·No text on this page.

·BIBLIOTHECA INDICA;
COLLECTION OF ORIENTAL WORKS
PUBLISHED UNDER THE SUPERINTENDENCE OF TIE
ASIATIC SOCIETY OF BENGAL.
NEW SERIES.
TIL
APLIORISMS ON SANDILYA
WITIL TILE
COMMENTARY OF SWAPNESWARA.
EDITED BY
J. R. BALLANTYNE, L. 1).
998
CALCUTTA:
PRINTED BY C. B. LENIS, BAPTIST VISSION PRE33.
1861.

·L66 !
[ %
3 5

·ADVERTISEMENT. The following work was more than half printeil, when Dr. Ballantyne left this country for his new post in London, and the remaining shoots were carrical though the press loy I'rulessor Grillitli, his successor in the Benares Sanskrit College 11o extract from the preface to the editor's prize essay on "Christianity contrastel with llindu philosophy,” the following remarks on the work itsell. “There are some Sanskrit books yot untranslated, which the writer must study before (leciding pon liis theological terminology for India. Among thesco works is the Aphorisms of Sindilya. S'andilya rejects the Ilindú (gnostic) theory that houlele is the one thing needful, and contends that knowledge is only the handmaid of fuilh." lfenes, besides its intrinsic value as illustrating : peculiar phase of the Vedlánta philosophy, Sandilya's work has an additional value as bearing on the question of the proper Sanskrit pluraseology for theological (controversy Dr. Ballantyne hopes to publishi bereafter a translation of the Iphorisms, if his present engagements allow him leisure to complete it. E. B. C. Sorrelarel, D. 1. S.

·No text on this page.

·शुद्धिपत्रम्।
पनम।
७
पति । यादम्।
२०
तदपेक्षायां
३ ज्ञानब्रह्मणे
१३ নজালানিনি
(भगवते दत्त ने वे.
१०
(द्यनिर्माल्यादिक
शुदम् ।
तदपेक्षया
ज्ञात ब्रह्मा
ন সন্মানীনি
२३
४६
भगवते दत्तं नैवेद्यमाल्यादिक
ट
२२
तया
तथा
६६
१२
करणासम्बन्धस्य
करणसम्बन्धम्य

·त्रुटिपत्रम्।
पत्रमा
पतिः।
३ महाभार० । शा० । च्य० । २१७ :
१५ विद्या प० । अं. ४ । अ०१३ । गद्या १०
१२ विधायक | ग्रं० । अ०४ । गद्यम् ।
न्द्रसिंहपु० । अ०२५ । श्या०२२
३ दृसिंहपु० । अ०८ । लो० २१
पा
३०
३१
४६
१५ आपस्तम्बश्रीः
० सू० । प्र०३ | अन १२

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ॥ परमेश्वरी जयति। प्रपद्य परमं देवं श्रीस्वप्नेश्वरमरिणा। शाण्डिल्यशतमबीयं भाष्यमाभाव्यतेऽधुना ॥ १ ॥ गोविन्दचरणद्वन्दमधुनो महदद्भुतम्। यत्पायिनो न मुह्यन्ति मुह्यन्ति यदपायिनः ॥ २ ॥ जीवानां ब्रह्मभावापत्तिर्मुकिरिति वच्यते जोवाश्च ब्रह्म- णोऽत्य न्तमभिन्ना इति तेषां मंमार स्त्रिगुणात्मकान्तःकरणा- पाधिकृतो न माइजिकः स्फटिकस्येव जपादिमन्निधिकृतं लोहि- त्यादिकं म चैपाधिकत्वादेव न ज्ञानेन निवर्तनीय: किन्तू- पायुपधेययोरन्यतरहानेन तत्ताम्बन्ध हाने न वा नहि निपुणतर- दर्शने नाप्युपाधियोगे स्फटिक लौहित्यभ्रमनिवृत्तिरस्ति तथेह न सर्वसत्तास्फुरणात्मनो हानि: मम्भवति नवा मम्बन्धस्य तस्य तदुभयस्वरूपानतिरेकात् परिशेषादपाधिहानादेव भ्रम- निवृत्तिात्मज्ञानात् उपाधिहाने च कारणान्तरमन्वेट व्यं तचेश्वरभक्तिरेवाला किकत्वाच्छ्रतिस्मृतिमिद्धा। तया (गी । अ०१४ । ला ०६)। B ·२ पाागि ल्यातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१ या०१] तत्र मत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाश कमनामयम् । सुखमङ्गेन बध्नाति ज्ञानमङ्गेन चानघ ॥ १ ॥ रजो रागात्मकं विद्धि ष्णामङ्गममुद्भवम् । तन्निबध्नाति कौन्तेय कर्मसङ्गेन देहिनम् ॥ २ ॥ तमत्व ज्ञानजं विद्धि माइनं सर्वदेहिनाम् । प्रमादालम्यनिद्राभिस्तन्निबधाति भारत ॥ ३ ॥ इत्युपक्रम्य। मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन मेवते । म गुणान् ममतीत्यैतान ब्रह्मभूयाय कल्पते ।। इत्युपसंहरन् भगवाने वात्मभने स्त्रिगुणात्मकान्तःकरण- लयपूर्वक ब्रह्मानन्दावाप्तिलक्षणमुक्ति हे तुतामाह। नचात्मज्ञा- नवैयर्थम् अश्रद्धामलक्षालनेन भक्तावुपयोगात् नत्वपरोक्षा- न्तःकरण रूपोपाधिधर्माध्यामनिरामममर्थं ज्ञानम् अत एवं (गी ० ।अ१४।श्लेा ० १८) गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मनावं सोऽधि- गच्छतोति (गो.।अर ४। ना ० ४ १) ज्ञानमच्छिन्नमंशयमित्या- दावयमर्थः स्फुट एव नचाज्ञानकृतः समारो येन ज्ञानानि- वृत्तिरपि वकुं शक्या प्रमाणाभावात् रजतावयवादेः कार- ण स्थाभावाद जातणनित उत्पत्यमम्भवाच्च । अपिच (छान्दो । पृ०३८ २) कुतस्तु खल्लु माम्यैवं स्वादसत: मज्जायतेति श्रुतिः कार्यमत्तया कारण सत्तां बोधयन्ती संसारस्य सत्यत्वमेवाह । नितराश्च (छान्दो । पृ०२० ४) सत्यमंकल्प इत्यादिना पर- मेश्वरसर्गस्य। नापि भगवान् बादरायणः क्वचिदपि सूत्रे ·[अ.या०१] शाण्डिल्य शतसूत्रीय माध्यम् । ३ मंमारस्याज्ञान कन्पितत्वमुक्तवान् प्रत्युत स्वप्नमरिनिराकरणेन जाग्रत्सृष्टेः मत्य त्वम् । नच दृष्टान्तार्थं तत् मानाभावात्। सुखादिधर्माणां तु माहजिकत्वं नोपपद्यते सुखादयो न माक्षादात्म विकारा प्रात्मनि प्रतीयमानत्वागौर वादिवत । सुखाद्युपलब्धिः मकरणिका क्रियात्वादित्यत्र लाधवात् मम- वायेनैव करणजन्यत्वं युज्यते श्रोत्रजन्यत्वमिव शब्दम्य। सुखा- दयः करण समवेताः अनादीन्द्रियग्राह्य गुण वात् शब्दवदिति परमते । उभयमते स्पर्शश न्येन्द्रियग्राह्य गुणत्वात्। श्रात्ममि- द्धि स्तु मर्वमत्ताप्रकाशकत येति । मर्तमेतद्वितीये तोये स्फुटी- भविष्यति। तम्मात पुरुषार्थ हे तुत्वाद्धर्मम्बेव भक्त हेमांमाविवि- सयेदं सूत्रम् । अथातो भक्तिजिज्ञासा ॥ १ ॥ अत्यधिकारार्थी नानन्तयार्थः । श्रानन्तयं हि न स्वाध्या- याध्ययनस्य पानिन्द्य योन्यधिकृतेर्वच्य माणत्वात्। नापि शमा- दिसम्पत्त्यर्थः ममक्षामा त्रम्य भयधिकार त्वात्। यथा मन्त्र वर्ण: (श्वेता । पृ०३६८)। यो ब्रह्माणं विदधाति पूर्व यो वै वेदांश्च प्रहिणोति तस्मै । तं ह देवमात्मबुद्धि प्रकाश मुमुक्षुर्व शरण महं प्रपद्ये ॥ इति। नच मङ्गलार्थाऽपि तदुच्चारणमात्रस्य मङ्गलत्वात्। तयाच मुमुक्षुणा भक्तिविचारः कर्त्तव्य इत्यर्थः । जिज्ञासया विचार B2 ·४ शाण्डिल्य पातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१।०१] अत एव च फलव- पाक्षियते । यद्यपि परमेश्वरानुरक्तिरूपाया भकेर्न धर्मवत् कृतिमाध्यत्वं न वा ब्रह्मवज्ज्ञेयत्वं तथापि तस्याः स्वकारणपूर्वसु- कृतैहिक गाणभक्त्यादि सम्पन्नाया अपि नेयं भक्ति: नेयं निःश्रेय- सार्था नेयमुत्तमविषयेत्यादिकुतर्ककबलने न निवृत्तिरपि भवति यथा पत्या पत्त्याः। तन्निराममुखेनैव तन्मोगांमाया भक्कावुपयोग इति अत:शब्देनोच्यते। यतः कुतर्कनिरामोऽपेक्षणीयः अत- स्तजि ज्ञामेति। अत एव, (विष्णुप ०।अंशे १ । अ०२०।०१६)। नाथ योनिम इमेपु चेषु येषु व्रजाम्यहम् । तेषु तेय्वचला भकिरच्युतास्तु मदा लयीति ॥ तदविच्युतिप्रार्थनमपेक्षितत्वादिति । इत्यङ्गमपि विचारः फलवानेवेति ॥ १ ॥ अथ तस्या लौकिकाकारतामन्तरेण बुझ्यनारोहान्न वि- चारविषयत्वमतस्तलक्षण मुच्यते । सा परानरक्तिरीश्वरे ॥२॥ पत्र मा परेति लक्ष्य निर्देशः । शेषं लक्षणम्। परति गोणीं व्यावर्त्तयति । ईश्वर इति प्रकृताभिप्रायम् । श्राराध्य- विषयकरागत्वमेव मा। दूह तु परमेश्वरविषयकान्तःकरण- वृत्तिविशेष एव भक्ति स्तवैशे व्यं च लौकिकानु रागादी सुग्र- हम्। यथोतं परभक्तिमता प्रह्लादेन । (विश्णुपु०।अंश १ । अ०२० मा ०१७)। या प्रीतिरविवेकानां विषयेवनपायिनी। वामनुस्मरतः मा मे हृदयान्मापमर्पतु ॥

·[अ. या
०१]
पाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम् ।
५
।
अत्र प्रीतिपदेन सुखनियतो राग एव लक्षितः अन्यथा
पीतेः सुखरू पाया निविषयत्तेन विषयमतमी न स्यात् तस्याः
मुखज्ञानरूपत्वेऽपि तज्ञानस्य सुखविषयत्वादिषयविषयत्वाम-
म्भवात्। तस्माद नुरक्तिरेव मविषयिणी लक्षिता। न च विषय
जन्यप्रीतिरर्थः जनकमप्तम्या अननुशामनात्। किञ्च अच्यु-
तास्तु मदा वयीत्यत्र भनेरीश्वरविषयतामिद्धा प्रीतिपदेनापि
तदे कवाक्यतया मैवाच्यते। पूर्व प्रतिजना भक्रिप्रार्थनगिह
तु विषयगगदृष्टान्न तम्या एव मर्न थाणपरिहार्यलप्रार्थन-
मिति विशेषः । विषयजन्यप्रीतिरपि रागं विना न मम्भवतीति
गगावश्यक त्वम्। तथाच पातञ्जलसूत्रम्। (पा०२।मु०७)
सखानु शयो राग इति। तस्वैव वक्ष्यमाणलिङ्गेषु व्यापना-
लाघवाच्च भक्रित्वम्। नतु क्वचित् स्मरणम्य । क्वचित् कीर्त-
नादः। अननुगमात्। नच तन्तानस्य तत्त्वं देषादिमत्वपि
तत्प्रमङ्गात् । नाप्याराध्यत्वेन ज्ञानं मा पूजान मस्काराद्यारा-
धनाखननुगमात् । अपिच बन्लानयादा नमस्कार्यत्वादिज्ञान-
वत्यपि भकोऽयमनुरकोऽयमिति व्यवहारापत्तेः अनुगगादि-
महिताराध्यत्वज्ञानमिति चेत् अनुराग एवास्तु अत एव (गी।
अ०१० सा)।
मचित्ता मङ्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् ।
कथयन्तश्च मां नित्यं तु व्यन्ति च रमन्ति च ॥१॥
तेषां सततयुकानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ २ ॥

·शाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१ या०] ६ इत्यादौ तहतचित्तप्राणादीनां भजनमुकं नाराध्यत्वेन ज्ञानवतामेव । अत एव च कृष्णस्य कमनीयाकृतिदर्शने नानुर- कानां गोपतरुणीनागपि भक्रिफलं मुक्तिः स्मर्यते। अनु स्तु न लक्षणान्तर्गतः किन्नु भगवन्महिमादिज्ञानादनु पश्चाज्जा- यमानत्वादनुरक्रिरित्युक्तम् । ननु पित्रादिगोचरानुरागस्यापि प्रकृतभक्रित्वं प्रसज्येत जगत एव परमेश्वरात्मत्वात्। अथ विकाराविशिष्ट एव तथात्वं वाच्यं तथापि गोपीप्रभृतीनां प्रादुर्भावावच्छिन्नेश्वरभक्कावव्यापकम्। उच्यते जीवोपाशनव- च्छिन्नचेतनविषयिणी अनुरक्तिरेव मेति। एवञ्च प्रादुर्भावाव- च्छिन्ने परिपूर्ण च रक्ति: संग्टहीता भवति ॥ २ ॥ तत्संस्थस्यामृतत्वोपदेशात् ॥३॥ तस्मिन्नीश्वरे मस्या भक्तिर्यस्य म तथोकः । तम्यामृतत्वं फल मुपदिश्यते (छा० । पृ०१३ ७) ब्रह्ममं स्थाऽमृतत्वमेतीति । तस्मानिष्फलत्वगौण फल त्वनिबन्धना तदजिज्ञामा परिहता भवतीति ॥ ३॥ ज्ञानमिति चेन्न विषतोऽपि ज्ञानस्य तदसंस्थितेः॥ ४ ॥ ननु ब्रह्ममंन्याशब्देन ब्रह्म ज्ञानमेवाच्यते नतु तद्भक्तिः । तथा चामृतत्वफलं तस्यैवेति चेद्रूषे। नैष दोषः । संस्था भकि- व न ज्ञानं द्विषतस्तन्तानवतोऽपि तत्सम्य त्व व्यवहारा- भावात्। राजाद्यनुरकाः खल्वमात्यमित्रादयस्तत्संस्था इति ·[अ०या०१] शाण्डिल्य पातसूत्रीय भाष्यम् । व्यपदिश्यन्ने न पुनः प्रतिपक्षभूपालाः। शब्दार्थनिर्णयो हि लोकवदेव वेदेऽपीति। अत एव चिरकालिकोपाख्याने विमृश्यते न कालेन पत्नीमम्या व्यतिक्रमः । मोऽत्रवोच्च भृशं तप्तो दुःखेनाश्रूणि वर्तयन् ॥ इत्यनेन पतिभक्त्यतिकम उक्तः । तस्मात् मंस्था भकि- रिति। एवञ्च (ब्रह्मसू०।१०१।१०७) तनिष्ठम्य मोक्षोपदेशा- दिति बादरायणीयमुत्रस्याप्य यमेवार्थाऽध्यवमेय इति ॥ ४ ॥ तयापक्षयाच्च ॥५॥ तया भक्त्या मुक्ति प्रति ज्ञानमुपक्षोणं यस्मा चकार उक्त युक्किममुच्चयार्थः (गो०।०७। ले। ० १३) । देवान देवयजा यान्ति मद्धका यान्ति मामपि । इत्यादि । तथा प्रह्लादं प्रति भगवदाक्यम्। (विषएप अंश।०२० शे०२१)। यथा ते निश्चलं चेतो मयि भक्तिममन्वितम् । तथा त्वं मत्प्रमादेन निर्माणमपि यास्यमि ॥ इति स्थितम् । ननु (श्वे० । ० ३२७) तमेव विदित्वा निम्म्- त्युमेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनायेत्यत्र वेदनफलं मुक्तिः श्रुता तविरोधेन स्मृतीनामन्यार्थत्वं स्यादिति चेन्न पत्रापि तयैवाप- क्षयात् । तथाहि अतिमृत्युपदं न मुक्ती रूढं किन्तु यस्यां मत्यां मृत्योरतिक्रम इतिव्युत्पत्त्या तदपेक्षायां यतो भक्त मत्यवतिक्रम दूति व्युत्पाद्य भकिमेवातिमृत्युपदेनाभिधत्ताम् उपपद विभक्त्य- धापेक्षया कारकविभक्त्यर्थस्य बलवत्वात् । (गी।०१२।१७)।

·पाण्डिल्य पातसूत्रीयं भाष्यम् । [अ०१०१] तेषामई समुद्धती मृत्युमंसारसागरात् । भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ इत्यादिना भक्रितो मृत्य्वतिक्रमप्राप्तेः। मन्त्रश्च भवति (तैत्तिरीयमन्तभागे ) त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्द्धनम् । जवारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतादिति । यजनं भक्तिः तथैव तत्कन्ला व्याख्यानात्। नचास्यां श्रुता भकरमन्निधानं मुक्तावपि तुल्यत्वात्। तस्मादन पायिश्रुत्या ज्ञानस्योपक्षय एव प्रतीयत इति ॥ ५ ॥ ननु तथापि भकेरागरूपत्वे किं कारणमित्यपेक्षायामाह। द्वेषप्रतिपक्षभावाद्रसशब्दाच्च रागः ॥६॥ भक्तिः खल्ल राग एव भवितुमईति कुतः देषविरोधि- त्वात्। लोके हि दे टायं भकोऽयमिति मिथो विरुद्धधर्मवति व्यवयिते तत्र देषविरोधी च राग एव प्रसिद्धो न ज्ञाना- दिः। एवञ्च वैष्णवे भगवति शिशुपालस्य द्वेषानुबन्धमभि- धाय अयं हि भगवान् कोर्त्तितः संस्मृतश्च द्वेषानुबन्धेनापि अखिलसुरासुरदुर्लभं फलं प्रयच्छति किमुत सम्यग्भक्तिमता- मित्युक्तम्। तथाचाविस्मृती विषादपि गोविन्दं दमघोषात्मजः स्मरन् । शिशपालो गतः स्वर्ग किं पुनस्तत्यरायणः ॥ इति । तत्रापि द्वेष विरोधित्वेन भनेरभिधानात। तथाच गोतामु (गो० अ०१६। लो०१८)।

