·श्रीः
अथ वाक्यसुधाप्रारम्भ
श्रीगणेशायनमः ॥ नमोरामायदेवायसच्चिदानंदमूर्तये ॥
कृष्णायगुस्येन्यासशंकराचार्यमूर्तये ॥३॥ नामरूपात्मवि
वाख्यपको यल्लमईक्ष्यते ॥ तद्वाक्यसुधयाप्चान्यनिष्पकत
त्यमीक्ष्यतां ॥ २ ॥ पदार्थबुद्धिक्यिार्थज्ञानहेतुरितिस्थि
तेः ॥ आदौपदार्थबुद्धयर्थःपरिच्छेदःप्रवर्तते ॥२॥ वापत
त्यमसीत्यादिप्रत्यग्वीकबोधकं ॥ त्वंपदार्थइहमत्यक्तत्स
दार्थोमहेश्वरः ॥ ४॥
तत्रादौवाक्यसुधाख्यं प्रकरणमारक्षमाणोयनगवान् भाष्य
कारः त्वंपदार्थव्युत्सादयति । रुपदृश्यमित्यादितिः पंच
भिः श्लोकैः । तत्रायोयंवस्तुसंग्रहश्लोकः-
रूपंहश्यलोचनंहक्तदृश्यंद्रष्टुमानसं॥
दृश्याधीत्तयःसाक्षीदगेवनतुदृश्यते॥१॥

·२ वाक्यसुधा. रूपनीलपीतादियत्मसिद्धंतदृश्यंद्रष्ट्रवृत्तिव्याप्यमित्येतदवि वादामित्यर्थः । कापुनःसाहग्ययारूपंव्याप्यतेइत्यपेक्षाया माह ॥ लोचनंगिति ॥ यसोचननेवेंद्रियंसाहगित्येतद पिप्रसिद्धमेवनेत्रान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्र्पज्ञानस्ये त्यर्थः । एतावतापुत्रआत्माजायात्मेत्यापतिप्रारुतात्मह ष्टिबाह्यविपयानिनिविष्टपच्याविता विनैवदेहात्मबुद्धिरपि व्युदस्ता । देहस्पापिबाह्यविषयवदिद्रियग्राह्यत्वात् । इदा नामिद्रियात्मदृष्टिंप्रसक्तांवारयति ॥ तदृश्यंद्रष्टुमानसमिति। तल्लोचनरूपापेक्षयागितियदुक्तंतदपिदृश्यमेवनहकायतस्त स्यापिमानसंमनोंतःकरणंसवृत्तिकंद्रष्टुतत्सद्धावसाधकंवर्त तोसतिमनसिव्याप्रियमाणेलोचनस्यसद्भावमवृत्त्यादेरयग मादसतिचतस्मिन्मुपुत्यादावनवगमादित्यर्थः। तस्मिनएय प्रत्यगात्मेतिप्राप्तांदृष्टिवारयति । दृश्याधीवृत्तयइत्युत्तराई न । मागुक्तमंतःकरणंतदृत्नयश्चधीवृनिशब्देनोच्यते । ताश्चदृश्यविषयाएवतासांसाक्षीचिदात्माइक्दष्टाप्रकाश- १दूरीरुता २दूरोकता ·३ । वाक्यसुधा. कः । मममनोन्यत्रगतमित्यनुभवादन्यत्रमनाभवनादर्श मित्यादिश्रुतेश्च । सिद्धमनसोपिदृष्ट्यंतराधीनसिदिकत्वं तस्थयोद्रष्टासाक्षांसहगेव एवकारण्यावृत्तावाह । नतुदृश्यत इति । तस्यापिदृश्यत्वनिरुपपचिकानवस्थाप्रसंगाअंत तोगत्यास्वतःसिद्धवस्त्यनायुपगमेजगदाध्यप्रसंगाचस्व प्रकाशतवापरानपेक्षस्वरूपसिद्धिपर्वतमवहादृश्यपरंपरान्वे पणमतोहगेवसाक्षीसनान्यदृश्यइत्यर्थः। एतदुक्तावति । ये नविनायस्पद्रष्टतानसंगच्छतेतदेवैकमन्युष्णत्ववत्स्यरुपल तप्रकाशेनरूपपर्यंतस्यसर्वस्यद्रष्टुनमनब्बापोः । वयोस्तुसा क्षिचैतन्यादेशाइग्यावशादिवोदकलोहादौदग्धृत्वंद्रष्टुत्वम् पचर्यते।