचरा- णामण्डजस्वादुरसः पवनप्रकोपहारकः। भूचरशरीरजातक्षीरवि. कारजाता. पवनहरशुक्लधातुपोपफा इत्यर्थ । स्थावरद्रव्यानष्ठमधु- ररसानामिक्षुकाण्डादिजन्यानां सर्वधातुपोपरत्वं वक्तुमशक्य- त्यात, स्थावररसात्मकत्यात् तनिष्ठस्यादुरसो गुरुर्भवतीत्यस्व- रसादाह-मधुरेति । 'मधुररसादनादसृग्धातुर्भवति ॥ ४० ॥ स्थावरनिष्ठमधुररसादनं जगमशरीराणां रसामुग्धातुप्रय. मधुरेति सूधारवार 'मास्मर्वमावति" इत्यधिकः पाठः A. B.कोशो ·180 आयुर्वेदमूत्र धकं रक्षुकाण्डादिद्रव्यजन्यरसबद्दव्यत्यात् । रसाएग्धात्यभिवर्ध- फस्स्थावरनिष्ठस्यादुरसो भवतीत्यर्थः । स्थावरनिष्टाम्लरसम्य प्रयोजनमाह-आम्लेति । आम्लरसादनं मांसधातुपदं भवति ॥४॥ स्थावराणां लवणरसस्यप्रयोजनमाह-लयणेति । लवणरसो मे'दोधातुप्रदः ॥ ४२ ॥ स्थावराणां लघणरमः जगमशरीराणां मेदोधातुप्रवर्धषो भवतीत्यर्थः। ननु स्थावराणां स्यादुरस पयनप्रकोपकारक. । जगमा रोराणां स्थादुरसः पवनप्रकोपहारफ इति भेदफायनं कथं यतुं शफ्यते। तदेय पडूसानां गुणप्रदानं भेदद्रव्यस्य यत्त शाक्य त्यात् स्थायराणां गुणप्रदान पड़मानां तनजात्यपच्छेदेन भेद पय स्यादित्यस्यरमादाह -आयेति । आद्यहिधातुसारं जङ्घापद्महेतुकम ॥१३॥ तितरमाभियधितं मेदोधात्यनस्थितदादळपानं फटन देशगतम् । सहरनमिरादागतामृतं तस्य पोपफम्। आच इति--- स्यादुरसयव्यम् । ये इति - इमाम्ममारोभूनाधिकमावद्रप्य गुणसार म्यादुरमयद्दव्यं तदेव नियतकं भवतीतियन् तत्कयं मातुं शक्यते । शुक्तधातुपोषफस्यादुरसं थायविधातुरसापाया. तुप्पं मयति ! जङ्गमदन्यनिष्टस्यादुरमं मर्पधातुपोषकम् । व .. गप्पं पयः गम्यं मृतं रमाएम्पायकारानिपल्यंतसातु पोप्यं भगति । नत्स्गदुरमम्प संयंशरीरपुष्टिकरत्या बाट भिपिरतु- गिरे.

·चतुर्थप्रश्नः 181 निवर्तकस्वादुरसवदव्यत्वात् पादपद्माधारकजड्डापद्माधिष्ठिताज्व- र्णानां आधारो भूत्वा स एव सुगतिकारकस्सन् तत्त- त्पद्मानि तत्तदधिष्ठितवर्णानि च सहस्रारपद्मगतामृतं सहस्र. सिराभ्य आहृत्य तत्तद्वर्णाधारकपद्ममाप्लाव्य तत्तद्वर्णानुभव- शानद्वारा ऐकारशापकपवनः तस्य पोपको भवति। तिक्तर- सामिवर्धितपित्तदोपः नाभेरधस्स्थितदशदळपद्मं स्वाधारं कृत्वा पवनहतामृत स्वाधिष्ठानभूतं दशदळपद्ममाप्लान्य हलादिव. र्णानां श्रोत्रप्रदेश प्रापयन् तिकरस. मांसमेदोधातुपोपको म. वतीत्यर्थ । ननु अचस्सा स्वरा सन्त सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्गे- भ्य धोत्रप्रदेशं प्रसरन्तः स्वराश्थूयन्ते । पादपद्ममारभ्य वीजपार्श्व- पद्मपर्यन्तं पवनस्थानमिति । अत एव चलनात्मकं कर्म कुरुते । जङ्घाभ्यां पद्गयां धमोऽस्मीति शरीरापगमागमी भवतः। तदेवं चलनात्मकगतागतभेदं पवन एव कुरुते । तेनैव स प्रचरति । पीजपार्थपद्ममारभ्य हस्तपद्मपर्यन्तं कचटतपवर्गपञ्चकस्य तत्त- स्पद्माधिष्ठितत्यात् । सरन्ध्रकाभ्यन्तरगतपवनस्तु स्वाभिमानप- प्रेषु स्थित्या अचां वर्णानां तत्तद्वर्णसन्ध्युशारणार्थ सुपदप्रयोगो- धारणार्य तत्वदसमूहवाक्योचारणार्थ स्वाभिप्रेतार्थयोधनार्थ पद- याफ्यप्रयोगव्यतिरेकेण स्वस्यापरस्य योधयितुमशक्यत्वात् । तस्मादग्भि. साकं हलादय. स्वामिप्रेतायें परेप विवोधयितुं शमयन्ति । अत एय शब्दशाले चैयाकरण. प्रथमत एच प्रतिपादितं- 'पृद्धिरादर, अदेड गुण , इको गुणवृद्धी" एतत्सूत्रत्रय- साथै महामाध्ये सय अपश्चितम । यत्र यत्प्रतिपादितार्य अन्मि.

·162 आयुर्वेदसत्रे साकं हलादय कार्यकारका भवन्ति । पित्तदोपामिमान कुक्षिस्थित. तत्तत्पद्मस्थितवर्गपञ्चकवर्णानां ततत्सिरागतपयनः स्वाभिमानभू. ताज्यान् यथाविधि शास्त्रप्रतिपादितार्थान् बोधयितुं स्वरसहित. हलादीन् सिरास्यदोपगतिजातशब्दः कर्णयोः प्रपद्यत इति । पित्त- प्रदेशपद्मस्थितवान् पवन एवं प्रापयतीत्याह-तिक्तति । तिक्तरसाभियर्धित मेदोधातुस्थितदशदलप- कटिप्रदेशगतम् । सहस्रसिरादागतामृतं तस्य त. त्पोपकम् । तिक्तरसाधिककफप्रदेशामृतं तत्र दो पजन्यम् । पिङ्गलामार्गादागतपवननिरोधनं सुभे- पज सुपोपकम् ॥४४॥ तिक्तरसद्व्यादनसंस्कारजन्यगुणाः तत्तद्विरद्धादनरमजन्य रोगपशात् स्वस्योचारणाधीनवर्णात्मकपदसमूहवाक्यप्रवर्ण तत्तः त्पमाधिष्ठितरोगयिज्ञानहेतुकं भवति । नाल्योष्ठव्यापाराधीनयों- चारणहेतुभूनतत्तत्पद्मस्थितरोगजनकसामप्रथा यायद्धीनयोंथा. रणजन्यवर्णाकारं विशाय कफविकारहेतुफस्चाद्वम्लरमपदव्या विषपादनजन्यफफरोगस्य तग्निवर्तकामृतं पिगलामागांदागत. पवननिरोधनजन्यामृतं सुभेषजं भवतीत्यर्थः।' हीनयपश्चारणहेनुकतोगस्य तन्निवर्नफदव्यामायेऽपि यहिः पवनरेचनं तत्पूरणं च निवर्तकं भवतीत्याह-यहिरित। वहिः पवनं रेचयेत् तमेव पूरयेत' ॥१५॥ अस्य फलमाद । तस्मादिति- तत्र सेचयेत्। तत्र संवयेन्-B..

·चतुर्थप्रश्नः 183 + तस्माचिरायुर्भवति'॥ ४६॥ ननु एतत्सर्व न संसृज्य घटते । तल्वोष्ठपुटव्यापारसाम- प्रयां सत्यां वाञ्छितार्थ थोत्रप्रदेशगतशब्दजनितवाक्यश्रवणेन तत्पदार्थः वाक्यविपयो भवति । न तत्पद्माधिष्ठितवर्णसिराभिरेव झाप्यते, गौरवात् । “यद्धि मनसा ध्यायति तद्वाचा वदति, तत्कर्म- णा करोति" इति श्रुतिरंवार प्रमाशापिका । फिंच "अकुहविस- र्जनीयानां कण्ठ । इचुयशानां ताल । उपूपध्मानीयानामोष्ठौ । ऋटु- रपाणां मूर्धा । लतुलसानां दन्ता इत्यादिवार्तिकवचनाना विद्यमानत्वात् तत्तत्पद्माधिष्ठितवर्णान् श्रोत्रप्रदेश प्रापयितुं त. त्तत्सिराणां तत्सामाग्रयभावादित्यस्वरसादाह--चन्द्रेति । चन्द्रकलायतमरुत्प्रचोदितपद्मं मुकुलीभवति । सूर्यकलागतपवनाद्विकसति ॥४७॥ चन्द्रकला ताल्योष्ठपुटव्यापारसामग्रयां सत्यां चन्द्रस्वरादा. गतपयनेन मुफुलीमयति । एतद्वर्णोत्पादकताल्चोष्ठपुटव्यापारसा. मप्रोजन्यपधनात्सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्ग प्रविश्य तत्तत्पन्ना- धिष्ठितवर्णान्गृहीतुं तत्पद्ममुकुलीभाव एवं कारणं भवतीति तत्सर्थ मनसि निधाय तत्तद्वयाधिनिदानं पूर्वस्वराद्वितस्वराः, तत्पमाधिष्ठितरोगनिसानहेतुत्वात् इत्यत्र प्रमाण वर्णोशारणथ. यणशानानुभव एय। तशान कीदृशामित्युक्ते अनुमय पृच्छेत् न तद्वोधयितुं शक्यम् । हिटोचारणं यदा क्रियते तस्य योज- पायस्पानत्यात् तद्वयापारजनकपयनस्तत्सिरामार्ग सञ्चरन् कय. स्थिरावेर-B.

·184 आयुर्वेदसूत्रे . णे गृहीत्वा श्रोत्रप्रदेशं गमयति । तदात्र 'क' शब्दो जायते । तत्कविवरं गत्वा आधिर्भवति । तेषां वर्णानां कण्ठ एव स्थानं भवति । इचुयशादिवर्णा अपि तालुप्रदेशं गत्या आविर्भवन्ति । लतुलसा अपि दन्तदेशं गत्वा आविर्भवन्तीति परंपरया तत्त- सजातीया अप्याविर्भूता इत्यर्थः । एवं सूर्यकला सहायं कृत्या. तत्तत्पद्मं विकासयन्ती वर्णान् जनयति । एवं चन्द्रकला च सूर्य- कला च तत्तत्पद्मानां निमोलनोन्मीलनं च फरोति । यावदर्थ जानाति तदर्थमिच्छति; तावदर्थवदुचारितशब्दो विषयो भवतीत्येवं मनसि निधाय ताल्वोष्ठपुटव्यापार करांति । तेन घायु- रुत्पन्नस्सन् तजातीयसिरागतपयनं सम्प्राप्य तद्वान्छितार्थप्रति. पादकपर्णसमूहं पदमुद्दिश्य ताल्योष्ठपुटव्यापारसामग्रथा च शब्द उत्पद्यत पवेत्यर्थः। ननु भेरीदण्डसंयोगेन यावत्पवनानुगतशब्दश्यते । तत्र घायोस्सिरादिव्यापारं विना स वायुश्शब्दवोधको भवति । तत- देवात्रापि स्यादिति चेत् न । तस्यापि शरीरमस्ति चर्मपुटमावृत्य आकाशाभ्यन्तरस्सन् मेरीशरीरामिति व्यपदिश्यते । तत्र सिग. गतपवनन्यापारं विना शरदोत्पत्तिः कथं स्यात् । तद्वदेव घात्म- फपदं भूयते । तत्र भेरीशदी जात इति कथमनुभूयत इति वाशार्थध्वन्यात्मकशब्दमात्रमेव श्रूयते । स वर्णात्मकः चैतन्या- धिष्ठितसिरादिव्यापारं विना तस्य असंभावितत्वात् । ध्वन्यारमक शम्दत्वात् अस्यास्सामप्रया न तत्र तात्पर्यम् । ननु धर्णानां चैतन्याधिष्ठितश्रुतिरवत्यात् ताल्वोष्ठपुटव्या पारस्य समानत्यात् घरमफशब्दः फिर्य स' स्यादिति चेत् मनुष्याणामिय पश्यानां अविरळकण्ठामायत्वेन वर्णात्मकराम्दी ·चतुर्थप्रश्नः 185 न श्रूयते नार्थवोधोऽप्यस्ति, हितार्थमियं प्रवृत्तिरस्यास्तीति । अविरळकण्ठत्वमेवात्र प्रयोजकम् । तस्मात्तणादिकमाहागे भवति। ननु अविरळकण्ठत्वमेव वर्णाताकशब्दनिष्पत्तौ प्रयोज- कम्, तर्हि अविरळकण्ठत्वं खेचराणामप्यस्ति तत्र वर्णात्मक- शब्दानष्पत्ति कथं न स्यात् ? मनुष्याणामिय अविरळकण्ठ- त्वस्य खेचरणामपि समानधर्मत्वात् । वर्णात्मकशब्दः कथं नो- पलभ्यते तेषां? यत्किचिच्छब्दाः श्रूयन्ते । 'मनुष्याणां तद्विष- यकशानामावेऽपि तत्तजातीयानां तदुचारितशब्दविषयकज्ञान- मस्ति । अन्यथा तेषां प्रवृत्तिरेव न स्यात् । तदन्यथानुपपत्त्या शब्दविषयकशानं कल्प्यते । अविरळकण्ठवजातिमजन्तूच्चारित- शब्दा वर्णात्मकाः, तत्तजातिविषयकजन्तूच्चारितशब्दज्ञानप्र- तेरुपलभ्यमानत्वात् मदुञ्चारितशब्दविषयकज्ञानानुसरितप्रवृत्ति- विषयवत् । तस्मादविरळकण्ठवजातिविशिष्टजन्तूनां तत्तजाति- विधिविहितविषयकज्ञानानुभवानुसरितप्रवृत्तईष्टत्वात् इत्याशयं मनसि निधायाह-इडेति । इडापिङ्गलाभ्यां प्रवहति ॥४८॥ इडापिङ्गलापवनवजातिविशिष्टजन्तूचारितशब्दाः वर्णात्म. काः, चन्द्रसूर्यकलाग्रस्ततत्तत्पद्माधिष्ठितवर्णानां निमीलनोन्मी- लनसंस्कारजातशब्दात्मकत्वात् । पश्वादीनां न तथा, एकदा उभयस्वरात्मकत्वात् । अत एव तृणादिद्रव्यमपाचितमन्नमत्ति पशुः, उभयानिलानलात्मकत्वात् । खेचराणामपि तथैव । जलच. राणामपि अपाचितानादनं रडापिगलागतानिलाभ्यां पाचकपित्तं प्रवहति ! मनुष्यान्यजातीनां युगभेदेन चन्द्रसूर्यकलाभ्यां तंत- वर्णात्मकाधिष्ठितानि संप्राप्य रोचरपश्वायुच्चारितशब्दा वर्णा- . AYURVEDA. 21 ३ ·186 आयुर्वेदसूत्रे . स्मकाः, पुराणादौ तथा प्रतिपादितत्वात् । अन्ययुगादौ प्राणा दिपञ्चवायून अस्थिगतत्यात् तत्काले शब्दा वर्णात्मका भव- न्ति । सर्वशरीराणां सात्मकत्यादेव तथा वक्तुं शक्यते । जीव- च्छरीरं सात्मकं प्राणादिमत्वात् इत्यनुमानेन प्रमाणेन यानि यानि शरीराणि सात्मकानि तानि सर्वाणि प्राणात्मकान्येव । कलियुगकालग्रस्तशरीरादिगतप्राणादिवायवः रसामुग्धातुगताः । तदन्ययुगकालग्रस्तशरीराधिष्ठितप्राणादिवायवः अस्थिगता मय. म्ति । एतयुगकालग्रस्तानि शरीराणि अधर्मात्मकानीत्यत्र अधर्म- त्वमुपाधिः। ननु शरीरत्वावच्छेदेन सर्वशरीराणां प्राणादिमत्त्वादेय शरीरत्वावच्छ रकस्य स्थावराणामपि सन्वात् तेषामपि शन्दो- थारणत्वप्रसंग इत्यस्वरसादाह-पडिति । पटूमलानामादिभूतं मूलाधारकम् ॥ १९ ॥ पट्कमलाधिष्ठितशरीरत्वं येषामस्ति तेषां शब्दोचारणेऽपि सामर्थ्यमस्ति । तथा न स्थावराणां पादपद्मावच्छेदकं भवति ।। जगमशरीराणां शिरःकमलस्थामृतसारवत्पोषकत्यस्य तेषामय च्छेदकत्वात् । तत्सहस्रारपद्माधिष्ठितशीर्षयत्वात् शिर.फमल. स्थामृतवत्यं शरीरपोषकम् । तत्स्थावरशरीराः पादपा इति । तस्मात्तेपां मूलाधारपद्म पट्कमलात्मकं न भवति । सर्वेषां श. ऐरत्वावच्छेदकत्वस्य साधारणत्वेऽपि येषां शरीराणां मूलाधा- रपनं पटकमला तेषां शरीराणां शब्दोचारणत्वस्य योग्य: त्वादित्यर्थः। ननु स्थायराणामपि मूलाधारप- दशदळात्मकं तिक्तोष गरसात्मक देव । नदेव शिरकमलस्थं सामांसमंदोधात्वात्मकम्। तत्र मनुप्याणां सहस्रारपनं सत्तच्छिसि प्रतिभाति । स्थायरा- नैतत् B. कोशे दृश्यते. -.

·चतुर्थप्रश्न 187 - + णामपि अग्रशाखं तदेव । शिरश्शिखामूलात्मकत्वात् शाखाग्रा- णि प्रवर्तन्ते । पटकमलानामादिभूतमूलाधारकत्वलक्षणस्य स्थाव- राणामपि सत्त्वादित्यस्वरसादाह-तिक्तति । तिक्तोषणरसप्रदानजन्यमेदोमज्जाधारकदशद- लपद्म सहस्रसिरादागतामृतं तत्र सिञ्चति ॥ ५० ॥ शाखाकुरादय. तिक्तोपणरसप्राधान्येन जायन्ते । अङ्कुरमा- . दुर्भावसमये. तिक्तरसो वा ऊपणरसो वा यावदुचितसारः प्रतिभाति, तत्तदकुरस्य मेदोमजाधारकत्वात् अङ्कुरादिकमेव दशदळपद्म, मूलाधारकं च स्देव भवति, उभयोरपि कदाचि. दूर्वाजावापकत्वस्य दृश्यत्वादित्यर्थः । ननु मनुष्याणामिव कुण्डलिनीशक्तरेभावात् इडापिगलानु- सरितत्वात् श्वासोच्छासाभावेन तद्वशादेव अमृनावमेचनं शा- खिशरीरस्य अयोग्यमित्यस्वरसादाह-इडेति । इडापिङ्गलागतामृतं सिञ्चति ॥ ५१ ॥ तत्पत्रचलनमेव शासिनां श्वासोच्छ्वासौ भवतः । शा. खाग्रं दशदळपद्मात्मकं सुरूपत्वात् । सुलावण्यात्मकत्वात् । चक्षुरिन्द्रियविषयसुखशानानुभवरूपविषयफत्वात् । तच्छाखानव- तिदशदळपद्मं चक्षुरिन्द्रियविषयकं सुखानुभवविषयस्वरूपत्वात् । भासिनां तत्पद्ममेव पोषकं भवतीत्यर्थः । ननु शासानाणि सुरूपाणि सुलावण्यानि सुकुमाराणि, चक्षुः- प्रतीतिविषयसुखानुभवविषयहेतुभूतत्यात् इति यदुक्तं तश्चिन्त्यं, नेतत् B. कोचे हश्यते. नैतत् A. & B कोशयोदृश्यो.

·188 आयुर्वेदसूत्रे सर्वपदार्थानां चाक्षुपप्रतीतिविषयत्वादेव सर्वपदार्थानामपि सुखा- नुभवविपयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यस्वरसादाह-सर्वार्थाना- मिति । सर्वार्थानां हेतुभूतानां सर्वसुखसाधकम् ॥५२॥ सर्वार्थानामिति- "समिधो यजति । वसन्तमेयत्नामवरुन्धे ।, तनूनपात यजति ।" इत्यनुवाकस्य स्वर्गसाधकयागानुष्ठानहेतुभूतत्वात् धर्मविषयप्रतिपादकत्वमित्युक्तम् । फलितार्यस्य आविरूपेण फल- विषयकार्थप्रतिपादकत्वात् पदार्थरूपपुरुषार्थप्रापकद्रव्यत्वात् “पु. रुपार्थोऽयमिति फलितपुष्पफलाना हेतुभूतत्वात् कामनाविष- यफत्वादेय तृतीयपुरुषार्थस्य हेतुभूतत्वात् सर्यशास्त्राभिशस्य धर्मशस्य हस्तकौशल्यादिज्ञानवतः सर्वदा परोपकारशीलस्य पण्डितस्य विप्रवर्णभेपजस्य आयुर्वेदार्थशानद्वारा चिकित्सकस्य मोक्षप्राप्तिहेतुभूतत्वात् चिकित्सित मोक्षहेतुर्भवति। तस्य श्रुति- रेव प्रमाणप्रतिपादिका। तथा हि- अश्वत्थे वो निपदनं पणे घो घसतिप्कृता । गोमाज इत्किलासथ यत्सनवथ पूरुषम् ॥ यदिमा वाजयनहमोषधीहस्त आदधे । आत्मा यक्ष्मस्य नश्यति पुरा जीवगृभो यथा ॥ यत्रीपधीस्समग्मत राजानस्समितामिय । विपस्स उच्यते मिपप्रक्षोहामायचातनः" ॥ ऋग्वेद. १०,९७, सू. इति श्रुतेर्विद्यमानत्यात् चिकित्सितस्य विप्रस्यैव मोक्ष- प्राप्तिहेतुभूतार्थत्वात् तच्छाखाग्राणां चतुर्विधपुरुषार्थप्रापकत्यस्य घातुं शक्यत्वादित्यर्थः। " K ·चतुर्थप्रश्नः 189 - यक्षस्य शिरोच्छिद्यत । ते देवावश्विनानुवन् भिषजौ- वे स्थ इमं यज्ञम्य शिर प्रतिधत्तम्" इत्यनुवाकस्य तात्प. ये शस्त्रधारणं ब्राह्मणानामयोग्यं, इयं शस्त्रचिकित्सा यावा. मणानामयोग्यति, चिकित्साभेदे 'निपेधितम् । तस्मात् शस्त्र. चिकित्सा न कार्यो। शूद्वैरेव कारयितव्या। तत्रापि तत्तच्छा- नप्रतिपादितसिरादिभेदं विशाय शूद्रैरेव कारयितव्या इत्यस्य य उपदेया स एव कर्ता । अस्यापि सैव श्रुतिः प्रतिपादिका- "तयोस्त्रेधा भैषज्यं विन्यदधुरनो तृतीय अप्सु तृतीयं ब्राह्मणे तृतीयम् । तस्मादुदपात्रमुपनिधाय ब्राह्मणं दक्षिणतो निपाद्य भेषजं कुर्यात् ' इति विधेः विद्यमानत्वात् । पवमागमशास्त्रे प्रतिपादितम्- "दीर्घ तीयामयानां मिषगिव कौशलं नो धातुमायातु शौरिः।"आपदस्तानां पातुं चिकित्सा कार्येत्यर्थः । अत पर सर्वसुखसाधकमित्युक्तम् । ननु यदुद्दिश्य प्रवृत्तिः ईश्वरप्रीत्यर्थमुपकारिका भवति सा सर्पफलप्रदायिकेति वक्तुं शक्यते । अत्र तु चिकित्सा- कार्यप्रतिपादकोपफारफदव्यत्वादेव एतेषां शाखिना चतुर्विध- पुरुषार्थफलप्रदानप्रतिपादकत्वं कथं स्यादित्यस्वरसादाह-प्र: तीति । प्रकृतिपुरुपयोरैक्यं भवति ।। ५३ ।। सर्वदा प्रकृतिपुराणों फलोपकारको। सर्वेषां प्राणदी भयतः । तथा च श्रुति.- 'अन्न प्रलोत व्यजानात् । अन्नाद्धय घल्यिमानि भूतानि जायन्ते । अनेन जातानि जीयन्ति । अनं प्रयन्त्याभिसपिरान्तीति । तदिशाय।" इति श्रुतिरयात्र प्रमाणम् ।

·100 आयुर्वेदस्त्रे तस्माद्यबुद्दिश्य प्रवृत्ति. ईश्वरप्रीत्यर्थ पुरुषार्थोपकारिका जग- दक्षणार्थ तावुभी स्थावरशरीराण्यभूताम् । जङ्गमशरीराभिवृद्धि कुरुतं. । तावुभौ अभिवर्धते । स्थावरमूल सारमूलत्यक्सारकन्द- सारसारवासारक्षीरसारएप्पसारफलसारनिय ससारक्षारसार - फाः अस्थिसारमजासारकाः। काण्डसारकाः । मर्वे ते पञ्चद. शसाराः स्थावरशरीगः । ततद्वयाधीनां तत्तत्सारभेदा निवर्तका, भवेयुरित्यर्थः। ननु सर्वशरीराणि पाश्चभौतिकानि । शब्दस्पर्शरूपरसग- न्धानां आकारादिगुणत्वात् तद्गुणव्यतिरेकेण . तेपामयस्थानस्य घक्तुमशक्यत्वात् तद्गुणिनमन्तरण तद्गुणाभावस्य सत्त्वात् एत. साराणां व्याधिनिवर्तकत्वं कथं भवेदित्यस्वरसादाह-पार्थिवेति । पार्थिवावयवाधिक्योपलब्धिर्यत्र तत्सारकं पा- र्थिवगुणम् ॥ ५४॥ आम्लरसस्सुगन्धश्चोभयमपि पृथिवीगुणो भवति । गन्ध- वत्वं पृधिव्या अवच्छेदकत्यम् । आम्लरसयर गन्धवत्त्वं च युगपदेवापलभ्यते । तत्तदनमेव तत्तद्वयाधिनिवर्तकं भवति । तथा हि-पुष्पेषु अधिकगन्धोपलब्धिः । तत्पुष्पसारद्रव्यमिति विज्ञेयम् । ननु अर्कवृक्षस्य क्षीरसारद्रव्यत्वात् तावन्मात्रमेय प्रयोजनं न भवति । तत्पत्रस्यापयननिवर्तकत्वम । तन्मूलत्यचो. पि पवनदोपप्रकोपानिवर्तकस्यम् । तत्पुष्पाणि फ्रिमिरोगनिवर्त- फानि । इत्यस्य वृक्षस्य . सारत्रयमुपलभ्यते । तत्र मूलसार पत्रसारयोस्सारवत्वेनोपलभ्यमानत्वात् तत्सारौ अनुभवैकवेद्यौ भवतः । तत्क्षीरं यावदलेनोपलभ्यते तत्प्रयोजनकार्यस्य क्षीर- नित .I&B कोशयोरस्ति.. .

