·memo । ४-८ वेदान्त-द्वैताद्वैत-ग्रन्थाः। १ क्रमदीपिका-निखिलमहीचक्रबालाचार्य वार्यचक्रचूडामणिश्रीभागव. निम्बार्क महामुनीन्द्रपादपीठाधिकृतजाहिजयिश्री केशवभट्टाचार्यप्र. जीता। विद्याविनोदश्रीगोविन्दमकृतविवरणोपेता । तन्त्रग्रन्थोऽयं सम्पूर्णः । अस्मिन अष्ट पटलाः सन्ति । गुरुभातमन्दाकिनीव्या- ख्यासहितम् । तथा-लघुस्तवराजस्तोत्रं च । २ श्रीब्रह्मसूत्रम् । श्रीभगवनिम्बार्क महामुनीन्द्रविरचित वेदान्तपारि- जातसौरभाख्यसूत्रवाक्यार्थेन श्रीश्रीनिवासाचार्थचरणप्रणीत श्रीवेदा. न्तकौस्तुभभाष्येण च सनाथीकृतम् । [ श्रीनिम्बार्कभाष्यम् ] ३ ब्रह्ममीमांलाभाष्यम् । श्रीनिम्बार्काचार्यकृतद्वैताद्वैतसिद्धान्तपर घेदान्तदर्शनस्य वेदान्तपारिजातसौरभनामक व्याख्यानम् । सम्पूर्ण । १-८ ४ ब्रह्मसूत्रवृत्तिः-श्रीदेवाचार्यप्रणीतया सिद्धान्तजाह्नव्या सहिता द्वितीयतरङ्गान्ता, श्रीसुन्दरमटरचितसिद्धान्तसेतुकाख्यव्याख्यास. हिता प्रथमतरङ्गे, द्वैताद्वैतदर्शननिरूपणम् । श्रीसनकालम्प्रदायकूटस्थः श्रीभगवन्निम्बार्कसिद्धान्तोऽस्यां सूत्रचतुष्टये निरूपितः । इयं वृत्ति. श्चतुःसूत्रीपर्यन्तं मुदिता । ताववैव सिद्धान्तः सर्वो ज्ञायते । तथा- श्रीगिरधरप्रपन्नरचितलघुमञ्जूषायुक्ता दशश्लोकी च । ५ वेदान्तसिद्धान्तसंग्रहः। श्रुतिसिद्धान्तपरनामकः श्रीवनमालि- मिश्र ब्रह्मचारिकृतः । स्वकृतस्यैव कारिकारूपमूलग्रन्थस्य व्याख्या- त्मकः । सम्पूर्णः तथा -वेदान्तकारिकावलिः। (द्वैताद्वैत. दर्शनपरा)। पण्डितपुरुषोत्तमप्रसादकता । मुलतव कृतयाऽध्या- त्मसुधातरङ्गिण्याख्यटीकया सहिता । सम्पूर्णः । ६ श्रुत्यन्तकल्पवल्ली । श्रीमत्पुरुषोत्तमदासविरचिता सम्पूर्णा । नि. म्बार्काचार्यकृतस्य सविशेषनिर्विशेषकृष्णस्तवराजल्य व्याख्येयम् । अत्र तु ग्रन्थे निम्बार्कसम्प्रदायस्य यावत्पदार्थानां विवेचनं स्तवराजः मिषेण प्रदर्शितम् । सम्पूर्णः । श्रुत्यन्तसुरद्रुमः 'मः । श्रीमत् पुरुषोत्तमप्रसादविरचितः । श्रीनिम्बा- काचार्यकृतस्य सविशेषनिविशेषकृष्णस्तवराजस्य व्याख्येयम् । -श्रुतिसिद्धान्तमञ्जरी। श्रीव्रजेश्चरप्रसादकृता । श्रीनिम्बा- काचार्यकृतस्य सविशेषकृष्णस्तवराजल्य व्याख्येयम् । ८ वेदान्तरत्नमञ्जषा: निम्बार्काणाम् इयं किल श्रीनिम्बाकोचार्य- कृतदशश्लोकीव्याख्याद्वैताद्वैतसिद्धान्तप्रतिपादनपरा श्रीपुरुषोत्तमा- चार्यविनिर्मिता सम्पूर्णा तथा-वेदान्ततत्वबोधः । अत्र पूर्व भेदाभेदसिद्धान्तस्वरूपं प्रतिपाद्य अनन्तरं परमतनिरासः सुबोधया रोत्या उपपादितः । सम्पूर्णः । प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। । ॥ । - तथा- ।

·REPRINT FROM THE
CHOWKHAMBA SANSKRIT SERIES.
3
А.
COLLECTION OF RARE & EXTRAORDINART SANSKRIT WORKS.
No's. 22 & 26.
THE
TATTYA TRATA
WITH COMMENTARY
BY
S'RI LOKĀCHARYA SWAMI
Edited by
Pt. Sri Ramachandra Panas'ikara S'astri.
PUBLISHED BY
JAYA KRISHNADAS HARIDAS GUPTA
The Chowkhnmba Sanskrit Series Office,
BENARES.
1988

·*श्रीः आनन्दवनविद्योतिसुमनोभिः सुसंस्कृता। सुवर्णाऽङ्कितभव्याभशतपत्रपरिष्कृता॥१॥ चौखम्बा-संस्कृतग्रन्थमाला मजुलदर्शना। रसिकालिकुलं कुर्यादभन्दाऽऽमोदमोहितम् ॥ २॥ स्तवकाः २२, २६ Printed by Jaya Krishna Das Gupta at the Vidya Vilas Press, Benares, 1938.

·॥ श्रीः॥
-* चौखम्बा-संस्कृत-ग्रन्थमाला -
ग्रन्थ-संख्या ४
नं०२२, २६.
भाष्योपबृंहितं-
तत्त्वञ्यम् ।
विशिष्टाद्वैतदर्शनप्रकरणम् ।
श्रीमल्लोकाचार्यचरणप्रणीतम् ।
पणशीकरकुलोत्पनेन पं० श्रीरामचन्द्रशास्त्रिणा संशोधितम् ।
प्रकाशक:-
जयकृष्णदास-हरिदास गुप्त:-
चौखम्बा संस्कृत सीरिज़ आफिस,
बनारस सिटी।
Rapnaras
१९९५
अस्य सर्वेऽधिकाराः प्रकाशकेन स्वायत्तीकृताः।

·प्राप्तिस्थानम्
चौखम्बा-संस्कृत-पुस्तकालय,
बनारस सिटो।

·भूमिका , क विशिष्टाद्वैतराद्धान्ते श्रीभाष्यश्रुतप्रकाशिकाप्रभृतिषु महानिबन्धेषु निवेशमर्थयमा. नानां कृते पुरस्तात्तदीयपदार्थावबोधो भवति सर्वथा प्रार्थनीयः । तसिद्धये च सन्त्येव वेदार्थसंग्रहतत्त्वमुक्ताकलापप्रमुखाः प्रबन्धास्तथापि न तेषु सर्वविद्वज्जनस्यापि सहसावबोधसम्भवो, दूरापेतः साधारणजनस्येति प्रथमभूमिकायामभिनवाधिकारिणां- कृते तत्त्वत्रयं भाष्यसनाथमुपयोगितां भजेत, अधिकमनधिजिगांसूनां च पर्याप्नुयात् तावताबोधाय । इदं हि चिदचिदीश्वरात्मकतत्त्वत्रयमालम्ब्य स्वरूपलक्षणप्रमाणादिमुखेन निरूप- यद्भिः श्रीमद्भिर्लोकाचार्यचरणैर्बुभुत्सुजनसौकर्याय प्राणायि प्रायो वादमर्यादया दयाय- त्तहृदयैः, परपक्षप्रतिक्षेपस्त्वावश्यक एव तत्रतत्रोदटङ्कि। येषां विषये खल्वेवं गुरु- परम्परायां गाथा पठन्ति सन्त:--- "लोकाचार्याय गुरवे कृष्णपादस्य सूनवे । संसारभोगिसन्दष्टजीवजीवातवे नमः ॥” इति । श्रीमद्भिर्वरवरमुनिभिश्च प्राञ्जलोदात्तेन सारार्थसमाहरणप्रमाणोपन्यासाशयविश- दीकरणपरेण भाष्येण तदेतदुपाहि । येषां च विषये रवल्वित्थं संग्रहगाथामुदाहरन्ति- "लोकगुरुं गुरुभिः सह पूर्वः कूरकुलोत्तमदासमुदारम् । श्रीनगपत्यभिरामवरेशौ धीप्रशयं वरयोगिनमीडे ॥ इति । प्राचामाचार्याणां सर्वथा दयावशवदा भवति प्रवृत्तियंत्र खल्वेताभ्यां मूलभा- ध्यकाराभ्यां स्वस्वाभिधानमात्रकमपि नोदलेखीत्यागमभाषयैव सकलजनसौलभ्यायत- दुभयमध्यप्रन्थि । तदेतन्मूलं भाष्यञ्च विश्वविख्यातभूमभिरस्माकं भवाटवीमोक्षाध्व- देशिकैः सुगृहीतनामधेयैर्वृन्दावनगोवर्द्धनाकै श्रीरशाचार्य स्वामिभिः संस्कृतेऽवातायत. देशजनतासाधारण्येन सार्थक्यसंपदे । तैर्हि प्रायः सर्व एवागमभाषानिबन्धा गाथासा- हनीप्रभूतय उदीच्यजनानुकम्पयाडवातारिषत संस्कृते। येषु चाभिज्ञानगाथामित्य- मुदाहरन्ति- "वाधूलवंशकलशाम्बुधिपूर्णचन्द्र- श्रीश्रीनिवासगुरुवयंपदाजभृङ्गम् । श्रीवाससूरितनयं विनयोज्ज्वलं तं श्रीरादेशिकमहं शरणं प्रपद्ये ॥” इति । .० - ।

·भूमिका । अत एव हि मूलेऽर्थाभेदेऽप्युपलभ्यमानः प्राचीनानुवादात् पाठभेद उपपद्यते । भाषान्तरीकरणे ह्याशयस्यैव स्थैर्य सम्भव न खलु वाक्यानुपूर्व्याः । तदिदमार्य कस्यापि दाक्षिणात्यस्य संस्कृतानुवादपुस्तकादुदीच्येन केनापि विदुषा यदुदलेखि पुस्तकं तदयोध्यानिवास्तव्यश्रीरणमुक्तभृत्यपण्डितेन समग्राहि स्वीयपुस्त. कसंग्रहे । ततोऽग्निहोत्रिहरिप्रपन्नपण्डितेन पुस्तकान्तरीकृतम् । एतद्धि विभक्तमूलभा- ध्यमर्यादं त्रिवेणीमयमशुद्धिषु हरिताललाञ्छितं गैरिकव्यञ्जनाजितं प्रायः शुद्धमेकमान- पुस्तकमासाद्यापि कार्य सम्भावनामाबध्नता खलु मया चौखम्बासंस्कृतसीरीजनामक. शास्त्रीय पुस्तकणिप्रकाशनपरश्रीहरिदासगुप्त मृशप्रार्थितेन कार्यान्तरयोगादनबकाशे- नापि तदेव पुस्तकमालम्ब्य मुद्रानामगमि समस्कारि च यथामति, मदज्ञानप्रयुक्तः कश्चन विभ्रमः परेषां मा प्रसाङक्षीदिति विभावयता मूलभाष्ययोबुद्धिभेदविषयान् पाठानधः शुद्धिटिप्पण्यां तत्रतत्रोद्भावयता विशोधयेयुर्विद्वांस इति । अनेन चेल्लो- कानामुपकारः कोऽपि स्यात् तत्सुकृतमन्तयोमिणि चराचरपरमगुरौ चिदचितामीश्वरे परमपुरुषेऽर्पयामि। द्वितीयावृत्तेभूमिका, अयि विशिष्टाद्वैतसिद्धान्ताध्वनीनाः ! भवतामेव कृते पुनरप्ययमुपक्रम्यते निबन्धी मुद्रयित्वा प्रकाशयितुमुक्तसिद्धान्तप्रमेयप्रतिपादनवणः श्रीवरवरमुनिनिबद्धभा- ध्योपहितलोकाचार्यप्रणीतोऽन्वर्थाख्यश्चिदचिदीश्वरलक्षणनिरूपणप्रवणस्तत्त्वत्रयनामा, यद्यप्ययं मुनिशरभूचन्द्रमिते वैकमेऽब्देऽत्रैवास्माकीनायां चौखम्भासंस्कृतग्रन्थ- मालायो काशिकराजकीय विद्याऽऽलयान्यतमाध्यापकेन श्रीभागवताचार्य्यमहोदयेन शोधनपुरःसरं सम्पादितः प्राकाशि; परन्तु बंहीयोनिहायनैनिःशेषतां भजमानेऽस्मिन् ग्रन्थे, सम्प्रति बहूनामेनमधिजिगांसूनां पुस्तकालाभनिवन्धनखेदमवधायं; श्रीवृन्दा- वनस्थश्रीरङ्गमन्दिरमध्यासीनेन श्रीरघुनन्दनशास्त्रिणा प्रेरितं शुद्धमिदमीयपुस्तकमाश्रित्य, पणशीकरोपाख्येन सखारामात्मज-श्रीरामचन्द्रशास्त्रिणा प्राचीनसंस्करणावशिष्टाशुद्धीनिःसा- यंविषयसूचिपत्रेण संयोज्य, संपादितः प्रकाशितश्चास्माभिरुक्तायामेव ग्रन्थमालायाम् , आशास्यते चेदृशसौकर्यविधानमोदमेद्गुरमानसाना विद्यारसिकानामाशी जन- तया श्रीजगदीश्वरानुभ्याऽऽस्यदता। दीपावल्यां-- भवादृशामाश्रयो- बै० सं० १९९५ an जयकृष्णदासगुप्ता, काश्याम् ।

·तत्त्वत्रयस्थविषयसूचिपत्रम्--- पं० ४ ९ १० १ विषयः पृ० विषयः पृ० पं० तत्त्वत्रयोद्देशः चिल्लक्षणम् २९ १२ चित्स्वरूपनिरूपणम् चितां ज्ञानरूपत्वमपि २९ चितो देहादिभिन्नत्वम् ६ चितो द्रव्यत्वम् १९ चितोऽजडत्वम् १४ चित आनन्दत्वम् ३२ चितः सुखरूपत्वम् २२ अचितः स्वरूप तत्त्रैविध्यं- चितो नित्यत्वम् च ३४ १० चितोऽणुत्वम् २ शुद्धसत्त्वम् ३४ अत्रोपपत्तिः मिश्रसत्त्वमस्य प्रपञ्चः चितोऽव्यक्तत्वम् १२ २२ सत्त्वशून्यम् ६२ २ चितोऽचिन्त्यत्वम् १२ ३० चितो निरवयवत्वम् ईश्वरस्वरूपम् १३ चितो निर्विकारत्त्वम् तस्याखिलहेयप्रत्यनीकत्वम् ७३ १० चितो देहपरिमाणत्वनिरासः १३ २९ अनन्तत्वम् १६ चितो ज्ञानाश्रयत्वम् २३ ज्ञानानन्दरूपत्वम् १४ चितो ज्ञानाभिन्नत्वे दोषः गुणानां दिग्दर्शनम् गुणकर्तृत्वनिरासः जगत्कारणत्वम् ८५ वस्तुतः कर्तृत्वमीश्वराधीनम् १७ अन्यत्र जगत्कारणत्वनिरासः ८५ २९ चितो ज्ञानरूपत्वव्यवहारोप- ईस्वरस्योपादानत्वमपि, पत्तिः ११ तस्य सविग्रहत्वम् ९८ चित ईशनियाम्यत्वम् १९ २८ तत्स्वरूपस्य पञ्चविधत्वम् १०१ १२ चित ईशधार्यत्वम् परत्वम् चित ईशशेषत्वम् व्यूह्त्वम् चितस्त्रिविधत्वम् १ विभवत्वम् चितोऽविद्यासंसर्गादुःखादिः २४ अन्तर्यामित्वम् चितामानन्त्यम् १ अर्चाऽवतारत्वम् ११७ २० तदैक्ये दोषाः ६. अन्थोपसंहारः ११९ २ 94 ४ २ . ८ ४ ८ २ ८ ६ ॥ इति ॥

·No text on this page.

·MAWAN तत्त्वत्रयम् भाष्योपबृंहितम् । श्रीमते रामानुजाय नमः। अनादिमायया सुप्त इत्युक्तप्रकारेणानाधचित्सम्बन्धनिबन्धना. शानान्धकारेणाभिभूता आत्मस्वरूप प्रकृतेः परं ज्ञानानन्दमयं भग. वदनन्याई शेषमजानम्तो देवोऽई मनुष्योऽहमिति जडदेहेऽहम्बुद्धि कुर्वन्ता, उत्पनेऽपि देहातिरिक्तात्मज्ञान ईश्वरोऽहमहम्भोगीति स्वत. न्त्रमभिमन्यमानाः, लत्यपि शेषत्वानेऽप्रातविषयेषु तद्विनियो. जयन्त एवम्- योऽन्यथा सन्तमात्मानमन्यथा प्रतिपद्यते । किं तेन न कृतं पापं चौरेणात्मापहारिणा॥ इत्युक्तप्रकारेणात्मस्वरूपेऽन्यथा प्रतिपचिरूपमखिलपापमूलमा. स्मापहारं कुर्वन्तोऽल्पास्थिरत्वादिदोषदुष्टशब्दादिमागकतत्परा, विचित्रा देहसम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुम् । पूर्वमेव कृता ब्रह्मान् हस्तपादादिसंयुता ॥ इत्युक्तप्रकारेण करणकलेवरषिधुरा भोगमोक्षशून्या अचिदवि शेषिता बद्धात्मानस्तिष्ठन्ति । तहशायां परमदयालुना सर्वेश्वरेण स्वचरणकमलसमाश्रयणो. पकरणतया दत्तं शरीरं प्राप्योज्जीवनोपयिक तत्समाश्रयणमकृत्वा तदानीं त्वदत्त शरीरमार्गे भ्रमामीत्युक्तप्रकारेण पारं गन्तुं दत्तं प्लव. मारुह्य प्रवाहमार्गेण समुद्रं प्रविशन्त इव संसारनिस्तरणोपयिक संसरणहेतुं कृत्वाऽनाद्यविद्यालञ्चितपुण्यपापकर्मानुगुणमनेकयो। निषु जनित्वा प्रतिजन्म दुरन्ततापत्रयदवानलदह्यमाना अनादि- कालं संसरन्तोऽप्यतीतानागतानमिशतया तत्र संसारे शोकरहि. ता गर्भजन्मबाल्ययौवनवाईकमरणनरकरूपावस्थासप्तकं भजन्तो दुःखपरम्परामनुभूयानन्तक्लेशभाजने संसारसागरे मना व्याकु. ल वन्ति।

·অল্প तेषामनर्थविशेषमनुसन्धाय तदुज्जीवनाय सृष्टिं कुर्वतस्सर्वभूः तमुहद सर्वेश्वरस्य। एवं संसृतिचक्रस्थे भ्रम्यमाणे(१) स्वकर्मभिः । जीवे दुःखाकुले विष्णोः कृपा काऽप्युपजायते ॥ इत्युक्तप्रकारेण हृदय उत्पनेनापारकारुण्येन "जायमानं हि पु. रुपं यं पश्येन्मधुसूदन" इत्युक्तप्रकारेण जायमाने कृतेन विशेषक साक्षण निरस्तरजस्तमस्कस्य प्रवृद्धसत्त्वस्य मुमुक्षोश्चेतनस्य तत्व. ज्ञानेन विना मोक्षालिदस्तत्वज्ञान शास्त्रेणोपदेशेन वा लम्पाद्यम् । शारण तस्य "शास्त्रज्ञान बहुलेशं बुद्धश्चलन कारणम्" इत्युक्तप्रका. रेण बहुक्लेशसाध्यतया दुःसाधत्वा(२)कथञ्चित्साधनायोद्योगक- रणेऽपि "अनन्तपारं बहु बेदितव्यमल्पश्च कालो बहवश्च विद्या" इत्युक्तप्रकारेण चेतनानां मन्दमतित्वान्मन्दायुष्टाद् विघ्नानामनन्त- स्वात्सर्वेषां शानसिबेदुर्लभत्वात् , शास्त्राभ्यासानधिकारिणां स्त्री- शूद्रादीनां मुमुक्षुत्वस्य निष्प्रयोजनस्वाथ, उपदेशेन तत्सम्पादने उकदोषेषु कस्याप्यभावात्-अमुं विशेषमभिप्रेत्य सर्वशास्त्रनिपुणः सकललोकोज्जीवनकामः परमकारुणिकः श्रीलोकाचार्य: श्रुतिस्मृ. तीतिहासपुराणैरवगाहानन्तविस्तरेण(३) प्रतिपादितांश्चिवचिदी. श्वरतत्स्वानां स्वरूपस्वभावविशेषानखिलचेतनसुग्रहं सुव्यक्तमे तत्प्रबन्धमुखेनाह-मध्यवीथिभट्टकृष्णापादप्रभूतिपूर्वाचार्याणामपि प्रबन्धनिर्माणश्यमेवाशयः। ननु निरहङ्काराणां परसमृद्धिप्रियाणां ख्यातिलाभनिरपेक्षाणा- मैतेषां प्रबन्धनिर्माणमनुचितम्, एकेन कृतस्य प्रबन्धक्यान्येन परि- पालनमेवोचितमिति चेत् सत्यम् , दिव्यसूरिभिरैककण्ठेयनाभिधाना. दर्थस्याप्तता[यचा] सिध्यति, तथाऽऽचायरैककण्ठ्य नोक्तावर्थस्यात. ता सिद्ध्यति । तथा च तत्र मन्दमतीनां विश्वालो भवेदित्यभिप्राये णैकविषयेऽनेकैराचार्यः पृथक् प्रवन्धो निर्मितः । किञ्चकत्राविशदा अर्थविशेषा अन्यत्र विशदतया प्रतिपाद्यन्ते । तत्र कारणं सुक्तिविशे. षाः सङ्कोचविस्तरौ च । इदं चैकककप्रबन्धेष्वपि तुल्यम् । (इत्युपोद्घातः) (1) भ्राम्यमाणे-इत्यपि पाठः । (२) दुःसाध्यत्वादिति पाठान्तरम् । (३) दुरवगाहनं विस्तरेणेति पुस्तकस्थः पाठः । मम तु-दुरवगाहानन्तविस्त- रेणेति प्रतिभाति ·भाष्योपबृंहितम् । हरिः ॐ तत्सत् । मुसुक्षोश्चेतनस्थ मोक्षोपत्तौ तत्त्वत्रय ज्ञानमपेक्षि- तम् , तत्वत्रयं चिदचिदीवारश्च । मुमुक्षुमोक्षच्छावान् संसारविमोचनेच्छाधानिति यावत् । *मुमु. क्षो इत्यनेन संसारनिवृत्तापिच्छोत्पत्तिदुर्लभेति सूच्यते। एतदिच्छा. ऽनुत्पत्वेरेव धनादिकालं समसरत् । उज्जिजीवायेषुः(१) सर्वेश्वरो. ऽप्येतदिच्छोत्पत्तिपर्यन्तं विलम्बते संसारं द्रढायितुमिच्छां कुर्वत आत्मनस्तनिवृत्ताविच्छोत्पचितुर्लमा खलु, इदानीमस्य चेतनोक्ति- रपि साभिप्राया, सचाभिप्राया-चैतन्यप्रयोजनसिध्युपक्रम इदानी. मेव'इति, अनादिकालं व्यर्थमेव जातं चैतन्यमुज्जीवनानुपयुकत्वात् । अथ संसारनिवृत्तीच्छा च निरस्तातिशयाहादसुखभबैकलक्षणाया भगवत्प्रारुपयुक्ता लक्ष्मीकान्तमेकमेव विषयीकरोति यत् तदेव हि ज्ञानम् , आत्मप्राप्त्यर्था संसारनिवृत्तीच्छा तु विपरीतक्षानकार्यम्। तस्माद्भगवत्प्रातिविरोधिनः संसारस्य विमोचन इच्छावतोऽधिका- रिणस्तादृशमोक्षरूपपुरुषार्थसिद्धी तत्त्वज्ञानमपेक्षितमित्यर्थः । न च तत्वशानोत्पतेः प्राक् कथं मुमुक्षेति वाच्यम्। “परीक्ष्य लोकानू" "जा- यमानम्" इत्यादिश्रुतिस्मृत्युक्तप्रक्रियया तत्सम्भवात् । तत्त्वज्ञानस्या. वश्यापेक्षितत्वोत्या तत्त्वज्ञानान्मोक्ष इति नियमः स्मारिता, शानान्मोक्ष इत्येतत्सकलसिद्धान्तलाधारणम् । मोक्षतत्त्वयोरेव हि विप्रतिपत्तिः। नन्वेवं शानान्मोक्ष इति नियमस्वीकारे- पशुमनुष्यः पक्षी वा ये च वैष्णवसंश्रयाः। तेनैव ते प्रयास्यन्ति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ यं यं स्पृशति पाणिभ्यां यं यं पश्यति चक्षुषा । स्थावराण्यपि मुच्यन्ते किं पुनर्वान्धवा जनाः ॥ इति श्ानायोग्यतिर्यस्थावराणामपि वैष्णवलम्बन्धेन मोक्षः सिद्धिप्रतिपादकवचनानां वैयर्थं स्थादिति चेन्न, तेषां मुमुक्षुत्वा. भावात् । प्रकृते मुमुक्षोश्चेतनस्य मोक्षसिद्धौ तत्वज्ञानमपेक्षितमित्यु तम् । तत्र मुमुक्षुत्वतत्त्वज्ञानयोरुभयोरभावेऽपि तदुभयपरिपूर्णस्य कस्यचिद्वैष्णवस्याभिमान एव कार्यकर इत्युक्तम् । अतोऽभिमानिनो (१) उज्जिजीविषुरिति पाठस्तु न युक्तः ।

·. বলম্ব ज्ञानविशेष दृष्टाऽभिमानान्तर्भूतस्यास्योश्वरः कार्य करोतीति शा. नामोक्ष इत्येतन्नियमस्तमालद्वारकरिखध्यति। तत्त्वज्ञानमित्यनुक्त्वा तस्वनयज्ञानमित्युक्तत्वाद् न्यूनाधिकत. स्वान्यभिदधा बाह्यकुदृष्टीनां मतं प्रतिक्षितम् । अनेन तस्वनयमि. तिनिर्णयकरणे प्रमाण निर्दोषप्रमाणभूतो वेदान्तः। तत्र "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा इति भोक्तभोग्यप्रेरयितशब्देश्चिदचिदीश्व. रात्मकता स्थानित्रीण्यभिहितानि । तस्माद्वेदान्त प्रतिपाद्यं तत्वत्रय- मिति निश्चित्य मोक्षसिद्धौ तखत्रयानमपेक्षितमित्युक्तम् । ननु तमेवं विद्वान मृत इह भवति नान्यः पन्था अयनाय विध ते” इति वेदान्तैर्भगवत्तत्वज्ञानस्यैव मोक्षोपायत्वमाभिहितम्। अनेन तत्यान्तरपरिज्ञानस्यापि मोक्षोपायत्वं कथमुच्यत इति चेत् ? भगवा तस्वस्य सकलचतनाचेतनविलक्षणत्वेन तेषां कारणत्वेन व्यापक त्वेन धारकत्वेन शोषित्वेन च ज्ञातव्यतया तत्वान्तरभावे ईश्वरस्यैवं ज्ञानासम्भवात् तत्वत्रज्ञानापेक्षा निराबाधा । "भोक्ता भोग्यं प्रेरित तारं च मत्वा" "पृथगात्मनं प्रेरितारं च मत्वा जुष्टस्ततः तस्तेनामृत- त्वमेति" इतिश्रुतेरयमेवाशयः। अन्यथा तमेवं विद्वानितिश्रुतिविरो धापत्तेः। अत एवमेव तच्छुतिच्छाययाऽभिहितम् । तस्मान वेदान्ता. विरोधप्रसङ्गावकाशः। किं तत् तत्वत्रयमित्यादि* *चित्*-चैतन्याधारो वस्तु। *अ. चित-चैतन्यानाधारो वस्तु। *ईश्वर:- योगवैशेषिकाद्यभिहित- तत्वनिष्ठेरभिधीयमानः पुरुषविशेषो भवति, किन्तु वेदान्तेष्वाभि- वितश्चिदचिनियन्ता "क्षरं प्रधानममृताक्षरं हर "क्षरात्मानावी. शते देव एका" "प्रधानक्षेत्रापतिर्गुणेश" इति श्रूयते । चिदित्यात्मोच्यते, आत्मस्वरूपं “गत्वागत्वोत्तरो- त्तरम्" इत्युक्तप्रकारेण देहेन्द्रियमनाप्राणबुद्धिभ्यो वि. लक्षणमजडमानन्दरूपं नित्यमण्वव्यक्तमचिन्त्थं निर- वयवं निर्विकारं ज्ञानाश्रय ईश्वरस्य नियाम्(१) धार्य शेषम् । (१) गदमचरयमधानुपसमें इति यमौ पोरदुपधादिति यतोऽनुपसर्ग एव नियमितत्वालन्तलक्षणो ण्यदेव । तेन तत्र न भवेद्विनियम्यमिति कार्तिकादिप्रयोगास्तु नियमे साधिवत्यन्यथैवोपपना इति श्रीमाध्ये बहुलमेवं प्रायोजि, तदेवेदमिति स्थितिः। . - ।

·भाष्योपबंहितम् । उद्देशक्रमेण तत्वत्रयस्य व वरूपस्वभावविशेषानुपपादयितुं प्रथमं चित्तत्वोपपादनमुपक्रमते-विदिति । मध्यवीथिभ- हार्यकृष्णपादप्रभृतय आचार्यास्तत्वत्रयोपपादनसमयेऽचित्तत्व मुपक्रस्याभिदधुः । अयं चिन्तत्वमुपक्रम्याभिदधाति, अस्थायमा मिप्राय:-अचित्तस्वस्य हेयतया ज्ञातव्यत्वादीश्वरस्योपादेयतया ज्ञातव्यत्वाद् एवमुभयोरपि तस्वयोर्शातुरधिकारिणश्चेतनस्य स्व. रूपस्य प्रथमं ज्ञातव्यत्वादिति । तथाऽभिद्धतां तेषामाशयस्तु- प्रकृतेानाभावे आत्मनः प्रकृतेः परत्वज्ञानासम्भवात् प्रथमतः प्रकृति शास्वाऽनन्तरं तदन्तर्वर्तिनमात्मानं ज्ञात्वा तदन्तर्यामिणः शरीरस्या. स्मयनुभयामिमानिन ईश्वरस्य स्वरूपज्ञानं बुद्ध्यारोहणक्रमेण सम्पा. दनीयमिति अचिदुपक्रमेणाभिधानमन्त्रमयमारभ्यानन्दमयपर्यन्तमा रोहक्रमेणाभिदधत्याः श्रुते मर्यादाऽनुगुणम्, चिदुपक्रमेणाभिधानं च "भोक्ता भोग्यं प्रेरितारं च मत्वा इत्यादिश्रुत्यनुगुणम् । तस्मातक मद्वयं च वेदान्तसिद्धम् । "चिदचिदीश्वरतत्स्वभावा"इति यामुना. चार्यवचनम् । “अशेषचिदचिवस्तुशेषिण" इति भाष्यकारवचनं च कोटिद्वयानुगुणम् । चिदुपक्रमयोजनाऽक्षरस्वरससिद्धा। अचिदुप. क्रमयोजनाऽपि अक्षरानुगुणैव । तथा हि-चिदुपक्रमस्तु समस्तपद स्वाद् द्वन्द्वसमासे अल्पान्तरस्याभ्यहितस्य च पूर्वनिपातोऽनुशा. सनसिद्धः। तत्राभ्यहितत्वादल्पाचतरत्वाञ्च चिच्छब्दः पूर्व निपा. तितः । अभ्यहितेश्वरवाचकशब्दाच्चेतनवाचकचिच्छब्दस्य पूर्व- निपातश्चाल्पान्तरं पूर्वमित्यनुशासनलिधः । एवं क्रमद्वयमपि वेद- वैदिकपरिगृहीतत्वान्मुख्यमेव । चिच्छब्दस्य "प्रेक्षोपलब्धिश्चित्संवित्प्रतिपज्ज्ञप्तिचेतना" इति ज्ञानवाचिशब्दैः सह पठितत्वाज् ज्ञानाश्रयवस्तुनि प्रसिद्धिप्राचुर्या. भावाच "क्षरात्मानावीशते देव एकः" “य आत्मानमन्तरो यमयति यमात्मा न वेद यस्यात्मा शरीरम्" "आत्मा शुद्धोऽक्षरः" "आत्मा ज्ञानमयोऽमल" इतिश्रुतिस्मृतिध्वनेकत्रोक्तत्वाज्जीवे प्रसिद्धिप्राचु. यवता आत्मशब्देन चिच्छन्दं व्याचकार-चिदित्यात्मेति। अथ किमस्यात्मनः स्वरूपमित्याशङ्कायामात्मस्वरूपलक्षणमाह- * आत्मस्वरूपमित्यादिना*। श्रुतिस्मृत्यादिषु कस्यचित्प्रमाणस्योपा. दानौचित्येऽपि दिव्यमुरिवचनोपादानं तत्त्वप्रतिपादकनुतिस्मुत्यादि- भ्यस्तत्वदर्शिप्रधानस्यादिव्यसूरवचनमेव निर्णयस्य मुख्यप्रमाण- ·६ तत्वयम् मिति शापनार्थम्, "विधयश्च वैदिकास्त्वदीयगम्भीरमनोऽनुसारिण' इति परमाचार्यवचनम् । स्वरूपं स्वरूपा, अलाधारणाकार इति यावत्। गत्वागत्यात्तरो. तरम् इति अनमयप्राणमयमगोमयेभ्या उत्तरमित्यर्थः देहेन्द्रियमानः प्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यत्र वुद्धिपदेन किं महदनुगृहीतमन्ताक रणमुच्यते किंवा शानमुच्यते इति चेत् ? अत्र शानं विवक्षितन्तस्या शेखरे देहादिवलक्षण्याभिधानलमये तथाऽभिधानात। देहेन्द्रियमना प्राणधीभ्योऽन्या इति यामुनाचार्यैरुतम् । उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेति त्रिधा तस्वनिर्णयक्रमः। तत्र चिद'. चिदीश्वर इति तस्वत्रयमुद्दिश्योहेशक्रमेण तेषां स्वरूपशोधनं कर्तुं विचार्य प्रथमं चिच्छब्दनिर्दिष्टस्यात्मनः स्वरूपशोधनमुपक्रम्य देहेन्द्रियमनाप्राणबुद्धिभ्यो विलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं स्वरूप. लक्षणमुक्तम् । अथ तत्परीक्ष्यते। आत्मस्वरूपं कथं देहादिविलक्षणमिति चेद ? देहादीनां मम देहादिकमित्यात्मनः पृथगुपलभ्यमा- नत्वात, इदमित्युपलभ्यमानत्वात् , आत्मनोऽहमि- त्युपलम्भातू, अस्य कदाचिदुपलम्भादात्मनः सर्वदाप. लम्भात् , एतेषामनेकत्वादात्मन एकस्वादात्मतेभ्यो विलक्षणा स्वीकार्यः । एवं युक्तीनां बाघसम्भावना. यामपि शास्त्रबलेनास्मा देहादिविलक्षणः सिद्धयति । तत्र प्रथममात्मनो देहादिवलक्षण्यशोधनाय तज्जिशासुः प्रश्न- मनुभाषत। *आत्मस्वरूपमित्यादिना । अयमर्थस्तत्वशेखरे स्वयमेव विस्तरेणोक्त तत्र हि देहस्यानेकावयवसङ्घावात्मकत्वं सिद्धम्। तत्र सर्वेषामवयवानां चैतन्यमस्ति चेदनेके चेतनोपलब्धिप्रलगा अवयवा. नां परस्परमविवादनियमः तत्र ममताबुद्धिर्ममताव्यवहारश्च न स. म्भवति, एकैकावयवस्यैव चैतन्याङ्गीकारे तद्विच्छेदेऽवयवान्तरा- नुभूतं न स्मरेत् , पश्चादहङ्कारबुद्धिव्यवहारौ ममताबुद्धिव्यवहारो च न स्युः, सर्वशरीरव्यापिसुखदुःखानुभवश्च न स्यात् । 'शरीर नावयषसवातात्मकमपि स्ववयवि, तत्र चैतन्यं स्वीकार्यम्' इति तु न युक्तम्, उपलम्भानुपपत्यभावेनावयविस्वीकारानुपपत्तेः। किस . , G ·भाष्योपबृंहितम् । बालदेहोऽहं मन्दधानः,युवदेहोऽहं बहुशान: रीरमिति शरीरा. हमर्थयोर्जायमानौ भेदप्रतिपत्तिब्यबहारौ न स्याताम् । न च ममा. यमात्मेत्यक्ष तावमुखथाविति युक्तम, मुख्यत्वे बाधकामावात् । अन्यथाऽहम्बुद्धेः शरीरमेव विषय इति स्वीकारेऽपि श्रुतितदर्थाप. त्तिभ्यां देहातिरिक्तो देहान्तरपरिग्रहयोग्य आत्मा सिध्यति । बाहन्द्रियाण्यपि मारमा, एकस्यैव सर्वन्द्रियाविषयज्ञानात् । ए. धमनङ्गीकारे योऽहममुमर्थमपश्यं सोऽहं स्पृशामीति प्रतिसन्धानानु. पपत्तिः। यदि चक्षुरेवात्मा; तहिं अन्धो रूपं न स्मरेत् । यदि श्री. प्रमात्मा; तदा बधिरः शब्दं न स्मरेत् । एवमिन्द्रियान्तराणामात्म. स्वेऽप्यनुपपत्तिद्रष्टव्या । नाध्यन्तःकरणमात्मा; स्मर्तुः स्मरणादिका यस्य करणतया कल्पितमिदमेव स्मरतीति स्वीकारासम्भ्रमाव , स्मरणश्य करणाभावात । न च करणमपीदमेव; विरोधात् । अन्य. स्किश्चित्करणमिति चेत् ? तधदि बाह्यकरणं, तदा तच्छ्रन्यो न स्मरेत् । यद्यन्तःकरणं तदात्मनो मन इति नाम कृतं स्यात् । यद्य. ग्त:करणमनपेक्षितं तदेन्द्रियार्थसम्बन्धकाले सर्वदा झानमुत्पद्यत, तस्मान्मनश्च नात्मा; सङ्घातरूपत्वादेहात्मपक्षोक्तदूषणानामत्रापि प्रसङ्गात् । ज्ञानं नास्मा; मम शानमुत्पन्नं नष्टमिति क्षणिकत्वेनात्मध. मंत्वेन चोपलम्भास्थिरः कश्चनात्माऽस्तीति पूर्वादृष्टवानयमद्य प. यामीति प्रत्यभिज्ञया सिद्धमिति विस्तरेणोक्तम् । एवमत्रापि प्रत्येकनिराले क्रियमाणे अन्याविस्तरो भवेदिति मन्द- मतीनांप्रतिपत्त्यर्थ देहादिकं समुचित्योपादाय तत आत्मनो बैलक्षण्यं कैश्चिाक्तिविशेषैः सुग्रहमाह-*देहादीनामित्यादिना* | देहादीनां मम देहो ममेन्द्रियं मम प्राणो मम बुद्धिरिति ममताबुद्धिव्यवहार. विषयतयाऽहमर्थात्पृथगुपलम्भात् , आत्मनोऽहमर्थत्वेनोपलम्भाच्चे त्यर्थः । *अस्येत्यादि । अस्येति देहन्द्रियादिकं परामृश्यते । देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनुपलम्भश्च जामशायां स्थूलोऽहं कृशोऽ. हमित्यहम्बुद्धिव्यवहारविषयतयाऽऽत्मत्वेन भासमानस्यापि सुषुप्तिदः शायां तथाऽनुपलम्भः । आत्मनः सदोपलम्भश्व सुषुप्तेः प्रागेताल जाननहं सुषुप्तौ मम शरीरमपि न जानामीति प्रत्यभिज्ञोदयाद् उभ- यावस्थायामपि देहातिरिक्तः कश्चनात्माऽस्तीत्युपलम्भः। अथवा जन्ममरणभावत्वेन देहस्य कदाचिदुपलम्भः कदाचिदनु पलम्भः। मया जन्मान्तरे कृतस्य फलमिदमितिलोकव्यवहारेणात्मनो जन्ममरणादिरहिततया सदोपलम्भः। एवं चक्षुरादिरूपेणोपलस्यमा ·- বগ मानामिन्द्रियाणामन्धधिराद्यवस्थायामनुपलम्मात, संकल्पादिहेतु. বঘাতমান গুলজাঃ জাম্বিনাথ । ষ্টান্ত নিহজাবাথরুমাল মাথায় স্কালিমাথাখা অঙ্ক स्पर्शाद्यनुमेयतयाऽनुपलम्मात्, विषयग्रहणवेलायामुपलभ्यमानस्य জাল ঝিঅঙ্গগাহাঅনুবা, অাললপ্ত মা স্বগুণ श्रोत्राभ्यां सुसम्पन्नोऽहमिदानीमन्धो जातो बधिरो जाता, पूर्व सुवि. शाइमनस्क इदानी न किञ्चिज्जानामि, तदानीमहं निष्प्राण इदानी ससाणो जाता, मम प्राग् शानमजनि इदानी नष्टमित्येतेषामुपलम्मद शायामनुपलम्भवशायां चाविशेषेणोपलभ्यमानस्वात् । एतेषामित्यादि* । अनैतच्छब्देन देहादयः परामृश्यन्ते । देहस्या. नेकत्वमनेकावयवसाता(१)रमकश्वम् । इन्द्रियाणामनेकत्वं, चक्षु. भोत्रादिव्यक्तिभेदेन । मनसोऽनेकत्वं, मनोवुद्धिचित्ताहकारभेदेन । प्राणस्यालेकत्वं, प्राणापानादिभेदेन । बुद्धरनेकत्वं, शानदेना एवं देहा. देरेकैकस्यैवानेकत्वाद् अहंबुद्धिव्यवहाराईस्यात्मन एकत्वात्। देहा. दिप्रकारस्य वात्मनः प्रकारस्य च निरूपणे आत्मा देहादिभ्योऽन्या एव स्वीकर्तव्य इत्यर्थः । एवं युक्तिभिः साधितमर्थ शास्त्रेण दृढी. करोति-पवमित्यादिमा । बाघसम्भावनायामपीयुक्तया सर्वधा बाधोद्भावनं केनापि न शक्यते कर्तुम् । तदुद्भावनेऽपि अस्थार्थस्य श्रुतिस्मृत्यादिसकलशास्त्रासिद्धस्वाच्छास्त्रमेषामुमर्थ साधयतीत्यभि. प्रायः सूचितः। "पञ्चविंशोऽयं पुरुषः" "पञ्चविंश आत्मा भवति" (२)भूतानि च कवगैण चवणेन्द्रियाणि च । टवर्गेण तवर्गेण ज्ञानगन्धादयस्तथा ॥ मनः पकारणवोतं फकारेण स्वकृति । बकारेण सकारेण महान्प्रकृतिरुच्यते ॥ आत्मा तु समकारेण पञ्चविंशः प्रकीर्तितः । यः परः प्रकृतेः प्रोक्तः पुरुषः पञ्चविंशकः ॥ स एव सर्वभूतात्मा नर इत्यभिधीयते । आत्मा शुद्धोऽक्षरः शान्तो निर्गुणः प्रकृतेः परः ॥ प्रवृधपचयो नास्य एकस्याखिलजन्तुषु । (१) सङ्घातस्थाने सङ्घपदं प्रायः पुस्तके भवति । (२) नानापुराणवचनान्येतानि ।

·भाष्योपबृंहितम् । पिण्डः पृथग्यता पुंसः शिरपाण्यादिलक्षणः ॥ वतोऽहमितिकुनैतां संज्ञां राजन्करोम्यहम् । किं त्वमेतच्छिरः किन्तु शिरस्तव तथोदरम ॥ किमु पादादिकं त्वं च ततरिक महीपते। समस्तावयवेभ्यस्त्वं पृथग्भूतो व्यवस्थितः ॥ कोऽहमित्येव निपुणो भूत्वा चिन्तय पार्थिव । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः ॥ अहं ममैतदित्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवारवग्निजलपृथिवीभ्यः पृथस्थिते ॥ अनात्मन्यात्ममा वा का करोति कलेवरे"। इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिसकल शाखपतिपणमात्मनो देहादिविलक्ष- णत्वं दुरपहावामित्याशयेन शालापळेनास्मा देहादिविलक्षण सिध्यतीति सुनिश्चयमनेनोक्तम् । अजडत्वं नाम ज्ञानेन विना स्वयमेव प्रकाशमा. मत्वम् । *अजडत्वमित्यादि । अजडत्वं नामानन्याधीनप्रकाशत्वं, स्वयं प्रकाशत्वमिति यावत् । स्वयंप्रकाशत्वं च दीपस्य दीपान्तरनिरपेक्षत्व. व्यवहारहेतुत्ववत् प्रकाशान्तरनिरपेक्षस्वव्यवहारहेतुत्वम् । तदेवा. ह-ज्ञानेनेत्यादिना* | धन्तज्योति पुरुषः" "यत्राथं पुरुषः स्वयं ज्योतिर्भवति विज्ञानधनः" "आत्मा ज्ञानमयः" "तच्च ज्ञानमयं व्या. पि स्वसंवेद्यमनुपममात्मसंवध तज्ज्ञानम्" इति । आनन्दरूपत्वं सुखस्वरूपत्वम्, प्रवुद्धः 'सुखमहम- स्वाप्सम्' इति प्रतिसन्दधातीति सुखरूपं भवति । *आनन्दरूपत्वमित्यादि । आनन्दरूपत्वं स्वत एवेष्टत्वम् । तच्च स्वभावत एवानुकूलत्वम् । अनुकूलं सुखं दुःखं प्रतिकूलमिति स्थिते । स्वात्मा स्वस्थानुकूलो होत्यात्मलाक्षिक एव सः॥ इत्युक्तप्रकारेण स्वस्य स्वयमेव सुखरूपं भवतीत्यर्थः। एवमा. स्मस्वरूप सुखरूपमित्या सुप्तप्रतिबुद्धप्रत्यभिशा प्रमाणमाह--प्रबुद्ध इत्यादिना* । 'सुखमहमस्वालम्' इति प्रत्याभोवात्र प्रमाणमिति तस्वशेखरे स्वयमेवायोचत् । सुषुप्तिदशायाँ परागर्थानुभवाभावात् प्र. त्यगर्थस्मरणसद्भावा सुप्तोत्थितेन परादृश्यमानं सुखं स्वरूपसुखमेव १ २ ·কাল। ছোলী স্ব স্ব ওজন বাঙালি যন্ত্রগুঘ• ছু? ছান্তি প্রানজ্ঞাঃ জিঙ্ক ছুরি ল জ গুলু , দাবিত্যাবস্থা নখাজা মামুহুৰি মাৰিষা। সুম গী- ছল ৫৫ qয় ছি সুস্বীনি ঘী পূৱস্থা” ছুঝি। ওজন্তু মলয় মালী মুখামুলঃ ভাল ফ্লা স্ব স্থায় র। স্ব স্বার্থ স্বামী য় অজ্ঞান, প্রথা বালানগঞ্জ অমনিৰিবিন, নামবধাৰিাৰ ফান্ধাইscথা : সন্তাফাৰ মিলা ই হৃাল। গ্ৰহ্মা ক্ষ্মি লঘু মুক্তিকাঃ বিঃ “জ্ঞা অনুষ্টি লিখা জালালবাম লালজমিয়াগুিলভূকম্বা মনা জালাল মুজু ! হন এবং কোষাল না। শুৱলালাভালাব নয়। নিত্য শান্দি। বন্ধান্ত জল্প- লাত্মত্বনিঃ কৰি অন্ধ। জান বহু মা, मरणं देहषियोगः। নিঅলালিত্যাগ দাখিীহিঙ্গা দাখিল == জন জ্বালা। মা হা হাজ্ঞা ঃ 66ঞ্জঞ্জিঃ গ্রেস্ত ভ” “তা হইত ন্ন স্বাদ গ্রভা বা ত্রুর দুৱালি ফুল- নি প্রায় অরঃ মুভূনা জৰাঃ মজুনিকায়ন জালাৰ ৰিভভল?) মুয়ালু আন্থিগুলিস্বাক্ষলাল জামা খথ ন । জানি । নাক মুখ ছবি দুখঃ। া মা নিখ সুষ্ট মাইক্ষংলাক্সায়ী আগন্তুথনাৰ শ্ৰদ্ধ, যুদ্ধ বি লাগৰিষামন্ত্রী লালুখাব। হুয়াখালালীমা হাৰুলৰাজ্যৰুৱীৰারুয়ামানাজায সঙ্গী। জল প্রান্সলিংমহ ভীতে। “ল জাঅন ডিঅর আবিষঙ্গি ক্লাহী লায়লাহী” “লিয়া লিল”। মজুৰি তুর্থ বিলাহী ভা”। "न जायते म्रियते वा कदाचिनाय भूत्वा भविता वा न भूयः । লা লিঃ হানী গুগল মূৰ মাল হই। দুহায় আলিয়ানাঃ ন্যাত্ব আঃ হান্ন। (1) व्यससजेति पुस्तकस्था पाठः । व्यसबजेदिति क्वचित् ।

·भाज्योपहितम् । জন্তুর হত্যাকান বন্ধু ? হুহাহ্মঘাষা- গায়স্থ জালা হুয়াল্লী ও মন্ত্র ধ্বনি। লিম্বিৎ জgথ লিবাগ বিহু ঘামূলকভঘম্বো স্কিয়ি ভিল্লুমদখুন-- তুগিরালিং। অ্যালকা জ্বথেলা। ৰি ইলাম ন জুনিঃ ‘নল লাইল গুলি ৰিক্ষাৰ ঘুখী থা দূল কথা । দুখৰছাক” যাই, खै के जास्मालीका प्रयन्ति चन्द्रमसमेव ते सर्व गच्छन्ति" इति চাঞ্চল্লখ্য, মুফুটেস্টোফলংটা টাকা এক দুস্থান ব্দ লিয়াডাঙ্গা জামাতা সঞ্জয়লা ও দুম্বী সুসিংহঃ জিং বাল ল বেঞ্জীবন্ত মাঃ জুয়াৰীয়া যুনামগুলাগুলই ৫ খীলামু” মুনি ভঙ্গাব্যাক্তি দিৰ ওাঘিলাছু। “ হেলা না করি। এছাতাঃ জালা লিগঞ্জ । না কী লিঃ এ লাখ ঘৰ” । এয়াগ দ্বাৰীৰ দুঃ?? 'মমাম হায়াণালঙ্কমু। জহুমাবার ফুলিঙ্কলিখি। মুন্তি হয় না খেয়ে থামু। লম্বায় দ্বিগুনি অন্ন আখী স্কুল জত্মীনি ? ল, লক্টিালৰিীঘালাল হাখালী দুলা অথা ঘণ লাল, নগ্ধা জান ভন্ন ভাষী ল জাহিঙ্খঃ তৃষ্ণন্ধান্ত শাহীহাহয়ঞ্জ জানানো। नन्येवं सति सर्वशरीरव्यापिसुखदुःखानुभवः कथं घटेतेति शङ्का- মৰিলৰিয়ালা। বাংলান্তিমাখা ছুৰুত্বময় বিছান লন্দু ? আৰু ইন বলা হয় দ বলা, ঘৰ নি , ভি ম মুনিয়া ভাল নাৰীজিইম্বি ভুয়াশৰঃ হৃথ মিথঃ। যা বাহুলঘোলা। মাসীহীন মাথনালয়গুলোমাথ মা যথাস জলাব, লখা- ऽऽत्मनो हृदयप्रदेशे स्थितस्यापि तद्धर्मभूतं ज्ञानं सर्वत्र देहे व्याप्नो.