·[अ०१चा०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोऽभ्यस्यकाः । तानहं द्विषतः क्रूगन् संसारेषु नराधमान् ॥ क्षिपाम्य जसमभाना सुरीष्वेव योनिषु । श्रासुरी योनिमापन्ना मूढा जन्मनि जन्मनि ॥ मामप्राप्येव कौन्तेय ततो यान्यधमां गतिम्। इति । तद्विरोधिनीच भकिरीश्वर विषयवानुरकिरिति युज्यते । किञ्च (तैत्ति । पृ०८८) रमं होवायं लब्धानन्दीभवतीति शब्दाद् ब्रह्मानन्दाविर्भावमुक्केब्रह्म गोचरस्य रसस्य हेतुताव- गम्यते। रसश्च रागः (गी। अ०२। मा ०५६) । रमवज रमोऽप्यस्थ पर दृष्ट्वा निवर्त्तते इत्यादी प्रसिद्धः । अत्र रमो विषय रागः । अत एव च रामलक्ष्मणादीनां खाकारोहण मुक्वा येऽपि तेषु भगवदं- शेय्वनुरागिणः कोशलनगरजानपदास्तेऽपि तन्मनमस्तत्म लो- कतामापुरिति माक्षादेव भक्तावनुरागशब्दः प्रयुक्त इति। तस्मादपि न ज्ञानं किन्वनुरागरूपेव भकिनि:श्रेयमफलेति । ननु द्वेषविरोधित्वं न रागत्वे लिङ्गम् उदामोनत्वे नानै कान्या- दिति चेत्। उच्यते वेषकार्य नित्ति स्तद्विरोधिनी प्रवृत्ति- रिति। भवति च भकानां भजनीयानुवर्तनादी प्रवृत्ति- स्तविरोधिनां तदनुवर्त्तनादी निवृत्तिः। एवञ्च कार्यमुखेन विरोधमभिप्रेत्य द्वेषविपक्षत्युक्तम् । तथाच प्रयोकसं भकि- भजनीयगोचररागरूपा तदनुवर्तनादिहे तुहितसाधनताधी- भिन्नात्मविशेष गुणत्वाद् यन्नैवं तन्नैवं यथा द्वेषः। रागोत्कर्षण ·१० शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१।०१] तदनुवर्तनाद्युत्कर्षम्य दृष्टत्वाच्च । किञ्च यो यस्मिन् भनस्तत्र तस्यौदामीन्याभावेऽवगते भक्तिम्तादृशानुवर्त्तनाद्यनुकूलदेषवि- रोधिगुणरूपा अनुवर्त्तन हेत्वात्मविशेषगुणत्वा द्धितमाधनताधी- वदिति हितमाधनताधीत्वबाधम हकारेण परिशेषाद्रागत्व- मिद्धिः। किमत भक्रिमतामित्येतत्कैमतिकन्यायो विरोधिन्येव द्रष्टव्यः। (गो०।१०। मा०३२)। मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि म्युः पापयोन यः । किं पुनर्बाह्मणाः पुण्या इत्यादौ च । एवं (गो० अ० १६ । हो ०१८) मामात्मपरदेहेवित्यनेन द्वेषस्थ मंमारहेतुत्वात् तद्विरोधिगुणे जीवोपाधिपरिहारेण परात्मगोचरो राग एव भक्तिरूपः संमारनाश हेतुः। एतदेवोतं मामप्राप्यैवेति । चकारात् पुल कादिरागलिङ्गेनापि रागत्वम्। प्रमिद्धं हि पुलकाञ्चितेन कथयति मय्यनुरागं कपोले ने त्यादौ । भने- गुणान्तरत्वे तु पृथलिङ्गताकन्न्यने गौरवात् । म च रागः केषांचिदिएमाधनताज्ञानजन्योऽपि यागादिवदिच्छारूप एव। अस्माकं तु प्रीणाम्यनुरज्यामि ने च्छामोत्यादि प्रतीतेरागः पृथ- गेव द्वेषवत् । इच्छाया अमिद्धमात्रविषयत्वाद्रागस्य मिद्धा- सिद्धविषयत्वाच्च । प्रत्युत तस्येच्छात्वादिव्याप्यत्वकल्पनागौरवा- चेति दिक् । तस्मान्न तल्लक्षणा सिद्धिरिति ॥ ६ ॥ ननु भक्तिः क्रियात्मिका मा च निःश्रेयमाय न क्षमते (तैत्ति श्रारण्य । खिलाने ऋक २१) न कर्मणा न प्रजया धनेन त्यागे- नैकेऽमृतत्वमानशरित्यादिश्रुतिभ्य इत्याशङ्कां परिहरन्नाह । । .

·[य०१०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । न क्रिया कृत्यनपेक्षणाज्ज्ञानवत् ॥ ७॥ मा भकिन क्रियात्मिका भवितुमईति प्रयत्नानु विधामा- भावात् । यन्न प्रयत्नानुविधायि तन्न क्रियात्मकं यथा ज्ञानम्। तद्धि प्रमाणमम्पत्त्यधीनं न पुरुषेण स्वेच्छया कर्त्तमकर्त्तमन्य या कर्तुं शक्यते। तथा भकिरपि । नहि रागिणां प्रमदापुत्रा- दिविषयिणो व्यापारेण तथा तथा भवति भक्ति: किन्तु पूर्वसुकृतगाणभक्त्यादिमाधनाधीने ति ॥ ७ ॥ अतएव फन्नानन्धम॥८॥ यतः सा न क्रियात्मिका अतएव तत्फलम्य निःश्रेयमम्या- नन्त त्वमुपपद्यते। अन्यथा (छां । पृ०५३८) तद्यथेह कर्मजितो लोकः क्षीयते एवमेवामुत्र पुण्य जितो लोकः क्षीयते इत्य ने- नामृतत्वस्यापि क्षयित्वं प्रमज्येति ॥ ८ ॥ तहतः प्रपत्तिशब्दाच न ज्ञानमितरप्रपत्तिक ॥८॥ भवति हि भगवद्वाक्यं (गी। अ००। मा ० १.८)। बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः ममिति म महात्मा सुदुर्लभः ॥ इति । ज्ञानवतः प्रपत्तिरुता । भने ज्ञान हेतु त्वे नेदमुपपद्यते इतर- प्रपत्तिवदिति । यथा तदनन्तरं (गी। अ० ७) मा ०२०) । कामस्तस्तै ईतजानाः प्रपद्यन्तऽन्यदेवताः । इत्यनेन देवतान्तरप्रपत्तिनिन्दामुखेनैव प्रपत्तिः म्यते। तत्र देवताभक्तरेव प्रपत्तिशब्देन कथनं न तज्ज्ञानस्य । तम्या 02 ·१२ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१बा.१] एव प्रपत्तेरुभयत्र प्रत्यभिज्ञानात् इति । चकाराज्ज्ञानान- न्तर्य श्रवणमपि ज्ञानत्वाभावे निदानम् । यथा (गी०।१० १५ । ला. १८)। यो मामेवमसंमूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । म सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ इति । तथा (गी।०८। मो० १३) । भजन्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावममन्विताः ॥ इति च। तस्मान्न ज्ञानात्मिका। यद्यपि रागत्वेनेव ज्ञान- भेदः सिद्धस्तथापि भक्तिशब्दो ब्रह्मज्ञाने गण इति शङ्का- निरामार्थमेतत् । ददन्तु चिन्यते भगवद्गीतावाक्यानि न शब्दविधया वेदवत् प्रमाणम्। किन्तु भारते स्मृतित्वेन तथाच कथं शब्दादिति निर्देशः । अत्रैकेऽनु मितशब्दादिति व्याचक्षते। अत्रोच्यते अदृष्टार्थकभगवद्वाक्यत्वमेव वेदवं तच्च गीताखप्यविशिष्टम् । अत एव भगवद्गीतासूपनिषत्विति दृश्यते। केवलं त एव श्लोका व्यासेन निबद्धाः। तथाच पुराणान्तरम्। गीता सुगीता कर्तव्या किमन्यैः शास्त्र विस्तरैः। या स्वयं पद्मनाभस्य मुखपद्मादिनिःसृता ।। नच शूद्राणामश्रवणप्रसङ्गः भारतश्रवणाभ्यनुज्ञानेनैव तद्- पपत्तेः प्रणवादिस्तुत्यादिवत्। तद्विदायेति चेन्न लक्षताऽपरि- पूर्तेः । तथाचोकमाचार्यः।

·[अ०१।बा०२] पूपाण्डिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । १३ तानेव वैदिकान मन्त्रान् भारतादिनिवेशितान् । खाध्यायनियमं हित्वा लोकबुद्ध्या प्रयुञ्जने ॥ इति ॥ ८ ॥ इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्य शतसूत्रीयभाष्ये प्रथमाध्यायस्य प्रथममाझिकम् ॥ १ ॥ ॥*। एवममृतत्वं प्रत्यनन्यथामिद्धायां भको लक्षितायां ज्ञान- योगमकीनामङ्गप्रधानभावविवेकाय द्वितीयाहिक स्यारम्भः । सा मुख्येतरापेक्षितत्वात्॥१०॥ श्राहिकसमाप्ताबुतम्य पुनः स्मरणाय मेति निर्देशः । मा परा भनिर्मुख्या प्रधानम् इतररात्मज्ञानयोगादिभिः खोप- कार्यतयापेक्षितत्वादित्यर्थः। छान्दोग्ये (पृ०५ १६) यो वै भूमा तत्मुखमित्याद्युपक्रम्यानायते । श्रात्मैवेदं सर्वमिति म वा एष एवं पश्यन्नेवं मन्वान एवं विजानन्नात्मरतिगत्मकोड श्रात्ममिथुन श्रात्मानन्दः स स्वराद् भवतीति तत्रात्मरति- रूपायाः परभक्तः पग्यनिति दर्शनमप्रियवादिभ्रमनिराम- मुखेनाङ्गं भवति । यथा दण्डी प्रैषमन्वाह प्राचीनावोतो दोहयति अभिजानन् जुहोति धनवान् सुखवानित्यादी दण्डाद्यङ्ग तथा दर्शनमपि रतेरङ्ग मनन विज्ञानयोरुत- प्रदर्शनार्थतया न्यायप्राप्तयारनुवादः। एवमात्मक्रीडादेरति- नैयत्यादर्थप्राप्तोऽनुवाद एव अन्यथा रत्युद्देशेन दर्शनादि- विधी दर्शनााद्देशेन वा रत्यादि विधी वाक्यामि भिद्येरन् ।

·शाण्डिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०१।०२] तस्मात् ( पूर्व मीमांसायाम्। अ०३ । पा० १ । सू०२ ) शेषः परार्थत्वादितिन्यायाद्दर्शनमङ्गमिति। अत एव भगवान् मनु- रपि। (महाभार०। शान्ति । अ०१८४ ० ७१११ + ७१२२)। यस्त्यक्त्वा प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः । मर्वभूतात्मभूतात्मा स्याचेत् परतमा गतिः ॥ इत्यनेनात्मरतेः प्राधान्यमाहेति ॥ १० ॥ प्रकरणाच ॥११॥ प्रकरणं रतेरेव फलवत्त्वात् तस्यास्तत्प्रकरणम्यं दर्शनमङ्ग भवितुमईतीति ॥ ११ ॥ दर्शनफलमिति चेन्न तेन व्यवधानात् ॥१२॥ अथ दर्शनस्वैव फलं स्वाराज्य लक्षणममृतत्वं तथाच तस्यैव प्रकरण मिति वैपरोत्यमिति चेन्न तेन तच्छब्देन व्यवधानात्। (छां । पृ०५१६-१७) स खराड् भवतीत्यत्र तच्छब्देन मनिक- ष्टात्मरतिमानेवोपस्थाप्यते न विप्रकृष्टः पश्यन्निति व्यवहिता- पस्थिती कारणभावात् । प्रकरण मेव कारणमिति चेन्न अन्योन्याश्रयात् ॥ १२ ॥ दृष्टत्वाच्च ॥ १३॥ दृष्यं हि लोके मौन्दयादिज्ञानस्य तरुण्यास्तरूणे रति- हेतुत्वं न तु रानहेतुत्वमिति दृष्टोपकारत्वाद प्यङ्गत्वमव- सोयते। दृष्टं च प्रकृतेनिकरुणत्वाल्पमहिमत्वाप्रियवादिज्ञानं मनोमालिन्यकारणं भूतप करुणाबहुलाव्याहतैश्वर्यातिशयित-

·[ला०या०२]
शाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् ।
१५
रूपाश्रय पात्मेति ज्ञानान्मालिन्यनिवृत्तिस्ततः परा भकि-
रिति। अत एव गीयते (गी।०५।। ०१७) ।
तदुद्धयम्तदात्मानस्त निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्च न्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्दूतकल्मषाः ॥ इति।
तथा पार्वदेऽपि (अष्टाङ्गहृदये। अ० १ । लेा ० २३)।
धोधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम् । इति ॥ १३ ॥
अत एव तदभावाद नवीनाम् ॥ १४ ॥
यत एव ज्ञानं दृष्टोपकार कमङ्गमत एव दृटोपकार
निरम्य मनोमालिन्या दिबाधात् प्रधानभगवदनुरागमात्रेण
वल्लवीनां मुक्तिः स्मार्यते । यथा (विष्णुपुराण । अंशे ५। १० १३१
सो ०१४।१५) ।
तचिन्ताविपुला लादक्षीण पुण्य चया मती ।
तदप्राप्तिमहादःख विनीनाशपातका ॥
चिन्तयन्ती जगत्म तिं परब्रह्मस्वरूपिणम् ।
निरुच्छ्रामतया मुक्तिं गतान्या गापकन्यका ॥ इति ।
अत्र सुखदुःखलिङ्गेनानुरागाऽनमीयते न मुकिरिति
वाक्यार्थः। द्वारबाधादनवहतकृष्णल नापि कर्मणा फल मिद्धि-
रिव तामां रागान्मुक्तिस्तदप्यवगम्यते ज्ञानमङ्गमेव प्रधानत्वं तु
तदभावे फलं न स्यात चिन्ता च न ब्रह्मात्मैक्यज्ञानं तत्कारण-
श्रवणमननाद्यमम्भवात् । किन्त्वनुरागनियतानुस्मृतिरेव। न-
चायमर्थवादः अपूर्वार्थत्वात् मन्त्रिधी विध्यभावाञ्चति ॥ १४ ॥

·शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । [१०या०२] भक्त्या जानातीति चेन्नाभिज्ञत्या साहाय्यात् ॥ १५ ॥ इदानीं श्रुतिविरोधेन प्रकरणस्थान लिङ्गबाधमाक्षिय समाधीयते। यथा श्रुतं (गो०।१० १८। लो० ५५) । भक्त्या मामभिजानाति यावान यश्चाम्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ इति । तत्र (तैत्तिरीयमं० । अ० १ । प्र०५। अनुवाक ० ८) ऐन्या गाईपत्यमुपतिष्ठते इतिवत् कारकश्रुत्या बलीयम्या भने- जानहेतु त्वमवसीयते। यद्यपि दृष्टत्वादित्यनेन दृष्टोपकारे प्रत्यक्षगम्ये न श्रुतेरवकाशः तथापि ब्रह्मविषयिण्या रते- ब्रह्मविषयज्ञानोपकार्यत्वं न प्रत्यक्षगम्यम् । किन्तु तरुण्यादे रतो तथा दर्शनेन ब्रह्मगोचरायामप्यनुमातव्यम् । तथाच लिङ्गत्वे पर्यवमानादिति चेन्न दोषः । तथाहि यदि केवलं जानातीति वदेन त्वेवम् । किन्त्वभिजानातीति। अभिज्ञा पूर्व- जातज्ञानमुच्यते। तथा भक्त्युपकारिपूर्वज्ञानं तत्फलरूपभकि- प्रवर्तकम्। अनन्तरं यावत् तद्दाढ्यं भक्त्यैवाभिज्ञप्तिभावेनापे- क्ष्यते ब्रीह्यवहननेनावघातवदिति । कार्यमाहाय्यार्थमुक्तं ततो जानदा-न भक्तिदाघे मति विशत इति। तस्मान्नेयं श्रुतिः किन्तु न्यायप्राप्तानुवाद इति। एतमेवार्थ म्फुटोकरोति ॥ १५ ॥ प्रागुक्तं च ॥ १६ ॥ भक्त्या मामित्यस्य पूर्व ब्रह्मभूयाय कल्पत इत्यभिधाय (गी०।०१८ला ०५४) ।

·[अ०या०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । १७ ब्रह्मभृतः प्रसन्नात्मा न शोचति न का इति । ममः मर्वेषु भूतेषु मङ्गतिं लभते पराम् ॥ इत्युक्तम् । तस्य तु ज्ञान ब्रह्मणो ज्ञान प्रयाजनाभावाद् युक्तमनुवाद त्वमिति ॥ १६ ॥ एतेन विकन्योऽपि प्रत्युक्तः ॥१७॥ एतेन ज्ञानस्याङ्गत्वनिर्णरोन ज्ञानभक्त्यारत्र विकन्यपक्षोऽपि प्रत्युक्त: निराकृत इति मन्तव्यम्। न हाङ्गाङ्गिनारकत्र विकल्पो भवतीति। अपिशब्दात् समुच्चयोऽपोति ॥ १७ ॥ देवभक्तिरितरस्मिन् साहचर्यात् ॥१८॥ कचिदेवं श्रूयते (श्वेताश्च ० । पृ० ३७४) । यस्य देवे परा भकिर्यथा देवे तथा गुग। तस्यैते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ॥ इति । अत्र देवभक्तिरीश्वरेतरस्मिन् देवे मन्तव्या कुतः गुरुभक्ति- माहचर्यात्। माहचर्यं हि नामुतफलायां भकी घटते। इन्द्रादिदेवतास्वाराधिताः भवन्तान फलाय भवन्तीति मा- हचर्यमपि निर्णायकम्। माइच-दुन्नकश साइचादुन्नूक शब्दवदुक्कयुक्तरुप- यम्भकमेतत् ॥ १८ ॥ योगस्तृभयार्थमपेक्षणात् प्रयाजवत् ॥ २८ ॥ योग: पुनर्जानार्थं भक्त्यर्थं च भवति। समाहितमनस्क- ताया उभाभ्यामपेक्षणात्। ननु (पर्वमीमांसायाम्। अ० ३। D ·[अ०या०२] शाण्डिल्याससूत्रीय भाष्यम् । १७ पा० १। स्मू ० २ १) गुणानां च परार्थत्वादसम्बन्धः ममत्वात् स्यादितिन्यायात् प्रधानाङ्गं योगः कथमङ्गाङ्गमित्यत श्राह प्रयाजवदिति यथा प्रयाजो वाजपेयाद्यङ्गं तदीयदीक्षणीयादे- रप्यङ्ग तहत् । तदङ्गताबोधकप्रमाणाविशेषात् । केवलं ज्ञानार्थं योगानुष्ठानप्रसङ्गेन भकिमुपकरोतोति। एवं विषयवैराग्यमपि उभयार्थ मन्तव्यम् ॥ १८ ॥ ननु (योगे। पा० १। स ०२३) ईश्वर प्रणिधानादिति पत- अलिस्मरणं दुरपहवं तत्र प्रणिधानाभिधेयस्य भगवड्जनस्य समाधिमिद्ध्यर्थत्वमिति कथं भनेः प्राधान्यमित्यत आह । ॥ गोण्या तु समाधिमिद्धिः ॥२०॥ तत्र प्रणिधानं गौणभकिरेव न प्रधानं तया समाधिसि- द्धिरिति न स्मृतिविरोधोऽपीति। भवति च वाक्यशेषस्तत्रैव (योगे। पा०१। सू०२७।२८) तस्य वाचकः प्रणवः । तज्जप- स्तदर्थभावनमिति ॥ २० ॥ हेया रागत्वादिति चेन्नोत्तमास्पदत्वात् सङ्गवत्॥२१॥ योगशास्त्र प्रस्तावादिदं सूत्रम्। योगशास्त्रोक्तरागत्वाविशे- षाद्भकिरपि मुमुक्षणा हेयैव । तथाच सूत्रं (यो । पा०२। सू०३) रागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशा इति। एवञ्चेदुच्यते। नैवं वाच्यम्। उत्तमास्पद त्वाः परमेश्वरविषयत्वादिति यावत्। नहि रागत्वमात्रेण हेयत्वं किन्तु संसारानुबन्धिरागत्वेनैव ।