·चतप्रश्न: 191 . । , . द्रव्यत्वादेव तत्पत्रसारो मूलप्सार इति व्यपदेशमात्रम् । तत्प्रा- धान्येन वक्तुमशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह - एकेति। एकदोपनिवर्तकं यावत्तदेकसारकम् ॥ ५५ ॥ तत्तनेषु -भिन्नगन्धाभावत्वात् भिन्नरसाभावत्वाच अय- मर्कवृक्षः पवनप्रकोपनिवर्तकः तिक्तरसवव्यत्वात् । इत्यनुमा- नप्रमाणं वक्तव्यम् । तद्वदेव व्याप्तिर्वक्तव्या। तथा हि-यावत्ति. क्तरसवव्यं तत्पयनप्रकोपनिवर्तकम्, पित्तनिर्वतकस्वादुरसव- व्यस्य पवनप्रकोपनिवर्तकद्रव्यत्वात् । एवमाकारा व्याप्तिः। तयोर्व्याप्तौ गृहीतायां सत्यां विषमव्याप्तिरेव स्यादिति नाश- ङ्कनीयम् । यावत्पित्तनिवर्तकस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वेन याव. स्पिचनिवर्तकद्रव्यं तावत्पवनप्रकोपनिवर्तकम् । पित्तनिवर्तकस्वा- दुरसवव्यस्य पवनप्रकोपनिवर्तकद्रव्यत्वात् , एवमाकारण व्याप्तिः गृहीतुं शक्यते । न तु तिक्तरसंवद्दव्यमानं पित्तनिव- तकम् । तद्यथा-विषतरुफलसारं पित्तप्रकोपकारकं सत् पवन. प्रकोपनिवर्तकद्रव्यं तिक्तरसबद्दव्यत्वात् इत्येवमाकारेण व्याप्ति- प्रहस्य वक्तुं सुकरत्वात् । न तत्र भोगयोग्यादनद्रव्यत्वमु- पाधिः । भोगयोग्यादनयोग्यातिक्तरलबद्दव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकं, न तिक्तरसमानम् । विषतरुफलसारबद्दव्यं तिक्तरसवव्यमपि भोगयोग्यादनद्रव्यं न भवतीति तत्र नाव्याप्तिः । भोगयोग्याद- नद्रव्यं यन्न भवति तत्पित्तप्रकोपनिवर्तकमपि न भवति, यथा घटः । तिक्तरसवव्यं पवनप्रकोपनियतकं न भवति । एक- रसवव्यत्व यत्र भासते तत्र अनेकसारसत्वेऽपि एतत्सारमेक- दोपप्रकोपनियतकं भवति । इति नाशकनीय, भोगयोग्यातिरिक्त रसबद्दपातिरिक्ततिक्तरसरह यत्वात् । तस्मात् यस्मिन्द्रव्ये एक- T ·192 आयुर्वेदसूत्रे गन्धयत्त्वं एकरसवत्त्वं च भासते तत्र अनेकसारसत्वेऽपि तत्स- चमेकदोपप्रकोपनिवर्तकं भवति । तत्तदङ्गेषु प्रतिभातस्यैकसा- रत्वात् तत्सार एच सर्वाङ्गव्यापक इति तदेकसारवंव्यमिति ज्ञातव्यमित्यर्थः॥ ननु अन्द्रव्याधिकद्रव्योपलब्धिर्यत्र तत्रैव मधुररसप्रति. स्वाद्यावयवप्रदेशेषु स्वादुरसः प्रतीयते । तत्राद्रव्यावयवाधिक्यः . मपि प्रतीयते । एकसारस्य अवयवविशेषस्थानसत्वाभावादि- त्याशयं मनसि निधायाह-अद्रव्यति।, अब्द्रव्यावयवाधिक्यजन्यस्वादुरसोपलब्धिर्य- द्यत्तत्तत्मारकम् ।। ५६ ॥ अन्द्रव्यावयवाधिक्यं यत्र यत्र प्रतीयते तत्रैव स्वादरसाधि- कोपलान्धरिति स्वादुरसवत्त्वं जलद्रव्यावच्छेदकमित्युक्तं, तश्चि- न्स्यम् । पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति तन्मध्ये अन्द्रव्याधिक्यश. रीरभूरुहकुमार्यादि । तत्र जलाधिक्यद्रव्यमुपलभ्यते । तस्याः बच्छेदकत्वं तिक्तरसवत्त्वम् । तस्मात्तत्पवनप्रकोपकारि भवति । तिक्तरसवद्विषतरुफलसारं पवनप्रकोपनिवर्तकम् । यत्र जल- घद्व्याधिक्यं तत्पयनप्रकोपनिवर्तकं स्वादुरसम् । तस्याय- च्छेदकं तिक्तरसम, जलयव्यस्यावच्छेदकत्वाभायात् । जलद्र घ्यावच्छेदकस्वादुरस पवनप्रकोपकारको भवति । जलयद्दव्या- धिकरूपेक्षुकाण्डस्यादुरसोऽपि पचनप्रकोपनिवर्तको भवति । इति तात्पर्य गुणामायात, किं तु पित्तप्रकोपनिवर्तकः । तस्माजल. द्रव्यनिष्ठस्यादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवति इत्याशयवान् . समाधत्ते-य इति। - ·चतुर्थप्रश्न: 193 ये ये शरीरास्समद्रव्यात्मकाः तत्र तत्र किं- चिदुचितस्वादुरसः ॥ ५७॥ पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति तात्पर्यम् । जलद्रव्यस्य अति- शीतलगुणवत्त्वेन पवननिवर्तकद्रव्यत्वं न भवति । तर्हि स्वाद्व- म्ललवणरसा पवननिवर्तका इति प्रतिपादितशास्त्रस्य का गति- रिति नाशङ्कनीयम् । घृतनिष्ठस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तक. ! क्षीराणि च तथा । तेलगुणश्च । एरण्डतैलगुणश्च । जलद्रव्या- वयवाधिक्याभाषजन्यशरीरजातस्वादुरस पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति न तात्पर्यम् । इक्षुकाण्डनिष्ठस्वादुरसस्य अधिकजला- वयवावृतशरीरत्वेन अतिशीतलद्रव्यत्वेन तनिष्ठस्वादुरसस्य म- धुरत्वात् तत्पवनप्रकोपनिवर्तकं न भवतीति नादृशस्वादुरसः पिचप्रकोपनिवर्तक इति तात्पर्यम् ॥ ननु यत्राद्रव्यावयवाधिक्यं तच्छरीरनिष्ठस्वादुरसस्य अति- माधुर्यात् तत्राधिकस्यादुरसघव्यस्य जलत्वस्य अवच्छेदक- त्वात् तद्वच्छीतस्पर्शवत्वमपि तस्यावच्छेदकं भवति । यत्र शी. तस्पर्शवत्त्वं तत्र जलत्वं, इति व्याप्तेहीतु शक्यत्वात् । तच्छी- तस्पर्शविशिष्टजलीनष्ठस्वादुरस. कथं गयनप्रकोपनिवर्तको भ. घेत् ! अनुभयविरोधात् । तथाहि-शीतस्पर्शविशिष्टस्वादुरस- वन्यं पवनप्रकोपकारकम् । तनिष्टपवनप्रकोपनिवृत्यर्थ अनल- सयोगजन्यकार्यसंस्कारीवीशष्टजलं पवनप्रकोपनिवर्तकमिति त. जलानलसंपर्कवशात् पवनजनकशीतलगुणं विहाय अनलसंयोगवशात् तन्जलं पवननिधर्तकं कथं भवेत् । तस्मा- छत्रयान्द्रव्यावयवाधिक्यं तत्रतत्र तथा अतिशीतलस्पर्शयत्य- AYURVEDA तस्य . 25 ·194 आयुर्वेदसूत्रे मपि संभवति । तस्मात्तनिष्ठस्यादुरसस्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वं कथं भवेदित्यस्वरसादाह-तदिति । तत्पवननिवर्तकं सुभेपजम् ॥ ५८॥ जङ्गमशरीरजन्यस्वादुरस एव तच्छब्दार्थः । तजन्यस्वातु- रसः पवनप्रकोपनिवर्तकः । सर्वशरीराणि पाञ्चभौतिकानि । यत्र पार्थिवद्रव्याधिक्यगन्धोपलब्धियते तत्रैव तजन्यस्वादुरस. स्य पवनप्रकोपनिवर्तकत्वात् । जलमात्रनिष्ठस्वादुरसस्य न घूमः, जलस्य जडरूपद्रव्यत्वात् तस्य शरीराभावात् । ननु उपःपान- विधौ शुद्धजलसेवनं सकलदोपनिवर्तकमिति शास्त्रे प्रतिपादि- तम्, अन्यथा तत्प्रतिपादकशास्त्रविरोधः स्यात् । सय जगत् ज. लेन विना जीवितुं न भवति समर्थम् । तस्य स्वभावेन "जीव. नम्" इति नैघण्टुकैः नाम प्रतिपादितम् . तस्माजलनिष्ठस्वादु रसः पवनप्रकोपनिवर्तको भवतीति यदुक्तं तन्न रोचत इति चेत् न, स्थायराणां च जीवनोपकारकत्वस्य जलद्रव्यस्थोचि. तत्वात् जलद्रव्यं जीयनं भवेत् । जगमानां तु न तथा । तेपा. मपि अनलसंयोगजन्यसंस्कारात् जातजलनिष्ठस्वादुरसस्य पर नप्रकोपनिवर्तकत्वमित्युक्तस्यात् । तत्र उपःपानविधायपि हंसो. दकफर्मकरणविशिष्टजलं उपःपानविधी प्रशस्तमित्युक्तत्वात् । इतरत्रापि अनलसंयोगजसंस्कारविशिष्टस्य जलस्य पवननियर्त फत्ते अनलसंयोगत्यमुपाधिः । यनयत्र बनलसंयोगसंस्कार विशिष्टजलत्यं भासते, तत्रतत्र पवननिवर्तकत्वमपि संमयति । शुद्धशीतलगुणविशिष्टजलस्य पवनप्रकोपकारफत्यनियमात् । दो- त्यगुणविशिष्टजलनिष्ठस्वादुरसः न पचनप्रकोपनिवर्तकः । तत्र श्रुतिवचनं प्रमाणं-"अग्निहिमस्य भपजम्" इति । तनियनंक- विधी अनलसंयोग एयोपाधिरित्यर्थः ·चतुर्थप्रश्नः 195 . . ननु लवणरसः अन्द्रव्यजन्यः अधिकारद्रव्यत्वात्, लव- णसमुद्रस्यैव सागरत्वात् । लवणं तजन्यं तत्पाकजन्यं सुम- नोहरं सुगन्धविशिष्टाम्लरसबद्दव्यं पयनप्रकोपनिवर्तक, अपक्कं तु न तथा । सुगन्धविशिष्टगुणाभावव्यत्वात् लवणरसस्य शोपक- द्रव्यस्य कथं पवननिवर्तकत्वं कफनिवर्तकद्रव्यत्वात् कटुरसवत्, लवणरसस्य कटुरसान्तःपातित्वात् । तत्कालविशिष्टलवणरसः पवनविकारो न भवति कटुरसस्य अनलद्रव्यगुणवत्त्वात् । स्वा- द्वम्ललवणीवशिष्टद्रव्याणि पवनप्रकोपनिवर्तकानि अब्दव्यनिष्ठ- गुणयव्यत्वात् जम्बीरफलंवत् । लवणरसः पवनप्रकोपनिवर्तकः अन्द्रव्यगुणवत्त्वात् । न सर्वजलं स्वादुरसयत्वादेव, स्वादु- रसवहव्येभ्यः लवणद्रव्योत्पत्तेरभावात् । लवणसमुद्रस्य पाार्थ- वशरीरस्य सप्तधात्वात्मकत्वात् मच्छरीरवत् ।। ननु केचित्तरवोऽनेकसारवन्तो भवन्ति । एकजातीयतरुपु अनेकभूतावयवाधिक्यस्य वक्तव्यत्वात् । तद्यथा-शिग्रुजाती- यतरुषु बोजसारवत्वं पत्रसारवत्त्वं पुप्पसारवत्त्यं मूलत्वक्सार- वत्त्वं मूलसारपत्वं, एतादृशसारयन्तः एते शिग्रुतरवः । यदू व्याधि. क्यापेक्षया एकस्य अनेकसारवत्त्वं भासत इत्याह-अनलेति । अनलद्रव्यावयवाधिक्यजाताधिकरूपोपलम्भ- कयावद्रसवद्रव्यं तत्सारकम् ॥ ५९ ॥ अनलभूतावयवाधिस्यद्रव्यत्वात् तद्वत्वं यत्र प्रतीयते तद्वस्तु अनलाधिक्यद्रव्यमिति । यत्रयाधिकरूपोपलम्भकयायद्योगद्रव्यं यावद्रूपयत्त्येन नवनानन्दहेतुके मयति तादृशचाक्षुपद्रव्यं तत्त्सार- कम् । केचिन्मनुष्याणामयोग्यत्वेऽपि तद्योग्यादनपत्यात जाता का ·196 आयुर्वेदसूत्रे ये वहवस्सन्ति तेषामप्युपकाराय भवन्ति, अनलभूतावयवाधिक्य- द्रव्याधिक्यवन्त इति तत्रानेकसारवत्त्वस्य वक्तुं शक्यत्वात् तत्सर्पसारं पयनप्रकोपनियतकं भवति । अनलद्रव्यभूतार्थस्य सर्वेभ्यो भूतेभ्यः आधिक्यात् तादृशमारतरवः सर्वभूतानामुप- फाराय भवन्तीत्यर्थः ॥ ननु यावद्भरुहः तत्तदामयनिवर्तकाः भूरुहद्रव्यत्वात् स. प्रतिपन्नवत् देशसारील? द्रव्यभेदेन तत्तजन्तूनां तत्तदोषावना शकाः । कोचत्तरव. जगजीयनोपकारका । तस्य एकदा सर्व पदार्थशानेन भवितव्यम् । तत्सर्वपदार्थज्ञानाभायेन , निणेतुम. शक्यत्वादिस्यत आह-गगनेति । तच्छा- . गगनद्रव्याधिकशब्दगुणोपलम्भकत्वं प्रमाणम्॥ अध गगनद्रव्याधिकशब्दत्वं नाम देशदेहकालद्रव्यकर्मणां यथायथं द्रव्ययोगकरणस्य शास्त्रज्ञानाभावेऽपि आप्तोदीरितश.' ब्दस्सर्वत्रापि प्रमाणम् । यस्मिन्देशे यत्र यत्र यत्प्रवर्तक स्त्रमिति विशाय यद्वयाधिनियर्तकं यव्यं तदेय त पजमिति तत्र गगनादिकशब्दजातकार्यशानं प्रमाणमिति । यद्यपि यस्य फस्यचित्पदार्थस्य कस्यचिदामयस्य प्रतीकारत्यं बहुवादि- सम्मताप्तोदीरितशब्द 'एव यत्र भासते तत्र गगनादिगुणोपल. धिरेय प्रमाणमित्यर्थः । एवं पञ्चभूतोद्भवसारवट्रव्यं तत्तद्देशा. पच्छेदकभेदवशान् तत्तदेहायच्छेदकभेदवशात् तत्तकालावच्छे- दफमेदवशात् इदं सर्यमालोच्य' तत्सर्वमवलोक्य तत्सारद्रव्यं विज्ञाय भेषजं कार्यमिति । आयुर्वेदप्रतिपादितार्यतत्वशानमेव निर्णीतमिति फलितार्थः॥

·चतुर्थप्रश्नः 197 ननु स्थावरस्थस्वादुरसः पवनप्रकोपनिवर्तकोपयोग्यभेष. जद्रव्यं न भवति, सप्तधात्वात्मकशरीरजन्यत्वाभावात् इक्षुका- ण्डशरीरवत् । यस्सप्तधातुमयशरीरजन्यस्वादुरसो न भवति स पवनप्रकोपनियतकोपयोग्यभेपजद्रव्यं न भवति, सप्तधात्वात्मक- शरीरजन्यत्वामावात् इक्षुकाण्डशरीरवत् । यस्सप्तधातुमयशरीर- जन्यस्वादुरसो न भवति स पवनप्रकोपनिवर्तकस्वादुरसोऽपि न भवति, यथा तालफलजन्यस्वादुरसः । इक्षुकाण्डस्थितस्वादु- रसः पवनप्रकोपकारकः कालपाकजन्यस्वादुरसवत्त्वांदव अन- लपाकजन्यत्याभावात्, यन्नैवं तनयं यथा घट इति । एवं आम्लरसः पवनप्राकेपनिवर्तको न भवति । सप्तधातुमयशरीर- जन्यस्वादुरसद्रव्यत्वाभावात् । एवं लवणरसवद्दव्यं पचनप्र- कोपनिवर्तकं न भवति, सप्तधात्वात्मकशरीरजन्यत्वाभावात् कालपाकजन्यस्वादुरसबद्दव्यत्वाच्च स पवनप्रकोपकारको भ- वतीत्यर्थः । लवणरसवद्हद्रव्यं नानिलनिवर्तकं ऊपरभूजन्य- भूरुहद्रव्यत्वात् संप्रतिपन्नवत् । इत्यनुमानप्रमाणेनापि यावत्सप्तधा- त्यारमकानि शरीराणि तदीयस्वादुरसवव्यं पवननिवर्तकं भव- तीत्यस्वरसादाह-तिक्तंति । तितोपणकपायरसाः रसासृङ्गासमेदोवलप्रदाः' सर्वे च भूरुहः रसादिचतुर्धात्वात्मकाः तिक्तोपणफपाय- रसगुणप्रधानवलाधिकद्रव्यत्वात् । शुक्लमजास्थिधात्वभावद्गव्य- स्पेन तत्पोषकस्वाद्वम्ललवणरसगुणप्रधानद्रव्यत्वादित्यर्थः । ननु स्वाद्वम्ललवणरसाः स्थावरस्थाः । तनिष्टस्वादुरसानां का गतिः? रसप्रधानत्वेन द्रव्यगुणान् घक्तुं योग्यत्यादित्यर्थः। 1वित्तोपणासौ मासमेदोक्लपदी' इति A. B. कोशयोः, ·198 आयुर्वेदस्त्रे ननु स्थावरजङ्गमशरीराः प्रकृतिपुरुषात्मकाः । अत एवं सप्तधात्यावृतं शरीरमिति शरीरावच्छेदकं सप्तधात्वावृतत्वामि- ति । तद्वदेय पडूसात्मकं शरीरमिति वक्तुं सुकरत्वात् स्थावर- शरीराश्चतुर्धात्यात्मका इत्यस्य विनिगमकाभावात् शरीरत्याव- च्छेदकावच्छिन्नस्य सर्वत्रापि समानत्वात इत्याशयं 'मनसि निधायाह-रेचकेति । 'रेचकपूरकधारकेभ्यो विकसति ॥६२॥ रेचकपूरकपवनधारणात् तत्तवर्णाधिष्ठितपद्माना निमीलनो. मीलनेन तत्तद्वर्णयोधो जायते । तस्मादिदं शरीरं, सप्तधात्यावृतं वर्णोच्चारणहेतुभूतद्रव्यत्वात् । ते न तथा तायदयोग्यत्वात् चतुर्धात्वात्मफेन अर्धशरीररयत्त्याच तत्कोरकपुष्पपत्रलतादयः नि- मीलनोन्मीलनं च कुर्वन्ति बहिः पवनसंपर्फवशात् । रेचकधार- कात्वमात्रं व्यपदिशन्ति । तस्माचलनात्मकं फर्म कुर्वते । ननु जङ्गमशरीरं शरीरान्तरजनकं स्थावरोत्पादकहेतुभूतद्र- व्यत्वात् । एवं वृक्षः वृक्षान्तरजनकः स्थायरोत्पादफहेतुभूतात्मक- स्यस्य च उभयोरपि संमानत्वात् । अत एव स्थावरशरीराणामपि सप्तधात्वात्मकत्वं कथं निविष्यत इत्यस्वरसादाह-लिहोते । लिङ्गन्योनिसंयोगाञ्च प्रजया पशुभिः प्रजननं . प्रजायते ॥६३॥ लिङ्गस्य प्रजाजननहेतुभूतत्वाः स्थायराणां च प्रजाजनन- काले वृक्षान्तरसंयोगकार्यस्य अहएत्वात् , स्थावरशरीरस्यात् जगमशरीरयत् स्थायराणां यत्तुमयोग्यत्वात् । अत एवोक रसा. दिचतुर्धात्वावृत शरीरमिति । एतत्सूत्रामा "सर्वघलागुणदौ कफपित्तविकारनाशको" इसधिक: पाठ: A. B. कौशयोदृश्यते. ।

·चतुर्थप्रश्नः (199 ननु “इदं स्त्रीवचनं, इदं पुरुषवचनं" इति तयोर्भेदप्र- तीतिः । ताल्वोष्ठपुटव्यापाराघटनात् जातपवनः स्मेरास्यदोष- गतिजातशब्दः स्त्रीणां योनिविवरं प्रविश्य स्त्रीजातिज्ञापकवचन च । जङ्गामेदप्रदेशपद्मगतसरन्ध्रभागस्य अल्पद्वारत्वात् पुरुष- लिङ्गस्थितपद्मविवरमभ्युपेत्य वर्णात्मकशब्दः ताल्चोठपुटव्यापा- राघटनाजातपवनभेदस्य सर्वेषामपि समानत्वात् तत्सामग्रीवि- 'शिष्टस्त्रीजनोञ्चारितशब्दानां अजाधिक्यस्वरात्मकत्वात् शब्दा उ. पलभ्यन्ते । तद्वदेव पुरुषजन्यताल्बोष्ठपुटव्यापारदिकस्य समा- नत्वेऽपि स्त्रीजनाधारितशम्दः पुरुषजनाचारितशम्दाद्भिन इति । कथमुपलभ्यते? शब्दज्ञानसामग्रयाः समानत्वादिस्याशयं मनसि निधायाह -पृष्ठति । पृष्ठजङ्घाशिभोपस्थदेशभेदात्स्वरादयः प्रभवन्ति जङ्घाशिश्नपद्मप्रदेशं सम्प्राप्य शब्दः प्रभवति । इत्येतत्तु चि- विच्य शाप्यते- जङ्घाशिश्नप्रदेशगातेसरन्ध्रभागमभ्युपेत्य बहिनि- स्सरन् सन् हलादिवर्णाधिक्यवोधकतया वर्णात्मकशब्दश्श्रूयते । अयं पुरुषशब्द इति ज्ञातुं शक्यते । एवं स्त्रीजनानां ताल्यो. छपुटव्यापारसामग्रयां स्मेरास्यदोषगतिजातशब्दः कर्णप्रदेशविवर- भागमभ्युपेत्य पृष्ठोपस्थपद्मगतीसरारन्ध्रभागमुपेत्य तस्या योनि- विवराधारात् वहिर्निर्गतस्तन् अस्वरादिवर्णाधिकतया शब्द- श्धूयते । स शब्दस्स्त्रीजनोच्चारितशब्द इति भेदः प्रतीयते। तत्त- जातिविशिष्टशरीरा यहवस्सन्ति । तत्तच्छरीरावच्छेदकभेदात् वर्णभेदः । तत्तत्पृष्ठयोनिपद्मप्रदेशगतसरन्ध्रदेशा एव तत्तद्वर्ण- भेदशासका इति वक्तव्यम् । एवं पुरुषजनानामपि भेदो ज्ञातव्यः ।

·200 आयुर्वेदसूत्रे ननु श्वासोच्छासानिलात्मककुण्डल्याधारभूतकटिप्रदेश- गतपनं सर्वप्राणाधारकं शिरस्स्थितामृतप्रवाहालवालोपजीव्यरूप- त्वात् अमृतप्रवाहालवालपरिपूर्णकार्यहेतुभूतत्वात् । तस्माद्योग- धारणवशात् धातुपोपणं भवेदित्यस्वरसादाह-कटीति । कटिप्रदेशगतं कायाधारकम् ।। ६५ ।। कटिप्रदेशगतं पद्मं चतुस्सिरावृतं ओवर्णोत्पादकभूतपाणि- पादाभ्यां चलनात्मककार्यहेतुभूतत्येन गतागतोपायकार्यकारक याथात्म्यकत्वात् तदेव शरीरधारकं भवतीत्यर्थः । न तु प्राणा- धारहेतुकपयनमानाधारकत्वात् सर्ववर्णधारकपद्मयत् । ननु आयुर्वेदार्थज्ञानं चतुर्विधपुस्पार्थसाधकयोगधारण- कार्यहेतुकं ईश्वरसाक्षात्कारानुभयस्य हेतुभूतत्वात् । ईश्वरस्सु. प्रीतो भूत्वा तस्य मनोयाञ्छादिक फलमेव ददाति। तस्माद्योग- साधनं विहाय तत्तद्विरसद्रव्यादनेन तद्धेतुभूतामयान्सम्पाद्य निवर्तककार्यकारणेन किमधिकफलं लभ्यत इत्याह-नाभेरिति । नाभेरधस्स्थितं कुण्डल्यादिभूतं पञ्चसहस्रसिरा- वृतं शतदळपद्मं प्रजायते ॥ ६६ ॥. नाभेरवास्थितं जठरानलपद्मं तयोर्मध्यगतं भवति । तत्पञ्च सहस्रसिरावृतम् । सर्ववर्णाधारकपद्मानामादिभूतम् । सप्तधात्या. धारात्मकम् । पञ्चभूतात्मकं च । तच्छतदळप- अविरुद्धरस. द्रव्यादनेन अविकारं भूत्वा तत्तत्सारदव्यैः शिरःकमलस्थामृत मुहुर्मुहुः प्रजनयत् वर्तते । विकाराभाववत्पवनगत्या तच्छतद- ळपद्मसन्तर्पणेन सप्तधातवः पुष्णन्ति । रसायनादनेन था, रोगधारणाद्वा, पथ्यानादनेन चा, शरीरमविकारं कुर्वत् यहुकाल. जीयनं लभ्यत इत्यर्थः। अतश्शरीरसंरक्षणमेव सर्वपुरुषार्थसाध. त.

·6193 चतुर्यप्रश्न. 201 कम् । नीरोगशरीर सर्वानन्दहेतुकम् । आनन्दज्ञानहेतुकम् । शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धाः आत्मविषयशापका. इन्द्रियाधारभूतत्वात् । य- भैवं तनैवं यथा घट इति । इद नीरोगशरीरं योगधारणसाधनम्, तत्वज्ञानमनोविषयकात्माधिष्ठितशरीरत्वात् चैतन्याधिष्टितशरी- रवत् । सर्वपदार्थतत्त्वशानं मोक्षहेतुकं, हेयार्थोपायव्यतिरिक्तो- पादेयज्ञानहेतुकत्वात् । इदं नीरोगशरीरं सर्वपदार्थज्ञानानुभव- पूर्वकं रोगनिवर्तकद्रव्यादनसाध्यशानपूर्वकत्वात् । आयुर्वेदचतु:- प्रश्नप्रतिपादितार्थः एतदनुमानचतुष्टयाधीनः उक्तशास्त्रप्रतिपादि- तार्थशानपूर्वकत्वात् ॥ इत्यायुर्वेदस्य 'चतुर्थप्रश्नस्य भाष्य योगानन्दनाथ- कृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं लोकोपकारक प्रतिसूत्रव्याख्यानपूर्वकं आयुर्वेदभाष्य सम्पूर्णम्. 643 AYURVEDA ·आयुर्वेदे पञ्चमप्रश्नः. गुहान्तरनिवासिनी गुरुकृपाकटाक्षोदयः सहायमनुचिन्तयन्सरसिजेषु पसु कमात् । सहासमाभनतयन्सततमप्टवाग्वादिनी महात्रिपुरसुन्दरीमिह मुहुर्मुहुर्भावये || ननु नाभेरयस्स्थितशतदुळपद्म प्राणाधारकं सर्वेन्द्रिया- धारभूतं च । तत्पञ्चसहसासरावृतपनं शिर.कमलस्थामृतमा हृत्य पवनेन पूरितत्वात् आयुरभिवृद्धिकारकमित्युक्तम् । यतः स्त्रयो दोपा विकृताश्चेत् तत्पद्ममेय सकलश्रेयसां हेतुभूतमिति वक्तुं शक्यते । शुद्धरसवव्यादनं दोपाणां सम्यग्गतिकारक भवति । विरमद्रव्यादनं विकारकारकं भवति, तत्तत्प्रदेशस्थि. तदोषाादविज्ञानं विना तदानविषयकक्षानग्राहकत्वस्यासम्म यात् । शुद्धरसवव्यगुणाः शुद्धधातुवर्धकाः । विरुद्धद्रव्यगुणी विकारकारकाः । अतएव दोपस्थान तत्स्वरूपं च व्याचष्टे- नाभरिति । नाभेरधस्तादूर्ध्वं हृदि स्थितवातपिनकफदो- पास्समस्ता असमम्ता असमग्रा अन्योन्यं ते आमयोत्पादकाः ॥ १॥ नाभेरधस्स्थित. पवनः । तदूर्घप्रदेशः नाभसर्वत्थानम् । त. पित्तदोपस्याकरो भवति । तदुपरि हृदयप्रदेशः कफदोपस्य स्थान भयति । एतत्सर्वं सर्वपदार्थगुणागुणशानं च दोषस्वरूपज्ञानहं- + ·पश्चमप्रश्न. 203 . तुभूतम् । अतो दोपादेः ज्ञानमावश्यकामिति । दोषादिविज्ञानं विना तत्तदामयानां निर्गतुमशक्यत्वात् । तथाहि-स कीदृशो वायु ? कुण्डलिनोस्थितश्वासोच्छवासरूपमुपपन्नस्सन् द्विविधप्र- कारको, भवति । स एव चायुः प्राणापानव्यानोदानसमानभेद: उपाधिमेदात्पञ्चविध उपहूयते । स एव वायुस्ससिराभ्यन्तर- गतस्सन् तत्तत्पद्माधिष्ठितसर्ववर्णानाहृत्य ताल्बोष्ठपुटव्यापाराघट्ट- नात् जातपवनस्य उपाधिभेदवशात् तत्तत्पवनगतिशक्तया सर्व. वर्णान् तत्तत्पद्ममवगम्य तत्तत्पमास्थितवर्णसमूहात्मकशब्दं श्रोत्र- प्रदेशं गमयन् तत्तच्छब्दाविषयकशानजन्यज्ञानं करोति । यत्र यत्र विरसद्व्यादनादजीणे जाते सति अनिलात्मकश्वासोच्छ्या- सगति सिरारन्ध्रमार्गमुपगतस्य पवनभ्य विकारगतिं करोति । यत्र विकारगतिशानं तत्र तदतिवेदनाविषयकम् । तत्तत्सिरागत- पवन तत्तत्पद्मपर्यन्तं विरुद्धगत्या वर्णग्राहकश्चेत् तद्वर्ण श्रोत्रवि घरमुपेतं परग्राह्य यदा भवति तदा विवर्णशब्दात्मकपदं श्रूयते : यावद्वर्णग्राहकपरनमभ्युपेत्य दोपमार्गमुपगम्य पवनश्चरति, तदा समस्तदोपा असमर्था भवन्ति । स एव यायुः विरसादनादजीर्णे जाते सति अल्पमल्पं चरति । सोऽसमप्रगतिरिति । तेषां पव- नानामन्येषां संकरगतिर्यत्र दृश्यते स एव रोगो भवतीत्यर्थ । ननु दोपत्रयनिरूपणे धातुपोपकप्रतिपादकशास्त्रं न प्रतीयते । दुष्टास्सन्त धातुदूपका भवन्ति । ते तु अदुष्टाश्चेत् यथापूर्व- मनातक्रम्य स्थित्युपकारका भवन्ति । अतो दोषनिवारणेन किं फलं लभ्यत इत्यस्वरसादाह-यत्रोत । यत्रस्था ये रसास्तत्तदुद्भुतजातास्ते धातुपोपकाः।। यत्र यावद्भूताधिक्यज्ञातयारव्यादनं तत्तद्भूताधीनतत्तन्नि- वर्तकधातुपोषकम् । याचदुद्भूतभूरुहरसाः यावदुद्भूतभूतजातधा- ·204 आयुर्वेदसूत्रे तुशापकपोषकाः यावदुद्भूतभूरुहविरसादनजातरोगानिवर्तकतत्स. जातीयरसवदव्यत्वात् । यावदुद्भूतभूरुहजातरसात् तदितरशरीर भूताधीनधातुशोपकरुनिवर्तकं भेषजं, इत्यनुमानरचना कार्यहे. तुकव्याप्तिग्रहवशात् तन्निवर्तकनिवर्त्ययोः व्याप्तिग्रहे सति सर्व- प्राप्युत्तरत्रापि तथा वक्तुं शक्यत्वादित्यर्थः । ननु दोपप्रकोपनिवृत्तिद्वारा रसादीनां धातुपोषकत्य एक- व्यम् । यावद्भूतनिष्ठरसाः यावद्भतावयवजन्यरोगनिवर्तका इति पूर्वसूत्रे प्रतिपादितम् । तच्चिन्त्यम्। केचिदसाः धातुपोषकाः, केचि. द्रसा. धातुदूपका इति वक्तुं शक्यते । विरुद्धरसादजीणे जाते सति तत्तद्विधिचोदितरोगा आविर्भवन्ति । ते तु दोपानुगतास्स. न्तः धातुगताश्चेत् तेषु ताद्विकारा आविर्भवन्ति । यदा अवि रद्धरसादनेन दोपा अवुष्टास्सन्तः धातूनामविकारं कुर्वन्ति, शुद्धदोपाश्च धातून प्राणांश्च संरक्षन्ति । ते तु दुष्टाश्वेत् धातु प्राणेन्द्रियघातका भवन्ति । रसादीनं दोपप्रकोपकारकत्वं दो. पप्रकोपनिवर्तकत्वं च वक्तुमुचितम्, इत्याशयं मनसि निधाय पड्रसानां च तत्तद्गुणान् वर्णयति-द्वीति । द्विरसाईरसहीनार्थहीनरसवाननिलनिवारकः ।। द्विरसार्थ इति स्वावम्ललवणावशिष्टद्रव्यं पवनप्रकोपनि- वर्तकम् । स्वादुरसवव्यं पवननिवर्तकं न भवति, इक्षुरस. कदळीफलनारिकेलतालफलेषु च व्यभिचारात् ।। स्वादुरसवः वं आम्लरसयत्वं च यस्मिन्द्रव्ये यदा प्रतीयते तत्र तद्रः सद्विशिष्टद्रव्यं पचननिवर्तक भयतीत्यर्थः । केवललवणरसप. इन्यं पवनानवतर्फ न भवति, ऊपरभूमिजन्यलयणरसस्प पय.

·पञ्चमप्रश्न: 205 ननिवर्तकत्वासम्भवात् । सामुद्रजं तु न तथा । स्वादुरसत्वं जलद्रव्यस्यावच्छेदकम् । तथा सति सामुद्रजलवणं तु ज- लस्य स्वभावनिष्ठस्वादुरसस्य तत्रैवान्तर्भावात् लवणरसविशि. एभूद्रव्येण जलनिष्ठस्यादुरसस्याभिपूरितत्वात् । तर्हि तथा स. ति अस्ति चेदुपलभ्येत । अनुपलभ्यमानत्वात् तन्नास्तीति न वक्तव्यम् । लवणविशिष्टयोग्यद्रव्यं व्यञ्जनादिद्रव्ये चितया प्र- तीयते । स्वादुमचिरेतत्स्वादुतया प्रतीतेति व्यवहर्तुं शक्यत एवे. त्यर्थः । काश्चिद्भव. लवणरसविशिष्टा भवन्ति । काश्विद्भयुः स्वादुर- सावशिष्टा भवन्ति, तत्तद्भूमिजलपादौ तथा दृष्टत्वात् । यत्र- यत्र लवणरसोपलब्धिः तत्रतत्र तादृशभूमिजन्यत्वं तत्रोपाधिः । स्वादुजलविशिष्टपजन्यजलगुणस्वादुरसस्य प्रतीतत्वात् तत्र लवणरसजनकभूमित्वाभायविशिष्टभूजन्यलवणत्वस्य तत्र विद्य- मानत्वात् । तत्र स्वादुरसप्रतीतेः वक्त शक्यत्वात् । सैन्धवदेश- जन्यलवणरसविशिष्टद्रव्यस्य शुद्धभूजन्यत्वात् आम्लरसवत्वं भूमेरवच्छेदकम् । तत्रतत्र द्रव्यजन्यत्वादेव पवननिवर्तकत्वं वक्तुं शक्यत एवेत्यर्थ । तत्र द्विरसार्थभूतद्वयद्रव्यगुणविशिष्टत्यात् तत्र द्विरसार्थप्रवृत्तिः पवननिवर्तिकेत्यर्थः । रसहीनार्थ इति रसहीनद्रव्यं पारदादिद्रव्यम् । तत्र और पधादिरसानां सर्वदा सर्वकालेऽप्रतीतत्यात् । तत्र पवननिवर्त करवं सर्वजनमिद्धं सर्वशास्त्रमतसिद्धम् पारद इत्युपलक्षणम् । रसोऽवरलोहादिसाधारणमहारस इति पारदशब्देन सर्व स. गृह्यते । अस्मिन्पारदद्रव्ये रसादय आविर्भूता भवन्ति । ही. नरसवत्त्वं त्वत्यद्रव्यस्य विरेककारित्वं सुप्रसिद्धम् । गुणस्य पवनानिवर्तकरयस्य सुप्रसिद्धत्वादिति वहय ॥

·206 आयुर्वेदसूत्रे सूत्रस्थानवचनस्यापीदमेव तात्पर्यम् । तथाहि अव्यभि- चरितत्वं व्याप्तेरयच्छेदकम् । यत्र यादुरसयत्त्यं तत्र पवन निवर्तकत्वं इत्येवमाकारेण व्याप्तिग्रहानन्तरं अनुमितो प्रवृत्तिः । इक्षुकाण्डस्थितस्वादुरस. पवनप्रकोपनिवर्तकः, जलभूम्यात्मका- वयवग्रस्तत्वात् उर्वारुकफलरसवत् । एतदनुमानेनापि एकस्वादु- रसस्य पवननियर्तकत्व यक्तुं शक्यत एवेत्यर्थः । . ननु आम्लरसवद्रव्ये कालपाकवशात् माधुर्ये जाते सति स आम्लरस एव भवति । विरसद्रव्यादनं विकारकारकम् । तदेव द्विरमघट्रव्यमिति वक्तुं शक्यते । स पयननिवर्तकरस: कथं स्यादित्यस्वरसादाह-मधुरेति । मधुरातिमधुरं कमाहातपित्तघ्नौ कर्फ कुरुतः॥ मधुरत्वं नाम मधुररसवव्यातिरिक्तस्वादुरसवव्य प. घननिवर्तकम् तत्कालयशात् मधुरीभूतं भवति । तत्स्वादुरसय- ट्रव्य पित्तप्रकोपनिवर्तकं, तद्विरसयद्रव्यं न भवति । एकरसजाति- विशिष्टद्रव्यत्वात् एकरसद्रव्यमेवेति । आम्लरसवद्दव्यत्वजाति- विशिष्टद्रव्यं कालपाकजोपाधिकं मधुररसयद्दव्यं भवतीति यदा प्रतीयते तदा तद्विरुद्धरसवव्यं न भवति, तद्योग्यकालातीत- द्रव्यभावद्रव्यत्यात् । तत्र विरसयदव्यातीतकालत्वमुपाधिरिति. मधुररसयव्यं तस्मादेवातिमधुररसवव्यं पित्तप्रकोपनिवर्तकं भयतीत्यर्थः ः । आम्लरसबद्दव्यज्ञातिावशिष्टैकरसवहव्यस्य पवन- निवर्तकत्यमा चरितार्थत्वात् पवनव्यतिरिक्तदोपनिवर्तकद्रव्या. भावद्रव्यत्वात् इत्यत आह-धाम्लति । आम्लात्याम्लो च तथा ॥५॥ आम्लरसजातिविशिष्टद्रव्यस्य पाककालवशात् अत्याम्ल- रसे जाते सति तस्य अन्यदोपानवर्तकत्वं वस्तुं न शक्यते ।

·, पन्चमप्रश्न 207 एकरसजातीयद्रव्यत्वात्। । तस्मात्पवननिवर्तकत्वमेव सुप्रसिद्धाम- ति तात्पर्यम् । लवणरसबद्दव्यस्यापि तथात्वादित्यत आह-'लयति । लवणं पवनं हन्ति । कफपित्तकरणम् ॥६॥ तितोपणकपायरसप्रतेिरेवाभावात् क्षारवव्यत्वाच्य पित्त- प्रकोपकारक भवतीत्यर्थः । ननु लवणरसस्य पवनप्रकोपकारकत्व वक्तुमुचितम् । कफ- प्रकोपकार कमिति वक्तुं नोपयुज्यते । क्षारद्रव्यत्वाच्च पवन- निवर्तकं भवंदित्यस्वरसादाह-हीनेति । हीनाधिकलवणरसः कफपवनं हन्ति पित्तं कुरुते ॥ ७॥ स्वादुरसगुणवद्रव्यजन्यरसः लवणरस हीनलयणरसो भ- वति । ततोऽधिकलवणरसः सिन्धुदेशोद्भवलवणरसः अम्लरसा- धिक्यद्रव्यजन्यत्वात् । यडयानलसंयोगवजलजन्यलवणरसद्व्य- स्वात्कफनियतकत्य बम नभ आदित्यभूतशरीरजन्यतिक्तरसस्य कफदापप्रकोपनिवर्त- कत्व वक्तुं नमोऽनिलद्रव्यजन्यत्वादेव तिक्तरसस्य पवनः प्रकोपकारकत्वं कफपित्तरोगनिवर्तकत्व च व्याचटे-तिक्त इति । तिक्तः कफपित्तं हन्ति मारुतं कुरुते ॥६॥ तिक्त इति नभोऽनिलभूजन्यतिकरसः आकाशस्य निरव- यवद्व्यत्वात, यायोश्च निरवयवद्रव्यत्वात् उभाभ्यां जातशरीरं तिक्तरसवद्भवति । तिक्तरसद्रव्यादन फफप्रकोपनिवृत्ति करोति । यत्प्रतिपादितं तत्सर्वं सम्यगेव प्रतिपादितम् । 4 ·208 आयुर्वेदमत्रे पित्तं हन्तीत्यस्य अनिलभूताधिक्यगगनभूतसंयोगजन्यत्वा- त् रसग्रहणीकलासन्धुक्षणपवनभूतगगनभूतसंयोगाजाततिक्तरसः उभयोरपि सर्वागमव्याप्यद्रव्यत्वात् पित्तप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुं शक्यत एवेत्यर्थः । ननु तस्य तिक्तरसस्य पवनप्रकोपकारकत्वं न संभवति स्वजन्यत्वात् स्यजनकशरीरच्युतनिम्यकुष्ठभूनिम्यदिशा- कंकर्काटककुटजपटोलकुमारिभूतलततलपोटुकर्कन्धुदेवगुग्गुलाद्याः तिक्तरसपदार्थाः पवनप्रकोपकार्यनिवर्तकद्रव्यत्वात् भोगयोग्यद्रव्य- त्याच जठराग्निप्रज्वलनकार्याणां हेतुभूतद्रव्यत्वाच । सर्वे ते पवनप्रकोपनिवर्तका इति विक्षातत्वात्कथं " मारुतं कुरुते" इत्यु क्तमिति नाशकनीयम् । तिक्तरसविरसघदव्यादनं पवनप्रकोप कुरुत इति तात्पर्यात् । विरसद्रव्यादनं नाम विरुद्धरसद्रव्यादनम् । तदेव विषवव्यादनं भवतीत्यर्थः । अनलानिलभूतावयवाधिक्यजातकटुरसः कफप्रकोपनिवर्तक इत्याह-कविति। कटु कर्फ हन्ति । वातपित्तहेतुकम् ॥ ९॥ फटुरसस्य कफनिवर्तफत्वं सुप्रसिद्धमेय । पित्तप्रकोपकार- करवमपि सुप्रसिद्धमेव । कटुकाः शुद्धरसाः कफरोगनिवृत्तिका रकाः पित्तप्रकोपं च कुर्वते. । इत्येतद्वयं सुप्रसिद्धम् । अनलानिल- भूतजन्यकटुरसद्रव्यत्वेन कफप्रकोपं निवर्तयति, पित्तप्रकोपं च कुरुते । पवनप्रकोपनिवृत्तिं च कुरुते । शुण्ठी रास्ना कर्णप्रन्थिः चन्यं मूलकं तमालपत्रं अर्धक लशुनं हिगु एतानि कटुरसव्याणि भवन्ति । पवनप्रकोप । एतरसूत्रात्प्राक् 'होनाधिपतित्तरस: पित्तपत्रनं हन्ति । कर्फ कुरते।' इति A. B. कोशयोरधिकः पाठः, 1 .