·१२ सश्वयम् . , . 9 तीति सर्वत्र शरीरे सुखदुःखोपभोगस्य न काचित्पतिहतिरित्यर्थः । স্ব জু Sল্টাজ দুনিজুঙ্গা। আজ জ্বালা त्यर्थः । आत्मा स्वगुणेन शान सकलदेह व्याप्यावस्थिता, आलोक चत । यथा मणिप्रभृतीनामेकदेशवर्तिनामालोकोऽनेकदेशब्यापी दृश्य- ते, तद्वद्धृदयस्थस्यात्मनो ज्ञानं सकलदेह व्याप्य वर्चते । ज्ञातुः प्रभा स्थानीयवानस्य स्वानयादन्यत्र वृत्तिर्मणिप्रभावन दुपपद्यते इति प्रथम सूत्रे स्थापितमिति अत्र भाष्यम् । एवं ज्ञानव्याप्स्या सर्व मुल इत्यय भर्थो वृहदारण्यक उक्त:... प्रनया वाचं समारुह्य वाचा सर्वाणि ना. मान्याप्नोति, प्रज्ञया प्राण लमारुह्य घ्राणेन सर्वान् गन्धानाप्नोति, शया चक्षुः समारहा चक्षुषा सर्वाणि रूपाण्यामोति, प्राचया श्रोन समारुह्य श्रोत्रेण सर्वाञ् शब्दानाप्नोति, प्रशया जिह्वां लमाला जिह्वया सर्वान रसानाप्नोति, प्रज्ञया हस्तौ समारहा हस्ताभ्यां सर्वाणि कर्मा- ण्यानोति, प्रज्ञया शरीरं समारा शरीरेण सुखदुःखे आप्नोति, प्रज्ञयो. पस्थं समारुयोपस्थेनानन्दरति प्रज्ञा चाप्नोति, प्रज्ञया पादौ समारुहा पादाभ्यां सर्वा गतीरामोति, प्रज्ञया धियं समारुह्य धिया विज्ञान काम- माप्नोति' इत्यभिधानात् । नन्वेकस्मिन् शरीर एवमङ्गीकारेऽपि एकस्यैवैककालेऽनेकशरीरप. रिग्रहः स्वरूपव्याप्तिमन्तरा न सम्भवति इत्याशङ्कायामाह-एकस्ये. स्यादि* । एकस्थानेकशरीरपरिग्रहः कालभेदेन सम्भवतीत्यतस्तधा वृत्त्यर्थम्-*एककाल इति । एककालेऽनेकदेहपरिग्रहः लोभरिप्रभृ- तिषु सम्प्रतिपन्नः। अव्यक्तत्वं नाम घटपटादिग्राहिचक्षुराद्यग्राह्यत्वम् । अव्यकत्वमित्यादि । छेदनादियोग्यानि घटपटादीनि वस्तूनि यैः प्रमाणेय॑ज्यन्ते तैरयमात्मा न व्यज्यत इत्यव्यक्त इति भाष्यकारैः रुक्तं, तथैवायमाह । केनापि प्रमाणेन न व्यजत इत्यव्यक्तमित्युक्तौ तु तुच्छत्वं स्यात् । अतो मानसज्ञानमात्रगम्यं न स्वैन्द्रियकज्ञानगम्य- मिति भावः । अव्यकशब्दार्थो गत्वा गत्योत्तरोत्तरमित्यारभ्यात्मस्वरूप वैलक्षण्यमभिद्धता दिव्यसरिणाऽपि ज्ञानमतिक्रान्तमित्यैन्द्रियकज्ञाना. गोचरत्वमुक्तः। अचिन्त्यत्वं नामाचिसजातीयतया चिन्तयितुमन. ईस्वम् । अचिन्त्यत्वमित्यादि । यतश्छेद्यादिविसजातीयस्तत एव सर्वव.

·भाष्योपबृंहितम् । १३ n स्तुविजातीयत्वेन तत्तत्स्वभावयुक्ततया चिन्तयितुमपि नाई इति भाष्य. कृतोक्तम् । अथमपि तदेव वदति। अन्यथा अचिन्त्यत्वं केनापि प्रका. रेण चिन्तयितुमयोग्यत्वमित्युक्तावात्मस्वरूपविषयश्रवणमननादिचयः थ्र्यप्रसङ्गः । तस्मादचित्क्षजातीयताबुद्धधनईत्वमेवाचिन्स्यशब्दार्थः । एवम् "अध्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम्" इति भीतोपनिषदाचार्योक्तप्रकारे णात्मस्वरूपलक्षण्यप्रकटनार्थमनेनाप्यत्राव्यक्तवाचिन्स्यत्वे उक्त । निरवयवत्वं नामावयवसमुदायानात्मकत्वम् । *निरवयवत्वमित्यादि । विज्ञानमयो विज्ञान(१)मिति चोक्तप्र. कारेण ज्ञानेकाकारतयाऽचिवस्तुवद्वयसवातात्मकत्वाभाव इत्यर्थः। निर्विकारत्वं नामाचिद्विकारत्वेन विनैकरूपतया- ऽवस्थानम् । *निर्विकारत्वमित्यादि। अमृताक्षर हरः” “आत्मा शुद्धोऽ. क्षर" इत्यक्षरशब्दवाच्यवस्तुत्वात् क्षरण(२)स्वभावतया क्षरशन्दवा. च्याचिद् विकारित्वं विना लाँदैकरूपेणावस्थानमित्यर्थः । अत एषा- विकार्योऽयमिति श्रीगीतोपनिषदाचार्य। एवंस्थितत्वाच्छ स्त्राग्निजलवातातपप्रभृतिभिश्छेद- नदहनक्लेदनशोषणादीनामयोग्यम् । एवंप्रकारत्वाच्छेद्यादिविलजातीयमित्याह एवंस्थितत्वादिस्या. दिना । एवमित्यनेनाव्यकवादीनि चत्वारि निर्विकारित्वमानं वा परामृश्यते । शस्त्राग्नीत्यादि । शस्त्राग्न्यादयश्छेदनदहनादिकं यदा कुर्वन्ति, तदा तत्तवस्तूनि ब्यापय कुर्वन्ति । आस्मना सर्वाचिवस्तुव्या. पकतया ततोऽप्यस्यन्तसूक्ष्मत्वादु व्याप्यानां स्थूलानां तेषां व्यापक सूक्ष्ममात्मवस्तु व्याप्यविकारयितुमनहरवाद शस्त्राग्निजलवातातपा- दिप्रयुकानां छेदनदहनक्केदनशोषणानामनईमित्यर्थः। "नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः । न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ॥ अच्छेद्योऽयमदायोऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ॥इति गीयते । आर्हता आत्मा देहपरिमाण इत्याहुः, तछुतिवि. (१) विज्ञानं यज्ञं तनुते कर्माणि तनुतेऽपि चेति वचनं प्रतीयते । (२) क्षणक्षरणेति पुस्तकस्थः पाठः । n R ·१४ বন্ধু . ছদ্র হিয়াজন হয়ন্ধি ফুরে शथिल्पीच प्रदेश। ঘে লিঙ্কিাথাথেলে জ্বালানি খোলা হয় - युक्तमिति दर्शयति... आईला इत्यादि । आहता जनाः हि पाहे मे वेदनेत्यादिप्रकारेणापादचूर्ड देहे दुखानुभयो देहपरिमाणत्वासाचे न सम्भवति । तस्मादात्मा स्वकर्मानुगुण्येन परिगृहीतानां गजपिपीलि. জ্বাম্বিয়া জিঙ্ক, অঘছবিয়ালী ঋন প্রান্তি। तदेवाह-देहपरिमाण इत्याहुरितिका निराकरोति-वदित्यादिनामा अनानेन विवक्षिता श्रुतिः अनुशाक्षर हर इत्यात्मनो निर्विकारत्व तिपादिका । आत्मा देहपरिमाण इति पक्षो निर्विकार आत्मेलि श्रुत्वा बाधित इति तत्वशेखरे स्वयमुक्तस्यात् । “एषोऽणुरामा बालाप्रशतः भागस्य" इत्यादिश्रुतयो देहपरिमाणपक्षयाधिका अन विक्षिता इत्यपि वदन्ति । एतद्विषये दूषयान्तरमाह- अनेकदेहानित्यादिना । देहपरि- माणपक्षे संसिवयोगानां सौमरिमवृत्तीनामेककालेऽनेकदेहान् परिय- हतां स्वस्वरूपमनेकधा कृत्वा तत्हपरिग्रहप्रलनः। यद्वा, परका: यप्रवेशमुखेनामेकशरीराणि परिगृक्षतां योगिना एवरूपस्य इथूल शरीर ৰা ননঃ জুলহাবিবল্পস্থায় লুক বাছাই थिल्यं स्यादित्यर्थः । एवं चात्माकारयमितिसूमोक्तप्रकारणालपमह. परिमाणानि गजपिपीलिकाऽऽदिशशिणि स्वकर्मानुगुणं परिगृह्णता गजशरीरं त्यक्त्वा पिपीलिकाशरीरपरिग्रहसमये गजशरीरपरिमाणस्य स्वरूपस्य पिपीलिकाशरीरेऽवकाशाभावाच्छैथिल्यं स्यादिति योजना तु योगिनां स्वरूपस्येत्युक्तयाऽास्य नामिप्रेता। ज्ञानाश्रयत्वं नाम ज्ञानस्याधारत्वम् । ज्ञानाश्रयत्वमित्यादि । शानं नाम स्वसन्तामात्रेण स्वाश्रय (१)स्व. परव्यवहारहेतुरात्मधर्मः । अस्यात्मन आधारत्वं च दीपप्रभयोरुभयोर. पि तेजोव्यत्वेऽपि दीपस्य प्रभाऽऽश्रयत्ववदात्मनो ज्ञानस्वरूपत्वेऽपि स्वधर्मभूतस्य यथा पृथस्थित्युपलम्भी न स्यातां, तथा तवाधारत्वम् । अथ यो धेदेदं जिघ्राणीति स आत्मा" "मनवेताम्कामान् पश्यन् रमते" "न पश्यो मृत्यु पश्यति "विशातारमरे केन विजानीयात् जा. नात्येवायं पुरुषः', "एष हि द्रष्टा श्रोता घ्राता रसयिता मन्ता बोद्धा (१) स्वाश्रयस्य स्वपरेति पुस्तके पाठः । HASHERSARY ·भाष्योपबृंहितम् । की विज्ञानात्मा पुरुष एवमेवाश्य परिद्रष्टा हत्यादिश्रुत्यादिभिः रात्मनो ज्ञातृत्व सिद्धम् । आत्मा ज्ञानामावात ज्ञानमात्रमिति चेत् ? अहं ज्ञानमित्येव प्रतिसन्धीतमस्वहं जानामीति । एवंभूतस्यात्मनो मातृत्वमनशीकस्य ज्ञानमात्रमात्मेति वदतां चौ. खादीनां मतं निराकर्तु तन्मतमुक्षिपति-*आत्मेत्यादिना* | अहः मिदं जानामीति प्रत्यक्षेण तानिराकरोति-*अहमित्यादिना । आत्मनो शानाश्रयत्वं विना केवलञ्चालस्वरूपरवं चेत् । अहं शानमिति स्वात्मानं शागत्वेने प्रसिदधीतमस्वहमिदं जापानीति शातत्वेनेत्यर्थः । अमुमः উন্মস্থ কী খছিঃ বাঃল্লাল অশ্লিথ গুলি ज्ञायते । एवमात्मनो ज्ञातृत्व प्रत्यक्षनिस्वाइबाधितामिति भावः। अहमिममिवेशील्यात्मविधाविमेदे स्फुरति यदि तदैक्य बाह्यामध्येवमस्तु । इति हि महायोंऽपि चौचमतं निराकार। ज्ञातेत्युक्तौ का मोका येत्युक्ता, कर्तृत्व मोक्तृत्वे ज्ञानावस्थाविशेषा। शातृत्वकर्तृत्वभोक्तुत्वानां प्रयाणां वक्तव्यत्वेऽपि ज्ञानाश्रय इति बातृत्वमानस्याभिधानमन्ययोरममिधा च कथं युज्यतहाति शगया- माह-जालेत्यादि । एवं प्रतिक्षामा मयुक्तमिति तन हेतुमाह-*कर्तृ. स्वेत्यादिना* हेयोपादेयविज्ञानमूलं ज्ञातृत्वमात्मनः। तत्तत्प्रहाणोपादानचिकीर्षाकर्तृताश्रयाः॥ इत्युक्तप्रकारेणात्मनो शाहवं हेयोपादेयप्रतिपत्तेहेतुः। तसयपरि- त्यागोपादेयपरिग्रहयोश्चिकीर्षा कर्तृत्वमूला । कर्तुर्हि चिकीर्षा जायते, साच चिकीर्षा ज्ञानावस्थाविशेषः । तया सह कर्तृत्वस्य प्रत्यासात्ति दृष्ट्वा कर्तृत्वं छानावस्थाविशेष इत्युपचारः कृतः । अन्यथा कर्तृत्वस्य कियाऽऽभवत्वरूपस्यात् तज्ज्ञानावस्याविशेष इति मुख्योतिन सम्भव- ति। क्रियाहि नाम जानाति इच्छति यतते करोतीत्यत्र ज्ञानचिकीर्षाप्र. यत्नानन्तरभाविनी प्रवृत्तिरूपा, तदाश्रयत्वं कर्तृत्वम् । तच्च ज्ञानावस्था- विशेष इत्यौपचारिकप्रयोगो वकव्यः। अथ भोक्तृत्वं नाम भोगाश्रया त्वम्। भोगश्च सुखदुःखरूपानुभवज्ञानम् , समानावस्थाविशेष एव । तदाश्रयत्वस्य ज्ञानावस्थाविशेषत्वोक्तिश्चौपचारिस्येव । एवं शानस्य ·१६ तरवत्रयम् तस्य च विधमानप्रत्यासत्या तदैक्यकथनसम्भवात् , शातत्वोक्तयैव कर्तृत्वभोक्तृत्वे चोके इत्यत्र न कोऽपि विरोधः। केचिदू' गुणानामेव कर्तृत्वं नात्मन इति वदन्ति, तदाऽस्थ शास्त्रवश्यत्वं भोक्तृत्वं च न स्यात् । एवमात्मनः स्वाभाविकं कर्तृत्वं नास्ति, किन्तु प्रकृतेरेव तदिति वदतः सांख्यान् प्रतिक्षिपति-*केचिदित्यादिना । केचिदित्यनेन तेस. स्थानादरो शायते । *गुणानामिति । गुणाः प्रकृतिश्चेति तन्मते भेदी नास्ति, तस्मात्प्रकृतेरेवेत्यन्त्र गुणानामेवेत्युक्तम् । मूलप्रकृति म--- सुखदुःखमोहात्मकानि लाघवप्रकायचलनोपष्टम्भनगौरवावरणकार्या. यतीन्द्रियाणि कार्यकनिरूपणविवेकान्यन्यूनानतिरेकाणि समतामु. पेतानि सत्वरजस्तमांसि द्रव्याणि इति तेषां सिद्धान्तः । तथा च प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नास्मन इत्यर्थः । अत्र कठवल्ल्यां न जायते म्रियते वा" इत्यादिनाऽऽत्मनो जन्ममरणादिप्रकृतिधर्मान् प्रविषिष्य "हन्ता चेन्मन्यते हन्तुं हतश्चेन्मन्यते हतम् । उभौ तौ न विजानीतो नायं हन्ति न हन्यते ॥ इति हननादिक्रियासु कर्तृत्वनिषेधात् । श्रीगीतायां च सर्वेश्वरेण- "नान्यं गुणेभ्यः कतारं यदा द्रष्टाऽनुपश्यति"। "कार्यकारणकतृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते॥ इति स्वयमेवोक्तत्वात् । एवमध्यात्मशास्त्रेषु आत्मनो भोक्तृत्वस्य गुणानां कर्तृत्वस्य चाभिधानात् कर्तृत्वं प्रकृतेरेवात्मनस्तु न कर्तृव. मपि तु भोक्तृत्वमेवेति ते वदन्ति । तन्निराकरोति तदेत्यादिना । यदि प्रकृतेरेव कर्तृत्वं नात्मनस्त. दाऽस्य विधिनिषेधरूपशास्त्राधिकारितया तत्त्वं विहितनिषिद्धकर- णप्रयुक्तसुखदुःखरूपफलभोक्तृत्वं च न स्यादित्यर्थः । चेतनस्याकर्तृत्वे शास्त्रवैयर्थ्यप्रसङ्गः "शास्त्रफलं प्रयोक्तरि" "कर्ता शास्त्रार्थववाद" . त्युक्तम्। "स्वर्गकामो यजेत" "मुमुक्षुब्रह्मोपासीत" इति स्वर्गमोक्षादि- फलभोक्ता हि कर्तृत्वेन शास्त्रेण नियुज्यते । तस्मात्फलभोक्त्रैव का भवितव्यम् । अचेतनस्यैव यदि कर्तृत्वं तदा चेतनमधिकृत्य विधिन सम्भवति। शासनाच्छास्त्रमुच्यते । शासनं प्रवर्तनम् । शास्त्रस्य प्रवर्तः कत्वं बोधजननद्वारा अचेतनस्य प्रधानस्य बोधोत्पादनं न सम्भवति । WARNIINERIEND ·भाष्योपहितम् । अतः शास्त्रस्यार्थबरवे भोक्तुश्चेतनस्यैव कर्तृवं धक्तव्यम् । एतत्सर्व मभिप्रेत्य तदाऽस्य शास्त्रवक्ष्यत्वं भोक्तृत्वं च न स्यादित्युक्तम् । सांसारिकप्रवृत्तिषु कर्तृत्वं न स्वरूपानयुक्तमपि तु गुणसंसर्गकृतम् । कर्तृत्वं चेश्वराधीनम् । ताहि कर्तृत्वं सर्वमस्य स्वरूपप्रयुक्त किमित्याशङ्कायामाह-* लाला. रिकेत्यादि । सांसारिकप्रवृत्तयः च्यानपानादिभोगानुहिश्य क्रिय. भाणा स्वब्यापारा, तत्र कर्तृत्वमोपाधिकरवात्स्वरूपप्रयुकं न भवती. त्यर्थः। तर्हि तदस्य किंप्रयुक्तामित्यत आह-गुणेत्यादि । गुणास स्वरजस्तमांलि तेषां संसर्गेण भवतीत्यर्थः। "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः। अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताऽहमिति मन्यते'। हति गीतायाम् । एतत्सर्वे "का शास्त्रार्थवत्वात' इतिसुत्रव्या- श्याने पूर्वपक्षालद्धान्तरूपेण भाज्यकृद्धिस्तरेण स्वयमवोचत् । एवं सां. बज्यपक्षं निराकृत्यात्मनः कर्तृत्वं प्रसाधितम् । पतञ्च किं स्वायत्तंकिंवापरायत्तमित्याशङ्कायामाह-कर्तृत्वं चेत्या. दि* । इदात्मनः कर्तृत्वं न स्वाधीनमपि स्वीश्वराधीनमित्यर्थः। "परातु तच्छुतेः" इतिवेदान्तसुत्रेणात्मनः कर्तुत्वं परायत्तमिति श्रुतिसिद्धमित्यु- कम। शास्त्रार्थवत्वाय कर्तृत्वमात्मधर्म इति श्वीकर्त्तव्यम् । तस्य कर्तुंर्ध- मभूतानां शानेच्छाप्रयत्नानां भगवधीनत्वात् तेषां ज्ञानादीनां भगवद नुमति विना क्रियाहेतुत्वलम्भवात्, अस्य कर्तृत्वाश्वराधीनमित्यु- च्यते । एतद्बुद्धिपूर्वमप्रयत्नमपेक्ष्येश्वरेणानुमतिकरणातक्रियानिबन्धना. नि पुण्यपापान्यपि चेतनस्यैवेति विवरणे कृष्णपादैरकम् । कर्तृत्वस्य परमात्माधीनत्वेऽपि विधिनिषेधवाक्यानां न वैयर्थं "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु विहितप्रतिषिद्धावयादिभ्यः' इति परिहतत्वात् । अयमर्थ:-विधिनि- षेधानां वैयाप्रसक्तये चेतनकृतप्रथमप्रयत्नमपेश्येश्वरः प्रवर्तयतीति । तथा हि, सर्वेषां चेतनानां ज्ञातृत्वस्य स्वभावत्वात सामान्येन प्रवृत्ति- निवृत्तियोग्यत्वमस्ति । एवंभूतस्वरूपनि हायश्वरोऽन्तरात्मतया तिष्ठः ति, तदाहितस्वरूपशक्तिश्चेतनस्तत्तत्पदार्थेषत्पन्नज्ञानविकीर्षाप्रयत्नो वर्तते, तत्र मध्यस्थत्वादुदालीनववर्तमानः परमात्मा तेषां चेतनाना पूर्ववासनाऽनुरूपायां विधिनिषेधप्रवृत्तावनुमत्यनादराभ्यां युक्तविहिते. ध्वनुग्रहं निषिद्धेषु निग्रहं च कुर्वत्रनुग्रहात्मकस्य पुण्यस्य फलं सुखं ३ ·বলম্বথ निग्रहात्मकस्य पापस्य फलं दुःखं च तत्तचेतनानां ददाति । अमुमर्थ- मभियुका अपि बदस्ति- wজানাই সুস্থ সুন্থায় স্ত্র तत्वज्ञानचिकीर्षणप्रयतनान्युत्पादयन् वर्तते । तत्रोपेक्ष्य ततोऽनुमत्य विधत्तन्निग्रहानुग्रही सत्सत्कर्मफलं प्रयच्छति ततः सर्वस्य पुंसो हरिः" । इति । आदी सर्वनियन्या सर्वान्तर्यामिणा सर्वेश्वरेण स्वस्योत्पाद्य दत्तया ज्ञातृत्वरूपया शक्त्याऽयं पुरुषः स्वयमेव तचद्विषयेषु ज्ञानचि. की प्रयतनानि कुर्वस्तिष्ठति, तत्राशास्त्रीयेषूपेक्षा शास्त्रीयेष्वनुमति च कृत्वा तत्तद्विषयेषु निग्रहानुग्रहौ कुर्वन् तत्तत्कर्मफलं च सर्वेश्वरो ददातीत्यर्थः। एवं सर्वप्रवृत्तिषु चेतनस्य प्रथमप्रयतमपेक्ष्य परमात्मा प्रवर्तयतीत्युक्तमित्यादिना दीपप्रकाशे वादिकेसाराभरुता अर्था अत्रा- नुसन्धेया। ननु तर्हि "एष एव साधु कसै कारयति तं यमेभ्यो लोके भ्य उनिनीषति एष एवालाधु कर्म कारयति तं यमधो निनीषति" इत्यु. शिनीषयाऽधोनिनीषया च सर्वेश्वरः स्वयमेव साध्वसाधुकर्माणि कारय. तीति कथमुपपद्यत इति चेत् ? न, इदं न सर्वसाधारणं किन्तु यः पुरुषों भगवद्विषयेऽतिमात्रानुकूल्ये व्यवस्थितः प्रवर्तते, तस्य भगवान्हवय. मेव स्वप्राप्त्युपायेध्वतिकल्याणेषु कर्मसु रुचिमुत्पादयति, यस्त्वतिमा. प्रातिकूल्ये व्यवस्थितः प्रवर्तते तस्य स्वप्रातिविरोधिश्वधोगतिसाध. नेषु कर्मसु सङ्गं कारयति इति एतच्छ्रुतिवाक्यार्थः । अमुमर्थ सर्वेश्वर स्वयमेवाह- "अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्व प्रवर्तते । इति मरवा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ इत्यारभ्य- तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् । ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते॥ तेषामेवानुकम्पार्थ महमज्ञानजं तमः। नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता" ॥ इति । "असत्यमप्रतिष्ठन्ते जगदाहरनीश्वरम । इत्यारस्य- मामाऽत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यसूयकाः"। इत्यन्त तेषां प्रातिकूल्यातिशयमुक्त्वा- "तानहं द्विषतः क्रूरान्संसारेषु नराधमान् । क्षिपाम्यजनमशुमानासुरविव योनिषु" ॥ इति चोकत्वात् । तस्मादनुमन्तृत्वमेव सर्वसाधारण, प्रयोजकरवं Aapan ·भाष्योपबृंहितम् । " विशेषविषयमित्येव स्वीकार्यम् । "कृतप्रयत्नापेक्षस्तु"इतिसुत्रव्याख्याने एतत्सर्व भाध्यकृतास्वयमेवोक्तम् । एतत्सर्वमभित्य कर्तृत्वमीश्वराधी: नमित्युक्तम् । एवमेतायता ज्ञानाशयत्वं नाम ज्ञानस्वाधारस्वामिति प्रथममात्मनी ज्ञातृत्वमुक्त्या शानमारमात्मेति वादिनो निराकृत्य ज्ञातृत्वकथनानन्तरं कर्तृत्वभोक्तृत्वयोर्वक्तव्यतया तदुभयमपि ज्ञातृत्वबलेन स्वत एवोक्त- मिति दर्शयित्वा गुणस्यैव कर्तृत्वं नात्मन इतिषादिनो निराकृत्यात्मनः कर्तृत्व स्थापयित्वा तत्र कर्तृत्वे स्वरूपाप्रयुक्तांशमस्य तदागमनहेतुं चोक्त्वा एवंभूतमात्मनः कर्तुत्वं स्वसर्वावस्थायामपीश्वराधीनमिः त्युक्त्या न्यगमयत् । एतत्सर्वमात्मनो शानाश्रयत्वकथनेनार्थात्सङ्गतम् । ज्ञानाश्रयश्चेदयं शालेषु ज्ञानत्वेन कथनिर्दिश्यते । ज्ञानेन विनाऽस्थ प्रकाशात् ज्ञानस्य सारभूतगुणत्वेन निरूपकधर्मतया तथा निद्दिश्यते। नवेवमात्मा शानाश्रयश्चेत "यो विशाने तिष्ठन् , विज्ञानमयः, वि. ज्ञानं यज्ञं तनुते" इति। "ज्ञानस्वरूपमत्यन्तनिर्मलं परमार्थतः। ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदवुद्धयः" । "विज्ञानं परमार्थो हि द्वतिनोऽतथ्यदर्शिन” इति शास्त्रेध्वयं ज्ञानमिति कथमुच्यत इति जिज्ञासुप्रनमनुषदति-शामाश्रयश्चेदित्यादिना । शाखेवेवनिदेशस्य मूलमाह-ज्ञानेनेत्यादिना ज्ञानस्य स्थाश्रयं प्रति स्वयंप्रकाशत्वपज्ज्ञाननिरपेक्षमात्मनोऽपि स्वं प्रति स्वयंप्रकाशत्वाज्ज्ञा. नस्य ज्ञानाश्रयस्य सारभूतगुणत्वात् स्वरूपानुबन्धित्वेन. स्वरूपनिरू- पकधर्मत्वात् तथा निर्दिश्यत इत्यर्थः । अयमर्थः “तद्गुणसारत्वात्तद्य- पदेशः प्राज्ञवत" "यावदात्मभावित्वाचन दोषस्तदर्शनात्" इतिस्त्रा- भ्यामुक्तः । ज्ञानमात्रव्यपदेशस्तु शानस्य प्रधानगुणत्वात् स्वरूपानुब- धित्वेन स्वरूपनिरूपकगुणत्वाज्ज्ञानवरस्वयंप्रकाशत्वाच्चोपपद्यते इति दीपे भाष्यकारैरुक्तम् । नियाम्यत्वं नामेश्वरबुद्धयधीनसकलव्यापारत्वम् । *नियाम्यत्वमित्यादिना । “य आत्मनि तिष्ठन् य आत्मानमन्तरो यमयति स ते आत्मान्तास्यमृत" इत्याधुक्तप्रकारेणान्तरात्मतया नि: यमनस्येश्वरस्य सर्वकालीनत्वात् इदमात्मवस्तु तस्य नियाभ्यं भवति । शरीरस्य सकलप्रवृत्तयोऽपि यथा शरीरिणो वुध्यधीना भवन्ति, तथा ·RISHNA सत्वत्रयम् शरीरभूतस्यात्मवस्तुनः सकलब्यापारा अपि शरीरिणः परमात्मनी बुयधीना भवन्तीति भावः। एवं तच्छरीरतया तदधीनसकलप्रवृत्तिका त्वेऽपिअचेतनशरीरवतु स्वयं किञ्चित्प्रवृत्तिकर्तुमसामर्थ्याभावाक्षात- स्वभोक्तृत्वस्वाभाविकधर्मकत्वेन शानचिकीर्षाप्रयत्नपूर्वक प्रवृत्तिक्षम- स्वात् सकलप्रवृत्तिध्यप्यस्य प्रथमप्रयत्नमपेक्ष्येश्वरेणानुमतिदानान विधिनिषेधशास्त्रवैयर्थम् । एतत्प्रवृत्तिमूलयोरीश्वरेण क्रियमाणयोनि- अहानुग्रहयोस्तदनुगुणफल प्रदानस्य च न विरोध इत्ययमर्थः प्रागुक्तः । धार्यत्वं नाम तत्स्वरूपसङ्कल्पव्यतिरेकप्रयुक्तस्वस- ताव्यतिरेकयोग्यत्वम् । धार्यत्वमित्यादि । “एष सेतुर्विधरण', "तत्सर्व प्रज्ञाने प्रति ष्ठितम" "एवमेव चास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्व एवात्मानासमर्षिः ता" "एतस्य वा अक्षरस्य शासने गार्गि सूर्याचन्द्रमलौ विधृतो तिष्ठः तः" इत्याधुक्तप्रकारणेश्वरस्य सकलचेतनानामपि धारकत्वात् एतदा. स्मवस्तुनोधार्यत्वात् स्वस्य नियमेन धारकस्य सत्ताहेतोस्तस्य दिव्या. स्मस्वरूपस्य एतत्स्वरूपाश्रयत्वस्य लत्ताऽनुवृत्तिरूपस्थितेश्च हेतोस्तस्य नित्येच्छाकार्यस्य नित्य सङ्कल्पस्य च व्यतिरेके स्वसत्ताहानिसम्भवा. ईत्वमित्यर्थः। एवं धार्यवस्तूनि स्वरूपसङ्कल्पाभ्यां धत्त इत्ययमोंऽभिः युक्तैरपि विस्तरेण प्रतिपादितः । तथा हि, 'श्वरः स्वस्वरूपनिरूपकध- माणां निरूपितस्वरूपविशेषणानां गुणानामिव स्वव्यतिरिकसमस्त- ज्याणामप्यव्यवधानेन स्वरूपेण धारको भवति, तत्तद्न्याश्रितगुणानां तत्तद्रव्यद्वारा धारको भवति, जीवैधियमाणानां शरीराणां जीवद्वा- राधारक इति केचिदाचार्या वदन्ति । जीवान् द्वारीकृत्य स्वरूपेण च धार- को भवतीति केचिदाचार्या वदन्ति । एवं सर्वेषामप्याश्रयापेक्षयाऽपृथ- सिविशेषणत्वादेतेषां सत्ताऽऽदय आश्रयसत्ताऽधीनाः सर्ववस्तुना सत्तायाः सङ्कल्पाधीनत्वं नाम अनित्यानामनित्येच्छाऽधीनोत्पत्तिकत्वं नित्यानां नित्येच्छाधीनसिद्धिकत्वम् । अमुमर्थम् “इच्छात एव तव वि. श्वपदार्थसचा"इति श्लोकेनाभियुक्ता विवेचितवन्तः। एतेन सर्वेषामपि सचाऽनुवृत्तिरूपाया:स्थितेरीश्वरेच्छाऽधीनत्वात सर्वमपीश्वरसङ्कल्पा. श्रितमित्युक्तं गुरुद्रव्याणि सङ्कल्पेन धृतानीति शास्त्रेणोच्यते- "द्यौः सचन्द्रार्कनक्षत्रा खं दिशो भूमहोदधिः। वासुदेवस्य वीर्येण विधृतानि महात्मनः" ॥ इत्युक्तप्रकारेण क्वचिद्देशविशेषेप्रच्युतिस्थापनमपेक्य एवमिच्छाऽ. RER ·भाष्योपबृंहितम् । धीनसत्तास्थितिप्रवृत्तिकानां वस्तुना परमात्मस्वरूपेण किंक्रियत इति चेत्परमात्मन इच्छा एतानि परमात्मस्वरूपाश्रितानि करोति । एवं सर्वा. ज्यपि वस्तूनीश्वरस्वरूपांधीनानीश्वरेच्छाऽधानानि तिष्ठन्ति । लोकेऽपि शरीरं शरीरिणः स्वरूपाश्रयं सङ्कल्पाश्रयं च पश्यामः । एतदरस्थान काले विद्यमानत्वात् एतद्वियोगकाले नष्टत्वात्स्वरूपाश्रयम् । अयमर्थः सङ्कल्पशून्यसुषुप्त्याद्यवस्थासु सुविशदजागरादिदशसु सङ्कल्पेनाप्रच्यु. तिधारणे सङ्कल्पाश्रितमित्युक्तमिति रहस्यत्रयसारे प्रतिपादितत्वात् । शेषत्वं नाम 'चन्दनकुसुमताम्बूलादिवत्तस्येष्टवि. नियोगाईत्वम् । इदं च गृहक्षेत्रपुत्रकलत्रादिवत्पृथक्- स्थित्यादीनां योग्यं न भवति, किन्तु शरीरवत्तदयोग्यं भवति। *शेषत्वमित्यादि । चन्दनकुसुमादिपदार्थानां यथास्थार्थतालेयो. ऽपि नास्ति, लिम्पतो दधतश्चोपयोगः। स्वार्थ विनियुञ्जानः स्वाभिमता- नां दद्यात्तथा यथेष्टविनियोगार्हत्वं भवति । तथा चेतनवस्तुत्वेऽपि स्व. प्रयोजनगन्धो नास्ति स्वस्य स्वरूपस्वमावलक्षण्यादिभिः सर्वैरपि हि शेषिणो(१)ऽतिशयकरत्वम् । विनियोगदशायां स्वयं स्वार्थ विनियुका- दु(२)दासानां मां वासं कुर्वन् विमल इत्युक्तप्रकारेण स्वाभिमतानामप्युप. युक्तं कुर्यात् तथा यथेष्टविनियोगाईत्वमित्यर्थः । अचिव्यस्य चिद्- व्यदृष्टान्तत्वाभिधानं पारतन्यातिशयद्योतनार्थम् । आत्मस्वरूपयाथा. तम्यस्यैताहशत्वात्प्राप्यरूपनिष्कर्षकरणावसरे स्वार्थमेव मा स्वीकुर्षिति दिब्यसूरिमिरुकम् । 'परगताऽतिशयाधानेच्छयैवोपादेयत्वमेव यस्य स्वरूपं स शेषा, पर शेषीइति शेषशेषित्वलक्षणं भाष्यकारैरुक्तम् । एतल्लक्षणवाक्यमनुसत्य- "इच्छया यदुपादेयं यस्यातिशयसिद्धये । उभयानुभयैकैकजुषा तौ शेषशेषिणो"। इति शेषशेषिलक्षणमभियुक्ता अथ्यवदन् । "यथेष्टं विनियोगाई शेषशब्देन कथ्यते । ईश्वरेण जगरसवे यथेष्ट विनियुज्यते"। - (१) विशेषिणोऽतिशयकरत्वमिति पुस्तकस्थः पाठः । (२) वियुक्त्वा इति पुस्तके पाठः।

·२२ तवत्रयम् इत्युक्तत्वाद् शेषत्वं यथेष्टं विनियोगात्वमिति शास्त्रसिद्धम् एव. मीश्वरविषये आत्मनः शेषत्वं, यस्यास्मिन तमन्तरमि(१)। "परवानसिम काकुत्स्थ त्वयि वर्षशतं स्थित्ते'। "दासभूताः स्वतः सर्वे ह्यात्मानः परमात्मनः । नान्यथा लक्षणं तेषां बन्धे मोक्षे तथैव च ॥ "स्वोज्जीवनेच्छा यदि ते स्वसत्तायां स्पृहा यदि । आत्मदास्य हरेः स्वास्यं स्वभावं च सदा स्मरर'। इत्यादिश्रुतिस्कृत्यादिभिरकम् । कस्यचिद् गृहक्षेत्रादीनां शरीरस्य च शेषत्वेऽपि गृहक्षेत्रादयः पृथस्थित्यादेराः शरीरं तदनह श्यते । इदमात्मवस्त्वीश्वरस्य शेषं कथमिति शङ्कायामाह-*इदं चेत्यादि । इदमे. वमीश्वरशेषतयोक्तमात्मवस्तु, गृहक्षेत्रकलवादीत्यत्रादिशब्देनधनधान्या- रामदासदासीवर्गा उच्यन्ते। पृथक्सिट्यादीनां योग्यं न भवतीत्यत्र पृथक्- सिद्धिर्नाम होपलम्भनियम विना शेषिणं विहाय सिद्धिः। आदिश- ब्देनानेकसाधारण्यमुध्यते । गृहक्षेत्रदासदासीप्रभृतयः पितृपुत्रज्येष्ठक निष्ठादीनां साधारणशेषाः।पुनो मातापितृपितृव्यादीनां साधारणशेषः। कलनं च "लोमः प्रथमो विदिवे गन्धर्वो विविद उत्तरः । तृतीयोऽनिष्टे पतिस्तुय॑स्ते मनुष्यजाः" ॥ इति पाणिग्रहणानन्तरं सोमादीनां शेषतयाऽभिहितत्वादनेकसा. धारणं भवति । एतद्विलक्षणं शरीरवत्तदयोग्यत्वं नाम अपृथक्सिद्धान- भ्यसाधारणशरीरवत्पृथसिद्ध्यादीनामनहत्वम् । पृथस्थित्यादीना- मिति पाठे आदिशब्देन पृथगुपलम्भ उच्यते । तदानीमपि गृहक्षेत्रकल- त्रादिवत्पृथस्थितेः पृथगुपलम्भस्य च योग्यत्वं विना शरीरवत्तदु- भयानहत्त्वमिति हृदयम् । अथमेवात्मशरीरभावः पृथकलियन धारा धेयभावो नियन्तुमियान्यभावः शेषशेषिभाव इति, यस्य चेतनस्य यदू द्रव्यं सर्वात्मना स्वार्थे नियन्तुं धारयितुं च शक्यं तच्छेषतकस्वरूपम् । तत् तस्य शरीरमिति च वेदार्थसङ्ग्रहे श्रीभाष्ये चात्मशरिभावलक्षण. सया भाष्यकारैरुक्तम् । नियन्तृनियाम्यभाव आधाराधेयभावः शेषशे. षिभाव इत्येतत्त्रयमत्रोक्तम् । अतो “यस्थात्मा शरीरं यस्याक्षरं शरी. रम्" इत्यादिश्रुतिसिद्धमात्मनः परमात्मनः शरीरत्वमर्थादुक्तम् । "एवमात्मस्वरूपशोधनं कृतम्। - (१) यस्यास्मिनतमन्तरेमीति पुस्तके पाठः ।

·. भाष्योपहितम् । आत्मस्वरूपं च बद्धमुक्तानत्य भेदेन त्रिविधम् । बद्धा इत्युच्यन्ते संसारिणः । भुक्ता निवृत्तसंसाराः । नित्या इत्युच्यन्ते कदापि संसारमप्रासाः शेषशेषाशनादयः । ঘমূনাথানাখলিফানুযায় नित्यरूपेण त्रैविध्यमाह-*आत्मस्वरूपं चेत्यादिना । तत्र बद्धाः के इत्याकाक्षायामाह-संबद्धा इत्यादि । ते च तिलतैलबहारवाहिबदुद्धि- স্বuঙ্গমালালাখালিৰালিৰষ্ক জলাবস্থা तानम्तपुण्यपापरूपकर्मवोष्टतास्तत्सत्कर्मानुगुणविविधविचित्र देवादिरूप देहविशेषप्रविष्टास्तच इन्वहंबुद्धिं देहानुबन्धिषु ममताबुद्धिं च कुर्वाणा दुर्वासनारूचि विधवाः स्वस्थकर्मानुगुणसुखदुःखपरम्परामनुभवन्तः । ननु मुक्काः के इस्थाकाङ्क्षायामाह मुक्ता इत्यादि । ते चानादि- कर्मप्रवाहप्रयुक्त संसारसम्बन्धे वर्तमाने मोक्षरुचिप्रतिबन्धके कर्मवि- शेषेऽनुभवेन वा सामान्येनानुष्ठितः प्रायश्चित्कर्मभिर्वाऽनमिसंहितक- लैरत्युत्कटैः प्रामादिकपुण्यैर्धा नष्टे तेन हेतुना जायमानदयायां भगव. स्कटाक्षेण जातेन सरवोद्रेकेण मोक्षरुची जातायां सद्गुरुसमाश्रयण. सम्प्राप्तवेदान्तवेद्यपरब्रह्मज्ञानाचत्प्राप्तिरूपमोक्षलिध्यर्थं स्ववर्णाश्रमो. चितानि कर्माणि फलसङ्गकर्तृत्वत्यागपूर्वकमनुष्ठाय "धर्मेण पापमपनु- दति" "कषाये कर्मभिः पक्के ततो ज्ञानं प्रवर्तते" इत्युक्तप्रकारेण ताइ. शसत्कर्मानुष्ठानेन ज्ञानोत्पत्तिविरोधिप्राचीनकर्मक्षये सति निर्मले चान्तःकरणे भगवदेकालम्बिनि सम्यग्ज्ञाने चोदिते अनन्तरम्- "जन्मान्तरसहस्रेषु तपोध्यानसमाधिभिः। नराणां क्षीणपापानां कृष्णे भक्तिः प्रजायते" ॥ इत्युक्तप्रकारेण बहुतरजन्मसाध्यकर्मज्ञानाभ्यामुत्पनौलधारावद- विच्छिन्नस्मृतिलन्तानरूपभक्तिमूलभगवमलादेन वा स्वीयनिर्हेतुकसौ. हादविशेषेण यादृच्छिकसुकतपरम्पराः कल्पयित्वा(१) तहेतुकं विशेषकटाक्षकं कृत्वाऽनन्तरमद्वेषमुत्पाद्यामिमुख्यं जनयित्वा साविक- सम्भाषणं कारयित्वा तन्मार्गेण सदाचार्य समाश्रयणं कारयित्वा तन्मागण वा स्वायधिशेषकटाक्षेण वा तस्वज्ञानमुत्पाद्य महाविश्वास- पूर्वकं स्वचरणावेवोपायाचित्यव्यवसाये स्थापयतो भगवत आकस्मि- करुपयोपायान्तरविषये दुष्करत्वादिबुद्धिमूलकापदनमूलकभगवत्प्र. (१) कल्पित्वा तहेतुकं विशेषकटाक्ष क्रमिति पुस्तके पाठः ।

·প্রথষ্ট लादेन वा सांसारिकसकलदुरितेषु निवृत्तेमवाचिर्भूतस्वरूपा भगवस्कै. कुरायकभोगाश्चेतनाः । अविशेषेण निवृत्तसंसारबन्धानामेव मुक्ता इत्य- भिधानात्, भगवदनुभवे रुचिं विना तत्समाश्रयणं कृत्वा संसारनिवृत्ति कृत्वा देशविशेषं गत्वा स्वस्वरूपानुभवं कुर्वाणाः केवला अध्युच्यन्ते । अथ नित्या क इत्याकाङ्क्षायामाह-*नित्या इत्यादिना । कदा- ऽपि संसारमप्राप्ता इत्युक्त्या मुक्का व्यावय॑न्ते । ते हि निवृत्तसंसाराः। एते हस्पृष्टसंसारगन्धाः "अहतसहजदास्याः सूरिणः(१) वस्तगन्धा विमलचरमदेवा' इति भट्टााः । “नित्यो नित्यानां, ज्ञाशो द्वावजावी. शानीशौ' इत्युक्तप्रकारेणात्मस्वरूपस्य नित्यत्वेऽपि "असन्नवा' इत्यु- कि, "सन्तमेनम्" इत्युक्तिश्च भगवद्विषयज्ञानराहित्यलाहित्याभ्यां खलु तस्मादेतेषां नित्यत्वाभिधानं भगवज्ञानस्य कदापि सङ्कोचा भावादिति स्वीकर्तव्यम् । अत एव “यत्र पूर्व साध्या: सन्ति देवा" इति “यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणा" इति च श्रुतिरेता श्लाघते । भा. ध्यकारश्चतेषां वैभवं स्वच्छन्दानुवृत्तीत्यादिभिर्गो विस्तरेणावाचेत् । अतः कदाऽपि संसारमप्राप्ता इत्यनेनैतेषां सर्वोऽपि विभव उक्तः । अ. शेषशेषवृत्तिवष्यन्वितत्वात्कैङ्कर्यपराणां सर्वेषां प्रधानत्वासानन्तः शेष इत्युच्यते। "निवासशय्यासनपादुकाशुकोपधानवर्षातपवारणादिभिः । शरीरभेदैस्तव शेषतां गतैर्यथोचितं शेष इतीर्यते जनः" । इति यामुनाचार्यरुक्तम् । इतरतदीयवदनियम विना सर्वेश्वरभुक्त- शेषं विना किञ्चिदपि न भुत इति नियमेन सेनानीश्शेषाशन इति निरूप्यते । “त्वदीयभुक्तोज्झितशेषभोजिना" इति यामुनाचार्याः, ". नाद्रिनाथस्य सुसुन्दरस्य वै प्रभुक्तशिष्टाश्यथ सैन्यसत्पतिः" इति कू- रेशः। आदिशब्देन "शेषशेषाशनगरुडप्रमुखनानाविधानन्तपरिजनपरि. चारिकापरिचरितचरणयुगल" इत्युक्तप्रकारेण भगवत्कैङ्कटकभोगा वैनतेयप्रमुखा नित्यसिद्धा उच्यन्ते । जलस्याग्निसंसृष्टस्थालीसंसर्गेण यथोष्ण्यशब्दाद- यो जायन्ते । तथाऽऽत्मनोऽचित्सम्बन्धेनाविद्याकर्मवा. सनारुचयो जायन्ते । अचिन्निवृत्तावविद्यादयो निवर्त. न्त इति वदन्ति । (१) सूरिशब्द इदन्तवदिन्नन्तोऽपि ।

·भाष्योपबृंहितम् । पूर्वोकस्वरूपलक्षण्यवत आत्मनो विद्यादिदोषसम्बन्धस्य को पा हेतुरित्याकाणायां तद्धेतुं सदृष्टान्तमाह-जलस्येत्यादिना* । स्वभा. वत एव निर्विकारस्य शीतलस्य जलल्याशिना संतृष्टाया स्थाल्याः संसर्गेणोण्याशब्दोद्रेकरूपविकारा जायन्ते । तथा स्वतो ज्ञानान- दामलस्वरूपस्यात्मनो गुणत्रयाचित्लम्बन्धेनाविद्याकर्मवासनारुचयो जायन्त इत्यर्थः । अस्यानुजोऽप्याचार्यहृदयेऽविद्याकारणमनाथ. चित्सम्बन्ध इत्यवोचत् । एवं श्रीविष्णुपुराणे- "निर्वाणमय एवात्मा ज्ञानानन्दमयोऽमलः । दुःखाज्ञानमला धर्माः प्रकृतेस्ते न चात्मनः ॥ जलस्येवाग्निसंसृष्टस्थालीसङ्गात्तथाऽपि हि । शब्दोद्रेकादिकान् धम्मान तत्करोति यथा मुने ॥ तथाऽऽत्ना प्रकृतेः सङ्गादहमानादिषितः । भजते प्राकृतान् धर्मानन्यस्तेभ्योऽपि लोऽव्ययः गा इत्युक्तम्। अाविद्या अज्ञानम् । तच ज्ञानानुदयान्यथाज्ञानविपरीतज्ञानरूपे. णानेकविधम् । कर्म करणत्रयकृतः पुण्यपापात्मकः क्रियाविशेषः । तत्र पुण्यमैहिकामुष्मिकनानाविधभोगसाधनतया बहुविधम् । पाप मकृत्यकरणकृत्याकरणभगवदपचारभागवतापचारलह्यापचाररूपेणान. न्तविधम् । वासना पूर्व कृतेषु पुनश्चाभिनिवेशस्य हेतुः संस्कारः। इयं च हेतुभेदेन बहुविधा। रुचिः रसान्तरेणाप्रतिनिवृत्तः कुत्र- चिजायमान आदरः । इयं च विषयभेदेन बहुविधा अविद्याकर्मवा. सनारुचयो जाता इत्यनुत्ला जायन्त इत्युक्त्या तालई प्रवाहरूपत्वमुः तम् । एवमात्मान औपाधिका अविद्यादयः कस्यामवस्थायां निवर्तन्ते इत्याकाङ्खायामाह-*अचिदित्यादि । कारणनिवृत्त्या कार्यानिवृत्ते रचित्सम्बन्धनिबन्धना एता अपि तत्सम्बन्धनिवृत्तौ निवर्तन्त इति तत्वविदो वदन्तीत्यर्थः। वदन्तीत्येतत्परमतमित्युक्त्या अज्ञाननिवृत्ति पूर्वकमानन्दरूपं ज्ञान प्रसादितं प्राप्तानां भगवत्प्रसादविशषेणाचिन्नि- वृत्तेः प्रागविद्यादेर्निवृत्तिदर्शनात् स नियमो नास्तीत्यस्याभिप्राय इति केचिदाहुः । तन्न मुख्यम् , तेषां शरीरेण सहावस्थानदशायां परमभ. क्तिपर्यन्तोत्पत्तावपि पापपटलनिवृत्या त्वां सत्यमेव प्राप्नुयाद्यावा ल्लोकपर्यन्तं स्यामित्युक्तस्वात् “सर्व ह पश्यः पश्यति" इत्युक्तस्य मुक्तावस्थायां वैशद्यस्याचिनिवृत्तेः प्रागभावात् । एवं प्रागात्मस्वरूपं बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रिविधम् । तत्र बद्धचेतनानामविद्याद्युत्पत्तिमूलं, तन्निवृत्तिक्रमश्वोक्तः।

