·No text on this page.

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ९७ श्रीमज्जैमिनिप्रणीते मीमांतादर्शने द्वितीयाध्यायद्वितीयपादमाराय तृतीयाध्यापञ्च- मपादान्तो द्वितीय भागस्य पूर्वाधः । .. श्रीकुमारिलभट्टविरचिततन्त्रवार्तिकारुगनाख्यासहितशायरमाप्यसमतः । स चायं भागः पुण्यपत्तनीयमीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितः 'मीमांसाचिद्वान ' पदभाग्भिर्गुरुवर्य वैद्यनाथशास्त्रिचरणान्ते. वासिभिस्तीर्थहळीग्रामाभिजनसुब्याशासिभिः संशोधित. टिप्पण्यादिना समलंकृतश्च । सच बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येनैः पुण्याख्यपत्तने महादेव चिमणाजी आपटे इत्यभिधेयनहा। आनन्दाश्रम आगलाक्षरभुवन प्रकाशितः । शालिवाहनकाब्दाः १८५५ खिताब्दाः १९३० । अस्य सर्वेऽधिकारा जशासनानसारेमा: ) ल्यं दशाणकाधिकाः पञ्च मका (१०) ! / पानभिधेयत्वात्कमभेदानुनिष्पायेव तदिति न

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेत श्रीमज्जैमिनिप्रणीतं माम सादर्शनः । अथ द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः । [..] शबानारे कर्मभेदः कृतानुबन्धत्वात् ॥ ॥ ( सि० ) ॥ अस्ति ज्योतिष्टोमस्तत्र श्रूयो ' सोमेन यजेत, दाक्षिणानि जुहोति, हिरण्यमात्रेयाय ददाति' इति । यजति ददाति जुहोतयस्ते किं संहत्य कार्य कुर्वन्ति, उत वियुत्योत संशयः । साधकाः संहत्यापि साधयन्तो दृश्यन्ते विधुत्यापि । संहत्य तावत् , त्रयो ग्रावाण एकामुखां धारयन्तो दृश्यन्ते, नागदन्तकास्तु वियुत्यापि । एकैकस्मिन् हि शक्यते शिक्यमवलम्बायतुम् । अतो, यजति–ददाति--जुहोतयः संहत्य साधयेयुर्वियुल्य वेति जायते संशयः॥ उपोद्घातप्रसक्तानुप्रसक्तादौ गतेऽधुना । शब्दान्तरादिमिर्मेदो लक्षणार्थोऽभिधीयते ॥ तत्र शब्दान्तरं तावत्स्पष्टत्वात्प्रथममुदाहियते । एकानेकाख्यातप्रत्ययसंबद्धाः सर्वे धातवो यजति ददाति जुहोति निर्वपति गृह्णाति स्तृणाति शंसति स्तौति इत्येवमादय उदाहरणम् । भाष्यकारेण तु स्वत्वपरित्यागांशेन यजत्यादित्रयं प्रत्यासन्नार्थत्वात्सुतरा- ममिन्नमामासः इत्युदाहृतम् । तत्र पूर्वपक्षत्रविध्यदर्शनात्सशयोपन्यासोऽपि तदनुगुणः प्रतिभाति । तद्यथा तिस्रो भावनाः किमेकमपूर्व कुर्वन्त्युत त्रीणीति, तथा त्रयो धात्वाः किमेकां भावनां विशिषन्त्युत तिस्रः, तथा त्रयो धातवः किमेकं धात्वर्थ वदन्त्युत त्रीनिति । कार्यशब्दश्वापूर्वभावनाधात्वर्थेषु उपकार्यत्वाविशेषेण प्रयुज्यते । भावनाधात्वर्थ वातदो ह्येषामुत्पादनेन विशेषणेन प्रतिपादनेनोपकारकत्वात्साधनत्वे. नाभिधीयन्ते । कुतः संशयः॥ साधकत्वं द्विधा दृष्टं प्रत्येकसमुदाययोः । वस्तुलक्षण एवातस्तदृष्टेः संशयोद्भवः ।। अथवा पारमार्थिकोऽत्रायमेकः संशयः, किं धात्वर्थवयानुरक्तैका मावना, अथवा प्रतिधात्वर्व भावनामेद इति । भावनैव धात्वर्थानुरक्ता कर्मशब्देनोच्यते । तस्या एव शब्दान्तरादि भेदकं भविष्यति, अपूर्वस्यानभिधेयत्वात्कर्मभेदानुनिष्पायेव तदिति न ·- ४६२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते. [अ०२पा०२अ०१] किं तावत् प्राप्तं, संहत्येति । कुतः । अदृष्टार्थानामुपकारकल्पना:- ल्पीयसी न्याय्येति । कथम् । अदृष्टो योऽश्रुतो वाऽर्थः स नास्तीत्यवगम्यते । वस्मिमसति दृष्टश्चेच्छुतो वा न विरुध्यते ॥ विरुध्यमाने कल्प्यः स्याज्जायते तेन सोऽयवान् । विशेषश्न गम्येत, ततो नैकोऽपि कल्प्यते ॥ गम्यते च विशेषः, बहुभ्य एकमपूर्व मिति । तस्मात् समुदायश्चिकी- र्षितः । ततो ह्यदृष्टे कल्प्यमानेऽवयवानां समुदाय प्रत्यर्थवत्त्वादेकमपूर्व समुदायात् कल्पितं भविष्यति । न चाशाब्दः समुदायः। अभयवशब्दै. रेव समुदायस्योक्तत्वात् । तस्मात्समुदायश्चिकीर्षितः । अपवा यजे- तेत्यस्य पूर्वो भागो यजत्यर्य ब्रवीति, उत्तरो भावयेदिति । तथा पृथग्विचारमर्हति । प्रासङ्गिकस्तु धात्वकत्वोपन्यासः कथमप्यसार्वत्रिकः सन्यज्यादिषु भविष्यतीति नातीव तन्त्रीकर्तव्यः । ततश्चैतदपि संशयकारणं पूर्वपक्षवा देनः प्रतिभाति कि धात्वान्प्रत्युपादीयमाना भावना प्रत्येकं समाप्यते, अथ वा ते तां प्रत्युपादीय- मानाः संहत्य विशिषन्तीति । किं तावत्प्राप्तं संहत्येति । तत्र समुदायश्विकीर्षितः समुदायादेकमपूर्व न वाऽशाब्दः समुदाय इत्यादिषु पुनः पुनः समुदायशब्दोच्चा- रणादपूर्वकत्वाभिधानाच्च तिसम्यो भावनाम्य एकमपूर्वमिति पूर्वः पक्षः । इयं चोपपत्तिः ॥ अदृष्टं प्रथम तावन्नास्तीत्येवं प्रतीयते । तथैव निश्चयश्चात्र दृष्टं चेन्न विरुध्यते ॥ दृष्टश्रुतविरोधे तु सत्यदृष्टं प्रकल्प्यते । एकेन चाविरोधित्वे सिद्ध नानेककल्पना ॥ तदेवाऽऽह || विरुध्यमाने कल्प्यः स्याज्जायते तेन सोऽर्थवान् । दृष्टः श्रुतो वा भवतीति । तत्राप्येकानेकार्थकल्पनयोविशेषश्चेद्गुरुलाघवं प्रति न गम्येत ततोऽनेकोपि कल्प्येत, गम्यते चासौ । तस्मात्समुदायादेकमपूर्वम् । तत्रतत्स्यात्, केन मावनासमुदायश्चोदितो यस्मादेकमपूर्व स्यादित्यत आह-न चा शान्दः समु- दायोऽवयवशब्दैरेव चोदितत्वात् । अथ वेति-धात्वर्थत्रयानुरक्तैव मावनापक्षपरि- ग्रहः । तस्याप्युपपत्तिः ।। १ समुदायप्रतिपत्यर्थत्वादिति पाठान्तरम् । २ विशिषन्तीति-अनेन च सोनेन यजते इत्या- दिवाक्येषु धात्वर्थविशिष्टभावनाविधिस्त ज्योतिष्टोमवाक्यविहितानाहतधात्वर्थविशेषभावनानुवादेन धावर्षविधिरिति संदेहो भावनाभेदाभेदसशयकारणमित्याशयः सूचितः।

·[अ०२पा०२१०१] मीमांसादर्शने । ददातीति पूर्वो भागो ददात्यर्थम् , उत्तरस्तमेव भावोदित्यनुवदति। एवं जुहोतीति पूर्वी भागो जुहोत्यर्थम् , उत्तरस्तमेवानुवदति । तेने- कस्यां भावनायो त्रयो यजत्यादप उपाया विधीयन्ते श्रुत्या । तस्मा. प्रत्ययार्थप्रधानत्वात्प्रतिधातु न भिद्यते । तत्रोपादीयमानत्वाद्धात्वर्थाः संहताः पुनः ॥ यदि हि धात्वर्थानां प्राधाः भवेत्ततो भावना तान्प्रत्युपादीयमाना प्रतिप्रधानं भिद्येत । भावप्रधानत्वाचाऽऽख्यातस्प प्रकृतिप्रत्ययोश्च प्रत्ययार्थशेषत्वादरुणेकहायन्यादिवद्यागा- दिभिः संहत्यका मावना विशेष्यते । उद्यपि प्रधानानां गुणानुरोधेनाऽऽवृत्तिरयुक्ता तथाऽपि केवलप्रकृतिप्रत्ययप्रयोगासंभवा वश्यं तावद्धातुसंवम्धार्थ प्रत्ययः पुनरावर्त- यितव्यः। यदि तु केवलः प्रत्ययः क्रीणातिपच्छ्येत, ततः सकृदुच्चरित एवारुणादिभिरिव धातुभिः संबध्येत, अपदत्वान्न स्वतन्त्रः श्रूयत इत्यावर्तते । दृष्टा च विशेषणसंबन्धार्थ- मावृत्तिः " आयुयतेन कल्पता " : दधना जुहोति " पयसा जुहोति ' ' ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' मैत्रावरुणं गृह्णाति ' इत्येवमादिषु । तथाऽनुष्ठानावृत्तिरपि ज्योतिष्टोमस्या- नेकद्रव्यदेवतासंयोगसंपादनार्था दृश्यते । तस्मादकत्ववशेन सर्वमिदं यजतिददातिनुहो- तिविधानात्मकमेकं वाक्यमेकं कर्मेकं चापूर्वमिति । अयमेव चात्र पूर्वः पक्षः साधु पूर्वोक्तो भावनासमुदायासमवात् । कुतः ।। प्रसिद्ध भावनाभेदे भव्यभेदो नियोगतः । न चाऽऽसां समुदायत्वमेकशब्द्याद्विनेप्यते ॥ यदि हि भावनाभेद पूर्ववाद्यभ्युपगच्छत्येव ततः सा भावयितव्याऽपूर्वभेदाते नैव भिद्यत इति तद्भेदेऽपि सिद्ध किमनेन कृतं स्यात् । अपि च समुदायत्वापादनमेकशब्दसंयोगा- समुदायानुवादरूपेण वा भवति यथा य एवं विद्वान्पौर्णमासी यनते” इति, फलादि. संबन्धेन वा यथा “राजसूयेन स्वाराज्यकाम" इति । न विकमपि पश्यामो येन समुदायत्वमध्यवस्येम । ननु ज्योतिष्टोमेनेत्येष समुदायवचनो भविष्यति । न । तस्य यनिसामानाधिकरण्येन तन्मात्रवचनत्वात्। तस्मान्नैप पक्षः। एवं नु भाष्यग्रन्थो नेतव्यः । किं तावत्प्रा धातुत्रयानुरक्तमिन्द्रायुधभिर्वकं कर्मेति । तत्सिद्धयर्या त्वियमुपपत्तिः । एवमल्पादृष्टकल्पना भविष्यतीति । कर्मभेदे हि बहदृष्टकल्पना निष्प्रमाणिकाऽभ्युपगन्त- न्या । तस्मात्समुदायश्चिकीर्षित इत्यायेकस्यैव कर्मणोऽक्यवाभिप्रायेणोकम् । अतो गजेतेत्यस्य पूर्वो भागो यजत्यर्थं ब्रवीति, उत्तरो भावयेदित्यादि निगमनम्। अथ वेति प्रमादलिखितमिति मन्यन्ये । शक्यं त्वेतत्समीयतु, द्वे ह्येते पूर्वपक्षोपपत्ती भाष्यकारेणोपन्यस्ते । तत्रानेकादृष्टकल्पनादोषं पूर्वमुपन्यस्य अथ वेत्युपपत्त्यन्तरमाह । १ ययेन्द्रायुधं लोहितरालकृष्णस्त्रिभिधोतुभिः संहत्यानुरज्यते तथति दृष्टान्तार्थः । - ·४६४ सतन्त्रवार्तिकशावरमाष्यसमेते- [म०२पा०२१०१ देतयोंगदानहीविशिष्टापूर्वस्य भावना प्रतीयते । अत उच्यते-सह- स्यैकमपूर्व साधयन्तीति । यद्वा यजतिशब्देन विहितं दानं दानहोमशन्दे- मान्यते गुणसन्धार्थम् । तस्मादेकमपूर्वमिति प्राप्तम् । एवं माले अमः । प्रतिशब्दमपूर्षभेद इति । शब्दान्तरे कर्मभेषः कृतानुवन्धत्वाद । पजेतेत्यनेन केवलस्य यागस्य कर्तव्यसोच्यते, न तु जुहोतिशब्दाभिहि- ते एतदुक्कं भवति । किमेकाष्टकस्पनोपपत्त्याऽथवा शब्देनैवैका भावनां प्रतिपादचामः । पूर्वार्धबेदेऽपि प्रत्ययकत्वेनाभिन्नार्थप्रतीतेस्तदर्शयति । तथा पदातीति पूर्वो ददात्यर्थ- मुत्तरस्तमेव भावयेदिति । एवं प्रतिभाति तमेव धात्वर्थ भावयेदिति । तत्त्वयुक्तम् । सर्वत्र धात्वर्षभाव्यत्वप्रतिषेधात् । न चैतत्पूर्वपक्षवादिनोऽपि क्वचिदुपबुज्यते । तथाऽ. मुक्दत्तीति न शक्यं वदितुम् । तस्मादेवं वाच्यं पूर्वो ददात्यर्थ उत्सरः पुनर्यो यनतेः परेगांशेनोक्तस्तमेव भावयेदित्येवं धात्वर्थान्तरसंबन्धार्थमनुषदतीति । एवं जुहोतीत्य- त्रापि । तथा च बनेस्यत्रैवं भाभिहितं, न हि तत्र पूर्वतरपाया पावमास्ति याऽमधेत । यदि पात्वर्थभाव्यत्वमभिधीयत तदविशिष्टं तत्रापीति । न तदुर्ममुसरयोरेव पाहतो भावनैकत्वप्रतिमानाभिप्रायमेतत् । तस्मादेका भावमाऽपूर्व च। यहा पतिशध्देन विहितमिति-धात्वर्थकत्यं वदति स्वत्वत्यागांशसमत्वात् । अवापि लक्षणया ददाति जुहोति यजेतेत्यस्यानुवादस्तथाऽपि कर्मान्तरनिमित्ताएकरूपनातः सैव ज्यायसीत्याश्रीय- । न वाऽनुवादे लक्षणा दोषः । गुणविध्यर्थस्स्वनुवादः । एकत्राऽऽत्रेयः संप्रदान हिरण्यं च अदेष विधीयते । इतरत्र दाक्षिणानि विधीयन्ते । मनु मामधेयत्वान्नेवायं गुणविधिः । कविधानपक्षे शेतस्य नामधेयवम् । अनुवादे सु वाक्यानर्थक्यप्रसङ्गादेका- म्तेन मुणविधिर धुपगन्तव्यः । तदा छ यतिददाति होतय इति पास्वभिप्रायकम् । एक कार्यमेकं धात्वयं तदेतरत्तदर्थमिति वा न्यायेनैकमपूर्व गमवन्तीत्यर्थः तस्मान्न कर्म- मेद इति ॥ अत्रोच्यते॥ धात्वर्यभेदे सर्वत्र विज्ञेयं भावनान्तरम् । उत्पत्यैकानुरक्ता हि नान्येनाप्यनुरज्यते ।। बचायेको भावनावचनस्तदर्थस्य च प्राधान्य, तथाऽप्यनुरखकधात्वमेवाझावनान्तर प्रत्येतन्यम् । न होकत्याखयो धात्वर्थाः सन्निपति समर्थाः । म च समुचयं प्रतिपयन्ते करणांकावरोपिरवेन तुस्थार्थवादन्योन्यनिरपेक्षभित्रशब्दोपादानाच । म होको पातुखीन् पायाभूभादसे । म कस्मिम धातुत्रयं परस्परापेक्षं प्रत्यवं प्रत्युपादीयमान संभ- पति तो" इति प्रत्ययोत्पत्तो विवक्षितकावसंख्यत्वात् । न चैतत्पश्रयमेकना- १ • ३-१-९१।

·[अ०२पा०२०१] मीमांसादर्शने । ४६५ क्यतां गच्छति । विभज्यमानसाकाङ्क्षत्वैकार्थत्वयोरभावात् । न वैकापूर्वकल्पनात एक. वाक्यताऽऽपद्यते । ' समेषु वाक्यभेदः स्यात् ' इत्यत्र प्रत्याख्यातत्वात् । न चापूर्वभेदा- भेदपूर्वको कर्मभेदाभेदौ । विपरीताम्युपगमात् । यदि च केवलैव भावना केन चिदुपादी- येत ततोऽरुणादिभिरिवैकवाक्यगतैर्दध्यादिवद्वा भिन्नवाक्यगतैरेकैवानूद्यानूद्य युगपद्वा वि- शिष्टविधानन्यायेन यागदानहोमरनुरज्येत, न त्वम्याः पृथगुत्पत्तिरस्तीत्यवश्यं ददात्या- दीनामेकेन समस्तोत्पादयितन्या । तत्र यदि तावत्समस्तैरुत्पाद्यते, तत उत्पन्नायाः पुन- रुत्पत्त्यसंभवात्सिद्धं कर्मान्तरत्वम् । अथैकेन तावदुत्पाद्येत, तत्रापि.विनिगमनायां हेतो- रभावाविशेषो न ज्ञायते । येन केनचिदुत्पत्तिरप्येतम्या: प्रतीयते ततस्तद्वयरि- क्तेन धातुना नानुरज्यते । येनैव टेकेन धातुना कृतानुबन्धा भावनोत्पन्ना तस्यैव श्रौत- त्वेन बलीयस्त्वान्न पदान्तरस्थैर्धात्वर्थैः सह विकल्पः संभवतीति ततः प्रच्युतैम्तैः स्व- पदप्रति आदितमवश्यं भावनान्तरमनुरञ्जनीयम् । एवमेककत्र स्वपदोपात्तधात्वर्थानुरञ्जनमौ- त्पत्तिक श्रीतं च, धात्वर्थान्तरानुरञ्जनमुत्पन्नभावि वाक्यप्रकरणलभ्यं च ! ददातिर्हि यजत्युपनिबंद्धां भावनां निषेधन् स्ववाक्यानुचरितां पदान्तरानुवर्तिनी प्रकरणाद्वाक्याच्च प्राप्नुयादेवं यजतिरपि तत्र तत्रेति योज्यम् । ननु च ददातिपदेऽप्यसौ पुनः श्रूयमाणा सेवेति प्रत्यभिज्ञायत इति न वक्तव्यं वाक्यप्रकरणाभ्यां ददातिसंबन्धो भवतीति । सत्यं भावनामात्रसंबन्धः श्रुत्यैव प्रतीयते । यागानुरक्तभावनासंवन्धे तु न श्रुतिव्यापारो युज्यते । ननु चैकत्वादेवाच्या एवं भेदव्यवहारो न युक्तः । केन वा कर्मभेदपक्षेऽपि सामान्यैकत्वं नाभ्युपगम्यते । नन्वत्र व्यक्तिनानात्वेऽपि नास्ति प्रमाणम् । कथं नास्ति । यदा भिन्नधात्वर्थसंनिधानादसौ नानात्वेन प्रतिशब्दमुपलभ्यते । ननु च शब्दवदेव परोपाधिको मेदप्रत्ययो न पारमार्थिको भावनाभेदः स्यात् । नैतदेवं, शब्दम्यापि गका- रादिभेद: पारनार्थिको नैव कस्वचिदनिष्टस्तद्वदिहापि यागादिभेदे सिद्धे शब्दस्थानीयम- नुष्ठानसामान्य निरूप्यते । न च यथा शब्दस्यार्थान्तरभूता ध्वनयः द्रुतादिबुद्धिमपार- मार्थिक कुर्वन्त्येवमत्र यागादयोऽदूरव्यतिरिक्ताः । तस्मादस्ति भेद इति । आह च- यथा रक्तोपधानेन निरुद्धे स्फटिके सति । कृष्णादिचोदनायुक्तं गम्यते स्फटिकान्तरम् ॥ तथैकधातुसंबद्धभावनाचोदने सति । भावनान्तरगामिन्यः स्युर्धात्वन्तरचोदनाः ।। यस्नात्प्रकृतिप्रत्यययोः स्वार्थाभिधाने स्मृतेराचाराच्च नित्यविवक्षितक्रमत्वेन पूर्वप्रयु- क्तप्रकृत्यर्थव्याप्तेषु प्रतिपत्तषु प्रत्ययांशः संनिपतन् कृतानुबन्धमेव स्वार्थं वदति । तस्मान्न १(भ० २ पा० १ अ० १५ सू० ४७) ५९ ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२अ०१] . तस्य, ददातिशब्दाभिहितस्य वा । शब्दान्तरत्वात् । प्रयोगवाक्यशेष- भावेन हि समुदायस्य सत्तासम्बन्धो गम्यते, श्रुत्याऽवयवस्य यजे- तेति । संनिहितयोरपि वाक्येन दानहोमयोः । श्रुत्या यागस्यैव सत्ता. सम्बन्धो गम्यते न दानहोमयोः । श्रुतिश्च वाक्याद् बलीयसी । तस्मान्न समुदायः शाब्दः । कल्प्यमानो हि प्रयोगवचनेनैकवाक्यतां नीत्वा कल्प्येत । शब्दान्तरं च यजतेर्ददातिः । तत्र य अपि परो भागो भावनावचनः सर्वेषु समानस्तथाऽप्येकैकस्य पूर्वोऽवयोऽन्यः, अन्यश्च तेन समुदायः शब्दान्तरमन्यस्मात्समुदायात् । तत्रार्थान्तरं व्यक्तम् । दद्यादिति दानेन साधयेदिति केवलमेव दानं करणं भावनायाः प्रती- यले, न यागहोमो सहायावपेक्षते । तथा जुहोतीति होमसाधनां भाव. नामाह, न दानयागावपेक्षते । ततावच्छब्देनावगतं, दानेन केवलेन सिध्यतीति । जुहोतीत्यपि होमेन केवलेन सिध्यतीति, न तु दानेन केवलेन सिध्यतीति विज्ञानं निवर्तते । ददातिहि स्वेन कारकग्रामेण कृतानुवन्धो न यार्ग होमं वाऽनुबन्धमपेक्षते । तस्माद्भिनानि वाक्यानि, प्रतिशब्दमपूर्वभेद इति । न च दानस्य यजतिर्जुहोतिःऽनुवादो, याग- होमयोरविवक्षाप्रसङ्गात् । न च दानमितरयोरनुवादः । परस्वत्वार्य- त्वाददातेरितस्योच त्यागार्थत्वात । प्रयोजन-पूर्वपा समुदायादपूर्व, सिद्धान्ते तु यागस्य फलवत्त्वादितरयोर्गुणभावः ॥ १ ॥ कदाचित्प्रत्यथार्थः शुद्धो लभ्यते । यथोक प्रातिपदिकादुच्चरन्ती द्वितीयादिवि- भक्तिः प्रातिपदिकार्थो विशेषक इत्योहेति । प्रयोगवाक्यशेष भावेन हि समुदा. यस्य सत्तासंवन्ध इति । एकापूर्वकल्पनया हि समुदायानुर इभावनाकल्पनमाश्रितं फलसंबन्धनिमित्ता वाऽपूर्वकल्पना । प्रयोगवाक्यशेषभावेन वोत्पत्तिवाक्यानां फलसंबन्धो भवति न स्वरूपैः । अवधृतस्वरूपाणि च कर्माणि प्रयोगवाक्येन गृयन्त इत्यवगते भेदे न शक्यान्येकीकर्तुम् । न च ददाति होत्योः प्रयोगवाक्यशेषभावं पश्यामः, यजेत स्वर्ग- काम इति केवलयागश्रवणात् । न च तेन दानहोमो लभ्येते । स्वार्थत्यागप्रसङ्गादुमयाश्रयणे वा युगपतिलक्षणापत्तिदोषः । तस्मान्न समुदायकल्पनाऽस्ति । अतश्च धात्वन्यत्वेन पदान्तरत्वात्केवलविशिष्टता गम्यते । न च ज्ञानान्तरेण निवर्तते । न च धात्वर्थैकत्वम् । आसेचनपरस्वत्वापादनाभ्यधिकत्वात् । न च त्यागमात्रलक्षणा, स्वार्थवृत्तित्वेनापि वाक्य- समवायोपपत्तेः । न च दाक्षिणानि नाम गुणः कश्चित्प्रसिद्ध इति सामानाधिकरण्याना- १ भावनासंबन्ध इत्यर्थः । २ (अ० १ पा. १ अ० ७) । इत्यत्र भाष्यकार इत्यर्थः ।

·[अ०२पा०२१०२] मीमांसादर्शने । ४६७ [२] एकस्यैवं पुनः श्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात् ॥ २ ॥ सि० ॥ समिधो यजति, तनूनपातं यजति इत्येवमादिः पञ्चकृत्वोऽभ्यस्तो मधेयत्वमेव युक्तम् । अतश्च वाक्यानर्थक्यं मा भूदिति होमो विधीयते । ददातिना तु यागमनूद्य गुणे विधीयमाने हिरण्यात्रेयसंबन्धे वाक्यभेदप्रसङ्गाद्गुणादपि भेदः संभवती- त्यत्रैकगुणो निर्गुणो वाऽन्यो ददातिरुदाहर्तव्यः ॥ १ ॥ ( इति शब्दान्तराभिकरणम् ॥ १ ॥) शब्दान्तराधिकर गप्रत्युदाहरणरूपेणाम्यासस्य पूर्वपक्षः सुखमभिधीयत इति तदनन्त- रमारम्भः । तत्र सनिधो यजति तनूनपातं यजति इत्यादिषु समिदादिशब्दानपोद्धृत्य यजसीत्येतत्पञ्चकृत्वोऽभिहितं किमेकम्य कर्मणो वाचकमथानेकस्येत्युदाहृतं तदाक्षिप्यते। गुणो वा नामधेयं वा समिदादिपदं भवेत् । ताभ्यामेव च भेदोऽत्र किमभ्यासः करिष्यति ।। षडपि भेदहेतवः पृथग्भूताः स्वसामर्थ्यमात्रव्यापारफला दर्शयितव्याः । तद्यावदत्र गुणनामधेययोर्भेदकर वं नापनीयते न तावदभ्यासस्य परभागलामोऽस्तीत्यन्यदुदाहर्त- व्यम् । न च तत्संभवति । कुतः । प्रयुज्यते हि वेदेषु नाऽऽख्यातं केवलं कचित् । नाम किंचित्प्रयुक्तं चेत्तस्य चोक्तं गतिद्वयम् ।। " ऐन्द्रवायवं गृह्णाति' इत्येवमादीनि हि सर्वाणि परम्परासंगत्योत्पत्तिकगुणयोगा- द्भिद्यन्ते । 'मिन्ने जुहोति' 'स्कन्ने जुहोति ' इत्यादीन्यपि 'फलं चाकर्मसंनिधौ' इत्यनेन न्यायेन निमित्तं प्रत्यु पादीयमानत्वाद्भिद्यन्ते । निमित्तसंबन्धपरत्वाच्च नाम्यासानर्थक्यमि- त्यभेदकत्वम् । ये तु पञ्चशारदीयेषु “तापर्यग्निकृतांस्तान्पर्यग्निकृतान् " इत्येवमभ्यासमु- दाहरन्ति तेषां प्राकृतपर्यग्निकरणानुवादप्रस्मरणसामर्थ्य तत् । न वाऽत्र यजतिः श्रूयते यस्याम्यासाझेदः स्यादिति न किं चिदुदाहरणम् । यथोदाहृतेष्वेव तु समाधिः । प्रायेणाऽऽख्यातसंबन्धि नामेष्टं पारतन्ध्यभाक् । तस्यैव प्रथमं तेन भेदाभेदनिमित्तता ॥ यान्युपादेयार्थानि नामपदानि तानि तावदाख्यातपरतन्त्रत्वात्तदनुसारीणि सन्ति तवृत्तिं प्रतीक्षन्ते, चेत्प्रकृते निविष्टं नामपदमपि तस्यैव गुणविधिर्नामधेयं वा । अथ तेनापूर्व परिकल्पितम् तस्तद्गामि नामपदमित्येवं भेदाभेदयोरवगतयोः पश्चादागच्छत्स- । । १ (अ० २ पा० ३ अ० १२ सू० २५) २ अहीनात्मकः पश्चाहः पञ्चशारदीयो नाम ।

·४६८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा०२अ०२] यजतिशब्दः किमेकमपूर्व चौदयति कि प्रत्यभ्यासमपूर्वभेद इति । शब्दा- न्तरे कर्मभेद उक्तः । इह स एव शब्दः पुनः पुनरुच्चार्यते । तस्मादेक- मेवात्रापूर्वम् । नन्वपूर्वान्तरमविदधदनर्थको भवति । सत्यमेवाप्रयो- जनो भवति । बहुकृत्वोऽपि चोचार्यमाणो नान्यार्थो भवति । यत्प्रथम उच्चारणे गम्यते शततमेऽपि तदेव गम्यते । तस्मात्पञ्चकृत्वोऽभ्यस्तो मिदादिपदमकिंचित्करत्वादुदास्ते । तेन तदपोद्धृत्याऽऽख्यातमात्रं विचार्यते । नन्वेवं सति संज्ञागुणयोरभेदकत्वप्रसङ्गः । तत्र तो भेदको यत्राऽऽख्यातपदं न व्याप्रियते तथा चोदाहरिप्यनि " अथैप ज्योतिः"" वाजिम्यो वाजिनम् " इति । वाजिने तावन्नैवाऽऽ- ख्यातपदं श्रूयते, ज्योतिरादावप्याख्यातस्य गुणफलसंबन्धव्यापारेण प्रकृतनिवेशसंभवे सति ततः पूर्वप्रवृत्तया संज्ञयैव भेदो भविष्यति । यत्राप्याख्यातस्य स्वरसेन प्रकृतकर्म- निवेशोपप्लवे सति तत्रासंभवन् गुणो विधीयते तत्राप्यसो भेदको यथाऽत्रैवासुपेत्यवादे वक्ष्यति स एप देवतायागसंबन्धो विधीयमान इत्यादि। तच्चाऽऽख्यातस्य भेदशक्ती विह- तायां भवतीति तदेव तावत्प्रथमं परीक्ष्यते । किमेकमपूर्वमिति-फलतः कर्मभदाभेदो- पन्यासो, यद्वा किमेकं कर्मापूर्व चोदयत्युत पश्चापि कर्माण्यपूर्वाणीति । किं प्राप्तम् । एकमपूर्वमिति । कुतः । प्रत्ययार्थः समानोऽपि धातुभेदेन भिद्यते । पातोरपि समानले केन भेदोऽवधार्यते ।। अपि च । पूर्व तेनैव शब्देन बुद्धौ कर्म निवेशितम् । न भेदं प्रत्यभिज्ञानात्पुनः श्रुत्या प्रपद्यते ॥ यथैव यजतिशब्दः सकृत्प्रत्यक्षेणावगतः पुनरुच्चारणे स एवेति प्रत्यभिज्ञानान्न भिद्यते । तथा तदर्थोऽपि, यथा चात्रैव बुद्धबोधनकृत्प्रत्यक्षमनर्थकमपि भवन्न शक्नोति शब्दान्तरत्वं कर्तुमेवं पुनः श्रुतिरन्तरत्वम् । न ह्यानर्थक्यं नाम क्वचित्प्रमाणवर्गेऽ. न्तर्भवति । यच्च वेदोऽवबोधयति तन्मात्रमेव तत्प्रमाणवादिमिरभ्युपगन्तव्यम् । तदि- हैकशब्देनाभेदे वेदेनावगमिते योऽन्यत्वं कल्पयति तेन वेद एवाप्रमाणीकृतः स्यात् । न च प्रमाणावगतमानर्थक्यं दोषाय । अस्ति वेवमपि गतिः । प्रगोगवचनसंस्पृष्टः शब्दोऽर्थमवदधत्स्वयं प्रयोगित्वेनं गृह्यत इति । अथ वाऽऽभीक्ष्ण्यांदिद्योतनार्थोऽभ्यासी भाविष्यति । अस्ति हि लोके द्विवचनादतिरेकेणापि यावत्कृत्वोऽभ्यस्ते विवक्षितार्थप्र- १ मन्त्रवत्कर्मकालप्रयोज्यत्वमेकं प्रयोजनमभ्यासस्येत्यर्थः । २ प्रतिप्रधानप्रयोगमावृतिराभीक्ष्ण्यं नाम।

·[अ०२पा०२अ०२] मीमांसादर्शने यजतिशब्द एकमपूर्व चोदयति । न चाभ्यासोऽनर्थको भविष्यति । तनूनपादादीर्देवता विधास्यति । तस्मादेकमपूर्वम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । एकस्यैवं पुनः श्रुतिः स्यात् । कर्मभेदं कुर्यादित्यर्थः । तावत्येव विधीयमानेऽसति कस्मिंश्चिद्विशेपे पुनःश्रुतिरनार्थका भवेत् । .. काशनं भवति तावत्कृत्वोऽभ्यासः । तथा च पश्चन्द्रोपाख्याने वृद्धकुमारीवरप्रार्थने पति मे देहीति पञ्चकृत्वोऽभ्यासः श्रयते । न च यथा तत्र देवतायाश्छलमोहित्यमेवमिह कस्यचित् । येन पतिपञ्चकवत्पञ्चयागकल्पना स्यात् । अथ वा सर्वेप्वप्युच्चारणेषु विधावाश्रीयमाणे कमैकत्वं विज्ञायते । यथा शाखान्तरीयेषु ज्योतिष्टोमादिवाक्येषु । तेन तुल्यार्थानां वैकल्पिकत्वात्तदेव कर्म कदाचित्समिद्वाक्येनाभिधाम्यते कदाचित्तनूनपाद्वा- क्येन । न हि समानकार्यत्वेन ब्रीहियवयोरेकस्थाऽऽनर्थक्यादर्थान्तरसाधकत्वं विज्ञायते । अथ वा तनूनपादादिदेवताविधामार्थत्वान्नाऽऽनर्थक्यम् । कर्मविधाने हि सति नामधेयत्वं भवेदनुवादे तु नामधेयविधिर्न संभवतीति गुणविधित्वम् । तस्मादप्यकर्मान्तरम् । यत्रापि चं प्रदेशान्तरे तावेव शब्दार्थी प्रत्यभिज्ञायते तत्रापि हि गृहान्निर्ग: तस्य पुनर्गृहजनप्रत्यभिज्ञायामिवार्थान्तरत्वमशक्यं वक्तुम् । किमुतेहानन्तरविपरि- वृत्त्या बलीयस्याऽवरुद्धायां बुद्धौ । यदि च प्रत्युच्चारणमर्थान्यत्वं भवेत्तदाऽनित्यव्य- क्तिशब्दार्थत्वप्रसङ्गः । किं च । गत्वादिवन्न चैतेषु यागत्वं व्यतिरिच्यते । व्यक्त्यैकत्वे निरूढे च कथं कर्मान्तरं भवेत् ॥ यद्यपि च पुनःश्रुत्यर्थवत्त्वाय पञ्चकृत्वो यागोऽभ्यस्येत तथाऽपि ज्योतिष्टोमवदेवा- कर्मान्तरत्वं स्यात् । न चात्राभ्यासहेतुरस्ति । वाक्यसंयोगेन देवतानां वैकल्पिकत्वात् । तस्मादेको याग इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । एकस्यापि पुनः श्रुतिरेवं स्याद्यथा शब्दान्तरं भेदकं तथेत्यर्थः । कथम् । आख्यातप्रत्ययः पूर्व विधत्ते कर्मशक्तितः । अन्येनाऽऽक्षिप्तशक्तिस्तु तदाकाङ्क्षत्यनूदितम् ॥ १ इन्द्रस्य त्वष्टपुत्रवधात्तेजो धर्ममाविशद्वलं वायु रूपमश्विनौ देहार्धमात्मन्यतिष्ठत्ततः पाण्ड. पुल्यां कुन्त्यां धर्मेण निक्षिप्तं तेजो युधिष्ठिरोऽभवद्वायुनिक्षिप्तं बलं भीम इन्द्रनिक्षिप्तं देहार्धमर्जुनोs. श्विभ्यां माद्रयां निक्षिप्तं रूपं नकुलसहदेवाविति पञ्चापीन्द्रावयवप्रकृतित्वादिन्द्रा एवेति पञ्चेन्द्रोपा- ख्यानं द्रष्टव्यम् । २ छलमिति-अर्थान्तरविवक्षया प्रयुक्तस्य शब्दस्यार्थान्तरपरिकल्पनया प्रत्यव. स्थानमित्यर्थः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२अ०२] . यदि हि विपरिवृत्तिरनुवादकारणं स्यात्ततो न कर्मान्तरमध्यवसीयेत । न तु विप- रिवृत्तिकृतमनुवादकत्वं, किं तर्हि । अनुवादविशेषवं प्रकृतप्रत्ययाद्भवेत् । तत्सामान्यासिद्धिम्तु स्ववाक्यादेव लम्यते ॥ यदा हि विधायकस्य विधिशक्तिर्धात्वर्थादुतार्यते तदाऽनेकविध्यशक्तेर्धात्वर्थानुवादः प्रार्थ्यते । तां च प्रार्थनां विपरिवृत्तिः पूरयति । धात्वोंत्तारणं च विधिशक्तेर्विधेया- न्तरोपादाननिमित्तं यथा “व्रीहिभिर्यजत," " " दध्ना जुहोति" इति । सर्वत्रैवानेका- र्थोपादाने विधिशक्त्यनेकत्वासंभवादेकं किंचिदन्यतामित्यपेक्षायां सत्यां यद्विपरिवर्तते तदित्यवधारणं भवति । ततश्च ध्यादेरप्राप्तत्वाद्धात्वर्थोऽनूद्यते । यदा तु खलु नैवानक विधेयमुपादीयते तदा नैव तस्मिन्वाक्येऽनूद्यतां किंविदित्यपेक्ष्यते । ततश्चाप्राप्ते सामा- न्यानुवादे तत्सिद्धयक्षिणी विशेषानुवादकारणभूता किं विपरिवृत्तिः करिष्यति। तस्मान्न यत्प्राप्तं तदनूद्यत इति लक्षणम् । किं तर्हि, यदद्यतामित्यपोक्षतम् , तत्प्राप्तौ सत्याम- नूद्यते । नैकाङ्गविकलमनुवादत्वापेक्षणेन प्राप्तिबुद्धिमात्रेण वा । तत्र यथैवानुवादापेक्षणे सत्यपि प्राप्त्यभावाद्विशिष्टविधानरूपेण विधिर्भवत्येवं प्राप्तिबुद्धौ सत्यामप्यनुवादत्वान- पेक्षणाद्विधेः कर्मान्तरत्वं सत्यपि धातुप्रत्ययकत्वात्यभिज्ञाने । यत्तु बलीयस्या विपरि- वृत्त्या शतकृत्वोऽप्युक्ते तद्बुद्धिन्नापैतीति, प्रमाणबलाबलज्ञानात्सर्व संभाव्यमेव तत् । तथा हि। श्रुतेः कर्मान्तरज्ञानं संनिधेरेककर्मधीः । तत्र श्रुतिबलीयस्त्वं जानतां कथमेकता ।। विधायिका हि श्रुतिरन्यानाक्षिप्ता धात्वर्थभावनयोरेव संनिरुद्धा तत्रैवाप्राप्तविषयम्व- भावं विधित्वं प्रसुवाना पञ्चमस्थानाख्यप्रमाणकृतां प्राप्तबुद्धिमुपमृद्य विधेयत्वक्षम कर्मा- न्तरं कल्पयति । स चेद्विधिः श्रुतिमनुरुध्येत कर्मान्तरमध्यवस्यति, अथ संनिधिं ततो न कर्मान्तरत्वम् । यत्र पुनर्विधिश्रुतिरन्यत्र व्याप्रियते तत्राविरोधात्संनिधिकृतं कमैकत्व- ज्ञानं भवति । तस्मादिह विधेययागव्यक्तिफलत्वोपात्तसामान्यकत्वनिमित्तव प्रत्यभिज्ञान- भ्रान्तिः । न हि व्यक्तिप्रत्यभिज्ञाने किंचित्कारणमस्ति । यदत्र परमार्थेन प्रत्यभि- ज्ञायते तदेकत्वे न कश्चिद्विवादः । तथा हि । स्थिते यागत्वसामान्ये पशुसोमेष्टिकर्मणाम् । विशेषव्यक्तिरूपेण भेदः सर्वत्र चिन्त्यते।। ननु चात्र यनिश्रुत्यवेककर्मविज्ञानान्न वक्तव्यं संनिधिकृतमेवेकत्वमिति । नैतदेवम् ।

·[अ०२पा०२१०२] मीमांसादर्शने । ४७१ . यागोऽयमिति विज्ञानं यनिश्रुत्योपजन्यते । स एवेत्यन्य एवेति व्यापारोऽस्या न विद्यते ।। न हि यः पूर्वविहितो यागः स एवायमिति यजतिशब्दो वदति । औदासीन्येनैव त्वभिदधाने शब्दे संनिधिकृतामभेदबुद्धिमनभिजानतां श्रुतिनिमित्ता प्रत्यभिज्ञानभ्रान्तिः । ननु तव व्यक्तेरशब्दार्थत्वादभिन्नं सामान्यं श्रुत्या विज्ञायते । येनैव व्यक्तिरशब्दार्थ. स्तेनैवानेककर्मतां श्रुतिर्बोधयत ते । कथम् ! व्यक्तयो हि विधीयन्ते सामान्येनोपलक्षिताः । तस्मात्तद्तमेवात्र भेदाभेदनिरूपणम् ॥ यत्सामान्यं शब्दार्थभूतं तस्याननुष्ठेयत्वेनाविधेयत्वात्सर्वत्र व्यक्तय एव विधीयन्ते । तत्र समिधो यनतीत्येका व्यक्तिरसावारणा चोद्यते तनूनपातं यजतीत्यपरा । तस्मा. त्पञ्च व्यक्तय इति सिद्धम् । यत्त्वत्र गकारादिवद् व्यक्त्याकृतिभेदो नास्तीति । सत्यं नास्ति किं तु । यन्मात्रमेकं कर्मेति स्वरूपेणावधार्यते । ततः परं न भेदोऽस्ति प्राक्तस्माद्भेदनिश्चयः ॥ यथैव गकारादीनां वर्णत्वशब्दत्वगुणत्वेषु मत्सु द्रुतादिभेदम्य परोपाधित्वाद्गकारा, दिरूपैकत्वसिद्धेर्गत्वादिमात्रं न कल्पितम्, तथाऽत्र सत्ताकर्मयागत्वेषु समिद्यागादिपर्य- न्तेषु सत्सु देशकालयजमानादिभेद नद्भुतादिवृत्तिस्थानीयान्न भेदः । तथा हि । पौर्णमासीसमिद्यागाहामावास्यो न भिद्यते । यजमानान्तरेप्वेवं शमलवस्थितम् ॥ न च यत्र प्रत्यक्षेण केवलेन दोऽगम्यते तदेकं भिद्यते । शब्दस्यापि प्रामा. ण्याविशेषात् । अतोऽत्र शब्दात दिपटकावधिरेव भेदोऽवधारयितव्यः । न हीटिप. शुसोमैकाहाहीनसत्रेषु परोपाधिर्भः पियो विपति वा कदाचित् । तेन तासु ।वधेय- रूपासु व्यक्तिष्वेव नित्यास्वभिव्य कानि गिद्यन्ते । तेभ्यश्च फलस्वरूपसिद्धिर्यागत्वमेव वैकमवान्तरसामान्यं नान्यत्किंचित् । नन्वेकाहत्वादीन्यप्यवान्तरसामान्यानीप्यन्ते । न, कालविशेषयोगादेव दण्ड्यादिवदनिशब्दप्रत्यवप्रवृत्तिसिद्धेः । एकेन ह्यना योगादेका. हत्वम् । द्वचादिमिरहीनत्वं प्रारद्वादशाहात्, स तु कथमप्युभयात्मा, तदवधिकमेव चाऽऽसहस्रसंवत्सरं सततकालयोननिमित्तं मत्रत्वं, हरिविशेषयोगादिष्ट्यादित्वमिति सिद्धम् । अथाप्यवान्तरसामान्यानि पुनः कल्प्यन्ते, तथाऽप्यस्मत्पक्षाविरोधः । एवं यदि ज्योतिष्टोमत्वादीनि देशकालादिभेदाच तद्वयक्तयोऽत्यन्तातिरेकिण्यो भवन्ति तथाऽ. प्यदोषः । तथा यद्यपि देवतोद्देशद्रव्यत्यागात्मकत्वात्सर्व एवैको यागः कल्प्यते तेष्वपि ·४७२ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- - [अ०२पा०२अ०२] . ननूक्तं न शक्नोत्यर्थान्तरं विधातुमिति । उच्यते । समिधो यजति इत्यपि प्रथमोऽनुवाद एव, दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति यागः प्राप्त एव । तत्र देवता न शक्या विधातुम् । श्रुतिप्राप्ता हि तत्र देवता । इयं वाक्यात प्रकरणाद्वा । तयोर्विकल्पो न न्याय्यः । स एष देवतायागसंबन्धो विधीयमानोऽक्रियमाणे यागे न शक्यः कर्तुमित्यनर्यकः स्यात् । क्रियमाणे तु शक्यते । तस्मादभ्यसितव्यो यागः । प्रत्यभ्यासं चादृष्टभेद इति । न च यत् समित्संवन्धेन क्रियते तत् तनूनपात्संबन्धेन । भिन्नत्वा- त्तयोः । अतो न विकल्पः । प्रयोजनं पूर्वपक्षे सकृत् प्रयोग इति सिद्धान्ते पुनः पुनः प्रयोग इति ॥ २ ॥ भेदप्रमाणैस्तदनुष्ठाननानात्वावगमाद्व्यवहारसिद्धिः । नन्वेवं सति ज्योतिष्टोमग्रहाम्या- सवत्समिदादियागाम्यासेप्वकर्मान्तरत्वप्रसङ्गः । सर्वथा तावदपूर्वमेदाद्धर्मव्यवस्था- दीनि सिध्यन्ति, तथाऽपि तु येह कर्मभेदबुद्धिम्रहयागेषु चाभ्यासभेद प्रसिद्धिः, तत्रैतन्निमित्तं, इह सकलयागरूपानुष्ठानभेदचोदनात्तत्र पुनः समस्ताभ्यासा- त्मकस्य ज्योतिष्टोमसंज्ञत्वाद्यद्यपि प्रत्यभ्यासं यागत्वमस्ति न तु ज्योतिष्टोमत्वमित्य- भ्यासंऽवयवबुद्धिनतरत्रावयव्यन्तररूपानुपादानादिति विशषः । एतज्ज्ञानस्य च प्रयो- जनं पशुसोमाधिकरणे वक्ष्यामः । तस्मादभ्यसितव्यो याग इति च भाष्यमेतत्प- "क्षाश्रयणेनैव । अथवा भिन्नास्वेव व्यक्तिषु सामान्यापेक्षमभ्यासवचनम् । ननूक्तं न शक्रोत्यर्थान्तरं विधातुमिति ---विधिशतेस्तनूनपादादिदेवताविधानाक्षेपे सति विपरि- वृत्य विरोध इति मन्यसे । तत्र तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ' इत्येवं समिदादिपदानां क्रम- विनियुक्तैवलिङ्गमन्त्रवर्णकल्पितदेवतासंबन्धद्वारेण नामधेयत्वे सत्यविधेयत्वान्नास्ति विधिशक्त्याक्षेप इति वक्तव्ये देवताचागसंबन्धविधानोपन्यासोऽभ्युपेत्यवादेन । यत्तावद्भ- वानप्राप्तत्वात्प्रयमस्य यागविधित्वं मन्यते तदयुक्तं तस्यापि प्रधानयागानुवादत्वात् । तत्र समिदादिशब्दव्यं देवता वा विधीयते । उमयमपि चाऽऽग्नेयोऽष्टाकपाल इत्या- दिभिरुत्पत्तिवाक्यविहितेन द्रव्यदेवतेन विरुष्यते । अवश्यं चैतद्वाक्यकृतो देवतायागसं. बन्धः कर्त्तव्यः, स च यागान्तराहते न संभवतीति प्रतिपादिते गुणविधित्वे कर्मान्त. रत्वमापद्यते । एवं पूर्वत्र कर्मण्युत्तरोत्तरगुणविध्यसंभवात्सर्वेषां कर्मान्तरत्वमिति व्यर्थी गुणविध्युपन्यासश्रमः । गुणविधित्वमपि न तावद् द्रव्यमीहशेन शब्देन संभवतीति व्या- ख्यातं सक्त्वधिकरणे । विशेषेण च यजतेः कर्मभूतद्रव्यसंबन्धो न घटते, न वाऽयं देवताविधिरिति नवमे वक्ष्यते । तस्मात्कर्मविधिमिरेव भेदसिद्धिः॥ २ ॥ ( इति-अभ्यासाधिकरणम् ॥२॥) । १ (अ० २ पा० २ अ० ६ ) २ ( अ० १ पा० ४ अ० ३ सू. ४) ३ (अ० २ पा० १ अ० ४ सू. १२) ·[०२पा०२०३] मीमांसादर्शने । ४७३ [३] प्रकरणं तु पौर्णमास्यां रूपावचनात् ॥ ३ ॥सि०॥ एवं हि समामनन्ति यट प्रेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति, तावतामग्रीषोमावास्यज्यैव नावुपांशु पौर्णमास्यां यजन् इति, ताभ्यामेतमग्नीषोमीयमेकादशकपालं पौर्णमासे प्रायच्छत् , ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम् , ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम् इति । तथा, आ- घारमाघारयति, आज्या गौ यजति, स्विष्टकृते समवद्यति, पत्नीस- याजान् यजति समिष्टयजुर्जुहोति । तथा, य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजते, य एवं विद्वानमावास्यां यजते इति । - . समस्तान् दर्शपूर्णमासप्रकरणयागविधीनुदाहृत्य किं सर्वेषां प्रधानत्वमुत केषां चिदे- वेलि भाष्यकारेण विचारः प्रस्तुतः । तत्राभिधीयते- अङ्गप्रधानचिन्तेयं चतुर्थाध्यायगोचरः । केन नाम प्रसङ्गन प्रस्तुता भेदलक्षणे ।। अभ्यासक्षलणभेदानन्तरमिदानी संख्यानिमित्तं भेदमविचार्यव कथमयं लक्षणानौपयि. कोऽर्थश्चिन्त्यते । केचिदाहुः । अयमपि लक्षणार्थ एव, अनन्तरं प्रधानाप्रधानानि परीक्षिष्यन्त इति वचनात् । तत्त्वयुक्तम् । तत्रैव पर्यनुयुज्य वचनम्यान्यथैव व्याख्या- नात् । अपूर्वमेदप्रतीत्यर्थो हि स तृतीयसिद्धोऽर्थोऽत्रोपन्यस्त इत्युक्तम् । अयं तु कर्मणामङ्गाङ्गिभावो न कथं चित्संबध्यते । महता प्रयत्नेनायं चतुर्थे साधयिष्यते "दर्श- पूर्णमासयोरिज्याः प्रधानानी"त्यत्राधिकरणे, स्फुटत्वाच्च नान्यथा तन्नेतुं शक्यते । तस्मादिहाविचारणीयमेतत् । य एवं विद्वानित्येवं संयुक्तौ प्रकृतानुवादावथ वाऽपूर्व- कर्मविधी तत्रेतरे गुणविधय इत्यपि सर्व यथोपन्यस्तेनाप्यधिकरणार्थन न संगच्छतेऽथ त्वेतदेव विचार्यते ततः पूर्व नोपन्यसितव्यम् । अपि च- भेदे च दृष्टसामर्थ्यो समप्राधान्यसिद्धये । कथं शब्दान्तराभ्यासौ हेतुत्वेनोपवर्णितौ ॥ शब्दान्तरत्वादम्यासाच्च भेदस्तावदुच्यते समप्रधानत्वमप्येताभ्यामेव प्रतिपाद्यत इत्यपूर्वा युक्तिः। न वाऽधिकरणद्वयशरीरस्य विविक्ताः पक्षहेतवो दृश्यन्ते येन तन्त्रेण १ तै० सं० (२-६-३) । २ तै० सं० (२-५-२) ३ तै० २० (२-५-४) ४ तै. सं० (२-५-११)।:५ तै० सं० (६-६-२)। ६ तै० सं० २-६-९) ७ ( अ० २ पा० १ भ०१) इत्यत्र भावनाभेदानुनिष्पाद्यपूर्वभेदाभेदसिध्यर्थं द्रव्यं प्रति प्रधानान्यप्रधानानीति विचार्यत इत्येवं व्याख्यातत्वादिस्यर्थः । ८ (अ०४ पा०४ अ० ११ स० २९) ९ चिन्ताद्वयमेकस्मिन्नधिकरणे . म पक्तमुचितमिस्याशयः। ।

·४७४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०२] तत्र संदेहः । सर्वाण्येतानि समप्रधानान्युताऽऽनयादीनि पयोन्तानि प्रधानानि, आधारादीन्यारादुपकारकाण्यङ्गानि । तथा, य एवं विद्वा- . नित्येवं संयुक्तौ प्रकृतानां कर्मणामनुवदितारावथ वा यं एवं पिहान् पौर्णमासी यजते, य एवं विद्वानमावास्यां यजते इत्यपूर्वयोः कर्मणो- विधातारौ तोतरे गुणविष्य इति । किं प्राप्तम् । शब्दान्तरत्वादभ्या- साच समप्रधानानीति प्रा। विचारद्वयमिदं प्रस्तुतमित्यध्यवस्म । तस्मादेवं समर्थयितव्यम् । इहाभ्यासलक्षणभेदा- तिप्रसङ्गापवादार्थमधिकरणे आरभ्यमाणे यथोदाहृतानां मध्ये द्वे एवोदाहरणे य एवं विद्वान्पौर्णमासी यजते । य एवं विद्वानमावास्यां यजत' इति । तत्र संदेहः । किमेती यजतिशब्दावपूर्वयोः कर्मणोविधानकावुत पौर्णमास्यमावास्याशब्दाम्यां स्वामिषेयकाल- विशेषयुक्तकर्मप्रतिपादकाभ्यां विशेष्यमाणौ प्रकृतानेव कांश्चिद्यागाननुवदत इति । तत्रे- तरेषामाग्नेयादीनां गुणात्प्रयानादीनामभ्यासादाघारादीनां शब्दान्तरत्वात्सिद्धे भेदेऽधि- करणपक्षद्वयप्रयोजनभूतसमप्रधानभावाङ्गाङ्गिभावविषयत्वेनोपन्यासो नाधिकरणशरीरवि. षयत्वेन । न हि समप्रधानत्वमङ्गाङ्गिभावश्चाधिकरणपक्षावित्युक्तम् । तदिह पौर्णमास्य- मावास्यासंयुक्तयोपिधातृत्वं तदर्भिधेयकर्मभेदः समस्ताघारादीनां समप्राधान्यमित्ये- तत्रयमुत्तरोत्तरफलत्वेनाविनाभाव बन्धादेकः पक्षः, तथा तयोरनुवादत्वं तमाव्य- कर्माभेद आग्नेयादीन्प्रत्याधारादीमिङ्गत्वमिति तेनैव प्रकारेणापरस्त्रिकः । त्रित- यस्य त्रियस्य च स्वशाविनाभावादेकसिद्धचैवतरद्वयसिद्धिर्मवतीति पक्षद्वयेऽपि यदेव साधितं तेनैवेष्टसिद्धिं मत्वा फलभूतस्तृतीयस्तृतीयोऽश उपन्यस्तः । तत्र चार्थगृहीतावपि भेदाभेदी विस्पष्टीकरणाथै पुनरन्ते दर्शिती । किमर्थं पुनरादौ व्यवहितयोः समप्रधाना- ङ्गाङ्गिभावद्वारेण भेदाभेदयोरुपन्यासः कृतः । एषा ह्याचार्यस्य शैलीति केचित् । तथा हि पूर्वाधिकरणयोरप्यपूर्वभेदमेवोपन्यस्तवान् । अथ वा यल्लिङ्गदर्शनं वक्ष्यति विकृती प्रयानादयो दृश्यन्त इति तत्साक्षाद्भेदनिराकरणायासमर्थ समप्रधानमा निराकरिष्यति, तन्निराकरणे च सत्यविनाभावाद्विधिभेदावपि निराकृतावेव भवत इति तदुपजीवनायेत्थमु- पन्यासः । केवलभेदोपन्यासे तु तदसंबद्धमेव स्यात् । तत्र द्वेधा पूर्वपक्षो भविष्यति एकः समप्राधान्यद्वारेणाऽऽग्नेयादीनां कर्मविधित्वे सत्येव पौर्णमास्यमावस्यासंयुक्तयो- स्तद्वयतिरिक्तकर्मविधानात् , अपरः पुनस्तयोरेव कर्मविधित्वमितरेषां तु गुणविधानार्थत्य- मित्येवं, प्रथमं तावद्वयतिरेकपक्षं परिगृह्णाति शब्दान्तरत्वादभ्यासाच समप्रधानानीति । यद्यपि चेतो हेतू साक्षात्समप्रधानत्वेन न संगच्छेते तथाऽपि तत्प्रतिज्ञानेन योऽनिदा प्रति- ज्ञातस्तेन संबन्धादेकवाक्यत्वम् । एतदुक्तं मवति । अयागेभ्यः शब्दान्तस्त्वाचामेश्ययाम्या.

·म.१०१००१] मीमांसादर्शने ४७५ साझेदस्ततश्च समप्रधानानीति । न च समस्तानुवादस्य किं चित्प्रयोजनमस्ति । न च गुणफलनिमित्तानां किंचिच्छ्रयते यत्र विधिव्यापारतः कर्मस्वरूपविधानमुपेक्षेत । न चैषा संज्ञा केषु चित्प्रकृतेषु प्रसिद्धः । वर्तमानापदेशेऽपि च सति प्रयोगवचनार्थवादपञ्च. मलकारादीनामन्यतमेन ‘समिधो यजति ' इत्यादिवविधिः । सत्यपि च यच्छब्दोपबन्धे "पदाग्नेयोऽष्टाकपाल" इत्यादिवा विधिशक्त्यनवलोपः । न च शाखान्तरीयवद्विधिवि- कश्मः । शाखान्तराणां पुरुषान्तर प्रति प्रतिपादनेनार्थवत्त्वात् । न त्विह कर्मान्तरकल्पना दन्यत् प्रयोजनमस्ति । न च कस्य चिदन्यस्य विधेः स्तुतिः संभवति एकवाक्यत्वाभावात् । किं पुनरनयोः कर्मणोर्द्रव्यदेवतम् । तदुच्यते- ध्रौवं साधारणं द्रव्यं देवता मान्त्रवर्गिकी । रूपवन्तावतो यागौ विधीयते पृथत्त या ।। " सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यत" इति सर्वार्थत्वाथैवोपांशुयाजस्य ध्रौवाज्यद्रव्यकत्व. मेवमनयोरपि यागयोः । तथाऽऽज्यभागयोः क्रमे चतस्रोऽनुवाक्याः पठ्यन्ते । द्वे आग्ने. ग्यो द्वे सौम्यौ । ते बलीयसा वाक्येनावच्छिद्यानयोः कर्मणाविधीयते " वानी पौर्ण. मास्यामनूच्येते" "वृधन्वती अमावास्यायाम् " इति । न हि पौर्णमास्यमावास्याशब्दा- म्यामेतत्कर्मव्यतिरिक्तमन्यदिहोच्यते । ननु कालवचनावेताविह प्रयुज्यते । किं कालस्य मन्त्रसंबन्धेन । दृष्टश्च सप्तमीनिर्दिष्टानां कर्मणां प्रानभावस्तद्यथा "येन कर्मणेत्सेत्तत्र जयां जुहुयात्" इति । तेनानुवाक्याद्वयस्य तुल्यार्थीया विकल्प्यमानस्यानुरूपा या- ज्याऽपि कल्पयितव्या । अथ वा युगपाद्वधानात्समुपये सति द्विदेवत्यकर्माध्यवसायाद् द्वे द्वे याज्ये अपि कल्पयितव्ये । यद्वकैवाग्नीषोमदेव या। अथ वा वात्रन्योरेवैका याज्या कर्तव्या तथा वृधन्वत्योः । अतश्च श्रुतिविहितमन्त्रकर्मसंबन्धान्यथानुपपत्त्याऽग्नीषोमो देवतो. भयत्राध्यवसीयते । आज्यभागयोस्तु पुराकल्पसरूपेण वाक्येन देवता तावत्प्राप्तैव । 'यस्यै कस्यै चिद्देवतायै हविनिर्वपन् आज्यस्यैव नौ पुरस्ताद्यनन् ' इति । याज्याप्राप्तिश्चाबा- धितवानुवाक्यागमश्च दाशतयीभ्यः कर्तव्य इति न किंचिद्विरुद्धम् । तस्मादस्ति कर्मान्त. रत्वेऽपि रूपमिति भेदोऽतश्च समप्रधानानि । भेद इति गृह्णीमः समप्रधानत्वं तु न मृण्या- महे । कुतः । निवेश: केषु चित्त्येव पृथक्त्वेनाभिवानयोः । फलं च तद्विशिष्टेभ्य इति साम्यं न युज्यते ॥ १ तै. बा. ( ३-३-५) २ तै. सं. (२-५-२) ·४७६. सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- - [अ०२पा०२१०३] दर्शपूर्णमासाभिधाने हि विशिष्टयागवाचिनी, तेन तन्मात्रस्यैव फलत्वादितरेषां तत्सं- निधानादङ्गत्वेन भवितव्यम् । अत्राभिधीयते- प्रसिद्धेनाप्रसिद्धस्य नित्यमिष्टं विशेषणम् । तस्माद्यज्यनुरोधेन नामार्थोऽत्र निरूप्यते ॥ सर्वत्र नामयुक्तकर्मविधाने सामानाधिकरण्यात्कदाचिद्यज्यविशेषो नाम्ना निरू- प्यते कदा चिन्नामार्थो यजिना । यो यत्र पूर्वतरप्रसिद्धार्थो भवति स इतरं स्वविषये स्थाप- यति । यथा ज्योतिष्टोमेनेत्यत्र ज्योतिर्भिस्त्रिवृदादिभिःः स्तोमर्योगात्प्रसिद्धार्थेन नाम्ना दीक्षणीयादिभ्यो यजिनिवर्त्य सोमयागे स्थाप्यते । तथा राजसूयेनेत्यत्र नाम यागायागवि. षयत्वेनोपप्लवमानं प्रकृतयागप्रसिद्धेन यजिना स्वविषयं नीयते। तदिह प्रातिपदिकद्वयसमा- सद्विवचनार्थानां दर्शपूर्णमासपदोपात्तानां न क्वचित्प्रसिद्धिरस्ति यया यजेस्तद्विषयत्वं विज्ञा- येत । यानिः पुनर्यागमात्रे प्रसक्तः सन्नधिकारेण प्रकृतेषु स्थापितः शनोत्यप्रसिद्ध दर्शपूर्णमासशब्दं स्वविषये नियन्तुम् । ततश्च दर्शपूर्णमासाम्यामित्यविवक्षितावयवसमा- सार्थद्वित्वं वर्णलोलीभावमात्ररूपेण केवलकरणसंवादिप्रकृताशेषयागनामत्वं राजसूय- शब्दवत्प्रतिपद्यते । 'सुपां सुपो भवन्ति ' इति बहुवचनस्य स्थाने द्विवचनं समस्तसमु- दायगतकवचनस्य वा । कथं पुनर्दर्शपूर्णमासाम्यामित्यप्रसिद्धम् । यदा तावत्- वाच्यकालयुजो यागाः प्रकृताः सन्ति के चन । द्विसंख्योत्पत्तियुक्ताश्च प्रसिद्धियेषु विद्यते ॥ तन्नामाशेषस्वार्थपरित्यागेनात्यन्तपरानुशोधिवृत्तिं भजते यत्र कश्चिदप्यशोऽप्रसिद्धः । इह तु दर्शन कालेन पौर्णमासेन च संयुक्ता आग्नेयादियागा विद्यन्ते । द्वित्वयुक्ताश्चाऽऽ. ज्यभागादयस्तेषामयुक्तः परित्याग इति । तदुच्यते प्रकृतिप्रत्ययौ पूर्णी विशेष्टुं यनतिं समौ । आग्नेयाद्याज्याभागादावेकत्रेकार्थशून्यता ॥ यद्यप्याग्नेयादिषु स्वाभिधेयकालयोगात्प्रातिपदिकं वर्तेत तथाऽपि तेषां बहुत्वाद् द्वित्वानुपपत्तेरसमर्थं पदं, यत्रापि द्वित्वमस्त्याघारयोराज्यभागयोर्वा तत्रापि प्रातिपदि- कस्यात्यन्तमशक्तिः । न चार्थप्रकरणशब्दान्तरैविस्पष्टं सामानाधिकरण्यमस्ति, येन केन चिद्वर्णसामान्यादाख्याविकारन्यायेन गौणत्वेन वा तद्विषयत्वमध्यवसीयेत । कस्मात्पुन- रिमावेवापूर्वी पूर्णमास्यमावास्यासंज्ञको द्वौ यागौ फलाय न विधीयते । तथा हि। सिद्धान्तेऽपि तु यागाम्यां शब्दाम्यामनुकीर्तितौ । तावेव समुदायो द्वौ विधास्येते फलं प्रति ॥ . १ समुदायशक्त्या रूढयेत्यर्थः ।

·[अ०२पा०२१०३] मीमांसादर्शने । ४७७ ब्रूमः । प्रकरणं तु पौर्णमास्या, प्रकृतानामाग्नेयादीनामनुवादितारौ पौर्ण: मास्यमावास्यासंयुक्तौ । कुतः । यदि कश्चिदर्शपूर्णमासशब्दयोः पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोश्च वैलक्षण्यान्न पूर्वक- मप्रत्यभिज्ञान फलवाक्येऽस्तीति ब्रूयात्स वक्तव्यस्तुल्यस्ते दोषोऽयमिति । तवापि हि पौर्णमास्यमावास्यासंज्ञकावेव समुदायो फलवन्ताविष्टौ । न च तयोः प्रयोगवाक्येऽस्ति शब्दत्वात्प्रत्यभिज्ञानम् । अथ तत्र विनाऽपि संज्ञानुसारेण कालयोगाद्वृत्तिरिष्यते स ममाप्यस्त्येव कालयोगः मास्यां पौर्णमास्या यजेत" ' अमावास्यायाममावा- स्यया यजेत " इति । नेतदेवम् । एवमपि हि- षण्णामपन्यांदियागानामनयोश्च द्वयोरयम् । समानः कालसंयोग इति नेष्टावधारणा ॥ न ह्यष्टानां कालसंयोगे सत्यवधारणे हेतुरस्ति, येनानयोरेव फलसंबन्धः स्यात् । स्यादेतत् । एतेषां मध्ये ययोः कयोश्चित्फलसंबन्ध इति । तदयुक्तम् । विशेषहेत्वभावे हि ग्रहणं निष्प्रमाणकम् । पक्षे वाऽङ्गप्रधानत्वं विरोधान्न विकल्पते ॥ विना विशेषहेतुना यागत्वकालसंबन्धसाम्ये सति यावेव गृहीतो तत्रैवेतरेषां प्राधा- न्यप्रामाण्यमानां सतामहत्वापादनाद् विरुद्धता स्यात् । अथ विकल्पेन सर्वेषां पाक्षिको- ऽनुग्रहः कल्प्येत तत्रापि तस्यैव कदा चित्प्रधानत्वं कदा चिदङ्गत्वमिति विप्रतिषिद्धम् । उभयात्मनां चाङ्गतया प्रवृत्तेः प्रधानत्वेन च निवृत्तेराग्नेयादीनां विकृतिगमने याव- ज्जीव संशयप्रसङ्गः । सर्वसंख्याश्च केन चिदवान्तरसामान्यावच्छेदेन संख्येयेषु वर्तन्ते । न वाऽपूर्वयोराग्नेयादीनां वा समस्तानामेकदेशे वा किंचिदवान्तरसामान्यं दृश्यते येन द्वित्वमवधार्थेत । य एव हि गृहीतस्तस्यैव यागान्तरापेक्षयोद्भूतेन बहुत्वेन केव- लात्मापेक्षेण चैकत्वेन द्वित्वं बाध्यते । ततश्च द्विवचनस्याप्रसिद्धिः । सिद्धान्ते शब्दद्वयेन समुदायद्वयापादनादसमुदायीकृतयागवैलक्षण्यादवान्तरधर्मयोगात्संभवति द्वि- त्वयोगस्तदशेन च कालयोगात्कथं चिद्दर्शपूर्णमासप्रातिपदिकयोरपि वृत्तिसिद्धिरित्युपप- द्यते यागविशेषणत्वं न तु पूर्वपक्षे समुदायत्वापादनाभावात्संख्यावृत्तिरिति प्रकृतयागमात्र एव फलसंबन्धः । अथ कस्मादष्टावेव यागाः पौर्णमास्यमावास्याकालगतद्वित्वापेक्षया लब्धविशेषणाः सन्तो न विधीयन्ते । यथा सिद्धान्ते समुदायगतद्वित्वापेक्षया षड् विधास्यन्ते । नेदृशेनास्फुटेन प्रकृतयागमात्रावलम्ब्याऽऽख्यातं शक्यं निवर्तयितुम् । न चात्यन्तव्यतिरेकात्कालगता संख्या यागसामानाधिकरण्यनिर्देशार्हा भवति । समुदायस- मुदायिनोस्त्वन्यतिरेकादविरुद्धः संख्यासंबन्धः सिद्धान्ते । तस्मात्पूर्वपक्षे यनिवशेनैव नामपदवत्तेविशेषेण सर्वे यागाः समप्रधानाः । तथा प्राप्तेऽभिधीयते । प्रकरणं पौर्ण- तु ·४.७८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा०२.०१] रूपावचनात् । य एवं विद्वान् पौर्णमासीसंज्ञकं यागं यजत इति न सर्वे यागा उच्यन्ते । यः पौर्णमासीसंज्ञकः स विधीयते । न चैतदेवमवग- च्छामः-कीदृशमेवंसंज्ञकस्य यागस्य रूपमिति । तेन न किंचित् मास्यमावास्यासंयुक्तयोरालम्बनं स्यात् । प्रक्रियत इति प्रकरणम् । अथ वा प्रकरण तयोः सहकारि भवेत्ततश्च तन्मात्रप्रतिपाद्योऽर्थो ग्रहीतव्यः । कुतः- विधायको नियुङ्क्ते हि सर्वोऽसाधारणे यनौ । न च तत्र प्रवृत्तिः स्यादज्ञातद्रव्यदेवते ॥ न ह्यनेन यजिनी पौर्णमाम्यमावस्यापदाभ्यां वा यागमात्रे बुद्धिः क्रियते । न प प्रकृतकर्मग्रहणं त्वत्पक्षेऽस्ति । तत्राज्ञातरूपे सत्यपूर्व कर्मणि न कथंचित्प्रवर्तेत । ततश्च वाक्यमेवानर्थकं भवेत् । प्रकृतग्रहणे तु तेषां द्रव्यदेवतायोगादेतत्कालवर्तित्वाच्च रूपज्ञानादर्थवत्त्वम् । ननूक्तं मत्पक्षेऽप्यस्ति द्रव्यदेवतमिति । सत्यम् । यथाकथं चिल्लम्येत द्रव्यं साधारणं स्थितम् । तथाऽपि देवता नास्तीत्यरूपत्वान्न मुच्यते ॥ न हि मान्त्रवर्णिकी देवता संभवति । मन्त्राणां क्रमविशेषेणाऽऽज्यभागार्थत्वात् । न चास्य वाक्येन बाधः। विरोधाभावात् । सर्वत्र ह्यविरोधेन वाक्ये निविशमाने विरो- धपक्षस्त्यक्तव्यः । इह च पौर्णमास्यमावास्याशब्दो यदि कर्मवचनावेव स्यातां ततो न विरोधः परिहियेत । कालवचनत्वे त्वनयोरविरोधः । साधारण्याचाविरोधपक्ष एव समर्थनीयः । किं च । प्रथमं काल एवाऽऽभ्यां शब्दाम्यां प्रतिपाद्यते । पश्चात्तत्कर्म तद्योगादतः कालोऽत्र गृह्यते ।। यदि हि सर्वलोकप्रसिद्धः कालोऽत्र न समवेयात्ततस्तदतिक्रमेण कर्मणी. गृह्येया- ताम् । अपि चोपपन्नतरा कालवचनत्वे सप्तमी, तस्य सर्वत्रैव कालस्याधिकरणत्वान कर्मणोऽधिकरणत्वानुपपत्तेर्यथा कथं चित्कल्पनीयं स्यात् । यत्तु किं कालस्य मन्त्र- संबन्धेनेति, यदि तादर्थ्यलक्षण एवैकः संबन्धो भवेत्स चात्रास्माभिरुच्येत तत एवं युज्यते वक्तुम् । इह त्वाज्यभागी प्रति तादर्थ्ये व्यवस्थिते संकरे च प्राप्ते कालभेदेन प्रयुज्यमानयोर्मन्त्रयोर्व्यवस्थामात्रं. क्रियते वाघ्नी पौर्णमासीस्थयोराज्यभागयोवृधन्वती अमावास्यास्थयोरिति । किं च । प्रज्ञातदेवतत्वाच्च दृष्टार्थाऽल्पविधानता। मत्पक्षे भवतस्त्वत्र प्रसक्ता बहुकल्पना ॥ १ वाघ्नी पौर्णमास्यामनूच्येते, वृधन्वती अमावास्यायामित्यनयोक्षियोरित्यर्थः ।

·[१.२पा०२०३] मीमांसादर्शने ४७९ प्रतिपधेमहि । अतो ब्रूमो यद्यपूर्वस्य विधातारावनर्यकाविति । अथ नु मकृतानामनुवदितारौ ततः संनिहिताः पौर्णमास्यमावास्यासंयुक्ता यागा इति गम्यते रूपम् । तत्रार्थवत्ता वचनस्य । कथं पुनरेकवच. नान्तो बहूनां वाचको भविष्यतीति याच्यते । समुदायशब्दतयाऽव- कल्पिव्यते । रूपवन्तो हि पूर्वप्रकृता यागाः। तेषां च प्रचयशिष्टः समुदायोऽप्यस्ति । तदपेक्षोऽयमरूपशब्दः । तस्मादेकवचनान्तता न सर्वत्रैवाऽऽकासापूर्वकः संबन्धो भवति। आज्यमागौ च प्रज्ञाताग्नीषोमदेवत्यौ तदभिधान. समर्थमन्त्राकाक्षित्वादयत्नेन मन्त्रान् गृह्णीतः । त्वत्पक्षे त्वपूर्वयोः कर्मणोरज्ञातदेवत्वान्न मन्त्रापेक्षा । ततश्च मन्त्रतद्विशेषद्वित्वादिकल्पनादनपक्षितानेकाविधिप्रसङ्गः। पुनश्च मान्त्र- वर्णिकानेकदेवताकल्पना । न ह्येकस्य कर्मणोऽनेकया देवतयाऽनेकयाऽनुवाक्यया कार्य- मस्ति] पुनश्चाश्रुतयाज्याकल्पनाश्रयणमाज्यभागयोश्चाश्रुतपुरोनुवाक्याकल्पनम् । यच्चैका याज्यका चाऽनुवाक्या भविष्यतीति। न तत् । अनुवाक्यासमाख्याबाधात् । अपि च त्वत्पक्षे लिङ्गस्थाविनियोजकत्वाद्वाक्ये च करणत्वेनाऽऽश्रयणात् " वैष्णवीमनूच्य " इत्यादि. वददृष्टार्थप्रसक्तेर्न प्रकाशकता, प्रकाश्येनानपेक्षितत्वात् । मान्त्रवर्णिकदेवताकल्पनातश्च वरमारादुपकारकत्वम् । आज्यमागयोः पुनर्द्वित्वात्प्रज्ञातद्विदेवतत्वाच्च प्रकाश्याकासिताः प्रकाशका मन्त्रा लिङ्गक्रमविनियुक्ताः सन्त एकान्तेन दृष्टार्थता प्रतिपद्यन्ते । तत्र.च मन्त्रतद्विशेषद्वित्वादिषु प्राप्तेषु कालद्वारेण व्यवस्थामात्रविधानालाघवं वाक्यस्य, न वाऽऽनर्थक्यम् । न हि संनिधानाव्यवस्था सिद्धा । तस्मान्न देवताविधिरसंबन्धात् । भतश्वारूपत्वादकौन्तरता । किं पुनः समस्तानुवादस्य प्रयोजनं, पश्य- पदतद्भागवाक्यार्थविधिशन्या हि चोदना । धर्म प्रत्युपयोगित्वं न कथं चित्प्रपद्यते ॥ उच्यते । यथैवोत्पत्तिवाक्यानां प्रयोगवचनाङ्गता । तथैव तदुपादानाद् द्वित्वसिद्धयाऽनयोरपि ॥ वाक्यद्वयेन हि समुदायद्वये कल्पिते दर्शपूर्णमासाम्यामिति द्विवचनं सिध्यतीत्यर्थ. वत्त्वम् । न हि विधिरेवेकः प्रयोजनवानिति कश्चिन्नियमहेतुरस्ति । अविधेरपि विधिशेषत्वे. नार्थवत्त्वात् । न वाऽत्र विप्रकीर्णानामाग्नेयादीनामेतद्वाक्यद्वयमन्तरेण द्वित्वसंख्यायो- गित्वं संभवति । एतदेव चाभिप्रेत्यास्य पक्षस्य प्रयोजनमेव गुणप्रधानत्वमादित. उपन्य- स्तम् । इतरथा हि 'अविशेषादनर्थकं हि स्यात्' इत्यस्योत्तरमपरिकल्प्यानुवादपक्षो दुरुप- १ ( अ. २ पा. २ अ. २ स. २) ·४८० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०३] दोषः । भवति हि बहूनामेकवचनान्तः शब्दः समुदायापेक्षो यथा यूथं वनं कुलं परिषदिति । यदाऽऽग्नेयादीनां समुदायवचनावेतो तदा दर्श-. न्यास एव स्यात् । तस्मादस्ति प्रयोजनं समस्तवाक्यानुवादेऽपीत्यदोषः । कथं पुनर- त्यन्तभिन्नानां कर्मणां समुदायीकरणं शक्यं, शक्यमिति ब्रूमः । एककालाभिसंयोगाद्भिन्नानामपि कर्मणाम् । समुदायार्पणं शक्यमेकदेशस्थवृक्षवत् ।। यथैव ह्येकदेशमवस्थितान्वृक्षानालोच्य वनमिति समुदायबुद्धिर्भवत्येवमेककालयुक्तकर्म- समुदायनामधेयबुद्धिः । तद्गतैकत्वावधारणाच्च पौर्णमासीमित्येकवचननिर्देशः । समुदा-. यिवचनावेव चैतौ तल्लक्षितसमुदायगतसंख्याद्वारेणैकवचनान्तत्वं बिभ्राते । न समुदाय- योरेव नामधेये भवतः । तथा हि । सामानाधिकरण्येन यागनामत्वनिश्चयः । समुदाये च यागत्वं नाऽऽग्नेयादिष्ववस्थितम् ॥ " पौर्णमासी यजते " इति यजिसामानाधिकरण्याद्यागनामधेयमेतदिति गम्यते । न चाऽऽग्नेयादीनां समुदाये यागत्वं समवेतं, किं तर्हि । प्रत्येकमाग्नेयादिषु । तस्माद्य- थेवेतेषु प्रत्येकं यजिरेवं नामधेयमपि । न च समुदायोत्पत्तिरेकेन कालेन युक्ता । आग्ने- यादीनामुत्पत्तिकाले परस्परानपेक्षत्वेन समुदायत्वानुपजननात् । ततः कालवशेनापि प्रत्येकं नामधेयमिति शक्यं वक्तुम् । यदि च समुदायिनैरपेक्ष्येण समुदाययोरेते नामनी स्यातां ततः प्रयोगवाक्येनापि समुदायो फले विधीयेयातां, ततोऽवयवानामसाधनत्वा- समुदायादेकमपूर्वम् । अतश्च प्रत्येकापूर्वाणामभावात्कर्मभेदवैयर्थ्यप्रसङ्गः । सर्वधर्माणां चैकापूर्वनिबन्धनत्वात्संकीर्णवृत्तित्वं स्यात् । न च प्रत्येकमितिकर्तव्यतयाऽऽशेयादयः संबध्येरन् । ततश्च तद्गततन्त्रावृत्तिप्रयोगादिविचारासंबद्धत्वं भवेत् । न च प्रत्येकविकारे सौर्यादौ समस्तेतिकर्तव्यतातिदेशः स्यात्सहस्रादिशब्दवच्चावयववृत्त्यमावादेकपुरोडाशा पौर्णमासी, सांनाय्यरहिताऽमावास्येत्येवमादिव्यवहारोच्छेदप्रसङ्गः । संघातस्याचोदि. तत्वात्संघातस्य गुणत्वादित्येवमादिषु स्पष्टमेवंप्रकाराणां समुदायिवचनत्वमभ्युपगतम् । इतरथा हि स एव शब्दाभिहितत्वाच्चोयेत फलसंबन्धाच्च प्रधानं भवेत् । तस्मादुपस. नीम भूतसमुदायाः समुदायिन एवाभिधीयन्ते । तेषां तु बहुत्वाद् बहुवचनप्रसङ्गेन लक्षण- यैकवचनयोग इत्यभिप्रेत्य समुदायशब्दतयाऽवकल्पिष्यत इत्याह । तथा च भवति हि बहूनामेकवचनान्तः समुदायापेक्ष इति-अपेक्षामात्रमेव समुदायस्य नीति नाभिधेयत्वम् । यूथवनशब्दावपि यदा समुदायोपसर्जनसमुदायिवचनौ तदा साकल्येन दृष्टान्तौ, यदा तु समुदायमेव ब्रूतस्तदा तन्निमित्तैकवचनलाममात्रेण दृष्टान्तत्वम् । .

·वि.२पा.२०३] मीमांसादर्शने ४८१ एतेन दर्शपूर्णमासशब्दावेतपर्यायी व्याख्यातौ । तस्मादस्ति समुदायद्वित्वापेक्षानिमि- तैकत्वद्वयप्रत्ययसिद्धिः समुदायानुवादप्रयोजनम् । पथा वक्ष्यति 'पृथक्त्वेनाभिधानयोनि- वेस' इत्या । तद्वित्त्वानुसारिणौ हि दर्शपूर्णमासशब्दो तद्विषयौ भवतः । अस्ति मर्ममासीपूर्णमासशब्दयोबहु सारूप्यं, तत्साहचर्याच दर्शशब्दस्यामावास्याविषयत्वं, विपर्ययोतुत्वेन वा लषीयस्येव प्रतिपत्तिया काण इति चक्षुष्मान् । तथा च वक्ष्यति शक्यते च चन्द्रमसोऽदर्शनादर्श इति वक्तुम् । तथाऽन्वारम्भणीयावाक्यशेषेऽमावा- स्यादर्शशब्दो समानाधिकरणी दर्शयिष्यति, तेन समुदायद्वयोपलक्षितानां फलवत्त्वा- दितरेषामङ्गत्वम् । ननु चैवं सत्यनेनैव गतत्त्वाचतुर्थेऽधिकरणं नाऽऽरब्धव्यम् । नैष दोषः । स्थिते ह्येतस्मिन्प्रकृतयनतिमात्रग्रहणात्तत्र पूर्वः पक्षः, सिद्धान्तस्त्वेतदधिकर- णप्रसादाद्भविष्यति ' इतरथा तस्य पूर्वपक्ष एव स्यादिति प्रयोजनत्वेनाभिधानम् । इदापरं समुदायानुवादप्रयोजनं पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत 'अमावास्यायाममावास्यया बजेत' इति कालसंयोमः । तत्रैतत्स्यात् । एतदपि वाक्यमनर्थकमुत्पत्तिवाक्यादेव काल- संयोगसिद्धेरिति । उच्यते । अन्यथैव ह्ययं कालः करणांशेन युज्यते । अन्यथोत्पत्तिवाक्यस्थो निरपेक्षेः परस्परम् ।। उत्पतिवाक्ये बन्योन्यनिरपेक्षाणामाग्नेयादीनां निरङ्गानां च कालसंयोगस्तद्रूपत्वे. भोपादानात् । अयं पुनस्तृतीयासंयोगात्करणभूतानाम् । तेषां च करणत्वं प्रयोगवा- क्यादितरतेरयुक्तानामङ्गसहितानां चावगतमिति तादृशानां तदनुपादेयं, कालं प्रत्यु- पादीयमानत्वात् । समस्तरूपविवक्षावशेन साङ्गस्त्रिकः परस्परसहितश्चैकपौर्णमास्या पुक एका वामावास्ययेति । यस्मिन् क्षण एको याग आरभ्य क्रियमाणः समाप्ति- अनुभवति बस्मिन्नेवेतरापित्यवधारणाधिकस्य त्रिकस्य तन्त्रेण प्रयोगः सिद्धो भवति । भोत्पतिककालानुरोधे तु भेदेमाङ्गवियुक्तानां च प्रयोगः स्यादित्यस्ति विशेषः । ननु वं सति समुदाययस्येतरेतरयुक्तम्य करणत्वान्नीङ्गसाहित्यवन्न परम्परनद्विवक्षाऽपीति सालानां सत्कालविक्षाममेवं पौर्णमास्याऽमावास्याऽऽक्षिप्ता, अमावास्यया च पौर्णमासी- गुपयोगमायन प्रस:, म वोत्पत्तिवाक्यशिष्टकालविरोधस्तत्राप्यनुष्ठानात् । न हि यः कास्पाममावास्यां करोति तेनामावाभ्यायाममावास्या न कृता भवति, तथा पौर्ण- मासी । न बोल्पचिवाक्येन कालान्तरं निषिद्धं, म्वकालप्रतिपादनमात्रोपक्षयात् । संकोच्यते १ (०४ पा० ४ अ० ११ सू० ३४) २ नज द्वयं समुदायद्वयसाहित्यविवसादाw. योतक विज्ञेयम्।

·४८२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- म०पा०२०) - - कालो यस्यन विज्ञातः स्वरूपं च न नश्यति । तस्य कालः परोपाधिरुच्यमानो न दुष्यति ॥ अमावास्या हुत्पत्तिकालनिराकाङ्क्षा पौर्णमासी साहित्यलम्यं पौर्णमासीकालं न प्रतीच्छत्येवं पौर्णमास्यमावास्याकालमित्येतयोः समुदाययोः कालान्तरकरणे सत्योत्पत्ति- करूपविसंवादाददर्शत्वमपूर्णमासत्वं च स्यात् । अङ्गानां त्वनितिकालत्वेन साका- क्षत्वादुत्पत्तिविसंवादाभावाचाविरुद्धः साहित्यापेक्षलम्यः कालः । आह- अङ्गानां मुख्यकालत्वाद्वाक्यादस्माद्विनाऽप्ययम् । कालोऽस्त्येवेति नैतस्य वचसोऽत्र निमित्तता ॥ उच्यते- मुख्यकालत्वमङ्गानां न स्थित मान्त्रवणिकम् । इदमेव हि तद्वाक्यं यद्वले तदुच्यते ॥ ननु दूरस्थान्युपकर्तुं न शक्नुवन्ति । संनिकृष्टस्यरुपकर्तव्यमित्येतद्वा कुतः । सर्वत्र वचनानुसारेणोपकारानुपकारांशी विज्ञायते । तत्र संनिकर्षवचनाभावे विप्रकृष्टं नोप- करोतीति न किंचित्प्रमाणम् । ननु चान्येनैव वाक्येनैष तन्त्रप्रयोगः सिध्यति, 'य इष्टया पशुना सोमेन' इत्यादीनां तत्रापि करणविभक्तिनिर्देशादिष्टेः स्वसमुदायिस्वाङ्गसहि- तायाः कालं प्रत्युपादानादीशी विवक्षा लभ्यते । सत्यं लभ्यते न त्विष्टः प्रयोगः सिध्यति । तथा हि- इष्टिशब्दः समस्तं वा प्रत्येकं वाऽवलम्बते । न तावत्रिकमित्येकमन्यादृक् चेष्टितं भवेत् ॥ न तावत्रिकस्येष्टिशब्देन ग्रहणमित्यवधार्यते । तत्र प्रत्येकं यागत्वेनष्टिशब्दप्रवृत्ते. रेकैकस्याममावास्यायां पौर्णमास्यां वा प्रयोग इति न सम्यक्प्रयोगसिद्धिः । अप समस्तानामाग्नेयादीनां कथंचिढेः 'प्रवृतत्वादिष्टेः सोमे प्रवृत्तिः : सोमे प्रवृत्तिः" इतिवद् प्रह णम् । एवमपि प्रयोगवचनैकत्वात्समुदायद्वयस्यापि पौर्णमास्याममावास्यायां वाऽनुष्ठान स्यात् । तत्र स एवोत्पत्तिशिष्टकालविरोधः । तदनुरोधेन व्यवस्थितविकणाश्रयणमिति चेत् । एवमपि यथोत्पत्त्यनुरोधात्प्रत्येकानुष्ठानप्रसङ्गः । तथाऽङ्गानां भेदेन पौर्णमास्यमावास्ये प्रत्युपादानाभावाद्यत्र क चनैकत्र प्रदेशेऽनुष्ठानं स्यात् । तस्मान्नैतद्वाक्यं ताम्या तुल्यार्थ. मिति प्रकृतावकिंचित्करत्वाद्विकृतीरेव सद्यस्कालतायै गच्छति । नन्वनेन तन्त्रप्रयोगः सिध्येत् " समे दर्शपूर्णमासाम्यां यनेत" इति देशस्यानुपादेयत्वात्साहित्यविवक्षोप. पत्तेः । तत्रोच्यते । - . १ (अ० ८ पा० १ अ० २ सू. ३) ·म.पा.२०१० मीमांसादर्शन। ४८३ पूर्णमासशब्देनैत एवाभिधीयन्ते । तत एषां फलसंबन्धः, फलवत्सं- निषेस्त्वापारादीन्यारादुपकारकाणीति ॥ ३ ॥ समस्य केवला चैव तन्त्रता प्रतिपाद्यते । तेन सर्वरसावेको ग्राह्यो न बहवः समाः ॥ भेदेनापि हि प्रयुज्यमानानामनन्यदेशगमनमात्रेण देशतन्त्रत्वसिद्धिः। अथेतरेतर- योगवशायदैवेकः समेन यागो युज्यते तदेवेतरोऽपीति तन्त्रत्वमुच्यते । तथा सति षण्णा. मपि युगपदुपादानात्तथैव प्रयोगप्रसक्तेः स एव विरोधः। यदि पुनरुत्पत्तिवाक्यानुरोधन प्रवर्तते ततः प्रत्येकं कालसंयुक्तानां समं प्रति साहित्यं संपादनीयमिति षट्वेव पौर्ण. मास्यमावास्यासु प्रयोगः समाप्येत । अङ्गानि च तावतः कालादनुत्कृष्यमाणानि प्रयो. क्तव्यानीति यत्र व चनान्तराले क्रियेरन् । अथ वा प्रतिप्रधानावृत्तेाय्यत्वादेकै प्रधानं सालमपवृज्येत । अथ तु यावतोत्पत्तिकालो विरुध्यते तावन्मानं परिहाय योग. पथेन समसंबन्धः कर्तव्य · इत्यवधार्यत तत एकस्यामेव पौर्णमास्याममावास्यायां वा त्रिकयोः प्रयुज्यमानयोर्यस्य कस्यचित्समीपेऽङ्गानि प्रयुज्येरन् । अथ वा तदर्धमासा- न्तराले यत्र कचनाहनि । सर्वो ह्यसौ प्रधानकालः, प्रधानकालाबहिर्भावश्च संभावयि- तन्यो नात्यन्तसामीप्यमशक्यत्वात्तस्मान्नतेनाप्यभिप्रेतप्रयोगसिद्धिः । अनेनैव फलवाक्य- मपि प्रत्युक्तं, फलस्यापि देशवदेवानुपादेयत्वात्सर्वानितरेतरयुक्तान्साशान्प्रति तन्त्रत्वे सिन प्रयोगतन्त्रत्वसिद्धिः । विप्रकृष्टकालेरेव ह्येक फलं साध्यते । अथोच्येत फलं भवद्भावयेदेतैरित्यमिति साकानि प्रधानानि युगपत्फलभवनकालेऽनुष्ठातव्यानि श्रूयन्ते । ततश्च न विप्रकृष्टानीति । तत्रापि समुदायद्वयस्य युगपत्प्रयोगापत्तिर्दोषः । उत्पत्ति- वाक्यानुरोधेन या पूर्ववदेव प्रत्येकं प्रयोगादियोजना | न च फलभवनकालोऽस्मत्प्रत्यक्षः, सोऽपि हि प्रधानेतिकर्तव्यताकालेनैव परिच्छिद्यते । ततश्चोत्पत्तिकालालोचनेन यावन्तं प्रयोगकालमतप्रधानानि व्याप्नुवन्ति तावानेव फलभवनकालस्ताहगेव तद्विषयं योगपद्य- मिति सर्वथा षट्सु पौर्णमास्यमावास्यासु द्वयोर्वा साङ्गानां चापवर्गः । एकसमुदायसमीपे वाऽप्रयोगोऽर्धमासान्तराले वा यत्र क्वचिदिति प्रसङ्गान्नेतद्वाक्यलम्यस्त्रिकस्य त्रिकस्य सागस्य स्वकाले प्रयोगो वाक्यान्तरासिध्यतीति । तस्मादर्थवान् “पौर्णमास्यां पौर्णमास्या वनेत" इति कालविधिः । नन्वेवं सत्युत्पत्तौ कालयोगोऽनर्थकः । कथमनर्थकः । पश्य- यद्युत्पत्ती न विद्येत यागानां कालसंगतिः । समुदायानुवादत्वं निर्निमित्तं न लभ्यते ।। पौर्णमास्यमावास्याशब्दो स्वाभिधेयकालयुक्तयागानुवादाविष्येते । तदमावे तु ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [MOR०१० विशेषदर्शनाच सर्वेषां समेषु प्रवृत्तिः स्यात् । यदि च सर्वाणि समप्रधानान्यभविष्यत्र विकृती प्रयाजा इर. न्ताम् । दृश्यन्ते तु प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति इति । असत्यानेयगु. णत्वे प्रयाजस्य तत्रोपपद्यते । अतो न सर्वाणि समानानि॥४॥ गुणस्तु श्रुतिसंयोगात् ॥ ५॥ नैतदन्ति पौर्णमास्यमावास्यासंयुक्तो समुदायशब्दाविति । कित्व योः कर्मणोर्विधातारौ। तथा न लक्षणशब्दो भविष्यति । ननु रूपं नास्ति । वाक्यान्तरेण रूपमक्गमिष्यामः । पौर्णमास्यामारयोऽष्टाक- पालो भवतीति । यदेतत्पौर्णमासीनाम कर्म तस्यत्तद्रूपलभिर्देवता, पुरोडाशो द्रव्यमिति । अत आनेयादिभिर्गुणो विधीयत इति ॥५॥ " कर्म नैव ज्ञायेत का पौर्णमासी काऽमावास्येति । तदज्ञामादलब्धार्थदर्शपूर्णमासपदाविशेषिका प्रकृतयागमात्रग्रहणात् सर्वाणि समप्रधानानीत्येतदेव स्यात् । तस्मादवयं भविकता प्रथमं कालसंयोगेन । अत एव वोपांशुयाजस्यानुत्पत्तिवाक्यमपि समौर्णमासीसंयुक्तमुवा हतम् ॥ ३ ॥ यदि चैते कर्मान्तरे स्यातां तत आधारादीनि समप्रधानानि स्युः । ततश्च स्वप्रवृत्तित्वात्फलनियमकर्तृसमुदायस्यानन्वयस्तद्वन्धनत्वात्" इत्यनेन न्यायेनाओषा- दिवत्प्रयानादीनां करणांशोपनिपाताद्विहितकरणया विकृतिमाक्नया कर्षमावाकालिन तत्पूरणासमानामग्रहणात्प्राप्तप्रयाजानुवादेन कृष्णलविधानं नोपपोत । तस्मातानेक गुणत्वं प्रयानादेः कथं स्यादिति समुदायानुवादौ ॥ ४ ॥ पौर्णमासीमित्येकत्वं प्रातिपदिकार्यगतमेव भविष्यति न तल्लक्षितसमुदायगतर। प्रत्यक्षश्रुतश्च यनिर्द्रव्यदेवतासंबन्धात्लेशेनानुमातव्यो न भविष्यति । सोऽपि वाऽनेक स्तदपूर्वमप्यनेकं, समुदायानुवादत्वाच विधित्वं गुणवत्तरम् । प्रयाजादिदर्शनमपि " या नित्यानुवादवचनानि स्युः" इत्येवं विशिष्टविधानेन का प्रकृतिस्थप्रयानगुणविधिना का सुपरिहरं मन्यमान एतावेव कर्मविधी, शेषा गुणविषय इत्यरूपतापरिहारमाह-अष्टाकपाला- दिवाक्येषु पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः कर्मवचनत्वाद्वाक्यसिद्धमेव रूपवत्त्वमिति ॥ ५ ॥ १ . सं. (२-३-२) २ (ज० ८ पा० १ सू. २० ) ३ (अ.. ८ पा० १ ० ० ) ३ (म• • • ...)

·NA. पीरासादर्भने । पोरना का मुकावं युगपच्छास्त्राचोदित हि करवाचस्प नस्योपदिश्येत ॥ ६॥ कर्मचोदना वा आनेयादयः स्युः। कुतः । गुणानां युगपच्छासनात् । एकमात्यवानानेको गुणो विधातुमिष्यते भवता । न च शब्दात नैताकपालादयो गुणविषयः । कुतः । प्राधे कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राक्षे तु विधायन्ते बहवोऽप्येकथत्नतः ।। कर्मोत्पत्तिवाक्ये हि प्रत्ययो भावनामप्राप्तत्वाद्विधातुमुपक्रमते. । सा च यावद्धावर्षका रकर्न परिपूर्यते तावदनुष्ठातुमयोग्येति न विधित्वपर्यवसानं, तत्र भावनात्मांशभूतावगत- कारामाध्यान्यवानुपपत्त्याक्षिप्तविशेषोपलिप्सायां स्ववाक्योचारितकारकविमनत्यन्त. वर्माकमामालाकादिभिर्वाक्यादेव विशेष्यते । प्रतिपदं च यावकिचिन व्याति बानिलिसंख्यादि तत्सर्वमेकपदोपादानलक्षणश्रुतिप्रतिलब्धाविशेषणविशेष्यमा समातिपलपरस्परपशेषिवं विमक्तिश्रुत्यैव कारकात्मना भावनार्थत्वं प्रतिपयते । एवं गानित पदामि मंनिकर्षविप्रकर्मस्थानि तानि सर्वाण्यनुषाधिकरणोक्तेन मार्गेनामसत्य मंनिर्मविप्राः युमपानिपतन्ति । ततः सर्वविशेषणविशिक्षामनुष्ठानयोग्य भाम- समाविधिः समाप्यते । स चैकेनैव प्रयत्नेन ता विशिष्टां विदधातीति नानेकचा कामवाससिदोषः। वया हि- श्रीतन्यापारमानात्वे शब्दानामतिगौरवम् । एकोक्त्यवसितानां तु नार्थालेपो विरुध्यते ॥ विशिष्टायां भावनायामाधाय श्रौतं विधित्वं यद्यन्यत्रापि श्रुत्यैव पुनधियेत तर पुनरुधारणदोषमोदिकत्वापत्या लभेत । अयं पुनः सकृद्विधाय निवृषध्यापारः स्वार्थ- न्यवानुपाच्या सर्वविशेषणेषु प्रत्येकनिष्ठानि विध्यन्तराण्याविर्भावयन् समानायामातेक- रूखापरित्यागनेवालादुच्चारणफले वर्तते । विशेषणविधिधायं पश्चाद्यद्यपि गम्यते । तथाऽपि त्वाकृतिन्यायात्ततः प्रागेव जायते ॥ विशिष्टनिमित्तत्वादपत्तिः पश्चाद्भवन्ती यद्यपि विशेषणविधीनुत्तरकालमवगमयति तकति त्वाकृत्यधिकरणन्यायेन विशेषणान्यनुपादाय विशिष्टव्यापारासंभवाचून पूर्वतरं विशेषणविषयो निष्पन्नाः । यतस्तदधीनसिद्धिर्विशिष्टप्रत्ययो दृश्यत इति । न बहा एपेते विधय इति प्रत्यक्षापिसिलब्धा युगपत्क्रमेण वा व्याप्रियन्त इत्यनेकविध्यन्तर- प्रसवसमयकाशिष्टाविधिप्रसादेनानेकगुणविधानमपूर्वमावनाविधिपक्षे सुलमं नेतरत्र कथम्। (भ. २ प १ ० १६) २ (अ० १ पा० ३ अ. ९) ·- सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०। . .. न रेण चोदित कर्मण्यनेको गुणः परस्परसंवन्धे चासति शक्यते विधा- तुम् । कथम् । यदि तावत्पौर्णमास्यामष्टाकपालो भवतीति संवन्धी विवक्षितो : न तदाऽयमर्थोऽष्टाकपालः सत्तयाऽभिसंबध्यत इति ।क- स्तर्हि । अष्टाकपालः पौर्णमास्याऽभिसंबध्यत इति तत्र तदा भवतिर्वर्तते । तदानीमाग्नेय इत्ययमस्यान्तिकादम्युपनि तितो भवतिसंबन्धाभावां- मानेन संबन्धुमहत्यष्टाकपाल आग्नेयो भवतीति । अथाऽऽग्नेयः पौर्णमा- स्यां भवतीति विवक्ष्यते । तदाऽऽग्नेयपुरोडाशयोरसंबन्ध एव स्यात् । प्रधान नीयमानं हि तत्राङ्गान्यपकर्षति । अङ्गमाकृप्यमाणं तु नाङ्गान्तरमसंगतेः ।। यदा हि भावनाऽन्यतः प्राहा भवति तदा तम्याः पिष्टपेषणवत्प्रतिहतशक्तिर्विधाय कस्तामविदधानो न तत्संगतार्थानेकविधिव्यापारप्रसव्हेतुत्वं प्रतिपद्यते । विशिष्टविधाने ह्यर्थापत्त्या विध्यन्तराणि कल्पयन्ले । चात्र तत्संभवतीत्यनुपयुक्तश्रीत- व्यापारावस्थ एव प्रत्ययः " आनर्थक्यात्तदङ्गेषु " इत्यनेन न्यायेन मावनातोऽवतीर्य तत्संबद्धानि कारकाण्युपसर्पति । तत्र याव-त्येकपदोपात्तैककारकाविशेषणानि जातिलिङ्ग द्रव्यसंख्यादीनि तानि विशिष्ट भावनाविधिन्यानैव तत्कारकाक्षेपात्सर्वाणि विधीयन्त इति प्राप्तायामपि भावनायामनेका विध्युपपत्तिः । यदा त्वनेकपदोपात्तानेककारकोपनिपातों भवति तदा कारकाणां परम्परसंबन्धाभावात्तत्तत्पदेप्वप्यकंबध्यमानेषु यद्येकत्र विधिगच्छति तदा नेतरत्र गतो भवति, एवमितरगमनेऽप्यन्यगमनानुपपत्तिरसंबन्धात् । एवं च न माव. नावदेकेन विहितनेतरदादाक्षेप्तुं शक्यते । तत्रार्थलम्यविध्यन्तरप्रसूतावसत्यामेकात्मक श्रौतो विधिरेकत्रोपक्षीयमाणो यद्यप्यन्यत्राप्यस्तीति कल्प्यते तन्नासकृदुच्चारणाहते सिध्य. तीति पौरुषेयोऽनेकोच्चारणप्रसङ्गम्तदर्शयति-चोदिने हि-प्राप्ते कर्मणि, तदर्थत्वात्- गुणार्थत्वात् ,तस्य तस्य--गुणस्य, विधेये पुनः पुन:पदिश्येत-उच्चार्येत, प्रत्यय इत्यर्थः । परस्परसंबन्धे चासतीति भाप्यमापत्तिमूलोच्छेदप्रदर्शनार्थम् । लोकेऽपि च यत्प्रधान रानप्रभृति क्वचिन्नीयते तदात्मना विनाभूतान्यमात्यादीन्यङ्गान्यप्यशेषाण्याक्षिपति । यदा तु कश्चिद्धृत्यानां क्वचिद्गच्छति तदा तदसंबन्धीनि भृत्यान्तराणि पदमपि न चलन्ति, तत्रावश्यं प्रयत्नान्तरमास्थेयं, न च तदेकव्यापारसाध्यमित्यशक्यं सकृच्छता- वुपादातुमिति । एतमेवार्थ प्रपञ्चगति, यदि हि पौर्णमास्युद्देशेनाष्टाकपालो विधीयते तदा तत्स्वरूपोत्पत्तिरपि तावदनुक्ता सती क्लेशेन लब्धा किमुत पदार्थान्तरविधानं, तदाह भवतिसंबन्धाभावामानेन संवध्यते : अथाऽऽग्नेयः पौर्णमास्यामित्यत्रापि स्वरूपो. १ (अ० ३ पा० १ अ. ९ सू० १८) ·[[अ०२पा०२०३] मीमांसादर्शने । ४८७ अथ पौर्णमास्यामष्टाकपालस्याऽऽग्नेयता विधीयते वक्तव्यं केन तस्याम- कपालो विहित इति । अथ तस्यामाग्नेयस्याष्टाकपालता तथाऽप्येष -दोषः । अथ पौर्णमासीत्युभाभ्यां संवध्यते । परस्परेण द्रव्यदेवतयो. रसंबन्ध एवं स्यात् । अथ द्रव्यदेवते परस्परेण विशिष्टे सत्यौ पौर्ण- मास्या संबध्येयातामित्युच्यते । आग्नेयोऽष्टाकपालो यः स पौर्णमास्यां भवतीति । तस्याप्रसिद्धत्यादेतदप्ययुक्तम् । अथ केनचिदनये संक- ल्पितः पौर्णमास्यां विधीयते । तथाऽपि देवताया अविधानाद्रूपाभाव एव । अथाग्निर्देवता भविष्यतीति कश्चिद्भूयात्स वक्तव्यो मिथश्चान- र्थसंबन्ध इति, न ह्याग्नेयशब्दोऽनुवादो विधिश्च भवतीति । कल्पाय. म्यामो देवतामितिचेन्न । असति विधाने देवताया अभावात् । संब- धिशन्दोऽ देवतेति । स एवाभिरष्टाकपालस्य देवता, नाऽऽज्यस्य । तस्मादवश्यमानेयाष्टाकपालरांवन्धो विधातव्यः । स एष यागो भव. तीति । तेन पौर्णमासीयागस्यापरो यागः संबन्धी विधीयते न द्रव्यं त्पत्तिक्लेशः पूर्वोक्त एव द्रष्टव्य इति तमप्रदश्वाष्टाकपालसंबन्धाभावः प्रदर्शितः । एवं पौर्णमासीविशिष्टान्यतरानुवादेऽप्यनूयमानस्योत्पतिः पौर्णमासीसंबन्धी विधीयमानस्या. प्युत्पत्तिरितरेतरसंबन्धश्चेत्यतिगौरवम् । पौर्णमासीपदतन्त्रत्वेऽप्युभयोरुत्पत्तिः कर्तव्या परस्परं संबन्धश्चेति दोषी । न चारुणेकहायनीवत्परस्परनियमसिद्धिर्विशिष्टविधानदो. 'पात् । अतोऽष्टाकपालाननुरक्तया पौर्णमास्याऽऽग्नेयः संबध्यते तदननुरक्तया वाऽष्टाक- "पाल इत्यसंबन्धः । एतत्परिहारार्थ परस्परसंबन्धं द्रव्यदेवतयोः प्रथममेव कुर्वन् “उम. 'यस्वरूपोत्पत्तिरन्यतरस्य चान्यतरत्र विधानमिति युगपद्विधीयमानपरस्परसंबन्धक्लेशम. नुभूय पुनः पौर्णमासीसंबन्धक्लेशः । तत्परिहारार्थमन्यतः सिद्धं देवतासंबन्धमन्द्य 'केवलकर्मसंबन्धं दर्शयति-अथ कंन चिदग्नये संकल्पित इति । तत्र संकल्पित- "शब्दवशेन केचिदाहुः केनचिदनुष्टात्रा संकल्पित इति । न त्वेतद्युक्तमिव । अन्येनार्ध- कर्मणि तदीयस्य हविषो हरणमिति । तस्माद्धि णिजन्तः संकल्पितशब्दः 'केनचिद्वा. क्येन रुक्कामादियुत्तेन विहित इत्यर्थः । तत्राऽऽहाकपालसंबन्धसिद्धयर्थमाग्नेयशब्देऽ. मूद्यमाने पौर्णमासीगतस्य का देवतेति न ज्ञायते, युगपदुपलक्षणविधिकल्पने वाक्यभेद इति । अनेनैव मार्गेणाऽऽकृत्यविकर रणमुखप्रदर्शितैर्वचनव्यक्तिप्रकारेर्वाक्यभेदानन्त्यं प्रप. चयितव्यम् । तेनावश्यविधातव्योऽा द्रव्यदेवतासंबन्धः । न च स पूर्वप्राप्ते कर्मणि -संभवतीति गुणश्चापूर्वसंयोग ' इति कर्मान्तरत्वम् । कर्मान्तरत्वे च सति तदवस्थं . : १ माग्नेयमाकपा निपटुक्काम इत्यनेन वाक्येनेत्यर्थः । २ (अ० १ पा० ३ ०१) ३ (अ० २पा०२ अ० ९ सू० २३) P ,

·सतन्त्रवानिकशावरभाष्यसमेते- म०पा०२)
देवता वानप यागस्य यागाऽन्तरं रूपं भवति । अतो समापना.
स्वोर्गमायबापास्यासंयुक्तौ नापूर्वयोः कर्मणोविधातासे। यकी..
मालकावास्यावन्दी लक्षणया प्रकृतान्यामाननुपादितुंसक्नुतो वा.
स्येनेति । ए दोषः। यदाऽऽअस्येन शब्दार्थों नाक्यापले पदा
असणाऽपि फलप्पमानः साधुर्भवति । यथा, अपी सिति, बाले
सिलि, अनिसनीपे, अवटसमीपे तिष्ठतीति भवति संम्पपहारसा.
नाअपिहिलोफिक्येवेति ॥ ६ ॥
व्यपदेशश्च तद्वत् ॥ ७॥
उप्राणि ह पा एतानि हवींषि अमावास्यायां संनियन्ते, आप्रयं
प्रथममैन्ने उत्तरे इति समुच्चयं दर्शयति । आग्नेयादीनां गुणत्वे विकल्पः
स्यात् । तत्राऽऽग्नेयं प्रथमम्, ऐन्द्रे उत्तरे द्वे इति व्यपदेशो नापकल्पेन।
विकल्प संभारपौर्वापानुपातिरिति ।। ७ ।।
रूपावचनमित्यनुवादता । अतश्च बलादेकवचनलक्षणाद्याश्रयणीयम् । किं ।
न वाऽनन्यक्रियायोगे वाक्यमेतत्समाप्यते ।
न च स्वार्थासमाप्तत्वाद्वाक्यान्तरमपेक्षते ॥
अष्टाकपालो भवतीति नायं पुरुषव्यापारः । न च पुरोडाशयापारमा विधात
शक्यम् । अमावनाविशेषात्मकत्वात् । तनावश्यकल्पनीये पुरुषव्यापारविशेपे याजकल्प
नाऽऽपतति, तब यद्यपि प्रत्यक्षे लम्यमाने न युक्तमानुमानिककल्पनं तथाऽप्यवापरि.
पूर्णे वाक्ये वाक्यान्तरानपेक्षिणि पौर्णमास्यमावास्यावाक्यस्यो यजिरसंमिहित एवेति
नानुपानं प्रतिबध्नाति । अनुमिते च सति “य एवं विद्वान्" इत्यनुवादतरूपत्वादनुवार
एव विज्ञायते । क्रियासामानाधिकरणाच्च यदाग्नेयोऽष्टाकपाल इत्यादेर्यच्छब्दादिक
सणः कर्तृसमानाधिकरणोऽयं ' य एवं विद्वान् ' इत्युपबध्यमानो विधिसामर्थ्य निरू.
अध्यात् । तथा चोकम्-
क्रियापदेकयोगित्वे यच्छन्दो न रुनेद्विधिम् ।
कर्तृयुक्तः स एवान्यप्रापितार्थानुवादकृत् ॥ ६ ॥
एकेष्टियद्यमावास्या सानाय्यौषधयोस्ततः ।
विकल्पे सति संभारपोर्वापर्य कुतो भवेत् ॥
कर्मभेदे हि भिन्नविषयत्वासांनाय्यपुरोडाशसमुचये. सति संधिपत इति -
मरणं प्रथमोत्तराभिधानं पावकल्पते नान्यथा, प्रथमपक्षे च वर्षमध्यपरवस्तीत्युत्ता.
मीति स्थानोत्तरे इति ॥ ७॥

·[अ०२पा०२०४] मीमांसादर्शने । ४८९ लिङ्गदर्शनाच्च ॥८॥ लिङ्गं च दृश्यते, चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयो ड्यन्ते, त्रयोदशामावा. स्यायाम् इति ॥८॥ [४] पौर्णमासीवदुपांशुयाजः स्यात् ॥ ९॥ पू० जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियते यदन्वश्चौ पुरोडाशावुपांशुयाजमन्तरा यजति इति। विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय प्रजापतिरुपांशु यष्टव्योऽ. जामित्वायानीषोमावुपांशु यष्टव्यावजामित्वाय इति । तत्र संदेहः । उपांशुयाजमन्तरा यजति इति किं विष्ण्वादिगुणकानां प्रकृतानां यागानां समुदायस्य वाचकोऽथ वाऽपूर्वस्य यागस्येति । तत उच्यते पौर्णमा- सीवदुपांशुयाजो भवितुमर्हति । कुतः । नामसंवन्धात् । नामसंबद्धो हि विशिष्टो यागः श्रूयते उपांशुयाजसंज्ञकः । न च द्रव्यदेवते रूपं, प्रकृ- कर्मान्तःपक्षेऽभ्यधिकत्वाद्गुणविधिपक्षे न्यूनत्वात्रयोदशचतुर्दशत्वानुवादविरोधः । कुतः। -- पौर्णमास्यां यदा तिस्रो द्वे दर्शविषये यदा । प्रधानाहुतयः सन्ति तदा संख्योपपद्यते ॥ तस्मात्समुदायानुवादाविति सिद्धम् । आह च- अरूपत्वाद्विधेयस्य प्रकृते शब्दशक्तितः ॥ तत्रैव रूपलाभाच्च समुदायानुवादता ॥ ८ ॥ इति पौर्णमास्यधिकरणम् ॥ ३ ॥ इदानीमधिकरणत्रयेण समुदायानुवादापवादः क्रियते । तत्र ‘उपांशुयाजमन्तरा यजति' इति तावत्सकलः प्रागुक्तो न्यायोऽस्ति । कुतः । यागान्विष्ण्वादिसंयुक्तैर्विहितान्रूपवत्तया । अरूपमन्तरायुक्तमगत्यैवावलम्बते ।। तेषु तावत्तव्यप्रत्ययेनेकान्तिको विधिः । तत्र यदीदं यागान्तरं कल्प्यते ततः प्राप्त रूपाज्ञानमदृष्टान्तरकल्पनं च । किं च । १ सिद्धान्ते चाऽऽहवनीयगतवषट्काराहुतिपरिगणनमेवमुपपन्न ज्ञेयं, पञ्चप्रयाजाः, द्वावाज्यभागी, कृस्विष्ठत् त्रयोऽनुयाजाः प्रधानाहुतित्रयं पौर्णमास्यामिति चतुर्दशत्वं, अमावास्यायां संप्रतिपन्नदेवता- कस्य सानाय्यस्य सहानुष्ठानात्प्रधानाहुतिद्वयमिति त्रयोदशत्वमिति । २ तै० सं० (२-६-६) ६२ ·४९० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०४ . ताश्चोपांशुगुणका यागां विद्यन्ते । तस्मात्समुदायशब्द इति । ननूपांशु- गुणकं यागान्तरमुपांशुत्वेन रूपेण रूपवद्विधीयते । नैवंजातीयकः शब्द उपांशुविशिष्टं यागं शक्नोति वक्तुम् । उपांशुयाग इति हि तस्य वक्ता। चजोः कुघिण्ण्यतोरिति कुत्वेन भवितव्यम् । अव्युत्पन्नः पुनरुपांशुया- जशब्दः । तस्मान्न रूपवद्यागान्तरम् । अवापि नामसंयुक्तं यजतिसामा- न्यमेव तथाऽप्यनुपदिष्टदेवताद्रव्यरूपं न यागान्तरं प्रतिपद्येमहि । नन्वेवं सति प्रकृतानामप्यवाचकः प्रामोति । मा भूदुपांशुयाजशब्दो यजति. शब्दो भविष्यति । तथा सत्युपांशुयाजशब्देऽप्यनुवादत्वादनाञ्जस्येऽपि न दोपः ॥ ९॥ चोदना वाऽप्रकृतत्वात् ॥ १० ॥ सि० कर्मान्तरस्य वाचकः स्यात्, उपांशुयाज यजतीति । कुतः । प्रकृतानां यागानामभावात् । न चेप्रकृता विद्यन्ते कस्य समुदायं वक्ष्यति । अनामिकरणं चषु प्रत्येकमवगम्यते । जामिदीपेण चोपांशुयानोपन्यसनं कृतम् ॥ यथोपक्रममुपसंहाराजाम्युपन्यासस्याजामितायाश्चकविषयत्वादेत एव विधयो गम्यन्ते । न ह्यन्तरालवाक्ये तागर्थवादो विधिर्वा स्पष्टो दृश्यते । समुदायानुवादप्रयोजनं च, कथं नाम "उशु पार्णमास्यां जन्" इत्यत्रैकीकृतानां कालसंबन्धे सति सर्वेषां प्राधान्यं स्यात् । ननूपाशुगुणकमिति -कथं द्रव्यदेवताव्यतिरिक्तं रूपत्वेनोच्यते । नैष दोषः । सर्वथा येन यागान्तरांव्यवच्छिन्नो यागो निरूप्यते तदेव रूपम् । शक्यते पीपांशत्वेनायं व्यवच्छिन्नरूपः प्रत्येतुमिति । अत आह-नैवजातीयकः शब्दः शक्नो- तीति । यदि ह्यवयवार्थभेदेन गुणविधिरयं कल्प्येत ततो यानशब्दस्य घनन्तत्वादकृत. कुत्वम्यासाधुत्वं स्यात् । अव्युत्पन्ननामधेयत्वे तुप प्रसङ्गः । नन्वेवं सतीति- धेयत्वेऽप्यवश्यं तत्प्रख्यं धान्यशास्त्रम् ' इत्येवं विष्णुरुषांशु यष्टव्यः' इत्यादिभिर्विहितं तहणयोगमाश्रित्य प्रसिद्धिरवातव्या ततश्च तुल्यो दोष इति । तत्परिहरति मा भूदु- पांशुयानशब्दो यजतिशब्दो भविष्यतीति । विधौ ह्यत्यन्तमाञ्जस्येन कार्य नाम- धेय तु यजिप्राप्तानुवादरूपेण प्रवर्तमाने किंचित्सारूप्यानुगमेऽप्यविरोधः ॥ ९॥ कर्मचोदना ‘उपांशुयानं यजति' इति न समुदायानुवादः । कुतः । प्रकृतानामसद्भावाद्गम्यते नानुवादत।। यागो विष्णवादिसंयुक्त हि वाक्यविधीयते ॥ १ पा० स० (७-३-५२ ) २ तथाऽप्यनुपदिष्टे द्रव्यदेवते रूपाभावात्, इति पाठान्तरम् । ३ तै० सं० (२-५-२) ४ ( अ० १ पा० ४ ० ३ ० ४) -नाम- . ।

·. [अ०२पा०२अ०४] मीमांसादर्शने ४९१ नन्विदानीमेवोक्तं विष्णादिगुणकाः प्रकृता यागी विद्यन्त इति । न विद्यन्ते । न हि ते विधयो विष्णुरुषांशु यष्टव्य इत्येवपादयः । अर्थ. वादा हि ते । कथम् । अस्मिन्वाक्ये विध्यन्तरस्य भावान् । उपांशु- याजमन्तरा यजति इत्येतदेतस्मिन् वाक्ये विधीयते । यदीमेऽपि विधी- येरन् भियते तर्हि वाक्यम् । अपि च यागस्य विष्णादीनां च संबन्धोऽ. प्र गम्यते वाक्ये न च यागस्य विधानम् । यथा वैश्वानरवाक्ये द्वादशकपालेनोपक्रमोपसंहाराभ्यासष्टत्वादय. एकवाक्यतामापद्य- मानाः पृथग्विधित्वं न प्रतिपन्नास्तथाऽत्रापि ' जामि वा एतदिति ' वि युपक्रमे दोषसंकी- तनं कस्यचिद्विधीयमानस्याऽऽकाशितं तदपनयनद्वारेण स्तुत्यर्थमिति गम्यते । जामिता च पुरोडाशयोरन्तराले कस्मिंश्चिदविधीयमाने भवतीति यदन्तरालकालसंयोगेन विधास्यते तस्यांजामिकरत्वं प्रशंसत्यवधारणादुपांशुयाजमन्तरेत्यस्य स्तुत्यहत्वेन ज्ञानाद्विष्ण्वादियुक्तेषु च तदपेक्षिताजामिरूपस्तुतिसंकीर्तनादनपेक्षितं विधित्वमनादृत्य स्तुत्यर्थता गृह्यते । न हि विष्ण्वादिसंयुक्तेप्वन्तरालकालसंयोगोऽस्ति येनोपक्रमोक्तया जामितया तद्विधिम्तद्गतं वा जामित्वं स्तावकतयाऽपेक्षितं संबध्येत । अन्तरालकालसंयुक्तस्य पुनर्विस्पष्टजाम्युपक्रम- वाक्यविधानाहत्वात्तद्वशेन चेतरेषां स्तावकत्वोपयोगे सति नानेकादृष्टकल्पनानुबन्धिवि. ध्यभ्युपगमो युक्तः । किं च । विष्ण्वादियागसंबन्धे कृते यागोऽर्थतो भवेत् । उपसर्जनभूतस्तु श्रौते चैतन्न युज्यते ॥ कर्मोत्पन्नस्तव्यप्रत्ययो यागोपसर्ननविष्ण्वादिप्रधानस्तत्राान्निकृष्य यागकर्तव्यता कल्पनीया, न चासौ युज्यते, "अन्तरा यजति" इत्यनेन प्रत्यक्षप्रधानोपदेशोपपत्तेः । तत्र यद्यपि तावद्विष्ण्वादियुक्तानि पृथग्वाक्यानि भवेयुम्तथाऽपि तस्मिन्नेवान्तरालविहिते यागे देवतां विदध्युर्न कर्मान्तराणि । न च देवताऽप्येवंविधैः सम्यगभिधीयते । न ह्यते संप्रदानं देवतात्वं वा वदन्ति, किं तर्हि, कर्मोपसर्जनद्रव्यवचनास्तत्र कर्मशक्ति प्रधानीकृत्य द्वितीयातुल्यार्थता तावल्लब्धव्या, न च तावता देवतात्वं सिध्यति । त्यागार्थत्वाद्धि यजतेः परमार्थतस्त्यज्यमानं द्रव्यमेव कर्म भवति । ततस्तेनाऽऽप्यमाना देवता पश्चात्कर्म संपद्यते । तत्र द्विकर्मलक्षणप्रसक्ती समाप्तिः शब्दार्थः' इत्यनेन न्यायेन पूर्व त्यज्यमानक- मैतिरोधानेन परपूज्यमानकर्माविर्भावादेककर्मत्वाधारणेन संप्रदानत्वशक्तिमभिभूयैव नि- देशो भवति “ विष्णुं यजति " " विष्णुर्यष्टव्य " इति, न तु तत्र देवतात्वमभिधी- यते । किं तर्हि, कर्मत्वान्यथानुपपत्तिलक्षणयैव गम्यमानं निश्चीयते । ननु च यजतेदेवता- । १ 'प्रक्रमात नियम्येत' इति षष्टाध्यायद्वितीयपादाधिकरणस्थभाष्यांतेनेत्यर्थः ।

·४९२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०४] पूजात्मकत्वात्तदीयकर्मदेवताशब्दौ पर्यायावेति न वक्तव्यं लक्षणया गम्यत इति । नैष साक्षाद्देवतापूजावचनः । कुतः । स्तुतेरपि हि पूजात्वाज्ज्ञायते यजिवाच्यता । न वाऽतिथिवदेतस्याः पूज्यतेति च वक्ष्यते ॥ न हि देवताः स्तुवानस्तत्पूजाच्यापृतोऽपि सन्कश्चिद्यजत इत्युच्यते । रूपासमवायि- त्वाच नातिथिवद्देवता पूज्यमानतां प्रतिपद्यते । न च यजिस्तत्पर इति नवमे वक्ष्यते । दानेन वोपाध्यायादिः पूज्यमानोऽपि न कर्म संपद्यमानो दृष्टः । एवं तर्हि तद्वदेव नित्यं देवतायाः संप्रदानत्वेनैव निर्देशः प्रसज्यते । नैतस्यास्तादृशं संप्रदानत्वमप्यस्ति, प्रति- ग्रहीतृत्वाभावात् । अपि च दृश्यते हि क्वचित्संप्रदाननिर्देशः, “ योऽदाम्यं गृहीत्वा सोमाय यजत " इति । सर्वथेयं देवता न वाऽन्यैः संप्रदानस्तुल्या, न च कर्मभिर- साधारणैर्नेव त्वात्मनो केवलं यनिविषयं कर्म संप्रदानं वा भवति । तच्चैतस्याः क्रिया- साधनत्वात्सप्तमकारकासंमवाच्चैवं कल्प्यते । न हि देवताशब्दवाच्येनाऽऽत्मना धात्वर्थ- संबन्धित्वं प्रतिपद्यते । तेन तदुद्देशत्यागांशेन प्रतिग्रहीतृव्यापाराद्विनाऽपि 'कथंचित्सा. कल्यकल्पनया संप्रदानं निर्दिश्यते । यद्वोद्देशगतमाप्यमानत्वं त्यागांशेऽप्यध्यस्य संक- लस्य यजेः कर्मत्वेनोच्यते । तेन यत्र संप्रदानत्वनिर्देशस्तत्रैतदुक्तं भवति । परस्वत्व. मिवाऽऽपादयितुं तदुद्देशेन द्रव्यं त्यजेदिति । यत्रापि कर्मनिर्देशस्तत्रैषोऽर्थः, त्यक्तुं द्रव्यं देवतामुद्दिशेदिति । तथा च केवलोद्देशव्यापारेषु त्यक्तृत्वरहितेषु यजेति प्रेषो भवति । तदेतदुभयमपि लाक्षणिकम् । तत्रापि संप्रदानत्वं त्यागांशाव्यभिचारित्वादसमस्तात्मक- त्वादूषितमापे सत्प्रत्यासन्नतरं देवतात्वस्य । कर्मत्वं तु क्रियान्तरेष्वपि व्याप्यमानत्व- संभवात्सव्यभिचारमिति विप्रकृष्टतरं देवतात्वस्य । न हि तद्देवतात्ववतकलं यनिं प्रति कर्मेत्यवधार्यते । परमार्थतः पुनर्देवताशब्देन तद्धितशब्देन वा देवतात्वमभिधीयते, न कारकविभक्त्या कयाचित् । तथा च । देवतातद्धितोत्पादे न हि पाणिनिना तथा । इदमग्नय इत्येवं तेन क्रीतमिवोदितम् ॥ येहि विभक्तिवाच्या अर्था भवन्ति तद्विभक्तिसमर्थेभ्य एव तेभ्यस्तद्धितविधानं दृश्यते । तद्वहति, तेन क्रीतं, तस्मै हितं, तत आगतः, तस्यापत्य, तत्र भव इति । न तु देव- तायां तस्या इदं तामनेन यजतीति वा निर्देशो दृश्यते । कथं तर्हि, साऽस्य॑ देवता इति । १ देवतायाः प्रतिग्रहीतृत्वाभावान्न सामस्त्येन संप्रदानत्वं संभवतीत्यर्थः । २ पा० सू० (४-४-७६ ) ३ पा० सू० (५-१-३७) ४ पा० स० (५-१-५) ५ पा० स० (४-३-७४) ६ पा० स० (४-१-९२) ७ पा० सू० (४-३-५३) ८ पा० स० (४-२- २४) ·[अ०२पा०२०४] मीमांसादर्शने । ४९३ तस्मानूनमनन्यवाच्योऽयमर्थ इति गम्यते । ततश्च स्थितर्मतन्न · विष्णुरुषांशु यष्टव्य' इत्यनेन देवताऽप्यभिधीयत इति । तत्र क्लेशेन तां कल्पयित्वा यजिमावना कल्पनीया । ततश्च वरमर्थवादत्वमेवाऽऽश्रितम् । अन्तरा यजतीति तु यद्यप्यन्तरालसंबन्धविधि- परत्वान्न स्वरूपविधानार्थमित्याशङ्क्यते तथाऽप्यनन्यगतित्वाद्विशिष्टविधानम् । न हि यथेतरेषामर्थवादत्वेनार्थवत्ता तथेह केन चित्प्रकारेण । ननु च समुदायीकरणेनार्थ. वत्तेत्युक्तम् । यथा नैतेनार्थवत्ता तथाऽन्यार्थदर्शनं व्याचक्षणा वक्ष्यामः । किं । अन्तरालेऽनुपादेये कर्म तत्र विधीयते । ताविपरिवृत्तिश्च नेत्युत्पत्तिरपीप्यते ॥ यादृशी ह्याख्यातन स्वप्रधाना पूर्वापरीभूता भावनाऽन्तरालमनुपादय प्रत्युपात्ता न तादृशी विष्णुर्यष्टव्य इत्यादिभिरुपस्थाप्यत इति नोत्पत्तिविधिकल्पनाभङ्गः । तत्र सत्य- पीतरेषां कर्मविधित्वे कर्मान्तरं स्यान्न प्रकृतानुवाद इति मत्वाऽऽह-कर्मान्तरस्य वाचकः स्यादिति । देवतायाः पुनरुपादेयत्वात्कोद्देशेन विधिः संभवतीति नानुवाद- बुद्धिरपैति । कर्मविध्यभ्युपगमे तु सत्यपि प्रकृतसद्भावे तद्रूपाणां प्रकृतानामभावादित्य- भिप्रायः । अथ वा यदिदमाग्नेयादिभ्यः कर्मान्तरं चोद्यते तस्योपांशुयानं यनतीत्ययं १ ननु चेति भाष्येण अन्तरालवाक्येऽप्यन्तरालविधिप्रतीतोगविधानाप्रतीतावाशकितायो बाढमित्यादिना उपांशुत्वान्तरालसंवन्धविधेयत्वाभ्युपगममात्रेण शङ्कापरिहारमभिप्रेत्य भाष्यस्थ संब- न्धशब्दं च लक्षणया विशिष्टपरमङ्गीकृत्य अन्तरालादिविशिष्टयागाविधाने वाक्यानर्थक्यापत्तेः 'नव- न्तरालसंबन्धस्यान्यत्प्रयोजनमस्ति ' इत्युत्तरभाष्यसूचितमनन्यगतिकत्वस्य हेतुत्वमुररीकृत्य परिहारप्र- न्याशयमुपवर्ण्य अस्मिस्तु व्याख्याने 'उपांशुत्वादिसंबन्ध' इत्यस्य 'न त्वन्तरालसंबधस्य' इत्यनेनान्वया- पत्तेः एक हीदं वाक्यमित्यारभ्य विष्ण्वादिसंबन्धोऽनूद्यत इत्यन्तस्य 'यदीमेऽपि विधायेरन् ' इति पूर्व- भाष्येणान्वयापत्तेईरान्वयदोषमालोच्य नन्विति भाष्येण विष्ण्वादिवाक्यविहितयागेष्वन्तरालगुणविधा- नार्थमन्तरालवाक्यमिति शङ्कित विष्ग्वादिवाक्यानां कर्मान्तरविधायकत्वेऽप्येकस्मिन्नन्तरालवाक्ये उपांशुत्वस्याऽऽदिशब्दोपात्तान्तरालस्य च प्राप्तकर्मानुवोदन विधानाशक्तेः कर्मविध्यवश्यंभावादित्येवं. बाढमित्यादि ' विधातुमर्हतीत्यन्तेन भाष्येण परिहते पुनर्विवादिवाक्यप्राप्तोपांशुत्वानुवादोंऽन्तराल- वाक्ये भाविष्यति । कथं गुणन्याय इति कथमित्यनेन पृष्टे जामि वेत्यारभ्य संबन्धोऽनद्यत इत्यन्तेन भाष्यण विष्ण्वादिवाक्यानां विधायकत्वस्यैव निराकरणात्कथं तद्वाक्यप्राप्तोपांशुत्वानुवाद इति परि- हारेऽभिहिते कर्मान्तरानुपस्थितेरन्तरकालरूपानुपादेयगुणसत्त्वाच अनुपादेयगुणसहकृतानुपस्थिति- रूपप्रकरणान्तरन्यायेनाप्यन्तरालवाक्ये कर्मविधिरित्येवं, प्रयोजनमस्त्यतो विधानादित्यनेन भाष्येण कभ्यत इत्येवं यथान्यास भाष्यं व्याख्यातुमाभते किंचेत्यादिना ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते--- [अ०२पा०२१०१ ननु च उपांशुयाजमन्तरा यजति इत्यत्राप्यन्तरालसंबन्धोऽवगम्यते । बाढम् । स तु विधीयते उपांशुत्वादिसंबधः । एक हीदं वाक्यं नामेकं. विधातुमर्हति । कथम् । जामि वा एतद्यज्ञस्य क्रियत इत्येवमुपक्रममेतद्वा- क्यमजामित्वायेत्येवमन्तम् । तस्य मध्ये समाम्नातं विष्णादिवाक्यम् । तेन संबध्यमानं न वाक्यान्तरं भवितुमर्हति । तस्माद्, विष्णुरुपांशु यष्टव्य इत्येवमादयो न विधयः, किं तर्हि, अथवादाः कः पुनरर्थवादः । आग्नेयाग्नीषोमीययोनिरन्तरं क्रियमाणये जामिनादोप उक्तः। तं भिष- जितुं, उपांशुयाजमन्तरा यजति इनि विहिनम् । कथं तेन भिषजि- प्यते । तस्मिन् क्रियमाणे ज्ञायत एवं गथा विष्णुर्यष्टव्यः प्रजापतिरपी- षोमो वेति । ततश्च व्यवधानादजामिनाऽवगम्यत एव । तेनाजामि. तार्थवादं वक्ष्यामीति विष्ण्वादिसंबन्धोऽन्यते न त्वन्तरालसंबन्म- स्यान्यत्प्रयोजनमस्त्यतो विधानात । वाचकः स्यान्नेतरेषाम् । तस्मादन्तरालानुपादेयत्ववशेनाम्य कान्तिके कर्मविधित्वे सती. तररर्थवादैरेव भवितव्यम् । धात्वर्थ चान्यत्र विदधत्प्रत्ययः संनिकृष्टवृत्तिभविष्यति । स तु विधीयत उपांशुत्वादिसंबन्ध इति-उपांशुयानशब्दं गुणविधि मन्यते । यत्ववाचकत्वमस्मिन्पक्षे कुत्वप्रसङ्गादिति । तनांच्यते । तुल्यमेतत्त्वत्पक्षे । कुतः । वाच्यवाचकसंबन्ध इष्टःशब्दार्थयोः पुरा । पश्चाद्विध्यनुवादत्वे म्यातां माधारणाश्रये ॥ वाच्यवारकत्वेऽवधारित पश्चाद्विधिविधेयत्वमनूद्यानुवादकत्वं वा कल्प्यते । तत्रो- पयोरपि वाच्यवाचकसंबन्धः साधारण इति तद्गती गुणदोषावपि साधारणौ । तेन नैको बोधो भवति । स्यादेतत् । अनुवादत्वमवाचकस्यापि कचिदृष्टं न विधित्वमिति । तदुच्यते । ममापि हि । यजिना विहिते यागे याज इत्यनुवादभार । विधिसंबन्ध्युपांशुत्वं न वैतदसमञ्जसम् ।। न च तत्प्रख्यरूपेण नामैतदुपपद्यते । विहितं न [पांशुत्वं शास्त्रेणान्येन केनचित् ।। न तावद्विष्ण्वादियुक्तेन विहितम्, अर्थवादत्वात् । न 'उपांशु पौर्णमास्याम् ' इत्य- नेन । कालविधिव्यापृतेनानेकविध्यशक्तेः । तम्मादुत्पत्तिस्थनैव विधीयते । तथा च सूत्रकारो वक्ष्यति गुणोपबन्धात् इति । जामित्वापनयनं च सर्वप्रकारं द्रव्यतः स्वरतो देवतातश्च । ज्ञायत एवं यथा विष्णुव्यः प्रजापतिरग्रीषोमो वेति- १ अन्यतरावधारणं न भवतीत्यर्थः ।

·[अ०२पा०२०४] मीमांसादर्शने । कथं विष्ण्वादयो य व्या इत्यवगम्यते यष्टव्यानयष्टव्यान्वा विष्ण्वा. दीनुपांशुयाजाभिष्टवाय संकीर्तयत त गम्यते । तत्र केचित्तावदाहुः प्राप्ता एवेति । कुतः । शाखान्तरे विधाना. दिति । यद्यप्यमाप्तिस्तथाऽप्युपांशुत्वसामान्यात्प्रजापतिर्देवता विष्णुश्चे. त्यनुवादावेव । उपांशुधर्माणी हि विष्णुमजापती । तस्माद्यत्किचि माजापत्यं यज्ञे क्रियते त गाश्वेव क्रियत इत्येवमादिसंकीर्तना. न्मन्त्रसमाम्नानाच विष्णुभप्राप्तपपि प्राप्तमिव वदेत् । अग्नीषोमयोस्तु विधायकमुदाहियत एव तापतामनीपोमावाज्यस्यैव नावुपांशु पौर्ण- मास्यां यजन् इति । तस्माधागान्तरम् ।। १० ॥ यागे घोदितेऽवश्यंभाविन्यां देतायामनियमासक्तो केचिद्विष्ण्वादयः प्राधान्यप्रसि- या वैचित्र्यप्रदर्शनाय संकीतिताः । तेन यद्यपि परमार्थेन न यष्टव्यास्तथाऽपि स्तुतिपरत्वादुपादानं गुणवादेन कचिच्यते । शाखान्तरे विधानात्माता इति अनुदाहरणादस्फुटमेवमभिधाय न हि किंचिदसायं स्यात् । न च तस्मिन्सति दशमे 'तद्वच्च देवताया स्यात्' इत्यादि विवा विष्णु स्यादौत्राम्नानात्' इत्यादिना मान्त्र. वर्णिकत्वं नैमिनिराश्रथिप्यति । यद्यममाप्तिरिति चेहापि स्वयमेवाऽऽशङ्का दर्शिता । यदप्युक्तमुपांशुवर्मत्वात्प्राप्तो “ तमाचा चित्प्राजापत्यम्” इति तदप्ययुक्तम् । वचनव्यक्तिविपर्यासात् । न खेवन पदुपांश तत्प्राजापत्यमिति । किं तर्हि । यत्प्राजापत्यं तदुपाश्चिति । तेन नोपाशुल्वेन प्रा मान्यता लभ्या । अग्नीषोमयोस्तु विधायकमुदा- हियत एवेति--एतदपि चतुति दतमन्त्रवर्णानात्मकत्वादविधायकम् । यदि हि तावनीषोमावब्रूतां ततोऽस्माकं किमिति हि विजानन्तो यजमाना न वयं देवतायां प्रव- तिता इति कल्पयेयुः। कालविधिपरत्वाच न देवताऽप्यनेन शक्या विधातुं, देवतापरत्वे वा कालविधिपरित्यागापौर्णमासीशब्देनाति नानुद्यतेति पूर्णमासशब्देनाग्रहणादसति प्रधा. नत्वेऽङ्गत्वप्रसङ्गः । सूत्रकारेण च दशमेऽमावास्यायामुपांशयानमनिच्छत तदेव पौर्णमासी- कालविधिपरत्वेनोपन्यस्तम् । अत्र समाधिः । मान्त्रवर्णिको देवताविधिरिति स्थितम् । उपांशुयाजक्रमे हि वैष्णवप्राजापत्यानीपोमीयानि याज्यापुरोनुवाक्यायुगलान्याना- यन्ते । तैश्च तुल्यार्थत्वाद्विकल्पमानः कल्पिक्य एक देवताः प्राप्यन्ते । तदेव हात्रं १ तै० सं० (१-५-२) २ (अ० १० पा० ८ अ० १६ स० ५३) । ३ विष्णुर्वा स्यादी. प्रानानादिति वाशमिकोपान्त्याधिकरणे स्थितमिलर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०४) गुणोपबन्धात् ॥ ११ ॥ यदुच्यते न ज्ञायते कतमोऽसावुपांशुयाजसंज्ञको याग इति । यस्यायं . गुण उपबद्ध उपांशु पौर्णमास्यां यजन् इति । तस्मान्न दोषः ॥ ११ ॥ पाये वचनाच्च ॥ १२ ॥ प्रधानकर्मपाये वचनं प्रधान कर्मतामुपोद्दलयति यथाऽअथपाये लिखितं दृष्ट्वा भवेदयमय इति मतिः । तस्मान्न समुदायशब्द इति ॥ १२ ॥ शाखान्तरमित्याह । आध्वर्यवेऽपि तु क्वचिदस्त्येव याज्यानुवाक्याम्नानं हौत्ररूपेणेति तदभिप्रायं वा शाखान्तरवचनम् । उपांशुधर्मत्वं चास्यैव द्योतनार्थम् । अन्या हि देवताऽ- . त्रानीयमानाऽऽत्मीयं धर्ममुच्चेष्ट्वं जह्यात्परधर्ममुपांशुत्वं प्राप्नुयादिति विरुद्धम् । विष्णु- प्रजापत्योस्तु प्रत्यासन्नधर्मकत्वादविरोधः । तथा, अग्नीषोमयोस्त्विति--क्विायके देवताविध्यसंभवाद्यथा संभवग्रहणेन पर्णिमासीकालस्य विधायकेऽग्नीषोमानुवादः प्राप्तिमुपो- इलयति ॥ १० ॥ यस्यायं गुण उपबद्धो दृश्यते कालविधिपरे वाक्ये उपांशु पौर्णमास्यां यजन्निति । न त्वेतदेव गुणस्योत्पत्तिवाक्यमयागविधिपरे सत्यनेकार्थविधिप्रसङ्गात् । अत ' उपांशु याजमन्तरा ' इत्यनेनैव प्राप्तस्य संकीर्तनमिति ॥ ११ ॥ हृदयमुपांशुयोज " इति यज्ञपुरुषस्य प्रधानप्रायेणावयवेन संस्तवावधानमित्य- वगम्यते । कथं पुनरप्रधानत्वं पूर्वपक्षे प्रसज्यते । उच्यते । त्रयाणां वैष्णवादीनां समुदायेऽवधारिते । अग्नीषोमीय एवैकः पौर्णमास्यां विधीयते ।। तावतामग्नीषोमाविति योऽग्नीषोमदेवत्यः स एवैकः कालविशेषसंयुक्तः पूर्णमास- ग्रहणेन फले चोद्यते । तत्र वैष्णवप्राजापत्ययोर्गुणभावात्सकलोपांशुयानप्राधान्यवचना- नुपपत्तिः । ननु तवापि वैकल्पिकदोषत्वाद्देवतासु यवाग्नीषोमीयदेवत्यस्ततदैव प्राधा- न्यमिति नित्यवत्प्रधानत्वसंकीर्तनं नैव घटते । नैष दोषः । कालदेवतयोर्मात्र संबन्धोऽयं विधीयते । यत्तु तल्लक्षितं कर्म तदन्यत्रापि विद्यते ।। यदि ह्यग्नीषोमयोरेव पौर्णमासीसंबन्धः क्रियते ततो विष्णुप्रजापतिपक्षे न स्यात् । भयं पुनर्देवतोपलक्षितस्य यागस्य संबन्धः । सर्वत्र चोपलक्षणापायेऽप्युपलक्ष्यं गृह्यते यथा वक्ष्यति, · अनपायश्च कालस्य लक्षणं हि पुरोडाशौ ' इति । न वैक- १ शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदानेयः पादावग्नीषोमीय इति पूर्वोत्तरशेषौ । २ (अ० १० पा. 'स०६९)।

·. [अ०२पा०२०५] मीमांसादर्शने। ४९७ ५] आधाराग्निहोत्रमरूपत्वात् ॥ १३ ॥ पू० आधारमाघारयति इति श्रूयते । तयेमान्यपराणि, ऊर्ध्वमाघारयति, संततमाघारयति, ऋजुमाघारयति इत्येवमादि । इदं च, अग्निहोत्रं जुहोति, तथा दध्ना जुहोति, पयसा जुहोति इत्येवमादि । तत्र संदेहः । किं, ऊर्ध्वमाधारयति, दध्ना जुहोति इत्येवमादिभिरापारा होमाश्च विहिताः। तेषाम् आघारमाघारयति, अग्निहोत्रं जुहोति इत्येतौ समुदा- यानुवादावुतैतावेवापूर्वयो घारहोमयोर्विधाताराविति । किं ताव- माप्तं नापूर्वयोर्विधी इति । कुतः । अरूपत्वात् । न ह्येतयोः पूर्वेभ्यो . स्यैव कर्मणः कदाचित्प्रधानत्वं कदाचिदङ्गत्वमित्युपपद्यते । नानात्वे त्वविरुद्ध स्यात् । न च संभवति तत् । तस्मादेककर्मत्वाय · उपांशुयानमन्तरा यजति' इत्ययमेव विधिः।। १२॥ ( इति-उपांशुयाजाधिकरणम् । ४ ।) ऊर्ध्वमाघारयति तण्डुलेर्नुहोतीत्यादिमिरेवंभूता एवाऽऽधारा होमाश्च विहिता विपरि- वर्तन्ते । न हि · विष्णुरुषांशु यष्टव्य' इत्यादिवद्व्यप्राधान्येन यागहोमभावनयोरभि- मवः । किं च । न चैषामेकवाक्यत्वं न च स्तुतिपरा श्रुतिः । ऐकान्तिको विधिस्तेन गुणवत्कर्मगोचरः ।। नोपांअयाजवाक्यवदेषामेकवाक्यत्वमिष्टं, न च स्तुत्यर्थता, सेनोभयपक्षे निश्चिते विधित्वे मुणमात्रं विधीयतां तद्युक्तं वा कर्मेति कर्मविधानं युक्तम् । कुतः । विधित्वं प्रत्ययोगत्तं न नामपदमृच्छति । तद्विधिर्भावनातश्चेत्सव पूर्व विधीयताम् ।। न तावद्दध्यादिशब्दैः स्वयं विधित्वमभिधीयते । न च प्रत्ययोपात्तं सद्भावनाधा- त्वर्थव्यतिरेकेण स्वतन्त्रैर्दध्यादिभिः संबध्यते । न हि भवति दध्ना यौदिति । किं तर्हि दध्ना कुर्यादिति संबध्यते । होमं वाऽनेन कुर्यादिति । तस्माद्यत्प्रसादेन दध्यादेः कर्त्त- व्यता तावेव भावनाधात्वर्थों न विधीयते इति कुत एतत् । न हि तद्विध्यनपेक्षं कथं चिदपि गुणविधानं शक्यं दर्शयितु, यदेव हि दर्शयितुमुपक्रम्यते तदेव पूर्वतरं भाव. १ ते २० (२ । ५ . २ ।) २ ० सं० (१।५ । ९ । ) ३ यादिखेतावन्मात्रस्य प्रयोगा. नहत्वेपि विनर्यकस्य लिङो यासुडामविधानाविध्याभिधायित्वमभ्युपेत्योकम् ।

·४९८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत- - [अ०२पा०२०५] होमाघारेभ्यो विशिष्टं रूपमस्ति यतः कर्मान्तरमध्यवसेयम् । अतः प्रकृतानां रूपवत्त्वात् प्रकृतानुवादौ ॥ १३ ॥ संज्ञोपबन्धात् ॥ १४॥ संज्ञोपवन्धश्च भवति । अग्निहोत्रं नाम होमं जुहोतीति, आधारसंज्ञकं कर्म करोतीति संज्ञाविशिष्टावाधारहोमो विधीयते । न च विज्ञायेते कोऽसावाघारो नाम कर्मविशेषः, कश्चाग्निहोत्रसंज्ञक इति । ननु विज्ञा. यत आघारणमाघारो हवनं होमः। यद्याधारणसामान्यं होमसामान्यं च विधीयते विज्ञातपूवो ताघारहोमो । तेनानुवादौ । अथाव्युत्पन्ना.उ. भयोरपि संज्ञा तथापि नाऽऽघाराग्निहोत्रसामान्यमुच्येत । विशेषाश्रय- स्वात् संज्ञायाः । न च स विशेषो गम्यत इत्यपूर्वावाधारहोमविधी नायकलप्यते । अपि च कथं क्रिया साधनशब्देनोच्येत । इप्सिततमं नाधात्वर्थविधिर्वलादापद्यते । तस्माद्धोमध्यादिविशिष्ट मावनैव विधीयते । ततश्च तासां रूपवतीना प्रचंयाशिष्टः समुदायोऽस्तीत्यग्निहोत्रं जुहोतीति तदनुवादो विज्ञायते । निमित्तफलचोदनयोश्च एकत्वोपजनः समुदायानुवादे प्रयोजनम् । एवं च सति दध्या- देन्निकर्मविषयत्वादन्याय्यो विकल्पो न प्रसज्यते । तयोर्ध्वमाघारयतीत्यादिषु यद्यपि द्रव्यदेवतं न श्रूयते तयाऽप्युपांशुत्वन्यायेन व्यवच्छेदकारणत्वादूर्ध्वत्वादिभिरेव रूप- वत्तायां कल्पितायामाधार माघारयतीत्यरूपः सन् स्वार्थे विनियोक्तुमशक्नुवन्ननुवादो भवति । तस्यापि प्रयोजनं ' इन्द्रऊों ध्वर ' इति मन्त्रविनियोगे, तस्याऽऽघा. रमाघार्थ ' इति च द्रव्यविधावकत्वसिद्धिः ॥ १३ ॥ . अपि च । विशेषप्रतिपत्य संज्ञा सर्वा प्रवर्तते । यदा तदा विशेषोऽना कोऽस्यति न निरूप्यते ॥ सामान्यं स्यादिदं ज्ञेयं ज्ञातत्वान्न क्रियान्तरम् । तदशेयतया नात्र विधानमवकल्पते ॥ क्रियाश्चाकारकत्वेन युज्यन्ते त द्वितीयया । तामिस्तु साध्यमानत्वात्समुदायस्य कर्मता ॥ १ अध्यवस्येम । २ भाष्येऽत्र साधनशब्दः कारकवाची । ३ होमाघाररूपैकजातीयानामेकपदे. पत्तत्वलक्षणकधर्मयोगाहोर प्रचयेन संपादितः समुदाय इत्यर्थः । ४ चतुर्ग्रहीत वा एतदभूत् इति पर्व शेषः ·[अ०२पा०२०५] मीमांसादर्शने । ४९९ हि यत्साधनं तद् द्वितीयान्तेनोच्यते । क्रिया तिङन्तेन । अनुवादपक्षे कियाणां समुदायोऽर्थान्तरं तदीप्सिततमं साधनं भविष्यति ॥ १४ ॥ अपकृतत्वाच्च ॥ १५॥ न च प्रकृतमाप द्रव्यदेवतमाघारे विद्यते येन रूपवान् स्यात् । तस्मा- देताचापि समुदायशब्दाविति ॥ १५ ॥ आधारमग्निहोत्रमिति द्वितीयानिर्देशः क्रियेप्सितस्य कारकस्य युज्यते । न च जुहो- त्याधारयतिभ्यामात्मैवाप्तुमिष्यते । स्वात्मनि क्रियाविरोधात् समुदायः पुनर्निष्कृष्य शब्दे- नार्थान्तरात्मनोच्यमानः शक्यः साध्यत्वेनाभिधातुयथौदनपाकं पचतीति विशेपः सामान्ये नेप्सिततमः कर्मत्वेनोच्यते । ननु च समुदायस्य समुदायिभ्योऽव्यतिरेकान्न कथं चित्साध्यत्व- मवसीयत इत्ययुक्तमेव कर्मत्वम् । न । अवयवक्रियापचयसाध्यत्वात्समुदायस्य। सम. स्ताम्यो हि समुदायस्याव्यतिरेकादेवमुपादानं न स्यात्प्रत्येकरूपात्तु समस्तरूपमर्थान्तर- मिष्टं, न च प्रत्येकरूपैर्विना समस्तरूपनिष्पत्तिरित्युपपन्नामिततमत्वम् । ननु चैवमा- दयः समुदायिवचनत्वेनावधारिता इति समुदायिनां स्वात्मनि क्रियाविरोधस्तदवस्थ एव स्यात् । नैष दोषः । समुदायिवचनेनापि प्रातिपदिकेन समुदायोऽपि लक्षणया गम्यते । ततश्चैकत्ववकर्मत्व समुदायस्य प्रत्येष्यते । न च सामान्यविशेष भेदेनापि भवतः क्रिया- त्वकर्मत्वे पाकवत्संभवतः । सामान्यविशेषशब्दयोमैदेनानुपादानात् । एतच्च पौर्णमास. मित्यत्रापि सिद्धान्ते योज्यम् । तस्मात्तद्वदेव समुदायानुवादत्वम् ॥ १४ ॥ अयोच्येत यथा “ गुणस्तु श्रुतिसंयोगात्" इत्यत्र पक्षेऽन्येषां गुणविधित्वाद्रूपलाम आशङ्कितस्तथाऽत्राग्निहोत्रं जुहोतीत्युत्पत्तिवाक्यत्वेन तण्डुलादिसंयुक्त रूपलाम इति । न । तत्र स्ववाक्यगतपौर्णमास्यमावस्यापदनिमित्तत्वादनुवादाशङ्कायाः । न चेह तण्डुला• दिवाक्येऽग्निहोत्रशब्दोऽस्ति, यस्त्वस्ति जुहोतिशब्दः स सर्वहोमसाधारणत्वान्नाग्निहोत्र- विधिपर एव । ननु च प्रकरणाद्विशेषोऽवगम्यते अत आह-अप्रकृतत्वाचेति । न पुत्पत्तिवाक्ये अस्ति कर्मणां प्रकरणम् । फलसंबन्धोत्तरकालत्वेन कथमावात्मकस्य प्रकरणस्य प्रयोगवाक्याधीनप्रसूतत्वात् । तत्रैतत्स्या तदारूढस्यैव द्रव्यदेवतासंबन्धो भविष्यतीति तदुच्यते । अनभिज्ञातरूपस्य फले विधातुभशक्यत्वात् । अतः प्रसिद्धरूपाण्येव बेन १ यदा भाष्यकारैरेतत्सूत्रमाघारे प्राकरणिकवाक्यान्तरेणापि रूपालाभेनारूपत्वोपपादनपरतया- व्याख्यातं तच्च तत्प्ररव्याधिकरणे वाक्यान्तरेणद्रव्यदेवतालाभस्योक्तनायुक्तमिव मत्वा स्वयमाघा. रामिहोत्रवाक्ययोररूपत्वेऽपि वाक्यान्तरेण रूपलाभोपपत्तेर्विधेयत्वाशंकानिराकरणायैतत्सूत्रमित्येवं व्याख्यातुं शंकां तावदारचयति-अथेत्यादिना । २ ( अ. २ पा. २ अ. ३ सू. ५) ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०५] चोदना वा शब्दार्थस्य प्रयोगभूतत्वात्तत्संनिधे- गुणार्थेन पुनःश्रुतिः ॥ १६ ॥ सि० नचैतदस्ति समुदायशब्दाविति । फर्मान्तरचोदने स्याताम् । कुतः शब्दार्यस्य प्रयोगभूतत्वात् । आधारयति, जुहोतीति होमाघारौ प्रयो. क्तव्याविति शब्दार्थः । तेन कर्मान्तरे विधीयते इत्यवगच्छामः । आघाराग्निहोत्रशब्दौ च हवनाधारणसामान्यवाचिनौ प्रज्ञातावतो नावि- ज्ञातार्यो । तेनं रूपवन्तौ सन्तौ विधीयते ॥ यदुक्तम्, ऊर्ध्वमाघारयति, देना जुहोति, इत्येवमादिभिर्विहितत्वादनु- वादाविति । नैतदेवम् । न ह्येत होमाघारौ विधातुं शक्नुवन्ति । ऊर्ध्व- माघारयति, दध्ना जुहोतीति च नैतदुक्तं भवति-आधारः कर्तव्यो होमः कर्तव्य इति, किं तर्हि ऊर्ध्वताधारसंवन्धः कर्तव्यो दधिहोम- संबन्धः कर्तव्य इति । तस्मादप्राप्तत्वान्नानुवादौ । ननु संवन्धे विहितेऽर्थाद्धोमाघारौ भविष्यतः । नैतदेवम् । अस्मिन् हि सति विधा- नेन संबन्धः । तस्मानार्थादापयेते होमाघारावतोऽपूर्वी विधीयेते इति ब्रूमः। ग्रहीष्यन्ते । ननु च " तस्याघारमाघार्य" 'इन्द्र ऊो अध्वर' इत्याघारमिति च द्रव्य- मान्त्रवर्णिकदेवताविधौ नामप्रयोगाद्रूपं विज्ञास्यते।नाआधारशब्दस्य धात्वर्थापतिरेकेणा- विशेषणकत्वात् । तत्र नाम्ना विशेषः प्रतीयते, यत्र कं चिद्विशेषमुपादाय नामानि प्रव- र्तन्ते । अत्र पुनः संनिहितावयवार्थत्वात्समुदायप्रसिद्धिमन्तरेणाऽऽघारशब्दः क्षरणमात्रवा- चित्वान्न विशेष वर्तते । ननु च प्रकरणाद्विशेषो लप्स्यते । तत्रापि सूत्रम् । न ह्याघारः प्रकृतः परप्रकरणपातित्वात् ; दर्शपूर्णमासप्रकरणमेतत्सकलं नान्यस्य प्रकरणस्यान्यत्रा. वकाशः । सन्निधेविशेषागम इति चेदत्रापि सूत्रम् ; न वाक्यबलीयस्त्वेनात्र प्रकृतैरपि संबन्धात् , तदेवं वाक्यप्रकरणयोरविरोधो यदि द्रव्यदेवतासंयुक्तान्येवोत्पत्तिवाक्यान्य- म्युपगम्यन्ते यत्र यः कश्चिद्रूपलेशोऽस्ति तत्र निरूपिते कर्मणि केन चित्प्रकारान्तरेण गुणान्तराणि कल्पन्ते सर्वेषु चोर्ध्वत्वं तण्डुलादि किं चिद्रूपमस्ति न त्वाधारमाधारयति, अग्निहोत्रं जुहोतीत्यनयोः । तस्मात्समुदायानुवादौ ॥ १५ ॥ कर्मचोदने स्यातामिति वक्तव्येऽन्तरग्रहणमुपांशुयानाधिकरणवन्नेयम् । आधारयति- जुहोत्योरनन्याक्षिप्तविधिशक्तित्वात्कर्मप्रयोगविधानमेव शब्दार्थ इत्यवगम्यते । न च प्रकृ- ताधारहोमसद्भावः । प्रकृतवाक्यस्थानां विधीनामप्राप्तध्याद्याक्षिप्तायां विधिशक्तौ कर्मा- नुवादबुद्धचनपायात् । " न चेदन्येन शिष्टा" इति वाऽपवादान्न विशिष्टविधानन्याय ..

·। [अ०२पा०२१०५] मीमांसादर्शने । ५०१ नन्वाधारयति, जुहोतीति होमाघारमतो व्यापारः श्रूयते न दध्य- प्रतादिसंबन्धः । सत्यं न श्रूयते । तत्संनिर्गुणार्थेन व्यापारश्रवण. मवकल्पिष्यते । ननु पदार्थान्तरगतं व्यापारं श्रुतिर्न पक्रोति वदितुम् । संभवति । तद्दर्शयति-अस्मिन्हि सति विधाने । प्रत्यक्षे न संबन्धः शनोत्यर्थादा. क्षेप्नुमित्यर्थः । अथ वाऽस्मिन्हि सति संबन्धिविधावितरेण गुणविधानेन संबन्ध एव केवल आश्रीयते । तस्मान्नैतद्वार निरपेक्षैः संबन्धविधिभिरर्थादपरी कल्पयितुं होमा. घारौ शक्येते यहलेनानयोरनुवादत्वं स्यात् । भावनाधात्वर्थावुझ्झिस्वा न विधिर्दध्या. दभिः संवध्यत इति चेत्सत्यमेतत् । न विधित्वं भावनात उत्तार्यते तद्गतेनैव तु गुणः संस्पृश्यते, गुणस्य कारकविभक्त्या भावनामध्यमिक्षेपात् । तेनैतदुपदिष्टं भवति । सर्वत्रैव विशिष्धविधानोत्तर कालं किं प्राप्तं किं न प्राप्तमित्यन्वेषणायामप्राप्तमात्रविषयोपसंहा- राविधिर्भावनाधात्वर्थयोरनुवाद इत्यभिधीयते । न त्वादित एव तावन्द्य गूणो द्रव्यं वा विधीयत इति कदाचिदपि शास्त्रार्थाभिव्यक्तिः । तत्र पश्चात्तने व्यापारे मन्दबुद्धिप्र- तिपत्त्यर्थं स्थूलेन न्यायेन कथ्यमाने शास्त्रकृता :एवैता वचनव्यक्तय इति मन्यमानाः स्वयमिवान्येषामपि भ्रान्तिमुत्पादयितुमष्टौ श्रुतिप्रकारान् परदौर्बल्यवतः केचिद्दर्शयन्ति प्रथमः किल श्रुतिप्रकारो धात्वर्थविधानं, द्वितीयः सगुणं धात्वर्थविधानं, तृतीयः किं चिदु. दिश्य धात्वर्थविधानं, चतुर्थस्तत्रैव विशिष्टविधानं, पञ्चमस्तु धात्वदिशेनान्यस्य विधानं, षष्ठस्तु धात्वर्थनान्ययोः संबन्धः, सप्तमः पुमर्द्धात्वर्थविशिष्टेन प्रत्ययेनान्ययोः संबन्धः, अष्टमस्तु मुक्त्वा धात्वर्थमन्ययोरेव संबन्ध इति । तत्र ताबद्यदुच्यते "अग्नि- होत्रं जुहोति" इत्येतद्धात्वर्षविधानमिति । तदयुक्तम् । न हि विधिर्भावनामुत्सृज्य धात्वर्थे निपतति, न च भावनां मुक्त्वाऽन्यत्र पुरुषः प्रवर्तते । सा हि पुरुषस्य स्वव्यापारो धात्वर्थस्तु कदा चित्कर्माश्रितोऽपि भवति । यथाऽयमेव प्रक्षेपो द्वयवदानाश्रितः, न चान्यदीयं व्यापारमन्यः शक्नोति कर्तुमित्यवश्यं भावनाविशेषणत्वादेव दध्यादिवद्धात्व, विधातव्यः । इदं च भावार्थाधिकरणेऽभिहितं यथा न धात्वर्थः साध्यत्वेन विधी- १ नन्विति भाष्येण दध्यादिवाक्येषूपपदश्रवणेन केवलहोमाधारकर्तव्यताविधानाशकावपि होमाघारसंबन्धितया दध्यादिविध्यभ्युपगमात्संबन्धस्य च संवन्धिद्वयाधारत्वात्प्रतिसंबन्धिभ्यां होमा. घाराभ्यां विनाऽनुपपत्तेरर्थापत्या तयोरपि प्राप्तेराघाराग्निहोत्रवाक्ययोरनुवादत्वं दुर्निवारमित्येवमाशंक्य नैतदेवमित्यादिना ब्रूम इत्यन्तेन समाहितं तत्तावद्वेधा योजयति-तयतीत्यादिना । भाष्यस्थ- संबन्धशब्दस्य विशिष्टवाचित्वं विधानशब्दस्य च सप्तम्यन्तत्वमभिप्रेत्याऽऽद्या योजना। द्वितीया तु संघ- धशब्दस्य यथाश्रुतहोमाघारसंवन्धपरत्वं विधानशब्दस्य च तृतीयान्तत्वमभिप्रेत्येति विज्ञेयम् । २ (अ. २ पा. १. १) ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०१] यत इति । न छकरणभूतोऽसौ साध्यापेक्षत्वाद्वाक्यान्तरेणापि फले विधातुं शक्येत । "सोमेन योत"। इत्यत्रापि तद्भूताधिकरणोक्तन मार्गेण धात्वर्थकारकाणामरुणैकहाय- न्यादिवत्परस्परेणासंबध्य भावनासंबद्धानामुत्तरकालं परस्परोपकारित्वम् । तथा च सप्तमनवमाद्ययोर्वक्ष्यतीति न विशिष्टधात्वर्थविधानम् । भावनां च प्रति यागस्य करण. त्वाद् द्रव्यं प्रति कर्मत्वे सति, "ऐकशब्द्ये परीर्थवत् " इत्येतदापद्यत इत्ययुक्तमेतत् । तथा वाहीन्प्रोक्षतीत्यत्र न प्रोक्षणेन वीहीनिति कश्चित्संबन्धः । तेनोभयोः करोत्यर्थ- संबन्धान धात्वों · ब्रीहिषु विधीयते । यदि तु भावनाभिप्रायेणान्यत्र विधानमुच्यते तत्सर्वत्राविशिष्टम् । न चास्य विशिष्टविधानादुर्बलत्वमस्तीति तृतीयस्थाननिवेशोऽप्य- युक्तः । पक्षद्वयोक्तमपि निराकरणं । दशापवित्रेण ग्रहं समार्टि" इत्यत्राप्यापद्यत इत्ययुक्तमन्यत्र विशिष्टधात्वर्थविधानम् । दध्ना जुहोति इत्यत्रापि न कदा चिद्दति होमे करोतीत्ययमर्थः शब्देनोच्यते । न हि होमस्याधिकरणत्वं शब्दावस्तुतो वा सिद्धं, न च दध्नः कर्तव्यता, नित्यं करणात्मकत्वात् । इयमपि च श्रुतिढिविधादपि विशिष्ट- विधेर्बलीयसी, एकविधिसंभवेऽनेकशक्तिकत्वानुपपत्तेरुभयपक्षभाविनश्च विप्रकृष्टा- विधेरपर्यनुयोज्यत्वात्संनिकृष्टासंभवकृतमेव चास्य विप्रकृष्टस्य ग्रहणं, तत्रो- भयाश्रयणे युगपद्विप्रतिषिद्धसंभवासंभवापत्तिरगत्यैव गृह्यतेऽन्यत्र विशिष्टधात्वर्थविधा. नानातिगुन्येवेति न पञ्चमे स्थाने निवेशयितव्या । कामं वा शुद्धधात्वर्थविधानात्तस्य वाऽन्यत्र विधेरनन्तरा कर्तव्या । यत्तु " प्राकाशावध्वर्यवे ददाति " इत्यनेन ददाति. धात्वर्थे प्राकाशाध्वर्युसंबन्धी विधीयत इति । तदयुक्तम् । वचनन्यक्त्यविवेकात् । सर्वत्र हि यच्छब्देनानूद्यमानमुपनिवध्य तच्छब्दयुक्तं विधेयमुपनीयते । तदिह यदि तावद्यद्ददातीत्यत्राध्वर्युप्राकाशयोः संबन्ध इति विधीयते ततः सकलदानानुवादात्समस्त- दक्षिणाविकारप्रसङ्गः । प्रत्ययस्य चानेकविधिशक्तिकल्पना चोदिते सति कर्मण्यपरि- हृतेव । संबन्धो हि विधीयमानः संबन्धिनं तावदाक्षिपेत् , धात्वर्थे तु पुनः स विधात- व्य एव संबन्धी । अन्यथा संबन्धस्यैव. संबन्धी शेषः स्यात् । न क्रियायाः । तत्रै- तत्स्याद्धात्वर्थानुरक्तः प्रत्ययो विदधदवश्यमेव तत्र विधास्यतीति । एवं तर्जुत्तरयो. रपि श्रुत्योरत्रैवान्तर्भावाद्भेदनोपादानं न्यथै, न हि "वायव्यं श्वेतमालमेत" "दध्नेन्द्रिय. कामस्य जुहुयात्" इति धात्वर्थाननुरक्तः प्रत्ययः संबन्धं विदधातीति । प्रकृतिलिङ्गमात्रफ- लश्वालमतिरुच्चार्यमाणो न द्रव्यदेवतासंबन्धिविधावात्मानुरञ्जनेन किं चिदुपकरोति न चाऽसौ संबन्ध आलमातिना संपादयितुं शक्यो यागविषयवाद्व्यदेवतयोः । यदि चान्य. १ (भ. १ पा. १ अ. ७) २ ( अ. १ पा. ४ अ. ५ सू० ८ )३ प्राकाशो नाम सुवर्णदर्पणम् ।

·[अ०२पा०२१०५) मीमांसादर्शने । । संबन्धकरणे प्रत्ययोच्चारणसिद्धिव्यतिरिक्तं किं चिद् धातुः कुर्यात्ततो दधीन्द्रियसंबन्ध- विधाने किमिति होमः परित्यज्येत, किमिति वा प्रकरणलभ्योऽम्युपगम्येत । तस्मान धात्वर्षेऽन्यसंबन्धविधिः । पूर्ववच्च धात्वर्थाधिकरणता कारककर्त्तव्यता च निराकर्सव्या । न च धात्वर्थे संबन्धस्यापि प्राग्भावनासंगतेविधिरित्युक्तम् । एवं तावन्न दानमात्रे संत्र- न्धविधिः । अथाध्वर्युविशिष्टं दानमन्द्यतामध्वर्यु तिद्विशिष्टः । एवमपि विशिष्टानु- वादाद्वाक्यभेदः । शुद्धाध्वर्यनुवादे तु यद्यपि संप्रदानश्रुतेरहानमाक्षिप्यते तथाऽपि संप्रदानसंप्रदेयसंवन्धस्य ददाति .न्तरेणानुपपद्यमानत्वाद् द्रव्यदेवतासंबन्धादिव यः कल्पनमिति न धात्वर्थेऽन्यसंबन्ध इति वचनव्यक्तिः संभवति । अवश्यं चात्र दानाध्व- लोचोदकेन प्राप्तत्वात्प्राकाशावेव विधातव्यो । तत्रार्थात्संबन्धविधिरिति न श्रुतित्वोप- न्यासो घटते । वक्ष्यति चैतज्जाघन्यधिकरणे यत्रान्यतरदप्राप्तं तत्रैवेतरोदेशेनेतरविधि- रतसंबन्ध उभयप्राप्तावनुभयप्राप्ती वा केवलसंबन्धविधानमिति । तिसृणामपि च संब- न्धविषिश्रुतीनां प्रत्ययविक्षेपसाम्यान्न बलाबले कश्चिद्विशेषो, नापि समवायविरोधसं- भवो यत्र तज्ज्ञानमुपयुज्यत इति मन्दफलं क्रमगणनोपन्यासस्य । तस्मात्प्रस्तुताधिक- रणन्यायेन सर्वत्र विशिष्टभावनाविधिरेव तत्त्वम् । इतरत्तु तत्र तत्र स्थूलबुद्धिप्रतिपा- दनोपायमानं भाष्यकारेण कृतमिति द्रष्टव्यम् । यच्च सन्निकर्षविप्रकर्षाभिधानं तद्भाव- नास्थ एव विधित्वे कारकाणां भावनाविशेषणत्वं प्रतीति मन्तव्यम् । कथं पुनः प्राप्ता सती भावना विधीयते । विशिष्टा न प्राप्तेति तादात्म्येन विधास्यते । फलतश्च तदा विशेषणार्थो विधिरिति व्यपदेक्ष्यते । नन्वेवं सति विशेषणेष्वनवतरविधायको मावना. द्वारेणापूर्वविधिवत्प्राप्तकर्मविधानेऽप्यनेकं विधातुं समर्थ इति “ चोदिते हि तदर्थत्वा. तस्य तस्योपदिश्येत " इत्यस्याविषयत्वं प्रसज्येत । नेप दोषः । पश्य || विधित्वे भावनास्थेऽपि तादर्थ्य प्रविमज्यते । विशेष्णफले चास्मिन्वाक्यमेदो भविष्यति ॥ यदा हि भावनारूढं विधित्वं भावनार्थत्वेनैव गृह्यते तदाऽर्याद्विशेषणविधौ सति अ. वाक्यमेदं वक्ष्यामः । यदा तु तद्विशेषणार्थमित्यवधार्यते तदा भावनायाः संनिहितप्रो- षितत्वादनेकविशेषणयोगे सति यदर्थ विधित्वमवसीयते तस्यैवैकस्य विधानं नेतरस्य तदेशस्यापि चक्षुषेव स्पर्शादेरिति वाक्यमेदो भविष्यति । सर्वत्र समानदेशमपि विधित्वं फलतः प्रचालितमिवैकत्रोपसंहृतं दर्शितम् तस्मादविरोधः । यस्त्वम्युदितेष्टिप्राकाशादि- विधिध्वनेकार्यविधिदोषः स सर्वपक्षेषु तुल्यः । यथा चास्मत्पक्षे न भविष्यति तथा १(अ० ३ पा० ३ अ० १० ) इत्यत्र भाष्यकार इति शेषः । २ ( अ० १ पा० २ अ०३ ·५०४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०५] सत्यमेवमेतद, स्वपदार्थगतं वक्ष्यति तं तु स्वपदार्य गुणशन्दो विशे- यति, स एष विशिष्टः प्रत्येष्यत इति । भवेदेतद्विशिष्यात्स्वपदार्थ गुणशब्दो न त्वेवंगुणगतो व्यापारः प्रतीयेत तत्र कि भविष्यति । अव्याप्रियंमाणेऽपि गुणे शब्दार्थोऽवक्लप्सो भविष्यति । गुणवचनसं- निधिरिदानी किमर्थः । अनर्थकस्तु । कथं पुनरनर्थको नाम वेदे भवितुम- इति । सत्यर्थे नानर्थकोऽतति त्वर्थे किमन्यदुच्येत । एवं तर्हि वाक्या- द्भविष्यति, श्रुत्यर्थे सति न वाक्यार्थोऽवकल्प्यते । सत्यमेवमेतत् । अविव- भिते त्वयकरिषष्यते । कथमविवक्षा । गुणवचनस्याप्रमादपागद । स्वपदार्थस्य च शब्दान्तरेण विहितत्वात् । तस्मात्सिद्धं गुणार्टन दध्ना जुहोतीत्येवमादीनां पुनःश्रुतिरिति । जुहोतेरुच्चारणं चानुवादो तदधिकरणेष्वेव वक्ष्यामः । भवेदेतद्विशिष्यादिति । यदि साक्षाद्गुणो न विधीयते ततः पुरुषस्य तत्राप्रवर्तितत्वात्तत्परित्यागेनाप्यनुतिष्ठतः कृतार्थता स्यादिति मन्यते । तत्र कि भविष्यतीति वाक्यलक्षणविध्यभिप्रायेण प्रश्न: । अध्याप्रियमाणे इति-स्वाभिप्रायविवरणम् । स एव वा स्वयं कर्म निरूपयति । तेन- वाभिप्रायेण पुनः प्रश्नोत्तरे गुणवचनसनिधिरिति । तथा कथं पुनरिति । तुल्यं च सांप्रदायिकम् , इत्यभिप्रायेण । असति त्व” किमिति । त्वयैवं क्रियते येन तदानर्थ- क्यमापद्यते । मत्पक्षे तु सत्यर्थे नानर्थक्यं भविष्यति । एवं तहीति । वाक्येन विशि- ष्टायां भावनायां प्रवर्तमानः श्रौतोऽपि विधिक्यिाद् भविष्यतीत्युच्यते । परस्तु यत्प्र- सादेन स विधीयते सेव तावद्विधीयतामिति श्रुत्यर्थे सति न वाक्यार्थ इत्याह- सत्यमेतदिति । विधिशक्तिसंक्रान्ति न चेदन्येन शिष्टा इति च दर्शयति । कथमिति सानुशयः प्रश्नः स्वोक्तिर्वा । तस्मात्तत्संनिधेर्गुणस्य . भावनानुप्रवेशाद्विधेयत्वमथवा गुणसन्निधेः शक्तिसंचरणम्, भावनाघात्वर्थप्रापिसन्निधेर्वा श्रुत्यविरोधाद् गुणविधानम् । १ स:-स्वपदार्थभूतो धात्वर्थः; एषः-भावनाख्यव्यापारविशेषणीभूतः सन् ; दध्यादिगुणवि शिष्टो विधिश्रुत्या विधास्यत इत्ययं भाण्यार्थः कथं पुनः प्राप्तेत्यादिवार्तिके शङ्कापुरःसरं प्रदर्शितः । २ अन्याप्रियमाणे इति न्यधिकरणसममी। तथाच गुणे पुंस्यव्याप्रियमाणेऽपि गुणानपेक्षधात्वर्थावच्छि. मभावनाविधानेन विधिशब्दार्थावक्लसेर्गुगानुष्ठानं नसेत्स्यतीत्याशडकाशयविवरणं ज्ञेयम् । ३ आशं- किता अन्येनापृष्ट एव स्वयमनुष्टानं निरूपयतीयर्थः । ४ (अ० १ पार अ०१ स० ८)। ५असति. त्व किमिति माध्यं सिद्धान्तेऽपि दधदिवाक्ये विधेर्भावनारूढत्वेऽपि भावनायाः स्वरूपेण प्राप्तत्वाद्गुण'. नुष्ठानार्थत्वावगतेरयुक्तमिवभासमान, मण्यत्रतीकेन पूर्वपक्षएवाऽऽनर्थक्यापादनपरतया ब्याचष्टे- असतीति । (अ० २ पा० अ० ३ स०६)।

·५०५ [अ०२पा०२१०५] मीमांसादर्शने । गुणसंबन्धार्थः । यदि जुहोतीत्यनुवादः केनेदानी गुणो विधीयते । दधिशब्देनेति मा वाचेत । नन्विदानीमेव वाक्याद्गुणगतो व्यापारी गम्यत इत्युक्तम् । सत्यमेवपेतत् । अविधीयमानस्तु कुतो गम्यत इति प्रमाणमस्य नावगम्येत । असति प्रमाणे व्यामोहः स्यात् । एवं तर्हि विधायको जुहोत्याघारयतिशब्दौ । कस्य तीनुवादः । धात्वर्थस्येति ब्रूमः । यदि विधायको पूर्वमेव विहिते स्वा. थे किमर्थं पुनरुच्चार्येत । वाक्यार्थों यस्तं विधातुमित्यदोषः । तस्मा- कर्मान्तरचोदने । यदुक्तं नास्त्याघारे प्रकृतं द्रव्यदेवतमिति । किमेवं सति द्रव्यदेवतेन यदा प्रसिद्धार्थाभिधानानितिमेवास्य रूपम् । जुहोतेरिति स्पष्टमपि धातूच्चारणमनवबुध्य सकलाख्यातानुवादाभिप्रायेणाऽऽह-यदि जुहोतीत्यनुवाद इति । दधिशब्देनेति मा वोचत इति । वानपेगाधिकरणवद्ग्रन्थ. च्छाया योननीया । प्रत्ययो विधिरेव धात्वर्थोऽनुवाद इति विवेकः । यदि विधाय- काविति-भावनायां प्राप्तायां कथं विधानमित्यभिप्रायः । वाक्यार्थो यस्तं विधातु. मिति । दध्नः पदार्थत्वान्नैव वाक्यार्थत्वं संभवतीत्येतदपि दधिविशिष्ट भावनाभिप्रायमेव । तस्मात्कर्मान्तरचोदने इति-उपांशुयानवदेव व्याख्येयम् । जुहोत्याघारयतिलक्षिता- साधारणार्थविषयत्वाच्च संज्ञोपबन्धसिद्धिः । इह विधीयमानत्वेन च कर्मान्तरेभ्यो व्यव- च्छेदः । प्रकरणाच्च द्रव्यदेवतं लप्स्यत इति नारूपत्वम् । न चोत्पत्तिवाक्ये कथं पावो. नास्ति फलसंबन्धं तु यावत्प्रतीक्षिप्यते । न चाविहितद्रव्यदेवतस्य फलविध्यनुपपत्तिः । होममात्रतया विहितस्य पश्चादपि तद्ग्रहणाविरोधात् । इष्यते चैत्रमादौ संनिधिवशेना- प्यनुवादः । प्राप्त्यपेक्षो ह्यसौ यथा कथंचित्प्रत्यभिज्ञानं प्रार्थयते । न च परप्रकरणे पाठादाघारस्यान्तवान्तरप्रकरणलोप: : । तस्यापि ह्याख्यातप्रत्ययवशेन कि केन कथमि. त्यस्त्यपेक्षा । तेन शक्यं प्रकरणेन द्रव्यदेवतविधानम् । बहूनि चादृष्टानि त्वया कल्प्यानि । न च तण्डुलादिहोमानामूर्खाद्याघाराणां वा विहिता देवताऽस्ति । न च देवतावद्रव्यम् । सर्वे चैतेऽपूर्वकर्मविधित्वान्नान्योन्यं गुणविधयो भवन्ति । ततो यथोक्तमे. मेवास्तु । यत्तु क्रियायाः कर्मत्वनिर्देशो न युज्यत इति । अत्रोच्यते । भवति हि क्रियाणामपि संकल्पादिभिराप्यमानत्वात्कर्मत्वम् । तेन जुहोत्याक्षिप्तसंकल्पाद्यपेक्षयाऽग्नि- होत्रमिति द्वितीयानिर्देशादविरोधः । ननु च ' यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति यत्सूर्याय च प्रजापतये च इत्यनयोरनेकगुणत्वात् । 'चोदना वा गुणानां युगपच्छास्त्रात्' इत्येतदापद्यते । तथा नामेति केचित् । एवं च यथापूर्वमा- . प्रातः। १ (अ० १ पा० ४ अ०५)।

·५.६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०५] . हुती जुहुयात्सायमग्निहोत्रं प्रातरग्निहोत्रमित्येवमादयो भेदव्यवहाराः सिद्धा भवन्ति । न चात्र ज्योतिष्टोमस्येव ग्रहाभ्यासेप्ववयवबुद्धिः । उभयत्रापि साकल्यप्रतीतेः । एवं च दर्शपूर्णमासवदुभयत्र समझतेतिकर्तव्यतावृत्तिरुपपद्यते । अन्यथा तु पशुतन्त्रविप्रकर्ष. न्यायन सकृत्कृतवोपकुर्यात् । न चैककर्मत्वे किंचित्प्रयोजनमस्ति । तस्माद्वयोरा- हुत्योः समुदायानुवाद इति । अत्राभिधीयते । समुदायानुवादस्य न तावदृश्यते फलम् । प्रयोगवचनकत्वं लप्स्यते राजसूयवत् ।। यथैव हि समुदायानुवादत्वमवयवशिष्ट समुदायकत्वद्वारेण भवत्येवमेव प्रयोगवाक्य- गतम्। 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम' इति भविष्यति । यथा च ' राजसूयेन स्वाराज्य. काम' इति विनाऽप्यन्येन समुदायानुवादेन सिद्धिरेवमिहापीति । . नन्वेवं सत्यापराग्निकानामपि होमानां प्रधानत्वं स्यात् । समुदायानुवादे वा केन तेपामपकपः । न हि यथा पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः प्रयाजादिभ्यः कालसंयोगेनावच्छे. दस्तथेह केनचित्क्रियते । नन्वनये होत्रमस्मिन्निति विशेषणं भविष्यति । न । तेषा- मप्यग्निदेवत्यत्वात् । अपि चैवं सत्यनिष्टं तव प्रसज्येत । प्रातराहुतेराग्निसंयोगाभावाद- नग्निहोत्रत्वेनाङ्गत्वं प्राप्नोति । तस्मात्सत्यसति वा समुदायानुवादे न कश्चिद्विशेषः । तथा यद्यापराग्निकानां होमानां भेदो यदि वा सर्वाग्निष्वेकमेवाभ्यस्तकर्म क्रियते सर्वथाs- शिहोत्रशब्देन सनिध्यग्निसंयोगहोमत्वाविशेषात्फलसंयोगेन समप्रधानत्वम् । तथा चैकेषां सर्वसामानाधिकरण्येनाग्निहोत्रशब्दप्रयोगो गार्हपत्यान्वाहार्यपंचनयोश्चतस्रश्चतस्त्र आहु- तीराहवनीये च द्वे विधायाऽऽह ' य एवं विद्वान्विराट्संपन्नमग्निहोत्रं जुहोति ' इति । तस्मादनन्यप्रयोजनत्वादग्निहोत्रं जुहोतीत्ययमेव कर्मविधिः । ततश्च तण्डुलादिवाक्यवदेव गार्हपत्यादिसंयोगस्य गुणार्थत्वान्न कर्मभेदहेतुरस्ति । तदेव हि प्रकृतं कर्म तत्र तत्र प्रत्यभिजानीमः । कस्मात्पुनरेककर्मविषयत्वाद्दध्यादिवदेवाग्नयो न विकल्प्यन्ते । केचि- दाहुः । अदृष्टार्थत्वादिति । निराधारस्यापि हि प्रक्षेपस्याप्रतिष्ठेऽपि द्रव्ये संभवाददृष्टा. थोऽग्निसंयोगः । तच्च सर्वमदृष्टं संभावनीयमित्यावर्तते होमः । एवं तु सति पदादिभि- रप्याहवनीयो न बाध्येत । अथ तत्र सकृद्धोमश्रवणादावृत्तिभयादाधः, इहापि तत्तुल्य- मिति विकल्पप्रसंगः । तस्माद्विर संपन्नमित्येतस्मादेव वचनात् । संख्याविहितेषु तु समुच्चयः' इत्यनेन न्यायेन समुच्चयः । अन्यथा हि । । - १ अमिहोत्रशब्दस्य सर्वविषयत्वमापादयन्नुपपन्नो भवतीति शेषः । २ ( अ० ११ पा० ३ स. ३०)।

·[अ०२पा०२४०५] मीमांसादर्शने ५८७ अग्निभ्योऽपूर्वसिद्धिः स्यादाधारत्वोपलक्षिता । न चैकेनावरुद्धत्वादाधारान्तरसंभवः ।। सत्यप्यग्निसंयोगस्यादृष्टार्थत्वे सप्तमीश्रवणादाधारत्वप्रतिपत्तिद्वारं तदित्यवगमात्तस्य च प्रत्यक्षप्रतीतेरेकेनावरुद्धे कर्मणि नान्यत्संभवतीति विज्ञायते । तेनैकान्तेन विकल्पः प्राप्नोत्येव । कस्मात्पुनः तिस्त्र आहुतीर्नुहोति' इत्यादिवत्संख्यया कर्मभेदो न भवति । न | उत्पन्ने सति कर्मणि संख्योपजननात् । उत्पत्तिस्था हि संख्या भेदिका भवति 'तिस्त्र आहुतीरित्यादिषु । इयं पुनरवधारिते कर्मण्युपजायमाना 'एकादश प्रयानान् इतिवृदम्यासेनैव पूर्यतेति न स्वरूपभेदाय प्रभवति । तेनैकमेव सर्वाग्निप्वभ्यस्तं कर्मेति निश्चीयते । यत्तु सायंप्रातक्यियोरनेकार्थत्वात्कर्मविधित्वमिति । तत्र ब्रूमः । ' सायं जुहोति । 'प्रातर्नुहोति इति ' वाक्यान्तरप्रातः कालो देवताव्यवस्थापरे वाक्ये संकी- य॑ते । नन्वेवमपि कालविशिष्टकर्मानुवादाद्वाक्यभेदः स्यात् । न । प्रकरणलब्धे कर्मणि कालमात्रे देवताविधानात् । स तु कालो न स्वरूपेण देवतया संबध्यत इति प्रकरण. लम्यकर्मानुरक्तः संबध्यते । अथ वा विधीयमानसंप्रदानभूतदेवताकासितप्रकृतहोम- पर्युपस्थापनेन कालस्योपयोगः । न च लक्षणया लभ्यमानो होमो वाक्यं भिनत्ति । न च सायंकालेनान्यत्र स्थितो लक्षितः । तेन सायहोमम्याग्निप्रजापती भविष्यतः । एवं प्रातामस्य सूर्यप्रजापती इति सिद्धम् । नन्वेवमपि भिन्नपदोपात्ते द्वे द्वे देवते विदधती वाक्ये भिद्येयाताम् । न । एककारकत्वादिति केचित् । कारकान्यत्वे हि विधेापारभेदो भवति । एककारकनिबन्धनं त्वर्थसहस्रमप्येकप्रयत्नसाध्यमित्युक्तम् । अत्राभिधीयते । अनेकपदसंबद्धं ययेकमपि कारकम् । तथाऽपि तदनावृत्तैः प्रत्ययैर्न विधीयते ॥ विभक्त्या हि कारकं प्रत्याय्यते । सा च यत्रैकाऽग्नीषोमादौ तत्र सकृदेव प्रत्य- यस्य व्यापारो भवति । यत्र पुनर्मिन्नविभक्तिसंबद्धानेकपदोपातमेकमपि कारकं भवति यथाऽत्रैवाग्नये च प्रजापतये चेति, तत्र युगपत्प्रत्यवेक्षणाभावादवश्यं भेदेनाग्निप्रजापती प्रत्ययेनाऽऽलोचयितव्यौ । कारकविभाक्तिर्हि नामपदार्थालोचनाय प्रत्ययं प्रयुङ्क्ते सा १ अयं चात्र श्लोकार्थः । अग्नये दात्र इतिवद्विशेषणविशेष्यभावाङ्गीकरणेन प्रजापतित्वगुण- विशिष्टस्यामेर्देवतात्वाययप्यकं कारक तथाप्यनेककारकपदोपात्तयोरग्निप्रजापतिरूपकारकयोविभक्ति. श्रुत्या क्रियान्वयप्रतीतेस्ततः प्राग्विशेषणविशेष्यभावानवगमात्प्रत्यकें विधिव्यापारावश्यंभावाद्विधायक- प्रत्ययावृत्तिः स्यादेवेति वाक्यभेदो दुर्निवारः । वस्तुतस्तु प्रजापतेः स्वातन्त्र्येण देवतात्वप्रसिद्धविशेष. णत्वाभावेन कारकैक्यमपि नास्तीति सुदृढो वाक्यभेद इति ।

·५०८ सतन्त्रवातिक शाबरभाष्यसमेते- - [अ०२पा०२ अ०९] - च नानोच्चारितानां नैव प्रयुक्त इत्यावृत्तिप्रसङ्गः । तस्मान्नैष परिहार इत्येवमभिधीयते । वाक्यद्वयेऽप्यस्मिन्प्रनापतिरवको विधीयते । अग्निसूर्ययोः पुनमन्त्रवर्णादेव प्राप्तिः, वाक्यान्त रेणेवदेवत्यो मन्त्री विहिती । ताभ्यामेव च ते देवते प्राप्ते सत्यो प्रजापतिविधावौचित्येन स्तुत्यर्थमुपादीयेते यदपि च ' तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ' इत्यत्रैते वाक्ये निदर्शिते तदपि मन्त्रवर्णप्राप्तिद्योतनार्थत्वेन द्रष्टव्यम् । एवं मन्त्रविध्योर्न पोनरुक्त्यं भविष्यति । अन्यथा तदर्थशास्त्रदोपपरिहारप्रयोजनगुणविधिपरिसंख्यार्थवादादीनामन्यतमेऽतिक्लेशः स्यात् । तम्मात्तत्र वाक्यभेद इति सिद्धम् । यत्तु सायंप्रात)मयोरवयवबुद्धिर्नास्तीति । दाक्षाय. णयज्ञादिवत्सकलकर्मावृत्तिप्रज्ञानात्तदित्यवगन्तव्यम् । नन्वेवं सति सकलकर्मपरिच्छेदात्म- कत्वेन सायंप्रातःकालयोस्तुल्यार्थत्वाद्विकल्पे सति सायं. प्रातर्वाऽग्निहोत्रं होतव्यं नोभय- वेति प्राप्नोति । नैतदम्ति । यावज्जीवचोदनया तावजीवता सायं हुते पुनर्जीवत एव प्रातःकाले सति समम्तांनांगेत्तापजननान्नामात्तेकहांमकरणं भविप्यांत । सत्यमेवमपि सिध्यति । अयं तु विशेषो यदा सायं प्रातरभ्यस्तोऽयमेक एवं प्रयोगो भवति । तदा सायं होमे कृते यदा नाम यजमानस्य कदाचिढ़ापद्भवति तदा यथा कथंचित्प्रात)मः कर्तव्यः प्रक्रान्तासमाप्तिनिमित्तदोषपरिहारार्थम् । अथ तु वसन्ते ज्योतिष्टोमवत्सायंकाले समाप्त कर्म ततो नावश्यं प्रातोमः कर्तव्यः । किं च । काम्यः सर्वाङ्गसंयुक्त प्रयोगश्न फलार्थिना । सायंप्रातर्विकल्पेन प्रयोक्तव्यस्तदा भवेत् ॥ अभ्यस्तैककर्मपक्षे तु कालद्वयेऽपि प्रयत्नेनावैगुण्यं संपादनीयम् । कथं पुनर्न विकल्प इति । वचनकृतात्समुच्चयादिति ब्रूमः । । प्रवग्यों वा एप ' इति हि प्रकृत्य ब्रवीति । स वै सायं च प्रातश्च जुहोति ' इति । भेदपक्षेऽपि चशब्दात्समुच्चयः । न च समुच्चये सति साहित्यापत्तिर्भवति । अनुपादेयत्वात्कालभ्येत्यविरोधः । प्राप्तयोश्च वचनान्तरेण कालयोः समुच्चयार्थमेवेदं वाक्यमिति न वाक्यभेददोषः । तस्मादभ्यस्तमेकं कर्म । यत्त्वङ्गानां भेदेन प्रयोगो न प्राप्नोतीति। नैप दोषः। कालं प्रति हि कर्मोंपादीय- मानं विवक्षिताङ्गसंयोगं भवति । तेन सायंतनस्य प्रधानस्य तत्कालाङ्गान्येवोपकुर्वन्ति १ अग्निोतियॊतिरमिः स्वाहेति सायं जुहोति । सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहेति प्रात: रिति वाक्यद्वयेनेत्यर्थः । २ ( अ० १ पा० ४ अ०३:सू० ४ ): ३ यदनये च यत्सूर्याय चेतिवाक्य- स्याग्निसूर्यप्रापकत्वे तदर्थशास्त्रत्वाख्यदोषपरिहारकं यत्, मन्त्राधिकरणोक्तगुणविधिपरिसंख्या- र्थवादाद्यन्यतमरूपं प्रयोजनं तस्मिन् कल्प्यमानेऽतिक्लेशः स्यादित्यर्थः ।

·[अ०२पा०२अ०१ मीमांसादर्शने । ५०९ अपि च चतुर्ग्रहीतं वा एतदभूत्तस्याऽऽघारमाघायेंत्याज्यमस्य द्रव्यं मान्त्रवार्णिको देवताविधिः । इन्द्र ऊवोऽध्वरो दिवि स्पृशतु महतो यज्ञो यज्ञपते इन्द्रवान् स्वाहेत्याघारमाघारयतीति । एवमसा- विन्द्रवान यद्यस्येन्द्रो देवता । तदि देवताभिधानमेतदाघारस्य ततोऽनेनाऽऽघारः कृतो भवति । तस्मात्कर्मान्तरे न समुदायशब्दा. विति सिद्धम् ॥ १६ ॥ [६]दव्यसंयोगाचोदना पशुसोमयोः प्रकरणे ह्यन- र्थको द्रव्यसंयोगो न हि तस्य गुणार्थेन ॥ १७ ॥ सि० ॥ ज्योतिष्टोमे श्रूयते यो दीक्षितो यदग्नीपोमीयं पशुमालभते इति । तत्रेदमामनन्ति । हृदयस्याग्रेऽवद्यत्यय जिह्वायाः, अथ वक्षस इति । .. नान्यकालानि । वैगुण्यात् । एवं प्रातस्तनस्यापीत्यावर्तते । यत्तु प्रयोजनं नास्तीति । तत्रोच्यते । कुण्डपायिनामयने 'मासमाग्निहोत्रं जुहोति ' इत्येककर्मविधानादेकेतिकर्त- व्यतापेक्षणे सति सायंहोमस्य प्रात)मस्य वा धर्मा आगच्छन्तत्येिकधर्मयुक्तं सकृदेव प्रयुज्येत । अभेदे तु यथाप्रकृतीति ॥ १६ ॥ (इति-आशराग्निहोत्राधिकरणम् ॥ ५ ॥) पैशोर्दुष्प्रतिपादनतरत्वात्पूर्वाभिधानम् । द्वौ चात्र शब्दौ समुदायानुवादत्वेनाऽऽश- येते पशुशब्दस्तदग्नीषोमसंबन्धानुमितश्च यानिः । ईदृशं ह्येतद्वाक्यं श्रुतानुमितैकदेश- निष्पन्नं यदग्नीषोमीयेण पशुना यजेतेति । तत्र किं हृदयादीनां पशुशब्दोऽनुवादोऽव- द्यत्यनुमितानां यागानां च यनिः, उतापूर्वः पशुर्यागश्च विधीयते तत्रेतरे गुणविधय इति संदिह्यते । तथैन्द्रवायवादिवाक्यैर्द्रव्यदेवतासंबन्धामुमिता यागास्तद्गतश्च सोमरसः किं यजतिसोमशब्दाम्यामनूयते किं वा द्रव्ययुक्तं कर्म विधीयत इति । १ (तै० सं० (६-३-१०)। २ 'आधारामिहोत्रमरूपत्वात् ' इति सूत्रे तयोरगा गिभावाभावेन, अभ्यर्हितं पूर्व निपततीत्यस्याविषयत्वादरुपान्तरत्वेनाऽऽघारशब्दस्य पूर्वनिपातो युक्तः। अस्मिस्तु सूत्रे सोमस्य प्राधान्येनाहितत्वात्पशोः पूर्वाभिधानमयुक्तमाशक्य न्यायप्रधाने चास्मिन् शाने न्यायव्युत्पादनादराविषयस्यैवाभ्यर्हितत्वात् । पशुवाक्ये च पूर्वपक्षस्यातिक्लिष्टत्वेन न्यायव्युत्पादनादरविषयत्वात्पशोः पूर्वनिपातो युक्त इति सम दधाति-पशोरित्यादिना ।

·.५१० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०१०) तथा सोमेन यजेत इति । तथा ऐन्द्रवायत्रं गृह्णाति, मैत्रावरूणं गृह- जाति, आश्विनं गृह्णात्येवमादि । तत्र संशयः किमवद्यति गृह्णाति. चोदितानां कर्मणामेवाऽऽलभतियजती समुदायस्यानुवदितारावयापू. योः कर्षणोर्विधाताराविति । किं तावत्याप्तम् । समुदायस्येति । कुतः । ये इमे आलभतियजतिभ्यां कर्मणी विधीयेयातामिति चिन्त्येते पूर्वमेघ ते अवद्यति गृह्णातिभ्यामवगमिते । न चावगमितोऽयों विधीयते । हृदयादींस्तु पशुशब्देनानुवदति । फिमवद्यतिगृह्णातिभ्यां चोदितानामिति । अनयोर्यागपर्यायत्वामावात्तत्संबघा. नुमितानां तद्गताख्यातप्रत्ययविहितानां वेत्येतत्प्रदर्शनार्थं तद्भाष्यम् । आलभतिरपि च' तदनुमितयज्युपलक्षणार्थः । अथ वाऽवद्यती नैव यागानुवाद इत्युपन्यस्यते, कथं ताई, तदाक्षिप्तस्य संस्पर्शनस्याऽऽलमतिरनुवादस्तदद्वारेणैव च प्रत्यवदानं देवतासंयोगात्तावतां च यागानामनुमानमुत पशुसंयुक्त एको यागोऽनुमीयत इति । तथा सोमेऽप्ययमेव यागो यद्देवतोद्देशेन द्रव्यग्रहणमिति । तथा सति यथाश्रुतेनैव भाष्येण संदेहोपन्यासः । तत्र पौर्णमासीवदेव समुदायानुवादत्वम् । तथा हि । यथाऽऽग्नेयादिवाक्यानां न प्राग्यागानुमानतः । स्वार्थपर्यवसायित्वं तथा सोमेऽपि गम्यताम् ।। न छैन्द्रवायवमित्यादिव्यदेवतासंयोगोऽननुमिते. यागे निराकासी न भवति । न चापरिपूर्ण वाक्यं वाक्यान्तरमाकाङ्क्षति येनानुमानवेलायां ' सोमेन यजेत ' इत्ययमनु- प्रविशेत् । एतद्विहितस्य वा देवताविरहादरूपस्य सतस्तैर्देवता विधीयते । यदा तु तैः कल्पितो यनिस्तदा नैव यागस्य यागान्तरं रूपं भवतीति बलात्प्रकृतानुवादत्वमापद्यते । यश्चात्र पक्षे विशिष्टविध्याश्रयणदोषः स भवत्पशेऽप्यविशिष्टः सोमद्रव्यकयागविधा. नात् । अपि च तवेह चैन्द्रवायवादिवाक्येषु च । मत्पक्षे तु तेष्वेव केवलेविति विशेषः । किं च । यादृशं द्रव्यसंबद्धं भवान्कर्म विधित्सति । तादृशस्याविधेयत्वमनन्तरमुदाहृतम् ॥ एकत्रवेदृशे गुणे श्रूयमाणे विधिशक्तिः संक्रामतीत्यग्निहोत्रेऽभिहितम् । अतो न कर्मानुवादबुद्धि रपैतीत्यनुवादत्वं यजेः । तत्र सोमशब्देन द्रव्यमेव गृह्णातिना सामान्याक्षिप्तं नियम्यते । ' सोमं ऋणाति । । सोममभिषुणोति ' सोमं पावयति' इत्यादिभिः प्राकरणिकर्गुणवाक्यः सोमरसे कल्पिते गृह्णातिचोदनाः प्रवृत्ता इति । १ कर्मणामिमावालभतीति पाठान्तरभू । अथवा ·[अ०२पा०२१०६] मीमांसादर्शने । सोमशन्देन च रसम् । तस्मात् ' सोमेन यजेत' इत्यनुवादो यजतिः यजेत स्वर्गकामो वसन्ते वसन्ते इति फलगुणसंबन्धार्थः । पशुमालभेत इति चाऽऽलभतिरग्नीषोमसंबन्धार्थः । अपि च दशैतानध्वर्युः प्रातः सवने ग्रहान् गृह्णाति इति समुच्चयो दृश्यते । तथा आश्विनो दशमो गृह्यते, तृतीयो हूयते इति च क्रमः । यदि चापूर्वी यागौ विधीयेते, तत्रैन्द्रवायवादिभिर्देवता विध. येरंस्ता एकार्थाः सत्यो विकल्प्येरन् यथा खादिरे बध्नाति पालाशे बध्नाति रोहितके बध्नातीति । तत्र क्रमसमुच्चयदर्शने नोपपयेयाताम् । सोमो न विधीयते । ततश्च । स्वाभाविककरणत्वयुक्तयागसामानाधिकरण्यात् 'तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम्' इति नामंधेयी भवति । ननु ज्योतिष्टोम इत्यपरं नामधेय- मस्त्येव । यदीदमप्यवगम्यते किं नो बाध्यते । तथा च याज्ञिकानां व्यवहारेषु नाम- यमुपलभामहे । समस्तवाक्यानुवादस्य तु तदेव प्रयोजनं यत्प्रयोगवाक्यगतैकत्वो- पजननं नाम । तस्मादनुवाद इति । भवेदत्र द्रव्यदेवतासंयोगादेवम् । पशौ तु 'वत्समा- लमेत ' इत्येतत्सदृशेन देवतांरहितहृदयादिद्रव्यमात्रसंयोगिनाऽवद्यतिना कथं यागवि- धानं, कथं वा हृदयाद्यनुवादः पशुग्रहणेनेति वक्तव्यम् । उच्यते । यथैव पशुसामान्ये मन्त्राच्छागः प्रतीयते । तथैव हृदयादीनां ममासों प्रकृतिमतः ।। हृदयादिभिः प्रकृतिद्रव्येऽपेक्षिते मन्त्रवर्णाच्छागे लब्धे तदन्तर्गतं पशुत्वं तावदन्यते तत्र तु देवतायां विहितायां यागो विधीयतां नाम । अथवा ' सानाय्यं वा तत्प्रभव- त्वात्' इत्यनेनैव न्यायेनायमवद्यतिः सारूप्यात्सांना पावधतिप्रकृतिः। स च दर्शपूर्णमास यागद्रव्यसंस्कारार्थः प्रसिद्धः । तत्र यदि हृदयादीनि यागद्रव्याणि ततस्तत्संयोगमाजि भवन्ति नान्यथा । तेन यथैव पतीकानामभिपवसंबन्धे श्रूयमाणे तदर्हत्वान्यथाऽनुपपत्त्या यागसंगतिरश्रूयमाणाऽपि गम्यते, तथाऽत्रेत्युत्प्रेक्ष्यमाणे यागमनुमाय तदनुपपत्तेागोऽ. प्यस्तीति गम्यते, तथाऽनुमितानां च प्रतिद्रव्यमवस्थितानां समुदायोऽनूयते । साधारण- श्चायं तवाप्यानुमानिकयागाभ्युपगम इति नेतेनास्मात्पक्षदौर्बल्यम् । सोमयागैकत्वे- तुल्यार्थानामिन्द्रवारवादीनां विकल्पे सति क्रमसमुच्चयदर्शनं नोपपद्यते पश्य । १ ( अ. १ पा० ४ अ० ३ सू० ४ ) । २ द्रव्ये रूदत्वात्सोमशब्दो यागनामत्वेनानवभास.. मानोऽपि यागनामधेयगानर्थक्यपरिहारार्थमड्गीकार्यमिति च्चिप्रत्यनेन सूच्यते । ३ स एष यज्ञः पञ्चविधोऽमिहोनं दर्शपुर्णमासौ चातुर्मास्याति पशुः सोमः । को यज्ञः अमिष्टोम ज्योतिष्टोम इत्यादि. व्यवहारेष्वित्यर्थः । ४ (अ० ८ पा० २. अ० २ स. १३) ।

·[अ०२पा०२४०५ ५१२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- अथ पुनरस्मिन्समुदायवचने यजतो, सम्यगेतदवक्लप्तं भवति । तत्स्मात्समुदायानुवादौ । एवं प्राप्ते बमः । अपूर्वयोः कर्मणोविधान- चोदने पशुसोमयोः । कुतः । सोमशब्दः क्षीरिण्या लतायां प्रसिद्धो न रसे, आकृतिवचनो हि सोमशब्दो न व्यक्तिवचनः । तथा गृङ्गिणि पुच्छचति लोमशे चतुष्पदि द्रव्यविशेषे पशुशब्दमाकृतिवचनमुपचरंन्ति । न चैवमाकृतिकद्रव्याः प्रकृता यागा विद्यन्ते । येषामिमौ समुदायस्या- नुवदितारौ भवेयाताम् । ननु पशुविकारो हृदयादिः पशुशब्देनानीषो- मसम्बन्धार्थमनूयते । नैतदेवम् । पशुरनीषोमीयो भवतीत्येतावदुच्यते, नायं प्रकृतो हृदयादिः पशुरिति । तत्र यदि लौकिकस्य पशोग्रहणं ततो मुख्यः पशुशब्दः । यदि हृदयादेस्ततो जघन्यो विकारसंब. न्धेन । तथा सोमशब्दोऽपि विकारसंबन्धेनानुवादः स्यात् । तस्माद- . यथैकान्धनार्थत्वात्पलाशखदिरादयः । तत्संबन्धे विकल्पन्ते यागेऽस्मिन्देवस्तथा ।। मम तु भिन्नयागविषयत्वाद्देवतानां यागानां चादृष्टार्थानां युगपदेकशब्देन फले विधाना- दुपपत्स्यते । पशावपि 'हृदथम्याग्रेऽवद्यत्यय जिह्वाया' इति क्रमदर्शनम् 'एकादश वे पशोखदानानि' इति च समुच्चयदर्शनं सदपि नोपात्तम् । एकयागत्वेऽपि समस्तपशु साधनत्वेन तदुपपत्तेः । न हि हृदयादिष्वसमुच्चीयमानेषत्पत्तिवाक्यश्रुतेन समस्तेन पशु. नेष्टं स्यात् । यन्मानं तत्र वचानान्तरवशेनापनेप्यते तन्मात्रव्यतिरिक्तेन सर्वेण यष्टव्य- मिति न्यायः । सोमे तु नैवं समस्तचोदनोत्पत्तावस्तीत्युदाहियते । तस्मात्समुदायानु- वादाविति प्राप्तेऽभिधीयते ॥ प्रकृतप्रत्यभिज्ञानं वाक्ये यत्रोपलक्ष्यते । तत्र स्यादनुवादत्वं न चात्रैवं प्रतीयते ॥ यदि पौर्णमासीवदशेषरूपप्रत्यभिज्ञानं भवेत्ततोऽनुवादः कल्प्येत । यदि वा यजि- मात्रस्यानुवादत्वमिष्यते ततः परित्यक्तविशेषणोऽनुवाद इत्यवधार्येत । अत्र पुनः प्रकृता हृदयादिद्रव्यका रसद्रव्यकाश्च यागाः । इमौ च पशुसोमद्रव्यको, न चैवं सति प्रत्यभिज्ञानमस्तीत्यनुवादत्वासंभवः । तत्रैतत्स्यात् , विकारेषु प्रकृतिवदुपचारात्, हृदया- दिवे । रसे च पशुसोमशब्दो वत्स्येते इति तन्न । विना कारणेन लक्षणानाश्रयणात् । विस्पष्टे हि परशब्दसामानाधिकरण्ये सत्यनन्यथासंभवे च जघन्यवृत्तिः शब्दो भवति । १ येन हृदयादिशब्दसामानाधिकरण्यात्पशुशब्दो लक्षणांवृत्तः स्यादित्याशयः।

·अ०२पा०२१०६] मीमांसादर्शन ५१३ पूर्व कर्मणी विधीयेयाता नानुवादौ । अथ ऐन्द्रवायवादिषु प्रकृतेषु यागेषु लता विधीयतेति । उच्यते । न सा शक्या वाक्येनेन्द्रवायवी ज्ञातुम् । श्रुत्या हि रस ऐन्द्रवायवः । । न चैतदुभयमप्यस्ति । शक्य हि मुख्यपशुसोमद्रव्यं यागान्तरं विधातुम् । न च प्रकृते- ध्वनिविशमानावेतौ शब्दो नोपपद्यते । तेन यद्यपि तावदवद्यतिगृह्णातिभ्यां चोदिता यागास्तथाऽपि कर्मान्तरत्वप्रसङ्गः । कस्मात्तेप्वेव यागेषु स्वद्रव्यप्रकृत्यपेक्षेषु पशुसोमौ न विधीयते । तत्राऽऽह-श्रुत्या हि रस ऐन्द्रवायव इति । पशुस्तावदेवताविधिपरत्वादनुत्पत्तिवाक्ये सति अशक्य एव विधातुमिति नैवोपन्य- स्यते । सोमलताऽपि वाक्यविधेया श्रौतरसविरोधे सति न संवध्यते । कथं पुनरनुपात्त- द्रव्यविशेषेष्वैन्द्रवायवादिविधिषु रसस्य श्रौतत्वम् । अधिकारलभ्यो ह्यसौ । ततश्च वाक्य- प्राप्ता लतैव बलीयसी स्यात् । उच्यते । श्रुत्यैव द्रव्यसंबन्धो देवतातद्धितः कृतः । अधिकारेण तस्यैव केवलेष्टा विशेष्यता ।। गुणश्चापूर्वसंयोगे, इत्यत्राधिकरणे विस्तरेणाभिधास्यते, यथा तद्धितश्रुत्या वाक्य- प्रकरणादिलम्यस्य विशेषस्यैवाम्य शब्दवाच्यम्य देवतासंबन्धे कृते कोऽसौ द्रव्यविशेष इत्यपेक्षायां वाक्यप्रकरणादिभिस्तदवाप्तिः केवला न तु तैरेव देवतासंबन्ध इति । किं च । उत्पत्तिवाक्यशिष्टश्च रसो वाक्यान्तराल्लता । प्रकृतापेक्षिणस्तेन दुर्बलैषाऽवगम्यते ॥ ततश्च गुणादपि ते भेदः प्राप्नोति । शक्यपरिहारं त्विदम् । कुतः। यथैवाष्टाकपालादौ श्रौतेऽपि सति वाक्यतः । बीह्यादयो विधीयन्ते तथा सोमो विधास्यते ।। विधीयमानं हि दुर्बलं विरुद्धं बाध्यते नानुगुणम् । अनुगुणश्च सोमो रसस्य प्रकृत्य- पेक्षिणस्तादर्थेन संबन्धात् । तद्यथाऽऽग्नेयोऽष्टाकपाल इति श्रुतिविहितेऽप्यष्टाकपाले १ (अ० २ पा. २ अ. ९ सू. २३) । २ प्रकृतेषु यागेषु श्रौतरसविरोधालतायाः प्रदे- यतया विध्ययोगेऽपि तीह्यादिवत्प्रदेयप्रकृतितया विध्युपपत्तेः । श्रुत्या हि रस इत्यादिना भाष्येणोक्तं दूषणं शक्यपरिहारमित्येवं परिहारप्रकारमुपन्यस्यति-शक्यमित्यादिना।

·५१४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०१) सति व्रीहियवौ विधीयमांनी न विरुध्येते । पुरोडाशापेक्षितप्रकृतिरूपत्वात् । न हि बीहान् गृह्णन्नष्टाकपालं न करोति । तेन चात्र न कर्मान्तरता । तथाऽत्र न सोमे गृह्यमाणे रसः परित्यक्त इत्यविरोधात्पूर्वत्रैव समवन्न गुणो भेदकः स्यात् । अपि च सिद्धान्तेऽप्येतत्तुल्यमनभिषुतलतादानानभ्युपगमात् । तत्र यथा तव रसप्रकृतिर्लता भवति तथा पूर्वपक्षेऽपि भविष्यति । अपि च विरुद्धतरं तवाऽऽपद्यते । कथम् । उत्पत्तिवचनासिद्धा लता चेद्यागसाधनम् । न सा वाक्यान्तरैः पश्चाद्रसीभवितुमर्हति ।। रसस्य प्रकृत्या विना निष्पत्त्यभावादाकासितः प्रकृतिसंबन्धो वाक्यान्तरेणापि. क्रियमाणो न विरुध्येत । प्रकृतेस्त्वविकृताया एव सामर्थ्यादनपेक्षिता विकारापत्तिरुत्प. त्तिवाक्यविरोधिनी न युक्ता वाक्यान्तरः कर्तुम् । तस्माहीहियववाक्यमुद्रामुद्रितत्व दनुद्धाट्यैव गुणविधित्वं समुदायानुवादमात्रं निराकार्य पशौ तन्मात्रेणापि सिद्धेः । सोमे तु ब्रीहिवाक्यतुल्यत्वाशङ्कामधिकां निराकर्तुमुत्तरं सूत्रं प्रस्तोतव्यम् । अथ वा भक्त्वैव पूर्वोपपत्तिमुत्तरयव निर्णयः । पूर्वसूत्रेण वा पूर्वपक्षं परिगृह्योत्तर तु सूत्रं तुशब्दस्थानचशब्दमुत्तरपक्षे योजयितव्यम् । कथं पुनद्रव्यसंयोगादित्यनेन पूर्वपक्षोऽभिधीयते । तदुच्यते । 'हृदयस्याग्रेऽवयति' 'द वायवं गृह्णाति' इत्येताः किं दध्यादिवद्गुणाः श्रुतयः । ततश्चोत्तरयोरुत्पत्तिचोदनार्थत्वम् । उतेता एव कर्मचोदना इति ॥ किं प्राप्तं नैताः पूविद्गुणार्थाः पुनः श्रुतयः किं तूत्पत्तिचोदनाः । कथं, द्रव्य- संयोगात्-हृदयादिद्रव्यसंयोगात्तैरेव वाक्येश्चोदना पशुसोमयोः । किं कारणं, इतरथा हि प्रकरणेन हृदयादिसंयोगो यागाङ्गत्वं प्रतिपद्येत, न चासौ तस्य गुणायन संभवति, १ द्रव्यसंयोगादित्यस्य पूर्वपक्षपरत्वेऽयमर्थः । हृदयादिवाक्य-गृह्णातिषाक्यं च कर्मचोदना प्रत्येतव्या । भन्यत्रासंभवनिवेशस्य हृदयरसादिद्रव्यस्य संयोगात् । तथा हि। पशुसोमवाक्ययो. रुत्पत्तिचोदनात्वे हि प्रकरणे-प्रकरणसापेक्षावधतिगृह्णालिवाक्येषु द्रव्यसंयोगो-हृदयरसादिद्रव्यसं- स्कारो विधीयमानो न यागाङ्गत्वं प्रतिपद्यते; उत्पत्तिशिष्टपशुसोमावरोधेन हृदयादानां साधनत्वानु. पपत्तेः । न हि तस्य, उत्पत्तिशिष्टद्रव्यस्यावदानग्रहणादि संस्कारकं भवति नाशकस्वादिति । भाष्यकार- मतरीत्या सिद्धान्तपरत्वे त्वेवं सूत्रयोजना-पशुसोमरूपापूर्वदव्य संयोगात्प सोमवाक्ययोरेव कर्मचो- दना, यतः, दश्यसंयोगः-पशुशब्दः सोमशब्दश्च, प्रकरणे ह्यनर्थकः--प्रकृते हृदयादावनर्थको लक्ष- पाप्रसङ्गात् । न हि हृदयादिवाक्यविहितयाग एव प्रदेयप्रकृतित्वेन पशुसोमविधिः संभवति । पशु- वाक्ये तावत् प्राप्तकर्मानुवादेन देवताविधि। प्रकृतिविधिश्चेति वाक्यभेदात् । सोमवाक्ये तत्तर- स्त्र वक्ष्यत इति।

·[अ०२पा०२०१] मीमांसादर्शने । ५१५ तस्माद्न्यसंयोगवचनः प्रकृतेषु योगेष्वपि सत्सुविधातुमनुवदितुं वा न शक्नुवन्ननर्थकः स्यात् । तस्मादपूर्वकर्मणी विधीयेयाता म प्रकृता. नामनुवादाविति ॥ १७॥ अचोदकाश्च संस्काराः ॥१८॥ एवं तावत्मकृतेषु सत्स्वपि गानुवादावित्युक्तम् । अथेदानी प्रकृता एव यागा न सन्तीत्युच्यते । कुतः । अचोदकाः संस्काराः । न चैन्द्र- वायवादिभिर्यागा विधीयन्ते । तेन ग्रहणमुपकल्पनमात्र दृष्टार्थम् । उपकल्प्यमाने तु देवतासंकीर्तनमहाशय । अत ऐन्द्रवायवं गृह्णाति इति इन्द्रषायुभ्यां संकल्पयतीत्येतावदुक्तं भवति । तत्र यागमन्तरेण संक- ल्पयतीत्येतन युज्यत इति यागः कल्प्येत । स एवाऽऽम्नातो यागो समुदायानुवादी उत्पत्तिवाक्यशिष्टपशुलताविरोधात् । अथ वा पूर्वोक्तन न्यायेनान्यत एव पशुसोमयोः सिद्धत्वादसिम्प्रकरणे पुनरनर्थको द्रव्यसंयोगस्त्वत्पले भवेत् । मम तु सोमशब्दो नामधेयमग्नीषोमीयवाक्यं च देवताविधानार्थमिति न किंचिदनर्थकम् । तस्मादवद्यति- गृह्णातिसंयुक्तैव यागोत्पत्तिचोदना स्यात् ॥ १७ ॥ नैवैती 'चोदना वाऽप्रकृतत्वात् ' इत्येतस्मादेव हेतोः । कथं प्रकृता न संभवन्ति । यतोऽवद्यतिगृह्णातयो न यागानां चोदकाः, किं तर्हि, संस्कार. मात्रविधयः। तन्मात्रपर्यवसानात् । तन्मात्रपर्यवसायिनि वाक्ये निष्प्रमाणकत्वान्नाश्रुतयागकल्पनं शक्यम् । एवं हि स कल्प्यमानः कल्प्येत देवतोद्देशेन गृहीतं द्रव्यं न यावद्यागेन संवध्यते न तावत्तद्देवत्यं कृत्यं कृतं भवतीति । तत्र यदैवान्यथानुपपत्त्या यागं कल्प, यितुमारमते तदैव संनिहितः प्रत्यक्षो यजिरविशेषात्सर्वान्द्रव्यदेवतासंयोगानुपपादयि. तुमुपतिष्ठन्यागान्तरकल्पनाप्रमाणं निरुणद्धि । तस्मिंश्चाप्रमिते कस्य समुदायानुवादो भविष्यति । यदुक्तमाग्नेयादिवन्नापरिकल्पिते यजौ वाक्यान्तरापेक्षेति । तत्र ब्रूमः । 'व्यापारनियोगेन वाक्यं सर्वत्र पूर्यते । तदलामे त्वपूर्णत्वं तल्लामे वाक्यसंगतिः ।। आग्नेयोऽष्टाकपालो भवतीति न यागादन्यः पुंव्यापारः प्रतीयत इति प्राक्तदनुमाना- दपरिपूर्ण वाक्यम् । इह त्वैन्द्रवायवं गृह्णातीति ग्रहणभावनायां पुरुषो नियुज्यते । तत्र १ (अ. २ पा०२ अ० ४ सू० १०)। २ परिसमाप्तिरित्यर्थः ।

·५१५ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा.२०१४ प्रागपि यज्यनुमानादस्ति विधर्विषय इति समाप्यते वाक्यम् । इदं त्वायत्, यत्तता परमपि किंचिदपेक्ष्यते । सर्वमेव हि वाक्यं स्वार्थे पर्यवसिते अर्थान्तरापेक्षा न जहाति, न च तावता तदसमाप्त भवति । या त्वसावपेक्षा सा वाक्यान्तरेण पूरयिष्यत इत्यव" गमान्न वाक्यान्तरसंबन्धं न सहते । तेन यज्यनुमानवेलायां प्रतिवाक्यं : सोमेन यजेत' इत्यस्योपस्थानं न विरुध्यते । 'आग्नेयोऽष्टाकणलः' इति तु भवतेरपुरुषव्यापारात्मकत्वा- प्राग्यजेर्न किंचिद्विहितं न किंचित्प्रतिपिद्धमित्यसमाप्ते वाक्ये वाक्यान्तरे चानपेक्षिते गजिरनुमीयमानो न वाक्यान्तरगतः संबध्यत इति वैषम्यम् । अथ यदुक्तमुत्पत्तिशिष्टयोः पशुसोमयोन वाक्यान्तरगता विकारापत्तिर्युक्तेति । तत्र ब्रूमः । द्रव्येणात्यन्तभिन्नेन सह चिन्त्यं बलाबलम् । हृदयादिरसद्वारमङ्गत्वं पशुसोमयोः । यद्यत्रोत्पत्तिको पशुसोमौ परित्यज्यात्यन्तव्यतिरिक्तं किंचिद् द्रव्यं विधीयते ततो विरोधः स्यादिह तु पशुनैव हृदयादिद्वारेण यागः साध्यते । सोमेन च रसद्वारेण । न चेतिकर्तव्यतामंबन्धे कश्चिद्विरोधः । पशुसोमो हि यागसाधनत्वेन चोद्यमानाविति- कर्तव्यतामाकाङ्क्षतः । तत्र च रसहृदयादिनिष्पत्तिद्वारेणेत्येवं कथंभावः पूर्यते, तेनानु. ग्राहकत्वान्न तत्कल्पने विरोधापत्तिः । यत्तु प्राकरणिकैः क्रयादिवाक्यैरेव प्राप्तत्वादिह द्रव्यसंयोगोऽनर्थक इति । तत्रापि अचोदकाश्च संस्कारा इत्येवोत्तरम् । न हि ते वि- धयः सोमस्य पशोर्वा चोदकाः, किं तर्हि तयोरेव संस्कारकाः । तेन चोदितस्य द्रव्यस्य यथाकथंचिदुपादानेन यागसाधनत्वे प्रसक्ते क्रयोपात्तेनैवाभि- पवादिसंस्कृतेन च साधयितव्यमिति विधीयते । न च मन्त्रवर्णस्यात्यन्ताविहितच्छागप्रापण- सामर्थ्य, पशुचोदनाविहितस्य तु संदेहापनयनमात्रमुपयुज्यते । न चावद्यतिरेकाम्तेन यागम- नुमापयति । विनाऽपि तेन खण्डनमात्रतया लोके वेदे चोपपत्तेः । द्रव्यदेवतासंयोगस्तु न कथंचिद्यागाद्विना सिध्यतीत्यनुमानवैषम्यम् । न च सांनाय्यावद्यतिः प्रकृतौ चोदितोऽर्थ- गृहीत्वाद्यतस्तद्धर्मप्राप्तिरपि स्यात् । न चास्य यागद्रव्यार्थत्वमितिकर्तव्यता , येन तदति. दिश्येत । न चेशेऽर्थे सामान्यतो दृष्टं प्रक्रमते । पूतिकाभिषवफलचमसमक्षयोस्तु वाक्यप्रकरणाम्यां तादात्म्यविज्ञानमित्यसमानता। सोमवाक्येऽपि विशिष्टविधौ प्रत्यक्षो- पात्ते सत्यानुमानिकासंभवादेवातुल्यत्वम् । न चैन्द्रवायवादिवाक्येऽप्यष्टाकपालादिवाक्ये. विव गुणवाक्यत्वेऽपि वाक्यभेदः । कुतः । १ प्रकृती सांनाय्यावदानस्य 'चतुरवत्तं जुहोति ' इति विध्याक्षिप्तत्वेना विधयत्वादावधेयस्य च प्रकृतित्वाङ्गप्राहकत्वयोरसंभवान्न ततो धर्मातिदेशः संभवतीत्यभिप्रायः ।

·[अ०२पा०२०१] मीमांसादर्शने । यस्मिन्सति संकल्पोऽवकल्प्येत । तस्मान, ऐन्द्रवायंचं गृह्णातीत्येवमादि: .भिर्यागा विधीयेरन् । प्रकृतानां यागानामभावानः समुदायशन्दो यजतिः । तथाऽऽलभतिशब्द इति ॥ १८ ॥ तद्भेदात्कर्मणोऽझ्यासो व्यपृथक्त्वादनर्थक हि स्या दो व्यगुणीभावात् ॥ १९ ॥ पशी वृत्ता कथा दशमे पुनरुद्भविष्यति । सोम इदानीं वर्तते कथं क्रम- समुपयाविति । .इन्द्रवाय्वाधा देवता नैवं श्रूयन्ते इन्द्रवायुभ्यां यागो निर्वतयितव्यो मित्रावरुणाभ्यां यागो निर्वर्तयितव्य इति । यद्येवमश्रोष्यन्त यागं प्रति विधेयानेकभावेऽपि देवताग्रहात्मना । क्रियान्तरप्रसादेन विशिष्टविधिसंभवः ।। शक्यते हीन्द्रवाय्वादिविशिष्टग्रहणभावनाविधिराश्रयितुम् । अर्थप्राप्रे वा ग्रहणे समासोपात्तकदेवताविधानमात्रमविरुद्धम् । प्रकरणलभ्यश्च प्रधानसंबन्ध इति गुणवाक्य- त्वेऽप्यदोषः । तम्मादेषां संस्कारत्वादन्यतो यागम क्षमाणानामविरुद्धोऽन्येन यागविधिः। एवं च सति ज्योतिष्टोमेनेत्येकवचनं मुख्यमेव भवन्ति । न च सोमशब्दः क्लेशेनानर्थक द्वितीयनामत्वं प्रतिपत्स्यते । न चाऽऽधाराग्निहोत्रपूर्वपक्षसदृशः समस्तवाक्यानुवादोऽ- नर्थक आश्रितो भविष्यति । तेन चोदना पशुसोमयोरिति सिद्धम् ॥ १८ ॥ क्रमसमुच्चययोः पशावपरिचोदितत्वावृत्ता कथा 'पशोरेकहविष्टम्' इत्यत्रोन्नविष्यति किं समस्तादवदातव्यमुत प्रत्यङ्गमुतकस्मादथवा हृदयादिभ्यः परिगणितेम्य इति । सोमे तु परिचोदनापरिहारोऽभिधीयते । वाक्येन यदि यागस्य श्रूयेरन् देवताः पृथक् । व्यकल्पिष्यन्त सर्वास्तु युगपद्यागसंगताः ।। यत्र वाक्येन संबन्धो निरपेक्षेण चोद्यते । तत्र तुल्यार्थवर्तित्वान्नोपपन्नः समुच्चयः ।। यद्येन्द्रवायवेन यनेत, इन्द्रवायुभ्यां वा यागं निवर्तयेदिति श्रूयेत ततोऽन्योन्यनिरपे.. सर्वाक्यैस्तुल्यार्थत्वेन ज्ञायमाना विकल्पमानो भवेयुः; इमाः पुनर्ग्रहणसंबद्धाः श्रुताः, १ देवता, ग्रहणं चेत्येवरूपेण विधेयानेकवेऽपि प्रकरणलभ्ययागाख्यक्रियान्तरप्रसादेन प्रहण- कालिकोचारणकर्मत्वसंबन्धेन देवताविशि ग्रहणविधिसंभवान्न वाक्यभेद इति श्लोकार्थः । २ (अ. १. पा. ७ मा १ सू० १)।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेवे- [भ०२पा०२०१] देवता व्यकल्पिष्यन्न । केवलया हि देवतया तदा यागो निर्वर्यंत इति विहितमभविष्यत् । अथ पुनरिमा अदृष्टर्षि गृह्णातिसंस्कारं प्रति देवता विधीयन्ते । तत्रेन्द्रवायुसंकल्पादन्यो मित्रावरुणसंकल्पः । तेन गृहाती वत्कृताददृष्टादरान्तरमुत्पादयति । एवमपरेष्वपि ग्रहणेषु तस्मात्समुचयः । प्रकरणेन यागसंबन्धं प्रतिपद्यन्ते । न च प्रकरणव्यापारः पर्यायो येनान्योन्यनिरपेक्षाः संबध्येरन् । सर्वग्रहणेषु हि युगपदितिकर्तव्यतात्वेन गृहीतेषु तद्गता देवतास्तन्मात्रेणा- पर्यवस्यन्त्यः प्रकरणिना यागेनाऽऽकासिता युगपदेव संवध्यन्ते । तत्र नाम विकल्पो युज्यते यत्रतरेतरनिरपेक्षाः समानार्थे नियुज्यन्ते । किं कारणम् । प्रत्येक हि समर्थत्वं वाक्यादेवावधारितम् । सापेक्षत्वे विपद्यतेत्येवं सर्व विकल्पते ॥ न विह प्रत्येकं ज्योतिष्टोमनिर्वर्तनसामर्थ्यमिन्द्रवाय्वादीनामवगम्यते, तादृग्विनि- योजकामावात् । सत्यपि च प्रत्येकं यागनिर्वर्तनसामर्थे तद्विशेषज्योतिष्टोमनिवृत्तिर्यथा- वचनं विज्ञायत इति नैव प्रत्येकं तुल्यार्थत्वम् । प्रत्येकं तुल्यार्थाश्च ब्रीहियवादयो विकल्पन्ते । वाक्यसंयोगिनो हि ते परस्परनिरपेक्षाः स्वेन स्वेन वाक्येन विनियुज्यन्ते । ननु 'ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' इति वाक्यमेव विनियोजकमुपलभ्यते । अतश्च • मैत्रा. वरुणम् ' इत्येतस्य पूर्वनिरपेक्षमेव देवताविधिसामर्थ्य विज्ञायते । सत्यम् । ग्रहणं प्रत्यन्योन्यनिरपेक्षा विधीयन्ते न तु तत्रैकार्थत्वमदृष्टार्थत्वात् । कथमदृष्टार्थत्वमिति चेत् । उच्यते । पूर्व प्रधानसंबद्धं संस्कारे श्रूयते यदि । तदृष्टार्थ विना तेन यदि वाऽसौ न सिध्यति ।। यदि हि प्रथमं यागेन संबद्धाः सत्यो देवता निर्वापावाहनादिष्विव ग्रहणेषु पुनः श्रूयेरन् यदि वा तामिविना ग्रहणमेव न निर्वतेते ततस्तत्र श्रवणं दृष्टार्थमनागतस्मृति- रूपेण कल्पेत । न विन्द्रवाय्वादयः प्रथम ज्योतिष्टोमे श्रुताः । नापि तदभावेन ग्रहणं सिध्यति । तत्रैवं च सत्यपि यद्देवतायुक्तं ग्रहणं कर्तव्यमिति श्रूयते तत्रादृष्टादृते न १ सत्यपि प्रहणानां पूतभृदायवनीयादिपात्रस्थसोमरसस्य ग्रहै होति, इति वचनविहितमहः करणकहोमसंस्कार्यत्वानुपपल्या होमनिर्वर्तकतया दृष्टार्थत्वे ग्रहणारातया विहितानां देवतानां तत्का. लीनोचारणद्वारैव तदङ्गत्वावसायात्, उच्चारणरूपदेवतोद्देशेन च ग्रहणे कस्यचन दृष्टस्यामननाद. दृष्टद्वारैव तदङ्गत्वाद्विशिष्टवेषेण प्रहणानामपि अदृष्टार्थलमिति भावः ।

·[अ०२पा० १०६] मीमांसादर्शने । ५१९ किंचित्प्रयोजनमस्ति । ननु च यागम्यता देवता भविष्यन्तीति ज्ञात्वा विनाऽपि प्रथम विनियोगेन तद्विषयस्मृत्यर्थत्वं विज्ञायते । नैतदस्ति । कुतः । सर्वेण विधिवेलायां प्रयोजनमपेक्ष्यते । तद्वेलायामतः करप्यो दृष्टादृष्टार्थनिर्णयः ॥ 'ऐन्द्रवायवं गृह्णाति ' इत्येतद्वाक्यप्रवृत्तिकाले किं प्रयोजनमित्यपेक्षा भवति । तत्र यद्यपि प्रकरणवशादितिकर्तव्यतात्मकस्व ग्रहणस्व यागसंबन्धः कथमपि भवतीत्यवधार्यते तथाऽपि देवतानामन्यसंयुक्तत्वादक्रियारूपत्वाञ्च न प्रकरणेन यागार्थत्वं विज्ञायत इत्य. वश्य यागसंबन्धनिरपेक्षं तावदहणं प्रति प्रयोजनं कल्प्यमित्यदृष्टकल्पनमापद्यते । तस्मिंस्तु शास्त्रवेलायामवधारिते यद्यनुष्ठानकाले दृष्टमप्यनुनिष्पादि भवति केन तन्निवार्यते । न तु तेन शास्त्रप्रवृत्तिः प्रतिबध्यते। तेन प्रतिवाक्यं देवतासंयोगानामदृष्टार्थत्वात्समुच्चयः । तत्र न च यत्समित्संबन्धेन क्रियते तत् तनूनपात्संबन्धेन ' इत्यनेन न्यायेन भेदेन श्रुता देवता ग्रहणसंबद्धा नोपपद्यते यदि ग्रहणं नाऽऽवर्तते इति प्रतिदेवतं सोमो ग्रहीतव्यः । एष तावत्सूत्रार्थः । तद्भेदात्-देवतासंयोगभेदाद्, ग्रहणकर्मणोऽभ्यासो देवतासंयुक्त- ग्रहणसंस्कार्यद्रव्यपृथक्त्वादनर्थकं हि-संयोगान्तरश्रवणमननुष्ठीयमानमनर्थकं स्यात् । तेन ग्रहणस्य भेदः संस्कार्य द्रव्यं प्रति गुणभावात् । एतद्देवतावन्ति ग्रहणानि याग. यागाहते देवतार्थ द्रव्यं संस्कर्तुं शक्नुवन्तीत्येवमपेक्षिते भविष्यति कश्चिद्यागो य एतानि द्रव्याणेि देवतासंबन्धमापादयिष्यतीति । यागोऽपि चाविहितदेवताकः श्रुतिलिङ्ग वाक्यदेवतामलभमानः प्रकरणस्य चेदृशे वस्तुन्य- क्रियात्मके व्यापाराभावादग्रहणेषु तावद्विनियोनकं भवति । तानि चापर्यायविधाना- दिन्नादृष्टसंबन्धित्वाञ्च युगपद्गृह्यन्ते तशेन देवतानामपि समुच्चयसिद्धिः । ननु प्रक- रणगृहीतानामप्येकार्थानां पुराडाशविभागमन्त्रप्रभृतीनामिप्यत एव विकल्पः, सत्यमिष्टो न तु तत्र प्रकरणं केवलं व्या प्रेयते । लिङ्ग नुमितया श्रुत्या प्रत्येक विभागाङ्गत्वे विज्ञाते दर्शपूर्णमासविभागार्थ वनानं करणाद्भवति विभागान्तरेऽप्यानर्थक्यात् । तत्र यद्यपि दर्शपूर्णमासी समुच्चयेन गृहीतर तथाऽपि न विभागद्वारनिरपेक्षयोः सामर्थ्यमस्ति । यञ्च द्वारं तद्विकलोनावरुद्धं न समुच्चयगम्यम् , इह पुनर्विपरीतमेबत् । यान्येव हि द्वा- राणि ग्रहणानि तेष्वेव देवताः समुचिताः । तत्र प्रत्येक ग्रहणयोग्योऽपि द्वारसमर्पण- पशेन प्रवर्तमानः किमिदानी करिष्यति । ननु ग्रहणानामपि प्रत्येकं द्रव्यप्रकल्पनरूपेण देवतासमर्पणेन च प्रधानोपकारसामर्थमस्तीति विभागमन्त्रधाद्विकरुपेन भवितव्यम् । प्रक्रमात्मकत्वान्न १ अभ्यासाधिकरणे भाष्यकारोक्तन्यायेनेत्यर्थः ।

·५१० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०) ग्रहणं च नियतपरिमाणेपूर्ध्वपात्रेषु प्रादेशमात्रेषु नियतपरिमाणेषूद- ककलशेषु संस्कृतस्य दशमुष्टिपरिमितस्य कृत्स्नस्य सोमस्य नावकल्पते ।. .. भवेदेवं यदि पूर्व नानादेवतो यागोऽवगतः स्यात् । ततस्तदर्थोऽयं द्रव्यप्रकल्पनभेद इत्यवगम्यते , न त्वसावेत्रमवगत इति प्रकल्पनभेदाम्नानमदृष्टार्थ विज्ञायते । अवश्यं च गुणात्प्रकल्पनानि भेत्तव्यानि । न ह्येकस्मिन्प्रकल्पने युगपत्पर्यायेण वा देवताः संकल्प- यितुं शक्यन्ते । यौगपचं तावत्क्रमवर्तिन्या वाचा नैव शक्यम् , अदेवताभूत एष समु- दायः संकल्पितः स्यात् । न हीन्द्रवाय्वादिसमुदाये देवतात्वं केन चिदुक्तम्, प्रतिपदो. त्पनेःस्तद्वितः प्रत्येकं प्रतीयमानत्वात् । न च क्रमेणेोद्देशः । कथम् । द्रव्यस्य गृह्यमाणस्य देवतोद्देशचोदना । न चैकां देवतां मुक्त्वा तदुद्देशम्य संभवः ।। यदि तु प्रागूर्व वा ग्रहणादुद्दिशेदचोदितमेव कुर्यात् । किं च । एतस्या इति संकल्प उद्देशोऽत्राभिधीयते । अन्यस्मिन्क्रियमाणे च पूर्वस्तत्र विपद्यते ।। यद्व्यमिन्द्रवायुभ्यां दातव्यमिति संकल्पितं तस्य त्यक्तप्रायत्वादनीशो यजमानः कथमिव वक्ष्यति मित्रावरुणाभ्यामेतदेवेति । तत्रैकामुद्दिश्य देवतान्तरसंकल्पे क्रिया माणे पूर्वदेवतातस्तव्यमाच्छिन्नं स्यात् । पूर्वसंकल्पालोचनेन वा नैवोत्तरः पारमार्थि- कत्वं प्रतिपद्यत इत्यसत्संव्याहारमात्रमेवानुष्ठयित न चोदनार्थः । तेनावश्यं यावद्देवलं ग्रहणभेदः कर्तव्यः । किं च । शक्यते चागृहीतेऽपि यत्र क्वचिदवस्थिते । द्रव्येऽस्मिन्देवतोद्देष्टुमित्यदृष्टार्थता विभः ॥ देवतोदेशस्वत्वत्यागात्मको हि यागः । शक्यते च पूयमानावस्थेनापि सोमेन क्रयो- तरकालं वा सर्वावस्थावियुक्तेनापि निर्वतयितुमित्यशेपोत्तरसंस्कारविधानमदृष्टार्थम् । यत्र तु पुरोडाशादि द्रव्यं चोद्यते तत्र यावदाहन्त्यादिविधानं तत्सर्वं तनिष्पत्त्यर्थत्वादृष्टार्थ भवति । न च ग्रहचमसस्थेन सोमेन यन्यमित्युत्पत्तिचोदना, लतामात्रपर्यवसानात् । तेमाऽत्मीयादृष्टभेदनिर्वृत्यर्थमपि ग्रहणानि समुञ्चेतव्यानि ' दशमुष्टीमिमीते' इति च प्रकरणे परिमाण श्रुतम् । अतः · सोमेन यजेत ' इत्येतद्वचनमेव विशेष्यते दशमुष्टि. ना सोमेन यनेतेति । स च नियः परिमाणेनोदकेनामिपुतोऽल्पपरिमाणेषु मिनेषु ग्रहमसेषु न ग्रहणभेदमन्तरेण २.क्यते ग्रहीतुभिति भेदेन गृह्यते । तथावस्थेन च थागो निर्वयितव्यः । सोऽप्यनभ्यस्तस्तथाऽवस्थितं न शक्नोति सर्व समावयितामिति - ·. (१०२पा०२१०१] मीमांसादर्शने । ५२१ यद्यपि चावकल्पेत तथाऽपि नित्यवद्विहितानां देवतांना विकल्पपक्षे नाव- पयोगवचनो मा बाधीति, अवयवग्रहणमेव न्याय्यम् । कृत्स्नग्रहणे हि तदेवेन्द्रवायुभ्यां संकल्पितं तदेव मित्रावरुणाभ्यामिति नावकल्पेत । तस्मात्कल्पनभेदात्पृथगवस्थितः सोमो नानादेवतत्वादेव नैक्येन शक्यः कर्तुम् । न चासति देवतायागे देवताभ्यः शक्यते संकल्पयितुम् । तस्मादवश्यं यथासंकल्पिता देवता यष्टव्याः। तासु चेज्यमानासु ज्योतिष्टोमेन यजेतेति श्रुतो यागो निर्वृत्त एव भवति । न देवतान्तर- माकाङ्क्षति । कृस्नेन च दशमुष्टिना सोमेन यागः श्रुतः, सोऽसति अभ्यासे नावकल्पत इति अर्थात्स गुणो भविष्यतीत्यभ्यसितव्यो यागः । न ह्यनभ्यस्तः सर्वाभिर्देवताभिः सर्वेण च सोमेन संपन्नो भविष्यति । तस्मिंश्चाभ्यस्यमाने क्रमसमुच्चयौ युक्तावेव भवतः । तस्मा- तयोर्दर्शनं युज्यत एवेति ॥ १९ ॥ संस्कारस्तु न भियत परार्थत्वाव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥ २० ॥ यदप्युच्यते-यथा खादिरे बध्नाति, पालाशे बध्नाति, इति खादि- रादयः संस्कार विकल्पन्त तद्वश्वता विकल्पयिष्यन्त इति । तच्च नैवं युक्तम् । तत्र संस्कारमभिनिवर्तयितुं खादिरादयः श्रूयन्ते । यदि चेन्द्रवारवाद्या अपि ग्रहदेवता यागमभिनिर्वर्तयितुं श्रूयेरंस्ततोऽत्रापि विकल्पः स्यात् । न त्वेता यागे श्रुताः । तस्मात्समुच्चीयेरन् ॥ २० ॥ प्रयोजनवशेनाभ्यस्यते, तेन तत्रापि सूत्रम् । तद्भेदात्-प्रकल्पितसोमभेदाधागकर्मणोऽ- भ्यासः, स्वीकृतद्रव्यपृथक्त्वादशेषमत्यज्यमानमनर्थक स्यात् । अत उत्पत्ती सकृच्छुः तस्यापि वाक्यान्तरप्रकल्पितावस्थोत्पत्तिकद्रव्यगुणत्ववशेनानुष्ठानमेदः । तद्धि द्रव्यमवश्यं यथागृहीतमेव दातव्यम् । पुनरेकीकरणे पूर्वकृतग्रहणभेदवैयर्थ्यप्रसङ्गात् । न च यथासंकल्पि- ताः स्वैर्मागर्देयता: संबध्येरन् । न च त्यागकाले सर्वाः संकल्पयितुं शक्यन्ते, येनाम्यासभीतः सर्वोदेशेन सह व सर्व द्रव्यं मिश्रीकृतं दीयेत । तथा कृतेऽपि च भागसंकरः प्राप्नोत्येव । प्रकल्पिते च भागनानात्वे वचनाहतेऽवश्य परिहार्या संकरापत्तिः । तस्माद्यथासंकल्पितस्य प्रदानात्सर्वदेव्यासमुच्चये सत्युपपन्नमेतत् 'दशैतानध्वर्युः प्रातः सवने ग्रहान्गृह्णाति' 'आ- चिनो दशमो गृह्यते ' ' तं तृतीयं जुहोति' इति । तेन सिद्धमेककर्मत्वम् । प्रयोजन ।

·५२२ सत्तन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०अ०७] [७]पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया कर्मभेदः स्यात् ॥ २३ ॥ सि अस्ति वाजपेयः, वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत इति । तत्र माजापत्याः पशवः । सप्तदश माजापत्यान्पशूनालभते । सप्तदशो वै प्रजा- पतिः। प्रजापतेराप्त्यै श्यामास्तूपरा एकरूपा भवन्ति, एवमेव हि प्रजा. पतिः समृदथे । तत्र संदिह्यते । कि सप्तदशैतानि कर्माणि । अथ सप्तदश- पूर्वपक्षे सोमविकारेप्वेकस्यैव ग्रहस्य धर्मेः सकृदनुष्ठानेन भवितव्यम् । सिद्धान्ते तु प्रकृ- तितुल्यमेवानुष्ठानमिति ॥ १९ ॥ २० ॥ ( इति-पशुसोमाधिकरणम् ॥ ६ ॥) गतोऽभ्यासापवादप्रसङ्गः । संख्यया भेद इदानीमभिधीयते । तत्र तिस्र आहुती - होति' 'द्वादश द्वादशानि जुहोति' इत्येवमादय उत्पद्यमानकर्मसामानाधिकरण्यचो. दिताः स्वसंख्यायुक्ता उदाहर्तयाः । सकृज्जुहोतिश्रवणात्कर्मकत्वे सति संख्यानुग्रहोs- भ्यासेन भविष्यतीति प्राप्तेऽभिधातव्यम् । उत्पद्यमानस्यैवात्र होमस्य संख्यासंबन्धः श्रूयते नोत्पन्नस्य पश्चात् “एकादश प्रयानान्' इतिवत् । न च पृथक्त्वेन विना संख्याया आत्मलाभः संभवति । न चाभ्यासपूरिता संख्या समञ्जसा भवति । अगत्या हि सा नियतपरिमाणप्रया नोपसदादिविषयत्वेनाऽऽआश्रयिष्यते । संभवति चात्र प्राग- नवधारितसंख्यान्तरत्वात्स्वरूपत एव भेदः । तस्मात्कर्मपृथक्त्वनिवेशिन्येषा नाभ्यास- पृथक्त्वाश्रयाऽऽश्रयितव्या । तथा च वक्ष्यति ' आगमेन वाऽम्यासस्याश्रुतत्वात्' इति । ननु च जुहोतिशब्दात्प्रथममेको होमोऽवधारित इत्यम्यासेन पूरणमेव प्राप्नोति । न । जुहोतिशब्दाभिहितस्य कर्मणोऽसत्त्वभूतत्वेनासंख्यत्वात् । या हि तत्र जुहोतिपदे संख्या, कर्तः - लु सा भविष्यति न मावनाधात्वर्थयोः । तत्र सकृदानानवशादर्थादेक- संख्यं होममुत्प्रेलितुमारभमाण एव स्ववाक्यश्रुतया संख्यया वार्यमाणस्तत्परिच्छिन्नमे. वाशीकुर्व-स्वरूपभेदं सर्वत्र प्रतिपद्यते । तस्मात्कर्मभेद इति । यत्तु भाष्यकारेण 'स:- दश प्राजापत्यान्' इत्युदाहृनं तत्र द्रव्यगताऽपि संख्या कर्मभेदं करोतीत्येतदुष्प्रति- पाद प्रतिपादयामीत्यनेनैवाभिप्रायेण । कुतः संशयः । उच्यते । १ ते. मा०.) 1-३-४ ) । २ विकल्ले पूर्वपक्ष्युपन्यस्तखादिरादिदृष्टान्तवैषम्यप्रदर्शना. थम् । “संस्कारस्तु न भियत') इस्येतत्सूत्रस्थं भाष्यं स्पष्टार्थवान व्याख्यातम् । ३ (तै० सं० २-३-१४ (तै० सं० ६-३-५) ५ (अ० १० पा० ५ ० ६ सू० १६)।

·[अ०१ पा०२ ० ७ ७] मीमांसादर्शने । ५२३ पशुगुणकमेकं कर्मेति । किं तावत्माप्तम् । एकं कमाते । कुतः । प्रजा- पतये सप्तदश पशवः संकल्प्यन्ते । किमेकं यागमभिनिर्वतयितुम, उत बहूनिति संशये, एकमिति न्याय्यम् । यो हि बहून्यागान्कल्पयति, कल्पयत्यसावेकम् । तत्रैकस्मिन्नेव परिक्लो सप्तदशानामेव पशूनां परिकल्पनमुपपन्नं भवति । केन च द्वितीयादीन्यागानवकल्पयेम । एव. मल्पीयस्यदृष्टानुमानप्रसङ्गकल्पना भवति । तस्मादेको यागः सप्तदश. किं वयं तद्धितान्तानामेकशेषः कृतो भवेत् । किं वा कृतैकशेषाणां पश्चात्तद्धितसंगतिः ॥ यदि प्रजापतिरेतेषां देवतेति कृतैकशेषेण सर्वनाम्ना निर्दिश्य तद्धितः क्रियते तत एक एव संवन्धः सप्तदशानां द्रव्याणामेकस्याश्च देवताया इत्येककर्मत्वम् । अथ तु प्रजापतिर्देवताऽस्येति प्राजापत्यश्च प्राजापत्यश्चेति सप्तदशकृत्व उच्चार्य प्राजापत्या इति सरुकशेषः क्रियते ततः सप्तदशैव द्रव्यदेवतासंयोगाः पृथक्प्रदार्शता इति प्रति- संयोग यागानुमानाकर्मभेदः । किं तावत्प्राप्तम् । एककर्मेति । कुतः । प्रत्ययार्थबहुत्वं हि प्रत्यक्षमुपलभ्यते । तत्कृतं चैकशेषत्वमिति न प्रकृती भवेत् ।। यो हि प्राजापत्यः प्राजापत्यश्चेत्येवमेकशेषं करोति तेनोभयोः प्रकृतिप्रत्यययोरसा. वम्युपगतो भवति । तस्य च निमित्तं बहुवचनान्यथानुपपत्तिः । न च तत्प्रातिपदिके बहुवचनमुपलभ्यते येन तस्याप्येकशेषः क्रियते । न च तदेकशेषमन्तरेण प्रत्ययार्थस्य दर्शयितुं न शक्यते । विगृह्यमाणवेलायां सर्वनाम्ना कथ्यमानत्वात् । तस्मात्सकृच्छ्रुत एव प्रजापतिर्बहुभिर्द्रव्यैः संबध्यते । किं च । कर्माण्यश्रयमाणानि तदपूर्वाणि चात्र मे । न करप्यानि भविष्यन्ति सिद्धेऽर्थे स्तोककल्पनात् ।। कृत्वाऽपि हि तद्धितान्तेनैव चैकशेषं न तायन्मात्रेण मुच्यते । पुनरदृष्टाश्रुतानि कर्माण्यपूर्वाणि च कल्पयितव्यानि । न च तानि यथेष्टं कल्पयितुं लम्यन्त इत्युक्तं शब्दा. न्तर्राधिकरणे । यन्मात्रेण विना चोदितद्रव्यदेवतासंबन्धानुपपत्तिस्तन्मात्रमेवादृष्टाश्रुतम- पित्त्या कल्पयितुं शक्यते नान्यत् । तेनाम्यधिकं न लभ्यते । अवश्यं ह्येकादिक्रमेण सध्दश कर्माण्यपूर्वाणि च कल्पयितव्यानि । तत्र प्रथमकल्पनेनैवानुष्ठानतन्त्रत्ववदगृह्य- माणविशेषत्वात्सर्वद्रव्याणिं यागवन्ति जातानीति नोपरिष्टाद्न्तुं शक्यते । किं च । १ (अ० २ पा. २ अ० १ ० १)।

·५२४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०२पा०२१७) भिः पशुभिर्निर्वर्तयितव्य इति । एवं प्राप्त ब्रूमः । संख्यया कर्मभेक्षे भवेत् । पृथक्त्वे पशूनां सति सप्तदशसंख्या निविशेत । सब पशना . पृथक्त्वं बहुषु यागेववकल्पते। नैकस्मिन् । कथम् । एकादशभिरवदान रसौ यागो निर्वर्तयितव्य इत्येवं चोदकः प्रतिदिशति । तानि चैक- स्मादेव पशोरवाप्यन्ते । तत्र द्वितीयादेरालम्भो नावदानसंपादनाय न चान्यभेदेनान्यस्य भेदो भवितुमर्हति हृदयायवदानानां न भेदात्कर्म मिद्यते ॥ यदि हि द्रव्यभेदाक्रियाणां भेदः स्यात्ततो हृदयादिभेदेन द्वयवदानभेदेनापि वा भेदः स्यात् । न चाहति भवितुम् । वक्ष्यति हि-अपि वाऽव्यतिरेकाद्रूपशब्दाविभागाच' इति । प्रकृतौ च कृत्स्ने पशी यागसाधनत्वेन चोदिते तथैवोत्स्स्रष्टव्ये प्राप्ठे हृदयायेका- दशावदानप्रकृतित्वेन पशुना यागः साधयितव्य इति वाक्यान्तरवशादवगम्यते । तेनासो पशोधमों न यागस्य । इहापि सप्तदशानां यागसाधनत्वेऽवगतेऽतिदेशेन प्रत्येक सर्व. धर्माः प्राप्यन्त इत्येकोऽपि यागः सप्तदशावदानगणानतिदेशेन गृह्णन्न विहन्यते । तस्मादेकं कर्मति प्राप्ते, उच्यते । एककर्मत्वपक्षे स्यादेक एवात्र चोदकः । ततश्चैकगणप्राप्त्या न सर्वपशुसंग्रहः ।। न ह्येतदेतावत्येव वाक्यं पर्थवष्यति प्राजापत्यान्पशनिति, किं तर्हि, प्रकृतिवदित्य- परो वाक्यशेषः । एककर्मत्वे वात्र सवनीयः कृतिर्भवेत्। तत्र चैकोऽवदानगणो यागस्य साधनमासीदित्यत्राप्येक एव प्रानाति । सोऽपि विवक्षितकसंख्यपशनिप्पन्न आसीविति तागेव कर्तव्यः । ततश्चैकेनैव पशुना सिद्धत्वान्न पश्चन्तराणि प्रजापतिना संबध्यन्त इति स्वपदोपात्तं बहुत्वं वाक्यप्राप्तं च सप्तदशवमुभयमपि नानुष्ठीयेत । यदा तु सप्त- दश यागा इति बुद्धिः क्रियते तदा प्रतिकर्मावसायिभिश्वोदकैस्तावन्त एवावदानगणाः प्राप्यन्ते । तसिद्धयर्थं चाश्रुतानामपि सप्तदशानां पशूनामागमः क्रियते, किं पुनः श्रुता- नामुपादानम् । ननु च प्रत्यक्ष यागैकत्वमुत्सृज्य न युक्तमानुमानिकचोदकानुरोधेन नानात्वं कल्पयितुम् । पश्य । यागोपदेशवेलायामेकानेकत्वकल्पना । तद्वशेनातिदेशश्च नोपदेशस्तदाश्रयः ।। १ पशौ सावत्, हृदर्य, जिहवा, वक्षः, तनिम, वृक्यद्वयं, सव्यं दोः, दक्षिणं पार्श्व, सव्यं पार्क, दक्षिणा श्रोणिः, गुदतृतीयम्, इतीनान्येकादशावदेयानि हवापीत्यर्थः । २ ( अ० ६ पा० ३ अ. ३ सू. १२) ·[१०२४०२०७] मीमांसादर्शने । भवितुमर्हति । एकमालभ्यमानमन्वालभ्येरमदृष्टायापरे । तथा सति, अतदर्थत्वाच ते प्राजापत्या भवेयुः । तत्र प्राजापत्यानिति भवणापः सध्यते । तेनेकस्मिन्पशो पृथक्त्वनिवेशिनी सप्तदशसंख्या नावकल्पोत । उत्पत्तिवेलायां हि कर्मणामेकानेकर नर्णयो भवति । उत्पत्तिश्च सर्वत्रोपदेशेन मन्यते नातिदेशेन । न ह्यनुत्पन्ने कर्मणि कथंभावो भवति । न च तस्मिन्नसत्यतिदेशः प्रप- तते । तस्माचिरप्रवृत्तभेदाभेदज्ञानावसरभाक्त्विान्नातिदेशवशेन भेदज्ञान युक्तम् । अत्रोच्यते । संदिग्धे वाक्यशेषेभ्यो निर्णयः प्राक्समर्थितः । सामांश्च तदत्रास्ति द्वयं निर्णयकारणम् ॥ । नात्रास्माभिरतिदेशेनव कर्मभेदोऽवधारितः । केन तर्हि । प्राजापत्यानित्युपदेशेनैव । स तु द्रव्यदेवतायजिसद्भावमात्ररूपेण निर्णीतः । परिमाणं प्रत्यनिश्चितसामर्थ्यविशेषः प्रागुपदिष्टसंदिह्यमानेकशेषतद्धितपौर्वापर्यरूपः सन्नतिदेशात्मकेन वाक्यशेषेण तद्ग्रहणा- नुरूपसामर्थेन च निर्गीयते । यद्यपि च पश्चात्तनोऽतिदेशस्तथाऽपि सोऽत्र भविष्यती. त्यादित एव ज्ञात्वा सदविरुद्धार्थवृत्तित्वमुपदेशस्याध्यवसीयते । ततश्च यद्यपि प्रजापति- देवतेषामिति विगृह्य वाक्यार्थोन्नयनं प्रक्रम्यते, तथाऽप्यन्ते विसंवाददर्शनाद् भ्रान्त्या मयाऽसौ विग्रहः कृत इनि न बुद्धिपूर्वकारी नाध्यवस्यति । न चात्रैष प्रकारोऽस्ति येनातिदेश एव पूर्वज्ञानानुरोधेन प्रवर्तेत । न सौ प्रकृतावपळ्यमानान्सप्तदशावदानगणा. नेकस्मिन्कर्मणि ज्ञापयितुं समर्थः । नाप्येकस्यैव गणस्य सप्तदश प्रकृतिद्रव्याणि । न वाऽसौ संदिग्धो येनोपदेशानिणर्णीयेत । न च संदेहावस्थत्वादुपदेशेनैकान्तिकोऽतिदेशस्य विरोधो येनैकगणप्राधि ध्येत । न ह्येककर्मत्वमुपदिष्टम् । सर्वत्र चाविरोधसंभवे विरोधो नाऽऽश्रीयते । शक्यते चात्र कर्मबहुत्वाभ्युपगमेनाविरोधः संपादयितुम् । तस्मादेवमुप- देशवचनं व्यज्यते। प्रजापतिर्देवताऽस्येति विगृह्य सप्तदशानां तन्त्रेणोच्चारणम् । ततश्चाss. मेयानीपोमीयादिवदेव भिन्नैर्देवतासंयोगैमिन्ना यागाश्वोद्यन्ते । यदुक्तं, भवति पशोरयं धर्म एकादशावदानं नाम । स चैककर्मत्वेऽपि प्रतिपशु भेत्स्यत इति । तदयुक्तम् । कुतः। न हि द्रव्यकथंभावादतिदेशोऽत्र कल्पते । कर्मोद्भूतः कथंभावः कर्मधर्मान्प्रतीच्छति ॥ १(०.पा. ४ म० १३) इत्यत्र । २ यथोपदेशस्थातिदेशानुरोधवृत्तित्वे मंदिग्धत्वका विरोधरुपच प्रकार सोन नास्तीत्यर्थः । ३ प्रापयितुं समर्थ इत्यनुषङ्गः ।

·. ... सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०७] बहुए पागेषु बहुभिस्वावदानगणः प्रयोजनम् । तेन सप्तदशभ्यो यागेभ्यः सप्तदश पशूनुपाददीरंस्तत्र संख्यासामञ्जस्यं भविष्यतिातस्मात्सप्तदश ग्रा.. गाः। नन्वेकस्मिापि यागे सप्तदशभिरवदानगणैर्यक्ष्यते । वचनात् । । नैत- देवम् । पशुषु हि सा संख्या श्रूयते, नावदानगणेषु अवदानानि हवींषि पागसाधनानि न पश्चाकृतिः । सा यवदानप्रकृतिद्रव्यं विशिंपन्ती प्रकृती प्रधानस्योपकृतवतीति विकृतावप्यवदानप्रकृतिद्रव्यं विशिषन्ती प्रधान. स्योपकरिष्यति। तत्र च पशोः सप्तदशसंख्या विकारिका नावदानगणस्य। तस्मादेकस्मै अवदानगणायैकः पशुरालब्धव्यः प्रामोति । तत्र सप्तद शसंख्या नोपपद्यते । एवमेवावकल्पिप्यते, यदि शृङ्गाभिमाया वर्णाभि- माया रूपाभिमाया वाऽभविष्यन्सप्तदश पशवः श्वेतः कृष्णो रोहित इत्ये- वमादयस्तेषामन्यतमो गृह्यत इति । अथवा तूपराः शृङ्गिण एकशृङ्गा इत्येवमादयस्तेषामन्यतम इति। तेहि श्यामारतूपरा एकरूपाः श्रूयन्ते । प्राजापत्यपशु यागन भावयत्कथांमति ह्यपक्ष्यते, न पशुना कथमिति, त्यज्य. मानत्वेन द्रव्यस्य ज्ञातप्रकारत्वात् । प्रकृतावपि चैकपशुनिष्पन्नैकादशावदानगणसाध्यत्वं यागधर्मो न पशोः । निष्फलत्वात् । तद्धर्मत्वपक्षे ह्यवदानरसौ संस्क्रियेत । न च तेन प्रयोजनम्, विनाशितत्वात् । यागेन तु सिद्धेनार्थस्तत्संबन्धिनाऽपूर्वेण वेति सर्वमिदं तनिर्वृत्तिप्रकारत्वेनाऽऽश्रीयते । तस्मान्नैको यागोऽनेकगणं समर्थो ग्रहीतुम् । न च तदग्रहेऽनेकपशुग्रहणम् । यद्यपि चावदानप्रकृतेरेकत्वं सदशसंख्यया बाध्यत इति नानापशुनिष्पन्न एक एव गणो गृह्यतामिति बुद्धिर्भवेत् । तथाऽप्येकादश पशव उप- युज्येरन सप्तदश । नन्वेकस्मिन्नपि यागे सप्तदशभिरवदानगणैर्यक्ष्यत इति- अनेकादृष्टकल्पनाभयात्पशुशब्देनावदानगणं यागप्रत्यासत्तेलक्षायित्वा तत्परिच्छेदार्या सदशसंख्या विधास्यत इति मन्यते। नैतदेवम् । लक्षणाकारणाभावात्। न ह्यसति विरोधे लक्षणा युक्ता । तेनैतत्संकटमापद्यते-सप्तदश पशवः कर्तव्या एकेन चावदानगणेनैक- पशुनिष्पन्नेनको यागः साधयितव्य इति । न चैतत्कथं चिदनुष्ठानं शक्यम् । अथा. न्यत्रापि श्रुता संख्याऽन्यत्रापि नीयते ततोऽपूर्वप्रत्यासन्नतरेषु वरं यागेष्वेव कल्पिता । न चाविरोधसंभवास्किंचिदपि चोदकस्य बाधनीयमित्युक्तम् । प्रमाणवशाचानेकादृष्ट- कल्पनाऽपि निदोषा । कृत्स्नवाक्यगमनिकाथ शृङ्गाभिप्रायाद्युपन्यासः । एतदुक्तं भवति । ये सदशवर्णादिभेदभिन्नाः पशवस्तेषां कश्चित्प्राजापत्यः कर्तव्य इति । तत्राऽऽह-ते हि श्यामास्तुपरा एकरूपाः श्रूयन्ते तस्मात्सप्तदश योगो इति । प्रयो. १ कुजवामनादिसंस्थानाभिप्रायको रूपशब्दः । २ शृङ्गरहिता इत्यर्थः ।

·५२७ [सं०२पा० अ०७] मीमांसादर्शने तदेषु बहुषु यागेषूपपद्यते नैकस्मिन् । तस्मात्सप्तदश यागा इति । प्रयोज- नम्-एकस्मिन्नष्टे दुष्टे कृत्स्नः पशुगण आवर्तेत । एकमालभ्यमानमन्वाल. भेरन्पूर्वपक्षेऽदृष्टार्थम् । सिद्धान्त एक एव पशुरावर्तते। न हि कर्मभेदे पशुः पश्चन्वरमाकाङ्क्षतीति ॥ २१ ॥ जमं यद्यपि पूर्वपक्षवादिनो नाभिप्रेतं तथाऽप्येकस्यैव साक्षाद्यागसाधनत्वमितरे तत्सं- ख्यासंपादनार्थमुपादीयन्ते, इत्येकस्मादवदातव्यम् । तद्विनाशे चेतरेऽप्यावर्तेरन् । अथ- वाऽर्धकृतेषु संस्कारेषु ये एव नष्टस्तत्रैव समस्तानामावृत्तिः । ननु च यथैव सचदशसु यागेषु सह क्रियमाणेषु एकविनाशे मति ' अहर्गणे तु यस्मिन्नपच्छेदः ' इत्यनेन न्यायेनेतरेषु प्रतीक्ष्यमाणेषु स एवाऽऽवर्तते तथैव द्रव्यसाहित्येऽपि स्यात् । नेतदेवम् । तथा हि ।सप्तदशसंख्येकार्थसमवाथिव्यासङ्गियागसाधनत्वमिति तादृशस्येवोपाकरणादिमि. भवितव्यम् । तत्र यदेव द्रव्यं नष्टं तेनैव विना यथाश्रुतसाधनविनाशो जात इति सर्वे संस्कारास्तिष्ठत्स्वपि द्रव्येषु माधनात्प्रच्युता इति पुनरादित एव कर्तव्याः । तथा यस्याप्यभिनवानीतस्य ते क्रियन्ते तस्यापि ते साधनभूतस्य श्रुताः । न च सप्तदश- त्वेन विनाऽस्य साधनत्वमस्तीति तत्सिद्धयेऽवश्यमितरेऽप्यपेक्षितन्या इति । सिद्धान्ते वन्योन्यनिरपेक्षसाधनत्वशक्तियुक्तानां सहप्रयोगमा क्रियत इत्युपपन्ना तन्मात्रावृत्तिः । नन्वेवं सति पूर्वपक्षन्यायेन स्तोत्रशस्त्रेषु ' तो चतुर्मिरादत्ते ' इत्यादिषु चैकमन्त्रवि- नाशे समस्तावृत्तिः प्राप्नोति । न । तत्र प्रत्येकं साधनत्वे सति वचनेन समुच्चयाश्रय- णात् । यत्कुर्वाणा हि ते मन्त्राः स्तोत्रादीनि साधयन्ति तत्रैषां प्रत्येकाकासानिवर्तन- सामर्थ्यम् । अन्यथा ह्येकमन्त्रतैव स्यात् । भिन्नरेव च प्रात्यात्मिकर्मन्त्रकार्यः संहत्य कार्यान्तरमारभ्यते न मन्त्रेषु पासाङ्ग साधनत्वम् । पशूनां तु व्यासङ्गीत्युक्तम् । १ यद्यपि भाष्योक्तं पूर्वपक्षप्रयोजन 'प्रजापतये सप्तदश पशनः संकल्प्यन्ते' इति पूर्वपक्षोपक्रमात 'एको यागः सप्तदशभिः पशुभिनिर्वस्यते ' इत्युपसंहाराच यागे सर्वपशुसाध्यत्वस्यैव पूर्वपक्ष्यभिप्रेत- पावसायादेकपशुधनत्वस्य पश्वन्तरादृष्टार्थत्वस्य च पूर्वपक्ष्यनभिमतलावसायादयुतामिव भाति तथापि सिद्धान्तभाष्येऽभिहितस्याप्येकपशुसाधनत्वस्येतरादृष्टार्थत्वस्य चाऽऽपायोक्त्यर्यस्खेनोपपा. दयति यद्यपीत्यादिना । २ य एव कश्चिदेकोऽनेको वा पशुनष्टस्तदा समस्तपश्वावृत्तिः । न त्वेकस्मिवे. व नष्ठे पशौ, सर्वेषां य गसाधनत्वाविशेषादिति तार्पयम् । ३ ( अ० ६ पा० ५ अ० २१ स० ५६) संख्यायुक्तवचनविनियुक्तानां स्तोत्रादिमन्त्राणां प्रत्येक यदि वाक्यार्थाभिधाननिष्पादनशकि भविष्यत्तर्हि विभज्यमानसासाहत्वे सत्येकार्थत्वापत्तेरकस्तोत्रादिसाधनानामैकमन्त्र्यं स्यादित्याभि- प्रायः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०८] [८] संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् ॥ २२ ॥ सि. अथेष ज्योतिरयैष विश्वज्योतिरथैप सर्वज्योति:-एतेन सहस-. दक्षिणेन यजेत इति श्रूयते । अत्र संदेहः । किमेभिर्नामधेयैः प्रकृतं ज्योतिष्टोमं संकीर्त्य तत्र सहस्रदक्षिणादिगुणो विधीयते, अथवा वक्ष्यमाणविशेषाणि कर्मान्तराण्युपदिश्यन्त इति । किं प्राप्तम् । प्रकर णानुग्रहात्मकृतस्य गुणविधानमिति । ननु वाक्यसामाज्ज्योतिरादी. मन्त्रकार्याणां तर्हि संहत्यकारित्वादेकविनाशे समम्तावृत्तिः स्यात् । नेतदस्ति । साध- नविनाशव्यतिरेकेण कार्यविनाशाभावात् । साधनेष्वेव पुरुषस्य व्यापार इति तद्विना- शानुरोधेनैवानुष्ठानमिति विशेषः ॥ २१ ॥ ( इति-संख्याधिकरणम् ॥ ७ ॥) Artion- बहुविचारत्वाद्गुणप्रकरणभेदावुपेक्ष्य संज्ञा तावदुदाहियते । तत्र 'अयैष ज्योतिः । इत्यादिष्वशब्देषशब्दयोः पूर्वप्रकृतापेक्षत्वात्प्रकृतहान्यप्रकृतप्रक्रियाकल्पनदौर्बल्यादेक- स्यापि च दाक्षायणयज्ञादिवद्वक्ष्यमाणेन गुणयोगेनानेकनामधेयत्वसिद्धेः । न च गुणफल- संवन्धपरे वाक्ये सति कर्मान्तरं कर्मानुसारि चापूर्व तसिद्धयर्थानि चात्यन्ताश्रुतेतिकर्त- व्यतादीनि कल्पितानि भविष्यन्ति । कथंभावापेक्षया च ज्योतिष्टोमः सहस्रदक्षिणादि गृहन्न पारितो भविष्यति । न च कर्मान्तरविधावथशब्देन पूर्वापेक्षेण किंचित्फल- मस्ति । न हि ऋतुः क्रत्वन्तरमपेक्षते । न च ऋतूनां क्रमविवक्षेति वक्ष्यामः । तेन क्रमार्थमपि नाथशब्दश्रवणम् । न च संज्ञा भावनां ब्रवीति । नापि धात्वयों यंज- त्यादिवत्तदुपश्लिष्टः, येन तद्भेदबुद्धिः स्थात् । न चेय विधात्री श्रुतियन विहिते कर्मा. न्तरे पुरुष प्रवर्तयेत् । न चाप्रवर्तिते पुरुषे भेदः प्रतीनोऽपि ग्रहकत्ववद्विवक्ष्यते । यस्त्वत्र विधायकः स गुणाद्याक्षेपान्न कर्मम्वरूपे निपतति । न चेदसावाक्षिप्तस्ततोऽभ्यासा- देव भेदः स्यान्न संज्ञातः । 'फलसंबन्धोऽपि च संनिधौ त्वविभागात् 'इत्यनेन न्यायेन न । १ यथैव तृतीयपादे ' अयनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात्' इत्यधिकरणे एकस्यैव दर्शपूर्ण- मासाख्यस्य कर्मणः, अयनपदोकावृत्त्याख्यगुणयोगेन दाक्षायणयज्ञरूपसंज्ञान्तरमिष्यते तथैव ' अव पुनत्यम् , इत्यादिवक्ष्यमाणभाष्योतद्योतनादिगुणयोगेनैव स्यैव ज्योतिष्टोमस्य बहवः संज्ञा उपपयन्ते । मतों न कर्मान्तरस्वमित्यध्याहार्य पञ्चम्यन्तं पूरणीयम् । (अ.५ पा. ३. अ. १२) इत्यति शेषः। ३ एतेन सहसपक्षिणेन यजेत, इत्यत्र भयमाण आख्यातप्रत्यय इत्यर्थः । ४ (क. २ पा.३ स. २६)।

·[अ०२पा०२१०८] मीमांसादर्शने । ५२९ नामेते गुणा विधायिष्यन्ते । नैष दोषः । ज्योतिष्टोमस्यैवैतानि वाच- कानि । ज्योतिरिति ज्योतिष्टोमस्य प्रतीकमुपादीयते, विश्वज्योतिरिति । त्रिवृदादीन्यस्य ज्योतींषि वाक्यशेषसंकीर्तितानि । तानि सर्वाण्यस्य । तेनासौ विश्वज्योतिः सर्वज्योतिश्च ज्योतिष्टोम इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्त ब्रूमः । संज्ञा हि तिस्रो भेदिकाः । तेषां ज्योतिरायाः । उत्पत्ति- कमान्तरबुद्धिं करोति । यद्वा दधिगोदोहनादिवत्प्रकृतकर्माश्रयात्सहस्रदक्षिणादेर्गुणा- देवैतत्फलमित्यध्यवसानादकर्मान्तरत्वम् । ज्योतिरादिषु त्वयमपरो विशेषः । यज्ज्योतिष्टो. मनामैकदेशत्वेन तद्बुद्धयनपायः। तथा 'वसन्ते वसन्ते ज्योतिपा' इति तत्र तत्र प्रयोगो दृश्यते । तस्माच्छब्दान्तराभ्याससंख्यापूर्वकर्मायोग्यगुण प्रकरणान्तराणामभावादभेद इति प्राप्तेऽभिधीयते । अनुक्ते कर्मशब्दे या संज्ञा पूर्व प्रवर्तते । न वस्त्वन्तरबुद्धेः सा कथं चिदपनीयते ।। या झुत्पन्ने पूर्वांच्चारित आख्यातशब्दे संज्ञा प्रवर्ततं, सा पूर्वमेवाऽऽख्यातेन भंदा- भेदयोरन्यतरत्र निश्चये कृते पश्चात्प्रवर्तमाना न भिन्द्यात् । इयं पुनरुत्पत्स्यमानसंयुक्ता संख्यावच्च पृथक्त्वनिवेशिनी । कथम् । सर्वत्रैव तावदनंकानिकशब्दयारन्याय्यत्वादो- न्तरदर्शनात्संज्ञान्तरमपेक्षते । संज्ञान्तरदर्शनाचार्थान्तरत्वं, तच्चोभयमपि बलीयसस्तद्वाधक- प्रत्यभिज्ञानाद्वाध्यते । यावत्तु ताम्बावकविज्ञानं नास्ति तावदनपोदितमात्मागक भेदज्ञा- नमास्ते । तदिह पूर्वप्रस्तुतज्योतिष्टोमविलक्षणमनन्तरम् 'अर्थप गौः' इति संज्ञान्तरमुच्चाये. माणमेव पूर्वसंबन्धानुभवाहते तत्र बुद्धिमनादधदात्मानुराजतप्रत्याय्यार्थान्तरद्धि करोति । तत्र प्रागा वा संज्ञी स्थादित्यन्विष्यमाणे यावन्तः प्रागुच्चारिता यजतयस्ते सर्वे ज्यो- तिष्टोमवुद्धायविच्छिन्नायां प्रवृत्तत्वात्तद्विपयत्वेनावारिता नार्थान्तरत्वं संज्ञान्तरभाक्त्वं वा लभन्ते । यस्तु प्रस्तूयमानः स यद्यपि फलगुणोपबन्धादन्यत्र व्यापते विधायके तद- शन न भिद्यते तथाऽप्यसंबद्धपदव्यवायन्यायेन गोशब्दे पूर्वत्रानिविशमाने तबुद्धा- वननुपज्जमानायां प्रकरणविच्छेदे ज्ञातेऽर्यान्तरकलुषितायां च बुद्धी निपतत्संज्ञान्तसवि- रुद्धं च ज्योतिष्टोमं गन्तुमशक्नुवन्विच्छिन्नानुसंधानादर्थान्तरे वर्तते । तथा हि- संज्ञानदीव्यवच्छिन्नो यनिः पूर्वं न गच्छति । न च पूर्वस्तमित्येवं बलादर्थान्तरं गतः ॥ 1 ज्योतिष्टोमशब्दस्यति पाठान्तरम् ।

·सतन्त्रघातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०८] वाक्ये होताः श्रूयन्ते । नासामिमाः पुनः श्रुतयः । तस्मादथेष ज्योति. रित्यपूर्वस्य कर्मणो विधायक वाक्यम् । अनुवादे हि सत्यप्रवृत्तिविशे- पकरमनर्थकं स्यात् । प्रकृतस्य च गुणविधाने विकल्पो भवेत् । तत्र पक्षे बाधः । न च ज्योतिरादयो ज्योतिष्टोमस्य बदितारः। समु. दायान्तराणि हो तानि । न चावयवेन समानेन समुदायान्तरं तदर्थमेव भवति । यथा शालाशब्दो गृहरचनः, तत्र न शालाशब्दसामान्यान्मा- लाशब्दादयोऽपि गृहवचना भवन्ति । यत्तु ज्योतिष्टोमस्य ज्योतिरिति प्रतीकमुपादीयत इति । प्रकरणसामाद्धि तत्र ज्योतिष्टोमशब्देन परो. क्षेणेकवाक्यता भवेत् । सा प्रत्यक्षं ज्योतिःशब्देन सहकवाक्यता बाधेत । न चैतन्याय्यम् । वाक्यं हि प्रकरणादलीयः। अथ पुन- रयं द्योतनार्थत्वाद्वा ज्योतिष्मत्त्वाद्वा कर्मान्तरे वय॑ति । विदादीनि ज्योतीपि तेषां सावल्यवचनो विश्वज्योतिः सर्वज्यो- तिरिति चेनि मः । न हि त्रिदादिषु ज्योतिःशब्दः प्रसिद्धः । एवं यक्ष एवं च सति अयशब्दः पूर्वमकृतापेदाणानन्तर्याद्यसंभवात्कर्मान्तराधिकारार्थ एवा. वगम्यते । एपशवोऽपि संनिहितप्रत्यक्षवचनः सन्यथैव न पूर्वप्रकृते तद्रूपत्वाद्वर्तते नयोत्तरे प्रस्तूयमानेऽपीत्यविशेषः । प्रकृतविच्छेदाप्रकृतप्रक्रिये च संज्ञाश्रुतिवशादाश्रीय- माणे निदापे । नासाभिमाः पुन श्रुतय , इति । प्रथमोचारितत्वान्नैव पुनः श्रुतित्वाशङ्काऽस्तीत्येवं वर्धते । नोपने कणि पुनः श्रूयन्त इत्यभिप्रायः । सम तमेव च वाक्यमनका भवेत् । अयंष ज्योतिरिति ह्यनुक्त्वाऽपि शक्यन्ते सहस्रदतिगादो गुणा विधातुम् । ककत्वपक्षे च द्वादशशतप्रभृतीनां सहस्र- दक्षिणा im. Srai FiliyiA1n.1.3111 नामा. - 11 51:31157. न च संज्ञागु . . 1." ...UNIO पुनःश्रुति..... अभेदावधारणान संज्ञाया भेत्तृत्वं संभवतीत्याशङ्कामाख्यातस्य विशिष्टविधित्वोपपत्तेरभेदावधारणा. शक्तत्व निराकतुममेदावधारणोत्तरकालत्वं पुनः शब्देनोच्यते नाऽऽवृत्तिरित्याशयेन समादधाति नो- त्पन्न इत्यादिना । अयं चात्र भाष्यार्थः । यद्यमिन्नतयाऽवधारिते कर्मणि पश्चाज्योतिरादिसंबावा. मिमानि श्रवणानि स्थुस्ततो न भियुर्न त्वाख्यातेनाभेदः शक्योऽवधारयितुमिति ।

·[अ०२पा०२०९] मीमांसादर्शने। ब्रुवन् प्रसिद्धिं वापत । यत्तु वाक्यशेषाज्ज्योतिःशब्दस्त्रिदादिवचन इति । तस्मिन्नेव वाक्ये स तत्र प्रयुक्त इति गम्यते प्रमाणान्तरेण न शब्देन । यत्र तु तत्प्रमाणान्तरं नास्ति, न तत्र वर्तितुमर्हति । यथा सिंहो देवदत्त इति सिंहशब्दो देवदत्तवचनः प्रमाणान्तरेण, न तु सिंहमालभेतेति यत्र, तत्र तु तत् प्रमाणान्तरं नास्ति । तस्मान विश्व- ज्योतिः सर्वज्योतिरिति च ज्योतिष्टोमस्य वदितारी । न चेज्ज्यो. तिष्टोम उच्यते, सर्वाणि कर्मान्तराणि इति ।। २२ ॥ [९] गुणश्चापूर्वसंयोगे वाक्ययोः समत्वात् ॥२३॥ (सि.) चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे समामनन्ति · तो पयसि दध्यान यति सा वैश्वदेव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम्' इति । तत्र संदिद्यते कियामिक्षा- गुणके कर्मणि वाजिनं गुणविधिरुन नस्माद्वाजिनगुणककर्मान्तररामिति । ज्योतिरादीनां ज्योतिष्टोमावयवत्वम् । न हि कण्वरथंतरावयवो रथंतरमिति निश्ची. यते । यत्तु · वसन्ते ज्योतिषा यनेत' इति प्रयोगो दृष्ट इति स प्रमाणान्तरावगमवशा- गौण इति द्रष्टव्यम् । न चेह ताक्प्रमाणान्तरमम्ति, येन तद्विषयत्वमवाम्येत । योऽपि त्रिवृदादिषु ज्योतिःशब्दप्रयोगः सोऽपि तव वाक्ये सामानाधिकरण्यादौ- पचारिक इति न सर्वत्र लम्यते । तथा हि । सिंहशब्दः क्वचिद्गीणो माणवादी निरूपितः । नाऽऽलम्मे श्रूयमाणोऽपि तदर्थः परिगृह्यते ।। तस्मान्मुख्यार्थपरिग्रहाद्वेदिका संज्ञेति सिद्धम् ॥ २२ ॥ ( इति-संज्ञाधिकरणम् ॥ ८॥) अतः परं प्राक्प्रकरणभेदाद्गुणनिमित्तो भेदाभेदविचारो वर्तिप्यते । चातुर्माम्येषु वैश्वदेवे पर्वणि · वैश्वदेव्यामिक्षा' इति द्रव्यदेवतासंयोगानुमित यागं विधायोच्यते 'वानिभ्यो वाजिनम् ' इति । तत्र संदेहः किं तम्मिन्नेव कर्मणि गुणविधिस्तानेनापि द्रव्यदेवतासंयोगेन यागान्तर कल्प्यते । तत्रोभयमपि द्रव्यदेवतं पूर्वत्र विधीयत इति पक्षः संभवनपि नोपन्यस्तः प्रमाणान्तरप्राप्ते कर्मण्यनेकगुणविधानस्य पौर्णमास्यधि- करणे निराकृतत्वात् । तेन वाजिनमेव केवलं किं पूर्वस्मिन्कर्मणि तया च देवतया संब- १ 'एतानि वाव तानि ज्योतीषि य एतस्य स्तामाः इत्येवं श्रुतिनिर्दिष्ट प्रदादिवचिस्तोमश. ब्दसामानाधिकरण्यरूपप्रमाणान्तरण ज्योतिःशादः स्तोमवाची गोण्या न शब्दशक्त्येत्यर्थः २ (अ० २ पा० २ अ० ३ सू. ३) अस्मिनिति शेषः ।

·OM- ५३२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते. [अ०२पा० अ०९] किं प्राप्तम् । गुणविधिरिति । कुतः । वाजेनानेन आमिक्षया वाजिनो विश्वेदेवास्तानन्ध वाजिनं विधीयते, तेनोभयं वैश्वदेवमामिक्षा वाजिनं च। तस्मिन्नेव च कर्मणि घाजिनगुणविधिः। यथा, अग्निहोत्रं जुहोतीत्युक्ते दध्ना जुहोति, पयसा जुहोति, इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । गुणश्थापक- तेन देवताभिधानेन संबध्यमानः कर्मान्तरं विदध्यात् । समे हि तदैते वाक्ये भवतः । उभे अपि अपूर्वयोर्यागयोर्विधातृणी । कथं पुनरपूर्वदे- ध्यत उत देवतान्तरेण यागान्तरेण चापूर्वेण संबध्यत इति । किं प्राप्त, पूर्वत्रैव वाजिन. गुणविधानमिति । कुतः । अनन्तरोपदिष्टेन वानेनान्नेन वाजिनः । विश्वे देवाः प्रतीयन्ते तच्च कर्मेह वार्जिनम् ।। वाजिनो नाम केचन नैव देवताविशेषाः प्रसिद्धाः । न चाप्रसिद्धाः पदार्था वाक्यार्थ निष्पादयन्ति । सर्वत्र समुदायप्रसिद्भावलभ्यमानायामवयवप्रसिद्धिगुह्यते । तदिह · वैश्वदेव्यामिक्षा' इत्यनेन वाक्येनाऽऽमिक्षावत्तया वाजिनो विश्वेदेवाः कल्पिताः । ते च वाजिनसंयोगेना. वगम्यमाना न शक्याः परित्यक्तुम् । ते च तेन पूर्वानुमितेन यागेनानुरक्ताः । तत्र वाजिनसंयोगान्यथानुपपत्त्या यागे कल्प्यमाने वाजिपदोपात्तयागातिक्रमकारणाभावात्त. त्सद्भावे चान्यविषयार्थापत्त्यनुत्थानात्स एव यागस्तदेवापूर्व सैव देवरे ति निश्चयान्न व्यतिरिक्तकलानं लम्यते । तस्मात्तत्रैव कर्मण्यामिक्षावानिनयोर्विकल्पः समुच्चयो वा । सत्यपि चोत्पत्तिवाक्यशिष्टत्वे निष्कृप्य यागं गुणान्तरं विधास्यते । यद्यपि च द्रव्यदे- वतासंयोगानुमितत्वादसौ न निष्कृष्टः श्रुतस्तथाऽपि क्रियात्मनाऽस्त्येवाऽऽनुमानिकी व्यतिरेकबुद्धिः । यागपदमेव वाऽत्रानुमीयते । तदाऽऽमिक्षापरित्यागेऽपि न विनश्यति । वाजिशब्दोऽपि च तदनुमितयागप्रतिपत्त्यर्थमेवोच्चार्यते । न हि तन्निरपेक्षो वानिवाजि- नसंबन्धोऽवकल्पते । कारकाणां परस्परसंबन्धाभावात् । तस्मान्न कर्मान्तरामिति । अत्रा- भिधीयते गुणान्तरावरुद्धत्वात्पूर्वकर्मण्यसंभवात् क्रियान्तरमतिं कुर्यादात्मसंगतये गुणः ।। अपूर्वः कर्मान्तरसंयोगानों वा गुणः कर्मान्तरं कल्पयति । वाक्ययोः समत्वात्-इतरे- १ वाजिनद्रव्यविशिष्टमित्यर्थः । २ द्रव्यदेवतानुरक्तत्वेनाप्यनुमितस्य यागस्य क्रियारूपतया कारकरूपाभ्यां द्रव्यदेवताभ्यां संभवत्येव निष्कर्ष इत्याशयः ।

·[अ०२पा०२१०९] मीमांसादईने । वताभिधानं यदेदानीमेवोक्त विश्वेषां देवानामनुवादो वाजिन्य पनि । तदुच्यते । इह विश्वेषां देवानां देवतात्वं कचिच्छ्रत्या, कचिद्वाक्येन । तद्धितनिर्देश श्रुत्या, चतुर्थीनिर्देशे वाक्येन ॥ यत्र श्रुत्या देवतास्वंतत्राऽऽ- मिक्षया सहकवाक्यत्वम् । यत्र चतुर्थी तत्र वाजिनेन । तत्रैषामेकत्र श्रुत्या देवतात्वं वाक्येन द्रव्यविशेषसंवन्धः । " . तरनिरपेक्षत्वात् । उभौ हि द्रव्यदे ।तासंयोगावात्मविरोधनान्योन्यावकाशमप्रयच्छन्ती पृथक्कर्मणी विधत्तः । सत्यं, पूर्वत्रासंभवन्गुणोऽन्यत्कल्पयति । कथं .नु पूर्वकर्मणा तद्दे- वतया. वा वाजिनं न संवध्यते । तत्कार्यवर्तिगुणावरोधात् । कथं न समुच्चयः । ' एकार्थास्तु विकल्पेरन् ' इति हि स्थास्यत्येतत् । विकल्प एवास्त्विति चेत् । न । अतुल्यबलत्वात् । तद्दर्शयति---श्रुत्या विश्वेषां देवानां तदुपात्तस्य च कर्मण आमिक्षासंबन्धः, वाजिनसंबन्धस्तु वाक्येन । सर्वत्रैव तावत्--- तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रवर्णेन चेष्यते । देवतासंगतिस्तत्र दुर्बलं च परं परम् ॥ आह । मन्त्रस्य तावदविधायकत्वालिङ्गवच्छृतितो दौर्बल्यं भवेत् । चतुर्थांतद्धित- योस्तु को विशेष इति वक्तव्यम् । तदुच्यते । देवतासंगतिः श्रुत्या तद्धितान्तात्प्रतीयते । चतुर्यन्तात्तु वाक्येन पदद्वयसमीपतः ॥ वैश्वदेवीति हि श्रुत्यैव देवतासंबन्धः प्रतीतः । इतरत्र तु 'वानिभ्यो वाजिनम् ' इति पदद्वयसामीप्यागम्यते । नन्विहाप्यामिक्षापदसंनिधानवशेनैव द्रव्यदेवतासंबन्धः प्रतीयत इति तुल्यं वाक्यगम्यत्वं भवेत् । अथ वैश्वदेवीति श्रुत्या देवतात्वं वाक्येन द्रव्यसंबन्धः स इहाप्यविशिष्टः । चतुर्थीश्रुत्या देवतात्वेऽभिहिते वाक्येन द्रव्यसंगतिमात्रकरणात् । अथ द्रव्यमात्रसंबन्धे तद्धितान्तेनैव कृते विशेषमात्रमामिक्षापदसंनिर्भविष्यतीत्युच्यते । तदप्यविशिष्टमितरत्रापि । वाजिभ्य इत्येकपदेनैव संप्रदान ब्रुवता संप्रदेयाद्विना तदनु- पपत्तेः सामान्यापेक्षे सति वाजिनपदसंनिधानेन विशेषमात्रप्रतीतेः । अपि च भवतु नाम तद्धितश्रुतेर्द्रव्यमानसंबन्धः । तत्र द्रव्यमानं वाजिनेऽप्यविशिष्टमिति न विरुध्यते । विशेषयोस्त्वामिक्षावाजिनयोर्विरोधः । तयोश्चोमयत्र वाक्यलम्यसंबन्धत्वादविशेषः । तेन विकल्पः प्राप्नोत्येव । तदुच्यते । नैव हि द्रव्यमात्रस्य तद्धितर्देवतोच्यते । अस्य शब्दाभिधेयस्य विशेषस्यैव देवता ॥ -- १ (अ० १२ पा० ३ अ० ४ सू०९)।

·५३४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते --- [अ०२पा०२०९) एकत्रोभयमपि वाक्येन । तदिह देवतात्वं प्रति श्रुतिवाक्ययोर्विरोषः। विरोधे च श्रुतिर्षलीयसीत्यामिक्षावाक्ये देवतात्वं विश्वेषां देवानां न. वाजिनवाक्य इत्यध्यवसीयते । विश्वे देवा देवताऽस्या इति हि न सर्वनाम्ना द्रन्यसामान्यमभिधीयते । किं तर्हि, संनिहितो विशेषः, स एव व्यवहारक्षमो नानिरूपितं द्रन्यमात्रम् । अतः प्रातिपदिकेन योऽर्थ उपात्तः स प्रमाणान्तरगम्यस्य द्रव्यविशेषस्य देवतेत्येतत्तद्धितेन श्रुत्यैवोच्यते । ततश्चान्ततिसंवन्धदेवतोपसर्जनद्रव्यविशेषप्रत्यये पदान्तरनिरपेक्षेण तद्धितान्तेन पदेन निर्वतिते कः पुनरंसी द्रव्यविशेषो. यस्य तद्धितेन देवतोक्तेत्यन्वेषणायामयमित्या- मिक्षापदेनोपनीयते । तत्र यदा तावत्यागेव विशिष्टप्रत्ययात्संबधोऽभिहितस्तदा न लक्ष्यमाणो भवति । अथापि प्रकृतिप्रत्यययोः स्वार्यवृत्तयोरेव नैरन्तर्यादन्तराले संबन्धोऽवगम्यमानो भवति । तथाऽप्यत्रैकपदस्थत्वात्पदद्वयसनिधिगम्याङ्कलीयाश्विज्ञाय- मानः श्रौत इत्युच्यते । तेनैती द्वौ संबन्धावेको न्यदेवताबन्धोऽपरो विशेषणविशे. प्यभावः । तत्र पूर्वः श्रोत उत्तरो वाक्य लक्षण इति विशेषः । अतश्च वात्र नीलो- पलादिवदर्थद्वारं वैश्वदेव्यामिक्षाशब्दयोविशेषणविशेष्यत्वं, किं तर्हि ॥ आमिक्षा देवतायुक्तां वत्येवेष तद्धितः । आमिक्षापदसानिध्यात्तस्य विषयार्पणम् ॥ नैवात्र तद्धितान्तेनैकोऽयोऽभिहित आमिक्षापदेनान्यः पश्चात्तयोविशेषणविशेष्यता, तद्धितान्तवाच्यस्य प्रथमप्रतीतेः। किं तहि तद्धितान्तस्गानुपयुक्तानभिधानशक्तेरेव प्रती- क्षमाणस्योपपदेन विषयदानमा क्रियते । तेनाऽऽमिक्षापदसंनिधिबलाद्वैश्वदेवीशब्द एवं तामभिधत्ते । न चेदानीमामिक्षापद- स्यानुवादत्वम्, तेन विना तद्धितान्तम्य तद्विषयत्वाप्रतीतः । न च वाक्यार्थत्वं तद्धि तान्तपदार्थस्य पृथगप्रसिद्धेः । न हि द्वौ स्वतन्त्री पदार्थावगृहीत्वा वाक्यार्थः प्रतीयते। तेनाभिधेयोपनयनमात्रकारित्वान्न तद्धितश्रुतेरामिक्षापदेनार्थविप्रकर्षः क्रियते । तथा चाऽऽह । श्रुत्यैवोपपदस्यार्थः सर्वनाम्नाऽभिधीयते । तदर्थस्तद्धितेनैव प्रयाणामेकवाच्यता ॥ तेन यैवाऽऽमिक्षा सैव देवतासंबन्धं यास्यतीत्येवमुक्ता सती वैश्वदेवीशब्देनोच्यते । तेन शब्दयोरेवात्र सामानाधिकरण्यं नार्थयोः । इतरत्र तु- १ उपपदसर्वनामतद्धितानामैकार्य पूर्वाचार्यसंमतिं दर्शयति-तथा नेत्यादिना । २ शक्त्यैवेत्यर्थः।

·[अ०२पा०२४०९] मीमांसादर्शने । ५३५ नं प्रातिपदिकेनोक्तं न विभक्त्या हविः स्वतः । न वाऽस्य देवतायोग इति वाक्यात्प्रतीयते ॥ वाजिभ्य इति तु नात्र प्रातिपदिकेन विभक्त्या वोमाभ्यां वा द्रव्यसामान्यविशेष- तत्संबन्धानामन्यतममप्यभिधीयते । किं तर्हि प्रातिपदिकार्थः संप्रदानमित्येतावन्मात्र. मित्युक्तम् । तत्र न कचिद्र्व्यसंबन्धः पहेऽन्तर्गत इत्यवश्यं वाक्येनेव वानिनपदसा- मीप्यात्प्रत्याययितव्यः । अपि च । यथेहास्यपदार्थोऽपि तद्धितेऽन्तर्गतः स्मृतः । न संप्रदानमभ्येति चतुर्थेवं विधीयते ॥ 'साऽस्य देवता' इति अन्य पदार्थे देवतातद्धितो विधीयते; नत्वेवं तत्संप्रदानमस्येति चतुर्थी विधीयते, येनास्य पदार्थोऽप्युपादीयेत । किं तर्हि, संप्रदानमात्रमेव तदभिधेय- त्वेनोक्तं तथा च प्रतीयते । तेन त्वन्यथानुपपद्यमानेन संप्रदेयविषयमाकाङ्क्षामात्रं केवल. मुत्पाद्यते । न चैतावताऽभिधेयत्वं भवति, सर्ववाक्यार्थानां पदार्थत्वप्रसङ्गात् । आका- क्षया त्वेतावक्रियते । येन पदान्तसंचार सत्ति संबन्धो जायते । निराकासत्वे पुनः सोऽपि न स्यात् । तेन यद्यपि नतु श्रुत्या देवनात्वमुक्तं तथाऽपि द्रव्यसंवन्धों वाक्ये. नैव । तत्र चास्माकं विवाद इति दुर्बलो कजिनसंबन्धः । किं च । श्रुत्यर्थः संनिकृष्टत्वं वाल्यार्थो विप्रकृष्टता । विप्रकृष्टप्रकारोऽतः सर्व एव प्रपञ्च्यते ।। सर्वप्रकारमामिक्षासंबन्धस्य संनिकर्षलक्षणं श्रीतत्वम् । वाजिनसंबन्धे च विप्रकर्ष द्वाक्यीयत्वं ना, यहापि तावद्रव्यविशेषस्य तद्धितो न ब्रूयाद्देवतात्वं, तथाऽपि सामान्यन्य तापद्रवीति, न चतुर्थ्यन्तेन सामान्यमप्युच्यत इति विशेषः । यत्तु सामान्यं वाणितऽपविरुद्धमिति, तदयुक्तम् । वैश्वदेवीति हि स्वीप्रत्ययेन समानपदगतेनैव स्त्रीद्रव्यं किमपि संनिहितमित्यवधार्यते । न च वामिनस्य स्त्रीत्वं संनिधिर्वाऽस्तीत्यनाश्रयणम् । अपि च । वानिभ्यो वाजिनं कुर्यादिति नगास्ति संगतिः । तत्र तत्सिद्धरे अश्यं दानासाहारकल्पना ॥ कर्तव्यतावचनमामिक्षावाक्ये मध्याह राप्रयोगवचनाहा लब्धव्यमिति न पर्यनुयु- । १पा. सू. (४-२-२४) २ भाध्यस्थश्रुतिवाक्यशब्द। यथाश्रुतार्थपरतया व्याख्यायाधुंना सनिकृष्टविप्रकृष्टार्थपरतवा व्याकरोते-किंचेत्यादिना ।

·५३६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२१०९] ज्यते । ' वाजिम्यो वाजिनम् । इति तु ददातिमनध्याहृत्य न शक्यः संबन्धः प्रत्येतुं यथा वैश्वदेव्यामिक्षेति । कुतः । नाम्नां द्विधैव संबन्धः सर्ववाक्येष्ववस्थितः । सामानाधिकरण्येन पठ्या वा प्रतिपाद्यते ॥ न चात्र सामानाधिकरण्यं षष्ठी वा पश्यामः । न च वाजिम्य इति कारकविभक्तिः क्रियापदादन्येन संबध्यते । न चेह तदुपात्तम् । तत्राध्याहारकल्पनादेको विप्रकर्षः । त्रिपदसंबन्धगौरवादपरः । इतरत्रापि यनिकल्पनादविशेष इति चेत् । न । तस्य संव. न्धोत्तरकालानुमेयत्वात् । वैश्वदेव्यामिक्षेति हि निप्पन्ने संबन्धे यनिरनुमीयते न तदधीना संबन्धप्रतीतिः । तव तु परस्वत्वापादनासंभवात्स च भविष्यत्यर्थसंबन्धार्थम् । आदि- तश्च द्रव्यदेवतापदैकवाक्यत्वसिद्धये ददातिरिति विशेषः । कल्पिते च ददातो कार- कयोः परस्परसंबन्धाभावात्तेन तावत्सह संबन्धः । तत एकार्थत्वात्परस्परनियम इति विप्रकृष्टता । न त्वामिक्षायां तद्वत्किचिदिति संनिकपः: । सत्यपि च वाजिनाजिनयोः साक्षात्संबन्धे वैयधिकरण्याद्विप्रकृष्टत्वम् । वैश्वदेव्यामिक्षेति तु सामानाधिकरण्यासंनि. कृष्टता । तथा च वक्ष्यति — समर्थतराणि हि समानविभक्तीनि भवन्ति दुर्बलो विविभ- क्तिरिति । किं च । संप्रदानत्वमात्रं च चतुर्थी वाजिनां वदेत् । देवता लक्ष्यमाणा तु पुनर्दृरेण वाजिने । न हि तद्धितवद्देवतायां चतुर्युत्पत्तिः स्मर्यते । के तर्हि, संप्रैदाने । न च संप्रदा- नस्यैव देवतात्वं, मा भूत् हिरण्यमात्रेयाय ददाति ' इत्यत्राऽऽत्रेयो देवता । यदि च देवतासंप्रदानं स्यात्ततो यागदानयोरभेद एव स्यात् । प्रतिग्रहे व्यापृतं च कारक संप्रदान भवति । न च देवतायाः प्रतिग्रहीतृत्वं संभवति । तेनावश्यं यः संप्रदानत्वा- प्राग्मावी तर्दुदेशः स चतुर्थ्या लक्षयितव्यः । यद्वा परस्वत्वापादनसंबन्धोत्तरकालभा. व्यैश्वर्य, तादात्म्यप्रसिद्धेर्देवतात्वस्य । यद्यप्यनिराकरणात्मकसंप्रदानमेव देवतेत्यम्युप- गमस्तथाऽपि सामान्येन व्यभिचारिविशेषलक्षणाद्विप्रकृष्टत्वम् । अपि च । चतुर्थीपञ्चमीरूपसंदेहाद्विप्रकृष्टता । तद्धितम्य त्वसंदेहान्न बुद्धिर्विप्रकृष्यते ॥ वानिम्य इति रूपसामान्यात्प्रसक्तं सद्यावत्पञ्चमीत्वमपनीय चतुर्थीत्वं साध्यते तावन्मतितिक्षेपः । ननु तद्धितेऽप्यनेकापत्याद्यर्थसंदेहात्तुल्यमेतत् । विषम उपन्यासः । १ (अ० ३ पा० १ अ० ६ ० १२ ) अत्रत्यभाष्यसमति दर्शयति वक्ष्यतीत्यादिना । २ पा० स० (२-३-१३) चतुर्थी संप्रदाने इति स्मृत्येति शेषः । ३ तदुद्देश इति तस्याः देव. ताया उद्देश इत्यर्थः । तथा च प्रतिग्रहीतत्वे सति त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यस्वरूपसंप्रदानत्ववाचिन्या चतुा तदेकदेशभतं, हविस्त्यागकालीनवतुर्थन्तपदोच्चारण कर्मवरूा देवतावं. लक्षणयैव प्रति, पापत इत्याशयः। .