·[अ०१॥या०२] पाण्डिल्यपूतसूत्रीय भाष्यम् । यथा सङ्गत्वमात्रेण न त्याज्यता किन्तु असत्सङ्गत्वेन तद्वत् । तथाचेश्वरभकिई या रागत्वादित्यत्र मंसारानुबन्धित्वं मोक्षा- ननुगुणत्वं चोपाधिः। नचामात्विकी मा (गी। अ०१७। स्ला ० ४) यजन्ते सात्त्विका देवानित्यादिना मात्त्विकत्व कीर्त- नादिति ॥ २१॥ तदेव कर्मिज्ञानियोगिभ्य आधिक्यशब्दात् ॥२२॥ तदेव भजनं मुख्यं तस्या भक्केवा मुख्यत्वम् । एतत् मर्वथैव निश्चितं यस्मादेवं शब्द्यते (गी।०६। सो ०४६।४७) । तपस्विभ्योऽधिको योगी जानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जन ॥ १ ॥ योगिनामपि सर्वेषां महतेनान्तरात्मना। श्रद्धावान् भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ २ ॥ इति । अत्र विशेषणानां तपत्रादीनामाधिक्य निबन्धनं विशेष्या- णामाधिक क्रमादिति मन्तव्यम्। न खल्वङ्गस्य मुख्यादा- धिक्यमुपपद्यते तस्माद्भक्रि: प्रधानमिति ॥ २२ ॥ श्रुत्यर्थेनापि तदुत्पत्तिपरिहारार्थं पठति। प्रश्ननिरूपणाभ्यामाधिक्यसिद्धेः ॥ २३ ॥ अत्र सस्नोऽपि द्वादशाध्याय उदाहरणम् (गी०।०१२। मो०१-७)। एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते । D2 ·२० पाण्डिल्य पातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०या०२ ये चाप्यक्षरमव्यतं तेषां के योगवित्तमाः ॥ १ ॥ इति प्रश्नः। मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुका उपामते । श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः ॥ २॥ ये त्वक्षरमनिर्देश्य मयनं पर्युपासते । मर्वत्रगमचिन्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ॥ ३॥ मनियम्येन्द्रियग्राम मर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ ४ ॥ क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्तामक्तचेतसाम् । अव्यका हि गतिर्दुःखं देहवभिरवाप्यते ॥ ५ ॥ ये तु माणि कर्माणि मयि मंन्यस्य मत्पराः । अनन्ये नैव योगेन मां ध्यायन्न उपामते ॥ ६ ॥ तेषामहं समुद्धती मृत्युमंमारमागरात्। भवामि न चिरात् पार्थ मय्यावेशितचेतमाम् ॥ ७ ॥ इति निरूपणम् । ताभ्यां भतः प्राधान्यमिद्धेः नार्थवाद- त्वमायाति । प्रश्ननिरूपणं हि निर्णयार्थ प्रसिद्धं न स्तुत्यर्थ- मिति। केवलाङ्गानुष्ठानेन क्लेशाधिक्यमेवेति ॥ २३ ॥ श्रद्धाप्रसङ्गाननः श्रद्धारूपत्वशङ्कापिशाचों निराकरोति । नैव श्रद्धा तु साधारण्यात॥२४॥ भकिन मर्वथा श्रद्धावेन शङ्कनीया श्रद्धायाः कर्ममात्रा- ऋत्वात् । नचैवमीश्वरभकिरिति ॥ २४ ॥ ।

·[अ०१॥या.२]
शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् ।
२१
दति हि श्रुतम्।
तस्यां तत्त्वे चानवस्थानात् ॥ २५ ।।
(गी। ०६। ग्ला ०४७)।
श्रद्धावान् भजते यो मां म मे युक्तमो मतः ।
तत्र भको श्रद्धारूपायां श्रद्धाङ्गत्वे
प्रतीतेऽनवम्था प्रमङ्गात् श्रद्धाया अनङ्गत्वात्। अन्यथा तम्यामपि
श्रद्धान्त र मित्य नवम्य॑व । तम्मादारभणोयारम्भे श्रारम्भणीय-
वदाचमने चाचमनवद्भको श्रद्धा नाङ्गं स्यात् । श्रद्धाभक्ति-
ममन्वित इति भदेन कथनाच ॥२५॥
ब्रह्मकाण्डं तु भक्तौ तस्यानज्ञानाय सामान्यात् ॥२६॥
ज्ञानाप्राधान्ये ज्ञान काण्ड मित्युत्तरकाण्ड प्रमिद्धिर्न स्या-
दिति मन्वानं प्रत्युज्यते । भक्त्यर्थं ब्रह्मकाण्डं शूयते न ज्ञानार्थम्।
अज्ञातार्थज्ञापनम्ब काण्डद्वयमामात् । अन्यथा धर्मज्ञानार्थ
पूर्वका ण्डाम्नातमपि ज्ञान काण्डं स्यात् । न च ज्ञानविधिः मम्भ-
वति येन तत्प्राधान्यादपि जानकाण्डं भवेदिति। नमाज
जानकाण्ड मिति भ्रमः । किन्तु ब्रह्मा काण्ड मेव । अतण्व
(ब्रह्म म०पा०१। ०१) अथातो ब्रह्म जिजामा इति मुत्रि-
तम् । तत्तु भक्त्यर्थत्वाद्भकिकाण्डमपीति ॥ २६ ॥
इत्याचार्यस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्यशतमत्रीय
भाय्ये प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाझिकम् ॥ ० ॥
समाप्तश्च प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

·२२ पाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । [प.शया०] तस्या भक्तः साक्षात प्रयत्नानिष्पाद्यत्वेन निष्पत्त्यर्थं माध- नान्तरापेक्षा तत्रान्तरङ्गमाधनं ज्ञानं बहिरङ्गमाधनान्यपर- भक्तिप्रतीनि तेषां विवेकाय दितीयाध्यायारम्भः । बुद्धिहेतुप्रवृत्तिराविशुद्धेरवघातवत् ॥२७॥ बुद्धिर्ब्रह्मप्रमितिः मा यद्यपि कृत्यनिष्पाद्या तथापि तद्धे- तूनां श्रवणमनननिदिध्यामनादीनां तनिष्पत्तयेऽनुष्ठानमाव- श्यकम्। तत्किं सकृत् कृते कृतः शास्त्रार्थ इति न्यायात् मकृत् प्रवर्त्तते उत यावद्भक्तिदायम् । तत्रोच्यते भक्तिपरिशुद्धि- पर्यन्तं तत्पत्तिरावश्यकी यथा ब्रीहीनवहन्तीत्यनेन विहित- श्रीह्यवघातस्य यावदै तुय्यमनुष्ठानं शास्त्रार्थः तथा दृष्टोप- कारकत्वान्मनोमालिन्यनिरासपर्यन्तं ज्ञानाद्यनुष्ठाने यतनीय- मिति ॥ २७॥ तेषामङ्गानां यान्यङ्गानि तदनुष्ठानं तु न प्रमज्यत इत्य- वोत्तरम्। तदङ्गानां च ॥२८॥ तदङ्गानां गुर्वनुगमनवेदाविरोधितर्कानुसन्धानशमादीना- मप्यनुष्ठानं युक्तम्। नाङ्गविकलान्यङ्गानि सैन्यसेनापतिवत् प्रधानोपकाराय क्षमन्ते इदानी बुद्धिविषयपरिद्धिश्चिन्यते। तामैश्वर्यपरा काश्यपः परत्वात् ॥२८॥ तां बुद्धिं परमेश्वरैश्वर्यादिमद्विषयिण निःश्रेयसफला ॥ २८॥

·[स.शया०१] शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । २३ बादरायण प्राचार्यः ॥ काश्यप प्राचार्यों मन्यते कुतः जीवात्मभ्यः परत्वात् त: स्वज्ञानाय परज्ञानस्यापेक्षितत्वात। एतन्मते जीवब्रह्मार- त्यन्तं भेद इति ॥ २६ ॥ आत्मैकपर बादरायणः॥ ३० पुनः शुद्धात्मविषयिणीमेव मनुते तथाच सूत्रं (ब्रह्मसू०।१०४। पा०१। मू०३) श्रात्मेति त्वव- गच्छन्ति ग्राहयन्ति चेति। एतन्मते जीवब्रह्मत्वकल्पनाया मिथ्यात्वाच्छुद्धचिदात्ममात्रबुद्धे स्तत्त्वज्ञानत्वात् तदेव मुक्ति- फलायेति ॥ ३०॥ उभयपरां शाण्डिन्न्यः शब्दोपपत्तिभ्याम् ॥ ३१ ॥ शाण्डिल्य श्राचार्य स्तुभयपरामेव मन्यने कुतः शब्दो हि वेद स्तथा ब्रूते (छां ० । पृ० १।१०१) मवं खल्विदं ब्रह्म तज्जला- निति शान्त उपामीत। इत्युपक्रम्य एष म प्रात्मान्तईद य- मेतद्रौतमितः प्रेत्याभिसम्भवितास्मीति यम्य स्यादवा न विचिकित्सास्तीति ह माह शाण्डिल्यः शाण्डिल्यः इति विचि- कित्स्य तदुभयविषयविदो ब्रह्माभिप्रायलक्षण प्रेमभक्रिजन्य- ब्रह्मसम्भवफलत्वमाह। (तैत्तिरीयम । १०७। प्र०१। अन०१०। मं०२) बबरः प्रावाइणिरकामयतेतिवत् पूर्वशाण्डि न्यार्थत्वान्न नित्यानित्यमयोगविरोधः। वस्तु तो वेदस्य भगवत्कर्ट कत्वमेव । श्रुतेरपि (तैत्तिरीयारण्यके । प्र० ३। अनु० ११ १ दशक ४) । तस्माद्यज्ञात् सर्वहुत मृचः मामानि जज्ञिरे । छन्दामि जज्ञिरे तस्माद्यजुस्तस्मादजायत ॥ इति ।

·शाण्डिल्यशतसूचीयं भाष्यम् ।
[अ०२ या०१]
॥
उपपत्तिश्च भवति ब्रह्म खलु परमैश्वर्यवत्तया श्रुतं जीव-
स्वरूपतया च तथाच श्रुतिः (तैत्तिरीयोप० । पृ० १२३) यतो वा
इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जोवन्ति
यत्
प्रयन्यभि-
मविशन्तीति तद्विजिज्ञासस्व । तथा (गी। ०१५। मा०७)।
ममैवांशो जीवलाके जीवभूतः सनातन इति ।
तत्र किं कस्योपमर्दकम्। तस्मात् (छां०।पृ० ४ ४२) तत्त्व-
मस्यादिवाकोनाभयबोधनमेवोपपत्तिमदिति ॥ ३१ ॥
वैषम्यादसिद्धमिति चेन्नाभिज्ञानवदवैशिष्ट्यात् ।। ३२ ।।
ननूभयविषयत्वमेव न मियति वैषम्यात्। विषमं हि जग-
कर्तृत्वादिविशिष्टे तद कर्तृत्वादिविशिष्टज्ञानमितिचेन्न यतः मो-
ऽयं देवदत्त: मोऽहमितिप्रत्यभिज्ञावदे कविशिरोऽपरवैशिष्ट्यम-
न्तरेण सामानाधिकरण्यस्य स्वरूपाभेदांशगोचरकत्वेन तदुप-
पत्तेः। विशिष्टवैशिष्ट्यबुद्धेरौत्सर्गिकत्वात्। अथ विशेष्यमात्र-
लक्षणया स्वरूपाभेदोपम्यितिरिति मतं तन्न लक्षणया बोधस्य
जघन्यत्वात् लक्ष्योपस्थिती तदवच्छेदकोपस्थितिहेतु सत्त्वाच्च ।
अन्यथा कदाचिच्छक्यतावच्छेदक मन्तरेणापि शक्यस्मृतिर्भवेत
दूत्यास्तां तावत् ॥ ३२ ॥
नच क्लिष्टः परः स्यादनन्तरं विशेषात्॥ ३३ ॥
नचैवं मति जीवोपाधिक्न शादिमत्त्वमपि परमेश्वर प्रमज्ये-
तेति वक्तुं शक्यम्। उक्काभेदबुद्ध्यनन्तरं क्लीं शादेरात्मासम्बन्धि-
त्वरूपविशेषनिर्णयादिति ॥ ३३ ॥

·[अ०या०] पाण्डिल्यपातसूत्रीय भाष्यम् । ऐश्वर्य तथेति चेन्न स्वाभाव्यात् ॥ ३४ ॥ नन्वेवं क्लेशादि वदैश्वयं कर्तृत्वादिलक्षणं परमेश्वरम्य बाध्यते वैभवं त्वात्मनि प्रतीतत्वान्न क्लेशादिवदितिचन्न कर्ट त्वादेः पर- मेश्वरस्य स्वाभाव्यात्। नहि वहेरूषण स्वाभाव्यमन्यथा भवति । तम्मादम्वाभाविकत्वमुपाधिरिति । अत एव दर्पणा दिप्रति- फलितबिम्बे भाखति मालिन्यादिबाधेऽपि वृत्तिप्राकाम्या- दिस्वभावस्याबाध एवेति ॥ ३४ ॥ ननु परमेश्वरम्य मत्यमेश्वयं जीवानां तु कथमागन्तुकः ने शादिरित्यत्र हेतुमाह । अप्रतिषिवं परेश्वर्यं तद्भावाच्च नैवमितरेषाम् ॥ ३५ ॥ नहि कस्यामपि श्रुता परमेश्वरस्यैश्वर्य प्रतिषिद्ध मस्ति येन प्रतिपन्नमपि बाधितं स्यात्। प्रत्युत (छ। ० । पृ० २ ० ४) मत्य- मकन्य इत्यादिना तस्य स्वाभाव्यमवगम्यते । नच जीव म्यव प्रतीतधर्मत्यागे कारण मस्ति मदेवेश्वरत्वात् मदेव मुकत्वात् । तदितरेषां तु जीवानां नैवं स्वाभाविकः क्ले शादिः कम्मात् तभावात्। श्रूयते हि (छां । पृ० ५ ४ ७।६ १२) परं ज्याति- रुपसम्पद्यते खेन रूपेणाभिनिषाद्यते इत्यादिभिः। तच्च स्व- भावत्व नोपपद्यते । उपपद्येतापि यदि परम्य क्लेमादि म्वभावः स्यात्। नचैवं तम्माद्ब्रह्मभावलक्षण मुक्त्यन्यथानु पपत्या पि जो- वानामोपाधिको मंमृतिरिति। यद्यपि परम्यापि मायापा- धिक मैश्वर्यं तथापि तदुपा: कदाचिदपि नात्यन्नलयः । E ·२६ शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [०या०१] जीवोपाधिबुद्धीनां तु परभको मत्यामत्यन्त लय एव। नहि भगवतो माया शक्तिः क्षीयते जीवानामनन्त त्वेन तत्समारतद्भ- जनाद्यथं भगवतः प्रवृत्तेरावग्यकत्वादिति । एवञ्च ( इदार। पृ० ७३ ०) शायतीव लेलायतीवेत्यादिश्रुतिः (हदार। पृ० ४३५) अथात श्रादेशो नेति नेतोत्यादिश्रुतिश्च जीवविष- यिण्येवेति ॥ ३५ ॥ सर्वानृते किमिति चेन्नैवम्बुड्यानन्त्यात् ॥ ३६ अथ क्रमशो मुक्तावपि यदा सर्वबुद्धीनां विलयस्तदा परोपाधेः स्थिती प्रयोजनाभावात् तस्याप्यत्यन्त लये किं कृत- मैश्वर्यं स्वभाव इति चेन्नैवं भवति । जीवोपाधिबुद्धीनामन- तत्वात् तादृशकाल एव नास्तोति युक्तं स्वाभाविकमैश्वर्यम्। नच प्रागभावाः प्रतियोगिजन का स्तत्त्वादित्येतावतापि काल- स्तथाभूतः सिद्ध्यति। अथैकदा मर्व जनितप्रतियोगिन इति चेन्न अप्रयोजकत्वात् । सर्वकार्य र न्यकालानुमानं त्वत्यन्त तर्क- शून्यम्। अन्यथा मर्व प्रागभावाः कदाचिदजनितप्रतियोगिन इत्यनु मानेन ध्वंमानधिकरणः प्राक्कालः मियेत्। श्रथा हमे- वामुक्तः स्यामिति धिया मुक्कावयन प्रमङ्ग इति चेत् फला- निश्चयेऽप्युपायतानिश्चयेन तत्साधने प्रवृत्तिरस्तु । प्रत्युत मर्व- मुक्तिनिश्चये तत एवाप्रवृत्ति प्रसङ्ग इति ॥ ३६ ॥ अथोपादानकर्तत्व लक्षणमैश्वर्यं यदि परस्य साहजिकं तदा विकारित्वमेव प्राप्तं मृदादिवदित्यत उच्यते।

·[अ० या०१] पाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम् । २७ प्रकृत्यन्तरालादवैकार्य चिमत्त्वेनानुवर्त्तमानात् ॥ ३० ॥ प्रकृति म जाड कार्यमारोपादानम्। मा विकार्या न तु ब्रह्मस्फुरणरूपमत्तया प्रकृत्य नुगतत्वेन च परम्य कर्तृत्वादि। नच प्रकृतिरेव मत्तेति वा शक्यते जीवानाममत्त्व प्रमङ्गात् । तेषां प्रकृतेः परत्वात् । तम्मात् प्रकृति ननणां मायाशकिमन्त- रालीकृत्य परम्य कर्तृत्वादि स्वाभाव्यमिति न विकार्यता। नहि मायया मृजन मायावी मायाकार्या भवतीति । यद्यपि तादा- मोन कार्यत्वमेव विकार्यत्वं तच्च वर्तत एव तथापि क्षीरादिवन्न खरूपपरिवर्त्तनेन विकारित्वम्। यद्वा स्वाधिक विकागाईतु- त्वेन घटं प्रति दण्डादिवदविकार्यत्वमस्ति । तदेवात प्रकृत्य- न्तरालादिति ॥ ३७॥ ननु मायोपादानवे मायायामेव जगत प्रतिष्ठितं ताई कथं (नेत्तिरोयखितापनि । खं०२६) तमिमन मयं प्रतिष्ठित- मिति श्रुत्या जगतो ब्रह्मप्रतिष्ठा प्रतिपाद्यत इत्यतिरम् । तत्प्रतिष्ठा गृहपीठक्त् ॥ ३॥ तस्मिन् ब्रह्मण्यपि विकार प्रतिछानविरुद्धं गृहपोठवत् । यथा ग्रहमध्यस्थपीठे स्थितोऽपि ग्टहे तिष्ठति पोठे तिट तोति व्यपदिश्यते तदत् ॥ ३८॥ ननु तहि प्रकृत्येव ब्रह्मान्यथामिद्धमस्तु न त्युच्यत । मिथोऽपेक्षाणादुभयम् ॥ ३९ ॥ ब्रह्म प्रकृतिश्चाभयमपि कारणम् । परस्परं चेतनाचतनाभ्यां E2

·पूाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम् ।
[अ०या०१]
व ज्ञानाय स्वशक्तिविषयाय चाऽपेक्षितत्वात् किं कस्यापेक्षक-
मिति ॥ ३८ ॥
इदानी खणास्त्रे व्यवहारलाघवाय पदार्थमङ्कलनमुच्यते ।
चेत्याचितान हतीयम् ॥ ४०॥
-
चेत्या प्रकृतिः चिद् ब्रह्म तयोर्न हतीयमर्थान्तरमत्रेत्यर्थः
ननु न टतोयस्य मियमिद्धिभ्यां चोद्यत इति चेत्। अयमर्थः
ब्रह्मभिन्ने ज्ञानत्वं प्रकृतिभिन्ने च ज यत्वं निषिध्यत इति ॥ ४ ॥
अथ प्रकृतिपुरुषयोरमम्बन्धे सर्वकार्यविलोपः । सम्बन्धे तु
स एव ढतीय इत्यत श्राह।
युक्तौ च सम्परायात् ॥ ४१ ॥
मिथ इत्यनुवर्तते। तो प्रकृतिपुरुषी बुद्धिम्या परस्परं
प्रतिमम्बन्धरूपी न त्वागन्तुकः कश्चित् कस्मात् सम्परायात्
अनादि त्वादेव। तथाच गीतायाम (अ०।३। मा ० १८) प्रकृति
पुरुषं चैव वियनादी उभावपीति। अथानादिरेव मम्बन्धा-
न्तरमस्विति चेन्न जडाजडविकन्येन तयोरनन्यत्वादिति ॥४१॥
नन प्रकृतिमिथ्येव मायारूपत्वात् तस्याः (श्वेताश्व ०।
पृ०३४०)
मायां तु प्रकृति विद्यान्मा यिनं तु महेश्वरम् ।
इत्यादिश्रुतिभ्यः । तथाच कथं वेद्यं पदार्थ इत्यत आह ।
शक्तित्वान्नानृतं वेद्यम् ॥ ४॥

·[अ०या०] पाागिडल्य तसूत्रीय भाष्यम् । २६ वेद्यं प्रधानं नानृतं न मिथ्या भवितुमईति कुतः शक्ति- त्वादेव । नहि मायावो मायाश किं विना विहितागन्तकमृष्टये प्रभवति । किञ्च (छां । पृ०३८ २) कुतस्तु खल्न माम्बवं वाद- मतः मज्जायतेति श्रुतिः कार्यमत्वेन कारण मत्तां वदन्ती सर्वमत्तामाह नान तत्वम्। अस्ति तु मर्वदा भागवतो सृष्टिः मादृश्यमहकार्यपेक्षा चेतनकृतमटित्वान्मायिक स्मृष्टिदिति। न- चादृष्टादिभिरर्थान्तरम् एकशयपेक्षायां लाघवाभोगतत्साध. नेतरे पु अदृष्ट तुतायां मानाभावात् । एवं मर्वकार्येषु मिथो व्यभिचारादे क नित्यम इकारिणतिमिद्धिः । तद वान्तराने क- कन्नानं तु फल मुखमिति न गौरवायति । विस्तरोऽस्यैव तोये इति ॥ ४२॥ गता प्रामणिको ची प्रकृतमनुमति । तत्परिपाधिश्व गम्या लोकवनिङ्गेभ्यः ।। ४३ ॥ यद्यपि जानामीच्छामीत्यादिवदई भज अनुरज्ये इत्येव- मादिना प्रत्यक्षगम्यैव भकिम्तथापि तम्या दृढतरमंस्कारवैशि- ध्यलक्षणा परिद्धिर्न प्रत्यक्षता निर्णतुं शक्यते ज्ञान प्रामा- एयवत्। तस्मात् तन्निर्णयो लोकवजातलिङ्गेभ्य एव। यथा लोकेऽनुरागतारतम्यं तत्कथादावश्रुपुल कादिविकारैरनुमीयते तददिति ॥ ४३ ॥ न केवलं लोकवलिङ्गानि भवन्ति महर्षीणां स्मृतिभ्योऽपि तानि लिङ्गानि बाहुल्येन लक्ष्यन्त इत्याह ।

·३० पाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् । [अ०या०१] ॥ सम्मानबहुमानप्रीतिविरहेतरविचिकित्मामहिमख्यातितद- र्थप्राणस्थानतदीयतासर्वतद्भावाप्रातिकूल्यादीनि च स्मरणेभ्यो बाहुन्यात् ॥४४॥ यथार्जुनस्य मम्मानम्। प्रत्युत्थानं तु कृष्णस्य सर्वावस्था धनञ्जयः । न लायति धर्मात्मा भक्त्या प्रेम्णा च मर्वदा ॥ १ ॥ बहुमानं यथा दुच्चाकाः । पक्षपातेन तन्नानि मृगे पद्मे च तादृशि । बभार मेघे तहणे बहुमानमतिं नृपः ॥ २ ॥ प्रीतिर्यथा विदुरस्य । (महाभारते। उघो। अ०८८। ला०३११४) *या प्रीतिः पुण्डरीकाक्ष तवागमन कारणात् । मा किमाख्यायते तुभ्यमन्तरात्मामि देहिनाम् ॥ ३ ॥ विर हो यथा गोपीनाम् (विष्णुप। अंशे ५। अ०१८। स्लो १७) गुरूणामग्रतो वहुं किं ब्रवीमि न नः क्षमम् । गुरवः किं करिष्यन्ति दग्धानां विरहाग्निना ॥ ४ ॥ दूतरविचिकित्मा यथा श्वेतदीपनिवासिनाम् । नारदद- भनेऽपि विघ्नबुद्धिः यथाचोपमन्योः। (महाभारते। अनुशा। प०१४। ला० ७०७७) अपि कीट: पतङ्गो वा भवेयं शङ्कराज्ञया । * या मे प्रीतिः पुष्करराक्ष त्वद्दनसमुद्भवा इति मुद्रित. महाभारतपाठः ॥

·[अ०या०१]
शाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् ।
३२
नतु शक त्वया दत्तं त्रैलोक्यमपि कामये ॥ ५ ॥
महिमवृद्धा यथा यमस्य।
नरके पच्यमानस्तु यमेन परिभाषितः ।
किं त्वया नार्चितो देवः केशवः क्लेश नाशनः ॥ ६ ॥
(विष्णुप० । अंशे ३। ०७। हो। ० १ ० ) ।
खपुरुषमभिवीक्ष्य पाश हस्तम्
वदति यमः किल तम्य कर्ण मले ॥
परिहर मधुसूदनप्रपन्नान् ।
प्रभुरहमन्यनृणां न वैष्णवानाम् ॥ ७ ॥
तदर्थप्राणस्थितियथा
हनूमतः
तेनैवोक्तम् । (वाल्मीकीये।
उत्तरकाण्डे। स०१० मा ० ३ १)।
यावत् तव कथा लोके विचरिय्यति पावनी।
तावत् स्याम्यामि मेदिन्यां तवाज्ञामनुपालयन् ॥ ८ ॥
अथवा कृतकृत्यानामपि नारदादोनां तदेकाराधना)
प्राणधारणम् । अत एव श्रुतिः । (नृसिंहतापिनो । खं० ६)
यं सर्वे देवा नमन्ति मुमुक्षवो ब्रह्मवादिनशेति ॥ ८ ॥
तदीयताभावस्तु वमोरुपरिचरम्य (महाभारते । शा।
श्र० ३३७१ शो ०१२०१८)
आत्मराज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनं तथा ।
एतद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षते सदा ॥ १० ॥ इति ।
* यत् तद्भागवतं सर्वमिति तत् प्रेक्षितं सदेति मुद्रित-
महाभारतपाठः ॥ १६ ॥

·पाण्डिल्ययातसूत्रीय भाष्यम् ।
३२
[अ०या०]
मर्वभूतेषु तद्भावो यथा प्रह्लादस्य प्रसिद्धः । उक्तञ्च तेनैव ।
(विष्णुपु०। अंशेर। अ०१८ । ग्ला०५)
एवं सर्वेषु भूतेषु भनि र व्यभिचारिणी।
कर्तव्या पण्डितैज्ञात्वा सर्वभृतमयं हरिम् ॥ ११ ॥
तम्मिन्नप्रातिकून्यं यथा इन्तुमागतेऽपि भगवति भी मास्य ।
तेनेवो तम् । (महाभारते । भीमप० । अ०५ ८। सो ० २६ ० ४)
एहि देवेश जगन्निवाम ।
नमोऽस्तु ते शाङ्गदासिपाणे ॥
प्रसह्य मां पातय लोकनाथ।
रथादग्राद्भुतभार्य्यमंख्ये ॥ १२ ॥
श्रादिशब्दादुडवाकरादिचेष्टितान्यपि द्रव्यानि । यद्यपि
द्वेषविपक्षभावादित्यवेद मुक्तं तथापि तत्र रागलिङ्गत्वे नात्र च
बहुभक्तिपरिशुद्धिलिङ्गतयेति विशेष इति ॥ ४४ ॥
ननु स्वामिन्यनुरागिणां तदनुग्रहतारतम्यवत्सु द्वेषादयो
भवन्ति तेऽपि किं लिङ्गानि नेत्याह ।
हेषादयस्त नैवम् ॥ ४५ ॥
तदसम्भवादेव । यथोतं भगवता द्वैपायनेन। (महाभारते।
अनुशा० । अ० १४८ । पृ० १ ४ ६ । स्लो ० ७६८)
न क्रोधा नच मात्मय न लाभा नाशुभा मतिः ।
भवन्ति कृतपुण्यानां भकानां पुरुषोत्तमे ॥ इति ।
शिपालस्य तु देषात् स्मरणं ततः परा भक्तिस्ततो
मुकिरित्येव क्रम इति ॥ ४५ ॥

·[अ०या०१] पाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् । अथ प्रायशो भगवदवतारविषयाण्येव तानि लिङ्गानि स्मर्यन्ते ब्रह्मज्ञानजन्यत्वात् पूर्णविषयता च भक्केयुकेत्यत्र मिद्धा- न्तमाह। ॥ तदाक्यशेषात् प्रादुर्भावेश्वपि सा ॥ ४६ ।। मा परा भक्तिः प्रादुर्भावात्मविषयापि भवति कस्मादिदं ज्ञायते वाक्य शेषात् (गो।अ०७। झा ० २३) देवान् देवयजा यान्ति मद्भका यान्ति मामपि । इति । प्रतिज्ञाताम्यिगकरणाय देवतान्तरकिनिन्दायां वा- काशेषो भवति (गी। अ०७॥ लेा ०२१) यो यो यां यां तनुं भकः श्रद्धयार्चितुमिच्छति । तस्य तस्या चलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ इति । तत्र यो यो यां यां भक्त इत्येतावद् कार्थमिद्धी तनुपर्यन्न- निर्देशाङ्गके स्तत्त्वात्मविषयत्वे तात्पर्य मुन्नीयते । प्रकरणञ्च भने- रवति ॥ ४६॥ जन्मकर्मविदश्चाजन्मशब्दात् ।। ४७ ॥ जन्म शरीराविनाभूतवेदप्रणयनदैत्यवधमकदर्शनादिकार्याय भगवतः शरोरपरिग्रहः । कर्म च वेद प्रणयनादि । तत्त्ववेदिना जन्माभावफलाय भवति । यथाह (गी। अ०४। सा०६) जना कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्य क्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति माऽर्जुन ॥ इति । नच जन्मकर्मवेदनस्य माक्षादमृतत्वफस्नमुपपद्यते। किन्तु तगतमनोमालिन्यनिवृत्तिद्वारा तदिशिटपरमेश्वरगोचरपर-

·पाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् ।
[अ० ग्रा०१]
भक्तिं जनयित्वा जन्माभावफलाय भवति । तम्मात प्रादुर्भावा-
पन्नगोचरत्वं परभके: शब्दादेवावगम्यत इति ॥ ४७ ।।
तच्च दिव्यं स्वशक्तिमानोद्भवात ॥४८॥
(गी।०४। मा०८) जना कर्म च मे दिव्यमित्यत्र किं दि-
व्यत्वं न धर्मजत्वं धर्मयोगाभावात् तस्मिन्न दृष्टामिद्धेः । नापि
दिवि भवत्वं भूलोकजन्मन्यव्याप्तेः । किन्तु जीवशरीरवन्न
भूतोपादानकत्वमपितु स्वमायाशक्तिकृतत्वम् । अत एव मोक्ष-
धर्म नारदं प्रति भगवद्वाक्यम् (महाभारते । शां। अ०३४१ ।
म्या ० १२६०८)
मायैषा हि मया मृष्टा यना पम्यमि नारद । इति ।
तथाच गीयते (गी। अ०४।शा ०६ ६)
प्रजाऽपि मन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि
मन्।
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय मम्भवामि युगे युगे ॥ इति ।
नचाभौतिकले शरीरत्वव्याघात: भोगायतने भौतिकत्व-
नियमात्। अथ भोगायतनत्वमेव शरीरत्वमिति चेन्न चेटा-
श्रयत्वस्य तत्त्वे लाघवात्। चेष्टात्वं तु क्रियागता जातिविशेषः ।
नच क्रियेव चेटा मृतशरीरक्रियायां तद्दावहारापत्तेः । नापि
माक्षात् प्रयत्नजक्रियात्वमेव यात्वं घटादावपि चेयत इति
व्यवद्दतिप्रमङ्गात्।
सर्वक्रियायाः माक्षात् परमेश्वर यत्नजन्यत्वात्।
एवञ्च परमेश्वरशरीरबोधकमानेन तच्छरीरचेयामिद्धिरि-
त्यास्तां तावदिति। नच तत्वाधिक्यं तच्छरीरस्य ब्रह्माण्डानु-
पादानतया घटादि वदतत्त्वभावात् इन्द्रियाप्रकृतित्वाच ॥४८॥