·तवत्रयम् . एते त्रयोऽपि प्रत्येकमनन्ताः। एवमुक्तानां त्रिविधात्मवर्गाणां संख्याऽस्ति न वेत्याशङ्कायामाह-ए- ते त्रयोऽपात्यादि । एते त्रयोऽप्यनन्ता इत्युक्तौ वर्गत्रयस्थ समुदित. स्थानन्तत्वं शायतेत्यभिप्रेत्य प्रत्येकमित्युक्तम् । *अनन्ता इत्य. संख्येया इत्यर्थः। केचिदात्मभेदो नास्ति, आत्मैक एवेति वदन्ति । उक्तजीवानन्त्यविरोध्येकात्मवादं निराकरोति-केचिदित्यादिनाका केचिदित्यनादरोक्तिः। एवं वदन्तः क इति चेत् ? जीवाद्वैतप्रतिपादः कशास्ने कुदृष्टयः। ब्रह्माद्वैतं जीवाद्वैतमिति शास्त्र प्रातपाद्यमानमद्वैतं द्विविधम् । तत्र ब्रह्माद्वैतं नाम प्रकार्यद्वैतम् । जीवाद्वैतं प्रकाराद्वैतम् । एतन्नियामक किमिति चेत् ? ब्रह्मप्रकरणेषु "सर्व खल्विदं ब्रह्म" "ऐ. तदात्म्यमिदं सर्व "पुरुष एवेदं सर्वम्” इति सामानाधिकरण्येन ब्रह्मा द्वैतप्रतिपादनात, सामानाधिकरण्यस्य प्रकारभेदविशिष्ट प्रकार्यकत्व. परत्वात । एकः सन् बहुधा विचचारेति प्रकारबहुत्वस्य कण्ठोक्तः, आत्मनां साम्पोके, ऐक्यविधिशेषस्य नेह नानास्ति किञ्चनेत्या दिभेदनिषेधस्य विहितैक्यावरोधिभेदविषयकत्वात् सामान्यनिषे. धस्य विहितव्यतिरिक्तविषयकत्वेन प्रकारिबहुत्वनिषेधपरत्वात् , "न तत्समश्चास्यधिकश्च दृश्यते' इति तुल्यप्रकार्यन्तरनिषेधस्य कण्ठोते प्रकार्यद्वैतमेव ब्रह्माद्वैतम् , जीवबहुत्वस्य श्रुतिसिद्धत्वात् । अन्यथा बद्धमुक्तव्यवस्थानुपपत्तेः, उपदेशानुपपत्ते, सुस्वादिव्यवस्थाऽनुपपत्ते। "पुमान देवो न नरो न पशुनं च पादपः । चतुर्विधो विभेदोऽय मिथ्याज्ञाननिवन्धनः ॥ "देवादिभेदे विध्वस्ते" इत्यादिभिर्भेदविशेषनिषेधस्य कण्ठोक्तः । मुक्तात्मना लाम्योक्तीधाद्वैतं प्रकाराद्वैतम् । अयमर्थः श्रुतप्रका. शिकायामादिभरतचतुःश्लोकीव्याख्यानोपक्रमे ब्रह्माद्वैतं जीवाद्वैत चेत्यद्वैतं द्विविधं शास्त्रप्रतिपाद्यमित्यारभ्य श्रीवेदव्यासभट्टैर्विस्तरेण प्रतिपादितः । एवं शास्त्रेऽभिहितस्य जीवाद्वैतस्य हृदयमजानन्त आत्मभेदो नास्ति एक एवात्मेति केचित्कुष्टयो बदन्तीत्यर्थः । तत्पक्षे कस्यचित्सुखित्वकालेऽन्यस्य कस्यचिद्दु:- खित्वं न स्यात् । तच देहभेदेनेति चेत् ? सौभरिशरी- रेऽपि दृश्येत।

·भाष्योपबृंहितम् । तस्यायुक्ततां साधयति-तत्पक्ष इत्यादिना*। *तत्पक्षे-तथा- ऽऽत्मभेदामावपक्षे । अहं सुखाति कस्यचित्सुखोत्तरत्वकालेऽवस्य क ख्यचिदहं दुःखीति दुःखातुरत्वमिति सुखदुःखव्यवस्था न स्यादित्यर्थः। सुखदुःखयोरुभयोरेकाश्रयत्व उभयप्रतिसन्धानमेकस्यैव स्यात् । अतः सुखदुःखयोनियतत्वादात्मभेद आवश्यक इति भावः । ताशसुखदुः खव्यवस्थाहेतुर्देहभेद इति तेषां युक्तिमनुवदति-*तच्चेत्यादिना तद्- नुपपत्तिमाह-सौभरीत्यादिना* ! देहभेदस्य सुखदुःखनियमहेतुत्वे. ऽनेकदेहपरिग्रहवतः सौमरेरपि स नियमो दृश्येतत्यर्थः । देहभेदस्य सुखदुःखनियामकस्वाभावे जन्मान्तरानुभव एतजन्मनि कुतो न स्म- र्यत इति चेत् ? सा स्मरणाभावः संस्कारानुद्भवात, तन्नाशाहा । शरीरान्तरे सुखदुःखस्मृत्यायभायोऽप्यन्यतरणेति चेत् ? एकस्मिन्नपि शरीरे स्मृतिर्न स्यात् । तस्मात्सुखदुःखनियमहेतुर्देहभेद इति न शक्यते वक्तुम् । कश्चित्संसरति कश्चिन्मुच्यते कश्चिच्छिष्यः काश्च- दाचार्य इति च न स्यात् । विषमसृष्टिश्च नोपपद्यते । आत्मभेदमभिधत्या श्रुत्या च विरोधः। एवं सुखदुःखव्यवस्थाऽनुपपत्तिरेव न भवत्येकात्मपक्षे । अपितु बद्धमुक्तव्यवस्थायाः शिष्याचार्थव्यवस्थायाश्चानुपपत्तिश्चेत्याह- *कश्चिदित्यादिना* | आत्मा एकश्चेत्- "अनेकजन्मलाही संसारपदवी ब्रजन् । मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुगुण्ठिना"(१) इत्युक्तप्रकारेण कश्चित्संसरति शुको मुक्तो वामदेवो मुक्त इत्युक्तप्र. कारण कश्चिन्मुक्तो भवति । "तविज्ञानार्थ ल गुरुमेवाभिगच्छेत् समिपाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् । तस्मै स विद्वानुपसन्नाय सम्यक प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय ॥ येनाक्षरं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्वतो ब्रह्मविद्याम्" । इत्युक्तप्रकारेण कश्चिच्छिभ्यो भूत्वोपत्ति करोति, कश्चिदाचार्य: सन्नुपदेशं करोतीति व्यवस्था न स्यादित्यर्थः । अन्यां चानुपपत्तिमाह-विषमेत्यादिना । आत्मैकश्चेत् देव. तिर्यगादिरूपेण केषाचित्सुखोत्तराणां केषाश्चिद् दुःखोत्तराणां केषा. (१) कुण्ठित इति पुस्तकस्थः पाठः ।

·तत्वत्रयम् चिन्मिश्रसुखदुःखानामेवं लोके पदार्थानां वैषम्येण सर्वेश्वरस्य सृष्टि नोपपद्यत इत्यर्थः। जीवभेदः कर्मतारतम्यञ्च खलु विषमसृष्टेहेतुः । एवं युक्तिताऽनेकविरोधा दार्शनाः । अथास्मन् पक्षे श्रुतिविरोधोऽप्य. स्तीत्याह-*आत्मभेदमित्यादिना । एकात्मपक्षो "नित्यो नित्यानां चेतनश्चतनानामेको बहूनां यो विदधाति कामान्" इत्यात्मभेदाभिधा. यिश्चतिाबरुद इत्यर्थः। नम्वियं श्रुतिरात्मभेदाभिधायिनी चेत् ? "भोक्ता भोग्यं" "पृथगा- स्मानम्" "ज्ञासौ द्वावजावीशानीशौ" "अन्योन्तर आत्मा विज्ञानमय" इति जावकत्वप्रतिपादक श्रुतीनां विरोधः। तस्मादौपाधिकभेदाभिधा. यिनीय श्रुतिरिति तन्मतं निराकरोति- श्रुतिरौपाधिकं भेदमाभिधत्त इति न शक्यते वक्तुम् , मोक्षदशायाम्भेदसत्त्वात् । तदानीं देवमनुः प्यादिभेदानाञ्च निवृत्तावात्मनां स्वरूपस्यात्यन्तसम- तया केनापि प्रकारेण भेदकथनायोग्यत्वेऽपि परिमाण- गुरुत्वाकाराणां सौम्येऽपि स्वर्णकलशरत्नत्रीहिप्रभृतीनां यथा भेदः सिध्याति, तथाऽऽत्मस्वरूपभेदः सिद्धः। तस्मादात्मभेदः स्वीकार्यः। * श्रुतिरित्यादिना* । औपाधिकभेदो नाम देवमनुष्यादिभेदः कामक्रोधादिभेदश्च । औपाधिकभेदो न भवतीत्यत्र हेतुमाह-*मोक्ष. दशायामित्यादिना । "सदा पश्यन्ति" "मम साधर्म्यमागताः" "मु. तानाम्परमा गातः" "सायुज्यं प्रतिपन्ना ये” “यस्मिन्पदे घिराजन्ते मुक्ताः संसारबन्धनैः' इति मोक्षदशायामात्मभेदस्य श्रुत्यायुक्तस्य ल. स्वादित्यर्थः । मोक्षदशा हि सर्वोपाधिविनिर्मुक्तदशा । तत्राप्यात्मभेदस्य श्रुतिसिद्धत्वात्, नित्यो नित्यानामिति श्रुतिरप्यात्मभेदवदतीति भावः। नन्वात्मभेदप्रतिपत्तिहेतूनामोपाधिकानां देवमनुष्यादिभेदानां काम- क्रोधादि मेदानां निवृत्तौ आत्मनां स्वरूपमत्यन्तसमतया केनापि प्रका रेण भेदकथनायोग्य मोक्षदशायां तिष्ठति, तत्रात्मभेदः कथं सिद्ध्यतीति वादिप्रश्नमनुवदति-*तदानीमित्यादिना, भेदकथनायोग्यत्वेऽपीत्य- न्तेन * । दृष्टान्तमुखेन भेद साधयति-*परिमाणेत्यादिना । परिमाण. गुरुत्वादिभिः समानानां स्वर्णकलशरत्नबीहिप्रभृतीनां पदार्थाना भेद कस्य लक्षणस्याभावेऽपि यथा नानात्वं दृश्यते, तथा केनापि प्रकारेण ·. भाष्योपबृंहितम् । भेवज्ञापनायोग्यानामेकाकाराणां मुक्तात्मनां स्वरूपभेदः सिद्ध्यतत्यिर्थः। पूर्वोक्तमर्वमनुभाषमाणस्तस्मादात्मभेदोऽवश्यं स्वीकतव्य इति निगम यति-तस्मादित्यादिना* | एवं केचिदात्मभेदो नास्तीत्यारस्यैतावता प्राक् स्वोक्तजीबानम्त्यप्रतिभटमेकात्मवादमुक्षिप्य युक्तिः शास्त्रतश्च तं बहुमुखं दूषयित्वाऽऽत्मभेदस्लाधितः। प्रागात्मस्वरूपचैलक्षण्यं विस्तरेणोक्तम् । तत्र ह्य(१)चिद्विलक्षण: त्वमजडत्वमानन्दरूपत्वमव्यक्तत्वमचिन्त्यत्वं निरवयवत्वं निर्विकारत्वं ज्ञानाश्रयत्वमेतानि जीवेश्वरलाधारणानि, नियाम्यत्वादित्रयं चिदचि. साधारणम् । अणुत्वमचित्परमाणुजीवसाधारणम् । एतेषां सर्वेषां मिलितानामाचीश्वरव्यावर्तकत्वाल्लक्षणत्वं सम्भवति, तथाऽपि सुग्रह लघु लक्षणमाह-एतेषां लक्षणमित्यादिना । एतेषां लक्षणं शेषत्वसहितं ज्ञातृत्वम् । * एतेषामिति* विविधचेतना()मित्यर्थः। असाधारणधर्मों हि लक्षणम् । शेषत्वमात्रेणाचिद्यावृत्यसिद्धांतृत्वमात्रोकावीश्वरव्यावृ. त्यसिद्धेश्च शेषत्वे सति ज्ञातृत्वं लक्षणमुक्तम् । एवं ज्ञातुरात्मनो ज्ञान स्य स्वरूपस्य च साधर्म्यवैधये आह- एतेषां ज्ञानं स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानन्दरूपश्च ! एतेषां ज्ञानमित्यादिना* । स्वरूपमिव नित्यं द्रव्यमजडमानन्दः रूपमित्यनेन नित्यत्वद्व्यत्वाजडत्वानन्दरूपत्वानि स्वरूपस्येव शान. स्यापि सन्तीत्युक्तम् । नित्यत्वादिकमुपपाद्य वैधर्म्यकथनेऽनेकग्रन्थ- ज्यवधानं स्यादिति विचार्य साधर्म्यकथनानन्तरं वैधयं वक्तु तजि. शासुप्रश्नमुरिक्षपति- तहि ज्ञानस्वरूपयो: परस्परं बैलक्षण्यं किमिति चेत् ? स्वरूपं धम्मि सङ्कोचविकासानह स्वव्यतिरिक्ता. प्रकाशकं स्वस्मै स्वयंप्रकाशकमणु, ज्ञानं धर्मः सङ्कोच. विकासयोग्धं स्वव्यातिरिक्तप्रकाशकं स्वस्मै स्वाप्रकाश. मात्मने प्रकाशकं विभु च । *तहीत्यादिना*। वैधय॑माह-स्वरूपमित्यादिना*। धम्मित्वं सङ्कोचविकासायोग्यत्वं स्वव्यतिरिक्तार्थाप्रकाशत्वं स्वस्मै स्वयंप्रकाश (१) उक्तं हि तत्राचिदिति पुस्तके पाठः । (३)त्रिविधचेतनाचेतनानामिति पुस्तकस्थपाठस्तु न युक्तः । - ·तवत्रयम् कत्वमणुत्वमेतानि स्वरूपस्य विशेषाः । धर्मत्वं सङ्कोचविकासयोग्यवं स्वव्यतिरिक्तार्थप्रकाशकत्वं स्वस्मै स्वयंप्रकाशरहित्वं स्वाश्रयस्य स्वयं प्रकाशत्वं विभुत्वमेतानि ज्ञानस्थ विशेषाः। *विश्विति ज्ञानस्य स्वा. भाविको वेष उक्तः। ननु सकलचेतनानां शानमेवं कुतो न भवतीत्याशङ्कायां सङ्कोचा- सङ्कोचनिबन्धनं तारतम्यमाह- तत्र केषांचिज्ज्ञानं सदा विभु। केषाञ्चिज्ज्ञानं सदाऽविभु । केषाश्चिज्ज्ञानं कदाचिद्विभु। *तत्र केषाञ्चिदित्यादिना ! भज्ञानशून्या अमरा इत्युक्तप्रकारेण कदाचिदपि भगवज्ञानस्य सङ्कोचाभावेन तत्स्वरूपरूपगुणविभूती सदाऽनुभवतां नित्यसूरीणां शान सदा विभु भवति । मिथ्याशानदुष्क- ममलिनदेहयुक्तानां बद्धानां ज्ञानं कानुगुणसङ्कोचविकासवत्सदाऽ. विभु भवति । "तीरं दृष्टवन्त" इत्युक्तप्रकारेण भगवत्प्रसादेन संसार- सागरं ती तत्तीरं प्राप्तानां मुक्तानां ज्ञानं पूर्वावस्थायामविभूत्तराव. स्थायां "सह पश्यः पश्यति" इत्युक्तप्रकारेण विभु भवतीत्यर्थः। अथ ज्ञानस्योक्तं नित्यत्वादिकमुपपादयति। तत्र प्रथमं ममेदानी ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमित्युत्पत्तिविनाशवतयाऽनुभूयमानस्य ज्ञानस्य नित्यत्वं कथमुपपद्यत इति शङ्कां परिदतु तजिज्ञासुप्रश्नमनुवदति- ज्ञानं नित्यं चेन्मम ज्ञानमुत्पन्नं नष्टमिति व्यवहार कथामिति चेत् । इन्द्रियद्वारा प्रसृत्यविषयान् गृह्णाति निवर्तत इत्यतस्तथा व्यवाहियते । इदमेकमपि नानात्वे. न भासते प्रसरण भेदेन । *ज्ञान नित्य चेदित्यादिना । तस्योत्तरमाह--* इन्द्रियेवादिना । "ल ह पश्यः पश्यति" "ल चानन्याय कल्पते' इति मुक्तिदशायां सर्वविषयकवोलेस्सर्वसाक्षात्कारयोग्यमपि 'यया क्षेत्रमशक्तिः सा वोष्टिता नृप सर्वगा” इत्युक्तप्रकारेण कर्मणा सङ्कुचितम् । "तया तिरोहितत्वाञ्च शक्तिः क्षेत्रासंज्ञिता। सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन वर्तते ॥ अप्राणिमत्सु स्वल्पा सा स्थावरेषु ततोऽधिका'। इत्युक्तप्रकारेण कम्ानुगुणतारतम्यवत् , "इन्द्रियाणां हि सर्वेषां यद्येक क्षरतीन्द्रियम् । तेनास्य क्षरति प्रज्ञा दृतेः पात्रादिवोदकम् ॥ mata ·भाष्योपबृंहितम् । इत्युक्तप्रकारेणेन्द्रियद्वारा निःसृत्य विषयान् गृह्णाति, ततो निवर्तते । तादृशविकालसङ्कोचप्रयुक्तप्रकाशाप्रकाशावादायोत्पन्नं नष्टमिति व्यवहियत इत्यर्थः । एवमिन्द्रियद्वारा प्रसरतो ज्ञानस्यैकत्वे विषयग्रहणवेलायां प्रकाशावसरे दर्शनश्रवणादि संज्ञामेदवदनेकत्वेन कथं प्रकाशत इति शङ्कायामाह-* इदं चेत्यादिना * । एकमुखेल प्रस. रणं विना चक्षुःोत्राद्यनेन्द्रियद्वारा प्रसृत्य रूपशब्दाद्यनेकविषयान् गृहणतोऽस्य दर्शनश्रवणादिसंज्ञाभेदेन शायमानं नानात्वं प्रसरणभेदनि- बन्धनमित्यर्थः। अनेन नित्यस्य ज्ञानस्योत्पत्तिविनाशव्यवहारहेतुक- थनानन्तरं प्रासङ्गिकस्तस्य नानात्वेन प्रकाशस्य हेतुश्चोक्तः। आत्मनो ज्ञानस्य नित्यत्वम् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्विपरिलोपो विद्यते, न हि द्रष्टुइष्टेर्विपरिलोपो विद्यते', "ज्ञान वैराग्यमैश्वर्य धर्मश्च मनुजेश्वर । আমুলা অন্ধত্ব লনৰনুষ। यथोदपान करणात् क्रियते न जलाम्बरम् । लदेव नीयते व्यक्तिम(१)लतस्तम्भवः कुतः ॥ तथा हेयगुणसादवबोधादयो गुणाः । प्रकाशन्ते (२)न जन्यन्ते नित्या एवात्मनो हि ते"॥ इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरुक्तम् । एतावता(३)ज्ञाननित्यत्वमुक्तवान् । द्रव्यत्वं कथमिति चेत् ? क्रियागुणानामाश्रयत्वा. दजडत्वाच्च द्रव्यम्भवति । अजडत्वं चेत्सुषुप्तिमूछी. ऽदिषु कुतो न प्रकाशत इति चेत् ? प्रसरणाभावान्न प्रकाशते। अथ तस्य द्रव्यत्वमुपपादयितुं तजिज्ञासुप्रश्नमनुवदति-*द्रव्यत्व. मित्यादिना । तद्धेतूनुक्त्वा द्रव्यत्वं साधयति-*क्रियेत्यादिना* । क्रिया सङ्कोचविकासौ । गुणः संयोगवियोगी । अजडत्वं स्वयंप्रकाश- त्वम् । क्रियाऽऽनयो द्रव्यमिति द्रव्यलक्षणकथनात क्रियाश्रयत्वं गुणा- श्रयत्वं च प्रत्येके द्रव्यत्वसाधकम् । एताभ्यामजडत्वस्यापि कथनात्तदपि द्रव्यत्वलाधकमित्यस्याशय: । तथा हि, जडवस्तुषु द्रव्यमद्रव्यञ्च वर्तते । अजडवस्तुष्पद्व्यं किञ्चिदपि नास्ति । तस्माज्ज्ञानं द्रव्यमज- (१) व्यक्तिरसत इति पुस्तके पाठः, स तु न युक्त प्रतिभाति । (२) प्रकाश्यन्ते-पु. पा.। (३) एताहशामिति-पु. पा.।

·নন অল্প डत्वात् , यदजडं तद्रव्यम् , यथाऽऽत्मेत्यजडत्वेन(१)द्रव्यत्वसाधनं युक्त. मेव । अत एवेदमजडत्वात् सङ्कोचविकासयोः संयोगवियोगादीनाञ्चा. श्रयत्वाश्च द्रव्यामिति तत्वशेखरे स्वयमवोचत् । नन्वेवं द्रव्यत्वं चेत् ? आत्मगुणत्वमस्य कथमिति चेत् ? न नित्यतदाधितत्वाहुणत्वम् । s'आश्रयादन्यतो वृत्तेराश्रयेण लमन्वयात् । द्रव्यत्वञ्च गुणस्वञ्च ज्ञानस्यैवोपपद्यते । इति यामुनाचाय्यैरुक्तम् । आश्रयादन्यतोवृत्तित्वमत्र क्रियाश्रयः त्वोत्या लब्धम् । इदच ज्ञानमात्रस्य न भवति, किन्तु दीपादितेज: पदार्थप्रभाणामपि तुल्यम् । तस्माद्रव्यत्वं गुणत्वमुभयमपि शानस्यो. पपनम् । पूर्व ज्ञानस्य स्वोक्ताजडत्यविषयकं जिज्ञासुप्रश्नमनुवदति- *अजडत्वं चेत्यादिना*। शानं यदि स्वयं प्रकाशं तदा सदा प्रकाशेत, सुषुप्त्याद्यवस्थासु कुतो न प्रकाशत इत्यर्थः। तस्योत्तरमाह-*प्रसर. णाभावादिति । ज्ञानं स्वाश्रयस्य विषयग्रहणवेलायामेव हि स्वयमेव प्रकाशते । सुषुप्त्याद्यवस्थासु तमोगुणाद्यभिभवन सङ्कचितं तिरोहि तमणिधुमणिप्रकाशादिवत्प्रसरणाभावान्न प्रकाशत इत्यर्थः । आनन्दरूपत्वं नाम ज्ञानस्य प्रकाशावस्थायामनुकू- लत्वम् । विषशस्त्रादिप्रकाशनावसरे प्रतिकूलत्वस्य हेतु. देहात्मभ्रमादयः। ईश्वरात्मकत्वात्सर्वेषाम्पदार्थानामानु. कूल्यमेव स्वभावः । प्रातिकूल्यमोपाधिकम् । अन्यदा. नुकूल्यं स्वाभाविकं चेत् ? कस्यचित्कुत्रचित्कालदेश. योरनुकूलानि चन्दनकुसुमादीनि, देशान्तरे कालान्तरे तस्यैव तद्देश एव तत्काल एवान्यस्य प्रतिकूलानि न स्युः। ॥ एवं चित्तत्त्ववेषकथनं समाप्तम् ॥ अधास्थानन्दरूपत्वमुपपादयति-*आनन्दरूपत्वमित्यादिना। *प्र. काशावस्थायां* स्वाश्रयस्य विषय प्रकाशनावस्थायाम् । तदेव हीदं प्र काशते। तदवस्थायामनुकूलत्वं नाम तत्तद्विषयाणामनुकूलत्वेन भानात् तान् विषयीकुर्वतोऽस्य ज्ञानस्य स्वाश्रयस्य सुखरूपत्वम् । ननु तर्हि विषशस्त्रादिदर्शनावस्थायां तद्विषयकं ज्ञानं कथम्प्रतिकूलं भवतीत्या- शङ्ख्याह- -*विषशस्त्रादीत्यादि । तत्प्रकाशनावसरे तविषयकज्ञानस्य दुःखरूपत्वे कारणं तत्र बाधकवुद्धिमूलं देहात्मभ्रमः कर्मेश्वरात्मक (१) यथात्मादिष्वजत्वेनेति पुस्तके पाठस्तु न युक्तः ।

·भाष्योपबृंहितम् । स्वज्ञानाभावश्चेत्यर्थः। एतेषां स्वाभाविकोषः कोवेश्याकालायामाह- *ईश्वरात्मकत्वादियादि। "जगत्सर्व शरीरन्ते" तानि सर्वाणि तद्वपुः" "तत्सर्व वै हरेस्तनुः" इति सकलपदार्थानामपि भगवच्छरी. रत्वोक्तभगवदात्मकत्वेन ज्ञायमानत्वदशायां सर्वेषामनुकूलतया माना. स्लर्वेषां पदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः, तत्र भासमान प्रातिकूल्यं देहात्मनमादिमूलकत्वादागन्तुकमित्यर्थः। एवमीश्वरात्मकत्वात्सकलपदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभाव इति कि. मुध्यते चन्दनकुसुमादीनामानुकूल्यं स्वाभाविकं खल्विति शङ्कायामा. ह-* अन्यदानुकूल्यमित्यादि । अन्यादानुकूल्यमिति स्थोक्ताद्भगवदा. स्मकत्वप्रयुक्तादानुकूल्यादन्यत् चन्दनकुसुमादिपदार्थेषु भालमानमा. नुकूल्यमुच्यते तत्तेषां स्वाभाविकं चेह भोक्तुः कस्यविकस्मिश्चिका ले कस्मिंश्चिदेशेऽनुकूलानि कालान्तरे देशान्तरे वा तस्यैव प्रतिक लानि, यहेशकालयोस्तस्यानुकूलानि तद्देशकालयोरेवान्यस्य प्रति- कूलानि च न स्युः। एवम्प्रतिकूलतया ज्ञायमानानि पक्ष्यामः, तस्मा. द्भगवदात्मकत्वनिबन्धनमानुकूल्यमेव स्वाभाविकम् , अन्यदानुकूल्यं न स्वाभाविकमिति भावः । "ववेकमेव दुःखाय सुखायेागमाय च । कोपाय च ततस्तस्मादस्तु वस्त्वात्मकं कुतः ॥ तदेव प्रीतये भूत्वा पुनर्तुःखाय जायते । तदेव कोपा ततः प्रलादाय च जायते ॥ तस्माद् दुःखात्मकं नास्ति न च किश्चित्सुखात्मकम् ॥ इत्ययमर्थः श्रीपराशरेण भगवता सुविशदमुक्तः । एतेन विषश- स्त्रादीनाम्प्रतिकूलतया चन्दनकुसुमादीनामनुकूलतया च भानं देहा. त्मभ्रमादिभिरीश्वरात्मकत्वासकलपदार्थानामानुकूल्यमेव स्वभावः। तस्मात्तदाकारेण भानदशायां सर्वविषयप्रकाशनदशायामपि वानमान ग्दरूपमेवोत्युक्तम्। एवमेतावता चिदित्यात्मेति प्रथम चिच्छब्दवाच्यमात्मवस्तूहिश्य, अनन्तरं देहादिविलक्षणमित्यारभ्य शेषमित्यन्तं तत्स्वरूपलक्षणं वि. स्तरेणोक्त्वा, देहादिविलक्षणस्वं कथमित्यारस्य शेषत्वं नामेत्यन्तेनोक्त. लक्ष परीक्ष्य, अनन्तरमेवंभूतस्यात्मस्वरूपस्य बद्धमुक्तनित्यरूपेण त्रै. विध्यमुक्त्वा, बद्धात्मनामविद्यादिसबन्धस्य हेतुं तन्निवृत्तिमं त्रिधात्म वर्गस्य प्रत्येकमानन्त्य चोक्त्वा, ताशजीवानन्त्यप्रतिमटमेकात्मवाद युक्तिशास्त्राभ्यां निरस्य आत्मभेदं साधयित्वा, प्राविस्तरेणोक्तप्रकार ५ , ·तत्रयम् विना अनुग्रह निविधात्मना लक्षणं प्रहश्य, अनन्तरं ज्ञानस्य स्वरूपस्य व साधयंवैधार्य उक्त्या, शानविभुत्वालङ्गेण निविधचेतनानां ज्ञानस्य विशेषभुक्ता पूर्व ज्ञानस्योकानि नित्यत्वाजडवानन्दरूपत्वानि क्रमेणो. पपादितवान्। ॥ एवं चित्तत्ववेषकथनं समाप्तम् ॥ ॥अथाचित्प्रकरणम् ॥ तत्त्वत्रयं चिदचिदीश्वरश्चेत्युहेशक्रमेण प्रथमं चिच्छन्दवाच्यस्या स्मनः स्वरूपस्वभावविशेषान् स्फुटमबोचत् । अनन्तरमचिवस्तुनः स्थ. रूपस्वभावविशेषानतिस्फुटमा । तत्र प्रथममचिल्लक्षणमाह- अचिज्ज्ञान शुन्यं विकारास्पदम् । इदं शुद्धसत्त्वं मि. श्रसवं सत्त्वशुन्य चति त्रिविधम् । *अचिदित्यादिना । अचित् चैतन्यानाधारो वस्तु । तदेवाह-ज्ञा- नशून्यमिति । अत एव श्रुतिर्भाग्यशब्दनााचवस्त्यामेधत्ते । विका. रास्पदत्वं नाम विकारस्थाश्रयत्वम् । विकारोवस्थान्तरापत्तिः। सा च चित्लदैकरूपत्वाभावः। एवमेतलक्षणकथनानन्तरमस्याचिवस्तुनः सत्त्वैकाधारतया सस्वा- दिगुणत्रयाधारतया.सरवादिगुणत्रयशून्यतया च वैविध्यमाह-*दमि. त्यादिना । उद्देशक्रमेणाचिचत्वस्य च स्वरूपस्वभावविशेषान् प्रति पादयिध्यन प्रथमं शुद्धसत्त्वस्य प्रकारानाह- सत्र शुद्धसत्वं नाम रजस्तमोऽमिश्रकेवल सत्त्वं नित्यं ज्ञानानन्दजनक कर्मणा विना केवलभगधादि- च्छया विमानगोपुरमण्डपमासादादिरूपेणपरिणतं निर. वधिकतेजोरूपं नित्यमुक्कैरीश्वरेण च परिच्छेत्तुमशक्य. मत्यद्भुतं वस्तु। *तत्र शुद्धसत्त्वमित्यादिना । शुद्धलत्वं गुणान्तरामिश्रितसत्व- गुणवदित्यर्थः । तदाह-*रजस्तम इत्यादिना* | "क्षयं तमस्य रजसः पराके""तमस्तु पारे, तमसः परस्तात् पञ्चशक्तिमये दिव्ये शुद्ध- सत्वे सुखाकरे इत्यादिश्रुतिस्मृतिभिरुतम् । नित्यमनादिनिधनम् "तदक्षरे परमे व्योमन ·भाध्यापब्राहृतम् " "कालातीतमनाधन्तमप्राकृतमचञ्चलम् । प्राप्य सचिर्मयारसद्धिर्मयि संन्यस्तमानलैः॥ यसपुराणमाकाशं सर्वस्मात्परमं ध्रुधम् । यत्पदं प्राप्य तत्त्वज्ञा मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः इत्येतस्य नित्यत्वमपि श्रुतिसिद्धम् । ज्ञानानन्दजनकमिति, शुद्ध सत्यमयत्वाज ज्ञानानन्दजनकमित्यर्थः । सत्त्वं . ज्ञानसुखावह खलु। अत एव शुखलत्त्व इत्यनन्तरं सुखाकर इत्युक्तम् । कर्मणा धिना केव. लभगवदिच्छया विमानगोपुरमण्डप(१)प्रासादादिरूपेण परिणतमिति चेतनाः कम्मानुगुणाभच्छान्त । तदिच्छानुगुणभगवत्सङ्कल्पेन चतुर्वि. शतितत्त्वरूपेण परिणस्य चेतनानां भाग्यभागोपकरणभोगस्थानरूपेण स्थितं प्रकृतितत्वामिव न भवतीदं, किन्तु स्वभोगार्थतया भगवदि च्छया विमानापुरादिरूपेण परिणमत इत्यर्थः । "देवानां प्रयोध्या तस्यां हिरण्मयः कोशः यो वैतां ब्रह्मणो वेदामृतेमामृतां पुरीम् अप. राजिता पूर्ब्रह्मणः प्रजापतेः सभा घेश्म प्रपद्ये' इति श्रुती सहेण नित्यविभूती विद्यमाना दिव्यनगरदिव्यायतनादय उक्ताः। अमुमर्थ श्रीभाष्यकारः श्रीवैकुण्ठगद्ये "दिव्यावरणशतसहस्रावृते(२)दिव्यकल्प. तरूपशोभिते दिव्योद्यानशतसहस्त्रकोटिभिरावृतेऽतिप्रमाणे दिव्यायतने कस्मिश्चिद्विचित्रदिव्यरत्नमयदिव्याऽऽस्थानमण्डप" इत्यादिना विस्त. रेणावोचत् । *निरवधिकतेजोरूपमितिक! अग्न्यादित्यादितेजःपदा- र्थानपि खद्योतकल्पान् कुर्वदनवाधिफतेज स्वरूपमित्यर्थः । "न त सूर्यो भाति न च चन्द्रतारक नेमा विद्युतो भान्ति कुतोऽयमग्निः॥ "अतानलदीप्तं तत्स्थानं विष्णोर्महात्मनः । स्वयैव प्रभया राजन् दुष्प्रेक्ष्यं देवदानवैः" । इत्यादि । एवं दिव्यसूरिभिरप्येतस्य निरवधिकतेजोरूपत्वं बहुषु नित्यमुक्तैरीश्वरेण च परिच्छेत्तुमशक्यमिति, अस्य परिमाणादयः केनापि परिच्छेत्तुं न शक्यन्त इत्यर्थः । तेषामपीयत्परिमाणमियदेश्व. यमीहशस्वभावमिति परिच्छेनुमयोग्यमितिनित्यैः परिच्छेत्तुमयोग्यः मिति श्रीवैकुण्ठगद्ये भाष्यकारैर्यदुक्कम, तन्मुक्कानामपि तुल्यम् । ईश्व स्थलषूक्तम् । (१) अत्र 'मण्डप पदं पुस्तके नास्ति । (३) अत्र सर्वत्र स्थानेषु आवतस्थाने 'भावृत्त पदं पुस्तके भवति ।

·तवत्रयम् रज्ञानस्यैवैतेर्ण ज्ञानस्यापि सर्वदर्शित्वसवात्तेन परिच्छेनुं शक्यते चेदेतैरपि परिच्छेत्तुं शक्यतेव । तस्माचेनाप्य शक्यमेवेत्यर्थः । तोतेषां सर्वशताया विरोध इति नाशङ्खनीयम, सर्वज्ञताहि सर्वेषां यथावस्थि ताकारविषयज्ञानम् । परिच्छेद्यं चेतथा ज्ञानम् । अपरिच्छेद्यं चेत्तथा ज्ञानम् । निस्लीमय कस्यचिदपरिच्छेदेन ज्ञानं सर्वज्ञत्वानुगुणमिति । "देवि स्वन्महिमावधि हरिणा नापि स्वया ज्ञायते यद्यप्येव, तथापि व युवयोः सर्वज्ञता हीयते । पन्नास्त्येव तदशतामनुगुणां सर्वज्ञताया विदु. व्योमाम्भोजमिदंतया किल विदन् भ्रान्तोऽयमित्युच्यते" । इति श्रीस्तुतौ कूरेशैरुक्तम् । अन्यथा स्वेनापि ज्ञातुमशक्यस्वभाव इत्येतदपि सर्वशतया विरुद्ध्येत । तस्मानित्यमुक्तेश्वररपरिच्छेद्यमित्यत्र न कोऽपि विरोधः । अनेनास्य विभव(१)उक्तः। अत्यद्भुतमिति । अत्यद्भुतत्वं नामानुक्षणमपूर्वाश्चर्यावहत्त्वम् । अनन्ताश्वानन्तमहाविभवेति भाष्यकृतः। एवं शुद्धसत्वमेताह. शमित्युक्तम् । केचनतज्जडं वदन्ति, केचिदजडं वदन्ति । अजडत्वे नित्यानां मुक्तानामश्विरस्य च ज्ञानेन विना स्वयमेव प्रकाशते । संसारिणां न भासते । एतच्छुद्धसत्त्वमेतदर्शनस्थेषु केचिजडमिति बदन्ति, केचिदजङ मिति वदन्तीत्यर्थः । "इह जडामादिमा केचिदाहुः" इत्यभियुक्ताः।ज डत्वं स्वयंप्रकाशराहित्यम् । तदेवाह *अजडत्व इत्यादिना* | अजडत्व इति, अजडमिति पक्ष इत्यर्थः । जडमिति केषाञ्चित्पक्षं विहाय तत्प. क्षोपपादनादस्यायमेव पक्षोऽभिमत इति ज्ञायते । *ज्ञानेन बिना न काशत इति* ज्ञानेनैव न भासतेऽपि तु स्वयमेव भासत इत्यर्थः नन्येवं स्वयं भालत इति चेत्संसारिणामपि ज्ञानमनपेक्ष्य स्वयमेव कुतो न भासत इत्याशङ्कायामाह-संसारिणामिति । इदं चाभियुक्तैर्वि स्तरेण प्रतिपादितम् । तथा हि, "त्रिविधाऽचेतनानीत्यारभ्य तत्र प्रकृतिः कालश्च जडौ, शुद्धसत्वद्रव्यमपि केचिजडं बदन्ति । जडत्वन्नाम खयम्प्रकाशराहित्यम् । भगवच्छास्त्रादिकं परामृशन्तो ज्ञानात्मकतया शास्त्रसिद्धतया शुक्सत्वद्रव्यं स्वयंप्रकाशमिति बदन्ति । एवं स्वयं (७) विभव इत्यस्य स्थाने वैभव इति पुंलिपाठ: पुस्तके सर्वत्र भवति ।

·भाष्योपबृंहितम् । * - ७ प्रकाश चेत्संसारिणां शास्त्रेणैव विना स्वयमेव भासतेति चेत्सर्वषामा. स्मनां स्वरूपस्य ज्ञानस्य च स्वयम्प्रकाशत्वेऽपि स्वरूप स्वस्यैव स्वय. प्रकाशम, अन्येषां ज्ञानान्तरवेद्यं यथा भवति । यथा (१)धर्मभूत ज्ञानं स्वाश्रयस्वैव स्वयंप्रकाशनतरेषाम् , तथदमाप नियतविषये स्वयंप्रका शते चेन कोऽपि विरोषः। "यो वेत्ति युगपाल प्रत्यक्षेण सदा स्वतः । तम्प्रणम्य हरि शास्त्रन्यायतत्वम्प्रचश्महे ॥ इत्युक्तप्रकारेण धर्मभूतज्ञानेन सर्व सदा साक्षात्कुर्वत ईश्वरस्य शुद्ध सरवद्रव्यं स्वयम्प्रकाशत इति कथमुपपद्यत इति चेन, अस्य धर्मः भूताने दिव्यात्मस्वरूपप्रभूतीनि सर्वाणि विषयाकुर्वत्यपि यथा दिव्या- स्मस्वरूपं स्वयम्प्रकाशं भवात, तधेदमपि स्वयम्प्रकाशं भवति, तथा मुक्तानां तदवस्थायामिदमपि स्वयंप्रकाशम्भवतीति न कश्चिद्विरोधः। यथा धर्मभूतज्ञानस्य स्वात्मप्रकाशनशक्तिबिषयप्रकाशाभावकाले कर्मः विशेषैः प्रतिबद्धा भवति, तथा शुद्धसत्वस्य स्वात्मप्रकाशनशक्तिश्च बद्धदशायां प्रतिबद्धा भवति । तस्माच्छुद्ध सत्वं बद्धानां न प्रकाशते । "धियः स्वयंप्रकाशत्वं मुक्ती स्वाभाविकं यथा । बद्ध कदाचित्रुवं तथाऽत्रापि नियम्यते"। "एतावदवस्थाऽन्तरापत्तिर्विकारिद्रब्यस्य न विरुध्यते(२) तहमा. प्रतिपक्षार्थस्य न युक्तिविरोधावकाश" इति रहस्यत्रय सारे प्रतिपा. दितम्। पूर्व यथाSSमनो ज्ञानस्य चाजडत्वेऽपि मिथोभिन्नत्वं दर्शितम् , तथा शुद्धसत्त्वस्याजडत्वेऽपि तदुभाभ्यां भेदं दर्शयितुं तज्जिज्ञासुप्र. इनमनुवदति- आत्मनो ज्ञानाच भेदः कथमिति चेत् १ अहमित्य. भानात्, शरीरादिरूपेण परिणामात्, विषयर्विना भा- नात् , शब्दस्पर्शादिमत्वाच्च भियते । *आत्मन इत्यादिना * । अनेकै तुभिस्तं दर्शयति- अहमिती. त्यादिना । अहमित्यभानादिति इदमिति हि प्रकाशते, अनेनात्मनो भेदलिद्धिः । शरीरादिरूपेण परिणामादिति, आत्मनो ज्ञानाच्च भिन्न मित्यर्थः । एकरूपत्वादात्मनो न परिणामः । ज्ञानस्थ परिणामित्वेऽपि . , (१) तथा चेति पु. पा. (२) विरुद्धमिति पु. पा. ।

·স্বপ্ন দুঞ্জিং সুবিখ্যান লারি, নিত্বঘালস্থে সাহা লজ্জাই হাউঞ্জ, জাহাপাড়ায় লিঙ্গ দ্বিান ফায়ালা হল- श्रयातलाहकाज ज्ञानानिमिति सिद्धम् । एवं शुद्धसवप्रकारमबोचत्। अनन्तरम्मिश्रसस्वप्रकारं वक्तुं मिश्रसत्वं नामेत्युपकमते- मिश्रसवन्नाम सत्वरजस्तमोभिस्त्रिभियुक्तो बद्ध- चेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायको विपतिज्ञानजनको नित्य ईश्वरस्थ(१) क्रीडापरिकरः प्रदेशभेदेन काल भदेन च सहशासहशविकारोल्पादकः प्रकृत्याविद्यामायाऽपर কামাল। मिश्रसत्वनाम रजस्तमोयुक्त तत्ववत् । तदेवाह- सत्वरजस्तमो. भिरिति । सत्वरजस्तमोमिनिभियुक्त इति "त्रिगुणं तज्जगयोनिरमादिप्रमवाप्ययम् । त्रिगुणं कमियां क्षेत्रं प्रकृते रूपमुच्यते ॥ लत्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिलम्भवाः"। इत्यादिकमन्न प्रमाणम् । बद्धचेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायक इति, गुणत्रयात्मकतया रजस्तमोऽशाभ्यां ज्ञानादेस्तिरोधायक इत्यर्थः । चेतनानां ज्ञानानन्दयोस्तिरोधायक इति सामान्येनानुक्त्वा बद्धचेत. नानामिति विशेषणात् कर्मसंसृष्टचेतनानां शानादीनामेव तिरोधायकः। अन्यथा ऐच्छिकप्राकृतशरीर परिणतां नित्यमुकानां शानादेरिद सोचकरं स्यात् । अत एव "अहतसहजदास्थाः सूरयः सस्तगन्धा(२) विमलचरमदेहा इत्यमी रङ्गधा ममहितमनुजतिर्यस्थावरत्वाभयन्त" इत्युक्तप्रकारेण नित्यमुक्तानामत्रागत्य प्राकृतदेहान् परिगृह्य शेष्यतिशयं कुर्वतां तदानी सङ्कोच न करोति । तस्माद्धचेतनानां ज्ञानादेरेवेदं तिरोधायकमिति सिद्धम् । "अनीशया शोचति मुहामानः" "अनादि- मायया सुप्तः" "भगवन्मायातिरोहितवप्रकाश" इत्यादि । विपरी. तज्ञानजनक इति* । विपरीतज्ञानमतस्मिसंतद्बुद्धिः। सा चानात्मनि देह आत्मत्वबुद्धि, अस्वतन्त्र आत्मनि स्वतन्त्रत्वबुद्धिा, अनन्यशेषेऽ न्यशेषत्वबुद्धिः, अनीश्वरेश्वीश्वरत्वबुद्धिः, अपुरुषार्थ एश्वर्यादौ पुरु. (१) विपरीतज्ञानजनको नित्यमीश्वरस्येति पुस्तके पाठः । तथा टीकायामपि "नित्यमिति, उत्पत्तिविनाशरहित इत्यर्थ" इति भवति । (२) स्तबन्धा इति अत्र स्थाने पुस्तके पाठोऽस्ति । . .. " NARENEFTAARE A ·00 भाष्योपबृंहितम् । पार्थस्वबुद्धिः, अनुपायेषूपायवबुद्धिरेवमादिका(१) । यथार्थज्ञानं नो. स्पादयतीत्येव न, अपि त्वेताशषिपरीतज्ञानान्यपि बद्धचेतनानामुत्पा. यतीत्यर्थः । भगवत्स्वरूपतिरोधानकरी विपरतिज्ञानजननीमिति अयर मर्थो भाष्यकारैरुक्तः । नित्य(२) त । उत्पत्तिविनाशरहित इत्यर्थः । "अजामेकाम्" "गौरनाथस्तवती सा जनित्री भूतभाविनी" | "अचेतना परार्थाच नित्या सतत विक्रया। विकारजननीमज्ञामष्टरूपामा धुवाम" ॥ इत्यादि । ईश्वरस्य क्रीडापरिकर इति । सर्वेश्वरस्य जगत्स. ष्ट्यादिलीलाया: परिकर इत्यर्थः। "क्रीडतो बालकस्येव चेष्टां तस्य निशामय । অস্বাভালাভঙ্গ গল্প মা হা। मोदते भगवान् भूतैर्बाल क्रीडनकैरिव' "वं न्यञ्चद्भिवञ्चद्धिः कर्मसूत्रापपादितः ॥ हरे विहरति क्रीडा कन्दु करिव(३)जन्तुभिः॥-- इत्यादिभि(४)रुक्तायाः सर्वेश्वरस्य लीलाया गुणत्रयत्मिका प्रकृतिः खलु प्रधानोपकरणम् । "सितासिता च रक्ता च सर्वकामदुधा विभोः" इत्यादि, "देवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया" इति स्वयमेवोक्तम् । प्रदेशभेदेन कालेभेदेन च सहशासशविकारोत्पादक इति, प्रदेश. भेदो गुणवैषम्यशून्यप्रदेश गुणवैषम्यवान् , प्रदेशश्च । अस्य गुणवैषम्यं कार्योन्मुखे स्थूले, अन्यत्र सर्वत्र लाम्यापनगुणवदेव भवति । तत्र गुणवैषभ्यशून्यः प्रदेशः सदृशविकारवान्, गुणवैषम्यवान् विसशवि. कारवान् भवति । सहशानिकारोनाम नामरूपविभागनिर्देशानहः सूक्ष्म विकारः, विसशधिकारो नाम नामरूपविभागनिर्देशयोग्यः स्थूलवि. कारः, "गुणसाम्यमनुद्रिक्तन्यूनम्" इत्युक्तवादब्यक्तावस्थायां सर्वेऽपि विकाराः सदृशा भवन्ति, महदादिविखहशविकारः । अथ कालभेदो नाम संहारकालः सृष्टिकालश्च । संहारकालेऽस्या विभक्ततमत्वेन स्थितत्वात्कुत्रापि गुणवैषम्याभावेन सर्वत्राविशेषण सदृश एव विकारः, सृष्टिकाले भगवदाधिष्ठानविशेषेण विभक्ततया का. योन्मुखस्य गुणवैषम्ये सति विसशविकारा भवन्ति । लततविकारा. स्पदतयाऽस्य सत्ताप्रयुक्तो हि विकारः । तस्य सौम्यासोक्षम्यनिबन्धनो विभागनिर्देश एव । अन्यथा निर्विकारतया काचिदवस्था नास्ति । (१) एवमादय इति पु. पा. । (२) नित्यमिति पु. पा. (३) कन्तुकैरिवेति पु. पा.। (४) इस्मादिरुकाया इति पुस्तके पार । . NEHANASHAN ·NOTNTAR तवनयम् प्रत्यषिद्यामायापरनामाचिद्विशेष इति । मिश्रसवं मामय विधोऽतिविशेष इति वाक्यान्चयः। प्रकृत्यादिनामभेदोऽस्य स्वभाव. प्रयुक्त इत्याह- प्रकृतिरित्युच्यते विकारोत्पादकत्वात् । अविद्या ज्ञानविरोधिस्वात् । माया विचित्रसृष्टिकरत्वात् । प्रकृतिरित्यादिना । भूलप्रकृतिरविकृतिरित्यादौ प्रकृतिशब्दः कारणवाचितया प्रयुक्तः, स चोपादान कारणवाचकः(१) । अत एव ब्रह्मणो जगदुपानवकथनावलरे सूत्रकारः [येनाश्रुतं श्रुतं भवस्य मतं मतमविज्ञातं विज्ञातम्" इति प्रतिज्ञा] (२) "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञाधा तानुरोधा(३)त्" इति प्रकृतिशब्द प्रायुः । अत एवेदं प्रकृतिरित्युच्यते महादादिविकाराणां स्वस्मादुत्पादनात् । अविद्याशब्दो विद्याभावस्य विद्येतरस्य विद्याविरोधिनश्च वाचको यद्यपि, तथाऽपि विषयानुगुणः प्रयोगो भवति, तस्मादियं ज्ञानविरो. धित्वेनाऽविधेत्युच्यते । ज्ञानानन्दयोर्विरोधीति, अस्य ज्ञानविरोधित्वं प्रागुक्तम् । यथाऽसुर राक्षलास्त्राणि आश्चर्यकरतया मायाशब्देन व्य. वहियन्ते, तधेयमपि विचित्रसृष्टिकरवान्मायेत्युच्यते । विचित्रसृष्टिः करत्वञ्च परस्परविलक्षणविस्मयनीय कार्यकरत्वम् । एवंभूताचितस्तुनः कार्यकारणरूपेणानेकविधत्वमाह--- इदच बर्द्धमानं पञ्चविषयपञ्चज्ञानन्द्रिय पञ्चकर्म- न्द्रियपञ्चभूतानि । अत्र प्राणगाप्रकृतिम्र्महदहङ्कारमनां- सीत्युक्तप्रकारेण चतुर्विंशतितत्त्वरूपम् । *इदश्चेत्यादिना । पञ्च विषयाः शब्दादयः । वर्द्धमानेतिविशेष णेन चेतनान् विकृतान् कर्तुमुपयुक्तस्तेषामुद्रेक उच्यते । अत्र विशेष्यः मानमपेक्षितम् । पञ्चशानेन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि, कर्मेन्द्रियाणि धागा दीनि, पञ्चभूतानि गगनादीनि । अत्र प्राणति, संसारदशायामात्मा नोऽत्यन्तसंस्कृष्टेत्यर्थः । अत्रापि विशेष्यमात्रमेव तत्त्वसंख्यायामपक्षि. तम्(४)। महदहङ्कारमनालि, महत्तत्वमहङ्कारतत्वं मनश्च । एवं चतुर्वि शतितत्वानि वदता दिव्यमूरिणा तन्मानाण्यानभिधाय शब्दादयोऽभिः १ (१) कारणाववाचक इति पु. पा.। (२) [ ] एतच्छृङ्खलितः पाठ औषरिष्टिकटिप्पणीभूतासंसृष्टो जात इति मन्ये । (३)अनुपरोधादिति पु. पा. । (४) संख्याया अपेक्षितमिति पु.पा.