·[अ०२पा०२०९] मीमांसादर्शने । ५३७ शब्दसंदेहो मयोपन्यस्तः, त्वयाऽर्थसंदेहः । सर्वथा तात्तद्धितत्वमसंदिग्धम् । अर्थः पुनर्योग्यत्वादितरासमवेन देवतात्मको निर्णेष्यते । भवतस्तु निर्णीतेऽपि शब्दे चतुर्थ्य. नेकत्वादुपपदकारकलक्षणसंदेहादस्त्येव विप्रकर्षः । तेनाथसंदेह उभयोः समत्वान्नक- श्योद्यते । शब्दसंदेहस्त्वसाधारणत्वाच्चोदितः । किंच । आमिक्षोत्पद्यमानेन कर्मणा सह युज्यते । ततो वाक्यान्तरोपात्तमुत्पन्नेन तु वानिनम् ॥ यथा चोत्पत्तिशिष्टस्य बलीयस्त न च क्रियामात्रं निष्कृष्य गुणान्तरं विधातुं शक्यते तथोक्तं चित्रधिकरणे वैश्वदेवाधिरणे च । वैश्वदेवाधिकरणान्यायेन च प्रकरण- मपेक्षितव्यमपरं वाजिनवाक्येन । कुतः । द्रव्यदेवतसंबन्धो यागमात्रमपेक्षते । आमिक्षायाग एवेति तत्र प्रकरणाद्भवेत् ।। वाजिनं हि विना यागेन बाजिभिन संबध्यत इति कंचिद्यागमपेक्षते । तत्र यदा- मिक्षायागस्यैव तदप्यङ्गमिति कल्प्यते तत्प्रकरणात् । ततश्च यद्यपि वाक्येनेवाऽऽमि- क्षायागे विश्वे देवा विधीयन्ते तथाऽप्यन्यनिरपेक्षविहितत्वादामिक्षायाः प्रकरणसापेक्षवा. क्यविहिताद्वामिनालीयस्त्वं भवेदिति विशेषः । प्रकरणानपेक्षयागसंबन्धे चान्येषामि- हाप्रतीतेरपूर्वयागः संबन्धी भवतीति भेदः । न चैवमादीनामनुपात्तपुरुषव्यापाराणामन- नुमिते यागे वाक्यान्तरापेक्षाऽस्तीत्युक्तमाग्नेयादिषु । विश्वे देवाश्च रूढ्यैव संबध्यन्ते पयस्यया । वाजिनेन तु संबन्धो भवेदवयवानुगः ॥ वाजिन इति ह्यवयवप्रसिद्धचा विश्वे देवाः प्रत्याय्यन्ते । वाक्यार्थवञ्चावयवार्थी समु. चित्य संबन्धं कल्पयित्वा सा भवन्ती श्रुतिमात्रोपनिपातलभ्यायाः समुदायप्रसिद्धेर्दु- बेला भवतीति दुर्बलतरः संयोगो वाजिनस्य । वानिशब्दोऽपि वाऽश्वादी सुनिरूढः स्वभावतः । क्लेशेनैव विना कार्याद्विश्वदेवेषु वर्तते ।। देवतात्वं नाम यस्यैव शब्देनोक्तं तस्यैव योग्यस्यायोग्यस्य वा भवतीति न जाति- निमित्तं, येनायं बाजिशब्दो बलादन्यत्र नीयेत । अतश्च वाजिशब्दोऽश्वानां देवतात्वं वदन्विना कार्येण दुर्बलयाऽवयवप्रसिद्धया विश्वदेवेषु कल्प्यत इति विश्कर्षः । सत्यप्यवयवार्थे च वाजिन्यन्याऽपि देवता । पुरोडाशादिनेत्येवं क्लेशात्प्रकृतनिश्चयः ॥ १(अ० १ पा० ४ अ २)२ (अ० १ पा० ४ १० १०) ·५३८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा.११.१] तेनावगम्यतेऽप्रकृतेन देवतापदेनास्य संबन्धं इति । तस्मात्कर्मान्तर- मिति ॥ २३॥ सर्वे धन्यादयः पुरोडाशादिभिरत्नैर्वा निनो विज्ञायन्ते । तत्राऽऽमिक्षायां तावदन- शब्दः प्रयुक्तो न पुरोडाशादावित्येकः क्लेशः । पुनरपि चाऽऽमिक्षामात्रग्रहणे सति वैश्वदेव्याऽऽमिक्षयेव तद्वतां ग्रहणमित्यपरः। ततश्च स्वरसेन श्रुतिरन्यत्रापि वर्तमाना सती प्रकरणेनेव विशेष स्थापयितव्या । न च तत्र किंचिनिमित्तमस्तिं । गुणमावेनोपादीय- मानत्वाद्देवतायाः । संस्कार्यत्वे च 'वीहीन्प्रोक्षति' इत्यादिष्विव कथंचिदपूर्वसाधन- लक्षणायां प्रकृतग्रहणं भवेत् । न चात्र तदस्ति । विनाऽपि तेन कर्मणः प्रयोजनवत्त्वो- पपत्तेः । कामं वाजिनस्यैव प्रतिपत्तिः संस्कारो भवेन्न देवतायाः । प्रकृतग्रहणे चाग्न्या- दीनां सद्भावादनवधारणम् । अथ विश्वदेवेषु सर्वे संगृहीता भविष्यन्तीति तेषां ग्रह- णम् । तदयुक्तम् । सर्वसंग्रहस्याप्रमाणकत्वात् । बहुवचनश्रुत्या सर्वग्रहणमिति चेत् । न । तस्य त्रिष्वेव चरितार्थत्वात् । न च विष्ववधारणज्ञानमिति चेत् । न । 'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत्' इत्यवधारणहेतुसद्भावात् । तस्मान्न विश्वेदेवग्रहणे किंचित्प्रमाणम् । साकाङ्क्षा च देवता द्रव्येण संबध्येत । सा चात्र वानिशब्देन द्रव्यवत्येवोपादीयमाना निराकासन प्रत्यायितेति न द्रव्यान्तरसंवन्धं क्षमते । तस्मादतुल्यबलत्वम् । किं प श्रुत्येव समवायित्वं देवतानां स्वकर्मसु । विश्वदेवश्रुतिस्तत्र वानिशब्देन दुर्लभा ।। यदि हि बानिनयागेऽपि विश्वे देवा एव देवतात्वेनाभ्युपगम्यन्ते ततोऽवश्य निगम. स्थानेषु विश्वेदेवश्रुतिरेवोच्चारणीया । सा चात्र विधिशब्देऽनुचारितत्वादशक्या ल. ब्धुम् । तत्रैवं क्लेशेन लभ्येत । वानिशब्दः किंचिदर्थं वदति । सोऽपि रूपासमवाया- द्विश्वदेवशब्द लक्षयति । ततोऽसौ वाजिनत्यागवेलायामुच्चार्यमाणत्वेन विधीयत इति क्लेशः । तत्रापि चायन शब्दलक्षणायामविशेषात्सर्वे देवा निःशेषा देवा इत्यादयः सर्वे पर्यायाः प्राप्नुवन्तीति विश्वेदेवशब्दो दुर्लभः । न चान्यशब्दोचारणे तेषां देव- तात्वं भवति । विधिशब्दस्य मन्त्रत्वे भावः' इति वक्ष्यति । वाजिनशब्द एवात्र पुरुषः शास्त्रेण प्रवर्तित इति तदुच्चारणेनेव बानिनस्य देवता संपादनीया । ततश्च यद्यपि विश्वेदेवार्थ एवेह वानिशब्देनोच्यमानो देवता भवति, इतरत्र विश्वेदेवशब्देन तथाऽपि महेन्द्रन्यायेन विनियोगभेदाद्विस्पष्टं देवतापृथक्त्वमित्यपरोऽयं द्रव्यदेवतासंबन्धो विज्ञा- १ ( अ. १२ पा. २ म. १. सू. २५) । २ (अ. १० पा. ४ अ. १३ स. २३) ३ (भ. १ पा. १ अ. ५ स. १६) अत्रत्सन्यायेनेत्यर्थः ।

·, [म.१पा०२१०११] मीमांसादर्शने। अय यदुपणितं यथा अमिहोत्रं जुहोति इत्युक्ते, दध्ना जुहोति, इत्येवमादयो गुणविषय इति । तत्रोच्यते- [१०] अगुणे तु कर्मशब्दे गुणस्तत्र प्रतीयेत ॥२४॥ सि. युक्तं यत्तत्र गुणविधानं न तत्राप्रकृतेन केनचिद्गुणेन संबन्धः । प्रकृतेन त्वस्ति यागेन । तस्मादनुपवर्णनमेतत् । अथवा, अधिकरणान्तरम । दध्ना जुहोति इत्येवमादीनि कर्मान्त. राणि विकल्पपरिजिहीर्षयाऽवकल्प्यन्ते । तदेव तु कर्म जुहोतीतिभन्दा- दरगम्यते, न कर्मान्तरम् । तस्मात्तत्रैव गुणविधिर्वचनादिकल्पचेति सिदम् ॥ २४ ॥ [११] फलश्रुतेस्तु कर्म स्यात्फलस्य कर्मयोगित्वात ॥२५॥पू. अमिहोत्रं प्रकृत्य समामनन्ति दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् इत्येव- मादि । तत्र संशयः। किमग्निहोत्रहोमादोमान्तरं दध्यादिहोम उत दध्या- देर्गुणात्फलमिति । पते । न च प्राप्त कर्मण्यनेकार्थगुणविधानं संभवतीत्युपपनमेतत्, गुणवापूर्वसंयोगे भेदक इति ॥ २३ ॥ (इति-गुणाधिकरणम् ॥ ९ ॥ ) अगुणे तु कर्मशब्द इति प्रत्युदाहरणसूत्रम् । भन्येनानवरुद्धे हि गुणो यत्र विधीयते । तस्मिन्गुणविधिः शक्य इति कर्म न मिद्यते ॥ २४ ॥ (इति गुणप्रत्युदाहरणाधिकरणम् ॥१०॥) 'अमिहोत्रं जुहोति ' इति प्रकृत्य दध्नेन्द्रियकामस्य' इति श्रूयते । तब संदेहः । कि पूर्वस्मादिदं कर्मान्तरमुत तस्यैव गुणात्फलमिति । द्वयमेव पुरस्तादवस्थितम् । अगु. गोत्पत्तो कर्मणि तत्रैव गुणः । सगुणोत्पत्तौ तु प्रकारान्तरेण चाविधीयमानानेकगुणसं. गतो सत्यां कर्मान्तरत्वमिति । तदिहागुणश्च कर्मशब्दोऽनेकार्थोपादानं च वाक्ये श्रूयते । तेन संमवासमवयोः संदेहः । तत एतसिद्धयर्थमिदं विचारयितव्यम् । किमिह होमा- कलमुत गुणात् । किमर्थं पुनः 'गोदोहेनेन पशुकामस्य' इत्येतद् वृत्त्यन्तरोदाहृतमतिक्रम्यते । भेदाभेदयो- गोदोहनमिति-पात्रविशेषसंहा।

·५४० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते-[अ०२पा०२०११] .. रनुपयोगात् । क्रत्वर्थपुरुषार्थविचारे हि तस्यैतस्य वोदाहरणेन कश्चिद्विशेषः स्यात् । इह तु भेदाभेदलक्षणे तदनुगुणमुदाहर्तव्यम् । न च प्रणयनस्य देशान्तरप्राठिसंस्कारा. त्मकत्वाद्भदाभेदयोर्विशेषः। यदि च गोदोहनात्फलं यदि च तद्वतः प्रणयनादुभयथाऽपि तादृगेवानुष्ठानम् । इह पुनर्यदि गुणात्फलं ततः सायंप्रातराहुत्योरेव दधि प्रयोक्तव्यम् । अथ होमाततो नैयमिकहोमव्यतिरिक्तमनियतकालं दधिसाधनकं होमान्तरं सकृदेव दर्विहोमत्वादपूर्व क्रियत इत्यस्ति भेदज्ञाने विशेषः । ननु च होमादपि फले । संनिधी त्वविभागात्' इत्यनेन न्यायेन र्गयावज्जीवयोरिव तदेव कर्म विधीयते । नैतदेवम् । नामाविभागः स्यात्कर्मणः प्रत्यभिज्ञया । ततस्तदेव कर्म स्यादन्यथा भेदनिश्चयः ।। फलनिमित्तादौ हि विधीयमानं कर्मानुत्पन्नं तैः संबन्धुं न शक्नोतीत्यायुत्पत्ति. विधित्वमप्यनुभवितुमुपक्रमते । तत्र याद बलीयस्या विपरिवृत्त्या ताद्रूप्यादप्रव्युतया पूर्व- कोत्पत्तिरूपं स्थाप्यते तत्रोत्पादकशक्तिविरोधात्प्रत्यभिज्ञानबलेन तदेव कर्माध्यवसीयत इति न भिद्यते । यदा तु पूर्वकर्मरूपात्किचिदप्याधिक्यं विज्ञायते तदा नैवाविभागंज्ञान- मस्तीत्यर्थादुत्पत्तिविधिर्भवन्नन्येन तद्रूपोत्पत्तिसमर्थेन विध्यन्तरेणानिवारितशक्तिः सत्य- प्यन्यपरत्वेऽनुपादेयं प्रत्युपादानात्कर्म भिनत्ति । न च 'दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् इत्यत्रेन्द्रियं प्रत्युपादानाद्दधिविशिष्टहोमान्तरबुद्धिर्भवन्ती केनचित्तद्रूपोत्पत्तिमुपस्थाप- यता वार्यते । कुतः । होमो हि प्रकृतः शुद्धः स्ववाक्यादवधारितः । सोऽस्मिन्दधिविशिष्टत्वाद्विभागेनैव गम्यते ।। . ' अग्निहोत्रं जुहोति ' इति होमः शुद्ध उत्पन्नः, इह च दधिविशिष्टः श्रूयते, तेनाविभागादित्यस्याभेदहेटोरसिद्धत्वाद्भिद्यते । ननु ' दना जुहोति' इत्यस्त्येव दधि- विशिष्टो होमः । न । तस्यानुत्पत्तिवाक्यत्वात् । येन तावदसावुत्पादितो न. तत्र दधि- विशिष्टः, यत्र दधिसंबद्धस्तत्र नोत्पादितः । तत्संनिधेर्गुणार्थेन पुनः श्रुतिरिति साधित- त्वात् । उत्पत्तिवाक्येनैव च फलवाक्यस्योत्पादकत्वं प्रतिबध्नता कर्मान्तरत्वं निराक्रि. १ चतुर्थाध्याय इत्यर्थः । २ कश्चिद्विशेष इति-कर्मणः फलसंबन्धे दधिगोदोहनादेः-ऋत्वर्थ- त्वात्फलकामना विनाऽनुष्ठानम् । विकृतौ चातिदेशः सिध्यति। गुणस्य फलसंबन्धे तु पुरुषार्थत्वात्रोक्त- प्रयोजनांमत्यनुष्ठाने विशेषः स्यात् । तथाऽपि ऋत्वर्थषुरुषार्थचिन्ता चर्तुथ एव संगता नेहेत्याशयः । ३ ( अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० २६) । ४ ( अ० २ पा० ३ अ० १३) इत्यति शेषः ।

·[म०२पा०२१०११] मीमांसादर्शने । ५४१ - . यते न गुणवाक्येनानुत्पादकत्वात् । उत्पत्तिवाक्येनैव च सर्वाणि प्राकरणिकानि गुण- फलनिमित्तवाक्यानि संवध्यन्ते न परस्परेण । कुतः तान्युत्पत्तिमपेक्षन्ते सा चाव्यवहिता यतः । गुणादीनां त्वसंबन्धाद्व्यवधिः स्यात्परस्परम् ।। अनुत्पन्नस्य गुणादिमिरसंबन्धादुत्पत्तिः सर्वैरपेक्ष्यते । न तु परस्परापेक्षायां कि- चित्कारणमस्ति । सैव च सर्वत्रानुस्यूतत्वादसंबन्धिनाऽव्यवधीयमाना संबध्यते । गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धे सति एकेनापि व्यवहितानामननुषङ्गान केनचिदेकवाक्यत्वमस्तीति न · देनेन्द्रियकामस्य ' इत्यत्र · दध्ना जुहोति' इत्येतदुपतिष्ठते । वक्ष्यति चैतत् ' एकस्य तूमयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ' इत्यत्राधिकरणे । तत्रैतत्स्यात् । सेवोत्पत्तिर्वाक्या- न्तरेण दधिमती कल्पिताऽनुषन्यमानाऽत्र भेदबुद्धिं निराकरिष्यति । तदनुपपन्नम् । एवं हि सति- वाक्यान्तरेण तत्कर्म यथा दध्ना विशेषितम् । तण्डुलादिमिरप्येवमिति नैकात्मिकं भवेत् ॥ उत्पत्तिवाक्ये तावत्केवले निरीक्ष्यमाणे शुद्धहोमावगमादप्रत्यभिज्ञानम् । अथ प्राकरणिकगुणवाक्यानुरक्तमालोच्यते तथाऽपि तण्डुलादिद्रव्यविशिष्टत्वान्नैव केवलदधि- युक्ते वाक्येऽस्ति प्रत्यभिज्ञानम् । अथ दधिसद्भावमात्रापेक्षिणीन्द्रियकामवाक्ये सत्यपि तण्डुलादीन्यनपेक्षितत्वादसत्तुल्यान्यनाश्रित्य केवलं दधि ग्रहीष्यत इति । तथा सति तदेवाऽऽपतितं भवति। ' दध्ना जुहोति ' इत्येतदेव वाक्यं केवलं गृह्यत इति । निवा. रितं चैतत् । अपि च दध्यत्र दशमं पक्षं तद्धामस्य विशेषणम् । नित्यं चेन्द्रियकामस्य तेनापि न निरूप्यते ॥ यद्यपि तावद्दध्यादीनि नित्यं होमे समुच्चीयेरन् तथा सति विचित्रमपि कमैकदेश. ग्रहणेन चोदितमिति कथंचित्कल्प्येत । दध्यादीनां तु वैकल्पिकत्वादेकैकस्यैव दशमे पक्षे होमाङ्गत्वम् । अतश्च दधिवाक्येऽप्यालोच्यमाने पाक्षिकं दधि दृश्यते । नित्यवच्च तदिन्द्रियकामहोमे श्रूयते । तस्मादपि न प्रत्यभिज्ञायते । न च यदा दध्ना जुहुयादि- त्येवमनुवदितुं शक्यते । फलस्याविधेयत्वात् । एषा ह्यत्र वचनव्यक्तिः । यदीन्द्रिय- कामस्तदा नित्यं केवलदधिविशिष्टं होमं कुर्यादिति । न चासौ तादृगन्यतः प्राप्त इति १ म०४ पा० ३ अ० ३ ० ५)। २ आदिशब्देन-पयो दधि यवागश्च सपिरोदन- तण्डुलाः । सोमो मांस तथा तैलमापस्तानि दशैव तु ॥ इत्यादिना निर्दिष्टानि प्राह्याणि ।

·५४२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते-अ०२१०२०११] कि प्राप्तम् । होमान्तरमिति । कुतः । फलश्रुतेः । फलमिह श्रूयते । सब कर्मणो न्याय्यम् । किं दृष्टं हि कर्मणः फलं कृष्यादितो वीद्यादि। नेति ब्रूमः । न ह्येतदृष्टेनानेन सिध्यति । यदि दर्शनं हेतुः फलज्ञाने, मिद्यते । ननु होमरूपमात्रं तावत्प्रतिज्ञातं तत्प्रत्यभिज्ञानाच्चामेदसिद्धिः । यत्तु द्रन्यं न प्रत्यभिज्ञायते न तत्कर्मभेदकारणम् । तस्मात्तदेव कर्म गुणमात्राभ्यधिकं फले विधी. यते । नैतदेवम् । कुतः । प्राप्ते कर्मण्यनेकार्थविधिः पूर्व निराकृतः । त्वपक्षेऽनेकसंबन्धविधिश्चात्र प्रसज्यते ॥ दधिहोमसंबन्धं होमफलसंबन्धं च विदधद्वाक्यं भिद्यते । तेनावश्यं विशिष्टविधिर- म्युपगन्तव्यः । ततश्च सिद्धं कर्मान्तरत्वम् । यथैव चार्थादनियतानेकद्रव्यकत्वे प्राप्ते केवलदधिनियमादेकार्थविधानं, तथैव परस्परानपेक्षम्तण्डुलादिविधिवाक्यैवैकल्पिकदशद्र- न्यकत्वे कल्पिते तण्डुलादिन्युदासेन केवल दधिनियमकरणात् । न ह्यसावेतस्माद्वाक्या- दृते कथंचिदपि प्राः, तेन होमात्फले भवति कर्मान्तरत्वम् । अतः पूर्वपक्षः परिगृ. बते। कर्मशब्देऽगुणेऽप्यत्र कर्म भयो विधीयते । फलं हि श्रुतमेतस्मिन्कर्मतस्तच्च युज्यते ॥ समस्तमेव भावार्थाधिकरणं पूर्वपक्षः । तत्र ह्येतदवस्थिम्--आख्यातशब्दाः फल- पदेन संबध्यन्ते न द्रव्यगुणशब्दा इति । तस्मात्फलस्य कर्मयोगित्वात्फलश्रुतौ सत्यां कर्म विधीयते न कर्मणि गुणः । कथम् । प्रायस्तावगुणो नैव विधानं पुनरर्हति । अप्राप्तविधिपक्षेऽपि भवेद्वयर्था फलश्रुतिः ॥ तत्र नामागुणे कर्मशब्दे सति गुणो विधीयते । यत्र स गुणो न भवति । यत्र चार्थान्तरं न श्रूयते । न चेह दयमपि तदस्ति । दध्नो वाक्यान्तरेगेव प्रातत्वात् , फलस्य चाम्यधिकस्योपादानात् । अत आह–फलमिह श्रूयते तब कर्मणो न्याय्यमिति। तत्र किं दृष्टं हि कर्मणः फलमिति प्रश्नस्य द्विधा प्रतिमासः । एकस्तावनेति ब्रूमः । न खेतद् दृष्टेनानेन सिध्यतीत्यादेनिराकरणपरत्वेन सिद्धान्त- च्छायानुसारात्किमित्येतावानेव प्रश्नः । किमित्येतन्न्याय्यामित्यर्थः । इतर आह- दृष्टं हि कर्मणः फलमिति । तस्योत्तरं नेति ब्रूम इति । यदीत्यादि तावत्स्वयमेवाऽs. १ कान्तरमिति पाठान्तरम् । २ एवं चाक्यान्तरतोऽप्रामदधिनियमस्येव फलान्वयस्यापि विषेयतावश्यभावादपरिहार्यो वाक्यभेदोऽकर्मान्तरत्व इति थेषपूरणम् । ३ (म० २ पा. म. १)।

·५४३ [अ०२पा०२१०११] मीमांसादर्शने कृष्यादौ पदार्थे तदर्शनं न होमे । अथ कृषौ दृष्टमन्यत्रापि भवति । द्रज्यादपि प्रसज्यते । अथ कृषिसदृशाद्भवतीत्युच्यते कृषिसदृशो होमः । क्रियात्वान्न द्रव्यम् । असदृशं हि तदिति: होमोऽप्यसहशः। मन्त्रदेवतादिसाधनत्वाद्धोमस्य । लाङ्ग लादिसाधनत्वाच कृषः। त्यागा- स्मकत्वादोमस्य । पाटनात्मकत्वाच कृषः। अथ किंचित्साहश्यं गृह्यते । द्रव्यस्यापि सदनित्यमित्येवमादि किंचित्सादृश्यमस्ति । अथ द्रव्यादन्य. सदृशतरमस्तीति कृत्वा न द्रव्यं सशमित्युच्यते । होमादप्यन्यत्कृषः शक्यं निराकरोति-यावत्तस्मानवजातीयकम्वेतद्भवतीति । तत्र तु कथं तर्हि होमा. न्याय्यं फलमित्ययमैकान्तिकः सिद्धान्तवादिनः प्रश्नः । स चाऽऽत्मीयवचनोपसंहा- रादनन्तरं दुःश्लिष्टः प्रतिभातीत्येषैव ग्रन्थयोजना युक्ततरा । तच्च कर्मणो न्याय्य- मिति पूर्वपक्षवादिनाऽभिहिते सिद्धान्तवादी दधिपदानर्थक्यभयेन मावार्थाधिकरण- न्यायासंभवाच्छब्दस्यासामर्थ्य मन्यमानः पृच्छति-किं दृष्टं हि कर्मणः फलं कृष्यादित इत्यनेन न्यायेन सामान्यतो दृष्टेन होमात्फलं मन्यस इति । यद्यपि च चोदनाल. क्षणधर्माभ्युपगमादनुमानादीनामीदृशेष्वर्थेष्वसामर्थं स्थापितं तथाऽपि वेदार्थनिर्णये तेषां कारणत्वानिषेधात्तदर्थनिर्णयार्थमनुमानोपन्यासः । परः पुनर्भावार्थाधिकरणवासिता- न्तःकरण आक्षिपन्नाह----मा मे अध्यारोपमेवं दः । शब्दे सति न ह्यनुमानं ब्रवीमि । न चेतेन सामान्यतो दृष्टेनास्मदामिमतं सिध्यति । असिद्धानकान्तिकविरुद्धादिदोषदुष्टत्वा. दनुमानस्य । कथम् । यदि तावद्धोमः फलवाफलवत्तया दृश्यमानत्वादित्युच्यते ततः प्रतिज्ञातायकदेशत्वादसिद्धत्वम् । अथ कृप्यादीनां फलवत्तया दृश्यमानत्वादिति ततोऽप्यपक्षधर्मत्वम् । अथ विनव पक्षधर्मत्वाद्यदृच्छामात्रेण करूप्येत.. ततस्तव्येष्व- विशिष्टम् । अथ सादृश्यद्वारेणोपमया कल्प्येत तच्च सादृश्यं फलवद्भिः कृष्यादिमिः सह होमस्य क्रियात्मना विद्यते न द्रव्यस्याक्रियात्मकत्वात्, इति । तत्र द्रव्यस्याप्य- स्त्येव किंचित्सादृश्यमिति मनसि कृत्वा यदि प्रत्यासन्नावान्तरसादृश्यापेक्षया तमिरा. क्रियते ततः शक्यं प्रत्यासन्नतरापेक्षया होमस्यापि निराकर्तुमिति मन्यमान आह- होमोऽप्यसशः। साधनस्वरूपफलभेदात्कृषः । अथ किंचित्सादृश्यं गृह्यते-तद्रव्यस्यापि सदनित्यं द्रव्यवत्कार्यमित्यादिधर्ममेदा. दस्तीति पूर्वाभिप्रायविवरणम् । अथ द्रव्यादन्यत्स दृशतरमस्तीति-आपेक्षिकत्वात्सा- दृश्यस्य सुसदृशेऽपेक्षिते विप्रकृष्टं विसहर.मेव भवति । तेन क्रियात्वे कृषिहोमवतिन्य. पक्षिते विप्रकृष्टत्वात्सदनित्यादियुक्तं द्रव्यमसदृशमेवेत्युच्यते । तथा सति क्रियान्तरमपि - ·५४४ सतन्त्रवार्तिकशावरेभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०११ सहशतरमस्ति दृष्टार्थमिति कृत्वा होमोऽप्यसदृशः स्यात् । न चैतत्सिद्धं यत्कचिदृश्यते, तदन्यस्मिन्सदृशमात्रेऽष्टमपि भवितुमर्हतीति । यदि. यस्य कारणभूतं दृष्टं सिद्धे तत्साध्येऽपि कारणभूतमित्यवगम्यते । भवति तत्तस्य साधकम् । यन ज्ञायते कारणभूतमिति न तत्सदृशमपि साधकम् । तस्मात्सदृशमपि साधकमसांधकं वेति परीक्षितव्यमिति । अथ यत्कर्म तत्फलबद्दष्टम् । होमोऽपि कर्म तेनापि फलवता भवितव्यमिति । उपरते कर्मणि दृष्टार्थमोजनगमनाद्यवान्तरसादृश्यापेक्षया कृषिहोमयोर्विप्रकृष्टत्वादसादृश्यमेवेत्यकारणं स्यात् । आह च- नास्मिन्परमसाहश्यं दृश्यते कृषिहोमयोः । किंचित्सादृश्यदृष्टिस्तु द्रव्येऽप्यस्तीत्यनिश्चयः ।। न चैतत्सिद्धमिति- उपमानेन साधर्म्यमात्रानुमानेन वा सर्वधर्मप्राधिरनुमानोक्त- व्याप्यव्यापकभावनिरपेक्षाऽयुक्ता । सर्वपदार्थानामेकत्वप्रसङ्गात् । तथा चोक्तं-न हि देवदत्तस्य श्यामत्वे यज्ञदत्तस्य श्यामत्वं भवितुमर्हति । तथा हि । न सास्नानुगतिर्दृष्टा गवये सदृशे गवा । प्रकृतेश्च फलादीनि न यान्ति विकृति क्वचित् ।। यदि यस्य कारणभूतं दृष्टं सिद्ध-दृष्टान्तधर्मिणि, तत्साध्येऽपि-पक्षे, कारणभूतमिति गम्यते भवति तत्तस्य साधकमिति । अतो वचनात्कार्य- कारणयोरेव गम्यगमकभावो भाष्यकाराभिप्रेत इति केचिन्मन्यन्ते । तत्त्वयुक्तम् । अकार्यकारणभूतानामप्यनित्यत्वकृतकत्वादीनां गम्यगमकभावप्रसिद्धेः । कार्यकारणयो. रपि च न तथा कारणं गमकं व्यभिचारबहुत्वाद्यथा कार्यम् । तस्मालिङ्गमेव व्याप्य- स्वेन दृष्टं सपक्षे व्यापकस्यान्यत्र साध्यभूतस्य गमकत्वसंभावनया गृह्यमाणं कारणमि- त्युक्तमिति द्रष्टव्यम् । एवं च हेत्वधिकरणे व्याख्यातम् । तथा च विवृणोति तस्मा त्सरशमपि साधकमसाधकं वेति परीक्षितव्यमिति । यदि तर्हि परीक्षितेन च कारणेनाभिहितेन कार्यमिदमभिधीयते । दध्नेन्द्रियका- मस्य ' इत्यत्र वाक्ये यत्कर्म तत्फलवकर्मत्वात् कृण्यादिवत् । कर्मसाध्यं वेदं फलं फल- त्वाद्वीह्यादिवत् इत्येतदनुमानायाय यत्कर्म तत्फलवदिति, प्रतिसाधनाभिधानेना- १ (अ. १ पा. १ अ. १५. २) इत्यत्र भाष्यकारेणेत्यर्थः । २ (०१ पा२ अ०३) ·- [अ०२पा० २०११] मीमांसादर्शने ५४५ द्रव्याणां तत्संयोगानां च द्रव्यान्तरं फलं दृष्टमिति द्रव्यमपि फलव. स्यात् । अपि च कृपेर्नादृष्टमिति तत्सादृश्यारोमादपि नादृष्टं भवेत् । कृषिसादृश्यावा व्रीहिरेव भवेत्, नेन्द्रियम् । तस्मानैवंजातीयकेश्वेत. द्भवति दृष्टाददृष्टसिद्धिरिति । कयं तर्हि होमान्याय्यं फलमिति । उच्यते । शब्देनावगम्यते तत्फलं, यतः फलमिति शब्द आह ततो न्याय्यम् । होमाच फलमिति श्रुत्या शब्देन गम्यते, दध्नः फलमिति वाक्येन । श्रुतिश्च वाक्याबलीयसी । तस्माद्धोमात्फलमिति न्याय्यम् । दध्नः फलमिति चान्याय्यम् । अपि च दध्युभयमसमर्थ कर्तु, .फलं साधयितुं होमं च । ननु कम्बलनिर्णेजनवदेतद्भविष्यति । निर्णजनं ह्युभयं करोति- कम्बलशुद्धिं, पादयोश्च निर्मलताम् । न ब्रूम एकस्योभयं प्रयोजनमभिः नैकान्तिकी करोति, उपरते कर्मणि द्रयाणां-तन्त्वादीनां, तत्संयोगादीनां च द्रव्यान्तरं-पटादि, फलं दृष्टमिति । उपरतग्रहणं च कर्मव्यतिरेक- प्रदर्शनार्थम् । एवं हि शङ्कयते कदाचिदिहापि कर्मनिमित्तमेव फलं वदेत् । तेन ब्रवीति, इन्द्रियकामवाक्ये दधि फलवद्र्व्यत्वात्तन्तुवत् । इन्द्रियं वा द्रव्यजन्यं फल- त्वात्पटादिवत् । अपि च कृपेन इष्टमिति हेतोविरुद्धत्वं वदति । यथैव ह्ययं हेतुः कर्मणः फलवत्वं फलस्य वा कर्मजन्यत्वं साधयति एवं दृष्टार्थफैलत्वम् अशब्दगम्य- फलत्वं वा साधयति । तस्मान्नैवजातीयके कार्यकारणभावे समस्तहेतुदोषसङ्गादेतद्भवति क्वचिदृष्टादन्यत्रादृम्यापि सिद्धिरिति । यद्येतदनुमानं त्वयैव निराकृतं कथं तर्हि होमा. न्याय्यं फलमित्युच्यते । यद्वा, इतिकरणान्त एवं प्रमः । उच्यते । शब्देनावगम्यते तत्फलमिति भावार्थाधिकरणोपन्यासेनोत्तरम् । तस्माद्धोमात्फलमिति । न्या- स्यम् । दध्नः कलमिति चान्याय्यमित्यर्थसिद्धं सद्यदुच्यते तत्तुल्यबलवत्त्वनिराकरणा- थम् । कदाचिद्वियमपि न्याय्यं भवेत् । अपि च दध्युभयमसमर्थ कर्तुमिति । न तावत्क- मनिपेक्षस्य दनः करणत्वमस्ति । येन केवलं फलसंबन्ध्येव स्यात् । अत उभयत्र विधातव्यं, न च तच्छक मिति । ननु कम्बलनिर्णजनवदिति प्रासङ्गिककर्मसंबन्धाभिप्रायेण वस्त्व. सामर्थनिराव.. णार्थ वा । तथा हि दयुभयमसममिति-यथाश्रुतगृहीतेन परवचनेन वस्त्वसामर्थ्य नोक्तमिति दृश्यते न ब्रूम ५ स्योभयं प्रयोजनं न युक्तमिति । न वयं वस्तुमामर्थ्यमपहनुमहे, कि १ सप्रति साधनस्यापि संदेहहेतुत्वेन अनैकान्तिकी करोतीत्युक्तम् । २ साध्यधर्मविशेषविपरी- संसाधनवं विरुत्वम् । ३ दृष्टोऽर्थः फलं यस्येति विग्रहः । ४ एवंजातीयके-शब्दैकसमधिगम्ये । ६९ ·----- ५४६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते-अ०२पा०२० निष्पादयितुं सामथ्र्य नास्तीति । किं तर्हि, फले गुणभूतं दषि होमे चेत्येकं वाक्यं वदितुमसमर्थमिति । यदि फलं दध्ना कुर्यादिति ब्रूयान्न दध्ना होममिति । अथ देना होमं साधयेदिति बयान फल. मिति । उभयवचने भिधेत वाक्यम् । अभि चेदमुपलभ्यते । तस्मान गुणात्फलमिति, अतोऽमिहोत्रहोमाधिहोमः कर्मान्तरमिति ॥ २५ ॥ अतुल्यत्वात्तु वाक्ययोर्गुणे तस्य प्रतीयेत ॥ २६ ॥ सि. तुशब्दात्पक्षो विपरिवर्तते । न कर्मान्तरं, किंतु गुणात्फलमिति । कथम् । अतुल्ये ह्येते वाक्ये । अमिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकाम इत्यत्र कर्म समभिव्याहृतं फलं स्वर्गकामो होमन कुर्यादिति । दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयादिति गुणसमभिव्याहृतम् । न ात्र होम इन्द्रियाय कर्तव्य इति प्रतीयते, किं तर्हि, दना होम इन्द्रियकामस्येति । तर्हि । समऽपि वस्तुन्यविहितादनुष्ठानादवश्यं दध्युभयार्थत्वेन विधातव्यम् । न चेतदस्ति, अनेकसंबन्धकरणे वाक्यभेदप्रसङ्गात् । संनिकृष्टासमवेन विप्रकृष्टोऽयों विधीयते । तदिह दधिहोमसंबन्धे निकृष्टे दधिफलसंबन्धे च विप्रकृष्टे युगपद्विधीयमाने युगपदेव संभवासंभवावभ्युपेतव्यो साताम् । तस्मादन्यतस्परित्यागे सति त्वत्पक्षसिद्धिर्भवतीति संनिकृष्टवशेन दध्यपि होमेन संबध्यते सोऽपि फलेनेति कर्मयुक्ते सति फले सिद्ध कर्मान्तरत्वमिति ॥ २५ ॥ यादृशेषु वाक्येषु धात्वर्थात्फलमिति भावाधिकरणे साधितं तैरननुगम्यमेतत् । कथम् । यावद्धि विधिसामथ्र्य धास्वादनपोदृतम् । तावद्यः फलसंबन्धः स धात्वर्थस्य गम्यते ॥ भवेत्फलश्रुतिर्या तु गुणसंवरित विधौ । सा तद्गतविधिस्पृष्टा तेन यात्येकवाक्यताम् ।। भावनास्थमेव विधित्वं तादर्थभेदेन तत्र तत्र संक्रामति । तद्यदा धात्वर्थसंक्रान्स्य- वस्थां फलवती भावनामासादयति तदा धात्वर्थमेव करणी करोति । अन्यच तदर्ष भवति । तच्च ' अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इत्यादिषु नाम्नो विधिशक्त्यपहारासम- चत्वादविहतम् । इह तु दधिपदमशेषनामधेयलक्षणासंस्पर्शादवश्यं विधातव्यं सदुत्तारयति १ दधिविशिष्टहोमस्थ फलोद्देशेन विधौ स्वपदार्थस्थेव संनिकृष्टस्यापि विध्युपपत्तेः सिद्धान्त. भिमतों विप्रकृष्टार्थविधिर्न सिध्यतीत्यभिप्रायः।

·[भ०२पा०२०११] मीमांसादर्शने। ५४७ होमस्य दधिसंबन्ध इन्द्रियाय, न होमस्योत्पत्तिः। य इन्द्रियकामः स्यात् स दध्ना होमं कुर्यादिति । कतमोऽत्र शब्दः पुरुषप्रयत्नस्य केति । जुहुयादिति घूमः । ननु श्रुत्या होमसंबदमेष. पुरुषप्रयत्नं वदति, वाक्येन दघिसं- बन्धम् । न च वाक्यं श्रुतिमपबाधितुमर्हति । न च युगपदुभयसं. बन्धो न विरुध्यते । वाक्यं हि तथा भिद्यतेति । अत्रोच्यते । ये भव- दीयं पक्षमाश्रयेरंस्ते श्रुतिमपबाधेरंस्तराम् । अस्मदीये तु पुनः पक्षे जुहुयादिति धात्वर्थः केवलोऽपबाधितो भवति । युष्मदीये तु कृत्स्न एव दध्नेति शब्दः । तं चाप्रमाधन्तः समामनन्तीति गम्यते । न चैत- धात्वर्थोपनिपतितं विधित्वम् । अतश्चाऽऽकाशितधात्वर्थानुवादायां दध्यनुरक्तायां भावनायां फलमुपलम्यमानं दधिसाधनकमेवावधार्यते न होमसाधनकम् । न ह्यविधीयमानानामर्थानां साधनत्वं समवति । न च विधेयान्तरोपादाने सति अतिक्रान्तार्थविधानमवकल्पत इत्युक्तम्। यथा च दध्ना विध्याक्षेपान होमविधानं तथा फलपदप्रत्यवेक्षणान्न होमे दधिविधानम् । किं तर्हि । फलभावनायाम् । तस्माद्दनः फलमिति । कतमोऽत्र शब्दः पुरुषप्रय. लस्य वक्तेति । दधिफलपदयोर्मावनानभिधायकन्वेन साक्षाद्विधिविषयत्वानुपपत्ते. राख्यातप्रत्ययापेक्षणे च । आश्रितत्वात्प्रयोगस्य ' इत्येवं धात्वर्थत्यागाशक्तेस्तत एवं फलेन भवितव्यमिति मन्वानस्य प्रश्नः । सिद्धान्तवादी तु प्रत्ययार्थविधित्वं धात्व. नुवादत्वं च विभक्तं पश्यन्नाह-जुहुयादिति । ननु श्रुत्या होमसंबद्धमेष इति- परस्य स्वामिप्रायविवरणम् । पुरुषप्रयत्नश्च विध्युपेता भावनोच्यते । सत्यं भावार्थाधि- करणन्यायेन श्रुतिबलीयस्त्वादेवमन्यत्राऽऽश्रितम् । इह च ये भवदीयं पक्षमाश्रयेरंस्ते भुतिमपनाधेरंस्तराम् । कथम् । स्याहर्थविधानं ते. स्तोकार्थविधिसंभवे । मत्वर्थश्चोपलक्ष्येत पदत्यागोऽन्यथा भवेत् ॥ १(म० २, पा० २, अ० ५, सू० १६ ) इत्यत्रेति शेषः । २ ( अ० २, पा० १, अ० १ ९.४.)। ३ विधित्वम्-विधिसंबन्धः, विधेयतेत्यर्थः । ४ भावार्थाधिकरणन्यायेन धात्वर्थविधिपक्षे दविपदानक्यापतेस्तत्परिहारार्थमेकपदोपादानलक्षणप्रत्यासत्तिरूपायाः श्रुतेः शब्दधर्मत्वेन धर्मि, कपाधरणलक्षणश्रुतितो दुर्बलाया बाधो नायुक्त इत्याशयः ।

·५४८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०११] समत्तगीतमित्युक्तं -तुल्यं हि सापदायिकमिति । तस्मान कर्मसमभि. व्याहृतं फलम् । गुणसमभिव्याहृते तु न कश्चित्पमादपाठः । अवश्य हि जुहुयादिति दधीन्द्रियकामयोः संबन्धविधानार्थ वक्तव्यं भवति । ननूच्यमानेऽपि न केवलः करोत्यर्थोऽवगम्यते । केवले न वचःप्रयो- जनम् । स च होमसंबद्धः । तस्मादसमञ्जसमिति । नेति ब्रूमः । होमसंबद्धोऽप्यसो करोत्यर्थ एव, केवलं त्वस्य होमसंबन्धे विशेषः, न तु करोत्यर्थतां वाधते, इन्द्रियकामस्य होमसंबद्धं स्तोकार्यविधिसंभवे तावद्विधायको बहुतरार्थविधानमुपेक्षते । होमस्य च फलगावना- करणत्वाद्भावयेदिन्द्रियं होमेनेत्येवमवस्थितस्य करणभूतेनैव दध्ना समत्वात्संबन्धेऽनु- १पद्यमानेऽवश्यं मत्वर्थलक्षणा परिग्रहीतन्या दधिमता होमेनेति । न च तस्यां किंचि- त्प्रमाणमस्ति । न च दधिशब्दस्यासति प्रवृत्तिनिमित्ते कर्मनामधेयत्वं घटते । सोऽय- मुभयस्माद्रष्टो दधिशब्दोऽनर्थक एव प्राप्नोति । ततश्च शब्दधर्मसंनिकर्षानुग्रहेण धर्येव शब्दः परित्यागाद्बाधित इति बाध्येततरां श्रुतिः । गुणसमभिव्याहारपक्षे तु न कस्यचिद्वाधः । तत्रैतदुच्यते । जुहोतीति शब्दो बाधित इति तत्परिहारार्थमाह- अवश्यं जुहुयादिति वक्तव्यम् । कथम् । न दधीन्द्रियसंबन्धो भावनाप्रत्ययाद्विना । न चास्योच्चारणं शक्यं केनचिद्धातुना विना ॥ प्रत्ययस्तावदवश्यमेव दधीन्द्रियविशिष्टां भावनां विधातुमुच्चारयितव्यः । स च केव- लप्रयोगासंभवाद्धातुव्यतिरिक्तप्रकृत्यनुपपत्तेश्च यतः कुतश्चिद्धातोः पर उच्चारयितव्यः । कचन धातावुपादातव्ये प्राप्ते प्रकरणप्राप्तहोमोपादानमङ्गीकृतम् । दधिसंबन्धोऽपि चास्य प्रकरणादेवाऽऽश्रयाश्रयिरूपः प्राप्तोऽनुवदिष्यते । यथा च न विभक्तेर्वचनमेवैकं प्रयोजनमिति ग्रहादिषु कारकमात्रप्रतिपत्त्यर्थमुच्चार्यमाणनान्तरीयक- त्वादविवक्षितामपि संख्या प्रत्याययतीति वक्ष्यते तथाऽत्र प्रत्ययानुग्रहार्थमपि धातु- रुच्चार्यमाणः संबन्धबलादविवक्षितमपि स्वार्थ प्रत्याययति । न हि तस्यार्थप्रत्यायनमात्र. मेवैकं प्रयोजनमिति वक्तव्यम् । ननूच्यमानेऽपीति- प्रत्ययानुग्रहार्थ धातुरुच्चार्यमाणः स्वार्थ प्रत्याययतीति । न चास्य ग्रहैकत्ववदविवक्षाकारणं किंचिदस्ति । तस्माद्यथाभि- लषितकेवलकरोत्यर्थासंभवादसमर्थमेतदिति । नैष दोषः । सत्यपि होमसंबन्धे करोत्यर्था- ततश्च यत्र १ (अ. १ पा. २ अ. १ स. ८)। २ केवले न च नः प्रयोजनमिति पाठान्तरम् । ३ होमसंवन्धो विशेष इति पाठान्तरम् । ४ ( अ० ३ पा० १ अ० ६ सू० १४ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·. [१०२पा०२०११] मीमांसादर्शने । ५४९ प्रयत्नं दघिसंबद्धं कुर्यादिति । नन्वेवं सति स दोषः, होमसमभिव्याहृतं फलमिति । उच्यते । जुहुयादिति- शब्दस्यैतत्सामय यद्धोमविशिष्टं प्रयत्नमाह, न त्वत्र होमः साधनस्वेन विधीयते साध्यत्वेन विशिष्टस्तु प्रयत्नो वाक्येन दध्याश्रितोऽघग- म्यते । अत एव च वृत्तिकारेणोक्तं, होममाश्रितो गुणः फलं साधयि. प्यति । यथा राजपुरुषो राजानमाश्रितो राजकर्म करोतीति। तस्माइन: .. नपायात्तावन्मात्रेण प्रयोजनसिद्धिः । यस्तु होमसंबन्धकृतो विशेषो नासो किंचिद्विरु- णद्धि । प्रकारान्तरेण वा भावनां विशेक्ष्यति । नन्वेवं सति स एव दोष इति । अपरित्यज्यमानोऽपि होमो बलात्करणी भवतीति मन्यते । सिद्धान्तवादी त्वाह- वाक्यान्तराभ्यस्तस्य जुहुयादिति शब्दस्यैतत्सामर्थ्य येन तवेयं भ्रान्तिमति होम एव करणमिति । निपुणतस्तु पश्यतां यथैव प्रत्यासत्तेः साध्यांशमुपधावन्नयोग्य- त्वात्प्रच्यान्यते तथाऽत्र दधिपदानुरोधेन साधनांशात् । यथा च तत्र प्रतीयमानं भावना. विशेषणत्वमंशान्तरेऽवस्थितमेवमिहापि गुणाश्रयत्वेनावस्थास्यते । यथोक्तं वृत्तिकारण. होमाश्रितो गुणः फलं साधयिष्यतीति । कः पुनराश्रयाश्रयिसंबन्धो नाम ।कि केन कथंमावन्यतिरिक्त उताव्यतिरिक्त इति । केचित्तावदाहुर्व्यतिरिक्त एवायमिति । कथम् । यथैवांशत्रयापेक्षा भावनाऽन्यत्र गम्यते । तथा गुणविशिष्टायां चतुर्थोऽशोऽप्यपेक्ष्यते ॥ यत्र धात्वर्थकरणिका भावना चोद्यते तत्रांशत्रेयेणैव समाप्यते । यत्र गुणः करण त्वेन चोद्यते । तेन च करणभूतेन फलमुत्पादयितव्यं नोदासीनेन । तत्रास्य कंचि द्वात्वर्थमकुर्वतः करणत्वानुपपत्तेः कं धात्वर्थ साधयता तेन फलं भावयितव्यमिति चतु- थमपेक्षान्तरं जायते । यश्च धात्वर्थः साध्यः स एव गुणस्य करणत्वोपजननादाश्रय इत्यु- च्यते । तत्र वाक्येऽन्यसंबन्धपरे वाक्यभेदप्रसङ्गात्स्वयमाश्रयं दर्शयितुमशक्नुवन्ति । प्रकरणादग्निहोत्रहोम आश्रयो लभ्यते । तथालब्धश्च प्रत्ययानुग्रहार्थप्रवृत्तेनाऽऽलम्मा. दिवच्च चोदनालिङ्गभूतेन धातुनाऽनूयते । 'यदैकस्मादपूर्व तदेतरत्तदर्थमिति' च न्यायेन धात्वर्थो नामपदार्थानुग्रहार्थोऽध्यवसी. यते । शक्यते त्वत्र न चतुर्थपेक्षाऽस्तीति वक्तुम् । करणापेक्षेव ह्येषा प्रवितततरा जाता । धात्वर्थेन हि सा शीघ्रं निवर्त्यते । गुणस्य तु क्रियासंबन्धोत्तरकालं करणत्वं निष्पद्यत इति चिरतरेण । तस्मात्तिन एवापेक्षाः । तेन होमोपजनितकरणत्वे फलवति ·५५० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते-अ०२पा०२०११] फलं, य इन्द्रियकामः स दध्ना कुर्यादिन्द्रियामिति । कथमिति । अनयाs. मिहोत्रेतिकर्तव्यतयेति । कुत एतत् । फलसाधनस्य दध्न इतिकर्तव्य- ताकाङ्क्षत्वात् । अस्याध इतिकर्तव्यतायाः संनिधानाचोदनालि. इन्स्य च जुहोत्यर्थस्य दर्शनात् । यस्मादेव चायं जुहोत्यर्थोऽनुषादस्त- स्मादविधायकः । न चान्यद्धोमस्य विधायकं नास्तीति । तस्मान गुणेऽवधारते कथंमावापेक्षायां सत्यामाग्नहोत्रेतिकर्तव्यतैव पूरणी भवतीत्यादिसंस्थाधि- करणविषयः पर्यवसितेऽधिकरणार्थे प्रसङ्गादभिधीयते । तत्र-अनयाऽग्निहोत्रतिकर्तव्यत- येति । केचित्तावदाहु:-अग्निहोत्रमेवेतिकर्तव्यतेति । तत्त्वयुक्तम् । करणव्यतिरिक्तत्वा- दितिकर्तव्यतायाः । होमस्य च प्रागुक्तेन न्यायेन करणांशाव्यतिरेकात् । अतोऽग्निप्रणय- नादिकैवाग्निहोत्रेतिकर्तव्यतेत्युच्यते । कुत एतदिति । कथमधात्वर्थस्येतिकर्तव्यतासं. बन्ध इत्यभिमानात् । फलसाधनस्य दध्न इति । यथैव होमस्य करणत्वादितिकर्त- व्यतानुग्राहत्वं भवति, एवं तत एव कारणाद्दध्नोऽपीति । अस्याचतिकर्तव्यतायाः संनिधानादिति । संस्थाधिकरणविप्रतिषिद्धसमानविधानत्वाभ्युपगमापत्तेचोदनालि- अस्य चेति पुनरतिदेशन्यायोपन्यासादसंबद्धत्वम् । यदि तावत्संनिधानात्संबध्यते कि चोदनालिङ्गसद्भावेन । अथ चोदनालिङ्गसद्भावः प्रमाणं स दूरस्थस्याप्यविशिष्ट इति व्यर्था संनिधानवाचोयुक्तिः । अत एवं वक्तव्यम् । आश्रयतयोपस्थितेन होमेनोपकारप्र- दानक्रमेणेतिकर्तव्यतायाः संनिधानादतिदेशनिमित्तस्य च चोदनालिङ्गस्य जुहोत्यर्थस्य दर्शनात् । यस्मादेव चायं चोदनालिङ्गत्वेन जुहोत्यर्थः प्रकरणात्प्राप्तोऽनुवदिष्यते तस्मादस्योत्पत्तेः फलं वा प्रति प्रत्ययो न विधायकः । केन प्राप्तस्यानुवाद इति चेदत आह--न चान्यदोमस्योत्पत्तिवाक्यं विधायकं नास्तीति । केचित्त्वन्यथाऽस्य वचनस्यार्थ वर्णयन्ति । न चान्यद्दधिफलादिन्द्रियादग्निहोत्रहोमस्य स्वर्गादिफलं नास्ति । स्ववाक्येन प्राप्तत्वादिति । तत्त्वनाशङ्किताप्रस्तुतोपन्यासादसंबद्धमिति पूर्वोक्तमेव ज्यायः । तस्मान कर्मान्तरम् । किं तर्हि । तस्मिन्नेव कर्मणि दध्नः फलं होमश्चानुग्राहकः । अथवा तेनैव कारणेन, दधिशब्दस्याप्रमादपाठात्केवलाच्च दध्नः फलसिद्धयसंभवादुमय- तिरस्कारेण संबन्धादेव फलमुभयोश्च दधिहोमयोस्तादर्थ्यम् । अत्र तु पूर्वोक्तेन १ ( अ० ३ पा० ६ अ० १६) । २ होमस्याविधेयत्वेऽभिहिते फलविधमाशङ्कानुत्थाना दप्रस्तुतोपन्यासापत्तिरित्याशयः । ३ तेनैवेति-नैव कारणेन दधः फलमित्युक्तं तेनैव कारणेन दषिशब्दस्याप्रमादपाठरूपेण दधिहोमोभयसंबन्धादेव फलमित्यन्धयः ।

·[अ०२पा०२अ० ११] मीमांसादर्शने । ५५१ कर्मान्तरम् । तस्मादनः फलमिति । अंथवा दधिशब्दस्य विवक्षितार्थत्वादधि होमसंबन्धोऽयं वाक्येन विधीयते । तेन दध्नो हो- मेन संबध्यमानात् फलं भविष्यतीति ॥ २६ ॥ . न्यायेन दधिहोमसंबन्धकृतो वाक्यस्यास्य चैकवाक्यत्वाभावादधिफलसंबन्धे चानिवृत्ते होमसंबन्धः प्राकरणिको नास्तीत्यनेनैव वाक्येन होमसंबन्धं कृत्वा फलं प्रति विधावा. श्रीयमाणेऽनेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः स्यात् । अतो दध्न एव फलमित्येषेव व्याख्या युज्यते । तथा च समाप्तावुपसंहृतं तेन दध्नो होमेन संबध्यमानात्फलमिति । तेन अथवेति विकल्पमात्रप्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । अन्ये तु वदन्ति । एक एवायं पक्ष: सोपपत्तिक आदित आरम्योपसहियते । तस्मादध्नः फलम् । अतो दधिशब्दस्य विवक्षितत्वादिति च पाठः । अथवेति तु प्रमादलिखितमिति । २.क्यपरिहारं त्विदम् । कथम् । यदैव दध्नेन्द्रियकामस्य भावयदिति संबध्यते तदेव करणभूतानः फलमि. त्यवगमात्करणत्वान्यथानुपपत्तिकारितः क्रियामात्रबन्धोऽवगम्यते । शक्तिरूप एव च क्रियाकारकयोः संबन्ध इति करणविभक्त्यन्तर्गतत्वात्प्रत्ययार्थस्य च प्राधान्यात्प्राति- पदिकार्थोपसर्जनः संबन्ध एव फलाय विधीयते । तस्मिंस्तु विहिते पूर्ववदेव प्रकरणा- क्रियाविशेषो होमो लभ्यते । तत्र तु द्रव्यदेवतासंबन्धन्यायेन क्रियाकारकसंबन्धस्य फलसंबन्धे वृत्ते कोऽसी क्रियाविशेष इत्यपेक्षायां विशेषणविशेष्यसंबन्धं का प्रकर- णेन होम उपनीयते । तेनोच्यते दधिहोमसंबन्धः फलाय विधीयत इति । ततश्चायोति सम्यक्पाठ एव । समाप्त्युपसंहारस्त्वाद्यपक्षस्य द्रष्टव्यः । अथवाऽस्यैव संबध्यमानग्र- हणेन दध्युपसर्जनसंबन्धनिर्देश इत्यदोषः । ननु दध्नेति चेन्द्रियकामस्येति च पदद्वय- व्यापाराद्वाक्यं भिद्यत। नैप दोपः । कुतः । नैव ह्यनेक संबन्धाद्वाक्यभेदः प्रसज्यते । अनेकविधिशक्त्या हि भेदो नास्ति च सोऽत्र नः ।। बहवोऽपि ह्या युगपदेकेन संबध्यन्ते । न च ताक्ता वाक्यं मिद्यते । अनेकविधितो हि वाक्यभेद उक्तः। स चात्र नास्त्येव । फलस्याविधेयत्वात् । एषा ह्यत्र वचनव्यक्तिः। यदिन्द्रियं भावयेदित्य नद्य तद्दध्नेति विधीयते । यो हि यदिच्छति स तत्करोतीति हौन्द्रियं भावायतु स्वरसत एव पुरुषः प्रवर्तते । ततश्च तदंशयुक्ता भावना प्रत्ययाऽनूद्य करणांशमात्रयुक्तां विधत्त इत्येकार्थविधानान्न वाक्यभेदः । तस्माद्दधिपदस्यार्थवत्त्वाय गुणात्फलमकर्मान्तरत्वं चेति सिद्धम् ॥ २६ ।। ( इति--इन्द्रियकामाधिकरणम् ॥ ११॥) .

·५५२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- (०२पा०२०१२) [१२] समेषु कर्मयुक्तं स्यात् ॥ २७ ॥ सि० बिदनिष्टुदमिष्टोमस्तस्य वायव्यास्वेकविंशमनिष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्म- वर्चसकामो यजेत इति । एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयममिष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत इति । अत्रायमर्थः सांशयिकः । किं तस्यैवामिछुतोऽनिष्टोमस्य गुणाद्वारवन्तीयात्पशवः फलम् । एतेन यजेतेत्यनुवादः । अथ किंम् । एतेन यजेतेति कर्मान्तरमिति । कि प्राप्तम् .। न कर्मान्तरं गुणात्फलमिति । कुतः । एतेन यजेतेति विदितस्यैतद्वचनं, नाविदितस्य । अतो न विध्यन्तरम् । पशुकाम एवं यजेतेत्युच्यते, न यजेतेति । कथं कृत्वा, वारवन्तीयं कृत्वेति । अपि इदानीमस्यापवादार्थमुत्तरमधिकरणमारभ्यते । तत्र विषयं तावदर्शयति--'त्रिवृद- मिष्टुदग्निष्टोमः' । 'तस्य वायव्यास्वेकविंशमग्निष्टोमसाम कृत्वा ब्रह्मवर्चसकामो यनेत' इत्येतमग्निटुंतं प्रकृत्य वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कार्यम् ' इति च गुणं विधाय' पुनर्बवीति । एतस्यैव रेवतीपु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा पशुकामो ह्येतेन यजेत ' इति । तत्रापि पूर्ववदेव संदेहः । किं गुणविशिष्टो यागः पूर्वस्माद्वयतिरिक्तश्चोद्यते कि वा पूर्वस्यैव गुणादिन्द्रियवत्पशवः फलमिति । किं तावत्प्राप्त, समस्तेनैव पूर्वाधिकरणेन गुणात्फलमिति । तथा हि- रेवतीवारवन्तीयसंबन्धन्याते विधौ । श्रूयते फलमत्रापि यागोऽतो न विधीयते ॥ रेवतीवारवन्तीयसंबन्धं च करिष्यति । विनैव प्रत्ययावृत्त्या कृत्वा शब्दः पृथक् श्रुतिः ।। यस्तु रेवतीवारवन्तीयसंबन्धोत्पत्तिविधानात्तस्य च फलं प्रति विधानात्प्रत्ययावृत्तिल- क्षणो वाक्यभेद आशङ्कयते सोऽपि नाऽऽशङ्कितव्यः । स्वयमेव वेदेन तत्फलस्योपात्तत्वात् । रेवतीषु वारवन्तीयं कृत्वेति निष्पादिते हि संबन्धे यनेः परेण लिङा फलसंवन्धः केवलः कर्तव्यः । तेन नाऽऽवृत्तिदोषो भविष्यति । तत्राप्याधार निर्देशाद्रेवतीनां परार्थता प्राधान्याद्वारवन्तीयं फलं प्रति विधीयते । गुणोपादानवशेन धात्वर्यादुत्तारितो विधा. यकः फलाय गुणं विदधद्यदन्यत्राज्ञातशेषत्वं विधत्ते । रेवत्यश्च सप्तमीनिर्देशाद्वारव- न्तीयशेषभूतत्वात्प्रयोजनान्तरमनपेक्षमाणा न फलेन संबध्यन्ते । तद्गुणकं तु वारवन्तीय द्वितीयानिर्देशादवगतप्राधान्यं करोत्यभिहितां मावनां प्रति धात्वर्थस्थानीय प्रतीयमानं 1. सं० (५-१-१०)। २ ० सं० (१-८-१०)।

·[अ०२पा०२०१२] मीमांसादर्शने । ५५३ चैतस्यैवेति विस्पष्टमकर्मान्तरवचनम् । तस्माद्गुणात्फलमित्येवं प्राप्तम् । एवं प्रासे ब्रूमः। प्रयोजनापेक्षत्वात्फलवत्ता प्रतिपद्यते । अयवोभयतिरस्कारेणात्रापि संबन्धादेव फलमिति वक्तव्यम् । एवं च सति विपरिवृत्तिप्राप्तो यनिः प्रकृतार्थाबलम्बी वैतच्छब्दः, तस्माच यजिसमानाधिकरणात्परा षष्ठी फलवता गुणेन सह प्रकरणात्प्राप्तमाश्रयाश्रयिसंबन्धं वदन्ती, प्रमाणाभावाचाऽऽश्रयान्तरासंबन्धात्तनिवृतिरूपप्रवृत्त एवकारः, पूर्वोच्चार- तेन वचनान्तरेण च प्राप्तमग्निष्टोमसामसंबन्धविशिष्टं वारवन्तीयमित्यादि सर्वमकर्मा- न्तरत्वान्नित्यप्राप्तमन्द्यमानं न प्रत्ययमायासयिष्यति । कर्मान्तरपक्षे तु सर्वमप्राप्तत्वा- द्विधातव्यम् । न च तल्लभ्यते । कुतः । एकशक्तिः स्वभावेन सर्वदेव विधायकः । अल्पार्थविधिसंतुष्टो नानेकार्थविधिक्षमः ॥ तेन कृत्वाशब्देन रेवतीनां वारवन्तीयसंबन्धमात्रं लिङा च फ संबन्धमात्र विधी- यत इति ज्यायान्गुणविधिपक्षः । स पतेऽनुवादा यज्यनुवादेनैव तन्मूलत्वात्प्रदर्शिता भवन्तीति न भाष्यकारेण प्रत्येकमुपवर्णिताः । तस्मान्न कर्मान्तरमिति प्राऽभिधीयते । आश्रयत्वेन गृह्णाति यो गुणः प्रकृतां क्रियाम् । तत्संबन्धानुवादत्वात्तत्रं भेदो न गम्यते ॥ इदं तावद्वाक्यमेतस्यैव रेवतीस्वित्यादि यनिमच्छगते । स च यनिर्यादृगत्र श्रूयते तादृयदि कुतश्चित्प्राप्तस्ततः शक्यमकर्मान्तरत्वमध्यवसातुम् । तद्यथा-दधिहोमसंबन्ध- लाभादिन्द्रियकामवाक्ये । श्रुतफलसंबन्धमात्रे वाक्येन विधीयमाने प्रकरणादेवाऽऽश्रया- पेक्षायां लब्धो होमसंबन्ध इत्यनद्यते । शक्नोति हि दधि साक्षादेव होमं निर्तियितुं न तु रेवतीगुणकं वारवन्तीय यागनिवृत्तिसमर्थमद्रव्यदेवतात्मकत्वात् । तथा हि । देवताद्रव्यकर्तृभ्यो नातिरिक्तमपेक्षते ।। यागः साधनमित्येवं साम्ना नैवेष साध्यते ॥ तस्मात्प्रकरणवशेन बुद्धावुपप्लवमानोऽपि यागः सामाश्रयत्वमयोग्यत्वादप्रतिपद्य- मानो न रेवतीवारवन्तीयवाक्ये शक्योऽनुवदितुम् । प्रातिप्रमाणाभावात् । यत्तु वारवन्ती- यस्य साध्यत्वेनाऽऽश्रयत्वप्रतिपत्तिक्षम स्तोत्रं न तस्य प्रकरणम् । आतिदेशिकत्वादान. धुति स्तोत्राणाम् । आह च । १ शक्यमकर्मान्तरत्वमध्यवसातुमित्यस्यानुषङ्गः ।

·५५४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते-[अ०२पा०२०१२) स्तोत्रसाधनभूतत्वं सानो योग्यतया स्थितम् । स्तोत्रं च प्रकृतं नास्तीत्याश्रयो न प्रतीयते ॥ अयोच्येत यथाऽनेन शक्यते यागः कर्तु तथा कुर्वदाश्रयिष्यति । यथा च शक्नोति याग आश्रयत्वं प्रतिपत्तुं तथा प्रतिपत्स्यते । सर्वाख्यातसहकारिशक्त्यनुसारेणावगमात् । • आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ' इत्यनेन न्यायेनाङ्गभूतस्तोत्रद्वारेणऽऽश्रयायिसंबन्धः सेत्स्य- तीति । तदनुपपन्नम् । उक्तं ह्येतत् । तन्नामाङ्गेषु कल्प्येत यदङ्गत्वेन चोदितम् । प्राधान्यावस्थितं यत्तु तदङ्गं नोपसर्पति ॥ 'सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपः' इति सप्तदशारत्नित्वं गुणत्वेन चोद्यमानं साक्षाद्वान- पेयस्यासंभवाद्यथा शक्नोति तथोपकरिष्यतीत्यध्यवसानात्तदङ्गपशुपाङ्गत्वेनाव- धार्यते । यदि तथैव कारवन्तीयमपि यागाङ्गत्वेन चोद्येत ततस्तत्रासंभवात्तदङ्गानि स्तोत्रा- ण्युपसपेत् । इदं पुनः फले विहितं गुणभूतां क्रियामाश्रयत्वेनापेक्षमाणं यदि योग्यां लभते ततो गृह्णाति । अथ न लभते ततो वाक्यादर्थान्तरत्वं प्रतिपद्यते । न चैतदन्यथाs- नर्थकं भवति । कर्मान्तरविधाने सुतरामर्थवत्त्वात् । अत्यन्तभेदाच्च यागस्तोत्रयोर्न स्तोत्रे साधिते यागः साधित इति शक्यं वक्तुम् । तत्र यथैव ऋत्वन्तरे श्रुतं क्रत्वन्तरे क्रियेत ताडगेवैतत्स्यात् । वानपेयस्येति तु सामान्यसंबन्धमात्रवाचिनी षष्ठी पारम्पर्याद्याँगेऽप्य- विरुद्धेति वैषम्यम् । यद्यपि स्तोत्रद्वारेण ऋतोराश्रयत्वं स्यात्तथाऽपि सर्वस्तोत्रेषु प्रस. ज्यगानेष्वग्निष्टोमसामेत्यनर्थकं भवेत् । तत्राग्निष्टोमसानि वाक्येनेवाऽऽश्रये करप्यमाने वाक्यभेदः, पुनरपि च वाक्येनाग्निष्टोमसाममात्रसंबन्धेऽवगम्यमाने यद्येतस्यैवेति विशेष्यते ततोऽपि वाक्यभेदः । एतस्यैवेति च पूर्व संबन्धे तथैव सर्वतदीयस्तोत्रसंबन्धापत्तेरग्नि- होमसामेति विशेषणात्स एव वाक्यभेदः । ऋक्सामसंबन्धकरणकृतं चातिगौरवं स्थित- मेव । ननु चास्मिन्नग्निष्टुत्याश्रयत्वेन लब्धे पूर्वविधिनैव शेषमवाप्स्यते । वारवन्तीयं हि ऋतुमाश्रयद्यत्र स्थाने स्थितं साधयदृष्टं न ततोऽन्यत्र भविष्यति । क्रतुरपिश्च तन्नान्य- स्तोत्रगामित्वेनापतिप्यते । प्रकृतकत्वग्निष्टोमसामसंबन्धि वारवन्तीयातिक्रमकारणाभा. १ ( अ० ३ पा० १ अ० ९ स० १८ )। २ औदुम्बराधिकरणवार्तिक इति शेषः । ३ यागेऽ. पाति-पशुयागेऽपीत्यर्थः । ४ प्रसज्यमानेष्विति-आश्रयतयेति शेषः । ५ अमिष्टोमसानि-अमिष्टो. मस्तोत्र इत्यर्थः । ६ पूर्वविधिनैव शेषमिति-प्राकरणिकेन 'वारवन्तीयममिष्टोमसाम कार्यम् ' इत्यः नेनैव विधिना वारवन्तीयस्यामिष्ठत्संबन्थ्यनिष्टोमस्तोत्रसंबन्धप्राप्ने वाक्यभेद इत्यर्थः ।

·[अ०२पा०२४०१२] मीमांसादर्शने । ५५५ वाच न त्वन्तरस्तोत्रान्तरसंबन्धाशङ्का । नैतदेवम् । यदि हिं वारवन्तीयाग्निष्टोमसामवि- धिवाक्यं रेवतीवाक्येनापेक्ष्येत तत एवं विज्ञायेत । न तु तदपेक्षाऽस्ति । गुणादिवाक्यानां परस्परसंबन्धाभावादित्युक्तं प्राक् । पूर्वसंबन्धविलक्षणश्चायं क्रतोरिवन्तीयेन संबन्धो न तत्कल्पितस्थानविषयत्वं प्रतिपत्स्यते । कर्माङ्गभूतस्य हि तस्यैतत्क्रत्वग्निष्टोमसामत्वं विज्ञातम् । इदानीं पुरुषार्थभूतत्वाद्वेदस्तावन्न तदेव स्थानं कल्पयति । सामान्यतो दृष्टकल्पनायाश्चैवं जातीयकेष्वप्रमाणत्वमुक्तम् । आह च । फलाय विहितं साम स्वतन्त्र रूपमात्रतः । वेदस्वाध्यायमेवैकमुत्पत्त्यर्थमपेक्षते ॥ यदि वारवन्तीयमग्निष्टुत्येव प्रथममुत्पाद्येत ततो गत्यन्तराभावादनुक्तमपि तद्विषय विज्ञायेत । इदं पुनः समाम्नायमात्राधीनोत्पत्ति तत एव गृहीत्वा फलाय चोद्यते । तत्र ऋत्वन्तरस्तोत्रान्तरैरेतत्क्रत्वग्निष्टोमसानो न कश्चिद्विशेषः । यदि च वारवन्तीयसंस्कारः कश्चिद्विधीयेत ततः कथंचिद्वीहिप्रोक्षणादिष्विव प्रकृतप्रत्ययो भवेत् । न चैवमस्ति । तस्मान्नानिष्टोमसामसंबन्धसिद्धिः । ननु च पुरुषार्थमपि सदेतत्क्रतुमसाधयन्न शक्नोति पुरुषार्थ भवितुमिति प्रासङ्गिक्यां ऋतुसिद्धौ पूर्वक्लप्तं स्थानं लभ्यते । यथेज्यार्थे दधिप यसी प्रणीताधर्मानुपलमेते । तत्रैवैतद्भवति यत्र गुणभूता धर्मा भवन्ति । न चेहाग्निष्टो. मसामत्वं नाम वारवन्तीयस्य गुणः । प्रकरणग्रहणे हि सति गुणत्वमपि स्यात् । तदेव त्वद्याप्यसिद्धावस्थम् । यदि तु केनचित्प्रकारेणाग्निष्टोमसामसंबन्धोऽवगम्यते ततस्तद्धी. स्तस्य प्रणीलाधर्मवन्नैव कश्चिद्वारयिष्यति । तस्मान्नेषोऽपि परिहारो भवतीत्यपूर्वकर्मविधि. नैवेकवाक्यत्वमुपपादनीयम् । तथा सति हि यद्यपि सर्वमप्राप्त तथाऽपि विशिष्टविधिना शक्यं विधातम् । किं पुनर्यदा निकायित्वात्पूर्वाग्निष्टुद्धर्मेष्वत्रादिश्यमानेषु बहेव प्राप्तम् । एतच्छब्दस्तावद्धर्मलक्षणयाऽनुवादो भविष्यति । न चानुवादे लक्षणादोषः । प्रस्तूयमा- नकर्मवचनत्वेन वा · अथैष ज्योतिः ' इत्यादिवन्मुख्यरूपेणैव वर्तिष्यते । तदा वार- वन्तीयं क्रत्वर्थभूतमातिदेशेनैव प्रामोतीति तदप्यनुवदिप्यते । कृत्वाशब्दकल्पितरेवती. वारवन्तीयसंबन्धविशिष्टयागमात्रविधानात्तु लाघवं विधेः । नन्वग्निष्टोमसाम्नो रेवतीवार- वन्तीयसंबन्धो यागश्चात्र विधीयत इत्यन्यैर्विशिष्टविधिमिषम्यं विधायकस्य स्यात् । तथा हि । , यथेज्यार्थे, इति-अभ्युदितेष्टौ यागार्थयोरपि दधिपयसोः ' सह श्रपयति' इति प्राकर- णिकेन वाक्येन तण्डुलैः सह श्रपणविधानेन प्रसङ्गात्प्रणीताकार्यापनत्वेन यथा तद्धर्माः प्राप्नुवन्ति तथेति दृष्टान्तभागाशयः।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०२पा०२१०१२ समेष्वेवंजातीयकेषु भित्रवाक्येषु कर्मयुक्तं फलं भवेत् । एतस्यैव रेवतीषु वारवन्तीयं कृत्वेति । नेकप्रयत्नसाध्यत्वं क्रियान्तरविशेषणे । तेन क्रियां विधायान्यस्तत्र कार्यः पुनर्विधिः ॥ यान्येकक्रियाविशेषणानि भवन्ति तानि तया विधीयमानयाऽर्थादांक्षिप्यमाणानि न विधायकव्यापार भिन्दन्ति । क्रियान्तरविशेषणे पुनर्विधीयमाने तया क्रियया संब- न्धरहितयाऽनाक्षिप्यमाणेऽवश्यं विधायकस्याऽऽवृत्तिरेष्टव्येति वाक्यभेदः प्राप्नोत्येव नैष दोषः । . कृत्वा शब्दार्थमेवैकं गृह्णीते भावनोत्तरा । सोऽपि स्वगोचरप्राई ग्रहीप्यति विशेषणम् ॥ नवेन क्रतुना पश्चाहक्सामग्रहणे कृते । क्लप्तस्थानेन साम्नैव रेवतीस्थानकल्पना । रेवतीवारवन्तीयसंवन्धं निप्पाद्योत्तरभावनापेक्षोऽवस्थितः स्वविशेषणविशिष्टः कृत्वा. शब्दार्थः क्रतुना गृह्यते । अतश्च स्वविशेषणाक्षेप एव क्रतोः । स तु तत्संबन्धं साक्षादनुपजीव-गुणभूतत्वादङ्गेषु निक्षिपन्नतिदेशविज्ञातस्थानवारवन्तीयवशेन रेवती- रपि तद्विषयाः कल्पयति । तेन यद्यप्यत्र वाक्येऽग्निष्टोमसाम न विधीयते तथाऽपि ऋतुविशेषणमपि तत्र संक्रामतीत्यदोषः । अंतश्च प्रकृतयागसंबन्धस्त्वत्पक्षे वारवन्ती. यस्य नास्ति । पश्य । आत्मना ह्यक्रियारूपैर्गुणैराश्रीयते क्रिया । वारवन्तीयगीतेस्तु क्रियया कि प्रयोजनम् ॥ दधिगोदोहनादीनि क्रियया विना करणत्वमलभमानानि तामपेक्षन्ते । वारवन्तीय पुनर्गायतिधातुवाच्यक्रियात्मकत्वाद्विनैव क्रियान्तरेण यागवत्फलमवनसमर्थमित्यनपेक्ष. त्वाद्यागेनासंबध्यमानं स्वतन्त्रमेव रेवतीषु गीयमानमग्निष्टुत्प्रयोगाद्वहिरेव फलं साध- येत् । ततश्चैतस्यैवेति चाग्निष्टोमसामेति च कृत्वाशब्दश्च यजेतेति च सर्वमसंबद्धं स्यात् । तस्माद्यागात्फलम् । स च पूर्वविलक्षणांवशेषणांवशिष्टत्वात्कमोन्तरम् । समेष्विति-अयोग्यत्वाद्यागगुणयोराश्रयाश्रयिसंबन्धानपेक्षत्वाभिप्रायम् । क्रिया- त्मकत्वाद्वा क्रियान्तरानपेक्षत्वमुच्यते । भिन्नवाक्येष्विति । पक्षद्वयेऽपि गुणफ- लसंबन्धस्य यागान्तरविधानस्य वाऽर्थान्तरत्वात्सेत्स्यत्येव लक्षणतो वाक्यभेदे पूर्वक्र- तुसंबन्धे भवत्येव किंचिदेव वाक्यरूपम् । क्रत्वन्तरसंबन्धे त्वत्यन्तभेद इत्यभिप्रायः ।

·म.पा.१०१२] मीमांसादर्शने नशेतस्य रेवत्यः सन्ति, यास्वस्य वारवन्तीयं भवेत् । तत्र रेवत्यो भत्र न्ति, सासु च वारवन्तीयं विधीयतेति वाक्यं भिद्येत । अर्थाच्येत-अस्य पूर्वा रेवतीरुपादाय तासु च वारवन्तीयं कृत्वा, एतेन यजेतेत्यनुवदतीति। तथाऽमिष्टोमसामेति नावकल्प्येत । अथानिष्टोमसामकार्ये भवतीत्यु. च्यते । एतस्यैवेत्येतदविवक्षितं स्यात् । उभयस्मिन्विवक्ष्यमाणे भिद्येत वाक्यम् । तस्मात्कर्मान्तरम् अथ कर्मान्तरे कथमवाक्यभेदः । रेवतीषु ऋक्षु वारवन्तीयं साम कृत्वा पशुकामो यजेतेत्यपूर्वो यागः सर्वैर्विशे- पणैर्विशिष्टो विधीयते । तेनैकार्थत्वं विभागे च साकाङ्क्षत्वमित्येक- वाक्यत्वमुपपद्यते । नन्वर्थभेदो यागश्चैवं ह्यपूर्वः कर्तव्यः । रेवतीषु वारवन्तीयमपूर्वमिति । नेति ब्रूमः। निवृत्तवारवन्तीयरेवतीगुणको यागो विधीयते । न वारवन्तीयनिर्वृत्तिः। अथवा-यथाक्र. न होतस्य रेवत्यः सन्ति-आनन्तयोत्तावदेषा वचनव्यक्तिः प्रतिमाति, एतस्य या रेवत्यस्तासु वारवन्तीयं कृत्वेति । तत्र यद्यपि प्रकरणलम्यत्वादेतस्येति विशिष्टानुवादो न वाक्यं भिनत्ति तथाऽपि रेवतीस्वरूपकर्तव्यतैव तावदप्राप्तेति नानूयते । तत्र रेवत्यः प्रयोक्तव्याः, तासु च वारवन्तीयमित्येको वाक्यभेदः, एतच्छब्दवैयर्य च । अथ त्वेतच्छब्दानुग्रहार्थमेतस्य रवत्यः कतव्याः, तासु च वारवन्तीय, तच फलायेति विधीयते यजिश्चानूद्यत इति तथाऽप्यर्थत्रयानिमित्तवाक्यभेदाभ्युपगमेना- निष्टोमसामसंबन्धो विधातुमनुवदितुं वाऽशक्यत्वादुभयथाऽपि नावकल्पते । अथ सोऽपि विधीयेत तथा सति पूर्वस्माद्विध्यपगमादग्निष्टोमसाममात्रप्रसङ्गादेतस्यै- वेत्यनर्थकं, विधीयमाने वाक्यभेद इत्येका ग्रन्थयोजना । मावस्थित एवैतच्छब्दो रेवतीविशेषणं स तथाभूत एवाभ्युपगम्यते । ततश्चैवं वचनं व्यज्यते-एतस्य या रेवत्यस्तासु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वेति । तत्तु कस्य ऋतो. रित्यविशेषणादेतच्छब्दस्य च रेवतीविशेषणत्वेनोपक्षीणत्वादेतस्याग्निष्टोमसामेति न लम्यते । तद्विवक्षायां वा पुनरपि वाक्यभेदः । इहैव सर्वाः पूर्वपक्षवचनव्यक्तीनिराकृत्य सिद्धान्ते कथमवाक्यभेद इति प्रष्टव्ये पूर्वपक्षवादी विस्मितः पृच्छति । तथा नाम संप्रति विहिते सति अनेनाऽऽकाश एवेयन्तो वाक्यभेदा इन्द्रनालवदेव दर्शिताः । ततः पृच्छामि तावदेतस्य कथमवाक्यभेद इति । सिद्धान्तवादी त्वप्राप्तकर्म विधीयते । विशिष्टविधानोपपत्तौ सत्यामेकार्थत्वादित्याह । नन्वर्थभेद इति-कान्ताख्यातोपात्त- भावनाद्वयकवाक्यत्वासंभवाभिप्रायेण । नेति ब्रूम इति-गुणभूतकमावनाविशिष्टप्रधा- ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०२पा०२०१२] अर्थाद्रवतीषु वानयन्तीयमभिनिर्वस्यति । शक्यते च तमि- तयितुम् . । उच्यते । रेवतीनां वारवन्तीयस्य च संबन्धो. न विहितः स्यात् । तत्र च रेवतीष्वन्यान्यपि सामानि भवेयुः । पारवन्तीयं चान्यास्वपि प्रक्षु । नैष दोषः । कृत्वेत्यभिनि. वृत्तः संबन्धो यागायोच्यते तेन संबन्धी गम्यते । द्वावप्येता. वर्यो कृत्वेत्येष शब्दः शक्नोति वदितुमभिनिवृत्तिं पूर्वकालतां च । यथा शोणमानयेति रक्तगुणसंबद्धोऽश्वः शब्देनैवाऽऽनयतौ विधीयते नभूतभावनान्तरविधानाभिप्रायम् । रेवतीनां वारवन्तीयस्य च संबन्धो न विहितः स्यादिति-विशेषणविशेषणानामविधेयत्वालिङा तावन्न विधीयते । कृत्वाशब्दश्च नैव विधौ स्मर्यते । तेन यद्यपि संबद्धा भावनाऽभिधीयते तथाऽपि विध्यधीनप्रवृत्ति- त्वात्पुरुषः सतीमपि तामसतीमिव प्रतिपद्यते । तेन यागभावनामात्रविशेषणत्वाद्रेवतीवार- वन्तीययोस्तदवहिर्मावमात्रेण प्रयोक्तव्ययोरन्योन्यनियमप्रमाणामावादेकस्तोत्रविषयत्वे तदेकदेशनियमे चासति रेवतीषु ऋक्ष्वन्यान्यपि गायत्रामहीयवादीनि सामानि प्राप्नु. वन्ति । सामापि वारवन्तीयमन्यास्वावापभूतामु गायत्रीबृहत्यनुष्टुप्सु प्राप्नोति । तत्र रेव. तीषु वारवन्तीयमिति संबन्धप्रतीतिर्व्यर्था स्यात् । अतो वारवन्तीयमेव यथावधृतस्था- नमुद्दिश्य रेवत्यो विहिता इति । नैष दोषः । विधित्वं यद्यपि श्रुत्या न कृत्वेति ब्रवीत्ययम् । तथाऽप्येवंविधे तस्य विधित्वं फलमिप्यते ॥ सर्वत्रैव यत्रेदं कृत्वेदं कुर्यादिति श्रूयते । तत्र यदि तावत्त्वान्तधातुवाच्या क्रियाऽन्यत एव प्राधा ततो निमित्तार्थ श्रवणं भवति । अथ तु न प्राप्ता तत उत्तरस्याः करणं पूर्व- निर्वृत्त्युत्तरकालत्वेन विहितं तामननुष्ठाय यथा कर्तुं न शक्यत इत्यर्थादवश्यं कर्तव्या सती विहितवद्विज्ञास्यते । न चेह रेवतीवारवन्तीयसंबन्धः प्राविधेः कुतश्चित्प्राप्तो येन निमित्ततयाऽऽश्रीयेत । तस्मादनुष्ठेय एव विज्ञायते । यदि तीनुष्ठेयत्वेन संबन्ध उप. पन्नः कयमुत्तरयाऽनुष्ठेयत्वोपात्तयैव सह संबध्यते । तदर्थमाह-द्वावप्येतावों कृत्वे- त्येष शन्दः शक्रोति वदितुमिति । कथमेकेनानेकार्थावगतिरिति चेदत आह-दृष्टा हि कचिदियमपि गतिः । यथा शोणमानयेति । प्रमाणान्तरप्राप्ऽप्यानयतौ रक्तोऽश्व. श्योद्यमानो न रक्ताश्वशब्दाभ्यामिवाभिहितो वाक्यभेदं जनयति । तथाऽत्र त्वाशब्दोपात्ता निवृत्तिः पूर्वकालत्वं चेति । अथवा । १' त्रीणि ह वा यज्ञस्योदराणि । गायत्री बहत्यनुष्टप् च । अत्र ह्येवावपन्ति ' इति वच. नानुराधेनेति शेषः । २ यषेति-यथा विहितं तथेत्यर्थः ।

·। (०२पा०२०१२] मीमांसादर्शने । ५५९ इति न वाक्यभेदो भवत्येवमत्रापि द्रष्टव्यम् । नन्वेवमपि बह- वोऽर्था रेवत्यो वारवन्तीय तत्संबन्धो यागः पशुकामधेति । नैष दोषः। बहवः श्रूयन्ते । एकोऽत्र विधीयते यागो विशिष्टः। ननु रेवत्योऽपि विधीयन्ते वारवन्तीयमपि । यदि न विधीयेरव तद्विशिष्टो यागः प्रतीयेत । न ह्यविधाय विशेषणं शक्यते विशिष्टो विधातुम् । तस्मा- बहुषु विधीयमानेषु नैकार्थम् । अत्रोच्यते । अर्थ इति प्रयोजनम- तत्रैव न विधीयेत विशेषणविशेषणम् । यत्र द्रव्याङ्गभूतं तन्न कर्माकं प्रतीयते ॥ " तत्रैकत्वमयज्ञानभूतमर्थस्य गुणभूतत्वात् " इति द्रव्यविशेषणानां विध्यसंस्पों वक्ष्यते । रेवतीवारवन्तीयसंबन्धस्तु करोतेविशेषणम् । सामान्यभूतत्वाञ्च करोत्यर्थ- स्तदहितो नानुष्ठेयत्वं प्रतिपद्यते । तेन मृष्यामहे हविषां विशेषणमितिवद्यनिभावनाविशे. षणस्य करोत्यर्थस्यावश्यं रेवतीवारवन्तीयसंबन्धविशिष्टताऽभ्युपगन्तव्या। तथा च क्रियाविशेषगानामपि प्रयानादीनां विशेषणानि द्रव्यदेवतादीनि दर्शपूर्णमासादिष्- पयोक्ष्यन्ते । तस्मान्निष्पन्नसंबन्धविशेषितायां भावनायामृक्सामयोनियमः सेत्स्यति । कृत्वाशब्दश्चात्र प्रतिपत्तिक्रमनियमनिर्वृत्त्यर्थ एव द्रष्टव्यो नानुष्ठाननिवृत्त्यर्थः । अग्नि टोमसाम्नः प्राग्यागादप्रयोगात् । अतो नैवं विज्ञायते रेवतीषु वारवन्तीयं प्रयुज्य यष्ट. व्यमिति । किं तर्हि, एवं करिष्यामीति परिकल्प्य यागः प्रक्रमितव्य इति । नन्वे. वमपीति । यावदभिधेयं विधिकल्पनादनेकार्थत्वान्नेकवाक्यत्वमिति मन्यते । नैष दोष इति । न तावदभियनानात्वेनानेकार्थत्वं भवतीत्युक्तम् । अथ प्रयोजनभूतविधेयनाना- त्वमेव मन्येथाः । तत्रोच्यते । श्रूयन्ते बहवोऽत्रार्था एक एष विधीयते । विशिष्टा भावना सा च याग इत्युपलक्षिता ।। ननु रेवत्योऽपि विधीयन्त इति । यदि श्रुतमात्रानुपात्येवानेकार्थत्वं भवेत्तत एष परिहारः स्यात् । एते तु सर्वे विधीयमानत्वात्प्रयोजनभूतास्तस्मादनेकार्थत्वमस्त्येवेति । उच्यते। १ ( अ० ४ पा० १ अ० ५ सू० ११)। २ (अ० ४ पा० १ अ० ५) इत्यत्रेति शेषः । ३' यस्योभयं हविरातिमात् ' इत्यत्र नित्यस्याऽऽतिमात्रस्य कादाचित्कत्वव्याप्यनिमित्तत्वायो. गेन पयाऽऽर्तेईवीरूपविशेषणमावश्यकं तद्वदिति दृष्टान्तभागाशयः ।

·५६० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते - [अ०२पा०२०१२) भिधीयते । यावन्ति पदान्येक प्रयोजनमाभिनिर्वतयन्ति तावन्त्येक वाक्यम् । न चात्र बहूनि प्रयोजनानि । न ात्रानेकस्याभिप्रेतस्यानेकं. पदं विधायकमस्ति । रेवतीविति नैतत्केवलं रेवतीनां विधायकम् । रेवतीषु वारवन्तीयमित्यत्रापि पदद्वये वारवन्तीयशब्दो द्वितीयान्तः । नास्मात्संबन्धोऽभिप्रेतो गम्यते । प्रातिपदिकार्येऽस्य व्यतिरेकात् । कृत्वेत्यपि करोतिन संबन्धमात्रे पर्यवसितः परप्रयोजनसंबन्धमाह । एवं विशिष्टस्तु यजतिर्न परार्थः । तदेकमेषां पदार्थानां प्रयोजनम् । तस्मादेकवाक्यत्वम् । गुणे पुनः फले प्रकल्प्यमानेऽग्नि- टोमसाम्नः कार्ये वारवन्तीयम् । एतस्य च यदमिष्टोमसामति वाक्य- भेदः स्यात् । अयोच्थेत, रेवत्यादिसर्वविशेषणविशिष्टो याग एतस्या- मिष्टुतो विधीयेत । तथाऽपि पशुकामसंबन्धाद् मिद्येत वाक्यम् । अथे. वमुच्येत । रेवतीषु कृतेन वारवन्तीयेन पशुकामो यजेतेति वं विधेयमात्रमप्यत्र नार्थ इत्यभिधीयते । प्रधानविधियुक्तोऽर्थः स चैकोऽत्र विधीयते ॥ तदाह-न पत्रानेकस्य प्रयोजनत्वेनाभिप्रेतस्याने पदं विधायकमिति । तथा हवान्तरकर्मत्वात्तरिक्रयाणां न प्राग्यनिभावनाता पर्यवसानम् । विशिष्टविध्युत्तरकालं तु न किंचिदपेक्ष्यते । तस्मासिद्धमेकार्थत्वादेकवाक्यत्वम् । गुणविधित्वे चोक्ता वाक्यभेदाः । अथोच्येत इति । एतच्छब्दसमर्थनार्थम् । सिद्धेऽपि कर्मान्तरत्वे कर्मयुक्तफलपक्षात्पक्षा- न्तरमिति निराक्रियते । तत्रैषा वचनव्यक्तिः-रेवतीषु वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कृत्वा, एतस्याङ्गत्वेन यनेतेति । किमेवं भविष्यति । प्रकरणं तावन्न बाधिष्यते । एतस्यैवेति च प्रकृतग्राहि समीपस्थितसंवन्धिपदमनुग्रहीष्यते । तत्रोच्यते । न । पशुकामपदानर्थक्य- प्रसङ्गात् । तदुपरित्यागे वाक्यमेदप्रसङ्गः । न ोकस्य ऋतुं फलं च प्रति युगपद्विधान- मवकल्पते । अथैवमुच्येत रेवतीषु कृतेनेति । प्रथमोपन्यस्तमेव पक्षं दोषान्तरामि. धित्सया पुनरुपन्यस्यतीति केचित् । अथवा नवम् । १ प्रातिपदिकार्थमाने प्रथमाया एवानुशासनादिति भावः । २ प्रातिपदिकार्थस्याव्यतिरेका. दिति पाठान्तरम् । ३ अथैवमित्यादि शङ्काभाष्यं गुणफलान्वयस्यैवाभिधानात्पुनरुक्तमिव भासमान परमते वारवन्तीयस्य रेवतीषु प्रगाणेन वायव्यधारत्वहानादाश्रयवैलक्षण्यरूपदोषान्तरोक्स्यर्थस्वेन .व्याकरोति-अथेत्यादिना।४ अमिष्टुद्यागत्यैव गुणान्तर विशिष्टस्य फलान्वयाभिवानार्थमेतद्भाध्यमिति। स्वमतेन गुणकामवापरित्यागेनैवार्थान्तरं प्रदर्शयितुमाह-अथवेत्यादिना ।

·. [सं०२पा०२०१२] मीमांसादर्शने ५६१ शक्यम् । ऋगन्तरपगाणा द्विशेषहानाद्वैगुण्यं स्यात् । नन्विदानीमेवोक्तं शक्यते हि रेवतीषु वारवन्तीयं कर्तुमिति । सति वचने शक्यम् । असति वचने न वारवन्तीयग्रहणेन गृह्यन्ते । वचनं तर्हि भविष्यति । पशुकामो रेवतीषु वारवन्तीयमभिनिवर्तयेत् । ततो यजे- तेति यजतिरनुवादः । यदि वचनं रेवतीषु वारवन्तीयसंबन्धस्य, सिद्धं कर्मान्तरं, नामिछुतो गुणविधिः । ननु ततो यजेतेति यागा. नुवादाद्यागेनास्याङ्गप्रयोजनसंबन्धो भविष्यति । नैवं शक्यम् । कथं तर्हि गुणकामेषु याज्ञिकानां द्वयी प्रतिपत्तिः, केषांचिन्मीमांसकवदेव गुणात्फ. लम् । अपरेषां तु गुणः क्रत्वर्थ एव तद्वतस्तु क्रतोः फलान्तरसंबन्धः । अत्रैषा वत्र- नव्यक्तिः । नित्यं तावदनेन ब्रह्मवर्चसकामो यजेत । यदि तु पशुकामः स्यात्ततोऽनेनैव रेवत्यादिविशिष्टेनेति । तथा सति च- प्रत्ययः संनिकृष्टार्थविधि तावत्करिष्यति । न चान्यपर उत्पत्ति विधानाच्च विशिष्टता ।। यागं हि फले विदधत्प्रत्ययो न विप्रकृप्यते । न चानुत्पत्तिपरः सन्नुत्पत्तिमपि कल्प. यिष्यति । अनेकार्थविधानं च यथैवोत्पत्तिविधी कर्मविधाननिमित्तं लभ्यते, तथा फलविधावपि फलोद्देशेन कर्मविधानादित्येवं मन्यमानो वदति-अथ रेवतीपु कृतेन वारवन्तीयेन पशुकामो यजेतेति । स्तोत्रद्वारेण यागसाधनत्वोपपत्तेः करणतृतीये. वैषा । अथवेत्यंभूतलक्षणा । अनेनैवेत्थंभूतेन पशुकामो यजेतेति । तत्रोत्तरम् नेवं शक्यम् । ऋगन्तरप्रगाणाद्विशेषहानाद्वैगुण्यमिति । यदि तदेवेदं कर्म ततस्तस्य वायव्यास्वग्निष्टोमसाम विहितं तदृगन्तरे रेवत्याख्ये गीयमानं पूर्वविहित- वायव्याख्यविशेषहानाद्विगुणं भवेत् । नन्विदानमिवाऽऽत्मीये पक्षे भवतैव तत्र रेवतीषु ऋवन्यान्यपि सामानि प्राप्नुवन्त्येवं पर्यनुयुक्तेनाभिहितम् । नैष दोषः। कृत्वेति निवृत्तः संबन्धो यागायोच्यते । द्वावतावों कृत्वेत्येष शब्दः शक्नोति वदितुमिति । सिद्धान्त- वादी त्वपूर्वकर्मविधावनेकार्थविधानं शक्य नान्यत्रेति मन्यमान आह-सात वचनं मत्पक्ष शक्यं भवत्पक्षे त्वसति वारवन्तीयग्रहणमात्रेण लम्यमानास रेवतीष्वशक्यमिति । परः पुनराह-वचनं तर्हि भविष्यतीति। तेनेवाभिप्रायेण । फले विशिष्टकर्मविधाना. त्कृत्वाशब्दस्य चाविधायकत्वात् । यजिरनुवाद--इति च सत्यपि फलं प्रति विधान उत्पत्त्यविधानाभिप्रायेण । सिद्धान्तवादी स्वाभिप्रेतानेकार्थविध्यन्यथानुपपत्तिफलं कथ- यति--यदि वचनं सिद्धं तर्हि कर्मान्तरं न पूर्वस्यैवाग्निष्टुतो गुणविधानमिति । ननु ततो यजेतेति यागानुवादादिति वचनेनानिराकृतत्वादद्यापि स्वपक्षमेव बलीयांसं मन्यते । नैवं शक्यामिति सिद्धान्तविवरणम् । यदि हि रेवतीगुणकं वारवन्तीयं यागं ·५६२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते-[अ०२पा०२४०१२] यागं प्रत्यङ्गभावे निधीयमाने पशुकामं प्रत्यसंबन्धः । उभयसंबन्धे वाक्यं भिघेत । अथ यागसंबधोऽनुवादः प्रकरणेन चागता । नेदमुपपन्नम् । प्रकरणाद्धि वाक्यं बलवत्तरम् । तस्मात्कर्मान्तरं यागगु. णकं वा रेवतीषु वारवन्तीयं, तद्गुणको वा यागः । तत्र यागपशुका- मयोः संबन्धस्य विधात्री यजतेरुपरितनी विभक्तिमुपलभामहे लिङम् । न तु रेवतीवारवन्तीयसंबन्धस्य विधायकं साक्षात्कचिदुप- लभ्यते । तस्मात्सर्वविशेषणविशिष्टो यागः पशुकामस्य विधीयत इति सिद्धम् । अथ पुनर्विशिष्टे यागे विधीयमाने तद्रेवतीषु वारवन्तीयं कथम- प्रति गुणत्वेन विधीयते ततोऽवश्यं स उद्देष्टव्यः । ततश्चोद्दिश्यमानत्वादेव फलपदं न तेन गुणेन वा संबध्यत इत्यनर्थकमेव स्यात्संबध्यमानं वा वाक्यं भिन्द्यात् । गृणविशि- एकर्मविधाने वाऽप्रत्यभिज्ञायमानत्वादेकान्तेन कर्मान्तरत्वम् । न च यत्पशुकामो यजे. तेत्यप्राप्तत्वादनुवादः संभवति । एतेन रेवतीवारवन्तीयविधि प्रत्यस्य निमित्तत्वं प्रयुक्तम् । अतश्च न वारवन्तीय केनचिट्ठलवत्तरेण प्रमाणेन रेवतीभिः संबद्धमिति विशेषहानाद्विगुणं भवेत् । अथ यागसंबन्धोऽनुवाद इति । गुणादेव फले सति प्रकरणादवगतं यागाङ्गत्व. मस्मिन्वाक्येऽनुवदिष्यत इति । कः पुनराश्रयाश्रथिसंबन्धात्पूर्वनिराकृतादस्य विशेषो येनोपन्यस्यते । स उच्यते। तत्र हि 'ऑनर्थक्यात्तदङ्गेषु' इत्येतन्निराकृतम् । अङ्गत्वज्ञाने तु सत्संभवादग्निष्टोमसामसंबन्धः सुलभ इत्यभिप्रायः । तन्निराकरोति-प्रकरणादि वाक्यं बलवत्तरामिति । आश्रयायिसंबन्धो हि फलसंबन्धानुगुणत्वात्संभवन्गृह्यते । स तु न संभवतीत्युक्तम् । अङ्गाङ्गिसंबन्धस्तु ऋतुकथंभावग्रहणात्स्यात् । तच्च नास्ति। "असंयुक्तं प्रकरणात् " इति वक्ष्यति । संयुक्तं चैतत्फलेन । तस्मादविरोधाद्गुणफलविशिष्टकर्मान्त- रविधानम् । तत्रतत्स्यात् । सत्यपि कर्मान्तरत्वे तदनुगृहीताद्गुणादेव फलमिति । तद्वि कल्प्य भावार्थाधिकरणन्यायेन प्रत्ययसंनिकर्षण यागफलसंबन्धावगमानिराकरोति। तस्मात्कर्मविधिः । अथ पुनर्विशिष्टे यागे विधीयमाने क्रियान्तरस्यानिष्टोमसानो १ संबध्यमानमिति-फलपदं गुणविशिष्टेन यागेन संबध्यमानं यागस्य गुणफलोभयसंबन्धा- पाद स्वाद्वा भिन्द्यादित्यर्थः। २ याऽपि च पूर्व 'यदि तु पशुकामः स्यात्ततोऽनेनैष रेवत्यादिशि- टेन गजेत इति 'वान्यक्तिरभिहिता साऽपि प्रमाणान्तराप्राप्तफलान्वयानुषादायोगदयुकेत्याश- येना ऽह-न चेत्यादिना । ३ (अ० ३ पा० १ ० १ ० ११)। ४ ( भ. ३ पा० ३, ०४ स० १)। ५ क्रियान्तरस्येति-क्रियान्तरस्य यागख्यस्य विशेषणेन रेषसाधारण पारवन्ती. थेन सह, अमिष्टोमसान:-अमिष्टोमस्तोत्रस्य कथं संबन्ध इत्यन्वयार्थः ।

·[१.२पा०२१०१३] मीमांसादर्शने मिष्टोमसाम भवतीति । उच्यते । वचनादमिष्टोमसान्नः कार्ये भविष्य- तीति । किमिव हि वचनं न कुर्यात् । नास्ति वचनास्यातिभारः। अथ यदुक्तमेतस्यैषेति । अनन्तरापेक्षं वचनमिति । तत्राप्यविरोधादेतद्धर्मक- स्येति लक्षणाशब्दो भविष्यति । तस्मान गुणात्फलं कौन्तरमेवधर्म- कमिति सिद्धं समेष्वेवंजातीयकेषु कर्मयुक्तं फलमिति ॥ २७ ॥ (१३) सौभरे पुरुषश्रुतेनिधने कामसंयोगः ॥ २८ ॥ पू० यो वृष्टिकामो योऽनाधकामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत सर्वे वै कामाः सौभर इति समानाय ततः समामनन्ति हीषिति दृष्टिका. माय निधनं कुर्यात् ऊर्गित्यनायकामाय ऊ इति स्वर्गकामाय इति । तत्र विचार्यते । किं सोभरं वृष्टेनिमित्तं हीषित्येतदपरं वृष्टेनिमित्तम्, अथ सौभ- रमेड वृष्टेनिमित्तम् । यदा तदृष्टेनिमित्तं तदा हीषिति सौभरस्य निधनं विशेषणेन कथं संबन्ध इति । तत्रोत्तरं वचनादिति । प्रागुक्तन्यायेनोऽऽतिदेशिकं वचनं दृष्टव्यम् । अनिष्टोमसान्नः कार्य इति । न किंचिदग्निष्टोमाख्यं सामावस्थितं विद्यते यस्य वारन्तीय कार्यापनमिति कल्यते । तेन प्राकृतयज्ञायज्ञीयकार्यापत्त्यभिप्रायेणोक्तम् । अथवाऽग्निष्टोमसाम्न इति स्तोत्रस्यैव कार्ये तादयेन वर्तिप्यत इत्यर्थः । तस्मात्स- मेषु कर्मयुक्तं फलं स्यादिति सिद्धम् ॥ २७ ।। ( इति रेवत्यधिकरणम् ॥ १२ ॥) ज्योतिष्टोमे सौभरमुक्थ्यानां ब्रह्मसाम विहितम् । पुनश्च तदेव ' यदि रथंतरसामा' 'यदि बृहत्सामा ' इति च निमित्तयोविहितम् । ततः पुनः 'यो वृष्टिकामो योऽन्नाद्य. कामो यः स्वर्गकामः स सौभरेण स्तुवीत' इति नित्यस्यैव सतः फलत्रयसंबन्धः कृतः । तथा च वक्ष्यति एवंजातीयकेषु कामेषु 'नित्यस्य समत्वात् ' इति । क्रत्वर्थपुरुषार्थ चैवंजा. तीयकं भवतीति वक्ष्यति ' एकस्य तूमयत्वे संयोगपृथक्त्वम् ' इति । एतदपि वक्ष्यति यथा विकल्पेनैतान्यस्य फलानि भवन्ति । योगसिद्धिर्वाऽर्थस्योत्पत्त्ययोगित्वात् ' इति । तदेवं रूपं सौभरं प्रकृत्य पुनः श्रूयते ' होषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ' ऊनित्यन्नाद्यकामाय ।। ऊ इति स्वर्गकामाय ' इति । निधनमिति चान्त्या सामम- क्तिरभिधीयते । तत्रैतद्विचार्यते । किं सौभरं निरपेक्षं फलानि साधयति, इमानि वृष्टया. दीनि हीषादिनिधनफलानि पृथगेव भवन्ति, उत सौभरस्यैव तत्तत्फलं साधयतस्तत्त- १ आतिदेशिकमिति-- अमिष्टुत्प्रकरणे श्रूयमाणं 'वारवन्तीयमग्निष्टोमसाम कार्यम् ' इति वचनं कर्मान्तरेऽतिदिष्टमित्यर्थः । २ (अ० ३ पा० ६ अ० १६ सू० ४३) । ३(अ० ४ पार ३ ० ३ स. ५)।४ (अ० ४ पा० ३ ० ११ स. २८)।

·५६४ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२०११] कर्तव्यमिति । एवमूर्गित्यनाधकामस्य ऊ इति स्वर्गकामस्य च तुल्यो विचारः । कथं निधनादपरं फलं कथं वा निधनव्यवस्थार्थ श्रवणमिति। यद्येवमाभिसंबन्धः क्रियते हीपिति दृष्टिकामाय कुर्यादिति, ततो निध- नादपरं फलम् । अथैवमभिसंवन्धः --होषिति निधनं कुर्यादिति, तदा निधनव्यवस्थार्थ श्रवणम् । तदा दृष्टिकामायेति सौरभविशेषणं क्रियते, न हीषा संवन्धः । किं तावत्माप्तम् । सौभरे निधनेऽपरः कामो विधीयत इति । कुतः । पुरुषश्रुतेः । पुरुषप्रयत्नस्यात्र श्रवणं भवति कुर्यादिति । तवृष्टिकामस्य हीपश्च संबन्धे कर्तव्ये वक्तव्यं भवति, न तु सौभरनि- धनसंबन्धे । तत्र हि साङ्गं सौभरं कुर्यादिति प्रयोगवचनसामर्थ्यादेव सिद्धम् । तस्मात्कुर्यादिति पुरुषप्रयत्नवचनादवगच्छामो यतरस्मिन् पक्षे पुरुषप्रयत्नवचनमर्थवत्ततरोऽयं पक्ष इति । तत्रास्मिन् पक्षेऽर्थवद्, निधनादपरं फलमिति । तस्मात्सौभर एकः कामः | भेदेन निधनादपि द्वितीयः काम इति । । निधनं नियम्यत इति । यद्यपि चात्र कर्मभेदाभेदौ न स्तस्तथाऽपि प्रसङ्गादुपन्यस्येते । अथवा कर्मभेदामेदवत्फलापूर्व भेदाभेदावपि लक्षणार्याविति संबन्धः । एवं चानुष्ठानेऽपि विशेषो भवति । यदा वृष्टिकामेन सौमरं प्रक्रान्तं तदेतरयोरपि निधनयोः स्वफलप्रार्थ. नावशेन प्रयोगः । अपि च वृष्टिप्रार्थनयोरपि भेदः कर्तव्यो यदि निधनादपरं फलम् । अथ तु निधननियमस्ततो हीषव प्रयोक्तव्यमेकैव वृष्टिः प्रार्थयितव्या । एवमन्नाधकाम- स्वर्गकामयोरपि दर्शयितव्यम् । कुतः संशयः । केचित्तावद्भाप्यकारकृतेन वचनव्य- तिद्वयप्रतिमानेन वर्णयन्ति किं हीषादिशब्दानां वृष्टिकामादिपदैः संबन्धोऽथ निधनपदेनेति । यद्यपि चोत्तरयोनिधनमिति न श्रूयते तथाऽप्याकासावशेनानुषज्यमानं सर्वसंबन्धित्वेन कथ्यते । किं तावत्प्राप्तम्- पुनर्विधानसमात्स्विार्थत्वाच्च फलश्रुतेः । फलभूयस्त्वलाभाच्च हीषादेरपरं फलम् ॥ यदि हि सौभरफलान्येवैतान्यभविष्यस्ततः पुनर्वचनमनर्थकमापत्स्यत । न हि विधेयं तस्य तदा किंचिदपि लभ्यते । हीषादीनां शाखान्तरेषु सौभरनिधनत्वेन पाठा- देव प्राप्तत्वात् । नियमार्था श्रुतिरिति चेन्न । श्रुतिप्राप्तानां नियमेन निवर्तयितुम- शक्यत्वात् । सर्व एव तावन्नियमोऽन्यव्यावृत्तिफलत्वादन्याय्यः । तथाऽपि तु यत्रार्था- क्षिप्तावस्थानि वस्त्वन्तराणि भवन्ति तत्रैकश्रवणवशेनेतगन्निवर्तते । न त्विह हीषादी- ·[अ०२११०२०१३] मीमांसादर्शने। अथवा दृष्टिकामायेति पुरुषश्रुतिः । दृष्टि में कामयते स पुरुषो . वृष्टिकामशब्देनोच्यते । तदस्मिन् पक्षे श्रुतिर्विनियोक्त्री। इतरस्मिन् पक्षे पुनईष्टिकामशब्देन पुरुषवचनेन सता सौमरं लक्ष्येत । तथा लक्षणा. शब्दः स्यात् । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतियाय्या, न लक्षणा । तस्मात्पश्यामो निधने द्वितीयः काम इति । एवं च फलभूयस्त्वं भवि- प्यति । तस्मानिधनेऽपरः कामः ॥ २८ ॥ सर्वस्य वोक्नकामत्वात्तस्मिन् कामश्रुतिः स्यानिधनार्था पुनः श्रुतिः ॥ २९ ॥ सि० वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति। न चैतदस्ति, यदुक्तं निधनेऽपरः काम इति । नैवं संवन्धः क्रियते दृष्टिकामाय हीषिति कुर्यादिति । कथं तर्हि । होषिति निधनं सौभरस्येति । कथम् । दृषिो वृष्टिकामसंबन्धे क्रिय- माणे, निधनं कुर्यादिति संबन्धो न कृतः स्यात् । तत्र हीषिति निध- नमिति नावकल्प्येत । तत्रोभयसंबन्धे वाक्यभेदः । तत्र निधनशब्दः प्रमादसमाम्नात इति गम्यते । न चैवजातीयकः प्रमादसमाम्नात इत्युक्तम् । तस्मान हीषो वृष्टिकामेन संबन्धः । तेन न निधनादपरं फलम् । नामर्थात्प्रयोगः, येनेकविधानादितरनिवृत्तिर्गभ्येत । सौमरश्रुत्या हि तानि प्राप्यन्ते । तत्र न शक्यं विधिमात्रप्रवृत्तया पुनःश्रुत्या गत्यन्तरे संमवति बाधनं कर्तुम् । अस्मत्पक्षे तु काम्यत्वादन्यतरद्वचनं ऋत्वर्थप्राप्तेतरबाधेनैव भविष्यति । वाक्यान्तरा. विहितं च वृष्टिहीषादिसंबन्धं विदधद्वाक्यमर्थवद्भवति । वृष्टिकामशब्दश्च स्वार्थत्वेन संभवन निधनव्यवस्थापरे वाक्ये सौभरविशेषणार्थः कल्पितो भविष्यति । पुरुषार्थ- भूयस्त्वं च विध्यात्मके वेदे पुरुषप्रवर्तनसोकर्यादिष्यते । तस्मानिधनादपरं फल- मिति ॥ २८॥ उच्यते निधनश्रुतिवैयर्थ्यान्न हीषः फलसंगतिः । निधनेन तु संबन्धे फलशिष्टं विशेषणम् ।। हीषा वृष्टिं कुर्यात्तां च निधनभूतेनेति वाक्यभेदः । तदसंबन्धे चाऽऽनर्थक्यम् अस्मत्पक्षे न किंचिदनर्थकम् । सर्वस्य सौभरस्य वचनान्तरैरुक्तवृष्ट्यादिकामत्वेन तत्प- ·५६६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०२० ११] अथ हीषो निधनंसंबन्धे कथमवाक्यभेद इति । उच्यते । वृष्टिका. माय सौभरमस्त्येव । सौभरस्य निधनप्राप्तिरस्त्येव । तत्र हीमिति. कुर्यादित्येष एवार्थों विधीयते । तस्मादवाक्यभेद इति । अतो निधनव्यवस्थेति गम्यते । एवमेव ऊर्गिति, ऊ इति च पदि- तव्यम् । सर्वस्य सौभरस्य ऊष्टिस्वर्गकामत्वाच्छक्यते कामवचनैः सौभरं लक्षयितुम् । किमर्थ लक्ष्यत इति, निधनार्था पुनःश्रुतिनिधन- व्यवस्था करिष्यतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। दानां च प्राप्तत्वाद्धीपादिसंबन्धमात्रे विधीयमाने वाक्यभेदाभावः । न च वचनमन- थकं, निधनविशेषनियमार्थत्वात् । विनाऽपि च गुणकामत्वेनास्त्येवात्र सामान्यविशेष- लक्षणो बाधः, सौमरशब्दम्य सर्वभक्तिसामान्यवचनत्वात्सौभरश्रुत्या हि परोक्षवृत्त्या निधनान्तरं प्राप्नोति । इदं पुनः प्रत्यक्षं, तस्माद्बलीयः । यथा चार्थादाक्षिप्यमाणं श्रौतेन निवर्त्यते तथा परोक्षवृत्त्याऽपीति । अथवा सौभरशब्दवाच्याया गीते व कि- चिट्टाध्यते । अक्षरविधानेनाक्षरान्तरमात्रबाधनात् । यदि हि गीत्यन्तरावयवो विधीयेत ततः सौभरावयवोऽपि बाध्येत । स्तोभाक्षरबाधस्त्वयं निधनविषय इत्यदोषः । तस्मा- निधननियमार्था पुनःश्रुतिरिति । एवं तु व्याख्यायमानेऽस्ति किंचिद्वाच्यम् । तदुच्यते न तावत्संशयो युक्तो वचनव्यक्तिभेदतः । हीषो निधनसंबन्धो नेष्टो हि व्यवधानतः ।। हीषिति निधनमिति व्यवहितकल्पनादोपादनिष्टः संबन्धः । तथोत्तरपक्षेऽपि- निधने हीविधानं चेदृष्टिकामविशेषिते । विशिष्टार्थानुवादत्वाद्वाक्यभेदः स्फुटो भवेत् ॥ निधनानुवादेन हीषादिवियाने फलपदमनर्थकं पुनःश्रुतिवैयर्थं च स्यात् । सौभर. ग्रहणेनेव हि निधनमात्रसंबन्धः प्राप्त इति न तन्मात्रवचनेनार्थः । तत्र यदि वृष्टि. कामाय यद्यत्सौभरं तस्य यन्निधनमिति विशिष्टमन्द्य तत्र ही पदं प्रयुञ्जीतेति विधी. यते ततोऽनेकसंबन्धकरणाद्वाक्यं भिद्यत । यद्यपि वृष्टिकामसौमरतन्निधनानि प्राप्तानि १ निधनं सौभरप्राप्तिरस्त्येव, नियतं समाप्तिरस्त्येव, इति च पाठान्तरम् । २ सर्वभक्तीति- सर्वासा प्रस्तावोद्गीथप्रतिहारोपद्रवनिधानाख्यानां भक्तीनां यत्सामान्यं तद्वचनत्वादित्यर्थः ।

·[अ०२पा० अ०१३] मीमांसादर्शने । ५६७ तथाऽप्यनेकेषामपि सनिधिरस्तीति व्यवच्छेदार्थमवश्यं यत्नः कर्तव्यः । ततश्चानेकार्थ. स्वमिति दुर्बलः सिद्धान्तः । पूर्वपक्षनिराकरणमपि न सम्यक्कृतं, समाम्नायादेव होषा- दीनां निधनत्वसिद्धेः । तस्मादेवं वर्णनीयम् । वृष्टिकामपदेनैव संबन्धे सति संशयः । फलेन साधनेनेति वाक्यसामर्थ्यवीक्षणात् ॥ अत्र हीषिति वृष्टिकामायेत्येवमेवावस्थिते संदेहः किं साक्षात्फलेन हीषः संबन्धोऽथ फललक्षितेन साधनविशेषेणेति । तदा च हीषिति निधनमिति, एतत्फलं भवतीति वचनव्यक्तिरिव भाष्यकारेण दर्शिता । वृष्टिकामायेति सौभरविशेषणमिति सौभरस्य निधनवाक्ये स्वपदेनानुपादानालक्षणारूपेणेव विशेषणत्वम् । न हीषा संबन्ध इति फलस्वरूपासंबन्धाभिप्रायेण । तत्र तथैव विधिपुनःश्रुत्यपेक्षं व्याख्यानं, प्रयोगवचन. सामदेिव सिद्धं स्यादिति, अपरा व्याख्या । यदि हि स्वार्थप्रवृत्तस्यैव सोमरस्य निधनमात्र नियम्येत ततस्तत्प्रयोगवचनेनैवोपनीतमात्रहींपादिविधिसिद्धविध्यानर्थक्यं मवेत्। फलसंबन्धपक्षे तु न प्रयोगवचनः समर्थ इत्यर्थवत्ता । किं च वृष्टिकामपदेनात्र श्रुत्यैवाभिहितः पुमान् । साधनापेक्षिणस्तस्य हीपादिपदसंगतिः ॥ अन्यथाऽनेन सौभरं प्रकरणावगतमपि वृष्टिसाधनशक्तियुक्तं लक्ष्येत । न च तदा- श्रयणे किंचित्प्रयोजनमस्ति । तथा श्रुतिलक्षणाविशये चेति ब्रुवतो माष्यकार- स्याप्येतदेव व्याख्यानमभिप्रेतमिति गम्यते । सिद्धान्तस्तु- सोमरस्य समस्तस्य यः कामोऽभिहितः पुरा । नियन्तं निधनं तस्य स एवायमन्द्यते । सर्वस्यैव सोमरस्यायं कामसंयोगः पूर्वोक्त एव प्रत्यभिज्ञायमानः कीर्त्यत इति नापूर्व. फलप्रतिपत्तिः । किमर्था तु प्राप्तस्य पुनः श्रुतिरित्यत आह-निधनार्था पुनः श्रुति- रिति कस्मात्पुनःश्रुत्युपात्तेन फलेनैव हीपादयां न सबध्यन्तं तत्रोच्यते यथैव वारवन्तीय नेष्टमाश्रयमाप्नुयात् । फले तथैव हीपादि नाऽऽप्नोत्याश्रयमीप्सितम् ॥ हीषा वृष्टिं साधयेदिति हि गृह्यमाणेऽवश्यं किमाश्रितेनेत्यपेक्ष्यते । तत्र यत्सौभर प्रकृतं तत्तावन्न शक्त.माश्रयत्वं प्रतिपत्तुम् । समस्तं हि नाम सौभरशब्देनोच्यते । न १ यद्येवमभिसंबन्धः' इत्यादि-अधिकरणसमाप्तिपर्यन्तस्य भाष्यस्य परेषा व्याख्यान 'कचित्तावदित्यारभ्य पुनः श्रुतिरिति' इत्यन्तेनोपन्यस्य, तत्र च एवं तु व्याख्यायमाने' इत्या. दिना दूषणमभिधाय स्वमतेन भाष्यं व्याख्यातुमुपक्रमते-तस्मादेवमित्यादिना ।

·પદટ सतन्त्रवातिकशावर भाष्यसमेते-[भ०२पा०२१०१३] च तद्धीपा साधयितुं शक्यं, यथा द ना हामः । तद्धि सकलं होमं व्याप्तुं शक्नोति । न तु हीषा सौभरं व्याप्यते । बह्वक्षरसाध्यत्वात् । न च तदसाधयत आश्रयायि- संबन्धोऽवकल्पते । यत्तु तेन व्याप्त्या साधयितुं शक्यते निधनं, न तस्य प्रकरणमस्तीति न वाक्याद्विनाऽऽश्रयत्वं प्रतिपद्यते। तत्र यदि वाक्येनेव फलसंबन्धस्तेनैव चाऽऽश्रयलाम- स्ततो वाक्यं भिद्यते । तथा निधनमात्रानुवादेन हीषादिसंबन्धे प्रकरणं बाधित्वा सर्व- सामसंबन्धप्रसङ्गे पुनः सौमरस्य यदिति कथमपि विशेषणीयं, तत्रापि पुनर्मतिः क्लेशनीया । किं च यद्यप्यवयवद्वारं भवेत्सीभरसाधनम् । तथाऽपि भक्त्यनेकत्वात्व होषिति न गम्यते ॥ न तावत्सौभरावयवेन निधनेन साधितेन प्रकरणलभ्यसौभर साधितं भवति । अव- यवस्य सोभरत्वेनाप्रतीतेः । न च यथा शक्नुयात्तथाऽऽश्रयेदित्येपा कल्पनाऽस्तीत्युक्तम् । उपेत्यापि त्वाश्रयत्वमनेकप्रस्तावादिभक्तिनि सौमरे कतमस्यां भक्तो हीषादयः प्रयुज्य- न्तामिति नैव ज्ञायते । 'मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत्' इति प्रस्तावे वा प्राप्नुवन्ति । तत्र निधनमित्यनुवादो नावकल्प्यते । अथोच्येत यथोक्थ्यादीनां फलार्य चोदितानां प्रकरणाज्ज्योतिष्टोममाश्रयतामसमस्तव्यापित्वेनानेकावयवत्वेऽपि सति वाक्यान्तरवशे- नान्ते निवेशो भवति । एवमत्रापि फले विहितानां हीषादीनामाश्रयत्वेन सोमरमुपसर्पतां समाम्नायवशेन लब्धस्थानानां निधनत्वमनुवदिप्यत इति । तदयुक्तम् । कुतः- अनन्यविषयत्वेन स्थानमुक्थ्यादिषु स्थितम् । हीषादिस्तु बहुस्थानः क्व स्यादिति न गम्यते ॥ युक्तमुक्थ्यादीनां प्रदेशान्तरेप्वदृष्टेरलौकिकत्वाच्च क्रत्वन्तरनिवेशित्वम् । न हि तेषां स्थानान्तरं दृष्टपूर्वम् । न चाविज्ञातस्थानविशेषाणां रूपावधारणं फलसंबन्धो वा । न वर्तमानानां स्वरूपप्रयुक्त उक्थ्यादिव्यपदेशसंभवः । योऽपि वचनान्तरेण स्थानविशेषलाम: सोऽपि पृथक्क्रत्वर्थत्वाविज्ञानादनथैव फलचोदनया गृह्यत इति तदर्थ एव विज्ञायते । हीषादीनां यः पुनः समाम्नायप्राप्तः स्थानविशेषसंबन्धः स ताव- सौमरविधानेन क्रत्वर्थत्वेन सोमरफलार्थत्वेन चोपयोजितः । इदानीं तु फलं प्रति स्वतन्त्रस्य होषो विधानालोकवेदसामान्तरभक्त्यन्तरप्रकृतभक्तिपतित्वादिविशेषो न ज्ञायते कावतिष्ठताम् । यदि हि प्रकृत एव विहित इति विज्ञायेत ततस्तस्य ज्ञातस्थान- त्वात्संदेहो न स्यात् । ननु चैकत्वाच्छब्दस्य य एवायं प्रकृतः स्यात्स एव लोकादि- प्वपीति तद्वतग्रहणेऽपि तदेव विशेषस्थानं मविप्यतीति । नैतदेवम् । कुतः- चान्य १ (अ० १२ पा. २ अ० १० सू० २५)।

·[अ०२पा०२०१३] मीमांसादर्शने। ५६९ एकत्वेऽपि हि शब्दस्य शक्तिभेदः प्रयोजने। तत्र कार्यान्तरस्थानं न स्यात्कार्यान्तरेष्वपि ॥ न शब्दकत्वेन यत्किचित्कार्थे स्थानं दृष्टसामर्थं तदेवान्यत्रापीति शक्यते वक्तुम् न हि यत् , देवदत्तस्य युध्यमानस्य स्थानमवगतं तदेव भुजानस्यापि भवतीति गम्यते । कार्यप्रयुक्ता हि स्थानविशेषादयो न स्वरूप युक्ताः । स्वरूपस्य स्थानान्तरेऽप्यविभा. गात् । अतः कार्यान्यत्वादेकस्यापि स्थानभेदप्राप्तिः । न च यत्सौभराङ्गभूतस्य हीपः स्थानं तदेव पुरुषार्थस्यापीत्यवधार, शक्यम् । प्रासङ्गिकसोमरसाधनत्वादिति चेत् । न, तस्यैव स्थानविशेषलाभात्प्रागसिद्धत्वात् । इतरेतराश्रयं हि स्यात्सोमरसाधनत्वेन स्थानविशेषस्तस्माच्च साधनत्वमिति । ननु यथाऽभ्युदितेष्टयां मध्यमादितण्डुला उपादी. यमानत्वेऽपि प्रकृता गृह्यन्ते तथाऽत्र हीपादयो ग्रहीष्यन्ते । युक्तं तत्र प्रकृतगामिविभ- जतिवाक्यापेक्षितानां देवतासंयोगवाक्यानां तद्विषयत्वाद्यच्छब्दोपबद्धमध्यमादिविमा- गस्य च प्रकृतप्रत्ययानतिरेकादन्येपामग्रहणम् । इह तु न हीपादीनां ताकारणम- स्तीति न लौकिकप्रत्ययो निवर्तते । तस्मान्नवं वाक्यार्थः संभवतीत्ययमपरः परिगृह्यते । यदा सर्वप्रकारमन्विप्यमाणोऽपि श्रीतः फलसंबन्धो न लब्धः, तदा मा बाधितरां श्रुतिरिति प्रकृतसाधनलक्षणा विज्ञायते तत्रैपाऽर्थो भवति । प्रकृताय वृष्टिसाधनाय हीष्शब्दोऽङ्गमिति । प्रकृतगामी च वृष्टिशब्दस्तत्साधनभूतं सौमरमेव लक्षयति नान्यत् । न चान्यसाधनभूतमप्रतीतः । सत्यामपि च हीपादीनां प्राप्ती नियमार्थत्वा- दर्थवद्वाक्यमित्युक्तम् । ते च हीपादयो यथाभूताः सौभरेणाऽऽक्षिप्ताम्तथाभूता एव निय. म्यन्त इति विनाऽपि निधनशब्दसंयोगेन सिद्धं निधनत्वमन्द्यते । तदर्शयति-वृष्टिका. माय सोभरमस्त्येवेत्यादि । तदेतदधिकरणं गुणक्रियाफलप्रतिपादनपरयोरनन्तरा- धिकरणयोरुभयोरप्यपवादभूतम् । वृष्ट्यादिशब्देनैवेदं फलं साधनलक्षणयेति प्रतिपाद- नात् । यस्तु वाक्यभेदश्वोदित आसीत्स निधनसंबन्धे मति श्रुत्या वा सोभरे विशे. पणत्वेनोपादीयमाने भवेत् । न त्विह तदुभयमप्यस्ति । वृष्टिकामपदेनैव संबन्धात्, प्रकरणलभ्यत्वाच्च सौभरविशेषणत्वस्य । न च प्रकरणलम्या विशेषा वाक्यं भिन्दन्ति । तस्माददोषः । इदं विह विचारयितव्यं भवति । किं यत्र क्वचन शाखायामधीतस्य सौभरस्य वृष्टयादिसाधनभूतस्य हीपादयो नियम्यन्त उत यत्र हीनिधनकं पठ्यते तच्छाखागतं वृष्टिकामस्य प्रयोक्तव्यम् । एवमूनिधनकम् , उनिधनकं चेति सदृशो विचारः । तत्रानियमेन सहस्रशाखागतसौभरप्रयोगपिकल्पे सति वृष्टिकामादिनिमित्ते हीषादिमात्रनियम इति प्राप्तेऽभिधीयते । यत्र तन्निधनकं पठ्यते तच्छाखागतेव वृष्टि- कामादेः समस्ता गीतिरुपादातव्येति । कुतः ।

·५७० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० ३३०१५] अथ द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः । [१४] गुणस्तु कतुसंयोगात्कर्मान्तरं प्रयोजयेत्संयो-. . गस्याशेषभूतत्वात् ॥ १ ॥ [पू०] अस्ति ज्योतिष्टोमः 'ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत' इति। तं प्रकृत्य श्रूयते यदि रथंतरसामा सोमः स्यात् , ऐन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयात्, यदि बृहत्सामा शुक्रायान् , यदि जगत्सामा आग्रयणाग्रान् इति । तत्र संदिह्यते, किं ग्रहाग्रताविशेषो ज्योतिष्टोमस्य विधीयते, उत कर्मान्तरस्य रयंतरसाम्रो बृहत्साम्नश्चेति । प्रपद्यते रूपविनाशभीतेगतिर्न मीत्यन्तरभक्तियोगम् । अतः समस्तव विकल्प्यमाना यथासमाम्नायमसौ नियम्या ॥ सामरूपं हि समाम्नायादवगम्यते तच्चाल्पेनान्यत्वेनाप्रत्यभिज्ञानादन्यदेव भवति । तत्र यदि शाखान्तरीयायां गीती शाखान्तरीयनिधनं प्रयुज्येत ततो रूपान्यत्वं स्यात् । न च वचनाहते ऐश्वद्विकारः । तच्छाखागतगीतिग्रहणेनाविरोधोपपत्तेः सर्वत्रासंभवा- द्विकाराश्रयणम् । अस्ति चात्र गतिः । विकल्पप्तामौ चायं नियमः । समस्तस्य च साम्नः पदार्थत्वाद्विकल्पप्राप्ति वयवानाम् । अतो नान्यदीयनिधनविधानम् । अत एकदेश- नियमे सति कांस्यभोजिन्यायेन समस्तनियमः । एषोऽपि चात्र वाक्यार्थः संभवति । उभयोः प्राप्तयोः संबन्धमात्रं विधीयते । यदृष्टिकामाय सौभरं यच्च हीषित्येवं निधनं तदेकत्र संपादनीयमिति । तस्मात्समस्तगीतिनियम इति सिद्धम् ।। २९ ॥ ( इति सौभराधिकरणम् ॥ १३ ॥) इति श्रीमदृकुमारिलविरचिते भीमांसाभाप्यन्याख्याने तन्त्रवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ . ज्योतिष्टांमे प्रथमं बृहद्रथंतरे कल्पिके पृष्टसाधनत्वेन चोदिते ततः पुनः श्रूयते ' यदि रथंतरसामा सोमः स्यादन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान्गृह्णीयात् ' ' यदि बृहत्सामा शुक्राणान् ' इति । तत्र सगुणं कर्म श्रूयमाणं संदिह्यते किं कर्मा- न्तरं ज्योतिष्टोमादुत तस्यैव ग्रहाप्रताविशेषविधानं प्रति रथंतरावच्छिन्नस्य निमित्तार्थ १ ऐरवदिति-'न गिरागिरेति ब्रूयात् ' 'ऐरं कृत्वाद्रेयम् ' इति वचनबलाद्यज्ञायज्ञीयसाम्मो गिरापदत्यागेन इरापदे गानेऽपि न प्रकृते, इति व्यतिरेकहष्टान्तार्थः । २ कांस्यभोजिन्यायनति- शिष्याचार्ययोः सहभोजनप्राप्ती शिष्यस्य कांस्यभोजित्वनियममनियतपात्रभोज्याचार्योऽनुरुन्यानो लोके दृश्यत इत्ययं न्यायो द्वादशाध्याये साधयिष्यमाणोऽत्रानुसंधेयः ।

·[म.पा.१8०१५] मीमांसादर्शने ५७१ यदि रयंतरसामग्रहणेन बृहत्सामग्रहणेन च ज्योतिष्टोमोऽभिधीयते ततस्तस्य ग्रहाग्रताविशेषः । अथ नाभिधीयते, ततः कर्मान्तरस्यति । किं तावत्माप्तम् । प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमस्येति प्राप्ते, उच्यते । गुणस्तु ऋतुसंयोगादिति । तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । तदस्ति, ज्योतिष्टोम- स्येति । कुतः । ऋतुसंयोगात् । कथं तर्हि । कर्मान्तरस्येति । ननु ज्योतिष्टोमक्रतोरेवैष एवंजातीयको वादः, रयंतरसामा बृहत्सामेति । नेति बमः । यदि न कृत्स्नक्रतुसंयोगो भवेज्ज्योतिष्टोमस्य वादः । कृत्स्नक्रतुसंयोगस्त्वेषः । कथं कृत्स्नक्रतुसंयोगो भवति । कथं वा न कृत्नक्रतुसंयोग इति । यदि रथंतरसत्ता वा, बृहत्सत्ता वा निमित्तं ग्रहाग्रताविशेषस्य, ततो न कृत्स्नक्रतुसंयोगः । श्रवणमिति । तत एतसिद्धयर्थमिदं विचारयितव्यं किमयं कृत्स्नऋतुसंयोगो रथंतरस्य अथ सत्तामात्रसंयोग इति । तत्सिद्धयर्थमप्येतचिन्तनीयम्, किं ऋतुविशिष्टं रथंतर- मुत रथंतरविशिष्टः क्रतुरिहाऽऽश्रीयते । ननु च गदिशब्दोपबन्धादिह निमित्तं प्रतीयते तस्य चोदिश्यमानत्वाद्विशेषणविशेष्यमावो नावकल्पेत । मवेन्निमित्तार्थत्वमेतस्य यदि याहगयं प्रत्येष्यते तादृशस्य कुतश्चित्प्राप्तिर्विज्ञायेत । अप्राप्तिपक्षे तु बलाद्विधानमाप- द्यते । निमित्तत्वमपि च यादृशस्येह श्रूयते यदि तादृशो ज्योतिष्टोमस्ततस्तस्यैव गुणा- यत्वेन श्रवणमिति संगम्यते । यदि तु ताङ् न भवति ततस्ताशत्वमापाद्य निमित्ती- कर्तव्यः । यत्संबन्धाच्च प्रानिमित्तत्वमेव नोपजायते भवति तन्निमितस्यापि विशेषणं, यथाऽऽर्त्यधिकरणे वक्ष्यते ' मृध्यामहे हविषा विशेषणमिति ' तस्मान्न विशिष्टानुवाददोष इति । किं तावत्प्राप्तं प्रकरणाद्रथंतरसामत्वस्य बृहत्सामत्वस्य च वचनान्तरेण प्राप्र्य- दिशब्देन च प्राप्त्यपेक्षत्वनिमित्तत्वप्रतीतेहायताविशेषस्य च प्रयोगवचनेन ग्रहणा- हलीयसा च विरोधिना गुणान्तरेणानवरोधात् , ' तत्संनिधेर्गुणार्थेन पुनः श्रुतिः इत्यकर्मान्तरत्वम् । एवं सिद्धान्तं प्राप्तं तुशब्देन व्यावर्त्य सौत्रः पूर्वपक्षः परिगृह्यते कर्मान्तरमिति । कुतः। समासः सति सामयें तच्चापीष्टं विशेषणे । विशेषणं व्यवच्छेत्तृ ज्योतिष्टोमे च नास्ति तत् ॥ गुणश्चापूर्वसंयोगे' इति पूर्वकर्मासंबद्धो गुणो भेदक इत्युक्तम् । इह च बहुव्री- १(अ० ६ पा० ४ अ० ६ ) इत्यत्र भाष्यकारेणेति शेषः । २ (अ० २ पा० २ १०५ सं० १५)। ३ (अ० २ पा० २ अ० ९ सू० २३)।

·५७२ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते-[अ०२पा०३२०११] रयंतरं वृहदा यदि सामास्ति, तत पेन्द्रवायवाग्रता श्रुकाग्रता चेति, ततो ज्योतिष्टोमस्य गुणविधिः । अथ रयंतरसामसत्ता बृहत्सा- मसत्ता वा न निमित्तं, ततः कृतनक्रतुसंयोगः । यदि रथंतरसामेति कोऽर्थः । अयमर्थः- यदि रथंतरसाम अस्य विशेषणं क्रतोरिति । कुत एतत् । समासपदसामर्थ्यात् । समर्थानां हि पदानां समासो भवति । सामर्थ्य च भवति विशेषणविशेष्यभावे । असाधारणं च भवति विशेषणम् । तत्रायमों- यदि रथंतरमेव साम, बृहदेव वा नान्यदिति । ज्योतिष्टोमस्य च बहूनि सामानि गायत्रादीनि । तस्मान ह्यर्थसद्भावस्य यदिशब्दोपबन्धेन निमित्तत्वं गम्यते न रथंतरसत्ताया उपसर्जनत्वात् । न च ऋतुविशिष्टं रथंतरमिह प्रतीयते । येन तदेव निमित्त कल्प्येत । न च तत् ऋतुनाऽवच्छेत्तुं शक्यते, अन्य- त्रापि विद्यमानत्वात् । एवं हि तदवच्छिद्यते यदि रथंतरमस्यैव सामेति, न त्वेवं संभवति । तस्मादवश्यमेवं कर्तव्यं यदि रथंतरमेवास्य सामेति । न चैवमात्मकत्वं ज्योतिष्टोमस्यान्यस्य वाऽवगतं, यन्निमित्तं भवेत् । अतो निमित्तप्रतीति परित्यज्य तद- न्यथानुपपत्त्यैव केवलरथंतरसामककर्मान्तरविधिरध्यवसीयते । शक्यं हि तदपूर्व कर्तुम् । न च रथंतरसत्तामात्रं विशेषणमव्यापकत्वात् । न विशेषणादृते सामर्थ्यम् । न च सामथ्र्येन विना समासोऽवकल्पते । दृश्यते वाऽसावत्रेति पूर्वस्यात्राप्रत्यभिज्ञानम् । अथ कस्मात्स एव केवलरथंतरसामकः पक्षे न क्रियते, न शक्यमेवं कर्तुम् । साक्षा- द्विहितस्तोत्रसंबन्धिसामान्तरविरोधात् । इदं हि ऋतुसंबन्धेन श्रुतम् ' आनर्थक्यात्तद- नेषु ' इत्यनेन न्यायेन स्तोत्रेप्ववतरति, गायत्र्यादीनि तु स्तोत्रेषु साक्षाद्विधीयन्ते तस्माद्वलवन्ति । क्रत्वन्तरे तु प्रत्यक्षशिष्टं रथंतरं तेभ्यश्चोदकप्राप्तेभ्यो बलवत्तरं भवतीत्यदोषः । एवं चान्यपदार्थविधानात्तत्प्रधानो बहुव्रीहिरनुग्रहीप्यते । अन्यथा ह्युप- सर्जनपरत्वं लोहितोष्णीषादिवाक्यवदगत्या परिगृह्येत । यदि च ग्रहायताविधानेन सहै- तदेकं वाक्यं ततस्तच्चापि रथंतरविधानं चानेकत्वादपूर्वभावनाविधिनैव निस्तीर्यते । सोमः स्यादिति चाऽऽनन्तर्यात्तत्कर्तव्यतैव विज्ञायते, रथंतरसामत्वकर्तव्यता तु व्यव- हितकल्पनयैव स्यात् । सोमशब्देन च प्रकृतिलिङ्गेन ज्योतिष्टोमप्रकृतिरेवायं भविष्यति। तस्मात्कर्मविधिः । इदमेव भाष्यकारों दर्शयति-यदि रथंतरसामेत्यस्य कोऽर्थ इत्यादिना । ग्रहाग्रताविशेषश्चास्यैव क्रतोर्वाक्येनावान्तरप्रकरणेन वा भविष्यति । १ असाविति - समास इत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० १ ० ९ सू० १८)।

·[अ०२पा०३०१४] मीमांसादर्शने । ज्योतिष्टोमस्य वाचकावेतौ शब्दाविति । तेन यद्यपि प्रकरणाज्ज्योति- टोमस्य गुणविधिरिति गम्यते, तथाऽपि तदाधित्वा वाक्येन रथंत- रसाम्नो बृहत्साम्नश्च भवितुमर्हति । ननु यथा ज्योतिष्टोमो न रथं- तरसामा, एवमन्योऽपि न रथंतरसामा कश्चिदस्ति । उच्यते । कर्मान्तरं रथंतरसामकं कल्पयिष्यत्येतद्वाक्यम् , यदि रथंतरसामा सोमः स्यात् , इति । ननु नार यत्र विधायकः शब्दः । उच्यते । अस्ति य एष स्यादिति । आह । नैष विधातुं शक्रोति यदिशब्दसंबन्धात् । विद्यमानस्य निमित्तार्थेन, एवंजातीयकः शब्दो भवति, म विधाना- थेनेति । . अत्र ब्रूमः । यदेतत्, सयदिकं वाक्यम्, यदि रथंतरसामा सोमः स्यादिति, अत्रावान्तरवाक्यमस्ति, रथंतरसामा सोमः स्यादिति । यदवा- न्तरवाक्यं तस्यान्योऽर्थोऽन्यश्च सय दिकस्य । सयदिको न शक्रोति विधा. तुम् । यद्, अवान्तरवाक्यं तद्विधास्यति । न च रथंतरसानो बृहत्सा- सानो वा भावो निमित्तत्वेन श्रूयमाणोऽप्यर्थवान्भवति । तस्मादविव क्षितो यदिसंबन्धः । तस्मिंश्चाविवक्षिते पदद्वयमिदं रथंतरसामा सोमः स्यादिति शक्रांति रथंतरसामानं ऋतुं विधातुं, यदीत्यनर्थकम् । अथ वा, यदि रोचतेत्यध्याहारः । अथ वा, यथैतद्भवति-पयसा षाष्टिकं भुञ्जीत, यदि शालि भुञ्जीत, तत्र दध्युपसिश्चेदिति । एवंजातीयकेन वाक्येन शालिभोजनं विहितं भवति एवमत्रापि विहितं द्रष्टव्यम् । यदि रथंतरसामा सोमः स्यादन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान्गृह्णीयादिति । कयं पुनः शालिभोजनं तेन वाक्येन विहितं भवतीति । उच्यते । व्यत्या- सेन संबन्धः कल्प्येत, यदि दध्युपसेचनमिच्छेच्छालिं भुञ्जीतेति । यद्यपि महावाक्येष्ववान्तरवाक्यान्यप्रमाणं तथाऽप्यसंमवादविवक्षिते महावाक्येऽ- वान्तरवाक्याश्रयणाद्विधिशक्तेरवाधः । परित्यागाद्वरमध्याहृत्य पूरणमिति मत्वा, अथ वा यदि रोचतेति दर्शयति । तत्कर्तव्यताक्षिप्तायाश्च रुचेः प्रमाणवानेवाध्याहार इति न स्वमनीषिकामात्रमभिहितम् । अध्याहारादपि स्वपदवृत्तिरेव व्यवहितकल्पनया लघीयसी धर्ममात्रबाधादिति मत्वा यदि शालिं भुञ्जीतेत्युदाहृत्य पक्षान्तरं कल्प. यति । परस्तु दृष्टान्तस्यैवासिद्धेः कथं पुनरिति पृच्छति । व्यत्ययेन संबन्धः, १ परित्यागादिति यदि शन्देति पूर्व शेषः ·५७४ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०३अ०१५) ननु न खल्विच्छतेः परां लिविभक्तिमुपलभामहे, सिश्चतेहि तां पर समामनन्तीति। सिञ्चतेः खलु सा परा समुच्चरन्ती कमेथ गमयति* का- मनवेदने हि तां मन्यामह इति, एवमिहापि यद्येन्द्रवायवाग्रान्ग्रहान् गृह्णी. यादिति ग्रहीतुमिच्छेदित्यर्थः, ततो रथंतरसामानं क्रतुं कुर्यादिति। नन्येवं सतीच्छामात्रं भवेन ग्रहाग्रताविशेषविधानम् । उच्यते । यथाऽ. स्मिल्लौकिके पाक्ये यदि दध्युपसेचनमिच्छेच्छालि भुञ्जीवति दध्युपसे- चनसंकीर्तनाध्युपसिक्तं शालिं भुञ्जीतेति तेनकवाक्यत्वाद्गम्यते, एव. मत्रापि ग्रहाप्रताविशेषसंकीर्तनात्तेनैकवाक्यत्वाद्ग्रहाग्रताविशिष्टो रथंत- रसामा गम्यते। अथवाऽत्र हेतुहेतुमतोर्लिङ्, रयंतरसामा सोम ऐन्द्रवायवाग्राणां ग्रहाणां हेतुः कर्तव्य इति । तस्मात्कृत्वक्रतुसंयोगाद्गुणः कर्मान्तरं प्रयोजयेत् । एवं कृत्स्नक्रतुसंयोगोऽर्थवान्भविष्यति । र कामप्रवेदने हि लिङ् इच्छां प्रत्यायतीति सिद्धान्तविवरणम् । तत्रैष वाक्यार्थो मवति यचैन्द्रवायवान् ग्रहान् ग्रहीतुमिच्छेद्रथंतरसामानं ऋतुं कुर्यादिति । ततश्च यदिशब्दर हितं सोमः स्यादिति पदद्वयं विधायक, ग्रहान् गृह्णीयादित्येतत्तु यद्यप्यविधायक तथाऽपीच्छार्थत्वाद्यो हि यदिच्छति स तत्करोतीत्येवं विधिफलं लप्स्यते । अथ वा इच्छामात्रयुक्तमुपात्तं ग्रहानत्वं स्यादित्येषैव लिङ् विधास्यति । विनैव व्यवहितकल्पनयाऽप्ययं पक्षो भवन् बलवत्तर इति मन्वानोऽथवा हेतुहेतुमतो लिङित्युपन्यस्यति । तत्र सोमः स्यादिति हेतौ लिङ गृह्णीयादिति विधावेव । तेनेतदुक्तं भवति रथंतरसामसोमहेतुकानेन्द्रवायवाग्रान् ग्रहान् गृह्णीयादिति । न चाक्रियमाणेऽसौ हेतुत्वं प्रतिपद्यत इत्यर्थाद्विहितो भविष्यतीति । अथ वा हेतुमति गृह्णीयादिति लिङ्, सोमः स्यादिति विधावनुक्तमपि च सोमस्य हेतुत्वं हेतुमदाक्षेपात्संनिधेश्च भविष्यति । तत्रा- प्येषोऽयों ग्रहाग्रताविशेषकारणभूतः सोमयागः कर्तव्य इति । यदिशब्दपरित्यागो रूट्यध्याहारकल्पना । व्यवधानेन संबन्धो हेतुहेतुमतोश्च लिङ् ।। इति पक्षविकल्पसंग्रहश्लोकः । सर्व चैतदवेष्टयधिकरणसिद्धान्त एवोपयोक्ष्यत इत्यत्र * कामप्रवेदनऽकञ्चिति । पाणिनिसूत्रम् ३-१-१५३-स्वाभिप्रायाविष्करणे गम्यमाने लिए स्यात्, न तु कश्चिति । १हेतहेतुमतोर्लिङ्' ( ३-३-९५६) इति पाणिनीयसूत्रानुरोधादित्यर्थः ।

·[अ०२पा०३अ०१४] मीमांसादर्शने । ५७५ अपि च पूर्वेण निमित्तेन भवितव्यं, परेण नैमित्तिकेन । कथम् । सति हि निमित्ते नैमित्तिकं भवितुमर्हति, नासति । यच्च भविष्यत्तन्न सत्, भविष्यच्च ' स्यंतरसाम, तत्कथं पूर्वकालस्य ग्रहाप्रताविशेषस्य निमित्तं भविष्य- तीति । अपि च निःसंदिग्धं जगत्सामा कर्मान्तरं तत्सामान्यादितरदपि कर्मान्तरमिति गम्यते । तस्मान ज्योतिष्टोमस्य गुणविधानमिति ॥१॥ एकस्य तु लिङ्गभेदात्प्रयोजनार्थमुच्येतैकत्वं गुणवाक्यत्वात् ॥ २ ॥ [ सि०]. तुशब्दात्पक्षोऽन्यथा भवति । नैतदस्ति, यदुक्तं कृत्वन्तर- मिति । कथं तार्ह । ज्योतिष्टोमस्यैव ग्रहाग्रताविशेष इति । कुतः । प्रकरणसामर्थ्यात् । नन्वेतदुक्तम्-वाक्यसामर्थ्यात्क्रत्वन्तरस्य . प्रपश्चितम् । किं च। निष्पन्नन निमित्तेन निष्पाद्यं प्रतिभूयते । न रथंतरसत्ता च निप्पन्ना ऋतुसत्त्ववत् ।। प्रातः सवने हि ग्रहग्रता भवति माध्यंदिने रथंतरम्, न चानिप्पन्नस्य निमित्तता युक्ता । कारणपर्यायत्वानिमित्तशब्दम्य, मम तु नैव किंचिनिमित्तम् । अथ वा क्रतुः। स चाऽऽदित एव विद्यते । नर्गत्सामा च न ज्योतिष्टोम इति 'जगत्साम्नि सामाभावात् , इति वक्ष्यते । अतश्च ' तत्सामान्यादितरेषु तथात्वम्' इति कर्मान्तरत्वमिति ॥ १ ॥ पूर्वोक्तरेव हेतुभिज्योतिष्टोमस्य गुणविधिरयं न कर्मान्तरम् । एकस्यैव हि तेन लिङ्गेन रथंतरसामत्वेन बृहत्सामत्वेन च महाग्रताविधिप्रयोजनार्थमुच्चा. रणं क्रियते । गुणवाक्यत्वाच्चाकर्मान्तरप्रत्यये सत्येकत्वं विज्ञायते । अथ वा बृहस्थतरसामसंयोगस्य प्रहाप्रवलक्षणाद्गरूपशेषानुष्ठानवेलायामभूतत्वात्-अनिष्पन्न स्वात् इत्येवम् ‘संयोगस्याशेषभूतत्वात् ' इति सूत्रावयवव्याख्यानार्थम् ' अपि च ' इति भाष्ये व्याख्यास्यति-किंचेत्यादिना। २ अथ पा जगत्सामसंयोगस्य ज्योतिष्टोमं प्रत्यनङ्गभूतत्वात्तत्सा- हचर्येण बृहदयंतरसंयोगयोरप्यनङ्गत्वात्कर्मान्तर प्रयोजकतेत्येवमर्थान्तरपरतया सत्रव्याख्यानार्थम् । 'अपि च निःसंदिग्धम् ' इति भाष्यं व्याचष्टे-अगत्सामा चेत्यादिना । ३ (अं० १. पा. ५ म. १५ सू० ५८)। ४ (अ० १ पा० २ अ० २ स० २३ इत्यस्यसूत्रावयवः) ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा० ३४०१४) रयंतरसानो बृहत्सान्नश्चेति । परिहतमेतज्ज्योतिष्टोम एव रथंतर- सामा बृहत्सामा चेति । पुनर्राषितमनेकसामत्वाज्ज्योतिष्टोमस्य, विशे- षणं रथंतरेण बृहता वा न प्रकल्पत इति । तदुच्यते । प्रकल्पते विशे. षणम् । बृहद्रथंतरयोर्वैकल्पिकत्वात् । भवति स प्रयोगो यत्र रथंतरं नास्ति । भवति च स प्रयोगो विद्यमानरथंतरसामकः । तदेतद्रयंतरं सत्तयैवासाधारणत्वाद्विशेषकम् । स्थतरादिविधानाज्ज्योतिष्टोमस्य गुणवाक्यैरेवमात्मकत्वं चोदितमिति नान्तरत्वं प्रती. यते । ततश्च कर्मकत्वम् । यत्तु विशेषणाभावात्सामान्तरसापेक्षविशेषणत्वाद्वा रथंत- रसामेति समासो नावकल्पत इति । तत्र ब्रूमः । इप्यते पाक्षिकं वस्तु सत्तथैव विशेषणम् । विग्रहे यद्विशेष्यत्वं तस्य चेह निमित्तता ।। यदि हि रथंतरं नित्यं ज्योतिष्टोमेऽन्यसहितं वा स्यात्ततो न व्यवच्छिन्द्यादपि, यतस्त्वरयंतरोऽपि ज्योतिष्टोमप्रयोगोऽस्त्येव ततस्तद्व्यवच्छेदमुखेनास्ति विशेषणफलम् । यदि चैवकारं विना विशेषणबुद्धिर्न भवति तत एवमसौ दर्शयितव्यो यदि रथंतरं सामास्यास्त्येवेति । बहुव्रीहेश्च मत्वर्थवर्तित्वान्मतुपश्चास्तित्वयोगविषयत्वान्नवकारस्या- श्रुतसत्तासंबन्धकल्पना । यद्वा यदि रथंतरं सामवास्य भवतीति । तत्र कोऽर्थ एव- शब्दस्य । तद्धि रथंतरं यद्यपि सर्वदा साम तथाऽपि यदा तो न भवति तदा तं प्रति सामकार्यासत्त्वादसामैवेति । सत्तापक्षे रथंतरं सामेति वक्ष्यते । अवश्यं च क्रत्व. पेक्षमेवैतत्सामत्वं वक्तव्यम् । रथंतरस्वरूपे सामत्वस्य नित्यं पौनरुक्त्यात् । न च रयंतरस्य सापेक्षत्वं ज्योतिष्टोमे, येन समासो न स्यात् । द्वंद्वनिर्दिष्टेषु ह्येकस्तोत्रवि. षयेषु चैतद्भवति । केवलेषु तु मिन्नस्तोत्रविषयसाधनेषु प्रत्येकनिरपेक्षमेव साधनत्व- मिति सामर्थ्य न विहन्यते । यद्वा पौनरुक्त्यादेव सामशब्दस्तत्साध्यस्तोत्रलक्षणार्थ: सन् रयंतरपर्युपस्थापित पृष्ठं लक्षयति । अथवा बृहद्रथंतरयौरवान्तरप्रकरणादवा. तरकार्ययोगाच्च विरोधिनोः स्पर्धमानयोर्यथाऽवस्थितानुवादसारूप्यात्सामान्तराण्यन- पेक्ष्य परस्परावच्छेदेनैव विशेषणत्वसिद्धिः । तेनोपपन्नं रथंतरविशिष्टस्य ऋतोनिमित्त. स्वम् । अथवाऽस्तु रथंतरं ऋतुविशिष्टं निमित्तमिति । ननु च तदेव न प्रतीयते । उच्यते । सत्यं न प्रतीयते किं तु यदा समस्तक्रतुसंयोगाभावाद्रथंतरविशिष्टः क्रुतुर्न गृहीतस्तदा विगृह्यमाणे समासे यो विपरीतो विशेषणविशेष्यभावः प्रतीयते रथंतरमस्य सामेति स महीण्यते ।

·[सं०२पा०३१०१] मीमांसादर्शने। ৭৬৩ तस्माज्ज्योतिष्टोम एव रयंतरसामा बृहत्सामा चेति । अथ यदुक्तं पूर्वेण निमित्तेन भवितव्यमुत्रेण नैमित्तिकैनैति । नैतत् । नियोगतो भवति हि भविष्यदपि निमित्तम् । यथा वर्षिष्यतीति कृषिगृह कर्मानुष्ठानम् । अपि च तद्दृष्टम्, इंद च वाचनिकं निमित्तम् । तद्यथा- वचनं भवितुमर्हति । स्यादिति चेयं लिङ् त्रिष्वपि कालेषु भवति तस्माद्भविष्यदपि निमित्तम् । यत्तु जगत्सामेति कर्मान्तरं तत्सामा- न्याद्रथंतरसामाऽपि कर्मान्तरनिति । षष्ठयन्तत्वाच्च ऋतुर्विशेषणमेव समासाभिव्यङ्ग्यविशेष्यत्वभावात्तथा विवक्षिप्यते । यद्यपि च क्रत्वन्तरेष्वपि वस्तुस्वरूपेण रथंतरमस्ति तथाऽप्यत्र तावद्विद्यते तावन्मात्रेण च विशेषणत्वोपपत्तिः । स्ववाक्ये चासाधारणत्वं विशेषणकारणं न वस्तुलक्षणं मा भून्नीलमुत्पलं देवदत्तस्य गौरित्येवमादीनां विशेषणत्वोच्छेदः । तथा हि । न लोके देवदत्तस्य गोसंबन्धोऽस्ति केवलम् । उत्पलस्य च नीलत्वं तस्यैवोच्येत येन तत् । यदि च वस्तुत एवासाधारणत्वं भवेन्नैव शब्देन विशेषणमुपादीयेत । न ह्यत्र विशेषणफलमस्ति अग्निरुष्ण इति । तस्मादवश्यं वाक्यगतमेवासाधारणत्वमाश्रयितव्यम् । अस्ति चात्रापि तत्, ज्योतिष्टोमगतस्यैव रथंतरस्य निमित्तत्वेनेष्टत्वात् । प्रथमतर- प्रतीतं च रथंतरं निमित्तत्वेनोत्सृज्य न निमित्तान्तरकल्पनायां प्रमाणं विद्यते । तस्मा. दुभयथाप्यदोषान्निामत्तमिति न यदिशब्दपरित्यागादीनामाश्रयणं युक्तम् । न च कामप्रवेदनहेतुमत्प्रतीतिस्तावद्भवति यावन्निमित्तत्वमेव न प्रतीतम् । तत्संभवे च ना- प्रतीतग्रहणं युक्तम् । भूतभविष्यद्वर्तमानानां चानियमेन लोके वेदे च निमित्तत्वं दृष्ट मिति रथंतरभविष्यत्वमचोद्यम् । अपि च यदेकान्तेनावधारितं तन्निष्पन्नमेव । ज्यो. तिष्टोमप्रक्रमे चावधारितमेकान्तेन रथंतरं प्रयोज्येत इति सर्ववैकल्पिकानां ऋतुप्रक्रम- एवावधारणादवश्यमृविग्यजमानैरवेमिदं कर्तव्यमित्यवधार्य प्रवर्तितव्यम् । तदशेन प्रयोगकौशलाभ्यासादिसिद्धेः । न च निमित्तं नैमित्तिकस्य रूपसंनिधानेनोपकरोति कथं तर्हि । ज्ञायमानत्वेन । तस्मादप्रयुक्तमपि संकल्पितत्वाद्रयंतरं निमित्तम् । यदा स्वेकदेशस्थेनापि तेन विशेषितः ऋतुनिमित्तं तदाऽसौ वर्तत एवेत्याविरोधः । न च लिङः कालविशेषसंबन्धेनोत्पत्तिथैनान्यतरविषयमेव निमित्तं ब्रूयात् । सर्यथा हि शक्य १ लिङ्इत्यनेन लिविभकिरभिप्रेयते । २ यदि तु निष्पन्नेनैव मिमित्तेन भाव्यमित्याग्रहस्ततः संकल्पितत्वेन, अननुष्ठितस्यापि भोजनस्य संमार्जनादाविव निमित्तत्वोपपत्तोरित्युपपादयति-अपि बेत्यादिना। १ ·. ५७८ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०२पा०३१०२] जगत्साम, असंभवात्कर्मान्तरं संभवति । स्यंतरसान्नो बृहत्सा- नश्च न्योतिष्टोमस्याभिधानम् । तस्मान्न कर्मान्तरमिति ॥ २॥ [२] अबेष्टौ यज्ञसंयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यते ॥३॥ सि. अस्ति राजसूयः, 'राजा राजसूर्यन स्वाराज्यकामो यजेत' इति । तं प्रकृत्याऽऽमनन्ति-अवेष्टिं नामेष्टिम् । आमेयोऽष्टाकपालो हिरण्यं दक्षिणा, इत्येवमादि। तां प्रकृत्य विधीयते । यदि ब्राह्मणो यजेत बार्हस्पत्यं मध्ये निधायाऽऽहुतिमाहुति हुत्वाऽभिधारयेत् , यदि राजन्य ऐन्द्रं, यदि वैश्यो वैश्वदेवम् , इति । तत्र संदिह्यते । किं ब्राह्मणादीनां प्राप्तानां निमित्तान श्रवणम्, उत ब्राह्मणादीनामयं यागो विधीयत इति । दर्शयितुं यदि रवंतरसामा सोमो भूतो भवति भविष्यति चेति । तत्रेहार्थवशेनैवं वि. ज्ञायते यदि रथंतरं भविष्यतीति । यत्तु जगत्साम सामान्यतो दृष्टमुक्तं, तदयुक्तम् । तस्यैवजातीयकेष्वप्रमाणत्वात् । अथ वा प्रकरणे द्वित्वबहुत्वयुक्तप्रतिपद्विधानादिव जगत्सामत्वासंभवात्तदिति वैषम्यम्, अपि च तत्रापि नैवापूर्वकोत्पत्तिः, किं तर्हि, अप्रकृतस्य विषुवतो निमित्तत्वेन ग्रहणम् । तम्मानिमित्तार्थानि सर्वाणि श्रवणानीति ॥ २ ॥ (इति-स्थतराधिकरणम् ॥ १ ॥) राजा राजसून म्वाराज्यकामो यनेत ' इत्यस्य प्रकरणे · आग्नेयोऽष्टाकपालो हिरण्यं दक्षिणा' त्यादिमिद्रव्यदेवतासंयोगैरज्ञिकामिष्टिं विधाय श्रूयते । यदि ब्राह्मणो यनेत बा,स्पत्यं मध्ये निधाय ऽऽहुतिमाहुति हुत्वाऽविधारयेत् ' 'यदि यदि वैश्यो वैश्वदेवम् ' इति । तत्र पूर्ववदेव संदेहः राजसूयम. ध्यायाया एवावेष्टेनविशेषसंवन्धं प्राप्तमेव निमित्तत्वेनोद्दिश्य तत्र नैमित्तिक विधीयते राजन्य ऐन्द्र १ प्रतिपद्विधान दिनेति--'युवं हि स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् ' 'एते अस मिन्दन ति बहु न्यो यजमानेभ्यः' इति व क्याभ्यां द्विबहुयजमानकत्वे निमित्त स्तोत्रीयाद्यर्ग- रूपतिपत्कायोद्देशेन विहितयोमन्त्रयोनियतैकय मानके ज्योतिष्टोमे निवेशासंभवाद्यथा कुलायाही- नादावुत्कर्षस्तद्वादिहति दृष्टान्तार्थः । २ विषुवत इति । एकषष्टयधिकशतत्रयसुत्सात्मके गवामयने, अश तिशतं पूर्व पक्षः, अशीतिशतमुत्तर पक्षः, मध्यतनं विषुवत्संज्ञकमहः तस्मिय विषुवति प्रध- स्सा, 'पिपाट् बृहलियतु ' इति जगतीच्छन्दस्कायांमृषि महादिषाकालै सामोत्पलम् । भतस्तस्यैव जगत्तामस्वेन शुक्रामवामिति ।

·[म.१पा०३०२] मीमांसादर्शने ५७९ . कथं निमित्तार्थता भवेत्, कथं वा यागविधानमिति । यदि राजशब्दो मामणादिवपि केन चित्कारेण ततो निमित्तार्थता । अथ क्षत्रिय एव, ततः पापकाण्येवं जातीयकानि श्रवणानि । किं तावत्प्राप्तम् । निमित्चायतेति । तत एवं तावदुपवर्ण्यते-यौगिको राजशब्द इति । राज्यं यस्य कर्म स राजा। किं पुना राजकर्म ।जनपदपुरपरिरक्षणे ततश्चो- उताप्राप्तमेव ब्राह्मणांदिसंबद्धं प्रयोगान्तरमुद्दिश्यत इति । तसिद्धयर्थं चैतद्विचारयि. तन्यं कि रानसूयेऽधिकारस्त्रयाणामपि वर्णानामुत क्षत्रियस्यैवेति । तत्सिद्धयर्थमाधिकारि- विशेषणभूतो राजशब्दस्तथैव विचारणीयः । ततोऽप्येतद्विचारयितव्यं किं क्षत्रियत्व निमित्तो राजशब्द उत राज्यकरणनिमित्त इति । ननु च । एतयाऽन्नाद्यकाम याज- येत् ' इति वर्णविशेषेणासंबद्धं पृथग्राजसूयप्रयोगवचनादेवावेष्टेर्वचनमस्तीति वर्णत्रय- स्यापि माघस्य निमितार्थमेव श्रवणं भवेत् । नैतदेवम् । तदा हि नितिक्षत्रियकर्तृ- कायाः कञन्तरे वचनान्तरेणाविधीयमानायाः पृथक् प्रयोगकारणाभावाच्च रानसूयमध्य- स्थाया एद ' एकस्य तूमयत्वे संयोगपृथक्त्वम्' इत्यनेन न्यायेन साधारणं च स्वाराज्यं फलं प्रात्यात्मिकं चान्नाद्यं विज्ञायते । पृथग्वा राजन्यनैव फलार्थिना प्रयुज्यते न वर्णान्तरसंबन्धः । तद्यथाऽध्यनाधानयो- नितित्रैवर्णिककर्तृकत्वात्तदधीनसिद्धीनां कर्मणामर्थिमात्रसंबन्धावगमेऽपि सति अपशूद्र- विषयत्वमेवावतिष्ठते । यथा चात्रव स्वाराज्यकामाविशेषेऽपि राजकर्तृकत्ववशेन मोक्त- विशेषो भविष्यति । तस्माद्राजसूयाधिकारेणैवेभिर्वा वचनैः प्राप्तिरिति द्वाववेव पक्षौ । कि तावत्प्राप्तम् । पूर्वाधिकरणेनैव निमित्तार्थानि श्रवणानीति । राजसूयाधिकारश्च सह राजशब्देन त्रयाणामपि वर्णानाम्, राज्यकरणं च शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमिति । तथा हि । कर्ता राज्यस्य राजेति सर्वलोकेषु गीयते । महाविषयतैवं च शास्त्रस्यापि भविष्यति ॥ उभयसंभवे तावत्त्रैवर्णिकविषयता युक्ता कल्पयितुम् । एवं हि निमित्तप्रतीतिस्तत्प्र- करणादीनि च न बाध्यन्ते । राजसूयाधिकारश्रुतिश्चानल्पविषयत्वेन स्वरसात्प्रवर्तमाना न निवर्तिता भविष्यति । तस्माद्राज्यं कुर्वन्तः सर्वत्रैवर्णिका राजानः । तच्च राज्यं जनपदपरिपालनं नाम सर्वलोकप्रसिद्धम् । ततश्चौद्धरणं राज्येऽपि कण्टकोद्धारणमामि. १ तथैवेति-प्रयाणां वर्णानां वाचक उत क्षत्रियस्यवेत्यर्थः । २ ( अ० ४ पा० ३ अं. ३ सू. ५)।

·५८० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२११०३०.१] द्धरणे राज्यशब्दमार्यावर्तनिवासिनः प्रयुञ्जते । राजः कर्म राज्यमिति चाभियुक्ता उपदिशन्ति । तेन मन्यामहे, यस्यैतत्कर्म स राजेति । यथा ये, उदमेघ नाम कंचित् पुरुषं नाचेदिषुः, तस्य तु पुत्रमौदधिरित्येवं विदुः, शक्युस्ते यस्तस्य पिता स उदमेघ इति कल्पयितुम् । उदमेघपुत्रस्यैवं समभिव्याहारो भवतीति । एवं राज्ययोगाद्राजशब्द इति विज्ञायते । ननु जनपदपुरपरिरक्षणवृत्तिमनुपजीवत्यपि क्षत्रिये राजशब्दमान्ध्राः प्रेतम् । आर्यावर्तनिवासिन इति शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् ' इत्यस्य प्रद- र्शनार्थम् । राज्ञः कर्म राज्यमित्येतदभियुक्ता उपदिशन्तीत्येतद्द्वता ननु राजश- ब्दस्यैव प्रकृतिभूतस्य स्वातन्त्र्यमभ्युपगतं भवति । तथा हि । नैवौदमेघिसंबन्धादुदमेघः प्रसिध्यति । स्वतन्त्रेणोदमेघेन स एव त्वनुगम्यते ॥ उच्यते ॥ राना निति एवेह स्वातन्त्र्येण चिरंतनैः । तद्योगात्कल्पितं राज्यमस्माकं तु विपर्ययः ।। ॥ यथैव गामानयेत्यभिहिते यद्यपि व्यवहर्तृभिः यो गौः स आनेतव्य इति वचनं कल्पितं तथाऽपि पावस्थितस्य यस्य गोत्वमप्रसिद्धमानयनं च प्रसिद्ध स छेदनादिभ्य इव यूपमेवं प्रतिपद्यते य आनेष्यते स नूनं योरिति । तथैवात्र यद्यपि मन्वादिभिः पाणिनिप्रभृतिभिश्चैवं स्मृतं यो राजा तेन जनपदादिरक्षणं कर्तव्यम् , यश्च राजा तस्य कर्म राज्यमिति । तथाऽपि वयं संदिग्धराजकाः प्रसिद्धराज्याश्च सन्त एवं प्रतिपद्यामहे येनैवं स्मर्तृ. भिरुतं तेन नूनं बन्धनसमर्थे द्रव्ये यूपवत्, राज्यकरणसमर्थद्रव्यालम्बन एव राजा तैर्निरूपित इति । तच्च राज्यमविशेषेण चत्वारोऽपि वर्णाः कुर्वाणा दृश्यन्ते । तस्मा. सर्वे राजानः । तत्र तु न्यायान्तरेण ब्राह्मणादिषु चरितार्थायां राजश्रुतावध्ययना- दीनाममावे सति कामं शूद्रः पर्युदस्येत न वितरपर्युदासे हेतुरस्तीति त्रयाणामप्य- धिकारः । ननु च क्षत्रियसंबन्धेन राज्यं विहितमन्यायेनेतरौ कुर्वाणी न राजानी स्याताम् । नैष दोषः । सर्वथा तावद्राज्यकरणात्ताम्यामपि राजत्वं लब्धं तावता च राजसूयचोदनायाः प्रयोजनम् । यौ तु न्यायान्यायौ तयोः पुरुषधर्मत्वान्नकोऽपि ऋतुना गृह्यत इत्यविशेषः । ननु जनपदपुरपरिरक्षणवृत्तिमनुपजीवत्यपीति-सिद्धान्त. १ (अ० १ पा० ३ अ० ४ सू०१) ·(म०२पा०३१०२] मीमांसादर्शने । प्रयुञ्जते प्रयोकारा । न बूमो न प्रयुञ्जत इति । कि तर्हि-कर्मविशे- .पनिमित्तत्वाद्राजशब्दस्य, तयोगादपि राजशब्दो भवतीत्येतदुपपाद- यामः । प्रयुञ्जते च तयुक्त राजशब्दमक्षामिपेऽपि । तदस्मिनुपपने प्रकरणवशायदिशब्दसमभिव्याहाराध राजसूयस्यैव गुणविधानं भवि- प्यति, न ब्राह्मणस्य वैश्यस्य च कर्मान्तरं विधायिष्यतीति । अथ वा, असावलौकिकस्य प्रयोगस्य सार्वलौकिकेन प्रयोगेण विरुध्य- मानस्याषामाण्यं स्यात् । अभ्युपगच्छन्ति हि ते जनपदिनः सार्वभौम प्रयोगम् । अपि चाविभगीता लौकिका अर्था विभगीतेभ्यः प्रत्ययितत भवन्ति । तया, आर्यावर्तनिवासिनी शब्दार्थोपायेष्वभियुक्तानाम- भिव्याहरता कर्माणि चानुतिष्ठतामन्त्यजनपदवासिभ्यो म्लेच्छेभ्यः । समीचीनतर आचारो भवति । तस्माद्यौगिको राजशन्दः, निमि- चानि श्रवणानि, राजस्यस्य गुणविधिर्न कर्मान्तरमिति । बीजोपन्यासः । उक्तं तिर्हिराज्यादिशब्देषु यथेकदेशेऽपि जातिनिमित्तत्वे लम्य. माने निमित्तान्तरं न कल्पनीयमिति । परः पुनर्योगिकग्रहणमत्रोपकारकमिति प्रदर्श- यति-प्रकरणवशाधादिशब्दसमभिव्याहाराच्चेति । न कर्मान्तरं विधायिष्यते इति-प्रयोगान्तराभिप्रायेण । अथ वा यदा यदि शालिं मुञ्जीतेत्यादयो वचनप्रकारा गृह्यन्ते तदैकेनैव वाक्येन ब्राह्मणसंबन्धो बार्हस्पत्याभिधारणं च न शक्यते कर्तुमिति मुख्यमेव कर्मान्तरत्वम् । एवं तावदुमयप्रसिद्धि प्रमाणीकृत्योक्तम् । इदानीं तु राज्यरहिते प्रयोगः प्रमाणमंव न भवतीति प्रस्तूयते सार्वलौकिकेन प्रयोगेणासार्वलो- किकस्य बाधात् । अपि च विप्रगीता इति तदेवं प्रत्ययिताप्रत्ययितत्वेन पुनरुपन्य- स्तम् । न हि सर्वलोकासर्वलोकविदितत्वव्यतिरेकेण विप्रगीताविप्रगीतत्वे विद्यते । यद्वा पूर्वेण प्रसिद्धेः सदसद्भावमत्रमुत्तरेण तु विप्रतिपत्त्यविप्रतिपत्ती । मवति चाज्ञान. विपर्ययज्ञानयोर्मेद इत्यपौनरुक्त्यम् । तथाऽऽर्यावर्तनिवासिनामिति-शास्त्रस्थवली- यस्त्वं पूर्वोपक्षिष्ठं दर्शयति । समीचीनतर आचार इति-शब्दप्रयोगोऽभिधीयते । तस्मात्प्राप्तानामेव ब्राह्मणा. दीनां निमित्ताथै श्रवणम् । अपि च यदि राजन्य ऐन्द्रम् ' इत्यसंदिग्धं निमित्तार्थ. मतम्व तत्सामान्यादितरयोरपि तथात्वमित्येवं प्रा बमः । १(०१पा० ४ अ० ७ स. १०) इत्यत्रति शेषः । २ तदेवेति-यौगिकप्रयो. गस्य सार्वलौकिकस्वाभिधानेन सिद्धमविप्रगीतत्वमेवेत्यर्थः ।

·५८२ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०१पा०३२०१] एवं प्राप्ते ब्रूमः १ अवेष्टौ तु खलु क्रतुप्रधानं बामणादिश्रवण ब्रामणादीनामवेष्टियागं विधातुं न निमित्तार्थम् । कुतः । अमा सत्वाड्राह्मणवैश्ययोः । कथमप्राप्तिः । क्षषियस्य राजसूयविधानात् । राजा राजसूयेन यजेत इति । ननूक्तं-यौगिको राजशब्द इति । ऋतुसंबन्ध एवायं ब्राह्मणादेविधीयते । अप्राप्तवान राजा हि राज्ययोगात्प्रतीयते ॥ क्षत्रियवचन एवायं राजशब्दो न यौगिकः । स हि राज्ययोगाद्वा भवेद्धात्वर्थानुसा. रेण दीठियोगाद्वा । उभयथाऽपि चानुपपन्नः । तद्रहितरूढिशब्ददर्शनात् । एकदेशस्थाऽपि रूढिरवयवप्रसिद्धिं बाधते । न चावयवप्रसिद्धिरप्यत्रैकान्तिकी विद्यते, न हि दीप्य. मानेष्वन्यादिषु राजशब्दो विद्यते । न चानभिषिक्ते जनपदपरिपालनव्याप्तेप्यायुक्तके। ननु चाऽऽयुक्तकस्य परप्रयुक्तकारित्वात्विज इव यजमानत्वं न राजत्वं मविष्यति । नै शक्यम् । पराधीनेष्वपि केषु चित् पृथिवीश्वराभिषिक्तेषु माण्डलिकेष्वपि प्रयोग- दर्शनात् । तेन तीव्यभिचारात्स एवाभिषेको निमित्त प्राप्नोति । नैवं भविष्यति । . कुतः। अभिषेकोऽपि धर्मज्ञैः क्षत्रियस्यैव पठ्यते । सहासौ राजशब्देन तेन नाक्षत्रिये मतः ।। ततोऽभिषेकस्य निमित्तत्वं ज्ञायते । यद्यस्य स्वातन्त्र्यं भवेत् । अयं तु क्षत्रिय. जातादेव स्मर्तृमिनियतो विधानवेलायामेव लवनादिवङ्कर्हिःशब्देन, राजशब्देन संयु. ज्यते । तेनैव चोभयनिमित्तत्वं समुदायशब्दन्यायेनैतस्यानिष्टम् । यदि हि जात्यभिषे. कयोरत्यन्तसमुदितयोरेव प्रयुज्यते न तु केवलायां जाती जात्यन्तरेवाऽमिषेको विधी- यते तत उभयं निमित्तमिति करप्येत । स त्वभिषेकात्प्रागेव तत्संस्कायें प्रयुक्तः 'राजानमभिषेचयेत् ' इति । तस्माद्राजजातावेव प्रज्ञायते । न च माविसंज्ञाविज्ञान भूतत्वेनैवोपपद्यमानत्वात् । अगत्या हि साऽन्यत्राऽऽश्रीयते । न चैकस्मिन्निमित्ते सिद्ध निमित्तान्तरं कल्पयितुं शक्यम् । विनाऽपि तत्कल्पनेन प्रयोगोपपत्तेः । अभिषेकनिमि. तत्वेऽपि च न्यायानुसारिणां नैवाक्षत्रियविषयत्वं सिध्यति । यस्तु धर्मशास्त्रातिक्रमण क्रियते न तस्य निमित्तत्वं स्यात् । यथा शूद्रकृतस्याऽऽधानस्य नाऽऽहवनीयादिप्रयोग- निमित्तत्वम् । अपि च । नित्याः शब्दार्थसंबन्धा यथावस्थितगामिनः । नाऽऽश्रयन्त्यध्रुवं हेतुं स्वच्छन्दपरिकल्पितम् । :

·[अ०२पा० अ०२] मीमांसादर्शने । एतदप्ययुक्तम् । यतो जातिवचन इति । नमूभयाभिधाने यदि शब्दसंबन्धात्, प्रकरणाच न कर्मान्तरविधानं न्याय्यमित्युक्तम् । नित्यस्य हि राजशब्दस्य नित्येनैव निमित्तेन भवितव्यं नित्यानित्ययोः संयोगा- मावात् । सा च नित्यता वस्त्वपेक्षया वा विध्यपेक्षया वा निरूप्यते । तत्र न तावद- भिषेको वस्तुरूपेणैव जातिवत्केषुचित्समवेतो दृश्यते । तेनावश्यं विधानापेक्षमेव निरूपणमाश्रयणीयम् । न च विधानमक्षत्रिय राजशब्दस्यास्तीत जास्यव्यभिचार एवाऽऽपद्यते । ततश्च सैव निमित्तम् । एतेन राज्यनिमित्तत्वं प्रत्युक्तम् । तदपि हि विधानात्प्रमृति, अभिषेकवदेव क्षत्रियत्वसंबद्धम् । दृष्टश्वानभिषिक्तेऽपि, अपालयति च जनपदं, क्षत्रिय राजशब्दप्रयोगः । तद्वत्यपि वाऽन्यजातीयेऽनभिधानं द्रविडानाम् । तस्मादपि न त्रैवर्णिको राजा । तथा च राज्ञोऽपत्यं राजन्य इत्यैकान्तिकक्षत्रियजाति- वचनस्य. राजन्यशब्दस्य राजशब्दप्रकृतित्वमेवान्वाचक्षते । अन्यथा त्रैवर्णिकानां राजत्वात्सर्वेषां त्रैवर्णिकानामपत्येषु राजन्यशब्दप्रयोगः स्यात् । कुतः । राजन्यः क्षत्रिये रूढो राजानः सर्व एव चेत् । अपत्यापत्यवद्योगे वैषम्यं वद कीदृशम् ।। नन्वेवमप्यनुपपन्न एवायमपत्यप्रत्ययः । तथा हि । प्रकृती तदपत्ये च जातिशब्दस्य तुल्यता । तेन राजैव सर्वत्र राजन्योऽप्यभिधीयताम् ।। यथैव काकस्यापत्यं काका एवं राज्ञोऽपत्यं राजेत्येव स्यात् । नैष दोषः । पर्याय एव हि राजशब्दस्य राजन्यशब्दोऽनेन प्रकारेणान्वाख्यायते स त्वेकजातिविषयत्वे सति तथाऽन्वाख्यातुं युज्यते नान्यथा । ननु ' राज्ञोऽपत्ये जातिग्रहणम्' इति वच- नात्क्षत्रियनातिवचनो भविष्यति । नैतवम् . इहान्यतमनात्यनुपादानाद्रामवन्मनुष्य- नातिमात्राधिकारात्तद्वचनत्वं स्यात् । ननु च राजराजन्यशब्दयोस्तत्र तत्र कर्मभेदोप- देशेन स्मृतिविदां याज्ञिकानां च भेदेन प्रसिद्धिदृष्टा । सत्यं दृष्टा सा तु ब्राह्मणपरि. प्राजकन्यायेन राजन्यशब्दस्याभिषिक्तविषगामित्वेन सामर्थ्यलभ्यत्वात् । यत्तु प्रसिद्रिद्वयसंभवे राज्यनिमित्तत्वं प्रकाशमादिभ्यो विज्ञास्वत इति तन्निराक्रियते । । १ ऐश्वर्यात्मके राज्ये लिप्सयैव प्रकृतेविधिविषयत्वाभावानित्यत्वानुपपत्तेरनिस्यस्यैवागत्या, घोरप्रवृत्ती स्तेयस्येव, राजशब्दप्रवृत्ती राजस्व निमितवं भविष्यतीत्याशाङ्कायांम् । चाटत- स्कर दुर्वृत्तमहासाहासकादिभिः। पीज्यमानाः प्रजा रक्षेत् वायश्च विशेषतः । इत्यादिविधिदर्श- नादाज्यस्यापि विधिविषयताऽस्येवेति समाधानमाह-तदपि होत्यादिना । विधानात्प्रभृति-विधा. नत इत्यर्थः।

·५८४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- ०२पा०३०२] अनोच्यते । नोमयाभिधानमवकल्पते । कुतः । यदि तावज्जाति- शब्दो राजोत, ततस्तत्कर्मत्वाज्जनपदपरिपालने राज्यशब्दो भवि- ध्यति । तेनार्यावर्तनिवासिनी प्रयोगो न विरोत्स्यते । अथ यदि राज्यशन्दः परिपालने नित्यसंबद्धो भविष्यति ततस्तस्य कर्तेति राजशन्दः क्षत्रियजातो तनिमित्तो भविष्यात । तत्राऽऽन्ध्राणां प्रयोगो न विरोत्स्यते । तस्मान्न प्रयोगदर्शनादुभावपि राजराज्यशब्दौ जाति. परिपालनाभ्यां नित्यसंबद्धावित्यभ्युपगन्तव्यम् । को नु खलु नि. नयः । राजजातीयस्य कर्म इत्यतः परिपालनं राज्यशन्देनोच्यते एवं हि स्मरन्तोऽभिभुक्ताः, तस्य कर्म इति व्यध्यत्ययं विदधति, न तु तस्य कति प्रत्ययलोपं वा प्रातिपदिकमत्यापत्ति वा समामनन्ति । तथा हि। नेव तावदुमी शब्दो स्वातध्येण प्रसिध्यतः । क्लप्तायामेकशक्ती हि द्वितीयो यौगिको वरम् ।। तदेतदर्शयति-यदि तावजातिशब्दो राति ततस्तस्य कर्म राज्यमित्यवयवप्र- सिद्धिसंभवान्न तन्निरपेक्षं शक्त्यन्तरकल्पनमुपपद्यते । विनव तेनाऽऽर्यावर्तनिवासिनां प्रयोगो न विरोत्स्यते । अथ तु प्रथममेव राज्यामिति प्रतिपालनं रूढिरूपेणाभिधीयते ततस्तच्छक्त्यनुसारेणैव तत्कर्तरि राजशब्दप्रयोगसिद्धेः शक्त्यन्तरकल्पनमन्तरेणेव- द्रविडानां राज्याधिकारयोग्येषु क्षत्रियेषु प्रयोगो न विरोत्स्यते । दाक्षिणात्यत्वसामा- न्येनाऽऽन्धाणामिति भाष्यकारेणोक्तम् । तस्मान्न तावदुमावपि रूदिशब्दो नापि यौगिको । अन्यतररूढित्वे तु राजशब्दस्य तस्कल्पना युक्ता । कुतः । आचारयोरसंबन्ध संदेहे सति निर्णयः । सनिबन्धनया स्मृत्या बलीयस्त्वादवाप्यते ॥ राज्यशब्दाभिधेयं परिपालनादि कर्म क्षत्रियस्येति मन्वादयः स्मरन्ति । पाणि- निप्रभृतयोऽपि राज्ञः कर्मेदं राज्यमित्येवं व्युत्पादयन्ति । ' गुणवचनब्राह्मणादिभ्यः कर्मणि च ' इत्यधिकृत्य स्वतन्त्ररूढाद्रामप्रातिपदिकात्प्रत्ययावधिः । तत्र व्यप्रत्ययं विदधतीत्यत्र वदन्ति । पत्यन्तपुरोहितादिपायदानशब्दस्य विशेषविहितेन यका भवि. तन्यम् । तथा च यक्प्रत्ययस्वर इहोपलम्यते नाऽऽद्युदात्तत्वम् । तस्मादानशब्दा. द्वाज्यशब्दव्युत्पत्तिर्न तु विपरीतेत्येतावन्मात्रपरमेव माज्यं द्रष्टव्यम् । राज्यशब्दादि : असंबन्धे-विरोधनिमित्तक इत्यर्थः । पा० स० ५-१०-१९४) ·लोको राजश- [अ०२पा.१०२) मीमांसादर्शने । ५८५ तस्माद्राजः कर्म राज्यं, न राज्यस्य कर्ता राजा। 'ननु यो यो जनपदपुरपरिरक्षणं करोति तं ब्देनाभिवदति । उच्यते । योगाल्लोकः प्रयुक्त परिपालने राज्य- अन्दः प्रसिद्ध इति । स तु परिपालने राज्यशब्दो राजयोगादित्यस्मा- भिरुक्तम् । तस्माद्राजशब्दः प्रसिद्धेर्मूलम् । तद्योगाद्राज्यशब्दः । तद्यो- गादपि ब्राह्मणवैश्ययो राजशब्दः प्रयुज्यते । न त्वेवं स्मरन्ति, राज्ययोगाद्वाजति । यत्सूक्तम्-अनुमानाद्राज्यस्य कर्ता यः स राजा, यथा औदमेघेः पिता उदमेघ इति । उच्यते । अनुमानात्प्रयोगो बल- बॉन् । राज्यस्य कर्तारं राजेत्यनुमिमीमहे । क्षत्रिये तु प्रत्यक्ष प्रयुञ्जानानुपलभामहे । तथा योगमप्यनुमिमीमहे, राज्यस्य कर्ता राजोति । राजः कर्म राज्यामिति तु स्मरन्ति । अनुमिमानाश्च स्मृतिमा नुमिते स्म । स्मरन्तस्तु प्रत्यक्षमुपलभन्ते । तेन तत्र स्मृतिर्बलीय- । , राजनि व्युत्पाद्यमाने यलोपाम्नानं वा राजशब्दादेशात्मकं वा स्मरणं स्यात् । तस्मा. दियमेव वचनव्यक्ती राज्ञः कर्म राज्यामिति न त्वपित्त्या राज्यस्य कर्ता राजेति कल्पनीयं, देशान्तरे विज्ञातत्वाद्राज्ञः कल्पितायामपि चार्थापत्ती मन्वादि. स्मृतिवशेन क्षत्रियस्यैतत्कर्मेत्यवधारणात्स एव राजा विज्ञायते । सकलश्च राजतिशब्दो राज्येऽनुप्रविष्ट इति स यौगिको युक्तो न तु राज्यशब्दो राजन्यनुस्यूतः सकल इत्ययौगिकत्वम् । सत्यमेवं राज्यशब्दस्य यौगिकत्वमुपपद्यते । यस्तु तत्का- रिणि जात्यन्तरे राजशब्दप्रयोगः स क्षत्रियत्वाभावान्न प्रानोति। तेन नाऽऽर्यावर्तनिवा- सिना प्रयोगः सकलो न विरुध्यते । यथा, न शुद्रराज्ये निवसेदित्यादीनामाप्तप्रयो. गाणां वाधः स्यादित्यत अत आह-योगाल्लोकः प्रयुक्त इति । प्रथमं तावदाज- योगादाज्यं पुनस्तद्योगाद्राह्मणादिषु राजशब्दोपचार इति । नन्वेवं सति राज्ययोगा- दर्षि राजेत्येतदम्युपगतमेव । नैष दोषः । गौणत्वाभ्युपगमात्, मुख्यत्वाभ्युपगमे ह्यधि- करणं परावर्तेत । गौणत्वं तु मुख्न बाधितत्वादभ्युपगतमपि सिद्धान्तं न विरुणदि। तेन तत्कार्यापन्ने प्रतिनिधिन्यायेन ब्राह्मणादो रानशब्द इति द्रष्टव्यम् । तथा च दर्शयति-न त्वेवं स्मरन्ति राज्ययोगादाजति । ततदाचारस्य दौर्बल्याद्रोण- कल्पनाश्रयणमित्येवमेव भाष्यं नेयम् । यत्त्वोदमेधिशब्दादिवत्प्रकृत्यर्थानुमानं तदवि- उप्रयोगेण प्रत्यक्षेण बाध्यते । अथ राज्यस्य कर्तवमभिधीयत इति । निमित्तभूतोऽपि कर्मकर्तृसंबन्धस्तस्य च स्मरणमनुमातव्यम् । राज्ञः कर्म राज्यामिति प्रत्यक्ष स्मरणं ·५८६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०३१०२] सीति । आह । यो यो राज्यं करोति, तत्र राजशन्दं प्रयुजते । न यद्राज्ञः कर्म तद्राज्यमिति । तेन मन्यामहे, राज्ययोगो राजशब्दमाचौ. निमित्तं, न तु राजयोगो राज्यशब्दप्रवृत्ताविति । न ब्रूमः--प्रयोगा- द्वयं राजयोगं राज्यशब्दमवृत्ती निमित्तमवगच्छाम इति । कथं तर्हि । स्मरणात् । प्रयोगाश्च स्मृतिर्बलीयसी । प्रयोगादि स्मृतिरनुमीयेत । अपि च राज्ययोगस्य निमित्तता व्यभिचरति। जनपदपरिपालनमक- त्यपि राजेत्यान्धा वदन्तीत्युक्तम् । ननु राजयोगाद्राज्यमित्येतदपि व्यभिचरति । न हि राज्ञःस्पन्दितं निमिषितंच सर्व राज्यमित्युच्यते । यदि वयं प्रयोगानिमित्तभावं ब्रूयाम । तत एवमुपालभ्येमहि । स्मृत्या तु वयं निमित्तभावं ब्रूमः । तेन यद्यद्राजजातीयस्य कर्म जात्या तस्माइलवत्तरम् । पर आह-यो यो राज्यं करोतीति । सर्वथाऽन्वयव्यतिरेकाम्यां नाच्यवाचकसंबन्धो विज्ञायते । स च राजशब्दस्याव्यभिचारेण राज्यनिमित्ततया च गम्यते न तु राजकनिमित्तत्वेन, स्मृतेः पुनः शब्दापशब्दविभागमात्रविषयत्वादविषय एवायम् । उभौ हि राजराज्यशब्दौ साधू तस्मादयुक्तः स्मरणोपन्यास इति । तत्रो. च्यते । सत्यं प्रयोग एव, न च स्मृतेः कस्य किंयोगनिमित्तत्वमित्येष व्यापारस्तथाऽपि तु साध्वसाधुत्वपरतयवान्वाख्यानानिमित्तत्वमवगम्यते । राज्ञः कर्म राज्यमिति हि व्युत्पादने तद्योगनिमित्ते राज्यमित्यादुक्तं भवति । तेन स्मृतिबलीयस्त्वादानशब्द एव स्वतन्त्र इति । प्रयोगोऽपि च द्रविडेषु व्यभिचारीत्युक्तमेव । मत्पक्षे तु प्रयोगस्या- तन्त्रत्वाद्वयाभिचारित्वमदूषणम् । यत्र तावत् प्रयोगस्तत्रास्ति राजकर्मत्वम् । तेन प्रयुक्तस्यान्वाख्यानकरणादप्रयुक्तनिमित्तान्वाख्यानाभावाचादोषः । किं च । असाधारणभावेन सर्वत्रेष्टं विशेषणम् । तेन तस्यैव कर्मेति चिन्तितादि न गृह्यते ।। जनपदरक्षणं ह्यसाधारणं राजकर्म तेन राज्यमित्युच्यते । चिन्तितनिमिषितादि तु राज्ञश्चान्येषां चेत्यव्यवच्छेदान्न राज्यशब्दाभिधेयं भवतीति । तेन सार्वलौकिकादपि प्रगोगात् 'शास्त्रस्था वा तन्निमित्तत्वात् ' इत्यनेनैव रानशब्दस्य क्षत्रियवचनत्वम् । तुल्यश्चान्त्यजनपदवासिनामपि दृष्टार्थत्वाच्छाब्दव्यवहारे प्रमाणाभाव इत्युक्तं ' चौदित प्रतीयत ' इति । तस्मात्क्षत्रियस्यैव राजसूयोऽस्तीति ब्राह्मणादीनां प्रापकाणि श्रव- णानि । ततश्च । एतयाऽन्नाद्यकामम् ' इत्येतदपि फलं बहिरेव प्रयोगाद्भविष्यतीति । तु . , 3 (म. १ पा. ३ भ.५ सू. ९)। २ (म०१ पा. ३.५ सू...)।

·[१०२पा०३१०२] मीमांसादर्शने । ५८७ विशेष्यते, तद्राज्यमित्यभ्युपगच्छामः । यत्तूक्तम्-आन्ध्रा अपि राज्ययोगाद्वाजानमभ्युपगच्छन्तीति । परिहतमेतत् , प्रयोगो दुर्बलः स्मृसेरिति । यदुक्तम्, आर्यावर्तनिवासिनः प्रमाणमितरेभ्य आचारेम्य इति । तुल्यः शब्दप्रयोग आचारेण्वित्युक्तम् । तस्माजातिनिमि- ऋतुमध्यप्रयोगो हि स्वाराज्येनैव पूरैतः । साकाक्षास्त्वितरस्तस्मात्तस्यैव फलसंगतिः ॥ ननु चैतयेति प्रत्यक्षविशेषवचनात्परोक्षसामान्यप्रवृत्तां राजसूयचोदनां बाधित्वाऽ- नाधफलतगव भवितव्यम् । नैतदेवम् । विरोधाभावात् । तथा हि । विरोधित्वात्प्रसज्येते विकरूपावृत्तिकल्पने । बाधस्तेनाभ्युपेतन्यो व्यवस्थायां तु नैव ते ।। न बनेकफलमेकस्य विरुद्ध प्रयोगान्तरस्य वचनान्तरेणैव कल्पितत्वात् । समुञ्चयेन सावृत्तिदोषोऽन्यत्राभिधीयते । सा त्वत्राऽऽवृत्तिाह्मणादिसंबन्धाद्राजसूयग्रहणाचावश्य- माविनी । यदि च । एतयाऽन्नाद्यकामम् ' इत्युत्पत्तिवाक्यं भवेत्ततः पश्चात्प्रवर्त. माना राजसूयचोदना वाध्येत । न । द्वयोरपि ह्याग्नेयादिचोदनोत्पादितेषु कर्मसु प्रवृ. तेषु युगपत्कालत्वेनागृह्यमाणविशेषत्वात्तुल्यबलत्वम् । यथैव हि राजसूयचोदना संनि. हितानालोच्य प्रवर्तते तथैवान्नाधकामचोदनाऽपि, न हि तत्रावेष्टिः केनचिदपि शब्दे- नोपात्ता । न च राजसूयेनेति सामान्यशब्दः पौर्णमासीशब्दवत् । प्रकृतसमुदायवि- शिष्टसमुदायिवननत्वात् । अत एव तत्कृतमपि न दौर्बल्यं लभते । इयांस्तु विशेषः । एकेन बहवो गृह्यन्ते, अन्येनाल्पे । न च तावता कश्चिदतिशयोऽस्ति । ननु चैतयेति श्रुत्यैव प्रत्यक्षवचनादस्ति विशेषः । स्याद्विशेषो यद्येतच्छब्दः फलेन संबध्यते । यदि वा · अयेष ज्योतिः ' इत्यादिवत्प्रस्तूयमानं ब्रूयात् । प्रत्ययसंनिकर्षात्तत्रापि यनिश- न्दगृहीतवावेष्टिरमायेन संबध्येत । एतावच राजसूययजावप्यस्तीत्यविशेषः । प्रकृतमपि च ब्रुवनेतच्छन्द आनेयादिवाक्यालोचनादृते नैव ब्रवीतीति । ततश्च राजसूययनिरपि तावता यत्नेन शक्नोति ग्रहीतुमिति तुल्यबलत्वम् । नन्ववान्तराधिकारस्यास्ति विशेषः । उच्यते । अयमेव विशेषो यदेकर बहूनां ग्रहणमपरत्र चाल्पानाम् । ग्रहणवेला तु तुल्येव । यदि चैकान्तिकमत्राकर्मान्तरत्वं स्यात्तत एवमुच्येत । कर्मान्तरमपि चैत- दिति दर्शितम् । ततश्च विषयान्तरत्वादेव स्वाराज्यानाद्ययोरविरोधः। कर्मान्तरत्वेऽपि च बार्हस्पत्यादिलिङ्गदर्शनात्प्रकृतावेष्टिप्रकृतित्वमेव प्रतिपत्तव्यम् । राजन्यस्यापि तुल्यप्रवृत्तेः फलपदानुषकाच बामणवैश्यवदेव कर्मान्तरेण प्रयोगान्तरेण वा संबन्धः । एवं च तस्यापि ·५८० सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०म०] तो राजशब्दः । एवं चेयज्ञसंयोगाक्षभियस्य राजसूयेन, यागविधि- रवेष्टिरित ॥ ३ ॥ [३] आधानेऽसर्वशेषत्वात् ॥ ४ ॥ सि. इदं समामनन्ति-वसन्ते ब्राह्मणोऽनीनादधीत, ग्रीष्मे राजन्यः, शदि वैश्य इति । तत्र संदिह्यते । किं ब्राह्मणादिश्रवणं निमित्तार्थ- ब्राह्मणादय आदधाना वसन्तादिष्वादधीरभिति, उत ब्रामणादीना- माधानं विधीयत इति । कथं निमित्तार्थता स्यात् । फयं चाऽऽधान- विधानमिनि । यदि ब्राह्मणो वसन्ते इति पदद्वयं परस्परसंघद्धं, ततो निमित्तार्थ श्रवणम् । अथ ब्राह्मण आदधीत इति, आधानविधानं । एवं राजन्यादिष्वपि । किं तावत्माप्तम् । निमित्तार्थ श्रवणमिति निमित्तसरूपा :एते ब्राह्मणस्य कुतः । मध्येनिधानवाक्यं तन्त्रप्रयोगे सत्युपपत्स्यते ॥ राजसूयमध्यस्थायां तु दक्षिणाभेदा. त्प्रतीष्टि प्रयोगान्यत्वे मध्येनिधानविधिरवरुध्येत । तस्मात्प्रापकाण्येतानि श्रवणानीति सिद्धम् ॥ ३॥ ( इति--अवेष्टयधिकरणम् ॥ २॥) १ • वसन्ते ब्राह्मणोऽग्नीनादधीत इत्यादिषु प्राप्त्यप्राप्त्याशङ्कायां पूर्ववदेव संदेहः । तत्र यदि कथंचिदपि प्राधिरस्ति ततो विनाऽपि यदि शब्दानिमित्तार्थत्वं, तदा च ब्राह्मणवसन्तादिसंबन्धः परस्परनियमात्मकं फलं भविष्यति । अथ स्वप्रातिस्ततः प्रापकाणि ब्राह्मणवसन्तादिविशिष्टस्याऽऽधानस्य, तदा | पूर्वत्र पूर्वत्रोत्पत्तिवाक्यशिष्ट गुणावरोधादुत्तर उत्तरो गुणः कर्मान्तरं कल्पयतीति त्रीण्याधानानि भविष्यन्ति । स्वार्थी एव वाऽग्नय आत्मनेपदनिर्देशाद्विज्ञास्यन्ते । शूद्रस्य चाप्राप्तिः । निमित्तार्थपक्षे तु सर्व विपरीतमेव । एतेन 'वसन्ते ब्राह्मणमुपनयेत्' इत्येवमादीन्यपि तुल्यहेतुत्वाद्विचारि- तानि द्रष्टव्यानि । तत्रतावान्संक्षेपार्थः । सामर्थ्याक्षिप्तमाधान सामान्यवचनेन वा। तस्माद्वर्णविशेषाणां निमित्तार्था पुनः श्रुतिः ।। एकस्तावत्पूर्वपक्षहेतुरग्निहोत्रादिचोदनाभिरेवाऽऽधाननिष्पाद्याहवनीयादिसाधनत्या. द्विनाऽनुपपद्यमानामिः प्रापितत्वाद्राह्मणादीनांमाधानं निमित्ताय श्रूयत इति । यदि तु १० प्रा० (१-१-२)। २ संक्षेपेणाधिकरणार्य इस्पर्षः।

·(०२पा०३०१] मीमांसादर्शने । ५८९ धन्दाः। कि निमित्तसारूप्यम् । बामणादीनां वसन्तादिभिः समुपार. .णम् । तथाविदितं वेद्यत इति । ननु ब्रामणादीनामादधातिनाऽप्यस्ति समुचारणम्। पाटमस्ति समुच्चारणं, न त्वमीषामापानसंबन्धो न विदितः। केन मालो रिदित इति । कामश्रुतिभिः । काः कामश्रुतयः । अमिहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामा, दर्शपूर्णमासाभ्यो स्वर्गकामो यजेत इत्येवमादयः । प्रत्यक्षवचने सति सामर्थ्यमप्रापकमिाते कल्प्यते ततोऽस्माद्गुणापहृतशक्तिकाद्विघेरनपहत- शक्तिरपरो निर्गुणो विधिरस्ति 'य एवं विद्वानग्निमाधत्ते' इति । तेन प्राप्लेरप्रापकत्वमिति । सिद्धान्तहेतुस्तु । प्रत्यक्षविधिसद्भावालम्यते नाऽऽनुमानिकः । प्रापकत्वमतो नार्थवर्तमानापंदेशयोः ॥ न तावनित्यमर्थस्य प्रापकमस्ति । उपायान्तरेणापि प्रतिग्रहादिना पुरुषान्तराहिता- नामात्मनेपदेनानियतानां सुलमत्वात् । प्रत्यक्षवचने सति अन्यथानुपपत्तिपक्षे सति, अर्यापत्तिलम्यश्रुत्यपरिग्रहाच । ' य एवं विद्वान् ' इत्यपि वर्तमानापदेशः प्रत्यक्षायां लिकि ब्राह्मणादिवाक्येषूपलभ्यमानायां न विधिशक्ति लमते । अस्ति चैतदुपन्यासस्य प्रत्यक्षविधियुक्तोदकोपसर्जनादिसंभौरविधानार्थत्वमित्यप्राप्ठमेव ब्राह्मणादिविशिष्टमाधान विधीयत इति । किनिमित्तसारूप्यमिति-यदिशब्दाद्यनुपरन्धामिप्रायम् । बाम- णादीनां वसन्तादिविषिभिः समुधारणमिति-परपदसंबन्धसंचारितायां विधिशको निमित्तफलत्वात् । ननु ब्राह्मणादीनामादधातिनाऽपीति-अप्रातो विशिष्टविधा- नोपपस्यमिप्रायम् । इतरस्तु प्राप्तत्वेन विधेयत्वं निवर्तयति-न त्वमीपामाधान- संबन्धो न विदित इति । केन प्राप्तो विदित इति-प्रापकालेपः । इतरस्तु निराकरणमपश्यन्बलीयांसं च प्रत्यक्षविधि किमर्थं प्रथममेवोपन्यस्यामीति मत्वा कामश्रुतिभिरित्याह । काः कामश्रुतय इति--सक्रोधं प्रापणशक्तावासिधायां स्वरूपमेवेष न जानातीति मन्यमानो दर्शयति--अग्निहोत्रादिफलाविधय इति । कप. १ अर्यस्येति-मर्यापत्तरित्यर्थः। २ संभारविघानार्थत्वमिति-संभारविधिशेषतया तत्स्तावक- तेनार्यवत्त्वानाऽऽनर्यक्यभिया विद्वद्वाक्यस्याऽऽधानप्रापकत्वं वकम्यमित्याशयः। कथं स्तुतिरिति चेत् । ' एवं संपलं भ्रातृभ्यमवर्ति सह कुरुते ' इत्यर्थवादसहित ‘य एवं विद्वानमिमाधत्ते' इति पाक्य ' अप उपसृजति ' इत्यादिविशेषविहितानामुदकादिसंभाराणां 'अथ संभारान्संभरति' इति यत्सामान्यतः सापनदिविस्तस्य शेषः। यो विद्वानेवमुदकादिस्थापनपूर्वममिमाधत्ते स स्थापनरूपा. गवामया॑त्सहायसपनमपि वैरिण वर्तनरहितं कुरुत इत्येवं स्थापनप्रशंसा शेया । - ·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२५०१०१ कथमाभिः श्रुतिभिर्राधानं प्राप्तमिति । उच्यते । सामर्थ्यात् । यथाऽग्निहोत्र- मभिनिर्वय॑ते तथा कुर्याद । यथा दर्शपूर्णमासावभिनिर्वत्येते तथा कुर्या- व । न च गार्हपत्याहवनीयान्वाहार्यपचनादिभ्यो विनतानि कर्माणि सिध्यन्ति। समामनन्ति हि यदाहवनीये जुहोति, तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीतो भवति इत्येवमादि । तेन सामर्थ्यादेतदुक्तं भवति, आहवनीयादि कर्तव्य. मिति तथाऽऽधानेन विना न सिध्यतीत्याधानमापिकर्तव्यमित्यवगम्यते। तत्केन कर्तव्यम् । यस्य कामश्रुतयः । ताथाविशेषेण ब्रामणादीनाम् । तस्मादमीषामाधानसंबन्धो विदित इति । अपि चोभाभ्यां ब्राह्मणादीनां संबन्धे विधीयमाने वाक्यं भिधेत । न हि तदानीमेकोऽर्थो विधीयते । अतो निमित्तार्थाः श्रुतय इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । आधानेs- सर्वशेषत्वात् । प्रापकाण्यापानस्यैतानि श्रवणानि । कुतः । सर्वकर्मणां शेषभूतमाधानमिति न श्रुतिलिङ्गादीनामन्यतमेनोच्यते । कि तहि । अमीनां सर्वशेषत्वात , तच्छेषत्वाचाऽऽधानस्य । किमतो यद्येवम् । मन्यपरामिः सतीभिस्तत्प्रापितमित्याशङ्कचार्यापत्तिं दर्शयति । तेन । कर्मजे कर्म यूपवत् इति आहवनीयादिग्राहिभिः · कर्मभिरनन्योपायत्वाद्गृहीतमाधानमिति । सैर्वप्रकारासमवे च विशिष्टविधिर्भवतीति संभवापेक्षया वाक्यभेदमाह । एवं प्राठे ब्रूमः । आधानेऽपि पूर्ववदेव प्रापकाणि श्रवणानि । कथम् । असर्वशेषत्वात् । यदि हि सर्वकर्मणां शेषभूतमाधानं भवेत्ततस्तैराक्षिप्येत वा न वा । तेषां तु 'रूपं वाऽशे- पभूतत्वात् ' इत्यनेनैव न्यायेनाऽऽहवनीयादिग्रहणमात्रपर्यवसानान्न कश्चिदघ्याधाना. अत्वप्रतिपादने हेतुरस्ति । यत्तु ' सर्वार्थ वा ' इति वक्ष्यति तत्सर्वकर्मार्थान्यर्थत्वा- दिति ब्याख्यास्यते । किमतो यद्येवमिति-अङ्गाङ्गमप्यन्यथानुपपत्त्या शक्यमाले. समिति मन्यते । सिद्धान्तवादी त्वन्यथानुपपद्यमानत्वादग्नयः कामश्रुतिभिः प्राप्नुवन्ति १ ते ब्रा० (१-१-१०)। २ (अ० ७ पा०३१०९९० २८)। ३ अपिचेति भाष्यं वसन्ता- दिवाक्ये विशिष्टविधाने वाक्यभेदाप्रसकेरयुक्तमाशङ्क्य विशिष्टविधानप्रयुक्तगौरवाभिप्रायेण वाक्य. भेदोकिरित्येवं ब्याचष्टे सर्वप्रकारेत्यादिना । ४ (अ० ७ पा० ३ स. २९) ।५ (भ. ३ पा.६ म. ५० १५)।

·[अ०२पा.३१०३] मीमांसादर्शने ५९१ अमयः कामश्रुतिभिः प्राप्नुवन्ति, नाऽऽधानमिति । नन्वनीनामभ्युपाय आषानमिति । उच्यते। नैतेषामर्जन आधानमेवैकोऽभ्युपायः । किं तर्हि । यथाऽन्येषां द्रव्याणामुत्पादने क्रयणादयश्चाभ्युपायाएवममीनामपीति । न नियोगत उत्पादनमेव । तेन पक्ष आधानं प्रामोति, पक्षे न । यतर- स्मिन्पोमाप्तिस्ततः पक्ष उत्पत्ति प्रयोजयिष्यति ब्राह्मणादीनामाषा. नस्य । ब्राह्मण आत्मार्थमादधीतेति । यदेतद्वचनं तदाऽऽत्मार्थमेवाss. हिता आहवनीयादयो भवन्ति नान्यथा । एवं च सति, न कृत्रिमेण याचितेन वा कर्माण्यग्निहोत्रादीन्यनुष्ठातव्यानीति गम्यते । तेनाकृत्रिम एव केवलोऽनिस्तेषां साधक इति निश्चीयते। कथं चाऽऽत्मार्थताऽऽधा- नस्य गम्यत इति । कर्मभिप्राये हि क्रियाफल आदधीतेत्येतदात्मनेपदं संभवति । असत्यस्मिन्वचने कामश्रुतिपरिग्रहे नाऽऽधानस्याऽऽत्मार्थता नाऽऽधानमित्याह-नन्वाधानमग्रीनामभ्युपाय इति । तत्र नाम रूपमात्रं गृह्यते यल्लौकिकोपायसाध्यं मवति वस्त्रशकटादि। न चाऽऽहवनीयादयो लौकिकोपायास्तस्मादव. श्यमेषां वेदेनेवोपायोऽप्याक्षेप्तव्यः । स तु नाऽऽधानन्यतिरिक्तोऽस्तीति तदप्याक्षिप्त. मिति । उच्यते । न । अनेकान्तिकत्वात् । अग्नीनां हि याच्नाक्रयापहारादयोऽभ्युपायाः सन्ति । सर्वेश्च तैराहवनीयादिमात्रप्रार्थिन्यः कामश्रुतयो निराकाङ्क्षाः क्रियन्ते । तस्मा- कान्तेनाऽऽधानं प्राप्तमित्यस्ति नियमविधेरवकाशः । तत्रैतत्स्यात् । नैवोपायान्तरो- पात्तानामाहवनीयादित्वं संभवति संस्कारनिमित्तत्वादिति । तत्रोच्यते । सत्यं प्रथममाधानादुत्पद्यन्तेऽग्नयस्त्रयः । पश्चात्तु व्रीहिवत्तेषां नोपायान्तरवारणम् ॥ " यथैव हि घीयादीनां न तावत्कृषिमन्तरेणोत्पत्तिः । अथ च न सर्वपुरुषैस्तथैवाss. ज्यन्ते । क्रयादिभिरपि लभ्यमानत्वात् । एवं तावत्प्रथममेक आधानेनोत्पादयि- ध्यन्ति । अपरे तु तस्मादुपायान्तरेण प्राप्स्यन्ति । ततश्च यथा घटादीन् कुम्मकार उत्पायोपाय विक्रीणाति ददाति च तथैवैकः कश्चित्पुनः पुनरग्नीनाधायापरेभ्यो दद्यात् । अतः प्रतिपुरुषमाधानं पक्षे प्राप्तं पक्षे नेत्यस्ति विधानस्य विषयः । पक्षेऽपि वा नैव प्राप्तिरस्तीति वक्ष्यामः । प्रत्यक्षविधिपक्षे पुनरुपायान्तराणि निवर्तन्ते । तदा ह्यादधी- तेत्यात्मनेपदेनाऽऽधातृगाम्येवाऽऽधानफलमिति गम्यते । तस्य च फलमाहवनीयादि तदकर्तुर्न भवतीति तं प्रत्यनाहवनीयत्वमेव स्यात् । अर्थाक्षेपपक्षे त्वानुमानिक्याः श्रुते- रात्मनेपदपरस्मैपदविवेकामावादकर्तृविषयेऽप्यविरोधादुपायान्तराणि न निवर्तेरन् ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाग्यसमेते- म०२पा-३० भवेत् । अपि च सतीष्वेतास्वापानश्रुतिषु न कामश्रुतयः शक्नुवन्त्य- परामाषानश्रुति कल्पयितुम् । यथाषाप्तस्याऽऽधानस्य पुनः श्रुतय पता भवेयुः । असतीष्वेतास्वापानश्रुतिमपरिगृहन्त्यः कामश्रुतयोड- शक्यानमिहोत्रादीन्बदन्तीति परिगृह्णीयुराधानश्रुतिम् । सतीप्वेतासु येषामाधानमुक्तं तानधिकृत्योत्तरकाला. कामश्रुतयो भवन्तीति गम्यते । अत्राऽऽह । अस्ति केवलस्याऽऽधानस्य विधायिका श्रुतिः एवं संपलं भ्रातृव्यमवर्ति सहते, य एवं विद्वानप्रिमायत्त इति । तया मातस्य निमित्तानि बामणादीनां श्रवणानि भविष्यन्ति । उच्यते । संभा- रविधानार्या पुनः श्रुतिरेषा । नेति बमः । भिनं हीदं वाक्यं संभार- विधानवाक्यात् । अन्यो अर्थ आधत्त इति, अन्यः, अप उपसृजति इति । एकार्थविधाने होकं वाक्यं भवति , भिनौ चेमावौँ । तस्मादत्र वाक्य- भेद इति । उच्यते । वसन्ते ब्रामणोऽमीनादधीत इत्यस्यां श्रुने सत्यां पुनः श्रुतिः केवलस्याऽऽधानस्याविधायिका । अपामुपसर्जनं तु विधी. यते । तदेकस्मिक विधीयमाने नानेकार्य भवति । नन्वा- धानस्यैतविधानम् । गुणार्या सा पुनः श्रुतिः। नेति नमः । सा ब्राम- गादिसंपदा प्रयमा श्रुतिः । इयं केवला पुनः श्रुतिः । कुतः । सा हि पन्देन विदधाति । तत्र लिङमुचरन्ती पश्यामः । इयं प्रशस्तमाषानमि- मतोऽवश्यमेव विधेयमेतदिति । अपि च सतीष्वेवाऽऽधानश्रुतिविति पाक्षिकी- मपि प्राठि निराकरोति । पूर्वमेव हि व्याख्यातं नियमादीनामप्राप्तविधित्वं श्रुतसंभाव. नायामश्रुतकल्पनानवसरात् । सन्ति चाऽऽधानस्य प्रत्यक्षा श्रुतय इति नान्याः कल्प. यितुं लम्यन्ते । यदि होता न स्युस्तत्राऽऽधानादृतेऽग्निहोत्रादीनामशक्यानुष्ठानत्वादि. भयोऽनर्थका भवन्तीति स्वसिद्धयर्थमाधानश्रुतिं परिगृहीयुः । सतीषु त्वश्रुतकल्पनाम- यायेषामेतामिः प्रापितं तेषामेव कामश्रुतयः प्रयोजिका इति न कल्पयन्ति । सर्वपूर्वो- कदोषपरिहारेणेदानी प्रत्यवतिष्ठते । प्रत्यक्षमन्यद्विधायकमस्त्याधानस्य वचनम् । यस्मिन्सति निमित्तार्थानीतराणीति । य एवं विदानानिमाधत्ते ' इति । तत्र प्रतिवि- पत्ते संभारविधानार्या पुनः श्रुतिरेषेति । परः पुनः प्रकरणेन संमारसंबन्ध मन्वानः पृथवाक्यत्वमापायैतदेवोत्पत्तिवाक्यमित्याह । न चुदकोपसर्जनादीनामाधानेनैकवा. स्यता संभवति । भवेदवार्यभेदे नानावास्यत्वं यद्याधानं विधीयेत' । तामणादिसं.