·[अ०या०१] शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । ३५ नन खतः प्रयोजनाभावे कथं प्रवर्तत इत्यपेक्षायामाह। मुख्यं तस्य हि कारुण्यम् ॥४८॥ लोके हि निरुपाधिपरदुःखहानाय प्रवृत्तेषु कारुणिक- व्यपदेशः । नचामा तेषु मुख्यः कृपाजन्यदुःखहानाय पुण्यार्थं वाप्यन्ततः प्रवृत्तेन निरुपाधित्वं मम्भवति। नापि परदुःख प्र- हाण मात्रप्रवृत्ते तथा धनाद्युपाधियुक्त तद व्यवहतेः। किन्तु निरुपाधिपरकेश नाशिनो भगवत एव मुख्यं कारुण्यम् । तत्कत एवान्यप्रयोजनार्थिषु कारण्य व्यवहारो गौण इति। तस्मात् जननीयादृष्टमपे च्य स्वकारुण्यात् प्रवृत्तिरिति ।। ४८ ॥ ननु (गी०।१० मा ०२७) नराणां च नराधिप इत्या- दिना विभूतीनामपि भगवद्रूपत्वकथनाद्राजादिभनेरपि मुक्रिः स्थादित्यत पाह। प्राणित्वान्न विभूतिपु५० ॥ जीवोपाध्यनवच्छिन्नविषयेव परा भतिर्न तु प्राणादिजीवो- पाधियुक्त पु राजादिपु रनिर्मुकिफलेति ॥ ५० ॥ द्यूतराजसेवयोः प्रतिषेधाच्च ।। ५१ ॥ धर्मशास्त्रेषु द्यूतराजमेवयाः प्रतिषेधः स्मर्यते परमेश्वरत्वे तु तन स्यादिति ॥ ५१ ॥ वासुदेवे पीति चेन्नाकारमात्रत्वात् ॥ ५२ ।। ननु (गी। अ०१०। ला ०३७) वृष्णीनां वासुदेवोऽम्मोति विभूतिषु श्रुतिस्तथाच राजादिवत् माऽप्यभजनीय एव स्या- ·शाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम्। [अ०२।बा.१] . दिति चेन्न परब्रह्मण एव कृष्णाकारमात्रत्वात्। यथा पराशर पाह। (विष्णप० । अंशे ४।१० ११ । मो०२) यदोवंशं नरः श्रुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते यत्रावतीर्ण विष्ावाख्यं परब्रह्म नराकृति ॥ इति । जीवत्वे तन्न म्यादिति ॥ ५२ ॥ प्रत्यभिज्ञानाच्च ।। ५३॥ वासुदेवविषये परब्रह्मप्रत्यभिज्ञा च श्रूयते (नारायणा- पनि । अथर्वशिरमि । दशके ६ । वाकार) ब्रह्मण्यो देवकीपुत्री ब्रह्मण्यो मधुसूदनः । सर्वभूतम्य मेकं नारायणं कारणरूपमकारणं परब्रह्मस्व- रूपमिति। स्मर्यते च प्रत्यभिज्ञा यथा प्रलये दृष्टानुभावेन युधिष्ठिरं प्रति मार्कण्डेयेनो कम् (महाभारते। वन ०।०१८ । सो ०१३००२) यः स देवो मया दृष्टः पुरा पद्मायते क्षण: । स एव पुरुषव्याघ्रः सम्बन्धी ते जनार्दन ॥ इति । तथा (महाभार । शां० । मोक्षधर्मे। अ०३४५ ला ० १३३२५ । २६) तपोभिरण्यदृश्यो हि भगवानिति श्रुत्वा जनमेजयेना- भिहितम्। तपसाप्य सुदृश्या हि भगवान् लोकपूजितः । तं दृष्टवन्न स्ते माक्षात श्रीवत्साकविभूषणम् ॥ इति । चकारात् तड़केषु फल स्मरण लिङ्गात् ॥ ५३ ॥ नहि कथं विभूतिषु तत्कीर्तनं तत्राह । - ·[प्य०या०१] शाण्डिल्यभूत सूत्रीय भाष्यम् । ७ वृषिणःघु श्रेष्ठयेन तत् ॥ ५४॥ (गी। अ०१०। ० २१) श्रादित्यानामहं विषणुरित्यादी तेषु श्रेष्ठत्वं परमेश्वर मौवेति दृष्टिमात्रार्थ विभृतिक यनं तच्च वामद वेऽपि दृपिणषु श्रेष्ठोऽयमित्येतावनमात्रदृयिविधानार्थ विभूतिषु वासुदेवकोर्त्तनमिति ॥ ५४ ॥ एवं प्रसिद्धेषु च ॥ ५५॥ एवमनेन प्रकारेण वासुदेववद्बह्मलिङ्गवत्तया प्रमिद्धेषु वरा. हनृसिंहवामनरामभद्रादिषु भनिरपि मुनि फलेति बाध्यम् । यदा एवं ब्रह्म लिङ्गवत्तया प्रमिद्धेषु (गो० । अ० १ ० । सो ०२३) रुद्राणां शङ्कर श्वाम्मोत्यादि विभृत्यात्म सु श्रेष्ठयमात्रदृष्टिमन्त- व्या। उक्तं हि स्कान्दे । काशी खं०। पूर्वभा०प० २७ ० १८१) विष्णुरुद्रान्तरं ब्रूयाद्यः श्रीगायनरं तथा। तभान्तिकम्य मूर्वम्य वाक्यं शास्त्र विगईितम ॥ इति । शङ्करस्य ब्रह्म लिङ्गप्रमिद्धिः स्म त्यादौ बहुलम्पन्नभ्यत इति ॥ ५५ ॥ इंत्याचार्यस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्य शतसूत्रीय- भाव्ये दितीयाध्यायस्य प्रथममाझिकम ।। उको दृयोपकारको ज्ञान योगा मम्प्रति प्रतिबन्धकदुरित- आयमुखेनापवर्गवत्या गौण भक्तय उच्यन्तं । भक्त्या भजनापसंहारागोण्या परायैतद्धेतुत्वात् ।। ५६ ।। ( गी.शा.१३) ·त शाडिल्य पातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०या०२] भजन्यनन्यमनमा ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। इत्यनेन मप्तमाध्यायप्रतिपादितपरभक्तिमन्द्य तत्पश्चाहीनं (गोपाला. १४) मततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढ व्रता: । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुका उपामते ॥ १ ॥ इत्यादि । तत्पश्चात् (गो. १०६। मा०२६) ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य हम्। इति तदपमंहार स्ततस्तत्र (तैत्तिरीयमं । अष्ट०२।७० ४।अनु०६) चित्रया यजेते तिवत मामानाधिकरण्येन भनिनाम्ना भजनेन फलं भावयेदित्यर्थः । (गी। ०७१ मा ०१७) एकभनिर्विशि- स्यते इत्यादी भगवद्भको भक्ति शब्दस्य प्रयुक्तत्वेन मंज्ञाप्राप्तेः भनिभजनयारेकार्थत्वाच्च । नाप्यत्र परभक्तिः फलभावनया विधीयते तस्या अकृतिमाध्यत्वे नाविधेयत्वात् । नचापि तम्या निःश्रेयसहेतु त्वमज्ञातं ज्ञाप्यते (गी। अ०७। लेा ०२३) मनका यान्ति मामपोत्यादिना मतम एव तन्तापनस्यापि प्राप्त त्वात् । किन्तु परभर्विघ्ननाश नमाधनाकाझ्या कीर्तनादि- कमवापकान्तं भकिशब्देन गोण्या वृत्त्या हतीयान्तेन निर्दिश्य परभजनमाधनत्वं तेषु विधीयते इत्यत्रार्थवादाकाङ्क्षायां (गी।असो ०२८) मयि ते तेषु चाप्य हमिति पश्चादन्वयः । अन्यथा भक्त्या भजनं तेन च मयि स्थितिरिति वाक्यं भि- छत। कीर्तनादिषु भकिमान वे न (तैत्तिरोयमं । अट ०२। प्र० ३। अनु०२) आयुर्वे घृतमितिवद्भकिशब्दा गौणः शक्य- ·[पा०रा०२]] शाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम् । मंस्कारेण सुग्रह इति । यदा भज्य ते एभिरिति व्युत्पत्त्या तासु भक्तिशब्दः (आश्वलायन श्रौतम । अ० ८ । खं०८) उनि- द्वत् । अथवा (गो।अ० मा ०१६) चतुविधा भजन्ते मामिति भजनगणपाठात् मष्टिवत् । (गी। अ०७। हो० १ ८) उदागः मर्व एवैते इत्यौदार्यगुण यो गाडा गौणत्वमिति ॥ ५६ ॥ रागार्थप्रकीर्तिसाहचर्याच्चेतरेषाम् ॥ ५७ ।। एवं हि श्रुतम् (गी। अ० ११ । ला ०३ ३६) स्थाने हृषीकेश तव प्रकोळ जगत् प्रहष्यत्य नुरज्यते च । इति । तत्र माक्षादेवान रागावं कीर्तनस्य श्रुतम्। तत्मा हच- यात् (गो। अ० । मा ०१४) मततं कीर्तयन्तो मां यतन्त थ दृढ व्रताः । इत्यादिनाकानामपि तदेव फलमिति ॥ ५ ॥ अन्तराले तु शेषाः स्युरुपास्यादौ च काण्डत्वात् ।। ५८ ।। गी। श्र० हो ०१३) भजन्त्य नन्यमनमा ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम्। (गी। अ०६ मा ०२८) ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् । इत्येतयोरन्तराले या गाणभक यः श्रुतास्ताः परभक्त्यङ्गा- नि भवन्ति परभक्तिमन्दंशादेवेति भावः । ता यथा (गीता। अदाला ०१४।१५।२२।२५।२६।२७।२८) ·30 शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाष्यम्। [य०शा०२] मततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढ व्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्य युक्ता उपामते ॥ १ ॥ जानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्ता मामुपामते । एकत्वेन पृथवीन बहुधा विश्वतोमुखम् ।। इति । तथा। अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जना: पर्युपामते। तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ १ ॥ इति। तथा। यान्ति देवव्रता देवान पिहन यान्ति पिट व्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनाऽपि माम्॥१॥ इति। पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ १ ॥ इति । तथा। यत् तपम्य मि कौन्तेय यत् करोषि यद नामि यज्जुहोषि ददामि यत् । तत् कुरुष्व मदर्पणम् ॥ १॥ शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यमे कर्मबन्धनैः । इति । तत्र नाम्नामभिधानं कीर्तनम् । भक्त्यर्थं यत्नश्चात्र लोकि- कोऽप्यङ्गता प्रस्तावादकः । दृढव्रतत्वं मनोकाद ग्युपवामाद्यनु- ठानम्। नमस्कार: स्वापकर्षबाधककरशिरःमयागादिव्या- पारः । ज्ञानयज्ञश्च विधा मुख्यामुख्यभेदेन एकत्वपृथक्ववि- षयतया। तन्मावचिन्ता तु ध्यान मनुस्मृतिश्च। यागः पूजा भगवन्तमुद्दिश्य पत्रादिदानञ्च तथा विहितनिषिद्धसर्वकर्मणां ·[अ०या०२] शाण्डिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । परमेश्वरे समर्पणमिति। न केवलमेतान्येवाङ्गानि। किन्तु (छां ०। पृ० २२५) मनो ब्रह्मेत्युपासीत (गी। अ० १ ० । लो० २१) श्रादित्यानामहं विष्णुरित्याधुपासनादिशब्दकवलीकृतान्यपि भकिसाधनानि कुतः ब्रह्मकाण्डस्य सर्वस्यापि भक्तितत्माधनप्र- तिपादकत्वादिति ॥५॥ ताभ्यः पावित्र्य मुपक्रमात् ।। ५८ ॥ ताभ्यो गौणभक्तिभ्यः पावित्र्यमन्तःकरणमालिन्यहेतुदुरित- क्षयः स एव दारं कुतः (गी० । अ०६ । श्लो०२) पवित्रमिदमुत्त- ममित्युपक्रम्याभिधानात् । भनेरन्तःकरणधर्मत्वात् पावित्र्य- स्थान्तरङ्गत्वादिति ॥ ५६ ॥ तासु प्रधानयोगात् फलाधिक्यमे के।। ६० ।। ताखेव कीर्तनादिषु (गी। अ०८ ०२६) यो मे भत्त्या प्रयच्छति (गी। पासो०१४) नमस्यन्तश्च मां भक्त्या इत्यादी प्रकरणादिसिद्धाङ्गभावेषु पुनर्भक्तिसंयोगकथनं प्रवृत्तभक्तीनां तदनुष्ठाने फलाधिक्यार्थमेवेत्येक प्राचार्या मन्यन्ते ॥ ६ ॥ नाम्नेति जैमिनिः सम्भवात् ॥ ६१ ।। जैमिनिराचार्यस्तु तासु गौणत्वमिद्धेः (श्राश्वलायनीत सू०प्र०ाखं० ७) श्येनेनाभिचरन यजेतेत्यादाविव भक्त्या की- र्तनेन भक्त्या दानेन परभक्रि साधयेदिति मामानाधिकरण्य- सम्भवानामभावेनान्यार्थं तां मन्यते न फलान्तरार्थ गौरवा- दिति ॥ ६१॥ a ·8 शाण्डिल्य तसूत्राय भाष्यम् । [च.या०२] अत्राङ्गप्रयोगानां यथाकालसम्भवो गृहादिवत् ॥ २ ॥ कीर्तननमस्यादीनां महानुष्ठानमेकैकेन वा क्रमेण वानुष्ठा- नमिति त्रयः पक्षाः । तत्राद्ये कस्यचिदननुष्ठानेऽप्यन्येषां नि:- फलत्व प्रमङ्गः द्वितीये विकल्प प्राप्तावर्धक्य नियमः स्यात् । हती- यस्त्वशास्त्रार्थः । एककृतावन्यस्याननुष्ठानं च प्रमज्यते गैरवात् । तस्मादेतेषां मिथो व्यभिचार हेतु त्वमिति पर्वपक्षः । मिद्धान्त स्तु सर्वाण्येव साधनानि प्रमाणमत्त्वात्। किन्तु महानुष्ठाननियमो नास्ति प्रमाणाभावात्। येषान्तु गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादीना- मेक प्रयोगश्रवणं तेषामेव महानुष्ठानम् । तदितरेषान्तु यथा- कालं यथासम्भवमनुठानं ग्रहकृत्या दाविव यथा ग्टहसाधनवण- स्तम्भा द्याहरणं कदाचिदेकदा कदाचित् क्रमश इति नह्येता- वता हणादीनामकारणत्वमायाति । तस्मात् यद्यादृशदुरितक्ष- यममर्थ तत् तादृशदुरितक्षयं कृत्वा सर्वः स्वस्वमामर्थ्य दर्शिते परभक्तिमिद्धिरिति तथाच गीयते (गी । अ०७।श्लेा ० १८)। बहना जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यत इति ॥ ६२ ॥ ईश्वरतुष्टेरेकोऽपि बली॥६३॥ तेषु मध्ये यः कश्चिद निशयानुष्ठानेन बलवान् भवति स एकोऽपि परमेश्वर तुष्टि जनयित्वा परभकये प्रभवति बहुतर- शिथिलपरिचर्या भिरपि यथा नेतरः प्रभुस्खयति तुष्यति चै के- नापि निर्मलीकसततकृतपादसंवाहनेन तद्वत् । कीर्तनाद्यन्य- तमेनापि दृढतरसेवितेन भगवत्प्रसादाङ्गतिः प्राप्यते यथा (गी ०१ पालो ०५७)।

·[अ०या०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । बुद्धियोगं समाश्रित्य मच्चित्तः मततं भव । मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रमादात् तरिष्यसि॥ इत्यादि । तथा कालादिकृतमपि कस्यचिवलम्। यथा (ब्रह्म पु० - अ०८ ला ० १६६)। ध्यायन कृते यजन यज्ञेस्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कला संकीर्त्य केशवम् ।। इत्यादिकम् । नच व्यभिचारो बलवत् प्रत्येकजन्यभक्ति प्रति कीर्तनवादिना हेतुत्वादिति ॥ ६३ ॥ ननु कीर्तनाद्यान्तरालिकानां मर्वेषामेव पावित्यं द्वार- मुत केषाञ्चिद न्यदपीत्यत आह । अबन्धोऽर्पणस्य मुखम् ॥ ६४ ॥ भगवत्यर्पित शुभाशुभकर्मणां खफलाजननलक्षणबन्धाभाव एव द्वारम्। यथोकम् (गी०।१०८ । सो ०२८)। शुभाशुभफलैरेवं मोच्यमे कर्मबन्धनैरिति। अर्पणमन्त्राऽपि पुराणान्तरे । कामतोऽकामतो वापि यत् करोमि शुभाशुभम् । तत् मर्वं त्वयि संन्यस्तं त्वत्प्रयुक्रः काम्यहम् ॥ इति । नचैवं खातन्यप्रसङ्गः तत्करण बलेन पापाचरणाभावम्यापि तदङ्गत्वात्। यथा स्मतिः । न वेदबलमाश्रित्य पापकर्मरतिभ- वेदिति। तस्मात् पावित्र्यं तदितरेविषयमेवेति। अत्र भं कर्म खाश्रमविहितनित्यनैमित्तिकात्मकं बोध्यम् । मम्यगाश्र- मपरिपालनाद्ब्रह्मलोकादिफलं तत्प्राप्ती मुकये विलम्बः स्यादि- ७ ·४४ प्राण्डिल्य शतसूघीयं भाष्यम् । [अ०२ था०२] त्यादिबन्धः । ब्रह्मण्यर्पिते तु तत्पमिद्धिः। एवं कामाज्ञानक- तकाम्यकर्मपापयोरपि पश्चादर्पणे फलाभाव एव इति ॥ ६ ॥ अथ गौणोवेव विशेषश्चिन्यते तत्र श्रुतिस्मृतिमध्ये यत्स्व- रूपमुच्यते यथा (छां०।१०६०) य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यग्मश्रुहिरण्यकेश इत्यादि । तथा (नार- दपञ्चरात्रे । पटले ११ ला ०७१) । ध्येयः मदा मविटमण्डलमध्यवर्ती। नारायण: मरसिजासनमन्निविष्टः ॥ केयूरवान मकरकुण्डलवान किरीटी। हारी हिरण्मयवपुर्धतशङ्खचक्रः ॥ १ ॥ इत्येवमादि । तत्र किमेवंविधेष्वेव ध्याननियमः पूर्णप्रादुर्भा- वादी वा यथाश्रुतेविति । तत्र ध्येयखरूपश्रवणानियमप्राप्ताव- च्यते। ध्याननियमस्तु दृष्टसौकर्यात् ।। ६५॥ ध्याने ध्येयनियमकथनं दृष्टार्थ नानाविषयत्वे चित्तविक्षे- पसम्भवात् । तस्मात् मौकर्यार्थमेव तत्कथनं ज्ञेयम् । अदृष्टार्थत्वे विकल्पादिप्रसङ्गात् । तम्माद्यथाश्रुतेषु व्यवस्था। अत एव गो- पीनां शिशपालादे श्च तन्नियममन्तरेणैव ध्यानस्य दुर्लभं फल- मुपलब्धमिति ॥ ६५ ॥ तद्यजिः पूजायामितरेषां नैवम् ॥ ६६ ।। (गी।०६। सो ०१५) यान्ति मद्याजिनाऽपि मामित्यत्र पजिः किं प्रसिद्ध ज्योतिष्टोमादिविषयः किंवा पजावचन इति ।

·[अ०या०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । ४५ तत्रायं यजिः पूजायामेव प्रयुक्तः कुतो ज्ञायते विष्णुं पूज- येदित्यादिना मित्यकाम्यपूजा तादर्थं विहिता तस्याः परभ- त्यङ्गत्वमात्रमत्र विधीयते तेन तादर्थ्यम्। इतरयागानां तु न तादयं श्रुतं तेषामोश्वरोद्देश्यकत्वं भकिमयोगश्चोभयं विधातव्य- मिति वाक्यभेदः स्यात् । अथ विष्णवे उरुक्रमाय सूते चरुमि- त्यादिविहितस्य भक्तिमयोगोऽस्वितिचेत् सत्यम्। काम्यानां तत्फलेनैव निराकाङ्गत्वात् । जीवनमात्रनिमित्त कनित्यपूजा- यास्तु भक्तिसंयोगविधी बाधकाभावात् नित्यत्वे सततोप- स्थितिलाघवाचेति । अत एव मोक्षधर्मे हिमायुक्त धर्मनि- न्दायाम्। (महाभारशां०।०२६५ । पृ०६६६ । लो०६४७०)। सर्वकर्मस्वहिंमां हि धर्मात्मा मनुर ब्रवीत् । कामरागा हि सिन्ति बहिर्वेद्यां पशन नराः ॥ विष्णुं ये चाभिजानन्ति धर्मादेव यजन्ति ते । पायमै : सुमनोभिश्च तथापि यजनं स्मृतम् ॥६६॥ इति। अथ पजाप्रस्तावादधिकरण त्रयम् । पादोदकं तु पाद्यमव्याप्तेः ॥ ६७ ॥ एवं स्मर्यते । (नृसिंह पु०।०५८ । श्लेा ० ४ ६) गङ्गाप्रयागगयपुष्करनैमिषाणि । पुण्यानि यानि कुरुजाङ्गलयामुनानि ॥ कालेन तीर्थमलिलानि पुनन्ति पापान् । पादोदकं भगवतः प्रपुनाति मद्यः ॥ १ ॥ इत्यत्र तत् किं पादसंयुकं जलं पादोदकमुत पादे दनको- ·86 शाहिल्या तसूचीयं भाष्यम् । [अ०या०२] स्मृष्टं जलम् । तत्र पाद्यमेव पादोदकं कुतो ज्ञायते अन्य- थाऽव्याप्तिप्रसङ्गात् । तथाहि भगवतः साक्षात्पादसम्बन्धी न सम्भवति। नाप्यवतारद्वारा । तस्याप्यनुष्ठानमन्निधानास- म्भवात् । किन्तु पूजाधिष्ठानप्रतिमापादसम्बन्धादपचारस्तत्रापि प्रतिष्ठिताया: अप्रतिष्ठितायास्तु पूजार्थमावाहने मति तथाच शालिग्रामशिलाद्यधिष्ठाने पादाभावे तन्न स्यात् । तत्रैवं व्या- प्यनुरोधात् पाद्यमेवास्तु प्रतिमाद्यत्यन्तव्यवहितसम्बन्धकल्प- माप्रसङ्गात् ॥ ६७॥ स्वयमर्पितं ग्राह्यमविशेषात् ॥ ६८ ॥ पूजाया भगवते दत्त नैवेद्यनिर्माल्यादिकं वैष्णवं सात्वतेभ्य इत्यादिना प्रतिपाद्यत्वेन विहितं तदिह सात्वतत्वाविशेषादेव भगवद्भकेन खयमपि ग्राह्यं भोजनधारणादिना खोपकार्यमि- त्यर्थः । स्वयमपि ग्रहणे प्रतिपत्तिः मिड्यति। धर्मशायन्तु वर्जनीयमेव यथा अन्यााद्देशेन त्यक्तपुरोडाशस्थापि उत्तरार्द्धात् विष्टकृतमवद्यति यजमानपञ्चमा: पुरोडाशं भक्ष- यन्तोति प्रतिपत्तिस्तथेदमपि वचनादेव। अन्यथा मात्वतेभ्यो- ऽपि न प्रतिपादयेत् परद्रव्यत्वात् । वचनादिति चेन्न नहि वचने खवर्जनमुक्तम्। अथ ब्राह्मणेभ्यो दद्यादित्यादिना ब्रा- ह्मणवादात्मनेऽपि दानप्रसङ्गादितिचेन दानस्य खस्खत्वध्वंसेन परस्वत्वापादानरूपत्वात्। नचैवं प्रतिपत्ती युक्तं पुरोडाश- स्थापि यजमाने प्रतिपत्तिदर्शनात् क्रयादिवत् प्रतिपत्तिरपि खत्यापादिकैव । तदेवं यत्रान्यमावताऽसंपत्तिस्तत्र स्वयं ग्रहणे-