·भाष्योपहितम् । • • ? মান নাঃ, লাগালী জুৰঃ নাকৰাঝাইয়াজশ্বা। কল্প- মাখি ক্ষুবলি যত্ন গালি, হাত ঘস্ত্র বানানি স্থানাঙ্কাহদি মানজুম মুন্তাহাব। গালি জাqিল্প। ৰখাৰ বা লাথিজাৰী লাকি। নানাহা(ং)কসাইখা মালিয়ায় থাকা। উলঙ্গ নাগাছালি, ৰ ৱ নথ গsc। সুলাঙ্গ প্রত্যন্ত ক্ষত্মিাঙ্গাল্লাহ ভাল লক্ষ্ম কি? গুন্তু থিম জাঙ্কলিনি খানিদাজ্জাক। থাকি ! গান: জলাঞ্জলি গ্র থাকে নানা । স্বাৰাবাৰ না। লিঙ্কাল মাত্র ! লাল মালাল চৰ কালান্তাষ গ্র ৱই অঙ্কং ! শুনুন্ধায়ুনলাসহ কামাখা ভয় গ্রন্থনাঃ মুহাম্বালা - বিলা। তথা তার নলি অন, এ এই দুঞ্জ ফিন্যান্ত সাহ হুয়াইলমহাখালিখি, সন্ধি জুনি, নাবিলুমঘা নক্সা ভাষায় বলা জামাল। লাইন স্বীকাল স্বরী কিছু স্থান দ্বীকান্ত স্ত্র কার মন্ত্রীস” গ্রহগুঞ্জষ্ট্রায়ত্ত বল মাদষ্ট স্বয়াম বিস্বার্থ অর্থ জাল, বঙ্গ সাব্লিকা ক্ষার্থী বন্ধ বান্ধবী কিম জুনি, না ভাইয়া তুমি অপ্তা জাব, কাথার মাত্র। কিন্তু নানা স্ব স্ব অন্যান্য না কীখ। লংমাআফ্রিকার জানি মূল নকহলাতলা নাম্বালায়ালামযা খৰিয় দুজ্জাম্বল । ৰিন্ধন না মালায়াল। হত্যা কিআ ঞ্জাবলু। প্র লালাবলু ও মা বিলি ললললামুঅালমবিয়া নিলা অত্যা মাখন, নাহিদ। অবকত্ব লর ভালুথালাঘবতর্ক প্রাথাখা হত্যুত্ব- ২ , লম্বায় লাইন স্থান লাহন ন ন নন (৭) ক্লাহ ভানু।

·तस्वयम् मात्र, तस्याका निस्तमोफिलिस्वायोगात् । अतसर्वे तत्वजातं चिदचिदात्मकं सम्सयम, प्रधानादिविशेषान्तं चेतनाचेतनात्मकम्" इतिपराधरवचनात् । अन्न चिरमवस्तुन्यक्षरशब्द उपचारतः, प्रयोगेड. न्यथालिद्ध शत्त्यन्तरकल्पनायोगात् । “अक्षरं तमसि लीयत" इति चिर्भत्वमचिवमपि, या विवेक्तुमशक्य, सदयस्थमतिसूक्ष्मम्प्रधान तमाशब्देनाभिलच्यामारावस्थामायौमुख्यविशिष्टं तदेव विभक्त. तमः । तदोमुख्यरहितमविभत्सतमा, परमात्मशक्तियाऽपि चिन्ता यितुमशक्यं सलिलबिलीलणचन्द्रकान्तस्थसलिलसूर्यकान्तस्थव हिकल्पं सर्वशपरमात्मैकवेद्यमवतिष्ठते भूतलविनिहितबीजस्थानीयम. विभक्ततमामुन्निसुतबीजवाद्विभकतमः । सलिलसंसुष्टाशिथिलाव. यबीज तुल्यमक्षरमुच्छूनबीजलमानमव्यक्तम् अङ्कुरस्थानीयो महा. निति विवेक इति सुबालोपनिषद्याख्याने श्रुतप्रकाशिकाकारैरतव. स्थाविशेषाः सुस्पष्टमभिहिताः । एतेमाक्षरतमसी कुसुमस्य मुकुलको रकावस्थावस्या उद्याचशारूपत्वामहदादिवन तत्त्वान्तरमिति सिद्धम्। अर्थतस्याः प्रकृतम्भहवादिविकाराणामुत्पत्तेलमाह---- अस्या गुणवैषम्येण महदादिविकारा जायन्ते । गुणाः सत्वजस्तमासि, एते प्रकृतः स्वरूपानुबन्धिन- स्वभावाः प्रकृत्यवस्थायामनुभूता विकारदशायानु- भूता भवन्ति । अस्या इत्यादिना । गुणानां वैषम्यं परस्परोद्रेका, के ते गुणा इत्याकालायामाह-गुणा इत्यादि । कीरशास्ते इत्याकालायामाह- एते प्रकृतेरिति । "सत्वं रजस्तम इति गुणा प्रकृतिसम्भवाः । "प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्व" ॥ सत्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणा इत्यादिप्रमाणं स्वरूपानुबन्धिन इत्यागन्तुकत्वाभावेन लत्ताप्रयुक्तत्वादेतद्विनाकृता न काप्यवस्थेति भाचः। एतेषां स्वभावस स्वस्थ स्वप्रकृतिस्वरूपानुबन्धित्वस्य चोत्या मूलप्रकृति म सुखदुःखमोहात्मकानि लाधवप्रकाशनचलनोपष्टम्भन- गौरवावरणकार्याण्यत्यन्तातीन्द्रियाणि कार्यकनिरूपणविवेकान्यन्यू. नानतिरेकाणि समतामुपेतानि सत्त्वरजस्वमासि द्रव्याणीत्येतान् द्रव्य FASHIREE ·भाष्योपबृंहितम् । , . स्वेन प्रकृतिस्वरूपत्वेन च स्वीकुर्वत सांख्यानां मतं निरस्तम् , तन्मत. লিখাৱা = হল ভাঙ্গা গুষ্টি মুফা ৫ লাফালি ক্রুজ লু। ৪ছু ফাকা গুদুল ভিজাত্য ফুল যার ছান্দ্রাক্ষ্মনাম कृत्यवस्थायालेलेषांवरूपविभागोन ज्ञायते, वैषस्थापत्या सिकृत्य- स्थायां स्वरूपविभागो हायत इत्यर्थः । त्वरजस्तमालि भयो गुणा মজার থালি কানিজ ফাইন্ধালীঃ মঞ্জু स्थायामनुभूतास्तद्विकारेषु महनादिभूता इति भाष्यकारैरुतम् । विकारवशायामेतेषां कार्यकनिकपणीयाथात् कार्यकथनमुखेनैतेषां स्वरूपाणि दर्शयति- सत्त्वं ज्ञानमुखे तदुभयसब जनयति, रजो राम. লুৎফজালু জলঞ্জ - জলকানি, লঞ্চল্পী ত্মিীলাল- मनवधानमालस्यं निद्राश्च जनयति। सास्वमित्यादिना । सत्वगुणो निम्मलस्वाज ज्ञानसुखावरणावं विना तजनक तमाशये प्रवृत्यर्थ तयोः सा च जनयतीत्यर्थः । "तन सत्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकमनामयम् । सुखसङ्गेन बध्नाति ज्ञानलझेन चानघ। इत्यादि । *रज इत्यादि । "रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्गलमुद्भवम् । तबिनाति कौन्तेय कर्मसझेन देहिनम् । इत्यादिना । रागो योषित्पुरुषयोरन्योऽन्यस्पृहा । तृष्णा शब्दा. दिसर्व विषयस्पृहा । सङ्गः पुत्रमित्रादिसंश्लेषस्पृहा । कर्मसङ्गः क्रिया. सुस्पृहा । *तम इत्यादि । "तमत्त्वज्ञानजं विद्धि मोहनं सर्वदेहिनाम। प्रमादालस्यनिद्राभिस्तनिवनाति भारत" ॥ इत्यादि । विपरीतज्ञानं नाम वस्तुयाथात्स्यविपरीतविषयकं ज्ञा. नम् । अनवधानं क्रियमाणेऽवधानाभावः । आलस्यं कुत्रापि कार्येऽना. नारम्मरूपा तन्द्रा। निद्रा पुरुषस्येन्द्रियप्रवर्तनश्रान्तिमूलका सर्वेन्द्रि- यप्रवर्तनोपरतिः। अथैतेषां गुणानां समदशायां विषमदशायां च प्रकृतेर्षिकारानाह- एतेषां साम्पदशायां विकारा: समा अस्पष्टाश्च भवन्ति, वैषम्यदशायां विकारा विषमा स्पष्टाश्च भवन्ति।

·तत्यानया প্রঃ 'আই হ্যান্য কাল হলে খালা ঘৰহাটু ক্লা চুদী ঃ লিঃ প্রাফাত্মঅ ম নাজিফা লঙ্ক- राहिल्येन विथः समाः इमाणदेशयितु(१) मयोग्या अल्पशाच भवन्ति । एता णानासुदेकेण वैषस्यो प्रकृतर्षिकारा नामरूपविशेषसा. हित्शेन परस्पर विषमा प्रमाणेई शैपितुं योग्या पाश्च भवन्तीत्यर्थः । प्रदेशभवन कालभेदेनेति पूर्वोक्तस्यैतषम्यमेव हेतुम्त विशदम् । पतहणवैषस्थाशयुकेषु विकारेषु प्रथमविकारः क इत्याकारयामाह- লিঙ্গদ্বিজাই মজুদ্ধিহী লাল! - স্বাভালা লগিদ্বিখ্যাথলঞ্জ। विषमविकारेवित्यादि । "गुणमाम्यात्ततस्तस्माक्षेत्राधिष्ठितान्मुने । गुणध्यानसम्भूतिः सर्गकाले द्विजोत्तम"। इत्यादि । अस्यार्थः गुणसाम्यवता क्षेत्रशेन बद्धचेतनेनाधिष्ठिताद् अव्यक्ताध कगुणोन्मेषहेतुतया गुणव्यञ्जनसंशकान्महत्तस्वमुत्पश्चामिति । अस्य स्वरूप कीहशमित्याकालायामाह-अयं चेत्यादि । इदम्महत्तत्वं लास्विको राजसश्चेष तामलश्च त्रिधा महान्" इत्युक्तप्रकारेण प्रका. शप्रवृत्तिमोहोनेयसवरजस्तमोरूपगुणान्वयेन सात्विक राजसं तामसं खेति त्रिविधम् । महान् बुद्धिलक्षण इति बुद्धिलक्षणत्वाध्यवसाय. जनक इत्यर्थः । अन सात्त्विकबुद्धिर्नाम- प्रवृत्तिश्च निवृत्तिञ्च कार्याकार्य भयाभये। बन्ध मोक्षं च या वेत्ति, बुद्धिः सा पार्थ सात्त्विकी" ॥ इति प्रवृत्तिनिवृत्त्योः कार्याकार्ययोर्भयाभययोर्वन्धमोक्षयोश्च यथा. बदध्यवसाय:(२) । राजलबुद्धिाम- यया धर्ममधर्मच कार्य चाकार्यमेव च । अयथावत्प्रजानाति, बुद्धिस्ला पार्थ राजनी" ॥ इति धर्माधर्मयोः कार्याकार्ययोरयथाधनिर्णयः । तामसबुद्धिाम- "अधर्म धर्ममिति या मन्यते तमला वृता। सर्वार्थान् विपरीताँच, बुद्धिः सा पार्थ तामसी" ॥ इत्यधर्मस्य धर्मत्वेन धर्मस्याधर्मत्वेन सर्वेषामर्थानां परीत्येन नि- , . ARDOI (१) दर्शितुमिति पुस्तकपाठस्तु न युक्तः । (२) यथाध्यवसाय इति पु. पा. ।

·भाष्योपबृहितम् । es তাও জুৰি কাৰ্যা মীনালি ঋজু। দু জন (!)নিষ্পত্তি জাবি মানা মালি কা কা স্ব স্ব কিন্তু। অত্যাচার না হয় - ল্পনা বানিজ সুখ কিন্তু ক্ষিঙ্কিা জান। ছানানঃ # দুবালা। গুহাঃ ফাল্লা। এনার্জি সুনাল বয়ঃ লিখিীনস্থায়ী সদস্বেল” দুঃযুদ্ধগন্ধাৰ ৰাজিক নায়লফার উল্লাহিল নাদিল্লিলজিবিঘান্দ্রাহী জাফর ইকব থঃ। দল গিয়ানিয়া মূসংঘর্মস্থলব মিয়ক্ষেঃ, স্ব ডিমলায় গুরুত্ব বহুভুাৰথি মিঃ হুঙ্ক ঃ ওহুক্কা আকৃষ্ণ। ইছা- মালালালিল । ললঞ্জ জুনু। ভঙ্গ বাহিঙ্কা গাগং জুম্ম জন্তু জাগাফি জানাযা অস্ত্র, জাঙ্গান্বিত্ত্বা স্বাস্থূত্মতা জন- নিয়া বঙ্গ, লজ্জাহীনিগাবি লাইন। অঙ্গ শ্রদ্ধাঞ্জাক্তিত্তা। দু দিলি হুক্কা স্বজাবি: কালাজ়া, জামায়ঙ্কা এন্ধাহানির জান স্থা। খালা হাখি জাফ’ দুঞ্জনা গুলা ‘ গালিঙ্গান্ধব জ্বালার্জি যক্ষ্ম, অধ্যায়- অদ্ভুখা জুনিযu , মনস্থ যা হানিমুখা’ দুযুকি ‘ঘনঘা জাযাঙ্ক লঙ্কান নিলয় ফুলতলী স্থান লাভব’ দুজাইল । মল জাষহুদ্ধাৰি। জঙ্গ নানা- লম্বুলায় দিল মবিল লয় থাকা। জানালা लास्विकाहङ्कारकार्याणीत्युक्तत्वात्तानि राजसाहङ्कारकार्याणीति पक्षः प्रतिक्षिप्तः জালালাযিয়াছুৰা বাৰিদ্ধা হা। একাঙ্ক না কা হ্মাৰা মূনা ॥ দুনি। ‘অস্থিৰমূৰা মুঞ্জ মাম্বিয়, স্বাস্থঃ ঘাগী মূদ্রা লালি মাৰি খ, আৰিাখি মাহিন্দু, হিঃ স মুনা ফুল (৭) মনিহিবি ৪, ৭.। এ ·অর্থ . यमितौजसाम् । ७ মামিল , জীহ্মা তালি ? স্ত্র ৱাৰি মলু, কাল मनो भूत्वा हृदयं प्राविधत, मृत्युरपानो भूत्वा नामिस्त्राविशत् , জাভা বনী মূহ্মা লিছিলুঙ্গ দুস্থা জাইকা অঞ্চল হাতয়ালী মুহাম্বা যা সাহা জাতীযী নান্নু। জজ্জিাহ্মাহুল্লাহঞ্জাঘায় গালি অস্ত্র বিশ্বাঞ্ছা জাভা णीति पक्षस्यैव स्वपक्षत्येन श्रीपराबारेण भगवता निश्चितत्वादेवमेत. दुक्तेन विरोधः । इन्द्रियाण्येकाइयोति नियमोन ध्यष्टिविषयोऽपि तु মগুলিঃ "तेषां त्वषयमान सूक्षमान पणामप्यां सान्निवेश्यात्ममात्रासु खार्वभूतानि निर्ममे ॥ इति । अणुत्वात्सूक्ष्मानिन्द्रियाणामंशान आत्ममाभानु प्रवेश्य लर्वभूता. नीश्वरः सलजेति मनुवचनात् । अत्र सूक्ष्मानित्याभिधानात् "अणव" इति सूत्रमर्यालयेन्द्रियाण्यणव इति, अवयवानित्युक्त्या प्रतीन्द्रियं व्यक्तिवाहुल्यमस्तीति, आत्ममानासु प्रवेश्येत्युक्तयाऽऽदी दचान्येवे. न्द्रियाणि यावत्संहारमनुवर्तन्त इति च । "शरीरं यदवाप्नोति यच्चाप्युत्मामतीश्वरः । गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धानियाशयात्" । সাইজ ছাৰীৰ অঙ্কনা ছায়ামাদামই ছানার गृङ्गमेव गच्छतीति गम्यते । 'षण्णाम्' इति मनःषष्ठानि' इति च संख्यानिशे निर्बन्धो नास्ति, इन्द्रियान्तराणामपि सहगमनात् । अथ "भूततन्मानसर्गोऽयमहङ्कारानु तामसात्' इत्युक्तप्रकारेण भूतादिशब्दवाच्यासामलाहकारात्तन्मानपञ्च कस्य तविशेषाणामाका- शादिभूतानानोत्पत्तिक्रममाह- भूतादे शब्दत्तन्मानं जायते अस्मादाकाशः स्पर्शतन्मात्रच जायते, तस्मादायुः रूपतयात्रश्च जाय- ते, तस्मात्तेजो रसतन्मात्रच जायते तस्मादापो गन्धल- न्मानञ्च जायते, तस्मात्पृथिवी जायते, *भूतादेरित्यादिना । भूतादिसंशितात्तामसाहङ्कारादाकाशस्य सूक्ष्मा. वस्था शब्दतन्मात्रा जायत इत्यर्थः । *अस्मादित्यादि । अक्ष्माच्छ. ब्दतन्मात्रात्तत्स्थूलावस्थारूपोऽव्यक्तशब्दगुणक आकाशो, वायोः सू. क्ष्मावकथारूपं स्पर्शतन्मात्रय जायते। तस्माच्छन्दस्पर्शतन्मात्रात्तस्य स्थूलावस्थारूपः शब्दस्पर्शगुणको वायुः, तेजल: सूक्ष्मावस्थारूपं 00 ·'। भाष्योपधुंहितम् । দষমা স্ব সাখন। মুন্নাথঃজাদা থুৰি খাদ্ধই যন্ত হ্যাঙ্ক ইজঃ বা লাঙ্ক বা জায়। বন্ধ কাজাখ কাথা হনুফা আঃ, হৃথিথাঃ সুমাৰ গ্রাঙ্ক কালা ভার। বাদশায় থুতা থা। গন্ধ। মুহিঅ াঅন দ্রু। স্কুহ ছয় পুজা অন্ত ভাসু ব্যথা অন’ ফুস্তুশাখ নয়ই এখন না হল হাইস্রাফিল মূনাথ যল স্বাক্ষর জালা(২)। যক্ষ্মাঝি মৗচাগুiq =াযিঃ, ৫ লিঙ্কাল ও খ ঘনত্ব হালিঙ্কা কুন্তি সুই ফুলালিঞ্জিঃ জলি জুৰিহৰী, সমান্ত, হুহুঙ্কায় কাস ? ছানা জাজাহাঁ হাঙ্ক, ফয়ছার মাজুজু জাস্ত্র, জথৰ লোভী লঞ্চ ঃ হলাম অন্যান্স, বলাঙ্গারুগুয়েজ ফ্লাল্লাহঅsঙ্কল। জন্ম ক্লাশীপাৰ হাজাৰা স্বu- জ্বালানী লি কি বাঙ্গাযাদ্ধা शप्रभृतीनाश्चतुर्णा भूतानां कार्याणि वायुलभूतीनां নুসনানাঞ্ছাইফাদ খান রুহাব অনিন। -ত্বলা জর্থ ঈeqাঃ জাহাঙ্গ ভ্রান। ছালমা জাসুন। লা লাঘৰ। যথা- বাঙ্গালী। স্বাস্থ ত্বলাম যন্ত। নামাজ ভাল। নজস্ব ল লল্লা জাল। স্বলাভ ঘৰ। জা ক্লনমা এখন। ব্যাঙ্গালী জয়ন্ত দুনি। ঞ্জঃ প্রান্তিকালঃ, বৃদ্বমঃ ভুঃসাহাব বান, বন্ধু- যুকান্ত, অগ্নী সঃ গ্ৰীয় শিক্ষাখা হয় কারাগা মুবালা যন্ত্র। লামাঝি জামান স্বাক্ট। ধ্বনি-“অন্ধান্ত মিলি থানাঙ্গ ভজ ও ন্যায় ভাবাজাচ্ছিাবল কালাম জাহাঙ্খিা লালন গাৰহা ফাষা বিধিবমিলিঘানা। নাভাখিজানুল মূষলামৗখি ছালৰ কােলাকান্ত মাসালা মাথার জী (৭) মালাদিলি g qe ·वश्वनयम् কথা! দূনাঙ্গীংঘঞ্জ স্বাস্থ সবখঃ দ্বীহ্য লজ্জা স্থাস্তুচ্ছা घोडयविकाराच भूतव्यतिरिक्ता एकादशेन्द्रियाणि शब्दादयः पञ्चेति तन्मात्राणां भूतेभ्यः स्वरूपभेदाभावावस्थाभेदमात्रत्वात् अष्टौ प्रकृतयः प्रकृतिमहदहकारा आकाशादयः पश्चेति उच्यन्त इति श्रुत्याविरोधेन निर्वहन्ति । अयमों भगवता श्रीवेदव्यालेन- "अष्टौ प्रकृतयः प्रोक्षा विकाराचैव षोडश। হয় গুলি কক্স ভাষায় ক্ষা। ঘর জ্ঞ স্ট্রি হাথ দুঙুণ যন্ত্র স্থ पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योलिश्च पचमम् ॥ एताः प्रकृतयस्त्वष्टौ विकारानपि मे शृणु । श्रोन त्वक অন্তু ভিন্ন। আত্ম জ্বল। वाक् च हस्तौ च पादौ च पायुमदन्तथैव च । शब्दस्पर्टी च रूपञ्च रसो गन्धस्तथैव च ॥ एते विशेषा राजेन्द्र! महाभूतेषु पञ्चसु । दोन्द्रियाण्यथैतानि सविशेषाणि मैथिल॥ मला बोडशमियाहुरध्यात्मगतिचिन्तका" ॥ इति मोक्षधर्मे याज्ञवल्क्यजनकखंवाडे उक्तः, तथा मनुस्मृतौ- "मनो बुद्धिशहङ्कारः खालिलाशिजलानि भूः। एता प्रकृतयस्त्वष्टौ विकाराः षोडशापरे । श्रोनाक्षिरसनाघ्राण त्वचः सङ्कल्प एव च ॥ शब्दरूपरलस्पर्शगन्धवाक्पाणिपायवः। उपस्थपादाविति च विकाराः षोडश स्मृताः" ॥ इत्युक्तम् । अस्यां स्मृती प्रकृतिषु परिगणितत्वात्प्रथमं निर्देशाच्च मन्तव्यतया मनःशब्देन प्रधानतत्वमुच्यते । लङ्कल्प शब्देन तरकारणं मनो लक्ष्यत इति सुबालोपनिषद्याख्याने श्रुतप्राकाशिकाकारांख्यानं कृतम् । एव. मितिहासादिश्वमिहितत्वाद् अष्टौ प्रकृतय इति श्रुतेर्भूतात्तन्मात्रोत्प तिपक्षे तत्वविरोधाभावः सुस्पष्ट: "स्वचाबीज(१)मिवावृतम्" इति दृष्टान्तबलेन यथा स्वछून्यबीजस्याङ्करशक्ति स्ति, तथाऽऽवरण शून्यस्योत्तर कार्यशक्तिनास्तीति भानात् कारणगुणं विनोत्तरोत्तरगुण. विशेषेषु। आद्याद्यस्य गुणानेतानाप्नोति च परः परः" इति स्वविशेषस्योक्तगुणातिशयानुपपत्तेः, (१) बचावृत्तमिवावृत्तमिति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । #ঙ্কায় ছাত্রাঙ্কন্তু গুহা গান্তি ! रूपं तथैवाविशता शब्दस्पर्शगुणावुभौ। शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसमा समाविशत् । सरमाचतुर्गुणा हापो विशेषाधेन्द्रियग्रहा॥ इति पुराणवचनानुगुण्यार्थच तेभ्यस्तन्मात्रेभ्यो यथासंख्यमेकद्धि त्रिचतुष्पञ्चभ्यो भूतान्याकाशानिलानलसलिलावनिरूपाणिपञ्च जाय. न्त इति अनाधिकृतस्य लयवानरूपतेरक्तश्च कायोत्पादकानि स्वस्वकारणवृताम्वोत्पादयन्तीति स्वीकर्तव्यमिति तस्त्रयविवरणे श्रीकृष्णपादैरुतत्वाच। "प्रधानतस्वमुद्भूतं महान्तं सरसमावृणोत् । थथा प्रधानेन महान महता स तथा वृतः शब्दमानं तथाकाशं भूताहिश्च समावृणोत् । ওাজাহ হল্লা অাল জুখানু। स्पर्शमात्रस्तु चै वायू रूपमा समावृणोत् । रूपमात्रन्तु तेजश्व रसमा लामावृणोत् । रखमात्राणि चास्मासि गम्धमान समावृणोत्" । इति भगवता पराशरेणोक्तत्वात पूर्वपूर्वतन्मात्रैर्मिलिवोत्तरोत्तर- तन्मात्रैः स्वस्वविशेषोत्पादनादिति स्वयं वक्ष्यमाणत्वाचावरणक्रमः स्वीकर्तव्यः । तथैव पूर्वमावनियमाय स्पर्श तम्मानादीनां स्वस्वविशेषो. त्पादने स्वस्वपूर्वभूतसहायत्वमावश्यकम् । असायंक्रमः-भूताः शब्दतम्मानं जायते, शब्दतम्मानं भूतादिरा. वृणोति । तत आकाशं जायते, तोऽस्माच्छन्दतन्मानास्पर्शतन्मानं जायते, शब्दतन्मात्रमावृणोति । एवं शब्दतन्मात्रावृतादाकाशसहाय- कारस्पर्शतन्मात्राद्वायुर्जायते, ततोऽहमात्पर्श तन्मात्राढूपतन्मात्रं जाय. ते, रूपतम्मानं स्पर्शतन्मात्रमावृणोति । एवं रूपर्शवन्मात्रावृतावायुस हायकाद्रूपतन्मानाखजो जायते, तस्माद्रूपतन्मात्रादसतन्मात्रं रूपतन्मा. त्रमावृणोति । एवं जायते, रखतन्मात्रं रूपतन्मात्रावृतात्तेजः सहा. थकादसतम्मात्राक्षापो जायन्ते, तरमादखतन्मात्रानन्धतम्मा जायते, रसतन्मात्रमाणोति । एवं रसतन्मात्रावृतादप्सहायकानुन्धतन्मात्रा. स्पृथिवी जायते इति शब्दतन्मात्रावृतादाकाशसहायकापशतन्मात्रा. द्वायुर्जायत इत्यारभ्योक्तविशेषोत्पत्तिक्रमो भूतान्तन्मानोत्पत्तिपक्षेऽपि समानः। पूर्वपूर्वभूतादुत्तरोत्तरतन्मात्रोत्पत्तिरत्र विशेषः । अयं क्रम. स्तत्वत्रयविवरणे कृष्णपादेरुका। .. क ·स्वाभयम् " सत्यनिरूपणे वेदान्तिभिरुतः कश्चन्तु क्रतोऽस्ति । स च भूतादेः হলা জ্ঞাঅষ্ট, দুম্বাই থাকত্ব অক্ষায় - यते, शब्दतन्मात्रमाकाशच भूतादिरावृणोति । भूताधावृतारहथूलाका. शसहकप्ताहिकृताच्छब्बतन्मात्रात्पर्शतन्मात्रं जायते । ततः स्पर्शगुणो घायुर्जायते, तदुभयमपि कारणभूतं शब्दतन्मात्रमावृणोति, शब्दतम्मा- त्रावृताद्वायुसहकताद्विकृतास्पर्शतमात्रा पसन्मानं जायते । ततो रू. पगुणकं तेजो जायते, तदुमयमपि कारणभूतं रूपर्शतनामावृणोति, तदावृतात्तेजः सहवताविकतापतमानानुसतम्मा जायते । ततो रसगुणकं जलं जायते, तदुभयमपि स्वकारणं रूपतन्मात्रमावृणोति, तदाताहम्मा सहकृताद्विकृताखतन्मात्रानन्धतन्मानं जायते । ततो गन्धगुणका पृथिवी जायते, तदुभयं कारणभूतं रखतमात्रमावृणोति । अन पूर्वक्रमे स्पर्शतन्मात्रादिचतुष्टयस्थ स्वस्वविशेषोत्पादने पूर्व पूर्वभूतसाहाय्यकरत्व(१)मुक्तम् । अनन्तरक्रमे पूर्वतन्मात्रस्योत्तरतन्मा. प्रोत्पादने स्वस्याविशेष साहाय्यकरत्व(१)मुकम् , तस्मान मिथोवि. বাঘ, নিয়নুঙ্কাথি জমানিবো। आवरणक्रमे च पूर्वपूर्ववन्मात्रमुचरोतरतम्मा तद्विशेषं चावृणो. तीति वेदान्तिभिरुतत्वात् । श्रीविष्णुपुराणे "शब्दमानं तथाऽऽकाशं भूतादिः स समावृणोत्" इत्यस्य शब्तन्मानं तथाऽऽकाशं स्थूला. काशं च स भूतादिरावृणोत् । एतेन पूर्वपूर्वतन्मात्रमुत्तरोत्तरतन्मानं तद्विशेषं चाणोदिति दर्शितमिति पिल्लैयेअलावाराचार्याख्या तत्वात् । तस्वयविधरणे तन्मात्रस्यावरणवत् तद्विशेषस्थावरणस्यान भिधानेऽपि तदुपलक्षणम् । अन्यथा तत्र भूतात्तन्मानोत्पति कथन न सम्भवति । तस्मादुभयमपि स्वीकतय॑म् । तत्त्वनिरूपणे तन्मातविशेषयोरुभयोरावरण कथनाव सरे उभयो. स्तन्त्रेणाभिधानेऽपि विशेषोत्पतेः प्राक् तन्मात्रावरणं स्वीकार्यम् । त्वग्रहितबीजस्थाकुरशक्तिरिधावरणशुम्धस्यो सरकार्य शक्ति स्तीति प्रागेवोक्तम् । एवं भूतात्तन्मानष्टिकथनलमये आवरणकापस्य वक्तव्य. त्वेऽप्यनभिधानमनपेक्षितत्वादिति सोचेनोत्पत्तिक्रमो(२)ऽभिहितः। श्रीकृष्णपादैरप्यो मेवोक्तम् । एवं भूततन्मात्रोत्पत्तिकम उक्तः । अथ कान्ति तन्मात्राणीति शङ्कायामाह- तन्मात्राणि भूतानां क्षमावस्था । (१) साहाय्यकत्वमिति पु. पा. । (२) उत्पत्त्यतिकम इति पु. पा.। .. HINA ·भाष्योपबृंहितम् । मात्राणीत्यादि । "मिस्तभिस्तु समान सेन तमानता आता। तन्मानाचशेजाणि अधिशेषास्ततोहिते॥ ন মায়ার বা ঘামাৰ জী সুভায় বিং)। মুল হুংমুক্তধ্বণিম্বানিমাগযুগ'- জ্বালানি মুলালি জন্মায়। হার ক্রয় ক্ষুভ লখ। घोरत्वम्प्रतिकुलवेदनीयत्व। मूढत्वमुदाशीनवेदनीयत्वम्। तत्र व. भाभल एव शान्ले भूमिजले, घोग तेजोवायू, मूढ आका। मेलनेन खाण्यापि भूतानि शान्तघोरत्यभूतत्ववन्ति । सन्मानाध्येत छान्त. स्वादिविशेषामाचावविशेषाण्शुख्यो । জমাঙ্গামাবিঘী पायो। গুলি। ছুঞ্জ স্কুঞ্জ, নুন গুইআলি খান रम् । शान्तत्वं घोरत्वं मूढसमिति भयो विशेषाबैगुण्यात्मानस्तेषाम- नुद्भवात सूक्ष्ममाकाशमविशेषलक्षणं भवति, तेन शब्द्वतन्मात्रमुच्यते। एवं सूक्ष्मो वायुः, सूक्ष्मं तेजा लक्ष्मा आपा, लक्ष्मा पृथिवीत्याहुः । एवं त्रिविधाहङ्कारेषु सास्विकाहकासदेवादशेन्द्रियाणां तामसाइन- राभूततन्मात्राणामुत्पत्तिकम उक्तः। अथ राजलाहकारका मुच्यते- अन्याभ्यामहङ्काराभ्यां स्वकार्यजनने राजसाहङ्का- सहकारी भवति । * अन्याभ्यामहङ्काराभ्यामित्यादिना । साविकतामसाहङ्काराभ्यां स्वकार्योत्पादने बीजाङ्करस्य जलवाग्मिज्वलनस्य वायुवद्राजसाहङ्कार. सहकारी भवतीत्यर्थः । अस्य सहकारित्वनाम रजः प्रवर्तकं तत्र" इत्युक्तप्रकारेण तत्रेन्द्रियहेतोः लवांशस्य भूतहेतोस्तमोऽशस्य च चल- नस्वभावेन रजला प्रेरकेण प्रवचनम् । एवं सात्विकतामसाहङ्कारयोः साधारणं सहकारित्वमुक्तवान् । জন্ম ভাজিৰাৰuালু ভাৰিাৰহাখানা सात्त्विकाहङ्कारः शब्दत्तन्मानादिपञ्चकं सहकार्या. साध श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । तानि सहकार्यासाद्य वागादिकम्मेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । (१) न मूढाच विशेषणा इति पुस्तकस्थः पाठः ।

·এঘৰন্থ रूपमा , सहकारिणविमा स्वयमेव माना जतीति वदन्ति । সুবিধ্বস্কাইব হাছিল। জন্ধিাজ্ঞা নিজে भये तेषां विषयप्रतिनियमाथै शब्दतमा सहकार्यासाद्य श्रोत्रं, स्पर्श तन्मानं सहकाऱ्यांसाध स्वणिन्द्रियं, सहकाव्यालाच रसवमा सहकार्यालाध जिहां गम्धनमा सहकार्यासाद्य प्राणे- निद्रयं च जनयति । शतमानादियशकसहकारेण श्रोत्रादिज्ञा. নাথিঙ্কগুহায় মাহাথি, ক্রিম, অঙ্গা মন্দির, হলাঙ্গাখা জায় লিঃ, আথিযাত্মতৃহিয়ঞ্জাবী = দুস্কালটি पञ्चकशेषाणि शब्दादिपञ्चकावलम्बीनि कम्मेन्द्रियाणि पञ्च सृजति । স্থানী স্বাস্থ্য , স্থায় স্বাগ, প্রভঙ্কাইয়া पावं, जिङ्कास हकारेणोपर, ब्राण हकारेण पायुंच खष्टा ज्ञानेन्द्रि याणां कर्मेन्द्रियाणां च सहकार्युभयात्मकं मनः सहकारिनिरपेक्ष स्वयमेव सुजतीति तत्वविदो बदन्तीत्यर्थः । अयमः श्रीविष्णुपुराणब्याख्यानेऽयमेवेन्द्रिय सृष्टिक्रमः वैकारिका- हङ्कारात् क्रमेण शब्दादिया सहायात् क्रमेण श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियपञ्चक सृष्टि, तस्मादेव तत्सहायाद्वागादिकर्मेन्द्रियपञ्च सल्याऽसहायात्तस्मा. मनसः सृष्टिरिति पिल्लेपेङ्गालालधाराचार्यरुतः। अथ बोकस्यन्द्रियोत्पत्तिक्रमस्थ विरोधिनं पक्षं निरसितुं तमुरिक्षपति- कोचिदिन्द्रियेषु कानिचिद्भूतकार्याणीति बदन्ति । तच्छास्त्रविरुद्धम, भूतान्याप्यायकानि । *केचिदित्यादिना । ते च घ्राणादीन्द्रियाणि पृथिव्यादिभू तकार्याणीति स्वीकुर्वन्तो नैयायिकाः । ते यानुमानिका अनुः माननवार्थ साधयन्ति । तत् कालात्ययापदेशेन दूषयति । तदिति तत् इन्द्रियाणां भूतकार्यत्वाभिधानम् । एतेषामाहङ्कारिकत्वमभिदध- तामितिहालपुराणादीनां विरुद्धमित्यर्थः । नन्विदमनुपपनम, मोक्षधर्म- "शब्दः श्रोनं तथा खादि ऋयमाकाश सम्मवम् । बायो म पन्तिथा चेष्टा त्वक् चैव त्रितयं स्मृतम् ॥ रूपं चक्षुस्तथा व्यक्तिस्त्रितयं तेज उच्यते। रसा क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणास्स्मृताः॥

·. . भाष्योपहितम् । प्राणं प्रेयं शरीरं च ते तु भूमिगुणामृताः । इत्युक्त्तत्वादितिहासादिब्धिन्द्रियाणां भौतिकत्वकथनाभूतान्ये तेषां कारण कुतो न भवन्तीत्याशङ्कायां भूतान्येतेषामाण्यायकानीत्याह- *भूतानीत्यादिना । तथा चेतिहासादिकस्येन्द्रियाणां भौतिकत्वस्य মূৰ্যাথলমানগুলা দুথিসমূৰাগ্ৰাথালি ল कारणानीत्यर्थः । आप्यायकत्वन्नाम पोषकत्वम् । अथाह लूनर इन्द्रियाणां निमित्तकारां, भूतान्युपादानकारणमिति केषाश्चित्कुष्टीनारुमतमा । अहङ्कारस्यन्द्रियाणि प्रति निमित्तत्वमेव भूतानामेवोपादानस्थमा, "अनमयं हि लोम्य मन, आपोमयः प्राण, स्ते. जोमयी वाक्” इति श्रुतेरिति केचिदाहुः । तदयुक्तम्, अहङ्कारस्यैवो. पादानत्वेऽपि भूतानामाप्यायकत्वापि तथाजियोपपत्तेरिति विष्णु: पुराणव्याख्याने आशङ्ख्या निराकृतं, तदपी(३)न्द्रियेषु कानिचिदित्यार भ्यैतदुक्कक्रमेण प्रतिक्षिप्तं तदा । तच्छानविरुदमिति, "एकादशं मन- श्वान देवा वैकारिकास्मृता" इत्यादिमिरेषां सात्त्विकाहङ्कारकार्यव- मभिदधद्भिः पुराणादिभिर्दिरुद्धमित्यर्थः । पुराणाद्यपेक्षयाऽनमयं हि सोम्य मन इत्यादिश्रुतेः प्राबल्येऽपि इतिहासपुराणाभ्यां चेदं समुप. इयेवित्युक्तस्वादुपबृंहणानुकूल्यन तस्याओं वर्णनीय इति भावः। ननु तझुपबृंहणेष्वपि भौतिकस्वाभिधानादेतेषां भूतानि 'कारणानि इति झायन्त इति चेन्न, भूतान्याध्यापकानीति निर्वाहात् । प्राणादी. नामिन्द्रियाणां पृथिव्यादिभूतकृतमाप्यायनं श्रुतिस्मृतिषु प्रसिद्धम् । "अनमयं हि लोम्या मन आपोमयः प्राणस्तेजोमयी वाक्" "श्रोत्रं नमो नाणमुक्तं पृथिव्या इत्यारभ्य "वावात्मकं स्पर्शनमामनन्ति, नमः श्रोत्रं च तन्मयम्" इत्यादिष्विदं श्रुतप्रकाशिकाकारैरभिहितम्। एवमिन्द्रियाणां भूतानि सदाप्यायकानाति मोक्षधर्मे भृगुभारद्वाज- संपादे "आध्यायन्ते च ते नित्यं तदवस्थै स्तु पञ्चभिः” इति सुब्यक्तः मुक्तम् । तस्माद्भूतानीन्द्रियाणामाप्यायकानि न तु कारणनीति सिद्धम् । एवम्महदादिपदार्थानामुत्पत्तिकमोऽभिहितः । एतैरीश्वरस्थाण्ड- सृष्ट्यादिप्रकारमाह- एतेषाम्मेलनं विना कार्यकरत्वाभावात् यथा कश्चिन्मृदं शर्करां जलं च मेलयित्वकं द्रव्यङ्कत्वा (१) तदापीति पु. पा.॥ KitionSMS ·सत्चत्यम् क भित्तिति, लथेवधर एलरमा मेलपित्या तरकाण्ड सुजति। एतेषामित्यादिना* एतेषाम्मेलन विना कार्यकत्वासावादिति। "नानावीर्थाः पृथग्भूतास्ततस्ते संहति चिना। नाशक्नुवन् प्रजा मन्टुसलमानस्य करनाश মুজ্জমাৰঃ জামাকাজুওলদ্বিগ্নলাকিয়ুস্কাল থ. भूतानां महदाविपदार्थानां परस्परसविममाप्याण्डरूपकायोत्पादन सामाभाधादित्यर्थः । सुदामित्यादिमिति करोत्यिन्वय पृथवी. याणि पृथस्थितानि वृरिखकशासलिलानि मियो मेलयित्वा तत्समु. दायात्मश्चन्द्रव्यं कृत्वा तेन मिचिरूपमेकङ्काय रचयतीत्यर्थः । *ईश्वर एतत्सर्वमित्यादि । जगत्त्रटेश्वरः। लमेत्यान्योऽन्यलंयोग परस्परसमाश्रयाः । एकलवातलमा लस्प्राप्य कमशेषतः॥ महदावविशेषाम्ता झण्डमुत्पादयन्ति ते"। इत्युक्तप्रकारेणैतत्सर्वमन्योऽन्यसाजन कृत्या पतैरण्डसृषिकरोती. त्यर्थः । एतण्डस्यान्तर्महदादिकार्याणां सर्वेषां दर्शनात् महदादिपदा. सर्वानकीकृत्य सृधिमकरोनिति सुव्बतम् । अत एव "भूतेभ्योऽण्डं महाबुद्दे बृहसदुदकेशवम्' इति भूतेभ्योऽण्डमुत्पन्नमुद्रके तिष्ठतीती. दमुपलक्षणम् । "अप एव समजादौ सासु वीर्यमवासृजत् (१)। तदण्डमभवमिं सहस्रांशुलमप्रभम्" । इत्यद्भयोऽण्डमुत्पमिति भगवता मनुनोक्तम् । तदप्युपलक्षणम् । पूर्व भूतान्तरसंसृष्टादन्तर्गतपृथिवीभागाजलादण्डमुत्पनं तत्रैव तिष्ठ- तीति भावः। एवमण्डसृष्टिक्रममुक्त्वा तेषां बाह्यभूतानामान्तराशाशादिरूपेण परि. णामानन्तरं लोकविभागं कर्तु तत्र छोकेषु देवादिजीवषिमागंच कर्तुमे तस्याण्डस्यान्तद्धात्मसमष्टिरूपस्य ब्राह्मणः सृष्टिमाह- तत्र चतुर्मुखं सृजति । अण्डमण्डकारणानि च स्वयमेव सृजति । अण्डान्तगर्तवस्तूनि चेतनान्तर्यामी सन् सृजति। (१) बीजमपास जदिति पाठान्तरम् ।

·- भाध्योपहितम् । #নানা অনু স্বাগলখ্রিঃ ঈমালযs पेक्षितानां कर्मवश्यचेतनानामेच्छरीरातुस्पतिः। एवं चतुर्मुखसृष्टिः । अनन्तरसृष्टीः सर्वाः द्वारिकाः कर्तुं किल तदेव दर्शयितुं समापिस्टी व्याष्टिसृष्टौ च सर्वेश्वरेण क्रियमाणं क्रममाह-* अण्डमित्यादिना* | महदादिलमुदायकार्यमण्डम् । तत्कारणानि महादिपदार्थाश्च सत्यल. ङ्कल्पस्य स्वस्थाव्यवाहितसङ्कल्पेन सुमतीत्यर्थः ॥ "सोऽनिध्याय शरीरावार सिस्नुक्षुर्विविधा प्रजाः । अप एक ससादौ सासु वीर्यमवासृजत् (१) ॥ तदण्डमभवमं सहनांशुलमप्रभम् । इत्यादि । चतुर्मुखादिचेतनानां हृदये स्थित्या सर्वमा चाहं हृदि सन्निविष्टो मत्तः स्मृतिनिमपोहनञ्च इति लापशानादीनुत्पाद्याण्डान्तवर्तिनः सकलपदार्थान् सृजतीत्यर्थः। यस्किविरसुज्यते येन सस्थजातेन वै द्विज । वरुण सुज्यस्य सम्भूती तत्सर्व पै हरेस्तनुः ॥ इतीश्वर सकलकर्तृशरीरका सकलकार्याणि सुजतीत्युक्तम् । एता. बता ईश्वर पतरसम्मेलथित्वा रेकमण्डं सुजतीति सर्वेश्वरो महदा. दीपदार्थमिश्रितैरण्डसूष्टि करोतीत्येतावदुक्तम् । अथाण्डबहुत्थं तस्य क्रम तच सर्वेश्वरस्त्येष्टविनियोगाई मित्यर्थ तस्य परिणाम(२)प्रकारचाह- अण्डानि चानेकानि चतुई शाखोकयुक्तान्युत्तरोत्तरं दशगुणोरावरणैः ससभिराकृतानीश्वरस्य क्रीडाकन्दुक- स्थानीयानि जलधुदवुदवदेवकाले सृष्टानि । *अण्डानि चेत्यादि । *अण्डानि बानेकानीति * । "अण्डानान्तु सहस्राणां सहस्त्राग्थयुतानि च । ईशानां तथा तत्र कोटिकोटिशतानि च" ॥ इत्यादि। * चतुर्दशलोकयुक्तानीति । चतुर्दशलोकाश्चापदण्ड(३) कपाल स्योपरि अशीतिलक्षयोजनोच्छ्रायवन्तः । गादकस्योपरि "लप्ततिस्तु सहस्त्राणि विजोच्छ्रायोऽपि कथ्यते । (१) वाजमपासृजदिति पाठान्तरम् । (२) इत्यर्थः ॥ तस्यपरिणामेति पुस्तकस्थः पाठः । (३) लोकांक्षायोऽण्डेति पु० पा। SORLD ·वश्वयम् হজাহাজ বানিস্তান। अतलं चितलं चैवनितलंच गभस्तिमत् । महाँश्च सुतलं चान(१)पातालं चैव सप्तमः ॥ সন্ধাৰ মই কাছাভালাভাষী কখনই पनगनुपर्णादिनिकालदेशाः। "शुक्लकृष्णामाः पीता शर्करा शैलकाश्चनाः। সুখী যঃ স্ব সুসা(হ)ৗলিকায়। দুঙ্কসন্ধায় ক্যানপ্রাপ্ত জায়ঃ জ্ঞানময় स्थलविशेषयुक्ता विलक्षणसौधालङ्कृताः स्वर्गादिभ्योऽपि निरतिश. यभोग्या: 'अतलं वितलं गभस्तिमत्" इत्यभिधीयमानास्तलातलमहा तलसुतलपातालामिधाचोलोका सतातदुपरि नवसहस्त्रयोजनविशाल सप्तद्वीपपर्वतलागरविशिष्टः पादचारिभिर्मनुष्यादिभिर्व्यवस्थिता(३) पशाकारो भूलोकः । भूलोकस्योपर्यादित्यस्याधस्तालक्षयोजनोच्छ्रायो गन्धर्वादिभिरधिष्ठितो देशोभुवलौका आदित्यस्योपरि ध्रुवस्याधस्ताञ्च तुर्दशलक्षयोजनोच्छ्रायः साधिकार ग्रहनक्षत्रादिमिरधिष्ठितो देशस्व. लोकः। ध्रुवस्योपरिकोरियोजनोच्छ्रायो "विनिवृत्ताधिकारास्तु मह लोकनिकालिन' इत्युक्तप्रकारेण निवृत्ताधिकारैरधिकारापेक्षावद्भिरित न्द्रादिभिरधिष्ठितो देशो महलोंकः। तदुपरि कोटिवययोजनोच्छ्रायो ब्रह्मपुत्रैः सनकादिभिः परमयोगिभिरधिष्ठितो देशो जनलोकः । तदु. पर्यष्टकोटियोजनोच्छ्रायो वैराजाख्यैः प्रजापतिमिरधिष्ठितो देशस्तपो. लोक तपोलोकोपर्यऽचत्वारिंशत्कोटियोजनोच्छ्रायः । "तेषामेषां केचन ब्रह्मलोका रुद्रस्यान्ये सन्ति तत्रैव लोका। विष्णोरन्ये सान्ति लोका विशालास्तांस्ताललोकांस्तानुपास्य व्रजन्ति । इत्युक्तप्रकारेण ब्रह्मविष्णुशिवानुपास्य प्राप्तरधिष्ठितो देशस्लत्य. लोकः एवमूर्द्धबाधाकटाहयोरन्तराष्टषष्टिकोटियोजनोच्चायः शत्कोटियोजनाण्डोच्छ्राय इत्यपि वन्ति । तत्र "सूर्याण्डगोलयोमध्ये कोट्याः स्युः पञ्चविंशतिः" इतिशुक. वचनप्रकारेण सूर्यस्योपरि पविशतिकोटियोजनान्यधस्तात्पश्चविंशः तिकोटियोजनानि च भवन्ति । एवम्भूतैश्चतुर्दशभिर्भुवनैर्युकानि उत्त. रोत्तरं दशगुणैरावरणेसप्तभिरावृतानीति, पूर्वोक्ताश्चतुर्ह शलोकांश्च । (१) चाप्रया-इति पु. पा० । (२) प्रसादेति पु. पा.। (३) व्यवखित इति पु. पा, । वस्तुतस्तु, अधिष्ठित इत्येव पाठो ऽपभ्रष्टो जातः ।