·[म.पा.१०३] मीमांसादर्शने । ५९३ त्याह । ततः प्रशस्ततामाधानस्यानुमन्यामहे । एवं च, वसन्ते ब्राह्मणोऽ: मीनादधीत इत्येषा विधायिका श्रुतिरिति बमहे । नैतत्प्रशंसावचनम- स्मत्पक्षबाधते । शक्यते ह्यन्येन विहितमन्येन प्रशस्तमिति वदितुम् । यदि स्वेतद्विधायकमित्युच्येत ततोऽस्मत्पक्षं विरुध्येत । कथम् । अज्ञातस्य बापनं विधानमेतत् । यदि प्रशंसावचनेनापूर्व विज्ञाप्येत, तदा लिङा नापूर्व ज्ञापितं भवेत् । तत्राज्ञापनवचनः शब्द उपरुध्येत । न तु लिङा विहिते प्रशंसावचनमुपरुध्यते । विहितेऽपि हि वाक्यान्तरेण प्रशंसावचनमवकल्पते । अपि च यल्लिङा विधानं तच्छ्रुत्या, वाक्येन तु प्रशंसा गम्यते । श्रुतिश्च वाक्यालीयसी । नन्विदमपि वाक्यं ब्राह्मणोऽनीनादधीत इति । उच्यते । स्वपदा- र्थमा श्रुतिर्विदधात्याधानं ब्राह्मणादिसंवन्धेन परपदार्थ प्रशंसति, य एवं संपन्नं भ्रातृव्यमवर्ति सहत इति । नन्वनेकगुणविधानं त्वया वाक्येनाध्यवसितं भवति । नैष दोषः । अगुणविधिपरे हि वाक्ये भवत्यनेकगुणविधानमित्युक्तं, तद्गुणास्तु विधीयेरनविभागाद्विधायें न चेदन्येन शिष्टा इति । तस्माद्राह्मणादिसंयुक्ता विधायिका श्रुतिः । युक्तैपिहितमिति गुणर्थिमेवेह पुनः श्रूयते । कुतो नु खलु निर्णयः कतरदनयोरुत्पत्तिवा- क्यमिति । तदुच्यते । ब्राह्मणत्वादिसंयुक्ते प्रत्यक्षः श्रूयते विधिः इतरत्रार्थवादेन कल्पनीयो बलादसौ ॥ यदि ह्येते द्वे अपि वाक्ये विधातृणी स्यातां ततः समानविषये सती स्पर्धेयाता कतरद्विधत्तामिति । अत्र पुनरकं विधायकमेकं स्तावकम् । न च स्तावकेन ब्राह्मणादि. संयुक्तस्य विधायकत्वं निवार्यते तदानुगुण्यात् । यदि तु ' य एवं विद्वान् ' इत्यपि विधिसरूपं स्यात्ततो विहितस्य पुनर्विधानानुपपत्तेरस्मत्पक्ष निरन्ध्यात् । लिङा तु विहितस्य संबन्धिसंभारविधिप्ररोचनार्थ तु स्तुतिसहितस्य पुनः श्रवणमित्यविधायकम् । लिडा च तावद्धात्वर्थविधानं स्वपदेनोपात्तत्वाच्छौतम् । प्राशस्त्थं पुनर्वाक्येन, तत- थाऽऽनुमानिको विधिरिति विप्रकृष्यते । नन्विदमपि वाक्यमिति-ब्राह्मणादिपदा- परित्यागाभिप्रायम् । सिद्धान्तवादी वदति, आधानं तावच्छुत्या, शेषं वाक्येन नाम . १ (अ. १ पा० ४ अ० ६ स०९)। २ गुणार्थमेवेति-स्तुतिवाचिना गुणशब्देन ' अपा- मुपसर्जने तु विधीयते ' इति भाष्यस्थो विदधातिः स्तुतिपरो व्याख्यातः ।

·५९४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- (०२पा०३१००) इयमपि केवलस्याऽऽधानस्य पुनः श्रुतिः संभारविधानमुपक्रमयितुमिति सिद्धम् । यदुक्तमनेकगुणविधाने वाक्यं भिद्यतेति । यदीमी गुंणा- वाधानविशिष्टौ विधीयेयाता, भवेद्वाक्यभेदः । द्वाभ्यां तु विशेषणाभ्यां विशिष्टमेकमाधानं विधायिष्यते । तेन न भविष्यति वाक्य भेदः । तस्माद्राह्मणादीनामाधानस्य प्रापकाणि श्रवणानीति सिद्धम् ॥ ४ ॥ [४] अयनेषु चोदनान्तरं संज्ञोपबन्धात् ॥५॥ पू० दर्शपूर्णमासौ प्रकृत्याऽऽमनन्ति-दाक्षायणयज्ञेन यजेत प्रजाकाम:, सामस्थायीयेन यजेत पशुकामः, संक्रमयझेन यजेतानाधकाम इति । तत्र संदेहः । किं दर्शपूर्णमासयोरेव गुणात्फलमुत कर्मान्तरमेवंजातीय- कमिति । किं प्राप्तम् । कर्मान्तरामिति । कुतः । संज्ञोपबन्धात् । यद्यपि प्रकरणाघजतिशब्दाच स एव पूर्वप्रकृतो याग इति गम्यते । भवतु, स्वपदोपात्तायाः स्तुतेरभावात् । । एवं द्विषन्तं भ्रातृव्यमवर्ति सहते' इत्यादि. पदसंबन्धेनैव स्तुतिरिति वाक्यम् । कर्तृकालविशिष्टप्रधानाधानविधानाच्च वाक्यमेदपरि- हारात्सिद्धं प्रापकत्वम् ॥ ४ ॥ ( इति-विशिष्टाधानविधेयत्वाधिकरणम् ॥३॥) युक्तं दध्नेन्द्रियकामस्येति गुणात्फलम् । न हि तत्र दध्यादीनां होमसामानाधि- करण्यं येन संज्ञालक्षणो भेदः स्यात् । दाक्षायणयज्ञादीनां तु यागसामानाधिकरण्यात्पू- वयागे चाप्रयुक्तत्वादात्मरूपावच्छिन्नयागान्तरप्रतिपादनमविरुद्धम् । न च कश्चिद्दध्या. १ तै०सं०(२-५-४)। २ अपि चोभाभ्यामिति पूर्वपक्षभाष्यं नन्वित्यादिना विशिष्टविधिगौरवामि प्रायेणान्द्य नैषदोष इत्यादिना विशिष्टविध्यन्यथानुपपत्तिप्रसूतैर्विशेषणविधिभिरेव तेषां विधिसिद्धीत विधिव्यापारनानात्वाभावात्परिहृतमपि पुनर्ब्राह्मणादिजातेः कालवदनुपादेयतया निमित्तत्वेनेष्टत्वाकाल- निमित्तयोईयोद्देश्यत्वापत्तेः प्रत्युद्देश्यं वाक्यपरिसमाप्तिलक्षणवाक्यभेदाशयेन यदुकमित्यादिना अनु. भाष्य यदीमावित्यनेन जातेनित्यतया निमित्तत्वायोगात्कर्तृतयैवान्वयावगतः कर्तुधानुदेश्यत्वामोज- रीत्या वाक्यभेद इत्येवं परिहतम् । तदेतत्सर्वे संक्षिप्य व्याचष्टे कर्तृकालेत्यादिना । भाष्ये गुणवो फिस्तु निमित्ताभावेऽनुष्ठितस्यापि कर्मणो नैष्फल्यापत्तेस्तस्यापि क्रियोपकारित्वादङ्गत्वोपपत्तिरित न विरुध्यत इति शेयम् ।

·[भ०२पा०३१०१] मीमांसादर्शने । ५९५ तथाऽपि नासावंसंज्ञक इति यागान्तरं विधेयं गम्यते ॥ ५॥ अगुणा च कर्मचोदना ॥ ६ ॥ न चात्र गुण उपरुध्यते कश्चिद्यविधानार्थी चोदना भवेद, यदि च न यागान्तरम्, आनर्यक्यमेव । अपि च, यदि गुण उपबध्येत ततो यागगुणसंबन्धो गम्यत इति तदनुष्ठानं विहितं गम्यते ॥ ६ ॥ समाप्तं च फले वाक्यम् ॥ ७ ॥ इतश्च कर्मान्तरम् । कथम् । फले समानं वाक्यम् । प्रजाकामो यजेत इति प्रजाकामस्य याग उपायो विधीयते । विधीयते चेत्कर्मान्तरम् ॥ ७ ॥ विकारो वा प्रकरणात् ॥८॥ सि. दर्थपूर्णमासयोरेव विकार एवंजातीयकः स्यादाक्षायणयज्ञादिः । दिमिस्तुल्य एवंसंज्ञो गुणः प्रसिद्धः । तस्माद्भावार्थाधिकरणन्यायेन फले यागविधाना- धागान्तरम् ॥५॥ विधिशक्तिः क्रियातो नोत्तारितेत्यभिप्रायः ॥ ६ ॥ फलस्यानुपादेयत्वान्न ' ब्रीहिभिर्यजते ' इत्यादिवत्कोद्देशेन विधिः संभवतीत्यवश्य कर्म तत्र विधातव्यम् । ततश्च सिद्धो भेदः ॥ ७ ॥ सत्यपि फलं प्रति विधाने ' संनिधौ त्वविभागात् ' इत्यनेनाकर्मान्तरता । दध्या. दिवञ्च गुणफलसंबन्धप्रत्ययात्प्रकृतयागबुद्धेः । यत्तु गुणो न प्रसिद्ध इति । नैष दोषः । उक्थ्यादिवत्प्रकरणलम्यत्वात् । एवंविधा च वौक्यान्तरेण गुणरूपविधानादस्ति प्रसिद्धिः । दध्यादिवदेवात्रापि वैयधिकरण्येनैव संबन्धः । किं च । अवस्थान्तररूपत्वाद्दध्यादेविलक्षणाः । प्रत्यासत्तेः प्रतीयन्ते सामानाधिकरण्यवत् ।। तस्मादर्शपूर्णमासयोरेवावस्थान्तररूपाद्विकारात्फलं न कर्मान्तरात्। एवं च प्रकरणविच्छेदो नात्यन्तं कृतो भविष्यति । यद्यपि फलवतः कथंभावेनाग्रहणादेतद्विषयेऽस्त्येव प्रक. . १ नोत्तारितेति-दाक्षायणयज्ञपदे लोकप्रसिद्धयभावेऽपि वैदिकप्रसिद्धयाऽऽवृत्त्यादिगुणोपादानेऽपि भावार्थाधिकरणन्यायेन धात्वर्थस्यैव फलसाधनत्वमिति न गुणफलोपबन्ध इत्यर्थः । २ ( अ०२ पा०३ म. १३सू.२६)।३ वाक्यान्तरेणति-द्वे पौर्णमास्या यजेत द्वे अमावास्ये, सह कुम्भीभिरभिकामेत् , इत्यादिप्राकरणिकवाक्यान्तरेणेत्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०म००) एवं प्रकरणमनुगृहीतं भवति ॥ ८॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ ९॥ लिङ्गमप्येतमर्थ दर्शयति । त्रिंशतं वर्षाणि दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत। यदि दाक्षायणयाजी स्यात् । अथो अपि पश्चदशैव वर्षाणि यजेत । अत्र ह्येव सा संपद्यते । द्वे हि पौर्णमास्यौ यजेत द्वे अमावास्ये । अत्र ह्येव खलु सा संघद्भवति, इति । यदि दाक्षायणयज्ञो दर्शपूर्णमासावेव, एवं तर्हि त्रिंशत्संपदा प्रयोजनम् । ततस्तस्य त्रिंशत्संपदनुग्रहो युज्यते । तस्मादपि न कर्मान्तरम् ॥ ९ ॥ गुणात्संज्ञोपबन्धः ॥ १०॥ यदुक्तं संज्ञोपबन्धात्कर्मान्तरमिति । यदि दाक्षायणशब्दो न केन- चिदपि प्रकारण दर्शपूर्णपासवचनः शक्यते कल्पयितुं तत उज्येत कर्मान्तरमिति । शक्रोति त्वावृत्तिगुणसंबन्धाद्वदितुम् । अयनमित्या. तिरुच्यते । दक्षस्य इमे दाक्षाः, तेषामयनं दाक्षायणम् । कः पुनर्दक्षः। उत्साही । तथा साकंप्रस्थायीयेऽपि, सहप्रस्थानं गुणसंबन्धः । एवं सर्वत्र । शक्यते चेद्दर्शपूर्णमासयोर्गुणसंबन्धो वदितुं, किमिति स एव यागः प्रतीयमानोऽन्य इत्युच्यते, किमिति वा प्रकरणं बाध्यते ॥१०॥ करणबाथस्तथाऽप्याश्रयत्वेन संबन्धादुत्तराणि च वाक्यानि प्रत्यनुषङ्गसिढेरनुग्रह इत्युच्यते ॥ ८॥ त्रिंशत्संपत्पूरणं पौर्णमास्यमावास्यासंकीर्तनं वा भेदं बोधयति । न हि दार्शपूर्णमा- सिकस्त्रिंशद्वर्षपक्षः कर्मान्तरेण पूरायतुं शक्यते । न च नियमैस्यातिदेशः । येन कर्मा- न्तरस्येवैतत्पञ्चदशवर्षपक्षविधानं स्यात् । न च दाक्षायणयानित्वेन निमित्तेन दर्शपूर्ण. मासयोरेव पञ्चदशवर्षपक्ष उपजायते । संबन्धाभावात् । द्वे हि पौर्णमास्यौ द्वे अमावास्ये इति चास्यानुपपत्तिः ॥ ९ ॥ उत्पत्तिसंयोगे पूर्वासंबन्धे च संज्ञा भेत्री मवति । न चेयमुत्पत्तिसंयुक्ता · अयेष ज्योतिः' इत्यादेरिवं प्रक्रमाभावात् । संभवति च पूर्वकर्माश्रितगुणवाचित्वेनैवेति न भिनत्ति। दाक्षायणयज्ञे हि वाक्यान्तरवशादवयवप्रसिद्धेश्वाम्यस्तत्वमभिधीयते। तेन च प्रकरणादर्श- पूर्णमासाश्रितेनैव फलं साध्यते । दक्ष इति चोत्साही शीघ्रकारी यजमानः, तदीया ऋत्विजो दाक्षाः । स्तेषामयनं-प्रयोगो यज्ञाश्रितत्वादाक्षायण इत्युच्यते । साकं. प्रस्थायीयेऽपि सांनाय्यमनवदाय कुम्भीभ्यामेव साकं प्रस्थीयत इत्येवमभिधीयते । तस्मान्न प्रकृतप्रत्यभिज्ञानबाधः ॥ १०॥ १ नियमस्येति-निमित्तस्येत्यर्थः ।

·[M०९पा०11०1] मीमांसादर्शने। ५९७ समामिरविशिष्टा ॥११॥ यदुक्तं फले पाक्यं समाप्त प्रजाकामदिर्यागानुष्ठान विधीपत इति । नेयम् । अविषिष्टा फले समाप्तिः । यान्यन्यानि मुक्तसंशयानि गुणे फलस्य विषायकानि वाक्यानि गुणस्य फलवचनानि पर्यवसितानि यया दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् इत्येवमादीनि तैरेतदविशिष्टम् । अत्रापि हि गुणात्फलयुच्यते । कथम् । नैतदेवं संबध्यते--मजाका- मस्य यन्त्रमनुतिष्ठेदिति । कथं तर्हि । प्रजाकामस्य आवृत्तियजमनुति- ठेदिति । आवृत्तिया इति यजातिसंबन्धोऽनुष्ठातव्यो निर्दिश्यते न यजः । तस्मात्मकृतयोर्दर्शपूर्णमासयोर्गुणात्फलमुच्यते, न यागान्तरं विधीयत इति । एवं साकंपस्थायीये संक्रमयने च द्रष्टव्य. मिति ॥११॥ ५] संस्कारश्चाप्रकरणेऽकर्मशब्दत्वात् ॥ १२॥ पू० अनारभ्याधीयते किंचित्--वायव्यं श्वेतमालभेत भूतिकामः, सौर्य र निर्वप्रेमवर्चसकामः । दर्शपूर्णमासयोरप्यामनन्ति, ईषामा- कभेत, चतुरो सष्टीभिर्वपति, इति । तत्रायमर्थः सांशयिकः । किं दार्थ- पूर्णमासिक आलम्भ आलम्भो गुणविधिपूर्णमासिके च निर्वापे .. यद्यपि कोदेशेन न फलं विधीयते तथाऽपि कर्मफलसंबन्धाभावादकर्मान्तरता। ययैव हि कर्मणः फलमिति मावार्थाधिकरणे साधितं तथैव 'अतुल्यत्वात्तु वाक्ययोः । इत्यत्र गुणफलसंवन्धपर्यवसायित्वमप्युक्तमिति संदेहे सति पदान्तरानुग्रहार्थ गुणादेव फलं न कर्मण इति सिद्धम् ॥ ११ ॥ (इति-दाक्षायणयज्ञाधिकरणम् ॥४॥) . न कस्यचिदपि कर्मणः प्रकरणे श्रूयते ' श्वेतमालमेत' । बरुं निर्वपेत् ' इति । तत्र संदेहः । किमनारम्यवादानां प्रकृत्यर्थत्वात्प्राकृतयोरेवाऽऽलम्पनिर्वापयोः श्वेतचरू गुणौ विधीयेते, किं वा कर्मान्तरे यावच्छूते, उत यनिमती वेति । तत्रानारम्याधीत- स्वोपन्यासः संशयबीजापौनरुक्त्यप्रथमपक्षपरिग्रहतन्निराकरणार्थः । कथम् । यदि तावदालम्भनिर्वापी प्रकृत्य श्रूयेयातां ततः प्रकृतप्रत्ययानुवृत्तिरेव प्रसज्येतेति कर्मान्तरा- १ ते• सं० (२-१-१)। ३ ते. सं० (२-३-२)। ३ (अ० २ पा. ११)। (अ. २ पा.१० ११ सू. २६)।

·सतन्त्रघातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२पा०३.१] निर्वापो गुणविधिरुतं न प्रकृतिमपेक्षते, इतरश्चेतरश्चेति । यदा न प्रक तिमपेक्षते, तदाऽपि किं यावदुक्त उत यजिमती एते कर्मणी इति । किं तावत्माप्तम् । प्राकृतयोरालम्भनिर्वापयोर्गुणविधी इति । कुतः । अकर्मशब्दत्वात् । नात्र कर्मणो विधायकः शब्दोऽस्ति । नन्वाल. भेत निर्वपेदिति च । नैतौ विधातारौ । अविदितस्यार्थस्य वक्ता विधायको भवति । न चैतयोरविदितोऽर्थः । आलम्भः कर्तव्या, निर्वापः कर्तव्य इति तस्मादनुवदितारौ । किमर्थमनुवदतः । आल- म्भने श्वेतं विधातुं, निर्वापे च चरुम् । तस्मानाऽऽलम्भान्तरं निर्वाः पान्तरं च । माकृतयोरेव गुणविधी इति ॥ १२ ॥ पायदुक्तं पा कर्मणः श्रुतिमूलत्वात् ॥ १३ ॥ शङ्का न स्यात् । अनारम्यवादे तु सति श्वेतादिगुणस्योपादेयत्वात्कदानिद्रस्थान वादेन गुणो विधीयते कदाचिद्वा विपरिवृत्त्यमावात्कर्मान्तरमिति जायते संदेहः । तथा ' द्रव्यसंयोगाचोदना पशुसोमयोः' इत्यनेन गतप्रायमिवात्र यजिमकर्मविधान लक्ष्यते । तत्तु प्रकृतयागामावादनुवादशङ्कायामसत्यां श्वेतादेश्च गुणस्योत्पत्तिकद्रव्य. संयुक्तेऽपि कर्मणि विधानोपपत्तेः कथं स्यादिति पुनरुपन्यस्यते । पूर्वपक्षश्वान्ययो- रालम्भनिर्वापयोरप्रकरणादवश्यं प्रकृतावेव ग्रहीतन्यावित्येवं प्रवर्तते । तन्निराकरणमपि च प्रकरणामावादसाधारणोपलक्षणाभावाच न प्राकृतयोलौकिकन्यावृत्तरूपयोः प्रतीति. रस्तीत्येवं भविष्यति । गुणविधिविषयत्वाचाऽऽलम्भनिर्वापो गुणविधिशब्देनोक्ती । किं तावत्प्राधम् । यथैवायनेषु गुणसंबन्धपरे वाक्ये कर्मविधिशब्दामावादकौन्तरत्वं तथेहापि भविष्यतीति चशब्देनान्वादिश्यते । क चासौ गुणविधिरिति विषयावधारणा- थेमप्रकरणग्रहणम् । अथ वा यद्यप्येतावता पूर्ववलक्षण्येनाप्रकरणे श्रूयते तथाऽपि कर्मणो विधिशब्दानवरोधाद्गुणार्थव पुनः श्रुतिरिति । दर्शपूर्णमासयोः शकटेषा सा श्वतीकृत्याऽऽलब्धव्या, निर्वापश्च चरौ कर्तव्यश्वरुपरिमितो वा । भूतिब्रह्मवर्चसकाम. योश्च सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासावित्येवं प्राप्तयोरनुवादः । तथा वायव्यमिति सर्ववनस्पतीनां वायुदेवतात्वात्कथंचिदीपाया एवानुवादः । सौर्यमिति चाऽऽग्नेयस्यैव तेजोदेवत्यसामा. म्यादनुवादः । तस्मागुणो विधीयत इति ॥ १२ ॥ १ (अ० २ पा. २ अ. ६ स. १७) । २ उक्ताविति । अनेन चैव भाष्यं व्याख्यातं भवति मालम्भविषयो निर्वापविषयच यो गुणविधिः स दार्शपूर्णमासिकालम्भनिर्वापविषय इति ।

·[अ०२पा०३१०५] मीमांसादर्शने । न चैतदस्ति प्राकृतयोर्गुणविधी इति। किं तर्हि । आलम्भान्तरं विधीयते, इति निर्वापान्तरं च । यद्यालम्भनिर्वापौ विधीयते ततो न पाकतो तो विहितो। यदि न विधीयते ततः प्राकृतौ लक्ष्येते । यावालम्भान- ओपो कर्तव्याविति । ततस्तो लक्षयित्वा श्वेतो विधातव्यो भवति, चरुश्च । तौ च भूतिकामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य चेति द्वावप्यौँ विधेयो स्यातां, तत्र वाक्यं भिधेत । अथवा योऽसौ विधायकः शब्दः स लक्षयितव्योपयुक्त इति विधा- यकाभावादेकोऽप्यों न शक्यते विधातुम् । अथ स एवं लक्षयिष्यति यदि ह्यालम्मनिर्वापो विधेयत्वं न मृष्यतः । ततो गुणविषित्वं स्याद्विधेयो त्वत्र तो मतो । वायव्यपदं पूर्ववदेवोपेक्ष्य फलपदपरिग्रहेण तावत्प्रत्यवस्थीयते । यदि ह्यालम्भनिर्वा. पावन्द्य श्वेराचरू विधीयते ततः फलपदमनर्थकमेव स्यात् । सर्वकामप्राधानुवादेऽपि पाक्षिकत्वानित्यवद्रहणं विरुध्येत । विशेषणत्वे वाक्यमेदः स्यात् । अथ गुणफल- संबन्धो विधीयते तथाऽप्यालम्मादेः प्रकृतस्याऽऽश्रयस्याभावाद्वाक्येनैव तत्संबन्धकरणे वाक्यं मिद्येत । गुणविशिष्टालम्भविधाने तु न कश्चिद्दोषः । तेनोच्यते कर्मणः श्रुति- मूलत्वादिति । कर्मात्र विधेयत्वेन श्रुतिमूलं न गुणः । स ह्यचोदनालक्षण एव स्यात् । अथ वा यावदुक्तमेव स्यान्न यनिमत् । कुतः । कर्मणः श्रुतिमूलत्वात् । न बचोदितो यज्यर्थोऽध्यवसातुं शक्यते । न च तेन विनेह किंचिन्न सिध्यति । मालम्भनिर्वापयो. रेव फलवत्त्वेन प्राधान्योपपत्तेः । न हि यदेकत्र गुणभूतं दृष्टं तेनान्यत्र प्राधान्य वाचनिकमपि न प्रतिपत्तव्यमिति किंचित्प्रमाणम् । यथावचनं हि गुणप्रधानमावी न स्वाभाविको । वायव्यादिशब्दश्चात्र सर्वत्र द्रव्याणां यथाकयचिद्देवतासंबन्धो- पपत्तेरनुवादः । अथवा यत्केनचिद्वारवादिभ्यः संकल्पितं तदालम्मादिभिर्योज्यमान. मभ्युदयकारि भवति । विशिष्टविधानाञ्च न तत्परिग्रहेऽप्यतिमारः । अथवा वायु- सूर्यावेवोद्दिश्य स्पृष्टं निरुतं वेत्येतावतवेप्सितावाप्तिर्भविष्यति । न चावश्य याग एष देवतोद्देष्टव्या । यत्र यत्र हि चोद्यते तत्र तत्रोद्दिश्यमाना न विरुध्यते । तस्माद्यत्किचिच्छेतं वायूद्देशेन स्पष्टव्यमिति यावदुक्तचोदना. नुसारात् । गुणविधिपक्षे फलपदसंबन्धे वाक्यभेदमभिधायेदानी तत्परित्यागमभ्युपेत्यापि ब्रवीतीति । अथवा योऽसौ विधायकः शब्द इत्यादि । तस्याभित्रायो यदिदमनार. १ इतीति-दति वाक्यायों यावदुक्कचोदनानुसारादवसीयत इति शेषप्रणम् ।

·६०० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- म०प०३०) तेनेव च विधायिष्यते गुण इति । न मियो विधानलक्षणसंबन्धोऽवक- ल्पते । अथ धात्वर्थोऽनुवादः प्रत्ययो विधातुमिष्यत इत्युच्यते, य आलम्भः स एतद्गुणः कर्तव्य इति । तथाऽपि न प्राकृतो लक्ष्येत । लौकिकोऽपि बालम्भोऽस्ति । प्रत्ययार्थेऽनूयमाने प्राकृतोऽन्यतेति । स हि कर्तव्यो निळतो, न लौकिकः । अतो न प्राकृतानुवादो घटत इति यावदुक्तमालम्भमा निर्वापमात्रं चापूर्व कर्तव्यम् । कर्मणः श्रुतिमूल- त्वात् ।श्रुतिमूलं हि कर्मेत्युक्तं, चोदनालक्षणोऽर्यो धर्म इति । तस्मात्कर्मा न्तरे ॥ १३ ॥ यजातिस्तु बव्यफलभोकृसंयोगादेतेषां कर्मसंबन्धात् ॥१४॥सि. यदुक्तं-न प्राकृतयोर्गुणविधी इति । एतद्गृहीमः । यत्तूक्तम्-आक- म्भमात्रं विधीयते, निर्वापमात्रमिति । एतदपजानीमहे । यजिमती एते कर्मणी इति । कुतः । द्रव्यफलभोक्तृसंयोगात् । द्रव्यदेवतासंयोगाव । द्रव्यदेवतासंयोगोऽत्र विधीयते, भूतिकामस्य ब्रह्मवर्चसकामस्य च । कथम् । न हीदमेवोच्यते श्वेतमालभेतेति । यदि तावदेवाच्येत, ततः श्वेतालम्भसंवन्धोऽवगम्यते । इह हि श्वेतं वायव्यमालभेतेत्युच्यते। म्यवादाना प्रकृत्यर्थत्वमभिधास्यते नैतद्वानिक, कथं तर्हि, द्वारान्यथानुपपत्तिकारि- तम् । न चाऽऽलम्भनिर्वापावन्यत्रानुपपन्नौ । लोकेऽपि विद्यमानत्वादिति । तत्र यदि तावलौकिकन्यावृत्त्यर्थं विहितत्वेन विशेष्यते ततोऽन्यविशेषणामावालिव विशेष्टन्यो य आलम्भः कर्तव्यतया चोदित इति । तावता चोपक्षीणशक्ती विधायके गुणविधान नोपपद्यते । न यसो विधातुं लक्षयितुं च सकृदुचरितः समर्थः । केवलधात्वानुवादे च लोकेऽपि गुणविधित्वप्रसङ्गः । तत्र च निष्फलत्वादानर्थक्यं, न चेतावन्मात्रेणैव विनैव प्रकरणादिभिदिकालम्मनिर्वापग्रहणमुपपद्यते । तस्मात्प्राकृतप्रमाणामावादपूर्व- योर्विधानमिति ॥ १३ ॥ यथा फलपदं प्रेक्ष्य गुणपक्षो निराकृतः । देवतापदमालोक्य तथैवाऽऽलम्ममात्रता ॥ विधिस्तावदुत्तरोत्तरपदानुरोधेन द्रव्यदेवतापदसंबन्धसंक्रान्तः । स चान्यथानुपपत्ते- राक्षिप्तयनिक्रियः सन्विधीयते । न होनमन्या क्रिया संपादयितुं समर्या । यदि देवतो. .(अ.१ पा० १ ० २ सू० २)।

·[अ०२पा० ३०५] मीमांसादर्शने। ६०१ तेन श्वेतवायव्यसंबन्धो विधीयते । यथा पटं वयेति पटवयनसंबन्धो विधेगोऽवगम्यते । पटं दीर्घ वयेति पटस्य दीर्घता विधीयते । दीर्घश- ब्दप्रयोगात् । एवमिहापि सौर्यवायव्यशब्दप्रयोगाद्व्यदेवताभिसंवन्धो विधेय इति गम्यते । इतरथा देवताशब्दः प्रमादसमाम्नात इति गम्येत । नन्वत्रापि श्वेतं वायव्यं कुर्यात् तं चाऽऽलभेत इत्यर्थद्वयविधा- नाद्भिद्येतैव वाक्यम् । नेति ब्रूमः । न ह्यालभेतेत्यस्यायमतिभारो, यद्रव्यदेवतासंबन्धेन पुर समयत्नं ब्रूयात् । तं चाऽऽलभेतेत्यर्थविशिष्टम् । श्रुत्यैव हि पुरुषप्रयत्नो विशिष्टो गम्यते । वाक्येन च द्रव्यदेवताश्रय इति । नात्र द्वाभ्यां वाक्याभ्यां प्रयोजनम् । यथा रक्तमश्वं योजयेति यदा गुणविधिपरं भवति वाक्यं, सदा द्वाभ्यां वाक्याभ्यां प्रयोजनं गुणद्वयविधाने। अथ शोणमानये. त्युच्येत तत्र गुणविधिपरेऽपि वाक्ये पर्यवसित एव गुणद्वयविधानम् । श्रुत्यैव विशिष्टगुणद्रव्यस्य प्रतीतत्वान्न भवत्येकस्य वाक्यस्यातिभारः। एवमिहापीति । संबन्धश्च बहुभिः पदैविशिष्ट एक एवोच्यत इत्येका- थत्वम् । विभज्यमानानि चात्र पदानि साकाङ्क्षाणीत्युपपन्नमेकवा. क्यत्वम् । न च यागमन्तरेण देवतायै द्रव्यं संकल्पितव्यमित्येष संव- न्धोऽवकल्पते । तस्माद्यजिमती एते कर्मणी इति ॥ १४ ॥ लिङ्गन्दर्शनाच्च ॥ १५॥ लिङ्ग खल्वप्येतमर्थ दर्शयति । सोमारीद्रं चरुं निर्वपेत् इति प्रकृत्य, परिश्रिते याजयेत् इति परिश्रयणविधिः । एतस्य वाक्ये देशेनापरित्यजन्नव द्रव्यमालभेत न तद्वायव्यं कृतं स्यात् । न च प्रसिद्ध वायुदेवत्यमेवं प्रष्टव्यमित्यवगम्येत । अनुष्ठानसंपाद्यत्वाद्देवतात्वस्य । तेनावश्यं वायुमुद्दिश्य श्वेतगुणक द्रव्यं दातव्यमतम्धं यजिविधानमेतदिति निश्चीयते । तथा च लक्षणं करिष्यति 'यनैतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियं समुदाये कृतार्थत्वात्' इति । ततश्चाऽऽलम्भनिर्वापी चोदकप्राप्तोववानुवदिप्येते । तत्राऽऽलम्भविशिष्टत्वादिति गौरवोपन्यासः फल्गुरेव कथं चिदम्युपेत्यवादेनोपन्यस्तं इति नातीवाऽऽदर्तव्यः ।। १४ ।। सोमारोदमित्युक्ते विनाऽपि यनतिशब्देन परिश्रयणविधिपरे वाक्ये यनतिनाऽन्ध. १० सं०(२-२-१०)। २ (अ. ४ पा. २ न. १२ सू० २७)।

·६०२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमते- [अ०२पा० ३१०६] यजतिशब्देन संकीर्तनमवकल्पते । यदि यजिमती एते कर्मणी । अथ प्रकृतौ गुणविधानं यावदुक्तं वा, यजतिशब्देनानुवादो नावक- ल्पेत । तस्मादवगच्छामो यजिमती इति ॥ १५ ॥ [६] विशये प्रायदर्शनात् ॥ १६ ॥ सि. किमिहोदाहरणम् । न तावत्सूत्रेणैव परिगृहीतं यथा, अबेष्टौ यज्ञ- संयोगात्क्रतुप्रधानमुच्यते इति । नापि च साध्यं प्रतिज्ञातं यथा अय- नेषु चोदनान्तरम् । केवलं विशये संशये प्रायदर्शनं हेतुरिति निर्दि- श्यते । कस्यायं हेतुरिति न विजानीमः । प्रकृतं यजिमदेतत्कति तदपि न संबध्यमानमिव पश्यामः । तदेतदगमकं सूत्रमेव तावदनर्थ- कम् । अथ काऽत्र प्रतिज्ञा, कश्च संदेह इति वक्तव्यम् । वृत्तिकारवच- नात्मतिज्ञा संशयं चावगच्छामः । अत्र भगवानाचार्य इदमुदाहृत्य वत्समालभेत वत्सानिकान्ता हि पशव इति, इमं संशयमुपन्यस्यति स्म माने यनतिमत्कर्मविधायित्वमेवमादीनामित्यवगम्यते । अनीषोमीयेऽपि चानेनैव यनि. मत्त्वसिद्धिः । पूर्व चेतावदेव विचारितं किं प्रकृतानुवादित्वमुत विधायकत्वमिति । सिद्धे तु विधायकत्वे किमात्मकं तत्कर्मेत्येतदधिकरणाधीनमेवैतदित्यपौनरुक्त्यम् ॥१५॥ ( इति-द्रव्यदेवतासंयोगे यामविधायकत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥) सूत्रेवेव हि सत्सर्वं यद्वृत्ती यच्च वार्तिक । सूत्र योनिरिहार्थानां सर्व सूत्रे प्रतिष्ठितम् ॥ इति ये पदन्ति तान्प्रत्युच्यते। न किंचित्साधनमप्रदर्शितविषयं स्वार्थ साधयति । सूत्रकारेण चेह हेतुमात्रमुपात्तम् । न चार्थप्रकरणादिमिरप्युदाहरणप्रतिज्ञासंशयहेतूना- मन्यतममुपलभ्यते । तस्मादगमके सूत्रे सति अवश्यं दोषप्रतिसमाधानार्थ वृत्तिकारा- दिभिर्यतितव्यम् । सत्येव संभवेऽध्याहारादिवर्मनमुत्तम् । सर्वथा शिष्यप्रज्ञासंस्कारे सूत्रकारादीनां प्रवर्तमानानां येनैव तदनुगुणं यत्कृतं तदेव ग्रहीतन्यं नासद्ग्रहः कर्त- व्यः । इदं सूत्रकारेण नोपात्तमिदं वृत्तिकारेणैतत्प्रदर्शनार्थमेतद्वर्णयन्ति । तदिह भगवा- १० सं० (२-१-४)। २ शास्त्रादौ भाष्यकारणेति शेषः । ३ कर्तव्य इति- युकिंग, भ्येऽर्थ पुरुषविशेषस्यानादरणीयत्वायुक्तियुक्तं. यवृत्तिकागादिभिरुकं तत्सूत्रकारानुपात्तत्वान प्राय- मित्यसदाग्रहो न कर्तव्यइत्याशयः । ४ वर्णयन्तोति-सूत्रकारानुक्तस्याप्यर्थस्य वृत्तिकारागुतस्य माधत्वप्रर्दशनार्थमेतद्भाप्यामिति यदुक्तं तेदतपूर्वेऽपि व्याख्यातारो वर्णयन्तीत्यर्थः ।

·[अ०२पा.१०] मीमांसादर्शने । ६.३ कि यजिमदभिधान एष आलभतिरुताऽऽलम्भमात्रवचन इति । उप- पद्यते चैतदुदाहरणं, संशयश्च । तत्र च पूर्वपक्षं प्रतिजानीते स्म यजिम- दभिंधान इति । इदं तु प्रत्युदाहरणसूत्रं पूर्वस्याधिकरणस्य । नात्र पूर्वपक्षणातीव प्रयोजनम् । तथाऽपि पुरुषाणामुच्चावचबुद्धिविशेषाना. लोच्य भवति मन्दानां सामान्यतो दृष्टेनाप्याशङ्का । साऽपि निवर्त. नीया । न हि मन्दविषेण वृश्चिकेनापि दष्टो म्रियेत न जातुचित्क- दाऽपि तत्र चिकित्सा नाऽऽदरेण कर्तव्या भवेत् । अतस्ता निवर्तयितुं पूर्वपक्षमुपन्यस्यति स्म । आलभतिरस्माभिः प्राणिसंयुक्तो यजिमद भिधानो दृष्टः । अयमप्यालभतिः प्राणिसंयुक्त एव । तेनायमपि यजि- मदचन एवेति भवति कस्यचिदाशङ्का । अथवा यजिमदभिधानो दृष्ट आल भतिः प्राणिसंयुक्तः । तस्यायमनुवादो वस्सविधानार्थः । तथा च फलंन कल्पयितव्यं भविष्यतीति । एवं प्राप्से ब्रूमः । अस्मिन्संशये आलम्भमात्रं संस्कारः । कुतः । प्रायदर्शनात् । यत्रान्यान्यपि संस्का. रकर्माणि प्रायभूतानीत्युच्यन्ते । तत्रैतदपि श्रूयते । प्रायादपि चार्थनि- श्रयो भवति । यथा, अमयमाये लिखितोऽरय इति गम्यते । ननु लिङ्गं प्रायदर्शनम् । कथमनेन सिद्धिरिति । उच्यते । यथा प्रायदर्शनेन सि. ध्यति, तथा वर्णयितव्यम् । कथं च प्रायदर्शनं हेतुः । न्यायतः प्राप्ती सत्याम् । कः पुनायः । देवतासंबन्धाभावान यागषचनः । दृष्टार्थ. नुपवर्षः किलाग्निहोत्रे धेनुदोहाधिकारे श्रुतमिदं वाक्यमुदाहृतवान् 'वत्समालमेत' इति । तत्र च पूर्ववदेव त्रेधा संशयमुपन्यस्तवान् । किं प्राकृत एवाऽऽलम्भे वत्सो विधीयते तथाऽऽ- लम्ममात्रमथवा यजतिमदेतत्कर्मेति । तत्र विशेषणाभावात्प्राकृतप्रत्ययो नास्तीति पूर्वाधिकरणसिद्धमेवेति नोपन्यस्तम् । तेनैवानुक्रमेण यजिमदभिधानबुद्धौ प्रसक्तायाम- पवादोऽयं क्रियते । तत्र मोक्तृसंयोगप्रत्युदाहरणत्वाद्गतप्रायोऽपि पूर्वपक्षः श्रोतृबुद्धि- वैचित्र्याक्रियते । यो नाम तार्किकवासनया सामान्यतो दृष्टेन वेदार्थमुन्निनीषेत्तस्य तन्निवृत्तिरप्रदर्शिताशङ्का न शक्या कर्तुमिति प्रदश्यते । तत्र केषांचित्पूर्वाधिकरण एवाऽs- लमतिर्यजतिपर्यायत्वेन प्रसिद्धोऽन्येषां यज्यनुमापकत्वेन, तदुमयमत्रापि तथैव मन्यन्ते तत्रापूर्वयागविधान प्राप्ते वा वत्सविधानमिति पूर्वपक्षे द्वैतम् । सिद्धान्तस्तु द्रव्यदेवता- संवन्धान्यथानुपपत्त्या पूर्वमस्माभिर्यनिः कल्पितो नादृष्टपूर्वशक्त्यालमत्यभिधानेन, १ लिक प्राकृतामीषोमीयपश्वालम्भविशेषणत्वाभ्युपगमे विधायकाभावापत्तरिति शेषः।

·सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [भ०१९पा०३०.] त्याच वत्स आलभ्यमानो गां प्रस्तावयिष्यतीति । तस्मादेवं न्याय- प्राप्त प्रायदर्शनं द्योतकं भवति । तस्मादालम्भमा संस्कारः ॥ १६ ॥ अर्थवादोपपत्तेश्च ॥ १७॥ अर्थवादश्च भवति वत्सनिकान्ता हि पशव इति । यस्मात्सप्रिया: पशवस्तस्माद्वत्स आलब्धव्य इति । यदि गां प्रस्तावयितुमालभ्यते, तत्रैतद्वचनमवकल्पते । अथ संज्ञपयितुं, तत्रैवंजातीयकं वचनं नोपप- घेत । तस्मादप्यालम्भमात्रं संस्कार इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ [७] संयुक्तस्त्वर्थशब्देन तदर्थः श्रुतिसंयोगात् ॥१८॥ सि. अस्ति अग्निः । तत्र नैवारश्चरुर्भवति, इत्युक्त्वा यदेनं चरुमुपदधाति इति समामनन्ति । तत्र संदिह्यते । किं चोगार्थों यागं कृत्वाऽव. शिष्ट उपधातव्य उतोपधानार्थ एवेति । यागार्थ इति ब्रूमः । चरोहि प्रसिद्धं कार्य यागो नोपधानम् । उच्यते । यद्यपि यागार्थता चरोः प्रसिद्धा, तथाऽपि देवतावचनसंबन्धाभावाघजतिशब्दासंबदाच न व्यभिचार्यनुमानाभासेन वा । न चेहासावस्तीति यावदुक्तता । तथा च दोहनादिसंस्का- रकर्मप्रायदर्शनमुपपद्यते । दृष्टार्थत्वं च गोप्रनवनहेतुत्वात् ॥ १६ ॥ ' वत्सनिकान्ता हि ' इति प्रस्नावनार्थ च वत्सोपचारस्पर्शनविधी हेतुवन्निगदोऽर्थ- वाद उपपद्यते । मारणार्थत्वे त्वालम्यमाने वत्सप्रियत्वं पशूनामुच्यमानमसंवद्धमेव स्यात् । यम्मादसौं मातुः प्रियो वत्सस्तस्मात्संज्ञापनार्थमालब्धव्य इत्यसंबद्धमेव स्यात् । इतरत्र पुनर्वत्सप्रिया माता पुत्रे चाटुकरणात्तेन वा कृतचाटुना संयुज्यमाना स्नेहात्प्रस्नविष्यतीत्युपपद्यते । तस्मादपि प्रयोजनवसंस्कारभूतालम्भमात्रविधानमेतदिति सिद्धम् ॥ १७॥ ( इति-देवतासंयोगाभावे यागाविधायकत्वाधिकरणम् ॥ ६॥) पूर्वमालम्भस्य प्रत्युदाहरणमिदं तु चरुद्वारेण निर्वापस्य । देवताशङ्का चात्राम्य- न्तरेऽधिकत्यारम्भः । तत्रौत्पत्तिकमेव चरुपुरोडाशादीनां यागाङ्गत्वम् । सर्वथा चैत- स्याऽऽत्मीयत्वपरित्यागः कर्तव्यः । ' चरुमुपदधाति' इति च द्वितीयानिर्देशादुप. धानं प्रतिपत्तिः । न चान्यत्रानुपयुक्तस्य प्रतिपत्तियुक्तेत्याकालिन्ते योग्यत्वाद्यागोपयो- १ अमिरिति-चयनमित्यर्थः । २ तैब्रा० ( १-२-७)। ३ परित्याग इति-उत्पमस्य चरोविध्यानर्थक्यपरिहाराय स्वत्वत्यागः कर्तव्य इत्यर्थः ।

·[भ.२पा०1०७] मीमांसादर्शने । ६०५ पागार्यतेति गम्यते । तदुच्यते । तस्यैव वाक्यशेरे श्रूयते, वृहस्पते; एतद यजीवारा इति । तेन देवतावचनेन संनिहितेनैकवाक्यता भविष्यतीति बृहस्पतिदेवताक उपधातव्य इति । तस्माद्यागाश्चरुरि. त्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । संयुक्तस्त्वर्यशन्देन कार्यशब्देनोपदधातीति तदर्थ एव स्यादुपधा- नार्थः। उपदधातिना चास्य प्रत्यक्षमेकवाक्यत्वम् । परोक्ष देवतावचने. नानुमेयम् । चरुमुपदधाति इति हि प्रत्यक्षं वाक्यम् । बार्हस्पत्यमुप- दधाति इत्यानुमानिकम् । तस्मात्कृत्स्नश्चरुरुपधातव्यः । व्रतश्च किंचि. दिज्यायां विनियुज्येत । तदन्यत्र श्रुतमन्यत्र कृतं भवेत् । " गित्वमेव विज्ञायते । वाक्यशेषे च बृहस्पतिः श्रूयमाणो यदि विध्युद्देशेन न संवध्यते, आनर्थक्यमेव स्यात् । तस्मादाग्नेयप्रकृतिकं बार्हस्पत्यचरुयागं निर्वयं शेषकार्यान्तरा- ण्यकृत्वोपधातव्यश्चरित्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । चर्वादीनां स्वभावेन नैदमर्थ्यमवस्थितम् । यथाप्रमाणमेवेषां विनियोगोऽवगम्यते ॥ ' नैवारश्चरुर्भवति । इति झुत्पन्नमात्रस्यैव प्रयोजनापेक्षायां सत्यां यागानभूतानि- धारणार्थस्थलनिर्वृत्तिशेषत्वेन प्रत्यक्षविधानं दृश्यते । यदेनं चरुमुपदधाति ' इति । तथा निराकासस्य च चरोः श्रुतेनापि कार्यान्तरेण संवन्धो न स्यात्किमुताश्रुतेनैव यागेन । न चेयं प्रतिपत्तिरिति प्रथम प्रयोजनवत्त्वानवगमात् । अर्थकर्मण्यपि चोपधानं प्रति प्राधान्यमस्ति, तेनासंस्कृतस्थलं न निवर्तयतीति द्वितीयानिर्देशाविरोधः । त्रेधा च देवतायोगश्चरोरस्याऽऽनुमानिकः । नीवारस्थार्थवादस्थतद्धितादिविवर्जनात् ॥ नीवारसंनद्धः सन् बृहस्पतिश्चरावनुमातव्यः । तथा वाक्यशेषस्थो विध्युद्देशमना- काक्षितदेवतासंबन्धं नेतव्यः । तद्धितचतुर्थीमन्त्रादिमिश्च विना कथमपि देवतात्वं कल्पनीयम् । यागायनुमानक्लेशश्च स्थित एव । तस्मादुपधानार्थत्वमेव युक्तमिति । न चेयं १ स्थण्डिलनिष्पत्यर्थस्योपधानकर्मणोऽर्थकर्मत्वेऽपि स्थण्डिलनिर्वर्तकत्वादुपधान प्रति चरोः प्राधान्याद्वितीयोपपत्तिरित्याह-अर्थकर्मण्यपीति । वस्तुतस्तु-चरुसंस्कारकमेवोपधानम् । प्रतिपतिः । प्रायणीयनिष्कासे उपयुक्तसंस्कारापेक्षयोपयोक्ष्यमाणसंस्कारबलीयस्त्वस्य स्थापितवान् । मतः संस्कारविष्यन्यथानुपपत्या 'अध्वर्यु वृणीते इतिवचरोः सामायागङ्गभूताभिधारणार्थस्थण्डिल निष्पत्यर्थतया विनियोगकल्पनाद्वितीया सूपपवेति ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा०३०८] यत्तु बार्हस्पत्या नीवारा इति । अर्थवादः स इति । यत्तूक्तं प्रसिद्धा चरोर्यागार्थतेति । प्रसिद्धिर्वाक्येन बाध्यते । तस्मादुपधानार्थ इति सिद्धम् ॥ १८ ॥ [८] पानीवते तु पूर्वत्वादवच्छेदः ॥ १९ ॥ सि. स्वाष्टुं पानीवतं विधायेदमुच्यते यत्पर्यमिकृतं पानीवतमु. सृजन्ति इति । तत्र संदेहः । किं त्वाष्ट्रस्य पर्यग्निकृतस्यैष उत्सर्गों विधीयते, उत तस्माद्यागान्तरामिति । यदि पर्यमिकृतमुत्सृजन्तीति पदद्वयं परस्परेण संबद्ध ततस्त्वाष्ट्रस्योत्सर्गः । अथ पात्नीवतशब्द उत्सृजतिना संबध्येत, ततो यागान्तरम् । किं तावत्माप्तम् । यागान्त- मिति । कुतः । पूर्वस्त्वाष्ट्रः पात्नीवतश्च । उभयविशेषणविशिष्टः कसं येषां च वाहस्पत्यो भवति ' इति चरुसमानाधिकरणेन तद्धितेन वाक्यशेषे देवता- श्रयणं तेषामपि प्रथममुपधानार्थत्वे विध्युद्देशासिद्धेऽनाकाक्षितत्वाद्देवता विधातुम- शक्येति वर्तमानापदेशानुरोधेन यादृशं वयमस्य बार्हस्पत्यत्वं वर्तमानं पश्यामस्तादृश- मेवैतत्प्रशंसार्थ कीर्तितमित्यवरमाद्य एव शाखान्तरीयस्य वचनस्य · बृहस्पतेर्वा एत- दन्नम् ' इत्येतस्यार्थः स एव : बार्हस्पत्यो भवति । इत्यस्यापि तैत्तिरीयवचनस्य निश्चीयते, तम्मादेषोऽपि न यजिमद्वचन इति यावदुक्तत्वसिद्धिः ॥ १८ ॥ ( इति-चरोरुपधानार्थताधिकरणम् ॥ ७॥) एतेनैवाधिकारेणोत्सृजतिरपि यजिमदभिधानो न वेति विचार्यते । ' त्वाष्टुं पानी. वतमालमते ' इत्येवं यागं विधाय पुनराम्नायते । पर्यग्निकृतं पानीवतमुत्सृजन्ति इति । तत्र गुणविधिरुत कर्मान्तरमिति वचनव्यक्तिद्वयप्रतिमानेन संदेहे सति वाय- व्यश्वेतालम्भवदेव विधिशक्तेद्रव्यदेवतासंबन्धविषयत्वेन कर्मान्तरत्वम् । किं च । न च त्वष्टुरमावेन प्रत्यभिज्ञायतेऽत्र सः । पर्यग्निकृतयोगाच वाक्यभेदः प्रसज्यते ॥ यदि ह्यत्रापि पूर्ववदेवोमे विशेषणे श्रूयेयातां ततस्तदेव कर्मेति विज्ञायेत । न त्वत्र महे. 1 तै० सं० (६-६-६)।२ येषां चति-अनेन च भाष्ये बार्हस्पत्या नीवारा इत्येवंविधवाक्यशे- पाहणं, बाईस्पत्यो भवतीति तैत्तिरीयवाक्यस्यापि शाखान्तरीयवाक्यसमानार्थकतया प्रशसार्थत्वमेवे. स्येवंविधतात्पर्येणेत्युकं भवति । ३ तै० स० (५-६-२)।

·[अ०२पा०३१०८] मीमांसादर्शने ६०७ पास्नीवतशब्दनान्येत । अपि च त्याष्ट्रस्योत्सर्गे विधीयमाने पर्यनि- कृतमिति विशेषणं नावकल्पेत । अतो ब्रूमः पर्यमिकृतस्य पात्नीव- तता विधीयते । स एव याग इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः न कर्मान्तरं, पूर्वस्यैवोत्सृजतिशब्देनावच्छेदो विधीयते । किमेवं भविष्यति । यजि- । न्द्रस्यैवेन्द्रप्रगाथे कश्चिदपि प्रत्यभिज्ञानलेशोऽस्तीति देवतान्तरसंयोगादपि वानिनयाग- वद्भिद्यते । पानीवतोद्देशेन चोत्सृज्यमानार्थे विधीयमाने पर्यनिकरणावस्थाविशेषणा- द्वाक्यं मिद्येत । व्यवहितकल्पनया चोत्सृजतिः संबध्येत । प्राप्त एव च तस्योत्पत्तिवा- क्येनोत्सर्ग इति व्यर्था पुनःश्रुतिर्भवेत् । न च पर्यनिकरणविधानेनात्रार्थः । तस्याति देशेनेव प्राप्तत्वात्। न च केवलपात्नीवतताविधिकल्पिकः शक्य आश्रयितुम् । उत्पत्ति- वाक्यशिष्टत्वविरोधात् । न च प्राकृतक्लप्तोपकारकेवलपर्यनिकरणपुनःश्रुत्या गृहमेधी. यवदपूर्वता शक्या दर्शयितुम् । सिद्ध वदुपसर्जनीभूतपर्यग्निकरणनिर्देशात् । न च पर्यनिकरणशब्दस्तदन्ताया अङ्गरीतेर्वाचकः । येन तन्मात्रग्रहणाश्रयणादुत्तरकविच्छेदो विज्ञायते । न चासो कालस्य वक्ता, येन पर्यग्निकरणकाल एवोत्सृजतीति कल्प्येत । न च लक्षणाश्रयणहेतुरस्ति । श्रुत्याऽपि वाक्यसमवायोपपत्तेः । सङ्गेिषु चोदकपासेषु वच. नान्तरेणानिषिद्धेषु पर्यनिकरणवेलायां समस्तेप्वनुष्ठीयमानेषु सत्सु नैव ज्ञायते किंक्रियता. मिति । सर्वकरणे काललोपात्तत्कालकरणे चाङ्गान्तरलोपात्। एतेनावस्थाविधिः प्रत्युक्तः । चोदकेनेव तावत्, पर्यग्निकरणावस्थ उत्सृज्यत इति प्रापितम्। अथोत्तरावस्थापरिसंख्यो- च्यते । तत्र त्रिदोषत्वमुक्तमेव । तस्मान्न पूर्वकर्माणि किंचिद्विधेयमस्य वाक्यस्येति कर्मान्तरमेव द्रव्यदेवतासंयुक्तं, देवतागुणसामान्येन च पूर्वप्रकृतिकमग्नीषोमीयप्रकृतिकमेव वा विधीयत इति प्राप्तेऽभिधीयते । प्रकृतप्रत्यभिज्ञानान यागोऽन्योऽवगम्यते । पर्यनिकरणात्तस्मिनगरीतिर्विधीयते ॥ पानीवतशब्दस्तावन्मनोतायामिवाग्निशब्दः सत्यप्युभयविशिष्टत्वे शनोति प्रकृतं यागं वक्तुं 'पर्यग्निकृतमुत्सृजति' इति प्रकरणात्तस्यैव गुणविधिर्विज्ञायते । ननु च सर्वे गुणविधिप्रकारा निराकृताः । सत्यं शेषा निराकृताः । पर्यग्निकरणान्ताङ्गरीति- १ विशिष्टानुवादे वाक्यभेदापत्तेरिति शेषः । २ अमिशन्द इति-द्विदेवत्यामीषोमीय. पश्यागप्रकरणे श्रूयमाणायां 'वं ह्यग्ने प्रथमो मनोता' इत्यस्यामृचि यथाऽमिशब्देनामीपोमावुच्यते तद्वदित्यर्थः।

·६०८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० ३१०९) मक्षा तावत्कल्पयितव्या न भविष्यति । उत्सृजतिशब्दच श्रुत्योत्सर्ग विदषदाक्येन न बाधितो भविष्यति । कर्मान्तरपक्षे वाक्येन पानीवत- तायां विधीयमानायामात्माप्त उत्सर्गो धातुनाऽन्येत । अपि च पर्य- मिकतस्य पात्नीवतता पूर्वस्य विदितैव । सा विधातुं न शक्यते । तस्मात्पूर्वस्य कर्मणोऽवच्छेदः । यत्तुक्तं वास्योत्सर्गे विधीयमाने पर्यमिकृतमिति विशेषणं तावन्नावकल्पेतेति । नैष दोषः । अतन्त्रमेवात्र पात्नीवतशब्दो, नासौ विशेष्यते । अत एव त्वाष्ट्रः पात्नीवत उभय- विशेषणविशिष्टः केवलेन पानीवतशब्देन लक्षणयाऽनूयेतेति न दोषः । तस्मादवच्छेद इति सिद्धम् ॥ १९ ॥ [९] अव्यत्वात्केवले कर्मशेषः स्यात् ॥ २० ॥ सि. न कस्यचिदपि प्रकरणे श्रूयते । एष वै हविषा हविर्यजते योऽदाभ्यं गृहीत्वा सोमाय यजत इति । तथा परा वा एतस्याऽऽयुः प्राण एति पक्षस्तु न निराक्रियते । यद्यप्येष शब्द इडौन्तादिवत्तदन्तत्वं न ब्रवीति तथाऽपि गम. यितुं शक्नोति । न हि निवृत्तपनिकरणता पूर्वाङ्गेष्वकृतेषु संभवति । तस्मातदुपादाना- देवानुक्ताऽपि तदन्तताऽवगम्यते । कथंभावापेक्षी च त्वाष्ट्रप्रयोगवचनः प्रकृती दृष्टसाम. येपर्यनिकरणान्ताङ्गकलापस्यातिक्रमकारणामावान्न प्रकृतिस्थानि सर्वाण्यङ्गान्यपेक्षते । ततश्चैतावत्येवास्याङ्गानीत्यवधारणात्स्वरूपप्राप्तिमात्रस्य च चोदकेनापि सिद्धरुत्त- राजावच्छेदार्थमेवेदं वाक्यमिति फलेन व्यपदिश्यते । तेनोच्यते पूर्वस्वादवच्छेद इति । एवं च सति यागान्तरापूर्वान्तरानुमानादिलशो न भवतीति । न च परपदसंबन्धविधान- विप्रकर्षः । पर्यग्निकरणान्तविशिष्टे तूत्सर्गे विधीयमाने यद्यप्युत्सर्गस्वरूप प्रायमेव तथाऽपि तदुद्देशेनाङ्गकलापविधानादनत्यन्तविप्रकर्षात्स एव विधेयत्वेनोक्तः । त्वत्पक्षे तु 'दध्नेन्द्रियकामस्य' इत्यादिष्विव धातोरत्यन्तपारायं स्यात् । तस्मादप्यकर्मान्तरत्वम् । प्रकरणादेव च पर्यनिकरणान्ताङ्गग्रहणसिद्धेः पानीवतग्रहणं नित्यानुवादत्वादतन्त्र. मिति विशिष्टांनुवादकदेशव्यपदेशोपालम्भपरिहारः । तस्माद्गुणविधिरिति सिद्धम् ॥१९॥ ( इति-पात्नीवताधिकरणम् ॥ ८॥) १ते. सं. (३-१-४)। इडान्तादिवदिति-'इडान्ताऽऽतिभ्या सतिष्ठते' इत्यत्र भबमाण इति शेषः । ३ विशिष्टानुवादेति-पर्यमिकरणावस्थाविशिष्टपानीवतावादलक्षणस्य पानी. पतत्वरूपेण चैकदेशेन, वाष्ट्रपात्नीवतन्यपदेशोपालम्भस्य परिहार इति समासार्थः ।

·६०९ [अ०पी०३०९] मीमांसादर्श योऽशुं गृह्णाति इति । तत्र संदेहः। किं यागान्तरमेतद्हणकमुत ज्योति- टोमयागे ग्रहविपिरिति । किं प्राप्तम् । यागान्तरमिति । कुतः । अपूर्वनामधेयसंयोगात् । न प्रकृतावेतमामधेयको यागोऽस्ति, न ग्रहः कश्चिद्योऽभ्यस्येत । तस्माधागान्तरम् । ननु द्रव्यदेवतं न श्रूयते । मा भूद्रव्यदेवतं, साक्षादेव यजतिशब्दो विद्यते । तस्मात्कर्मान्तरमदा- भ्यसंजकमंशुसंज्ञकं यागं करोतीत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । अद्रव्यदेवताके केवले नामधेये श्रूयमाणे बमो ज्योतिष्टोम एव ग्रहाभ्यासविशेषविधानमिति । कुतः। एतत्वावग्रहस्य नामधेयं, न यागस्य । ग्रहणेन साक्षात्संबन्धात् । व्यवहितत्वाद्या- गस्य । अंशुरिति च मुक्तसंशयमेव ग्रहनामधेयम् । न च ग्रहभेदे याग- भेदो भवति । न च द्रव्यदेवतं श्रूयते । यतो गृह्णातिर्यजिमवचनो अनारम्याधीतयोरंश्वदाम्यग्रहयोरालम्भादिवत् त्रेधा संदेहः । तद्वदेव च पक्षद्वयं निराकृत्य यजिमती चोदनेति प्रतिज्ञायते । किं च । प्रकृतादपि भेत्तृत्वं नामधेये व्यवस्थितम् । किमुताप्रकृतेभ्योऽत्र यत्र नैवास्त्यभेदधीः । न ह्येतनामधेयं प्रकृती कस्यचित्प्रसिद्धं यस्य पुनःश्रुतिसामाद्विरभ्यासः क्रियते तस्माद्ब्रह्लातिचोदनासामान्येन ज्योतिष्टोमप्रकृतिरेकाहोऽयं चोद्यत इति मन्यामहे । न च वत्सालम्मतुल्यत्वम् । एकत्र यजतेः प्रत्यक्षत्वादन्यत्र चाव्यभिचारिण्या संज्ञयाऽन्यत्वे कल्पिते गृह्णातिना समस्तज्योतिष्टोमधर्मप्राप्तव्यदेवतासंबन्धसिद्धिः । अतो यागान्तर- स्वमिति प्राप्तेऽभिधीयते । ग्रहणं नामधेयं च केवलं यत्र गम्यते । वत्सालम्मादपि न्यूनं तदद्रव्यतयेष्यते ॥ देवसा तावदूरभ्रष्टैव । यद् गृह्यमाणं द्रव्यं तदपि न केनचिदुपात्तम् । न हि जास्या गुणेन च विना द्रव्यमुपलक्षयितुं शक्यम् । न च यागेऽनवधारित ज्योति- टोमबद्भावोऽस्ति । येन सोमग्रहणमेतदिति विज्ञायते । न च गृह्णातिज्योतिष्टोम न व्यभिचरति । उपादानमात्रवचनत्वात् । न चैते यागनामनी, येन तं भिन्द्याता, ग्रहणसामानाधिकरण्याद्धि तन्नामत्वमनयोः । इप्यत एवास्माभिरत्रग्रहणभेदः । न च सावता यागान्तरत्वं भवति । द्रव्यदेवतासंयोगेऽपि चैवजातीयकानां यनिमत्त्वं निराक- ·. ६१० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०३०१० भवेत् । यदप्युक्तं - साक्षादत्र यजतिशब्दो विधायक इति । नैवं शक्यं कर्मान्तरं विधातुम् । विहितयागवचनो हि सः । विशेषाभावात् । तस्माचजतिना ज्योतिष्टोम एवोच्यते । अश्वदाभ्यशब्दाभ्यामप्यपरी ग्रहाभ्यासौ विधीयते इति सिद्धम् ॥ २० ॥ [१०] अग्निस्तु लिङ्गदर्शनाक्रतुशब्दः प्रतीयेत ॥२१॥ पू० अस्त्यग्निः य एवं विद्वानग्नि चिनुते इति । एवं विधाय श्रूयते- अथातोऽग्निमग्निष्टोमेनैवानुयजति, तमुक्थेन, तमतिरात्रेण, तं षोड- शिना इत्येवमादि । तत्र संदेहः । किमयपग्निशब्दो यागवचनो ज्योति- टोमादिभ्यः कर्मान्तरं चिनुत इत्याख्यातेन विधीयत उत द्रव्यवचनो ज्योतिष्टोमादिषु गुणविधानमिति । किं प्राप्तम् । यागवचन इति । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । लिङ्ग हि दृश्यते । अग्नेः स्तोत्रमग्नेः शस्त्रम् , तम् , ' अंचोदकाश्च संस्काराः । इति । अत्र पुनस्तदपि न विद्यते । योऽप्यदाम्यवाक्ये यजतिः सोऽपि रेवतीवारवन्तीयपूर्वपक्षन्यायेन संक्रान्तविधिशक्तिना प्रत्ययेन विधी- यते । तस्माद्यागमनूद्य ग्रहणविधानमेवैतत् । अंशोः कथं यागसंबन्ध इति चेत् । गृह्णा. तिसामान्योपस्थितेन ज्योतिष्टोमेनेति केचित् । अस्त्येव त्वनयोस्तैत्तिरीयाणां ज्योतिष्टो- मप्रकरणे पुनः श्रवणं तदन्यत्र प्रयोजनत्वात्कर्मविनियोगं करिष्यति । यथा साप्तदश्य- स्यानारम्यवादेन सामिधेनीसंबन्धितयोत्पत्तेः । प्राकराणकैश्च वचनैर्विनियोगादर्थवत्त्व- मेवमिहापि द्रष्टव्यम् । तेन ' संस्कारश्चाप्रकरणेऽकर्मशब्दत्वात् । इत्ययमेव पक्षः॥ २०॥ (इति--अश्वदाभ्यग्रहयोज्योतिष्टोमाङ्गताधिकरणम् ॥ ९॥) 'अग्निं चिनुते' इत्यत्रापि त्रेधैव संदेहः । किमपूर्वयागविधिरुत चयनमात्रविधानमुत प्रकृतिविकृतिषु गुणविधानमिति । तत्रांश्वदाम्यवत्प्रकरणे पुनरसंकीर्तनात्संस्कारमात्रस्य च केवलस्य प्रयोजनासंभवात्संज्ञयैव ऋत्वन्तरं कप्यते । तथा च फलश्रवणम् 'ऋनोत्येव ' इति । न च गुणात्फलमिति शक्यं वक्तुं, प्रकृताश्रयानुपपत्तेः । तथा चैकान्तिकसोमयागचिहान्युपसदादीन्युभयत्र संबद्धानि श्रूयन्ते । तथेमानि वचनानि ' अथातोऽग्निमग्निष्टोमेनैवानुयजति ' इति । तत्र ' अग्निं यजति ' इति ' समिधो १ तै० सं (५-६-३)। २ ( अ. २ पा. ३ अ. ६ सू. १८)। ३ गृहीत्वाशब्दार्थे संक्राता विधिशक्तिर्यस्य प्रत्ययस्येति समासार्थः । ४ ( अ, २ पा. ३ अ. ५ सू. १२)।

·[म०२पा०३०१०] मीमांसादर्शने ६११ इति । तथा, पदुपसदोऽमेश्चित्यस्य भवन्ति इति । यस्य स्तोत्रशस्त्र- मुपसदश्च तस्यामिशब्दो वाचक इति गम्यते । यागस्यैतत्सर्वम् । तस्मा. घागवचन इति । ननु लिङ्गमसाधकं, प्राप्तिरुच्यतामिति । अत्रोच्यते । अथातोऽमिममिष्टोमेनैवानुयजति इति यागमभिनिर्वर्तयतीत्युच्यते। तम- मिमिति विशिनष्टि । तस्मादग्निसंज्ञक इति गम्यते । अनुशब्दोऽप्युप- सर्गों यजतेर्विशेषक एवमुपपद्यते । यद्यनिर्यागः । तस्मात्क्रतुशब्दः प्रतीयेत ॥ २१ ॥ द्रव्यं वा स्याचोदनायास्तदर्थत्वात् ॥ २२ ॥ सि. द्रव्यं वा अमिशब्देनोच्येत । कतमद्रव्यम् । यदेतज्ज्वलनः । अत्र यजति ' इतिवत् । तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् ' इत्येवं सिद्धनामधेयविशिष्टयागविधानं विज्ञायते । तस्यैव चाग्निष्टोमादिसंस्थत्वं विशेषणम् । द्विरात्रादयश्च कालविशेषा विक- रुप्यन्ते । अथवा संस्थाविधिपरे वाक्ये यजत्यनुवाद एवमवकल्पते यद्युत्पत्तिवाक्ये चिनोतिर्यजतिमद्ववचनस्तस्मादुत्तरकालदृष्टेन यजतिसामानाधिकरण्येनाऽऽदावेवाग्निशब्दः ऋतुनामधेयमिति निश्चीयते । अनुशब्दश्च य एतेनानिष्ट्रूत्यनेन प्राप्तं ज्योतिष्टो- मात्पश्चाद्भावमनुवदति । यद्वाऽग्निमग्निष्टोमादिसंस्थैर्यागैरनुयजतीत्युक्ते यद्यग्निर्याग एव- मसावनुयष्टुं शक्यते । सर्वत्र हि तुल्यरूपाणां तुल्यधर्मणां विमागे पौर्वापर्य भवति । तद्यथा देवदत्तमनुगच्छतीति । यदि देवदत्तोऽपि गच्छत्येवमनुगमनमवकल्पते । तथाs. नुयजनमपि। तस्माच्छ्रुतानुमितेतिकर्तव्यतावत्ऋतुविधानमेतदिति । पश्चिमे तु व्याख्यानेऽ. निष्टोमादिभ्यः पश्चात्क्रियमाणोऽयं तदङ्गमेव भवतीति फलश्रुतिरर्थवादः स्यात् । पूर्वत्र तु स्वतन्त्रत्वात् 'फलमात्रेयो निर्देशात्' इति फलविधित्वात्पुरुषार्थमिति विशेषः ॥२१॥ अत्यन्तरूढिशब्दत्वाद्वाक्यमेदादिभिर्विना । ज्वलनं न परित्यज्य ऋतुरग्निः प्रतीयते ॥ न ह्यग्निशब्द उद्भिदादिवद्यौगिकः । नापि वाक्यमेदतत्प्रख्यतव्यपदेशैर्युक्तो, येन कर्मनामधेयत्वं विज्ञायते । यत्तु तत्प्रख्यमस्तीत्युक्तं, भवेत्तद्यदि क्रत्वङ्गत्वेनाग्निर्विधीयते, स तु प्राप्तक्रत्वङ्गभाव एव चयनसंस्कारतया श्रूयते । न च ताद्रूप्येण कुतश्चित्प्राप्त इति तत्प्रख्यान्यशास्त्रान्तराभावः । तस्माद्व्यमेवाग्निरिति । कतमद्व्यमिति--चयनसा- नाधिकरण्यविरोधामिप्रायेण प्रश्नः । सिद्धान्तवादी तु 'ब्रीहीनवहन्ति' इतिवद्वयधिकर- ज्येनेव संस्कार्यसंस्कारसंवन्धोपपत्तेरविरोधं मत्वाऽऽह-यदेतज्ज्वलन इति । तस्माद- १ (अ. १ पा. ४ अ. ३ सू. ४)। २ ( भ. ४ पा. ३ अ. ६ सू. १८)।

·६१२ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२पा.११.१०) ह्येष प्रसिद्धः । चिनुत इत्येषा हि चोदना चयनार्था, न यजत्यर्थ शक्नोति वदितुम् । घयनेनैनं संस्कुरुते चितौ स्थापयतीति । अनु- शब्दश्च पश्चादों भविष्यति । चयने निर्वृत्ते पश्चादमिष्टोमेन यागेन यजतीति ॥२२॥ तत्संयोगाकतुस्तदाख्यः स्यात्नेन धर्म- विधानानि ॥ २३ ॥ यत्तु लिङ्गदर्शनमुक्तं यागवचनोऽनिशब्द इति । तत् तेष्वेव लिङ्ग- संयुक्तेषु वचनेषु, न सर्वत्र । तेषु चित्याग्निसंयोगाद, यागे लक्षणशब्दः। सन्नत्र निशब्दस्य प्रसिद्धार्थग्राहित्वाधिनोतेश्य यागाभिधानाशक्तव्यदेवताभावाचाग्निं चयनेन संस्करोतीत्येतावानेव चोदनार्थोऽवधार्यते । तथा च द्वितीया समर्थिता भवति । कर्म. नामधेयत्वे त्वग्निहोत्रवत्क्लेशः स्यात् । अनुयजतीति शब्दः कथमिति चेत् । उच्यते । एकाहाहीनसत्राणि यजिस्तावहीष्यति । अनुशब्दश्चिते तेषामनुष्ठानं वदिष्यति । यदि ह्ययमग्निशब्दः समानाधिकरणः स्यात्ततो दुःखं नीयेत । यदि वैषा कर्मणि द्वितीया स्यात् । अयं तु न्यधिकरणः, कर्मप्रवचनीययुक्ते द्वितीया । अत्रायमर्थोऽग्निचयनमन्वग्निष्टोमादिमिर्यष्टव्यमिति । अग्निशब्दश्च सामान्यवचनोऽपि प्रकरणवशाच्चयनसंकृते वही प्रवर्तते । चयनसंस्कारोत्तरकालं यष्ट- व्यमित्यर्थः । तेन त्वङ्गभावोपनयनार्थत्वेनैवैतानि वचनानि । चोदकेनैव प्राधानां विकृतिषु पुनःश्रुतिः किमर्थेति चेत् । दशमे वक्ष्यते 'ग्रहणं समानविधानं स्यात् ' इति । न चावश्यं तुल्यजातीययोरेव पौर्वापर्यं भवति । अतुल्यनातीययोरपि पौर्वापर्य मवति । तथा पाकमनुभुङ्क्त इत्यविरोधोपपत्तेः । यत्तु देवदत्तो यज्ञदत्तमनुगच्छतीत्येतत्तु- ल्यकर्मत्वं गम्यत इति । युक्तं तत्र कर्तृमात्रोपादाने सति क्रियान्तरानुपादानात् । इह पुनरग्निसंस्कारोपात्तं चयनकर्मैव विद्यत इत्यसमानम् ॥ २२ ॥ 'अग्नेः स्तोत्रम्' इत्यादिष्वगत्याऽऽश्रयणं ज्वलनेन संनद्धं स्थलं लक्ष्यते नापि तद्वान्क्रतुः । न चैकत्र लक्षणाश्रयणमिति सर्वत्रैव साऽऽश्रयितव्येति । तस्मात्सत्या गतो द्रव्यवचनत्वमेव युक्तम् । यस्त्वत्रैवाधिकरणे भाष्यकारान्तरेणाः फलवदफल. त्वप्राकृतवैकृतत्वनित्यानित्यत्वोत्तरवेदिविकाराविकारत्वविचारः कृतः स उदाहरणा- १ (अ. १० पा. ८ अ. ११ सू. २५)।

·[म.पा.१९०११] मीमांसादने। तेन ऋतुवचनानि तद्धर्मविधानानीत्यदोषः ॥२३॥ [११] प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् ॥ २४ ॥ सि. कुण्डपायिनामयने श्रूयते-मासमनिहोत्रं जुहोति, मासं दर्थपूर्ण- मासाभ्यां यजत इत्येवमादि । तत्र संदिगते । किं नियतेऽमिहोने नियतयोश्च दर्शपूर्णमासयोर्मासो विधीयते कालः, अथ किं नियता- मिहोत्राभियताभ्यां च दर्शपर्णमासाभ्यां कर्मान्तरविधानमिति । कि तावत्याप्तम् । नियतेषु कालविधिरिति । कुतः । कालविधिसरूप एष शब्दो मासमिति । कथं कालविधिसरूपता । यदमिहोत्रं जुहोतीति विदितं, मासमित्यविदितम् । एवं चाग्निहोत्रशब्दो दर्शपूर्णमासशम्दय नार्थान्तरवृत्ती भविष्यतः । तस्मात्कालविधिः । ननु कुण्डपायिना- न्तरेऽवधिकरणान्तरसिद्ध इहासंबद्धोऽपि स्मरणमात्रदर्पणोपन्यस्त इत्युपेक्षितव्यः । तस्मा वजातीयको गुणो भेदक इति सिद्धम् ॥ २३ ॥ ( इति-चयनस्याग्निसंस्कारत्वाधिकरणम् ॥ १०॥) गतं गुणलक्षणभेदप्रसक्तानुप्रसक्तं कीदृशो गुणः पूर्वत्रासंभवन् भिनत्ति कीशो वा तत्रैव संमवतीति । इदानी पर्यवसितेषु पञ्चसु भेदकारणेषु प्रकरणान्तरलक्षणो भेदः प्रस्तूयते । तत्र तावत् । अग्निहोत्रादिशब्देन पूर्व कर्मावबोधितम् । न विप्रकर्षमात्रेण भेदरूपं प्रपद्यते ॥ ययैव वलम्यां पाटलिपुत्रे वाऽग्निहोत्रादिशब्द उच्चार्यमाणो नान्तरं प्रतिपादयति, एवं प्रकरणान्तरेऽपि । न हि प्रकरणान्तरं तस्यार्थाभिधानशक्तिममिन्यनक्ति । तद्विशे- पिताश्च यजतिजुहोत्यादयोऽपि नार्थान्तरे वर्तन्ते । नार्थान्तरेण विना किंचिदनर्यक भवति । न च प्रासविधानं तेषु न संभवति । यावज्जीवादिविधिभिः सह तुल्यबलत्वेन विकल्पोपपत्तेः । यो वै तेषां काम्यप्रयोगस्तस्यानवगतकालविशेषत्वान्मासपरिमाण- विधानमित्यदोषः । प्रकरणस्य च वाक्यं बाधकमिष्टमेव । अथ वा दीक्षितत्वानिमित्तेन प्रतिषिद्धानामपि मासपरिमितः प्रतिप्रसवः । स तु प्रयोगमध्य एवं क्रियते । अथ वा तान्येवाग्निहोत्रादीनि अत्र पर्युपस्थाप्य सोमयागसहितानि सत्रप्रयोगवचनेन फले विधीयन्ते । न हि केवलभोनी देवदत्तोऽन्यैः सह पङ्क्त्यां भुलानोऽन्यत्वं प्रतिपद्यते । न च फलान्तरसंबन्धः कर्मान्तरत्वेन विना न घटत इत्युक्तमवेष्टयधिकरणे । न १(अ. २ पा. ३ म. २)।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते-[अ०२पा०३१० ११] मयनप्रकरणं बाध्येतैवम् । कामं बाध्यताम् । वाक्यं हि बलवचरम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । प्रकरणान्तरे भूयमाणं वाक्यं यस्य प्रकरणे तस्य वाचकं भवितुमर्हति । ननु प्रत्यक्षोऽग्निहोत्रस्य दर्शपूर्णमासयोश्च गुण- विधिः । नेत्युच्यते । कथम् । चावश्यमङ्गैरेव क्रत्वन्तरं गन्तव्यम् । प्रधानमपि हि अपरिपूर्णे करणांशे स्वशब्देन विधीयमानं न विरुध्यते । तस्मादेवमपि तान्येवाग्निहोत्रादीनीति प्राप्त उच्यते । उपसद्भयः परं ह्येतदग्निहोत्रं विधीयते । न च नैयमिकस्यैताः सन्तीत्येतेन भिन्नता ॥ यदि हि मासः शुद्धो विधीयेत ततः पूर्वकर्मानुवादे बुद्धिर्भवेदपि न त्वेतदस्ति । उपसदुत्तरकालत्वेन श्रवणाद्विद्यमानाभिरुपसद्भिः शक्यः कालो लक्षयितुम् । न च नयामके ताः स्वार्थाः परार्था वा विद्यन्ते । यदि तु तास्तदुत्तरकालत्वं मासश्च विधी- येरन्, एवं सति अनेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः स्यात् । एतस्मादेव हेतोर्दीक्षितदानहोम. पाकप्रतिषेधेन प्रतिषिद्धस्य प्रतिप्रसवरूपेण वा सत्रैकदेशत्वेन वाऽयं विधिः प्रत्युक्तः । तत्रापि ह्युपसदुत्तरकालत्वं मासश्चेत्यनेकार्थत्वमेव । कर्मान्तरविधाने त्वनेकार्थत्वमदोषः । तस्मात्कर्मान्तरमिति माप्यकारः । इदं त्विह वक्तव्यम् । यदि वाक्यभेदप्रसङ्गात्कर्मा- न्तरत्वमेवं तर्हि स एव भेदहेतुः प्राप्नोति न प्रकरणान्तरम् । अथवा गुणादेवाने- कात्मकत्वेन पूर्वत्रासंभवाद्भेद इति प्रकरणान्तरानवकाशः । तथा हि । यद्यपि प्रकृते तस्मिन्नग्निहोत्रे भवेदिदम् । तथाऽप्यसंमवात्तस्मिन् ब्रूयात्कर्मान्तरे गुणः ॥ किं च। अग्निहोत्रस्य चैतेन भेदः क्लेशेन समवेत् । उत्तरेषां तु नैव स्यादुपसत्संगतेविना ॥ 'मासं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजते' इत्यादिषु हि केवलमाससंबन्धविधानान वाक्यभेदः प्राप्नोतीति अकर्मान्तरत्वप्रसङ्गः । तत्रैतत्स्यात् । इहाप्युपसद्भिश्चरित्वेत्यनुषङ्गादग्नि- होत्रतुल्यत्वमिति । तदयुक्तम् । कुतः । विना यत्रानुषलेण भवेच्छूतिरनार्थका । तत्रैव ह्यकृतार्थानामनुषङ्गो न चेह सः । १ स्वशब्देनेति-उपदेशेनेत्यर्थः। एवं च 'कर्मणस्त्वप्रवृत्तित्वात्' इत्याष्टमिकन्यायेन करणांश स्यानतिदेशेऽपि उपदेशतः प्राप्तिन विरुद्धेत्याशयः सूचितः ।

·[अ०२पा०३०११] मीमांसादर्शने । ६१५ । अनिष्ट तत्रानुषको युक्तो यत्र तेन विना न किंचिदुक्तं भवति । यथाऽत्रैव मासं वैश्वदेवेन' इत्यादिषु यावद्यजत इति नानुषज्ज्यते तावन्न किंचिदुतमित्यवश्यमनुषक्तव्यम् । इह पुनर्दर्शपूर्णमासादिवाक्यानि तावत्स्वपदैरेव निराकाङ्क्षीभूतानि । ' उपसद्भिश्चरित्वा' इत्ययमपि पूर्वत्रैव चरितार्थत्वान्न किंचिदपेक्षते । तत्र न कश्चिदपि हेतुरस्ति येना- नुषज्ज्येत । यस्तु वाक्यभेदप्रसक्त्यर्थमेवानुषङ्गमिच्छेत्कुर्यादपि सः । तत्र तु पुनः पुनश्चरित्वेत्यस्य विधानाद्यावदनुषणमुपसदामनुष्ठानं प्राप्नोति चैतत्, वेदाभ्यनुज्ञानाभावात् । अयाग्निहोत्रस्यैव पुरस्तात्कृताभिः सर्वानुषङ्गार्थसंपादन- मित्युच्येत । तथा सति शब्दोच्चारणमप्येवमेवावस्थितमग्निहोत्रादीनां पाठक्रमानुरोधेनो- पकरिष्यतीति नार्थोऽनुषङ्गेण । तस्मान्नेतद्व्याख्यानमुपपद्यत इति एवं वर्णनीयम् । उपादेयो गुणो यत्र भवेत्प्रकरणान्तरे । तत्राकर्मान्तरं युक्तमुद्देश्ये त्वन्यकर्मता ॥ इह तावन्नैव प्रकरणान्तरसद्भावाद्भेदोऽवगम्यते । कि तर्हि । पूर्वप्रकरणविच्छेदात् । अविपरिवर्तमाने हि पूर्वकर्मणि केनापि प्रकारेणोत्तरस्य भेदः प्रतीयते । न तु प्रकरणा- न्तरं सदपि किंचिदुपकरोति । तथा च । फलं चोकर्मसंनिधौ' इत्यत्र वक्ष्यामः । सर्वत्र च विच्छिन्नप्रकरणस्य कर्मणः संबन्धि द्विप्रकारं श्रूयते । उपादेयमनुपादेयं च । तत्र यदुपादेयं यथाऽऽहवनीयप्रतिपदादि तत्प्रदेशान्तरस्थोद्देशेनापि शक्यं विधातुम् । यत्त्वनुपादेयं देशकालनिमित्तफलसंस्कार्यात्मकं तस्य प्रदेशान्तरावस्थितस्य कर्म प्रति विध्यशक्तरेषा वचनव्यक्तिर्भवति तत्रैव कर्म कर्तव्यमिति । परोद्देशेन च कर्म विधी. यमानं यद्यन्येन तद्रूपमेव वाक्येनोपस्थाप्यते ततस्तदेवेत्यकर्मान्तरबुद्धिर्भवति ।अथ त्वीषदपि तिरोधानान्नोपतिष्ठेत ततः परं विधीयमानत्वेनैव विहितादन्यत्वबुद्धिः स्थिता न शक्याऽपनेतुमिति कर्मान्तरत्वं भवति । एवं हि स विधायकस्तत्रोपदिशति अविधेयं पदार्थ प्रति मयतत्कर्म विधीयते । तच्च स्वरूपेणानुत्पन्नं न शक्यं तत्र विधानुमिति बलादुत्पाद्यते । तयदि कश्चिदेवंविधं शक्नोत्युत्पादयितुं तत उत्पादयतु, यावदहमप्यत्र विधि करोमि । अथ नोत्पादयति ततो मयैवोत्पादिते मा कश्चित्पश्चादागत्य ममापराध मस्तेति । तेनैवमाच्छोषिते यदि कश्चित्तथाविधमुपनयति ततोऽसावपि तदेव देशादी विधत्ते । अथ नोपनयति ततः स एवोत्पादयत्यपीति निरूप्यते । तदिह मासस्तावद्- रस्थहोमानुवादेन न शक्यते विधातुम् । न हि कश्चिद्धोमाद्यनुरोधेनाद्यैव मासं संपाद- यितुं समर्थस्तेनास्यन्त स्वतन्त्रमनुपादेयं मासमेव प्रति होमादिषु विधीयमानेषु दूरस्थ- रुस्पत्तिविधिमिरुत्पादनशक्तावलुप्यमानायामिदानीमेवोत्पत्तिः क्रियते । न चोत्पन्नस्य १ (अ० २ पा० ३ सू. २५)। २ प्रतिपदिति-स्तोत्रीयाद्या ऋग इत्यर्थः ।

·६१६ सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते-[१०२पा०३०११] पुनरुतिः संमवतीत्यपूर्व विधानं विज्ञायते । ननु चाग्निहोत्रादिपदेनोत्पत्तिसहचारिणा तत्कोत्पत्तावनीयमानायां माससंबन्धमात्रव्याप्तोऽयं विधिरुत्पादकत्वाद्विहन्येत । संनिधानोपनीतं चेत्कर्म नोल्पयते पुनः । नामधेयोपनीतं तत्तत्र नोत्पद्यतेतराम् ॥ यत्र वाक्यान्तरगतमपि संनिधानमात्रादेव प्रत्यभिज्ञायमानं न मियते तत्र स्ववा- क्यगतेन नाम्नोपनीयमानं न प्रत्यभिज्ञास्यत इति कुत एतत् । उच्यते । यथाभिलषितं यत्र दुर्नलेनापि हेतुना । कर्मोपस्थाप्यते तत्र तदेवेत्यवसीयते ॥ संनिधानेन हि याहगेव देशादिवाक्येषु कर्मावगम्यते ताहगेवोपतिष्ठत इति न भियते । नामधेयं पुनरादितस्तावदाख्यातपरतन्त्रत्वान्नेव भेदाभेदयोाप्रियते । तस्मि- वाऽऽख्यातप्रवृत्तिप्रतीक्षिणि अवस्थिते 'मासं जुहोति 'मासं यजते " इति जुहो- तियजतिपदमात्रसंगतावालोच्यमानायामन्यस्य जुहोत्यादेः स्ववाक्यस्वप्रकरणेषु अवि- परिवर्तमानत्वादप्रत्याभिज्ञानम् । किं च । नाम्ना धास्वर्थमात्रं च संनिधाप्येत शक्तितः। भावना त्वनुपस्थानाद्भिधमानाऽवधार्यते ।। सामानाधिकरण्येन हि सर्वनामधेयानि धात्वर्थानां नामधेयत्वेनावस्थितानि न माव- नायाः । तेन भावनान्यत्वानन्यत्वपरीक्षावेलायां सत्यपि धात्वर्थकत्वे भावना तावद- नन्यप्रमाणत्वादाख्यातप्रत्ययान्तरेणानुपनीयमाना न कथंचित्प्रत्यभिज्ञायत इत्युपपन्नं प्रयोजनान्यत्वम् । अथवा । धात्वर्थोऽपि यथाऽऽख्यातेऽसत्त्वमतः प्रतीयते । सत्त्वाभिधायिना नाम्ना ता तादृजनैवोपनीयते असत्त्वभूतो हि धात्वर्थोऽत्र जुहोतिना विधेरुपनीयते । न च ताशस्यैव द्रन्यभूतलि. असंख्यायोग्यार्थाभिधायिभिरग्निहोत्रादिपदैरभिधीयमानत्वमित्यप्रत्यभिज्ञानात्सोऽपि मि. यते । यत्र तु प्रकरणान्तरेऽपि तथाभूतो नोपादास्यते भावना वा तावदनुरक्तास्मना न . ॥ १ मामधेय पुनरिति-अयमाशयः। नानः गर्वकमीपस्यापकत्वस्य पूर्वकर्मवाचित्वनिमित्तक- लादाल्यातस्य च पूर्वकर्मविषयत्वं विना तत्परतन्त्रस्य नानः पूर्वकर्मवाचित्वानवधारणात्पूर्वकर्मोप. भोपकानुनोत्पत्तिप्रतिबन्धकत्वमिति । ' असत्त्वभूत इति-सुबुपातलिङ्गसंख्यान्वयायोग्य. भूत इत्यर्थः । ३ तथाभूत इति-असत्त्वभूत इत्यर्थः । ४ अनुरकात्मनेति-असत्त्वभूतधात्वर्थानर- कात्मनेसर्वः।

·[अ०२पा० अ० १२] मीमांसादर्शने । उपसद्भिश्चरित्वेति युक्त्वेदमभिधीयते । न चोपसदोऽग्निहोत्रस्य दर्श- पूर्णमासयोष सन्ति । तस्मादशक्यस्तत्र मासविधिः । अयोध्येत- उपसदोऽपि विधीयन्त इति । तथा गुणविधानार्थेऽस्मिन्वाक्येऽनेकगु- णविधानाद्वाक्यं भिधेत । अस्मिन्पो पुनरतन्त्रमाग्रिहोत्रशब्दो न कर्म विशेक्ष्यति । तेन वाक्यभेदो न भविष्यति । तस्मात्कर्मान्तरमिति सिद्धम् ॥ २४ ॥ [१२] फलं चाकर्मसंनिधौ ॥ २५ ॥ सि. विवक्ष्यते तत्र तदेव कमैकेन वचनेन पर्युपस्थाप्यापरेण फले विधीयत इत्यवगमात्काम- मकर्मान्तरं भवतु । तद्यथा 'अतिरात्रश्चतुर्विशः । प्रायणीयमहः' 'चत्वारोऽभिप्लवा: षडहाः' 'पृष्ठ्यः षडहः' इत्यादिषु । यथा च वरुणप्रघासेषु 'अवभृथं यन्ति' इति । यदा तु प्रकरणान्तरगतफलादिसंबद्धं विधित्वमुत्पत्तिमपि संस्पृश्य यावद्दलीयस्योत्पत्ति विधिविपरिवृत्त्या विप्रकर्षादनिवार्यमाणं मिनत्तीति निश्चीयते तदेवमादिष्वपि भेद एवे. त्यवगम्यते । परमार्थेन तु- भिद्यते भावनामात्रं धात्वर्थो नायनिश्रुतेः । नाम्ना हि तदुपादानमासनोपायिचोदिते ।। नामविलक्षणधातुश्रवणे हि तदर्थ भेदो भवति । सत्रे तु यज्यश्रवणान्नाममात्रोपनीत- प्रकृतयागप्रत्यभिज्ञानात्तद्भावनामात्रभेदः । तस्मात्साधूक्तं प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्व- मिति । भाष्यकार उपसद्भिश्चरित्वेति तल्लक्षितकालमेवानुपादेयरूपं भेदहेतुत्वेन दर्शयतीति द्रष्टव्यम् । अयोच्येत-उपसदोऽपि विधीयन्त इत्यादि चाम्यासाधि- करणवदभ्युपेत्यवादेन समर्थयितव्यम् ॥ २४ ॥ (इति-प्रकरणान्तराधिकरणम् ॥ ११ ॥) एवं षडपि भेदहेतवः पर्यवसिताः । संप्रति प्रकरणान्तरस्यैव प्रकारान्तरप्रदर्शन क्रियते । यो नाम प्रकरणान्तरकृतमेव कालसंबन्धकृतं वा भेदं मन्यते नासंनिधानानु- पादेयवस्तुसंबन्धमात्रकृतं तं प्रति विस्पष्टीकरणार्थ · फलं चाकर्मसंनिधौ । इत्यारम्यते । तत्त्वमेतत्सप्तमं भेदाधिकरणम् । तत्र देशनिमित्तयोरनुपादेयत्वं सुज्ञानमिति पूर्वाधिकरणे सिद्धत्वादिहानुदाहरणम् । पूर्वत्रैव त्वेवमादि दर्शयितव्यम् तद्यथा-'सत्रायाऽऽर्य विश्वनिता यनेत' 'साम्युत्थाने विश्वजित् ' इत्यादीनि निमित्ते । . १ आसनोपायियोदित इति-आसीरन् , उपेयुरित्यादिचोदनाचोदिते सत्रादिकर्मीत्यर्थः ।

·६१८ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०३१०१२] अनारभ्य किंचिच्छूयते-आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेद्रुकामः, अनी- पोमीयमेकादशकपालं निपेमवर्चसकामः, ऐन्द्राममेकादशकपालं निर्वपत्प्रजाकाम इति । अत्र संदिह्यते । किं प्राकृतेष्वाग्नेयादिषु फलं विधीयते, उत प्राकृतेभ्यः कर्मान्तराण्येतानि । किं प्राप्तम् । प्राकृतेषु फलविधिरिति । कुतः । विदिता आग्रेयादयः प्रत्यभिजायन्ते । तस्मा. तेषामनुवादः फलसंबन्धार्थ इति । एवं प्राप्ने ब्रूमः । फलं च भेद- कमकर्मसंनिधौ श्रूयमाणम् । कथम् । अनुवादे सति न शक्येत फलं विधातुम् । विधायकस्याभावात् । न बाविधीयमानो छुपायो रुचो भव- तीति गम्यते । अपि च रुक्कामेऽत्र विधीयमाने कामस्यानित्यत्वादाम्ने- यादीनां नित्यत्वात्संबन्धो नावकल्पेत । एवं सर्वत्र । तस्मात्कर्मा- न्तराणि ॥ २५ ॥ . देशेऽपि दक्षिणेन तीरेण सरस्वत्या आग्नेयेनाष्टाकपालेन' ' शम्यापरासमीयात्' इत्या. दीनि । यद्यप्यत्रातिरात्रादिवदेव यज्यश्रवणं तथाऽपि प्राग्यज्यनुमानात्तद्धितान्तपद. युक्तवाक्यापरिसमाप्तेर्वाक्यान्तरस्यानपेक्षणात्कर्मान्तरत्वम् । फलसंस्कार्ययोस्तु तुल्य- हेतुत्वादिह विचारः । तत्र फलमुदाहृतमेव । संस्कार्यमप्युदाहर्तव्यं · धातवीया दीक्ष- गीया' इति । यजमानसंस्कारार्थत्वेनोपादानात् । अनारभ्य किंचिदिति-प्रकरणान्त- रावरोधाभावज्ञापनार्थम् । तत्र यागोद्देशेनाऽऽहवनीयादिवत्फलं विधेयम् । शक्यं हि तत्पुरुषेण दर्शपूर्णमासस्थेनापि कामयितुमिति मत्वाऽऽह-प्राकृतेषु फलविधि- रिति । सिद्धान्तवादी तु स्वर्गकामाधिकरणसिद्धं 'प्रत्यर्थ चाभिसंयोगात्' इति फलो. द्देश्यत्वं मत्वा वदति न शक्यते फलं विधातुमिति । विधीयमानं क्रियाङ्गत्वादफलमेव प्राप्नोति । क्रियाऽपि वा विधीयमाना तादर्थं प्रतिपद्यमाना निष्फलैव स्यात् । न चोभयोरुद्दिश्यमानयोरुपादीयमानयोर्वा संबन्धोऽस्तीत्येकान्तेन फलमुद्दिश्य कर्म विधात- व्यम् । ततश्च पूर्ववदेव सिद्धो भेदः । एतेन संस्कार्यमपि व्याचक्षीत । किं च । न चानित्यस्य कामस्य नित्यैरग्न्यादिकर्मभिः । कथंचिदपि संबन्धः साध्यसाधनरूपतः ॥ तस्मात्कर्मान्तराणीति सिद्धम् ॥ २५ ॥ ( इति-फलसंस्कार्ययोः कर्मभेदकत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥) १ भाहवनीयादिवदिति- यदाहवनीये जुहोति ' इत्यति शेषः। २ (अ. ६ पा. १ अ० १ सू० ३)।

·[भ०२पा०अ०१३] मीयांसादर्शने । ६१९ ३]संनिधौ त्वविभागाकलार्थेन पुनःश्रुतिः ॥२६॥सि. अस्त्यवष्टिः-आग्नेयोऽष्टाकपालः पुरोडाशो भवति, इत्येवमादिः । सो प्रकृत्योच्यते, एतयाऽनाधकामं याजयेत् , इति । तत्र संदेहः । किं कर्मान्तरमवेष्टेस्तावेष्टिरेवेति । कि प्राप्तम् । कर्मान्तरमिति । उक्तेन पायेन । एवं पाले मः । संनिधौ फलार्थेन पुनः श्रुतिरवेष्टरेव, न कर्मान्तरमिति । कुतः । अविभागात् । एतयेत्येष शब्दो न शक्रोत्य- बेष्टया विभक्कं यागमन्यं वक्तुम् । संनिहितस्य प्रतिनिर्देशक एष शब्दः। सर्वेषामेवासंनिध्यंशप्रत्युदाहरणार्थमिदमारभ्यते । फलग्रहणं प्रदर्शनमात्रम् । सर्वाणि तु देशादीन्यप्युहर्तव्यानीति । ' समे दर्शपूर्णमासाम्यां यनेत ' 'पौर्णमास्या पोर्णमास्था यजेत ' ' यावज्जीवं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ' ' दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्ग: कामो यजेत ' ' शेषास्विष्टकृतं यजति ' इति । सर्वत्र पूर्वाधिकरणेन देशादीनि प्रति विधीयमानत्वात्कर्मान्तरत्वं प्राप्तम् । आह च । विहितस्य विधिर्नास्तीत्यनुवादः प्रसज्यते । अनूद्यमानमुद्देश्यं न चात्रोद्देशसंभवः ॥ अन्यमानानि त्वेकान्तेनोद्देष्टव्यानि कर्माणि । न चोद्देश्यानामुद्देश्यैः संबन्धोऽवक- सते । देशाधुद्देशेन तु विधीयमानानां कर्मणां स्वरूपानुवादकल्पनं युगपद्विध्यनुवाददो- पादयुक्तम् । तस्मात्कर्मान्तराणीति प्राप्तेऽभिधीयते- मिन्ने हि विधिसामध्ये उत्पत्तिविनियोगयोः । तत्र सत्यां गतावेकमसत्यां तवयं भवेत् ॥ अगत्या हि तेनैवोत्पत्तिस्तेनैव च विनियोगः क्रियते । सत्यां तु गतौ विनियोजक- स्योत्पत्तिविध्यर्थापत्त्यनुत्पादादन्येनैवोत्पादितानां च विपरिवर्तमानानां विनियोगसामर्थ्य- मात्रमेव ज्ञायते । न चाप्युद्दिश्यमानत्वमनुवादत्वकारणम् । नोपादानं विधेयत्वे प्राप्त्यप्राप्तिवशे हि ते ॥ यद्यपि देशादीन्यनुपादेयस्वभावत्वादुद्दिश्यन्ते तथाऽप्यप्राप्तत्वात्तेषामवे ज्ञायते विधे- यत्वम् । उपादीयमानस्य च कर्मणस्तादृशस्यैवान्येन पर्युपस्थापनादनुवादत्वम् । असंनि- धाने त्वपर्युपस्थापनाद्विधिनॊपादानमात्रादित्यविरोधः । तस्मादभेदः। विपरिवृत्तिरेव चेहा- विभागशब्देनोक्ता । विशेषेण त्ववेष्टावेतच्छब्दप्रत्ययादिति । प्रयोजने तु चोदयन्ति । कर्मान्तरेऽपि किलतच्छन्दकृतात्सादृश्यप्रत्ययादाग्नेयादीन्येव हवींषीति कथमन्यहविष्को ·६२० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [भ०२पा०३०१५] तस्मादष्टिरेषाभाधकामस्य विधीयत इति । किं प्रयोजनम् । यधवे. ष्टिराग्नेयादीनि हवींषि । अथ कर्मान्तरमन्यहषिको याग इति ॥२६ ॥ याग इति । तत्त्वचोद्यम् । ज्योतिरादिवदेतच्छन्दस्य प्रस्तूयमानमुख्यार्थोपपत्तौ सत्यां सादृश्यलक्षणानुपपत्तेः । तस्मात्सुष्ठूक्तं कर्मान्तरेऽन्यहविष्को याग इति । एवमुक्तानि सापवादानि षट् भेदकारणानि । वृत्त्यन्तरे तु चत्वार्येव भेदकारणानि शब्दान्तरसंज्ञा- गुणफलन्युदाहृतानि । पुनःश्रुतिसंख्ययोः शब्दान्तर एवान्तर्भावात्प्रकरणान्तरस्य च फलाद्यनुग्रहमात्रार्थत्वात् । तत्त्वयुक्तमिव दृश्यते । न हि पञ्चकृत्वोऽभ्यस्तो यजतिः शब्दान्तरत्वं प्रतिपद्यते । न.प्येकशेषेण तन्त्रोच्चारिताः सप्तदश प्राजापत्य- शब्दाः संभवन्ति । शब्दकत्वप्रत्यभिज्ञानात् । तथा चोक्तम् । आदित्यवद्योगपद्यम् इति । ' संख्याभावात् ' इति च । वक्ष्यति चैवंजातीयकानामेकत्वम् अपि वाऽव्यतिरे- काद्रूपशब्दाविभागाद्वा ' इति । तस्मादेकशब्ये सत्येव कारणान्तराद्रेदमपश्यतः शब्दा- न्तरकल्पनं तत्रभवतो भाष्यान्तरकृतः । प्रकरणान्तरत्वाच्च विना फलादीनां मेदकत्व- मुक्तमपि न दृष्टं । संनिधौ त्वविभागात् ' 'तत्संनिधेर्गुणार्थेन पुनःश्रुतिः ' इत्यादौ । तेन प्रत्यभिज्ञाननिमित्तत्वात्फलाद्यनुगृहीतं प्रकरणान्तरमेव भेदकारणं भवेदप्युपेक्षि- तम् । फलं च प्रकरणान्तरान्तर्भूतत्वेन न निरीक्षितम् । यदपि 'एकं वा संयोगरू- पचोदनाख्याविशेषात् ' इत्येकत्वे हेतुविपर्ययचतुष्टयमस्य ज्ञापकमित्युक्तम् । तदपि प्रस्तुतेऽधिकरणेऽन्येषामसंभवादिति नाऽऽलोचितम् । तस्माद्यथोक्ताः षडेव भेदहेतवः । तत्रापि तु सिद्धान्ते संज्ञाशब्दान्तरयोर्गुणसंख्ययोश्च भेदो वक्तव्यः सन्नोक्त इत्यमि. धियते स्वरूपानभिधानत्वात्संज्ञा शब्दान्तरात्पृथक् । व्यासज्ज्यसमवायाच्च संख्या भिन्ना गुणान्तरात् ।। संज्ञा हि द्रव्यरूपापन्नामपि क्रियामभिदधाना विच्छेदमात्राद्भिनत्ति । संख्याऽपि युगपदनेकोत्पद्यमानसमवेता पूर्वासंभवद्गुणान्तराद्भिद्यत इति ॥ २६ ॥ ( इति--संनिधौ फलादेः कर्मभेदकस्वाभावाधिकरणम् ॥ १३ ॥) १ ( अ० १ पा० १ ० १५)। २ ( अ० १ पा० १ २० २०)। ३ ( अ० ६ पा० ३ अ० ३ स० १२)। (म० २ पा० २ अ०५ सू० १६)।५ (म० २ पा०४ भ०२ स. ९) ·[अ०२पा०१०१५] मीमांसादर्शने । ६२१ [१४] आग्नेयस्तूक्तहेतुत्वादश्यासेन प्रतीयेत ॥ २७ ॥ पू. दर्शपूर्णमासयोः-आग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्या चाच्युतो भवति इति विधाय पुनरुच्यते-आग्नेयोऽष्टाकपालोऽमा. वास्यायां भवति इति । तत्र संदेहः। किममावास्यायां दिराग्नेयेन यदृश्यमुत सकदिति । कि प्राप्तम् । आग्नेयस्तूक्तहेतुत्वादभ्यासेन मती. यते, एकस्यैवं पुनःश्रुतिरविशेषादनर्थकं हि स्यात्, इति ॥ २७ ॥ अविभागानु कर्मणो द्विरुक्तेन विधीयते ॥ २८ ॥ नैतदस्ति, पुनरभ्यसितव्य आग्नेय इति । कुतः । नाभ्यासस्य वाचकः शब्दोऽस्तीति। नन्वाग्नेयः पुनरुच्चरितः परं कर्म विधास्यति । नेति ब्रूमः । शब्दः पुनरुचरितो न पुनरर्थः कर्तव्य इति शक्रोत वदितुम् । योऽस्य प्रथममुचरितस्यार्थः शतकृत्वोऽप्युचरितस्य स एवार्थो भविष्यति नान्यः । ननु विहितमेव पुनरविशिष्टं विदधदन- र्थको भवति । भवतु काममनर्थकत्वं न त्वन्यं शक्रोति वदितुम् । 'आग्नेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां भवति' इति श्रूयते । किं य एवासावुभयत्राप्यच्यु- तस्तस्यैवैषा पुनःश्रुतिः केनापि प्रयोजनेनाथ कर्मान्तरमिति संदेहः । तत्र ' संनिधी त्वविभागात् ' इति सत्यप्यनुपादेयाममावास्यां प्रत्युपादाने तदेव कर्मेति सिद्धान्ते प्राप्ऽभिधीयते । पुनः श्रुतिरनन्यार्था मेदिकेत्यवधारिता । ताशी चेयमित्येव द्विराग्नेयः प्रयुज्यताम् ॥ प्रयोगद्वित्वद्वारेण च कर्मद्वित्वप्रतिज्ञानमेवैतद्रष्टव्यमिति ॥ २७ ॥ तत्र पक्षान्तरमाह-अविभागात्तु कर्मणो द्विरुक्तेन विधीयत इति । युक्तं समिदा- दिषु प्रत्यक्षयागपुनःश्रुतेर्भेदकत्वमिह तु द्रव्यदेवतासंबन्धादसावनुमातव्यः। तच्च द्रव्यदेव. तममिन्नमुपलम्यमानं पूर्वसंबन्धानुभववशादेकान्तेन तमेव यागं बोधयति । द्रव्यदेवतमप्य- न्यदिति चेन्न । अविभागप्रत्ययोपलम्भात् । यदि तु व्यक्तिकृतो भेद आश्रीयते स प्रयोगान्तरे तस्याप्याग्नेयस्याविशिष्ठः । तस्माद्वैकल्पिकेन वचनद्वयेनामावास्यायामागे- यविधानम् । अथवा युगपत्प्रवृत्तेः । यथा स्यात्सत्त्वदर्शनम् ' इत्यनेन न्यायेन तदेव कर्म, एकेनेतरेण च प्रतिपाद्यते । न च गम्यते विशेषः कतरेण प्रतिपाद्यते कतरत्पी. नरुक्त्यादनकमिति । कामं भवत्वानर्थक्यं, तदेव हि युक्त्याऽन्विष्यमाणमिहोपपत्नतरं १(म० २ पा० २ अ० २ सू० २) २ ( अ० ६ पा० २ ० १ सू० २)।

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२पा०३०१०१ भवेदुपपनमनर्यकत्वं न त्वर्थान्तरवचनता । तस्मान दिरभ्यस्ये- तेति ॥ २८॥ अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः ॥ २९ ॥ सि. अथवा नानथिका पुनःश्रुतिः । अर्थवादार्था भविष्यतीति । उच्यते । किमर्थवादेन प्रयोजनं यदा पूर्वेणैव वाक्येन सार्यवादकेन विहित आमेयः कमन्यमर्थ विधातुं स्तुतिः प्रयुज्येत । स्तुतिमा पान कस्यचिद्विधानार्थ तदनर्थकमित्युक्तम् । आम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्य- क्यमतदानामिति । स्तुतश्चास्तुतश्च तावानेव सोऽर्थः । यथा स्तुता वाऽस्तुता वा देवताऽङ्गभावं साधयति, एवमेतदिति । तदुच्यते- अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः । नाऽऽग्नेयं विधातुम् । ऐन्द्रामविधानार्था । आमेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां भवत्येव । न केवलेनाग्निना स.साधु- भवतीतीन्द्रसहितोऽमिः समीचीनतरः । तस्मादैन्द्रामः कर्तव्य इति॥२९॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये द्वितीयस्याः ध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ भवेन्नार्थान्तरवचनत्वं, शब्दार्थानित्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मात्सकृदेव प्रयोग इति । सर्व विदमभ्यासाधिकरणे निराकृतमपि सदुत्तरसूत्रदण विश्रब्धमभिधीयते न तु परमा- पैनाऽऽनर्थक्याभ्युपगमं वेदः क्षमते ॥ २८ ॥ सर्वथा पुनःश्रुतिप्रयोजनेष्वत्रान्विष्यमाणेषु गुणस्याश्रवणात्परिसंख्यायाश्च त्रिदोष. त्वादर्थवादार्यत्वेऽभ्युपगते कस्यार्थवाद इति विविच्यासंकीर्तनानूनमाग्नेयस्यैवेति मत्वा वदति-सार्थवादकेन विहिते कि प्रदेशान्तरस्थेनैकवाक्यतामनागच्छताऽर्थवादेनेति । विधिशेषत्वं बर्थवादानामवस्थितम् । परिचोदना तु पूर्वपक्षामिप्रायेण कृता । तत्र यथा स्तुता बाऽस्तुता वा सैव देवतेत्यविवरणान्न विज्ञायते किंविषयमिति । तत्त्वेतदतिक्रान्तालोचनेन महेन्द्राधिकरणे · गुणश्वानर्थकः स्यात् ' इत्यत्र सूत्रेऽमिहितं परामृष्टमिति दृश्यते । यथैव हि महत्त्वं देवतानन्तर्गतमिति पक्षे केवलस्यैवेन्द्रस्य साधनत्वादिभ्युदेशेऽर्थवादेऽवस्थितमनर्थकं प्राप्नोति । तथैवेदं स्वतन्त्रस्तुतिमात्रमिति मन्यते। तत्रोच्यते । ..१ (म. १ पा० २ ० १ स. १)।२ (अ० २ पा० १ ० ५ सः १८)।३ विध्यु- देशेऽर्थवाद इति-समाप्ते हि विधिवाक्येऽर्थवादान्वयोपपत्तेविधिवाक्यमध्येऽर्थवादोऽनर्थक इत्याशयः ।

·[०२पा०४०१] मीमांसादर्शने । ६२३ अथ द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। [] यावजीविकोऽन्यासः कर्मधर्मः प्रकरणात् ॥ १॥ पू. बचबामगे श्रूयते-यावज्जीवमामिहोत्रं जुहोति इति । यावजी दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत इति । अत्र संदेहः । किं कर्मधर्मोऽभ्यासो यावज्जीविकता, उत कर्तृधर्मो नियमचोचते यावज्जीविकतेति । कथं कर्मधर्मोऽभ्यासः, कथं वा कर्तृधर्मो नियम इति। यदि जुहोतिरनुवादा, यावज्जीवमिति विधिस्ततः कर्मधर्मोऽभ्यासः । यदि विपरीतं, ततः कर्तृधर्मो नियम इति । किं तावत्माप्तम् । प्रशस्तशब्दैरवधारितेन वाक्यान्तरात्केवलदेवतेन । कर्तुं सहेन्द्रेण पुनः प्रशंसां पुनःश्रुतिः सम्यगिहाऽऽश्रितेयम् ॥ २९ ॥ ( इति-आग्नेयपुनःश्रुतेः स्तुत्यर्थताधिकरणम् ॥ १४ ॥) इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसाभाप्यन्याख्याने तन्त्रवार्तिके द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ बतचब्राह्मणेऽध्वर्युब्राह्मणे वा श्रूयत इति नातीवाभिनिवेष्टव्यम् । ननु कर्तृधर्मः कर्मधर्म इति शेषलक्षणविषयत्वादिह न संबध्यते । केचिदाहुः । पर्यवसिते लक्षणार्थे तदीयोऽपि विचारः प्रत्यासत्तेः क्रियमाणो न विरुध्यत इति । तत्त्वयुक्तम् । शाखान्तरे कर्मभेदविचारस्याचाप्यपर्यवसानात् । अत एवं संबन्धनीयम् । यथैव भेदकारणानि कर्मस्वरूपभेदे व्याप्रियन्ते तथैव प्रयोगभेदेऽपि । तदिह यावज्जीवगुणसंयुक्तानामाभि- होत्रादीनां किं प्रयोगा भिद्यन्त उतेक एवायं प्रयोगः काम्यः स एव यावज्जीवकाल- परिमित इति । तत्र यदि यावज्जीवकालः कर्मधर्मत्वेन विधीयते ततः सायंप्रातर्वाक्य- शेन तत्कालसमापनमग्निहोत्रं न शक्नोति तावन्तं कालं पूरयितुमित्यज्ज्यिोतिष्टोमवद. भ्यस्तरूपमेव प्रयोगं प्रतिपत्स्यते । यदि पुनर्जीवनं निमित्तत्वेनोद्दिश्य कर्म विधीयते ततो यावत्कर्तृमाविनि नियते निमित्त विना कामसंबन्धेन चोद्यमानमकरणे दोषप्रसक्ते- रवश्यं पुरुषेण जीवता स्वार्थसिद्धयर्थमनर्थपरिहाराय वा कर्तव्यमिति कर्तृधर्मो निय. मोऽनेन चोदितो भवतीति । तदा च सायंप्रातःकालयोनीवनस्य च संहताना निमि- तत्वात्प्रतिदिवसं निमित्ते तप्तर्यवसितं कर्म पुनः पुनः क्रियत इति प्रयोगान्यत्वम् तेन प्रयोगभेदाभेदावेवैतत्फलेवाद्भाष्यकारेणोपन्यस्ताविति मन्तव्यम् । किं प्राप्तम् । १ भाष्यकारोक्काविति शेषः । २ प्रयोगभेदाभेदफलत्वादिति पाटान्तरम् ।

·६२४ सतन्त्रवासिकशावरभाष्यसमेते- [अ०२पा० ४१०१] कर्मधर्मोऽभ्यासः । कुतः। प्रकरणात् । यदीयं वचनव्यक्ति, जुहो- तियजतिशब्दावनुवादो, यावज्जीवमिति च विधिस्ततः प्रकरणमनुगृ. ह्यते । तस्मादभ्यासः । एवं कृत्वा सत्रसंस्तवो युक्तो भविष्यति । जरामर्य वा एतत्सत्रं यदग्निहोत्रं, दर्शपूर्णमासौ च इति दीर्घकालसामा- न्यात् । तस्मादभ्यासः ॥१॥ कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् ॥ २ ॥ सि. अत्र बूमो, यावज्जीविकोऽभ्यासो न स्यात्, कर्तुर्धों नियमचोद्यत इति । कुतः । श्रुतिसंयोगात् । एवं श्रुतिपरिच्छिन्नोऽर्थो भविष्यति । इतरया लक्षणा स्यात् । कथम् । यावज्जीवनं तावता कालेन कुर्यादिति। एकः प्रयोगोऽभ्यस्तरूपः कर्मधर्मो यावज्जीवकता कालोपदेशश्चायमिति । कुतः । कर्मस्थो हि कथंभावस्तदङ्गमभिकाङ्क्षति । कालोपदेशपक्षे च तत्तथैवोपपद्यते ॥ कालो [हिश्यमानस्तन्निमित्तश्चाम्यासः कर्माङ्गं भवति । ततश्च प्रकरणमनुगृह्यते । ननु च पुरुषधर्मत्वेऽपि तस्यैव कर्मणो जीवने विधानान्नैव प्रकरणं बाध्येत । सत्यम. धिकारो न बाध्यते कथंभावात्मकं पुनः प्रकरणं ऋतुधर्ममपेक्षमाणं पुरुषधर्मे विधीयमा- नेऽत्यन्तं बाधितं भवति । यद्यपि कालस्यापि निमित्तवदेवानुपादेयत्वात्तुल्या बचनव्यक्तिस्तथाऽपि फलतः कालविधानं यांगानुवादश्चेति विपरीतं कथ्यते । अथवा जीवनपरिमितकालद्वारेणाभ्यासश्चोदयिष्यते । स च कर्मोद्देशेन शक्यत एव विधा- तुमित्येवमुपदिश्यते । कर्तृधर्मपक्षे पुनर्न कथंचित्कोंदेशः। एवं चैकप्रयोगत्वे सति दीर्घसत्रप्रयोगसंस्तव उपपन्नो भविष्यति । इतरथा पुनः प्रतिदिनं पर्यवसानान्न कथं- चित्सत्रसारूप्यं भवेत् । तस्मात्कर्मधर्मोऽभ्यास इति ॥ १ ॥ धर्म इत्यनुवर्तते । तेनेषा प्रतिज्ञा कर्तृधर्मोऽयं चोद्यत इति । सोऽपि च नियमो न यथाकाम्यम् । कुतः। यावजीवपदाख्यातश्रुतिवृत्तित्वसमवः । मत्पक्षे भवतस्तत्र लक्षणावृत्तता भवेत् ॥ इह हि यावज्जीवमिति यावत्कर्तृभाविनीवनं निमित्तभूतं श्रुत्येव प्रतिपादितम् । महोतियनतीत्यपि धात्वर्थानुरक्तभावनामात्रवाची प्रत्ययांशः श्रौत एव । तदुभयमपि मसलेऽनुगृह्यते । भवत्पले तु जीवनेन कालो लक्ष्येत । जुहोतियनतिम्यामप्यभ्यासः । १ अभ्यासापादकः कालो यावजीवपदोपात्त इत्यर्थः ।

·[अ०२पा०४०१] मीमांसादर्शने ६२५ तदेतत्पदोषपरिसमाप्तमग्निहोत्रमनभ्यस्य न शक्यते यावज्जीवनकालेन कर्तुम् । पौर्णमास्यमावास्यापरिसमाप्तौ च दर्शपूर्णमासी । ययुच्येत जीवनकालस्यैकदेशेऽपि कृतं तेन कालेन कृतं भवतीति । नैतदेवम् । । यत्र हि विधिः समाप्यते स चोदनार्थों भवति । भवतश्च जीवनधात्वर्थपरित्यागेन कालाभ्यासौ विधीयते । तेन लक्षणापर्यवसायी विधिः प्राप्नोति । तत्रैतत्स्यात् । याव- जीवमिति यावच्छब्दः श्रुत्यैव कालं ब्रवीति । तद्यथा-यावद्दोहं स्वपिति । युक्तमत्र कालग्रहणम् । वर्तमानापदेशो ह्ययं नात्र काचिन्निमित्तापेक्षा । तेन श्रुतिवृत्तं दोहन. मतिक्रम्य कालो गृह्यते । यदि विहापि यावद्दोहं स्वप्यादासीत वेति विधीयेत ततः केन वा दोहस्य निमित्तत्वं वार्यत । यावजीवचोदनायां तु न किंचिदतिक्रमकारणमस्ति । प्राणधारणक्रियाया एव निमित्तत्वोपपत्तेः । न च यावच्छब्दः कालवचनः क्वचित्प्रसिद्धः। क्रियामेव, तु समाप्तिपर्यन्तत्वेन विशिनष्टि । क्रियाकालयोरभेदान्न लक्षणेति चेत् । अत्र वैशेषिकानपराजित्य परिहारायोपस्थातव्यम् । अपि च सत्यपि क्रियाणां कालत्वे काचिद्वयवस्था विद्यते यतो न सर्वासु कालप्रतिपत्तिलॊकस्य । तत्र शेषाः क्रिया उपलक्षणीकृत्य चन्द्रादित्यपरिवर्तनक्रियासु कालव्यहारो व्यवस्थितः । ता एवावान्तर- क्रियापरिमाणेन प्रत्यासत्तेरन्यक्रियापरिच्छेदार्थमुपादीयमानेनोपलक्ष्यन्ते । तथा हि । अनवस्थितमानत्वाद्गोदोहादिषु रूपतः । चिहं व्यवस्थयेच्छन्ति नित्यं सूर्यादिचेष्टितम् ।। कियता कालेन गोर्दुह्यत इत्युक्ते नियतान्येव मुहूर्तादीनि परिच्छेदकत्वेनोपादी- यन्ते । तत्परिच्छेदश्च नाडिकालक्षणलवत्रुटिनिभेषादिभियावहारिकक्रियाव्यतिरिक्तैरेव क्रियते । तदभ्यासवशेन तु व्यावहारिकाणामपि प्रायिकपरिमाणज्ञानात्परिच्छेदकत्वं भवति । न च जीवनं नाम निमेषादिवन्नियतपरिमाणं, येन परिच्छेदकत्वसामर्थ्यात्काल- वेनाऽऽश्रीयते । तस्माद्वयतिरिक्तकाल लक्षणा दुप्परिहरा । पुनश्चाभ्यासलक्षणा । कथम् । न धेकेन प्रयोगेण जीवकालोऽवरुध्यते । विततेनापरिज्ञानादन्यथा वा वृथाश्रुतिः ॥ अनभ्यस्तं प्रयुलानो यदि तावद्वितत्य प्रयुङ्क्तेः जीवनपरिमितम्य कालस्यान्तर। किंचित्कर्मावयवं यदाकदाचित्कुर्वाणस्ततो मरणस्यानिरूपितकालत्वाद्यदि कथंचिदन्त्या- पामवस्थायां समापयेन च नियेत तदूने काले समापनादयथाचौदितापत्तिः । अथास.

·६२६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा० ४१०१३ अर्थप्राप्तं हि तन्न विधातव्यं शब्देन । जीवनपरिमितः कालो यस्तेन परिसमापयितव्यमित्यर्थादभ्यासः। स हि कर्तव्यतया श्रूयते । न चासो जुहोतियजतिभ्यामुच्यते । लक्षणया तु गम्यते । यावज्जीवं जुहुयात् , यावज्जीवमभ्यस्यदिति । श्रुतिश्च प्रकरणादलीयसी । यदीयं वचनव्यक्तिरस्य वाक्यस्य, यावज्जीवमित्यनुवादो, जुहोति यजतीति च विधानमित्येवं यजतिजुहोतिशब्दो स्वार्थावेव भविष्यतः, यावज्जीव- . माप्य म्रियेत तथाऽपि प्रक्रान्तासमापनं दोषः स्यात् । न च सर्वस्वारवद्वचनमस्ति । येन मृतेऽपि समाप्येत । सायंप्रातश्चोदनं च यावजीवकाम्यचोदनासमीपाम्नाते सत्यौ विना प्रमाणेन केवलकाम्यविषये कल्पनीये स्यातामस्मिन्पक्षे । यदि तु तदनुरोधेन सकृदेव प्रयुज्योभयं संभावितमिति मन्येत । यथा 'पौर्णमास्यां पौर्णमास्या यजेत' इति चोदिते तदेकदेशकरणेनापि शास्त्रार्थः संभाव्यत इति न व्याप्यते तथा जीवितपरिच्छि. नकालैकदेशवर्तिनोः सायंप्रातःकालयोरनुष्ठानाचोदनाद्वयमप्यनुष्ठितार्थ भविष्यतीति । तत्रोच्यते पौर्णमास्यतिरिक्ताहर्व्यवच्छेदफला श्रुतिः । अव्याप्तावपि तत्र स्यान्न विहेवं प्रतीयते ।। यद्यपि तत्राल्पत्वाकर्मणः पूर्वाह्नचोदनावशेन वा पौर्णमासी न व्याप्यते न किंचि- दुष्यति । सर्वथा दिवसान्तराण्यतिक्रम्य पौर्णमास्यां तावत्कृतं कर्म तावन्मात्रं च शास्त्रेणोक्तं न व्याप्तिः । इतरत्र पुनर्जीवितव्यतिरिक्तकालासंभवाद्वयवच्छेधं न किंचि- दस्तीति व्याप्तावसत्यां समस्तमेव वाक्यमनर्थकं स्यात् । सायंप्रातश्चोदनयोरपि जीवन- कालान्तर्गतेः सिद्धत्वाद्यावच्छन्दश्च समस्तजीवितावधिपरिग्रहार्थ एकदेशानुष्ठाने बाधितः स्यात् । अतः सायंप्रातश्चोदनामिश्रेयमभ्यासमनाक्षिपन्ती न शक्नोति पुरुषं नियोक्तुमि- त्यपरिहार्या लक्षणा । ननु चादिभ्यासो जायमानस्त्वत्पक्षवदेव न दोषं जनयेत् तथा हि। सकृदेव श्रुतो होमः क्रियमाणः पुनः पुनः । न शब्दे भारमाधत्ते सामर्थ्यारोपितश्रमः॥ अथ योऽयं मम दोषः स तवापि दोष एव, वक्तव्यो वा विशेषः । उच्यते । .. १ सर्वस्वारवदिति-'मरणकामो ह्येतेन यजेत यः कामयेतानामयः स्वर्ग लोकमियाम्' इति वाक्येन विहिते सर्वस्वाराख्ये कर्मणि 'आर्भवे प्रस्तूयमान औदुम्बरी सदृशेन वाससा परिवेष्टय ब्राह्मणाः परिसमापयत मे यज्ञमिति संप्रेष्यानिं प्रविशति' इति औषविधानायुक्तं यजमानमरणानन्तर- मपि ऋतुसमापनमित्यर्थः।

·(म०२पा.१.१] मीमांसादर्शने । ६२७ शब्दोऽपि जीवनवचन एव नाभ्यासलक्षणी भविष्यतीति जीवने निमित्ते कर्म विधीयते । जीवंश्चद्धोतव्यमिति । जीवनं निमित्तं न कालः । नि- यतनिमित्तत्वानियतं कर्म। तेनोच्यते कर्तुर्धर्मो नियमश्रोद्यत इति ॥२॥ लिङ्गदर्शनाच्च कर्मधर्मे हि प्रक्रमेण नियम्येत तत्रानर्थकमन्यत्स्यात् ॥ ३ ॥ लिङ्गं च भवति-अपि ह वा एष स्वर्गाल्लोकाच्छिद्यते यो दर्शपूर्ण मासयाजी पौर्णमासीममावास्यां वाऽतिपातयेत् इति । कथं लिङ्गम् । मम प्रतिदिनं सर्वश्चोदनार्थः समाप्यते । काम्यवच्च पृथक्केष्टा तव त्वन्ते समाप्यते ॥ मम जीवनसहितसायंप्रातःकालोपजने हि सकलं कर्म कृत्वा निराकाङ्के पुरुष सति पुनरपि तानिमित्तसंभवाद्वितीयादिष्वहःस्वनुष्ठानम् । तत्र च प्रतिदिन कर्मसमाते- नाभ्यास इति शक्यं वदितुम् । तद्यथा काम्ये यः फलभूमार्थी पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते न तस्याम्यस्तरूपमेतत्कर्मेत्येवं बुद्धि यते तथाऽत्रेति । तव पुनर्जीवितपरिमितकालविधा- नात्कर्मणोऽपरिसमाप्तस्यैवैन्द्रवायवादिग्रहाभ्यासतुल्यमनुष्ठानम् । तच्चैतद्यावज्जीवचोदना. कृतमित्यापन्नमभ्यासविधानम् । नन्वादभ्यास इति । सत्यमेतत्तेनैव तु लक्षणाऽन्यथा श्रुतिरेव स्यात् । तदुभयतः श्रुत्यनुरोधेन प्रकरणं बाधित्वा जीवनमुद्दिश्य होमयाग- विधानात्कर्तृकर्मविधिरित्युपपन्नम् ॥ २ ॥ अतिपत्तिरिति स्वधर्मातिक्रमोऽभिधीयते । जीवनपरिमितश्च दर्शपूर्णमासयोः कालः । न च तदतिक्रमः कथंचिदपि संभवति । प्रक्रमेण हि कर्मकालं संस्पृशदनतिक्रान्तमित्य. भिधीयते । न च कश्चिदपि पूर्णमासयाजी सन्नप्रक्रममाण एव जीवनमतिलङ्घयति । न ह्यसौ दर्शपूर्णमासयानी स्यात् । अथ स्वकालापरिसमापनमतिपातनमुच्येत तथा मृतस्य तद्भवतीत्यनर्थकमेव प्रायश्चित्तविधानम् । मत्पक्षे हि प्रतिमासं दर्शपूर्णमास- प्रक्रमसमाप्त्योनीवने निमित्ते विधानात्संभवत्यतिक्रमस्तदुत्तरकालश्च प्रायश्चित्तविषय. त्वेन । ननु पूर्वपक्षेऽपि प्रतिमासमभ्यासाभ्युपगमात्तदतिक्रमनिमित्तप्रायश्चित्तविधान भविष्यति । न शक्यमेवं वदितुम् । यत्र हि निमित्त यच्चादित तेन तत्र भवितव्य न १ ननु विधेयत्वेऽप्यभ्यासस्य जीवनपरिमितकालान्वयान्यथानुपपत्तित एव प्रतीतेर्धातोरभ्यास- लक्षणांयां प्रमाणाभाव इति नन्वित्यादिनाऽऽशक्य शाब्दत्वं विनाऽभ्यासस्य शान्दविष्यन्वयायोगे. नार्थात्प्रतीतिसंभवेऽपि धातुव्यापारावश्यंभावेनापरिहार्या लक्षणेत्येवं समादधाति-सत्यमित्यादिना । २ तदिति तस्मादित्यर्थः ।

·-- ६२८ सतन्त्रवार्तिकशापरभाध्यसमेते भ०९पा०४/०१] कर्मधर्मे हि प्रक्रान्तं संत्रं यावज्जीवनकालेन परिसमाप्येत, न तत्र कालातिपातः स्यात् । तत्र चानर्थकमन्यत्स्यात्मायश्चित्तादि विधीय- मानम् ॥ ३ ॥ व्यपवर्ग च दर्शयति कालश्चेत्कर्मभेदः स्यात् ॥ ४॥ व्यपवर्गस्य समापनस्य दर्शनं भवति दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेत इति । यदि दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमस्य कालोऽस्ति, व्यक्तं न यावज्जीवनकालेन तौ परिसमाप्यते । अथ जीवनं निमित्तमुपपद्यते कर्मभेदः । दर्शपूर्णमासौ परिसमाप्य सोमं कर्मान्तरं कुर्यादिति । अपि यथेष्टम् । इह च पौर्णमास्यमावास्यातिपत्तिनिमित्तत्वेन श्रुता, न चाभ्यासस्तच्छब्द- वाच्यः । यथा न ग्रहाभ्यासः कश्चिज्ज्योतिष्टोमशब्दवाच्यः । तेन जीवितपरिमिताम्या. ससंयुक्तयोरेव पौर्णमास्यमावास्याशब्दवाच्यत्वमिष्टमिति नावयवानामतिपातनं निमित्तं स्यात् । ननु च पौर्णमास्यमावास्याशब्देनात्र कालोऽभिधीयते, स चावयाविषय एवे. त्यवयवातिक्रमो निमित्तं स्यात् । नैतदेवम् । अतिपातनं नामातिपद्यमानस्य भवति । न च कालस्यातिपन्नत्वं धर्मोऽनतिपत्तेरविधानात् । यस्य हि यावाविषयोऽनतिक्रम. णीयत्वेन चोदितस्तस्य तदतिलङ्घनमतिपत्तिरित्युच्यते । न च कालस्य कर्मानतिक्रम. णीयत्वेन चोदितं, किं तर्हि, कर्मणः कालः । तस्य हि सोऽङ्गं न तस्य कर्म । तदेव च तत्सद्भावासद्भावयोः सगुणं निर्गुणं च भवति न कालः । तदेव चानुष्ठानात्मकत्वा- दतिक्रमानतिक्रमो प्रतिपद्यते न कालः । तस्य स्वभावसिद्धत्वात् । तस्माद्यः पौर्णमासी स्वं कालमभिपद्यमानामतिपातयेदित्यवधारणात्कर्मण एव निमित्तत्वम् । न चावयवस्त. च्छब्दवाच्य इत्युक्तम् ॥ ३ ॥ दर्शपूर्णमासाविष्ट्वेति पूर्वेणैव न्यायेनाशेषाभ्यासनिर्वृत्त्युत्तरकालं सोमयागः स्यात् न च मृतेनासौ कर्तुं शक्यः । अथ त्वस्ति सोमानुष्ठानकालस्तत एकान्तेनैव दर्शपूर्णमासाभ्यां जीवितकालो नावरोद्धव्यः । स च कर्तृधर्मपक्षे कर्मप्रयोग- भेदान्नावरुध्यते नान्यथा । सूत्रमप्येवमस्ति चेद्दर्शपूर्णमासविनिर्मुक्तः सोमकालस्ततो यथोक्त एव कर्मप्रयोगभेदः स्यात् । कालश्चेल्कर्मभेदः स्यादित्यस्यापरा व्याख्या। यदि यावज्जीविकः कर्मधर्मकालश्चोघेत ततो दर्शपूर्णमासमध्य एव सोमोऽन्यानि च कर्माणि कर्तव्यानि स्युः । ततश्च विततस्य कर्मणः कर्मान्तरेणाविच्छेदे सति दर्शपूर्ण- मासाविष्वेति बाध्येत । अथवा 'एष स्वर्गालोकाच्छिद्यते एतद्यज्ञश्छिद्यते' इत्येवमा- १ सत्रमिति-दीर्घकालसाम्याइर्शादी तयपदेशः।

·[अ०२पा०४.१] मीमांसादर्शने । ६१९ च, आहितागिर्वा एष योऽग्निहोत्रं जुहोति न दर्शपूर्णमासी यजेत, या आहुतिभाजो देवतास्ता अनुध्यायिनीः करोति, इत्यनुध्यायिनीवचनं भवति । नियतो य आहुतिभागस्तस्मिन्नदीयमानेऽनुध्यायिनीवचनं भवति यस्त्वनियत आहुतिभागो न तमनुध्यायन्तीदं नो भविष्यतीति। नियतश्च भागो नियमपक्षे भवति, न काम्यपक्षे । कर्मधर्मे च काम्यम- मिहोत्रं च दर्शपूर्णमासौ च । तस्मानियमपक्षः । आप च श्रूयते- जरामर्य वा एतत्सत्रं यदानहोत्रं दर्शपूर्णमासौ च, जरया ह वा एताभ्यां निर्मुच्यते मृत्युना च, इति जरामरणनिर्मोचनाबधारणवचनं च नियमपक्ष उपपद्यते । काम्यपक्षे ह्यप्रयोगादपि मुच्येत ॥ ४ ॥ अनित्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ५॥ तुशब्दोऽन्वाचये । इतश्च पश्यामः, कर्मो नियमश्चौद्यत इति । यदि पूर्वस्य होमस्य गुणविधिर्भवेत्स एवैका पूर्वोऽग्रिहोत्रहोमोऽनित्यः स्यात्कामसंयोगेन श्रुतो नान्यः कश्चिन्नित्यः । तत्र लिङ्ग विरुध्येत । जरामर्यं वा एतत्सत्रं यदग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासी, जरया वा एताभ्यां निर्मुच्यते मृत्युना च, इति । कथं विरुध्यते । जरामरणनिर्मोचनाव- दिभिश्च निन्दितमनुष्ठीयेत । तस्मादपि न कालविधानमिति । मुक्तकान्यार्थदर्शनद्वयं पूर्वसूत्रगोचरभूतं दर्शयति । तद्यथा । आहिताग्निर्वा एष सन्निति दीक्षितस्य दानादी निषिद्धे विध्यन्तरशेषभूतः परिवेदनसरूपार्थवादो भवति । एतावन्तं हि कालगसावग्नि- होत्रादिदेवताभ्यो भागमदत्त्वा ता अनुध्यायिनीः करोति नायमस्मभ्यं ददातीत्येवं चिन्तायुक्ताः करोतीत्येतन्नियमपक्षे युज्यते । कालविधिपक्षे तु काम्यत्वादाग्निहोत्रस्य यथे. ष्टप्रयोगे सति नियोगतो दातव्याभावादनुध्यायिनीवचनं नोपपद्यते । तस्मादपि नियम. वचनम् । एतेन जरामर्यवचन विधानं व्याख्यातम् । काम्यत्वकल्पनायामप्रयोगादपि निर्मोके सति जरामरणनिर्मोकवचनवैयर्यप्रसङ्गः ॥ ४ ॥ यदेतन्मुक्तकमभिहितमेतदेव सूत्रारूढं करोति । नियमपक्षे ह्येतदेवं स्यात् । अनि- त्यत्वात्तु भवत्पक्षे नैवं स्यात् । अथवा यावज्जीवशब्देन काले गृह्यमाणे लक्षणादोष उक्तस्तमभ्युपेत्याभिधीयते सत्यामपि लक्षणायापनित्यत्वान्नैवं स्यात् । तन्नाम कालोपलक्षणं युक्तं यन्नित्यं कियताऽपि कालेनाविनाभूतं, यदहश्चन्द्रमा न दृश्यते ताममावास्यां विद्यादित्यादिवत् । न च सर्वप्राणभृतामेव जीवनपरिसमाप्तिर्यतः १ पूर्वसूत्रगोचरभूतमिति-लिङ्बहशनाचेति सूत्रगोचरनित्यर्थः ।

·१३० सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [भ०२पा० १०१] ॥ धारणवचनं नियमपक्ष उपपद्यते । काम्यपक्षेऽप्रयोगादपि मुच्येत ॥५॥ विरोधश्चापि पूर्ववत् ॥ ६ ॥ इतश्च पश्यामो न पूर्वाभ्यासो गुणश्योद्यत इति । कुतः। विरोधात् । विरोधो भवति । दर्शपूर्णमासविकाराः सौर्यादयोऽपि यावज्जीवमभ्य. सितव्या भवेयुः। सोऽनारभ्यार्थः प्रतिज्ञातः स्यात् । अतोऽपि पश्यामो नियम इति । स-संस्तवश्च संततभावमुपपत्स्यते ॥ ६ ॥ कर्तुस्तु धर्मनियमात्कालशास्त्रं निमित्तं स्यात् ॥ ७ ॥ यदि कर्तुर्धर्मो नियमश्चोघेत, ततो जीवनं निमित्तम् । जीवने निमित्त कर्म विधीयते । तत्र प्रयोगे परिसमाप्तं कर्म । तथा व्यपवर्गस्य । कुतश्चिद्व्यवस्थितस्वरूपा, यया कालो लक्ष्येत । तदेतदेवमापद्यते यदैवेदं भवति. ततश्चानि- त्यत्वानिमित्तमेवैतदिति सिद्धम् । कथं तर्हि नियतनिमित्तत्वान्नित्यमित्युच्यते, यावच्छरी- रभावित्वाभिप्रायमेतदित्यदोषः ॥ ५ ॥ नियमः सन्पुरुषधर्मत्वान्नातिदिश्यत इति च वक्ष्यते । कालः सन्नतिदिश्येत । ननु कालोऽपि द्वैयहकाल्यवत्सद्यःकालतया बाध्येत । नैतदेवम् । यावज्जीवं पौर्णमास्यमा. वास्ययोः सद्यः कुर्यादित्यवधारणप्रसङ्गात् ॥ ६ ॥ कर्तृधर्मपक्षे यदिदं त्वमिमतं यावज्जीवमिति कालशास्त्रमिदं निमित्तं भविष्यतीत्ये- तावत्सूत्रम् । यत्तु भाष्यकारेण व्यपवर्गदर्शनमुक्तं तद्यदि दर्शपूर्णमासाविष्ट्वेत्येतदेवा- भिप्रेतं ततः पुनरुक्तम् । अथान्यत्तदप्यनुदाहृतत्वान्न ज्ञायते । तेनानन्तरालोचनयैवं योजयितव्यम् । त्वत्पक्षे विकृतीनामपवर्गः स्यात् । मत्पक्षे तु तासां व्यपवर्गदर्शनं सिद्धान्त उपपत्स्यते । अथवा निगमनसूत्रमेतदिति व्याख्येयम् । अथवा सूत्रकारेण कर्तृधर्मो नियमोऽयमित्युक्तम् । यावज्जीवशब्दस्य तु का गतिरिति नाभिहितमत आह । एवं सति कालशास्त्रमेव निमित्तं स्यात् । अथवाऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासयोस्तावद्यावज्जी- वग्रहणात्कर्तृधर्मनियमत्वं भवेत्पशुसोमचातुर्मास्येषु तु कथम् । तदुच्यते । तत्रापि वीप्सायुक्तं कालशास्त्रमेव निमित्तं स्यात् ' वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा' इत्यादि । न तावदेतत्काम्यस्योपदिश्यते । स हि यावदिच्छमङ्गत्वेनैव स्थितत्वान्नैवं वक्तुं शक्यते । अथापि नैयमिकस्य सकृत्प्रयोगः स्यात्तत्रापि वीप्साऽनर्थिका भवेत् । न च वसन्ते. यत्तावधारणाप्रमाणमस्ति । तस्माद्यावज्जीव ये वसन्तास्तेष्विति विज्ञायते । सप्तम्यपि च मिन्ने जुहोति' इत्यादिवन्निमित्तार्था भविष्यति । तेनोच्यते सर्वत्रैवंजातीयके कर्तृधर्म- १(म. पा. १ अ०४) इत्यत्रेति शेषः ।

·[अ०२पा०४०२] मीमांसादर्शने ६३१ दर्शनमवक्लृप्तं भवति । तस्मात्कर्तृधर्मों नियमत्रोद्यत इति सिद्धं भवति ॥ ७॥ [२] नामरूपधर्मविशेषपुनरुक्तिनिन्दाशक्तिसमाप्ति- वचनप्रायश्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरेषु कर्मभेदः स्यात् ॥ ८ ॥ पू० इह शाखान्तराण्युदाहरणं काठकं कालापकं पैप्पलादकमित्येव- मादीनि । तत्र संदेहः । किमेकस्यां शाखायां यत्कर्माग्निहोत्रादि श्रूयते, तच्छाखान्तरे पुनः श्रूयमाणं भिधेत तस्मादुत न भिधेत । भियतेति पश्यामः । कुतः । नाममेदात् । एकं काठकं नाम, अन्य- कालापकं नाम । एवं नामभेदानेदः। ननु ग्रन्थनामैतत् । सत्यम् । नियमावधारणात्कालशास्त्रं निमित्तशास्त्रं प्रत्येतव्यम् । एतेनैव पशुचातुर्मास्यादिष्वपि नैयमिकत्वसिद्धिः ॥ ७ ॥ ( इति-यावज्जीवाधिकरणम् ॥ १॥) उक्तभेदकारणषटकव्यतिरिक्तकारणनिराकरणार्थमिदमारभ्यते । तत्रै कानिचित्केन- चित्प्रकारान्तरेणाऽऽशङ्कय प्रतिषिध्यन्ते । तत्तु प्रत्युदाहरणं प्रविविश्चन्तो योजयि. प्यामः । कथं पुनरत्र वेदान्तराणि नोदाहियन्ते । केचिदाहुः । शाखान्तरशब्देन तान्यप्युदाहृतानीति । न त्वेतद्युक्तम् । कुतः । शाखान्तरे यथा कर्म कृत्स्नरूपं प्रतीयते । किंचिद्गुणप्तमाम्नानान्नैवं वेदान्तरेषु तत् ॥ यत्र हि कर्म निराकाङ्क्षमाम्नायते तत्र तद्भेदप्रतिपत्तिक्षमं भवति । यथा सर्वास्व. ध्वर्युशाखासु दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादीनि समस्तद्रव्यदेवतादियुक्तत्वादन्योन्यनिर- पेक्षाणि विधीयन्त इति भेदाशङ्कां सहन्ते न त्वेवं वेदान्तरेऽपि । तत्र हि द्रव्यदेवता- रहितं कर्ममात्र प्रस्तुत्य स्तोत्रशस्त्रयाज्यानुवाक्यादिमात्रं विधीयते । न च तावताऽस्य नैराकाक्ष्यं भवति । दृष्टार्थानामेव द्रव्यदेवतातत्संस्काराणामभावात् । यत्तु तत्र द्रव्यदे- बतायुक्तमाम्नायते तस्याऽऽध्वर्थवे गुणमात्रविधानात्साकाङ्क्षत्वम् । तथा च वक्ष्यति- भूयस्त्वेनोमयश्रुति ' इति । तस्माच्छाखान्तराण्येवोदाहरणम् । तत्र च नामभेदस्ताव. कारणं दृश्यते । तद्यथा-काठकेऽग्निहोत्रे तैत्तिरीयेऽग्निहोत्र इदं पठ्यत इत्यादि । तथा १ न्यतिरिककारणेति-शाबान्तराख्येत्यर्थः । २ स्वाभिप्रायमाह-तत्रैवेत्यादिना . ३ (अ. पा. ३.३ सू१०) ·६३२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते-- [अ०२पा० ४१०२] कर्मणामपीति ब्रूमः । कर्मभिरप्येवमादीनां सामानाधिकरण्यमेकविभ- क्तित्वं चेति । रूपभेदाच्च । एकस्यां शाखायामग्नीपोमीयमेकादशकपा. लमामनन्ति, एकस्यां द्वादशकपालम् । एवं भिन्नरूपं कथमिव न कर्मा. न्तरं भविष्यति । धर्मविशेषाच्च । कारीरीवाक्यान्यधीयानास्तैत्ति. रीया भूमौ भोजनमाचरन्ति, अपरे शाखिनो नाऽऽचरन्ति । तथा, अग्निमधीयानाः केचिदुपाध्यायस्योदकुम्भानाहरन्ति, अपरे न । अध मेषमधीयानाः केचिदश्वस्य घासमाहरन्ति, अपरे न । परेऽन्यं धर्म- माचरन्ति । अश्वघासादेरेकेषामुपकारमाकाङ्क्षत्यश्चमेधादिः, एकेषां नाऽऽकाङ्क्षति । स एवैकः कथं नाऽऽकाक्षेत, कथं वाऽन्यदाकाक्षि. तुमर्हति । अतो गम्यतेऽन्यदिति । पुनरुक्तिप्रसङ्गाच । यदि सर्वशा- खाप्रत्ययमेकं कर्म, एकस्यां शाखायां विहितस्य कर्मणः शाखान्तरे वचनं पुनरुक्तमनर्थकं स्यात् । न तु भेदपक्ष एष दोषोऽस्ति । तस्मा. दपि कर्मभेदः । निन्दावचनाच्च । प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदया- ज्जुह्वति येऽग्निहोत्रं दिवाकीय॑मदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेषाम्, इति केचिच्छाखिनोऽनुदितहोमं निन्दन्ति । अपरे पुन- रुदितहोमं निन्दन्ति । यथाऽतियये प्रटुतायान्नमाहरेयुस्तादृक् तद् यद्यु. दिते जुह्वति, इति सर्वशाखाप्रत्यये विरुद्धं, न तु कर्मभेदे । तस्मादपि - रूपभेद एकादशकपालत्वादि । वैश्वानरद्वादशाष्टत्वादिवदामिक्षावाजिनवञ्च न द्वादशत्वै. कादशत्वयोरितरेतरसंक्रान्तिरुपपद्यत इति गुण एव मेत्ता । कारीर्यग्न्यश्वमेधेष्वपि भूमि मोजनोदकुम्भाश्वघासा गुणा एव सन्त इतिकर्तव्यतास्थानीयत्वेन बाह्यतरत्वात्पूर्वस्माद्रे. देनोपात्ताः । परेऽन्यं धर्ममाचरन्तीति विरोधिगुणान्त प्रदर्शनार्थम् । अश्वघासादे. रिति-पञ्चम्यन्तं मध्ये पठितमुभाभ्यां सह संबध्यते । पूर्वेण तावदश्वघासादेरन्यमु- तरेणाप्यश्वघासादेनिष्पन्नमुपकारमाकाङ्क्षत्यश्वमेधादिरिति । पुनरुक्तत्वेन पुनःश्रुति- भैदिकोक्ता । निन्दायामप्युदितानुदितकालसंयोगभेदाद्गुण एव भेदकः । उदितहोम. वादिनो ह्यनुदितहोम निन्दन्त्यनृतवादित्वेन । 'सूर्यों ज्योतिज्योतिः सूर्यः स्वाहा ' इति झनुदिते सूर्येऽभिधीयमानमनृतं जायते । तस्मादुदितहोमः कर्तव्य इति । इतरे पुन- राहुः, यः पूजा पूज्याय प्रथममेव गृहीत्वोत्तिष्ठते स साधुः । यस्त्वतिक्रान्तं व्याहत्य पूजयति नासौ सम्यक्पूजकः। तस्मादनुदितहोम एव कर्तव्य इति । तत्रैकत्वे विप्रतिषि- १ ते० प्रा० (२-१-२)।

·- [अ०२५.०४०२] मीमांसादर्शने । ६३३ भेद इति । अशक्तंश्च । न शक्नुयुः खल्वपि सर्वशाखाप्रत्ययमुपसंहतुम् । तमनारभ्योऽयों विधीयत इति प्रतिज्ञातं भवेत्। शक्यं तु कर्मभेदे। अतः कर्मभेद इति । समाप्तिवचनाच । असमाप्तेऽपि समाप्तेर्वचनं भवति । केचिदाहुः, अत्रास्माकमभिः परिसमाप्यत इति । अपरेऽन्यपरि- समाप्तिं व्यपदिशन्ति । तदेककर्मत्वे नोपपद्यते । न हि तदेव तत्र परिसमाप्येत, अन्यत्र न । भेदे तु युक्तम् । तस्माद्भेद इति । मायविचविधानाच्च । केचिदनुदितहोमव्यतिक्रमे प्रायश्चित्तमामनन्ति, विदितहोमव्यतिक्रमे, न्यूदे च प्रायश्चित्तम् । न च कमैकत्व उभ- यथा न्युद्धिः संभवति । कर्मभेदे तु यदनुदिते होमकर्म, तदुदिते व्युद- मितरदप्यनुदिते । तस्मादपि भेदः । अन्यार्थदर्शनाच । इदं श्रूयते- यदि पुरा दिदीक्षाणा: स्युर्यदि वैषां गृहपतिहपतेर्वाऽनुसत्रिण इति, त एनमेव बृहत्सामानं ऋतुमुपेयुरुपेतं होषां रयंतरम् । अथ यद्य- दिदीक्षाणा इतीष्टवतामनिष्टपूर्वाणां च द्वादशाहे दर्शनमुपपद्यते यदि कर्म- भेदः । एककर्मत्वे नावकल्पते । कथम् । ताण्डयके श्रूयते एष वाव प्रथमो यज्ञो यनानां यज्ज्योतिष्टोमो य एतेनानिष्वाऽथान्येन यजेत गर्तपत्यमेव तज्जायेत प्र वा मीयते, इति । तत्सर्वत्र स्यात् । तत्रादि- दीक्षाणां द्वादशाहे दर्शनं नोपपद्यते । तस्मादपि कर्मभेदः। अथापरं लिङ्गदर्शनम् । यत्पक्षसंमितां मिनुयात्कनीयांसं यज्ञक्रतुमुपेयात्कनी. यसी प्रज्ञा कनीयसः पशून्कनीयोऽन्नायं पापीयान् स्यात् । अथ यदि द्वधर्मसमवायप्रसङ्गः। नानात्वे तु न कश्चिद्विरोधः । अशक्तिद्वारेणापि गुण एवोपन्यस्तः शाखान्तरीयाणां गुणानामेककर्मण्युपसंहाराशक्तेरपूर्वसंयोगः । समाधिभेदोऽपि गुण एव । निन्दया गतार्थोऽपि सन्प्रायश्चित्तभेदः पुनरुपन्यस्यते । कदाचिदा वैकल्पिकत्वपरिहारं व्यात्तत्त्वम्युपेत्योच्यते । वैकल्पिकेषु झुमयथाऽप्यवैगुण्यं भवति । अत्र च प्रायश्चित्त. विधानादुभयत्रापि वैगुण्यं दृश्यते । न च तत्कर्मैकत्वे घटते । तस्मादपि भेदः । परि- हारसूत्रवशेन पञ्चान्यार्थदर्शनान्युच्यन्ते । यदि पुरा दीक्षितवन्तस्ततो बृहत्सामानम- तिरात्रमुपेयुः । पूर्वदीक्षायां रथंतरस्य प्रयुक्तत्वात् । अथ न दीक्षितवन्तस्ततो रथंतर. सामानमेवोपेयुरिति । द्वादशाहेऽनिष्टप्रथमयज्ञत्वं कर्मभेदे भवति । ताण्डकवचनेन ज्योतिष्टोमान्तरस्य प्राथम्यनियमे सति एतच्छाखागतस्यानियमात् । एकत्वे तु सर्व- शाखास्यज्योतिष्टोमप्राथम्यनियमाददीक्षितानां दर्शनं न स्यात् । तथा यूपैकादशिन्या १ ० स (५-3-८) ·- ६३४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०२पा०४०२] वैदिसंमित्या मिनोतीति पक्षसंमाने प्रतिषिद्ध वेदिसंमानस्य दर्शनं भवति । तत्तु कर्मभेद उपपद्यते । पाक्षिकस्य वेदिसंमानस्य दर्शनमेकक- मत्वे नोपपद्यते । कथम् । एके हि समामनन्ति । रथाक्षमात्राणि यूपान्त- रालानि भवन्ति इति। तत्सर्वत्र स्यात् । तत्र च नो पक्षसंमानं नो बेदि- संमानं स्यात् । वेदिसंमानदर्शनं नोपपद्यते । तस्मादपि कर्मभेदः। अपरं घ लिङ्गदर्शनम् । केषांचिज्ज्योतिष्टोमे श्रूयते । दे संस्तुतानां विराजमावि- रिच्यते इति। परेषां तिस्रः संस्तुतानां विराजमतिरिच्यन्ते इति । एक- कर्मत्वे विरोधः । नानाकर्मत्वे कस्मिश्विज्योतिष्टोमे दे, कस्मिाश्चि. त्तिस्रः । तस्मात्कर्मभेद इति : अपि च सारस्वते श्रूयते । ये पुरोडा. शिनस्त उपवसन्ति । ये सांनायिनस्ते: वत्सान्वारयन्ति । सानापिन इष्टप्रथमयज्ञाः । पुरोडाशिनो विपरीताः । उभयेषां सारस्वते दर्शनम- वकल्पते कर्मभेदे । एककर्मत्वे सर्वेषां ज्योतिष्टोमपूर्वस्वं स्यात् । तत्र दर्शनं नोपपद्यते । अपि च श्रूयते । उपहन्योऽनिरुक्तोऽमिष्टोमो यज्ञः, रयंतरसामाऽश्वः श्यावो दक्षिणा । परेषां श्रूयते । उपहन्योऽनि- रुक्त उक्थ्यो यज्ञो बृहत्सामाऽश्वः श्वेतो रुक्मललाटो दक्षिणा इति । कर्मकत्वे रथंतरवचनं बृहदचनं चानर्थकम् । शाखाद्वयपत्यय. त्वात् । वृहत्सामा रथंतरसामा वा स्यात् । स चायं प्रकृतित एवंलक्ष. पक्षवेदिसंमानयोरर्थीयोरेकं निन्दित्वेतरपरिग्रहो वचनान्तरप्राप्त्यसत्त्वं द्योतयति । वचनान्तरे हि किमेकस्य निन्दया, वेतरस्य स्फुटविधाने सति स्तुत्या । तस्मानूनं शाखान्तरीयो रथाक्षमात्रान्तरालविधिरेषां नास्ति । ततश्च कर्मभेद इति । द्वे स्तोत्रीये विराज दशकमातिरिच्यते इति तिस्रोऽतिरिच्यन्त इति च ज्योतिष्टोमातिरात्रकत्वे सति उपपन्नम् । भेदे तु यथाविधि भवतीत्यविरोधः । पुरोडाशिसांनाय्यिदर्शन दीक्षिता- दीक्षितसंदर्शनेनैव गतं परिहारप्रकारान्तरत्वादुदाहृतम् । किं च । पृष्ठद्वयविकल्पः स्याच्छाखान्तरविधानतः । स च प्रकृतितः प्राप्तः कर्मकत्वे वृथा मवेत् ॥ १ तै० सं० (७-४-१०)। अर्थप्राप्तयोरिति-'अर्धमन्तर्वेदि मिनोति 'बहिर्वेदि' इतिवचनेन वेद्यो विहितस्य युपमानस्य देशातिदेशपरम्परया यूपैकादशिनी प्राप्तस्य वेदिदेशाति. क्रमायोगेन वेदिसंमानस्य। एवं वेद्याधारस्य श्येनादिपक्ष्याकारस्थलावयवभूतपक्षद्वयसंमानस्य चार्थ. प्राप्तयोरित्यर्थः ।

·[अ०२पा०११०२] पीपांसादर्शने । ६३५ णकः प्राप्तः । नानाकर्मत्वे त्वन्यो बृहत्सामाऽन्यो रयंतरसामेति युक्तं भवति । तस्माच्छाखान्तरे कर्मभेदो भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ एकं वा संयोगरूपचोदनाख्याविशेषात् ॥ ९ ॥ सि. न चैतदस्ति, यदुक्तं शाखान्तरेषु कर्मभेद इति । सर्वशाखापत्ययं सर्वनामणप्रत्ययं चैकं कर्म । अर्थसंयोगस्याविशेषात् । तदेव प्रयोजन- मुविश्य तदेव विधीयमानं प्रत्यभिजानीमः । रूपमप्यस्य तदेव द्रव्य. देवतम् । पुरुषप्रयत्नश्च तारश एव चोद्यते । नामधेयं चाविशिष्टम् । उपहन्यभेदे तु नियमार्थायां पुनः श्रुतावर्थवता । तस्मादपि कर्मभेदः ॥ ८ ॥ सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात्संज्ञारूपगुणादिभिः । एककर्मत्वविज्ञानं न शाखास्वपगच्छति ।। सर्वब्राह्मणप्रत्ययमिति–एकस्यामपि शाखायां ब्राह्मणानेकत्वेऽपि तदेकं कर्मे. त्यभिप्रायः । तद्यथोद्गातॄणां पञ्चविंशषड्विंशब्राह्मणयोोतिष्टोमद्वादशाहो । संयोग इति-प्राधान्यात्फलसंयोगग्रहणम् । रूपमिति-प्रत्यासत्तेव्यदेवतम् । चोदनेति-सर्व- धात्वर्थभावनाविषयो विधिः । ज्योतिष्टोमादि नामधेयं च सर्वशाखास्वविशिष्टं दृश्यते । तस्मादियतः प्रत्यभिज्ञानकारणकलापादभेदसिद्धिः । न चान्यः कश्चिद्भेदहेतुरस्ति । प्रकरणान्तरवच्छाखान्तरेषु परस्परासंनिधानमिति चेन्न । तेनैवेतराग्रहणात् । येन हि प्रदेशान्तरे किंचित्कर्म गृहीतं भवति स एव तत्सदृशमन्यत्रोपलभमानः शक्नोति ततोऽन्यदेतदित्यध्यवसातुम् । एकशाखाविषये च सर्वशाखाध्ययनादेवं भवति । शाखान्तरे पुनरन्यशाखागतज्योतिष्टोमाद्यनवबोधादपूर्ववदुच्यमानेषु न मेदबुद्धिर्जायते । यस्तहि द्वे शाखे पठति तस्य प्रकरणान्तरन्यायेन भवितव्यमेकशाखागतेषु च ब्राह्मणा- न्तरेषु । नैष दोषः । शाखान्तराध्ययनं तावदेकस्य पुंसो नैवेष्यते । किं कारणम् । स्वाध्यायग्रहणेनैका शाखा हि परिगृह्यते । एकार्थानां विकल्पश्च कमैकत्वे भविष्यति । प्रयवाऽऽकृतिः प्रतिव्यक्ति समवैति तथैव स्वाध्यायत्वमेकैकस्यां शाखायाम्। अतश्च 'स्वाध्यायोऽध्येतन्य' इति कर्मावबोधनं प्रत्युपादीयमानत्वाद्विवक्षितकसंख्यैका शाखाs- ध्येतन्या । नन्वेवं वेदान्तरस्याप्यध्ययनं न प्रसज्यते । न । वचनान्तरेण प्रतिप्रसवात् 'अनया त्रय्या विद्यया' इति । तथा 'वेदानधीत्य वेदो वा' इति मानवम् । साकास- स्वाच वेदान्तराणामतुल्यकार्यत्वकारितः समुच्चयोऽवगम्यते । शालान्तरेषु त्वन्योन्य- निरपेलस्वतंत्रज्योतिष्टोमादिरूपप्रतीतेस्तुल्यार्थत्वनिमित्तो विकल्पः । साकासवादेव ·सतन्त्रवासिकवापरभाष्पसमेते- (०२११०११०२) तेन तदेष फर्म सर्वशाखादिग्विति प्रत्ययः ॥९॥ न नाना स्यादचोदनाभिधानत्वात् ॥ १० ॥ यदुक्तं नामभेद इति । परिहन सद्ग्रन्थनामत इति । अथ यदुक्तं, कर्मणोऽपि नामसामानाधिकरण्यदर्शनादिति । नैष दोषः । ग्रन्थसंयो- गात्कर्म काठकादि, न कर्मसंयोगादग्रन्थः काठकः । कयं गम्यते । यत्कर्म काठकादिसंयुक्तं तत्काठकादिशब्देनोच्यते । किमतोऽपि यद- न्थसंयोगात्काठकं कालापकं कर्मोच्यते । एकत्वेऽपि काठकग्रन्थसंयो- गात्काठकं कालापकग्रन्थसंयोगात्तु कालापकं भविष्यति ॥ १० ॥ सर्वेषां चैककम्यं स्यात् ॥ ११ ॥ यदि शब्दभेदाढ़ेदो भवेत्, शब्दैक्यातर्हि कमेक्यं भवेत् । तत्र काठकशब्दाभिधानादैक्यं भवेत् । अमिहोत्रस्य दर्शपूर्णमासयोज्योति- चैकशाखागतब्राह्मणान्तरसमुच्चयाश्रयणम् । नन्वेककर्मत्वाद्विकल्पो विकल्पाचककर्मत्व. मितीतरेतराश्रयत्वं भवेत् ! न । प्रत्यभिज्ञानमात्रेणकत्वे विज्ञाते संख्यावशेन विकल्प. सिद्धेः । अतश्च यो नामातिमेधावित्वादेकवेदगतानि शाखान्तराण्यप्यधीते स समृद्धः सन् व्रीहियवैरपि मित्रैर्यजेत् । तस्मादेकं कर्मेति ॥९॥ यद्यपि तावत्काठकादिकं नामधेयं स्यात्तथाऽप्युत्पत्तिसंयोगाभावानेव मिन्यात् । इदं तु नैव कर्मनामधेयम् । अन्यायो ह्यनेकार्थत्वमित्यनेन न्यायेन अन्यनामत्वे मति कर्माण लक्षणयैव प्रयोगोपपत्तेः । कथं पुनरवगम्यते प्रन्यनामैतत्कर्मण्युफ्चर्यते न पुनर्विपर्यय इति । तदुच्यते । शाखया टेकया योगाद्बहुकर्मावबोधनम् । युज्यते कर्मनानात्वान्नैकशाखोपलक्षणम् ॥ काठकादिशब्दो हि परस्परासंबद्धेषु बहुषु कर्मसु प्रयुज्यते । स यदि कर्मनाम स्यात्कर्मान्तरे न प्रयुज्येत । न हि तत्र लक्षणोपपद्यते। संबन्धाभावात् । सर्वाभिधानं तु व्यक्तिवदुरुपपादम् । तस्माच्छाखयैव कर्माणि लक्ष्यन्ते न कर्मभिः शाखाः । ततश्च संज्ञया कामं शाखा एव भियन्तां न कर्माणि । संवन्धामावात् । तस्मात्तान्येवाग्निहोत्रा- दीनि संवन्धिमेदादन्यथाऽन्यथा च व्यपदिश्यन्ते ॥ १० ॥ प्रायेण हेतुविपर्यये कार्यविपर्ययो दृश्यत इति काठकादिसंजैकत्वादेकशासाधीमकिन होत्रादेरेकत्वप्रसङ्गः । साध्यव्यभिचारित्वादियमापत्तिसमा नाम नातिः पूर्वपतोर, ·[...] मीमांसादर्षने । होमस्य च परछन्दत्वात् । न चैतदेवम् । तस्मादण्यमेवः ॥ ११ ॥ कृतकं चाभिधानम् ॥ १२ ॥ इदानींतमं घेतदभिधानं भरे ।। अस्य न पूर्णमासीत् । यतः प्रभृति कठस्य मष्टं पचनं मा प्रभृति सम् । पूर्व नाऽऽसीद इदानी घेद इति विरुद्धम् ॥ १२ ॥ एकत्वेऽपि परम् ॥ १३॥ एककर्मत्वेऽपि रूपमेदो भवति वचनात् । न च वाचनिके स्पोदे- सत्यामपि भेदबुदी कर्मणो भेदोऽध्यवसीयेत ॥ १३ ॥ विद्यायां धर्मशास्त्रम् ॥ १४ ॥ रथ यो धर्मविशेष उक्तो विद्याग्रहणार्थः स न कर्मण उपकार कः । कथं गम्यते । श्रुत्यादीनामभावाद्विद्यासंयोगाच न कर्मप्रयुक्त इति ॥ १४ ॥ आग्रेयवत्पुनर्वचनम् ॥ १५॥ अथ यदुक्तं-यथाऽमावास्यायामाप्रेयस्य पुनरुक्तदोषान्मध्ययः पक्षो सिद्धत्वोपाल मप्रदर्शनार्थमेवामिहिता । सर्वत्र च दुष्टे पूर्वपक्षे आतीनामुत्तरत्वं केला. चिदिष्टम् ॥ ११॥ कृत्रिम काठकायुक्तमाख्याप्रवचनादिति । न वाऽनादीनि मिद्यन्ते कर्माण्यादिमता सता ॥ यद्यपि काठकादे तेनित्यत्वान्नित्येषाऽऽख्या तथाऽपि प्रवचनानिमित्तेयं स्मर्यते न च कर्माणि प्रोच्यन्ते । शब्दविषयत्वात्प्रवचनस्य । तस्मादपि न संज्ञया कर्ममेद इति ॥ १२ ॥ न च कपालसंख्यामेदानेदः । तत्संबन्धिद्वारभेदानम्युपगमात् । तस्मादेकस्मिन्नेव कर्मणि साधनविकल्पो भविष्यति । ननु चोत्पत्तिवाक्यशिष्टत्वाद्विकल्पो नास्तीत्युकम् । दोषः । उभयोरुत्पतिवाक्यशिष्टत्वाविशेषेण तुल्यक्लत्वात् । कथं पुनरनेकवाक्यो. स्पादितस्यैकत्वं विज्ञायत इति । तस्योत्तरसूत्रे परिहारं वक्ष्यामः ॥ १३ ॥ १ १ विद्यासयोगाच्चति-तपोविशेषविविधतष श्रुतिचोदितः । वेदः स्नोऽधिगन्तभ्यः परहस्यो द्विजन्मना ॥ इत्यापिनेति शेषः । असदुत्तरत्वं जातिरित्यभिधीयते । ३ 'विद्यायां धर्म- शास्त्रम् ' इति सूत्र भाष्यकारैः सुरमई व्याख्यातमित्युपेक्षितं वार्तिककामः।

·। . ६३८ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०२पा०४०२] निरस्त एवमयमपि तस्मादेव दोषात्कर्मकत्वपक्षी निरसितव्य इति । एतत्परिहर्तव्यमित्याभाषान्तं सूत्रम् ॥ १५ ॥ अद्विवचनं वा श्रुतिसंयोगाविशेषात् ॥ १६ ॥ नेव खल्वेतद्विवचनम् । स एवायमर्थः पुनः श्रावितोऽग्निहोत्रादि- हुकृत्यो बहुभिस्तु पुरुषैः । न चैकोऽयों बहुभिरुच्यमानः पुनरुक्तो भवति । यदि भवेद, एकस्मिन्नेव वेदे बहुभिरुच्यमाने भवेत् । अनुमाषणसूत्रमेतत् । अथवा पुनरुक्तत्वपरिहारार्थमेवैतत् । पुनःश्रुतेरर्थवाद. गुणार्थत्वेनान्यार्थत्वात् ॥ १५ ॥ द्वितीयन्याख्याने परिहारान्तरनिवृत्त्यर्थो वाशब्दः । तत्रान्यार्था पुनःश्रुतिर्भवति यत्र तावन्मात्रमेव श्रूयते । यत्र चैकवाक्यगतं विधेयान्तरं विद्यते । न विह तदेकमपि । समस्तेतिकर्तव्यतोपेतप्रधानपुनःश्रुतिश्रवणात् । एतमेव श्रुतिसंयोगाविशेषं मन्यते । न वैषा पुनःश्रुतिः । कुतः। एकशाखानिबद्धानां ज्ञायते हि पुनः श्रुतिः । कठादिचरणानां तु प्रतिशाखं सकृच्छ्रतिः ।। पूर्वोक्तन शाखाध्ययनविकरुपेन येन काठकमग्निहोत्रं श्रुतं नासौ कदाचितैत्तिरीयकं शणोति । शृण्वानपि वा स्वशाखयैव प्रतिपन्नत्वात्तैत्तिरीयकप्रतिपत्त्यर्थमेवैतदिति कल्प. यित्वा न पुनःश्रुतिं मन्यते । एवमितरोऽपीतरदिति सर्व एवैकश्रुतिसंयोगाविशेषाद- मिहोत्रादि प्रतिपद्यन्ते । न च तत्र पौर्वापर्यमस्ति येन ज्ञायेतानया शाखया प्रथम विहिते शाखान्तरीये पुनःश्रुतिर्भूत्वा मेत्स्यतीति । आह च । शाखानां युगपवृत्तेर्न पुनः श्रुतिकल्पना । न हि तत्रैकशाखावत्क्रमेणाध्ययनं स्थितम् ॥ तस्माययकशाखाकर्म देशान्तरपुरुषान्तरादिषु पुनः श्रूयमाणमपि प्रतिपाद्यमेदान पुनरुक्तं भवत्येवं शाखान्तरेष्विति । ननु चैकयाऽपि शाखया समस्तपुरुषप्रतिपादने सति, अनर्थकमेव शाखान्तरम् । नानर्थकम् । न हि कश्चिद्धे शाखे अधीते । न च पुरुषान्तरगतं तत्प्रतिपादनेनार्थवद. न्यान्प्रत्यनर्यकं भवति । यस्तु तेऽपि किल शाखिनस्तामेवाधीत्य प्रतिपत्स्यन्त इत्यमि- प्रायः स नित्यत्वाद्वेदस्य तदध्ययनाध्यापनसंबन्धानादित्वादनुपपन्नः । किं च । संप्रदायागतां मुक्त्वा स्वां समाख्यानिवन्धिनीम् । शाखा शाखान्तरं युक्तं नाध्येतुं सहशे श्रम ॥ १ एकशाखायां कर्मेति पाठान्तरम् ।

·[अ०२पा०४०२] मीमांसादर्शने। ६३५ तस्मान बहुकर्मसमवायोऽयम् । एकमेवेदं कर्मेति ॥ १६ ॥ वाक्यासमवायात् ॥ १७ ॥ अर्थासंनिधेश्च ॥ १८॥ अर्थासंनिधेश्च शाखाशब्द उपपन्नो भविष्यति । शाखा इव हीमा: शाखाः । तद्यथा वृक्षस्य शाखाः, एवमिहापि वृक्षस्थानीयस्य वेदस्य शाखाः । किं शाखासारूप्यः । यथा नानावस्थानम् । न चैकैकस्या कृत्स्नं पुष्पं फलं संनिहितम् । एवमिहापि, नैकैकस्यां कृत्स्नं गुणकाण्ड संनिहितमित्यर्थासंनिधेः शाखाशब्दोपपत्तिः । तस्मादप्येकं कर्मति ॥१८॥ न चैकं प्रति शिष्यते ॥ १९ ॥ न च यत्काठफेऽग्निहोत्रं तत्काठकमेवैकं पुरुषं प्रति विधीयते । तैत्तिरीयस्यापि तद्विहितमेव । पुरुषविशेषवचनाभावात् । यचामिहो- त्रस्य किंचिदङ्ग विधीयते, सर्वावस्थस्य तदमिहोत्रस्य । यच काठक- तस्मात्परकीयशाखाध्ययनेऽप्यस्त्येव पुरुषाणां श्रम इति यथावस्थितशाखाध्ययन, मेव । न च वेदः पुनरुक्तादिदोषद्वारं पर्यनुयोगमर्हति । अत्रान्तरे भाष्यकारस्य सूत्र भ्रष्टम् ' वाक्यासमवायात्' इति । तदेवं व्याख्येयम् । नैकस्मिन्पुरुषे शाखान्तरवाक्यं समवैति ॥ १६ ॥ १७ ॥ एकस्य वेदवृक्षस्य किंचित्कर्मफलाश्रयात् । एवं शाखाः प्रसिध्यन्ति बहुशाखैकवृक्षवत् ।। यदि प्रतिशाख कर्मभेदः स्यात्तत एकमूलामावादादित एवाऽऽरम्य भिद्यमानत्वा. समस्तकर्माख्यपुष्पफलान्तरत्वावृक्षान्तरवद्वेदान्तराण्येवोच्चरन् । न शाखान्तराणि एककर्ममूलविधिस्कन्धरूपत्वे सतीतिकर्तव्यतायाः क्वचित्किचिदधिकमित्यालोच्य सारू. प्यादुपपन्नः शाखान्तरभेदव्यपदेशः । अथवा पौनरुक्त्यपरिहारार्थमेव सूत्रम् । तत्र नाम पुनरुक्तता भवति यत्र पूर्वोक्तोऽर्थस्तस्यैव पुंसः संनिहितो भवति । न विह शाखान्तरगतस्य संनिधानमित्यपुनरुक्तता ॥ १८ ॥ अभ्युपेत्यवादोऽयम् । सत्यपि कर्मभेदे ये तावद्वाक्यसंयुक्ताः शेषास्तेऽग्निहोत्रादि- मात्रोद्देशेन विधीयमानाः सर्वार्थत्वेन ज्ञायन्त इत्यवश्योपादातव्या इति नैव शाखामा' अपरितोषव्यवस्था लम्यते । न च सूत्रकाराणामपि कश्चित्स्वशाखोपसंहारमात्रेणाव' ·- १० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ०२पा.१०.२] स्यामिहोत्रस्य नस तैत्तिरीयकस्येति । विशेषवचनामावाद । तसारस- वाखाभिरेकं समा कोच्यत इति ॥ १९ ॥ समाप्तिवच संप्रेक्षा ॥ २० ॥ अनास्माकमामिः परिसमाप्यत इत्युत्मक्षितारो भवन्ति । अन्वारोहेषु मैत्रायणीयानापामिः परिसमाप्यते, अस्माकं तेषु न परिसमाप्यत इति । यद्यन्यदेव मैत्रायणीयानामन्यच्च तेषा, कथं ते युरेश्वस्माकं न परि- समाप्यत इति । एकत्वमुपपन, तेषामपि हि ते सन्ति ॥ २० ॥ पकत्वेऽपि पराणि निन्दाशक्तिसमातिवचनानि ॥ २१ ॥ न हि निन्दा निन्धं निन्दितुं प्रयुज्यते । किं तर्हि. निन्दितादित. रत्मशसितम् । तब न निन्दितस्य प्रतिषेधो गम्यते, कि विसरस्थ विषिः । तत्रैकस्मिमनिहोत्रे द्वौ कालो विहिती विकल्प्येते । अतो न कविद्विरोधः। तया, असमर्थानामेकस्मिमापि वेदे विहितकुस्तमजातमुपसंहर्तुमः स्थितो येन प्रतिशाख कर्मव्यवस्था समयेत । प्रधानान्यपि प्राधान्येन यजमाननियम प्रति, मप्रभवन्तीभिः समाख्याभिरर्थिमात्रमुरिश्य विधीयमानानि सर्वशाखागतन्येको पुरुषमुपतिष्ठन्ते. । तत्रैकफलत्वादसमुच्चये येन केनचिम्साध्यमाने फलेऽन्येषां वैयर्य, प्रसनः । अथ तेषां विकल्पेनार्यवत्वं, तद्वरं शाखान्तराणामेव व्यवस्थितप्रतिपयमान- नामनाकुलतरं परिकल्पितमित्यपुनरुक्तता ॥ १९ ॥ असमाधिवदिति वा छेदः । कर्ममेदपक्षे हि यावदेव येषां समानानं तावदेव तेषां समा. प्यत इति न ब्युरत्रास्माकं न समाप्यत इति । अन्वारोहो. नाम स्थलारोहणमन्त्राः । तेषु मैत्रायणीयानां समाप्यते नास्माकमित्यभिधानाध्येतृणामपि कर्मकत्वं प्रसिदमि- स्यवसीयते ॥२०॥ अन्योन्यनिन्दयेतरेतरविधाने तुल्यायोरुदितानुदितत्वयोः कर्मनि विकल्पों मरि. ध्यति । स्वस्पक्षेऽपि चासौ कर्मणोः फलं प्रस्यविशिष्टः । तथा शक्स्यशक्ती सर्वपक- .. १ समयत इति एतावता अन्धेन चैकममिहोत्रादिकर्म प्रत्यङ्ग म शिष्यत इत्येव सूत्रन्या. मावा यामिहोत्रस्य किंचिदिति भाष्यं व्याख्यातं ज्ञेयम् । २ प्रधानान्यपीत्यादिवार्तिकंतु न पादिपुरुष प्रत्येवामिहोत्रादिकर्म शिष्यत इत्येवं सूत्रन्याख्यानार्थे न च यत्काठक इलायमाप्यन्या माना शेयम् । ३ व्यवस्थितेति-व्यवस्थितैः कठादिचरणरित्यर्थः ।

·०९मा०४०२]
मीमांसादर्शने।
६४१
पक्किा । समानां तु सर्वशाखाभ्योऽप्यागमितमषिकं विषिमुपसंहर्तु
शक्तिरस्तीति तेनैककर्मत्वेऽपि न विरुद्धमिति । तथैकस्मिमापि कर्मणि
किंचिदस्तु समाप्तमिति कृत्वा समातिशब्दः प्रयुज्यते । यथाऽऽध्वर्यवे
समासे ज्योतिष्टोमस्य, समासो ज्योतिष्टोम इति भवति ॥ २१ ॥
प्रायश्चित्तं निमित्तेन ॥ २२ ॥
यदुक्तम्-उदितहोमस्यापि प्रायश्चित्तानानाव्यृद्धता गम्यते, अनु-
दितहोमस्यापि । तदेकत्वे विरुध्यते । अविरुद्धं नानात्व इति । तत्प-
रिहर्तव्यम् । आभाषान्तं सूत्रम् ॥ २२ ॥
प्रक्रमाद्वा नियोगेन ॥ २३ ॥
पाशब्दः पतं व्यावर्तयति। नैष दोषः । उदिते होष्यामीति प्रक्रान्तेऽ.
पाणामव्यवस्थिते । सर्वशाखास्वधिकविधावेकशाखायां च स्तोकान्तरत्वादविशिष्टे ।
केचिच्चात्र लाघवार्थिन एवं वर्णयन्ति । य एव किल वाक्यसंयुक्ताः शाखान्तर.
विधयस्त एव संकीर्यन्ते । ये तु प्राकरणिकास्तेषां व्यवस्थैवेति । कुतः ।
एककर्मगताः पुंसां विकल्पन्ते विधायकाः ।
तत्समीपसमाम्नातं ग्राह्यं प्रकरणस्य च ॥
शाखान्तरेषु विकल्पमानेषु यथैव प्रधान विधीयतेऽधिनस्तदीयः कथंभावस्तामेव
ज्यामोति न शाखान्तराणि । अतश्चान्यगता गुणाः कथंभावेन नापेक्षिताः प्रयोगवचने
मानुपसंहृता नाङ्गं भवन्तीति नानुष्ठेयाः । ततश्च वाक्यसंयुक्तानामरूपत्वाद्विधीयमाना-
मामस्त्युपसंहरणशक्तिरिति । न त्वेतयुक्तमिव । तथा हि ।
शाखाम्तरगतस्यापि यदङ्गं कर्मणः स्थितम् ।
तस्यान्यत्रापि तादर्थ्य प्राप्तं केन निवार्यते ॥
प्रतिवेदमपि च प्रकरणं पुरुषस्य धर्मानुपदिशति । न च तद्वेदान्तरस्थं प्रत्यप्रमाणम् ,
तथा शाखान्तरेऽपि द्रष्टव्यम् । कर्मधर्माश्चैते विज्ञायन्ते । तच्च कर्म शाखान्तरेष्वपि
तदेवस्यात्वाविशेषः । यद्यपि प्रकरणरूपमन्यत्तथाऽपि शाखान्तरस्थेनाने तेऽपि धर्मा
गृहीता इत्ववधारणान्न स्वप्रकरणगृहीतेभ्यो विशिष्यन्ते सर्वास्वपि च शाखास्वधिक-
विधयो न कथंचिच्छाखया परिमिता भवन्तीत्यल्प एवाऽऽयास इति नाशक्तिः ।
समाविश्वाधीतापेक्षयोपपन्नत्वान भेदं करूपयति ॥ २१ ॥
अनुभाषणसूत्र सामान्यपरिहारसूत्र वा ॥ २२ ॥

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- म००१RAJ न्यथा क्रियमाणे भवति दोषः। तत्र प्रायश्चित्तस्य विषयो.भविष्यतीति कमैकत्वेऽपि न दोषः ॥ २३ ॥ समाप्तिः पूर्ववत्त्वायथाज्ञाते प्रतीयेत ॥ २४ ॥ पूर्ववति समातिवचनं भवति । यत्मारब्धं तत्परिसमाप्यते । तत्रा- स्माकं परिसमाप्तोऽनिरिति योऽस्माभिर्जायते, परिसमाप्यते । प्रारब्ध- श्वेत्यभिप्रायः ॥ २४ ॥ लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान्न हि तत्र कर्मचोदना तस्मा- द्वादशाहस्याऽऽहारव्यपदेशः स्यात् ॥ २५॥.... यदुक्तं-यदि पुरा दिदीक्षाणा इति द्वादशाहे, इष्टप्रथमयज्ञानामनि. टप्रथमयज्ञानां च दर्शनं कर्मभेदे, उपपद्यते न सर्वशाखाप्रत्ययैककर्म- णीति । नैप दोषः । यदि दिदीक्षाणा द्वादशाहेन, अदिदीक्षाणा द्वाद- शाहेनेत्येवं तत् । न हि सामवेदे ज्योतिष्टोमस्य विधानम् । किम- तोऽपि । यत्र विहितस्तत्रानूयते । तेन कर्मभेदेऽपि सर्वज्योतिष्टोमा नामेष धर्मः प्राथम्यं नाम । अतो नानाकर्मपक्षेऽप्यवश्यं द्वादशाहस्याऽऽ. हारव्यपदेशः कल्पनीयः । तस्माददोषः ॥ २५ ॥ वैकल्पिकानामादित एवाङ्गीकरणादाश्रितक्रमातिक्रमे प्रायश्चित्तविधिरुपपत्स्य. ते ॥ २३ ॥ एकत्वेऽपि समातिर्लिङ्गत्वेनोक्ता । ' समाप्तिवञ्च संप्रेक्षा' इति समाप्तिवचनं नाना. त्वेऽपि । तत्र न्यायानुसारित्वादेकत्वस्यैव साधिका । तद्वचनस्येयमुपपत्तिः पूर्ववृत्त्वा- दिति, आरम्भापेक्षत्वात् । अथवा शब्दप्रयोगस्य प्रसिद्धिपूर्वकत्वाद्याशी वयं समाधि पश्यामस्तादृश्यामयं प्रयुक्त इति निश्चिनुमः । स च वस्तुन्यसमातेऽपि तच्छाखा- विज्ञेयपदार्थसमाप्तौ प्रयुक्त इति दृश्यते । तस्मादविरोधः ॥ २४ ॥ अदीक्षितदर्शनं द्वादशाहे तवाप्यनुपपन्नम् । ताण्डके सर्वशाखागतज्योतिष्टोमानु. वादेन प्राथम्यविधानात् । न हि तत्रापरस्यापि ज्योतिष्टोमस्योत्पत्तिरस्ति यस्य नियमः स्यात् । अत.आध्वर्यगणामेव नियमे, उभयपक्षे समे च दोषे सति उमाभ्यामेषोऽयों वर्णनीयः, यदि द्वादशाहेन पुरा दिदीक्षाणा अदिदीक्षाणा वेति । तस्मादविशिष्ट तत् ॥ २५ ॥ . १ आहारव्यपदेश इति-प्रयोगभेद इत्यर्थः । स च द्वादशाहस्य काम्यप्रथमप्रयोगसन्यास- स्वाभ्यामिति यावत् ।

·म.पा.२] मीमांसादर्शने । बव्ये चाचोदितत्वाद्विधीनामव्यवस्था स्यान्निर्देशाव्यवति- ष्ठेत तस्मान्नित्यानुवादः स्यात् ॥ २६ ॥ द्रव्ये चानावचोदितत्वादेकादशिन्याः संमानपरिमाणं प्रति नैषा व्यवस्था स्यात् । नैवानावेकादशिनी चोद्यते । कुतः पक्षसंमानं वेदि. संमान वा स्यात् । द्वयमप्येतत्परार्थ कीर्त्यते, पश्वेकादशिनीविधाना- थम् । यदि पक्षसंमिता स्याद'. दोषः स्यात् । वैदिसंमाने न दोषो भवेत् । क एतत्संकटमध्यवसातुमर्हति । एकस्मिन्यूप एकादश पशवो नियो. क्तव्या इति । वाचस्तोमादिषु तु यूपैकादशिन्यामस्य नित्यानुवादत्वा- द्रयाक्षमात्राण्येव यूपान्तरालानि भविष्यन्ति । नित्यानुवादत्वा- चासत्यपि पक्षसंमाने वेदिसंमाने वैकादशिनीविधानार्थं वचनमुपपद्यत एवेति न दोषः ॥ २६ ॥ विहितप्रतिषेधात्पक्षेऽतिरेकः : स्यात् ॥ २७ ॥ अतिराने गृह्णाति षोडशिनम्, इति विहितः षोडशी नाति- राने गृह्णाति पोडशिनम्, इति प्रतिषिद्धः । तेन पक्षे द्वयोः स्तोत्रीययोरतिरेकः, पक्षे तिमृणाम् । तस्माददोषः । कथं पुनरयं अथ यदुक्कमेकादशिन्यां पक्षवेदिसंमानदर्शनं न स्यादिति । तत्र ब्रूमः । अन्यथाऽपि तु नैवास्ति पक्षवेद्यादिमानता । एकादशिन्यभावेन स्तूयते त्वेकयूपता ।। एकयूप एकादश पशव इत्यस्य विधेः शेषोऽयं यत्पक्षसंमितामित्यादि । एकाद. शिन्यां हि सत्यामन्यतरसमानाश्रयणात्लेशो भवेत् । तस्मादेकयूप एव वरमिति "पक्षसंमानं तावदत्यन्ताप्राप्तमेवेति नित्यानुवादः । वेदिसंमानोपदेशोऽपि प्रशंसारूपेगै- - कयूपप्रशस्ततरत्वज्ञापनार्थः । रथाक्षमात्रान्तरालता च यत्रैकादशिनी विहिता तत्र भवि- व्यतीत्यविरोधः । इह तु वेदिसंमानस्य प्रशंसया विधेयत्वप्रतीतेरशक्यमन्यस्तुत्यर्थत्वं कल्पयितुम् । अतः पक्षसंमानस्याप्राप्तस्यैव वेदिसंमानस्तुत्यों नित्यानुवाद इति सम- थयितव्यम् । प्राकरणिकत्वाचास्यैवानो बलीयस्त्वमित्यनारम्याधीतो रथाक्षमात्रान्तरा. लविधिस्तद्विनिर्मुक्ता विकृतीर्गमिष्यति । सूत्रमप्येवं नेयम् । यदि हि द्रव्ये बेदिसंमानं न चोधेत ततोऽर्थानां-पक्षसंमानादिविधीनामव्यवस्था स्यात् । साप स्थान्तरालत्वेन बाध्येत, न त्वेवमस्तीत्यविरोधः ॥ २६ ॥ ----- ॥ १चयन इत्यर्थः । २ विधेयानामित्यर्थः ।

·६४४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०२पा०४०१] द्वयोस्तिसृणां वाऽतिरेकः । त्रिद्वंहिष्पवमानं, तत्तावनवकम् । पाद शान्याज्यानि, तानि तावच्चत्वारि, तेन सा षष्टिः । पञ्चदशो माध्यं. दिनः पवमानः । तया पञ्चदशसंख्यया सह पूर्वया च नवसंख्यया चतुरशीतिः । सप्तदशानि पृष्ठानि चत्वारि, सप्तदश आर्भवः पवमानः, पञ्चसप्तदशकानि तानीति पञ्चाशीतिः । पूर्वया चतुरशीत्या सौकोन- सप्ततिशतम् । एकविंशं यज्ञायनियं, तयैकविंशत्या सह, तस्य नवति- शतं स्तोत्रीया इति ब्राह्मणवादः । अमिष्टोममात्रमभिप्रेत्योच्यते, सा विराट् संपूर्णा । विराडिति दशकाख्या । त्रय एकविंशका उक्थ्यप- र्यायाः, सा त्रिषष्टिः । एकविंशः षोडशी । तयेकविंशत्या सह चतुर. शीतिः । पञ्चदशका रात्रिपर्यायात्रयः । तत्रैकैकपर्यायश्चतुःस्तोत्रः । तदशीतिशतं संपूर्णा विराट् । त्रिवृदयंतरं पञ्चसाम, तमवकम् । तत- चतुरशीतेरेकं नवकमागच्छति । तथा तिस्रः संस्तुतानां विराजमति- रिच्यन्ते । यदा षोडशी न गृह्यते तदा, एकविंशत्या विनाद्वे संस्तुतानां विराजमतिरिच्यते । एवमेककर्मत्वेऽपि लिङ्गमुपपद्यते ॥ २७ ।। सारस्वते विप्रतिषेधायदेति स्यात् ॥ २८ ॥ यदुक्तं, पुरोडाशिनां सांनाय्यिनां च सारस्वते दर्शनं भवतीति । ज्योतिष्टोमपूर्वकत्वात्सर्वकर्मणां विप्रतिषिद्धमेतदिति । तेन यंदा साना- रियन इति कल्प्यते ।। २८ ।। वैकल्पिके षोडशिन्यगृह्यमाणे द्वयोरतिरेकः । क्रियमाणे त्वेकविंशतिप्रचयाद्वया- देकातिरेकेण तिस्रो भवन्ति । तस्मादविरोधः ॥ २७ ॥ सारस्वते हि द्वादशाहन्यायेनेवोभयोः पक्षयोज्योतिष्टोमपूर्वकत्वादवश्यमेवं वक. व्यम् । यदा पुरोडाशिनः पौर्णमासीपक्षे तदोपवप्सन्ति, यदा सानाय्यिनोऽमावास्या- पक्षे तदा वत्सानपाकुर्वन्तीति । भवति हि कालभेदादपि कर्तृभेदोपचारस्तस्मादप्यदोषः ॥ २८॥ - १ यदा सानाय्यिन इति । अयमाशयः-मित्रावरुणयोरयनाख्ये सारस्वतसत्रे 'यथाऽमावा- स्यायामतिरात्रः स्यात्तथा दक्षिरन् । तेऽमावास्यामतिरात्रं संस्थाप्य तदहरेव वत्सानपाकुर्युः ।। पक्षममावास्येन बजिस्वा पौर्णमास्यां गामुपेयुः । पौर्णमासेनोत्तरं प्रजिस्वाऽमावास्यायामायुषमुपेयुः। एवमावर्तयन्तो व्रजेयुः' इत्यनेन वाक्येन प्रतिमासमेकैकस्मिन्पक्षे पौर्णमास्यमावास्यात्यकर्मविधाना- पुरोडाशिशब्दः पौर्णमास्याख्यकर्मोपयोगिपक्षोपलक्षणार्थः । सांनाय्यिशब्दश्चामावास्याख्यकोपयोगि. पक्षोपलक्षणार्थ इत्येवं पक्षद्वयेऽपि वक्तव्यमिति।

·ब.२०४०२] मीमांसादर्शने। उपहव्येऽप्रतिप्रसवः ॥ २९ ॥ अथ यदुक्तं, उपहन्ये बृहद्रयंतरविधानं प्रकृतिप्राप्तमेव । एककर्मत्वे प्रतिप्रसवतयाऽप्यसंभवाविधीयमानमनर्थकं स्यादिति। तत्परिहर्तव्यम् । आभाषान्तं सूत्रम् ॥ २९ ॥ गुणार्था वा पुनःश्रुतिः ॥ ३०॥ यदा रयंतरसामा तदा, अश्वः श्वेतो दक्षिणा, यदा वृहत्सामा तदा रुक्मललाट इति ॥ ३०॥ प्रत्ययं चापि दर्शयति ॥ ३१ ॥ यदा न सर्वशाखापत्ययमेकं कर्मेति, कयमेकस्यां शाखायां समा. नायतेऽन्यस्यां गुणो विधीयते । यथा मैत्रायणीयानां समिदादयः प्रयाजा न समानायन्ते । अथ च गुणाः श्रूयन्ते-ऋतवो थे प्रयाजा: समानीय होतव्या इति । तथा येषां शाखिना, कुटरुरसि, इत्यक्षमादान. मन्त्री नाऽऽम्नातस्तेषामपि हि दृश्यते-कुक्कुटोऽसीत्यश्मानमुपादने, कट- करसीति वा इति । तस्मादेकं कति प्रतीमः ॥ ३१ ॥ अपिया क्रमसंयोगाद्विधिपृथक्त्वमेकस्यां व्यवतिष्ठेत ॥ ३२॥ यो बन्यशाखावस्थितान्विधीनुपसंहराति, स स्वशाखाविहितं क्रममुप- रुणदीति । तेन शाखान्तरेषु कर्मभेद इति ॥ ३२ ॥ . अनुभाषणं सामान्यपरिहारो वा ॥ २९ ॥ संस्थाव्यवस्था वा बृहद्रथंतरयोः पुनःश्रुतिर्भविष्यति ॥ ३० ॥ शाखान्तरविहितप्रयानानुवादेन सह होमं वदन्नन्यशाखाधीतं च 'कुटहरसि' इति मन्त्रमश्मादाने विदधत्सर्वशाखाप्रत्ययत्वं दर्शयति ॥ ३१ ।। प्रतिशाखं पा विधिपृथक्त्वं व्यवतिष्ठेत । तथा सति हि क्रमभेदं न यास्यन्ति स्व. शाखाविहिताः क्रियाः। परिमाणं च तद्वति नान्यत्वं प्रतिपत्स्यते ॥ १२ ॥ १ परिहार इति । अत्रेदमाकूतम्-उपहन्ये बृहद्यंतरपुनःश्रुते स्मार्क प्रतिप्रसषः प्रयोजन. पेनाभीप्सितः । येनोपालभ्येमहि । किंत, अन्यत्किंचिदिये सामान्यतः परिहार इति। संस्था- व्यवस्था बेति-वाकारथा एवं च भाष्योकं प्रयोजनमुपलक्षणं विज्ञयम् । भन्यथा दक्षिणा व्यवस्थामानावे संस्थापनाश्रुत्लानर्थक्यापरिहारात् । न च वाक्यभेदः शक नीयः । भतिदेशवा पूर्वप्रवृल्या विशिष्टविण्यङ्गीकारेण तदयोगादिति। .

·सतन्त्रवातिकशावर भाष्यसमेते- (म.पा.१ . . . विरोधिनी वसंयोगादका तत्संयोगाद्विधीनां सर्वकर्मप्रत्ययः स्यात् ॥ ३३ ॥ उच्यते । नैष शाखान्तरविहितानामेककर्ये सति विरोधिना संयो- गः । न हि क्रमो वाक्येन विरुध्यते । दुर्बलो हि क्रमः । बलवद्वाक्यम् । वाक्येन च शाखान्तरीयाणामुपसंहारः। तस्मात्सर्वशाखापत्ययं सर्व. बामणप्रत्ययं चैक कर्म चोद्यत इति सिदं भवति ॥ ३३ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः। समाप्तोऽयं द्वितीयोऽध्यायः॥ यत्र स्मार्ताः पदार्या न क्रमकालपरिमाणानुरोधेन बाधितास्तत्र श्रीता बाधिष्यन्त इति कुत एतत् । तेनैवं गतत्वादवाच्यमिति चेन्न । सूत्रकारस्यात्रैव प्रथमाभिधानात् तत्र हि कारणाग्रहणमात्रमुपपत्तिरुक्ता । शेषं त्विह सिद्धमसूत्रितमित्यपुनरुक्तत्वम् । तस्मात्तदेवेति मते न कर्म भिन्न कथंचित्प्रतिशाखमिष्टम् । न कारणं सधममस्ति चान्यदेतो यथोक्तैव तु मेदसिद्धिः ॥ ३३ ॥ ( इति-शाखान्तराधिकरणम् ॥ २॥) 310 इति श्रीमदृकुमारिलविरचिते मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके द्वितीयाध्यायस्थ चतुर्थश्चरणः समाप्तः ॥ समाजश्च द्वितीयोऽध्यायः॥ , नैवामिति पा०1०।२ तेनैवेति-शिष्टाकोपाधिकरणेनैवेत्यर्थः। ३ एवमिति न्यायसु- पाहीत. पाठः । उपेन प्रकारेण शम्दान्तरादिषट्प्रमाणिकव भावनाभदीसदिन शाखान्तरप्रमाणिक. स्येवमध्ययार्थोपसंहारार्थश्चतुर्थवरण इति शेयम् ।

·॥ ॥ La...पा १Ra] मीमांसादर्शने । अथ तृतीयाध्याये प्रथमः पादः॥ [१] अथातः शेषलक्षणम् ॥ १॥ (प्रतिज्ञासूत्रम् ।) नानाकर्मलक्षणं वृत्तम् । अनन्तरं शेषलक्षणं वर्तयिष्यामः । द्विलक्षण्याः परं शिष्टं यावत्किचन लक्षणम् । तत्सर्वं वक्तुमारब्धमधातः शेषलक्षणम् ।। तथा च प्रथमसूत्रोपात्तप्रतिज्ञापिण्डव्याख्याप्रदेशप्रदर्शने धर्मप्रमाणस्वरूपविषयलक्ष. णदयार्थ चोदनालक्षणसूत्रेणकेनैव सूत्रितं वयित्वा कानि अस्य साधनानि-अनानि. कानि च साधनामासानि-अनजानीति फलार्थत्वातदर्थत्वाभ्यां क पुरुषः प्रधान धर्मस्य व वा पुरुषो गुणभूत इत्यादि यावत्किंचन मीमांसितन्यं तत्सर्वं शेषलक्षणेनैव व्याख्यातम् । शेषैः समस्तैरेव लक्षणरित्यर्थः । इह लक्षणानां बहुत्वेऽपि यदेकवचनं कृतं तल्लक्षणत्वसामान्यसंख्यामात्रविवक्षया । यत्तु शेषः परार्थत्वादित्यनन्तरलक्षणम् । तदङ्गत्वस्य वाच्यत्वादादौ तन्मात्रगोचरम् ।। बहुष्वपि हि लक्षणार्थेषु विवक्षितेषु क्रमवशादेकस्तावदङ्गत्वरूपः शेष एतलक्षण- गोचरः परार्थत्वहेतुकः प्रतिपाद्यते । समासश्च द्वेधा विगृह्य द्वयोर्वाक्यार्थयोः प्रदर्श, नीयः । शेषं च तल्लक्षणं च, शेषस्य वाऽर्थस्य लक्षणमिति । षष्ठीसमासमात्राश्रयणेन वा यथान्याख्यायमानार्थम् । अङ्गालक्षणमेवेदमिहोक्तं शेषलक्षणम् । तद्विशेषप्रपञ्चत्वात्तत्रान्यान्तर्गतिस्थितः ।। सर्वेषां हि लक्षणान्तरार्थानां प्रयोज्याप्रयोज्यप्रयोजकाप्रयोजकषभिक्रमनियमफलव- कर्मविषयक-धिकाररूपाणां तावदङ्गात्मकशेषविशेषप्रकारत्वालक्षणान्तरगोचराणामपि शेषलक्षणान्तर्गतत्वावधारणस्थितिः । तथा हि- प्रयोजकाः प्रयोकारः शेषाणामेव शेषिणः । क्रमोऽपि शेष एवैकप्रयोगवचनाश्रयः ।। एकफलसाधनानामर्थानां ह्येकफलवदुपकारोपनिबद्धानां वैकप्रयोगवचनचोदितानां योगपद्यानुष्ठानाशक्तेः सामर्थेनाङ्गभूतः क्रम आपद्यमानः श्रुत्यर्थपठनस्थानमुख्य- प्रावृत्तिकक्रमाख्यप्रमाणषट्कवशेन व्यवस्थाप्यते । १ प्ररचनावसर इत्यर्थः । ।

·सम्भवाविषयावरभाष्यसमेते- [म.१०२.१]
अधिकारोऽपि यज्ञेषु कर्तुः शेषस्य चिन्त्यते ।
मान्यानां भावकः कर्ता द्रव्यं को नाम कर्मणाम् ।।
तथा चास्य विशेषेण सूत्रबद्धैव शेषता ।
पुरुषश्च पुनः शेषः कर्मार्थत्वेन चोदनात् ॥
वक्ष्यति हि 'पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् ' इति जैमिनिः ।
तथाऽनाम्नातशेषाणां शेषिणां समादिमिः ।
शेषसदावतद्रूपपरिमाणादिनिर्णयः ॥
तत्र तु-
सधमेनातिदेशेन शेषाः सन्तीति साधिते ।
ततोऽष्टमे नये यस्य यतश्चेति निरूपणा ॥
नवमेऽर्थप्रधानत्वात्तदधीनाऽन्यरूपता ।
इयत्ता दशमे शेषनाधाम्युश्चयचिन्तया ।।
प्रयोगपरिमाणं च तत्तन्त्रावापलक्षणम् ।
एतदेव प्रसङ्गेन परार्थाङ्गोपजीवनात् ॥
अन्यार्थानुष्ठितैः शेषरुपकारेऽल्पकल्पना ।
प्रसो तदमावे च स्याभूयिष्ठप्रकल्पना ॥
अथवाऽस्त्विदमेवैकं तृतीयं शेषलक्षणम् ।
तदेव सूचितं वक्तुमथातः शेषलक्षणम् ॥
अन्यानि पृथगारम्मलक्षणानि करिष्यति ।
इदं सपरिवाराणां शेषाणामेव लक्षणम् ॥
तत्रायशब्द आनन्तर्यपूर्वप्रकृतापेक्षाधिकाराणामेकं सर्वान्वा विवक्षित्वा प्रयुज्यते ।
प्राणुकीदलक्षणानन्तरोक्तत्वात्पूर्वप्रकृतमपेक्ष्य शेषलक्षणमारम्यते । कुत इति हेत्वपे.
लया अत इति हेतुभ्यपदेशः।
यस्माद्भेदमविज्ञाय न शक्यं शेषलक्षणम् ।
विज्ञातुमत एतस्य तदनन्तरमुच्यते ॥
मिन्नानां हि पदार्थानां शेषशेषित्वसंमवः ।
एकत्वे नापदिश्येत कः शेषः कस्य शेषिणः ।।
मेदानन्तरवक्तव्यं शेषलक्षणमेव च ।
१(०३ पा० १ ० ३ ० ५)। २ कह इत्यर्थः । ३ तदानन्तर्यमुच्यत इति

·मीमांसादने। प्रयोजकक्रमादीनां शेषत्वाधीनचिन्तनात् ।। अयमेव च संबन्धः संमतोऽध्याययोर्द्वयोः । अस्मिन् हि सति सूत्रोके नान्यो भाष्यकृतोदितः ।। पूर्वयोर्नास्ति समन्धः सूत्रोक्तोऽध्याययोर्द्वयोः । प्रथमेऽध्याय इत्यादिभाष्येणातोऽभ्यधायि सः ॥ अर्थद्वारो अध्यायादिसंबन्धो न अन्यस्वरूपाश्रय इति संक्षेपोक्तिपिण्डीकृतवृत्तव. तिष्यमाणाध्यायार्थप्रदर्शनपूर्व, भाष्यकारेणैव संबन्धः पूर्वाध्याययोरभिहितः । इह तु सूत्रकारेणवायातःशब्दाभ्यामुपनिबद्ध इति स एव व्याख्यातः-नानाकर्मलक्षणं वृत्तमिति च । प्रधानमात्रमेवोक्तं नोपोद्घातादिविस्तरः । . नानाकर्मत्वमात्रं हि शेषलक्षणसिद्धिकृत् ॥ प्रथमाध्यायप्रतिपादितो हि प्रमाणविवेकविध्यर्थवादमन्त्रस्मृतिगुणविधिनामधेयवाक्य- शेषार्थकृतसंदिग्धविधिनिर्णयप्रविभागः प्रत्येकं भेदादिलक्षणेषु भेदेनोपयोक्ष्यत इति प्रपञ्चेनानुभाषितः । तथा चाभ्यासाधिकरणे स्थितवेदप्रमाणलक्षणवलेनोक्तम् । अवि. शेषादनकं हि स्यात् ' इति । विधेयान्तररहितश्चानन्यपरो विधिः कर्मस्वरूपमेव विदधत्पूर्वविहितादवश्यमेव कर्मान्तरं करोतीति विधित्वनिर्णयफलोपजीवनम् । तथाऽर्थवादविज्ञानाद्विष्ण्वादिगुणकास्त्रयः। यागा न कल्पितास्तेषां विधिशक्तेरसंभवात् ।। नामित्वानामित्वोपक्रमोपसंहारमध्यपातिनो हि 'विष्णुरुपांशु यष्टव्योऽजामित्वाय , इत्येवमादयोऽन्तरालसंबन्धविश्येकवाक्यत्वेनार्थवादत्वात्पृथग्विधित्वमलभमाना न देव. ताविशिष्टकर्मत्रयविधानार्था विज्ञायन्ते । मन्त्राणामपि यत्कार्य विहितार्थप्रकाशनम् । तेन गोदानगोयागौ नाभ्यासाद्भेदमागतौ ।। यच्छब्दामन्त्रणोत्तमपुरुषायुपहतविधिशक्तयो हि मन्त्रा धर्मसाधनत्वेनोच्यमाना देवांश्च याभिर्यजते ददाति च ' इत्येवमादिभिराख्यातपदैः पुनः पुनः श्रुतैरपि न कर्मान्तरं कल्पयन्ति । .. तथा शब्दार्थसबन्धस्मृतितत्त्वावधारणात् । प्रक्षेपाधिकतामात्राद्यागाद्धोमम्य भिन्नता ॥ १(१० २ पा• २ अ० २)। २ एकस्यैवं पुनःश्रुतिरिति मूत्रारम्भो शेयः । ३ मालो. ज्यमाना इति पाठान्तरम् ।

·सतन्त्रवातिकचावरमाग्यसमैसे- 4.1461400 . तथा न मियते कर्म काठकादिसमाख्यया । ग्रन्यनामस्मृतेलोंके निमित्तस्मरणादपि ॥ कृतकं चाभिधानं यदन्यैरादिमदुच्यते । निमित्तप्रभवत्वेन सूत्रकारस्य तन्मतम् ॥ कठेन प्रोक्तमित्येवं तेन प्रोक्तमिति स्मृतेः । अन्यश्च प्रोच्यते नार्थः स धनुष्ठीयते नरः ॥ तेनानुष्ठितमित्येवं यदि नाम स्मृतिर्भवेत् । कर्म काठकमुच्येत कठेनानुष्ठितं हि यत् ॥ कठेनाध्यापितं प्रोक्तमित्यर्थं तद्वितो यतः । स्मयते ग्रन्थनामातस्तस्याध्यापनसंभवात् ।। गुणश्चापूर्वसंयोगे नामधेयं च भेदकम् । मेदोपयोगिना तेन गुणनामत्वबोधयोः ।। प्राजापत्येषु यागानामेकानेकत्वसंशये। कृतः प्रकृतिवच्छन्दवाक्यशेषेण निर्णयः ॥ पशुसदशत्वस्य न यागेयत्तया विना । सिद्धिरस्तीति चार्थेन सिद्धः संदिग्धनिर्णयः ॥ एवमत्र प्रपञ्चेन पूर्वाध्यायार्थवर्णनम् । उत्तराध्यायसिद्धयर्थमनुक्रान्तमशेषतः ॥ शेषत्वे कर्मभेदात्तु नाधिकार्थोपयोगिता । तस्मात्स एव वृत्तोऽत्र संक्षेपेणोपसंहृतः ॥ ग्राह्यं न त्वेतदेकान्तात्संक्षेपोक्तिप्रयोजनम् । यतः पूर्ववदेवेह प्रपञ्चोऽप्युपयोक्ष्यते ।। उपोद्धातोदितेनैव शेषत्वमभिधास्यति । भावार्थफलवत्त्वेन कर्मणामपि जैमिनिः ॥ तथा चापूर्वभेदेन कर्मभेदानुसारिणा । आज्योषधादिधर्माणां व्यवस्था साधयिष्यति । तथाचा प्रसक्तानुप्रसकोकमृग्यजुःसामलक्षणम् । - ~ (पा० स०४-३-१.१)। १ तेषामधिकरण इति शेषः ।

·MOLTOt...] बीयांसादर्शने। इते ताधिकारः स्यादित्यस्मिनुपयोक्ष्यते ॥ तस्माद्विस्तरसंक्षेपावर्षमार्गावुमावपि । भ्याख्यायामुपयुज्यते इति कश्चित्वचित्कृतः ।। एवमर्थद्वये तायदयशब्दस्य वर्णितम् । संबन्धोऽध्याययोरुतो यद्वाऽसिद्ध एव सः ॥ ततधापुनरुक्तत्वादश्यमाणार्थगोचरा । भधिकारार्थता वक्तुमयशब्दस्य शक्यते ।। प्रथमाध्यायप्रथमसूत्रे हि धर्मज्ञानेच्छाया वक्ष्यमाणव्याख्येयत्वेनानुपन्यासादन्तरानु. ठेयत्वमात्रमेवोपदेष्टन्यमित्यधिकारार्थत्वं नोक्तम् । यदपि तदुपसर्जनत्वेन धर्मज्ञानमु- पत्तं तदप्यर्थव्याख्यानकरणात्स्वयमेव शिष्याणां भवतीति न सूत्रकारमाष्यकार- न्याल्यातृवचनोपात्ताधिकारकर्मत्वनावधारितम् । वत्कृवाक्यगतं यत्तु स्यात्किंचिदधिकारमाक् । न जिज्ञासापदं तस्य श्रोतुः स्वार्थनिरूपकम् ।। इह त्वध्यायरूपं वा तदर्थात्मकमेव वा । व्याख्यायामधिकर्तुं हि शक्यते शेषलक्षणम् ।। भतः परं शेषलक्षणमधिकृतं तदादरेण श्रोतन्यम् । यतोऽध्यायान्तरावकाशोऽयापि नास्तीति । अतः शेषलक्षणमाधिकृतं वेदितव्यमिति शक्यं वक्तुम् । शेषस्यैवाधिकारोऽत्र युक्तो नान्यस्य कस्यचित् । शेषधीसिद्धयपेक्षत्वादन्यलक्षणवाग्धियाम् ॥ सामादिषट्कस्तावदुपदेशपूर्वकातिदेशविषयत्वादुपदेशविचारार्थप्रथमपटकसमाधि प्रती. लते । तथाऽधिकारोऽपि यथोपदिष्टकर्मानुष्ठानसामर्थेन कर्तुरवधार्यत इति क्रमनि. यमपर्यन्तोपदेशज्ञानोत्तरकालमारप्स्यते । तथा हि । भारो यो येन वोडव्यः स प्रागातोलितो यदा । तदा कस्तस्य बोदेति शक्यं कर्तृनिरूपणम् ॥ प्रयोजकवशी चेष्टी मुख्यप्रावृत्तिकक्रमो। चतुर्थलक्षणादूर्व क्रमतश्चिन्तयिष्यते ॥ प्रयोजकोऽपि शेषाणां शेष्यन्यस्त्वप्रयोजकः । (भ. ३ पा• ३.१सू.१।)

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेवे- [w.m.in.t:
कः शेषः, केन हेतुना शेषः, कथं च विनियुज्यत इति । श्रुत्यादीनि च
करिष्यते परा तस्मात्तचिन्ता शेषलक्षणात् ।।
तेनात्रैवेदमारभ्यामिति सिद्धेऽभिधीयते ।
प्रकारैहुमिश्चेदं कर्तव्यं शेषलक्षणम् ॥
स्वरूपहेतुमबन्धतत्प्रमाणबलाबलेः॥
ननु ज्ञेया यथा शेषाः शेषिणोऽपि तथैव नः ।
नैकम्मिन्नप्यविज्ञाते व्यवहारो हि सिध्यति ।
उच्यते-
ज्ञातव्या उभये सत्यं सूत्रणीया न तूमये ।
अर्थापत्त्या हि सिध्यन्ति दितीया एकलक्षणात् ।।
तत्र सूत्राणि शेषाणां किं कार्याण्युत शेषिणाम् ।
फलप्रयासतुल्यत्वात्प्रसज्येत यथारुचि ।।
प्राधान्याच्छेषिणां साक्षायुक्तं वा शेषिलक्षणम् ।
न तु तत्कियते तत्र कर्तव्यं हि द्वयं भवेत् ।।
शेषोऽस्यास्तीति मत्वर्थादेवं शेषी निरूप्यते ।
न स शेषमविज्ञाय ज्ञातुं शक्येत केनचित् ॥
तेनोपसर्जनस्यापि शेषस्यैवेह लक्षणम् ।
क्रियते शेषिणस्त्वत्तज्ज्ञानेनैव सेत्स्यति ।।
श्रुत्यादिभिः प्रमाणेश्च शेषत्वस्यैव निर्णयः ।
शेषी तद्विषयत्वेन लक्ष्यते नान्तरीयकः ॥
श्रुत्यादिसमवाये च वक्ष्यते यहलावलम् ।
तच्छेषिण्यविरुद्धत्वाच्छेषगोचरमेव नः ॥
तस्माच्छेपलक्षणमेव समस्ततद्गतप्रकारविशिष्ठं वक्तुमिदं प्रतिज्ञातम् 'अथातः शेष.
लक्षणम्' इति । तत्र का शेष इति-स्वरूपाभिधानप्रतिज्ञा । केन हेतुनेति-येनासो
शेष इत्युच्यते । तस्य च कारकहेतोस्तद्धर्मस्पैव सक्षणं वक्ष्यत इति प्रतिज्ञायते । तथा
विनियोगप्रकारज्ञानं क शेषिणि कः शेषः कतमेन प्रमाणेन कतमत्प्रमाणान्तरं बाधित्वा
+ बहिना यदनुपपत्रं तत्तस्य नान्तरीयकमित्युच्यते। ३ (म• ३ पा. ३ . .)
इत्यत्रेति शेषः।
।

·M...] मीमांसादने । विनियोगे कारणानीति वक्ष्यते । तेषां च बलवदवलपचा । एतता. पयेणान्यदप्युपोद्घातादिना ॥१॥ २] शेषः परार्थत्वात् ॥ २॥ सि. इह सत्रे शेषस्य लक्षणं, येन च हेतुना शेष इत्युच्यते, तदुभय- विना बाधेन वा विनियुज्यते । त... विनियोजकश्रुत्यादिषटकस्वरूपज्ञानं तेषां बला. बलज्ञानं च । तत्र प्रथमे पादे तावतिविनियोगः किंचिच्च भासनिकम् । द्वितीयपादादी शिविनियोगः । तृतीयपादादौ तदेव प्रमाणद्वयमुपन्यस्योपक्रमोपसंहारद्वारेगकवाक्यत्वेन सिद्धान्तस्थापनाद्विनाऽपि वाक्यग्रहणेन 'प्रयदर्शनात्' इति वाक्यविनियोगमुकाम प्रकरणक्रमसमाख्याभिर्विनियोगः सूत्रोपनिबद्ध एव वक्ष्यते । ततो बलावकाधिकरणम् । ततः परं च श्रुतिलिङ्गवाक्यानां प्रकरणेन सह विरोधाविरोधचिन्ता तावयावत् 'तुल्य: सर्वेषां पशुविधिः 'इति । ततश्चतुर्णी क्रमेण सह पुनः सेव चिन्ता यावत् शाखफलं प्रयोक्तरि' इति । तत उपोद्घातपूर्वकं पञ्चभिः सह समाख्याया विरोधाविरोधविषय. विचारेणाध्यायपरिसमातिः । एतत्तात्पर्येणान्यदुपोद्घातप्रसक्तानुप्रसक्तेरिति वक्ष्य. माणमनुसंकीर्यते । प्रदर्शितमुच्यमानं सुखं ग्राहयिष्यते । सर्वं चैतच्छेषलक्षणप्रतिज्ञ. येव पिण्डीकृतं प्रतिज्ञातमिति न भेदेन सूत्रितम् ॥ १॥ (इति-श्रेषप्रतिज्ञाधिकरणम् ॥१॥) किच। शेषलक्षणमात्रोक्तावात्स्याच्छेषिलक्षणम् । अतः शेषः परार्थत्वादित्युक्तं शेषलक्षणम् ।। शेषशब्दस्यानेकाधिकायर्थवचनत्वादिहाङ्गगुणधर्मादिपर्यायवाचित्वपरिग्रहार्थ हेतुवि- शेषाभिधानं परार्थत्वादिति । पचान्यदविनामावप्रयोज्यत्वादिकारणम् । तच सर्व निराकर्तुं पारार्थ्यमिह गृह्यते ॥ द्वापि चार्थी श्रुत्यापसिम्यामुपात्ताविति चोदनालक्षणसूत्रवद्वाक्यभेददोष परि- इत्य स्वास्येयम् । तथाहि । नशेषोऽन्यः परार्थत्वान्न च हेत्वन्तरेण सः । (०३ पा• ३ . १सू. २) एतत्सूत्रावयवः। २ (भ. ३ पा० । १०)।३ (चतुर्गामिति-अतिलिगवाक्यप्रकरणानामित्यर्थः। ४ (अ० ३ ० ७ अ..

·सतम्षार्विकशापरभाष्यसमेते- (म०३१०१००१) अन्योन्यनियमेनैव पक्षहेत्योः परिग्रहः ।। ܐ ܐ शेषत्वं केचिदिच्छन्ति शाविनामावलक्षणम् | प्रयोज्यलक्षणं त्वन्ये तदाधिक्येन चापरे ॥ अन्ये त्वन्ततया तस्य विध्यन्तत्वपरिग्रहात् । उपकारेण शेषत्वं बहुमिश्चैव लक्षितम् ॥ तनावमावित्वेन तावद्यो येन विना न भवति स तस्य शेषः । तथथाऽकुरस्तोया दिमिर्षिना न भवति । घटश्च मृत्पिण्डदण्डचक्रादिमिरिति त्योस्तानि शेषतोन ज्ञायन्ते । तत्रोच्यते । अयुक्तमेवं शेषत्वमविनामावलक्षणम् । व्यभिचारात्तथाहीदमशेषेष्वपि दृश्यते ॥ सर्वदा अविनामूता रूपस्पर्शादयः क्षिती । न चैषां तुल्यकल्पत्वाद्भवत्यन्योन्यशेषता ॥ स्वामिना च विना दासा न भवन्ति कदाचन । तपा गृहादयस्तेषां शेषः स्वामी च नेष्यते ॥ प्रधानानां प्रधानश्च विनामावो न दृश्यते । तत्र स्याच्छेषशेषित्वं तेषामपि परस्परम् ॥ एवमप्रधानानामझानां च परस्परम् । प्रसज्येतैव शेषत्वमविनामावलक्षणम् ।। एतेनाध्ययनाधानकृषिद्रव्यार्जनादिषु ॥ वाच्यं प्रसाजिशेषित्वं तैर्विना ऋत्वसंभवात् । तस्मात्सत्यविनाभावे विनामावेऽपि वा क्वचित् ।। १ पक्षहेलो परिप्रह इति- पत्रायमनुमानप्रयोगः। प्रथानादिः शेषपदवाच्यः । परापवाद यो त यथा पटादिः । यथप्यत्र शेषपदवाच्यतावच्छेदक परार्थत्वमेव पक्षतावचोदेकमिति हेतुध्यापकसाम्यसमानाधिकरणो हेतुरिति व्याप्तिप्रहकाल एष हेतौ साध्याधिकरणवृत्तित्वे भासमाने समानविसंवेद्यतया हेत्वधिकरणकृतिस्वस्यापि साध्ये भागसाध्यसिद्धिरनुमितिप्रतिवन्धिका संभा- भ्यते तयापि साध्याभाववदवृत्तित्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याघटितन्यासिकानस्यैव हेतुत्वाइगीका- रात 1 अका न्यतिरेक्यनुमानत्वादस्य सायाभावव्यापकीभताभावप्रतियोगित्वरूपन्यतितम्याप्ति- हामस्मेवाइमितिनलालाकारात्पक्षतावादकत्लोरेक्येऽपि न काचित्यतिरिति दिए। .

·बनाए.] मामासाचन " प्रयोज्यो यस्य यस्तस्य स शेष इति निश्चयः । "नव स्वामी दासेन रूपस्पर्शाभिर्वा यथोदाहृतैरन्योन्यं प्रयुज्यते । येनातिप्रसंह स्यात् । न स्वेतदपि शेषत्वलक्षणं घटते । कुनः । लक्ष्यलक्षणयोदृष्टो व्यभिचारो द्वयोरपि । पुरोडाशकपालं हि न च तावत्प्रयुज्यते ॥ सिद्धस्तुषोपवापेन षस्तत्तस्य चेष्यते । तथा होमाः प्रयुज्यन्ते मेदनस्कन्दनादिभिः ॥ निमितैर्न न तेष्वेषां होमानां शेषता मता । तस्माद्यो विहिते यस्मिन्नधिकोऽन्यो विधीयते ।। तस्य तं प्रति शेषत्वमतिरेकेण लक्ष्यते । सर्वत्रत फलवत्प्रधानविधेरङ्गविधयोऽङ्गानि प्रधानेभ्योऽतिरिच्यन्त इत्येतदेवातिरेक- सक्षणं शेषत्वं युक्तमित्युक्तेऽभिधीयते । व्यभिचार्यतिरेकोऽपि प्रधानेष्वपि दर्शनात् । तान्यपि ह्यतिरिच्यन्ते शेषेभ्योऽधिकशेषवत् । अन्ये विध्यादिनिर्दिष्टप्रधानेभ्यः पराविधीन् । दृष्ट्वाऽजान्यध्यवस्यन्ति विध्यन्तत्वपरिग्रहात् ॥ विध्यन्तो वा प्रवर्तेत विकृती प्रकृताविव । विध्यन्तविहितास्तत्र शेषान्वक्ष्यति नैमिनिः ।। तस्माद्विध्यादिविहितप्रधानकथंभावाकाङ्क्षापूरणसमर्थविध्यन्तविहितत्वलक्षणमेव शेषत्वं सूत्रकाराभिप्रेतमित्युक्तेऽभिधीयते । उपक्रमोपसंहारमध्यानातेषु शेषताम् । विचित्रामुपलभ्यतन्नेष्यते शेषलक्षणम् ॥ यदि हि नियोगतो वाक्यप्रकरणान्तेष्वेव व्यवस्थिताः शेषविधयः समानायरंस्तत एतदव्यभिचारालक्षणमाश्रीयेत । न त्वेवमानायन्ते । त्रिष्वप्यादिमध्यावसानेषु समा- नानात्। प्रधानादौ विधीयन्ते ये शाखाच्छेदनादयः । विध्यादिविहितत्वात्ते नाऽऽप्नुयुदर्शशेषताम् ॥ कर्मणा सह चोद्यन्ते ये हविर्देवतादयः। शेषास्तेऽपि न युज्येरंस्तदन्ताम्नानवर्जनात् ॥ . १ सिद्धरिति-पुरोडाशप्रयोज्यवादित्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म.पा.१५००] अविध्युपक्रमेषु ताबद्वाक्यप्रकरणेषु तद्गतकिमावाकासितप्रयोजनकल्पनावेलायो भागाकाहायुतप्रधानविधिदर्शनात्तदपेक्षितोपकारसिद्धयर्थत्वेन तेषामवधार्यमाणानां विध्यादिगतानामपि शेषत्वमस्तीति न विध्यन्तविधानमेवैकं शेषलक्षणत्वेनावकरूपते । शेष तस्यैव तं विद्यादुपकारेण लक्षितम् । भवत्येवं च होमादेमिमादि प्रत्यशेषता ।। न हि भिन्नोपकारार्थः स तद्ध्येवोपकारकम् । वेदे च नान्यदङ्गत्वकारणं दृश्यते क्वचित् ।। न अनुपकुत्किचिदप्य कस्यचिद्भवेत् । तस्मादुपपत्रमिदं लक्षणमिति । तथा चोपरिधादपि तत्र तत्र प्रदेशे भाष्यकारो वक्ष्यति-यो यस्योपकरोति स तस्य शेषः । उपकारलक्षणं हि शेषत्वम्' इत्येवमादि । तादर्थ्यमपि नैवान्यदुपकारात्प्रतीयते । सेनोपकार एवैको विज्ञेयं शेषलक्षणम् । न त्वेतदपि घटते । कुतः । एवं सति प्रधानानामङ्गानां च परस्परम् । अनाजानां च सर्वेषां संकीर्येतव शेषता ॥ यथैव ह्यङ्गानि प्रधानानामुपकुर्वन्ति तथैवानुष्ठापनेनोपकारप्रतिग्रहणाच प्रधा. नान्यप्यङ्गानामुपकुर्वन्त्येव । कुनः। प्रधानरप्रयुक्तानि कुर्यान्नाङ्गानि कश्चन । उपकाविना तानि नोपकर्तुं च शक्नुयुः ।। प्रधानान्यप्यतोऽङ्गानामङ्गानि स्युरनुग्रहात् । स्यादन्योन्योपकाराच तेषामन्योन्यशेषता ॥ केनापि प्रधानेन विनाऽन्यैः साध्यते फलम् । तेनैतान्युपकुर्वन्ति फलसिद्धौ परस्परम् ।। तस्मात्परस्पराङ्गत्वमुपकारात्प्रसज्यते मायमझकृतादेषामुपकाराद्विलक्षणः ।। एवमशानामप्यन्योन्यपादनं दर्शयितव्यम् । ततश्चैकप्रधानविकारे वेकारगमनेऽपि समस्तसाङ्गप्रधानगमनादनियमः प्रायोति । সখা ক্লাসনখানাবাড়ি। सर्वकर्माकताप्राधिः कार्यः सर्वोपकारिषु ॥ - ·[अ०३पा.१०२] मीमांसादर्शने । ६५७ न हि तदनुग्रहरहितं किंचिसिध्यति । ततश्चार्थिमात्रविषयकामश्रुतिपरिग्रहात् 'वसन्ते ब्राह्मणम्' इत्यादीनां निमित्तार्थत्वाच्छूद्राधिकारादिदोषप्रसङ्गः । ज्ञातं च लक्षणं सर्व लक्ष्यं लक्षयितुं क्षमम् । • तत्र दृष्टोपकाराणां तत्कृता शेषता भवेत् । अरष्टाय तु संस्कारे पर्यनिकरणादिके ।। प्रयानादिष्वपूर्वाशस्तथाऽऽरादुपकारिषु ॥ • अनवातशेषत्वावस्थेषपकारादर्शनात्तदधीनावधारणं शेषत्वं न स्यात् । कल्पित उपकारे भविष्यतीति चेत् । न । प्रागङ्गत्वादुपकारकल्पनाप्रमाणामावात् । यो हि यस्य फलस्य फलवतो वा शेषत्वेनावधारितो भवति स कथं तस्योपकरिष्यतीत्यपेक्षिते सति दृष्टमुपकारमपश्याद्रिस्तस्माददृष्टः परिकल्प्यते । यावत्तु शेषत्वमेव नावगम्यते तावत्केन प्रमाणेनादृष्टकल्पना स्यात् । ततश्चेतरेतराश्रयः प्रसज्यते । तथाहि । उपकारेण शेषत्वं शेषत्वाचोपकारिता । स्वातन्त्र्येण प्रसिद्धं हि न ह्यन्यतरदेतयोः ।। दृष्टार्थानामपि चावहन्त्यादीनां नियमान्न कश्चिदुपकारो दृश्यत इति न नियोग- तोऽङ्गत्वं स्यात् । न च प्रासङ्गिकत्वाच्छास्त्रेणोपकारः प्रतिपाद्यत इति । प्रत्यक्षादिभि. रेवोपकारं गृहीत्वा शेषत्वं गम्येत । ततश्च श्रुत्यादिप्रमाणकं शेषलक्षणं नैवानेनाऽऽश्री- येत । तथा प्रासङ्गिकान्यन्यप्रयोजनान्यङ्गान्यन्यार्थान्यप्यन्यस्योपकारीणीति तन्धिप्र- योजकवदितरस्यापि शेषत्वं गच्छेयुः । तत्र ' प्रासङ्गिकं च नोत्कर्षेत् । ' प्रांसङ्गिके प्रायश्चित्तं न विद्यते। न वाऽपात्रत्वादपात्रत्वं त्वेकदेशत्वात् । 'अपि वा शेषमानां स्यात् ' इत्यादिन्यायविरोधः । एवमेतस्मिन्नपि पक्षे सर्व तन्त्रं विघटते । तस्मादुच्यते 'शेषः परार्थत्वात् ' इति । उपकारमलब्ध्वेव यो यदर्थोऽवगम्यते । तादर्थ्यलम्यशेषत्वः स तस्योपकरिष्यति ।। भाह-कि तादोपकारयोर्मेदोऽप्यस्ति । बाढमस्ति । कुतः । अपकुर्वन्नपीष्टो हि तदर्थव्यपदेशभाक् । उपकुर्वन्नपि त्वन्यस्तदर्थ इति नोच्यते ॥ उद्देशमात्रेण तावत्तादर्थ्यप्रसिद्धिः । सा चोपकारापकारयोस्तुल्या । तद्यथा-मश १ (अ. ५ पा. १ भ० १५ २८) । २ ( अ० ९ पा० ४ अ० ७ स० २८)। ३ (अ. . पा. ११० १४ स० ३४)। (अ०६ पा० ४ अ० २ स० ३)।

·६५८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [Motta.] माख्यायते । यः परस्योपकारे वर्तते स शेष इत्युच्यते । तद्यथा, ये परास्तेि वक्तारो भवन्ति शेषभूता वयमिहेति । ननु योऽपि प्रधा: कार्थों धूम इत्यपकारिण्यवि प्रयुज्यते । तथोपकुर्वन्नपि प्रसङ्ग्यायोनकोन तादथ्येन व्यपदिश्यते । न हि कश्चिदपि शालिकुल्यास्थमुदकं पिबन्मदर्थमेताः प्रणीता इत्यध्यव- स्यति । तस्मादन्यत्तादर्थ्यमन्यश्चोपकार इति विज्ञायते । नन्वेवं सत्यपकारकोऽपि शेषः प्राप्नोति। लोके तावत्प्राप्नोतु नाम । वेदे पुनरनपेक्षितत्वान्न भविष्यतीति । यो हि तादयेनावधारितः स किमुपकरिष्यति, अथापकरिष्यतीति संदिग्धे शेषिभिरपकारो नापेक्षित इति तं परित्यज्यापेक्षासामर्थ्यादुपकारः कल्प्यते । ननु चोपकारनिरपेक्ष नैव तादर्थं शक्यं कल्पयितुम् । कुतः । आकाङ्क्षति प्रधानं हि न यावदुपकारकम् । तावत्सामीप्ययुक्तोऽपि नाङ्गमित्यवधार्यते ॥ न हि प्रयानादयः सामीप्यमात्रेणैवोपकारनिरपेक्षास्तादर्थं प्रतिपद्यन्ते । तस्मादुप. कारपूर्वकमेव तादर्थ्यमिति स एव शेषत्वकारणं प्राप्नोति । नैष दोषः । श्रुत्या तावत्तदर्थत्वं क्वचित्पूर्व प्रतीयते । अन्यत्राप्युपकारित्वादपेक्षामात्रपूर्वकम् ।। ' दोपवित्रेण ग्रहं संमार्टि ' ' ब्रीहीन्प्रोक्षति ' इत्यादिषु तावच्छुत्यैव तादध्ये भिहितेऽङ्गत्वमवधार्योपकारः कल्प्यते । यत्रापि तु प्रयानादौ तादमिधानामावा- दुपकारपूर्वकत्वं लक्ष्यते तत्राप्यपेक्षामात्रमेव तस्य, प्रथमं न निष्पत्तिः । न हनवगता. ङ्गत्वेषु प्रयानादिषूपकारदर्शनं कल्पनं चास्तीत्युक्तम् । अतो दर्शपूर्णमासयोरुपकार- मपेक्षमाणयोः प्रयानादिषु चोपकार्यमपेक्षमाणेप्वनिष्पन्नावस्थ एवोपकारे प्रकरणात्ता. दर्थं तावत्प्रतीयते । तदन्यथानुपपत्तिमात्रेणोपकारकल्पना । तेनोपकारापेक्षामात्रमिह तादर्यप्रमाणानुमाने व्याप्रियते । नोपकारादेव शेषत्वं तादर्थ्य वेत्यनवयम् । एवं च सति श्रुत्यादीन्येव तादर्थ्यप्रतिपादनरूपेण शेषस्य विनियोजकानीति तद्विवेकार्य लक्ष. णमारब्धव्यम् । सत्यपि चाङ्गप्रधानादीनामुपकारसंकरेऽतादादसंकरस्थितिसिद्धिः । तस्मात्परार्थत्वलक्षणमेव शेषत्वं निर्दोषम् । यः परस्योपकारे वर्तत इति-पाराय- मेवोपकारेण फलेनाभिधीयत इत्यवगन्तव्यं न त्वत्रेव लक्षणोक्तिभ्रान्तिः कर्तध्या । तथा च स्फुटी करोति ये परास्ते वक्तारो भवन्तीति । परः पुनरुपकारलक्षण- १ दशापवित्रणेति-वनखण्डेनेत्यर्थः ·..१.२] मीमांसादर्षने। नभूतः सोऽपि कदाचित्परायें वर्तते, यथोपाध्यायः प्रधानभूतः शि. ग्याणां विद्यापिनयापाने वर्तते । सत्यं वर्तते । यस्त्वत्यन्तं परार्थरतं पपं शेष इति श्रमः । यथा, गर्भदासः कर्मार्थ एव स्वामिनोऽनश्चि कीयते वक्ष्यतीत्येव । ननु गर्भदासस्यापि स्वामी संविदधानो गुण- भाषमायात् । नेति धूमः। आत्मन एवासी संविदधानो गुणभावं गच्छति । नान्तरीयकत्वाद्र्भदासस्योपकरोति, अनडुहो वा। यस्त्व- स्यन्त परार्थस्तं वयं शेष इति ध्मः । अथ तत्र कि वृत्तं, यैस्तु द्रव्यं विकीर्यते गुणस्तत्र प्रतीयेस इति । तत्रापूर्वार्थता व्यावर्तिता दृष्टमयो- भ्रान्त्या बदति-यथोपाध्यायः शिष्याणामिति । सत्यं वर्तत इति-तादोपकार्रव्य. तिकरदर्शनादिहालक्षितं शेषत्वमित्युपेक्ष्यैतदुदाहरणमैकान्तिकपारार्ययुक्तमुदाहरति- तथथा गर्भदास इति । स ह्युत्पत्त्यैव स्वाम्यर्थेन प्रसिद्धः । अनड्वांश्च वहनार्यतया । न तु स्वामी तादयेनावगम्यत इति विवेकः । परस्तु तत्राप्युपकारकत्वादस्त्येव क- चित्तादर्यलेश इति प्रत्यवतिष्ठते-ननु गर्भदासस्यापीति । सिद्धान्तवादी त्वाह- भास्पन एवासौ संविदधान इति । उद्देशेन हि तादयं विविच्यते । न च स्वा- मिनो गर्मदासायुद्देशेन तदुपकाराय प्रवृत्तिः । किं तर्हि, स्वार्थसिद्धिप्रयुक्ता, नान्तरी- यकतत्संविधानादशेषत्वम् । यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यत इति-पुनरुतशङ्कयोपन्यासः । ननु च तदध्यायोक्तेनैव लक्षणेन गतार्थत्वान्नान वक्तव्यमत आह-तत्रापूर्वार्थता व्याव. तितेति। तत्र केचिदेवं व्याचक्षते । तत्र दृष्टार्थानामवहन्त्यादीनां शेषत्वमुक्तम् । इह तु सर्वेषामेव दृष्टानामदृष्टार्थानां च द्रव्यविषयाणां कर्मविषयाणां च शेषाणां लक्षणमुच्यत इति। एवं तु सति एतस्यापुनरुक्तता स्यात् । तत्पुनरेतेन गतार्थमित्यपहृतमेव । तम्मा. देवं वर्णयितव्यम्-अथ तत्र किं वृत्तं यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यत इति । तदमिधीयते । तत्त्वं तदङ् . १ (० २ पा. १ ० ३ ० ८) । २ व्यतिरेकेति पाठान्तरम् । २ उद्देशेन हीति- इदमबाऽऽकृतम् । निरूपकतासंबन्धे यनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितं यत् , गत्वमिति । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यनेन दर्शपूर्णमासयोः स्वर्गनिष्टोद्देश्यताविशिष्टकृ. तिकारकत्वेन विहितत्वालक्षणसंगतिः । अत्र च लक्षणे कृत्यन्वितत्वं कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वि, तत्वम् । विहितत्वं च स्वनिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन विधिविशि- छत्वम् । मतः करणलादीनामेव कृत्यन्वितत्वाद् भावनाया एव च विधिविषयत्वान्नाव्याप्त्यादिश- काववास इति दिक।

·सतन्त्रवार्तिकशापरभाग्यसमेते [अ०३११० १०३) जनानामाख्यातानाम् । इह तु सर्वेषामेव शेषाणां लक्षणमुध्यते ॥ २॥ [३]दव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः॥ ३ ॥ पू. बादरिराचार्योऽत्र द्रव्यगुणसंस्कारेष्वेव शेषशब्द इति मेने म यागफलपुरुषेषु । द्रव्यं क्रियार्थम् । यदि प्रयोजनवती क्रिया व्यक्तं से द्रव्येण निर्वर्तयितण्या । तस्या निवृचिच्याहते न भवतीति तभिर्वृत्तसे द्रव्यमेषितव्यं भवति । तस्माक्रियार्थ द्रव्यम् । गुणः शक्रोति विशिष्टं द्रव्यं चोदितं लक्षयितुम् । लक्षितेन च तेन प्रयोजनम् । विशिष्ठस्य क्रियासाधनत्वात् । तस्मात्सोऽपि द्रव्यद्वारेण क्रियाया उपकरोतीति क्रियार्थ एव । संस्कारो नाम स भवति, यस्मिञ्जाते पदार्थो भवति योग्यः कस्यचिदर्थस्य । तेनापि क्रियायां कर्तव्यायां प्रयोजनमिति सोऽपि परार्थः । तस्माद्रव्यगुणसंस्काराः परार्थत्वाच्छेषभूता न तु याग- फलपुरुषाः । यागस्तावत्कर्तव्यः पुरुषस्य । न हि तस्मिभिर्वतिते कि । हन्त्यादावपि शेषत्वमेतस्मादेव लक्षणात् । दृष्टार्थत्वादपूर्व तु ततो नेति पुरोदितम् ॥ सर्वविषयव्यापि शेषत्वमिहे लम्यमेव तत्र नीतमपूर्वभेदनिराकरणार्थम् । अथवा पूर्वोक्तं गुणप्रधानमावलक्षणमनमेक्ष्यापूर्ववत्संप्रति कारणान्तरनिरासेन परार्थस्वलक्षणे शेषत्वेऽभिहिते पैस्तु द्रव्यं चिकिर्ण्यते' इत्यनेनोपकारलक्षणाभ्युपगमाद्विरोधमाशङ्कय परि- हरति । तत्रापूर्वभेदकल्पनानिवृत्त्यर्थमुपकारदर्शनमुक्तं न शेषलक्षणत्वेन । अत्र पुनः सर्व. शेषाणां पारमार्थिक लक्षणमेवोच्यत इति भिन्नविषयत्वादविरोध इति ॥ २ ॥ ( इति-शेषत्वनिर्वचनाधिकरणम् ॥ २॥) - इदानी शेषत्वस्य विषयं कथयति । तत्र बादरिमतेन तावत्रय एव शेषाः । द्रव्य हि 'द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनामिसंबन्धः' इति स्वभावत एव शेषभूतं नियमानिष्प्र; योजनत्वेन केवलं व्यावय॑ते । गुणोऽप्यरुणादिः क्रियायाः स्वसाधनभूतद्रव्यपरिच्छेद- सामर्थ्यादुत्पत्त्यैव शेषः । तथा संस्कारोऽप्यवहन्त्यादिगिसाधनपुरोडाशादिनिवृत्तये चोदितानां व्रीह्यादीनां स्वरूपेणायोग्यत्वादवहताना योग्यत्वादवहतानां योग्यत्वमापाद- नुत्पत्त्यैवाङ्गं भवतीति। न तु यागादावोत्पत्तिकं शेषत्वं दृश्यते । न च शब्देन चोद्यते । याग. स्तावत्सर्वकारकैरनुष्ठीयते । न चान्यत्र व्याप्रियमाणो दृश्यते । फल इति चेत् । १ इहत्यमेवेति पाठान्तरम् । २ लक्ष्यमित्यर्थः । ३ (अ० ६ पा. ११.१०१)। ४ भौत्पत्तिकमिति-स्वाभाविकमित्यर्थः ।

·[.पा.१०] मीमांसादर्शने। चिंदपरमस्ति कर्तव्यम् । स हि पुरुषार्थः । यदन्यव्यादि वेत, तदर्य तस्य शेषभूतम् । स तु न किंचिदभिनिवर्तयितुं क्रियते । फलमपि न तेन क्रियते । तस्मिंस्तु कृते स्वयमेव तद्भवति । तस्मिन्कृते फलमस्य भवतीत्येतावदम्यते । नास्ति शब्दो यागेन क्रियते फलमिति । तस्मा- धागो न शेषभूतः कस्यचिदर्थस्य । फलमपि न पुरुषं प्रत्युपदिश्यते । यः स्वर्ग कामयते स यागं कुर्गदित्येतावच्छन्देनोपदिश्यते नाऽऽत्मनः परस्य वेति । स्वर्ग प्रतीच्छामात्रेण स्वर्गकाम इति भवति । तस्मात्पु- रुपं प्रति गुणभावेन न श्रूयते स्वर्गः । तस्मात्सोऽपि न शेषभूतः । न चेत्फलयागो गुणभावेन चोघेते, कस्य पुरुषः प्रधानभूतो भवति । प्रत्यक्षश्चास्य द्रध्यत्वात्कर्म प्रति गुणभावः । तस्माद्रव्यगुणसंस्कारें- ध्वेव शेषभावं बादरिमन इति ॥ ३ ॥ कर्माण्यपि जैमिनिः फलार्थत्वात् ॥ ४ ॥ सि. जैमिनिस्तु खल्वाचार्यः कर्माण्यपि शेषभूतानि मन्यते स्म, न बाद: रिरिवावधारणामनुमेने । स हि ददर्श, न यागः कर्तव्यतया चोचते । फलकामस्य तु तत्साधनोपायत्वेनेति । एवं श्रुतोऽर्थः परिगृहीतो भवि- व्यति । अर्थवांचोपदेशः । एनमेवार्थ षष्ठेऽध्याये सूत्रैरेव साधयिष्यति। इह तु तत्सिद्देनैव फलार्थत्वेन शेषभावं यागस्याऽऽपादयति स्म । तस्मादनवधारणा, द्रव्यगुणसंस्काराः शेषभूताः । यागोऽपि शेषभूतः फलं प्रतीति ॥ ४ ॥ फलं च पुरुषार्थत्वात् ॥ ५॥ ॥ न । चिरनिर्वृत्ते यागे फलोत्पत्तिप्रतीतेः । ननु च भावार्थाधिकरणे करणत्वं यागस्यो- कम् । सत्यमुक्तं न तु साधितम् । स्वर्गकीमाधिकरणाधीनासिद्धिना तेन नामपद- करणत्वमात्रनिराकरणात् । अत इदानीमसिद्धावस्थेनैव करणत्वेन व्यवहरति फलमपि यागं प्रति साध्यमानत्वात्प्रधान, पुरुषं प्रति त्वस्य शेषमावो नैवोपात्तः काम्यमानत्वेन सुतरां प्रधानत्वात् । पुरुष एव तु कामं द्रव्यत्वाद्यागे गुणत्वेन स्यात् । तस्माद्व्यगुणसंस्कारेष्वेव शेषभाव इति ॥ ३ ॥ गतार्थमेतत् ॥ ४॥ १ षठायायायाधिकरणमित्यर्थः । २ तेन-भावार्थाधिकरणेनेत्यर्थः ।

·समन्त्रधातिकशावरभाष्यसमेते- म०११/०१०] । फलमपि पुरुषं प्रत्युपदिश्यते । यः स्वगों में भवेदित्येवं कामयसे तस्य यागः । न यः स्वर्गः स आत्मानं लभेतैति । कुतः । आत्मनेपद. प्रयोगात् । कर्षभिप्राय एतद्भवति । क्रियाफलमनुभवेत्कयं पुरुष इति यागः प्रयुज्यते । तस्मात्फलं पुरुषार्थ यागाच्छ्यते, नाऽऽत्मनिर्तुत्य- थम् । तस्माच्छेषभूतमिति ॥ ५॥ पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् ॥ ६ ॥ पुरुषोऽप्यौदुम्बरीसंमानादिषु गुणभूतः श्रूयते । तस्मादनवधारणैषा द्रव्यगुणसंस्कारेषु शेषत्वं बादरिर्मेन इति । अथेदानीमत्र भगवान् वृत्तिकारः परिनिश्चिकाय । द्रव्यगुणसंस्कारेष्वेव नियतो यजि प्रति शेषभावः। आपेक्षिक इतरेषाम् । यागस्य द्रव्यं प्रति प्रधानभावा, कामपदोपादानादेव फलस्य पुरुषार्थत्वं गम्यते । न हि कश्चिद्बुद्धिपूर्वकार्येवं काम. यते स्वर्ग आत्मानं लभतामिति । किं तर्हि, ममोपभोग्यः स्यादिति । पुनश्वाऽऽत्मने. पदनिर्देशात्कर्तुरेवोपभोग्यो नान्यस्येति गम्यते । तेनोपमोक्तारं प्रति फलमपि शेष. मूतम् ॥ ५॥ पुरुषोऽपि यजेतेत्याख्यातेन गुणभूत आक्षिप्तः । औदुम्बरीसमानादौ विहित इति शेषः । एवं चतुःसूत्रेणाधिकरणेन समस्तः शेषत्वविषयः प्रतिपादितः । अत्र चोद्यते । यत्तावद् 'द्रव्यगुणसंस्कारेषु' इत्यत्र न तु यागफलपुरुषेषु शेषत्वमित्यभिधायान्ते पुरु पस्य शेषित्वनिराकरणं तदसंबद्धम् । यत्तु 'प्रत्यक्षश्चास्य द्रव्यत्वात्कर्म प्रति गुणमावः, इति । तदपि व्याहतं पुनरुक्तं च । पूर्वमेवाभिहितत्वात् । न च यागफलाम्यां शेषत्व. निराकरणवद्भयां सहास्यौतुल्यप्रवृत्तित्वादुच्चारणं युक्तम् । तस्मादसदेतत् । यदप्य. धिकरणसमाप्तावुक्तम्-अथेदानीमत्र भगवान्वृत्तिकारः परिनिश्चिकायेति । तदपि प्रथममेव द्रव्यगुणसंस्काराणां निरपेक्षशेषत्वाभिधानात्कर्मफलपुरुषाणां च द्रव्यादीनि प्रति प्राधान्येऽवस्थिते सूत्रैरेव परस्परापेक्षशेषत्वप्रतिपादनादुक्तार्थमिति मन्दफलं दृश्यते । तेनैवं परिहर्तव्यम् । अस्याधिकरणस्य व्याख्यानद्वयं कृतम् । तत्र प्रथमं ताव. स्वमतेन । शेषः परार्थत्वात् । इत्यभिहिते बादरिमतमुपकारलक्षणशेषत्वामिप्रा. येण द्रव्यगुणसंस्कारेष्वेव शेषत्वमित्येवं पूर्वपक्षीकृत्य जैमिनिमतमेव सिद्धान्तत्वेन वर्णितम् । तथा च पूर्वत्र दृष्टोपकारानुक्रमणमेव भाष्ये दृश्यते । तत्र च पुरुषस्य द्रव्य. भभिधायेति-न तु यागफलपुरुषा इत्यनेन भाष्येणेत्यर्थः । ३ अन्त इति-कस्य पुरुषः प्रधानभूत इत्यादिनेति शेषः । ३ भस्य-पुरुषपदस्येत्यर्थः ।

·*.पा.१०३] मीमांसादर्शने । फलं प्रति गुणभावः । फलस्य यागं प्रति माधान्यं, पुरुष प्रति मुणक्षा। पुरुषस्य फलं प्रति प्रधानता, औदुम्बरीसंमानादि प्रति गुणस्वम् । स्वात्प्रत्यक्षमेव क्रियानिवृत्तिहेतुत्वादिष्टमेव शेषत्वम् । यागफलयोस्तु न किंचित्प्रति प्रत्यक्ष साधनत्वमुपलभ्यत इत्यशेषत्वम् । यत्तु न यागफलपुरुषेध्विति त्रयाणामपि माष्ये संकीर्तन न तत्प्रकृतशेषपदानुषङ्गादेवं कल्पयितव्यं न तेषां शेषत्वमिति । किं तर्हि, यसिद्धान्त. वादिसमतं तन्न भवतीत्येवं संबन्धः । सर्वत्र हि पूर्वपक्षवादिना सिद्धान्तवादिमतं प्रति- पेद्धव्यं न यत्किचित् । शेषत्वमेव हि असो तदभिप्रेतमेवेति प्रतिषेधति न स्वरूप- मात्रेण । सिद्धान्तवादिनश्चैतन्मतं यदुत यागफलपुरुषाणां व्याकारत्वं किंचिदपेक्ष्य शेषत्वं किंचिदपेक्ष्य शेषित्वमिति तहादरिमतानुसारी भाष्यकारः प्रतिषेधति । न ६ यागफलपुरुषेषु सिद्धान्तवादिसंमतं व्याकारत्वम् । यागफलयोरेकान्तेनैव शेषित्वात्पु. रुषस्य चात्यन्तशेषत्वात् । सर्वथा य एवैक आकारः प्रतिषिद्धस्तेनैव तद्वयाकारत्वनिराकरणं शक्यमिति त्रयाणामप्येतावता तुल्यधर्मत्वात्सह निर्देशः । 'कर्माण्यपि नैमिनिः, इत्यादिमि. रन्ततिद्वयाकारमेव शेषत्वं प्रतिपादितम् । पारामुलक्षणशेषत्वाङ्गीकरणात् । नन्वेवं सति पुरुषस्य द्रव्यत्वात्पूर्वपक्षवादिनैवाभ्युपगम्य शेषत्वं, शेषित्वे निराकृते सिद्धान्तपादिना तदेव प्रतिपादन मिति न वक्तव्यं 'पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् ' इति । नैष दोषः । तेन हि यागफलयोरशेषत्वात्तस्य शेषित्वं निराकृतम् । ततश्च यावदेव सूत्रद्वयेन यागफलयो: शेषत्वं प्रतिपादितं तावदेव यागोपसर्जनं फलं प्रति प्रधानस्वादुमी प्रति केवलं शेषि. त्वमेव प्रसक्तमिति प्रलीने याकारत्व पुनः शेषत्वप्रतिप्रसवार्थमुच्यते • पुरुषच कर्मार्थत्वात्' इति । अथवा परेणोपकारद्वारेण शेषत्वमभ्युपगतं तदयुक्तं मन्यमानः फलयागयोरिवास्यापि पारार्थ्यकृतमेवेति प्रतिपादयिष्यन्नाह- पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् न तदुपकरित्वादिति । वृत्तिकारमतेन सूत्रचतुष्टयमन्यथा व्याख्यास्यन्नाह-'अपात्र भगवान्' इति । नैवेदानी बादरिमतं पूर्वपक्षः। किं तर्हि, शेषः परार्थत्वात्' इति सामान्येन लक्षणमुक्त्वा तस्यैव विषयप्रदर्शनद्वारेणोत्तरः प्रपश्चः क्रियते । तत्र पूर्वव्याख्यायां द्रव्यगुणसंस्कारप्ववे शेषत्वमित्येवमवधारणं पूर्वपक्षे कृतम् । इदानीं तु सिद्धान्तरूपेणैव पादरिमतमप्रतिषेधेनानुमतं कृत्वा लक्षणप्रपश्चाभ्यां शेषत्वं वर्णयिष्यते । द्रव्यगुणसंस्कारेषु शेषत्वमेवेत्यवधारयति । अतश्च द्रव्यगुणसंस्काराः शेषत्वेन नियताःशेषित्वं न प्रतिपद्यन्ते शेषत्वं पुनरनियतत्वाद्यागफलपुरुषेष्वप्यस्त्वेवेति तत्प्रतिपादनार्थान्युत्तरसूत्राण्यवक .. . १ न तु यागफलपुरुषा इति भाज्यार्थ प्रदर्शयति-न तु योगफलेत्यादिना । २ सूत्रद्वयेनेति- 'कर्माण्यपि मिनिः फलार्थत्वात् ' ' फलं च पुरुषार्थत्वात् ' इति सूत्रद्वयेनेत्यर्थः । ३ 'यागोपसर्जन -~याग उपसर्जन यस्येति विग्रहः । मिति-- ·६४ सतम्बातिकशापरभाष्यसमेते- [भ.पा.१०) - वस्मात्समताऽवधारणा । द्रव्यगुणसंस्कारा यागं प्रति नियोगतो गुणभृता एवेति ॥ ६॥ रूपन्ते । तस्मादापेक्षिकशेषशेषित्वमात्रमेवेभिः सूत्रःप्रतिपाद्यते । तथा च भाष्ये दर्शितम् । ततश्च द्विप्रकार एष शेषविषयो नैयमिक आपेक्षिकश्चेत्युक्तं भवति । ननु च द्रव्यगुण- संस्काराणामपि स्वाहानि प्रति प्रधानत्वाद्यागं च प्रति गुणमावादापेक्षिकमेव शेषशेषि- त्वम् । तथा हि । ब्रीह्यादीनां प्रधानत्वमवधातादिषु स्थितम् । मुसलादीन्यपेक्ष्येवमवघातप्रधानता ॥ ब्राह्मादयो ह्यवघातादीन्प्रति प्रधानभूताः पुरोडाशनिर्वृत्ति प्रति गुणभूताः । तथा गुणः संख्यादिः संख्येयं प्रति परिच्छेदाच्छेषः । येषां तु गुणानां निष्पाचा स तान्प्रति शेषिणी । तथा संस्कारः संमार्गावघातादिरग्निवीह्यादेः शेषः स्वसाधनानामिध्मः सनहनोलखलमुसलादीनां शेषी । तस्मानावधारणं सिध्यतीति । तदुच्यते- द्रव्यादेर्यत्र शेषत्वं तत्र नैवास्ति शेषिता। फलयागनराणां तु व्याकारत्वं परस्परम् ॥ द्रव्यगुणसंस्कारा हि फलवन्तं यागं प्रति नियोगतः शेषभूताः । सत्यपि स्वाङ्गानि प्रति शेषित्वे तं प्रति नास्तीत्यभिधीयते । अत एव भाष्यकारोऽपि नियोगतो यर्जि प्रति शेषभावः' इत्याह । न ब्रवीति नियतः शेषभाव इति । ' आपेक्षिक इतरेषाम् ! इत्यत्रापि यनि प्रतीत्यनुवर्तते । तथा होकेकस्य द्वौ द्वौ प्रति गुणत्वं प्राधान्यं च दृश्यते । यागस्य तावद्व्यात्मकं निवर्तकं पुरुषं प्रति प्राधान्यं फलं प्रति गुणता "यश्च फलं प्रति गुणः स शक्यते फलस्य स्वामिनं पुरुषमपि प्रति सुतरां गुण इति वक्तुम् । तथा यस्य पुरुषं प्रति प्राधान्यं तस्य तदुपसर्जनं फलं प्रति सुतरां तदित्यपि शक्यनिरूपणम् । एवं फलस्य यागं प्रति प्राधान्यात्तत्साधनं पुरुषमपि प्रति प्राधान्यं, पुरुषं प्रति गुणत्वात्तदनुष्ठेये यागेऽपि गुणत्वम् । तथा पुरुषस्य फलं प्रति प्राधान्यात्त. साधनं यांगमपि प्रतिप्रधानत्वम् । यागं च प्रति गुणभावात्तत्साध्ये फलेऽपि गुणत्वम् । नत्वेवं द्रव्यगुणसंस्कारेविति विशेषः । यत्त्विद पारम्पर्येणापि शेषत्वं प्राधान्यं चोक्तम्, इदमर्थलक्षणं वस्तुमात्ररूपेणेत्यवगन्तव्यम् । न व्यवहारार्थम् । मा भूदङ्गत्वांशेन विकृती फलपुरुषयोरपि अतिदेशासिद्धान्तविरोधः । तस्मादेतावत्प्रकार एव वक्ष्यमाणप्रपञ्चशे "पस्वविषयसंक्षेप इति सिद्धम् ॥१॥ ( इति-शेषत्वस्य लक्ष्यनिर्देशाधिकरणम् ॥१॥) १नबवीतीति-अन्यथेति शेषः।

·[.पा.१०४] मीमांसादर्शने । ६६५ [४] नेपामर्थेन संबन्धः ॥ ७ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत इति । तत्र श्रूयन्ते धर्माः । निर्वपणं प्रोक्षणमवहननमित्येवमादय औषध. धर्माः । तथोत्पवनविलापनग्रहणासादनादय आज्यधर्माः । तथा शाखाहरणं गवां प्रस्थापनं, गवां प्रस्नावनमित्येवमादयोऽपि सांना- य्यस्य । तेषु संदेहः । कि स, औषधे आज्ये सांनाय्ये च कर्तव्या उत ये यत्र क्रियमाणा अर्थवन्तस्ते तत्र कर्तव्या इति । ननु संयुक्ता एवैते श्रूयन्ते । यथा ब्रीहीनवहन्ति, तण्डलान्पिनाष्टि, इति । बाद संयुक्ताः । अवघातादयस्तु पदार्या विधीयन्ते श्रुत्या । वाक्येने पां , उक्तः सहेतु: सविषयश्च शेषः । इदानी ' कथं च विनियुज्यन्ते ' इत्ययमंशो विचार्यते । तत्र त्रिवधिकरणेषु क्रमेण संस्कारद्रव्यगुणानां विनियोगः कथ्यते तत्रापि फिल प्रथमे लिङ्गेन द्वितीये वाक्येन तृतीये श्रुत्या विनियोग इति केचित् । तत्त्वाचार्या नेच्छन्ति । यद्यप्यत्र विचित्रप्रमाणव्यापारपरामर्शस्तथाऽपि श्रुतिविनियोग एवात्र पादे, लिङ्गादिपिनियोगस्तु द्वितीयपादात्प्रभृति भविष्यतीत्युक्तम् । औषध धर्मा इत्याद्यप्येतदधिकरणसाध्यमपि सिद्धान्ताभिप्रायेणोक्तम् । ननु संयुक्ता एवैत इति सिद्धान्तवादी श्रुतिबलेन संशयमाक्षिपति । परः पुनः पदान्तरसंबन्धकृतं ब्रीह्यादि। संबन्ध शुद्धावघातविधिना बाध्यमानं मन्यमान आह-अवघातादयस्तु पदार्या विधीयन्ते श्रुत्येति । तचैतदयुक्तमिव । कुतः । प्रयुज्यते पदं विचिद्विना न हि पदान्तरात् । वाक्योधिकरणे चोक्ता अतिबाधप्रतिक्रिया ।। न हि ब्रीह्यादिभिः संबध्यमाना अवघातादयो नावधातादया भवन्ति । यदि ह्येव भवेयुस्ततः श्रुतिविरुद्धत्वाद्वाक्यं बाध्येत । अत्र पुनः केवलानामेवावघातादीना- मनुष्ठातुमशक्यत्वादवश्यमेव संबन्ध्यन्तरे कार्याः । न हि भवत्पक्षेऽपि अवघातादयः केवलाः क्रियन्ते । तत्र प्रकरणलभ्यद्रव्यमात्रसंबन्धः क्लेशान्तरेण कल्प्येत । अथापिकि- चिदध्याहृय संबन्धः क्रियते तथाऽपि क्लेशः । अथाऽऽरादुपकारकत्वेन प्रधानसंबन्ध इप्यते तत्रापि विप्रकर्षः । अथ तु नैव केनचित्संबध्यते । ततो विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मा. दसदेतत् । तेनैवं व्याख्येयम् । १ संयुक्ता इति-उद्देश्यविशेषसंयुक्ता इत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० ३ अ० १) । ३ संवन्य: स्तरेण कार्यमिति पाठान्तरम् ।

·६६६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ.पा.१७०७) बीह्यादिसंयोगः । अतोऽस्ति संशयः । किं तावत्माप्तम् । तेषामर्थन संबन्धः । अर्थेन प्रयोजनेन । ये यत्र क्रियमाणाः प्रयोजनवन्तस्ते तत्र कर्तव्याः । प्रथनादय आज्यसांनाय्ययोरनुपकारका इति न तत्र करणीयाः । एवमुत्पवनादय औषधसांनाय्ययोः । शाखाहरणादय वाक्यभेदतदेकत्वसंदेहान्नात्र संशयः । परमावान्तरापूर्वप्रयुक्तत्वकृतो ह्यसौ ॥ नैवात्रायं पूर्वपक्षहेतुरवघातादयः पदार्थाः स्वतन्त्राः श्रुत्या विधीयन्ते, वाक्येन बीह्यादिभिः संबध्यन्ते । तच्च श्रुत्या बाध्यते । तस्मात्केवल विधानात्किं सर्वार्थाः किं वा दृष्टोपकारसामयन यथासंयोगमेव मवन्तीति । किं तर्हि- विधीयतेऽवधातादिः श्रुत्या ब्रीह्यादिसंगतः। वीहित्वाद्यर्थता चास्य निष्फलत्वेन नेष्यते ॥ यदि ह्येषां यथाश्रुतवीह्याद्यर्थत्वमध्यवसीयते । ततः संयुक्तत्वात्सर्वे सर्वत्र न प्राप्नुयुः । एते पुनर्नवमायाधिकरणन्यायेन श्रौत बीहित्यमुलक्यापूर्वसाधनत्वेन संब. ध्यन्ते । तच्च प्रकरणापेक्षापूर्वसाधनांशलक्षणागम्यत्वाद्वाक्यगम्यमिति मन्यमान आह- वाक्येनैषां व्रीह्यादिसंबन्धो न श्रुत्या । यच्च तदपूर्वसाधनांशलक्षणात्मकं वाक्यं तत्प्रकर. णाविशेषाद्यथौषधे तथाऽऽज्यसांनाय्ययोरप्यविशिष्टम् । एवमुत्पवनाविलापनशाखा- हरणादीनां लक्षणयैवाश्रुतहविरन्तरसंबन्धो ‘दर्शयितव्यः । तत्र किमेकं दर्शपूर्णमासा- पूर्व धर्माणां प्रयोनकमुतानेकम् । यदाऽप्यनेकं तदाऽपि किमपूर्वमात्रमुत किंचिदेवेति । यद्येकमपूर्व सर्वाणि वा सर्वेषां प्रयोजकानि ततः संकरो धर्माणाम् । अथ त्वनेकमपूर्व किंचिदेव प्रयोजकं ततः प्रत्येकं व्यवस्थेति। तत्र सिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते तेषामन संबन्धः ' । यद्यपि तावत्केवलपदवाच्याः श्रूयेरंस्तथाऽपि व क्रियेरनित्यपेक्षिते यत्र क्रियमाणाः प्रयोजनवन्तो भवन्ति तत्र कर्तव्याः। न चैते संकीर्यमाणाः सर्वत्र प्रयोजन- वन्तो दृश्यन्ते । सत्यपि चापूर्वप्रयुक्तत्वे दृष्टप्रयोजनद्वार एव संपन्धोऽवकल्पते । अथवा शास्त्रेणेव यत्र क्रियमाणाः प्रयोजनवन्तो विज्ञायन्ते यदपूर्वसाधनं मीयादि. १ नवमायेति-यत्तत्र प्रोक्षणावधातादिधर्माः किं श्रुतवाहित्यापछिनोरेशन विधीयन्त उतापूर्वसाधनस्वावच्छिनोद्देशेनेति संशय्य ब्रीवादिस्वरूपस्याषघातादिन्यतिरेकेणापि सिदत्वात्तदर्यले विध्यानर्थक्यापत्तेर्लक्षणयाऽपूर्वसाधनस्वावच्छिमोदेशेन विधीयन्त इति साधितं तत्परासश्यते । २३व. लेति-नीवायुद्देश्यवाचकपदन्यतिरेकेण, प्रोक्षति, अवहन्ति, इत्यादिरूपेणेत्यर्थः । ३ पदपूर्वसाधन स्वामति पाठान्तरम् ।

·(म.पा.१०.] मीर्मासादर्शने। ६६७ भाज्योषषयोः । ननु श्रूयन्ते सर्वे सर्वत्र । एतदेव न जानीमः श्रूयन्ते न भूयन्त इति । तद्विचारयितव्यम् । यद्यपि श्रयेरंस्तथाऽप्यनुपकार- कत्वामेव कर्तव्या भवेयुः ॥७॥ विहितस्तु सर्वधर्मः स्यात्संयोगतोऽविशेषा प्रकरणाविशेषाच ॥ ८॥ उच्यते । योऽर्थात्माप्तः स्यात्स यत्र प्रयोजनं तत्रैव क्रियेत । शब्देन तु सर्वेऽमी पदार्या विहिताः। तेन न यत्र केवलं प्रयोजनं प्रत्यक्षं दृश्यते तत्रैव कर्तव्याः । तहि । यत्र यत्र पिहिताः। ते चामी सर्वत्र विहिता गम्यन्ते । कुतः । संयोगतोऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाच । सर्वेषां तावदा- ज्योषषसांभाग्यानामपूर्वेण साध्यसाधनसंयोगोऽविशिष्टः । यत्र क्रिय- शन्दैः स्वामिधेयनात्यकार्यसमवाय लक्षितं तदर्यत्वेनावघातादयो विज्ञायमानाः संब- न्धामावादपूर्वान्तरसाधनेऽलक्षिते न भविष्यन्ति । ननु श्रूयन्ते सर्वे सर्वत्रेति- अपूर्वैकत्वाइँदे चासति लक्षणानियमापरिज्ञानात्प्रयोजनस्य च विध्युत्तरकाललभ्यत्वान्न तदर्शनद्वारेण व्यवस्थेति मत्वा परिचोदना । एतदेव न जानीम इति । नावश्यमेक- मेवापूर्व प्रयोजकमपूर्वमात्रं वेत्यभिप्रायः । सत्यपि ह्यविशेषश्रवणे · अर्थाद्वी कल्पनक- देशत्वात्' इत्यविरुद्धैव व्यवस्था । अथवैकापूर्वापूर्वमात्रप्रयुक्तत्वपक्षयोः संकरो नानापूर्व- प्रयुक्तनीह्यादिनातिलक्षितसाधनसंबन्धे तु व्यवस्था । न चैतयोरन्यतरस्यावधार. णम् । अतो न जानीमः सर्वे सर्वत्र श्रूयन्ते नेति ॥ ७ ॥ परः स्वाभिप्राय विवृणोति । फलस्य हि सूक्षयसामर्थ्यरूपावस्थाऽङ्करस्थानीया पूर्वा- नुत्पन्नोत्पतरपूर्वमित्युक्तं प्राक् । तच्च फलकत्वादेकमेवाध्यवसीयते । तत्साधनत्वं पाऽऽज्योषधसांनाय्यानां सर्वेषामविशिष्टम् । अतस्तदुद्देशेन विहितानां सर्वधर्मत्वं विज्ञायते । यद्यपि चाऽऽनयादीनामवान्तरापूर्वाणि प्रात्यात्मिकानि भवेयुः । तथाऽपि तेषां निष्फलत्वायागादिस्वरूपवदेव प्रयोजकशक्तिर्नास्तीति परमापूर्वमेव प्रयोजकमव धार्यते । भिन्नापूर्वप्रयुक्तत्वेऽपि प्रकरणगतापूर्वसाधनमात्रोद्देशेन विधीयमानानां शेषाणां विशेषणानुपादानादुणदाने च वाक्यभेदप्रसङ्गात्सार्वत्रिकविधानमस्तीति सर्वधर्मत्वे हेतु: । तसिद्धयर्थं च • संयोगतोऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाञ्च' इन्युक्तम् । यदेकस्यापूर्व. साधनत्वं धर्मसंबन्धकारणं तदितरत्राप्यविशिष्टम् । यत्तु विशिष्टं व्रीहित्वादि तल्लक्षणा- (म• १ पा० ४ १. १४ सू. २५) २ सूक्ष्मशक्त्यात्मकं वा तत्फलमेवोपजायत इत्यादि- नाधिकरण इति शेषः।

·६६८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा०.१४०४] माणा अपूर्वस्य कृता भवन्तीति विज्ञायते । तथा प्रकरणमविशिष्टम् । यस्मिन्विहिताः सर्वेषां विहिता भवन्तीति गम्यते । अतः सर्वे सर्वत्र कर्तव्याः। यत्त्वमी न सर्वत्रोपकुर्वन्तीति । विधानसामर्थ्यात्सर्वत्रोप- कारका इति गम्यते । स चायमष्ट उपकारो भविष्यति ॥ ८ ॥ अर्थलोपादकर्म स्यात् ॥ ९ ॥ नैतत्, सर्वे सर्वत्र करणीया इति । ये यत्र नोपकुर्वन्ति, न ते तत्र क्रियामहन्तीत्युक्तमेव । ननु विधानसामर्थ्यात्सर्वे सर्वत्रोपकरि- ध्यन्ति । नेति ब्रूमः ॥ ९ ॥ फलं तु सह चेष्टया शब्दार्थोऽभावाद्विप्रयोगे स्यात् ॥ १० ॥ नास्ति विधानं, येन सर्वे सर्वत्रोपकुर्वन्ति । न च प्रत्यक्षादिभिः रुपकारमवगच्छामः । अर्थापत्तिरपि नियोगतस्तत्रैव भवेत् । यत्रैव शन्देन चोदना भवति, नान्यथा । यदि च प्रथनादीनामांज्यसांनाय्ययोरनुप. कुर्वतामपि तत्प्रकरणे समाम्नायोऽनुपपन्नो भवेत्ततोऽर्थाददृष्ट उपकारः कल्प्येत । ते त्ववश्यं समानानीया औषधार्थम् । फलं हि सह चेष्टया- मात्रौपयिकत्वादनियामकम् । यदपि कारकत्वं लक्ष्यते तदपि सर्वेषां प्रदेवत्वाद विशिष्टम् । तस्मादपूर्वासंबद्धमप्रदेयमप्रकृतापूर्वसाधनं च वयित्वा सर्वे सर्वत्र कर्तव्याः । यो यर्थात्प्राप्नोतीति---अचोदितः सन्सामर्थेन लौकिकप्रयोजनेन वा य प्राप्नोति स तद्वशेन व्यवतिष्ठते । अथवा यत्र पूर्वतरप्राप्तप्रयोजनद्वारेण धर्माः प्राप्नुवन्ति न च धर्मेभ्य एव प्रयोजनकल्पना यथा विकृतिषु, तत्र यावदर्थत्वं भवेत् । अत्र पुनः प्रकृतावुपदेशेन, प्राक्प्रयोजनेभ्यः स्वरूपमात्रेण कल्पयिष्यमाण. प्रयोजनाः सन्तो विधीयन्ते । तेन नैषा वचनव्यक्तिः, यत्र प्रयोजनं तत्रैते । किं तर्हि । यत्रेते तत्र दृष्टमदृष्ट वा प्रयोजनमिति । तस्मात्सर्वधर्माः ॥८॥ दृष्टार्थलोपाच्छास्त्रगम्यार्थलोपाद्वेति निगदव्याख्यातं भाष्यम् ॥ ९॥ यदुक्तमदृष्टकल्पनान्नैवेतरत्राप्यर्थलोप इति । तत्राभिधीयते । यद्याहत्य विधीयेरन्नाज्येऽपि प्रथनादयः। अदृष्टार्था अगत्या स्युर्दृष्टं वा न भवेद्यदि ॥ आम्नानान्यथानुपपत्त्या ह्यदृष्टं कल्प्यते । तच्चाऽऽनानमन्यथैव दृष्टार्थतयोपपत्रमित्या पित्तेरसंभवः । तदर्शयति । अवघातादीनामनुष्ठानसहितं फलं ब्रीहिषु दृश्यते । अन्यत्र तु चेष्टामात्रम् | न च सफलचेष्टानुष्ठानसंभवे विफलानुष्ठाने विधिः पुरुषं नि. १ अनेन च सौत्रं सह चेष्टयेति पदं विवृतं झेयम् ।

·1 [अ०१पा० १०५] मीमांसादर्शने । पहननादिकयाऽवगम्यते तुषविमोचनादि । प्रयोननं च तेन । न तस्मा- हते पुरोडाशः सिध्यति । सति चास्मिअर्थवान्मकरणे समानायः । अर्थवति च तस्मिनादृष्टकल्पनायां प्रमाणमस्तीत्यतो न शक्यं कल्पयि- तुम् । यदि च तत्र तण्डुलादिनिष्पादनं दृष्टं नाभविष्यत्ततो विप्रयोग तण्डुलादीनामभावादुपकारस्य, शब्दार्थमात्रं दृष्टोपकारानपेक्षं कर्तव्यमि त्याज्यसांनाय्ययोरपि क्रियमाणानामष्टमभविष्यत् । तस्मान प्रथना-. योक्तुं शक्नोति । न च तेनानियुज्यमानः फलकल्पनानिमित्तं लभते । तदितरेतराश्रय मवति । । फलाद्विधिविधेश्च फलमित्यभ्युपगमात् । न यत्रैकमपि स्पष्टं प्रसिद्धं ब्रीहिषु द्वयम् । अन्योन्यनिरपेक्षं च प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥ तथोत्पवनादीनामाज्यसांनाय्ययोरिति योजनीयम् । तथा हि । योऽर्थः प्रत्यक्षदृष्टोऽपि ऋतुना पुरुषेण वा । नापेक्ष्येतोपकाराय सोऽग्राह्यो न त्वयं तथा ॥ अवधातादिनिर्वयों हि तुषकणविप्रमोचनादिरर्थः पुरोडाशसिद्धि प्रति षड्मिरंपि बीहिपुरोडाशक्रत्वपूर्वाध्वर्युयजमानरपेक्षितः । न हि तस्मादृते ब्रीहिभिर्यष्टुं पुरोडाशो वा निर्वर्तयितुं शक्यतेति । तदर्शयति-प्रयोजनं च तेनेति । विप्रयोगे तु दृष्टस्य फलस्य तदभावना । तेषां शब्दार्थमात्रत्वात्म्याददृष्टार्थकल्पना ।। ततश्चावघात आज्यसांनाय्ययोरपि स्यात् । सति तु दृष्टे काल्पनिकासंभवाद्यथार्थमेव व्यवस्थासिद्धिः । तथा हि । क्वचिदृष्टनिराकासः क्षीणार्थापत्तिशक्तिकः । नादृष्टार्थोऽपि सोऽन्यत्र शक्यः कल्पयितुं विधिः ॥ अथवा तत एते सर्वत्र विहिता भवेयुः, यदि परमापूर्वप्रयुक्ताः सर्वापूर्वप्रयुक्ता वा स्युः । तदा चैवं ते भवेयुः । यदि भिन्नानि ब्रीह्यादिकर्मापूर्वाणि न स्युः । यदि चैषां प्रयोजकशक्तिर्न स्यात् । तानि तु प्रयोजकशक्तिमान्ति प्रतिकर्म मिन्नानि विद्यन्ते । तत्र भेदस्तावदपूर्वाधिकरणे साधितः । यद्यपि चेषां साक्षादफलत्वं तथाऽपि स्वरूपसि- चन्यथानुपपत्त्यैव प्रयोजकत्वं भविष्यति । न च निष्फलानि । तन्नाम निष्फलत्वाद. प्रयोजकं भवति यदत्यन्तनिष्फलम् । तन्निरंपक्ष वा द्रव्ययागादि स्वरूपवल्लब्धात्म- कम् । आग्नेयाधवान्तरापूर्वाणि तु परमापूर्वसिद्धयङ्गत्वात्पारम्पर्येण फलवन्ति । न १ आमेयादिजन्योत्पन्यपूर्वाणीत्यर्थः। २ एषां-उत्पत्त्यपूर्वाणां, प्रयोजकशकि:-अङ्गप्राहक- त्वशकिरित्यर्थः । ३ ( अ० २ पा० १ अ० २) ४ तनिरपेक्षम्-अङ्गनिरपेक्षमित्यर्थः ।

·६७० सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- (भ.पा.१०१) दयः सर्वत्र । एवमुत्पवनादयः शाखाहरणादयश्च । तस्मात्र सर्षे सर्वत्र कर्तव्याः । प्रथनादयो नाऽऽज्यसांनास्ययोः । औषष एव ते । उत्पवनादय आज्यस्य, नौषधसांनाप्ययोः । शाखाहरणादयश्च साना. त्यस्य, नाऽऽज्योषधयोरिति सिद्धम् ॥ १० ॥ च धर्मेभ्यः प्राक् सिद्धानि निर्मातोपायपरिमाणानि वा । तस्मादात्मलामार्थमेव प्रयुज्यन्ते यश्च येषु धर्मेषु विधीयमानेष्वपूर्वमुपतिष्ठते तत्तेषां प्रयोजकं भवति न यावस्किषित् । बीह्यादिशद्वैश्च स्वकर्मसाध्यमेव केवलमपूर्वमुपस्थाप्यते नान्यत् । असंबन्धात् । ततश्चा. पघातादयस्तदेवैकमपूर्व प्राप्यार्थवन्तो जाता न परमापूर्व कर्मान्तरापूर्व वाऽपेक्षन्ते । तदर्शयति । यस्मादवहननादि चेष्टया सह श्रुतेषु ब्रीह्यादिष्वेव स्वापूर्वसाधनद्वारेण विधेः फलं दृश्यते तस्मान्नान्यत्र संक्रान्तिः । यदि तु तत्रापूर्व न स्यात्ततोऽर्थाददृष्टं कल्प्येत । ब्रीह्यादिशद्वरनुपस्थापितोऽप्युपकारः प्रयोजकः कल्प्येत । अस्ति तु तत् । सूत्रमध्ये. वम् । विप्रयोगे- तण्डुलादिनिष्पाद्यस्यापूर्वस्य । प्रयोजनाभावात्सांनाय्यादिसंबन्धोऽपि न्यवहितपरमापूर्वद्वारेण कर्मान्तरापूर्वद्वारेण वा शब्दार्थः स्यात् । प्रत्यासन्नापूर्वसद्भावे तु न शब्दस्तावन्तं खेदं सहते । तस्मादप्रमाणकः सानाय्यादिसंबन्धः । एवं ताने. यायपूर्वसंबन्धाविशेषात्सुगादीनामवघातादयः प्राप्नुवन्ति । नैष दोषः । कारकाम्तरत्वेन तेषामलक्षितत्वात् । यथैव हि प्रदेयत्वाविशेषेऽपि सानाय्यादेरपूर्वान्तरसाधनत्वादप्रतीति- रेवमेकापूर्वसंवन्धेऽपि ब्रीहित्वैकार्थसमवेतप्रदेयरूपकारकत्वाभावात्लुगादीनामग्रहणम् । यत्तु तस्मिन्नेवापूर्वे समानकारकत्वेनोपकरिष्यति तस्य भविष्यन्त्येव धर्माः । यथा यवानाम् । सर्वं चैतन्नवमे विस्तरेण वक्ष्यामः ॥ १० ॥ ( इति-तेषामर्थाधिकरणम् ॥ ४ ॥) १न -निर्मातेति-आमेयादिजन्यावान्तरापूर्वाणामप्यदृष्टरूपत्वेन तदुत्पत्तेरनिहातप्रकारत्वादि. पर्यः । २ यथा यवानामिति- 'ब्रीहीन्प्रोक्षति, अवहन्ति' इत्यादी ब्राह्मादिपदेनाऽऽप्रेयागुत्प. न्यपूर्वनिष्टकार्यतानिरूपितकारणतासमानाधिकरणकार्यतानिरूपितप्रदेयप्रकृतितण्डुलब्यापारककारण- तासामान्याश्रयत्वं लक्षयित्वा तदवच्छिनोद्देशेनैव प्रोक्षणादयो विधीयन्ते । निरुकोदेश्यतावच्छेककोटी प्रयोजनामावादिना ब्रीहित्वादेरप्रवेशात्कारणतासामान्यप्रवेशाच धर्माणां यवसाधारग्यसिदिः । गा. दिल्यावृत्तिसिद्धिध, विवक्षितव्यापारेण निरुतसाधनतायास्तत्राभावात् । ब्राहियवयोस्तु, मामेयाशु. पत्यपूर्वनिष्ठकार्यतानिरूपिता कारणता-आमेयादियागनिष्ठा, तदधिकरणवर्तिनी या कार्यता-मी- सादिनिष्ठकारणतानिरूपिता, आमेयादिनिष्ठा कार्यता, तनिरूपिता या निरुकव्यापारककारणता- मीदियवनिधा कारणता, तरसामान्याश्रयत्वस्य सत्वादवघातादिधर्मप्राप्त्यविधात इति दिक।