·पश्चमप्रश्नः 209 - कारकाणीति सूत्रसिद्धमपि एतद्विरसादनं पवनप्रकोपं करोती- ति तात्पर्यम् । अत एव सूनान्तरं व्याचष्टे-कटुकति । कटुकातिकटुकः कफानिलं हन्ति। पित्तं कुरुते॥ शुद्धकटुरस. पित्तप्रकोपं कुरुत इत्यर्थ । कपायः कफपित्तं हन्ति। मारुतं कुरुते । हीना- - धिककषायः कफमारुतं हन्ति । पित्तं कुरुते ॥११ कपाय कफपित्तं हन्ति । मारुतं कुरुते' इत्यस्य सूत्र स्य तद्वदेव व्याख्यानं योजनीयम् । ननु पडूसद्रव्याणां मध्ये एकरसद्रव्यस्य तत्तद्रोगनिवृत्ति- कार्य तत्तत्कर्म तत्तत्फल च प्रतिपादितम् । इदानी वारसद्- व्याणां योगकार्यस्य तत्तद्रोगनिवृत्तिरेव फल या दृश्यते तत्र अनेकरसवव्याणां समूहकार्यकारकत्व भवतीति मत्वा एक- रोगनिवृर्त्यर्थमनेकरसद्रव्याणामनेकत्वंयत्रापलभ्यने, तत्र यहुर- सबद्दट्याणां एकरोगनिवर्तकत्वस्यायोग्यत्वात्, तत्तद्वयाधीनां निवर्तकत्वमनेकद्रव्याणामिति तत्तद्वयाधिनिवर्तकत्वावच्छेदकत्व- स्य वक्तुमायोग्यत्यात्, एकैकद्रव्यस्य एकरोगनिवृर्तकगुणत्वा- वच्छेदकस्य भिन्नत्वात् “बहुफरपं बहुगुणम्" इति न्यायशा- स्नमवलम्म्य यहुद्रव्ययोगकार्यकारकत्यमुक्त चेत् अतिम्सद्ग. स्यात्। एकद्रव्यमेकरोगनि वर्तकमित्यर्थस्य बहुशोदृष्टत्वात् । मल. निरोधनहेतुजन्यगेगे एकस्य॑व रेचकद्रव्यस्य तनिवर्तकसामय- यस्य यहुद्रव्येषु बहुशो दृष्टत्यात् । तत्रापि बहुद्रव्यकल्पनागौ- रवात् एफद्रव्यस्यैव एफरोगनियर्तकसामर्थ्यस्य यहशो दृष्टत्वात् इत्यस्वरसादाह-दोप इति । AYURVEDA, . 27 ·ato आयुर्वेद दोषे त्रिदोपहेत्वन्यहेतुकविकारविरुद्धयाबद्रसै- कभावात्मकैकरसादिः निवर्तकः ॥ १२॥ त्रिदोपहेत्वन्यहतुकत्यत्र त्रिदोषाणां विकाराभावप्राम्भावपरि- पालनार्थ अविरुद्धरसवद्रव्यादनस्य फलं अनिष्टपरिहार एव भवति । दोषाणां स्वभावगतिकारकरसवाव्यं दोपाहेतुकम् । दोपप्रवणकार्यवद्रसविरसद्व्यादनं विकारकारकम् । तद्विरुद्ध- कार्यहेतुभूतयाबद्रसपाव्यादनम् तद्यावदसवन्यैकभावात्मकव- हुरसबद्रव्यादनयोग्ययोगकरणं एकन्याधिनियर्तकम् । क्याथ्यद्रव्ययोग्ययोगजन्यरसवद्रव्यादनं तत्तद्रोगनिवर्तक म्। बहुद्रव्ययोग्ययोगजन्यचूर्णाकृतद्रव्यरसयद्रव्यादनं तत्तद्रोग- निधर्तकम् ॥ तैलघृतलेहरसायनाद्यैः अनेकैकद्रव्यजन्ययोग्ययोगकृति- जन्यसंस्कारयुक्तानेफरसद्रव्यादनं यावद्सैकभावात्मकं यत्त देकरसवाव्यं भवति । तदनेकद्रव्याणां एकगुणफलं प्रयच्छति । कलियुगे सङ्घ शक्तिर्भवतीति, न तु एकस्य द्रव्यस्य रोगनिय- तकशक्तिः, कलियुगे अभिभूतत्वात् सङ्के शक्तिर्भवतोति प्रति- पादितम् । ब्राह्मणाशीर्वादवत् । एकब्राह्मणयदनोच्चारितवाक्ये श- केरभिभूतत्वात् तेषां सङ्घ शक्तिर्भवतीतिवत् । तत्तद्रसयद्भूगहाणां एकस्यैव दृढतरशतेरभावात् सङ्घ शक्तिर्भविष्यतीति यहुद्रव्य मेलनं तत्तनिवर्तककार्यफलम् । यहुयोगजन्यसंस्कार एव तत्त्र तुफलं प्रयच्छति । अस्मिन्कलियुगे अधर्मयाहुळ्यात् व्याधयो य. हवस्संभवन्ति । ततश्रीराणामल्पत्यान् तन्निवर्तकानि क्यचित्फ लं प्रयच्छन्ति । क्वचित्सकलसामग्रयामसत्यामपि तत् तत्क- लं प्रयच्छति । अत एवोकं- ·पश्चमप्रश्नः 211 तच्छान्तिरौपधैर्दानैः जपहोमार्चनादिभिः । इति । अस्मिन्युगे वहुसामग्रीभिरवश्यं भाव्यमित्यर्थः ॥ ननु इदं द्रव्यं एतद्र्व्यादनजातरोगनिवर्तकमिति , अयं रोगः तान्नवतकैकद्रव्यसाध्यः तान्निवर्तकैकद्रव्यवत्वात् इत्यनुमान- विधया प्रामाण्ये स्थिते सति तत्र प्रजायते । सा प्रमा समर्थ- 'प्रवृत्तिसाधिोति तयोः कार्यकारणभावं निश्चित्य तत्र प्रव. तते । तत्र व्याधिनिवर्तकद्रव्यसन्देहे सति तन्निवृत्तिकायविषये प्रवृत्तेरभावात् , तयोर्व्याप्तिग्रहस्य सुतरामशक्यत्वात् , अयं रोग- निवर्तक इति निश्चयशाने सति तत्र प्रवृत्ति, निश्चितार्थे संशयाभावात् , तनिश्चयस्य तद्धेतुत्वात् । एकपदार्थस्य तन्नि. वर्तकत्वसन्देहे सति पदार्थान्तरसंग्रहप्रवृत्ती अतिप्रसंगस्स्यादित्य- स्वरसादाह-रसादीति । रसादिद्रव्यसारजा'स्सकलामयनिवर्तकाः॥१३ रसासूचांसमेदोमजाशुक्लादिधातूनां विकारे जाते सति तद्रव्यं तन्निवर्तकमिति निश्चित्य तत्र विरेचनविधि कार्य इति शाने जाते सति हरीतकप्रियोगविधिः क्रियते । ताहशहरीतक्यदनेन तदागतमलनिस्सरणं जायते । तत्र तनिश्चये स्पष्टे त्वरितव्या- प्तिग्रहस्य सुकरस्यात् । तत्र हरीतकीत्युपलक्षणम् । तद्रसगुणवि- शिष्टद्रव्यजातिमात्रमेय विवक्षितम् । विकारग्रस्त णां याव. खातुसंचारित्वं यत्र प्रतीयते तावद्धातुगतरोगनिवृत्त्यर्थे भनेफ- द्रव्याणां योग्ययोगकरणं विधिरित तत्र विधीयते । तन्निवर्तक- यायाव्येण. रसवाव्यादनं विवक्षितम् । तन्नियर्तकद्रव्यमात्रस्य तनिधर्तकत्वावच्छेदकत्वमिति तयोाप्तिग्रहणानन्तरं समर्थप्रवृ. 1 रसातिरसविरसातिद्रव्यसारजा:-A.

·212 आयुर्वेदसूत्रे तेरपि निश्चितत्वात् । तत्सारजा रसाः सकलामयनिवर्तका इति सूत्रार्थस्सम्यक्प्रतिपादित इत्यर्थः । • ननु यावन्निवर्तकानेकयोग्यद्रव्याणि यहूनि सन्ति । तान्येष सन्तु भेपजानि । तत्तस्थितानेकरसवव्यसमूहात्मकयावयं महारसं, तादृशरसबद्र्व्यं महारसवव्यं भवति, अनेकरसबह व्यसमूहत्वात् यहूदीरितशब्दसमूहयत् इत्यनुमानेन यहूनां श. ब्दानामेकीकरणविधी यथा महाघोपो जायते तद्वदेय यहुद्राय- सजातीयमेलनविधौ बहुगुणं विधत्ते । फाथचूर्णतलघृतरसाय- नादी योग्यद्रव्याणां एकीकरणपाकजविधौ सकलामनिवृत्तिरे- तद्ज्ञानपूर्विफा तत्तद्रोगनिधर्तकरसवाव्यशानपूर्विका अनेफर- सवद्विशिष्टद्रव्यसमूहत्वात् । अन्यथा तत्तद्भरहाणां प्रत्येकगुण- प्रतिपादकशास्य व्यर्थतापत्तेः । तथात्वे यहुद्रव्याणां एकरसय त्यासंमवात् रसानामेय गुणप्रधानत्यस्य सुप्रसिद्धत्यात् । तदे. फप्रकारत्वेन तदवच्छेदकमेकमेवेति नितुमशक्यत्यादित्यस्बरः सादाह-अदोपेति। अदोप'धातुपोपकमनेक सारकम् ॥११॥ तत्तव्यनिष्टदोपनिवृत्यर्थ तचद्विधिचेोदितसंस्कारवशात् य. दोषद्रव्यं यासारयद्वदुरसगुणवत्संभवति यत्तदेव अदोपद्रव्य मिति तद्रसवस्यं तत्तशातुपोषकयायप्यस्यायच्छरक भवति । तव्यमेकमपि अनेकरमवत्तत् तत्राद्वगुणं प्रयच्छनीत्यर्थः । ननु पड्सयाय्याणां धातुपोषकत्वं यदा सम्मयात, तदा तेषां रसानां पथनादिप्रकोपकारकत्वस्य तथा ते धातूनामपि पोपफत्यस्य यनुमशक्यत्यात्. ने रसास्तदा अप्रकोपफारफा म. पोषकमेमने-A & B. अपक--1.

·पश्चमप्रश्नः 218 वेयुः, तेषां धातुपोषकत्वस्य वक्तुं सुकरत्वात् इत्याशयं मनास निधाय यद्रसेभ्यो व्याधयस्सम्भवन्ति तैरेव ते निवर्तन्त इति तदुमयमपि व्याचप्टे-पक्केति । पक्कामाशयगाः पवनाद्याः स्वादुकपायकटुकै- स्तिक्ताम्ललवणैः कालपाकजयोग्यैः' धारणरेच- कात्मकद्रव्यैर्विविधैः द्विविधामयाः प्रवर्धन्ते॥१५॥ पक्कामाशयगा पवनाद्या इति पक्वाशयमलाशयगता दोषाः लवणे स्वादुकषायकटुकैः केवलं स्वादुरसद्व्यादन कफप्रको- पहेतुकं भवनि, स्वादुरसजन्य पवनप्रकोपो जायते, तत्पयन- प्रकोपनिवृत्यर्थ लवणाम्लरसद्रव्यादनं कुर्यात् । केवलं फटुरस- द्रव्यादनं पित्तप्रकोपजनकम् । पित्तप्रकोपनिवृत्यर्थ स्वादुरसद्र- व्यादनं कुर्यात् तिक्तरसद्रव्यादनं च । उभयं पित्तनिवर्तकं भवती- त्यर्थ इत्येवंप्रकारेण आयुर्वेदप्रणेतृपरब्रह्मतात्पर्य वार्णतमित्यर्थ ।त. थाहि-अतिकटुरसद्रव्यादनेन पवनप्रकोपहेतुकरूक्षगुणविशिष्टद्र- व्याद्नात् पवनप्रकोपो जायते । फटुरसद्रव्यादनात रुक्षप्रकोपतै- जसगुणजन्यग्रहणीकलाप्रकोपस्य दृष्टत्वात् ।' तेन पवनप्रकोपे सति ग्रहणीकलायाः सन्धुक्षणकारकस्वभाववत्त्वेन पवन अतिप्र- ज्वलनहेतुभूतो भवति । अथवा अतिमान्धकारको वा भवति । तस्मात्कटुरसद्रव्यादनं पित्तप्रकोपकारकं रूक्षगुणविशिष्टपवनप्र- कोपहेतुभूतकटुरसवव्यत्वात् । तेन ग्रहणीकलाया एव पित्त- द्रव्यत्वात् तया अनिलसमगत्या ग्रहणीकला शुद्धा सती प्रज्वलिना भवति । तद्विषमगत्या तद्विकारो भूत्वा अनल मन्दं करोति । तेनाजीगरोगाश्चाविर्भवन्तीति परब्रह्मण आशयश्च वर्णित इत्यर्थ ॥ 1 कालपाकजैयन्ये -A &B द्विविधैः --A & B ·214 आयुर्वेदसूत्रे ६ कालप,कद्रव्यजरोगस्तत्सर्वरेचनगुणविशिष्टः । सा कला आ- मानिवर्तकान्तरगुणविशिष्टा । आमकारकद्रव्यं सकलामयहेतुकम् । एतद्गुणविशिष्टद्रव्यादनादामयाः प्रवर्धन्ते । ननु वातपित्तकफदोपैरेव तद्रोगोत्पादकसामग्रयां सत्या तत्तद्रोगा आविर्मवन्तीत्युक्तम् । तचिन्त्य, तथाहि -- पञ्चभूतात्मकं शरीरमिति शरीरसंरक्षण शरीरस्यैव सर्व- रोगालयत्वाच्छरीरमेय यावदुद्भूतात्मकयावव्यान्तर्भूतायययाधि- क्यहितकार्यजातगुणफारकं यावद्भूताययवाभिवर्धकतत्सजातीयर- सद्व्यादनजन्यस्यादिति ततद्भुतनिष्ठरोगाणां तत्तद्भूताचयपाधि- फ्यजातकार्यहेतुकत्यम् । भूगुणौ गुरुमन्दौ । स्निग्धहिमावापः । श्लक्ष्ण- सान्द्रतराऽनेः। मृदुस्थिता गुरुमारुतः। सूक्ष्म- विशदा वियतः। विरुद्धविपयकाः प्रतिकारकाः। देशदेहकालद्रव्यकर्मणां यथायोगो यावद्रोगधा-' तकः ।। १६ ॥ भ्वयययाधिक्यगुणापलम्भकदेहगौरवगुणोपलब्धिः गुणध जायते । उभायपि भूगुणी भवतः । तत् पार्थियाययाधि क्योपलम्भकपञ्चभूनात्मकं शरीरमिति तव्यायययाधियोपल म्भकपायिव्यापच्छेदकगन्धयत्यज्ञानानुभयात्मकन्यं तत्पाधि चावयपाधिक्यपञ्चभूतात्मकमिति ताशरसयव्याधीनं तद्वि- काराविशिष्टद्रव्याधिक्यपञ्चभूनारमकं शरीरमिनि । एवमनलद्रव्यापयवाधियोपलम्मकयहित्यवाय्याच्छेदफते- जसगुणवत्वं यद्विभूताधिययहिदच्याधिक्यापकतैजसरुगंपट.

·पश्चमप्रश्न 215 म्भकशानानुभवात्मकत्वं तत्तैजसावयवाधिक्यपञ्चभूतात्मकमिति तादृशगुणविशिष्टपञ्चभूतात्मकद्रव्याधिक्यादनं चह्निभूतावयववि- कारहेतुकम्। एवं सर्वद्रव्येषु योजनीयम् । तथाहि-पार्थिवद्रव्यावय- 'वाधिक्यादनं पार्थिवद्रव्यावयवविकारहेतुकम् | जलाधिक्यगुणो- पलम्भकरसाधिक्यद्रव्यादनं जलद्रव्यावयवविकारहेतुकम् । वह्नि- द्रव्यावयविकारकारकं वह्नयाधिक्यगुणोपलम्भकरसाधिक्यद्र- व्यादनम् । इति यथायोगं यावद्रोगघातात्मकपइरसद्रव्याणां नानारोग. निवर्तकत्वं प्रतिपादितम् । तचिन्त्यम्, तथाहि ---- एतत्प्रयोजनं दोपत्रयप्रकोपकारकत्वं दोपत्रयप्रकोपनिवर्त- फत्वं च। देशदेहकालभेदेन तत्तद्दोपनिवर्तकमिति प्रतिपादि- तम् । तन्न क्षोदक्षममित्यस्वरसादाह-स्वस्थेति । स्वस्थास्वस्थास्सामजामयास्सदोपगा विदो- पगा: : ॥१७॥ यावत्पार्थिवद्रव्यादनेन दोपाः स्वस्था भवेयुः, यावद्विरस- द्रव्यादेनन अजीणे जाते सति अन्योन्यस्थानस्थितत्वात् अस्वस्था भवेयुश्च । निर्दिष्टकार्यव्यतिरिक्तकार्यकारकत्वं तेपामेवावच्छेद- कम् । तत्तद्रव्यादनम् दोपाणां स्वस्थत्यकारकम् । विरुद्धगति- कार्यहेतुभूतद्रव्यादनजन्या य त एव सामजामया.। तेषां निवर्तक- द्रव्यादनेन नीरोगत्वम् । सदोपैति-तत्र दोषाणां ये विकृतास्ते विकारग्रस्ताः। धातुशोपकशरीरमार्ग गच्छन्तीति ते दोपगा. तद्विकाराभावकार्य हेतुकरसद्व्यादनेन विदोष विकाररहिता भवन्तीत्यर्थः । 1ते दोष गा इति पाठ इति भाति, ·216 आयुर्वेदसूत्र -" एवं दोपविकारगतिः, इयं दोपविकाराभावगतिरिति विरु. द्धाविरुद्धरसवद्रव्यादनजन्या इति प्रतिपादिताः, विरुद्धाविरुद्ध- रसवाव्यादनमात्रशानहेतुकत्वात् इत्यनुमानरचनेन प्रतिपादिता सती वर्तते। वलवद्वयादिका ये एतत्प्रतिपादितावच्छेदक- त्यानुभवास्त एव शरीरं तथा रक्षन्ति तद्भक्षितानं तेनानले. न जोर्यते, एतत्प्रतिपादितार्थस्य संभावितत्वादित्यस्यरसादाह- विहितति। विहितपाक हेतुरसा विपाकान्तस्स्थितविरुद्धर- सा विपमदोपधातुमार्गगा विपमदोषाः ॥ १८ ॥ विरुद्धाविरुद्धरसद्व्यादनशानं विहितरसविपाकान्तस्स्थर सघद्रव्यादनज्ञानपूर्वकं तद्विकारकार्यहेतुभूतरसवद्रव्यादनशानज- न्यनिवर्तकशानपूर्वकत्वात् । तेऽन्तस्स्थितरसादनविरुद्धरसा. घि. फारकारकाः तद्विकारग्रस्तदोपा विपमदोपाः, धातुमार्गे गच्छन्तीति धातुमार्गगाः। त एव विपमदोपा इत्यर्थः । तद्विरसबद्दव्यादन- जन्यविकारज्ञानज्ञापकं स्वहस्ततलमेच प्राणेन्द्रियविषयकज्ञानग्रा. हकं तत्प्रत्यहं तत्रैय यायासाभावदर्शनं आरोग्यहेतुकमिति प्रत्यहं विज्ञाय तत्तु भूयोभूयो दर्शनेन स्वहस्ते वा अन्त स्स्थितामयानां हेतुभूतरसाः दक्षिणहस्ततले आविर्भयन्ति।आरोग्य. शानं यावद्विरसादनजन्यामयहतुकरसविरसाभावज्ञानविषयकज्ञानं भवितुमर्हति । तथाहि-घ्राणेन्द्रियविषयहस्तगतरसज्ञानं विपाका- न्तस्स्थितामयहेतुरसविरसाविर्भावज्ञानविषयकशानहेतुकरसविर- सादनजन्यामयज्ञानहेतूपलम्भकं तद्रसवव्याधिक्यादनम् । अनिल 1 वाताहिप्सरसा; मार्गका-A. & B. - ·पश्चमप्रश्नः 217 2 द्रव्यावयवविकारहेतुकं अनिलद्रव्यादनगुणोपलम्भकतद्रसाधिक्य- द्रव्यादनम् । आकाशद्रव्यावयवविकारहेतुकमेव । एवं विरुद्धविष- यस्य प्रतियोगित्वेन हेतुत्वात् । ननु तत्तद्रव्यगुणविशिष्टरसानुगुणयावद्रसवव्यं यावद्रोग- घातकमिति वर्तते। तथाहि-गगनभूताधिक्यज्ञापककपायरसानुगुणं सत् श्रोत्रविवरप्रदेशगतशब्दज्ञानप्रतिवन्धकश्रोत्राकाशविवरगत- नामसकपायरसाधिक्यद्रव्यं तन्निर्तकं स्यात् । तस्मात्तद्गगन- गुणाधिक्यमिति विज्ञेयम् । तथैव पवनगुणाधिक्यद्रव्यमपि वि. शेयम् पवनगुणाधिक्यद्रव्यज्ञापकमृदुस्थिरगुरुद्रवद्रव्यशानं विरुद्धविपयकपयनभूताययवाधिक्यशापकं पाश्चभौतिकाययक्ष- विषयकद्रव्यमिति । एवमनिलाधिक्यगुणज्ञापकश्लक्ष्णसान्द्रतादे- गुणाधिक्यतैजसगुणाभिवर्धकद्रव्यं अनलभूताधिक्यशापकं पा- श्वमैतिकम् । एवं जलभूताधिक्यज्ञापकस्निग्धहमगुणविशिष्टजल- द्रव्यं विरुद्धविषयकम् । एवं पृथिवीत्वशापके गुरुत्वमन्दत्वे । आम्लरसद्रव्यत्वात् । पार्थिवद्रव्यावयवाधिक्यस्वादुरसज्ञापकं यत् तत्पञ्चभूतात्मकं विरुद्धविषयकम् । एतत्सर्व विज्ञाय चिकित्सा कार्या । ननु चिकित्साशानं विरुद्धविषयकज्ञानपूर्वकम् । विरुद्ध- विषयकत्वं नाम विरुद्धगव्यज्ञानविषयकत्वम् । तत्र विरुद्धद्रव्य- शानस्य प्रतियोगित्वेन हेतुत्वात् । तथा सति शरीरस्य लक्षणं पञ्च- भूतात्मकत्यम् । तल्लक्षणं तद्ज्ञानपूर्वकम् । तत्र श्रुतिः- 'आकाशाद्वायुः । वायोरग्नि । अग्नेरापः । अद्भयः पृथिवी। पृथिव्या ओपधयः। ओषधीभ्योऽन्नम् । अन्नात्पाञ्चभौतिक श. रीरामिति । AYURVEDA . 28 ·218 आयुर्वेदसूत्रे . T 14 चिकित्साकाले पण्डितानां द्रव्यशानमावश्यकमिति काल- योगविषयद्रव्यशानं देशयोगविषयद्रव्यशानं देहयोगविषयकद्रव्य ज्ञानम्-एतत्सर्वज्ञानं विना पञ्चभूतात्मकरसवद्रव्यज्ञानं किमासी दित्याह-देहेति । देहदेशकालद्रव्यकर्मणां यथायोगकरणं .याव- द्रोगघातकम् ॥ १९ ॥ “देशभेदेन द्रव्यभेदं विज्ञाय चिकित्सा कार्या। फालभेदेन द्रव्यभेदं विशाय चिकित्साकरणं विधिः । एतेषां कर्मकरणं यथा- योगकरण तत्तद्देशीयानां तत्तद्रव्यभेदगुणं विधत्ते । तत्तत्काल- विशिष्टदेहानां तत्तद्रव्यभेदगुणं विधत्ते । एवं देहदेशकालभेदेन रसवद्रव्याणां योगः बहुविधगुणान् प्रयच्छतीत्यर्थः । तत्तद्रव्यक- मणां यथायोगो यावद्रोगघातकः। ननु तत्सद्दव्यभेदगुणं देशकालभेदज्ञानेन तत्तनिवर्तकरस- यव्यर्कर्मणां कृति. अनेकधातुसञ्चलितजनितदोपस्यापि एक: धातुकत्वात् अयं द्विदोषः त्रिदोपोऽयमिति प्रतीतिः तजरसामय- भावादेव तद्शानं फथं स्यादित्यस्यरसादाद-विरसेति । विरसविपमपचनजातद्विदोपैविधधातुमार्ग- गा विदोपगाः ॥ २० ॥ विरसविषमपचन नाम विरुद्धरसवव्यसंयोगजयावहट्यं पक्याशयं प्रविश्य तव्यानुगुणविकारं फुरुते । तत्पाचफानलो- 1 नैतत् A. B. कौशयोदृश्यते. एतत्सूत्रामार--यावदातुविरुद्ध- रसादिगततासामावरनिकालो दोषपचनकाल.! विरुद्धरसजातयावद्धात्वधिरोह- गादेकधातुक: 1 इति द्वे सूत्रे Ak B कोरायोरधिक होते.

·पश्चमप्रश्न 219 ऽपि विकारं भजति । विपमरसपचगमपि करोति । तत्संस्कार- जन्यपवनगति विस्वरवर्णकशब्दज्ञापकताल्वोष्ठपुटव्यापार करोति। तत्पदाधारपद्म मुकुलीकरोति । तदनन्तरमपि पित्तप्रकोपकारक- रसबद्दव्यान्तरापादनेन तत्तत्संस्कारजातगुणान्ययमय विभर्ति । यदा तद्यावद्विकारं करोति तदा पित्तविशिष्टपवनगत्यैय झाप्यते। रसविषमदोपेण संस्कारजातपित्तविकारयुक्तस्सन् तत्तद्धातुमार्ग संप्राप्य सञ्चरन् तत्तद्धातून सन्दूष्य तत्तद्विकारज्ञापनं कुरुते । तदा पित्तप्रकोपदोपोऽयमिति ज्ञातुं शक्यत पवेत्यर्थः । एवं कफप्रकोपकारकद्रव्यान्तरादनं सभाति । तदा कफप्रकोपशापक- गुणान्विधत्ते । कफपित्तामयगतो देवदत्त इति तत्तद्रव्यगुण- विशिष्टपयनस्य तत्तद्दोपगुणज्ञापकगति परेपामपि झाप्यते इति । अयं कफरोगयुक्तः पवनविकार द्वन्द्वयुक्तपवनायकारकफशाप- कगतिं करोति । तदा विषमरसादनजातसंस्कारगुणविशेष- पवनदोष एव अनेकधातुमार्गगतिकारकशक्तया भवति । तत्तदातु- पोपणं च करोतीत्यर्थः। गनु पित्तप्रकोपरसवव्यादनेन पित्तप्रकोपकारकगुणान् गच्छति । स एव पित्तपवनप्रकोपगत्या ज्ञातव्यः । एवं ५ फ प्रकोपकारकरसपिरसद्रव्यादनेन कफप्रकोपगुणान्विधचे । तदा फफप्रकोपद्वन्द्वगतिरिति व्यरहियने । एवमयं घिदोपरोग इति पवमाकारज्ञानेन व्यवहर्तुं शक्यते । तत्तजनकाहानामहएत्वात् 'अय त्रिदोपरोग.' इति ज्ञान चार फर्थ स्यादित्याह--चरमेति । चरमरसपचनरोगस्त्रिदोपगः ॥ २५ ॥ एतत्सत्रात्पूर्व - 'विषमासानेकपषधातुमार्गगाः द्विदोषगाः । इनि A Bकोशयोराधिक पाठ ·220 आयुर्वेदसूत्रे तदा विदोपगतिरिति चरमरमपचनधातुर्मजाधातुश्शुक्लधातुरिति तावुभौ चरम धातू इत्युपलभ्यते । पवनपिचकफरोगाणामस्थिधातुपर्यन्तं गति. भवति । तदा तद्धातुशोपेणमात्रं कुरुते । प्राणघातं न करोति । या- वद्विरुद्धरसादनसामग्रीजातरोगस्य यदा मजाधातुप्रवेशो भवति तदा प्राणान्विमुच्य निर्वाणं गच्छति । विज्ञेया। ननु तत्तद्विरुद्धरसद्रव्यादनेन तत्तद्दोपाः प्रकुपिता भवन्ति । सर्व रोगाः दोपप्रकोपजन्याः । तत्तद्रोगनिवृत्त्यर्थं दोपपचन कार्य- मित्याह-यावदिति । यावदादोपपचनं निवर्तकं ॥ २२ ॥ यावन्तो रेगाः यावद्रसदोपजन्या इति दोपप्रकोपत्वभूयो. भूयोदर्शनहेतुभूतव्याप्तिग्रहजन्यानुमानं तत्र प्रमाणमित्यर्थः। पक्वाशये विरसप्रधानास्ते दोपाः विकारं भजन्ति । धातुमार्गे सञ्चरन्ति च । अनलाद्यामरसास्ते प्रादुर्भवन्तो घ्राणेन्द्रियविषया भवन्तीत्युक्तम् । तद्विरुद्धदोपगमनप्रतिवन्धकार्य तत्पाचनविधि- प्रयतनं लङ्घनकरणेन प्रेक्षणीयम् । स एव फलितार्थ इत्याह-- यावदिति । यावहातुप्रसादाधीनो दोपपचनकालः ॥२३॥ विरुद्धरसजातरसामुग्धातुविकारकारकस्यामरसवाव्यादन- जन्याजीर्णजन्यकफरोगः । विरुद्धरसजाततदितरपवनपित्तविकार हेतुकरसविरसद्व्यादनामायकार्यावलम्बिलनकरणमेव भेषज्ञ 1 रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजदोपाधिकैकवशानिर्गतस्वस्थानच्युतो यहि- रुज्ज्वलयन् परस्सामजातः । विषमरसपचनरसीवरसादियावद्धातुप्रसादाधीनो दोप-इति A & B कोशयोः पाठः.

·पश्चमप्रश्न. 221 . . भवति । यावद्धात्यधिरोहणपर्यन्तं लहनकरण भेषजं भवति । तदितरदोषाभावकार्यकरणं सुभेषजं भवतीत्यर्थ । स एव यावद्धा- तुगतसामयैकधातुगतामय इति शेयम् । पक्काशयेन सान्द्रसान्द्रतानलेन दोपविकारपाचनविधि प्रयतनं लवनकरणमेव फलितार्थ.। ननु दोपप्रकोपाभावज्ञान तत्तद्रोगकार्यहेतुभूतविरसादनधि- पयकज्ञानव्यतिरिक्तज्ञानजन्यज्ञानविषयक, समर्थप्रवृत्तिजनकज्ञान- विषयकत्वात् इत्यनुमानप्रयोगप्रकारेण रोगनिवृत्तिशाने सति रो- गाभावशानं जातम् । तेन दोपप्रकोपनं विना तदभावशानं कथं लभ्यत इत्याशयं मनसि निधाय विरुद्धतिसूत्रस्य अस्यरसान्तर- माह-विरुद्धेति । विरुद्धरसजातयावद्धात्वधिरोहणादेकधातुकः॥२४॥ अस्याथै व्याचटे- एकविरुद्धरसवाव्यादनजन्याजीर्णजन्यसंस्कारविशेपदोप- धातुगति. एकविरसद्रव्यादनजन्या सा गतिः विरसद्रव्यादनज- न्याजीर्णजाता सती अनेकधातुसंचारकायें दृष्टे सति एकरसवि. रसद्व्यादनजाताणिवत्त्वं अनेकविरसादनजन्यत्याभावेन अयं ए- कधातुविकारकरोग इनि शानं कथं प्रवर्तते । तस्माद्विरसादनजा- तरोग. यावद्धात्यारोहणात् अय एकधातुगतिजातरोग , अयं द्वि- दोरगतिजातरोग इति ज्ञातुं निवर्तकाभावहेतुरोगाभावस्य तद्धे - तुत्यशापफत्वात् तदभायाधहेतुत्वात् अजीर्णजन्यरोगामावकार्य तद्धेतुनियर्तकलननैव माव्यं, इति अनुमानप्रमाणन या अजी. fमावः तत्र रोगाभाय इति तयोः व्याप्ती सत्यां दोषपचनं निवर्तकं स्यादिति न पाच्यम् । दोपा दुष्टास्सन्तः क्षुमिता म.