·भाष्योपबृंहितम् । "पतण्डकटान तिरश्चाई मधस्तथा । कपित्थस्य यथा बोज सर्वतो वे समावृतम्॥ इत्युक्तप्रकारेणान्तःकपित्थवीजादीनि कपित्थत्वग्यथा सर्वत आ. वृणोति । तथा "कोटियोजनमानस्तु काटाहः संव्यवस्थि" इति कोटि. योजनप्रमाणवत्तया शैधोकाण्ड कटाह आवृणोति । लाडकटाहश्चर. मण्डं शोचरेण पयसा मैत्रेयाण्डं च तद्धृतम्" इत्युक्तप्रकारेण स्व. स्मादशगुणविस्तारयुक्तेन जलतत्वेनावृतं भवति । "पञ्चाशस्कोटिविस्तीर्णा सेयमुर्वी महामुने । सहैवाण्डकटान सद्वीपाब्धिमहीधर" इति ताण्डकटाहमण्डं पञ्चाशत्कोटिविस्तीर्णमित्याहु।। भूमण्डलन्तु शतकोटिविस्तारं साण्डकटाहमितिवराहपुराणोक्त. स्वात् । एवं स्कन्दपुराणे शिवरहस्ये विस्तरेणोक्तत्वाच्च मेहं परितः (१)पञ्चाशत्कोटिविस्तारं स्वीकृत्य भूमि शतकोटिविस्तारामाहुः । अत्र यां काञ्चन मादागालव्य ततो दशगुणेन जलतरवेनावृतमिति कोचिदाहुः। एवं दशोत्तरं तेजस्तत्वं जलतत्वमावृणोति। तथाविधं वायुतत्वमा. वृणोति। वायुमाकाशमावृणोति । आकाशमहङ्कारम् आवृणोति । अहङ्कार. महतत्वमावृणोति। तच्च महत्तत्वमव्यक्तमावृणोति । ननु तदनन्तरम. संख्यातप्रमाणमिति अपरिमितप्रमाणस्याव्यक्तस्यावरणप्रयुक्तं दशो. सरस्वमनुपपञ्चमिति नेश, सहने दशवदपरिमितसंख्यायां तस्यापि सत्वेनोपपत्तः। बारिवानिलाकाशैस्ततो भूतादिना बहिः । वृतं दशगुणैरण्डम्भूतादिमहता तथा । अव्यक्तेनावृतो ब्रह्मन् तैः सबैसलहितो महान् । एभिरावरणैरण्डं सप्तभिः प्राकृतैर्वृतम् ॥ इत्युक्तप्रकारेण दशोत्तरैः सतावरणैरावृतानीत्यर्थः । ईश्वरस्य क्रीडाकन्दुकस्थानीयानीति, क्रीडापरस्य बालस्य क्रीड- नकानीय लीलारसमनुबुभूषो(२)रीश्वरस्य लीलोपकरणानीत्यर्थः । "हरे विहरसि क्रीडां कन्दुकै(३)रिव जन्तुभिः" इति "मोदते भगवान् (१) मेरोः परित इति पु. पा. । (२) लीलारसानुबुभूषोरिति पु. पा. । (३) कन्तु कैरिति पाठोऽत्र प्रतीके पुस्तकेऽस्मिन् पूर्वमागतः । . STATHeSSHRIRAMANARAirike ·লম্বন্ধু 6 भूतैर्बाला कीडनहरिष इति लोकप्रकारेणेश्वरविभूतिः सर्वा लीलो. एकरण तुला जलधुवुदवदेककाले सृष्टानीति, ईश्वरेणाण्डसृष्टिसमये कमेकै- कपरिणाम विना "न क्रमेण विवृद्धं तज्जलवुदबुदबासमम्" इत्युक्लपका. रेण जलबुद्बुदवदेकस्मिन्नेव काले उत्पन्नानीत्यर्थः । अनेकानि जलबुद्ध- बुदानि यथैककाले उत्पद्यन्ते । तथैक कालेन सृज्यन्त इत्युक्ताकारण सकलान्यण्डायोककाले उत्पद्यन्त इति भावः। एवमण्डानामानन्दया स्मिथस्तुल्यत्वञ्चोकम् । अथ पञ्चानाम्भूतानाम्प्रत्येकं विनियोगं दर्शयति- भूतेष्वाकाशोऽवकाशहेतुः । धायुर्वहनादिहेतुः । तेजः पचनादिहेतुः। जलं सेचनपिण्डीकरणादिहेतुः । पृथिवी धारणादिहेतुरिति वदन्ति । *भूतेध्विस्यादिना सकलपदार्थानां स्थितिगमनाद्यर्थमवकाशन- दाने आकाशस्य(२)विनियोगः । अस्य देहत्य वियतो लाघवं सौक्षमयमेव च। शब्दःश्रोनं बलं ब्रह्मन् सुषिरत्वं विविक्तता ॥ इत्यनेकविनियोगलत्वेऽपि अस्यैकस्याभिधानमेतत्प्राधान्यद्योत. नार्थम् । इदमन्येषामुपलक्षणम् । *वायुरिति बहनादीत्यत्रादिपदेन व्यूहनचेष्टादयो गृह्यन्ते । इदश्च वायो स्पर्शन्द्रियं चैव कार्कश्य स्पर्शमेव च । व्यूहनं वहनं देहः स्वीकरोति सदुत्तम" ॥ इत्युक्तम् । तेज इति पचनं पाकः। आदिशब्देनौठण्यप्रकाशादय उच्यन्ते । इदञ्च-अग्नेरौण्यं प्रकाशत्वं रूपेन्द्रियममर्षणम् । सन्तापशौर्यतैक्षण्यानि वर्ण पचनशकिताम् ॥ आदते सहसा देहः साहल द्विजर्षम" । इति कथितम् । जलमिति । सेचनपिण्डीकरणादीत्यादिना त्यमाईवादय उ. च्यन्ते । इद- "अभ्यः सत्यं समादत्ते स्निग्धत्वं रसनेन्द्रियम् । प्रसादं माईवं पिण्डीकरणं क्लेदनं च वै" ॥ *पृथिवीति | धारणादीत्यादिपदेन मूर्तिमत्वगुरुत्वादय उच्यन्ते। (१) प्रदानामाकाशस्येति पु. पा. ।

·भाध्योपबृंहितम् । MEENA भूमेगन्धगुणं नाणं गरिमाणन्तु धारण । मूर्णिमस्व सहिष्णुत्य स्वीकरोति यथातथम् ॥ इतीदमपि व्याहृतम् । *बदन्तीति तत्वविद इत्यादिः । अधैकादशेन्द्रियाणामपि वृत्तिभेदमाह- श्रोत्रादिज्ञानेन्द्रियाणाम्पश्चानां शब्दादिविषयपञ्च- कग्रहणं कृत्यम्। वागादिकम्र्मेन्द्रियाणाम्पञ्चानां विसर्ग- शिल्पगत्युक्तयः कृत्यम् । मन एतेषां सर्वेषां समानम् । भानादीत्यादिना * ! श्रोत्रस्य शब्दग्रहणं, स्वगिन्द्रियस्य स्पर्शन हणं, चक्षुषो रूपग्रहणं, प्राणरूप गधग्रहण त्यमित्यर्थाः । "स्वचक्षुम्नासिका जिडा श्रोत्रमन तु पञ्चमम् । शब्दादीनामवाप्यर्थ बुद्धियुक्तानि वै द्विज" इति । अत्र श्लोके इन्द्रियाणां व्युत्क्रमेणोपादानासत्तदिन्द्रियविषयो न्याये. नैव निश्शेयः (१)शानेन्द्रियाणां शब्दादिग्रहणं कृत्यमित्येतावदेवोच्यते । *वागादीति* । विसर्गेति व्युत्क्रमेणाभिधानं वाक्य स्वारस्याय । अनेन वाच उक्तिः, पाणेः शिल्पम्, पाइस्य गतिः, उपस्थपाययो(२)र्जलमल. विसर्गश्च कृत्यमित्युक्तम् । "पायूपस्यौ करौ पादौ चाक् च मैत्रेय पञ्चमी । विसर्गशिल्पगत्युक्ति कर्म तेषाञ्च कथ्यते ॥ इत्यादि । *मन इलादि* ज्ञानेन्द्रियाणां स्वस्वविषयग्रहणसमये कम्र्मेन्द्रि- याणां स्वस्वकर्मकरणलमये, मनासहकारस्यापेक्षितस्वादुमयात्मक स्मन एतेषां सर्वेषां साधारणमित्यर्थः। ज्ञानेन्द्रियाणां विषयतयाऽभिहिताः शब्दादया पञ्चानामाकाशादि. भूतानाम्प्रतिनियतगुणा इत्याह-- आकाशादिभूतानां शब्दादयो गुणाः। *आकाशादीत्यादिना* आकाशगुणः शब्दः, वायुगुणः स्पर्श, अग्निगुणो रूपं, जलगुणो रसा, भूमिगुणो गन्ध इत्यर्थः । एवं प्रतिनियतगुणानां भूतानां गुणविनिमये हेतुमाह- गुणविनिमय: पञ्चीकरणेन । (१) निश्चय इति पु. पा. । (२) उपस्थपायोरिति पु. पा. । . TERNALI ·বন্ধু লিথ .. गुणचिन्त्रिमय इत्यादिना गुणविनिमय एकस्मिन्युरो भूतान्तर गुणानां प्रतीतियथा ज्ञायते, तथा भूसेषु गुणानां समावेशः श्रुतप्रका. शिकाकारैः शुकपक्षीये "तेजोबारिमृदां यथा विनिप्रय इत्यस्य विनि. मयः परस्परसम्मिश्रीकरणमित्युकम् । अत्रापि परस्परसम्मिश्रीकरणमेव विनिमयशब्दार्थः । तत्र भूतानामन्योन्यसम्मिश्रीकरणमुक्तम् । अन guালাম কিমান্ধব ল ল ষত্ব মূৰাই ফিঙ্গাব্দ रणवत् शुणस्य गुणान्तरेण मिश्रीकरणम् , किन्त्वेकगुणस्वायत्र गमने न सर्वगुणानां सर्वत्र समावेशः। अथवा, विनिमयो नामैकस्य दानेनान्य- स्यादानम् । स्वगुणं भूतान्तरस्थ दत्वा तद्गुणस्य स्वेन भजनामिति । अ. नेनस्वगुणस्यान्यनावस्थानमन्यगुणस्य स्वस्मिन्नवस्थानं चोक्तम् । गुण. विनिमयः पञ्चीकरणेनेत्यस्यायमाशयः गुणत्वेनाश्रयादल्या वृक्षरभावाद दव्यश्य सम्मिश्रीकरणमेघ गुणमिश्रीकरणहेतुरिति । पञ्चीकरण नाम- "एवं जातेषु भूतानि प्रत्येकन्तु द्विधा ततः। चतुर्दा भिन्न कैकम भई तथा स्थितम् ॥ व्योनोर्द्धभागाश्चत्वारो वायुतेजः पयोभुधाम् । अ.नि यानि बायोस्तु व्योमसेजःपयोभुवाम् ॥ इत्यादिपुराणवचनोकप्रकारेणाकाशादिभूतानि पञ्च(१)प्रत्येकंविधा कृत्वा तत्रैकं चतुर्या कृत्वा तान भागान भूतान्तरेषु चतुर्वविभक्ताई षु मेलयित्वा सर्वभूतेषु सर्वेषां मेलनकरणम् । एवम्पञ्चीकृतानामप्यवि भक्तार्द्धप्राधान्यानाकाशादिव्यपदेशविरोधः। आकाशे नैल्यप्रतीतिरपि तेनैव । * आकाश इत्यादि* अतिसूक्ष्मतया चक्षुरविषयस्याकाशस्थ चक्षु: विषयत्वच "यकृष्णन्तत्पृथिवीति पृथिवीरूपत्वेनाभिहितकृष्णस्वप्रः युक्तं पञ्चीकरणेनेत्यर्थः । अनेन त्रिवृत्करणाभिधानानन्तरं श्रुतिरेव "यदग्ने रोहितं रूपं तेजसस्तदूपं यदुक्तं तहां यत्कृष्णं तदनस्येत्यग्नो निरूपत्वं यथाऽदर्शयत् तथाऽयमपि पञ्चीकरणाभिधानानन्तरं तत्तेभ्य: सर्वेभ्यो ऽतिसूक्ष्म आकाशे भूतेऽदर्शयत् । एवं श्रीभाष्ये- "यदग्ने रोहितं रूपं तेजलस्तदपामपि । रूपं शुक्लं पृथिव्याश्चेत्यग्नेरेव त्रिरूपता ॥ श्रुत्यैव दर्शिता, तस्मात्सर्वे सर्वत्र सङ्गताः। इति भाष्यकाररुतम्। (१)श्च चेति पु. पा.

·भाष्योपहितम् । ननु च्छान्दोग्य पञ्चीकरणमनुक्त्वा निवृत्करणं किमित्युक्तमिति অন্ধ, বঙ্গ নজান্নাল অব মজা। সুনাক आकाशवायको(१)अव्यक्तमहदहङ्कारादीनां चोत्पतिनों का, तक तेजोब- স্বল্কল থানকুনি খায়। নয়া মিযৰ প্লা करणस्योपलक्षणम् । एवरूपञ्चीकरणेन सर्वेषां भूतानां परस्परं मिश्रित तत्वाच्छब्दादिगुणपञ्च कमपि सर्वेषु भूतेषु विद्यत इति गुणविनि मयहेतुरुक्तः। থাস্তু খাবাৰৰবলল গুগত্ব मूलमाह- पूर्वपूर्वतन्मानसहितैरेवोत्तरोत्तरतन्मात्रै स्वस्वगु. जोत्पादनाद (२)गुणाधिक्यं जायत इत्यपि वदन्ति । पूर्वपूर्वेत्यादिना । शब्दतन्माणावृतं स्पर्शतन्मानं स्वविशेष वायुमुत्पादयत्यतो वायोः शब्दरूप गुणौ । एवं शब्द सन्मानेणावृतेन स्पर्शतन्मात्रेणावृ. तेन रूपतन्मात्रेणोभाभ्यां युकेन स्वविशेषस्य तेजल उत्पादनात् तस्य शब्दस्पर्शरूपाणि गुणाः । एवम्पूर्वतन्मात्रयविशिष्टरूपतन्मात्रावृतेन तैत्रिभिर्युक्तेन रसतन्मात्रेण स्वविशेषस्थ जलस्योत्पादनात् तस्य शब्दस्पर्शरूपरसाश्चत्वारो गुणाः। पूर्वपूर्वतन्मात्रयविशिष्टेन रसत. मानेणावृतेन गन्धतन्मात्रेण स्वविशेषस्य पृथिव्या उत्पादनात् तस्याः शब्दादिपञ्चगुणा भवन्तीत्यर्थः । अनेनैकैकगुणाश्रयाणामाकाशादिभूतानां यथा गुणविनिमयः पञ्ची. करणप्रयुक्तस्तथोत्तरोत्तरभूतेषु गुणाधिक्यं स्वस्वतन्मात्रस्य विद्यमा. नावरणप्रयुक्तमित्युक्तम् । इत्यापि वदन्ति, इत्यपिना लमुचिनोति। वदन्ती. त्यस्य तत्त्वविद इत्यादि। ‘ায় মুমমন্তু কম মানা । रूपं तथैवाविशतः शब्दस्पर्शगुणावुभौ ॥ शब्दः स्पर्शश्च व्यं च रसमा समाविशत् । तस्माचतुर्गुणा ह्यापो विशेषाश्चेन्द्रियग्रहा:" ॥ इत्यादि। उद्देशक्रमेण शुद्धसत्वमिश्रलस्वयोः स्वरूपादिकं विशदमुक्तवान् ॥ (१) आकाशवायोरिति पु. पा.। (२) स्वविषोत्पादनादिति पु. पा. !

·ত্ম Gayam অখ দুষ্মান্ধাজুয়াঅঃ ছু सत्वशुन्यकाल: । अयश्च प्रकतिप्राकृतानाम्परिणा- महेतु: कलाकाष्ठादिरूपेण परिणतो नित्य ईश्वरस्थ क्रीडापरिकर: शरीरश्च । *सरवशुन्यमित्यादि । सत्त्वगुणो रजस्तमसोरुपलक्षणम् । तथा च सत्त्वशुन्यमिति, सत्त्वादिगुणत्रयशुन्यमित्यर्थः । अनेन केवलस. स्वाद्गुणत्रयाश्रयादचिवयादिदं व्यावृत्तवकप(१)मित्युक्तम् । अस्य प्रकाराः के इत्याकाक्षायामाह-*अयश्चेति । प्रकृतिप्राकृतानां परिणा- महेतुरिति । प्रकृतिरब्यक्तम् । प्राकृतानि व्यक्तानि । कालस्यैतत्प्रकृति प्राकृतानां परिणामहेतुत्वमेतान्, स्वसङ्कल्पादिना परिणमयता(२) सर्वेश्वरेण कालस्यावस्थाविशेषानपेक्ष्य तत्तत्काल आगतेतन्निर्वहणा. तू, एतेषाम्परिणामे कालस्थावश्यापेक्षितत्वात् । "प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः। क्षोभयामास स्माते सर्गकाले व्ययाव्ययौ" ॥ "काले शंसति योग्यतां चिदचितोरन्योऽन्यमालितो भूताहकृतिबुद्धिपञ्चकरणीस्वान्तप्रवृत्तीन्द्रियः । "अण्डानावरणः सहस्रमकरोत्"इत्युक्तप्रकारेण जगत्सृष्टिकरणस. मये तत्कालागमनं प्रतीक्ष्य सृजति खलु । इदं स्थित्यादेरपि तुल्यम् । पकडूनलप्राधान्येन सर्वेश्वरेण सृष्टयादिसकलव्यापारकरणादत्र विभूती सर्वे पदार्थाः काल कृतपरिणामा भवन्ति । एतेषाम्परिणामानां काल. स्य हेतुत्वमेतदन्वयव्यतिरेकाभ्यां लौकिकपदार्थेषु द्रष्टव्यम् । तस्मात्का. लस्य प्रकृतिप्राकृतपरिणामहेतुत्वमागमप्रत्यक्षाभ्यां सिद्धम् । अथ पूर्वोतोपयोगितत्परिणामविशेष उच्यते । कलाकाष्टादिरू. पेण परिणत इति । "काष्ठा पञ्चदशाख्याता निमेषा मुनिसत्तम । काष्ठात्रिंशत् कला, त्रिंशत्कला मौहूतिकोऽवधिः(३)। तावसंख्यैरहोरात्रं मुहूर्त्तमानुषं स्मृतम् । अहोरात्राणि तावन्ति मासः पक्षद्वयात्मकः ॥ तैः षड्भिरयन, वर्ष वेऽयने दक्षिणोत्तरे । अयनं दक्षिणं रात्रिवानामुत्तरं दिया। (१) व्यावृत्तं स्वरूपमिति पु. पा. । (१) परिणामयतेति पु. पा.। (३) विधिरति पु. पा.।

·ខ្ញុំ . ga भाष्योपहितम् । दिध्यवर्षसाहौस्तु कृतित्रेतादिसंज्ञितम् । चतुरयुगं, बादशभिस्तद्विभाग नियोधम॥ चत्वारि त्रीणि चैकं कृतादिषु यथाक्रमम् । दिव्यावदानां सहस्राणि युगेध्याहुः पुराविदः ॥ तत्प्रमाणैः शतैस्लन्ध्या पूर्वा तत्र विधीयते । लल्यांशकस्त तुल्यो युगस्यानन्तरो हि सः॥ सन्ध्यासन्ध्यांशयोरन्तयः कालो मुनिल त्तम ॥ युगाण्यास च विशेयः कृततादिशितः"। "एवन्तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतन्तु तत् । शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुमहात्मनः ॥ নল ক্ষান্ত বিস্তত্ব ছল্লাল কালঞ্জীয়াই হৃথিনা। अमुमर्थ मध्यवीथीभट्टार्यः पञ्चदश निमेषाः काष्ठा, त्रिंशत्काgr: कला, त्रिंशस्कला मुहूर्त, मुहूर्तानि निशदिवसा, त्रिंशहिवला पक्षवय रूपो मासः, द्वौ मालावृतुः, त्रयो हि ऋतवोऽयनम, वे अयने संव. त्सरः । एवं मानुषसंवत्सराः षष्टयधिकत्रिशतलंख्याका एको देवसव स्लर, द्वादश सहस्त्राणि देवसंवत्सराश्चतुर्युगम् । तत्र कृतयुगं चत्वारि सहस्त्राणि, त्रेतायुगं त्रीणि सहस्त्राणि, द्वापरयुगं हे सहने, कलियुग मेकं सहनम् । कृतयुगस्य पूर्वसन्ध्या चत्वारि शतानि, अपरसन्ध्या चत्वारि शतानि, त्रेतायुगल्य पूर्वसन्ध्या त्रीणि शतानि, অন্যান্য त्रीणि शतानि, द्वापरस्य पूर्वसन्ध्या द्वे शते, अपरसन्ध्या वे शते, कलियुगस्य पूर्वसन्ध्या शतम्, अपरसन्ध्या शतम् । एवं किञ्चिदक्षिः कान्येकसप्ततिचतुर्युगानि मन्वन्तरम् । एवं चतुर्दशमन्वन्तराणि चतुर्युगसहस्त्रं ब्रह्मणो दिनम्म् (१)। रात्रिर प्येतत्समानैव । एवमहोरात्र. माससंवत्लरक्रमेण शतान्तपरिगणित संवत्लरा ब्रह्मणआयुः, तस्यायुषः परमित्यपि नामेति सुव्यक्तमवोचत् । एवङ्कालस्य कलाकाष्ठादिपरि णामप्रकार उक्तः । नित्य इति । अननित्यत्वम् "अनादिभगवान् कालो नान्तोऽस्य द्विज विद्यते" इत्युकप्रकारेणाद्यन्तरहितत्वम् । ईश्वरस्य क्रीडापरि- कर* इति । निखिलजगदुदयविभवलयलीलस्य सर्वेश्वरस्य स ली(२) लोपकरणमित्यर्थः । प्रकृतिपुरुषकालास्त्रयोऽपि लीलोपकरणानि । (३) (१) दिवेति पु. पा.. (२) तल्लीलेति पु. पा.। ३) उपकरणा इति पुंलिङ्गपाठः पुस्तके ऽस्ति ।

·মুঘল স্থ तत्र प्रकृति पुरुषौ सुष्ट्यादीनां कर्मीभूय लीलोपकरणे भवतः। अर्थ सहकारित्वन लीलोपकरणं भवति, ईश्वरेण कृष्ट्यादिनिवाहसमाये सत्यसङ्कल्पेन स्वेन कृतस्य कालनियमत्यातुलारेणा तत्कालागमनं प्रतीक्ष्य निर्वहणात् । अयञ्च निमेषकाष्ठादिरूपेण परिणामात् दृष्टिवि. षयोऽपि भवति । तथा चैवं प्रकारेणेश्वरस्थ क्रीडापरिकरो भवति । क्रीडापरिकरस्वाभिधानात् कालकतपरिणामबत्तयामिहितायां लीला. विभूताचस्य विनियोगः । " कालस्त चै प्रभुः" इत्युक्तायां भोगवि भूतावेतदपेक्षा मारतीत्युतम् । মুলায় জ্বালাখাল্লাহাগাল্লা--- शरीरामिति । "परस्य ब्रह्मणो रूपं पुरुषः प्रथम द्विज । व्यक्ताव्यक्त तथैवान्ये रूपे कालस्तथा परः॥ प्रधानपुरुषव्यक्तकालास्तु(१)प्रविभागशः। रूपाणि स्थितिसर्गातव्यक्तिसद्भावहेतवः ॥ "विष्णोः स्वरूपात्परतोदिते द्वे रूपे प्रधानं पुरुषश्च विप्र । तस्यैव ते ऽन्येन मिथोवियुक्त रूपान्तरं तदु छिजकालसंशम्" || इत्यादि प्रमाणं केनचिञ्चेत नेन कस्यचिद्रव्यस्थ विद्यमानः पृथक सियनहींधाराधयमावो नियन्तृनियाम्यभावः शेषशेषिभावश्च प्रत्येक शरीरलक्षणम्भवति । तथा च कालसंशकाचिद्व्यस्येश्वरेण सम्बन्ध त्रयस्यापि सत्त्वादयं तस्य शरीरमिति भावः । एवम्प्रकृत्यादिसहका. रिणः कालस्येश्वरशरीरत्वाभिधानात् सहकारिकारणं चेश्वर एवेत्यु. तेन विरोधः। एवं सत्त्वशून्यमयमिति तत्कायं तदुपयोगिपरिणामं तद. नादिनिधनत्वम् ईश्वरीयकार्यविशेषपरिकरत्वं तस्य तच्छरित्यञ्चोकम्। त्रिविधाचिनिरूपणसमये तद्भोगोपकरणत्वरूपगौरवेण शुद्धसत्यम् प्रथममवोचत । अथ तस्य लीलायाः प्रधानोपकरणं प्रधानशब्दवाच्यं मिश्रसस्वमवदत् । अनन्तरं प्रधानपरिणामसहकारितया लीलोपक रणं सत्वशुन्यमवदत् । एवमचित्त्रयनिरूपणावसरे प्रकृतिप्राकृतानां परिणामहतुरितिका. लस्येव पृर्वाचिवयस्य विनियोगो नोक्तस्तमिदानीमाह- अन्यौ द्वावचित्पदार्थाधीश्वरस्यात्मनश्च भोग्यभो. गोपकरणभोगस्थानानि भवन्ति । (१) कालस्तु-इति पु. पा. । - ·भाध्योपहितम् । अन्यौ द्वावित्यादिना । ईश्वरस्थात्मनश्चति, चेतना खल्बचत. नस्य भोक्तारः । चेतना ईश्वर आत्मानश्च तस्मादुभयो ग्यादीनीति भावः । आत्मन इत्येकवचनं जात्यभिप्रायेण त्रिविधचेतनानपिवदति । एवमुभयोरचितोरुभयोभोग्यस्वेऽपि केवलभगवदिच्छया तद्भोगार्थ परि. णतत्वात् अनवरतापरोक्षितस्वपरस्वरूपेषु मुक्तेषु तस्मिथुनभोगैका- न्तत्वं विनाऽहं ममेति स्थितानामभावात् शुद्ध लत्त्वस्थ्य विनियोगे ईश्व. प्रधानाचेतनकम्मानुगुणभगवत्सङ्कल्पेन परिणतत्वाञ्चेतनानां सर्वेषां देवादिशरीरेन्चबुद्ध्या स्वतन्ने भोक्ततया स्थितत्वात् । ईश्वरस्यैत. द्विभूतौ लीलारसस्यैव प्रचुरतया भोगरतस्याल्पत्वात मिश्र सवस्या विनियोगो बद्धचेतनप्रधाना, तत्र विभूती भोग्यानि अप्राकृत शब्दादीनि भोगोपकरणानि दिव्यमाल्यादीनि छत्रचामरावीनि करणानि च भोग- स्थानानि अप्राकृतरतमयमण्डपप्रासादा इत्यादीनि पञ्चोपनिषन्मया (१)दिव्यविग्रहाश्च । एवं नित्यविभूतिप्रक्रियया अत्र वक्तव्यत्वेऽपि सङ्कोचेन लीलावि. भूतिप्रक्रियामात्रमाह- भोग्या विषयाः, भोगोपकरणानि चक्षुरादिकरणा- नि,भोगस्थानानि चतुर्दशभुवनानि समस्तदेहाश्च । *भोग्या इत्यादिना । नन्विदमेवोभयविभूतेरपि भोग्यादीनामुप. पादनं भवस्विति चेन, भोगोपकरणेघु प्रधानानामनुक्त भोगस्थानेषु वैषल्यास | अन्न चेतनाना भोगः सुखदुःखरूपमनुभवज्ञानम् ताडशक्षा- नविषयत्वाच्छब्दादयो विषया भोग्या। ताशज्ञानानां करणत्वादि- न्द्रियाणि मोगोपकरणानि, यत्राधिकरणे तिष्ठतश्चेतनरूप ताशज्ञान- मुत्पद्यते तद्भोगस्थानशब्दस्यार्थः । तस्माद्भोगस्थानानीति लोका देहाश्वोच्यन्ते । लोकविभागाः प्रागुक्काः। **समस्तदेहा इति* । सुरनरात याक्थावरात्मकशरीराणीत्यर्थः । ईश्वरस्यैतद्विभूती भोग्यभागोपकरणादीनि चावतारकन्दे क्षीराब्धिश यनेऽवतारविशेषेवर्चावतारेषु च विद्यमानैर्विनियोगविशेषैईष्टव्यानि । अथ त्रिविधाचिता परिमाणान्याह- अत्र पूर्वाचितोऽधासीमाऽस्ति, ऊर्दू परितश्च तन्ना. स्ति । मध्यमाचितः परितोऽधश्च सीमा नास्ति, उपर्थ- स्ति । कालः सर्वत्राविशेषेण तिष्ठति । (१) मण्डपः प्रासादा इत्यादीनि पञ्चोपनिषण्मया इति पु. पा.। TouTRATEGORRHONE MEROLAINED ·तश्वत्रयम् यत्र पूर्वाचित इत्यादिना । पूर्वाचिताऽय:सीमास्तीति, मिश्र सत्त्वावधित्वादिति भावः । मध्यमाचित उपर्यस्तीति, शुद्धसरवावधि বাকিবিলা: জাগু লাছ অকিন্তু অন্যান্সা विशेषण तिष्ठतीत्युक्तम् । एवं सार्वत्रिका काल उभयविभूतावपि नित्य इति स्वस्याभिमतिः। अस्य विभूतिभागमवलय भेदं वदतां मतमाह- कालच परमपदे नित्यानानित्य इति वदन्ति । कालत्यादिना । एवमभिधानं परमपदेऽस्योत्पत्यादिप्रति. হুঙ্কাঙ্গামা। এমদ্ভিমুষাৰ্যাংথিলালু যুৱমান पादनावसरे कालसृष्टिरनिरुद्धकस्यत्वेनाभिहिता। प्रकृतेः सृष्टियथा महदादिरूपेण परिणामः, तथा कालसृष्टिरपि निमेषादिरूपेण परिणा. मा सततपरिणामिन्या: प्रकृतेर्महदादिरूपस्थूलपरिणामवत्सततपरि. णामिनोऽध्यापि निमेषादिरूपः परिणामस्तादृशमहदादिवनिमेषादि. रूपस्यास्यापि सम्पत्तिविनाशवत्वादन कालोऽनित्य इत्युच्यते । परमप दे इंडशपरिणामविशेषप्रयुक्तोत्पश्यादिव्यवहाराभावाहित्य इत्युच्यते । एवं कालस्य परिणाममनसोकस्यैकरूपत्वमशीकृश्यैवम्भूतं काल. तवं स्वस्या निमेषकाष्ठामुहताहोरानादिद्विपरार्धान्तविशेषज्यवहार. स्य हेतुभूतैनिमेषाऽऽदित्यगति(१)प्रभृत्यऽवच्छेद कैस्सम्बम्भवति । तस्माक्षणलवादिभेदव्यवहारो भवतीति कश्चित्पक्षः। अयमेव पक्षस्त- स्वत्रयविवरणे कृष्णपादः प्राधान्येनाभिहितः । तत्र पक्षे विभूतिद्वयेऽपि कालस्वरूपस्यैकरूपत्वात्परमपदे नित्योऽत्रानित्य इति न वक्तुमुचि तम् । तस्मादिदं परिणामपक्षमवलम्ब्य कैश्चिदुच्यत इति स्वीकार्यम् । अस्मदर्शने एवं कैश्चिदभिधानात्तदर्शितम् । कालो नास्तीति बौद्धादिभिरभिधानात्तापक्षमुत्क्षिपति- केचित्कालो नास्तीत्याहुः । प्रत्यक्षेणाणमेन च सि. स्वात्तथा वक्तुं न शक्यते । [ केचित् ] *काल इत्यादिना । तशिराकरोति-*प्रत्यक्षेणेत्या. दिना । प्रत्यक्षं स्थावरजङ्गमात्मकसमस्तपदार्थानां कालकृतपरिणाम- खेन दर्शनम् । आगमः श्रुत्यादयः। (१) पुस्तके तु-निमेषादित्यगतीत्यत्र 'निमषा-इति पुनस्त्रुटिमुद्र या पूरयित्वा 'निमेषानिमेषादित्यगति' इति पाठ उपकाल्पित, तत्रार्थः सुधीभिर्विभावनीयः ।

·भाष्योपबृंहितन् । "कला मुहूतः काष्टाचाहोरामाश्च सर्वशः" দ্ভু মা গ্রন্থ ও নিদ্ধ ঃ গুজ্জ মুন্সিঃ মীছৰঃ ক্ষ ছবি कालपरिणामविशेषाः कलाकाहानुहुर्सहोरामा ऋतुविशेषाश्च श्रुत्यो. কা। জ্ঞান দ্বিগুড ঋন্ত্রী বলল না শ্মী- विष्णु पुराणेऽर्य विस्तरेणाभिहितः । एवं पुराणान्तरेषु इतिहासादिषु च द्रव्यम् । एतदर्थमे निमितमध्ययनादिकालनियमप्रतिपादक ज्योतिशास्त्रं वेदस्य दृष्टित्वेनाभिधीयते । तस्मिछानेऽस्मिल्काले इद. म्भवतीत्युक्तं चेत्तत्मत्यक्षेण दृश्यते । तस्मात्मलोणागमेन च सिद्ध स्वारकालाभाजो न वक्तुं शक्यत इत्यर्थः । वैशेषिकादिभिः पृथिव्यादिवहिशः पृथग्दव्यस्वाभिधानात् बहवो व्यमिति पृथग् द्रव्यमस्तीति बदन्तीत्याह- बहवो दिगिति विलक्षणभक द्रव्यमस्तीति बद- न्ति । अनेकहेतुभिराकाशादावन्तर्भावसम्भवात्तदपि न युक्तम् । बहव इत्यादिना* | द्रध्याणि पृथिव्यलेजोवावाकाशकालदिगा- स्ममनांसि नवैवेति ते वदन्ति । "भूरापो ज्योतिरनिलो नमः कालस्तथा दिशः। জাংলা মল মুনি মাজাবি ল দল্লি। দুই হাঃ। तनिराकरोति-अनेकहेतुभिरित्यादिना । चतुषु पुरुषेषु चतु- हिच स्थितेषु तेषाम्मध्यप्रदेश एकस्य पूर्व एकस्य पश्चिम एकत्योत्तर एकस्य दक्षिण इति भवति । तन्मूलं द्रव्यं, विना प्रतियोग्यनुगुणं का. ल्पनिक चातुर्णा मध्यो विद्यमानाः पृथिव्यायो द्रव्यत्वादेवं विप्रतिप- सिविषया न भवन्ति । अथादित्यस्ययोदयप्रदेशः पूर्वदिक, अस्तमन प्रदेशः पश्चिमेति स्वीक्रियते । स च महामेरुं परितो(१)भिन्नो भवति । अत एव हि चतुर्ष पार्वेषु तिष्ठतां महामेरुरुत्तर एव भवति । नेवास्तमनमर्कस्य नोदयः सर्वदा सतः । उदयास्तमनाख्यं हि दर्शनादर्शनं रवेः॥ सर्वेषांद्वीपवर्षाणां मेरुरुत्तरतः स्थितः ॥ इति श्रीविष्णुपुराणेऽभिहितम् । एवम्भूतानेकहेतुभिराकाशादिष्य- तर्भावस्य वक्तुं शक्यत्वात् पृथव्यवस्थामावात दिक्ष पृथगद्रव्यामिति नयुक्तमित्यर्थः । आकाशादीत्यादिपदेन भूमिरुच्यते । तत्र दिशोऽन्त. (१) महामेरो परित इति पु. पा. । .

·६८ নথি भूतत्वात्सूर्यस्योदयाचगुणमेतेषु दिविभागः कल्पनीयः। पृथग्वस्तु मास्तीति भावपि युक्तमित्यपिकार (१)पूर्व निराकृतपक्षसमु. মৃখিবাঙৰাজত্ব অঞ্জলীয় অস্বাণা आकाश' इति वदतां बौद्वाना भतं] निराकरोति- केचिदावरणामाच आकाश इति वदन्ति । भाव स्वेन भानात्तदपि युतम् । केचिदित्याविना । आवियतेऽनेनेति करणव्युत्पत्या स्थूलपदा- অ অব। দুঃসুর। বাগ্‌ফিীলঙ্কা জান্ধায় ध्या, न तु कश्चिदाकाश इति दर्शनयोग्यः पदार्थ इत्यर्थः । 'नच पृथिव्याघभावमात्रमाकाश इति वक्तुं शक्यम् इति भाष्य कारः। तन्निराकरोति-भावस्वनेत्यादिना । भावरूपत्वेनाङ्गीकृतपृ. थिव्यादिवत्र श्येनः पतति अन ध्रः पततीति श्येनादिपतनदेशतया sकाशस्यापि भावरूपत्वेन भानादावरणामावरूपत्वाभिधानं न युक्त मित्यर्थः । अनाध्यापिकारो निषिद्धसमुचायकः। अयमर्थ:--"आकाशे चाविशेषात्" इति सूने आकाशे च निरूपाख्यता न युक्ता, भावरूप त्वेनाभ्युपगतपृथिव्यादिवदाकाशस्थापि अबाधित प्रतीतिसिद्धत्वाविः शेषात् । प्रतीयते ह्याकाशोऽत्र श्येनः पतत्यत्र गृध्र इति श्येनादिपत. नदेशत्वेनेत्यादिना भाष्यकारैविस्तरेणोक्तः। अथाकाशस्य नित्यनिरवयवत्वविभुस्वादिकं वदतां नैयायिकवैशे. षिकाणां मतमाह- परे केचिदमुन्नित्यं निरवयवं विभुमप्रत्यक्षमाहुः । भूतादेरुत्पत्तेरहङ्कारादावभावाच्छब्दस्पर्शादिमत्वाच- क्षुर्विषयत्वाच्चैत चतुष्टयमप्ययुक्तम् । *पर इत्यादिना । तन्मतभिराकरोति-भूतादेरित्यादिना । भू. तादिसंज्ञकासामलाहकारात्पनत्वात्कुतश्चिदुत्पन्नस्य लावयवत्वसिद्धे. नित्यत्वनिरवयरवे न युक्ते । भूतादेशत्पत्तिकथनं शब्दतन्मात्रस्य स्थूला वस्थारूपतया तयोर्विद्यमानक्यमबलस्य अथ विभुश्चेत्सर्वगतः स्यात् स्वकारणाहङ्कारादिश्वस्य व्याप्त्यभावात् , तप्ययुक्तम् । पञ्ची. करणप्रयुक्तरूपवत्येन चक्षुर्विषयवादप्रत्यक्षत्वन्न युक्तम्, आकाशस्थ (१) अपि पूर्वमिस्यादिः पु. पा. । mama .

·राकरोतिः भाष्योपहितम् । नैल्येन भानमपि तेनैवेति प्रागुक्तम् । अण्डान्ततिनचाकाशस्य त्रिवृ. स्करणोपदेशप्रदर्शितपश्वीकरणेन रूपवस्वाचाक्षुषले याविरोध इति भाध्यकारैरुतम्। वायुरपि न प्रत्यक्षोऽपि तु रूपानुमेय इति तन्मतम् , तदपि नि. स्वगिन्द्रियेण ग्रहणा द्वायुरप्रत्यच' इत्यप्ययुक्तम् । त्वगिन्द्रियेणेत्यादिना । ज्ञानेन्द्रियेषु कस्यचिद्रोचरत्वमात्रेण प्रत्यक्षवासिद्धस्त्वगिन्द्रियेण ज्ञायमानस्य वायोरप्रत्यक्षत्वं न सम्भव तीत्यर्थः। ত্ব থাকা নদিষ্ট জায়ানাহু- तेजो भौमादिभेदेन बहुविधम् । अतेज इत्यादिना*। भोमं दिव्यमौर्यमाकरजामिति भेदनानेकवि. धमित्यर्थः । पार्थिवमानेन्धनं तेजो भौम, तक्षदीपादि । जलमात्रेधनं. तेजो दिव्यं, तच्च खूलादि । पार्थिवजलेन्धनं तेज औद, तच्च जाठ. राग्निः । निरिन्धनं तेज आकरजम् , तत्सुवर्णादि । अत्र स्थिरास्थिरविभाग करोति- अनादित्यादितेजः स्थिरम् । दीपादितेजोऽस्थिर- म् । तेजलो वर्णो रक्तः । स्पर्श औष्ण्यम् । जलस्य रूपं शुक्लम् , स्पर्शः शैत्यम्, रसो माधुर्य । भूमे रूपं रसश्च बहुविधा, स्पर्शाया वायोश्चानुष्णाशीतः। अनादित्यादीत्यादिना*(१) । चिरकालवर्तित्वेनादिस्यादितेजः स्थिरमित्युच्यते । क्षिप्रविनाशित्वेन दीपादितेजोऽस्थिरमित्युच्यते । *तेजस इति । तथा च लेजा पदार्शषु वर्णभेदः पदार्थान्तरसंसर्गकृत इति भावः । *स्पर्श औषण्यमिति । उष्णस्पर्शशीतरूपानुष्णाशीतस्पर्शषुत्रिषु अस्य स्पर्श औषण्यमित्यर्थः । इदञ्च स्वर्णादितेजः पदार्थेषु बलवत्लजा. तीयद्रव्यैरभिभूतत्वान्न प्रतीयते । जलस्येति । शुक्ल इति । स्वाभाविकवर्णोऽयम् । वर्णभेद औपा- धिकः । * शैयामिति । त्रिविधस्पषु शैत्यमस्येत्यर्थः। अतोऽक्ष्य स्पर्शभेदोऽप्यन्य संसर्गेण । *रलो माधुर्यमिति । अयमस्य स्वाभा- विको रसः। रसान्तरापत्तिः संसर्गजेति भावः। (१) अत्रादि इत्यादिनेति पु. पा. ।

·मा নত্য মূলাহিনি ! তা খৰিৱালালাজি খালা বলা হয়- तिस्थानामियमेवेत्यर्थः । स्पर्श इति! विविधपशेषु अनयोरयं स्पर्श इत्यर्थः। अथ सिंहावलोकनन्यायेन पूर्वोक्तं सर्वमनुभाषमाणोऽचिन्तत्वोप न्यासंनिगमयति- एवमचितिविधम् ॥ *एवमित्यादिना* { एवं प्रथममचिज शानशून्य विकारापहामिति लक्षणमुक्त्वाऽनन्तरं शुद्धसत्त्वादिभेदेन त्रिविधमित्यु कोद्देशक्रमेण प्रथ. मं शुद्धसत्यप्रकारानुस्कानन्तरं मिश्रसस्वस्याचितः प्रकारं तस्य चतु: নিহানিজ্জিা নয় এমন বাঙ্গাহি অপু দুজা स्तरोत्पत्तेतुं गुणवैषम्यं तेषाङ्गणानां स्वरूपं तेषां तदधिनाभूतत्वं तववस्थाभेदरनुभूतत्वोभूतत्व तेषाङ्कायर्यानुमेयत्वम् तद्वैषम्यप्रयु कमहदादितत्त्वोत्पत्तिकाश्चाभिधायानन्तरमेवमुत्पन्नतत्व समुदायका. र्याण्डोत्पत्ति तस्मिन्नण्डे समष्ठिपुरुषस्य चतुर्मुखस्योत्पत्तिमीश्वर स्य समष्टिव्यष्टिपदार्थानां सद्वारकाद्वारकसृष्टिप्रकारं चोलाऽनन्तरमा ण्डानाम्बहुत्वम् । तद्चनाक्रमम् , तेषामीश्वरलीलोपकरणत्वम् , तेषा. मुत्पचिप्रकारं चाभिधायाऽनन्तरमाकाशादिभूतानां प्रत्येकविनियोगं ज्ञानकर्मेन्द्रियाणामुभयात्मकस्य मनसश्च वृत्तिभदमाकाशादीनां शब्दा दिमातेनियतगुणकत्वम् तेषां विनिमयस्य हेतुम् गुणाधिक्यहेतुञ्चाभि धायै मिश्रसस्वप्रकारान् विस्तरणोपपाद्याऽनन्तरम्तत्परिणामहेतुं सत्त्वशुन्यमचिद्विशेषं सङ्ग्रहेणोक्का, एतत्पूर्वोक्तस्याचितो विनियोग प्रकारमचित्रियस्य परिणामानभिधायैतहर्शनकदोशनां कालविषयवि. प्रतिपत्तिभेदमभिधायाऽनन्तरं पूर्वोक्तविषये बाह्यकुष्टीनां विप्रतिपत्ति तदयुक्तत्वं चाभिधायाऽनन्तरं परस्परविलक्षणभूतेषु शातव्यांशश्च प्रद. श्वमचित्रयस्य प्रकारो निगमितः ॥७॥ निरूप्यते। अथेश्वरतत्त्वं एवं चिदचिद्रूपस्य तत्वद्वयस्य स्वरूपस्वभावविशेषान् सुव्यक्तमु ऋत्वेदानी क्षरात्मानावीशते देव एक इत्युक्तप्रकारेण तदुभयनियन्तुरीश्व. रस्य स्वरूपस्वभावविशेषादीनिलाशयविपर्ययमाह । तत्र प्रथमं चूर्णि- कयेश्वरत्वस्यासाधारणतया वस्तुनिरूपकत्वादीश्वर इति वस्तु निहि ·भाष्योपहितम् । श्य तत्स्वरूपादिवलक्षण्य सङ्ग्रहेणाह । तच प्रथमं गुणादीनामाधारभू বস্তু থত্ব ঐক্তরা ईश्वरोऽखिल हेयरस्थनीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूपो ज्ञानशक्तवादिकल्याणगुणविभूषितः सकलजगत्सृष्टि- स्थितिसंहारकर्ता "आसों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी" इत्यु- कचतुर्विधपुरुषसमाश्रयणीयो धर्मार्थकाममोक्षायचतु. विधफलप्रदो विलक्षणविग्रहयुक्तो लक्ष्मीभूमिनीला(१) %3D * अखिलेत्यादिना । अखिल हयप्रत्य नीकानन्त ज्ञानानन्दै कस्वरूप इति । समस्तहेयप्रतिभटामिविश्वपरिच्छेदाहित स्वयम्प्रकाशवसु. खरूपैकाकारस्वरूपवानित्यर्थः । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मा, विज्ञानमानन्द ब्रह्म, आनन्दो ब्रह्मेति श्रयते "अखिलहेयप्रत्यनीककल्याणकतानस्वेत. रसमस्तवस्तुषिलक्षणशानानन्दैकस्वरूप" इति श्रीमाध्यकारैरुक्तम्, तथाऽनेनाप्युक्तम् । ननु तर्हि कल्याणैकप्तानत्वं स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणत्वं चात्र कुतो नोक्तमिति चेन्न, यत्र हेयप्रत्यनीकत्वम् । तत्र कल्याणकतानत्वस्या. वश्यकत्वादानन्दरूपत्वोक्तेश्च स्वत एव लियतीत्यभिप्रायेण कल्याण- कतानत्वं नोकम् । स्वेतरसमस्तवस्तुविलक्षणत्वस्योभयलिङ्गप्रयुक्तत्वां दादुक्तं भवतीति तदपि नोक्तम् । शानशकगादिकल्याणगुणविभूषित इति । आदिपदेन गुणचूर्णि- कायां भाष्यकारोक्का सर्वे गुणाः परिगृहान्ते । गुणानां कल्याणस्वमाश्रि. तानां परमभोग्यत्वम्, गणशब्दस्लमूहवाची, भूषितत्वमेतैरलङ्कतत्वम् । दिध्यमङ्गलधिग्रहस्य दिव्याभरणानीय स्वरूपस्य गुणा औज्ज्वल्यापा दकाः । अनेन, 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् , पराऽस्य शक्तिस्विविधैवश्रूयते 'स्वाभाविकी ज्ञानबलक्रिया च' 'समस्तकल्याणगुणात्मकोऽसौ' इत्युको गुणयोगोऽभिहितः। सकलजगत्सर्गस्थितिसंहारकर्तेति* जगच्छन्देन कार्यवस्तूच्यते सकलशब्दन समविष्यष्टिरूपा समस्तपदार्था उच्यन्ते, सर्गः सृष्टिः। इयञ्च सद्वारिकाद्वारिका चेति द्विविधा। स्थितिः रक्षणम् । इदञ्च बाह्यान्तररूपेण द्विविधम् । संहारो नाशः । अयज सद्वारकाद्वारका (१) लोलेति पु. पा. Sias ·नवयम् भेदेन द्विविधा सर्व भूलदुपपादनावसरे द्रष्टव्यम् । “यतो था ছুমান মুয়ান প্লান অল জানান জাজ মহল জিয়া तद्विजिज्ञासस्व ताहा" इत्यादिश्रुतिभिरस्य सकलजगत्लादिरुकः । अनेनं पूर्वोक्तगुणविशिष्टस्य व्यापारविशेषा अभिहिताः। *आता जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानीत्युक्तचतुर्विधपुरुषसमाश्रयणीय इति । आतः पूर्वेश्वर्यस्य अश्य प्राप्तिकामः ! जिज्ञासुः ज्ञानरूपस्यात्मनोऽनु. भवाभिलाषी केवल । अर्थार्थी अपूर्वैश्वाभिलाषी । ज्ञानी परमपुरुषा. थपभगवत्प्रालिकामः । आत प्रतिष्ठाहीनो भ्रष्टैश्चर्थः पुनस्तत्प्राप्ति कांमः । अर्थार्थी अप्राश्वयतया ऐश्वर्थकाम। तयोर्मुखभेदमात्रमैश्वर्य विषयतया एक एवाधिकारः। जिज्ञासुः प्रकृतिवियुक्तात्मस्वरूपावाप्ती छुः । ज्ञानमेवास्थ स्वरूपमिति जिशासुरित्युक्तम् । ज्ञानी च इतस्त्वन्या प्रकृति विद्धि में परामित्यादिनाभिहितमगवच्छेयतकरसारमस्वरूप वित् प्रकृतिवियुक्त केषलात्मन्यपर्यवस्यन् भगवन्तमेव परमप्राप्यं मन्वान इति चतुर्विधधाधिकार बारवेषः श्रीगीतामाथेऽभिहितः। एतच. तुर्विधपुरुषलमाश्रयणीयत्वम् । "चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन । आत्तों जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी व भरतर्षम" ॥ इति । 'चतुर्विधा मम जना भक्ता एव हि ते श्रुताः । आतौ जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी चेति पृथक्पृथक् ॥ स्वयमेघाह-अनेन जगत्कारणत्वेन पूर्वोक्तस्य सर्वसमाश्रयणी. यत्वमुच्यते। अधर्मार्थकाममोक्षायचतुर्विधफलप्रद इति । धम्मार्थकाममो. क्षास्यः पुरुषार्थ उदाहृत" इति पुरुषार्थश्चतुर्विधः। तत्र धर्म धापू. नि । तत्रेष्टं यागादि । पूर्व खातादि । अर्थः सुवर्णरजतादयः । कामः ऐहिकपरिलौकिकमोग्यपदार्थानुभवसुखम् । मोक्षः आत्मानुभवभ- गवदनुभवौ । अत्र धर्म साधनतया पुरुषार्थः । अर्थः साधनतया(१) पुरुषार्थ, स्वयंपुरुषार्थश्च । काममोक्षौ स्वयम्पुरुषायौँ । एवम्भूताश्चतु: विधपुरुषार्थानधिकारानुगुणं ददातीत्यर्थः । अनेन सकललमाश्रयणी. यस्यास्य सकलफलप्रदत्वमुच्यते । "देवेन्द्रस्त्रिभुवन, मथमेकपिङ्गः, सर्दिन्त्रिभुवनगाञ्च कार्यवीर्यः। वैदेहः परमपदम्प्रलाद्य विष्णुं सम्प्राप्तः सकलफलप्रदो हि विष्णुः ॥ इत्यादि। (१) साधकतयेति अत्र पु. पा० ।