तस्मात्मनआदिविषयपर्यंतंदृश्यमेवेतिनिश्चित्यते सर्वेषुद्रष्टत्वेनानुगतश्यविलक्षणंचिदेकरसंप्रत्यंचमात्मा नमेपतेआत्मासतिरइतिश्रुतिप्रकाशितंशुद्धमुद्धरोदिति १ संग्रहेणोक्तविवृण्वन्यवहश्यानांपरस्सरव्यभिचारातव्यनि चारिणांचसर्वाधारदंडमालादिवत्कचित्कल्पितत्वनिय अनुस्यूतं ।

·२ पाश्यसुधा. रूपनीलपीतादियत्ममिदंतदृश्यंष्ट्रवृत्तिव्याप्यमित्येतदपि वादामित्यर्थः । कापुनःसाहाययारूपंच्याप्यतेइत्यपेक्षाया माह । लोचनंगिति ॥ यहांचननेद्रियंसागित्येतद पिप्रसिद्धभवनंत्रान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वाद्र्पज्ञानस्ये त्यर्थः । एतापतापुत्रआत्माजायात्मेत्यायतिमारुतात्मद ष्टिबाह्यविपयाभिनिविष्टप्रेच्याविता तेनैवदेहात्मबुद्धिरपि युदस्ता । देहस्यापिपाह्यविपयवदिद्रियग्राह्यत्वात् । इदा नामिद्रियात्मदृष्टिंप्रतक्तांवारयति ॥ तदृश्पंदृष्ट्रमानसमिति। तल्लोचनरूपापेक्षयागितियदुक्तं तदपिदृश्यमेवनहायतस्त स्यापिमानसंमनोंतःकरणंसवृत्तिकंद्रष्टुतत्सद्भावसाधकंवत तोसतिमनसिव्याप्रियमाणेलोचनस्यसद्भावप्रवृत्त्यादेरवग मादसतिचतस्मिनमुपुत्त्यादावनयगमादित्यर्थः। तर्हिमनएय प्रत्यगात्मेतिप्राप्तांदृष्टिवारयति । दृश्याधोवृत्तयइत्युचराई न । प्रागुनमंतःकरणंतत्तयश्चधीवृनिशब्देनोच्यते । ताश्चदृश्यविपयाएवतासांसाक्षीचिदात्मादृद्रष्टाप्रकाश- दूरीकता दूरीकृता ·वाक्यसुधा. ३ कः । मममनोन्यत्रगतमित्यनुभवादन्यत्रमनाअभूवनादर्श मित्यादिश्रुतेश्च । सिद्धमनसोपिदृष्टयंतराधीनसिद्धिकत्वं तस्ययोद्रष्टासाक्षसिटगेव ।एवकारव्यावृत्तावाह । नतुदृश्यत इति । तस्यापिहश्यत्वेनिरुपपचिकानवस्थामसंगाअंत तोगत्वास्वतःसिद्धवस्त्वऽनत्युपगमेजगदांध्यप्रसंगाचस्व प्रकाशतयापरानपेक्षस्वरूपसिद्धिपर्यंतमेवहग्दृश्यपरंपरान्वे पणमतोहगेवसाक्षीसनान्यदृश्पइत्पर्थः। एतदुक्तंभवति। ये नविनायस्यद्रष्टुतानसंगच्छतेतदेवैकमायुष्णत्ववत्स्वरूप तप्रकाशेनरूपपर्यंतस्पसर्वस्यद्रष्टुनमनश्चक्षुपोः । तयोस्तुसा क्षिचैतन्यावेशादग्यावशादिवोदकलोहादौदग्धृत्वंद्रष्टत्वमु पचर्यते।