·आयुर्वेदसूत्रे. वन्ति । तद्धातुक्षोम एव प्राणघातं करोति । तस्माद्दोपाणां अधि- कारगतिज्ञानपर्यन्तं लगकरणं आवश्यकमिति ध्येयम् । तेन दो- पप्रकोपनिवृत्तिर्भवतीत्यर्थः । ननु विरुद्धरसवद्रव्यादनेन अजीर्णे जाते सति तदजीर्णजी- र्णतापर्यन्तं लङ्घनकरणं विधिः दोपप्रकोपनितिपर्यन्तं योग्यत्वात् अजार्णजन्यपधनस्य लङ्घनकरणेनाजोनिवृत्तौ सत्यां पवनप्रको पनिवृत्तेः इष्टत्वात् । तत्र तेलादिकं निवर्तकं भवति । पित्तदोप- प्रवर्तकरसद्रव्यादनादजीर्णे जाते सति तत्प्रकोपो भवति । लङ्घ नकरंणादेः पित्तनियर्तकत्वात् काथेन चूर्णेन वा तानिवृत्तिः । एवं पचनविकारफारकद्रव्या इनेन अजीणे जाते सति कफवि. कारो जायते । कपायकल्कचूर्णादयस्तत्प्रतिकारका भवन्ति । एवं तत्तद्रोगाणां यहूनि निवर्तकानि । दोपा अजीर्णन प्र. कुपितास्सन्तः यावत्कालं धातुक्षोभं कुर्वन्ति । तत्रायं लङ्घनकरः णविधिः। अजीर्णजन्यसंस्कारे धातुशोपैफकार्ये विकारे दृष्टे सति तत्त- ज्ज्वरो जायते। तत्र आमदोषपचनरस्य नियामकत्वात् । तदजीर्णजन्यमन्तस्स्थितं सन् तद्विरससर्यरसान्तरं भजति । त. संस्कारजन्यदोपः दोपान्तरं भजति । स दोपः धातुमार्ग गत्वा धातुक्षोभकार्यकरणं फरोतीति यत्तस्य स्वहस्ततले विरसगन्धक्षा- नभेदं यदादावुपलभते तदैव तत्तद्दोपाविर्भावकार्यस्य तसत्याग- भावशानाभावज्ञानविच्छेदनपर्यन्तं दोषप्रकोपजन्यरोगान्तरकार्य- स्य हेतुभूतत्वात् तादृशज्वरस्य निदानं स्वहस्ततले तत्तद्न्यः शानमेव. नियामकं लभ्यते । तावत्पर्यन्तं लहनकरणं भेषजं भवः तीत्यर्थः।

·पञ्चमप्रश्नः 223 2 ननु अस्थिगताजीर्णजन्यरसविरसजन्यभेदविशिष्टरभेद- शाने जाते सति तावत्कालपर्यन्तं लवनावधिर्भवतु । अगामि- जन्यदोपागतिजन्य कार्य विषमज्यरकार्यम् । तस्य लिङ्गज्ञान जाते सति तयोर्व्याप्ति भूयोदर्शनेनं तत्सहचरज्ञानं संगृह्य भपजं कर्तुं शक्यते । आगामिरोगस्य लिङ्गज्ञानाभावात् कथं लैङ्गिक- शानावधारणं भवेत् । इत्यत आह -रसति । रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसजदोपाधिकैकव- शाभिभूतस्स्वस्थानच्युतो वहिरुजुलयन ज्वर- स्सामजातः ॥ २५ ॥ ननु दोषाणां पचनमिति चित्रहः । अत्र पष्ठीतत्पुरुप तत्पाचनमेव निवर्तक कर्मेति प्रतिभाति । दोपाणां शरीरस्थि- तधातुगत्यविकारैकफलस्य संभावितत्वात् लङ्घनेन दोपपचन अवश्यक कार्यमित्युक्ते सति बन्ध स्यात् । धातुपोपकपुरुषार्थो- पकारकर्मणि तद्दोपपचनार्थ लइनर्मकरणस्य दोषस्य यल- हीन कार्यकर्मणस्समर्थनकस्वभावत्वात् । कारणवलाधिक्यकार्ये क- तंव्ये सति तद्धेतुबलहीनकार्यकर्मकरणस्य तथात्वात् । धातु- पोपकपुरुषार्थोपकारककर्मणि तदोपपचनार्थ लङ्घनकर्मकरणस्य तथात्वात् । तेषामन्त्यपवनदोपहीनपचनकार्य सूच्यते । तस्मात् विरसाजाताजीर्णनिवृत्तिपर्यन्तं लवनकरणं विधिरिति । अन्यथा रसाजीणेन रसा विरसा भवन्ति। तद्विरसबाहुल्येन दोपा अपि चलहैन्यवन्तो भवन्ति । हीनकारणेन हीनकार्य भवति । यन वि- रुदा रसा आविर्भयन्ति तत्र दोपा अपि दुष्टा भवन्ति । तद्दो- एतत्सून A. B. कौशयो. ' यावद्धात" इत्यादिसूत्रात्यागेव दृश्यते .

·224 आयुर्वेदसूत्रे . पविकाराधिक्यवशात् विरसजन्याजीणे वृत्ते सति दोपविकार: गत्या अग्निसन्धुक्षणकरणमपि न क्रियते । जठरानलः स्वस्थान विहाय यहिः प्रज्वलन् स तु सामज्वरमाविर्भावयतीत्यर्थः । ननु लौकिकसामग्रीमानं न कारणं सुकर्मकरणविधिः द्यादयोऽपि संभवन्ति, पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण याधते । अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् ॥ इति वार्तिकवचनानुसारेण ज्ञातव्यम् । रसविरसवव्यादने जाते सति केपांचियाधयस्सभवन्ति । इति सर्वत्र नियमेन घक्तुमशक्यत्वात् “सर्व बलयतः पथ्यं" इति न्यायवचनानु- सारेण वल पद्विपये रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसे जाते सत्यपि तन रोगो न दृष्टः । लौकिकसामग्रीमात्रमेय क्वचिन्न कारणम् । थामाद्यात्मककार्याणां संभावितत्वात् प्रारब्धकर्मणां चलित्यात् सर्वत्रापि रसाजीर्णजन्यरोगास्सम्मयान्तीत्येतत्प्रतिपादनं व्यर्थ स्यादिति । तेन यत्र रोगोत्पादकामवृद्धिर्भवति तत्र तानोगका- र्यमाविर्भवति । तथाहि-रसाजीर्णविरसधिकविरुद्धरसजकार्यवै- चित्यात् तसद्रोगजनककारणवैचित्यू पुनक्तुं शक्यते । याव. दजीर्णजन्यामयस्य लखनमेव निवर्तकं रोगनिवर्तकसामनयति. रिक्तसामग्रीनिवर्त्यत्वात् , लखनादिसामग्रोकार्य विना अनिय- य॑त्वाच । तस्माद्विरसद्रव्यादनसामग्री यादृशी भवति तद्रोग- फार्यवैचिंत्रयं तादृशं संभवति । तथाहि-सचे रोगास्संजाता. स्स्वजनकाधिक्यवशात्तूयोदशल्पज्यरास्सन्निपातविकारास्संभव न्ति । म्यादुरसविरसत्यजातयावत्कार्य शिरःकमलस्थामृतं सर्व- सियरन्ध्रभागमुपगम्य विरसविषमदोषसंपर्कवशात् यदा विकारो ·पञ्चमप्रश्न. 225 जायते तदा आमरस सादुरसजाततान्द्रिकदोपनामकरागा- कृतिज्वरं ज्वलयति । रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसाजीर्णजात. त्वात् । तद्धि स्वादुरसः रसाजीर्णरोग तान्द्रिकदोप । स तद्धीनरसविरस संग्रहजातरोगत्वात् पवनगतिवशात् आमवि- रससंग्रहसंसर्गाजायते। तत्रं अमृतसंपर्क पोपको भवति । पय- नगत्याधारकाजीर्णजनकसरन्ध्रकाम्यन्तरधरसरामार्गगतपवनस्य सगन्धिसन्धिदोषप्रयुक्तसामज्वरज्ञापकपादपद्मस्थावर्णोपघगीज- पाश्चमेद्पृष्ठप्रदेशगतकवर्गपञ्चकवर्णसम्हपदव्यञ्जकेतरवर्णोच्चारण पदगतिसाजास्याभावज्ञानविषयकं भवितुमर्हति । रसाजीर्णविर- साधिकविरुद्धरसजन्यदोपाधिक्यवत्त्वात् । यन्नैवं तन्नैवामिति । सन्धिगतदोषप्रयुक्तसामज्वरपादवीजपार्श्वमेद्पृष्ठप्रदेशकमात् अव- ग्रुपगतकवर्गपञ्चकात्मकपदज्ञापकचतुस्त्रिंशत्पविशत्सिरासंस्पर्श- वशात् नाभिशूलपादशोभाङ्गवेदनावलोपद्रवज्ञापककफप्रणवतापा- न्तरदोषप्रयुक्तसामज्वरज्ञापकजानुपद्मस्थायिपवर्णोपधपृष्ठप्रदेशज- ठरनाभिपद्मगतचवर्गपञ्चकवर्णपदाभिव्यञ्जकेतरवर्णसाजात्याभिशा- नविषयकं रसाजीर्णविरसाधिक्यविरुद्धरसजन्यदोपाधिक्यवत्त्वात् अयमान्तरदोपयुक्तसामज्वर जानुपृष्ठप्रदेशनाभिपद्मगतजानुपम- गतेवर्णवोधकचचर्गपञ्चकचतुस्विंशत्सिरासंस्पर्शवशात् दाहविदा- हविविधमोहयातनातिशिर.कम्पकरातिसारहिक्कातिश्वासादिवि- गुणविशिष्टान्तरदोषप्रयुक्तसामज्वर ज्वलयति। सर्वधातुमार्ग दश. दिनपर्यन्तं धातुषु सञ्चार्य प्राणान्वियोजयति । तस्मादान्तरदोपोड- यमिति व्यवयिते। अयमान्तरदोषः जानुपागतेवर्णयोधपृष्ठपार्श्वगतनामिप्रदे. शस्थेवर्णोपधचवर्गवर्णपञ्चकात्मकपदार्थावयोधक वर्णसमूहपदफ- दम्बकवाक्ये चवर्गोंचितवणेतरेभ्यो भन्नघोपात्मकवाक्यं धाययति। 29 , AYURVEDA.

·224 आयुर्वेदसूत्रे - पविकाराधिक्यवशात् विरसजन्याजीणे वृत्ते सति दोपविकार- गत्या अग्निसन्धुक्षणकरणमपि न क्रियते । जठरानलः स्वस्थान विहाय बहिः प्रज्वलन् स तु सामज्यरमाविर्भावयतीत्यर्थः । ननु लौकिकसामग्रीमात्रं न कारणं सुकर्मकरणविधि- द्यादयोऽपि संभवन्ति, पूर्वजन्मकृतं पापं व्याधिरूपेण वाधते। अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुमाशुभम् ॥ इति वार्तिकवचनानुसारेण ज्ञातव्यम् । रसविरसवट्रव्यादने जादे सति केपांचिद्वयाधयस्सभवन्ति । इति सर्वत्र नियमेन वक्तुमशक्यत्वात् “सर्व वलयतः पथ्यं" इति न्यायवचनानु- सारेण बल द्विपये रसाजीर्णविरसाधिकविरुद्धरसे जाते सत्यपि नत्र रोगो न दृष्टः। लौकिकसामग्रीमात्रमेय कचिन्न कारणम् । आमाद्यात्मककार्याणां संभावितत्वात् प्रारब्धकर्मणां यलित्यात् सर्वत्रापि रसाजीर्णजन्यरोगास्सम्भवान्तीत्येतत्प्रतिपादनं व्यर्थ स्यादिति । तेन यत्र रोगोत्पादकामवृद्धिर्भवति तत्र ताहनोगका- र्यमाविर्भवति । तथाहि-रसाजीर्णविरसधिकविरुद्धरसजकार्यवै. चित्यात् तत्तद्रोगजनककारणवैचित्यू पुनर्वक्तुं शक्यते। याव- दजीर्णजन्यामयस्य लहानमेव निवर्तकं रोगनिवर्तकसामनयति- रिक्तसामग्रीनिवर्त्यत्वात् , लखनादिसामग्रीकार्य यिना अनिर्थ- य॑त्वाच । तस्माद्विरसद्रव्यादनसामग्री यादृशी भवति तद्रोग- कार्यवैचिंप्रय तादृशं संभवति । तथाहि-सय रोगास्संजाता. स्स्वजनकाधिक्यघशातूयोदशरूपज्वरास्सन्निपातविकारास्संभव न्ति । म्बादुरसविरसत्यजातयावत्कार्य शिरःकमलस्थामृतं सर्व- सिरारन्ध्रभागमुपगम्य विरसविषमदोपसंपर्कयशात् यदा विकारो ·पश्चमप्रश्नः 227 च त्रिशस्तिरावृतकण्ठदेशपमं च पोडशसिरावृतग्रीवान्तस्स्थित- पमं च पवनगतिधारकसिरारन्ध्रमार्ग रसाजीणविरसाधिक- विरुद्धरसजदोपाधिक्यसिरासंस्पर्शवशात् जातदोपः सिराङ्गदो- पयुक्तस्सामज्वरः पञ्चदशदिवसपर्यन्तं धातुमार्गेषु संवरन् तत्प्रदे. शस्थितपद्मप्रतापकामयत्वात् सदोपसिरागतसर्वाङ्गगतज्वरनिटत्या रसधातुरसाजीर्णविरससंस्पर्शवशात् स रसा धातुविकारो भूत्वा शीता करोति । ऋपवर्णजनकश्रोणिप्रदेशपद्मं त्रिंशत्सिरावृतं पफवर्णयोधकपोडशसिरावृतपद्मं च बभवर्णावलम्बकपञ्चाशत्ति रावृतपनं च घोचनप्रलापनकरम् । सामज्वर अयं प्रलापदोप इति व्यवहियते । चतुर्दशदिनपर्यन्तं ज्यरावृत्तिः, दोपप्रको. पकालावधि । एवणेजनककटिप्रदेशगतचतुस्सिरावृतं सत् यव. रलशवर्णानामुपधाभूतं भवद्विीसरावृतयवर्णाधिष्ठितरसवन्धनपञ च पोडशसिरावृतरेफवर्णज्ञापकोष्ठपद्मप्रदेशं च लवर्णवोधकद्विलि- रागृतगन्धवाहपद्म च रसाजीणीवरसाधिकविरुद्धरसजन्यदोपाधि- क्यवशात् द्विसिरावृतयवर्णज्ञापकरसवन्धनपद्मस्य पोडशसि. रावृतरेफवर्णशापकोष्ठप्रदेशपद्मस्य विकारं कुर्वन् कर्णकुब्जदो- पविकारात्मकः पहिरेव ज्वलयन ज्वरस्सामजातः । एककारणजन्यसामनोजातज्परः तत्तहाधिष्ठिततत्तत्प- मावलम्बफमिरासंस्पर्शवशात् तत्तवर्णज्ञानभेदविपयकशानं तत्त- होपयुक्तसामज्वरभेदावेषयकपूर्वक तत्तद्वाधिष्ठितपमावलम्ब- कसामावेषयन्यसिरालल्पर्शभेदजन्यशागावेपयकत्वाद, यनैवं तनवं यथा घट इत्यनुमानप्रमाणन वर्णनेदशानविज्ञानानुभवस्य, दोपान्यज्रशानारियशालानुभयपत्यादेत्यर्थः । ननु सर्ने रोगाः अमरसाधरराजातामयाजीर्णविरसावपमात् जातरोगकार्याः एकसामग्रीजन्यसामज्वरसमयभेदात् नानारूपा ·पश्चमप्रश्न: 029 - होषजन्यधातुविकारामावपर्यन्तं दोपविकारगतिनिवृत्तिपर्यन्तं त. त्तनिवर्तकेन तत्तत्पचनं कुर्यादिति वक्तव्यम् । तथा सति अस्थि- मजाशुक्लधातुगता सती यावदोपगतिः प्राणहानि कुरुते । तेषां निवर्तकानामप्रयोजकत्वात् श्रेयान्प्रसादाधीनो दोपपचनकाल इति तावदोपपचनमारोग्यकारक न भवतीत्यस्वरसादाह-एवमिति । एवमेकधातुगतास्सुसाध्याः ॥२७॥ एवमुक्तरीत्या सर्वदोप एकधातुगतिजन्यविकार. यत्र प्रह- श्यते तत्राय नियमः । न द्वित्रिदोपेषु नियमः । एवंप्रकारेण एकधातुगतव्याधीनां सुसाध्यत्वमित्यर्थ । ननु दोपमाणागतिः केनोपायेन ज्ञातव्या? पवनदोषगतिः स्वाभावकविकारवेद्या । पमुकफः पगुरिति तयोर्गमनस्य वक्तु- मशक्यत्वात् । नाभिप्रदेशपर्यन्तं पादपद्मादारभ्य वीजपद्मपर्यन्तं पवनप्रदे- शः। वीजपार्श्वपद्ममारस्य हदयपद्मपर्यन्तं पित्तदेशः । तदूर्घदेशः शिरप्रदेशपर्यन्तं कफप्रदेशः । एवं देशभेदं विज्ञाय दोपाणां गमनमीनिश्चित्य अयं साध्यरोग अयमसाध्यरोग इति व्यव- हर्तुं शक्यते । दोपस्य दोपान्तरण संसर्गो द्वन्द्व इति । कचित्र- याणां दोषाणां समाहारत्वं त्रिदोपत्वम् । सर्वं केनाकारेण शात. व्यमित्यस्वरसादाह-द्विरसेति । द्विरसजद्विदोपप्रचारमांसमदोनुगतरसप्रधानक दोपपचनद्विदोपजा दुस्साध्याः ॥२८॥ 1A & D कोरायोरेतत्सूत्रं चतुर्यप्रश्नस्यान्तिम सूत्रम, ·228 आयुर्वेदसूत्रे भवन्तीत्यर्थः । तस्मात् एककारणजातकार्यस्यापि समर्थोपध. याधाछिन्नत्वेऽपि कारणवैचित्रयसंभावितत्वात् जन्यमप्येकमेव कारणं सर्वस्यं जन्यत्याविशेषात् । अजीर्णजन्यकार्यावच्छेदकं अजीर्णमात्रनिवर्तकमेव निवर्तकम् । अत एवाजीर्णजन्यामयाश्च अजीर्णजन्यविरसविषमरसजातरोगाश्च तत्तत्करणभेदाभिन्ना भव. न्ति । अजीर्णजन्यामये योऽजीर्णयिरसविपमादनजातरोगाणां भिन्न- त्यात् तत्तनिवर्तफा अपि भिन्ना भवन्तीत्यर्थः । तथाऽपि अजीर्ण- मात्रजन्यामयानां लश्नकरणमात्रमेव फेवलं निवर्तकम् । तत्र निवर्तफान्तरसामग्रीमपि नापेक्षते अल्पकारणसामग्रीजन्यत्यात् । तद्विपमरसामयजन्यामणव्यतिरिक्ततद्विरसविषमरसादनात् ना. नारोगा भवन्तीत्याह-विषमरसेति । विपमरसपचनरसविरसादियावद्धातुप्रसादाधी. नो दोपपचनकालः ॥२६॥ विपमरसादनाजातरोगाणां यावनिवर्तककरणं विषमर. सदोपजन्यसंस्कारफार्यस्यैव पुरुषार्थत्वात् । तद्विषनिवृत्तिकार्यस्य पिपमरसवव्यादनजातकायजन्यसंस्कारविशेषन एय निवर्तकः । तस्मादजीर्णजन्यामया अपि भिन्नाः अजिर्णजन्यविरसविषमज. न्यदोपजन्यत्यात् । अर्णिस्य उभयप्राप्येकत्येपि तजनकी भूतरसानां भिन्नत्यकारणवैचिश्यात् कार्यमपि भिघत इत्यर्थः । ननु सामज्यरस्समयभेदात् भिन्नः बहुरूपयदुपायवैचित्रद्यात् । काचिज्यरोत्पादकसामग्री यजीर्णरूपा । काचिरसामग्री अजी. जन्यविरसविपमरससिरासंस्पर्शजन्यदोषयिषमगतिफारफसाम- प्री। ताग्निवर्तकं तु तद्विरसानकरस द्रव्यादनसामग्री ! याय- ·पञ्चमप्रश्नः 281 ३ - लोहसाधारणमहारसानामन्यद्रव्यसंयोगजन्ययोगकरणं गुणं प्रय- ध्छति । तद्विरसान्तरमापकसामग्रीसानिध्यामावद्रव्यत्वात् । ननु यावद्दोपप्रकोपहेतुकविरसद्रव्याजोर्णजन्यज्वराः तत्त- होषनिवर्तकाः, दोषप्रकोपजनकस्यादुरसपिरसदव्यजाताजीर्णज- न्यज्वराः तत्तद्दोपनिवर्तकाः दोपप्रकोपजनकस्वादुरसविरसद्रव्य. जाताजीर्णजन्यत्वात् । अजीर्णजन्यविरसरसा ज्वरोपद्रवकार्य कुर्वन्ति, तदुपदवविशिष्टज्वरनिमित्तकद्रव्यत्वात् । ज्वरप्रकोपशानजनकदशोपद्रवरोगाणामुत्पत्ति दर्शयितुं व्या- चष्टे-एवमिति। एवमन्योन्यदोषजाताश्च ॥२९॥ - अन्योन्यानिमित्तकज्वरोपद्याः दशाविर्भवन्ति । श्वासमूछी- अमछदितृष्णातिसारहिकाकासाङ्गवेधनमूढातिरोगाः। एते ज्वरोप- देवा दश । तदुपद्वाविर्भावजनकसामग्री ज्वरप्रकोपकार्यहेतु- भूतामरसविरसविपक्रिमिसंस्पर्शनं यावद्वर्णाधारकपद्मावलम्बक- सिरासस्पर्शजातपवनगतिविकारजन्यतत्तद्रोगकार्यसिरागतपवन- गतिजन्यरोगात्मकान्योन्यसंसर्गहेतुभूतत्वात् । एवमन्योन्यदोपजा- तरागा ज्वरप्रकोपकार्यहेतुका इत्यर्थः । ननु विरसाधिक्यजातज्वर मांसमंदोदोषगत इत्युक्तप्रि- विधरसाधिक्यजातज्वरश्धेत अस्थिमजाधातुपर्यन्तं ज्वरोऽनुधा- यति। दोपत्रयप्रकोपजनकविरसजातज्वरस्य अस्थिमज्जाधात्व- धिरोहकत्वात् । अयं निदोपज्वर इति व्यवहर्तुं शक्यत इत्यत आह--द्विरसेति ।

·230 आयुर्वेदसूत्रे । - सुयोर्वातपित्तयोः प्रकोपकार्यहेतुभूतौ यो रसी, अल्प- स्वादुरसविरसः पवनप्रकोपहेतुकः । अधिकस्यादुरसविरसः पित्तप्रशेपहेतुकः । तावेव विरसौ कार्यभेदकारको। ताभ्यामु- त्पन्नो विकारः द्विरसजः । द्विदोपप्रचारोते । चरतीति चरः। प्रकृष्टं चरतीति प्रचरः । रसासमांसधातुविधा ये ते मांस मेदोऽनुगता इति । शिरः पट्कमलात्मक, मांसाधारकं शिरः । भेदोधारकं भिन्नम् । तद्धातुशोपकरसौ मिन्नौ । तत्र स्यानुगत. कार्यमुद्दिश्य प्रवर्तको यौ रसौ तायव प्रधानभूतकर्मकारको। एवं रसप्रधानकदोपपचनं यत्रोपलभ्यते तत्रेयं सूत्रप्रवृत्तिः । प्रकारान्तरमपि द्योल्यते । रसविरसजन्यदोपप्रकोपस्य पवनलम नौपधः प्रकोपराहित्यकरणमेव पचनमिति फेचियाख्यानं व्या चक्षते । रसप्रधानेकदोपपचनं रसोपरसलोहादीनां 'महारसानां योगकर्म सर्वरोगनिवर्तकमिति विवक्षितम् । तद्रव्यनिष्ठरसाः तेज. सा, इति व्यवाहियन्ते । तत्सजातीयानलसंयोगेन तद्सेषु तत्तगुणा आविर्भवन्ति । एतत्सर्वं तैजसद्व्यं आमविरसविषजन्यप्रकोपजन्य- रोगाणां निवर्तकम् । रसवाव्यनिष्ठपसादीनां अनलसंयोगजन्य रसविशिष्टद्रव्यमधिकरसाधिर्भावप्रभावहेतुकं,अधिकफालरसगुण- भधानरूपकाकारदव्यत्यात् तेलधृतलेखादिवत् । अनललंयोगजन्यमहारसयव्यनिष्ठपड़सादिरसगुणः फाल- पानयोगकरणजातरसविरसादिविमायादेव रसगुणविशिटगुणप्र- धानीलकाः जगलसंयोगजन्यगुणाविर्भावगुणविशिष्टकालाधिक्य. द्रव्यत्वात् यस तय बघा कालादिः इत्यनुमानप्रमाणज्ञानस्य तदंधिकरणशायफ वियक्षितम् । एवं द्वन्दरोगाणां सर्वपदा- र्थेषु निवर्तकशानमनियतकज्ञानमुभयशानविष्यफशानं रोगनिय. तककार्यहेतुकम् । निवर्तकैकानेवृत्तद्रव्यस्यात् । इतररसापरस.

·पञ्चमप्रश्न 237 त्वात् । तद्विरसानुसरिलसंस्कारातांधकसंसगंसिराधिगतदापग- तिविकारकार्थकारकोपयोगिरसधातुत्वात् । अधौतधातुं संप्राप्य पवनविकारकारकांतः तदन्यविकारकारकत्वात् श्वासं च मूझे च (करोति)। तदुभयोरपि रसधातुजत्वेन ३श्यत्वात् । एवं रसधातु सशोप्य अन्यधानुशोषं कर्तुं स एव ज्वरः तद्धातुं मंप्राप्योज्जृम्भते । भ्रमर्दी भवतः। एवं मांसधातुं संप्राप्य हिकादिशोको भवतः। एवमेवान्यधातुं संप्राप्य भ्रम. हिकारोगो जायते । स एव ज्वरः कासमन्वहं जनयन् वर्तते । अस्थि संप्राप्य शोफ करोति । स एव ज्यर वातपित्तक- फानुमारिनस्सन्मजाधातुमवलम्ब्य विजृम्भते । तदा स दशविध. रोगाकारी भवति । पवमन्यदोषजाति सूत्रव्यारयानं कृतम् । ननु सचिरसजन्यविसाधिकविरुद्धरसदोषा. सर्वरोग- हेतुका । अजाणगुणाविर्मावशानाभावजन्यविरसजन्यदोपवि. काराभावशापकशुद्धरसशानदापा विकाराभावकार्यकारकाः । एवं दोषाः मर्वरोगहेतुका । एवं दोपाः दुष्टास्सन्तस्त्रयोऽपि विकारकारका भवेयुः दोषधास्वात्मशरीरिण। सुकर्मपरिपाकवशात् दोषा अदुष्टास्स- न्तः विकारप्रतिबन्धका भवेयुः। सर्व रोगा. विरसजाता इति अन्धनिपादितं तन्न, श्रोदक्षमामत्यस्वरसादाह- अदोषा इति । अदोषास्सदोषास्समदोपास्सरुजा रुजः॥३२॥ प्राणापानव्यानादानसमानाः यादवः शरीरकायापका- रकाः । शरीराधारकस्य अदोपत्वं कथं सम्यक्तया भासते? पित्त. स्यापि दोषत्वादेव सदोषपञ्चरूपोपपन्नं संगृढाति पचति, विदे- AYURVEDA 30 ·232 आयुर्वेदस्त्र द्विरसाधिकैकजातत्रिदोपरसरूपानुगुणरोगा असाध्याः ॥३०॥ वातपित्तप्रकोपजनका द्विरसाः आमरसस्थितकालजातज्व. रनकोपकारका भवन्ति । तदा आमरसविरसवत्त्वं विरुद्धकार्य- जनकं द्विरसादिविरसान्तरजनककालहेतुकद्रव्यत्वात् । इत्येष ज्वरः सप्तधातुगतस्सन् प्राणघातको भवति । , ताशरोगोऽसा- ध्यो भवति । तथाहि- तत्तज्ज्वरोत्पादकामरसविरससामग्रीकार्य ज्वरोत्पादकका. र्यमा सप्तधातूयिशोप्य प्राणान्विमोचपत्ति इति यदुक्तं तच्चि. न्त्यम् । आमो ज्वरमावोत्पादकसामग्री ज्वरं जनयित्वा · स्वयं तत्क्षणजन्यसंस्कारं तत्तत्कायें विधाय स्वरूपान्न दृश्यते। तेषु पोतदसामग्रीजन्येषुवत (?) सर्वज्यराणामजीर्णजन्यत्वात् । ज्वरोत्पादकसामग्रीमात्रजन्यज्वरः प्राणान्विमोचयतीति य. तत् तथाचदतिप्रसंगस्स्यादित्यस्वरसादाह-एवमिति । एवमेकधातुगताश्चासाध्याः ॥३१॥ एवमुक्तरीत्या तदुपद्रवरोगाश्च प्राणघातकाः। तद्विरसज- म्यदोपानुसरितज्वरहेतुकप्राणापकारकद्रव्यत्वात् । विषादनजात. गवच्छरीरवत् । वर्णोपधगपद्मानुसारिकवर्गपशकशापकपमा धारकसिराः धातुशोपकपोपकाः तदाधारकरसयदाधितशरीर एतस्तूवात्पूर्व-"अस्थिमन्नानुगतानुसारितप्रकोपजाता असाध्या: । एव. भन्योन्यदोपजाताध" इति A & B कोशयोरधिकः पाठः. PA&B कोशयोरेतन रशसे.

·पञ्चमप्रश्न. 235 स्वादुरसबद्रव्यत्वगुणवत् रसद्रव्यमित्यनुभूयने उद्भूतरस. व्यतिरिक्तरसवव्याभावात् । तस्माद्रसादयो गुणा गुणिनमन्तरेण गुणा नावतिष्ठन्त इति द्रव्यमावश्यकम् , द्रव्याश्रया गुणा इति । समधातुकशरोर द्रव्यत्वात् रसादीनां गुणत्वात् गुणगुणिनोर्भेदस्य अवसितत्वात् रसादयो द्रव्याश्रया भवन्ति। तस्मात्सप्तधात्त्वात्मक- प्पडूसव्यतिरिक्त इति न वास्यम्, द्रव्यरसात्मकत्वात् । शरी- रान्तस्थितरसाः धातुरूपेण परिणमन्ति । तावद्धातूनां द्रव्य- निष्ठत्वात् धातूनां द्रव्यगुणत्वात् रूपादिवत् भेदो न दृश्यते । रसवद्रव्यं रसनेन्द्रियविषयकम् । रूपयद्रव्यं चक्षुरिन्द्रियविषय. कम् । रसद्रव्यं रूपरसबद्रव्यं सादृश्यात् 1 पडूसविकार एवं धातुरिति रससप्त नेन्द्रियेण गृह्यते । तत्सजातीयं सप्तधातुसजातीयरसेषु लभ्यते । तेऽन्तम्स्थितास्सन्तः धातुमेव पुष्णन्ति । तद्यथा- इक्षुकाण्डस्थितस्वादुरसः यत्रयत्र भेदवशात् वर्तते तनिष्ठस्वादुरसं संगृह्य तत्संसर्गजातिद्रव्यं विमजन् रसं करोति । तदनन्तरं तत्स्वादुरसं विहाय तत्संयोगिद्रव्यं पृथ- कया तद्भक्ततया मजते रूपादिवत् । असिगाभवनं बुद्राभावात्।। नौलो घट इति घटनिष्ठनीलरूपं विहाय अन्यद्रव्यावयवतया स भासते । अत्र रसव्यतिरिक्तद्रव्यस्याभावात् तद्वत् एए धातुत्वपृथगाकारकतत्तद्गुणविशिष्टतया चक्षु प्रतीतिः जायते । तद्वत लवणोषणकपाया इत्याहयन्ते, आथयादिवत् । शरीराह- स्थितानि भवन्ति । तेन रसादय इत्याहृयन्ते । न वाच्यम्, श. रीरं सप्तधात्वात्मकम् । धातवश्व रसात्मका शरीरं रसात्मक- द्रव्यं सप्तधात्वावृतत्यात् । तदर्थ पृथुतुनोदराकारत्वैकमासं तत् । स्वादुरमरशुलेमरूपवत्वेन परिणमति । रुपाकृति परिणमति । लवणरसः अस्थिरूपाशात परिणमति । आम्लरस: मज्जा.