·[अ०३०१०५] मीमांसादर्शने ६७१ [५] द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगाचदर्थमेव चोयेत ॥ ११ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र समामनन्ति स्फयश्च कपालानि चामिहो. अहवणी च शूर्प च कृष्णाजिनं च शम्या चोलूखलं च मुसलं च ष. चोपला चैतानि वै दश यज्ञायुधानि, इति । तत्र संदिगते । किं यो य इह शक्यत एभिः कर्तुं तस्मै तस्मै पदार्थायैतानि समानातान्युत ययेन संयुक्तं तस्मा एवेति । किं तावत्माप्तम् । यद्येन शक्यमिति । कुतः । एवं विधयो भवि. ध्यन्ति । तथार्थवन्तः । इतरथा तेऽनुवादा निष्प्रयोजनाः । प्रकरणा- विशेषश्च सर्वपदार्थान्पति । यज्ञायुधानीति च यज्ञसंयोगोऽविशिष्टः । तस्मात्सर्वे सर्वत्र इत्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । द्रव्यं चोत्पत्तिसंयो. अवधातादिवदेव द्रव्याणामपि यथासंयोगं विनियोगे सिद्धे किमर्थः पुनरारम्भः उच्यते । एवं तावत्तत्र दृष्टप्रयोजनक्शेन यथासंयोगं विनियोगं पूर्वपक्षवादी मन्यते । स चात्रापि विना दृष्टेन प्रयोजनेन नेवाऽऽश्रयितव्यः । सति हि दृष्टार्थत्वेनान्यत्राप्रसङ्के न कश्चिदपि यथासंयोग व्यवस्थाहेतुरस्ति । यथा च तस्य ब्रीह्यादिसंबन्धादिनापूर्व- प्रयुक्तत्वं नैवं वेद्युद्धननादिकं किंचिदपूर्व प्रयोजकम् । एक एव च तत्र संयोगः । इह तु द्वौ संयोगी एतानि ६ दश यज्ञायुधानि ' इत्येकः स्फ्येनोदन्ति' इत्येवमादिरपरः । तयोश्चको विधिरपरोऽनुवादः। तद्यदि पूर्वो विधिस्ततः साक्षाद्यागबन्धे चतुर्थाधिकरणेन व्यावर्तिते सप्तदशारत्नित्ववदानर्थक्यात्तदनेष्वेवावतरन्त्यात्वाविशेषा. द्यथासामर्थ्य सर्वार्थानीति विज्ञायन्ते । ततश्चोद्धननादिसंयोगानामवयुत्यानुवादत्वम् । अप पुनरुद्धननादिसंयुक्ता एव विधय इतरोऽनुवादस्ततः पूर्वाधिकरणन्यायेनैव यथासंयोग व्यवस्थेति । किं प्रायम् । अपूर्वभेदसंबन्धाभावाद्दष्टार्थत्वाविशेषाच्च यथासामय विनि- योगः । एवं यज्ञायुधसंयुक्ता विधयो भूत्वाऽर्थवन्तो भविष्यन्ति । हुवचनं च विधार्थ- शब्दबहुत्वाभिप्रायम् । इतरथा त्वेकवाक्यत्वादेक एव विधिः । तस्माद्यथासांमध्ये विनियोग इति प्राप्तेऽभिधीयते । फ्यादेरुत्पत्तिसंबन्धः कार्यरुद्धननादिभिः । . १ . सं. (१-६-७)। २ भिन्नापूर्वमिति-विशेषापूर्वमित्यर्थः । ३ संयोग इति- संयुज्यते विनियुज्यतेऽनेनेति संयोगः । विनियोजकवाक्यमित्यर्थः । । (अ० ३ पा० १ ० ४)। ५ बहुवचनं चेति-भाष्यस्थामिति शेषः । ६ विधेयार्थशन्दति-विधेयार्थसमर्पकाणां स्स्यश्च कपा. हानि पेत्यादिशब्दानाभिस्यर्थः ।

·६७२ सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते- [अ०३१०१०५) गाचदर्थमेव चोघेत । यो येन पदार्थेन सहोत्पत्तिवाक्येन संयुक्तः स पदार्थस्वेनैव कर्तव्यः । यथा स्फेनोद्धन्ति, इत्युद्धननार्थता स्फ्यस्य वाक्येन । तदुद्धननं न स्फ्यादन्येन कर्तव्यम् । यदा चैवं तदा प्राप्त एष स्फ्यः । तस्यायमनुवादो भवितुमर्हति, एतानि वै दश यज्ञायु. धानि, इति । एवमेकैकस्यानुवादस्तेन तेन वचनेन प्राप्तस्य । यथा कपालेषु अपयति, अमिहोत्रहवण्या हवींषि निर्वपति, शूर्पण विविनाक्त, कृष्णाजिनमधस्तादुलूखलस्यावस्तृणाति, सम्यायां हपदमुपदधाति, उलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति, दृषदुपलाभ्यां पिनष्टि इति । प्रकरणात्स- र्वाणि सर्वत्र प्राप्नुयुः । वचनात्तु यथावचनम् । यज्ञायुधशब्दोऽपि सामान्येन प्रयोजनं विदधद्रिाध्येव । परोक्षं हि सामान्यवचनेन विशेषविधानं भवति । प्रत्यक्षं तु विशेषवचनेन विशेषविधानम् । तस्माद्ययेनोत्पत्त्या संयुक्तं, तत्तत्रैव विनियुज्यत इति सिद्धम् ॥ ११ ॥ तत्र यज्ञायुधानीति प्राप्तमेवानुकीर्त्यते ॥ ' एतानि वै दश यज्ञायुधानि ' इति वैशब्दसंयोगादस्यानुवादसारूप्यम् । न चात्र भावनावचनो विधायकोऽस्ति यो विनियुञ्जीत विदध्याति । बहुतराणि च वाक्यानि स्वपक्षेऽनर्थकानि भवेयुः । न ह्येषामनुवादत्वे किंचित्प्रयोजनमस्ति । साक्षाच्चैतानि स्वाभिधानरुद्धननादिष्वेव विनियुज्यन्ते ।। परोक्षवृत्त्या यज्ञायुधवाक्ये । यज्ञशब्दस्याङ्गलक्षणार्थत्वादायुधशब्दस्य च युद्धसाधनवचनस्य क्रियान्तरसाधनेष्वीप- चारिकत्वात् । न चात्र सप्तदशारनिन्यायोऽवकल्पते । न ह्यत्र वाजपेयस्येतिवत्संबन्ध. मात्राभिधायिनी यज्ञशब्दात्परा षष्ठी दृश्यते । सत्यपि चाऽऽनर्थक्यात्तदङ्गावतरणे सामान्यशास्त्राणि विशेषशास्त्रैरुद्धननादिसंयुक्तरुपसंहियमाणानि न कर्मान्तरः संबध्ये- रन्। तस्मादुद्धननादिवाक्यप्रापितानां सतां यादृशं वयं यज्ञायुधत्वं पश्यामस्तादृशम् • एतानि वे दश' इत्यनेनानूद्यते । यत्त्वपूर्वभेदः प्रयोजको नास्तीति । तत्र ब्रूमः । कपालादीनां तावदस्त्येव पुरोडाशाद्यपूर्वभेदः । इतरेषामप्युद्धननादिद्वारत्वादन्यत्र तत्कृ. तोपकारामावादसंकरः । तद्यथाऽवघातादयः समानापूर्वनिबन्धनेष्वपि सुगादिषु कार- कान्तरत्वान्न क्रियन्ते । तस्मादेतेषामपि यथासंयोगमेव विनियोग इति सिद्धम् ॥ ११॥ (इति द्रव्यविषय उद्देश्यतावच्छेदकनिरूपणाधिकरणम् ॥५॥) १ अथर्ने तत्र विदध्यात् । स विशेषेण, इति पागन्तरम् ।

·[*• ३५०० १०६] मीमांसादर्श ६७३ [६] अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरैककान्नियमः स्यात् ॥१२॥ सि. ज्योतिष्टोमे क्रय प्रकृत्य श्रूयते, अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या सोमं क्रीणाति, इति । तत्र संदेहः । किमरुणिमा कृत्स्नप्रकरणे निवि- शेतीत क्रय एवैकहायन्यामिति । कयं पुनः, अरुणया क्रिणाति, इत्येवं अरुणाशब्दो गुणवचनः, पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दो द्वावपि सामानाधिकरण्यादेकद्र- व्यवचनों । तत्र गुणे संदेहः । किमेकवाक्यगतेनैव द्रव्येण सह संबध्यत उत प्रकृतेन द्रव्यमात्रणेति । ननु च पिङ्गाक्ष्येकहायनीशब्दयोरपि गुणवचनत्वान्नैवात्र वाक्ये द्रव्य- मस्ति । कथं गुणवचनत्वमिति चेत् । उच्यते । बहुव्रीहिसमासोऽयं मतुवर्षे विधीयते । सोऽस्यास्तीति च संबन्धे मत्वर्थीयः प्रवर्तते ॥ गोमानित्येवमादिषु हि गोषु प्रातिपदिकेनाभिहितासु तद्वत्यर्थे मतुपाऽभिधातव्येs- वश्यं तावत्संबन्धः पूर्वतरमभिधातव्यः कुतः । न हि गोभिरसंबद्धो गोमानित्यभिधीयते तस्माद्विशेषणं तत्र संबन्धः पूर्वमिष्यते ।। विशेषणं तावत्सर्वत्र पूर्वतरमभिधीयत इति स्थितम् । इह च संबन्धो विशेषणमि. प्यते न गोमात्रम् असंबद्धेषु प्रत्ययानुत्पादात् यदि गोमात्रं विशेषणं भवेत्ततस्तामु प्रातिपदिकेनाभिहितासु विशेष्यं प्रत्ययोऽभिदध्यात् । संबन्धे पुनर्विशेषणे नियोगतः सोऽभिधातव्यः केनचित् । न चास्य प्रातिपदिकमभिधायकम् । आकृतिमात्राभिधार यित्वात् । न च प्रातिपदिकार्थो गमकः । विनाऽपि संबन्धेनोपपद्यमानत्वात् । केव- लगोशब्दोचारणेऽपि चाप्रतीतेः । गोमत्पदोच्चारणेऽपि प्रत्ययवेलायामेव संबन्धबुद्धिः । मतच ' तदागमे हि तदृश्यते ' इत्यपि प्रत्ययार्थत्वम् । यच्च विशेष वर्तते तेन तत्प्रत्यासन्नं विशेषणमुपादातव्यम् । न च प्रातिपदिकं विशेष्ये वर्त। यतस्तद्विशेष. णभूतं संबन्धमुपाददीत । प्रत्ययस्तु तत्र वर्तत इत्युपादत्ते । स चेदुधात्तस्तेनैव संबन्धि- प्रत्ययसिद्धेरभिधानशक्तिप्रतिबन्धाद्विशेष्यानभिधानम् । न च विशेष्यप्रत्ययात्संब- धप्रत्ययो भवति । प्राक्संबन्धाद्विशेष्यत्वाभावासिद्धे च विशेष्यत्वेन संबन्धे न पश्चास्किचित्प्रयोजनमस्तीत्यप्रतीतिरेवास्य प्राप्नोति । तस्मात्प्रथमतरप्रत्याय्यत्वात्प्रत्य- पार्थः संबन्धः । इतश्च प्रत्ययार्थः संबन्धः । शब्दवृत्तिमिमित्ते हि भावप्रत्यय इष्यते । देवदत्तस्य गोमत्त्वं संबन्धश्च प्रतीयते ॥ १ ते. सं० (६-१-६) । २ आकृत्यधिकरण इति शेषः । ३ नियोगतः-नियमेनेत्यर्थः । इत्यर्थः । । गमकः-लक्षक ·सतन्त्रवार्तिकचावरभाष्यसमेते- [भ०३पा० १.१] यथव शावलेयस्य गोत्वं विशेषणं यथा च विशेषणभूता जातिविप्रत्ययेन निष्कृ- याऽभिधीयत इति गोपदम्य सेव वाच्यत्वेनेष्टा । तथा देवदत्तस्य गोमत्त्वमित्युक्त गवि प्रतिपत्त्यमावात्संबन्धनिष्कर्षप्रतीतेश्च स एव भावप्रत्ययार्थोऽध्यवसीयते । यश्च माव. त्ययार्थः स प्रातिपदिकस्य विशेष्ये वर्तमानस्य निमित्तम् । यच्च निमित्तं तद्विशेषण- त्लामुख्यमभिधेय, लाक्षणिक विशेष्यम् । यदि च मतुपा संबन्धोऽभिहितस्ततः प्रकृतिप्रत्ययी प्रत्ययार्थ सह ब्रूत इति गोमत्प्रातिपदिकादुत्पन्नो भावप्रत्ययः संबन्धमभिधातुमर्हति नान्यथा । तस्मादपि संबन्धोऽर्थः । एतेन सर्वे यौगिकाः कृत्त. द्वितसमासेपु व्याख्याताः । सर्वत्र हि भावप्रत्ययः संवन्धमभिधत्ते । राजपुरुषत्वमाप. गवलं पाचकत्वमिति । अत एवैते यौगिकाः, यतस्तेन निमित्तेन वर्तन्ते । तस्मान्मत्व. थविषयत्वाद्बहुव्रीहेरेकहायन्यादिशब्दैः संबन्धोऽभिधीयते । किं च । यस्मिन्नन्यपदार्थे च बहुव्रीहिर्विधीयते । तत्रापि प्रत्ययार्थत्वात्संबन्धस्य प्रधानता ।। एक हायनमम्या इति षष्ठ्यन्तेनान्यपदार्थः प्रदर्श्यते । षष्ठचर्थस्य च प्रत्ययार्थत्वा. दिह प्राधान्यम् । तद्रूपदर्शनार्थमेव सर्वनामप्रयोगः । केवाया विभक्तरप्रयोगात्सर्व- नामार्थप्रतीत्यभावाच्च । षष्ठ्याश्च स्वस्वामिसंबन्धविकारावयवादिसंबन्धो वाच्य इत्ये- तत्प्रसिद्धम् । अतोऽपि संबन्धाभिधानं बहुव्रीहिणा । न चाप्यन्यपदार्थत्वं जातेरध्यंवसीयते । न हि पिङ्गातिसंबन्धस्तस्या नाप्येकवर्षता ।। व्यक्तिधर्मा ह्येते, पिङ्गे अक्षिणी अस्याः, एक हायनऽमस्याः, चित्रा गावोऽस्येत्येव- मादयः । तासां च व्यक्तीनामनन्तत्वेन संबन्धानुपलब्धेर्व्यभिचाराचावाचकः शब्द इत्युक्तम् । न ह्यद्य जातायां पिङ्गाक्ष्यां प्रथमः प्रयोगो भवेत् । अतोऽवश्यं सामान्य किंचिद्वाच्यमाश्रथितव्यम् । न च तदिह संबन्धादन्यदुपपद्यते । किं च । वयोवस्थाऽभिधीयेत यद्यपि त्वेकहायिनी । तथाऽपि गुण एवासी न द्रव्यमिति गम्यते ॥ तम्मान द्रव्यशब्दः कश्चिदत्र विद्यत इत्यनुदाहरणत्वम् । न चान्यदुदाहरणं समय- ति । साक्षाद्व्यवचनशब्दाभावात् । सर्वत्र हि रूढिशब्दानां जातिवचनत्वं यौगिकाना च संबन्धाभिधायित्वम् । यस्त्वेकान्तेन व्यवचनः स्याहित्थडविस्थादिशब्दः स नैव १ सह--प्रकृत्यर्थेन सहेत्यर्थः । २ तदुपदर्शनार्थमेवति पठान्तरम् ।

·[भ.पा.१.१] मीमांसादर्शने । ६७९ वेदे प्रयुज्यते । तस्माजातिगुणयोर्गुणयोरेव वा नियमः स्यादिति सिद्धान्तोक्तावपि योजयितव्यम् । अथवाऽधिकरणमेव निर्विषयत्वान्नाऽऽरब्धव्यमिति । उच्यते । सर्वत्र यौगिकैः शब्दव्यमेवाभिधीयते । न हि संबन्धवाच्यत्वं संभवत्यतिगौरवात् ।। योकहायन्यादिभिः शब्दैः संबगोऽभिधीयेत ततो नोदाहियेरन् । न त्वेतैः संबन्धोऽ. मिधीयते । कथम् । अतिगौरवात् । इह हि संबन्धमानं वाऽभिधेयं कल्प्येत तद्विशेषो वा । यदि तावत्संबन्धमात्रं ततः सर्वयौगिकानामेकविषयोपनिपातात्पर्यायवासः । अथ संबन्धविशेषस्ततस्तस्य स्वतो विशेषाभावादवश्यं संबन्धिकृत एव भेदोऽभ्युपग. न्सव्यः । संबन्ध्यपि चानभिधीयमानो न शक्रोत्यभिधीयमानं संबन्धं व्यवच्छेत्तुमित्य- वश्यं सोऽप्यमिधातव्यः । न चैकस्मिन्संबन्धिनि संबन्धोऽवस्थितः । न च तन्मात्रेणा- न्यस्माद्वयवच्छिन्नः प्रतीयत इत्युभावप्यभिधातन्यौ । तत्र गोमानित्येकः संबन्धी गोशब्देनामिधीयते । द्वितीयस्य न कश्चिदभिधाता दृश्यते । तेन मतुपा विशिष्टं संबन्धमभिदधता तद्वन्तं सन्तं संबन्धिनमेकमनुक्त्वाऽभिधातुमशक्नुवना निमान: सोऽप्यमिधातन्यः । ततश्च तमभिधाय संबन्धामिधायामतिगौरव मपि च । संबन्धिने संवन्धः प्रत्येतुं यदि शक्यते । पुनस्तस्यामिधाशक्तिं कः श्रुतेः परिकल्पयेत् ।। यदा च पूर्वतरामिहितसंबन्धिप्रतीत्येव संबन्धोऽप्याक्षिप्तस्तदा नैव प्रत्ययेनापि सा- मिधीयत इति शक्यं वक्तुम् । तस्मादाक्षिप्तेनैव संबन्धेन भवितव्यम् । यायप्रतीते संबन्धे विशेष्यं न प्रतीयत इति । तत्र ब्रूमः । विशेषणाद्विना नेष्टो विशेष्यप्रत्ययोद्भवः । विशेषणं च गावोऽत्र न संबन्धः कथंचन ॥ देवदत्तो हि गोभिरवच्छिन्नो विवाक्षितः । ताश्च प्रातिपदिकेनोपात्ताः सन्त्येव । यस नासनदाभिरवच्छिद्यत इति । सत्यं नावच्छिद्यते तेनैव तामिः संबन्धाक्षेपोऽर्थी- ४ ५ १ भनेन वैदिकशब्दानामेव विचारविषयतया लौकिकानां डित्यादिशब्दानां विचाराविषयत्व. मुकं भवति । २ स्वत इति-प्रतियोग्यनुयोगिभ्या निरूपणीयस्येति पूर्व शेषः । ३ संवन्धिद्वयविशिष्टं बन्धमिति पूर्व शेषः । ४ तेनैव-असंबद्धस्य विशेष्यव्यवच्छेदकत्वानुपपत्त्याख्यहेतुनैवेत्यर्थः । संबन्धाक्षेपः-संबन्धप्रतीतिः । ६ अर्थातू-अर्यापत्तिप्रमाणादिति ।

·६७६ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [म.पा०14.] लम्यते सर्वथा तावदोमच्छब्देन गोविशिष्टोऽयमित्येतदभिहिते कथमनवस्थितास्था गावस्तं विशिषन्तीति तासामेवैष व्यापारो न शब्दस्य । तथा हि । न विशिषन्ति गावोऽर्थ पृथिन्यामनवस्थिताः । तत्र किं शक्यते वक्तुं पृथिव्यप्यभिधीयते ।। न हि येन विनाऽर्थात्मलामो नास्ति तत्तदभिधातव्यम् । किं तर्हि । यावता विना विशिष्टबुद्धिोत्पद्यते-गोमिश्चाप्रतीताभिस्तद्वति बुद्धिोत्पद्यते न संबन्धेनापि । किं च। वक्तृव्यापारमात्रं च संबन्धप्रत्यवेक्षणम् । स हि गोभिरसंबद्धं न गोमन्तं विवक्षति ॥ सर्वत्र हि वक्तृक्रमविपर्ययेण श्रोतुः क्रमो भवति । स हि प्रथमं तावत्किंचिद्धि- शेष्यं विवक्षति ततस्तस्य केनचिद्विशेषणेन विनाऽभिधातुमशक्तेविशेषणविवक्षा करोति ततः शब्दोच्चारणम् । श्रोता पुनः प्रथमं तावच्छद्रं शृणोति ततो विशेषणं ततो वि. शेष्यं ततस्तदुपपत्त्यर्थानि वस्त्वन्तराणि प्रपद्यते । तेन यद्यपि वक्त्रा पूर्व संबन्ध आलोचितस्तथाऽपि श्रोता पश्चादेवनं ग्रहीष्यति । न त्वत्र वक्त्राऽप्यसौ पूर्वतरमवधा. रितः । संबन्धिनोरगृहीतयोग्रहीतुमशक्यत्वादतस्तदीयेनापि क्रमेणोत्तरकालमेव प्रतीय- मानः संबन्धो नाक्षिप्तत्वं परित्यजति । वस्तुधर्मश्चैष यदसंबद्धा गावो न विशिषन्तिः स तासां व्यापारो न शब्दस्य । तेन यं यथावस्थितं शक्नुवन्ति विशेष्टुं स तथाऽवस्था. स्यते । संवन्धश्चासौ विशेष्यत्वं प्रतिपद्यत इत्यासंबंध्यते । विशेष्यत्वेन संपन्नं तद्विशंषणसगतम् । गोविशिष्टोऽयमित्येवं गोमच्छब्दोऽभिधास्यति ॥ तस्मादप्यनाभिधेयः संबन्धः । किं च । विभक्तिवाच्यरूपेण संबन्धो नावगम्यते । रूपान्तरेण वक्तव्य इति नास्ति च लक्षणम् ॥ षष्ठीसप्तमीभ्यां हि यादृक् संबन्धः स्वप्रधानोऽसत्त्वभूतश्च प्रत्याश्यते न तादृक् मत्व. थीयेन । न च कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीत्येवमिव रूपान्तरोपादानं केचिद. मिदधति । तत्र किमसत्त्वभूतसंबन्धाभिधानमाश्रीयतामुत संवन्ध्येवार्थलम्यतद्विशिष्टोऽ- भिधीयतामिति । तदुच्यते । प्राक्प्रतीकसंबन्धिविशिष्टेऽभिहिते परे । संबन्धिन्येव संबन्धः प्रतीत इति नोच्यते ॥ १ संबन्धी चासाविति पाठो युक्तः।

·म९३पा०१०.] मीमांसादर्शने 800 यतु सिद्धे विशेष्ये न पश्चात्संबन्धप्रत्ययेन कार्यमिति । सत्यं नास्ति। विनाऽपितु तेन नान्तरीयकस्वास्प्रतीयत इति किं क्रियताम् । यच्च भावप्रत्ययेनाभिधानादस्य मस्त- यस्वमिति । अत्रापि ब्रूमः । यदा.स्वसमवेतोऽत्र वाच्यो नास्ति गुणोऽपरः । तदा गत्यन्तरामावात्संवन्धो वाच्य आश्रितः ।। गोमतो भावो गोमत्त्वमिति हि- यन्निमित्तमपेक्ष्यायं गोमच्छब्दः प्रवर्तते । स एव गोमतो माव उच्यते त्वतलादिभिः ॥ तत्र यास्तावत्प्रातिपदिकार्थे विशेषणं गावस्तासां तद्वतः पुरुषादत्यन्तमेदाब्रावप्रत्य. येनाग्रहणम् । समवेतगुणग्राही हि भावप्रत्ययः । न चाऽन्योऽभिधीयमानस्तत्र गुणः संभवति, यो निमित्तमावाद्भाव इत्युच्येत । न च पुरुष एव तस्य माव इत्येवं व्यपदेशमेद लमते । तेन भावप्रत्ययः · आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ' इत्यर्थप्राप्तं संबन्धमवलम्बते । निमि- तत्वमपि च तस्य वस्तुलक्षणमस्तीत्यभिधेयनिमित्तासंभवे तदपि तावदृह्यतामित्येवमा- श्रीयते । तस्मादकारणमेतद्यौगिकानां संबन्धामिधानशक्तिकल्पनायाम् । अतश्च दण्डिशब्देन संबन्ध्येवोच्यते यथा । तथैव योगिकः शब्दैः पिङ्गाक्ष्यादिपदैरपि । संबन्धस्य च भावत्वं व्याख्येयं तेषु पूर्ववत् । बहुव्रीहेरतो द्रव्यमभिधेयं न तद्गुणः ॥ यदप्येकं हायनमस्य इत्यन्यपदार्थे षष्ठ्यर्थप्राधान्यात्संबन्धे बहुव्रीहिरिति । तत्रा भिधीयते ॥ अभिधेयो बहुव्रीहेर्यद्यप्यस्येति कथ्यते । तथाऽपि प्रथमान्तेन तुल्योऽसौ संप्रतीयते ॥ यदि त्वन्यपदार्थः षठ्यन्त एव संबन्धी स्यात्ततो यथैव राज्ञः पुरुष इत्यत्र पठ्यन्तस्वा. द्राना पुरुषविशेषणं भवति, प्रथमान्तत्वाच्च पुरुषः प्रधानरूपेण समासार्थों भवति । एव. मेव चित्रवादिशब्ददेवदत्तादिविशिष्टा गाव एव प्रतीयेरन् । न चित्रगोविशिष्टो देवद- चादिः । तस्मावित्राणां गवामयमितीहशेऽर्थे बहुव्रीहिर्वर्तते । यद्यप्यन्यथा विग्रह- स्तथाऽप्युत्तरकालमीहगर्थदर्शनादेवमेव विग्रहोऽपि कर्तव्यः । ततश्च संबन्धविशिष्टामि. गोभिर्देवदत्तादिविशिष्ट इति समासार्थो विज्ञायते । यथैव च राज्ञः पुरुष इत्यत्र पठ्यां १(म. ३ पा. १ भ• ९ सू. १०)।

·सतप्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ.पा.१०] प्रयुज्यमानायां संवन्धः प्रधानभूतोऽभिधीयते, कृते च समासे निवृत्तायां विभक्तौ पूर्वो. तरपदयोः प्रत्येकप्रयोगदृष्टार्थापरित्यागात्संबन्धाधिक्यस्य च सामीप्यावगतविशिष्टार्थप्र. त्ययादेव सिद्धेर्न संबन्धपरः समासो भवति, एवमेव षष्ठ्यप्रयोगादेव बहुव्रीहावपि न संबन्धप्राधान्यम् । तच्चे न पूर्वोत्तरपदार्थयो प्यन्यतरस्येत्यन्यपदार्थभूतद्रव्यप्राधान्या. ध्यवसानम् । स चान्यपदार्थः संबन्धी योग्यतावशेन जातिद्व्यगुणक्रियाणामन्यतमः परि. गृह्यते । तद्यथा । चित्रव्याक्तिरियं जातिव्यं नानागुणं त्विदम् । गुणोऽनेकाश्रयः कश्चिदियं त्वेकाश्रया क्रिया ।। सर्वत्र च योग्यत्वात्समानाधिकरणपदान्तरोपनीतोऽन्यपदार्थविशेषो गम्यते । तदिहेक हायनमस्या इति जातेरनादित्वाम्म विशेषणं संभवतीति व्यक्तिराश्रीयते । ननु व्यक्ती. नामानन्त्यन्यभिचाराभ्यामनभिधानमुक्तम् । नैष दोषः ॥ आनन्त्येऽपि हि भावानामेकं कृत्वोपलक्षणम् । शब्दः सुकरसंबन्धो न च व्यभिचरिष्यति ॥ यत्र तावज्जात्यैवान्यपदार्थ उपलक्ष्यते तत्र तयैवैकया सकृद्गृहीतयोपलक्षिता व्यक्तयो देशादिभिन्ना अप्यभिधास्यन्त इति सुज्ञानः संबन्धः । न च तदुपलक्षिताभ्योऽ. न्यत्र प्रयोग इत्यव्यभिचारः । यत्र तु व्यक्तिभिरेव व्यक्त्यन्तराणि विशेष्यन्ते तत्रापि मूलोपलक्षणं जातिरेवाभ्युपगम्यते । सर्वथा दूरमपि विशेषणमालायामनुवर्तमानायां प्रथमोपलक्षणस्यामेदान्संबन्धदर्शनमुपपत्स्यते । सर्वप्रथमसर्वान्त्ययोश्च शब्दार्थत्वम् । आन्तरालिकानां तु लक्षणासिद्धज्ञानत्वादनभिधयत्वम् । अतश्च पिङ्गत्वाक्षित्वाभ्यां स्वव्यक्तयो गुणावयवात्मिका लक्ष्यन्ते । तामिरवयवि द्रव्यमुपलक्ष्यते । तच्च समासार्थों भवति । स पुनः किमाभिधेयो लाक्षणिक इति । प्राधान्येन प्रतीतेः सामानाधिकरण्यात् 'अनेकमन्यपदार्थ' इति च स्मरणाद्देवतातद्धितमत्वर्थीयादिभिरिवाभिधीयत इति केचित् । अपरे त्याहुः । युक्तं देवतातद्धितादावनन्यप्रयोजनत्वाच्छब्दाधिक्याच्चान्यपदार्थाभि- धानम् । न च तत्र प्रातिपदिकार्थेन सोऽर्थः शक्यो लक्षयितुम् । व्यभिचारात् । केवलाच प्रातिपदिकादप्रतीतेः । बहुव्रीही तु पूर्वोत्तरयोः पदयोर्विद्यमानस्वार्थत्वादन्यस्य चाम्यधि- कस्य शब्दावयवस्यामावापिङ्गत्वाक्षित्वाभ्यामेव च द्रव्यप्रत्ययसिद्धेर्न शक्यम. मिधेयत्वं कल्पयितुमिति। न त्वेतद्व्यापित्वेन शक्यमाश्रयितुम् । कर्मधारये ह्येतद्वयापि- वेन स्यात्सर्वथा लक्षणानिमित्तोपपत्तेः । इह तु चित्रगुरित्येवमादिषु चित्रगोशब्द. १ तच नेत्यत्र न चेति पाठान्तरं । २ ( पा०:सू० २-२-२४) ·[म.पा.१०] मीमांसादर्शने विस्पष्टे ऋयसंवन्धे गम्यमाने संशय इति । उच्यते । इह हि गुणमरु- णिमानममूर्त सन्तं क्रियायाः करणमिति शब्द उपदिशति । यत्क- रणाभिधायिन्या तृतीयाविभक्या संयुज्य निर्दिशति, अरुणयेति । न चामूर्तोऽर्थः क्रियायाः साधनं भवितुमर्हति । अतोऽसंबन्धं क्रीणाति- नाऽरुणगुणस्याक्गच्छामः । न चाशकनीयमर्थ प्रमाणभूतः शब्दोऽभि- धास्यतीत्येवं प्रकल्पना कदाचिदुपद्येतापि । केनचित्मकारण संबन्ध , . योरत्यन्तव्यतिरिक्ताभिधायित्वाद्देवदत्तादिशब्देश्च न श्रुत्या लक्षणया वा सामानाधि. करण्यमवकल्पते । प्रागपि च देवदत्तादिशब्दादन्यपदार्थप्रतीतेन वाक्यार्थत्वकल्पना । न च केवलं समासवेलायां यो पदार्थाववधारिती तो देवताधर्थसंबन्धिनौ, यतो वाक्यायों देवदत्तः स्यात् । तस्मादेवश्यं प्रतीतेः स्मरणाच्चान्यपदार्थोऽस्य वाच्य इत्यभ्युपगन्त- व्यम् । एवं च प्राधान्यमविरुद्धं भविष्यति । अतश्चैवमादिषु बहुव्रीहेरन्यपदार्थाभिधान. शक्तिदृष्टेति यत्रापि कथंचिल्लक्षणा संभवति तत्रापि पूर्वक्लप्तशक्त्यनपायादभिधेयत्व- . मेवाध्यवसीयते । तस्मादुपपन्नं पिङ्गक्ष्यादीनां द्रव्यवचनत्वम् । यत्त्वेकहायनीति वयो... वचन इति । तदनुपपन्नम् । वयसो लक्षणयाऽवगतेः । उक्षादिशब्दानां हि वयोवचन- त्वम् । एकहायन्यादिशब्दाः पुनः कालविशेषयुक्तद्रव्यवचनाः सन्तो वयो लक्षयन्तः प्रवर्तन्ते । न ह्येकं हायनमस्या इत्येवं वयो निर्दिश्यते। किं तर्हि । द्रव्यम् । तस्य खेक हायनं जातस्य न वयसः । तस्मादुभाभ्यामप्येताम्यामात्मैकदेशोपात्तगुणविशिष्टद्रव्य. प्रत्यायनादुपपन्नोऽयं संशयः किमरुणिमा कृस्नप्रकरणगतक्रयाङ्गद्रव्यशेषत्वेन निविशते । अथवा समानवाक्यस्थाख्यातपदप्रत्यायितक्रय एवैकहायन्यामिति । अत्राप्युद्धननादि. पदाक्षेपः । संयुक्तश्रवणादसार्वत्रिकत्वे प्राप्ते तं परिहरति । एष गुणः क्रयेणेकहायन्या' वा समानवाक्योपादानासंबध्येत । तत्र तावत्कारकविभक्तिनिर्देशादनाशङ्कनीयतरे सति द्रव्यसंपन्धे, क्रयसंबन्धः श्रुतिबलीयस्त्वाद्भवेत् । न चासावमूर्तत्वानिष्क्रियस्य गुणस्यो- पपद्यते । यदि स्वगत्या पुनद्रव्ये संबन्ध आश्रीयते तत्राप्येकहायन्याम् 'ऐकशब्धे परार्थवत्' इत्येवं ऋयारुणिमानौ प्रति वैरूप्यं स्यात् । भिन्नविभक्त्यर्थयोगश्वासन्नभ्युप. , गन्तव्यः । क्रियासंबन्धस्य कारकविभक्तिसाध्यत्वात् , गुणसंबधस्य च षष्ठयधी- नत्वात् । अतश्च वाक्यगतेन संबन्धिना योग्यत्वाभावादसंबध्यमानः प्रकरणिना गृहीतः सर्वार्थ स्यादित्याशङ्कयते । तेन तयमेवार्थो निश्चीयत इति क्रयसं. बन्धो नाऽऽशङ्कितव्यस्तदर्थमाह-न चाशकनीयमर्थ प्रमाणभूतः शब्दोऽभिधास्य- तीति । यदेतत्समानवाक्योपादानं करणविभक्तिनिर्देशश्चैतेनापि क्रयैकहायनाविशेषणत्व. .. १ ( अ० १ पा० ४ अ. ५ स. ८) ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०१8०1 इति वचनमामाण्यमकरान्वेषणे बुद्धिर्भवति । तद्यदि पर विचारयन्त: क्रियासंबन्धसामर्थ्यमवगमिष्यामः-एकवाक्यतया क्रय एवारुणिमानं निवेशयिष्यामः । अथ त्वप्रमाद्यद्भिरन्विष्यमाणो न कथंचन संबन्ध उपपत्स्यते, ततो वाक्यभेदमभ्युपगम्य प्रकरणधर्ममेनमध्यवस्यामः । तस्मादवश्य विचारणीयमेतदिति। किं तावत्माप्तम् । कस्ने प्रकरणे निवेशः। कस्मात् । संयोगोऽविशेषात्मकरणाविशेषाश्च । ननु प्रकरणाद्वाक्यं बुद्धिढा नायते । तेन शब्दप्रामाण्याद्वस्तुविसंवादाच किं समजस किमसमञ्जसमिति जायते संदेहः । तत्र प्राथम्याच्छब्दानुरोधेन तावत्क्रियासंबन्धमुपन्यस्यति । वैदिकशब्दस्याति- मारामावात् । तत्र विनियोगबलेनास्य वस्तुसामर्थ्यसद्भावान्वेषणे यतिष्यामहे । तयदि केनचित्प्रकारेणोपपत्स्यते ततः क्रय एव निवेशमङ्गीकरिष्यामः । अथ तुन कथंचनोपपत्स्यते सतो वाक्यभेदमभ्युपगम्य प्रकरणधर्ममेनमध्यवस्यामः। न चात्र वाक्यमेदः प्रत्ययायन्यतमावृत्तिलक्षणः । कम्तर्हि, विभागरूपः । क्रयवाक्यस्य भेदं विमा- गलक्षणमभ्युपगम्येत्यर्थः । यद्वा भिद्यत इत्येवं घबयं कर्मकर्तरि । अरुणाशब्द एवं च भेदो वाक्यस्य गम्यते पृथक्भवद्वाक्यं भेदयतीति वाक्यभेदः । तादृशं चाभ्युपगम्य प्रकरणधर्माध्यवसा. मम् । एतदुक्तं भवति यावच्छ्रुतिवाक्ये व्याप्रियते तावत्प्रकरणधर्मत्वं नास्ति । यदा तु वस्तुविसंवादाद्विहतशक्तिनी ते निापारे भविष्यतस्तदा प्रकरणविनियोग इति । कि तावत्प्रासमतआह- विहितस्तु संर्वधर्मः स्यात्संयोगतोऽविशेषात्मकरणाविशेषाचेति । श्रुतिवा- क्योश्च तावदसामध्येनीदासीन्यात् । कथं पुनर्गुणस्याक्रियात्मकस्य सतः प्रकरणेन प्रहणम् । उच्यते नैवात्र प्रकरणं ग्राहकत्वेनेष्टम् । कथं तर्हि । अरुणयेत्यत्र पदे या तृतीया तया करणानि प्रकरणलभ्यज्योतिष्टोमापूर्वसाधनानि सोमप्रमृतीन्यनूधारणा- तिपदिकार्यों विधीयते । मतश्च पदमेवैतद्वाक्येनैवं विपश्यते । या व्यक्तिः करणत्वेन चोदितापूर्वसाधनम् ॥ (०३ पा. १ अ० ४ ० ८)। १ कथं पुनरिति-इतिकर्तव्यताकाक्षात्मकेन प्रकरणेन ग्यमाणमितिकर्तव्यतारूपमेव स्यात् । क्रियाया एव च करणानुप्राहकवरूपतिकर्तन्यता. वाकपमक्रियारूपस्यारुणिनः प्रकरणेन विनियोग इति शङ्काशयः । ३ ग्राहकलेन-विनियोजकत्वेन । - ·[.पा.१०] मीमांसादर्शने। ६८१ बलीयो भवतीत्येकवाक्यत्वादरुणिमा क्रयेण संभन्स्यत इति। नैतदेव- मवगम्यते । न हि वचनशतेनाप्यनारभ्योऽर्थः शक्यो विधातुम् । यो हि ब्रूयादुदकेन दग्धव्यममिना क्लेदयितव्यमिति, किं स वचनप्रयो- जनसामञ्जस्यमश्नुवीत । न चामूर्तोऽर्थः क्रियायाः साधनमुपपद्यते । तस्मादरुणया क्रीणातीति संबन्धाभावादेकवाक्यता न भवतीति । ननु नैवायं गुणवचनः । किं तर्हि । द्रव्यवचनः । कुतः । स्त्रीलिङ्ग- संबन्धात् । द्रव्यविशेषा घेते स्त्री पुमान् नपुंसकमिति । स्त्रियां यत्पा- तया तत्साधयन्नित्यमरुणत्वविशिष्टया । एवं चेदरुणं कार्य करणं यहाद्यपि ॥ तस्मात्सर्वकरणान्यरुणीकर्तव्यानि । यत्पुनर्यजमानादि विहितं कारकान्तरम् । न तस्यायं गुणः शेषः सर्वार्थोऽप्यवधारितः ।। यदुच्यते गुणवचनत्वादरुणाशब्दः क्रीणातिना न संबध्यत इति तदाक्षिपन्नाह-- ननु नैवायं गुणवचन इति । रूपरसादिशब्दाः केवलगुणवचनाः । तथा हि । यदा तेषां द्रव्येषु प्रयोगस्तदा न मत्वर्थीथेन विना प्रवर्तन्ते । ये पुनः शुक्लारुणादिशब्दास्ते कदाचिदेव षष्ठ्यन्तद्रव्यपदसंनिधानाद्भावप्रत्ययरहिता गुणेषु वर्तन्ते । पटस्य शुक्ल इति । नित्यं गुणोपसर्जनद्रव्यवचनाः । तथा चान्तरेणापि मत्वर्थीय द्रव्यसामानाधि. करण्यं प्रतिपद्यन्ते । यथा शुक्लः पटोऽरुणो घट इति । ननु च मतुब्लोपाम्नानादेषामेवं वृत्तिर्भविष्यति । नैतदेवम् । शब्दानां न हि लोपेन वाच्योऽर्थः प्रतिपाद्यते । तस्मादुभयसामर्थ्यमेवं तत्रावगम्यते ॥ यथैव विषन्ताधुनादिषु प्रकृतिप्रत्यययोः प्रत्येकमुपयामिधामसामय सदेव लोपद्वारेणान्वाख्यायते तथैवात्र प्रातिपदिकमेव मत्वर्थमप्युपादातुं समर्थमिति मतुब्लो. पाम्नानम् । लक्षणयेति चेत् । न । किबन्तादिवदेव मुख्यरूपप्रतीतेः । न च लक्षणासु शास्त्रेणान्वाख्यानं क्रियते । रूपादीनामपि च लक्षणोपपत्तेर्मतुपा विना वृत्तिः स्यात् । चन्दनस्य गन्ध इतिश्चान्तरेण भावपत्ययं गोररुण इत्यपि प्रयोगः स्यात् । यथा च गन्धत्वामित्युक्ते चन्दनादिसंबन्धमपास्य तद्विशेषाणां गन्धत्वसंबन्धो भवति । एवमरु- णत्वमित्यपि द्रव्यसंबन्धो न स्यात् । रूपादिशब्दवदेव चारुणादेरपि द्रव्यसामानाधि. १ गुणवचनेभ्यो मतुपो लुगिष्टः' इति वार्तिकादिति शेषः ·-- ६८२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा० ११०१] तिपदिकं वर्तते तस्मात्स्त्रीत्मत्ययो भवतीति स्त्रीप्रत्ययं चारुणयेत्युपल. भामहे । तस्माद्व्यवचनोऽरुणाशब्द इति । तदेतदपेशलम् । तदेव हिद्र- व्यमरुणिम्ना परिच्छिद्यमानमरुणाशब्दाभिधानीयतां लभते । तदेवान्य. गुणकं नारुणाशब्दः शक्नोत्यभिवदितुम् । अरुणिमानमेष शन्दो न व्य. भिचरति । व्यभिचरति पुनद्रव्यम् । अव्यभिचारि च कारणं कारणवता. करण्यं न स्यात् । यो हि मन्यते लक्षणयाऽरुणादिषु सामानाधिकरण्यमिति तस्य रूपादिष्वपि तथैव स्यादरुणत्वादिषु वा । न हि ते किंचिदप्यधिकं वदन्ति । एतेना- रुणत्वादिभ्यो मतुंब्लोपप्रसक्तिर्व्याख्याता । किं च । लिङ्गसंख्यादिसंबन्धो गुणानां न च विद्यते । तद्योगादपि शुक्लादेव्यवाचित्वमिष्यते ॥ ननु ‘गुणवचनानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इत्येवं सेत्स्यति। न । रूपादिशुक्ल- त्वादिष्वपि प्रसङ्गात् । अपि च । गुणवचन इति न गुणाभिधानमात्रेणोच्यते । किं तर्हि । गुणमुक्त्वा यो द्रव्ये वर्तते । न ह्यन्यथा वचनशब्दः प्रयुज्यते । वचनमेव स्वरूपं शब्द. स्येत्येवं गुणशब्देनैव व्यवहारसिद्धेः । अत एव रूपादीनामग्रहणम् । एतेन मतुब्लो. पवाक्यं व्याख्यातम् । तस्माद्व्यवचनोऽरुणाशब्दः, तस्य च कारकत्वाभिधानोपपत्तेरेक- वाक्यत्वसिद्धिः । अतो न सर्वधर्मत्वमिति । तदेतदपेशलमिति । आकृत्यधिकरणोक्त. न्यायविसंवादादशोभनमित्यभिप्रायम् । तथा हि । अन्वयव्यतिरेकाम्यां यं कदाचिन्न मुञ्चति । स एव तस्य वाच्योऽर्थो गुणं चैष न मुञ्चति ॥ एकान्तद्रव्यसंबन्धिनि सावद्गुणे विशेषणत्वात्पूर्वतरमभिहिते तत्संबन्धादेव प्रतीयमा- नस्य द्रव्यस्य न शक्यं वाच्यत्वं कल्पयितुमित्युक्तम् । व्यभिचाराश्च न द्रव्यस्वरूपं वाच्यमिष्यते । तद्गुणेऽन्यत्र वृत्तेश्च निवृत्तेश्यागुणात्ततः ॥ ननु गुणान्तरोत्पत्तिकालेऽन्यदेव द्रव्यमिति न व्यभिचरेत् । न तावदयमेकान्तः कार्यद्रव्यान्तरोद्भवः । स्थितेऽपि हि भवत्येव द्रव्ये किंचिद्गुणान्तरम् ॥ येषां तावत्कार्यद्रव्याण्येव घटादीनि पच्यन्ते यथा पैठराणां तन्मतेनाभेद एव । । १ वचनमेव-अभिधानमेव । २ ( अ० १ पा० ३ १०१)। ३ येषां नैयायिकानामि. यथः। ४ पैठराणां-पिठरपाकवादिनाम् ।

·[.पा.१०] मीमांसादने । मिष्टम् । अतोऽस्य गुणः स्वार्थ इति गम्यते । सदस्य प्रत्यक्षतो गुण. पचनता गम्यते । स्त्रीप्रत्ययदर्शनातु नूनमरुणाप्रातिपदिकं द्रव्यवच- नमित्यनुमानम् । प्रत्यक्ष चानुमानादलीयः । तस्माद्गुणवचनः । कयं पैलूकानामपि तु परमाणुषु व्यभिचारः । यादृशं त्वस्माभिर्द्रव्यमभिहितं तादृशम्य सर्वत्र गुणमात्रमेव मिद्यते न स्वरूपम् । यानि च घटादीनि द्रव्यान्तरेण गैरिकादिना रक्तानि संयुक्तसमवेतगुणद्वारेणारुणादिशब्दरणिधीयन्ते, तत्रैकस्यैव द्रव्यस्यानेकनीलपीतादि- शब्दविषयत्वापत्तेः स्पष्टं व्यभिचारित्वम् । अतश्चाऽऽकृतिव्यवहारादरेण स्थूलतरोऽ. यमित्यपेशलता । मतुब्लोपश्चात्यन्तनिरूढलक्षणावशादन्वाख्यायते । यत्तु मुख्यप्रत्यया- नेवमिति । तत्रोच्यते । गौणत्वं यो वदेदन स एवमनुयुज्यते । संनिकृष्टाभिधेयार्थलक्षणायां न दुष्टता ।। अग्निर्माणवक इत्यत्राग्निमाणवकयोरत्यन्तभेदात्सादृश्येन शब्दः प्रवर्तमानः प्रत्यय. वैलक्षण्यान्नाभिधातेति सर्वेण ज्ञायते । ये तु जातिगुणवचना भूत्वा द्रव्यं प्रत्याययन्ति तेषामभिधेयलक्ष्यमाणवस्तुनोविवेकामावात्प्रतीतावप्यविवेकः स्थित एव । स कथं- चिदन्वयव्यतिरेकाम्यां निपुणैः परीक्षकैरपनीयत इति । लोकस्य तु मुख्यबुद्धिरेव । न च परीक्षकाणामनभिधेयत्वं वदतां लोकविरोधः । प्रतीतमात्रव्यवहारी हि लोकोऽभि. धानलक्षणाविवेकमकुर्वन्नुदासीनावस्था सामान्यविशेषबाधादिसिद्ध्यर्थं परीक्षकविवेक क्रियमाणं न नानुमन्यते । तस्मादविरोधः । कथं न रूपादिशब्देष्वपि तल्लक्षणया मतु- ब्लोपः कथं वा लक्षणावृत्तिः शास्त्रेणान्वाख्यायत इति । अत्राभिधीयते । निरूदा लक्षणाः काश्चित्सामर्थ्यादभिधानवत् । क्रियन्ते सांप्रत काश्चित्काश्चिन्नैव त्वशक्तितः ।। इह केषुचिदर्थेष्वभिधानवदेव लक्षणाशक्तिरप्यनादिकालप्रवृत्तत्वेन निरूढाः, यथा शुक्लादिषु । केषुचित्तु क्रियते यथा रथाङ्गनामा चक्रवाक इति । केषु. चित्पुनः कनुमपि न शक्यते, यथा शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेषु । कथं पुनरिहाविशिष्ट संबन्धे सति न लक्षणेति । तत्रोत्तरममिधानवदिति । यथा भवतः समाने गुणशब्दत्वे शुक्लादीनां गुणोपसर्जनद्रव्यवचनत्वं न रूपादीनामेवं मम लक्षणेति । तत्रैतत्स्यात् । अमिधानशक्तिः स्वाभाविकी । लक्षणा तु न संबन्धादधिकं निमित्तमपेक्षत इति । उच्यते । यहच्छाशब्दत्व एतदेवं स्यात् । तव तु शुक्लादीनां समवेतगुणद्वारेण द्रव्ये वृत्तिः । १ पैलूकाना-पीलशब्दवाच्यपरमाणुपु पाकवादिनो वैशेषिकास्तेषामित्यर्थः ।

·६८४ सतन्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [भ.पा.१०] . तत्त्वविशिष्टं रूपादिप्वपीति द्रव्ये वृत्तिप्रसङ्गः। तत्रावश्यं गुणगतः कश्चित्सामर्थ्यभेदोऽ- ङ्गीकर्तव्यः । येन ते शब्दाः केचिदेव गुणिपरा भवन्ति, अन्ये गुणप्रधानाः । एवं लक्षणायामपि भविष्यति ।। तस्माद्यथैव शब्दाना शक्ति मेदोऽभिधां प्रति । प्रत्येतव्यस्तथाऽर्थानां लक्ष्यार्थान्तरमोचरः। सत्यपि च फलानुमेये दृश्यमानार्थप्रत्यायनसामर्थ्य, सत्यपि चास्माकमप्यदृष्टशक्ति गौरवतुल्यत्वे, अभिधेयमात्रप्रत्ययेन निवृत्तव्यापारे शब्देऽर्थप्रत्यये चाकृतार्थे . सति कल्प्यमानत्वादर्थशक्ति प्रमाणवती न शब्दशक्तिः । तेनादृष्टकल्पनातुल्यत्वेन पक्षयो. स्तुल्यबलत्वम् । अतश्च रूपादीनां लक्षणाशक्त्यमावान्मतुपा विना न द्रव्ये वृत्तिः । तथा च • रसादिभ्यश्च' इति प्रत्ययान्तरनिवृत्यर्थं मतुम्नियमपुनः श्रुतिरमुमेवार्थ द्योत- यति । न च रूपादिप्रत्ययेन न द्रव्यं प्रत्याय्यते गम्यते हि धूमादिनेवाग्निरविनाभावा- द्रव्यम् । शब्दस्य त्वतत्परत्वाल्लक्षणानध्यवसानम् । प्रधानत्वाप्रधानत्वप्रतीतिस्तु द्रव्यगुणयोः स्वाभाविकी । नित्यं हि रूपादिपु स्वप्राधान्येनाभिधीयमानेषु द्रव्यं विशे. णत्वेनोच्यते शुक्लादिषु विशेष्यत्वेन । अत एव चानादिकालप्रसिद्धार्थत्वादस्या लक्ष. णाया मतुब्लोपाम्नानेनानुगमः । या त्वादिमती नात्यन्तप्रसिद्धा नासौ शास्त्रेणानुग. म्यते । विनाऽपि चानुगमात्संबन्ध्यन्तरवशेन सा कदाचिदुपलम्यते । तद्यथा मधुरो रसः स्निग्धः शीतो गुरुरिति स्निग्धशीतत्वादीनां गुणान्तरविशेषत्वान्न रसेन संबन्धोऽ- स्तीति रसलक्षितेन द्रव्येण संबध्यते । तस्माच्छक्तिपर्यनुयोगामावान्मतुब्लोपमावामावौ । एतेन भावप्रत्ययसदसद्भावसामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यव्यवस्था व्याख्याता। शुक्लत्वादि. भावप्रत्य एविशेष्यभूतगुणवचनत्वाद्गन्धवदेव नित्यं वैयधिकरण्येन शब्दाश्च संबध्यन्ते । विशेषणम् । यविशेषणम् ॥ स्थितः । तलादिभिः ॥ पता । द्विरूपता ॥ तयेत्क्वचित् । वसर्जनः ।। .. . . १ शक्तिकल्पने ५५) ३ अकादिरूपादिशब्दयोरिति शेषः ।

·६८५ [.पा.१०] मीमांसादर्शने तहि स्त्रीप्रत्ययसंबन्धः । भवति हि गुणवचनस्यापि स्त्रीलिङ्गता । यथा करुणा बुद्धिः, एवमरुणेति । गुणवचनश्चेत्क्रीणातिना न संषध्यते । तस्माद्वाक्य भेदं कृत्वा प्रकरणे सर्वस्मिन्नेव संनिवेश इति । अथ यदि क्रीणातिना न संबध्यते तस्मिन्नेव वाक्य एकहायनी. शब्देन संभन्स्यते, न भविष्यति वाक्यभेद इति । तन्न । केवलं हि गुणमरुणाशब्दोऽभिदधाति, न द्रव्यगुणौ । केवलं च द्रव्यमेकहायनी. शब्दो न गुणसहितमिति तय: संबन्धस्य वाचिकां षष्ठीमन्तरेण कथं संबन्धो गम्यते । आह । अन्तरेणापि षष्ठीमेकविभक्तिनिर्देशात्सामा- नाधिकरण्यमवगमिष्यामः । यथा नीलमुत्पलमिति । तदनुपपनम् । पटस्य शुक्ल इत्यत्र निष्कृष्टो गुण आश्रितः । पटः शुक्ल इति त्वत्र द्रव्यलीनोऽभिधीयते ॥ लिङ्गसंख्यादिसंबन्धः स्वाश्रयद्वारेण पूर्ववदेवोपपत्स्यते । तथा गुणवचनशब्दश्च दन्यप्राधान्थे वर्तते वैयाकरणानां गुणमुक्त्वा गुणिनि वर्तमानत्वात् । न हि वैयाकर- णानां वैशेषिकवद्गुणाः परिसंख्यायन्ते । किं तर्हि, अङ्गाङ्गिमावापेक्षया गुणगुणिन्यव- हारः । शुक्लादिशब्दाश्योपसर्जनीभूतमर्थं वदन्ति न रूपादिशब्दा इति लिङ्गसंख्यासंव- न्धासंकरः । माष्यकारेण त्वेतमेव परिहारं मनसि कृत्वोक्तं, भवति हि गुणवचनस्या. पि स्त्रीलिङ्गता यथा करुणाबुद्धिशब्दयोः । गन्धादिशब्दतुल्यावपि चैतौ प्रदर्शनमात्र. विशेषादुदाहृतौ । एतदुक्तं भवति । येऽपि तावत्स्वप्रधानगुणवचनास्तेऽपि कथंचिल्लिङ्ग- संख्याम्यां युज्यन्ते किं पुनर्येषु द्रव्यप्राधान्यम् । एवमनया युक्त्याऽरुणेति गुणवचनः । गुणवचनश्चेत्क्रीणातिना न संबध्यत इत्युपसंहृते परः पुनराह-अथ यदि की. णातिना न संबध्यते तत एकहायन्या संबध्यतामिति । शक्यते हि गुणवचनस्य द्रव्यसंबन्धः कर्तुम् । सिद्धान्तवादी तु श्रुत्या क्रियासंबन्धावगमाद्व्यसंबन्धो वाक्य- लक्षणो दुर्बलत्वाद्वाध्यत इत्येतत्प्रतिपादायतुमाह-तन्न । केवलं हि गुणमिति । द्विप्रकारो हि नाम शब्दानां संबन्धः सामानाधिकरण्येन वैयधिकरण्येन वा । तत्र यदोमाम्यामुमयार्थोपादानं तदा सामानाधिकरण्यं भवति । षष्ठयन्तद्रव्यपदोच्चारणे तु वैयधिकरण्येन संबन्धः । तदिह केवलगुणगुणिवचनत्वादरुणैकहायनीशब्दयोः श्रुति- सामानाधिकरण्यं तावन्न विद्यते । नापि षष्ठीश्रुतिरंस्ति । तस्मात्तृतीयाश्रुतिबलीयस्त्वान्न द्रव्यगुणयोः संबन्ध इति । बलाबलकृतं संबन्धनिराकरणमवगम्याप्रमाणकृतत्वाभिप्रा. येणायं ब्रवीतीति मत्वैकविभक्तियोगादित्याह । तदनुपपन्नमिति-बलाबलप्रदर्शनम् । तदुपपन्नामिति पाठान्तरम् । २ तेन वैयधिकरण्येनाप्यन्वयो नोपपद्यत इति पूरणम् ।

·६८६ सतम्बवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०१पा०१011 रूपादरुणाशब्दस्य गुणवचनता, कल्पनीयं त्वेकविभक्तिसंयोगादेकहा- यनीशब्दसंनिधानाच तदेकवाक्यतामभ्युपगम्यैकहानीशब्दसामाना- धिकरण्यम् । च लिङ्गाद्वाक्यं बलीयः तस्मादस- देतत् । तत्रोच्यते । यदा केवलगुणवचनतायां शब्दः प्रवर्तमानो ना. न्येन संबन्धं लभते, सदाऽनुपदेशकत्वादानर्थक्यं मा भूदिति द्रव्यपर- तामापद्यते । तस्यामवस्थायामेकविभक्तियुक्तेनैकहायनीशब्देन सनिहि- तेनैकवाक्यतामापद्यमानः समानाधिकरणो भवति । तथा च कृत्वा नीलमुत्पलमित्युपपद्यते । स चायमरुणाशब्दस्तस्यामवस्थायां वर्तते । न ह्यस्य स्वार्थमभिदधत इतो विच्छिन्नस्य प्रकरणेऽप्यर्थवत्ता । कुतः । येनैव हेतुना क्रीणातिना न संवध्यते, नामूर्तोऽर्थः क्रियायाः साधनं भवतीति । न च क्रियासाधनेव्यैः । न हि केवलगुणवचनः शक्रोति द्रव्यमभिधातुमिति । स एव हेतुः प्रकरणसंबन्धाभावेऽपि । तत्रापि संबध्यमानः क्रियाभिर्वा संबध्येत तत्साधनैर्वा द्रव्यैः । तच्चोभयमप्य- नुपपन्नम् । अतोऽनर्थकत्वपरिजिहीर्षया संनिहितेनैकहायनीशब्देनारु. णाशब्दः संबध्यते । नास्ति वाक्य भेदः । नैतदेवम् । न ह्ययमरुणा- शब्द एकहायनीविशेषणं भवितुमर्हति । किं कारणम् । करणविभ- क्त्या तृतीयया समुच्चरितोऽयम् । तेनैतेन तृतीयाश्रुतिसामर्थ्याक्रिया- विशेषणेन भवितव्यम् । कारकाणां हि क्रियया संबन्धो न द्रव्येणेति । स एष श्रुतिसामाक्रियाविशेषणं वाक्यादेकहायनीविशेषणम् । श्रुतिश्च वाक्यालीयसी । तस्मानास्यैकहायनीसंबन्ध इति । ननु च गुणस्य क्रियासंबन्धाभावादविवक्षिता कारकविभक्तिरित्येकहायनीसंबन्धोऽय. मध्यवासितः । एवमपि नोपपद्यते । यदि कारकाभिधानमविवक्षितमिति .. प्रथमं तावत्स्वसामर्थ्येनारुणप्रातिपदिकस्य गुणवचनत्वं गम्यते । पदान्तरसंनिधानाच सामानाधिकरण्यमिति बलाबलम् । तत्राऽऽह । केवलारुणवाचित्वं लिङ्गाद्यद्यपि गम्यते । तथाऽप्यगतितो वाक्याल्लक्षणावृत्तिराश्रिता ॥ इदानीं तृतीयाश्रुतिबलीयस्त्वात्क्रियासंबन्धावबोधाद्व्यसंबन्धबाधं दर्शयति । तत्रा प्यगत्यैव प्रत्यवस्थानम् । ननु गुणस्य क्रियासंबन्धाभावादिति । तस्योत्तरं तृतीया १ रूपात्-सामर्थ्यात्।

·[अ०३पा०१०१० मीमांसादर्शने । ६८७ गुणशब्देनतेन द्रव्यमभिधातुमिष्यते, तदा मातिपदिकार्थस्याव्यतिरक इति प्रथमा विभक्तिः प्रामोति । न हि तृतीयान्तस्तमभिसंबन्धं शक्नोति वक्तुम् । न चान्यथानुपपत्तिरित्यन्योऽस्यानुपपद्यमानोऽर्थः शक्यते कल्पयितुम् । यथाऽग्नौ तिष्ठति माणवक इत्युक्ते ज्वलनेऽनुपपद्यमानो नाश्वे गवि वा कल्प्यते । अग्निसमीपवचन एवाध्यवसीयते । तद्वदिहा- प्यप्रथमान्तः शब्दो न कथंचिद प्यव्यतिरिक्त प्रातिपदिकार्ये भवितु- महतीति । तस्मात्काममनर्थकोऽवगम्यतां नास्यैकहायनीसंबन्धोऽध्यव- सातव्यः । आह । न ब्रूमो न कारकमरुणाशब्देनाभिधीयत इति । व्यक्तमरुणगुणविशिष्टमेतेन कारकमभिधीयते । कदाचित्तु किंचिद्वि- घित्सितं भवति, कदाचिदुपसर्जनीभूतोऽर्थो विधित्सितः प्रधानीभूतोऽ- नुवादः । तद्यथा दण्डीत्युपसननीभूतदण्डकपुरुषप्रधानकः शब्दोऽवग. म्यते । कदाचित्त निर्माते पुरुषे दण्डगुणविधानार्थमुच्चार्यते दण्डी प्रैषा- नन्वाह इति । यथा लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्ति, इति । एवमि- हापि ययुपसर्जनभूतोऽरुणो गुणः, प्रधानभूतं कारकम् । तथाऽप्यनूदिते कारकेऽरुणगुणविधानार्थ वचनं युज्यते । तस्मादेकहायनीसंबन्ध उपपद्यते नास्ति वाक्यभेद इति । नतत्सारम् । अत्र होकहायनीकी. णात्योरनवबुद्धं संबन्ध बोधयितुमयमेकहायनीशब्द उच्चरितः । स एष कथमिवारुणाशब्देन संबध्यते । तदेतदभिहितमपि पुनः पुनः पर्यनुयुज्यते । कथं पुनरेकहायनीशब्दस्य क्रीणातिनाऽरुणगुणेन च समाने समभिव्याहारे क्रीणातिना संबन्धोऽभ्युपगमनीयो न पुनरा. नर्थक्यप्रसङ्गादिति । न ह्यगत्याऽनभिधेयोऽर्थः शक्यः प्रत्येतुम् । न घात्र लक्षणयाऽपि सक्तद्वितीयावत्तृतीयाऽर्थवती । कारकसामान्यस्याप्यनिष्टत्वात् । परस्त्वाह-लिङ्गसं. व्यावदाश्रयद्वारप्राप्तं कारकमनूद्य प्रातिपदिकार्थो विधास्यत इति । अस्ति खेतदपि दर्शन यद्गुणशब्देभ्यो विनाऽपि कारकत्वेन कारकविशेषणत्वाद्वितीयादयो भवन्तीति । नैतत्सारमिति । यद्यपि कथंचिदरुणयेत्यस्यैकहायनीसंबन्धयोग्यत्वं तथाऽपि क्रिया- क्षिायामेकहायन्याम् ' ऐकशब्द्ये परार्थवत् ' इत्येवमुभयसंबन्धाभावे बलीयसा ऋय. संपन्धेन गुणसंबन्धनिराकरणम् । नह्यत्र क्रिया संबन्धविभक्तिवद्गुणसंबन्धविभक्तिः षष्ठी १ 'सक्तून् जुहोति' इत्यत्रेति शेषः । २ ( अ० १ पा० ४ अ० ५ स. ८) । ३ किया. संवन्धविभातिः-कारकविभफिरियर्थः ।

·६८८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०१०१] रुण्येनेति । शब्दप्रामाण्यात् । भवति हि क्रियासंबन्धस्य वाचिका विभक्तिरेफहायनीशब्दमनुनिविष्टा न तु गुणसंबन्धस्य वाचिका । का पुनः क्रियासंबन्धस्य वाचिका, का वा गुणसंबन्धस्येति । कारकल. क्षणा । क्रियासंबन्धे विवक्षिते भवति द्वितीयादिः । अविवक्षिते पुनः कारके संबन्धमात्रविवक्षायां षष्ठी । न चात्र षष्ठी पश्यामः । पश्यामस्तु खलु तृतीयाम् । अतः क्रीणातिना संबन्धमभ्युपगच्छाम एकहायनीशब्दस्य, नारुणाशब्देनेति । कथं तर्हि भवत्यत्र संबन्धो नीलमुत्पलमिति । उच्यते । भवति, न तु श्रुतिलक्षणः, किं तु वाक्यलक्षणः । उत्पल- शब्दसंनिधाने तदपेक्षी नीलशब्दस्तेनैकवाक्यतामभ्युपगच्छन्नाजहत्स्वा. यवृत्तिरुत्पलविषेषाभिधानपर उच्चार्यमाणः संबन्धमभ्युपैति । नन्विहापि वाक्यलक्षणस्तद्वदेवारुणिना समं संबन्ध एकडायन्या युज्यते । नेति ब्रूमः । श्रुतिर्हि वाक्याबलीयसी श्रुतिश्चास्याः क्रियासंबन्धमाह न गुणसंबन्धम् । यदि पुनः श्रुतिसाम- याक्रियासंबन्धोऽभ्युपगम्येत, एकवाक्यत्वादपि गुणसंबन्धः। नैवं शक्यम् । यो ह्यन्येन सह संबन्धुमुच्चार्यते न तत्समीपगतोऽप्यन्यस्तेन सह संपन्धुमर्हति । यथा भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्यति भार्या- विशेषणार्थमुच्चार्यमाणो राजशब्दो न पुरुषेण संबध्यते । तद्वदिह क्रियाविशेषणार्थमुच्चार्यमाण एकहायनीशब्दो नारुणाशब्देन संबन्ध- मईति। आह । सत्यमेवमेतत् । असत्यामाकाङ्क्षायामानन्तर्यमकार- । दृश्यते। नीलोत्पले तु श्रुतिविरोधाभावाद्वाक्यलक्षणोऽपि संबन्धोऽवगम्यत इति वैषम्यम् ये तु सामानाधिकरण्यविकल्पास्तान् ‘नियमो वैकार्थे हि ' इत्यत्र षष्ठान्त्याधिकरणसूत्रे सर्वानेव वक्ष्यामः । सर्वथा लाक्षणिकं सामानाधिकरण्यमिति दुर्बलम् । न च कारक विशेषणत्वाद्गुणानां कारकविभक्तिः । किं तर्हि, कारकत्वादेवेति, । एतदपि पश्वेकत्व- 'विवक्षाधिकरणे वक्ष्यते । आह । सत्यमेवमेतदिति । पुनरपि श्रुतिविरोधपरिहारार्थ: मेव यतते । कथम् । तन्त्रेणोभयसंबन्धे विरोधित्वं प्रसज्यते । प्रासङ्गिके विकस्मिन्नविरोधो भविष्यति ।। (१ अ १ अ०६पा० ८ अ०१० १० स० ३५।)

·4.पा.१०] मीमांसादर्शने । ६८९ णम् । सर्वत्र तु बोधिते पदार्ये वाक्यार्थ उपपद्यते नान्यथा । सामान्य- वृत्ति हि पदं, विशेषत्ति वाक्यम् । सामान्येनाभिप्रवृत्तानां पदार्थानां यद्विशेषेऽवस्थानं स वाक्यार्थः । तदेतदुक्तं तद्भूतानां क्रियार्थेन समा. नायोऽर्थस्य तन्निमित्तत्वात्, इति । तत्र प्रत्यक्षतः पदार्थो, वाक्यार्थः पुनरानुमानिकः । तदेतदवगम्यताम् । केवलस्वार्थवृत्ति पदमनुपदे- शकमिति पदान्तरेण संनिहितेनैकवाक्यत्वमभ्युपैति, नान्यथेति । तदिह यद्यप्येकहायनीशब्दः क्रीणातिना संबध्यमानः कृतार्थो न पदान्तरेण संबन्धमाकाङ्क्षति । अरुणाशब्दस्तु पदान्तरेण संबन्धमलभमानोऽ. नर्थक इत्येकहायनीशब्देनकवाक्यतामभ्युपैति । ननूक्तं क्रियासंबन्धार्थो नारुणासंबन्धार्थ इति । आह । अरुणाशब्दस्याऽऽनर्थक्यपरिहारायोभय- संबन्धार्थ इति वदामः । अन्यार्थमपि कृतमन्यार्थमपि शक्नोति कर्तुम् तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्यश्च पानीयं पीयत उपस्पृश्यते च । एवमिहापि क्रयसंबन्धार्थमेकहायनीशब्द उच्चार्यमाणोऽरुणाशब्देन सह संभन्स्यते न किंचिदुष्यति । तस्मान वाक्य भेद इति । नैतदस्ति । यद्यप्ययमरुणाशब्दोऽनर्थको मा भूदित्येकहायन्या संवध्येत, तथाऽपि सर्वस्मिन्प्रकरणे निवेष्टुमर्हति । न चैनं सोमं क्रीणाति इत्येष शब्दः सर्वत्र तु बोधिते पदार्थ इति कोऽयमुपन्यासः । उच्यते । सर्वथा बाधिता तावत्पदार्थानां स्वतन्त्रता । तेनानेकोऽपि संबन्धः कल्प्यमानो न दुप्यति ।। अरुणाशब्दस्तावदवश्यगेव केनचिद्गुणिना संबन्धनीयः । एकहायनीशब्दस्यापि क्रियासबन्धात्स्वातन्त्र्यमपनीतम् । तत्र पदान्तरसंबन्धेऽसि सकृत्प्रवृत्तायाः किमवगुण्ठ- नेनेतिवत्तस्य तावत्येव श्रुतिपीडेति । अतो गुणपदेनापि संबध्यतामिति । नैतदस्तीति- अभ्युपेत्य द्रव्यगुणसंबन्धम् । योगगतद्रव्यसंबन्धनिराकरणात्क्रीणांतेर्विध्यनुवादयोगप- चाश्रयणविरोधः । यत्र तु क्रियाविशेषणानि सर्वाणि भवन्ति तत्र विशिष्टविधानाद- क्लेशो भवति । यत्र तु क्रिया विधीयते द्रव्यस्य च किंचित्तत्र प्रत्ययावृत्तिलक्षणं वाक्य. भेदमभ्युपेत्य नियमामावो भवतीत्युच्यते । विशेषणं हि प्रसिद्धं भवति । न च विधीय- मानावस्थः क्रयः प्रसिद्ध इति प्रकरणगतेकहायनीमात्रसंबन्धप्रसङ्गः । कतमा पुनरन्या १(भ० १ पा० १ ० ७ स. २५)। २ प्रत्यक्षादिभिरिति पा० । ३ बाधित इति पा० । ४ पाग इत्यत्र क्रय इति पाठ उचितः । ५ क्रीणातेः प्राक्, नवर्णस्य, अन्ययंति पदस्य वा पूर्व बोषोऽपेक्षितः।

·६९० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा००६] शक्नोति विशेष्टुम् । न ह्ययं विशेषणत्वेनोचार्यते, किं तर्हि । अपूर्वोऽयं विधीयते । नन्यपूर्वोऽपि विधीयमान एकहायनीशब्दवदितरेण संभन्स्यते । कथम् । प्रयोजनाय [च्चार्यमाणः शब्दो येनार्थस्तस्मै तावत्प्रयोजना- यावकलप्यते । संनिहितश्च बुद्धौ भवति । तेन बुद्धौ संनिहितेन शक्यते साकाङ्क्षः शब्दः संबन्धयितुमिति । नैतदेवम् । यो ह्यसंबध्यमानोs- नर्थको भवति स संबध्यते नान्यः। कुन एतत् । संवध्यमाने हि सामान्यं विशेषेऽवस्थाप्येत । तत्र वाक्येन श्रुतिः पीडिता स्यात् । न चायमसंबध्यमानः क्रीणा. तिनाऽनर्थको भवति । प्रकरणगतरभिसंभन्स्यते । नन्वेतदुक्तं प्रकरणेऽप्यस्य संवन्धोऽनुपपन्न इति । नानुपपन्नः । एक- स्मिन्वाक्येऽन्योऽयों विधीयमानो नान्येन संबध्यते वचनव्यक्तिभेदात् । अन्या हि वचनव्यक्तिर्विधीयमानस्य, अन्या गुणेन संबध्यमानस्य । अज्ञातवज्ज्ञाप्यते विधीयमानोऽर्थो ज्ञातवदनूद्यते गुणसंबन्धार्थम् । न च सकृदुच्चार्यमाणो ज्ञातवदज्ञातवच्च भवितुमर्हति । एकहायनीशब्दः क्रये ज्योतिष्टोमप्रकरण एकहायनी । सर्वथा तावद्वाक्येन तस्यामपि गुणः प्राप्यते । यदि तु सा न विद्यते किं क्रियतां दक्षिणा तु वा काचिद्भविष्यति । अनुबन्ध्यायां वा । अथवेद्दिश्यमानत्वादविवक्षितलिङ्गसंख्यकहायनमात्रग्रहणात्सवनीयाग्नीषोमीययोरप्येक- हायन योर्ग्रहणादनियमः । सदृशन्यायेषु वोदाहरणान्तरेष्वेव तद्भविष्यति । तद्यथा दशमुटमिमीते ' इत्यत्र सोममानादन्येषामप्यङ्गेष्टिनिर्वापमुष्टीनां दशसंख्यत्वप्रसङ्गः। पर: पुनरेकहायनीवरूप्याभ्युपगमवादलब्धप्रसरः शङ्कते-नन्वपूर्वोऽपि विधीय- मानो मनसि विपरिवर्तमानः प्रसङ्गादेव विशेष्यत इति । नैतदेवमित्युत्तरम् । याव. द्यावद्धि पदार्थो विशेष्यते तावत्तावच्छूतेः स्वरसभङ्गः । तेन सकृत्प्रवृत्तायाः किमव- गुण्ठनेनेत्येवमेकेन केनचिद्विशेषितः परेणापि विशेष्यतामित्यम्युपगन्तव्यम् । न चाss. नर्थक्यम् । प्रकरणेऽर्थवत्त्वात् । तत्राप्येवमेव संबन्ध इति चेत् । न । वाक्यान्तरप्राप्त- द्रव्यानुवादेन गुणविधी वैरूप्यप्रसङ्गाभावात् । भवत्पक्षेऽपि स्वरूपतः सोमं च प्रति ऋये विधीयमाने द्रव्यं च प्रति विशेषणत्वेनानूद्यमाने वैरूप्यं भवति । एवमेकहाय- न्यपि क्रय गुणं च प्रति वैरूप्यान्नैव संबध्यते । पूर्व त्वभ्युपेत्यवादमात्रेणाङ्गीकृतम् । १ प्रकरणगताभिरेकहायनाभिरिति पा.।

·[अ०१पा.१०] मीमांसादर्शने । ६९१ विधीयमानोऽज्ञातपत्स्यात् । अरुणाशब्देन संबध्यमानश्च ज्ञातवत् । वाक्यभेदे पुनर्न दोषो भवति, प्रकरणे तु वाक्यान्तरैः क्रियाद्रव्यान्त- राणि च प्राप्तानि । तैरिदं वाक्यान्तरविहितं संबध्यते । तत्रान्यस्मि- विधीयतेऽन्यस्मिन्वाक्येऽनूद्यत इत्युपपन्नं भवति । तस्मात्, संयोगतोऽ- विशेषात्प्रकरणाविशेषाच्च सर्वस्मिन्प्रकरणे द्रव्येषु निवेश इति । एवं मासे घूमः। अथैकत्वे द्रव्यगुणयोरैककान्नियमः स्यादिति । यत्रा. थैकत्वं भूयते द्रव्यगुणयोस्तत्र द्रव्यगुणावैकस्मिन्पदार्थे नियम्ये- पाताम् । कुतः । ऐककादेककार्यत्वात् । एक हि कार्य द्रव्यगुणयोः श्रूयते क्रयसंबन्धः । कथमेतदवगम्यते । एकवाक्यत्वात् । कथमे. कवाक्यत्वम् । अरुणया पिङ्गाक्ष्यैकहायन्या इत्यपर्यवसितोऽर्थः साका. झत्वादभिधातृपतिपत्त्रोः । सोमं क्रीणाति इति तु पर्यवस्यति । तयो- तदिदानी तत्रैव परस्य दुष्टाशा मा मूदिति निराक्रियते । तेनायमेव परमार्थः । कारक विभक्त्याऽन्य प्रातिपदिकार्थो विधीयत इति । परे त्वविवक्षितकारकं गुणमात्रं प्रक- रणयुक्तं प्रयोगवचनेनागृहीतम् । आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ' इत्येवं द्रव्येप्ववतीर्ण सर्वार्थ मन्यन्ते । तत्तु प्रकरणेनानितिकर्तव्यतात्मकगुणग्रहणाभावादानर्थक्यतदङ्गन्यायम्य च ऋयाङ्कहायन्यामुपपन्नतरत्वेन पूर्वपक्षमूलाभावप्रसङ्गादुपेक्षणीयम् । तस्मात्पूर्वेणैव न्यायेन कृत्स्ने प्रकरणे निवेश इति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । यत्र द्रव्यगुणकार्य श्रवणादेव गम्यते । अन्योन्यनियमस्तत्र तयोः स्थाल्यादिवद्भवेत् ।। अर्थकत्वोति-वाक्यविशेषोपलक्षणम् । ऐककादिति- -पुनस्तदेव हेतु- त्वेनोपदिष्टम् । अथवा वाक्यार्थकत्वे यत्रैकवाक्यता संभवतीत्यर्थः । तत्र सर्वविशे.. षणविशिष्टकभावनाविधिः । तादृशी कृत्वा कृतार्थों भवतीति परिग्रहात्सर्वनियमो भवति । यथा देवदत्तः काठैः स्थाल्यामोदनं पचतीत्युक्ते सर्वेषामेकपाकविषयत्वम् । एवमिहापि केवलयोस्तावद्व्यगुणयोरनुष्ठानमेव नास्तीति न विधीयते । क्रियान्तरसंबन्ध- मपि क्रीणातेः परः प्रत्ययो न शक्नोति कर्तुम् । द्रव्यसंबन्धे तु सर्वत्र विधीनामेव । सर्वत्र भावनातद्विशेषणार्थातिरिक्तेऽर्थे विधिव्यापारो नास्तीत्युत्तराधिकरणे वक्ष्यामः । तृतीयानिर्देशाच्च द्वयोरप्यरु- गैकहायन्योः परस्परमनपेक्ष्य स्वसाध्यक्रियामात्रापेक्षिणोर्वाक्येन तद्विशेषक्रयसंबन्धो शक्त्यभावः हि .. विज्ञायते । कुतः। १(१ अ० ३ पा १ अ० ९ सू १८) २ प्रकरणेन-इतिकर्तव्यताकाङ्क्षात्मकेनेत्यर्थः ।

·६९२ सतम्बपातिकशापरभाष्यसमेते- म०पा०१०१) कारक ह्युच्यते कुर्वन्नाक्रियां तस्करोति च । तस्मान्न द्रव्यसंबन्धः कारकस्यास्ति कस्यचित् ॥ निष्पन्नत्वाविशेषाञ्च नापेक्षैषां परस्परम् । गुणोनां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वतः ।। न चाप्यन्योन्यसंबन्धे विधिरेषां प्रवर्तते । तदधीना वयं चेति क्रियासंबन्धकल्पना ॥ क्रियाऽपि न विना कैश्चित्साध्यते कारकैः क्वचित् । भूतभव्यवशत्वेन क्रियाकारकसंगतिः ।। यथा च द्रव्यमिच्छन्ति साधकत्वेन कर्मणाम् । तथा गुणमपीत्येवं नाऽऽरुण्यस्यान्यसंगतिः ॥ यथैव द्रव्येण विना क्रियानुपपत्तेरेकहायनी क्रयो गृह्णाति- तथा गुणविशेषेण द्रव्यं यावदलक्षितम् । तावत्तेन क्रियासिद्धिर्नास्त्यतोऽपेक्ष्यते गुणः॥ तस्मात्सोऽपि क्रियानमिति । तथा च ' द्रव्यगुणसंस्कारेषु ' इति गुणग्रहणं कृतम् । ननु नान्तरीयकत्वाद्र्व्यग्रहणे गुणानुष्ठानात्पृथक्प्रयत्नाभावान्न द्रव्यवद्गुणापेक्षा युक्ता । तथा हि। न द्रव्यमनुपादाय प्रवृत्तिः कर्मणीप्यते । पूर्व द्रव्ये गृहीते तु तद्गुणोऽप्यनुवर्तते ॥ उच्यते । कर्मण्यपि कृते पूर्व न द्रव्येण प्रयोजनम् । द्रव्याकाङ्क्षाऽथ पूर्व स्यात्सा गुणेऽपि प्रतीयताम् ॥ यथैव हि त्वयोक्तं द्रव्यग्रहणेनैव गुणोऽपि कश्चिद्गृहीत एवेति न पृथगुपादानं प्रयो- जयति तथा क्रियोपादानेऽपि यत्किचिद्व्यमुपात्तमिति नापेक्षितव्यम् । अथ तु प्रागु- पादानाद्व्याविशेषापेक्षा भवति तदितरत्रापि प्रागद्रव्योपादानाद्भवत्येवापेक्षा किंगुणकं द्रव्यं गृह्णामीति । सर्वथा त्वेतावानत्र विशेषः । प्रज्ञानोत्तरकालमपि क्रियायां द्रव्यं व्यापार्यते । गुणस्तु प्रज्ञानान्न पृथग् द्रव्यन्यतिरेकेण व्याप्रियते । तावतैव चरितार्थ- त्वात् । न च तथा व्यापृतस्याव्यामृतत्वम् । अनेकप्रकारत्वाद्व्यापाराणाम् । परिच्छेदकाले त्वस्याधिकव्यापारत्वं विविच्यते । तथा हि । १ गुणानां-कारकाणामित्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० १ ० ३ स. ३ ) । ३ यद्विना यनोपपद्यते तत्तस्य नान्तरीयकमित्युच्यते ।

·[०१पा०१०] मीमांसादर्शने। द्रव्येण साधनीयेयमिति ज्ञाता यदा क्रिया । कीहशेनेत्यपेक्षाऽस्या गुणेऽप्युत्पद्यते तदा ॥ तेनात्र यदि तावद्वेद एव कंचिद्विशेषं दास्यति ततस्तेनेत्यवधारयिष्यते । यदि तु न दास्यति ततोऽर्थाशितएव यः कश्चित्प्रमाणवान्मविष्यतीत्यवगमे सति विधीयमानस्या- रुणादेरङ्गत्वं भवति । सर्वत्र च शब्दादचोदितेऽर्थे अर्थाद्वी कल्पनैकदेशत्वात्' इत्येवम- ज्ञानसंशयव्युदास इष्टः । तदिहारुणत्वेन क्रियां साधयेदिति विस्पष्टे चोदिते शब्दान्त. राणामध्याहारादीनाममावाद्यया शक्नुयादित्युपबन्धे सति तत्साधनभूतं द्रव्यं परिच्छि न्दतेत्येतावदवधार्यते । कुतः । गुणानामेवमात्मत्वं सर्वत्र ह्यवधारितम् । नान्यथा निष्क्रियत्वाच्च विधेश्चैवमनुग्रहात् ।। क्रयगतेस्तावद्विधिस्तृतीयोपनीतं कथंचिदरुणिमानं न मुञ्चति । स च नान्येन प्रकारेण तदङ्गतां मजते । न चैकस्वरूपैव सर्वेषां साधनता । न च स्वसमवायिन्येव केवला चलनात्मिका वा क्रिया सर्वत्रेष्यते । न च प्रधानक्रियायाः सर्वाण्येव साक्षात्साधनानि भवन्ति । अवान्तरन्यापाराधीनत्वात्संबन्धस्य । अरुणादीनां च योग्य- त्वाद्र्व्यपरिच्छेद एव स्वव्यापारो विज्ञायते । तत्रैषां कर्तृत्वादितरत्र करणत्वं मविष्यति । तेनारुणपदादेतावदवगतं किंचिद्रव्यं परिच्छिन्दताऽरुणगुणेन क्रयः साधयितव्य इति । तथैकहायन्याऽप्यन्यथा साधनत्वासंभवात्केनचिद्गुणेन मे परिच्छेदः कर्तव्य इत्येतावद. पेक्ष्यते । तत्र गुणो यत्किंचिद्व्यपरिच्छेद्यमाश्रयत्वेनापेक्षितुमारमते । द्रव्यमपि यं के. चिद्गुणम् । उभयापेक्षालक्षणश्च संबन्धः शीघ्र निर्वय॑ते । न च द्रव्यान्तरगुणान्तरा. णामत्र वाक्ये सापेक्षत्वं प्रतीयते । तेन नष्टाश्वदग्धरथवद्विनाऽपि षष्ठ्याऽनयोरेव संबन्धः। संनिहितातिक्रमकारणामावादप्येवमेव विज्ञायते । किं च । क्रयश्चावगतद्रव्यगुणः प्राधान्यसंमतः । अनिच्छन्नश्रुतं कंचिद् गुणं द्रव्ये नियच्छति ॥ यन्नाम गुणोऽन्यथानुपपत्तेरश्रुतं द्रव्यमानयति तत्क्रयः श्रुतेकहायनीद्रव्यकत्वान प्रतीच्छति । तथैकहायनी यं गुणमश्रुतमानयति तमपि क्रय एव श्रुतारुणिमगुणत्वाने. च्छति । यदि यसावनियतद्रव्यगुणः स्यात्ततो यत्किंचिदप्यानीयमानं सहेत । निरपेक्षद्रव्यगुणविशेषसंबन्धे नैव यथाचोदितः क्रय उभयविशिष्टः क्रियते । १(अ० १ पा० ४ अ० १४ सू. २५)। २ अवगतद्रव्यगुण-इति । भवगती द्रव्यगुणी यस्येति विग्रहः।

·.. सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा० १०१ रेवं नैरुत्सुक्यात् । यद्येककार्यता किमिति विकल्पो न भवति ( यद. भिधीयते नियम्येयातामिति ) । नैतदेवम् । एकार्थास्तु विकल्पेरनिति विकल्पधर्माणी प्राप्नुत इत्ययुक्तोऽयं पर्यनुयोगः । कथम् । पर्यनुयोगो नाम स भवति, यः स्वपक्षं साधयति विपक्षस्य च प्रतीपमाचरति । न च विकल्पोऽस्मत्पक्षस्य प्रतीपमाचरति । क्रयेणारुणिमासंबन्ध इत्येष अश्रुता च प्रधानस्य सत आवृत्तिरापद्येत । विकल्पे वा पुनर्विशिष्टविधि - ध्येत । प्रधानत्वादेव च गुणद्रव्याभ्यां द्रव्यान्तरगुणान्तराक्षेपं क्रयणं निरुणद्धि । कास्यभोजिन्यायेन वाऽमुख्योऽप्यनियमं वारयेत् । किमुत मुख्य एव सन् । न वाऽश्रुतः कल्पनया विनाऽनुपपत्तिः । श्रुतयोरेव परस्परसंबन्धेन परिपूर्णत्वात् । एवं च स्ववाक्यग- तमपि सामानाधिकरण्यं समर्पितं भविष्यति । न चात्र श्रुतिविरोधः । यथा वक्ष्यति । 'न श्रुतिब्रूते वाक्याथों न ' इति । तथा हि । । क्रयापेक्षित एवायं संबन्धः क्रियते पुनः । न चात्रानुगुणा वृत्तिलाऽपि विरुध्यते ॥ क्रय एव हि द्रव्यं गृह्णन्नेवमपेक्षते को गुण एतत्परिच्छेत्स्यतीति । गुणमपि गृह्णन्न. पेक्षते किं द्रव्यमेतस्याऽऽश्रयो भविष्यतीति । तेनैव तयोः क्रयवशेनान्योन्यानुगुण्यं प्रतिपद्यमानयोरपि न परस्पराङ्गाङ्गित्वं भवति । यस्तु मन्यते परिच्छेदकत्वाद्गुणस्य द्रव्याङ्गत्वं प्रतीयत इति । स वक्तव्या गुणस्यापि क्रयमन्यथा साधयितुशमक्नुवतो द्रव्यमाश्रयत्वं प्रतिपद्यमानमामिति । तस्मात्क्रयाङ्गभूतयोरेव नान्तरीयकः परस्परोप- कारो भवन्नङ्गत्वमापादयतीति द्रष्टव्यम् । यस्तु प्रकरणे निवेशं मन्यते तस्य केन गुणो विधीयत इति वक्तव्यम् । क्रयविधिना तावत्सह नैव संबन्ध इष्टः । प्रयोगवचनस्त्व- क्रियात्मकं दूरादुपेक्षते । न चारुणपदस्यैवं विधिशक्तिरस्ति । यद्यपि कारकत्वेन द्रव्याणि प्रतीयन्ते तथाऽपि तत्पदान्यविधायकान्येव । येऽपि तत्संबन्धिक्रियाविषया विधयस्तेऽपि पर्यवसिताः संप्रति प्रतीयमाना अपि न विधातुं समर्थाः । न चैषां द्रव्यवि. शेषणेषु व्यापारः । तस्मान्न कथंचित्प्रकरणे निविशते । एकार्थास्तु विकल्पेन्नित्यवि. शेषप्रतीतेः । अवान्तरव्यापारानेकार्थत्वमगृहीत्वा वदति- यद्येककार्यता किमिति विकल्पो न भवतीति । सिद्धान्तवादी त्वाह-नैतेनास्मत्प्रतिपक्षः कृत्स्नप्रकरण- निवेशः सिध्यति । क्रयसंबन्धो वा बाध्यते । तस्मात्सिद्धान्तान्तरदूषणत्वान्निग्रहस्था. १ कंसमध्यस्थः पाठः कचिनास्ति । (अ० १२ पा० ३ अ० ४ सू०९)। .

·[अ०३पा.११.१] मौमांसादर्शने । ६९५ नः पक्षः । न च विकल्पः । नानाकार्यत्वात् । नन्विदानीमेवोक्तमेकं कार्यमिति । तच्चापि विरुद्धम् । एवं हि पूर्वमभिहितम् । अमूर्तत्वाद्गुणो न क्रियया संबध्यत इति । इदानीं विपरीतमाभिधीयते । उभावपि द्रव्यगुणावेकार्थों क्रयमभिनिर्वर्तयत इति । उच्यते । नैतद्विरुद्धम् । न च विकल्पः । एक कार्यम् । सामर्थ्यभेदस्तु । साक्षाद्धि द्रव्यं क्रियां प्रत्युपकरोति । गुणग्तु विशिनष्टि साधनम् । यद्येवं न तर्हि गुणः क्रियामभिनिर्वर्तयति साधनस्यासौ विशेषक इति । नैत. देवम् । गुणस्य क्रियामभिनिवर्तयत एतदेव सामर्थ्य यत्साधनं विशि- ध्यात् । आकाङ्क्षति च क्रिया साधनविशेषणम् । चिह्नभूतो हि गुणः साधनं लक्षयति । असति चिह्न न लक्ष्येत कतमत्साधनं क्रियाया इति । ततः क्रियां नाध्यवस्येम कर्तुमिति भवति क्रियासा- नमिति । न च विकल्पः, नानाकार्यत्वादिति-अवान्तरव्यापारभिप्रायेण । परस्तु प्रधानकार्यनानात्वमेवोक्तमिति मत्वाऽऽह-नन्विदानीमेवोक्तमिति । तच्चापि विरुद्धं यत्पूर्वमुक्तममूर्तत्वान्निष्क्रियो गुण इति । ननु पूर्वपक्षवादिना तदुक्तमिदानीसि- द्वान्तवादी न सक्रियत्वं ब्रवीतीति युक्तो विरोधोपन्यासः । उच्यते । संदेहः क्रियते सर्वः साधारणपदे स्थितः । तत्र चामततोक्तेति सिद्धान्तेऽपि विरुध्यते ॥ अथवा पूर्वपक्षवादिना तद्धेतुत्वेनोक्तम् । हेतुश्चोभयसिद्धो भवति । यदि चाय. मसिद्धो भवेत्ततस्तदानीमेवोन व्येत, यतस्तु नोद्भावितस्ततोऽम्युपगतः । तथा सति चेदानी सिद्धवदर्थंकत्वाभिधानात्सक्रियत्वमाभिदधतो विप्रतिषिद्धमापद्यते । नैतद्विरुदम् । न च विकल्प इति । शक्तिमेदनिमित्तावान्तरव्यापारान्यत्वात् । तद्दर्शयति-द्रव्य साक्षात्साधनं, गुणस्तत्परिच्छेदार्थ इति । परस्त्वेतावतैव तदेतरत्तदर्थमितिवगुणस्य द्रव्यार्थत्वं मन्यमान आह-यद्येवं न तर्हि गुणः क्रियामभिनिर्वत यतीति । नैतदेवमिति द्वारमात्रत्वं तावद्र्व्यस्य दर्शयति । परिहृते दोषद्वये वस्तुकृतमेकहा- १ एक कार्यमिति-यद्यपि द्रव्यगुणयोः क्रयनिवृत्तिरूप मुख्य कार्यमेकं तथाऽपि सामर्थ्यभे.. दनिमित्तावान्तरन्यापारभेदान विकल्प इति समुदितार्थः । २ तच्चापीति-विरुद्धोक्तिप्रसङ्गादन्यदपि विरुद्धमिति प्रदर्शयति । ३ तदुक्तं-निस्क्रियत्वं गुणस्योक्तमित्यर्थः । ४ स्थितैरिति पा० ।५ तदनुस्खे. नौकमिति-गुणस्य निष्क्रियत्वेऽमूर्तत्वं हेतुत्वेनोकमित्यर्थः । ६ तत्परिच्छेदार्थ इति-क्रियावा. भानन्यपरिच्छेदार्थ इत्यर्थः।

·६९६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०१०] धनं गुणः । न चैवं सति विकल्पो भवति । यथाऽधिकरणस्य की- दीनां च । अधिकरणं हि कर्नादीनि धारयति । तान्यधार्यमाणानि न शक्नुवन्ति क्रियामभिनिर्वर्तयितुम् । तथा कर्ता करणादीनि समाधत्ते। तान्यसमाहितानि न शक्नुवन्ति स्वं स्वमर्थमभिनिवर्तयितुम् । यस्मि. स्तु साधनोपकारे कार्य तस्मिन्नेवोपकारेऽन्यत्साधन विधीयते, तत्र विकल्पः । यथा ब्रीहिभिर्यजेत, यवैर्यजेत इति । उभयेऽपि तण्डुलनिर्व. त्यर्थाः । एवं तर्हि तदेवेदं संजातम् । भवत्येकहायनाविधानं, तद्विशे. षणं चारुणो गुणः । तत्र स एव दोषो वाक्यभेदः प्रसज्ज्यतति । न धूमोऽरुणाशब्द एकहायनीशब्देन संबध्यत इति । किं तर्हि, क्रीणातिनैव संबध्यते । एवं हि श्रूयतेऽरुणगुणेन क्रयमभिनिर्वतये- दिति । यथा च तेन निर्वय॑ते तथा यतितव्यं भवति । न चाविशिष- साधनं गुणः क्रियामभिनिवर्तयतीत्यर्थात्साधनविशेषणता प्रतिप- यते । यथा स्याल्यां पचेदिति क्रियासाधनत्वे निर्दिष्टेऽर्थात्संभवने धारणे च स्थाली व्यापारयति तद्वदिहापि द्रष्टव्यम् । तस्मानास्ति वाक्यभेदमसङ्ग इति । नन्वेवमपि वाक्यं भिधेत । कथम् । प्रत्येकं वाक्यपरिसमासिष्टेति । यथा देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा भोज्यन्तामिति प्रत्येकं भुजिः समाप्यते । यथा च यस्य पिता पितामहः सोमं न पिबेदिति । एवमिहाप्यरुणया कीणाति, एकहायन्या क्रीणातीति । नैतदस्मत्पक्षस्य बाधकम् । एव- मपि क्रय एवारुणिमा निवेक्ष्यति । न सर्वस्मिन्प्रकरण इति । सत्यमेष दोषो न भवति । किं त्वनरुणयाऽप्येकदायन्या क्रयः पामोति, अरुणया यनीद्वारत्वमपश्यन्वाक्येनैव द्वारद्वारिसंबन्धकरणाद्वैरूप्यापत्तिं चोदयति-एवं तहीति। न बमोऽरुणाशब्द इति-- सामर्थ्यकारितमेकहायनीसंबन्धं दर्शयति । नन्वेवमपि पाक्यं भिघेतेति-नियमनिराकरणार्थमाह । सत्यपि क्रयसंबन्धे प्रतिकारक क्रिया, न्यत्वादर्थभेदनिमित्तो वाक्यमेदोऽस्त्येवेति । तथा च लोकवेदयोईष्टमित्युदाहरणद्वयम् । प्रत्येकं देवदत्तादिषु भोजनं, पितुः पितामहस्य वाऽसोमपत्वं व्रात्यपशोर्निमित्तत्वेनो. व्यमानं साहित्याविवक्षया सिद्धम् । तत्र न पिबेदिति संबन्धः पशुयागसब-धश्चोभय. मप्युदाहरणम् । नैतदस्मत्पक्षस्य बाधकमिति-विकल्पपक्षवदेवासंबन्धोपन्यासः । परः पुनराह-सत्यमेप न दोष इति । क्रियाप्राधान्ये तु तवशीकृतविशेषणसमू- ..

·[अ०३१०१०] मीयोसादने । ६९७ चानेकहायन्या । तत्र यदुक्तं द्रव्यगुणयोर्नियम इति, सा प्रतिज्ञाहीयते। न तहिब्रूमो वाक्यभेद इति। कथम् । क्रयस्य हि द्रव्यारुणिमानावुपदिश्यते, नक्रयस्तयोः। न च प्रधान प्रतिगुणं मियते, प्रतिमधानं हि गुणो मियत इति । अस्ति चायं दृष्टान्तः समुदाये वाक्यपरिसमातिरिति । यथा गर्गाः शतंदण्डयन्तामिति । तथा, अभिषुत्य हुत्वा भक्षयन्तीति । तस्मादुभय. विशेषणविशिष्टः क्रयो विधीयते । कथं पुनस्तस्मिवेतस्मिथ दृष्टान्ते सति एकान्तेनावधार्यते समुदाय एव वाक्यपरिसमातिन प्रत्य- वयवामिति । अत्र ब्रूमः । इह द्रव्यारुणिमानावुभावपि क्रियासंबदावु- पलभ्येते परस्परेणासंबदी । योऽपि द्रव्यारुणिमभ्यां विशिष्ट उपल. भ्यते नान्यतरेण । तत्र यदि द्रव्यपरमरुणिमपरं च भवति वचनमिदं ततः प्रत्यवयवमसंशयं क्रयसंबन्धः । अथ क्रयविषित्सयाऽभिधीयते, ततो पथैवायमेकहायनीविशिष्ट एवमरुणिमविशिष्ट इति नियमत उभ. यसंबन्धोऽभ्युपगमनीयः। न चात्र द्रव्यारुणिमानावीप्सितौ। ईप्सितस्तु क्रयः । तेन हि ज्योतिष्टोमद्रव्यं सोमः परिमाप्यते । व्यारुणिपानी दाये वाक्यपरिसमातिः । गर्गशतदण्डनहोमाभिषवभक्षवदिति परिहारः । ननु दण्डस्य दण्डयसंस्कारत्वादोजनादिवत्प्रतिगर्गमावृत्तिः प्रामोति । नैष दोषः । शारीरो निग्रहो यत्र तत्र प्रत्येकभिन्नता । हिरण्यादानदण्डस्तु समुदाये समाप्यते ।। अपराधे निमित्ते हि शतसंख्याविशेषिता । तदनुष्ठात्रपादाना राज्ञां वृत्तिविधीयते ।। ययवाध्वर्यादीनां दक्षिणा परिक्रयार्या कर्मसंयोगात् एवं राज्ञामप्यर्थदण्डो नैमित्तिकी परिपालनवृत्तिः । तां तां च प्रति तत्र तत्रापराधे निमित्ते शतादीन्युपादीय- मानत्वाद्विवक्षितकसंख्यानि भवन्ति । यश्चासावपराधो गर्गकृतः स एककर्त. कोऽनेककर्तृको वा राजः शतादाननिमित्तं भवति । तत्काले चापराधिनामपादानत्वे- नावस्थानात्समस्तगर्गापादानकं राज्ञा शतं ग्रहीतव्यमित्यगवते सति प्रत्येक ग्रहणे सत्ये. केन शतेनापराधनिष्क्रिये कृते शेषमश्रुतं ब्रह्मस्वहरणं स्यात्संख्यान्तरं च वृदावापयेत । १ वदाविति–अनेकशतग्रहणे शतं दण्डपन्तामित्यत्रैकवचनानिनुष्ठानाच्कृतिविरोधारते. रिति यावत् ।

·६२८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०१.] क्रयायौँ सन्तावीप्सितो स्यातां नान्यथा । तस्मात्यो विधीयते । स च नान्यतरविशिष्टः प्रतीयत इति समुदाये वाक्यपरिसमातिरिक्ष निश्चीयते । यदा चैवं तदा नैकहायनी मुंक्त्वाऽन्यद्रव्यं क्रयसाधनमस्ति । न चारुणादन्यः साधनस्य विशेषको गुण इति नियमः सिदो भवति । अत्र वदामः । यदि क्रयस्य साधने गुणोऽभिसंबन्धमुपैति, तदा वाक्ये भिनेऽपि क्रयसाधनत्वादरुणिमाऽन्यस्मिन् द्रव्ये न निवेक्ष्यते, किम- यमेकवाक्यता प्रयत्नेन साध्यत इति । तदेतदभिधीयते । भिमे हि वाक्य एकहायनीसाधनकः क्रयोऽवबुद्धो भवति । अरुणासाधनमपि क्रयान्तरम् । न तस्मिन्नेवैकहायनीसाधने क्रयेऽरुणिमा विहितो भवति । तत्र यत्क्रयान्तरमरुणगुणविशिष्टं तत्रार्थात्माप्तमन्यदपि साधनं भवति । तदपि विशिषनरुणो गुणस्तेन संबध्येत । एकवाक्यत्वे तु तत्परिहतं भवति । तस्मात्साध्वभिधीयते, अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरैकक नियमः स्यादिति ॥ १२ ॥ तस्मात्समुदाये वाक्यपरिसमाप्तिः । परः पुनरभिहितेऽपि हेतुविशेषे दृष्टान्तदयात्संदे- हमपन्यस्यति । क्रयस्य यागसाधनसोमप्राप्त्यर्थत्वेन भूतभव्यसमुच्चारणन्यायेन विधाय- कलाघवेन च प्राधान्याद् द्रव्यगुणयोश्च पूर्वहेतुविपर्ययेण विपरीतत्वादितर एकवाक्यत्वप्रति- पादनफलं प्राप्नोति । तत्रापर आह-सर्वथा तावदश्रुतकल्पनामयादिन्नवाक्यचोदित- योरपि नियमः सिध्यतीति नार्य एकवाक्यत्वेनेति । सिद्धान्तवादी वदति । वाक्य- भेदे सति उभयविशेषणविशिष्टक्रयप्रतीत्यमावाद्यथाश्रुतप्रत्येकसंबद्धक्रयानुष्ठाने सति गुणेनापि यत्किंचिद्व्यं गृह्येत द्रव्येणापि यः कश्चिद्गुणः । न हि तदानीमन्योन्या- संनिधरक्षिपप्रतिबन्धशक्तिरस्ति । न चैका क्रिया गुणद्रव्यवशीकारसमर्था स्यात् । अरुणगुणत्रयो ह्यनियतद्रव्यकत्वात्किमिति गुणोपस्थापितं यत्किचिद्व्यं न गृह्णीयात् । एकहायनीक्रयो वा यं कंचिद्गुणम् । अथापि वाक्यान्तरशिष्टानि क्रयद्रव्याण्येव गुण आस्कन्दति तथाऽपि तेषु वासःप्रभृतिषु दशस्वपि प्राप्नोति । तस्माद्विशिष्टेकक्रयारीि. द्वयर्थ वक्तव्यमेकवाक्यत्वम् । अतश्च नियम इति सिद्धम् ॥ १२ ।। ( इति-अरुणाधिकरणम् ॥ ६॥) सदानी-वाक्यभेदपक्षे।

·[म.११/०१8०७] मीमांसादर्शने । [७] एकत्वयुक्तमेकस्य श्रुतिसंयोगात् ॥ १३ ॥ पू० 'अस्ति ज्योतिष्टोमः । य एवं विद्वान्सोमेन यजत इति । तत्र श्रूयते दशापवित्रेण ग्रहं संमार्टि इति । तथा, अग्निहोत्रे श्रूयते, अनेस्तृणा- न्यपचिनोति इति । तथा दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, पुरोडाशं पर्यग्निकरोति इति । सत्र संदेहः किमेकस्य ग्रहस्य, एफस्याग्नेः, एकस्य पुरोडाशस्य च संमार्जनादि कर्तव्यम्मुत सर्नेषां ग्रहाणा, सर्वेषामग्नीनां, सर्वेषां पुरो. डाशानामिति । , एवं यथासंयोगं शेषविनियोगःस्थितः । इदानी तद्विशेषचिन्ता ! किमेकम्य ग्रहस्य संमार्ग उत प्राकरणिकग्रहमात्रस्यति । यथा चैकत्वयुक्तं तथा द्वित्वबहुत्वयुक्तमप्युदाहर्तव्यम् । यस्य पुरोडाशी क्षायतः यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्वृष्येयुः । 'प्रयाजशेषेण हवींध्यमि- पारयति " इत्यादि । सर्वत्र च किंचिदुद्दिश्य क्रिया विधीयते । तत्रोद्दिश्यमानस्य किं संख्या विवक्ष्यत उत नेति संशयः । ननु च वेदवाक्येष्वयुक्तोऽयं विचारः । कुतः । प्रतीतिव्यतिरेकेण विवक्षाऽन्या न विद्यते । नित्यत्वाद्वेदवाक्यानां श्रुतोऽतो नाविवक्षितः ॥ यानि पुरुषप्रणीतानि तानि पुरुषविवक्षाधीनवचनत्वात्संभवत्प्रमादाभिप्रायान्तरप्रमा- गान्तरगम्यार्थानि भवन्ति। तत्र प्रतीतोऽप्यर्थो वक्तुरनमिप्रेतत्वादविवक्षां लभेत । सा च द्वेधा विज्ञायते । यद्वा वक्तव कथयत्यन्यपरं ममेदममिप्रेतं प्रमादेन वा। तम्मादेतावन्मात्र- मिह न ग्रहीतव्यमिति । यद्वा प्रमाणान्तरवशेनान्यथाऽवधारते वक्त्रनपेक्षाः श्रोतार एवाभिप्रायान्तरं प्रमाद वाऽध्यवस्यन्ति । न तु वेदवाक्येष्वभिप्रायान्तरं प्रमादो वा कस्यचिदस्ति । न च वक्ता, योऽन्यथात्वं कथयेत्सर्वपुरुषाणाम् । ' उक्तं तु शब्द- पूर्वत्वम् ' इति केवलश्रोतृत्वाश्रयणात् । न च प्रमाणान्तरगम्योऽर्थः । यतस्तद्वशेन स्वयमेव श्रोतारोऽन्यथात्वं प्रतिपयेरन् । विवक्षाविवक्षे च वक्तृणां प्रत्ययविशेषाविच्छा. निच्छाविशेषी वा । तेन विवक्षितमविवक्षितमिति द्वयमप्येतद्वक्त्रमावादनुपपन्नम् । अतः श्रुताश्रुतयोरेव केवलयोरत्र ग्रहणाग्रहणे । नातः परं किंचित्कारणमस्ति । पुंवाक्येऽप्यन्यथोक्तत्वं यावन्नान्येन गम्यते । तावद्ययाश्रुतं मुक्त्वा नान्यथात्वपरिग्रहः ।। १ संभवति प्रमादोऽभिप्रायान्तरं च येषु तानि । प्रमाणान्तरगम्योऽर्थो येषां तानि । संभवत्प्रमा- दाभिप्रायान्तराणि च तानि प्रमाणान्तरगम्यार्थानि च संभवत्प्रमादाभिप्रायान्तरप्रमाणान्तरगम्या. नीति विग्रहः । २ (. १ पा० १ ० ८ सू. २९)।

·सतन्त्रवासिक शावरमायसमेते- [भ.३१०१०४] उच्यते । प्रतीति प्रति नैवात्र विसंवादोऽस्ति कस्यचित् । प्रतीतेऽपि तु सत्येषा विध्यविध्योर्विचारणा ॥ एकत्वं तावदत्रासंशयमुत्तम् । तच ग्रहसंबन्धीत्येतदप्यसंदिग्धम् । इह तु सर्वा- पानाम्- अमिधात्री श्रुतिः काचिद्विनियोक्यपरा तथा । विधात्री च तृतीयोक्ता प्रयोगो यनिवन्धनः ।। प्रकृतिप्रत्ययश्रुत्योः स्वस्वार्थाभिधातृत्वम् । पदस्य कारकविभक्तीनां च विनियोज. कत्वम् । लिल्लोट्तव्यपञ्चमलकाराणां तु विधिसामर्थ्यम् । तत्रानुष्ठानकाले विधि- श्रुत्यधीनः पुरुषः । स हि यत्र तया प्रवर्त्यते तत्राभिहितेऽनमिहिते वा विनियुक्तेऽ- विनियुक्के वा तुल्यवत्प्रवर्तते । यत्र तु विधिना न नियुज्यते तत्राभिहिते विनियु- केऽपि न प्रवर्तते । न असावनुष्ठानं प्रति तयोरेकयाऽपि प्रेर्यते । इदमिहास्ति, अस्ये- दमिति चैतन्मात्रपरिच्छेदाद्विषयकर्तव्यतानुयनुत्पत्तेः । तेनामिहितविनियुक्तस्यापि विधिमनुष्ठानं च प्रतीत्य विवक्षाविवक्षे विधिसिताविधित्सितचिकीर्षिताचिकीर्षिता- त्मिके भवतः। नन्विदमपीच्छया विना नैवोपपद्यते । उच्यते । नैवात्र पारमार्थिकीमिच्छां वदामः । कि तर्हि । परिग्रहपरित्यागाविच्छानिच्छाफले स्थिते । तल्लक्षणार्थता त्वत्र स्याद्विवक्षाविवक्षयोः ॥ यथैव कूलं पिपतिषतीत्येवमादो पातकालप्रत्यासत्तेरिच्छामुपचय व्यपदेशो भवति तथा पौरुषेयेषु वाक्येषु परिग्रहापरिग्रही विवक्षाविवक्षयोः फलत्वेन प्रज्ञाता- विति तावभिप्रेत्यायं विवक्षाविवक्षोपन्यासः । कथं श्रुतस्यापरिग्रहः स्यादिति चेत् । नैष दोषः । विध्यधीनः परिग्रह इति प्रागेवोक्तत्वात् । यथैव पौरुषेयेषु पुरुषो हि प्रवर्तकः । उक्तेऽप्यर्थे तथैवेह लिलादिविधिशक्तितः ॥ पुरुषस्थानीयो हि वेदे विधायकः । पुरुषेच्छास्थानीयं विधित्वम् । अतो यद्विधि- १ तयोः-अभिधातृविनियोक्तृश्रुत्योर्मध्य इत्यर्थः । २ परिच्छेदात्-निर्णयात् । ३ प्रतीत्य- मक्षणीकृत्येत्यर्थः । विधिज्ञापनप्रयोजनक, अनुष्ठानज्ञापनप्रयोजनकं च वचनमगीकृत्य विवक्षाविवक्षे भवत इति तात्पर्यापः । ४ विधि-अयमत्र प्रवर्ततामित्याकारकः :प्रेरणाख्यो लिनिष्टो न्यापार. विशेषः ।

·[म.पा. १०७] मीयांसादर्शने। स्वेन संस्पृष्टं तत्कर्तव्यं नेतरदित्यवधारणाद्विधिव्यापारसंस्पर्शपरिमाणमन्वेष्टव्यम् । कथं पुनस्तुल्यायां समानवाक्यगतोक्तिप्रतीतो किंचिद्विधिः संस्पृशति किंचिन्नेति । तदुच्यते । विधानाय प्रवर्तन्ते स्वशक्त्यैव विधायकाः । योग्यशब्दोपनीतेऽर्थे सर्वस्मिन्नास्मदिच्छया । यद्यस्मदभिप्रायानुरोधेनाभिधानटि नियोगश्रुतिवशेन वा लिमदयो विदध्यस्ततः सर्व विधीयेत । ते तु स्वशक्तिमनुरुध्यमानाः किंचिदेव विदधति न सर्वम् । तथा हि । विधित्वं श्रौतमार्थ च भावनाकारकाश्रयम् । ताभ्यां तु व्यतिरिक्तेऽथै नैकमप्येतदिष्यते ॥ श्रृंत्या तावत्प्रयोजनमावना विधीयते । तदन्यथानुपपत्तेस्त्वर्थात्कारकान्तराणि । यस्तु श्रुतोऽप्यर्थो भावनाकारकतदाश्रयत्वेन नावधार्यते तत्रैकमपि विधित्वं नास्ती. त्यनुष्ठानं प्रत्यनङ्गत्वम् । तेन संमार्गाद्यनुष्ठाने किं ग्रहैकत्वाद्यपि कर्तव्यमुत नेति जायते संदेहः । तत्रं यद्येकत्वादि कारकत्वेन भावनाविशेषणं ततो विधिसंस्पर्शाद्विवक्षितं भविष्यति । अथ द्रव्यविशेषणं ततो न विवक्षितमिति । तदेतदप्रसिद्धालौकिकवेदवा- क्यार्थव्याख्यानप्रकारकरणाशक्तेः पौरुषेयवाक्यव्याख्यासादृश्यापादनार्थमन्तीतोपमा- नगौणवृत्त्याश्रयणेन फलसामान्यदर्शनाद्विधिशक्त्यशक्त्यधीनपरिग्रहापरिग्रहयोरेव विव. सिताविवक्षितवाचोयुक्त्युच्चारणं मन्दबुद्धिशिष्यप्रतिपादनार्थ ग्रन्थकाराणां व्याख्यातॄणां चान्यत्रापि वेदविषयमेवमेव गमयितव्यम् । अथवा । न्यायेन संप्रदायाद्वा ये मीमांसकयाज्ञिकाः । वेदं व्यानक्षते तेषामभिप्रायोऽयमुच्यते ॥ शब्दशक्त्यनुसारेण वाक्यार्थ गमयन्ति ते तत्र यः शक्त्युपारूढः स तैयाख्यातुमिष्यते ॥ यस्तु शक्त्या परित्यक्तो न व्याचिरूयास्यते स तेन व्याख्यातुमिष्टोऽर्थो यस्तेषां स विवक्षितः ॥ अनिष्टो यस्त्वशक्तित्वादविवक्षित एव सः । a: १ अनुवर्तमाना इति पा० । २ ताभ्यां-भावनाकारकाभ्यामित्यर्थः । ३ श्रुत्या-समाना- भिधानश्रुत्येत्यर्थः। ४ अर्थात्-विशिष्टविध्यन्यथानुपपत्तिरूपादर्थापत्तिप्रमाणादित्यर्थः । ५ कारका- न्तराणीति-धात्वर्थरुपकारकं तु पदश्रुत्यैव विधीयते न त्वर्थादित्येवं तात्पर्येण कारकान्तरेत्युकम् ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ.पा.१०. अतः पूर्वसमावृत्तव्याख्यात्रिष्टं विवक्षितम् ॥ तेनोच्येत तथा तेषां त्वनिष्टं त्वविवक्षितम् । बस्मायारूयातृगतमेव विवक्षिताविवक्षितत्वमुपन्यस्य विचारकरणाद्वदेऽप्यविरोधः । ऋग्वेदादिसमूहषु क्षेत्रज्ञा ये प्रतिष्ठिताः । तेषां वाऽयमभिप्रायः म्याद्विवक्षाविवक्षयोः ।। महाभौतिकदेहस्था यथाऽऽत्मानः सचेतनाः कंचिदर्थ विवक्षन्ति न विवक्षन्ति चापरम् ।। तेषामन्तर्गताऽपीच्छा तद्वाक्यार्थविचारिभिः । ज्ञायते शब्दशक्यैव स्फुरन्तीव बहिः स्थिता ॥ देहभेदप्रकाराश्च कर्मशक्तिवशानुगाः । प्रकृत्यारम्भवैचित्र्यादृश्यन्ते परमात्मनाम् ।। पार्थिवावयवप्रायाः शेषतोयाद्यनुग्रहात् । जरायुजादयो देहा दृष्टा भुवि चतुर्विधाः ।। भूतान्तरानुबद्धेन तोयेनैव विनिर्मिताः । श्रूयन्ते वारुणे लोके देहाः स्वच्छागलक्षणाः ॥ अन्तरिक्षे च बहवः प्राणिनो वातनिर्मितः । भ्रमन्ति लघुभिः सूक्ष्मैदे म्यायनुग्रहात् ।। स्वलोके तैजसप्राया देहाः शुद्धप्रभान्विताः । आप्यायन्ते विकीर्णेन भानवीयेन तेजसा ॥ तथा च नक्षत्रेष्टिवाक्यशेषेऽभिहितं 'ये हि जनाः पुण्यकृतः स्वर्ग लोकं यन्ति तेषामेतानि ज्योतींषि यन्नक्षत्राणि ' । तथा च मनुनाऽपि स्वर्ग लोकं गच्छन्नमिहितः, तेजोमूर्तिः पर्जुनेति । तथा व्योमशरीरोऽपि परमात्मा श्रुतौ श्रुतः । इज्यते वारिणा नित्यं यः खं ब्रह्मेति चोदितः ॥ रूपस्पर्शादयो येऽपि महाभूतगुणाः स्थिताः । १ पूर्वसमावृत्तोत–संवत्सरवर्वाचिसमाशब्देन काललक्षणात्पूर्वकाले वृत्ताः-संजाता ये व्याख्या- तारस्तेषां यदिष्टं तदर्वाचीनेन व्याख्यात्रा विवक्षितमित्युच्यत इति कारिकार्थः । २ एवं यः सर्वभू- तानि ब्राह्मणों नित्यमर्चति । स गच्छति परं स्थानं तेजोमूर्तिः पथर्जुना । इति पूरणम् । ३ पथर्जु. नेति-ऋजुमार्गेणेत्यर्थः।

·[4.पा.१०७] मीमांसादर्शने । ७०३ किं प्राप्तम् । एको ग्रहः, एकोऽग्निः, एकः पुरोडाश दह ग्रहीतव्यः । कुतः । श्रुतिसंयोगात् । एकत्वश्रुतिसंयुक्ता एते पदार्थाः । एकं हि द्रव्यमेषु श्रूयते । शब्दलक्षणे च हि कर्मणि यच्छन्द आह तदस्माकं प्रमाणम् । प्रत्येकमात्मनां तेऽपि हाः संमोगहेतवः ।। शब्दब्रह्मेति यच्चेदं शास्त्रं वेदाख्यमुच्यते । तदप्यांधांष्ठत सर्वमेकेन परमात्मना ।। तथर्वेदादयो देहाः प्रोक्ता येऽपि गृथक् पृथक् । भोग्यत्वेनाऽऽत्मनां तेऽपि चैतन्यानुगताः सदा ॥ तेषां चान्तर्गतेच्छानां वाक्यार्थप्रतिपादने । विवक्षा वाऽविवक्षा वा ज्ञायते शब्दशक्तितः ।। विधिशक्त्या गृहीतं यत्तत्सर्व हि विवक्षितम् । तयैव तु परित्यक्तं व्याख्येयमविवक्षितम् ।। शब्दब्रह्मात्मनोऽप्येवं सर्ववेदानुसारिणः । विवक्षा वाऽविवक्षा वा वक्तव्या विधिशक्तितः ।। अनादिनिधनेऽप्येवं वेदे वेदार्थगोचरे । व्याख्यानं मुख्यवृत्त्याऽपि स्याद्विवक्षाविवक्षयोः ॥ ततश्चैतद्रहकत्वं किं वेदेन विवक्षितम् । कि नेति न्यायमार्गेण विचार्य स्थापयिष्यति ॥ किं तावत्प्राप्तम्- स्यात्कमकत्वयुक्तं यभिधानं वाऽपि वैदिकम् । द्रव्यस्यैकस्य तज्ज्ञेयमनुष्ठेयं च कर्तृभिः ।। सर्वत्र विधिप्रतिषेधात्मकत्वाद्वेदम्य यावत्किचिच्छ्रयते तत्सर्वं तत्संबन्धित्वेम गम्यते । तत्र येन प्रकारेण विधिप्रतिषेधविषयं भवति तथा सर्वात्मना योजनीयम् । तत्रैकस्तावत्पक्षः । सत्यपि द्रव्यविशेषणत्वे यथैव द्रव्यादिविशिष्टभावनाविधावद्विशे. षणेषु विधिर्भवति । न त्वन्यथा विशिष्टा विहिता स्यादित्येवमेकत्वविशिष्टग्रहविशि- टसमार्गविध्यन्यथानुपपत्तेरीपत्त्यन्तरेणैकत्वविधानम् । एवं विशेषणमालायामपि सत्यां संयुक्तसंयोगपारम्पर्येण सर्वविधिप्रत्ययः । परस्परसंबन्धिषु गुणेष्वेकस्मिन्विहि- तेऽन्यो विधीयत इत्युक्तम् । अथवा यदि नाम द्रव्यविशेषणं यावद्विधिप्रत्ययो न गच्छेत्तत एकयैवार्थापत्त्या सर्व विधातुमिप्यते । ततो यथा दशापवित्रतदेकत्वग्रहसं.

·७०४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म०३पा० १०७) मार्गाणां मावनाविशेषणत्वम् , एवं ग्रहकत्वस्यापि प्रतिपादनीयम् । ननु चेकपदलक्ष- गया श्रुत्यैकत्वं ग्रहविशेषणं गम्यमानं न युक्तं वाक्येन भावनाविशेषणमापादयितुम् । नैष दोषः । विरोधाभावात् । ग्रहसंबन्धाविच्छेदेनैव हि मावनासंबन्धोऽवकल्पि- प्यते । भिन्नविषयत्वाद्वा विरोधामावः । यदि झुभयत्रापि तादर्यलक्षण एवाऽऽश्रया. श्रयिविशेषणविशेष्यरूपो वा संबन्धः स्यात्ततः समानविषयत्वं प्रतीयेत । न त्वेवम- प्यस्ति । ग्रहेकत्वयोराश्रयाश्रयिरूपेण विशेषणविशेष्यमावाद्भावनया च सह शेषशे. पित्वाम्युपगमात् । तेन ग्रहाश्रितेनेकत्वेन संमार्गमावनां कुर्यादित्येवमवगमयिष्यामः । तादर्यसंबन्धे च मावनां प्रति निवृत्तेऽरुणैकहायनीन्यायेन पश्चात्तनो विशेषणविशेष्य. मावः । सोऽयं पदेन प्रत्याय्यते । अथवा यदेकत्वं स्वार्यत्वेन ग्रहो नोपजीवित समर्थ इत्यषधारितं भवति तदाऽसौ तद्भावनां वाक्येनापि गच्छन्न निवारयति । यद्वा सुतरां प्रेरयति । भावनार्थ हि सदेतद्विधिना गृह्यमाणं पश्चादपि तावनियम्यमानं मां परिच्छेत्स्यति । अन्यथा तु मयाऽगृहीतं विधिनोपेक्षित ताकद्भावनाया न मम स्यात् । अथवा ग्रहार्यमेवैतदस्तु । तच्च ग्रहार्यत्वं येन प्रकारेणोपपद्यते स दर्शयितव्यः । तत्र यदि ग्रहः स्वरूपमात्रेण भावनायामनुप्रविशेत्तत एकत्वं पश्चाद्भविष्यदगृहीत भावनया मावनागतं न स्यात् । ग्रहस्वरूपस्यैव स्यात् । अतोऽसावकत्वपुरःसरमेव तत्समानदेशं वा पृथक्पदोपात्तारुणादिवदेवाऽऽत्मानं प्रतिपद्यते । कुतः । विशिष्टो हि विधिः कृत्स्नो नाप्रक्लप्तविशेषणः । विशिष्टो विशिनष्टीति तत्पूर्व प्रविशत्यसौ ॥ गृहंती भावनाऽप्येवमेकसंख्यं ग्रहं श्रुतम् । न गृह्णाति विशिष्टं तमगृहीतविशेषणम् ।। एवं व सति भावनाप्रविष्टं तद्विधिनाऽपि संस्पृश्यमानं द्रव्यगुणयोनियमे सति प्रहस्य जातं भवति । अथ श्रुतिबलीयस्त्वादस्य द्रव्यसंबन्ध उच्यते । तदेवात्यन्तवि- परीतम् । प्रातिपदिकोपात्तं हि द्रव्यं समानपदोपात्तत्वेन प्रत्यासन्नं स्यात् । इह तु समानविभक्त्युपादानादेकत्वं कारकविशेषणं शीघ्रतरं गम्यते । कारकं च विभक्ति प्रतिपादितमाविर्भूतपूर्वापरीभूतभावनेकदेश इत्युक्तम् । प्रत्ययार्थत्वादेतदेव प्रधानम् । सर्व च संमवत्प्रधानगामि भवति । तेन ग्रहश्चैकत्वं चोमयमपि कारकीभूतं विभक्तिश्रुत्येव भावनायां प्रक्षिप्यत इति विधीयते । तत्तु विशिष्टविधानात् । वक्ष्यति हि 'शब्द बतूपलम्यते तदागमे हि तदृश्यते तस्य ज्ञानं यथाऽन्येषाम् ' इति । ययैव दशापवि. . .(अ. ४ पा. १०५ २० १५)।

·[.पा.१०७] मीमांसादर्शने। यथा पशुमाल भेत इत्युक्त एक एव पशुः पुमांचाऽऽलभ्यते । एवमत्राप्येको ग्रहः संमार्जनीयः, एकस्याग्नेस्तृणानि अपचेयानि, एक: पुरोडाशः पर्यमिकर्तव्य इति ॥१३ ॥ सर्वेषां वा लक्षणत्वादविशिष्टं हि लक्षणम् ॥ १४ ॥ सि. नैतदस्ति, यदुक्तं ग्रहादिष्वेकत्वयुक्तेश्चमी पदार्थाः कर्तव्या इति । स ग्रहाः संमार्टव्याः, सर्वेभ्योऽग्निभ्यस्तृणान्यपचेयानि, पुरो- डाशमानं च पर्यग्निकर्तव्यमिति । कुतः। ग्रहजात्या द्रव्यं लक्षयित्वा समार्गादि विधीयते । अविशिष्टं च लक्षणं सर्वद्रव्येषु । तत्र न गम्यते - त्रेण श्रुतो नान्येन क्रियते, संमार्गश्च श्रुतो नावघातः क्रियते, ग्रहस्य श्रुतो नाग्रहस्य क्रियते, तथैकस्य श्रुतो नानेकम्य कर्तव्यः । सर्वेषां तेषां पूर्वाधिकरणन्यायेन पर. स्परनियमः । तस्मादुपादीयमानपश्वादिवदेवोद्दिश्यमानस्यापि संख्या विवक्षिता | jप. शुधेति प्रसादुदाहृतम् । न त्वत्र लिङ्गमपि तुल्यन्यायत्वासंख्याविचारेण विचारित- प्रायमेवेत्युदाहियते, मा भूत् 'लिङ्गविशेषनिर्देशात्पुंयुक्तमैतिशायनः ' इत्यम्य पुनरु- क्तता ।। १३॥ व्यक्तीरुद्दिश्य यत्कर्म स्वजात्याधुपलक्षिताः । विहितं गुगभावेन तत्सर्वार्थ प्रतीयते ॥ इह तावत् — तुल्यश्रुतित्वाद्वतरः स धर्मः स्यात् इत्येव द्वितीयानिर्देशात्प्रयो. जनवत्वाच्च ग्रहप्राधान्यं संमार्गस्य च गुणभावो विज्ञायते । तत्रापि ग्रहत्वस्य संमार्गा- नहत्वाद्व्यक्तयः संस्कार्यत्वेनावतिष्ठन्ते । तासां साक्षान्प्रत्यायनामावाद्ग्रहत्वं लक्षण- त्वेनाऽऽश्रितम् । एष चोदनार्थोऽवगम्यते । यद्ग्रहकार्य तत्समाण सगुणं भवति । तत्र य एव न संमृज्येत तस्यैव का विगुणं मवेत् । अतः संवें संमार्जनीयाः । यदि तु संमार्गगुणत्वेन यागाङ्गपशुवद ग्रहश्चोघेत तत एकेनैव सिद्ध कायें .नापरो गृह्येत । न हि तदानीं ग्रहान्तरेप्वगृह्यमाणेषु कस्यचिद्वैगुण्यं दृश्यते । शास्त्रार्थस्य निर्वृत्तत्वात् । प्राधान्यपक्षे तु प्रतिप्रधानं शास्त्रभेदादेकस्मिन्नप्यसंस्क्रियमाणे तद्तशा- स्त्रषाधप्रसङ्गः। अथापि शास्त्रतन्त्रत्वासमार्गः स्यात्प्रतिग्रहम् । तथाऽप्यकरणे तस्य ज्ञान बाध्येत तद्गतम् ॥ १(अ. ६ पा. १ अ. ३ सू० ६ ) । २ (7 m» । अ... १० ) · १ साक्षा. -ग्रहपदशवस्येत्यर्थः ।

·७०६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाभ्यसमेते- [.पा.१०.] विशेषः को ग्रहः संमान्यः को नेति । सामान्यावगमाविशेषानवग- माश्च सर्वप्रत्ययः । तथाऽग्निपुरोडाशानामपि । नन्वेकवचनं श्रूयते, तद्विशक्ष्यति । नैतदस्ति । एकत्वं हि श्रयमाणं ग्रहादिवेकत्वं यान द्वितीयादीन्मतिषेधेत् । एकत्वस्यासी वाचको न द्वितीयादेः प्रतिषकः। ननु चेकवचन अबाधिते तु विज्ञाने योऽन्यो न क्रियते तथा । विहिताकरणात्तत्र प्रत्यवायः प्रसज्ज्यते ॥ तम्माद्ग्रहत्वापूर्वसंयोगाविशेषात्प्रकरणाविशेषाश्च सर्वप्रत्ययः श्रूयत इति----मविवक्षाकारणमपश्यन्नाह । तत्रोत्तरम् । श्रुतमात्रस्य सर्वस्य नानुष्ठेयत्वमिष्यते । विधानविनियोगो हि तत्रापेक्ष्यो श्रुताश्रुतौ ॥ विहितो विनियुक्तश्च गृह्यते ह्यश्रुतोऽपि सन् । श्रुतोऽपि तु न गृह्येत योऽर्थस्ताम्यामुपेक्षितः ॥ देकाम्मवाक्ये प्रकृतिप्रत्ययपदश्रुतिप्रतिपादितानां बहूनामर्थानां को विधिवि- नियोगाभ्यां परिगृहीतः को वा त्यक्त इति चिन्तायाम् । वचनव्यक्तिमदेन सर्वेषामेव दर्शनात् । विहिती विनियुक्तश्च क: को नेति विचार्यते ।। मीमांसका हि वाक्यार्थविचारे प्रस्तुते सति । लोकदृष्टी: प्रतिघ्नन्ति वचनव्यक्तिपांसुमिः ॥ वर्तमानसरूपेण लिब्र्थस्मृतिसाधुना । पञ्चमेन लकारेण किं नामात्र विधीयते ॥ केवला भावना तावन्न कदाचिद्विधीयते । अननुष्ठेयरूपत्वाद्विशिष्टा सा विधीयते ॥ सा कि धात्वर्थमात्रेण संमार्गेण विशेष्यते लोकप्रसिद्धरूपेण शक्याऽनुष्ठेयतात्मना ॥ ग्रहद्रव्येण किं किंवा तदीयकत्वसंख्यया । दशापवित्रशब्दस्तु सर्वार्थेषु विवक्षितः ॥ तुल्यार्थत्वात्स भेदेन नान्यैः सह विचार्यते । लः शक ' अगम्यमाने हि विशेष ' इत्पधिकः पाठः कचित् : २ तदिति-तमादित्यः ·[म.पा.१७०७) मीमांसादर्शने। प्रहादीनां च किं चेह नियोगेन निरूपणा ॥ संमार्गग्रहयोः किंवा विकरूपोऽथ समुच्चयः । संबन्धः समुदायो वा विशिनष्टीह भावनाम् ॥ अथवाऽन्यतरेणैको विशिष्टोऽन्यतरस्तयोः । विशिषमावनामेव तद्द्वारेण विधीयते ।। समाजकत्वयोरेवमष्टर भी विचारणा । विचार्य पुनः सैव ग्रहत्वैकत्वयोरपि ॥ तथा कृत्वा द्वयोः पूर्व विशेषणविशेष्यताम् । तृतीयेन सहकेन तादृश्येव विचारणा ।। तथा। किमुपादेयता तेषां स्यादयोदिश्यमानता । संमार्ग प्रति संहत्य प्रत्येकं वा समागमे । तत्र क्रियाप्रधानत्वे साहित्यं द्रव्यसंख्ययोः । सकृच तादृशी कृत्वा कृत्स्नां कर्ता कृती मवेत ॥ प्रहेकत्वे यदोद्दिश्य संमार्ग उपदिश्यते । एकैकस्मिन्समाप्येते क्रियावाक्ये तदा तयोः ॥ तत्रापि तु ग्रहस्यैव संमार्गः किं विधीयते । एकत्वस्यैव किं किंवा विकल्पेन द्वयोरपि ॥ किं समुचितयोः किंवा संबन्धसमुदाययोः । किं वैकत्वविशिष्टम्य ग्रहस्यैव विधीयते ॥ ग्रहेण वा विशिष्टां कि संख्या प्रति विधीयते । क्रियां वा प्रत्युपादानं किं ग्रहस्यैव गम्यते ॥ एकत्वस्यैव किं किंवा विकल्पेन द्वयोरपि । किं समुचितयोः किं वा संबन्धसमुदाययोः ।। किमेकत्वविशिष्टस्य ग्रहस्यैव विधीयते । १ प्रहादीनामिति-प्रहतदेकत्वसंमार्गाणां मध्ये प्रहसमार्गयोस्तावत्, एवमटपक्षी विचारणा कार्या। किं प्रह एव भावनां विशिनष्टि किं वा संमार्ग एव उत ग्रहो वा संमार्गों वा । अथवा प्रहरच संमार्गश्च । आहोस्विदुभयोः संबन्धः । अथ समुदायो वा । अथवा प्रहविशिष्टः संमार्गः, मार्णविधिको वा प्रहइति ।

·७०८ सतम्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- म०पा०१७०७] किं वा ग्रहविशिष्टकसंख्या संमार्गगामिनी ॥ एवं संदेह एतामिवचनव्याक्तिमिः कृते । उपादेयतया संख्यां विधयां मन्यते परः ॥ येन येन प्रकारेण संख्योपादीयते ग्रहे । समार्गे वा विधीयेत स तमापादयिष्यति ।। यथा बोद्दिश्यमानत्वे विधानं देशकालयोः । क्रियाद्वारं तथैव स्याद्ग्रहत्वैकत्वयोरपि ॥ यां यां स बचनव्यक्ति विधेये रचयिष्यति । वाक्यभेदेन तां तां तु सिद्धान्ती दूषयिष्यति ॥ प्राधान्यान्न ग्रहस्तावदुपादेयो भविष्यति । नद्वशत्वात्तथैकत्वमुपादातुं न शक्यते ।। प्रहं चोद्दिश्य समार्गविधानाश्रयणे सति । तन्मात्रक्षीणशक्तित्वादेकत्वं न विधास्यते ॥ न तावत्तद्ग्रहे शक्यं विधातुमपुनःश्रुतेः । द्वौ तत्राऽऽवर्तनीयो हि स्यातां ग्रहविधायको । ध्रुवं विधीयमाने हि संबन्धे ग्रहसंख्ययोः । ग्रहसंमार्गसंबन्धादधिकेऽर्थे विधित्सिते ॥ ग्रहोऽप्यावर्तनीयः स्यात्संबन्धद्वयसिद्धये । विधायकश्च नैकेन विधिना तो हि सिध्यतः ॥ विदधद्वौ हि संबन्धौ युगपद्वा क्रमेण वा । द्विरनुच्चार्यमाणस्तौ विदध्यात्प्रत्ययः कथम् ।। संख्यासंमार्गसंवन्धौ ग्रहोऽपि प्राप्नुवन्नुभो । द्विरनुच्चार्यमाणस्तो प्राप्नुयान्न सकृच्छ्रुतः ॥ ग्रहे विधाय संमार्ग क्षीणमुञ्चारणं यदा । तदैकत्वविधानाय कार्यमुच्चारणान्तरम् ॥ पुनरुच्चार्यमाणश्च समाम्नायाहिः स्थितः । प्रत्ययः पौरुषेयत्वादप्रमाणं प्रसज्ज्यते ॥ सर्वप्रकारमन्विष्टं वचनव्यक्तिमिः पृथक् । न शक्यते विधातुं चेदेकत्वं न ग्रहीष्यते ॥

·म.पा.१०७] मीमांसादर्शन। तेनामसिपिदे द्वितीयादी सामान्यवचनेन प्राप्तं संमार्जनादि किमिति न क्रियेत । तत्रतत्स्यात् । एकवचनमिह श्रूयमाणं प्राप्त एवैकस्मिन्द्रन्ये द्वितीयादिषु च किमन्यत्कुर्यादन्यतः परिसंख्यायाः । न चेदेकवचनं परिसंचलीत द्वितीयादीन् , अनर्थकमेव स्यात् । शक्नोति च द्विती. यादीभिवसयितुम् । यथा, अश्वाभिधानीमादत्त इति गर्दभाभिधानी परि. संचष्टे । एषमत्रापि द्रष्टव्यमिति । नैतदेवम् । तत्र मन्त्रस्याभिधान्याच केनचित्तु प्रकारेण विधिरस्य मवेद्यदि । महादिवदनुष्ठाने क एकत्वं परित्यजेत् ॥ तत्र क्रियाप्रधानत्वे तद्विशिष्टविधेर्बलात् । विशेषणविधानं म्यादार्थविध्यन्तरोद्भवम् ॥ यदि क्रियाप्रधानत्वं लप्स्यते पूर्वपक्षिणा । ततः सर्वविवक्षाऽपि तद्वारेणास्य सेत्स्यति ॥ तस्मान्न श्रुतमात्रत्वं विधिग्रहणकारणम् । अतः शुक्लादिभिस्तुल्यं नैतदन्यविशेषणैः ॥ द्रव्यस्य क्रिययोवैतदेकत्वं स्याद्विशेषणम् । येनेदमात्मसात्र्यहसंमार्गभावनाः ।। तत्र द्रव्यविशेषणं तावनिराक्रियते । तद्धि स्वरूपप्रक्षेपेण वा मवेदनेकत्वनिरा. करणेन वा । तत्र स्वरूपप्रक्षेपविशेषणफलं तावत्सर्वेष्वपि संमृज्यमानेषु संमवत्येव । कथम् । यो हि वहून् ग्रहान्समार्टि संमाष्टर्यसावेकम् । अतश्च ग्रहत्त्वसंबन्धेन प्राप्त एकवचनेन चाप्रतिषिद्धः किमिव द्वितीयादेः संमार्गों न क्रियेत । तत्रतत्स्यात् । प्राति. पदिकादेवैकस्मिन्ननेकस्मिश्च ग्रहे संमार्जनीये प्राप्ते पुनरेकवचनश्रुतिर्गुणार्थवादत्वेनासं- भवन्ती परिसंख्यार्थी भविष्यतीति । नैतदेवम् । कुतः । यत्र सामान्यतः प्राप्स्यन्विशेषे श्रूयते पुनः परिसंख्येष्यते तत्र न विहवं पुनः श्रुतिः । तच नानावाक्यत्वे सत्येव मवति । इह त्वेकेनैव वाक्येन प्राधिः परिसंख्या च क्रियत इत्युक्तम् । तच्चात्यन्तमेवानुपपन्नम् । न चैकवाक्यमात्रेण द्वयमेतच्चिकीर्षितम् । किं त्वेकेन पदेनापि तच्चाऽऽश्चर्यमतीन्द्रियम् ।। .' सोमारौई घृते चर निर्वपेच्छुक्लानां ब्रीहीणाम् ' इत्यत्रोपादीयमानविशेषणेः शुक्लादिमि. रित्यर्थः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [भ.पा.१०७] यः संबन्धस्तदभिधानपरं वचनम् , इमामगृभ्णनित्यचाभिधानीम्, इति। मानेन मन्त्रेणाऽऽदत्त इति । लिड्नवाऽऽदाने प्राप्तत्वान्मन्त्रस्य परि. प्रातिपदिकेन हि सर्वग्रहसंवन्धः प्राप्यते । प्रत्ययैकवचनेन तत्रैव पदे निवपते । न चैतदुत्प्रेक्षितुमपि शक्यते । अन्या हि वचनव्यक्तिर्वाक्ये प्रापकहायके । यथा तथा पदव्यक्तिभेदोऽप्यत्र प्रसज्ज्यते । तत्रैव च क्षणे प्राप्तिस्तत्रैव च निवर्तनम । कथमेकपदेनेतद्विरुद्धममिधीयते ।। कि च। सामान्यप्रापणाशङ्का वाक्याद्यत्राऽऽनुमानिकात् । श्रुतात्प्रातिविशेषे च परिसंख्या तदाश्रया ।। निर्दोषत्वं हि तत्रास्या विधाने सति लभ्यते । कल्प्यत्वेन हि तस्यैषा क्लप्तादाश्रीयते फलात् ॥ समानवाक्यपदपूर्वभागावस्थितप्रातिपदिकप्रापितसर्वग्रहसंमार्गज्ञानप्रत्याख्यानेन तद- धानात्मलामप्रत्ययप्रतिपाद्यायाः परिसंख्यायास्त्रिदोषत्वमपरिहार्यम् । यत्तु माष्यकारे निर्दोषपरिसंख्याविषयं प्रदर्शयतेष्टानिष्टवचनव्यक्तिद्वयं प्रदर्शितम्- इत्यवाभिधानी- मिति । नेत्यादत्त इति । मन्त्रस्य रूपादेशऽऽदाने प्राप्तत्वादिति च कारणमुक्तम् तदयुक्तम् । कुतः । इत्यादत्त इति यस्मादाख्याताद्विधिसंभवः । संबन्धेऽश्वामिधान्यां तु नास्ति कश्चिद्विधायकः ॥ आदाने च यथा प्राप्तिरगृम्णन्निति रूपतः । तथैवाश्वामिधान्यां सा तुल्या स्याद्रशनापदात् । न वाऽर्थविप्रकर्षोऽस्य रशनां प्रति कश्चन | संयोगतो विशेषेण युगपत्प्रत्ययाद्वयोः ।। सुतरां विधिवाक्ये तु विशेषः श्रुतिवाक्ययोः । धात्वर्थनामसंबन्धविवेकेनोपलभ्यते ।। पदत्रयाद्विना नामसंबन्धो नावकल्पते । इत्यादत्त इति त्वेष द्वाभ्यामेव समाप्यते ॥ प्रत्ययश्च यथा मन्त्रं विधत्ते धातुगोचरे । स्वपदार्थे ते शीघ्रं न नामार्थे तथा श्रते ॥

·[.पा.१०.] मीमांसादर्शने। ७११ मन्त्रोऽपि रशनां शीघ्रं यथा याति स्फुटश्रुताम् । न तथा ग्रहणं कष्टं छान्दसीयपदोदितम् ॥ न चाश्वरशनायां स प्राप्त्यन्तरमपेक्षते । विशेषशब्दतुल्यं हि प्रापणं रशनापदात् ॥ अपूर्वसाधनत्वांशलक्षणाऽवश्यमेव हि । सर्वत्रैवाऽऽश्रिता श्रुत्यः विधिः स्यान्निष्प्रयोजनः ॥ तत्राश्वरशनाशब्दो लक्षणां याति यावता । तावता रशनाशब्द इति तुल्यार्थता तयोः ॥ तस्मान्नाऽऽदत्त इत्येतद्रूपात्प्राप्तमन्यते । न वेत्यश्वाभिधानीमित्येतदत्र विधीयते ॥ किं त्वश्वरशनामन्त्रधात्वर्थयुगपत्रिभिः । विशिष्टा भावनैवैका प्रत्ययेन विधीयते ॥ न चाऽऽदानेऽस्ति मन्त्रस्य रूपात्प्राप्तिः कथंचन । न हि श्रुत्यनुमानात्प्राक्स्वयं मन्त्रो विधीयते ॥ रूपप्रकरणद्वारा श्रुतिर्यात्तु कल्प्यते । तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या विधिः शीघ्रं समाप्यते ॥ अप्राप्तविधिरेवायमती मन्त्रस्य निश्चितः । परिसंख्या फलेनोक्ता न विशेषपुनःश्रुतेः ॥ प्रयोजन विधेः किं म्यादस्येति तु निरूपणे । न गर्दमाभिधानीतः फलमन्यान्निवर्तनात् ॥ न तु वाक्यार्थ एवान्यनिवृत्तिभेदपक्षवत् । अप्रवृत्त्यैव तत्सिद्धेः प्रवृत्तो हि निवर्त्यते ॥ न च गर्दभवन्धन्यां प्राप्तोऽननुमितश्रुतिः । मन्त्री येन निव]त वाजिरज्जुपुनःश्रुतेः ।। शीघश्रुत्या पुरा प्राप्से पश्चिमा स्यात्पुनःश्रुतिः । न गर्दभश्रुतिप्राप्त्या युक्ता विश्वपुनःश्रुतिः ।। अश्वश्रुत्यैव शीघ्रत्वान्मन्त्रे प्राविहिते सति । निराकाजीकृताऽऽनाये तथा प्रकरणिन्यपि ॥ लिमप्रकरणद्वारा श्रुतिनवानुमीयते । तस्यामप्तापितायां च मन्त्र प्राप्ति गर्दभे ।। पात्-सामादित्यर्थः ·હવે सतन्त्रवार्तिकशावरमा यसमेते- [२०३१० ११०७] सोऽयमामाणको लोके यदश्वेन हृतं पुरा । तत्पश्चाद्र्दभः प्राप्तुं केनोपायेन शक्नुयात् ॥ प्रयोजनं तु प्रत्यक्षश्रुतेरालोच्यते यदा । भवत्या किं प्रभुत्वेन निरुद्धा लैङ्गिकी श्रुतिः ।। यदाऽनुमितयाऽप्येष श्रुत्याऽश्वरशनां प्रति । प्राप्नुयादेव मन्त्रः किं त्वरया विहितस्त्वया ॥ सत्यं त्वद्विहितस्यास्य श्रुतिर्नास्त्यानुमानिकी । तथाऽपि तन्निरोधस्य फलं किमधिकं तव ।। यद्यश्वरशनाप्राप्तिं केवलामानुमानिकी । प्रत्यक्षश्रुतिवत्कुर्यात्ततः सा स्यादनर्यिका ॥ लिङ्गानुमितया श्रुत्या प्राप्नुयाद्रशनाद्वये । समा प्रापत्तयेत्येवं प्रत्यक्षां त्वरिता श्रुतिः॥ केवलाश्वामिधान्यां हि विधिः प्रत्यक्षया यथा। म स्यात्तथाऽऽनुमानिक्या श्रुत्येत्याम्नायते ह्यसौ ॥ अतश्चापुनरुतत्वात्प्रत्यक्षाऽर्थवती श्रुतिः । तस्यां सत्यां निराकाहान्मत्रान्नान्याऽनुमीयते ॥ ययस्य विनियुक्तस्य प्रत्यक्षा स्यात्पुनःश्रुतिः । ततश्च परिसंख्यानात्प्रसज्येत त्रिदोषता || यदा तु प्रतिबद्धत्वात्सामान्यविनियोगकृत् । नेव चेच्छुतिरस्तीह न प्रामोति त्रिदोषता ।। तदिदं परिसंख्यति सूत्रेऽस्मिन्नुपवर्णितम् । निर्दोषत्वं तवेह वाच्यं न पुनरन्यथा ॥ सतश्च भाष्यकारेण यदिहोक्तमचिन्तितम् । १ शीघ्रापहतेऽथे मन्थरानर्थक्यमित्यर लोकप्रतिदि प्रमाणयति-सोऽयमित्यादिना । २ (अ. १ पा• २ म.। सू. ३४)। ३ यद्भाष्यकारेण 'इत्सवाभिधानीमादत्ते' इत्यसिम न्वाक्य इत्यश्वाभिधानामिति वचनब्यक्त्यन्तरमाश्रितं तत्र यथाशुतत्वादरो न कार्यः। किंतु विशि- धदानभावनाविष्युत्तरकालीनो योऽरुणैकहायन्योरिव मन्त्रावाभिधान्योः परस्परनियमस्तसरा वचन. व्यक्त्यन्तराफिः । एवं नाऽऽदत्ते' इत्यनेन आददातिसंवन्धबोधकवचनव्यकिनिरासवाऽदानसामा. न्यान्वयनिरासार्थः। तथा निहोनेवाऽऽदाने मन्त्रप्राप्त्युविध संभवमानाभिप्रायेत्येवं भाष्यतात्पर्य- माह-पतष भामेत्यादिना ।

·[अ०३पा० १३०७] मीमांसादर्शने । संख्या युक्ता । इह पुनर्यदेकवचनं द्रव्ये श्रूयते, तच्छ्रयमाणमप्यवि- धीयमानत्वेन न निवर्तकं भवितुर्महति । यथा कश्चिदोदनं निर्दिश्य ब्रूयात्, य एनं भक्षयेत्कश्चिच्छ्वा मार्जारो वा, स निवारयितव्य इति। तत्र यदि भक्षणं निमित्तत्वेन विधीयते, न इत्रमार्जारसंबन्धस्ततः काकोऽप्यागच्छनिवार्यते । श्रयमाणेऽपि शुनि मार्जारे वा श्वमार्जार- संबन्धस्य निमित्तत्वेनाविधीयमानत्वात् । एवमिहाप्येकत्वसंबन्धस्या- विधीयमानत्वाच्छ्यमाणेऽप्येकत्वे ग्रहमा संमृज्यतेति । न चात्र वाक्यभङ्गयन्तरं तत्र कर्तव्योऽतीव नाऽऽदरः न चैकत्वसंबन्धमात्रविधिः शक्यः । संमार्गग्रहसंबन्धमात्रविधानोपक्षीणशक्तित्वा. द्विधायकम्य । ययौदनोपघातनिवारणविधिपरे वाक्ये श्रुतानामपि श्वमार्जारादीनामवि. धीयमानत्वादविशेषणत्वम् । कुतः न ह्यन्नभक्षणाद्रक्ष्याः श्वमार्जारादयोऽत्र नः । तुल्यान्नाद्योपघातातु काकादेरपि वारणा ॥ तथा चाऽऽह । काम्यो रक्ष्यतामन्नमिति बालोऽपि चोदितः । उपघातप्रधानत्वान्न श्वादिभ्यो न रक्षति ।। न त्विदमत्रोदाहरणं घटते । कुतः । पदार्थ एव काकादिः सर्वो यत्राविवक्षितः । संख्यामात्राविवक्षा तु ग्रहस्येति विलक्षणम् ।। चमसेवपि संमार्गप्रसङ्गो यत्र वक्ष्यते । तत्रैवैतदुदाहार्य स्थालसंमार्जनादिवत् ॥ स्थितसिद्धान्तोदाहरणमपि पशुप्रकरणे :श्रूयते । यद्यपि चतुरवत्ती यजमानः पश्चात्तव वपा कार्या' इति । यदवत्तं तत्पञ्चसंख्यं कार्यमित्येतद्विधिपरे वाक्ये वपाग्रहणम- विवक्षितं वाक्यभेदप्रसङ्गादिति दशमे वक्ष्यति । तत्र श्वमार्मारादिसंबन्धाविषक्षोदाहरणं घटते । इह तु । संख्यामात्रविक्षायां लोके यच्छ्यते वचः । सदुदाहरणं देयं वृषलस्थपहुत्ववत् ।। १ प्रहैकस्पेति पा० । ३ (०१० पा. ७ स० ४३) इत्यत्रेति शेषः । ------ .

·७५४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा० १७०७) द्रव्येकत्वसंबन्धविधायकः कश्चिच्छन्दोऽस्ति । ननु समाति। न घेत- द्रव्यकत्वसंवन्धस्य विधायकम् । कस्य तर्हि । द्रव्यसंमार्गसंबन्धस्य विधायकम् । एवं श्रुत्या स्वपदार्थो विहितो भवति । इतरथा वाक्येन परपदार्थो विधीयेत । श्रुत्यसंभवे च वाक्यं क्रमते न संभवन्त्यां श्रुतौ । अतोऽविधीयमानं विशेषणत्वेनैकत्वं, न द्वितीयादीप्रतिषेटुमर्हति । एवं सति न द्वितीयादी संमार्गादि क्रियमाणमचोदितं भवति, पति- वृषले प्रष्टव्यं गृहेऽस्मिन्निति चोदिते । प्रत्येक संहतानां च प्रवेशः प्रतिषिध्यते ॥ बहुत्वस्याविवक्षितत्वात् । ननु समाति-अयमेव ग्रहकत्वसंबन्धमपि विधास्यति । नाश्रुतिविप्रतिषेधात् । न ह्येको विधायकः शक्रोति समार्गभावनां च विधातुं ग्रहकत्वसं. बन्धं च । तत्र विरोधे सति संनिकर्षबलीयस्त्वात्समार्गभावनाविधान आश्रीयमाणे विध्यन्तरानुपपत्तेरग्रहणमेकत्वस्य । यत्तूक्तं विशेषणविशेषणमपि विधीयत इति । तदनुपपन्नम्। यदि तावद्ग्रहः संख्या क्रियाय न प्रयच्छति । शुद्धेनैव विशिष्टत्वान्न विशिष्टविशिष्टता ॥ यदा धेकत्वविशिष्टमात्मानं ग्रहो भावनायां प्रतिपति तदाऽवश्यं विशेषणं पूर्वतर प्रक्षेप्तव्यम् । न ह्यन्यथा विशिष्टेन विशेषिता स्यादित्येवं भावनाऽप्येकत्वविशिष्टं ग्रह गृह्णती नैकत्वमगृहीत्वा तद्विशिष्टं ग्रहं शक्नोति ग्रहीतुम् । तद्यथा शब्दो जात्यादि. विशिष्टं द्रव्यमा मदधन विशेषणमनभिधाय विशिष्ट वर्तते । तेनावश्यं भावनाविशेषणं तावदेवत्वमित्याश्रयणीयम् । तचोपरिटानिराकरिष्यामः । शुद्धद्रव्यविशेषणत्वे तु भावनाऽपि ग्रहमात्रेण संबद्ध। न संख्यया । संख्याऽपि ग्रहमात्रेण संबद्धा न भावनया। तत्र विशिष्टविधिना भावनाविशेषणमात्राक्षेपपर्यवसायिना नार्यान्तराक्षेपः शक्यः कर्तुम् । न हि भावनां विशिंपतस्तस्य तदेकत्वं विशेषणम् । नकवविशिष्टं तं पाहं गृह्णाति भावना । स्वरूपान्तरितम्याद्धि मा संख्यां नैव पश्यति ॥ नापि भावनाविशिष्टस्य मा मृत्युनरपि भावनाविशेषणत्वमेव । न हि भावनाऽवि. १ स्वरूपति-प्रहविशेषणीभूतायाः संख्यायाः प्रहस्वरूपेण-भावनाविशेषणेन, व्यवहितत्वा. दित्यर्थः । २ भावनाविशिष्टस्य-भावनां प्रति विशेष्यभूतस्यापि प्रहस्य, नाप्येव त्वं विशेषणमित्यप्या. हारेण पूरणम् ।

·[4.पा० ११०७] मीमांसादर्शन। ७१५ पिदं षा । यथेष हि तदेकस्य श्रुतमवगम्यते तथा द्वितीयादेरपि । अयं चापरो दोषः । न तदेकत्वं द्रव्यस्य संमार्गादौ विषय नियम्येत । न हि संमांर्गादिर्यस्मिन्द्रध्य एकत्वं नियम्येत तस्य विशेषणत्वेन भवति । विधीयते छात्र संमार्गादिः । न प्राप्तो लक्षणत्वन द्रव्यस्याऽऽम्नायते । न हि योगपद्येन विधातुं शक्यते, लक्षणत्वेन चोच्चारयितुम् । प्रसिद्ध- संबन्धो हि शक्नोति लक्षयितुम् । न चाविहित एवंजातीयकः शब्दा- धगम्यः प्रसिद्धसंबन्धो भवति । विधीयते च संमार्गादिः। तस्मान्न विशेषकः । न चद्विशेषकः, न द्रव्य एकत्वं नियम्यत इति शक्यमा- अयितुम् । अयैकत्वं संमार्ग उच्यते । तत्रापि द्वयी गतिः स्यात् । एकत्वं प्रधान, संमार्गो वा | तपोभयमप्यनुपपन्नम् । न तावदेकत्वस्य सं- मार्गः शक्यते कर्तुम् । न च द्रव्ये क्रियमाण एकत्वस्योपकरोति केन- चित्मकारेण । न चैकत्वस्योपकृतेन किंचित्प्रयोजनमस्ति । न हि तद्गु- णभूतं श्रुतम् । अथैकत्वं संमार्ग प्रति गुणभूतमिति । तदपि न । क- थम् । अमूर्तत्वात् । न हि तत्समार्ग निष्पादयति । यधप्यन्यदमूर्त क्रिया निष्पादयति साधनं विशिषत । तथाऽप्यतन भवितुमर्हति । न ह्यत्र प्रहः संमार्गार्थः । संमार्गोऽत्र ग्रहाय चौद्यते । स हि प्रयोजनवान् । कल्प्यप्रयोजनः संमार्गः । यदि ग्रहः संमार्गस्योपकुर्यात्तदुपकारिण उप- करोतीति संमार्गस्योपकारकमेकत्वं भवेत् । न त्वेतदेवम् । तस्मादेकत्व- शिष्टं ग्रहं विशेष्टुं शक्नोति । तस्मान्मौलिकेन विधिनाऽनाकाशितत्वान्न द्रव्यविशेषणा. क्षेपः संभवति । तयां सत्यपि चेद्विधिरभ्युपगम्येत तत्प्रत्ययावृत्तिमन्तरेण तदनुपपत्ते- वक्यिमेदः स्यात् । अभ्युपेत्यापि तु, संमार्गवेलायां नैकत्वमादर्तव्यम् । स्वतन्त्रस्य ग्रहस्यैवैकत्वसंबन्धविधानात् । न हि विधीयमानावस्थः क्रयो गुणेन संबध्यमानं द्रव्यं विशिनष्टीत्युक्तमरुणाधिकरणे । तस्मात्तावन्न द्रव्यविशेषणभूतम्य ग्रहणम् । अथैतदे- कत्वं संमार्गमावनायाश्योद्यते तथाऽपि न गुणत्वेन नापि प्रधानत्वेन संभवति । सत्र प्राधान्यं तावदनुपपन्नम् । अमूर्तस्य संस्कर्तुमशक्यत्वात् । न च द्रव्यसंस्कारेण तत्सं. स्कारः । अन्यत्वात् । ग्रहस्य वाऽयमेकत्वद्वारेण विधीयते । तस्य च स्वयमेव विहि- तत्वात्पुनर्विधानानर्थक्यम् । अनुष्ठानकालेऽपि च ग्रहस्याऽऽत्मीय एव संमार्गः प्रत्यमि. ज्ञायत इति नैकत्वनिमित्तबुद्धिः स्यात् । एवं गुणभावोऽपि निराकर्तव्यः । कथमरुण. त्वस्य गुणत्वमिति चेदत आह । १ अविशिष्टमिति-एकत्वेनति शेषः । २ अयं चापर इत्यादि-शक्यमाश्रयितुमित्यन्तं भाध्यं व्याख्यास्यति-तथा सतीत्यादि-ग्रहणमन्तेन । ३ (अ० ३पा० १ अ०६) । ४ द्रव्यादिति शेषः ।

·७१६ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०३१०१०७) समार्गयोरसंबन्धः । ननु प्रधानभूतमपि ग्रहादि संमार्ग निष्पादयत्येव । अतस्तत्साधनं तच्च विशिषत् तदुपकरिष्यति । यथा, इज्यार्थे दधनि प. यसि च प्रणीताधर्माः पाक उपकुर्वन्ति । परिधानार्थे च परिधौ यूप- धर्मा बन्धने । तस्मादयमसमाधिरिति । अत्रोच्यते । न बमोऽतदर्थे साधके न शक्नुवन्त्युपर्तुमिति । किं तर्हि । यदा प्रधानभूतं ग्रहादि लक्षणत्वेनोच्यते, न तदैकत्वस्य ग्रहादिना संबन्धो न संमार्गादि- नेति । कथम् । यावदिह लक्षणत्वेन किंचिदुच्यते, संवादस्तत्र भवति । न तु तद्विधीयते विज्ञानाय किमर्थ तर्जुधार्यते । अन्यत्तस्य किंचिदि- धायिष्यत इति । तदेतद्ग्रहादि लक्षयित्वा तस्य संमार्गादि विधीयते । तघधेकत्वसंबन्धोऽपरी द्रव्ये संमार्गादौ वा विधीयेत, द्वयोः संबन्धयो. विधानाद्भिद्येत वाक्यम् । अथोच्यते । ग्रहादि लक्षयित्वा तस्यैकत्व. संबन्धी विधीयते, न संमार्गादिसंबन्ध इति । तथा च संमार्गादीनाम- ध्ययनं प्रमाद इत्यभ्युपगतं स्यात् । न चैतदेवम् । तस्मादुभाभ्यामेक. वचनस्यासंबन्ध इति । एवमेतदेकत्वं ग्रहस्य न किंचिदुपकारं करोति, न संमार्गस्यैवमेव सदनूयते । तस्मान्नैतत् किंचिदपि कर्तु विवक्ष्यत इति सर्वेषां ग्रहादीनां संमार्गादि कर्तव्यमिति । कुतः । संयोगतोऽविशेषात्म- करणाविशेषाच। क्रयट्रेन्यपरिच्छेदागुणोऽपि गुण इष्यते । न तु निष्फलसंमार्गगुणो ग्रह इहेष्यते ॥ अनङ्गमाश्रितो हि गुणोऽप्यनङ्गमेव स्यात् । ननु प्रधानभूतमपीति । यद्न्य. स्याऽऽदी निर्वर्तकत्वं प्रासङ्गिकं तद्द्वारेणैकत्वं संमार्गस्योपकरिष्यति । प्रधानभूतोऽपि च ग्रहो गुणभूतद्रव्यधर्म क्रियाङ्गगुणपरिच्छेद्यत्वं प्रतिपत्स्यते । न हि शेषमाश्रितः शेषः । किं तर्हि । उपकारिणमाश्रित उपकरोतीति सर्वत्र स्थापयिष्यामः । शेषत्वं तु श्रुत्यादिप्रमाणकमेव भविष्यतीति । सिद्धान्तवादी तु वस्तुन्युपपद्यमानेऽप्यनेकार्थत्वे विधिशब्दस्यासामर्थ्याद्वयवहितो वा गुणो वा हातव्यो भवतीत्यवमेकत्वपरित्यागं १ क्रयदन्यति-सोमक्रयाग तैकहायनीद्रव्यपरिच्छेनद्वाराऽऽरुण्यं गुणोऽपि क्रयाङ्गमिप्यते । महस्य तु निष्फलसमार्गागस्वासंभवान तत्परिच्छेदद्वारकत्वस्य प्रहाङ्गत्वं संभवतीति कारिकार्यः ।

·[1०11०11०७] मीमांसादर्शने बदति । ने त्वेतदेवमविवक्षितं भवितुमर्हति । कथम् । अविवलोषपन्ना स्यात्सत्यं द्रव्यविशेषणे । समार्गेण तु संबन्धो न द्वेधाऽपि निराकृतः॥ यत्तावदुक्तममूर्तत्वात्संस्कर्तुं न शक्यत इति । तत्प्रातिपदिकार्थेऽपि ग्रहत्वे तुरुयम् । नातेरमूर्तत्वात् । अथापि व्यक्तिद्वारेणास्याः संस्कारः स संख्यायामपि तुल्यः। अप व्यक्ती कृतो जातेः कृतो भवतीति तशैकत्वस्यापि। तथा यदि जातिव्यलक्षणार्या तथैकत्वमपि । अथ मातेर्तत्वं द्रव्याव्यतिरेकं चाऽऽश्रित्य साक्षादेव संस्कार इन्यु- च्यते । तदप्येकत्वस्यापिशिष्टम् । यदप्युक्तं न च द्रव्ये क्रियमाणः संख्यायाः कृतो भवतीति । तदपि त्वत्पले जातेरविशिष्टम् । अथ ग्रहशब्दस्य व्यक्तिवाचित्वात्परिहार उच्यते । तत आकृत्यधिकरणन्यायो बाध्येत । न ह्यनेकदेशकालवर्तिज्योतिष्टोमप्रयो. गस्थग्रहव्यक्तिसंबन्धानुभवोऽस्ति । अद्य दृष्टेषु ग्रहेषु प्रथमः शब्दप्रयोगो न स्यात् । अतोऽवश्वं सामान्यं किंचिदुपलक्षणमाश्रयितव्यम् । न च तद्ग्रहत्त्वादन्यत्संभवतीति तदेव विशेषणत्वात्पूर्वमभिधेयमापद्यते । न चाऽऽकारवचनत्वं ग्रहशब्दस्य । प्रतिग्रह- मवयवसनिवेशस्य किंचिन्यूनातिरिक्तावयवत्वेन भिन्नत्वात् । न च तत्सामान्यं द्रव्या- न्तरेभ्यो निवृत्तं तेषु तेषु चानुवृत्तं ग्रहत्त्वादन्यदस्ति । तस्मात्तदेव वाच्यम् । यत्तु ग्रहस्य क्रियमाणः समास्तदीयत्वावधारणेनैकत्वविषयो विज्ञायत इति मन्दफला प पुनः श्रुतिरिति । तत्राभिधीयते । एकत्वेनापि संवध्य तावत्येव क्रिया यदि । ततो निष्फलतोच्येत भेदस्त्वम्त्येकसंस्कृतेः ।। अयमेवैकत्वसंवन्धारिशेषो यदेकस्मिन्क्रियते । अन्यथा हि ग्रहमात्रसंस्कारः स्यात् । तस्माद्व्यगुणयोर्नियमसिद्धरस्त्यरुणाशब्दस्यकत्वसंबन्धस्य पृथक्प्रयोजनमिति सं- स्कार्यत्वोपपत्तिः । गुणत्वप्रतिज्ञानं तु प्रणीताधर्मवद्भाष्यकारेणैव प्रतिपादितम् । मन्द. युक्तिक एवायमभ्युपगमो यद्गुणमेवाऽऽश्रितेन गुणेनोपकर्तव्यमिति । कुतः । साक्षादयोग्यसंबन्धाः क्रियासंबन्धिनि स्थिताः । असंबद्धरसंबद्धाः साधयन्ति गुणाः क्रियाम् ॥ असंवद्वेषु क्रियमाणा गुणाः क्रियां न परिच्छिन्द्युरिति क्रियासंबन्धिनमाश्रयन्ति । १ अत्रोच्यते । न म इत्यादि तस्मान्नैतत्किचिदपि कर्तुमित्यन्तं भाष्यं सिद्धान्तवादी. खित्यारभ्य-परित्यागं पदतीत्येवमन्तेन संक्षेपतो व्याख्याय क्रियाविशेषणत्वपक्ष एकत्वस्य विवक्षा. 'निरासभाष्यमाक्षिपति-नलित्यादिना ।

·७१८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत [भ०५पा० ११०७] . न तु तद्गतगुणप्रधानत्वयोः कश्चिद्विशेप इति तयोरुपेक्षा । यथा च क्रियासाधनं किंसं- ख्यमेतद्भविष्यतीत्येवमपेक्ष्यते । तथैव प्रधानमपि किंसंख्यं यस्य मयोपकर्तव्यमिति । एतावच्च संबन्धे कारणम् । अपि च । या गुणस्योपकुर्वाणमात्मसात्कुरुते गुणम् । ग्रहीष्यतितरामेपा तं तु संस्कार्यवर्तिनम् ॥ क्रियया हि प्रधानम्योपकर्तव्यं गुणेनापि । न च साधनमतोऽसौ तथागतां याति । यथा प्रधानगतः को नु खलु मम प्रधानम्योपकुर्वन्त्याः किंचिदनुग्रह कुर्यादिति । महांश्चायमनुग्रहो यत्प्रधानयत्तावधारणं नाम । यजमानसंस्काराणां च याग. गुणभूतकर्वशातिरेकेण फलप्रतिग्रहणयोग्यपुरुपकरणाद्भोक्तृत्वांशपातिनामपि यागाङ्गत्वं वक्ष्यते । स एवात्र न्याय इत्यविरुद्धं प्रधानायिणां गुणत्वम् । एवं स्थितेषु तु यद्वि- धेरसामर्थ्यमित्युक्तं तदुपादीयमानेष्वपि पश्वादिष्वविशिष्टम् । तत्रापि हि द्रव्यदेवतायागवि. शिष्टभावनाविधिपरे वाक्ये यदि लिङ्गसंख्यामबन्धोऽपरः क्रियायां द्रव्ये वा विधी- यते ततो वाक्यं भिद्यतेति शक्यं वदितुम् । अथ तु विशिष्टविधानादवाक्यभेदः । स संमार्गेऽप्यप्राप्तत्वादविशिष्टः । तदिहतावानेव विशेषोऽवशिष्यते यद्ग्रह उद्दिश्यमानः पशुरुषादीयमानः । न चैतावता किंचित्सित्यति । अन्यथा पशुग्रहसंबन्धमात्रभेदेनापि विवक्षिताविवक्षितत्वासिद्धिः स्यात् । अपि चास्मिन्नेव वाक्ये ग्रहमुद्दिश्य संमार्गे विधी- यमानेऽपि दशापवित्रतदेकत्वादीनां विवक्षाऽभ्युपगम्यते । न च वाक्यभेदः । तथा ग्रहै. कत्वेऽपि भविष्यति । यस्तु पदान्तरोपादानाद्विशेपं ब्रूयात्तस्य सर्वत्र यः कश्चिद्विशेषोऽ. स्तीति न क्वचिदृष्टान्तो नोपमा । तुल्यन्यायानां विषयाभावात् । किं च । पदान्तरगतो यस्य गुणोऽभीष्टो विवक्षितः । तस्य तुल्यपदोपात्तः कथं स्यादविवक्षितः ।। तस्मादकत्वमपि विवक्षितम् । अस्ति झुद्दिश्यमानस्यापि ग्रहस्य विधिसंस्पर्शः। अन्यथा हि विनाऽपि ग्रहेण संमार्गे कृते तत्कृतः शास्त्रार्थो भवेत् । अथ प्राप्तत्वाद्ग्रहस्याविधानमु. च्येत। तदयुक्तम् । संमार्ग प्रत्यप्राप्तत्वात् । अथ ज्योतिष्टोमे प्राप्ठेरविधिरुच्यते । स पश्वादे- रपि लोके प्राप्तत्वात्प्राप्नोति । अथासौ यागेऽप्राप्तो विधीयते । तद्ग्रहस्याप्यविशिष्टम् । अथ संमार्गस्य ज्योतिष्टोमप्रकरणाबहिर्भावाद्ग्रहाविधानमुच्येत । तत्पशुयागस्यापि १ ( अ० ३ पा० ७ अ० २) इत्यत्रेति शेषः । २ तस्य सर्वति-यदि कविद्यात्किंचिदै- लक्षण्यमात्रेणातुल्यन्यायत्वं ब्रूयात्तदा तस्य तुल्यन्यायविषयाभावान्न क्वचिदप्यनुमानाङ्ग दृष्टान्तो नाप्युपमानव्यवहाराङ्गमुपमा सिध्येदित्याशयः ।

·०३पा० अ०७] मीमांसादर्शने । ७१९ लोकान्तर्गतत्वादविशिष्टम् । शक्यं हि यो ग्रह इतिवद्यः पशुरित्यपि वक्तुम् । उद्दिश्य- मानत्वात्तु याऽत्र ग्रहस्याविधानाशङ्का सा विध्यनुवादयोरुद्दिश्यमानोपादीयमानयो- श्चात्यन्तमेदादयुक्ता । तथा हि । उद्देश्यस्यापि देशादेरेकान्तेन विधिः स्थितः उपादेयोऽपि चाऽऽलम्भः प्राप्तत्वान्न विधीयते ॥ तस्माद्विशिष्टसंमार्गविध्याक्षेपाग्रहत्त्ववदेकत्वस्यापि विधिसंस्पर्शे सत्यर्थाद्गुण- प्रधानमाव इत्येकत्वं निष्प्रयोजनवाद्गुणभूतं ग्रहश्च प्रयोजनवत्त्वात्प्रधानभूतः । किं च । . सह विध्यविधी युक्ती न चकपदगोचरौ । पदभेदो न च न्याय्यः प्रकृतिप्रत्ययों प्रति ।। एकस्मिन्नेव च पदे युगपदुचरित ग्रहानुष्ठानं प्रति विधिराश्रीयते नैकत्वमिति विप्रतिषिद्धम् । न च विभक्तिः पदान्तरम् । स्वातन्त्र्येणानियतपूर्वापरत्वेन चाप्रयुज्य. मानत्वात् । गमकत्वात्पदमिति चेन्न । घूमांदिष्वतिप्रसङ्गात् । एकस्मिन्नपि चाऽऽ- ख्यातादिप्रत्ययेनेकोऽर्थः प्रतीयत इति प्रत्यर्थ पदत्वप्रसङ्गः । पदमिति च लौकिक: शब्दः स यत्र लोकेन प्रयुज्यते यत्र न स्मर्तृभिः स्मर्यते न ततोऽपनेतुं शक्यते । सुप्तिङन्तं पदम् ' इति च स्मृतिः । तत्रैव च पदशब्दः प्रयुज्यते । तस्मात्प्रकृति- प्रत्ययसमुदायः पदं नावयवः | अभ्युपेत्यापि तु । विभक्त्युपात्तकर्मत्वविवक्षा दिहेष्यते । संख्याऽपि तदुपात्तत्वान्न शक्या न विवक्षितुम् ।। अविवक्षायां शब्दस्याश्रुतसमत्वमाश्रीयते । यावच्छ्रुतोऽपि शब्दः सन्नाश्रुतः परिकल्प्यते । तावत्तदुक्तमथ को ना यार्थादपनेप्यति ।। तदिह यदि तापसंख्यापरित्यागाद्विभक्तिः परित्यक्ता ततः कर्मत्वपरित्यागोऽपि प्राप्नोति । ततश्च गहस्यं संस्कार्यत्वं हीयेत । प्रयोजनवत्त्वात्संस्कार्यत्वमिति चेन्न । कारकविमक्तिमन्तरेण क्रियासंबन्धाभावात् । न ह्यविभक्तिकम्य ग्रह इत्येतावतः संमार्टी- त्यनेन संबन्धोऽवकल्पते । ततोऽवश्यं कर्मत्वं विवक्षितव्यम् । अतश्चाऽऽहतायां १ पा० स० (१.४-१४ ) ।.२ यथा प्रयाजशेषेण हवाप्यभिधारयति इत्यत्र प्रयाजनिवृत्ति कपातप्रयोजनत्वात्प्रयाजशेषस्य संस्कार्यत्वमिष्यते । तदनापिभविष्यतीत्याशयः।

·७२० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म.३पा०१०७] विमक्तावेकदेशपरित्यागामावात्संख्याविवक्षा दुर्निवारेत्यशक्यः सर्वेषां संमार्गः । तथा हि। संमागों यदि सर्वेषामेकत्वस्याविवक्षया । न कस्यचिद्भवेदेष ग्रहकर्माविवक्षया ।। न होकस्मिन्पदे युक्तः प्रकृतौ प्रत्ययेऽपि वा । श्रुताश्रुतत्वसंकल्पो विरोधात्सदसत्त्ववत् ॥ श्रुतशब्दाभिधेयानां नार्थानां युगपत्तथा । ग्रहणाग्रहणं युक्तमर्द्धकुक्कुटिपाकवत् ।। अत्रे प्रतिविधीयते । प्रानोति हि प्रधानस्य विस्पष्टा सर्वसंस्क्रिया। गुणभूतविवक्षा तु न द्वितीयाविरोधतः ।। यदा हि ग्रहकत्वोदेशेन समार्गो विधीयते तदोद्दिश्यमानयोः परस्परसंबन्धा. मावात्प्रत्येकं वाक्यपरिसमाप्तिलक्षणस्तावदेको वाक्यभेदः । उपादेयनानात्वे पुनः सर्वविशिष्टभावनाप्रयोजनवादेककार्यत्वे सत्याञ्जस्येनैवैकवाक्यत्वं स्यात् । अस्मिन्नेव च पक्षे प्रधानभूतक्रियावीकाराद्विशेषणानामन्योन्यनियमसिद्धिः । उद्दिश्यमानानां पुनरवशीकृतत्वात्प्रत्येकं क्रियाग्रहणसामर्थ्यात्कियैव वशीकृता तैराकृष्यत इत्येकैक- स्थान्योन्यनिरपेक्षस्य कर्तव्यताऽवगम्यते । तदिह ग्रह एकत्वनिरपेक्षः संस्कर्तव्यः, एकत्वमपि ग्रहनिरपेक्षं संस्कर्तव्यम् । तत्र यदि तावद्ग्रहगतमेवैकत्वं संस्क्रियते ततः सापेक्षकरणादुमयोनिरपेक्षसंबन्धावधृतं प्राधान्यं विहन्येत । अथ द्रव्यान्तरगतम् । तन ज्ञायेत किमिति । न हि ग्रहत्किचिदेकं नाम प्रकरणे पश्यामः । यदेव होकं तदेवान्यापेक्षयाऽनेकम् । न चावच्छेदे कारणं किंचिदस्ति । येनान्यनिरपेक्षत्वेमेकमव- धायेंत । ननुत्पत्तौ यदेकवचनान्तशब्दचोदितं तदेकं भविष्यति । न । तेषामपि बहु. स्वात्किमिति निरूपणाशक्तेः । अथ सर्वेषां कस्मान्न भवति । । । तत्रापि चोदितहा- न्यचोदितकरणापत्तेः । तथा हि । यदि तावद्विकल्पेन किंचित्संस्कृत्य तिष्ठति । भन्येषां चोदितं सन्तं विना हेतोस्ततस्त्यमेत् ॥ १ अर्धकुक्कुटिपाकदिति-कुक्कुच्या अर्ध पच्यतामधं प्रसपाय धार्यतामिति केनचिदुक्के कथं कस्य वस्तुनोऽधस्य पाको धारणं वा प्रसवायाधस्य शक्यते कर्नुमित्येवरूपमर्धजरतीय शोकमवादायातमत्र इशान्तार्थः । २ एवमाक्षितं सिद्धान्तभान्य समाधानमारभते. अत्रेत्यादिना।

·[सं०३पा०म०७] मीमांसादर्शने। ७२१ गुणमूतेन धेकेनैकत्वयुक्तेन क्रिया साध्यमाना नान्यमपेक्षत इति यत्किचिदप्यु. पादाय शास्त्रार्थः कृतः स्यात् । प्राधान्ये पुनर्यदेवकत्वयुक्तं न गृह्येत तस्यैव वैगुण्यं प्रसज्येत । यदि त्वन्यदपि संस्क्रियेत ततोऽनेकैकत्वसंनिपातासंख्यान्तरोपजने सति श्रुतेकत्वपरित्यागेनानेकसंस्काराच्छूतं हीयेताश्रुतं च परिगृह्येत । वीप्सार्थश्व कप्येते. केकः समाष्टर्टीति । जान्युद्देशेन शुक्लादिगुणान्तरोद्देशेन वा संस्कारे विहितेन संस्कृतावपि न जातिगुणान्तरापत्तिर्भवति । तथा हि । न ग्रहान्तरसंमार्गे तस्माज्जात्यन्तरोद्भवः । संख्यान्तरवदित्येवं नैवाऽऽवृत्तिविरुध्यते ॥ तत्रतत्स्यात् । सर्वेष्वपि संस्क्रियमाणेष्वनुष्ठानवेलायामेकैक एव दृश्यते । तम्मा- दविरोध इत्युच्यते । तथा सति ग्रहैकत्वमस्तु नाम विवक्षितम् । सर्वः संगार्गवेलायां ग्रह एको भविष्यति ॥ न हि कश्चिदपि युगपदनेक ग्रहं संमार्टि । ततश्च विवक्षितेऽपि ताशमेवेति मन्द विवक्षाफलम् । नेनु युगपत्संमार्गविरोध एव फलं भवति । नैतदस्ति । प्रत्येकं गृह्यमा. गानां तद्वदेव संस्कारे सति योगपद्यप्रसङ्गामावात् । अभ्युपेत्यवादमात्रं चैतत्स्वतन्त्र. कत्वाप्रतीतेः। अतश्चैकत्वांशसंबन्धस्यानवधारणेनाशास्त्रविषयत्वात्केवलपहपरमेव शास्त्रं विज्ञायते । यद्यपि च द्रव्यान्तरगतत्वेन तद्विवक्षितमेव तथाऽपि ग्रहस्य तावदविवक्षि- तमिति सिद्धः सर्वेषां संमार्गः । तस्मालक्षणमेवेतद्दष्ट यं हि स्वगोचरे । संख्योद्देशेन संस्कारो नैव कश्चिद्विधीयते ।। अथ तु गुणभूतमेकत्वं विधीयेत तत्र द्वितीया सावद्गुणमा नैव ब्रवीतीति व्याख्यातं संक्त्वधिकरणे । सा यद्यविवक्षितेप्सितार्था कारकमात्रलक्षणार्थेति विवक्ष्यते ततः स एव तावदेको दोष इत्येकत्ववच्च ग्रहस्यापि गुणत्वप्रसङ्गः । अथ प्रहस्य प्राधान्यमेकत्वस्य च गुणत्वं परिगृह्येयातां तथाऽपि सकृदुच्चारणे गुणप्रधान. त्वश्रुतिलक्षणाश्रयणाद्विभक्तिवैरूप्यादिनिमित्तो वाक्यभेदः । तत्रैतत्स्यात् । ऐकरूप्या- मेकत्ववदहस्यापि तावद्गत्वमेवावगमयेत् । ततः प्रयोजनवत्तावशेन ग्रहस्य प्राधान्यम् । न चार्थाद्भवच्छन्दस्य वैरूप्यमापादयतीति । तत्र ब्रूमः । । १ नन्विति-सर्वग्रहसमांर्गऽपि प्रत्येकमनुष्टानसिद्धिरकस्वविवक्षाफलं भविष्यतीत्येकदेश्याशयः। २(भ. २ पा० . भ. ४ स. १२)।

·७२२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- व.पा.१00.) कथमादावसन्नेव गुणमावो विवक्ष्यते । कथं च संभवच्छब्दादात्त्राधान्यमिष्यते ।। सर्वव शब्दप्रवृत्तिरसंभवाद्विप्रकर्ष प्रतिपद्यते । नास्मदिच्छामात्रेण । तदिह पदि तावच्छ्रतिवशात्प्राधान्य परिगृह्यते ततस्तदेवैकम् । अथास्य कथंचिदसमवं कप- यित्वा लक्षणाऽऽश्रीयते । ततः पुनः संमवकल्पनाविरोधात्सत्यपि प्रयोजनवार शाम वशेन गुणत्वप्रसङ्गः । युगपत्संभवासमवपरिग्रहात्प्राधान्यगुणत्वयोः प्राधान्यानोपनेन विक्षेपाच्च शब्दक्लेशः । प्रथमं हि श्रुतिवशात्प्राधान्यं प्रतीयते ततस्तदुझिस्वा मध्ये गुणत्वं ततस्तस्याप्यसंभवादन्ते पुनः प्राधान्यमिति विक्षेपः । पश्चात्तनमपि च प्राधान्यमवश्यं शब्द एवाऽऽरोपयितव्यम् । न ह्ययों नाम किंचित्प्रमाणम् । किं तर्हि । शब्दशक्तिकरूप. नाहेतुः। अतश्चानेककल्पनानिमित्तो ह्यस्त्येव वाक्यभेदः । किं च । विधीयमानमप्यर्थमन्यतो वाऽवधारितम् । अवश्यं भाविनं प्राप्य न शब्दोऽन्यत्र वर्तते ॥ यद्यपि च ग्रहस्य प्राधान्यं प्रयोजनवत्तयैव सिद्धं तथाऽपि द्वितीया तदापादयन्ती सती नानुवादमात्रमपि लभमानाऽर्थान्तरे वर्तेत । तद्यथा ' दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इत्यत्र प्रकरणप्राप्तमपि सन्तं होममेव धातुरनुवदति न विधानार्थमप्यन्यदेव गमनादि धात्वर्थान्तरं ब्रवीतीति । ततश्च ग्रहस्य प्राधान्यानुवादादेकत्वस्य च गुणभावविधानादपरो वाक्यभेदः । श्रुत्या चावश्यंभाविनि ग्रहप्राधान्यविधाने लम्यमाने को जातचिदाले. शेन कल्पयिष्यति । क्वचिद्व्यपरिच्छेदादेकत्वमपि चावत् । अतो न तदशेनापि द्वितीया स्वार्थमुज्झति ॥ तस्माच्छब्दसामर्थ्यादुभयत्र प्राधान्यं ग्रहीतव्यम् । तत्र चानिरूपणादविवक्षेत्युक्तम् । भाष्यमप्येतेष्वेव वाक्यमेदेषु योनायितव्यम् । ननु च 'अग्नेस्तृणानि' इत्यत्र द्वितीयासंयोगा- १.या या वाक्यभेदाभावादेकत्वविवक्षा स्यात् । नैष दोषः। यद्यप्येषा षष्ठी विशेषणस्वा गुणभूतमिवाग्निं प्रतिपादयति तथाऽपि संपन्धान्तरामावादङ्गाणिसंबन्ध एव ज्ञायते । तत्राप्यनेः प्रयोजनवत्त्वातृणापचयस्य तदमावादाज्ञः पुरुष इत्यत्र यथा राजा पुरुषस्य स्वाम्येवमग्निस्तृणापचयस्य स्वामीत्येतदेव गम्यते । यद्यपि चेषा पञ्चमी स्यात् । तथाऽप्यग्न्यपादानकस्य तृणापचयस्य फलामावादवश्य ' मध्यात्पूर्वार्धाच द्विरवधति ' इतिवदविवक्षितगुणार्या कार्यवशेनामिप्राधान्यं लक्षयन्ती प्रवर्तते । ततबामे: .

·.पा.१०] मीमांसादने । ७२३ पथविवक्षितमेकत्वं कयं तकिवचनमुचार्यते । ननु बहुषु विपलितेषु बहुवचनेन भक्तिव्यम् । उच्यते । न वयमेतद्विचार- बाम एकवचनमुखारयितव्यं नोच्चारयितव्यमिति । उच्चार्यमाणे सति किंमतिपत्तव्यम् । एकस्मिन्नेव संमार्गादि, उत सर्वेष्विति । तच सर्वेष्विति स्थापितम् । अपि च न विभक्तेषचनमेवैकं प्रयोजनम् । किं तर्हि । कार- कसंबन्धोऽपि । अविषक्षित एकत्वे कारकसंबन्धार्थमस्योचारणं भविष्यति । तस्मानानर्थकम् । अपि च । प्रहः प्रातिपदिकार्थ एकत्वं विभक्त्यर्थः । किमतो यद्ये- पम् । एतदतो भवति । प्रातिपदिकार्थगसं हि विभक्तिः स्वमर्थ श्रुत्व बदति । अथैवं सति किम् । न संमार्गेण संभन्स्यत इति । तेन हि प्राधान्यमेकत्वस्य च गुणभाव इत्यादि पूर्वदेव योजनीयम् । तृणानीत्येतदपि बहुवच. नमविवक्षितमिति व्याख्येयम् । तथा 'भिन्ने जुहोति' इत्यादिषु । यदि तावद्भिन्नैकत्वयो- नियोगविकल्पसमुच्चयादिभिर्निमित्तत्वं सप्तम्योच्येत ततः प्रत्येकं वाक्यपरिसमाः परस्परसंबन्धामावः । अथैकत्वमुपादेयत्वेन प्रतिपाद्येत भिन्नमनुपादेयत्वेन ततो यद्यपि गुणत्वप्रधानत्वविरोधो नास्ति तथाऽपि पूर्ववदेव विरोधः । एकवाक्यत्वे मानारूपत्वं नामेत्यविवक्षा । सत्यां वाऽऽकाक्षायां विवक्ष्येत । सा चोपादीयमानेष्वाका. क्षोपनायते नोहिश्यमानेषु । उद्दिश्यमाने हि प्रातिपादिकार्थसंबन्धिमात्रापक्षित्वान्न संख्याकाङ्क्षा । प्रमाणान्तरादेव विज्ञातसंख्यत्वात्। अतो यादृशं ग्रहादिप्रमाणान्तरेऽवधृतं ताशस्य संमार्गादय इति निश्चीयते । सर्वलक्षणेषु प्रतीतिमात्रौपयिकत्वादनुष्ठानानङ्गत्वम् । यथा योऽयं शुक्लवासा दृश्यते तमानयेत्यादिषु वासःप्रभृतीनाम् । तत्र यावता विनाs- नुष्ठानं न सिध्यति तावदुपादातव्यमिति ग्रहादिमात्रं परिगृह्यते । ननु बहुषु विवक्षितेषु बहुवचनमिति-अविवक्षितोऽप्यविद्यमानोऽर्थो न शक्यो वक्तुमिति मन्यते । तत्र दस्य नित्यत्वाचयोचरितार्यान्वेषणमात्रे पुरुषाणां व्यापार इति न कर्तेव पर्यनुयुज्यते । तेन प्रातिपदिकार्थानुग्रहार्था विभाक्तिरिति द्रष्टव्यम् । कारकप्रतीतिपरा वा सती नान्त- रीयकत्वासंख्यां प्रतिपादयति । यथा प्रकाशनार्थ प्रज्वालितोऽग्निरिन्धनं मम्मी करोति, एवमत्रापि प्रथम वा नियम्येत' इत्येवं कर्मत्वप्रतिपादकमेकवचनम् । 'यस्य पुरोडाशौ' इत्यादिषुचाऽऽधिकारिकं हविरुमयत्ववद्विवचनम् । अन्यथा हि 'मुख्यं वा' इति कदाचिदा प्रेयग्रहणभ्रान्तिः स्यात् । अपि च ग्रहः मातिपदिकार्थ इति-यदाऽन्विष्यमाणमपिक्रियासं. १(म.पा. १सू०४२)। २ (अ० १२ पा० २ सू. २५)।

·- ७२४ सतन्त्रवातिकशापरभाष्य समेते- [भ०३पा० १०८० संबध्यमानं वाक्येन संबध्येत । न च श्रुत्याऽन्येन संबध्यमानं वाक्ये. नाऽऽच्छिद्यान्यन संबन्धमर्हति । असंबध्यमानस्त्वेकत्वेन संमार्गो यदि नैकत्वविशिष्टः क्रियते, न किंचिद्विपन्नं भवति । न चैकत्वविशिष्टः संमार्गादिः। ग्रहादिमात्रस्य च विधीयत इति किमिति द्वितीयस्य तृतीयस्य च न क्रियतेति ॥ १४ ॥ चोदिते तु परार्थत्वायथाश्रुति प्रतीयेत ॥ १५॥ अथ यदुक्तं यथा, पशुमालभेत इत्येक एव पशुः पुंपशुश्वाऽऽल. भ्यते, एवमिदमपीति । अस्त्यत्र वैपरीत्यम् । इह ग्रहार्थः संमार्गः । तत्र पुनर्यागार्थः पशुः । किमेवं सति भवति । यो यागार्थ परिच्छि- नत्ति स यागस्योपकरोति । अपरिच्छि भेन न शक्यो यागः कर्तुमिति । न तु ग्रहेण केनचिद्विशिष्टन संमार्गः कर्तव्यो यदहं विशिषत्समार्गस्यो- पकुर्यात् । पशाचैतदेकत्वं यागं प्रत्युपदिश्यते । ननूक्तं प्रातिपदिकार्थ- गतं स्वमर्थ विभक्तिः श्रुत्यैवाभिवदतीति । याग एतद्वाक्येन विधा. स्यति । तत्र वाक्याच्छूतिर्बलीयसीत्युक्तम् । सत्यं, यत्र श्रौतोऽभिसंबन्धो विवक्ष्यते । अविवक्ष्यमाणे च वाक्यावगतः समपर्युदसितव्यो भवति । तस्मादेकः : पुंपशुश्चाऽऽलभ्यत इति । ग्रहकत्वं न संमार्गस्योपकरोतीति- न ग्रहं शक्रोति विशेष्टुम् । तस्मादविवक्षितमिति ॥ १५॥ [८] संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था स्यात् ॥ १६ ॥ पू० बन्धित्वं न घटते तदा तुल्यायामविवक्षायां वरं द्रव्यविशेषणमेवेदमित्यभिप्रायः । ततश्च संमार्गस्तेन विनाऽप्यविगुणः । जातिसंख्या चैषा प्रत्येकं संमृज्यमानव्यक्तिगता वा समर्थ- नया ॥ १४ ॥ पशी पुनद्रव्यस्य निष्प्रयोजनस्वात्सतुवदविवक्षितेप्सितार्थया द्वितीयया कारक. सामान्य लक्षयित्वा तद्विशेषाकाङ्क्षायां सत्यां भूतभव्यसमुच्चारणद्रव्यकर्मसंयोगन्यायेने करणत्वेन गुणमावेऽवगमिते सर्वेषामेव जातिद्रव्यंसंख्यालिङ्गानां भावनां यागं च प्रत्यु- पादीयमानत्वादवैरूप्येण विशिष्टकमावनाविधानादापत्तिलभ्यविशेषणविध्यन्तराविर्भा. वाचकवाक्यत्वसिद्धिः ॥ १५ ॥ ( इति-ग्रहैकत्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥) १ षष्टाध्यायायाधिकरणन्यायेनेत्यर्थः ।

·4.पा.१०० मीमांसादर्शने । ७२५ अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र श्रूयते दशापवित्रेण ग्रहं संमार्टि इति । सत्रैषोऽर्थोऽधिगतः सर्वे ग्रहाः संमार्जितव्या इति । इदमिदानी संदि. बते । किं चमसा अपि संमार्टव्या उत नेति । किं तावत्याप्तम् । चमसाद्यपि सर्व समाय॑मिति । कुतः । संयोगतोऽविशेषात्मकरणावि. शेषाचेति । यथैव हि ग्रहाणामपूर्वसंबन्ध एवं चमसानामपि । यथैव च ग्रहा अस्मिन्मकरणे, एवं चमसा अपि । तस्मात्सर्वत्र संमार्गः । ननु ग्रहाः श्रूयन्ते ते चमसानां निवर्तका भविष्यन्ति । उच्यते । प्रदर्शनार्थ ग्रहग्रहणं भविष्यति । ग्रहादि सोमपात्रम् । यस्मिन् गृह्यमाणः सोमो व्यवसिच्यतेत्येवमाशङ्कयते तत्सर्व संमार्जितव्यम् । यथा भोजनकालो वर्तते, स्थालानि संमृज्यन्तामित्युक्ते यानि यानि भोजन उपयोगमई- न्ति, तानि तानि सर्वाणि संमृज्यन्ते । स्थालग्रहणं लक्षणार्थमिति गम्यते । एवमिहापि द्रव्यामिति । उच्यते । लोकेऽर्थलक्षणः संव्यवहारः। येन येनार्यः संमृष्टेन, उक्तोऽनुक्तो वा, स संमृज्यतैव । इह तु वेदे शब्दलक्षणः । शन्दश्च ग्रहस्य संमार्गमाह । तत्र किमर्थ श्रुतौ संभवन्त्यां ग्रहशब्दो लक्षणया कल्प्यत । उच्यते । संमाष्टति संमार्गे पुरुषप्रयत्न विधातुमेष शब्दः शक्रोति श्रवणेनैव, । ग्रहसंबन्धे तु वाक्येन । श्रुतिश्च वाक्यादलीयसी । तस्माल्लक्षणया ग्रहशब्दो वर्ण्यते न यथाश्रुत इति । तेन यो यः संमार्जनसंस्कारार्हः स स संमार्जितव्यः । न ग्रहेष्वेव व्यवतिष्ठेत, एवंजातीयको गुण इति ॥ १६ ॥ - एकत्ववदेव ग्रहत्वस्यापि प्रदर्शनार्थत्वाच्चमसेष्वपि संमार्ग इत्युपन्यस्य प्रदर्शनार्थत्वे प्रमाणाभावाद्वाक्येन च संबन्धोपादानाबहादवच्छिद्य श्रुत्या केवलसंमार्गविधानात्पूर्वपक्ष: परिगृहीतः । इह त्ववघातादिवदेव मनोद्धारौ कर्तव्यो । नन्वेवं सति तेनैव गतत्वाद- धिकरणमेव नाऽऽरब्धव्यम् । सत्यं नाऽऽरभ्येत यदि ग्रहाधिकरणेनाविवक्षाकालुष्यबु. दिन स्यात् । एवं त्वेकत्वविवक्षासंत्रासितः सर्वमेवाविवक्षितं मन्यते । अथवाऽऽग्ने. यायपूर्वाणां कर्ममेदाद्देदे सति युक्ताऽवघादीनां व्यवस्था । ज्योतिष्टोमकर्मणस्त्वेकत्वादे- कापूर्वसाधनयोर्पहचमसयोर्धर्मसंकर इत्यभिप्रायः । संस्काराद्वेति चापूर्वसाधनप्रयुक्तत्वेन प्रतिप्रधानावृत्तिक्रियोपपादनार्थम् ॥ १६ ॥ - १ भमोद्धारो-आक्षेपपरिहारावित्यर्थः । २ कर्तव्याविति–'विधीयतेऽवधातादिः श्रुत्या बीयादिसंगतः' । इत्यादि तेषामर्थाधिकरणस्थवार्तिकोकप्रकारेणेत्यर्थः ।

·७२६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [भ०१पा० १०८] व्यवस्था वाऽर्थस्य श्रुतिसंयोगात्तस्य शब्द- प्रमाणत्वात् ॥ १७॥ सि. । व्यवतिष्ठेस या ग्रहेष्वव संमार्गो न चमसेष्वपि प्रसज्येतेति । कुतः। अर्थस्य श्रुतिसंयोगात् । श्रूयमाणो हि ग्रहो नोस्रष्टव्यः । उत्सृज्यमाने श्रुतिरेव बाध्यते ग्रहमिति । प्रमत्तगीतं तत्रभवतामित्यवगम्यते। न चैत. न्याय्यम् । तस्माद्ग्रहशब्देन ग्रहं लक्षयित्वा तस्य संमार्गसंबन्धी विधी. यते । न चाविदधत्समार्ग शक्रोति तत्संबन्धं विधातुम् । अतो विदधा स्येवैष शब्दः संमार्गम् । न च श्रुतिर्वाधिष्यते । कुतः । समाष्टर्टीति संमृजिगतं पुरुषप्रयत्नं श्रुत्या शक्नोति विधातुम् । न तत्र कश्चिद्वि- शेषः । उत्पाद्यमाने वा संमृजौ, परेण वा संबध्यमान इति । तेन न ग्रहसंबन्धेऽपि श्रुतिर्वाधिता भवति । अतो ग्रहेष्वेव संमार्गो व्यव स्थातुमर्हतीति । नन्वपूर्वसंयोगाविशेषात्प्रकरणाविशेषाच चमसेष्वपि प्रसज्यते, न ग्रहेष्वेवास्य विधानमित्युक्तम् । अत्रोच्यते । प्रकरणवद्भिरेकवाक्यता कृत्वा शक्रोति तत्र विधातुम् । नाकृत्वकवाक्यताम् । सा च प्रकरणादनुमीयते । इयं पुनग्रहशब्देन सह प्रत्यक्षा । तस्मान्न प्रकरणे विधानम् । ग्रहकत्वसंबन्धे पुनरुत्सृज्य स्वार्थ न शक्रोति विधातुम् । तस्माद्वैषम्यं ग्रहैकत्वविधानेन । यदुक्तं, यथा स्थालानि संमृज्यन्तामिति लक्षणा, तद्वदिहापीति । परिहतमेतत् । लोके कर्मार्थ- यथास्थूलं तावदुत्तरम् । महासंबधे सति संमार्गविधानामावादवश्यंभावित्वाच्च संब. ध्यन्तरस्य न केवलसंमार्गविधानम् । अथवा ग्रहशब्देन यंदपूर्व लक्षितं तत्प्रयुक्त- त्वाव्यवस्था । नन्वपूर्वसंयोगाविशेषादित्येकापूर्वाभिप्रायम् । सत्यपि तु कमैकत्वे तदः पूर्वाभेदे च ग्रहचमसाभ्यासानामयुगपत्कालत्वात्स्वरूपसाहित्यमेकस्मिन्कर्मण्यपूर्वे वा न संभवतीत्यवश्यं प्रत्यम्यासमवान्तरापूर्वभेदेन भवितव्यम् । विनाऽपि चाम्यासेन याग- स्वरूपसिद्धेरदृष्टार्थ एवाभ्यासः । ततश्च ग्रहशब्दोपस्थापितप्रत्यासन्नावान्तरापूर्वातिक. मकारणामावाव्यवस्थासिद्धिः । अवघातादिवदेव · फैलं तु सह चेष्टया ' इत्येषोऽयों १ प्रहकत्वसंबन्धं पुनरनुत्सृज्येति पा• । २ (अ० ११ पा० १ अ० ३ सू. २६) । ३ (म. ३ पा. १ अ• ४ सू. १०) ·M०३पा० १०९] मीमांसादर्शने । ७२७ लक्षणं, शब्दलक्षणं पुनर्वेद इति ।। १७ ।। [९] आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ॥ १८॥ सि. वाजपेये श्रूयते, सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपो भवति इति । तत्र संदेहः । कि सप्तदशारनिता वाजपेयस्योर्ध्वपात्रे निविशत उत पशोपे निविशत इति । किं तावत्याप्तम् । ऊर्ध्वपात्र इति । कुतः । वाजपेयस्य यूपाभावात् । यद्वाजपेयस्यास्ति पात्रं यूपसदृशं तत्र भवितुमर्हति । अस्ति च पोडशिपात्रम् । तच्च खादिरत्वादूर्ध्वत्वाच्च यूपसदृशम् । तत्र निवेशे सति वाजपेयशब्द आञ्जस्येन भवति । इतरथा वाजपेयाङ्गपशु- यागे लक्षणया वांजपेयशब्दो वृत्त इति गम्यते । ननु त्वत्पक्षेऽपि यूप. शब्दो लक्षणयोर्ध्वपात्रे । उच्यते । सर्वथा वयं लक्षणाशब्दान मुच्या- महे । मत्पक्षे तु वाजपेयप्रकरणमनुगृह्यते । तस्मादूर्ध्वपात्रे निवेश इति । योजयितव्यः । न चैकत्वविवक्षावद्हत्वविवक्षायां वाक्यभेदो भविष्यतीति पूर्वाधिकरणेन भ्रमितव्यम् ॥ १७ ॥ ( इति-नमसाधिकरणम् ॥ ८॥) यदि सप्तदशारनिः, वाजपेयस्येति विधीयते, यूपशब्दो यथाकथंचित्तदनुवादः । ततः षोडशिपात्रे निवेशः । अथापि यो वाजपेयस्य संबन्धी स सप्तदशारनिरिति विधीयते तथाऽप्येवम् । अथ यो यूपः स सप्तदशारनिरिति वचनव्यक्तिः, वाजपेय- शब्दो यथाकथंचिद्विशेषणं प्रकरणप्राप्तानुवादो वा । ततस्तदङ्गपशुयूपस्येदं परिमाण- मिति । किं प्राप्तम् । आनन्तर्यात्प्रधानत्वात्तथा प्रकरणाच्छ्रुतेः । वाजपेयेन संबन्धः साक्षान्न पशुना सह ।। साक्षात्कर्मणः सप्तदशारनित्यं न संभवतीति तदङ्गद्रव्यं गृह्यते । यत्र यदेव साक्षा- संपन्धि तदेव ग्रहीतव्यम् । यद्यपि पशुरपि वाजपेयप्रकरणान्तर्गत इति तत्संबन्धेऽपि प्रकरणादनतिरेको भवत्येव, वाजपेयस्य तद्धि भवति । तथाऽप्यङ्गप्रधानानां मिन्नकथं- भावयोगित्वाद्वाजपेयकथंमावेनाग्रहणात्प्रकरणबाघोऽभिधीयते । वाजपेयस्येति च षष्ठी- श्रुत्या संबन्धो भवति । भवतस्तु यूपसामानाधिकरण्याद्वाक्येन स्यात् । न च वाजपे- पशन्दवेलायां कश्चिद्विरोधो येन लक्षणाऽऽश्रीयते । गुणे त्वन्यायकल्पना ' इति तद्वरं १(अ० ९ पा० ३ ० ५ स. १५)।

·७२८ सतन्त्रवातिकशाबर बरभाष्यसमेते [अ०३पा०१०९) एवं प्राप्ते ब्रूमः । आनर्थक्यातदङ्गेषु । वाजपेयशन्दस्तावत्सोमयाग- विशेषवचनः । तस्य साक्षायूपेन न प्रयोजनम् । अस्ति तु तस्याङ्गं पशुयागः । तस्य तु पशुं बन्धुं यूपेन कार्यम् । साक्षाद्वाजपेययूपस्य यदि सप्तदशारस्निता विधीयते, तस्याभावादनर्यकमेव वचनं प्राप्नोति। तदनर्थकं मा भूदिति योऽस्य पशुयागे यूपस्तत्र निवेशमईति । अय. पात्रे च यूपशब्दो लक्षणया स्यात् । नन्धितरस्मिपि पक्षे वाजपेय- शन्दो लक्षणयेति । नेति ब्रूमः । वाजपेय एव वाजपेयशब्दो भवि- व्यति । शक्ष्यति च स पशुयूपं विशेष्ठम् । सोऽयाङ्गस्योपकारकः । यश्च यस्योपकारिण उपकरोति, भवति स तस्य संबदो मुख्येनैव संब- यूपशब्द एव लक्षणा । तस्मादूर्ध्वपात्र एव निवेश इति प्राप्तेऽभिधीयते । अगत्या लक्षणावृत्तिः समभिव्याहृतैर्भवेत् । चोर्ध्वपात्रसंबन्धी यूपशब्दः प्रतीयते ॥ यो हि प्रकरणमव्यवहितसंबन्धं चानुजिघृक्षति तस्य युपशब्दोऽनर्थकः स्यात् | ऊर्ध्वपात्रं लक्षयिष्यतीति चेन्न । असति सामानाधिकरण्येऽन्यथा संभवे वा लक्षणामा- वात् । अस्मत्पक्षे पुनर्न किंचिल्लक्षणावृत्तम् । पट्याः संबन्धमात्रवाचित्वेनानङ्गेऽप्युपका- रकमात्रापेक्षयोपपन्नत्वात् । न ह्यसावङ्गाङ्गिसंबन्धमेवैकं ब्रवीति । अनङ्गमपि स यूप- स्तदङ्गपश्वर्यत्वादुपकारको वाजपेयस्य । यत्वानन्तर्येण पठीश्रुतिपिनियोजिकेति, तयूप शब्देनापि सहाविशिष्टम् । अतश्च सप्तदशारत्निविधिपरेऽन्द्यमानत्वाद्यादृशं वयं वाज. पेयस्य यूपं पश्यामस्तादृशस्य ग्रहणमिति पशुपाश्रयणम् । अस्ति त्वेषाऽपि जिज्ञासा यदि वाजपेयस्य साक्षायूपः स्यादिति । यदा तु स नोपलब्धस्तदा पक्षान्तरमवलम्बि- तम् । किं च। वामपेयेन संबन्धस्त्रेधाऽपि न निरूप्यते । साक्षात्संबन्धिमात्रेण तयूपेनाथवा स्फुटः ।। साक्षात्तावन्न सप्तदशारत्नित्वं युज्यत इत्युक्तम् । संबन्धिमात्रमप्यनिर्दिष्टं, वाजपे. यस्येत्येतावन्मात्रेण न ज्ञायेत । यूपशब्दार्थस्त्वतत्संबन्धित्वादुरभ्रष्टः । तस्माद्यथोक्त. मेवास्य विशेषणत्वम् । अधिकारप्रकरणप्राप्तमनुवदिष्यति । वक्ष्यति ह्येतत् ' औरा. १ सोऽस्याङ्गस्यति-सः-यूपः, अस्थाङ्गस्य-वाजपेयाङ्गस्य, पशुयागस्येत्यर्थः ।' यस्यो- पकारिण इति-बाजपेयस्योपकारिणः पशुयागस्येत्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० ७ ० १ सू०३) ·म.३. पा० अ०१०] मीमांसादर्शने । ७२२ न्धेन । न चैकान्तरितमिति कृत्वाऽसंबदो भवति । यथा देवदत्तस्य नप्लेति पुत्रेण चासावन्तरितः। अथ च देवदत्तेन मुख्येनैव संबन्धेन संबद्धः। तस्मादेष एव पक्ष आश्रयणीयः । न ह्येतस्मिन्पक्षे कश्चि- दपि लक्षणाशब्दो भवतीति ॥ १८ ॥ [१०] कर्तृगुणे तु कर्मासमवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥ १९ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोः याजवाक्ये श्रूयते, अभिक्रामं जुहोत्यभिजित्या इति । तत्र संदेहः । किमभिक्रमणं प्रयाजेष्वेव निविशत उत कृत्स्ने प्रकरण इति । किं तावत्माप्तम् । कर्तृगुणेऽभिक्रमणे बूमो वाक्यभेदः स्यादिति । कर्मणा कर्मणोऽसमवायात् । अभिक्रमणं कर्मामूर्तम् । न तत्कर्म हवनं साधयितुं शक्रोति । तस्मान्न तेनैकवाक्यतां याति । अतः सर्वस्मिन्प्रकरणे निविशते । संयोगतोऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाचेति । दपीति चेन्न । तद्वाक्ये हि तदर्थत्वात् , इत्यत्र यथा प्रकरणवशेन तदुपकारिमात्रे धर्मा विधीयन्ते न साक्षादङ्गेष्वेव केवलेविति । तस्मान्न केनचित्प्रमाणेन विरोध इति ॥१८॥ ( इति-आनर्थक्यतदङ्गाधिकरणम् ॥९॥) ma एवं संस्कारद्रव्यगुणा विद्यारिताः । इदानी यत्कर्मव कर्मसंबन्धित्वेन श्रूयमाणमर्था- संस्कारत्वं प्रतिपत्त्यते तद्विचार्यते । तत्राभिकाममिति णमुला वीप्सार्थोपादानादभि- म्याभिक्रम्य किमपि करोतीत्यपेक्षिते परश्च नुहोतिः प्रकृतप्रयानग्राही दृश्यते । तत्किममिक्रमणं तेनैव संबध्यत उत प्रकृतमात्रेणेति । संबन्धश्रवणे च सति संशया- क्षेपपरिहारावरुणाधिकरणवद्दष्टन्यो । कर्मणोऽमूर्तत्वाद्वाक्येन च स्वसंबन्धोपादानात् । अनेनैव विशेषेण पुनरारम्भः । यत्तत्र समानाधिकरणं द्रव्यमुपात्तं तद्विषयनियमे च तत्साध्यक्रियासंबन्धस्योपपत्तित्वम् । इह तु तस्यैव साध्यत्वम् । अपेक्षितश्च गुणः परिच्छेदकत्वेन विज्ञातक्रियासंबन्धप्रकारः । न त्वत्राभिक्रिया । नानाभूतानि च तत्र क्रियान्तरद्रव्याणि । अत्र पुनः सर्वकर्मसु स एवाध्वर्युः कर्तेत्यपुनरुक्तता। किं तावत्प्राएं सर्वार्थमिति । कुतः। प्रयानवाक्य इति-प्रयाजापान्तराधिकार इत्यर्थः । अतश्च प्रयाजविधायकसमिदादिवाक्या- पेक्षयामिकामवाक्यस्य भिन्नस्वास्कथं प्रयाजवाक्ये श्रयत इति भाष्योक्तिरिति शङ्काया नावकायः । १ ·७३० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [१०१०१०१०) नन्वनेनैव हेतुनाऽन्यस्मिन्नपि न निवेक्ष्यते। उच्यते । अन्यत्र पुरुष संभन्तस्यते । ननु प्रयाजेष्वपि पुरुषः संबध्येत । नैतदेवम् । जुहो. तीति हवन एप शब्दः पुरुषप्रयत्नं विदधातुं शक्रोति, न पुरुषा- भिक्रमणसंबन्धम् । नन्वन्यत्रापि पुरुषाभिक्रमणसंबन्धस्याविधामम् । नैप दोषः । अन्यत्र प्रकरणाम्नानादङ्गभावे नि ते प्रयोगवचनोऽस्य कर्तव्यतां वक्ष्यति । तस्मात्सर्वस्मिन्प्रकरणेऽभिक्रमणस्य निवेश इति ॥ १९ ॥ साकाङ्क्ष त्वेकवाक्यं स्यादसमाप्तं हि पूर्वण ॥ २० ॥ सि. नैतदस्ति, यदुक्तममिक्रमणं प्रकरणे निविशत इति । प्रयाजेन्वेव भवितुमर्हति । कुतः । तैः सहास्यैकवाक्यता। यतः साकाक्षमतत्पूर्वेग पदेनासमाप्तं वाक्यम् । अभिक्रामं जुहोति इत्यत्र पर्यवस्यति । प्रकरणाच वाक्यं बलवदिति प्रयाजेम्वेवाभिक्रमणं निविशते। नन्वभिक्रमणममूर्तस्वा. दोमनिर्वृत्तावसमर्थमित्युक्तम् । उच्यते । साक्षादसमर्थ क; संबध्यमान शक्ष्याति निर्वर्तयितुम् । कथम् । अभिक्रमणेन समासीदत्याहवनीयं कर्ता। द्वयमभ्युपायभूतं होमस्य । दूराद्वाऽभिप्रसार्य हस्तं जुहुयात्, समासी- कर्मणः कर्मसाध्यत्वं नामूर्तत्वात्प्रतीयते । तस्माज्जुहोतिसंबन्धं परित्यज्य विधीयते ॥ न तावदमिक्रमणेन होमं करोतीति वक्तुं शक्यम् । अतो न प्रयानैः संबध्यते । ततश्चारुणाधिकरणपूर्वपक्षवद्वाक्यभेदः स्यात् । नन्वनेनैव हेतुनाऽन्यत्राप्यनभिनिवेश इत्यरुणाचोद्यमेव । परिहारश्वाऽऽख्याते कर्गुणभूतत्वालाद्धोमसंबन्धीपत्तेर्न जुहोतिना गृहीतेन प्रयाजादीनां कर्म संबन्धः । अन्यत्र तु प्रकरणगृहीतस्य प्रधानभूतस्य कर्तुः संबन्धो न विरोत्स्यते ॥ १९ ॥ सर्वथा तावदभिक्राममित्येतत्पदं न क्रियान्तरमन्तरेण निराकासी भवति । न घेत. द्रव्यसंबन्धं कथंचिदपि ब्रवीति । तस्मात्प्रकृतप्रयाजग्राहिणा जुहोतिनकवाक्यस्या- त्तादर्थ्य विज्ञायते । शक्नोति च कर्तृप्रत्यासत्तिकरणेन तदुपकर्तुम् । अपेक्षिता चाss. हवनीयप्रत्यासत्तिरध्वयोः प्रयाजैः अरुणत्ववदेव वाऽर्याद्र्व्यसंबन्ध इति कर्तुरुपसर्ग नत्वेऽपि न कश्चिद्दोषः । एवं चोपकाररूपेण कर्मापि कर्मसाध्यं भवतीत्येतदपि १ अभिक्रमणस्यति शेषः । २ क्रियान्तरमन्तरेणोति-अमिकाममिति गमुलो धातुसंबन्धा. धिकारविहितत्वादिति शेषः ।

·प.पा.१०१०] मीमांसादर्शने। ७३१ देदम्याभिक्रमणेन । तस्मादभिक्रमणमुपकरोति होमस्येत्यवगम्यते । अतः प्रयाग्वेव निवेश इति ॥ २० ॥ . सिद्धम् । यदा स्वतिस्थूलत्वान्नैवामिकाममित्येतत्पदमात्रविच्छेदेन पूर्वपक्षः क्रियते । कथं तर्हि । यज्नुहोतीति समस्तप्रकरणजुहोत्यनुवादेनाभिक्रमणविधानादवान्तरप्रकरणस्य पामावान्महाप्रकरणविनियोगाश्रयेण पूर्वपक्षाश्रयणम् । तदा कर्तृगुणे तु ' अभि- क्रमणेऽवान्तरप्रकरणापर्युपस्थापितप्रयानकर्मासमवायात्तत्प्रकरणैकवाक्यत्वाभावमात्रमेव वाक्यमेदः स्यादित्युक्त्वा · साकाङ्क्ष विति ' अवान्तरप्रकरणमेव प्रयाजचोदनाप्रसृत- कर्षमावाकाक्षासंबन्धद्वारा तदेकवाक्यत्वेन सिद्धान्तोऽभिधीयते । यदपि 'असमाप्तं हि पूर्वेणेति' तम वाक्यासमाप्त्यभिप्रायेण । किं तर्हि । असमा वान्तरप्रकरणं पूर्वेण प्रयानस्वरूपगुणविधिनेत्यर्थः। येनामिक्रमणादू प्रयानानां गुणोऽपरः । विधास्यते प्रयामानां तस्मात्प्रकरणास्तिता ॥ २० ॥ (इति-अभिक्रमणाधिकरणम् ॥ १० ॥) १ एकं तावद्भाष्यमनुमत्याधिकरणमारचथ्य तत्र च पूर्वपक्षस्यातिफल्गुतया, अरुणाधिकरणेन गतप्रायत्त्वाचान्ययाऽधिकरणमारचयति-यदा वित्यादिना । इदमाकूतम्-अभिक्रमणस्य स्व- वाक्योपात्तक्रियान्वयेऽप्यङ्गभावनाया अफलत्वेनेतिकर्तव्यताकासात्मकप्रकरणाभावाज्जुहोतिना प्रयागहोममात्रमहगे प्रमाणाभावान्महाप्रकरणोपस्थितसर्वहोमानुपादेनाभिक्रमणविधानात्प्राकरणिक- सर्वहोमाङ्गत्वमभिक्रमणस्य तत्कर्तृसंस्कारद्वारा युक्तम् । सत्रार्थस्तु कर्तृगुणे-अभिक्रमणे, कर्मासम- बायात्-प्रयानकर्मण्यसमवायात्, तद्वाक्यैकवाक्यता न स्यादिति । एवं प्राप्ते सिद्धान्तस्तु नाभि- क्रमणं प्राकरणिकसर्वहोमाङ्गम् । किं तु प्रयाजहोमाङ्गमेव । कुतः । प्रयाजावान्तराधिकारोपस्थित- सैव जुहोतिनाऽनुवादात् । न चाङ्गाधिकारोऽप्रामाणिक इति वाच्यम् । भावनास्वाभाव्येन सर्वत्रेति- कर्तव्यताकाक्षात्मकप्रकरणस्यापहनोतुमशक्यत्वात् । परं तु साऽगङ्भावनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षा प्रधा- माविकारेण प्रतिवद्धत्यङ्गग्रहणासामान परस्परागत्वप्रसक्तिः । यत्र त्वन्यानिवेश्यङ्गसंवन्धानु- पपत्तिमोत्तेजकं तस्याः संभाव्यते, यथाऽत्रैव, प्रथमतः 'अतिहायेडो बर्हिः प्रति समानयते जुहवामा- पमतम्' इत्यनेन प्रयाजोद्देशेन समानयनं विधाय मध्येऽभिक्रमणमाम्नाय पुनः श्रूयते 'प्रयाजशेषेण हनीम्यमिधारयति' इति । तत्र तु प्रथमाङ्गेनोत्तेजिताया यावदुत्तराङ्गसंबन्धमनुस्यूतायाः प्रयावभावनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षायाः प्रधानाधिकारापेक्षया बलीयस्याः सत्त्वात्तयव मध्यपात्यभिक्रम- गस्यापि ग्रहणासिद्ध तस्य प्रयाजहोममात्राङ्गत्वमिति । सूत्रार्थस्तु-साकाङ्क्ष-संदंशेनाभिव्यक्ता. पक्षामिकमणवाक्यं प्रयाजैकवाक्यं स्यात् । न याद्योत्तेजनमात्रेणाभिन्यके समाप्तिरस्ति । कापमा स्तिमनाश्यत्वाभ्युपगमादिति। .

·७३२ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [.पा.१०१११ [११] संदिग्धे तु व्यवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ॥ २१॥ सि० दर्शपूर्णमासयोः सप्तमाष्टमयोाह्मणानुवाकयोः सामिधेन्य उक्ताः। नवमे निविदः । दशमे काम्याः सामिधेनीकल्पा इदंकामा स्यैतावतीरनुयादिदकामस्यैतावतीरिति । एकादशे च यज्ञोपवीत. मानातम् । उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुत इति । तत्र संदेहः । किं सामिधेनीरेवानुब्रुवाण उपव्ययेत उत प्रकरणे सर्वानेव पदार्थाननु- तिष्ठता उपव्यातव्यामिति । कुतः संशयः । उपवीतं सामिधेनीनां प्रक- रणे समाम्नातम् । अथ निवृत्ते वा तासां प्रकरण इति न ज्ञायते । ननु दर्शपूर्णमासयोरेव प्रकरणमिदम् । परप्रकरणे सामिधेन्यः श्रूयन्ते । सत्यं परप्रकरणे श्रूयन्ते । तथाऽपि तासामवान्तरप्रकरणमपरम् । भवति हि सामिधेनीरनुब्यादिति विशेषाकाक्षं वचनम् । येन तत्संनिधावभिधी- यमानं तस्येति ज्ञायते । कयं पुननिवृत्तं तासां प्रकरणमित्याशङ्कयते । निवित्पदानि तासां प्रकरण व्यवदधतीति । यद्येवं, कथमनुवर्तते प्रकरणमित्याशङ्का । कतर- सिद्ध कर्मणां कर्मसमवायेऽधुनाऽवान्तरप्रकरणमहाप्रकरणयोः द्विनियोजकमित्युपवीतमुदाहृतम् । तत्र सामिधेन्यनुवाकविभागप्रदर्शनं सामिधेनीप्रकर- णसदसद्भावविवेकार्थम् । ननु दर्शपूर्णमासयोरेव प्रकरणमिति–महाप्रकरणग्रस्त- त्वान्नवावान्तरप्रकरणान्याविर्भवन्ति । अथवाऽग्निसमिन्धनप्रकाशनद्वारेण दृष्टसंस्कारा- र्थत्वान्न तासां प्रकरणमिति मन्यते । नैतदेवम् । कथंमावो हि भावानां यावदाख्यातमिष्यते । न तस्य प्रतिबन्धोऽस्ति महाप्रकरणादिमिः ॥ नान्यप्रकरणापत्तिः संस्कारो वा विहन्ति तम् । यथैवाङ्गवाक्यानि परिपूर्णम्वार्थानि सन्ति दर्शपूर्णमासवाक्येनैकवाक्यतां यान्ति न चाऽऽत्मरूपं जहति, एवमङ्गभावनाः स्वाङ्गपरिपूर्णाः परममावनायां संबध्यन्ते । न तदधीनत्वेन तासां स्वधर्मनिवृत्तिः। संस्कारोऽपि चापूर्वार्थत्वात्तत्सियुपायमपेक्षमाणः प्रकरणी भवति । दृष्टार्थेष्वपि नियमादृष्टसिद्धयर्थ कथंभावापेक्षोत्पत्तेः प्रकरण- सद्भावः। दृष्टेऽपि च फले नैव साऽपेक्षा न प्रवर्तते । दृष्टेनैव तु केनापि सोपायेन निवर्त्यते ॥

·[अ०१पा.११०११] मीमांसादर्शने । ७३३ परस्तानिविदां सामिंधेनीगुणा एव काम्या विधीयमानाः श्रूयन्ते, यदनन्तरं यज्ञोपवीतमाम्नातं, तेनानिवृत्तं सामिधेनीनां प्रकरणामिति भवति मतिः । अतः परप्रकरणे निविदः समुपनिपतिता न व्यवदधति यथा द्वादशोपसत्ताऽहीनधर्मो ज्योतिष्टोमप्रकरण इति । तेन भवति संदेहः । अस्मिन्संदेहे किं तावत्माप्तम् । सामिधेनीप्रकरणपनिवृत्तम् । तत्रोपवीतं समाम्नातमिति। कुतः । काम्यानां सामिधेनीकल्पानामानन्त- यवचनात् । हृदयमनुविपरिवर्तमानासु सामिधेनीषु उपवीतमामनन्ति । कर्तुश्च वासोविन्यासमात्रं गुणो भवत्युपवीतं नाम। किं कुर्वता तत्कर्त- व्यमिति भवति तत्र पदार्याकाङ्क्षा । तत्र बुद्धौ संनिहितेनाविप्रकृष्टेन सामिधेनीवाक्येनेकवाक्यतामुपगम्य सापिधेनीषूपवीतं, उपव्ययत इत्येष शब्दो विदधातीति गम्यते । एवं प्राप्ते ब्रूमः । नास्मिन्संदेहे यस्त्व- तस्मादेवंविधानामप्यङ्गानामवान्तरप्रकरणेन भवितव्यम् । अतश्च यद्यपि दृष्टा - कासा दृष्टेनैव पूर्यते । अग्निसमिन्धनप्रकाशनं भावयेत्केन-सामिधेन्यनुवचनेन, कथं, विवक्षाप्रयत्नाभिधातादिक्रमोपभनितवर्णग्रहणसामर्थ्यकरणश्रोत्रसंस्कारानुगृहीतेनेति, तथाऽपि नियमादृष्टं कथं सेत्स्यतीत्यनुवर्तत एवाऽऽकाङ्क्षा | सा च शास्त्रचोदितेना- दृष्टार्थेनैवोपायेन पूर्यते । तस्मादस्ति सामिधेन्यनुवननस्योपवीतादिग्रहणसमर्थमवान्तर- प्रकरणम् । एवं तर्हि तम्य मंनिकर्षेण क्लीयस्त्वात्तदङ्गत्वेनैव भवितव्यमिति कुतो महाप्रकरणविनियोगाशङ्का । उच्यते । सत्यमेतदेवं स्यात् । यदि तस्य निवित्पदव्य- वधानेन प्रकरणविच्छेदाशङ्का न स्यात् । एवं तर्हि विच्छिन्ने तस्मिन्नितं महाप्र- करणेनेति । नैतदेवम् । कुतः । काम्यसामिधेनीकल्पसंकीर्तनेनाविच्छेदसंदेहादविस्पष्टं महाप्रकरणम् । किं तावत्प्राप्तम् । अभितः सामिधेनीनां कीर्तनात्प्रक्रिया स्थिता । परप्रकरणे पाठो निविदामथवाऽङ्गता ॥ यथा दर्शपूर्णमासप्रकरणे पूषाद्यनुमन्त्रणान्यसंबद्धान्यपि न पुरस्तात्प्रकरणं विच्छि- न्दन्ति तथा निवित्पदान्यपि न विच्छिन्युः प्रकरणम् । अथवाऽवान्तरप्रकरणेन निवि. दामपि सामिधेन्यनुवचनाङ्गत्वान्नेवासंबद्धपदव्यवाय इत्युपपन्नमुपवीतमपि तदङ्गमेवेत्येवं प्राप्ठे ब्रूमः । १ विवक्षाप्रयत्नेति-विवक्षाप्रयत्नादिक्रमेणोपजनितो यो वर्णग्रहणसामर्थ्यकरणरूपः श्रोत्रसं. स्कारस्तदनुगृहीतेनेत्यर्थः।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०१०११] योक्तः स निर्णयः । अस्मिन्संदेहे वाक्यभेद इति निर्णय इति । कुतः। व्यवायात् । इह समाप्तस्य सानुषन्धस्य सामिधेनीवाक्यस्य, अस्य चोपन्ययत इति पचनस्य निविदा विधायकेन सामिधेनीभिरसंब. द्धन अन्येन व्यवधानं भवति । यस्य च पर्यवसितेऽपि वचने तत्संबदमेवार्थान्तरं प्रक्रमन्ते । न तत्राननुवृत्तं प्रकरणम् । आग. कति हि तत्संबदाभिधाने हृदयम् । यत्र तु पर्यवसिते वचने तदसं- बदमेवार्थान्तरं प्रक्रमन्ते न तत्र बुद्धौ पूर्वः पदार्थः संनिधीयते । न च घुदायसंनिहितेनेकवाक्यता भवति । द्वाभ्यां पदार्याभ्यां वाक्यार्थः संजन्यते नान्यतरेण । संनिधौ समानानस्यैतदेव प्रयोजनम् । कथमः भाभ्यां पदार्थाभ्यां विशिष्ट बुद्धिमुत्पादयेयुरिति । अनन्तरावबुद्धेन सह वाक्या: शक्यते कर्तुम् । असंबद्धपदोचारणे च नानन्तरावबुद्धो भवति । तस्मादयवाहितेन सह नैकवाक्यता भवतीति । अथान्येन प्रकारेण ध्यानादिना पूर्वपदार्थमवगम्य वाक्याथै संजनयेदवैदिकः स विच्छिन्ना सामिधेनीनां निविद्भिः प्रक्रिया यतः । न हि काम्यैः पुनः कल्पैः संधातुं सा हि शक्यते ॥ । तावद्धि प्रकरणमनुवर्तते यावद्विनियोगार्ह पश्यति । असंयुक्तं च प्रकरणेन विनि. युज्यते । तदिह निवित्पदानि तावल्लिङ्गेन सामिधेनीभिस्तुल्यान्यग्निसमिन्धने विनियु. ज्यन्ते 'देवेदो मन्विद्ध' इति । तत्र यद्यग्निः सामिधेन्यङ्गं भवेत्ततस्तद्वारेण तान्यप्यङ्गं भवेयुः । अथानने सत्यप्यङ्गता कल्प्यते ततः सामिधेनीनामपि निवित्पदाङ्गत्वं कश्चि कल्पयेत् । तेन निवित्सु तावत्प्रकरणं नानुवृत्तम् । काम्यास्तु कल्पाः श्रुत्यैव पुरुषा पत्वेनावगता इति नैव सामिधेन्यनुवचनेन गृह्यन्ते । यदि पुनर्निविंदोऽहं भवेयुस्ततो गोदोहनन्यायेनाऽऽश्रयग्रहणादपि तावत्काम्येषु प्रकरणानुवृत्तिः स्यात् । अथापि काम्यानामङ्गत्वं भवेत्तथाऽपि पृषाद्यनुमन्त्रणवत्प्रकरणावाचं निविदां कथंचिदनुसंधाने. नाध्यवस्येम । न त्वन्यतरदस्तीत्यसत्यवान्तरप्रकरणे महाप्रकरणेन सर्वार्थता । ननु च यदि विच्छिन्ने प्रकरणे काम्याः कल्पाः श्रूयन्ते तत एकविंशत्या प्रतिष्ठां भावयेरिक- माश्रितयेति प्रकरणेनाऽऽश्रयेऽनुपनीयमाने साकाङ्क्षत्वादपरिपूर्णता प्राप्नोति । अथ वाक्येनाऽऽश्रय उपनीयेत ततः प्राप्ते कर्मणि संबन्धद्वयकरणाद्वाक्यं भिधेत । तत्र यदि १ अग्निरिति-अग्निसमिन्धनमित्यर्थः । २ तदारेण-सामिधेनीफलप्रकाशनद्वारेणेत्यर्थः।। (अ.४ पा० १ ० २)।

·। (म०पा.१०११] मीमांसादर्शने ७३५ पुरुषबुद्धिपूर्वको चाक्यायों भवेत् । यथाऽन्यस्मादनुवाकादाख्यातपदं पृहीत्वाऽन्यस्माच नामपदं यो वाक्यार्थः संजन्यते तादृशं तद्भवेचनान्येन ध्यानादिना पूर्वपदार्थमवगम्य वाक्याथ संजनयेद । तस्मामासंबद्धार्थ- व्यवधानकवाक्यता भवतीति निश्चीयते । तस्मान सामिधेनीभिरेक- वाक्यभेदोऽभ्युपगम्येत कथंचिद्वा परियेत ततो रेवतीवारवन्तीयसीमरादिष्वप्येवमेव वाक्येन प्रकृताश्रयदानासिद्धान्तहानिः । अथाऽऽश्रयलामार्थ कथंचिदनुवर्तेत प्रकरणं तत उपातमांप तथैव प्राप्नोतीति सर्वथा संकटमेतत् । उच्यते । गुणात्कामो न युक्तोऽत्र विच्छिन्नप्रक्रियाश्रयात् । अनेकार्यविधिः शक्यो नापूर्वोत्कर्मणो विना ।। नैवात्रकविशत्यादेर्गुणात्फलम् । किं तहि रेवतीवारवन्तीयादिवाक्यवदेवानेनापि विशिष्टं कर्म विधीयते । ततश्च भावार्थाधिकरणन्यायेन धात्वर्थात्फलम् । अत एकविंशत्यादिविशि- ष्टेनानुवचनेन प्रतिष्ठादि साधयेत् । कथमिति-अनुयादिति शब्दसामान्यात्संख्या- प्रत्यासत्तेश्च सामिधेन्यनुवचनवदिति गम्यते । ततश्च संख्येयानामृचामन्येषां च धर्माणां प्राप्तिः । यद्यपि चात्र कर्मान्तरत्वाकर्मान्तरत्वयोः फलं नास्ति तथाऽपि वाक्यमेवमव. कल्पत इतीत्थं वर्णितम् । न त्वेवं सत्येतान्यनुवचनान्तराणि दर्शपूर्णमासाम्याम- गृहीतत्वात्पृथगेव प्रयोक्तव्यानि । न तावदेतेनास्मत्पक्षो निवर्त्यते । सर्वथोपवीतस्य सर्वार्थत्वसिद्धेः । न च स्वतन्त्रः प्रयोगः स्यात् । कुतः । पश्चाद्यस्योच्यमानोऽयमनुशब्दः प्रयुज्यते । न तस्यान्यप्रयुक्तत्वात्स्वातव्ये सति लभ्यते ॥ यो हि निगदः प्राक् सामिधेनीभ्यः प्रयुज्यते स निवित्पदवदेव न सामिधेन्यङ्गम् । तदनन्तरत्वेन चोच्यमानास्वनुयादिति विधिर्न स्वतन्त्राणाम् । तद्यदि पृथक् प्रयोगः स्यात्ततः सामिधेन्यङ्गमात्रग्रहणादितरेण निगदेन विनाऽनुवचनत्वं विहन्येत । किं च । सामिधेनीत्वमप्यासा न स्यादग्निसमिन्धनात् । न चाप्रयोगमध्यस्थः शक्यो वह्निः समिन्धितुम् ॥ एकविंशत्यादिभिस्तावदवश्यं सामिधेन्यः संख्यातव्याः । ताश्चाग्निसमिन्धनं प्रकाश. यन्त्यः सामिधेन्य इत्युच्यन्ते । स चाग्निः परप्रयुक्त-स्ताभिः प्रकाशयितव्यः । तेन १(अ० २ पा• १ अ. १)।२ ऋतुप्रयुकेति पा.