·० चा०२]
शाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् ।
४७
नाप्यवैगुण्यं परिहार्यमेव । तथा स्वयं दत्तपाद्यादिधारणेऽपि
ज्ञेयमिति । किञ्च (गी।०३।लो ०१२) तैर्दत्तानप्रदायेभ्येा
यो भुते स्तेन एव स इत्यत्र ममानकर्ट कत्वात् खत्वध्वंसे ममा-
नकर्मवप्रतीतेः । वाममभिव्याहतनञः सामानाधिकरण्येना-
न्वयात् तैर्दत्तानित्यत्र तज्जातीयपरत्वे मानाभावात् । तस्मा-
बाधकं विना देवेभ्यो दत्तमपि भोक्तव्यमिति ध्येयम् ॥ ६८ ॥
निमित्तगुणाव्यपेक्षणादपराधेषु व्यवस्था ॥ ६ ॥
(बराहपुराणे । अ०१२ ४ मा ० ४) देवपूजापराधास्ते द्वात्रिं-
शत
परिकीर्तिताः
इत्युपक्रम्य
द्वात्रिंशापराधास्त त्तत्प्राय-
श्चित्तानि च विहितानि तत्र किं मापराधवर्जनं पूजाङ्गमुत
केषांचिदर्जनमङ्गं केषांचित् पुरुषार्थ इति । अवाच्यते (बराह-
प०अ०१२ ४।लो ०६५)
अकर्मण्येन पुष्येण यो मामयते नरः ।
पतनं तस्य वक्ष्यामि तच्छ णव वसुन्धरे ॥ १॥ इत्यादि ।
तत्राकर्मण्यानां पुष्याणां पर्युदस्तत्वान्न पूजाङ्गत्वम् । किन्तु
पूजाक्रमप्रयोगमध्ये भ्रमादिनापणे कृते तबिमित्तमपेक्ष्य प्राय-
श्चित्तम् । यत्र तु (बराहपु० अ०२५। हा ० ३६) अदत्वा गन्ध-
माल्यानि धूपं यो मे प्रयच्छतोत्यनेन पूजाक्रमभङ्गापराधे तत्त-
क्रमस्य पूजाङ्गत्वादङ्गवैगुण्यपरिहारात् तत्प्रायश्चित्तस्याङ्गत्वं द्र-
सृव्यम् । यत्र पूजामन्तरेण (बराहपु०।१० १९५। सो ० १)
दन्तकाष्ठमखादित्वा यस्तु मामुपमर्पतीत्यादि श्रुतं तत्र व्यक्त-
मेव पुरुषार्थत्वमिति व्यवस्थैवेति ॥ ६८ ॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०या०२] तत् तद्धि देयं प्रीत्यर्थ एवं पूजाया भक्तिसंयोगसिद्धौ (गो० अ०८ ला ०२६) पत्रं पुयं फलं तोयमित्यनेन भगवदुद्देश्यक दानमात्रस्य भक्त्यङ्गत्ववि- धिरित्याह। पत्रादेदीनमन्यथा हि वैशिष्ट्यम् ॥ ७० ॥ यद्यदि एतमं लोके यच्चान्यद्दयित रहे। देवदेवाय चक्रिणे ॥ इत्यादिना प्राप्तस्य भगवदुद्देश्यकमर्वदानस्य भक्त्यङ्गत्ववि- धिः। अन्यथा पत्रादिचतुष्टयविशिष्टदानमेव स्यात्। प्रत्येक- विधी वाक्यभेदः । तस्मात् पत्रादि शब्देन प्राप्तं दानमनद्य (तैतिरीय सं० ) उपव्ययत इत्यनेन नित्योपवीतस्य दर्शाङ्गत्व- वदङ्गत्वविधिरेव युक्त इति ॥ ७० ॥ सुकृतजत्वात् परहेतुभावाच्च क्रियासु श्रेयस्यः ॥ ७ ॥ ता भक्तयः सर्वकर्मसु श्रेयस्य एव कुतः परभक्तिहेतुत्वात् इतरधर्मजन्यत्वाञ्च यथा (गी. अ०४।।०१०।११) बहवो ज्ञानतपमा पूता मनावमागताः । ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् ॥ इति । भावशब्दश्च भनी प्रयुक्तः । गङ्गाजले किं न वमन्ति मस्याः । देवालये पक्षिगणा वमन्ति ॥ भावोज्झितास्ते न फलं लभन्ते । तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ इत्यादी। तया (गो० अ०७।०१६) ·[अ०२॥षा०२] शाहिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । 88 चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ॥ इति । अत्र पूर्वकृतजत्वाशकीनां तास्तेभ्यो मुख्याः । एतेन भकिमीमांसायां विचारो युज्यते न कर्ममोमांमा- यामित्युक्तम् ॥ ७१ ॥ ननु भकानां न गाण मुख्यभावस्तथा मति (गी।अ.७/लो। ६) चतुर्विधा भजन्ते मां जना: सुकृतिनोऽर्जुन । श्रा जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ इति । चतुर्णां तुल्यवदभिधानं किं कृतमित्यत आह । गौणं वैविध्यमितरेण स्तुत्यर्थत्वात् साहचर्यम् ।। ७२ ।। गोणं वैविध्यमेव तामां मुख्येन माहचर्यश्रवणं तु स्तुत्य- र्थम् । यथा राजममभिव्या हारणामात्यानाम् । एवञ्च पाप- क्षयविपदुद्धारादिनिमित्तं म्म गण कोलनाद्याभकिः ज्ञानार्थ यज्ञाद्याचरणं जिजामा किः। ययाच (टइदा पृ०८६१) तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिन्ति यज्ञेन दानं न तपमाs- नाशके नेत्यादि । तथा (गोत्र. १८मा ०४८) वकर्मणा तमभ्यर्च मिद्धिं विन्दन्ति मानवाः । विष्णुपु०।- ३।०७।म्ला ०१६) न चलति निजवर्णधर्मतो यः । सममतिरात्मसुदिपक्षपक्षे ॥ म हरति नच इन्ति किञ्चिदुचैः । स्थितमनम तमवेहि विष्णभक्रम ॥ . • सितमनस मति ५ ठान्तरम्।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीयं भाष्यम् । [च०२।घा०२] इत्यनेन स्वखवर्णाश्रमविहितवेदानुवचनादीनां ज्ञानार्थ- मनुष्ठान जिज्ञासा भक्तिः । अार्थिता भक्तिरपि विधा तत्रै- का परभक्त्यर्थं क्रियमाणा पूर्वका राज्यस्व गाद्यर्थे क्रियमाणा च कीर्तनादि रूपाऽपरा । यथा (विष्ण प ०।०३।०७।श्लो०३) भौमान् मनोरथान् कामान स्वर्गिबन्धं परं पदम् । प्राप्नोत्याराधित विष्णो निर्वाणमपि चोत्तमम् ॥ इति । तत्र निर्वाण प्राप्तिः परभक्ति द्वारेति परभकि प्रयोजनार्थता (गो।अ०८ मा ० १८) ये भजन्ति च मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्य हमित्यने न मकवाक्यत्वात् । यच्च भागवते (स्कन्ध७।१०- मा ०२२।२३) श्रवणं कोतनं विष्णा: स्मरणं पादमेवनम् । अर्चनं वन्दनं दास्थं मख्यमात्मनिवेदनम् ॥ दति 'मार्पिता विषणी भक्तिश्चेन्नवलक्षणा। इति । तदेतेष्वेव यथायथमन्तभवनीयम् । तदेवमुपाधीनामेषामुपधे- यमाङ्कर्येऽपि न दोष इति ॥ ७२ ॥ ननु कीर्तनादीनामङ्गत्वे कथमायादिषु प्राधान्यं घटते इत्यपेक्षायामुच्यते। बहिर नरस्थमुभयमवेष्टिरुवक्त् ।। ७३ ।। स्मरणकीर्तनादीनां परभक्त्यङ्ग तया तदन्तर्गतत्वमनारभ्य फलान्त रश्रवणात तहिनावनोत्वोऽपि । यथा राजसूया- तर्गताप्यवरिः प्रधानापि अनारभ्य फलान्तरसम्बन्धात् तत ॥

·[अ०या०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । ५१ उत्कृष्यते। यथावा वृहस्पतिसवः क्वचित् प्रधानमपि वाजपे- याङ्ग तहत् प्रमाण मत्त्वासत्त्वाभ्यां विशेषात् । एवं प्रमादात् कुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् । मारणादेव तद्विष्णा: सम्पूर्ण स्थादिति श्रुतिः ॥ इत्यनेन मर्वकर्मणां नैमित्तिकाङ्गत्वेनापि प्रवृत्तेः । स्वभा- वाङ्गत्वं स्वादिफलाय प्राधान्यं च न विरुद्धमिति ॥ ७३ ॥ इदानीमार्त्तभको विशेषश्चिन्यते । स्मृतिकोाः कथादेश्चात्ती प्रायश्चित्तभावात् ।। ७४ ।। स्मरणकीर्तनकथानमस्कारादीनामार्त्तभती निवेश स्तत्त- त्पापकृतनरकार्त्तिमतां तत्तत्पापक्षय हेतुत्वेन कथनात् यया (विष्णप०।०२।०६।०३२।३३) पापे गुरूणि गुरुणि लघूनि च लघुन्यपि । प्रायश्चित्तानि मैत्रेय जगुः स्वायंभुवादयः ॥ १ ॥ प्रायश्चित्तान्य शेषाणि तपःकर्मात्मकानि वे यानि तेषामशेषाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ २ ॥ तथा (विष्णुपु ०।०६।१० श्लो०८) यन्नामकीर्तनं भक्त्या विलायनमनुत्तमम्। मैत्रेयाशेषपापानां धावूनामिव पावकः ॥ एवं (महाभारगां मोक्षध०।१०३४५।लो ० १ ३३०५। १३३०६) सर्वाश्रमाभिगमनं मर्वतीर्थावगाहनम् । न तथा फलदं मौते नारायणकथा यथा ॥ 12 ·पाण्डिल्यप्तसूत्रीय भाष्यम् । [अ०रा०२] था पाविताङ्गाः स्म संवृत्ताः श्रुत्वेमामादितः कथाम् । नारायणाश्रया पुण्यां सर्वपापप्रणाशिनीम् ॥ इत्यादि। तस्माद्युक्रमाती निवेश नमिति ॥ ७४ ॥ भूयसामननुष्ठितिरितिचेदाप्रयाणमुपसंहारान्महत्वपि ॥७॥ म्यादेतत् । न्यायविरोधादेतच च नानां स्व लापापविषयत्वमेव युक्तम् । अन्यथा भूयः क्लोश माध्यानामननुष्ठानलक्षण मप्रामाण्य- मितिचेन्न तेषामामरण सुपसंहारमारणात् क्लेशाधिक्यात् । (विष्णुपु०।०२।०६।सो ०२८) तस्माद हर्निशं विष्णु मंम्मरन पुरुषो मुने । न याति नरकं शुद्धः मंक्षीणाखिलकल्मषः ॥ इत्यनेन मातत्योपसंहारात् । उपक्रमोपमहारयोरेकार्थ- त्वादिति भावः । नवोपक्रमे कालः श्रूयते येन तद्विरोधाद- पसंहारस्य भिन्नार्थतापि भवेत्। तथाच क्लेशमाम्यादितरेषां नाननु ठानमप्रामाण्यम् (विष्णुप ०।०२।१०६ । म्ला ० ३५) प्रात- निशि तथा सन्ध्यामध्याहादिषु मंस्मरन् इत्येतदवयुत्यानुवाद एव। नाप्यनुतप्ताधिकारिकमिदम् । (विष्णुप० । अं० २।०६। स्लो ०३४) कृते पापेऽनुतापो वै यस्य पुंमः प्रजायते । प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिमंस्मरणं परम् ॥ इत्यस्यापि मर्वप्रायश्चित्ताङ्गानुतापस्यानुवादत्वादेकमित्य- स्थापि प्रायश्चित्तान्तरनरपेक्ष्यस्य न्याय प्राप्त स्यानुवादः। अन्यथा वाक्यानि भिधेरन विशिष्ट विषयाश्च भवेयुः । अतो यच्छब्दान्त- ·[अ०२राया०२] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। र्गतत्वाद्यथायथमनवाद त्वान्नार्थवाद त्वं पूर्ववाक्यानाम् । एवान्यत्रापि (विष्णुप०।०३।१०७ मा ० ३ ४।३५) किङ्करा दण्डपाशी वा न यमा नच यातनाः । समर्था स्तस्य यम्यात्मा के शवालम्बन : मदा ॥ चक्रायुधम्य नामानि सदा मर्वत्र कीर्तयेत् । नाशौचं विद्यते तस्य म पवित्रकरो यतः ॥ इत्यादिभिः मातत्यमुकमिति ॥ ७५ ॥ लध्वपि भक्ताधिकारे महत्क्षेपकमपरसर्वहानात् ॥ ७६ ।। लध्वपि मकृत्स्मरण कीर्तनादि महतामपि पापानां क्षेपक नाशकं भवति। यतो भकाधिकारे प्रायश्चित्तान्तगणां सर्वेषां त्यागलक्षण हानिप्रतीतेरित्यर्थः । यथा गीतम (गी। प०१८मा ०६६) सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा मर्वपापेभ्यो माक्षयिष्यामि मारुचः ॥ इति । अत्र हि न काम्यकर्मत्यागपूर्वकत्वमर्थः काम्यत्यागे पापा- भावात् किं भगवता मोक्षणीयम्। अथ पापान्तरं नाण्यं काम्यत्यागम्यादृष्टार्थत्वापत्तेः नित्य ने मित्तिकयोरपि त्यागपूर्व- कता न तस्यार्थः तयोस्त्यागे यदि विधिरस्ति न ततः पापं किं मोक्षणीयम्। अथ नास्तीति वाच्यम् । मैवम् । एवं वाक्येनैव तद्विधानात् पापाजनकत्वात् । अथ सर्वधर्मान् परित्यज्येत्यनेन संन्यासिनमनद्य तदधिकारिकमिदं तेषामवको दिप्रायश्चि- ·५४ शाण्डिल्या तसूत्रीय भाष्यम् । [अ०२।या०२] । तादिम्मरणात् तैः मह विकल्प प्रसङ्गात् पूर्ववन्म हतामननुष्ठानं च म्यात् । नच मातत्येन तद्दोषपरिहारः । महापातकयुकोऽपि ध्यायन्निमिषमच्युतम् । पुन मतपस्वी भवति पतिपावनपावनः ॥ इत्यादिना लघुनोऽपि महत्क्षेपकत्वात्। किञ्च संन्यामा- श्रमम्यामन्निधाने न बुयनागेहात् । तस्माद्यथा लाके मर्वान् वि- हाय मां भजनशस्ति नाशयिव्यामोत्यत्र क्लेश नाश कान्तरहानिः प्रतीयते । तथान्तरपापनाशकान्तरत्यागोऽवगम्यते वाक्यादेव । एतेन कथंचित्मन्यामविधायकेन महकाध्यायपाठेऽपि न तदि- षयक त्वं प्रकरणमनिधानयोः मबलत्वात। किञ्चास्मिन्नध्याये। (गो०।१०१८।०२) काम्यानां कर्मणां न्यासं मन्यामं कवयो विदरित्यादिना काम्यकर्मत्याग एवोको न संन्यामाश्रमः एवञ्च प्रायश्चित्तान्तरत्यागमङ्कल्पेन केवलभगवन्नामादिभिरात्ति यस्तर्तुमिच्छति तदधिकारिकमेव मकरस्मरणादि। तथाच भिन्नाधिकारादृषणानां न समुचितिः । नापि क्लेशभयाद्भूय- सामननुष्ठानम् । (गो० अ०१८ला ० ८) दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ इत्यनेन तादृशमंन्यासस्य हेयत्वात् । (विष्णुपु०।०६।- अ०७मो०१०) कलिकल्मषमत्युग्रं नरकार्तिप्रदं नृणाम् । प्रयाति विलयं सद्यः मक्कयत्रानुसंस्मते ॥ इत्यादि।

·[अ०राया०२] पूाण्डिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । तदधिकारपरम्। एवम् (गो.।०८ मा ० ३ ०।३१) अपिचेत् सुदराचारो भजते मामनन्यभाक् । माधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवमितो हि सः ॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भकः प्रणश्यति ॥ इत्यनेन तथा (नृसिंहपु०।१० साला ० २ ८।२८) नारका: कृष्ण कृष्णेति नारमिंहति चक्रुहः दति मंकीर्त्तितो विष्णुना र कैर्भक्तिपूर्वकम् । नारक्यो यातनाः माम्तेषां नष्टा महात्मनाम् ॥ इत्यादिना च भक्त्यधिकारः सुव्यक इति। अत्र कीर्तन- स्याच्चारणत्वमात्रमिह प्रतीतम्। न तु प्रथमान्तपदेनेत्यादिनि- यम इति ॥ ७६ ॥ ततस्थानत्वादनन्यधर्मः खने वालीवत् ॥ ७७ ।। (विष्णुपु० अं०२।१०६ । मे। ० ३ ४) प्रायश्चित्तं तु तस्यैक हरिमम्मरणं परमित्यादी नामाऽतिदेशेन प्रायश्चित्तान्तरध- मस्तु न मन्तव्यः । प्रायश्चित म्यान त्वात् तत्म्याने तदिधा- नादित्यर्थः । यथा (आश्वलायतश्रौतसू०।१०८खं० ७) खन्न वाली यूपी भवतीत्यत्र पनियोजने यूपकार्ये खले वालीवि- धिरिति। न यूपधर्मस्या यान्त्रिकरणादेः प्रमङ्गस्तद्वदत्र नखला- मादिवपनानां प्रायश्चित्तधर्माणामप्राप्तिरिति। न कीर्तनादेरपि पापक्षय हे तु वात् प्रायश्चित्त मेवेति वाच्यम् ।