·231 आयुर्वेदपत्रे शयति, मुञ्चति इत्येतेषां पञ्चविधर्मणां शरीराधारकत्याच फफदोपस्यापि शरीरदायकारकत्वात् दोपत्रयं शरीरं रक्षति । तस्माददांपत्वं फथं शरीरोपफारफमिति नाशङ्कनीयम् । दोषाणां विकारकारफत्वाभायः अदोपशम्दार्थः । सदो पाः विकारकार्यापादफगतिगुणविशिष्टदोपाः । मदोषास्सप्तधातु- शोपकारकाः । तम्माच्छरीरस्य सदोपत्वं दुष्कर्मानुभयवशाल भ्यते। तेन धातवः पीड्यन्त । दुःसं चानुभ्यते । समदोपल्यं नाम तदुभयामावगतिविशिष्टदोपाप्रवियर्धकत्वम् । तेन धातवः पुष्णन्ति । नीरोगत्यं प्राप्नुवन्ति । तस्मात्समदोषं यथा भवति तथा शरीरं संग्क्षणीयामित्यर्थः। सर्वदा शरीरस्थदोषाणां एक- रसहेतुभूतकार्यस्य किंचिनिमित्तं वक्तव्यम् । तदेतद्सजन्यविर- सपरिणामजातरोगकार्यमेवमिति ज्ञातव्यम् ॥ ननु विषमगतिविशिष्टो यो दोपः तस्य घेपम्ये रोगः । दो पस्य समा गतिरारोग्यामति व्यपदेशः कृतः। तथा सति पडूसाः सप्तधात्वात्मकाः। विरसपटकस्यादनं धातुशोपकम् , तसात्म फदोपधातुविरसदव्यत्वात् इत्यनुमानेन धातुशोषककार्यस्य रसा- दिहेतुत्वम् । तस्मादोपवैषम्य रोगः । दोपसाम्यमरोग इति यत्प्रतिपादितं तद्विरुद्धमित्यत आह-त इति । " ते त्रयो दोपहेतुभूतास्सप्तधातब इति ॥ ३३ ।। सप्तधातव इति व्यपदेशमा भवति । पड्सा एवं निश्चितम् । तेषां सप्तसंख्याकत्वं कथं स्यादिति न वक्तव्यम् । रम एवास्फ 'इति तयोः पार्थक्याभावविवक्षया सत्यं पडूसास्सप्तधातव इति न्यवाहतुं शक्यते। तथाहि- ·पश्चमप्रभः 237 त्तदातुभेदेन तत्तच्छरीरभेदात् रसभेदजन्यस्य तदधीनशानजन्य. त्वात् । इरादोऽपि तथा प्रतीयते यत्र रसाधिक्यप्रनीतिः नत्रव तत्तद्रव्याधिक्यं तत्तद्भरहाणां प्रतीयते। स्वादुरसविशिष्टोऽय वृक्ष । लवणरसविशिष्टोऽयं वृक्षः। कषायरसविशिष्टोऽयं वृक्ष हात तसन्सारमेदेन प्रतीयते । तदेतच्छरीरवन्त इति बहुजन- सिद्धर आदित्यर्थः। ननु पित्तदोषप्रदेशाधितमांसदोधातुस्स्वादुरसाथिन । त. स्मात्वादुरसस्य पित्तप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुमशक्यम् । विरोध- म्स्यात् । रसानां धात्वात्मकत्वात् । धातूनां रसाधितमांसा- श्रितत्वात् । तदोषाश्रितरसात्मकथातूनां दोषप्रकोपनिवर्तकत्वं वक्तुमयोग्यमित्यस्वरसादाह-पित्तति । पित्ताश्रयानदधीनपित्तमांसमेदोनुसरनस्थिमृ- दुकारकः ॥ ३५॥ पित्ताश्रितत्वात् मांसदोधातुस्स्वादुतिक्तकगायत्त्वात् तदा- श्रितपित्तविरोधकत्वं शुद्धस्वादुरसस्य शुद्धतिक्तरसस्य शुद्ध- कवायरसस्य २ वक्तुं न शक्यते, तदाश्रितरसात्मकत्वात् । किंतु पित्तप्रकोपाय विरोधित्वस्य वक्तुमुचितत्यात् पित्ताधे- तत्वादिति तदधीनपित्तमिति पित्तं रसाधीनम् । पित्तप्रकापे सति तद्रसवाव्यस्यैव तन्निवर्तकत्वात् स्वादुरसाधीनं पित्तमिति मांसमेदोधातुगतं सत् वर्तते । मृदुस्थौल्यगुणं विधत्ते। ननु दोषत्रयनियुक्तरोगा असाध्याः । तदोपप्रकोपकार्यत्वं रसविरसाधीनजन्यविकारहेतुकं दोपवृद्धिक्षयोत्पादनकार्यनिवर्त. कद्रव्यत्वात् । अत कषायप्रकोपयुक्तकार्योपयोगिकेतरदोषाश्रय- कार्य व्यपदिशति-मन्देति ।

·236 आयुर्वेद सूत्र तिक्तरसः मेदोविकाराकनिस्सन् परिणमति । ऊपणग्सः मजा धात्याकारत्वेन परिणमति । कपायग्सः रसामुग्धात्वाकृतिस्सन् भासते । तस्मात्पृथकया अभिधेयत्वेऽपि आश्रयादिवत् रसा. दिव्यअकं वक्तुं न शक्यते । यहिःप्रदेशास्थताः शरीरान्तः प्रविष्टास्सन्त. तत्तत्सजातीयधातुषु विलीयन्ते तत्तद्रसाः। त.. त्तद्धातूनां पोषणं च कुर्वन्ति । संशयं विना शुद्धगुणविशिष्ट यहुरसवाव्यं शरीरदायकरणं भवतीत्यर्थः । ननु रसवव्यादनेन प्रकुपितपयनद्रव्यस्य रसामुग्यातुशोपं कर्तुमिच्छत पवनभूतस्य प्रकोपनियतकं कपायरसवर्दकं भवति । फणयरसस्य ग्मासृग्धातूनां पवनप्रकोपनियतकत्वं वक्तुमी. ग्यमिति पूर्वसूत्रव्याख्यानं न क्षादक्षममित्यस्वरसादाह -मैति । सानिलाननिलाधिकानिलरुक्षलघुभावितो र. सासृग्गतः ॥ ३४॥ अस्याः-द्रव्यसंयोगविशिष्टजन्यकवायत्यमजानायरमान धातुधिकारकारकप्रतिबन्धका इति वक्तुं शक्यने, तरसजातीय विरोधिप्रतियन्धकद्रव्यत्वात् । तद्रसामुग्धातुप्रयर्नकोणस्यमाय. गुणवत्यं लघुत्वम्यमायगुणवत्यं भजन रमामुग्धानुशोषणं क गति । अन यहि प्रदेशस्थितपयनद्रव्यादने नामंजानविशिएस. गुणविभिप्रस्मन् धातुशोषणं करोति । तत्सर्यमेनहायन प्र. तीयते । न पूर्वसूत्रविरोधश्च । तत्र श्रुतिरय प्रमाणम् । पड़मास्सप्तधातुजनकाः रसभ्याप्तस्यात् । रसानां धातूना च उपव्यजकत्यभायमंयन्यान् । रसामुग्धानुजातरमप्रकारजन्यन भदस्याप्रतीयमानन्याम् । माग्नशरीरा गय धान यंत- ·पश्चममनः 239 भूतपूर्वपदार्थजातेति । पञ्च भूता. पूर्वे यस्य स तथा । भूतपूर्वश्चासौ पदार्थश्च । शरीरं पञ्चभूतात्मकमिति सर्वपदा- थों विवक्षितः । तजाता धातवः। तेषां हेतुभूतो योऽनल: तेनानलेन समरसपचनं सारकिट्टतया विभज्य पचतीति समरस- पचनम् । तस्माच्छुद्धरसवब्यादनजातस्संस्कार' । तस्माद्धातवः पुष्णन्ति । शरीरमभिवर्धते । नीरोगत्वं भजतां पुंस्त्वमभिवर्धत इति तात्पर्यम् । इन्द्रियवान् भवति । विरुद्धार्थरसपाकयोगः वि- रसादनपाकजातो यो रोगः स धातुविरुद्दकार्यको भवति । स एवं भविष्यन् विपर्ययो भवति । ननु धातूनामाकारशानं विकारज्ञानपूर्वकं तद्विकाराभाव- कार्याभावज्ञान सति सृष्टिसंहारक्रमशानात् । विरसादिकार्या- भावशानं विकाराभावसाध्यकार्यहेतुकं तद्विकारकार्याभावहेतुभू- तद्रव्याधीनत्वात् यतैयं तन्नैवं यथा घटः इति न्यायनयेन ब्यति. रेकानुमानसिद्धी उक्तरीत्या उपसंहारशानं व्यर्थ स्यादित्यस्य- रसादाह-पडिति । 'षट्कमलानामादिभूतं मूलाधारकम् ॥३९॥ अस्य सूत्रस्यायमर्थस्सम्पन्नः-आधारपद्माधिष्ठित आम्ल रसः । म्यादुरसकमम्वुतत्त्वम् । ऊपणरसाहितलवणगुणविशिष्ट- मनलतत्वम् । तिकरसगुणविशिष्टं वायुतत्त्वम् । कपायरसात्मक माकाशतत्त्वं च । एतानि पद्मानि रसाएझांसमेदोमजाशुक्लधा- त्वात्मकानि पञ्चभूनात्मकानि । प्रकृतिपुरुषाधारसहस्रारप- एतत्सूत्रात्प्राक् "प्रात.पूर्वाहादनेगवकारं निरीक्षयेत् । विसृष्टविण्मूत्रा- द्विमलाशय." इात 1&B कोशयोरधिकः पाठः. ।

·238
आयुर्वेदसूत्र
मन्दोष्णादिसमदोपाधिकाक्षीणवृद्धिगुणका-
स्थिमजामेदोऽधिष्ठिताः ॥ ३६ ।।
मन्दगुणवत्वावच्छेदकपवनत्त्वं उप्यगुणवत्त्वावच्छेदकपि-
त्तत्वं तदितरदोषफफावच्छेदकं तरक्षीणवृद्धिगुणाश्रयत्वम् , तथा
सति मजाधातुपर्यन्तगतसकलसामग्रीसान्निध्य सम्पादयन् रो.
गाभिवृद्धिं कुर्वन् तद्रोगिणमन्त्यसन्निहितं करोतीत्यर्थः ।
ननु दोषाणां मनाधातुपर्यन्तं रोगावरोहणेन सफलधातु-
दोपगसामग्रयां सत्यां पञ्चधातुगतप्राणोद्भवानां च पायूनां से-
चारामावत्वेन तच्छरीरं विहाय यहिःप्रदेशगतत्वात् म जीयः
शरीरावतरितो भवति । दोपाणां कार्यकारित्वस्य तावन्माणय
चरितार्थस्यात् शुलधातुप्रवेशजकार्यकरणस्य प्रयोजफरवाभायात् ।
तस्मात्सप्तधातुगणनस्य प्रायोजकत्यामायेन व्यर्थ स्यादित्यस्वर.
सादाह-दोपेति।
अदोपधातुरसानुसारानुसरास्थिरसपचनचरम-
धातुप्रचारकाः ॥३७॥
पतत्कार्यकारकस्य पवनत्यं दोषाणां घरमधातुप्रचारणत्वम् ।
प्रचरन्तीति प्रचारफाः । शुक्लधातुपोपककार्य शुद्धस्थादुरमादन-
हेतुफम् । न शोषककार्यम्। अदोपत्यं नाम अदोषधातुरसानुसा-
रानुसरदोषप्रकोपकार्याभाववृद्धिकारकमित्यर्थः । उत्तमर्थमुपसं.
हरतिभूतति ।
भूतपूर्वपदार्थजातधातुहेतुभूतानलसमरसपच-
नविरुद्धार्थरसपाकयोगाद्विपर्ययः॥ ३८॥

·पश्वभप्रश्नः 241 षट्कोणचक्रस्य अमृतोपजन्य .... त्वात् । एतावत्पर्यन्तं च. सुबोधकासिराणामेव तत्पोषकत्वं नान्येषामिति धातुमध्येऽन्त- र्गतत्वात् .. ... सत्वेन तत्तवर्णवोधकपद्मानां सहस्रसिरा- धारकत्वात् । तेषाममृतसिरासंसर्गात् । लवणैक.. जन्यानलभूनात्मकास्थिधातुजनकपट्रोणचक्रस्य अमृतोपहरण- शोलामावत्वात् इत्यस्वरसादाह-इडेति । इडापिङ्गलापूरितानिलतत्सिरागतामृतं सि- .मधान- श्वति॥४०॥ ...... इडापिगलपितानिलात्मकपटकोणचक्रवो वककुम्भकानिलपू. रणकार्यहेतुकः सः इडापिगलपूरितानिलशिर कमलादमृतमा. वृत्य तावत्सिरास्संपूर्य पटोणानिलचकस्य उन्मीलिनद्रव्यत्वात् अनलानिलद्रव्ययोस्सहसचारयोः द्रव्य पिङ्गलपू. रितानिलानलप्रज्वलन कार्यस्य व्यञ्जनानिलत्वात् । तस्मात्पवन- पूरणचक्रप्रतिभासहेतुरित्यर्थ । ननु रेचकपूरककुम्भकानिलेन उदरकुम्भमापूर्य अमृतं सि. ञ्चतीति यत् तश्चिन्त्यम्, पटोणचक्रस्य कुण्डल्यधस्स्थितत्वात् । कुण्डल्युपरिगतपद्मानामेव तत्पूरणकार्यकरणप्रतिपादनात् । कु- ण्डलीडापिगलपवनेन अमृतसेचनकवर्णस्स्यादित्यस्वरसादाह- पृष्ठेति। पृष्ठोरूदरजङ्घाशिभोपस्थदेशाद्यैरभिवर्धते॥४॥ 1 एतत्सूत्रात्माक् “तितोषणरसप्रधानजन्यमेदोधात्वाधारदशदळपम सह- ससिराधारकं पटोगचक्र प्रतिभाति" इति A कोशे पोणचक्र पतिमाति" इत्येतावन्मात्र B कोशे अधिकः पाठ. AYURVEDA 31 ·3.10 आयुर्वेदसूने ~ ammer-rry आकारतरवपद्मजनकम् । तद्वायुतत्स्वपनजनकम । तत्तेजस्तत्व पाजनकम् । तदम्बुनत्वपद्मजनकम । तत्पृथिवीतत्त्वपद्मजनकम् । तत्सजातीयाम्लरसविरसद्विकारो भूत्वा पृथिवीतत्त्वमम्युतत्वे विलीयते । स्वादुरसात्मकाम्बुतत्त्वं स्वादुरसविरसवद्विकारो भूत्वा नेजस्तत्त्वे विलीयते । फटुरसान्तर्हि तलवणरसगुणधिशि- एतेजस्तत्त्वं लवणरसविरसविकारो भूत्वा घायुतत्वे विलीयते । तिक्तरसगुणविशिष्टवायुनत्यं तिक्तरसपिरसादनजन्यरोगप्रस्तं सत् आकाशतत्त्वे विलीयते । कपायरसात्मकाकाशतत्त्वं कपायरस विरसादनजातामयप्रस्तं मत् स्वयमेव विलीयते । अयं संहार क्रमः। तत्तत्पद्मनिष्ठरसाः तत्तत्सजातीयविरसद्रव्यादनजातरोगाः संहारक्रमोपकारकाः । एतादृशार्थ मनसि निधाय पटकमलाना. माधरभूतपनं तत्तत्पद्मविनाशपूर्वकं तराच्छरीरान्तशरीरनाशं कुरुत इत्यर्थः। ननु पञ्चभूतविकाराः पञ्चेन्द्रियाणि । तद्विकाराः पसाः। सप्त धातवः । इति तत्र रसासूजी एकीकृत्य पसात्मकोऽय. मिति उपयुक्तत्वेन रसाएजी एकीकृत्य तथैव प्रतिपादितम् । रसा एवं धातयः । धातूनां च रमानां च भेदामाधात् । अतः पञ्चमहाभूतानां इन्द्रियाणां विपयादिवत् रसादीनामपि तद्वदेय भूतविकारत्यं वक्तव्यम् । तस्मादसाना पटसंख्यागनं व्यर्थं स्यादिति ऊपणरसान्तर्हितलयणरसस्य अस्थिधातुजनकत्वात् । पतावत्पर्यन्तं वर्णवोधकसिराणामेव स्सन् उभयपार्थधारकत्येन दशदळपनं महनसिरात्मकपद्मा. धारकपट्कोणचक्रस्य योरेकत्वेन दशदळपनात्मकास्थिधातुं सम्पद्य एधते । इत्यनुनयेत् । सफलवर्णोद्रोधसिराधारचक्रमध्ये मदृष्टत्वात् सहनासगधारक- धातुमध्यगत- त्यात् । लवणोषणरस.

·पभमप्रक्ष सप्तधातूनां पडूसात्मकत्वं स्वाद्वम्लवणतिकोषणकपायर- सानाममृतपोपकत्वं कथं स्यादित्यत आह-मधुरेति । मधुररसं प्रचालयन शुक्लधातुस्थाने स्वतेजसा भाति ॥१४॥ मधुररसवव्यम, स च पिचेन पच्यमानस्सन् तत्पाच- कपित्तपाकजन्यक्रियासंस्कारवशात् शुक्लधातुत्वेन वर्धते । क- पायरसद्व्यादनादजीणे जाते मति पवनप्रकोपो भवति । पव- नदोपप्रकोप. शुक्लधातुगतस्सन् शुक्लशोषणकार्य करोति । तद्विरसदव्यं पाचकपित्तेन पच्यमानं सत्' रसामृग्धातुविकार करोनि । शुक्लधातुस्थानं गगनभूतप्रदेश । गगनभूतगुणाधि- स्यद्रव्यसिद्धं नेज । पित्तकलापचनजातमस्कारयुक्ततेजस्त्यान् शुक्रधातुरूपगुणो भातीत्यर्थः । तत्स्वादुरसविरसदव्यादनाद- जीणे जाते सति सोऽमुग्धातुविकारं करोति । तदनियर्तने जलमलातिसाररोगादयम्संभवन्तीत्यर्थः । शुक्लधातुवृद्धिरूपल- वणरसाधिक्यद्रव्यत्वात् तेजसा भाति । रसामुग्धातुविकार द्धिश्च एतद्विरसाधिक्यस्वतेजसा भातीत्यर्थ.॥ ननु याबद्रसवदन्नादनं कफप्रदेशगतमा सत् भुक्तं मधुरीभूतविकारं भजते । तत पक्काशयं प्रविश्य आम्लरसचि. कारं भजन् पाचपापित्तेन पच्यमानं सत् स्यभायाम्लरसयद- व्यमजाधातुमेधते ॥ धातुगतामयानयहत्य कालपाकीतीयजातोपाधिकरमप्रधा. नगुणान् यच्छति ।

·तपदा मोरजम्याम्गिधारपामारभूगोणम कुण्डलीप्रदे- पारधारस्थतस्याम् पृायमयत् तदापोंदायत् पृष्ठदेशयत् पा फकमणि सहसमिराभिरभिपर्धते । तेगमपि भ्यासापासपथ मगतिमयोगद्वारा ममियधितायेन वासोच्छामयोरेतत्पोषक पर्मदेनुकरयप्रतिपादनात् पृष्ठोदरपप्रयदमियर्धत इत्यर्थः । मरिपधारयन्तमायितमजाधातोरमृतागमनसंसर्गप्रसंगामा येन अमृतोपजीव्यत्यं नोपपद्यत इत्यम्परसादाह-गाभेरिति । नाभेरघस्स्थितं कुण्डल्यादिभूतं शतदळ'पद्मं . पञ्चसहस्रसिरावृतं सरोरुहमजायत ।। ४२ ॥ . कुण्डल्यधस्स्थितरमाएमांममेदोधातूनां यासोच्छामपध- नयोः स्पसंयोग्यत्याभायात उपजीव्योपजीयकसंपन्धस्थानय - फाशात् तत्पोषकफर्मणः यायच्यफत्येन पञ्चसहनसिरायतश. तदळपणे अजायत तावदातुप पोपणार्थम् । एतद्विना पोष- फरयामायेन तदाधारभूतसरोरुहमजायतेत्यर्थः। मजाधात्यन्त भूतस्थातुरमोपजीन्य शुलधात्यमियर्धनकाय, कर्य सगच्छत . स्थाह--जठगेति। जठराग्नेरालवालकतया भाति ॥ १३ ॥ जठराग्नेराविर्भूतपाचकपित्तफलापफादिकस्य आधारभू. तत्येन जठराग्निरूपपित्तकलाप्रज्वलनार्थ भालयालाधारभावत्वेन ज्वलनक्रियायोग्यस्यात् गुल्धातोरापादतलमस्तकपर्यन्तं सर्व- धारयाधारकतया थालयालकतया भासत एवेत्यर्थः ॥ . दशदल-18.

·पञ्चमप्रश्नः 245 --- । -- गतपवनविकारं हन्ति । तन्नवाम्लरसद्रव्यं मांसधातुविकार करोति । तद्विरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति तत्तद्धातुविधि- विहितामया प्रजायन्ते । अनिलाधिकाम्लरसद्रव्यं मजाधातु- पोषकम् अनिलभूतादिरूपोपलम्भकाम्लरसद्व्यत्वात् । अनि लभूतादिरूपोपलम्भकाम्लरसद्रव्यं मांसधातुविकारकारकमांस- धातुशोपणोपकारकद्रव्यत्वात् । इत्यनुमानप्रमाणेन आम्लरसवद- निलद्रव्यं मजाधातुबलकारकं मांसधातुविकारकारकं चेत्युभ- यफलं प्रयच्छति तत्तजातीयधातुपोषकत्वं प्रतीयते । मांस- धातुविरुद्धरसद्रव्यस्य मांमशोषकत्वं च प्रतीयते एवं सक लभूतोत्पत्तिक्रमः । एवमेव सकलभूतानां सहारकमश्च बोद्ध- व्यः । अन्योन्यं यावद्धातुपोषकत्वं तदन्योन्ययोरेव धातुना- शकत्यं च घूम । रसानां धातुपोषकत्व यत्र प्रतीयते स एवं सृष्टिक्रम इनि ज्ञातव्य । एतद्रसानामेव धातुशोषणेककार्य यत्र प्रतीयते, स एव संहारफम इति योद्धव्य । तद्वदोपाश्च मलाश्चाशयाश्च तदन्योन्यकार्य विशिष्टरप्टिं सृजन्ति । तदेव सृष्टिनाशं करोति । अत एवात्मानमात्मना एजति । कृतनाशत्वमात्मन्येय । यत उभयोरपि धातय. रसा एव मा. तव्या इत्यर्थ ॥ आत्म- ननु स्वादुग्मद्रव्याणि इक्षुकाण्डादीनि यहनि सन्ति । तद्वदाम्लरमयदूरहो यहवस्सन्ति । अथ स्वादुरसस्य शुलधा- तुपोषकत्वं, आम्लग्राम्य मज्जाधातुपोषकत्व वक्तुं शक्यते । तदत् लवणरसवद्भूरुहोऽय भेषजयोग्य इति अदृष्टत्यात् फय लयणरसबहव्यं धातुपोषकमिति व्यवहाँ शक्यत इत्यस्यरसा- दाह-लवणेति ।

·244 भायुर्वेदसूत्रे तदाम्लरसद्रव्यं मांसधातुविकारं करोति । तेन कफप्र- कोपनकासशोभपाण्डुविसर्पादयस्मभवन्ति । तद्दोपजन्यामयप्र- कोपनिवृत्यर्थ कटुरसबद्दव्यादनम् । तेन तदोषजन्यामयप्र. फोपनिवृत्ति कुर्वत् रसपाचकपित्तेन पच्यमानं सत् शुक्लधातुः रूपं गतं पदं नः (१) तेन भ्रमणमूर्छारतिरोगादयः प्रामयन्ती. त्यर्थः॥ ननु यावद्रसवदनादनं फफप्रदेशहृद्तमानं सन् तद्भुक्ता नं मधुरीभूतं भवति । तत्पक्वाशयं प्रविश्य आम्लीभूतं सत् पाचकपित्तेन पच्यमानं सत् तत्तद्दव्यभेदन पाकं कर्तुं न श. मोति । मधुररसकार्यमाम्लरसविकारकार्य च कण्ठमार्गप्रये. शानन्तरं पूर्वान्नानदनजातमधुररसं प्राप्य कफप्रदेशहदतं सत् मधुररसं भजति । तदनन्तरं आम्लरसविकारं कुर्वन् पक्का शयं प्रविश्य पाकान्तरमधिगम्य तद्रसान्तरं भजति । अति- मधुररसद्रव्यं कथं शुक्ल यातुप्रवर्धकमित्यस्वरसादाह-आम्लेति । आम्लरसं विपाचयन् मज्जाधातु'स्थाने स्वते. जसा भाति ॥ १५॥ आम्लरसद्रव्यं पाचयन् यावदग्नस्य भुक्तस्य प्रथमद्रव्य. निष्टतत्तद्विधिविहितगुणान्प्रयच्छति । कालपाकजन्योपाधिय- शात् तद्रसान्तरं मजन्नपि औपाधिकरसगुणान्न प्रयच्छति । सर्वरससंसर्गयुक्तानादनत्वेऽपि तत्पाचकपित्तं तत्तद्रमवद्दव्यं ए. कदा विभज्य पचति । स एव रसः स्वेतररसगुणाधीनफलं प्रयच्छति । तादृशाम्लरसद्रव्यं मजाधातुत्वेन प्रवर्धते । तखातु. । मेदोघातु-B.

·पश्चमप्रभः 247 . • मजाधातुविचारकारकपवनप्रकोपो जायते । ताहशपवनप्रको- पनिवृत्यर्थे आम्लरसद्रव्यादनं विधीयते । (लवणरसद्व्यादना- दजीणे जाते सति) तिक्तरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति च पवनप्रकोपो जायते । तत्प्रकोपनिवृत्यर्थ लवणरसद्व्यादन विधीयते । कटुरसद्रव्यादनादजीणे जाते सति पवनप्रकोपो जायते । पित्तविकारशुक्ल धातुपोपणं करोति । तत्र मू भ्रम. तन्द्रारुचिमर्वागतोदारतयो जायन्ते । एतद्गुणाविर्भावकपवनपि- तप्रकोपहेतुकरसविरसादनादर्जाणे जाते सति तत्र द्वन्द्वदो- पगुणाविर्भायो भवति । तत्र स्वादुरसद्रव्यादनं निवर्तकं भवति । तिक्तरसद्व्यादनकार्य अप्रयोजकं स्यादित्यस्वरसा. दाह-तिक्तति। तिक्तरसं विपाचयन्' मेदोधातुस्थाने स्वतेज- सा भाति ॥ १७ ॥ पाचकपित्तं तिक्तरसं विपाचयत् मेदोधातुगतं पित्तवि- कारं हरत् तत्स्थाने स्वतेजसा पाचकपित्तजन्यतेजसा स्वय- मेव भाति । तिक्तरसादनादजीर्णे जाते सति तजन्यरोगोऽ- स्थिधातुशोषं करोति । तपित्तविरुद्धलवणरसेन पित्तप्रको पो भवतीत्यर्थः॥ ननु आम्लरसवाव्यादनादजीणे जाते सति कफप्रकोपी रक्ष्यते । नत्प्रकोपनिवृत्यर्थ कटुरसद्रव्यादनं विधिः । आम्ल. रसविशिष्टगन्धपाव्यत्वं पृथिवीत्वावच्छेदकम् । पृथिवी अष्ट्र- व्यजन्या साईद्रव्यत्यात् । तजन्यत्वेन शीतत्वं गुरत्यम् । ए. . . -- प्रचालयन् ·216 आयुर्वेदसूत्रे लवणरसं विपाचयन् अस्थिधातुस्थाने स्वते- जसा भाति ॥ १६ ॥ इदं लवणरसवाव्य पथ्यवर्गेपु औषधयोगकार्येषु लवणरस. घद्भूरुह इति व्यवहाराभावेपि सकलरसानां धातुपोषकत्वं ल. वणरसेन विना पाकं कर्तुं अशक्यमिति लवणरसत्वं लवण- द्रव्ये प्रसिद्धमिति भोज्ययोग्यद्रव्यजनकद्रव्यादिपु लवणरसपा. कस्य कर्तुं योग्यत्वात् । अत एव अस्थिधातोलवणद्रव्यात्म- कत्वेन लवणं समुद्रजलविकारवडवानलकार्यान्तःप्रविष्टत्वेन तद- डवानलात्मकमिति सुप्रसिद्धमिति मायः ॥ लवणं मेदोरोगहेतुकम् । मेदोधातुशोषकद्रव्यत्वात् । लव- गरसः अस्थिधातुपोषकः अनन्तमजातीयद्रव्यत्वात्, सर्वरसोप- कारकत्वात् । अत एव पाचकपित्तं लवणरसं विपाचयत्, अस्थिधातुस्वरूपं भजत् सकलभारं घहति । लवणरसयोगद्र- व्यादनं अस्थिधातुयलप्रदम । सफलरसयोगवत्वेन हि सकल- धातुपोषकत्वम् । अतएव लवणरसस्य पडूसानामपि घलप्र. दायकत्वम् । शुद्धरसवाव्यादनेऽपि लयणरसं विना पाच्या भा- पात् । शुचिशब्दस्य लवणत्याभिधाने तु लवणरसो मेदोधा- तुविकारकारकः, लवणाम्युजन्यलयणरसद्रव्यत्वात् । तद्विरस- द्रव्य अस्थिधातुशोपकं भवतीत्यर्थः॥ कपायरसचद्रव्यादनादजीणे जाते सति शुक्लधातुशो- पककार्ये पवनविकारो जायत । तत्पयनप्रकोपनिवृत्यर्थ स्वा. दुरसद्रव्यादनं विधिः । तस्माच्छुक्लधातुविकारे जाते सति स्वादुरसवस्यादनं विधीयते । कटुरसद्व्यादनादजीणे जाते 1 पाचकामावाद ·पञ्चमप्रश्नः 249 विधेयमिति चेष्टा स्वाचार्यः परेषाम् । रोगजनकसमूहाहेतु- । त्वात् । कटुरसवव्यं पवनप्रकोपनिवर्तकमिति व्यपदेशमात्रेरि- तार्थः । तजनकीभूतरसविरसादनादजीर्णजातामपित्तविपक्रिमि- निवर्तनद्वारा कटुरसस्य हेतुत्वमित्यर्थः । कटुरसस्य क्रिमिदो- पनिवर्तनमात्रे चरितार्थत्वात् । मांसधातुप्रकोपकारककफोद्रेक- कार्य पवनोद्रेककार्यहेतुकं तत्कारणनिवर्तकमन्तरेण तत्कार्य- निवृत्तेरसंभवात् । तत्पवनप्रकोपकार्यनिवर्तकं कफमकोपनिवर्त- कसामग्रोसंपादनमेव विधेयं भवति । तत्सामग्रीसम्पादनं कटु- रसद्रव्यादनमेवेत्यर्थः। ननु मधुररसगुणाधिक्यद्रव्यं अन्द्रव्यतादृशाधिक्यद्रव्या- दनादजीणे जाते सति रसामुग्धातुविकारं करोति । तदादाननि- दानभूताः रोगाः जलातिसारमहामलातिसार ग्रहण्यतिसाररक्त- पित्तरोगाश्च रक्तचायुश्च संभवन्ति । तन्निवर्तकं कषायरसवाव्या- दनमिति मनसि निधायाह-कपायेति । कपायरसं विपाचयन् रसासृग्धातुस्थाने स्व- तेजसा भाति ॥४९॥ पाचकपित्तेन कपायरसद्रव्यादने पक्काशयगते सति तस्पि- तफलायाः पाकः क्रियते । तत्पाकजन्यसंस्कारेण रसामुग्धातु- विकारं हरति । तन्निवर्तककपायरसद्रव्यादनं तत्र हेतुरिति रसामुग्ध्रातुविकारनिवर्तफसामग्रीरूपयलवतेजसा समर्थोऽस्मीति प्रतिभातीति अत्र स्वतेजसा भातीति प्रतिपादितम् ॥ फपायरसविरसादनादजीणे जति सति तच्छुक्लधातुगति- विकारं फुर्वत् तच्छुक्लगतपवनप्रकोपे सति तद्धातुगतिविहित- AYURVEDA 32 ·248 आयुर्वेदसूत्रे तल्लक्षणलक्षितकफप्रकोपस्य पृथिवीद्रव्यसंयोगजन्यत्वात् । तद्विः. रुद्धद्रव्यादनमपि कफप्रकोपहेतुकम् । कटुरसद्व्यादनेनैव कफ- प्रकोपनिवृत्तिरित्याशरं मनसि निधायाह-ऊपणेति । ऊपणरसं विपाचयन् मांसधातुस्थाने स्वतेज- सा भाति ॥ १८॥ सर्वत्र सत्त्वात् पवनप्रकोपकारककफप्रकोपनिवर्तकत्वस्य बहुशो दृष्टत्वात् पवनप्रकोपकारकमिति वक्तुमशक्यत्वाच । तथा हि-सरन्ध्रकाभ्यन्तरधरसिरामार्गगतपवनप्रकोपस्य हतः (१) क- फप्रकोपो भवति । कटुरसाधिकद्रव्ये पक्काशयगते सति तत्क- फप्रकोपं हरतीति वक्तव्यम् । आचार्यस्सर्वचेष्टासु लोक एव हि धीमताम् । एष शिरस्तोदो यत्र प्रकाश्यते तत्र कटुरसवव्यविले. पनं शिरस्तोदनिवर्तकं भवति । किंचानलमन्दादजीणे जाते सति कुक्षी वेदना जायते । तत्र कटुरसद्व्यादनं निवर्तक भवति । शीतोदकमानेन रसाजीणे सति सर्वाट्लेषु पवनप्र. कोपो जायते । तत्र अनलसंयोगादिना स्वेदन आमज्वरादीनां निवर्तकं भवति । तत्र पचनप्रकोपस्य निवृत्तिः यदा मधेत् तत्सिरारम्भ्रमार्गगतपयनगतितिरोधानं सर्वप्रापि मांसधातोः कफप्रस्तत्यात् फफफोपे सति पवनगतितिरोधानं कुयते । तत्र येदनापि जायते । तत्र पवनप्रकोपकार्यनिधर्तकद्रव्यं था भेषजं तजनकक प्रकोपनिवर्तकद्रव्यं या भेषजम् । धनप्रकोपनियतकरसवव्यादनमन्तरेण तत्पयनप्रकोपनिगृति क- तुमशक्यत्वात् । तस्मात्कटुग्सयदन्यं पवनप्रकोपकार्यनिवर्तके तत्र प- ·पञ्चमप्रश्नः 051 ध कोणी, तदुपरिकोणमेकमाधारभूतं फामगिर्यात्मकं रुद्रामक- शक्तिविशिष्टं कामेश्वरदेवतात्मकम् । एतादृशगुणविशिष्टमूर्ध- कोणं अध कोणद्वयस्य दक्षिणपायकोणस्य सूर्यचक्रात्मकजालं- धरपीठे उडियाणदेवतात्मकतदितरवामकोणं सोमचकात्मक- पूर्णगिरिगहरपीठ परब्रह्मात्मकशक्तिविशिष्ट त्रिकोणपनं प्रकृति- पुरुपयोरैफ्यकर्मणा सर्वदा आनन्दानुभवसुखमनुभूयते । स्त्री प्र- कृति । पुरुषस्तु ईश्वर. । तयोरैक्यसुखं सर्वदा अनुभूयते । अत एव सर्वरसाधारभूतमिति । सर्वजन्तूनां त्रिकोणपनं सर्वरसा- श्रयं मजाजननहेतुभूतसुखैकाश्रयत्वात् । यन्नेवं तनैवं यथा घट इतीदं सर्व रसाश्रयमिति सर्वप्रमाणसिद्धम् ।। मजाकुराविर्भाववभूमिप्रदेशः रसादीनामाम्लरसवानिवि व्य- पदिश्यते । अत एव सर्वरसात्मकत्वं चूम । प्रजाजननहेतुभूत- प्रदेशत्वात् पुंसामपि मेढप्रदेश त्रिकोणबद्भासते । बीजद्वय- स्थितत्रिकोणद्वयाविकारभूतबीजद्वयाधिष्ठितं तदुपारे मेढप्रदेश- मेककोणम् । तस्मात्सर्वपुंसां त्रिकोणपनं प्रतीतमिति यत्त- दयुक्तम् । अण्डजातपुंवच्छरीराणां मेढात्मकचीजदयपद्मस्य अभा- पात् तेषां त्रिकोणपद्मस्याभावादिति नाशङ्कनीयम् । बोजादुत्पन्न- स्वस्य उभयोरपि समानत्वात् । ते अण्डजा इति सर्वशास्त्र- सिद्धत्वात् । प्रत्यक्षेण त्रिकोणविकारमेढ़योजाभावेऽपि वीजजन्य पिण्डमित्युभयोरपि समानम् । अत एव अण्डज्ञानां अन्तस्स्थित- पेशीति व्यपदिश्यते इति केचित् । अण्डजानां शरीराणां अण्डजत्यं समानमित्यर्थः। ननु सर्वशरीरस्थितपमानां सर्ववर्णाधारत्वात्, तेषां प्रयो- जनमपि वर्णज्ञापकत्वमात्रमेवेति प्रतिभाति । तत्र त्रिकोणपास्य ·250 आयुर्वेदसूत्रे रोगांस्सम्भवन्ति । मूर्छारोगश्च हिकारोगश्च भ्रमविकारः रक्त वायुश्च शोभाश्च अङ्गकम्पश्चापस्मारश्च पादस्फुरणं च सम्भव न्तीत्यर्थः। ननु सृष्टिसंहारक्रमद्वयमपि प्रतिपादितम् । पञ्चभूतानामु. स्पत्तिक्रमः तत्संहारक्रमश्च ज्ञापितः। तथा सति दृष्टं जगच्छ- रोरात्मकं जीवच्छरीरात्मकं प्राणादिमत्त्वात् इतीदं जगत्सर्वं शरीरात्मकं प्रपञ्चात्मस्वरूपत्वात् इत्यनुमानप्रमाणेन स्वाशरी- रोत्पत्तिः वक्तव्या । तत्र शरीरोत्पादकसामग्रयां सत्यां नित्यं शरीरकार्य जायते । शरीरोत्पादकसामग्रयामसत्यां तत्कार्योत्पत्ते रशक्यत्वात् इत्यस्वरसादाह-सकलेति । सकलरसाधारादिभूतमङ्गुष्ठदळं नाभिपद्माधि- ठितं त्रिकोणं नाम सरोरुहमजायत' ॥५०॥ सफलरसाधारादिभूतं नाम अनुष्ठदळं पडूसात्मकं सप्त धात्वात्मकं अवीपधगकवर्गपञ्चवर्णाधारभूतं पञ्चभूतात्मकश- रीरोत्पत्तेः आधारभूतत्वेन सकलरसाधारभूतमिति । अष्टद- ळमात्रविशिष्टनाभ्यधस्स्थितपनं त्रिकोणपनम्- अष्ठमानः पुरापोऽङ्गष्ठं च समाधितः । इति श्रुत्यनुसारेण प्रकृतिपुरुपयोराधारभूतमिति तावेच प्रजाजननं कुरुतः । तयोरधिष्ठानत्वेन तत्र स्थितः अगेव रस इति । अत एव शरीराधारभूतमिति सम्यक्प्रतिपादितम् । "रसो वै सः रस घेवायं लब्धाऽऽनन्दी मयति" इति श्रु. तेधिंद्यमानत्वात् । तत्रैव त्रिकोणपद्मं पुरुषस्याप्यस्ति । घीजे. 1 'अष्टदळनाभिपनं सर्वार्थानां बीजमनं त्रिकोणमजायत' इति-A&B.