·- ७३६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [म.पा. १०१२] बाक्यतोपवीतस्येति । ननु सामिधेनीकल्पनामनन्तरबुद्धानां संनिधावु- पवीतमात्रायते । तेन सौमिधेनीभिः संभन्स्यत इति । नेति ब्रूमः । अतिवृत्तमेव हि सामिधेनीनां प्रकरणम् । निवित्पदैर्व्यवधानात् । वाक्येन हि सामिधेनीकल्पाः काम्याः संपन्धमुपगच्छन्ति न प्रकरणमनुः वर्तते । न च पुनः कल्पवचनेन सामिधेन्यः प्रकृता भवन्ति । न हि तत्र सासां वचनं कर्तव्या इति । किं तर्हि । संख्याभिः संबन्धयितव्या इति । तदपि वाक्येन न प्रकरणेन । तत्राप्रकृतासु समिधेनीषु यस्यैकवाक्यता गुणस्य सामिधेनीभिर्नास्ति, न तस्य ताभिः संबन्धः । तस्मात्कृत्स्ने प्रकरणे यदनुष्ठेयं तद्यज्ञोपवीतिनेति सिद्धम् ॥ २१ ॥ [१२] गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः समत्वा- स्यात् ॥ २२॥ सि० अग्न्याधेये वारणपैकडून्तपात्राण्यहोमार्थानि होमार्थानि च श्रूयन्ते । तस्मादारणो वै यज्ञावचरः स्यान त्वेतेन जुहुयात् । वैकडून्तो यज्ञा- पचरः स्यात् , जुहुयादेतेन इति । न च वारणवैकडूतानां पात्राणाम- न्यायेन संबन्धः । कुतः । यज्ञावचरवचनात् । यज्ञस्यैतानि पात्राणि • अर्थाभिधानकर्म च ' इत्यस्य प्रकृतिवदनुप्रवेशात्प्राकृतस्य सामिधेनीकार्यस्याग्निस- मिन्धनप्रकाशनस्यतेनैव प्रसङ्गतः प्राप्रर्थात्प्रयोगमध्यपातिसमिन्धनाधीनत्वम् । नन्वेव. मप्येषामेव काम्यानां कल्पानां सर्वेषामन्त्यस्य वोपवीतमङ्गं स्यात् । नैतदेवम् । कुतः । प्राकृतेन कथंभावे तदीये परिते सति । पश्चात्सनिधिनाऽझं स्यात्स च प्रकरणावरः । सस्वेिव विकृतिषु यत्प्राकृतामध्ये न पठितं तदक्लपोपकारत्वात्प्राकृतनिराकासी- कृते प्रकरणे पश्चादागच्छत्संनिधिविषयो भवति । स चाविरोधे विनियुङ्क्ते, विरोधे तु विदेवनादिवत्प्रकरणेन बाध्यते । तस्मात्कृत्स्नदर्शपूर्णमासार्थमुपवीतमिति सिद्धम् ॥२१॥ (इति-उपवीतस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् ॥ ११॥) । आनक्यातदनेषु ' इत्यस्यापवाद आरभ्यते । वारणकङ्कतामि होमार्थान्यहो ४ पा. १ भ• ११ स०१६)' १ सामिधेनाभि-काम्यसामिधेनीभिरित्यर्थः । २ (भ ३(भ. ३ पा• १ म. म. १०) ·(१०३पा०१०१२] मीमांसादर्शने । ७३७ वाक्येन प्रकरणं बाधित्वा भवन्ति । तत्रैष संदेहः । कि पर्वमानेष्टिषु निविशन्त उत दर्शपूर्णमासादिषु सर्वयागेष्विति । किं तावत्प्राप्तम् । पव- मानहविष्विति। कुतः । उक्तमेतत्, प्रधानेऽसंभवन्पदार्थस्तद्गुणे कल्प्यत इति । अग्न्याधेयप्रकरणे च समानानात्पवमानहविषां तद्गुणता । तस्मा- त्पवमानहविःवित्येवं प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । गुणानां समत्वात् । पवमानहविषामन्याधेयस्य च न परस्परेण संबन्धः । यथाऽऽधान- मग्नेर्गुणः संस्कारार्थ एवं पवमानहवींष्यप्योरेव गुणभूतानि । कस्तत्र परस्परेण संबन्ध इति । यदुक्तमाधानस्य प्रकरणे समाम्नायन्त इति । यद्यपि संमानायन्ते तथाऽपि प्रकरण बाधित्वा वाक्येनार्भवन्ति किमिह वाक्यम् । यदाहवनीये जुहोति तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीतो भवति । इति । नन्वाहवनीयोऽत्र यागस्याधिकरणत्वेन गुणभूतः श्रूयते । सत्यम् । अधिकरणमाहवनीयः । तथाऽपि त्वाहवनीयार्थ एव यागः । प्रयोजनवत्त्वादाहवनीयस्य निष्प्रयोजनत्वात्पवमानहविषाम् । कयमेषां निष्प्रयोजनता । फलाश्रवणात् । कल्प्यं फलमिति चेत् । सत्यं कल्प्यम् । अग्निसंस्कारस्तु तत्फलं, न स्वर्गः । स्वर्गे कल्प्यमाने द्विरदृष्ट कल्प्येत । होमाञ्च स्वर्गों भवति । तस्य चाऽऽहवनीयेनापरोऽदृष्टः संस्कार इति । मार्थानि च पात्रांणि यज्ञगामित्वेन विहितान्याधानप्रकरणं बाधित्वा कतमस्य यज्ञस्य भवन्विति । आनर्थक्यात्तदङ्गेषु' इति पवमानहविःषु विज्ञायन्ते । तथा प्राप्तेऽभिधीयते वाक्येनाऽऽधानतुल्यानि पवमानहवींप्यपि । तेनासति तदङ्गत्वे सर्वयज्ञार्थतेप्यते ।। प्रकरणगम्या एवमानहविषामाधानार्थतां बाधित्वा वाक्येनान्यर्थता विज्ञायते 'यदाहवनीये जुह्वति' इति । तत्र चोद्यते । यद्यस्माद्वाक्यादाहवनीयः पवमानहविषां संस्कार्यों भवति ततः समानवाक्यनिर्देशादग्निहोत्रादीनामपि प्राप्नोति । अथ तेषा फलवत्त्वादाहवनीयोऽहं ततः पवमानहविषामप्यङ्गमेव स्यात् । न ह्येकं वाक्यं फल. वतां गुणभूतमफलानां च प्रधानभूतमाहवनीयं वक्तुं समर्थम् । विध्यनुवादोद्देश्योपादेय. गुणप्रधानानां युगपद्विरोधात् । सप्तमी चैकत्र द्वितीयाथ लक्षयति । अन्यत्र स्वार्थमेव दंतीति विरोधः । तथा च विश्वनिदादीनामश्रुतफलानामङ्गत्वप्रसङ्गः । सर्व चायुक्त- मेतत् । निप्पन्नश्चाऽऽहवनीय उपदिश्यते । फलवत्कर्मानुरोधेन च भाव्याहवनीयसंज्ञा ''अग्नये पावकाय ' ' अमये शुचये ---इत्येतैर्वागविहितेष्वित्यर्थः । २ (अ० ३ पा० १ अ० ९) इत्यत्रेति शेषः । ३ ( अ० ३ पा० १ अ० ९ १० १८) । ४ एवमु- पपादित सिद्धान्तभाज्यमाक्षिपति-तत्र चोद्यत इत्यादिना । ५ उपदिश्यत इति-फलवदमिहोत्रादि. कर्मणामिति शेषः। १.अग्नये पवमानाय ।

·७३८ सतन्त्रवातिकशावरमाध्यसमेते- [अ०३पा ०१०१३] तम्मादग्न्यर्थता पवमानहविषाम् । नेपामाधानेन संबन्धः । तस्मा. नाऽऽधाने श्रूयमाणं, पवमानहविषां भवितुमर्हति। किं तर्हि । सर्वया- गेषु दर्शपूर्णमासप्रभृतिष्वाधानस्य प्रधानभूतेषु निवेश इति ॥ २२॥ [१३] मिथश्वानर्थसंबन्धात् ॥ २३ ॥ सि० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते । वर्षिघ्नी पौर्णमास्यामनूच्येते, धन्वती अमा- वस्यायाम, इति । तत्र संदेहः। किमनुवाक्याद्वित्वस्य प्रधाने निवेश विज्ञायत । तेस्मात्किलैवं वर्णनीयम् । द्वे ह्येते वाक्ये तुल्यरूपे। पवमानहविष्प्रकरण एकमपरमनारभ्यवादे । तत्र प्राकरणिकेन निष्पाद्यमानत्वात्संस्कारापेक्षिण आहवनीय- स्याफलानां पवमानहविष्प्रभृतीनां संस्कारत्वेन विधानम् । अनारम्यवादेन तु निष्पन्नस्य सतः सर्वकर्माण्युद्दिश्याधिकरणत्वेन विधानम् । तस्मादविरोध इति । वयं तु ब्रूमः । किमनेनाश्रुतवाक्यकल्पनाक्लेशेन । अन्यथाऽप्येतदुपपद्यत एव । भवन्तु नाम पवमानहवीं- प्याधानाङ्गम् । तथाऽपि न तत्र पात्राणि भवन्ति । वाजपेयस्य यूप इति हि यूपग्रहणा- व्यवहितसंबन्धेऽपि षष्ठ्युपपत्तेस्तथा कल्पितम् । न विहवं किंचिदस्ति । यत्तु यज्ञावचरग्रहणं तत्प्रकृतयज्ञामावादनारम्यवादरूपेण सर्वत्र विदधाति । तच्चैतत्पूषाद्यनु. मन्त्रणन्यायेनैव सेत्स्यतीति नार्थोऽधिकरणेन । सूत्रं तु पूर्वत्यैव पदोत्तरत्वेन नेयम् । ननु निविदां सामिधेन्यङ्गत्वान्न व्यवधायकत्वं स्यात् । अत आह-गुणानां च परार्थ- स्वादिति । तद्व्याख्यातम् । तथा हि । वदन्ति सामिधेनीवन्निविदोऽग्निसमिन्धनम् । संयुक्तत्वादतस्तासां नाझं प्रकरणेन ताः ॥ २२ ॥ (इति-वारणादीनां सर्वयज्ञाङ्गताधिकरणम् ॥ १२ ॥) यथासंयोगं निवेशार्थमारम्भः । कुतः संदेह इति । संयोगस्यैव द्वेधा प्रतिमानात् । साधारण्येन संयोगः संदिग्धः कालकर्मभिः । विरुद्धः कर्मसंबन्धे न क्रमः कालसंगतौ ॥ तुल्यकक्षौ हि संबन्धौ विरुद्धौ न विलक्षणो । १ . अनिवृत्राणि जङ्घनत् । द्रविणस्युर्विपन्ययां, इत्यादि । एवं 'त्वं सामामि सप्ततिः । त्वं. जोत वृत्रहा' इत्यादि च वार्मनी युगलम् । ' अग्निः प्रत्नेन जन्मना । शुंभानस्तनुवं स्वाम् । कविर्वि- प्रेण वाक्धे' इत्यादि । एवं 'सोमगीर्भिष्ट्वावयम्। वर्धयामो वावचो विदः' इत्यादि च वृधन्वतीयुगलम्। तै० ब्रा० ( ३-५-६ । ) । २ एवमाक्षिप्त भाष्यं परमतेन समाधातुमारभते-तस्मादित्यादिना । ३ पूर्वस्यैव-मंदिग्धे तु व्यवायात्' इति सूत्रस्यैव शेषतयेत्यर्थः ।। पदोत्तरत्वेन-शङ्कापदो- तरत्वनेत्यर्थः । ५ यथासंबोगमिति-आज्यभागक्रमाम्नातस्य वार्चनीवृधन्वतामन्त्रचतुष्टयस्य क्रमा- वगताज्यभागसंबन्धाबाधेन निवेशार्थमित्यर्थः ।

·[म.१ पा०१ अ०१३] मीमांसादर्शने । उताऽऽज्यभागयोरिति । किं तावत्माप्तम् । प्रधान इति । कुतः। पौर्णमा. सीसमभिव्याहारादमावास्यासमभिव्याहाराच्च । प्रधानं पौर्णमासी चा- मावस्या च, नाऽऽज्यभागौ । तस्मात्साक्षाद्वाक्यात्प्रधानस्यति प्राप्तम् । तत्र ब्रूमः । मिथः सह द्वाभ्यामनुवाक्याभ्यां न प्रधानस्य कार्यमस्ति । यत्र तु दे अनुवाक्ये तत्र तयोर्विघ्नता वृधन्वत्ता च विधीयते । प्रधाने चैकाऽनुवाक्या। तत्र द्वित्वं वाघ्नतां वृधन्वत्तां च विदधद्वाक्यं भिघेत । आज्यभागयोस्तु द्वे प्राप्ते आग्नेयी सौमी च । तत्र वाघ्रता वृधन्वत्ता केवलां शक्ष्यति विधातुम् । ननु प्रधानगामित्वेऽपि द्वयोः प्रधानयोः अनुवाक्ये आग्नेयस्यानीपोमीयस्य चेति' । उच्यते । एका वाघ्न्याग्नेयी, एका सौमी । तथा वृधन्वत्यौ । तत्र याऽऽग्नेयी सा विधीयमाना संबध्येत न सौमी । अमावास्यायां तावन्नास्त्येव सोमः। पौर्णमास्यामप्यमीषोमीय एव क्रियमाणे क्रियेत । तत्राप्येकदेवत्या न शक्नुयादेवताद्वित्वे कार्य कर्तुम् । अयोभे अग्नीषोमीये प्राप्ते इति ! तुल्यत्वं कर्मसंबन्धे वैषम्यं कालसंगतौ ॥ नित्यं तत्रानुवाक्याभिर्यागानामेव संगतिः । न कालयोः क्रमस्तस्मात्प्रधानाङ्गतया हतः ।। गुणानां च परार्थत्वादित्यनेनापि हेतुना । संबद्धं नाऽऽज्यभागाभ्यामनुवाक्याचतुष्टयम् ।। तस्मादाज्यभागक्रमं बाधित्वा वाक्येन प्रधानार्थत्वे प्राप्तेऽभिधीयते । मिपश्चानर्थसंबन्धादिष्टो नाङ्गाङ्गिसंगमः । न चेहास्त्यनुवाक्यानां प्रधानरर्थसंगतिः ।। तावन्नानुवाक्ये स्तः कर्मकत्वे कथंचन । द्वयोरपि च नैवैते देवते कर्मणोरिह ।। अमावास्यायां तावत्सौमी नैव विद्यमानार्था । न ह्यमावास्यायां सोमः प्रधानदेवता । पौर्णमास्यामप्यग्निसहितस्य चोदितत्वात्केवलम्य प्रकाशनं महेन्द्राधिकरणे निराकृतम् । न चाग्नीषोमयोर्द्वयोरपि प्रयोगः 'पुरोनुवाक्यामन्वाह' इत्येककर्मणि विवक्षितैक- संख्यत्वात् । अथाप्राप्तमपि द्वित्वं विधीयते ततो मन्त्रविशेषस्य द्वित्वस्य च विधाना• द्वाक्यं भिद्यते । आज्यभागयोस्तु कालकृतं व्यवस्थामात्रं सुकरमित्युक्तम् । द्वे .. .(अ. ३ पा• १ अ० १२ सू० २२ ) । २ पौर्णमास्यधिकरण इति शेषः ।

·७१० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०१०१४] नेकस्य यागस्य द्वाभ्यामनुवाक्याभ्यां प्रयोजनम् । उपादेयत्वेन हनुवाक्या चोद्यते । तत्रैकत्वं विवक्षितम् । तेन तत्रापि न द्वे । तस्मादाज्यभागयो- निवेश इति ॥ २३ ॥ [२४] आनन्तर्यमचोदना ॥ २४ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते-मुष्टी करोति वाचं यच्छति दीक्षितमावेदयति इति। तथा हस्ताववनेनिक्ते, उलपराजि स्तृणाति, इति । तत्र संदेहः । किं मुष्टीकरणं वाग्यमश्वाऽऽवेदनार्थमुत कृत्स्नप्रकरणे निवेश इति । तथा हस्तावनेजनं किमुलपराजि स्तरितुमुत प्रकरणे सर्वपदार्थान्कर्तुमिति।कि तापत्माप्तम् । हस्तावनेजनं हस्तसंस्कारार्थ, वाग्यमः पुरुषसंस्कारार्थः। आमन्त्रयमाण एकाग्रो भवति, पदार्थाननुतिष्ठति। तेन केषां केषां पदा. नामिमौ संस्कारावित्याकाङ्क्षाऽस्ति । सत्यामाकाङ्क्षायामानन्त- तस्मात्कालार्थ एवायं संयोगोऽङ्गाङ्गिकल्पनात् । न्याय्यः पूर्वप्रतीतत्वात्कालो हि दुरतिक्रमः ॥ २३ ॥ ( इति-वाघ्न्यादीनामाज्यभागाङ्गताधिकरणम् ॥ १३ ॥) क्रमविनियोगोऽनन्तरमवस्थितः । इदानीं तदपवादः क्रियते । मुष्टयोः करणं वाग्य- मश्च याजमानम् । आवेदनमाध्वर्यवम् । तत्र कथमङ्गाङ्गिभाव आशङ्कयते । नैष दोषः । आवेष्वपि प्रयोक्तृत्वेन यजमानस्य कर्तृत्वात् । अथवा यत्तत्र दीक्षितस्याऽऽवेद्य. मानं तस्याङ्गत्वेनेतरौ संदिह्यते । कस्मात्पुनस्तुल्य आनन्तर्ये पूर्वस्यैवाङ्गत्वमुच्यते न परस्य । केचिदाहुः । अनियमप्रदर्शनार्थमेव प्राथम्यात्पूर्वोपादनम् । अथवा सर्वभाव. नासु किमित्युपकार्यापेक्षणं प्रथममुत्पद्यते । सर्वापेक्षणेषु च पुरस्तादुश्चरितस्य ग्रन्थानु- गुण्यात्पूर्वमालोचनं भवति । तेन मुष्टिकरणवाग्यमाभ्यां किं कर्तव्यमित्यपेक्षिते 'दीक्षित- मावेदयति' इत्युपतिष्ठते । न च तदतिक्रमे हेतुरस्ति । शक्यते च तस्यापि परतः प्रयोजनवत्त्वं कल्पयितुम् । अतस्तदर्थत्वमेव युक्तम् । एवं हस्तावनेजनस्योलपराजि- स्तरणार्थत्वम् । ऊर्ध्वस्तृणैर्दीर्घ वेदिमध्ये स्तरणमुलपराजिस्तरणं प्रत्येतव्यम् । सर्वत्र' च योग्यत्वमवान्तरप्रकरणमेकवाक्यत्वं च महाप्रकरणालीयांसि विनियोजकानि । तस्मा- १ 'उलपराजि स्तृणाति ' इत्यत्रोलपराजिशब्दार्थमाह-ऊवरित्यादिना । उत्पूर्वस्य लुनातेः कपन्प्रत्ययान्त उपशब्दः । उलपैः-ऊर्ध्वलवनयोग्यसुगन्ध्यादिकठिनतृणैः कृता राजिः-रेखापर- पीयराज्याकारत्वमित्यर्थः।

·.. म०३पा०१०१४] मीमांसादर्शने। ७४१ र्येण निराकाङ्क्षीकरणम् । तस्मादानन्तर्यादावेदनाओं वाग्यमो मुष्टीकरणं च । हस्तावनेजनं चोलपराजि स्तरितुम्। एवं प्राप्ते ब्रूमः । सर्वैः प्रकरणा- धीतैः संबन्ध इति । कुतः। वाक्यभेदात् । कथं वाक्यभेदः । अर्थद्वयस्या- भिधानात् । न हि दीक्षितमावदयितुमित्यस्मिन्नर्थ आवेदयतीति । न च स्तरितुमित्यस्मिन्नर्थे स्तृणातीति । स्तरणमाप विधीयतेऽवनेजनं च । मुष्टीकरणं वाग्यमश्च विधीयत आवेदनं च । न चैषां परस्परेण सर्व पूर्वसमाम्नातमुत्तरसमाम्नातस्याङ्गम् । योग्यत्वाभावात्तु मुष्टिकरणवाग्यमयोः पर- स्पराङ्गत्वं नोपन्यस्तम् । न झुमयोः प्रधानार्थयोरन्योन्यापेक्षा । तेनायोग्यमात्रमति- क्रम्य न दूरं गन्तव्यमित्येवं प्राप्ठे ब्रूमः । न तावदेकवाक्यत्वं दृश्यते योग्यता समा । अवान्तरकथंभावस्तदानीं नावगम्यते ॥ न हि द्वयोराख्यातयोः केनचिदुपबन्धेन विनैकवाक्यत्वं संभवति । यत्प्रकरणं बाधेत । योग्यता पुनरनन्तरार्थत्वे च समा । यद्वा सर्वार्थत्वे युक्ततरा । बहुषु हि पदार्थेष्ववधानमुपयुज्यतेतराम् । एकस्तु यथाकथंचिदपि क्रियते । न चावान्तरप्रक- रणमिह विद्यते । यदि तावत्पूर्वस्य कथंमावस्तत उत्तरमेवाझं प्राप्नोति । न चैवं भवितुमर्हति । साध्यांशस्यापरिपूर्णत्वात् । न चोत्तरेणासावक्लप्तप्रयोजनावस्थेन शक्यः पूरयितुम् । एवं तस्याप्युत्तरेणेति यावत्प्रधानं प्राप्तम् । यद्येवं ततो योऽन्तराले गुण- कामस्तेन सह सर्वमाधस्त्यमङ्गं संबध्येत, नैव प्रधानं यावत्प्राप्नुयात् , अवान्तरकथंमावस्य निष्पन्नत्वादिति । उच्यते। यदि नामास्य विज्ञातौ स्यातां वाक्यगतौ गुणौ । अवान्तरकथंमावस्ततम्तावन्तरा भवेत् ।। प्रधानकर्थमावस्त्वभितोऽन्यसंबन्धमात्रमुक्त्वा यावदन्तं गच्छतीत्यनुषङ्गाधिकरणे व्याख्यातम् । नन्वेवं सति सर्वावान्तरप्रकरणोच्छेद एव प्राप्नोति । उच्यते । परप्रकरणस्थानामङ्गे श्रुत्यादिभित्रिभिः । ज्ञाते पुनश्च तैरेव संदंशेन तदिष्यते ।। --- १ असो-कर्थभाव इत्यर्थः । २ गुणकाम इति-'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत् ' इत्यारि- वाक्यविहितो गोदोहनादिरित्यर्थः। ३ परप्रकरणस्थानां-दर्शपूर्णमासादिप्रकरणस्थानां प्रयाजादीना, श्रुत्यादिभित्रिभिः कस्मिंश्चिदङ्गे ज्ञाते, पुनश्च तैरेव प्रमाणैरपरस्मिन्नने ज्ञाते, संदंशेन-संदंशसंभवेन तदिष्यते-अवान्तरप्रकरणमिष्यते । न सर्वत्रेति कारिकाधः ।

·७४२ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते [अ०३पा०१०१५] कश्चित्संबन्धोऽस्ति । न च पदार्थाकाक्षायां सत्यामानन्तर्यमेकवाक्य. त्वे कारणं भवति.। तस्मात्प्रकरणधर्मा एवंजातीयकाः ॥ २४ ॥ वाक्यानां च समाप्तत्वात् ॥ २५॥ स्वेन स्वेन पदसमूहेन परिपूर्णमेकं वाक्यम् । तथाऽपरं, तथा सर्वाणि यान्युदाहृतानि । तस्माद्विस्पष्टमर्थद्वयं, विभागे च निराकाङ्क्षता । तेन वाक्यभेदः । अतः संयोगतोऽविशेषात्प्रकरणाविशेषाश्च कृत्स्ने प्रकरणे निवेश इति ॥ २५॥ [१५] शेषस्तु गुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयेत मिथस्तेषामसंबन्धात् ॥ २६ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोः समाम्नायते---आग्नेयं चतुर्धा करोति इति । तत्र संदेहः । किमाग्नेयेऽनीषोमीये चैन्ट्राने च सर्वत्र चतुर्षाकरणं किं वाऽऽनेय एवेति । किं प्राप्तम् । शेष:-चतुर्थाकरणम् , आग्नेय. सर्वेषां हि प्रयाजादीनामङ्गं किंचिदुक्त्वा पुनः परामर्शोऽस्तीति तत्पर्यन्तावान्त- रप्रकरणकल्पना भवति । अन्यथा ह्यव्यवस्थैव स्यात्सर्वशेषाणां परस्परशेषत्वप्रसङ्गात् । यत्र पुनः संकीर्तनं नास्ति तत्र सर्व प्रधानार्थमेवाध्यवसातव्यम् । तस्य तु किं केवल- स्याथ साङ्गस्येत्यत्र विवेक ' प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य ' इत्यारम्य वक्ष्यति । तदिह योग्यतया मुष्टिकरणादीनां साङ्गप्रधानार्थत्वं निश्चितम् । यदि त्वावेदायतुं स्तरि- तुमिति च श्रूयेत ततः 'तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्' इत्येकवाक्यतया विनियोगो भवेत् । न त्वेवमस्ति । तस्मात्सर्वार्थस्वमिति ॥ २४ ॥ इतश्चाऽऽनन्तर्यमप्रमाणम् । यत एकवाक्यतालक्षणमेषु प्रत्येकं दृश्यते न सर्वेषु । तस्मादपि नान्योन्यार्थता ॥ २५ ॥ (इति-आनन्तर्यानियामकत्वाधिकरणम् ॥ १४ ॥) यथासंयोगं धर्मव्यवस्थोक्ता । स तु संयोगः किमेकदेशेनापि भवत्युत सम- स्तेनैवेति विचारः । किं चतुर्धाकरणविधावाग्नेयशब्देन द्विदेवत्यो गृह्यते न वेति । गृह्यत इति ब्रूमः । कुतः। शक्यते हि द्विदेवत्यः संलक्षयितुमेकया । अग्नीषोमहवियोमो मनोतायामिवाग्निना ॥ १(१० ३ पा० ७ अ० १सू. १)।

·मि०३पा० ११०१५] मीमांसादर्शने । ७४३ मिति देवतागुणसंयुक्तः साधारणः प्रतीयते । अग्नीषोमीयेऽपि स्यादै- न्द्रामेऽपि । कुतः । तावप्याग्नेयौ । यस्याग्निर्देवताऽन्या च भवत्यसावा- ग्नेयः । तद्यथा, या डित्यस्य डवित्थस्य च माता, सा डवित्थस्य भवत्येवमिहापि । यद्याग्नेयस्याग्नीपोमीयस्य च पुरोडाशस्य मिय: संबन्धो न भवेत्तत आग्नेय एव चतुर्धाकरणं व्यवतिष्ठेत । भवति तु संबन्धः । तस्मादव्यवस्था । ' था, आग्नेयस्य मस्तकं विभज्य प्राशि- त्रमवद्यति इति सर्वेभ्यः प्राशिवावदानमेवं चतुर्धाकरणमपि ॥ २६ ॥ व्यवस्था वाऽर्थसंयोगाल्लिङ्गस्यार्थन संबन्धाल्लक्ष- णार्था गुणश्रुतिः ॥ २७ ॥ सि. वाशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । व्यवतिष्ठेत वा चतुर्षाकरणमामेय एव न साधारणं भवितुमर्हति । कुतः । अर्थसंयोमात् । अग्निना देवतयाऽ- थेनैकदेवत्यस्य संयोगो न द्विदेवत्यस्यानीपोमीयस्येन्द्रामस्य चेति । कुतः । यस्य ह्यनीषोमो देवता, उभयविशेषणांवशिष्टः संकल्पः यद्यप्यग्निरदेवता न त्वसमवेतः । समवेतत्वं चोपलक्षणकारणं न देवतात्वम् । न चात्राग्निः कार्ययोगी । येनात्यन्तमाद्रियेत । किं तर्हि । उपलक्षणार्थः । न चोपलक्ष. गानि यथाश्रुतान्येवोपांशुयानान्तरालकाललक्षणार्थपुरोडाशद्वयनत्कार्येष्वाश्रीयन्ते । तथा पात्नीवतेऽप्युक्ता तेन त्वष्टुरतन्त्रता । तथा डित्थस्य मातेति माता डित्थडवित्थयोः ।। उपलक्षणकार्ययोमिथः संबन्धाभावात्साधारणत्वम् । भाष्यकारेण त्वेतदेवानुपज्योक्तं मिथस्तेषामसंबन्धादचोदना स्यादिति । भवति चैवंविधानां साधारणत्वं तथा च प्राशि दृश्यत इति ॥ २६ ॥ यथैव हि ग्रहत्वेन चमसा नोपलक्षिताः। आग्नेयत्वं तथा न स्याद्विदेवत्योपलक्षणम् ।। उद्दिश्यमानं तावद्विवक्षितमित्युक्तम् । न चाग्नीपोमीयेन्द्राग्नयोराग्नेयत्वमस्ति । न पत्राग्निसत्तामात्रमुपलक्षणम् । किं तर्हि । तद्धितोपात्तं देवतात्वम् । अग्निः पुनस्त- विशेषणम् । यां चोद्दिश्य द्रव्यं त्यज्यते सा देवता । न च द्विदेवत्योऽग्निमुद्दिश्य. त्यज्यते । न हि व्याप्तङ्गिविज्ञानमेकेन व्यपदिश्यो। नाग्नीषोमीय आग्नेय ऐन्द्राग्नो वा तदुच्यते ॥

·७४४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० १०१५] क्रियते । तस्याग्निः सोममपेक्षमाणो देवता न निरपेक्षः । यस्य चामि: सोममपेक्षमाणो देवता, न तस्मात्तद्धित उत्पद्यते । समर्थानां हिस उच्यते । सापेक्षं चासमर्थम् । तस्मान्न तद्धितान्तेन निरपेक्षानिदेवत्येन द्विदेवत्यस्याभिधानम् । अतो यत्र निरपेक्षोऽनिर्देवता, तत्रैव चतुर्धाक- रणमिति । देवतालिङ्गस्य हि सामर्थन संयोगो भवति तद्धितार्यस्य, नासति सामर्थे। अथ यदुक्तं यथा प्राशिवावदानं सर्वेभ्यः क्रियत एवं चतुर्धाकर. गमपीति । युक्तं प्राशिवावदाने । न तत्रैवं संबन्धः क्रियते, आग्नेय- स्य प्राशित्रमवद्यतीति । कथं तर्हि । आग्नेयस्य मस्तकं विभज्येति । एकं ह्येतद्वाक्यं प्राशित्रमवद्यतीति । द्वितीयमानेयस्य मस्तकं विभ- तद्धितार्थोऽत्र लिङ्गं हि समर्थानां च तद्धितः । असमर्थात्समासस्थान्न चाग्नेरस्ति तद्धितः ।। आग्नेय इति यो निरपेक्षाग्निदेवत्यः सोऽभिधीयते । न च द्विदेवत्ये निरपेक्षोऽ. निर्देवता । तेनायं तद्धितो नाग्नीषोमादिगताग्निशब्दादुत्पद्यत इति न तदर्थस्य देवत- त्वमाह । यत्र त्वसौ निरपेक्षो देवता स शक्य आग्नेय इति वक्तुम् । यत्तु प्राशित्रव. दिति । तत्रोच्यते । देशविशेषलक्षणार्थाऽस्मिन्नाग्नेयगुणश्रुतिः । सामान्यवाक्येन सर्वत्र प्राशिवावदाने प्राप्ठे मस्तकविरोगविशेषविधानार्थमेतद्वचनमिति वैषम्यम् । स्थितेऽधिकरणे त्वेवं प्रत्यवस्थीयते पुनः । अविशेषादुभी वेति कातीयवचनश्रुतेः ।। उक्तं कात्यायनेनेह दृष्ट्वा शातपथीं श्रुतिम् ॥ तं चतुर्धा कृत्वा पुरोडाशं बर्हिषदं करोति इति । अत्रोच्यते । सत्यमस्ति श्रुतिययमविशेषेण दृश्यते । विशेषे स्थाप्यते सा तु नित्यं शाखान्तरीयया ॥ प्राशिप्रेऽपि तथेति चेत् । न । गुणार्थत्वात् । मस्तकं विरुज्येति गुणपरत्वादशक्यः सामान्यविधिरुपसंहर्तुम् । इदं तु निर्गुणं पुनर्वचनं शक्नोति सामान्यं स्वविषये स्थापयि. तुम् । दूरस्थत्वादशक्योऽस्योपसंहार इति चेत् । न । यस्य येनार्थसंबन्ध इति न्यायात् । तेन- । १ यस्य येनार्थसंबन्धो दूरस्थेनापि तस्य सः । अर्थतो बसमर्थानामानन्तर्यमकारणम् । इति गेकपूरणम् ।

·[अ०३षा२०अ०१] मीमांसादर्शने। ७४५ ज्योति । तत्राऽऽग्नयस्य मस्तकादवद्यतीति गम्यते । अन्यस्य मस्तकाद. न्यस्माद्वेत्यनियमः । यदि तु तत्र केवलाग्निदेवत्यो नाभविष्यत् , तदाऽऽनर्यक्यपरिहाराय द्विदेवत्योऽप्यग्रहीष्यत । यत्तु डित्यस्य मातेति । युक्तं तत्र | अव्यासङ्गि मातृत्वम् । ततो जातो डित्यः । एतावता संबन्धेन, मातेत्युच्यते । नात्र किंचिदपेक्ष्यते । स च तावांस्तत्र संब. न्धोऽस्तीति डित्यस्य मातेति युक्तं वचनम् ॥ २७ ॥ : ... इति श्रीशबरस्वामिकृतः मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ १ अथ तृतीयेऽध्याये द्वितीयः पादः ॥ [3] अर्थाभिधानसामान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यात्तस्मादुत्पत्तिसंबन्धोऽर्थन नित्यसंयो- गात् ॥ १ ॥ सि० इह मन्त्रा उदाहरणं बहिर्दवसदनं दामि, इत्येवमादयः । कि मुख्य अवश्यमेव सामान्य विशेष प्रति गच्छति । गतमात्रं च तत्तन विशेष स्थाप्यते ध्रुवम् ॥ अथवा विशेषेण प्रामत्वात्सामान्यमनृद्यते बर्हिषत्त्वकरणविधानार्थम् । अथ तदपि प्राप्तं ततः क्रमार्थ श्रवणमिति वक्तव्यम् । अतश्चाऽऽग्नेयस्यैव चतुर्धाकरणमिति सिद्धम् । , यदि तु तत्र केवलाग्निदेवत्यो नाभविष्यादति- लक्षणार्थी गुणश्रुतिरित्येतस्यैव व्याख्या । केवलदेवत्याभावे हि मनातायामिवाग्निशब्द उभी लक्षयेत् । तदर्था वा गुणश्रु- तिर्भवेत् । अस्ति त्वेकदेवत्यस्तस्मात्तस्यैव चतुर्धाकरणम् । यद्यपि चोपलक्षणं कार्य योगि न भवति तथाऽपि तेनानुपलक्षितं न शक्यं ग्रहीतुमित्येकदेवत्यस्यैव ग्रहणमिति सिद्धम् ॥ २७ ॥ ( इति-चतुर्धाकरणाधिकरणम् ॥ १५ ॥) इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसाभाप्यव्याख्याने तन्त्रवातिके तृतीय- स्याध्यायस्य प्रथमः पादः समासः ॥ इदानी लिङ्गविनियोगः स्तूयते । लिङ्गं नाम मन्त्राणामर्थप्रत्यायनसामर्थ्यम् । तच्च ·७४६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- भ०३पा०२.१३ एवाभिधेय मन्त्राणां विनियोग उत गौणेऽपीति । कः पुनर्मुख्या को वा गोण इति । उच्यते । यः शब्दादेवावगम्यते, स प्रथमोऽयों मुख्यः । मुखमिव भवतीति मुख्य इत्युच्यते । यस्तु खलु प्रतीताद- त्केिनचित्संबधेन गम्यते, स पश्चाद्भावाजघनमिव भवतीति जघन्यः । गुणसंबन्धाच्च गौण इति । यद्येवं सर्व एव मुख्यः । सों हि शब्दाद्गम्यते । यथैव ह्यग्निवलतीत्युक्ते ज्वलनसंपत्ययः । एव- मेवानिर्माणवक इति शब्द एवोच्चारिते माणवके संप्रत्ययः । अयोच्येत । यस्मिनिरुपपदाच्छब्दात्संपत्ययः स मुख्यः, यस्मिन्सोपपदात्स गौण इति । नेतद्युक्तम् । यस्य हि शब्दस्य रूपं कस्यचिदर्थस्य निमित्तं, सोपपदस्यापि तदेव रूपं, निरुपपदस्यापि । न च शक्यं निमित्ते सति मुख्यं गाणं च कनांचेत्प्रकारेण विद्यते । तत्र विनियोगः कि मुख्य एवार्य भवत्युत गोणेऽपीति संदेहे नैव गीणो नाम कश्चिदस्तीति मन्वान आह-कः पुनर्मुख्यः को वा गौण इति । तसिद्धिसूत्रे तु सिद्धे गौणे तन्निमित्तभेदः स्वार्थापरित्यागवृत्तित्वं व व्याख्यातमित्ययमद्विचारः पूर्व प्रत्येतव्यः । तत्र च | शब्दार्थस्यैव मुख्यत्वं मुखवत्प्रथमोद्गतेः । अर्थगम्यस्य गौणत्वं गुणागमनहेतुकम् ॥ शाखादिभ्यो य इत्येवमिवार्थ मुख्य इत्ययम् । शब्दः शब्दाभिधेयत्वात्सप्वेव प्रसज्यते ।। परगुणाना परत्रामावादवश्यं गुणेभ्य आयात इत्येवलक्षणं गौणत्वमित्यतः सर्व एष शब्द उच्चरितेऽभिधीयमानत्वादनन्यगतिः शब्दशक्तिकल्पनां कुर्वन्नर्थान्तरेणाव्यवहि- तत्वात्प्रथममेव मुखमिव भवतीति मुख्यः । तत्र परपरिकल्पितानि तावद्गीणत्वकारणा. न्युपन्यस्यन्नाह-अयोच्येत । यस्मिनिरुपपदादित्यादि । सर्वथा लक्षणं नाम यद्व्यवच्छेदकारणम् । पराधीनप्रवृत्तिश्च गौणो नित्यं प्रतीयते ॥ न हि यथा केवलादग्निशब्दाज्ज्वलनप्रत्ययो भवत्येवं माणवकप्रत्ययः । दान- राधीनत्वात् । यत्रापि पदान्तरं न श्रूयते तत्राप्यर्थप्रकरणादिलम्यं तदेव व्याप्रियत इत्यव्यभिचारः । तदेव च सामान्य नाम प्रवृत्तिहेतुर्गुण इति । नेतदेवम् । कुतः । १ पा• ५० (१-३-१०३) । २ पराधीना शब्दप्रवृत्तिस्मिन्नर्थे स गौण इसार्वः ।

·७४७. म.पा.२०१] मीयांसादर्शने । नैमिचिकेन न भवितुम् । किमतः । यद्येवम्, इदं न शक्यते वदितुमु. पपदारते. न सोऽर्थो भवति, उपपदे तु संजाते सोऽर्थः संजनिष्यत इति । न चासो समुदायार्थः शक्यते विज्ञातुम् । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हिविभागोऽवगम्यते । अथ वाक्यार्थोऽयमित्युच्यते। नैवं शक्यम् । न ह्यन- वितः पदार्थो भवति वाक्यार्थः। तदेवं दृश्यताम् । अग्निशब्द एवायं ज्य- सनवचनः । अमिशब्द एव माणवकस्याभिधातेति । तस्मान गौणो मुख्य इति कचिद्विशेषः। । शब्दार्थस्यैव साहित्यादभिव्यक्तिरियं कृता । अन्यस्य द्योतकत्वात्तु नापेतं मुख्यलक्षणम् ॥ यथैव चक्षुषः प्रकाशानुग्रहापेक्षित्वेऽपि रूपमा, यथा वा मुक्त संशयस्य मुख्यम्य वर्गक्रममात्राग्रहणसंस्कारस्मृतिसंबन्धानुभवाद्यपेक्षित्वं तथाऽत्रोपपदमपि नैव विना सा. मध्य नामापेक्षितुं शक्यते । अपेक्ष्यमाणमपि च द्योतकत्वेनतिकर्तव्यतास्थानीयत्वान्न मुल्यतां विहन्ति । तेन विनाऽप्युपपदेन स तस्यार्थो भवत्येव । कथंचित्तु नाभिव्य. ज्यते । तद्यथा गवादिशब्दानां पृथिव्यादिः । अथोपपदस्यं द्योतकत्वं परित्यज्य तुल्य- कस्पतोच्यते । यस्मानित्यं माणवकाग्निशब्दसमुदायादस्यार्थस्य प्रतीतिरतोऽश्वकर्णादि. वत्समुदायवाच्यत्वे सत्यवयवस्य गौणत्वमिति । तदुच्यते । न चासो समुदायार्थः शक्यो वक्तुमिह त्वया । अन्वयव्यतिरेकाम्यामर्थभेदो हि दृश्यते ॥ तत्र समुदायप्रसिद्धिर्भवति यत्रावयवार्थी तिरोधाय त्यक्तभेदः समुदाय एव प्रतीयते । गम्यते त्वत्राग्निशब्दस्य पैङ्गल्यं माणवकशब्दस्य च पिण्डस्वरूपं विविक्तं वाच्यम् । अत उभावपि प्रात्यात्मिकयोरपि वाचकत्वान्मुख्याविति । इदानीमवयवानुसारेणैव समु- दायार्थत्वं समर्थयमान आह- अनुगतस्वार्थपदद्वयगम्यत्वान्नीलोत्पलवद्वाक्यार्थः । अतश्च तस्य पदार्थप्रत्याय्यस्वाच्छब्दं प्रति पूर्ववदेव गौणत्वमिति । तन्निराकरोति । अग्निमाणवकत्वाभ्यां योकोऽर्थो विशेपितः । नीलोत्पलवदिष्येत ततो वावयार्थता भवेत् ।। न त्वत्र तदीयो मुख्यार्थोऽग्नित्वमस्ति। न च भवतः पैङ्गल्यं वाच्यम् । अस्मत्पक्षाभेदप्र. महात्। तस्मान वाक्यार्थः । तेन ज्वलने माणवकस्य च पैङ्गल्ये तुल्यवच्छब्दप्रवृत्तिरिति मुख्यत्वम् । माणवकस्यति भाष्ये पैङ्गल्यव्यतिरेकजनिता षष्ठी । नाभिधातृव्यतिरेक- १प्रकाशापेक्षितत्वेऽपीति पा० ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा २०१४ अर्थाच्यते, यः सुष्टु प्रसिद्धः स मुख्यः, यो मनागिव स गौण इति। इदमपि नोपपद्यते । प्रसिद्धिर्नाम प्रज्ञानम् । न च प्रज्ञाने कविहि- शेषोऽस्ति । अथाच्येत । यस्य बहुशः प्रयोगोऽस्ति स मुख्यः। अल्पशा प्रयुज्यमानो गौण इति। नैतदेवम् । अल्पशोऽपि प्रयुज्यमानो नासति साम- र्ये प्रत्याययेत् । अतः सोऽपि शब्दात्प्रतीयत इति मुख्य एव । अत्रोच्यते । अस्त्यत्र विशेषः । माणवको नानिशब्दात्पतीयते । कथमवगम्यते । उक्तम् , अन्यायश्चानेकार्थत्वमिति । कथं न विपर्ययः । उच्यते । अना-: दृत्यैव माणवकप्रत्ययं ज्वलनमग्निशब्दात्पतियन्तो दृश्यन्ते । न त्वना- दृत्य ज्वलनपत्ययं माणवकमग्निशब्दात्प्रतियन्ति । कुत एतत् । यो योऽनिसहशो विवक्ष्यते, तत्र तत्रानिशब्दो नियत इति । अत एव विगतसादृश्यादयं तु दृश्यते । अतोऽग्निसादृश्यमस्य प्रवृत्ती निमित्तम् । न च ज्वलनेऽप्रनीते तत्सादृश्यं प्रतीयते । तस्माज्ज्वलनस्यानिशब्दो निमित्तं, न माणवकस्य । तस्माज्ज्वलने मुख्यो न माणवके । जानता । न हि माणवकम्वरूपमग्निशब्दाद्गम्यते । न हि पर्यायत्वे माणवकशब्दः प्रयुज्येत । अथोच्येत यः सुष्छु प्रसिद्ध इति मुक्त्वोपपदव्यापारं यत्कृतं तस्याऽs. श्रयणमनाश्रयणं च ते एव मन्दसुष्टुप्रसिद्धी गौणमुख्यविभागाय दर्शयति । तत्रोत्तरम् । प्रसिद्धिरिति विज्ञानं न चास्योनातिरिक्तते । तस्मान्न तत्कृतः शक्यो विशेषो वक्तुमञ्जसा ।। इदानीं श्रोतृगतप्रसिद्धिभेदमूलं वक्तृगतं बह्वल्पप्रयोगित्वं विभागार्थ दर्शयति । यस्य च बहुशः प्रयोग इत्यादि । तन्निराक्रियते । अल्पशोऽपि प्रयुक्तस्य सकृच्छक्तिनिरूपिता । न निवर्तत इत्येवमुमयोस्तुल्यता पुनः ॥ इहापि च गोशब्दस्य पृथिव्यादौ मन्दसुष्टुप्रसिद्धिप्रयोगो दर्शयितव्यौ । तथा चाऽऽहुः। ' मण्डकैर्बहुशस्तृप्तिः कदाचित्खण्डमोदकैः । न चात्र मण्डका मुख्या गौमा वा खण्डमोदकाः ॥ इदानी विशेष कथयति । सत्यपि तावन्माणवकसामानाधिकरण्येऽरुणाशब्दन्यायेन, सति सादृश्येऽभिधानादसति चानभिधानादन्यत्रासादृश्यवति वृत्तिदर्शनादसति चादर्शना- विशेषणत्वादवश्यंभाविप्रथमप्रत्यायने सादृश्यमेव प्रथमं प्रत्याययितव्यम् । न चानवगा.' १ विगतसादृश्यवति तु-इत्ययं पाठो भवितुमुचित इति भाति ।

·[१०३पा०२१०१] मीमांसादर्शने एवमेव तृणप्रत्ययस्य वर्हिःशब्दो निमित्तं, न तृणसदृशप्रत्ययस्य । तदेवं. द्वैते सति मुख्यपरता शब्दस्य, उत गौणपरताऽपीति युक्तों विचारः । किं तावत्प्राप्तम् । मुख्ये गौणे च विनि. योगः । कुतः । उभयस्य शक्यत्वादुभयमपि बर्हिःशब्देन शक्यते प्रत्याययितुं तृणं च तृणसदृशं च । तृणं साक्षात्, तृणसदृशं तृणप्रत्य- येन । यच्च नाम दर्शपूर्णमासणेः साधनभूतेन बहिःशब्देन शक्यते प्रत्याययितुं तत्सर्व प्रत्यायितव्यम् । विनिगमनायां हेत्वभावात् । अपि चैवमाश्रीयमाणे पूषायनुमन्त्रणादीनि दर्शपूर्णमासाभ्यां नोत्कु. ध्यन्ते । तत्रैव गौणेनाभिधानेन प्रकृतां देवतामभिवदिष्यन्ति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । मुख्य एव विनियोक्तव्यो मन्त्रो न गौण इति । कुतः । उभयाशक्यत्वात् । प्रकरण हिं समाम्नानात्प्रधानेनैकवाक्य- तामुपैति । तत्रैतदापतांते, यच्छक्नुयादनन मन्त्रण साधायतु तथा साधयेदिति । स चासावर्थाभिधानसंयोगाच्छक्नोत्युपकर्तुं न गौण- तेऽग्नौ तत्प्रतीयत इति प्रथमतरमग्नेरभिधानम् । ततश्च तत्संबन्धादेव शेषप्रतीते-क्ति- वदनभिधेयत्वम् । सन्ति चैवमादिषु कानिचिद्रूपादिसामान्यानीत्युत्तम् । तस्मादस्ति गौणमुख्यविभाग इत्यारभ्यमधिकरणम् । एते च तसिद्धिसूत्रोक्तैः सह नव गौणपक्षा द्रष्टव्याः। जहत्स्वार्थाभिधायित्वं संघातः परिकल्पना । तथा सोपपदा वृत्तिः समुदायप्रसिद्धिता ।। वाक्यार्थोऽल्पप्रसिद्धित्वमेवमल्पप्रयोगिता । अष्टावतानिराकृत्य साधिता गुणलक्षणा ॥ तत्र नित्यं परार्थत्वादुभयत्र प्रयोगिता। साक्षान्न ह्यभिधानम्य किंचिदम्यधिकं फलम् ॥ एवं च सति गोण्या वृत्त्या पृषादिशब्दरग्न्याद्यभिधानादनुत्को भविष्यति । अन्यथा यत्र पूषादयस्तत्र नीयेरन् । तथाऽन्यादिशब्दैः सूर्यायभिधानादविकारे सत्यार्ष- चोदकोऽनुग्रहीष्यते । इत्येवं प्राप्ते ब्रूमः | अर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्राणां ऋतुशेषता । मुख्येन च कृतार्थानां न गोणे श्रुतिकल्पना ।। .. १ शेषप्रतीते:-अवशिष्टार्थप्रतीतरित्यर्थः ।२ व्यक्तिवादिति- आकृत्यधिकरणन्यायेनेत्यर्थः ·७५९ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेत [अ०३पा०२.०१४ मर्थ कोत्यभिधातुम् । तस्मान गौणे विनियोगः। ननु मुख्यात्ययाच्छक्यते गौणः प्रत्याययितुम् । सत्यमेतत् । मुख्यमत्यायनेनेवास्य प्रयोजनवत्ता निवृत्तेति न गौणं प्रति विनियोगे किंचित्प्रमाणमस्ति । मुख्ये विनियोगेन त्वानर्थक्यं परिहियते । परि- हृत आनर्थक्ये न गौणाभिधानमापतति । न ह्यनभिधाय मुख्यं, गोण- मभिवदति शब्दः । अतः प्रमाणाभावान गौणे विनियुज्येत । अपि च । गौणस्य प्रत्यायने सामर्थ्याद्रहवोऽभ्युपायाः प्राप्नुवन्ति । सामर्थ्य च शब्दैकदेश इत्युक्तम्, अर्थादा कल्पनैकदेशत्वादिति । तत्र मन्त्रे नियोगतोगौणं प्रति विनियुज्यमान उपायान्तर, विना प्रमाणेन बाध्येत । मन्त्राम्नानं प्रमाणमिति चेत् । न । तस्योपायान्तरनिवृत्ती सामर्थ्य मस्ति । ननु मुख्येऽपि विनियुज्यमानस्यैष एव दोषः। नेत्युच्यते। यदि मुख्येऽपिन विनियुज्येत नैव प्रधानस्योपकुर्यात् । तत्र चास्योत्पत्तिरनर्थिकैव स्यात् । तस्मादस्ति गोणे मुख्य च विशेषः। अपि च । यो गौणे मन्त्रं विनियु- ङ्क्ते स वक्तव्यः-किमर्थं मुख्यं प्रत्याययसीति । स चेढ्याद्, ना. न्यथा गौणप्रत्ययोऽस्तीति । प्रतियादेनमन्येऽपि गौणप्रत्ययस्याभ्यु. पायाः सन्तीति। अथ स एवमभियुक्तः प्रतिब्रूयात् - मुख्यप्रत्ययोऽपि 'अपि वो प्रयोगसामर्थ्यात्' इत्यनेन हि न्यायेनाभिधेये तावद्विनियोगाय मन्त्राः श्रुति परिकल्पयन्ति । तत्र यदि जहत्स्वार्था गौणी वृत्तिर्भवेत्ततस्तुल्यवदुभयत्रापि श्रुतिः करप्येत । यदि तु गौणमपि वदता पूर्वतरं स्वार्थोऽभिधेयस्तदा तदतिक्रमकारणाभावात्त- द्विनियोगश्रुतौ कल्पितायां निराकाक्षेषु मन्त्रप्रकरणस्वाध्यायाध्ययनविधिषु न पुनः श्रुतिकल्पनहेतुरस्तीति न विनियोगः । किं च । कृतार्थे मन्त्रपाठे च गौणानां स्मारकान्तरम् । अनिवारितसामर्थ्यप्राप्त किमिति बाध्यते ॥ अपि च । मुख्यः प्रत्याय्यते कस्माद्गौणेऽप्यर्थे विवक्षिते । अन्यथानुपपत्त्या चेन्न ध्यानाद्युपपत्तितः ॥ १(अ० १ पा• ४ अ० १४ सू० २५)। २ (अ० २ पा० १ ० ६ सू. ३१)।। अपि च गौणस्येत्यादि-मुख्ये च विशेषः' इत्यन्तं भाष्यं ब्याचष्टे-कं चेत्यादिना बाध्यतेन्तेन ।

·[म.पा.२०१] मीमांसादर्शने ७५१ पाक्षिकोऽभ्युपाय इति । ब्रूयादेनं-न तर्हि नियांगतो गौणे विनि- योजनीयः । यदा गौणप्रत्ययाय मुख्यमुपादत्ते, तदेतदापतितं भवति मुख्य एव विनियोग इति । अर्थेन च प्रतीतेन प्रयोजन, न प्रत्याय- केन मन्त्रेण । अतोऽन्येनाप्युपायेन गौणः प्रत्याययितव्यः । न स एव मन्त्र आदर्तव्यः । अथापि मन्त्रेण प्रत्यायकेन प्रयोजनं स्यात्त. थाऽपि मुख्यप्रत्ययनेनैव निर्वत्तं प्रयोज.मिति नतरां गौणे विनियु. ज्येत । तस्मान्मुख्यगौणयोमुख्य कार्यसंपत्यय इति सिद्धम् ॥ १ ॥ संस्कारकत्वादचोदित न स्यात् ॥ २॥ अथ यदुक्तं-पूषायनुमन्त्रणादीनामुत्कर्षों न भविष्यतीति । युक्त- स्तेषामुत्कर्षः । संस्कारको हि मन्त्रः । सोऽसति संस्कार्येऽनर्थक इति यत्रार्थवांस्तत्र नाययिष्यते । न च कश्चिद्दोषो भविष्यति ॥२॥ पाक्षिकत्वेऽप्यनित्यत्वात्पक्षेऽनर्थकता भवेत् । नित्यं मुख्यापरित्यागान्मत्पक्षश्चाऽऽश्रितो भवेत् ॥ न चार्थप्रत्यये सिद्ध मन्त्रः कार्योऽभिधायकः । मन्त्राम्नानार्थवत्त्वं च मुख्येनार्थेन सेत्स्यति ॥ तेनेष सूत्रार्थः । यस्मादर्थाभिधानसंयोगान्मन्त्रेषु शेषभावस्तस्मादौत्पत्तिकेनेवार्थ- नेषां संयोगः स्यात् । कुतः । तेनैवाव्यभिचारितया नित्यसंयोगात् ॥ १ ॥ अचोदिते-पूषादी, दर्शपूर्णमासयोर्थ मन्त्रा न पिनियुज्यन्ते युक्तमेव तत् । संस्का- रस्य संस्कार्यपरत्वाल्लिङ्गेन च प्रकरणबाधात् । कथं पुनरेषामुत्कृष्टानां वैदिकैः कर्म- भिर्योगः । कथं वा ऋत्वङ्गसामान्यविनियोगमन्तरेण लिङ्गं देवतायामेव केवलांयां विनियोजकमिति । तदुच्यते । यागानुमन्त्रणानीति समाख्या ऋतुयोजिनी । तस्माच्छक्त्यनुरोधेन प्राप्तिस्तद्देवते ऋतौ ॥ यागानुमन्त्रणसमाख्या ह्येषां यागसंबन्धाहतेऽनुपपद्यमाना यागसामान्यानत्वं गमयति । अतो विशेषचिन्तायामशक्येष्वनियोजनात् । शक्यार्थविनियोगाय लिङ्गव्यापारसंभवः ॥ २ ॥ ( इति--मन्त्राणां मुख्याविनियोगाधिकरणम् ॥ १ ॥)

·७५२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०२०२] [२] वचनान्वयथार्थमैन्द्री स्यात् ॥ ३ ॥ सि. अग्नौ श्रूयते-निवेशनः संगमनो वसूनामित्यैन्द्रया गाईपत्य- मुपतिष्ठत इति । तत्र संदेहः । किमिन्द्रस्योपस्थानं कर्तव्यमुत गाई. पत्यस्येति । कुतः पुनर्हिपत्यमुपतिष्ठत इत्येवं विस्पष्टे वचने संशय इति । उच्यते । यद्धि वाक्येनोपस्थानं तत्स्तुतिवचनेन संस्करणं न समीपस्थानमात्रम् । न चैन्द्रेण मन्त्रेणाग्नेरभिधानं शक्यते कर्तुम् । अतो गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति न गार्हपत्यार्थमुपस्थानमेतदिति जायेत शङ्का । गार्हपत्य उपस्थानार्थी भवेदिति । तादृशश्च शब्दो नास्ति तृतीयान्तः सप्तम्यन्तो वा । तस्माद्विचारः कथमुपपन्नं भवतीति । कि तावत्माप्तम् । सामर्थ्यादिन्द्रोपस्थानम् । अशक्यत्वाच गार्हपत्योपस्था- नस्य । कथं द्वितीयाविभक्तिरिति चेत् । अविवक्षितेप्सितार्था वा संबन्धमात्रप्रधाना। अपवाद आरम्यते । निवेशनः संगमनो वसूनामित्यन्या गाहपत्यमुपतिष्ठत इति । यद्यपि मन्त्रार्थोऽनावप्युपपद्यते तथाऽपि तद्धितश्रुत्येवेन्द्राभिधानसामर्थ्यमत्र मु. ख्यमिति विज्ञायते । केषांचित्तु · कदाचन स्तरीरति ' इत्येषा ऋक् पठ्यते । तत्र पूर्ववदेव संदेहः, कि मुख्यत्वादिन्द्रोऽभिधातव्य उत वचनसामर्थ्याद्गीणो गार्हपत्य इति । सत्यपि च संयुक्तश्रवणेऽरुणावदशक्त: संदेहो योजनीयः । तत्र द्रव्यपरिच्छेदद्वाराऽपि यसंबन्धो लब्धः । इह तु शब्दार्थसंबन्धम्योत्पत्तिकत्वेनाशास्त्रहेतुत्वादत्यन्ताशक्त- स्वम् । न हि कचिदिन्द्रशब्दो गार्हपत्यं ब्रवीति । अभिधानं चेदं चोदितम् । उप. तिष्ठत इत्यात्मनेपदनिर्देशात् । मन्त्रकरणच्यापाराभिधाने ह्येतत् । न चाभिधानं मुक्त्वाऽन्यत्र मन्त्रः करणं भवति । तेन ऐन्योपतिठते' इत्येतावता तावदिन्द्रोपस्थान विज्ञायते । गार्हपत्यमिति च द्वितीययाऽग्नेः प्रकाश्यत्वम् । तत्र किं. समजसं किम- समञ्जसमिति जायते संशयः । न हीन्द्रोपस्यान एवं साधनान्तरं गार्हपत्यो ज्ञायते । कि प्रायम् । पूर्वाधिकरणेनेन्द्रोपस्थानमिति । कथं द्वितीयेति चेत् । सक्तुवत्साधना- न्तरमधिकरणापादानादि लक्षयिष्यति । शक्नोति विरोधादप्सिततमत्वमविवक्ष्यमाणं कारकमात्र लक्षयितुम् । तत्र च · द्रव्याणा कर्मयोगे' इत्यनेन गार्हपत्यस्याङ्गत्वं १ संबन्धमात्रप्रधाना-कारकमात्रप्रधानत्यर्थः । वाशब्दस्तु यति पक्षान्तरविकल्पार्थः । १ विज्ञायत इति इति कृत्वा भाष्यकृदुदाहरणं युक्तमित्य याहारः। ३ (१० ६ पा. १ अ० १ सू.)।

·[सं०पी०२०२] मीमांसादर्शने। ७५३ "यद्वीपस्थानविशेषणं संबन्धादाईपत्यशब्दः । तस्मादगार्हपत्यवि- शिष्टमुपस्थानमिन्द्रार्थ कर्तव्यमिति । गाईपत्यश्च देशेन विशिष्यान्मु- ख्यमेव कार्य मन्त्राणाम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । वचनात्त्वयथार्थमैन्द्री स्यात् । नैतदस्तीन्द्रार्थमुपस्थानमिति । अयथार्थमैन्द्री स्यात् । कुतः । वचनसा- माद । वचनमिदं भवति, ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति । गाई- पत्ये द्वितीया विभक्तिः प्राधा यमाह । किमिव वचनं न कुर्याद । भविष्यति । यद्वोपस्थानविशेषणं संबन्धागार्हपत्यशब्द इन्द्रलक्षणार्थ इति केचित् । एतदुक्तं भवति । विभक्तिर्वा लक्षणावृत्ता प्रातिपदिकं श्रुतिवृत्तम् । प्रातिपदिकं वा यज्ञसाधनसाधर्म्याल्लक्षणार्थ द्वितीया मुख्येति । अथवोपस्थानविशेषणमित्यत्र धात्व. मात्रेमुक्तम् । एककर्मविषयत्वं हि गार्हपत्यमन्त्रयोर्विप्रतिषिद्धम् । थस्य मन्त्रः करणं न तस्य गार्हपत्यः कर्म । यस्यासौ कर्म न तस्य मन्त्रः करणम् । द्वौ नेह प्रकृतिप्रत्ययसमूहेन व्यापारावुपात्तौ । प्रकृत्या समीपस्थानं प्रत्ययेन प्रकाशनम् । तत्र प्रकशिने यादृशं गार्हपत्यस्य कारकत्वं तादृशं व्याख्यातम् । इदानी मुख्यमेव कर्मत्वं प्रकृत्यर्थं प्रत्युच्यते । तेनैतदुक्तं भवति । गार्हपत्यं समासीदन्निन्द्रं प्रकाशयेदिति । यद्यपि च प्रत्ययार्थप्राधान्यात्तत्कर्मत्वं युक्तं तथाऽप्ययोग्यत्वात्ततो निवृत्तं संवन्धा- त्प्रकृत्यर्थमुपसंक्रामति । तस्मान्मुख्यमेव कार्य मन्त्राणामित्येवं प्राप्ठे ब्रूमः । वचनाद- यथार्थत्वं मन्त्राणामिति । कुतः . । गौणत्वं यत्र नाम स्यात्वचिद्राह्मणमन्त्रयोः । तत्रानुगदरूपत्वान्मन्त्राणां गौणतेप्यते ॥ गार्हपत्यस्तावद्वितीयया प्रधानस्य प्रत्ययार्थस्य कर्मेति श्रुत्या गम्यते । सेनेन्द्रया स प्रकाशयितव्यः । तत्र यद्ययथार्थत्वं वचनानुरोधेन संजातं तथा नामेत्यध्यवसात- व्यम् । अवश्यं भावि ह्यत्र ब्राह्मणस्य मन्त्रस्य वा गौणत्वं । तत्र ब्राह्मणस्यात्यन्ता प्राप्तविधियात्प्रथमप्रवृत्तेश्वानन्यप्रमाणकेऽर्थे गौणत्वमयुक्तम् । मन्त्रस्य तु ब्राह्मणचोदितार्थप्रकाशनात्तत्परतन्त्रवृत्तेः । विरोधिनं स्वार्थमतीत्य मुख्यं युक्तो हि गौणार्थनिमित्तभावः ।। संबन्धादिति--स्वशक्यवृत्तियज्ञसाधनत्वाख्यात् , गृहपतेः--यजमानस्यायमित्यवयवयो- गाख्याद्वा गार्हपत्यप्रातिपदिकमिन्द्रपरं सदुपस्थानविशेषणमित्यर्थः । २ यस्य-प्रकाशनस्थेत्यर्थः । ३ यस्यासौ-समीपस्थितेहपत्य इत्यर्थः । ४ प्रकाशने-समीपस्थितिविशिष्टप्रकाशन इत्यर्थः।

·७५४ सतन्त्रवातिकशावरभाग्यसमेते [म.पा०१२०१७ नास्ति वचनस्यातिभारः । तस्माद्गार्हपत्यार्थमुपस्थानम् ॥ ३ ॥ गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्संबन्धस्याशास्त्र हेतुत्वात् ॥ ४॥ अत्राऽऽह । नन्वेतदुक्तं-नैन्द्रेण मन्त्रेण गाईपत्योपस्थानं भविष्य. तीति । उच्यते । वचनाद्भविष्यति । आह । न पचनक्षमापि शक्य. मंतत् । इन्द्रशब्देनाभिं प्रत्याययेदिति बुवन्विहन्येत । यथाऽमिना सिश्चेदुदकेन दीपयेदिति । न हि शास्त्रहेतुका शब्दार्थयोः संपन्धो भवति । नित्योऽसौ लोकतोऽवगम्यत इत्युक्तम् । औत्पत्तिस्तु शम्द. स्यार्थेन संबन्ध इति । ननु शब्दलक्षणोऽपि भवति शब्दार्थयोः संबन्धः कृत्रिमः। यथा देवदत्तो यज्ञदत्त इति । भवति कश्चियत्र संबन्धस्य विधायकं वाक्यं भवति, न त्वेतद्वाक्यं शब्दार्थयोः संबन्धस्य विधा- यक, गाईपत्यस्येन्द्रशब्दो नामेति । कयं तर्हि । सिद्धसंबन्धेनेन्द्रशब्देन गाईपत्यमुपतिष्ठत इति । न च शक्यते परशब्देन परो वदितुम् । किमत्र वचनं करिष्यति । अत्रोच्यते । गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्संबन्धस्या. तेन कारकसामान्य लक्ष्यते न द्वितीयया। येनात्र गार्हपत्योऽपि संबन्धात्स्याद्विशेषणम् ॥ न चावयवसंबन्धादिन्द्रो गृहपतेर्थतः । तेनात्र गार्हपत्यः स्याद्रूत्याऽग्निप्रत्ययादृढात् ॥ ३ ॥ ननु च मन्त्रोऽप्यशक्य एव गार्हपत्ये विनियोक्तुम् । तथा हि । गोणेऽपि तावदेतस्य वृत्तिः क्लेशेन जायते । अत्यन्तासहशत्वात्तु न गोणोऽप्यत्र दृश्यते ।। न हि वचनशतेनेन्द्रशब्दः शक्यो गार्हपत्याभिधानसमर्थः कर्तुम् । न वाऽदेणवच्छास्त्रादिन्द्रोऽमिः पारिभाषिकः । न हि शब्दार्थसंबन्धः प्रसिद्धः शास्त्रहेतुकः ।। अत्रोच्यते । १ ( अ० १ पा० १ ० ५)। २ यदप्यत्र ब्राह्मणवाक्ष्ये गार्हपत्यशब्दवाच्योऽवयवयोगा. दिन्द्रः स्यादित्युक्तं तदपि रून्या योगबाधान युक्तमिति कारिकार्थः । ३ पा० सू. (१-१-२)। अत-एङ् च यथा परिभाषया गुणोः नेवमभिः परिभाषयेन्द्र इत्यर्थः ।

·[.पा०२.] मीमांसादने । ७५५ शाखहेतुत्वादिति । यद्यपि नेदं वाक्यं शब्दार्थसंबन्धस्य विधाने हेतु. भूतं, तथाऽप्यनेनेन्द्रशब्देन शक्यं कर्तुं गार्हपत्याभिधानम् । कुतः । गुणसंयोगागौणमामिदभिधानं भविष्यति। भवति हि गुणादप्यभिधानम् । पथा सिंहो देवदत्तः, अग्निर्माणवक इति । एवमिहाप्यनिन्द्रे गार्हपत्य इन्द्रशम्दो भविष्यति । अस्ति तु चास्येन्द्रसादृश्यम् । ययेवेन्द्रो यज्ञ. साधनमेवं गाईपत्योऽपीति । अथवा, इन्दतेरैश्वर्यकर्मण इन्द्रो भवति । भवति च गाईपत्यस्यापि स्वस्मिन्कार्य ईश्वरत्वम् । तस्मादिन्द्रशन्दन पा प्रत्याश्यतेऽर्थः स प्रतीतः सादृश्यागार्हपत्यं प्रत्याययिष्यति । ऐश्वर्यादा प्रत्याययिष्यतीति न दोषः ॥ ४ ॥ [३] तथाऽऽह्वानमपीति चेत् ॥ ५ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्रेदं समाम्नायते । हविष्कदेहीति विरवघ्न- माहपति इति । तत्र संदेहः । किमेष मन्त्रोऽवहन्ति प्रत्युपदिश्यत उत हन्तिरस्य कालं लक्षयतीति । कथं हन्ति प्रत्युपदिश्यते कथं वा कालं लक्षयेत् । ययेवं संबन्धः क्रियेत-हविष्कृदेहीत्यवघ्ननिति ततो हन्ति प्रत्युपदिश्यते । अयावघ्नन्नाहयतीति ततोऽस्य कालं लक्षयतीति । किं.तावत्माप्तम् । तथाऽऽहानमाप । यथेन्द्री गार्हपत्यं प्रत्युपदिश्यते, एवमेष मन्त्री हन्ति प्रत्युपदिश्यते । एवं श्रुतिरनुगृहीता भवति । इत- स्यादन्नौणमिन्द्रत्वं यज्ञसंबन्धकारितम् । इन्दत्यानुसाराद्वा स्वकार्ये सोऽपि हीश्वरः ॥ तस्मादन्यथानुपपत्तेर्गौणमभिधानमिति सिद्धम् ॥ ४ ॥ ( इति-ऐन्द्रयधिकरणम् ॥२॥) एवं तावन्मुख्य कार्य मन्त्राणामिति सापवादमवस्थितम् । अतः परमेतद्विचार्यते क उत्सर्गस्य विषयः कोऽपवादस्येति । तत्र · हविष्कृदेहि ' इति या हविः करोति यममानस्य पत्नी तदाहानप्रकाशनसमर्थों मन्त्रः, स किं तत्रैव विनियुज्येत, अवहन्तिसं- योगस्य कालार्थत्वेनाविरोधात् । अथवा वचनादयथार्थ पूर्वतरप्रतीतावघाताङ्गमेवेति बदि इविष्कृदेहीत्यनेनावननाहयतीति विधीयते ततोऽवघाताङ्गत्वम् । अथावघ्नन्नेते. नायतीत्येवं संक्य रूपादेव प्रातमाह्वानकाले मन्त्रमन्द्य विरिति विधीयते, ततोऽवनित्यस्य स्वकाललक्षणार्थत्वान्नायथार्थ वचनमिति यथार्थ एव मन्त्रः । किं ·७५६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [१०१पा०२० -- y रथा लक्षणा स्यात् । हन्तिकालस्य मन्त्रस्य च संबन्धोः भवेत् । न हन्तमन्त्रस्य । एवं च सत्याहयतीत्ययमनुवादः । आह्वानं करोति । यो होहोति ब्रूते स आह्वयति । तत्र केनचिद्गुणेन मन्त्री हन्ति प्रत्यायः यिष्यति । तस्मानाऽऽहाने विनियोक्तव्यः॥५॥ न कालविधिश्चोदितत्वात् ॥ ६ ॥ सि. नैतदस्ति हन्ति प्रत्युपदिश्यत इति । किं तर्हि । काललक्षणा स्यात् । कुतः । त्रिराहयतीति त्रित्वमत्र विधीयते । यद्यस्मिन्नेव. वाक्ये मन्त्रो विधीयेत, अनेकगुणविधानाद्वाक्यं भिद्येत । तस्मान्नैवमभिसंबन्ध एक- मवघ्ननिति । कथं तर्हि । अवघ्ननायतीति । नन्वस्मिन्नपि पक्षे मन्त्री विधीयते कालश्च । तत्र स एव दोषो भवेत् । नेति ब्रूमः । अवहनन- काल एवार्थेन हविष्कृदाह्वातव्या । तत्रायमेव संबन्धोऽनुद्यते । केवला तु त्रिरावृत्तिर्विधीयते । यत्तु काललक्षणार्थः शब्द इति । नैष दोषान लौकिकी हि लक्षणा । मन्त्रोऽपि च रूपादेवाऽऽहाने प्राप्तः। सोऽप्यनूयत एव । चोदितश्च वाक्यान्तरेणावघातः शक्नोति कालं लक्षयितुम् । प्राप्तम् । अवहन्तिश्रुत्यनुग्रहादायतेश्च मन्त्ररूपादेव प्राप्तत्वादवहन्तेरेव हविष्करणे कर्तृत्वं कथंचिदस्तीत्ययथार्थत्वम् । गुणयोगात्प्रत्यायनं च ॥ ५ ॥ त्रिरम्यासपरत्वात्त न मन्त्रोऽत्र विधीयते । लक्षणे च शतुर्वृत्तिः प्राप्तं चान्यदनूद्यते ॥ अवघ्नन्नित्यत्र हि धात्वर्थोपसर्जनः कर्ता लक्षणार्थयुक्तः प्रतीयते । लक्षणहेत्वोः क्रियायाः' इति शतृप्रत्ययात् । तेन न कचिच्छृतिपीढा । तस्मात्सर्वमेतदनूय त्रिरिति विधीयते नान्यत् । वाक्यभेदप्रसङ्गात् । योग्यत्वेन च सिद्धत्वात्कालोऽपि न विधीयते । अभिधामात्रमेवास्य विधिरित्यभिधीयते ।। सकृदुञ्चारणाद्यो वा त्रिरम्यासेन जायते । अभ्यासे विहितेऽर्थेन स कालोऽस्मिन्विधीयते ॥ १ पा० स० (३-२-१२६) । २ सकृदुचारणादिति कारिकाया अयमर्थः-निरभ्यासे विहित यः सकृदुचारणकालादधिकः कालनिरभ्यासेन जायते सोऽस्मिन्वाक्येऽर्थापत्तिप्रमाणेन विधीयते । मन्यथा तत्रापि श्रोतव्यापारवे वाक्यभेदापत्तेरिति । :

·म.१५.०२.०१] मीमांसादर्शने । ७५७ तस्मादाहाने विनियोक्तव्य इति ॥ ६ ॥ गुणाभावात् ॥ ७॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । अथ कस्मान गुणादवहन्ति ब्रूते । हविष्क- रोति ह्यवहन्तिः । तस्माद्धविष्कृत् । किमेवं भविष्यति । रूपादेवाव. इन्ती मन्त्र प्राप्ते केवलं त्रिरावृत्तिमेव वक्ष्यति । न भविष्यति वाक्यभेद इति । अत्रोच्यते । गुणाभावागौणमभिधानमवहन्तौ न संभवतीति । न ह्यसावाहूतोऽस्मीत्यवगच्छति । तत्रादृष्टार्थमाह्वानं स्यात् । यजमा. नस्य पत्न्यां हविष्कृति दृष्टार्थमाहानम् । तस्मान्न हन्तिमन्त्र इति ॥ ७ ॥ लिङ्गाच्च ॥ ८॥ लिङ्ग च भवति । वाग्वै हविष्कृताचमेवैतदाह्वयति इति । न च वाचोऽवहन्तिना सादृश्यमस्ति । अस्ति तु यजमानस्य पत्न्या । सा तथा च ' यावजीविकोऽभ्यासः' इत्यत्र कालाभ्यासयोरन्योन्यविधिहेतुत्वं व्याख्या. तम् ॥ ६ ॥ अथ यदुक्तं हन्तिरेव हविष्कृद्भविष्यतीति । तत्रोच्यते । गुणीमावाद्धविष्कृत्त्वमन्त्रामावो यदोच्यते । आमन्त्रणादिसामर्थ्य लिङ्गमाश्रीयते तदा ॥ अथवा पदोत्तरमेतत्सूत्रम् । त्रिरम्यासपरत्वात्तु न मन्त्रोऽत्र विधीयते । रूपादेवावघाताङ्गं भवत्विति तदुच्यते ॥ यद्यप्यस्य हविष्कृत्त्वं कथंचित्कल्प्यते त्वया । तथाऽप्यायतीत्येतद्व्यर्थ तस्मिन्नचेतने ॥ आमन्त्रणविभक्तिश्च प्रेषश्चैहीति मध्यमः व्यर्थ मन्त्रे भवेत्सर्वमवघातपरे सति ॥ चेतनवत्यां तु पत्न्यामर्थवत् । तस्मान्न रूपादेवावघाताङ्गत्वमिति ॥ ७ ॥ एवं च वागित्यर्थरूपेणैकान्तिकेनैव स्त्रीत्वेन संस्तवो भविष्यति । अन्यथाऽनुपात्त. १ (अ० २ पा० ४ अ० १ स. १)। २ गुणाभावादिति-अचेतनेऽवधात आहवानादिवि- षयत्वलक्षणगुणाभावाद्धविष्कृत्प्रकाशकस्य मन्त्रस्य तत्र विनियोगाभावो यदोच्यते तदा 'लिङ्गाच' इति सूत्रे लिङ्गपदेनाऽऽमन्त्रणादियोग्यत्वरूप पन्याः सामर्थ्य मन्त्रस्य पल्याइवानाङ्गत्वेनाss- श्रीयते न तु ग्रीलिङ्गत्वेन स्तुतिरित्यर्थः ।

·७५८ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [भ०३१०१००१) हि स्त्री । वागिति च स्त्रीलिङ्गः। अवहन्तिस्तु न स्त्री न पुमान् न नपुंसकमिति । नन्ववहन्तेरपि स्त्रीलिङ्गः शब्दोऽस्ति क्रियेति । अत्र ब्रूमः । न नियोगतोऽवहन्तेः स्त्रीलिङ्गः शब्दः । पुंलिङ्गोऽपि तस्या. स्ति, अवघात इति । नपुंसकलिङ्गोऽपि कर्मेति । अपि च । पत्न्याः स्वरूपेण सादृश्यमवहन्तेः पररूपेण शब्देन । तस्मात्पन्यो हविष्कृति लिङ्गमनुरूपतरं भवति ॥ ८॥ विधिकोपश्चोपदेशे स्यात् ॥ ९ ॥ अवहन्तिमन्त्रे सत्यस्मिन्मन्त्रे विध्यन्तरकोप: स्यात् । अपहतं रक्ष इत्यवहन्ति, अपहता यातुधाना इत्यवहन्ति इति । तत्र पक्षेऽभावाभि- त्यवच्छ्रुतिरुपरुध्येत । तस्मादवघ्ननिति काललक्षणार्थ इति ॥ ९ ॥ [४] नथोत्थानविसर्जने ॥ १० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते-उत्तिष्ठन्नन्वाह, अनीदनीविहर इति । तथा, व्रतं कृणुतेति वाचं विसृजति इति । तत्र संदेहः । किमुत्थानं वाग्विसर्जन च प्रति मन्त्रयोरुपदेश उत कालार्थः संयोग इति । अत्र पूर्वाधिकरण- न्यायोऽतिदिश्यते । यस्तत्र पूर्वः पक्षः स इह पूर्वः पक्षः । यस्तत्र सिदान्तः स इह सिद्धान्तः । अनीदमीनित्येवमुत्तिष्ठमन्वाहेति । व्रतं कृणुतेत्येवं वाचं विसृजतीति पूर्वः पक्षः । लक्षणाभावा- दुत्तिष्ठमन्वाहेति सिद्धान्ते संबन्धः । व्रतं कृणुतेत्युच्यमाने वाचं विसृजतीति वाक्येन पूर्वः पक्षः । लिङ्गेन सिद्धान्तः । यद्यपि च शक्यत उत्थानक्रियाऽनीदग्नीन्विहरेति वक्तुम् । उत्थानेनामिरि- ध्यते, वह्निश्च विहियत इति । व्रतं कृणुतेति च वागभिधानम् । त. स्त्रीलिङ्गक्रियादिपदेनानेकान्ताव्यक्तलिङ्गेन शब्दधर्मतया कथंचित्कल्प्यः स्यात् । तस्मादाहनाङ्गत्वमिति ॥ ८॥ अवघातमन्त्रान्तरविरोधश्चान्याय्यः स्यात् । आह्वाने त्वयमेवेत्यविरोधः ॥ ९॥ ( इति-हविष्कृन्मन्त्रविनियोगाधिकरणम् ॥ ३॥) अतिदेशसूत्रत्वात्सर्वे पूर्वसूत्रार्या योजयितव्याः । पूर्वत्रानुवादे कालार्थत्वमुक्तम् । इदानी विधानार्थेऽपीति विशेषः । निरभ्यासपरत्वाच्च तत्र मन्त्रोपदेशो न जातो न विह तथेति पूर्वपक्षे बीजम् । उत्थानेनाग्निरिध्यत इति-अनेनोत्पानं प्रकाश्यत ·(ब.पा.२०५] मीमांसादर्शने थाऽप्यदृष्टार्थ वचनं भवतीतिन मन्त्रयोरुत्थानविसर्जनार्थता कल्प्येत । कल्प्यमानायां च मन्त्रान्तरं विहितं बाध्येत । याः पशूनामृषभो वाच इति । अपि चोत्थानवाग्विसौं प्रति मन्त्री विधीयमानावह टायों स्याताम् । प्रेषणे तु दृष्टायौँ । तस्माल्लक्षणैवात्र न्याय्या ॥ १० ॥ [५] सूक्तवाके च कालविधिः परार्थत्वात् ॥ ११ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते--सूक्तवाकेन प्रस्तर प्रहरति इति । तत्र संदेहः । किं सूक्तवाकः प्रस्तरपहरणं प्रत्युपदिश्यत उतेयं. काललक्ष- गेति । तदुच्यते । काललक्षणेति । कुतः । सूक्तवाकस्य देवतासंकीर्त- इति प्रतिपाद्यते । यदाऽयमुत्थानाङ्गं भवति तदा प्रेषाभावात्पराधिकारो नास्तीति प्राप्त कालतायां लोट कल्पयित्वाऽध्वर्युकतृकाण्येवाग्निविहरणादीनि भवेयुः। अतश्च तदीयमु- त्यानं तेषां कर्तृत्वेन विवक्ष्यमाणमग्नीदित्यादिभिः शक्यं प्रकाशयितुम् । एवं ' व्रतं कृणुत ' इति .वागभिधानं वाक्तप्यवितिवदास्याधारत्वाद्वाचो यदास्यस्य प्रतकरणे कर्तृत्वं तच्छक्यं वाच्येवोपचरितुं तत्र व्रतं कर्तुं प्राप्तः काल इति । ताल्वाद्यधिष्ठानभे. दाच बहुवचनम् । गुणाभावात्-मन्त्रगुणाभावादित्येतदेवादृष्टार्थत्वप्रसङ्गमुखेनोत्तरम् । न हि मध्यमपुरुषः परप्रेषणमन्तरेणोपपद्यत इति वक्ष्यामः । लिङ्गमपि किंचिदन्वेष्टव्यम् । विधिकोपश्च वाग्विसर्जने 'याः पश्नामृषभो वाच' इति मन्त्रान्तराम्नानात् ॥ १० ॥ ( इति-अग्निविहरणादिमन्त्रविनियोगाधिकरणम् ॥ ४॥) । देवताप्रकाशसुग्धारणाम्यां कृतयित्वादशातिभावापेक्षानास्तीति कालार्थता । सर्वत्र च कृतार्थयोः संबन्धे कालार्थत्वं स्थास्यति । तृतीयां चेत्थंभूतलक्षणार्थी मन्यते । प्रस्त. रकृतार्थत्वाभिधानं च प्रतिपाद्यमानप्रधानत्वादस्य सूक्तवाकाङ्गत्वं तद्वाच्यदेवतात्वं १ नास्तीति-(अ० ३ पा० ८ अ० ११ सू० २२) इत्यनेन न्यायेनेत्यर्थः। २ कृतार्थ. स्वादिति-सूक्तवाकप्रस्तरयोरिति शेषः ३ सर्वत्र च-दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा सोमेन यजेतेस्यादावित्यर्थः । ४ (अ० ४ पा० २) अत्रोत शेषः । ५ प्रस्तरस्य चेति भाष्यताप- माह-प्रस्तरेत्यादिना । यद्यपि प्रस्तरे कृतार्थत्वाभिधानं नाङ्गत्वनिराफरणार्थम् । सिद्धान्तिनोs. प्यनभिप्रेतत्वात् । तथाऽपि यदि कश्चित्प्रहरणस्य सूकवाकाङ्गत्वं तत्प्रकाश्यदेवताङ्गत्वं पाध्या- तदा कालार्थपूर्वपक्षासिद्धेः प्रहरणस्य च प्रस्तरकृतार्थत्वमन्तरा सदर्थत्वायोगादित्य माहरणस्य प्रस्तरार्थत्वप्रतिपादनद्वारा सूक्तवाकाङ्गत्वनिराकरणार्थमेव तदिति वेदितव्यम् ।

·७६. सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० २०५) नार्यत्वात् । प्रस्तरमहरणं च प्रत्यशक्तेः । प्रस्तरस्य च स्रुग्धारणार्थ- त्वात् ॥ ११॥ उपदेशो वा याज्याशब्दो हि नाकस्मात् ॥ १२॥ सि. उपदेशो वा प्रस्तरमहरणं प्रति मन्त्रास्य स्यात् । एवं श्रुतिविहितोऽ. यों भवति । सूक्तवाकेनेति करणविभक्तिसंयोगात् । इतरथा लक्षणा स्यात् । सूक्तवाकेन लक्षणेन प्रस्तरं प्रहरेदिति । एवं च कृत्वा याज्या. वा न घटत इत्यस्य प्रतिपादनार्थम् । तथा सदेवतस्य सूक्तवाकस्यापि तदङ्गत्व. मिति ॥ ११ ॥ सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति' इति प्रत्यक्षाक्रियासंबन्धात्करणत्वं गम्यमानं न शक्य; मुत्स्रष्टुम् , कारकविभक्तिबलीयस्त्वात्। एवं च श्रुतिवृत्तः सूक्तवाक एव कार्येण संमन्त्स्यते । अन्यथा तल्लक्षितः कालः संबध्येत । तथा चाङ्गत्वे सति साधाद्याज्याशब्द उपपत्स्यते 'सूक्तवाक एव याज्या ' इति । किं पुनरस्य पारमार्थिकमेव याज्यात्वमुतोपचार, मात्रम् । कश्चात्र विशेषः । सति याज्यात्वे तद्धमभवितव्यम् आसीनो यजति' ' अनवानं यजति ' ' याज्याया अघि वषट्करोति ' ' पुरोनुवाक्यां च प्रथमं प्रयुङ्क्ते' इत्यादिमिः । अथ स्तुतिमात्रं ततो नैषां कश्चिदादर्तव्य इति । किं प्राप्तम् । भवितव्यं धर्मः । ययेज्यते सा याज्या । सूक्तवाकेन चेज्यते । तस्मादस्ति याज्यात्वम् । तत्रै- तत्स्यात् । अस्त्रीलिङ्गत्वादनृचि स्त्रीप्रत्ययो न प्राप्नोति । नैष दोषः। समिदादियाज्या. स्वनृक्ष्वपि याज्यात्वप्रसिद्धेः । अथोच्येत, आध्वर्यवेषु दर्विहोमसाधनेषु सत्यपि याग- करणत्वे याज्यात्वं न दृष्टमतो नैतदेकान्तिकं कारणमिति । यत्रैव याज्याशब्दः प्रयुक्तः सेव केवला याज्या । तेन तर्हि · सूक्तवाक एव याज्या' इत्यत्रापि प्रयोगाद्भवितव्य धर्मः । न चास्यौपचारिकत्वम् । मुख्यकारणसंनिधेः प्रत्यक्षत्वात् । अपि च सामान्य- शब्दोऽयं याज्यति । स न शक्यो लक्षणमन्तरेण प्रयोगतो विविक्तविषयोऽवधारयितुम् । ततलक्षणं स्यात् । हौत्रेण येनेज्यते तद्वस्तु याज्येति । तथा सति सूक्तवाकेऽपि प्रसङ्गः। तस्मान्मुख्यमेवास्य याज्यात्वमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । येन मन्त्रेण यागाङ्गं होता यजति देवताम् । प्रसिद्धेस्तस्य याज्यात्वं सूक्तवाको हि नेदृशः। । १ एवं प्रस्तरप्राधान्यप्रतिपादनेन प्रहरणस्य प्रतिरत्तित्वावगतेः प्रतिपत्तेश्च देवतया कार्या- भावाहवताप्रकाशकस्य सूकवाकस्य प्रहरणाङ्गत्वं न घटत इलेवमर्थे च प्रस्तरस्योपयुक्तत्वामिधा. नमिति प्रयोजनान्तरमाह-तथेत्यादिना ।

·[म.पा.२०५० मीमांसादर्शने । ७६१ प्रकृती हि सर्वमेव तादोत्पत्त्या वस्तु निरूप्यते । याज्यात्वं च त्यज्यमानहविन्य- देवतोदेशाविहितमन्त्रत्वनावधारितम् । न च सूक्तवाकस्त्यज्यमानास्तरदेवतोद्देशार्थ- मुत्पन्नः । इष्टदेवताभिधानस्वरूपत्वात्। लिङ्गं श्रुत्या बाध्यत इति चेत्।न। श्रुतेलीङ्गविनि- योगाभ्यनुज्ञामन्तरेणाग्निसेकादिवदसामर्थ्यात् । तथा चोत्तरसूत्रे वक्ष्यामः । तेन स्वतस्ता- वन्न पाज्यात्वम् । न चान्या काचिदेवंविषया याज्याऽस्ति । यस्याः कार्ये वर्तमानो याज्या. धर्मालमेत । प्राक्च यस्य यागत्वमवधारित तस्य साधनं पश्चाच्चोद्यमानं याज्येत्यवगम्यते। न त्वत्र प्राक्सूक्तवाकसंबधाकेनचिद्यागत्वमवधारितम् । तदितरेतराश्रयं प्राप्नोति । याज्यायोगाद्यागो यागसंबन्धाद्याज्येति । अथैवं परिहियेत । विनव तावद्याज्याव्यपदेशेन सूक्तवाकमात्रतया गृह्यमाणो यागे पिनियुज्येत ततो याज्यातस्तदभिधेयदेवतासंबन्धल- भ्ययागत्वप्रधानप्रहरणसंबन्धाद्याज्यात्वं लम्यत इति । तदुच्यते । येनोत्पत्ती न याज्यात्वं विनियोगे च लभ्यते तस्य पश्चात्कथं नाम तल्लामोऽध्यवसीयते ॥ यो हि यूपादिशब्दो न क्वचित्प्रसिद्धः स एवं प्रसिद्धिं लभते । अयं पुनर्याज्या. शब्द उत्पत्तिवेलायामेव विनियोगवेलायां वाऽथ लभमानो नोत्तरकालभावपेक्षते । येऽपि च याज्याधर्मास्तेऽपि प्रथमसिद्धेषु यागेषु लब्धात्मानो नेदं क्लेशेन लम्यमान याज्यात्वं प्रतीक्षन्ते । यदि तु विकृतिभवेत्ततः परिधिखलेवाल्योरिव यूपत्वं, काण याज्यात्वमध्यवसायेत । प्रकृतिस्त्वियं नात्र कार्यपूर्वकं धर्मनिरूपणमतोऽपि न याज्या. धर्माः । तथा च ' सूक्तवाक एव याज्या ' इत्येवकार उपचारं द्योतयति । अया. ज्यायां हि याज्योपचारे सत्येवमुपपद्यते न मुख्य एव याज्यात्वे । मुख्यायां त्वा तो नैवकारः प्रयुक्तः । तदाहुतिः पारमार्थिकी । न च प्रहरणं यागमात्ररूपेऽवतिष्ठते होम एव त्वयं स्पष्टः प्रक्षेपाधिक्यचोदनात् ॥ भाधारादि यथा द्रव्यक्षारणाद्धोमतां गतम् । तथा प्रक्षेपरूपत्वाद्धरणस्यापि होमता ।। होमाङ्गस्य च याज्यात्वं न कस्यचिदपीप्यते । निगदत्वाद्विशेषेण सूक्तवाके निषिध्यते ।। , पुनरस्य पारमार्थिकमेव याज्यात्वम्' इत्यादिना प्रसङ्गाञ्चिन्तान्तरं प्रस्तुत्य परराभिमतं प याज्यात्वं प्रदूष्य निर्दष्टं स्वाभिप्रेतं याज्यात्वं निक्ति-याज्यात्वं चेत्यादिना . तत्व त होतृप्रवचन- विहितज्यमानद्रव्यसंपन्ध्युद्देशागभूतदेवताप्रकाशकमन्त्रत्वं याज्यात्वं याज्ञिकप्रसिद्धयवातं विशेयम् । " ·७६२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [म०प्रा०२०५] च शब्द उपपन्नो भवति । सूक्त वाक एव याज्या प्रस्तर आहुतिः इति ॥ १२॥ स देवतार्थस्तत्संयोगात् ॥ १३ ॥ यदुक्तं-देवतासंकीर्तने सूक्तवाकः समयों न प्रस्तरपारण इति । उच्यते । स देवतीवचनः प्रहरणेन संबध्यते । पहरणं हि यजिः । मान्त्रवर्णिको देवताविधिः । एवमभिसंबन्धः । अग्निरिदं हविरजुष- तावीवृधत इत्येवं देवतामनुक्रम्य, आशास्तेऽयं आशास्तेऽयं यजमान इत्युक्त्वा, इदमिदमाशास्त इति । यदनेम हवि. पाऽऽशास्ते तदस्य स्यादिति प्रस्तरं इविनिर्दिशति । नितरां गद्यमानत्वान्निगदो ह्येष गद्यते । निगदानां च याज्यात्वमाहत्य प्रतिषिध्यते ।। अयाज्या एव निगदा ऋचैव यजतीति हि । निषिद्धमपि याज्यात्वं प्रशंसामिहोदितम् ।। तत्संबन्धात्तु सूक्तवाको याज्यात्वेन स्तूयते । न चोभयोः स्तुतिः । अत्यन्तं निराठ- म्बनत्वप्रसङ्गात् ॥ १२ ॥ यत्त्विष्टदेवतासंकीर्तनेन सूक्तवाकस्य कृतार्थत्वान्न भूयो विनियोगः संभवतीति । तंत्राभिधीयते । भेदेन श्रुतिलिङ्गाम्यां सूक्तवाकाङ्गता यदि । स्याद्विरोधस्ततः किं तु तुल्यार्थत्वेन नास्त्यसौ ॥ यत्त्वस्य स्वसामर्थेन देवताप्रकाशनसाधनत्वं, प्रस्तरप्रहरणेऽपि विनियुज्यमामस्थ तने- वापगच्छति। तत्रापि प्रकारान्तरेणानुपयुज्यमानत्वात् । इह हि यदिष्टदेवताभिधानसामर्थ्य तत्सूक्तनाकेनेत्यनया श्रुत्या सहाविरोधं प्रार्थयते । श्रुतिरपि च प्रस्तरप्रहरणानभिधायिनं रान्तमसनि सामर्थे विनियोक्नुवन्ती सामर्थ्यान्तरं चानुत्पादयन्ती यदयमभिधातुं समर्थः का नाम तदेवाभिदधामद कुदित्येवमपेक्षते। सर्वत्र क्रियां तत्साधनं वाऽमिदध. मन्त्रोऽङ्गमा गच्छति , तत्रापि प्रथमं तावदियं गतिः, यत्प्रसिद्ध शेषिणि रूपं तन्मन्त्रेणा. भिधातव्यमिति । यदा त्वसामर्थ्यात्तादर्थं न प्रतिपद्यते तदाऽर्थाद्विपर्ययो भवति यदयम- भिधत्ते तन्नुनमस्यां क्रियायामस्तीति । न ह्यन्यथा तस्य श्रुतमङ्गत्वमुपपद्यते । तस्मात्सूक्तवाकेनेत्यनया श्रुत्यैतत्प्रतिपाद्यते । यत्त्वमभिधत्से तदेवाभिदधानः प्रस्तर १ न देवतावचनं प्रहरणेन न संवम्यत इति पा.।

·MOH०१० मीमांसादर्शने। ७६३ अग्यादींच देवताविशेषान् । तेन महरतिर्यजतिः । एवं सूक्तवाकेन प्रस्तरः प्रहर्तुं शक्यते यदि प्रहरतिर्यजतिरग्न्यादिदेवताकश्च । तस्मा- सूक्तषाकस्य हरातिसंयोगेऽपि देवतार्थता घटत एव । यदि, अमिरिंदै इपिरजुषतावीवृधत इत्येवमायेव श्रूयेत । न, आशास्तेऽयं यजमान इत्येवमादीन्यपराणि ततोऽग्न्यादय एवेष्टा नान्तरिता इत्येव पर्यव. सितं वाक्यं भवेत् । यतस्तु खल्वाशास्तेऽयं यजमान इत्येवमादी- न्यपराणि श्रूयन्ते तेनेह पर्यवसानम् । अग्न्यादयः पुरोडाशादिभि- रिष्टाः । अपरं तु यजमान आशास्ते । तदनेन प्रस्तरेण प्राप्नुया- दिति । ननु सत्स्वप्येतेषु देवतासंकीर्तन एव पर्यवस्येत् , पुरोडाशा- दिभिरिष्टा अग्न्यादयः । तत एव यजमान आयुरादीन्यप्याशासानः माप्नुयादिति । उच्यते । उभयथा संबन्धे सति प्रहरणे विनियो- क्तव्यः । लिङ्गं च न बाधितं भविष्यति । वाक्यं चानुग्रहीष्यत इति । अथवाऽग्निरिदं हविरजुषतेति प्रस्तर एव हविनिर्दिश्यत एवमिद- मिति । संनिहितवचनमुपपन्नं भविष्यतीति ॥ १३ ॥ . प्रहरणं साधयेति । मन्त्रोऽपि चेत्यमेव ब्रवीति । इष्टदेवताभिधानं कुर्वन्नहं यत्करोमि तत्सर्व करोमीति । तत्र यदीष्टा देवताः पूर्वयागसंवन्धिन्य एव केवला भवन्ति ततो न किंचित्प्रहरणस्य कृतं स्यात् । अथ तु ता एवास्याप्यङ्गभूताम्ततम्तत्प्रकाशनद्वारेण सूक्तवाकेन प्रस्तरः प्रहृतो मवति । न च तासां देवतात्वादन्येन प्रकारेणोपयोगो विज्ञायत इत्यत्रापि देवतात्वम् । अतश्च प्रस्तरद्रव्यस्य हविष्वसंकीर्तनादग्न्यादीनां च देवतात्वाद्यागोऽयं विज्ञायमानो ' हरणे तु जुहोतिः ' इति प्रक्षेपाधिकत्वाद्धोम इत्य- वधार्यते । तस्मादविरोधः श्रुतिलिङ्गयो.। एवं च सूत्रमिहापि स देवता एव कुतः । तामिरस्यापि हरतेः संयोगात्कालार्थताऽपि च प्रसङ्गाद्भविष्यत्येव । मन्त्रपाठक्रमेण सूक्त- वाकस्य ज्ञातकालत्वात् । यद्यमिरिदं हविरजुषतेत्येवमायेव श्रूयतेति । गपि सूतवाकेनेति श्रुतेरस्त्येवैकदेशस्य प्रहरणं प्रति सामर्थ्यमिति दर्शयति । यद्यपि च साधारणं मन्त्रस्य सामर्थ्य तथाऽपि श्रुत्यनुग्रहार्थं प्रस्तर एव 'यदनेन हविषा' इति निर्देष्टव्यः । अथवाऽऽदित एवाऽऽरम्येदंशब्देन प्रस्तरनिर्देशः । पुरोडाशादीनामप्रत्य- तत्वात् । अनुषतेत्यनर्थकमिति चेत् । न । पूर्वसेवितप्रसिद्धिद्वारेण स्तुत्यर्थत्वात् । अत उपपन्नमङ्गत्वम् ॥ १३ ॥ (भर म. ४ पा. २ • ४ स..)

·७६४ सतन्त्रघातिकशावरभाष्यसमेत- [म.पा.१०] प्रतिपनिरिति चेत् ॥ १४ ॥ अथ सुग्धारणे विनियुक्तस्य प्रस्तरस्य प्रहरणं प्रतिपत्तिरित्यु. च्यते ॥ १४ ॥ स्विष्टलद्वदुभयसंस्कारः स्यात् ॥ १५॥ तत्र प्रतिवचनं स्विष्टकद्वदेतत्स्यादिति । यथेज्यार्थात्पुरोडाशाच- नप्रामाण्यात्स्विष्टकृदिज्यते यागश्च स भवति । प्रतिपाद्यते च पुरो- डाशः । एवं प्रतिपाद्येतैव हि प्रस्तरो यागश्च निर्वर्त्यत इति न दोपः । प्रतिपाद्यमानोऽपि हि त्यज्यते । प्रत्यक्षतः प्रतिपाद्यते वचनादिज्यां साधयतीत्येवं गम्यते । तस्मात्सूक्तवाकः प्रहरतिमन्त्र इति ॥ १५ ॥ [६] कृत्स्नोपदेशादुभयत्र सर्ववचनम् ॥ १६ ॥ पू. अनुभाषणं परिचोदना वा ॥ १४ ॥ कथमप्रधानकर्मणः सूक्तवाकोऽग्न्यादयो वाऽङ्गमित्यत उत्तरसूत्रं पठति-स्विष्टकर दुभयसंस्कारः स्यात् । आचार्यशैल्या द्वे सूत्रे मन्यामहे । यथैव स्विष्टकृत्प्रतिपत्ति- योगश्च तथाऽयमपि मविष्यति । यथा च तत्र मन्त्राणामङ्गत्वं तथेह । न हि प्रतिष. त्तित्वेन यागत्वं विरुध्यते । द्रव्यदेवतासंबन्धेन हि यागो भवति । तस्य च स्वरूपाव- धारणोत्तरकालं प्रतिपत्त्यर्थकर्मत्वादिविचारे सति 'उत्पत्ती येन संयुक्तम्' इत्यनेम लक्षणेन प्रतिपत्तित्वम् । न च तावता कश्चिद्दोषः । तेन यागप्रतिपत्त्यात्मकत्वमुमय. संस्कारशब्देनोच्यते । अथवा यथा स्विष्टकृद्व्यसंस्कारार्थः, स्विष्टकृतोऽनेः कृतार्थ. त्वेन शेषत्वात् । अथ च यागत्वं न जहाति । एवमुमयोः कृतार्थयोः संस्कारः । परस्परनियमाच्चादृष्टं साधयन्यागो भविष्यति । अथवा. स्विष्टकृत्यपि 'अयाडग्निरने: प्रिया धामानि' इत्येवमादिभिरिष्टदेवताप्रकाशनमस्तीत्युभयसंस्कारत्वेनैव दृष्टान्तः । न च प्रतिपत्तेर्मन्त्रोऽङ्गं न भवति । निष्प्रयोजनस्य त्वङ्गं नेष्यते । प्रतिप्रत्तिस्तु दृष्टार्थत्वेन सुतरां प्रयोजनवती । नियमादृष्टसिद्धयर्थ चापेक्षते वैदिकानि साधनानीत्यविरुद्ध सूक्तवाकग्रहणम् ॥ १५ ॥ ( इति-सूक्तवाकाधिकरणम् ॥५॥) । १ (अ० ४ पा० २ ० ७ सू. १९)।

·[.पा०२०१० मीमांसादर्शने। ७६५ दर्शपूर्णमासयोः सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति इति श्रूयते । वत्र संदेहः । किं पौर्णमास्यां कृत्स्नः सूक्तवाकः प्रयोक्तव्यः कृत्स्नोऽ. मावास्यायामुत यथासामर्थ्य निष्कृष्य यथायथं प्रयोग इति । तदु ज्यते । उभयत्र सर्ववचनमिति । कुतः । कृत्स्नो हि मन्त्रः सूक्त- पाक इत्युच्यते । स पदेनापि विना सूक्तवाको न स्यात् । तत्र सूक्तवाकेन न प्रहृतं भवेत् । तस्मादुभयत्र कृत्स्नः सूक्तवाको वदि- तव्यः ॥१६॥ यथार्थ वा शेषभूतसंस्कारात् ॥ १७ ॥ सि. ये पौर्णमासीदेवतावाचिनः शब्दास्ते पौर्णमास्यां प्रयोक्तव्या नामा- वास्यायाम् । येऽमावास्थादेवतावाचिनस्तेऽमावास्यायां न पौर्णमा. स्याम् । शेषभूनमर्थ संकुर्वन्तो मन्त्रा उपकुर्वन्ति नान्यथेत्युक्तम् । तस्माद्ये यत्रोपकुर्वन्ति ते तत्र प्रयोक्तच्या इति न कृत्स्नः पौर्णमास्यां न कृत्स्नश्वामावास्यायामिति ॥ १७ ॥ वचनादिति चेत् ॥ १८॥ अथ यदुक्तं वचनमिदं भविष्यति, सूक्तवाकेन प्रहरति इति । तत्र अधिकारमुपजीवयन्विचारयति । किमुभयोर्दर्शपूर्णमासयोः सकलः सूक्तवाकः प्रयो. तन्य उतेष्टदेवतानुरोधेन निष्कर्ष इति । किं प्राप्तम् । एकैकत्र सकल इति । कुतः । मन्त्रो यथा समाम्नातः सूक्तवाकोऽभिधीयते । तस्य निप्कृप्यमाणस्य नैव स्यात्सूक्तवाकता ॥ नतश्वासूक्तवाकेनैव प्रहृतः स्यात् ॥ १६ ॥ एवमादीनामपकर्ष इत्युक्तं स्तुतस्त्रिाधिकरणे पूषाद्यनुमन्त्रणेषु चोक्तम् । ययेतानि केवलप्रहरणाङ्गभूतानि देवतान्तराणि भवेयुम्तत उभयत्र सकलः प्रयुज्येत । त एव विहाप्यग्न्यादयः प्रत्यभिज्ञायन्त इति न भेदहेतुरस्ति । अतश्चेष्टदेवताप्रकाशनोपजीवि. त्वादप्रयोजकं प्रहरणं सूक्तवाकस्य प्रधानप्रयुक्तदेवताश्रयत्वात्तु तदधीनं विज्ञायते । तानि च प्रधानानि यथादेवतं प्रयुञ्जते नाविशेषेण । तस्मादपकर्ष इति ॥ १७ ॥ १ भीधकारमुपजीवयनिति- अनेन च ऐन्द्रयधिकरणापवादतया श्रुतिविनियुक्तस्यापि सूचका. कस्य मुख्यार्थविनियोगस्य पूर्वाधिकरणोकस्याऽऽक्षेपसमाधानार्थतया संगतिः सचिता भवति २ (म. २ पा. १ अ० ५)। ३ ( अ० ३ पा० १. अ० १ स. २) इत्यत्रेति शेषः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [२०३५ा०२०९] पदेनाप्यूनेन न सूक्तवाकेन प्रहृतं भवेत् । कृस्नस्य हि सूक्तवाकस्यो- पदेश इति ॥ १८ ॥ तदुच्यते-- प्रकरणाविभागादुझे प्रति कृत्स्नशब्दः ॥ १९ ॥ उभे पोर्णमाम्यमावास्ये प्रति एष कृत्स्नशब्दः । उभयोः प्रकर- णात् । उभयोरसौ कृत्स्न उच्यते, अवस्वेऽवयव इति । नैतदेवम् । हि सापेक्षाणामितिकर्तव्यतयाः संबन्धः । न हीतिकर्तव्यतैत- विशिष्टा श्रूयते । इतिकर्तव्यताविशिष्टास्त्वेते गम्यन्ते । कुतः । न हीतिकर्तव्यतां प्रति कर्माणि विधीयन्ते । फलं प्रति तेषां विधिः । न सूक्तवाकशब्दः कथमिति चेदत आह ॥ १८ ॥ द्वौ हि प्रस्तरप्रहरणप्रयोगौ । भिन्नकालपौर्णमास्यमावस्याधीनत्वात् । अतश्चोमे प्रति कृत्स्नः सूक्तवाकशब्दः--तयोरुभयोरपि :सकलसूक्तवाकः साधनम् । प्रकरण- स्याविमक्तत्वाद्विज्ञायते । यदा तु भेदेन प्रहरणमात्रमालोच्यते तदा प्रायणीयोदयनी- येकादशिनीवच्चातुर्विद्यधनवच्चावयवशः संबन्धो भवति । तम्माच्छु तिलिङ्गप्रकरणानाम- विरोध इति सूत्रम् । तदिदानी भाप्यकारो दूपति-तदेवम् । न हि सापेक्षाणा- मितिकर्तव्यतया संबन्ध इति । कुनः । विधिर्यदि प्रधानानामितिकर्तव्यतां प्रति । उभे प्रति ततः कृत्स्नः सूक्तवाको भवेदयम् ॥ प्रधानानि हि फलं प्रति विधीयन्ते नेतिकर्तव्यतायाम् । अतस्तेषां फले विवक्षितं साहित्य नेतिकर्तव्यतायाम् । इतिकर्तव्यतां हि प्रति ता उद्दिश्यमानानि भवन्ति । अविधीयमानाया- स्तस्या गुणत्वाभावप्रसङ्गात् । सा चेद्विधीयते द्वयोरन्यान्यं प्रति विधानासंभवादसंबन्धा. दवश्यं प्रधानोद्देशेन भवितव्यम् । ततश्चोदिश्यमानानां द्वन्द्वावगमितमितरेतरसाहित्यं न विवक्ष्यते । तेन प्रत्येकमितिकर्तव्यतावाक्यसमातेरेकैकं प्रधानं समम्तेतिकर्तव्यतायुक्तम. १ प्रायणीयोदयनीयैकादशिनीबच्चेति-द्वादशाहे. श्रुतेन 'ऐकादशिनान्प्रायणीयोदयनीययों .रालभेरन् ' इति वचनेन द्वंद्वोपात्तरेतरयुक्त प्रायणीयोदयनीयोपलक्षितकाले कर्तव्यतया विहिताना- मेकादशपशुयागानां यथा प्रायणीये पश्चोदयनीये पञ्चावशिष्टस्यापि संनिधानादुदनीय एवेत्येवं वि. भज्य विनियोगः (१० १० पा० ६ अ० ४) इत्यत्र वक्ष्यते । यथा वा लोकेऽपि चातुर्विधेभ्यः शतं देयमित्यादौ चतुर्वेदविद्देयत्वेनाक्तस्य शतस्यैकैक वेदविदे चर्थश्चतुर्थो भाग इत्यवयवशो विनि- योगः प्रसिद्धस्तद्वत्सूक्तवाकस्यापि दर्शपूर्णमासकालिकाहरणद्वयान्वयोऽवयवशः संभवतीत्यर्थः । २ 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ दर्शपूर्णमासाभ्यामिति द्वंद्वावगमितमित्यर्थः।

·म. पा०२ अ०६] मीमांसादर्शने । ৩৩ .. वगतम् । तथैवानुष्ठानेऽपि प्राप्ते सकृत्कृतानामेवैककालवर्तिनां प्रत्येकं कायमस्तीति तन्त्रेणानुष्ठानं भविष्यति । तदिहापि प्रत्याग्नेयादि प्रधानं मा नाम सूक्तवाक आव. तिष्ट । प्रयाजादिवत्तु पौर्णमास्याममावास्यायां च सकलेन भवितव्यम् । इतरथा वा प्रयानादयोऽपि विभज्यैव प्रयुज्येरन् । न चेदं प्रमाणवत् । अतः श्रुतिबलीयस्त्वा- लिङ्ग बाधित्वा गौणत्वमदृष्टार्थत्वं तद्विषयं वा प्रहरणस्य देवतान्तरमध्यवस्यामः । कथं पुनः समुदाये फलसाधनत्वेन चोद्यमाने साधनत्वरहितानामवयवानामितिकर्तव्यता- संबन्ध इति । उच्यते । यागस्य फलसंबन्धात्प्रत्येकसमवाथिनः । समुदायः फलार्थः स्यादिति केनावगम्यते । यागत्वं हि प्रत्येक समवेतं, तद्वाचिना च धातुनैकैकस्येतरानपेक्षस्य साधनशक्ति- रखधार्यते । ननु समुदायवाचनामविशेषितत्वाद्धातुरपि समुदायलक्षणार्थ एव भवेत् । न । नाम्न एव च धात्वधीनत्वेन प्रत्येकवृत्तित्वात् । तदुक्तं पौर्णमास्यधिकरणे । तेन सहापि नाम्नेतरेतरयुक्तत्वमात्रमेव धर्मोऽभ्यधिको न समुदायः फलवान् । नन्वेवमपि यथैव साधनत्वमितरेतरयुक्तानामेवं तदनुग्रहार्थत्वादितिकर्तव्यताऽपि तथैव स्यात् । न । तस्यैव साहित्यस्योद्दिश्यमानत्वेनेतिकर्तव्यता प्रत्यविवक्षितत्वात् । एकमपि हि वस्तु लक्षणतः क्वचिदेव वि१६यते न सर्वत्र । कथमेकस्य युगपदुद्दिश्यमानोपादीयमा- नत्वमिति चेत् । अपेक्षाहेतुमेदादीदृशान्याप भवन्तीत्युक्तम् । ननु वैरूप्याद्वाक्यभेदः स्यात् । को वा प्रधानो नेतिकतव्या विदधतः प्रकरणाम्नानानुमितस्य श्रृंताद्वा. क्यान्तरत्वं नेच्छति । न चामियोगः फलाम विवक्ष्यमाण इतिकर्तव्यता. संबन्धवेलायामपि बलातमानी न शक्यते पारमितुम् । सत्यं प्रतीतितो नं शक्यते । विवितस्ता २१ । ०५० । इह हि मावनाविध्युतरकालमवान्तर- विधिषु कल्प्यमानेषु ... नाशे पुरुषः मानः कर्मसाहित्येऽपि पश्वेक. स्ववत्प्रवर्तितः प्रयांना त बन्याशे प्रयाना प्रत्यप्रवर्त्यमानत्वात्तदीयसाहित त्येऽपि प्रवर्तितोऽङ्गानि तु हानि प्रति नियुक्तः । तस्मादितिकर्तव्यतां प्रति ग्रहै. .१ ( अ२ पा० २ अ० ३) । २ लक्षणतः---उपादेयोद्देश्यगतवरूपलक्षणभेदादित्यर्थः ।। भाचार्यो मातुलश्चेति द्रव्यैकत्वेऽपि सिध्यति । अपेक्षाहेतुभेदेन व्यवहारः पृथक्तया ॥ इत्यादिना स्तुतशस्त्राधिकरण उक्तमित्यर्थः । .४ अनुमितस्य-प्रयाजादिभिर्दर्शपूर्णमासावुपकुर्यादित्येवं रूप. स्वेत्यर्थः । ५ श्रुतात्- 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यगेत ' इत्यस्मादित्यर्थः ।

·७६४ सतन्त्रवातिकशावरभाध्यसमेते- [भ०३पा०२०६] इतिकर्तव्यता तु कर्मणां विधीयते । तत्र संनिधानाविशेषात्कस्य किं विधीयते कस्य नेति न गम्यते विशेषः । साधनत्वेन च सर्वेषां निर्दे शादितिकर्तव्यतायाः संनिधानादवचनाच्च, अस्य प्रकरणलिङ्गस्या- विशेषादेकैकस्य कृत्स्नं प्रकरणं निराकाङ्क्षस्य न सहायमपेक्षमा- णस्य । तस्मादेक प्रति कृतः सूक्त वाक उपदिश्यते । संविभा- गेऽपि प्रधानानां कृत्स्न एव प्रयोक्तव्य इति यानि यत्रानर्थकानि पदानि तान्यपि तत्र प्रयोक्तव्यानि । अदृष्टाय भविष्यन्ति । सूक्त- धाकेन प्रहरति इति वचनात् । नास्ति वचनस्यातिभारः । गुणेन घा केनचिदभिधानं तासां देवतानां निवर्तयिष्यन्तीति । अत्रोच्यते । नेतदेवम् । उक्तं मुख्यमेव कार्य मन्त्राणां न गौणामिति । संस्कारा- कास्ववत्प्रधानसाहित्यमविवक्षितम् । न टेकेनैव प्रधानशब्देन प्रधानान्यङ्गार्थमुद्दिशता तत्साहित्यमुपादातुं शक्यम् , वचनव्यक्तिभेदात् । तस्मात्प्रत्येकमितिकर्तव्यता । तद्दर्श- पति-संनिधानाविशेषात् । साधनत्वेन च सर्वेषां निशादेकस्यापि चेतिकर्त. यतान्तरानुपदेशात् । अस्यं च कथंभावरूपस्य प्रकरणसामर्थ्यस्याविशेषादेकैकस्य कृत्समन्योन्यनिरपेक्षस्य प्रकरणमिति । ततश्च · वचनादिति चेत् ' इत्ययमेव पक्षोऽ, पशिष्यते । एवं च मङ्क्त्वा सूत्रमत्रोच्यते । नेतदेवमिति-स्वयमुत्तरपक्षमभिधत्ते न तावदोणत्वमदृष्टार्थत्वं देवतान्तरं वा युक्तम् । पुरस्तानिराकरणात् । अतो यथार्थ. निष्कर्षे सति सूक्तवाकशब्द उपपद्यते। सूक्तवाकबहुत्वात् । न हि मिन्नकर्भगतभिन्नदेव- ताप्रकाशनसमर्थानामन्योन्यनिरपेक्षनानाप्रयोजनयुक्तानाम् ' अग्निरिदं हविरजुषत । इत्येवमादीनामेकवाक्यतालक्षणमस्ति । तस्मात्पुरस्तात्परस्ताच्चानुपङ्गयुक्ता बहव एते सूक्तवाका ईदृशा द्रष्टव्याः । ' इदं यावापृथिवी ' इत्यारम्य · अग्निरिदं हविरजुष. तावीवृधत महो ज्यायोऽक्रत-अस्यामृधेद्धोत्रायां देवंगमायाम् ' इति यावत्स- माधिः । ततः पुनः 'इदं द्यावापृथिवी' इत्यारभ्य ' सोम इदम् ' इत्युक्त्वा · अस्या- मृधेदोत्रायाम् ' इति समाप्यते । तेन प्रतिदेवतं मिन्नानां सूक्तवाकानां समानप्रयोग. मामामाम्नानवत्तन्त्रेण कतिपयानां पाठः । येन केनचित्तु प्रहृते सूक्तवाकेन प्रहतं . १ यदि कस्यचित्प्रधानस्येतिकर्तव्यतान्तरं निराकाङ्क्षीकरणसमर्थ साक्षादचनोपविष्ट, भवे. तदा तव्यतिरिक्तानामेव प्रधानानामितिकर्तव्यताकाङ्क्षात्मक प्रकरणं भवेत् । न त्वेतदस्तीत्येषमा मिधानार्थ यदवचमावेति भाष्यं तदध्याहृत्य ध्याचष्टे-एकस्यापीत्यादिना । २ 'अस्य प्रकरणषिद गस्य' इति भाष्यं व्याकरोति-अस्य व कमावत्यादिना।

·. [अ०३पा०२०१] मीमांसादर्शने ७६९ थत्वादेवोत्कर्षों न्याय्यः । न गौणमभिधानमिति । कस्तहि कृत्स्न. संयोगस्य समाधिरुच्यत इति । एष समाधिः । न ह्येतदेकं वाक्यं यः कृत्स्नः सूक्तवाकः । बहून्येतानि वाक्यानि । येषां प्रधान. देवताभिधायीनि पदानि मध्ये, साधारणानि तन्त्रपदानि पुरस्तादुच्चा- र्यन्ते तया परस्तात् । यथा, अग्निरिदं हविरजुषतावीधत महोज्यायो- क्रतानीषोमाविदं हविरजुषेतामधेतामित्येवमादीनि । तेषां पुरस्ता- तन्त्रम् । यथा, इदं द्यावापृथिवी इति । परस्तादपि, यथा, अस्यामृधे- दिति । तान्येतानि सर्वाणि सूक्तवचनेन सूक्तवाकशब्द लभन्ते । न च तेषां समुदायः कंचिदर्थं वदति । तस्मान्न समुदायः सूक्तवाकः। न च साक्षात्साधनम् । सूक्तवाकसामान्यस्यैकत्वात् । सूक्त वाको वर्तत इत्येकवचनं भवति । सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रहरति इति तु येन केनचि.सू. क्तवाकेन प्रहियमाणे यथाश्रुतं कृतं भवति । तस्मान्न समुदायः सूक्त. वाकः । यत्त्वमावास्यादेवतावाचीनि पदानि न पौर्णमास्यां प्रयुज्यन्ते न तत्र सूक्तवाकशब्दो बाध्यते । प्रकरणं तत्र लिङ्गेन बाधितम् । तब भवति । जातिवत्प्रत्येकं सूक्तवाकत्वस्य सुभापितयोगात्मकस्य समाप्तत्वात् । तत्रोपपन्ने सूक्तवाकशब्दे यदन्यदेवतावाचीन्यन्यत्र न प्रयुज्यन्ते न तत्र श्रुतिः पीड्यते । किं तर्हि । लिङ्गवाक्याम्यां प्रकरणम् । तच्च न्याय्यमेवेति निष्कृष्य प्रयोगः । इदमपि तु न युक्तममिहितम् । तन्त्रपदेवानरवाक्यवदेकवाक्यतायाः प्रत्यक्षत्वात् । न हि प्रति- पदं परस्पराकाङ्क्षा संबन्धो वा भवति । कि तहि । केनचिदेकेन संबध्यमानानि सर्वाः ण्येकवाक्यतां गच्छन्ति । तद्यथा · अरुणया पिङ्गाक्ष्यकहायन्या ' इति परस्परेणासं. बद्धानामपि क्रीणातिनाऽभिसंबन्धादेकवाक्यत्वम् । एवमिहापि ' यदनेन हविषाऽऽ. शास्ते' इत्यादिभिः संबन्धादेकवाक्यत्वं भविष्यति । अस्ति चेष्टदेवताप्रकाशनं नामक प्रयोजनं तन्त्रपदवशेन साकासावयवत्वम् । तस्माद्यद्यपि तावदर्थतः प्रत्येकं वाक्यपरि. समाधिस्तथाऽपि शब्दतः सिद्धमेवेकवाक्यत्वम् । किमुत हरति प्रत्युपादीयमानत्वेन समुदाय वाक्यपरिसमाप्त्यङ्गीकरणात् । यदि च भिन्नानि वाक्यानि भवेयुम्तत उपसद्द- - १ १ सूक्त गाकनानात्वमभ्युपगम्य भाष्योकमपि कृत्लोपदेशपरिहा यथात सूप य गुपक्रमते- इदमपि तु न युकमित्यादिना । अयमाशयः । यथैव वैश्वानरं द्वादश कपालं निर्वत्पुढे जात ' इति नातेष्टिमुपक्रम्य ' यस्मिञ्जात एसामिष्ठिं निर्वपति ' इत्यादिना जातेष्टयेवोपसंहारांदकवाक्या प्रत्य. क्षमनगम्यते तवानापि, उपक्रमोपसंहारयोस्त त्रपदयोगेनेकवाक्यस्वस्यावगमाहाक्यनानात्वमयुख- मिति।

·७७० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०२०) न्याय्यमेव । तस्मात्पौर्णमास्याममावास्यायां च विभज्य सूक्तवाक: प्रयोक्तन्य इति ॥ १९॥ क्षिणादिमन्त्रवत्प्रयोगकाले देवतापदप्राधान्यानेदेनैव प्रयोगः प्राप्नोति । प्रस्तरप्रहरणे च विवक्षितकरूपत्वात्तावता कृतार्थत्वादेकदेवत्यस्यायं कस्यचित्प्रयोगः प्राप्नोति । तस्मात्समस्तमेकं वाक्यम् । अतश्च वक्तव्यः कृत्स्नवचनस्य परिहारः । स उच्यते । बिन्दी च समुदाये च तोयशब्दो यथेष्यते । संसर्गिद्रव्यरूपत्वात्सूक्तवाकपदं तथा ॥ सूक्तवाको हि सामर्थतः प्रयोजनतश्चेदृगवधार्यते । प्रयोगमध्यवर्तिदेवतापदसहित. ममितः श्रूयमाणतन्त्रपदोपेतमिष्टदेवताप्रकाशनं कुर्वद्वाक्यं सूक्तवाकः । ततश्चैकस्मिन्दे. वतापदे सति अनेकस्मिंश्च प्राकृते पैकृते च तन्त्रपदमध्यस्थे सकलः सूक्तवाकः। प्रयोगा. संबद्धदेवतापदसाहित्ये तु दुरुक्तवाको भवति । तेन पौर्णमास्यमावास्ययोः स्वदेवताप दोपेतः सक्तवाको युक्तिसहितन पाठेनानुपादिपूरितमन्त्रवदधारित इत्यसमवेतार्थप दप्रयोगेऽसत्यसूक्तवाकत्वात्सुतरां श्रुतिपीडा स्यात् । अतश्च हरतिरपि यथा विद्यमा. नसूक्तवाकसाध्यत्वात्कृस्नेनैव साधितो भवतीत्यदोषः । तेन त्रिधैव मन्तव्यः सूक्तवाकः प्रतिष्ठितः । स्वाध्याय कर्मकाले च प्रकृती विकृतावपि ॥ सर्वप्राकृतदेवत्यः स्वाध्याये तावदिप्यते । पठन्नन्यादृशं तत्र तं विनाशयति ध्रुवम् ॥ निकृष्टदेवतामध्यः प्रकृती समुदाययोः । सूर्यादिपदमध्यश्च विकृताववधार्यते ॥ सक्तवाकः स तत्रैव यत्र यादृनिरूपितः । जहाति सूक्तवाकत्वमसंगतनिरूपणातू ॥ भाप्येऽपि च यावद्देवतं सूक्तवाकसंभवादेकस्यापि बहुत्वमभिहितमिति द्रष्टव्यम् । तथा सूत्रमप्युभे प्रति स्वदेवतापदसाहित्यमात्रेण कृत्स्नसूक्तवाकशब्दः प्रकरणाविभा. गात्कल्पित इत्येवमेव गमयितव्यमिति सर्वपामविरोधः ॥ १९ ॥ ( इति-सूक्तवाकस्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् ॥९॥) १ अयं चात्र राम्रार्थः । प्रकरणस्य-प्रकृष्टकरणस्यावयवशक्तिरूपस्य, अविभागात प्रत्याभ बानाठिकल्पनापपत्तेः, उन प्रति, अवयवप्रयोगेऽपि कृत्स्नसूक्तवाकशब्दार्थो नानुपपत्र इति ।

·(M.11०११०७] मीमांसादर्शने। ७७१ [७] लिङ्गक्रमसमाख्यानात्काम्ययुक्तं समानानम् ॥ २० ॥ सि. इह काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमुदाहरणम् । इन्द्राग्नी रोचना दिवः, प्रवर्षणिभ्यः, इन्द्रानी नवतिं पुरः, श्लथन् चुत्रमित्येवमाद्या ऋचः । अपरा अपि काम्या इष्टयः । ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निपंद्यस्य स. जाता वियायुः, ऐन्द्राममेकादशकपालं निवभ्रातृव्यवान् । अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वदुक्कामः । अग्नये वैश्वानराय द्वादशकपालं निर्वपेत्सपत्नमभिद्रोष्यमित्येवमाद्याः । तदेता याज्यानुवाक्याः प्रति संदेहः । किं यात्किचिदन्द्राग्नं कर्म तत्र सर्वत्राननन्द्राग्रेन याज्यानुवा- क्यायुगलेन भवितव्यस्तैतम्यामवैन्द्राग्न्यामिष्टौ काम्यायामिति । एवं वैश्वानरीययोर्याज्यानुवाक्ययोः । एवं सर्वत्र । किं तावन्प्राप्तम् । गाव- किपिदैन्द्रामं वैश्वानरीयमग्नीषोमीयं जातवेदसं च सर्वत्रंता याज्यानु- पाक्या भवेयुः । कुतः । लिङ्गात् । ननु क्रमसमाख्याने विशेषके भविष्यतः । सत्यम् । तथापि क्रम समाख्यां च शक्नोति लिङ्गं बाधितुमिति ! एवं प्राप्ते ब्रूमः । लिङ्गक्रमसमाख्यानात्ताम्वेव काम्या स्वेता याज्यानुवाक्या इति गम्यते । य एव हि लिङ्गक्रम एषां कर्मणां, स एवाऽऽसां याज्यानुवाक्यानाम् । तेन तासामेव ताः शेष. भूता इति। ननु लिङ्ग बलवत्तरमित्युक्तम् । सत्यमेतत् । इह तु ममारख्या बलीयसी । न घेताः समाख्यानाहत एषां काम्यानां कर्मणां प्राप्नु येन क्रमेणेन्द्रानादीनि काम्यानि कर्माण्यानातानि तेनैव क्रमण तद्देवत्यानि काम्य. समाख्यायुक्तानि याज्यापुरोनुवाक्यायुगलानि । तानि किं क्रममुलध्य तद्देवत्यकर्ममा. पार्थानि लिङ्गाद्भवन्त्युत केनचित्प्रकारेण ताम्वेव काम्याम्विष्टिषु यथाक्रमं विनियुज्यन्त इति । उदाहरणबहुत्वं हि सूत्रोपात्तविशेषणविषयप्रकल्पनार्थम् । तत्र लिङ्गात्सवोर्थत्व प्रादेऽमिधीयते । नासति ऋतुसंबन्धे सामर्थ्य विनियोजकम् । येन च ऋतुसंबन्धस्तेन काम्यार्थता स्फुटा ॥ लिङ्गं हि देवतासंबन्धं कुर्यात् । न च तत्म्वरूपप्रयुक्तत्वे फलमम्ति । यज्ञसंब- धिता तदनुरक्तदेवतासंबन्धिता वा नैतावता वाक्यप्रकरणादिरहितेन शक्योपादातम् . १ वीयुरिति कचित्पाठः।

·७७२ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- (भ.पा.१००) वन्ति । न भिन्नदेशानां कर्मणाम् । कुतः । समाख्यामन्तरेणाऽऽसामचा याज्यानुवाक्यात्वमेष न विज्ञायते, कुतो भिन्नदेशानां कर्मणां याज्यानुवाक्या भविष्यन्तीति । या चषां समाख्या सा काम्यानामेव याज्यानुवाक्यात्वमाचष्टे न सर्वेषाम् । यदि समाख्या नाऽऽद्रियते याज्यानुवाक्यात्वमेवैषां न भवति । यद्याद्रियते तदा काम्यानामेव । एवं हि तत्ममाख्यायते काम्ययाज्यानुवाक्याकाण्डमिति । अथ किमर्थमुभयमुपदिश्यते लिङ्गक्रमादिति समाख्यानादिति च । अस्ति तत्र पाथिकृतीयं व्रातपतीयं च कर्म । सामिधनीकार्यमप्यस्ति । याज्यानुवाक्याकार्यमपि । यदि लिङ्गक्रमादित्येतावदेवीच्येत, सामि- धेनीकार्येऽपि लिङ्गेन तासां विनियोगः स्यात् । अथ किमर्थं लिङ्ग क्रमी व्यपदिश्यते । सर्वा याज्यानुवाक्याकार्य एव विनियुज्यैरन् । न च ज्ञायत कांश विनियोग इति । तेनावशं समाख्या तावदाश्रयणीया । तया हि यज्ञमंबन्धः कार्यविशेषश्च सिध्यति । इज्यतेऽनयेति यागसंवन्धः । तस्याश्च हविःप्रदा- नार्थत्वात्कार्थविशेषोऽप्यवधृतः । ततश्च केन यज्ञेन संबन्ध इति लिङ्गात्तद्देवत्येनेति विज्ञायते । नन्वेवमपीष्टं न सिध्यत्येव । कथं न सिध्यति । यदा काम्यं याज्याकाण्ड. मित्येतावत्या समाख्यया काम्यष्टिविषयत्वं नियतम् । अपि च । यद्यपि समाख्या यज्ञमात्रसंबन्धं कुर्यात्तथाऽपि बलीयसा क्रमेण बाध्यतैव । तम्मात्काभ्येष्टियुक्तमेवै. तत्समाम्नानमिति । किमर्थमुभयं सूत्रितमिति । क्रमानुगृहीतेन लिङ्गनैव काम्येष्टि. विषयत्वसिग्थिवा काम्यं याज्याकाण्डमित्येतावतैव सर्व सिद्धमिति मन्यते । तत्रामि. धीयते । सत्यम् । ऐन्द्राग्वादिषु लिङ्गक्रममात्रेणापि सिध्येदृचां याज्यानुवाक्यात्वा- दन्यत्राविनियोगात् । यानि त्वाग्नेयादीनि कर्माणि 'अग्नये अतपतये' इत्येवमादि- चोदितानि तत्र स्थानद्वयमृचामग्निप्रकाशने सामिनीत्वं याज्यानुवाक्यात्वं च | सात- दश्याम्नानाचास्ति मामिधेनीनां द्वे ऋचौ प्रत्यक्षा । तत्र यदि याज्यासमाख्या विनि- योजिका नाऽऽश्रीयेत ततः सामिधेनीष्वपि लिङ्गक्रमावुपपद्यते इति । प्रथमातिक्रमे कारणाभावात्तत्रैव विनियोगः प्राप्नोति । समाख्यया तु तन्निवर्तितं भवति । तेन तर्हि तन्मात्रमेवास्तु नार्थो लिङ्गक्रमाम्यामिति । तदुच्यते । यद्यत्रेष्टिपरिमिता एवात्यन्तं तद्देवत्याश्चाम्नायरंस्तत एतदेवं स्यात् । इह त्वन्यदेवत्यस्य स्वानुरूपयाज्यानुवाक्या- १ सामिधेनीकार्येऽपि' इति भाष्यस्थापिशब्दमेवकारार्थपरतया व्याचष्टे-प्रथमातिक्रम इत्यादिना।

·(म.पा.२०८] मीमांसादर्शने। सामधेनीषु विनियोगो न स्यात् । अथ पुन: समाख्यानालिङ्गक्र- माछ निवृत्ते याज्यानुवाक्याकायें, साामधनीषु विनियोगः सिद्धो भवति । यथा, आनिवारुण्या इष्टः क्रमेऽतीते सौमारांद्रीणामनागते मनाचम्ताः सामिधेनीषु धाय्या इत्युच्यन्ते । तथा, पृथुपाजास्तं सबाधो इति द्वे धाय्ये कल्प्यते । तस्मादुभयं व्यपदेष्टव्यमिति ॥२०॥ [८] अधिकारे च मन्त्रविपिरतदाख्येषु शिष्टत्वात् ॥२१॥ पु० ज्योतिष्टोमे श्रूयते । अग्नेय्या आग्नीध्रमुपतिष्ठते, ऐन्द्रया सदा, वैष्णव्या हविर्धानम्, इति । तत्र संदेहः । किं प्रकृताभिरेवालङ्गवतीभि- रुपस्थातव्यमुत दाशतयीभ्य एवंलिङ्गा आगमायतव्या इति । किं पूरितम्य कर्मणः क्रमे या आग्नेय्य ऋचः पठ्यन्त ताः समाख्यया केवलया विनि- युज्यमाना याज्याकार्ये विनियुज्यरन् । न चाम्ति संभवः । विलिङ्गत्वादन्याम्या तल्लिङ्गाम्यां बाधितत्वात् । तेनाविनियोग एव स्यात् । लिङ्गक्रमाश्रयणे पुनः समाख्यायां निवृत्तव्यापाशयां ताम्यां विनियोगे सति सामिधर्मापु प्रयोगः सिद्धो भवति । तं विषयं दर्शयति - आग्निवारुण्या इष्टयाज्यापुरोनुवाक्ये पठित्वा सौमारीद्रीणामिष्टीनां याज्या. पुरोनुवाक्याम्वनागतासु मनोचः पठ्यन्ते । ताः मामिधनीषु धाय्या भवन्तीति । तथा पृथुपाजवत्यावपि द्रष्टव्ये । तत्रापि पूर्वम्याः सामिधेनीक्रममातिक्रम्य याज्यापुरो. नुवाक्योत्तरकालपाठादुत्तरेष्टिविषयत्वं विज्ञायते । यदि च क्रमो नाऽऽश्रीयेत ततो लिङ्ग- समाख्यामात्रेण प्रथममैन्द्राग्नयुगलं द्वितीयम्यामैन्द्राग्न्यां विनियुज्येत द्वितीयं च प्रथ. मायाम् । क्रमे तु मति समाख्यातः पूर्वतरं तेन क्रतुसंबन्धकरणात्तत्संनिरुद्धमेव लिङ्गं श्रुति कल्पयतीत्यक्रमविनियोगः परिहृतो भवति । तस्मात्सम्यक् सूत्रितमिति ॥ २० ॥ ( इति-लिङ्गस्य दुर्बलप्रमाणोपजीवित्वाधिकरणम् ॥ ७ ॥) ज्योतिष्टोमे प्रथममाग्नेय्यैन्यादयः स्तोत्र शस्त्रादिसाधनत्वेन : अग्न आयाहि वीतये । इत्येवमादयो विशेषरूपेणाऽऽम्नाता विहिताश्च । पुनश्च सामान्येन 'आग्नेय्याऽऽग्नीध्रमुप. तिष्ठते' इत्यादिषूपदिश्यन्ते । तत्र संदेहः । किं तद्वयतिरिक्ता ग्रहीतव्या उत ता वा, अन्या वाऽथवा ता एवेति । ग्रन्थात्रयः पक्षा: प्रतिभान्ति । न विहाप्रकृता एवेत्यस्य पक्षस्य प्रमाणमस्ति । महता हि प्रबन्धेनाविशेषग्रहणं प्रतिपाद्यते न केवलाप्रकृतनिश्चयः । येन हि प्रमाणेनाऽऽग्नेयीशब्दाविशेषणाप्रकृता गृह्यरंस्तेनैव प्रकृता अपि । न च किं- भाष्यप्रन्थात्पराभिमतं संदेहमुपन्यस्य दूषयितुमारभते-न विहेत्यादिना ।

·सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३१०२००८) तावस्याप्तम् । प्रकरणे च मन्त्रो लिङ्गेन विधीयमानो दाशतयीभ्य एवाऽऽगमयितव्यः। आग्नेयीत्येवमादिभिर्हि शक्या दाशनस्योऽभि. पदितुम् । यश्चायं प्रकृतः, स कार्यान्तरे विनियुक्तो नेहाप्युपदेश- मईसि । उपदिष्टोपदेशो हि न न्याय्य एवजातीयकस्य । कर्यजातीय. कस्य । यः कस्मिंश्चिद्विशेषेणोपदिष्टः । नासौ सामान्येन लिङ्गेनान्यत्रो. पदेशमर्हति । कथम् । यदि तल्लिङ्ग तस्य लक्षणत्वेन, ततः स विशिष्टो चित्कारणमास्ति येन प्रकृताः परित्यज्यरन् । न च भाष्यकारेण त्रयः पक्षाः प्रदर्शि. ताः । किं तर्हि । अविशेषपक्ष एवाऽऽदावपिशब्दरहितेनाप्रकृतशब्देन परिगृहीतः । येनाप्रकृता एवेति भ्रान्तिर्भवति । यत्तु तत्र प्रमाणं तदविशेषपक्षमेव साधयति । तथा च परस्ताद्विवृतमप्रकृतेऽपि प्रत्ययो भवति प्रकृतमप्युपाददीरनिति च । यदि त्ववश्यं तृतीयोऽपि पक्षः समर्थनीयस्तत एतावती श्रोत्रियोपपत्तिः । प्रकृतस्य कार्यान्तरोपयो- गेन योतयामत्वादग्रहणम् । अथवा सामान्यविधानमिदम् । तानि त्वाग्नेयीविशेषविधानानि परिहत्य च विशेषविधि विषयं सामान्यशास्त्राणि प्रवर्तन्ते । यदि तु तत्रापि विशेषग्रहणं न तुल्यमित्युदाहरणत्वेन गृह्येत । तम्मादप्रकृता एव ग्रहीतव्याः । अथवाऽऽग्नेयादि. शब्दैरविशेषप्रत्ययो जातः । न चान्यत्प्रकृतग्रहणक्षमं विशेषणं पश्यामः । प्रकरणस्य ग्राहकत्वेनाविशेषकत्वात् । संनिधिलक्षणलौकिकप्रकरणम्य च यौगिकश्रुतिजानताविशेष. प्रत्ययेन बाध्यमानत्वात् । तम्मात्सर्वप्रत्ययः । उपदिष्टोपदेशो हि न न्याय्य इति । इह उपदिष्टस्यैवेत्यर्थः । एवंजातीयकम्योत-विशेषणरहितम्येत्यर्थः । कथंजातीय. कस्येति-अस्ति विनाऽपि विशेषणेन विशेषग्रहण:माणं प्रकरणामिति सिद्धान्तवादी मन्यते । परः पुनः स्वाभिप्रायेणैव सिद्धान्तवाद्यामिमतां विशेषग्रहणोपपत्तिमनमिमता- मेव परिकल्प्य कथम् । यदि तल्लिङ्गं तम्योपलक्षणत्वेनेत्याह । न चात्रो- परि वक्ष्यमाणदेवतालिङ्गाभिप्रायण लिङ्गपदं युक्तम् । किं तर्हि । आख्यातप्रत्य. यसामर्थ्य तद्विहितत्वं वा । तदुपक्षीणशक्ती तम्मिान्विध्यमावप्रसङ्गोपन्यासात् । नासौ सामान्येन लिङ्गनेति-अग्निना चिखून, सर्वासु प्रतीयमानासु स्फुटेन विशे. .. १ यातयामत्वादिति-यथा पक्वस्यौदनादेः प्रहरे गते सति गतरसत्वाद्यातयामत्वमु. च्यते तद्वदन्यदपि गतवीर्य यातयाममित्युच्यते । २ एतावता प्रौढया भाज्यमप्रकृतपरत्वेनापि संयोज्याधुना स्वमतेनाविशेषपक्षविषयतया संयोजयितुमुपक्रमते-अथवेत्यादिना । प्रहणोपपत्तिमनभिमतामिति-ययाऽऽमेय्या स्तोत्रादि करोति, इत्येवमाख्यातप्रत्ययविहितस्वरूपोपदि. धत्वोपलक्षणरूपां प्रकृतग्रहणोपपत्ति परमार्थतः सिद्धान्यनभिप्रेतां तदभिमतां परिकाम्येति समुदितार्थः।

·७७५ [१०३पा०म०८] मीमांसादर्शने । लक्ष्येत येनानेनैवंलिङ्गेनैतत्करोतीति ततो नोपदिष्टो भवति । अथोपदिश्यते, एवंलिङ्गेन करोतीति । ततो न लक्ष्यते । तेनोपदि. हस्यैवंजातीयकस्यैवंजातीयकः पुनरुपदेशो न न्याय्यः । तस्मापा. शतया लिङ्गवन्तो मन्त्रा ग्रहीतव्याः । ननु प्रकरणसामर्थ्यतः प्रकृता ग्रहीतुं न्याय्याः । नेत्युच्यते । लिङ्गं हि प्रकरणादलीयः । आह । विरोधे सति लिङ्गेन प्रकरणं बाध्यत । न चैतयोर्विरोधः । न वयं प्रकरणमनुजिघृक्षन्तः प्रकृतं लिङ्गवन्तमुपाददाना लिङ्गमपबाधेमहि । यदि तु प्रकृतं विलिङ्गमुपाददेमहि ततो वाधेमहि लिङ्गम् । उभयं संपादयिष्यामः प्रकरणं लिङ्गं च । नैतदेवम् । लिङ्गेन प्रत्ययो भवति पणेन विना न शक्यो मन्त्रविशेषः प्रतितुमित्यभिप्रायः । तदिह यदि विशेषणमि- प्यते ततो दार्शपोर्णमासिकनि पालम्मन्यायेन कर्तव्यतावचनेन लिङ्गेन विशेष्टव्यम् । तद्धचकर्माङ्गभूतेम्बो दाशतयेम्यो निवृत्तभत एव विशेषणम् । तथा च दर्शयति-येना- नेनैवलिङ्गेनतस्करोतीति । ( कन्यम् ) । येनाने वलिङ्गेन--अग्निलिङ्गनेन्द्रसि. न वा, किंचित्करोतीति-आख्यातप्रत्ययावहितत्वेनोपलाक्षतेनाऽऽग्नीधोपस्थानमिति, ततो विधायकस्योपलक्षणत्वेनोपक्षीणत्वान्नोपदिष्टो भवति । अथोपदिश्यताऽऽग्नेय्या- दिना करोतीति ततो न विशेषितो भवति । ततश्चाविशेषिताग्नेयीमात्रग्रहणप्रसनः । तेनोपदिष्टस्येव तदुपललितस्य पुनरुपदेश इत्यप्रमाणकम् । तस्मात्कर्तव्यतावचनवर्जित- केवलान्यादिदेवतोपलक्षणसामर्थ्यात्पुनर्दाशतया अपि ग्रहीतव्या इति । ननु प्रकर- सामादिति-- सिद्धान्ताभिप्रायेणोक्तम् । लिङ्ग प्रकरणाब्दलीय इति-लिङ्ग- शब्देनात्र देवतासंबन्धाद्योगिकी श्रुतिरमिजावते न सामर्थ्यभात्रम् । उपरिष्टाद्वहुप्रयो- गगतोऽपि लिङ्गशब्द एवमेव योगिक श्रुतिवचनो व्याख्येयः । आह । विरोधे सतीति--यदि प्रतिमनाने मूलीम-ततो विरोधो भवे । प्रकृताग्नेयग्रहणे तु द्वय. मप्यगृखते । तया ताकिरणे श्रुतिवाक्ययोरविरुद्धत्वमुक्तम् । नैतदेवमिति । १ ('अ० २ पा• ३ अ. ५) अत्रत्यभाष्योकन्यायेनेत्यर्थः । २ गौरव इति वा श्रुत्या यद्रों लागवबोधितम् । विशेपे यदि तन्न स्यात्तत्र स्याच्युतिबाधनम् ॥ जातिव्यको गृहीत्वैव वर्ष तु श्रुति- कायते । कृष्णादि यदि मुश्चामः का श्रुतिस्तत्र बाध्यते ॥ इत्यादिना तद्भताधिकरणस्पश्चोकवा. र्तिके ( अ. १ पा. १ अ० ७ श्लो. ३४-३४८ ) अतिवाक्ययोरविरोध उक्तः । तम्याये. नं प्रकृतेऽपि श्रुतिप्रकरणयोर विरोध इत्याशयः । ३ आमेय्यादिशब्दानां व्यकियाचित्वेन जातिवा. चिगवादिशब्दवैषन्याविरोधपरिहाभोपपादनार्थ नैतदेवमिति भाप्यमित्याह-नैतदेवमिति !

·৩৩৪ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [०३पा०२०८] दाशतयेनापि कर्तव्यमिति । दाशतय्योऽपि ह्यानेयीशब्देन शक्यन्ते वदि- तुम् । स प्रत्ययो लिङ्गजनितो यन्मिथ्येति कल्प्यते तत्प्रकरणानुरो- धात् । स चेत्प्रकरणमनुरुध्यत्ते, मिथ्येति कल्प्यते । अथ नानु. रुद्धयते, सम्यगिति । तस्माद्विरोधः । विरोधे च प्रकरणदौर्बल्यम् । उच्यते । तल्लिङ्गवत्ताऽनेनोपस्थानेनानुग्रहीतव्या न दाशतयीमन्त्र- व्यक्तिः । सा च प्रकृते मन्त्र उपादीयमाने निरवशेषा उपात्ता भवति । दाशतय्यां पुनमन्त्रव्यवायुपादीयमानायां प्रकरणाया मन्त्रव्यक्तिः पामोति, सा वारिता भवत्यसति विरोधे । न चेह लिङ्गप्रकरणयो. विरोधः । प्रकरणाद्वयक्तिः प्रतीयते लिङ्गात्सामान्यम् । अन्या च व्यक्तिरन्यत्सामान्यम् । तस्मात्प्रकृतो लिङ्गन्वानुपादेय इति । उच्यते । सत्यमेवमेतत् । प्रकृत उपादीयमाने प्रकरणं न बाधितं भवति लिङ्गम- प्यनुगृहीतम्। लिङ्गजनितस्तु प्रत्ययः कश्चिन्मिथ्यति कल्पितो भवति । ननु व्यक्तिरपदार्थः । कथं व्यक्तावनवादीयमानायां प्रत्ययो वाध्यत। उच्यते । एतदेव न विजानीमो, लिङ्गयात्रा न वेति । किंतु त- द्वितनिदेशोऽयम् । तत्र देवतया मन्त्रो लक्ष्यते । मन्त्रव्यक्तिहि साधनं न सामान्य नाम किंचिदपरम् । देवत्वात्र सामान्यं यथा साधनं लक्ष- दाशतयानामपि विकल्पेन प्राधानां न युक्तः प्रकरणानुरोधेन बाधः । तस्मान्नोमयम. नुग्रहीतव्यमिति । सामान्यस्य प्रव्यिक्ति समाः प्रकृतायामपि व्यक्तो समस्तपदा. संभवान्न कश्चिद्विरोध इति मत्वाऽऽह--तल्लिङ्गवत्ताऽनेनानुग्रहीतव्येति । तस्मा- लिङ्युक्तस्य वाक्यस्य सामान्यविषयत्वात्प्रकरणेन तदाकाक्षितांशेपसमर्पणादसति समवायविरोधे न युक्तो बाधः । इतरतु व्यक्त्यभिधानाभिप्रायेण दाशतयप्रातिनिवर्त- नाद्विरोधं समर्थयते । ननु व्यक्तिरपदार्थ इत्यभिप्रायप्रत्यादेशः । परस्त्वाह । एत. देव न विजानीमस्तल्लिङ्गवत्ता सामान्यभूताऽत्राझं नवेति । यदि हि गवादिशब्द- बन्यक्त्ययमिधानासमवस्ततः सामान्यचोदनाया सत्यामश्रुतव्यक्तिग्रहणानुषङ्गिणी प्रकृत- व्यक्तिहणेऽप्यदोषोऽथ तु देवतोपललिता व्यफिरेव शब्दार्थस्ततः प्रकृतग्रहणे सति श्रुतिननितप्रत्ययकोशबाधः स्यात् । सा पेह उक्तिरेव साधनं न सामान्य नाम किंचित् । किं पुनरिदानीमा कृत्पपिपलोमायापहवं भाष्यकारः करोति । नेति १ उच्यत इति भाष्याभिप्रायमाह---सामान्यस्येत्यादिना । आमेग्यादिशब्दस्य जातिवाषि. स्वाभावेऽपि वैयाकरणवत्संबन्धवापित्वा पगमान्मन्त्रदेवतासंबन्धरूपस्य सामान्यस्य च प्रति. मन्त्रव्यकि विश्रान्त तिवाचित्वपक्ष इव विरोधपरिहारः सुलभ इत्याशयः ।

·०३५/०२०८] मीमांसादर्शने ७७७ यितव्यम् । न च गम्यते विशेष:-अयमसौ मन्त्री नायमसाविति । अनवगम्यमाने विशेषे सर्वे तल्लिङ्गा ग्रहीतव्या इति । दाशतय्यामपि मन्त्रव्यक्ती भवति प्रत्ययः स प्रकरणानुरोधेन बाध्येतेत्यन्याय्यम् । एवं सति न दाशतय्य एवोपादातव्या भवन्ति । प्रकृतमप्युपाददीरन् । नन्वेतदुक्तं-कार्यान्तरे प्रकृतस्योपदेशो नासावर्थान्तर उपदेक्ष्यत इति । उच्यते । न नियोगतः स एवार्थान्तरे वर्तते । स चान्यश्च सामान्येन लिङ्गेन । नैवं सति किंचिदुष्यति । नन्वेतदुष्यति । नोभयमनु- ब्रूमः । तस्याङ्गत्वासंभवमात्रमाहेति केचित् । तदयुक्तम् । तथा सति व्यक्तीनामश्रुत. त्वादपरिग्रहेऽपि दोषाभावात् । अतः प्रकृतापेक्षया सामान्यमपद्यत इति वक्तव्यम् । व्यक्तिशब्दो ह्ययं यौगिकत्वान्न जातिशब्दत्वं प्रतिपद्यते । न चात्र जातिः काचित्प्रती- यते । नानारूपासु नानाच्छन्दस्कास्वपि च देवतकत्वमात्रेणाऽऽग्नेय्यादिशब्दप्रयोगात् न हि । अग्न आयाहि वीतये' · अग्निं होतारं मन्ये दास्वन्तम् ' इत्येतयोर्दैवताव्य. तिरिक्त किंचित्सामान्यं दृश्यते । देवतासंबन्धमेवैष न व्यभिचरति । व्यभिचरति तु ऋग्जाति, द्रव्यकर्मादिष्वपि प्रयोगात् । अतो देवतैवात्र समानेत्याह । संबन्धस्तु समानः सनपि नाभिधेयत्वेनार्थसिद्धत्वाद्भाष्यकारेणोपन्यस्तः । तस्या एव च देवतायाः समा. नत्वाद्व्यक्त्यानन्त्यादिदोषनिवृत्तिः । पूर्वाभिहितेऽपि च विशेषणे प्रकृतिप्रत्यययोः शक्तिभेदात्प्रत्ययेन विशेष्याभिधानमाविरुद्धम् । यत्र तु तावानेव शब्द उभयत्र व्यापा. रंयितव्यस्तत्र विशेष्यानभिधानं, यथा गवादी । न चात्र विशेषणाभिधानमात्रस्यानिश. ब्दस्य कदाचिदपि विशेष्येषु प्रयोगो नाप्याग्नेयीशब्दस्याग्नौ यतो विशेष्यं यावनीयेत यदि चेह विशेषणमात्रमभिधीयेत ततस्तस्यैव कार्यक्षमत्वान्नैव विशेष्यं परिगृह्येत । तस्माद्व्यक्तय एवात्राभिधेयाः । तदुक्तं पिङ्गाक्ष्यकहायनीशब्दयोः । ततश्च पसे प्रकृतमप्युपाददरिन् । नन्वेतदुक्तमिति-आद्यपक्षाभिप्रायेण । ननु त्वयैव यातया, मस्वादिदोषात्तस्यानुपादानमुक्तम् । परस्तु मध्यमपक्षं परिगृह्याऽऽह । केवलप्रकृतग्रहणे हि प्रत्ययस्य युगपद्विधिलक्षणव्यापाराद्विरोधोऽभिहितः, मत्पक्षे तु न नियोगतः स एवात्राऽऽनीधाद्युपस्थाने । किं तर्हि । अविशेषवचनेन स चान्यश्चेत्यविरोधः । नन्वे. . म्यफर्मादिबपि प्रयोगादिति-'यामेयोऽष्टाकपाला ''शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदामेया भामेयो रे ब्राह्मणा' इत्यादाविति श्रेषः ।। (भ०३ पा. भ.) इत्यत्रति शेषः !

·७७८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०२०) हीतं भवति लिङ्गं प्रकरणं च । सत्यम् । नानुगृहीतं भवति । किन्त्व- ननुग्राह्यमेव प्रकरणं, लिङ्गप्रत्ययविरुद्धत्वात् । अपि च । न लिङ्ग प्रकरणं वाऽनुग्रहीतव्यमिति तत्परिच्छिन्ने प्रवृत्तिर्भवति । यदवगम्यते, एतत्फलवदिति । तत्र प्रवर्तते । किमतो यद्येवम् । एतदतो भवति । न लिङ्गमनुगृहीतं कचिदित्यपरस्मिस्तत्परिच्छिन्ने न प्रवृत्तिर्भवितुम. हति । तस्माद्दाशतय्यो ग्रहीतव्या इति गम्यते ॥ २१ ।। तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिायाम् ॥ २२ ॥ सि. तदाख्यो ज्योतिष्टोमसमाख्यात एव ग्रहीतव्यः। कृतः । प्रका अन्यत्ति तदुष्यतीति--विना कारणेन प्रकरणपीडामसहमानो वदति। परस्तु देवतायनयुक्त- श्रुतिबलीयस्त्वमेवोत्तरं ददाति । अपि च । न लिङ्ग--योगिकश्रुत्यात्मकं, प्रकरणं चानुग्रहीतव्यमिति-लोकस्यातिसंमुग्धां वाचोयुक्ति निराकर्तुमुपन्यस्यति । सर्वप्रमा- णव्यवहारेष्वेव न प्रमाणमनुग्रहीतुं पुरुषाः प्रमेयेषु प्रवर्तन्ते । किं तर्हि । आत्मानम् । ततः किमिति चेदत आह--एतदतो भवति । बहुप्वप्रेकरूएं प्रमाणं कचिदनुगृही. तमिति कृतार्थत्वान्न पुरुषार्थापयिकान्याप सन्त्यर्थान्तराणि न गृह्यन्ते । सकृत्प्रयुक्त वा काम्ये फलभूमार्थिनामा न भूयः प्रयोगो भवेत् । तस्मात्प्रमाणानुग्रहमनादृत्याऽऽत्मा- नुग्रहार्य तत्र तत्र प्रवर्तितव्यमित्यविशेषग्रहणसामर्थ्यम् । लिङ्गप्रत्ययविरुदस्या- दिति-अत्रापि लिङ्गशब्दस्तस्मिन्नेव प्रयुक्त इति द्रष्टव्यम् । सूत्रमप्यतदाख्यप्रापर्ण करोतीति नातदाख्यमात्रनियमार्थमिति व्याख्येयम् । तदाख्येषु त्वसंवाद एवेति न परामृश्यन्ते ॥ २१ ॥ अधिकाराख्योऽधिकृतसंज्ञक इति । अथवा तत्राऽऽख्यायत इत्येवं तदाख्यः । तदी. यत्वेन वा य आख्यातः स ग्रहीतव्य इति । कुतः । ऋतुकार्यविशेषोऽयं मन्त्रस्यास्योपदिश्यते । सामान्यप्राप्त्यपेक्षश्च विशेषो नित्यमिष्यते ॥ : आग्नेय्याऽऽनधिम् ' इति हि नाऽऽग्नीध्रस्वरूपप्रयुक्तमुपस्थानम् । नापि स्वतन्त्र पुरुषार्थम् । फलाश्रवणात् । अतोऽवश्यमेवमाश्रयितव्यं ज्योतिष्टोमापूर्वसिद्धयर्थमानी. धोपस्थानं करोतीति । ततश्च ज्योतिष्टोमकार्यविशेषविधानमेतदिति निश्चीयते । सच १ सूत्रामति- आमेय्याऽऽमीधम् ' इत्ययं मन्त्रविधिः, अधिकार अधिकतमन्त्रविषये, मतदाख्येषु-तद्भिश्रेषु चावगन्तव्यः । यदि परं प्रकृतानां शिष्टत्वानिराकारक्षलमालोच्यते ततोऽस्तु निवेवेसे व्याख्येयमित्यर्थः ।

·[.पा.१०] मीमांसादर्शने। ७७९ भ्याम् । प्रकृतो बसौ । प्रकृतप्रत्ययश्च न्याय्यः । कथम् । न ज्योति. होम प्रति मन्त्रस्य व्यापारविधानमुपपद्यते । प्राप्तत्वादेव । व्यापार विशेषविधानं सूपपद्यते । अप्राप्तवाव्यापारविशेषस्य । अनपेक्ष्य च विशेष: सामान्यप्राप्तौ सत्यां शक्यो विधातुं नान्यथा । तत्र यदि द्वावपि सामान्य विशेषसंवन्धाविदमेव वाक्यं कुर्यात्ततो नाक्यं मियेत । ननु चानेन विशेषमात्रमाग्नीध्र- संबन्धः क्रियते । प्रकरणात्सामान्यसंबन्धः सेत्स्यतीति । सत्यं प्रकरणासिध्यति न तु श्रुतिमकल्पयित्वा । सा च श्रुतिः क्लृप्तायां सत्यां कल्पयितुं न शक्यते । ननु विशेषे विधीयमानेऽर्थादेव सामान्यमन्तभविष्यति।न। अर्थस्यौपि प्रकरणतुल्यत्वात् । यदि त्वामीसंबन्धे कृते भोजनादिवत्तृप्तिज्योतिष्टोमसंबन्धो नान्तरीयकत्वेनानुनिष्पादी स्या- ततः शास्त्रं नाऽऽयस्येत् । अयं तु द्रव्यस्वरूपेण संबन्धस्य निष्फलत्वात्प्रथमतरमाश्रीयते । न च शास्त्राइते तदुपपद्यत इत्यस्त्येवाश्रुतकल्पनाक्लेशः । किं च । लौकिकेऽप्युपपन्नत्वात्संबन्धोऽयं यथाश्रुतः । नैकान्तात्कर्मसंबन्धमुपपादयितुं क्षमः ॥ तेनावश्यं प्रकरणानुमितैव श्रुतिः कल्पयितव्या । सर्वत्र चैवमादावर्थापत्तेः प्रामा. ण्यम् । सा चान्यथानुपपत्या भवति । तद्यदीदं विशेषसंबन्धवाक्यं सामान्यसंबन्ध- श्रुतिमकल्पयनोपपोत ततः कल्पयेत् । उपपद्यते त्वस्य क्लृप्तसामान्यसंबन्धास्वृक्षु स्वार्थमात्रविधानम् । तावता च सिद्धार्थत्वान्न गुर्वी कल्पनामवलम्बते । तद्दर्शयति- न ज्योतिष्टोमं प्रति मन्त्रस्य व्यापारविधानमुपपद्यते । अन्यत एव प्राप्तत्वात् । यथा वसन्तादिश्रुतिभिः प्राप्तेर्न कामश्रुतय आधानाक्षेपसमर्था इत्याहिताग्नीनवाधिकुर्वन्ति । तरताः प्रामज्योतिष्टोमसंबन्धाधिकारिण्य इत्यभिप्रायः । इतरथा यदि तावदप्रकृता एव गृह्यन्ते ततो गत्यन्तरसंभवे सति वेदेनानभ्युपगतः सन्नतिपारो निष्प्रमाणक आपथेत । अथाविशेषग्रहणं तथाऽप्येकत्र प्राप्तसामान्यसंबन्धानुवादन विशेषमात्रकरणादपरत्र. च सामान्यविशेषप्रापणाद्वरूप्यनिमित्तोऽपि वाक्यभेदः स्यात् । प्रकृतग्रहणे न कश्चि- दोषः । एवं च प्रत्यासत्तेः प्रत्ययविप्रकों न भविष्यति । ननु च प्रकर- णेऽपि यथाभिलषितः सामान्यसंबन्धो नैव कस्यचिदस्ति । यद्यपि स्यात्तथाऽपि कार्यान्तरे विनियुक्त इत्यादि विरुध्येत । उच्यते । नैष दोषः । कार्या- न्तरविनियुक्तानामेव ग्रहणात् । नन्वेवं सति सामान्यसंबन्धप्राप्तिवाचोयुक्तिर्न घटते । कथं न घटते, यदा सर्वविशेषेषु सामान्यमन्तर्गतम् । तेन यत्तत्र विशेषरूपं तद्वि- १ अर्थस्यापीति-श्रुतार्थापत्त्याख्यस्य प्रमाणस्यापि श्रुतिकल्पकत्वेन प्रकरणतुल्यत्वमित्यर्थः ।

·७८० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत [भ०३पा०२४०० प्रकरणं दाशये विर्धायमाने वाक्यं भिधेत । उपस्थानं च फुर्यात् । तवं लिङ्गनति ॥ २२ ॥ अनर्थकश्चोपदेशः स्यादसंबन्धात्फलवता न खुप- स्थानं फलपत् ॥ २३ ॥ ननु च प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमस्योपकारकं स्यात् । यधुपस्थानज्यो- तिष्टोपसंबन्धो विवक्ष्येत तदोपस्थानं ज्योतिष्टोमे उपदिश्येत । प्रक- रणात्तेनैकवाक्यतामियात् । यदा तु खलूपस्थानस्य मन्त्रसंबन्धो विवक्ष्यते, सर्वोपस्थानेषु तदा मन्त्रः पामोति प्रकरणं बाधित्वा ।-न प्रकरणं विशेषकं भवितुमर्हति । उभयसंपन्धे वाक्यभेदः । अस्मत्पक्षे न पुनरयं दोषः । येनाऽऽग्नेयेनेन्द्रेण वा ज्योतिष्टोमे व्यापारः क्रियते, तेनोपस्थानव्यापारविशेषः। तदा ज्यौतिष्टोमिको विधीयते । अन्यत्सर्व- . शेषान्तरेऽनुपयुज्यमानत्वादविवक्षितं कृत्वा तद्द्वारसिद्धसामान्याश्रयणमविरुद्धम् । यस्तु भाष्यकारेण वाक्यमेदो दर्शितः स सर्वविशिष्टविधानेषु तुल्यः । यागं कुर्यात्तं च सोमेनेत्यपि शक्यं दर्शयितुम् । अपूर्वकर्मविधानाच्च नायमन्येभ्यो विशिष्टविधानेभ्यो न्यूनतरो विज्ञायते । सिद्धान्तेऽपि चान्यलिशानाश्रयणात्, तच्चैवं लिन्नेत्येतद.. स्त्येव । न ह्यविधीयमानः प्रकृनोऽप्येवलिङ्गमुपस्थानाङ्गम् । तस्माद्यथाकथंचिपूर्वोक्क एवात्र वाक्यभेदो योजयितव्यः । तत्र, उपस्थानं च कुर्यादिति-एतज्ज्योतिष्टोमका- विशेषप्रदर्शनं, तलिङ्गनेति-प्रकरणनिरपेक्षाप्राप्तज्योतिष्टोमसंबन्धदेवतालिलो. पलक्षितमन्त्रमात्रप्रदर्शनार्थम् ॥ २२ ॥ अथ वाक्यभेदं परिहर्तुं यथाश्रुताग्नीध्राद्युपस्थानसंबन्धमात्रमित्युच्यते । तत्राऽऽह- अनर्थकबोपदेशः स्यादसंबन्धात्फलवतेति । ननु प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमस्योपकारकः स्यादिति- अन्यतः सामान्यसंबन्धः सिद्धि मन्यते । न त्वसावप्यविधीयमानः संभवतीति दर्शयति-यधुपस्थानज्योति. टोमसंबन्धो विवक्ष्येत ततस्तेनैकवाक्यतामियाद । यदा तु खलु तमविधायोप. स्थानमनूध विशिष्टविधानेन वा मन्त्रसंबन्धी विधीयेत तदा लौकिके निष्फले शुद्ध एवोपस्थाने मन्त्रः प्राप्नोत्यननुमितश्रुतिप्रकरणं बाधित्वा । न हि तदा प्रकरणाद्विशे- षप्रत्ययः । अस्मत्पक्षे तु प्रथममेव ज्योतिष्टोमेन स्वीकृतत्वान्नान्यत्र प्राप्तिरित्यर्थवत्ता १ विधिगौरवमेव भाष्ये वाक्यभेदत्वेनोपचरितमित्याशयः । २ प्रकरणनिरपेक्षस्याप्राप्तज्यो. 'तष्टोमसंबन्धस्य देवताख्यचिनोपलक्षितमन्त्रमात्रस्य ज्योतिष्टोमान्वयप्रदर्शनार्थमित्यर्थः ।

·[१०३पा०२०८० मीमांसादर्शने। ७८१ मनूचत इति न दोषो भवति । अथवा, आनीध्रहविर्धानसदःसं.- बन्धमा विधीयते । उपतिष्ठत इत्ययमनुवादः । अनेन मन्त्रणाऽs. पीध्रपतिष्ठत इति समासीदति, इत्यर्थः । तस्मात्यकृता मन्त्रा एवं- जातीयका उपादातव्या इति ॥ २३ ॥ सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् ॥ २४ ॥ यदप्युक्तमुपदिष्टा हि ते प्रकृताः कार्यन्तर इति । तदुच्यते । उक्तोचरमेतत् । अपि च न केवलमेत एवोपदिष्टाः । सर्वे वाचस्तोमा आश्विने शस्यमाने सूर्येऽनुद्यति । तेन न प्रकृते कश्चिद्विशेषः । तस्मा- पकृतस्यैव ग्रहणम् ॥ २४ ॥ लाघवं च । अथवाऽऽग्नीध्रादीनां कर्माङ्गभूतानां मन्त्राणां च करणानां संबन्धे विधी- यमान उपस्थानमप्यन्द्यत इति लघुतरम् ॥ २३ ॥ यत्तु यातयामत्वात्सामान्यविशेषबाधादा न प्रकृतग्रहणमिति । तन्न । वचैनाद्या. तयामविधानाद्गुणभूतमन्त्रावृत्त्या च समुच्चये सति विरोधाभावादुभयमप्यदोषम् । तथा, येनैवंलिङ्गेनैवं कुर्यादित्येषाऽपि वचनव्यक्तिर्नाऽऽश्रीयते । सर्वेषां क्वचिदुपदिष्टत्वेना- विशेषणत्वात् । यत्तु प्रत्ययेन विशेष्टव्यमिति । तदन्यथैव विशेषसिद्धरसंबद्धाध्यारोपण- मात्रमेव शोभते । तथा हि । यद्यप्यहमृचां कुर्या प्रत्ययेन विशेषणम् । तथाऽपि नैव मुच्येय सर्वासां ग्रहणादिह ॥ सर्वा अध्ययनस्थेन ब्रह्मयज्ञाश्रितेन च । वाचस्तोमाश्विनावस्थागतेन विहिता हि ताः ।। अतो नैवेदमाशयमाख्यातेन विशेषणम् 1 सर्वप्रत्यय एव स्यात्कृतेऽपि हि विशेषणे ॥ तस्मादापत्तिप्रतिवन्धमात्रेणैव प्रकृतप्रत्ययसिद्धिः ॥ २४ ॥ ( इति-आग्नेय्यधिकरणम् ॥ ८ ॥) १ उत्कोत्तरमिति-तदाख्यो वेति सिद्धान्तसूत्रव्याख्यानावसरे ‘न ज्योतिष्टामें प्रति मन्त्रस्य म्यापारविधानमुपपद्यते ' इति भाष्येण, उपदिष्टत्वेन विशेषणं सिद्धान्ते हेतुर्नाभिप्रेत इत्युत्तरमा- दुतमित्यर्थः । २ न केचिनोपदिष्टा इति पा० । ३ वचनादिति-कुशा दादयो मन्त्रा ब्राह्मणाब पहुश्रुताः । न ते निर्माल्पता यान्ति विनियोज्याः पुनः पुनः ॥ इत्यस्मादचनादित्यर्थः ।

·सतानपातिकशावरभाष्यसमेते- [म०११०२००१) [९]लिइन्समाख्यानाभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्प ॥ २५ ॥ पू. भलमन्त्रः श्रूयते--भक्षे हि मा विश दीर्घायुत्वाय शंतनुत्वाय रायस्पोषाय वर्चसे सुमजास्त्वाय । एहि वसो पुरोवसो मियो मे हदोऽस्यश्विनोस्त्वा पाहुभ्यां सध्यासम् । नृचक्षसं त्वा देव सोम सुचक्षा अपख्येषम् । हिन्व मे गात्रा हरिवो गणान्मे मा वितीतृषः । शिवो में सप्तर्षानुपतिष्ठस्व मा मेऽवाङ्नाभिमसिगाः । मन्द्राभिभूतिः केतुर्गद्वानां पागजुषाणा सोमस्य तृप्यतु । वसुमद्गणस्य. रुद्रवद्गणस्य आदित्यवद्वणस्य सोमदेव ते मतिविदः प्रातःसवनस्य माध्यंदिनस्य सवनस्य तृतीयसपनस्य गायत्रच्छन्दसस्त्रिष्टुप्छन्दसो जगच्छन्दसोऽ- ग्निष्टुत इन्द्रपीतस्य नराशंसपीतस्य पितृपीतस्य मधुमत उपहूतस्योप- हूतो भक्षयामि इत्येषमादिः। तत्र संदेहः । किं कृत्स्न एषोऽनुवाको भक्षणे विनियोजनीय उत- कश्चिदस्यावयवोऽन्यत्रापीति । किं प्राप्तम् । लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थताऽनुवाकस्य । सर्वोऽनुवाको भक्षणे विनियोजनीयः । कुतः । भक्षयामीत्येष शब्दो व्यक्तं भक्षणे विनियोजनीयः, भक्षणमेष शक्रोति वदितुं नान्यत्किंचित् । अन्यानि चास्य पदानि भक्षणविशे- पणवचनान्येव । यत्र यत्र भक्षयामीति तत्र तत्र प्रयुज्यन्ते । ननु, एहि बसो इत्ये वमादि सध्यासमित्येवमन्तं ग्रहणार्य स्वेन पदसमूहेन पर- समस्तानुवाकोदाहरणं कानि पदानि व समर्थानीति वक्ष्यमाणविषयविवेकार्थम् । भत्र सूक्तवाकवदेव प्रातःसवनादिशब्दास्तसामानाधिकरण्यसंस्तुताश्च वसुमद्गणादयो गायत्रच्छन्दःप्रभृतय इन्द्रपीतादयश्च क्रमेण यथासवनं निष्कृप्य प्रयोक्तव्याः । इदं तु विचार्यते। किं समस्तोऽनुवाको भक्षण एव विनियोक्तव्यः, उत ग्रहणावेक्षणसम्यग्जर- गेष्वपि यथालिङ्गमिति । तत्र मक्षस्य चोदितत्वाद्भक्षयामिपदस्य च तत्प्रकाशनसामर्थ्या. दायन्तपदसंदंशगृहीतेतरपदानामनन्यगामित्वात् । ततश्चावचनं तेषामितरार्थ प्रयुज्यते । इतिवद् ग्रहणादीनामपि चोदितभक्षविशेषणत्वेनेकप्रधानार्थानामेकवाक्यत्वात्तत्रैव विनि- योग इत्युक्ते, परिचोदना | भिक्षे हि मा विश' इत्यस्य भक्षणेऽप्युपपत्तिः। एहि वसो। इत्यादेस्तु सध्यासमित्येवमन्तस्य ग्रहणार्थत्वम् । यद्यपि सघि हिंसायाम्' इति पाठात्स- १(म.पा." "सू. ३०)।

·(०३ पा०२ १०९] मीमांसादर्शने । स्पराकाक्षिणेकार्थ विभिन्न भक्षणवाक्यात् । नृचक्षसमित्येवमादि, अवख्येषमित्येवमन्तमवेक्षणवचनम् । हिन्व मे गात्रा हरिव इत्येवमादि च मा मे वाङ्नाभिमतिगा इत्येवमन्तं सम्यग्जरणार्यम् । तदबहुत्वा- दर्थानां बहूनि वाक्यानि । कथमेतच्छक्यं वदितुं सर्वमिदमेकं वाक्यं भक्षणे विनियुज्यत इनि । उच्यते । सर्वाण्येतानि भक्षणवि. शेषणानीत्युक्तम् । आह । एवमपि भिघेत वाक्यम् । विशेषणविशेष्या. णां युगपदचनासंभवात् । उच्यते । न विशेषणानि विवक्षिष्यामः । विशेषणैर्ग्रहणावेक्षणादिभिर्विशिष्ट एकोऽयों विवक्ष्यते । नैवं सम्पम् भवति । विशेषणवचनानामविवक्षितस्वार्थवचनता, भक्षणविशेषणप- रता चेति लक्षणया तु गम्यते । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतिया॑य्या न लक्षणा । तस्माकं वाक्यमिति । अत्रोच्यते । यद्यप्यमी ग्रहणादयो बहवोऽर्था गम्यन्ते न तु सर्व ईप्सिता इति । भक्षणमेवैक प्रत्याययितव्यम् । तद्धि श्रुतम् । विशेषणान्यश्रुतानि । न त प्रतीतः प्रयोजनम् । प्रयोजनं च यावतः पदसमूहस्यैकं तावदेकं वाक्यम् । तस्माद्विशिष्टभक्षणार्थमेतदेकं वाक्यमिति भक्षणे विनियोक्तव्यम् । समाख्यानं च भवति भक्षानुवाक इति । कृत्स्नधानुवाको नावयवः । ननु च समाख्या लौकिकः शब्दः कथं वैदिकमङ्ग नियस्यतीति। ध्यासमित्यस्य ग्रहणार्थता न विस्पष्टा । तथाऽपि बाहुकरणकत्वानिवपतिवद्रहणप्रतीतिः आस्त चानेकार्थत्वं धातूनाम् । ग्रहणकृतैव वा हिंसा विवक्ष्येतस्यदोषः । तथा 'नृचक्षसम्' इत्यादरवक्षणार्थत्वं यद्यपि चक्षिा व्यक्तायां वाचि' इति स्मयते तथाऽपि प्रयोगेषु प्रकाश- नमात्रार्थता गम्यते । तेन नृषु यः ख्यातः स नृपक्षास्तमवख्येषमिति "पक्षिाः स्यान्' इत्यंत्र रूयेन् इत्युपसंख्यायते । तेनावेक्षणार्थत्वम् । 'हिन्व मे गात्राणि' इति सम्यक्परि. णतः शक्नोति गात्राणि प्रीणयितुं नामेश्वाधस्तादगन्तुमिति सम्यग्मरणार्थता | तस्मा- लिङ्गाविरोधादयुक्तमकवाक्यत्वमिति । तदुच्यते । सर्वाण्येतानि भक्षणस्य प्रागुवं वर्तमानानि विशेषणं भवन्ति । तेन विशिष्टभक्षप्रकाशनेऽर्थाविशेषणालेपादेकार्थत्यापित रोधः । यद्यपि च ग्रहणादीनां स्वप्राधान्यापरित्यागाच्छोतत्वाच भेदेन प्रकाशनं युक्त, तथाऽप्यचोदितप्रकाशने न किंचित्फलमस्तीति चोदितशेषस्वमेव युक्तरम् । तदुक निर्वापमन्त्रे । तस्माल्लिङ्गमविरुद्धम् । तथा च समाख्याऽनुग्रहीप्यते । तत्र चोदयन्ति । सा नाम समाख्या विनियोक्त्री युक्ता या वेद पठ्यते । मक्षानुवाकसमाख्या स्वस- १ क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकैकोऽर्षा निदर्शितः। प्रयोगतोऽनमन्तव्या भनेकार्षा हि पातयः । लादिस्मत्यति शेषः। एव ·४४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमैते- (०२११०२१०६) यपि लौकिकस्तथाऽप्यनांदिस्तस्यानुवाकेन संबन्धः। किमतो यद्येवम् । एतदतो भवति । भक्षणसमभिव्याहृतमनुवाकं ब्रूते । समभिव्याहार सति संबन्धे भवति । यथा पाचको लावक इति । समभिव्याहारासं. बन्धमनुमास्यामहे । आह । नानुमानगम्य एवंजातीयकेष्वङ्गभावः । विधानादेवावगम्यते नान्यथा। न च समाख्या विधात्री । अत्रोच्यते। समाख्यां संबन्धिनी बुद्धौ संनिधिमुपनेष्यति, प्रयोगवचनो विधास्य- तीति । तस्मात्कृत्स्नोऽनुवाको भक्षणे विनियोक्तव्य इति ॥ २५ ॥ तस्य रूपोपदेशाश्यामपकर्षोऽर्थस्य चोदितत्वात् ॥ २६ ॥ सि. नेतदेवं कृत्स्नोऽनुवाको भक्षण विनियुज्यत इति । रूपाद्हणवा- क्यं ग्रहणे विनियुज्येत, एहीत्येवमादि सध्यासमित्येवमन्तम् । नृचक्ष. समित्येवमादि.च, अवख्येषमित्येवमन्तं दर्शने। कुतः। मुख्यार्थमेवं तद्वाक्य भवति । इतरथा लक्षणार्यता स्यात् । मुख्यार्थताच न्याय्या, न लक्ष्यार्थता । मानानात्कथं विनियोक्ष्यत इति । तदुच्यते । लौकिकं वैदिक वाऽपि प्रमाणं दोषवर्मितम् । सर्वमाश्रीयते स्वार्थे न चास्मिन्दोषसमवः ।। यथैव वेदस्य वक्तदोषरहितत्वात्प्रामाण्यम् , एवं लौकिकस्यापि पदस्यानादित्वा. विशेषात् । न.चात्रान्धपरम्परान्यायः । अभिधानाभिधेययोः सर्वप्रत्यक्षत्वात् । न यनि- होत्रस्वर्गादिसाध्यसाधनभाववदनुवाकस्याप्रत्यक्षत्वम् । अतो भक्षानुवाकशब्दवाच्योऽय- मित्येतत्तावत्प्रमाणम् । अतश्च प्रकरणे पठ्यमानमनुवाकमालोच्य समाख्या हृदयमाग- च्छति । सा च भक्षस्यामुवाक इत्येवं विगृह्यमाणा भक्षसंवन्ध इत्येवं मनसि निधाए. पति । ततश्योपयोर्बुद्भावुपप्लवमानयोरपेक्षावशेन तदेव संबन्धसामान्यं विशेषसंबन्धो भवति । मक्षोऽपि हि स्मारकमपेक्षते । अनुवाकोऽपि प्रकाश्यम् । अस्ति चोभयोरपि योग्यत्वमिति । तथावस्थितयोः : प्रकाश्यप्रकाशकयोः प्रयोगवचनेन विधानम् । तेनापि भक्षार्थत्वमिति ॥ २५ ॥ परिचोदनो केमेव मार्गेणापकर्षः कर्तव्यः । श्रुतिप्राधान्यानुग्रहात् । ग्रहणादिवा सेण सामा(प्रकरणेन)त्मकेन लिङ्गेन वाक्यस्य बाधितत्वात् । ननु मक्षणकवाक्य. स्वमपि “लिङ्गकृतमेव । सत्यम् । तथाऽपि. श्रुतिविप्रकर्षादौर्बल्यम् । ग्रहणायभिधान , सामयेन हि श्रुतिमनुमाय शीघ्रं विनियोगः क्रियते । इतरेण पुनरकवाक्यता । ततो छक्षणाद्वारेण भक्षं प्रति सामर्थ्य ततः श्रुत्यनुमानमिति विश्कर्षः । तेन मक्षस्य प्रत्या. महणादिषष-प्रहणादिप्रकाशनाhण । २ रूपेण-सौत्ररूपरायोजेन । .

·[२०२पा०२१०१०] मीमांसादर्शने । ७८५ उच्यते । विशेषणानामभिधाने न किंचिदस्ति प्रयोजनमित्युक्तम् । अौच्यते । नैवैतानि विशेषणानि । पृथगवैतानि ग्रहणादीनि स्वैः स्वैर्वाक्यैरुच्यन्त इति । कुतः । अस्ति हि तैः प्रयोजनम् । चोदितानि हि तानि । कानिचित्तु पृथग्वाक्थैः कानिचिदर्थप्राप्तानि । तान्यवश्यं प्रकाशयितव्यानि । तानि प्रकाशयिष्यन्त्येतानि वाक्यानि । रूपं चैषां तत्प्रकाशनसामर्थ्यम् । अतो नपार्थत्वान्नेक वाक्य मुच्यते । ननु भक्ष- णवाक्यशेषीभवितुमप्येषां रूपमिति । उच्यते । बाढमस्ति रूपम् । न तु तद्विशेषणान्येतानि कल्प्यन्ते । कस्य हेतोः । अदृष्टार्थानि तथा भवन्ति । उक्तैरनुक्तैर्वा विशेषणेस्तावानेव सोऽर्थः । इतरथा ग्रहणा- दीनि प्रकाशयिष्यन्ति । तथा दृष्टार्थानि भविष्यन्ति । तस्मादपोपदेशा- भ्यामपकर्षों भवेत्केषांचिदत्रेति ॥ २६ ।। [१०] गुणाभिधानान्मन्दादिरेकमन्त्रः स्यात्त- योरेकार्थसंयोगात् ॥ २७ ॥ सि. भक्षानुवाके श्रुयते । मन्द्राभिभूतिः केतुर्यज्ञानां वाग्जुषाणा सोमस्य तृण्यतु । वसुमद्गणस्य सोमदेव ते मतिविदः प्रातःसवनस्य गायत्रच्छ. न्दसोऽमिछुत इन्द्रपीतस्य मधुमत उपहूतस्योपहतो भक्षयामीति । तत्र सनतरेण मन्त्रादिनाऽवरुद्धात्वादेतेषामपि च स्वयमन्यत्राप्रवृत्तेरपकर्षः । नन्वर्थप्राप्तान प्रकाशनं निष्प्रयोजनम् । कथं निष्प्रयोजनम् । यदा तान्यायप्रकाशितानि नैव शक्य- न्तेऽनुष्ठातुम् । तन्नामार्थप्राप्तं न प्रकाश्यते यदेवमेव विना प्रयत्नेन निष्पद्यते । ग्रहणा- दीनि तु सर्वाणि पृथक्प्रयत्नसाध्यानि तान्यस्मृतानि न शक्यन्ते कर्तुमित्यवश्यं स्मर्त. व्यानि । भक्षविधिरपि तान्यचोदयित्वा न शक्नोति स्वार्थमनुष्ठापयितुमिति तान्यांप चोदयति । अतो मन्त्रस्वरूपात्तेषां चोपदेशात्सम्यग्जरणतन्मन्त्रयोश्चोपदेशादेवापकोंs. पस्यैव चोदितत्वात् । तेन यद्यप्यनुदाहृतत्वात्प्रत्यक्षोपदेशोऽत्र न शक्यो वक्तुं तथाऽ. प्यदोषः। सम्यग्नरणं तु वमनविरेचनयोः प्रायश्चित्तानानात्प्रत्यक्षोपदिष्टमेव द्रष्ट- व्यम् ॥ २६ ॥ (इति-भक्षानुवाकस्य यथालिङ्ग विनियोगाधिकरणम् ॥९॥) १ प्रायश्चित्तानानादिति-विधा एष इन्द्रियेण वीर्येणzते यः सोमं वमिति । तस्मात्सोमेन्द पर निर्षपेत्सोमपामिमः' इत्यादिनेति शेषः ।

·७८६
सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमैत- भ०३पा०२०११]
संदेहः किं मन्द्रादिः, तृप्यत्वित्येवमन्त एको मन्त्रः, वसुमद्गणादिर:
परः । उत मन्द्रादिर्भक्षयाम्यन्त एक एव मन्त्र इति । किं तावत्प्राप्तम्।
द्वौ मन्त्री, द्वौ ह्येतावों । अन्या तृप्तिरन्यद्भक्षणम् । ततोऽर्थभेदाद्वाक्य-
भेदः । तदुक्तम् । तस्य रूपोपदेशाभ्यामपकोऽर्थस्य चोदितत्वादिति ।
एवं प्राप्ते ब्रूमः । गुणाभिधानान्मन्द्रादिरेकमन्त्रः स्यादिति । तृप्तिर्भक्ष-
णविशेषणत्वेनाभिधीयते । भक्षयामि वाक्तय॑तीति । ननु तृप्यत्वि-
त्येपोऽन्यः शब्दोऽन्यश्च तस्यतीति । एपा भविष्यन्ती क्रियायामुपप-
दभूतायां भवतीति । तत्र द्वयोः क्रिययोरस्ति संबन्धो भक्षयामि वाक्
तपर्यतीति । इह पुनर्भक्षयामि तृप्यविति नास्ति कश्चित्संबन्धः ।
उच्यते । न ह्ययं विधौ तृप्यत्विति विज्ञायते । क तर्हि । प्रार्थनायां
वा प्राप्तकाले बा । यदि भक्षयामि वाक्तय॑तीत्येवमभिसंबन्धः
क्रियते । यदि वा भक्षयामि वाचस्तप्त प्राप्तः काल इति । तेन विशे.
षणविशेष्यभावादकार्थतायामेकवाक्यत्वे मन्त्रक्यमुपपद्यते । ननु निरा-
काङ्क्ष एते वाक्ये, भङ्क्त्वा रूपं साकाङ्क्षे क्रियेते । अत्रोच्यते ।
यद्यप्येते वाक्ये भिन्नार्थे निराकाङ्क्ष द्वावांवभिवढेयातां, तथाऽपि
भक्षणस्य प्रकाशनं दृष्टं प्रयोजनं, न तर्पणस्यति कृत्वैकार्थ्यमेव भवेत्।
किमङ्ग पुनर्गुणभावे गम्यमान एवात्र । तस्माद्गुणाभिधानान्मन्द्रादि.
रेकमन्त्रः स्यादिति ॥ २७ ।।
[११] लिङ्गविशेषनिर्देशात्समानविधानेष्वनै-
न्द्राणाममन्त्रत्वम् ॥ २८ ॥ पू०
ग्रहणादिवदेकार्थाक्षिप्ततृप्तिप्रकाशनात् ।
तृप्यत्वन्तःपृथमन्त्र इति प्राप्तेऽभिधीयते ॥
येषां पृथगनुष्ठानमाक्षिप्तं प्रतीयते ।
तेषां मन्त्रप्रकाश्यत्वं नानुनिष्पादिना मवेत् ॥
.
ग्रहणादीन्यकृत्वा भक्षानुष्ठानाशक्तेस्तेषु पृथक्पुरुषस्य शास्त्रस्य च व्यापारो
युज्यते । न त्वेवं भक्षणादन्यस्तृप्ती व्यापार इति नार्थस्तत्प्रकाशनेन । तस्मात्प्रार्थनाया
प्राप्तकालतायां वा लोटमन्वाख्यायकवाक्यतामापाद्य तृप्तिविशिष्टमक्षप्रकाशनार्थः सकल
इत्यभ्युपगम्यते ॥ २७ ॥

·(म.पा.१०११] मीमांसादर्शने एष एव मन्त्र उदाहरणम् । इह च प्रदानान्यैन्द्राण्यनैन्द्राणि च विद्यन्ते । तेषां भक्षणान्यपि सन्ति । तत्र संदेहः । फिमैन्द्रेष्वनन्द्रेषु च मन्त्र उतेन्द्रेष्वेव मन्त्रः । अनैन्द्राणाममन्त्रकं भक्षणमिति । किं ताव- माप्तम् । अनैन्द्राणायमन्त्रकं भक्षणमिति । कुतः । समानविधानान्ये. तानि प्रदानानि । तेविन्द्रपीतस्येति मन्त्रोऽनिन्द्रपीतं न शक्नोति वदि- तुम् । न च समानप्रकरण उ: संभवति । असति वचनेऽन्यार्थान. भिधानात् । तस्मादमन्त्रकं भक्षणमेवंजातीय केष्विति ॥ २८ ॥ यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति ॥ २९ ॥ द्वि० पू० अथवा यथादेवतमहेन लक्षयितव्यम् । कस्मात । ध्रुवचमसा हि प्रकृतिभूताः । के पुनर्बुवचमसाः । ये शुक्रामन्थिप्रचारे सवनमुखीयाः। ऐन्द्रास्ते भवन्ति । तेषां प्रकृतिभूतं प्रदानं, विकृतिभूतान्यन्यानि । कथमवगम्यते । तत्प्रकृतित्वं हि दर्शयति । कथम् । अनुष्टुप्छन्दस इति घोडशिन्यतिरात्रे भक्षमन्त्रं नमति इति । किमत्र दर्शनम् । नमतीति विपरिणामं दर्शयति । ननु वचनमेतत्स्यात् । नेत्युच्यते । नैतन्त्रमतीति श्रूयते । कथं तर्हि । एवं नमतीति, अनुष्टुप्छन्दस इति भक्षमन्त्रं नम. तीति । स एष ऊहो विकारेघूपपद्यते । तस्मादेते विकाराः । अतोऽ. नेन्द्रेष्वपि चोदकपातो मन्त्र ऊहितव्यो भवति । उच्यते । विकारा एत इति लिङ्गन्मपदिष्टम् । न्यायोऽभिधीयतामिति । उच्यते । ऐन्द्रः सोमो गृह्यते मीयते च । तेनैन्द्रेषु सोमोऽनन्द्रेषु सोम एव नाम्तीति सर्वे सोमधर्मा ऐन्द्रेष्वेव । अधर्मका इतरे साकाङ्क्षाः। कथं पुनीयते, ऐन्द्रः इन्द्रपीतस्येति सोमसामानाधिकरण्यादनन्द्राणां विलिङ्गत्वात्प्रकृतौ चोहामावादम' स्त्रकं मक्षणमिति ॥ २८ ॥ अनैन्द्रेष्वप्यूहेन प्रयोगो विकृतित्वात् । समानेऽपि कर्मणि प्रदानभेदात्प्रकृतिविकार. भावो भविष्यति । ध्रुवचमसाश्चन्द्राः प्रकृतिभूताः । कथमवगम्यते । ग्रहणमन्त्रेण सोमस्ये. न्द्रंप्रदानविषयत्वात् । भवति हि साधनवशेन साध्यस्य नियमः । तद्यथाऽऽहवनीयादि. वशेनाग्निहोत्रादेः । यत्र च सोमस्तत्र सर्वे तद्धर्माः । तेनेन्द्राणि प्रदानानि धर्मवन्ति । इतरण त्वधर्मकत्वादतिदेशेन ग्रहीप्यन्ति । ततश्च सिद्ध उहः । तथा च सिद्धवत् 'नमति' इत्यनूद्य 'अनुष्टुप्छन्दसः' इति विशेषविधानमुपपत्स्यते । संस्थानां च विकारत्वमद्याप्य सिद्धमिति दर्शनं मन्यते । विकारत्वे त्वन्यथाऽस्त्येवोह इत्यदर्शनमेव स्यात् । मनु ·G૦૮ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०भा०२०१२] सोमो गृह्यते मीयते चेति । मन्त्रवर्णात् । इन्द्राय त्वा वसुमत . इत्ये. वमादिमन्त्र ऐन्द्रं सोमं वदितुं शक्नोति, नान्यम् । तस्मादैन्द्रः सोमः । तेनेन्द्रेषु सोमधर्माः । अन्यानि तु प्रदानानि साकाङ्क्षाणि । अतो धर्मान्ग्रहीप्यन्तीति न्यायः। तस्माद्ययादेवतमूहितव्यो मन्त्र इति ॥ २९॥ एवं स्थितं तावदपर्यवसितम्। तत एवं सति चिन्तान्तरं वर्तिष्यते । [१२]पुनरभ्युनीतेषु सर्वेषामुपलक्षणं विशेषत्वात् ॥ ३० ॥ सि. सन्ति पुनरभ्युनीताः सोमाः, शुक्रामयिमचार एव सवनमुखीयाः। तेषां होतुर्वषट्कारे नुवषट्कारे च चतुभिर्मध्यताकारिणां चमसेर्तुत्वा होत्रकाणां चमसैः सकृत्मकृषटकार एष हुत्वा पुनः सशेषेष्वेव पात्रेषु सोमोऽभ्युन्नीतः । एवं हि तत्राध्वर्युः संपेष्यति । मध्यत:- कारिणां चमसाध्वर्यवो वषट्कृतेऽनुवषट्कृते जुहुत । होत्राणां संस्था विकारभूतैवेत्यलिङ्गं विपरिणामदर्शनम् । नेति ब्रूमः । अग्निष्टोमान्तानां हि प्रदानानां समानविधानत्वे संस्थानां विकारत्वेऽपि प्रकृतिवद्विकृतावप्यविकृतस्यैवोपकारकत्वसंभवा- त्कुतो विपरिणामदर्शनम् । ऐन्द्राणां तु प्रकृतिल्वे तार्तीयसवनिकेष्वप्यग्निष्टोमादिषु विप- रिणत एवेत्युपपन्नं विपरिणामदर्शनम् । ( विशिष्टपदाक्षेपश्चैष विपरिणामव्यपदेशः । न विधिनाऽनुष्टुप्छन्दः शब्दाक्षेप इति । ) तस्माद्यथादेवतमूह इति ।। २९ ॥ एवं पूर्वपक्षस्थ एवाधिकरणे कृत्वाचिन्तयोहविषयत्वं चिन्तयति । हुतेषु चमसेषु सशेषेष्वेवाभ्युन्नीताः सोमाः पुनरभ्युनीता इत्युच्यन्ते । तेषां तु यथा पुनर- ग्युन्नतित्वं यथा चोहचिन्ताविषयता तथा विभज्य दर्शयति । सन्ति दश चमसास्तेषां ये मध्यतःकरिणां ब्रह्मादीनां चत्वारस्तै)तुर्वषट्कारानुवषट्कारयोििदर्हतं १ कंसचिनहितपाठस्थानेऽयं पाठो व्याख्यानानुसारी भवितुमुचित इति भाति । शिष्टंपदम- पेक्ष्य चैष विपरिणामव्यपदेशो न तु विधित्सितानुष्टुप्छन्दःपदमपेक्ष्यति। शिष्टपदत्यादिग्रन्थस्याय- माशयः । षोडशिन्यतिरात्रे च पितृदेवत्यप्रदाने श्रयमाणे ' अनुष्टुप्छन्द इति भक्षमन्त्रं नमति' इति वाक्ये यद्यपि जगछिन्दःपदे, ऊहस्थाप्रसक्तत्वान्न तदनुवादेनानुष्टुप्छन्दःपदमात्रविधिः पूर्वपक्षि- णाऽपि वक्तुं शक्यते । तथाऽप्यस्मि मन्त्रे पदान्तरेऽपि तावद्हस्थ तन्मते प्राप्तत्वायुकस्तात्रानुष्टु- प्पदविशिष्टोहविधिः । छन्दःपदवत्त्वसाधाच जगतीपदस्थानत्वलाभः । २ होतब्रह्मोद्रातृयजमाना- चत्वारो मध्यतःकारिणः । ३ मैत्रावणब्राह्मणाच्छसिपोतनेष्ट्रच्छावाकामीधाः षड्ढोत्रकाः।

·१९ 1.पा.२०१२) मीमांसादर्शने। चमसाध्वर्यवः सकृद्धत्वा शुक्रस्याभ्युनीयोपावर्तध्वमिति । तम होत्रका नानादेवता यजन्ति । क्षेत्रावरुणो मित्रावरुणौ, मित्रं वयं हवामहे इति ब्राह्मणाच्छंसी इन्द्रम्, इन्द्रं त्वा वृषभं वयमिति । पोता मरुतः, मरुतो यस्य हि क्षये इति । नेष्टा त्वष्टारं पत्नीश्च, अग्ने पत्नीरिहाऽऽवह इति । आग्रीधोऽग्निम्, उषा नाय वशां नाय इति तत्र तैश्चमसैः स्मिन्वषट्कार इन्द्र इष्टः । पूनरभ्युन्नीय मित्रावरुणाद्या देवता इष्टाः । शेषास्तत्रेन्द्रस्य मित्रावरुणादीनां च । तत्र संदेहः । किं प्रस्थितदेवतायाश्चेन्द्रस्य मित्रावरुणादीनां चोपलक्षणमुतेन्द्रो नोप- लक्षयितव्य इति । किं तावत्माप्तम् । पुनरभ्युनीतेषु सर्वेषामुपलक्ष- णम् । कस्मात् । विशेषत्वात् । चमसे चमस तत्र द्वयोः शेषः । प्रकृती यस्यै हुतं तच्छेषस्तत्पीत इत्युक्तम् । इहापि तद्वदेव वदितव्यम् । तस्मा. चमसे चमसे योरुपलक्षणम् ।। ३.० ।। अपनयादा पूर्वस्यानुपलक्षणम् ॥ ३१ ॥ पू० अपनीतं प्रस्थितदेवतायाः शेषं मन्यामहे । कुतः । मित्रावरुणा- दिभ्यस्तत्पाप्रस्थमंभ्याश्राव्यते । कथमेतत् । उच्यते । मित्रावरुणा. दयो होज्यन्ते । तद्यथा, आचार्यशेषं देवदत्तो भुञ्जानो यदि शेषं ~ . होत्रकचमसैस्तु सकृद्वषट्कार एव हुतं, सर्वेषु चेन्द्रो देवता । ततश्चमसेषु सशेषेष्वेव सोमोऽम्युन्नीय हूयते। कथमवगम्यते तत्सर्वं प्रेषेण दर्शयति । तत्र द्वितीये होमे होत्रका नानांदवता यजन्ति । मैत्रावरुणो मित्रावरुणौ ' मित्रं वयं हवामह' इत्यादि- याज्यभिरेव दर्शयति । तत्र यदेते चमसा हुत्वा भक्षणार्थमानीयन्ते तदा द्वौ द्वौ शेषौ दृश्यते । पूर्वहोमशेषश्चन्द्र उत्तरश्च मित्रावरुणादिदेवत्यः । तस्योपलक्षणे क्रियमाणे संदेहः, किं प्रस्थितदेवता--अतिक्रान्तोऽपीन्द्र उपलक्षयितव्य उत्तराश्च मित्रावरुणाद्या इन्द्रमित्रावरुणपीतस्येत्येवमुतेन्द्रमित्रावरुणादाय एव केवला इति । कुतः संशयः । किं देवतान्तरसंचारेण पूर्वदेवतासंबन्धोऽपनीत उत नेति । यद्यपनीतस्ततः केवलमि. त्रावरुणाद्युपलक्षणम् । अथानपनीतस्तत इन्द्रोऽप्युपलक्षणीय इति । किं प्राप्तम् । सिद्धा. न्तेनैवं तावदुपक्रमः सर्वेषामुपलक्षणम् द्विशेषत्वात्' इति ॥ ३० ॥ आश्रावणप्रत्याश्रावणादिभिः प्रदानकाले देवतान्तरसंवादादस्य द्रव्यस्यापनीता पूर्व. - १ अतिक्रान्तः- अतिक्रान्तयागान्वयः । अनेन च भाष्यस्थं प्रस्थितपदं व्याख्यात बेदितव्यम् ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०३पा०२००१२] पूर्णकाय प्रयच्छति । पूर्णको देवदचमुपलक्षयति । देवदत्तशेष भुञ्ज इति, नाऽऽचार्यशेषम् । तस्मान प्रस्थितदेवता इन्द्र उपलक्षयि. तव्य इति ॥ ३१ ॥ अग्रहणाद्वाऽनपायः स्यात् ॥ ३२ ॥ सि. न चैतदस्ति, इन्द्रो नोपलक्षणीय इति । तस्यापि ह्यसौ शेषः प्रत्य- क्षमधगम्यते । नन्वपनीत इति । उच्यते । नासावपनीयते । सक- दुतांश्चमसानभिद्रोणकलशाद्हाति । सशेषश्चमसो लक्षणमन्यस्योत्री- यमानस्य । न च चमसस्थो होतुमुन्नेतन्यः प्रेषितो वा । यत्तु यक्ष्यमाणा देवताः प्रति, आश्रावित इति । उच्यते ।आश्राव्यते तत्र देवताभ्यो न त्विदं वा तद्वति । तेन यदोतुं गृहीतं तदाश्रावितमिति गम्यते । न चाऽऽश्रा- वणवेलायां देवताभिसंबन्धः । यद्यदेवताभिसंवद्धं, तदाश्राव्यते । तस्मादस्तीन्द्रशेषो भक्ष्यते च । अतः सर्वेषामुपलक्षणमिति । कृत्वा. देवता । न च प्रकृतावपनीतदेवतासंबन्धोपलक्षणं कृतम् । तस्मादिहापि न कर्तव्य. मिति ॥ ३१ ॥ अथवा नापनीतमिन्द्रस्य देवतात्वम् । कुतः । देवतां यां यदुद्दिश्य द्रव्यं स्वत्वेन गृह्यते । तस्यास्तदेव संबन्धि नान्यत्तन्मध्यपात्यपि ॥ शास्त्रलक्षणो हि देवतासंबन्धः शास्त्रेणैव ग्रहणवेलायां देवतार्थत्वं प्रक्रम्यते । यच्च प्रकम्यते तदेव समाप्यते नान्यत् । इह च वचनात्सशेषेषु चमसेष्वन्यदुत्तरदेवतार्थ इन्यं ग्रहीतव्यमिति गम्यते । तत्र चमसोपलक्षणत्वेनोपपन्नः शेषः । यदा च ग्रहणवे. छायामस्य देवतार्थत्वं नावधृतं तदा प्रदानवेलायां यथागृहीतहोमात्संनिहितोऽप्यसाव- संकल्पितत्वान्न देवतार्थों भवति । न वाऽस्य तदानीं संकल्पान्तरमस्ति । वचनामावात । म घेतरसंकल्पेन प्रसङ्गात्संस्पृश्यते । विभक्तवेलायां संकल्पित्वात् । न च प्रदानकाले पुनः संकल्पान्तरमस्ति । सकृत्संकल्पितस्य पुनः संकल्पयितुमशक्यत्वात् । न ह्येक- मेव द्रव्यमसकृत्त्यज्यते । तस्मान्न प्रदानकाले संकल्पोऽस्तीति । यद्यपि तावदेवता प्रत्यक्ष भुञ्जीत तथाऽपि हंस इवोदकात्क्षीरं पश्चात्तनमेव सा सोमं विविच्य भुञ्जीत, किमुत यदोदेशमात्रोपकारिणी देवता पुनरभ्युनीतस्यैवोद्दिश्यते न पूर्वशेषस्य । तेन पुनरम्युनीते दीयमाने पूर्वशेषः केवलमुत्सृज्यते न तु दीयते । यस्तु भक्षणवेलायां ·[अ०३ पा०२ १०१३ मीमांसादर्शने । चिन्तेषा । नात्र प्रयोजनं वक्तव्यम् । पूर्वाधिकरणस्यैवैतत्प्रयोजनमक- धार्यते ॥३२॥ [१३] पानीवते तु पूर्ववत् ॥ ३३ ॥ पू० अस्ति पात्नीवतो ग्रहः, यदुपांशुपात्रेणाऽऽग्रयणात्पात्नीवतं गृहा- ति इति । द्विदेवत्यानां शेषा आग्रयणस्थाल्यामुपनीताः । ततः पानी- वतो गृह्यते । अथ हुते पात्नीवते तच्छेषे भक्ष्यमाणे भवति संदेहः । किमिन्द्रवाय्वादय उपलक्षयितव्या न वेति । किं तावत्माप्तम् । उप- लक्षयितव्याः । तेषामपि ह्यसौ शेषो यथा प्रस्थितदेवताया इति ॥३३॥ ग्रहणाद्वाऽपनीतं स्यात् ॥ ३४ ॥ सि. अपनीयते हि स शेष इह, न यथापूर्ववत् । तत्र हि पात्रलक्षणत्वेन संकीयते न सोमो ग्राह्यत्वेन । इह तु आग्रयणाद्गृह्णाति, इति स्था- लीस्थः सोमो निर्दिश्यते होतुं यक्ष्यमाणदेवतां प्रति । ननु स्थाल्या. माग्रयणोऽनाग्रयणश्च । तत्र गस्तस्मादाग्रयणाद्गृह्यते, स पात्नीवतः । यस्तु संपातानासौ पात्नीवत इति । उच्यते । आग्रयणोऽपादानम् । तदेकदेशः कश्चित्सोऽनपर्नतिन्द्रसंबन्धित्वात्तथैवोपलक्षयितव्य इति ॥ ३२ ॥ ( इति- पुनरभ्युन्नीतभक्षणे इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरणम्॥ १२ ॥) पूर्वापवादार्थमारम्भः । द्विदेवत्यानामैन्द्रवायवादीनां शेषा आदित्यस्थाल्यो निति- प्यन्ते । ततोऽपि पुनराग्रयणस्थाल्यामागच्छन्ति । ततश्च पास्नीवतग्रहणं श्रूयते 'उपां- शुपात्रेण पात्नीवतमाग्रयणात्गृह्णाति ' इति । तस्य हुतशेषे भक्ष्यमाणे पूर्ववदेवेन्द्रवायु. पत्नीवत्पीतस्यैवमाधुपलक्षणं कर्तव्यमिति पूर्वपक्षः ॥ ३३ ॥ नैतत्पूर्वेण सदृशम् । कुतः । यस्य ग्रहणवेलायां संनिधिः सोऽपनीयते । संहतेन हि संकल्पः कर्तव्यस्तत्र चोधते ॥ आप्रयणप्राशेषु हि द्विदेवत्येषु पत्नीवत्संकल्पश्चोयते । तत्र यधपि तावत्परकीय एक संकल्पस्तथाऽपि प्रसङ्गसिद्धिरनिवार्या किमुत यदा सोऽपि संकल्पनीयः श्रुत एव । - तथा हिं। योऽपैत्याप्रयणात्सोमः स पास्नीवत इष्यते । शेषश्चैव ततोऽपैति तेन संकरप्यते तदा ॥ १ वारिचन्द्रवायुमित्रावरुणाविपरमावस्पीतस्येत्येवमूहप्रकार भादिशब्देन सूचितः ।

·.. ७६६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमैसे- [अ०११०२७०११] तस्माद्योऽपति, आग्रयणोऽनाग्रयणो वा स सर्वः पात्नीवतः । आग्रय- णाच्चैष सर्वोऽपेतः। नन्वनाग्रयणादप्यपेतः । नैष दोषः । आग्रयणात्तावदपेतः । तेनाऽसौ पूर्वदेवताभिः पीत इति न शक्यते वक्तुम् । यो हीन्द्रार्थस्य सोमस्यावयवः शेषः स इन्द्रपीत इति प्रकृतावुच्यते । इहापि तद्वदेव पूर्वदेवतार्थस्यावयवो वदितव्यः । ननु योऽसौ पूर्वदेवतार्थस्तस्यैवाय- मवयवः । नेति ब्रूमः । न हि हुतस्यावयवो दृश्यते । ननु प्रकृतावपि हुतस्यावयवो न दृश्यते । उच्यते । हुताहुतस्य समुदायस्य तत्राव- यव उपलक्ष्यते तद्देवतस्य । नन्विहापि समुदाय एवाऽऽसीत्तद्देवत्यः । तस्यैवायमवयवः । नेत्युच्यते । आसीदयं समुदायस्तक्षेवत्यः । इदानीं तस्यावयत्रोऽन्यदेवत्यो जातः । तेन समुदायस्तदेवत्यत्वादपेतः । आह । पूर्वदेवतापीतस्यासाववयव आसीतेन भूतपूर्वगत्या भविष्यति । उच्यते । प्रकृतौ न भूतपूर्वगत्याऽभिधानं कृतम् । इहापि तद्वदेव न यदा ह्याग्रयणं पात्नीवतं करोतीति श्रूयेत ततः संनिहितोऽप्यनारयणत्वाच्छास्त्रक- लेन शेषः कथंचित्संकल्पादपनीयत । अत्र पुनः · भाग्रयणा गृह्णाति ' इति श्रूयते । नाऽऽप्रयणस्याऽऽप्रयणमिति वा । तद्यथा वृक्षात्पर्ण पततीत्युक्ते कङ्ककुररादिपत्रमपि प्रतीयते । वृक्षस्यापादानमात्रोपक्षणित्वात् । एवमिहाप्याग्रयणादपेतत्वं पत्नीवत्संबन्धका- रणं नाऽऽग्रयणत्वम् । समानदेशयोश्च संपाताग्रयणयोर्य एवाति स एवाऽऽप्रयणाद- पेत इति शक्यते वक्तुम् । तावच्चेह निमित्तम् । यत्तु तन्मिश्रादनाग्रयणादप्यति न तत्प्रतिषेधे विधौ वोपयुज्यते । न ह्यनारयणादपतो न पानीवत इति वचनमस्ति । यदि वाऽयमर्थः स्यात्ततो योऽप्याग्रयणस्ततोऽपैति सोऽप्याग्रयणानाग्रयणापेतत्वादपा. लीवतः प्रामोति । तस्मादाग्रयणादेवेत्यस्याशक्यत्वादप्रमाणकत्वाचावश्यमेवमाश्रयि- तव्यम् । आग्रयणात्तावदपेत इति । तच्च संपातस्याप्यविशिष्टमित्युपपन्नं देवतासंव- धित्वम् । न च पूर्वदेवतार्थत्वमनपनीयोत्तरसंबन्धोऽवकल्पत इत्युपपन्नं पूर्णकमोननव- दनुपलक्षणम् । ननु योऽसौ पूर्वदेवतार्थस्तस्यैवायमवयव इति-भूतपूर्वगत्यभि- प्रायम् । आचार्यस्तु स्वयमनमभ्युपगमयामीति मन्वानः परिहसति तावत् । न हि हुतस्यावयवो दृश्यत इति । न हि हुतादन्यत्तस्या देवताया विद्यते तस्यापनीतत्वा. दित्यभिप्रायः । परस्त्वव्युत्पन्नाभिप्राय आह-ननु प्रकृतावपीति । संकल्पवेलायां तत्र देवताव्यपदेश इत्युत्तरम् । इतर आह-अत्राप्येवमेवाऽऽसीदिति । सिद्धान्तवादी पति । एतदेव प्रकृतिविलक्षणमिति । न चापनीतस्य तत्रोपलक्षणं कृतम् । इह । सपात:-द्विदेवसशेषः ।

·T#०३ पा०२ १०१४] मीमांसादर्शने। ७९३ कर्तव्यमिति । अपि चेन्द्रदेवत्यस्तत्रेन्द्रपीत इत्युक्तम् । अनपनीता च तस्येन्द्रदेवत्यता। अस्य पुनः पूर्वदेवतासंबन्धोऽपगतः । तस्मानात्र पूर्व- देवतोपलक्षणीयेति ॥ ३४ ॥ [१४] त्वष्टारं तूपलक्षयेत्पानात् ॥ ३५ ॥ पू० अस्ति पात्नीवतः सोमः । तत्र मन्त्रः, अमा इ पत्नीवन्सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब, इति । तत्र संदेहः । कि त्वष्टोपलक्षयितव्यो न वेति। किं प्राप्तम् । उपलक्षयितव्यः । कुतः । पानात् । पानं श्रूयते । सजूदेवेन त्वष्ट्रा सोमं पिब, इति । तेनायमग्नये पत्नीवते सह त्वष्ट्रा दीयत इति गम्यते । यस्मै च येन सह दीयते, उभाभ्यां तदीयते । एवं तत्सहदानं भवति । यथा देवदत्ताय यज्ञदत्तेन सह शतं दीयतामित्युक्ते तत्रोभाभ्यामपि दीयते । तस्मात्त्वाष्ट्रोऽप्यसौ सोम इति त्वष्टोपलक्षयि- तव्यः । असावपीन्द इव पिवतीति ॥ ३५ ॥ अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ॥ ३६ ॥ सि. नैतदेवम् । शब्दप्रमाणका वयम् । यच्छब्द आह तदस्माकं प्रमा. णम् । शब्दचामेः पत्नीवतः पानमाह त्वष्णुः सहभावमात्रम् । न ह्यन- नुष्ठीयमाने सहभावः सिध्यतीति त्वष्टरि पानमनुमीयते । ननु त्वष्ट्रे पानं चोदितम् । सत्यं चोदितं मन्त्रवर्णेन न चोदनया | चोदना हि पानी- स्फुटमपनीतत्वमुक्तम् । तस्मात्पनीवानेषोपलक्षणीय इति सिद्धम् ॥ ३४ ॥ (इति-पास्नीवतमक्षणे पूर्वदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १३ ॥) तस्मिन्नेव पात्नीवते पस्नीवता सह पातृत्वनिर्देशान्मान्त्रवर्णिकं त्वष्टुर्देवतात्वमिति पूर्वपक्षः ॥ ३५ ॥ नेवोपलक्षयितव्यस्त्वष्टा । कुतः । मन्त्रचोदकयोस्तावदतुल्यत्वं बलाबले । पातृत्वेनाप्यतुल्यत्वं सह मात्राऽभिधानतः ॥ विधी हि केवलंः पत्नीवान्देवता नान्यसहितः । तद्धितेनासौ चोद्यते । न च तद्धितोऽन्यसापेक्षादुत्पद्यते । तेनापि मान्नवर्णिकी दुर्बला । न च मन्त्रवर्णम्य नदेवता- स्वकल्पनया विना कर्मानमत्वम् । पत्नीवदमिधानेन तसिद्धे. । न च त्वयुगंभधान- मन्यथा नोपपद्यते । स्तुत्यर्थमात्रत्वेनोपपद्यमानत्वात् । अत एव च मन्त्रार्थों भवति ·७९४ सतन्त्रवासिकशावरभाष्यसमेते- भ०३पा०२०१५] वतं गृह्णातीति । लोके तु कार्यं दृष्ट्वा चोदितमचोदितमप्यनुष्ठीयत एव । लोकतश्चैतत्परिच्छिन, नैवंजातीयकेन वाक्येन त्वष्टुः सोमः कृतो भवतीति ॥ ३६॥ [१५] त्रिंशञ्च परार्थत्वात् ॥३७॥ सिक तस्मिन्नेव पानीवते मन्त्रः, ऐभिरग्ने सरथं याह्याङ् नानारथं वा विभवो ह्यश्वाः । पत्नीवतस्त्रिंशतं त्रींश्च देवाननुष्वधमावह मादयस्थ, इति । तत्र संदेहः । किं त्रयस्त्रिंशतो देवानामुपलक्षणं कर्तव्य- मुत नेति । किं प्राप्तम् । त्रयस्त्रिंशतं देवानुपलक्षयेत् । कथम् । दीयते हि सोमस्त्रयस्त्रिंशते देवेभ्यः । एवं हनिममीदधीच्छत्ति, आयाहि अग्नेऽर्वाचीनं, त्रयस्त्रिंशता देवैः सह समानं रथमधिष्ठाय नानाश्येर्वा, विभवन्ति हि तेऽवाः । तदिदमनुम्बधमावह त्रयस्त्रिंशतं पत्नीवतो देवानागमय तर्पय चेति । अत्र हि, अनिमग्नीदधीच्छति त्रयस्त्रिंशतो देवानां तृप्तय इति गम्यते । यत्मधानश्चात्र मन्त्रस्तत्परः सोमः । तस्मादुच्यते त्रयस्त्रिंशदेवा उपलक्षयितव्या इति । ननु चोदनायां यस्त्वं त्वष्ट्रा सहितः स सोमं पिबेति । इतरथा पातृत्वेनैव तावस्कीदृशं देवताभिधानं, देवताया उद्देशमामोपकारित्वात् । किं पुनर्थदा तत्रापि साहित्यमानश्रवणात्केवल. मुत्प्रेक्षा । न चासावकान्तिकी । विनाऽषि कार्ययोगित्वेन सहशब्दप्रयोमात् । तद्यथा । सहैव दशभिः पुत्रैर्भार वहति गर्दभी । तत्र ह्येतावानेवार्थो विज्ञायते सत्स्वपि दशसु पुत्रेषु सेव वहतीति । तस्मान्न त्वष्टुर्देवतात्वमवगम्यते । अतो नोपलक्षायितव्यः ॥३९॥ ( इति-पात्नीवतभक्षणे त्वष्टुरनुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १४ ॥ अधिकरणातिदेशोऽयम् । एतावता तु विशेषेणातुल्यत्वाशङ्का । येन य एवासायनि. देवताभूतः स एवात्र प्रयाविशदेवेषु भोक्तषु परिवत्वेन विनियुज्यते । तेन मन्त्रवर्णा- तेषामेव प्राधान्येन देवतात्वं विज्ञायते । गुणभूतोऽग्निः । पूर्वत्र च सहस्वमात्राभिधाना- दतुल्यत्वेन त्वष्टा निराकृतः । तदिह विपरीतमतुल्यत्वम् । पत्नीयत्त्वगुणमात्रदेवतात्व- प्रतिपादनमानार्था च तद्धितचोदना । सा यथा ' अन्ना इ पत्नीवाः ' इति मन्त्र- वर्णात्प्राप्नुवताऽग्निना गुणिना न विरुध्यते । एवं त्रयस्त्रिंशताऽपि देवैः । अविशिष्शे १ पत्नीवस्वस्य देवतागुणमात्रतया देवतात्वप्रतिपादनमात्रार्था तद्धितयुका चोदना पात्नीववं महाति ' तसर्थः।

·MO1पा.२०१५] मीमांसाद। ७९५ पत्मीवान्केवलोऽनिर्देषतास्वेन श्रूयते । सत्यम् । चोदनायो पस्नी. पान्देवतात्वेन भूयते न तु देवतान्तरं निषिध्यते । किमती पषम् । एतदतो भवति मान्त्रपर्णिकास्त्रयस्त्रिंशदेवा अविरुद्धाश्चोदनायां प्रतीयन्त इति इति । एवं प्राप्ते अमः । न प्रयस्त्रिंशदेवा उपलक्षयितव्या इति । नात्र मन्त्रेऽग्निराहाता परि. घेष्टा वा तर्पयिता वाऽध्येष्यते । नात्र प्रयस्त्रिंशवेष्विष्टेषु प्रयोजन निर्धय॑ते । कस्तहि यष्टव्यः । पस्नीयान् । कुत एतत् । स हि चोचते, पात्नीवसं गृह्णाति, इति । ननु मान्त्रवर्णिकानां त्रयस्त्रिंशतो देवानामत्र संकीर्तनम् । उच्यते । परार्थत्वेन ताः संकीर्त्यन्ते । कथम् । न शमत्तम- हि तेषामपि मन्त्रवर्णः । पत्नीवतस्त्रिंशतं श्रींश्च देवान् ' इति । न च चोदनया देव. तान्तरं प्रतिषिद्धम् । येन मन्त्रवर्णगम्यं नेष्यते । न च मान्त्रवर्णिक्यां चोदितापरि- त्यागेन गृह्यमाणायां कश्चिद्विरोधः । न च प्रमाणान्तरगम्यायां तद्धितस्य सापेक्षत्वम् । यदि स एव त्रिंशदपेक्षं पत्नीवन्तं विदध्यात्ततः सापेक्षदोषं प्रतिपद्येत । मन्त्रस्य तु सापेक्षमपि वदतो नैव कश्चिद्विरोधः । समुच्चयाश्रयणाचाविरोधित्वम् । कथं तुल्यार्थयोः समुच्चय इति चेत् । न स्यात्समुच्चयः । यदि मन्त्रेणोमयपरामर्शो न क्रियते । स तु चोदनावगतमग्निमपरित्यजन्नेव परिवेष्टुत्वेन च सिद्धं देवतात्वमभिदधत्रयस्त्रिंशतो देवता. त्वमाह । तस्मात्समुच्चये सति सर्वेषामुपलक्षणम् । तन्मन्त्रव्याख्यानेन दर्शयति-याज्या. मभिदधदेवं ह्यग्नेरनीदध्येषणं करोति । सन्मानपूर्वको नियोगोऽध्येषणम् । तदेवं क्रियते आयाहीति । छन्दसि । व्यवहिताश्च ' इति व्यवहितस्याऽऽटः प्रयोग ऐभिरिति । उपरि वक्ष्यमाणत्रयस्त्रिंशता देवैः . सहकरथारूढोऽश्वविभवाद्वा नानारथारूढः । ततश्चार्वा. गागत्य तांश्च पत्नीवतस्त्रिंशतं देवान् , अनुष्वधं-स्वधां-अन्नं सोमाख्यमनु, आवह । ततश्च मादय-संतर्पयेत्यर्थः । तेन स्फुटमेषां भोक्तृत्वमित्येवं प्राप्ते ब्रूमः । त्रयस्त्रिंशतो नोपलक्षणीया इति । कुतः । चोदितार्थानुरोधेन मन्त्रः सर्वः प्रवर्तते । तेन त्वष्ट्रवदेवात्र त्रिंशताऽमेरभिष्टुतिः ॥ पानीवतचोदनार्थस्मरणहेतुना मन्त्रेण न शक्यमचोदितमग्नेः परिवेष्टुत्वमितरेषां च भोक्तृत्वं प्रकाशयितुम् । अतो मन्त्रस्य परार्थत्वान्न चोदनामतिक्रम्य स्वातन्त्र्येण त्रय. त्रिंशत्प्रकाशनसामर्थ्यमवकल्पते । विधानसामर्थ्य तु दूरभ्रष्टमेव । न च त्रिंशतो देवता. १ (पा० मू० १-४-८२)। २ अनु-उपलक्षणीकृत्य ।

·७९६ सतन्त्रवातिकशावरभाष समेते-पा०९०१५) स्तनपति । न च परकीयस्प दानमयकल्पते । तस्मात्, स्वममूभ्यस्त्र. यस्त्रिंशदेवताभ्यो देहीत्यसमञ्जसं पचनम् । अग्नये स्वनेन दानमुक्त भवति । कथम् । ईशानो हि विलम्भयति द्रव्यम् । तदिह विलम्भनं संकीर्तयन् स्वयस्य ईशान इति प्रत्याययति । ननु मादयस्पेत्युच्यते न विलम्भयेति । उच्यते । न.हि माधन्ति देवताः । तस्मान्मदकरणसंकीर्तनमदृष्टाय स्यात् । दृष्टाय तु त्यागसं. कीर्तनं लक्षणया। लक्षणा ह्यष्टकल्पनाया ज्यायसी । प्रमाणादि सा भवति । ननु स्यागेऽपि लक्ष्यमाणेऽग्निः कर्ताऽधीप्यते । तदुच्यते । अमेरप्यध्येषणाऽदृष्टायैव । तस्मादमेरैश्वर्यकरणमेतद्वाक्यं लक्षयतीति न्याय्यम् । अपि च पात्नीवते सोमश्चोयते, पानीवतं गृह्णाति, इति । ननूक्तं मान्त्रवर्णिकं न प्रतिषेधति चोदनेति । उच्यते । तदपि मान्त्र- वार्णकं नास्तीत्युक्तम् । अपि च । सामर्थ्यात्प्रतिषेधतीति गम्यते । न हि सापेक्षः पत्नीवच्छब्दस्तद्धितार्थेन संलक्ष्यते। तस्मात्केवलः पत्नी. वान्देवतेति । एतचोदनावशेन मन्त्रो वर्णनीयः । तस्माद्यथैवास्माभिर्व- र्णितो मन्त्रस्तथैव भवितुमर्हतीति । पत्नीवांश्चामिः । अग्ने पत्नीवन्निति त्वमेव स्मारयति चोदितान्यैश्वर्यप्रकाशनपरत्वेन त्रयस्त्रिंशत्प्रकीर्तनात् । कथम् । अप्रसिद्धेश्वरत्वस्य दातृत्वं यस्य कीर्त्यते । तदसंमान्य मुख्यार्थ ऐश्वर्यार्थ प्रतीयते ॥ यदि घप्रत्तावस्थमेव द्रव्यं त्वं देहीति मुख्यमेवोच्यते, ततः प्रतारणमेव स्यात् । अथ तु त्वमेवात्र दाता स्वामी न वयं स्वामिन इत्येतत्परं भवति । यथा लोके कश्चिदुच्यत कि त्वयि भवति निमन्त्रिते त्वयैवान्ये निमन्त्रणीया इति । ततो वाक्यं संबद्धं भवति चोदितकरणाच्च दृष्टार्थ भवति । मादयस्वेत्यपि मुख्यस्य मंदस्यासंभवादेतेभ्य इत्ये- तल्लक्षयति । दातृत्वमप्येनदृष्टामेवति संप्रदानलक्षणार्थ विज्ञायते । विस्पष्टं च तद्धि- तेन यदन्यनिरपेक्षमवगतं तन्मन्त्रानुरोधेन बाधितं न स्यात् । कथं पुनः पात्नीवतमिति चदेितऽग्निर्देवताऽवगम्यते न पुनस्त्रयस्त्रिंशद्देवता स्यात् । अत आह-पत्नीवांश्चा- १ अप्रसिद्धतिकारिकाया अयमर्थः- यस्यान्यतोऽप्रसिद्धेश्वरत्वस्यामेर्दातृत्वं कार्यते तस्यैश्व- थै तहातृत्वं कीर्तितं प्रतीयते । न हि तस्य दातृत्वकीर्तनस्य मुख्यो दातृत्वरूपोऽर्थः संभावनाई इति नवर्णमध्याहृत्य ज्ञेयः । २ मदस्यासंभवादिति-शब्दरूपत्वाद्देवताया विग्रहादिपञ्चकाभावादिति शेषः।

·4.पा.२०११] मीमांसादर्शने। सामानाधिकरण्येन निर्दिश्यते । तस्मादग्निरुपलक्षयितव्यो न त्रयस्त्रिं. शदेवता इति ॥ ३७॥ [१६] वषट्कारश्च कर्तृवत् ॥ ३८ ॥सि. अस्त्यनुवषट्कारदेवता । सोमस्याग्ने बीहीत्यनुवषट् करोति, इति । तत्र संदेहः । किमनुवषट्कारदेवतोपलक्षयितव्या न वेति । कि माप्तम् । उपलक्षायितव्येति । न ता पारायं किंचित्पूर्ववदुपलक्ष्यते । तस्मादुपलक्षयितव्येति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । अनुवषट्कारदेवता नोपल. क्षयितव्या । कर्तृवत् । यथा कर्ता नोपलक्ष्यते . होतृपीत- स्याध्वर्युपीतस्येति । एवमेवानुवषट्कारदेवताऽपि । न हि सा प्रकृता- वुपलक्षिता । यच्च नाम प्रकृतौ कृतं तदिह करणीयम् । तस्मानोपलक्ष- यितव्येति ॥ ३८ ॥ निरिह गृह्यते, न त्रयस्त्रिंशत् , अग्ने पत्नीवन्निति सामानाधिकरण्यदर्शनात् । ननु त्रिंशताऽपि सह सामानाधिकरण्यमस्ति । पत्नीवतस्त्रिंशतम् , इति । सत्यमस्ति । तथाऽप्यत्राग्निः पत्नीवान्गृह्यते । तद्धितनिर्देशेन हि प्रातिपदिकार्थम्य संख्याविशेषा. भिव्यक्तिर्भवति । तत्र प्रातिपदिकार्थानन्यथासंभवादेकवचनान्तेन विग्रहो भवति। पत्नी- वान्देवताऽस्येति । त्रिंशच्च नित्यं बहुवचनान्तः । तस्मान्न तेभ्यस्तद्धित इति देवसात्वा- भाव इति ॥ ३७ ॥ (इति-पात्नीवतमक्षणे त्रयस्त्रिंशतोऽनुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १५ ॥) अनुवषट्कारदेवतायाश्चोदनया मन्त्रवर्णेन च देवतात्वमेकान्तिकम् । तस्मादुपल. क्षणीया इति । एवं प्राप्तेऽभिधीयते । यथा पश्चात्तनः पाता पूर्वपात्रुपलक्षणम् । अप्राकृतं न कुर्वीत तथैनामपि देवताम् ।। न ह्येषा प्रकृतावुपलक्षिता । न चेह प्राकृतकार्यापन्ना । तस्मान्नोपलक्षयित- व्येति ॥ ३८ ॥ ( इति-अनुवषट्कारदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् ॥ १६ ॥) १प्रातिपदिकार्थानन्यथेति। अयमाशयः- निःसंख्यप्रतिपदिकार्थायोगात्संख्यायां कप्ल्यमानामा नियतक्रमत्वात्संख्यानामेकादिक्रमेण कल्प्यत्वादेकत्वकल्पेन नानुपपत्तो परिहतायां द्वित्वारिकलने प्रमाणाभाव इति।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [म.पा.२०१६) छन्दःप्रतिषेधस्तु सबंगामित्वात् ॥ ३९ ॥ स्थितादुत्तरमुच्यते । नैतदस्ति । यदुक्तमूहेन मन्त्रवद्भक्षणं 'कर्त- ध्यमिति । अमन्त्रकं भक्षणं कर्तव्यम् । कस्मात् । उच्यते । समान- विधानत्वात् । नास्त्यत्र प्रकृतिविकृतिभावः । कथम् । प्रकरणस्य तुल्यत्वात् । यल्लिङ्गमुक्तं, छन्दःप्रतिषेधः स इत्युच्यते । तृतीयस- वनत्वाज्जगतीछन्दस इति प्राप्ते, अनुष्टुप्छन्दस इति षोडशिनि भक्ष. मन्त्र नमतीति समानविधानेऽप्यवकल्पते । यत्तूक्तम् । ऐन्द्रः सोमो गृह्यते मीयते चेति । नैत ऐन्द्रा अनैन्द्राश्च भिमा यागाः । एकस्यैवे- तेऽभ्यासविशेषाः । न चाभ्यासविशेषाणां धर्माः । गुणत्वात् । सर्व एते यागधर्माः । तेन कृत्स्ना यागस्य चोधन्ते सोमधर्माः सोम. स्थितादुत्तरम् । न यथादेवतमूहः । किं तर्हि । अनेन्द्राणाममन्त्रकमेवेति । कुतः । तुल्यप्रकरणा ह्येषा ज्योतिष्टोमक्रियेप्यते प्रकृतिविकृतिश्चेष्टा न चाऽऽत्मैवाऽऽत्मनः क्वचित् ॥ यदि यम्यासाः पृथकर्माणि भवेयुस्ततः प्रकृतिविकारभावः स्यात् । न त्वेवमस्ति । न चैषां सोमो धर्मा वा केनचिद्विहिताः । येन तु प्रकारेणैको गृह्णाति तेन सर्वे । यथा वक्ष्यति । तद्वत्संवनान्तरे ग्रहाम्नानम् ' इति । न च मन्त्रक्शेनेन्द्रविषयता सोमस्य । प्रत्यक्षया श्रुत्या सर्वविषयत्वबोधात् । न च यथाऽनारम्यवादेनाऽऽह- वनीयः सर्वहोमार्थ इति तद्रहितकर्मान्तरामावादाहिताग्नेरधिकारः, एवमिह मन्त्रः सर्वसोमार्थः । प्रकरणपठितः सामर्थ्यादिन्द्रार्थ प्रकाशयिष्यति । अन्यस्तु तेनाप्रका. शित एव ग्रहीष्यते मास्यते वा । अथवा विवेकाभावात्सर्वस्मिन्नेव गृह्यमाणे संकल्प- मात्रेण व्यवस्थास्यते । अथवा सुब्रह्मण्यावन्मुख्यतयेन्द्रप्रकाशनार्थों भवति । तत्प्रभृ- तये देवतासमुदायायेत्यर्थः । अथवा विधिशब्दे वसुमत्त्वस्याभावात्तद्गुणप्रकाशनं व्यर्थमिति वसुमत्त्वेनेतरदेवतासहितायेत्येतदभिधीयते । तस्मात्सर्वत्र समानविधानः सोमः म: । ततश्च विकारत्वाभावः । यत्त्वनुष्टुप्छन्दसो विनाम-विधानाद्विकृतित्वमिति १ इन्द्रपीताधिकरणपूर्वपक्षप्रयोजनस्यानन्द्रसोभक्षणानाममन्त्रकत्वस्य 'यथादेवतं च ' इति सूत्रेण कृतमाक्षेपमपेक्ष्येत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० ९ सू० ३.)। ३ 'यलिङ्गमुकम् , इति भाष्यमसंबन्धिपदव्यवायात्तत उत्कृष्याधुना व्याकरोति-यत्त्वित्यादिना । जगतीच्छन्दस इति पदस्यानेऽनुष्टुप्छन्दस इति पदप्रक्षेपः कार्य इत्यर्थः ।

·624 [भ०३पा०२०१७] मीमांसादर्शने ७९९ अति । यच्छन्द्रो गृह्यते मीयते चेति । इन्द्रस्य मन्त्राम्नानान्मन्त्रण ग्रहणं प्रकाशयितव्यम् । इतरासां देवतानां ध्यानादिनति । तस्मादन. न्द्राणाममन्त्रकं भक्षणमिति ॥ ३२ ॥ [१७] ऐदामे लिङ्गभावात्स्यात् ॥ ४० ॥ पू० एवं स्थिते चिन्त्यते । अस्ति तत्रैन्द्राग्नः सोमः । ऐन्द्राग्नं गृह्णा. ति, इति । तत्र संदेहः। किं मन्त्रबद्भभक्षणममन्त्रकं वेति । किं प्राप्तम् । ऐन्द्राने तु मन्त्रः स्यात् । यस्य हीन्द्राग्री देवता तस्य नेन्द्रः । शक्यते हि स इन्द्रपीत इति व्यपदेष्टुम् । यस्य खवयवान्तरमिन्द्रण पीतं, स इन्द्रपीतः । तस्येद्रामिभ्यां पिबद्भयां पीतमवयवान्तरमिन्द्रेण । तस्मा- न्मन्त्रवद्भक्षणमिति ॥ ४० ॥ एकस्मिन्वा देवतान्तराद्विक्षागवत् ॥४१ ॥ सि. तत्समानविधानत्वेऽपि तृतीयसवनत्वाजगच्छन्दस्त्वे प्राप्ते विशिष्टविधानत्वेनोपपत्स्यते । अथवा संस्थानां विकारत्वादुपपन्न एवात्रोह इत्यदर्शनमेव । तस्मादेन्द्रेष्वेव भक्षणमन्त्री मानग्रहणवच न तद्वशेन भक्षनियम इत्यन्येपाममन्त्रकं भक्षणम् ॥ ३९ ॥ (इति-इन्द्रपीताधिकरणोक्तद्वितीयोहपूर्पक्षनिराकरणम् ॥) अथ यत्रान्यसहित इन्द्रो देवता तत्र किमिन्द्रपीतव्यपदेशोऽस्ति नेति संदेहेऽस्तीति ब्रूमः । कुतः। न देवतात्वमिन्द्रस्य तत्पीतत्वेन कव्यते । तेन नाऽऽग्नेयतुल्यत्वमसामर्यादिहेप्यते ॥ आग्नेये हि यजमानसंकल्पो विशेषणत्वेन संकीर्त्यते । स च तद्धितेनान्यनिरपेक्षा- निविषय उपात्त इति सापेक्ष न प्रतिपादयति । अत्र पुनरिन्द्रपीत इति संप्रदानव्या- पारो विशेषणम् । स चोमयोरपि संकल्प्यमानयोः प्रत्येकं केनचिदंशेन विद्यते यस्य घ यावान्च्यापारः स तेन पातेत्युपलक्ष्यते । तेनेन्द्राग्नस्येन्द्राग्निभ्यां पिबद्भयाम- धमिन्द्रपतिमर्द्धमग्निपीतमिति शक्यं वदितुम् । न चे वर्तमानस्य साक्षादिन्द्रपीतत्व. मिति हुतावयवद्वारेण व्यपदेशः । न च तम्येयत्तानियमोऽस्ति, एतावता पीतेन व्यप. वेष्य इति । तस्माद्विशेषणोपपत्तेमन्त्रवद्भक्षणमिति ॥ ४० ॥ १ . यस्य ह्यवयवान्तरम् " इति भाष्यं पूर्वभाष्येणासंबद्धत्वादुत्कृष्य ब्याख्येयतां मत्वा कयमु. भाभ्यां पेये, एकस्य पातृततिशङ्कानिरासार्थतया ' तस्येन्द्रामिभ्याम् ' इति भाष्य तावदादो व्याचशे-तेनद्रामस्येत्यादिना । २. हुतविषयत्वात्पीतत्वव्यपदेशस्य केवलेन्द्रदेवस्येऽपि हुतशेषस्य नेन्द्रपीतस्वमिति शङ्कानिरासार्थ : यस्य हीत' पूर्वमुपेक्षितं भाष्यमधुना व्याचष्टे-न च वर्तमान. स्वेत्यादिना। - ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा०२४०१७] . नास्यावयवान्तरमिन्द्रेण पीयते । न चावयवान्तरेणेन्द्रपीतेन सत्पीतं भवति । तेन पीत इति लक्षणाशब्दोऽयम् । इन्द्रमुदिश्य य: संकल्पितः, इन्द्रो यस्य देवतेति । यथैव च साकाङ्क्षस्य तद्धिताथै- नासंबन्ध एवं समासोऽपीन्द्रपीतस्येति साकाङ्क्षस्य नावकल्पते तदुक्तं, व्यवस्था वाऽर्थसंयोगादिति । आह । ननु तेनैवाधिकरणेने- तद्गतं किमर्थ पुनश्चिन्त्यत इति । उच्यते । यत्तत्र विचारितं सिद्धमेव तत्कथं पुनर्विचार्यते । नैव साकाङ्क्षस्य देवतासंबन्ध इति । नैवेह देवतासंबन्ध इति पूर्वः पक्षः । पानमात्रसंबन्धोऽत्रेति । पानमा- त्रसंबन्धेन यत्र द्वाभ्यां पीयते तत्रैकेन । देवतासंबन्ध इत्युत्तरः पक्षः। तस्मान्न पुनरुक्तमिति ॥ ४१ ॥ सत्यं यदि देवताव्यापारः पातृत्वमिह विशेषणं स्यात्तत ऐन्द्रानोऽपि गृह्येत । न त्वस्माकं देवता पिबति । किं तर्हि । संकल्पविषयत्वेनैवोपयुज्यते । न च मिश्रसं- कल्पेऽन्यतरव्यपदेशः संभवति । तद्धितवत्समासस्य सापेक्षेष्वप्रवृत्तेः । तस्मादाग्नेयचतु. किरणवदेव केवलेन्द्रदेवत्यविषयत्वान्नेव व्यपदेश उमयदेवत्यः संभवतीति मन्त्रनि- वृत्तिः । अनेनैव च विशेषेणाम्यापुनरुक्तत्वम् । यत्पूर्वपक्षवादी न देवतात्वमिह विशे- षणं, किं तर्हि, संप्रदानगतं पातृत्वं, तच्च प्रत्येकमप्यस्तीति मन्यते । सिद्धान्तवादी तु मुख्यपातृत्वासंभवाद्देवतात्वमेवानेन लक्ष्यत इत्यापादयति । यद्यपि च मुख्य पातृत्वं देवतायां भवेत्तथाऽपि द्रव्यस्य तत्पतित्वमशक्यं वक्तुम् । कथम् | यो हि तावद्धतः सोमः स नैवमभिधीयते । न च तस्येन्द्रपीतत्वादहुतस्येन्द्रपीतता ॥ चमसस्थो हीन्द्रपीतत्वेन व्यपदिश्यते । न चासाविन्द्रपीतः, हुतविषयत्वादिन्द्र- पीतव्यपदेशस्य । तस्मादवश्यविद्यमानधर्माभिधानादिन्द्राय संकल्पित इन्द्रपीतः प्रत्ये- तव्यः । ततश्चाऽऽपन्नं देवतात्वमेवोपलक्षणमिति । न च हुतसोमगत पीतत्वं तत्रोपचरितुं शक्यम् । आत्मणैव संकल्पनाभिधानोपपत्तेः । एकदेशेऽपि हि हय- माने सर्वमिदं द्रव्यं देवतोद्देशेन त्यज्यमानं यागं साधयति । अतोऽसौ निर्वपतेरिव पनिरेवान पिवतेरर्थः । तेनेन्द्रयागसाधनादिन्द्रपीतप्रत्ययसामान्मन्त्रनिवृत्तिः ॥४१॥ (.इति-ऐन्द्रामभक्षस्यामन्त्रकत्वाधिकरणम् ॥ १७ ॥) १ अस्यायवान्तरम्-सोमस्याहुतमवयवान्तरम् । १ भावान्तरेणेन्द्रपीतेन तत्पीतमिति- हुतेनापयवान्तरेण देवतया पीतेनाहुतमवयवान्तरं देवतापीतं भवतीति पदशोऽर्थः । ३ (म.पा. • १५ स. २०)।

·८०१ [म.३पा०२०११] मीमांसादर्शने [१८] छन्दश्च देवतावत् ॥ ४२ ॥ पू० अस्मिन्मन् गायत्रच्छन्दस इत्युच्यते । तत्र संदेहः । किमेकच्छ. न्दसि सोमे:मन्त्र उत नानाछन्दस्यपीति । उच्यते । छन्दश्च देवतावत् । यथाऽन्यसाहितेन्द्रे न मन्त्र एवमनेकच्छन्दस्के सोमे न स्यान्मन्त्र इति । अत्रापि हि गायत्रच्छन्दग इति सविशेषणस्य समासो नाचक- ल्पते ॥४२॥ सर्वेषु वाआवादेकच्छन्दसः ॥ ४३ ॥ सि.. सर्वेषु वा मन्त्रः स्यात् । कुतः । अभावादेकच्छन्दसः । नेव कश्चि- देकच्छन्दाः सोमोऽस्ति । तेन यथाभूतोऽयं तथाभूतस्य च्छन्दो विशेष- णम् । तस्मादनेकच्छन्दस्के सोमे मन्त्रः स्यादिति ॥ ४३ ।। सर्वेषां वैकमन्यमैतिशायनस्य भक्तिपानत्वात् सवनाधिकारो हि ॥ ४४ ।। अ० १३-सि. यदुक्तमनन्द्राणाममन्त्रकं भक्षणमिति । तन्न । सर्वेषां समन्त्रकं भक्ष- इदमपवादाधिकरणम् । तत्र पूर्ववदेव तावत्सापक्षमायत्रच्छन्दः।धनक समासा- भावाद्गायत्रच्छन्दस्त्वानुपपत्तेर्यत्र केवला गायव्युपयुक्ता स एव मन्त्रेणाभिधातव्यो नान्य इति प्राऽभिधीयते ॥ १२ ॥ यत्र नामोपपयेत निरपेक्षं विशेषणम् । सापेक्षस्याग्रहस्तत्र न तु यत्रापि नास्ति तत् ॥ उक्तं ह्येत चतुर्धाकरणेऽपि । यदि केवलाग्निदेवत्यः प्रकरणे न स्यात्ततः सापेक्षदेव. त्योऽपि गृह्यतेति । तदिह केवलेन्द्रदेवत्यसद्भावादिन्द्रपीतत्वं सापेक्षेन्द्रदेवत्यानिवृत्तं न तु केवलगायत्रच्छन्दस्त्वं कस्यचिदस्ति । त्रयाणामपि वेदानां वचित्साधनांश छन्दोन्तराणामवश्यंभावित्वात् । अतो रथंतरसामत्वमिव नान छन्दस्कास्वेव गाय- प्रच्छन्दस्त्वम् । अत एव नित्यसापेक्षेषु नेतद्भविष्यति सापेक्षमसममिति । तस्मा. मानाछन्दस्केऽपि मन्त्र इति सिद्धम् ॥ ४३ (इति-गायत्रच्छन्दस इत्यादे नछिन्दस्के विनियोगाधिकरणम् ॥ १८ ॥) . स्थितादुत्तरम् । अमिन्द्रपीतेष्वप्यविकृत एष मन्त्रः प्रयोक्तव्यो नामन्त्रकं भक्षणम् । कुतः। १ (१०३ पा० १ अ० १५) इत्येत्रति शेषः ।

·८०२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०२०११] णमिति । यथासमानातश्च मन्त्रः स्यात् । न, इन्द्रपीत इति सोम उच्यते । किं तहिं । सवनम् । प्रातःसवनशब्देन सामानाधिकरण्यात् । ननु सोमेऽपि षष्ठी। सत्यमस्ति षष्ठी, न तु तेन सामानाधिकरण्यम् । नासाविन्द्रेण सोमः पीतः, नापीन्द्राय दत्तः । अन्य एव पीतो दत्तो वा स गत एव । न चातीतः समुदायो व्यपदिश्यते । प्रत्यक्षवचनो वयं शब्दः । सबने तु न दोषः । इन्द्रपीतं भवति सवनम् । यत्रेन्द्रेण पीतम् । तम्मादन्द्रोऽपीन्द्रपीतसबनेऽन्तर्भवतीति शक्यते मन्त्रेण वदि- तुम् । शक्यते चेत्समान विधाने कथमिव मन्त्रो न भविष्यति । भक्त्या सपीतः पीत इत्युच्यते । एवमेव ऐतिशायन आचार्यों मन्यते स्म । अस्माकमप्येतदेव मतम् । आचार्यग्रहणं तस्मादागतमिति तस्य संकी. यर्थम् ॥ ४४॥ इति श्रीशबरस्वामिकृते मीमांसाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ इन्द्रेण यस्मिन्सवने पीतः सोमो निरूप्यते । तस्य योऽन्योऽपि संबन्धी स एवं व्यपदिश्यते ॥ नेवमभिवन्धः, इन्द्रपीतस्य सोमस्येति । किं तर्हि । इन्द्रपीतस्य प्रातःसवनस्य यः संबन्धीति । न च प्रातःसवनशब्दः सोमसमानाधिकरणः, ऋतुभागवचनत्वात् । तद्गत- सोमवाचित्वे च प्रातःसवनीयस्येति प्रसङ्गात् । अतः सवनस्येन्द्रपीतस्येति च समाना. धिकरणे सोमसंबन्धव्यतिरेकननिते षष्ठयो। सोमस्येति तु व्यधिकरणा सोमविषयाs. वयवव्यतिरेकनिमित्ता षष्ठी । तेन पदान्तरसामर्थ्यासंयोगप्रकरणाविशेषाञ्च प्रयोक्तव्य एव एष मन्त्रः । कस्मादेवं गृह्यत इति चेत् । सोमे भाक्तत्वप्रसङ्गात् । पूर्वसंकल्पितो हि समुदाय इन्द्रपीतो मुख्यस्तस्य चायमवयव उपचारादेवमभिधीयते । न चैतद्युक्तम् । तस्मात्सर्वसामानामिन्द्रपीतसवनसंबधित्वानमन्त्र-द्भक्षणमिति सिद्धमिति ॥ ४४ ॥ ( इति---- किरणः ॥ ११ ॥ ) इति श्रीकुमारिलविरा ने :413-1-11-पान के तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः। १ गृह्यत इति–इन्द्रपीतशब्दः सवनपरतयेति शेषः । १ सोम इति–इन्द्रपीतशब्देनाभिधी. पमान इत्यर्थः । अनेन च भक्त्या पपीतः' इति भाष्यं व्याख्यातं वेदितव्यम् ।

·[अ०३ पा०३ १०१] मीमांसादर्शने । ८.३ अथ तृतीयाध्याये तृतीयः पादः॥ • [१] श्रुतेर्जाताधिकारः स्यात् ॥ १ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते । उच्चैर्ऋचा क्रियते, उच्चैः सान्ना, उपांशु यजुषा, इति । तत्र संदेहः । किमृगादिजातिमधिकृत्यैते शब्दाः प्रवृत्ता उत वेदमधिकृत्यति । किं वायत्माप्तम् । जाताधिकारः स्यात् । कुतः । श्रुतेः । एषां शब्दानां श्रवणादेव जाति प्रतिपद्यामह । तेनोपशुत्वं जात्याऽधिकृतया संबध्यते । वेदानामधिकारकः शब्दो नास्तीति । - च एव लिङ्गावनियांगमुपवण्ये सप्रांत वाक्यविनियोगः प्रस्तूयते । तत्रोदाहरणम् । (उच्चैर्ऋचा क्रियते' इत्यादि वाक्यम् । तद्यदि ऋक्त उरवणं क्रियते गार्हपत्यं परेत्य भूः स्वाहेति जुहुयात् '' यदि यजुष्टो यदि सामतः' इत्यादि च । तत्र किमृग्यजुःसामशब्दरुस्त्योपांशुत्वधर्मविधी महाव्याहृत्यग्नित्रयसंबद्ध होमविधी पूर्वोत्तरपदसंबन्धनिरपेक्षाभिधानश्रुतिवशेन ' तेषामन्यत्रार्थवशेन पादव्यवस्था । इत्येवं- लक्षणानामृगादिजाताना, ग्रहणमुत समस्तमन्त्रब्राह्मणात्मकानां वेदानामिति । कुतः संशयः । एकवाक्योपक्रमोपसंहारश्रुत्योधिप्रतिपत्तेः । उपक्रमे हि वेदाः श्रूयन्ते । उप- संहारे तु ऋगादिजातानि । तत्र यदि वोपक्रमस्थवेदपदमवयवभूतनातलक्षणार्थम् । अथवोपसंहारस्थमृगादिनातं सब्राह्मणकसमुदायलक्षणार्थमिति समनसासमञ्जसयोः संदेहः । स च 'अक्ताः शर्कराः' इतिवदाक्षेपपरिहाराभ्यां समर्थनीयः । एवं तर्हि तेनैवे गतत्वान्नैतदारब्धव्यम् । नायमुपालम्भः । संदिग्धेषु हि वाक्यशेषस्य तत्र प्रामाण्यमुक्तम्। इह पुनर्विध्युद्देशवर्तिनामृगादिशब्दानां निःसंदिग्धमन्त्रभेदजातवचनावादसंदिग्ध एव विध्युद्देशः । तेन व्यवधारणकल्पनयाऽन्यतरपक्षावधारणं कार्यमित्यारम्यते। किं प्राप्तम् । तदीयपूर्वपक्षन्यायेनैव विध्युद्देशश्रुतिबलीयस्त्वाज्जाताधिकार इति । किं च । यथा च द्रव्यसामान्य क्रिया वा न विरुध्यते । विशेषेक्यिशेषस्थ व वेदैर्ऋगादयः ।। न कथंचिहगादिशब्देन ब्राह्मणं वक्तुं शक्यम् । शक्नोति तु वेदशब्द एकदेशेऽपि वर्तित, समुदायशब्दानामेकदेशेष्वप्युपलब्धेः, यथा ग्राम आयात इति । तथा चाध्ये. तारस्तत्रैव सुतरां प्रयुञ्जते वेदमधीमहे वेदो वर्तत इति । न च ब्राह्मणमधीयानास्तथा १ पूर्वोत्तरपदेति-उपक्रमोपसंहारस्थपदेत्यर्थः । २ ( अ० २ पा० १ अ १० सू० ३५)। ३ तेनैवेति-अक्ताधिकरणेनैवेत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०३.१] .. अपि च, ऋग्वेदव्यतिक्रान्तानामृचां यजुर्वेद उच्चैः प्रयोगो भवि- व्यति । इतरथा तस्या एव ऋच उभी धर्मों वैकल्पिको स्याताम् । तत्र पक्षे बाध: स्यात् । प्रकरणं चैवमनुगृहीतं भवति । इतरथा वेदसं. । वदन्ति । कि च। जातस्य हि व्यवस्थानाच्छक्यं धमोवधारणम् संकीर्णत्वात्तु वेदानां भवेत्तद्धर्मसंकरः ॥ ऋचो हि ता एव काश्चित्रिप्वपि वेदेषु पठ्यन्ते । तथा यजूंषि । तत्र यदि वेदत्वं धर्मसंबन्धहेतुतस्तादृशेषु न ज्ञायते को धर्मः क्रियतामित्यन्याय्यो वा विकल्प आश्री. यते । वेदान्तरव्यपदेशस्य तुल्यबलत्वात् । जातिपक्षे तु नैष दोषः । न ह्येकस्मिन्वर्ण- समुहे जातिद्वयं समवेतम् । ज्योतिष्टोमा करणं चैवमनुग्रहीप्यते । अन्यथा वेदस्य समस्त- ष्टिपश्वेकाहाहीन सत्रविषयत्वाद्यावद्वेदानुसारी धर्मः प्रकरणमुल्लङ्थ्य सार्वत्रिकः स्यात् । ननु जाताधिकारेऽपि वेदवज्नातस्य प्रकरणान्तरेष्वपि भावात्तुल्यमेतत् । अथ प्रकृतजा- तातिक्रमकारणाभावादिह व्यवस्था, सा वेदपक्षेऽप्यविशिष्टा । यावान्प्रकरणे वेद इत्य- वधारणात् । नैतत्तुल्यम् । कुतः । प्रतिसंघातवर्तित्वाज्जातं प्रकरणेऽस्ति नः । वेदो महासमूहत्वात्प्रकृतौ न समाप्यते ॥ सर्वर्गादिसमूहेषु जातं व्यासाङ्ग चेद्भवेत् । प्रकृतौ न समाप्येत ततस्तदपि वेदवत् ॥ मन्त्रब्राह्मणताणां समूहे काठकादिके । वेदत्वं वर्तते नित्यमनेकक्रतुगामिनि ॥ समूहास्त्वेकवाक्यानां ये पादपदपर्वणाम् । ऋग्यजु:सामनातानि प्रत्येकं तेषु सन्ति नः । यथा वनादिसंघाताः प्राक्सामान्यसमन्विताः । । १ अपि चेत्यादि भाष्यं व्याचष्टे-कं चेत्यादिना । २ मन्त्रब्राह्मणेत्यादिश्लोकदयस्यायमर्थ:- : विधिविधेयं तर्कश्च वेदः' इति कातीयानां विधिशब्दाक्तस्य ब्राह्मणस्य विधेयशब्दोकानां मन्त्राणां तर्कपदोक्तस्य ' यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते' इत्यायुपनिषद्भागस्य च वेदत्वस्मृतेस्तत्समूहे काठकाद्याख्ये ऋतुविषयं वेदत्वं व्यासज्य वर्तते पादसमूहे एकवाक्यभूतमृरजातं, पदसमूहे यजुर्मात. मवच्छेदरूपभक्त्यवयवात्मकपर्वसमूह सामजातं च पर्यप्य वर्तत इति ।

·[म.पा.१०१] मीमांसादर्शने योगे सर्वस्मिन्नपि क्रतापांशुत्वं स्यात् । तस्माज्जाताधिकारा एते शब्दा इति ॥ १॥ वेदो वा प्रायदर्शनात् ॥ २॥ सि. घेदं पाऽधिकृत्येदमुच्यते । कुतः । प्रायदर्शनात् । किमिदं प्रायद- र्शनादिति । वेदमाये वाक्ये वेदोपक्रमे निगम्यमाना इमे शब्दाः तथर्गादिसमूहानां सामान्यं जातमुच्यते ॥ जातिरेव तु यज्जातं माष्यकारेण वर्णितम् । व्याख्यातृभिश्च तन्नैवमृगादी जात्यसंभवात् ॥ द्विवणे च पदे जाति:शब्दत्वं न कल्पितम् । वाक्यत्ववत्कथं नु स्युर्ऋग्यजुःसामजातयः ॥ यथैव हि वाक्यत्वं नाम जातिभिन्नस्थानकरणप्रपन्नाभिव्यङ्गचक्रमवद्वर्णात्मकपदसमुहेs. त्यवर्ण वा विलक्षणावयवपदार्थसंबन्धप्रत्ययाकासाव्यवधानाङ्गमणत्वादिन्यायेन कल्प. यितुं तद्भूताधिकरणे नाध्यवसितम् । तथैववियजुश्चमामत्वानि क्रमवद्वर्णस्वराश्रयाणि न शक्यानि कल्पयितुम् ।। किं त्वेकार्थसमूहस्थमृग्यजःसाममंज्ञितम् । जातं समूहसामान्यं न जाति म काचन || यौगिकानां यथा जातेरन्यत्मामान्यमिप्यते । तथा समूहसामान्यं जातं जातिविलक्षणम् ।। लोकेऽपि चेषेव जातिजातशब्दार्थप्रसिद्धिरित्येवमेव व्याख्येयम् ॥ १ ॥ किमिदं प्रायदर्शनादिति-नेदमन्यः प्रायदर्शनम्तुल्यामिति पश्यपृच्छति । प्रायवचनाच्च ' इत्यत्र हि प्रधानप्राये यत्रान्यानि प्रधानानि तत्र वचनादित्युक्तम् । तथा · विशये प्रायदर्शनात् ' इति संस्कारप्राये यत्रान्ये संस्कारा गोदोहनादयस्त. त्रास्य दर्शन मिति । न विह यत्रान्ये वेदाम्तत्रैषामृगादीनां दर्शनमित्यपि शक्यं वक्तुम् । न ह्येतद्व्यतिरिक्ता वेदाः सन्ति, येषां मध्यपाते संकीत्यरन् । अतो नेह प्रायदर्शनमस्तीति । तत्रोत्तरमाह-वेदमाये वेदोपक्रमे-वेदबुद्धिजनितसंम्कारव्या १ विच्छिन्नयत्नव्यङ्ग्यश्च नित्यः सर्वगतैरपि व्यतिरिक्तपदारम्भो वगैनात्रोपपद्यते ॥ अना- रब्धे च गोशब्दे गोशब्दत्वं कथं भवेत् । इत्यादिना श्लोकवार्तिकोक्तगांशदत्वन्यायं प्रकृतेऽतिदिशति. द्विवर्णे चेत्यादिना । २ ( अ०१ पा०१ अ० ७ ) इत्यत्रेति शेषः। ३ ( अ० २पा० २ अ० ४ सू० १२)। (अ० २ पा० ३ ० ६ ० १६ ) ·सतम्यातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा०३१०१] श्रूयन्ते । प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् । स तपोऽतप्यत । तम्मात्तप- स्तेपानात्रयो देवा असृज्यन्त । अनिर्वायुरादित्यः । ते तपोऽत- प्यन्त । तेभ्यस्तेपानेभ्यस्त्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेक्रग्वेदो वायोर्य- जुर्वेद आदित्यात्सामवेद इत्येवमुपक्रम्य निगमन इदं श्रूयते --उच्च- ऊंचा क्रियते, उच्चैः साम्रा, उपांशु यजुषा, इति । एतस्मात्कारणा- देभिः प्रकृतैरुपांश्वादि कर्तव्यं, न जात्या ऋगादिभिरित्युच्यते । कुत एतदवगम्यते । वाक्योपसंहारे श्रुतत्वात् । यस्मादित एते वेदा जाता. मनसि, इमे शब्दाः श्रूयन्ते । तद्दर्शयति-प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् । यत्तु विध्युद्देशबलीयस्त्वादर्थवादपदस्थो वेदशब्दोऽषयवविषयो भविष्यतीति । तत्र ब्रूमः । विध्यर्थवादसंबद्धमन्यदेव बलाबलम् । मुख्यपश्चात्तनत्वेन ज्ञानानामन्यदेव तत् ॥ ये हि विध्युद्देशात्परस्तादर्थवादाः श्रूयन्ते तेषामस्ति दौर्बल्यम् । ये पुरस्ताच्छ्यन्ते ते मुख्यत्वाद्बलीयांसो भवन्ति । सर्वस्यैव हि शब्दम्य स्वार्थातिलङ्घने विरोधः कारणम् । स च प्रतियोगिनि दृष्टे विरोधो विज्ञायत । तदिह यदा त्रयो वेदा असृज्यन्त । अग्नेर्ऋग्वेदः ' इत्यादि श्रूयते न तदा जातवचनानामृगादीनामुच्चारणमस्ति । यद्दर्शनेन वेदशब्दोऽवयवलक्षणार्थो भवेत् । अतस्तेन तावच्छृतिवृत्तेनैव व्याप्ता बुद्धिः । अथेदानी. मृगादिशब्दाः स्वार्थपराः सन्तो न संबध्यन्त इति बलालक्षणां प्रतिपद्यन्त इति । तेन सत्यपि विध्युद्देशगतत्वे दौर्बल्यं मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् ' इत्येवमितरवलीय. स्त्वात् । ननु · पौर्षिय पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ' इत्यनेनोत्पन्नमप्यर्थवादान्मुख्यवेद. ज्ञानं बाधित्वा विध्युद्देशज्ञानमेव गृह्येत । नैतदेवम् । पौर्वापर्यवलीयस्त्वं तत्र नाम प्रतीयते । अन्योन्यनिरपेक्षाणां यत्र जन्म धियां भवेत् ॥ ये हिं भिन्नवाक्यगताः परस्परनिरपेक्षा विरोधिनोऽर्थाः श्रूयन्ते तेषां पूर्वस्योत्तरानु- पर्देनैव लब्धात्मकत्वादुत्तरस्य पूर्वोपमर्दैन विनाऽऽत्मलाभानुपपत्तेः पौर्वापर्यबलीयस्त्व- न्यायो भवति । यत्र त्वेकवाक्यतया परम्परापेक्षाणां श्रवणं न तत्रैतद्भवति । तत्र ह्याकासावशेनैकवाक्यता भवति । पूर्वप्रतीते चोत्तरमात्मानुगुणमाधिकं वाऽकाङ्क्षति । अतश्च यदनधिकमननुगुणं वा तदनपेक्षितत्वान्नैव तस्मिन्वाक्येऽस्ति । न चाविद्यमानेन - । १ 'कुत एतादति 'भाष्यमवतारयति-यावत्यादिना। २ ऋगादिशब्दानामिति शेषः । ३ ( अ० १२ पा० २ १० ८ सू. २५)|v (अ० ६ पा० ५ अ० १९ सू० ५४ ) ।

·[अ०३पा०३२०१] मीमांसादर्शने । ८०७ स्तस्मादेतैरुपांश्चादि कर्तव्यमिति । ऋगादिभिरपि वेदवचनैरेवोपसंहा. रेण भवितव्यम् । इनरथा वाक्यमेव नावकल्पेत । तत्रानर्थका एव भवेयुः । तस्माद्वेदाधिकारा इति ॥ २ ॥ लिङ्गाच्च ॥ ३॥ लिङ्गमप्यस्मिन्नर्थे भवति । या ऋगादयः शब्दाः शक्नुवन्ति वेद- मभिवदितुमिति । ऋग्भिः प्रातर्दिवि देव ईयते यजुर्वेदेन तिष्ठति मध्ये अह्नः, सामवेदेनास्तमये महीयते । वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्य इति द्वी वेदो संकीर्त्य ऋक्शब्दं च, त्रिषु पादेषु, चतुर्थे पाद उपसंहराति बहु- वचनेन, वेदैरशून्यस्त्रिभिरेति सूर्य इति ऋकशब्दं वेदवचनं दर्शयति । तस्मादपि पश्यामो वेदाधिकारा एते शब्दा इति ॥ ३ ॥ पूर्वबाधः शक्यत इति पूर्वबलीयस्त्वं भवति । तदिह विध्यर्थवादयोः समानविषयत्वा- चावदेवार्थवादे वेदाः संकीर्तितास्तावदेव किमप्येषां विधास्यत इत्येतदधृतम् । ततश्च किमेषां विधेयमित्येतावन्मात्रमपेक्षते । न तु कस्य किं विधास्यत इति । तेनोत्तरस्माद- व्यवादपेक्षितमात्रं गृह्यते । विधेयं चापेक्षितं न विधिविषय इत्युच्चस्त्वादिमात्रं संब. ध्यते न त्वृगादयः । ततश्चाविवक्षितत्वान्नैवेषां विध्युद्देशेऽस्तित्वमिति नार्थवादं बाध. न्ते । अर्थवादस्थ एव तु विध्युद्देशविपयत्वेनापि वेदोऽवधार्यते । तस्माद्वेदलक्षणार्थत्वमृ. गादीनाम् । वेदश्च व्यापकत्वादेहेतुलक्षणयुक्तः सन्न शनोत्येवावयवं लक्षयितुम् । ऋगा- दयस्तु नियम्यत्वात्समुदायं लक्षयन्ति । यथा चान्यत्रार्थवादानामनुवादत्वाल्लक्षणावृत्ति- रदोषस्तथाऽत्रार्थवादावगतविषये विधावृगादिशब्दानामनुवादकत्वाल्लक्षणायामप्यदोषः । तेनैषा वचनव्यक्तिः, यस्मादेवमेते वेदा जातास्तस्मादेपामुच्चैस्त्वादि कर्तव्यमिति वक्तव्ये तमेवार्थसिद्धमङ्गीकृत्य ऋगादय उच्चायन्ते । अन्यथा ह्यसंबद्धमेव स्यात् । विध्यर्थवा- दयो नाविषयत्वात् । तस्मावदाधिकार इति ॥ २ ॥ लक्षणाऽपि च या दृष्टपूर्वा तस्यामेव शीघ्रतरबुद्धिर्भवति । ऋगादयश्च वेदे दृष्ट- पूर्वाः । दर्शयनि- ऋग्भः प्रातरिति । त्रिप्वेव तावत्पादेषु वेदशब्दसाहचर्यादृक्श. जग्गा रसियाम् । च तु देरशून्य इत्यवश्यमृकशब्दः सब्राह्मण के तेदे प्रयुक्त इति गृह्यते । यस्त्वथ्येतृणां वेदशब्दप्रयोगो मन्त्रेषु दृष्ट इति । सत्यति । अत्रापि लक्षणा तथाऽपि तु . शास्त्रस्था वा तनिमित्तत्वात् ' इततिरेव ज्यायसी ॥३॥ 5 अहेतुलक्षणयुक्तः-व्याप्यस्वरूपहेतुलक्षणशून्य इत्यर्थः । २ (अ० १ पा. ३ अ..