तस्मात्मनादिविपयपर्यंतदृश्यमेवेतिनिश्चित्यते पुसर्वेपुद्रष्टुत्वेनानुगतंदृश्यविलक्षणंचिदेकरसंप्रत्यंचमात्मा नमेपतेआत्मासातरइतिश्रुतिप्रकाशितंशुमोदिति १ संग्रहेणोक्तविवृण्वन्यदृश्यानांपरस्सरव्यभिचारातव्यनि चारिणांचसाधारदंडमालादिक्वचित्यितत्वनिय अनुस्यूत ।

·४ वास्यसुधा. मातद्रष्टस्वरूपस्यसदृश्येष्वन्वयाद्रज्जुखंडवनस्याकल्पित व्याभरित्यन्वयव्यतिरेकालोचनतयाद्रष्टुरद्वैतात्मनउप पादनमकारमाह- नीलपीतस्थूलसूक्ष्म-हस्वदीर्घादिभेदतः॥ नानाविधानिरूपाणिपश्चल्लोचनमेकवार॥ आदिपदाइक्रवर्तुलत्वा दिग्रहणं । एवंनानाविधा निपरस्परष्यभिचारीणिरूपाणिपश्यल्लोचनमेकधानव्यान चारीत्यर्थः । नहिलोचनादहिकरुपसत्त्वेप्रमाण मस्तिलोचनालोचनइशायामेववतमतिरेवान्यदाचतदन तीतेः । नचप्रत्यभिज्ञयाप्राक्रसत्त्वग्रहस्तस्याअन्य थोपपत्तेः । तथाहियथाशुतौरजनमारोपितरजतमि दमिहास्तीविचिरमचिरंवानुभूयतद्वाघोदयात्मागेयविप यांतराण्यालोच्यपुनःतस्यामेवशक्तौलोचनंप्रसारयन्नानि वृनच पिस्तादिदरजवरूपमितिप्रत्यभिजानातिकश्चि स्पुमान्नहिनत्रप्रत्यभिज्ञाप्रमाणनामभुते । आरोपि तस्पप्रातीतिकारीरत्वात् । एवमेवाधिष्टानतत्यनामस्व ·वाक्यसुधा. रूपत्वावधारणपैयतंदृष्टविशेषस्यबांधितत्वानवगमात्पूर्वदृष्ट सदृश्याविषयमांत्यंतरोदयेमत्यभिज्ञानमइति ॥ नवंस तिबौद्धमतापनिर्देश्यदर्शनयोः क्षणिकत्वानंगीकारानित्य स्याखंडस्यैकस्पसर्वचमाधिष्ठानस्पसदात्मनश्चिदेकरसस्या क्युपंगमाचेतिनकाचनास्मन्मतेदोपकल्पनेत्यत्रयुक्तिरनुसं धेयति ॥ २॥ बहुभ्योदृश्यायोद्रष्टत्येनोद्वृत्तस्यैकस्यलोचनस्यापिनार्जसा इष्टुत्वंतस्याप्पकरुपत्यष्पभिचारादित्यतालोचनमपिदृश्य मेवतस्मानदपिस्वद्रष्टुमनसोबहिर्नास्तीतिव्युत्पादयति- आंध्यमांद्यपटत्वेपनेत्रधर्मेष्वनेकधा।संक ल्पयन्मनःश्रोत्रत्वगादायोज्यतामिति॥३॥ यथाप्येकस्मिन् पुरुपेएकमेयनेत्रंतथापितनैकरूपंतस्यांध्य मांगाववस्थानेदेनविकारित्वादविकारिणश्चस्वविकारद कृत्वायोगादन्यदृश्यत्त्वमवश्यमायातमलिंडादिवत्तस्यापि योदष्टातदन्वेषणायामंतःकरणंतत्वष्टुत्वेनान्वेतीत्याहस १ निश्चयपर्यंत. २ कल्पित०, ३ अंगीकारात्. साक्षाद, ५ लोचनस्य.

·६
वाक्यमुधा.