·माध्यापबुंहितम् । . *विलक्षणविग्रहयुक्त इति। विग्रहश्च स्वरूपगुणेभ्य इत्थता. भिमत इत्यारभ्य वक्ष्यमाणवेलक्षण्ययुक्तविग्रहण युक्त इत्यर्थः । “नील- तोयदमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा" इत्यादिना विग्रहवलक्षण्यं श्रुतिसिवम् । 'स्वाभिमतानुरूपकरूपाचिम्त्या दिव्याभुतनिरषद्य निरतिशयोजल्यसौन्दर्यसौगन्ध्यसौकुमार्यलाचण्ययौवनाधनन्तगुण निधिदिव्यरूप इतिदिव्यमङ्गलविग्रहवलक्षण्यं भाध्यकारकम् । अने. न पूर्वोक्तस्वरूपगुणानां प्रकाशकस्य जगत्कारणत्वसर्वसमाश्रयणी. यस्वसर्वफलप्रदत्वानामेकान्तस्य दिव्यमङ्गलधिग्रहस्य योग उच्यते । लक्ष्मीभूमिनीला(१)नायक हतिः । “तवानुरूपा" इत्युक्तवैलक्ष. যালালা খুগন্ধাঙ্গুনাযা: মাহমুদা মালা क्यतयाभिधीयमानयोभूमिनील(१)योदेव्योश्चानुरूपो नायक इत्यर्थः । "हीश्च ते लक्ष्मीचते पत्न्यौ" इति लक्ष्मीभूम्योदपुरुषेणाभिधानं नीला(१)या अध्युपलक्षणम् । "वैकुण्ठे तु परे लोके श्रिया साईजगत्पतिः । आस्ते विष्णुरचिस्यात्मा" इति । "वैकुण्ठे तु परे लोके श्रीसहायो जनाईनः । उभाभ्यां भूमिनीलाभ्यां सेवितः परमेश्वर । इत्यादि प्रमाणम् । स्वाभिमतनित्यनिरवद्यानुरूपस्वरूपरूपगुणविभवैश्वर्यशीलात्यs. লজ্জিাানহাবান্ধাযুগ্নীলম হল মিলালাবদ্ধ গুলি ঋীলঙ্কাই। অলন জাকামল অথ জাল न्द्रिका न भवेत्तथा तदनुभवन्तीनां महिषीणां साहित्यमुक्तम् । अथैवमुक्तान स्वरूपादीनुरुपपादयति(२)तत्र प्रथममखिलहेयप्रत्य नीकानन्तज्ञानानन्दैकस्वरूप इत्यत्राखिलहेयप्रत्यानीकत्वमुपपादयति- अखिलहेयप्रत्यनीकत्वन्नामतमसस्तेजोवत् सर्पस्य गरुडवधिकारादिदोषाणाम्प्रतिभटत्वम् । *अखिलहेयप्रत्यनीकत्वन्नामेत्यादिना*। अखिलहेयेत्यनेन विधि- घचेतनाचेतनदोषा अयुध्यन्ते । त्रिविधचेतनाचेतनदोषा ईश्वरस्य न स्युरिति । *तमसस्तेजोवरसर्पस्य गरुडवदिति । तमसः प्रतिभटत्वं तेजस इवलपत्य प्रतिभटत्वं गरुडस्येव चेत्यर्थः । विकारादिदोषाणा. মি জিঞ্জাল লিলিআলুলামিয়া স্তন। আছিল। (१) लीलेति पु. पा.। (२) स्वरूपादीशपादयतीति पु. पा. ।

·উন্ন पद्धचेतमानामझामाखादयः मुक्कानो प्रकृतिसंसृष्टविमुक्ताकारो नि त्यानां परिच्छिन्नास्वरूपत्वपारतचे चोच्यते। ननु किम्पारतन्त्र यं दोष इति चेत्पुरुषस्य स्तनोझेदवत्स्वन्त्रस्य दोषः। एतदोषाणाम्प्र. শিক্ষাম’ স্বল। মানালিথা অামা জালাল্পত इत्युक्तप्रकारेण स्वरूपनिवन्धनमलसम्बन्धाभावेऽप्युपाधिनिबन्धनमा बलम्बन्धयोग्यादामस्वरूपाद्भगवत्स्वरूपस्य लक्षण्यमुच्यते । "हम परमशियमजमक्षयमत्ययम् । एकस्वरूपन्तु सदा हेयाभावाच निर्मलम् ॥ समस्तहबरहितं विष्णबाख्यं परमम्पदम् । अविकारायं হায় লিংথ অন্যান”। থাক সমাগলু। हेयप्रत्यनीकत्वन्नामाश्रित हयनिरासकत्वनिदान हेयप्रतिभटत्वमि. त्यपि योजना गद्ययाण्याने वेदान्तकलिचरिदासप्रभृतिभिरुता। स. पस्या गरुडवादितिहष्टान्तबलेन सोऽशनार्थो भवत्विति चेद् विकारा. दिदोषाणाप्रतिमत्त्वमित्युक्तस्वादनाक्ष्य सान विवक्षिता। अनन्तरमनन्तत्वमुपपादयति- अनन्तत्वन्नाम नित्यत्वे सति चेतनाचेतनव्यापकत्वे सत्यजन्तयामित्वम्। *अनन्तत्वामेत्यादिना । अनन्तत्वं देशतः कालतः वस्तुतश्चा. परिञ्छिशस्वम् । विभुत्वाहेशपरिच्छेदाहित्यम् । नित्यत्वात्कालपरि. च्छेदाहित्यम् । स्वव्यतिरिक्तलमस्तवस्तूनाम्प्रकारित्वात्स्वस्थ प्रका. Wन्तराभावात्सहशवस्त्वमावेन वस्तुपरिच्छेदराहित्यम् । तदेवाह- नित्यत्वे सतीत्यादिना* । तथा च नित्यत्वाद् अस्मिन् कालेऽस्ति अस्मिन् काले नास्तीति कालपरिच्छेदो नास्ति । लकलचेतनाचेतन. व्यापकतया विभुत्वात् अस्मिन् देशेऽस्ति देशान्तरे नास्तीति देशपरि. छछेदो नास्ति । सर्वान्तामितया सर्वप्रकारित्वारहवस्य प्रकार्यन्त. राभावादेतद्वस्तुवादिति वस्तुपरिच्छेदोऽपि नास्तीति सिद्धम् । नित्यं विभुं सर्वगतं सुसुक्ष्मम्, अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानां सर्वात्मा, यस्यात्मा शरीरम् , यस्य पृथिवी शरीरम्, न तत्समचाम्यधिकश्च दृश्यते इत्यादि। नन्वेतैरसम्बन्धं विनाऽन्तर्यामितया तिष्ठति चेत्तद्गतदोषाणाम्म सङ्ग इत्याशङ्कामनुवदति- र अन्तर्यामी चेदोषास्युरिति चेत् । शरीरगतबाल्य- । mom ·भाष्योपबृंहितम् । यौवनादयो जीवात्मन इव निविषचेतनाचेतनगतदोषा ईश्वरस्थ न स्युः। * अन्तर्यामी चेदित्यादिना | तत्परिहरति-शरीरगतेत्या दिना* । एतच्छरीरमधिष्ठाय स्वाधीनं निर्वहतोऽपि तता बाल्ययो. बनादिविकारास्तदन्तर्वतिनो जीवात्मलो यथा न भवन्ति, तथा निविः धचेतनाचेतनानामन्तयामितया तच्चरीरकस्यापि तद्भातदोषा ईश्वर- स्य न स्युरित्यर्थः । ननु शरीरिणो जीवस्य शरीरगतबाल्याध भावेऽपि शरीरसम्बन्धनिबन्धमा दुःखाशानादयो भवन्ति, एवं शरीरभूत तत्स- म्बन्धेनास्यापि केचन दोषारयुरिति चेद ? न, तत्र कारणं प्रवेशहेतु. विशेषः। अस्य कर्ममूलकस्तत्र प्रवेशा, वस्य स्वनुग्रहमूलकस्तत्र प्रवेशः। अनननन्या, एष सर्वभूतान्तरात्माऽपहतयामा, विष्णवे सर्वजिष्णवे। अथ ज्ञानानन्दैकस्वरूपमुपपादयति- ज्ञानानन्दस्वरूपत्वन्नाम आनन्दरूप्रज्ञानात्मकत्वम् । *ज्ञानानन्देत्यादिना । ज्ञानानन्दौ स्वरूप यक्ष्य तथाविध इति श. ब्दार्थत्वेऽपि आनन्दत्याद्यभिधानं ज्ञानमानन्द इत्यवस्यायं न भवति, किन्तु ज्ञानमेव स्वरूपम् । तच्चानुकूलरूमवतीति ज्ञापनार्थमानन्दरूप. स्वादानन्दरूपशानत्वामत्युक्तम् । अनुकूलमानस्यैव स्वरूपत्वेऽपि ज्ञा नानन्देलि पृथगभिधानमुभयोपपादनार्थमिति स्वीयगधव्याख्याने स्व. यमवोचत् । आनन्दरूपज्ञानत्वमुपपादयति--- तच्च कास्न्येनानुकूलत्वं प्रकाशस्वरूपत्वञ्च । *तञ्चेत्यादिना* | *कान ति यावस्वरूपमित्यर्थः । अनेक स्वरूपेऽननुकूलप्रदेशोऽप्रकाशप्रदेशश्च नास्तीति सिद्धम । सानानन्दैक- इधरूपेत्यत्रायमेकशब्दार्थः । अनुकूलत्वमाह्लादकरत्वम् । प्रकाशरूपत्वं स्वयम्प्रकाशत्वम्। अनन्याधीनप्रकाशत्वाह्लादकरत्वरूपज्ञानमेव यस्य खरूपं स हि शानानन्दै कस्वरूप इतीत्युक्तम् । एवं स्वरूपवैलक्षण्योपपादनानन्तरं स्वरूपाश्रितानां वैलक्षण्यमाह- अस्य ज्ञानशत्यादिकल्याणगुणाः नित्या निस्सीमा निस्संख्या निरुपाधिका निहींषाः समाधिकरहिताश्च । *अस्य ज्ञानशक्तीत्यादिना | आदिशब्देन बलैश्वर्यवीर्यतेजांति ·तस्वयम् वालल्यादयाशौदियश्च गुणविशेषा उच्यन्ते । नित्यत्वनामौत्पत्ति- নিলায়াখালঙ্কান্তা ভাষাঙ্গলিল ২য় । गुणानां नित्यत्वं "त हमे सत्या कामा" इति श्रुतिसिद्धम् ! कास्यन्त इति कामाः कल्याणगुणाः, त इसे सत्या नित्या इत्यर्थः । निरवधिको. दारगुण इति दिव्य सुरिणः निलीमा इति । प्रत्येकं निरवधय इत्य. थः । यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राय मानला सहेति । निवर्चते खल्वाना ग्दगुणावधि द्रष्टमुद्यतो वेदः । इदमानन्दगुणस्यैकस्यैव न भवति, सर्वे गुणा एवमेव भवन्ति । "उपर्युपर्यजभुवोऽपि पूरुषान् प्रकल्प्य ते थे शतमित्यनुकमात् । गिरस्त्वदेकैकगुणावधीपलया सदाऽऽस्थिता(१)नोधमतो ऽतिशेरते। इत्यादि। *निस्संख्या इति । एतादृशगुणाः संख्याशून्या इत्यर्थः । यथा रतानि जलधेरसंख्येयानि पुनक। तथा गुणा हानन्तस्य असंख्येया महात्मनः ।। "वर्षायुतैर्यस्य गुणा न शक्या वक्तुं समेतैरपि सर्वलोकैः। महात्मनः शङ्खचक्रासिपार्विष्णोर्जिष्णोर्वसुदेवात्मजस्य ॥ "चतुर्मुखो वा यदि कोटिवानो भवेन्नरः कापि विशुद्धचेताः॥ स ते गुणानामयुतैकमशं वदेन वा देव वर प्रसाद " "न हि तस्य गुणाः सर्वे समुनिगणैरपि । धक्तुं शक्या वियुक्तस्य लस्वारिखिलैर्गुणैः ॥ इत्यादि । संख्याशुन्यानादिगुण इति दिव्यसूरिणः । "येकैकगुणस्य(२)विनुडपि वै लोकोत्तरं स्वाश्रयं कुऱ्यांचाशवैभवैरगणितैनिःसीमभूमान्वितैः । नित्यैर्दिव्यगुणैस्ततोऽधिकशुभत्वैकास्पदात्माश्रयै- रित्थं सुन्दरबाङमस्मि शरणं यातो वनाद्रीश्वरम्"। इति श्लोके गुणानां नित्यनिस्सीमनिस्संख्यत्वान्याह कूरेशः। *नि. रुपाधिका इति । परतन्त्रवस्तुगतत्वात्स्योदयादिश्वीश्वरेच्छामुपाधि. मपेक्षमाणेभ्यश्चेतनगुणेभ्यो विलक्षणाः स्वाभाविका इत्यर्थः । श्रीभाग्ये स्वभावतो निरस्तनिखिलदोषगन्धोऽनवाधिकातिशयाऽसंख्येयकल्या. ण(३)गुणगणः पुरुषोत्तमोऽभिधीयत इति स्थलस्य ब्याख्यानं अपञ्- (१) सदोस्थिता इति पु. पा. (२) येच्नेकस्य विग्रुडपीति पु. पा. । (३) बनवधिकातिशयकल्याणेति पु. पा. ।

·भाध्योपबृंहितम् । श्रुतप्रकाशिकाकारः, अनवधिकातिशयपदेन नित्यनिचल्यावृत्तिव्यत इति प्रथममेकयोजनां कृत्वाऽनुषतेन स्वभावत इति पदेन वा नित्यसि. द्धन्यावृत्तिः । तेषां ताशगुणकत्वं हि भगवमित्येच्छाधीनमित्यन स्तरयोजनायाममुमर्थमोचन । स्वाभाविकी शानबलकिया चेति गुणा नां स्वाभाविकत्वं श्रुतिराह । अस्यां श्रुतौ क्रियेति नियमनमुच्यते । प. राख्योति ज्ञानश त्यादीनां स्वाभाविकत्वमुक्तम् । क्रिया नियमनमिति हि श्रुतप्रकाशिकाकारब्याख्यानम् । निर्दोषा इति* । हेयगुणवंलग. रूपदोषरहिता इत्यर्थः । अपहतपाथमा बिजरो विमुत्युर्विंशोको विजि घसौ(१)ऽपिपालः सत्यकामः सत्यसङ्कल्प, "लस्वादयो न सतीशे यन्त्र ब प्राकृता गुणाः । ফ্লালহকিকম্বলীনলাইনঃ भगवच्छब्दवाच्यानि बिना हेयैर्गुणादिभिः ॥ "तेजोबलैश्वर्यमहावबोधसुवीर्यशकथादिगुणेकराशिः परः पराणां सकला नयन क्लेशादयस्लान्ति परावरशे' ॥ इत्युक्तप्रकारेणाश्रयस्य हेयप्रत्यनीय कस्यात् एतेषां हेयगुणसंसर्गदो. बापत्तेयोग्यता नास्तीति भावः । *समाधिकरहिता इति । चेतन गुणानां चेतनान्तरगुणालमा ईश्वरगुणा अधिकाः। एते स्वसदृश स्वाधिकगुणशून्या इत्यर्थः । न तत्समचाभ्याधिकश्च दृश्यत इत्युक्तस. माधिकदरिद्रवस्त्वाश्रयकत्वादेतेऽपि सामाधिकरहिता इति भावः । "दोषोपधावधिसमातिशयान संपानिलपमङ्गलगुणोधदुघाषडेताः। ज्ञानेश्वरीशकनवीर्यबलार्चिषस्वारङ्गेश भासहवरलमनर्धयन्ति"॥ इतिश्लोकेऽयमों महारतः। एतादृशगुणानां त्रैविध्याद त्रिविधानामपि विषयान् विभज्याह- एतेषु वात्सल्यादीनां विषया अनुकूला। शौर्या. दीनां विषया प्रतिकूला, एतत्कारणभूतानां ज्ञानश- त्यादीनां सर्व विषयाः। *एतेवित्यादिना वात्सल्यादीनामित्यादिशब्देन सौशील्यसौ- लभ्यमार्दवाजवायो गुणविशेषा अभिधीयते । तेषां विषया अनु. कूला इति* । आश्रिता इत्यर्थः । शौर्यादीत्यत्रादियदेन पराक्रमादय उच्यन्ते । *विषयाः प्रतिकूला इति । आश्रितविरोधिन इत्यर्थः । (१) विजिघित्सत इति पुस्तकगतपाठस्तु लेखकप्रमादजन्यः ।

·तचत्रयम् विषदन मोक्तव्यं द्विषम्सीव भोजयेत् । গাঞ্জা দু জল গজা। স্থি স্বাঞ্ছা” । জুগাষ্ঠা লিখাঃ মুঞ্জয় দু লালু হাফ্যানালা ज्ञानशक्त्यादीनामित्यत्रादिशब्देन बलैश्वर्य तेजस्युच्यन्ते । शामशक्क्या- दीनां वालल्यादिशौथ्यादिकारणत्वम् । "प्रकृष्टं विज्ञानं बलमतुलमैश्वर्यमखिलं विमयदि वीर्य वरद परमा शक्तिपिच्च । परन्तेजश्रति प्रधगुणषटकं प्रथम गुणानां निस्लीमाना(१)गणनविगुणानाम्प्रलयभूः ।। इति 'मङ्गलगुपौधदुधाः षडेता' इति चोक्त(२)प्रकारेण तेषामावि. भर्भावस्थानत्वम् । ते च वस्तुत्कर्षापादकषाड्गुण्यायत्तगुणमामा वर्त. न्ते । स्वामिनो दिव्यात्मगुणाः ज्ञानशचयादिषड्गुणास्तत उपचारली. शील्यादयश्चेत्यस्य वाक्यस्याभिधानलमये तत उत्पत्ति म वस्तू त्कर्षापादकपाड्गुण्यायत्तगुणभावस्वमिति विवरणे कृष्णपादैरुतम् । एतेषु षड्गुणेषु ज्ञानमजडं स्वात्मसम्बोधि नित्यं सर्वावगाइनम, ज्ञान नाम गुणम्माहुः प्रथमं गुणचिन्तका' इत्युक्तप्रकारेण सर्वदा सर्वषिष. यप्रकाशक: स्वप्रकाशो गुणविशेषः । शक्तिः 'जगत्प्रकृतिभावो यः सा शक्तिः परिकीर्तिता' इत्युक्तो जग. प्रकृतिभावोऽघटित घटनालामय वा। बलम श्रमहानिस्तु या तस्य सततं कुर्वतो जगत् । बलन्नाम गुण. स्तस्य कथितो गुणचिन्तकै" इत्युक्तो जगत्कारणत्वप्रयुक्तश्रमाभावो वा 'बलं धारणलामयम्' इत्युक्तं समस्तवस्तुधारणसामर्थ्य था। ऐश्वर्य नाम 'कर्तृत्वन्नाम यत्तस्य स्वातन्त्र्यपरिबृंहितम् । ऐश्व. यशाम तत्प्रोक्तं गुणतत्वार्थचिन्तकै" इत्युक्तकर्तृत्वलक्षणं स्वातम्यं षा समस्तवस्तुनियमन सामय वा। वीर्यशाम तस्योपादानभावेऽपि विकारविरहो हि यः वीर्य गुणः सोयमच्युतत्वापराहयः" । इत्युक्ता(३)जगदुपादानत्वेऽपि स्वरू पविकाराभावरूपाऽधिकारिता । तेजो नाम सहकार्यनपेक्षा या तत्तेजः समुदाहृतम्' इत्युक्तं सहकारिनैरपेक्ष्यं वा पराभिभवनसामर्थ्य वा। *एतेषां सर्व विषया इति । अनुकूलरक्षणादीनाम्प्रतिकूलनिरसना. (१निस्सीम्ना गणनेति पु. पा. । (२) षडेते चोक्तेति पु. पा. । (३) इत्युक्त्वेति पु. पा.

·. .. आध्योपबृंहितम्। दीनां च शान शक्तीमत्व निर्वाह्यत्वात् एतेषां सर्व विषया इत्यर्थः । एवं त्रिविधानां गुणानां विषयाः प्रदर्शिताः। अथ गुणानां प्रत्येक विषयसत्त्वात्तानपि दयितुं विचार्य पूर्वी. कगुणषु केषाश्चिप्रत्यकं विषयान् दर्शयति-- ज्ञानमज्ञानां, शक्तिरशक्तानां (१)क्षमा सापराधानां, कृपा दु:खिना, वात्सल्पं सदोषाणां, शीलं मन्दाना. म्, आर्जवं कुटिलाना, सौहाई दुष्टहृदयाना(२), मार्दवं विश्लेषभीरूणां, सौलभ्यं द्रष्टुमाशावताम् । *ज्ञानमज्ञानामित्यादिना । शानमज्ञानामिति । ज्ञान चेतनानां हि. ताहितनिरूपणोपयोगिगुणत्वात् । "काहमत्यम्त दुर्बुजिक चात्महितवीक्षणम् । यद्धितम्मम देवेश तदाऽऽज्ञापय माधव" । इत्युक्त कारेण हितनिरूपणादावज्ञानामुपयोगि भवतीत्यर्थः । *शक्तिरशतानामिति* शक्तिरघटित घटनालामर्थ्यरूपत्वात्स्वेष्टा निष्टप्राप्तिपरिहारयोरशक्तानाम्तेषां कार्यसिद्ध्युपयोगिनीत्यर्थः। क्षमा लापराधानामिति । क्षमाऽपराधमहत्वम् । अत: "अहम. सभ्यपराधानामालयोऽकिचनागतिः” इत्युक्तप्रकारेणाप्रपराधलहत्वं पु. रुषकृत्याश्रयता स्वारभनोऽपराधसहिताननुशन्दधतामुपयोगिनीत्यर्थः । "क्षमा लापराधेऽनुतापिन्युपेयात्कथं सापराधेऽपि हप्ते मयि स्थात्" इति भट्टार्यः। *कृपा दु:खिनामिति । कृपा परदुःखासहिष्णुत्वरूपत्वात् के वा सहाया भवन्तीति बीचिमसमुद्रमज्जमान (३)नौकावलंसारलागरे स्थित्वाऽहं व्याकुलो भवामीत्युक्तदुखिनामुपयोगिनीत्यर्थः । दया पर व्यसनहरा भवव्यथासुखायते मम तरह दयातिग इति भट्टार्यः । *बात्सल्यं सदोषाणामिति । वात्सल्यं सद्य उत्पन्नस्य पत्तस्य शरीरे मलमाहत्य भुजानाया धेनोरिवाश्रितानां दोषाणां भोग्यतया: (१) शक्तिरसतानामिति पु. पा.। (२) दुहृदयानामिति अन मूले पु. पाठः । (३) नौकायाः परेषा पारप्रदत्वाभिमानगोचरस्वे स्वयंमज्जनात् कर्मव्यतिहारे शान स्यात् ।

·বাহ स्वीकाररूप कश्चिद् गुणविशेषः । अतस्तदविद्याकमादिदोषसहित त्वेन स्वात्मनोऽनुसन्धतामुपयोगीत्यर्थः । शीलं मन्दानामिति । शीलं महतो मन्देस्लह नीर श्रेण संश्लेष. स्वभाववास्वनिकर्ष(१)मनुसन्धतामुपयोगीत्यर्थः । গয়ালৰ গুঠিয়ালালানগ! প্রায় জবাইখ মাস্ক स्वात् स्वकरणत्रयकौटिल्यं चिन्तयतामुपयोगीत्यर्थः । *सौहाई दुष्टहृदयानामिति । सौहाई नाम सदाशुभचिन्तनस्व. भावरूपत्वात सर्वकालमपि अशुभचिन्तयतो दुष्टहृदयान् स्वात्मनोऽनु सन्दधतामुपयोगीत्यर्थ:। *मार्दवं विश्लेषभीलणामिति । मार्दवमाश्रितविरहासहिष्णुत्व. स्वभावरूपस्वात् स्वविश्लेषमीरूणामुपयोगीत्यर्थः । *सौलम्यं द्रष्टुमाशावतामिति सोलभ्यमवान्द्रियविग्रहस्य नेत्र विषयत्वापादनरूपत्वात स्वं द्रष्टुमायावतामुपयोगीत्यर्थः । अनेन तज्ज्ञानस्योपेक्षा स्वरवहिताहितनिरूपणेऽशानाम, अतो शा. नमश्चार्थम्भवति। तस्य शक्तरपेक्षा वेशानिष्टमाप्तिपरिहारयोरशक्तानामेव (२)अतः शक्तिरशतार्था भवति । বন্য লাস্বাবল্পাহাছিলাম, জনঃ লা ব্যাবহায়াখা। हादेति कृपा दुःखिषेत्र कर्तव्येति कृपा दुःख्यर्था । दोषवतामेव दोषो भोग्यतया स्वीकर्तव्या, अतो वात्सल्यं सदो. पार्थम् । अपकर्षमदृष्टा नारन्ध्रण संश्लेषः कर्तव्यः अपवधानामेव, अतः शीलं मन्दार्थम् । करणत्रयेणापि यावेन स्वस्वविनियोजन कुटिलानामेव, श्रात आ. जवं कुटिलार्थम् । स्वस्य सदा शुभचिन्तनं स्वस्व(३)शुभचिन्तकानां विषय एव, अत: सौहार्द दुष्टहृदयार्थम् । विरहासहिष्णुस्वरूपमार्दवापेक्षा विरहभीरूणाभव, अतो मार्दवं विरहभीर्वर्थम् । (१) निष्कर्षमिति पु. पा. (२) पुस्तके अशक्तानामित्यस्य स्थाने अकानामिति शोधनेनोपकल्पितमिति तत्र कारणं विमृशन्तु सुधियः । (३) स्वास्थ-इति पु. पा.।

·भाष्योपबृंहितम् । ८१ অবিথ বিঙ্গ অভিqঅস্বী বাস্তুহাশ- तामेव, अतस्तौलभ्यं द्रष्टुमाशावतामिति गुणानां विषयप्रतिनियतत्वं दर्शितम्। एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । *एवमितिका पूर्वोक्तप्रकारेणानुक्तगुणानां सर्वेषाम्प्रत्येक विषया दृष्टया इत्यर्थः। एवम्भूतगुणविशिष्टनेश्वरेणाभितविषये क्रियमाणान् व्यापाराने. कया चूणिकयाह- एवमीश्वरः कल्याणगुणैर्युक्तत्वादन्येषां दुःखे दृष्टे हाहेति कृपां कृत्वा, तेषां सर्वदाऽविशेषेण शुभं विचि. न्त्य, केवलस्वार्थस्थिति(१)स्वपरसाधारणस्थिति(२) च पिना चन्द्रिकादक्षिणानिलचन्दनशीताम्वुवतु केवल परास्सन, स्वमाश्रितेषु जन्मज्ञानवृत्तनिवन्धनापकर्षम- पश्यन् , स्वेषामन्येषामप्यनुपायस्वदशायां स्वयमुपाय. भूता, सान्दीपनिपुत्रस्य(२)वैदिकपुत्राणां च प्रत्यानयन- वद् दुष्करव्यापारान् कृत्वा तेषामपेक्षितानि(३)पूरयि. स्वा,तेषां ध्रुवपदवत्मागविद्यमानमपि कल्पयित्वा स्वस्य स्वस्य स्वं स्वेन हवेन विनियुज्यत इति यथा ज्ञायते, त. थाऽऽस्मानमात्मीयानि च वितीर्य, तेषां कार्येषु निवृत्ते. घु स्वयं कृतकृत्यः, स्थकृतं शुभमेकमप्यविचिन्त्य तेषां सुकृतलवमेव विचिन्त्यानादिकालं वासिता अपि रसाः सर्व विस्मयन्ते यथा, तथा सर्वदा स्वयं भोग्यो, भा. र्यापुत्रादिदोषान् दृश्यमानानध्यपश्यन् वर्तमाना पुरुष इव तेषां हृदयेनास्मरन् , दोषेषु महालक्ष्म्या प्रदार्श- तेष्वपि तस्याः प्रतिबन्छीभूय दृढः सन् रक्षित्वा, कामि. . (१) अवस्थितिमिति मुले पाठः । (२) सान्दीपिपुत्रस्येति मुले टीकायां च पुस्तकगतः पाठः । (३) तदपेक्षितानीति समस्त पु. पा..

·तवत्रयम् नीमालिन्यादरवान कानुक(१)इव तदोषान् भोग्यतया स्वीकुर्वन, लेषु करणनयेणापि(२)ऋर्षिश्लषे तेषां व्य- सनं गोरुपदं यथा भवेत्तथा स्वयमवसनस्तेषां यथेष्टं स्वात्मानमधीनं कृत्वा, तेषां बन्धनताडनादियोग्यतया सुलमो, यथा सद्योजाते वत्से प्रीत्या माता प्रथमव- सं(३)प्रासं दातुमागतानपि विषाणखुरयोः करोति, तथा महालक्ष्मी नित्यसूरीश्च त्यक्त्वा स्नेहं कुर्वस्तिष्ठति । *पवमीश्वर इत्यादिना*। एवमीश्वरः कल्याणगुणयुक्तवादित्य नेन प्रागुतगुणप्रकारः परामृश्यते । कल्याणगुणैर्युक्तत्वादिति । गुणयोगस्य हेतुत्वाभिधानं वक्ष्यमाणपरिपाकाः सर्वे गुणकार्याणीति. ज्ञापयितुम् । अन्येषां दुःखे दृष्ट हाहेति कृपां कृत्येति । इदं कृपाकार्यम् अन्यदुःखे इष्ट हाहेत्यवसादः परदुःखासहिष्णुत्वात् खलु । तेषां सर्वदा विशेषेण शुभ विचिन्त्येति । इदं सौहाई कार्यम् । *सदाऽविशेषेणेति । एतेषां ज्ञानदशायामशानदशाथाशाविशेषण सर्वस्मिन् काले इत्यर्थः । आश्रितसर्वमङ्गलान्वेषणपरत्वं सौहाईववा. देव हि। *केवलस्वार्थस्थिति स्वपरसाधारणस्थिति विना चन्द्रिकाद- দ্বিমানিলীলাৰুষৰু কথাঃ ভাগনি | মাগিন तन्त्रपकार्थम् । केवलस्वार्थपरत्वं स्वार्थपरार्थलाधारण्यञ्च बिना चन्द्रिकाऽऽदिपदार्थवत्पराकवेषता पारतम्बधादेव खलु । *মাগি জানালাবদ্ধমবন্ধনঞ্জ। ভা- म्यगुणकार्यम् । आश्रितानां जन्मादिप्रयुक्तापकर्षमष्ठा वर्तनं समोहं सर्वभूतेवित्यादिप्रकारेण जन्मादिभिरुत्कृष्टानामपशष्टानाच समाश्र. यणीयत्वे समस्वरूपस्वभावेन खलु । *स्वेषामन्येषामन्यनुपायत्वदशायां स्वयमुपायभूत इति । इद. मशरणशरण्यत्व(४)कार्यम् । स्वयं स्वेषां रक्षका न भषाम इति निष. (1) मालिन्यमादरन् कामुक इति पुस्तके मूले टीकायां च पाठः । (२) त्रयेण ऋजुरिति पु. पा. (३) वस्समिति मूले टोकायां च पु. पाठोऽस्य चागतानित्यत्र सम्बन्धो द्रष्टव्यः । ( ४ ) अशरण्य शरण्यत्वेति पु. पा।

·भाष्योपबृंहितम् । ८३ तन्ते यदा, एवमन्येऽपि निर्वतन्ते, तदाऽयं रक्षको भवति, अशर. णाना (१)शरण्यवादेव खलु । *सान्दीपनिपुत्रस्य वैदिकपुत्राणाञ्च प्रत्यानयनवदुक्करव्यापारान् कृत्वा तेषामपेक्षितानि पूरयित्वेति इदं सत्यकामत्वकार्यम् । बाहुल. कात् पूर्वसमुद्रे मनस्य सान्दीपनिपुत्रस्य जननसमय एव मात्राप्य. दृष्टमुखानां दिव्यमहिषीभिः स्वस्वातन्त्रेणानीतानां स्वयंज्योतिस्वरूपे परमपदे स्थितानां वैदिकपुत्राणां च तत्तटूपेण सह पुनरानयनवदुष्कर व्यापारकरणेनाऽऽधितापेक्षित पूरणम् । 'आश्रितरक्षणविषये मनोरथः काम:, सोऽप्रतिहतो भवतीति सत्यकाम' इत्युक्तलत्यकामत्वेन(२)खलु। 'सत्यकामत्वं नाम सान्दीपनिपुत्रानयनवत्सकलापेक्षितपूरणम्, इति मध्यवीथीभट्टाय स्तवनयविवरणे उक्तम् । *तेषां ध्रुवपदवत्प्रागविद्यमानमपि कल्पयित्वेति । इदं लत्यसङ्क- ल्पत्य कार्यम् । यथोत्तानपादपुत्रस्य ध्रुवस्य स्वर्गस्योावधावपूर्वमे. कम्पदं कल्पयित्वाऽवाचथाभितार्थ प्रागविद्यमानस्य कल्पनमपूर्वभोग्य. रचनोपयोग्यमोघलत्यसङ्कल्पत्वादेव हि । सत्यसङ्कल्पस्य नाम ध्रुवपद. बत् पूर्वमविद्यमानस्यापि(३)रचनालामर्थ्य मितीदमपि भट्टारक्तम् । *स्वस्य स्वस्य कवं स्वेन स्वेन विनियुज्यत इति यथा शायते तथा. ssत्मानमात्मीयानि च वितीयेति । इदमौदार्यकार्यम् । “वरद सक. लमेतत्संश्रितार्थ चकर्थ" इत्युक्तप्रकारेण स्वस्वपदार्थाः स्खेन स्पेन यथा विनियुज्यन्ते, तथा विनियोजयितुमात्मात्मीयानामाश्रितेभ्यो दानं अदक्षा(४)मिति हृदये किश्चिदमिमानाभावेन स्वीकुर्वतां प्रत्युपकारम. विष्य तदलाभेन व्याकुलीभवति(५) परमोदारत्वादेव । *तेषां कार्येषु निर्वृत्तेषु स्वयं कृतकृत्य इति । इदं कृतित्वका य। आश्रितकाय निर्वते तेषां कृतकृत्यतौचित्यात् । तथाऽमि. षिच्य च लङ्कायामित्यादिप्रकारेण स्वयं कृतकृत्यो भवति । आश्रितः संरक्षणे लिखे स्वस्य फलिस्वरूपस्वभावेन कृतित्वं नामाश्रितापेक्षिते पूणे स्वयं कृतकृत्यत्वमिति भट्टार्यः । *स्वकृतं शुभमेकमध्यविचिन्त्य तेषां सुकृतलवमेव विचिन्त्येति । इदं कृतशताकार्यम् । स्वविषये किश्चिच्छरणोक्तिप्रभृतिसुक्कतले कते तेषां सर्वेषु शुभेषु स्वेन कृतेष्वपि तत्र किञ्चिदण्यस्मरन् तस्कृतसुकृत. (.) अशरण्यानामिति पुस्तकेऽत्रापि पाठः । (२) सत्यत्वकामत्वेनेति पु.पा. । (३) ध्रुवपदवदपूर्वमविद्यमानस्यापीति पु.पा. । (४) अददमिति पु. पा.। (५) व्याकुलीभवदिति पु. पा.।

·বঙ্গবন্ধু लेशमेव स्परति कृतास्वादेव हि। कृतशता नामाश्रितसुकृतलवस्मर- णेन स्वकृतोपकाराणामदर्शनम्' इति भट्टार्य। *अनादिकालं बालिता अपि रसाः सर्वे विस्मयन्ते यथातथा सर्वदा स्वयंभोग्य इति । इदं माधुर्यकार्यम् । अनादिकालमारभ्य वासितानां प्राकृतरसानां यथा विस्मरणं स्यात्तथा, सर्वावस्थायामपि भोग्यत्वं सर्वरल इत्युक्तनिरतिशयभोग्यत्वेनैव खलु । *मायापुत्रादिदोषान् इश्यमानानण्यपश्यन् वर्तमानः पुरुष इव तेषां हृदयेनास्मरनिति । इवचातुर्यकार्यम् । भाापुत्रादिभिस्लह वर्तमानः कश्चित्पुरुषस्तत्तापराधान् दृष्ट्वाऽपि हृदयेनास्मरंस्तिष्ठति, आश्रितदोषाणामविदर्शनमाच्छादने चतुरत्वात् । दोषेषु महालक्ष्म्या प्रदर्शितेवपि तस्या प्रतिद्वन्द्वीभूय बढः सन् रक्षित्वेति । इदं स्थैर्यकार्यम् । स्वस्यात्यन्ताभिमतया चेतनापराधान् क्षमापयन्त्या पुरुषकारभूतया श्रीमहालक्ष्म्या दोषेषु प्रदर्शितेष्वपि मम दाला एपन्न कुर्युः । कुर्वन्ति चेत्सम्यक्कुर्वन्तीति तथा विवाद स्वा निश्चिलस्लन् रक्षति स्थिरस्वभावत्वादेव। *कामिनीमालिन्यारवान् कामुक इव तहोषान् भोग्यत्तया स्वी. कुर्वन्निति* । इदम्प्रणयित्वकार्यम् | कामिनीविषये प्रावण्येन तच्छ. रीरमालिन्ये भादरकुर्वाणा कामुक धानितानाम्प्रकृतिलम्बन्धादिदो. पानीकरोति परमप्रणयित्वादेव। तेषु कर णत्रयेणापि ऋजुरिति । इदमार्जवकार्यम् । मनोवा- येषु त्रिधार्जवशून्येषु तेषु जलवहनाशक्यमुन्नतप्रदेशमुपायेन जलम्प्रा. पयभिवात्मानमधीनङ्कत्वा त्रिविधकरणेनाप्यूजर्भवत्युजुरुवमावेनैव । *विश्लेषे तेषां व्यसनंगोष्पदं यथा भवति, तथा स्वयमवलन इति । इदम्माईवकार्यम् । ऊद्धम्माला जीविष्य इत्युक्तेन जीवेयं क्षणमपीयुक्तप्रकारेण स्वविश्लेष आश्रितरनुभूयमानं व्यसनं समुदतु. ल्यव्यसनस्यैक्यतोपदमेव यथा स्यात्तथा स्वयं क्लिश्यति, आश्रितविर. हासहिष्णुत्वरूपमाहवेन। *तेषां यथेचं स्वात्मानमधीनं कृत्येति । इदं सोशील्यकार्यम् । জাৰি লিলিঙ্কান লালাস্কুল বন্ধী স্কুঞ্জ शीलवस्थादेव। *तेषां बन्धनताडनादियोग्यतया मुलम इति । इदं सौलयका य॑म् । अवतारदशायां नवनीतचौाहिब्याजेन यशोदायीनां बन्धन ताडनाबाई सुलभो भवति सोलम्बस्वभावेन मछु ।

·भाष्योपबृहितम् । यथा सद्योजाते धरले प्रीया माता प्रथमवरलं प्रासं दातुमाग. तानपि विषाणयुरयोः करोति, तथा महालक्ष्मी नित्य खूरिणश्च त्यक्त्वा स्नेहं कुर्वस्तिष्ठतीति । इदं वात्सल्यकार्यम् । सद्यः स्वस्मात्पनेत्र वरले माता गौ प्रीति कुत्या प्राक् स्वस्नेहविषयं प्रथमवत्सं स्वभोग्यं प्रासं दातुमागतानपि क्रोधेन विषाणे करोति खुरेण ताडयति, तथा परिरम्मणादिभोग्योपकारिकां महालक्ष्मी प्राक् स्नेहविषयीभूतानि त्यसरींश्च विदाय सद्य आश्रितेषु नेहं करोति बसलवादेव । एवं शानशत्तयादिकल्याणगुणविभूषित इत्युक्तं विस्त रेणोपपादितवान् । अथ सकलजगत्सर्गस्थितिसंहारकतत्युक्तं विस्तरेणोपपादयितु- मुपक्रमते- अयमेव सकलजगत्कारणभूतः। *अयमेवस्यादिना । अयमिति पूर्वोक्तविलक्षणस्वरूपगुणविशिष्ट ईश्वरः परामृश्यते । अवधारणेन जगत्कारणस्थान्य योगो व्यवच्छिद्यते । घेदान्ते-'लदेव सोम्येदमान आसीत् इति च्छान्दोग्ये, 'ब्रह्म वा इदमेकमे. वान आलीत्' इति वाजलनेयके, आत्मा वा इदमेक एवान आलीत्'इति तैत्तिरीयके च सब्रह्मात्मस्वरूपसामान्यशराभिधीयमानं कारणवस्तु किम् ? इत्याकाङ्क्षायां गतिसामान्यन्यायेन 'एको ह वै नारायण आली. त्पति महोपनिषदि विशेषितो नारायण एव जगत्कारणभून इति नि. जयकरणेन परमवैदिकस्वाइयमेवेति सावधारणमाह । * ক্ষেতলাক্ষাৰজুন নি। স্কলঙিখঙাল বা জল कारणभूत इत्यर्थः । अनेनलमन्धयाविरोधसाधनफलरूपार्थचतुष्टयः प्रतिपादिकायामुत्तरमीमांसायामध्यायचतुष्टयमध्ये 'अथातो ब्रह्मजिज्ञा. सा' इति जिन्नास्यतथाऽमिहितस्य ब्रह्मणो लक्षणतथा 'जन्माघस्य यत" इति जगत्कारणत्वमुक्का तस्यायोगान्ययोगव्यवच्छेदेन जगत्कारणवस्तु. प्रतिपादकानां सकलवेदान्तवाक्यानां ब्रह्मणि लमन्वयं प्रतिपादयतः प्रथमाध्यायस्यार्थः प्रतिपादितः । अविरोधप्रतिपादकद्वितीयाध्यायप्रकारण ब्रह्मकारणत्वविरोधपरमा- तुकारणत्ववादिनो निराकरोति- केचित्परमाणु कारणं बदन्ति, परमाणी प्रमाणाभा. वाछुतिविरोधाचन सम्भवति । केचिदित्यादिना । * केचिदित्यनेन बौद्धाहतवैशेषिका उच्यते।

·. GIR तवत्रयम् तत्र बौद्धातियो केवलपरमाणुरेव(१)जगत्कारणमिति मतम् । वैशेषि कादीनां परमाणुरुपादान कारणमानुमानिकेश्वरो निमित्तकारणमिति मतम् । तत्र बौद्धवैशेषिकादयः पार्थिवाध्यतैजसवायवीयान् चतुर्विधान परमाणूनभ्युपगच्छन्ति । आईतास्त्वेकरूपामभ्युपगच्छन्ति । एवङ्केषा- शिविशेषाणां सत्वेऽपि सर्वेषाम्परमाणुकारणत्वाङ्गीकारे विशेषाभावात् केचिदिति तन्श्रेणोपात्ताः। एते महीधरादिसकलकार्याणामपि पर. माणुपरिणामत्वं वदन्ति । तत्पक्षनिराकरोति परमाणावित्यादिना । जगत्कारणतयाङ्गीकृतान परमाणूनां प्रत्यक्षेणालिखेरागमेनासिद्धेश्व अनुमानेन साधनमपि न सम्भवति, आगमविरुद्धार्थस्य साधनायोगात् तथा चानुमानेनाप्यसिद्ध परमाणुसद्भाव एव प्रमाणं नास्ति । किञ्चे- श्वरस्य जगत्कारणत्वप्रतिपादकश्रुतिविरोधात् परमाणूनां जगत्कारण. स्वन सम्भवतीति भावः। अथ जगतः प्रकृतिः स्वतन्त्रकारणमिति कापिलमतभिराक तदुरिक्षपति- कापिलाः प्रधानङ्कारणमित्याहुः। प्रधानस्याचेतन स्वादीश्वरानधिष्ठाने परिणामासम्भवात्मृष्टिस्थितिसं. हारव्यवस्थानुपपत्तेस्तदपि न युक्तम् । *कापिला इत्यादिना । कापिलाः कपिलमतनिष्ठा सांख्या मृदा स्मकस्य घटस्य मृद्रव्यं यथा कारणं भवति तथा सत्वरजस्तमोमयस्य सुख दुःखमोहात्मकस्य जगतो गुणत्रयसाम्वरूपं प्रधानमेव स्वरूपं कारणम् । यथा दधिभावेन परिणमतः पयलोऽनन्यापेक्षमाधपरिस्प. न्दप्रभृतिपरिणामपरम्परा स्वत एव भवन्ति, यथा च मेघविमुक्तस्यैक- रसस्य जलस्य नारिकेलतालचूतकपित्थनिम्बातन्तिज्यादिविचित्ररल. रूपेण परिणामप्रवृत्तिईश्यते, तथा परिणामस्वभावस्य प्रतिसगांव. स्थायां सरशपरिणामतया स्थितस्य प्रधानस्य अनन्याधिष्ठितस्यैव सर्गावस्थायां गुणवैषम्यनिमित्तो विचित्र(२)परिणामः सम्भवति । अतः प्रकृतिरेव स्वतन्त्रकारण(३)मिति ते वदन्ति तन्मतभिराकरोति- प्रधानस्येत्यादिना । विचित्रजगदाकारेण परिणामे एवं परिणामे इति सङ्कल्पहेतुचैतन्य शुन्यवस्तुत्वात्प्रधानस्य । (१) परमाण्वेवेति पु. पा. । (२) निमित्ताविचित्रेति पु. पा. । (३) अत: प्रतिरेकस्वतन्त्रस्वकारणमिति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । "प्रकृति पुरुषं चैव प्रविश्यात्मेच्छया हरिः। क्षोभयामास सम्प्रा लगेकाले व्ययाव्ययौ । इत्युक्तप्रकारेणेश्वराधिष्ठानमन्तरा परिणामासम्भवात् । तदधि. ठानमन्तरा परिणमते चेत् ? सर्वकालमपि सृष्टेरापत्तेः संहारानुप- पत्तेः। कालभेदेन भवत्वृष्टिलंहारव्यवस्थानुपपत्तेश्च प्रधान कारण. मिति मतमनुपपन्नमित्यर्थः। अत्रा 'पि' शहदः पूर्वोतपरमाणुकारण- स्वसमुदायकः। अचेतनस्य प्रधानस्य जगत्कारणत्वमङ्की कुर्वतां पक्षनिराकृत्य चेतनस्य जगत्कारणत्वमङ्गीकुर्वत्पाशुपतादिमतं निराकरोति-- चेतनोऽपि न कारणम् , कर्मपरतन्त्रत्वादू दुःखित्वाच । चेतनोऽपीत्यादिना| अपिशब्दः पूर्वोक्ताचेतनसमुचायका । आगमसिद्धेश्वरो निमित्तकारणम्, आनुमानिकेश्वरो निमित्तकारण- मिति च पाशुपतवैशेषिकादिभिरभिधीयमानो रुद्रश्चेतनेष्यन्यतमः खलु, "हिरण्यगर्भः समवर्तताने" इत्यादिवाक्यान्यवलम्ब्य चेतनेवन्यतमो ब्रह्मा जगत्कारणमित्यपि केचिद्वदन्ति, तत्सर्वममिप्रेत्य चेतन इति सा. धारणशब्देनोक्तम् । न कारणमिति कारणं भवितुं न शक्त इत्यर्थः । कुत इत्याकाङ्क्षायामाह-कर्मपरतन्त्रत्वादिति । भारभ्य यथा सङ्कुचितशानः सन् स्वेच्छाप्रकारेण किञ्चिदपि का न क्षमस्तथा कर्मा- धीनस्वादनादिवेन जगद्यापारऽवगाहनस्य यथा योग्यता न स्यात्तथा दुखित्वात्यर्थः । अपहृतपापयुक्तप्रकारेणाकर्मवश्यस्यानन्दमय इ. त्युक्तप्रकारेण निरतिशयानन्धयुक्तस्य खल्बप्रतिहतशानशक्तिकत्वेन(१) मनाप्रीत्या कर्तव्यो जगद्यापार उपपद्यते । "ब्रह्माद्या सकला देवा मनुष्याः पशवस्तथा। विष्णोर्मायामहावतमाहान्धतमसाऽऽवता ॥ आब्रह्मास्तम्बपर्यन्ता जगदन्तव्यवस्थिताः। प्राणिनः कर्मजनित संसारवशवर्तिना॥ इत्युक्त प्रकारेण कर्मवश्यानां ततः कोधपरीतेन संरक्तनयनेन च । धामाङ्गुष्ठनखानेण रिछन् तस्य शिरो मया । यस्मादनपराधस्य शिरश्छिन्नं त्वया मम । तस्माच्छापसमाविष्टः कपाली त्वम्मविष्यति। (१) शक्रिकेनेति पु. पा.