·cod सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा० ३०१] । धर्मोपदेशाच्च न हि द्रव्येण संबन्धः ॥ ४ ॥ धर्मोपदेशश्च भवति साम्नः, उच्चैः साम्ना, इति । स वेदाधिकारपक्षे युज्यते । जाताधिकारे तु ऋच उच्चस्त्वेन साम्न उच्चस्त्वं सिद्धम् । नास्य सामद्रव्येण सह संबन्धो वेदितव्यः । तस्मादपि वेदाधिकारा इति ॥ ४॥ त्रयीविद्याख्या च तद्विदि ॥ ५ ॥ त्रयी यस्य विद्या स त्रयीविद्यः । यस्त्रीन् वेदानधीते स एवं प्रख्यायते । यीति चैष शब्द ऋक्सामयजुःषु प्रसिद्धः । यदि ऋक्- सामयजूंषीति त्रयो वेदा उच्यन्ते, एवं तद्विदि यीविद्याख्या युज्यते, भवति च । तस्माद्वेदाधिकारा एते ॥ ५ ॥ व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् ॥ ६ ॥ अथ यदुक्तम् , ऋग्वेदमतिक्रान्तानामृचा यजुर्वेदेऽप्युच्चस्त्वं भवि ष्यतीति । तत्र मत्पक्षे यथाश्रुतः प्रयोगो भविष्यतीति यदुक्तं, तत्परि- हर्तव्यमिति । आभाषान्तं सूत्रम् ॥ ६ ॥ न सर्वस्मिन्निवेशात् ॥ ७॥ नैष दोषः । सर्वस्मिन्नग्वेद उच्चस्त्वं, सर्वस्मिश्च यजुर्वेद उपांशु- त्वम् । तत्र यदि ऋग्वेदव्यतिक्रान्ताया ऋचो यजुर्वेद उपांशुत्वं यदि च लौकिकेनापि प्रयोगेण कार्य सोऽप्यस्ति बेद ऋगादीनाम् । कथम् । ऋग्यजुःसामानि तावत्प्रयीत्येव प्रसिद्धानि । ततश्च त्रयी विद्याऽस्येत्येवं त्रयीविद्यशब्द- व्युत्पत्तिः । स च वेदत्रयाध्यायिनि प्रयुज्यते न जातत्रयविदि । छन्दोगेषु जातत्रय- ज्ञेष्वप्यप्रयोगात् । अतस्त्रयीविद्यशब्दे त्रयीशब्दो वेदेषु प्रयुक्त इति तत्समानाधिकर- णानामृगादिशब्दानामपि तद्विषयत्वं विज्ञायते । तस्मादपि वेदेषु ऋगादिप्रसिद्धिः।।१॥ अनुभाषणमेतत् ॥ ६ ॥ न पाठमात्रेण वेदान्तरव्यपदेशो भवति । यद्येन वेदेन विधीयते सत्तेनैव प्रमाणेन 'क्रियत इत्युच्यते । ततश्च यस्यैव मन्त्रस्य यत्र विधानं स एष तेन व्यपदेश्यते । यदि . २ 'धर्मोपदेशाच' इति सूत्रमसंबद्धपदव्यवायापत्त्या स्वस्थानाइत्कृष्य प्रयविद्याख्या तद्विदि ' इति सूत्रं तावदादौ व्याचष्टे-यदि चेत्यादिना ।

·[अ०३पा०३१०२] मीमांसादने। भवतीति । नैतद्प्यति । वेदधर्मः स न ऋग्धर्म इति । वेदस्य च न धर्मदयन संबन्धः ॥ ७॥ वेदसंयोगान्न प्रकरणेन बाध्येत ॥ ८॥ यदुक्तं प्रकरणमेवमनुगृहीतं भवतीति । वेदसंयोगाद्वाक्येन प्रकरणे पाध्यमाने न दोषो भविष्यति ॥ ८ ॥ [२] गुणमुख्य व्यतिकमे तदर्थत्वान्मुख्येन वेदसंयोगः ॥९॥ सि. अस्त्याधानं, य एवं विद्वाननिमाधत्त इति । तद्याजुर्वेदिकम् । तत्र सामगानमामनन्ति । य एवं विद्वान्वारवन्तीयं गायति, य एवं वि. द्वान्यज्ञायज्ञीयं गायति, य एवं विद्वान्वामदेव्यं गायति, इति । तत्र संदेहः । किमाधाने सामगानमुच्चैरुतोपांशु, इति । उच्चैरिति प्राप्तम् । कुतः। सामवेदेनैतक्रियते यद्वारवन्नीयादिभिः । तस्मादुच्चैरेतानि तूमयत्र विधात्यते तत्रोभयत्र 'भूयस्त्वेनोमयश्रुति ' इत्यादि नास्ति तत्रागत्या वि. कल्पो ग्रहीष्यते ॥ ७॥ पातेति वा पाठः ॥ ८॥ भातधर्मपक्षे ऋच्यध्यूढं साम गायति' इत्य॒क्मामयोरवियोगादृग्धर्मेणैव सामधर्म- सिद्धेवृथा पुनरुपदेशः। न हि कश्चित्सामाधारभूनामृचमुच्चैरुच्चारय-सामान्यन्यथोच्चारयितुं समर्थः । वेदाधिकारे त्वन्यदृग्वेदेन विधीयते । अन्यच्च सामवेदेनेत्यर्थवदुपदेशद्वयम् । अनुक्प्रजापतिहृदयाद्यमितरत्रापि भविष्यतीति चेत् । न । तम्य ज्योतिटोमानङ्ग वात् । प्रकरणे ह्ययं स्तोत्रसाम्नामुपदेशः । न च तेषामनुकाणां प्रयोगः । अल्पविषयत्वाञ्च मन्दपरिहतमेवाऽऽनर्थक्यम् । तस्मादपि वेदाधिकार इति सिद्धम् ॥ ४ ॥ (इति-वेदोपक्रमाधिकरणम् ॥ १ ॥) । इदानीं यत्र वेदान्तरीयस्य प्रधानस्य घेदान्तरीयमङ्गं भवति तत्राङ्गम्य वेदधर्मः कतमः कर्तव्य इति संदेहे प्राप्त्यात्मकत्वावयपदेशधर्माणां यम्य अत्र समाम्नानं तदीयो . १ सामवेदेनेत्यादिभाष्यस्यायमर्थः-यस्सामवेदिकारवन्तीयादिवाक्यविधीयते, सामवेदनत. साक्षास्क्रियते । यजुर्वेदेन तु प्रधानद्वारेत्येवं तदीयस्वरस्य विलम्बितत्वमिति । २ 'लिगाच' इति सूत्रानन्तरं पठितमपि 'धर्मोपदेशाब न हि द्रव्येण संबन्धः 'हा सत्रं पूर्वपक्षनिरासायतया संप्रति भ्याल्यास्यति-जातधर्मग्क्ष इत्यादिना । ३ व्यपदेशधर्माणामिति-पदव्यपदेशनिवन्धनकोच्चस्त्वादि भर्माणो प्रत्यारसनियतोत्पतिविषिविषयत्वादित्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत- -- [अ०६पा०३०२] । सामानि गेयानीति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । गुणानुरोधेन वा मुख्य व्यतिक्रमे- न्मुख्यानुरोधेन वा गुणमिति, गुणो व्यतिक्रमितव्यो न्याय्यः, मुख्यश्चा- नुग्रहीतव्य इति । कुतः । मुख्यार्थत्वाद्गुणस्य । गुणस्यानुष्ठानेन मुख्यः स गुणः कथं स्यादिति गुणे प्रवर्तते । गुणप्रवृत्त्या चेन्मुख्यस्य गुणहानि- भवति, गुणप्रवृत्ती फलमेव नावासं भवति । अथ प्रधानं सगुणं करिष्या- मीति गुणे प्रवर्तमानो गुणस्य गुणं विनिपातयति, नास्य स्वार्थों हीय- ते । नासौ गुणं सगुणं कर्तुं प्रवर्तते । गुणश्च सामगानं प्रधानमाधानम् । धर्मः स्यादिति प्राप्तेऽभिधीयते । गुणे स्वरूपतो धर्मः प्रधानद्वारतोऽपरः । यत्र स्यात्तत्र विज्ञेयं गुणधर्मस्य बाधनम् ॥ अवश्यं कर्तव्येऽन्यतरधर्मातिक्रमे गुणधर्मोऽतिक्रमितव्यः । तथा हि-प्रधानमविगुणं कृतं भवति । तच्च गुणस्यापि कार्यम् । सोऽपि हि तदर्थमेव प्रवर्तते । यदि त्वात्मीय. धर्मानुरोधेन प्रधानं विगुणं कुर्यात्ततोऽस्य यदव प्रवृत्तिस्तदेव हीयेत । तत्स्वरूपे सगुणे जाते यद्यप्यङ्गं विगुणमेव तथाऽपि तत्र गुणत्वस्याचिकार्षितत्वान्न कश्चिद्विरोधः। तस्मादाधानस्य याजुर्वेदिकत्वात्तदङ्गभूतानां सान्नामुपांशुत्वं कर्तव्यमिति । ननु यावन्मा- माधानस्य यजुर्वेदविहितं तन्मात्रस्यवोपाशुत्वमित्यवगमानव सामगानस्य प्राप्नोति प्रधानमात्रं चालान्तराणि च याजुदिकानि । तेन तेषा केवलमुपांशुत्वमिति । तदेवम्। वक्ष्यति हि-' अङ्गानि तु विधानत्वात्प्रधानेनोपदिश्येरन् । इति । तथा ' विधेस्त्वे- कश्रुतित्वादपर्यायविधानात् ' इति । तस्मात्प्रधानप्रयोगवचनपरिगृहीतत्वादन्यत्राप्युत्प. मानामङ्गानां यत्रैव प्रधानं तत्रैव विधिः। अतश्च साङ्गस्यैव प्रधानस्य याजुर्वेदिकत्वादुपांशु. वेनैव भवितव्यमिति । एवं तर्हि स्वयमेवाङ्गानां याजुर्वैदिकत्वादुपांशुत्वं न गुणप्रधान- धर्मविरोधद्वारम् । यच्च सामगतमुपांशुत्वं तदङ्गवर्तित्वादुच्चैस्त्वेन तुल्यम् । नैतत्तत्र वर्त- मानं प्रधानस्येति शक्यं वदितुम् । नापि तद्गते बाधिते प्रधानधर्मबाधः । न हि तदा प्रधानमुपांशु न कृतं स्यात् । अथ केनचित्प्रकारेणाङ्गधर्मोऽपि प्रधानस्याभिधीयते तत उच्चस्त्वमपि प्रधानधर्म एव स्यादिति पुनस्तुल्यबलत्वम् । उच्यते । उत्पत्तिविधिमालोच्य साम्नां वेदान्तरीयता । साङ्गप्रधानसंबन्धादुपांशुत्वं तु गम्यते ॥ यदि हि यजुर्वेद एवषामुत्पत्तिः स्यात्तत्स्वरूपनिमित्तमेवोपांशुत्वं स्यात् । एतेषां १(अ० ११पा• ३ अ० १ ० ८)। २ (अ० १ पा० १ ०३ स१६ ) ·[अ०३पा. १०२] मीमांसादर्शने । ८११ तु सामवेदोत्पन्नानां स्वरूपत उच्चस्त्वप्रसङ्गे प्रधानसंस्पशेनिमित्तमुपांशुत्वमिति प्रधान- धर्मता । ननु यजुवेंदेन साङ्गं कुर्यादित्युपबन्धात्साङ्गस्यैवोपांशुत्वमित्यवधारणादस्त्येवा. ङ्गस्वरूपसंस्पर्श इति । न । साङ्गकथनेनैवाप्राधान्यनिर्देशात् । उपसर्जनभूताङ्गं हि प्रधान- मेवं निर्दिश्यते। तेन प्रधानमेव याजुर्वेदिकमुपांशुत्वं तु तद्धर्म एव सन्नङ्गान्युपसर्प. नेवं कथ्यते । न त्वेवमेव चोदनाऽप्यस्ति । ततः प्रधानधर्मोऽयमङ्गं प्राप्तोऽतिक्रम्येत । प्रधाने- न हि स्वधर्मोऽङ्गेषु विक्षिप्तः । स यत्रैव बाधितस्तत्रैव प्रधानं विगुणं न त्वेवमुच्चस्त्वं प्रधानधर्म इत्यवधार्यते । न ह्यङ्गधर्माः प्रधानानि संक्रामन्ति । नन्वेवमप्यङ्गधर्मः साक्षात्प्राप्नोति । प्रधानधर्मः पुनः परद्वारेण परोक्ष इति विपरीतं बलाबलं प्राप्नोति । सत्यं, साक्षात्प्राप्ता- गधर्म. शघ्रतरमवगम्यते । प्रयोगवचनग्रहणोत्तरकालं तु पश्चात्तन एव प्रधानधर्मः 'पौपिर्थे पूर्वदौर्बल्यं प्रकृतिवत् ' इत्येवं बाधते । ननु याजुर्वेदिकज्योतिष्टोमायङ्गानां स्तोत्रशस्त्रादीनामप्यनेनैव न्यायेनोपांशुत्वं प्राप्नोति । सत्यं प्राप्नोति । वचनात्तु सर्वत्र स्वरान्तरलामः । कथम् । दर्शपूर्णमासयोम्तावद्वेदद्वयविहितप्वङ्गेषु नानावेदस्वरे प्राप्ते गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायेन याजुदिक.प्रधानधर्म उपांशुत्वं प्राप्नोति । ततो वाचनिका स्वरो भवति · मन्द्रयाऽऽज्यभागान्तं ' ' परं मध्यमया' 'उत्तमयाऽनुयानादि ' इति । तथा विकृतीनामिष्टिपशुबन्धादीनामेतम्मिन्नेव प्राकृते स्वरत्रये प्राप्नुवति प्रत्यक्षोपदेश- वशेन प्रधानवेदस्वरप्रसक्तो तहणाद्वा स्वधर्मः स्यात् । इत्यनेन न्यायेन प्रयोगवच- नस्य चोदकापेक्षित्वेन दुर्बलत्वाच्चोदकप्रापितस्वरग्रहणमेवेष्टम् । एवं ज्योतिष्टोमाङ्गाना- मपि दीक्षणीयादीनां प्राकृत स्वरे प्राप्ते प्रत्यक्षोपदेशवशेन बाध्यमाने चोदकबलीयस्त्वेन पुनरुपस्थिते ज्योतिष्टोमस्य याजुदिकत्वात्क्लप्तोपकारप्राकृतधर्माग्रहणाच्च गुणमुख्य. व्यतिक्रमन्यायेनैव तद्वतोपांशुत्वधर्मप्रसङ्गे सति ' यावत्या वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुब्रूयात् ' इत्येते स्वरा गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायबाधेनैव साझानां प्राधाः । तौँ ज्योतिष्टोमस्य वाचनिकसवनविभागविहितमन्द्रमध्यमोत्तमोच्चारणाव- धारणात्तदङ्गानामपि सर्वेषां प्राकृततुल्यमन्द्रमध्यमोत्तमोच्चारणान्येव प्रधानद्वारेण प्राधानि । ततो ' यत्किंचित्प्राचीनमग्नीषोमीयात्तेनोपांशु चरन्ति' इत्युपांशुत्वे साङ्गानां दीक्षणीयादीनां प्राप्ठे प्रधानमात्रवाचिदीक्षणीयादिशब्दोद्देशेन विहिताः .. १(अ० ६ पा० ५ अ० १४ सू० ५४ ) । २ (अ० ३ पा० ७ अ० २४ स०५१)। ३ अपेक्षियावदगाम्नानेन कृत्स्नविधानत्वाज्ज्योतिष्टोमस्य धर्माकाङ्क्षाविरहादिनाऽष्टमे दर्श- पूर्णमासविकारत्वस्य निराकरणादित्यभिप्रेत्याऽऽह-प्राकृतधर्माग्रहणाचेति । ४ तथेति-प्राप्ते सतीत्यध्याहार्यम् । तत इति वा पाठान्तरं स्वीकार्यम् ।

·८१२ सतन्त्रधातिकशापरभाष्यसमेते- [०११०३७०२]. - यावत्या प्रधानमात्रेप्यते स्वरविशंषा भवन्ति वाचा कामयेत तावत्या दीक्षणीयायामनुब्रूयात्' 'मन्द्रं प्रायणीयायाम् ' 'मन्द्रतरमातिथ्यायाम्' 'उपांशूपसत्सु' इति । नत्रोपांशुन्वम्य पूर्णव सर्वव्यापिनोपांशुत्वविधिना प्राप्तत्वाहीक्षणीयादिस्वरप्र- शंसों नित्यानुवाद एव । अग्नयोमीये तु सवनविभागस्वरेणेव 'मन्द्रयाऽऽज्यभागा. न्तम् ' इत्यादि ।कृतस्वरप्रतिप्रसवः । सवनविभागतुल्यं वा साङ्गं प्रयोगं त्रेधा विभज्य मन्द्रमध्योत्तमोच्चारणसंपादनं कार्यम् । एतेनानुबन्ध्यावभृथोदयनीयोदवसानी. याम्वप्युच्चारणविशेषा व्यारू गताः । सुन्याकालसवनीयादीनामप्येवं स्वरे प्राहे प्रातः सानाद्यन्तर्गतत्वाद्यथासवनमेव स्वरा भवन्ति । ननु सवनशब्दानां सोमयागावयववच. नत्वाहीक्षणीयाधङ्गवत्तदीयस्वराभावप्रसङ्ग इति चेत् । न । सप्तमीनिर्देशेन तत्कालप्र. युज्यमानत्वमात्राश्रयणात् । यदि षष्ठी भवेदन सक्नेभ्यः परा ततः । तदङ्गमन्त्रमात्रेषु मन्द्रत्वादिविधिर्मवेत् ॥ सप्तम्यां तु तदाधारो यावान्मन्त्रः प्रयुज्यते । तस्य सर्वस्य मन्द्रादिस्वरयोगोऽङ्गमाश्रितः ॥ केचिदाहुयेदाऽऽधारमात्रत्व सवनेष्विह । तदा तेषां न मन्द्रादिः स्यादनाधेयताश्रुतेः ।। आधारे सबने मिन्नं यदाधेयतया श्रुतम् । सवनीयादि तस्यैव मन्द्राग्रुच्चारणं भवेत् ॥ स्तोत्रशस्त्रानुवाक्यादिशेषस्तु सवनस्य यः । षष्ठ्यभावान्न तस्यैते युक्ता मन्द्रादयः स्वराः ॥ इन्युक्ते नैष दोषोऽस्ति यतः षष्ठया विनाऽप्ययम् । षष्ठ्यर्थः संभवत्येव तदाधारत्वकल्पितः ।। यथा हि शकुनिर्वृक्षे पुष्पायपि तयेप्यते । ततश्चाऽऽधेयधर्मोऽर्थः स द्वयेऽपि विधीयते ॥ यदि वा स्तोत्रशस्त्रादि कृत्वं सुत्याङ्गमेव ना। आधार एव तस्यापि सवनानीतरागवत् ॥ नानावेदस्वरस्तस्मात्स्तोत्रादेः प्राप्त आदितः । प्रधानाङ्गतया पश्चादुपांशुस्वेन बाधितः ।

·[अ०५ पा०३ १०२] मीमांसादर्षने । ततो वाचनिकेनेव यथासवनमाविना । मन्द्रादिना समस्तानि सुत्याङ्गानि प्रयुज्महे ॥ एतेन सर्वे ज्योतिष्टोमविकारा व्याख्याताः । क पुनरिदानी नानावेदस्वरस्याव- काशो मविष्यति । उच्यते । तदद्महणाद्वा स्वधर्मः स्यादधिकारसामर्थ्यादव्यक्तः शेषे' इतिवत्कल्पनीयः । यत्प्राकृतस्वराङ्गयुक्तायां विकृती वेदान्तरीयमपूर्वमङ्गं चोद्यत इति । ननु तत्रापि गुणमुख्यव्यतिक्रमन्यायेन प्रधानधर्ममाव एव । एवं तर्हि या विकृतिस्मिन्येदे भवति तस्याः शेषेष्वङ्गेषु यथाप्रकृति प्राप्तेषु यत्तस्मिन्नेव वेदेऽङ्गा- न्तरमपूर्व चोद्यते स विषय इति । सोऽपि प्रधानद्वारेणैव लब्धत्वात् । तदेव तर्हि प्रधान विषय इति । न । तस्यापि प्राकृतावरुद्धत्वात् । न, तर्हि प्रधानद्वारेणापूर्व- स्याङ्गस्य प्राप्तिरिति तदेव विषय इति । नैवमपि यः प्रधानस्य धर्मस्तस्यैव तत्रापि मावात् । अपि च त्रेधा विभक्तेषु यज्ञभागधर्मे च स्वरे स्थिते यदपूर्वमपि तद्भागपाति भवति । तस्य न यूपावटस्तरणबर्हिस्तुल्यत्त्वमिति भवितव्यमेव प्राकृतेन धर्मेण । तस्मादपि नास्ति विषयः । प्रकरणाम्नानं चात्यन्तमेवानर्थकं स्यात् । अत्र समाधिः । । उपांशु यजुषा ' इति तावत्सर्वदविहोमेष्वर्थवत् । ऋक्मामवदेयोरपि काम्यनैमित्ति- केष्वङ्गेष्वर्थवत्ता । 'मन्द्रं प्रातःसवने ' इत्यादि हि नित्यत्वादनिन्यैः काम्यनैमित्ति- कैरसंबध्यमानं नित्यानविषयमेव भवति । तेन यहग्वेदमामवेदाभ्यां विचित्काम्यं नैमि- त्तिकं वा चोद्यते तत्सर्वमुच्चैः कर्तव्यम् । तथा ' तं भिन्नमभिमशेदहते चिदमिश्रिष' इत्यादि । एवं याजुर्वेदिकमप्युपांशुत्वमुदाहर्तव्यम् । तथा यानि सुत्योत्तरकालान्य- गानि तेषु सवनग्रहणाभावाद्ययावेदमेव स्वर इत्यवभृथ्टामादीनामप्युच्चैस्त्वसिद्धिः । अन्यथा हि यथेष्टं प्रयोगः स्यात् । दीक्षणीयादिपरिसामसु तु • प्राचीनमग्नीषोमी- यात् ' इत्यनेनोपांशुत्वम् । प्रवर्गासाम्नां पुनः · उच्चैः प्रवण । इत्येवमुच्चैस्त्वम् । भाधानसाम्नां तु याजुर्वेदिकप्रधानविधिविहितत्वादेवोपांशुत्वम् । य एवं विद्वा- वामदेव्यं गायति ' इत्यादीनि यजुर्वेद क्यान्येव । तस्मादिहानुदाहरणम् । तत्र १(अ० ३ पा० ७ ०.२४ ८ ५१)।२ इतिवत्कलानीय इति यथैव श्येनादावद्विा. त्रादिसमाख्याप्राप्तस्य कर्तुः प्राकृताङ्गव्यतिरिकापूर्वागविषयत्वं कल्यते तद्वदिहापि नानावेदम्वर- स्यापूर्वाड्गविषयत्वं कल्प्यत इत्याशयः । ३ सामवदेयारेपीति- ऋक्सामवेदनिमित्तकयोः स्वरयोरित्यर्थः । ४ एवं सामवेदविहित प्रवागमहावीरभेदननिमित्तकमङ्गमुदाहरति-तयेत्या- दना।

·८१४ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ३३० २] आधानस्य याजुर्वेदिकत्वादुपांशुता गुणः । स गुणधर्ममुच्चै स्त्वं सामवे. दिकं बाधते । तस्मादुपांशु सामानि गेयानाति ।। ९ ॥ केचिदाहुः- स्वरूपोत्पत्तिमात्रापेक्षया तेन क्रियत इति न कारकहेत्वभिप्रायेणोपन्यास इति । तत्तु न युक्तम् । एवं सति ह्युत्पत्तिविनियोगबलाबलचिन्तैव क्रियते न गुण. मुख्यविरोधचिन्ता । तत्र च विनियोगाधीनत्वादनुष्ठानस्य तद्बलीयस्त्वमित्येष निर्णयः स्यात् । तस्मात्सामवेदशाखायामपि कस्यांचिदस्त्येषां विधिरत उदाहरणमित्यपरे । तदा तु यजुर्वेदपुनःश्रुतेर्मन्दं फलं स्यात् । अथापि शाखान्तरविधिवदाश्रीयेत स्वरविक- रूपश्च पूर्वपक्षे क्रियेत यधुदाहियेत । अनुदाहरणात्तु नैतदुपपद्यते । तस्मादुत्पत्तिविनि- योगयोरेव गुणमुख्यत्वमित्येवमधिकरणमारम्यते । यत्र वेदान्तरोत्पन्न वस्तु वेदान्तरेण विनियुज्यते तत्र किमुत्पत्तिवेदधर्मः कर्तव्य उत विनिय गवेदधर्म इति । उत्पत्तिपूर्व- कत्वाद्विनियोगस्योत्पत्तिवेदधर्म इति प्राप्त । विनियोगवेदधर्म इति गृह्यते । कुतः । उत्पत्तेस्तदर्थत्वाद्विनियुज्यमानम्य च स्वरापेक्षित्वात्तदानीभेव यः स्वरोऽवगम्यते स एव चोदितो नोत्पत्तिस्थः । तत्काले विधानाभ वात् । अथवा नैवात्र व्यतिक्रमशब्देन बाधो विरोधो वाऽभिधीयते । किं तर्हि । व्यभिचारोऽन्यत्रात्यत्र च वृत्तिः । तेनैवं चि. न्त्यते । यत्रोत्पत्तिविनियोगी व्यतिक्रान्ती, अन्यत्रोत तिरन्यत्र विनियोगम्तत्र कतरवे. दसंयोगो भवस्विति । तथैवोत्पत्तिसंयोग विकल्पे वा प्राप्त विनियोगवेदमंयोगः प्राधा- न्यादित्युत्तरम् । अथवैवं चिन्ता । यत्रान्यत्र च प्रधानमन्यत्र चाङ्ग तत्राङ्गम्य केन वेदेन व्यपदेशोऽस्त्विति । ततश्च तथैव प्रधानवेदन व्यपदेश इति निर्णयः । अस्मिस्तु पक्षे ' तद्ग्रहणाद्वा स्वधर्मा म्यात् ' इत्येतद्बाधित्वा प्रधानममाख्यात एक एव प्रकृती विकृतौ च कर्ता प्राप्नोति । अथ तु चोदकवली यस्त्वादशवेदसमाख्यातकर्तृग्रहणं, ततः स्वरोऽपि तथैवेत्ययुक्तं प्रधानस्वरग्रहणम् । अत उत्पत्तिधिनियागापेक्षवैप विचार इत्ये. व व्याख्या शोभना । तथैवाऽऽधानोदाहरणं समार्थतं भवति । यदि तु गुणमुख्यव्य- तिक्रमोऽङ्गप्रधानधर्मविरोधो व्याख्यायते ततः । अगुंगविरोधे च तादात् ' इत्य- नेन सहापौनरुक्त्यं संप्रधारणीयम् ॥ ९ ॥ (इति-गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणम् ॥ २ ॥ ) १ उत्पत्तेः-पाठाख्याया उत्पत्तेः। तदर्थत्वात्-विधानार्थत्वात् । २ ( अ० ३ पा० ७ अ. २४ सू० ५१)।३ (१०.१२ पा. २ अ० ९ सू. २७)।

·[अ०३पा०३अ०३] मीमांसादर्शने ८१५ [३] भूयस्तोनोमयश्रुति ॥ १० ॥ सि. यजुर्वेदे ज्योतिष्टोमं समामनन्ति, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत इति । तथा सा-वेदेऽप्यस्यैवमेव समानानम् । सकृच्च कृतायां बुद्धी द्वितीयं गुणार्थ श्रवणं भवति । तत्र संदेहः । किं याजुर्वेदिकमाम्नानं क्रियार्थ सामवेदिक गुणार्थमु' विपरीतमिति । यतरचाऽऽम्नानं क्रियार्थ तद्ध भविष्यन्ति । किं तावत्प्राप्तम् । सामवेदिकं क्रिया याजुर्वेदिकं येत्यनिश्चयो विशेपानवगमादिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । भूय- स्त्वेन गुणानां परिच्छियेत । यत्र भूयांसो गुणाः समानातास्तत्र क्रियार्थी चोदनेति गम्यते । यत्र हि कर्तव्यतया चोदना, तत्रति. कर्तव्यताऽऽकाङ्क्षयते । यत्राऽऽकाक्षितिकर्तव्यता ततिकर्तव्यता- वचनं न्याय्यम् । ये च भूयांसो गुणाः सेतिकर्तव्यता । तदितिकर्त- व्यतालिङ्गन कर्तव्यताचोदनानुमिमीमहे यथा बहुषु राजप्रतिमेधूप- विष्टेषु यस्य श्वेतं छत्रं वालव्य, जनं च स राजेत्यवगम्यतेऽनाख्यातो. ऽपि राजलिङ्गेन । एवं कर्तव्यतालिङ्गेन गुणानां भूयस्त्वेन ज्योति- । इदानीं यानि वेदान्तरेषु श्रृयन्ते प्रधानानि तानि केन व्यपदेष्टव्यानीति विचार्यते । तत्रैष निर्णयो यत्रोत्पद्यन्ते न यत्र गुणार्य श्रूयन्ते । किं प्राप्तम् । शाखान्तरवत्सर्वत्रो. त्पद्यन्ते । ततश्च धर्मविकल्पः । अवोमयत्र स्वरूपस्य गुणानां च श्रवणात्कदाचित्कि- चिदुत्पत्त्यषम् । एवं विकल्पमाप्त।बुच्यते । न शाखान्तरवद्युक्ता विकल्पो वेदगोचरः । तस्मादेको गुणार्योऽत्र कश्चिदेको विधायकः ।। स तु ज्योतिष्टोमादेः कतम इति । गुणानां यत्र भूयस्त्वमितिकर्तव्यतात्मकम् । तत्र व लिङ्गेन तस्य कर्तव्यतेप्यते ।। यजुर्वेदज्योतिष्टोमस्य दक्षिणीयादिकेतिकर्तव्यता बह्वी । तस्मात्तत्रैवास्योत्पत्तिः । अतश्चासौ यजुर्वेदेन क्रियत इत्युच्यते । तेन प्रमीयमाणत्वात्तेन प्रमाणेन क्रियत इत्यर्थः । अथवा तेनैव व्यापारेणानुष्ठानमपि तेनैव क्रियत इति व्यपदिश्यते । न त्वेतद्भ्यस्त्व- व्याख्यानं युक्तम् । कुतः । १ वेदभेदे शाखान्तरवदध्येत भेदाभावानित्यं सर्वेषु वेदेपूत्पस्यानर्थक्यापत्तेर्नियामकाभावेन चान्यतरत्रोत्पत्त्यनिर्णयादित्यभिप्रेत्य पक्षान्तरमनुधावति-अथवेत्यादिना ।

·८१६ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेवे- [म.३पा०३०७] टोमस्य याजुर्वेदिकम्य चोदनाऽनुमीयते । तस्माज्योतिष्टोपस्योपांशु प्रयोगः । यजुर्वेदेन हि ज्योतिष्टोमः क्रियते यत्तेन चौधते । असोदितं न शक्यते कमिति ॥ १० ॥ [४] असंयुक्त प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ॥ ११ सि. उक्तानि विनियोगकारणानि श्रुतिर्लिङ्ग पाक्यमिति । श्रुतिः, ऐ. न्या गार्हपत्यम् , इति द्वितीया विभक्तिः । लिङ्ग मन्त्रेषु वचनसामर्थ्य यद्यस्य गमकत्वेन स्वशक्तेरवधारितम् । तदल्पं बहु वा तस्य प्रतीतो न विशिष्यते ।। यादृशस्य हि धूमस्य गमकस्वावधारणा । स ताहा बहुरल्पो वा वहनि ममयति ध्रुवम् ॥ तथेहेतिकर्तव्यता लिङ्गत्वेनापन्यस्ता । सा यत्राप्यल्पा तत्रापि कर्तव्यतया विनाऽ. नुपपद्यमाना शक्नोत्येव गमयितुम् । नैव हीहाङ्गभूयस्त्वमितिकर्तव्यता मता । किं तहमं यदेवाऽऽहुरितिकर्तव्यताऽपि सा ॥ तत्र यदि वेदान्तरस्थप्रधानानुवादेनाल्पा विधीयत इति । उच्यते । शक्यं वक्तुं बह्वयपि तथैव विधास्यत इति । तत्रतत्स्यात् । अल्पा सुखं वेदान्तरस्थस्य विधीयते । बह्वी तु दुःखमिति । नैतदेवम् । बव्हचामपि वाक्यबहुत्वस्य क्षमत्वात् । तस्मादकारण- मित्येवं वर्णनीयम् । इह द्रव्यदेवताक्रिय कर्मस्वरूपत्वेनावधार्य तञ्च यजुर्वेदे सकलमाना. यते । वेदान्तरे तु क्रियामात्रं संकीर्त्य स्तोत्रशस्त्रादीनि पठचन्ते । ततश्च द्रव्यदेवताका. वित्वमपनीतमित्यशक्यं स्वतन्त्रक्रियाविधानम् । तथा च शाखान्तराधिकरणे व्याख्या. तम् । यजुर्वेदे तु समस्तस्वरूपाम्नानाद्विनाऽपि स्तोत्रादिभिः शक्यते यागो निर्वर्तयितुम् । पचनसामर्थ्याददृष्टानां स्तोत्रादीनां ग्रहणम् । अतोऽयं सूत्रार्थो यदुमयवेदश्रुति कर्म तद्रूपभूयस्त्वेन सामस्त्येन निराकासीकरणसमर्थेन निर्गतव्यमिति । ऋक्सामवेदयोग्य तुल्यधर्मत्वात्तद्वतभेदोपादानं निष्फलमिति मत्वोमवश्रुतीत्युक्तम् ॥ १०॥ ( इति-वेदभेदेन श्रूयमाणेषु कर्मोत्पत्तिनिर्णयाधिकरणम् ॥३॥) एवं तावच्छृतिलिङ्गवाक्यामि प्रधानक्षेयसंकीर्णविविक्तविषयाणि प्रत्युदाहरणं ध्या- १ त्रिप्वपि वेदेषु ज्योतिष्टोमाम्नानात्सूत्र उभयग्रहणमध्ययुकमित्याशक्य तदभिप्रायमाह- परक्सामवेदयोश्चेति ।

·[अ०३पा०३अ०४] मीमांसादर्शने ८२७ बहिर्देवसदनं दामि इति । वाक्यम्, अरुणया क्रीणाति इति । अथ किमेतावन्त्येव विनियोगकारणानि | नेत्युच्यते । किमपरं कारणमिति प्रश्नेनैवोपक्रमः । भवति च प्रश्नेनैवोपक्रमः । यथा का नामेयं नदी । को नामायं पर्वतः । किमिदं फलमिति । तदुच्यते । असंयुक्तं प्रकरणा- दितिकर्तव्यतार्थित्वात् । यदसंयुनं श्रुत्या लिङ्गन वाक्येन वा, तत्पक- रणात् , इतिकर्तव्यतार्थित्वात् । यदितिकर्तव्यताकाक्षिणः संनिधी पूरणसमर्थमुपानिपतति यद्वचनं तत्तेन प्रकृतेन सहैकवाक्यतां याति । तस्मात्मकृते विनियुज्यते । किमिहोदाहरणं किंच प्रयोजनमिति । दर्श - । यतु 'अरुणया" ख्यातानि तत्र विधिविनियोगामिधानात्मिकायाः श्रुतेविनियोगसामर्थ्यात्मकस्य च लिङ्गस्य केवलपदप्रयोगाभावात्पदान्तरसंनिधरवश्यंभावित्वाद्वाक्यमन्तर्गतप्रायमेवेति न साक्षाद्ग्रहणेन सूत्रितम् । अथवा 'वेदो वा प्रायदर्शनात् ' इत्युपक्रमोपसंहारवशेनेव वेदधर्मत्वावधारणादिदमेव वाक्यावनियोगसूत्रामिति न पूर्वान्तर्गतिमात्रेण वाक्यस्य विनियोजकत्वं व्याख्येयम् भाष्यकारण इत्युदा- हृतं, शक्य तत्राप्यन्द्रीवत्तृतीयाश्रुतिरेव विनियोनिकेति वक्त । अथ क्रियामात्रसंबन्धे श्रुत्या कृते विशेष संवन्धो वाक्येनेत्यभिप्रायः । स पंद्रयामाप तुल्यः । तत्रापि ाँधेत्युपस्थातव्यमात्रापेक्षणा हिपत्यमिति च साधनमात्रापेक्षित्वा. द्विशेषसंबन्धो वाक्येने। । तस्मादुमयत्रापि तदन्तर्गतिः शक्या दर्शचितमित्युभयोः श्रुतिवाक्ययोरुभयमुदाहरणम् । इदानी बलाबलचिन्ता प्रत्यासनेत्युतराण्यपि त्रीणि प्रमाणानि स्वरूपेण विनियोगसामर्थन च दर्शयति । तत्र प्रकरणं विनियोगाज्ञान- संशयविपर्यया गामन्यतमेनोपन्यस्यति स्म । यावच्चान्यन्न कथ्यते तावदज्ञानं भवति । अथवा सदपि प्रसङ्गाभावान्नाऽऽख्यातं स्यादिति संदेहोऽयवा वाक्षरश्रवणतत्साम. र्यानुसरणकाशितयोग्यार्थपदान्तरसंनिधानेभ्योऽन्यः शब्दप्रकारोऽस्ति । तस्मान्न प्रक. रणादीनि प्रमाणान्तराणीति प्राप्ऽभिधीयते । अविच्छिन्ने कभावे यत्प्रधानस्य पठ्यते । भनितिफलं कर्म तम्य प्रकरणाङ्गता ।। १ ऐन्द्र पाति-- 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत ' इत्यत्रापीत्यर्थः २. सूत्राधानज्ञानस्य पुसः सूत्रकारैः कथनात्प्राक्तंशयाज्ञानविपर्ययाः स्वाभाविका इत्युपपादयति-यावचे यादिना । १०३ ·८१८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३०४ पूर्णमासी प्रकृत्य श्रूयते । समिधो यजति, तनूनपातं यजति, इडो य. जति, वहिर्यजनि, स्वाहाकारं यजति । तानि तत्रैव प्रकरणसामर्थ्या. द्विनियुज्यन्ते, नाग्निहोत्रे ज्योतिष्टोमे वा ॥ ११ ॥ । માયાખ્યાં स्वर्ग माधयेत्कथमित्येतस्यामाकाङ्क्षायामविच्छिन्नायामश्रु. तप्रयोजनानि कर्माणि पठ्यन्ते 'समिधो यनति' ' तनूनपातं यनति ' इत्येवमादीनि । ततश्च पर्शपूर्णमासयोः कुनश्चिदनुग्रहसिद्धच्या भवितव्यम् । प्रयाजादीनां च केन- नित्मायन । न च दर्शपूर्णमासयोः सिद्धमुपकारं स्वपदस्ववाक्यस्वप्रकरणप्रकरणान्त- पु प्रत्यक्षादिपञ्चकेन प्रत्यक्षादिपञ्चकावगतेन वा शब्देनोपलभामहे । तथा प्रयानादी. नामवश्यं चोमयनापि कुतश्चिद्भवितव्यम् । यदि तु केनचित्प्रकारेण नावगमिष्याम- स्ततो नास्तीत्यवममिप्यामः । अस्ति च प्रमाणं प्रकरणम् । न ह्यत्यन्तसंनिकर्ष एवैकं संबन्धकारणम् । यथा यथा हि संनिकृष्टं न लभ्यते तथा तथा विप्रकृष्टे वेदशक्तिः संचरति । तदिहोपकारक कल्पनाप्रमाणम् । संनिकृष्टमलवा विप्रकृष्टमप्यनुज्ञातमित्यु. भयाकाङ्क्षावशेने विज्ञायते य दर्शपूर्णमासानुपकारमाकाङ्क्षतः स नूनमेमिः प्रयाना. दिमिः क्रियते । यच्च प्रयामादयः प्रयोजनमपेक्षन्ते तदर्शपूर्णमासोपकार इति। न ह्युभयो. रप्यन्यत्संनिकृष्टतरमस्ति । यच्चान्याकल्प्यते । तस्यान्येन सह संबध्य निराकाक्षी. भूतस्य नेह संबन्धाकामा विद्यते । तेन न प्रयाजादीनां विश्वजिदादिवत्फलकल्पनम् । नापि दर्शपूर्णमासफलानुपङ्गः । उभया काड्या लक्षणसंबन्धाभावे ह्यन्यतराकाङ्क्षा. लक्षणः संबन्धो गृह्यते न संभवे । तस्मान्नष्टाधदग्यस्थवदेव परस्परनियमः सिद्धः । असंयुक्त ग्रहणं किमर्थम् । श्रुतिलिद्धयः संयुक्तानां द्वित्वबहुत्वयुक्तप्रतिपद्विधान- पूपादिशब्द-तच्छेपाणां :प्रकरणावि र गनिवृत्यर्थम् । प्रकरणविरोधिना वाऽसं- युक्तमिति द्रष्टव्यम् । अविरोधिसंयुक्तानां । बीह.प्रोक्षति' बर्हिदेवसदनं दामि' अरुणया मीणाति । इत्येवमादीनां प्रकरण स्थीहिबर्हि क्रयः संबध्यमानानां प्रकरण- समावेशोपपत्तेः । तत्तु सामर्थसिद्धतासूत्रकारेण नोक्तम् ॥ ११ ॥ ( इति-प्रकरणावेनियोगाधिकरणम् ॥ ४ ॥) १ यद्यपि भावगोचराणां प्रत्यक्षातुमानापमानशब्दा पत्तिरूपाणामुपकारप्रापकरवानरासने शब्दस्यापि तन्निरासः संपश्यते । तथापि पुनर्निषधो लौकिक शब्दाभिप्रायति ज्ञेयम् ।

·[भ०३पा०३अ०५] मीमांसादर्शने । [५] क्रमश्व देशसामान्यात् ॥ १२ ॥ सि. अथ किमेतावन्त्येव विनियोगकारणानि नेत्युच्यते । किंच क्रमश्च देशसामान्यात् । क्रमवतामानुपूव्र्येणोपदिश्यमानानां यस्य पर्याये यं धर्ममामनन्ति, तस्य तं प्रत्याकाङ्क्षाऽनुमीयते । सत्यामा- काङ्क्षायामेकवाक्यभावः । तस्मात्ततो विनियोग इति । किमिहोदाह रणं, किं च प्रयोजनम् । आनुपूर्व्यवतां यागानामनुमन्त्रणेष्वाम्नाते. धूपांशुयाजस्य क्रमे दब्धि मासि, इति समाम्नातः । तस्याऽऽकाङ्- क्षामुत्पाद्य तेनैकवाक्यतां यात्वा तत्रैव विनियोगमहतीति । तथा चै- न्द्राग्नं कर्म वियातसजातस्यास्ति भ्रातृव्यवतः । तस्य याज्यानुवाक्या- युगलमप्याम्नायत ऐन्द्रामम् , इन्द्रानी रोचनादिवः प्रवपिणिभ्य इत्ये. पूर्ववदेव क्रमसमाख्ययोरप्यज्ञानादिमिरुपन्यासः कर्तव्यः । तत्र क्रमो द्विधैवेष्टो देशसामान्यलक्षणः । पाठानुष्ठानसादेश्याद्विनियोगस्य कारणम् ॥ विनाऽप्यनुष्ठानदेशसाम्येन यावति प्रदेशे ब्राह्मणे प्रधान पठ्यते तावत्येव मन्त्रेषु मन्त्रः। तयोश्चाङ्गाङ्गयपेक्षावेलायां यथासंख्यन्यायेन समानदेशत्वावुरो संनिधानं भवति । प्रथमस्थ हि प्रधानस्य मन्त्रमन्विच्छन्नवश्यं मन्त्रसमाम्नायमादित आरभ्याऽऽलोचयति । ततश्च प्रथम एव मन्त्रः प्रथमं हृदयमागच्छति । न चाम्यातिक्रमे हेतुरस्तीति स एव गृह्यते । तथा मन्त्रस्य शेषिणमपेक्षमाणस्यानयैव प्रक्रिययाऽऽयेन शेपिमा संह संबन्धो भवति । ततश्च तन्निराकाङ्क्षतया द्वितीयादीनामप्येवमेव द्वितीयादिमिरेव योगेन भवितव्यम् । तत्राऽऽग्नेयाद्यनुमन्त्रणानामाग्नेयादिलिङ्गत्वात्तेनापि व्यवस्था सिध्य- तीत्यव्यक्तलिङ्गमुपांशयाजक्रमाधीतं 'दधिर्नामासि' इत्युदाहरति । ननु चास्य प्रकरणा- सर्वार्थत्वं विज्ञायते तच बलीय इत्यन्यत्रापि विनियोगः प्राप्नोति । अत्र केचिदाहुः । उपांशुयानग्रहणाद्वयमप्यनुगृह्यते तस्मात्तद्रहणमिति । शक्यं तु वक्तुमननुग्राह्य एव क्रमः प्रकरणप्रत्ययविरुद्धत्वादिति । शेपस्य हि सर्वार्थत्वं प्रतिप्रधाना. नावृत्तेः प्रकरणावगतं न शक्यं बाधितुम् । तत्रैतावदुत्तरं भवति । येऽन्ये शेषिण आग्नेया. दयस्ते विस्पष्टलिङ्गैः क्रमप्रकरणवद्भिर्मन्त्रान्तरैरवरुद्धत्वान्नैनमपेक्षन्ते । न च विकल्पः । अस्पष्टलिङ्गत्वेन वैषम्यात् । अदृष्टार्थानां समुच्चय इति चेन्न । प्रकृतयागप्रत्यवेक्षणेन १ प्रतिप्रधानावृत्तेरिति- प्रतिप्रधानं गुणावृत्तेन्यायलभ्यत्वात्प्रकरणात्सर्धित्वे नाच- ताभ्यासकल्पना मन्त्राणामापद्यत इत्याशयः ।

·८२० सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ.पा.११.१] कम् । अपरम्, इन्द्रानी नवतिं पुरःश्लथवृत्रम्, इति । तत्र लिङ्गा- द्विनियोगे सिद्धे विशेषविनियोगो भवति । पूर्व युगलं पूर्वस्येन्द्राग्नस्य उत्तरमुत्तरस्यति । एतदुदाहरणं प्रयोजनं चेति ॥ १२ ॥ [६] आख्या चैवं तदर्थत्वात् ॥ १३ ॥ सि. अथ किमेतावन्त्येव विनियोगकारणानीति । नेत्युच्यते । किंच, समाख्या चैवं म्यात । कथं विनियोगकारणमिति । समाख्या सति संबन्धे भवति, यथा पाचको लावक इति । तत्र पाचकशब्दमुप- लभ्य पचतिनाऽस्य संबन्ध इति गम्यते । एवं वेदेऽगीति । अकृत. कार्यसंवन्धं समाचक्षाणं शब्दमुपलभ्य भवति संबन्धे तस्मिन्संप्रत्ययः । किमिहोदाहरणं प्रयोजनं च । आध्वर्यवमिति समाख्यातानि कर्माण्य. ध्वर्युणा कर्तव्यानि । हाँत्रमिति च होत्रा । एतदुदाहरणं प्रयोजनं चेति ।। १३ ॥ हार्थित्वात् । सत्यपि चादृष्टार्थत्वे निरपेक्षाणां गत्यन्तरे सति समुच्चयानाश्रयणात् । आग्नेयादिभिः कृतार्थरुपेक्षितः सन्नगत्या पुनस्तेष्वेव भवेत् । अस्ति चास्य गतिरुपांशु. याज इति । किं च । न वा विज्ञातलिङ्गानां प्रक्रिया विनियोजिका । असीत्यस्य च साम संनिधावुषसंहम् ॥ 'दधिर्नामासि ' इत्यस्पटालिङ्गोऽयम्।न पेशं सन्तं प्रकरणं विनियोक्तुं क्षमम् । अयं त्वसिशब्दो युष्मदर्थविषयत्वात्संनिहितमभिमुखं वाऽभिधत्ते नान्यम् । उपांशुयानश्च संनिहितोऽभिमुखश्चेत्यभिधानसामय क्रमानुपांशुयानविषयं विज्ञायते लिङ्गेन प्रकरणं बाध्यत एवेत्यदोषः । काम्ययाज्याकाण्डक्रमस्तु व्याख्यात एव । अनु. ठानदेशक्रमोऽपि पशुधर्माणामनीपोमीयार्थत्वेन भविष्यति ।। १२ ।। इति--क्रमविनियोगाधिकरणम् ॥ ५ ॥) ततश्च यौगिकी या समाख्या सा संबन्धप्रतिपादिनी । सोऽपि बुद्धावुपस्थाप्य शेषसंबन्धबोधकः ॥ आध्वर्यवादिसमाख्यानां वेद एव प्रयोग इति न लौकिकत्वचोचं क्रियते । तत्राध्व- १ मन्त्रमुच्चारयन्नेव मन्त्रार्थत्वेन संस्मरन् । शेषिणं तन्मना भूत्वा स्यादेतदनुमन्त्रणम् । इत्यभियुक्तप्रसिद्धिसिद्धं लक्षणमभिप्रेत्याऽऽह--दृष्टार्थत्वादिति । यन्मन्त्रोच्चारणेन शीषमना भूत्वा शेषिणं मन्त्रार्थत्वेन संस्मरन्स्यात्तदेतदनुमन्त्रणमिति च कारिकार्थः । २ प्रक्रियोति-प्रकरणमित्यर्थः । - ·[अ०३पा०३१०७] मीमांसादर्शने ८२१ [७] श्रुति-लिङ्ग-वाक्य-प्रकरण-स्थान-समा. ख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात ॥ १४ ॥ सि० युर्वृत्तमात्रमेवापेक्षते । किमया कर्तव्यमिति । तदपेक्षमाणस्य च यदि न कुताश्च. द्विशेषोऽवगम्यते ततो यत्किचिदिति भविष्यति । तथाऽऽध्वर्यवसंज्ञितं कर्म, को में कर्ता भविष्यतीत्येवमेव शेषमपेक्षते । त’ शब्दनस्याऽऽदित एवैषोत्प्रेक्षा प्रत्येकं भवति यदस्याध्वयोः कर्म तदाध्वर्यवशब्दवाच्यं भविष्यति । तथाऽप्यस्याऽऽध्वयवस्य यः कर्ता तस्याध्वर्यनर्नामेति प्रकृतेर्वा विकारस्तदनुरूपोऽनुमांयतं विकाराद्वा प्रकृतिः । यद्यपि शब्दान्तरं इत्युभावप्येतो परस्परनिरपेक्षौ नित्यसंबन्धी च तथाऽपि नित्याया एव शब्दप्रवृत्तेनित्यः संबन्धो निमित्तामति सर्व यौगिकानामेवमन्वाख्यानम् । न हि राज्यशब्दस्याप्यादिमती प्रवृत्तिरित्युक्तम् । निमित्तनैमित्तिकमावस्त्वनादित्वेऽपि शब्दार्थयोरिवेहाविरुद्धः । तत्र केचिद्वदन्ति । प्रागेतस्मात्समाख्याविनियोगादध्वाधर्यवयोरसंबन्धादशक्यं यौगिकत्वं समाख्याया विज्ञातुम् । अथ तु प्रथमं सिद्धे संवन्धे पश्चात्समाख्यायाः प्रवृत्तिः । ततो न समाख्या विनियोजिका स्यात् । अतः परस्परनिरपेक्षयोरेव रूढयोः सारूप्यादुपतिष्ठमानयोरेष विनियोग इति । न त्वेतद्युक्तम् । न हि रूढानां सारूप्यादुपस्थापनसामर्थ्य धर्मस- बन्धेऽप्यस्ति । यथा कण्वरयंतरे रथंतरधर्मानिरीकरिष्यति किमुतात्र क्रियाकर्तृसंबन्धे । पाचकाबुदाहरणं वा युक्तं स्यात् । तस्माद्योगिकत्वमेवाभ्युपगन्तव्यम् । यत्तु प्राक्प्रयोगा- प्रमाणं नास्तीति । सत्यं प्रत्यक्ष नास्तीति । समाख्ययैवानुमायमानं भविष्यति । वेदे हि प्रथममेव क्रियाकर्तसंबन्यो निप्पन्न: । तस्मिन्सति समाख्या प्रवृत्ता । वयं तु तं संबन्धं प्रमाणान्तरेणाप्रतिपद्यमानाः समाख्यादर्शनेन प्रतिपद्यामहे । तेन ज्ञायते पूर्व समाख्या पश्चात्संबन्ध इति । वस्तुतस्तु प्रथममेव संबन्धः । स चाप्रतीतोऽपि सत्ता- मात्रेणैव समारूयां प्रवर्तितवान् । यदि ह्येपाऽऽदिमती स्यात्ततः प्रयोक्तुः प्रथम संब. न्धावगत्या भवितव्यम् । न च सा तथा भवतीति न पर्यनुयुज्येमाह । नित्यसंबन्धा. श्रयणे तत्र नित्यप्रयुक्त या समाख्यया नूनं कश्चिदस्ति संबन्ध इति प्रतिपादितेऽन्य थानुपपत्त्या शेषशेषिभावः पश्चाहिज्ञायते । तस्माद्यौगिक्येव समाख्यया विनियोग इति सिद्धम् ॥ १३ ॥ ( इति-समाख्याविनियोगाधिकरणम् ॥ ६ ॥) १ ( अ० २ पा० ३ अ० २) इत्यत्रेति शेपः । २ ( अ० १० पा० ४ अ० २३ ) इत्यत्रेति शेषः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा०३०७] उक्तानि विनियागकारणानि श्रोतालङ्ग वाक्यं प्रकरण स्थान समाख्यानमिति । तेषां समघाये किंवलीय इति चिन्त्यते । एकार्थवृत्ति- इदानी ५ण्णामपि श्रुत्यादीनां बलाबलं विचार्यते । तच्च भिन्नविषयाणां न संभव. तीति समवाय एकार्थोपनिपातो विषयत्वेनोदाहृतः । तत्र केचिदाहुविरोधग्रहणं कर्तव्य. मिति । कुनः । अतश्च कोणात्यरुणयत्यत्र समवाये हि सत्यपि । विरोधाभावतो नैव चिन्तयन्ति बलाबलम् ॥ एक एव ह्यरुणादिः शेपः श्रुत्या सामान्यक्रियासंबन्धी, वाक्येन तद्विशेषस्य क्रय. स्य, प्रकरणेन ज्यौतिष्टोमिकस्य । सत्यपि वाचनिकप्रकरणसमवाये परस्परानुग्रहनिमि. तत्वादविरोध इति बलाबलविचारो न भवति । निर्षिशेषसामान्यानुपपत्तेः । क्रयस्वरू. पमात्रप्रयुक्तत्वे घानर्थकत्यादपेक्षिते हि श्रुतिवाक्याभ्यां वाक्यप्रकरणे । तस्मात्कर्तव्य विरोधग्रहणमिति । न वा कर्तव्यम् । कुतः । समानविषयत्वं हि समवायोऽभिधीयते । न चैकार्थ्य प्रमाणानां शेषाणामवगम्यते ।। अरुणादी तावन्नैव प्रमाणसमवायोऽस्ति । न होकत्र संभवमात्रं समवायः । किं तर्हि विषयैकत्वम् । इह चारुणस्य क्रियासंबन्धः श्रुत्या । तस्य तु श्रुतिकल्पितक्रियाका- रकसंबन्धस्य भूयोऽप्यपेक्षावशेन क्रयविषयत्वम् । तावता च प्रयोजनानवाप्तेरपे. क्षान्तरे सत्यपूर्वसंबन्धवतः क्रयस्य ज्योतिष्टोमार्थत्वमिति विषयनानात्वम् । सर्वेषां विनियोजकत्वमविरुद्धम । न चात्रं विप्रकृष्टग्रहणे संनिकृष्टस्य बाधो दृश्यते । न हि क्रयं गृह्णन्नरुणायाः क्रियासंबन्धं बाधते । नापि ज्योतिष्टोमे कुर्वन् यसंबन्धम् । यत्र त्वेकः शेषस्तावानेव च संबन्धान्तरविरोधिनैकेन प्रमाणेनान्यशेष्यों विज्ञायते । परेण तदबाघानुपपत्तिना शेष्यन्तरार्थः । एकसंबन्धे च कृतार्थ. स्याऽऽकासाभावात्पुनर्विनियोगान्तरानुपपत्तिः । प्रमाणयोः हार्यसमानविषयत्वलक्षणः समवायः । तथा यत्र शेषभेदेऽप्येकस्मिन्नेव शेषिणि तुल्यो. पकारनिबन्धन एकेन प्रमाणेनान्यः शेषः साधनत्वेन प्रतीयते । अन्येनापरः । न चैक. साधितोपकारः शेषी शेषान्तरमपेक्षते । तत्राप्येकविषयापहारित्वात्समवायः। स च वि. रोध एव सति भवतीति समवायग्रहणेनैव सिद्धो विरोधः । यत्र पुनः स्पष्ट एव शेष. भेदो यथा ' समिधो यजति ' इत्यादिषु । यत्र वा तस्येव किंचिदाधिक्य मवांत यथाऽरुणायां व्याख्यातम् । तथा यत्र शेषिभेदो यथाऽऽग्नेयादिप्वष्टाकपालादीनाम् । यत्र वा तद्गतमाधिक्यं यथा दर्शपूर्णमासाङ्गानामेवोपकारभेदस्तत्रापि विषयान्यत्वादसम- १ एकार्थवृत्तित्वादिति-अयमर्थः । एकैकस्मिञ्श्रुत्यादिरूपेऽर्थ वृत्तित्वाद्बलाबलवाचः षण्यां युगपदभिधानाशक्तेरेकैकस्य द्वितीयेन बलावलावधारणेति । तत्र परस्पराप- ·[अ०३पा० ३०१७] मीमांसादर्शने । ८२३ त्वाद्वाचा युगपदसंबन्धाद्वयोद्वयोः संप्रधारणा । तत्र श्रुतिालगन्याः किं श्रुतिर्वलीयसी, आहोस्विल्लिङ्गामिति । किं पुनरोदाहरणम् । ऐन्ध्या गार्हपत्यमुपतिष्ठते, इति । अत्र चिन्त्यते । किमिन्द्रस्य गाईपत्यस्य पाय इति । यच्च श्रुत्या विनियुज्यते, यच्च समाख्यया, तत्सर्व तुल्यम् । यस्तु सर्वाङ्गजन्य एक: प्रधानोपकारः, तत्रैषामपर्यायविधानादेकमेव प्रमाणं शेषत्वं चेति व्यापारभेदाद. समवायः । तथा यत्र स एव शेषस्तम्मिन्नेव शपिणि संनिकृष्टन विप्रकृष्टेन च प्रमाणेन विनियुज्यते तत्राप्येकम्यैव प्रमाणत्वेनेतरस्य प्रयोजनान्तरार्थत्वादसमवाय इति । तस्मा. द्विरोधविषयमव समवायग्रहणम् । तत्र पण्णामप्येकत्रैव बलाबले कथयितव्ये क्रमव. तित्वाद्वाचा युगपदशक्तरककम्य समधारणा । यतु द्वितीयापादान तत्प्रतियोगिना विना बलाबलकथनाशक्तस्तेनोच्यते-द्वयोर्द्वयोरिति । एकार्थवर्तित्वाद्वाच इत्यस्यापरा व्याख्या येयं बलाबलवागेपा प्रत्येकं श्रुत्यादिषु समवति न समुदाये। तानि हि शेष. विनियोगेनार्भवन्ति न बलाबलम् । अतस्तस्याः प्रतिप्रधानवृत्तित्वादयोगपद्येनैकैकस्य संप्रधारणायां कर्तव्यायां द्वितीयोपादानं विरोधवलाबलबाघानां प्रतियोगिन्यनुपपत्ति दर्श यितुमसंभवातू--द्रयोयोः सपधारणत्युक्तम् । तत्रैकैकस्य पञ्चभिः पञ्चभिः सह विचारे कर्तव्ये यदेकैकेन सह क्रियते तद्बाधितबाध्यस्य बाधकबाधकेन बाधस्य सुज्ञानत्वात् । यानि हि श्रुतिवाध्यलिङ्गादिभिर्बाध्यन्ते तानि श्रुत्या बाध्यन्तेतरामिति न तया सह संप्रधारयिष्यन्ते : तत्र प्रथमं तावत्क्रमप्राप्तं श्रुतिलिङ्गयोः संप्रधारणमिति । किमि होदाहरणामिति- केवलपदप्रयोगाभावात्सर्वत्र वाक्यत्वे सति न श्रुतिलिङ्गयोः स्वसामर्थ्यातिरेको लक्ष्यत इति मन्यमानस्य । वक्ष्यमाणविवेकाभि. प्रायेणाऽऽह-ऐन्या गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति । किमिन्द्रस्यैवोपस्थानं कर्तव्यमुतेन्द्रस्य ... प्रश्न: १ तानि हि-इत्यस्य ग्रन्थस्यायमाशयः । बलावलं प्रति श्रुत्वादांना प्राधान्यात्प्रतिप्रधान गुणावृत्तिन्यायेन घलाबलोक्तिरावर्तनीयेति । २ 'अत्र चिन्स्यते' इतिभाष्ये न्यूनता परिहरिप्यन्व- क्ष्यमाणभाष्यालोचनया च द्विकोटिकसंशयपरनया भासमानमपि चातुष्कोठिकसंशयोपलक्षणतया न्या. करोति-किमिन्द्रस्यैवेत्यादिना।

·८२४ संतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३१०१७] वोपस्थानं कर्तव्यमित्यनियम उत गार्हपत्यस्यैवति । यदि तुल्यवले एते कारणे ततो विकल्पः । अथ श्रुतिबलीयसी, गाईपत्य एवो. पस्थेयः। का पुनरत्र श्रुतिः । कि लिङ्गम । श्रुतिर्हिपत्य शब्दश्रवणम् । लिङ्ग पुनः, कदाचन स्तरीरसि नेन्द्रसश्चसि दाशुपे, इतीन्द्रशब्दस्य विशिष्टदेवताभिधानसामर्थ्यम् । अथ किं वाक्यं नाम । संहत्य अर्थ. मभिदधति पदानि वाक्यम् । यद्येवमिदमपि वाक्यम्- ऐन्द्रया गाई. पत्यमुपतिष्ठत इति, इदमपि-कदाचन स्तरीरसि, इति । उभयत्रापि संहत्य अर्थमभिदधति पदानि । तेन वाक्यस्य वाक्यस्य चैषा संप्र. धारणा, न श्रुतिलिङ्गयोः । यदि वा, श्रुतिलिङ्गवाक्यानि विवेक्त. व्यानि, इदं श्रुतिवाक्ययोरन्तरमिदं लिङ्गवाक्ययोरिति । तदभिधीयते । गार्हपत्यस्य वाऽथवा समुच्चितयोरथवा गार्हपत्यम्यवेति । यदि लिङ्गं बलीयस्तत इन्द्रोपस्थानम् । अथ तुल्यबलत्वं विरोधश्च ततो विकल्पः । अथ तुल्यबलत्वेऽप्य. विरोधस्ततः समुच्चयः । अथ विरोधः श्रुतिबलीयस्त्वं च ततो गार्हपत्यस्यैवोपस्थान. मिति । यत्तु सिद्धवद्गार्हपत्यार्थत्वाङ्गीकरणेन 'वचनात्वयथार्थमन्द्री स्यात् ' इत्युक्तं सदिह स्थापयिष्यमाणश्रुतिबलीयस्त्वाभिप्रायेण । तेनैव सर्ववाक्यत्वाभिप्रायेण श्रुति. रिङ्गेऽर्थे वाक्यत्वभ्रान्त्या पुनः पृच्छति-का पुनरत्र श्रुतिः किं लिङ्गमिति । तत्रोत्तरं गार्हपत्यशब्दश्रवणं मन्त्रसाम, चेति । परः पुनराह-यद्येवंविधपदसमूहात्मके श्रुतिलिङ्गे हन्त तर्हि वाक्यं नाम न किंचिदप्यस्ति । तदुच्यताम्, अथ वाक्यं नाम किमिति । सिद्धान्तवादी तु तथैव शक्यविवेकज्ञानत्वं मन्यमान आह-संहत्यार्थमाभि- दधति पदानि वाक्यमिति । यद्यपि च न संहतानां कश्चिदेकोऽभिधेयस्तथाऽपि गम्यमानाभित्रायेणोक्तम् । अथक क्ष्यमाणार्थप्रयुक्ततया संघातत्वमापादितानि यदा स्वार्थमभिदधति तदा तद्भूतान्येव सन्ति वा पत्वं प्रतिपद्यन्त इति । यद्येवं तत उभयो रप्युदाहृतयोर्मन्त्रब्राह्मणयोक्यिलक्षण योगाद्वाक्ययोरियं संप्रधारणा न श्रुतिलिङ्गयो रिति । यदि वाऽवश्यं श्रुतिलिङ्गयो रोधः समर्थनीयस्ततः श्रुतिलिङ्गवाक्यानि लक्ष गतो विवक्तव्यानीदं नाम तेषां परस्प मन्तर मेति । तदभिधीयते । यच्छब्दस्योक्तिसामर्थ तहिङ्गं त्रिविधा श्रुतिः । विध्युक्तिविनियोगारूया वाक्यं तु पानिदर्शितम् ।।

·[म०३पा०३०७] मीमांसादर्शने ८२५ यतावच्छब्दस्यार्थमभिधातुं सामर्थ्य, तल्लिङ्गम् । यदर्थस्याभिधानं शब्दस्य श्रवणमात्रादेवावगम्यते, स श्रुत्याऽत्रगम्यते । श्रवणं श्रुतिः । ननु सामर्थ्यपूर्वकत्वादुक्तिविधिविनियोगानाम् । 'ऐन्या. गार्हपत्यम् ' इत्यत्रापि शब्दसामर्थ्य मस्ति । कदाचन स्तरीरसि ' इत्यत्रापि चन्द्राभिधानमित्यविशेष एव श्रुतिलिङ्गयोः प्राप्नोति । तथा हि । विध्युक्तिविनियोगा हि न विना शब्दशक्तिभिः । न चेन्द्रशब्दसामर्थ्यममिधाश्रुतिवर्जितम् ।। सत्यमुभयत्रोभयमप्यस्ति । किं त्वेन्द्यां गार्हपत्यस्य नोक्तिः शक्त्याऽवगम्यते । इन्द्राङ्गत्वमतिश्चास्या नाक्षरश्रुतिकारिता । या हि 'ऐन्द्या गार्हपत्यम्' इत्येषा शक्तिम्तयैतान्येव पदानि प्रत्यर्थ लोके विनियुक्तानि न मन्त्र ऐन्द्रो गार्हपत्याङ्गम् । अन्यत्र गतया शक्त्याऽन्यस्याविनियो. गात् । स्वप्तामर्थ्यप्रवृत्तैम्तु ब्राह्मणपदेः शक्त्या शक्त्यनपेक्षमङ्गत्वमभिधीयते । न चात्र सामर्थ्य प्रथमं गृह्यते । निवृत्ताभिधानान्यथानुपपत्त्यैव तस्य गम्यमानत्वात् । तेन ज्ञाते विनियोगे शक्तिः कल्प्यत इति नासौ विनियोगकारणम् । यद्यपि वस्तुतः प्रथमं विद्यते तथाऽपि प्रमाणतः पश्चागृह्यत इति कारकहेतुत्वे सत्यपि ज्ञापकत्वेनाकार. णमित्युच्यते । यदि तु पौरुषेयमिदं भवेत्तथा सति वक्तुरभिधानशक्तिज्ञानं विनियोगा- विधानात्प्रथमतरं भवेत् । न त्वेवमस्ति । वेदस्यापौरुषेयत्वात् । तम्मात्सर्वपुरुषाणां प्रतिपत्तृत्वात्पश्चात्तनं शक्तिज्ञानमित्यक्षरश्रवणकृत एवायं गार्हपत्याङ्गत्वप्रत्ययः । कदाचन स्तरीरसि' इत्यत्र पुनर्यद्यपीन्द्रशब्देनेन्द्रोऽभिधीयते तथाऽपि विनियोगों नाभिधीयत इति श्रुतेरव्यापारः । न ह्यत्र कस्यचिच्छब्दस्य श्रवणादिन्द्रस्य शेषित्वं . मन्त्रस्य शेषत्वं प्रतीयते । यथेतरत्र द्वितीयाश्रवणागार्हपत्यस्येप्सिततमत्वमन्याश्च तृती. याश्रुत्या करणत्वम् । केवलं तु मन्त्रस्याभिधानप्तामर्थ्याद्विनियोगयोग्यता दृश्यते । न च तावता विनियोगोऽभिहितो भवति । न च विहितः । मन्त्रस्याविधायकत्वात् । ब्राह्म. णवाक्ये त्वविधानं विधानं चोमयमपि निष्पन्नम् । ननु मन्त्रस्याप्यभिधानपूर्वकमेव सामथ्येकल्पनम् । सत्यमेवम् । न तु तांद्वनियोगस्याभिधानम् । in ताहं । अथेम्वरूप- मात्रस्य । अन्यैव च तेन प्रथमं तदभिधानशक्तिः कल्प्यते । अन्या च तहलेन विनियोगशक्तिः । कथम् । १०४ ·८२६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाग्यसमेते- म०पा०३०७] एकार्थमने पदं वाक्यमित्युक्तमेव । तदेतत्सर्वेष्वेव वाक्येषु समवेतं विविक्तं च दृश्यते । इह तावत् , कदाचन स्तरीरसि इत्यनेन मन्त्रण इन्द्र उपस्थातव्य इनि नैतत्कस्यचिच्छब्दस्य श्रवणादेवावगम्यते । नापि शब्दान्तरस्य समीप उच्चारितस्य सामर्थ्यमस्ति, येनैतदवगम्येत । एतस्यां खलु ऋचि इन्द्रशब्दो विद्यते, यो विशिष्टां देवतामवगमयितुं शक्रोति । तया चावगमितया प्रयोजनमस्तीति । तेनेन्द्रोपस्थान इन्द्र- शब्दः प्रयुज्यते । तदेकवाक्यत्वाचावशिष्टानि पदानि । न त्वेवमस्या- मृचि कस्पचिच्छब्दस्य सामागार्हपत्यस्योपस्थानं भवति । श्रवणा- देव तु गार्हपत्यशब्दस्य षयमग्निं प्रतीमो, न लिङ्गात् । यदि तु लिङ्ग यो हि यायाभिधानाय शक्त इत्यवगम्यते । विनियोगेऽप्यसौ शक्तो न ह्यशक्तो नियुज्यते ।। ततश्च द्वितीयसामर्थ्याद्विनियोगः कल्पयिप्यते । न प्रथमात् । प्रथमेन हि विनि- यांगांनरपंक्षामन्द्राभिधानमा कृतम् । अत इहेदृशो विवेकः प्रतिपत्तव्यः । एकत्रासति सामर्थ्य मन्त्रः शेषोऽभिधीयते । अन्यत्रानुक्त शेषत्वं सामर्थ संप्रतीयते ॥ अविद्यमानमेवेद्या गार्हपत्याभिधानसामर्थ्यमभिहितविनियोगविधानात्कल्पनीयम् । विनियोगस्तु प्रथममेव क्लयः । इन्द्रं प्रति तु सामर्थ्य क्लप्तमालोच्य विनियोगोऽभि- हितो विहितो वेत्येतत्कल्पनीयम् । वाक्ये पुनः- अर्थ प्रति न सामर्थ्य न च शेषत्वमुच्यते । केवलः पदसंघातः प्रत्यक्षमुपलभ्यते ।। कथंमावदेशसामान्ययौगिकरूपाणां तु प्रकरणक्रमसमाख्यानविवेकः सुज्ञान एवेति न पृष्टो न निरूपितः । तदेतत्सर्वेष्वेव वाक्येषु समवेतं विविक्तं च दृश्यत इति । न हि किंचिदपि वाक्यं शब्दसामध्येनार्थाभिधानेन पदान्तरसंनिधानेन वा विना विद्यते । विवेकश्च पुरोदितः । कचित्कस्यचित्पूर्वतरप्रतीतेः । तदर्शयति--इह ताव- कदाचन स्तरीरसीति । न विनियोगोऽभिधीयते न पदान्तरसंनिधेर्वा गम्यते । कि तर्हि । एतस्यामचीन्द्रशब्द इन्द्राभिधानसमर्थो विद्यते, शेषाणि च पदानि तेनैक. वाक्यतां गतानीति समस्तो मन्त्र इन्द्राभिधानसमर्थो गम्यते । सोऽपि चेन्द्रः कर्माङ्ग- त्वादमिधानार्ह इत्यसत्यपि वचने भवत्यभिधीयतामिन्युत्प्रेक्षा । गार्हपत्ये पुनर्विनैव मन्त्र. - १ असी शक्तो न ह्यशक इतिपदाभ्यां कर्मोत्पन्ननिष्ठान्ताभ्यां शक्याशक्यावभिधीयते । २ भवत्यभिधीयतामितिस्थाने भजत्यभिधीयतामिति पाठो युक्तः।

·[सं०३१/०३०७] मीमांसादर्शने । . पलीयः, इन्द्र उपस्थातव्यः । यदि गार्हपत्यश्रवणं, ततो गार्हपत्यः । एवं तर्हि लिङ्गवाक्ये विरुध्यमान इह संपधार्ये, न श्रुतिलिङ्ग । इन्द्रशब्दस्य विशिष्टदेवताभिधानसामर्थ्यादिन्द्रोपस्थानं, यदि लिङ्गं घलीयः । अथ नु वाक्यं, गार्हपत्य उपस्थेयः । वाक्यं होतक, ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठत इति । नैतदेवम् । यद्यप्येतद्वाक्यम् । श्रुतिरप्यत्रास्ति, सामयेन विनियोगं ब्राह्मणमभिधत्ते इति बलाबलं चिन्तयितव्यम् । अत्र केचिदाहुः। एवं तर्हि लिङ्गवाक्ये इत्येतस्मात्प्रागयं ग्रन्थो योजयितव्यः । अथवा नाकवाक्य. त्वादिन्द्रप्राधान्यम्' इत्यादिः । कुतः । लिङ्गत्वमभ्युपेतं चेदिन्द्रोपस्थानकल्पने । उमयत्रापि वाक्यत्वं कथं भूयोऽवकल्पते ॥ यत्र वाक्यद्वयमेतदित्युपन्यस्तं तत्रैवैतद्युज्यते वक्तुम् । अथवा नाकवाक्यत्वादि. न्द्रप्राधान्यं गार्हपत्यप्राधान्यं वोपस्थानस्य ' इति तथा [भयत्राप्येकवाक्यत्वब्यापारनिरा. करणमवकल्पते । अन्यथा तु मन्त्रस्य लिङ्गविनियोज्यत्वे पूर्वपक्षवादिनैवाभ्युपंगते पुनस्तदनपेक्षमिन्द्रोपस्थानमप्येकवाक्यत्वकृतमेवेत्याशक्य निराकरणमसंबद्धमेव स्यात् । तस्मात्प्रमादादुत्कृष्टस्य ग्रन्थस्यापकृप्य व्याख्यानं कर्तव्यम् । न त्ववश्यमेतदादर्तव्यम् । भवत्येव हि बह्वीनां परिचोदनानां मध्ये परिचोदनापरिहारकालेऽपि पूर्वपरिचोदनाप- रिहारः । अपि च । यदा ' अथवा नात्रैकवाक्यत्वात् । ' इत्येतत्प्रथममुक्तं तदाऽपि पुनः । ' एवं तर्हि लिङ्गवाक्ये ' इत्यत्र वाक्यग्रहणमसंबद्धमेव स्यात् । ततो यथा- न्यासमवस्थितेऽभ्युपेत्यवादमात्रेण पूर्वपक्षवादिनैकत्र लिङ्गत्वमुक्तमतोऽस्य वाक्यत्वानु- शयशेषमपनयामीत्येवमाह-अथ वा नात्रैकवाक्यत्वात्' इति । यद्वा ब्राह्मणगतमेवैक. वाक्यत्वमकारणं विवक्षन्प्रसङ्गान्मन्त्रेऽप्युक्तवानिति व्याख्येयम् । तत्र वाक्यं होतदन्या गाईपत्यमुपतिष्ठत इत्यस्याभिप्रायः-यदैन्द्यास्तृतीयाश्रुत्या शेषत्वमात्रमनवगतशेषिविशेष प्रतीयते । यत्तु गार्हपत्यमिति द्वितीयया किमपि प्रति शेषित्वमानं न तस्य लिङ्गेन सह कश्चिद्विरोधः । पदान्तरसंबन्धे ह्यसति यथार्थमेवेन्याः करणत्वं स्यात् । गार्हपत्यस्य वायां कांचिदाग्नेयी प्रति शेषित्वं भवेत् । परस्परसंनिधानं तूमयोरिन्द्रोपस्थानं बाधते तच्च वाक्यमिति । नैतदेवमिति-गार्हपत्याभिधानश्रुति तावदुपन्यस्यति । परस्परसंनिधानमपि . १ उपन्यस्तमिति- यद्येवमिदमपि वाक्यम् ' इत्यादिना भाष्येणेत्यर्थः । २ अभ्युपगत इति-' एवं तर्हि लिङ्गवाक्ये विरुध्यमाने ' इतिपूर्वग्रन्थेनेत्यर्थः । ३ आशक्य निराकरण, मिति–' अथवा नात्रैकवाक्यत्वादिन्द्रप्राधान्यम्' इत्याद्युपरितनग्रन्थेनेत्यर्थः ।

·८२८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३०७] या त्वत्र श्रुतिः सा लिङ्गेन विरुध्यते, न यद्वाक्यम् । कथम् । वली. यस्यपि हि लिङ्ग, ऐन्द्रयोपतिष्ठत इत्येतद्वाहपत्यशब्देन सहकवाक्य. तामुपेत्येव । यदि हि नोपेयात्ततो लिङ्गन विरुध्येत । यस्तु गार्हप. स्यश्रवणादेवार्यः प्रतीयते, स लिङ्ग बलीयास परित्यक्तो भवति । नासाघुपस्थानेन संबध्यते । तदा हीन्द्रं गार्हपत्यशब्दोऽभिषदेनिस- मीपं वा । अथ नु श्रुतिः प्रमाणं भवति, ततो लिङ्गन्नावगतमिन्द्रोप. स्थानं पाध्येत । तस्माचरतिलिङ्गन्योरंक्षेप विरोधो, न लिङ्गवाक्य- हि श्रुति पीडयित्वा शक्यमविराधन नंतुम् । यदि तु गार्हपत्यशब्दा गृहपतरयमित्येव मिन्द्रमभिवदेत् , यज्ञसाधनत्वेन वा लक्षयेदग्निसमीपं वा ततो लिङ्गाविरोधेनैव तत्सं निधिरुपपद्यते । यतस्त्वयं समुदायप्रसिद्धयमिधेयापरित्यागेन वर्तते ततो विरुध्यत इति श्रुतिविरोधः । अथवा नात्रैकवाक्यत्वादिति-विभक्तिश्रुतिविरोधोपन्यासः । यदि हि सप्तम्यर्थ वा तृतीयार्थ वा द्वितीया वदेत्ततोऽपि नैव विरोधः स्यात् । यतस्त्वी. प्सिततमत्वमाह तेन विरुध्यते । लिङ्गविरोधस्तु प्रागुक्त एवैकवाक्यत्वव्यापारनिराक. रणमात्रार्थमुपन्यस्यते । कथं पुनर्यथोक्तेन न्याथेनोभयथा विरोधसंभवे श्रुतिलिङ्गविरोध एव परिगृह्यते न वाक्यविरोधः । उच्यते । यथा शीघ्रप्रवृत्तित्वाल्लिङ्गादेर्वाधिका श्रुतिः । तथैव विनियोगेऽपि सैव पूर्व प्रवर्तते ।। यच्च शीघ्रतरं विनियुङ्क्ते तस्यैव प्रतियोगिना सह विरोधो लक्ष्यते । ननु च श्रुति- मात्रं न विरुध्यन इत्युक्तम् । कथं न विरुध्यते, यदा प्रतिनियतावेतौ श्रुतिवाक्यसं. बन्धावेकः शेपशेषिरूपोऽन्यो विशेषणविशेष्यात्मकः । तत्र च श्रुतिरेवं वदति वाक्यल. म्यस्य विशेषस्यैवंविधं शेषशषित्वमिति । लिङ्गं तु शेषशेषिसंबन्धेनैव सह विरुध्यते न वाक्यगम्येन विशेषणविशेष्यमावेन । अतश्च निष्प्रतिद्वंद्विना वाक्येन यदा विशेषण- विशेष्यभावः कृतः, तदा श्रुत्या सह लिङ्गविरोध उपलभ्यमानो विचारयितव्यः । अथवा यदैवैन्येत्युक्तं तदैव तदर्थशास्त्रन्यायेनेन्द्रव्यतिरिक्तः कोऽप्युपस्थातव्यः स च लिजगम्येन्द्रविरोधात्येतत्पतीयते । तस्मातिलिङ्गन्योरवैष विरोध इत्युपपन्नो विचारः । किं तावत्प्राप्तम् । सर्वप्रमाणानि तुल्यबलानीत्यवगन्तव्यम् । कुनः। क्वचिद्यस्य प्रमाणत्वं स्वशक्तेरवधारितम् । न ह्यन्यापेक्षया तस्य सा शक्तिरपगच्छति ।। .. १(अ० १ पा० २ अ० ४ स. ३१) इत्यत्रोक्तेन न्यायेनेत्यर्थः ·[म०३पा०३अ०७] मीमांसादर्शने ८२९ योरिति । अथवा नात्रैकवाक्यत्वादिन्द्रप्राधान्यं गार्हपत्यप्राधान्यं वोप. । कुतस्तहीन्द्रशब्दवत्त्वान्मन्त्रस्येन्द्रप्राधान्यं, द्वितीयावि. भक्तिश्रवणाद्गार्हपत्यप्राधान्यम् । तस्माच्छ्रतिलिङ्ग योविरोधः । किं सर्वत्र प्रत्यक्षादावपि द्वय्येव गतिः प्रमाणस्वरूपं प्रमाणाभासं च । न तत्र यत्प्रमाणं तत्कदाचिदपि प्रमाणामासो भवति । योऽपि तदाभासः सोऽपि नैव प्रमाणं भवति । नित्यं च प्रमाणामासबाधो न प्रमाणस्यैव । न च तत्र गध्यस्य प्रामाण्यमभ्युपगतम् । बाधनाक्षमत्वा. प्रमाणस्य । श्रुत्यादिषट्कस्य च समस्तस्य स्वविषये प्रामाण्यं स्थापितम् । न चैषां विषया. न्तरसंचारोऽस्ति यत्र दौर्बल्यमाशङ्क्यते न चैतदुपस्थापितं ज्ञानमनुत्पन्नं शक्यं च वेदितुम् । न चोत्पन्नस्य स्वरसभरित्वादुत्तरेण विनाशः । न च संस्कारापनयनम् । स्मृतिहेतोः संस्कारस्य सर्वत्रानुच्छेदात् । नाप्यनुष्ठानाख्यात्फलाद्विनियोगः शक्यते कर्तुम् । अनु. छानप्रत्ययस्य दृढत्वात् । तस्मात्सर्वत्र तुल्यबलत्वाद्विकल्पः । बाधस्तु यदि कल्प्येत विपरीतः प्रसज्यते । न हि पूर्वमबाधित्वा परेषां जन्म लम्यते । श्रुत्यादीनां हि पूर्व पूर्व शीघ्रतरं प्रवर्तते । तेन पश्चात्तनस्य तदुपमर्दैनवाऽऽत्मला- भेन भवितव्यम् । अतश्च विपरीतबाधप्रसङ्गः । किं च । श्रुत्यादिना समर्थस्य विनियोगोऽवकल्पते । न सामर्थ्यादिरूपं स्यादेकवाक्यादिभिर्विना ।। उत्पत्तिकाले यस्यान्यविषयसामर्थमवधृतं न तस्य तद्विनियोगकाले परावर्तयितुं शक्यते । विनियोगस्तु सामर्थ्यानुसारीति युक्तमध्यवसातुम् । एवं यम्य येन सह संबन्ध एकवावस या न विद्यते न तस्य तद्विषया शक्तिः कल्प्यते । संबन्धे सति तदन्यथानुपपत्र व शक्निसिद्धिरिति वाक्यस्य बलीयस्त्वम् । तथा सर्वत्रैकवाक्यत्वमा- 'काङ्क्षामूलम् । अतस्तस्यामुपलभ्यमानायां तदेकान्तेन प्रतीयते । तदभावे तु नैतदम्तीति पूर्वतरमावित्वादा काक्षात्मकं प्रकरणमेव ज्यायः । तद्विरोधिनी तु याऽन्येन सहक- वाक्यताक्गतिः पा भ्रान्तिः । तथा सर्वाकाङ्क्षाः संनिहितावलम्बिन्यो भवन्ति । नवसं. निहितमपेक्षितुं सबन्धुं वा शक्यमतो यत्र संनिधिस्तत्र सर्वमिति बलीयस्त्वम् । समाख्या १ विनियोगोऽपि कल्पते इति व्याख्यानानुसारी पाठः । अस्मिस्तु पाठे यद्यपि श्रुत्या विनि. योगः प्रतीयते, तथाऽप्यशक्तस्य विनियोगो नावकल्प्यत इति, अपिशब्दस्वारस्य हेयम् ।

·८३० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३म०७] - पुनः प्रत्यक्षमेव संबन्धं वदति । तम्माद्विपरीतं बलाबलम् । अथवा विरोधे सत्येत. चिन्त्यते । न चेह विरोधः । उभयत्रापि विनियोगोपपत्तेः । अतः समवायेऽपि सर्वेषां प्रामाण्यमिति प्राऽभिधीयते । श्रुत्यर्थविप्रकर्षात्परं परमेषां बाध्यत इति । कुतः । विनियोक्त्री श्रुतिस्तावत्सर्वेष्वतेषु समता । धीस्तस्याः संनिकर्षण विप्रकर्षेण च स्थिता ॥ याद श्रुतिवलिंगादीनामपि स्वतन्त्राणां प्रामाण्यमभावप्यत्तत एतदुपापत्स्यत तेषां तु स्मृतिवच्छृत्यनुमानद्वारं प्रामाण्यम् । श्रुतिरेव ह्यत्रैकं प्रमाणम् । सा तु ग्रहणो. पायपट्कानुरोधेन पोढाऽवतिष्ठते । कथं पुनरेषां स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यं न भवति । उच्यते । 'चोदनालक्षणोऽर्थो धर्म' इति स्थापितम् । तथा चोक्तम् ' अशब्दमनपेक्षं स्यात् ' इति । तत्र प्रत्यक्षगृहीतानि यान्यक्षराणि विनियुञ्जते सा श्रोत्रवृत्तित्वात् श्रुतिरित्युच्यते । यत्र त्वनियोजकान्यक्षराणि प्रत्यक्षेग गृहीत्वा विनियोनकान्यर्था- पत्त्या कल्प्यन्ते तत्र लिङ्गादीनि भवन्ति । ततश्चवर्थविप्रकर्षा भवति । ऐन्द्रीविनियोगं हि प्रति श्रुतिलिङ्गयोः सह प्रस्थितयोर्यदा श्रुतेपिनियोजकान्यक्षराणि दृश्यन्ते तदा लिङ्गे स्मरणसमर्थानि ततो, यावत्तेषां प्रकरणाम्नानान्यथानुपपत्त्या विनियोजकानि कल्पयितुमारभ्यन्ते तावदितः प्रत्यक्षापनियोगः प्रत्यायितः । तस्मिश्च प्रतीते मन्त्रोऽपि प्रकरणिनं प्रति निराकासी भृतः । प्रकरण्यपि मन्त्रं प्रति । तथा सति प्रकरणा- मानस्यान्यथाऽप्युपपद्यमानत्वान्नेन्द्राभिधानश्रुतिकल्पनायामापत्तिः प्रभवति । न च श्रतिमन्तरेण विनियोगः सिध्यति । बहुधा वर्णित चैतत्पुरस्तात्, यथा साकाङ्क्ष वेदार्थ यत्कल्प्यते तद्वेदिक नेतरदिति । तस्माच्छुतिर्बलीयसी । न हि तस्याः किंचिदन्यदपेक्षणीयमस्ति यथा लिङ्गम्य श्रुतिरेवम् । आह च । नापेक्षा यस्य यत्रास्ति । तस्माद्बलवान्भवेत् । यः पराधीनवृत्तिः स तााधं कथमाचरेत् ॥ १ श्रुत्यादीनां हि पूर्व पूर्वमुत्तरोत्तरनिर शं प्रवभिानं बलवद्भवति परं परं तु पूर्वाधी- नप्रामाण्यं न शक्नोति तस्यैव वाधं कर्तु। न हि श्रुतिमननुमाय लिङ्गादेः प्रामाण्य- मध्यवसीयत इत्युक्तम् । नन्वेतदप्युक्तं नासमर्थ विनियुज्यत इति । सत्यमुक्तम् । • अयुक्तं तूक्तम् । कुतः । न श्रुतेपिनियोक्तृत्व लिनाधीनं पतीयते। विज्ञाते विनियोगे तु तद्वशाच्छक्तिनिर्णयः ॥ १ (अ० १ पा० १ २० २)२ (७.० १ ० २ ० १ सू. १) इत्यत्रेति शेषः ३ प्रस्थितयोः-प्रवृत्तयोमध्य इत्यर्थः । ४ पुरस्तादिति-अनुषणाधिकरणवार्तिक इत्यर्थः ।

·[अ०३पा०३०७] मीमांसादने । विनियोगोत्तरकालं हि कथमेतत्साधयिष्यतीत्यपेक्षिते यथा शक्नोतीत्यवधारणा भवति । तत्र यद्यपि स्वरूपेण तद्विषया शक्तिर्न दृश्यते तथाऽपि विनियोगदर्शनादेवानुमीयते । तदुक्तम् वचनात्त्वयथार्थमन्द्री स्यात् ' इत्यत्र । ननु च प्रागविद्यमानसामर्थ्यस्य विनियोगो न संभवतीति पूर्वतरं सामर्थमनुमातव्यम् । ततश्च प्रत्यक्षालिङ्गादुर्बलत्वा. पत्तिः । सत्यम् । पूर्वभावित्वेन तत्कल्प्यते न तु पूर्वमेव गम्पते । न ह्यविनियुक्ताया ऐन्द्रया गार्हपत्याभिधानसामर्थ्यप्रजिपत्तिकारणमस्ति । निर्वृत्तविनियोगान्यथानुपपत्त्या पूर्वमपि विद्यमानं पश्चादेवानुमीयते । नन्वेमपि तुल्योऽर्थविप्रकर्षः । तथा हि । विक्षेपो यावता लिने स्याच्छुनेरनुमापके । लिङ्गानुमानभूतायां तावतैव श्रुतावपि ॥ सर्वथा ह्यदृश्यमानानुमानेन प्रत्ययविप्रकर्षो भवति । तच्चोभयत्रापि समानम् । सत्य. मेतावत्समानं न तु तबलावलं प्रत्युपयुज्यते । कुतः । विनियोगाभिधानस्य दूरत्वादुर्बलत्वधीः तच्च पूर्वानुमायां स्यान्नोत्तरत्र कथंचन ।। लिङ्गे हि प्रागभाविना श्रुत्यनुमानेन विना विनियोगाभिधानाभावाद्दूरत्वं भवति । श्रुतौ पुनरवगते विनियोगामिधाने यस्मादेतदेवं तस्मान्नूनं किमपि सामर्थ्यमस्तीति पश्चा. प्रवर्तमानमनुमानं न विनियोगप्रत्ययविक्षेपं करोति । सहप्रस्थितयोहि प्रमाणयोर्येन विनियोगदेशं चिरेण प्राधिर्भवति स विक्षेपो दौर्बल्यकरो भवति । आधारिते तु विनियोगे यद्यपि पश्चादनुमानसहस्रं भवति न तथाऽपि कश्चिद्विप्रकर्षः । एतेन लिङ्गवाक्यादियुगलानि व्याख्येयानि । सर्वत्र हि परस्य पूर्वमननुमाय विनियोगा. नुपपत्तिः । पूर्वेण तु कृते विनियोगे परस्य नान्तरीयकं सद्भावमात्रकल्पनमिति प्रति. पत्तिः । आह । श्रुतेस्तावत्प्रत्यक्षत्वेन लिङ्गालीयस्त्वं युक्तम् । अथ लिङ्गवाक्यादी. नामनुमीयमानश्रुतित्वादविशेष सति किंकृतं बलाबलमिति । तदुच्यते । एकद्वित्रिचतुःपञ्चवस्त्वन्तरणकारितम् । श्रुत्यर्थ प्रति वैषम्यं लिङ्गादीनामपीप्यते ॥ श्रुतिमात्रानुमानान्तरितो हि लिङ्गस्य श्रुत्यर्थः । वाक्यस्य पुनर्लिङ्गश्रुत्यनुमानव्यव. हितः । कथम् । वाचनकवाक्यत्वादिहातद्वाधिना सताम् । (अ० ३ पा० २ अ० २ स. ३)। • वाचनेति श्लोकस्यायमर्थः । प्रयोगासमवेताये. पाचिना तत्समवेतार्थवाचकेनैकवाक्यत्वात्तेपां समवेताभिधानशक्ति कल्पयित्वा पधाद्विनियोगाभि धायिनी अतिः कलप्यत इति ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा०३/०७] कल्पयित्वाऽमिधाशक्ति श्रुतिः पश्चात्पकल्प्यते ॥ सर्वत्र हि मन्त्रे किंचिदेव पदं कर्मसमवेतमर्थ वदति । यथा · अग्नये जुष्टं निर्वपामि' इत्यग्निनिर्वपामिपदे । शिष्टानि त्वसमवेतार्याभिधायित्वादप्रयोगार्हाणि सन्ति दृश्यमानः कवाक्यतान्यथानुपपत्त्याऽनुमितसामर्थ्याभिधानानि सन्ति स्वार्थमुपसर्जनीकृत्य तद्विशिष्ट- समवेतार्थप्रकाशनेन प्रयोगार्थत्वं प्रतिपद्यन्ते । ततश्च श्रुतिमनुमाय विनियुज्यन्ते । तच्चा. विरोधे सति सर्वमम्यनुज्ञायते। यदा दृश्यमानकवाक्यत्वयोर्मन्त्रयोः पृथक् पृथक् प्रकाशयितव्यावों कर्मसमवेतौ दृश्यते तदोभयोरपि भेदेन प्रकाशकापेक्षणात्प्रकाशक. योश्च प्रकाश्यापेक्षणाद्विनियोगाय प्रस्थिते सति यस्य यत्र क्लप्तं सामर्थ्य स तत्र शीघ्रतरं प्राप्नुवन्नान्यत्रैकवाक्यतया नेतुं शक्यते । नाप्यन्येभ्यस्तत्राऽऽगच्छद्भयः सोऽ. -वकाशं ददाति । कथम् । एकवाक्यतया यावत्सामर्थ्यमनुमीयते । सामर्थेन श्रुतिस्तावत्कलप्यते विनियोजिका || समुदायो हि पिनियुज्यमानो नावयवानविनियुज्य विनियोक्तुं शक्यते । तत्र पूर्वो. तरयोगियोरेकवाक्यत्वं प्रत्यक्षम् । नैकार्थाभिधानसामयम् । भिन्नार्थाभिधानसामर्थ्य त्वार्थ प्रत्ययदर्शनासिद्धम् । तत्र समुदायावयवविनियोगाय वाक्यसामर्ययोः सह. प्रस्थितयोरसमर्थविनियोगासंभवाद्यावद्वाक्येन पूर्वो भाग उत्तरार्थाभिधानसमर्थ उत्तरो वा पूर्वसमर्थ इत्यनुमीयते तावत्प्रत्येकमागवातना सामर्थन पूर्वस्यापि स्वार्थे पर. स्यापि स्वार्थे श्रुतिरनुमिता । ततश्च यावदितरत्र विनियोजकंश्रुत्यनुमानाय प्रयत्यते ताव. दिह विनियोगे सिद्धे निराकासत्वात्प्रकरणा-नानस्य न कश्चिदपि हेतु: श्रुत्यनुमान इत्यनु. पजातमूलो विनियोगो बाध्यते । मन्त्रस्यापि हि पूर्वस्य पूर्वत्रार्थे शीघ्रं विनियोग उत्तरस्य चिरेण । तथोत्तरोत्तरस्य शीघ्र पूर्वस्य नत्र चिरेण । शीघविनियुक्तश्च मन्त्रश्चिरविनि. योग नाऽऽद्रियते । तथाऽर्थोऽपि प्रथमा गतमात्रावरुद्धो नेतरं गृह्णाति । स्वप्राधान्ये च संभवति न परोपसर्जनत्वं प्रतिपद्यते । तस्मालिङ्ग बलीय इति मित्त्वा वाक्यं विनियोग इति । नन्वेवं सति । निर्वपामि ' इत्यादेना क्लप्तसामर्थेन शीघ्रतरप्राप्तेनावरुद्धेऽर्थे विप्रकृष्टप्राप्तानां ' देवस्य त्वा' इत्यादीनां बाधादविनियोगः प्राप्नोति । न चैषां भिन्न प्रयोजनत्वात्समुच्चयः । तथा सत्येकवाक्यत्वाभावात् । अवश्यं चैतर्यथाकथं. विनिर्वाप एव प्रकाशयितव्यो नान्यप्रकाशनं, कर्मानङ्गत्वप्रसङ्गात् । अतः समान. विषयस्वान्समवाये सति वाक्यप्राप्यपदा तरबान भवितव्यमिति । अत्रोच्यते । - प्रस्थिते सति-प्रस्थाने सतीत्यर्थः ।

·[अ०५पा०३१०७] मीमांसादर्शने । ८३३ पदान्तराणि यत्रार्थ वदेयुः कर्मवर्तिनम् । तत्रैवमितरेषां तु वाक्यमप्यगतेवरम् ॥ यानि ह्यसमवेतार्थवचनानि तानि यदि स्वतन्त्री क्रियन्ते ततोऽनर्थकानि भवन्ति । तेन क्लप्तसंबन्धैर्निराकासीकृतोऽप्यर्थ इतरेषां साकासत्वात्पुनस्तत्प्रकाश्यत्वं प्रतिपद्यते । यथा प्रकरणपूरितानामपि क्रमेण पुनस्तद्धर्मप्राधिर्भवति । यथा प्रकृती निराकाशीभूता धर्मा विकृतीर्गमिष्यन्ति । तथा च क्लप्तौ व्यायातम् । तस्मादेवमादीन्यपि संबध्यन्ते । येषां तु प्रकाश्योऽर्थः समवेतो दृश्यते, तेषामनभिधेयेनासंबध्यमानानामप्यर्थवत्ताऽस्तीति नाऽऽनर्थक्यनिमित्तमवकाशं लभन्ते । सर्वेषामेव च श्रुत्यादीनामानर्थक्यप्रतिहता दुर्व- लैरपि बाध्यत्वमिष्यते । तद्यथः- ब्रीह्यादीनां प्रोक्षणादीन्प्रति श्रुत्या शेपित्वं प्राप्नु वदप्यतिलध्य प्रकरणलभ्यापूर्वसाधनत्वकृतः संबन्धो भविष्यति । तेनावस्थितं वाक्या. ल्लिङ्गस्य बलीयस्त्वम् । तथा च भक्षानुवाके दर्शितम् । वाक्यप्रकरणयोः प्रकरणमर्थ. विप्रकर्षादुर्बलम् । तथा हि । प्रत्यक्षा संगतिक्थेि न च प्रकरणेऽस्त्यसी । आकाङ्क्षातोऽनुमातव्या तावता विप्रकृष्टता ।। प्रकरणे हि स्वार्थपरिपूर्णानामङ्गाङ्गिवाक्यानामुपकार्थीपकारकत्वाकाङ्क्षामात्रं दृश्यते । वाक्ये तु प्रत्यक्षः संबन्धः। ततश्च सहप्रस्थितयोर्यावत्प्रकरणनेकवाक्यता कल्प्यते तावद्वा. क्येनाभिधानसामर्थ्य, यावदितरत्र वाक्येन सामय तावदिह सामर्थन श्रुतिविदितरत्र सामर्थेन श्रुतिस्तावदितरत्र श्रुत्या विनियोगोऽभिहित इति विच्छिन्नायामाकाङ्क्षायां श्रुत्यनुमाने मूलाभावाद्विहते कल्पितमपि शेपत्वनिष्पत्तिमगत्याऽन्तरव विलीयते । तस्मा. द्वाक्यं बलीयः । तथा क्रमप्रकरणयोः क्रमस्थाविप्रकर्षः । कथम् । आकाङ्क्षातः प्रभृत्येकं श्रुत्य प्रति गच्छति । तामपि त्वन्यतो लब्ध्वा श्रुतिरेकस्य कल्प्यते ।। क्रमो नाम निरपेक्षाणां सतां पाठानुष्ठानदेशसाम्यमात्रम् । यदि त्वाकाङ्क्षावत: संनिधावानायेत ततः प्रकरणमेव स्यात् । अत्र च प्रायेण महाप्रकरणोपनिपातिन्यो विकृतय उदाहरणम् । तासु हि यत्मकृताङ्गमध्यपातित्वेन नोत्पन्नं तत्पुरत्तात्परस्ता. द्वाऽवस्थितक्रमभाग्भवति । प्रकरणस्य क्लसोपकारः प्रायवितितत्वात् । तत्र यन्निवृत्ताकाङ्क्षस्य कस्यचित्समीपे पठ्यतेऽन्यस्य चाऽऽकाक्षा ततस्तदुभाभ्यां गृह्यमाणं यावक्रमवतो निवृत्तमसतीमाकाक्षामुपजनयति तावत्यकरणवता सहकवाक्यता . ।३ (अ० ३ पा० २ अ. १ अनुषङ्गाधिकरण इति शेषः। १ ततोऽवस्थितमिति पा० ९) इत्यत्रेति शेषः । ४ अंकल्पितमपि संपत्वामिति पा० ।

·८३४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३अ०७) गच्छति, यावच्चतरप्रेकवाक्यता भवति तावत्प्रकरणिनं प्रत्युपकारसामर्थ्यकल्पना । यावदितम्बासी तावदिह श्रुत्यनुमानं यावदितरत्र श्रुतिरनुमास्यते तावदिह सिद्धे वि. नियोगऽनुमानबीनहीनेनाक्लप्तश्रुति सर्वमप्रमाणी भवति । तथा क्रमसमाख्ययोः क्रमे वेदकल्पितमेवाङ्गाङ्गिनोर्देशसामान्यनिमित्तं परस्परपर्युपस्थापनम् । सर्वत्र हि केनचिद. भिन्नदशेन संबन्धोऽवकल्पते । न च समाख्यानवतः किंचिद्देशसामान्यं वेदक्लप्तमुपल. भामहे । येन संबन्धाभिमुख्यसंभवः । ननु च समाख्या संबन्धमेवामिदधाना प्रवर्तत इति श्रुतिदुल्या प्राप्नोति । नैतदेवम् । अन्य एव हि संबन्धः कल्प्यते यः समाख्यया । अन्यच्च शेपशेपित्वं र..त्या प्रतिपाद्यते ॥ अर्थानां प्रथमं केनचित्प्रकारेणानबगतसंन्धानां समाख्या प्रवर्तते । सा च शेष. शेपित्वं तावन्नव प्रतिपादयति । केनचित्संबन्धेनोपपद्यमानत्वात्संबन्धमात्रमपि नैवामि. वत्त । न हि यौगिकः संबन्धोऽभिधीयत इत्युक्तम् । समाख्यान्यथानुपपत्त्याऽनुमीयते। संबन्धमात्रस्य तद्रूपं किंचिदभिन्नभेपामस्तीत्यवगमः । ततश्चाऽऽपन्नं क्रमानधन्यत्वम् । न हि किंचित्तत्र सामान्यमनुमातव्यं देशसामान्यस्य प्रत्यक्षत्वात् । इह तु तत्पदस्या. प्रत्यक्ष वादानुमानिकत्वमिति विकर्षः । समाख्या यावत्किंचित्सामान्य. मस्तीति कल्पयति तावत्क्रमेण नूनमनयोः काचिदपेक्षाऽस्ति येनेत्थं समानदेशी पटिताविति प्रकरण पलप्यते । यावच्च किंचित्सामान्यमपेक्षां कल्पयति तावदि. तरत्रकवाक्यता क्लप्ता । तथा यावदिहैकवाक्यता भवति तावदितरत्रोपकार. सामर्थ्यसिद्धिः । यावच्चेहोपकारसामर्थकल्पना तावदितरेण श्रुतिरुत्पादिता । ततश्च यावदिह श्रुतिमनुमातुमुपक्रमते तावदितरत्र विनियोगे सिद्धे निराकाङ्क्षीभूते प्रकरणपाठे सर्वमेतत्प्रचितमप्यपरिपक्वविच्छेदादामसस्यमिव लूनं निर्धानं भवति । तस्माद. थविप्रकर्षात्तु परं परं बाध्यत इति सिद्धम् । आह च । निःश्रेण्यारोहणप्राप्यं प्राप्तिमात्रोपपादि च । एकमेव फलं प्राप्तुमुभावारोहतो यदा । एकसोपानवत्यैको भूमिष्ठश्चापरस्तयोः । उभयोश्च जवस्तुल्यः प्रतिबन्धश्च नान्तरा ॥ विरोधिनोस्तदैको हि तत्फलं प्राप्नुयानयोः । प्रथमेन गृहीतेऽस्मिन्पश्चिमोऽवतरेन्मुधः ।। तेन यद्यपि सामर्थ्य प्रत्येक सिद्धमन्यदा । तथाऽपि युगपद्भावे जघन्यस्य निराक्रिया।

·[म.पा.१०७ मीमांसादर्शने ८३५ अन्यथैव हि शून्येषु दुर्बलैरपि चर्यते । अन्यथा बलवदम्तः सर्वशक्तिक्षये सति ॥ तस्मान्नतदालम्बनं युक्तं यत् क्वचिदुत्तरेषां प्रामाण्यमिष्टम् । तस्मादलवद्विरोधेऽपि तेन भवितव्यमिति । यत्तु प्रमाणाभासो बाध्यते न प्रमाणमिति । तत्र मोऽयमपि प्रभा- णामास एव। कथम् । नैवैतेषां प्रमाणत्वमासीदा कदाचन । अन्यत्र दृष्टमेतत्तु समारोपेण कल्पितम् ।। नहि यत्र विषये वाधस्तत्रैषां प्रमाणत्वम् । किं तर्हि । प्रदेशान्तरे केवलानामुपल. क्षितं सामान्यतो दृष्टरूपणात्रापि प्रतिभाति । तत्तु बलीयसाऽपहृतविषयत्वात्सी. दतीति पश्चाङ्गन्तित्वेनाध्यवसीयते ! अथवा यस्तत्रास्य व्यापार आसीत्तमिहापि प्रक्रमत एव । स तु जववताऽन्येन विषयेऽपहृते मूलच्छेदाद्यदा तं न गच्छति तत्कि क्रियताम् । तेन मृगतृष्णादिवदेवाप्राप्य प्रमाणमेव बाध्यते । अनुत्पन्नमेव चेह श्रुत्यभावाच्छेपज्ञानं बाध्यते । आन्तरालिकज्ञानमिथ्यात्वकल्पनयेति नोत्पत्तिसामान्येन तुल्यबलत्वम् । अतश्च ज्ञान संकरोच्छेदनादिरूपो बाधो नैवाऽऽशङ्कितन्यः। योऽपि चोत्पन्नवाघम्तमपि फलवियो. गात्मनोदपादयिष्यामः । एवं तावद्वयोर्द्वयोविगेधे वर्णितम् । अर्थसिद्धत्वात्तु भाष्यकारेणे. तरैः सह न प्रदर्शितं व्याख्यातृभिन्त्वेवं प्रपञ्चयितव्यम् । यथा श्रुतिवाक्ययोर्विरोधे, अरुणादिवाक्यसामर्थ्यादानन्तर्यसामानाधिकरण्याभ्यामकहायन्यादिशेपत्वं प्राप्नुवत्तृती. याश्रुत्या क्रयसंबन्धित्वेन विज्ञायते । द्वितीयसोपानभूगतारोहकयोरिव ह्यत्र यावद्वाक्य सामर्थ्य कल्पयति तावच्छृत्या विनियोगः कल्पित इति महदन्तरम् । श्रुतिप्रकरण- योर्विरोधे प्रकरणादेकविंशत्याद्यनुवचनानां दर्शपूर्णमासाङ्गत्वे प्राप्ते श्रुत्यैव प्रतिष्ठाका- मादिषु पुरुषार्थावधारणात्प्रकरणबाधः । अनुवचनानां च क्रियात्मकत्वादितिकर्तव्यतारू. पत्वात्प्रकरणग्राह्यत्वेन तद्विरोधोदाहरणत्वम् । तिस्र एव साम्योपसदो द्वादशाही. नस्य ' इति तु द्वादशत्वस्याक्रियात्वादनितिकर्तव्यतात्मकत्वे सति कथंभावरूपप्रकरण. ग्राह्यत्वानुपपत्तेः संनिधिमात्रेण प्रकरणकल्पनापूर्वकसंबन्धाध्यवमानापतिस्थानविरोधी- दाहणत्वं युक्तमित्येके । तत्तु नैवमाश्रितम् । कुतः । १ ताकि क्रियतामिति । तत्तदा, बलवता विषयापहारेण दुर्वलं प्रमाणाभासतां यातीयाशयः। २ आनन्तर्यमामानाधिकरण्याभ्यामिति-ताभ्यामवगताद्वाक्यसामर्थ्यादित्यन्वयतोऽर्थः । ३ निःश्रेण्या रोहणप्राप्त प्राप्तिमात्रोपपादि च । एकमेवफलं प्राप्तुमुभावारोहतो यदा ॥ एकसोपानवर्यको भमिष्ट वापरस्तयोः । इत्यादिना वृद्धश्लोकोपपादितं दृष्टान्त विषयानुसारंग प्रकते योजयति-द्वितीयसो. पानेत्यादिना।

·८३६ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- म०३पा० ३३०७] यदि द्रव्यगता संख्या स्वतन्त्रा वा भवेदियम् । नत्थंभावेन गृह्येत क्रियारूपेण वर्जनात् ।। इतिकर्तव्यतांशम्यां येनोद्दिश्योपसक्रियाम् । द्वादशत्वविधिम्तेन कथंभावेन गृह्यते ॥ इहापि च कथंभावविनियुक्तोपसद्ता । यावत्संख्यकवाक्यत्वसामये कल्पयिष्यति ॥ तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या षष्ठ्याऽहीनाङ्गतां गता । नैव हर्गणादन्यदहान्यहीनमुच्यते ॥ श्रांतक्रमविरोधे किमुदाहरणमिति । उच्यते रशनाधर्मा दर्भमय्यादयः क्रमात् । अग्नीपोमीयशेषाः म्युः श्रुत्या यूपाङ्गतां गताः ॥ एतद्यूपपरिव्याणशेषो हि रशना श्रुता । सह धर्मेन सा याति क्रमेण पशुशेषताम् ॥ यावत्प्रकरणादीनि तस्याः कल्पयति क्रमः । चतुर्भिस्तैपेतत्त्वाच्या तावत्स जीयते ।। आकाटामात्रमेवक यावत्कल्पयति क्रमः । दूरेण तावदप्राप्तां रशनां हरवि श्रुतिः ॥ श्रुतिसमाख्ययोर्विरोधे किमुदाहरणम् । पौरोडाशिकमिति समाख्याते दर्शपूर्ण मासकाण्डे पठितो मन्त्रः साधारणे प्रकरणे वर्तमानः क्रमेण चानुन्मीलितलिङ्गेनाविनि. युज्यमानः पुरोडाशस्यैव वा प्राथम्यात्प्राप्नुवन् , श्रुत्या सांनाय्यार्थशाखाङ्गत्वेन विधी. यते । इषे त्वेति शाखां छिनत्ति ' इति । तत्रापि यावत्समाख्यया किंचित्सामान्य कल्प्यते तावच्छृत्या विनियुक्तत्वात्प्रकरणवाक्यसामर्थ्यश्रुतिप्वकल्पितास्वेव बाधः । एवं लिङ्गस्य प्रकरणादिविरोध उदाहर्तव्यः । तत्र प्रकरणविरोधे तावत्पूषानुमन्त्रणा- न्युदाहर्तव्यानि । यावच्च प्रकरणेनैकवाक्यत्वं कल्प्यते तावलिङ्गेन श्रुतिः । तथा यावदितरत्र प्रकृतान्यादिप्रकाशनसामथ्र्य तावदिह विनियोग इति बाधः । लिङ्गक्र. मयोर्विरोधः स्तुतशस्त्राधिकरणे दर्शितः · अर्थेन त्वपकृष्येत ' इति । स्थितोदाह- रणमपि यथाऽभ्यनुज्ञापनाभ्यनुज्ञयोः प्रज्ञातक्रमयोः । उपहूत उपह्वयस्व ' इत्येवं मन्त्रावाम्नाती। देशसामान्यात्तथैवाङ्गतया प्राप्नुतः उपहत इत्यनुज्ञापने १ ( अ० २ पा. १ अ० ५ स. १४)।

·[अ०१पा० अ०७] मीमांसादर्शने। . उपह्वयम्य ' इत्यनुज्ञायाम् । न तु तथा सामर्थ्यमस्तीति विपरीतं शेषत्वम् । यावाई स्थानेन प्रकरणमुत्पायकवाक्यत्वं कल्प्यते तावलिङ्गेन श्रुतिं कल्पयित्वा साधितो विनियोग इत्यकल्पितलिङ्गश्रुतिपदस्यैव क्रमस्य बाधः । तथा परिल्याणक- रणक्रियमाणानुवादिनोः ' परिवरिसि ।। युवा सुसाः' इति वाऽग्नीषोमीयपरिव्या- णाङ्गत्वे प्राप्त लिङ्गात्सवनीयार्थद्वितीयपरिव्याणाङ्गत्वमपि । कथं न मनोताग्नीषोमीय. क्रमबांधनसमर्थेन लिङ्गेनाऽऽग्नेयस यपशुयागाङ्गमिति चेत् । न । ' वचनात्वयथार्य: मैन्द्री स्यात् ' इतिवद् बलवत्तरश्रुतिकृतविनियोगकल्पितलक्षणाद्वारेणाग्नीषोमीयाङ्ग- त्वात् । एवं ह्याह ' यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इति । अनया हि श्रुत्या लिङ्गेनोत्कृष्यमाणा मनोता वारिता । द्विदेवत्येऽप्येकदेवत्यैव न केवलाशि- देवत्यत्वेनाग्नीपोमीयादुत्तारणीयेत्यर्थः । यद्ववकारं स्वस्थानादपनीय यथाक्रमं कावे. त्यत्र संयोजना कार्येत्यवधार्यते । लिङ्गसमाख्याविरोधे तु भक्षानुवांके ग्रहणादि- वाक्यानि समाख्यानाद्भक्षाङ्गत्वेन संबन्धसामान्यादिकल्पनया भक्षाङ्गत्वविनियोगाय प्रस्थितानि रिङ्गेन ग्रहणावेक्षणसम्यग्जरणेषु विनियुज्यन्त इति स्थितम् । याज्यास. माख्याबाधेन च मनोवां पृथुपाजवत्योश्च लिङ्गेन सामिधेनीत्वेन विनियोग इत्युक्तम् । वाक्यक्रमयोर्विरोधे परिव्याणकरणक्रियमाणानुवादिपरिवीरसिपरिवीतपदव्यतिरिक्त- पदानां 'युवा सुवासा आगात् , स उ श्रेयान् ' इत्येवमादीनां लिङ्गविनियुक्तपरिवी- तपंदेकवाक्यत्वात्सवनीयपरित्याणे विनियोगः । वाक्यसमाख्ययाविरोधे भक्षानुवाक एव सध्यासमित्येवमादिषु ग्रहणादौ विनियुज्यमानेषु तदेकवाक्यगतशेषदावृत्तिरुदाह. तव्या । तथाऽऽध्वर्यवादिसमाख्यानाज्ज्योतिष्टोमादिषधानेपु तदर्थेष्वेव प्राप्नुवत्सु स्वर्गकामायकवाक्यत्वादर्थिमात्रविषयत्वं विज्ञायते । ननु च श्रुतिरेवैषा भवेत् । नात्र कस्यचिच्छब्दस्य श्रवणादेतद्विज्ञायते । लिङा कर्तुरनभिधानात् । किं तर्हि । पदद्वय- संनिकर्षादेवैतल्लक्षणया सामानाधिकरण्यावदगम्यते । तस्माद्वाक्येनैव समाख्या बाध्यत इति । प्रकरणसमाख्ययोर्विरोधे पौरोडाशिकसमाख्यातब्राह्मणाम्नातानां प्रयाजादीनां १ ( अ० ३ पा २ अ० २ स० ३ )। २ ( अ० ३ पा २ अ० ९) इत्यत्रेति शेषः । ३ ( अ. ३ पा. २ अ. ७) इत्यत्रेति शेषपूरणम् । ४ वाक्यसमाग्ययोर्विरोध इति-भक्षानुवाकगतसप्यास- मित्यादेलिङ्गाग्रहणादौ विनियोगेऽवगततदेकवाक्यतापन्नशेषपदानां समाख्यया भक्षाङ्गत्वप्रसको वाक्याग्रहणाद्यङ्गत्वमित्याशयः । ५ शेषपदावृत्तिरिति-आडोऽर्वागर्थकत्वाच्छेषपदानां भक्षणादर्वा. गनुष्ठीयमानेषु ग्रहणादिषु वृत्ति:-विनियोग इत्यर्थः । ६ कब्रधिकरणे निषेत्स्यमानमाख्यातस्य कर्तुरनभिधानमपर्यालोच्यास्य श्रुतिसमाग्योदाहरणत्वं शङ्कते-नन्वित्यादिना ।

·८३८ सतन्त्रवातिक शाबरभाप्यसमेते- [अ०३पा० अ०७] प्रकरणात्सांन.ग्योपांशुयानार्थत्वमित्युदाहरणम् । एवं तावदेकस्य शेषस्याने शेषिणं प्रति नीयमानम्य विरोध उदाहनः । एतयैव तु दिशाऽनेकस्य शेषस्येकं शेषिणं प्रति नीयमानस्य विरोध इदानीमुदाहर्तव्यः । तद्यथा श्रुतिलिङ्गन्याविरोधे 'ऐन्या गार्ह. पत्यमुपतिष्ठते' इति मन्त्रकर णकव्यापारविधाने कृते लिङ्गात्कस्मिंश्चिदाग्नेये मन्त्रे शेष- स्वेन प्राप्नुवति श्रुत्येन्द्री विनियुज्यते । तदवरुद्धे चोपस्थाने नेतरस्यावकाशो विद्यते । श्रुतिवाक्ययोनिरोधे यज्ञायज्ञीयप्रगायकवाक्यभूतगिरापदप्रामाविरापदविधानमुदाहर- णम् । तथा विश्वेषां देवानां श्रुत्याऽऽमिक्षेव, शेषो हि तेषां वाक्येन वाजिनं तदुर्ब- लप्रमाणत्वात्तया श्रुत्या निराकृतम् । श्रुतिप्रकरणयोर्विरोधे प्रतिष्ठाकामदर्शपूर्णमास. प्रयोगे प्रकरणात्पञ्चदशसंरूयसामिधेन्यनुवचनेऽङ्गत्वेन प्राप्ते श्रुत्यैकविंशतिसंख्यानुवचन नान्तराङ्गत्वावगमात्प्राकरणिकनित्यानुवचनबाधः । श्रुतिक्रमविरोधे पशुकामप्रयोगे च क्रमेण चमसाङ्गता । श्रोतागोदोहनात्तत्र चमसम्य निराक्रिया । श्रतिसमाख्याविरोधे- वानपेयः समाख्यानात्प्राप्नोत्यध्वर्युकर्तृकः । श्रुत्या स्वाराज्यकामस्य तथाऽध्वयोनिराक्रिया। तथा 'यजमानस्य याज्या' इत्युदाहरणम् । ऋतुयाजेषु हि होत्रसमाख्यया होतुः प्राप्ता याज्या यजमानकर्तृकन्वेन कर्तृसंबन्धवाचिन्या षष्ठीश्रुत्या प्रतिपायते । लिङ्गवा. क्यविरोधे म्योनादेरपि शेषत्वं वाक्येन सदनं प्रति । सीदेत्यस्यैव लिङ्गेन तेनायं पूर्वबाधनः ।। तथाऽभिधारणे तस्मिन्सीदेत्यस्यापि शेषता । स्योनादेरेव लिङ्गेन तस्मात्स परबाधनः ॥ अनेकशेपिशेषत्वात्पूर्वनेताबुदाहती। अनेकशेषसंबन्धात्संप्रत्येकम्य शेषिणः ।। पूर्व स्योनं त इत्यादि सदने साभिधारणे । वाक्येनाङ्गतया प्राप्तं लिङ्गाच्छुद्धेऽभिधारणे ॥ तस्मिन्सीदेत्ययं वाक्याम्प्राप्तः शेषोऽभिधारणे । लिङ्गात्तु सदनस्यैव तत्रैवातः प्रयुज्यते ॥ एकैकस्मिंस्तु शेषत्वं वाक्यात्प्राप्तं द्वयोर्द्वयोः । एकैकस्य तु लिङ्गेन तच्च संप्रति गृह्यते ॥ १ स्वाराज्यकामस्येतिः कर्ततेत्यध्याहारः ।

·(अ०३पा०३१०७] मीमांसादर्शने एकस्मिन्नेव मार्गे तु यत्संकीर्णचतुष्टयम् । अभाणि भाष्यकारेण विवेक्तव्यं तदात्मना ।। लिङ्गस्य प्रकरणक्रमसमाख्याविरोधे निर्वापादिषु लिङ्गेन देवरा त्वेत्यादिना प्रकरणप्राप्तमन्त्रान्तरवाधः । प्रथमस्य काम्यम्येन्द्राग्नम्य क्रमात्सामिधनीकार्यप्राप्तस्य याज्यानुवाक्यायुगलस्य लिङ्गन बाधः समाख्यया मनोऋचां सोमारोद्रियेषु याज्यानु. वाक्यात्वेन प्राप्तानां सोमरुद्रलिङ्गाभिर्याज्यानुवाक्याभिर्वाध इत्युदाहरणानि । वाक्य प्रकरणयोर्विरोधे 'पूर्वेयुरमावास्यायां वेदिं करोति' इत्युदाहरणम् । प्रकरणेन हि हविरभिवासनोत्तरकालं यद्विधानं तस्य ग्रहणं प्राप्नोति । अमावास्यासमभिव्याहा. रेण तु पूर्वेद्युः । न चात्र श्रुतित्वम् । न हि सप्तमी शेषशषिसंवन्धं वदति । यत्वधि. करणत्वमभिधत्ते तत्तत्कर्मणोऽनुपपन्नमेव । तस्मात्पदसंनिधानेप संबन्धः । स च शीघ्रतरं भवतीत्युक्तम् । वाक्यक्रमयोर्विरोधे किमुदाहरणम् । ज्योतिष्टोमे काम्यनैमि. त्तिकेषु प्रतिपत्कल्पेषु प्रनीकग्रहणात्पादमानं श्रुत्या विनियुज्यते । तत्र द्वितीयपादात्म. भृति यथासंख्यक्रमेण नित्यानामेवचर्चा प्रसङ्गः । तद्यथा ' वृषा पवस्व धारय ' इति राजन्याय प्रतिपदं कुर्यादित्यत्र ' पवमानायेन्दवे । अमि देवां इयक्षते ' इत्येतावेव द्वितीयतृतीयपादौ प्राप्नुतः । वाक्याच 'मरुत्वते च मत्सरः । विश्वा दधान ओजसा' इति । ननु विभक्तिभेदादत्र लिङ्गविरोधः स्यात् । नैष दोषः । सर्वेषां सोमलिङ्ग. त्वाद्विभक्तिभेदेन त्वेकवाक्यत्वमेव नोपपद्यते । तद्यावदाक'झापूर्वकमेकवाक्यत्वादि कल्प्यते तावदितरेणाऽऽनन्तर्यात्समानाविश्यत्वाच्च सामादि कल्पयित्वा विनियोगः कृत इति वलीयस्त्वम् । वाक्यसमाख्ययोर्विरोधे 'तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह' इति हौत्रसमाख्याते प्रवचने अंपानुवचनमाम्नातम् । तस्य कर्तृविशेषाकाङ्गिणः समाख्यया होता प्राप्नोति । वाक्येन मैत्रावरुणः । एकेन च कृतार्थस्य न कर्वन्तरापेक्षा भवति । तत्र शीघ्रतरप्राप्ते भत्रावरुणे प्रकरणकल्पना यावत्प्राप्ता समाख्या बाध्यते । न चायं श्रुतिविरोधः । आख्यातपदेन करनभिधानानमैत्रावरुणपदे च कारकविभक्ति. प्रयोगाभावात् । प्रकरणक्रमयोर्विरोधे निरापदेरापदे एव स्तोत्रापेक्षयोदाहरणम् । अग्निष्टोमसान्नः क्रपेण गिरापदं प्राप्नोति प्रकरणादिरापदम् । तच्च बलीयः । पूर्व तु सामापेक्षयोदाहृतमासीदित्यसंकीर्णविषयत्वम् । प्रक्रियासमाख्ययोर्विरोधे । तस्मान्म. । .लिङ्गेनेति-लिङ्गप्रमाणप्राप्तिनेत्यर्थः । २ अग्निटोमप्तान इति-अमिष्टोमस्तोत्रस्य. पार्थः । ३ प्रक्रियेति-प्रकरणमित्यर्थः।

·८४० संतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ०३१/०३४.७] त्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह' इत्येतदेव ज्योतिष्टोमं प्रत्युदाहरणम् । तस्य हि समा. ख्यया होतृकर्तृकं प्रेषानुवचनं प्राप्नोति । प्रकरणात्तु मैत्रावरुणकर्तृकं निणीयते । पैषानु. वचनस्वरूपापेक्षं च पूर्वत्रोदाहरणामिति भेदः । क्रमसमाख्ययोर्विरोधे किमुदाहरणम् । काम्ययाज्याकाण्डाधीतयोरेन्द्राग्नयुगलयोरुभयोरपि विकल्पेन कर्मद्वयेऽपि प्रयोगः समाख्या- नुरोधेन प्राप्नोति । क्रमबलीयस्त्वानु प्रथमम्य प्रथमं द्वितीयस्य द्वितीयमेवेति व्यवस्था । लिङ्गं तु पक्षद्वयेऽपि तुल्यार्थमिति क्रमसमाख्ययोगेव विरोधः। एवं शेषकत्वे शेष्येकत्वे च श्रुत्यादिसमयश्चिन्तितः । यथा चषामर्थविप्रकर्षाद्विजातीयैः सह बलाबलमेवं सजातीये. रपि यत्र हेतुसामान्यं तत्र दर्शयितव्यम् । तद्यथा श्रृंतेरेव तावत्सामान्य. विशेषादिभावेन शेषविषयः समवायः । ' पुरोडाशं चतुर्धा करोति' इत्य.. विशेषश्रवणादग्नीपोमीयादावपि प्राप्नुवत् — आग्नेयं चतुर्धा ' इति तु विशेषश्रवणेन विशेष चतुर्धाकरणमुपसंह्रियते । तथा शेषिसमवाये यदाहवनीये जुहोति' इति समीश्रुत्या जुहोतिसामानाधिकरण्येनावभृथेऽप्याहवनीयः प्राप्यमाणो विशेषसंयुक्तया अप्स्ववभृथेन ' इत्यनया बाध्यते । संदिग्धासंदिग्धत्वेन च बलाबलविशेषो भवि. प्यति । एवं पौर्वापर्याविरोधाङ्गगुणविरोधादिप्वपि श्रुतिद्वयमुदाहर्तव्यम् । तथा पश्वङ्गमेकत्वं पदश्रुत्या प्रतीयते । समानप्रत्ययश्रुत्या बलीयस्या क्रियाङ्गता ॥ तथा धात्वर्थकर्मत्वे पदश्रुत्योपपादिते । भावनाया विधिश्रुत्या पुरुषार्थस्य साध्यता ।। तथा लिङ्गदयविरोधे । स्योनं ते सदनं कृणोमि' इत्येवोदाहरणम् । द्वे हि तत्र लिङ्गे। परस्परैकवाक्यतागमनसामर्थ्यात्मकमेकमाभिधानशक्तिरूपमपरम् । एतच्च श्रुत्य. नुमानस्य प्रत्यासन्नम् । विप्रकृष्टमितरद्वाक्यादपि जयन्यत्वादित्युक्तं भाष्ये । वाक्य- योर्विरोधे । पञ्चदश सामिधेनीरनुयात् ' ' सदश वैश्यस्य ' इत्येतदुदाहरणम् । उभयत्रापि हि सामानाधिकरण्यादेकवाक्यत्वे कृते विनियोगे सति निमित्तविशेषसंयोगा- साप्तदश्यं बलीयो भवति । प्रकरण योपिोधे ' अभिक्रामं जुहोति' इत्युदाहरणम् । महाप्रकरणेन ह्यस्य दर्शपूर्णमासार्थता । अवान्तरप्रकरणेन तु प्रयानार्थता । तच्च बलीयः तत्र हि प्रत्यासत्तरेननुभूते महाप्रकरण संस्प पूर्वतरं वाक्यस्थानीयः संबन्धोऽवकल्पते । झमयोचिरोधे काम्य एव याज्याकाण्डे पावापर्यप्रत्यासत्तिक्रमण तयोरेवेन्द्रानीययो- .. । १ इयुक्तमिति-लिङ्गवाक्ययोर्विरोधोदाहरणप्रदर्शनावसरे भाष्ये 'तदेषोऽर्थविप्रकर्षः, बत 'स्योनं ते' इत्यस्य प्रत्यक्षं सदनकर्मणोऽभिधानसामर्थ तन्मुख्यम् ' इत्यादिनोक्तमित्यर्थः । .

·। [अ०३पा०३०७] मीमांसादर्शने ८४१ तावत्माप्तम् । तुल्यबले एते कारणे इति । कथम् । इदमपि कारणमि. युगलयोरनियमेनोष्टिद्वयेऽप्यनियमेन प्राप्नुवतोयथासंख्यक्रमेणात्यन्तदेशसाम्येन प्रत्यासन्न त्वाद्विनियोगो भवति । समाख्ययोस्तु विरोधे सामान्यविशेषसमाख्ययोः सूत्रबद्ध एव बाधो भविष्यति । तस्योपदेशसमाख्यानेन निर्देशः ' इति । शेषशेषिसमवायश्च प्रत्येक विविच्योदाहर्तव्यः । एवं तावत्प्रत्यक्षेषु श्रुत्यादिषु विचारितम् । एतयैव दिशाऽनुमाना. दिगम्येष्वपि सजातीयविजातीयसमवाय विचारयितव्यम् । तत्र च प्रत्यक्षगम्यानामानु. मानिकैरानुमानिकानां चाऽऽनुमानिकः सह पूर्वोक्तेनैव मार्गण सजातीयविजातीयवला. बलं व्याख्येयम् । तद्यथाऽतिदेशप्राप्ताः श्रुत्यादयः प्रत्यक्षर्विकृतिषु वाविष्यन्ते । विप- रीतोऽपि चेह बाधो भवति । पूर्व पूर्वमपि ह्यानुमानिकं परेण परेणापि प्रत्यक्षेण वाध्यते । यथा कृष्णलेषु सामर्थेनावातः । सर्ववस्तुविषयं च सामय, लिङ्गं केवलं मन्त्रगतमे. वावगन्तव्यम् । तथा च यान्यप्यन्यार्थदर्शनान्यनन्यगतीनि तेषामपि लिङ्गत्वमभिधा- स्यते । का पुनरस्य लिङ्गस्य प्राप्तिरनन्यथासंभव इत्यादि । यत्र पुनः श्रुतिरानुमानिकी लिङ्गं च प्रत्यक्ष तत्र कथम् । यथा स्मृतिपदिकलिङ्गविरोधे। तत्र स्मृतेलान्तरमपि संभा- व्यते न तु लिङ्गस्यति तदेव बलवदित्यनुसतव्यम् । सर्वत्र दुर्बलम्यापि प्रमाणस्य बाधे यदि किनिदनकी भवति ततो विपरीतो बाधो योजयितव्यः । तदुक्तं 'बीही पोक्षति' इत्यत्र श्रुतिमुत्सृज्यापूर्वसाधनत्वग्रहणामिति । तथा- दुर्बलम्य प्रमाणस्य बलवानाश्रयो यदा । तदाऽपि विपरीतत्वं शिष्टाकोपे यथोदितम् ॥ सर्वप्रमाणानामेवार्थद्वारः परस्परविरोधो न स्वरूपनिमित्तः । तत्र यदा पदार्थतद्ध- मविषये प्रमाणे विरुध्येते तत्र यद्यपि प्रमाणतोऽन्यादृशं बलाबलं तथाऽपि प्रमयानुरो- धेन तदाश्रमात्स्वरूपदुर्भलेनापि बलवद्वाध्यमानं तदानुगुण्यं प्रतिपद्यते । तदुक्तमाच. मनादयः पन्तेषां क्रम इति । तथा च लोके- अत्यन्तबलवन्तोऽपि पौरजानपदा जनाः। दुर्बलैरपि बाध्यन्ते पुरुषैः पार्थिवाश्रितः ।। एवं सूत्रं श्रुतिलिङ्गविरोधोपपादनान्तं च भाष्यं व्याख्यातम् । इदानी साध्यशेषम- नुक्रमिप्यामः । तत्र तुल्यबलत्वोक्तिः स्वतः प्रामाण्यविभ्रमात् । प्रदेशान्तरदृष्टं च रूपं तुल्यं द्वयोरपि ॥ १. ( अ० ३ पा० ७ अ० २१ सू. ४१) । २ विजातीयसमवायो विचारयितव्य इति पा० । २ (अ० १ पा० ३ अ. ३)।

·८४२ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- - [अ०३पा०३१०४] दमपि, श्रुतिरपि लिङ्गमपि । नहि विज्ञानस्य विज्ञानस्य च कश्चिद्वि- शेप उपलभ्यते रूपं प्रनि, अस्य भङ्गुरस्येव रूपमस्य दृढस्येवेति । ननु लिङ्गस्य भङ्गुरस्येव रूपम् । सविचिकित्सो हि भवति लिङ्गात्म- त्ययः । निर्विचिकित्सः श्रुतेः । नैतद्युक्तम् । यतो लिङ्गात्सविचिकि- त्सः प्रत्ययः । तस्य च श्रुतेश्च नैव संप्रधारणाऽस्ति । यतस्तु खलु लिङ्गान्निविचिकित्सः प्रत्ययः स श्रुत्या विकल्पितुमर्हति । ननु नैव कदाचिल्लिङ्गानिर्षिचिकित्सः प्रत्ययोऽस्ति । नैतदेवम् । एवं हि सति नैव लिङ्ग नाम किंचित्प्रमाणमभविष्यत् । कामं मा भूत्प्रमाणम् । स्वत व मनपा श्रुत्यनुमानमन्तरीय विनियोगबुद्धिर्भवतीति श्रुतितुल्यत्वम् । नहि विज्ञानस्य विज्ञानस्य च विशेष उपलभ्यत इति--मन्त्रानानवेलाया- मिन्द्रार्थत्वं ज्ञातं श्रुत्युच्चारणकालेऽपि गार्हपत्यास्वमित्युभयोलब्धात्मनोविशिष्टत्वम् । न ह्यविज्ञातरूपो मन्त्रः श्रुत्या शक्यों विनियोक्तुमिति श्रुत्या प्रथमं रूपनिरूपणं कर्तव्यम् । अतश्च तदवधारणवेलायामिन्द्रीपस्थानप्रत्ययो जाता न शक्यो निवर्तयितु- मिति मन्यते । ननु लिङ्ग रय भंड गुर स्यंत्र र सविचिकित्सो हीति-श्रुतो दृश्यमानायामनुमानासमवाद्भङ्गुर त्वम् । सपिचिकित्सो हि त्वयं विक्षेपजन्मत्त्वात् । न ह्यम्य स्वतः प्रामाण्यमित्यभिप्रायः । ५.: पुनः प्रत्ययोत्पादनमकान्तिकं गृहीत्वा सविचिकित्सत्वं संदेहविपर्ययानध्यवसायानामन्यतमं मन्यमान आह-नेतद्युक्तं यतो लिङ्गा सविचिकित्सा प्रत्या: । तस्य श्रुतेश्च नैव संपधारणाऽस्तीति । વિમન્દી મત ન મવતી : । तय श्रुत्यविरोधेऽप्रमाणत्वान्नैव तया सह बलाबलचिन्ता । यतस्तु निनि यस एकान्तेनेतद्देवत्योऽयं मन्त्र इति प्रत्ययः स श्रुत्या सइ तुल्यबलत्वाद्विकपि. भ. ति । ननु नैव कदाचिदिति-पूर्ववदेव कदाचिनिपिदे.५ इति मन्यते । इत:, २ मा तमेव सविचिकित्सत्वं गृहीत्वाऽऽह- एवं हि सति नव लिङ्ग नाम विधि प्रमाणमभविष्यादिति । सिद्धान्तवादी तु वदति-यदि सविक्षेपास्योत्पादनमा ८. व पितं लिङ्गं प्रामाण्यमेव मुञ्चति का मा भूत्पमाणं भवति तु संशयो लिभाज्ञिातध्वष्विति । कयं पुनः सविक्षेपत्वं परित्यज्य संशय एव विचितित 'मु ॥ यते । कथं वा लिङ्गपरिज्ञातत्वं सिद्धवद. भिधीयते । नेप दोषः । लिङ्गपरिज्ञातत्य नाव:विरोधवलामिनायम् । संदिग्वत्वं विरोध- पलायाम् । एतदक्तं भवति । यारोधकाले लिङ्गम्यावगतं विनियोजकत्वं तन ·[अ० ०३पा०३अ०७] मीमांसादर्शने भवति तु संशयो लिङ्गपरिज्ञातेष्वर्थेषु । यदि वा विस्पष्टमेवामामाण्यं न संशयः । कथम् । समर्थमेतदिममर्थमभिनिर्वतयितुमिति लिङ्गादेता- घदवगम्यते । न च यद्यस्य निर्वर्तनायालं तदसत्येव वचने तनिर्वत यितुमर्हति । तस्मान्न लिङ्ग विनियोजकमिति । अत्राभिधीयते । प्रकरणवतोऽर्थस्य संनिधाने यमर्थमामनन्ति स. तस्य साधनभूत इलेव गम्यते । कथं खलपकरिष्यतीति संदिह्यमाने भवति सामर्थ्यापरिनिश्चयः । यत्रायं समर्थस्तत्र - क्यो विनियोक्तामिति । तस्माद्भवति लिङ्गं प्रमाणमिति । न च लिङ्गप्रामाण्ये विनिगमनायां हेतुरस्ति । तस्मात्तुल्यवले एते कारणे । कदाचन स्तरीरास, इति लिङ्गादिन्द्र उपस्थातव्यः श्रुतेर्गार्हपत्य इति । अविरोधात्खल्वपीममेवा) प्रतिपद्यामहे । वलीया- तथैव सर्वत्रैवावतिष्ठते । किं तर्हि । संदिह्यते । अन्यत्राविरोधाद्विनियोगोऽङ्गीकृतः स इह किं तथैव भवत्यथ केनचिद्वयावातप्यत इति । यदि वा विस्पष्टमेवापा. माण्यमिति-तावदेव संदेहो भवति यावत्प्रत्यक्षा श्रुतिनोंपलभ्यते । तम्यां तु सत्यामितरकल्पनानुपपत्तेरप्रामाण्यम् । लिङ्गे हि सामर्शमात्रं प्रत्यक्षम् । न च तावता विनियोग उनो भवति । न चानुक्तस्य क्रियायां प्रामाण्यमस्ति । यथा-सत्यपि सामर्थे विरानन्यौ न वैश्यस्तोमं कुरुतः । तम्मान्न लिङ्गं विनि- योजकमिति । परस्तु विरोधविषयमप्रामाण्याभिधानमज्ञात्वा सार्वत्रिकमेवेदमुक्तमिति भीतः प्रामाण्यमार्ग दर्शयति-प्रकरणवतोऽर्थस्य संनिधाने यमर्थधामनन्तीति । तदेतत् ' अपि वा प्रयोगसामर्थ्यान्मन्त्रोऽभिधानवाची स्यात् ' इत्यत्र · अविशिष्टस्तु बाक्यार्थः ' इत्यत्र च वर्णितम् । अथवा सिद्धान्तवादिनाऽपि विरोधे सुखतरमप्रमाणत्वं वक्ष्यामीति मन्यमानेन प्रथम स्वतन्त्रमेव तावदप्रामाण्यं दर्शितम् । तथा च कृते. स्वय- मेवैतस्य श्रुत्यनुमानद्वारप्रामाण्यकल्पनमापत्स्यते । ततश्च मम सुजयो भविष्यति । तत्रेतरेण विरोधविषयमनादृत्य प्रामाण्यं तावदस्तीति निरूप्य दुल्यबलत्वमभिहितम् । अभ्युपगम्यापि बलाबलमविरोधादबाधः । तद्यथोपदेशातिदेशाभ्यां प्रयाजाद्युपकारस्य प्रकृतिविकृत्यर्थत्वादविरोधः । सकृच्चोदितस्यासकृत्करणेऽपि प्रधानानुरोधेन गुणानुवृत्तेः १ वस्तुतस्तु श्रुतिविरोधे लिङ्गस्याप्रामाण्यमेव न तु प्रामाण्यसंशय इत्येवमभिधानार्थे ' यदि वेति भाज्यं व्याचष्टे-यदि वा विस्पष्टमित्यादिना । २ ( अ० २ पा० १ अ० ६ म० ३१)। ३ (अ० १ पा० २ अ० ४ सू. ३२) । ४ 'अविरोधात्खल्वीप' इतीदं भाप्यं व्याचष्टे--अभ्युपग- भ्यापीत्यादिना ।

·. ८४४ सतम्भबार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ.३पा०३१०७] नपि हेतुर्विरुध्यमानमबलीयांसं बाधितुमर्हति नाविरुद्धम् । न च कश्चन विरोधो यदिन्द्रमुपतिष्ठतानेन मन्त्रेण गाईपत्यमपि । नन्व. यमेव विरोधः सकृदुपस्थानं चोदितमसकृदभिनिवर्त्यत इति । उपस्थेय- भेदात्प्रतिप्रधानमावर्तन्ते गुणा इति न्याय एवैष न विरोधः । अयं तहिं विरोधः । गाईपत्य उपस्थीयमानेऽग्निवचन इन्द्रशब्दो गुणक्रिया- योगं वाऽपेक्षमाणो भवितुमर्हति । इन्द्रे तृपस्थातव्ये निरपेक्ष इन्द्रवचन एव । गौणमुख्ययोश्च मुख्ये संप्रत्यय इति । नेति ब्रूमः । विरोधे मु- ख्येन गौणो वाध्येत । न च कश्चिद्विरोधः । युगपदभिधाने हि वि. रुध्येयाताम । इह चान्यस्मिन्प्रयोगेऽग्निवचनोऽन्यस्मिन्निन्द्रवचनः । अतस्तुल्यवले एते कारणे इति । एवं प्राप्त ब्रूमः । श्रुतिलिङ्गयोः श्रुति- बलीयसी। कुतः । अर्थविश्कर्षात् । किमिदमर्थविप्रकर्षादिति । अ. थस्य विप्रकोऽर्थविप्रकर्षः । कः पुनरर्थः । श्रुत्यर्थः । गार्हपत्यमुप- तिष्ठन इति संनिकृष्टः श्रुत्यर्थः । इन्द्र उपस्थेय इति विप्रकृष्टः । कथम् । 'कदाचन स्तरीरासि' इत्यनेन मन्त्रेणेन्द्र उपस्थातव्य इति न श्रूयते । सत्यपीन्द्राभिधानसामर्थे वचनाभावादनुपस्थानीय इन्द्र इत्येव गम्यते। नन्विदमुक्तं प्रकरणाम्नानादङ्गमित्यवगम्यते । सामर्थ्याद्विनियोग इति । नैतदस्ति । उक्तमेवैतद्धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्षं स्यादिति । यदेतत्प्रकरणं लिङ्ग चोभयमप्येतदशब्दम् । न चातिक्रान्तप्रत्यक्षविषय सर्वश्रेष्टत्वात् । इन्द्रशब्दस्य गार्हपत्ये गौणत्वादवयवप्रसिद्धेवेन्द्रे मुख्यत्वात्समु. दायप्रसिद्धेविरोध इति चेत् । न । प्रयोगभेदेन परिहारात् । युगपदुपदिश्यमानं ह्येतत्संभवासंभवाश्रयणाद्विरुध्यते । प्रयोगभेदे तु सति गार्हपत्याभिधानवेलायां यज्ञसा- धनत्वं वा गुणमभिवदति क्रियाख्यैश्वर्ययोग वाऽङ्गीकृत्य प्रवर्त्यति । इन्द्राभि- धानकाले तु मुख्य इत्यविरोधः । तस्मान्नास्ति बाध इत्येवं प्राप्ठे ब्रूमः । श्रुतिर्लि- झालीयसी । कुतः। मन्त्रोऽयं गार्हपत्याङ्गं शब्देनैवाभिधीयते । इन्द्राङ्गत्वं तु सामर्यादशब्दमनुमीयते ।। यत्तु प्रकरणात्सामार्थ्याच्चाङ्गत्वानुमानमुक्तं तच्छब्देनासंस्पृष्टमीहशेष्वर्येष्वप्रमाण. मित्युक्तम् । परस्तु सार्वत्रिकमेव लिङ्गस्याशाब्दत्वमुक्तमिति मन्यमानो न तर्हि विरो. १ ( अ० १ पा० ३ अ० १ सू०१)।

·[अ०३ पा०३ अ०७] मीमांसादर्शने । ८४५ एवंलक्षणकेऽथै शब्दमन्तरेण परिच्छेदोऽवकल्पते । अतो मन्यामहे विकृष्टं श्रुत्याल्लिङ्गमिति । यधे, श्रुतिर्यत्र विरोधिनी न विद्यते तत्रापि न लिङ्गादर्थपरिच्छेदः । तत्रैतदेन नास्ति लिङ्गं प्रमाणमिति । कुत एचैतेन श्रुतिर्विरोत्स्यत इति । तत्र श्रुतिलिङ्गयोर्बलीयस्त्वं प्रति संमधारणैव नोपपद्यत इति ब्रूमः । अत्रोच्यते । इतिकर्तव्यता- र्थिनः प्रकरणवतोऽर्थस्य संनिधावुपनिपतितो मन्त्र आम्नानसामर्थ्या- दितिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य वाक्यशेषतामभुपेत्यैतेन मन्त्रेण यजतेति । किमुक्तं भवति । यागेनाभीप्सिते साध्यमानेऽनेन मन्त्रेणोपकुर्या- दिति । न चान्तरेणेन्द्राभिधानमयं मन्त्र उपकर्तुं शक्नोति । तेनै- तदुक्तं भवति । अनेनेन्द्रोऽभिधातव्य इति । अतः श्रुतिमूल एवायमर्थः । यदि श्रुतिमूलो न श्रुत्यन्तरेण बाधितुं शक्यः । तदेत- लिङ्गं यदि वा नैव प्रमाणम् । यदि वा श्रुत्या विकल्पितुमर्हतीति । नाप्यप्रमाणं भविष्यति, नापि विकल्पिप्यत इति ब्रूपः । कथम् । श्रुतिलक्षणोऽयमर्थ इत्युपपादितम् । तस्मानाप्रमाणम् । यतस्तु खल्वा. नुमानिकीमेकवाक्यतां लिङ्गसामर्थ्य च पेक्ष्य श्रौतोऽयमों यदिन्द्र- स्योपस्थानमनेन मन्त्रेणेत्यवगम्यते । प्रत्यक्षा तु श्रुतिर्हिपत्यमुपति- टत इति । स एषोऽर्थविपकर्षः । प्रथमं तावल्लिङ्गज्ञानम् । ततः साम- धाराधः । किं तर्हि । अप्रमाणत्वादेवेति विवक्षन्यद्येवमित्याह । सिद्धान्तवादी तु यथा प्रथमं पूर्वपक्षवादिना लिङ्गस्य प्रामाण्यमुक्तमासीत्तणेदानी स्वयं प्रतिपादयति । भवति हि प्रकरणादेषोऽर्थो यथा शक्नुयात्तथा यागस्यानेनोपकुर्यादिति । न च स्वार्था- मिधानादन्यथा शक्रोत्यसावुपकर्तुमिति तत्र विनियोगश्चोदितो भवति । परस्तु मदीय- मेवायं पूर्वोक्त मार्गमायातः केदानी गमिप्यतीत्युत्साहेनाऽऽह-यदि श्रुतिमूलो न श्रुत्यन्तरेण बाधितुं शक्यः । तेन यदि तावदशाब्दोऽयमर्थस्ततो नैव प्रमाणम् । अथ शाब्दस्ततस्तुल्यबल इति । सिद्धान्तवादी तु द्वयमपि परिहरति-नापीति । आनु मानिक्याः श्रुतेरविरोधे,सत्यात्मलाभो विरोधे चानुत्पादात्। यत्र हि प्रत्यक्षया श्रुत्या मन्त्रो नविनियोग प्रतिनिराकाङ्क्षीकृतस्तत्रास्य विनियोगसिद्धयर्थं यावत्कल्प्यते तत्सर्वमान्नाना. न्यथानुपपत्तिमुद्रामुद्रितत्वाद्वैदिकं भवति । यत्र विस्पष्टमेवावगतमनेन गार्हपत्य उप- स्थेय इति तत्राऽऽम्नानप्रयोजनेन साध्ये प्रयोगोपकारे विज्ञाते नैतावत्कल्प्यमान वेदः सहतेऽनेनेन्द्रोपस्थानं कर्तव्यमिति : तस्माद्दुर्बले लिङ्गम् । किंच ·८४६ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाप्यसमेते.. [भ०३पा० ३०७] छिदेनायमर्थोऽभिहितो भवति । सदेतच्मृतिविरोधे नावकल्पते । विस्पष्टं यवगतमेतदनेन मन्त्रेण गार्हपत्य उपस्थेय इति । तत्र विज्ञा. तमेतदेवमयमुपकरोति मन्त्र इति । एतस्मिंश्च निर्माते कृतसामर्थ्य योर्षा- क्यप्रकरणयोनैतदेवं कल्पयितुं शक्यमिन्द्रोपस्थानं शब्देनाभिहितमिति । तस्मादर्थविप्रकर्षाच्छृत्या लिङ्ग वाध्यत इति । विकल्पस्य चान्या- ग्यत्वात् । अन्याय्यश्च विकल्पः । तत्र ह्यभावः पक्षे । नित्यवच्च ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते' इति श्रूयमाणे यदभावः पक्षे परिकल्प्यते, तदश्रुतं भवति । श्रुतं च हीयते । यावांश्च श्रुतस्यार्थस्योत्सर्गे दोषस्तावानश्रु- तपरिकल्पनायाम् । उभयत्र हि प्रसिद्धिर्वाध्यते । तस्मादन्याय्यत्वा- विकल्पस्य श्रुतिलिङ्गयोः श्रुतिबलीयसीत्यवगच्छामः । अथ यदुक्तं सति विरोधे न्याय्यो वाधः । न चात्रास्ति विरोध इति । अयमस्ति विरोधः। यदकृतसामर्थ्य योर्वाक्यप्रकरणयोरिन्द्रोप- सर्वत्र विकल्पानामन्याय्यत्वमवस्थितम् । पक्षे हि सदसद्भावावेकवार्थे दुराश्रयौ ॥ म्वतन्त्रया श्रुत्या नित्यमेव गार्हपत्योपस्थानं चोदितं, लिङ्गेन स्वतन्त्रेणेन्द्रोपस्थानम् । तत्रान्यतराश्रयणे सतीतरच्चोदितं सन्न क्रियते तदपेक्षया चेतरदचोदितं सत्कृतम् । तदकरणमप्यचोदितम् । श्रुतहान्यश्रुतकानयोश्च तुल्यो दोषः । प्रसिद्धिवाधात् । चोदि. तस्य कर्तव्यताप्रसिद्धिरितरस्याकर्तव्यत्वं तदुभयमतिक्रम्येत । तस्मात्तावन्न विकल्पः । यस्तु विरोधपरिहारार्थ समुच्चयोऽभिहितस्तत्र ब्रूमोऽस्त्येव विरोधः ।कथम् । श्रुत्या ह्यत्र निराकाङ्क्षे मन्त्रप्रकरणे कृते । लिङ्गं साकाङ्क्षसाध्यार्थ तयकान्ताद्विरुध्यते ॥ एकोऽयं मन्त्र एकं च प्रकरणम् । सकृच्चाऽऽम्नातस्यैकरूप्येण मवितव्यम् । तत्र श्रुतिविनियोगवेलायां मन्त्रप्रकरणिनोनिराकाङ्क्षत्वं भवेद्वा न वा । तद्यदि तावन्नास्ति ततो विनियोग एवासिद्धः । न हि विनियुक्तस्याऽऽकाङ्क्षा युज्यते । अथ त्वस्ति ततश्चाऽऽकाङ्क्षाधीनसिद्धित्वा शिकविनियोगानुपपत्तिः। युगपद्भावाश्रयणे प्रस्त्या. काङ्क्षा नास्ति वेति विप्रतिषिद्धं स्यात् । एवं सत्यपि तु यदि प्रमाणयोस्तुल्यप्रवृत्तित्वं १ कृतसामर्थ्ययोर्वाक्यप्रकरणयोरिति-मन्त्रवाक्यस्य कृतयागोपकाराख्यप्रयोजनत्वं प्रकर. णस्य च कृतयागाङ्गत्ववोधाख्यप्रयोजनत्वमित्यर्थः। २ तदश्रुत भवतीति-अश्रुतं कृतं भवतीत्यर्थः । ३ श्रुतहान्यश्रुतपरिकल्पनयोस्तुल्यदोषत्वोपपादनार्थ उभयत्र हि' इति भाष्यं व्याचष्टे-प्रसिद्धि. बाधादिति । तदेवोपपादयति-चादितस्यति । श्रुतहाने चोदितस्य कर्तव्यताप्रसिद्धिरतिक्रमणीया अश्रुतपरिकल्पनायामोदितस्याकर्तव्यताप्रसिद्धिरतिक्रमणीयेत्याशयः। ४ साकाङ्क्षसाध्यार्थमिति- साकाङ्क्षाभ्यां मन्त्रप्रकरणाभ्यां साध्यो विनियोगरूपोऽर्थो यस्येति विग्रहः । ५ लौकिकेति पा० । - ·[अ०३पा०३अ०७] मीमांसादर्शने। ८४७ स्थानवाचिनी श्रुतिर्भवति । कृतसामर्थ्ययोस्तु नावकल्पते । न च वाक्यप्रकरणाभ्यां युगपत्कृतसामर्थ्याभ्यामकृतसामाभ्यां च शक्य भवितुम् । तस्माद्विरोधः । विरोधे च श्रुतिलिङ्गादलीयसीति । लिङ्गवाक्ययोर्विरोधे किमुदाहरणम् । 'स्योनं ते सदनं कृणोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ वीहीणां मेध सुमनस्यमानः ' इति । नत्र संदेहः । किं कृत्स्नो मन्त्र उपस्तरणे पुरोडाशासादने च प्रयोक्तव्य उत कल्पयाम्यन्त उपस्तरणे, तस्मिन् सीदेत्येवमादिः पुरोडाशासादन इति । यदि वाक्यं बलीयस्ततः कृत्स्न उभयत्र । कथम् । सुशेवं कल्पयामीत्येतदपेक्ष्य तस्मिन् सीद इत्येव- मादिः पूर्वणैकवाक्यतामुपैति । यत्कल्पयामि तस्मिन् सीदेति । अथ लिङ्ग बलीयस्ततः कल्पयाम्यन्तः सदनकरणे । कथम् । 'स्योनं ते - . भवेत्ततो विशेपाग्रहणान्न ज्ञायेत केन प्रथमतरं निराकाङ्क्ष इति । युगपदेवोभाया. निराकाङ्क्षीक्रियमाण उमयार्थी भवेत् । अस्ति तु प्रमाणयोविशेषः । श्रुतेः शामितर' प्रवृत्तित्वात् । अतस्तया पिनियुक्त मन्त्रे न लिङ्गस्यावकाशोऽतीति श्रुतिबलीयस्त्वसिद्धिः । सूत्रेण परदाबल्य सत्रित सति भाप्यत् । आथ पूर्वबलीयस्त्वं व्याव तानादरात् ॥ लिङ्गवाक्ययोपिरोये एक तावदिदमुदाहरणम् । ज्योतिष्टोमे होत्रप्रवचना. धीताः प्रेषा वाक्येन मैत्रावरुणस्य विधायन्ते 'तम्मान्मंत्रावरुणः प्रप्यांतं चानु चाऽऽह इति । तेषां मध्ये कश्चित्प्रेप एवं पठ्यते 'प्रशास्तयन ' इति । सोऽयं स्वसा मर्थेन मैत्रावगं नियुङ्क्ते । तत्र यदि वाक्यं बलयिस्ततो मैत्रावरुणः प्रेष्येत् आत्मनि च प्रेमसंभवाद्धोना यमेत् । अथ तु लिङ्ग बलीयस्ततो मन्त्रेण मैत्रावरुणो नियोक्तव्यः । न चाऽऽत्मनेवाऽऽत्मान नियोक्तमहगात परंण विनियोक्तव्यः । स च तेषी यतो विशेषः स्यात्' इत्येवं विज्ञायते । सामान्यसमाख्यया पूर्वमयं होतुरेव प्रापित सन्वाक्येन बाधित आसीत् । तद्यदा वाक्यं लिङ्गेन बाध्यते तदा समाख्ययैव प्रतिप्रसू. तया होतकर्तृकत्वं विज्ञायते । पार्थकारी तु मंत्रावरुणो विज्ञायत एव । यद्यपि 'तस्मान्मत्रावरुणः' इत्येतद्राह्मणं तथाऽपि पदसनिविमात्रात्मकत्वेनाश्रुतित्वात्प्रत्यासन्नतर - १ निराकाङ्कीकृत इति पा० । २ ( अ० ३ पा० ८ अ० १० स० २१)।

·८४८ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३०७ सदनं कृणोमि इति सदनकरणमभिवदितुमयमलमिति । तस्मिन् सीद' इत्ययमपि पुरोडाशं सादयितुमिति सादने विनियुज्यते । किं ताव. श्रुतिकल्पनेन लिङ्गेन बाध्यते । यदि हि मैत्रावरुणः प्रेप्येत्ततः प्रशास्तृशब्दो होतर्यन- र्थकः स्यात् । ननु च मैत्रावरुणोऽपि प्रेष्यमाणो होता यक्षत्' इत्यादिरेवार्थशून्यः स्यात् । गौण इति चेन्न । प्रशास्तृशब्देऽप्येवं प्रसङ्गात् । अपि च पश्चात्तनत्वादुपजातविरोधः प्रशास्तृशब्द एव वरं गौणो न प्रथमोच्चारिता विनैव विरोधेन होतृशब्दः । तस्माल्लि- क्योरेवैष विरोधो न लिङ्गवाक्ययोरिति । अत्र बृमः । सर्वथा तावदनयोरन्यतरस्य विरोधे गौणत्वं कल्पनीयम् । तत्र प्रशास्तृशब्दस्य होतयत्यन्तमनिमित्तः प्रयोगः। होतृ- शब्दस्य तु होतृकार्यापन्नमैत्रावरुणेऽस्ति निमित्तम् । सर्व एव प्रधानाविश्वचनास्तत्पुरु. षेषु प्रयुज्यमाना दृष्टा न तु विपर्ययः । तस्मात्प्रशस्तृलिङ्गत्वान्मन्त्रस्तमेव विनियुञ्जीत । न चैतद्वाक्यमत्यन्तमनर्थकमेव भवति । प्रैपान्तरेषु चरितार्थत्वात् । अतोऽस्मिन्विषये बाध्येतेति । योन ते सदनं कृणोमि' इत्यत्रोदाहरणे चोद्यते । मिन्ने एते यतो वाक्ये पुरस्तात्प्रतिपादिते। तस्मान्न समुदायोऽयं वाक्येन विनियुज्यते ॥ सत्यपि विभज्यमानसाकासत्वेऽर्थ मेदागिनवाक्यत्वेनते पुरस्तात्प्रतिपादिते । तस्मा- न समुदायस्यैव सदनाभिधारणे पुरोडाशप्रतिष्ठापने च समुच्चयेन विकल्पेन वा विनि- योग आशङ्कितव्यः । तत्र केचिदाहुः । नैवात्र सकलेन वाक्येन सह विचारः किं तर्हि अंशेनेव सह । अथवा । साकाङ्क्षावयवत्वेन प्रायगेटकवाक्यता । सिद्धा लिङ्गबलीयस्त्वात्प्रत्यक्ता भिन्नवाक्यता ॥ तस्मिन्सीद ' इत्येतत्कृतं सा माल माश्रित्येकवाक्यत्वेनोदाहृतमिदमेव प्रधान- कारणम् । शक्यतं हि तदर्शन यथं ! विषणविशेप्यमाव कल्ययित्वैकार्थत्वेनैकवाक्य. स्वम् । यद्यथा-पूर्वस्य तावदुत्तरेण र ह यदहं घृतस्य धारया सुमुखं तव सदनं कल्प- यामि तस्मिन्नेवमितिकर्तव्यताके प्रतितिष्ठ वमितीतिकर्तव्यताविशिष्टपुरोडाशप्रतिष्ठापन. मेकं प्रयोजनम् । अथवा पुरोडार प्रतिछाप तफलं सदनामिषारणं करोमीत्येवं विशिष्ट- फलसदनकरणं प्रकाशनं प्रयोजन िश यमेकवाक्यत्वम् । यत्तु पुरस्तादर्थनानात्वा. नानावाक्यत्वमुक्तं तदिह स्थितं लिङ्गबली स्त्वेन । यदि हि लिङ्गं बलीयस्ततः संभ- बदन्यतरविशेषणत्वेनैकवाक्यत्वं परित्यज्योम्योः प्रत्येक स्वप्राधान्यं लिङ्गावगतमाश्रित्य १ एवंतावलि गवाक्ययोर्विरोधे स्वागमतमुदाहरणं प्रदर्य, भाष्योक्तमुदाहरणं दूषयि तुमुपक्रमते-स्योनं त इत्यादिना । २ ( अ० २ पा० १ अ० १४ ) इत्योति शेषः । ३ प्रत्युदाहृत इति पा.। अधुना ·[अ०३पा०३अ०७]] मीमांसादर्शने त्माप्तम् । तुल्यबल एनं कारणे इति । यथा लिङ्ग प्रति श्रुतलीयस्त्व- मुक्तंन तथा वाक्यं प्रति लिङ्गस्योच्यते । अथवा वाक्यमेव लिङ्गा- दलीयः । कुतः। तद्धि श्रुत्याऽपि वाध्यते । न च बलीयः कारणं शक्यते बाधितुम् । तेनास्य भङ्गुरतामध्यवस्यामः । यस्त्वेकेन बाध्यते, शक्योऽ. सावन्येनापि बाधितुमिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । लिङ्गवाक्ययोलिङ्गं बलीय इति । कुतः । अर्थविर्षात् । कोऽत्रार्थविपकर्षः । प्रकरणवतः विशेषणबुद्धितिरस्कारेण प्रयोजनभेदाद्वाक्यभेदो भवति । तेनायं विनियोगद्वारेण वाक्या. मलामस्य लिङ्गप्राधान्यस्यात्र बलाबलविचारः । तत्रापि प्रतीतेलयात्मके वाकये सति बाधकप्रत्ययसदसद्भावविचार इति द्रष्टव्यम् । किं प्राप्तम् । तुल्यबले इति । तदा चेदृशं कर्म, कदाचिद्विभज्य मन्त्री प्रयोक्तव्यो, । कदाचित्समुदायोऽन्यतरत्र, कहानिस एबोभयत्रेति । कथं पुनरयमित्थमनवस्थितः शास्त्रार्थो भवति । सर्वथा यदि प्रमाणत एवमवगम्यते कि नो बाध्यते । लिङ्गवाक्यतुल्यबलत्वालोचने सर्वमेतत् प्रतिभाति । यदा तु श्रुतिवल्लिनात्प्रमाणान्तरत्वाद्वाक्यमेव बाधकमित्यवधार्यते । तदा नियत एव समु. दायप्रयोग इत्येवं प्राप्त ब्रूमः । स्योनादिः कल्पयाम्यन्तः स्वसामयन शक्यते । निराकासः स्वकार्याय साकासत्यं पराश्रयम् ॥ सर्वस्ताबदादित आरम्य विनियोग निरीक्षते । तदिह कल्पयाम्यन्तोऽस्य न कदा- चित्परत्रापेक्षा दृश्यत इति तावति पर्यवसानं निश्चित्य प्रयोजनाकासानिवृत्तेरमिघार - णाङ्गत्वेनाऽश्रीयते । नेनेष तावत्प्रतिष्ठापनं यावन्न कदाचिन्नीयते । न च परस्यैतेन विनाऽनर्थक वापत्तिः । यतस्तद्भयेन नीयते । सोऽपि हि प्रतिष्ठापनाङ्गत्वेनार्थवान् भविष्यति । यद्यपि च तच्छब्दः पूर्वापेक्षस्तथाऽपि प्रकाशितं निर्वृत्तं च पर्ववाक्या- धमालोच्य भिन्नस्यापि प्रवर्तमानस्य न कश्चिद्विरोधः । तद्यथा तप्त पयसि दध्यानयति ' इति संस्कारविधाने पर्यवसित · सा पैश्वदेव्याभिक्षा ' इति वाक्यान्तरे. णैव द्रव्यदे |संबन्धः क्रियते । तस्माद्भदेन विनियोगस्य प्रत्यासन्नतरश्रुतित्वान्नेतरे. तरविषयसं - नितर्विद्यते । एवमुपस्तरणे · तस्मिन्सीद' इत्यस्य नाम्ति सामर्थ्य मिति पूर्वेणैवं गतः प्रायं सन्निरूपणदाढ्यार्थं पुनः परामृश्यते यच्चैकत्रीतं तम्येतरत्राभाव १तविमिति पा० । २ प्रतीतेरिति-साकाङ्क्षावयवत्वेनाऽऽपततो वाक्यात्मलाभप्रततिरि. त्यर्थः। ३ १ . बलत्वपूर्वपक्षेऽनुष्ठाने विशेषं दर्शयति-तदा चेत्यादिना लैङ्गिक यां योगपक्ष विभज्य प्रयोगः । वकीयविनियोगपक्षे विकल्पेनोपस्तरणसादनयोमध्येऽन्यतरत्र समुचयेन वोभयत्र सगु. दायः प्रयोक्तव्य इत्यर्थः। ८ ·८५० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा० ३३० ७ संनिधावान्नानादर्शपूर्णमासाङ्गमयं मन्त्र इत्यवगम्यते । तस्मिन् सीद इनि पुरोडाशासाद नाभिधानसामर्थ्यात्सादने विनियुज्यमाने कृतसाम- थ्य मन्नाम्नानमिति, नास्ति प्रमाणं येनोपस्तरणेऽपि विनियुज्येत । तथा, म्यानं ते सदनं कृणोमि इत्येषोऽपि प्रकरणाम्नानसामर्थ्यादेव दर्शपूर्णमासाङ्गतामापन्नः सामदेिवोपम्तरणे विनियोगात्कृतप्रयो. जनो न पुरोडाशासादने विनियोगमर्हति । न ह्यस्मिन्विनियुज्यमानस्य किंचिदपि प्रयोजनास्ति । एवमुपस्तरणे तस्मिन् सीद इत्यस्य नास्ति सामर्थ्यम् ।' पुरोडाशासादनेऽपि, स्योनं ते इत्यस्य । पूर्वेणैकवाक्य. नामुपत्यांपतरणे सामथ्र्य । पूर्वस्य परणकवाक्यत्वात्सादने, न तु स्वरूपेणोभमाः । तदेषाध्यविप्रकपः । यत्स्योनं त इत्यस्य प्रत्यक्षं सदन- कर्मणोऽभिधान सामभ्यं तन्मुख्यम् । तस्मिन् सीद इत्यस्य पुनः पूर्वेण सहकवाक्यतामुपमतस्य भवति जघन्यम् । तदत्र पूर्वस्य मन्त्रस्याभि. धानसामर्यादुपरतरणे विनियोग उक्तो भवतीति संनिकृष्टो लिङ्गस्य श्रुत्यर्थः । उत्तरस्य तृपजनितेऽभिधानसामर्थे ततः श्रुत्यर्थ इति लि. गान्तरितो विप्रकृष्टो भवति । एवमुत्तरस्य सादने संनिकृष्टः पूर्वस्य च लिङ्गान्तरितः । तस्मादर्थविकपील्लिङ्गवाक्ययोर्लिङ्ग बलवत्त. रम् । ततः स्योनमित्ये५ शब्द। यद्यप्युत्तरेणाऽऽकाक्षित इति सादनेऽपि प्रयोगमहति, नयाऽपि भित्वा वाक्यमुपस्तरण एव विनि- योक्तव्यः । तस्मिन् सीई इस " च मारने । ननु स्योनं ते इत्यस्य यथैवोपस्तरमाविन मध्यमेवमुत्तरणिकवाक्यतामुपगन्तुं सामर्थ्यम् । सामर्थ्य चलिमे युच्यते । तस्माद्भिद्यमाने वाक्ये लिङ्गमेव वाधितं भवतीति । मेवा । एतदपि लिंङ्गम् । लिङ्ग मपि खल्वेतदेवलक्षणकं विचार या च भवति । लिङ्गादेकवाक्यता । तस्मादभिधानसामर्थ्यम् । ता : शुरु पर्थ इति विपकष्टार्थता । विप्रकृष्ा. यता च बाधने हेतुभूता । मन तरणैकवाक्यतां यास्यतीति । एवं शब्दस्य दर्शयित्वा पुरात्मधर्ममुपनीयतरधर्मारासमिनि भन्यो निराकुलीकर्तव्यः । पूर्वः प्रस्तावः प्रमाणसदसद्भावाम्यां, मध्यमः श त्यतातिभ्यामन्त्यश्व दृष्टार्थवादृष्टार्थत्वा.

·०३पा०३१०७] मीमांसादर्शने। ८५१ तस्मिन् सीद इत्युत्तरं न पूर्वेणापि । अपि चोत्तरेणकवाक्यतायुपगतस्य न किंचिदपि दृष्टमस्ति कार्यम् । उपस्तरणप्रत्यायनं तु हाम् । कुतः । श्रुनयादुपस्तरणस्य सादनस्य च । एवमुत्तरस्य सादनपत्यायनं, न नु पूर्वेणैकवाक्यतायाम् । न चैतौ पूर्वोत्तराभ्यामेकवाक्यतामन्तरेण पृथग् यथायथं कार्ये न कुरुतः । तस्मात्पूर्वः पूर्वत्र विनियोजनीय उत्तर उत्तरत्रेति । अथ यदुक्तं श्रुत्याऽपि तदाधितमिति वाक्येनापि तदाधितव्य. मिति । नैतदेवम् । न हि बाधितस्यान्येनापि वाधनमेव न्याय्यम् । बाधितं ह्यनुग्रहीतव्यमर्थवत्त्वाय । श्रुति प्रति विप्रकृष्टार्थ, वाक्यं पनि संनिकृष्टार्थम् । तस्माल्लिङ्गं वलीय इति । अथ वाक्यप्रकरणयोर्विरोधो कथामांत । किं पुनः प्रकरणं नाम । कर्तव्यस्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य वचनं प्रकरणम् । प्रारम्भो हि स भ्यामिति विवेकः । तस्माद्वाक्याल्लिङ्ग बलीय इति सिद्धम् । किं पुनः प्रकरणं नामांत । सर्वत्र सिद्धवत्प्रकरणेन व्यवहारो न तत्कचिन्तिमपितपूर्व तदिहापि तावदस्य स्वरूपं निरूप्यताम् । नितिम्वरूपम्य हि बलाबलं मुज्ञायत इति । अथ वा नेवाम्य वाक्य- क्रमाभ्यां भेदः । साकाङ्क्षपदसंनिधिमात्रं हि वाक्यमित्युच्यते । तच्च प्रकरणेऽप्यवि. शिष्टम् । न च वाक्यस्य पदेयत्तायां प्रमाणमस्ति । विभज्यमानमाकाशसंहन्यमान क- प्रयोजनमात्रोपलक्षणत्वात् । तेन वाक्यमेवैकमलएपदमपरं बहुपदम् । अवान्तरार्थवशी. कृतानां महाप्रयोजनवशेन महासंघातापत्तेः । पश्यति हि वाक्यं ह्येकं दर्शपूर्णमामाभ्यां सहधर्माणामिति । अथवा संनिध्यात्मकः क्रम इत्युच्यते । स च प्रकरणेऽ. प्यवश्यंभावी संनिधिः । अतः क्रमादप्यभिन्न प्रकरणमिति मन्यते । तदिदानी तत्त्वमेदपर्यायैर्निरूपयति । तत्र तत्त्वं तावदुच्यते-कर्तव्यस्यतिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य वचनं प्रकरणामति कर्तव्यमिति साध्यभनमपर्वमथवा विधेयत्वानष्ठेयत्वाभ्यां भाव एव प्रत्ययवाच्योऽभिधीयते साध्यांशोपनिपातात्स्वर्गादिफलं कर्तव्यमिति चेन्न तस्य कालान्तरभावित्वन प्रयांगासमवायत्व सांत तात्सद्धययापूर्वस्वव कर्तव्यत्वावधा- रणात् । तेनापूर्व कृत्वा नान्यथेति । तथा · यज्ञकर्म प्रधानं तन्दि चोदनाभूतम् ' इति तस्यैव प्रयोजकत्वं वक्ष्यते । ' फैलदेवतयोश्च ' इत्यपन्यम्य निराकरिप्यते । तत्र १ तत्त्वति यथासंख्यं वर्तव्यस्येत्यादिभाष्यत्र येणेति शेपः । तत्र चाऽऽद्यं भाष्यं लक्षणो. क्त्यर्थम् । द्वितीयं च लक्षणोपपादनायावयवव्युत्पत्त्यर्थम् । तृतीयं रूदिवशङ्कानिरासाय यौनिकत्व. मुपपादयितु पर्यायोक्त्यर्थं च वेदितव्यमित्याशयः। २ अपूर्वस्य वर्तव्यत्वं भावार्माधिकरणमाप्यसं- मत्या द्रढयति-तेनापूर्वमित्यादिना । ३ ( अ० ९.पा. १ अ० १ १० १)। ४ ( अ० ९ पा०१ अ० ३ स० ४)।

·८५२ सत्तात्रघातिकशापरभाष्यसमेते [म०६पा०३५०७] तस्या वचनक्रियायाः । स एप विध्यादिर्षिध्यन्तापेक्षः । वाक्यं तूक्त- मेव । तयोविरोधे किमुदाहरणम् । सूक्तवाकनिगदः । तत्र हि पौर्ण- कथमित्यनुग्रहोपायाकाङ्क्षणमाकाङ्क्षति घअन्तं व्याख्यायते । यद्वेतिकर्तव्यतामाकान्तीति. कर्तव्यताका भावापूर्वयोरेंकं, तग्य यद्वचनमिति समानाधिकरणे षष्ठ्यन्ते । वचन- मिति---शब्देन प्रत्यायनम् । एतदुक्तं भवति वस्तुरूपेण विद्यमानाऽप्याकाङ्क्षा न प्रकरणमित्यभिधीयते । किं तर्हि । प्रतीयमाना । साऽपि च कर्तव्यतार्थोपसर्जन. त्वेन गृह्यमाणा, न स्वातन्त्र्येण । तेनाऽऽकाङ्क्षाऽभिधीयमाना प्रकरणमाकाङ्क्षावती वा भावनेति द्रष्टव्यम् । इदानीमवयवव्युत्पत्त्यात्मकेन भेदेन कथयति । तत्र प्रशब्दस्ताव- पारम्भमाह । करणशब्दः क्रियां प्रकरणं प्रक्रियेत्यर्थः । का पुनरिह क्रिया गृह्यते तामाह-वचनक्रियाया अर्थाभिधानक्रियाया इति यावत् । भावनाभिधानक्रियाया हि प्रयोगवाक्यप्रवृत्तिरारम्भः । फलकरणांशपूरणं पदद्वयमात्रसाध्यमितिकर्तव्यतालाभ- म्त्वनेकवाक्यान्तरायत्तसिद्धिः । अतस्तत्समम्तालोचनापेक्षया कथंभावः प्रकरणमभिधा- नविधानक्रिययोरारम्भ इत्युच्यते । करणशब्दश्च क्रियामात्रवाच्यपि सन्नागमविषयः प्रयुज्यमानोऽभिधानक्रियायां वर्तते । स एप विध्यादिरिति पर्यायकथनम् । आद्य न्तयोः संबन्धिशब्दत्वास्किमपेक्ष्याऽऽदित्वमित्यत अह-विध्यन्तापेक्ष इति । विध्यन्तो नामेत्थंभावरूपमितिकर्तव्यतावधारणम् । तम्य चानेकाङ्गवाक्यतदर्थतत्प्रयोजनालो- चनमध्यम्य कथंभाव आदिरित्याचार्याणां विध्यादित्वेन प्रसिद्धिः । तत्र च स्वपदगणेन वि.यत्यषि प्रयोजनेऽवसितानामेव वाक्यानां पुनः कार्यान्तरापेक्षावशेन संबन्ध इति वाक्याद्विशेपः । तत्राऽऽदितः क्वचिदपि प्रयोजनलेशे विभज्यमानानां वृत्तिर्नास्ति संबन्धनवार्थलाभः । क्रमेण तु सह पैलक्षण्यमनन्तरमेव वक्ष्यामः । तस्मात्प्रमाणान्तरं प्रकरणम् । किमिहोदाहरणमिति । तेनेकवाक्यतानयना- भिप्रायेण पृच्छति । सिद्धान्तवादी तु विधायकस्मारकत्वेन भिन्नवृत्तित्वान्मन्त्रब्राह्मण- योर्न कथंचिदेकवाक्यता घटत इति सूक्तवाकमुदाहरति । लिङ्गाद्देवतापदेषु निष्कृष्टेषु तच्छेषाः किमुत्कृष्यन्तामथ तद्रहिता अपि प्रयुज्यन्तामिति । प्रकरणेन तावत्सर्वशेषा उभयत्र प्राप्नुवन्ति । लिङ्गमपि साधारणम् । द्विवचनैकवचनयोरुभयत्र विद्यमानार्थ- त्वात् । ननु चाऽऽत्मीयेनैव शेषणावरुद्धेषु देवतापदेषु शेषान्तरमनवकाश. मेव स्यात् । सत्यम् । एवमपि तु वाक्यप्रकरणयोर्विरोधो नैवापैति । प्रकरणेन ह्यप. नीतदेवताकोऽपि शेषः प्रयोज्यः प्राप्नोति वाक्येनेतर इति वाक्यबलीयस्त्वादेव तदाश्र- १ दृष्टान्ततयाऽन्तशब्दोपादानम् ।

·[अ०३१०३१०७] मीमांसादर्शने । ८५३ मासीदेवता अमावास्यादेवताश्चाऽऽनाताः । ताः परस्परेणेकवाक्यता नाभ्युपयन्ति । तत्र लिङ्गसामर्थ्यात्पौर्णमासीप्रयोगादिन्द्राग्निशब्द उत्क्रष्टव्योऽमावास्यायां प्रयोक्तव्यः । अथेदानी संदिह्यते । योऽस्य शेषः, अवीवृधेतां महोज्यायोऽक्राताम् इति, स किं यावत्कृत्वः सूक्तवाके समानातस्तावत्कृत्व उभयोः पौर्णमास्यमावास्ययोः प्रयो. क्तव्यः प्रकरणं बलवत्तरमिनि, उन योन्द्राग्निशब्द उत्कृष्य नीतस्तत्रैव प्रयोक्तव्यो वाक्यं बलवत्तरमिति । एवं सर्वेपु संशयः । किं ताव. त्याप्तम् । तुल्यवले एते कारणे इति । कुतः । इतरत्राप्याकाङ्क्षतर. प्रापि । तुल्यायामाकाङ्क्षायां नास्ति विनिगमनायां हेतुः । तस्मात्तु. ल्यवले इति । अथवा वाक्यं दुर्बलम् । बाधितं हि तल्लिङ्गेन्नेत्येवं प्राप्त ब्रूमः । प्रकरणाद्वाक्यं बलीयः । कथम् । अर्थविप्रकर्षान् । कोऽत्रार्थवि. प्रकर्षः । वाक्य एकैकं पदं विभज्यमानं साकाक्षं भवति, कृत्स्नं परि. पूर्ण भवति । तत्र प्रत्यक्ष एकवाक्यभावः । प्रकरणे त्वप्रत्यक्षः । कथम्। इतिकर्तव्यताकाङ्क्षस्य समीप उपनिपतितं पूर्णमिति तस्य प्रकृतस्य साका. झत्वमवगम्यते । नकवाक्यभूतमित्यनुमीयते ।एकवाक्यतया चाभिधान सामर्थ्यमवकल्प्याभिहितोऽयमेवं भवतीति परिकल्पना । एषोऽत्रार्थविप्र. कों यद्वाक्यस्य समासन्ना श्रुतिः। करणस्य विप्रकृष्टा । तस्मात्सूक्तवा- केन प्रहरति इति पौर्णमासीदेवतावाचिनाममावास्यादेवतावाचिनां च निष्कृष्य प्रयोगे तच्छेषाणामपि निष्कृष्य प्रयोगः । तेन यद्यपि प्रकर. णसामर्थ्यात्पौर्णमासीदेवतापदशेषाणाममावास्यादेवतावाचिभिः सहै. कवाक्यताऽनुमीयते, प्रत्यक्षा त्वमावास्यादेवतापदैः सह । न च प्रत्यक्षविरोधेऽनुमानं संभवति । अर्थवति च प्रकरणे संजाते न निरा- काङ्क्षाणामाकाङ्क्षा शक्योपपादयितुम् । अथ यदुक्तं, लिङ्गेनापि हि तद्वाध्यते । अतः प्रकरणेनापि बाधि. तव्यमिति । न यदन्येनापि बाध्यते, तद् भङ्गुरमन्यत्रापीत्यवगन्तव्यम् । अथ भङ्गुरं प्रमाणमेव नाभविष्यत् । किंचित्तु प्रति कस्यचित्प्रभावः । वाक्यस्य प्रकरणं प्रति वाधकशक्तिनं तु लिङ्ग प्रति । लिङ्गं पति विप्रकृष्टायमेतद, प्रकरणं प्रति संनिकृष्टार्थम् । तेन वाक्येन प्रकरणं बाध्यत इति ।

·८५५ सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमते-- [अ०३पा० ३०७] अथ प्रकरणस्य क्रमस्य च विरोधे फिमुदाहरणम् । राजसूयप्रक. रणेऽभिषेचनीयफ्रमे शौनःशेपाख्यानाद्याम्नातम् । यदि प्रकरणं बल- बत् , सर्वेषां तदङ्गम् । यदि क्रमः, अभिषेचनीयस्यैव । किं ताव- स्माप्तम् । तुल्यवले एते कारणे इति । कुतः । न तावद्विशेषमुपलभा- पहे, येनावगच्छाम इदं वलीय इति । तस्मात्तुल्यवले एते कारणे इति । अपि च प्रकरणं वाक्येन वाषितम् । तस्माद्बाध्येत क्रमेणापीति । एवं प्राप्त ब्रूमः । प्रकरणं क्रमादलीयः । कुतः । अर्थविप्रकर्षात् । कोs- यणम् । असकृद्वा प्रकरणेन तावत्प्रयोगः प्राप्नोति । वाक्येन तु यथादेवतापदानुसारा- सकृदिति विरोधः । क्लप्तसंबन्धत्वाच्च वाक्यं बलीयः । कथंभावेन हि, इत्थं यजेतेति प्रकरणिना सह संबन्धमनुमाय यावदाम्नानं शेषप्रयोगः । तथा क्लप्तप्रयोगशेषैरात्मी- थैर्देवतापदैः सह पुनः संबन्धकल्पनमिति विप्रकर्षः । तम्माद्वाधः । ततश्च देवता. शेषाणां नित्यमेवापकों न पाक्षिकः । सर्वदा वा विनियोग इति सिद्धम् । अथ क्रम- प्रकरणयोर्विरोधे किमुदाहरणमिति । यथासंख्यलक्षणक्रमविरोधोदाहरणासंभ. वात्पुरस्तात्परस्ताद्वाऽऽन्नातस्य संनिधिलक्षणेनावान्तरप्रकरणेन प्राप्ते व किंचिदुदाहरण- मिति विपर्ययदृढत्वेनाज्ञानसंशयावतिक्रम्यापि प्रश्नः । शक्यं विहावान्तरप्रकरणत्व. प्रसङ्गनिराकरणमित्यभिप्रेत्योदाहरणोपन्यासः । राजसूयप्रकरणेऽभिषेचनीयस्योपरि 'शो- नःशेपमाख्यापयति' 'राजन्यं जिनाति ' पठीही दीव्यति ' ' अभिषिच्यत' इत्येवमादीन्याम्नायन्ते । तेषां चाङ्गत्वे ने कस्यचित्संदेहो विप्रतिपत्तिवेति शेषिशेष- संबन्धनिश्चयार्थमिदं विचार्यते, किं समस्तराजसूयस्यैतान्यङ्गानि, उताभिषेचनीयस्यैव अथ विकल्पः समुच्चयपक्षासंभवादिति । प्रकरणस्य क्रमस्य च बलाबलादेतद्विज्ञात- व्यम् । ननु चामिषेचनीयस्यावान्तरप्रकरणात्प्राप्तिरिति महाप्रकरणं बाध्येत । नैष दोषः । यद्यनिराकाजीकृतेऽभिषेचनीये तेषां पाठः स्यात्ततोऽवान्तरप्रकरणमवगम्येत । स तु प्रागेव विदेवनादिभ्यः प्राकृतैधनिराका राकाजीकृतः । सत्यामपि प्रत्यासत्तावक्लो- पकारानेतानुपकारापेक्षः ऋतुरुलङ्घय प्रकृतिमपेक्षते । तया च योग्योपकारप्रदानेन परिते कधमावे निवृत्तं प्रकरणम् । समीपानातधर्मानर्थक्यापत्तिभयादेव पुनरुत्पाद्येत ततश्च क्रमत्वं भवति । निराकाङ्क्षस्य हि सत आकाङ्क्षा यावदाभिषेचनीयस्योत्पाद्यते १ नै। कस्यचिदिति-चतुर्थाध्यायचतुर्थ पादाद्याधिकरणन्यायेनैवाट् गत्वस्य निर्णीतत्वादिति शेषः। २ विप्रतिपत्तिः-विपर्ययः।

·[अ०३ पा०३ अ०७] मीमांसादर्शने । ८५५ त्रार्थविप्रकर्षः । प्रकरणवतः साकाङ्क्षत्वात् । तत्सनिधावानातेन परि- पूर्णेनाप्यवकल्पेतैकवाक्यत्वं, न तु क्रपवतः कम आम्नातेन | अनेक- स्याऽऽम्नायमानस्य संनिधिविशेषाम्नानमात्रं हि क्रमः । तत्र संनिधिवि. शेषानानसामयाक्रमवतः संनिधावाम्नातस्यानुपलभ्यमानमेवाऽऽका- ङ्क्षावत्त्वमस्तीत्यवगन्तव्यम् । प्रकरणे तु प्रकरणवतः प्रत्यक्षम् । न च प्रकरणवता क्रमवता च योगपद्येनैकवाक्यता संभवत्याम्नातस्योति विरोधः । तत्र प्रकरणे प्रत्यक्षं साकाङ्क्षत्वं क्रम आनुमानिकं बाधितुम- हति । साकाङ्क्षत्वादेकवाक्यत्वम् । एकवाक्यत्वादभिधानसामर्थ्यम् । सामर्थ्याच्छुत्यर्थ इति संनिकृष्टः प्रकरणस्य श्रुत्यर्थो विपकृष्टः क्रमस्य । तस्मात्क्रमप्रकरणयोः प्रकरणं वलवत्तरमिति । अथ यदुक्तं वाक्येनापि हि तद्बाधितमतोऽन्येनापि तद्बाधितव्यमिनि । नैतत् । बाधितस्यानु. ग्रहो न्याय्यो न बाधितव्यामिति । अथ क्रससमाख्य योर्विरोधे किमुदाहरणम् । कि बलवत्तरमिति । पौरोडाशिकमितिसमाख्याते काण्डे सांनाय्यक्रमे शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे इति शुन्धनार्थो मन्त्राः समाम्नातः । तत्र संदिह्यते । कि समा- तावद्राजसूयकथंमावेन प्रत्यक्षेण सिद्धो विनियोगः । तदीयो हि कथंभावः पवित्रादारम्य क्षत्रस्य धृतिं यावदनुसृतः शक्नोति निदेवनादीनि संम्प्रष्टुम् । अतो नास्त्यत्रावान्तर. प्रकरणमभिपचनीयम्य । यस्यां तु विकृती प्राकृतं किंचिदङ्गं संकीर्य तस्य पुरस्ता. परस्ताद्वा वैकृतमङ्गमाम्नायते तत्र कथंभावगृहीताङ्गमध्यवर्तित्वात्प्रकरणपाठो विज्ञायते । न चेह तदतीति क्रमभ्येव व्यापारः । संनिधावानातेन परिपूर्णेनापीति-वाक्यार्थ. पूर्णत्वाभिप्रायम् । अनेकस्याऽऽसामानस्य संनिधिविशेषाम्नानमात्रं हि क्रम इति- केनचित्संनिवानस्थ नान्तर्गयकत्वं दर्शयति । यो हि बहूनामर्थेनाऽऽम्नायते तस्य सर्वधानप्रत्यासन्न प्रदेशासंभवादावश्यंभाविनी केनचित्सह प्रत्यासत्तिः । न तु प्रकरणपाठस्येवं नान्तरीयकत्वम् । अतः सह प्रवृतयोः क्रमप्रकरणयोः प्रकरणस्य शीघ्रतरं श्रु यत्राप्तिरिति बलीयस्त्वम् । क्रमसमाख्ययोपिरोधे किमुदाहरणमिति । अत्राप्यज्ञान संजयकृतप्रश्नानन्तरं यौगिकत्वात्समाख्यायाः श्रुतिवच्छाब्दं संबन्धहेतुत्व. मिति बलीयस्त्वं मन्यमानस्य विपर्यस्तमतेः प्रश्नः । पौरोडाशिकमिति समस्तमेव दर्श- पूर्णमासकाण्डमभिधीयते । तत्र सांनाय्यपात्रशुन्धनक्रमे शुन्धध्वमिति मन्त्रः पठितः । स च प्रकरणालिङ्गाच्च दार्शपौर्णमासिकपात्रशुन्धनार्थ इति सामान्येनावधारित तद्वि- - १ पवित्रादिति-राजमूये पवित्राय आदिमः सोमयागः । अन्तिमस्तु क्षत्रस्य तिरिति ।

·८५६ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३१/०३०७] ख्यानस्य बलीयस्त्वात्पुरोडाशपात्राणां शुन्धने विनियोक्तव्य उत क्रमस्य बलीयस्त्वात्सांनाय्यपात्राणामिति । किं तावत्प्राप्तम् । तुल्यवले एते कारणे स्याताम् । कुतः । अविशेषात् । यदि वा समाख्यैव बली. यसी। बाधितो हि क्रमः प्रकरणेनापीति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । क्रमो बली. यान् । कुतः । अर्थयिकर्षान : कः पुनरत्रर्थविप्रकर्षः । निर्माते प्रकरणेन केनापि सहकवाक्यत्वे यत्संनिधावाम्नायते, तत्राऽऽकाङ्क्षां परिकल्प्य तेनेकवाक्यतेत्यवगम्यते । लौकिकश्च शब्दः समाख्या। न शेषे जिज्ञासायां संदिह्यते । कि समारूपया पुरोडाशपात्रार्थों भवत्यथ क्रमेण सांनाय्य. पात्रार्थ इति । यतरबलीयस्तेन विनियोश्यने । तुल्यबलत्वाद्विकल्पो विरोधाभावाद्वा समुच्चयः । क्रमम्य च दृष्टबाधस्य संवन्धानभिधायिनश्चादृष्टवाधया संबन्धाभिधायिन्या. च समाख्यया बाध इति प्राप्ते । अर्थविप्रकर्षात्समाख्या बाध्यत इति ब्रूमः । तथा हि । वैदिकं देशसामान्य प्रत्यक्ष दृश्यते क्रमे । समाख्यायां तु सामान्यं कल्प्यत्वाद्विपकृष्यते ॥ कः पुनरत्रार्थविषकर्ष इति-समाख्यायामन्तगतसंबन्धसंबन्ध्यभिधायित्वान्न संमवतीति मन्यते । निर्माते प्रकरणन केनापि सहकवाक्यत्वे इति-प्रकरणावि. रोधिनं क्रमविनियोगं केवलसमाख्या प्रतियोगित्वेन च दर्शयति । कथं पुनः प्रकरणं न विरुध्यते । यदा तेन सर्वार्थत्वं ज्ञायमानमुत्सृज्य क्रमवशेन केवलसांनाय्यार्थत्वं विज्ञायते । नैषं दोपः । यदि ह्यप्रकृत वयं क्रमविनियोगमभ्युमगच्छेम तत एवं स्यात् । इह तु प्रकरणेन दर्शपूर्णमासान्यतरार्थत्वेऽवधारित तद्विशेषाकाङ्सायां केवल एव क्रमो व्याप्रियत इत्यविरोधः । ननु सर्वार्थत्वेनावधारणाद्यतः कुतश्चिदपि निवृत्ती प्रकरणं बाध्यते । न चावश्यं सर्वामित्वं प्रकरणेनावधार्यते । मन्त्रस्यैकेनापि संबध्य कृतार्थत्वात् । प्रकरणिनां च मन्त्र न्तरेर यसिद्धेः । सामान्यविनियोगश्रुतिमात्रमेव चेह क्रमात्पूर्वतरं निप्पद्यते । तत्र सावाद्विशेषश्रुतिमकैकं प्रति कल्पयति तावत्कमे. णापि कसितैवेति प्राकरणि की विशेष श्रुतिरुतसंहियते । समाख्या पुनः क्रमविपरीता. र्थत्वाद्विरुध्यते । विप्रकर्षाच्च दुर्बला । सहि संबन्धः केनचिदवान्तरसामान्येन भवति । न च मन्त्रपुरोडाशयोस्तद्वदल कि चदस्ति । यथा सानाय्येन सह देशसामान्यम् । लौकिकस्तु शब्दः समाख्यति-भानु के परिहृतमपि सद्वैदिकसंबन्धविप्रकर्षार्थः १ दृष्टबाधस्येति- श्रुत्यर्थे प्रति प्रष्टर प्रेत्यर्थः : २ अदृष्ट्वाधयेतिश्रुत्यर्थ प्रति संनिक. येत्यर्थः।

·[अ०३पा०३१०७] मीमांसादर्शने । ८५७ न च लोक एवंविधेष्वर्थेषु प्रमाणम् । तम्मात्क्रमो वलीयानिति । यद्येवं भवत्येवंलक्षणकेषु क्रमेण विनियोगो, न त्वर्थविप्रका:क्रमो बली. यान् । कथम् । द्वयोर्हि प्रमाणयोबलीयस्त्वं प्रति संप्रधारणम् । न चैवं सति समाख्या प्रमाणम् । लौकिकत्वाच्छब्दस्य पुरुषम्य प्रमा- णता भवतीति । नैष दोपः । नात्राङ्गभावः पुरुषप्रामाण्यागम्यते । पौरोडाशिकशब्द एतस्य का स्येत्येतदत्र पुरुषप्रमाणकम् । भवति चास्मिन्नर्थे पुरुषः प्रमाणम् । यथा सानाम्यक्रम आम्नानं पुरुषप्रमाण. कम् । यथा प्रकरणभेकवाक्यत्वं वेदशब्दश्चायमिति । न हातेऽनिन्द्रिय- विषया अर्शः । उपद्यत द्यत एप्वभियुक्तानां प्रामाण्यम् । ये त्वनिन्द्रिय- विषयास्तेष्वभियुक्ता न प्रमाणम् । तस्मात्समाख्या कारणम् । कार- णत्वे च सति बलीयस्त्वं परीक्ष्यमिति । मुपन्यस्यते । परन्तु लिङ्गानिराकरणोक्तेनैव मार्गेण मलोत्कर्तन व समाख्यां निराकृता मन्यमान आह यद्येवमित्यादि । सिद्धान्तवादी तु भक्षानुवाकोतमेवोतरं दर्शयति । यदि ह्यङ्गङ्गिभावोऽत्र पुरुषप्रत्ययाद्भवेत् । ततः स्यादप्रमाणत्वं स तु वैदिक एन नः ।। पौरोडाशिकशब्दो मन्त्रव्राह्मणयोरपठितत्वाददिको नाङ्गाङ्गिभावः । स च शब्द. स्यावैदिकत्वेऽप्यनादिसंबन्धत्वाद्विद्यमानम्मृतिमूलत्वाच्च प्रमाणम् । पौरोडाशिक. शब्दोऽम्य वाचक इति नैतदतीन्द्रियम् । शब्दार्थव्यवहारिणां वृक्षादिष्विव प्रत्यक्षत्वात् संभवति प्रयोग दर्शयति-भवति चास्मिन्नर्थे पुरुषः प्रमाणम् । यथा सानाम्यक्रम आम्नान प्रकरणमेकवाक्यत्वं वेदशब्दश्चायमिति । मर्वत्र हि पुरुषान्तरस्थ दर्शनपर्षिका पुरु. हि सर्वेपामात ५ यद्येवं, भवत्वेवं लक्षणेति पा० । २ न पुरूपस्यति पाटो युक्तः । पूर्वापरग्रन्थसंदर्भसंगलं ३ यथा सानाय्यक्रम इत्यादिष्टान भाष्यस्यायमर्थः । नामांयपात्रशन्धनका शुन्धध्वम से मन्त्रानानं, दर्शपूर्णमासयोरिदं प्रकरणम् , ' शुन्धवं देव्याय' इत्यादिपदानामंकवाक्यत्वं, काठका. दिसमान्यातवाक्यसमहरूपः शब्दो वेदः, इत्यादिष्वर्थेषु यथा पुरुपः प्रमाण नथा पौरोडाशिकश दोऽस्य मन्त्रस्य वाचक इत्यस्मिन्नर्थ पुरुपः प्रमाणं भषितुमहंतीति । ४ उपपद्यत इति भाग्यम्, अतः शब्दाध्याहारेण पुरुषप्रामाण्योपसंहारार्थ विज्ञेयम् । ५ उपन्यस्यते इति-न त्वस्याः समाझ्याया अवैदिकत्वेन वैदिकऽर्थे प्रामाण्याय गोषलमित्याशयः । - ·८५८ सतन्त्रवार्तिकशाररभाष्यसमेते- म०३पा०३०७] उच्यते । अर्थविपकर्षस्तर्हि वक्तव्यः समाख्यायाः । अयमर्थविष. कपः । उपदिश्यते हि क्रमे ममाम्नानासानाय्यसंवन्धो, नोपदिश्यते शब्दमुच्चार्यमाणमुपलभ्यार्थीपत्त्या नूनमस्तीति कलायत । नम्मात्पूर्ववदेवार्थविषकोत्क्रमेण समाख्या इति । अथ यत्तत्र तत्रोच्यने । इदमनेन बाध्यते, इदमनेनेति । तत्र यहाध्यने तत्कि बाधकविपयं प्राप्तमुताप्राप्तमिति । किं चातः । यथ. प्राप्तम्, किं वाध्यते । अथ प्राप्तम्, कथं शक्येत बाधितुम् । प्राप्त मपामापाप बाध्यत पान्तराणां प्रवृत्तिः । समानदेशाम्नानं प्रकरणपाटं पदानां परस्परसनिधि संबन्धं वा न वेदो वदति । किं तर्हि । पुरुपेप्वामनत्सु तथा दृश्यते । तेरप्येवमन्येभ्यो दृष्टमित्य. नादित्वेऽपि संपां दर्शनसंभवात् । अन्धपरम्परान्याये निवृत्ते भवति प्रामाण्यम् । अन्यथा हि वेदावेदप्रकरणा करणादीन्यप्रमाणकान्येव भवेयुः । अनेकपुरुषस्थत्वाच्च नात्र कम्पचित्त्वातन्त्र्यं यद्दोपेण दोषाशङ्का स्यात् । तस्माद्भवत्येवान्यत्र प्रामाण्येऽर्थ- विप्रकदिन बाधः । स चोक्तः सूत्रव्याख्यायाम् । एवमेतेषां यथाभाष्यमवस्थितानां श्रुत्यादीनाम् । वाधिकव श्रुतिनित्यं समाख्या वाध्यते सदा । मध्यमानां तु बाध्यत्वं बाधकत्वमपेक्षया ।। इदानीं बाधस्य स्वरूपमाक्षेपद्वारेण कथयति-अथ यत्तत्र तत्रोच्यते द्वयोयो. विरोध इदमनन वाध्यत इदमननति । श्रुत्या लिङ्गं लिङ्गेन वाक्यमित्यादि । तद्वा. धकविषयं प्राप्तं बाध्यताप्राप्त वा । त यदि तावदप्राप्तं ततः समवाय एव नास्तीति किं बाध्येत । समवायसिद्धच त्वथ प्राप्तं बाध्यते तत उभयोरपि प्राप्तप्रमेयत्वात्तुल्यबलत्व. मिति न बाधम्य प्रामाण्यम् । तत्रोत्तरम् । सामान्यकारणात्मा पूर्व बाधकगोचरम् । बाधकेन बलीयस्त्वान्मुपेतदिति कल्प्यते ॥ यथैव मृगतृष्णादिज्ञानान्युत्पन्नानि मिथ्यात्वकल्पनया बाध्यन्ते हानोपादानादिफ. १ अन्यथा हीति-अतीन्द्रियत्व इत्यर्थः । अनेन च ये त्वनिन्द्रियविषया इत्येतद्भाष्यं विप. रातापादनन्द्रियकत्वदृढीकरणार्थतया व्याग्न्यातं विज्ञेयम् । २ तदेतेषामित्यधिकरणार्थोपसंहारभाष्य प्रत्यक्षानुमानादिवाधप्रकारान्तरप्रतिपादनपरात , अथ यत्तत्रेत्यादिभाष्यात्प्रागपकृष्य व्याख्यास्यति- एवमेतेगामित्यादिना । ३ ' अब यत्तत्र ' इत्यारभ्य ' में तन्मिथ्या ' इत्यन्तस्य भाष्यस्याऽऽक्षेपपू. धमतदधिकरणोक्त तिलिङ्गादिवाधप्रकारोक्त्यर्थतया परानिमतां व्याख्यां दूषयितुमारभते-इदानी. मित्यादिना। .

·[भ०३पा०३०७] मीमांसादर्शने । ६५९ बाधकविषयं पूर्वविज्ञानमिति ब्रूमः । कथम् । सामान्यस्य कारणम्य विद्यमानत्वात् । लवियोगाच्च बाध्यव्यपदेशं लभन्ते तथा लिङ्गादिना ज्ञानमप्युत्पन्नं सच्छत्यादिज्ञानेनानु. छानरूपात्फलाद्वियुज्यमानं माधिष्यते । न त्वेतदप्युपपद्यते । कुत. बाधस्योक्तप्रकारत्वात नस्तावन्न युज्यते । स्थिते चाप्राप्तबाधत्वे प्राप्तबाघोऽपि नोत्तरम् ॥ तत्र नाम प्रश्नो भवति यत्प्रथमं नोक्तम् । एतानि तु लिङ्गादीन्यर्थविप्रकदिननु मितश्रुतीनि बाध्यन्त इति ज्ञातत्वान्नैव प्रश्नमर्हन्ति । यद्यपि च पृच्छयते तथाऽप्यप- सिद्धान्तेनोत्तरं न दातव्यम् । अननुमितश्रुतिबाधेन ह्यप्राप्तवाधः स्थितः । स इदानी प्राप्तबाधोपवर्णनेन प्रत्युद्धियेत विनोपपत्त्या । यदुच्यते सामान्यस्य कारणस्य विद्यमानत्वादिति । तल्लिङ्गादीनां साक्षादप्रमाणत्वाप्रमाणभूतायाश्च अनेरविद्यमान- त्वादनुपपन्नम् । अथ तु तामनुमाय प्राप्तिरिष्यते ततो लब्धात्मकन्वादानुमानिक्या: श्रुतेः प्रत्यक्षायाश्च न कश्चिद्विशेष इति तुल्यबलत्वमेव प्राप्नोति । यदि वा मिथ्यात्व. कल्पनरूपवाधाभ्युपगमाद्विरोधे सति तत्कल्पनाद्विपरीतबाधप्रसङ्गः । कथम् -- पूर्व परमजातत्वादबाधित्वैव जायते । परस्यानन्यथोत्पादान्न त्वबाधेन संभवः ॥ श्रुत्यादौ शीघ्रतरत्वात्प्रथमं प्रवृत्ते लिङ्गादीनि प्रवर्तन्ते । तत्र यदि प्राप्तवाधसि- द्ध्यर्थं पश्चात्प्रवर्तमानमपि लिङ्गं श्रुतिमनुमापयति ततः सा तुल्यविषयसंनिविष्टां पूर्वा- मबाधित्वा नाऽऽत्मानं लभत इति मृगतृष्णादिष्विव मिथ्यात्वं कल्पयन्त्येव जायमाना बाधिका स्यात् । तस्मान्नैष श्रुत्यादिषु ग्रन्थो घटत इति । यद्यप्यधिकरणान्तोपसंहा- रात्तद्विषयः प्रतिभाति तथाऽपि सामर्थ्यात्पूपाद्यनुमन्त्रणवत्कृप्यत । विज्ञातप्रकारत्वा. वायमथ यत्तत्र तत्रेति श्रुत्यादिषु बाधः संबध्यते । किं तर्हि । वात्राधिकाराविहार- चार्यस्य यावन्तः शास्त्रोपनिबद्धा वाधभदास्ते सर्वे हृदयमनुप्रता: । तपां च न श्रुत्यादिसहशो व.ध उपपद्यते । सर्वत्र चैकरूपेण वाघमार्गण भवितव्यम् । अता यदि वा तदीयः प्रकारः श्रुत्यादिष्वस्तु श्रुत्यादिप्रकारो वा नेपु । तत्र श्रुत्यादिगनम्नाव.सं. प्रत्येव कथित इति किं तेन पृष्टेन । ये त्वेतद्वयतिरिक्ताम्तेषु कममिति मन्यमानो वदति । अथ यत्तत्र तत्रोच्यत इदमनेन बाध्य -प्रगक्षणानुमान, मृगतृष्ण १ अधिकरणान्तोपसंहारादिति-बलावलाधिकरणस्य बाधग्रन्थान्त उपसंहारादित्यर्थः ।

·८६० सतम्घातिकशावरभाष्यसमेते- [भ०१पा०३०७] . १ प्रत्ययाश्च, यथाम्वं पद्भिपि प्रमाणः प्रमाणामामः, श्रुत्या स्मृतिः, आप्ताविगीतस्मृ. त्याऽनागविगीतस्मृतिः, अदृष्टार्थया दृष्टार्था, श्रुतिप्रभवया लिङ्गादिप्रभवाऽर्थवादप्रमवा च, ग्मृत्याऽप्याचारः, सोऽप्यभियुक्ततराचारेण, संदिग्धमसंदिग्धेन, दुर्बलाश्रयं बलव. दाश्रयेण, उपसंहारम्थमुपक्रमम्येन, अत्यन्ता दृष्टार्थ नियमादृष्टार्थेन, आरादुपकारकत्वं सामवायिकत्वेन, अनेकार्थविधानमेकार्थविधानेन, अनेकशब्दार्थत्वमेकशब्दार्थत्वेन, बहु. बाघोऽल्पबाधेन, वेदान्तरोत्पन्नं वेदान्तरविहितत्वेन, परशाखाविहितं स्वशाखाविहितेन, नित्यं नैमित्तिकेन, द्विप्रकारमप्येतत्त्वर्थ पुरुषार्थेन, अनारभ्याधीतं प्रकरणाधीतेन, पौर्वापर्यण विरोध पूर्व परण प्राकृतं वैकृतेन, प्रयोगवचनाश्रितं चोदकाश्रयेण निष्प्रयोजनं सप्रयोजनेन, ब्राह्मणक्रमो मन्त्रक्रमण, देवताश्रयं द्रव्याश्रयण, पश्चादाम्नातं पूर्वान्नातेन. अल्पं भयमा, गौणं मुख्येन. सामान्यविहितं विशेषविहितेन, सावकाशं निरवकाशेन, अङ्गं प्रधानन, अङ्गधर्मः प्रधानधर्मेण, तत्सर्वमेव किं प्राप्तं बाध्यते, अथ श्रुत्यादिवदेवाप्राप्त मिति । तद्यदि तावच्छत्यादिवसामान्यविशेषातिदेशोपदेशिकादिप्तप्यप्राप्तबाधस्ततोऽ. वश्य लिङ्गादाविव तेर्विनियोजकम्य शास्त्रस्याभावोऽभ्युपगन्तव्यः । तथा सति तस्यै. कत्वाद्विरोधविषयवदितरत्राप्यभाव इति सार्वत्रिकबाधप्रसङ्गः अथाविरोधापेक्षया सद्भावोऽभ्युपगम्येत तत इतरत्रापि सद्भाव एवेति तुल्यबलत्वापत्तिः । विशेषशास्त्रायः नुपमर्दैन चाऽऽत्मलाभाभावात्तदभ्युपगमे विपरीतवाधप्रसङ्गः । न हाकस्यैव शास्त्रस्य किंचित्प्रति सद्भावः किंचित्प्रत्यसत्त्वमिति युज्यते । तेन दधि ब्राह्मणेभ्यो दीयतां तर्क कौण्डिन्याय, प्रकृतिवत्कुर्याच्छरमयं बर्हिरित्यादौ प्रतिब्राह्मणं प्रत्यङ्गं च शास्त्रामावा- देकं शास्त्रम् । तद्यदि शरतक्रलोचनेन कुशकौण्डिन्ययोर्नास्तीत्यवधार्यते ततः प्रया- जादिमाठरादिप्वप्र, प्रवृत्तिः । अथ तेप्वस्ति ततः कुशकौण्डिन्ययोरपि भवितव्यम् । अथ तौ प्रति नास्तीतरान्प्रत्यस्तीत्येतदप्येकवस्तुनि विप्रतिषेधान्निष्प्रमाणकम्। न चात्र प्रातेपत्तुभेदो विद्यते । येन संबन्धग्रहणाग्रहणवेदविरोधः स्यात् । न च सद्गृह्यमाणत्वा- च्छास्त्रभेदोऽवगम्यते । येनान्यस्यैव सत्त्वमन्यस्य चासत्वमित्यभिधीयेत । व्यक्तिपक्षे च कदाचिदेतद्भवेत् । आकृतिपक्षे तु यागगतव्यापारातिदेशपक्षे च विषयकत्वायुगपदेकमेव शास्त्रं प्रवर्तते । एतेनैवोत्कालनबाधनं प्रत्युक्तम् । ब्राह्मणप्रकृतिवच्छन्दयोस्तुल्यहेतुत्वेन किंचिद्वर्जनासंभवात् । तथा च तद्वनं तु वचनप्राप्ते' इत्युक्त्वा 'न चोदनार्थकात्स्यात्।' १ संवन्धग्रहणादविरोध इति पा० २ संबन्धग्रहणाग्रहणवदविरोध इति-ज्ञानं हि पुरुषाधार तद्भेदान विरोत्स्यते । पुरुषान्तरसंस्थं च नाज्ञानं तेन वाध्यते ॥ इत्यादिसंबन्धाक्षेपपरिहारस्थलोक- वार्तिकोक्तन्यायेनेत्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० ६ अ० १ सू० ३)।४( अ० ३ पा० ६अ० १०८) ·[अ०३पा०३अ०७] मीमांसादर्शने अथ कथं निवर्तते । नैव हि तन्निवर्तते । कथं तर्हि । मिथ्याज्ञानमिति प्रत्ययान्तरं भवति । तथाऽत्र न इत्युत्तरं दास्यति । पौरुषेयेऽपि तावद्वाक्ये हृदयार्थतया, विना शब्दव्यापारेणैव तदर्न मया प्रयुक्तमित्येवमीश्वराज्ञानुरूपेण भवेन्न त्वेतद्वेदेऽवकल्पते । न चेह सामान्यशा. स्त्रात्परतो विशेषशास्त्राणि कल्प्यन्ते । येन सामान्यशास्त्रम्य तत्प्रकृतित्वमात्रमाश्रित्य विशेषशास्त्रापेक्षया सदसद्भावविरोधः परिहियेत । तम्मांदवश्यंभाविन्यैकरूप्ये नामि- प्रेतबाधोऽवकल्पते । अथ कथंचित्प्राप्तवाश्रमेव मिथ्यात्वकल्पनयाऽऽश्रित्येवमादिष्ववि. रोध इत्युच्यते तत एवं श्रुत्यादीनामपि प्राप्तबायोऽङ्गीकर्तव्यः । तत्र चोक्तम् । अतो न बौधमार्गकरूप्यं घटत इति । तदुच्यते । न बावस्यैकरूपत्वमेपितव्यं नियोगतः । न किंचिद्विरुणद्वीह नानारूप्यं प्रमाणवत् । यथैवैते पुरस्ताद्वाधगोचर। भेदा वर्णिता नेतेप्वैकरूप्यमङ्गीकृतं बाधप्रकारनानात्वेऽपि गम्यमाने कश्चिद्विरोधः । तत्र श्रुत्यादिषु तावद्यथोक्त एवाप्राप्त- बाधः । न च तत्र किंांचेद्विरुध्यते । तद्विषयमाप्त्यन्तरानभ्युपगमात् । यऽप्येत- च्छायानुपातिनोऽर्थविप्रकर्षादेव स्मृत्वादिबाधा भवन्ति तेऽपि हेतुसामर्थकथनाच्छ- त्यादिवाधनैव व्याख्याताः । ये तु प्रमाणतदाभासनित्यनैमित्तिकक्रत्वर्थपुरुषार्थपौर्वा- पर्यप्राकृतकृतसामान्यविशेषनिष्प्रयोजनसप्रयोजनाल्पभूयस्त्वसावकाशानवकाशाङ्गप्रधा- नतद्धर्मबाधास्तेविदमुक्तं प्राप्तं वाध्यत इति । कथमिति । श्रुत्यादिवलक्षण्यविस्मितस्य कारणस्य विद्यमानत्वादिति । दार्श. तमेतद्राह्मणप्रकृतिवच्छन्दयोः । यत्तु प्राम्य ज्ञानस्यानुत्पादोच्छेदसंस्कारविच्छेदानाम- शक्यत्वान्नास्ति बाधनमिति । तत्राऽऽह-नैव निवर्तते । किं तर्हि । मिथ्याज्ञान- मेतदिति प्रत्ययान्तरं भवतीति । शास्त्रान्तरं ह्यनन्यगति दृष्ट्वा मृगतृष्णादिवदेव सामान्यापहृतबुद्धेर्ममेयं भ्रान्तिः पूर्वमेतद्विषयपरिकल्पनया नातेत्यध्यवस्यति । तस्मा- त्प्रयानादिमाठरादिप्राप्ठिवेलायामुपजाताऽपि कुशकाण्डिन्यबुद्धिर्भ्रान्तिरिति निश्चित्य फल- विमुक्तत्वानुबद्धमर्थ शास्त्र वा बाधितुं मन्यते । किं नु खल्वमिथ्याज्ञानस्य रूप- प्रश्नः । उत्तरमाह-सामान्यस्य १ हृदयार्थतयेति-वक् हृदये विद्यमानाया वनरूपोऽर्थी भवेदित्यर्थः । २ यद्यप्राप्तमिति भाष्यार्थमुपसंहरति-तस्मादिति । ३ न बाधमा करूयमिति-अनेन च यद्यपि सर्वत्र बाधैक. रूप्यमचितं तस्य चासंभवान्न कचिद्वंदे बाधा भटत इत्येवं प्रश्नभाष्याशयो दर्शितः। .

·८२२ सतन्त्रवार्तिक शाबरमाप्यसमेते- [भ०३पा०३.८] किं नु खल्वमिध्याज्ञानस्य म्वरूपम् । यस्य बाधकः प्रत्ययो विमः ज्यमाणस्यापि नोपपद्यते न तन्मिथ्या । तदेतेषां श्रुतिलिङ्गवाक्यमक- रणस्थानसमाख्यानां पूर्व पूर्व यत्कारणं तत्परं परं प्रति बलीयो भवति । नैतस्योत्पत्रस्य विमृष्यमाणस्य वाधकं विज्ञानान्तरमस्ति । तस्मात्तेषां समवाये विरोधे परदौर्बल्यमर्थविपकर्षादिति ॥ १४ ॥ [८] अहीनो वा प्रकरणाद् गौणः ॥ १५॥ पू० ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य समामनन्ति, तिस एव साहस्योपसदो द्वाद- शाहीनस्य, इति । तत्र संदेहः । किं द्वादशोपसत्ता ज्योतिष्टोम उताहीन इति । किं तावत्माप्तम् । ज्योतिष्टोम इति । कुनः । प्रकरणात् । एवं प्रकरणमनुगृहीतं भवति । ननु वाक्येन वाध्यते । न बाध्यते । अही. मिति-यद्यु-पन्ना अपि प्रत्ययाः प्रत्ययान्तरित्थं निराक्रियन्ते ततोऽन्यत्रापि क आश्वास इति मन्यते । तत्कथयति । यस्यान्वेषणेऽपि कृते बाधकप्रत्ययान्तरं नोत्पद्यत इति । यत्तु कारणदोषज्ञानं द्वितीयमुपलक्षणं तल्लोकविषयत्वान्न वेदे संभवतीति नोप. न्यस्तम् । प्रासङ्गिकमुक्त्वेदानीमधिकरण पसंहृत्याधिकरणान्तरमारम्यते ॥ १४ ॥ ( इति-बला बलाधिकरणम् ॥ ७ ॥)। नन्वध्यायादौ यावानर्थः प्रतिज्ञातः स सर्वः पर्यवसितः । किमिदानीमवशिष्यते, येन चतुर्थलक्षणं नाऽऽरभ्यते । तदुच्यते । बलाबलविविक्तानां श्रुत्यादीनामतः परम् । विरोधः क्वास्ति नास्तीति विषयः परिशोध्यते ॥ तत्र प्रकरणस्य तावच्छ्रतिलिङ्गवाक्यैः सह विरोधाविरोधी संप्रौर्यते । ज्योतिष्टोमे श्रूयते 'तिन एव साह्नस्योपसदः कार्या द्वादशाहीनम्य' इति । तत्र साह्नशब्देन तावदना समाप्यमानत्वात् ‘सहैवाहा संस्थापयन्ति' इत्येवं ज्योतिष्टोमो गृह्यत इति त्र्युपसत्त्वं तस्य । द्वादशाहीनस्येति तु द्वादशोपसत्त्वं किं ज्योतिष्टोमस्याथाहीनस्य द्वादशाहादेरिति संदि. ह्यते ! यद्यहीनशब्दः कथंचिज्ज्योतिष्टोमेऽष्युपपद्यते ततः प्रकरणस्याविरोधात्तस्मिन्नेव निवेशः ! अथाहीन इत्यदर्गणनामधेयं ततः श्रुन्या संयुक्तत्वादसंयुक्त ग्रहणस्वभावेन १ अधिकरणमुपहत्यति-अनेन ' तदेतेपामिति । भाष्यस्याध्यायःर्थोपसंहारपरताश्रान्ति. निरस्ता वेदितव्या। २ ( अ० ३ पा० ६ ० ७) इत्यतः प्राचीनेष्वधिकरणेविति शेषः ।

·[अ०३पा०३०८] मीमांसादर्शने नशब्देन ज्योतिष्टोमं वक्ष्यामः । कुतः । न हीयत इत्यहीनः । दक्षि. गयाऋतुकरणैर्वा फलेन वा न हीयते । तेन ज्योतिष्टोमोऽहीनः । वा- शब्देन संशयो निवर्त्यते ॥ १५ ॥ असंयोगात मुख्घस्य तस्मादपकृष्यते ॥ १६ ॥ सि. अपकृष्येत द्वादशोपसत्ता । कुतः । असंयोगाज्ज्योतिष्टोमेन । कथमसयोगः । अहीनेनैकवाक्यत्वस्य प्रत्यक्षत्वात् । ननु ज्योति. होम एव गौणोऽहीनः । नेत्युच्यते । न हि मुख्यसंभवे गौणग्रहण. प्रकरणेनाग्रहणम् । अस्ति हि तदानीं श्रुतिप्रकरणयोर्विरोधः । किं प्राप्तम् । सिद्धान्ते- नोपक्रम वाशब्देन व्यावर्त्य प्रकरणाऽज्योतिष्टोमार्यत्वमिति प्रतिजानीमहे । न च श्रुतिविरोधः । प्रकरणादेवाहीनशब्दस्यापि ज्योतिष्टोमगामित्वात् । अस्ति च नन्समा- सान्वाख्यानेन तदभिधानसामर्थ्यम् । अतो यद्यपि · अह्नः खः ऋतुसमूहे ' इत्येवं व्युत्पाद्यमानोऽहर्गणवाच्यहीनशब्दो भवति तथाऽपि विरोधपरिहारार्थमहीनगुणयोगा- देव ज्योतिष्टोमार्थः समर्थनीयः । स हि कृत्स्नविधानात्सर्वप्रकृतित्वाच्च न कुतश्चिद्धी. यते । न चैन केचिदपि ऋतवः प्रकृतित्वेन जहति । यत्तु भाष्यकारेणोक्तं दक्षिणया ऋतुकरणैर्वा न हीयत इति । तदसंबद्धम् । दक्षिणाक्रतुकरणप्रतिपत्तिनिमित्तानुपादा- नाद्यथारुचि विकल्पनायां वाऽनवस्थितसमासार्थप्रसङ्गात् । सहस्रदक्षिणादिक्रतुम्यश्च दक्षिणामिहीनत्वात्कतकरणैरपि विकारभूतोक्थ्यासंस्थाभ्योऽग्निष्टोमसंस्थस्य न्यूनत्वात् । तस्माद्विध्यन्तदानेनायं न कंचिजहाति, केनचिद्वा न हीयत इत्यहीनः । प्रकरण. सामर्थ्यांदनेन गुणयोगेनोच्यत इति गौणो न गौणवृत्त्याश्रयणात् ॥ १५ ॥ मुख्यः प्रथमकार्यत्वाज्ज्योतिष्टोमोऽभिधीयते । अहीनशब्दसंयोगो न तु तस्य कथंचन ॥ असंयोगाच तेनास्य या संख्या तेन संगता । सा प्रकरणात्तस्य तेनास्नादपकृप्यते ॥ द्वादशत्वमहीन पाठीश्रुत्येव संगतम् । महीनोऽहःसमूहश्च ज्योतिटोमे हि सानता ॥ पत्तु गुणात्तत्र प्रवर्यतीति तद्विकल्प्य निराकरोति । यदि सावद्गीण इत्युपचारा. प्रवृत्तोऽभिधीयते ततो न प्रकरणानुरोधेन श्रुत्यर्थपरित्यागो युक्तः । न चेदमर्थवादार्थ १ कपर रिति-आमेवादिकतपशुभिरित्यर्थः ।

·८६४ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- - [अ०३पा०३०८] महेति । ननु नसमासो भविष्यति । नेति ब्रूमः । तथा सत्याग्रुदा चोऽहीनशब्दोऽभविष्यत् । मध्योदात्तस्त्वयम् । तस्मात्प्रकरणं बा- धित्वाऽहीनस्य धर्मः। अपि च व्यपदेशो भवति । तिस्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाहीनस्य इति । यद्यन्यः साह्नोऽन्यथाहीनस्तत येनैकाहोऽपि प्रशंसितुमहर्गणवदुपचने । न चाम्य शब्दान्तरं नास्ति येन सिंहगुणस. मूह इवेत्थं क्लेशेन प्रतिपाद्यते । तस्मादपचारिकत्वं तावदयुक्तम् । न च नन्समासेना- वयवव्युत्पत्तिः । समुदायप्रसिद्ध्या तन्निराकरणात् । न च नसमासस्य लक्षणमस्ति । नतमासे हि सत्यव्ययपूर्वपदप्रकृतिम्वरसत्त्वादायुदात्तत्वं स्यात् । मध्योदात्तस्त्वयं पठ्यते । तेन खप्रत्ययान्तताध्यवसानम् । तथा हि सति : आयन्नादिष्पदेशिवद्वचनं स्वरसिद्ध्यर्थम् ' इत्येवमीनादेश आश्रीयमाणे प्रत्ययाद्युदात्तत्वेनेकारे स्वरः सिध्यति । तम्मादहर्गणनामधेयमेतत् । अपि च- साह्नशब्देनैव द्वादशत्वसंबन्धेऽप्यवकल्प्यमानेऽहीनपदोपादानादस्य शास्त्रस्यार्थान्तर- वाचित्वं विज्ञायते। प्रकरणाद्वात्रित्वद्वादशत्वयोः संबन्धे लब्धे द्वारपि साहनाहीनशब्दावन- को स्याताम्। अर्थान्तरत्वे त्वहीनस्य स तावदवश्योपादतव्यः। ततश्चाऽऽनन्तर्यात्रित्वस्यााप तत्संबन्ध प्रसज्यत एव इति व्यवस्था साहनग्रहणमप्यर्थवत् । तस्मादपकर्ष इति । न तु कि. लेतद्युक्तम् । परप्रकरणेऽन्यधर्मविधेरन्याय्यत्वात्तेन वाऽसंबन्धपदव्यवायविच्छिन्नस्य प्रकर. णस्य पुनरनुसंधानक्लेशाद् 'द्वादशोपसदः' इति च द्वादशाहप्रकरणे विहितत्वात्तत्प्रकृतित्वेन सर्वाहीनेषु तत्प्राप्तेः । अतन्त्रित्वमेवास्मिन् वाक्ये सर्वदोषरहित्वाद्विधीयते द्वादशत्वं त्वही. नसंबन्धिवाक्यान्तरादेव प्राप्तमौचित्यरूपेणास्य स्तुत्य निर्वातादिवदनद्यत इति । कथं तीधिकरणं नेतव्यम् । तदुच्यते । योतिषो यद्यहीनत्वं ततो विविरयं भवेत् । अहर्गणे तु तस्येदं प्राप्तं . मुच्यते ।। एतदुक्तं भवति । कि ज्योतिष्टोमोऽहीनस्तस्य चंद प्रकरणादङ्ग विधीयते । अथा. हर्गणस्तस्य च प्राप्तमेवान्यार्थमनूद्यत इति । नन्वेवं सत्यहर्गणसंबद्धमप्येतज्ज्योतिष्टोम स्यैव स्तुत्यर्थमुपयुक्तमिति प्रकरणविरोधविचाराभावः भामोति । नैष दोषः । पूर्वपक्षे हि द्वादशस्वस्य विधीयमानस्य प्रकरणं ग्राहकं भवतीत्यनुगृह्यते । सिद्धान्ते त्वहर्गण. १ एवं यथाभाष्यं तावदधिकरणं व्याख्याय तत्र स्वाभिप्रायं वक्तुमारभते-न वित्यादिना ।

·[म.पा०३०९] मीमांसादर्शने । ८६५ एवं व्यपदेशोऽवकल्पते । विद्यते च व्यपदेशवचनम् । तस्मादहीन. स्येति ॥ १६॥ [९] द्वित्वबहुत्वयुक्तं चोदनात्तस्य ॥ १७ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते युवं हि स्थः स्वर्पती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रति. पदं कुर्यात् , एते असृग्रमिन्दव इति बहुभ्यो यजमानेभ्य इति । तत्र संदेहः । ज्योतिष्टोम एव निविशेते प्रतिपदावुत द्वियज्ञं कंचित्कुलायादि बहुयज्ञं च द्विरात्रादिमुत्क्रष्टव्ये इति । किं प्राप्तम् । द्वित्ववहुत्वयुक्त ज्योतिष्टोमेनासंयोगादुत्कृष्येयाता प्रतिपदौ । न हि ज्योतिष्टोमस्य द्वौ यजमानौ श्रूयेते, यथा कुलायस्य, एतेन राजपुरोहितो सायुज्यकामा यजेयाताम्, इति ॥ १७ ॥ संयुक्तस्य प्रकरणं नेष्टमिति बाध्येत । अन्यत्तु तत्, यत्तथा सत्यपि प्रकारान्तरेण प्रकः ण एवोपयुक्तमिति । यदा तु द्वित्वबहुत्वन्यायेनोकोऽपि कथंचिदाश्रीयते, शाखान्त- रविधौ च सत्यपि शाखान्तरीयस्य प्रयोजनान्तररहितस्य विधित्वमुपपद्यते तदा यथा- भाष्यमेव शक्यं समर्थपितुम् । सर्वथा । द्वादशाहीनस्य ' इत्येतत्तावदहर्मणविषया. त्प्रकरणादुत्कृष्यत इति सिद्धम् ॥ १६ ॥ ( इति-अहीनाधिकरणम् ।। ८ ।) पूर्ववदेव विचारः । एतावत्तु भिद्यते । पूर्वत्र प्रधानान्तरेण प्रकृतासमर्थशब्दामि- धेयेन सह संबन्ध आसीदिह तु गुणेन यजमानद्वित्वादिना कथंचिदाशङ्कितप्रकृतसं- बन्धेन । तत्र पूर्वन्यायेनैव सिद्धान्तोपक्रमं सूत्रम् । न तावदिह यनमानद्वित्वबहुत्वे विधीयते । सिद्धानुवादेन निमित्तीकृत्य प्रवृत्तेः प्रतिपद्विधिपरत्वात् । अनेकविधौ च वाक्यभेदात् । अविहितत्वाञ्च न ज्योतिष्टोमे यजमानद्वित्वबहुत्वे विद्यते । कुलायादिषु त्वेकाहेष्वहीनेषु च प्रत्यक्षविहिते विद्यते । ' राजपुरोहितो यनेयाताम् । एतेनैव द्वौ याजयेत् । एतेनैव त्रीन्याजयेत् । “एको द्वौ बहवो वाऽहीनयनेरन् ' इति । तस्मादुत्कर्षः ॥ १७ ॥ - १युकं वा चोदनात्तस्येति पा०।२ प्रकारान्तरेणेति-प्रकरणस्याविनियोजकत्वेऽपि द्वादशत्वस्य प्रकृत- ज्योतिधोमसंबन्धित्रित्वस्तुत्यर्थत्वेनेत्यर्थः। अयमाशयः। उक्तलोण 'द्वादशाहीनस्य' इत्यस्य व क्यान्तर- प्राप्ताहीनसंबधिद्वादशत्वानुवादकस्य प्रकरणपाटार्थवत्त्वेऽपि प्रकरणस्य विनियोग एव प्रामाण्याद्विनियो. गाभावे प्रकरणबाधो भवत्येवेति । ३ द्वित्वबहुत्वन्यायेनेति-अनन्तराधिकरणवक्ष्यमाणन्यायेनेत्यर्थः ·८६६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०३पा०३०९) पक्षेणार्थकृतस्येति चेतं ॥ १८ ॥ इति चंद पश्यसि प्रतिपदावुत्क्रष्टव्ये इति । नैतदेवम् । प्रकरण हि वाध्येत । बाध्यताम् । असंयोगाद्वाभ्यां यजमानाभ्यां बहुभिश्च यज. मानज्योतिष्टोमस्येति चेत् । असत्यपि वचनेऽर्थाद्वौ यजमानो भवि- प्यतः । य एको न शक्ष्यति ससहायः स. उपक्रस्यते । अवश्ययष्टव्ये सति यथा शक्यते तथा यष्टव्यमिति बाधित्वापि कांचित्माप्तिं यजमानः सहायमुपादास्यते । एवं प्रकरण प्रतिपदौ भविष्यतः। तस्मानो. क्रष्टव्ये इति ।। १८ ॥ न पठतेरकसंयोगात् ॥ ११ ॥ प्रकृतिहि ज्योतिष्टोमः । प्रत्यक्षास्तत्र धर्मा आनाता न कुतश्चिचो- दकेन प्राप्यन्ते । किमतो यद्येवम् । प्रत्यक्षश्रुता न शक्या बाधितुम् । विकृतौ तु चोदक प्राप्ताः सन्त आनुमानिका बाध्येरनिति । विवक्षित हि ज्योतिप्टो कर्तुरेकत्वं प्रत्यक्षश्रुतं न सामयन बाध्येत । यत्रापि प्रकरणाज्ज्योतिष्टोमे निवेशः । न चाहीनवदप्रकृतयज्ञसंबन्धोऽस्ति । यजमानद्वित्वा. दिसंबन्धस्तु निमित्तमात्रौपयिकत्वान्नाङ्गाङ्गिभावाय प्रभवति । न च तद्वारेण ऋतु- संबन्धो वटते । लक्षणा सङ्गात् । न हि श्रुत्योपयुक्तानां लक्षणयोपयोगान्तरं युज्यते । द्वित्वादिस्वरूपसंबन्धे तु विधिरेवानर्थको भवेत् । फलकल्पनायाश्च प्रकरणसंबन्धक- ल्पना ज्यायसी । यत्तु निमित्त प्रकरणे नास्तीति । तदुच्यतेऽर्थाद्भविष्यति । न हि विहितमेकं निमित्तं भवति । अर्थातस्याप्युपपद्यमानत्वात् । अस्ति चैकाशक्तिपक्षे द्विवादियजमानप्रातिः । न चाद्यापि यजमानकत्वविवक्षामवधारयामः । सत्यामपि च विवक्षायाम् · अपि' वाऽप्येकदेशे सात् ' इत्यनेन ययेवाशक्तेरन्यत्किंचिदङ्गं हाप्यते तथैव यनमानेकत्वमपि कदाचित्परिह प्य द्वौ बहवो वा यजेरंस्ततश्चास्ति निमित्तम् । अथवैतदेव प्रतिपद्विधानं दृष्ट्वाऽर्थाद् द्विवयजनानकर्तृश्रुति कल्पयिष्यामः । सा चैतस्मिन्नेव पक्षे भवति न प्रतिपदन्तर सावति नैवत्वचोदना विरोत्स्यते ॥ १८ ॥ प्रकृतिग्रहणं प्रकृतप्रतिपत्त्यर्थम् । औपदेशिकत्वाद्वाऽत्यन्तानतिकमार्थम् । आति- देशिक धर्थवशेन बाध्येतापि । प्रत्यक्षविहितं स्वतत्काम्ये नित्ये च । यतेत्येकवच. नश्रवणात् । न चास्याविवक्षायां कारणमस्ति । यथा च विवक्षा तथा षष्ठे प्रतिपादयि. ११. ६ पा० ३ ० १० १)। २१ अ. ६ पा० २ ० १ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·- [म.पा.३०९] मीमांसादर्शने अवश्यकर्तव्यता श्रूयत, तत्राप्येक एव यजमानः श्रूयते। वसन्ते वसन्ते ज्योतिषा यजेत इति । तस्माज्ज्योतिष्टोमादुत्कष्टव्ये एते प्रतिपदाविति । अथ कस्मात्पल्यभिपायमेतन भवति । एकस्यां पल्या यजमाने च युवं हि स्थः इति, द्वयोर्वहुषु वा पत्नीपु 'एते असृग्रमिन्दवः' इति । यथा क्षौमे बसानाबग्निमादधीयाताम् इति क्षोमवसानपरं वचनमेवामि- हापि प्रतिपद्विधानपरम् । उच्यते । असंभवात्तत्र मुख्यस्य, लक्षणा- शब्दः पुंसो वाचकः स्त्रिगाम् । इह तु द्वियज्ञे बहुयज्ञे च संभवति न लक्षणाशब्दो भवितुमर्हति बहुभ्यो यजमानेभ्य इति । यदप्येतद्रि. घचनं द्वयोर्यजमानयोरिति, अत्रापि य एकशेपः, पुपास्त्रिया इति असावपि लक्षणाशब्द एव । अपि च उपास्मै गायता नर इति प्रतिपदो निरवकाशत्वमेव स्यात् । तस्मादुत्क्रष्टव्ये एते प्रतिपदाविति सिद्धम् ॥ १९॥ 4 -. प्यते । यदप्यशक्तिकृतं हापनं तदप्येको यथा शक्नुयादित्युपबन्धादन्याङ्गविषय विज्ञायते । शक्नोति हि दक्षिणापरिपाणं परित्यज्य कोऽपि निवर्तयितुम् । उत्पत्ति प्रयोगचोदनाथत्वाच्च संख्यानुग्रह एव युक्तः । तम्मादेकयजमानकत्वान्न प्रकृती निमि- तमस्तीत्युत्कृष्ये यत्त्विदमेव वचनं सामर्थ्यादाक्षेप्म्यतीति । तन्न । अन्यथाऽप्युपप. धमानत्वात् । यदि ह्येतन्निमित्तमनाक्षिपदनर्थकी भवेत्तत आक्षिपेत् । कथं चैतदनर्थक भवेद्यदि प्रकृताविवान्यत्रापि द्वित्वबहुत्वे न स्याताम् । ननु ते अन्यत्र न स्तः । कुलायादौ विद्यमानत्वात् । इह च सिद्धवन्निमित्तत्वेनोपादानाद्वाक्यमेदप्रसङ्गाच नार्थाः दाक्षेपमहतः । पत्न्यभिप्राये तु द्वित्वे नित्यत्वानिमित्तोपादानानर्थक्यम् । बहुभ्य इति च विरूपैकशेषः, स्वरसतः पुबहुत्वप्रतीतो सत्यां विधिनिष्प्रमाणः कल्प्येत । 'सोमे वसानौ' इत्यत्र त्वगत्या पत्न्यां द्वितीयशब्द इष्टः । न हि द्वियज्ञवद्धिपुरुषकमाधान क्वचिद्विहितम् । एकद्विपत्नीकपयोगावरोधाच नित्यायाः प्रतिपद आनर्थक्यं भवेत् । विषमभिष्टविकलो वाऽभ्युपगम्येत । तस्मादप्युत्कृष्यते । यत्तु ऋतुसंबन्धो नाभिहित इति नैष दोषः । प्रतिपच्छन्दादेव ऋतुगामित्वप्रतीतो सत्यां द्वित्वादिना विशेषाति. पत्तिसिद्धेः । यजमानशब्दो वाऽन्यथानुपपत्त्या यज्ञमुपस्थापयिष्यनि । तस्माद्वयतिरि- क्तसंयोगे सत्यस्ति प्रकरणविरोधस्तत्र च श्रुतेर्बलीयस्त्वम् ॥ १९ ॥ ( इति- नैमित्तिकप्रतिपदोरु कधिकरणम् ।। ९ ।।

·सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेत- [अ०३पा० ३०१०] भस्ति त्वत्र विहितः सपत्नीको यागो यः पत्नीभिलक्ष्यते । तस्माद् या लक्षायित्वा जाघनी विधीयते । यत्तु वाक्येन जापनीविधानं श्रुत्या यागस्येति । तदिह यागविधानं न संभवतीत्युक्तम् । वाक्यभेद. प्रसङ्गात् । तस्मा जापनीविधानम् । एवं चेद्दर्शपूर्णमासयोर्विना जाघन्या विगुणः पत्नीसंयाजयागः स्यात् । तस्मादनुत्कर्ष इति ॥२१॥ एकदेश इति चेत् ॥ २२ ॥ अब यदुक्तमेकदेशो जापनी न पशुं प्रयोक्ष्यते, तस्मादुत्कर्ष इति । तत्परिहर्तव्यम् ॥ २२ ॥ न प्रकृतेरशास्वनिष्पत्तेः ॥ २३ ॥ न प्रकृतौ दर्शपूर्णमासयो धनी शास्त्रेणोच्यते । एवं पशोर्निष्पन्नया जापन्या पत्नीसंयाजा यहव्या इति । अविशिष्टा जापनी विधीयते । यावदसौ किमर्थत्यालोच्यते तावत्फलवदर्शपूर्णमासप्रसूतेन कथंभावनाङ्गत्वमापादितम् । न चेहापर्वयागविधानं, यनिमात्रत्वेनाश्रवणात् । पत्नीसंबद्धयागश्रवणं ह्येतत् । तत्र यदि जाघन्युद्देशेन च कर्म विधीयते पत्न्यश्चाम्य विधीयन्ते ततोऽनेकार्थविधानात् 'ऐकशब्ये परार्थवत्' इति वैरूप्यलक्षणो वाक्य भेदः स्यात् । अल्पार्थविधिसंभवाच्च न विशिष्टविधानेन परिहारो घटते । तम्माद्विशिष्टं यागमुद्दिश्य द्रव्यं विधीयते । नन्वे. वमपि विशिष्टानुवादात्सुतरां वाक्यं भिद्यत । नैष दोषः । प्रकरणप्राप्तेः पत्नी. शब्दस्यातन्त्रत्वात् । यथैव ' अभिक्रामं जुहोति ' इति सामान्यशब्दोऽप्यधिकारा. प्रयाजविषयो भवति तथैव यत्संयाजयन्तीत्येतावतैवाधिकृताः पत्नीसंयानाः प्रत्ये- ज्यन्ते । तस्मादनुत्कर्षः ॥ २१ ।। यदुक्तम् 'एकदेशद्रव्यश्चोत्पत्तौ विद्यमान प्रयोगात् । अयोनक इति । तत्रो- च्यते ॥ २२॥ स नामाप्रयोजको भवति यस्य प्रकृतग्रहणाद्विनाऽर्थो न ज्ञायते । यथा · उत्तरार्धा. स्विष्टकृते समवद्यति' इति । जाघनीशव्दम्तु हृदयादिशब्दवदाकृतिवचनः । सा चान्त- रेणापि पशुपादानं परप्रयुक्तपशूपजीवनं वा शस्योपादातुम् । 'रूपं वाऽशेषभूतत्वात्' । इति यथाकथंचिदुत्पन्ना येन केनचिदुपादाय शक्याऽनुष्ठातुम् । न चेयमवयवभूतां लोके न प्रचरति । मांसविक्रयिणो हि प्रत्यङ्गविभक्तानेव पशन्विक्रीणते । तत्र शक्या जा- १ (अ०१ पा४ अ. ५ स. ८) । २ (अ० ४ पा• १ अ० १३ सू० २८)। ३ (भ. . पा. ३ अ." सू. २९)।

·[अ०३पा०३१११] मीमांसादर्शने । ८७१ सा संभवति दर्शपूर्णमासयोः क्रीत्याऽप्यानीयमाना । तस्मादनुत्कर्ष इति ॥ २३ ॥ [११] संतर्दनं प्रतौ क्रयणवदनर्थलोपा- स्यात् ॥ २४ ॥ पू० ज्योतिष्टोमेऽधिषवणफलके प्रकृत्य श्रूयते, दीघसोमे संतृयाद्धृत्या इति । तत्र संदेहः । किं संतर्दनं ज्योतिष्टोम एव, आहोस्विदीर्घकालेषु सोमेष्विति । उच्यते । नैतल्लुप्तार्थ प्रकृती, तस्मानोत्कृष्यतेति । आह । नन्वसंतर्दनमपि श्रूयते। असंतृण्णे भवत इति । उच्यते । क्रयणवद्धि. घनी क्रयादिनोपादातुम् । न चावश्यमियं छागादेव ग्रहीतव्या । जघनावयवमात्रत्वन श्रवणात् । अग्नीषोमीयेऽपि हृदयादीनां संभवत्येव लोकादुपादानम् । तथा सत्यपि तु तेषां भेदेनैव जातिविशेष उत्पत्तिप्रकारश्च संज्ञपनादिनियत इति क्रयाद्यनाश्रयणम् । न विह तथा शास्त्रकृता निष्पत्तिः । प्रकृतिग्रहणं च दर्शपूर्णमासप्रतिपत्त्यर्थम् । तस्मा- दार्शपौर्णमासिकपत्नीसंयानाङ्गभूतेनाऽऽज्येन सह विकल्प्यमाना जायनीति सिद्धम्॥२३॥ इति-~~~-जावन्याधिकरणम् ॥ १० ॥ इह वाक्यप्रकरणयोविरोधाविरोधचिन्ता । ज्योलिष्टोमे सोमाभिषवाधारत्वेन फलक. द्वयमाम्नातम् । तत्प्रकृत्य श्रूयते — दीघसोमे संतृयाद्धृत्यै' इति । मित्त्वा संघातयेदि- त्यर्थः । तत्र दीर्घसोमशब्दः किं प्रकृतावेव कथंचिदुपपद्यते ततश्चाविरोधः प्रकरणस्य, अथ दीर्घकालसत्राहीनग्राहित्वादनुपपद्यमान उत्कर्षेदिति संशयः । एते चात्र पक्षा भवि. व्यन्ति । किं शुद्ध एव ज्योतिष्टोमे निवेशो दीर्घयजमानके वाऽथवोक्थ्यादिसंस्थास्वेवाथ- वा सत्राहीनयोरेवाथवाऽग्निष्टोमान्यमात्र इति । किं प्राप्तं, दीर्घ सोमशब्दस्येष्टिपशुद- विहोमापेक्षया प्रकृतावेवोपपत्तेः, संतर्दनप्रयोजनस्य च दार्थम्य संभवात् , असंतर्दन- विधिना च मह ब्रीहियववद्विकल्पसिद्धेः प्रकरणानुग्रहायानुत्कर्ष इति । क्रयणवद्वि. कल्प इत्युपरिष्टा समुच्चयस्थापनात्पूर्वपक्षेण दृष्टान्त इति व्याख्येयम् । न चावश्यं सर्वत्र सिद्धान्त एव दृष्टान्तो भवति । यम्य कस्यचिनिदर्शनम्य पतिपत्तिकारणत्व सिद्धेः । असंतर्दनवाक्यमनुपन्यस्यैव वाऽनर्थलोपदृष्टान्तः क्रयवदिति समर्थनीयः । १ भित्वेति-द्वयोः समोभूतयोः फलकयोः संषार्थ भेदनेन संश्लेषप्रदेशं तनकृत्यैकस्योपर्य: पर स्थापयिषा कीलादिना संश्लेषयादति यावत् । २ (अ० १२ पा० ४ अ० ३) इत्यत्रेति शेपः ।

·८७२
सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०३१०११]
कल्पिष्यते । यथा, हिरण्येन क्रीणाति: गवा क्रीणाति, इत्येवमादीनां
विकल्पः । एवमत्रापि विकल्पो भविष्यति । संतर्दनमसंतदनं वा
भविष्यतीति ॥ २४ ॥
उत्कर्षों वा ग्रहणाद्विशेषस्य ॥ २५ ॥ सि.
उत्कृप्यते वा संतर्दनम् । गृह्यते हि विशेषो, दीर्घसोमे संतृयात,
इति । ज्योतिष्टोममपेक्ष्य सत्राणि कालतो दीर्घाणि भवन्ति ॥ २५ ॥
कर्ततो वा विशेषस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ २६ ॥
नोत्कृष्येत वा संतर्दनं ज्योतिष्टोमात् । एवं प्रकरणमनुगृहीतं
भवति । दीर्घसोमशब्दश्च कर्तृतो भविष्यति । दीर्घस्य यजमानस्य
सोमो दीर्घसोम इति ॥ २६ ॥
सत्रैवं योजना मवति । नन्वल्पकालत्वात्सोमस्य प्रकृती मन्दफलं संतर्दनम् । नैष दोषः ।
क्रयणवदर्थत्वात् । यथाऽल्पमूल्यत्वात्सोमस्य वासःप्रभृतीनामेकेन केनचित्क्रये
सिद्धे शेषाणि वचनसामर्यादीयमानानि तस्यैवाऽऽनतस्य सुतरामानतिं कुर्वन्तीति न
लुप्तानि भवन्ति । स्वानतात्क्रीतः सोमोऽभ्युदयकारी भवतीति च शास्त्रार्थों विज्ञा.
यते । तथाऽत्र सत्यप्यसंतृण्णयोरपि प्रकृताभिषवक्षमत्वे वचनसामर्यादृढतरकृतोऽ.
मिषवः श्रेयस्कर इत्यवगमादलुमार्थत्वम् । तस्मादनुत्कर्ष इति ॥ २४ ॥
वाक्यकृताद्वा दीर्घसोमसंयोगादुत्कर्षः । कुतः ।
दृष्ट्वा हस्वं सजातीयं दीर्घबुद्धिः प्रवर्तते ।
तस्मात्सोमस्य दीर्घत्वं भवेत्सोमान्तरेक्षया ॥
न हीष्टिपशुविहोमापेक्षया सोमस्य दीर्घत्वं युक्तं विजातीयत्वादनुपात्तत्वाच ।
सर्वत्र प्रतियोगिन्युपाते दीर्घह्रस्वादिविभागो भवति । न चात्रेष्टयादय उपात्ता याना-
लोच्य ज्योतिष्टोमो दीर्घ इत्युच्येत । ननु सोमयागभेदोऽप्यनुपात्त एव । यथप्यनु.
पात्तस्तथाऽपि तुल्यजातीयत्वं तावदन्त्यपेक्षाकारणम् । विशेषणविशेष्यभावाच सोमत्वे
सति दीर्घत्वमुपादीयमानं सोमान्तरस्च व्यवच्छेदार्थमेव विज्ञायते । तेषां कः पुनः
कुतो वा दीर्घ इत्यपेक्षिते ज्योतिष्टोमस्तावन्न कुतश्चिदीर्घ इति ततोऽन्ये गृह्यन्ते । तेषां
च प्राथम्यात्स एवापेक्षाकारणं भवति ॥ २५ ॥
यथाकथंचिदर्घिसोमशब्देऽवकरुप्यमाने न युक्तः प्रकरणबाधः । स च कर्तृद्वारेणोप.
पत्स्यते । न च स्वरगतः कश्चित्समासे विशेषोऽस्ति । उभययाऽप्यन्तोदात्तत्वात् ।
गतः पचीसमास इति ॥ २१ ॥

·[म.पा.३१०११] मीमांसादर्शने । ८७३ ऋतुतो वाऽर्थवादानुपपत्तेः स्यात् ॥ २७ ॥ न चैतदास्त, ज्योतिष्टोमे संनिवेश इति । दीर्घकाले सोमे क्रियेत । ऋतुत एव दीर्घत्वं, न कर्तृतः । कुतः । अर्थवादानुपपत्तेः ! धृत्या इत्यर्थवादो भवति । धारणायेत्यर्थः । दीर्घकाले सोमे पुनःपुनविभि- रभिहन्यमाने सोमाभिषवणफलकयोारणशङ्कायां, धृत्या इत्यर्थवाद उपपद्यते । तस्मादुत्कर्ष इति ।। २७ ॥ संस्थाश्च कर्तृवद्धारणार्थाविशेषात् ॥ २८ ॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । कानि पदानि । अथ किमर्थं संस्थासु न निवेशः । तथा सति प्रकरणमनुगृहीतं भविष्यति । दीर्घसोमशब्दश्च । दीर्घकालो ह्यनिष्टोममपेक्ष्योक्थ्यादिषु संस्थासु सोम इति । उच्यते । न संस्थासु दीर्घकालत्वेऽपि सोमेऽर्थवाद उपपद्यते । तावानेव हि तत्र ऋतुत एव देयं समानाधिकरणसमास इत्यर्थः । किं कारणम् । एवमुभयोः स्वार्थ एव वादो भविष्यति । अन्यथैकस्य परविशेषणत्वात्स्वप्रधानभूतार्थवादानुपपत्तिर्भवेत् एवं च बहुसोमाभिषवादृढत्वाकाङ्क्षायां सत्यां दृष्टार्थोऽयं वादो भविष्यति । अन्यथा मन्दत्वाद्दढत्वाकाङ्क्षायास्तदनुपपत्तिः स्यात् । तथा 'धृत्ये' इत्यर्थवादोऽमुमेवार्थ योतयति । तस्माद्यत्र फलकयोर्दारणशङ्का तत्रैवैतद्विधानम् । इतरथा दीर्घण कर्ता विशेषणमत्यन्तादृष्टार्थ भवेत् । दीर्चे ह्रस्वे च कर्तरि कर्मणम्तुल्यरूपत्वात् । बाह्य चत. का विशेपणम् । स्वतो विशेषणं त्वन्तरङ्गम् । तस्मादुत्कर्षः ॥ २७ ।। परिचोदनापदोत्तरभूतमेतत्सूत्रम् । मा नामाग्नेिष्टोमसंस्थायां निवेशोऽभूदुक्थ्यादिषु त्वग्निष्टोमापेक्षया दीर्घसोमशब्द उपपत्स्यते प्रकरणं चानुग्रहीप्यते । तस्मात्तिसृष्वपि संस्थासु निवेश इति । प्रकरणाविशेषः संस्थाधिकरणेनाद्यापि न निराकृत इत्येव युक्तम् । अथवाऽस्त्येव संस्थाना प्रकरणम् । तत्र येषां धर्माणामग्निष्टोमार्थता संभवति तेषु नित्यानित्यसंयोगविरोधाद्यावर्तते । संतर्दनस्य पुनर्नित्येनाग्रहणात्केवला- नित्यविषयत्वं न विरुध्यते । तस्मात्संस्थासु निवेश इत्युक्तेऽभिधीयते । संस्थास्वपि तु तावत्वात्सोमस्याभिपवः समः । कर्तृपक्षवदेवातो धृत्या इति वृथा स्तुतिः ।। । १ बाट चति-दर्धिस्य यजमानस्य सोम इति तत्पुरुषपक्षे कर्तुर्यागासमवायित्वाहिरङ्गत्व. मित्यर्थः । २ स्वतो विशेषणमिति-कर्मधारयपक्षे दैर्घ्यस्य यागसमवायित्वादन्तरङ्गत्वमित्यर्थः ११.

·८७४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- म०३पा०३०११] सोमो, दश मुष्टीमिमीत इति वचनात् । तत्र धारणे न विशेष: कश्चित् । तस्मादुत्कर्ष एव ॥ २८ ॥ उक्थ्यादिषु वाऽर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥ २९ ॥ न चैतदस्त्युत्कर्ष इति । प्रकरणानुग्रहादनुत्कर्षः । दीर्घसोमशब्दश्च दीर्घकालत्वादुपपद्यते । तत्राप्यधिकोऽनिष्टोमात्सोमः । प्रदानानि हि विवर्धन्ते । तान्यविवृद्धे प्रदेये न शक्यानि विवर्धयितुम् । पूर्णेच आहे ग्रहशब्दो भवति । तेन न शक्यानि न्यूनानि पात्राणि ग्रहीतुम् । तस्माधारणाशङ्कायां धारणमाशंसितव्यं भवति । तत्र धृत्या इत्युप- पद्यत इति ।। २९ ॥ अविशेषात् स्तुतिव्यथेति चेत् ॥ ३० ॥ इति चेत्पश्यसि, संस्थास्वप्यर्थवादोऽवकल्पते प्रदेयविद्धया, इति । नैतदेवम् । व्यथैव हि स्तुतिभवेत् । कुतः । सोमाविशेषात् । यावा- नेवामिष्टोमे सोमस्तावानेवोक्थ्यादिष्वपि संस्थासु। उक्थ्यादिष्वपि दश. मुष्टिरेव सोमो ग्रहीतव्यः । नन्वत्प्रिदेयं विवर्यतीति । दशम॒ष्टिः स कथं शक्येत विवर्धयितुम् । त्रिपति च पर्वसंख्यानियमान शक्यो बहुपर्वा ग्रहीतुम् । तस्माद्धारणाविशेषादर्थवादानुपपत्तिः संस्थासु स्यात् । तस्मादुत्कर्षः ॥३०॥ स्यादनित्यत्वात् ॥ ३१॥ नैतदस्त्युत्का इति । संस्थासु स्यात् । प्रकरणानुग्रहात् । अर्थाच प्रदेयविद्धया दारणशङ्कायामर्थवाद उपपद्यते । केन प्रकारेण प्रदेयं सत्यप्यत्र कर्भकालयोदीर्घत्वे तावानेवातिदेशप्राप्तो दशमुष्टिः सोमोऽभिषूयते । धारणस्य तु तुल्यत्वादृष्टार्थत्वार्थवादयोरनुपपत्ति: स्यात् । प्रैदानविवृद्धया न्यूनपात्राग्रह- णाच सोमवृद्धिर्भविष्यतीति चेन्न । दशष्टित्रिपर्वपरिमाणयोः शाब्दत्वात्पदान, विवृद्धिस्तोयादिवृद्धया संपादनीया । तस्मादविशिष्टं धारणमित्युत्कर्षः ॥ २८ ॥ ॥ २९ ॥ ३० ॥ स्याद्वा तेनैव हेतुना संस्थासु निवेशः । प्रदानविद्धया च प्रदेयविवृद्धौ सस्यामर्थ, वाद उपपत्स्यते । तोयेन विवृद्धिरिति चेन्न । सोमसाधनकत्वे सति वचनाद्विना १ उक्थ्यादिषु वाऽर्थस्य विद्यमानत्वादिति सूत्रस्थभाष्यमापयार्थमाह-प्रदानेत्यादिन।। १ अविशेषास्ततियोंति चदितिसूत्रस्थभाष्याभिप्राय विवृणोति-दशमष्टीत्यादिमा ।

·. म म०३पा०अ०११] मीमांसादर्शने। ८७५ विवर्षिष्यत इति । विपकृष्टपर्वा सोमो ग्रहीष्यते । अपि च तृतीये सपनेंऽशुरेकोऽभिषूयते । तस्य प्रमाणं च नाऽऽनातम् । तमनेकपर्वाणं स्थूलपर्षाणं च ग्रहीष्यति । तेन देयविद्धिर्भविष्यति । अतोऽर्थवादोऽ वकल्पिष्यते । तस्मात्संस्थासु निवेश इति सिद्धम् ॥ ३१ ॥ द्रव्यान्तरप्रक्षेपानुपपत्तेः । तस्मात्सोम एव वर्धनीयः । स च स्थौल्यबहुपर्वत्वयोरसंभ. वादीर्घपर्वा ग्रहीष्यते । तथा सति प्रदानविवृद्धिर्यथोक्तं च परिमाणं संभावितं मवि. प्यति । प्रकरणदीर्घसोमशब्दौ चोपपत्स्यते । शक्यं चेदानी लतादैयेणापि सोमो दीर्घ इति वक्तुम् । अनित्यत्वादिति- नियतपरिमाणत्वस्यानियतत्वादिति मन्यते । शक्यं बुपायान्तरेण पूर्वपरिमाणमतिक्रमिनुमित्यर्थः । न त्वेतद्युक्तम् । सत्राहीनेष्वसंभवात् । अतः 'अवशिष्टानंशूनभ्यूहेत्' इत्यम्यूहो योऽनियतपरिमाणस्तदभिप्राय 'स्यादनित्य. त्वात्' इत्येतद्वयाख्येयम् । संस्थाधिकरणन्यायेनैव वा प्रकरणविरोधं ब्रुवाणम्य नित्ये. नाग्रहणादित्यनित्यत्वमुत्तरमभिधीयते । तृतीयसवनेंऽशुरेको गृह्यत इत्यत्र विवदन्ते । तस्यापि तत एव सोमादुपादानादतोऽत्रापि विपकृष्टपर्वत्वमात्रमेव कारणं वक्तव्यम् । तस्मादपि संस्थासु निवेश इति । न त्वत्र संस्थास्ववेत्यवधारयितव्यम् । कुतः । अग्निष्टोमान्यमाने हि दर्षिशब्दोऽवकल्पते । अथान्यनेतिवत्तस्मात्संस्थाक्रत्वन्तरग्रहः ॥ यथैव । य एतेनानिष्ट्वाऽन्येन यजेत ' इत्येतन्न संस्थास्वेव स्थास्यति । किं तर्हि । अनिष्टोमव्यतिरेकमात्रे । तथा दीर्घत्वमप्यग्निष्टोमातिरिक्तमात्रावलम्बनमशक्यं प्रकग्णेन संस्थास्वेव स्थापयितुम् । प्रकृतिवच्छब्दपूर्णत्वाञ्च न तासां प्रकरणमम्ति , न ह्येत : गृहीतं प्राकृतं किंचिदङ्गं पुनरुच्चार्य विधीयते । प्रथमोपदिश्यमानज्योतिष्टोमधर्ममध्यपाति- त्वात् । इतश्च न संस्थानां प्रकरणमस्ति । कथम् । असंबद्धव्यवाये हि सति तद्विनिवर्तते । तेनाऽऽसां ज्योतिषधमविच्छिन्ने नानुषङ्गधीः ।। यदि हि संतर्दनमुक्थ्यादीन्विधायावान्तरप्रकरणे श्रूयेत ततः स्यादपि प्रकरणग्रहणम् । इदं तु संस्थाधिकरणन्यायेन तदग्राह्मयोतिष्टोमधर्फ़रन्तरितत्वान्न संस्थाकथंभावानुषङ्गेण संस्पृश्यते । तस्मान्न प्रकरणं संस्थानं वा संस्थासु विनियोजकम् । कि ताहे । वाक्य मेव । तच दीर्घसोमत्वाविशेषात्सत्राहीनेष्वपि तुल्यमिति सर्वधर्मता ॥ ३१ ॥ ( इति संतर्दनाधिकरणम् ॥ ११ ॥)। १( अ० ३ पा० अ० १६ )।

·८५६ सतन्त्रवातिकशावरमाप्पसमेते- [अ०१पा.१०१२] [१२] संख्यायुक्तं क्रतोः प्रकरणात्स्यात् ॥ ३२ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे प्रवर्य प्रकृत्य समानायते न प्रथमयज्ञे प्रहयात् । द्वितीये तृतीये वा प्रवृज्यात्, इति । तत्र संदेहः । किं ज्योतिष्टोमै सर्वेष्वेव प्रयोगेपु न प्रवर्जितव्यमुत प्रथमे प्रयोगे प्रतिषेध इति । कि तावत्माप्तम् । ज्योतिष्टोमे प्रतिषेधः । कुतः । यज्ञसंयोगात् । प्रथम- शब्देन यज्ञोऽभिधीयते ज्योतिष्टोमः । तस्य हि प्रथमसंयोग एवं समा. नायते । एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमो य एतेनानि. प्वाऽयान्येन यजेत' इति । यज्ञानां प्रथम इति कृत्वा प्रथमशब्देन ज्योतिष्टोमोऽभिधीयते । एवं च प्रकरणमनुगृह्यते । यदि क्रतोरेष प्रवग्योऽनारभ्य कंचित्क्रतुविशेषमाम्नायते । · यत्प्रवर्य प्रवृञ्जन्ति ' इति । स च वाक्यसंयोगेन ऋतुसंबन्धं प्रतिपद्यते ' पुरस्तादुपसदां प्रवर्येण चरन्ति ' इति । स च 'प्रकृतौ वा द्विरुक्त.त्वात् ' इत्येवं ज्योतिष्टोमं गच्छति । तत्र [पसदः प्रत्यक्षविहिताः सन्ति । विकृतौ तु यावद मानेन ता गमिष्यन्ति तावत्प्रवग्योऽपि यास्यत्येवेति नार्थ उपदेशेन । तेनाऽऽह-ज्योतिष्टोमे प्रवर्य प्रकृत्य श्रूयत इति । यद्वा कौषीतकिबा. ह्मणे ज्योतिष्टोमप्रकरण एव स्वक्रमस्थस्य प्रवर्यस्योत्पत्तिम्तदा तद्विषयः श्रवणोपन्यासो यथाश्रुत एव भवति । तं प्रवर्य प्रकृत्य श्रूयते न प्रथमे यज्ञे प्रवृज्यात् ' इति । तत्र संदेहः । किं प्रथमयज्ञग्रहणेन सर्वसंस्थः सर्वप्रयोगावस्थश्च ज्योतिष्टोमो गृह्यत उत प्रथमप्रयोगमात्रमिति । तत्र किं प्राप्तम् । यज्ञशब्दसामानाधिकरण्यात् एष वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्ज्योतिष्टोमः । इति च प्रयोगात्प्रथमशब्दस्य ज्योतिष्टोम. पर्यायत्वं विज्ञायते । य एतेनानिष्ट्वा ' इति च सर्वयज्ञेभ्यः प्रथमं प्रयुज्यमानत्वेन विधा नादेतस्यैव ग्रहणम् । तथा च प्रकरणमनुगृह्यते । ननु च तदीयप्रथमप्रयोगेऽपि प्रकर, णानपकर्षादस्त्येवानुग्रहः । कथमनुग्रहो यदा दीक्षितहोमदानपाकादिप्रतिषेधवदयं सर्व. प्रयोगविषयः प्राप्नुवन्वाक्येनैकप्रयोगनिबन्धनः क्रियते । न हि तदा प्रकरणेन किंचन व्याप्रियते । ज्यौतिष्टोमिकप्रयोगाश्रयणस्यापि वाक्यकृतत्वात् । यदीहान्यः कश्चित्प्रथ. . १ तप्तघृते पयःप्रक्षेपः प्रवृअनम् । तच्च यस्मिन्कर्मणि वर्तते स प्रवर्यः । तस्य च बहवीषु शाखास्वनारभ्याधीतत्त्वाज्ज्योतिष्टोमे प्रवर्य प्रकृत्येति भाष्यमयुक्तमाशझ्याव्यभिचरितक्रतुसंबन्ध. महकृतद्विरुक्तत्वन्यायेन ज्योतिष्टोमे संभवन्तं प्रवर्ण्यमित्येवमर्थपरतया परमनेन भाष्यमवतारयति- प्रवर्योऽनारभ्येत्यादिना । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० १ सू० २)।३ अनुमानेन- अतिदेव नेत्यर्थः।

·[म.पा. ३०१२] मीमांसादर्शने । वादः । तस्मात्संख्यायुक्तः प्रतिषेधो ज्योतिष्टोमस्य प्रवर्य प्रतिषेपे. दिति ॥ ३२॥ नौमनिकं पा कर्तृसंयोगाल्लिङ्गस्य तन्निमित्नत्वात् ॥३३॥ सि. न चैतदस्ति । यज्ञस्यैष वाद इति । चतुर्वपि वेदेषु न प्रथम इत्येवंसंज्ञकः कश्चिधज्ञोऽस्ति । भवति तु प्रथमो यज्ञस्य प्रयोगः । मप्रयोगार्हः स्यान्नैवैष प्रतिषेधो ज्योतिष्टोम एवावतिष्ठेत । तदभावात्तु यदि परिशेषादिहं वाक्यं संयुक्तप्राथम्यानुरोधेन ज्योतिष्टोमगामि भवेत्ततः प्रकरणस्य किमित्यवधारणाद्वाधः प्रसज्येतेव । तस्मात्प्रकरणानुग्रहार्थमपि प्रथमशब्दोपात्तादिसंख्यायुक्तमिदं ज्योतिष्टोमे स्यादिति ।। ३२ ॥ यदि प्रथमशब्दोऽयं नाम स्याज्योतिषः स्वतः । तत एवं भवेदेष प्रयोगस्य तु वाचकः ।। प्रथमशब्देन हि यत्करप्रवृत्तपूर्वस्याऽऽद्य प्रवतेनं तदभिधीयते । न कम किंचित् । तद्योगात्तु कर्माण प्रतीतिः स्यात् । साऽपि च तत्प्रयोगगतस्यैव । न हि द्वितीयादीन्प्रयु- जानः कश्चित्प्रथमं यजत इत्युच्यते । न चैवमयजमानस्य प्रथमयज्ञो नाम भवति । ततश्च पूर्वाभिहितप्राथम्यगुणलक्षणया तद्वति गृह्यमाणेऽर्थविप्रकर्ष आपद्यते । तत्र च स आश्रीयते यत्र तेन विनैकवाक्यत्वं नावकल्पते । यथा ' एष वाव प्रथमो यज्ञानाम् । इत्यत्र । न त्विह प्राथम्यस्य प्रतिषेधनिमित्तता न संभवति । येन पूर्वप्रतीतं सत्तदु- लञ्च तत्प्रयोगस्थोऽपि तावत्क्रतुर्गुह्येत । प्रयोगान्तरस्थस्तु दूरविप्रकृष्ट एव । नन्वेवं सति यस्य कस्यचित्प्रथमप्रयोगो निमित्तं प्राप्नोति । प्राप्नुयाद्यदि विधिरेष स्यात् । अयं तु प्रतिषेधत्वात्प्राप्तिमपेक्षमाणो लौकिकन्यापारेभ्यो वैदिकेभ्यश्चाध्ययनाधानाग्नि- होत्रदर्शपूर्णमासादिम्यः प्रवर्गाप्राप्त्यमावानिवर्तमानः सामर्थेन सोमं गच्छति । तत्रा. प्यनारभ्यवादन्यायेन ज्योतिष्टोमं, प्रथमशब्दाच तम्याऽऽयं प्रयोगम् । एवं च मजाती- यत्वेन प्रत्यासत्तेश्च तस्यैव द्वितीयादिप्रयोगापेक्षणं युक्ततरं भविष्यति । इतरथा तु दूरस्थयज्ञान्तरापेक्षायां सत्यां विप्रकृष्टतरत्वं भवेत् । तस्मात्प्रकरणं बाधित्वा वाक्येन प्रथमंप्रयोगविषयता सिद्धा । तत्र तु केषांचित्तैत्तिरीयादीनाम् 'अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति' इति पुनर्षिधानमस्ति । तद्यदि तावद् द्वितीयादिप्रयोगविषयं कल्प्यते ततः प्रतिषेधामावा. त्पूर्ववचनेनैव सिद्धेविधानानर्थक्यम् । तस्मादाद्यप्रयोगविषयमेवैतत् । ततश्च प्रतिषेधो १ प्रथमयज्ञ इत्येवंसंज्ञक इति पा० ।

·८७८ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते. [अ०३पा० ३१० १२] कर्तृसंयोगात् । पूर्वस्य द्वितीयादीनपेक्ष्य प्रथमशब्दो भवति । स प्रयोगस्योपपद्यते न कतोः । प्रयोगः श्रवणादम्यते । पतुः प्रयोग संबद्धत्वात् । श्रुतिध वलीयसी न लक्षणा । तस्मारप्रथमे प्रयोगे न. अपर्जितव्यमिति । बाध्यमानः ऋत्यन्तरप्रथमप्रयोग सावकाशत्वाद् गच्छतीति केचित् । तत्तु न युक्तम् । अमिष्टोमस्यापि संस्थारूपस्यान्यत्र विद्यमानत्वात् । न च प्राथम्यं सावकाशम् । 'य एतेनानिष्टवा' इति केवलज्योतिष्टोमविषयत्वात् । प्रथमं हि यजनं प्रथमं यज्ञो न चैतद. न्यस्य ऋतोरम्ति । तस्माऽज्ज्योतिष्टोमम्यवातिरात्रसंस्थस्य प्रथमाहारे प्रतिषेधोऽग्निष्टोमे. विधिरित्यपरे । विहितश्चातिरात्रस्यापि पाक्षिकः प्रथमाहारः 'तस्मात्प्रथमं यजमानोs. तिरात्रेण यजेत' इति । सोऽयं सामान्येनोमयोः संस्थयोः प्रतिषेधोऽग्निष्टोमे तु विशे. पविधिः स बलीयान् । एतदपि न युक्तम् । अग्निष्टोमस्यापि बहुप्रयोगान्तरक्रत्वन्तर- गामित्वेन सुतरां सामान्यरूपत्वात् । अतोऽतिरात्रप्रथमाहारे नित्यं प्रतिषेधोऽग्नि- टोमे तु विहितप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्प इति केचित् । अत्र पुनश्चादयन्ति । यथेष प्रतिषे. धस्तत एवं स्यात् । पर्युदासास्त्वेवंविधा इति दशमे वक्ष्यते अपि तु वाक्यशेषः स्यात्' इति । न चासावग्निष्टोमवाक्यशेषो भवति । यदि ह्यप्रथमयज्ञेऽग्निष्टोमे प्रवृणक्तीति कल्प्येत तत- स्तस्मादेव सामान्यशास्त्रात्प्राप्तत्वादग्निष्टोमयुक्तविध्यानर्थक्यमापद्यते । तेन सामान्यविधेरे. वेष शेषो यत्वार्थ कुर्वन्ति तदप्रथमयज्ञ इति। ततश्चातिरात्रविषयत्वमेव फलतो भवति । न चैक एव शेष उभयोर्वाक्ययोः संभवति । एकसंबन्धेनैव कृतार्थत्वात् । तस्मादग्नि- होमविधेनिरपवादत्वानित्यमेव तत्र भवितव्यमिति । उच्यते । स्यादेतदेवं यद्ययं पर्यु. दासो भवेन्न त्वयं पर्युदासः । वाक्यशेषत्वानुपपत्तेः । तत्राग्निष्टोमवाक्ये तावद्भवतैव प्रति पादितम् । अतिरात्रवाक्येऽपि यदि तदीयकथंभावपूरणवेलायामेतदुच्येत ततः शेषो भवेत् । न तु तथोक्तम् । संस्थानामसमानविधानत्वादवान्तरप्रकरणे च प्रतिषेधाश्रव. णात् । न ह्यनेकज्योतिष्टोमिकवाक्यान्तरव्यवहितातिरात्रप्रकृतिवच्छब्दस्यैष शेषोऽवक- न तौ पशौ ' इतिवत्प्रतिषेध एवायं विज्ञायते । ननु प्रतिषेधोऽपि सन्प्रकृतिविषय एव प्राप्नोति । प्राप्नुयाद्यदि विकृतावपि नोपपद्येत । स तु प्राप्तिमात्रा- पेक्षित्वादुपदेशमातिदेशं वाऽनादृत्योभयत्रापि प्रवर्तते । शक्यं विह वक्तुं ' प्रकृती वा ल्पते । तस्मात् १ प्रथमाहारे-प्रथमप्रयोगे । २ (अ० १० पा• ८ अ० १ स०४)। ३ (अ० ३ पा०६ म.१० २)।

·[म०३ पा०३ अ०१२] मीमांसादर्शने ८७९ द्विरुक्तत्वात् ' इति । ननु च तुल्यार्थत्व एतदेवं युक्तम् । अस्ति चेहार्थभेदः । प्रकृती वैकल्पिकव्वादतिरात्रे च चोदकप्राप्तस्य नित्यप्रतिषेधात् । नैतदस्ति । वक्ष्यति धेतत् 'प्रतिषेधः प्रदेशेऽनारभ्य विधाने च प्राप्तप्रतिषिद्धत्वाद्विकल्पः स्यात् ' इति । यस्य शास्त्राइते प्राप्तिास्ति तस्य प्राप्तिमनभ्यनुज्ञाय प्रतिषेधासंभवादवश्य प्रतिषेधेनैव तद्वि. षयोऽपि विधिरङ्गीकर्तव्यः । स चेदङ्गीकृतः शास्त्रत्वाविशेषात्तुल्यबलत्वम् । अतः सर्व. थाऽतिराने विकल्पेन भवितव्यम् । तस्माद्विरुक्तत्वादुपदेशातिदेशयोश्च प्राधिकालवैष. म्यात्प्रकृत्यर्थतैव वरमिति । नन्वं सति · अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति' इत्यनेनैव प्रकृति- विधेः सिद्धत्वादनारम्यवादोऽनर्थकः प्राप्नोति । नैष दोषः । तेनोत्पत्तिरनेन विनियोग इत्येवं व्यापारभेदात् । अथवाऽनारभ्यवादोऽग्निष्टोमव्यतिरिक्तविषयो भविष्यति । नन्व- ग्निष्टोमवाक्येनोपसंह्रियते । न शक्यमेतदुपसंहर्तुम् । तन्नाम विशेषवचनेनोपसंहियते यत्क्र- तुसंयोगायासमर्थ कथंचित्परोक्षवृत्त्या संयुज्यते । यथा साप्तदश्यम् । अयं तु साक्षाद्यज्ञ. संबन्धसामर्थ्यानोपसंहारमर्हति । अतश्च विकृत्यों भविष्यति । तथा सति च 'न प्रथमयज्ञे' इत्यनारम्यवादशेष उपपद्यत इत्यतिरात्रप्रथमाहारे नित्यमप्रयोगोऽग्निष्टोमे च केवलविधिसंस्मन्नित्यं प्रयोगः । न हि तद्वाक्यशेषोऽप्ययं भवतीत्युक्तम् । एताव. विहावधारयितुं शक्यम् । नायमनारम्यवादः प्रकृतेरन्यत्र गच्छति । यदि गच्छेत्तत इष्टिपशुबन्धानपि गच्छेत् । न च गन्तुमर्हति । पुरस्तादुपसदाम् ' इति स्थाननियम. स्य तत्रानुपपत्तेः । अतो यत्रोपसदस्तत्र गच्छति । ततश्च प्राप्तिकालवैषम्यात्प्रकृती तावत्ताः सन्तीत्यन्तरेणामि वचनं गच्छत्किमत यदा विस्पष्टमेव वचनं, स्फुटसामान्यस बन्धस्यापि चैवमादेरुपसंहार इति व्याख्यातं चतुर्धाधिकरणे । तस्मादुत्पत्तिविनियोगाभ्या- मेवापुनरुतत्वम् । एवं सति येषां प्रकरण एव प्रवर्णपाठस्तः सह संगतार्थता भवि. ध्यति । यदि तहि द्वयोरप्येकवाक्यत्वेन ' अभिष्टोमे प्रवृणात ' इत्ययमों निष्पन्न- स्ततो ' न प्रथमयज्ञे ' इत्येतस्याप्रथमयज्ञेऽग्निष्टोम इत्येवं प्रवर्तमानस्य न कश्चिद्विरोध इति पयुदासानित्यमेवाकरणेन भवितव्यम् । अत एव वर्णनीयम् । अनारभ्य- बादस्य प्रकृत्यर्थतायां सिद्धायाम् • अग्निष्टोमे प्रवृणक्ति ' इत्येतस्यानन्य. प्रयोजनत्वात्प्रतिषिद्ध प्रतिप्रसवार्यता गम्यते । ननु नेवायं प्रतिषेध इत्युक्तम् । भग्निष्टोमयुक्तवाक्यार्थवत्वाय प्रतिषेध इति ब्रूमः । न ह्यनेन सह पर्युदासोऽवकल्पत इति दर्शितम् । न चानारभ्यवादोऽनग्निष्टोमार्थो यतस्तद्विषयः पर्युदासोऽवकल्पते । १(अ० १० पा० ८ अ० १ ० १)। २ निरुक्तसूत्रार्थ वर्णयति-यस्य शास्त्रारत इत्यादिना । भ० ३ पा. १ अ. १५) इत्यत्रोत शेषः ।

·L- ६८. सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत [सं०६पा०३१०१३] अथ यदुक्तं ज्योतिष्टोमेन सामानाधिकरण्यात्तद्वचन इति । लक्ष- णया सामानाधिकरण्यामिति तत्परिहतम् । यत्तु प्रथमयज्ञ इति यज्ञश- ब्देन सामानाधिकरण्यं, तदपि यज्ञशब्दस्य यागवचनत्वादस्मत्पक्षस्या- बाधकम् ॥ ३३ ॥ [१३] पौष्णं पेषणं विकृती प्रतीयेताचोदनात्परतौ ॥३४॥ सि. दर्शपूर्णमासयोः समामनन्ति । तस्मात्पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हि स इति । तत्र संदेहः । किं पोष्णं पेषणं प्रकृतावुत विकृताविति । किं प्राप्तम् । मंकृताविति । कुतः । प्रकरणात् । ननु प्रकृती पूषणं न कस्य. चिद्धविषो देवता समामनन्तीति । उच्यते । प्राकृतीं काचिदेवतां पूष. शब्दो वक्ष्यति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । यत्र पोष्णं हविरस्ति, तत्र तस्य तेन योरप्येतयोरग्निष्टोमविषयत्वम् । अतश्च यद्यप्ययं पर्युदासस्तथाऽप्युभयोः साम• •दिकल्पेनैव भवितव्यम् । कुतः । नित्यं हि क्रियमाणेऽस्मिन्पर्युदासो वृथा भवेत् । नित्यमक्रियमाणे वा पुनर्विधिरनर्थकः ॥ ततश्च यस्माद्विकल्पाद्विभ्यद्भिः पर्युदास आश्रीयते स तस्मिन्सत्यप्यागत इति वरं शब्दस्वरसलभ्यः प्रतिषेध.एवाऽऽश्रितः । तेन प्रथमाहारेऽग्निष्टोमे विकल्पः । तत्रापि यदा केषांचिदीदृशं वचनं ' कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रवृळ्यात् ' इति सदा प्रतिप्रसववचनस्य विकल्पकारिणः कर्तृविशेषगामित्वात्तद्विषय एव विकल्पोऽन्येषां नित्यमेवाभावः । कथं पुनरश्रोत्रियस्थ कर्मणि प्रवृत्तिर्येन तद्विशेषणत्वेन श्रूयते । सत्यं प्राप्तस्य पुनर्वचनं तावन्मात्रफलमनर्थकमिति सामर्थ्यात्प्रकर्षगतिर्विज्ञास्यते । यथाऽभि. रूपाय कन्या देयेत्यत्राभिरूपतरायेति गम्यते । अनूचानग्रहणं तु ब्राह्मणस्यानुवचनसं. बन्धात् क्षत्रियवैश्यनिवृत्त्यर्थ भविष्यति । तदेतदतिरात्रेऽप्येवमेव प्राप्नोति । तत्र न प्रथ. मयज्ञ इति प्रतिषेधादनग्निष्टोमत्वेन च प्रतिप्रसवाभावान्नित्यमेव न कर्तव्यः । विकृत्य- न्तरेषु प्रथमप्रयोगानुपपत्तेर्नित्यमेव करणम् । ननु तत्रापि न प्रथमयज्ञ इत्यतिदेशाद. मिष्टोमस्वरूपस्य च प्रतिप्रसवनिमित्त याभावात्प्रथमप्रयोगेष्वभाव एवं प्राप्नोति । नैत- देवम् । प्रथमशब्दस्याविशेषितस्य सर्वाद्ये प्रवर्तमानस्यान्यत्राप्रवृत्तेः । तस्मात्केवलज्यो. तिटोमप्रथमप्रयोगविषय एव चैष प्रतिषेध इति सिद्धम् ॥ ३३ ॥ ( इति प्रवाधिकरणम् ॥ १२ ।।) १ दूयोरपति-पर्यंदासामिष्टोमपाक्थयोयोरपायर्षः !