·५८ शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । [१० या०२] प्रायो नाम तपः प्रोकं चित्तं निश्चय उद्यते । तयोनिश्चयमंयुक्त प्रायश्चित्तमिति स्मृतम् ॥ इत्यनेन तपोरूपे प्रायश्चित्त शब्दो मुख्यः अन्यत्र गौण दति शेयम ॥ ७७॥ अयाङ्गानां प्रधानाधिकरण नैय त्यात तदधिकारश्चिन्यते। आनिन्द्ययोन्यधिक्रियते पारम्पयर्यात् सामान्यवत् ।। ७८ ॥ निन्दितचाण्डालादियोनिपर्यन्तं भक्कावधिक्रियते संमार- दुःखजिहामाया अविशेषात्। अथ वेदाध्ययनानधिकारात् कथम त्रैवर्णिकानां स इतिचेत् तत्राह पारम्पर्यादिति । (पूर्व- मीमांमासू०।०१।पा ०१।०२) चोद नाल क्षणाऽर्थी धर्मः (उत्तरमीमांसासू । अ०१॥पा० १।सू. ३) शास्त्र योनित्वादिति- न्यायाद लौकिकोऽर्थः श्रुत्यैकममधिगम्य इत्यत्र न विप्रतिपद्या- महे। किन्तु स्त्रीशूद्रादीनामितिहामपुराणादिद्वारा चाण्डा- लादीनां च स्मृत्याचारवटुपदेशपारम्पर्येण ज्ञानमपि श्रुतिमू- लमेव भवति । यथा तेषां सामान्याsहिंसाधर्मादि ज्ञानम् । अन्यथा तदमिद्धि प्रमादिति ॥ ७८ ॥ अता विपक्कभावानामपि तन्झोके ॥ ७९ ॥ यतः सर्वाधिकारोऽतः खल येषामत्र परभकिर्विपकभावं न गता तेषां श्वेतद्दीपे भगवमाके परभकिमाधनानुष्ठानं स्मर्यते। यथा (महाभार. मोक्षधर्म । नारायणीये। अ०३३८ाला १२७७८॥१२७७८) ॥

·[अ०२,घा०२] शाण्डिल्यशतसूचीयं भाष्यम् । श्रुतम्। (महा- क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतदोपो महाप्रभः । तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चमः ॥ एकान्तभावोपगतास्ते भताः पुरुषोत्तमे । इत्याधुपक्रम्य तेषां परभक्तिसाधनानुष्ठानं भार। शां० । मोक्षधर्मे । १०३३८। ला ० १२७८१।१२७८२) महिताश्चाभ्यधावन्तस्ततस्ते मानवा द्रुताः । कृताञ्जलिपुटा हटा नम इत्येव वादिनः ॥ ततो विवदतां तेषामश्रीषं विपुलध्वनिम् । बलिः किलोपक्रियते तस्य देवस्य तैनरैः ।। इत्यादि। तस्मात सर्वत्र तदधिकार इति । अत एव (उत्त- रमीमांमार ०। १०१। पा०३। स२६) तदपर्यपि बादरायणेन सम्भवादिति सूत्रितम् ॥ ७८ ॥ अथ विपक्वभावानामपि कथं न तलाक इत्युपोहातेनोच्यते। क्रमैकगत्युपपत्तेस्तु ॥ ८॥ तुश्चागतशङ्काव्यवच्छेदार्थः। नारायणोय एव श्रूयते (महा- भार० । शां०। १०३४ ६। यो ०१३३८३) येऽतिनिष्कलुषा लाके पुण्यपापविवर्जिता इत्युपक्रम्य श्रादित्यमण्डलद्दारा अनिरुद्ध- प्रद्युम्नसंकर्षणव्यूहक्रमेण गतिमभिधायाभिहितम् । (महाभा- र शां०।०३४६। ०१३३८३।१३३८८)। ममाहितमनस्कास्तु नियता: संयतेन्द्रियाः । एकान्तभावोपगता वासुदेवं विशन्ति ते ॥ इति I ·शाण्डिल्य पातसूत्रीय भाष्यम् । [१०या०२] क्रमगत्यभिधानम। तथा पश्चादकम् । (महाभार। शां०।- मोक्षधर्म। १०३५ ० ०१३५४८।१३५४८।१३५५०)। ये तु दग्धन्धना लाके पुण्य पापविवर्जिताः। तेषां त्वयाभिनिर्दिष्टा पारंपर्यक्रमाइतिः ॥ चतुया चैव ते गत्यां गच्छन्ति परमं पदम् । नून मेकान्तध(ऽयं श्रेष्ठा नारायणप्रियः ॥ प्रगत्वा गतस्तिस्रो यगच्च न्य व्ययं हरिम् । इत्ये कगत्यभिधानं च पक्कभनिविषयत्वेनोपपद्यते। अन्यथा विरोधात् तस्माद पक्वविषयस्तत्त लोकलाम इति ॥ ८० ॥ उत्क्रान्तिस्मृतिवाक्यशेषाच्च ।। ८१॥ उत्क्रान्ता (गी०।०८।म्या ०१०) भक्त्या युको योगबलेन वेयुपक्रम्य (गी। अ०८।लो ०१३)। ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्या हरन मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्य जन देई म याति परमां गतिम् । इत्युक्तम्। तत्रच वाक्यशेषः । (गी। अ० साला ०२४) । अग्निज्योतिरहः गुलः षण्मामा उत्तरायणम् । नत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ इति कमाइतिः श्रुता। तथा। (गो०।०८। ला ०१६) । श्राब्रह्मभुवनाला काः पुनरावर्त्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ इतिवा क्यशेषे लोकोपक्रमादुपशब्द महिन्ना च तत्समोपला-

·[१०२था०२]
शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
।
(
कप्राप्तिरविपक्कभावानामेव
युका
विपकभावस्य न तलोकग-
मनमपि फलं युज्यते तत्फलम्याक्षयित्वात् तम्मा के माधनान-
नुष्ठानश्रवणाच्च। किञ्च अविपक्कभके स्तत एव क्रममुकिमि
तत्कालीन स्मरणविधिवैयर्थ प्रसङ्गात्। नच तेन परभक्तिममु-
च्चयो घटते। (गो०।१० ८ मा ०२२) पुरुषः म परः पार्थ
भन्नता लभ्यस्त्व नन्ययेत्यन्यनिरपेक्षमोक्षमाधनत्वावगतेः । तम्मात्
तल्ला केऽप्यधिकारः। भारतभूमेस्तु ( विष्णु प० । अं० २। अ०३।
मा०५)।
न खल्वन्यत्र मवानां भूमौ कर्म विधीयते।
इत्यनेन कीत्पत्ति हेतुतव । भक्तिस्तु न कात्मिकेत्युकं
प्राक् तदङ्गानाम प्राप्तिः स्यादितिचेन्न प्रधान प्राप्ता वेवाङ्गपा-
निषाद स्थपतिया गाङ्गवदिति। दादीनां तु वैदिकमन्त्र-
जकर्मनितिनतु म्मरण कोर्तनादेर्भकिमाधनम्थे त तावतैवा-
धिकारमिद्धा न विद्या प्रयुक्तिकन्यना युका ॥ ८१ ॥
अस्तु ताई महापातकनामपि परभनाववाधिकार-
स्तथा तद झाङ्गवेदानुवचनादावपोत्यत आह ।
महापातकिनां त्वति ॥८॥
॥
पतन हेतु पापरतानां च पुनरार्तिभकावेवाधिकार: प्रा-
यश्चित्तवनान्यत्र तत्पापक्षयम्य मर्वापेक्षयाऽभ्यहित वात् भुनाना
वर्द्धयेत् पापमित्यादि ना। तदपगमे तु सुतगधिकाराम-
द्धिः ॥ २ ॥

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । [१० था०]] अथकान्तिकप्रस्तावात सर्वधर्मः किं परभक्रितो भिन्न इति शङ्कापिशाचोमपाकगति । सैकान्तभावा गीतार्थप्रत्यभिज्ञानात् ।। ८३॥ मा परा भनिरवैकान्तभावो नान्यः कुतः गीतार्थन प्र- त्यभिज्ञाश्रवणात् । यथा नारायणीय एव (महाभार०।शां० । मोक्षध ।०३५ ० सो ०१३५५११५२।५४) महोपनिषदो वेदान् ये विप्राः सम्य गास्थिताः । पठन्ति विधिमाम्याय ये चापि यतिधर्मिणः ॥ ततो विशिष्टां जानामि गतिमेकान्तिनां नृणाम् । कनेष धर्मः कथिता देवेन ऋषिणाथवा ॥ इति प्रश्न प्रत्युत्तरम्। समुपाढे वनोकेषु कुरुपाण्डवसेनयोः । अर्जुने विमनस्के वै गीता भगवता स्वयम् ॥ इति । तस्मादेकान्तिता परभकिगिति ॥ ८३ ॥ गोण्याऽपि माक्षान्मुक्ति जनयन्तु को दोषस्तत्राह। परी कृत्वैव सर्वेषां तथायाह ॥ ८४॥ परां भक्तिं कृत्वैव मर्वषां मुकावुपयोगः। तथाहि महे- तुकं भगवानाह (गी०१८मा०६८ । य ददं परमं गुह्यं मनके व्यभिधास्यति । भक्रि मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्य मंशयम् ॥ इति । तत्रतद्धर्मस्योपदेशफलमपि ब्रह्मभावापत्तिरित्येवार्थी मद्धा प्रथ

·[घर०या०२]
शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
भकिं मयि परां कृत्वेति किमर्थमाह । तम्या मोक्षमाधनत्वेन
श्रुतत्वात् । अत एवोपरिचरवमोः (महाभार०।शा ०।१०३३७।
श्लो ०१२०१८) पात्म राज्यं धनं चेत्यादिना परमेश्वरानुरक्ति-
रूपाया भकलिङ्ग प्रदर्शितमिति स्वत: प्रयोजनत्वाभावात्।
तस्मात् मर्वेषां मुकिहेतु त्वेन श्रुतानां परभक्रिजननेन मुका-
वुपयोग इत्यभिप्राय उन्नीयत इति। नचाभयजनकत्वं तस्य
कर्मलेन मोक्षाजनकत्वात् । एवञ्च दृष्टार्थता भवति वाक्यस्ये-
ति ॥ ८४॥
इत्याचार्य स्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्यातसूत्रीये
भाव्ये द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम ॥ * ॥
ममापश्चाध्यायः ॥ २॥
भजनीयोत्तमत्वेन भनेरुत्तमता यतः ।
भकतनावतश्चात्र भजनीयो निरूप्यते ॥ १ ॥
भजनोयेनाहितीयमिदं कृत्स्नस्य तत्वरूपत्वात् ।। ८५॥
जानाधीना ज्ञेयमिद्धिरिति तन्त्रेषु निर्णयः ।
ज्ञानं सत्ता म सा जातिर्जात्यादौ तदमत्त्वतः ॥ १ ॥
सत्त्वे वा ने टसम्बन्धकल्प नागौरवादपि ।
तस्मान्तानं परं ब्रह्म मर्ववान गतं स्वतः ॥ २ ॥
तदर्भदो दृश्यमात्रे दृश्यभदस्तु मत्पर ।
घटो ज्ञानमितादृक् स्यात् प्रत्ययः मत्रिनिचेत् ॥३ ॥

·६९
शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् ।
[च०३चा०]
अस्ति स्वरूपधी व मत्यत्वेनानपस्थितेः ।
तदुपादानविषये ज्ञानेच्छाकृति हेतुना ॥ ४ ॥
तामां मविषयत्वेन हेतुले लाघवं महत् ।
यत् तत् मविषयं ब्रह्म गुणवन्नैव गौरवात् ॥ ५ ॥
कालदेद्योपाधिकृता तज्ज्ञात्वादिकल्पना ॥ ८५ ॥
तच्छक्तिमाया जडसामान्यात् ॥८६॥
तस्य ब्रह्मण ऐश्वर्यशक्तिमायेति गोयते (गो० अ०७।मा ०१४)
देवी ह्ये षा गणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥१॥
मयाध्यक्षण प्रकृतिः सूयते मचराचरम्।
हेतुनाने न कौन्तेय जगदि परिवर्त्तते ॥ २ ॥
तन्मायात्वं तु कार्याणां वैचित्र्यान्नान तत्वतः ।
कार्यमत्त्वोपपत्त्यर्थ
ब्रह्मसत्ताश्रुतेरिति ॥ १॥
मिथ्यात्वस्यानुषकेश्व तमिथ्यात्त न माम्पतम् ।
तत्वज्ञानेन बाध्यत्वं मिथ्यात्वमितिचेन्नहि ॥ २ ॥
मिथ्यात्वस्याप्यतथ्यत्वात् मत्य त्वं सुतरां स्थितम् ।
मिथ्यात्वस्य च मत्यत्वे दृश्यसत्यत्वमागतम् ॥ ३ ॥
अलीकानामभानाञ्च भास्थ त्व तु मदेव तत्।
रज्जो सदिभानं यद न्यथा ख्यातिरव सा॥ ४ ॥
अन्यस्य सदमत्त्वाभ्यां बाधाधार व्यवस्थितः ।
मा माया जडसामान्यं जयत्वं नित्यमेव तत ॥ ५ ॥
अन्यथा तु व्यवस्था स्वात् तस्माधिज्जाद्यनित्यता ॥८६॥

·[प.या०१]
शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
हर
व्यापकत्वायाप्यानाम् ॥८७॥
एवं व्यापकतत्त्वेभ्यो व्याप्य तत्त्वममद्भवः ।
व्यापकानां हि तादाम्याड्याप्योपादानता मता ॥ १ ॥
न तावत् ममवायेन भेदसम्बन्धौरवात् ।
शाब्दानां समयोऽप्येवं श्टङ्गग्राहिकया लघः ॥ २ ॥
मत्त्वेन सर्वकार्येषु कारणत्वं परेशि तुः ।
निमित्तत्वं हि तबुद्धेोद्धव्येष्वनु गत्वतः ॥ ३ ॥
बुद्धे स्तु माक्षिभास्याया अबोध्यत्वं यतो धियः ।
बोद्धव्या या बुद्धितत्त्व व्यभिचारेऽपि सम्भवेत् ॥ ४ ॥
सुप्तात्थितस्य प्रल यादुद्धेः प्रथममुद्भवः ।
कार्यकारणभावादि बुध्वा निर्माति म प्रभुः ॥ ५ ॥
खतो निर्विषयाप्येषा चैतन्योपाधिभावतः ।
तैलादिवत् प्रदीपस्था मप्रकार प्रकाशिनी ॥ ६ ॥
(
छपृ०३८८)
करिष्यामीतिमङ्कल्पादहङ्कारोद्भवस्त तः ।
स ऐक्षत बहुस्यामित्येवमादिश्रुतिस्मतेः ॥ ७ ॥
बुद्धेर्विकारेष्विच्छादावनुगत्वादहङ्कृतेः ।
साप्कतत्त्वं तत्त्वे तु बुद्धिापकभावनात् ॥ ८॥
ईशोऽहं कृतिजन्यत्वात् तन्नयत्यादहङ्कृतेः ।
मात्रामृतेन्द्रियादीनामहङ्कारोऽपि कारणम् ॥ ६ ॥
तत्र शब्द स्पर्शरूपरमगन्धवसंज्ञया।
मामान्यान्येव शब्दादिप्थूलानां चापि हेतवः ॥ १० ॥

·६०
शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
[अ०३पा०]
मर्वत्र ग्रह एव स्यात तत्त्वानामितिचेदतः ।
विकारग्रहणे जातिग्रहवत् तद् हस्थितेः ॥ ११ ॥
एवं व्यापकतत्त्वानां व्याप्येष्व नुगम: क्रमात् ।
ब्रह्मादि मर्वतत्त्वानां घटोपादानता स्फुटम् ॥ १२ ॥
न कर्मणान्य थामिद्धिरिह तत्त्वस्य युज्यते ।
तादात्म्याद न्यथा सिद्धरतादात्म्यप्रयोजकम् ॥ १३ ॥
एवं कारणतत्त्वानां मोक्षोपायतया पुनः ।
निर्मिति: प्राणिबुद्ध्यादेरतादात्म्यात् पृथक पृथक् ॥ १४ ॥
श्रामर्गप्रन्नयादीनां बुद्धिनास्ति न यत् क्वचित् ।
सुषुप्ता जीवबुद्धीनां लयोऽनन्तः स मोक्षणे ॥१५ ॥८७॥
अथानीश्वरमायानां बुद्धेः मौ न युज्यते ।
क्रमादिनिगमाभावादित्येतत् सूत्रमुच्यते ॥ १ ॥
।
न प्राणिबुद्धिभ्योऽसम्भवात् ॥८८॥
क्रमाद्देवर्षिमादिः श्रूयते कस्य बुद्धितः ।
सम्भवाद्भूतमऽयं तस्मादीशोऽस्ति बुद्धिमान् ॥ ८८ ॥
निमायोच्चावचं श्रुतीश्च निर्मिमीते पिटवत् ॥ ८ ॥
उच्चावचानि भूतानि धर्माधर्मानुसारतः ।
निर्माय निर्मिमीतेऽसौ वेदांस्तद्धितकाम्यया ॥ १ ॥
पथा पितोत्पाद्य पुत्रानज्ञाता ज्ञापयत्यपि ।
हिताहितपरीहारी वाक्यैस्तद्वदयं प्रभुः ॥ २ ॥ ८ ॥