·पश्चमप्रश्नः 253 हेतुकत्वमिति कृत्वा तस्मादित्युपसंहारपदं सूत्रद्वयेऽपि पठित- मिति॥ P इत्यायुर्वेदस्य पञ्चमप्रश्नस्य भाष्यं योगानन्दनाथकृतं सुप्रसिद्धं महाजनसम्मतं प्रतिसूत्र. व्याख्यानं लोकोपकारकृतं समाप्तम्. महादेवस्त्वेनं प्रकदयति तद्वैभवपदं गदविट्साम्राज्यं सततमभवत्तद्विलसितै. । स दक्षो वामाश्याऽप्यधिकधनविद्यावितरणे कटाक्षः कामाक्षी कलयतु शुभं नः प्रतिदिनम् ॥ जनकश्शंकरस्साक्षात् जननी सर्वमङ्गला । रक्षणेऽवहिती तो मे को विचारः कुतो भयम् ॥ सर्वेश्वरपदान्तिके समर्पितम्.

·252 आयुर्वेदसूत्रे अगणितत्वात् कथं प्रजाजननहेतुभूनपनं न प्रतिभासत इति । तथा सति सर्वकालेऽपि त्रिकोणपास्य यावच्छरीरपर्यन्तं सत्यात प्रजोत्पत्तिस्स्यात् । स्त्रीपुरुषसंयोगव्यतिरेफेण प्रजोत्पत्तेरहष्ट- त्यात् इति नाशकनीयम् । सप्तधातुमयशरीरं शरीरान्तरजन कम् । तस्मात्रिकोणपद्मानरं जायत इत्यर्थः । इन्द्रियं प्रजा- जननहेतुभूतं न योत्पादकं बाह्यकर्मशत्याधारभूतत्वात् । तस्मा. रमजाजन्मप्रतिपादनकथनं सर्यकालेऽपि संभावितमिति यत्तद- युक्तमिति तात्पर्यम् । महाशरीरपिपीलिफाशरीराणां इदं त्रिको पपनं सर्पमुखमाधनमिति निधित्य प्रवृत्तईत्यादिस्यर्थः । ननु फेयलं त्रिकोणपनं न प्रजाजनन हेतुफ शुलधातोरेय प्रजाजननकार्यहेतुत्वात् । तस्य आधारभूतमाप्रत्येनैव परितार्थ: स्पात् । अद्गुरोत्पादकीजायापं विना प्रजाजननकार्यस्यायो- ग्यत्वादित्यस्यरसादाह-तस्मादिति । तस्मात्तनुरजायत । तस्माच्छाखाददारीरे भान्ति ॥५१॥ तस्मारपूर्वोत्तरीत्या स्त्रीणां पुयोगे सति प्रजाजननाय शक्यते । अन्यथा तत्सर्व शापाशरीरस्य मेडस्य प्रजाजनन देनुभूतत्येऽपि (न संमयति) तन्मेदभ्यापि शापाशस्त्यिान् । तस्मादित्युपसंहारम्बद्धयप्रदेशात् त्रिकोणस्थानमपि प्रजाउनन· देनुभूतम् । तन्मेदस्यापि मजाउननहेतुत्यमिति तन्मटस्यापि मा. पारित्यात् । तस्मादित्युपसंहारमनदयप्रदेशान् त्रिकाम- स्थानमपि प्रजाजनननुभूनम् । तदन्दम्मापि प्रजाजनन- ·पश्चमप्रश्न 255 ७४ ७६ ७७ ७९ ८० क्षित्यादिमनोऽन्ता पडतव इति । ७३ पडूसास्समरसास्ता. कलारूपा कलाख्याः प्रत्यहं प्रहश्यन्ते। क्षितिमभक्तकलाः पुष्णन्ति । ७५ आपोऽनलपोषिताः। अनिलादनल। अनलादाकाश। अनन्तरं मन । मनोयुगात्मेत्यभिधीयते। एमिगवृतं शरीरम् । पदपदार्थजाताप्पडूसात्मफास्तत्तद्रव्यादेशा इत्युपदेश । ८२ तत्तद्रसानास्वाद्य विरकमनोज. अन्योन्यमन्योन्यमनु- भूयते। स्वतस्स्वयमेवंवित् । तत्तल्लोकारप्रेत्य एतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामति । । पतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति । पतं मनोमयमात्मानमुपसङ्कामति । इमान्लोकान्फामलप्यनुसंचरनेतत्साम गायनास्ते। ऊर्ध्वाधस्तियमयूखानलो भवति । तच्छाखानविराट्पुरुषस्सर्वमश्नुते। अनामपालनमनामयहेतुकम् । धातुपोषकमानन्दहेतुकम् । रसद्रव्यविज्ञानमानन्दहेतुकम् । ९२ अनन्तं-~A

·254
आयुर्वेदसूत्र
५७
तजन्यामृतं तत्पोपकम् ।
अचलोऽजो मनोविषयकः ।
तद्ज्ञाने तत्पुरुषार्थकम् ।
सात्विकद्रव्यादनं तद्वोधकम ।
६५
इतरार्थादनात्तन्न भाति ।
रजस्तमोगुणौ आत्मज्ञान प्रतियन्धकी।
सर्वार्थानां हेतुभूतं शरीरम् ।
सोऽजस्समं पश्यति ।
स सर्वान्नमत्ति ।
तत्पोषफोचितरसारतच्छाखाफलकापडतत्पोपकाः ।
प्रातःपूर्वावादन रसविकारं निरीक्षपेत् ।
पिएष्टविमूत्राद्विमलाशयः ।
अरोगस्याशयास्सर्वशरीरसाधफाः ।
रसाशयस्साशयस्सर्वाशयो पा शरांरी ।
पदपञ्चाशद्वसुमतीकला हदेशा मान्ति ।
माभ्यामुद्भतजाताः पञ्चाशत्प्रभाः प्रविभान्ति ।
तदूर्वानले द्वापष्टिमयूखाः प्रतिभान्ति ।
चतुःपञ्चाशत्कुक्षी पवननिष्ठाः प्रभाः प्रपद्यन्ते ।
सय वियद्गता द्वापष्टिप्रभाः प्रकाशन्ते ।
थोपनेप्रनासिकामध्यगतमनस्म मयूखा विकसन्ति ।
तर्पफापान्तरिस्थतसहनारे पद्म शुल्लम्पद्वयं यत्र प्रति.
भाति।
• पञ्चमप्र एकपचासमूत्रपर्यन्तमेवोपलन्धं माध्यं यथामावकं मुदितम् ।
भतः परं पोरसप्रभपयन्तं भाप्यानुपसम्भात्तत्राण्येव केवल मुदितानि.
तहान--B सर्व-8

·पश्चमप्रश्नः 255 ७४ ७६ ७७ 1 ८० ८१ क्षित्यादिमनोऽन्ता. पड़तव इति । पडूसास्समरसास्ताः कलारूपाः कलाख्याः प्रत्यहं प्रदृश्यन्ते। क्षितिमभक्तकलाः पुष्णन्ति। ७५ आपोऽनलपोषिताः। अनिलादनल.। अनलादाकाश। अनन्तरं मनः। मनोयुगात्मेत्यभिधीयते। पमिगवृतं शरीरम् । पटपदार्थजाताप्पडूसात्मकास्तत्तद्रव्यादेशा इत्युपदेश' । ८२ तत्तद्रसानास्वाद्य विरक्तमनोजः अन्योन्यमन्योन्यमनु- भूयते। स्वतस्स्वयमेवंचित् । तत्तल्लोकात्प्रेत्य पतमानन्दमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसङ्कामति । एतं मनोमयमात्मानमुपसङ्कामात । इमान्लोकान्कामरूप्यनुसंचरन्नेतरसाम गायनास्ते । ऊर्ध्वाधस्तिर्यमयूखानलो भवति । तच्छापापविराट्पुरुषस्सर्वमश्नुते । अनामपालनमनामयहेतुकम् । . धातुपोषकमानन्दहेतुकम् । रसद्रव्यविज्ञानमानन्दहेतुकम् । : ૮ ८८ ९२ 1 अनन्तं-A ·256 आयुर्वेदसूत्रे ९५ तदन्योन्यसंयोगज्ञानपूर्वकमात्मस्वरूपविज्ञानमानन्दहेतु- कम्। विज्ञानसामग्री आत्ममनोविपयपूर्वकं तत्तद्विषयविज्ञान- स्याश्रयवान् भवति। रोगपापविसर्जनं साश्रयस्थितस्थापकम् । ताभ्यामधिभूत अभयदं सर्वशरीरधारकं धातुल'क्षणम् ।९७ नियनिवर्तकविपयविधि ज्ञात्वा विपये नप्रमत्तं साध्या- साध्यविधिनिषेधज्ञानपूर्विका कार्या चिकित्सा। पकैफशरीरदव्यभेदमकैकभपजम् । पृथिव्युद्भवगुणोऽम्लरसन्निरसद्रव्ययोशोपकपोषकः। १०० अभूतगुणो गतरसवव्ययोशोपकपोषकः । १०१ तेजोभूतोद्भवावूपणरसान्तहितलघणोषणरसौ अम्बुपय- नयोशोपकपोपको। पवनभूतोद्भवः सकलरसावगतस्पर्शयोग्यद्रव्यरसापहत- रसादिकीर्णरक्तरसस्सकलदोपनिवर्तकः । गगनभूतोद्भयतच्छायात्मभूनिष्ठतिकरसाधीनानिलानलो.. प्मरुज आकाशाधीनकपायरसा यावत्सर्वोपस्था- मयापहाः। १०४ यावद्धातुपोषकद्रव्यादनात्तचद्रोगनिवर्तकाः । विषयविपयाणामात्माभिघातान्मारुतोद्रेकहेतुकम् । अदनामिघातजरुजोऽदनाभिघातहेतोरदनजामनिवर्तकानि वृत्तिः। दुस्साध्या अभिघातजाः । सिरानिधर्तफारशरीरनाशकाः। १०९ भूतलक्षणम्-B १०३ ·घष्ठा प्रश्नः 267 ११२ अन्त्यकालव्यसनादभिघातज इति । क्षयाशेगुल्मनेत्ररुषप्रवचनहेतुकम् । देहशोपादेहपाकाइहसारोऽतिसरति । स्वादुरसश्शुक्लपोपक। स्वादुरसविरसरशुक्लशोषक । अम्लरसो मजाप्रवर्धक। अम्लरसविरसो मज्जाहीनताप्रद । इत्यायुर्वेदस्य पञ्चमप्रश्न समाप्त ११४ अथ पष्ठ. प्रश्न: . ४ लवणरसोऽस्थिबढकर। लवणविरसोऽस्थिमृदुकर । तिक्तरसो मेद प्रवर्धक । तिक्तरसविरसा मेदोऽभिधातक । ऊपणरसो मांसाधिक्यप्रद । ऊपणविरसो मांसहीनताप्रद । कपायरसोऽमुग्धात्वाधिक्यप्रद । विरसकपायो निर्गतरसासूक्तवर्धक । ७ ८ ९ असगेव रस । । असगेव रसासक्। विरुद्धद्रव्ययोगाद्विरसो भवति । विषमोत्पादको भवति । AYURVEDA १२ 39 ·258 आयुर्वेदस्त्रे - सोऽविपक्वो भवति । १३ तस्माद्विषमानलो भवति । यद्रमाजातोऽनलस्तद्रसं पचति । रसानुसरो दोपः। १६ दोपानुसरो रोगः। रोगानुसरो धातुः। धातुप्रचरा दोषाः। आधास्त्रयः॥ ૨૦ पवनप्रकोप हरन् तद्रसानुसरो धातुपोषकः । २१ माद्यास्त्रयो विरसैकताभावात् तदनुगतरोगाः । पवनप्रकोपजाताश्वासाभ्याः। आधाजीतरोगस्सद्यो मारकः। . २४ हितीयाजातश्चतुरहः । २५ तृतीयप्पडानम् । २६ तत्रैफरसा विरसोऽटमे प्राणघातकः। आद्यरसाद्विरसो दशमेऽहनि। २८ अन्त्यरसाद्विरसचतुर्दशाहनि । अन्त्यद्विरसरस एकरतो घिरसोऽष्टादशेऽद्दनि । ३. तिक्तात्रयो मेदोमांसाएमचार प्रवर्धयन्ति । ३१ विरसा रसविपमप्रदा भवन्ति । तिकारश्य एकदा रसा विरसा भूत्यैफैफमनेकगुणरसा. प्रदर्शयन् नान्यरसोत्पादकोऽनुलो भवेत् त्रिसप्ता- हान्निवर्तते। . २९ . १२ . 1रोग:-A. तत्रैकरसो द्विरसो-साद्विरम:-A&B, ३ मनेकास गणान्प्रद-B.

·पष्ट. प्रश्न 1259 १९ क उ तत्तद्रोगास्सुसाध्या । तिकरसाद्विरसप्पोडशाहस्सुसाध्य । तिक्तरसाद्विरसैकरसविरस एकादशाहस्सुसाध्यः । अधिक रसवन्य मामयहेतुकम् । 'यदोषाहारसातिमात्रका रसास्तदोषजनका.। यावदजीर्ण तावद्रोग । .यावजीर्ण समयो निवर्तक. । ४० "मधुररसादि सन्निपातज्वरापहम् । गोषत सर्वरोगहत्। आजमाविकं बालरोगविनाशनम् । माल्पानलाम्बुजस्वादुरस पित्तहरम् । पाकाम्लरस पवनानुगमन्दाक्षिरोगहारक । सिद्धपाकाखे स्वादुरस पवनहारक । मभिपाकरसबद्दलयमनिलामयनिवर्तकम् । स्वादुबीजलवणाम्लकद्रव्य सकलपवनापहरम् । माम्लधीजलवणकाण्डस्वादुपत्रादिक पित्तावृतानिल- निवारकम्। लवणधीजस्वादम्लगाप्रद्रव्यं कफावृतानिलगदापहम् । कपायरसनिभ आग्लगानभूरुह सकलामयापहारकम् । ५१ कपायरसरशुक्लशरीरनाशहेतुक । . १२ स्वादुरसाश्चरमधातुनाशकरसविनाशका । , ऊपणरसवरपोपक्रमजाप्रवोधकपवनहराम्लरस तरोगयातक । 2 यद्दोपहार " रोगादिसमिपात-A, - 5 ४७ . ४८ है तदुद्भः मामहेतु ३B कोशे नास्येतत् भधिकपात ·266 आयुर्वेदसूत्रे, ६० ६२ ६ तिक्तरसवदस्थिशोपकामयानवर्तकम्। लवणरसोऽन्तरिस्थतामयापहः । लवणरसंगुणंकमेदोधातु दूपफनिवर्तकः । तिक्तबीज कटुशाखाशरीरं कफरोगजालामयरसाजाता. जीर्णज्वरस्य सप्ताहान्निवर्तकम् । तावदजीर्णरसो रसान्तरं भवति। ततंद्रसस्तत्तद्रोगनिवर्तक तद्विपमो भवति ।। पिचहेतुकाम्लरसाजीणे पानात्तद्रसान्तरं भवति । तद्रसस्तदोषजनकः। कंफहेतुकलवणरसाजीर्ण नयरांनं तावदसान्तरं भवति । ६४ तद्गसस्तहोपजनकः । विरसानजाताजाणेऽपि ज्वरः । पद्विरसानलापाच्यः स्वादुरसः, कंपायो यद्भवेदानलहे. तुकः, आम्लविरसस्तिकरसः पित्तहेतुक तबिरसास्त. नेपजाः । अनल एव निवर्तकः। | जीर्णाजीर्णवियेको जिज्ञायां विद्यते नृणाम् । स्थाअल्या दृश्यते रसः । यत्रस्था ये रसास्तप्रैय भान्ति । 'तस्मारपाचकपित्तं पंचत्याहारम् । धातू पयत्यनिल विवर्धकम्-A. पोपक-B. 3 ज्वर-A&B. + दीम-1, विरसः कट--A:: मनिल-: नल:--B: ७० ७२ ·षष्ठे प्रश्न 261 । पित्तो ह्यामा घरो ។ . . B 1 ७९ ८० ..८२ स एव ज्वर। धातुक्षयो भवति । नास्त्यूष्मणा विना । कपायतितमधुराः पित्तनिवर्तकाः । 1 यदहिस्स्वस्थाने ज्वलितो' भवति तदाहारो धातुप्रदो भवति तदानलस्स्वस्थ । तदाहारविहारों धातुपोपको। रसासफ्वादुमांसाम्लमेदोलवणोऽस्थि तिक्तमज्जोपण- शुक्लकथाया प्रतिपक्षका शुक्ले स्वादु मजाम्लः लवणमेदस्तिक्तमांसोपणकपाय: रसा रसामुग्धातुप्रवर्धका । दोपप्रकोपहेतूद्भवदीप एव विकास। यदा विकारमझे पश्यति तदाऽविकारकरणं कुर्यात् । आप्यं तापहारि। धातुधारणस्यादुरसवाव्य अनिलजातानलामयभेषजम् । ८९ यद्रसाधियभूतोऽस्ति तद्रसाधिक्यरसो गुणदायकः । ८६ मात.पीत्वाऽम्वु आमाशंयस्थरोग विशोधयत् सर्वरो- गहारकम् । पय. पित्तफफपयनस्पन्दहर ध्यासखासचरविनाशनम् । ८८ गव्यं धातुषिपर्धनम् । •माज श्वासफासजित् । 'भीष्ट्रक कफपिउनुस् ... मानुष्य सर्यदोपान सनिपातज्यरनियारणम् । योगी-A "तट A कोशेऽस्ति . . ९० . वरी-A..

·26. 'आयुर्वेदसूत्र A कटुफादिः रक्तरोगादिकपायकाण्डदेहकफावृत्तरुजापहः । ९३ संघदेशकालदेहगतकरसस्तत्तद्धांनुगतरोगविनाशकः । - ९७ इत्यायुर्वेदस्य पष्ठः प्रश्नः समाप्तः. + अथ सप्तमः प्रश्नः. । ३ म ४ । ५ पफशरीरयाव्यमैफैकमेपजम् । तिक्तरसवत्तदामयजन्यरोगहारफः ॥ ऊपणरसपामांसधातुनाशफाम्लरसस्तदातुमयान् । हान्त। स्यादुरसैः रसामुग्धातुनाशकामयैः तविरुद्ध कपायरसै'. 'स्तविनाशकशोणितवायुयत्पद्यते।। यायोचितसारो यदसा नुसरितगुणप्रधानकरसः' . तजातीयोऽन्य रसप्रतिबन्धफगुणदायफ'।' 'यापद्धातुगतद्रव्योचितसारा स्तजातीयान्यद्रव्यस्या- स्तद्रसानुगुणकामयोत्पादकाः । व्युत्क्रमैरिसैर्धातुरसैधिपमैर्धातुशोषक ' जातानिल उत्पद्यते। अस्थायफ्स्याविरसस्तद्धातुजन्यपधनजनकः । मांमधातुनाश्यामलातुस्थामयान् :B, 'न्मासधातुनाशकाम्लरसस्थयातु- स्थामयान्-पायरस:-B&C. सानुसरित. -तत्रातीयान्य-C. सार:-A. B. C. मयोटन्धका:-C. विरसभातुशोषकजातानिल- A&C. ६ A. ८ ·सप्तम प्रश्नः. 263 M ९ . यावद्योगैक' कषायरसनिवर्तक 'प्रथमधातुस्थविभूत- गुणशुद्धस्वादुरसविरसान्त्यजन्यानिल तितधाती चरन् एकैकं नैकविधो,बहु हूयते। प्राकृतकृतरूपानिलाम्लरसानुगतत्वादुरसोनिलहर । १० मन्दमधुरमध्यमाम्लाधिकलवणद्रव्यैकसंसृधान्तिक 'म- लरोधार्शस कायपवनादिरोगा प्रपद्यन्ते । हीनाम्लरसमध्यलवणधिकाम्लरसवाव्यै श्वासखासव- मनोदारादीनां इन्द्रियाधिगताध्मानाद्यामयाच दृश्यन्ते।२ माम्मोरसवद्भूताम्बुरसक्षारगुणानुसर स्वादुरसव- दूरहा रसाएक्पिचपवनापहा । । याव्यानुसरित याव्य तत्सायन्यसारवतीज तजन्य. तैलं ताव्यं वर्धयन् यायत्सारफलदं पपनहरं सक- लधातुपोपकम् । यावाव्यसारान्यद्रव्ययोगरसान्यसारोपणजात यावा. ध्यान्यजन्यधूमलुक मनलगुणानुसरितमार्द्रज्वलन- ज्योतिरात्मभूतोषण रसगुणदं कफानिलहरं पित्त- प्रकोपकारकं मूलाधारोद्बोधकम् ।। पधनात्मकासंघपेय भूगहोस्सतुपैकयीजकाण्डा 13 देह- घातयोग्यसकलदोपहरास्सुप्तधातुप्रदा । यायव्येक-C. निवर्तका-A B.C. तितपतुपान्-A Bac.. रयते--A. कविटान्तिक-B पुरसदमानुगुगानुरस-~ARC दर्थयन्-B धूमपातुक- ॥धरपोषकम् --c. "पवनात्मकमासपेये-ARC यतुष्टेकपाजकाणे-1&C . १४ . 6 दिस्यः नुसतं-C. 10 मकमृतोष्णरस-A&C. 4 ·264 आयुर्वेदसूत्रे . . हवं लघु । उत्तरोत्तरं गुरु कालपाकंजद्रव्यम् । १७ तथाश्वेतकृष्णरक्तधूम्रभेदाह्वया' गुरुसमलघुगुणदाः । १० क्रमाद्वातपित्तकफामयापहा:। प्रथममध्यमान्तिमानामेकैकवर्णा विरसमध्यमोत्तमरूप. भूसारजात रूपमैदा भवन्ति । वर्णभेदादिकं धान्यम् । ८२१ नवधान्यानि भवन्ति । ૨૨ सप्तधातूनां दोपत्रयाणां पोषकशोषकसमहीनमध्यमोत्त- मगुणदं धान्यम् । ૨૨ एवमेतावान्प्रियायः॥ २४ श्यामाकाश्य मे नीयाराश्च मे । २५ उद्दालफानामेवं विद्यात् । आद्यानयो धातुपोपकाः। २७ হন হাকা। उद्दालकरस्वादुरसः । पपनप्रकोपहारकः । स्थूलादिभे. दात्पूर्व यद्गुणदायकः । अस्थिरसदोपनिवर्तकः । आयपयनगतिक्रमोद्भूता 'तिरिक्तगत्यागतामृत सुधा- मायभूतास्तत्तद्गुणेशोपफा। ३. पपनप्रथममयाणाधिगतनिस्सृतामृतपूनाम्भःश्मारसगु.. जाम्लरसो पिरसो भयति । हीनाधिकधायमितरेतर विमाति। पूर्मभेदामिया--A. 'भूतस्मारजात-C.. त:--B-C. “प्रमायाभूताति-1&C. गतमृत-~~A.C. सदुप-A.C. पिछायेतरतर-B. २८ . . १२ 1 5 ·* . . . ૪૨ अजलजम्युला-AC विकारा इनि सुपटम. सप्तम' प्रश्न 265 मध्यानिलगतिकृत कार्य घ्राणेन्द्रियमविपर्याकुरुते । दोपगत्या तद्विषयमविषयीकुरुते । ३४ गन्धवती पृथिवी। ३६ मधुमाधवसमयोचित मधुररसोरिएरोगहारक । मधुश्च माधयश्च वासन्तिकावृतू । द्वितीय भूतोद्भवस्यादुरसफमातिक्रमाद्विरसो भवति । तद्रसश्चरमधातुपोषकः । तजन्यगुणो विकारकः । जलमल अजलजम्युल' विभाति । यावत्सारविकार निव_निवर्तका निवर्तन्ते । • तजन्यान्यजन्यश्वयथुजन्यमरिटसूचकम् । अनाद्यनद्य मतिसारसरणं गतायुझपकम् । ४३ अनामसार विगतिर्यप्रान्तकालमयात्मका । कपायरसनिमं आम्लगानभूरहे। । अविषयविषयानुभव तत्कार्यनाशक । साध्यासायशानपूर्घिका चिकित्सा । सारविपये विधिज्ञ पण्डितमभिमन्येत । अप्रमत्तचिकित्सायाम् । असाध्यात्स्याज्याः। गत-ARC विषयं कुरते-B माघसंयोजि:-AC द्वितीय- निवर्तकन-dic दिन्याय~~ALB&C. अनायासार--1&C. अनायसार-B. ॥ A.C पौरास्ति... बायो स्वपिरिमा-A.C. AYUI.IFDI ४८ . 10 कालमयापिका-A. नुभवान--1. साध्याश्ये इति सुपाट . 31 ·266 आयुर्वेदसूत्र ६४ ६७ ६० साध्येषु प्रवर्तयेत् । परोपकारः पुण्याय भवति । ताश्च वर्तकाः। एवमनामपालनं कुर्यात् । पवनामृतपूरितपूतधातुबद्रसाश्च निवर्तकाः । भूतधातुशोषकहेयजन्यान्यहेतुकामयास्संसाध्याः । यावदजीर्णानुभवकालो यावदामहतानलस्तावत्कालं ज्वरो निवर्तते । आममेयानलविकारकारफम् । आमेनाहतोऽगलो यहिरुज्ज्वलयन् ज्वरयति । यावत्समये समयो नियामकः । अजीर्णारिवारोचकश्वयथ्यतिसाराधीनसन्द्रियविना. शास्ते दृश्यन्ते । यवस्था ये रसा रसामृग्विरसनात् द्रव्यं द्रव्यान्तरं विभाति । शोमा प्रभेषजम् । प्रीमोस्थितरसा आकाशावकामापयनगमनात्पञ्चपय. नानिरीक्षणात् गगनानिलगुणकपायतिक्तरसायष्ट- म्भविफारकारकाः। एयनगतात्प्रयलच्युताद्यद्भूतशोपाम्नद्रमानपहर तद्विरः सस्तनिवर्तकः । यावाद्विभूतोद्भवशम्दशब्दान्तरं श्रूयते । एकमन भाति। पनिवचत हाट. वजहेतु-C. परवनामानिरीक्ष-C. . ६४ ·सप्तमः प्रश्न 267 ६८ . ६९ ७२ ७५ ७७ ७८ नीलपतितृणानि सुपुप्तौ दृश्यन्ते । महिपाहिगर्दभदर्शनम् । भूतप्रेतपिशाचाश्च । एतान्यरिष्टसूचनाङ्गानि । द्विधातुशोकमधुररस कफदोपहेतुक । गगनानिलगुणरसकटुरसास्वादुरसजनितकफापहा.। ७३ आद्यद्विधातुशोपकं यादृशं एतादृशं यश्चाक्षुषं सकृदधि- पयीकरोति। यताधिकजाता धातवस्तद्गताधिकगुणाभिवर्धकाः। यद्धीनगुणों भवेत्तन्छोपक । तजाताश्च साध्या। मन्दं मन्द पचानल । जीर्णानलादजीर्णानल । अनलधातुवर्धकमरिएनिवर्तकम् । पयनधारणात्तत्तत्सागदुत्थितरसास्तेजोभूतोद्यसक- लरसा अमृताहितपथरोधनाद्विरसा भवन्ति । न' प्रकाशार्थ न गोचरति । चन्द्रानलनक्षत्राच तैजसानि भान्ति। हीन नभोऽर्थ सवत्सरारिष्टहेतुबदृश्यते। तजन्यजातरोगाम्चासाध्या । सास्वादुरसयाव्यं तत्तत्प्रदिष्टारिटद्वारकम् ।, परिसुचकानि-B. ध साध्या:--1&C ३ अमृत हिताधिरुपनद्विरसा-1&c. Bोश प्रासामिले। प.. गनिहन्ति-C. ७९ ८० . .

·268 आयुर्वेदसूत्रे ८८ ९१ . अम्भूतोद्भवस्यादुरसइशुक्लथातुगतविकारनिवर्तकः। ८७ स्वस्थेध्येवमरियानां कायिकानामेवंविधिः। यालानामेकमासम्। मासकस्याः दिनम्। पातपित्तविकृतिविकारारोचकजातज्वरा न साध्याः । पवनश्लमविकृतश्वयविकारजातज्यरो मारकः । श्लेष्मपित्तविकृतिविकारातिसारजातज्वरः शरीरनाशकः ९५ पित्तपवनविकृतिश्लेप्मविकारारतिजातज्वरः प्राणघातकः।९४ पातपित्तश्लेग्मविकृतिसन्द्रियाधिकारजातज्यरः शरी- रनाशकः। घेगधारणात्यशनादभिघातजामयानां अन्तरदोरणाना- मपाशनमरसघद्रव्यं कचिदृश्यते । अहार्य पान्छन्ति । इत्यायुधंदस्य सप्तमः प्रश्नः समाप्तः. ९५ . अथ अष्टमः प्रश्नः २ अहरहस्सरसादनमिच्छन्ति । अरिष्टगामी रोगहारकः। पृथिव्युद्भपरसाएकपायरसनेन्द्रियप्रतिकरसो रमो- चितकपायनिवर्तफः। अयुद्भयमांसोपणरसः श्ययुदपकः । मागरभूतो-.1dc. मासकसाथ दिनम-C. ३ ४ 1 ·अरमः प्रश्नः 269 ७ ९ वहिभूतोद्भवमेदास्तक्तरस 1 जलमलातिसारनिवर्तक । ५ वातभूतोद्भवमजान्तर्हितलवणाम्लरसो रसासृग्धातु- रोगनिवारक । श्वेतपुष्पं मांसरसधातुस्थामयान् हन्ति । पीतपुष्पं दोधातुगतविकारविनाशकः। नीलपुप्पं सन्धिमज्जा धातुरोगविकारन | अनेकपुष्पवद्रव्यं शुक्लहीनवलरोगापहः । रक्तपुप्पाज्जातधीजजन्या फलसारका । श्वेतपुष्पजातवीजजन्याः सारसारका । पीतपुष्पजातवीजजन्या पत्रसारका । १३ कन्दाज्जातवीजजन्या कन्दसारका । वीजाज्जातयाजजन्या वीजसारका । पुष्पाज्जातवीजजन्याः पुष्पसारका । पीतपुष्पाज्जातश्शुक्लधात्वधोगतधिकारप्रकृतिमपहरन् स्वादुरसवञ्चरमधातुपोषक । श्वेतजन्यजातरसास्तत्पुष्पवन्महीरुह सकलपवनापहा । १८ श्वेतपुष्पवत्पादपा पित्तप्रहारकाः । पीतपुप्पयन्महीरुह कफामयान् नन्ति । नीलपुष्पयत्तरवः द्वन्द्वयोगरोगान् प्रहरन्ति । एकशाखिनोऽनेक पर्णास्तथा। पृथिव्यकैफजातो रक्तरूपे। २० २२ 1जरमेहाति-A. काण्डा-ARC -पुष्पी--B 5 रसस्थिमजा-B हव-A&C. प्रदही त-B 9 वर्णा--BEC. 10 करू'-इत्यादि 'द्रव्याणि' इत्यन्त न AC कोशयोध्यते ।

·970 भादन २४ ३१ अनलोत्पादकसाताः पीतधर्ममध्यभूताः। अनेकावयवी पीतप्रमा। अनिलाधिक्यद्रव्याणि दुर्गुणगुणहीननिगुणयन भासन्ते ।२६ जातरूपानिलम्पे अनेकयणेप्येकाधिको भवेत् । एफजातीयानामनेकजन्मनामेव विधिः । तद्भूतरूपाधिगतपातपित्तकफाग्यपिकारदेनुनयानायु. कामो मयति । दोपप्रभावशानपूर्वकं नाभेरधस्तादू हदिस्थयातपि. स्तफफाः समस्ता असमस्तास्समप्राण्यामयप्रतिपा. दफाः। यवस्था ये रसास्तत्रातजातास्ते धातुपोपकाः । अधिरतास्ने तान्पुष्णन्ति । ३३ शुझाशोणितसन्निपातकास्तथा । १३ मातुरादारजातहेतुकाः तावाव्यजा रजः योनिप्रकृतय- धिरावृतास्ताभिराधर्तन्ते । ताभिरभिवर्धन्ते । ३४ तेन च लोकोऽभिभूयते। ३५ शुशोणितसग्निपातफाले या मातुराहारजातहेतुका योनिप्रकृत यस्ताभिरावृतास्ताभिरभिवर्धन्ते । शरीरे शोपकपोषकद्रव्यस्तथा। कायफामयिकारजाताः मानसिकाधाभिघालजा. या- यन्तोऽभिवर्धन्ते यायाव्यजातरोगाः अवयवधिका. रहेतुफास्तावद्रव्यजातरजः प्रपद्यन्ते । . . ३८ 1 मिनप्रभा इति पाठ:. स्थिता पुष्यन्ति-A. 'दोषभाव-A&c. 4 तचकिलोको-C. 3 ..