·বগ - इत्युक्तप्रकारेण मस्तकं छिनत्ति मस्तके छिधत इत्येवं दुशिनां च अगरवृष्टयादिण्यापारो नोपपद्यते । एवं विरोधपरिहारं कृत्वा प्रतिक्षानुगुणं निगमयति- तस्मादीश्वर एवं सकलजगत्कारणम् । तस्मादित्यादिना । तस्माञ्चतनाचेतनयोरुभयोरपि कारणत्वा. सम्भवाल्लोकेऽविद्याकर्मनिबन्धनस्य परनियोगनिबन्धनस्य चाकारण- स्वल्य दर्शनातनिरस्यास्य कारणत्वे हेतुमाह- अयं कारणं भवति, नाविद्याकम्भ परनियोगादिभिः अपि तु स्वेच्छया। अयं कारणमित्यादिना । अविद्याकर्मनिबन्धनं कारणत्वं लकल. जन्तुसाधारणम् । लोके परस्परोत्पादकतयाऽऽगतं कारणत्वं वैषयिक- सुखप्रावण्येन हेतुनाऽशानेन च । तत्र शास्त्रवश्यानामुत्पादकत्वं कर्म प्रधानम्भवति, अन्येषामविद्याप्रधानम् । तदुभयमपि मिथो न व्यमि- चरति । अधिकारिपुरुषाणां ब्रह्मादीनां कारणत्वं परनियोगप्रधानम् , "प्राजापत्यं त्वया कर्म पूर्वम्मयि निवेशितम् । एतौ द्वौ विबुधश्रेष्ठौ प्रसादक्रोधजी स्मृतौ। तवादर्शितपन्थानौ सृष्टिसंहारकारको"। इत्यादाविदं द्रष्टव्यम् । आदिशब्देनास्य विषक्षितोवर्जनीयो भो. ग(१)इति मध्यवी महार्योऽवदत् । अयं खुष्यादिव्यापार ईश्वरस्य किमविधाकर्मनिवन्धना, किंधा ऽवजनीयः कश्चिन्द्रोगोऽथ या परप्रेरितः सन्करोतीति तच्छङ्कावा. क्यम्-हवेच्छयेति । निरवधं निरञ्जनम् "अपहतपामा' न तस्येशे कश्चनेत्युक्तप्रकारेणाविधादिदोषप्रतिभटस्य(२)नियामकान्तरशून्यस्य त. स्य स्वेच्छामि कारणं नास्तीति भावः। "अचिदविशेषितान्प्रलयलीमनिशंसरतः करणकलेवरैर्धटयितुं दयमानमनाः । घरद निजेच्छयैव परवानको प्रकृति महदभिमानभूतकरणावलिकोरकिणीम् ॥ प्रलयलमय सुतं स्वं शरीर(३)कदेशं (१) विवक्षिता वर्जनीयो रोग इति पु. पा. । (२) प्रतिभदृश्येति पृ. पा.। (३) प्रलयसमये सुप्तं स्वशरीरेति पुस्तकगतः पाठश्छन्दोमायालेर मायाललेषकप्रमादतः।

·भाष्योपहितम् । ? घरद चिदचिदाख्यं स्वेच्छया विस्तृणानः । खचितमिव कलापं()चित्रमावस्थ धुन्ध. अनुशिखिनि शिखीव क्रीडसि श्रीसमक्षम् ॥ इति भट्टारभिहितम् । नम्वेवमयमिन्छाप्रयुक्तोप्यायालरूपः किमित्यत आह-- सङ्कल्पेन करणादयमायासशुन्यः । *सङ्कल्पनेति । यनरूपकाथिकव्यापारेण न करोति किन्वयन रूपमानलव्यापारात्मकसङ्कल्पेन । अतोऽयं जगत्कृष्ट्यादिव्यापारस्त स्थानायास(२)इत्यर्थः ! "सो ऽकामयत बहु स्यां प्रजायेयेति" "मन सैव जगत्सृष्टि संहारं च करोति यः । तस्यारिपक्षक्षपणे कियानुधमाधिस्तर ॥ इत्यादि । জলা স্কুল গুলাব জামুকা ব্যয় অন্য লল ওথাই কি জল ও अस्य प्रयोजन केवललीला। * अस्य प्रयोजनमिति । अस्य जगत्कृष्ट्यादिरूपव्यापारस्य प्रयो. जनं केवललीलेत्यर्थः । लीला नाम तादात्विकरसं विना कालान्तर भाविफलमनुद्दिश्य क्रियमाणो व्यापारः। तथा हि(३)अस्य प्रयोजन. मिति सृष्टिरूपव्यापारस्य प्रयोजनाभिधानात् तादात्विकरसमात्रमेवो. क्तम् । अयं सृष्टिरूपो ब्यापार: सार्वभौमानां भूतादिवद् बालानां बालुकागृहादिवश्च वादायिकरलकरः खलु । अनेन लोकवतु लीला. कैवल्यमिति सूत्रार्थोऽभिहितः । क्रीडतो बालकस्येव चेष्टास्तस्य निशामय। इति भगवता श्रीपराशरेण "अप्रमेयो ऽनियोज्यश्च यत्र कामगमो वशी। मोदते भगवाम्भूलाल क्रीडन कैरिव ॥ ছবি মুলা জ্বালাক্টিংগুইহ জগন্নাথায় प्रयोजनं लीलैवेत्युक्तम् । ननु तर्हि गत्वा गत्वाऽपि दृष्ट्वा जन्म निवर्तयितुं विचार्य विचार्य लोकमसृजत् उज्जीवनार्थ लोकमजदिति, (१) कलायमिति पु. पा. । (२) बहुव्रीहिविशेषणमिदम् : मनायाससिद्ध इत्यर्थः । (३) तथापीति पु. पा. १२ ·सपषत्रयम् নিজ্জিা ও জাঙ্ক লিলান্তি। पूर्वमेव कसा प्रासहस्तपादादिसंयुता ॥ इति । 1fত্মবিরক্রিয়া ওয়ানলি খাজনীঘি খাললা”। দ্বনি লালাজ্ঞীলঙ্কয়াদিল্লখ লুঙিমান্ধিবি वदतां बचानानां वैयापत्तिरिति चेद ? न, तथा हि, उभयोः प्रयोज- नयोः सश्वेऽपि लीलैष प्रयोजनमित्यभिधानं शाधुर्य मभिप्रेत्य । तहमात ক্তিমালিক विश्वं विपर्ययितुमभ्यदलका कर्तुम् । क्षाम्यन्वभावनियमं किमुदीक्षसे स्वा स्वातम्यमेश्वरमपर्यनुयोज्यमाहुः" ॥ দুস্তুমদ্ধা যত জন্তু মুকাদ্ধানেলৰি যুৱ मुक्ताकर्तुं समर्थत्वेऽपि स्वाधीनस्वरूपस्थित्यादिनात्मनः कर्म व्याजी- कृस्य दूरीकृत्य शास्त्रमर्यादया तानजीकुर्यामित्थं स्थिति(२)ीलारसे- च्छयैच । लीलाविभूतिरित्वेवास्थ निरूपकम् । अत एवैतद्विभुतेली. लाया:प्रचुरप्रयोजनत्वात् सूत्रकारादिभिः सबैलीलाया प्रयोजनवा- भिधानादयमपि (३)केवललीलैवेति वदति । नन्वेवं जगत्सृष्ट्यादिव्यापाराणां केवललीलार्थत्वे संहारदशायां लीलाविरामः स्थादित्याशङ्काम नुवदति- तर्हि संहारदशाय लीला विरमेत् । *तहि संहारक्शायामित्यादिना तत्परिहरति- संहारस्थापि लीलात्वान्न विरमेत् । *लहारस्यापीत्यादिना । यथा गृहं निर्माय क्रीडतो बालस्य निर्मितगृहस्य विनाशगमपि लीला भवति, तथैतेषां संहारोऽपि सृष्टि- वल्लीला । तस्माचदानीमपि लीलाविरामो नास्तीत्यर्थः । "अखिलभु. धनजन्मस्थेमभङ्गादिलील" इति, "निखिलजगदुदयविभवलयलील" इति च सृष्टिवत्संहारोऽपि तस्य लीलेत्यभिहितं भाष्यकारः। एवमेतावता ईश्वर एव जगतः करणम् , तस्य कारणत्वं हेत्वन्तः Aama (१) अवशेषितानिति अत्र पु. पा. । (२) इत्यस्थितिरिति पु. पा. । (३) अयमेवेति पु. पा.।

·HISION भाष्योपबृंहितम् । ९१ रेण न भवति, किन्तु स्वेच्छयेति सङ्कल्पमात्र वल्तत्वादयमनायासरू. पइति, अस्य प्रयोजन लीलेति चोक्तम्। अथास्य जगत्प्रति कारणत्वं घटपटादिकं प्रति कुलालादीनां का. रणत्वमिव निमित्तत्वमा किमित्याशङ्कायामुपादान कारणमप्ययमे वेत्याह- अयं च स्वयमेव जगढूपेण परिणतस्थादुपादानं च भवति । *अयं चेत्यादिना लोके कार्योत्पत्ती कारणं निमित्तोपादानस. হু মাজয় নিচ্ছি। বানিজৰখাল খ্র জাঙ্ক परिणमयत्कर्तृवस्तु, उपादामकारणं कार्यरूपेण परिणामयोग्य वस्तु, स. इकारिकारणं कार्योत्पत्युपकरणं वस्तु । घटपडादीनां कुलालकुविन्दा- यो निमित्तकारण, वृत्तन्माइया उपाछानकारण, दण्डचनवेमादयः सहकारिकारणम् । प्रकृते जगढूपकार्योत्पत्ताबीश्वर एव त्रिविधकारणं भवति । तथा. हि, बहु स्यामिति सङ्कल्पविशिष्टो निमित्तकारणम्, नामरूपविभागा. नईतया स्वविशेषणीभूतसूक्ष्मचिदचिविशिष्टस्सन्नुपादानकरणं, ज्ञान. शत्त्यादिविशिष्टः सन् लाहकारिकारणं च भवति । तस्मादुपादानकार. णं चायमेवेति वदति। अयमिति पूर्व निमित्वकारणतयाऽभिहित ईश्वरः परामुश्यते । चिचितोरुभयोश्चापृथक्लिद्धविशेषणतया स्व- यमेवेतिशब्देन्तर्भूतत्वात्स्वयमेव जगदूपेण परिणतत्वादियुक्तम् । उपादानं चेति चकारेण पूर्वोक्तनिमित्तकारणत्वेनोपादानकारणत्वं स. मुच्चीयते। तथा च ब्रह्मणो जगत्कारणत्वप्रतिपादकवेदान्तसूत्रे निमित्तकार- रणत्वलाधनानन्तरं "प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधात्" इति यथो. पादानकारणत्वमुक्तं, तथाऽनेनाप्युक्तम् । प्रकृतिश्चेत्येतदभिप्रेत्यायम- प्युपादानं चेत्यवादीत् । तत्र प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादिति साध्यकथा नपूर्वकं साधनमुक्तम् । अत्र स्वयमेव जगद्रूपेण परिणतत्वादिति साध. नपूर्वकं साध्यमुक्तम् । तत्र “येनाश्रुतं श्रुतं भवत्थमतं मतमविश्वातं विज्ञातं स्यात्" इत्येकविज्ञानेन सर्वविज्ञानप्रतिज्ञया थथा सोम्यै(१)केन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मय(२)विज्ञातं स्यादित्युपपादकदृष्टान्तेन चैकव- स्तुपरिणामरूपं जगदित्युक्तम् । तच्चैकवस्तु सूक्ष्मचिदचिद्विशिष्ट (१) सौम्यति पु. पा. । (२) मृण्मयमिति पु. पा. ।

·বন্ধু, ल 4 ब्रह्मा, बवाय स्खयोतिशोनावह तस्मात्सूत्रार्थ एवायमित्य. विरोधः। एकमेवाछितीयम् , तदात्मानं स्वयमकुरुत "स्त्रष्टा जति सामान विष्णुः पाल्य च पाति च। उपसलियते चोप(१) लहर्ता व स्वयं हरिः ॥ "ल एव स्मृज्य सवा सर्गका सापक पात्यति च पाल्यते च । ब्रह्माद्यवस्थाभिशेषमूतिर्विषणुर्वरिष्ठो परदो वरेण्यः ॥ इत्यादिभिनिमियोपादानयोक्यं श्रुतिस्मृतिभिः सुव्यकमभिहितम् नम्वेवं स्वयमेव जगदूपेण परिणमते चेत् ? "निर्गुणं निरञ्जनं, निष्कलं निष्क्रिय शान्त" "सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म" "अविकाराय शुद्धा. य" इत्यभिधीयमानं निर्विकारत्वमस्य कथमुपपद्यत इति शङ्कामनु वदति- तर्हि निर्विकारत्वं कथमिति चेत् । स्वरूपस्य विका- राभावान निर्विकारस्थविरोधः । तहीत्यादिना त परिहरति-स्वरूपस्येत्यादिना*। चिद- चिद्रूपविशेषणविशिष्टस्य स्वस्य जगदूपेण परिणामे विशेष्यस्य स्वरू पस्य विकाराभावानिर्विकारत्वस्व विरोधो नास्तीत्यर्थः । स्वरूपल्य विकाराभावे (३)ऽयमेव जगदूपेण परिणमत इत्युक्तः परिणामोऽस्थ कथमुपपद्यत इति शङ्कामनुवदति- तर्हि परिणामः कथमुपपद्यत इति चेत् ? *वहीत्यादिना* तां परिहरति(३)- विशिष्टविशेषणसदारकः कस्यचित्कटिस्थ स्वभाव: सर्वशक्तननोपपद्यते। विशिष्टत्यादिना* । विशिष्टं च तविशेषणं विशिष्टविशेषणामिति प्रथम कर्मधारय समासं कृत्वा द्वारेण सह वर्तत इति सद्वारक इति अनन्तरपदस्य बहुव्रीहिं कृत्वा विशिष्टविशेषणेन लद्वारको विशिष्टवि. शेषणसद्वारक इति तृतीयातत्पुरुषसमासेन शब्दो व्युत्पादनीयः । वि. शिष्टं विशेषणयुक्तं विशिष्टम् , विशेषणमिति दण्डकुण्डलादिविलक्षणं (१) चोप- इति पु. नास्ति । (२) विकारभावे इति पु. पा. । (३)[ ] एतचिह्नमध्यगतः पाठः पुस्तके नास्ति । - ·भाष्योपबंहितम् । . शरीरभूततया पृथस्थित्याधनहं विशेषणयुक्तं चिचिद्रूपविशेषण मुच्यते। अथ वा, विशिष्टविशेषणमित्वस्य शरीरभूतं सत् सर्वदा विशेषण- त्वेन सङ्गत विशेषणमित्यर्थः । तदापि पृथस्थित्याध«भ्यो दण्डकु. ण्डलादिभ्यो व्यावृत्तिः सिद्ध्यति विशेषणेन लद्वारक इति । एवम- थसिद्धाविशेषणेन हेतुना द्वारसहितोऽस्य परिणामोऽस्तीत्यर्थः । अनेनापृथक (१) सिद्धचिचिपविशेषणद्वाराऽस्य परिणामोऽस्ती. त्युक्तम्। नन्वेवं स्वरूपस्य विकारामाचे स्वशीरभूतविशेषणद्वारा सर्वस्य कार्यजातस्या(२)यमुपादानं कथं भवतीत्यत आह-कस्यचित्कीटस्ये त्यादि । अल्पशक्तिकस्य कीटस्य स्वरूपविकारामाचेऽपि स्वशरीर. भूतविशेषणमुखेन तन्तुजालरूपकार्य प्रति स्वयमुपादानस्वरूपः स्व. भावः, "परास्य शक्तिर्विविध शूयते" इत्यधीयमानसर्वशक्त(३)नोंप. पद्यत इति न युक्तम् । “यथोर्णनाभिः सृजते गृह्यते च," "ऊर्णनाभिर्यथा सृष्ट्वा स्वयं तबसते पुनः । तथा सृष्टेदमखिलं स्वयं तहसते हरिः" ॥ इत्यादि। "कार्येऽनन्ते स्वतनुमुखतहत्वामुपादानमाहुः सा ते शक्ति सुकरमितरचेति वेला विलय । দুত অনুছিৰৰ বা ৰন্ধানে। सैवेशाना हतिशयकरी सोर्णनामा विभाज्या इति भट्टार्या आहुः। पवं निमिचोपादानकारणत्वे उक्त्वा सहकारिकारणत्वस्यानभिधा. नं सर्वशत्वादिगुणयोगस्य प्रागभिहितत्वात निमित्तोपादानयोरक्या- भिधानाच्च स्वत एव सियतीत्यभिप्रायेण । अत एव वेदान्तसूत्रेप्य. स्य विशिष्यानभिधानम् । एवमीश्वर एव त्रिविधकारणमिति साधित. वान् अथ “अजामेकाम् , गौरनाद्यन्तवती, त्रिगुणन्तजगद्योनिरनादि- प्रभवाप्ययम् , अजो कि, ज्ञाज्ञो द्वावजावीशानीशो, अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराण" इत्यादिश्रुतिस्मृत्यादिषक्तप्रकारेण नित्ययोश्चिद- चितोरीश्वरेण क्रियमाणा वृष्टिः कीदृशीत्याकाङ्क्षायामाह- B ०० EREDural (१) अनेन पृथगिति पु. पा.। (२) कार्यस्य जातस्येति पु. पा. । (३) अधीयमानस्य सर्वशक्तरिति पु. पा. ।

·নব্বই mara হজ্জ জুষ্টিছঃ অগাষ্য, অনলয় জাহালিগালালাবদ্ধান্ধা। *ईश्वरस्येत्यादिना*। प्रायजगत्कारणत्वेनाभिहितेनेश्वरेण चेत नाचेतनात्मकस्य जगतः सृष्टिनाम तमः परे देव एकीभवतित्युक्त प्रकारेण स्वस्मादधिभकतया स्थितस्य तमः शब्दवाच्यस्यास्य. 'ततः स्वयम्भूभगवानब्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महामूतादि वृत्तीजा प्रादुरालीचमोनुदाः ।। इत्युक्तप्रकारेण स्वप्रेरणविशेषेण स्वस्माद्विभागं कृत्वा तस्य व्य. क्तशब्दवाच्यसमष्टिव्यष्टिरूपसमस्तकार्यात्मकपरिणामकरणम् । अ- चिदविशेषितान्प्रलयस्सीमनि संसरत इत्युक्तप्रकारेणा करणकलेवरवि धुरस्य भोगमोक्षशून्यस्याचिदविशेषेण स्थितस्य चेतनस्य भोगस्थान शरीरं भौगोपकरणानीन्द्रियाणि च दया भोगमोक्षानह यथा भवति, तथा प्राक्लङ्कुचिततया स्थितस्य ज्ञानस्य विकालकरणं चेत्यर्थः । चेत. नस्येति जात्येकवचनम् । अथ स्थिति संहारप्रकाराश्च वक्तव्या इति विचार्य प्रथम स्थिति. प्रकारमाह स्थितिकरणं नाम सृष्टेषु वस्तुषु केदारे जलवद. नुकूलतया प्रविश्य सर्वरक्षणकरणम् । *स्थितिकरणमित्यादिना । 'स्थिति म' इत्यनभिधाय स्थि तिकरणं नाम' इत्यभिधानं स्थितेः सृष्टिसंहारवत्कर्चुगतत्वामावेन र. क्षणकर्मीभवस्तुगततया स्थितिकरणस्य कर्तृव्यापारत्वात् । सृष्टे- श्वित्यादि । तत्सृष्ट्वैत्युक्तप्रकारेण स्वेन सृष्टेषु वस्तुषु केदारस्यैकत- याऽऽनुकूल्येन तिष्ठजलवत् तदेवानुमाविशदित्युक्तप्रकारेण तद्रक्षणा- नुकूलतयाऽन्तः प्रविश्य ततस्त्वनुगुणं सकलरक्षणानां करणमित्यर्थः अनुप्राविशच्छन्दस्यानु(१)कूलतया प्रवेशोऽस्य विवक्षितः । तथा च स्थितिकरणं रक्षणकरणमिति सिद्धम् । अथ संहारप्रकारमाह- संहारो नाम यथाऽविनीतः पुत्रः पित्रा शृखले बद्धा स्थाप्यते, तथा विषयान्तरेषु सक्तानीन्द्रियाणि संहृत्यावस्थापनम् । (१) अनुप्रविशशब्दस्येति पु. पा., अनुप्रवेशशब्देश्योति वा पठनीयम् । ..

·. भाष्योपबृंहितम् । संहारी जामेति । चिचित्रा देहसम्पत्तिरीश्वराय निवेदितुमि- হুমায় ভলাহ জীবন কানি জ্বগন্ধ- ण्यादाय मार्गमप्राप्य बाह्यविषयमावण्ये कुपथन गन्तुमुधुके विधिनि षेधवश्यतया लङ्कोचेन वर्णनं विना स्वैरचारिणं पुत्रं हितपरः पिता यथा शृङ्खलया बला किञ्चिद्यापारानह स्थापयति, तथा स्वव्यतिरिक्त विषयेष्वतिप्रवणानि करणानि विनाश्य सङ्कुनि चितं कृत्वाऽवस्थापन मित्यर्थः। अयैतेषां साठ्यादीनां चतुर्विधवातदपि दर्शयितुमाह-- एतत् त्रिलयमपि प्रत्येक चतुर्विधम् । एतत्रितयमपीत्यादि। "चतुर्विमागः संस्टौ चतुर्दा खस्थितः स्थितौ । प्रलच करोस्थान्तो सातुदो जनाहनः ॥ इत्यादि । मुष्टौ ब्राह्मण प्रजापतीनां कालस्य सर्वस्य जगत. श्वान्तर्यामी सन् रजोगुणयुक्ता सूजति । *सृष्टावियादि सृष्टौ प्रसत्तायां चतुर्दशभुवनस्रष्टुः समष्टि- पुरुषस्य ब्रह्मणस्तेन सृष्टानां नित्यसृष्टिकर्तृणां दशानां प्रजापतीनां सृष्ट्यपेक्षितस्य कालस्य परस्परमुत्पादकानां सर्वजन्तूनां च तत्तत्म. वृत्तयः सर्वाः स्वस्मिन्यथा पर्यवस्थान्ति, तथाऽन्तरात्मा सन्प्रवृत्तिहे. तुरजोगुणविशिष्टः सन् सुजतीत्यर्थः। "एकनांशेन ब्रह्माऽलो भवस्यब्यक्तमूर्तिमान् । मरीचिमिश्रा पतयः प्रजानामन्यसागतः ॥ कालस्तृतीयस्तस्यांशः सर्वभूतानि चापरः । इत्थं चतुर्धा सन् सृष्टी(१)वते स रजोगुणा" ॥ इत्यादि । स्थिती विष्ण्वादिरूपेणावतीर्य मन्दादिमुखेन शास्त्रप्रवर्तनं कृत्वा सन्मार्ग दर्शयित्वा कालस्य सर्व- भूतानां चान्तर्यात्री सन् सत्वगुणयुक्त स्थापयति । स्थितावित्यादि स्थिती प्रसकायां मध्ये विरश्चिगिरिशप्रथः मावतार" इत्युक्तविण्यतारप्रभृतीन सुरनरतिरश्चामवतरन्" इत्युक्त. সক্ষাঙ্কোনাযা জান্ধিস্থল মানুষ सतया श्रुतिप्रसिद्धमनुप्रभृतियाज्ञवल्क्यपराशरवाल्मीकिशौनकादिमु. (१) संसृष्टाविति पु. पा. ।

·মৃত্মসূ खेगस्मृतीतिहासपुरणपशास्त्राणि प्राय (१)चेतनानामपप्रवृत्ति শিক্ষাজীহুল ক্লান্ত আল্লাহ ছাহাবাতলঃ জান্ত দুই ক্ষকা নালা বন্ধু সুখ চালতান, অয়নাংথ নি। জালন্ধাইবান্ধায় স্থিতি करोतीत्यर्थः । "एकाचन स्थितो विष्णुः करोति परिपालनम् । গাড়িী শ্রাবল জাদ্ধাওয়া । सर्वभूतेषु चान्येन संस्थितः कुरुते स्थितिम् । নং সুখ নাহি জগঃ ঘাম”। इत्यादिपुराणे एकांशेन स्थितो विष्णुरिति विष्णवक्तारस्यैक. হাফিখানাযানগাগ্রস্তুৰ দুদু » হালজি रूपेणा- वतीयेत्यनेनोकत्वात् । संहारे रुद्रस्थान्यादीनां कालस्थ सकलभूतानाम- न्तर्यामी तमोगुणविशिष्टः संहरति । *संहार इत्यादि । संहारे प्रसक्त संहर्तृषु प्रधानस्य रुद्रस्थावान्तर- संहर्तृणामग्न्यन्तकादीनां संहारोपयोगिनः नाकालस्थ पररूपरनाशकानां सर्वभूतानां च तत्वत्प्रवृत्तयो यथा स्वस्मिन्पर्यवक्ष्यन्ति तथाऽन्तर्यामी सनिर्दयं कर्तुमुपयुक्तेन तमोगुणेन युक्तः संहरतीत्यर्थः । "आश्रित्य(२)तमलो वृत्तिमन्तकाले तथा प्रभुः। रुद्रारूपो भगवानेकांशेन भवत्यजः॥ अग्न्यन्तकादिरूपेण भागेनान्येन वर्तते । कालस्वरूपो भागो ऽन्यः सर्वभूतानि चापरः ॥ विनाशं कुर्वतस्तस्य चतुर्दैव महात्मनः" । इत्यादि । सृष्टयादिषु चतुर्विभागकथनस्थलेऽशशब्बेन ब्रह्मादय उकाः । तेषां तस्य प्रकारभूतत्वादित्यमुमर्थमनन्तरम- ‘া গ্রাম জ্বালা ভাঙ্গা। विभूतयो हरेरेता जगतः सृष्हेितवः ॥ विष्णुर्भन्धाइया कालः सर्वभूतानि च द्विज । स्थितेनिमित्तभूतस्य विष्णोरेता विभूतयः॥ रुद्रः कालोऽन्तकाद्याश्च समस्ताव जन्तवः। चतुर्दा मलये ोता जनाईन विभूतयः॥ (१) प्रवर्तयित्वेति पुस्तकगतः पाठः प्रामादिकः । (२) आश्रितेति पु. पा. ।

·মাথভিনন্ধু। T মুৰি খিতা হলথ জানালা খুৰয়াঃ লাল- प्रेत्यैवायमप्यन्तामोत्यसोचत् । "विष्णुमन्याइश झाल" इति श्लोके হি লি আরিঞ্জাল রহমাঙ্গিং। প্রায় বিলুপ্তিক্ষয়ু স্কুলনী গুছু হৰি গুল লাথি হাষষ্কার- ঞ্জিংলিঃ স্কাক্সি বিগঞ্জ ফলন হুই ঔজই লালিনি ? বিজাকিলা। ভিক্ষা জাম হাসাইয়া লিলা মুহাজিগাতলা জান্নাল্লিগঃ এ দুনিয়ার জন্য । ত্ব অনুবাদ জুময় বলা সুন্নত অন্ধত্ব নিখা হয় ইংল্যা গ্রাঘিলু হয় ঘ)ঞ্চয় ত্বালা मित्यर्थः। ল খি জয় মুখ গুজু ক্ষয় সােথ লিঙ্কাথ দ্বি দুনিয়া স্বাস্থ্য - গ্রাদ হল ত্যাঙ্গারু মখানা । বাঘা থাঞ্জিল ত্ব ছঘিমুনিপূনম বহু বুলি ষ্টঃ রুহ স্বার্থ জমা হইয়া থাঃ প্রঃ জাঃ গুলা ৰ অন্যথা ক্তি ক্লাথ লালিলি চুলা খুব কষ্ট হয়নিৰামুল যন্ত নগ্ন স্বাস্থক্ষ দ্বিগ্নিযু(২)স্তা ছিলই। স্ক আন্দ্র অঞ্চল ঘুমাহাৰি নাথানত্মঃ লুল হক ঘূর্য ল াংলা ছাম বানাখালিখ্রিঃ। লিঙ্গ স্ব কথা দা গাল কাম অন্ত ভাজ হালু। ঘনিষ না এলাকাজুগন্ধি স্তু লি”। ইনি প্লাহু। এ জন্ধলাভূদ্ভিদবিজ্ঞান मुपपादितम् ॥ জ্ঞথ বিদ্যালয়গুস্তু ছাবিথঙ্গল--- अयं च त्रिविधजलयुक्ता पृथिवीं ससर्ज मेघवर्ण (৭) ভাঙ্কিণা যা হব সু সাদিকঃ বাঃ। (২) বিহিবি মাদাচ্ছিঃ ৪. ঘ, ।

·মুম্বই +ta যুদ্ধান্ত হয়ল্পিঃ গুথব্দ জালীলঃ। আয় হল্লিকহা িগু জল্প অন্ন গুহা গুরু তখয়ে জখম কংলাকালে স্কুস ল প্রতি বি এছু ? ল, ৫ার্থী লু , জী স্কুলে বিজ্ঞপ্তি ফুল মু” ন্যায় হুসাই গুদয় ফলে স্ত্রী স্থায় অস্থাত লাখ জন্য অন্তুর্ভণ্ড শন লামিচ্যু। অন্তর্থিাত্মঅল--- “দমন ঘন?” কুসুম স্কাই থকা মুয়াজ্জিাক মাঝখালাস্থ অতি ছয় অদ্ভাকিযকিমাগুঞ্জ খাদ্যালীহাফঃস্বাতন্ত্র যোল ক্ষু বগুস্বীকাষ)মুখখাই স্থা অস্বী বি! সু সংঙ্কনস্বাপ্পিানা মূয়ঃ- থাঙ্কিলনছিলাম। নুঙ্কা(2) হারাষ্ট্র হরি বিক্সিক্ষাঃ লিমাঃ কালু খিনি হায় হাশশ্মা। স্বল্প সুত্রে জুম্ভ হয় (2) সুভূতিহীন জয় জয়হাথ ল্যাঞ্জাঞ্চি! অতল ত্ব। ক্ষয় ত্যাধী ? অগ্নিবকল আনা ঞ্জি থানায়। গাভী नित्य एकरूपः शुद्ध सस्वात्मकश्चेतनदेवाज्ञानमयस्य কন্যাভাল লাথিলথল কথাথিন সুস্বী(৪)তিয়াৰ মাহাদ্ধা নিহ- ঘিক্ষনাথ মনীশাখান্বিত্যাগভম্বলাম্মী কল্পনাগুনলাগল। নিম্ভান্তুমাঘী বানাথ তলাযs. লাক্ষ লাফ জবাঘাসুলু- নি(৭)লিস্থান। (1) স্কালনি ৪. বা.। (২) ৰাষ্ট্ৰহ্মানি ও বা.। () হল্লীনি ভুলঃ ঘামঃ। () নি . বা.। (৭) দিমুমিন বি দুষ্ট ।

·भाष्योपबंहितम् । ९९ . *विग्रह दिना । स्वरूपशुणेभ्योऽत्यवाभिमत इति । इच्छागृही. লাগিলা জুদি প্রয়োগ। * स्वानुरूप इति ! अननुरूप(१)मप्यभिमतं भवति किश्चित् , अर्थ तथा न, अपि तु स्वस्थानुरूप इत्यर्थः । अनित्य इति स्वरूपगुणक्षयनादिनिधन इत्यर्थः । लोकेऽवयविना. मनित्यत्वदर्शनावस्याप्यविस्खोनानित्यत्वं स्यादिति चेत् ? न सर्वत्रा वयवलम्बन्धमानं न भवत्यनित्यत्वे हेतुरापित्यकावारशस्नम् , अवय वलम्बन्धमानस्यानित्यत्वे हेतुत्वे करचरणावयबलम्बन्धवदामनो. नित्यत्वापत्तेः । एवं भावधारब्धाचे मामासात्वरचरणावर वयोगित्वेपि नित्य का भवतीति विवरणे कृष्णा पालतम् । *पकरूप इति । पुद्धिक्षयादिविकाररहित इत्यर्थः । हादैकरूपरूपा. येत्यादि। * शुद्धवस्वात्मक इति । गुणान्तरसंलगरहितास्वाभयोऽप्रा. तदिव्यरूप इत्यर्थाः । न तस्य प्राकृता मूर्तिः" इत्यादि । चेतनदेहवत्' इत्यादि स्वर्णरूपदिव्यात्मस्वरूपस्य प्रकाशक इति, शुद्धसत्वात्मकत्वादुगुणात्रयाश्रय चेतनदेहवञ् ज्ञानमयत्वासेजोमयस्य स्वरूपश्य बहिःप्रकाशाच्छादन(२)मकुमाणिक्येन निर्मिते पात्रे स्वर्णे स्थापितेऽन्तःस्थितं स्वर्ण तद्यथा बहिः सम्यक् प्रकाशयति, तथा स्वर्णस्वरूपेत्युक्त प्रकारेण स्पृहणीयत्वात्स्वर्णत्वेनाभिहितस्य दि. व्यात्मकस्वरूपस्य प्रकाशक इत्यों। *निरवधिकलेजोरूप इति । नित्यपुक्तविग्रहाणामस्य चैकजाती- यद्रव्यत्वेऽपि जातीबद्रव्यात्मकखद्योतशरीरतेजल आदित्यस्य নিলন্ত ডানহাখ লু লক্ষ লন্ত অস্ত্র থালা तेजोरूप इत्यर्थः। *सौकुर्मायादिकल्याणगुणगणनिधिरिति । सौकुमार्थ लौन्दर्यला. वण्यसौगमध्ययौवनप्रभृतिकल्याणगुणसमूहाश्रय इत्यर्थः। सौन्दर्यसौ. गन्ध्यसौकुमार्यलावण्ययौवनाधनन्तगुणनिधिदिव्यरूपति भाध्य कारः। *योगिध्येय इति । भगवद्ध्यानपराणां परमयोगिनां शुभाश्रयतया सदाध्यानविषय इत्यर्थः। "का चान्या स्वामृते देवि सर्वयज्ञमयं वपुः। अध्यास्ते देवदेवस्य योगिचिन्त्य गदाभूतः ॥ (१) अवद्यकरामति प्राचीनाऽस्ति उसके टिप्पणी । (३) बहिःप्रकाशमाछादनमिति पु. पा. ।

·বন ত্ব ছত্রাক্ষাৎকাছ ছ যাচ্ছিলো। স্ত গজল মিঃ। জৰিা লোৱা এই তায়ালন্ধ দুখঃ। ওঁলা গুপ্তাঅাস্থা জিজাম, নাঙ্গ চুক্তি স্বাঞ্চল মঞ্চ। এ খান कलविषयानुअवेऽपि नैराश्वं जनपतीत्यर्थः । परमात्मनि यो रक्तो দ্বিাঘমালা। গুলিস্তুচ্ছালায় ধ্বনি ঋ। প্রাথমি।লাবিদ্যঞ্জলিংক ✉ বা অ’ি ছবি মাইঘালষাত্তমা দুর্থ। ভলানাঙ্কনা বুলু ছালগঃ নুজ্জাম ভুলঃ” ছুঘাহরুত্ব দিলমাই দ্বিান্ধিঘন নামাজ্যত্তিা জুলফিল (২) হাজ্জ দু লাগি নানা স্বাভাহিঙ্কা ছিল স্বীদ্ধান্ত্রী। গুন্তলাক্সৱাহন্তৰালি অালী নুঙ্কু ঘা ভাল আছু ৰি ঔ গুলী” দুজাজাঙ্গালাহাচ্ছাথি সার্ভি খালা জায়খ । বদ্ধমবাংলায় না । ঘ দূতথিঃ। “মান কালভিgঝ কালি, ৭ দ্ধ সহ- লঃ অনুস্বাক। রুক্ষ চুল। হাখিল জানা যায়নি। স্থা সম্বন্নাবান্তৰ্কবহাল বিকাল বালিহাথ ঘালালুচ্ছাল বিমঙমাৰি অ ভিখাদ্ভূত মন নয়নঃ ঃ অঃ। মাথায় হায় কৰি এসব দুর্থী। #ঞ্জামুল হাবঞ্চ। ঢুকলাঙ্গস্বল্পজুক্সংজসূয়ার প্রত্মস্বী বিমূলিমানিমিত্মিঘাতীয় স্থায়। গ্রাফ জানিস্তত্বহাব। নিও জ্বীন মঞ্জিত্ব থাকি, ঞ্জীকান্ত খেলে জল লাগল । মাল, মুজহার জাইকা মাঘ, । মূবন্থামনি অঙ্কিাবীহঃ। দি। হল্লম্ব হাব নথিন, . (१) यादवप्रकाशं विकसितपाजः परिमलप्रचुर इति पुस्तकगतः पाठः ।

·भाष्योपहितम् । . গুঞ্জলজ নাবিলাল। चक्रस्वरूप च मनो ध्याचे विष्णुः करे(१)स्थितम् ॥ पञ्चरूपा तु या भाला वैजयन्ती गदाभृतः । सा भूतहेतुसंघातो भूतमाला च वै द्विजः ।। यानीन्द्रियाण्यशेषाणि बुद्धि कामकानि वै । शररूपाण्य शेषाणि तानि धत्ते जनाईनः ॥ बिभर्ति यच्चालिरत्नमच्युतो ऽत्यन्तनिर्मलम् । विद्यामयं तु तज्ज्ञानभऽविद्या चर्म संस्थितम्" ॥ इत्यादि एवं विलक्षणविनयुक्त हत्येत दुपपादितवान् । अवैतद्विग्रहयोगप्रयुक्तानीश्वरस्य परत्वादिपश्चप्रकारान् प्रत्येक मु. व्यक्तं दर्शयितुं विचार्य प्रथम तानुरिक्षपति(२)- ईश्वरस्य स्वरूप परव्यूहविभवान्तब्यामिस्वार्चा- थत्तार भेदेन पञ्चप्रकारम् । ईश्वरस्य स्वरूपमित्यादिना । ननु लक्ष्मीभूमिनीला(३)नायक इत्येतदुषमाधानन्तरमिदं कुतो नोपपाधत इति चेत् ? न, तत्रोपपाद. नीयांशाभावात् । "वैकुण्ठे तु परे लोके थिया लाई जगत्पतिः। उमाल्या भूमिनीलाभ्यां सेवितः परमेश्वरः ॥ इत्युलस्वाच्च बकाणे परत्वे उक्तं भवेदिति विचार्य पृथङ नोपः पादितम् , तमाम विरोधः। হৎ বেঘির হুঙ্কাছাঃ ফুজ্জামান মা ৰিক্স विविधस्वरूपं या संग्रहणे कृतयोरन्ययोस्त स्वयममधयोर्मध्यएकत्र वि- ब्रहः पञ्च प्रकारः परत्वं ब्यूहो विभवोऽन्तर्यामित्वमावतार इति, अन्य नईश्वरस्वरूपं हेयप्रतिमटमित्यारस्य पत्नीपरिजनादिविशिष्टं भवती. त्युपपाद्यानन्तरामिदं च पञ्चविधमिति । इदंशब्देन प्रकृतमीश्वरस्वरूपं परामृश्य तत्परत्वादिभेदेन पञ्चकारमिति स्वयमुक्तत्वात् । एवं पञ्च- प्रकारविशिष्टं स्वरूपमित्यमुमर्थ- "मम प्रकाराः पञ्चेति प्राहुवेदान्त पारगा। परो ब्यूहश्च विभयो नियन्ता सर्वदहिनाम् ॥ अर्चावतारश्च तथा दयालुः पुरुषाकृतिः । (१) विष्णुकरे इति पु. पा. । (२) उरक्षेपयतीति पु. पा.। (३) लोलेति पाठान्तरम् । 4 ·লম্ব इत्योष पवधा प्रादुमी रहस्यविदो जनाः ॥ इति वियोनलंहितायां स्वयमवोचत् । एतापञ्चप्रकारान क्रमेणोपपादयिष्यन्प्रथमं परत्वमुपपादयति- तन परत्वमकालकाल्ये(१)ऽनवधिकानन्दे द्वितीये देशे नित्यमुक्ताना मोरयत्नावस्थितिः । * तत्र परत्वमित्यादिना । तेषु पञ्चनु परत्वं नाम न काल स्तन वै प्रभुरिति, कला मुहदिमयश्च कालो न यद्विभूते परिणामहेतुरिति, या वै न जातु परिणामपदास्पई ला कालातिगा तव परा महती विभू. ति, यत्कालादपचेलिमम् इति चोक्तमकारेण कालकतपरिणामशुन्य. देशवादकालकाव्ये "आनन्दस्यान्तो नास्ति' इत्युक्तप्रकारेण निरव. घिकानन्दयुक्त द्वितीये श्रीवैकुण्ठे “यत्र पूर्व साध्याः सन्ति देवाः, यत्रर्षयः प्रथमजा ये पुराणा इत्यायुक्तप्रकारेण नित्यासङ्कुचितशाना- नामनन्तगरुड़ाविधालेनादीनां- "सूर्यकोटिप्रतीकाशा पूर्णेन्दथुतलनिभाः। यस्मिन्पदे विराजन्ते मुकाः संसारवन्धने" इत्युकप्रकारेण निवृत्तसंसाराणामसङ्कचितज्ञानानां मुक्तानां चानुः भवस्य विषयीभूतत्वेनावस्थितिरित्यर्थः। "वैकुण्ठे तु परे लोके नित्यत्वेन व्यवस्थिताः । पश्यन्ति च सदा देवं नेानेन चामराः" ॥ इत्यादि। अथ व्यूहमुपपादयति- व्यूहो नाम सृष्टिस्थितिसंहारार्थ संसारिसंरक्षणा- र्थमुपासकानुग्रहार्थं च सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेणाव- स्थितिः। *न्यूह इत्यादिनाकाव्यूहस्य लीलाविभूतौ विनियोगाद् एतद्विभूते सृष्टिस्थितिसंहाराणां निर्वाहार्थ बुभुत्तूनां संसारिणामनिष्टनिवृषा दिकं कृत्वा रक्षणार्थ मुमुक्षुतयोपालनं कुर्वतां संसारनिवृत्तिपूर्वक स्व. प्राप्तिनिदानानुग्रहार्य च सङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धरूपेणावस्थिति(२)रित्या यः । अमुकेन व्यूहेनामुककार्य क्रियत इत्युपपर्युपपादने द्रष्टव्यम् । "चतुर्षिधः स भगवान् मुमुक्षुणां हिताय वै । अन्येषामपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तसिद्धये ॥ (१) मकाल्यकाल्ये इति पु. पा. । (२) गैव स्थितिरिति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । है MERO आनन्स्यात्तव सेनाने व्यूह आधोमयरितः। अनादिकर्मवश्याना संसारे पातामध" ॥ इत्यारस्य- থাভাঙ্গা ভাবা যাত্ব স্ব স্থান। "आविरासीद्भगवतः पञ्चायुधपरिपकृतः॥ सोऽयं सङ्कर्षणाख्योऽभूत्तदेकान्तवपुर्धरः रुक्मामा सो ऽयममलः सर्वशास्त्रेषु शब्दितः ॥ सोऽयं प्रधुमनामाभूत्तदेकान्तवपुर्धरः। হুৰীমনীন্ধায় হে দুষ্ট হন। ततो नानाऽनिरुद्धोऽयं स्वयमेवाभवन्मुने । तदेकान्तवपुर्युक्तस्वादाविकघनप्रमः" । इति भगवच्छाख्ने सृष्ट्यादयः संसारिरक्षणामुपालकानुग्रहश्च ब्यूहकृत्यानीत्युक्तम् । चतुर्विधः स भगवानित्यत्र खातुर्विध्याभिधानं वासुदेवस्यान्तर्मावेण । হলদহ জ্বা জা জি হুংফন জ্ঞাছ- परत्वे ज्ञानादयः षट् पूर्णा, व्यूहे छौ दो गुणौ प्रकटौ। परत्व इत्यादिना "सम्पूर्णषड्गुणस्तेषु वासुदेवो जगत्पति" इति, "पूर्णस्तिमितषाड्गुण्यो निस्तरङ्गार्णवोपमः। पाणां युगपदुन्मेषागुणानां स्वप्रचोदितात् । अनन्त एव भगवान् वासुदेवः सनातनः" । इत्युक्तप्रकारेण वासुदेवरूपपरत्वे शानबलैश्वर्यवीर्यशक्तितेजांति षड्गुणाश्च परिपूर्णा इत्यर्थः । सङ्कर्षणादिरूपे- "न्यूहे तनावशिष्टं षड्गुणानां वियुगं मुने । अनुवृत्ति भजत्येव तत्रतत्र यथातथम् ॥ इत्युक्तप्रकारेणावशिष्टगुणचतुश्यस्य तत्र तत्र वर्चमानत्वे(१)ऽप्य- अधिकृतकार्यानुगुणं गुणद्वयमेव प्रकायत इत्यर्थः । "गुणैः षभिस्वेत प्रथमतरमूर्तिस्तव बभौ ततस्तिस्त्रस्तेषां त्रियुग युगलैहि त्रिभिरभूः । व्यवस्था या चैषा ननु बरद साविष्कृतिवशाद भवान् सर्वत्रवत्वगणिन महामङ्गलगुणः" || (१) प्रवर्तमानत्वेऽनीति पु. पा.। 8 ·१०४ तवनयम् দুম্বই: জুইজহাকাল ভাগ আg খিছু সজ্ঞাহালা মুখবিবাঘিয়ালি कृत्यानि प्रत्येकाभिधातुं विधार्थ प्रथम सङ्कर्षस्य प्रकारमाह- तन्त्र सङ्कर्षणो ज्ञानवलाभ्यां युक्तो जीवतस्थमाधि প্লাক্স সং অদূৰ লিষ্ট প্রাঙ্গা মা প্রাদে तनं जगत्संहारं च करोति । तत्र सङ्कर्षण इत्यादिना । ज्यूहरये लङ्कर्षणः- "तन शानबलम्हादपं सङ्कर्षणं हरे" । इति, "भगवानच्युतोऽत्थं षड्गुणेन समेधितः । बलशानगुणौ तस्य स्फुटौ कार्यवशानुने" ॥ इत्युक्तप्रकारेण सर्वगुणानां सत्वेऽपि कार्यानुगुणं ज्ञानबल्लाभ्यां "सोयं समस्तजीवानामधिष्ठाततया स्थित" इति, "सपूर्षणस्तु देवेशो जगत्त्रष्टुमनास्ततः । जीवतस्वमधिष्ठाय प्रकृतेस्तु विविच्य तम् ॥ इति चोक्तप्रकारेण प्रकृती लीनजीवतत्वमधिष्ठाय लेनाधिष्ठानविशे. घेण तत्प्रवने मरूपविशेषो यथा भासते, तथा विविच्य-- "विवेकानन्तरन्देवः प्रद्युम्नत्वमवाप सः" । इति, सोऽयं प्रद्युम्ननामाभूतदेकान्तवपुर्धरः। इति चोक्तप्रकारेण प्रधुनावस्था प्राप्य, "शासप्रवर्तनं चापि संहारं चैव देहिनाम् । बलेन हरतीदं स गुणेन निखिलं मुने। ज्ञानेन तनुते शास्त्रं सर्वसिद्धान्तगोचरम् । वेदशास्त्रमिति ख्यातं पञ्चरात्रं विशेषतः"॥ इति चोक्तप्रकारेण वेदशास्त्रप्रवन जगत्संहार व करोतीत्यर्थः । অথ মন্থর সাহা= प्रद्युम्न ऐश्वर्यवीयाभ्यां युक्तो मनस्तत्वमधिष्ठाय धर्मोपदेशं मनुचतुष्टयप्रभृति शुद्धधर्गसृष्टिं च करोति । *प्रद्युम्न इत्यादिना* | प्रद्युम्न:-- 'ऐश्वर्यवीर्यसम्भेदादूपं प्रधुम्नमुच्यत' । इति, "पूर्णषड्गुण एवायमच्युतोऽपि महामुने। गुणावैश्वर्यवीर्याख्यौ स्फुटौ तस्य विशेषतः" ।