·[अ०३बा०] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । मिश्रोपदेशान्नेति चेन्न स्वल्पत्वात् ॥ १०॥ अथायमीश्वरो नैव हितः पित्समो यतः । पापमाधनहिंमाभिर्मिश्रयागोपदेशनात् ॥ १ ॥ इति चेन्न प्रधानांशफल मौख्याद्यपेक्षया । अङ्गहिंमाफलाल्यत्वान्नाहितस्तविधान कृत् ॥ २ ॥ ननु क्रत्वङ्गहिमायाः प्रधानै कफलत्वतः । न मामान्यनिधम्य विषयत्वं प्रमज्यते ॥ ३ ॥ कुर्यान्न कुर्यादित्येवं विकल्प स्त्व न्यया भवेत् । तस्मादि शेषाद न्यत्र स्याद्यदाहवनीयवत् ॥ ४ ॥ अत्रोच्यतेऽङ्गहिंसायाः स्यादपूर्वम्य हेतुता। पापहे तुश्च सामान्यहिंसेत्येवाऽविरोधिता ॥ ५ ॥ अथ प्रबलदुःखस्याननुबन्धोट हे तुता। विध्यऽयं ननायुतस्तदभावस्य बोधकः ॥ ६ ॥ तथाच मवाना हिंम्यादस्य दुःखाद्य हेतुता । मत्यं या गाङ्गहिंसातो यदुःखं प्रबलं न तत् ॥ ७ ॥ प्रधानफलसौख्यादेनॆयत्यान्नान्तरोयकम् । अन्य यातिप्रसङ्गः स्यात् प्रबल वानिकितः ॥ ८ ॥ तम्मा जातिविशेषोऽयं दुःखेषु प्रबलत्वता । प्रायश्चित्तादिमरणे प्रयागमरणेऽपि वा ॥ ६ ॥ अात्महत्याकृतं दुःखं तत्फलापेक्षया लघु। अतः प्रत्यवमर्श हि प्राह पञ्चशिवोऽपि तत् ॥ १० ॥ स्व न्यत्वान्न बलीयस्त्वाद्यत्र दः खन्य गौरवम । K ·शाण्डिल्य शतसूचीयं भाष्यम् । [च.या०] पर्यग्निकरणोत्सर्गास्तत्र श्रुत्यैव दर्शिताः ॥ ११ ॥ (मनु सं०।०३। ०६८) पञ्चसना गृहस्थानामिति स्मृतिषु चोदितम् । न मामान्यविशेषोति शून्ये सुतरां यथा ॥ १२ ॥ (विष्णुप०।०३।०६।लो ०१।१८) रङ्गोपजीवी पहा नरकं शरणं व्रजेत् ॥ १० ॥ श्रुति प्रमङ्गाच्छोतानामपूर्वमथ चिन्यते । कर्ट भोकगतं तत् किमथवा परमेश्वरे ॥ १॥ फलमस्माद्दादरायणे दृगृत्वात् ॥ ११॥ ॥ (उत्तरमीमांमा।०१।पा.१।०२) राजादिरोषतोषाभ्यां दृष्यत्वात् कर्मणां फलम। अस्माइह्मण एवाह भगवान् बादरायणः ॥ १ ॥ तन्न कर्तगतं पुत्रे जातेष्टिफलदर्शनात्। अथ भोगता भोगः कस्मिन्नित्येव चिन्यते ॥ २ ॥ अन्योन्याश्रय एव स्यादुभयोः स्वव्यपेक्षणात् । तम्मादृष्टतया रोषतोषाभ्यां परमेशितुः ॥ ३ ॥ हिताहितफल प्राप्तिः फलाद्देश्य गता भवेत् । नाप्युद्देश्य गतत्वेन व्यापारान्तर कल्पनम् ॥ ४॥ अन्यथा राजसेवादावष्यपूर्व प्रमज्यते । अत एवेश्वरप्रीतिप्रदत्वं कर्मणां श्रुतम् ॥ ५ ॥ (गी०।१०१२। सो ०२०) ·[अ०या०१] शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् । (9 ये तु धर्मामृतमिदं यथोकं पर्युपासते। श्रद्दधाना मत्परमा भकास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥१॥ रोषतोषादिसत्त्वेऽपि न संमारित्वमीशि तुः । तदृत्तत्वाददुःखत्वान्नित्य मुक्तयापि च ॥ ६ ॥ ११ ॥ व्युतमादप्ययस्तथा दृष्टम् ।। १२॥ प्रलयो व्याप्यतत्त्वानां व्यापकेषूत्र मान्मतः । व्यापिकायां मृदिशाप्य घटादि ल यदर्शनात् ॥ १ ॥१२॥ इत्याचार्यश्रीस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाव्ये हतीयाध्यायस्य प्रथममाहिकम ॥१॥ जीवस्य ब्रह्मभावो हि मुक्रिरित्यभिधीयते। तद्विवेकतयात्रापि भजनीयविवेचनम ॥ १ ॥ अन्यस्य कथमन्यत्वं घटेतेति वितर्कयन् । जीवानां भगवद्भावे योग्यतामाह सूत्रकृत् ॥ २ ॥ तदैक्यं नानात्वैकत्वमुपाधियोगदानादादित्यवत् ।। ९३ ॥ (छां ०।०२००) सर्वं खल्विदं ब्रह्म नेह नानास्ति कि- ञ्चन (गो०।१०१३।ल्ला ०३३।३४) । यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्र क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ १ ॥ क्षेत्रनं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत। इत्यादिभिस्तस्यैकत्वमेव स्वभावः । उभय था चात्म प्रत्ययः 62 ·६८ शाण्डिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । [अ०३।०२] म जीवोपाधिबुद्धिगत्मानुकृतः। तथाच श्रुतिः । एकधा ब- हुधा चैव दृश्यते जलचन्द्रवत् । (विष्णुपु० अं०२।१०१६ ।स्लो०- १२)। मितनीलादिभेदेन यथैकं दृश्यते नमः । भ्रान्तदृष्टिभिरात्मापि तथैकः मन् पृथक् पृथक् ॥ १ ॥ इति । ततः परभक्त्या जोयोपाधिबुद्धि हाने सति पुनरेकत्व- मप्यविरुद्धं यथादित्यस्य प्रकाशात्मनः प्रतिबिम्बोपाधिदर्पणा- द्यपगमे तद्वत् ॥ ३ ॥ पृथगिति चेन्न परेणासम्बन्धात् प्रकाशानाम् ॥ १४ ॥ पृथगेव परस्परमत्यन्त भिन्ना: प्रकाशात्मान एव जीवा: अन्यथा कश्चिन्मुक्तः कश्चिद्वद्ध इति व्यवस्था न स्यादिति चेन्न कथंचिदनीश्वरमाङ्ख्यानां तथा मम्भवेऽपि सेश्वरमाझ्यानां तद- सम्भवात् । कथम्। प्रकाशात्मनां परेण परमेश्वरेण सह द्रतृत्व- दृश्यत्वलक्षणमम्बन्धाभावात् तेषां स्वप्रकाश तयादित्येनेव प्रदी- पानामप्रकाशनात् । तथाचानीश्वर त्वममर्वज्ञत्वं ज्ञेयत्वं च ब्रह्मण: स्यात् । अथ प्रकाश्या स्तेषां जायप्रमङ्गानापि मियो- बुद्धिवृत्त्या प्रकाश्य त्वम् । तद्धि तमोऽभिभूत्यैव नैवान्तःकरण- सत्त्ववृत्त्या । नच तद योग्यत्वे तत् सम्भवति। न खल्वावरण- निवृत्तावपि दीपो दोपान्तर प्रकाश्य इति बाह्याभ्यन्तरप्रका- शयोः कश्चिदीपाधिकोऽप्येकधी येन (सहदा ०। पृ० ७५५) वयं ज्योतिरेवायं पुरुष इत्यादी गोको ज्योतिः शब्दः । तस्मा- ·बि.शया०२] शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम्। स ॥ ञ्चिदात्मा जगत्प्रकाशकत्वेनैव सिध्यतीति न तत्र परापेक्षा । किञ्च मनोधर्मभ्रमतत्त्वधियोरधिष्ठानतया चात्ममिद्धिर प्रत्य- हैव बद्धिवृत्तीनां तु गौण एव ज्ञानत्व सुखत्व व्यवहारः । किं मानमात्मनां भेदे बुद्धितत्त्वभिदा स्थिता । बन्धमोक्षव्यव म्याने नित्य मुक्तात्मनां कुतः ॥ १ ॥इति ॥८४ ॥ अथ विकारिण एव सत्तात्मानो ज्ञानेच्छादयस्तद्गुणाः जानामीच्छामि सुखीत्यादिप्रत्य यादिति मतं निरस्यन्नाह । न विकारिणस्तु करणविकारात् ॥६५॥ न ज्ञानादिविकारवन्त श्रात्मानो भवितुमर्हन्ति कुतः सुखोपलम्भादेः करण गतत्वेन ज्ञानादीनामुपपत्तेरात्मनाम- विकारित्वात्। तथाहि सुखोपलब्धिः मकरणिकेत्याद्यन- माने तादृश करणामम्बन्धम्य तादाम्येन मत्त्वात् मुखादयो नात्मविकारा अात्मनि प्रतीतत्वागौरत्वादिवदित्यनुमानाच्च । एवमहन्त्वस्यापि कारण तादात्म्येनैव मनमा ग्रहणम्। सुषुप्ती मनोलये तद ग्रहणम् । कालोपाधीनां कालत्ववदिति दिक ॥ अथ कथं जीवस्य ब्रह्मभाव इत्यपेक्षायामा ह । अनन्यभक्त्या तह र्बुिद्धिलयादत्यन्तम् ।। ८६ ॥ (गी।०८।०२२) पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन मर्वमिदं ततम ।।

·शाण्डिल्यशतसूत्रीय भाष्यम् ।
[घरापा०२]
इति
श्रुतम्। तथा (नृसिंहपु ०।१०। मो०) भक्त्यैकलभ्ये पुरुषे
पुराणे मुकी किमर्थं क्रियते न यत्न इति । तस्मात् परभकिमा-
त्रेण बुद्धेरत्यन्त ल ये मति ब्रह्मानन्दावाप्तिलक्षणा मुकिरि.
त्यर्थः । तथाच तदीयबुद्धिविलयप्रागभावमहत्तिब्रह्मानन्दा-
वाप्तिर्मुकिरिति तलक्षणं सूचितम् । अथ ब्रह्मानन्दावाप्तेः मि-
द्धत्वेनापुरुषार्थत्वमिति चेन्न ग्रामादिवदिशिष्टतया पुमर्थत्वात् ।
अत्र बुद्धिर्जीवापाधिर्मता भगवत एव बुद्धि तत्त्वाभ्युपगमात् ।
अन्यथा इदं सुखमत्र सुखत्वमिति ज्ञानाज्जातेर्नित्यतया तदि-
शिष्टस्य पुमर्थाभाव प्रमङ्गात् ईहाकृत्यार्विकल्पकत्वाभावात् ।
तस्माद मिद्धोपरागेण मिद्धे अपीच्छाकृतो इति। कृत्यमाध्यत्व-
ज्ञान प्रतिबन्धकमिति चेत् श्येनादो बलवदनियानुबन्धित्व-
तिरोधानादिवोत्कट रागेण कृत्यमाध्यत्वमपि तिरोधाय प्रव-
तितमिति किमनुपपन्नम्। प्रानन्दं ब्रह्मणे रूपं तच्च मोक्ष
प्रतिष्ठितमित्यागमादपि तथात्वमध्यवमेयमिति ॥ ६ ॥
अथ परभक्तिमिद्धा जीवनादृष्टभोगवदितरेषामपूर्वाणा-
मपि भोगेनैव लय इत्य निर्माक्ष एव स्यादित्यत उच्यते।
आयुश्चिरमितरेषां तु हानिरनास्पदत्वात् ॥ ८७ ॥
श्रात्मरतो सत्यां (छां।०४६ ० ) तस्य तावदेव चिरं
यावन विमोक्ष्ये अथ सम्पत्स्य इति। तथा (विष्णुपु०।०१।
अ०२० ०२०)
धर्मार्थकामैः किं तस्य मुकिस्तस्य करे स्थिता ।
समस्त जगतां मले यस्य भक्ति: स्थिरा त्वयि ॥ १ ॥

·[प.शषा०२] शारिहल्यशतसूत्रीय भाष्यम्। तथाच आयुर्जीवनादृष्टं तन्मात्रमेव चिरं परभको मत्या- मपि मुक्तिप्रतिबन्धकं तावदेव जीवन्मुकिः । इतरेषां धर्मा- धर्माणां जीवनादृष्ट लये मति बुद्धरत्यन्त लये भोगास्पद स्याभा- वादुद्धिभोगाभाव एवेति नानिमीक्ष इति बुद्धेरपि विकार्यत्वेन कारणत्वात्। नापि तददृया हेतुत्वं कारणान्तराभावे फला- निष्पत्तावपि हेतुत्वाक्षतेः । तस्य भगवत्तोषरोषरूपस्यापि लयः कालात् प्रलयसामग्रीतो वा यथाङ्गापूर्वाणामङ्गवैगुण्याद- जनितपरमापूर्वाणां लय इति । ब्रह्मार्पणं तु प्रतिबन्धकीभू- तकर्मणामबन्धायेति मर्वमनवद्यम्। परंपरयैव ज्ञानाग्निना कर्मक्षय इति ॥ ८७॥ संसृतिरेषामभक्तिः स्यान्नाज्ञानात् कारणासिवेः ॥ १८॥ अथ जीवस्य मंसारः किमज्ञान कता मतः । उताभक्तिकृतस्तत्र सूत्रमेतत् प्रवर्त्तते ॥ १ ॥ खोऽथ जीवन्मुक्तत्वं मुक्तिरेषां त्रयो गतिः । जीवन्मुक्तिः परा भकिस्तदमिद्धिस्तु मंमृतिः ॥ २ ॥ मापि भक्तः कामनानामभावादेव तिष्ठति । भको सत्यां निवर्तत तथाचोकं महर्षिभिः ॥ ३ ॥ (विष्णुपु० । ०१।०८ ला ०५८)। तावदार्तिस्तु मा वाञ्छा तावन्मा हस्तथा सुखम् । यावत्रायाति शरणं त्वामशेषाघमोचनम ॥ १॥ तत्त्वाज्ञानता सूरिज्ञानात्तद्धानिरिव्यते । रज्जुमर्पादिहेतूनामभावात् तदसम्भवात् ॥ ४ ॥ ॥

·७२ शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०३या०२ जनमा नि घोरयमकिङ्करताडनानि दैन्यानि तानि तपनात्मजदर्शनानि । जन्तीरममतरङ्ग कुरङ्गष्णा- कृष्णा छिपङ्कजपराङ्मुखतानुभावः ॥ इति ॥ ८ ८ ॥ वीण्येषां नेत्राणि शब्दनिङ्गातभेदाढुद्रबत् ॥१८॥ एषां जीवानां त्रीणि नयनानि माधनानि अर्थमिते प्रमाणभूतानीति यावत्। प्रमितत्वा विशेषेऽपि करणत्रवि यात त्रैविध्यम् । तानि यथा ज्ञायमानयोग्यपदपदार्थरूप शब्दः शाब्द प्रमाकरणम्। तस्य प्रथममभिधानमलौकिकभके स्तत्माधनतादी प्राधान्यकथनार्थम्। तथा ज्ञायमानव्याप्यपक्ष धर्मलिङ्गज्ञानमनुमितिकरणमस्माकं मत्कार्यत्वाज्ञायमानत्वम प्यविरुद्धम्। प्रत्यक्षप्रमितिकरणान्यनाणि विषयमम्बद्धानि ता निच मन:श्रोत्रत्वक्वक्ष रमन घ्राणानि षट स्वमम्बन्धेनान्तःकरण तमोऽभिभूय चिदात्मप्रकाशमानार्थाकारां मत्त्व वृत्तिं जन यन्ति अत एवोक्तम् (गी०१०१४। रा ० १९) सर्वदारेषु देहे ऽस्मिन् प्रकाश उपजायते इति । जीवबुद्धिरूपमनसा दुःखा दिविकारान्तु नाज्ञाता: सन्तीत्यात्म प्रकाशन व प्रकाश्यन दति न तत्र मत्त्व वृत्त्यवकल्पनं गौरवात् । एतदेव माक्षिभास्य त्वम् । एवं शब्दानुमानप्रत्यक्षभेदात् त्रीण्येव यथा रुद्रस्य बीपि चक्षुरधिष्ठानानि नाधिकानि न न्यूनानि तद्दचन्द्र सूर्याग्निरू पत्त्वचिहानि। उपमानं तु शक्तियक्षमात्राथं तच्च मामान्यता ·[अ०३चा०२] पाहिल्यातसूत्रीय भाष्यम् । दृष्टानुमानमहकारण प्रमिद्धपदमामानाधिकरण्यात कविकाव्य परिच्छे दवन्मनमापि मम्भवतीति विष्वेवान्तर्भूतमिति न पृथक् । प्रमाणविचारोऽम्माभिवायतत्त्वनिकषे वेदान्त तत्त्व निकषे च निरूपित इति ने इ प्रतन्यते । जीवबुद्धिर्मना नाम तत् मङ्कोच विकामवत् । योगपद्याशगपद्ये धियां तेनोपपद्यते ॥ १ ॥ ईश्वराऽहं कृतेर्जीवबुद्धोनामुद्भवो यतः । बुद्धौ दुःखादिवत् माक्षादहन्त्वमपि ग्टह्यते ॥ २ ॥ मात्राभूतेन्द्रियादीनां भगवबुद्धिजन्मतः । भगवबुद्धिबोयत्वाञ्चिदाग्राह्यं तथेन्द्रियैः ॥ ३ ॥ भूतानि पञ्च तन्मात्राः पञ्च चैकादशेन्द्रियम्। अहम्बुद्धिप्रधानात्मपरेशाम्तत्त्व संग्रहः ॥ ४ ॥ इति षड्विंशतितत्त्वानि ॥ ८ ॥ अविस्तरो भावाविकाराः स्युः क्रियाफलसंयोगात् ॥ १० ॥ प्रसङ्गादुत्पत्तिलयो चिन्येते तत्रोत्पत्तिराविर्भावलक्षणा मत एव क्रियायोग्यता तथा तिरोभावस्तदयोग्यता एवं वृद्धि- हानादयो विकारा एव भवन्ति । कुतः। करोति घटं ना- शयति घटमित्यादी धात्वर्थफलमम्बन्धव्यपदेशात् ते च मत एव घटन्ते नामतः । तथाचोकम्। (गी। श्र०२ मा ०१६ ) नामतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सत इति। एवं भवति नश्यतीत्यादावपि क्रियाश्रयत्वं प्रतीयते। तच्च मत एव मम्भ- वति। मचाक्षणसम्बन्धो नाशप्रतियोगित्वं च तदर्थः श्राद्य- , ·शाण्डिल्य शतसूत्रीय भाष्यम् । [अ०या०२] वस्था निरुक्तः । नचाविर्भावस्थाविर्भावान्तरावकत्वेऽनवस्थागौ- रवयोरन्यतरप्रसङ्गः घटसामय्या एवाविर्भावस्थाविर्भावत्वा- त्। अन्यथा उत्पत्तेरुत्पत्तावपि तथावप्रसङ्गात्। एवञ्च घटस्य पूर्वपूर्वाविर्भावतिरोभावपरंपरैव प्रागभावस्तिरोभाव एव नाशः सच कदाचिदात्यन्तिकोऽपि यथा देवदत्त शरी- रस्य यथावा मुक्तबुड्यादीनाम् । अन्योन्यात्यन्ताभावी च पर- स्परविरुद्धधर्मतदधिकरण यो तिरियेते। अन्यथा भावेऽप्य- भावान्तरस्वीकारप्रमङ्गादिति। प्रलये तु प्रलयाख्य विकारा- तिरिक्तस्य विकारस्थाभाव एव । मंस्कारास्तु सूक्ष्मात्मना तिष्ठ- न्तीति न कोऽपि दोषः । पर्यवमिता विलक्षणी भकिमी- मांसा॥ परिवीतपीतवमनं घनोपमम्। शतपत्रपत्रसदृशायतेक्षणम् ॥ धृतवेणुरेणुपरमण्डितं गवाम् ॥ हृदि वोऽस्तु कौस्तुभविभूषणं महः ॥ १ ॥ गोडमावलये विशारद इति ख्यातादभृद्भूमणे: । मार्वीपतिमार्वभौमपदभाक प्रज्ञावतामग्रणोः ॥ तस्मादाम जलेश्वरो बुधवरः सेनाधिपः माझताम्। खप्नेशे न कृतं तदङ्गजनुषा मद्भक्तिमामांसनम् ॥ २॥ इति श्रीस्वप्नेश्वरविवादरविरचिते शाण्डिल्यशतसूत्रीये भाष्ये हतीयस्थाध्यायस्थ द्वितीयमाहिक समाप्तवाऽध्यायः ॥ ३ ॥ समाप्नेयं भक्तिमोमांमा ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·15997
ROYAL ASIATIC SOCIETY OF BENGAL LIBRARY
Author Sudra Bhakn betron
Title Bhakti Sutra on Aphoriams of
han Sandilya.
Call No.
Date of Issue
Issued to
Date of Return
Library of the
ROYAL ASLATIC SOCIETY OF BENGAL
Call No..181:4/5.9654:5.
Accession No.. 15.997......