·अष्टम प्रश्न 211 भूतपूर्वजातरसजातरोगास्तत्तद्भुतपूर्वरसादनाजात- रोगा । समानजात्यामयहेतुकजातिद्रव्यै तद्भूतभूतावयवाः प्र. ४० वर्धन्ते । ૨૨ ४३ ४४ ४७ ४८ दर्शनस्पर्शनाभिभाषणादि भेदा प्रदृश्यन्ते । जागलानूपसाधारणदेशादिक्रमाद्वातकफपित्तामया तद्भू- तभूतभेपजा विध्युक्तप्रकारास्स्मृता । शोधनशमनरूप 'द्विप्रकारं भेषजम् । दोपास्तरिता । 4 तैर्देहशोधन भेषजम् । (तैर्देहशोधनमन्न भेषजम् । ऊर्ध्वाधोवस्तिकर्मोपकारकम् । तस्मिन् निवर्तकतेलघृतलेह्यादय पोपका । शास्त्रविषयद्रव्यभेदज्ञानवान् भिषक् । ४९ सर्वोषधक्षमो रोगी भवेदरोगी । ५० व्युत्क्रमास्ते दोषविकारका । विषमगतिविकारकारको रोग । अरोगी दोपसमगत्या । ५३ अहरहरात्मानमेवाभिमंस्यात् । प्रातरत्थायाभिमतदेवतायाजनम् । तद्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिर्निर्धारणम् । ५६ 3 10. कोशयो 4-5 तह.-A B.C. 1 भाषणवि-B रूपप्रकार---A&C नेतदृश्यते । भिगमन न्ययाद-B. भिगमन स्वस्यात्-Aac ·आयुर्वेदकले ६० ६२ . ६६ ६७ ६८ दोपाः कालमनुसरन्ति । कालानुकूलभेषजं कुर्यात् । तिक्तक्षीरप्रदाशाखादिभिर्दन्तस्यान्तः प्रक्षालनम् । लोचनायलोचनम् आपादमस्तकं तैलाभिषेचनम् उद्वर्तन कफनम् । यथासुखोष्णाद्भिः प्रक्षालन । ततः सङ्कल्पपूर्व स्नानमाचरेत् । दशयिधस्नानमशक्तेषु। अशुद्ध सत्यायुर्विनश्यति । शुद्ध कर्माधिकारः। आयुष्कामयमान भेषजम् । शतायुः पुरुषश्शतेन्द्रिय आयुष्येपेन्द्रिये प्रतितिष्ठति । पराशयमालक्ष्यान्तहितं कुर्वन् प्रयतेत । यान्यनवद्यानि कर्माणि तानि सेवितव्यानि । यान्यनिन्दितानि तानि त्वयोपास्यानि । नो इतराणि । यान्यस्माकं सुचरितानि । ये के चास्मच्छ्रेयांसो ब्राह्मणाः तेषां स्वयाऽऽसनेन प्रश्वसितव्यम्। श्रद्धया देयम् । अक्षया देयम् । श्रिया देयम् । द्विया देयम् । मिया देयम्। ७२ ७” ७८ ७९ ८० .

·। 273 अष्टम' प्रश्न: 1 ८७ ८८८ संविदा देयम् । वित्तशाठ्यं न कारयेत् । ૮૨ तस्माद्विषयप्रवृत्या सुखमेकमनुभूयते । धर्मार्थकामहेतुपूर्वकम् । मध्यमस्सर्वपुरुषार्थः । प्रकाशयत्पण्डितानाम् । न पीडयेन्नातिलालयादेन्द्रियाणि । एवं सततम् । न हिंस्यात्सर्वभूतानि । ८९ तविकारं निरीक्षयेत् । विसृष्टविण्मुत्राद्विमलाशयः । ९१ सर्वात्मानं स्वशरीरवत्पश्यति । देवव्राह्मणगोऽधिनस्सुपूजयेत् । विधिनियमिताचारवान् भुते । आयुरारोग्यमैश्वर्य यशोलोकांश्च शाश्वतान् । अर्कोनिलानलनक्षत्रादयः कालचक्रसिद्धाः प्रचरन्ति । विविधसुखं कालचक्रं प्रयच्छति । ९७ स कालस्सर्वं सृजति । स सर्वजगत्पीपक । स एव नाशहेतुकः । नित्यनियन्ता स एक । स पवित् । १०३ फालकर्मवशात्तत्तत्फलं प्रददाति । १०४ इत्यायुर्वेदस्य अष्टमः प्रश्नः समाप्तः. जगदन्नमयं करोति । 1नित्यो-A. AYURVEDA 35 .

·274 आयुर्वेदसूत्र अथ नवमः प्रश्न.. १ २ ३ ५ ६ ७ ८ ९ विचित्ररूपा विचित्रावयवाः । विचित्रविधिः। स्थावरजङ्गमान् फालः प्रवर्धते। अणोरणुत्वं वहति । महतो महान् भवति । पडूसाः कालचोदिताः। गुणावगुणवेदन फुर्वन्ति विषमकालहेतुकाः । विरुद्धफलदं विषमपाकपरिसफजम् । सूच्या यावदलद्वयं भिद्यते स कालो लयः । शिल्लयास्तृटिः। तृटिद्वयं कालः। कालदयं मात्रा। मात्राष्टादशभिः काष्ठा। काष्ठारिंशत् कला। फलास्त्रिंशत् क्षणः । पड्भिरेफा नाडिका। नाडिकादयं मुहर्तम् । तयतुर्भिर्यामः। यामचादिया। तथा निशा। अहनिशं दिनम् । ૧૨ १३ .२. २१ 1प्रवर्धयतीति सुशाठा. विधान-A&C.

·नवमः प्रश्नः 275 ૨૨ २३ पञ्चदशाहः पक्षः। पक्षद्वयं मासः। मासद्वयं ऋतुः। त्रिऋतु एकायनम् । २४ ૨૦ ૨૧ पडतवो द्वादशमासास्संवत्सरः। २६ स वर्पस्तावलनियामकः । दिनपक्षमासऋतुसंवत्सरायनं कालं करोति। रसभेदाद्विविधफलमन्योन्यं करोति । द्रव्यभेदादुरधिगता बहुकाले बहुविधा भूता भवन्ति । मधुमाधवसमये मधुररसः प्रादुरभूत् । मधुश्च माधवश्व वासन्तिफावृतू । ३२ मधुररसः पवनं हन्ति कफप्रकोपहेतुकः । ततोऽधिरसः पित्तं हन्ति कफप्रकोपकारकः । स्वादुस्तिक्ततया पाके भाति। शुक्लधातुस्तेनैव वर्धते। तद्विशुद्धगुणकारकः। स्वस्थास्सप्तधातव. प्रवर्धन्ते। तदविकारे सति मधुप्रेरित शुक्लम् । तद्वत्ती मधुरानादनं भेषजम् । स्त्रीपुरुषयोरङ्गाङ्गलिङ्गनं तदा। ४१ सर्ववर्णपुंसां तत्तत्मियतमाः पोपकाः। तत्तकाले तत्तद्सद्विभाति । 1 यावर्षास्तावद्वाल-B&C. स्वस्थानल: सप्तधातवः-A&C. तथा-A&C. ३८ ૧૨ नैतत् B कोशे. * तदृद्धी-सुपाठः. सर्वसा--C. सो विमाति-C. है ·276 आयुर्वेदसूत्रे ४६ । ४८ ६०. ६२ तत्साजात्यरसचद्दव्यं पोषकम् । शुक्रशुचिसमये आम्लरसः प्रादुरभूत्। शुक्रश्च शुचिश्च त्रैमावृत् । अम्लरसः अनिलप्रकोपकारकः । अधिकाम्लद्रव्यं पित्तप्रकोपनाशनम्। कफप्रकोपहेतुर्भवति । अधृत' पोपकं कार्यम् । अन्नपानव्यजनाहाराभिभापणैः कालानुकूलनपचन्द- नादिकं भेषजम् । पतहतुनैव प्रापयेत् । नभोनभस्यकालयोगालवणरसः प्रपद्यते । नभश्च नमस्यश्च धार्पिकावृत् । अस्थिधातुपोषकः तत्तत्कालोचितकार्यकारणः । अविकारं निरीक्ष्यैतत्प्रयोजयेत् । विएप्रविणमूत्राहिमलाशयः। लवणं पवनं हन्ति कफपित्तहेतुकम् । होनाधिकलयणरसः कफपवनं हन्ति पित्तं कुरुते । इपोजमासयोगातक्तरसः प्रादुरभूत् । इपश्चोर्जश्च शारदास्तूम् । तिक्तं स्वादु पाके। होनाधिकतिकरसः पित्तकर्फ हन्ति मारतं कुरते। दोपहेतुप्रकोपो भवति । ५४ ६१ 2 अर-C, अशं--B. प्रोदयेत् ---1&c. पादरभूत्---B.

·नवम प्रश्न 277 ७० ७२ ७४ सहसहस्यकालयोगात्कटुरस प्रादुरभूत् । सहश्च सहस्यश्च हैमन्तिकावृत् । कटुकातिकटुक कफानिल हन्ति पित्त कुरुते । ६७ मांसधातुप्रदो भवति । ६८ तपस्तपस्यसमययोगात्फपायरस प्रादुरभूत् । ६९ तपश्च तपस्यश्च शैशिरारतू। आमाशयस्थितापानानिलातिरोधनात्तत्प्रवर्तकसिरापूरित गुम्भनादनिलरोधनात्तन्मार्गगानिलप्रकोपनागुल्मादयो भवन्ति । ७१ उदरदृदयकण्ठनासिकाशिरोरुजः। तस्मादन्नपानानिलपूरित मोचयेत् । ७३ पकाशयगताननिरोधन नातिपीडनम् । दोपास्तेनैव वर्धन्ते। जलाशयपूरितमूत्रनिरोधस्तनिरोधरोगहेतुक । तद्रोधास्सिरापथवेदनाविड्रोधान्नवृद्धयजीर्णाक्षिकर्णा- मयप्रदाः। क्षुत्प्रतिहताक्षिकुक्षिशिरोविन्द्रियदौर्वल्यम् । क्षारतीक्ष्णरसाअनवाणनमनफैविलोकनहेतुकम् । क्षुच्छमनाभावजन्या दाहभ्रमवाधियहेतुकुक्षिरुज प्रजा यस्ते । तृष्णायास्तथा। दाहतधेन्द्रियदौर्यल्यम् ૮૨ आलस्यातिजृम्मणानलो भवति । तैलाभ्यानमर्दनम्। फफनिरोधनाच्वासो भवति। ७५ ७७ ७८ ७९ . ८० ८४ ८५ ·278 आयुर्वेदसूत्रे ८८ अरुचिश्वासशीधुहिकाहदामयाः प्रपद्यन्ते । जृम्भान्तर्धानात् कण्डूपाण्डज्यरकुष्ठविसर्पिदुएकोष्ठा- मया: प्रपद्यन्ते। प्रियालापस्थापनं भेषजम् । क्षतजासङिरोधनात् शोभपाण्डुज्वरदोषप्रदो भवति । छर्दितिरोधनात् मोहभ्रमारुच्यनिलातिमन्दकारकाः। ऊयाधोविरोचनं भेषजम् । चरमधातुविसर्जनकालशसन्निरोधनात् तेजअयुःक्षमो! ९१ भवति। . मेहासिसारशोभहदामयाः प्रपद्यन्ते । इत्यायुर्वेदस्य नवमः प्रश्नः समाप्तः. अथ दशमः प्रश्न: . २ ३ . देहानिलपथगतसुखफालविरुद्धकर्मकरणं देहविनाशकं मधति । तत्तपोषकद्रव्यजन्यं भेषजम् । तत्कालोचितकार्य करणम् । यावहतुजातरसाः पोपकाः। अहरहरविकारं निरीक्षयेत् । पथ्योचिंतान पोषयेत् । तदुपकारफद्रव्यावलोचनमार्जनं धातुपोषणाम् । ४ ५ ७ कारणाम्-B. क्षियः इति पाठे भिएता प्रमाणम्. मावनं-A. मम्जवन-C.

·दशमः प्रश्न: 279 ८ 8 (अ) शुचिमलापहारकम् । पार्थिवावयवयोगात्सर्वरसानुगुणदं भवति । स्वादुरसवाव्ययोगाच्छुक्लाभिवृद्धिं करोति । अन्भूताभिवर्धकम् । तत्कालातियोगादम्लरसयजलं पचनपित्तप्रकोपहारकम् १२ तिन्त्रका तिक्तरसा ज्वरपित्तापहा । १३ शृंगीसति ज्वरातिसारनुत् । १४ 'मूर्वा स्वादुरसा विषमज्वरहृद्रोगनाशिनी विपा तिकरसा विषमज्यरक्षयतृष्णापहा । १६ कल्यस्तिक्तरसोरक्तपित्तकुष्ठकण्डूकफरोगनः । नेता तिक्तरसा रऋपित्तकण्डूव्रणनी। १८ दीपनीरसा भूनिम्बा तिक्तरसा कफज्वरतृष्णाप्रकोप- हारिणी। कैयः कटुरसो रुच्यो प्राही दीपनः कासापहः । रोहिणी तिक्तरसा सर्वज्वरकासजित् । २१ मुस्ता तिक्तरसा कफपित्तज्वरारोचकविनाशिका । ૨૨ तारस्तिक्तरसः मदभ्रमज्यरातिदाहनुत् । चालुकं तिक्तरसं दुष्ट कण्ड्रविसर्पकविदाहज्यरविनाशकम।२४ तुरुष्का कटुरसो देवताप्रिय 1 कुष्ठकण्डूकासतृष्णाप्रदः। २५ मृगमदः फटुरस. कासपवनहरः हृधगन्धप्रदः। उशीर. कटुरसः शीतलहनेत्र जापहः । 1पवन-B. तन्दिका-A&C. वृषा-A&C. कल्यास्तिरसो-A&c. सता--A. ४ दिवनिरसारः-A&C. कुष्ठ-A. ॥ शीतलफफहनेत्र-- . २० ३ संगीत-B. 5 मूला-A&C. 10 कुछकामलकफष्णा-Adc.

·290 आयुर्वेदसूत्र ११ शौण्डं तिक्तरस फफमुखरोगहरं वृष्यं यल्प रसायनम् । २८ कोलिकं फटुरसं पातपित्तान्यमुखरोगजित् । गुवाक. 1 कपापरसो भदिमोहलत्कफ-पित्तहर। नीली तिक्तरसः पृष्यादिविषप्रमोहजित् । तपस्थिनी तिक्तरसा लेप्मामयरक्तपिसपिनाशिनी । ३२ धरूपी' तिक्तरमा यिपकुष्ठयिनाशकः । लियकं तिकरसं विषमच्छीम्रमपयनपिठापनाशकम् । ३. पालुकं तिक्तरसं पातपित्तशिपयन् । लाक्षा तिक्तरसा फफकुष्ठज्यरममपिनाशिनी। १६ सुप्रमा तिकरसा ज्यरविदादापहा गर्मस्थामयान् हन्ति । ३७ ताम्रपुप्पी' फायरसः रतपित्तातिसारजिनभर. स्थापन. पीण्डरीक 10 मदनमरनपित्तातिसारजिन् । मिहिका फटुरमा उष्णज्यरारोचकानादमी। तिग्निका" फटुरमा फफमेहामपदा पृप्पप्रणी। शेनूपः स्यादुरमः मालदिवारहरा दीपनपाय. 9 ४. ४१ तिप्रिफा फटुरमा शोमपाण्टुकफानिलकी दोपदा । तिन्दुकः फटुरसः कफामयापदः । . -B. गलफ-1.. निरि-1...C. Iोपामिलरा. -1...c. Far-A.&.C. पदिनी-B. Wali- दही-BI..CA. "er:-..-. 1:

·281 दशम प्रश्न: ४७ ४९ - ५० ५२ स्थोणेय. तिकरस शोमकासहिकावम्यरोचकाहिध्मा- विनाशन । दीर्घायुस्स्यादुरसः रक्तपित्तानिलविनाशक । जोयकं कटुरसं चक्षुष्यं सर्वरोगजित् । मापा स्वादुरसा रक्तपित्तहरा फफशुक्लकारिका। वृष्यवल्ली स्वादुरसा वल्या वृष्या समीरजित् । यष्टि स्वादुरसा छदि विषमपित्तपवनापहा । इक्षु स्स्वादुरस श्वासकासपवनायपितरसहरा रसायनी। गोपा स्वादुरसा वातपित्तातिसारनी। कर्णिका स्वादुरसा लघुज्वरश्वासकासादिदाह जित् । ५३ चाकूची स्वादुरसा कुष्ठवातज्वरविनाशिनी मदनस्तिक्तरसः क्षयगुल्मप्रमेहकारफ । वंशस्तिक्तरस कफविपहरो वर्ण । पुस स्वादुरस वातापित्तमूत्रकृच्छ्रधिकारनुत् कोशातकी स्वादुरसा यातपित्तगुल्मप्रमेहहारिका । वन्ध्या कपायरसा पाण्डुशोभोदगर्श कफपित्तातिसार- जित सरा। धानी कपायरसा स्फपित्तहरा वृष्या। विद्रुम 10 तिक्तरस नेत्रकण्ठरोगन केशवृद्धिकरो लघु ६१ - ५५ स्थौण -A &C ३ विक्षु -A.& B निक्षु-C. दाहाची-B वाजि --0 'देवक-4. वन-C. कासविदाह-AS.C BAC कोशयोस्त्वत्तमिद पदद्वयम्. वृष्य स्थिरा-B 9 रनि-A & C_10 कतिद्रुम -A. C AYURVEDS ·282 आयुर्वेदपत्रे ६९ ७० शशि स्तिकरसा गुल्मव्रणप्रमेहोष्णोदराक्रिमिशूलहरा । ६२ धिशल्या कटुरसा कफवातहरा विरेचनी । आखुकर्णी स्वादुरसा यातपित्तपाण्डुक्रिमिशोभहरा। फलला कटुरसा भ्यासकासपित्तामयविनाशिनी । तिक्तरसः फफयातगुल्मार्शीहरो विरेचकः। विशल्या तिक्तरसा लोहगुल्मोदरकफपित्तापहा । हेमवती कटुरसा कुष्ठपाण्डुशोभक्षयापहा । भिवृत् स्वादुरसा वातपित्तप्रशमनी विरचनी । राना कटुरसा शोभयातोदरकफविघातकी । तुरगी कटुरसा पातश्लेष्मक्षयकासनेत्रामयान् जयेत् । घर्षाभूस्तिक्तरसा कफपित्तशोभपाण्डुजित् । કર पला स्वादुरसा यातपित्तज्वरविनाशिनी । ७३ पिप्पली स्वादुरसा वातपित्तजिद्दम्य रसायनी । भामण्डा स्थादुरसा पित्तगुल्मोदरातिहरा विरेचनो। ७५ मिसी कटुरसा यातपित्तज्वरवणविनाशिनी घल्या। पला पीपरा स्वादुरसा वातपित्तवणज्वरनेपामयापहा । ७७१ शालिनी स्वादुरसा घातपित्तजित् थल्या । धामनी फटुरसा यातलेमहरा हत्कण्टरमीन हन्ति । क्रिमिनः 10 कटुरसःयातपित्तजित् क्रिमिनेत्रामयान्हन्ति । ८० ७४ ७२ किसि-1..c. - कफवातगुल्माशेहरा-A&C. आधुप-A. कला-A. जिखरा-A. जिष्या-A. आमन्ता-AdC. मिशि-B मिशी-A. शारि:-1&C. 10 किमि म:-BAC.

·एकदश प्रश्न: 283 लवणो लवणरस उच्यते । सकलशूलपवनापहः । पज कटुरस. रक्तातिसारविदोपतः। सामकं कटुरसं गुल्मादनावचनम् ? । गुदाश्च यमुलादूर्ध्व मेदाश्च द्वय?ले तथा। चतुरगुलिमायामं विस्तार कुकुटाण्डवत् ।। ओमारमाहितदण्डस्मिऽन् चक्रमध्ये मतेऽनिशम् । अष्टप्रकृतिरूपाऽस्ति कुण्डली सुप्तनागवत् ॥ इत्यायुर्वेदस्य दशम प्रश्न समाप्त . ८४ ८५ अथ एकादश: प्रश्न: २ क्लेिशतनूकरणार्थः] देहानिलगतिकरणार्यश्च । अविद्यास्मितारागद्वैपाभिनिवेशा पञ्च हशा । अविद्याक्षेत्रमुत्तरेणं प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम् । अनित्याशुचिदु सानात्मसुनित्यशुचिमुखात्मख्यातिरावधा इग्दर्शनशकचोरेकात्मतवास्मिता । सुसानुशायी रामः। दुसानुशायी चेषः। स्यरसपाही विदुपोपि तथारूदोऽभिनिवेश । ते प्रतिप्रसपहेया सूक्ष्मा । ध्यानदेया तवृत्तय । लेशमूल धर्माशयो दृष्टादृएजन्मवेदनीय । पदच्यते-. Yamal-Salt ? ८ मत पर Y का A प्रपा परत- ·- 284 आयुर्वेदसू १२ . १६ १६ १७ १८. २० २१ सतिमूले तद्विपाको जात्यायु गाः । ते हादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुस्यात् । परिणामतापसंस्कारदुःखैः गुणवृत्तिविरोधाच दुःखमेव सचे विवेकिनः। हेयं दुःसमनागतम् । द्रष्टदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः । प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्थ दृश्यम् । विशेषाधिशेपलिङ्गमापालिकानि गुणपर्वाणि द्रष्टा शिमानः शुद्धोपि प्रत्ययानुपश्यः । तदर्थ एव दृश्यस्यात्मा। कृतार्थ प्रति नष्टमप्यनष्टं तदन्यसाधारणत्वात् । स्वस्वामिशक्तयोः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः । तस्य हेतुरविद्या। तदभायात् संयोगाभायो हानं तदृशेः कैवल्यम् । विवेकरयातिरघिया हानोपायः । तस्य सप्तधा मान्तभूमिः प्रशा। योगामामुष्ठानात् अशुद्धिक्षये शानदीप्तिराधियेकल्यातेः । २७ यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाययोऽ- शायनानि । अहिंसासत्यास्तेयम्रह्मचर्यापरिमहा थमाः। एते जातिदेशकालसमयानयच्छिमाः वीमा महाव्रता ३० शीवसंतोपतपस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः । वितर्फयाधने प्रतिपक्षमावनम् । वितकाहिंसादयः मृतकारितानुमोदिता लोमोधमो- ૨૨ ૨૩ ૨૪ २५ २६ ·एकादशः प्रश्न: -285 . ४२ हपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाशानानन्तफला इति प्रतिपक्षमावनम् । ३३ अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः । ३४ सत्यप्रतिष्ठायां कियाफलाश्रयत्वम् । अस्तेयप्रतिष्ठायां सर्वरत्नोपस्थानम् । ३६ ब्रह्मचर्य प्रतिष्ठायां वीर्यलामः ! अपरिग्रहस्थैर्ये जन्मकान्तासम्बोध. । शौचात् स्याङ्के जुगुप्सा पररसंसर्गः । सत्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्रयेन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानिच. सन्तोपादनुत्तमसुखलाभः । कायेन्द्रियसिद्धिरशुद्धिक्षयात्तपसः । स्वाध्यायदिष्टदेवतासम्प्रयोगः । समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् । स्थिरसुखमासनम् । प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् । ४६ ततोद्वन्द्वानभिघातः। तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेद. प्राणायामः। ४८ सतु बाह्याभ्यन्तरस्तम्भष्टत्तिः देशकालसहयाभिः परि- दृष्टो दीर्घसूक्ष्मः। ४९ वाद्याभ्यन्तरविपयाक्षेपी चतुर्थः । ततः क्षीयते प्रकाशावरणम् । धारणामु च योग्यता मनसः । ५२ स्वविषयासप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुफार इव इन्द्रियाणां प्रत्याहारः। ततः परम पश्यतेन्द्रियाणाम् । इत्यायुदस्य एकादरा: प्रश्नस्समात:. A ५४ ·286 आयुर्वेदसूत्रे अथ द्वादशः प्रश्न.. २ ३ ४ ६ ८ देशवन्धः चित्तस्य धारणा । तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् । तदेवार्थमात्रनिर्मास स्वरूपशून्यमिव समाधिः । प्रयमेकन संयमः। तजयात्मशालोकः। तस्य भूमिपु विनियोगः। प्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः। तदपि वहिरङ्गं निर्वीजस्य । व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षणचित्ताम्बयो निरोधपरिणामः । तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् । १० सर्वार्थतै काग्रतयोः क्षयोदयी चित्तस्य समाधिपरिणामः । ११ शान्तोदिती तुल्यप्रत्ययो चित्तस्यैफाप्रयतापरिणामः। १२ पतेन भूतेन्द्रियेपु धर्मलक्षणावस्यापरिणामा व्याख्याताः । १३ शान्तोदिताव्यपदेशधर्मानुपाती धर्मों । मान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः। परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानं । शब्दार्थप्रत्ययानामितरतराध्यासात् सहरस्तत्मविभाग संयमात् सर्वभूतस्तज्ञानम् । संस्कारसाक्षात्कारणात् पूर्वजातिक्षानम् । प्रत्ययस्य परचित्तहानम् । न तरसालम्बन तस्याविषयीभूतत्याद । १४ २० ·288 आयुर्वेदसूत्र ર ४४ ४६ ४७ ४८ ४९ कायाकाशयोः सम्बन्धसंयमात् लघुतूलसमापत्तेया- काशगमनम्। यहिरकल्पिता वृत्तिः महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः। ४१ स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थयत्त्यसंयमाद्भूतजयः । ततोऽणिमादिग्रादुर्भावः कायसम्पत्तद्धर्मानभिघातश्च । ४६ रूपलावण्यवलवज्रसंहननत्यानि फायसम्पत् । ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थवत्त्वसंयमादिन्द्रियजयः। ततो मनोजवित्वं विकरणभावः प्रधानजयश्च । सत्वपुरुपान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वमायाधिष्ठातृत्वं स. र्घशातृत्वं च । तद्वैराग्यादपि दोपवीजक्षये फैवल्यम् । स्थान्युपमन्त्रणे सद्स्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात् । क्षणतत्कमयोः संयमात् विवेकजं शानम्। जातिलक्षणदेशैः अन्यतानवच्छेदात् तुल्ययोस्ततः प्रतिपत्तिः । तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमंचेति विवेकजं ज्ञानम् ५४ सत्वपुरषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् । : जन्मीपधिमन्त्रतपस्समाधिजाः सिद्धयः। जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात् । निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां धरणभेदस्तु ततः क्षतिपयत् ५८ निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् । प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमैकमनेकपाम् । तत्र ध्यानजमनादायम् । फर्माशुक्लारुणं योगिननिविघमितरेपाम् । ६० ·त्रयोदशः प्रश्न:. 289 ६३ ६४ ६८ जातिदेशफालव्यवहितानामप्यानन्तर्य स्मृतिसंस्कार- योरेकरूपत्वात्। तासामनादित्वं चाशिपो नित्यत्वात् । हेतुफलाश्रयालम्पनैः सहीतत्वात् तेपममाये तदभावः। ६५ अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्यभेदात् धर्माणाम् । ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः। ६७ परिणामकस्यात् वस्तुतत्यम् । वस्तुसाम्ये चित्तभेदात् तयोर्विविक्तः पन्थाः । न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा फि स्यात् । तदुपरागापेक्षित्वात् चित्तस्य वस्तु शाताशातम् । सदा शाताश्चित्तवृत्तयः तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्यात्। ७२ न तत्स्वभासं दृश्यत्वात् । एफसमये चोभयानवधारणम् । चित्तान्तरदृश्ये बुद्धरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च । चितेरप्रतिसङ्कमायाः तदाकारतापत्ती स्वघुद्धिसंवेदनं। ७६ इत्यायुदसू द्वादश. प्रश्नः ७४ ७५ अथ त्रयोदशः प्रश्न धातुशोपककर्मानेकपिपयफयार्यजन्यमन्दानलप्रयुक्त सि- रापंथगतदोषगतप्रतियन्धफयापदायिफारकारकया- 'परिमामिगतदोपदिक्षयः क्षयः। तनिपतंकपोषकद्रव्यं तत्र भेषजम् । AYURVEDA १ २ 37 ·290 आयुर्वेदसूत्रे ३ ४ ७ ८ लक्षणान्यपि तथा । योग्यस्तश्च निवर्तयेत् । अनेकहेतुकद्रव्यमनेककार्यकृत् । अनामपालनं कुर्यात् । ६ आम हि सर्वरोगाणाम् । आदिभूतमाह ब्रह्मा। गन्धवद्गुणभूयिष्ठ पार्थिवद्रव्यावयवादिधरसविरसद्रव्या- दनजन्यामपित्तीयपयक्रिीमग्रस्तसिराविकार-रसार- ग्धातुधिकारा अत्र दृश्यन्ते । रसविरसयट्रव्यादनाजीर्णजन्यामज्वरे लग्नं विशोषकद्र- व्यं च तत्र भेषजम् । तच्छोफपाण्ड्वामयातिसारार्शसि युष्ठरक्तपित्तमेहविकारा दृश्यन्ते। अनेकरोगानुगतो बहुरोगपुरोगमः । इतिहेतुकं पडसपि. रसद्रव्यं यथायोगे धातुनाशकृत् । रसो घएक । रंगो चै सः । रसं हैवाय सध्याऽऽनन्दी भवति । शुले स्यादु । मजाऽऽम्लम् । अस्थि लवणम् । मेदः तिकम् । मांसे ऊपणम् । कपायरसाः रसामुग्धा. तुपोपकाः। रसाएफ्स्वादु । मांसमाम् । मेदो लवणम् । अस्थि तिक्तम् । मनोपणम् । गुहं पायरसः चिरसः । बिरसा रसामुग्धातुनाशकाः । १५ ये ये रसास्तगतजानास्तं तत्तभूतपोपकाः । रसोपरसलोहादिनाधारमहारमारपञ्चभूतात्मकाः ये ये महारसा: महारोगनिवर्तकास्तत्तत्कृतिविषयकरसा जारणामाचनात्मका:। १.

·291 त्रयोदश' प्रश्नः १९ २० २१ नाजारितं रसं मारयेत् । जारिता रसा आरोग्यमक्तिमुक्तिप्रदायकाः । सोमरसास्सपित्तास्सविपाः पाकीकृता रसायमांस- गामपित्तज्यरानुगत पवनपित्तविनमतन्द्रारुग्दादी- पप्रजागरोपनिवर्तकाः। मृतलोहामृतं सपाफोकृताश्शुद्धरसाः मेदोस्थिगतवि. कारानुसरितपवनपित्तवन्द्वहेतुकरसाजीर्णाजन्याम- पित्तविपक्रिमिकण्ठकुशासिताङ्गकर्णिफरक्तजिहातले तन्द्रादाहशोषप्रकोपनिवर्तकाः । यावद्गन्धपवनाजीर्णजन्यामयिकारकवचनदोपा यावद्धः हिश्यन्ते, यावद्न्येतराजीर्णजन्यामविकारपित्तदोषा यावद्देहे प्रमवन्ति, यावद्गन्धपवनाजीर्णजन्यामविकार- पित्तजनकदोपा. यावद्वाहिः प्रदृश्यन्ते; ताय गन्धविश- पाशानं दोपत्रयपूरितहेतुकाजीर्णजन्यामपयनविकार- २२ रसविरसाव्यादनाजीर्णजन्यामयिशेषः पित्तदोप! ૨૧ न तेजनजन्यः पित्तदोपः। २४ यहि स्थिता दोपा दन्तविकारकारकाः । ૨૧ पञ्चाशवाधिष्ठिता यथायोग तथा तत्तदशाभिवर्धकाः ।। पावाग्निरनिस्थाने ज्वलयति । ७ अनि धाचि श्रित , वाग्वृदये, हदयं मयि, भहममृते यमृतं ग्रहाणि। २८ पाक्प्रवर्तक- सिराधननी प्रश्यलयति । यायुमें प्राणे थितः। प्राणो दये। हदयं माय । गहम- मृते। अमृत प्रमाण। ३० 1'या' मूर पाठः प्रार्नक:. दोपा.। . पाय:

·202 आयुर्वेदाने -- २६ अग्निं पा चादित्यः सायं प्रविशति । तस्मादग्निरान द. शे। सूर्यश्चक्षुर्गमयतु । सूशे मे चक्षुपि 'थितः । चक्षुहृदये । दृदयं मयि | अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । ३१ मनोविकाराकारकमन्नमयात् । ૧૨ रसबद्दव्यं शिरोनिरामयफारकम् । सन्द्रियाहादकम् । ३३ दुस्संयोगयर्णमनोद्रव्यं पञ्चप्राणाधारकम् । ३४ चन्दमा मे मनसि श्रितः । मनो हृदये । हृदयं मयि । अह- ममृते । अमृतं ब्रह्मणि । ३५ यद्रव्यं सर्वशरीरपोषकम् । रेतो वा मापः । आपो मे रेतसि थ्रिताः। रेतो हृदये । हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । रेतसो वा तस्मिप्रेतो दधाति । ३. विगन्धविगतरसालवालं सर्वशरीरपोपकम् । पृथिवी मे शरीरे श्रिता ।शरीरं हृदयं । हृदयं मयि । अह- ममृते । अमृतं ब्रह्मणि। यावत्सरसवाव्यं निरामयकारकम् । यावत्तनूरहस्तायत्त,पि भिन्नति । ४१ ओषधयः सोमे राशि प्रविष्ठाः पृथिवी तनुम् । ओषधि- वनस्पतयो मे लोमसुनश्रिताः। लोमानि हृदये । हृद्यं माय । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । इन्द्रो मे यले श्रितः । वलं हृदये । हृदयं मयि । अहममृते। अमृतं ब्रह्मणि। ३९ - કર - 1. प्रा. III. 10, 8, 17. . A कोशे नेदं -'इन्द्रो मे-ब्रह्मणि' इति वाक्यं दृश्यते। .