·[म०३पा०३अ०१४] मीमांसादर्शने ८८१ पेषणं विधातुं शक्यम् । न च प्रकृतौ पूषाऽस्ति । तस्मादुत्क्रष्टव्यं पेप. णमिति । यदुक्तं, कांचिदेवता पूपशब्दो वक्ष्यतीति । ब्रूयायद्यन्यत्रापि मुख्यः पूषा न स्यात् । नन्वन्यत्र क्रियमाणे प्रकरणमुपरुध्येत । उपरु. ध्यताम् । वाक्यं यस्योपरोधकम् । अथवा नैवात्र संदेहः । एवमेव प्राप्तमुच्यते । पौष्णं पेषणं विकृतौ न प्रकृताविति । नास्ति पूष्णः प्रकृती चोदनेति । किमर्थ साप्तमुच्यते । उत्तरत्र कथा वर्तिष्यते ॥३४॥ [१४] तत्सर्वार्थमविशेषात् ॥ ३५ ॥ पृ. पोष्णं पेषणं प्रकृतौ श्रूयमाणं विकृतावित्युक्तम् । तत्र संदेहः । किं चरौ, पशौ, पुरोडाशे चोत चरावेवेति । किं तावत्प्राप्तम् । तत्सर्वत्र स्याचरौ पशौ पुरोडाशे च । कुतः । अविशेषात् । न कश्चिद्विशेष आश्रीयते । तस्मात्सर्वत्रेति ॥ ३५ ॥ चरौ वाऽर्थोक्तं पुरोडाशेऽर्थविप्रतिषेधात्पशौ न स्यात् ॥ ३६ ॥ सिं० चरो पोष्णं प्रेषणं विनियुज्येत । पुरोडाशे तावत्पेषणमर्थादेव प्रामो- ति । नैवान्यथा पुरोडाशो भवति । तदर्थं तावन्न वचनम् । पशों च न स्यात् । हृदयादिषु पिप्यमाणेषु तेपामाकारविनाशः स्यात् । तत्र संतर्दनादिन्यायेनैव वाक्यप्रकरणविरोधे सति विकृत्यर्थत्वं सिद्धमुत्तरविवक्षार्थ प्रारभ्यते ॥ ३४ ॥ ( इति-पेषणाधिकरणम् ॥ १३ ॥ ) तं तत्सर्वार्थमविशेषात् ॥ ३५ ॥ यदि कश्चिद्वदेलौकिकपिष्टोपादानेनापि पुरोडाशसिद्धेनैकान्तेनापि इति तं प्रत्यु- च्यते । अर्थो नाम प्राकृत उपकारः । तस्य प्रकृतो पेषणं साधनमासीदतस्तेन पूर्वत. रप्राप्तेनोक्तं पुरोडाशे पेषणम् । पशौ च प्रधानवैगुण्यं स्यात् । तद्धि हृदयाद्याकृतिकन ततश्चावत्तेन साधयितव्यम् । न च पिष्टे तदाकृतिकादवदीयेत । पुनस्तदाकारकरणेऽपि मृद्वयादिवद्गीणादवदीयमाने वैगुण्यमेव । 'उत्सादनदेशादद्यति' इति च श्रूयते । न च हृदयादेः पिष्टस्य ज्ञायेत कतरेण प्रदेशेनेदं पशोरुत्कृतमिति । तम्माच्चरावप्रतिषि- १ एतत्सूत्रस्थभाष्यत्य स्पष्टार्थत्वादव्याख्याय पूर्वपक्षसूत्रमात्रं पठितं वेदितव्यम् । २ पूर्व सरप्राप्तेनेति-चरावतिदेशेन पिरसिद्धयाख्योपकारप्रानिमन्तरा पेषणोपदेशायोगात्तदर्थे पूर्वतरप्र. सेनातिदेशेनैव पेषगस्यापि प्राप्तिसिद्धरुपदेशवैयमिति भावः ।

·, ८८२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०३०१४] को दोषः । 'हृदयस्याग्रेऽवद्यति' इति न हृदयादवदायिष्यते । तथाऽन्य. दप्यवदानं न यथाश्रुतादवदास्यते । ननु शक्यते पिष्टेभ्योऽपि हृदया. दिभ्योऽवदातुम् । नेति ब्रूमः । आकारा हृदयादयो न मांसानि । उक्तमेतदाकृतिः शब्दार्थ इति । यद्यपि पुनस्तदाकृतिकः क्रियते, तथाऽप्यस्योत्सादनप्रदेशं प्रति मुह्येयुः । तस्माचरौ पोष्णं पेषणं भवि. प्यतीत्येवमर्थ वचनम् ॥ ३६॥ चरावपीति चेत ॥ ३७॥ इति चेत्पश्यति भवान , अर्थविप्रतिषेधान पश्चर्यमिति । ननु चरावप्यर्थविप्रतिषेधः । विशदसिद्ध ओदने चरुशब्दमुपचरन्ति । पिष्यमाणो हि पिष्टकं यवागूर्वा स्यात् खलिर्वा ॥ ३७॥ न पक्तिनामत्वात ॥ ३८ ॥ अत्रोच्यते । सत्यं विशदसिद्ध ओदने चरुशब्दः प्रयुज्यते । वि. शदसिद्धश्वरीयत इति, न त्वस्य विशदसिद्धिनिमित्तम् । यदि विशद. सिद्धिनिमित्तं स्यात्, न पिष्टसिद्धे प्रयुज्येत । तत्रापि हि प्रयुज्यते, पिष्टकचरुः साध्यत इति । अतोऽन्यदेतयोः सामान्यं तनिमित्तम् । तदेतदुच्यते--न पक्तिनामत्वादिति । न चरौ विप्रतिषेधः । कथम् । द्धमनर्थप्राप्तं च पेषणमिति तत्रैव विधीयते । ननु 'अदन्तको हि' इति हेत्वविशेषात्पशु- पुरोडाशयोरपि प्राप्तेद्वर्यवदानानि तच्छेषाश्च पिष्ट्वा दास्यन्ते । न च प्राप्तिविप्रतिषेधौ भविष्यतः । उच्यते । द्वयवदानस्य प्रदानपक्रमत्वान्नान्तरा पेषणेन व्यवधानं युक्तम् । हेतुवन्निगदस्य च स्तुतिमात्रार्थत्वं वक्ष्यते । तेन स्वक्रमस्थस्यैव षेषणस्य विधिः उपनीतमात्रमेव च पेषणं पुरोडाशेऽनुवादबुद्ध्या गृह्यते चरौ च निवर्तमान प्रतिप्रसवत्वेन । पशो पुनरत्यन्ताप्राप्तविधित्वेन । न चैतान्येकस्यैव वाक्यस्यैतावन्ति रूपाणि विज्ञायन्ते । तत्रावश्यमैकरूप्येऽभ्युपगन्तव्ये लाघवादर्थवत्त्वाच्च प्रतिप्रसवत्वमवावधारणीयम् । एवं सिद्धं केवलचरुविषयत्वम् ॥ ३६ ॥ चरावपीति चेत् ॥ ३७॥ न चरावयविप्रतिषेधः । कथम् । गतिः सर्वपदार्थानां लौकिकव्यवहारतः । तत्र पाकविशेषश्च चरुत्वेनावधार्यते ।। ओदनपिष्टकचरुप्रयुक्तस्य चरुशब्दस्यानेकार्थत्वमन्यायमित्युभयसामान्यवचनत्वं विज्ञायते । तयोश्च सामान्यगनयनावितान्तरूप्मपकत्वम् । तस्मादविप्रतिषेधः । १ एतत्सूत्रस्थं भाष्यं सुस्सष्टं मत्वा शङ्कासूत्रस्य पाठमात्रं कृत वेदितव्यम् ।

·. म.पा० अ०१५] मीमांसादने । पक्तिनामस्वात् । पक्तिनामैतत्-चरुरिति । अनवस्रावितान्तरूपाकेना. भिनिवर्त्यस्य भवति चरुशब्दो वाचकः । तेन पिष्ट ओदने विशदौदने च प्रयोक्तारो भवन्ति चरुरिति । पक्षोक्तमेव प्रयोजनम् । पूर्वपक्षे पशा- वपि पेषणम् । सिद्धान्ते चरावेव ॥ ३८ ॥ [१५] एकस्मिन्नेकसंयोगात् ॥ ३९ ॥ सि० पोष्णं पेषणं विकृतौ भवति चरावेत्युक्तम् । अथेदानी संदिह्यते । किमकदेवत्ये पौष्ण एतद्भवत्युत द्विदेवत्येऽपीति । किं द्विदेवत्य उदाहर- णम् । राजसूय उत्तरे त्रिसंयुक्त सौमापौष्णे एकादशकपाले ऐन्द्रापो- ष्णश्वरु: श्यावो दक्षिणा इति । तत्रन्द्रापौष्ण उदाहरणम् । किं प्राप्तम् । एकदेवत्यस्यैव पेषणमिति । केवलसंयोगात्, यथा चतु: धोकण ॥३९॥ धर्मविप्रतिषेधाच ॥४०॥ द्विदेवत्ये विमतिपिध्येत धर्मः । पूष्णः पेषणं नेतरस्य । तत्र यदि . पक्षोक्तं प्रयोजनमिति । मन्दं फलमुक्तम् । एतावान्समाधिः । अविशेपेऽपि न पुरो- डाशार्थत्व प्रयोजनम् । किं तर्हि । पश्वर्थत्वमिति ॥ १८ ॥ ( इति-पेषणस्य चरुविनियोगाधिकरणम् ॥ १४ ॥ इदानी किमन्यसहिते पूषणि देवतायामैन्द्रापोणे चरौ पेषणं भवत्युतैकस्मिन्नेवेति संदेहे चतुर्धाकरणेन्द्रपीतन्यायासिद्धान्तेनैव तावदुपक्रमते । पूषेत्येकसंयोगश्रवणात्तथाभूत एवार्थे स्यादिति ॥ ३९ ॥ इतश्चैकदेवत्ये । कुतः । पिप्याद समस्तं वा द्विदेवत्ये चरौ भवान् । पूर्वम्मिन्पाकवैषम्यं परस्मिन्मागसंकरः ।। अर्धपेषणे हि पिष्टोंऽशः शीघ्रतरं सिध्यतीतरश्चिरेण । तत्र पिष्टपाकानन्तरमुद्रासने सतीतरस्याऽऽमत्वं भवेत् । तत्पाकप्रतीक्षणेऽपि वा पिष्टस्य विलयनादचरुत्वं स्यात् । पाकवैशयेन हि पिष्टकचरुरपि चरुर्भवति । न चैतदम्मिन्पक्षे भवति । अथ तण्डुलान्पूर्व १ अविशेषेऽपीति-एतदधिकरणचिन्तायाः पशुपुरोडाशयोरविशेषेऽपि पुरोडाशे पेषणस्य पक्षद्व- येऽपि सत्त्वेन पेषणस्य पुरोडाशार्थत्वनिवृत्तिर्न चिन्तायाः प्रयोजनं, किंतु पश्चर्थत्वनिवृत्तिरिति समुदि. तार्थः । १ (अ० ३ पा० १. अ० १५)। ३ ( अ० ३ पा० २ अ० १७)।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमैते- [भ०३पा० ११०१५] पूष्णो भागः पिष्येत, अपिष्ट इतरस्य स्यात् । तत्र विषमः पाको भवेत् । पाकनिमित्तश्च चरुशब्दः स विप्रतिषिध्येत । अथाविरोधं मन्यमाना अपरस्यापि भागं पिंष्युः, भागसंमोहः स्यात् । तत्र को दोषः। अन्यस्य भागोऽन्यस्मा अवदीयेत । तथाऽयथाश्रुतं क्रियेत । तस्मादप्येकदेवत्ये पेपणामिति ॥ ४०॥ प्रक्षिप्य पश्चापिष्टं निक्षिपेत्ततो योगपद्यं गम्यमानं बाध्येत । पूषानुरोधेन त्वैन्द्रेऽपि भागे पिप्यमाणे भागसंकरादन्यदीये भागेऽन्यस्मै दीयमाने वैगुण्यं प्राप्नोति । ननु चैत. सर्व द्विदेवत्येषु भवतोऽपि समानम् । तथा हि । चरी पशौ पुरोडाशे दीयमाने द्विदेवते ।। पर्व हविष एकत्वाजायते भागसंकरः ।। स चाङ्गीकृतो मिश्रम्य हविषो मिश्रदेवतोद्देशेन युगपदाने विरोधाभावात् । उच्यते । यागापूर्वप्रयुक्तेषु धर्मेष्वेवं भवेदिदम् । भवतः पेषणं त्वेतद्देवताधर्मसंमतम् ॥ अम्मत्पक्षे पुनः पृषदेवत्ययागापूर्वप्रयुक्तं पेषणम् । न च तद्विदेवत्ये तथावस्थित. मित्यप्रवृत्तिरेव । हविरन्तरेष्वपि च द्विदेवत्येष्वेवप्रकारत्वमेवेति देवता गुणभूना । न च गुणानुरोधेन प्रधानमावर्तनीयमिति सकृद्दानाभ्युपगमात्सर्वस्मिन्सह क्रियमाणे सं. करदोपानाश्रयणम् । भवता पुनरस्मदभ्युपगमेन द्विदेवत्ये पेषणं वक्तुमशक्नुवताऽवश्यं देवतानिमित्तत्वमभ्युपगन्तव्यम् । ततश्च देवतयोः प्राधान्यादेकैका स्वभागमसंकीर्ण प्रार्थयत इति तथैव दानमनुष्ठेयम् । आदितश्चैक एव भागः पेषणार्ह इत्यवधारितम् ततश्च पक्तिदोषः स्यात् । अथ तण्डुलात्मकोऽपि भागः पाकसाम्याथै पिष्यते। तत्र ब्रुमः । यावदनुत्पन्नभागविवेकं हविस्तावत्कियान्कस्य भाग इत्यनवधारणात्संकरदोषो न जायते । कल्पिते तु विवेक वचनाहते पुनरेकीकरणानुपपत्तेरसंकीर्णदान प्राप्नोति । तत्रान्यस्य भागादन्यस्मा अवदीयमाने वैगुण्यं भवति । पात्रभेदेन पक्ष्यतीति चेन्न चरु मिति यागं प्रत्युपादीयमानत्वेन विवक्षितैकसंख्यस्य पात्रकृतभेदाश्रयणे शास्त्रबाध. प्रसङ्गात् । अतो न कथंचिदपि प्रतिषिद्धधर्मकं द्विदेवत्ये पेषणं भवतीति न कर्तव्यम् ॥ ४० ॥ १ योगपद्यामिति-पिष्टतण्डुलभागयोयोरप्येकयागसाधनत्वेनकहविष्ट्वात्कृत्स्नस्यापि हविषः अपणयोगपद्यविधानात्तदर्थस्य निक्षेपस्यापि योमपद्यमातिदेशेनेह प्राप्यमाणं बाध्यतेत्याशयः ।

·[म.३पा०३११५] मीमांसादर्शने । ८८५. अपि वा सद्वितीये स्यादेवतानिमित्तत्वात् ॥ ४१ ॥ देवतानिमित्तमेतत्पेषणं श्रूयते । पूषा प्रपिष्टभागः कर्तव्य इति । स च द्विदेवत्येऽपि भागे पिष्यमाणे प्रपिष्टभागः कृतो भवति । न यथा चतुर्धाकरणे । तत्र हि तद्धितो निरपेक्षस्य भवति, न सद्वितीयस्य । इन्द्रपीत इति समासोऽपि निरपेक्षस्य, न सद्वितीयस्य । इह तु प्रपिष्टश- ब्दस्य भागशब्देन सहान्यपदार्थो बहुव्रीहिः समासः । एषोऽपि समर्थ योरेव, न त्वत्र द्विदेवत्ये कश्चिदेवंजातीयको दोषः । तस्मादेकदेवत्ये द्विदेवत्येऽपि वा चरावस्य भागः पेष्टव्य एव ॥४१॥ । त्यज्यमानस्य माग सद्वितीयेऽपि वा पूणि स्यादेव पेषणम् । कुतः । हविपो यदि पोष्णस्य तद्यागाङ्गस्य वा भवेत् । अनुक्तत्वाद् द्विदेवत्ये न भवेत्पेषणं ततः ॥ पूषसद्भावनिमित्तमेतत्पेषणम् । न च तद्विशेषितवस्तुनिमित्तम् । व्यासङ्गित्वाच देवतात्वस्य द्विदेवत्ये पूषविशिष्टता न स्यात् । न तु पूषा तद्भागो वा नास्तीति । यथा मनोतायां वक्ष्यति 'तत्राग्निरदेवता न त्वसमवेतः' इति । तेनासत्यप्यत्र पृष्णो देवतात्वे समवायमात्रेणोपलक्षणत्वाद् द्वयोद्देशेनापि च • समं स्यादश्रुतत्वात् ' इत्यनेन न्यायेनार्थ पूष्णो इति गम्यते । तस्य पेषणे क्रियमाणे यदि तावत्कांस्यभोजिन्यायेनामुख्येऽपीत्येवमितरमागपेपणमपि क्रि- यते तथाऽपि न किंचिद् दुष्यति । अथापि किमेतेनाश्रुतेन कृतेनेत्येवमर्धमात्रपेषणमे- वाध्यवसीयते तथाऽपि केनचित्कौशलेन पाकसंपादनायुगपन्निक्षेपपात्रकत्वयोर्वा गुणत्वा- द्वरं बाध इति निरूप्य कार्यमेव पेपणमिति । अथ यदुक्तं चतुर्धाकरणेन्द्रपीतवदिति । तत्राभिधीयते । समासतद्धितोत्पत्ति समर्थपदाश्रया । असमर्थत्वमेकम्य द्विदेवत्येषु चेप्यते ।। तेनाऽऽग्नेयेन्द्रपीतशब्दाम्यां समर्थाग्नीन्द्रग्राहिम्यां द्विदेवत्याग्रहणं युक्तमिह पुनः पूषपद- म्यासमासभाक्त्वात्प्रपिष्टमागशव्दयोश्च सापेक्षेऽपि पुषणि सामर्थ्याविघातानकिंचिद् दुष्यतीत्युपलक्षणता ॥ ४१ ॥ १ ( अ० १० पा० ४ अ० २२ स० ४२) इत्यत्र भाष्यकार इति शेषः । २ ( अ० १. पा०अ० १३ सू०५३)। ३ कांस्यभौजिवदिति पा० । ४ निरूप्येति-पाके दोषाभावमुपपायेत्यर्थः । ५ (अ० ३ पा०१ अ० १५)। ७ (अ० ३ पा० २ अ० १७)।

·सतम्भवातिकशावरभाष्यसमेत- [अ०३पा०३०१५] लिङ्गदर्शनाच ॥४२॥ लिङ्गमप्येवं भवति, तस्मात्पूषा प्रपिष्टभागोऽदन्तको हीति, देव. तानिमित्तं पेषणमिति स्तुतिदर्शयति । तथा सौमापौष्णं चरुं निर्वपन्ने मपिष्टं पशुकाम इति नेमपिष्टतां दर्शयति । तथाऽध पिष्टमर्धमपिष्ट भवति द्विदेवत्यत्वाय, इति देवतानिमित्तमेव पेषणं दर्शयति ॥ ४२ ॥ वचनात्सर्वपेषणं तं प्रति शास्त्रवत्त्वादर्थाभावाद्धि चरावपेषणं भवति ॥ ४३ ॥ इदं पदोत्तरं सूत्र, नेमपिष्टं भवतीति कस्मादेतन वचनामिति । उच्यते । यदि वचनमेतद्भवेत् । सौमापौष्णमात्रमनूध सर्वत्र पेषणं विदध्याचरौ पशौ पुरोडाशे च । तत्र सौमापौष्णस्य चरुसंवन्धे नेमपि- संबन्धे चोभयस्मिन्विधीयमाने वाक्यं भिद्यत । तस्माद्यो यः सौमा- पोष्णस्तत्र तत्र नेमपिष्टता । तं प्रति सौमापौष्णमात्र प्रति शास्त्रवत्वम- पेषणस्य । पुरोडाशेऽर्थात्सर्वपेषणे प्राप्तेऽर्थाभावाच पशौ चरौ वाऽपे- पणे प्राप्ते वचनमिदं भवेत् । तत्र चरुशब्दो न विवक्षितस्वार्थ: स्यात् । • अदन्तको हि' इति हेतुर्देवताधर्मत्वं दर्शयति । न च सद्वितीयस्य पृष्णो दन्ता जायन्त इति हेतुसाम्यायुक्तं पेषणम् । तथा च सौमापौष्णे नेमपिष्टतानुवादोऽन्यत्र च द्विदेवत्ये 'अर्धे पिष्टममपिष्टं द्विदेवतत्वाय ' इति देवताधर्मत्वदर्शनमवकल्पि- ध्यते ॥ ४२ ॥ विधित्वान्नेमपिष्टत्वमलिङ्गं विपर्ययसाधनं चेत्यत आह-यद्येतद्वचनं मवेत्ततोs- नेकार्थविध्यसंभवान्नेमपिष्टत्वं विधीयमानं चहें वोद्दिश्य विधीयेत, सौमापौष्णं वा। तत्र य एवोद्दिष्टस्तस्यैवेतरेण विशेष्टुमशक्यत्वात्सार्वत्रिकत्वातीतेः सर्वपेषणं प्राप्नोति । तत- श्वान्यतरपदानर्थस्यप्रसङ्गः । तद्यदि तावद्यश्वरुः स नेमपिष्ट इति विधीयते ततः सर्व. चरुविषयावधारणे सति सौमापौष्णशब्द एकदेशानुवादोऽनर्थकः स्यात् । अथ सौमा- पोष्णमात्रमुद्दिश्यते ततोऽपि सर्वपेषणमेव तद्देवत्यहविर्मात्रप्रतीत्या पशुपुरोडाशयोरपि ग्रहणात् । ततश्च पूर्ववश्वरुशब्दानर्थक्यप्रसङ्गः । तं प्रति-हि सौमापीष्णमविशेषितं प्रतिषेपणस्य शास्त्रवत्त्वं विशेषणार्थाभावात् । एतस्मिन्पक्षे चरावपेषणं भवति । नन्व- यावत्वात्पुरोडाशस्यावक्तव्यं पशोश्वार्थविप्रतिषेधादित्युक्तमितिचेन्न । अत्र तयोरुभयोरप्य- प्रसङ्गात् । सर्वपेषणे हि प्राप्ते पुरोडाशस्यापेषणं विधीयते । तावताऽपि च कथंचि १ (न. ३ पा० ३ अ० १४ सू० ३६ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·[अ०३५१०३१०१५] मीमांसादर्शने । ८८७ प्रदर्शनार्थः कल्प्येत । पेषणानुवादपक्षे पुनष विरोधो भवति । तस्मा. द्भवत्येव लिङ्गम् । नन्वङ्गनाशभयात्पशोरपेषणम् । नेति ब्रूमः । अर्धपेषणे नाङ्गनाशः : अपिष्टादवदास्यते । पेषणं चादृष्टार्थम् ॥४३॥ एकस्मिन्वाऽर्थधर्मत्यदिन्द्रामवदुयोर्न स्यादचो- दितत्वात् ॥ ४४ ॥ एकदेवत्ये वा पोष्णं पेषणं भवितुमर्हति, नैन्द्रापौष्णे । कुतः । नैष देवताधर्मो विधीयते, पूष्णो भागः पिष्ट उपयोक्तव्य इति । कस्य तर्हि । अर्थस्य धर्मः । कः पुनरर्थः । यागः । कथमवगम्यते न देवताधर्म इति । उच्यते । न हि तस्या भागोऽस्ति । ननु यद् देवतायै दीयते, तत् तस्या भागो भवति । उच्यते । एतद्धि देवतामुदिश्य त्यज्यते । न च त्यागमात्रेण देवतास्वत्वं भवति । परिग्रहणेन हि स्वस्वामिसंबन्ध आपद्यते । न च परिगृहीतं देवतयेति किंचन प्रमा- त्पुरोडाशो निरुपद्येत । हृदयादीनामप्युत्साददेशैकदेशवन विष्यमाणानां नार्थविप्रति. षेधो भवति । न चात्यन्तस्कृतिनश्येत् । न चोत्साददेशमोहः स्यात् । इतरोत्साद. देशस्य स्पष्टत्वेन च पिष्टोऽपि सन् पृषभाग उपलक्ष्यते न सर्वपेषणवन्मुह्येत । अथवाऽ. स्मिन्पक्षे वाचनिकत्वाददृष्टाय पेषणे सत्यपिष्टादेवावदीयेत । न हि तदेतद्देवतानिमित्त पेषणं स्यात् । तस्मात्सार्वत्रिकत्वप्रसङ्गान्न परिशेषसिद्धं चरोः पेषणमिति तच्छ्रुतिरन- विका प्राप्नोत्येवेति चरुदेवतासंबन्धविधिपरे वाक्ये नेमपिष्टत्वमन्यत इत्यवश्यमभ्युप- गन्तव्यम् । अतश्च लिङ्गत्वसिद्धिः ॥ ४३ ।। एकस्मिन्नेव पूषाण देवतायामेतत्पेषणं भवेन्न सद्वितीये । न ह्येष देवताधर्मो न तद्भागस्य गम्यते । पृषदेवत्ययागार्य धर्मस्त्वेप प्रतीयते ।। न तावदेवताया भागोऽस्ति यस्यप धर्मः कल्प्येत । न हि तदुद्देशत्यागमात्रेण भागो भवति । किं तर्हि । परिग्रहेण | कर्मसाधनो हि भागशब्दः। भज्यत इति भागः। सेव्यत इत्यर्थः । तेन यं यो भनते स तस्य भागः । न च हविरंशं देवता भजते । भोक्तत्वस्य नवमे निषेधात् । अथापि भने तथाऽपि तस्याः प्रयोजकत्वं तत्रैव निवार- यिष्यते । तेन देवतावद्भागधर्मत्वानुपपत्तेयोगद्वाराऽपूर्वधर्म एवायं नवाद्यन्यायेन देवताधिकरणन्यायेन च विज्ञायते । भाप्यकारेण तु देवताधर्मत्वनिराकरणपरेण थाग. १(अ. ९ पा० १ अ० १)' २ (अ० ९ पा० १ अ०४)।

·८८
सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- [भ०३पा०३ भ०१५]
..
णपस्ति । यच्च यं भजते स तस्य भागः । न च हविर्देवता भजते ।
तस्मानास्ति पूष्णो भागः । अथापि कथंचिद्भवेद्भागस्तथाऽपि न
देवताया धर्मः पेषणं भवितुमर्हति । निष्प्रयोजनो हि तथा स्यात्,
अयागधर्मत्वात् । कथं तर्हि प्रकरणान्तरे समानातो यागधर्मो भवि.
ध्यतीति । उच्यते । वाक्यसंयोगात् । ननु च देवतयैष संयोगः
श्रूयते, न योगेनेति । उच्यते । भागाभावादनर्थकत्वाच्च न देवतासं-
योग इत्युक्तम् । तथाऽपि तु यथा यागसंवन्धो भवति, तथा वक्त-
व्यम् । तदुच्यते । अयमत्र पूष्णो भागो यः पूषणमुद्दिश्य त्यज्यते ।
यस्य द्रव्यस्य त्यागे पूपा देवता । न चैन्द्रापौष्णे भवति पूषा देवता,
न स चरुः पूष्णः स्वत्वेन संवध्यते । तस्मादैन्द्रापौष्णे न कश्चिदस्ति
पूष्णश्चरुणा संबन्धः । केवले
तु पूषणि देवताभूते तस्मै संकल्पितो
भागो भवति । कथम् । यमुद्दिश्य संकल्पो भवति स तस्य भाग इति
प्रसिद्धिरेषा । तेन यद्यपि पूषा स्वेनोच्चारणेनेन्द्रापूष्णोरुपकारकमुच्चा-
रणं कुर्वत्रुपकारको भवेत्तथाऽपि न तस्य द्विदेवत्यो भाग ३त्युच्यते ।
असंकल्पनात् । केवले पूषणि देवतायां घरोः पेषणं क्रियते,
नैन्द्रापौष्णेषु द्विदेवत्येष्विति ।। ४४ ।।
धर्मस्वमभिहितमिति द्रष्टव्यम् । कथं तर्हि प्रकरणान्तरे समानातो यागधर्मों
भविष्यतीति । वाक्यसंयोगस्य देवताविषयत्वात्प्रकरणेन च विनाऽपूर्वसाधनत्वलक्षणा-
मुपपत्तेर्न कथंचियागेनापूर्वेण वा संबन्ध इति मन्यमानस्य प्रश्नः । तत्र वाक्यसंयोगा-
दित्युक्ते परेण स्वाभिप्राये विवृते भागशब्देनैव मुख्यार्थासंभवाद्यागोपादानमिति दर्श-
यति । परस्वस्वीकरणास्मकस्य भागरूपस्याविद्यमानत्वाद्यातदुद्देशेन त्यज्यमानत्वना-
मांऽशो विद्यते तेन यागो लक्ष्यते । स चैकदेवत्ये पूषविशिष्टो भवतीति तद्भागव्यप.
देशो घटते । द्विदेवत्ये पुनासङ्गी मिश्रः संकल्पोऽन्यतरेण व्यपदेष्टुमशक्य इति ।
यथैवेन्द्राग्नस्य पुरोडाशस्य ग्रहस्य चाऽऽग्नेयेन्द्रपीतशब्दाभ्यामग्रहणं तथैन्द्रापौष्णादेः
पूषभागत्वेन । यद्यपि चैवंविधशब्दोच्चारणादिह समासोपालम्भो नास्ति तथाऽप्यर्थ एव
भागशब्दमाशो न विद्यत इत्यप्रवृत्तिः । यद्यपि च द्वयोरर्थयोर्देवतात्वं प्रतिपद्यमानयोः
समुदायमसिद्धयर्थत्वेनावयवावुपयुज्यते तथाऽपि संकल्पस्यान्यतरेणाव्यपदेशादनुपलक्ष-
गत्वं सिद्धम् ॥ १४ ॥

·०३पा० ४ ०१ मीमांसादर्शने ८८९ हेतुमात्रमदन्तत्वम् ॥४५॥ यंदुक्तम्, अदन्तको हीति देवताधर्म दर्शयतीति । अर्थवाद एष इतरस्मिन्नपि पक्ष उपपद्यते ॥ ४५ ॥ वचनं परम् ॥ ४६॥ अथापरं यत्कारणमुक्तं, नेमपिष्टमिति द्विदेवत्ये पेषणं दर्शयति, अर्धे पिष्टुं भवत्यर्धमपिष्टं द्विदेवत्यत्वाय, इति देवताधर्म दर्शयनीति । अत्रोच्यते । एवं सति वचनमिदममाप्ते भवतीति । नन्वनेकार्थविधान- मेकं वाक्यं प्राप्नोति । उच्यते । सति पक्षान्तरेऽने कार्यविधिः पक्षान्त. राश्रयणेन परिहियते । असति पुनः पक्षान्तर उच्चारणानर्थक्यप्रसङ्ग- परिजिहीर्षयाऽनेकार्थ वाक्यमभ्युपगन्तव्यं भवति । तस्मान्न द्विदेवत्ये पेषणमिति सिद्धम् ॥ ४६ ॥ इति श्रीशबरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ अथ तृतीयेऽध्याये चतुर्थः पादः ।। - [१] निवीतमिति मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ॥१॥ पू० दर्शपूर्णमासयोराम्नातं, निवीतं मनुष्याणां प्राचीनावीतं पितॄणा- मुपवीतं देवानामुपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुत इति । गिवीतं मनुष्या- यत्तु · भदन्तको हि ' इति हेतुनिदर्शनाद्देवताधर्मत्वमिति । तत्रोच्यते । हेतुवन्नि- गदार्थवादत्वादस्य यागधर्मप्रशंसात्वमप्यविरुद्धमित्यकारणता ॥ ४५ ॥ नेमपिष्टादिषु प्राप्त्यभावाद्वचनं भविष्यति । विशिष्टविधानाच वाक्यभेदाभावः । 'अरुणेकहानीवच्च परस्परनियमादसर्वविषयत्वम् । अविशिष्टविधि चापेक्ष्य विशिष्ट. विधिदुर्बलो भवति न त्वत्रासावस्ति । तस्मादलिङ्गमित्येकदेवताविषयत्वमिति ॥ ४६ ॥ . इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृती- याध्यायस्य तृतीयः पादः समाप्तः ॥ स एक श्रुत्यादित्रितयस्य प्रकरणेन सह विरोधाविरोधविचारः । तत्र 'निवीत १ ते. सं० (२-५-११)। ११३ ·, , ८९० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०पा०४०१) णामित्यत्र संदेहः । किमयं विधिरुतार्थवाद इति । यदा विधिस्तदा किमयं पुरुषधर्म उत कर्मधर्मः । अथ यत्मकरणे मनुष्याणां तत्र विधिः, उत मनुष्यप्रधाने कर्मणि निविशत इति । किं प्राप्तम् । विधि- मनुष्यधर्मश्चेति । यदि विधिरेमपूर्वमर्थ विदधदर्थवान् भवति। इतरयाऽ. यवादमात्रमनर्थकम् । विधिश्वेत्पुरुषधर्मः । निवीतं मनुष्याणामिति पुरुषप्रधानो निर्देशः । कथमवगम्यते । मात्र मनुष्या विधीयन्ते । मनु- ष्याणां निवीतं विधीयते । न चाविहितमङ्गं भवति । यदि मनुष्या पि विधीयेरन्, वाक्यं भिद्येत । तस्माभिवीतं मनुष्याणामुपकारकम् । ननु प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरुपकारकम् । प्रकरणादि वाक्यं बलवत्तरम् । अपि च गुणभूतेषु मनुष्येषु कारकसंबन्धस्य विवक्षितत्वात्तृतीया भवेत् । षष्ठी त्वेषा संवन्धलक्षणा । तत्र गुणभूतेषू मनुष्येषु मनुष्यग्र. हणं नैव कर्तव्यं स्यात् । मनुष्यैरेव तत् क्रियमाणं क्रियेत । मनुष्यप्र- धानपक्षे तु कर्तव्यम् ॥ १ ॥ मनुष्याणाम् ' इत्यत्रैते पक्षा भवन्ति, किमयं शुद्धमनुष्यधर्मः कर्मयुक्तमनुष्यधर्मो वाऽथ शुद्धकर्मधर्मः । अथवा प्रकरणे यन्मनुष्यप्रधानं कर्मान्याहार्यपचनादि, तस्य धर्म उताप्रकरणे या मनुष्यपूजाऽऽतिथ्यात्मिका तस्यां निवेश इति । यो तु विध्य- थवादपक्षौ तौ शेषलक्षणेऽनौपयिको प्रमाणलक्षणविषयत्वाविधिवन्निगदार्थवादमध्ये च नितित्वादिह नवोपन्यसनीयो । यस्तु भाष्यकारेणोपन्यासः कृतः स कृत्वाचिन्ता. न्यायेनेति द्रष्टव्यम् । न हि विधित्वमनम्युपेत्य मनुष्यधर्मादिपक्ष उपपद्यत इति । विधिरिति कृत्वा प्रथमं प्रस्तुत्य पश्चाल्लक्षणानुरूपं विचार्यान्ते पूर्वावस्थितमेवार्थवादत्व. मुपसंहरिष्यति । परेप्वप्यधिकरणेवेतद्यथासंभवं योजयितव्यम् । तत्र विधि स्याद. पूर्वत्वाद्वादमात्रं ह्यनर्थकम् ' इत्यनेनैव तावद्विधिः । अहीनाद्यधिकरणन्यायेन च षष्ठीश्रुत्या मनुष्यधर्मः । तेषां स्वत्वेन तत्प्रतीयते न मनुष्यास्तदङ्गत्वेन । गुणविम- क्तिनिर्देशाभावात् । अर्थादेव च तमामो सत्यां नैव मनुष्यग्रहणं क्रियेत । कृतं चैततः। अतोऽपि मनुष्यधर्म इत्यवगच्छामः ॥ १ ॥ १ निवीतं मनुष्याणामित्यत्रेति-उपवतप्राचीनादीतवाक्ययोवश्यमाणसर्वपक्षासंभवानिवीत. पाक्यमाने विचारः क्रियत इति ध्येयम् । ३ प्रमाणलक्षणविषयत्वात प्रथमा यायविषयस्वादि. पर्यः । ३ (अ० १ पा० २ ० २ स. १९) ·म.पा.१०.१] मीमांसादर्शने । अपदेशो वाऽर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥ २ ॥ अपदेश इति ज्ञायमानस्य वचनम् । स एष न विधिः । अनुवाद एषः । कुतः । अर्थस्य विद्यमानत्वात् । प्राप्त एवार्यो, यन्निवीतं मनु. प्याणाम् । निवीतं हि मनुष्याः प्रायशः स्वार्थ कुर्वन्ति । तस्माद- नुवादः ॥२॥ विधिस्त्वपूर्णवत्त्वात्स्यात् ॥ ३ ॥ विधिरेव भषेद, तथा प्रयोजनवान् । इतरथा वादमात्रमनर्थकम् । पूर्ववाननुवादो भवति । अयं त्वपूर्वो, यन्नियमेन निव्यातव्य. मिति ॥३॥ स प्रायात्कर्मधर्मः स्थात् ॥ ४ ॥ यदुक्तं विधिरिति, एतद्गृह्यते । यत्तु मनुष्यधर्म इति: तन्नानुम- तम् । ऋतुधर्मोऽयं प्रकरणात् । प्रकृत्यैव हि कर्मपायेषु धर्मपूच्यमानेष्वे. तदभिधीयते । तस्मात्कर्मधर्मः ॥ ४ ॥ वाक्यशेषत्वात् ॥ ५॥ निवीतं मनुष्याणामित्यस्य वाक्यशेषः समाख्या, आध्वयंवमिति । यदि दर्थपूर्णमासयोः शेषस्ततोऽध्वर्युणा कर्तव्यम् । तत्र समाख्याऽनु- ग्रहीष्यते ॥ ५॥ निवीतं केचिद्गलवेणिकावन्धं स्मरन्ति केचित्पुनः परिकरबन्धम् । तत्र गलोणकाबन्धो युद्धादन्यत्र न प्राप्नोति । परिकरबन्धस्तु सर्वकर्मम्वन्यग्रताकरत्वात्प्राप्त इति तदाश्रयणे. नानुवादमाह । स तु किप्रयोजन इत्युत्तरत्र वक्ष्यते ॥ २ ॥ विधिरेवायम् । कुतः। पूर्ववत्त्वाद्ध्यनुवादो भवेदत्यन्तप्राप्तावित्यर्थः । न चायमत्यन्त. प्रातः । तेन विनाऽप्यव्यग्रतायाः शक्यत्वात् । कण्ठबन्धः पुनः प्रायेणाप्राप्त एवेत्यस्ति नियमविधेरवकाशः ॥ ३ ॥ मति विधित्वे कर्मधर्मप्रायप्रदेशाम्नानात्कथंभावसंस्पर्शाकर्मधर्मः ॥ ४ ॥ द्वेधा संभवे तादृशी प्रमाणगतिराश्रयणीया या प्रमाणान्तरं न बाधते । यजुर्वेदा. मानाञ्च निवीतादेरावर्यवसमाख्योपबद्धं वाक्यम् । तत्र यदि कर्मधर्मोऽयं ततः कर्तृ- विशेषापेक्षायां सत्यां समाख्ययाऽध्वर्युनियमात्समाख्याऽर्थवती भविष्यति । मनुष्यधर्माणां तु न समाख्या नियामिकेति वक्ष्यामः । तत्रासौ बाध्येत । इतरथाऽनुग्रहीप्यते । तस्मादपि कर्मधर्मः ॥ ५॥ , 'अर्थवादो वा प्रकरणात् ' इत्यस्मिन्सत्र उपवीतस्तुत्यर्थ इति वक्ष्यत इत्यर्थः ।

·८९२ - सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४० १३ तत्पकरणे यत्तसंयुक्तमविप्रतिषेधात् ॥ ६ ॥ उच्यते । प्रकरणात्समाख्यानाच कर्मधर्मों विज्ञायते । वाक्यान्म. नुष्यधर्मः । तस्मादुत्कर्षमहति । नेति ब्रूमः । प्रकरण एवाभिनिवि. समानस्य मनुष्यप्रधानताऽवकल्पिध्यते । कथम् । यदर्शपूर्णमासयोर्म- नुष्यप्रधानं, तत्र निवेक्ष्यतेऽन्वाहार्यकर्मणि । प्रकरणं चैवमनुग्रहीष्यते, वाक्यं च ॥६॥ तत्प्रधाने वा तुल्यवत् प्रसंख्यानादितरस्य तदर्थत्वात् ॥ ७ ॥ सि. नैतदस्ति, प्रकरणे निवेश इति । मनुष्यप्रधाने कर्मणि निवीतं स्या- दातिथ्ये । कुनः । तुल्यवत्मसंख्यानात् । तुल्यानि चैतानि प्रसंख्या- यन्ते । यत्तावदुपवीतं देवानामुपव्ययत इति, तत्, प्रकृतयोर्दर्शपूर्णमास. योरुपवीतं विदधाति । यत्, प्राचीनावीतं पितृणामिति, तत्, पितृप्रधाने कर्मणि प्राचीनावीतं विदधाति । यदप्येतद, निवीतं मनुष्यागामिति, तदप्यातिथ्ये निरपक्षं विदधाति । कथं गम्यते मनुष्यप्रधाने विदधा- तीति । मनुष्याणामिति पष्ठयन्तेन संबन्धात् । मनुष्याणामेव प्रामोति, प्रथमं तावन्मनुप्यधर्मबलीयम्त्वेन कर्मधर्मत्वं निराकरोति । तथा हि सुखं सूचितः पक्षः परिग्रहीप्यते । श्रुत्या हि प्रकरणसमाख्ये बाधित्वा मनुष्यधर्म एव प्राप्नोति । तदुच्यते । सर्वानुग्रहार्थमयं पक्षोऽस्तु । मनुष्याणामिति तत्प्रधानकर्मव्यतिरेकननिता षष्ठी न निवीतं गृह्णाति । तदपि च प्रकरणादन्वाहार्यदानादि प्रतीयते नान्यत् । अत एष वाक्याओं यदिह मनुष्याणां कर्म तत्र निव्यातव्यमिति ॥ ६ ॥ प्रकरणरहितमनुप्यप्रधानो वा स्यात् । कुतः । तुल्यवद्धि प्रसंख्यानं दृश्यतेऽस्मिन्विधित्रये । तस्मान्नरप्रधाने स्यात्पितृदेवप्रधानवत् ॥ यथैव · उपवीतं देवानाम् ' 'प्राचीनावीतं पितृणाम् ' इति च परस्परनिरपेक्षदेव- पितृप्रधानकर्मण्येष विधिरेवं तबुद्धयनुवृत्तेर्मनुष्याणामित्यपि तत्प्रधानकर्म प्रत्येष्यामः । कथं गम्यत इति- पृष्टे मनुष्याणामिति पनयन्तेन संवन्धात्-इत्येतावत्युत्तरे दत्ते मनुष्याणामेव प्रामोतीति पुनश्चोदयति । अथवा समस्त एव चैकः प्रभः । १ समस्त एव चेति-कथं गम्यत इत्यादिना-न मनुष्यप्रधाने ' इत्येवमन्त इत्यर्थः ।

·[भ०३पा०४०१] मीमांसादर्शने न मनुष्यमधाने । उच्यते । मनुष्याणां कल्प्यमाने फलं कल्पनीयम् । मनुष्यप्रधाने पुनः षष्ठी भविष्यति, संवन्धश्चैवमवकल्पिध्यते, फलं चैवं न कल्पनीयम् । तदुक्तं, संमेषु वाक्य भेदः स्यादिति । न तु मनुष्यप्रधानेन सहकवाक्यता प्राप्तम्, पुनः प्रकृताभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यामेकवाक्यता यास्यति । न हि दो संबन्धावकस्मिन्वाक्ये विधीयते । भिधेत हि तथा वाक्यम् । इतरस्य--मनुष्यग्रहणस्य निवीतसंबन्धार्थत्वात्तेनैव सहकवा. क्यता भविष्यति प्रत्यक्षेण शब्देन । तदेकवाक्यतया चार्थवत्त्वे सति म प्रकृतेनैकवाक्यताऽवकल्यते । तस्मात्पकरणं बाधित्वाऽऽतिथ्ये निवेक्ष्यत इति ॥७॥ अर्थवादो वा प्रकरणात् ॥ ८ ॥ नैतदस्ति, विधिः स च मनुष्यप्रधाने कर्मणीति । मनुष्याणामिति मनुष्यसंवन्धोऽत्र श्रूयते, न मनुष्यप्रधानेन कर्मणा संबन्धः । मनुष्य- प्राधान्ये च सति फलं कल्पनीयम् । आतिथ्यकर्मणा त्वनिर्दिष्टेना. प्रकृतेनानुमेयेन संबध्येत । तत्र को दोषः । प्रकरणादुत्कृष्येत संभवंस्तत्र । कथं संभव इति चेत् । अर्थवाद एपः। स प्रकृतं स्नुवन्धकरणे संभवि. ध्यति, विधिः सन्नुत्कृष्येत । तस्मान्न विधिर्मनुष्यप्रधाने कर्मणीति ॥ ८ ॥ सत्यमेवं प्राप्नोति । फलकल्पनाप्रसङ्गगौरवात्तु परित्यज्यते । तस्मात्तदीयकर्मव्यतिरेका- देव षष्ठी । तत्संबद्धस्य निर्वातस्य नासंबद्धफलकल्पना भविष्यति । मनुष्यग्रहणं च तत्प्रधानकर्मप्रतिपत्त्यर्थमिति नानुपात्तसंबन्धापत्तिः । न च तस्मिन्सति प्रकृतैकवाक्यता घटते ॥ ७ ॥ सर्वथा नात्रैकोऽपि पक्षो निर्दोषः । प्रकरणसंबन्धे वाक्यसंबन्धबाधादन्वाहार्यादि. संबन्धे वाक्यभेदात्प्रकरणस्य च विशेषकत्वानुपपत्तेरातिथ्यादिसंबन्धोऽत्यन्तनिर्मूल एव । षड्भिरपि श्रुत्यादिभिरसंस्पर्शान्मनुप्यसंबन्धेन तदनुमीयते । तच्च न युक्तम् । तस्या अपि षष्ठया निवांतपदसंबन्धिव्यतिरेकननितत्वप्रतीतेः । न ह्यनुपात्तसंबन्धिव्य. तिरेकैर्विमक्तय उत्पद्यन्ते। तम्मान्मनुष्यार्थीव प्राप्नोति। तत्रापि च प्रकरणसमाख्यावा. धफलकल्पनाप्रसङ्गः। सति च गत्यन्तरे न युक्तं तदाश्रयणम् । अस्ति चोदुम्बराधिकरण- सिद्धमर्थवादत्वं गतिः ॥ ८ ॥ १ ( अ० २ पा० १ ० १५ सू० ४७ )। २ अनुपात्ताः संघन्धिनो येषां संबन्धाख्यानां व्यतिरेकाणां तैरिति विग्रहः । ३ (अ. १ पा० २ अ० २)।

·- 6९४ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते [अ०१पा० १०१) विधिना चैकवाक्यत्वात् ॥ ९ ॥ इतब न विधिः । कुतः । विधिनैकवाक्यत्वात् । उपव्ययते देव. लक्ष्ममेव सत्कुरुते इत्येष विधिः । अनेनास्य सहकवाक्यता भवति । यदीतरोऽपि विधिः स्याद्वाक्यं भिघेत । न हि विधेर्विधेश्चकवाक्यता भवति । वचनव्यक्तिभेदात् । तत्रैकवाक्यतारूपं वाध्येत । किमेकवाक्य. सारूपम् । निवीतं मनुष्याणामिति प्राप्तानुवादः । प्राप्तस्य किपर्थेन पुनर्वचनम् । उपत्रीतस्तुत्यर्थेन । कथमुपवीतस्तुतिः । निवीतमयोग्य देवकर्मणि दर्शपूर्णमाससंज्ञके । मनुष्याणां हि तत् । तथा प्राचीना. पीतं पितॄणाम्, न देवकर्मणि । उपवीतं तु तत्र योग्यम् । तस्मादुपव्या. तव्यमिति । यथा याशोऽस्य वेपस्तादृशो नटानाम् , यादृशो देवदत्तस्य तारो ब्राह्मणानामिति देवदत्तवेषमशंसार्थमितरवेषसंकीर्तनम् । एव. मिहाप्युपव्यानस्तुत्यर्थेन निवीतसंकीर्तनम् । नास्त्यत्र विधायकः शब्दो निवीतं मनुष्याणां कर्तव्यमिति । आतिथ्यप्रयोगवचनं तस्य कर्तव्यता. विधायकमिति चेत् । नैतदेवम् । स्तुत्यर्थनार्थवत्त्वे सति न शक्य कल्प- यितुम् । परोक्ष हि तदानयंक्यपरिजिहीर्षया कल्प्येतं । परिहते त्वान. 'उपव्ययते' इत्यनेन च विधिनकवाक्यत्वं निवीतप्राचीनावीतयोदृश्यते । तच्चानु. बादद्वारेण स्तुती सत्यामवकल्पते न विधौ । न ह्यङ्गाङ्गित्वरहितयोरुभयोः स्वत. त्रयोः परस्परासंबद्धयोविधीयमानयोरेकवाक्यता मवति । वचनव्यक्ति मेदात् । अन्या हि प्रधानविधेस्तावन्मानोपसंहारिणी वचनव्यक्तिरन्या च स्तुतेः पराङ्गमावानुगतरूपा । न चार विधायको दृश्यते । स यदि वाऽध्याहर्तव्योऽथवाऽऽतिथ्यादिगतस्याप्या- स्वाय परिकल्प्येत । न च तत्कल्पनं युक्तम् , अविहितस्यानङ्गत्वादनङ्गस्य च प्रयोग. वचनेनाग्रहणात् । वक्ष्यति हि न चाविहितमङ्गं भवतीति । तत्राङ्गत्वाद्विधिविधेचामत्वं कल्प्यत इतीतरेतराश्रयत्वं प्राप्नोतीति । प्रत्यक्षेण च विधिना यथाकथंचिदेकवाक्य. तायां संभवन्त्यां न परोकवाक्यता युक्ता । तथा सति चानेकादृष्टकल्पना स्यात् । तस्मादौचित्येन स्तुतिः । यथा निवीतप्राचीनावीते मनुष्याणां पितॄणां च प्रशस्ते तथोपवीतं देवानामिति । लोकेऽपि चैवं दृश्यते । यथा वसिष्ठस्यारुन्धती, यथा शशाकस्य रोहिणी . १ ( अ० } पा० ४ अ० ४ स. १३) इत्यत्र भाष्यकार इति शेषः ।

·[अ०३पा०४०१] मीमांसादर्शने । र्थक्य इह पुनर्न किंचित्कल्पनीयम् । तस्मादर्थवादः । एवं च वाक्ये. नाविरुदं प्रकरणमर्थवद्भवति ॥ ९ ॥ यथा नलस्य दमयन्ती, तथा देवदत्तस्य यज्ञदत्तेति । विपर्ययेण वा स्तुतिरिति । तयोः पितृमनुष्यविषयत्वेन देवान्प्रत्ययोग्यत्वादुपवीतमेव देवानां प्रशस्तम् । अतश्च देवकर्मणि दर्शपूर्णमासाख्ये तदेव कर्तव्यमिति ॥ ९ ॥ (इति निवांताधिकरणम् ॥ १ ॥ उपवीतं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्मः स्यात् ॥ १ ॥ पू० अतः परं षट्सूत्राणि भाष्यकारेण न लिखितानि । तत्र व्याख्यातारो विवदन्ते । केचिदाहुर्पिस्मृतानि । लिखितो ग्रन्थः प्रलीन इत्यपरे । फल्गुत्वादुपेक्षितानीत्यन्ये । अनार्षयत्वादित्यपरे । तथा च 'दिग्विभागश्च तद्वत् ' इति निवीताधिकरणाति. देशस्तदानन्तर्यादुपपद्यत इति । वृत्त्यन्तरकारेस्तु सर्वयाख्यातानि । सन्ति च नैमि. मेरेवं प्रकाराण्यप्यनत्यन्तसारभूतानि सूत्राणि । व्यवहितातिदेशाश्च 'पानव्यापच तद्वत् ' इत्यादिवाश्रिताः । तस्मात्सूत्रमात्रं व्याख्येयम् । तत्र कैश्चित्रिण्यधिकरणानि कल्पि. तानि । अपरैश्चत्वारि । प्रथमं तावदिदं चिन्त्यते । यदेतत्पूर्वाधिकरणे दर्शपूर्णमासयो. विधीयमानत्वेनोपवीतमुदाहृतं तत्र संदेहः । किं तद्दर्शपूर्णमासयोरेवावतिष्ठतेऽथवा सर्व. कर्मार्थमिति । ये त्वधिकरणत्रयं समर्थयन्ते । नेपामेवं संदेहः। किं दर्शपूर्णमासयोरवस्थान विधिश्चाथ सर्वकर्मार्थत्वमनुवादश्चेति । किं प्राप्तं सर्वधर्मः स्यात् । कुतः । कर्मान्तरेऽनुवादोऽस्य सिद्धवद्यः प्रतीयते । सोऽन्यथानुपपत्त्यैतां लिङ्गत्वात्प्रक्रियां जयेत् । मृताग्निहोत्रे हि पितृदेवत्ये श्रूयते । प्राचीनापीती दोहयेत् । यज्ञोपवीती हि देवेन्यो दोहयति ' इति । तद्यदि सर्वार्थमुपवीतं ततोऽयं पियेऽग्निहोत्रसंबन्धी नित्यवद्यज्ञो. पवीतानुवादोऽवकल्पते। न चायं दर्शपूर्णमासस्थस्यैवानुवादः । विप्रकृष्टत्वात् । हेतु. पनिगदार्थवादानर्थक्याच्च । यदि हि तस्मिन्नेव कर्मण्यन्यावस्थायां धर्मो भवति ततध तदवस्थापरिनिहींर्षया हेतुवन्निगदोऽवकल्पते । न तु ऋत्वन्तरस्थं परिहर्तव्यमत्यन्तविप्र. कोवाप्रसक्तत्वात् । न च देवेभ्य इति बहुवचनं दर्शपूर्णमासयोरवकल्पते । वैकल्पि- केन्द्रमहेन्द्रकदेवत्यत्वात्सांनाय्यस्य। अग्निहोत्रे तु सायंप्रातर्देवतालोचनेनोपपन्नं बहुत्वम् । तस्मादग्निहोत्रस्थोपवीतानुवादान्यथानुपपत्तेः सर्वधर्मत्वमिति ॥ १ ॥ १ अनेन व प्रक्षिप्तस्वाख्यमनायत्वमुपेक्षाबीजं पराभिमतं निरस्त वेदितव्यम् । २ (अ) पा.४० १२ स. ३३)।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेत (भ०३पा०४] न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् ॥ २॥ सि. न वा सर्वधर्मः । कुतः । प्रकरणादर्शपौर्णमासार्थत्वप्रतीतेः । अथ यदुक्तं लिङ्गद. र्शनादिति । परिहृतं तत् । तस्यैवैतद्दर्शनं दर्शपूर्णमासस्थस्येति । संनिकृष्टानुवादासमवे च विप्रकृष्टानुवादोऽप्याश्रीयते । यथाप्राप्त्यपेक्षोऽहि स भवति । बहुवचनं चाविवक्षि. तम् । अथवा प्रकृतिविकृतिदेवतालोचनेनोपपत्स्यते । ततश्चायमों भवति । यस्माद्देव- युक्तकर्मान्तरधर्मोऽयमतः पित्र्येऽग्निहोत्रे न कर्तव्य इति ॥ २ ॥ विधिर्वा स्यादपूर्णत्वात् ॥ ३ ॥ सि. तदेवोदाहरणम् ' उपव्ययते देवलक्ष्ममेव तत्कुरुते ' इति । तत्र विधिरनुवाद इति संदेहः । कथं पुवरनवधारिते विधित्वे सर्वार्थत्वदर्शपूर्णमासार्थत्वविचारो वृत्तः । सिद्धेन व्यवहारादिदमर्थतोऽधिकरणं पूर्व द्रष्टव्यम् । किं प्राप्तमनुवाद इति । कुतः । स्मृतिभिः पुरुषो नित्यं कृतो यज्ञोपवीतवान् । वर्तमानापदेशश्च न विधावुपपद्यते ।। 'नित्योदकी । नित्ययज्ञोपवीती ' इति हि सर्वदा यज्ञोपवीतं प्राप्तं तावप्य- स्ति । न चेष विधिप्तरूपः शब्दः । तस्मादनुवाद इति । एवं च निवीतप्राचीनावी ता. म्यामलक्षण्यं भविष्यतीत्येवं प्राप्ते ब्रूमः । विधिरेष भवेदेवमपूर्वोऽयों विधास्यते । सर्वानुवादो व्यर्थो हि स्तुतेश्च विधिकल्पना ।। न हि समस्तानुवादवाक्यम्य किंचित्फलमस्ति । निवीतप्राचीनावीतसंकीर्तनमांप च विधीयमानोपवीतस्तुत्यर्थत्वेनैवार्थवद्भविष्यति । वर्तमानापदेशानामपि च तदाभासत्वा. प्रयोगवचनावादपञ्चमलकारेभ्यो विधिशक्तियाख्याता । तस्माद्विधिः । यत्तु स्मृतेरेव प्राप्तमिति । तत्राप्यपूर्वत्वादिदमेवोत्तरम् । अन्य एव ह्यसौ पुरुषधर्म प्राप्तोऽन्यश्चायम. पूर्वः ऋतुधर्मो विधीयते । तस्मानानुवादः । अस्य च प्रयोजनं कधिकरणे वक्ष्यामः । ऐवं वा । यत्तु मृताग्निहोत्रे श्रूयते । प्राचीनावीती दोहयेत् । यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयति ' इति । तत्रैवं विचार्यते किमिदमहीनस्थितमिव द्वादशत्वं दर्शपौर्णमासगतमेव 'स्तुत्यर्थमुक्तम् । उत जीवदग्निहोत्रे विधानार्थमिति । किं प्राप्तं ततः पूर्ववदेव सूत्रं व्या- . . १(१. ३ पा० ४ ०४ )। २ 'विधिर्वा स्यादर्वत्वात् ' इति सूत्रं षट्स्त्रीमधिकरण- चतुष्टयेन व्याख्यातमतरीत्या सिद्धान्तपरतया व्याख्यायाधुना अधिकरणवादिमतरीत्येवमेव स्त्रमुदा- हरणान्तर पूर्वपक्षपरसंवा व्याख्यातुमारभते-एवं वेत्यादिना ।

·जि०.३०४ मीमांसादर्शने। ८९७ ख्यातव्यम् । एवं च सति प्रकरणबहुवचनयोरनुग्रहो भविष्यति । तस्मात्सत्यप्यनुवाद. सरूपत्वेऽवत्त्वाय प्रयोगवचनादिभ्यो विधित्वं कल्पनीयम् । एतस्मिंश्च व्याख्याने स्थितं तावदपर्यवसितमित्येवमुसरमधिकरणमारब्धव्यम् ॥ ३ ॥ उदक्त्वं चापूर्वत्वात् ॥ ४ ॥ पू० तस्मिन्नेव मृताग्निहोत्रे श्रूयते ! 'ये पुरोदञ्चो दीस्तान्दक्षिणाग्रांस्तृणीयात् ' इति । केचित्तु महापितृयज्ञे श्रूयत इत्युदाहरन्ति । तत्र 'ये पुरादच्चः' इत्यत्र संदेहः। किं विधि- रनुवाद इति । किं प्राप्तम् । ततश्वशब्देनान्वादिश्यतेऽयमपि विधिरपूर्वत्वादिति । प्राप्तिपूर्वको ह्यनुवादो भवति । न चास्य पुरुषार्थतयाऽपि प्राप्तिरस्ति । न चास्य स्तुत्य- .र्थताऽपि युज्यते । हिशब्दायप्रयोगात् । तस्मात्सिद्धवदुक्तान्यथानुपपत्त्यैवास्यापि विधि. त्वमिति ॥ ४ ॥ सतो वा लिङ्गदर्शनम् ॥ ५॥ सि. आचारप्राप्तस्योदगप्रत्वस्य द्योतकमा लिङ्गदर्शनमेतन्न विधिः। कुतः । लिडादिरहिते वाक्ये तदा विधिरुपेयते । न कथंविद्यदा युक्तया प्राप्तिलेशोऽपि गम्यते ॥ यच्छब्दयोगादाख्याततद्विशेषरहितत्वाच्च स्फुटमिहानुवाइत्वमवधारितम् । तद्ययाक. पंचिदपि प्राप्तौ सत्यां नातिक्रमितव्यम् । अस्ति चात्र प्राप्तिः ' अग्रवन्ति प्रागग्राण्यु- दगग्राणि वाऽपवर्गवन्ति प्रागपाण्युद्गपवर्गीण वा ' इति स्मृतेः । तस्मात्तत्समानार्थ एवायं सिद्धवदनुवादः । तथैव च स्तुत्यर्थः । पुरा ह्येतदुक्तं न तु सांप्रतं मृतावस्था. यामिति । स्थितादप्येतदेवोत्तरम् । हिशब्दवदाख्यातेन यतः कुतश्चित्प्राप्तेरपेक्षितत्वात् । प्रकरणे च तदभावात्किमनवगम्यमानमेव विधित्वं कल्पितमुन यत्रतत्रया प्राप्तिराश्री. यतामिति । तत्र प्राप्त्याश्रयणमपेक्षितं न तु विधित्वमिति । तदेव ज्यायः । प्रकरणबहु- वचनयोक्तम् । अस्त्येव चान्योऽत्र विधिरिति नाऽऽनर्थक्यम् । तस्मादनुवाद इति नित्येऽग्निहोत्रे दोहे विनाऽप्युपवीतेनावैगुण्यम् ॥ ५ ॥ विधिस्तु धारणेऽपूर्णत्वात् ॥ ६ ॥ सि. इदानीमेवंविधशब्दाभावेऽनुवादस्वस्यातिप्रमक्तस्यापवाद आरम्यते । तत्रैव दिष्टग- तामिहोत्रे महापितृयज्ञे वा श्रूयते ' अवस्तात्समिधं धारयन्ननुदवेदुपारी हि देवेभ्यो धारयति । इति । तत्र · उपरि हि देवेभ्यः' इत्यत्र पूर्ववदेव विध्यनुवादत्वसंदेहे हिश- वयोगाद्वर्तमानापदेशाद्विध्यन्तरेण चैकवाक्यत्वादाचारतश्च प्राप्तेरनुवाद इति प्राप्नोति । ५ -- ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [म०६पा०४०२] [२] दिग्विभागश्च तद्वत्संबन्धस्यार्थहेतुत्वात् ॥ १० ॥ सि. ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य श्रूयते, प्रांची देवा अभजन्त दक्षिणां पितरः प्रतीची मनुष्या उदीचीमसुरा इति । अपरेषाम्, उदीची रुद्रा इति । तत्र संदेहः । किं विधिरुतार्थवादः । विधिः सन् कि मनुष्यधर्म उत कर्मधर्मः। अथ वा प्रकरणे मनुष्यप्रधाने कर्मणि निवेशः किं वाऽऽतिथ्य इनि । किं तावत्प्राप्तम् । दिग्विभागश्च तद्वत, संबन्धस्यार्थहेतुत्वात् । य एष दिग्विभागः, स निवीतवद्विचार्यः । यो निवीते पूर्वपक्षः स इह पूर्वपक्षो यो मध्यमः स मध्यमः, यः सिद्धान्तः स सिद्धान्तः । अर्थवत्वाद्विधिर्मनुष्यसंबन्धानमनुष्यधर्म इति पूर्वपक्षः । प्रत्यमुखा उदङ्मुखा वा पृष्ठत आदित्यं प्राशु पदार्थाननुतिष्ठन्ति मनुष्या इत्य. नुवादः । विधिरेव प्रकरणानुग्रहाच ज्योतिष्टोमधर्मः । वाक्यप्रकरणानु- ग्रहाय ज्योतिष्टोमे मनुष्यप्रधाने दक्षिणाव्यापारे निवेश इत्यपरः पक्षः। भिन्नत्वाद्वाक्यानामातिथ्ये निवेश इत्यपरं मतम् । अर्थवादोऽयं प्रकर कथमाचारतः प्राप्तिरिति चेत् । उच्यते । सर्वमभ्यहित द्रव्यं प्रच्छादनमपेक्षते । यत्र वचन च प्राप्ते समित्तत्र नियम्यते ।। देवार्थस्य स्रुचि प्रक्षिप्तस्य हविष आहवनीयदेशं नीयमानस्यावश्यमेव हस्तो पाs. न्यद्वा किंचिद्व्यमाचा रादुपरि दातव्यम् । तत्र प्रत्यासत्तेः समिनियम्यते । सुग्इण्डे समिधमुपगृह्यानुद्रवति' इति चास्यापि विधेराचारापेक्षितार्थविधानादेतदेव फलं विज्ञा. यते । तस्मादुपरि धारयतीति प्राप्तस्योपवीतादोरवानुवादः । सतो वा लिङ्गदर्शनमिति प्राऽभिधीयते । धारणे विधिरेव स्यान्न हि प्राप्तिः कुतश्चन । समिरमच्छादनाशक्तेनोंऽऽचारादुपरिस्थता ।। सत्यमाचारात्प्रच्छ.दनं कर्तव्यं न तु तत्र समित्पक्षेऽपि प्रामोति या समिधेर्मिक येतं हस्तायेव हि तत्र योग्यत्वात्प्राप्नुयान्न समित् । ननु च सोमचमसादीनां वचनसाम. ाद्या काचिदानत्यर्थता मवत्येवमत्रापि या काचित्पच्छित्तिर्भविष्यतीति । भवेदेव यदि तदीयदक्षिणासंयोगवदिहापि प्रच्छादनसंयोगः श्रूयेत । न तु श्रूयते । उपसंग्रह मात्रविधानात् । यदि सोमचमसेऽपि दक्षिणासंयोगरहितं दानमात्रमश्रोष्यत ततो नैवाss. नत्यर्थत्वमाश्रयिष्यत । सुन्दण्ड इति च देशनियमात्सुतरां हविषः प्रागसौ धारयि. १ तै० सं० ६-१-१॥

·. [.पा.म.३] मीमांसादर्शन ८९९ भानुग्रहाय । माचीनशं करोति, इत्यनेन विधिनैकवाक्यत्वस्य प्रत्यक्ष. सिदस्यादिति सिद्धान्तः ॥ १० ॥ [३] परुषि दितपूर्णतविदग्यं च तद्वत् ॥ १३ ॥ सि. दर्शपूर्णमासयौराम्नातं ' यत्परुषि दितं तदेवानां, यदन्तरा तन्मनु. ध्याणां, यत्समूलं तपितृणाम् ' इति तथा ' यो विदग्धः स नैर्ऋतः । तव्या । तेनोपरि धारणमप्राप्तम् । म चाप्राप्तं हेतुवन्निगदेन वर्तमानापदेशेन वाऽनुव. दितुं शक्यम् । अतोऽस्य व्यवधारणकल्पनयाऽनुवादसरूपत्वं भक्त्वा वाक्यं मित्त्वा विधित्वमाश्रीयते । पिध्ये होमेऽधस्तात् बुग्दण्डम्य समिद्धारयितव्या.। देवे च पुनरु. परिष्टादिति । विधित्वे चैवमादीनामुक्तः कल्पनाप्रकारः। तस्माद्विधिरिति ।। ६ ॥ ( इति-वार्तिककारीयषटुसुत्रीव्याख्या )। . . दिग्विभागपरुषिदितघृतादीनां निवीताधिकरणवत्सर्व प्रकारा अवगमयितव्याः । का पुनरत्रांतुल्याऽऽशङ्कायां व्यावर्तयितुमतिदेशः क्रियते । किमर्थ वाऽधिकरणद्वयमारभ्यते । तदुच्यते । पुराकलास्वरूपेण भनत्यर्थानुपङ्गिणा । दिग्विभागस्य संबन्धान्निवीतातुल्यतामतिः ।। इतरेषां तु षष्ठ्यन्तसंबन्धेऽपि फलोदयः । पुरुषं प्रति विस्पष्टस्तक्रियान्तर्गतात्मनाम् ॥ स्वाभाविक दिगादीनां सर्वक्रियाङ्गत्वं न निवीतवदपूर्व विधातव्यम् । तत्र मनुष्य संबन्धेऽपि नियमफलमात्रकल्पनमेव न क्रियाफलकल्पना । तदपि च लौकिकीनामेव क्रियाणामविघ्नसमापनमपेक्षावशात्कल्प्यते नान्यत्स्वर्गादि । तेनैवमाभाति । यात्कि. चिन्मनुष्याः स्वार्थ कर्मानुतिष्ठन्ति तत्र प्रतीच्युदीची चाङ्गं भवति । यावच्च दर्भलवनं तदन्तरा कर्तव्यम् । यावन्मीयते तत्पूर्णेन मातव्यम् । यावच्च स्नेहकार्य तत्सर्वं विली. नवनीतेन मिष्पक्वायुतशब्दवाच्येन कर्तव्यम् । नैर्ऋतरौद्रयोश्च विदग्धत्वाश्रृतत्वे कर्तव्ये इति । तेनात्रापि पूर्वतुल्यत्वं साधयितव्यमित्यारम्भः । तत्र ' मनुष्यधर्मः शब्दस्य तत्प्रधानत्वात् ' इति विनाऽपि पष्ठीनिर्देशादमनन्तेति मनुप्यसंबन्धात्तादर्थम् । इत. रेषु षष्ठ्येव । तथा 'अपदेशो वा' इति सौकर्यात्प्राप्तिरंभिधीयते । पूर्व ने हि पृष्ठत आ. दित्यं कृत्वा सुखं व्याप्रियन्त इति प्रतीचीप्राप्तिः । तथाऽन्तरालवनपूर्णयोरप्रयत्नसाध्य. त्वात्पादिः । तथा विदग्धे कृष्णत्वादेकवर्णनिर्जन्याख्यपृथिवीसंबन्धप्राप्तिः । अशूने च १० प्रा०(१-६-८) । २ तै० सं० (२-६-३ ) । ३ अनेन श्रुतिवाक्यस्थनिष्पक्कशब्दोः भाष्यस्थायुतशन्दश्च व्याख्यातो विज्ञेयः ।

·९०० सतम्यपातिकशापरभाष्य समेते- [भ.पा.१०५) योऽमृतः स गैद्रः, यः शृतः, स देवत्यः । तस्मादषिदहता अपाय- तव्यं सदयत्वाय' इति ज्योतिष्टोमे श्रूयते----'यत्पूर्ण तन्मनुष्याणानुपर्य- | देवानामधः पितृणाम ' इति । तथा 'घृतं देवानां मस्तु पितृणां नि. पकं मनुष्याणाम' इनि । तत्र मनुष्यसंबद्धेषु रौद्र च संदेहः । किं मनु- प्याणां धर्मा विधय उन कर्मधर्मा अनुवादाः । अथ यत्मकरणे मनु- ध्यप्रधानं रौद्रं च तत्र विशेरन्, उताऽऽतिथ्य उतार्थवाद इति । कि तावत्प्राप्तम् । एतान्यपि तद्वत् । यो निवीतै पूर्वः पक्षः स एतेषां पूर्वः पक्षः । यो मध्यमः स मध्यमः । यः सिद्धान्तः स एव सिद्धान्तः । अर्थवत्त्वान्मनुष्यसंवन्धाच विधयो मनुष्यधर्माश्चेति पूर्वः पक्षः। उपरि मूले चानियमाल्लाघवम् | अशृतं गेगदत्वाद् रौद्रं, पूर्णेऽपि श्लक्ष्णत्वा- ल्लायवम् । एवमायुनं शिरसि निहितं मनुष्याणां सुखकरमेव । अर्थ- प्राप्तन्वादनुवाद इन्यत्तरः पक्षः । विधिः कर्मधर्मप्रायात्समाख्यानाच फर्म- धर्म इनि पक्षः । अन्वाहार्नु दक्षिणासु चेति वाक्यप्रकरणानुग्रहात पक्षः । आतिथ्य इात वाक्य भेदप्रसङ्गात् । अर्थवाद इति, प्रकरणाद् विधिनकवाक्यत्वादिति । 'पर्व प्रति लुनाति, उपरि विलाद्गृह्णाति, नव- नतिनाभ्यते, अविदहता श्रपयितव्यम्' इत्येभिः सहपाकवाक्यभावः। तस्मादेते न विधयोऽर्थवादा इति ।। ११ ॥ [४ ] अकर्म ऋतुसंयुक्तं संयोगान्नित्यानुवादः स्यात् ॥ १२ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोगनायते 'नानृतं वदेत् । इति । तत्र संदेहः । किमयं प्रतिषेधो दार्शपौर्णमासिकस्य पदार्थस्य, प्रकरण एवं निवेशः । अथ रोगदत्वाद्रौद्रता । नियोगतस्त्वप्राः सर्वत्र नियमविधिः । प्रकरणसमाख्याभ्यां च कर्मधर्मः सर्वप्रमाणानुग्रहार्थ प्रकरणे मनुष्यप्रधाने निवेशः । वाक्येन प्रकरणसमाख्य. योर्वाधा फलकल्पनामयाचाऽऽतिथ्यादौ निवेशः । तेनापि सह संबन्धप्रमाणामावा- मकरणे संभाविनश्चानुत्कर्षात्प्राचीनविधिशेषत्वाचार्थवाद इति सिद्धान्तः । सम्यक्श्रुत. यथाविदितविषयान्यविषयस्तुतिविवेकसिद्धिः ॥ १० ॥ ११ ॥ ( इति दिग्विभागाधिकरणम् । परुषिदिताधिकरणं च ॥ २ ॥ ३ ॥)। तेनैव श्रुत्यादित्रयस्य प्रकरणेन सह विरोधाविरोधविचारप्रस्तावेन दर्शपौर्णमासादि. प्रकरणगताः पूर्वमनवधारितक्रत्वपुरुषार्थपदार्थविषया ' नानृतं वदेत्' इत्येवमादयः प्रतिषेधाः सामर्थ्यप्राप्तानृतवदनादीनि प्रतिषेधन्त उदाहरणम् । तेषु संदेहः । कि १० सं० (6--1-1)।

·, [म.पा.१०५] मीमांसादर्शने। कत्वाः पुरुषार्था इति । ततः सर्वप्रतिषेधानां प्रवृत्तिविषयत्वातवधारणाधीनो निर्णय इति सेव प्रथमं विचारयितव्या किमर्था सती प्रतिविध्यत इति । यदर्था चासो निर्धार- यिष्यते तदर्थप्रतिषेधो विज्ञास्यते । न ह्यन्यार्थायाः प्रतिषेधोऽन्याथों भवति । अनाका- तित्वात् । सर्व एव यो यदर्थप्रवृत्तः सन्निवार्यते स तदर्थमेव प्रनिषिद्धो भवतीत्य. बधार्यते । तस्मात्प्रवृत्तिकैमर्थ्यचिन्ता । प्रवृत्तीनामप्यभिधायकाख्यातशेनैदमध्ये निरूप्यत इत्याख्यातशब्दाश्चिन्त यतव्याः; किमर्थाः पुनः प्रवृत्तीरुपादातुं शक्नुव. न्तीति । तापञ्च प्रतिषेधैरुदासितव्यं यावदाख्यातनिर्णयो न जातः । तेनैतदुक्तं भवति । ये पुरुषार्थपदान्तरेणासंबद्धाः प्रकरणगता विधयस्ते किमी भावनाम- भिदधतीति । ततश्चैतस्मिन्नेव काले ' समिधो यजति ' ' तनूनंपातं यजति ! इत्येवमादयोऽपि सर्व उदाहरणम् । किं क्रत्वर्थ · समिधो यजति । उत पुरुषार्थ. मिति । तथा कि क्रत्वर्थं वदेदुत पुरुषार्थमिति । यदर्थं च वदनं तदर्थस्यैवानृतपदं विशेषणम् । प्रतिषेधवेलायां च तत्परो विधिरिति शेषमवधारितदमर्थ्यमनुवदितव्यम् । ततश्चकत्रैवं वचनं व्यज्यते यत्पुरुषार्थमनृतवदनं तन्न कुर्यात् । अपरत्र त्वेवं यत्क्रत्वर्थ. मनृतं वदेत्तन्वेति । ततश्चैतस्य सर्वस्याऽऽख्यातनिरूपणायत्तत्वात्तद्गतोऽयं विचारो भवि. प्यति । किमाख्यातेन कर्ताऽभिधीयते नेति । तत्र यद्यभिधीयते ततः श्रौतत्वात्प्रयो. जनाकाक्षिणी भावना प्रकरणगम्यक्रत्वर्थत्वबाधनेन पुरुषार्था भवति । अथ नाभिधी. यते ततः श्रुतिविरोधाभावात्प्रकरणेन क्रत्वर्थता । ननु सत्यपि कर्तुरभिधाने भावना- प्रधानत्वादाख्यातेन तां प्रत्युपादीयमानस्य श्रौतोऽपि संबन्धः प्रकरणानुगुणत्वादविरुद्धो नैव ऋत्वर्थतां बाधते । विरोधिनी हि तुल्यकक्षी संबन्धी परस्परं बाधेयातां न गुण- प्रधानभूती । तद्यथा 'दशापवित्रेण ग्रहं समाटि ' इत्यत्र दशापवित्रोपसर्जनस्य संमार्गस्य ग्रहं प्रत्युपादीयमानस्य नैवमाशङ्का भवति किं दशापवित्रेण संबध्यतामुत प्रहेणेति । तथाऽत्रापि गुणभूतकर्तृकायाः क्रियायाः ऋतुं प्रत्युपादीयमानाया न कश्चि- द्विरोधः । यदि त्वाख्यातेन कर्तुः प्राधान धान्यमुच्येत ततः प्रकरणगम्येन ऋतुप्राधान्येन विरोधः स्यात् । यदि वा करिव क्रतोरपि गुणत्वं स्यात्तत उभयोः शेषयोः शेषिसमवायविरोधो लक्ष्यते । न तु तदुभर मप्यस्ति । अतः श्रुत्या कर्तुर्गुणभावात्प्रक. रणेन च ऋतोः प्राधान्यान्नानाविषयत्वेनासमवायादविरोधः । तदमावादवाधः स्यादिति । नैतदेवम् । यद्यप्यादी गुणत्वेन कर्ता कर्मणि गम्यते । तथाऽप्यस्य प्रधानत्वं न पश्चात्प्रतिषिध्यते ।। १ एकत्रेति-विधायकलिलो निषेधपरत्व इत्यर्थः । २ अपरनस्विति अविधायकनमो निषे. धपरत्वं इत्यर्थः।

·सन्यासिकटावरमाप्प समेते [२०प०४०४] यद्यपि प्रथम साधुकमपेक्षमाणा क्रिया कर्तारं गुणत्वेन गृह्णाति तथाऽपि तस्याः मयोमनाकामालायामपि कर्तव संनिहितस्ता निर्वतयितुं समर्थः । सोऽपि च साधकत्वं प्रतिपयमानः किमयं ममोपकरिष्यतीत्येवमपेक्षते । तयोश्चकशब्दोपात्तयोः परस्परसं. बधे निर्वतमाने विप्रकर्षायागसंबन्धो न गृह्यते । न च सामवायिकत्व संभक्त्याराद्- पकारकरुपमा युक्ता । तद्यथा 'अग्नीषोमीयस्य वपया प्रचर्याग्नीषोमीयं पशुपुरोडाशमनु. मिमति' इत्यत्र सत्यपि तद्धितन देवतोपसर्जनत्वोपादाने यागस्य प्रयोजनाकालायां सत्यामनीषोमयोरेव संनिहितयोः संस्कार्यत्वं विज्ञायत इति न पैशोरारादुपकारकत्वेन करुप्यते । महि पूर्व गुणत्वमुत्तरेण प्राधान्येन विरुध्यते । अवश्यंभाविन्यां प्रयोजन- कल्पमायां कस्यचित्प्राधान्यमेवमत्रापीति । अथवाऽऽख्यातेम कर्ता केवलममिधीयते गुणप्रधानभावत्वर्थायथेष्टं यथायोग्यं भविष्यतीति । तेनोमयोः क्रियाकारपेक्षासनि. वियोग्यत्वैरन्योन्यं गुणप्रधानभावावुपपत्स्येते । यद्वैतदविशेषेण स्थितं क्रमवशादुभो । प्रत्ययार्थं सह ब्रूतः प्रकृतिप्रत्ययाविति ।। तेनाऽऽख्यातेऽपि कर्तव प्रकृत्यर्थोपसर्जनः । प्राधान्येनाभिधीयेत द्वाभ्यामपि कृदन्तवत् ।। न बस्योत्सर्गिकस्य न्यायस्य स्मरणस्य वाऽपवादभूतं न्यायान्तरं स्मरणान्तरं घोपलभ्यते । तेन कृत्तद्धितान्तवदेव प्रत्ययार्थप्राधान्यं प्राप्नोति । ततश्च शब्देनेव धात्वस्य शेषत्वमुक्तं नातिक्रमितुं शक्यते । ननु सामान्यमुत्सृष्टं प्रतीतिविशेषेणा- पोयेत । तथा हि । धात्वर्थस्थ प्रधानत्वमाख्यातेषु प्रतीयते । कपसर्जनं तस्य प्रधानत्वे ह्यसंगतिः ।। योस्तावप्रधानयोर्गुणयोर्वा सर्वत्रैव संबन्धो नावकल्पते । तत्रावश्यं कल्पनाये गुणप्रधानत्वे यथाप्रतीति व्यवस्थाऽवधार्यते । तत्प्रतीतिश्च यथाऽन्यत्र प्रकृत्यर्थोपसर्भ- नप्रत्ययाविषयत्वेनोपलभ्यते तपाऽत्र प्रत्ययार्थोपसर्जन कृत्यर्थविषया सर्वस्य स्वसं. या। न च ततोऽन्यदूलवत्कारणमस्ति । तस्मादप्रसङ्गः कर्तुः प्रधानत्वस्येति । उच्यते। धात्वर्थस्य प्रधानत्वं न तापदिह जन्मनि । औत्सर्गिको न च न्यायो मत्पक्षेहि निवर्त्यति ॥ सामवायिकत्वे-सानपत्योपकारकत्व इत्यर्थः । २ न पशोरिति-पशुपुरोडाशयागस्य पशु. Amirनतासंस्कारकत्वेन सानपत्योपकारकत्वे संभवत्सदृष्टान्तरकल्पनागौरवापादकत्वेनाऽरादुपकार- पाल्पनमन्याव्यमिति भावः । पशोः पशुयागस्य । कल्प्यत इति--पशुपुरोडाशयाग इति पूर्व शेषः।

·[१.३पा० ४ ०४] मीमांसादर्शने । ९.३ भावप्रधानत्वादाख्यातेषु न कदाचिद्धात्वर्थस्य नित्यं करणभूतस्य प्राधान्यमिति स्थितम् ।.न च धात्वर्थ एव भाव इत्युक्तम् । ननु प्रतीतिवशात्कर्तृप्राधान्यं तापनि वृत्तम् । सत्यं निवृत्तं न तु भवत्पक्षे । किं तर्हि, अस्मत्पक्षे । यो हि भावमेव प्रत्य. यार्थं वदति तस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थप्राधान्यन्यायो लौकिकी प्रतीतिरुभयमपि न विरुष्यते । यस्य तु कतैव शुद्धः प्रत्ययार्थस्तस्य नैव केनचिद्भावोपादानमिति तत्वाधान्यानुगमलक्षणं म स्यात् । लक्षणत एव कर्तुः प्राधान्यं प्राप्नोति । तच्च प्रतीतिविरुद्धम् । तत्र यदि प्रतीतिरनुगन्तव्या ततस्तदनुसार्येव प्रत्ययार्थलक्षणं प्रणेतव्यम् । तच्च भावप्रत्ययार्य- वादिमिरेव प्रणीतं नेतरैः । अतस्तैरतिक्रान्तायां लौकिकमसिद्धावभिधेयत्ववत्कर्तुः प्राधान्य- मभ्युपगन्तव्यमिति क्रियायास्तादर्यप्रसङ्गः । आह । तत्रैतत्प्रसज्यते यत्र तादर्य- •संबन्धमेव श्रुतिरुदत्ते । प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः पुनरपेततादयविशेषणविशेष्यभावमा प्रतीयते । तत्र यद्यपि विशेषणत्वेन धात्वर्थस्योपसर्जनता तथाऽपि राज रुष इत्यादि. विव कदाचिदङ्गाङ्गिभावो विपरीतः स्यात् । तथा हि । विशेषणतया राजा पुरुषम्योपसर्जनम् । अर्थयोः शेषशेषित्वे तस्यैवेष्टा प्रधानता । अपि च । । निःसंदिग्धप्रधानत्वं पाचकादिपु कारकम् । तथाऽपि तु न तादर्य क्रियाणामवधार्यते ॥ तथा च पश्चैकत्वपुंस्त्वादिषु समानपदोपादानलक्षणश्रुतिसंबन्धेषु वाक्येन क्रियार्थत्वे- नावधार्यमाणेषु वक्ष्यते ' न श्रुतिते वाक्यार्थो नेति ' । तेनात्रापि शक्यं . वक्तुं न श्रुतिख़्ते प्रकरणार्थो नेति । अपि च । पाधान्येनेह कर्तृत्वं यदि नामाभिधीयते । ततस्तात्पर्यतो वाच्यं गुणत्वमवधारितम् ॥ प्राधान्येनाभिधानं तात्पर्यणाभिधानं न शेषित्वेन । तदिह यदि कर्तृत्वपरमाल्यात ततः सुतरां गुणत्वमाभिहितं भवति । न ह्यकुर्वन्कात्युच्यते । यश्च यत्करोति स तस्यै. कान्तेन गुणभूतः । तेनास्यानुपपन्नं शेषित्वेन प्राधान्यम् । एतदीदासीन्याभिधानपक्षेऽपि वक्तव्यम् । यसूक्तमभिधीयते केवलं प्रत्ययेन कर्ता गुणप्रधानभावस्त्वाद्भविष्यतीति । तत्रापि यदि वस्तुमात्रत्वेन कर्ताऽभिधीयते, तत औदासीन्यावस्थानायथेष्टमाङ्गिमा १ भावार्थाधिकरण इति शेषः २ (अ० ४ पा० १ अ०५ सू० १५) इत्यत्र भाष्यक्षतेखा।

·सतन्त्रवातिककांवरभाप्यसमैते ... भि०३पा० ४० . प्रतिपयेत । स तु कर्तृरूपत्वेन गुणात्मनैवाभिधीयत इति नास्त्यौदासीन्यावस्थानम् । यदप्युक्तं गुणत्वेनामिहितोऽपि द्वितीययाऽऽकासया पुनः प्राधान्यं प्रतिपत्स्यत इति । तदपि श्रुतिविरोधादयुक्तम् । आख्यातेन हि श्रुत्यैव गुणपर्यायात्मना कर्तृत्वमाभिहितं तत्पश्चाद्वयावर्तयतः श्रुतिविरोध आपद्येत । न च तत्कल्पनामन्तरेणाऽऽनर्यक्यप्रसक्तिः, पत एवं कल्प्येत । प्रकरणेन प्रयोजनसंबन्धसिद्धेः । यथैव चानमिहिते कर्तरि निष्पतिद्वंद्व प्रकरणं विनियोगाय पर्याप्तं भवति तथैवंरूपेणाभिहितेऽप्यविरोधः न चैक एव प्रत्ययः सकृदुच्चरितः शक्नति गुणप्रधानत्वे युगपदमिधातुम् । तत्रैकस्मिन्नाश्रीयमाणे यदि प्राधान्यमाश्रीयते ततः क्रियागुणत्वलक्षणं कर्तृत्वमुत्सृज्य तयाऽऽप्यमानत्वेन . कर्मत्वप्रसङ्गात्तत्रैव लकारोत्पत्तेर्यगात्मनेपदादिकरणादन्यरूप एव शब्दः स्यात् । अयोच्यत सर्वः कर्ता किंचित्प्रयोजनमनुद्दिश्य क्रियायां न प्रवर्तते । ततश्च द्वयात्मकमेव कर्तृत्वं साधकरूपं क्रियाफलस्वामिरूपं चेति । उभयरूपेणाभिहिते सत्याकासाद्वयं प्रमृतं क्रियातो निर्वर्तयिष्यत इति । तदयुक्तम् । कुतः । कर्तृत्वं साधकत्वेन सिद्धं तच्चाभिधीयते । स्वामित्वं तु ततः पश्चात्प्रमाणान्तरगोचरः ॥ यद्याप स्वामित्वन विना कर्तृत्व नोपपद्यते तथाऽपि प्रमाणान्तरलभ्ये तस्मिन्नाख्या. तैरनुष्ठातृत्वांशमात्रमभिधीयते । तथा च स्वामित्वप्रतिपादनास्तित्र तत्र स्वर्गकामादि. शब्दाः प्रयुक्ताः । तस्माद्गुणत्वमेव केवलं कर्तृत्वम् । अतश्चैतदेवम् । तथा हि । अचेतनेऽपि काष्ठादो कर्तृत्वमभिधीयते । न च तत्र फलोद्देशस्तस्मान्नेषाऽवधारणा ॥ ध्यापि हि कर्तृलक्षणमङ्गीकर्तव्यम् । न च फलोदेशस्य व्यापित्वम्, अचेतनेष्व. मावात् । साधकत्वं तु व्यापि। तेन तदेवाऽऽवयितव्यम् । तस्मान्नैव पुरुषार्थता युक्तेति । तस्मानाऽऽरब्धव्यम् । अत्राभिधीयते । यद्यपि श्रुत्या शेषत्वं नाभिहितम् । तथाऽपि यदेवः तद्विशेषणत्वेनोपसर्जनत्वं तदेव शेषत्वमप्यापादयति । तेन ह्येकं तावत्तादयममि. धानात्मकमुपात्तमेव । केवलमनुष्ठानेऽपि तदेवाङ्गीकर्तव्यम् । राजपुरुषादिष्वपि शब्दा- वृस्या राजादीनां गुणत्वमेव प्राप्त प्रमाणान्तरस्वशेन तु विपरीतं कल्प्यते । तच सक्त्वधिकरणे दर्शितम् । न चैतावता शब्दार्थत्वं भवतीत्युक्तमेव । यध वस्तुतोऽपि तत्र राज्ञो गुणत्वांशस्तमेवापादाय शब्दः प्रवततं । आस्त चासा । कथम् १ अतश्चेति-तोऽपीत्यर्थः । २ (अ० २ पा० १ ० ४ सू० १२)।

·[अ०६पा०४४) मीमांसादर्शने । ९०९ . विभ्राणः पुरुषं राजा गुणत्वं तावदृच्छति । स्वामित्वं भजते पश्चाद्विवक्षा तु यथारुचि ॥ तत्र यदा राजविशिष्टः पुरुषो विवक्षितस्तदा शब्दार्थानुगुण्यादेकान्तेन वस्तुगतम- प्युपकारकत्वं विवक्षितव्यम् । यदा पुनरुपकार्यत्वं विवक्ष्यते तदा तस्य विशेष्यलक्ष- णापत्ते राजाज्ञाकरत्वेनोपकारकभूताः पुरुषा विशेषणं भवन्तीति पुरुषरानशब्द एव प्रयोक्तव्यः । प्रयोगद्वयस्य विद्यमानस्य तावद्वयवस्थाहतावर्थद्वये संमवति किमिति वक्ष्यमाणक्रियोपयोगापेक्षया विवक्षामेदमात्रेण क्लिष्टां व्यवस्थामाश्रयिष्यामहे । तेन भूतं निमित्तमालोच्य शब्दे प्रयुज्यमाने राजपुरुष इत्यत्रोपकारांशकृतं शेषत्वमेव विवक्षित. मिति गम्यते । यत्रापि गोगर्मदासादिस्वामिन्यत्यन्ताविद्यमानमेव शेषत्वं तत्राप्युपका. रकत्वसंभवादुपचरितमिति द्रष्टव्यम् । अवाप्येवमादीनां मुख्यत्वसिद्धयर्थमुपकारकत्व. मेवोपसर्जनत्वं न शेषत्वम् । तथाऽपि रेषस्यैवं फलवत्वादेतत्प्रत्यासन्नतरं न शेषिण इति शेषत्वप्रतिपत्त्यर्थत्वमेव विज्ञायते । पाचकादायपि सर्वत्र तत्कृतवृत्तिला. भादुपकारकत्वसद्भावास्क्रियाणामुपसर्जनत्वं न निर्वय॑त्वेनावस्थानात्प्राधान्यम् । नन्वेवं सति प्रोसिताभ्यामुलूखलमुसलाम्याम् ' इत्यत्रापि प्रोक्षणस्य द्रध्यार्थत्वं प्राप्नोति । कस्य वैतदनिष्टम् । नन्वेवं सति हन्तिपिषिप्रयुक्तत्वापूर्वप्रयुक्तत्वविचारो विरुध्यते । कथं नाम विरुध्यते । यदाऽन्यदेव तत्प्रयुक्तत्वमन्यच्च तादर्थम् । अवस्थिते हि द्रव्यार्थत्वे कार्यप्रयुक्तो हिधर्मः किमनन्तरकार्येण हन्तिना पिषिणा च प्रयुज्यतामुत व्यवहितेनापूर्वेणेति। योऽपि च तादर्थ्यविचारस्तत्र सोऽप्येवमेवोलूखलमुसलापरित्यागेनैव द्रष्टव्यः । किं यत्तयोर्हन्ति. पिषिसाधनत्वं तदर्थमेतत्प्रोक्षणमुत यदपूर्वसाधनत्वं तदर्थमिति । तिरोहितं च कर्मत्वं न गृह्णीयादपि क्रियाम् । आविर्भूतं तु कर्तृत्वमाख्यातस्थं ग्रहीप्यति ।। कृदन्ताभिहितानि कारकाणि तिरोहितत्वान्न शक्नुयुरपि नामार्थत्वेन क्रिया प्रहीतुम् । सुहिङन्तस्थानि त्वाविर्भूतत्वाच्छक्नुवन्ति । यत्तु पश्वेकत्वादिवदपेततादर्थ्यसं. कन्धो न त्वर्थत्वेन विरोत्स्यत इति । तत्रोच्यते । कारकेण गृहीतत्वादेकत्वादेः क्रियार्थता । कारकश्रुतिगम्यत्वाद्वाधते द्रव्यशेषताम् ।। कारकापप्तर्मनीभूतस्य द्रव्यस्य प्रत्यासत्तिमात्रेण संख्यादयः शेषाः संभवेयुः । ते त्वत्यन्तप्रत्यासमप्रधानभूतेन कारकेणापहृत्य क्रियायै नीयन्ते । न त्वेवं धात्वर्थानां ·९०६ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४१०४] केनचिट्ठलवत्तरेण प्रमाणेन क्रत्वर्थत्वमवगम्यते, येन कर्तृत्वशेषता बाध्येत । यत्तु कर्तृत्वस्य गुणात्मकत्वात्प्राधान्याभिधाने सति सुतरां गुणत्वं प्रामोतीति । तदसत् । कुतः । कर्तणां शास्त्रगम्येऽर्थे चेतनानामधिक्रिया । विधिश्च न भवेत्तेषां फलसंकल्पनाहते ॥ यद्यप्यनुष्ठातृमात्रात्मकं कर्तृत्व तथाऽपि तद्बुद्धिपूर्वकारिणां फलसंकल्पनभिश्रम् । तादृशानामेव वैदिकेषु कर्मस्वधिकारो नाचेतनानाम् । विधियुक्ताश्चैताः सर्वाः क्रियाः । प्रतिषेधानामपि विधिप्रत्ययसंबन्धाधीनत्वात् । न च पुरुषार्थकर्तव्यतामन्तरेण विधिः संभवति । तेनावश्यमनुष्ठातृत्वेनोच्यमानः पुरुषः किमपि ममेषा क्रिया साक्षात्पारम्पर्येण वोपकरिप्यतीत्यध्यवस्यति । साक्षादुपकारके च संभवति .न पारम्पर्योपकारकल्पना लभ्यते । न च संस्कारानहः कर्ता । क्रतुफलाधारत्वेन सप्रयोजनत्वात् । कस्तस्योप- कार इति चेत् । सर्वथा तावत्सामान्येनोपकारमात्रमवधारितम् । तावता च क्रत्वर्थत्वं ब्यावर्तितम् । तद्विशेषावधारणं च यथेष्टं कल्पयिष्यते । न तदत्रोपयुज्यते । तस्मान ऋत्वर्थता । यद्यपि च प्राधान्यांशः कर्तृत्ववचनेनानमिहितस्तत्र चानन्तर्गतस्तथाऽपि सदन्यथानुपपत्त्यैव प्रत्यायितत्वात्संबध्यते । यथा स्वर्गकामादिशब्देन पुरुषविशेषवचने. नानुक्तमपि स्वर्गस्य साध्यत्वं कल्पयिष्यते । तथा स्वामित्वमपि बुद्धिपूर्वकारिणः पुरु. पस्य फललिप्सयैव कर्तृत्वप्रतीत्या प्रतिपत्स्यते । तत्र यथैव देवतायाः कर्मणाऽभिप्रेस- माणायाः प्राधान्यं यागसाधनत्वप्रतिपत्त्यर्थमेव ज्ञायते न प्राधान्यस्वरूपपर्यवसायित्वेन, तथेह गुणत्वं प्राधान्यसिद्धयर्थमेव द्रष्टव्यम् । गुणभावो हि कर्तृणां न धात्वर्थान्प्रतीज्यते । भावनायां तु शेषस्य धात्वर्थः किं न ते गुगः ॥ यस्यापि कर्ता प्रत्ययार्थस्तेनाप्यवश्यं प्रतीतिशाद्भावनाऽभ्युपगन्तव्या । ततश्चैक. प्रत्ययोपादानात्माधान्याञ्च सेव कर्तारमङ्गी करोतीति न धात्वाङ्गता भवतीति । स:तु भावनायां व्यापृतस्तामन्यथा कर्तुमशक्नुवधात्वर्थमेवाङ्गी करोति । न चोभयात्मक विप्रतिपिद्ध, विषयान्यत्वादेव । यदि धात्वर्थमेव प्रति गुणत्वमेव कल्प्येत ततः तकदु- पादाने विप्रतिषिद्धमिव स्यात् । इह तु मावनां प्रति गुणत्वं धात्वर्थेषु प्राधान्यमित्य. विरोधः । स्वभावश्चोभयात्मकं वस्तु, यदि तथैव शब्द उपादत्ते किं तत्र विप्रतिषि. द्धम् । अथक शब्दादेकं सामर्थ्यादित्यविरोधः । सर्वथाऽस्ति तावत्कर्तुः प्राधान्यप्रस- तिरिति पुरुषार्थों धात्वर्थः प्राप्नोति । अयं चापरो विशेषः ।

·[म०पा०४१०७] मीमांसादर्शने । ९०७ प्रायेण प्राप्तस्य कर्मणः पुरुषं प्रति प्रतिषेधः, पुरुषधोयमिति । कि प्राप्तम् । पुरुषधर्म: स्यात् । पुरुषस्यायमुपदिश्यते, न दर्शपूर्णमासयोः । कृतः । पुरुषप्रयत्नस्य श्रवणान् । बददिति । वदनमनुतिष्ठादेति श्रुत्या गम्यते । तस्य पुरुषसंबन्धः श्रुत्यैव । कर्मसंबन्धः प्रकरणात् । श्रुतिश्च । क्रियान्तरेण संबन्धः पाचकादेः प्रतीयते । तत्र शब्दार्थमात्रेण भवेद्धातुर्विशेषणम् ॥ शब्दार्थवस्त्वर्थात्मनोमयप्रकारस्योपसर्जनत्वस्यायं विवेकः । पाचकं .राजपुरुषं वाऽs. नयेत्यत्र पुरुषस्याऽऽनयनसंबन्धिनः पाचको राना. वा शब्दार्थमात्रतयोपसर्जनत्वं प्रति. पन्न इति शेषत्वं यावन्न गच्छेदपि । वदेदित्येवमादिषु तु कर्तुः कार्यान्तरसंबन्धानुपा. दानान शब्दार्थोपसर्जनत्वमाकाजितमिति परिशेषाद्वस्त्वर्थोपसर्जनत्वमेव शेषत्वमवधा- यते । तस्मादम्त्यभिधानपक्षे धात्वर्थानां पुरुषार्थत्वे प्रमाणमिति । नन्वेवं सत्य. नमिधीयमानोऽपि समानपदोपात्तभावनालक्षितः प्रकरणात्स एव प्रत्यासन्नतरः शक्नो. ति धात्वर्थस्य प्रयोजनाकाङ्क्षा निर्वर्तयितुमित्यभिधीयमानपक्षतुल्यत्वं प्राप्नोति । नैप दोषः। स शब्दो लक्षणां याति यः श्रुत्या नोपयुज्यते । श्रुत्यर्थेनोपयुक्ते तु लक्षणा नान्तरीयकी ।। अभिधीयमानो ह्यगम्यमानविशेषया श्रुत्या न्त्रेणोपात्तो यद्यत्कार्यमुपतिष्ठते तत्त- सर्व निराकाङ्कीकत समर्थ इति न क्वचिच्छास्त्रार्थ वाद्धीयते । लक्ष्यमाणः पुनरादित एव नैष शास्त्रेणोक्त इत्येवं तावत्रतीयते । न च तेनानुक्त आदर्तव्यो भवति । तद्यदि लक्षणावीनं शास्त्रं तत्रोपसंहरिष्यते । ततः शास्त्रार्थत्वमध्यवसाय प्रमाणी करिष्यते । सर्वमेव शास्त्रं यदा श्रुत्यर्थः कर्मणि . नोपयुज्यते तदा लक्षणार्थमात्मानं प्रापयति । श्रुत्यर्थ एव चेह भावनोपयुज्यते । न च युगपतिलक्षणावृत्युपयोगित्वमवकल्पते । तस्मायथैव पूर्वो धावतीत्युक्त संवन्धित्वादपरो गम्यमानोऽपि न काण संबध्यते तथे- हान्यपरेऽपि शन्दवलासंबन्धी कर्ता गम्यत एव केवलमित्यवधारणान्नोपयोगित्वेन गृह्यते । या चासौ प्रतीतिः सा गुणत्वेनाप्युगयुक्तेति न पुनः प्राधान्यकल्पनामपि करोति । तदा च भावना कर्नारमात्मसिद्धयर्थमनन्यथासंभवमात्रेणोपसर्जनाकृतमेव गम. यति न प्रधानभूनमिति निष्प्रमाणिकैव प्राधान्यप्रतिपत्तिर्भवेत् । न हि तं प्रधानभूतं भावना गमयितुं समर्था । तेन यदेव कर्ता प्रधानत्वं प्रतिपत्तुमारमते तदैव किमतस्य ·१०५ सहापातिकशापरभाष्यसमेते- [.पा.१०) भकरणाबलीयसी । इतरथा बदनं भवतीत्येतापत्यर्थे बदनमनुति. दित्यविवक्षितम्वार्थः परायों विध्ययों भवेत् । पुरुषस्योपदेशे पुनर्विव. क्षितस्वार्थ .एव शन्दः । तस्मात्पुरुषस्योपदेशः । यस्य चोपदेशस्त- स्यायं प्रतिषेधः । स चायमर्थ उपनयनकाल एव पुरुषस्य प्रतिषिद्धा, तेन संयोगेनायं नित्यानुवादः । नन्वेषा श्रुतिस्तस्याः स्मृतेर्मूलम् । । प्रमाणमित्यन्विष्यमाणे शब्दो मावना चोभयमप्युदासीनम् । न च ततोऽन्यत्प्रमाण- मस्ति । तस्मादर्थवानभिधानानभिधानविचारः । किं प्राप्तम् । प्रायेण वाचोऽनृतवादि- नीत्वाद्यत्पुरुषस्याऽऽत्मार्थं वदनेऽनृतं प्रसक्तं तस्यैष प्रतिषेधः पुरुषाणां प्रत्यवायपरि- हारार्थो विधीयत इति । कुतः। वदेदिति श्रुतेरत्र पुरुषः संप्रतीयते । विधिरप्यर्थवाने त्वर्थेऽनर्थको भवेत् ॥ समानपदोपातेन हि क; संबन्धः श्रौतत्वात्प्रकरणं बाधते । योऽपि विधिव्यापारः सोऽपि पुरुषार्थधर्मपक्षेऽत्यन्ताप्राप्तो विधीयमानोऽर्थवान्. । क्रत्वर्थपक्षे तु प्रयोगवचने. नैवोपनीतमात्रधात्वर्थविधानात्प्रात्यात्मिको विधिरनर्थकः स्यात् । तदर्शयति-इव. रथा वदनं भवतीत्येतावत्यर्थे सकर्तृकं सविधिकं च पदं वदनमनुतिष्ठदित्येवंरूपम- नर्थकं स्यात् । तस्माद्विधयस्तावत्पुरुषार्याः । ततश्च प्रतिषेधानामपि तदनुसारित्वात्पुरु- षार्थत्वसिद्धिः । तत आत्मोपकाराय पुरुषो नानृतं वदेदिति शास्त्रार्थोऽवधार्यते । सूत्र मिदानी योजयति । स चायमर्थः पुरुषस्य प्रागेव दर्शपूर्णमासाधिकारादुपनयनसमका- लमेव स्मृतितः पाप्तस्तेन पुरुषस्य संयोगात्क्रतुसंयुक्तवदनं नित्यानुवादः । कथं पुनः पुरुषार्थतायां ऋतुसंयुक्त ग्रहणम् । उच्यते । सिद्धान्ते ऋतुसंयुक्तं समाम्नायेन वोच्यते । यद्वा प्रकरणप्राप्त्या संयुक्तं बाधगोचरः ॥ यदेतत्तत्क्रतुसंयुक्तमभिप्रेतं, ऋतुसंयुक्तं वा समानातं, प्रकरणाद्वा यत्क्रतुसंयुक्तं प्राप्तं तत्पुरुषार्थभूतत्वान्नित्यानुवादः स्यादिति । नन्वेषा श्रुतिस्तस्याः स्मृते. मूलमिति । सर्वा तावस्मृतिनित्यं श्रुतिमूलप्रमाणिका । तेन स्मृत्यर्थवाचित्वान्नानुवादो भवेदसौ ॥ यदि तु स्मृतेः स्वातन्त्र्येण प्रामाण्यं भवेत्ततस्तदशेन श्रुतिनित्यानुवादो भवेदपि ।

·॥ 4.14०४१०४] मीमांसादर्शने । ९०१ नेपा तस्या मूलं भवितुमर्हति । यदीयं तन्मूलिका भवेत् , दर्शपूर्णमा- सयोरिति स्मर्येत । उपनगनकाल एव चास्योपदेशारो भवन्ति । अपि च पुरुषधर्म इत्युपदिशन्ति । तस्माषा स्मृतिरतः श्रुतेरिति ॥ १२ ॥ तस्यास्तु मूलभूता श्रुतिरवश्यं कल्पनीया । तत्किमन्यां कांचित्करुपयित्वेयमनुवादी क्रियतामुत्यमेव मूलं भवत्वित्यस्यां प्रत्यक्षेणोपलभ्यमानायां नान्यस्याः कल्पनायां प्रमा- णमस्ति । द्वयं हि तथा निष्प्रमा: क्रमाश्रीयेत । श्रुतपरित्यागाश्रुतकल्पनाभ्युपगमात् । तस्मानित्यानुवादो नेति । यत्त्वत्रोत्तरं दर्शपौर्णमासयोरिति हि स्मर्येत । उपनय. नकाल एव चास्योपदेष्टारो भवन्ति । अपि च पुरुषधर्म इत्युपदिशन्ति । तस्माषा स्मृतिरतः श्रुतरिति । नैवैतत्पौर्वापर्येण संबद्धं दृश्यते । तथा हि । यदि प्रकरणं त्यक्त्वा पुरुषार्थेयमिष्यते । ततः स्मृतिसमानार्था नेष्टा मूलं कथं श्रुतिः ॥ यदि हि क्रत्वर्था सती श्रुतिर्मूलत्वेनाभ्युपगम्यते तत उभयोर्मूलमलिनोरकरूप्यस्वा- भान्यादस्याश्शतद्रूपत्वान्मूलत्वं न स्यात् । इयं तु यतः प्रकरणं बाधित्वा पुर- पार्थधर्मत्वेन स्थापिता तेनोपनयनसमकालमेव प्राप्नुवती किमिति श्रुतिः स्मृतेर्मूलं न भविष्यति । किमिति वा दर्शपौर्णमासयोरिति स्मयते । का चोपनयनकालपुरुषार्थ, त्वोपदेशयोविरुद्धता । तेनायुक्तं मूलत्वनिराकरणमिति । नैष दोषः । कथम् । पूर्वपक्षास्त्रयो ह्यत्र भाष्यकारस्य संमताः । पूर्वस्मिन्मूलमूलित्वं परयोस्त्वनुवादता ॥ यद्यत्र केवलपुरुषधर्मत्वमेव पूर्वपक्षः स्यात्ततोऽयमसंबद्धो ग्रन्थो भवेत् । इह वेतद्ग्रन्थान्यथानुपपत्त्यैव त्रयः पक्षाः क्रमवन्तो हृदये वृत्तिकारस्य विपरिवर्तमाना गम्यन्ते । तत्र प्रथमं तावत्सूत्रनिरपेक्षः केवलपुरुषार्थत्वपक्षः । तस्मिंश्च नैव स्मृति- रुपन्यस्यते । यदि त्ववश्यमुपन्यसितव्या ततो मूलमूलिभावाभ्युपगमेनैव नेतन्या । तस्मिन्तु विध्यनुवादविकल्परहिते पारगृहीते सूत्रपदागमितं पश्यन्ननुवादत्वसमर्थनार्थ ऋत्युक्तपुरुषधर्मपक्षं हृदि कृत्वा । स चायमर्थ उपनयनकाल एव प्रतिषिद्धः' इति ब्रवीति । तत्र परस्तमेव केवलपुरुषार्थत्वपक्षमङ्गीकृत्य मूलत्वप्रतिपत्त्याऽ- नुवादत्वमाक्षिपति । सिद्धान्तवादी तु सिद्धान्तवादी तु · नैषा तस्या मूलम् ' इति ब्रुवनिमं पक्ष परिगृह्णाति । नैव केवलपुरुषार्थत्वं मयाऽङ्गीकृतं, किं तर्हि, 'प्रकरणविशेषाद्वा . . १ भाष्यकाराभिप्रायाविज्ञानविलसितमाक्षेपं समाधातुमारभते-नैष दोष इत्यादिना । २ (अ. ३ पा० ४ अं० ५ सू० १५)।

·. ९१. सतन्त्रवातिकशावरभाषयसमेते- [अ०३१०१०) तयुक्तस्य तसंस्कारो द्रव्यवत् ' इत्यनेन क्रतुयुक्तपुरुषधर्मोऽभिक्रमणवविज्ञायते न सार्वत्रिकः । एवं श्रुतिः प्रकरणं चोमयमप्यनुग्रहीष्यते । ततश्च स्मृतिरविशेषेण प्रवृत्ता नं विशेषस्थया श्रुत्या मूलतो निराकाङ्क्षीकर्तुं शक्यत इस्यवश्यमात्मानुरूपश्रुत्यन्तरं मूळ कल्पयति । तस्मिंश्च कल्पिते तदर्थंकदेशान्तर्गतत्वाइपौर्णमासयजिस्थः प्रतिषेधोऽ- नुवादी मवति । यो ग्रुपनयनादारभ्यानृतं वर्जयति वर्जयतितरामसौ दर्शपौर्णमासस्थः । तस्मादुपनयनमरणान्तरालवर्तित्वादर्शपौर्णमासयोनियमाप्त एव पुरुषस्यानतवदनप्रति- धोऽनूयते न मूलत्वम् । ' अपि च पुरुपधर्म इत्युपदिशन्ति । इत्येतदपि केवलपुरुष- धर्मोपदेशित्वेन स्मृतेः पूर्वणैव योजयितव्यम् । अथवाऽनेनैव पक्षान्तरं परिगृह्यते । ने. पात्र ऋत्वर्थपुरुषार्थोपन्यासः क्रियते । किं तर्हि । दर्शपूर्णमासयोरनृतवदनप्रतिषेधः श्रूयते । स किमप्राप्तविधिरुत प्राप्तानुवाद इति । किं पाहं, स्मृतिकृतासंयोगानित्या. नुवाद इति । ननु चान्य एव स्मार्तः संयोगः पुरुषार्थोऽन्यश्चैष क्रत्वर्थ इति । सत्य. मेवम् । तथाऽपि नित्यानुवादः । कुतः। पुरुषं हि परित्यज्य नानृतं प्राप्यते क्रतो । पुरुषे तन्निषिद्धं चेनिषिद्धं तत्क्रतावपि ॥ यद्यपि पुरुषार्थात्प्रतिषेधात्क्रत्वर्थः प्रतिषेधो विषयान्तरं भवति तथाऽपि प्रसङ्गो. पनमार्थत्वान्न विधित्वं प्रतिपद्यते । न हि पुरुषः स्वार्थ चानृतं वर्जयिष्यति ऋत्वर्थ च वक्ष्यतीति संभवति । तस्मात्पुरुषार्थप्रतिषेधान्तरालपानित्वात्क्रतारेप्यस्त्येव प्रतिषेध इति नित्यानुवादता । न चैतस्मिन्पले मूलमूलिभावाशङ्का । स्मृती पुरुषधर्मत्वोपदेशात् । अथैवाऽऽदित एवाऽऽरम्य दर्शपौर्णमासयोरिति हि स्मर्येतेत्यादि समस्तमेवोत्तरम् । अतो मूलान्तरप्रभवस्मृत्यर्थानुवादमात्रमेव ऋतुप्रशं सार्थम् । अन्यायप्रसक्तैरप्येवमादिमिः ऋतर्यज्यमानो वहङ्गत्वेन प्रशस्तः प्रतिभातीत्यर्थवादता ॥ १२ ॥ , १ ऋतुयुक्तपुरुषधर्मत्वपक्षेणैवेत्यर्थः। २ पक्षान्तरमिति-शुद्धपुरुषधर्मक्रतुयुक्तपुरुषधर्मपक्षाभ्या पक्षान्तरमित्यर्थः । ३ अथवाऽऽदित एवेति-अयमाशयः । स चायमर्थः' इत्यनेन भाष्येण ऋतुयुक्त. पुरुषधर्मस्वाशयत्वेनानुवादत्वेऽभिहिते तदाशयमविज्ञाय पुरुषधर्मत्वाशयेन · नन्वेषा श्रुतिः' इत्यनेन कृतायाः शङ्कायाः ऋतुयुक्त पुरुषधर्मत्वाशयत्वेन 'नैषा तस्या मूलम् ' इत्यनेन परिहारमभिधाय अपि चेत्यादिग्रन्थमपि ऋतुयुक्तपुरुषधमत्वपक्ष एव 'सत्वं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात्सत्यमप्रियम् । प्रियं च मानृतं ब्रूयादेष धर्मः सनातनः' ॥ इति स्मृतौ शुद्धपुरुषधर्मत्वोपदेशादित्येवं परतया संयोज्य 'अपि च' इत्यादिप्रन्थस्य क्रत्वर्थत्वानुवादरूपपक्षान्तरपरिप्रहार्थतया व्याख्यानपक्षेऽपि त्वयंत्वानुवादा. योगाशकापरिहारार्थत्वेन 'नैषा तस्याः' इत्यादित एव भाष्य योजयतीति । ॥

·[अ०३५०४०४] मीमांसादर्भ । विधिर्वा संयोगान्तरात् ॥ १३ ॥ सि. विधिर्वाऽयं दर्शपूर्णमासयोः, नानृतं वदेव इति, नानुवादः । कुतः । संयोगान्तरात् । नियमानुष्ठानेन पुरुषस्य संबन्धः स्मर्यते । पदार्थपतिषेधे. नेह संयोगः पुरुषस्य । कथमन्यच्छ्रयमाणमन्यस्यानुवादो भविष्यति । केवलपुरुषार्थत्वपक्षे तावद्भाष्यकारः संयोगान्तरं वर्णयति । स्मृतौ हि सत्यं ब्रूयात्' इति । धर्माय सत्यनियमः श्रूयते । 'नानृतं वदेत्' इति त्वनृतप्रतिषेधः । मिन्नी चेतावौँ । न चान्यच्छ्रयमाणमन्यस्य श्रूयमाणस्यानुवादो भवति । तस्माद्विषिः । ननु द्वय्येव पुरुषस्य वाक्यप्रवृत्तिः, सत्यवचनमनृतवदनं च । तत्र यदा सत्य नियतं तदाऽर्थादेवानृतं प्रतिषिद्धं भवतीत्यनुवादत्वं प्राप्नोत्येव । नैतदेवम् । कुतः । संयोगान्तरादेव । स नामानुवादो भवति योऽत्यन्तसमाना. र्थत्वेनावधार्यते । अस्ति च विधिप्रतिपेधयोः फल भेदादर्थभेदः । कथम् । विधिः प्रवर्तमानो हि श्रेयःसिद्ध्ये प्रवर्तते । प्रतिषेधः पुनः पापानिवर्तयति मेदतः ।। 'सत्यं ब्रूयात्' इत्यस्यां हि भावनायां प्रयोजनाकाङ्सा सर्वविधीनां पुरुषार्थफलत्वा. स्वर्गादिना निवर्त्यते । तेनैषोऽर्थः, सति वचनद्वयेन व्यवहारे सत्यवचनेन व्यहर- सभ्युदयेन संबध्यत इति । तत्र सत्यं ब्रुवाणस्य स्वर्गों भवति । अनृतवादिनस्तु न गुणो न दोपः । तथा ' नानृतं वदेत् ' इत्यनेनापि प्रतिषेधेनानृतवदनान्नरकप्राधि- भवति । सत्यवदनात्तु न दोषो न गुणः । तस्मादर्थभेदादुभयोरप्यपुनरुक्ततया विधि. त्वम् । आह । भवेदेतत्संयोगान्तरम् । यदि स्मृतौ सत्यं ब्रूयादित्येतावन्मात्रमेवो- च्येत । तस्यां तु सत्यवचनावधिवदनृतप्रतिषेधोऽपि भेदेन स्मर्यते । तस्मान्न संयोगान्त. रमिति । उच्यते । प्रजापतिव्रतस्थत्वात्तत्रानीक्षणयुक्तितः । पर्युदासेन सत्यत्य विधिरित्यवगम्यते ॥ अमनृतं हि वदेदित्येवं हि तत्रापि नियम्यते । ततश्चास्त्येष संयोगान्तरम् । न हि दार्शपौर्णमासिके कश्चित्पर्युदासहेतुरस्ति प्रतशब्दप्रयोगो विकल्पासक्तिर्वा । शास्त्र. १ प्रजापतित्रास्थत्वादिति-यथैव नतोद्यन्तमादित्यम् ' इत्यादेः प्रजापतिव्रतान्तगर्त. स्वादुपक्रमस्थत्रतशब्दानुरोधाद्वेक्षणाभावसंकल्पविधिपरत्वं तथैवात्रापि 'सत्यं ब्रूयात्प्रियं बयान पूया. सत्यमप्रियम् । प्रियं च नानृतं ब्रूयांदेष धर्मः सनातनः ' । इत्यस्यां स्मृतावुपसंहारेऽनुष्ठेयक्रिया: पाधिधर्मशब्दानुरोधेन ' नानृतं वदेत् । इत्यनेन निषेधायोगात्पर्युदासस्यैव विधिराश्रयणीय इति लोकवात्पर्यार्थः।

·सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमैते- [२०३पा०४१०४) प्राप्तप्रतिषेधेषु हि विकल्पो नार्थप्राप्तिपूर्वकप्विति वक्ष्यति । तस्माविधिरिति । यदा स्वेवं प्रत्यवस्थीयते यथा प्रजापतित्रतव्यतिरेकेणाप्येवमादयः प्रतिषेधाः स्मृतिषु सन्तीति तदेवं संयोगान्तरं व्याख्यातव्यम् । स्मार्तः पुरुषमात्रस्य संयोगः स्वार्थसिद्धये । अवं तु ऋतुसंयुक्तपुरुषार्थः फलान्तरे ॥ नयेतेनैव हेतुना सामान्यप्राप्त्यपेक्षया विशेषम्यानुवादत्वं युक्तम् । नैतदस्ति । पूर्ववदेव फलभेदात् । यो हि स्मार्तोऽनृतप्रतिषेधस्तेनैतावदवगतम् । आत्मदोषपरिहाराय पुरुषेण नानृतं वदितव्यमिति । तत्र यदा दर्शपौर्णमासस्थोऽपि तदतिक्रमं करोति तदा बाह्यातिकमवदस्य स्वयं प्रत्यवायमानं स्यान्न कर्मफलप्रतिबन्धः । न हि शुद्धपुरुषध. मौतिक्रमः ऋतषः प्रत्यवयन्ति । तथा हि | यो नाम ऋतुमध्यस्थः कलञ्जादीनि भक्षयेत् । न क्रतोस्तत्र वैगुण्यं यथाचोदितसिद्धितः ।। ऋतवो हि स्वसंबन्धिनो विधिप्रतिषेधावपेक्षमाणास्तदतिक्रमे सति विगुणा भवन्ति । पुरुषगता विधिप्रतिषेधास्ते ऋत्वन्तरगता इवास्य सदसद्भावयोरविशिष्टाः । न हि हेषु गुणबुद्धिरुत्पन्ना, येनातिक्रमे बैगुण्यबुद्धिः स्यात् । तेन दर्शपौर्णमासयोरनृतं वदन्, नरकं च प्राप्नुयात्, दर्शपूर्णमासफलं चाविकलमेवाऽऽप्नुयादिति च स्मृत्यर्थः । श्रीतः पुनः प्रकरणयुक्तपुरुषधर्म इत्यत्रैषोऽर्थो विज्ञायते । वर्जितानृतवचनकेन पुरुषेण कृती दर्शपौर्णमासौ फलं साधयत इति । प्रकरणसामद्धि पुरुषगतमपूर्वसाधनत्वं लक्षयित्वाऽनृतं प्रतिषिद्धम् । अतस्तदतिक्रपे दर्शपूर्णमासापूर्वमेव वैगुण्यान्न स्यात् । न तु पुरुषस्यैव कश्चित्प्रत्यवायः । न हि तदानी प्रत्यवायः कल्प्यमानः स्वतन्त्रपुरु. घसंबन्धित्वेन कल्पयितुं शक्यते । तस्मादस्ति संयोगान्तमिति विधिः । एवं शुद्धक्र. तधर्मपक्षेऽपि ऋतुपुरुषमत्यवायविशेषात्संयोगान्तरं व्याख्येयम् । तेन नित्यानुवादस्ता. वन भवति । यस्तु ऋतुधर्मत्वतद्गतपुरुषधर्मत्वयोविशेषस्तमुपरिष्टाक्ष्यामः । उभय. ये . १(अ० १० पा० ८ अ० १) इयत्रेति शेषः । २ एतावता यथाभाष्य केवलपुरुषार्थ. विपक्षे संयोगान्तरस्वं व्याख्यायाधुना यदि तावद्वतशब्दव्यतिरेकेण धर्मशब्दव्यतिरेकेणापि चन संशयं प्रपयेत माकस्मादप्रियं वदेत् । नाहित नानृतं चैव ' इत्यादिस्मार्तनिषेधसद्भावेन शुद्धपखालपक्षे न संयोगान्तरमिति कश्चन प्रत्यवतिष्ठत्तदा तुयुक्तपुरुषार्थत्वपक्षे संयोगान्तरं ज्याख्येयमित्यवेमभिप्रायेणाऽऽह-यदा वेवमित्यादिना । ३ संयोगान्तरमिति-संयुज्यते- विनियुज्यतेऽनेनति व्युत्पत्या फलसंपन्धबोधकविध्यन्तरं निषेध येत्यर्थः।४ पुरुषधर्म इति खेति दोषः । अत्र-ौते निषेध इत्यर्थः । एषोऽर्थः-वक्ष्यमाण इत्यर्थः । ५ विशेषः-प्रयोजनविशेष . - ·MOT०१११] मीमांसादने । ९१३ तस्माविधिः प्रतिषेधस्यायम् । आह । गृहीम एतद्विपिरिति । पुरु- षधर्म इति तु गृहीमः । पुरुषप्रयत्नम्य श्रुतत्वात् । अत्र ब्रूमः । सर्वे- वाख्यातेषु क्रियानुष्ठानं श्रूयते, न कारकं किंचित्। कथमेतद्गम्यते । प्रत्ययात् । यतः क्रियामनुष्ठयां प्रतीमः। ननु फारमपि प्रतियन्ति । सत्यं भाऽपि विधिसिद्धेरिदानी नोपयुज्यत इति नोच्यते। परस्त्वाह । गृहीम एतद्विधिरिति । पूर्वोक्तेनैव कारणेन पुरुषधर्म इति वदामः । उभाविदानी पूर्वपक्षावासाते । यश्च पुरुषमात्रधर्म एव सत्यविधेः संयोगान्तरत्वेन यश्च क्रतुयुक्तपुरुषधर्म इति । तत्रा- प्युनरम् । सर्वाख्यातेषु कर्तृणामिष्टा नैवाभिधयता । या तु तेभ्यः प्रतीतिः सा संयोगान्तरतो भवेत् ॥ .. सर्वत्रैव तावच्छब्दादुच्चरितादनेकोऽर्थों गम्यते । न च तावता .सर्व एवाभिधेयो भवति । तद्भावमावित्वान्यथानुपपत्त्यधीनत्वाद्वाचकशक्तिकल्पनायाः । स नामार्थोऽभि- 'धीयते यत्र शब्दस्य वाचकशक्तिः कलप्यते । क चासावदृष्टा सती कल्प्यते यत्र तत्क- ल्पनामन्तरेण प्रतीतिप्रयोगो नायकल्पेते । यत्र त्वन्यविषययैव शक्त्याऽकल्पितया तयाऽन्यत्रापि तो सिध्यतस्तत्रानुपलब्ध्या शक्त्यमावः प्रतीयते । यथाऽऽकृतिशब्दानां व्यक्ती सिंहादिशब्दानां च माणवकादौ । तदिह पचत्यादिशब्दोच्चारणादियन्तोऽर्था गम्यन्ते, भावनाधात्वर्थकर्तृतत्संख्यापुरुषोपग्रहकालविशेषाः । तेषां तु क: शाब्दः कोऽर्थादिति विभागो न ज्ञायते : लक्षणं चैतावद्योऽर्थान्न गम्यते स शब्दार्थ इति । भावनायास्तावन्न शब्दव्यतिरिक्त प्रत्यायकं पश्यामः । तत्र कालादीनां व्यभिचारि. त्वात् । संभवन्ति हि विनाऽपि भावनया कालमंख्यादयः । कर्तृधात्वर्थाभ्यामव्यभिचा- राद्दभ्यत इति चेन्न । कृदन्तवदप्राधान्यप्रतीतिप्रसङ्गात् । यदि क; धात्वर्थेन च भावना गम्वेत ततः पाचकांदिशब्देष्विव तिरोहितस्वरूपा गम्येत । प्राधान्यप्रत्ययात्तु शब्दार्थत्वाध्यवसानम् । न च तया कालादयः प्रतिपाद्यन्ते । कालान्तरसंख्यान्तरधा- वर्यान्तरपुरुषोपग्रहान्तरेष्वपि दृष्टत्वात् । एवं कालसंख्यादीनां परस्परव्यभिचारादेवा. १ पुरुषः-प्रथममध्यमोत्तमपुरुषसंज्ञकाल्यातवाच्योऽर्थः । २ उपमहः-क्रियाफलस्याऽऽत्म. परगामित्व विभामाख्यः। परस्मैपदात्मनेपदरूप इति यावत् ।

·सतन्त्रवासिमसापरायसमेते- [.orr] गमकत्वं वाच्यम् । यादृशश्च गुणभृतः कर्ताऽत्रावगम्यते न ताशेन विना भावनो पपद्यत इत्यर्थापत्त्याऽनुमानेन वा शक्ता गमयितुम् । कारकान्तरेऽपि संबन्धेन व्यमि. चारादशक्नोति चेत् । न । अन्यसंबन्धमात्रात्मकन्यभिचारानभ्युपगमात् । द्विधा क संवन्ध्यनेकेन संवध्यते । कश्चित्संबन्ध्यन्तरं परित्यजन् , कश्चित्पूर्वापरित्यागेन । तत्र यः परित्यज्यान्यनान्यत्र वर्तते स व्यभिचारादगमको भवति । यथोयत्वं स्थाणुपुरुषयोः । न च तत्रान्यसंबन्धः कारणं व्यभिचारस्य । कि तर्हि । तेन विनाऽपि प्रवृत्तिः । यस्त्वन्यत्रापि वर्तमान. पूर्वावगतसंबन्ध्यपरित्यागनव वर्तते यथा शिंशपात्वं वृक्षत्वपा. किंवत्वद्रव्यत्वसत्वेषु । न तस्यानकान्तिकत्वं, सर्वेषु प्रत्यायनशक्त्यविधातात् । भावना च कारकेषु वर्तमाना न विकल्परूपण वर्तते । किं तर्हि । सर्वेषु युगपत् । न चेदृशं व्यभिचारित्वमुच्यते । अन्यत्रापि वृत्ती पूर्वापरित्यागात् । अतः सर्वकारकाण्यसंशयं गम्यन्ते । यत्रापि नामाकर्मकत्वात्संप्रदानापादानयोस्तु बाह्यतरत्वादप्रतीत्या व्यभिचार आशङ्कयते, तत्रापि तेषामेव न तु कर्तुः कदाचित् । न हि क्वचित्कर्तृरहिता काचि. क्रिया विद्यते । तन्मूलन्वास्क्रियाप्रवृत्तेः । तदव्यभिचारेण वेह सुतरां प्रयोजनम् । यावदितराणि व्यभिचरन्ति तावत्केवळ कर्तृप्रत्यायनसामर्शमस्याः स्फुटतरं न्यज्यते । समर्थनीय एव चषोऽर्थः संख्यासंबन्धे कर्तुरसाधारणतासिद्धयर्थम् । आसि. तिष्ठत्यादिषु करणानपेक्षणाच्चलनपतनादिषु चाऽऽधारानाश्रयणादकर्मकेषु कर्मा. भावात् , आसनस्थानवचनादिषु संप्रदानापादानामावास्कर्तेव सर्वभावनास्वेकान्तसंनि. हित इत्यसाधारणत्वेन तिवाच्यया संख्यया संमन्त्स्यते । कर्तृविशिष्टा चेह संख्या गम्यते न कारकान्तरगतेति सर्वेषां प्रत्यक्षम् । कश्चिद्वदेसमाने सर्वकारकाणां गम्यमानत्वे कस्मात्कव संख्यासंबन्धो न करणादिभि. रपीति । स वक्तव्यो यथैव भवत इति । स चेदबूयान्मम कर्ता संख्या चैकेन शब्देनोपात्ती परस्परं नियम्यते इति तेनानभिधेयेभ्यो बाह्येभ्यो निवृत्ता संख्या कर्तर्येव वर्तिष्यत इति । तत्रैवं प्रत्यवग्थेयम् । अथ समाने कारकत्वे किं कारणं भवतः कतैवाभिधीयते न कारकान्तराणीति । तत्रावश्यं फलावगम्या शब्दशक्तिरेव शरणं प्रतिपत्तन्या यतस्तद्विषया बुद्धिरुत्पद्यत इति । सा चास्मत्पक्षेऽप्यविशिष्टा । यतः कर्तृगता संख्या प्रतीमः केवलामतः । तस्मादेतावती शक्तिस्तिडा कार्यात्प्रतीयते ।। तत्र यदि १ एषोऽर्थः-भावानायाः कारकान्तरव्यभिचाररूपोऽयः । २ संख्यासंबन्ध इति-पटनीये इति शेषः।

·म.पा.१० मीनाता। समाने भावनया कारकोगस्पाने कः शक्तिनियमे हेतुरिति चेत् । उकं यस्तव समाने कारकत्वे कर्मभिधान शक्तिनियमहतरिति । न च शक्तयः पर्यनुयुज्यन्तें बगा. कार्य व्यवस्थयाऽनुगन्तव्या इत्युक्तम् । अपि च । भवता कमिधान शक्ति कल्प- वित्वा भूयस्तद्तसंख्याभिधाने शक्तिः कल्पयितव्या । नन्वेकप्रत्ययोपादानादेव तसि. हेर्न कल्पनान्तरमाश्रयिष्यते । कुतः खल्वनेकशक्तिकल्पनया विना नियमः सिध्यति । अवश्यं तदपि कल्पनीयं यत्समाने संख्यामाक्त्वेऽमिहितस्यैव संख्यामाह नानमिहि- तस्य । शक्त्या हि विनैतदेव विपरीतमप्युच्येत यतश्चाभिधीयते कर्ता तत एवास्य न वक्तन्या संख्या वरमनभिहितानामेतावता संविभागः कृत इति । न चामिहितत्वं केवलं व्यवस्थाकारणं भवति । तेनैव प्रत्ययेनाभिहितानामपि भावनाकालोपग्रहपुरुषविशेषाणां संख्यासंबन्धाभावात् । प्राधान्यप्रतीता भावनैव सुतरां संबध्येत । यदि त्वयोग्यत्वात्तदसं. बन्धोऽभिधीयते तद्गम्यमानेषु कारकान्तरेश्वप्यविशिष्टम् । अथोच्येत । अस्ति तेषां संख्यासंपन्धयोग्यत्वं येन शब्दान्तरामिहितया संबध्यत इति, तद्भावनादिष्वपि मावनादि. शब्दानिहितेषु समानम् । अथेह तेषामसत्त्वभूतत्वादयोग्यत्वमिति । तदयुक्तम् । असत. भावस्यैव पर्यनुयुक्तत्वात् । न हि संख्यादिसंबन्धायोग्यत्वादन्यदसत्त्वभूतत्वम् । तत्रैत. देवाभ्युपगन्तव्यम् । तादृशेन शब्देनामिहिता संख्या भावनादयो वा न परस्परं संबन्धु शक्नुवन्तीति । तच्च तुख्यम् । एतदमिहितायाः कारकान्तरसंबन्धायोग्यत्वात् । कथम. योग्यत्वमिति चेत् । शब्दशक्तिवशेन भावनादिष्विवेत्युक्तम् । ननु चाऽऽख्याताभिहित- संख्यायोग्यत्वं कर्मणो दृष्टमिति तस्य संबन्धः प्राप्नोति । यथा पच्यत ओदन इति । नेतदस्ति । कुतः। यथैव क्वचिदुक्त्वाऽपि कर्मान्यत्र न वक्ष्यति । तथैवैतस्य संख्याऽपि शब्दशक्तेर्व्यवस्थिता ।। यो हि मन्यते कर्मणः कचित्तिमिहितसंख्याहत्वं दृष्टमतोऽन्यत्रापि तेन मवितव्य- मिति, तस्य कवित्तितामिधयत्वदर्शनात्सर्वत्राभिधेयत्वमपि स्यात् । अथ तत्कर्ष चियवतिष्ठते ततः संख्याऽपि तथैव व्यवस्थास्यत इत्यचोद्यमेतत् । तत्रतत्स्यात् । कर्तृविशिष्टा संख्याऽभिधीयमाना न शक्या कर्तारमनभिधाय वक्तुमिति । उच्यते । विशिष्टग्रहणं नेष्टमगृहीतविशेषणम् । अभिधानमिधाने तु न केन चिदिहाऽऽश्रिते ॥ १(भ०.३ पा. १ अ०१) इत्यत्र-शक्तयः सर्वभावानां नानुयोज्याः स्वभावतः : तेन नाना बदन्त्यर्थान्प्रकृतिप्रत्ययादयः ॥ इत्यादिनत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमते- (10101101) ; .भगृहीतविशेषणे · तदनुरक्ता विशेष्यबुद्धिनोपजायत इति तद्वहणमादतन्यम् । म सनामिहितविशेषणत्वेन किंचिदुष्यति । यदि नामानमिहितमपि विशेषणं केनचिदन्येन प्रत्यारयमानं. विशिष्टप्रत्ययोत्पादनाय पर्याप्तं भवति किं तत्राभिधानानुरोधेन । अस्ति. घेह भावनयव प्रत्यायितस्य कर्तुविशेषणत्वशक्तिरिति नाभिधानमपेक्षते । सर्वत्र विशिष्ट- प्रत्ययेषु चैतदवस्थितम् । न चेदन्येन शिष्टा इति । तत्र विशिष्टप्रत्यये जाते विशेषणविशेष्ययोः किं शब्देनोपात्तं किमन्येनेति परीक्षायां पत्र यत्र विशेष्य- मन्यतः सिध्यति तत्र विशेषणे शन्दव्यापारो यत्र विशेषणमन्यतो लभ्यते तत्र विशेष्ये । सर्वत्र च विशिष्टप्रत्ययादेवार्थापत्त्यैकस्य दयार्वाऽवयवयोर्विशे- षणविशेष्ययोापारः शब्दे कल्प्यते । सा चान्यथानुपपत्तिरूपस्वादनन्यलम्ये विषये भवति । तदिह विशेषणभूतं विशेष्यभूतं वैकत्वं तावन्नान्यतो सम्पते येनानभिधेयं करप्येत । यदि हि कर्ता तत्प्रतिपादयितुं शक्नुयात्तत आकृतिन्यायेन स एवाभिधेयः । इतरत्तु व्यक्तिवद्गम्यमानमित्याश्रीयते । तस्य तु व्यभिचारणाशक्तत्वा- देकत्वमप्यमिधेयमेवाऽऽश्रयणीयम् । ततश्च तत्र संचरितायाममिधानशक्तो गम्यमान. लक्षणापन्नः कर्ता सत्यपि विशेषणत्वे नाभिधेयः . संपद्यते । यदा त्वेकत्वमेव विशेषणं तदाऽप्यवश्यं तदेव प्रथमं तावदमिधातव्यम् । तच्चेदनिहितं क्षीणशक्तिः शब्दः कर्तारमन्यतः सिध्यन्तमपेक्षते । सिध्यति चासो भावनात इति नाभिधानशक्तिकल्पनाहेतुर्भवति । यत्त्वन्यान्यपि कारकाणि प्रतीयन्ते, न तैः प्रतीतैरप्रतीतैर्वा कश्चिदुपकारोऽनुपकारो वा मवति । सर्वथा तावद्यः प्रार्थितः कर्ता स प्रतीतः । यदि त्वन्यदपि प्रतीयते कि नो बाध्यते । तेन ह्यप्रतीतेन वयं पाध्येमहि, नाम्यधिकमत्ययेन । प्रतीतान्यपि तु करणादीनि शब्दशक्तिवशात्क-मि- लाषिण्या संख्यया न ग्रहीष्यन्ते । न हि तया यवत्प्रतीतं ततद् ग्रहीतव्यम् । सर्वत्र हि प्रतीत्यपेक्षायोग्यत्वादि ग्रहणे कारणं भवति । तदत्रोभयसिद्धेन संख्यायाः कर्तृगा. मित्वेन कारकान्तरायनपोक्षतत्वादयोग्यत्वाच्च संनिहितान्यपि न संबन्धित्वं प्रतिपद्यन्ते । च तेषामपि तिडमिहितसंख्यामिलापो विद्यते । सर्वत्र सुबमिहितसंख्या. परिच्छेद्यत्वात् । न चैषा संख्या सामान्यरूपेण प्रतीता सती संवध्यन्तरम- पेक्षते । कथिती हि पदवाक्ययोविशेषः पौर्वापर्यनियमात् । तथावदेवेह १ कथितो हीति-दृष्टा यथा हि साकाक्षाःपदार्थाः केवलाः क्वचित् । स्वातन्त्र्येण गृहीतच विशिष्टार्थावबोधकाः । प्रकृतिप्रत्ययो नैवं कदाचिदपि लक्षिती । प्रकृत्यर्थानुरको हि प्रत्ययार्थः सदेष्यते ॥ (अ.१ पा० १ अ ७ स. २५) अत्रत्यश्लोकवार्तिकस्थाभ्यां ३५६-५७ श्लोका. भ्यामिति शेषपूरणम् ।

·[.पा०५०७] मीमांसादर्भने। धात्वर्थः प्रतीतस्तावदेव काऽपि भावना कर्ता च कश्चिद्भविष्यतीत्यवधार्यते । ततध पूर्वतरमतीते कतार संख्या केवलेवाभिधीयमाना विशेषणस्वं विशेष्यत्वं वा प्रतिपत्स्यो । यद्वा भावनया कर्ता प्रथमं प्रतिपद्यते । न संख्यासंगतेश्वास्ति तदतिक्रमकारणम् ॥ सत्यपि कारकसंबन्धाविशेषे भावना पूर्व तावन्कर्तारमपेक्षते गृह्णाति च । तदधी. मत्वादितरकारकसमवधानम्य । कतम्यापारसामान्यरूपैव चासौ तमेव विशेषतः पर्युपस्था. पयति । कारकान्तराणि तु धात्वर्थसंबन्धित्वात्सर्वनघन्येतिकर्तव्यतात्मकन्यपारनिबन्ध. नत्वाद्वा बहिरङ्गतराणि भवन्ति । न च किंचित्कारणमस्ति, येन प्राथम्यप्राधान्योपस्थित. कर्बतिक्रमण कारकान्तराणि संख्या गच्छेत् । अपि च । यस्य कारकस्यावान्तरव्यापार धातु प्राधान्येनाऽऽह-स कति । व्याकरणेऽपि कारकान्तराणि कर्तारमेवाऽऽविर्भूत- रूपं ज्ञापयन्ति । तेन स एव संख्यया संबध्यते । अभिहितवच्च विशेषरूपेण प्रतीयते। कारकान्तरेषु तादृगर्थाभावादनादरेण सदपि गम्यमानत्वमसदिव प्रतिभाति । परमार्थनि. रीक्षणवेलायां त्वविनामावात्तान्यपि भावनया तुल्यवदुपस्याप्यन्त इति नात्यन्तमनादृतानि । नम्वेवं सति ओदनः पच्यतां त्वया' इत्यादिषु कर्मसंख्यामिधानं न प्राप्नोति । कुनः । प्राधान्येनात्र नोपात्ता धातुना ह्योदनक्रिया । मा भूतस्यैव कर्तृत्वमभिधेयं न भावना ।। मात्रौदनव्यापारो धातुना प्राधान्येनोपादीयते यतः कर्मणो विशेषप्रतीतस्य संख्यो. च्येत । मा भूत्तस्यैव कर्तृलक्षणापन्नत्वात्कर्मत्वमुत्सृज्य कर्तृत्वम् | अकर्तृत्वादेव च न तयापारो भावना । तेन तथाऽपि न विशेषरूपेण कर्मणः पर्युपस्थानम् । अवश्यं च पुरुषव्यापार एवं प्राधान्येन वक्तव्यः । अन्यथा हि परव्यापारेऽस्य नियोग एव न भवेत् । आख्यातपदेन चाकल्पितं कर्तृत्वं पदान्तरोपात्तस्यापि नाऽऽविर्भवेत् । ततश्च त्वयेत्यपि तृतीया न स्यात् । तद्वयापारेण वाऽनभिभूतव्यापार कर्म तेनानाप्यमानत्वा. कर्मत्वं हित्वाऽऽविर्भूतव्यापारतया कर्तृत्वमेव प्रतिपद्यतेति स्वसंबन्धत्यागेन कर्तृसंख्य. यैव संबध्येत । तेन पचतिशब्दवदेव पच्यत इत्येवमाद्यभिहिताऽपि संख्याऽनभिभूतत्वा. स्कर्तुरेव प्राप्नोति न कर्मण इति । उच्यते । यस्यापि कारकं वाच्यं तस्याप्येतत्प्रसज्यते । १ एवं सति-पूर्वतरप्रतातिप्राधान्याभ्यां कर्तुस्तिकुपात्तसंख्यान्वयेऽङ्गीक्रियमाण इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [.पा०1800] न चोभयाभयं दोषमेकश्योद्यो विचारयन् ॥ सर्वथा । यल्लक्षणो हि भवतः कर्ता सन्नभिधीयते । कर्म या तादृशम्यैव यत्र संख्याऽभिधीयते ।। सद्यदि मम कर्मोत्पन्नलकारप्वपि कर्तुरेव संख्या प्राप्नोति तथापि तहि तत्र कर्मः भिधानेन भवितव्यम । अथ तत्र तव कथंचित्कर्तुरनमिधानं तद्वन्ममापि तत्संख्यानमि. धानमित्यदीपः । तदेतदवश्यमावाश्यामेवं परिहर्तव्यम् । सर्वत्रैव तावदीप्सिततमत्वाद. स्तुलक्षणं कारकान्तरेभ्यः कर्मणः प्राधान्यं मान्यांशन च तद्वयापारस्य भावनान्तर्ग: तत्वम् । तत्र यदा तत्प्राधान्यमाख्यातेनैव दर्शयामीति विवक्ष्यते तदा सस्यपि कर्तुः २. ब्वाई रूपेठ हिडन्य मभिधीयमानप्रधानभूतसामान्यविशेषरूपन्यापारत्वे तावता च कर्तृत्व में राय वस्तुलक्षणग्य प्राधान्यस्य विवक्षितत्वात्कर्माण तत्संख्यायां वा एकारोत्पत्तिः । यदा तु खलु- तद्विद्यमानमप्यविवक्षितत्वाद्धातुविशेषवशेन वा नैव तद. स्तीत्यवगम्यते शब्दार्थरूपप्राधान्यमात्रे विवक्षा भवति, तदा सुपा कर्मप्राधान्याभिव्य. किमङ्गीकृत्य करि तत्संख्यायां वा लकार उत्पद्यते । करणादीनां तु न वस्तुलक्षणा नापि शब्दलक्षणा प्राधान्यविवक्षाऽस्तीति नित्यमेव बाह्यशब्दोपादेयत्वम् । केचित्पुन- राहुः यदेवविधं शब्दसामर्थ्यमवगम्यते यथाऽयं कर्तुरेव संख्यां शक्रोति वक्तुमयं कर्मण एवंति तदाऽन्तरेणापि भावनोपस्थापनं सैव संख्याऽनन्यविषयत्वेनाभिहित त्वात्कारमुपादास्यते । तद्यथा शोणशब्दोऽन्येनानुपात्तेऽप्यश्वे तद्गतं गुणं वदन्नात्म. नेवाश्वत्वमपि गमयति । तथा च सत्यनेनैव न्यायेन सर्वे गवादयोऽप्यनभिधेयाः प्राप्नुवन्ति । कथम् । कश्चित्तद्गत एवेह लिङ्गसंख्यादिरुच्यताम् । स एवाभिहितः पश्चाद्वादीन्ज्ञापयिष्यति ॥ एनावती चेच्छन्नशक्तिः कल्पिता तद्तमेवैषा गुणं ब्रवीति । किं ततः परं शक्य- न्तरकल्पनया । पूर्वथैव व्यवहारोपपत्तेः । अयं त्वेवमादिष्वेकशब्दोपात्तत्वेन संबन्ध. नियमो न शब्दशक्तिवशेन । ततः कर्तृसंख्यादिष्वपि तदेवाम्युपगन्तव्यामित्यनाभिधे- यत्वहानिः । तत्रापरे मन्यन्ते । . । १ विचारयनिति-अनेन च द्वयाश्रितमपि दोषमेको भ्रामयितुं पर्यनुयुज्येत । मीमांसवस्तु पुनर्व रबुशलत्या भ्रामयितुम् शक्य इति सूचितं विज्ञेयम । २ तदेवेति-यदेव गवादिशब्दे सुपा केवलसंस्काभिधानमभ्युपगतं तदेवत्यर्थः ।

·मि.१०११] मीमांसादर्शने । शोणेऽपि नैव वामित्वमनुक्त्वा तद्गतेऽभिधा । दृष्टा हि न कचिबुद्धिरगृहीतविशेषणा ॥ कथं ह्यश्चत्वेऽनुच्यमाने तदवच्छिन्नरक्तत्वप्रत्ययो जायेत । रक्तत्वविशिष्ट। यसो गुणो गर्मयिष्यतीति चेन्न । गवादिषु व्यभिचारात् । एकान्तिकं हि गमकं भवति । न च रक्तत्वमश्वत्वान्यभिचारि । द्रव्यमानं त्वैकान्तिकत्वाद्गमयेन्न तद्विशेषम् । तग्मादुमयोरप्यश्वत्वरक्तत्वयोरन्योर व्यभिचारित्वेनागमकत्वाद्वम्त्वन्तरोपस्थापितान्यतर- ग्रहणासंभवाच शोणशब्दाभिधेयत्वमभ्युपगन्तव्यम् । न हि तत्र वस्त्वन्तरसाधारण्पे- नाश्वत्वमेवैकान्तिकं केनचिद्गमितम् । कर्तुः पुनरैकान्तिकं भावनयोपादानं विशेषरूपेण चेत्युक्तम् । अथवाऽस्तु शोणशब्देनाश्वत्वैकार्यसमवायिगुणमात्राभिधानम् । कथमनव- गतविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरिति चेत् । उच्यते । अश्वत्वं नैव शोणस्य विशेषणतयेष्यते । गुणनात्यन्तरं त्वेतदैवात्तत्संगतिं गतम् ॥ यदि हि रक्तत्वमात्रमयं ब्रूयात्ततोऽश्वत्वेन विशेषणमाकाङ्क्षच्छक्त्यन्तरं वा, येन तदे. कार्यसमवाय्येव रक्तत्वं वक्रेत् । एष तु यथैव सत्तागुणत्वयोरवाचकस्तथा रक्तत्वमति- क्रम्य शोणत्वं नाम रक्तावान्तरजाति वदति । सा चाश्वेष्वेव विद्यते न गवादिष्वित्यः श्वत्वं प्रतीयते न रक्तत्वादिवत्संशयो भवति । कीदृशं पुनस्तद्वादिरक्तत्वातिरेकेण शोणत्वं यदश्वेषु समवेतमन्यत्र चासमवेतमिति । उच्यते । सर्वपुंसां स्वसंवेद्यं प्रतिजाति गुणान्तरम् । क्वचित्तस्य विशेषेण क्वचिसामान्यतोऽभिधा । सर्वजातिषु तावत्स्वव्यक्तिमात्रानुसारिणः कृष्णशुक्लरक्तत्वादयो विलक्षणाः प्रत्यक्ष. मुपलभ्यन्ते । तत्र क्वचित्सतो विशेषस्य वाचकः शब्दो नास्तीति प्रमाणान्तरगम्यविशे. षमङ्गीकृत्य सामान्यमात्रेणाभिधेयत्वम् । क्वचिन्पुनः शोणादिविशेषशब्दसद्भावाद्विशेष. रूपेणाभिधानम् । तथा वनिदपभ्रंशेन कश्चिद्विशेषः प्रतिदेशमभिधीयते । यथा रोहि- णिका गोरिति । न कदाचिदश्वायां शाट्यां वा रक्तगुणायामेवमभिधानं भवति । १गमयिष्यतीति-गुणिनमश्वमिति शेषः । २ अभिधानमिति-तथाऽपि संख्यायाः क.का. न्तिकस्वाभावेन न शोणदृष्टान्तेन कर्तृगमकता युक्तेति शेषपूरणं ज्ञेयम् ।

·९२० सतन्त्रवातिकापरभाष्यसमेते- [M०३पा० १०५० . तस्माज्नात्यन्तराण्येव शोणत्वकर्कस्वगौरत्वादीन्यश्वमनुष्यादिसंबन्धीन्यभिधीयमानानि तेष्वपि प्रत्ययमादधति यथा गोत्वं साम्रादिमत्स्विति न वाच्यत्वमाशयम् । एतेनैव कुमारकरमकलमाकशोरवत्सबर्करादयो विशिष्टजातिसंबद्धक्योविशेषवचनत्वेन मनुष्यो. ष्ट्रहात्यवादीनां ग्रहणे सत्यप्यवाचका इति व्याख्यातम् । तथा हि । बालत्वादी समानेऽपि तद्वतश्चेष्टितादिमिः । वयोमेदाः प्रसिध्यन्ति प्रतिमाति व्यवस्थिताः ॥ अथ यदुक्तं गवादिष्यपि तद्गतसंख्यादिमात्राभिधानादेव मातिविशेषसिद्धरनमिधयत्वं प्रसज्यत इति । तत्र ब्रूमः। न शोणत्यादिवत्संख्या जातिमेदेऽपि भिद्यते । उभयोरभिधेयत्वं नात्र शब्देन तावता ॥ यदि हि शोणत्यादिवद्वाश्वगतानामेकत्वादीनामपि प्रत्यक्षेण विशेषो लक्ष्येत तत एवं कल्प्येत । यदि च यथा शोणप्रातिपदिकमविभक्तावयवं गुणाश्चत्वयोर्वाचकमापय. मानमनकशक्तिकल्पनाभयादन्यतरवाचित्वेनाध्यवसायमानमश्वत्वस्य व्यभिचारित्वेनाग. मकत्वादन्यमिचारिगुणवचनत्वेनावधारितमेवं गोत्वसंख्ययोरपि समानशब्दामिधानमानो. रन्यतरस्यान्यभिचारितया वाचकत्वमवधार्येत । न तु तदस्ति । संख्यायास्तावत्सर्वत्र परिच्छेदात्मकत्वान कश्चिद्भेदो दृश्यते । न च तावानेव शब्द उमयोचिकत्वेन संमान्यते । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां प्रातिपदिकेन जात्यमिधानाद्विमक्त्या च संख्या. मिधानात् । न चानेकशब्दस्यानेकार्थकल्पनादोषः । यदि तत्रानेकस्य शब्दस्य शक्त्य. नेकत्वं न कल्प्येत ततोऽन्यतरस्यानर्थकत्वमेव भवेत् । न च संख्यासंख्येययोरन्य. भिचारित्वं, येनान्यतरदुच्यमानमितरस्य गमकं स्यात् । तथा हि । परिच्छेदो गवादीनां न कयाचिन्न संख्यया । न क्वचिच न संख्यये संख्या सैव प्रवर्तते ॥ ननु च लिकं प्रातिपदिकेनवोच्यमानं प्रतिजाति विलक्षणमन्यामचारिरूपेण प्रवर्त. मानं शोणत्वादितुल्यं स्यात् । नेतदेवम् । अचेतनेषु यत्तावद्गम्यते न विलक्षणम् । तेन वृक्षादिजातीनां वाच्यत्वं न निषेधति ॥ . अश्वत्वैकार्यसमवायिशुक्लावान्तरजातिः कर्कत्वम् । २ मनुष्यत्वैकार्थसमवायिशलावान्तरजाति- गौरवम् । ३ मनुष्यत्वेकार्थसमवायिनी बाल्यानान्तरजातिः कुमारत्वम् । उष्ट्रत्वैकार्यसमवायिनी च साबरमत्वम् । हस्तिस्यैकार्यसमपायिनी च सा कलभस्वम् । अश्वत्वैकार्थसमवायिनी व किशोरत्वम् । गोवकार्यसमवायिनी च वत्सत्वम् । महिषत्वैकार्थसमवायिनी च बाल्यावान्तरजातिवम् ।

·[अ०३पा० ४०४] मीमांसादर्शने ९२१ प्रतिपन्ति, न तु शब्दात् । कुतस्तर्हि । अर्थात् । यदा क्रियाऽनुष्ठातव्या विधीयते, तदाऽर्थात्कारकव्यापारो गम्यते । यश्चार्थाद्गम्यते । न स श्रीतः। यश्च न श्रौतो न स वाक्याद्गम्यते । कथमसौ प्रकरणं वाधिष्यते । तथा यत्रापि टाबादिसंबन्धास्त्री प्रतीयते । तत्रापि प्राक् ततो मातेर्वाच्यत्वमवधार्यते ॥ यद्यपि टाबादयः स्त्रीलिङ्गस्य द्योतकत्वान्न भेदेन वाचका भवन्ति । पूर्वस्यैव च शक्त्यन्तरमाविर्भावयन्ति तथाsiपं प्राक् टाबादिभ्यो यच्छब्दरूपं . तस्याप्रतीतावस्थे लिङ्गे जाति प्रति शक्तिः कल्पिता न पश्चादपनेतुं शक्या । तथा यत्र विभक्तिसं. बन्धात् पुंस्त्वं नपुंसकत्वं चामिव्यज्यते तत्राप्येवमेव नात्यभिधानं योज्यम् । यत्र तु प्रागेव विभक्तेस्तन्निवृत्तौ वा सत्यां शुद्धादेव . प्रातिपदिकादन्यतरलिजपत्ययो भवति यथा हस्ती ना देवदत्तः श्रीः सरित् तोयं वारीति, तत्र तथात्वाभ्युपगमेऽपि न कि- चिद्विरुद्धम् । अथवा विनाऽपि शब्दविमागेनार्थप्रतीतावुत्पाद्यमानायां सर्वस्वसंवेद्येन विमागेन प्रथमतरं जाति प्रतिपद्यते । किंच । व्यक्तिधर्मश्च पुंस्त्वादिः प्राक्ततो न प्रतीयते । न च जातावबुद्धायां व्यक्तिः कश्चित्प्रतीयते ॥ तेन काम लिङ्गमेव जातिगम्यं भवेन्न जातिलिङ्गगम्या । नित्य चांपसनेनीभूतमेवेत- द्गम्यमानं नाहति प्राधान्येन प्रतीयमानाया नातेरभिधेयत्वं वारयितुम् । न च गोपश्वा- दिशब्देष्वन्यतरलिङ्गाभिव्यक्ति तिवदस्ति । तस्माज्जातिस्तावदभिधेया । सा यत्र लिङ्ग न व्यमिचरिष्यति तत्र गमिष्यत्यापि । यत्रापि व्यभिचारे सत्यन्यतः प्रतीयते तत्र तदेव गमकं तदनुगृहीता वा जातिः प्रातिपदिकं वेति यथेष्टं कल्प्यते । तस्मान्न शोणा. दितुल्यता । पचत्यादिशब्देवपि यदि संख्या सर्वकारकान्तरव्यावृत्तरूपा कर्तृमात्रानुसा- रिणी शोणत्ववदुपलभ्येत ततस्तया नाम कर्ता गम्यतां, तावताऽप्यनमियो भवत्येव । यदा तु पूर्वोक्तेन न्यायेन संख्यामेदो न लभ्यते, प्रतिवस्तु चानन्तान्येकत्वादिजात्य. न्तराणि न शक्यन्ते कल्पयितुं तदा भावनाधात्वर्थाभ्यामेवोपादानमादर्तव्यम् । किंच। शोणादीनां न चान्येन जातिर्बुद्धौ निधीयते । केशस्तेनाऽऽश्रितस्तत्र न त्वत्राप्येवामिप्यते ।। यदि शोणस्यापि कश्चिदन्योऽश्वमुपनयेनेवासा स्वयं क्लिश्येत् । संख्यायाश्च भाव. नाधात्वर्थावुपनेताराविति न स्वयमायस्यति । भावनोपस्थाने चोक्तो विशेषः । तस्मादन. भिधेयस्यैव कर्तुविशेष्यत्वविशेषणत्वोपपत्तेर प्रमाणमाभिधानशक्तिकल्पनमित्यवगच्छामः । १११ ·९२२ सतम्त्रवातिकशायरभाष्यसमेते- [भ०३१०१०५] आह । प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थ सह बेन इत्याचार्योपदेशात्कर्ता शब्दार्थ: कर्म चेत्यवगम्यते । कर्तरि अप्, कर्मणि यगिति प्रत्ययार्थ कर्तार कर्म एवं न्यायेनावधारिते कश्चिदागमविरोधं दर्शयन्नाह-प्रकृतिप्रत्ययौ प्रत्ययार्थ सह ब्रूत इत्याचार्योपदेशात्कर्ता शब्दार्थः कर्म चेत्यवगम्यत इति । लः कर्मणीति सूत्रेण चशब्दात्कर्तरीति च । आदेशस्थानिवत्वाच्च लिङयों कर्तृकर्मणी ।। ननु मूत्राथेनेवाऽऽगमविरोधे दर्शिते प्रकृतिप्रत्ययो प्रत्ययार्थमित्येतदसंबद्धम् । कथमसंब. द्धम्। यदा पूर्वेण न्यायेन कर्तुः प्राधान्यमपि पूर्वपक्षवादिना दर्शयितव्यं तदेतदनिधा. नं प्राधान्यं चोभयमपि स्मृतिसिद्धं दर्शयति । यस्मात्प्रकृतिप्रत्ययो सह ब्रूतः प्रत्ययार्थश्च कर्ता कर्म च स्मर्यते, तस्मास्त्रियाविशिष्टयोस्तयोरभिधानादस्त्येव श्रुतिप्रकरण विरोध इति। तत्र 'लः कर्मणि च ' इत्यत्र तावदेकान्तनाभिधेयत्वेन कर्तृकर्मणोरुपादानम् । 'करि शप् ' इत्यत्र पुनरेकमभिधेयत्वदर्शनम् । अन्यत्तु कर्तरीति परसप्तमी । न च शब्दसंनि. वेशे कर्ता परत्रावम्थितः संभवत्यतः 'ऑनर्थक्यातदङ्गेषु । इति शब्दे कार्य विज्ञायते । तत्रैषोऽर्थ:-कर्तृवाचिनि सार्वधातुके प्रत्यये परत्रावस्थित इति। सर्वथा तावत्प्रत्ययार्थः कर्तेत्युत्तमाचाथैः । तस्मादयुक्तमनभिधेयत्वानुमानमिति । तदुच्यते । वाच्यवाचकसंबन्धो नाऽऽचार्यरुपदिश्यते । अन्यथाऽनुपपत्त्या हि व्यवहारात्स गम्यते ॥ तत्र नामाऽऽगमविरोधो युक्त उद्भावयितुं यत्र न्यायागमो समानविषयौ मातः । इह तु न्यायम्यान्य एव विषयः किं वाच्यं किं गम्यमानमिति । अन्य एव व्याकरण. स्मृतेरेकार्थप्रयुक्तानां कः साधुः कोऽपभ्रंश इति । न चान्यविषयेणान्यविषयस्य दुर्वल. स्यापि बाधो युक्तः । किमुत वाच्यगम्यमानविषयत्वेन प्रत्यक्षमेव सर्वस्वसंवेद्यस्य तेन यद्यपि कर्ता शब्दार्थ इत्येवमाचार्या वदेयुम्तथाऽपि स्वविषयादन्यत्र वदन्तो नाऽऽद. तव्या भवेयुः । ते तु नैव तथा वदन्ति । ननु प्रत्यक्षमेव सूत्रमुदाहृतम् । सत्यं न तु शास्त्रस्वरूपमालोच्य । किं तर्हि । एकदेशालोचनेन । न च तावन्मात्रेण शास्त्रविरोधो, द्भावनं शक्यम् । कुतः । सर्वाण्येव हि शास्त्राणि स्वप्रदेशान्तरैः सह । एकवाक्यतया युक्तमुपदेशं प्रतन्वते ॥ यदि शास्त्रैकदेशालोचनेन तद्विरुद्धत्वमभ्युपगच्छता शास्त्रविरोध उद्भाव्यते तत: 'सुरा न पातल्या' इत्यस्याप्येकदेशेन पानं हि विहितमकुर्वन् शास्त्रविरुद्धं कुर्यात् । तथा १ लः कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इति । पा० स० (३-४-६९)। २ पा० सू० (३-१- ६०)। ३ ( अ० ३ पा० १ अ० ९ सू. १८)।

·[म.पा.१०५] मीमांसादर्शने । च समामनन्त्याचार्याः । तस्माच्छब्दार्थः कर्ता कर्म चेनि । उच्यते । माऽऽचार्यवचनात्मप्रकारषचनाद्वा शब्दार्थो भवति । प्रत्ययादसौ गम्यते । अनुष्ठेया च क्रिया प्रतीता सती कारकाणि प्रत्याययती. त्यपगतमेतत् । अपि च नैव कर्ता प्रत्ययाः कर्म वेत्याचार्या आहुः । . भिन्नवाक्येषु ' यावज्जीवमग्निहोत्रं जुहोति' इत्यादिमात्रापेक्षया दीक्षितोऽप्यजुह्वन् प्रत्यवे. यात् । व्याकरणेऽपि - मिर्गुणः । इत्येतावन्मात्रे दृश्यमाने मिन्न इत्यत्र गुणाकरणं शास्त्रविरुद्धं स्यात् । तस्मान्नैकदेशेन विरोध उद्भावनीयः । आह च- अन्य एवैकदेशेन शास्त्रस्यार्थः प्रतीयते । अन्यश्च परिपूर्णेन समस्ताङ्गोपसंहतौ ॥ विशेषेण तु व्याकरणे । तत्र हककस्मिन्पदे प्रायेणाष्टाध्यायी व्याप्रियते । तेन 'ल: कर्मणि च ' स्त्यस्यैकदेशान्तरपरिपूर्णस्य योऽर्थस्तेन सह विरोधः परिहर्तव्यः । इहै चैतावता प्रत्ययविधिः परिपूर्यते । प्रत्ययः । परश्च । आधुदात्तश्च । अनुदात्तौ सु. पितौ । धातोः । तत्रोपपदं सप्तमीस्थम् । कृतिङ् । वाऽसरूपोऽस्त्रियाम् । वर्त- भाने लट् । कर्तरि कृत् । 'ल: कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्यः । लभ्य । तिवादयः अनुदात्तडित आत्मनेपदम् । शेषारकर्तरि परम्मैपदम् । युष्मदस्मदुपपदादिषु मध्यमादयः । तिङस्त्रीणि त्रीणि प्रथममध्यमोत्तमाः । तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनान्येकशः । बहुषु बहुवचनम् । द्वयेकयोविवेचनैकवचने इति । पराणि च संज्ञापरिभाषादिरूपेण लोपा. गमवर्णविकारादिशास्त्राणि सर्वाण्येकं वाक्यम् । एकवाक्यता च सति विशेषणविशेष्य. भावे भवति नान्यथा । सोऽपि च सामानाधिकरण्येन वा भवति समानविभक्त्यन्तानां, वैयधिकरण्येन वा । क्रियाकारकरूपः शेषशेषिरूपश्च । तदिहानौपयिकत्वादवयवान्त १ मात्रापेक्षयेति-'दीक्षितो न जुहोति न पचति ' इत्याद्यपा,रेय वाक्यत्वसत्त्वेऽपीत्यर्थ २ पा०स० ( ७-३-८२)। ३ एतन्मात्र इति-पा० स० (१-१-५) · किति च ' इति सूत्रान्तरैकवाक्यत्वापर्वालोचन इत्यर्थः । ४ कियद्भिरेकदेशान्तरैः ‘लः कर्माण ' इति प्रत्ययविधिः परिपूर्णो भवतीति विशेषापेक्षायामाह-इह चेत्यादिना । ५ पा० सू० (३-१-१)। ६ (३-१-२-)। ७ (३-१-३)। ८ ( ३-१-४) । ९ ( ३-१-९१) । १० (३-१-९२ )। ११(३-१-९३) । १२ ( ३-१-९४ )। १३ (३-२-१२३) । १४ (३-४-६७) । १५ (३-४-६९) । १६ ( ३-४-३७)। १७ (१-३-१२ )। १८ (१-३-७७)। १९ (१-४ -११)।२० (१-४-१०२) । २१ (१-४-२१) । २२ (१-४-२२), ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमते- [अ०३पा०४०४) ना कर्तरि कर्माण च लकारः श्रूयते । नासो कर्तरि कर्मणि वा श्रूयते कि त्वेकस्मिमेकवचनं, द्वयोर्द्विवचनं बहुषु बहुवचनामिति तत्रापरं वच. राण्युपेक्ष्य लादेशाः कर्तरि कर्मणि च भवन्ति । एकस्मिन्नेकवचनम् । द्वयोर्दिवचनम् । बहुषु बहुवचनमित्येतेषां विशेषणविशेष्यमावः सामानाधिक- रण्यवेयधिकरण्यप्रवृत्तिश्च चिन्त्यते । तत्र तावद्वहुद्यकशब्दाः संख्यावचनास्तामनभि. धाय संख्येये वृत्त्यसंभवादित्याकृत्यधिकरणे स्थापितम् । पातञ्जलेऽपि च केषु बहुष्विति प्रश्नपूर्वकमुपक्रम्य तत्र दोपानभिधाय संख्यावचनत्वमेवावधारितम् । बहुत्वे द्वित्वैक- त्वयोरिति विवरणात् । कथमन्तरेण भावप्रत्ययं भावप्रधानो भवति निर्देश इति पृष्टे भवति यदा प्रथम एव गुणः स्वप्राधान्येन विवक्ष्यत इति व्याकृतम् । तथा हि । पूर्वमेव गुणः कश्चित्स्वातन्त्र्येण विधीयते । कश्चिद् द्रव्याङ्गमावेन ततो निष्कृप्य चापरः ॥ यत्र गुणः प्रथममेव स्वप्रधानो विवक्षितस्तत्रानुत्पाद्यैव भावप्रत्ययं विना च सामा- नाधिकरण्यं संबद्धो भवति पटम्य शुक्ल इति । यत्र तु द्रव्योपसर्जनत्वेन च न निष्कर्षों विवक्ष्यते तत्र सामानाधिकरण्यं भवति शुक्लः पट इति । यत्र पुनरुपसर्जनत्वेन विव. क्षित्वा पश्चानिष्कर्षविवक्षा भवति तत्र यस्य गुणस्य हि भावात् द्रव्ये शब्दनिवेशस्त. दभिधाने ' त्वलो ' इति भावप्रत्ययोत्पत्तिः । स्वप्राधान्यविवक्षायां त्वसावनङ्गत्वाद् गुण एव न भवति न तद्द्वारेण द्रव्ये शब्दनिवेशः । तेन नासौ तदा तस्य द्रव्यस्य शब्दप्रयोगं भावयतीति भावप्रत्ययेन नाभिधीयते । पूर्वमेव निष्कृष्टत्वा- निष्कर्षकारिणः प्रत्ययस्य निष्फलत्वं स्यात् । तदा तहि नित्यं संख्येये षष्ठ्यैव भवि. तन्यम् । सत्यमेप उत्सर्गः । कदाचित्तु यथैव गुणवचनः शब्दो गुणोपसर्जनद्रव्यप्रति- पिपादयिषया तच्छब्दसमानाधिकरणी भवत्येवमेव गुण्युपसर्जनगुणविवक्षायां गुणशब्दा- नुरोधेन सामानाधिकरण्यं भवति । दुल्यो हि हेतुरभेदोपचारलक्षणयोः । तथाऽपि त्वेष प्रयोगो न प्रचुर इति न शीघ्र भितरवत्प्रतिभाति । यदा तु नाम कथंचिदापतति तदेतेन न्यायेनानुसतव्य इति कथ्यते । तस्मादस्त्यन्तरेणापि मावमत्ययं प्रत्यययोग्यव- स्तुमधानो निर्देशः । एवं च सति · व्कयोः' इति द्विवचनं समर्थितं भविष्यति । भन्यथा हि । दूचेकसंख्येयसंघात बहुत्वमुपजायते । द्वकेष्विति भवेत्तत्र यदि संख्येयतन्त्रता ।। संख्येयप्रधाने हि निशे वो चैकश्चेति कृते बहुवचनमेव प्राप्नोति । संख्याप्राधान्ये तु द्वित्यैकत्वयोः प्राधान्यादात्मीयस्यानिर्देशो भवति द्वचेकयोरिति प्रयोगः । कस्मा. अ० १ पा० ३ अ० ९) । २ पा० सू० (५-१-११९)।

·[अ०३पा०४०४] मीमांसादर्शने । ९२५ नम् । तत्रैवपभिसंवन्धः क्रियते- एकस्मिन् कीरे, दयोः कबहुषु कषिति । एवं कर्मण्येकत्वादिसंबन्धः । तत्र नैवं भवति । कर्तरि भवत्येकस्मिश्चेति। कथं तर्हि । कर्तर्येकस्पिनेकवचनं कर्तुरेकन्व इत्यर्थः । । त्पुषिशिष्टमेव भावप्रत्ययेन न निर्दिश्यते । वक्तृविवक्षाया बहुपकारत्वात् । अथवा यदि बहुत्वे बहुवचनमिति क्रियेत ततो यथा वैपुल्यं महत्त्वं वा शब्दम्यार्थः, बहुः समुद्रो बहुरोदन इति । यच्च त्रिप्रभृतीनां द्वित्वातिरेकसामान्यं तयोरुभयोरप्यविशेषण बहुवचनं प्राप्नोति । तत्र बहुवित्युच्यते । कथं नाम भेदनिबन्धनसंख्यावाच्येव बहुवचनं स्यात् । अतश्च बहुरोदन इत्येकवचनं सिद्धम् । यस्तु संरूपाप्राधान्यपक्षे तदेके मन्य. न्त इत्येकत्वप्राधान्यादेकवचनप्रसङ्गश्वोदितः सोऽन्यत्ववाच्यत्वेन परिहृतः । तस्माद्बहु- त्वादिषु बहुवचनादीनीति सिद्धम् । एवं च सति तिविधाने लादेशत्वाकर्तरि तिषि. त्येकं वचनम् । एकवचनसंज्ञत्वाच्चैकत्वे तिबित्यपरम् । तत्र यदि वाऽनयोः परसरमा संवध्य तिपैव केवलेन संबन्धः स्यात् करि तिबेकत्वे वेति । अवैकस्मिन्कतिरीति प्रतिपन्नावशेषणविशेष्यत्वयोन्तिविषयत्वा । तंत्र न तावदावशेपितयोस्तिपा संबन्धः । कुतः । अनेकस्मिन्नपि प्राप्तिः करि स्यात्तिपस्तथा सर्वकारकसंस्थे च सकत्वे च प्रसज्यते ।। यदि हि स्वतन्त्रमेव कार्यकत्वे चान्योन्यनिरपेक्षवाक्यमेहेन तिबिधानमिप्यते ततः प्रयोगकाले तद्वदेव नरपेक्ष्यमिति द्विबहुवपि:कर्तृषु प्राप्नोति । कारकान्तरगतेऽपि वैकत्वे । तस्मादवश्यं प्रथमं विशेषणविशेष्यसंबन्धोऽभ्युपगन्तव्यः । स चैकविभक्त्य. तत्वासामानाधिकरण्येन । तत्रापि श्रीतत्वाभावादेकस्य लक्षणावृत्तिविभक्तिविपरिणा- मेन वा वैयधिकरण्यसंबन्धः । सामानाधिकरण्ये तावदवस्थितसंख्याप्राधान्यानुरोधेन कशब्दो लक्षणामभेदोपचारं वा:भजते नैकशब्दः, । संख्येयप्राधान्यप्रसङ्गात् । ततश्च सामानाधिकरण्यसंबन्धमर्थ मुख्यया वृत्त्या दर्शयितुमुपसर्नने षष्ठी प्रयुक्ता कतुरेकत्व इत्यर्थ इति । अथवा मिन्नार्थविषये सामानाधिकरण्यं न भवति । न च व्यधिकरण. योरेकविमक्त्यन्तयोः षष्ठ्या विनवजातीयकः संबन्धोऽवकल्पते । न च संबन्धमन्तरे. १ एवं नु सूत्रकारस्य पाणिनेः शन्यहृदयतापत्तेः स्वमतेन महाभाष्यसूचितमेव प्रयोजनं प्रदर्शय- ति-अथवेत्यादिना । २ तत्र न तावदित्यादिना 'तत्र नैवं भवति 'इत्यादि भाष्यं व्याकृतं विज्ञेयम् । ३. सामानाधिकरण्यसंबन्धमर्थमिति--सामानाधिकरण्योक्त्या विवक्षितं कर्तसंवन्धरू समर्थमित्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [म.पा० ४ अ०१] एवं द्वित्वे बहुत्ये, कर्मणि च । एवं वर्ण्यमाने लौकिकन्यायानुगतः सूत्रार्थों वर्णितो भवति । सूत्राक्षराणि च न्यायानुगतानि भवन्ति । आगमोऽपि घायमेष, यदेकत्वादयो विभक्त्यर्थास्तदा कर्मादयो विशे- णामिप्रेतोऽर्थः सिध्यति । तदाऽवश्यं कर्तव्येऽन्यतरविभक्तिविपरिणामे तेनैव न्यायेन संख्याप्राधान्यान्नित्यं च विशेषणे षष्ठीप्रयोगादेवं विपरिणामेन कथ्यते कर्तुरेकत्व इति । दुरापगतश्चाकरवम्य विभक्तिविपरिणामः । अर्थान्तरबुद्धिप्रसङ्गात् । यदि चैकत्वस्य कर्तरि कमि चेन्युच्यते ततोऽन्य एवार्थ आपद्येत । एकत्वं यः करोति यच्च तस्य कर्मति । तम्मात्कर्तुरकत्व इत्येवमादिना दर्शिते कर्तृकर्मविशिष्टा एकत्वादयः प्रत्यय- वाच्याः शास्त्रानुगता इत्यविरोधः । एवं च व्याख्यायगाने यल्लौकिकेन न्यायेन भाव. नातः प्राप्तत्वात्कारकानभिधानमवगतं तदप्यनुगतं सूत्रैर्भविष्यति । सूत्राक्षराणि च येकयोः' इत्येवमादीत्येतदपक्ष्य नियम्यमानानि विशेषणविशेष्यत्वादिन्यायानुग. तानि भविष्यन्ति । लौकिकन्यायानुगतश्च सूत्रार्थ इत्यस्यापरोऽप्यभिप्रायो यथा लोके कर्तृकर्मविशिष्टसंख्याप्रतिपत्तिरियमेवं व्याख्यायमानेऽनुगता भवति । अन्यथा हि स्वातव्येणेतरनिरपेक्षलक्षणव्याख्याने लोकप्रसिद्धिविपरीतपरस्परासंबद्धसंख्याकारकमा. त्रवाचित्वग्राही सूत्रार्थः स्यात् । न केवलमेतावन्मात्रम् । किं तर्हि । स्वगोत्रेणापि सूत्राक्षराणि न्यायापेतानि स्युः । विशेषणविशेष्यतया तु व्याख्याने सर्व न्याय्यं भवि- प्यति । तत्रैतत्स्यात् । त्वया मीमांसकेन वचनव्यक्तिकुशलेन भूत्वा स्वमनीषिकयैवमु च्यते । न तु व्याकरणसंप्रदाय एवमवस्थित इत्यत आह-आगमोऽपि चायमेव यदा एकत्वादयो विभक्त्यस्तिदा कर्मादयो विशेषणत्वेनेति । द्वाभ्यामपि वाक्यकारभाष्यकाराभ्यां बहुवचनवार्तिकेऽनभिहितवार्तिके च द्वावपि कर्मत्वाद्यकत्वादि. वाच्यत्वपक्षी दूरमनुसृत्यान्ते निर्दोषतयाऽवधारितम् । कर्मादिविशिष्टा एकत्वादयो विभक्त्यर्थाः । इतरथा येषु केषुचिबहुवचनं प्राप्नोति । अनभिहिताधिकारश्च न कर्त. व्यः स्यात् । अन्यत्राप्यभिहितेऽभिधानाभावाक्तिकृत्तद्धितसमासाभिहितेषु कर्मादिषु कः प्रसङ्गो द्वितीयादीनां येनानभिहिताधिकारः क्रियेत । अनभिहितानां तु कर्मादीनामेक. स्वादिषु द्वितीयादय इति नैतदनुक्तं गम्यते । न हि न्यायेन तेषामभिहितानामनभिहि. १ स्वगोत्रणेति-व्याकरणगोत्रेणानुमृतो योऽयं न्यायो व्याल्याप्रकारस्तेनापि वर्जितानि फुत्रा. क्षराणि भवन्तीत्यर्थः ।

·[म०३१०४४०४] मीमांसादर्शने ९२७ पणत्वनति । नन्वेनदष्यन्ति । यदा कर्मादयो विभक्त्यर्थास्तदैकत्वा. दयो विशेषणत्वेनेति । उच्यते । अर्थप्राप्ता हि कर्मादयस्ते न भवन्ति शब्दस्याभिधेयभूताः । न त्वेकत्वादयोऽर्थात्माप्नुवन्ति । तेन ते शब्दायभूताः । तस्माघयाप विशेषणमफत्वादयस्तथाऽपि विशेषणमेवा. भिधीयते । यथा, हिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्ति इति हिरण्यमा. लित्वं विशेषणत्वेन, तथापि तदेव विधीयते । तस्मात्कर्तुरेकत्वं । - 'तानां च कश्चिद्विशेषो दृश्यते । तदेतद्वार्तिकोपसंहारे स्पष्टं भाष्यकारेणोक्तम् ' एक. त्वादिषु विभक्त्यर्थेषु कर्तव्योऽनभिहिताधिकारः कर्मादिषु त्वनर्थः' इति । नन्वेतद. प्यस्ति । यदा कर्मादयो विभक्त्यर्थास्तदैकत्वादयो विशेषणत्वेनेत्येतत्पूर्वपक्षव. चनत्वादनुपन्यसनीयं सदभ्युपेत्यवादेनोपन्यस्तम् । एतदुक्तं भवति । यदाऽपि कर्मादयो विशेष्यभूताः प्राधान्येन विभक्त्यश्चिन्त्यन्ते तदाऽप्येकत्वादय एव विशेषणत्वेनाव: स्थिताः सन्तोऽभिर्धायन्ते । अनभिहितानां विशेषणत्वानुपपत्तेविशेषस्य चान्यत एव सिद्धेः । भवति होटेश्यामवस्थायामुपसर्जनपरत्वं विधेर्यथा लोहितोष्णीषादिषु । अथ- वाऽर्थशब्देन प्रयोजनमभिधीयते । यदाऽपि ने प्रयोजनम् -तादर्येन विभक्तिः प्रयुज्यत इत्यर्थः । यद्वोभयोवेचनयोरुत्सृष्टयोर्यथासंभवं निवेशादेकं तिविषयं यत्पूर्वमुदाहृतम् । अपरं तु सुब्विषयं भविष्यति । तत्र कर्मादीनां विभक्त्यर्थत्वाभ्युपगमात् । ननु च समानत्वाद्बहुवचनादिशास्त्रम्यैकरूप्ये सति यथैव तिङा कर्मादिविशिष्ट संख्याभिधानान्न कारकाभिधानं जातं तथैव सुपामपि प्राप्नोति । सतश्च ' यत्करणाभिधायिन्या विभक्त्या सयुज्य निर्दिशति ' । ' तदागमे हि तदृश्यते तस्य ज्ञानम् ' इत्यादव्यवहारावराधः स्यात् । तत्र केचिदाहुः । एकमपि शास्त्रं प्रयोजनवशासंबन्धिभेदेन मिद्यमानमन्यथा च विशेषणविशेष्यभावप्रतिपत्तेस्तिहूं विशेष्यत्वे संख्यां च वक्ष्यति । सुप्सु विशेप. णत्वेनेति । अथैतेनापरितोषः, ततोऽन्यथोच्यते । शास्त्रे यद्यपि नैतेषामभिधयत्वमाश्रितम् । तथाऽप्याश्रितसिद्धयर्धगमिषेयत्वमिप्यते ॥ १ पतञ्जलिनेत्यर्थः । २ ईदृश्यामिति-विशेषणस्यान्यताऽसिद्धिः, विशेष्यस्य चान्यतः सिद्धिरिती- दृश्यामित्यर्थः । ३ उन्मृष्टयोरिति-अनिर्दिष्टविषयविशेषयोरित्यर्थः । ४ ( अ० ३ पा० । अ० ६ ६) अनत्यं भाष्यम् । ५ ( अ० ४ पा० १ अ० ५ स. १५)।

·९२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते-- [अ०३पा० ४१०४] शास्त्रे हि कार्यवंशनानभिधेयस्याप्यमिधेयत्वं पारिभाषिकमाश्रीयते । न च तावतां लोक तयैव प्रसज्यते । न च कर्मादयोऽनभिधेया एवेत्येतच्छास्त्रेऽमिहितम् । किं तर्हि । एकान्ताभिधेयकत्वादिविशेपणं तावद्भवन्तीत्येतद्व्याख्यातमेव । तस्माविशेषणतामेवेते प्रतिपत्स्यन्ते । तद्यत्र न शास्त्रेण न न्यायेनाभिधेयत्वप्राप्तिस्तत्रानभिधेया विज्ञा. स्यन्ते । यत्र पुनः शास्त्रोक्तां विशेषणतामनभिधीयमानाः प्रतिपत्तुं न शक्ष्यन्ति तत्र न्यायलभ्यामनन्यगतिवादभिधेयतामपि प्रतिपस्यन्ते । अर्थापत्त्या वा शास्त्रेणाप्यभि. धेयतयोक्ता भविष्यन्ति । तत्र तिङ्क्ष भावनोपस्थानाविशेषणत्वसिद्धेर्नावश्यमभिधेयत्वम. जीकर्तव्यम् । मुप्सु पुनः प्रातिपदिकार्थानाभेकत्वादीनां चाकारकेषु कारकान्तरेषु च व्यभिचारादन्यतरप्रतिपादनशक्ती विहतायामन्यस्य च भावनाधात्वर्थादेर्गनकस्यानमि- 'धानान्न किंचिदुपस्थापकमस्तीति स्वयं कारकमनभिधाय तद्विशिष्टसंख्यामिधानानुपपतेः कारकमप्यभिधेयं भवति । ननु च केवलकार कंपदप्रयोगाभावादवश्यंभाव्याख्यातपदामि. हितमावनोपनीतानामेव कारकाणां तिष्विव संख्यासंबन्धोऽवकल्पिष्यते । कथमवक. कल्पते । यदा वाक्ये स्वनियतपदक्रमेषु कदाचिदाख्यातशब्दात्प्रथम युक्तेन सुबन्तेन वृक्षमिति कारकप्रत्ययो जन्यमानो नाभिधानमन्तरेण सिध्यति । ननु तत्रापि क्रियासंब धात्प्राक्कारकत्वानुपपत्तेस्तावत्कारकविभक्त्या नोत्पत्तव्यं यावाकयासंबन्धो नोपदर्शितः । ततश्च क्रियापूर्वकत्वं संप्रतिपद्यत इति । सत्यम् । वक्तुरवं, श्रोता पुनर्यः प्रथममेव वृक्षमिति शृणोति न तेन क्रिया तत्संबन्धो वाऽन्यतः पूर्वमवधारितः । किं तर्हि । शब्दमात्रात्कारकं प्रतिपद्यानुमानेनापत्त्या वा वक्त्रा पूर्वतरसंकल्पिता क्रियां प्रतिपद्यते । अन्यथा हीतरे. तराश्रयत्वं स्यात् । कुतः । क्रियया कारकं गम्यं कारण क्रिया तथा । एकस्याप्यनपेक्षत्वे न मूलमवधारितम् ।। द्वयोः संबन्धिनौरवश्यमेकस्येत निरपेक्षं प्रतीतिमूलमभ्युपगन्तव्यम् । तदिह यदि क्रियागम्यं कारकं ततः क्रिया केन इत्यात इति वक्तव्यम् । न च ताववृक्षप्राति. पदिकं क्रियाया वाचकं, शाखादिम नातिनात्रवचनत्वात् । नापि प्रादिपदिकार्थो ग. मको, विनाऽपि क्रिययोपपत्तेः । अयोच्येत । न जातुचित्कश्चिनिष्क्रियः संभवत्यतोऽ. स्तितिष्ठत्यादिका काचिदेकान्तेनाऽऽसिता किया भविष्यति । अथवा · अस्तिवन्तीपर: प्रथमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्यस्तीति गम्यते' इत्येवं सक्रियत्वात्कारकाक्षेपः सेत्स्यतीति । तदनुपपन्नम् । कुतः । १ सक्रियत्वादिति-सस्य प्रातिपदिकार्थस्य सक्रियत्वास्त्रियाक्षेपद्वारा कारकाक्षेपसिद्धन . पूर्वोततरेतराश्रयापत्तिरिति शङ्काभिप्रायः ।

·[*.पा. ४०४] मीमांसादर्शने । तिष्ठन्यादावुपात्तेऽपि क्रियामात्रे ह्यकर्मके । कर्तृमात्रमुपात्तं स्यान्न कर्मादि नियोगतः ॥ सामान्येन ह्यत्रास्त्यादिक्रिया काचित्प्रातिपदिकार्थेनाऽऽसिप्येत । न चासौ सर्वकार. काक्षेपे समति कर्मादीनामन्यत्प्रापकं मृग्यम् । न च विभक्तिः क्रियां ब्रवीति यया कर्माऽऽक्षिप्येत । न च संख्या क्रियाकारकविशेषाक्षेपसमत्युक्तम् । अतो न कारक- प्रतीति मुक्त्वाऽन्यक्रियायाः प्रत्यायकपस्ति । तत्र यदि कारकस्यापि क्रिया प्रत्या. यिकेष्यते ततः स्फुटतरमितरेतराश्रयेणोभयोरपि निर्मूलत्वमापद्यते । तस्मादिहानन्य- गतिकत्वात्कारकं विभक्तिवाच्यं तत्संबन्धाच्च तदनुरूपक्रियाक्षेप इति वक्तव्यम् । यदा तर्हि क्रियापदपूर्वकं कारकपदं प्रयुज्यते तदा तत्संबन्धयोग्यायाः क्रियायाः पूर्व- तरप्रतीतत्वेन कारकप्रत्यायनसामर्थ्याद्विभक्तिभि. संख्यामात्रमभिधीयेन । सत्यमेवमपि प्राप्स्यद्यदि नित्यमारूयातोपक्रमाण्येव वाक्यानि प्रायोक्ष्यन्त तेषां त्वनियमेनैव प्रयोगः सर्वदा स्थितः। गां पश्य पश्य गां चेति । तस्मान्नानभिधेयता । नन्वेवमप्यभिधानशक्तेरप्यनियमेन भवितव्यम् । न शक्यमेवं भवितुं यदा हि सुबन्तपूर्वप्रयोगापेक्षया कल्पिता वाचकशक्तिस्तदा किमसौ प्रयोगान्तरेऽपनेतुं शक्यते । न बनित्यः शब्दार्थसंबन्धः, शक्तिद्वयनियमश्च संबन्ध इत्युक्तम् । अथोच्येत।आख्यात- पूर्वप्रयोगापेक्षया विभक्तेः शक्तयभावेऽवधारितेऽवश्यंभाविनि चैकरूप्येऽत्यन्तमशक्तिरेव मदत्विति । तस्युक्तम् । कुतः । सत्यप्यव्यापृता शक्तिः कृतार्थत्वान्न दुष्यति । असत्यास्तु फलं तस्याः प्रार्थित दुर्लभं भवेत् ॥ सर्वत्रव यस्य कस्यचित्कार्यस्य सदसद्भावदर्शनाद्विरुद्धसदसद्भावात्मकत्वान. भ्युपगमे सत्यैकरूप्यं परिगृह्यते । तत्सद्भावः परिग्रहीतव्यः । सतामपि प्रतिबन्धात्कार. गान्तरामावादन्यतो वा सिद्धेः कार्यानारम्भाविरोधात् । असतश्च कार्यवेलायां देवेरप्य. प्रारनिमित्तकार्योत्पादप्रसङ्गादित्युक्तं संबंन्धनित्यत्वे । तस्मात्कल्पिता वाचकशक्ति- नर्नामपूर्व तावत्प्रयोगे व्यापरिप्यते । विपर्यये पुनरुदासिष्यते । लब्धात्मकत्वाद्वा श्रौतत्वे सति अनुमानप्रत्ययं निराकुर्वन्ती कार्यमारप्स्यते । अतश्च सिद्धाः सुपा कर्मादयोऽप्यर्थाः । १ प्रतिपत्तावुपारानात्साहित्ये च विवक्षिते । नियम्यते यदेकस्यां संबन्धः सोऽर्थशब्दयोः ॥ १३ ॥ इत्यादिना श्लोकवार्तिके संपन्धाक्षेपवाद उक्तमित्यर्थः । २ विद्यमानस्य चार्थस्य दृष्टमन- हणं कचित् । न स्वत्यन्तासतोऽस्तित्व कीचत्प्रत्युपपद्यते ॥ ३३ ॥ इत्यादिना लोकवार्तिके संबन्धाक्षे. पपरिहार उक्तमित्यर्थः । ३ विपर्यये-पश्य गामित्याद्याख्यातपूर्वप्रयोग इत्यर्थः । ।

·९३० सतन्त्रवातिकशावर भाष्यसमेते- म०प०४०४] शब्दार्थो न कर्ता । ननु कर्तुरेकत्वादेकवचनं, कर्तुदित्वाद्विवचनं, कर्तुबहुत्वाद्वहुवचनम् । तेन नूनं कर्ता शब्दार्थ इति गम्यते । उच्यते । तिडां तु नियतपौर्वापर्यवशादेकान्तेन धात्वर्थभावनाभ्यामुपस्थापितयोः कर्तृकर्मणोः पश्चात्संख्याऽवगम्यत इति न कदाचिदपि कारके विशेषणे वाचकशक्तिकल्पनावसरः । ततश्च नित्यानुमेये कर्तृकर्मणी इति सिद्धम् । अथात्र कश्चिदनुमानकुशल आह-ननु कर्तृद्वित्वाद्विवचनं कर्तुरेकत्वादेक- वचनं कर्तृबहुत्वादहुवचनम् । तेन नूनं कर्ता शब्दार्थ इति । कोऽमिप्रायः । कर्तृवि. शेषप्रत्यायनार्थ यः शब्द उच्यते देवदत्तादिस्तेन सह पचत्यादीनां प्रयुज्यमानानां तदनुवर्तनं सर्वप्रकारं दृश्यते । तत्तु सामानाधिकरण्याद्भवति । सामानाधिकरण्यं च द्वयोरप्येक विषयत्वे करप्येत । तेन यदि हि देवदत्तादयः सामान्यतः पचतिशब्दे- नाभिहितास्ततस्तैः सामानाधिकरण्यं लभ्यते । लक्षणयाऽऽकृत्यरुणाधिकरणोकन्यायेन भविष्यतीति चेत् । न । तण्डुलम्थेन पाकेन लक्षयितुमशक्यत्वात् । तत्समवेतमेव ह्येक- त्वादि लक्षयितुं शक्यते नान्यसमवायि । तत्रैततस्यात् । अधिश्रयणादयोऽपि देवदत्तस- मवेतास्तस्य पाकत्वेनोच्यन्त इति । सत्यमुच्यन्ते न तु तद्वारं सामानाधिकरण्यं भवति । गोत्वारुणत्वादीनि हि विशेष्ये स्वात्मानुरूपप्रत्ययोत्पादनान्मतुब्लोपामेदोपचा- रनिमित्तता प्रतिपद्य शब्दं प्रवर्तयन्ति सामानाधिकरण्यं कारयन्ति नत्वेवमधिश्रयणादि. रूपापन्नो देवदत्तो गम्यते थेनाभेदोपचारमतुब्लोपो स्याताम् । अतो यथा दण्डादि. शब्दा देवदत्तादिसामानाधिकरण्यं न प्रतिपद्यन्ते दण्डो देवदत्त इति, यथा वाऽधि. श्रयणादयः पाको वा देवदत्त इति प्रयोगो न भवति तथा पचति देवदत्त इत्यपि न स्यात् सम्मात्पचतिशब्दादिर्वाचकः कर्तृकर्मणाः । तत्पदाभेदवर्तित्वात्पक्तपक्कादिशब्दवत् ।। अभेदवर्तित्वं हि तत्पदसामानाधिकरण्यमसंदिग्धवाचकेषु कृदन्तेषु पक्ता देवदत्तः पक्व ओदन इत्यादिषु दृष्टम् । यत्र च कर्तृकर्मवचनत्वं नास्ति तत्र सामानाधिकरण्यम १ ( अ० १ पा० ३ अ. ९) २ ( अ० ३ पा० १ अ० )।३ विश्लेदनधात्वर्थकदि. मते तावत्तण्डुलसमवेतस्य पाकस्य देवदत्तनिष्ठेन कर्तृत्वेनैकार्यसमवायाभाषालक्षणाशक्ति वदति- अशक्यत्वादिति । ४ पक्वादिशब्दवदिति । अनेन च ' कर्तुरेकरवादेकवचनम् ' इत्यादिभाष्योक्तमनु- मानमेवं विवृत विज्ञेयम, पचतिशब्दः कर्तृवाची, देवदत्तादिकर्तपदाभेदवर्तित्वात् ' पक्तृसन्दवत् । पच्यतेशन्दः, कर्मवाची, ओदनादिकर्मपदाभेदवर्तित्वात् , पक्कशब्दवत्, इति ।

·[.११००४] मीमांसादर्शन। नेतदनुमानाच्छक्यम् । कर्ताऽनुष्ठयक्रियावगमादेवावगम्यत इति प्रत्र- क्षम् । तत्तापत्केनचिन पाध्यते । एकवचननिर्देशे ककत्वं गम्यते, द्विवचन निर्देशे कर्तुदित्वं, बहुवचननिर्देशे कर्तुबहुत्वम् । तदपि प्रत्य- 4 दृष्टं यथा पाकादिशब्दे । किं च तच्छब्दोपात्ततद्भूतसंख्याभेदानुवर्तनात् । तथैव वाचकत्वं स्थादृष्टान्तौ ताविहापि च ॥ पचति देवदत्तः पचतो देवदत्तयज्ञदत्तौ पचन्ति देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रादय इति यैव कर्तृवाचिनि देवदत्तादिशब्दे संख्या सैवाऽऽख्यातेऽपि दृश्यते । यत्र चासो दृश्यते स वाचको दृष्टो यथा पक्ता देवदत्तः-पक्तारावित्यादि । तथा कर्मण्यपि पच्यत ओदनः पच्यते ओदनशाको पक्क ओदनः पक्कौ शाकौदनावित्यादीनि पक्षदृष्टा. न्तोदाहरणानि वक्तव्यानीति । किं च । तयोरमिहितत्वेन विभक्तिप्रतिबन्धनात् । साधये पूर्वमेवान्यदेवदत्तेन पच्यते ।। इतश्च वाचको येनानभिहिताधिकारविहितकारकविभक्तिप्रतिबन्धो दृश्यते पचति देवदत्तः पच्यत औदन इति । यदि हि वाचकत्वं न स्यात्ततः । अनभिहिने । कर्मणि द्वितीया ' ' कर्तृकरणयोस्तृतीया' इति च विभक्तिप्राप्तिर्न केनचि प्रतिबध्येत । यथा पच्यते देवदत्तेन पचत्योदनमिति । यतस्तु खलु प्रतिबन्धस्तनावगम्यते पक्तृपक्वसाधर्थे गैव वाचकत्वम्, साधादन्यद्वैधयं तदेवं दर्शयितव्यम् । यत्र च वाचकत्वं नास्ति तत्र कारकविमक्तिप्रतिबन्धोऽपि नास्ति, यथा पच्यते देवदत्तेन पचत्योदनमिति । इतचे बोधकः शब्दस्तद्विशेषावबोधनात् । यथा श्रोत्रमकारस्य बोधकं शब्दबोधकम् ॥ यदि पचतिशब्दादिभिः कर्तृकर्मणी नोच्येयातां कथं तद्विशेषः संख्याऽभिधीयते । तन्नाविधत्ते तद्विशेषमभिधत्त . इति हि विप्रतिषिद्धमेतत् । न हि श्रोत्रं ''ननु कर्तुरेकत्वादेकवचम् ' इत्यादिभाष्योकेन साक्षाद्धेतुनाऽनुमानप्रयोगान्तरं दर्शयति- कि चेत्यादिना-पचतिशब्दः, कर्तृवचनः, कर्तृगतसंख्याविशेषानुवर्तनात् , पक्ता देवदत्त इति वाक्यस्थपक्तृशब्दवत् । पच्यतेशन्दः, कर्मवचनः, कर्मगतसंख्याविशेषानुवर्तनात , पक ओदन इति वाक्यस्थपक्कशब्दवदिति चानुमानप्रयोगो द्रष्टव्यः । २ पा० स० (२-३-१) ३ पा० सू०(२-३-२) ४ पा० सू० (२-1-१८) ५ 'ननु कर्तुः' इत्यादिभाष्यं प्रयोगान्तरपरतया व्याचष्टे- इतश्चेत्यादिना । अयं च डोकतात्पर्यार्थः । पचतिपच्यतेशब्दो, कर्तृकर्मबोधकी, कर्तृकर्मविशेषवोधकत्वात् , यत् यविशेषबोधक तत् तद्बोधकम्, यथा शदविशेषाकारबोधकं श्रोत्रं शब्दबोधकमिति ।

·९३२ सतम्यातिकशापरभाष्यसमेत- [भ०१५० ४०] । शब्दसामान्यमगमयत्तद्विशेषमकारं गमयति । न च शब्दस्याभिधातृत्वादन्यारशं बोध. कत्वं भवति । भावनया हि गम्यमानत्वेऽर्थ एव बोधकः स्यान शब्दस्तस्मादपि वाचकत्वम् । किं च । विशेपणैश्च संबन्धादुच्यते कर्तृकर्मणी । न ह्यनुक्तस्य संबन्धः स्वगुणैरवकल्पते ॥ इतश्चाभिधीयते विशेषणैः संबध्यमानत्वादिह शोभन: पचति शोमनः पच्यते । यत्रानयोर्विशेषणसंबन्धस्तत्राभिधेयत्वमपि दृष्टं यथा शोमनः पक्ता रमणीयः पक्व इति । यत्र त्वभिधेयत्वं नाम्ति तत्र विशेषणसंबन्धोऽपि न दृष्टो यथा शोमनमास्यत इति । न च गम्यमानस्य विशेषणसबन्धो यथा धूमशब्दादोरवगतस्य न ज्वलनादिमिः संबन्ध इति । तदेतत्सर्वं । ननु कर्तुरेकत्वादेकवचनम् ' इत्यादिनैव दर्शितत्वाद्भाध्यकारण न प्रपश्चितम् । तद्वतसंख्यायोग्यत्वं सामानाधिकरण्यादिभिर्पिना नोपपद्यते । तस्माद. मिधानपक्ष एव न्याय्य इति । अत्राभिधीयते । यत्तावदुक्तं वाचकः पचत्यादिशब्दः कर्तृकर्मणोः सामानाधिकरण्या. दिति । तत्र यदि वाचकशक्त्याऽस्तित्वमनुमायेत ततः पूक्तिनापत्तिमान सर्वप्रमा. णानुपपत्तेरनुपलब्धिविरोधः। सर्वशक्तीनां चार्थापत्तिरेवैकं प्रमाणम् । सा चेहान्यथाऽप्यु. पपत्तेनिराकृता । अनुमानविरोधश्च । नाभिधाता कर्तृकर्मणोः पचत्यादिशब्दस्तदत्यन्ता विनाभूतार्थाभिधायित्वात् । यो यदत्यन्ताविनाभूतार्थाभिधायी स तस्य न वाचकः, यथा शिंशपाशब्दो वृक्षत्वनियतशिंशपीत्वस्य । तयाँ कर्तृकर्मणी नाभिधेये तिडा, तदभिधे. यापरित्यागात् । तद्वयापाराद्विनाऽपि च प्रतीयमानत्वात्द्रव्यत्ववत् । तस्मिन्नेव शिंशपाशब्दे वृक्षत्ववत् । कारकत्वादाख्यातानभिधानं कारकत्वादाख्यातानमिधानं करणादिवत् । तिङ्- शब्दस्यावाचकत्वमाख्यातत्वादास्यत इत्यादिवदित्येवमपि शक्यं वक्तुम् । नन्व. चन्द्रः शशीतिवदेतलौकिकविरुद्धमनुमानम् । नैष दोषः । यदि वयं प्रत्या- य्यत्वं प्रत्यायकत्वं वा निनुमहि ततो लोकविरुद्धं ब्रूयाम । वाच्यवाचकशक्ति- प्रतिषेधस्त्वयं क्रियते । न च तेन लोकप्रसिद्धिविरोधः । प्रत्ययोत्पादमात्रेण कृतार्थस्य १ तदत्यन्तेति-कर्तृकर्मभ्यामसन्तमविनाभूतो यो भावनारूपः प्रत्ययार्यरतदभिधायित्वा- दित्यर्थः । २ शिपात्वस्येति-वाचको न वृक्षत्वस्येति शेषपूरणम् । ३ कर्तृकर्मणोनरभिधेयले प्रयो. गमाह-तथेत्यादिना । कर्तकर्मणा तिहा नाभिधीयते, तिड्वाच्यया भावनया कदाऽप्यत्यज्यमान- त्वात्, यत् तिड्वाच्येन न त्यज्यते तन्न तेनाभिधीयते, यथा कर्तृव मत्वाश्रयभूतदेवदत्तदिनादि- · द्रव्यमिति । तथा कर्तृकर्मणी तिडा नाभिधीयते, तिः कर्तकर्मविषकव्यापाराभावेऽप्यमिषेयभावना विनाभावेन प्रतीयमानत्वात्, ययापाराद्विनाऽपि च प्रतीयते, तन तेनाभिधीयते । यथा शिशपाशब्दव्यापाराद्विनाऽपि प्रतीयमानं वृक्षत्वमिति च तात्यधिः । - ·[+०.पा.१०] मीमांसादर्शने । लोकस्याभिधेर्यगम्यमानयोत्यविप रूपार्थचतुष्टयायवेकानादारात् । यदि तु लोकप्रसिद्ध मत्याय्ययायकत्वमा साध्यंत ततः प्रागुक्तेन मावनाद्वारप्रतीत्यभ्युपगमासिद्धसा. धनम् । लोकविरोधोऽपि तवैवाऽऽपयेत । कुतः । लोको यदन्यतः सिद्धं नाभिधेयं तदिच्छति । यथा श्रोत्रगृहीतत्वात्स्वरूपं नाभिधीयते ॥ शेषा अपि प्रतिज्ञादोषाः पूर्वो न मार्गेण वर्णस्फेटनात्यादिशब्दविकल्पनया शक्ति- द्रव्यकारकविकल्पेन व्यतिरेकान्यतिरेकप्रभेन च वैयाकरणं प्रति योजयितव्याः। तथा सामानाधिकरण्यं श्रौतं लाक्षणिकं वा हेतुरुच्यते । श्रोतं तावदुभयोरप्यसिद्धम् । कस्मात् । अस्माकं भावनामात्राभिधानात् । तव शक्तिमात्रकारकत्वाभ्युपगमात् । देव. दत्तादिशब्दो हि द्रव्यवचनो न शाक्तं ब्रवीति । कारकं चाभिदधत्प्रत्ययः शक्तिमात्ररूप. णाभिदध्यान्न द्रव्यरूपेण तस्याकारकत्वात् । यस्यापि हि द्रव्यं कारकं तेनापि शक्तिविशे षणत्वेनावश्यमभ्युपगन्तव्या । तद्रहितद्रव्यव्यापारासंभवात् । ततश्चाऽऽकृत्यधिकर. गाच्छक्तेरेवामिधानमिति द्रव्यशब्देन सह सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः । शक्तिवचनस्तु नैवाऽऽरूयतिसममिव्याहतः कश्चिच्छब्दोऽस्ति येन सह श्रौतं सामानाधिकरण्यं स्यात । स हि कारकविभक्त्यन्तो भवेत् । न चेदानी कारकविभक्तिः प्रयुज्यते । यस्यं तु द्रव्यं कारकं तस्य यद् द्रव्यं केनचित्कारकात्मना ऽवधारितं तस्य जातिवत् तत्त्वानपायात् यावत्सद्भावं कारकान्तराविवक्षा प्राप्नोति । शक्तिपक्षेऽप्यविशिष्टमिति चेत् । न । एक. द्रव्याश्रितानां तासामाविर्भावतिरोभावविवक्षावशेन तथा तथाऽभिधानात् । द्रव्यस्य त्वेकात्मकत्वादपेक्षाकारणरहितस्य न विवक्षान्तरं प्राप्नोति । यदि च द्रव्यवाचित्वं सुप्तिङन्तेप्वपीप्यते । ततो लिङ्गादियोगः स्यात्सत्त्वभावात् कृदन्तवत् ॥ यथैव पाचकादिशब्देषु द्रव्यप्राधान्यात्सत्वरूपप्रत्ययो भवत्येवं सुहिडन्तेष्वपि स्यात् । ततश्च यथतेष्वेव पाचकं ब्रूहि पाचकेन कृतं पाचकाय देहीति कारकान्तर- १ अभिधेयेति-गवादिब्दानां गोत्वादिजातिरभिधेयोऽर्थः । गम्यमानोऽर्थो व्यक्तिः, प्रादी- नामुपसर्गाणां द्योत्योऽर्थ:-मनादिस्तिष्टतीत्यादिधात्वर्थः ' योगरूढानां पङ्कजादिशब्दानां विषयः पद्मत्वादिरित्यर्थः २ पूर्वोक्तनति-वक्तव्यश्चैष कः शब्दो नाशिस्वेन प्रसाध्यते ॥ ३१८ ॥ त्रिगुणः पौद्रलोषाध्यमाकाशस्थाथवा गुणः । वादन्योऽथ नादात्मा वावुरूपोऽर्थवाचकः ॥ ३१९ ॥ पदवा- क्यात्मकःस्फोटः सारूपयान्यनिवर्तने । इत्यादिना शब्दनित्यत्वधिकरणे श्लोकवार्तिकोक्तन मागणे. त्यर्थः । ३ तहितेति-निर्यापारस्य द्रव्यस्य कारकत्वायोगाच्छातिव्यतिरिकस्य च व्यापारस्या- संभवादित्यर्थः । ४ ( अ० १ पा० ३ अ० १)। ५ यस्य तु शक्त्यनभ्युपगन्तुपैशेषिकस्येत्यर्थः । 1 ·सत्तलपातिकशावरभाष्यसमेते-- [भ०३पा०४०५) यञ्च तस्य योगो भवत्येवं पचत्योदनमित्यादिष्वपि प्रामोति । सस्माघछक्तिमव्यकारकालेऽप्य.. पश्यं निष्कृप्य शक्तिमात्र मुहिङ्ग्यामभिधेयमेष्टव्यम् । तथा सति हि । आविर्भूतक्या शक्त्या द्रव्यमात्मवशीकृतम् । न शक्त्यन्तरयोगित्वं तदैव प्रतिपत्स्यते ॥ तेन कारकान्तरायोगो लिङ्गसंख्यारहितत्वं च द्रव्यप्रधान कृतवेलक्षण्येन सिद्धम् । ततश्चावस्थितं श्रुतिसामानाधिकरण्यस्योभयोरसिद्धत्वम् । अथ लक्षगया सामानाधि. करण्यमविशेषितं वा हेतुस्ततः सिंहो माणवक इत्यादिष्वन्तरेणापि वाच्यवाचकभावं सामानाधिकरण्यं दृष्टमित्यनकान्तिकता । श्रोतं सामानाधिकरण्य कोऽर्थः । समानमधिकरणमिति समानं वाच्यमित्यर्थः । न ह्यन्यथा शब्दस्यार्थोऽधिकरणं भवति । सर्वशब्दानामनधिकरणत्वादाकाशाधिकरणत्वा. द्वा । वाच्यस्य तु विषयत्वप्रतिपत्त्याऽधिकरणत्वमुच्यते । तदपि च लक्षणादिनिवृ. त्यर्थं मुख्यत्वेन विशेष्यते । ततश्च मुख्यया वृत्त्या समानाधिकरणं-समानो विषयः, समानमभिधेयमिति यावत् । ततश्चैवं साधनं भवति । वाचकः पचतिशब्दो "देवदत्तस्य, तच्छब्दसमानार्थत्वाद्देवदत्तवचनत्वादित्यर्थः । ततश्चानित्यः शब्दोऽनित्यत्वादितिवत्प्रति. ज्ञाताकदेशो हेतुः स्यात् । तद्भूताधिकरणोक्तेन च न्यायेन षष्ठों-तवक्ष्यमाणेन च शब्दयो स्तबुद्ध्योरर्थयोरर्थबुद्धयोरित्यादिभिर्व्यवहारकाले सामानाधिकरण्यं विकल्प्य सर्वप्रका- रमसिद्धत्वं गवाश्वादिशब्दाविशेषाद्वाऽनैकान्तिकत्वमुद्भावनीयम् । अनुमानविरोधोक्तैरेव हेतुमिर्मुख्यसामानाधिकरण्यनिराकरणादसिद्धता निगेंतव्या । सप्रतिसाधनता च वक्त. व्या । दृष्टान्तोऽपि यदि तावच्छक्त्यभिधानत्वेन ततः साध्यविकलता । न हि पाचका. दिशब्दाः शक्तिपराः । कि तहि । शक्त्यन्तरायोगित्वाच्छक्तिमत्परा इत्युक्तम् । सति च शक्तिपरत्वे तथैव मुख्यसामानाधिकरण्यात्मकमेव हेतुविकलत्वम् । पाचकादिशब्द. वदेव प्रधानभूतशक्त्यनमिधानप्रसङ्गासिपाधयिषितधर्मविशेषविपरीतसाधनता । अथवा यदा मुख्य सामानाधिकरण्यमसिद्धं तदेतरदवाचकेष्वेव दृष्टमिति विरुद्धता । नच १ अनधिकरणत्वादिति-मीमांसकमते शब्दस्य द्रव्यत्वाभ्युपगमाव्यस्य चानाश्रयत्वादि. त्यर्थः । । वैयाकरणमतेनाऽऽह-आकाशेति । ३ (अ० १ पा० १ अ० ७) इत्यत्र पदानि तावद्वर्णा बा स्वरूपैन कदाचन ॥१० ॥ इत्यारभ्य, न च वस्त्वन्तरारम्भः पदार्थस्तदनुग्रहात् ॥४६॥ इत्य- नतेन प्रथेन छोकवार्तिकेऽभिहितेन न्यायेनेत्यर्थः । ४ (अ० ६ पा० ८ १० १० स० ३६ )। अत्रत्यभाष्योकेन च न्यायेनेत्यर्थः । ५ व्यवहारकाले अनुमानस्यवहारकाल इत्यर्थः। ।

·. 4.३१०४०४) मीमांसादर्शने ९३५ कतरदत्रानुमानं बाधितुमर्हतीति । यथाऽऽकृतिवचने शन्दे द्विवचने द्रव्यभेदोऽवगम्यते, एकवचने द्रव्यैकत्वम् , एवमिहापि द्रष्टव्यम् । लक्षणायां गौणत्वे वा वाचकत्वमस्तीति तसिद्धिसूत्रे ' अर्थाभिधानसंयोगात् ' इत्यत्र च साधितम् । तेन विपक्ष एव नास्तीत्येवं शक्यं वक्तुम् । एवं परेष्वपि साधनेषु यथासंभवं योजयितव्यम् । तद्गतसंख्योपादानमपि शक्तिगतत्वेन तावदसिद्धम् । न हि शक्त्यात्मककारकाश्रयाः संख्याः केनचिदिप्यन्ते । द्रव्याश्रितत्वात्तासाम् । अथ तु यवंतामसो संख्यामुपादत्ते तस्यैव प्रतिद्रव्यस्य वाचक इति प्रतिज्ञायते । ततः पूर्वाभ्युपग• मविरोधः । न हि कश्चिद्वैयाकरण आख्यातस्य द्रव्यवचनत्वमिच्छति । यदि तु वाच्य. लक्षितगतसंख्याभेदोपादानमभेदोपचाराद्वा गौणमेवैतद्धेतुस्ततः सिंहो देवदत्तः सिंही देवदत्तयज्ञदत्तो सिंहा देवदत्तयज्ञदत्तविष्णुमित्रा इत्यादिमिरनैकान्तिकम् । पाचकादी यावति पचतिकर्षभिधानं तावति संख्याभेदोपादायित्वं नास्ति विमक्तिवाच्यत्वात्सं. ख्याया इति हेतुविकलता । यत्र तु विभक्तौ तदस्ति तस्यां कमिधानामावात्साध्य. विकलता । तेन तृतीयान्तमेव किंचित्पदमुदाहर्तव्यम् । तत्रापि तु सर्व सामानाधिकर- व्यवहोषाः संभवन्तीत्यसाधनत्वम् । इदमपरमनैकान्तिकत्वम् । गोशब्दो न ब्रवीति द्रव्यम् । अथ तु तद्गतसंख्याभेदमुपादत्ते । नैवेष विपक्ष इति यदि वदेदाकृत्यधिकरण- मस्मै व्याख्यातव्यम् । कतरदत्रानुपानं बाधितुमर्हतीति-सप्रतिसाधनतां यथोक्तां दर्शयित्वा यथाऽऽकृतिवचने शब्द इति परकीयस्यानैकान्तिकतामुद्भाव्याऽऽत्मीयेन निर्णयः कृतः । यदपि च कारकविभक्तेः प्रतिबन्धनं तदपि यदि तावत्सर्वस्यास्ततोऽ. सिद्धम् । प्रथमाया अप्यभिहितकारकविभक्तित्वात् । अय यस्याः कस्याश्चित्ततोऽनभि. धायकेष्वप्यपवादेषु तदस्तीत्यनकान्तिकता । उभयप्राप्ती कमाणे ' इति परसरुया. नात्कर्मगता षष्ठी न तावत्कर्तारमभिधत्ते । अथ च कृदन्ताभिहितामिति विभक्तिः षष्ठी प्रतिबध्नाति । यत्त्वनामिहिताधिकारोक्ते द्वितीय प्राप्नुत इति । तदनुपपन्नम् । कुतः । संख्यायां कारके वा धीविभक्त्या हि प्रवर्तते । उभयं चात्र तत्सिद्धं भावनातिभिक्तितः ।। प्रचति देवदत्त इत्या कर्तृत्वं तावद्भावनयव बोधितम् । याऽपि संख्या साऽपि तिजा । किमन्यदवशिष्यते यदर्थ विभक्तिरु पद्येत । कथं पुनरनेककारकसंनिपाते सति कर्तृत्वमेव भाषनया देवदत्तस्यादगमितं न कारकान्तर त्वमिति । योग्यतावशेनेति केचित् । . १ ( अ० १ पा० ४ अ० १२ सू० २३) । २ (अ० ३ पा० २ ० १ सू० १) ३ ( भ. १पा• ३ अ. ९)। ४ पा० सू० (२-३-६६) ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४१०४] . देवदत्तो हि पाकस्य कर्तृत्वयोग्यो न करणत्वादियोग्यः । न चाकारकस्य सत आख्या- तेन संबन्धोऽवकल्पते । तस्मात्कर्तृत्वं गृह्णातीति । न त्वेतत्कांठानि पचन्तीत्यत्र संम- वति । न हि तानि कर्तृत्वयोग्यानि । किं तर्हि । करणत्वार्हाणीति प्रसिद्धमेतत् । अयोच्येत नैवत्रि काष्ठानां कर्तृत्वम् । किं तर्हि । करणत्वमेवेदमुक्तेन न्यायेन कर्तृत्व- वत्स्वां विभक्ति नोत्पादयति । एवं स्थाली पचतीत्यधिकरणत्वं सहमीम् । तण्डुलाः पचन्तीति कर्मत्वं द्वितीयाम् । कुशूल: पचतीत्यपादानत्वं पञ्चमीम् । ब्राह्मणाः पचन्तीति संप्रदानत्वं च चतुर्थीम् । सर्वत्र योग्यत्वस्य निर्णयकारणत्वादिति । तदनुपपन्नम् । कर्तृप्रतीतेः सर्वस्य स्वसंवेद्यत्वात् । आह । नैवेयं कर्तृत्वप्रतीति नाकारकातीतिरेव तु सती तिवाच्यकर्तृत्वप्रसिद्धिवासनावशेन तत्सामानाधिकरण्यबुद्ध्या कर्तृप्रत्ययवदा- मासते । यस्तु निपुणः पश्यति तस्य भवत्येव तत्र तत्र कारकविवेकः । तथा हि । स्थाल्यादेोऽपि कर्तुत्वं तदानीमध्यवस्यति । नाऽऽधारादन्यथाभूतं व्यापारं सोऽपि विन्दति ॥ यं हि व्यापारं साधयन्ती स्थाल्यधिकरणत्वं प्रतिपन्नवती कर्तृत्लेनाप्यभिधी. यमाना तमेव प्रतिपद्यते । तस्माद्वरमधिकरणत्वेनैव स्थाल्युच्यत इति कल्पितम् । लकारवाच्ये तु सति कर्नर्यधिकरणादिषु लकारानुत्पादात्सामानाधिकरण्यानुपपत्तेस्तिका व संख्यानभिधानात्सप्तम्यादिप्रयक्ती सत्यां प्रथमासिद्धयर्थ तिमिधानाहकर्तृत्वमेषामु. च्यत इति बलादभ्युपगमनीयं स्यात् । अनभिधाने तु यस्यैव तिढुक्तसंख्यासंबन्धो विव. क्षितस्तदेव सिद्धफलत्वात्फलभूतां विभक्तिमनुत्पादयदपि गम्यते शिष्टानि पुनरुत्पादयि- व्यन्ति । नन्वेवं सति सर्वेषां भावनया गम्पमानत्वं संख्यासंबन्धयोग्यत्वं चास्तीति सर्वदेव द्वितीयानुत्पादः प्राप्नोति । नैष दोषः । यद्यपि कारकाणि स्वरूपतो गम्यमान स्वात् तदर्थ विभक्तिं न प्रयोजयन्ति थाऽपि तिकुपात्ता संख्या केन संबध्योपयुज्यत इति शेषसंख्यामवश्यं विभक्त्यन्तराणि प्रयोक्तव्यानि । ननु तिकुपात्तवागृह्यमाणविशेषत्वा. सः संबध्यते । कथमेका सती शनोति संबन्धुम् । संवध्यमानायां च संख्यान्तरोपजन एव प्राप्नोति । विकल्पः स्यादिति चेत् । इष्ट एवासौ । यथाप्रयोगं व्यवस्थितो न प्रयोगान्तरकालं यथेष्टकल्पनया । यदेव प्रथमान्तमादितः प्रयुक्तं तदेव तिवाच्यसं. ख्यायोग्यत्वेन विवक्षितमित्यवगम्य शेषेषु यथास्वं विभक्त्यन्तराणि प्रार्थ्यन्ते । यदा तहिं पहुवचनप्रयोगस्तदा साधारण्यविभवाच्छेषेषु विभक्त्यन्तरासंभवप्रसङ्गः । इट एवेषोऽपि यदा सर्वाणि तुल्यकल्पत्वेन विवक्ष्यन्ते यथा काष्ठादीनि पचन्तीत्यत्र । तु १ कर्तवदिति पार ·।०३०४०७] मीमांसान। ९३७ यदा तु खलु कर्तृमात्रगतमेव बहुत्वं विवक्ष्यते, कारकान्तराणि च श्रुत्यैव गुणभूतानि दर्शथितव्यानि तदानी माथम्यप्राधान्याभ्यां कर्तयेव संभवात्तदतिक्रमकारणामावाच न कारकान्तराणि गच्छतीति कर्तृवेव लीयते । कारकान्तराणां च स्वविमक्ति. मिरेव , संख्याऽभिधीयते । यद्येवं ततः सर्वदेव तिमिहितया संख्यया कर्ता नातिक्रमितव्यः । कथं तर्हि स्थाली पचतीति प्रयोगः । उच्यते । किं पुन. रत्र · युक्तं किं कुतश्चित्कारण कर्तारमतिक्रम्याधिकरणं संख्ययाऽऽश्रितम् । अथा तसंख्या कर्तृत्वमेव स्थाल्यां विवक्ष्यत इति । कर्तृत्वविवक्षा युक्तेति मन्यामहे । कुतः । न मुख्यातिक्रमे किंचिद् दृश्यते कारणान्तरम् । मुख्यत्वस्य विवक्षा तु यथेष्टं ननु युज्यते । सर्वत्रैवार्थद्वये संभवत्यन्यतररूपविवक्षा युक्ता । संभवति च सर्वकारकाणां स्वव्या- पारापेक्षया कर्तृत्वमिति पुरस्तात्प्रतिपादितम् । न हि प्रधानक्रियागतं कारकवैचित्र्य स्वव्यापारविषयाकर्तृत्वाद्विनोपपद्यते । तस्मात्तदेव विवक्षितमिति न्याय्यं न कारका. न्तरसंख्यामिधानमिति .। एवं च सति यत्कर्मसंख्याऽपि क्वचिदभिधीयते तत्रोक्तं कारणम् । न च तदन्यत्रास्तीति व्यवस्था । तदा त्वनभिहिताधिकारोऽप्येवं करिष्यते । मनमिहिते कर्मण एकत्वे द्वित्वे बहुत्वे चेत्यादि । कुतः । विभक्तयो विधायन्ते यत्र तम्य विशेषणम् । युज्यतेऽनमिधानं हि न पुनस्तद्विशेषणे ॥ न छुपसर्जनस्य विशेषणसंबन्धो युज्यते । विशेप्यास्त्धेकत्वादय एवं पुनर्विशेषणा- न्तरसंपन्धं सहन्ते प्रधानत्वात्। तथा च समासाधिकारेऽप्युक्तं ' भवति वै प्रधानस्य सापे. क्षस्यापि समासः' इति । तस्मादेकत्वादिष्वनभिहितेविति संवन्धः । एतमिस्तु व्याख्याने कृतः कट इति शब्दयोरपि द्वितीया स्यात् । उभयत्रापि कर्मकत्वस्यानभिहितत्वात् । अथ- प्रथमयैवाभिहितत्वान्न भावष्यतीत्युच्यते । तदयुक्तम् । प्रागेव प्रथमोत्पत्तेस्तत्वमङ्गात् । अपि च कटं करोति भीष्ममुदारं दर्शनीयमित्यत्रापि कटद्वितीययैवाभिहितत्वाभीष्मादिष्व. माव प्रसज्यते। ननु कर्मादिविभक्त्यवादिनोऽप्यविशिष्टमेतत् । न । तस्य तिकृत्तद्धित. १ नन्विति-यस्माविस्यर्थः । यस्मारकर्तृत्वस्य विवक्षा यथेष्ठं युज्यते तस्मान्मुख्यासिक्रम- कतिकमे न किंचिस्कारणं श्यत इति लोकार्थः २ स्वव्यापारेच काष्ठादेः करणत्वासंभवः ॥६६॥ इत्यादिना डोकवार्तिके वाक्याधिकरण सः । ३ विभक्त्यर्थस्य विशेषणमनीभहितत्वामिति वादिन ·सतन्त्रघातिकशावरभाष्यसमेते- म०प००४) समासरनभिहितेष्विति परिसंख्यानात् । न च कटद्वितीया तिकादिष्वन्तता यतस्तयो- कानां पर्युदासो भवेत् । ननु ममापि परिसंख्या भविष्यति । भवेत् । यदि कृदादी. नामपि संख्या वाच्या स्यात् । न स्वेते संख्यायां स्मर्यन्ते । नापि वदन्तो दृश्यन्ते । तेन तिङः केवलम्य ग्रहणमुपपद्यते नेतरेषाम् । कर्मादयस्तु सर्वेषामा इति पम्यम् । अतः कृतपाचकादिशब्देभ्यः प्राप्नुवन्त्येव द्वितीयादय इत्यन्यः परि. हारो वक्तव्यः । स चैवं संभवति । यहि कर्मादिविशेषणमनमिहिताधिकारः । तथा हि। कृतः कट इतीहापि कर्मत्वं निष्ठयोच्यते । तस्मिन्नमिहिते संख्या न द्वितीयां ग्रहीष्यति ॥ यस्य कर्मादयो वाच्या यस्य च तद्विशिष्टा एकत्वादयस्तयोरुभयोरप्यनमिहितत्वं कर्मादिविशेषणम् । अनभिहिते कर्मणि द्वितीयाऽनमिहिते वा कर्मणि ये एकत्वादयो बर्तन्ते तेषु द्वितीयेति । यद्यपि चोपसर्जन कर्मादयस्तथाऽपि विशेषणेन संबध्यन्ते । समासस्य छुपसर्जनं विशेषणैर्न संबध्यते । वाक्यम्यं तु 'ऋद्धस्य राज्ञः पुरुषः' इतिवत् संबध्यमानं दृष्टमेवमादि । एवं च वृत्तिवाक्ययोपिशेषो भविष्यति । वाक्यस्थाश्च कर्माद- यः । अतः सत्यप्युपसर्जनत्वे शक्नुवन्ति समानविभक्तिकानभिहिताधिकार विशेष्यवां प्रति- पतुम् । ततश्च पचति देवदत्त इति तिङादिपिरनभिहितस्य कर्तुः संख्याममिधात तृतीया प्राप्नोत्येव । गतार्थत्वादप्राप्तिरिति चन्न । भीष्मादिभिरनेकान्तात् । उक्कं ह्येत. स्कटद्वितीययोक्तेऽपि कर्मणि भीमादिभ्यस्तदुत्पत्तिरिति । यदि च तृतीया गतार्थत्वानो. पद्यते ततः प्रथमावाच्याऽपि संख्या गतवेति काम सा नोस्पद्यते । केवलपातिपदिकप योगासंभवात्तदुत्पत्तिरिति चेत् । न । एवं सति यथाविहिततृतीयाप्रसङ्गात् । म चेष न्यायेन प्रसङ्ग आपादितः । किं तहि । आगमैन । न चाऽऽगमविरोधे न्यायः कार्यक्षमो भवति । तस्मादनभिहितशब्द एक लक्षणया विशेषात्मनाऽनवग. तत्वे वर्तते । पचतिपच्यतेशब्दाभ्यां च संख्यासंबन्धादराद्विशेषरूपेण कर्तृकर्मणी गम्यते । तस्मात्तत्तद्विभक्तिर्नोत्पत्स्यते । कारकान्तराणि न काचिदेव विशेषरूपेण प्रतीयत इति स्वविभक्तीत्पादयन्ति । कारकन्वाविशेषेऽपि च बया कर्तकर्मणोरेव १ लब्धावकाश पर्वपक्षी पुनः शकते-ततधेत्यादिना । • स्यायो कारका पीमि. त्या हि प्रवर्तते । इत्यादिवातिकन दत्तोसराप तृतीयाप्रातिरित्ययः ।। सिद्धान्ती शाको समा.

·[.पा.१.१] मीमांसादर्शने । विशेषप्रतीतिः संख्यासंबन्धश्च भवतीति तथोक्तम् । यत्तु भावोत्पन्नलकारपक्षेण व्यमि. चारो नेह पच्यते नेह मुज्यत इत्यादिषु पचिमात्रविक्षायां कर्तृकर्मणोरनाश्रयणादास्व. धमावनयोराशङ्कयते ततश्यागमकत्वमिति । तत्रोच्यते । तुरुयोऽभिधानपक्षेऽपि स दोषः शब्दगोचरः । बाचकस्याप्यनेकान्तो गमकस्येव नेप्यते ।। यथैवात्र क्रियाया अनेकान्तिकत्वादन्यत्रागमकत्वमापायते तथैव शब्दम्यापि कर्मा नभिधानात् , ओदनः पच्यत इत्यत्राप्यनभिधातृत्वप्रसङ्गः। अथ व्यभिचार्यप्यसो केन. चिदनुगृहीतः सन्नमिधास्यति तथा ममापि तदर्थो गमयिष्यतीत्यविशेषः । तच सर्वत्र सकर्मकाकर्मकश्यन्त्रिकरणेतरविकरणोपपदविशेषज्ञानादनभिधातृत्ववद्गमकत्वं विविच्यत इत्यनुपालम्भः। इसरया तेशब्दस्य भावकर्तृकर्मसु त्रिष्वपि दर्शनं यतेशब्दम्य श्यन्विकर. णात्मनेपदीययक्यक्यप्रत्ययेषु चाविशेष इत्यत्यन्तसंशयहेतुत्वमेवाभिधानपक्षेऽपि स्यात् । तस्मात्तद्भुताधिकरणोक्तेनैवान्वयन्यतिरेकभङ्गपरिहारेण पक्षद्वयमपि समर्थनी यम् । ततश्च विशेषहेतुभिः शक्यो गमकत्वपक्षो निर्णेतुम् । अथवा मुख्य एवानभि- हिंतशब्दः । कथं तर्हि पचति देवदत्त इति तृतीया नोत्पद्यते । पर्युदरतत्वात् । कथं पर्युदस्तत्वम् । तिडाऽमिहितत्वात् । किमर्थं तर्हि पुरस्तादनभिधानक्लेशः कृतः । लोक- बेदार्थ न ब्याकरणार्थम् । किं लोकवेदव्यतिरेकेणापि व्याकरणव्यवहाराः सन्ति । बादम् । न हि वृद्धिगुणशन्नो लोकवेदयोरादैनदेङा वाचको दृष्टी । भवतु संज्ञापरिभाषाणाम- लौकिकत्वम् । प्रकृतिप्रत्ययार्थास्तु न लोकवेद्व्यतिरिक्ताः प्रयुज्यन्ते । कथं न प्रयु. स्यन् यदा 'लः कर्मणि च ' इति वेदलोकयोरत्यन्तमसन्नेव लकारः कर्तृकर्माभिधा. वित्वेन कथ्यते । ननु लादेशानामत्र लकारग्रहणेन ग्रहणं युक्तम् । स्थानिनि बाऽदेशनमादेशार्पम् । नेतद्युक्तम् । कुतः । लकारे लक्षणा तावदादेशायें प्रसज्यते । स्थानिद्वाराऽपरोक्षा च वृत्तिरदेशभाग्भवेत् ॥ लकारं श्रूयमाणमुत्सृज्याऽऽदेशा गृह्यन्त इति श्रुतिबाधः । अथापि लकारस्यैव बांच्याः कर्मादयोऽप्युच्यन्ते तथाऽपि तेनानभिधीयमानाः सन्तः प्रागादेशोत्पत्ते शक्यास्तथाऽध्यवसातुम् । अन्ते च न्यायविरोधः स्थित एव । अतश्च कस्मिंश्चिदस. । १मक्षणों हि भवतः कती सन्नभिधीयते । इत्यारभ्य करणादीनां तु न वस्तुलक्षणा । नापि शब्दक्षणा प्राधान्यविवक्षास्तीति नित्यमेव बायशब्दोपादेयत्वमित्यन्तेन प्रन्येन प्राराक्ष- मित्यर्थः । १ अभिधातृत्वबदमकत्वं न विरुण्यत इति पा० । ३ ( भ. १ पा. भ..):

·सतम्यातिकशापरभाष्यसमेते- (म.३१०१० तस्मान श्रीतः । न चच्छाता न प्रकरणं वाषिष्यते । यतु पुरुषपय. मासेऽवश्यकल्पनीय वरमभिधेयत्वमेव पारिभाषिक कल्पितमेकान्तस्याऽऽश्रयणीयत्वात्। न हि कथंचिदपि लावस्थायामपारिभाषिकममिधेयत्वं संभवति । तेन 'छः कर्मणि च' इत्यादेशद्वारेण लोकवेदार्थमर्थादेशनमुत स्वशास्त्रे व्यवहारार्थमिति परीक्षायां यदि लोक. वेदयोस्तिकाच्यत्वं युक्त्याऽवकल्पयिष्यते ततस्तादर्थ्यपरिकल्पनं युक्तम् । अथानवक्ल. तिस्ततः स्वशास्त्रार्थत्वमिति । तत्र तु लोकवेदार्थत्वस्य पूर्व निराकृतत्वात् । परिशेषतः स्वशास्त्रार्थता । तेनैतदुक्तं भवति । पाणिनर्मम कर्तृकर्मणी लकारामिहिते द्रष्टव्ये इति । किं पुनरस्य प्रयोजनं यदा न लोकवेदयोस्से तथोपलभ्यते । यद्यपि च तत्र नास्ति प्रयोजनं स्वशास्त्रे त्वस्ति । कथं नामानभिहिताधिकारेण लकारप्रयोगे तयोरमिहितस्वा. श्रयणात्पर्युदासः स्यादिति । तस्माद्यद्यपि परमार्थतो नामिधीयेते तथाऽपि शास्त्रेऽमि. हितवदाश्रयणादनभिहिताधिकारविहिते विभक्ती न लक्ष्येते इति परिहृतः कारकविमक्ति. प्रसङ्गः। यत्तु सद्विशेषाभिधानादिति । तच्छिशपादिशब्दैरनेकान्तिकम् । शिशपाशब्दो हिम तापवृक्षत्वपार्थिवत्वद्रव्यत्वसत्ताप्रमेयत्वज्ञेयत्वानामभिधायकोऽथ च तद्विशेषमेव शिशपा. मभिधत्ते । तेन यथाऽस्य सामान्यमनमिधाय विशेषामिधानशक्तिर्न विरुध्यते यथा च चक्षुषः सामान्यमनित्यत्वमगृह्णतोऽपि रूपग्रहणशक्तिर्न विरुध्यते । यथा च भवतोऽपि द्रव्यम. माभिधायैव तिडा तद्विशेषः कर्तृत्वमुच्यते तथा मम कर्मभिधानाहते तद्विशेषसंख्यामि. धानं द्रष्टव्यम् । यदपि गम्यमानस्य विशेषणसंबन्धो नास्त्यतस्तत्संबन्धदर्शनादभिधान, मिति । तदप्याकृत्यरुणाधिकरणयोरुभयथाऽपि दर्शनान्निराकृतम् । अपि च मधुरो. रसः स्निग्धः शीतो गुरुश्चेत्यनेनानैकान्तिकत्वम् । अत्र हि मधुररसस्य गुणत्वाद् गुणा. न्तरः शीतादिभिः संबन्धो नावकल्पत इत्येतत्प्रतिपादितं द्रव्यं संबध्यते । न च कथं. चिदपि रसशब्दस्य द्रव्यवचनत्वम् । तथाऽश्वसहस्रेण नगरं मुषितमिति गम्यमाना. नामेव ( सादिनां ) मोषक्रियासंबन्धः । यत्तु कचिमादी रूपादौ वा न दृश्यते न तावता सर्वत्र स्थितिः कल्पयितुं शक्यते । तस्मान्नामिधेयः कः । ततश्च श्रीतत्वा. भाषान्न प्रकरणं वाध्यते । यसु कर्मधर्मपक्षे दर्शपूर्णमासविधिनैव विहितत्वात् पात्या. त्मिको विधिरनर्थकः स्यात् । तस्मात्पुरुषार्थतेति । तत्र ब्रूमः । यावन्न विधिसंस्पर्शस्तावन्नास्य प्रयोजनम् । विना च तेन धात्वों न क्रत्व प्रतीयते ॥ विधिरहितो हि धात्वर्थः स्वयमेव साध्यतां प्रतिपयमानोऽनपेक्षितप्रयोजनधान । (भ. १ पा० ३. भ. ९) २ (अ.३ पा. १०६) ·[.१०.१०] मीमांसादने । नोऽनर्यको भवनि । कर्पधर्मपक्षे प्रयोगवचनेन कर्तव्यतावचनादिति । सद्दुच्यते । अङ्ग सत्पकरणेन गृह्येन । न चाविहितमङ्गं भवति । तस्मादगन्त्वाय विधातव्यमस्मिन्नपि पक्षे । अनो मन्यामहे पाकरणि. कस्यायं निषेध इति । तस्मादङ्गं यदनृतं तम वाच्यामिति । तेन य. संकल्पितं तदङ्गं तदेव कर्तव्यम् । व्रीहिमयं संकल्प्य न यवमयः प्रदे. पः। आह । यदोभयोरपि पक्षयो नृतं वदितव्यं, तदा को विचारे. गार्थ इति । उच्यते । पूर्वस्मिन्पक्षे पुरुषधर्मः । तत्र भ्रंशे स्मात शक्यते दर्शपूर्णमासकथंभावेन ग्रहीतम् । न च तेनागृहीतः प्रयोगवचनेन विधातुं शक्यते । तस्मादवश्यं प्रात्यात्मिकेन विधिना साक्षात्पारम्पर्येण वा. पुरुषोपका. रित्वं बोधयित्वा धात्वर्थ करणीकृत्य तदतिरित्त प्रयोजनसाध्यापेक्षायां सत्यां संनिहि- तदर्शपूर्णमासोपकारसंबन्धे तयाऽगत्वं कल्पयितव्यम् । अन्यथा चेतरेतराश्रयं स्यात् । अङ्गत्वाद्विधिर्विधेश्वाङ्गत्वमिति । तस्मादर्थवानङ्गविधि :। अतश्च वदेदित्यनेनैता. वदवगतं दर्शपूर्णमासोपकारं वदनेन साधयेदिति । ततोऽनृतपदसामदेवं भवति यद्वद- नेन कुर्यात्तवनृतेनेति । पुनश्च नञ्संबन्धाथदनृतवदनेनोपकुर्यात्तन्नेति वचनं व्यज्यते । तस्मादर्शपूर्णमासोपकाराय. वदतो यदनृतं प्रतज्यते तत्प्रतिषेधो विधीयते । ततश्च यावत्कर्मार्थः संवादस्तत्र सर्वत्रानृतं वर्ननीयम् । तेन यवमयः पुरोडाशः कर्तव्य इत्येवमादावध्वर्युमुक्त्वा सक्त्वर्थ मे यवा भविष्यन्ति । तस्माद्ब्रीहिमयः क्रियतामित्येवं न विसंवदितव्यम् । संकल्पस्येति-च तत्पूर्वत्वाद्वदनमेव प्रतिलक्षयति । अथवा स्वेन बचनेनाध्वर्युमेव संकल्पं कारयित्वेति द्विणिजन्तस्य रूपं द्रष्टव्यम् । आह । यदा स्मृति- प्राप्तनित्यानुवादे, संयोगान्तराच्च विधी, नानृतं वदितव्यामित्ययमंशस्तुल्यः कि तदा चिन्तायाः प्रयोजनमिति तदुच्यते । स्मृतिप्राप्तानुवादे हि स्मात नैमित्तिकं भवेत् । विधिपक्षे यजुर्वेदविधेस्तद्वेषजक्रिया ॥ स्मृती च यदनृतवदननिमित्तं प्रायश्चित्तं तदेव कर्तव्यं यद्यनुवादः । विधी पुनरस्य बाजुर्वेदिकत्वाद् भ्रषस्य यजुर्वेदतो यज्ञो विनष्ट इत्यवाहार्यपचने भुवः स्वाहेति होतन्यम् । स्मृतेस्त्वन्यतरमूलत्वानवधारणान्न वेदभ्रेनिमित्तप्रायश्चित्तावधारणं स्वात् । एवं मूल. मूलिभावाभ्युपगमेऽपि स्मृत्यैव तदर्थस्तदतिक्रमश्चानुसृत इति तदीयमेव प्रायश्चित्तम् । १ स्मृत्यैव तदर्थ इति '-नानृतं ब्रूयात् इत्यनया स्मृत्या निषेधार्थो विधेयतयाऽनुसृत इत्यर्थः । २ तदतिक्रमथानुसृत इति-गायत्रीमनते अपेत ' इत्यनया च निषेधातिक्रमश्च प्राय. वित्तनिमिततयाऽनुसृत इत्यर्थः । १ ·सतपातिकशावरभाप्यसमैते- [१०पा..] ननु तवापि याजुदिकत्वज्ञानात्तद्वैःप्रायश्चित्तमेव मवेत् । नैतदस्ति । एतद्ध्याहवनी• वादिविषयत्वादाहिताम्यधिकारमवलम्बते । अनृतप्रतिषेधश्च पुरुषमात्रधर्मत्वादनाहि- तामेरप्यवस्थितः । तेनास्य तावदश्यं स्माते प्रायश्चित्तमपेक्षणीयम् । तदपेक्षि तमेकत्वानिमित्तस्याऽऽहितामेरपि तदेव युक्तमिति वैदिकप्रायश्चित्तामावः । कि। यज्ञेऽन्यतमवेदाले भ्रष्टे नैमितिकं श्रुतम् । अयज्ञाझविनाशे तु न तस्यावसरो भवेत् ॥ यकृतो यज्ञ आर्तिमियात् ' इति हि सर्वे भ्रषा यज्ञसंबन्धिनो निमित्तत्वेन श्रूयन्ते । ज्योतिष्टोमसंबन्धिनश्च प्रकरणादासन् । तत्र वेदैसंयोगान्न प्रकरणेन बाध्येत' इत्यनेन न्यायेन वाक्यबलीयस्त्वात्प्रकरणं तावदतिक्रम्येत । न तु यज्ञसंवन्धपरित्यागे। हेतुरस्ति । तस्मादवगतवेदविशेषमूलेप्वपि पुरुषधर्मेषु न तन्निमित्तं प्रायश्चित्तं कर्तव्यम् । यदा तु फलकल्पनाभयात् प्रकरणाच क्रतुयुक्तपुरुषधर्मा भवन्त्येवंजातीयका इति पूर्वः पक्षः । शुद्धक्रतुधर्मत्वं च सिद्धान्तस्तदोमयत्रापि याजुर्वेदिकयज्ञभ्रेषनिमित्तमेव प्रायश्चित्त. मिति प्रयोजनान्तरं वक्तव्यम् । तदुच्यते । विधयोऽपि हि पूर्वस्मिन्पक्षे संस्कारतां गताः । ते सर्वे याजमानाः स्युःक्षासंस्कारवर्गवत् ॥ सर्वे हि समिदादयः क्रत्वन्तरगताः स्तोत्रशस्त्रनपादयश्च पूर्वपक्षवादिनः पुरुषसं. स्काराः । ते च ' याजमानास्तत्प्रधानत्वात्कर्मवत् ' इत्यनेनाधिकरणेन याजमानाः स्युः ! तत्र समिदादीनां यागात्मकत्वाद् द्रव्यत्यागन्यापारेण दीक्षणीयादिवदुमपथाऽपि याजमानत्वात् । तद्वदेव च यजमानविवृद्धावपि तन्त्रेण प्रयोग इति न कश्चिद्वशेषो दृश्यते । ये तु स्तोत्रशस्त्रजपादयस्ते गुणभूतकर्तृकर्मनियमसमर्थी प्रधाननियमानधिकृतां प्रधानौगात्रादिप्तमाख्यां बाधित्वा दन्तधावनादिवद्यनमानकर्तृका भवेयुः । यजमान. विवृद्धौ च साधारणद्रव्यत्यागन्यायेन तन्त्रत्वं न संभवतीति प्रतियनमानं मिधेरन् । प्रतिषेधेष्वपि च यदा विध्यंश एवमवधारितः क्रतुयुक्तपुरुषोपकार्यनृतवदनमिति तदाऽ. स्यैवानृतविशिष्टप्रतिषेधादयमर्थो भवति यजमानेनाऽऽत्मसंस्कारार्थमाशीःप्रयोगादिषु यदु. च्यते तत्र वैकल्पिकावधारणे स्वरूपोचारणे वा मृषात्वं न कर्तव्यमन्यत्र त्वन्येषां च यथेष्टवादित्वमिति । शुद्धक्रतुधर्मप्रतिपेधे तु यावत्क्रती किंचिद्वदनं यजमानस्यस्विना C १ तदेवप्रायश्चित्तमिति- यदि यजुधे भुवः स्वाहेकनाहार्यपचने होतम्बम् 'स्पनन वि. हिनमित्यर्थः । २ (अ. ३ पा० ३ ० १ सू. ८) । ३ (अ० ३ पा. ८ . २ . ४)।

·(१०१पा०४० मीमांसादर्शने । पायधितम् । सिद्धान्ते दर्शपूर्णमासधर्मः । तत्र भ्रंशे याजुर्वेदिकं पाय. श्चित्तम् ॥ १३ ॥ वाऽनृतं प्रसज्यते तत्सर्वं न कर्तव्यं क्रतुसंबन्धित्वाविशेषात् । अतश्च यथैव यजमानेन बीहिमयं संकल्प्य न यवमयो दातव्यस्तथैवाध्वर्यादिमिरप्यन्यतरं पक्षं करिष्याम इत्युक्त्वा न लाघवादिवशेन पुनर्विसंवदितव्यम् । यदपि च पुनः संस्कारार्थ किंचित्त. दपि क्रत्वाशनैव वनयितव्यम् । नमु च प्रतिषेधार्थे गुणभूतः पुरुषस्तत आध्वर्यवस. माख्या नियामिकेति प्रणीताप्रणयनादिवदध्वर्युरेकोऽनृतप्रतिषेधमवलम्बेत । सत्यमवल. बेत यदि प्रतिषेधार्थोऽनुष्ठेयो मषेत् । अयं स्वनुष्ठानाभावात्मकत्वान्न कर्तविशेषमपेक्षते । 'श्रुत्येव च प्रतिषेधः प्राप्त्या संबद्धः । स यत्र प्राप्तस्तत्र स्वामर्थेन गच्छन्न शक्यते समाख्यया पारयितुम् । नमु वदेदित्येतावद्विध्यंशमात्रमालोच्यमानं समाख्या नियंस्यति । ततश्च प्रतिषेधोऽपि तदनुसारित्वानियतो भविष्यति । नैतदेवम् । पर्यवसिते हि शा. साथै तत्कर्तुरपेक्षायां सत्यां सम ख्याऽवतरनि । न च वदेदित्येतावतः शास्त्रार्थत्वं विज्ञायते । प्रतिषेधसंबन्धाद्ध तदनुवादत्वेन स्थितम् । न चान्द्यमानस्य श्रुतमपि विशे. षणं भवतीति ग्रहांधिकरणे साधितम् । किमुत समाख्यया विधीयमानपदार्थकर्तृविशेष. संबन्धमात्र एव व्याप्रियते। तस्मादनूद्यमानत्वाद्वदनं न विशेप्यते । प्रतिषेधोऽपि तद्गामी विशेष्टुं नैव शक्यते ॥ तस्मादस्ति सर्वत्र प्रयोजनमतः सम्यविचारितमिति सिद्धम् ॥ १३ ॥ ( इति-कर्वधिकरणम् ॥ ४ ॥) ---- अन्यतरं पक्षमिति-बोडशिप्रहगतदभावादिरूपवैकल्पिकानां प्रयोगारम्भेऽमादिभिर. न्यतरपसाधारणं कृत्वा पुनः पक्षान्तरग्रहणेन न विसंवदितव्यमित्यर्थः। २ भुस्येति-निषेध्यपद. साहचर्यलक्षणयेसर्पः । । प्राप्या-निषेध्यप्रापयेत्सर्यः । ४ सः-निषेयोऽर्थ इत्यर्थः। ५ ( अ.. पा.१.७)। ६ किमुत समाख्ययेति-यदातदापदाध्याहारेण योजना। भयमायायः । निये ध्यमाने भावार्थापर्यवसानाकपेक्षानुपपत्तनिवेधाषये चामुषाद्यस्वानिषेध्यस्य, प्र.कवाधिकरणन्या- भेन एतनारि को विशेष्यपायोगे किमु पक्षय सामाख्यानिकेन का विशेन्यता मिति - ·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमैते- म०प०४०) [५] अहीनवत्पूरुषस्तदर्थत्वात् ॥ १४ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, अङ्गिरसो वा इत उत्तमाः सुवर्ग लोकमायन्तेऽ प्सु दीक्षातपसी पावेशयंस्तीर्थ स्नाति. तीर्थमेव हि सजातानां भवति इति । दर्शपूर्णमासयोराम्नायते, तस्माजञ्जभ्यमांनोऽनुश्रूयान्मयि दक्ष. ऋतू इति, प्राणापानावेवाऽऽत्मन्धत्ते इति । तत्र संदेहः। किमयं धर्मः प्रकरणे निविशत उत पुरुषस्योपदिश्यत इति । किं तावत् पाप्तम् । अही. नवत्पुरुषस्तदर्थत्वात् । एष विधिः प्रकरणादुत्कृष्येत । कुतः। पुरुष. श्रुतेः । अयादिति पुरुषप्रयत्नस्य विवक्षितत्वात् । ननु प्रकरणं बाध्यते । उच्यते । बाध्यतां प्रकरणं, वाक्यं त्वस्य बाधकं जञ्जभ्यमानसंयो- गात् । प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरुपदिश्यत इति गम्यते, वाक्याज- अभ्यमानस्य । वाक्यश्च प्रकरणादलीयः । तस्मादुत्कृष्येतेति फल- पूर्वत्र श्रुत्या सह प्रकरणं विरुध्यते न विरुध्यत इति विचारितम् । इदानीं लिङ्ग- वाक्याभ्यां सह विचार्यते । तत्र ज्योतिष्टोमप्रकरणविहितस्य तीर्थस्नानस्य दर्शपूर्णमास- प्रकरणविहितस्य नम्भिकानिमित्तस्य मन्त्रोच्चारणस्य किमर्थत्वं पुनः स्यादिति निवीता. धिकरणवदेव पक्षा रचयितव्याः । तेषामपि सारवत्तरत्वादनन्तराधिकरणे त्रय उपन्य. स्ताः पुरुषमात्रधर्मः प्रकरणयुक्तपुरुषधर्मः क्रतुधर्म इति । त एवात्राप्यनुवर्तन्ते तत्र पूर्वाधिकरणेनैव प्रकरणात् क्रत्वर्थत्वे प्राप्ते पूर्वपक्षः परिगृह्यते । यथा प्रकरणं हित्वा द्वादशत्वं वशीकृतम् । अहीनेन तथा पुंसा धर्मावेतो वशीकृतौ ॥ मान तापद्योग्यतयैव मलापकर्षणार्थत्वात्पुरुषार्थ गम्यते । तीर्थविशेषणं च सुखा. बतरत्वाद् दुःखावतरहृदादि व्यावर्तयत् पुरुस्योपकरोति न कतोः । यदपि च स्मरण भोजनादिपूर्वभाविनियमरूपेण तवपि तदर्यस्व नियमादृष्टं पुरुषगाम्येव करोति । तेना. वधारितमयोजनेन संवध्यमानस्तीनियमोऽपि पुरुषार्थो विज्ञायते । तत्राप्येकं तावद- दृष्टमेव प्रयोजनमवतरणसुखम् । अथ: प्युद्धृत दकादिनिवृत्तिरूपो नियमो न दृष्टं साधयती- १ ते० सं० (६-१-१)।२ ते० सं० (२-५-२)। ३ 'कि तावत्प्राप्तम् ' इति भाष्यं किं ताचादित्येतावता कि ताययुक्तमिति पृष्टे प्रा'मिस्यनेन यत्पूर्वाधिकरणेन प्राप्त तथुतमिस्ये शुद्धकसुधर्मपक्षोक्त्यर्थतया व्याख्याय सूत्रेमान्यः पूर्वपक्षः परिगृह्यत इत्येव परतया ध्याचष्टे-तत्रेत्या. चिना । । स्मरणमिति- अस्नावाची मले मुलत' इत्येवरूपमित्यर्थः ·[अ०३पा०४०५] मीमांसादर्शने ९४५ मायामनन्ति, प्राणापानावेवाऽऽत्मन्धत्त इति । स च संयोगो वाच्यते । तस्मात् पुरुषधर्मः प्रकरणादुत्कृष्येताहीनवत् । यथाऽहीनसंयोगाद् द्वादशोपसत्ता प्रकरणादुत्कृप्यते । एवं जञ्जभ्यमानसंयोगान्मयि दक्ष. क्रतू इति वचनम् ॥ १४ ॥ प्रकरणांवशेषाद्वा तयुक्तस्य संस्कारो द्रव्य- वत् ॥ १५॥ सि० न वोत्कृष्टव्यम् । कुतः । प्रकरणविशेषात् । प्रकरणयुक्त एव ज. अभ्यमानो वचनेन संस्क्रियते । यथा यवादिद्रव्यं प्रोक्षणादिना । ननु न शक्रोति प्रकरणं जञ्जभ्यमानशब्दमेकदेशेऽवस्थापयितुम् । वाक्यं हि त्यदृष्ट कल्प्यते तथाऽप्यस्त्येव फलं 'तीर्थमेव हि सजातानां भवति ' इति । न चैवं वाक्यात् पुरुषसंयुक्तस्य प्रकरणमीश्वरम् ' असंयुक्तं प्रकरणात् ' इति स्थितत्वात् । तथा यद्यपि ब्रूयादित्यनेन कर्ता नोपातस्तथाऽपि नञ्जभ्यमानशब्दः कृदन्तत्वात् 'कतारे कृत्' इति चानन्यपरस्मरणात्कर्तृविशेषणं पुरुषनुपादत्ते । तेन स्ववाक्योपात्तेन संयुक्तं मन्त्रामिः धानं प्रकरणग्राह्यत्वं न प्रतिपद्यते । पुरुासंयोगे चास्त्येव तत्फलम् । प्राणापानकारत्मनि धारणाचिरजीवित्वम् । तस्मात्पुरुषमात्रधर्मा एवंजातीयका इति ॥ १४ ॥ पुरुषवर्म इत्येतावद्गृह्णीमः । यत्तु पुरुषमात्रधर्मस्ततश्चोत्कर्षे इत्येतसाम् । कुतः अविरोधात्समावेशे लम्यमाने प्रमाणयाः । बाधो न युज्यते कर्तुं न चै दूरात्फलश्रुतिः ॥ पुरुषमात्रसंयोगे हि विना कारणेन प्रकरणं बाध्य । न लिया बाध्येयाताम् । सत्यं बाध्येयातां यद्यपुरुषेण संबन्धोऽभ्यु.in: ini पुरुषधर्म ब्रुवाणा न किंचिदपि बाधिप्यामहे । न प्राकरणिके जर च सकलशब्दार्थों योग्यत्वं वा नास्ति । नन्त्रविशेषबुद्धिर्वलचनमाणपता दुबेलप्रमाण. मूलया विशेषबुद्धया न युक्ता निवर्तयितुम् । ए ताइवर यत्र निवर्तनीया । न ह्य. विदुषोऽसमर्थस्य वाऽधिकारः संभवति । नन्वेवं प्रकरणं विशेषकमभ्युपगतं भवति । नैतदेवम् । ग्राहकमेवात्रापि प्रकरणं, येनोद्दिश्यमानजञ्जभ्यमानविशेषणत्वं प्रतिपद्यते । -. -7 १(अ० ३ पा० ३ अ० ४ स. ११)। २ पा० सू० (३-४-६७)। ३ न च दरेति-- संनिहितस्य ऋतूपकाराख्यस्य फलस्य संभवे विकृष्टस्य स्वर्गायक तस्य कलानां न च युतत्यर्थः ।

·९१ सतन्त्रवार्तिकशावरभाग्यसमेते-:: [अ०३पा०४०५] ८ प्रकरणाद्वलवत्तरामति । उच्यते । न ब्रूमो जञ्जभ्यमानशब्दः प्रकरणे. 'नामाकरणिकात्पुरुषानिवर्त्यत इति । किंतु फलं तत्र कल्पनीयम् । ननु प्रत्यक्षं श्रूयते फलं, प्राणापानावेवाऽऽत्मन्धत्त इति । नेति बमः । नात्र विधायकं शब्दमुपलभामहे । य एषः, प्राणापानावेवाऽऽत्मन्धत्त इति । वर्तमानापदेश एप न विधायकः । स्तावकम्तु भवति मन्त्रवच. नस्य । तस्मादर्शपूर्णमासाभ्यामन्यत्रैतन्न फलवत् । अतः पुरुषस्य दर्श. पूर्णमासी कुर्वतः संस्कारकोत गम्यते । आह । पुरुषसंस्कारकर्मेति न हि तस्येष' च्यापारोऽवकल्पते । कथंभावस्येत्थंभावादन्येनासंबन्धात् । योऽपि प्रकरणगृहीतपुरुषमपेक्षमाणः प्रकरणाद्विशेषलाभं मन्यते तस्यापि व्यावृत्ते प्रकरणव्या. पारे तद्गृहीतत्वापेक्षा भवतीति नैव तद्विशेषणमवकल्पते । कथं तर्हि प्रकृतपुरुषप्रत्ययः । उच्यते । विनत्र विशेषणत्वेनात्र प्रकरणस्थपुरुषग्रहणसिद्धिः । तथाहि । वीहीणां प्रोक्षणं यद्वलौकिकानामनर्थकम् । तद्वदेतदपीत्येवं फलाय प्रकृतं गतम् ॥ यथा हि ह्यादि प्रोक्षणादिभिः संबध्यमानं न च तावत्प्रकरणन विशेष्यते । अथ चाऽऽनर्थक्यमयाद्विप्रकृष्टफलकल्पनाप्रमाणाभावाच्च ऋतुसाधनत्वेन प्रयोजनवत्त्वाच्च प्रकृतं गृह्यते तथाऽत्र फलकल्पनामयात्प्रत्यासत्त्यनुरोधेन प्राकरणिकजञ्जन्यमामग्रहणं क्रियते । न हि तत्संभवेऽन्यफलकल्पनाप्रमाणं लभ्यते । ननु च क्लप्तमेवानयोः फलमित्युक्तम् । सत्यमुक्तं न वहशेन शब्दन फलमुच्यते । कामशब्दोपबन्धाभावात् । एतदेव च नात्र विधायकं ममुपलभामह इत्याह । फलविधानं हीशेन शब्देन न क्रियत इति वक्ष्यामः । इतरथा पुनर्वृयादित्यत्राप्यस्त्येव विधिविभक्तिरित्ययुक्तमेव विधायका- भाववचनम् । न हि यत्त इत्येतस्याविधायकत्वादुपालम्भो भवति । सर्वत्रव फलांशस्याविधे. यत्वात् । तस्माद्यथोच मेव योजनी म् । ' द्रव्यसंस्कारकर्मसु ' इत्यनेन चार्थवादत्वं वक्ष्यते । । फलं तु तत्प्रधानाचाम् ' इति च कामपदोपबद्धायां तदर्थत्वम् । आह । १ कथंभावस्येत्यभावादन्येनासंवन्धादिति-कथमिति प्रकाराकाहारूपस्य प्रकरणस्य इत्यामि. युप पतितव्यसाधारपयार्थप्रकाररूपादन्येन विशेष्यादिनाऽनन्वयादिस्यर्थः । २ भक्तौति-प्रति- निपात वाघद्यापेतथाऽपिशब्दार्थकः । तया व थपि प्रकरणगृह तत्वापेक्षा भवति तथाऽपि व्यावृते- पाधित, प्रकरणव्यापार नैव प्रकरणं विशेषकं भवतीत्येवं योजनयाऽर्थो शेयः । ३ अनेन व फल सत्र मनीयम् इति भाष्यं व्याख्यातं शेयम्। (अ०४ पा.१.१) इत्यत्रेत्यर्थः । ५ (१० पा० ३ ज. ५० ५.१ ६.४ पा ३ ० ५.१)।

·14.पा.अ.] मीमांसादर्शन। ९४७ गृखते, दर्शपूर्णमासाव कुर्वत इत्येतन । कथम् । योऽपि बन्यत्र दर्श- पूर्णमासाभ्यां जञ्जभ्यते, सोऽपि जञ्जभ्यमानशब्देनोच्यत एव । न च प्रकरणेन व्यावर्त्यत इत्मेतदुक्तम् । तस्मादुत्कृष्यते । अत्रोच्यते । नैव न्यावय॑ते । संस्कृतेन तु तेन नास्ति प्रयोजनम् । ननु प्रकरणे पुरुषसंस्कारेणापि नास्ति प्रयोजनम् । उच्यते । संस्कृतगुरुषो दर्श- पूर्णमासावनुष्ठास्यति । आह । उत्कर्षेऽपि सति संस्कृतोऽन्यदनुष्ठा- स्वति । उच्यते । नान्यस्य संस्कारो गुणो भवति । अपकृतत्वात् । आह । प्रकृतस्यापि न गुणः । वाक्येन पुरुषधर्म इत्यवगमात् । उच्यते । भानर्थक्यान पुरुषधर्मोऽवगम्यते । तस्मादस्य प्रकृताभ्यां दर्शपूर्णमा. पुरुषस्य संस्कारकमिति गृह्णीम इति संस्कारशब्दोच्चारणात्क्रतुयुक्तपुरुषधर्मत्वमभ्युप- गच्छति । न हि स्वतन्त्रः फलवत्त्वात्संस्कार इत्यभिधीयते । दर्शपूर्णमासावेव कुर्वन इत्येतति-कोऽभिप्रायः । सर्वथा तावज्जञ्जयमानधर्मत्वेनैप गम्यमान आनर्थक्येन लौकिकान्निवत्येत । यस्तु ज्योतिष्टोमादी जञ्जभ्यमानः स दार्शपूर्णमासिकवदेव, सप. योजन इत्यशक्यो वर्जयितुमिति । अतः ऋतुमात्रयुक्तपुरुषधर्मो भवति । अस्योत्तरं गूढाभिप्रायम् । संस्कृतेन तु तेन प्रयोजनं नास्तीति । कुनः । न संबन्धों निवीतस्य यथैवाऽऽतिथ्यकर्मणा । श्रुत्यादिभिरसंयोगात्तथैवास्य क्रियान्तरैः ॥ यदि सर्वत्र विहितः विहितः । सन्ननर्थकत्वेन लौकिकान्निवत्येत एतदेवं स्यात् । न त्वसावेवं निवर्तयितुं शक्यते । न हि प्रवृत्तानि शास्त्राणि केन चिन्निवर्त्यन्ते । किं तर्हि । आदित एवैषां प्रवृत्तिप्रतिबन्धोऽवधार्यते । सा चैवं प्रति- वध्यते । यदि 'द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायं वा ' इत्यधिकरणन्यायेन स्वरूपसंगतावनर्यकत्वा. ज्जजम्पमानशब्देनापूर्वसाधनत्वं लक्ष्यते । तल्लक्षणां च न प्रकरणाहते लम्यते । न च दर्शपूर्णमासापूर्व मुक्त्वाऽन्यस्य प्रकरणमस्ति । तस्मात्तदपूर्वसाधनं यो जञ्जभ्यमानम्त- स्वष संस्कारः । एवं तीर्थस्नानमपि वक्तव्यम् । एतौ च परिचोदनापरिहारौ सूत्रकार एव वक्ष्यति । ' आरादपीति चेत् । न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इति । यत्तु प्रयो- गवचनेन सिद्धेर्विध्यानर्थक्यमिति । तत्राऽऽह । वरं तस्यानुवादत्वं न च निष्फलपुरुषमा- तत १अनेन च संस्कृतेन तु तेन नारित प्रयोजनम' इति भाप्यं कृस्तन तु पण साध्यं प्रयोग कीभूतपूर्वमन्यत्र नारतति व्याख्यातं नियम । २ ( अ. ३ पा० ७ ३० १ स..।

·. सतन्त्रघातिकशावरभाष्यसमेत [भ०३पा०४०५] साभ्याकवाक्यता, नान्येन फलवताऽपि कर्मणा । प्रकरणाभावाद । तम्मानोत्कर्षः। यत्तु प्रकरणे निवेश इत्येतस्मिन्पक्षे ब्रूयादित्यनुष्ठानवच. नमविवक्षितस्वामिति । एवं सति अनुवादो भविष्यति न पुरुषसंबन्ध. विधानस्य प्रयोजनमस्तीति ॥ १५॥ व्यपदेशादपकृष्येत ॥ १६ ॥ अय यदुपवाणितं, द्वादशोपसचा ययोत्कृष्यते, तयेदमप्युत्क्रष्टव्य- प्रधर्मविधानमिति । इह माध्यकारणं निरन्तरयोयोरधिकरणयोरेकस्याः परिचोदनायाः परम्परविरुद्ध परिहारद्वयमुक्तम् । 'अङ्गं सत्प्रयोगवचनेन गृह्यते। न चाविहितमङ्गं भवति' इत्येकः । एवं सत्यनुवादो भविष्यति, इत्यपरः । तत्र कस्य सत्यत्वं कस्यानृतत्व.. मिति विवक्तव्यम् । यथा तावत्पूर्वत्र व्याख्यातं तथा विधित्वमेव सत्यम् । अनुवादा. मिधानं त्वम्युपेत्यवादमात्रमिति गम्यते । शवयं त्वनुवादत्वं समर्थयितुम् । कुतः । अपर्यायविधायित्वादेकोऽङ्गानां विधिर्यतः । प्रात्यात्मिकानुवादत्वं शक्यते भाषितुं ततः ॥ 'विधेयकश्रुतित्वादपर्यायविधानात् ' इत्यत्र सर्वेषामेवाङ्गानामेकप्रयोजनकल्प. नये विधिं वक्ष्यति । स च प्रयोगवचनेन विधीयमानानां भविष्यति । प्रात्यात्मिक- विधीनां पर्यायप्रवृत्तेः । पुरुषश्च येन प्रवर्त्यते स विधिः । अङ्गप्रधानवत्यां च भाव नायां युगपत्पुरुपनियोगः । तस्मात् प्रात्यात्मिकानामनुवादत्वम् । अत्राभिधीयते । द्वावस्येतौ ग्रन्थौ साधू । कथम् । पूर्वस्तावत् 'न चाविहितमङ्गं भवति' इत्यनया चोपपत्त्या न विरुद्धः । उक्तं ह्यतद्विधावनाश्रीयमाणे धात्वर्थमात्रस्य साध्यत्वान्निप्पयो जनत्वे सति न शक्यमङ्गत्वं कल्पयितुं तेन तावद्विधिः । अथ चानुवादः कथम् । पूर्वण विधिनाऽङ्गत्वं प्रकल्प्य प्रयोगवचनं यावन्नीयते तावन्तं च कालमसौ विधिरूपे णावतिष्ठते. प्रयोगवचनग्रहणे सति तद्गतविधिसंसर्गदेव पुरुषप्रवृत्तिमिद्धेग्नुवाद. त्वम् । अतः प्राक् प्रयोगवचनसमर्पणाद्विधित्वेन विना न व्यवहारः सिध्यतीति विधिः । उत्तरकाले तु तत एव प्रवृत्तिसिद्धेग्नुवाद इत्युभयमपि साधूक्तम् ॥ १५ ॥ तु १ इति केचिदिति शेषः : २ एतदधिकरणोक्तम्यैव परिहारस्य सत्यत्वमिति वदतां परेषां मतमनुसत्याऽऽह-शक्यमि यादिना :: अ० ११ पा० १ अ०३ मू० १६) ४ स्वाभिप्रायमाह- अत्राभिधीयत इत्यादिना ५ प्रत्यात्मिक वाक्यालोचनवेलायां विधित्वं प्रकरणकल्पिताङ्गवाक्य- कवाक्यतापनप्रधानवाक्याशभावनाविधिवेलायां प्रयोगविधिमिद्धपुरुषप्रवृत्त्यनुवात्वमित्येवं विरो- धपरिहाराशयं वदति-पूर्वेणेत्यादिना ।

·[अ०३पा० ४ २०६] मीमांसादर्शने । ९४९ मिनि । उच्यते । तद्ध वाक्य नाहीनानां व्यपदिश्यते । फलवन्तथा- हीनाः । न च तत्र ज्योतिष्टोमेऽहीनशब्दः। गौणत्वात्, व्यपदेशाच 'तिन एव साहस्योपसदो द्वादशाहीनस्यति । ततो युक्तं द्वादशोप- सत्ता यत्यावरणादुष्कृष्यते । न विह पुरुषसंबन्धो निष्प्रयोजनत्वात्, अन्यस्य च प्रयोजनवतः प्रकरणेऽभावात् ॥ १६ ॥ [६] शंयौ च सर्वपरिदानात् ॥ १७ ॥ सि० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, देवा वै शंयुं बार्हस्पत्यमब्रुवन् हव्यं नो वोति प्रकृत्य वचनमिदं भवति-कि मे प्रजाया इति । तेऽब्रुवन् यो ब्राह्मणायावगुरेत् । तं शतेन यातयात् , यो निहनत तं सहस्रेण यात. यात्, यो लोहितं करवत् यावतः प्रस्कन्ध पासून संगृह्णात् तावतः संवत्सरान् पितृलोकं न प्रजानीयात् इति । तस्मान ब्राह्मणायावगुरेद् न हन्याद् न लोहिनं कुर्यात् इति । तत्र संदेहः । किं दर्शपूर्णमासयो- रवगोरणप्रतिषेध उत पुरुषस्योपदिश्यत इति । किं प्राप्तम् । प्रकरणाह- र्शपूर्णमासयोरवगोरणादिप्रतिषेधः । न दर्शपूर्णमासयोर्ब्राह्मणस्यावगो- रितव्यं वधो वा कार्यों लोहिनं वा प्रस्कन्दनीयम् । अन्य उपाय प्रकरणेऽहीनस्यात्यन्तमविद्यमानत्वाद क्यसंयुक्तद्वादशोपसत्त्वं प्रकरणेनानुगृह्यमाण- मुत्कृप्यत इत्यदृष्टान्तः ॥ १६ ॥ ( इति- जञ्जन्यमानाधिकरणम् ॥ ५ ॥) . शंयाविति ब्राह्मणावगोरणादिप्रतिपः वाक्यो लक्षणम् । तत्र पूर्ववदेव पक्षाः । तेषामपि प्राकरणिक संबन्धद्वयमप्येकी ५ निर्दिष्टौ ऋतुधर्मः शुद्धपुरुषधर्मश्चेति दावेव पक्षौ । समस्तेन चानृतवदनप्रतिषे न्याये क्रत्वर्थस्यावगोरणस्य प्रसज्यमानस्य प्रतिषेधः । का च तत्र प्रसक्तिः । चतुब्रह्मणसाध्यत्वाद्दर्शपूर्णमासयोस्तदानत्यर्थ सामदानभेददण्डेषु प्रसज्यमानेप्वन्वाहार्यदानेनाऽऽनमयेदिति गम्यते । यदा तन्मात्रेण १ शंयौ चयूपक्रमके वाक्ये योऽयमवगोरणादिप्रतिषेधः स प्रकरणादपकृष्येतत्यनु- षड्गः । कुतः । सर्वपरिदानात्-सर्वावस्थस्य, दर्शपूर्णमासकर्तृत्वावस्थानपेक्षस्य पुंसः, परि-नरक- परिहारार्थ, दानात्-अवगोरणादीनां खण्डनात् । निषेधादिति यावत् । एवं भाप्यकाराः। वार्तिककारास्तु सर्वपरिदानात्-सर्वेभ्यः ऋविग्भ्योऽनृरिवग्भ्यश्च ब्राह्मणेभ्यः, परिपालनाख्यवरदानादित्येवं सूत्रं व्याख्यास्यन्ति । २ तै० सं० (२-६-१० ) । ३ चनुाह्मणेति-ब्रह्मायुहोत्रामीधाख्याश्चत्वार ऋत्विजो दर्शपूर्णमासयोरित्यर्थः। महापिठरपरीिमतस्याप्यन्वाहार्यस्याऽऽनतिजननासामर्थ्यद्योतनाय चतुःशब्दः प्रयुक्तः । ४ इति नियम इति पा० ।

·सतन्त्रषातिकशावरमाप्यसमेते- [भ०१०१.० भास्थावष्य आनतये, ते नाबाहार्येणाऽऽनमन्तीति प्रकरणास्मामो. ति । एवं प्राप्से घूमः । शंयौ च प्रकरणादुत्कर्षः । कस्मात्, सर्वपरिदा. नात् । सर्वावस्थस्य ब्राह्मणस्यायं प्रतिषेध उक्तः । न दर्शपूर्णमास. गतेनैव नावगोरणादि कर्तव्यमिति । ननु प्रकरणादर्शपूर्णमासधर्मोऽयम् । सत्यं प्रकरणादेवम् । वाक्येनावगुरमाणस्य धर्मः । वाक्यं च प्रकर- मलीयः । ननु जञ्जभ्यमानस्येव प्रकरणे निवेशो भवेत् । नेत्युच्यते । तत्र फलं कल्पनीयम् । इह क्लुप्तम् । अस्ति पत्र विधायकविभक्तिः । शतेन यातयात्, सहस्रेण यातयात्, स्वर्ग लोकं प्रजानीयादिति । तस्मादुत्कर्ष एवंजातीयकस्येति ॥ १७ ॥ नाऽऽनमन्ति तदा पुनर्यथा दानादानतिर्भवति तथा प्रयत्यमाने लौकिकोपायप्रसक्तः सत्यामयं दण्डप्रकारोऽवगोरणादिः पक्षे प्राप्नोति स प्रतिषिध्यते । न कर्तव्यं तेन, तव्यतिरेकोपायान्तराश्रयणं कार्यमित्युक्तं भवति । तथा प्राप्तेऽमिधीयते । वाक्येन सर्वसंयोगात्सर्वेभ्यो वरदानतः । फलस्याकल्पितत्वाञ्च नेष्टः प्रकरणग्रहः ॥ यच्छब्दस्तावच्छृत्यैव पुरुषमुपादत्ते । न च प्रकरणयुक्तपुरुषधर्मः । न ह्येष कश्चि. संस्कारः । किं तर्हि । नरकपरिहारार्थोऽयं प्रतिषेधः । स च पुरुषगत एव । नरकपातः संकीर्तितो न तु ऋतुगतः । यस्य च प्रत्यवायस्तस्य तत्परिहारार्थः प्रतिषेधः । 'शतेन यातयात् सहस्रेण यातयात् ' इति शतगुणं सहस्रगुणमनुमवेदित्यर्थः । अय वा संख्येयान्तरानुपादानादुपरि संवत्सरग्रहणादिहापि संवत्सरशतेन यातनां निस्तरे. सहस्रणेत्येवं संबध्यते । निषेधफलं च प्रदर्शनमात्रेणेव संबध्यते न विधिफलवत्काम. पदोपबन्धमपेक्षते । न हि कश्चित्संत्यक्तव्यमर्थं कामयते । न चान्यः कश्चित्तस्योपा. दानप्रकारोऽस्ति । तेनानुभवेदित्येतावतैयोपादानं विज्ञायते । तच्छेहाविकलमस्ति । यत्तु भाष्यकारेण लिङ्गदर्शनं कृतं तत्फलस्याविधेयत्वादसंबद्धम् । यदपि तावदिष्टं तदपि न विधीयते यत्त्वनिष्टं तत्र पुरुषप्रवृत्त्यसंभवादत्यन्तविपरीत एव विध्युपन्यासः । तस्मादनिष्टफलोपादानमात्रेणैव तद्विषयनिषेधसिद्धरनिष्टफलस्य च . पुरुषगामित्वात्पुरुष- धर्मता । तथा च । सोऽब्रवीकि मे प्रजाया . इति । प्रजामात्रानुग्रह एव शंयुना प्रार्थितः । देवश्च यत्कामयस इत्युक्ते शंयुना ब्राह्मणमात्रमेव तेभ्यः परित्तं परिपालना. योपक्षियम् । तेश्च ब्राह्मणमात्रमेवोद्दिश्यानुग्रहः प्रत्त इति वाक्यशेषः समर्थितो भवि. ध्यतीति ।। १७ ॥ (इति-सर्वपरिदानाधिकरणम् ॥ १)। .

·. [अ०३पा० ४ ०७] मौमौसादर्शने ९५१ [७] पागपरोधान्मलवद्वाससः ॥ १८ ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, मलबद्वाससा न संवदेव, नास्या अनमयात् इति । तत्र संदेहः, किं मलवद्वाससा सह दर्शपूर्णमासाङ्गस्य संवादस्य प्रतिषेध उत पुरुषस्य सर्वत्र प्रतिषेध इति । किं प्राप्तम् । प्रकरणाद् दर्शपूर्णमासयोः प्रतिषेधविधिः । एवं प्राप्ते ब्रूमः । मलबद्वाससा सह संवाद उत्कृष्येत । प्रकरणात् । कस्मात् । मागपरोधात् । एवं श्रूयने, यस्य व्रत्येऽहनि पत्न्यनालम्भुका स्यात्तामपरुध्य यजेत इति । पल्या च सह संवादोऽध्वयोर्दर्शपूर्णमासयोरस्ति, पनि पत्न्येष ते लोक इति । प्रसज्यमानः प्रतिषिध्येत । स चाप्राप्त एवं प्रागपरोधादपनीय तां यागमनुतिष्ठतां कथं संवादः प्रसज्येत । यतः प्रतिषेधमहेंद । तस्मादुष्कृष्येत मलबद्वाससा सह संवादः ॥ १८ ॥ अन्नप्रतिषेधाच ॥ १९ ॥ अनप्रतिषेधश्च भवति । नास्या अन्नमद्यादभ्यञ्जनं वे स्त्रिया अमम् नास्या अन्नमद्यात् ' इति वाक्यान्तरमपि सदन्यार्थदर्शनीपयिकत्वात्सहोदाहृतम् । मलवासा:-ऋतुमती स्त्री । तत्संवादप्रतिषेधेऽपि स एव पक्षाः । तत्र यच्छब्दजल्ल. भ्यमानशब्दतुल्योपादानशब्दाभावात्संवादस्य च ऋतौ पुरुषे चाविशेषप्रसक्तराभिहिते. नानृतवदनमतिषेधन्यायेन · पनि पत्न्येष ते लोकः ' इत्यादेः ऋत्वर्थस्य संवादस्य प्रतिषेध इति प्राऽन्यथा प्रत्यवस्थीयते । निषेधः प्राप्तिपूर्वोऽयं प्रातिश्च पुरुषे स्थिता । न हि प्रागपरुद्धायाः प्राप्तिरस्ति क्रतुं प्रति ।। ' तामपरु य यजेत ' इति हि सामान्यतः सर्वस्मादेव त्वनुष्ठानादौ निवर्तिता कथं संवादे प्रसज्येत । पुरुषस्य तु स्वाताव्यात्सर्वकालसंबादे प्रा निधम्यार्थवत्ता । यदि च स्मृतिरेवमर्था विद्यते ततो मूलमूलिभाव एवाभ्युपगन्तव्यः । न हि केनचिन्नि. त्यानुवादत्वमुक्तम् ॥ १८ ॥ इतश्च पुरुषमात्रधर्मः । कुतः । प्रायोवचननिर्गे संदिग्ध वस्तु वर्णितम् । असंदिग्धश्च युंधर्मो नास्या अन्नमिति स्मृतेः ।। . . १ तै० (१-५-१)। २ 'यस्य प्रत्येऽहन्पल्यनालम्भुका स्यात् ' इति पूर्व शेषः । .. (100-11३१०१ पा० ३ ० ६) इसति शेषः ।

·९५३ सतन्त्रवार्तिकशावरभाप्यसमेते- [अ० ३पा०४२०८] इन्युपगमनप्रतिषेध एष विधीयते । स च प्रकरणे न प्रसक्त इति, प्रक. रणादुत्कृष्टः पुरुषधर्म एष निश्चीयते ॥ १९ ॥ [८] अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात ॥ २० ॥ सि. अनारभ्य श्रूयते, तस्मान्सुवर्ण हिरण्यं भार्य दुर्वर्णोऽस्य भ्रातृव्यो भवति इति । सुवाससा भविल्व्य रूपमेव विभर्ति इति । तत्र किं प्रक- रणधर्म उत पुरुषधर्म इति संशयः । अत्रोच्यते । अप. करणे तु तद्धर्मस्ततो विशेषात् । पुरुषधर्म एवंजातीयकः स्यात् । कुतः। ततः-प्रकरणाधीतात्, विशेषोऽस्य । नायं प्रकरणाधीतः । यद्यप्रकरणे समाम्नातः, सर्वप्रकरणधर्मः स्यात् । अप्रकरणे समाम्नानं न कंचिद्विशेष कुर्यात् । तस्मादेवजानीयकः पुरुषधर्म इति ॥ २० ॥ नास्या अन्नमयात् ' इति — अभ्यञ्जनं वै स्त्रिया अन्नम् ' इति वाक्यशेषादुपम. मनप्रतिषेधः । तथा हि । लाटानामप्यम्यञ्जनपर्यायान्तरवाच्यलक्षणमुपगमनं प्रसिद्धम् । तच्च न कदाचिच्छब्दादर्थाद्वा क्रत्वयं प्रसक्तम् । पुरुषार्थ तु सर्वप्राणि प्रसिद्धम् । यदर्या च प्रान्तिदर्थः प्रतिषेध इत्युक्तम् । ब्रह्मचर्यविधानाच्च, न ऋतुकाले पुरुषार्थस्यापि सतस्तत्मसक्तियन स्वकाले निषिध्यते । तस्मादुल्लय तावत्प्रकरणमेष तावत्पुरुषधर्मो भवति । ततश्च तत्सामान्यादितरेषु तथात्वमिति संवादतादर्थ्यसिद्धिः ॥ १९ ॥ ( इति-पंवादाधिकरणम् ॥ ७ ॥) इदानीमप्रकरणाधीतानि श्रुतिलिङ्गवाक्यानि प्रकरणसमवायं गच्छन्ति नेति विचा. यते । । तस्मात्सुवर्ण हिरण्यं भार्य दुर्वर्णोऽस्य भ्रातृव्यो मवति' इत्येवमादिषु संदेहः । किं कर्मसु हिरण्यधारणमनूद्य सुवर्णता विधीयते । वातःपरिधाने च शोमनत्वमुत विशिष्टविधानरूपेण नित्यः पुरुषधर्मो विधीयत इति । तत्रानेकार्थविधिभयात्कर्मस्थहिर- ज्यवासोनुवादेन सुवर्णशोभनत्वविधिप्राप्त वुच्यते पुरुधिर्म इति । कुतः । हिरण्यवाससो धर्मो भवस्तावदनर्थकः । कर्मणा सह संबन्धे प्रमाणं तु न विद्यते ।। प्रकरणानानस्य ह्येतदेव प्रयोजनं कथं नाम तदङ्गत्वं विज्ञायतेति । यद्यप्रकरणाची. तस्यापि कर्माङ्गतव स्यात्ततः प्रकरणाम्नानमनर्थकं भवेत् । यतस्तु वेदेनेव प्रकरणाप्रकर• गानामविवेकः कृतस्ततोऽवगम्यते नूनं प्रकरणाधीतानां पुरुषधर्मत्वमिति ॥ २० ॥ १ तै• बा. (२-२-४) ·4.३पा०४०८] मीमांसादर्शने। ९५३ . अव्यतानु शेषः स्यात् ॥ २३ ॥ तुमन्दः पक्षव्यावृत्तौ । न पुरुषों भवेत् । अग्निहोत्रादीनां शेषः स्यात् । कस्मात् । अव्यत्वात् । नात्र द्रव्यदेवतं श्रूयते । तच्छ्व. णात्, भार्य. यष्टव्यमिति परिकल्प्येत । असति तु द्रव्यदेवतासंबन्धे विपर्तिरयं धारणावचनः संस्कारवाची । संस्कारश्च शेषभूनस्यायकल्पते, नान्यथा । तस्मात्कर्मणामग्रिक्षेत्रादीनां शेषः । एवं सुवासमा भवि- तव्यमिति ॥२१॥ वेदसंयोगात् ॥ २२॥ आध्वर्यवमिात वेदसंयोगः शेषभूतस्य युज्यते । शेषभूतो ह्यध्व- यद्यपि तावद्विशिष्टविधान तथाऽपि कर्मशेष एव स्यात् । अन्यथा हि फलं क. रूप्येत । ननु ऋतुसंबन्धोऽपि कल्पयितव्य एव । सत्यं प्रमाणवती हि तत्कल्पना । क. मणश्च सामान्येन प्रयोजनाकाङ्क्षायां कभैवोपतिष्ठते । तेन तत्संबन्धः प्रमाणवान् , न स्वर्ग: संबन्धः । एवं च मन्यते । यथा यागदानहोमान्मुक्त्वा नान्यत्प्रधानकर्मत्वं प्रतिपद्यते । न चेह यागादित्वमस्ति संप्रदानाद्यभावात् । अत औत्पत्तिकेनाङ्गत्वेन कर्मशेषत्वम् । अथवा धारणमेतच्छ्यने । तच्चोत्पत्त्यैव धार्यमाणशेषभूनम् । न च लौकिकस्य निष्प. योजनत्वात्संस्कारार्हत्वम् । अतः कर्माङ्गभूतयोर्वासोहिरण्ययोविधिः । अथवा तत एवानेकार्थविधिदोषात्सति च संभवे बलाद्गुणे विधिशक्तिसंचारणाद्धिरण्यधारणं 'हि रण्यं हस्तेन भवति । अथ गृह्णाति ' ' हिरण्यं हस्ते संप्रदाय षोडशिना स्तुवते' इत्येवमादिवाक्यविहितमन्ध सुवर्णता विधीयते । ' वासः परिधत्ते' इति चैतद्विहिते वाससि शोमनत्वम् । एवं च सूत्रकाराणां 'हिरण्यमिति जातरूपं प्रतीयात् ' इत्यादिपरि. माषणस्यैतदेव मूलम् । अन्यथा रजतजातरूपसाधारणे सति हिरण्यशब्देऽन्यतरावधा रणमूलमन्यत्कल्प्यं स्यात् । अद्रव्यत्वात् ' इति च नात्र द्रव्यं विधीयते । किं तर्हि । तद्विशेषमात्रविधानमेतत् । अतश्च यत्र द्रव्यं तत्रानेन गन्तव्यमिति । यत्त्वत्र भाष्यकारेण देवताग्रहणं कृतम् । तदुत्सूत्रमयुक्तं च प्रधानं हि जपाद्यपि ॥ अयागानामपि प्राधान्यदर्शनान किंचिद्देवताग्रहणेनेति ॥ २१ ॥ कर्माङ्गत्वे चास्याः क्रियाया आध्वर्यवसमाख्या विनियोक्त्री भविष्यति । पुरुष. धर्मत्वे बाध्येत । यदाऽपि हिरण्यानुवादेन सुवर्णता विधीयते तदाऽपि तद्विधिवशव. तित्यादक्रियात्मकस्वाच नैव समाख्या व्याप्रियत इति वैदिकत्वसामान्यं वेदसंयोगस्यार्थः । - १२.