·भाष्योपहितम् । इति चोक्तप्रकारेण सर्वेषु गुणेषु सत्खपि कार्यानुगुणं विशेषेण स्फु. टाभ्यामैश्वर्यवीयाभ्यां युक्तः- "मन लोऽयमधिष्ठाता, मनोमय इतीरितः" । গুন্তুকসজ্জা ফ্লাল ফালায় "ऐश्वर्येण गुणेनासौ सृजते तचराचरम् । वीर्येण सर्वधर्माणि प्रवर्त्तयति सर्वशः ।। इत्युक्तप्रकारेण शास्त्रार्थानुष्ठानरूपाणां धर्माणामुपदेश- "मजूनां सर्गमकारोम्मुखमाहूरुपादतः। चतुर्णा ब्राह्मणादीनां सर्गart जगस्पतिः ॥ द्विजयुग्मं क्षत्रयुग्मं वैश्वयुग्मं तथैव च । मिथुनं च चतुर्थस्य एतन्मनुक्षतुय । मनुश्या मानवशतं स्त्रीमिथुनतो भवेत् । एकैकं वर्णभेदेन लेभ्यो मानवमानवाः ॥ सहसा खम्बभूवुश्च स्त्रीपुंमिथुमतस्तथा । मनुष्याश्च ततस्तेभ्यो बभूवुर्वांतमत्सराः॥ एते हि शुद्धसत्वस्या देहान्त नान्ययाजिल:(१)। निराशाः कर्मकरणान्मामेव प्राप्नुवन्ति ते ॥ अय्यन्तेषु च निष्णाता द्वादशाध्यात्मचिन्तकार। ब्यूहानुवृत्ति सततं कुर्षले ते जगत्पतः॥ तृतीयेन जगद्धात्रा निर्मिता मनसा स्वयम् । হয়ঞ্জালাল লিন্তিনা হাঃ। इत्येष शुद्धवर्गोयं गणेश तब कीर्तितः। इति विश्वक्सेनसंहितावामुकप्रकारेण मुखबारुपादजान्मिथुनरू. पब्राह्मणादिमनुचतुष्टयप्रभृतीस्तेभ्यो मनुभ्यो मिथुनारप्रत्येक वर्णभेदेन मानवशतं तथैव स्त्रीपुंस(२)मिथुनरूपं तेभ्यो मानवेस्यो मानवमानवा. स्तेभ्यो मनुष्यरूपाश्चिमत्सरान् शुद्धसत्वस्थान्देहान्तपनन्ययाजिनः फलाभिसन्धिराहित्येन भगवत्समाराधनरूपाणि कर्माण्यनुतिष्ठतो वेदा. न्ते निष्णातान् द्वादशाक्षरीमुखेनाध्यात्मचिन्तकान् सर्वेश्वरस्य ब्यू हानुवृत्ति सहा कुर्वतो भगवन्तं प्राप्नुवतः शुद्धवर्गान् सृजति । (१) नान्ययायिन इति पुस्तकपाठस्तत्रापि स एवार्थों द्रष्टव्यः । (२) स्त्रीपुमिति पु. पा. १४ HARMA ·सवत्रयम् ওয়ালিসাদা अनिरुद्धः शाक्तितेजोमवई युक्को रक्षणस्था लक्ष ज्ञानप्रदानस्य काल सृष्टर्मिश्रदृष्टश्च निर्वाहकः । মাল চুত্যাগ, জালিঃ "शक्तेिजासमुत्कर्षादनिरुद्धतनुहरिरिति, पुरुषोपि महाध्यक्षः पूर्णपाड्गुण्य उच्यते । शक्तितेजोगुणौ तस्य स्फुटौ कार्यवशान्मुने । इत्युक्तप्रकारेण सर्वेषु गुणेषु सरस्वपि कारानुगुणाभ्यां शक्तिः 66 तेजाभ्यां युक्ता शत्या जगदिदं सर्वमानन्ताण्डनिरन्तरम् । बिभर्ति पाति च हरिमणिसानुरिवाणुकम् । तेजला निखिलं तत्वं ज्ञापयत्यात्मनो भुने ॥ इत्युक्तप्रकारेण जगद्गह्मणस्योजीवनहेतुतत्वज्ञानप्रदानस्थ মুলাথিয়াক্কুল ছাত্তাখালু। জুসন্ধা স্থলাথিয়ন্ত্রসজ্জায় तुरीयोऽयं जगन्नाथो ब्रह्माणमसृजत्पुनः । मुख्यपाहूरुपज्जातो ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ॥ चतुर्विधो भूतसर्गस्तेन पृष्टः स्वयंभुवा । ब्राह्मणाद्यास्तथा वर्णा रजम्प्राचुर्यतोऽभवन् ॥ त्रयीमार्गेषु निष्णाताः फलवादे रमन्ति ते । देवादीनेव मन्धाना न च माम्मेनिरे परम् (१)॥ तमम्प्रायास्त्विामे केचिन्मम निन्दां प्रकुर्वते । आराध्यं च नियन्तारं न जानन्तः परस्परम् ॥ संलापं कुर्वते व्ययं वेदवादेषु निष्ठिता ! मां न जानन्ति मोहेन मयि भक्तिपराङ्मुखाः ॥ स्वर्गादिषु रमन्त्येते अवसाले पतन्ति ते। कामात्मानो महाभाग जरामरणयोगिनः॥ नुवन्त्येते विजा मोहाचे हि संसारवमनि । इत्येष मिश्रसर्गस्तु गणेश तव कीर्तितः ।। इति विश्वक्सेनसंहितायामुक्तप्रकारेण ब्रमणो मुखबाहूरूपाजा. नां ब्राह्मणादिवर्णानां रजःप्रचुराणां पूर्वभागमार्गनिष्णातानां फलवाद (१) वरमिति पु. पा. ।

·भाष्योपबृंहितम् । आरमता(१)मीश्वरं विना देवादानेवारराध्यतयाऽध्यवस्यतां तत्र केषां. चित्तमःप्रचुराणां भगवनिन्दा कुर्वतामाऽऽराध्यं नियन्तारं तम जानता व्यग्राणां वेवादे मनो निवेश्य परस्परन्तमेव संलपतामत एव भग. ज्ज्ञानशक्त्योरन्वयशुन्यानां स्वर्गादिश्वाऽऽरमताकर्मफलावसाने उघः पततां कामविषयमनस्कानां जरामरणभाजां संसारमार्गगामिना सृष्टि रूपां मिश्रवर्गसृष्टिं च करोतीत्यर्थः, 'अण्डमण्डकारणानि च स्वयमुः त्पादयति, अण्डान्तर्गतवस्तूनि चेतनान्तर्यामी लन्नुत्पादयतीति लम- ष्टिः सर्वाप्यद्वारिका, व्यणिसृष्टिः सर्वा सद्वारिकेति प्राक् स्वयमुक्त- स्वात्, अस्मिन्नण्डे बद्धात्मलमष्टिभूतो ब्रह्मा जायते, ततः पूर्व स्वसं. कल्पेन भगवान्स्वयमेव सृजति, अतः परं ब्रह्मणोऽन्तर्यामी सन्सृजती. ति श्रीकृष्णपादोक्तेश्च व्यष्टिसृष्टिः सर्वापि लद्वारिकैवाजीकार्या, अतः प्रद्युम्नकृत्यत्वेनाभिहिता शुद्धवर्गसृष्टिरवारिका, अनिरुकत्यत्वेनाभि- हिता मिश्रसर्गसृधिः सवारिकेल्यमिधानमयुक्तम्, तस्माच्छुद्धवर्गसृ. ष्टिमिश्रवर्गसृधिश्च सनारकसष्ठौ चेतनानां कर्मविशेषमयुक्तसङ्कल्प. विशेषेण भवेतू, एतच्छुद्धवर्गसृष्टमिश्रवर्गसृष्टेश्च भगवतः श्रवणानन्तरम् भगवन्देवदेवेश सर्वज्ञ परमेश्वर । किमेष भवता सृष्टो मिश्रसों जगत्पते शुद्धसृष्टिं विहायैषां निर्दय(२) पुरुषोत्तम । इति विश्वक्सेनेन पृष्टः(१)- विहाय शुद्धलगेच मिश्रलक्ष्य कारणम् । शृणुष्व गणनाथ त्वं दयालुनिर्दयो न च ।। लार्वज्ञोऽहं न सन्देहस्तथापि च सृजाम्यहम् । अनाविद्यालंकृष्टशेमुषीकामरानहम् ॥ तान् वीक्ष्या()शानलझंतु निषि करणं तथा। विहिताकरणं चापि वीक्ष्यैषामपराधकान(१) ॥ मिश्रल करोस्येवं ब्रह्मणा परमेष्ठिना। एवं सुकृतलेशन शुद्ध सर्ग कमि च ।। मनुप्रमुखसर्गोऽयं शुद्धसों मयेरितः । शुद्धसत्वमयाः सर्वे मद्भक्तिनिरताः सदा ॥ (१) रमतामिति पु. पा.। (२) निदर्यः इति पु. पा.। (३)विश्वक्सेनपृष्ठ इति पु. पा.। (४) नरानिहन्तान्वीक्ष्येति पु. पा. । (५) विक्षषा मयाराधकानिति पुस्तकातः पाठोऽस्ति ·বলম্ব ०० । समाचैनपा मचानपरिहिताः। नमस्यन्ते महामागा महात्मानो जितेन्द्रियाः भल्या परमथा चैव प्रपच्या वा महामुने । प्राप्य वैकुण्डमालाधन निवन्ति तेऽन्यथाः ।। एवं लघु कुर्वन्तु मानवेषु मुमुक्षुषु । ছি। লালাখান্নাঘর্জা জুলু স্থা इति शास्था मिला: क्रियते लीलया गया। इति भगवानाह । एक यूहकारा उपपादिताः ॥ अथ विमवप्रकारान् विश्रणाह- विभवोऽनन्तोऽपिविविधो()गौणमुरूपभेदेन भिन्नश्च । विभव इत्यादिनाम "विभवोsणि तथाऽनन्तो विवीध परिकार्यते। गौणमुख्याधिमारग्रेश शास्त्रेषु [च] हरेर्मुने" ॥ ति, प्रादुर्भावो द्विधा प्रोक्तो गौणमुख्यविभेदतः"। इति चोक्तप्रकारेण निमयः परिगणनाशयोऽनन्तो, गौणमुख्या- भेदेन विविधश्वेत्यर्थः । विभवो नामेतरसजातीयत्वेनाविर्भावः। अत्र गौणोऽमुख्या, मुख्यः श्रेष्ठः । गौण आवेशावतारः, मुख्यः साक्षादच. तार | आवेशश्च स्वरूपावेशः शकचावेश प्रति द्विविधः । तत्र स्वरू. पावेशा स्वेन रूपेषा लहावेशः । स च परशुरामादीनां चेतनानां शरी. रेषु स्वासाधारणविग्रहेण सहावेशः शक्तथावेशः कार्यकाले विधिधि वादिचेतनेषु शक्तिमात्रेण स्फुरणम् । অখ অবিলুথ ভাগলিক জ্ঞ ব্যাগ খা= मनुष्यत्वं तिर्थक्त्वं स्थावरत्वमिव गौणस्थानि- छयाssगतं न स्वरूपेण । *मनुष्यत्वमित्यादिना "मदिच्छया हि गोषत्वं मनुष्यस्वमिवेच्छया । शुकरत्वं च मत्स्यात्वं नारसिंहत्वमेव च ॥ यथा वा दण्डकारण्ये कुब्जानत्वं ममेच्छया। यथा वाजिमुखत्वं च मम लङ्कल्पतोऽभवत(२) ॥ लेनापते ममेच्छातो गौणत्वं न च कर्मणा"। इत्युक्तप्रकारेण रामकृष्णादिमनुष्यत्वं मत्स्यादितिर्यकत्वं कुब्जा. (१) अनन्तद्विविध इति पु. पा. । (२) भवेदिति पु. पा.। ।

·भाध्योपहितम् । १०९ भ्रत्वरूपं स्थावरत्वमित्येतत्सर्व यथा ममेच्छया जातम् , तथाऽवेश. रूपं गौणत्यमपीच्छयाऽऽगतमित्याका सम अप्राकृतस्वालाधारणवि- प्रहेण सह नागतमित्यर्थः । उपात्तवचनैरिच्छया प्रयुक्तवाभिधानेऽपि गौणस्य मनुष्यत्वादिवदऽप्राकृतदिव्यसंस्थानामितरजातीयं कृत्वाऽव ताररूपत्वाभावाद स्वरूपेण नागतमिति सिद्धम् । अथोपास्यत्वानुपास्यत्वकथनमुखेनोभयोर्विशेष दर्शयितुं प्रथम मु. ख्यविभवस्योपास्यत्वं सहेतुकमाह- तत्राप्राकृताविग्रहा अजहत्स्वभावविभवा दीपादु. त्पन्नदीपथ(१)स्थिता मुख्पप्रादुर्भावाः सबै मुमुक्षुणा- मुपास्याः । तत्राप्रावतेत्यादिना उभयविध विभवे "प्रादुर्भावास्तु मुख्या ये मदंशवादै विशेषतः । अजहत्स्वभावाविभवा(२)दिव्याप्राकृतविग्रहा॥ दीपाहीपा इवोत्पन्ना जगतो रक्षणाय ते । अा एव हि लेनेश संसृत्युत्तरणाय ते ॥ मुख्या उपास्या सेनेश धनव्यानितरान् विदुः"। इत्युक्तप्रकारेणाप्राकृतविग्रहा: "अजोऽपि सन्न व्ययात्मा भूताना. मीश्वरोऽपि सन् इत्युक्तप्रकारेणापरित्यक्ताजत्वाव्ययत्व सर्वेश्वरत्वा. दिस्वभावा अत एव दीपादुत्पन्नाः स्वकारणदीपस्वभावयुक्ताः दीपा इव स्वकारणविग्रहतुल्यस्वभावा मुख्य प्रादुर्भावाः सर्वे मुमुक्षूणामुपा. स्था इत्यर्थः। विधिशिवपावकव्यासजामदग्न्यार्जुनवित्तेशादिरू- पा गौणप्रादुर्भावाः सर्वेऽहङ्कारयुक्तजीवाधिष्ठातृत्वा- न्मुमुक्षुणामनुपास्याः। अथ गौणविमवस्थानुपास्यत्वं सहेतुकमाह- विधिशिवेत्यादिना "अनानपि वक्ष्यामि प्रादुर्भावान् यथाक्रमम् । चतुर्मुखस्तु भगवान् सृष्टिकार्ये नियोजितः ॥ शङ्कराख्यो महारुद्रः संहारे विनियोजितः। (१) प्रदीपेति मूले टीकायां च पाठः । (३) अदंशस्वादिविशेषतः अजहत्स्वभाविभवा इति पुस्तकगतः पाठः ।

·কম্বথ গনীলাখাল আর দুই জঞ্জালৰ ছাবিঃ ॥ वेदानां व्यसने तन देवेन विनियोजितः । अर्जुनो धन्विना श्रेष्ठो जामदछन्यो महानृषिः ।। वसूनां पावकश्चापि विशश्च तथैव च । एवमायैश्च सेनेश प्रादुर्भावरधिष्ठिताः॥ जीवात्मानः सर्व एते नोपास्या वैष्णवैः सदा । आविष्टमात्रास्ते सर्वे कार्यार्थममिताते ॥ अमाः सर्व एवैते विरुद्धस्वान्महामते । अहङ्कृतियुताश्चमे जीवमिना ब्यधिष्ठिताः" ।। इत्युक्तप्रकारेण सृष्टिकर्ता ब्रह्मा, संहारकृतः शिवपाषकादया, वेदव्यसनकुव्यासः, दुष्टक्षत्रियनिरासको जमदग्निपुनः परशुरामः "अकार्यचिन्तासमकालमेव प्रादुर्भवंश्चापधरः पुरस्तात्" इत्युक्तप्रका- रेण चापधारो रक्षकः कार्यवीर्यार्जुना, औदार्थप्रधानो वित्तेशः । आदिशब्देन क्रोडीकताः ककुत्स्थमुचुकुन्दप्रभृतयः। एते गौणप्रादु. भर्भावाः सर्वे स्वातम्यरूपानकारयुक्काम् जीवाल्कार्थार्थमावेशमुखेना- धिष्ठिताः । अतो बुभुक्षूणामेवोपास्या, न तु मुमुक्षुणामित्यर्थः । व्यास जामदग्न्या नेत्यत्रार्जुनः पाण्डुपुत्रोऽर्जुनो वा, तस्याप्यावेशावतारत. येतिहासादिवमिधानात् । इदं गौणप्रादुर्भावानुपास्यत्व- "ब्रह्मरुद्रार्जुनव्याससहस्रकरभार्गवाः। ककुत्स्थानेय कपिलबुद्धाधा ये सहाशः ॥ যাবহালা বিছানাল্ডাঙ্গা। अनुपाख्या मुमुक्षूणां ययेन्द्राग्न्यादिदेवता" इति संहितान्तरे ऽप्युक्तम् । ननूपात्तवचनेषु बुद्धमुनेरप्यवतारको नाभिधानं स्वेन रूपेणावतीर्णवा(१)नित्यस्मादाचार्यवचनैर्विमिति चेत् ? न, कल्पभेदेन तथाऽभिधानोपपत्तेः । जामान्यस्या स्वरूपावे. शावतारत्वेऽपि शस्थावेशः लहपाठस्तु स्वरूपाचे शल्यापि शक्तिविशे- षकतत्वादित्यवधेयम् । एवं विमषानामानन्त्यन्तदूगर्माणमुख्याविभागं, त. दुगौणमुख्ययोः पररूपरविरोधं चावोचत् । अथ पूर्वोक्तपरब्यूहानां मुख्यविभावानां चाचान्तरभेदस्य तेषां भुजायुधवर्णादिभेदस्य च वक्तव्यत्वेऽपि तदनभिधानस्य हेतुमाह-- नित्योदितशान्तोदितादिभेदो जाग्रत्संज्ञाऽऽदि- (१) अवतृतवानिति पु. पा.

·, भाष्योपबृहितम् । चातुरात्म्य केशवादिमूर्त्यन्तराणि षडूर्षिशदभिन्न पदमनाभादिविभवा उपेन्द्रत्रिविक्रमदधिभक्तहयग्री वनर नारायणहरिकृष्णमयकूर्मवराहावतारविशेषा. स्तेषां भुजायुधवर्णकृत्यस्थानादिभेदाश्च दुरवधारत्वा' दूगुद्यतमत्वाच्च नोच्यन्ते । नित्योदितेत्यादिना । नित्योदितशान्तोदितादिभेद इति । "नि- त्योदितात्सम्बभूव तथा शान्तादितो हरिः' इत्याद्युक्तप्रकारेण नित्य मुक्तानुभायो नित्योदितसंज्ञकः परवासुदेवः, तत उत्पन्नः सङ्कर्षणव्यू: इकारणभूतः शान्तोदितसंशको व्यूहवासुदेव इति वासुदेवमूर्तिभेदः । व्यूहाश्चत्वारस्त्रय इति शास्त्रेधूच्यन्ते । चतुर्षु सत्स्वापि त्रय इत्यभिः धान व्यूहवासुदेवस्थ पररूपानुसन्धेषगुणभेदाभावादित्यभियुक्तोके रस्थ ग्रन्थकूतो व्यूहत्रयाभिधानस्थात्र ब्यूहवासुदेवाभिधानस्य न विरोधः । जागत्संज्ञादिचातुरात्म्यमितिशान्तोदितात्पत्तिकथनानन्तरं- "चातुरात्स्यमथाप्यण्डं छपया परमेष्ठिनः। उपासकानुग्रहार्थ यः परश्चेति कीर्त्यते ॥ शान्तोदितात्प्रवृत्तं च चातुरात्म्यत्रयन्तथा । उपासकानुग्रहार्थ सेनेश मम तत्पुनः ॥ सुषुप्तिस्वमसंज्ञ यज् जाप्रसंशं तथा परम् । चातुरात्म्यां महाभाग पञ्चमं परमेश्वरम् ॥ इति, "आद्यो ब्यूहो मया प्रोक्तो ह्यपरं त्रितयं शृणु । उपालकानुग्रहार्थ स्वप्नादिपदसंस्थितम् ॥ स्वप्नावस्थाभेदस्तु ध्यायिनां खेदशान्तये । तत्तत्पदस्थजीवानां तनिवृत्यर्थमेव च ॥ स्वप्नाद्यवस्थाजीवानामाधिष्ठातार एव ते। कर्मात्मनां च लेनेश तत्पदस्थो ममेच्छया। उपास्योऽहं महाभाग यदभेदप्रयोजनम्"। इति चोकप्रकारेणोपासकानुग्रहार्थ स्वकृपया कृतं ध्यायिनां खेद. शान्तये तत्तत्पदस्थजीवानान्तनिवृत्तये तत्तरपदस्थजीवानामधिष्ठा. तृत्वेन तत्पदस्थस्य कर्मवश्यानां जीवानामुपास्यत्वेन यद मेद(१)प्रयो. जनक ब्यूहचतुष्टयेऽपि प्रत्येक जाप्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयसंज्ञक(२)चतूक पवत्त्वमित्यर्थः केशवादिमृत्य॑न्तराणीति । (१) उपास्यत्वैकपदभेदेति पु. पा. । (२) तुरीयं सशकेतिः । 10 ·বন্ধু মাষঃ জ্বী স্কুলগাথা। ইহাজাভা স্লাজা এ স্যাজ্জ্ব নানাঃ ঘক্ষাঃ এই গালি তাহারই। ছাল, केशवास्त्रियं तत्र वासुदेवाद्विभाब्यते । ছক্কা খাৰ গৰখন ৷ লিজিমাৰ গাঁ মাঞ্জালি স্কুল। ছুষ্টি সলিড়াছান”। কমাত্র তান্তুি গুলা ছাৰীৰ স্কুলটি স্থ यिनां तापशान्स्थाणि व्यूहचतुष्टयात्प्रत्येक वितयं त्रितयमुत्पशानि মুন্না আঃ রুয়ান্তানংঃ অম্বিয়াঃ না भादिविभवा इति। ‘বন্ধনামাঙ্কিা স্বর্ণ বিলীয়ান । আত্মত্যss(ং)মাঘাইল । এ কি বলালাঙ্কিাঃ হাঃ। লিংগৃষ্মা বাথা মুন”। হুযুগ্ধয়াৰ বাৰ্ছ।খালানাথদ্মাঃ সুঘানসূয়া বলি খ্রিদ্ধা ঘয়ালালাহৰহাখা হবে। ঘন ও সুস্থ নাঃ নিঃ বৃক্কলঃ কায়ছা নৰ বলছি। पद्मनाभो धुवोऽनन्तः शक्त्यात्मा मधुसूदनः । ত্মিা অবিতা লিখী নজমঃ। ক্ষ্মীমালা ভাজা মা ভালো। জোনালায় ল ফাউঃ। জুহু লৰা গ্ৰীষ্মকাথা। श्रीपतिर्भगवान्देवः कान्तात्माऽमृतधारकः । বালিংঙ্গাইলামঃ ফাহিলা। তালান্ত হয়ঞ্চ জুয়া ছাড়ঃ । অঙ্গগ্রহী জলছানথা। देवो वामनदेहस्तु सर्वव्यापी त्रिविक्रमः । লা লাঘৰ ৰিঃ তানথৰ । ज्वलत्परशुधृग्रामो रामश्चान्यचतुर्गतिः । '! (৭) আঁশখা ভঁড়ান। ছুরি , না।

·भाष्योपहितम् । ইং মায়ারুল্কী ঘষান্তস্বিনঃ নুঃ । গিহাজ জ ইন লম্বা চুল। কাগজবিহনকান্ধলভিছিনাকাঙি নি- লভিয়াখা হলো নানা ফালাক্ষ লিঃ। অদ্ভুমি কুষ্টিয়ায় গুঞ্জন দত্মাহর স্থায় হাঃ। উ স্ব স্কবিদ্যালযথানা ওবাহনঃ ! রেনিজ্জিাম স্থযালাবিদ্যালয় স্কুলাঙ্গল দ্বিাস্ত্র হাল - অন্নানঘাত্রির কালিয়াখালি জায়াকিলা- একলামঞ্জিঃ স্থান দূৰীয়ছল কিন্তু স্বাস্থবালি কিলা ল্যাগ নি মহানাক্কিা মারাত্মক "पूर्वोत्पन्नाद्वैभवीयात् प्रादुर्भूतो महेश्वरः । সামানখালা বানু জাফফ লুঃ | ভচ্ছা খাম্বানু মিৰিৱৰি। জুলি অহা নাম গুগুল মথঃ আফজাহঃ গুথা(ং)। বী ল্যখ্য ভূৰি ফুলৰ । इति पृथगभिहिताः । इन्द्रस्य सहायभूतो जगद्रक्षणकृदुन्द्राव. মাৰঃ ক্ষীন্দ্রিীজানু জানা অজ শুরঙ্গামা যাঃ। গুলমালামাল ঘিাষণাঃ। মালাখা মুখ প্লীবাবাঃ। বিশ্বস্বান্ত ঘিা জন্মাহনায়াখা- অন্যা। মাথা চালিলা তাহwজঃ চুঙাম্রাল , অন্যায়ঃ মৰা নগ্রাহমুস্তুম হল বিঘা জয় কুঞ্জ অঙ্কুমঘনা জায়িল জাজবা ভাবন্ধিক্ষতা, মনঅস্ত্র। *तेषां भुजायुधवर्णकृत्य स्थानादिभेहाश्चेति तेषां पूर्वोक्तानां पर. ब्यूहविभवानाम्- “ভালুখালা লিয়া কনসনতন্ত্র মন। জামই আন্তই বহা সুষ। মানৗকন্তু জি প্লামা খাল। आदिदेवो जगन्नाथो वासुदेवो जगपतिः ॥ ল। দুষমন্তব্ধ এক নাজিন নালিঃ। नित्योदितः शान्ततनुरास्ते व्योमनि षड्गुणः ॥ (৭) আখী। অর্থনি , ।

·লঞ্জ ছায়ায় জিঞ্জলিঃ গুথালঃ ৪ জ্ঞায় অদ্ভুক্ত হল যায়। স্থাঃ গ্রন্থ গুদ ফাহদ্ধি ! ব্দ বুজা যাঃ ক্ষঘিাঃ । লাজু তন্ত্র মা তাজতলাগাই। লই মা আ ত্ম জালুল(?) । নুঃ ই লীলাঞ্জলছু। দুলালাগা একলাত্মক এই সুঘ্য অমঃহয়নি। অন্তস্থ ক ঘন্নাজম্বিসু। লাক্স সামগ্ৰামৰ অ। ক্সক্তৃথার্থ অনুমত্বিল্পমন অনুজ জুই নাস্থিঞ্জিককন্দ্র। মুহিতুর খাকান । অনুলিখ লাখ ৪ফাও। অঞ্জঘা স্ব হুয়াহালু ৷ অনগ্রহ ঐ আঠান্ধয়ানাসমু”। इत्यादिमिक्ता भुजभेदा वर्णभेदा एतेषां व्यूहभेदविभवभेदानां কাৰণাগ্রাঃ। জুম্মা আখ চাঙামায সুবি ভাল মন্ধ থালা গাহাইল দাত্তীয়া মুঘকাল্পন্দিৰাঘ- অর্থঃ । হাঃ হাস্থলমন্ত্র লাভযুক্ত ছুলি । দুধ - সিম্বিয়ান ও নাথি ক্লান্তমহাক্ষয়ালালাবি ৫ার লায়ন । লন্ত ভান্ধ জাল ইন কম, অৰুৰষ্যাল জ্বী জনখিল লা अवताराणां हेतुरिच्छा। অনাহযালান গত? ঃ তিরক্টর আদি কর নীলালি - মানি, অনন্যা” trথাকামকায় অনুস্থিৰখীকালাকানা- যা : ‘ল’ ছুটি কাট, কান লালী। শাঝামাঝি” গুন অনীকছু। স্বামলায় স্নান অঞ্চ। মাথা নুযুল স্থানান্ত ব্যালিলিতা- ক লাফিকুখাবি। তাজীনাশিনীহ” দুস্থাটি। (1) জালাল , । দর প্র ·m भाष्योपबंहितम् । ११५ "इयं वैयूही बै(१)स्थितिरथ किलेच्छाविहलये विभूतीनां मध्ये सुरनरतिरश्चामवतरन् । सजातीयस्तेषामिति तु विभवाख्यामपि भजन करीश त्वं पूरें घरगुणगणैस्तान स्थगलि" ॥ इति । "एवं स्थिते स्वदुप(२)संश्रयणाभ्युपायो मानेन केनचिदलप्स्यत नोपलब्धुम् । नो चेदमय॑मनुजादिषु योनिषुत्व. मिच्छाविहारविधिना समवातरिष्यः॥ इत्यादिनाऽवतारहेतुरिच्छेति कूटशैः सुविशदमाभिहितम् । नन्वस्त्वियं हेतुस्तथापि फलमेतेषामवताराणां किमित्यत आह- फलं साधुपरित्राणादित्रयम् । फलमित्यादि। "परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय लम्भवामि युगे युगे” । इति स्वयमुक्तप्रकारेण स्वस्मिन्प्रेम युक्तानां स्वानुभवं विना क्षण. कालमपि स्थातुमशक्तानां स्वदर्शनाशावतां साधुजनानां स्वख्य रूप. चेष्टिताssलोकालापादिदानमुखेन रक्षणम्, तद्विरोधिनां दुष्कृता नाशा, स्वाराधनभूतस्य क्षीणस्य वैदिकधर्मस्याऽऽराध्यस्य स्वस्य स्व. रूपं दर्शयित्वा स्थापनमित्येतत् त्रयमेव फलमित्यर्थः । "साधव उक्त लक्षणधर्मशीला वैष्णवालरा निर्मलारा मलमाश्रयणे प्रवृत्ता मन्त्रा. सकर्मस्वरूपाणां बाडानसागोचरतया मदर्शनेन विनाऽऽत्मधारणपो. षणादिकमलममाना क्षणमात्रकालं कल्पसहसं मन्वाना प्रशिथिल सर्वगात्रा भवेयुरिति मस्वरूपचेष्टितावलोकनालापादिवानेन तेषां परित्राणाय तद्विपरीतानां विनाशाय च क्षीणस्य वैदिकस्य धर्मस्य मदाराधनस्वरूपस्याराध्यस्वरूपदर्शनेन स्थापनाय च युगे युगे सम्म वामि, कृतित्रेतायुगविशेषनियमोऽपि नास्तीत्यर्थः' इत्यस्य श्लोकस्थाओं भावकाररुक्ता "ये भक्ता भवकिभोगमनसोऽनन्यायमसञ्जीवना. स्तत्संश्लेषणतद्विरोधिनिधनाद्यर्थ गजादीश्वर(३) मध्येऽण्डं यदवातरः सुरनराद्याकारदिव्याकृति. स्तेनैव त्रिदशेनेरैश्च सुकरं स्वप्रार्थितप्रार्पणम्(४)"॥ (१) इयं वै व्यूही वै-इति पु. पा. । (२) त्वद्रूपति पु. पा. । (३) बनाद्रीवरेति पु. पा. । ( ४ ) प्रार्थनमिति ए. पा. 1 ·ব্রহ্মথ মুন জ্বহীঠ । গুম্বজাৰ যাডশেঠি ছগুজায় আলোচ্ছিল দুন থ্রিীবিধিঃ কিঅয়খ ম লুঘাত মুস্তুম আলী কাগ ই জল কণী ত্রিনি অপু? #লঙ্কাধান্বিাঞ্চ। নিশা হয় । ক ও মিস্যা। জাহিঙ্কা কালি দুইলাখজুহাব্যজিজান ছeঙ্কাল লুবিভঞ্জা ল ন , किन्तु कर्मति चहित्यर्थः। অঘলাছ- বঙ্গ থা খাসীSঘলাই ইন্ধি ছলি ঘাবাঃ লঃ। রানাঃ Sদামি তালা কমান্ত জয় বঙ্গানুকম্বা”। হয়ঞ্জীৰমাণ মেঘ ৯ দ্বিগুনল স্বতন্ত্র । ভাস্বতন খা খাল ভূই। দ্ভিজালকুলীৰ কীৰা”। স্থার কথাগুলিছিলালুযথাশিলান হাবী মায়ের দুষ্ট স্তু রনি স্বাৰঃ জুন মুখ। एवं विभवमुपपाद्यान्वामित्वमुपपादयति । খাশিল্পলঃ অস্থিত্ব লিখ। জলিলালালি। ও ত্যাজ্জালী অলখনি, ওলঃ মৰি দুৱা জলয়া , । হি অ আ অ রুক্তি নি” অাঙ্গুিজ্জমাতা অনলাল মাস্ক কামাল। লিলিঃ স আমি জিজ্ঞাষালীন অঙ্ক ব্যাধি লা নিন ব্যাঙ্ক অত্যাখা নিখকুলাঙ্গাল ও विविधत्वादुभयमण्याह- स्वर्गनरकप्रवेशादिसर्वावस्थास्वपि सकलचेतनानां মুঙ্কাল নালন্তনাথ বিশ্বাৰিখ মুগ্ধ ·भाष्योपबृंहितम् । येण विग्रहेण सहितस्य तेषां ध्येयत्वार्थ तान् रक्षितुं च बन्धुभूतस्थ हृदयकमले स्थितिश्च । स्वर्गनरकेत्यादिना* | "अन्तयामिस्वरूपं च सर्वेषां बन्धुवत् स्थितम्" इत्यारभ्य वर्गनरकप्रदेशेऽपि बन्धुरात्मा हि के शव" इत्यु कप्रकारेण पुण्यनिबन्धनस्वर्गप्रवेशपापनिबन्धननरकप्रवेशोभयनिव- धनगर्भप्रवेशादिषु सर्वावस्थास्वपि चेतनानां रात्रौ मठभोजयित्व दन्तः स्थित्वा सत्ताया रक्षकत्वात्सहायभूतस्य तान् कदाचिदपि त्य- क्युमशकल्यान्तरात्मतयाऽवस्थितिः। “अङ्गुष्ठ(१)मा पुरुषो ज्योति. रिवाधूमक" इति "नीलतोयहमध्यस्था विद्युल्लेखेव भास्वरा" इत्या. दिषूकप्रकारेणातलीरूपश्यामलं (२) स्वात्मानमकुण्ठमयन्त्या तप्तका- वनस्पृहणीयकान्त्या नीलतोयदं प्रक्षमाया विद्युल्लेखयेव(३) स्थित- स्वादु बाह्याविषयप्रवणं मनस्ततो निवर्त्य स्वस्मिन्प्रवणं कुर्वता शुभा. श्रयेण सह तेषां चेतनानां ध्यानरुच्युत्पत्तिकाल एव ध्येयत्वार्थ बुद्ध्या- दिनियमनेन सद्रक्षणार्थ च नारायणत्वयुक्तोदरलम्बन्धेन बन्धुभूतस्य "पाकोशप्रतीकात्रं हृदयं चाप्पयोमुखम्" इत्युक्का हृदयकमले स्थितिरित्यर्थः । अन्तरात्मत्वं प्रथममुक्ता बता सविग्रहस्य हृदयकमले स्थितिमभिधाय समापन विग्रहयोगप्रयुक्तपरत्वाद्यमिवानप्रकरणत्वात्। एवमन्तर्यामित्वमुपपादितम् । अथार्चावतारमुपपादयति- अर्चावतारश्चेतनानामभिमतेषु द्रव्येषु विभववि. शेषेभ्यो वेलक्षण्यन देशकालाधिकारिनियम विनापरा. धानपश्यतोऽर्चकपरतन्त्रसमस्तव्यापारवत आलयेषु गृहेषु च बर्तमानस्य स्थितिः । *अर्चावतार इत्यादिना । आश्रिता यत्किञ्चिद्रव्य स्वस्थ विग्रहः स्वेन कल्पयन्ति चेत ? तदेव स्वस्य विग्रहत्वेनाङ्गीकरोतीत्युक्तप्रकारे। (१) अथाङ्गुष्ठति पु. पा.। (२) प्रकारेण रतीरूपं श्यामलमिति पु. पा. । (३) गसन्ती विद्युलेखेवेति पुस्तकगतः पाठस्तु प्रामादिकः, व्यस्तपदोपात्तोपमा. यामुपमानसमर्पकपदस्योपमेयसमर्पकसमावविभजिकत्वस्य तन्त्रस्वात् । किञ्च, असतेरत दातेस्वाच्छता चिन्योऽनुदात्तत्वलक्षणस्यात्मनेपदस्य चक्षिको विचक्षणाद्यर्थमनुदातेरव स्यावश्यकस्वेऽपि छित्त्वालिङ्गादनित्यत्वज्ञापनात्स्फायनिर्मो कसन्धीत्यादिवा सः। एते नायन्स्येत्यपि ब्याख्यातम् , इट किट किटीति अश्विरस्य वा द्रष्टव्यम् ।

·বন্ধু marana पाधिताना वेतनमायमिरतेषु स्वर्णरजतविलापर्यम्तेषु केचितु ৪g জযগুরু হাথ দুঙ্গানুঞ্জন অরথ ছুজ্জাস্থান্তুম হয়ঞ্জলুলামি স্থায়িত্ব স্ব सन्निधिं कुर्वन्यो रामकुष्णादिविभवविशेषेभ्यो बैलमण्येन भौमान केतनेष्वपि कुटीकुधिनस्युलप्रकारेण देशनियम चिनाऽर्चकत्यापेक्षा कालव्यतिरिककालनियम विना सकलरुचिमदर्थत्वात् अधिकारि नियम विना सशिधि करणा सलहिष्णुरित्युक्तप्रकारेण सर्वसहिष्णु स्वासतापराधान्लानपश्यतोऽर्च कपराधीनाखिलात्मस्थितिरित्युक्त- সন্ধা uৈথলালা লাজ অাবাইল কি तिरित्यर्थः। “अच्छा पूजाप्रतिभयोः" इत्युक्तस्वाद शब्दः प्रतिमाबाजी। অর্থনিয়ায় জিলানিবিহু ভৰি লংঘ gঙ্গাঙ্গী অন্ধহাত- भाव्यत्वं सर्वमर्थावतारे परिपूर्णम् । দ্বন্দিনলালা * মাজহারুনলীল থিয়া भिनिवेशेन विमुखाना चेतनानां स्वस्य रूपौदार्थगुणैमुख्यं दुरी कृत्य स्वविषये रुच्युत्पादकत्वं रुचिजननानन्तरं स्वं भजतां तेषां हृद. यस्य भोग्यत्वापादक शुभानयत्वन्तावन्मात्रेण विना स्वास्थैवोपायत्वेन स्वीकारे गुणागुणनिरूपणं विना सकललोकस्थानां शरणवरणाह: स्वम्(१)। उपायत्वमानं विना देशविशेषगमन एवानुभाव्यत्वं नान्य अति विप्रतिपत्चिर्यथा न स्यात् , तथा "वैलक्षण्यामिशाना माममृत. भूतं पश्यन्ती नेने अन्य(२)न पश्यत" इत्युक्तप्रकारेणानुभाब्यत्वमित्ये. तत्समाचावतारे परिपूर्णमित्यर्थः । "सुरूपी प्रतिमा(३)विष्णोः प्रसन्नवदनेक्षणाम् । कृत्वात्मनः प्रीतिकरी सुवर्णरुजतादिभिः কায় বা গুড়া দুস্থ জ্বিন্বই । विशस्थपास्तावोषस्तु वामेष मारूपिणीम् ॥ इत्येतदर्चावतार आश्रिताभिमतदा स्वस्य विग्रहत्वेन स्वीकृत्य तेषामुपास्यः प्राप्यश्च भवतीति भगवता श्रीशौनकेनोकम् । (१) शरणवाईत्वमिति पु. पा. । (२) ममामृत्तभूतं पश्यती नेत्रे ऽन्यमिति पुस्तकगतपाठस्तु लेखक प्रमादात् । (३) स्वरूपा प्रतिमामिति पु. पा. ।

·भाज्योपबृंहितम् । অধ্যাঘালা হাখিই স্ব স্ব মিথ্যাব--- स्वस्वामिभाषच्यत्यासं कुन्निज्ञ इवाशक्त इवास्व. तन्त्र इच च स्थितोप्यपारकारुण्यपरक्शा सर्वापक्षि- तानि ददातीति। वस्वामिमावेश्यादिनाक स्वित्वमात्मनि सञ्जाल स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम्" इत्युक्तप्रकारेण चेतनस्य स्वत्वं स्वस्य स्वामित्वं च व्यवस्थितम् , तथाप्ययं स्वीयवस्तुभिः सह स्वामिनं स्वात्मानमपि [यथा] सह पठेत् , तथा स्वामित्वं तस्मिन्स्वत्वं स्वस्मिश्च व्यत्यासेन स्वेच्छयैव कुर्वन् यः सर्वज्ञः सर्ववित , पराऽस्य शक्तिर्विविधैव श्रूयते, न तस्येशे कश्चना' इति "सर्वेश्वरः सर्वक् सर्ववेत्ता समस्त शक्तिः হইল” ছনি মক্কা ও মালদ্ভুল स्थपरकार्यानमिशोश इव स्वरक्षणायाशक्त श्वासाधारणमहिमशून्योऽ. स्वतन्त्र इव च वर्तमानोऽपि विमुखानपि स्यक्तुमलामांपादकस्य निरवधिककारुण्यस्याधीनः नेत्रपुत्रप्रभृतीनि मोक्षपर्यन्तानि यथाऽधि. कारं चेतनानां सर्वापेक्षितानि च ददादीत्यर्थः । "अवतारस्लार्धेषां बान्धवो भक्तवरललः । स्वत्वमात्मनि सजातं स्वामित्वं ब्रह्मणि स्थितम् ॥ इति । अर्चावतारः सर्वेषां बन्धुः भक्तवत्सला स्वत्वमात्मनि व्यवस्थित स्वामित्वं ब्रह्माणि व्यवस्थितमित्यर्थ इति । ध्यवास्थिते चापि ममाय केशवः स्यात्तु ममायं राम इत्येवं देवः परशुलाञ्छन इति प्रकारेण शेषशेषित्वयोज्यवस्थितयोरपि मदीयः केशवः परशुलान्छनो देवो मदीयः। "ममायं वामनो नाम नारसिंहाकृतिः प्रभुः। घराहवेषो भगवान भरो नारायणस्तथा ॥ तथा कृष्णश्च रामश्च ममायमिति निर्दिशेत् । महामवाली भगवान्ममेति च सुधीभवत् । चिन्तयेच जगन्नाथं स्वामिनं परमार्थतः। अशक्तमस्वतन्नं च रक्षं चापि जनाईनम् ॥ इति, "तदिच्छया महातेजा भुके वै भक्तवत्सलः। नानपानं तथा यात्रां कुरुते वै जगत्पतिः ॥ इति । "स्वतन्त्रः सञ्जगनाथोऽप्यश्वतन्नो यथा भवेत् । सर्वशक्तिर्जगद्धाताऽप्यशक्त इव ब्रेष्टते" ॥ इति, ·१२० স্থ ও কারুল উলঙ্কাদ্ধ দুই ছুই। কৃষাঙিক্স: লু হস্তষ্ট্র স্কুল স্থা”দুনি; গুৱাৰথি কয়ঙ্কডইলি ভুয়া খুব ই ছাত্র সুকান্ত বৰা দুৰ, ৫৫ ড রুes হয় জালাল লা”। ছান। ৫৬ হাঙ্গাগন ফল হালাল। কোল ফলাহাহাহাহাহা এশিঙ্কায় ঘুমাঃবাঃলী দুলাহাবাঘ- শেষ গুরুত্ব ং স্থান tীফ জ্বষী মূদ জাহাঃ”। এঝি, বানিযেথায় গ্রিল চালাবাঃ। ফল ফালা নিয়ে বিবস্ত্র ও গুলি। ফুলব্যাকআশুগঞ্জ লিললিকা জনতা स्वयमुक्तम्। নান এহছানুলা লা গ্রা, ফৰীমালঙ্কলন গুলা – হজম ? বঃ স্বঃসুন্ধবহাগ্ৰীলাৱিন্তাখাবঃ মীuঞ্জ জুত্বাত্তাখন বল হতাজী সুখ। মুন্তাখলাল কালিকৰ জুন श्लोकेनोक्तं সাই। দুদু কণীত, জানা5 suৰ স্থ, সুন্নাহনুন্ধানন জিম্বয়াখাঃ ছাব্যিথা, জ্বায়- নয় স্বল্পায়া, বই কম, कारणत्वाापयोगिः শিহ্মাম্বায়দুনা নীলাঞ্জলীলায়, নাহাৰিক্সঅসিযুদ্ধা হাবিক্ষস্থানীয় निगमितम् ॥ ছবি স্ত্রী ই অল্পবললিদিদিমালদ্বীৰছিল স্ত্রী ও মালাগগগীন सत्यनाथ समाप्तम् ॥ लोकगुरुं गुरुभिः सह पर्वैः कूरकुलोत्तमदासमुदारम् । श्रीनगपत्यभिरामवरेशौ धीप्रशयं वरयोगिनमीडे॥ * इति शम ·। O । - वेदान्त-शुद्धाद्वैत-ग्रन्थाः । १ गूढार्थदीपिका । पण्डितवर-श्रीधनपतिसूरिश्ता । श्रीमद्भाग- वतदशमस्कन्धल्य-भ्रमरगीत-व्याख्या । २ गूढार्थदीपिका । पण्डितवरधनपतिसूरिकृता श्रीमद्भागवतदशम- स्कन्धस्थरासपञ्चाध्यायीव्याख्या तथा रसव्याख्या विद्वद्वर. श्रीजगन्नाथसुधीविनिर्मिता । ३ प्रस्थानरत्नाकरः । गोस्वामिनीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः । ४ ब्रह्मवादः । गोस्वामि श्रीहरिरायजी महाराज विरचितः । श्रीगोपालकृष्णभट्टविरचितविवरणाख्यव्याख्यासमलकृतः । तथा गोस्वामी श्रीवजनाय विरचितो ब्रह्मवादः। तथा शुद्धाद्वैतपरि- प्रकार: श्रीमद्रामकृष्णभट्ट विरचितः । श्रीरघुनाथशास्त्रिविरचित- शुद्धाद्वैतपस्विकारतात्पर्यम् । श्रीहरिशङ्करशास्ति-वेदान्तवि. शारदेन विस्तृत भूमिकया विविधपरिशिष्टैर्भाषानुवादेन पिण्या. दिना च समलकृतः । ६ ब्रह्मसूत्रवृत्ति:-( मरीचिका ) श्रीवजनाथम टकृता सम्पूर्णा इयं श्रीकृष्णद्वैपायनप्रणीतब्रह्मसूत्राणां श्रीवल्लभाचार्यप्रणीतानुभा. ध्यानुसारिणी लध्धी व्याख्या । अस्यां शास्त्रार्थभागं परित्यज्याणु- भाष्यस्थाः सिद्धान्तांशाः सर्वे संगृहीताः । इयं श्रीवल्लभाचार्येण शुद्धा द्वैतसम्प्रदायस्य सौलम्येन बोधार्थ प्रणीता । ६ शुद्धाद्वैतमाण्डः-गोस्वामिनीगिरिधरजीमहाराजविरचित श्री. रामकृष्णमटविरचितप्रकाशाख्यव्याख्यासंवलित:, सम्पूर्णः । तथा- प्रमेयरत्नाव:-श्रीबालकृष्णभट्टविचितः सम्पूर्णः । अयं गद्या. त्मकः शुद्धाद्वैतसम्प्रदायप्रतिपादको ग्रन्थः । आभ्यां ग्रन्थान्याम• तरिका शुद्धाद्वैतसम्प्रदायल्य सारल्येन बोधकः कोऽपिप्रन्थो नास्ति । १-८ ७ श्रीमदणुभाष्यम् । श्रीवल्लभाचार्य विरचितं श्री पुरुषोत्तमजी महाराजविरचित प्रकाशापव्याख्या समेतम् । सम्पूर्णम् । ८ श्रीविठ्ठन्मण्डनम् । श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितकृतम् । गोस्वामी श्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजकृतक्षवर्णसूत्राख्यव्याख्यासहितम् । ९ श्रीसुबोधिनी । श्रीवल्लभाचार्यविनिमिता श्रीमद्भागवतस्य दशमः स्कन्धजन्मप्रकरणे प्रथमाध्यायात ४ अध्यायान्तं व्याख्या गोस्वामि. श्रीविठ्ठलनाथदीक्षितविरचितटिप्पणीसहिता। तथा-प्रकाश- गोस्वामिश्रीपुरुषोत्तमजीमहाराजविरचितः भागवत दशमस्कन्ध- जन्मप्रकरणे १ अध्यायात् ४ अध्यायान्तम् । प्राप्तिस्थानम्-चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय, बनारस सिटी। २२-८