·293. चतुर्दशः प्रश्नः - यावत्तनूरुहस्तावत्तपि विभूति । पर्जन्येनोपधिवनस्प. तयः प्रजायन्ते । पर्जन्यो मे मूर्ध्नि श्रितः । मूर्धा हृदये। हृदयं मयि । अहममृते । अमृतं ब्रह्मणि । वनस्पतिप्रेरितो मन्युर्भवति । ईशानो मे मन्यो श्रितः । मन्युईदये । हृदयं मयि । अहममृते। अमृतं ब्रह्मणि। ४५ अयुर्वेदशाने नक्षत्रज्ञानपूर्वकम् । इत्यायुर्वेदस्य त्रयोदशः प्रश्नः समाप्तः. - अथ चतुर्दशः प्रश्नः २ ३ अश्वनीनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं अवर्णाधारकपाद- पद्मं सर्वशरीराधारकम् । भरणि-ऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितं इवर्णजानुपद्म चल- नक्रियाकारकगतागतकर्मोपकारकम् । कृत्तिकाभाधिष्ठित सप्तविंशत्सिरावृतं उवर्णाश्रितजवापद्म जङ्गमशरीराधारकम् । रोहिणी-ऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं ऋवर्णाश्रितमेदूपानं प्रजाजननकारकं । सिरावलम्बक-ऋवर्णवोधकोरुपनं जगमशरीरधारकम् । मृगशिरोनक्षत्ररूपं सप्तविंशत्सिराश्रितं लवर्णवोधकप्रदेश. गतकमलं जलमलाशयधारकम् । आनिक्षत्रात्मकं सप्तत्रिशस्सिराश्रितं एवर्णमापकपृष्ठम- देशफमलं अतिसुखकारकम् । 1 वनस्मतीलादि-प्रमाणीत्यन्त न C कोचे. तिसुखकारकम् -C. ते. प्रा. III. 10, 8. - ·291 आयुर्वेदसून पुनर्वस्माप्रतिपादकं सप्तविंशत्सिराधारफं पैवर्णाधार- कमलं रतिसुखफारकम् । तिष्पतारारूपं सप्तत्रिशस्सिरावृतं श्रोवर्णाधितनाभि- पद्म भ्यासपयनगतिकारकम् । थालेपानक्षत्रात्मकं साप्तविंशत्सिरावृतं औवर्णाधारभूतं कुण्डलीकृतनाभ्यावृतपनं पवनगतिकारकम् । मखानक्षत्रात्मक सन्तत्रिशस्सिरावलम्बकं 'अम्' इत्यनु- सारवोधकनाश्यावृतपद्म पाचकपित्तप्रतिपादकम् । १० फल्गुनीनक्षत्ररूपं सप्तविंशत्सिरावलम्बकवर्णशापक. वृपणद्वयपद्मं सप्तधात्यकुरालवालपोपकम् । उत्तरफल्गुनीनक्षमात्मकं सप्तविंशत्सिरावलम्वखवर्ण- शापफरोमराजपनं विसर्जनरूपसुखहेतुकम् । फल्गुनीनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरायलम्वकखवर्णशाप- फत्वाधिष्ठानपनं सर्वाशयद्योतकम् ।। हस्तोडुरूपप्रतिपादकं सप्तत्रिंशत्सिराश्रितगवर्णशापि- दक्षिणपक्षपद्मं गर्भाशयकारकम् । चिमानक्षत्ररूपं सप्तविंशत्लिरावृतं पयर्णयोधकामपक्ष. गतपनं परिपूर्णगर्भाशयकारणम् । स्वातीताराप्रतिपादकं सप्तात्रशरिसर धारकं व्यर्णशा- पकं दक्षिणहस्तपद्म तत्तच्छरीरगतभिन्नस्वर ज्ञापकम्।१६ विशाखानवरूपं सप्तत्रिंशत्सिरायलम्पफचवर्णद्योतकया- महस्तपनं स्त्रीपुंसस्वरभेदशापकम् । तृतीयं फल्गुनी नक्षत्रमिदमाधिकामिति भाति. सर्व-A&C. १४ 2 हस्तद्वयप - A&C.

·295 चतुर्दश: प्रश्नः २० २३ अनुराधानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं छवर्णद्योतकं दक्षिणभुजपनं ऊर्ध्वकायधारकम् । रोहिणी नक्षत्ररूपं सप्ताशत्सिरावृतं वामभुजपनं ऊभ्य- कायाधारकम् । 'विचित ऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिराधारकजवर्णद्योतक दाक्ष- णबाहुपनं सर्वकर्मोपकारकम् । आषाढऋक्षरूपं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं झवर्णशापकं वाम- वाहुपद्मं सर्वकर्मोपकारकम् । ૨૨ आपाढनक्षत्रात्मकं सप्तत्रिशसिराधारक अवर्णद्योतकं दक्षिणप्रकोष्ठप हस्तकौसल्यद्योतकम् । श्रोणानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिशरिरावृतं टयर्णवोधकवामप्र. कोष्ठपनं हस्तकौशल्यशापकम् । श्रविष्ठानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृत ठवर्णयोधकं द- क्षिणपाणितलपझं सर्वार्थाभिनय (ज्ञानज्ञापक) शापकम्। २४ शतभिषा नक्षत्रात्मकं सप्तत्रिशसिराधारक डवर्णयो- धकं घामपाणितलपद्मं सर्वार्थाभिनयशान (शापकशान) हेतुकम् । प्रोष्ठपदानक्षनात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृत ढवर्णद्योतकक- ण्ठपनं तत्तद्वश्चिततत्तत्स्वरभेदशापकम् । प्रोष्ठपदानक्षत्रात्मकं सप्तशिरिसरावृतं पवर्णद्योतक- ग्रीयापमं पञ्चप्राणाधारकम् । प्रोष्ठपदानक्षत्रात्मकं सप्तत्रिंशत्सिरावृतं तवर्णयोधकह- दयप- इच्छाप्रयत्नात्मशानहेतुकम्। 1 रोहिणीति ज्येष्ठानक्षत्र य नामान्तरम् वर्णविन्यासस्त नकता इवेदे.ते. सं. IV.4, 10.3 २८ 2 विवृतिः तृतीयामिदै प्रोष्टपदानक्षत्रमधिकामिति भाति.

·298 आयुर्वेदसूत्रे ३७ रेवतीमाक्षरूपं सप्तत्रिंशरिसरात थवर्णयोधकं शिर.. कमलात्मकपद्म सहनसिराश्रितवर्णज्ञानज्ञापकम् । २९ पाटनांडिकानामहर्निशम् । ३० पञ्चदशाहः पक्षः। ३१ पक्षद्वयं मासः। ३२ २३ मासद्वयमृतुः । त्रिकतु एकायनम् । ३४ पड़तवो हादशमासास्संवत्सरः । ३५ भश्विनी ज्वरः। भरण्यतिसारः। कृत्तिका ग्रहणी। रोहिण्य»धिकारः। मृगशीर्षमजीर्णम् । भाद्री मन्दानिलः। ४१ पुनर्वसू विपूची। ४२ तिप्यमरचिः। आश्लेषा पाण्डुः। मखा श्वासः। फल्गुनी कासः। फल्गुनी कुष्ठामयः। हस्तो मेहः। चित्ता कुक्षिरोगः । १९ स्वाती नेत्रामयः। विशासा कर्णरोगः। ५२ अनुराधा नासिकामयः। ४० ४१ ४८ ५० ·297 चतुर्दश प्रश्न रोहिण्यपस्मार 11 विति क्षय । पूर्वापाढा कुष्ठाश्मरीरोग । उत्तरापाढा कुष्ठ'छर्दिविकारक । श्रोणा हृदयामय। श्रविष्ठा पवन । शतभिषक् पित्तरोग । प्रोष्ठपद कफामय । प्रोष्ठपद मदात्यय । ६२ रेवती प्रण। अश्विनीनक्षत्रविरुद्धगतिहेतुग्रहयुक्ततत्तत्कालानुगतरसा- जीर्णजन्यामपित्तविपक्रिमिधिकारकज्वरा प्रदृश्यन्ते । ६३ ६० वर्तका। अवर्णशापयावत्सिरानालावृतोषधय ज्वरप्रकोपनि ६४ अजीर्णजन्यामपित्तविपक्रिमिनिवर्तक यत्तदेव भेषजम् । ६० औषधिदानजपहोमदेवतार्चन निवर्तकम् । 'यत्रौपधयस्समग्मत राजानस्समिताविव । विप्रस्स उच्यते भिषक रक्षोहा अमीवचातन " । फटुरोहिकागणचोविर सविषपापाणलोहपुटद्रव्यप्रयुक्त- योगास्तदामयनियर्नका। ज्येष्ठारोह्यपस्मार -4 मूल विधुति क्षय -C ३ अत्र रोहणी विवृत्तिरिति ज्येामूलयोर्वेदिक नामधेयेऽजानता लेखन ज्येष्ठामूले सूत्रयो प्रक्षिप्य रोहिणी वचतिशब्दा रोगबोधकाविति वणन्यत्यासेन लिखिताविति माति श्रवणम्--C सवणा-1 73-10 नविरस-Dr BS AXURVED. 2 विद्रधि क्षय - 1 मूल अष्ट-A&C. 6 ऋग्वेद । 97,6. 38 ·208 आयर्वेदसूत्रे कचिाकाथयोगाः। कचिच्चूर्णादय । क्वचित्तललेहघृतादयश्च । अश्विनीदेवतार्चनं तत्र भेषजम् । तत्तनक्षत्रविगतियोगग्रहयुक्तकालसंयोगवशाजातज्वराः कष्टसाध्याः। निवर्त्यनिवर्तकशाने यथायोगं तश्चिय- ઉર तफम् । ७३ भरणिविगतियोगग्रहयुक्तफालसंयोगादातसारामया प्ररश्यन्ते। स्वर्णज्ञापकयावत्सिरानालावृततत्तदोपधियोगाः तमि- वर्तफा.। यमदेवतार्चनं निधर्तकम् । कृत्तिकाभाविरुद्धगतिजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशाहणी- रोग. प्रपद्यते । उपर्णशापक पाधारेसरानालावृतौषधि गेगकरणं ग्रहणी रोगनिवर्तकम्। अग्निदेवताप्रार्थनावैधिः नियतकः । रोहिणोक्ष विगतियोगजातम्रयुक्तकालसंयोगवशाद- रोगप्रवृत्तिः। ऋवर्णद्योतकयावस्सिरानालास्तनिय कद्रन्यं अशॉरो. गनिवर्तकम् । प्रजापतिदेवताप्रार्थनं तत्र मेषजम् । मृगशीर्षविरुद्धगतियोगजातप्रयुक्तकालसंयोगवशाद. जीर्णामयाः प्रपद्यन्ते। ८३

·नाणी वर्णगिक्रमोऽ पूर्वप्रधानमोद्भिरते।
299
पवाश' प्रश्नः
८४
तृवणेबोधकयावत्सिगानालावृनौषधियोगकरणं अर्णाि-
मयनिवर्नकम् ।
सोमेदेवताप्रार्थनादिकं निवर्तकम् ।
आ नक्षत्रविगतियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशति
मन्दानलरोंगः प्रवर्तते । ए ऐ वर्णशापयासिराना-
लावतयावनिवर्तकद्रव्यं मन्दानलं पजेम् ।
तत्तदुरितनिवर्तकयावत्प्रायश्चित्तपदैवतांमार्थन
विधिः।
इत्यायुर्वेदस्य चतुर्दशः प्रश्न. समान:.
अथ पञ्चदशः प्रश्नः
पुनर्वसुविगतिजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशात् विपूची-
रोगः प्रवर्तते।
ओ औ वर्णशापकयावत्सिराटतौषधियोगकरणं विपूची-
रोगनिवर्तकम्।
अदितिदेवताप्रार्थनं भेषजम् ।
तिष्यनक्षत्र विगनिजातग्रहयुक्तसमयविशेषयशादाच.
रोगसम्पद्यते ।
1 अं वर्णयोतकयायरिसरानाटा वृतयावनिवर्तकद्रव्य
अरच्यामयनियर्नकम् ।
गृहस्पतिदेयताप्रार्थनं मेपजम्।
४
६
६

·300 आयुर्वेदसूत्रे ww ७ ८ १० आश्लेषानक्षत्रविगतियोगग्रहयुक्तसमययोगात् पाण्ड्डामयः प्रवर्तते । क ख वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृततत्तत्सजातीयद्रव्य. योगकरणं पाण्ड्डामयनिवर्तम। मखानक्षत्र विगतिजातग्रहयुक्तकालविशेषवशात् श्वासा- मयः प्रपद्यते । ग घ वर्णद्योतकयावत्सिरानालावृतयाव. दोषधयस्तान्निवर्तकाः। पितृदेवताराधनजपहोमा भेषजम् । फल्गुनीनक्षत्रात्मकविषमगनिजातसमयविशेषवशात्कासा- मयस्सम्पद्यते । छ वर्णशापकयावत्मिरानालावृतोपधियोगकरणं फासा. मयनिवर्तकम्। अर्यमदेवताप्रार्थनं विधि । १३ फल्गुनीनक्षत्रविगतिजातग्रहयुक्तकालवशात्कुष्ठामयः प्रप. द्यते । च छ वर्णद्योतकयायत्सिरानालावृतौषधियोग करणं कुष्ठामयनिवर्तकम् । भगदेवताप्रार्थनं विधिः । हस्तोडुविगनिजातग्रहयुक्तकालयशान्महामयो भासते। १६ ज झ वर्णद्योतफयावत्सिरानालावृतोपंधयोगकरणं मेहामयनिवर्तकम् । सवितृदेवताप्रार्थनं भेषजम् । चित्तानक्षत्रविगतियोगजातग्रहयुक्त समयविशेषयशान्मू- मयः सम्पद्यते। १२ 1देवतार्चनं नोक्तं वा! लेखकन सक्तं था!

·301 पवदश: प्रश्न: hunr २० २७ अवर्णद्योतकयात्सिरानालावृतनिवर्तकद्रव्यं मूर्खमय- भेषजम् । इन्द्रदेवताप्रार्थनं विधिः । स्वातीनक्षत्रविगनियोगजातग्रहयुक्तकालसंयोगवशात् नेत्रामयः प्रपद्यते। २२ टठवर्णयोधकयावसिरानालावृतद्रव्यं । नेत्रामयहारकम्। २३ वायुदेवताप्रार्थनं विधि । २४ विशाखानक्षत्रविगतिजातग्रहयुक्तकालयशात्कर्णरोग. प्रपद्यते । २५ डढवर्णद्योतकसिरानालावृतोपधियोगकरणं निवर्तकम्। २६ इन्द्राग्निदेयताप्रार्थनं तत्तत्कर्मविपाककरणं भेषजम् । अनुराधानक्षत्र विगतिजातग्रहयुक्तकालयशान्नासिका. मयः प्रपद्यते। णवर्णमापकयावत्सिरानालावृतयावान्ययोगकरणं नासि- कामयहारकम् । २९ मित्रदेवताप्रार्थनं निवर्तकम् । ३० तथवर्णशापकयायत्मिरानालावृतोपधिफरणं नासिफाम- यद्दारकम् । मित्रदेयताप्रार्थनं नियतकम् । रोहिणीनक्षत्र विगतियोगजातग्रहयुक्तकालयशान्मुखामय- स्सम्पद्यते। स्थवर्णयोधफयायरिसरानालाकृततत्तदुपयुक्तयोगकरणं ३४ कीय-AAC विवृत्यनन्तर रोहिणीत्यादिवार्य पनि ओरा. रपि रशने. ૨૮ मुसामयनिवर्तकम्।

·302 आयुर्वेदसत्रे . ४० इन्द्रदेवता प्रार्थनं विधिः । विनृतिविरुद्धगतिसम्भवग्रहयोगकालवशात्मयस्सम्पयते।३६ नवर्णबोधकयावत्सिरानालावृतप्रयुक्तद्रव्ययोगकरणं तदामयनिवर्तकम् । पितृदेवताप्रार्थनं भेषजम् । अपादानक्षत्रविगतिसम्भवग्रेहयुक्तकालयशात् कश्मरी. रोग. प्रतिभासते। ३९ पवर्णद्योतकयायतिसरानोलावृतयाग्निघर्तकद्रव्यं अश्म- रीनिवर्तकम् । अन्देवताप्रार्थनं निवर्तकम् । अपादानक्षत्रविगतिसम्भवप्रहयुक्तकालयशाल छदिरोगः प्रपद्यते। ૨૨ बभवर्णद्योतकयात्सिरानालावृत ओषधियोगकरण निव. तकम्। ४३ विश्वेदेवाभिषेचनं निवर्तफम् । श्रोणानक्षत्रविरुद्धगतिसम्भवप्रयुक्तकालसंयोगवशा. दरुचिरोगः प्रपद्यते। ४५ मवर्णयोधकयावत्सिरानालायततदुपयुक्तद्रव्ययोगकरणं तदासयनिवर्तकम्। विष्णुदेयताप्रार्थनं तत्र भेषजम् । धयिष्ठानक्षपविरुद्धगतिसम्मवग्रहसंयुक्तकालसंयोगव. शात्पवनामयः प्रपद्यते। ४८" 'यरवणांचारणहेतुकतत्तरियरानालापृततत्सजातीपद्रव्यं तदामनियतकम् । उपन्देवतेत्यादि-करणं निवर्तक इत्यन्तं कोशोऽप सन्दर्भवावृतम्. पायामयः। ४४ ·पञ्चदश. प्रश्नं. 303 ५० ૧૨ वसुदेवतमार्थनं भेपजम। शतभिषड्नक्षनविगतिजातग्रहकालसंयोगवशात् पित्त- रोग प्रपद्यते। लववर्णद्योतकयाचत्सिरानालावृत तनिवर्तकद्रव्ययोग- करणं पित्तप्रकोपनिवर्तकम् । इन्द्रदेवताप्रार्थनं तत्र भेषजम् । मोठपदाविरुद्धगतिसम्भवग्रहयुक्तकालसमयविशेषा, स्कफामये प्रपद्यते। शपवर्णयोधफयावत्सिरानालाटनयावाव्ययोगकरणं क- फामयहारकम्। अजैकपावतामार्थनं विधि । प्रोष्ठपदानक्षत्रावरुद्धगतिसम्भवमहयुक्तकालयशादप- स्मारामयाः प्रपद्यन्ते । सवर्णद्योतफयापरिसरातालातयायान्ययोगकरणं अ. पस्मारामयहारकम्। अहिर्बुभयदेवताप्रार्थन निवर्तकम । रेवतोनक्षत्रविरुद्धगतिसम्मघायुक्त कालयशादणरो. गरसम्पद्यते। घर्णघातकयावतिसपनालायतयाघव्ययोगकरणं यणामयनियर्तक । पूषदेयताप्राधन विधि । पहिभूताधिकदम्पादनाजीणजन्याम पित्त थिमिमिन- स्तसिराधिकारमाता रक्तपित्तविकारा । মমূখিকৗঘলাছঘাথাব্যথানাঙ্কা ६९ ६० द्वारकाः।

·304 आयुर्वेदमूत्र पटोल गोपा धनवृपगहिणि फेश्य चन्दन तिक्तापर्युत्पल- यष्टिद्राक्षेचपद्मक रेणुक निम्य वधूत्रायन्ती मदयन्ती- वत्सक मूर्याप्रियङ्गु महती स्थिरापर्णि पलायटरुह विश्वमोचरसवद्यावत्पदार्थाः चूर्णक्वायतललेहविकार- रूपाद्या रक्तापित्तामयप्रकोपहारका.. अम्बुभूताधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविपक्रिमिग्रस्त- सिराविकारहेतुकारश्वासकासविकाराः । वहिभूताधिकगुणोपलम्भकयावत्पदार्थास्तद्विकारहारकाः।६७ वाशानिशा क्षुद्राऽमृत मुण्डिकपोताः शठीकुण्डाल- पुनर्णवा भामिसि कोकिलाक्षवालीझरस्येवरुदम- ण्डूकपर्ण्यालतियतपस्विनी भृती सुवर्चलविल्य कादमीरतकारिपाटलांशुमती स्थिरग्रन्धि चव्य चि. प्रकशुण्ठिपच्यातकराजमरि नि धात्रि विभीतकैला लवणपत्रक नागकेसर धन्ययासतुपगन्धवारिजीरका दिप्यकाः चूर्णकायतैललेह्यविकारा. विकारभूता- ग्नेयश्वासकासरक्तप्रकोपहारकाः। चह्निभूताधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविरक्रिमिगत- सिराविकारा हिमामयाः । निवर्तकाम्बुभूताधिकगुणोपलम्भकयावत्पदार्थाः नद्रिका कपित्यकणा मधु लवण रसोन दशमलक्षीरसिद्धपुनर्ण- चानिगुण्डिवलावर्युत्पल पित्तयराकुष्टापूरित कटुक- चव्याश्वगन्धसुवर्चलै सिद्धःकायोहिमारोगनिधर्तकः।७१ यज्ञातुविरुद्धान्योन्यद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्त विप- क्रिमिप्रस्तसिराविकारकारकन्यविरुद्धान्यद्रव्या- दनं यावद्धातुपोषकैफभेषजम् । । पथ्यातृणराजमरिच-Dr. B.S. ६८ रहारकाः।

·305 पत्रदश प्रश्न तका । दशमूललबगदारुभाईचाशा वृश्चिकघनध वयासवला. कुरुचककोल मदमुसलि हरिद्रा नेताश्वगन्ध जीरक राना द्राक्षाङ्गिस्थिरापर्णिमिरुजिमति(१)गोक्षुरचन्द नोत्पलयटिकशेरु कपातातिविषोशीरवालुक हेमर काकनासा कुष्ठमजिष्ठालाका काकोल्यका बृहस्पति कुण्डल्यामृतावन्ति विलङ्गमाहिवत्सकखदिरासन निम्याशिघुकरा शतविल्वराजवृक्ष भल्लातकब्रह्मगु ल्चीवृष्टिवति(१) विदार रिमीतक शिरीष पौष्करदा वीकरकाकुष्ठ बीजझारक पिताप्यदीप्यकजा जी तारामिशिगुग्गुललाक्षाकटुकादि शाला पुष्पधा न्याककूष्माण्ड सौकुमार्याश्चपर्णा क्वाथधृततेललेह्य विकाररूपा द्विभर्जन सप्तधातुकार्यकारकामयघा पटोलादि पञ्चदशत्रयोदशद्रव्य यथायोग चूर्णीकृत रक्तपित्तामयविनाशकम् । द्वादशत्रयोदशार्या यथायोग काथोपयोग्या रक्तपित्ता- मयहारका । तद्वत्तैलघृतलेह्यादि मधुसितायुतद्रव्य रक्तामयविधातकम्।७६ पाशादिपञ्चदश प्रयोदशाष्टादशार्या यथायोग सूहम- चूर्णभूता समधु श्वासपासक्षयविकारघातका । अपनवदशैकादशत्रयोदशद्रव्य यथायोग कायोपयोग याग्य श्वासकासक्षयहरम् । कुस्तक-Dr BS कपिता--Dr BS ऽ हेयर-1 7 दाऊकनकायकान्तिकुरजक्षारक-1 कोन दश्यते। AYURVFDA 30 ७४ ७७ . 1 यासा--Dr BS 6 3वला-A करककुष्ठ-Dr. BS अटलादि दरमित्यन्त ।

·306 आयुर्वेदसूत्रे पञ्चदश सप्तदश विंशातेपदार्थाः तैलघृतोपयोग्याः भ्या- सकासक्षयघातकाः। इत्यायुर्वेदस्य पञ्चदश. प्रश्नः समाप्तः. अथ पोडशः प्रश्न: १ २ ३ ४ ६ तद्वरसगुदादियुक्तले खादयस्तथा। कपित्यादिद्वाविंशतिपदार्थाः हिमामयघातकाः । तायत्पदार्थास्तैलमृतलेहरूपा. हिमामयनिवर्तकाः । तत्तद्भूतपिशुद्धद्रव्यादनाजीर्णजन्यामयधातुशोपकारफ- याबद्रव्यनिवर्नकद्रव्यं तत्तद्धातुपोषकम् । दशमूलादिपञ्चदशद्रव्यं यथायोग रसधातुशोपकपोययाम्। ५, घनादिपञ्चदशद्रव्यं रक्तधातुशोपकपोरकम् । रामादिपञ्चदशद्रव्यं यथायोगं धातुशोपकमांसधातुगता. मयहारकम् । चालुकादिचतुर्दशद्रव्यं मेदोधातुविकारनाशकम् । निम्यादि पञ्चदशद्रव्य अस्थिधातुगतरोगप्रकोपहारकम्। विद्रादिपञ्चदशद्रव्यं बाधातुनिष्ठरोगप्रकोपहारकम् । १० जात्यादिपद्रव्यं यथायोगं चरमधातुगतरोगप्रकोपहारकम् । पयनभूतगुणाधिकद्रव्यादनाजीर्णजन्यामपित्तविषफ्रिामि- गतसिराविकारजातं छदिरोगहेतुकम् । ७ 1 निम्मादीति । कोशे न स्यने. नेतद् A को ·307 पोडश: प्रश्न: . १४ तनिवर्तकवहिभूनगुणोपलम्भकयायव्यादनं छम- यभेषजम् । १३ चठधनिजलजाजाजि'मुद्गपाठाकटुकमधुकपित्थशिवायु- तामृतामरीच्येलाकासचन्दनमाक्षिकजीरकलवद्ग- स्वकंसरप्रियदर्शाशयुतार्थाः चूर्णकार्यनललेह्यरूपाः छामयनाशका.। त्वमांसमैदोवर्धकाधिकरसविरसद्रव्यादनाजीर्णजन्या- मपित्तविपक्रिमिग्रस्तसिराविकारकारकगुदाकुरामय प्रकोपहारकद्रव्यादनं तत्तदामयावनाशकम् । स्वर्जिकानिशावन्तोमुसलीशिरीषकणातुत्थजाजि(नि)- वेयर्कस्नुग्भल्लातककरञ्जवकुलधात्रीविभीतकाभया- यवानीबिल्वपुनर्नवाशिरिपलि सैन्य (ति) मरिचसू. रण चव्यजौरफ बज्रपली मूर्वापामार्गक दशमूल- लवङ्ग फेसर मुरागि' मोहाभारवाहाघोषाकुष्ठहिंगुसै- न्धव भाहिरास्नामधूकवचाशिरीषधातुमयूरकोशी- रपाठा.दुस्पृकिमद्धार्थपलाण्डव. पदार्था भूपरि पक्क- गन्धघृततैललेह्यरूपभूता गुदाकुरामयहारकाः । यावद्भतविहितविरुद्धरसायिक यातुबद्दव्यादनाजीर्णजा- तामपित्तविपक्रिमिकारकद्रव्यविरुद्धयायद्रव्यादन रसधातुसागतिसारनिवर्नकम् । अतो' विषघनधिरोपण दिव्यपाठाभयाकुटजाजाज्यज मोदमोचरसधातुचिरिविल्वतिन्दुकदाडिमपनफाल- नीमरिचधाविकाजाजिकगुणितिन्त्रिणीयवशूर ककपि- for जल जा of the text-Dr BS. 'शिरिपशाल-Dr. BS. पुराण-C * मुरडि, or सुराई-Dr. B.S. 5 मोदा-Dr. B.S. ६ भूपति - 4&C. काजाजिकाङ्गणतिन्त्रिणीयवशूक-Dr. B.S. 3 7 अथा--Dr. B.S. वरोपण-A. " चवि- ·308 आयुर्वेदसूत्रे त्थान चूनजम्बूविजयावीजफेनुजीरकोलंचव्यचिं. वघराम्लघुणप्रियावत्सवायोजयष्टितृटिफैर्यशरपुंज- लशुनहियात्रीविभीतकनन्धितलपाटकातितीरसंघ- दूव्यवद्यायपदार्थाः चूर्णकायनतेटलेहारूया अति- सारग्रहणीरोगनिर्तिका । पृथिव्यादि ' गुणाधिकस्वसमानाधिकरणस्वादुरसोप- लम्भक द्रव्यादनजाता मयनिवर्तकरजोगुणा- धिकीपलम्भकाम्लरसवदम्युभूतद्व्यं अजीर्णामय- नाशकम् । परथ्याधाप्रयक्षपुनर्नवाहिद्गुशरपुखव्याघ्रीदुरालभपूंगी. फलतमालक्षाराम्लजम्बारार्कस्नुहिशिग्रंपर्यफोग्रग- न्धकरअखदिराग्निश्रीपर्णीश्रीभन'जयाग्नेयाः चूर्णका- थलेहरुपा अजीर्णामनिवर्तका. । अग्निमूलद्रव्याधिवास्यसमानाधिकरणाम्लरसोपेलम्म- कद्रव्यादनजाताजीर्णजातामरोगनिवर्तक पार्थिवंगु णाधिकस्वादुरसबाव्यम् । विश्वदेवकुसुमकंटुकणाग्निरसोनदीप्यफकर पुनर्नवा- ययज्ञजीरफहिङमुस्तयत्समयसुफपत्या जिप्रमुरगी जातिफलतलपाटकटफयर्घरकुष्ठयावत्सरसयदयं चू. पंकाथकारकादियिफार मर्वाजीमरोगनिवर्तकर। २२ । अम्बुपचनभूतम्यसमानाधिकरणरसोपलम्मकद्रव्यार- नाीामरित्तज्यरजन्यमन्दानिलराड्रिवर्तकपयन : 1तिकरस--Dr.B.S. 'पृषिध्यादि. श्रीफल-Dr. B.S. शिघ्र--Dr. B.S. . २१ ·योग्रा. प्रः 309 ૨૧ २४ . भूताधिकसन्धुक्षणकर्मकारकतिक्तरसर्वे व्यं आग्नेमा- न्धामनिवर्तकम्। पाठाकरखानलशरपुल पुनर्नवानिम्बलशुनयवानीचरब न्धन दीप्यकजीरकविल्यातिविशवासैन्धवविश्व- चव्यनैतलरास्ना मृतातसी भृङ्गकुवेराक्षलोध्रफयचा. मासि-पलायतालपत्रिका केसदारुलुक ग्रन्याग्नेयाः चूर्णकाथवृततलेलहरूपा मन्दानलामयनिवर्तका.। गगनपवनभूतस्वसमानाधिकरणोपणरसोपलम्मकद्र- व्यादनजाताजीर्णामपित्तविषरूपोपाधिकग्रहणीरोग- हारकगगनभूताधिकगुणोपलम्भफकटुरसवाव्यम् ग्रहणीरोगनिवर्तकम् । आर्द्रकवत्सकतलपोटकचूतार्जुनवटाश्वत्थविल्ययदरल- शुनविश्वगाङ्गेरुकीनागवलविंश्चाजमोदरसदाडिमक- रजवाशाशुकलोध्रद्धंदारुशरपुखमरीचवीप्यकजी- रकलबहकरुणाभीमनिम्यकुटजाद्याः चूर्णकाथलेह- भृता ग्रहणीरुजापहा.। अनलानिलगुणभूयिष्ठस्वसमानाधिकरणकषायरसोपल- म्भकयावन्यादनजाताजीर्णपित्तविपक्रिमिगतसिरा- विकारजातसप्तधातुरसकारक गगनभूयिष्ठद्रव्यं वि- पूच्यामयनिवर्तकम् । कट्यादि दशदव्यं चूर्णकाथभेषज श्वासछामयनि- वारकम्। चन्दनादिसप्तपदार्था चूर्णकायोपयुक्ता छ मयनि- 1 चर्मबन्धन-A. 2 चयानलरामा or चवनंतलरामा-Dr. B.S. ' युतांति-C. “ एलातालपत्रिका- Dr. B . • केशदारक २६ २७ वाग्का.। " ·310 आयुर्वेदसूत्रे स्वर्जिकादिद्वादशपदार्था. धूपलेपकाथीकृताः गुदाकुः रामयहारकाः। करायेकादशार्थाः धूपलेपकायतैलोपयुक्ताः अशी- रोगनिवारका.। दशमूलाविशद्रव्यं धूपलेपकाथललेहरूपं सत् गु. दाकुरामयहारकम् । মাৰিাৰহমঘলা নূজাখবনয় , गुदादुरामयहारकाः । ३३ अतिविपादिपञ्चदशपदार्थाः चूर्णक्वायलेहविकारभूता अतिसारविकारहारकाः। मरीच्याद्यष्टादशद्रव्यं तद्वदतिसारनिवर्तक । निष्ठादि दशद्रव्यं तद्वदतिसारनिवर्तकम् । पक्ष्यादित्रयोदशद्रव्यचूर्णकायायां अजीर्णामयो निवर्तते।३७ ३ आनन्दित्रयोदशपदार्थाः चूर्णकाथरूपाः अजीर्णामय- हारकाः। विभ्वादिदशद्रव्यं चूर्णकापलेहरूपं सत् अजीमरोग नियतकम। मुस्तादिद्वादशद्रव्यं चूर्णकायोपयुक्तं अजीर्णामयरोगः निवर्तकम् । 'घेण्यादि पञ्चदशद्रव्यं चूर्णकाय पृतनैलरुपं अग्निमान्धा- मयहारकम् । सन्धयादिद्वादशद्रव्यं तद्वनेपज मन्दानिरोगनियर्तकम्। ४.. विश्वादि सप्तपदार्याः वापरूपा मन्दानलहारकाः। माझ्यादि-A&C निदि-A. मादि? पाठादि? मन्दानिल-A&C. ४० ·घोडशः प्रश्न: 311 आकादिदशद्रव्यं काथलेहरूपं ग्रहणीरोगनिवर्तकम् । लशुनादिद्वादशगुन्यं चूर्णक्काथलेहधृतरूपं मन्दानलरोग- निवर्तकम् । एलादिषट्पदार्था चूर्णकाधिकारभूता. मन्दानलरोग- निवर्तकाः। आयुकामयमानेन धर्मार्थसुखसाधनम् | आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः॥ विचार्य यत्नात्सर्वस्मानित्यं देहं निरीक्षयेत् । आ दशाहानिरीक्ष्यैनं पथ्येनैव तु तं हरेत् ॥ न पीडयेदिन्द्रियाणि न च तान्यतिलालयेत् । त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन् । वृद्धिस्समानस्सर्चेपां विपरीतैर्विपर्ययः । चयप्रकोपप्रशमा वायोीमादिपु त्रिषु ॥ वर्षादिषु च पित्तस्य श्लेष्मणशिशिरादिषु॥ इत्यायुर्वेदस्य पोडशः प्रमः समाप्तः.