·. ९५४ सम्प्रयासिकशावरमायसमेते- [म.पा.१०८] युणा क्रियते, न पुरुषधर्मः। दर्षपूर्णमासादीनां हि कर्मणां साङ्गा. नापवयुः कर्ता । तस्मादपि कर्मधर्मा एवंजातीयका इति ॥ २२ ॥ व्यसंयोगाच ॥ २३ ॥ द्रव्यपरथात्र भवति निर्देशः । सुवर्ण भार्यमिति द्वितीयार्थसंयो. गात । द्रव्यसंस्कारच कर्मशेषपक्षे प्रयोजनवान्, अनर्थकः पुरु. षधर्म ॥ २३ ॥ स्याहाऽस्य संयोगवत्फलेन संबन्धस्तस्मात्कमैति- शायनः ॥ २४ ॥ स्यादा फनेनैवंजातीयकानां संबन्धः । पुरुषधर्म इत्यर्थः । मुब. जस्य वाससो वा धर्मो भवनिष्पयोजनः स्यात् । ननु संस्कृतेन सुन. र्गेन वाससा च कर्म सेत्स्यति । नैतदेवम् । सुवर्णस्याङ्ग न कर्मण उपकुर्यात् । श्रुत्यादीनामभावान कर्माङ्गम । तस्मात, दुर्वर्णोऽस्य तेन यो नाम वदेलोकतोऽप्यस्त्येव वासोहिरण्यधारणप्राप्तिरतस्तदनुवादेनापि शक्य गुणविधानमिति सोऽपि व्यावर्तितो भवति ॥ २२ ॥ पूर्व धारणस्य स्वाभाविकमेव संस्कारत्वमित्युपन्यस्तम् । इदानी तत्रैवोपचयहेतुरु- च्यते कर्मत्वनिर्देशादिति । तत्र हिरण्यमित्यमन्तत्वदर्शनाद् द्वितीयार्थसंयोगादिति च भाप्याद्वीहीलितिवत् द्वितीयेयमिति भ्रान्तिर्भविष्यति कृत्यप्रत्ययेन त्वमिहितत्वा. मात्र कर्मणि द्विनीयोपन्ना प्रथमवेयम् । द्वितीयार्यस्तु भार्यमिति ण्यत्प्रत्ययेनोक इति द्रव्यपरत्वाभिधानम् । अत एव भाष्यकारेणापि द्वितीयार्थसंयोगादित्युक्तम् । अन्यथा द्वितीयासंयोगादित्येवावक्ष्यत् । तस्मात्संस्कारत्वात्कर्मशेषत्वं धारणस्य ॥ २३ ॥ कर्मसंबन्धस्तावन्न केनचिक्रियते । सर्वो ह्यनारम्यवादो वाक्यसंयोगेनाझं विधत्ते, लिङ्गेन वा केनचिदव्यभिचारिणा । तदिह वाक्यसंयोगस्तोवन्नास्त्येव हिरण्यधारणमपि व्यभिचारादलिङ्गम् । तदेव कर्तव्यतावचनेन विशेष्यते । यदि कर्तव्यतावचन विशेषणं ततश्च तद्व्यापारोपक्षयादविधायकत्वासनः । तेन द्रव्यस्वरूपसंबन्धमात्रमेव प्रमाणवत्। तत्र चाऽऽनर्थक्यमिति न संस्कारता । न चेहापूर्वसाधनताकारितः संबन्धोऽवकल्पते । प्रकरणलभ्यत्वादपूर्वसाधनलक्षणायाः । तस्माद्भूतमव्यसमुच्चारणन्यायेनैव हिरण्यसाधनक वास:साधनकं च धारणं परिधानं च कर्तव्यम् । कि प्रयोजनमित्यक्षिनावि तावत्कर्म संबन्ध इति पुरुषोपकारकल्पना । सुवाससेति बहुबाहेरन्यपदार्थप्रधानत्वा- द्विस्पष्टमेव पुरुषप्राधान्यम् । नन्वेवं सति फलं कल्प्यम् । नैष दोषः । सामान्यतः पुरु. पार्थत्वेऽवधारिते तस्य सुकरप्यत्वात् । स्वर्गायुत्पत्तेश्य क्रियात्मकत्वादन्यत्र वेदमूलत्वा. दुमयमपि साधारणं पर्युपस्थापकमिति कर्मोपस्थापनानिवृत्तिः । अपि च स्ववाक्यगतमेव ·[म.पा.४०९] मीमांसादने । ९५५ भ्रातृन्यो भवतीत्येवमादिना, एवंजातीयकानां फलेन संबन्धः । ननु वर्तमानापदेशोऽयम् । सत्यमेवमेतत् । आनर्थक्यपरिहाराय फल. चोदनया संबन्ध एपितव्यो भवति । अन्यस्माचेषितव्यादेकवाक्यग- तस्य विपरिमाणो लघीयान् । कुतः । प्रत्यक्षा तेनैकवाक्यता, परो. क्षाऽन्येन । विपरिणामश्च वर्तमानकालस्याविवक्षा | संबन्धस्य च तात्पर्याध्यवसानम् । तस्मादेवंजातीयकः प्रधानकर्मोपदेशः स्यात् । यथा प्रजापतिव्रतानां फलेन संबन्धः । एतावता हैनसाऽवियुक्तो भवतीति । एवमत्रापि द्रष्टव्यम् । तस्मादेवंजातीयकः पुरुषधर्म इति ॥ २४॥ [९] शेषोऽप्रकरणेऽविशेषात्सर्वकर्मणाम् ॥ २५ ॥ पू० इह कर्मसंयुक्ता होमा जयादय उदाहरणम् । येन कर्मणेर्सेत्तत्र जयाजुहुयात्, राष्ट्रभृतो जुहोतीति, अभ्यातानाजुहोतीति । सौते कि सर्वकर्मणां कृष्यादीनां शेषभूना उत वैदिकानामग्निहोत्रादीना. भ्रातृव्यदुर्वर्णताकरणं रूपधारणं फलमुभयत्रापि श्रूयते । सत्यपि चार्थवादसरूपत्वे पारार्थ्यानवधारणादेवंजातीयकेषु फलविधित्वं वक्ष्यति । फलमात्रेयो निर्देशात् ' इति । तत्र हि क्लयसंबन्धस्यैव कामत्वमात्रं परिकल्प्य क्रियायास्तादर्थ्यमध्यवसातव्यम् । अन्यत्र ऋनुसंबन्धात्प्रभृति सर्प कल्पनीयम् । तस्मात्सर्वकामादिपदसंयोगवदिहापि फलेन संबन्धाद्विशिष्टविधानाच कर्मोपदिश्यते । तथा च स्मृति:-'न जीर्णमलवद्वासाः स्यात् । धारयेद्वैणवं दण्डं शुभे रोक्मे च कुण्ड' इत्यादि सूपपत्स्यते ॥ २४ ॥ ( इति-हिरण्यधारणाधिकरणम् ॥ ८ ॥ - इह वाक्यावधारितकमशेषत्वामा तद्विशेषसंबन्धश्चिन्त्यते । पूर्वपक्षवादी तत्र पइय. अध्याहवनीयसंयोग होमानां प्राधान्याचदशेनाऽऽहवनीयप्रवृत्तेः कृषिसेवादीनामपि ऋद्धिसाधनकर्मस्वाविशेषाच्छषयते येन कर्मणा अद्धिमिच्छेदित्येवमुपलक्षणं कर्तुमिति मन्यमाम आह-सर्वकर्मणां शेषो जयादिरिति । तेन सेवादिनाऽपि ऋद्धिमिच्छन्नाह- पनीये जयादीजुहुयात् । न चाऽऽहवनीयस्यते न प्रयो नकाः । होममात्रोदेशेनाऽऽह. वनीयविधानात् । तेनानाहितामेर्मा नाम भूवन् । आहिताग्निना तु वर्णानुरूपं लौकिकमपि कर्मानुतिष्ठता कर्तव्याः । एवं चानारम्यवादस्वरसो न भन्नो भविष्यति । न चैवमादयः है. सं. (३-४-६).२ (अ० ४ पा० ३ अ० ८ सू. १८) । ३.न वीर्ण. पखवासा विभने सति ॥ इति स्नातकंवतप्रकरणानातस्य लोकस्योत्तराधों हेयः ।

·९५६ सत्तात्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [१०३पा०म०६ मिति । शेषत्वं तु निर्जातकर्मसंबन्धात्, फलाश्रवणाच । किं तावत्या. प्सम । सर्वकर्मणां शेपाः, विशेषानभिधानादिति ॥ २५ ॥ होमास्तु व्यवतिरन्नाहवनीयसंयोगात् ॥ २६ ॥ सि. नचैतदस्ति, सर्वकर्मणां कर्षणादीनामप्यङ्गभूता इति । होमा एने । अतो व्यवतिष्ठेरन्, आहवनीयसंयोगो भवति होयेषु । पदाह- चनीये जुहोति तेन सोऽस्याभीष्टः प्रीतो भवतीति । तेन यस्याऽऽा. धनीयस्तस्यैतेऽङ्गम् । न च कृष्यादीन्याहवनीये वर्तन्ते । न चेपी गार्हपत्योऽस्ति । यतः प्रणीते, आहवनीयः स्यात् । तस्मान कर्षणा. दीनां जयादयः ॥ २६ ॥ शंषश्च समाख्यानात् ॥ २७ ॥ इतश्च पश्यामो वैदिकानां शेपभूता इति । कुतः । समाख्यानात् । आध्वर्यवमिति हि समाख्याते वेदे जयादयः समाम्नाताः सन्तोऽध्व. साक्षात्कर्मसंबन्धिनः प्रकृत्यर्थाः स्थास्यन्ति । कामं वा पुनरुक्तभयाद्विकृति वर्जयेयुः । कृष्यादिषु तु न काचित्पुनरुक्तताशङ्कल्यवर्जनमेव युक्तम् ॥ २५ ॥ व्यवतिष्ठेरन्नेते होमा पैदिकेष्वेव न सर्वत्र भवेयुः । कुतः । समानदेशता नित्यमिष्यतेऽङ्गप्रधानयोः । न च कृप्यादिभिः साकमेषां स्यात्तुल्यदेशता ॥ कर्षण हि भूमौ क्रियते राजकुले च सेवा । जयादयश्च होमत्वादविहिताधिकरणा- न्तरा एकान्तेनाऽऽहवनीये कर्तव्याः । तत्र विना वचनेनाङ्गप्रधानदेश्यमापद्यमानं वैगुण्यं जनयेत् । अस्ति चैषामन्यो विषयो यत्राविगुणा भवन्ति । तस्मिंश्च सति नार्थापत्त्या वैदेश्यमभ्यनुज्ञास्यते । न च शास्त्रेणानभ्यनुज्ञातं कृतं फलं ददाति । अतः सगुणसंपादनायैवानाहिताग्नीनामविदुषाममनुष्याणां चैते न भवन्ति । तथा कर्मान्तराणामपि । ननु क्षेत्रमेवाऽऽहानीयं नीत्वा होप्यते । न । तथाऽपि विलेखनहो. मयोर्देशभेदापरिहारात् । सामीप्यमानं हि तत्रानुगृह्येत न तु समानदेशत्वम् । नोक- कस्मिन्विदारण आहवनीयं निक्षिप्य होतुं शक्यते । न च तावताऽपि समानदेवत्वं भवति । होमारित्वति च हेतुव्यपदेशः । यतोऽमी होमास्तस्माद्वयवातिष्ठेरन् ॥ २६ ।। इतश्च वैदिकानामेव जयादिः शेषो यतः समास्यानुग्रहो भवति । दर्शपूर्णमासादि. ध्वध्वर्युपिद्यते । तदङ्गभूताः सन्त एते तत्कर्तृकता प्रतिपयन्ते ! कृप्यादीनां तु अस्वि. १ ३० सं० (३४-६) ·। *०३पा०४०१० मीमांसादर्शन। ९५७ युणा करिष्यन्ते । कर्षणादिष्वध्वर्योरभावांदनध्वर्युणाजप क्रियमाणाः . समास्यां बाधेरन् । तस्माद्वैदिकानां शेषभूता इति ॥ २७ ॥ [१०] दोषाविष्टिलौंकिके स्याच्छास्त्राद्धिं वैदिके न दोषः स्यात् ॥ २८ ॥ पू० अस्त्यश्वपरिग्रहेष्टि:-रुणो वा एतं गृह्णाति, योऽश्व प्रतिगृह्णाति, यावतोऽश्वान्मतिगृह्णीयाव, जाबतो वारुणांचतुष्पालानिपेत्, इति । तत्र संदेहः । कि लौकिकेऽश्वप्रतिग्रह, इष्टिः, अथ वैदिके, इति । क पुनलौकिकोऽश्वप्रतिग्रहः, को वा वैदिक इति । लोके भिक्षमाणो वाऽ. भिक्षमाणो वा यत्रावं लभते, तत्र लौकिकाश्वप्रतिग्रहः । वैदिकोऽपि पौण्डरीके श्वसहस्रं दक्षिणा ज्योतिष्टोमे गौश्चाश्वथेति । तत्रोच्यते । वैदि- कत्वसामान्याद्वैदिके, इति प्राप्ते । उच्यते । दोपात्विष्टलौकिके स्यात् । गभावाद्भदेन च जयादीनां वरणादीनामनाम्नानादपूर्वत्वाचोदकेन प्राप्तिर्नास्ति । यदि च तदर्थमेवाध्वर्युत्रियते ततः कर्तृभेदोऽप्यापद्यते । न हि कृषिमध्वर्युः करोति । तेने समाख्यानाची वाक्यशेषोऽध्वर्युगा कर्तव्यमध्वयुर्वा यः कर्तृत्वेन शेषभूतः स एवमनुगृ. हीतो भवतीति गवस्थासिद्धिः ॥ २७ ॥ ( इति-जयादीनां वैदिककर्माङ्गताधिकरणम् ॥ ९॥) वैदिकलौकिकप्रधानसंबन्धविचारप्रसङ्गाधन निमित्तानां लौकिकवैदिकत्वाशङ्का सानि विचार्यन्ते । तत्र यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयादिति यावच्छब्दोपबन्धादश्वपतिग्रहाणां निमि. तस्वम् । तत्र संदिह्यते किमन्धप्रतिग्रहमात्रस्याथ लौकिकम्यवाथ वैदिकस्यैवेति । का पुन- लौकिकोऽश्वप्रतिग्रहः को वा चैदिक इति--लोके प्रतिपेषाद्वेदे च प्रतिग्रहीतव्यमित्येव. मविधानादुमयत्राप्यश्वप्रतिग्रहो नास्तीति मन्यमानस्य प्रश्नः । इतरो विधिप्रतिषेधनिर- पेक्षस्वरूपमा दर्शयति, अकर्माङ्गभूतदानाश्रयपुरुषार्थत्वाभिमतो लौकिकः कर्मानभूत- दानाश्रयस्तु वैदिक इति । किं प्राधम् । अविशेषामिवानादुद्दिश्यमानविशेषणासंभवाचा. श्वप्रतिग्रहमा निमित्तमिति । तथा प्राप्ते लौकिकपक्षपरिग्रहः । भाष्यकारेण स्वविशेष. पक्षमनाभाष्य तुशब्दार्थवत्त्वाय सिद्धान्तोपक्रमः कृतः । वैदिकत्वसामान्यात्फलक. रुपनामयाच्च वैदिक इति । नैमित्तिकं हि विवीयमानं निमित्तमपि वैदिकमेव बुद्धी १ तै० सं० ( २-३-.१२) । २ लोक इति पाठान्तरम् । ३ आदिपदेन दक्षिणादानमधु. पर्कयोः परिग्रह', नातो बहुवचनानुपपत्तिः । ४ अपूर्वलादिति-नानां दविहोमस्वादविहोमाना पाऽऽमिकन्यायेन प्रकृतिराहित्याख्यापूर्ववाना दर्शनापि वरणादीनां प्राप्तिरस्तीत्यर्थः । ५ आच भीमति समाख्यानाचोऽध्वर्युः स जयादि कुर्यात्, इति जयादिविधिवाश्यस्य शेषोऽवगतः सोऽपि निसकम्यवस्थायामनु गृह्यत । समाख्यानाद्यप्रणयादीनां शेषोऽवातः सोऽपीत्येवं देवा मूत्रा दर्शयति-तेने यादिना । ..

·९५८ सतन्त्रवासिकशापरभाष्यसमेते- [अ०३पा. ४०१०) दोपो हि श्रूयते, वरुणो बा एतं गृह्णाति योऽयं प्रतिगृहातीति । स चायमनुवादो यत्र दोषस्तति । स च लौकिकऽश्वपतिग्रहे द्वाद: न्यस्मादा पापकर्मणः कुतो भवतीत्युपपद्यते । दोषप्रयोगाल्लौकिक, इति. गम्यते । आह । न दोषसंकीर्तनं प्रायश्चित्तविषयविशेषणं, किंतु प्राय. संनिधापयति । तेनैव निराकाङ्क्षीभूतत्वान्न लौकिकेन संबध्यते । फलं च तत्र कल्प. नीयम् । इतरत्र तु संबद्धस्य क्रतोपकारः सुखेनैव कल्पिप्यत इति प्रासेऽभिधीयते । लौकिके स्यादिति । कुतः । श्रूयते दोषसंयुक्तः स च दोषोऽस्ति लौकिके । वैदिक विधिगम्यत्वान्न हि दोपः प्रतीयते ।। वरुणो वा एतं गृह्णाति योऽश्व प्रतिगृह्णातीति पापेन ग्रहणं यस्मिन्नश्वप्रतिग्रहे स निमित्तं प्रतीयते । तदपि च पापग्रहणं प्राधमन्यते । यदि हि विधीयते ततः कदा. विदेतद्वाक्यसामर्थ्यादेव वैदिकेऽपि स्यात् । न तु विधीयते, सर्वफलानामविधेयत्वात् । न च तत्र कर्मविधानं, विधेयस्य कर्मणः पापफलत्वासंभवात् । न चेहाश्वप्रतिग्रहः प्रतिषि. ध्यते, तदश्रवणात् । निमित्तसंबन्धमानोपयोगाच्च । तस्मादत्यन्तसंबन्धायन प्रतिषेधस्तत्र दोषः । स च लौकिकस्य प्रतिषेधो 'न केसरिणो ददाति नोभयतोदतः प्रतिगृह्णाति' इति । नन्वयमपि प्रतिषेधः सामान्यनव श्रूयते । सत्यं तेनैव तु लौकिकस्येति अमः । इतरस्य विशेषविधिसम्पृष्टस्य प्रतिषेधविषयत्वासंभवात् । अतश्च दोषसममि. व्याहृतत्वादिष्टिरपि लौकिकविषया स्यात् । ननु च निमित्तमावादुद्दिश्यमानोऽश्वप्र- तिग्रहो न दोषण विशेष्टुं शक्यत इति विधीयमानेष्टिस्तुतिमात्रपरे दोषसंकीर्तने पै.द. कोऽपि निमित्तं भवेत् । उच्यते । विशेषणतया नैव दोषोऽयं कल्प्यते मया । दोषनिर्घातकार्यष्टिसामर्थ्याल्लौकिकाङ्गता ॥ नावं क्रियते दोषवान्योऽश्वप्रतिग्रहः । कि तर्हि । निमित्तवेलायां तावसामान्यमा. अमेव गृह्यते । यदा विष्टिमावनायाः प्रयोजनाकाङ्क्षा भवति तदाऽन्यस्य स्वर्गादेः कर्मोप. कारक:य वा संनिध्यपेक्षयोरभावादस्य च दोषस्य समानवाक्योपासत्वेन प्रत्यासत्तेः स्वरूपेण कर्मानपेक्षितत्वेन फलत्वप्रतिपत्यसंभवात्पुरुषांपायकं विधिसंबन्धा निर्धातम. १ अत्यन्तवादति-दोषप्रतिषेधयोरविनाभानाख्यसंबन्धदित्यर्थः । २ न विशेष्टु धक्कत हति-विशिष्टव्युत्पननिबन्धनवाक्यभेदापत्तरिति शेषः । । दोषनिर्णतः कार्य यस्या यस्या - राज आयर्थो शेयः । ४ तनिमित्ते, इपभिष्टरिति शेषपूरणम् ।

·4.०१.१०] मीमांसादने । ९५९ वित्तस्तुत्यर्थन । उच्यते । दोषनिर्घातार्थे सति एवं स्यात् । वरुणपषो. चनमिदं कर्म तल्लोकिके भवितुमर्हति । लोके वरुणग्रहणस्य विधमान. स्वात् । वैदिके त्ववपतिग्रहे सन्न स्यात् । शास्त्रादि वचनेन तस्य कर्त. पताऽवगम्यते । यदि च ततः पापं स्यान तस्य कर्तव्यताऽवगम्यत । अकर्तव्यं हि पापफलम् । ननु वैदिकऽपि प्रतिग्रहेप्रतिग्राखात्मातिगृहनः पेक्षमाणस्थापनीयमानतय कर्मणा संबन्धः । एकेन च नैराकाङ्क्षये संभवति न प्रयो. जनान्तरं कल्पयितुं शक्यम् । अतश्च यत्र दोषनिर्घातात्मकं फलं तत्रेयमिष्टिः। यत्र च दोषस्तत्र निर्घातोऽपि प्रतिषेधानुमारी । स च प्रतिषेधो लौकिकस्येत्यन्तरेणापि 'विशेषणमर्थवशात्तस्यैव निमित्तत्वम् । एतदर्शयति-वरुणपमोचनं त्विदं कर्म तल्लो. किके भवितुमर्हति । यत्तु म.प्यकारेण दोषं प्रदर्शयतोक्तं स च लौकिकेऽश्वपतिग्रहे शूद्रादन्यस्मादा पापकर्मणः क्रियमाणे भवतीति । पुनश्च वैदिकेऽप्येतत्समानमिति मन्यमानेन ननु वैदिकेऽप्यप्रतिग्राहात्यतिगृह्णतः पापग्रहणमस्तीति चोदयित्वा परि. हार उक्तः । भवेदेतदेवं यदि प्रतिग्रहीतुरािष्टिः स्यात्सा खलु दातुरिति । स लौकिकेड. प्यविशिष्टः । तथा हि । लौकिकेऽपि तु यो दाता शूद्रादिर्न स दोषवान् प्रतिग्रहीतृदोषस्तु पुनरप्युभयोः समः ॥ यदि वैदिके दातुरिष्टिरिति कृत्वा सत्यप्यप्रतिग्राह्यायाज्ययाजननिमित्ते प्रतिग्रहीतॄणां पापे दोषरहितनिमित्तमुच्यते । ततो हौकिकेऽपि शूद्रादिभ्य उपादाने दुष्यत्यपि प्रतिग्रही. तरि दातुस्तद्वारेणादुष्टत्वादोषरहितमेव निमित्तम् । अथेह प्रतिग्रहीतृव्यापारो निमित्तं स च दुष्ट इति गृह्यते तत्तुल्यं वैदिकेऽपि । अथ वैदिके दातुलौकिके प्रतिग्रहीतुरिटिरिति कल्प्यते तत्राप्युपपत्तिविशेषो वक्तव्यः । किं च । योऽश्वप्रतिग्रहादेव दोषः सोऽत्र प्रतीयते । दातृदोषस्तु सर्वत्र दुल्योऽश्चर्न विशेप्यते ।। न अप्रतिमाह्यान्प्रतिगृह्णानेवं विशेष्टुं शक्यते । योऽश्वं प्रतिगृह्णातीति । सद्रिव्य. प्रतिग्रहाणां दातृदोषेण दुष्टत्वात् । तेनैष ग्रन्या पूर्व प्रतिग्रहीतृव्यापारोपन्यासात्पश्चाच दातृव्याभरःश्रयणादसंबद्धः । तत्र केचिदाहुः । अनपेक्ष्योत्तराधिकरणसिद्धान्तं प्रति. ग्रहीतुस्वेष्टिरित्यत्र विचारितम् । लोकेऽश्वानां प्रतिग्रह एव तावन् ‘नोमयतोदतः प्रतिगृह्णाति' इति प्रतिषिद्धः । किमुत शूद्रादिम्य उपादानम् । यज्ञे त्वसावृत्विना पुनः प्रसूतः । तत्रैतत्स्यात् । दानमात्रं यज्ञे विहितं न प्रतिग्रह इति । तदयुक्तम् । दानविधानेनैव प्राक् परस्वत्वापादनादपर्यवस्थता तस्याऽऽतिमत्वात् । अपि च । सर्वत्र १ प्रमोचनं लिदमिति पाठान्तरम् ।

·९६० सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [१०३पा०४४०१०) पापपस्ति । उच्यते । भवेदेवं, यदि प्रतिग्रहस्य कर्तुरिष्टिर्भवेत, सा तु समाप्तिविधानं सिद्धान्तः । तेन दद्यादिति सामर्थ्यगृहीतः स्वत्वपरित्यागं परस्वत्वापाद- नमेव विवत्त इति प्रतिग्रहविधानम् । अपि च । मन्त्रवानियमैर्युक्तः कर्ममध्येऽङ्गसंगतः । क्रियमाणः कथं नाम विधिना नावगम्यते ।। यदि प्रतिग्रहो न विधायेत कथं तस्यतिकर्तव्यता विधीयेत । किमिति वा तस्मि. भकृत कर्मवैगुण्यं स्यात् । अत्र वदामः | ऋत्विाभ्यो दक्षिणां दद्यादिति दानं विधीयते । लोमादेवानाङ्गत्वात्प्राप्तस्तेषां प्रतिग्रहः ।। न हि दद्यादित्यस्य प्रतिगृह्णीयादित्यथमर्थो भवति । भवेदपि सामर्थ्यात्, यदि तदाक्षेपमन्तरेण दानविधि!पपद्येत । स तु लोभप्राप्तप्रतिग्रहबलेनोपपद्यमानो न शक्नो- त्याक्षप्तुम् । न हि विधिशतेनापि तथा पुरुषः प्रवर्तते यथा लोभेन । यद्यपि च समाप्तिश्योद्यते तथाऽपि दातृव्यापार एवासी परस्वत्वापादनं नाम । द्वौ हि तत्रापि व्यापारावेकः प्रतिग्रहीतुः स्वीकरणमपरो दातुः तत्समर्थाचरणं समर्पणादिरूपम् । तन्मात्रमेव विधास्यते नापरम् । तेन यथा सोमक्रये विधीयमानेऽर्थील्लोभेन प्राप्तो विक्रयो न विधीयते न च काङ्गं भवत्येवमिह प्रतिग्रहो न विधास्यते नाप्यङ्गं भवि. ध्यति । यदपीतिकर्तव्यताविधानं तदर्थप्राप्तानुवादेनेव भविष्यति । यदा वृत्त्यर्थ दक्षिणां प्रतिगृह्णीयात्तदित्यमित्थं चेति । नन्वेवं सति प्रतिग्रहस्य पुरुषार्थत्वान्मन्त्रादीनामपि पुरुषार्थत्वमेव प्राप्नोति । नैष दोषः । प्रकरणसामर्थ्यादेवमितिकर्तव्यताकपतिग्रहावसानं दानं क्रतोरुपकरोतीत्यध्यवतानात् । तेन प्रतिग्रहसंबन्धेऽपि दानस्यैवेतिकर्तव्यता। तच विधिलक्षणमिति नेतव्यम् । तत्र चोदितेऽपि प्रतिग्रहे गवादीनां प्रतिषेधोऽपि नास्तीति न कश्चिदोषः । अश्वप्रतिग्रहस्य तु प्रतिषिद्धत्वाद्यो नाम प्रतिषेधमतिक्रम्य ग्रहीप्यति तं परिक्रीय यजमान आविज्यं कारयिष्यति । यथा 'ब्रह्महाऽश्वमेधेन यनेत ' इति । यो लोमात्पतितयाजनमङ्गीकृत्य याजयिष्यति तदपेक्षं विधानम् । न तु तद्विधानान्यथानुपपत्या याजनमितरेषामपि विहितमिति कल्प्यते। तहाश्वपति. ग्रहस्याविधानमिति द्रष्टव्यम् । अतश्च यथैव लोके दोषस्तथा वेदेऽपीति न तद्वारेण. विशेषविषयत्वं गम्यते । केचित्पुनराहुः । लौकिकपक्षे प्रतिग्रहीतुरिष्टिदिकत्वे तु कर्माक्षरवादातुः । प्रतिग्रहश्चोभयत्रापि दोषवानविहितत्वात्प्रतिषिद्धत्वाचं । दानं पुन. । कइ कस्मा अदात् ' इत्यादिको मन्त्रः। ' अग्नीधे अग्रे ददाति' इत्यादि विधिविहि. तकमविशेषप्राङ्मुखत्वादिनियमश्च ज्ञेयः ।

·[म.पा.४४०१०] मीमांसादने । खलु यथा हेतुकर्तुस्तथोत्तराधिकरणे वक्ष्यामः । तस्मान वेदचोदितेऽ. श्वपतिग्रहे, इष्टिरित्येतावदिहाधिकरणे सिद्धम् ॥ २८ ॥ अर्थवादो वाऽनुपपाताचस्मायज्ञे प्रतीयेत ॥ २९ ॥ सि. न चैतदस्ति, यदुक्तं, यः शूदादन्यस्माद्वा पापकृतो लोकेऽश्वं प्रतिगृह्णीयात्स एतामिष्टि निर्वपेत् । स हि वरुणगृहीत इत्युच्यते, जलो. दरेण यो गृहीतो, यस्योदरं जलद्ध्या त्रयति । जलोदरमित्येव वैदिक विहितमतो यथाभाष्यमेव परिहारः । अश्वोभयत्रापि दातुष्टिः । तत्र दान लौकिक प्रतिषिद्धम् । तथा च दक्षिणाधिकरणे वयति । अश्वा उपकारकतरा भवे. युर्थदि तेषां दानप्रतिग्रही न प्रतिषिद्धौ स्यातामिति । विश्वजित्यपि सर्वस्वदाने प्रति- पिद्धत्वादश्वादीनामदानमिति वक्ष्यति । पौण्डरीकेऽश्वसहस्रमिति तु प्रत्यक्षोपदेशाज्यो. तिष्टोमे चैकस्याश्वस्यावश्यं विधेयत्वात्सामान्यमाप्तनिषेधवाधान्न दोषो विज्ञायते । तस्माद्य एव लोके भ्रान्त्या मित्रदायादिना वा ददाति तस्यैवेष्टिः, यो वा विक्रीणीते । विक्रयेऽपि हि स्वत्वपरित्यागपरस्वत्वापादानसद्भावात्सकलो ददात्ययों विद्यते । न ह्यदृष्टार्थमेव केवलं दानं विज्ञायते । दानत्वे दृष्टादृष्टफलकल्पनावसरात् । यद्यपि च तस्य विक्रमशब्दाभिधेयत्वं तथाऽपि सामान्यविशेषसंज्ञयोः समावेशादविरोधः । तथा च लोके विक्रीय वक्तारो भवन्ति, अस्माभिर्धान्यं दत्तमिति । क्रीत्वां वदन्त्यस्मामि. यिं गृहीतमिति । तस्मात्सोऽपि ददातिरिति निमित्तम् । ननु च वासोऽश्वा भूमिरिति देयद्रव्यमध्यान्नानान्नाश्वदानं दुष्येत् । यत्र तद्विहितं तत्र. नेष दोश्यति । देयद्रव्याणि ह्येतानि स्मर्यन्ते न तु दानमेव विधीयते । तत्र दानविधा- थिवा -पेशत्वायत्रावो विहितस्तद्गतमेवेदं देयस्मरणम् । यानि तु गवादीनि सामा- न्यतोऽपि न प्रतिषिद्धानि तानि दानमात्रचोदनायामपि भविष्यन्ति । तस्मान्न लौकिकोऽ. श्वप्रतिग्रहो निमित्तम् ।। २८ ॥ यद्यपा दोषनिर्घातार्था भवेततो लौकिक कल्प्येत न तु तदर्था । कुतः । . अन्यतोऽवगते दोषे तन्निर्घातार्थतेष्यते । यश्चात्र कीर्यते दोषो नासावस्तीति गम्यते । कर्मविधानवाक्ये यो दोपः श्रूयते स निर्घात्यत्वेनावधार्यते । यश्चात्र दोष उपात्तो नासो लौकिकस्य सत्यपि प्रतिपिद्धत्वे कुतश्चिमाणा:म्यते । जलोदरं ह्या वरुणन- .....(अ.०.१. पा. ३ अ० १२ स०.३५). इत्यत्र भाष्यकार इत्यर्थः । २ ( अ० ६ पा. भ०, ०४ ) । इत्यत्र भाष्यकार इति शेषः । ३ मित्रदायादिवति । मित्रस्य दायेन-दानेन, प्रादि-आदानं स्वीकारस्तेन प्रयोजनेने सर्थः । । .. १२१ ·९६२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [.पा.४.१०) लोके तत्मसिद्धम् । न च तस्याश्वप्रतिग्रहो लौकिको निदानमिति प्रति. ज्ञायते । न चानेन विधीयते । तस्मानाश्वप्रतिग्रहाजलोदरोपपातः । अथ पापं वरुणशब्देनोच्यते, वृणीत इत्येषोऽभिप्राय इति। तदा प्रसिद्धी त्यक्तायां क्लेशमात्रं वृण्ववरुणशब्देनोच्यते । तत्र या ऽपि प्रतिग्रहे वरणगृहीतः स्यात् । रक्षणपोषणविचिकित्सादिना लेशेन नैष पक्षो व्यवतिष्ठेत । लौकिकेऽश्चमतिग्रहे, इति प्रसिद्धिश्च बाध्येत । तस्मादर्थ- वाद एषः । यावदरुणगृहीतस्य वरुणोन्मोचने श्रेयः, तावदेतेने. न्युपमाननेपा स्तुतिः। योऽस्य प्रतिग्रहस्तदरुणग्रहणमिव, येष्टिः सा तदुन्मोचनीव । यथा वरुणगृहीतेनोन्मोचनमवश्यकर्तव्यं, ताहगेवेतदिति। हणरूपेणोपातम् । न च कस्यांचिद्वैधकसंहितायां लौकिकोऽश्वप्रतिग्रहो निदानं श्रूयते । नापि प्रत्यक्षानुमानादिभिर्गम्यते । न च वाक्ये ' न केसरिणो ददाति । नोभयतो. दतः प्रतिगृह्णाति' इति श्रूयते । नाप्येतस्य वाक्यस्य तत्प्रतिपत्ती व्यापारी, विद्यमा.. नानुवादेन तत्र निर्घातार्थकर्मविधिमात्रपरत्वात् । यस्तु दोषः प्रतिषेधवाक्यानरकपा. तात्मकः कल्पितः स इह नोपात्तो वरुणो वा एतं गृह्णातीत्यनेनाभिधातुमशक्यत्वात् । अथ पापमात्रं वृणोतीति वरुणस्तद्गृह्णातीत्येवमभिधीयते ततो या तावदरुणगृहीतश- ब्दस्य जलोदरविषया समुदायप्रसिद्धिः सा परित्यक्ता । या त्ववयवप्रसिद्भिः सा. वैदिकेऽपि, त्यागे दुःखदर्शनात् । प्रतिग्रहे च रक्षगपोषणादिना क्लेशात्किंचिद्वरुणा. त्मकं विद्यत इत्येवं संभवतीति न शक्यं तद्द्वारेणेप्टेलौकिकविषयत्वमवधारयितुम् । रक्षणपोषणादिना क्लेशेनेति-पतिग्रहीतृव्यापारस्य निमित्तत्वेनानिवारितत्वादेवं ब्रवीति । अथवा दातुरपि प्राक् परस्वत्वापादनादेष क्लेशोऽस्तीति गमयितव्यम् । धर्मोऽपि च वृणोत्येव न संसारवर्तिनम् । न हि केवलपापेन देहेनाऽऽच्छाद्यते नरः ॥ तस्मादुमयथाऽपि लौकिकाश्वभतिग्रहणगतोऽयं दोषो न प्रसिध्यतीति मुख्योपपाता- मावादर्थवादोऽयं विज्ञायते । तत्र पुरस्तादुपाख्यानोपातं । प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनवत् ' इत्यर्थमिदानीतनेऽपि काले रूपकधर्मेणाध्यारोप्य प्रशंसति । यथैव प्रजापतिरुणेन गृहीत आसीत्तथाऽद्यत्वेऽप्यश्वप्रतिग्रहश्चेज्जातः स एव वरुणग्रहणदोषो भवति । यथा च प्रजापतेर्वारुणीष्टिस्तत उन्मोचन्यासी तथाऽयत्वेऽप्यसावुन्मोचनी विज्ञायते । १ वैदिकेऽपीति-निमित्त इति शेषः । वैदिके निमित्तेऽस्गीक्रियमाणेऽपि दाननिमित्तल पक्षे द्रव्यत्यागादःखदर्शनं, प्रतिग्रहनिमित्तत्वपक्षे व रक्षणादिना दामदर्शनमित्यवयवाः ।

·. [म.पा०४/०११] मीमांसादर्शने । तस्मायझे प्रतीयेत । लौकिके हि फलं कल्पनीयम् । वैदिके यस्मिन्नश्व प्रतिग्रहस्तस्याङ्गभूता भविष्यति । तत्र प्रयोगवचनेन सहैकवाक्यता संबन्धादवकल्प्यमाना परोक्षायाः फलवचनेन सहकवाक्यताया लघी. यसीति युक्तमिष्टियोंदिके दान इति ॥ २९ ॥ [११] अचोदितं च कर्मभेदात् ॥ ३० ॥ पू० यावतोऽश्वान्मतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालानिर्वपेत् । इति । तत्रतत्समधिगतं, वैदिकेऽश्वप्रतिग्रह, इष्टिरिति । अथेदानी संदिह्यते । तस्माद्वरुणग्रहव्याधिगृहीतेनेव तेन तद्विमोचनायावश्यं कर्तव्येष्टिरित्यतावानों विव लितः । ततश्च वाक्योपात्तफलाभावादध्याहारेण वा स्वर्गः कल्पयितव्यः कर्माङ्गभावो वा । तत्र स्वर्गसंनिधिकारणामावाद्वैदिकक्रियात्वसामान्येनाश्वप्रतिग्रहेण च संनिधाप. नात्क्रतुसंबन्धः सुकल्पः । वैदिको ह्यश्वप्रतिग्रहः कर्मान्तःपातीति निमित्तत्वेन प्रतीय. मानस्तदेशवर्तिकर्यमावापन्नमङ्गिनमुपनयन्नुपयोः साकाहत्वादङ्गाङ्गिसंबन्धं कल्पयति । तस्माद्यज्ञे प्रतीयेतेति सिद्धम् ॥ २९ ॥ ( इति-वारुणेष्टवैदिकाश्चदाननिमित्तताधिकरणम् ॥१०॥) ~ - . तत्रैवेदानीमिदं विचार्यते किं प्रतिग्रहीतुरिष्टिरुत दातुरिति । कथं पुनर्योऽयं प्रति. गृह्णातीति विस्पष्टे प्रतिग्रहीतृसंबन्धे सति संदेहः । उपक्रमे दातृप्रसिद्धेः । ' पनापति- वरुणायाश्वमनयत् ' इति दर्शयिष्यामः । यदि तर्हि वाक्यशेषादातुः प्रतीयते । 'संदि- ग्धेषु वाक्यशेषात् ' इत्यनेनैव गतार्थत्वादधिकरणं नाऽऽरब्धव्यम् । उच्यते । संदिग्धं वाक्यशेषेण निर्णेयमवधारितम् । विध्युदेशेन निति किं तु शेषः करिष्यति ॥ यत्र विध्युदेशः संदिग्धः, तत्र वाक्यशेषान्निर्णयो न विरुध्यते । यत्र त्वसंदिग्ध- स्तत्र तहलीयस्त्वाद्वाक्यशेषबाधेनैव भवितव्यम् । अत इह यद्यपि 'प्रजापतिरुणाया- श्वमनयत् ' इति प्रजापतिर्दाता संकीर्तितो वरुणः प्रतिग्रहीता । पुनश्च : स स्वां देव- ताम् ' इति प्रजापतिरेव समानविभक्त्यन्तः सामानाधिकरण्येनोपात्त: । स्वा च तस्य देवता वरुणः, पूर्व संप्रदानत्वेनोपात्तत्वात् । नाऽऽत्मा, कर्तृत्वसंप्रदानत्वयोविरोधिनी- रेकत्र कल्पनेऽन्यतरस्य गौणत्वापत्तेः । नापि प्रजापतेवरुणो दाता, विभक्तिव्यत्यय- प्रसङ्गात् । तेन प्रजापतिरश्चं दत्त्वा वरुणं प्राप्त इत्यर्थः । स तथाभूनः परिदर्णिः । उदर- १(अ० १ पा० ४ अ० १३ स० २४ )।

·९६४ सतन्त्रघातिकशावरभाष्यसमेते- [म.पा०४०११] कि प्रतिग्रहकर्म कर्तव्या, यस्मै दीयते, उत हेतुक; यो ददातीति । कि प्राप्तम् । अघोदितं च फर्मभेदात् । न दानस्य कर्तुरिष्टिश्चोयते । प्रति- प्राकर्तुम्तामषगच्छामः । पावतोऽश्वान्मतिगृह्णीयातायतबतष्कपाला- वारुणानिपेदिति । तस्मात्पतिग्रहीत्रा ऋत्विजा कर्तव्यति ॥ ३० ॥ । मस्य श्वयंथुना विदीर्णम् । ' स एतं वारुणं चतुश्कपालमपश्यत्तं निरवपन.' इति प्रजा. पतेरेव . तच्छब्देन परामर्शात् । तन्निरवपदिति च कर्तृत्वनिर्देशः, तस्यैवावकल्पते न वरुणस्य । संपदानत्वेन स्थितस्यात् । न वरुणस्याऽऽत्मोद्देशेन यागः संभवति । न ह्यात्मने संकल्प्यमानं त्यक्तं स्यात् । तेन प्रजापतिनाऽवं दत्त्वा वरुणाय, वरुणगृहीतेन वरुणेष्टया तदुन्मोचनमात्मनः कृतम् । अतोऽन्योऽपि दत्त्वैवं कुर्यादिति दातुरिति विज्ञायते । किं च । यज्ञाङ्गत्वाच्च तच्छेषाः प्रधाननैककर्तृकाः । प्रधानस्य च यः कर्ता स्वामी दाता स वाजिनाम् ।। तथाऽपि विध्युद्देशार्थवादयोर्विप्रतिपन्नार्थत्वात् , संदेहाभावेन संदिग्धेषु वाक्यशे षात् ' इत्यनेनागच्छदन्यतरबाधेन व्यवधारणकल्पनयाऽन्यतरविषयं वाक्यमुपक्रमोपसं- हारैचिन्तया कथमपि क्लेशेन गमयितव्यमित्यारम्भे सति किं तावत्प्राप्तम् । अर्थवादस्य विध्युद्देशाधीनप्रवृत्तेस्तच्छेषत्वाच्च विनाऽऽनर्थक्यप्रसङ्गात्। विध्युद्देशस्य च तेन विनाऽपि स्वार्थसिद्धेः । यच्च विधीयते तस्य स्तुतिर्यस्य स्तुतिन तस्य विधानं, विधिनैव स्तुय. पेक्षायाः कृतत्वात् । तस्मात् 3ङ्गगुणविरोधे च तादात्' इत्यनेनैव न्यायेनार्थ- वादम्यासमञ्जसत्वं न्याय्यम् । नित्यं चार्थवादानां प्रमाणान्तरावंगतार्थविषयत्वमतोऽपि तद्गतमेव लक्षणाश्रयणं युक्तं न विधिगतं, विधीनामन्येनात्यन्ताप्राप्तविषयत्वेन श्रुता. न्यथात्वकल्पनस्याप्रमाणकत्वात् । यथा च ' उर्गुदुम्बरः ' ' आदित्यो यूपः' इत्या. दयोऽर्थवादा नीयन्ते तथाऽयं न यास्यतीति को हेतुः । तस्माद्विस्पष्टाऽपि पुरस्तादर्थवादे दातृव्यापारस्तुतिः 'आपो वै शान्ताः' इतिवन्संबन्धिद्वारेण प्रतिग्रहीत. विषयाऽवधारयितव्या । तेन दानप्रतिग्रहकर्मणोर्मेदात्प्रतिग्रहसंबन्धित्वेन श्रुतमेतत्कर्म दातुरचोदितमिति मन्यामहे । तुशब्दस्य स्थाने चशब्दः, किं चेह भवत इतिवद्गमयि- तव्यः । यजमानं वाऽम्याः कर्तृत्वेनाचोदितं विजानीमः । तत्कर्म चेष्टेनिमित्तत्त्वे. नाचौदितमिति सूत्रार्थः ।। ३० ॥ । श्वयथुना-जलवृद्धयेत्यर्थः । २ ( अ० १ पा० । अ० १३ सू० २४).३ उपक्रमोपस. हाचिन्तया- उपक्रमोपसंहारवलाचलचिन्तयेत्यर्थः । ४ (म० १२ पा० २ सू० २७) ·[२०३पा०११०११] मीमांसादर्शने । ९६५ सा लिङ्गादाविजे स्यात् ॥ ३१ ॥ सि. नैषा प्रतिग्रहकर्तुः, किं तर्हि, हेतुकर्तुः स्यात् । कुतः । लिङ्गात् । किं लिङ्गम् । पूर्वपदानामुत्तरैः पदैर्यथार्थमभिसंबन्धः । इदं श्रूयते । प्रजापतिर्वरुणायाश्चमनयद , इति प्रजापतिरश्वस्य दाता कीर्तितः । व. रुणः प्रतिग्रहीता, स स्वां देवतापार्च्छत् इति । स इति सापेक्षं पूर्व प्रकृतं वाक्यशेषमपेक्षते । स इति प्रजापति प्रतिनिर्दिशतीति तेन सहै- कवाक्यतां याति । सामानाधिकरण्याच्च प्रजापतेरेव प्रतिनिर्देशोऽवक. स्पते न तु वरुणस्य, वैयधिकरण्यात् । स पर्यदीर्यत इत्येपोऽपि प्रजापतिमेव प्रतिनिर्दिशति पूर्वप्रकृतम् । तेन च सहकवाक्यतां याति । स एवैतं वारुणं चतुष्कपालमपश्यत् , इति प्रजापतिरेवेति, तं निरवपत् प्रजापतिरेवति, ततो वै स वरुणपाशादमुच्यत प्रजापतिः । वरुणो वा एतं गृह्णाति, इति हेत्वपदेशोऽयम् । यस्मादेव प्रजापतिर्वरुणायात्र दत्त्वा परिदीर्णस्तस्मायोऽश्वं प्रतिगृह्णाति प्रयच्छति तं वरुणो गृह- गाति, स परिदीर्यत इति । यतस्तु वारुणेन प्रतिमुक्तस्तस्मादन्येना. प्यश्वं प्रयच्छता वारुणो निर्वतव्य इत्यश्वस्य दातुर्वारुणीष्टिः प्रश- स्यते कर्तव्याऽनेनाऽऽख्यातेन । तस्मादश्वं दत्त्वा वारुणीमिष्टिं निर्व. सा खल्विष्टिराविजे स्यात् । यजमाने स्यादित्यर्थः । स विनामयमित्येवमा' विजोऽभिधीयते । अथवा ' स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात्, इति यजमानस्यापि ब्रह्मा दिवत्विक्त्वं वक्ष्यति । तेन शक्यं याजमानमपि प्रदानमात्विजमित्यमिधातुम् । अथवा स्वामिकात्विजयोः कतरस्मिन्स्यादिति संदिग्धे यत्र लिङ्गं सामर्थ्यात्मकमवकल्पते तत्रेति सूत्रार्थः । कथं पुनर्यनमानव्यापारो निमित्तमिति लिङ्गेन गम्यते । तदुच्यते । सामर्थ्य कर्मणस्तावदेकं लिङ्गं विवक्षितम् | अपरं वाक्यसामर्थ्य पौर्वापर्यनिरीक्षणात् ।। पूर्वाधिकरणेनैवैतत्प्रतिपादितप्रायं यदत्र दातुरिष्टिरिति । यदा ह्यश्वप्रतिग्रहवतः कर्म. गोङ्गमेवेत्यवधारितं तदाऽङ्गप्रधानानामेकदेशकालकर्तृकन्यायाद्य एवं क्रतोः कर्ता तेने. वेयमपि कर्तव्या । यश्च तोः कर्ता स ' स्वामिकर्मपरिक्रयः' इत्येवमश्वस्य दाता । तस्मादसंदिग्धमेव दातुरिष्टया भवितव्यम् । एतद्ध्यङ्गस्य सामर्थ्य यत्प्रधानेनैककर्तृक १ (अ. ३ पा० ७ अ० १८ सू० ३८) । २ ( म०.३ पा• ८ अ० १ सू०१)। १ ·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०११] पेदिति । आह । ननु योऽश्वं प्रतिगृह्णाति स निर्षपेदित्युच्यते । एवं सति अन्ययोपक्रान्ते वाक्येऽन्यथोपसंहृते उपक्रमोऽप्यनर्यकः स्यादुपसं: हारोऽपि । तस्मादुपक्रमे वा शब्दार्थ उपसंहारवशेन कल्पनीयः, उप-. संहारे वोपक्रमवशेन । तत्र प्रजापतिरुणायाश्चनयदिति, वरुणादश्वं प्रत्यगृह्णादित्युपसंहारानुरोधेने कल्प्येत । यदोपक्रमवशेनोपसंहारं, योऽ- इवं प्रतिगृह्णातीति, योऽवं प्रतिग्राहयतीति । तत्र मुख्यं वा पूर्व चोदनाल्लोकवदिति प्रथममनुग्रहीतव्यं विरोधाभावात् । पश्चात्तनं तु वि. रोधाल्लक्षणया कल्पनीयम् । अपि च । प्रजापतिर्वरुणायाश्वमनयदिति वरुणादश्वं प्रत्यगृणादिति बहसमञ्जसं कल्पयितव्यम् । प्रतिगृहाती. सदुपकारं शक्क ति कर्तुं न मिन्नकर्तृकम् । तेन प्रधानवदेवेतरैस्तस्यामप्याविज्यं कर्तव्य न याजमानमिति । एवं सिद्धेऽपि, · वाक्योपक्रमोपसंहारविरोधकृतभ्रान्तिसंशयव्युदास- मात्रार्थमुत्तरमधिकरणमारब्धव्यम् । तस्यापि च वाक्यसंबन्धोपक्रमोपसंहारस्येदृश मेव सामर्थ्य यहातुर्विधत्ते । न ह्येतावदेव वाक्यं ' यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतश्चतुष्क. पालान्वारुणानिर्वपेत् । इति । किं तर्हि । अन्योऽप्युपक्रमः 'प्रजापतिर्वरुणायाश्वमन- यत् ' इत्यादिरस्य विद्यते । स च दातुरिष्टिं प्रतिपादयतीत्युक्तम् । नन्वेतदप्युक्तं विध्युद्देशबलीयस्त्वाबाध्यतेऽसाविति । नैतदस्ति । कुतः । स्तुतिलब्धात्मकत्वेन विध्युद्देशेन बाध्यते । प्रतिग्रहीतरि त्वत्र विध्युद्देशो न कल्पितः ॥ यदि लब्धात्मकोऽत्र प्रतिग्रहीतृविषयो विध्युद्देशो भवेत्ततो विचार एव न क्रियेत न त्वसौ लब्धात्मकः । कुतः । परस्तादर्थवादेषु स्वतन्त्रो जायत ह्यसो पुरस्तादर्थवादेषु तत्पूर्वा विधिकल्पना । सत्यपि प्रधानगुणभावे विध्यर्थवादानां पूर्वापर।च्चारणकृतोऽन्यो विशेषो भवति । सर्वत्रैव तावत् ' मुख्यं वा पूर्वचोदनालोकवत् ' इति च श्रुतिलिङ्गाधिकरणन्यायेनं च पूर्व विज्ञानमनुपजातप्रतिद्वन्द्वि द्वितीयविज्ञानान्धरानुत्पत्त्यवस्थत्वादाञ्जस्येनाऽऽत्मानं लम. ते । पश्चात्तनं तु पूर्वविज्ञानावरुद्धज्ञानविषय उपजायमानं सत्यां विरोधावस्था- यां तदानुगुण्यातिरिक्तेन रूपेणोत्पत्तुमेव न २ कोतीति, अन्यथात्वमपि प्रतिपद्यते । तदिह . १ उपक्रम इति कचिदधिकः पाठः। (अ० १२ पा० २ अ० १० स० २५)। ३ प्रभूत्यर्थक इतिकारः । तेन च चतुर्थीनयत्योरिव देवताशब्दासामञ्जस्याप्युपलक्षणादायोक्तं बहवसामञ्जस्य विरुध्यते । । (अ. ३ पा० ३ १०७)।

·म.पा.१०१२ मीमांसादर्शने। १७ विध्यर्थवादत्वकृतं विशेष पूर्वपश्चाद्भावितयाऽनाश्रित्योपक्रमोपसंहारयोतिपतिग्रहीतृषि- षयत्वेन • विप्रतिपद्यमानार्थत्वात्तथा सति चैकवाक्यत्वासंभवात्पृथक्त्वे चोमयोरपि परस्परसीनधिवशेनाकल्पितविभ्यन्तरप्ररोचनान्तरशक्त्योः साकासत्वेनापरिपूर्णार्थयोरा- नर्थक्यप्रसङ्गादवश्यंभाव्येकवाक्यत्ववशेन समानविषयत्वे कल्प्यमानेऽनुपजातविरोधा. वस्थपूर्वावधारितदातृगामित्वपरित्यागासंभवादुत्तरमलब्धावस्थमेव प्रतिग्रहीतृज्ञानं गौ. णगृह्णातिकल्पनया दातृविषयत्वेनाध्य सीयते । किं च । भूयसां च सधर्मत्वमस्मिन्पले भविष्यति । अन्यथा हि भवेत्पूर्व सर्वमेवासमञ्जसम् ॥ . प्रजापतिरुणादश्वं प्रत्यगृह्णात्स्वां देवतामपादानभूतां वरुणमेवेति बहसमञ्जसं स्यात् । मम तु गृह्णातिरेव कथंचित्प्रयोजकन्यापारे वर्तयितव्यः । यत्तु विधिरर्थवादाबलवत्तर इति । सत्यम् । यो विधिः स बलीयान् भवति । न तु प्रतिग्रहीतुरिष्टिरिति विधिः । सर्वत्र हि वाक्ये यत्पूर्वपदैरनवगतमपेक्षितं च तदुत्तरपदेभ्यः परिगृह्यते, नेतरत्प्रतीय. मानमपि । तद्यथा 'सत्रादुदवसाय' इति क्त्वाप्रत्ययेनेवोत्तरस्यां क्रियायामुदवसान- वदन्योन्यनिरपेक्षा बहवः कर्तारोऽवधारिताः । उद्दिश्यमानत्वाचाविवक्षितसाहित्या इति. 'पृष्ठशमनीयेन यजेरन् ' इत्यत्र सत्यप्युपादीयमानत्वे संहतबहुकर्तृप्रत्ययः पूर्वेणानपेक्षितत्वादविवक्षितो भविष्यति । एवमिह यावदेव 'प्रजापतिरुणाया. श्वमनयत् ' इत्यर्थवादेन दातुर्वरुणनिर्मोचने हेतुत्वेनेष्टिः तावदेव तस्य किमपि वक्तव्यमितीयमेवेष्टिविधास्यत इत्यवधार्यते । ततश्च पूर्वावधारितविधिविषयः पुरुषो विध्यनुमानाभिमुखस्तन्मात्रमेवोच्यमानं प्रार्थयते नाधि- कम् । तुल्या च विषयावबोधने विध्यर्थवादयोः शक्तिः । यत्वर्थवादस्य विधि. शक्तिर्मास्ति तावन्मात्रं विधायकाद्गृह्यन एव, न तु तावता सर्वमेव तद्वतं विवक्ष्यतेऽन- पेक्षितत्वात् । अतो निमित्तार्थ लिकुच्चारणं धातुमन्तरेण न संभवतीति यत्र वचन धातौ प्रयोक्तव्ये दातृव्यापारार्थगृहीतो गृह्णातिः प्रयुक्त इति द्रष्टव्यम् । अन्यथा हि यस्मात्पुराकल्पे दातुरेवं वृत्तं तस्मादद्यत्वेऽपि प्रतिग्रहीतृमिरेवं कर्तव्यमित्यसंबद्धमेव वाक्यं स्यात् । तस्माद्विध्युद्देशनवेत्थं प्रवृत्तेन दाताऽऽश्रित इत्यविरोधः । तदेतत् श्रुते ताधिकारः स्यात्' इत्यत्र प्रपञ्चितम् । ननु च तेनैव गतत्वादिह नाऽऽरब्धव्य. मेतत् । सत्यं, गतमायमेतत् । भाव्यान्तरजनितान्त्यपनयाथै तु पुनरारम्भः । प्रशस्यमानाऽवगता १(अ० ३ पा० ३ अ. स. १) । २ भाध्यान्तरजनितभ्रान्स्येति भाप्यान्तरकारः सीमाविमणम्दस्पत्विकर्तकप्रतिमहवावित्वमङ्गीकृत्य प्रतिग्रहीतुरिधिसिहान्तकरणातबिमितधान्ति. युएसनाव पुनरारम्भ इत्यर्थः।

·१६: सतन्त्रवार्तिकशावरंभाष्यसमेते- [म०प०अ०११ त्येष शन्दः प्रतिग्राहयतीत्येतमर्थ शक्रोति यया कयाचिच्छक्त्या बक्तु- म् । यो हि तदाचरवि, येन च क्रिया प्रणाड्याऽपि सिध्यति, स तस्याः क्रियायाः कर्तेति शक्यते वदितुम् । यथा षड्भिहलेः कर्षः . वीति संविधानं कुर्वन्धिलेखनमकुर्वमायुच्यते, तत्समर्थमाचरतीति । एवमिहापि स प्रतिग्रहसमर्थमाचरति यो ददाति, । तस्मापदन् , प्रति- इतरया हि शक्यमिदं सूत्रद्वय पूर्वाधिकरणेऽपिव्याख्यातुम् । यो नामाऽऽलम्मनिर्वापवलोक. वेश्योरश्वप्रतिमहाविशेषादनेकान्ते सति न नियोगतः काङ्गत्वं गम्यत इति मन्यमानो वदेत् , याज्ञेऽष्यचोदितमेतत्कर्मभेदे सति निर्णयकारणाभावादिति, तस्योत्तरं 'सा लिङ्गा. दाविजे स्यात् ' इति । यत्विाभ्योऽश्वदानं तत्र स्यात्, वैदिकत्वयाजियस्वलिङ्गविशे. पात् , निमित्तत्वोपयुक्तस्यापि लिक एव लिङ्गत्वात् । वैदिको हि लिङ्संबद्धो दृष्टो न लौकिकः । अथवेतदेव चोयं विना सूत्रेण कृतत्वात्सूत्रद्वयमप्येकांकृत्य परिहारो वर्णनीयः । यस्मादचोदितं लोकिक न तत्र निमित्तत्वेन बुद्धिरिति पूर्वक देव योज्यम् । तत्रेतत्स्यादेकमिदं कर्म यथा वैदिकं सनिमित्तं भवतीति तथा लौकिकमपि संभवतीत्यत आह । नैतत् । कुतः । कर्मभेदात् । अस्ति चोदिताचोदितत्वकृतो देशादिभेदकृतकर्मव्यकिकृतोऽपि कर्मभेदो येन निमित्तव्यव. स्था भविष्यति । प्रतिषिद्धत्वाच्च लौकिकस्याभाव एव वेदसिद्धान्तेन । अतो यस्यासं- दिग्धः सद्भावस्तस्यैव निमितत्वम् । न चावश्यमस्य निमित्तार्य श्रवणं संबन्धमात्रपर्य. बसानात् । अतश्चाश्वदानस्यवेयमितिकर्तव्यतति प्रयोननवत्वेन वैदिकं गमिष्यति । तस्मानाचौदितेन संबन्ध इत्येवं संभवत्यपि व्याख्यानेऽर्थवशेनाधिकरणान्तरकरणम् । गृहातिशब्दश्च प्रयोजकक्रियायामदृष्टपूर्को दृढां श्रान्ति कुर्वलक्षषावृत्त्या नेतन्यः । प्रयोजकन्यापारे प्रयोज्यवदुरचारात् । अथवा हेतुकर्तर्यपि कर्तृत्वमस्ति । तत्र यदा हेतुत्वं विवक्ष्यते तदा हेतुपद्व्यापारे विवक्षितेऽपि गिजुत्पद्यते । कर्तृत्वमात्रविवक्षायां विनव गिचा योऽश्वप्रतिग्रहं यथाकथंचिनियति स प्रतिगृह्णातीति शक्यते वक्तुम् । यथा पहिलः कृषतीति विलेखनवचनः सन्कृषिः षड्ढलोपादानसामविलेखि. तृविषयासंभवात्तत्प्रयोजकन्यापारे वर्तते । न हि हलषटोनकः कर्ता विलेखितुं शक्नोति तेन पणामेव विलेखितॄणां यः संविधानेन प्रयोजकः स तव्यापारेण कृषि कर्ता भवतीत्येवमभिधीयते । तदर्थवादवशेन वर्तमानो गृह्णातिः, तत्प्रयोजकन्यापारे वर्ति, ज्यते । विचित्रशक्तयों हि धातवः प्रयोज्यप योनकोपयव्यापारवधनत्वेन भावाधि- १ यद्यप्यत्र सूत्रकाराणां माध्यान्तरजनितभ्रान्त्यपनादनार्थमारभो नीचतः । परंतु भाष्यकृत एवं सूत्रन्याख्यार्थमारम्भो युक्त इत्येवं मस्या प्रकारान्तरेण पौनरुक्रय परिहारं वक्तुमारभते- इतरवेत्यादिना । वैदिक इति-प्रतिमह इति शेषः । ३ लिहसंपर इति-लिका विभाव. विधेयभावाख्यसंबन्धेन संवद्ध इत्यर्थः। ४ (अ० १ पा० १० १)।

·९६९ [म०३पा०४१०१२] मीमांसादने । गृहीतीति शक्यते वदितुम् । तस्मादध्यवधार्येदमवक्लुप्तम् । ददत्पति. गृह्णातीत्युच्यते, तस्य च वारुणीष्टिरिति ॥ ३१॥ [१२] पानव्यापच्च तद्वत् ॥ ३२ ॥ पू० इदं समामनन्ति, सोमेन्द्रं चरुं निर्वपेच्छयामाकं सोमवामिन इति । तत्र संदेहः । लौकिकस्य सोमपानस्य वमने सोमेन्द्रश्चरुरुत वैदिक. स्थेति । किं लौकिक सोमपानं, किंच वैदिकम् । उच्यते । वैदिकं सोम. पानं ज्योतिष्टोमे तद्विकृतिषु च । लौकिकं सोमपानं यत्सप्तरात्रेषु दशरात्रेषु च धातुसाम्याथमासेव्यमाने सोमे । किं तावत्प्राप्तम् । .करणे दर्शिताः । तेषां सहकारिकारणसंनिधानात्कदाचित्काचित्प्रसिद्धिव्यतिरेकेणापि शक्तिरभिव्यज्यते । तस्माददात्यर्थे प्रतिगृह्णातिशब्दः प्रयुक्त इति दातुरिष्टिः । एवं स्थिते केचिच्चोदयन्ति । यथा किल मैत्रायणीयानां । स एषोऽधः प्रतिगृह्यते इत्येकरूपोपक्रमोपसंहारविधिना विस्पष्टमेव प्रतिग्रहीतुरिटिरिति गम्यते । तत्र च वदन्ति न्यायेन तावद्वयं बलीयांसो यदि तु वचनान्तरेण जीयामहे किं क्रियतामिति । स तु निकारणस्त्रास इति पश्यामः । कथम् । प्रतिग्रहीतरि स्पष्टं यदि वाक्यान्तरं ततः । भवेत्तस्यापि तेनेष्टितुस्तु न निवार्यते ॥ यथोदाहृतेन तावत्तैत्तिरीयशाखावाक्येन दातुरिष्टः सिद्धा । सा न न्यायान्तरेणा- पनीयते न वचनान्तरेण । यद्यपि प्रतिषेधवचनं स्यात्तथाऽपि विहितमातापद्धत्वाद्वि- को भवेन्न स्वीकृतन्यायव्युदासः । यत्तु प्रतिग्रही विधायकं तद्यदि तावत्कर्माङ्गवशेन विनाऽप्युपक्रमविशेषा-पूर्ववाक्याथानुसाव भवति ततम्तनापि दातुरेव । अथ तु स्वा. यानिहातिप्रतिमहin.in: पूर्वा ॥छ दा युमो करिष्यः प्र. तिम तृगः। च कङ्गित्वाभावात्पुरुषायां सती लौकिकऽपि न त् । यातु ' आस्विने ६ तसूत्रपर: सपूतनापि प्रतिष वति । तत्कर्तृकायः : कर्मा. - विनाम र च रुपा रुपमा केऽपि प्रा त्यां केन .. न मायने प्रतीयत' इत्यात इति व...यम् । तस्मादने ताव. हातुति सिद्धम् ॥ ३१ ॥ ( इति- अश्वपतिमहेष्टचाधिकरणम् ॥ ११ ॥) -: - स्या अगमध्यनारम्यवाद एव । सोमेन्द्रं घरं निर्वपेयः सोमं वमति इति । तथापि पूर्ववदेशधिकरणद्वयमपि विधार्थते । लौकिकसोमपाने सायन यर्थ हो वमन व्यापन सोमेन्द्रयाग उत वैदिक, उतोभयत्रापि । तत्र तदित्यनेन सामान्यपतो दोषावि.

·९७० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४४०१२] पानव्यापञ्च तद्वत । लौकिके वमने, इष्टिर्भवितुमर्हति, न वैदिक । तद्वदिति पूर्वः पक्षः प्रतिनिर्दिष्टः । यथा तत्र दोषसंयोगेन श्रवणा- लौकिक ऽश्वप्रतिग्रह इत्युक्तम् । एवमिहापि दोषसंयोगेन श्रवणं भवनि, इन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्युध्यते यः सोमं वमति, इति लोके धातुसाम्यार्यमासविते वमनेन विनष्टे धातुसाम्यव्यापदा, इन्द्रियेण व्यृद्धि रुपपद्यते । शास्त्राद्धि वैदिके न दोप: स्यात् । तत्र, शेषः पातव्य इति शब्दाचादिते निवृत्ते नास्ति दोषः । यद्यपि वम्यते, तथाऽपि पानक्रिया तत्र निर्वतिता, कृतो वचनार्थ इति न दोषः स्यात् । तस्माल्लौकिकस्य सोमपानस्य व्यापदि सोमेन्द्रः स्यात् ॥ ३२ ॥ दोषात्तु वैदिक स्यादर्थाद्धि लौकिके न दोषः स्यात् ॥ ३३ ॥ सि. वैदिकस्य पानस्य व्यापदि भवितुमर्हति, न लौकिकस्य । कस्मात् । दोपात् । दोषसंवन्धोऽत्र श्रूयते । इन्द्रियेण वा एष वीर्येण व्युध्यते इति । लौकिके पुनर्धातुसाम्याद्यर्थ क्रियमाणेन किंचिदुष्यति, टिलौकिके स्यात् । इत्ययं चातिदिश्यते । अथवाऽधिकरणद्वयमपि सिद्धान्तरूपेणा- धिकरणद्वयेऽप्यतिदिश्यते, केनचिद्विशेषेण पूर्वपक्षरचना । तत्रेह तावद्वैदिकेन पानेन द्रव्यमतिपादनस्य कृतत्वान कदाचिद् भ्रषे पुनः पतिसमाधानापेक्षाऽस्तीत्यनर्थकमि- टिविधानम् । लौकिके तु मनेन व्यापन्ने रसायनगुणाभावादिन्द्रियेण वीर्येण च न्यूद्धिः संभाव्यते । न जलोदरवदत्यन्तासंभावना । तत्संयोगे च श्रूयमाणेष्टिस्तत्समाध्याँव विज्ञायते । तस्मात्तत्र स्यादिति ॥ ३२ ॥ तैरेव वैदिकत्वसामान्यादिमिर्पदिके भवतीति कस्मानोच्यते । न हि वमने वैदि. कत्वं संभवति । अचोदितत्वात् । अतो य एव दोषो लौकिकगामित्वे हेतुः स एवेह वैदिकविषयत्वे स्यात् । तथा हि । सम्यग्जरणरूपान्ता प्रतिपत्तिर्विधीयते । तद्वयापदि प्रधानस्य न भवेत्पूर्ववत्फलम् ॥ न च तावल्लौकिकपानन्यापदि दोषोऽस्ति । वमनार्थमेव पानात् । अयापि भवति तथाऽपि वैद्यकैनैव तस्य प्रतिसमाधानमिति न वैदिकोपायापेक्षा । वैदिके तु पाने सम्य. .. १ तैरेवति-पूर्वाधिकरणसिद्धान्तसाधकहेतुमिरेवेसर्थः ।

·14.11000०१३] मीमांसादर्शने ९७१ धमकायैव हि तं पिबन्ति लोके । अथाप्ययर्मथवादस्तथाऽपि फलक ल्पनापशीहाराय वैदिके, एवेति कल्पना न्यायया ॥ ३३ ॥ [१३] तत्सर्वत्राविशेषात् ॥ ६४ ॥ पू० तदेतत्सोमप नव्यापदि सोमेन्द्रं कर्म, सर्वत्र वमने स्यादार्विने याजमाने च । कुतः । अविशेषात् । न विशेषः कश्चिदाश्री गतेऽस्य वमने स्यानास्येति । तस्मात्सर्वत्र भवेत् ।। ३४ ।। स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥ ३५ ॥ मि. स्वामिनो वा वमने स्यात् । कुतः । तदर्थत्वात् । नदर्थ कर्म यज. मानार्थ यत्र सोमो वम्यते । यत्त्वत्र सोमेन्द्रं कर्म, तदपि तदर्थमेव । इदं हि से.मवामिन उपकाराय श्रूयते । तत्सोमवामिनो यजमानस्य सदुप- कर्तुं शक्नोति, नविजः, नहि तत्विगर्थ कर्म, यत्र सोमो वभ्यते । ग्जरणपाठाज्जरणान्ता प्रतिपत्तिरवधारिता । सा च वमनेन व्यापद्यते । ततश्च प्रधान. फलवैगुण्याशङ्कायां तत्समाधानार्थष्टिर्विज्ञायते । अथ त्वयं फलार्थवादम्ततः सुतरां फलकल्पनामयालौकिकान्निवृत्तिर्गम्यते वैदिके तु वमनेन पानं प्रत्याथितम् । तेन ऋतुम्थस्येष्टिरङ्गमिति सुकरः संबन्धः ॥ ३३ ॥ ( इति-वमनाधिकरणम् ।। १२ ।) * अश्वप्रतिग्रहेष्टिवदेव कर्माङ्गत्वात्स्वामिकर्तृकत्वे सिद्धेऽपि तम्य किपात्मीयं वमनं निमित्तमुताऽऽविजमपीति विचार्यते । किं प्राप्तम् । विशेषानुपादानादुभयत्रापि स्यात् । यथा च स्वामिवमनेन प्रतिपत्तिविनाशस्तथाऽऽविजेनापि उपोद्रव्यसंस्कारा. स्मकत्वात् । तम्माद्यदि दोषनिर्घातार्थमेतत्कर्माथाप्यपूर्वोपकारार्थमुभयथा वमनोऽपि कर्तव्यम् ॥ ३४ ॥ यद्यपि तावदारादुपकारकत्वं तथाऽपि स्वामिवमने भवितव्यम् । कुतः । पूर्व यच्छन्दसंबन्धान्निमित्तत्वं न जायते । तत्संबन्धात्परस्तात्तु कर्तकः संप्रतीयते ॥ '•यः सोमं वमति स निर्वपेत् ' इति यच्छन्दतच्छब्दयोगाद्यागवमनयोरेकः कर्ता गम्यते । तत्र नैमित्तिकं तावत्स्वामिकर्तृकत्वेनासंदिग्यम् । तेनासंदिग्वेन संदिग्धं वमनं निर्गीयते । तदपि स्वामिकर्तृकमेव सन्निमित्तमिति । न च स्वतन्त्रमेव निमित्तं, १हिन्व मे गात्रा इत्यादि मा मे वाङ्नाभिमतिगा इति सम्यग्जरणप्रकाशकमन्त्रपाठादित्यर्थः । २साजरणरूपान्तेति पाठो व्याख्यानसंमत इति भाति ।

·९७२ सतन्त्रवार्तिकशाररभाष्यसमेते [म०१पा०४० १३] अयोध्येत, सोमवामिनोऽध्वयोंहोतुर्वाऽऽत्मीया ऋत्विजस्तदीयेष्वनिपु निर्वर्तयिष्यन्तीति । तथा सति यदि था न्यूद्धसोमस्य कर्मणो नाङ्ग शुद्धेनाऽऽख्यातेन निमित्तप्रत्ययानुत्पादात् । गच्छब्दोपबद्धं तन्निमित्तं प्रतिपादयति । तेन चेत्संबद्धं पूर्वतरं समानकर्तृकत्वं पश्चानिमित्तत्वप्रतीतिः । अत्विजो देवता. मृत्विपरिक्रया च द्रव्यं त्यजन्ति । ततस्तेषां. स्वात्मनि परिक्रयविरोधादवश्यं तैर- प्यन्येऽध्वदियो वरीतव्याः। आधानगतेन त्वात्मनेपदेनानीनामाधातृव्यतिरिक्तपुरुष. संबन्धाभावात्स्वात्मार्थेवाग्निषु यष्टव्यम् । ततश्च यदि तावद्वान्तसोमकर्मोपकारबुद्धया कुर्वन्ति ततो देशकालकर्तृमेदाद्विगुणं न तेन प्रधानेन गृह्यते । न चाऽऽहत्य देशादि. भेद आम्नायते । येन तत्सद्भावेऽप्यवैगुण्यमाश्रीयेत । स्वामिवमनेन च कृतार्थत्वान्नाने. नैव शास्त्रेण देशान्तरादीनामनुज्ञानम् । कथं वैकमेव शास्त्रं स्वामिवमनपक्षे समान. देशादित्वमाश्रयेहत्विग्वमने च तद्भेदम् । अथ त्वात्मार्थबुद्धयैव ते प्रयुञ्जीरन् । एवमपि ऋत्वर्थेनावधारितस्य पुनः पुरुषार्थत्वाभावात्तादर्थेन क्रियमाणस्याऽऽनर्थक्यमेव स्यात् । अथ त्वेतत्सिद्धयर्थं पुरुषार्थतैव शास्त्रेणाऽऽश्रीयने तथा सति उपस्थितक्रतुत्यागादसंनि. हितस्वर्गादिकल्पनाच्च विप्रकर्षः । सदृशं लौकिकवमनेऽप्येतदिति न याज्ञे स्यात् । तच्च पूर्वमेव निराकृतम् । तस्मात्म्वामिवमने स्यात् । अथ त्ववादिवमनेऽपि स्वाम्येव द्रव्यं त्यजेत्तथा सति तदेव मिन्नकर्तृकत्वमापद्यते । तत्समर्थने वाऽश्रुतषष्ठयर्थकल्पना मामानाधिकरण्यबाधश्च । तथा कल्पनायां च स्वामिवमनस्यानिमित्तत्वप्रसङ्गः। उमया- श्रयणे वा वैरूप्यनिमित्तो वाक्यमेदः स्यात् । यः सोमं वमति यम्य सोममृत्विग्वमतीति भाऽऽश्रयणादन्यतरपरिग्रहे तु स्वामिवमनग्रहणं युक्तम् , शब्दसामञ्जस्यात् । एवं ताव- दारादुपकारकत्वे यदा तु वाक्यशेषोपनीतयागशेषद्रव्यप्रतिपत्तिनियमभ्रेषोपजनित. फललागयोग्यत्वं तेन प्रतिसमाधीयत इति कल्प्यते, तदा यजमानफलोत्पत्तेरत्यन्ताह. ष्टत्वात्तैदाशङ्केति तेनैव प्रतिसमाधानेष्टिः कर्तव्येत्यसंदिग्धम् । यत्तु दक्षिणालामात्मक मृत्विजा फलं तत्सति चासति वमने लम्यमानं दृश्यत इति निराशङ्कत्वादनपेक्षितप्रति- समाधान नेष्टिं गृह्णाति । यदाऽपि प्रकृतकर्मकर्तृनियमांशेन भक्षयितृसंस्कारार्थ भक्षणम्, अतश्च तदभ्रेषे कर्तुर्वैगुण्यमुपजातं, द्रव्यसंस्कारस्य तदुपयोगात्मकस्य निवृत्तत्वादिति कल्प्यते तदाऽपि तऽपकृतयाजमानफलविघ्नप्रसङ्गात्तनिवृत्यर्थत्वायत्तच्छब्दनिर्देशाच यजमानवमन एव भवितव्यम् । एतेनापूर्वसंस्कारार्थत्वमपि व्याख्यातम् । यदाऽपि हि सोमवमनान्न विहिताकरणं नापि प्रतिषिद्धसेवनमापद्यत इति कृत्वा दोषनिर्धातास्व. १ तदाशङ्केति-फललाभायोग्यत्वाशकेत्यर्थः ।

·१०१०४०११] मीमांसादर्शने । ९७३ न सोमवामिनोऽध्वयोंहीतुर्वा । तत्रात्यन्तगुणभूता अध्वर्वादयः स्वैर्ऋत्विग्भिः कारयन्तो न फलं प्राप्नुवन्ति । तदर्थं च क्रियमाणं न यजमानस्योपकारे वर्तत इति न ऋत्विजो वमने क्रियेत ॥ ३५ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ३६॥ लिङ्गं च भवति, यजमानस्य सोमवामिन इति । कथम् । सोमपी- थेन वा एष व्युध्यते यः सोमं वमतीति । यजमानः सोमसंस्कारे विनष्टे विगुणमस्य कर्मेति व्युध्येत, न कयंचिदृस्विजो व्य॒दिः । ऋत्विजो यस्य सोमं वमन्तीति वमनेन संवन्धः स्यान यः सोम वमतीति । तस्मादपि पश्यामो यजमानस्य वमने सोमेन्द्रमिति ॥ ३६ ॥ [१४] सर्वप्रदानं हविषस्तदर्थत्वात् ॥ ३७॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र समाम्नायते यदानेयोऽष्टाकपालोऽमावा- स्यायां पौर्णमास्यां चाच्युतो भवति, इति । तत्र संदेहः । किं कृत्स्नं मिष्टेरनाश्रिय नैमित्तिकं कर्माकं तदाऽपि च यच्छब्देन पुरुषम्योपात्तत्वाज्जअभ्यमा. नन्यायेन प्रकरणगतपुरुषसंस्कारताऽध्यवसीयते, तदाऽपि ' याजमानास्तु ' इत्यनेनैव तत्कर्तृकता । वमनसमानविषयत्वाच्च यनमानवमनमेव निमित्तम् । यत्त्वध्वर्खादिवम- नेऽपि द्रव्यप्रतिपत्तिभ्रेषः, कर्तृसंस्काराद्विनाशो वा समाधिमपेक्षत इति । यद्यप्यपेक्षते तथाऽप्यविधानान्न ग्रहीष्यते । सर्वेषु च ऋत्वर्थपुरुषार्थपक्षेषु चविम्वमनेऽविधानमित्यु- क्तम् । अतश्च यदि तद्वमनमदुष्टमेव ततस्तूष्णीमेवाऽऽसितव्यम् । अथ दुष्टं ततः सा- मान्यविहितं किंचित्कर्तव्यम् । न चात्र क्रत्वाद्यन्यतमपक्षावधारणप्रयोजनमस्तीति नातीवावधारणे यतितव्यम् । अथापि तत्त्वज्ञान प्रयोजनं ततो जञ्जम्यमानपक्षः परि. ग्रहीतव्यः । तथा च सूत्रकारः स्वामिनो वा तदर्थत्वादित्याह ॥ ३५ ॥ न्युध्यत इति स वक्तव्यो यस्य सोमपानादृद्धिः प्रार्थ्यते । तद्वैगुण्याच व्यृद्धिराश यते स्वामिनश्च तदुभयमपीति तस्यैवेष्टिः ॥ ३६ ॥ ( इति-यजमानसोमवमने, इष्टिविधानाधिकरणम् ॥ १३ ॥) अष्टाकपालादिशब्दैः समस्तं द्रव्यं देवतार्थमवगमितमाहवनीयप्रक्षेपेण च हविषो देवतार्थता भवति । यदाहवनीये जुह्वति ' इति विधेः ' अग्निमुखा वै देवाः ' इति वार्थवादात् । एवं च सति ततश्चेत्किचिदप्यपनीयेत तदाऽन्यच्छ्रुतमन्यत्क्रियेत । तस्मात्सर्व- प्रक्षेपः । किं पुनरयं पूर्वपक्षवादी शेषकार्याणां स्विष्टकृदिडाप्राशित्रशंयुवाककालमक्षच. .( अ० ३ पा० ४ ० ५) अत्रत्यन्यायेनेत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० ८ म० २ सू. ४)।

·९७४ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०१पा०१०१११ हविरमये प्रदातव्यमुक्त शेषयितव्यं किंचित, किंचितव्यमिति । कि प्राप्तम् । करस्नं हविः प्रदीयेत । कुतः । तदर्थत्वात् । पुरोडाश आग्रेयः कर्तव्य इति पचनम् । तस्मात्सर्व प्रदातव्यमिति ॥ ३७ ॥ तुर्धाकरणानां विधि न पश्यति । सत्यं न पश्यतीति केचित् । न त्वेतयुक्तमिव । न ह्येवं क्वचित्पूर्वपक्षो न भवेत् । अतः पश्यन्नेवानेनाभिप्रायेण मन्त्रयत इति वक्तव्यम् । विद्यमानेषु शेषेषु द्रव्याणामप्रयोजकाः । भवयुः शेषमानो हि नि:शेषे तु प्रयोजकाः ॥ यदा हि द्वयवदानमात्रे हुते पुरोडाशादयः सशेषाः क्रियन्ते तदा · उत्तरार्धात्स्विष्ट- कृते समवद्यति ' इत्येवमादिचोदनावशेन । एकदेशद्रव्यं चोत्पत्तौ विद्यमानसंयोगात् ' इत्येवं विष्टकृदादीनामप्रयोजकत्वं भवति । यदा तु खलु सर्वप्रदानमवगम्यते तदा विद्यमानसंयोगासंभवाञ्चोदितैकदेशानुष्ठानानुपपत्त्या शक्यमेकदेश्युत्पादनमध्यवसातुमिति स्विष्टकृदाद्यर्थं पुरोडाशान्तराण्युत्पाद्येरन् । शेषशब्दः ‘शेषात्स्विकृष्टते समवद्यति । इत्यादिषु कथमिति चेत् । उच्यते । हविरन्तरमालोच्य शेषशब्दो भविष्यति । आज्येन शेषमितिवत्तच्छेषेणेतिवच्च नः ॥ यथैव : आज्येन शेषं संस्थापयति ' इति पूर्वकर्मणः पर्यवसानादाधिके पूर्वसदृशे वा शेषशब्दः प्रयुज्यते । यथा च ततः शेषेण विशिष्टदेशजात्यादिमन्तो जन्म प्रति. पद्यन्ते ' इति स्वर्गफलकर्मणो निःशेषोपयोगादन्यफलस्य चान्यत्र व्यापारासंमवात्ततोs. न्येनेति वक्तव्ये ततः शेषेणेति गौतमाचार्येणोक्तम् । एवमिहापि यत्प्रधानहविभ्योs. न्यद्धविस्तेनैवान्यत्वेनाऽऽधिक्येन वा भविष्यति । अथवा गुणत्वेन वा शेषादित्येव. मभिधास्यते । शेषशब्दो छुपयुक्ततरविद्यमानं ब्रवीति । न हविषां किंचिद्विद्यते । अन्येषां च सर्वमेतद्रूपमस्ति । तस्माद्व्यान्तराणि गृोरन् । यथा वक्ष्यति । निर्देशात्तरयान्यदर्थादिति चेत्' इति । अथाप्यत्यन्त शेषशब्दानुरोधं कृत्वा तेषामेव किंचिच्छेप्यते । तथाऽप्यस्त्येवान्यद्विचारस्य प्रयोजन नावश्यं पक्षोक्तेनैव प्रयोजनेन भवितव्यम् । इदमपि संभवति । यदा प्रधानवाक्यादशेष. प्रदानप्रसक्ती सत्यां शेषकार्यवशेन शेषाः स्थाप्यन्ते, तदा यथैव प्रधानं तस्य हविष प्रयोजकमेव स्विष्टकृदादीन्यपीति । तदर्थावदाननाशदोषापहारेष्वपि प्रधानवदेव हविरन्तरः मुत्पाद्येत । यदा पुनः प्रधानचोदनाक्षिप्तस्यैव शेषस्य स्विष्टकृदादीनि ग्राहकाणि भवन्ति च प्रधान १ (अ. ४ पा० १ ० १३ सू. २८). २ (०४ पा० १ अ० १३ सू० २९)।

·भ०३पा:४०१४] गौमांसादर्शने । ९७५ निरवदानात्तु शेषः स्यात् ॥ ३८ ॥ निष्कृष्यावदानं निरवदानम् । तद्धि श्रूयते दिईविषोऽवधति इति । अपरमपि वचनं द्वयवदानं जुहोति इति । तेन द्वयवदानमात्रं होतव्यपन्यत्परिशेषणीयम् ।। ३८ ॥ उपायो वा तदर्थत्वात् ॥ ३९ ॥ न चैतदस्ति यवदानमात्र होतव्यमिति । यज्जुहोति तद्विरवखण्डनेन संस्कर्तव्यमिति होतव्यमिति होतव्ये द्विरवखण्डनमात्रं विधीयते, ना. द्विरवखण्डितस्य होमः प्रतिषिध्यते । कृत्स्नं च होतव्यमिति तदेवं न्याय्यं, नान्यथा ॥ ३९ ॥ कृतत्वानु कर्मणः सकत्स्याव्यस्य गुणभू- तत्वात् ॥४०॥ उच्यते । यदा द्विरवखण्डनविशिष्टं होमे श्रुतं, तदा सकेयवदा- . तदा तेषां परमयुक्तद्रव्योपजीवनादप्रयोजकत्वे सति नाशदोषापहारेष्वप्यक्रिया सिद्धा भवति । तस्मात्सत्यप्युभयोः पक्षयोरसर्वप्रदानेऽस्ति प्रयोजनमित्यर्थवान्विचारः ॥३७॥ यद्यानेयोऽष्टाकपाल इत्येवमाद्येव भवेत्ततः सर्वप्रदानमेवावधार्यत । अत्र पुनस्तस्मा- त्पुरोडाशादेर्निष्कृप्य किंचिदेव होतव्यं श्रूयते । द्विविषोऽवद्यतिमध्यात्पूर्वार्धाच्च द्विरवद्याति । अङ्गुष्ठपर्वमात्रमवदानं भवति ' ' द्वयवदानं जुह्वति ' इत्येवमादिवाक्या- लोचनेन हि किंचिदेव होतव्यमवगतमतः शेषयितव्यं किंचित् ॥ ३८ ॥ नद्येतानि वाक्यान्युत्पत्तिवाक्यावगतमशेषहोममनाधमानानि न निविशेरन् , यदि चैतानि प्रधानस्य प्रत्यासन्नतराणि भवेयुस्ततो बाधेरन् । एतानि तु संस्कारवाक्यानि अविरोधेनवोपपद्यन्ते । शक्यते ह्यङ्गुष्ठपर्वमात्रैर्भध्यपूर्वाधोद्धृतैर्दिशः प्रवृत्तैरवदानः संस्कृत्य संस्कृत्य निःशेष हविः दातुम् । अतः सर्ववाक्यवशेनैव शास्त्रार्थों भवति । यदशेषं हविर्नुहोति तदेवमुपायमिति । तेन न कस्यचिद्धोमः प्रतिषिध्यते । तस्मात्स- प्रदान कर्तव्यम् । यत्तु यथाश्रुतेतिकर्तव्यताको युगपन्न शक्यते कर्तुमद्वयवदानहोम- प्रसङ्गादिति । ज्योतिष्टोमवदभ्यसितव्यो होमः । तदर्थत्वात् । देवतार्थत्वाद्यागार्थवाद. पूर्वार्थत्वाद्वा कृस्नस्याष्टाकपालस्य । नैकदेशमात्रहोमेनोत्पत्सिवाक्यार्थसंभावना भवेत् । अथवाऽवदानसंस्कारस्य द्रव्यार्थत्वात् ॥ ३९ ॥ नैतदस्ति । पुनःपुनरिवखण्डनं तद्वांश्च होमोऽभ्यसितव्य इति । कुतः । १ सरुदवदान इति पाठान्तरम् । २ प्रत्यासमतराणीति-साक्षात्प्रदेयद्रव्यविधायकानीत्यरः।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४४०१७) नेन पावच्छूतं तत्सर्वं कृतम् । तदा नापरं द्रव्यमस्तीति पुनर्यागो नाऽऽवर्तितव्यः । कथम् । तद्धि द्रव्यं यागनिर्वृत्यर्थ, न द्रव्यं यागेन संबन्धयितव्यमिति । यदि हि यागेन हविः संबन्धयितव्यं स्यात्ततो यागेन यवदाने संबन्धितेऽपरमपि संबन्धनीयमस्तीति तत्संबन्धार्थ पुनर्याग आवर्तेत । न तु यागो द्रव्यसंबन्धाः । कि तर्हि, द्रव्यं यागे गुणभूतं, यागः कर्य निर्वृत्तिमुपेयादिति इम्य पादीयते । तेन निचे यागे सिद्ध च पुरुषाय न नियोगेन गुणानुरोधेन प्रधानावृत्तियुक्तेति । कथं न द्रव्यं प्रधान, येनाऽऽवृत्तिर्न भवेत् । यतो यागात्फलम् । भूतभव्यसमुच्चारणे भूतं भव्यायोपदिश्यत इति । न च यागेन द्रव्य. खण्डनं गुणभूतत्वादम्यस्येतेह यद्यपि । होमः प्रधानभावात्तु नाऽऽवृत्ति प्रतिपद्यते ॥ 'द्विहविषोऽवद्यति' इत्येतस्य संस्कारत्वाधावसंस्कार्य ध्रियते तावदावृत्तिर्भव. विति शक्यते वक्तुम् । होमस्य फलवत्त्वात् । यस्तु द्रव्यं न चिकीर्ण्यते तानि प्रधान. भूतानि ' ' ट्रैव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसंबन्धः' इति च प्राधान्यावगमादेकेन व्यवदानेन निवृत्तस्य न द्रव्यमस्तीति न पुनरावृत्तियुका । तस्मिश्चानावर्तमानेऽर्थामा वादवद्यतिरपि नाऽऽवर्तते । कार्ये हि प्रवर्तमानं द्रव्यं संस्कारं गृह्णाति नोदासीनम् । च द्वयवदानव्यतिरिक्तस्य हविषः कार्यमस्तीति न संस्कारमपेक्षते । तस्मात्सोऽति नाऽऽवर्तते । यदि हि द्रव्याों होमो भवेत्ततस्तद्वशेन स्वयमावर्ततावखण्डनं चाऽऽवर्त येत् । अतदर्षस्य नाऽऽवृत्तिः । न चैप वाक्यार्थो यज्जुहोतीति हूयमानस्य द्विरवखण्ड नमुपायो विधीयत इति । न हि जुहोतिशब्देन द्रव्यमुपादीयते । न चैषं कर्मनि लकारो यतो हूयमानानुवादत्वं प्रतिपद्यते । क्रियायामेव विदं द्वयवदान विधीयते योऽपि यज्जुहोतीति यच्छब्दाव्यप्रत्ययो भवति सोऽपि यच्छब्दस्यावैदिकत्वा क्रियाविशेषणभूतस्यानुवादत्वप्रदर्शनार्थ व्याख्यातृभिरुच्चारितस्य परमार्थानालोचनाद्भ विष्यतीत्युपेक्षणीयः । यत्तु ज्योतिष्टोमवदुत्पत्तिवाक्यावगतस्य समस्तद्रव्यप्राप्त्यर्थमाव तिष्यत इति । तदयुक्तम् । कुतः । अशेषग्रहणे सिद्धे मवेत्सोमेन तुल्यता । अपवादात्तदेवेह न तु सिद्धं कथंचन ॥ भाग्नेयचोदनाया बानुमानिको होमसंबन्धः सर्षपुरोडाशावयवसामान्यप्रवृत्तव । १(अ० २ ० १ ० ३ ० ७) । २ (अ०६ पा. १०१ १०१स.)।

·९७७ [१०३पा०४१०१४) मीमांसादर्शने । स्योपकारो निर्वय॑ते प्रत्यक्षः कश्चित् । तस्माद्वयवदान हुत्वा शेषयि. तव्यमिति । यत्तूक्तम्, आग्नेयं हविरिति बचनात्स होतव्यमिति गम्यत इति । तत्राऽऽनुमानिको होमसंबन्धः । इह तु प्रत्यक्षो दिरव. दाने । अपि चाकृत्स्नसंबन्धेऽपि तद्धितस्योपपत्तिः । ततो ग्रहीतव्य- मिति । सामान्य खल्वानेय इति, द्वयवदानं जुहोतीति विशेषः ! तस्मा. पछेषयितव्यं किंचिदिति ॥ ४०॥ शेषदर्शनाच्च ॥ ४१ ॥ शेषादिडामवद्यति, शेषात्स्विष्टकृतं यजति, इत्यनुवादादस्ति शेष इति पश्यामः ॥४१॥ यावन्नैव निर्वर्तते तावदस्त्येव · द्वयवदानं जुहोति ' इत्यनेन निष्कृप्य संबन्धः कल्पितः । तस्मिंश्च सिद्धे नाऽऽनुमानिकोऽवकल्पते । तेन यत्सामान्यप्रवृत्तमाग्नेयत्वं तद्वयवदानचोदनया साप्तदश्यमिव प्राकरणिकद्वयवदानविषयमेवोपहियते । तत्र- पोऽयों विज्ञायते द्वयवदानमाग्नेयं करोति । अतोऽवयवान्तराणामचोदितत्वान्न होमप्र- सङ्गः । किं च । न चावश्यं प्रदानेन हविरामयमिप्यते । द्वयवदाने गृहीते हि सर्वाग्नेयत्वसंभवः ॥ तद्धितेन हि तादर्थमात्रमुक्तं न प्रदानम् । द्वेधाऽपि च तादर्थं भवति प्रदानेन प्रदानार्थद्रव्यसाधनत्वेन वा । तथा हि । 'नीहिभिर्यजेत ' इति वचनान्न तावबाहयः साक्षात्प्रदीयन्तेऽथ च प्रदेयप्रकृतित्वादेवमुपदिश्यते । तस्माद्यद्यपि पुरोडाशः समस्तः साक्षान प्रदीयते तथाऽपि द्वयवदानप्रकृतित्वादानेयो भविष्यति । तेन द्वयवदानेनैव तावहीयमानेन तस्याऽऽग्नेयत्वं कृतं भवति । द्वावेव च तो व्याख्याप्रकारौ । एको देवतासंबन्धस्य द्वयवदाने संक्रान्तिरिति । अपरः पुनरिदमेव पुरोअशम्याऽऽयत्वं द्वयवदानं ततो गृह्यत इति । तस्मान्न सर्वहोमः ॥ ४० ॥ एवं च शेषशब्दो मुख्य एवोपयुक्ततरविद्यमानवचनो भविष्यति । उत्तरार्धादिश. ब्दश्च नावयविविधिकल्पनापत्तिक्लेशभाश्रयिप्यति । अत्राभिधीयते । यत्तावदुक्तं सास- दश्यवदानेयत्वं द्वयवदानमात्र उपसंहृतमिति । तन्न घटते । कथम् । सामान्यविधिरस्पष्टः संहियेत विशेषतः । स्पष्टस्य तु विधेर्नान्यरुपसंहारसंभवः ।। १ सर्वप्रदानमवगम्यत इति पाठान्तरम्। २ इहेति कचिनास्ति । ३ सामान्याविरुदाहरण पुरोडार्श चतुर्थी करोतति ।

·૨૭૮ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०४०१४] तु साप्तदश्यं हि सामिधेनीनामुक्तमनारम्यवादेन न ऋतूनाम् । तस्य ऋतुसंबन्धस्तद्वारेणाऽऽनुमानिकः कल्प्यः । न च प्रत्यक्षसबन्धे सत्यानुमा. निकः करप्यत इति युक्त उपसंहारः । न त्वष्टाकपालस्यास्फुटो देवतासंबन्धः । तद्धितश्रुत्याऽभिहितत्वात् । स हि द्वयवदानस्यैवाऽऽनुमानिकः स्यात् । उत्पत्ति. वाक्ये च कर्मणोऽष्टाकपालेन संबन्धः श्रूयते । द्वयवदानेन पुनरुत्पन्नवाक्ये । तत्रैत. स्यात् । कर्मसंबन्धोऽष्टाकपालस्याऽऽनुमानिको व्यवदानस्य प्रत्यक्षस्तद्भावे वाss. नुमानिककल्पनं न संभवतीति । नैतद्युक्तम् । एवं सति 'द्वयवदानं जुहोति' इत्येतदेवो. त्पत्तिवाक्यमभ्युपगतं भवेत् । यदि ह्यष्टाकपालवाक्यं जुहोतिवाक्येनोपसंहृतं ततोऽनेनैव कोत्पत्तिः क्रियेत । ततश्चाऽऽग्नेयवाक्ये 'चोदिते हि तदर्थत्वात्तस्य तस्योपदिश्येत' इत्येवं वाक्यभेदः प्राप्नोति । न चाननुमाय यागमाग्नेयादिवाक्यानां वाक्यान्तरापेक्षा तत्संबन्धो वाऽवकल्पत इत्युक्तम् । अतो यद्यप्यानुमानिकः संबन्धस्तथाऽपि स्वार्थपर्यवसायित्वा. न्यथानुपपत्तेः प्रथमतरमनुमित इति सिद्धे संबन्धे न शक्यं प्रत्यक्षशतेनाप्यन्ययात्वं कर्तुम् । न चेह सामान्यविशेषभावः संभवति । अवयवावयविनोः सामान्यविशेषव्यव. हाराभावात् । अष्टाकपालचोदनया हि प्रत्यक्षमेव समस्तः पुरोडाश उपदिश्यते । द्व्यवदानचोदनयाऽपि, ततस्तुल्यबलत्वम् । ननु व्यवदानव्यतिरिक्तावयवप्राति: सामा. न्येन पुरोडाशशब्देन क्रियमाणा दुर्बला स्यात् । उच्यते । यदि ह्यवयवार्थेन पुरोडाशो विधीयते । ततः सामान्यवृत्तिः स्यात्स तु साक्षाद्विधीयते ॥ आकृतिशास्त्राण्याकृतावसंभवन्ति व्यक्तिलक्षणार्थानि भवन्ति । तानि व्याक्तिषु परो. क्षत्वादुर्बलानि जायन्ते । न त्ववयविष्यक्तिः कर्म साधयितुं न शक्नोति । यतस्त- च्छब्दस्यावयवलक्षणार्थता कल्प्येत । अथ विनैव कारणेन लक्षणाश्रयणम् । ततोऽवय. क्शास्त्रस्याप्यवयवान्तरलक्षणार्थत्वाद्दौर्बल्यं स्यात् । तस्माद्ययैव व्यवदानं स्वावयवनि- रपेतमात्मनेव केवलेन विधीयते तथैवाष्टाकपालस्य व्यवदानमवयवान्तराणि चानपेक्ष्य प्रत्यक्षविधानात्प्राप्तिस्तत्प्राप्तौ च यदाऽवयवान्तराण्यनुषज्यन्ते को वारयति । न तु तानि स्वमहिम्ना संबध्यन्ते तत्परा वा चोदना । न चात्यन्तमवयवावयविनोयतिरेक इति यदाऽऽलोच्यते तदाऽवयवान्तराण्यपि प्रत्यक्षाण्येव भवन्ति । तेनाष्टाकपालचो. १ अस्पष्टस्य तु विधेरुदाहरणं दर्शयति-सातदश्य होत्यादिना । १ (अ०२ पा. ३१०६)।

·[म.पा.१०१४ मीमांसादर्शने। दमा व्यवदानचोदनावशेनैवं कर्म प्राप्नोति दन्यदानं दत्त्वा पुनः शेषप्रदानम् । अथवा विकल्पः कदाचित्सकलस्य प्रदान कदाचिद्व्यवदानमात्रस्य । अथवाऽष्टाकपालस्योत्पत्रीि- वाक्यशिष्टत्वादामिक्षावह्वलीयस्त्वे सति व्यवदानं तेन सह बाधविकल्पसमुच्चयान्न प्रति. पद्यत इति 'गुणश्चापूर्वसंयोगे' इत्येवं कर्मान्तरं कल्पयेत् । यतः कुनश्चिच्च द्रव्यान्तरादुपादी. येत, अष्टाकपालसंबन्धाभावात् । पूर्वकर्मसंबन्धेऽपि च पुनर्रव्यान्तरादेवोत्पन्नस्याष्टाकपा. लेन सह विकल्पसमुच्चयावुपन्यसित यौ । अथवा कृत्स्नपुरोडाशग्रहणेऽवधारिते दूव्यवदा. नचोदनायाश्च गुणपरत्वात्कर्मान्तरविध्यशक्तेरष्टाकपालविषयत्वावगमात्संम्कारस्य याव. संस्कार्यमावृत्तेः प्रधानस्य च यथाश्रुतगुणसंपादनाय ज्योतिष्टोमवदावृत्तेरिष्टत्वात् 'उपायो वा तदर्थत्वात्' इत्ययमेव पक्षः प्राप्नोति निरवदानप्रमाणामावात् । निरवदानाश्रयणे चात्य- न्तदुष्टा परिसंख्या स्यात् । न ह्यत्र नियम उपपद्यते, सर्वपुरोडाशावयवानां नित्यवत्प्राप्तेः। यदिहि कतमोऽवयवः प्रक्षिप्यतामित्येवं नियमापेक्षायां सत्यां मध्यपूर्वार्धव्यवदानं विधी- यते ततः स्यान्नियमार्थत्वम् । नित्यप्राप्ते त्ववयविनि व्यवदानपुनःश्रुतेरवयवान्तरनि- वृत्तिपरत्वादस्वार्थग्रहणमित्यादिदोषत्रयमपरिहार्य स्यात् । तत्र हि तत्परिहर्तुं शक्यते यत्र परिसंख्यायमानप्राप्तिशास्त्रमक्लप्तमुत्प्रेक्षाभिमुखं वर्तते । न चात्राष्टाकपालशास्त्रमक्ल- तम् । न च क्लप्ते सति दोषपरिहारः संभवति । तस्मान्न निरवदानम् । यदि च निरवदानशास्त्रादाग्नेयत्वं यागार्थव्यवदानविषयमुपसंह्रियेत ततः शेषावयवानामदेवता- थत्वान्न स्वत्वमपेतं स्यात् । ततश्च 'भक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात्' इत्यादिपु यदृस्विग्मिः साम्यादस्वामित्वं यजमानस्य तत्र तत्रोच्यते तत्सर्व विरुध्यते । तत्रैतत्स्यात् । देवतो. देशसंबन्धो व्यवदानस्यैव त्यागः पुनःसमस्तस्य हविषः । त्यागकृता च स्वत्वनिवृत्तिर्न देवतासंबन्धकृता । तस्मादविरुद्धं तदभिधानमिति । तदसत् । कुतः । मिर्वपन्नेव जानाति ह्येतावदिह दास्यते । तत्राधिकपरित्यागः कल्प्यते केन हेतुना ॥ देवतायै हि दातुं द्रव्यं त्यजन्ति न विभवेन । तत्र यद्देवतार्थादन्यदधिकं तगृहाव. स्थितद्रव्यान्तरवदपरित्यक्तम् । न चात्र त्यागस्य भेदेन विधानमस्ति । देवतासंबन्ध- करणविधिनैव सावर्थापत्त्याऽऽक्षिप्यते । सा चार्थापत्तिर्यावता विना देवतायै दानं न संभवति तावत्येवावस्थिता नान्यत्र । न हि शेषद्रव्यपरित्यागाद्विनाऽनुपपत्तिः । सर्वत्रच समाप्तिविधानमिष्यते तेनापि यावत एव याग समाप्त्यङ्गत्वं तावत एवाऽऽक्षि- यस्य यागविधि वयवान्तराणाम् । अतो यथा चतुर्मुष्टयतिरिक्तानामनसि स्थितानां १ (अ० २ पा०२ अ०९१० २३ )। २ (अ० ३ पा० ४ अ० १४ सू. ३९)।३ आदि- पदेन स्वार्थपरित्यागप्राप्तबाधयोः संग्रहः । ४ (अ० ३ पा० ४ अ० १७ म०५०)।

·९८० सतन्त्रवातिकशावरभाभ्यासमेते- [भ.पा.१०१७] ब्रीहियवानां न निर्वापवेलायामत्यागादस्वत्वमेवमिहापि नावयवान्तराणां तत्स्यादिति । अपोच्येत निर्वापवेलायामनुपजातमध्यपूर्वार्धादिविभागं द्रव्यमनभिप्रेतत्यागमणि बला. स्परित्यक्तव्यम् । न हि तदानीं विज्ञायते केन्यो व्रीहिन्यो व्यवदानं निष्पत्स्यते केग्यो नेति, अगम्यमाने विशेषे यानेव न त्यजेत्तेभ्य एव कदाचिदवदीयेव । तत्र त्यक्तानामदानादत्यक्तानां च दानादयथाश्रुतकरणप्रसङ्गः । तस्मात्सर्वत्याग इति । नैतदेवम् । न हि सामान्यशास्त्रेण व्यवहारे कृते सति । विशेषशास्त्रावतरम्तस्मादादित एव सः ॥ यदा हि मामान्यशास्त्रं प्रवृत्तव्यवहारं भवति तदा न शक्यं केनापि व्यावर्त. यितुम् । तद्यदि समम्ताष्टाकपालनिर्वृत्यर्था वीहयो देवतोदेशेन निरुप्तास्ते सर्वे दात. न्यत्वेन प्रक्रान्तास्तेषां य एव न दीयेरन, तत्रैव प्रक्रान्तापरिसमापनदोषो भवेत् । ततश्च सर्वप्रदानमेव प्राप्नोति । यदि तु द्वयवदानशास्त्रेण विशेष्टुमिप्यते तत आदित एवैवम- बंधारयितव्यम् , अष्टाकपालनिर्वृत्त्यर्थेषु चतुर्मुष्टिपु ये द्वयवदाननिवृत्त्यास्तान नये जुष्टं निर्वगामीति । यद्यपि च विशेषो न गम्यते तथाऽप्येतेषां मध्ये येऽत्र द्वयवदानं साध- यन्ति तावन्तो न ममेति शक्यं संकल्पयितुम् । तद्यथा लोके कश्चिद्वहुद्रव्यसमुदायेऽव. स्थिते कंचिदमित्त इतरत्वं यावत्तृष्ठि गृहाणेति । तत्र न तदवयवावशेषो गम्यतेऽथ च न सर्वत्यागोऽध्यवसीयते तथेहापि द्रष्टव्यम् । यत्तु तावमात्रमेव न निरुप्यते तत्र ' चतुरो मुष्टीनिर्वपति ।। अश्वशफमात्रः पुरोडाशो भवति । इत्यादिवचनसाम, झंदीदृक्परिमाणाद्गृहीतं द्वयवदानं देवतार्थतां प्रतिपद्यत इत्यवगम्यते । यत्तदन्यत्तत्तद्- नुग्रहार्थ नाधिकत्यागार्थमिति द्रष्टव्यम् । अतो यथैव : अनसोऽधिनिर्वपति' इत्युक्ते निर्वापपरिच्छेदार्थमुपात्तेष्वपि शकटस्थितेषु व्रीहिषु न स्वत्वमपैति तथैव द्वयवदानापादा. नभूते पुरोडाशेऽपीति स्वत्वे सति शक्याः परिक्रयादयस्तेन कर्तुमिति समत्ववचन- विरोधः । एतेन द्वयवदानप्रकृतित्वादेवाष्टाकपाल आग्नेयः कृतो भवतीत्येषोऽपि पक्ष: प्रत्युक्तः । तत्रापि शेषपरित्यागानुपपत्तेः । न च ब्रीहिवत्पुरोडाशस्य प्रकृतित्वं युक्तम् । बीहयो, धनदनीया वाक्यान्तरशिष्टाश्च प्रकरणादुत्पत्तिवाक्यशिष्टप्रकृतिद्रव्यापेक्षपुरो. डाशावरुद्धयागानुवादेन विधीयमाना न शक्नुवन्ति प्रकृतित्वप्रतिपत्तिमन्तरेण यागसा- धनत्वं प्रतिपत्तुम् । अष्टाकपालस्त्वदनीय उत्पत्तिवाक्यशिष्टश्च शक्नोति साक्षाचार्ग साधयितुम् । न च पूर्वतरप्राप्ते प्रकृत्यपेक्षिाण द्वयवदाने चोधते । तस्मात्र तत्प्रकृति. त्वेन यागं साधयति । कस्तार्ह सर्वप्रदानस्य परिहारः । उच्यते । ..

·०३पा०१०१०] मीमांसादर्शमे । ९८१ यागहोमावभेदेन यैर्मोहापरिकल्पिती । तेषामपरिहार्यत्वं भेदे त्वेषोऽभिधीयते ॥ 'यद्याग्नेयादिचोदनयैव हविःप्रक्षेपोऽभिधीयते ततो द्वयवदानचोदनया परिसंख्या. तुमशक्यत्वात्सर्वप्रक्षेपः प्राप्नोति । तदा च तयाऽऽग्नेयचोदनयैव प्रक्षेपश्चोघेत यदा यागहोमयोरभेदः । तयोस्तु भेदः शब्दान्तराधिकरणन्यायसिद्धः । ' तदुक्ते श्रवणा- ज्जुहोतिरासेचनाधिकः स्यात् । इति सूत्रकारेणोच्यमानं तत्रैव समर्थयिष्यामहे । यथा देवतोद्देशेन स्वत्वत्यागमानं यागो देवतोद्दिष्टत्यज्यमानस्वत्वद्रव्यप्रक्षेपो जुहोतिः । तत्र ये दोषा दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमादिप्वहोमत्वादाहवनीयो न भवेदित्यादयस्तानपि 'तत्रैव परिहरिष्यामः । उभयोश्च भेदे सति ‘आग्नेयोऽष्टाकपालः ' इत्यनेन तावद्वा- क्येन यावता विनाऽष्टाकपालम्याऽऽग्नेयत्वं न भवति तावदेव चोद्यते । तस्य च स्वत्वपरित्यागदेवतोद्देशो केवलावन्तरेणाऽऽग्नेयत्वं न जायते न प्रक्षेपमपि । तत्र यदि वाक्यान्तरं न स्यात्तत ईदृशं कर्म भवेत् । सुपकमविकलमष्टाकपालमाचारतः शुचौ देशे नि. धाय देवतामुद्दिश्य नायं ममेति संकल्पः कर्तव्यः । तत्परिपालनार्थ च पुनः कदाचिदपि न स्वत्वं द्रव्ये बानीयात् । यदि. हि बध्नीयात्ततः पूर्वसंकल्पं विनाशयेदनृतं च वदेत् । यो हि प्रथममेव जानाति पुनरम्यहमत्र स्वत्वमाधास्यामीति तस्य न ममैतद्देवतायै त्वेतदिति संकल्प एव न मवेत् । तेन देवतोद्देशत्यागोत्तरकालं यदस्य भवति तद्भवत्वित्यवधार्य न कश्चिद्वयापारो वोढव्यो भवेत् । तथा प्राप्ठे तु वाक्यान्तराणि भवन्ति · उपस्त- गाति । दिर्ह विषोऽवद्यति ' ' अमिधारयति' चतुरवत्तं जुहोति ' इत्येवमादीनि । तेस्तावदिदमवधार्यते व्यवदानं हविषो होतव्यमिति । सर्वाणि चैतानि प्रकृतद्रव्यालम्बि. त्वात्तदुपादाय प्रवर्तन्ते नापूर्वद्रव्यग्राहित्वेन । तथा हि । ' चतुरवत्तं जुहोति ' इत्यत्र होमस्याप्राप्तत्वान्न तमुद्दिश्य द्रव्यं विधीयते । चतुरवत्तं च पूर्वषाक्यकल्पितं प्रयोजना- पेक्षमस्ति । तस्मात्तस्यानेन प्रक्षेपमात्रं शक्यं विधातुमिति न चतुरवत्तविशिष्टहोमवि. धानमवकल्पते । होमस्यापि च व्यंशस्य समाप्तिपर्यन्तत्वात्सर्वान्त्येऽशे प्रक्षेपे चोद्यमाने त्यागतद्देवतोदेशयोः किमपूर्वयोरपित्त्या विधिः कल्प्यतामुत कुतश्चित्माप्तयोरेवाऽऽ. श्रयणं क्रियतामिति । तत्राऽऽग्नेय्यधिकरणन्यायेन लाघवे सति गौरवस्याप्रमाणकत्वा. दवगतत्यागोदेशांशद्वयान्यष्टाकपालादीन्येव गृह्यन्ते । न च तेषामौत्पत्तिकं यागसाध. १(अ० ४ पा० २ अ० १०० २८) २ वाक्यान्तरमिति-अवदानप्रक्षेपविधायकमिति शेषः। ३ कर्मेति-अनुष्ठानमित्यर्थः । ४ आचरितः श्रुताविति क्वचित्पाठः । ५ पूर्ववाक्यकल्पित- मिति–'उपस्तुणाति ''द्विहंविषोऽवद्यति' इत्यादिवाक्यविहितमित्यर्थः । ६ (अ३ पा. २ अ० ८)।

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [भ०१पा०४०१५] मत्व विरुध्यते । प्रक्षिप्यमाणानामनियागसाधनत्वाविघातकत्वात् । देवतान्तरसंबन्धेन हि यागविपरीतकियासंबधेन वा विरोधः स्यान्न त्यसावस्ति । तेनैषोऽयों भवति, अष्टा. कालेन यत्र क्वचित्प्रदेशे स्थितेन यजेत तदीयं च द्वयवदानं यत्र क्वचित्मक्षिपे. दिति । तत्र : वेद्यां हवाप्यासादयति । 'बर्हिपि ' इति वचनात्तत्र स्थितेन पुरोडा. शेनेज्यते । । यदाहवनीये जुहोति' इति वचनात्तत्र द्वयवदानं हूयते । स तु होमः किं पूर्वस्माद्यागादर्थान्तरमितिकर्तव्यता भवति, उत तस्यैव यागस्यांशान्तर- विवृद्ध्या रूपान्तरं जातमिति चिन्तनीयम् । तत्रैव रूपान्तरोपजननमिति बमः । कर्मान्तरत्वे हि द्रव्यान्तरं देवतान्तरं च नारिष्ठहोमादिषत्प्राप्नोति । यथोक्तन न्यायेन स एव यागः प्रचिततरो जुहोतित्वमापद्यते । न चैतावतोत्पत्ति- कयनिरूपविघात आशङ्कयो जुहोतेर्यनिविशेषत्वात् । सामान्ये हि कश्चिद्विशेषों म. वन्यपि । न तु निःसामान्यः कश्चिद्विशेष उपपद्यते । ततश्च यथा वृक्षमानयेत्युक्ते शिशपामित्याविरोधात्पश्चादुच्यमानं न विरुध्यते तथा यजेतेत्युक्ते जुहोतित्वाविरोधोऽ- वगन्तव्यः । सोऽयं याग एव द्वयाकारः समस्तेन पुरोडाशेन क्रियते । द्वयवदानेन जुहोत्यवस्थानीतः शेषेण तु सामान्यरूप एकस्मिन्नपि च क्षणे व्याकारोऽपि निष्पद्यते । यदेव हि द्वषवदानमाहवनीये निक्षिप्यते तदैव याज्यानुवाक्याभ्यां समस्तविषय. देवतासंकल्पोत्थापनं क्रियते । तेन नैवं भ्रमितव्यं यस्माज्जुहूस्थं द्वयवदानमाश्रीवर्णप्रत्या- श्रावणाभ्यां त्यागायोद्धृतं च तस्मात्तदेव केवलं देवतायै संकल्पितं नेतरदिति। विद्वद्भयाम- ध्वर्युयजमानाभ्यां वेदार्थमनुसृत्य समस्तपरित्यागदेवतोद्देशौ यथार्ह कर्तव्यो । अध्वर्युणा द्वयवदानप्रक्षेपोऽतिरिक्तोऽनुष्ठेय इति । न चैतावता यागस्य वैरूप्यमशोभनं मन्तव्यम् । वचनसामर्थ्यादीशस्यैव शोमनत्वप्रतीतेः । यथा कस्यचित्पुरुषस्यैकः पादः पुरस्ताद्गत इति न तावता किंचिद्वैलक्षण्यं भवति । तथाऽत्र द्वयवदानपादेऽधिकमपि प्रक्षेपांशं गते सत्युत्पत्तिवाक्यशिष्टं यागसाधनत्वं समस्तेनाष्टाकपालेन प्रतिपन्नमेवेत्यविधिः । तस्माद्वयाकारमेवैतत्प्रधानं द्रष्टव्यम् । अथवा यस्तत्र यागस्तस्य प्राधान्यं यस्तु प्रक्षेपः सोऽङ्गमेव । तथा हि । फलवाक्ये यजेरेव संबन्धः श्रूयते स्फुटः । तत्संनिधौ समाम्नानाज्जुहोतेरङ्गतेष्यते ॥ यद्यपि तस्मिन्नेव द्रव्ये होमोऽप्याश्रितस्तथाऽपि प्रोक्षणादिवदस्याङ्गत्वमविरुद्धम् १ नामपि तथागे, इति पाठान्तरम् । २ आश्रावणमिति-देवतायै द्रव्यं दातुमाभिमुख्यन यजमान श्रावयेत्यर्थकः ‘आश्रावय ' इत्यानी, प्रत्यध्वर्युणोच्यमानः प्रैष इत्यर्थः । ३ प्रत्याश्रावण- मिति--पदाश्रावयितव्यत्वेनाध्वर्युणोकं तदाश्रावितमस्वित्यर्थकः अस्तु भौषट् ' इत्यामीणो- न्यमानो मन्त्र इत्यर्थः।

·[म.पा.११०१४] मीमांसादन। ९८३ न हि समानद्रव्याश्रयत्वेन सर्वस्य प्राधान्यं भवति । संस्काराणामपि प्रधानद्रव्यवर्ति. त्वोपपत्तेः । संस्काराश्च केचित्प्रथममेव प्रधानेभ्यः क्रियन्ते केचिदृर्व केचिद्युमपत् । तत्र केचिदाहुः । परस्तात्संस्कारोऽयं होमः । निर्वापवेलायामेव देवतोद्देशत्यागात्मक- तया यागस्य निर्वृत्तत्वात् । तदयुक्तम् । न ह्यनदनीयावस्यै हिभिः पुरोडाशसाधन. को यनिः शक्यः साधयितुम् । र दे च निर्वापवेलायामेव यागनिर्वृत्तिवेत्तथा सति तदुत्तरकालं नाशदोपापहारेषु द्रव्यान्तरं नोपादीयेत । तत्र ' निर्देशाद्वाऽन्यदागमयेत् । इत्यादि विरुध्यते । भाप्यकारोऽप्युपाकृते पशावाह · परकीयोऽसौ रक्ष्यते कालेन देवतया संभन्स्यते ' इति । तेन निषिवेलायामेतस्यै दास्यामीत्येतावन्मात्रं संकल्प. त्यागः केवलः क्रियते न यागः । स तु पूर्वनिर्वृत्तत्यागापेक्षया यथाश्रुतेतिकर्तव्यताक- देवतोद्देशरूपः प्रक्षेपवेलायामेव निवर्तते । तत्र तस्मिन्नेव क्षणे समस्तेन पुरोडाशेन यागः साध्यते । तत्साधनैकदेशश्च द्वयवदानं यागस्याङ्गेन प्रक्षेपेण संस्क्रियते । तदुपल क्षितत्वादेव यागनिवृत्तेः प्राक्मक्षेपादनिर्वृत्तयागावगमान्नाशादिप्वन्यद्रव्यागमनम् । सत्य. पि होमस्य संस्कारकत्वे नाप्रयोजकत्वम् । निर्वृत्तयागमावित्वानु स्विष्टकृदादीनां स्फुट, मेवाप्रयोजकत्वं भविष्यति। यदि वेष प्रक्षेपः प्रधानं भवेत्ततो दर्शपूर्णमासादिषु जुहोति. व्यवहार एवं स्यात् । विकृतिषु च प्रधानानामनतिदेशाज्जुहोतावसति अप्रक्षिप्ता. नामेव सौर्यादीनां दानं स्यात् । अङ्गत्वे तु तेषामप्याहवनीये प्रक्षेपः सेत्स्य. ति । ये तु जुहोतिचोदनोत्पत्तयस्तेषु पूर्वार्धभूतोऽपि यनिरात्मा वा भविष्यति अथवा तेषामपि सोऽङ्गम् । तत्र हि त्यागदेवतोद्देशावपि तेनैवाऽऽतिप्यते । यनति. चोदनोत्पत्तिषु पुनः सिद्धयोस्त्यागदेवतोद्देशयोर्जुहोतिः प्रवर्तमानः : आहवनीये यूपश. कला होतव्याः' इतिवत्प्रक्षेपमात्रवचनो विज्ञायते । ततश्च सिद्धमङ्गत्वम् । एवं च सति पुरोडाशो यागे श्रूयते न होमे । सोऽपि द्वयवदानस्य विहितो न समस्तपुरोडाश. स्येति तन्मात्रस्य । समस्तस्य पुरोडाशस्य देवतां प्रत्युत्सृष्टत्वाद्विनाऽपि प्रक्षेपादस्वत्व. व्यवहार उपपद्यते । न च परिसंख्यादोषो भविष्यति । निरवदानाच शेष. सिद्धिः। अथवा नव मियेते यागहोमो परस्परम् । पूर्वापरौ हि सदृशौ तद्भागौ नरसिंहषत् ।। ४१ ।। ( इति--सर्वप्रदानाधिकरणम् ॥ १४ ॥) संस्काराणामपाति--संस्कारस्वनाम भूतानामपीत्यषः । २ द्रव्यवर्तित्वेन प्रधानत्वापत्तरित 'पाठान्तरम् । ३ ( म० ६ पा० ४ अ० १ ० १) । (अ०.९ पा० ३ अ० १२.सू. ३६) इत्यत्रेति शेषः।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०४१०११] [१५] अप्रयोजकत्वादेकस्माकियेरञ्छेषस्य गुण- भूतत्वात् ॥ ४२ ॥ पू. स्तो दर्शपूर्णमासौ, तत्र शेषकार्याणि, ऐडमाशित्रसौविष्टकृता- दीनि । तत्र संदेहः । किं हविषो हविषः कर्तव्यान्युतकस्मादविष इति । कि प्राप्तम् । अप्रयोजकत्वादेफस्मास्क्रियेरन् । अपयोजकानि शेषकार्याणि हविषाम् । यदि शेषकाः प्रयुक्तानि, भवेयुः सर्वाणि प्रयुक्तानीति सर्वेभ्यः क्रियेरन् । अन्यार्थानि त्वेतानि, नावश्यं शेष- कार्येषु विनियोक्तव्यानि । संनिधानात्तु यतः कुतश्चिदनुष्ठातव्यानि । शेषो हि साधनममीषामिति ॥ ४२ ॥ संस्कृतत्वाच ॥४३॥ सकृयेवंजातीयकेन शेषकार्येण संस्कृतं प्रधानमिति कृत्वा नाप. रस्मादपि कर्तव्यमितिः॥ ४३ ।। यदाऽऽहवनीये प्रक्षेपेण, अक्षपितो हविशेषः प्रतिपादितस्तदा शेषकार्याणि स्विष्ट- कृदादीनि कथं क्रियतामिति विचार्यते । तत्रार्यकर्मत्वं मन्यमान एकस्मादित्याह । सत्यप्यर्थकर्मत्वे यदि तदर्थमेवैतानि द्रव्याण्युत्पन्नानि भवेयुस्ततः सर्वेषां संमाव- माय पश्ववदानानामिवकस्मादपि सिध्यति यागे सर्वेषां संबन्धः क्रियेत । तत्तु नास्ति भयोजकत्वात् । अतस्तुषोपवापकपालवदेकेनैव सिद्धिः ॥ ४२ ॥ यश्च प्रधानानामेवादृष्टः संस्कारः स एकद्रव्यनिष्पादितः शेषकाथैः सिध्यतीति न द्रव्यान्तरमपेक्षते । सकुच्छब्दश्च सकृदवदानाभिप्रायः । इतरथा तु सर्वावदानेऽपि तन्त्रेण प्रयोगात्सकृत्वोपपत्तेरवक्तव्यतेव स्यात् । अथवा ततः शेषकार्याणि सर्वेभ्यः क्रियेरन्यदि संस्कारकाणि मवेयुर्न त्वेतानि संस्कारकाणि । कुतः । संस्कारान्तरेव संस्कृतत्वात् । अयमप्यविरोधाद्भविष्यतीति चेत् । तत्राप्येष सूत्रार्थः । संस्कारक्रम- स्थातिक्रान्तत्वात् । यावद्धचकृतप्रयोजनं द्रन्यं भवति तावत्संस्कारमपेक्षते प्रधाननिर्व- स्युत्तरकालं तु कृतं संस्कारैरिति संस्काराणामनवसरः ।। १३ ॥ १.यदि शेषकारिस्यादि भाष्यं व्याचटे-सत्पपीत्यादिना । २ नैकस्मादिति पाठो भवितु. हरित ३ सिध्यतीति-शेषकार्यमिति शेषः। संस्कारान्तरः-पर्यमिकरणादिभिरिलार्थः । ५ सका. समस्येति संस्कारावसरस्वत्यर्थः ।

·, [भ.पा०11०१५] मीमांसादर्शने । ९८५ सर्वेश्यो वा कारणाविशेषात्संस्कारस्य तदर्थ- त्वात् ॥ ४४ ॥ सि० सर्वेभ्यो वा हविर्यः शेषकार्याणि कर्तव्यानि । कुतः । कारणा. विशेषात् । यदेकस्य हविषः शेषकार्यक्रियायां कारणं, तत्सर्वेषाम् । स हि शेषः प्रतिपादयितव्यः । यस्यैव न प्रतिपाद्यते तस्य तेन संस्का- रेण. वर्जनं स्यात् । तस्मात्संवश्यः कर्तव्यानीति ॥ ४४ ॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ४५ ॥ लिङ्ग च दृश्यते-देवा वै स्विष्टकृतमब्रुवन हव्यं नो बहेति, सोऽब्रवीदरं वणे भागो मेऽस्त्विति, वृणीष्वेति तेऽब्रुवन् , सोऽब्रवीदुत्त. रार्धादेव मा सकृत्सकदवद्यान , इति धीप्सादर्शनम् । तम्मात्सर्वेभ्यः शेषकार्याणीति ॥ ४५॥ 'यैस्तु द्रव्यं चिकीर्यते ' इत्येवं संस्कारकर्माण्येतानि । तथापि · उत्पत्तों येन संयुक्तम् इति प्रतिपत्तयः । ताश्च सर्पः कृतार्थत्वाविशेषादपेक्षिताः । यद्यपि चेता. मिव्याणि न प्रयोक्ष्यन्ते तथाऽपि द्रव्यैरव तांसां प्रयुक्तत्वात्सर्वविषयता । निवृत्तेऽपि च प्रधाने तदीयानां सतामेषां का प्रतिपत्तिर्भववित्यपेक्षिते शक्यः प्रतिपत्तिनियमो विधातुम् ।। ४४ ॥ सकृत्सकृत् ' इति स्विष्टकृदवदानवीप्सा सर्वेभ्योऽवदाने संस्कारपक्ष वाल्पित नान्यथा । भैयोजनसूत्राणि चैतानि । यदि नाम शेपकार्यवशेन पूर्वपक्षेऽभ्यतर्वप्रदान किं भपति तदा विचारस्य प्रयोजनमिति । तत्र यः पूर्वममाभिरभिहितोऽर्थस्तत्रैवं सूत्र योज्यम् । पूर्वपक्षे हपीपि शेपकार्याणामप्रयोजकानी माक्रियेरन् । बलाचापहीरः प्रधानेभ्यः, सकृत्कृते समस्तः कृत इति संस्कृतत्वान्नान्यतोऽपि कर्तव्यः । सिद्धान्त तु सर्वहविषां प्रयोजकत्वाविशेषात्सर्वेभ्यः । लिङ्गदर्शनं च पर्णिमात्यधिकरणवत्प्रयोजनेऽ. बस्थित सिद्धान्तं द्योतयति ॥ ४५ ॥ (इति--सर्वेभ्यः शेषकार्यानुठानाधिकरणा५ ।। १५ ॥) - - १ ( म० २ पा० १ अ० ३ . ८) । २ ( अ० ४ पा० २ अ० ७ सू० १९) । ३ एवं सावधप भाष्यमधिकरणान्तरपरतया सत्राणि व्याख्याय तत्र चैता विषये प्रतिपत्तिकर्म स्य बतु यद्वितीयपाद एवं व्यवस्थापयिष्यमाणतया पौनरुक्त्यातेर बात्स्वयं तावत्पूर्वा: । एक गप्रयोजनकथनार्थतया सूत्राणि व्याकरोति-प्रयोजनेत्यादिना ।

·. ९८६ सतन्त्रवासिकशावरभाग्यसमैते- म०प०अ०१७) [१६] एकस्माचेयाथाकाम्यविशेषात् ॥ ४६ ॥ पू. अथ कृत्वाचिन्ता । यदेकरमाकर्तव्यानि भवेयुः, किं तदा यता कुतश्चिदुत प्रथमादिति । किं प्राप्तम् । यतः कुतचिदिति । कुतः । न कश्चिद्विशेष आश्रीयत इति । तस्मादनियम इति ॥ ४६ ॥ मुख्याद्वा पूर्वकालत्वात् ॥४७॥ सि. मुख्याद्वा कर्तव्यानि । कुतः । पूर्वकालत्वात् । सतः कर्तव्येषु ना. स्ति निमित्तविघातः । असति निमित्तविघाते नैमित्तिक कर्तव्यमिति । ततः कृतेषु द्वितीयादीनां निमित्तविघात इत्यक्रिया । तस्मान्मुख्यादेव क्रियेरनिति ॥ ४७ ॥ [१७] भक्षाश्रवणादानशब्दः परिक्रये ॥४८॥ पू० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, इदं ब्रह्मणः, इदं होत:, इदमध्वर्गा, इदम. ग्रीध इति । तत्र संदेहः । किमयमृत्विजा विभागः परिक्रयायोत भक्षणायेति । कि पाप्तम् । परिक्रयार्थी विभागः। कुतः। मला वणात् । न श्रूयते भक्षयितव्यमिति । य एव श्रुतरयोत्सर्गे दोषा, स एवाश्रुतपरिकल्पनायाम् । कर्मकरेभ्यश्च दीयते । तस्मात्परिक्रये, एषः ।। ४८ ॥ याथाकाम्यमित्तस्यैव बुद्धिसामानाधिकरण्येन स्त्रीविवक्षायां · पिगौरीदिम्यश्च ' इति डीषि कृते ' हलम्तद्धितस्य ' इति व्यङ्यकारे लुप्ते याथाकामी भवति ॥ ४६॥ शेषनिमित्तकं हि विहितावश्यकर्तव्यतानिमित्तं च शेषकार्य प्रथमस्य तावत्पाठक्रमा. मुसारात्पूर्वमापतति । न च तदा कधि द्वरोध इति क्रियते । तस्मिंश्च कृते निवृत्तव्या. पारा चोदना न निमित्ती भवतीति विरोधादकरणम् ॥ ४७ ।। ( इति--पथमोपस्थितेन शेषकार्यानुष्ठानाधिकरणम् ॥ १९ ॥) पुरोडाशस्य चतुर्धाकरणे ' इदं ब्रह्मणः ' इत्यादिनिर्देशः श्रूयते । कथं च तत्तद्र मादिव्यपदेश्यं भवति यदि तेभ्यो न दीयते । तेन दानं विहितम् । तत्तु किमृस्विजां यथेष्टविनियोगार्थ परिक्रयायाऽऽस्नायते, अय भक्ष्यमाणशेषप्रतिपत्त्यर्थमिति । परिक्रया. मित्याह । न ह्यत्र ‘यनमानपञ्चमा इडा पाभन्ति ' इतिवव्यप्राधान्यं भक्षणं वा श्रूयते । तस्माद्व्याणां कर्मशेषत्वात्कर्मयुक्तेभ्यश्च दानादन्तरेणापि परिक्रयश्रुति दलि. पादानवत्परिक्रयामिति ॥ १८ ॥ । १ पा० स० (४-१-४)। २ पा• सू० (६-४-१५) ·Month मीमांसादने। ९८७ तत्संस्तवाच॥ ४९ ॥ एषा दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणा, इति दक्षिणासंस्तवाश्च परिक्रयार्थ मन्यामहे ॥ ४९ ॥ भक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात ॥ ५० ॥ सि. मक्षार्थ एष विभागः । कुतः। दानस्याभावात् । कथमभावः। प्रभ- बता हि शक्यं दातुं नामभवता कयं न प्रभुत्वम् ! संकल्पिनं हि यजमा- नेन देवताया एतदिति । न च देवतायै संकल्पितेन शिष्टाः स्वेने ज्यवारन्ति । तस्माच्छिष्टाचारमनुवर्तमानेनाशक्यं प्रभवितुम् । तम्मान परिक्रयः । अथ यदुक्तं न श्रूयते भक्षयितव्यमिति । यावांश्च श्रुतस्यो. त्सर्गे दोषस्वावानश्रुतपरिकल्पनायामिति । उच्यते । इदं ब्रह्मण इत्ये. बमादिभिर्जमादीनां भागैरभिसंबन्धः । तत्र भागा ब्रह्मादीनामुपकुर्यु- मादयो वा भागानाम् । ब्रह्मादिभिर्भागानामुपकुर्वद्भिर्न किंचिदृष्टम- स्ति, भामैस्तु ब्रह्मादीनामुपकारकैः शक्यते केनचित्प्रकारेण दृष्ट उप. कार: कर्तुं भक्ष्यमाणैः तस्माद्भक्षणाय विभाग इति । कः पुनरुपंकार 'एषा वै दर्शपूर्णमासयोर्दक्षिणा' इति दक्षिणा स्विजामुत्साहकारिणी परिक्रयम्य चैतद्रूपम् ॥ १९॥ न चैष विभागः परिक्रयार्थः । कुतः । परिक्रयो हि सर्वत्र स्पेन द्रव्येण कल्पते । देवतार्थे परित्यक्ते स्वामित्वं न च कस्यचित् ॥ समस्तस्य पुरोडाशस्य देवतोद्देशेन त्यक्तत्वादस्वामी यजमान इति ब्रह्मादिभिः समः । तत्र यथैव तेषां दातृत्वं न संभवति तथा यजमानस्यापि । तेन हि परिक्रीणानः पुनस्तद् द्रव्यं स्वी कुर्यात् । तत्र पौरस्त्यः संकल्पो विनश्येत् । तस्मात्तावन्न परिक्रयः । कथं खलु भक्षार्थमिति । तदुच्यते । योग्यता लिङ्गमित्युक्तं तच्चेष्टं विनियोजकम् । भक्षयोग्यः पुरोडाशः स्वरूपेण च दृश्यते ।। प्रमादिभिर्भागानामुपकुर्ननिर्न किंचिद् दृष्टमित्युक्तं वदति, द्रव्यक्षपणस्या- पेक्षितस्य दृष्टत्वात् । भागैस्तु ब्रह्मादीनामुपकारकरित्यनेनापि सुतरां परिक्रय . १खेनैवेति पाठान्तरम् । २ ब्रह्मादिभिरित्यादिभाष्यस्य कर्तसंस्कारम त्रार्थत्वोक्त्यर्थतया के पापियाख्यानगमनिका 'दृष्टमित्यनेन कर्नु संस्कारमात्रार्थत्वं न वदति' इत्यादिरूपा पङ्किः प्रलीनेति भाति ।

·. सतन्त्रवार्तिकशापरमाध्यम [म.पा०म०१७] इति चेत् , तृमानां कर्मशेपपरिसमापने सामर्थ्य भवतीति ॥ ५० ॥ व्यादेशादानसंस्तुतिः ॥ ५ ॥ अथ यक्षिणासंस्तव इति व्यादेशसामान्यात, तदपरिक्रयाऽपि भविष्यतीति ।। ५१ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनी मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य चतुर्थः पादः। -- आपद्यते । न चावश्यं भक्षण क्षेत्र तेपामुपक्रियते । गृहानयनादिनाऽप्युपकारोपपत्तेः । सर्वत्र च द्रव्यसंस्कारार्थतां भक्षस्य पश्यति । व्रतादिमिनिवृत्त्यनमिधानात् । पुरुषसं. स्कारा हि तेर्निवतेरन् । तत एवं वक्तव्यम् । सत्यं भागानां प्रतिपत्तिः, तथाऽपि तु प्रकृतकर्तृनियमस्य प्रयोजनापेक्षावेलायां दृष्टे सति अदृष्टदौर्बल्यादृदृष्ट एव कर्तृणां साम- र्थ्यरूप: संस्कार : करुप्यते । कर्तृसंस्कारश्च सर्वान्तरङ्गो भक्षणं नाम । गृहमपि च नीता यावद्भक्षणं न क्रियते ताबनननुपयोगादनुपकारः । तेनावश्यं सुदूरमपि गत्वा भक्षणे पर्यवसितमम् । तत्र प्रथमातिकमे कारणाभावाद्योग्यतावशेन च पादेशद्वारप्र. क्रान्तभक्षसमापनस्यावश्यं कर्तव्यत्वाब्रह्मादीनामेव भक्षणेनोपकर्तव्यामिति गम्यते । शेषस्यापि च क्षपणापेक्षम्य भक्षणकृतमेव क्षपणं योग्यतयाऽवधार्यते ॥ ५० ॥ दक्षिणेति--- प्रासङ्गिकोपकारापेक्षया, ब्रह्मण इत्यादिनिर्देशसारूप्याद्वा भविष्यति । नस्माद्भक्षार्थोऽयमुपदेश इति सिद्धम् ॥ ११ ॥ इनि-नर्धाकरणम्य मक्षार्थताधिकरणम् ॥ १७ ॥ इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसामाप्यव्याख्याने तात्रवार्तिके तृतीयस्याध्या- यस्य चतुर्थश्चरणः ॥ निवीतपादः समाप्तः । १ (अ० १२ पा. १ अ० १६ स० ३०) इत्यत्रेति शेषः ।

·14.ti०११.१] मीमांसादने । ९.९ अथ तृतीयेऽध्याये पश्चमः पादः । [१] आज्याच सर्वसंयोगात् ॥ १ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासौ तत्र श्रूयते-उत्तरार्धास्विष्टकृते समवयति इति । तथा, इडामुपहयति, इति । तथाऽन्यानि प्रावित्रावदानादीनि शेषका- र्याणि। तत्र संदेहः । किम ज्यादुपांशुयाजद्रव्यास्विष्टकृदिडमवदातव्य- मुंत नेति । किं प्राप्तम् । अवदातव्यविति । कुतः । सर्वसंयोगात् । साधारणपकरणसमाम्नानात्सर्वेषां शेषकार्याणि | अपि च सर्वसंयोगो भवति, सर्वेभ्यो हविर्यः समवद्यति इति । तस्मादाज्यादपि शेष. कार्याणि क्रियन्ते ॥ १॥ कारणाच॥ २ ॥ कारणं श्रूयने-देवा वै स्विष्टकृतमब्रुवन् हन्यं नो बहेति, सोऽब्रवी- दूरं वृणे भागो मेऽस्त्विति, वृणीष्वत्यब्रुवन, सोऽब्रवीदुत्तरार्धादेव मां सकृत्सकृदवद्यादिति । तुल्यं कारणमन्येषामाज्यस्य चार्थवादे संकी- यते । तस्मादप्याज्यादवदातव्यमिति ॥ २ ॥ एंकरिमन समवत्तशब्दात् ॥ ३ ॥ आदित्ये चरौ मायणीये श्रूयते, अग्नये स्विष्टकृते समवयति इति । आज्यादेकस्माच्च हविषोऽवद्यतीति, मिश्रस्यान्येन हविषा समवय. 'सर्वेभ्यो वा कारणाविशेषात् ' इत्यस्यातिप्रैसक्तस्यापवादः क्रियते । तमेव ताव. पूर्व पक्षं स्मारयति । तथा च । सभ्यो हविभ्यः' इत्यनुवाद उपपद्यते । निःशेषह- विषियत्वात् ॥ १ ॥ पुराकापे यत्कारणं स्विष्टकृदर्थेऽवदाने संकीर्तितं तदाज्येऽप्यविशिष्टम् । यद्दे. वेभ्यो हविरसौ वहति तस्य तेन भागः प्रार्थितः । आज्यमपि चोपांशुयाजदेवताम्य. स्तेनावश्यं वोढव्यम् । अतश्च ततोऽप्यस्य भागेन भवितव्यम् ।। २ !! एकस्मिन्निति-कस्मिंश्चित्कर्मणीत्यर्थः । अथवा युप्मदामिप्रायेण, एकस्मिन्हविषि स्विष्टकृत्यवदीयमाने सति समवत्तशब्दोऽन्यसहितादवदीयमानवचनो नावकरुपेत । म.. पो स्वाज्यमपि तत्रावदीयत इत्यवकल्पिप्यते । क पुनरिदं श्रूयते तदभिधीयते 'आ- दित्यः प्रयाणीयः पयसि चरुः, इत्येको यागश्चोदितः । पुनस्तत्रैवोक्तम् । आज्यस्येनं परुमभिपूर्याऽऽज्यभागाः पथ्यादयश्चतस्रो देवता यष्टव्याः' इति । ते च द्रव्यसामान्यादु- १ आज्यादिति क्वचिन्नास्ति । २ (अ० ३ वा० ४ अ० १५ सू० ४४)। ३ अतिप्रसकस्येति. कविनाति। . ..

·- सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ०.३पा०५०१] तीति । यदि चाऽऽज्यादपि स्विष्टकृतेऽवदीयत, ततश्बोदकेन प्रायणीये, आज्यावदाने क्रियमाणे समवद्यतीत्युपपद्यते । इतरथा चरौरेकरमाद. वद्यतीत्यभविष्यत् ॥ ३॥ आज्ये च दर्शनात् स्विष्टकदर्थवादस्य ॥४॥ ध्रौवे चाऽऽज्ये स्विष्टकदर्थवादो भवति, अवदायावदाय ध्रुवा प्रत्यभिधारयति । स्विष्टकृतेऽवदाय न ध्रुवां प्रत्यभिधारयति । न हि ततः पगमाहुति यक्ष्यन् भवति, इति प्रत्यभिधारणस्यैतत्प्रयोजन दर्शयति, ततः परामाहुति होष्यति, इति । सौविष्टकृतेऽवत्ते ततः परा- हुतिर्नास्तीति न प्रत्यभिघार्येत । स्विष्टकदर्थे ध्रुभयो भवति प्रत्यभि-. पारणमिति दर्शयति ॥४॥ अशेषत्वात्तु नैवं स्यात्सर्वादानादशेषता ॥ ५॥ सि. नैवं धौवाज्यात्स्विष्टकृदिडमवदातव्यमिति । कस्मात् । अशेषत्वात् । कुतो नास्य शेषः । सर्वादानात् ॥ ५ ॥ साधारण्यान्न ध्रुवायां स्यात् ॥ ६ ॥ ननूपांशुयाजाथै गृहीते यधुवायां शिष्टं, तत् , शेषभूतम् । नैतत् । पांशुयानविकाराश्चत्वारोऽपि यागाः । आदित्यश्चरुराग्नेयविकारः । तत्र 'अग्नये स्विष्ट. कृते समवद्यति इति श्रूयते । तद्यदि चरोरेकस्यातिदेशेन स्विष्टकृत्प्राप्तस्ततोऽवद्यती. त्येव स्यात् । यदा तु प्रकृतावाज्यादप्युपांशुयाजद्रव्यांत्स्विष्टकृत्तदाऽत्रापि यष्टव्य इत्युमयोश्चर्वाज्ययोरवदाने समवत्तशब्दः समर्थितो भवति । तस्मादपि सन्त्याज्ये शेष. कार्याणीति ॥ ३॥ 'अवदायावदाय ध्रुवां प्रत्यभिधारयति' • स्विष्टकृतेऽवदाय न प्रत्यभिधारयति ' इति ध्रुवात एवावदायेति प्रतिशब्दादृष्टीयत्वाच्चावगम्यते । यदपि विष्टकृतेऽवदीयते तदपि ध्रुवात एव, येन तदर्थेऽवत्ते ध्रुवायाः प्रत्यभिधारणं प्रतिषिध्यते । न हि तत: परामाहुतिम् ' इति हेतुवचनात्पूर्वाणि प्रत्यभिधारणानि स्विष्टकृदनीति दर्शयति । ततश्च तत्सामान्यादितरेषु तथात्वमिति सर्वैः शेषकाभवितव्यम् ॥ ४ ॥ सति प्रधानद्रव्यशेषे शेषकार्याणि क्रियन्ते । न चोपांशुयानहविःशेषो विद्यते, सर्वादानात् । कथं सर्वादानमिति चेत् । तदुत्तरसूत्रेणाऽऽह ॥ ५ ॥ ध्रुवायां तावन्नोपशुयानस्य शेषो विद्यते । श्रीवस्यांसंयुक्तोत्पत्तेः सर्वाज्यकार्यार्थ. १ वृत्ते, इति पा० । २ असंयुक्तोत्पत्तरिति-' चतुर्बुवायां गृह्णाति ' इति वाक्येनेति शेषः।

·. . [#०३१०५०१] मीमांसादर्शने ९९१ साधारणं हि तत् , उपांशुयाजायान्येभ्यश्च प्रयोजनेभ्यः । यावदाज्येन .यष्टव्यं, तत्तदाज्यं प्रयोजयति । यस्य यस्याऽऽज्यं, तस्य तस्यैवं ग्रही. तव्यं संस्कर्तव्यं चेति । तस्मात्साधारणं धौवमाज्यम् । दर्शयति च, सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते यद्धृवायामाज्यम् , इति । किमतो यथेव मिति । यत्साधारणमुपांशुयाजायावत्तं ध्रुवायामाज्यं, तेनान्यानि प्रयोजनानि कार्याणि: न तु , प्रतिपाद्यं, यद्धि कृतप्रयोजनमाकी. र्णकर मवतिष्ठते, तत् , प्रतिपादयितव्यमिति । कचिच्च यत् , प्रतिपादयि- तन्यं, तदेवं प्रतिपादयितव्यम् । तस्मान ध्रुवायामुपांशुयाजार्थस्य सौविष्टकृतस्य कश्चिच्छेषः प्रतिपादनीयः । यथा यत्रैकस्यामुखायां बहू. नामोदनः श्रुतो भवति, तत्रैकस्मिन्मुक्त वति, न तस्य शिष्टं भृत्येभ्यः प्रतिपादनीयमुखायामस्तीति गम्यते । प्रयोजनवद्धि तत् । एवमुपांशु. याजाज्येऽपि द्रष्टव्यमिति ॥ ६ ॥ आह । जुह्रां तर्हि, आज्यस्य शेषो भविष्यति, चमसवत् । यथा मादानात् “सर्वस्मै वा एतद्यज्ञाय गृह्यते ' इति वाक्यात् । तैत्तिरीयाणां तु कतिपयो. पस्तरणामिघारणादिकार्यानुक्रमणात्तन्मध्ये चोपांशुयानस्यापि संकीर्तनात्तावतां साधा. रणम् ' उपस्तृणन्नभिधारयन्नाज्यस्य यजन् ' इति वाक्यागम्यते । साधारणेषु च परिषद्वनोपहारगोष्ठी भोजनादिष्वियं स्थितिः । यदेकस्य मागेऽपयातिते तावन्मात्रमेव तस्य । अवशिष्टं तु तत्समानभानामवधार्यमाणं न पूर्वशेष इत्येवमकृतार्थत्वेन प्रति. पत्तिमपेक्षते । यदा तु सर्वैः समानभागंभिर्यथायोगमुद्धृता भागा भवन्ति तदा तस्य साधारण्यानुगुणैव प्रतिपत्त पेक्षा भवति । तदिहोपांशुयानार्थे भागेs. पनीते न कश्चिदपि तदीयः शेषो विद्यते । शिष्टस्य परस्ताद्भाव्युपस्तरणाभि-. धारणादिगृहीतत्वेनाकृतार्थत्वात् । कृतार्थप्रतिपत्तयश्च शेषकार्याणि न स्वयमे.. वाकृतप्रयोजनमपि द्रव्यं प्रयुञ्जते । तस्मान्न ध्रुवायां शेषोऽस्ति । यस्तु समस्तकार्य: निर्वृत्त्युत्तरकालं साधारणः शेषो भविष्यति तस्य तस्य समिष्टयजुराख्यं प्रतिपत्त्यन्तर- मानातम् । यदा विदमप्युपम्तरणादिवदेवार्थकावधार्यते तदा सुतरां शेषाभावः । शक्यं तु तैत्तिरीयवाक्यापेक्षयोत्पत्तावन्यसंयोगात्समिष्टयजुषश्च जुहोतिचोदितत्वेना. यज्ञत्वात्प्रतिपत्तित्वमवधारयितुम् । निःशेषत्वेन चासाववस्थितेति शेषकार्यान्तराणि बाधते । तस्माद्धृवायां तावन्नास्ति शेषः ॥ ६ ॥ तत्रैतत्स्यात् , यत्केवलोपांशयानार्थे जुह्वामवत्तं तस्यैव ग्रहमचमसेष्विव सोमस्य J साधारणेषु चेत्यादिनोपपादित सार्वत्रिक न्यायं प्रकृतोदाहरणेऽतिदिशति-तहित्यादिना !

·- ९९२ सतन्त्रधार्तिकशावर भाष्यसमेते- म०पा०५५०१) चमसेतु प्रोषु च सोमस्य चोदनयेति । तत्र प्रत्याह- अक्त्तत्वाच जुह्वां तस्य च होमसंयोगात् ॥ ७ ॥ ध्रुवायां तावमास्ति शेषः, उपांशुयाजस्य साधारणत्वोदित्युक्तम् । अथ करमाम जहां यच्छिष्टं तेन शेषकार्य, यथा होमार्थे चमसे शेष इति । उच्यते । यज्जुहामवत्तं तत्सर्वं होमेन संबद्धं, तस्मान जुहां शेषः ॥ ७॥ चमसवदिति चेत् ॥ ८ ॥ इति पुनर्यदुक्तं, तत्परिहर्तव्यम् ॥ ८ ॥ न चोदनाविरोधाद्धविःप्रकल्पनत्वाच ॥ ९ ॥ नेतदेवम् । कुतः । चोदनाविरोधात् । सोमस्यामे वीहीत्यनुवषट्- करोति, इति तत्र चोदना । अपि च तत्र, ऐन्द्रवायवं गृह्णाति, इत्येवमा- शेषो भविष्यतीति । तदनुपपन्नम् । कुतः । तस्य समस्तस्य 'चतुरवत्तं जुहोति हात होमसंयोयात् । उक्तं ह्येतदुपधानार्थे चरौ नान्यत्र श्रुतमन्यत्र विनियोक्तव्यमिति तस्मान्न जुहां शेष उपपद्यते ॥ ७ ॥ अथ यदुक्तं चमसवत्सत्यपि होमसंयोगे शेषो भविष्यतीति । तत्परिहर्तव्यम् ॥८॥ नैतत्सोमेन तुल्यम् । तत्र हि ग्रहचमसेषु, हविःमकल्पनमात्रे कृते यथा न सर्व. होमस्तथा सोमेऽवचनाद्धक्षो न विद्यते' इत्यत्राधिकरणे वक्ष्यामः । तेन चोदनाविरोधं सत्र वक्ष्यमाणं परिहरतां न सर्वहोमो भविष्यति । शेषकार्यान्यार्थदर्शनं च सोम. स्याने वाहीत्यनुवषट्करोति' इत्यादि, ' सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति' इत्यादिचम. ससमाख्या च न विरोत्स्यते । अन्यथा तद्विरोधः स्यात् । अथवा न तत्रासमस्तहोमे मति काचिचोदना विरुध्यत इत्यविरोधादसर्वहोमः । इह तु विरोधः स्यात् । अयमेव पाविरोधो हेतुरिति सूत्रगमनिका । यथा तु माप्यकारेण पूर्व चमसमनुदाहृत्य 'चमसवदिति चेत् ' इति सूत्रमुग्न्यस्तं तथा परिचोदनासूत्रमेव होमसंयोगानकान्तिकत्वदर्शनार्थ कल्प- यित्वा परिहारो वक्तव्यः। तत्र वचनान्तरकृतत्वाच्छेपः स्यादन वचनान्तररहितत्वे सतीति विशिष्टस्य हेतोरव्यभिचारात् । अवाऽवत्तत्वात्तु जुह्वामित्येतदेव तुशब्दस्याने पशब्द कृत्वा पूर्णपक्षवादिमत्यवस्थानं व्याचक्षायमसो दृष्टान्तो दातव्यः । परं पाऽनुभाषण. १ ( अ० १ पा० ३ ० ७ ) । इला 'ततश्च किंचिदिज्यायां विनियुज्येत । तदन्यत्र भूतमन्यत्र कृतं भवेत् ' इत्यादिना भाष्यकाररित्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० ५ ० ५ १० १९:!

·. M०३पा०५४०१] मीमांसादर्षने । ९९३ दीनि प्राणानि न होमसंयुक्तानि, हविःमकल्पनान्येव · । इह पुनहोंग. संयोणा, चतुर्गहीतं जुहोति, इति ॥ ९ ॥ उत्पनाधिकारात्सति सर्ववचनम् ॥ १० ॥ अथ पदुक्तं, सर्वेभ्यो हविर्यः समपद्यति, इति । उच्यते । उत्पन्न शेषमधिकृत्यैतदुच्यते, नाविशेषणम् । तस्माद्य इह शेषास्तभ्यः सर्वेभ्य इति । यथा सर्व मोदनो मुक्तः सर्वे ब्राह्मणा भुक्तवन्त इति मकतापेक्षः सर्वशब्द एवमत्रापीति ॥ १० ॥ जातिविशेषात्परम् ॥ ११ ॥ अथ यदुक्तं, मायणीये केवले चरौ समबत्तशब्दो नावकल्पने । यदि न तत्र चोदकेनाऽऽज्यादपि स्विष्टकृदवदानमिति । उच्यते । असत्यप्या. ज्याच्छपकार्य समक्त्तशब्दो जातिविशेषापेक्ष उपपद्यते, ओदनजाति. माज्यजाति चापेक्ष्य । अनुवादो हि सः । यथासंभवं चानुवादः कल्प्येत ॥ ११ ॥ अन्त्यमरेकार्थे ॥ १२ ॥ अथ यदुक्तं, रिवष्टकृदयं ध्रुवायामभिधारणं दर्शयतीति। न सरिस्व. एकद, शेषाभावादित्युक्तम् । तस्मादयं तस्यार्थः । न हि तत आहुति पश्यन् भवति, इति, न रेक्ष्यते । ध्रुवातो यद्याहुतिरपरा होतव्या- सूत्रं वक्तव्यम् । एतदुक्तं भवति । अक्तत्वात्तु जुह्वां चमसवच्छषोऽस्तु । तस्योत्तरं, तस्य च होमसंयोगादिति गतार्थम् ॥ ९ ॥ य. सभ्य इति । प्राप्त्यपेक्षोऽनुवादः । तत्र यादृशं व नेह सर्वत्वं परनामा शस्य पानुवाद इति मन्यामहे । सर्वत्रैव च परमसर्वेग हाराभावादधिकता : सर्वशको गृह्यत इति न विरोधः । तेन येषां शेषसद्भावेन पत्तिकार्याधिकारी: ये वा विद्यमानत्वेन प्रकृतशेषाः, तेभ्यः सर्वेभ्य इति गम्यते ॥ १० ॥ पूर्ववदेव समवद्यतेरनुवादत्वायथासंभवमाज्येऽपीति चराय थिमाने सौम्य :- क्या याचि निर्षितमप्यवदानं बलाद्भवति । तदेतत्संसृष्टद्रव्यनातिदयापेक्ष्य संश. Is नुवादः ॥ ११॥ अन्यं यत्तु कारणं स्विष्टकृदोऽर्थवाद इत्युक्तं, तदस्मत्पनेऽप्युपपद्यत ए।। भरेकार्थत्वात् । · स्विष्टकृतेऽवदाय ' इति तावद्यतस्तस्यावदानं भवति -याहः। वा संम्पति तारसमिति गम्यते । पुरोडाशादिभ्यश्च तस्यावदानं, ध्रुवातश्चोपस्तरणः घा. १ यथासंभवमर्थोऽपीति, पा० । २ तदवयवस्यानुस्यूतस्याचिकर्पितमिति, पा. !. १२५ ·- .. सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [भ.पा०५०३ भवेत्, न च प्रत्यभिघार्येत । ध्रुवा ततः किल रिच्येत । न रेक्ष्यते । अपरम्या आहुतेरभावारिक प्रत्यभिधारणेनेति ॥ १२ ॥ [२] साकं प्रस्थायीये स्विष्टकदिडं च तद्वत् ॥ १३ ॥सि० दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते, सामस्थायीयेन यजेत, इति । तत्र संदेहः । विकृतिडमन्ति, नास्तीति । अस्तीति मा । कुतः 1 दर्शपूर्णमासविकारो हि सामस्थायीयमिति । एवं प्रा बूमः । नास्तीति। कुतः । अशेषत्वात् । सर्वादानाचाशेषता । कथम् । एवं सत्र श्रूयते । आज्य भागाभ्यां प्रचर्याऽनयन च पुरोडाशेनामीधे सुचौ प्रदाय सह कुम्भीभिरभिकामबाहेति । तस्मान ततः शेषकार्यमिति ॥ १३ ॥ [३] सौत्रामण्यां च षु ॥ १४ ॥ सि० अस्ति सोत्रामगी। तत्र ग्रहाः श्रूयन्ते, आश्विनसारस्वतेन्द्राः । तत्र चोकन टिकदिडं प्राप्तम् । अथेदानी संदेहः । किं निवर्तते उत नेति । किं मातम् । चोदानुग्रहाय कर्तव्यमिति । एवं प्रासे रणे. न चतुर्थतेन थ्रो मेवावदान संबध्यते । सा हि देवतार्थद्रव्या-तरावदानेऽप्यु. पस्तरणामिघारणोपयोगित्वात्प्रत्याभधारणमपेक्षत एव । तेन प्राक् स्विष्टकृतः परस्तादपि धौवोपयोगोऽस्ती यवत्तेऽत्ते प्रतिपूयितव्या, ततः परं तु न किंचित्कार्यमिति नार्थः प्रतिपूरणेन । न ह्येतत्प्रतिपूरणं पूर्वस्यावदानस्य संस्कारकमदृष्टार्थत्वप्रसङ्गात् । अरेक- स्तूतरकार्थिः प्रत्यक्षः । तस्मादन्तरेणापि स्विष्टकृदर्थत्वं तदवाधिकारेकार्थत्वेनोपपन्नोऽ. र्थवादः ।। १२ ॥ ( इति-उपांशुयाजाद्यर्थहवियः शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् ॥ १॥) अमावास्यायां नित्यं स्विष्टकृदिडं सानाय्यादवदीयते । तद्गुणविकारश्च साकंप्रस्था. यीयः । अत इहाप्यवदातव्यमित्येतावता विशेषणातुल्याशङ्कायामतिदेशः क्रियते । तद्वदेवाशेषत्वान्नैवं स्यात् । सर्वदानादशेषतेति । एवं ह्यत्र सर्वदान, होमार्ये घसर्पतः सह कुम्भीभिरिति, अनबत्तस्यैव दोहस्य कु-भीम्यां सहेति विदधदशेषहोमं विदधाति । अतो न शक्यं किंचिच्छेषयितुम् ॥ १३ ॥ ( इनि-साकंप्रस्थायीये शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् ॥ २॥) तद्वदित्यनुवर्तते । सौत्रामण्यां सुराग्रहाः पयोमहाश्वाऽऽश्विनादय Narail १ निवसंत इति लिएकदिमिति शेषः ।

·•[म.पा.१०३] मीमांसादने । ५९५. अमः । सौत्रामण्यां च ग्रहेषु न कर्तव्यमिति चशब्दनान्वादिश्यते । कुतः । अशेषत्वात् । सर्वादानादशेषता । तत्रापि हि ग्रहैरेवं होतुं प्रतिष्ठन्ते, यत्पयोग्रहाश्च सुराग्रहाच गृह्यन्त इति । ग्रहस्थं खल्वपि तद्- व्यम्, अभिगृहीतमभ्यनुक्रममभ्याश्रावितं देवता प्रति । यथागृही- तान् ग्रहानस्विज आददते, आश्विनमध्वर्युः, सारस्वत ब्रह्मा, ऐन्द्र प्रतिषस्थाता, इति होमार्यमशेषादानं भवति । होमसंयोगवैषां श्रूयते । उत्तरेऽसौ पयोमहाजुहूति दक्षिणे नौ सुराग्रहाजुहूति, इति ॥१४॥ तद्वच शेषवचनम् ॥ १५ ॥ एतमेव न्यायं शेषवचनमुपोदलयति । उच्छिनष्टि, न सर्व जुहोनि इति । सर्वहोमे प्राप्त प्रतिषेधोऽवकल्पते । वाचनिकत्वाच्च स्विष्टकृतिडं न भवति । तस्यान्यत्रोपयोगवचनात , ब्राह्मण परिक्रीणीयादुच्छेषणस्य पातारम्, इति । अपरस्यापि शेषस्य वाचनिको विनियोगः, शनात. ण्णायां विक्षारयन्ति, इति ॥ १५ ॥ तेषां पृथक् प्रकल्पनमात्रात्मकत्वाच्चमसवत्सर्वहोमप्राप्तिम्तिीति विशेषाशङ्कायामतिदे- शात्तत्रापि यथागृहीतानां होमार्थेनाऽऽदानेन बन्धो यथोपात्तानां च होमेन श्रूयते 'यथागृहीतान् ग्रहात्विज उपाददते । उत्तरेऽनौ पयोमहान् जुह्वति दक्षिणे सुरा. ग्रहान् ' इति ॥ १४ ॥ अनन्यशेषभूतश्च प्रतिषेधोऽनुवाद उच्छिनष्टि न सर्व जुहोति ' इति । उच्छि. नष्टीति विधिः । तदनुवादस्तु निषेधः, अशेषहोमप्राप्त्या शेषकार्यनिवृत्ति दर्शयति । वाचनिकस्य च शेषस्य प्रतिपत्त्यन्तरमर्थकर्म वाऽन्यदस्तीति । ततोऽपि ' इति स्विष्ट- कृदिडं न कर्तव्यमिति ॥ १५ ॥ ( इति-सौत्रामण्यां शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् ॥ ३ ॥) १ अविदेशादिति-पूर्वाधिकरणन्यायातिदेशादित्यर्थः । २ ततोऽपीति-अयमाशयः । 'ब्राह्मणं परिकोणीयादुच्छणस्य पातारम् । यदि न विन्देद्वल्मीकवपायामवनयेत् । ततोऽप्यवशिष्टं शतातृण्णायां विक्षारयन्ति ' इति वाचनिकप्रतिपत्त्यन्तरविधानेनाऽऽतिदेशिकप्रतिपस्यन्तरवाधान सादि कर्तव्यमिति । वल्मीकवपा-वल्मीकंच्छिद्रम् । शतातृष्णा-शतच्छिद्रा कुम्मी।

·९९६ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- (म.पा०म०) [४ ] द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात्मनिकर्म क्रियेरन् ॥ १६ ॥ पू. अस्नि सर्वपृष्ठष्टिः-इन्द्राय रायंतराय, इन्द्राय पाहताय, इन्द्राय रूपाय, इन्द्राय वैराजाय, इन्द्राय शाकराय, इति । तब पुरोरायो पहना कर्मणां साधारणः । तत्र संदेहः । कि प्रविक्रम विष्टकदिई कर्तव्यं, सकदेव वेति । किं प्राप्तम् । चोदनानुग्रहालतिकर्म कर्व- व्यम् । एफरिमन्नपि द्रव्ये बहुत्वाकर्मणाम् ॥ १६ ॥ अविभागाच्च शेषस्य सर्वान्प्रत्यविशिष्टत्यात् ॥१७॥ लि. सकदेव कर्तव्यमिनि ब्रूमः । अविभागाच्छेषस्य । नात्र विभागः सर्वे कर्मणां पुगंडाशम्य । उत्तरार्धात्विष्टकृदवदातव्यम् । एकथा- इदानीं सत्सु शेपकार्येषु तद्विशेषाश्चिन्त्यन्ते । तत्र सर्वपृष्ठायामन्योन्यनिरपेक्षप. तुर्थ्यन्तपरिकल्पितैः पमिर्गुणभिन्नद्रव्यदेवतासंयोगैर्देवतान्तरावरुद्धयागे देवतान्तरासं. भवद्गुणेन भेदकेन षट् कर्माणि । तेषु केषांनिद्भिन्नान्येव हवींषि । अन्येषां पुनरेक एव रथचक्रमात्रः पुरोडाश आम्नातः । स यदाङ्गीक्रियते तदा विचारः, किं कर्ममे. दाच्छपकार्याणां भेर उत द्रव्यकत्वात्तन्त्रमिति । ननु चैकादशविचारोऽयं तब निणे- ध्यते । एवंद्रन्ये मस्काराणां व्याख्यातमेककर्मत्वम् ' इत्यत्र | अत इह न विचारणी. यम् । उच्यते । प्रतिपाद्यमिदं द्रव्यं भेदेन सहते क्रियाम् । ग्वण्डशश्च प्रधानानामङ्गत्वान्नास्ति तन्त्रता ॥ यद्यप्ययमेकादशानुगुणो विचारस्तथाऽप्यत्र शेषकार्यप्रसङ्गाच्छेपशेषिविचारात्मक- त्वाच्च क्रियते । तत्र चैकद्रव्यत्वात्तन्त्रत्व सिध्यति यत्र द्रव्यं तदवस्थितमेव सर्वकर्मा णामुपकरोति । भेदकरणे च प्रयोजनान्तर न दृश्यते न च कर्तुं शक्यते । खण्डश- म्त्वम्य प्रधानोपयोगित्वं तदुपकारद्वारश्च संस्कारः प्रधानमेदानेदं प्रतिपथमानो न द्रव्यकत्वात्तन्नीकर्तुं शक्यते । मनति चैकदेशे प्रतिपादितेऽप्येकदेशान्तरप्रतिपादनम् । अवदानदेशानां भिन्नत्यादुत्तरार्धदक्षिणदेश मेदोऽप्यस्तीत्यावर्तनीयं विष्टकृदिडं गम्यते ॥ १६ ॥ सकृत्करणम् । कुतः। न ह्येष कर्मसंस्कारो हूयमानस्य वेप्यते । हुतशेपसमानत्वात्तन्त्रत्वं तु प्रतीयते ।। कर्मसंस्कारपक्षे हूयमानसरकारपक्षे वा तद्भेदानेदो भवेत् । शेषसंस्कारस्त्वयम् । १ ( म० ११ पा० ४ अ० १२ स. १२)।

·नि०पी०५४०५] मीमांसारका १९७ सावुत्तराधी, ततोऽवदीयमाने न गम्यते विशेषः । कस्यावतं, कस्य नेति । एवमिडायामपि । तस्मात्सवदातव्यमिति ॥ १७ ॥ [.५] ऐन्द्रवायवे तु वचनात्पतिकर्म भक्षः स्यात् ॥ १८॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रै. द्रवायचे आहे संदेहः । किं सद्भक्षणमुत द्विरिति । सोमसंस्कारार्थ- स्वारसदिति मात्र ब्रूमः । ऐन्द्रवायवे द्विभक्षयितव्यमिति । कुतः । वचनात् । वचनमिदं भवति, द्विगेन्द्रवायवस्य भक्षयति, द्वितस्य स च शेषः साधारणतः । तस्य च दक्षिणोत्तरार्धे गृह्यते । न प्रधानावदानदेशः । तस्य प्रकृतावचोदितत्वात् । ततश्व शक्यमगृह्यमाणविशेषत्वं वक्तुम् । यद्यपि ोक- प्रधानोद्देशनोत्तरार्धे गृह्णीयुस्तथाऽपि तथा चोदितार्थसंपत्त्या प्रधानान्तराण्यपि कृता. पनि भवेयुः । तस्मात्तन्त्रम् । यत्तु प्रतिपाद्य विभवतीति, प्रतिपत्त्यन्तरे चतुर्धाकरणे तदुपयुज्यते ॥ १७ ॥ ( इति- सर्वपृष्ठायां शेषकार्यतन्त्रताधिकरणम् ॥ ४ ॥) .. ' सोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यते । इति सामान्येन मक्षविचारं कृत्वा विशेष. विचारोऽयं कर्तव्य आसीत् । यत्तु प्रथमतरं क्रियते तत्पूर्वाधिकरणापवादत्वेन शीघ्र. तरोपरयानात् । पूर्ववद्धि द्रव्यकत्वास वृद्धक्षिते कृतः शास्त्रार्थ इति न्यायाप्राप्ठे, कचनाद्धिर्मक्षणं । द्विरेन्द्रवारवस्य भक्षयति ' इति । भवन्ति चेदृशान्यप्यधिकरणानि येषां न्यायेन पूर्वपक्षं कृत्वा वचनेन सिद्धान्तो भवति । न त्वेतद्युत्तम् । संदेहामा. वात् । तत्र वैतक्रियते यत्र न्यायेन प्रतिपादितो वचनाद्बाधितः, तदमावासमानन्या. येपकरिष्यति । स चेह न्यायः पूर्वाधिकरणेनैव प्रदर्शित इति मन्दालो विचारः । तस्मानवं वर्णनीयम् । कि तर्हि । सर्वपृष्ठायामेव प्रतिकर्म स्विकृदिदं कर्तव्यं प्रधा. नभेदात् । तथा हि । सिद्धवप्रधानभेदमैन्द्रवीयवसंग्कारहेतुमाह · द्विरेन्द्रवायवस्य मक्ष- १ एवं तावद्भाष्यमनुसृत्याधिकरणान्तरपरतया सूत्र व्याख्यायः तत्र चास्वरसाद्भावनपूर्वक पूर्वाधिकरणशेषतया व्याख्यातुं दूषणं तावदादी दर्शयति-न खेतदित्यादिना। २ ऐन्द्रवायवर्स. स्कारहेतुमिति-ऐन्द्रवायवस्य संस्कारभूतभक्षणभेदहेतुमित्यर्थः । इदमत्राऽऽकृतम् । यथैव चतुर्गहीतान्याज्यानि भवन्ति । न छत्रानयानान् यक्ष्यन भवति इत्यत्रानूयाजसामान्याभावरूप, हेतुविषिवलेन चतुर्पचतुर्गृहीतनिवृत्तिपर्यवासितेन चतुर्ग्रहीतबहुत्वरूपसाध्येन, अनुयाजसामान्यामा. पपीतोव्याप्तिः कल्प्यते तददिहापि 'द्वितस्थ वषट्करोति' इति हिशब्दश्रुत्या शेषकार्यभेदे प्रधानमैदस्य हेतुत्वेनोपादानात्तदन्यथानुपपत्या म्याप्तिकल्पनावश्यभावादावर्तनीयमेव स्विष्टकृदि. समिति।

·. सतन्त्रवार्तिकंशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०९०१) पषट्करोति, इति । नास्ति वचस्यातिभारः ॥ १८ ॥ [६] सोमेऽवचनाद्भक्षो न विद्यते ॥ १९ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे समामनन्ति सोमान् । तेषु संदेहः । किं तेषां शेषो भक्षयितव्य उत नेति । किं प्राप्तम् । सोमे भक्षो न विद्यते । कस्मात् । अवंचनात् । न शक्यमसति वचनेऽश्यवसातुं भक्षणम् । तस्मात्सोमशेषो न भक्षयितव्य इति ॥ १९ ॥ यति । द्विातस्य वषट्करोति' इति । तस्माद्यावद्वषट्कारं शेषसंस्कार इत्युक्तोत्तरे दत्ते दृष्टान्तमनुभाष्य सूत्रेण परिहागे वक्तव्यः । ऐन्द्रवायवे तु सकृद्भक्षणे पाप्ते वचनाद्- द्विर्भक्षो न प्रधानभेदनिमित्तः । हेत्वधिकरण हेतोनिराकृतत्वात् । एवं च सति पूर्वा. धिकरणशेषेणैव सता सोमभक्षसामान्यविचारस्मारणान्न क्रमकोपो भविष्यतीति ॥१८॥ ( इति-ऐन्द्रवायवस्य भक्षणतन्त्रत्वाभावाधिकरणम् ॥ ५ ॥) । ऐन्द्रवायवे तावद्विशिष्टविधानादपि भक्षो भवेत् । अथेतरग्रहगते चमसस्थे च सोमे संदेहः । किं भक्षोऽस्ति नेति । तत्रापि सर्वतः परिहारमाश्विनं भक्षयति' इत्यादि. वैद्रवायवन्याय एव स्यात् । इदं तु सर्वथा तत्रापि विचार्यते कि प्राप्ते भक्षे विशे. षणमात्रं वचनेन विधीयत उत विशिष्टविधानमेतदिति । कश्चात्र विशेषः । स यदि वाच. निकस्ततो यावद्वचनमेव कर्तव्योऽथ त्वन्यतः कुतश्चित्तत एकदेशस्थमपि लिङ्ग स्थाली. पुलाकन्यायेन समस्तद्योतकं भविष्यति । त्रयश्चेह पक्षाः संभवन्ति । किमन्यार्थदर्श. नानां प्राप्त्यापेक्षत्वादविधानाच्च नैव भक्ष उत प्राप्त्यभावादन्यार्थदर्शनान्येव वचनीकृत्य यावद्वचनं भक्ष उत समाख्यावषट्कारहोमाभिषवनिमित्तोऽपि मक्ष इति । किं प्राप्तम् । आज्यसाकंप्रस्थायीयसौत्रामणीग्रहणवत्समस्तहमसंयोगाच्छेष एष नास्ति कुतः पुनर्भक्ष इति । न चात्र प्रकृतितः प्राप्तिर्न च प्रत्यक्षोपदेशः । योऽप्युपदेश इव सोऽप्यन्यपर. त्वादसमर्थः । तस्मानास्ति भक्ष इति ॥ १९ ॥ - १ (अ० १ पा० २ अ० ३)। २ निराकृतत्वादिति- ' तेन ह्यन्नं क्रियते' इतिवत् द्वितस्य वषट्करोति' इत्यत्रापि वर्तमाननिर्देशाद्वर्तमानकालिकस्य च वषट्कारभेदस्य हेतुस्वा. संभवालटो भूतकाललक्षणावश्यभावाल्लक्षणायाश्च 'न विधौ परः शब्दार्थः' इत्यनेन निषिद्धत्वावित्यादि युक्त्या निराकृतत्वादित्यर्थः । न बनानूयाजान् यक्ष्यन् भवति 'इस्यत्र तु लक्षणाकारणामावा. देतुविधिरेवेति वैषम्यम्।

·- [.पा०५०७] मीमांसादर्शने । ९९९ स्याद्वाऽन्यार्थदर्शनात् ॥ २० ॥ सिर भषेद्वा भक्षः । अन्याय हि वचनं भक्षं दर्शयति । सर्वतः परिहारमा. "श्विनं भक्षयति । भक्षिताप्यायितांश्चमसान् दक्षिणस्थानसोऽवलम्बे साद. यन्ति, इति । नासति भक्षण एवंजातीयका भक्षविशेषाः संभवन्ति॥२०॥ वचनानि त्वपूर्वत्वात्तस्मायथोपदेशं स्युः ॥ २१ ॥ ननु दर्शनमिदं, प्राप्तिर्वक्तव्या । उच्यते । वचनानि तर्हि भवि. ध्यन्ति । सर्वतः परिहारमाश्चिनं भक्षयति । तस्मात्सर्वा दिशः शृणोति इति विशिष्टं भक्षणं विधीयते । अपूर्वत्वाद्भक्षानुवादो नावकल्पते .. अपि चैवमपूर्वपर्य विदधतोऽर्थचना भविष्यति । तस्मायत्रैव विशिष्टं भक्षणं श्रूयते तत्रैव भवति नातिप्रसज्यते ।। २१ ॥ [७] चमसेषु. समाख्यानासंयोगस्य तन्निमित्तत्वात् ॥२२॥ सि. ज्योतिष्टोमे, एव श्रूयते, भैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः पोद्गातृणां म यजमानस्य प्रयन्तु सदस्यानाम् , इति । तत्र संदेहः। किं चमसिनामस्ति भक्षो नेति । किं प्राप्तम् । नेति ब्रूमः । भक्षो नातिप्रसज्यत इत्युक्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । चमसेष्वस्ति भक्ष इति । कुतः । समाख्यानात् । होतु. थमसो ब्रह्मणश्चमस उद्गातुश्चमस इति समाख्यया निर्दिश्यते । होता यत्र चमति चमिप्यति, अचमीद्वा स होतुश्चमसः । यद्यत्र होता न चमेन होतुश्चमसो भवेत् । तस्माञ्चमतीति । आह । काऽस्य लिङ्गस्य यद्यन्यार्थदर्शनानि भवेयुस्ततोऽन्त्रापि पालिः स्याद्वचनानि त्वेतानि । तस्माद्यथोप. देशं भक्षोऽयं नान्यत्रेति ॥ २० ॥ २१ ॥ ( इति-सोमे भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥ ६॥) गृह्णीम एतद्यथोपदेशमिति । स तु समाख्यादिभेदभिन्न उपदेशोऽनुमर्तव्यो न तु श्रुतविशेषमात्रनिष्ठः । तत्र चमसेषु तावद् यद्यपि ब्राह्मणगतः प्रत्यक्षोपदेशो नोपल. भ्यते तथाऽपि प्रैषगतया समाख्ययाऽनीयते । होतृचमसस्वादिविशिष्टं हि द्रव्यनयन प्रेषणं न कथंचिदुपपद्यते यदि तेषु होत्रादयः सोमं न चमन्ति । कथम् । चमस इति, आदनार्थस्य चमेरोणादिकेऽधिकरण साधनेऽसन्प्रत्यये कृते प्रेषवेलायां भूतमविष्यद्वर्त- मानानां क्वचित्संबन्धेऽपेक्ष्यमाणे भूतवर्तमानयोरदर्शनाद्भविष्यत्त्वमनुमीयते । न ह्यन्यथा होतुश्चमसः प्रेत्वित्येतस्यानुष्ठानं शक्यते । सम्माञ्चमितव्यं होत्रादिभिः । सोमशेषवन्त. चमसाः प्रेषिता इति तस्यैवापेक्षितमतिपत्तिविशेषस्य प्रत्यासत्तेमक्ष्यत्वं गम्यते । स. .

·। १००० सैतन्त्रवातिकशाचरभाष्यसमेते- '[अ०३१०५०७) प्रातिरिति । सामर्थ्यमिति ब्रूमः । होतश्रमसेन प्रेतव्यम् । यदि चात्र होता न चमे शक्यं भवेदोतुश्चमसेन #तुम् । न चात्रान्योता, ओद. नादि चमिष्यात । सोमचमस इति हि तं समाचक्षते । अपि च न तदो तुव्यं यजमानस्य तदद्रव्यम् । होतुस्सा चमनं कर्तव्यम् । सोमे च भक्ष्यमाणे तेन होमोऽवकल्पते । पवित्रं हि सोमो, न तस्मिन् भक्षिते पात्रं व्यापद्यते । तत्र चमसेन शक्यते होतुम् । वचनमामाण्यादृच्छिष्टेन होष्यतीति चेत् । नैतदेवम् । असति अवकाशे वचनं बाधकं भवति । अस्ति चावकाशः सोमभक्षणम् । तस्माचमासाभिर्भक्षायितव्यः सोम इति । अथ तक्षणादीन्याश्रीयेरन् । तथा संबन्धापहवादतचमसतैष स्यात् , द्रव्यान्तरं स्यात् । तस्माचाब्रामणस्य सोम प्रतिषेधति । यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् , स यदि सोमं विभक्षयिषेत, न्यग्रोधारित भीराहत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन सोमम्, इति मम निकृत्ति दर्शयति । सैषा मक्षाशवं सत्युपपद्यते यदि चमसिनोऽ. स्ति भक्षः । तस्मादस्तीति मन्यामहे ॥ २२ ॥ पश्चमसी हूयते 'अल जुहोति' इति वचनात् । न चान्यादोदनादिद्रव्यं प्रतीयते, यस्य. चममाञ्चमसत्वमुपपद्यते । न च तच्चमनस्य कर्माङ्गभावः स्यात् । तत्र प्रकरणं बाध्येत मेषोऽपि चोत्कृप्येत । सोमचमससमाख्यां च बाध्येत । यदि चौदनादि मक्ष्येत तत उच्छिष्टेन पात्रेण पुनोमो न क्रियेत । शुद्धचर्य तत्र तक्षणाद्याश्रयणे यस्य होतृचमस. स्वायवधारितं तस्य विनाशाद्व्यान्तरं तत्समाख्यं न भवतीति समाख्यातद्रव्यसाध. नकहोमविधानबाधः स्यात् । एतेन चमसान्तरोपादानं प्रत्युक्तम् । तदुत्पादने च श्रुतच. मससंख्यातिक्रमः स्यात् । न च वचनसाम माच्छिप्टेन होतुं शक्यम् । वचनस्यान्तरे- णाप्याचारभकं सोमभक्षे सावकाशत्वात् । सोममक्षेऽपि सर्वमेतत्तुल्यमिति चेत् । नेतदेवं 'न सोमेनोच्छिष्टा भवन्ति' इति श्रुतेः । तस्माचमसिभिर्भक्षयितव्य सोम इति । भाज्यमप्यनेनैव क्रमेण नेतन्यं न यथालिखितम् । उपपत्त्यन्तराणामुपपत्त्यन्तरव्यवधानेन लिष्टस्यात् । तस्माचाब्राह्मणस्य सोमभक्षण प्रतिषेधति । यदि च 'प्रयजमानस्य' इति समा. ख्यया न सोमभक्षः प्राप्यते ततः फलचमसविधौ ‘स यदि सोमं विभक्षायिषेत्' इति म सोमम्' इति च प्रतिषेधनसंकीर्तनं नावकल्पेत । तस्मादस्ति चमसिनां सोममक्ष इति ॥ २२ ॥ ( इति-मसिना सोमभक्षपतिपादनाधिकरणम् ॥ ७ ॥) १ स यदि, इति पा• 1 २ स्तिमिनीरिति पा० ।

·न.पा०५०८) मीमांसादर्शने । १.०१ [८] उद्गातृचमसमेकः श्रुतिसंयोगात् ॥ २३ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमः । ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रा- स्ति, प्रेतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातृणाम् , इति । तंत्रास्ति समा. ख्यानाडा इत्युक्तम् । सत्र संदेहः । किमेक एवैनं चमसमुद्गाता भक्षयेदुत सर्व भक्षयेयुः । अथ सुब्रह्मण्यवर्जिताश्छन्दोगा भक्षयेयुः, अथवा सह सुब्रह्मण्येनेति । किं तावत्माप्तम् । एको भक्षयेदुद्गातैव । कुतः । श्रुतिसंयोगात् । उद्गातकः श्रुत्या संयुज्यते चमसेन, प्रोद्गा- तृणामिति । ननु बहुवचनं श्रूयते, तेन बहवो भक्षयेयुः । उच्यते । श्रूयते बहुवचन, तदुद्गातृप्रातिपदिकगतं, तद्विवक्षितं सदुद्गातृबहुत्वं ब्रूयात् । एकश्वोद्गाता, तत्र बहुत्वं श्रूयमाणमपि न शक्नुयादुद्गातृ: भेदं कर्तुम् । तस्मादविवक्षितं बहुवचनम् । अनुमानं ह्येतत् , बहूनां चमस इति । कथम् । यद्बहुषु प्रातिपदिकं वर्तते, ततो बहुवचनं भवति । बहुवचनं तु ततो दृश्यते, प्रोद्गातृणामिति । तस्मान्नूनं बहूनां चमस इत्यनुमानम् । प्रत्यक्षं त्वेक उद्गाता, न द्वितीयो न तृतीयः । अनुमानाच प्रत्यक्षं. कारणं बलबद्भवेत् । तस्मादेकस्य चमसः, स चोद्गातुरिति ॥ २३ ॥ इंसानी वषट्कारहोमाभिषवभक्षाननुक्त्वैव प्रसंशात्समाख्याभक्षविशेषानुसरणमेव तावत्करोति । तस्मिन्नेव प्रेषे 'प्रोदातृणाम् ' इति श्रूयते । सत्र चतुर्धा संदेहः । किमेक एवोद्गाता भक्षयेद्त सर्वस्विन उत स्तोत्रकारिण आहोस्पिच्चत्वारोऽपि छन्दोगा इति । केचित्तु द्वितीयचतुर्थयोः पक्षयोरेकत्वमिच्छन्ति । सूत्रद्वयेऽपि सर्वश. ब्दप्रयोगात्, लक्षणायाश्च प्रत्यासत्तेः केवलच्छन्दोगविषयत्वात् । कुतः संदेहः । विसंवादः स्फुटो पत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोः । तत्र कस्यानुरोधेन कस्य वृत्तिर्भवेदिति ॥ तत्र प्रशाधिकरणन्यायेन · गुणे त्वन्याय्यकल्पनैकदेशत्वात् ' इति प्रातिपदिका. माधान्यात् । उद्गातारं कृशीते' इति चो पत्तावेकत्वादेकस्मा एवोद्गात्रे चमतो दातव्यः श्रूयते । तस्मादेको भक्षयेत् । तिपति कार्यासमविनो बहुवचनस्याविवक्षितत्वादिति पूर्व: पक्षः ॥ २३॥ - १वत्रेति कविशास्ति । - स्मृतस्योपेक्षा ईत्वं प्रसङ्ग इति कथ्यते । ३ (अ. ९ पा०३ अ५• १५) एतत्सूत्रावयवः ।

·- १०.३ सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते [अ०३पा०५० ९०८ सर्वे वा सर्वसंयोगात् ॥ २४ ॥ सर्वे वा भक्षयेयुः । एकस्मिन्नुद्रातरि भक्षयति बहुवचन प्रमा- दादधीतमिति गम्यते । न हि तदनूद्यते, न विधीयत इति । ननु सर्वेष्वपि भक्षयत्सद्गातृशब्दः, प्रमादो गम्यते । उच्यते । लक्षणार्थोऽपि तावत्संभविष्यति, उगातृमभृतय इति ।। २४ ॥ स्तोत्रकारिणां वा तत्संयोगाबहुश्रुतेः ॥ २५ ॥ उच्यते । नेतदस्ति, बहूनां चमस इति । कुतः । उद्गातृशन्दस्य चमसेन संबन्धः प्रत्यक्षेण वाक्येन । बहुवचनस्य पुनरुद्रातृशब्देन श्रुत्या संबन्धः । अन्येन ऋत्विजा तु बहुवचनस्य नैव कश्चिदस्ति संबन्धः । तस्माबहूनां चमस इत्यनुपपन्नामिति । अत्रोच्यते। शक्नोत्य- यमुद्रातृशब्दो बहुत्वं वदितुं क्रियायोगेन, उगायन्ति, इत्युद्गातार । के ते, प्रस्तोता, उद्गाता, प्रांतहतो, इति । तदेतेन बहुवचननिर्देशनाऽऽनु: मानिकक्रियायोगनिमित्त उद्गातृशब्दो विवक्षित इत्यवगमिष्यामः । बहुवचनं वेवमवक्लवं भविष्यति, उद्गातृशब्दश्च । तस्मात्स्तोत्रकारिणां चमस इति ।। २५ ।। सर्व तु वेदसंयोगात्कारणदिकदेशे स्यात् ॥ २६ ॥ सि. सर्ने छन्दोगाः सहसुब्रह्मण्या भक्षयेयः । किमिति । गानसंयोगा- दिति नायं पक्ष उपपद्यते । कथम् । एकस्तत्रोद्गानेन संबद्धः, इसरो गानेन । अन्यद्धि गानमन्यदद्वानम् । गीतिमात्र गान लौकिकं वैदि. न युक्तोऽत्यन्तं बहुत्वत्यागः । पाशमन्त्रस्य प्रकरणे बहुत्वं न कथंचित्प्रकारेगा. स्तीत्यविवक्षा युक्ता । अत्र पुनर्लक्षणायामुपपद्यमानायां नाविवक्षोपपद्यते । तस्मात्सर्व- विजामेष चमसः । अथवाऽवान्तरसंबन्धात्सर्वच्छन्दोगग्रहणमिति व्याख्येयम् ॥ २४ ॥ यस्माद्बहुवचनस्योद्गातृव्यतिरिकी सह प्रातिपदिकेनानुपात्तत्वासंबन्धो नायकल्पते । न च निनिमित्ता लक्षणाऽवकल्पते । न च लक्षणया विनाऽऽनर्थक्यम् । अवयवासिया स्तोत्रकारिखूपपद्यमानत्वात् । तस्माद्गीतिसंयोगात्रयः स्तोत्रकारिणो मक्षयेयुः ॥ २५॥ न तावत्समुदायप्रसिद्धौ संभवन्त्यामवयवप्रसिद्धिः प्रातिपदिकस्य युक्ता । म चाव. यवप्रसिद्भिरप्यत्र स्तोत्रकारिषु विद्यते । गातारौ हि प्रस्तोतृप्रतिहारी नोद्गातारी पात्वमिति पा० । २ न कथंचिदिति-एकपायकवादक्षपण्यागस्यीत हेतुपूरणम् ।

·-- ०प०अ०२] मीमांसादर्शने । कंप । द्वितीयं सानः पर्व, उत्पूर्वस्य गायतैरभिधेयं प्रसिद्धम्। तत्रैक एवोद्गीथं करतीत्येक एवोदाता, न बहवः। तस्माद्ानसंयोगादहयो भषिष्पन्तीत्येतदपि नापपद्यते । कथं तर्हि । वेदसंयोगात् । औद्गात्रं नाम प्रवचनम् । तथा, औद्गात्राणि कर्माणि । औद्गात्रस्य कर्ता, अध्ये. ता बोदातेत्युच्यते । कथम् । उद्गातुः कर्म, औद्रात्रमिति प्रसिद्धम् । एवं चेदयंक्तमौगात्रस्य कर्ता, उद्गातेति गम्यते यस्योद्गाता प्रसिद्धस्त. विशिष्ट कर्मानाख्यातमप्योगात्रमिति वदति । शब्दश्च यस्यौद्गात्रं प्रसिद्ध स तस्य कर्तारमुदातेति वदत्यनाख्यातमपि। यथा यस्योदमेघः प्रसिद्धः स तस्यानाख्यातमप्यपत्यमोदमेघिरिति ब्रूते । यस्यौदमेधिः, स तस्य पितरमनाख्यातमप्युदमे मतिपद्यते । एवमौद्गात्रसंबन्धादुपपद्यत उद्गा- नृशब्दा, प्रस्तोताऽपि, उद्गाताऽपि प्रतिहर्ताऽपि सुब्रह्मण्योऽपि । एवं तेन बहुवचनमनुपपन्नमेव । द्वितीयं साम्नः पर्वोत्पूर्वस्य गायतैरभिधेयमिति- भक्तिरिति वक्तव्ये प्रमादात्पर्वशब्दः प्रयुक्तः । तस्मान्न वरणनिमित्ता उद्गाननिमित्ता वा वह उद्गातारः संभवन्तीति वेदसंयोगनिमित्ताः करप्यते । छन्दोगप्रवचनं ह्यौद. गात्रशब्देनाभिधीयते । तत्प्रवचनस्थं कर्म । तत्संबन्धाच्च पुरुषाः प्रवक्तृत्वेनानुष्ठातृ- त्वेन चौदमेघिन्यायेनोद्गातार इत्यनुमातुं शक्यते । ननु चैप न्यायोऽवेष्ट_धिकरणे निराकृतः । तथा हि। उद्गातृपदमौद्गात्रं प्रसूते तद्धिते कृते । न त्वौद्गात्रपदादस्य व्युत्पत्तिरुपपद्यते ।। स्मरन्ति हि, उद्गातुरिदमित्यण् प्रत्ययं न तु तस्य कति प्रत्ययलोपम् । तस्मा बौद्गात्रशब्दादेषोऽनुगन्तव्यः । तथा च वरणनिमित्तमिति वक्ष्यति । तेनायुक्तमिदं व्याख्यानमिति । उच्यते । उद्गाता गौण एवात्र मुख्योद्गातुरसंभवात् । कल्पितोऽयं परावृत्त्या ब्राह्मणादिषु राजवत् ॥ यथैव तेत्र योगालोकः प्रयुक्त' इत्यारम्यैवं व्याख्यातम् । प्रथमं जातेि. निमित्तो राजा । ततस्तत्संबन्धात्पालनं राज्यं, तत्संबन्धादपि ब्राह्मणादिषु स्थानापत्या वाऽनुमानेन वा राजशब्दस्तथैवात्रापि वरणादेक एवोद्गाता । ततस्तत्संयोगात्कर्मप्रवचन. योरोदात्रशब्दस्तयोगादपि स्तोत्रकारिद्रातृशब्दः । स च शब्दस्यानेकार्थत्वासंभवा. १(अ० २ पा० ३ अ० २) । २ अस्य-उदातृपदस्येत्यर्थः । ३ (अ० ३ पा. ७ म..९) इत्यनेति शेषः । ४ तत्र-अवेष्टणधिकरण इत्यर्थः ।

·१००४ सतन्त्रवातिकशापरमायसमेते- [म.पा.११.९) बहुवचनमुद्रातृशब्दचोभयमप्युपपर्ण भविष्यति । न चान्यः कवि. दोषः । तस्मादोदात्रेण संघद्धाश्चत्वार उद्दातृमसं भायेयुरिति । पत्र कारणमस्ति, तत्रापसुब्रमण्या उद्गातारः । यथोदावृषन्दो विनियो- गातारः सान्ना स्तुपत इति स्तोत्रकारिषु । यथेदमपि वचनम्, उदा. तारो नापन्याहरेयुरुत्तमायासेषोतमा, इत्यपसुब्रमण्यानामेव ॥ २६ ॥ [९] ग्रावस्तुनो अक्षो न विद्यतेऽनानानात् ॥२७॥ पू. ज्योतिष्टोमे प्रावस्तुभामहोतृपुरुषः । सत्र संदेहः । किस सौर्य गौणः । मुख्यासंभवाचेह गौणत्वाश्रयणं पूर्वमेवोक्तम् . । केवलं तु निमित्तं नोकम् । भवेदिदानी प्रवचनं संबन्धात्मकं कथितम् । तस्मादविरोधात्सर्वच्छन्दोगानामयं मक्ष इति । न त्वेतद्युक्तम् । भक्षणवेलायां हि ये व्याप्रियन्ते तत्संनिहिताच प्रेषकाले ते मक्षणेन संवध्यन्ते । न च सुब्रह्मण्यस्य तस्मिन्काले कश्चिद्व्यापारोऽतो नास्य सद. स्यन्तवेद्यां वा संनिधानमस्ति येन भक्षेऽधिकृतः स्यात् । तत्र यथैव प्रवचनसंयोगे सत्यप्यन्येषामकर्मसंयुक्तानां छन्दोगानां भक्षो न भवति, एवं सुब्रह्मण्यस्यापीति मन्या- महे । कपिञ्जलवच्च त्रिष्वेव बहुत्वश्रुतिरवस्थास्यते । न च मक्षः कर्तृसंस्कारो येन यवर्जनभयात्सर्वत्रावधार्यते । द्रव्यसंस्कारोऽयमिति तत्र तत्र स्थापयिष्यामः । तस्मादु. पपत्यन्तरं तुशब्देन व्यावर्त्य स्तोत्रकारिपक्षपरिग्रह एवायमिति समर्थनीयम् । एत. दुक्तं भवति । सर्वे त्वनेन शब्देनाभिधीयन्ते न स्तोत्रकारिण एव केवलास्तथाऽपि तु. यथोक्तात्कारणादेकदेशे सुब्रह्मण्यवर्ने प्रवर्तते यथा विनिषद्योगातारः साना स्तुवन्ति' इत्यत्र । अथवा सर्वे त्वित्यवान्तरपूर्वपक्षं परिगृह्य · कारणादेकदेशे स्यात् ' इति सूत्रा- न्तरं स्तोत्रकारिपक्षे नियोक्तव्यम् ॥ २६ ॥ ( इति- उद्गातृचमसे ससब्रह्मण्यानां मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥ ८॥) . . गतः समाख्याभक्षः । इदानी वाचनिकमेवानुगच्छति । तत्र यथाचमसमन्यांचा मसांश्चमसिनो भक्षयन्ति । अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते' इत्येतदुचनं १ एवं तावद्यथाभाष्यं ससुब्रह्मण्यानां चतुर्णामुद्रातचमसे भक्षण प्रसाण्याधुना सुब्रमन्यस्य तावद्भक्षणे तथा प्रमाणं नोपलभ्यत इत्येतदुपपादयितुमारभतेन त्वेतदित्यादिना । २ (." पा. १ अ० ७ स० ४२) अत्रत्सन्यायेनत्यर्थः ।

·tu.०५०९] मीमांसामने। १०.५ भक्षयति । उच्यते । प्रावस्तुम भक्षयेत् । कुतः । यतोऽस्य भक्ष नाऽऽमनन्ति ।[हारियोजने चमसिनामधिकार इति मन्यमान एवं ह स्माई, नास्याऽऽन्नायते भक्ष इति ] ॥ २७ ॥ हारियोजने वा सर्वसंयोगात् ॥ २८ ॥ सि. हारियोजनस्य वा ग्राषस्तुतं भक्षयितारं मन्यामहे । एवं ह्यामनन्ति । यथाचमसमन्यांधणसांश्चमसिनो भक्षयन्ति । अथैतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते, इति । यदी हारियोजनस्य सर्वे लिप्सन्ते तदा ग्रावस्तुदपीति ॥ २८॥ चमसिनां वा संनिधानात् ॥ २९ ॥ वाशन्दः पक्षं व्यावर्तयति । नैतदस्ति ग्रावस्तुतो हारियोजने भक्ष इति । चमसिना तत्राधिकारी न सर्वेषाम् । कथम् । चमसिनामेष विभागः । चमसिनोऽन्यांश्चमसान्यथाचमसं भक्षयन्ति, इत्यनूध चम- सिन एव वदति । अयेतस्य हारियोजनस्य सर्व एव लिप्सन्ते, इति । एक हीदं वाक्यम् । अयेतस्येत्ययशब्दप्रयोगादनन्तरवृत्तमपेक्षते । सर्वे एवेत्येवशब्दः सामर्थ्यात्सर्वान्पूर्वप्रकृतानपेक्षते । अतो मन्यामहे यथा- चमसमन्यांश्चमसांश्चमसिनो भक्षयन्तीत्यनेन पूर्वेण, अयैतस्य हारियो. जनस्येत्येतस्यैकवाक्यता भवतीति । तेन चमसिनां संनिहितानामेष विभागो यथा चमसमन्यत्र, हारियोजने तु सर्व एवेति ॥ २९ ॥ सर्वेषां तु विधित्वा तदर्था चमसिश्रुतिः ॥ ३० ॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । तदस्ति, चमसिन एव हारियोजने लिप्सन्त इति । सर्वे तु विधीयन्ते हारियोजने । सर्वे भक्षयन्तीति, न किं प्रकरणादशेषविषयं सत्, ग्रावस्तुतोऽपि मक्ष प्रापयत्युत स्ववाक्योपात्तचमसिविषय. स्वान्नेति संदेहे, तेनैव तावदभिप्रायेण न विद्यत इत्याह ॥ २७ ॥ न शक्यं सर्वशब्दो विना कारणेन प्रकृतकर्तृमात्रवचनः सन्नेकदेशे स्थापयितुम् । अतो हारियोजनं ग्रावस्तुदपि भक्षयेत् ॥ २८ ॥ पूर्वपक्षामिप्रायविवरणम् । यथाचमसमन्यानिति पुनःश्रुतेने किंचित्प्रयोजनमस्त्यन्य. दतः सर्वशब्दविशेषणत्वात् । अथशब्दैवकाराभ्यां सुतरां तेष्वेव प्रत्ययः । ये अन्यत्र प्रत्येकरूपेणोपात्तास्तेष्वेवकारो भवति । तस्मान प्रावस्तुत्प्रत्येतव्यः ॥ २९ ॥ न युक्तः सर्वशब्दः पुरुषमात्रगामी सन्नधिकारेण विशेषितः पुनश्चमसिशब्देन प्रयो. जनान्तरोंपाधिकेन सता विशेष्टुम् । यावद्यावादि शब्दोऽल्पाविषयी क्रियते तावत्तावत् ·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमेते- [.३१०१०१०) . पुनश्रमसिन इति संबन्धः शक्यते विधातुम् । दो हि संबधापरिमन्या. क्येऽपूषों न शक्येते विधातुम् । तस्मादन्या वचनव्यक्तिः । का पुन-. रसी। यथाचमसमन्यायमसचिमसिनो भक्षयन्ति, इत्यनुवादःचिमसि. नश्चमसान्भक्षयन्त्येष । ते भक्षयन्तो यथाचमसमेव, अयैतस्य हारियो- जनस्य न केवलं चमसिनः सर्व एवंति । किमेवं भविष्यति । सर्व- शब्दश्च सर्वान्वदकदेशे कल्पितो भविष्यति। न च द्वौ संबन्धावपूर्वा- वेकरिमन्वाक्ये भविष्यतः । तस्मादेष-पक्षो ज्यायानिति । तदा वेषा धमसिश्रुतिः । हारियोजनस्य प्रशंसा चमसिनः कीर्त्यन्ते हारियो. जनं प्रशंसितम् । कथम् । महाभागो हि हारियोजनः । यस्माचत्र सर्षे हिप्सन्ते, अन्यांश्चमसानकै कः, न ते महाभागाः, न्यूना हारियो. जनादिति ॥ ३०॥ [१०] वषट्काराच्च भक्षयेत् ॥ ३१ ॥ सि. अथ कि समाख्यैवैका भक्षकारणम् । नेति ब्रूमः । वषट्काराच श्रुतिर्वाध्यते । तस्माश्चमसिनो न प्रत्येकं चमससंबन्धार्थमुपात्ताः । तेऽपि बाल्पविषय. स्वेन प्रतिपाद्यन्ते हारियोजनस्य महाविषयत्वेन प्रशंसां कर्तुम् । अतो हारियोजने सर्व एवेत्येतदेव सिद्धम् ॥ ३० ॥ (इति-हारियोनने प्रावस्तुतोऽपि भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥९॥) इदमपरं वचनं ' वषटकर्तुः प्रथममक्ष: ' इति । तत्कि वषट्कारं निमित्तीकृत्य प्राथम्यविशिष्टं मक्षणं विधत्त उत मक्षणमनूद्य प्राथम्यमात्रं विधत्त इति विचारः । कि प्राप्तम् । 'नचेदन्येन शिष्टाः ' इति कथंचिदनुवादत्वे संमवति विशिष्टविधानानुपपत्तेः, प्राथम्यस्य चापाधत्वात्तदनुवादेन मक्षविधानासंभवादेवं वचनं व्यज्यते यो वषट्कर्तुः मक्षः स प्रथम इति। ननु चापामत्वादशोऽप्यनुवदितुं न शक्यते। समाख्ययाप्रातत्वादनु वादो गम्यते । अस्ति हि तस्य समाख्यया चमसेषु भक्षः, स शक्योऽनुवदितम् । तेषां च यो यदा वषट्करोति स तदा प्रथमो मक्षयेत् । तत्रतत्स्यात् । ग्रहेषु चमसान्त. रेषु च प्राप्त्यमावादनुवादो नोपपद्यत इति । नैष दोषः । न ह्यवश्यं यदेव सर्वत्र प्राई तदेवानुवदितव्यम् । सर्वानुवादानां यथासंभव प्राप्त्यपेक्षत्वात् । न च ग्रहचमसान्तराणां षट्कर्तृभिरमक्ष्यमाणानां किंचिन सिध्यति । प्रतिपत्तिरिति चेत् । वेदविहितप्रतिपत्त्य, भावे लौकिकपतिपत्तिसिद्धः । वक्ष्यमाणेनिमित्तद्वारेण वा भक्षणोपपत्तिः । अथोच्यते । १ ( अ० १ पा० ४ अ० ६ ० ९) एतत्सूत्रावयवः। २ तस्य-वषट्कहोत्रादेरित्यर्थः ३ तेषां च-चमसिनां मध्य इत्यर्थः । ४ वक्ष्यमाणेति-अनन्तराधिकरणवक्ष्यमाणहोमाभिषवरूप. निमित्तद्वारेण प्रहादिषु भक्षणोपपत्तिरित्यर्थः ।

·१००७ म.पा०५२०१० मीमांसादर्शने भक्षयेत् । वषट्कारश्च भक्षणे निमित्तम् । कथम् । वचनात् । एवं हि श्रूयते, वपदकर्तुः प्रथमभक्ष इति । भक्षणस्यापासवान प्राथम्यविधानार्थ . समाख्ययया विप्रकृष्टा प्राधिन शक्यते शीघ्रप्रवर्तिन्या श्रुत्याऽनुवदितम् । अतः प्राप्त्य- भाववेलायां श्रुतिः प्रवर्तमाना यत्र यत्र वषट्कृतं तत्र तत्राविशेषेण विधास्यतीति । तदयुक्तम् । तत्र हि संनिकर्षविपापविक्ष्येते यत्र विरोधः कश्चित् । इयं तु श्रुतिर- नेकार्यविधिक्लेशभयाद्यथाकथंचिदपि प्राप्नुवन्तं भक्षं प्रतीक्षते । यदा केनचिदपि प्रमाणेन नास्ति प्राप्तिरित्यवगम्यते तदा विशिष्टविधानमङ्गी करोति । तथा च प्रकरणा- दिप्राचार्थीनुवादन श्रुतयो गुणानां विधाव्य इष्टाः । तस्मात्प्राथम्यमानिमित्तत्वान्न षट्कारो भक्षकारणमिति प्राप्ठे । उच्यते । समासार्थाद्विनिष्कृप्य नकाशोऽन्द्यते यतः । व्यङ्गवत्तेन सर्वोऽयमपूर्वोऽयों विधीयते ।। यथैव : व्यः स्विष्टकृतं यनति' इत्यत्र नाङ्गान्यनूय त्रित्वं विधीयते । कि तार्ह । पूर्वनिप्पन्नः समासार्थो विधेयो भवति । तथहापि परिपूर्णस्य पदस्य पदान्तरयोगादेकदेशनिष्कर्षे च सामर्थामावादशक्यमेवानुवदितुं यो वषट्कर्तुमक्ष इति । न हि माक्समासाद्भक्षस्य वषटकर्तृ संबन्धो युक्तः । सापेक्षत्वे सति समासानुपपत्तेः । ननु च भवति वै प्रधानस्य सापेक्षस्यापि समासः' इति सत्यपि वषट्कर्तृसंबन्धे समा. सोऽवकल्पिप्यते । भवेदेतदेवं, यदि भक्ष एवैकः सापेक्षः स्यादिह तु प्राथम्यमपि वृषटकर्तृसंबन्धित्वात्सापेक्षम् । न हि प्राथम्यस्य भक्षो निमित्तम् । किं तर्हि । वषट्क तत्वमतो वषट्कर्तुः प्रथम इत्येवं संवन्ध आपोत । ततश्च विस्पष्टमसामञ्जस्यं स्यात्, यो वषट्कर्मक्ष इति चानूयमाने विशिष्टानुवाददाषः, भक्षमात्रंण वषटकरनाशपात् । वषट्कर्तृत्वस्य च क्रियान्तरेवयकान्त्यात् । अन्यतरानुवादे तु सर्वभक्षाणां प्राथम्य विधायेत सर्ववषटकर्तृव्यापाराणां च । तचाशक्यं कर्तुम् । अतो वषट्कर्तृप्राथम्यावीश- ष्टापूर्वमक्षविधानमेतत् । तयोश्च परस्परनियमादत्यन्तसमानविषयत्वम् । अतो यावति विषये वषटकारस्तावत्येव प्रथमभक्षः । कथं पुनर्वपट्कारो निमित्तभूतः सन्नुपादीयते कथं चानुपादीयमानस्य नियमोऽवकल्पते । उच्यते । नियमः सर्वथा तावदेककर्मनिमित्तकः । उपादानानुपादाने न विशेषः प्रतीयते ।। न च वषट्कर्तृत्वमनुपादेयम् । न ह्यत्र यदिशब्दसप्तम्यादिकृतं निमित्तस्वम् । कि नहि । वषट्कर्तरि क्रियाङ्गत्वेनोपादीयमानेऽर्यानिमित्तत्वं भवति । तस्माददोषः । १ विधिक्लेशति-भूयमाणविधिना प्राथम्यविशिष्टंभक्षपान्तररिधाने विशेषणविधानार्थ विध्य- मतरकल्पनाश इत्यर्थः।

·१.८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [भ०३पा०५०११] एष भन्दः । प्राथम्यविशिष्टं भक्षणमेव विदधातीति ॥ ३१ ॥ [११] होमाभिषवाश्यां च ॥ ३२ ॥ सि. अपरमपि कारणं होमाभिषवी । कथम् । हविर्धाने ग्रापभिरभिषु. त्याऽऽहवनीये हुत्वा प्रत्यश्वः परेत्य सदास भक्षान्भक्षयन्ति, इति । न तावदेष क्रमो विधीयते होमे निवृत्ते ततो भक्षणमिति । भक्षणस्या. प्राप्तत्वात् । द्वयोश्च क्रमयोर्विधानात, अभिषुत्य हुत्वेति वाक्यं भिधेत । अर्थेन च प्राप्तत्वादस्य क्रमस्य । न ह्यकृते प्रयोजने कश्चित्यतिपादन. महति । न च भक्षणाङ्गभावेन होमाभिषों चोयते । अभिषवस्य ननु च. ' तस्मादेकं साम तृचे क्रियते स्तोत्रीयम् ' इति समासस्थामप्यचमनूध त्रित्व. विधानं दृष्टं तथा प्राथम्यविधानमपि सेत्स्यति । न । तत्रापि समासार्थस्यैव विधाना. भ्युपगमात् । सर्वस्तोत्रसाम्नां हि तृचा एवोपादीयन्ते । तत्र यदि सकलः समासार्थो न प्रायः स्यात्ततः सर्वविधिर्भवेत् । सर्वत्र चर्षः सामचोदनयेव पाठक्रमेण च प्राप्ता पश्यन्ते । तेन न चदन्येन शिष्टाः' इत्येवं न विधीयन्ते । ' वषटकर्तुः प्रथममक्षः इत्यत्रापि यावद्वषट्कारं समासार्थो विधीयते । तत्र यदृग्वदेव सर्वत्र भक्षः प्राप्त: स्यात्ततो विधिशक्त्या मुच्येत । स तु नवसु चमसेषु ग्रहेषु चाप्राप्तो निमित्तत्वेन बोपनीतो न हातुमनुवदितुं वा शक्यते । यदि तु ऋचामपि कचिदप्राप्तिर्मवेत्ततः समासे विशेषाभावाद्भवेदेव विधिः । सर्वस्तोत्रसामसु तु ताः प्राप्ताः । अपि च त्रित्व. मृचा विधीयते । ताश्च प्रधानत्वात्सापेक्षत्वेऽपि समस्यन्ते । नत्विह प्राथम्यं भक्षमात्र. संबन्धीत्युक्तम् । तस्माद्वषट्कारनिमितं भसं पूर्व कृत्वा भूयः समाख्यामक्षः कर्तव्यो न तस्यैव प्राथम्यमिति सिद्धम् ॥ ३१ ॥ ( इति-वषट्कारनिमित्तकमक्षान्तरपतिपादनाधिकरणम् ॥ १० ॥ किमेतावद्भिरेव निमित्तै क्षः । नेत्युच्यते । होमाभिषवाभ्यामपरो भक्षः । कथम् । एवं ह्याह ' हविर्धाने प्रावमिरमिपुत्याऽऽहवनीय हुत्वा प्रत्यञ्चः परेत्य सदसि भक्षान्भ क्षयन्ति ' इति । तत्र होमाभिषवौ तावत्सगुणों प्राप्तौ न विधीयते । दीक्षावाक्यवत्क्र. १निवृत्ते, इति पाठः । २ तस्मादिति। 'ऋक् सामोवाच मिथुनीसंभवावेति । सोऽबवान लं ममाल जायात्वे वेदो मम महिमति । ते द्वे भत्वोचतुः । सोऽब्रवीन वै वा ममालं स्थो जायत्त इति । तास्तिस्रो भूत्वोचतुः । सोऽववाभवामेति' इत्येवमुपक्रमो शेयः । ३ (म• १ पा० ४ अ. ६ स०१)। ४ दीक्षावाक्यवदिति । ' अध्वर्युर्गृहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उद्गातार ततो होतारं, ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयितार्धिनी दीक्षयति ब्राह्मणाच्छसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमु. द्वातुः, मैत्रावरुणं होतुः, ततस्तं नेठा दीज्ञयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति-आमी ब्रह्मणः प्रतिहर्ता. रमदातुरच्छावाकं होतुः, ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पदिनो दीक्षयति-पोतारं ब्रह्मणः सुब्रमण्यमुद्रातः, प्रावस्तुतं होतुः, ततस्तमन्यो माह्मणो दीक्षयति ब्रह्मचारी वाऽऽचार्यप्रेषितः ' इत्येवं सत्रात्मकदा इंशाहप्रकरणपठितवाक्यवादित्यर्थः ।

·मिपा०५०१२] मीमांसादने । होमार्थत्वात् । होमस्य च फलार्थत्वात् । तस्माद्धोमाभिषक्योः कर्तणां भक्षणं विधीयते । येऽभिपुण्वन्ति जुह्वति च, ते भक्षयन्तीति ॥३२॥ [१२] प्रत्यक्षोपदेशाचमसानामव्यक्तः शेषे ॥ ३३ ॥ पू० इदं श्रूयते, पैतु होतुश्चमसः प्र ब्रह्मणः प्रोद्गातृणाम्, इति । तत्र संदेहः । चमसेषु होमाभिषवयोः कर्तारो वषट्कारश्च किं भक्षयेयुरुत मेति । किं प्राप्तम् । न भक्षयेयुः । प्रत्यक्षोपदेशाच्चमसानां चमासनः प्रति, प्रेतु होतुश्चमस इत्येवमादिभिर्विशेषवचनैः, होमाभिषवादिकारिणां सामान्यवाक्येन, यः सोमो भक्षणेन संस्कर्तव्यः स चमसेषु चमसिभिरि- ति । अयेदानीमन्यनिमित्तंक भविष्यति । अव्यक्तः, सामान्यानिमित्तः। क, शेषे भविष्यति, यत्र न चमासिनः ॥ ३३॥ स्यावा कारणभावादनिर्देशश्चमसानां कर्तुस्तद्वचनत्वात् ॥३४॥ सि. स्याद्वा चमसेषु वषद्कळदीनां भक्षः । प्राप्यते हि तेषां तत्र कारणम् । न च प्रतिषिध्यते । ननु चमसिना प्रत्यक्षोपदेशान्निवते. रन् । उच्यते । अनिर्देशश्चमसानां कर्तुस्तद्वचनत्वात् । पैतु होतुश्चमस मार्या श्रुतिरिति चेत् । तच नास्ति । अर्थादेवास्य क्रमस्य सिद्धत्वात् । न हि हुत- स्याभिषवः संभवति, न च भक्षितस्य होमः । आहवनीयदेशाच्च सद आगच्छन्त. प्रत्यञ्च एव प्रतिपद्यन्ते । होत्रादीनां च सदसि कर्मप्रवृतेरवश्यं वषट्कारसमाख्यानि. मित्तमक्षार्थ सदः सोमा आनेतव्याः । अध्वर्युणा चोपहवो दातव्यः । तेन सदसीत्यनूद्यते । केवलं तु मक्षणमप्राप्तं विधीयते । तत्र हुत्वाऽमित्येत्येतदुपादानस्यैतःप्रयोजनं कथं नाम तत्समानकर्तृको भक्षः सिध्येदिति । न हि नितिप्रयोजनयोहोमाभिषवयोर्भक्ष. गाङ्गत्वं संभवति । भक्षस्य च सोमसंस्कारत्वमवगतमेवेति नाङ्गत्वार्थमितरसंबन्धश्रव- णम् । अतश्चाद्धोमाभिषवयोनिमित्तत्वं ज्ञातम् । अतो होमाभिषवकार्यपि सोमं मलयेदिति ॥३२॥ ( इति-होमाभिषवनिमित्तकभक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥११॥) अथ यत्र निमित्तसंपातो भवति तत्र किमन्यनिमित्तको मक्षः समुच्चीयते, अथ विकरुप्यते, अथवा बाध्यत इति । तुल्यार्थस्वाद्विकल्पप्राप्तावभिधीयते । प्रेत होतुरित्या- दिना विशेषसंयोगादविशेषशास्त्रं होमामिषवसंबद्धं ग्रहेषु चरितार्थ शक्यं बाधितुम् । भतः शेषे तत्स्यादिति ॥ ३३ ॥ स्याद्वा प्रातिनिमित्तत्वात् । वषट्करणादिनिमित्ते सति प्रत्यक्षोपदेशेनैव वषट्कारा. दिसंबन्धेन प्राधिः । न च तस्य सामान्येन प्रवृत्तिः । वषट्कृतेषु सोमेषु विशेषरूपेणैव १ निवेति-होमस्य फलार्थत्लेन, अभिषवस्य सोमसंस्कारार्थत्वेन च निर्यातप्रयोजनयोरित्यर्थः १२५ ·तस्य १०१० सतन्त्रवातिकशांवरभाष्यसमेते- [.पा.५.१) इत्येवमादयः शब्दा न शक्नुवन्ति वषट्कादीन्मतिषेदुम् । उपदेष्टारो हि, ते, न प्रतिषेद्धारः । तस्मादषट्कर्नादयोऽपि चमसेषु भक्ष- येयुः ।। ३४ ॥ चमसे चान्यदर्शनात् ॥ ३५ ॥ चमसे चान्यांश्चमसिनो दर्शयति । चमसांश्चमसाध्वर्यवे प्रयच्छति । तान्स वषट्करें हरति, इति । एको हि स्वश्चमसो वषदकत्रे हियते । तेन बहुहरणदर्शनं नावकल्पते, यदि वषद्कळदयो न चमसेषु भक्षयेयुः। तस्माद्भक्षयन्तीति ॥ ३५ ॥ अथ पत्रैकस्मिन्पात्रे बहवो भक्षयन्ति, करना क्रम इति । उच्यते- [१३] एकपात्रे क्रमादध्वर्युः पूर्वो भक्षयेत् ॥ ३६ ॥ हि क्रमो भक्षयितुं, यस्य हस्ते सोमः ॥ ३६ ॥ होता वा मन्त्रवर्णात् ॥ ३७ ॥ सि. होता वा पूर्वो भक्षयेत् । मन्त्रवाद । मन्त्रवर्णों हि तथा, होतुधि- प्रत्यक्षशिष्टत्वात् । कामं वा समाख्या विप्रकृष्टत्वादुर्बला स्यात् । साऽपि त्वनव- काशत्वावश्यमङ्गीकर्तव्या । तथा सति च प्रातिमात्रेऽसौ व्याप्रियते नान्यन्निवर्तते । संभवति हि सावयवस्य द्रव्यस्यानेकेनापि भक्षणं, विशेषतस्तिक्तकटुकस्य सोमस्य । श्रूयते च · अल्पं भक्षयेत् ' इति । न च निःशेषभक्षणेऽल्पत्वमवकल्पते । सशेषे च प्रतिपत्त्यपेक्षिणि भवति भक्षान्तरस्थावकाशः । तस्मात्समावेशः कर्तव्य इति । ॥ ३४ ॥ ३५ ॥ (इति-एकपात्रे भक्षसमुच्चयाधिकरणम् ॥ १२ ॥) एकस्मिन्पात्रेऽनेको भक्षयिता साधितः । इदानीं तद्गताः क्रमादिविशेषाः प्रतिपा. चन्ते । तत्राध्वयों प्रथमं भक्षयति न समर्पणभ्यस्त्वेन प्रयोगो विक्षस्यते । अन्यथा पुनरध्वर्युगा समर्पिते पुनरपि तस्मै समर्पणाद्विक्षेपः स्यादिति मत्वा क्रमादध्वर्युः पूर्व इत्याह ॥३६ ॥ बलवति प्रमाणे विहिते दुर्बलोपन्यासः क्लिष्टभवतीति मन्त्रवर्ण तावदुपन्यस्यति । तत्र ग्रावस्तुतिपरो मन्त्रो हौत्रकारिणां प्रथमं पक्षं दर्शयति । एते वदन्ति-अभिषवे क्रियमाणे शब्दं कुर्वन्ति, शतवत्सहस्रवदमिक्रन्दन्ति-वदनमेवोत्तरेणामिक्रन्दनेन विशे. पित, हरितमिरासभिः----सोमसंपर्कान्नीलाकृतर्मुखैः। विष्टवी-कर्मणि, ग्रावाणः सुकृतः- १ ऋ० सं० (८-४-२९)। २ 'चमसे चान्यदर्शनात् ' इति लिङ्गदर्शनसूत्रत्वं भाष्य स्पष्टत्वान व्याख्यातम् । ३ विक्षेप्स्यत इति : अध्वर्योोनकर्तृत्वेन तद्धस्त एव पात्रसत्वेन स्वीय भक्षणं तेन कृत्वाऽन्यस्मै दानेऽर्पणप्रत्यर्पणादि गौरवं नाऽऽपद्यत इति भावः । ४ विध्वी यई प्राप्येति वेदभाष्ये। २ .. - ·[२०१पा०५१०१७] मीमांसादर्शने । १०११ त्पूर्वे हविरघमाशत, इति । तथा, होतेव नः प्रथमः पाहि, इति ॥३७॥ वचनाच॥ ३८॥ पचनमिदं भवति, वषट्कर्तुः प्रथमभक्ष इति । वचनमेवेदम् । न मन्तव्यमनेकगुणविधानादविवक्षितं प्राथम्यमिति । अप्राप्तत्वात्प्राथ म्यस्य, नायमनुवादः । विधिरेव । समासेन च विदधतो नानेक- गुणविधानं दुष्करम् ॥ ३८॥ कारणानुपूर्याच ॥ ३९ ॥ प्रथमं हि वषदकरणं निमित्तं होतुः । ततो होमोऽध्वयोनिमित्तम् । निमिचानुपूर्ताच नैमित्तिकानुपूर्ये क्रमानुरोधः ॥ ३९ ॥ [१४ ] वचनादनुज्ञातभक्षणम् ॥ ४०॥सि. अथ य एकपात्रे सोमोऽनेकेन भक्ष्यते, किं तत्रानुज्ञाप्य, अननुज्ञाप्य पा भक्षयितव्यमुतानुज्ञाप्यैवेति । लाघवादनियमे प्राप्ते । उच्यते । अनु. जाप्य भक्षयितव्यमिति । कस्मात् । वचनात्। इदं वचनं भवति, तस्मात्सोमो नानुपहूतेन पेय इति । उपह्वानं चानुज्ञापनम् । प्राप्ति सूत्रमेतत् ॥ ४०॥ शोमनकारिणः, सुकृत्यया-सुकृत्त्वेन, होतुश्चित्-होतुरपि, पूर्वे हविरयं-होतुर्यत्प्रय. ममदनीय, तदाशत-भुक्तवन्त इति ब्रुवन् वषट्कर्तुः प्रथममक्ष इति दर्शयति । एवं 'होतेव नः प्रथमः पाहि' इति । यथा होता प्रथमं पिबतीत्युपमानात्प्रसिद्धि. र्गम्यते ॥ ३७॥ . वषट्कर्तुः प्रथममक्षः' इति विशिष्टविधानं पूर्वमेवोक्तम् । अपूर्वत्वाच्च नानेक- विधिदोषः । समासश्चाधिकः समासेनैकपदीभूतककारकविधानात् । तस्य तस्योपदिश्येत' इत्येतनास्ति ॥ ३८ ॥ ययानिमित्तं नैमित्तिकोपनिपातात् 'वषट्कृते जुहोति' इति प्रथमं होतृव्यापारो निमित्तं पश्चादध्वयोंोमः । ननु च तस्याप्यभिषवः प्रथमतरमासीत् । सत्यमासीत्, न तु तावतो निमित्तत्वमुमाभ्यां वा । न हि तयोर्धर्मशास्त्रमित्येवं सहितयोनिमित्तत्वात् । यस्य च नाम 'होतुश्चित्पूर्वे हविरद्यमाशत' इत्येतस्माद्धोतुरेव केवलस्य प्रथमं भक्षभ्रान्तिस्तस्याप्येतेन सूत्रव्येन वषट्कर्तृमात्रे होतृशब्द इति प्रतिपादितं भवति ॥ ३९ ।। ( इति-वषट्कर्तुः प्रथमं मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥ १३ ॥) तस्मात्सोमो नानुपहूतेन ' इत्येतस्यार्थकथनार्थत्तरविवक्षार्थ चैतत्सूत्रम् ॥ ४० ॥ ( इति-अनुज्ञापूर्वकं भक्षणाधिकरणम् ॥ १४ ॥) १ (अ० २ पा० २ अ० ३ सू० ६)।

·१०१२ सतम्बवार्तिकशापरभाष्पसमेते-- [म०पा०५२०१७) अथानुज्ञातेन भक्षयितव्यमिति स्थिते, कि लौकिकेन बचनेनानु- ज्ञापयितव्यमुत वैदिकेनेति । अनियमाल्लौकिकेनेति प्रासे, उच्यते.- [१५] तदुपहूत उपह्वयस्वेत्यनेनानुज्ञापयेल्लिङ्गात् ॥ ४१ ॥सि. अनुज्ञापनलिङ्गोऽयं मन्त्रः । लिङ्गात् । अनुनापने समानातः, सामः ाद्विनियुज्यते । तत्र कृतेऽर्थे लौकिको निवर्तते ॥४१॥ [१६] तत्रात्यतिवचनम् ॥ ४२ ॥ मि. एतदवगतं, तदुपहून उपह्वयस्वेत्यनेनानुज्ञापयदिति । अथ प्रतिवचने संदेहः । किं लौकिक प्रतिवचनमुतैतदेवेति । कि माप्तम् । एतद्वैदिक प्रश्ने विनियुक्तम् । लौकिकमन्यत्पतिवचनं भवितुमर्हति । एवं प्राप्त ब्रूमः । तत्रैतदेव प्रतिवचनामिति । ननु प्रश्नलिङ्गमेतदुपयस्वति । उच्यते । यदस्य पूर्वमुपहत इति प्रतिवचनस्य समर्थ तत्प्रतिवचनकार्य भविष्यति । आह । विपरीतमे. समाम्नानम् । पूर्व हि प्रश्नेन भवितव्यं, ततः प्रतिवचनेन । उच्यते । अर्थात् , पूर्व प्रतिवचनकार्ये भविष्यति । अर्थो हि क्रमावलीया. निति ।। ४२॥ [१७] तदेकपात्राणां समवायात् ॥ ४३ ॥ सि. इदं मंदिह्यते । किं यः कश्चिदनुज्ञापयितव्य उत समानपात्र इति । अविशेषाभिधानाधः कश्चिदिति प्राप्से । उच्यते । तत्खल्यनुज्ञापनमेक पात्राणां स्यात् । कुतः। अनुज्ञापनमिहाङ्गम् । अनुज्ञापनस्य चैतद्रूपम् । तदुपह्वान केन कर्तव्यमत आह-'उपहूत उपह्वयस्व' इत्यनेनेतिः। उपयोरनुज्ञाप्या- नुज्ञापकयोापारप्रदर्शनार्थ सकलोच्चारणम् । सर्वथा लौकिकेन तावन्न कर्तव्यमि- त्यर्थः ॥ ४१॥ ( इति–वैदिकमन्त्रेणानुज्ञापनाधिकरणम् ॥ १५ ॥) वदनमिति वा पाठः । समस्तमेव प्रश्नपतिवचनयोरेकत्र वा लौकिक: प्रयोग इति प्राप्तावुच्यते । अर्थक्रमेण पाठक्रमं बाधिन्वोपहूत इत्येवमभ्यनुज्ञायां प्रयोक्तव्यः ॥१२॥ ( इति-वैदिकमन्त्रेणानुज्ञादानाधिकरणम् ॥ १॥) यतदत्यन्तामाझं विधीयेत ततो यतः कुतश्चित्प्रार्येत । लौकिकमेव त्वेतनियः ·भ.पा.१०१८) मीमांसादर्शने। १.१३ पत्रान्येन कर्तव्यमन्यचिकीत्सोऽनुमन्यस्वेति ब्रूते, सहभोजनादि वाऽऽचरितुकामचित्तमन्यस्यानुकूलयति । तदेतमानापात्रेषु नैघ संभ. पति । न हि तत्रान्येन कर्तव्यमन्यो वा चिकीर्षति । सहभोजनादौ या पदार्थे संमानयति । एकपात्रे तु सोमे साधारणे संस्कर्तव्ये न्यायन समो विभागः प्राप्नोति । तत्राविभज्य पीयमाने कदाचिदन्येन पात- व्यमन्यः पिवेत् । तत्रानुज्ञापनं संभवति, त्वयाऽध पातव्यं, मयाऽधर्म । कदाचिदहमभ्यधिकं न्यूनं वा पिवयं, तदनुज्ञातुमईसीति । एकपात्रे वा पानं त्वया सहाऽऽचरमहं तव चित्तप्रसादनं व्याहन्यामिति संभ- बत्यनुवापना । तस्मादेकपात्रेवेवेतत्स्यादिति ॥ ४३ ॥ [१८] याज्यापनये नापनीतो भक्षः प्रवरवत् ॥ ४४ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमः, तत्र ऋतुयागेषु श्रूयते, यजमानस्य याज्या, सोऽभिप्रेष्यति होतरेतद्यजेति, स्वयं वा निषद्य यजति, इति । यदा स्वयं यजति, तदा संदेहः । किमस्य भक्षोऽस्ति नास्तीति । तदुच्यते। याज्यायामपनीयमानायां नापनीयेत भक्षणम् । होतुरेव तु भक्षणं स्यान यजमानस्यति । कुतः । अन्या हि याज्या, अन्यद्भभक्षणम् । न चान्यस्मिन्नपनीयमानेऽन्यदपनीयते । यथा तस्यामेव याज्यायामपनी- यमानायां प्रवरो नापनीयते, तद्वदेतदपीति । ननु याज्याया अधि वष- म्यते । तस्य यादृशे विषये प्राप्तिः सा न निवार्यते । समानपात्राणां तु · सैम स्याद. श्रुतत्वात् ' इत्यनेन न्यायेन समविभागे सति वैषम्यप्रसक्तावनुज्ञाप्य कार्यम् । सत्यपि सोमेनानुच्छिष्टत्वे तत्कृते चादृष्टदोषाभावे प्रत्यक्षेणैव सहभोजनाढ्यलीकोत्पत्तेरुपप- तेरनुज्ञावसरो भवति । तस्मादेकपात्राणामिति ॥ ४३ ॥ ( इति- एकपात्राणामनुज्ञाप्य भक्षणाधिकरणम् ॥ १७ ॥) ज्योतिष्टोमे ऋतुग्रहेज्यासु यजमानसप्तमानां याज्याप्रयोगाथै वरणमाम्नातम् । तेषु यजमानस्य याज्या, तस्याश्च पक्षद्वयं विहितं होने प्रत्यर्पणं स्वयं वोच्चारणम् । तत्र यदा स्वयं यजति तदा किं वषटकारस्तन्निमित्तश्च भक्षोऽपनीयते नेति संदेहे, नापनयो वचनामावात् । अन्यापनये च नान्यस्यापनयः । असंबन्धात् । याज्यामात्रस्य छप- नयनं श्रूयते न वषट्कारभक्षयोः । तस्माद्यथा याज्याया अपनये सत्यपि होतुर्वरणं नापनीयते तथा भक्षोऽपीति । ननु च यदा स्वयं यजते तदा नैवापनयो भवति १ भक्षण होतुरिति पा० । २ ( अ० १० पा० ३ सू० ५३)।

·१.१४ सतन्त्रवार्तिकशापरभाष्यसमेते- [अ०१पा०५२०१८] करोति, इति, यत्र याज्या तत्र वषट्कारः । यत्र वषट्कारस्तत्र भक्षणमपति । नेत्युच्यते । न तावधाज्यायामवयवभूतो वषट्कारो, (येने याज्याग्रहणेनासो गृोत )। यत्तु तस्या अघि वषट्करोति, इति । अन्येनापि प्रयुज्यमानाया उपरि होता वषट्करिष्यति । याज्या- पनयो हि वचनात् । न घषट्कारापनयः । यावद्वचनं, वाचनिक भव- त्येव । वचनं हि तद्विषयमेव ॥४४॥ यष्टुर्वा कारणागमात् ॥ ४५ ॥ सि. यष्टुर्वा भक्षः स्यात् । कुतः । कारणागमात् । भक्षस्य कारणं वष- ट्कारः । स च याज्यायामागच्छन्त्यामागच्छति । एवं हि श्रूयते, याज्याया अघि वषट्करोति, इति । नन्वेतदुक्तं, यजमानेनापि प्रयु. ज्यमानाया अधि होता वषट्करोतीति । नैष समाधिः । अनवानता . यजमानस्य याज्या' इति वचनात् । यदा तु सोऽभिप्रेष्यति तदाऽपनयोऽत एवं विचारयितन्यं किं याज्यापनये यजमानाक्षोऽपनीयते नेति । उच्यते । याज्यामक्षवषट्काराः प्राधा होतुः समाख्यया । यजमानस्य याज्येति ततोऽपनयनं श्रुतम् ॥ हौत्रसमाख्यया हि प्राक् यजमानस्य याज्या' इति ह्यतो वचनात्सर्व होतुः प्रापितम् । तत्र वचनेन याज्यामात्रं यजमानसंबन्धि कृतं, वषट्कारादयस्तु होतुस्तद. वस्था एव । यदि पुनर्यजमानादपनय इति व्याख्यायेत ततस्तस्य याज्यामा प्रापित सदपनीयत इति वषट्कारादिप्राप्त्यमावादपनयाशङ्केव न स्यात् । तस्मात् ' यजमा- नस्य याज्या ' इत्यनेन याज्यामात्रापनयावषट्कारस्य च याज्यातोऽत्यन्तन्यति. रेकादङ्गाङ्गित्वाभावाच्च यजमानेन प्रयुज्यमानाया उपरि होता वषट्कृत्य भक्षयेत् । वषट्कारनिमित्तो हि मक्षो न याज्यानिमित्त इत्यनपनीतः ॥ ४४ ।। यदि ' यजमानस्य याज्या' इत्येतावन्मात्रमेव श्रूयेत ततः कदाचिन्नापनीयेत मक्षः । इह त्वेवं श्रूयते ' स्वयं निषद्य यनति ' इति । वषटकारेण च हविःप्रदानार्थ- त्वादिज्यते न केवलया याज्यया। तथा अनवानं यजति' इति याज्यात आरभ्य यावधजते. १ याज्याग्रहणेनासौ न गृपते, इति पा० । २ अनवानं यनति, इति पा० ।

·१०१५ (म.पा०५०१० मीमांसादर्शने यष्टव्यं, वषट्कारेण यागः क्रियते, न याज्यामात्रेण । तस्मादावषट्का- राभावानितव्यं यजमानेन । अन्यश्चेद्वषट्कुर्यादवान्याघजमानः । न च यजेत । यष्टव्ये चासौ चोयते । न याज्यामात्रवचने । स्वयं निषध यजति, इति साङ्गस्य निषद्ययागे विधानात् ॥ ४५ ॥ प्रवृत्तत्वात्प्रवरस्यानपायः ॥ ४६॥ अथ यदुक्तं, यथा प्रवरो नापनीयत एवं भक्षोऽपीति । उच्यते । अशक्यत्वात् । प्रवको नापनीयते । अतिक्रान्तो हि स कथमपनीयेत होतुः । भ्रष्टे चावसरेऽनुष्ठीयमानो यजमानस्य विगुणः स्यात् । न च विगुणः कथंचिदर्थ साधयेत् । नात्र चोदकेन प्राप्नोति । अयो- च्येत, यच्छक्यं तच्चोदकेन प्रापितं, यन्न शक्यं न तत्मापितमिति । प्रकृतिरियम् । अपूर्वस्यात्र विधानं, यादृशमुक्तं, तादृशं यदि शक्यते कर्तव्यम् । यदि न शक्यते, यत्रैव शक्यते तत्रैव कार्यम् । न यत्र रर्थः समाप्यते तावन्नावानितव्यम् । एककर्तृकत्वे च याज्यावषट्कारयोरिदमुपपद्यते नान्यथा । तस्माद्यत्र याज्या तत्र वपदकारभक्षावपीत्यन्तरेणाप्येकत्वमङ्गभावं पापनयो विज्ञायते ॥ ४५ ॥ यस्तु प्रवरवदिति । तत्रोच्यते । प्रवरो न त्वतिक्रान्तो याज्याकालेऽपनीयते । मक्षणस्य तु मावित्वाच्छक्याऽपनयकल्पना ॥ तनाम निमित्तापनयादपनीयते यदपनेतुं शक्यते, अन्यत्र च योजयितुम् । न च प्रव. रस्य याज्यापनयवेलायां होतुरपनयनं शक्यम् । नापि यजमानेऽतिक्रान्तकालस्य करणात्स. गुणं वरणम् । भक्षस्य तु द्वयमपि शक्यं, तस्मादिह दृष्टान्तवैषम्यम् । इदं त्विह वक्तव्यम्। किमिति तत्र प्रवरापनयो न शक्यते, यदा सर्ववैकल्पिकान्यादित एवान्यतरतोऽवधार्य प्रयोग आरभ्यते । शक्यं हि प्रवरवेलायामेव निश्चेतुं किं यजमानो याज्यां वक्ष्यति, उत होतेति । तथा निश्चिते चान्यतरस्य वरणं करिष्यते । यदि ह्येतद्याज्यावचनमुरुक्रम- १ एवं तावद्यथाभाप्यं व्याख्यागाधुनाऽन्यथा व्याचिल्यासुरादी भाष्ये तापदाक्षिपति-इद विहेत्यादिना । २ उरुक्रमविष्णुयागवदिति- । वैश्वदेवं च निर्वपेद्भातव्यवान् । तं बर्हिषदं कृत्वा शम्यया स्पयेन च व्यूहेत, इदमहममुं चाम ६ व्यूहामीति । यं द्विध्यात्तं ध्यायेत् । यदधोऽवमोशन स्य भाविष्येत्, तद्विष्णव उरुकमायावद्यति इति वाक्येन, अधोवर्मदनस्फ्याश्लेषयोनिमित्त विधीयमानोरुक्रमविष्णुयागवदित्यर्थः । १ ·१ १०१६ सतन्त्रवातिकशाचरभाष्यसमेते- [म.पा.१०१९) विगुणमिति । तस्मात्मवरस्यानपायो युक्तो न भक्षस्यति ॥ ४६॥ [१९] फलचमसो नैमित्तिको भक्षविकारः श्रुतिसंयोगात् ॥ ४७ ॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, स यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेव, स यदि सोमं विभक्षयिषेत् , न्यग्रोधस्तिभीराहत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छन्न सोमम्, इति । तत्र संदेहः । किं फल. चमसो भक्षविकार उत इज्याविकार इति । किं फलचमसं भक्षयेदि- त्यर्थ उत फल चमसेन. यजेतेति । किं प्राप्तम् । फलचमसो नैमि. विष्णुयागवन्नैमित्तिकं भवेत्ततः पाङ् निमित्तोपजननादनवधृतसद्भावं सन्न कारयेदपि प्रवरणम् । नित्यं तच्छनोति प्रथममेव स्वानुसारि वरणं नियन्तुम् । यदपि होतुर्न शक्यमपनेतुम् । कथमेतद्धोतुरपनीयेत, यदा तस्याऽऽत्मीययाज्यार्थमवश्यकर्तव्यमेवेति । न किंचिदेतदर्थं पृथग्वरणं यस्यापनय आशङ्क्येत । शक्यं हि याज्यासहस्रार्थमपि तन्त्रणकमेव वरणं कर्तुमदृष्टार्थ च । अतः समस्तज्योतिष्टोमप्रयोगार्थ प्रथममेव वृते सति क्रियत इति, अगृह्यमाणविशेषत्वादपि तन्त्रम् । यदपि यजमानस्य भ्रष्टावसरं क्रियमाणं विगुणं भवतीति तदपि ' गुणलोपे च मुख्यस्य ' इत्यनेन विरुद्धम् । न च तत्र प्रकृतिविकृत्योः कश्चित्प्रयोगविशेषो भवति । यदपि यथाश्रुतमेव प्रकृती कर्तव्य. मिति । तत्सर्वशत्यधिकरणेन विरुद्धम् । शक्यमेव यथाकालं संपादयितुमित्युक्तम् । अत एवं सूत्र नेतन्यं, कारणान्तरेणैतत्मसिद्धिमङ्गीकृत्य नान्यस्यापनयेऽन्यस्यापनय इत्येतावता पूर्वमुदाहृतम् । इदानीं तु ब्रवीति । प्रवृत्तत्वात्प्रवरस्यानपाय:' याज्यान्तरार्थ प्रवृत्तत्वादित्यभिप्रायः । तेन यजमानोऽपि यदि वक्ष्यति यदि च प्रेष्यति तथाऽपीत- रार्थ भवितव्यमेव प्रवरणेन । एतावता तु वैपम्यं यदसौ न वषटकार मक्षवदेतद्याज्यानु. सारं प्रतिपद्यत इति ॥ ४६ ॥ (इति-यजमानस्य वषटकार मक्ष प्रतिपादनाधिकरणम् ॥१८॥) पोऽयं ज्योतिष्टोमे रानन्येन वैश्येन च निमित्तेन नैमित्तिकः फलचमसः श्रूयते, म्यग्रोधस्तिभी:-न्यग्रोधाङ्कुरान् न्यग्रोधफलानि वा, ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै मक्ष प्रयच्छेत् , इति । स किं भक्षविकार उतेच्याविकार इति संदेहे, विभक्षयिषेदिति श्रुतिसंयोगात्तमिति प्रकृतमाहिश्रुतिसंयोगात्पुनरपि मक्षश्रुतिसंयोगादानन्तर्यश्रुतेः समान. स्तिमिनीरिति पा• । २ (अ० १० पा० २ ० ६३)। ३ (अ० ६ पा० ३ अ.१11 ·f०१षा०५७०१९ मीमांसादने । १०१७ तिको भक्षविकारः । भक्षणेन हि श्रुतेनैकवाक्यता भवतीति । तमस्मै भक्षं प्रयच्छेदिति, न तेन यनेतेतिशब्दोऽस्ति । तस्माद्भक्षवि. कारः॥४७॥ इज्याविकारो वा संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥४८॥सि. इज्याविकारो वा फलचमसः । फलचमसेन यतेत्यर्थः । कथम् । यदेतदक्षणम्, एतत्सोमसंस्कारार्थ, फलचमसस्यापि यदि भक्षणं फल- चमससंस्कारार्य, फलचमसस्यान्यत्रानुपयोगादनर्थकम् । अथ भक्षणं प्रधानम् । तथा, न सोमम् , इत्यनुवादो नावकल्पते । यदि विज्या- विकारो भवेत्ततः फलचमससंस्कारोऽवकल्पते । तस्मादिज्याविकारः । आह । कयं यजिसंबन्धेऽसति, इज्याविकारो भविष्यतीति । उच्यते । अस्ति यजिसंबन्धः । कथमिति । यदि राजन्यं वैश्यं वा । वाक्योपादानाच भक्षो भूत्वा तत्समानस्थानं भक्षगतमेव सोमं विकुर्यान्न यागगतम् । म ह्यन्यत्र श्रुतमन्यविषयस्य बाधने समर्थम् । यागसंबन्धश्चास्य प्रकरणाद्विज्ञायते । तच्च दुर्बलम् । एवं चोत्पत्तिवाक्यशिष्टः सोमो यागादर्यकर्मणो न निवर्तिप्यते । प्रतिपत्ति- बाधे तु विनाऽपि तावच्छ्त्या मन्दोऽपराधः किमुत श्रुतावेव सत्याम् । तस्मा- दक्षविकारः ॥ ४७ ॥ लिङ्गदर्शनेन तावद्भाष्यकार उपक्रमते । सति होज्याविकारत्वे सौमिकमक्षसंबन्धोऽस्य लभ्यते । ततश्च तत्स्थानापत्त्या निराकृतत्वात् । न गिरा गिरेति ब्रूयात् ' इतिवत न सोमम् ' इत्यनुवादः सेत्स्यति । लिङ्गं त्वेतन्नासत्यां यागसंबन्धप्राप्ती साधकमिति मन्यमान आह । कथमसति याजिसंबन्धे तद्विकारत्वमिति । इतरस्तु दर्शयति । 'स यदि राजन्य वैश्यं वा याजयेत्' न्यग्रोधस्तिमीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तामिनियेदिति संवध्यते । न ह्मवश्यं परत्रैव श्रुतेनाऽऽख्यातेन सह संबन्धो भवति । न च पाठापेक्षया पूर्वकालत्वं क्त्वाशब्देनोच्यते । भवति हि गच्छति भुक्त्वेत्यपि गमनमपेक्ष्य भोजनस्य पूर्वकालत्वम् । अतो वाक्येनेव यभिप्रबन्धः । सत्यपि यानय. १ इतिवदिति- 'ऐरं कृत्वोयम् ' इत्यनेन पाठप्राप्ते मन्त्र इरापदविधाने गिरापदनिवृत्त्या पान गिरा मिरेति ' निषेधो नित्यानुवादस्तथा न सोमम् .' इत्य यमपरियर्थः । १२८ ·१०१८ सतन्त्रवार्तिकशावरंभाष्यसमेते- [०६पा०५१०१९] याजयेत् , न्यग्रोधस्तिभी: संपिज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेद, याजयितु मिति गम्यते । भक्षसंबन्धे हि न पूर्वमुत्तरेण संबध्यते । यदि सोम भक्षणेन संस्कर्तुमिच्छेन्न्यग्रोधस्तिभीः संस्कुर्यादिति । तस्मान भक्षण. संबन्धः । यागो हि प्रकवोऽस्ति, तेन सह संभन्स्यते, न दोषो भवि- प्यति । ननु, तमस्मै भक्षं प्रयच्छेत्, इति वचनाद्भक्षसाधनमिति गम्यते न यागसाधनमिति । भक्षशब्दानन्तर्यात् । उच्यते । श्रयमाणे संबन्धेऽ. तिसंबन्धे यनिसंबन्ध एवायं द्रष्टव्यो 'ग्रामकामं याजयेत् ' इतिवत् । अङ्गकर्तुः प्राप्तत्वादेव निष्फलत्वेन चानुपदेश्यत्वात् । एवं च सति : तमस्मै भक्षम् ' इति । न सोमम्' इति चोभयमपि प्राप्तमनुवदिष्यते । न त्वेषा योजनाऽवकल्पते । कथम् । व्यवधानात्तमित्यस्य बाधादविधिशक्तितः । निमित्तत्वोपयुक्तस्य पुनश्च विधिकल्पना ।। तृतीयार्थश्व कल्प्यः स्याद् द्वितीयार्थस्यं बाधनम् । समस्तसोमवाधश्च यजिनिष्कर्षकल्पना ॥ 'स यदि सोमं बिमक्षयिषेत्' इत्येतद्व्यवधाने सति याजयतिसंबन्धः कल्पयितव्यः 'तमस्मै ' इति च सर्वनाम्नः श्रुत्यैव प्रकृतग्रहणसामर्थ्यमानन्तर्य च बाध्येयाताम् । 'स यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत् ' इत्यस्य यदिशब्दसंबन्धादुपहतविधिशक्तिर्न फलचमससंयोगं विधत्ते । निमित्तत्वेन चोपयोगे सति निराकासीभूतस्य सतः पुनरत्य- न्तविपरीतं विधित्वं कल्पनीयम् । ताभिर्यानयेदिति चात्यन्ताश्रुततृतीयार्थः कल्प्येत । तमस्मा इति च प्राधान्येन निर्देशोऽवगम्यमानोऽपयेत । प्रयच्छेदिति चानन्यपरे विस्पष्टे विधौ सति नानुवादत्वाङ्गीकरणं युक्तम् । न च यानयतिशब्दादुपसर्जनीभूतं यनिं निष्कृष्य फलचमससंबन्धो युक्तः । सर्वेण च ज्योतिष्टोमेन संबन्धात्समस्तं सोम बाधित्वा तेनैव यागः क्रियेत सर्व विरुद्धं चैतत् । भाष्यकारोऽपि याजयितुमिति गम्यत इत्याह, न याजयेदित्यनेन संबन्धम् । सूत्रकारोऽपि च 'संस्कारस्य तदर्थत्वात्' । इति हेतुमाह, न यानयतिसंबन्धादिति । तस्मादयुक्तमेतत् । अन्ये तु यागो हि प्रकृतोऽ. स्तीत्यतो वचनाद्यागसंबन्धानवक्लति मन्यमानास्तमस्मै प्रयच्छेकिमर्थं प्रकरणायाबित- मिति गम्यत इति वर्णयन्ति । तेषामपि तु समस्तमोमविकारत्वं तच्छन्दोपनीतस्ववा. १ उपहता विधिशक्तिर्न फलचमससंयोगे विधत्त इति पा० । २ फलचमससंयोगामिति- फलचमसविशिष्टयागमित्यर्थः ।

·[म.पा.५०१९] मीमांसादने । नर्षकमिति कृत्वा प्रकृतसंबन्ध इत्युच्यते । कथं तु भक्षसंबन्ध इति । यदि यागद्रव्यं, मक्षयितव्यं तबोदकेन भवति, तस्माद्भक्षसंबन्धं लमते, भक्षसंपन्धेन च यागसंपन्ध एप लक्ष्यते । यदि तेनेज्यते ततः क्यावगतमक्षसंबन्धबाधस्तमिति च पुलिङ्गानिर्देशो न घटते । भक्ष्यव्यवहितेन च प्रय- च्छेदित्याख्यातेन संवन्धः। तस्माद्भक्षसंयोगापरित्यागेनैव सिद्धान्तोऽपि व्याख्येयः । कथम् । अपूर्वो वैष चोधेत भक्षः प्रकृत एव वा । संस्कारोऽर्थक्रिया न स्यात्संस्कारो यागसाधनम् ॥ यदि तावदपूर्व एव भक्षश्चोयते ततोऽप्यारादुपकारकत्वं न भवति । अदृष्टकल्प- नात्प्रकरणविनियोगविप्रकर्षादसंबद्धोपकारित्वाच्च । तथा तं प्रयच्छेदिति द्वितीयया विस्पष्टं संस्कार्यत्वं गम्यते । अन्यथा हि तेनेति प्राप्नोति । तस्मात्संस्कारः । संस्का. रस्य चैप स्वमावो यदुपयुक्तमुपयोक्ष्यमाणं वा द्रव्यमवलम्बते । तत्रापि भक्षितस्य पुनरुपयोगासंभवादुपयुक्तसंस्कारत्वमेव ज्ञायते । तेन फलचमसः संस्कारभूतं भक्षमु. पसर्पन्नेव शक्यो नियोक्तुं यदि क्वचिदुपयोगं गच्छसि ततो भक्षणेन संस्क्रियसे नान्यथेति । स चोपयुज्यमानत्वं प्रार्थयमानः प्रकरणाद्यागोपयोगित्वं प्रतिपद्यते । तत्रापि यावत्यनुपयुज्यमानो यजमानभक्षसंस्कार्यत्वं न प्रतिपद्यते तावतैव यज्ञमागे. नार्थापत्या संवध्यत इत्यवधारणायजमानचमसाभ्यासेनैवैकेन संबध्यते । न हि ग्रहच. मसान्तरेष्वनुपयुज्यमानस्यास्य यजमानभक्षत्वमनुपपन्नम् । अतः सोमोऽप्यनुग्रहीष्यते । यद्वा ज्योतिष्टोमप्रकरणेन संबद्धोऽयं भक्षशब्द उच्चार्यमाणः प्रकृतं सोमभक्षमेवालम्बते । स च यागोपयुक्तद्रव्यशेषसंस्कारत्वेन प्रज्ञात इति फलचमसमपि तादृशमेव संस्कर्तु शक्नोति । न स्वसाविदानीमन्यप्रयोजनः शक्यः कल्पयितुम् । न च तस्य कर्मा. न्तरत्वे किंचिच्छब्दान्तरादि कारणमस्ति । अपि च । स यदि सोमं बिभक्षयिषेत् ' इति स्ववाक्योपात्तेनैव सोमभक्षणेन संबन्धो विज्ञायते । अन्यथा हि तदुपादानं व्यर्थ- मेव स्यात् । न च । न सोमम् ' इत्यनुवादोऽवकरुपते । यदि भक्षान्तरमेवेदमारादु- पकारक चोथेत ततः समानकार्यत्वाभावान्नैव सोमं निवर्तयेत् । अनिवर्तिते च तस्मिन्न प्रतिषेधानुवादः स्यात् । न च विधियुक्तः । वाक्यभेदानेकादृष्टकल्पनाप्रसङ्गात् । १ अर्थक्रियेति-आरादुपकारिकेत्यर्थः । २ विधिरिति-विधित्वं च प्रकृतेऽनुवादप्रतियोगि- स्वरूप विधिनिषेधसाधारण विशेयं, न तु निषेधप्रतियोगिरवरूपम् । तस्य निषेधे संभवादिति ।

·१०२० सतन्त्रवार्तिकशापरवायसमेते- [भ.पा०५.१९] स भक्षो भवति तस्माद्भक्षवचनात्सुतरां तेनेज्यत इति गम्यते । सैषा व्यवधारणकल्पना । तमस्मै भक्षं प्रयच्छेद-तमस्मै मतं कुर्यादित्यर्थः । यथा स भक्षो भवति, तथा कुर्यादिति । यदि च तेनेज्यते, ततोऽयं भक्षो भवति । तस्मात्तेन यष्टव्यमिति ॥ १८ ॥ होमात् ॥४९॥ होमविशेषवचनं भवति, यदाऽन्यांश्चमसाजुहति । अयैतस्य दर्भ- तरुणकेनोपहत्य जुहोति, इति । इज्याधिकारे सति दर्भतरुणकेनेति जुहोती गुणवचनमवकल्पते । तस्मादपीज्याविकारः ॥४९॥ चमसैश्च तुल्यकालत्वात् ॥ ५० ॥ यदाऽन्यांश्चमसानुभयन्ति, अथैनं चमसमुनयन्ति, इति । इज्या. विकारे सति, उन्नयनदर्शनं युज्यते, न भक्षविकारे । तस्मादपीज्या- विकारः ॥५०॥ लिङ्गदर्शनाच्च ॥ ५३॥ इतश्च पश्याम इज्याविकार इति । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । किं लिङ्गं भवति । सोमप्रतिषेधानुवादः । तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन सोमम्, इति । इज्याविकारे सति सोमो न भक्ष्यते । तस्मात्पश्याम इज्यावि. कार इति ॥ ११ ॥ असंबद्धं च वाक्यं भवेत् , यदि सोमं भक्षणेन संस्कर्तुमिच्छेत्ततः फलचमसमक्षणमारादुप- कारकं कुर्यात्फलचमसं वा संस्कुर्यादिति । यदा त्वयमों गृह्यते, येन भक्षणेन यथा- भूतं सोमं संस्कर्तुमिच्छेत्तेन तथाभूतमेव फलचमसं संस्कुर्यादिति, तदाऽर्थापत्या यन- मानचमसयागाम्यामसंबन्धः कृतो भवति । तस्मादिज्यायामयं सोमविकार इति सिद्धम् । सैषा व्यवधारणकल्पनति । यथैवाश्वप्रतिग्रहेष्टयां ' यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्, इति श्रुते प्रतिग्राहयेदिति व्यवधार्य कल्पितं तथैवात्र — मक्षं प्रयच्छेत् ' इति श्रुते याग- साधनं प्रयच्छेदिति कल्प्यते । एतेन 'पूतीकानमिषुणुयात् ' इत्यादीनि व्याख्या. तानि ॥ ४८ ॥ होमानुवादेन दर्भतरुणकविधिरिज्याविकारत्वेऽवकल्पते ॥ १९ ॥ संदिग्धयागसाधनोन्नयनैकवाक्यता चैतत्तुल्यस्वेऽवकल्पते नान्ययात्वे ॥ १० ॥ सोमप्रतिषेधानुवादश्च लिङ्गमिति व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ ( इति-फलचमसाधिकरणम् ॥ १९ ॥) १ व्यवधारणति वाक्यान्यथात्वकरणमित्यर्थः ।

·[अ०३पा०५२०२०] मीमांसादर्शने । १०२१ [२०] अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् ॥ ५२ ॥ पू० अस्ति राजसूये दशपेयः, तत्र श्रूयते । शतं ब्राह्मणाः सोमान्भक्ष- यन्ति, दशदर्शककचमसमनुपसर्पन्ति, इति । अत्र राजन्यचमसे संदेहः। किं तं राजन्या अनुमसयुरुत ब्रामणा इति । किं प्राप्तम् । राजन्या इति । कथम् । दश दशैकैकं चमसमनुपसर्पयुरिति, अनुपसर्पता संख्या विधीयते । एकस्यां राजन्यजाती दशसंख्या विधीयते । राजन्यजाति: सैव । तेन तं दश राजन्या अनुप्रसयुः । एवं शतं ब्राह्मणा राज. न्याश्च । तेषु शतशब्दोऽनुवादः । अनुवादसरूपश्च, शतं भक्षयन्तीति । दशपेये शतं ब्राह्मणाः सोमान् मक्षयन्ति । दश दशैकैकं चमसमनुप्रसयुः' इति । तत्र राजन्यचमसोऽपि किं ब्राह्मणैरेव दशमिक्षायितव्य उत राजन्यैरिति संदेहः । कः पुनः संदेहहेतुः । केचिदाहुः । वचनव्यक्तिभेद इति । यदि हि दश दशैकैकमति विधिस्ततस्तुल्यनातीयेषु सर्वत्र विहितेषु 'शतं ब्राह्मणाः' इति यथाप्रापानुवादो ब्राह्मणग्रामवद्भूम्ना भवतीति राजन्या दश । अथ पुनः 'शतं ब्राह्मणाः' इति विधिः । दश दशैकैकम् ' इत्यनुवादस्ततो विधौ गौणत्वासंभवात्सर्वत्र ब्राह्मणैरेव मक्षयितव्यमिति ब्राह्मणा दश । के तावत्प्राप्यम् , अनुप्रसयुरित्यस्य विधिसामर्थ्या. दक्षयन्तीति चानुवादसामर्थ्याद्दशदशैकैकमिति विधौ सति के दशेत्यपेक्षायां तुल्यनाती. येषु संख्यावृत्तिस्वामाव्याद्राह्मणचमसेषु ब्राह्मणा राजन्यचमसे राजन्या दशेति गम्यते । सामान्यादिति च-दशसंख्यां चोदयित्वा निवृत्तव्यापारे शास्त्रे तत्पूरणार्थमश्रुतासु व्यक्तिपादीयमानासु यासां किंचित्प्रत्यायकमस्ति ता ग्रहीतव्यास्तुल्यनातीयानां च सामान्यं गमक विद्यते न जात्यन्तरानुगतानाम् । अथवा सामान्यादिति-विषयसा. मान्यात् , ' अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोः' इति हि फलचमतं प्रत्युपादीयमानयोः क्षत्रिय- त्वदशत्वयोः परस्परनियमे सति यावति विषये दशत्वं तावति राजन्यत्वमित्यव. गम्यत इति बलाद्दश राजन्या विज्ञायन्ते । अथवा सामान्यादिति-तुल्यकार्य तुल्यजातीयं च तुल्यस्य बाधकं भवति । तद्यदि राजसूयचोदनातो राजन्यत्वं प्राध प्रकृतितश्चैकत्वं, तत्र दशत्वं विधीयमानं सामान्यादातिदेशिकत्वाच्चैकत्वं बाधते न जाति, भिन्नकार्यत्वात् । ततश्चानिवृत्तजातिरेव यजमानचमसो दशकेन योजयितन्य इति दश राजन्या भवन्ति । ननु च दशत्वे विधीयमाने यदेकैकं चमसमनुप्रसर्पन्तीति १ (अ० ३ पा० १ अ० ६ सू० १२)।

·१०२२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [भ.पा.५०२०] तस्माद्राजन्या राजन्यचमसमनुप्रसयुरिति । केषिदाहुः । बामणराज- न्यानामेकस्मिंघमसे भक्षणं विरुध्यत इति । न स दोषः । न हि सोमे- नोच्छिष्टा भवन्तति श्रूयते ॥ ५२ ।। ब्राह्मणा वा तुल्यशब्दत्वात् ॥ ५३॥ सि. बामणा पा राजन्यचमसमनुप्रसयुः । कथम् । शतं ब्रामणा: सोमान् भक्षयन्ति, इति विधिः श्रुत्या ब्रामणगतामेष संख्यामा । तस्माच्छतं ब्राह्मणाः । तेषां भक्षणार्थमनुमसर्पतामैकैकस्विमसे C । विशिष्टानुवादाद्वाक्यं मियते । नैष दोषः । चमसमिति द्वितीयान्तं केवलमन्यते । तावता तु संस्कार्यत्वं गम्यते । न च चमसानां भक्षणं मुक्त्वाऽन्यः संस्कारः । तेन स एवानुप्रसर्पणशब्देन लक्ष्यते । तत्र च प्रत्येकमेव भक्षणं प्राप्तमिति तदप्यनूयते । तस्मान्न वाक्यभेदः ।। ५२ ॥ न वा राजन्या मक्षयेयुः । कुतः । शतबामणसंयुक्तो विधिरत्रावगम्यते । अन्यथा तदुपादानं गौणं व्यर्थं च ते भवेत् ॥ तुल्येन ब्राह्मणशब्देन सर्वचमसेषु ब्राह्मणाः प्रतिपाद्यन्ते । ते न कुतश्चिदपि व्यावर्तयितन्याः । न च गौणत्वकारणं किंचिदस्ति । प्रमाणान्तरेण विस्पष्टराजन्या. नुपादानात् । समस्तमेव चैतदनर्थकं पुनःश्रवणं भवेत् । अस्मत्पक्षे पुनः प्रयोगवचना- दिभ्यो विधिशक्तिमनुमाय ब्राह्मणशते विहिते 'दशदशैकैकम् ' इति विभागार्या पुन:- श्रुतिः । अथवा 'समं स्यादश्रुतित्वात्' इति न्यायेन दश दश प्राप्ता मुल्ययैव वृत्त्याऽ. नुवदिष्यन्ते । ब्राह्मणशतेन च दश दशकैरवस्थितेन दशस्वपि चमसेष्ववरुद्धेषु न कश्चिद्राजन्यानामवकाशो विद्यते । तस्माद्राह्मणा देशेति । न त्वियं व्याख्या घटते । यदि हि 'शतं ब्राह्मणाः । इत्येष विधिः स्यात्ततोऽतिदेशप्राधमक्षानुवादाद्विशिष्टविधा. नासंभवनान्यतरत्र विधीयमाने यदि शतं विधीयते ब्रामणा इत्यनर्थक सिद्धान्तहानिश्च। ब्राह्मणविधी तु शतमित्यनर्थकम् । अथ यच्छतं भक्षयन्तीत्यनूद्य ब्राह्मणा विधीयन्ते, केन शतं प्रायमिति वक्तव्यम् । अथ यहामणा भक्षयन्तीत्यनूध शतं विधीयते ततो राजन्यन्यावृत्त्या ब्राह्मणश्रुतेविशेषणत्वाद्विशिष्टानुवादाद्वाक्यमेदः । राजन्यचमसे १ नैष दोष इति पा० । २ (म०. १० पा० ३ ० ५३) ३ दशेति-राजन्यचमस भक्षयेयुरिति शेषः।

·[. ०३पा०५२०२०] मीमांसादने । १०२३ दश दशोपदिश्यन्ते । तस्माद्रामणशंतस्य दश ब्राह्मणा राजन्यचमस. मनुमसर्षेयुरिति ॥ ५३ ॥ इति श्रीशवरस्वामिकृते मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ न च किंचित्कृतं स्यात् । तत्रैकैकमित्यस्य राजन्यचमसेऽनुवादासंभवात्तत्रान्ये राजन्या दश विधीयेरनितरत्र च ब्राह्मणशतं नवसु चमसेषु न विद्मः केन विमागेन स्यादिति । अथ सोमसंबन्धात् , ब्राह्मणा इति प्राप्तानुवादः कल्प्यते तथाऽपि फलचमसव्यावृत्या विशिष्टानुवादो दोषोऽस्त्येव । फलचमसे च पुनरपि न कश्चिद्वयापार इति पूर्ववदेव प्रसङ्गः । न च सोमशब्दब्राह्मणशब्दयोरर्थान्तरेऽपि फलचमसे राजन्ये वा.प्रयोग इति किंचित्प्रमाणम् । अविशेषितमक्षानुवादे पशुपुरोडाशादिभक्षेष्वपि शतप्रसङ्गः । न ह्यसौ प्रधानेन विशेष्यते । । सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ' इत्येवमङ्गप्रधानार्थत्व- प्रतीतः । सोमशब्दश्चात्यन्तमेवानर्थकः स्यात् । अथ सोमानित्येतावन्मात्रमन्ध शतं विधीयते ततः ऋयादारभ्य यावान्सोमसंस्कारः स सर्वः शतेन कर्तव्यस्तत्र भक्षयति- रनर्थक एव स्यात् । अथ भक्षयतो शतब्राह्मणसंबन्धी विधीयते तथा पुरोडाशादिष्वपि प्रसङ्गात् । सोमशब्दानर्थक्यमस्त्येव । सोमे तु ब्राह्मणशतसंबन्धविधानमक्रियाशब्द- त्वादेवाशक्यम् । पुनरपि फल्चमसे स्तिभीरूपत्वेनासोमे राजन्यप्राप्ति व वार्यते। तेनैतद्वाक्यमनुपपन्नम् । तथा ' दशदशैकेकम् ' इत्यस्याप्यनुपहतविधिशक्तेः स्वतन्त्र. विधित्वावधारितस्यानुवादत्वं निष्फलमप्रमाणकं च । कयं हि पूर्वेण वर्तमानापदेशः सन्विधिः स्यादयं चानुवादः । न च निमित्तत्वादिभिर्विनाऽनेकाख्यातेकवाक्यत्वं घटते । न च यदिशब्दादिरहितस्य निमित्तत्वादिप्रतीतिरस्ति । न च ' दश दशैकैकम् ' इत्यत्र काचित्स्तुतिः प्रतीयते । येन तदर्थोऽनुवाद एकवाक्यत्वं चोपपद्येत । तस्मात्पू. याभूतस्य वाक्यस्य समस्तानुवादत्वमयुक्तामात किंचिद्विधातव्यम् तत्र यदि तावच्छतस्यानियमप्रसङ्गे दश दशेति विधीयते, ततश्च एकैकमित्यनुपपन्नं, विधाने वाक्यमेदप्रसक्तेः । षषट्कर्तृणां चानेकचमसप्राप्तौ सत्यामनुवादैत्वासंभवादन. हेष्वपि पूर्वेण प्राप्तत्वाचमसशब्दोऽनर्थकः । विशिषश्च वाक्यं भिन्धात् । न च दशैकैकमित्यनुवादः संभवति । शतस्यापि घमससंस्कारार्थमुपादीयमा. नस्य प्रतिषमसं सामस्त्येन प्राः । कर्तृसंस्कारार्थे हि सति दक्षिणावद्विभाग- प्राप्त्या समं स्यात्' इति दश दशैकमिति प्राप्नुयात् । तत्र सत्यपि विधौ परिसंख्या १(अ. ३ पा० ७ अ० १ सू. २)२ विधान इति-एकैकमित्यस्यापि विधाने विधे. पानेकत्लप्रयुक्तवाक्यभेदापत्तरित्यर्थः । ३ अनुवादस्वासंभवादिति-एककमित्यस्येति शेषः।। पूर्वेण प्राप्तत्वादिति-'शतं ब्राह्मणाः सोमान् भक्षयन्ति' इत्यनेन पूर्वतनवाक्येनाविशेषाद्ग्रहेष्वपि भक्षणस्य मातत्वादित्यर्थः। दश ·५ १०२४ सतन्त्रवातिकशावरमाध्यसमेते- (०२पा०५०१०] स्यात् । अनेकस्मिन्नपि वा दश दश भक्षयितारः प्राप्नुवन्ति । एकस्मिन्नपि वा चमसे दशानां दशानां प्रसकः, शतस्यैव दशदशकणेः स्थित्वा चमसे भक्षणं स्यात् । तस्मा- द्वाक्यद्वयमस्मिन् व्याख्यानेऽनुपपन्नमिति, एवं व्याख्येयम् । द्वे अप्येते वाक्ये विधायके, तत्सरूपत्वात् । तत्रापि 'दश दशैकैकम्' इत्येतदेव पूर्वपक्षवत्प्रथममाश्रीयते । यथोक्तेन न्यायेन क्रमान्तरस्यानुपपत्तेः । अनुप्रसर्पन्तीत्यनेन तावदतिदेशप्राप्तमक्षोपलक्षणसंबन्धा- यथा फलचमसमक्षेण यागोपलक्षणमुक्तं, तेन यच्चमसमनुप्रसर्पन्तीति, अन्यतरस्य साकारत्वाविशेषणविशेष्यभावमङ्गीकृत्यानुवादो, दश दशेति विधिः । चमसमाधा. न्याच प्रत्येकं दशत्वमेदाद्वीप्सा भवति । ततः पूर्व शतमितरेण वाक्येनान्द्य यच्छतं सोमान् मक्षयन्ति तद्ब्राह्मणा इति विधिः । न हि विधिसमवे समस्तवाक्यानुवादत्वं युक्तम् । ब्राह्मणशब्दस्य च गौणत्वम् । शतमात्रसंबन्धेन च कृतार्थत्वादतन्त्रमेव सोमशब्दो मक्षयतिश्चेति न विशिष्टानुवाददोषः । नापि. सोमशब्दाद्यागसाधनमात्रल- क्षणया फलचमसप्रतिपादनेऽपि दोषः । तेन संख्यापूरणार्थ यावदश्रुतराजन्यकल्पना प्रक्रम्यते तावद्राह्मणश्रुत्या संख्यान्तरं विधाय नैराकाझ्यं क्रियते । न चैवं सति प्रहेषु प्रसङ्गः । दश दशेत्यस्य चमसविषयत्वात् । राजन्यचमसेऽपि दशकपासी सत्यां ब्राह्मणदशकेनैवावरोध इति द्रव्ये संस्कृते कृतार्थत्वायजमानस्य नैव भक्षणेन भवित- व्यम् । तस्माद्ब्राह्मणा दशेति सिद्धम् । यत्तु भाष्यकारेण ब्राह्मणराजन्यानां सहमक्षणविप्रतिषेधस्य 'न सोमेनोकिटा भवन्ति ' इत्युतरं दत्तं तत्र केचिच्चोदयन्ति । फलचमसे सोमत्वाभावात्कथमनु- पिछष्टत्वं संभवतीति । न त्वेष दोषः । स्थानापत्त्या सोमधर्मलाभात् । वक्ष्यति हि. नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् ' 'धर्मस्यर्थिकृतत्वात् ' इति च । ननु पुरुषधोऽयमनुच्छिष्टत्वं न युक्तं स्थानापत्त्याऽन्यत्र कल्पयितुम् । न कल्प्येत, यदि पुरुषधर्मोऽयं स्यात्, न त्वयं पुरुषधर्मः, फलकल्पनागौरवप्रसङ्गात् । सोममक्षविषये चौच्छिष्टत्वप्रसङ्गेऽनुच्छिष्टत्वमभिहितम् । स च कर्मधर्म इति स्थितम् । अतो यथैव सोमः संस्क्रियमाणः करुच्छिष्टता नाऽऽपादयति, एवं तत्कापिन्नः फलचमसोऽपि । तस्मात्पूर्वयैवोपपत्त्या ब्राह्मणलामसिद्धिरिति भावः ॥ १३ ॥ ( इति-रामन्यचमसे ब्राह्मणानां भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् ॥ २० ॥) इति श्रीमद्वकुमारिलविरचिते मीमांसामाष्यन्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्य पनमः पादः । , दति-राजन्यचमसे भक्षयितार इति शेषः । २ उत्तर दत्तमिति-पूर्वपक्षमन्ये कर दाहुरियादिमा कृतायाः शङ्काया इति शेषः । ३ ( अ०३ पा० ६ अ० १३ स० ३६) १पा. २ अ० १२ स०४.)।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.