कल्पयन्मनइति।आंध्यमांद्यपटुत्वयुनेत्रधर्मपुसत्सुअंघोहम
क्षोहंपट्टनेत्रोहमितिचानेकथानकप्रकारेणसंकल्पयत्सम्य
कल्पयत्मनोंतःकरणतस्पव्यभिचारिनेत्रावस्थास्वऽव्य
भिचारितयाद्रष्टुत्वसिद्धिमिातेयाजानातिएकत्रानिीतस्य
शाखार्थस्यपरवापोतिन्यायेनचक्षुप्युक्तंन्यायमितद्रियेषु
योजयेदित्याह । श्रोत्रत्वगादीयोज्यतामितिरूपेषक्तो
न्यायः शब्दस्पशादीयोज्यः चक्षुष्युक्तश्चोत्रत्यगादा
वित्यर्थः ॥ ३॥
इदानीं चक्षुरादिवदमनसेप्यन्यदृश्यत्वसाधयति-
कामःसंकल्पसंदेहोश्रद्धाश्रद्धेधृतोतरेगही
भीरित्येवमादीनभासयत्येकधाचितिः॥४॥
एवमादीनित्यादिपदात्क्रोधलोतमोहादयोगृह्यतेएवमने
कावस्थमनेकविधमंतःकरणंचिति सपतिपश्यतिसात्वेक
धाएकविधैवतस्याअवस्थांतरंवाधमांतरवासभाव्यतेतत्र
प्रमाणाभायादित्यर्थः ॥ ४॥

·७ वाक्यसुधा. मनआदिसर्वावस्थासाक्षिभूतायाचितेरविकारित्वंसाधयं स्तस्याएकरूपत्वंसीवनासकतयासर्वत्राव्यभिचारित्वेना द्वितीयत्वंचोपपादयति- नोदेतिनास्तमेत्येपानादियातिनक्षयास्व यंतथाविधान्यानिक्षासयेत्साधनविना॥५॥ एपाचितिः सर्वसाक्षितततयासर्वानुगतापिनोदेति नजायतेनास्तमेतिनविनश्यतिअभूतप्रादुर्भावोजन्मसतोऽस स्वामिविनाशइत्येवंविधायतविकाररहितपाचितिरि त्युनभवति । मध्यमानषिवृद्धयादीनविकारानाथ तविकारनिराकरणादर्थतोनिरस्ताअपिपतिपनिसौकर्याय मुखतः प्रतिषेधयतिनवृद्धिमित्यादिना । वृद्धिरुपचयः क्षयोऽपचयः सावयवंहिकुझ्यादिअवयवोपचयाबईतेअप चयाचापक्षीयतेचितेस्तुनिस्खपवत्यानतद्योगइत्यर्थः। वि परिणामस्यचावस्थांतरापचिरुपस्पोक्तलक्षपवृद्धिक्षया भावाचन्निरसनेनवनिराससिद्धिः अस्तितालक्षणस्पचवि ·८ वाश्यसुधा. कारस्यकदाचित्कालावस्थितिरूपस्यजन्मविनाशासंभवा देवासंभवउक्तोवेदितव्यः ॥ कुतएवमस्या:पजाबविका रराहित्यमित्यत्रहतुमाह। स्वयमिति । तथाविधानिवनवि कारवंतितानिचान्यानिचेतितथानासयेदप्रकाशयेत् । निकभासनभानोत्पादनहततहिविकारित्वमवस्थांतरयोगा दित्यतआह ॥ साधनंविनेत्यर्थः । तथाचाविकारितया सर्वविकारावस्थासाक्षित्वादत्याश्चिते विकारयोगशंकेति तात्पर्यार्थः ॥ ५॥ ननुतदेवंद्रष्टदृश्यान्वयव्यतिरेकालोचनेनव्यभिचार त्योदृश्येच्योमिथ्याभूतन्योऽव्याभिचारिद्रष्टासत्या माअद्वितीयःसिद्धः । सचनिर्विकारएवसःसर्वावमा सकइत्युत्तं तन्नोपपद्यतेअवस्थात्रयवत्तयात्मनोनुभवादि स्पाशंक्यमबअवस्थात्रययोगितयावनासस्यसालासपुद्धध ध्यासनिबंधनत्यादध्यस्तस्यचमिथ्यात्वादित्यनित्यसा क्षिसाक्ष्यान्वयव्यतिरेकात्यामसंगकूटस्थात्मतामात्मनः तिपादयति । चिच्छायवेशतइत्यादिभिःसप्तश्लोकः- ·वाक्यसुधा. चिच्छायावेशतोवुदोभानंधीस्तुविधास्थिता। एकाहंकृतिरन्यास्यादंतःकरणरूपिणी ॥६॥ चिनिर्विकल्पकंसर्वावशासकंज्ञानप्रत्यगात्मस्वरूपंतस्य छाया आमासस्तस्यबुद्धावंतःकरणेआवेशःप्रवेशस्तस्मा दावेशतोमानविशेषतोनासनमात्मनोभवतीतिशेषः । एतदु भवति । चिदात्मास्वरूपप्रकाशतयास्वयंसदानासमा नोपिस्वतोनिशेिपत्वाद्विशेषतोनावजासते । तस्मिन्पुनर ध्यस्तमनाद्यनिर्वचनीयमज्ञानंयदाकर्मोद्भूतवासनाविशेपंस दंतःकरणाकारंजायतेतदातस्मिन्नवनासकलयानुगतश्चि दात्माततायःपिंडपदेवागिरयःपिंडारुतिवुझ्याकारोव भा सते॥तत्रबुद्धचाविशेषेणगृह्यमाणमात्मचैतन्यमामासच्छा योतिचोच्यते । तदाबुद्ध्यात्मनोरेकत्वायनासानेनविशेपे णसविशेपमात्माधाति । एतदुच्यते । चिच्छायावेशतोमा नमिति । यस्यांबुद्धावेवंभानमात्मनः साधीस्तुबुद्धिस्तु द्विधाद्विप्रकारेणस्थिता एकाहंकृतिरूपेण अहंकृतिरस्था अतःकरणे.

·१० वाक्यसुधा. एकाविधेत्यर्थः। अन्याविधाअंतःकरणरुपिणीस्यात्म नोरूपिणीभवतीत्यर्थः मनःसंकल्परिकल्पात्मकंवासना स्थान चिदात्मनिकर्तृकरणभावमापन्नासतीबुद्धिर्विशेषव्य वहारप्रवर्तिकाायतीत्यर्थः ॥ ६ ॥ तत्रचिज्जडयोबुद्धयात्मनोस्तादात्म्याध्यासमुक्तदृष्यति नस्पश्यति- छायाहंकारयोरेक्यंतप्तायःपिंडवन्मतात दहंकारतादात्म्यावेहश्चेतनतामियात्॥७॥ पूर्वार्द्धमुक्तार्थ अयसोमिव्याप्तत्वेनाग्नित्वापत्तिवदहंकार स्यात्मचैतन्यच्यामत्वेनास्मदर्थत्वंमतमित्यानिमायः एता बतालिंगशरीराध्यासआत्मनिकर्तत्वभोक्तत्वव्यवहारपत्र चिहेतुर्दर्शितः इदानीमुक्तोपार्थिपुरस्कृत्यस्थूलशरीराध्या समात्मनोदर्शयतितदहकारेत्युत्तरार्दैन देहोप्यऽस्मदर्थत्वो लेखयोग्यः संवृत्तइत्यर्थः ॥ ७॥ इदानीमुक्ताहकारतादात्म्यंविषयोदनविनज्यव्युत्स दयति-- ·वाक्यसुधा. ११ अहंकारस्यतादात्म्यंचिच्छायादेहसाक्षिमिः सहजकर्मजंभ्रांतिजन्यचत्रिविधंक्रमाता८॥ अहंकारस्यचिच्छाययाचिदाभासेनयतादात्म्यंतत्महर्ज उत्पचिविशिष्ट चिच्छाचायस्ततयैवाईकारम्योत्सनेरित्य र्थः । देहेनसहाहंकारस्यतादात्म्यंकर्मजमाचीनधर्माधर्म जन्यदेहयोगस्यतदधीनत्वादित्यर्थः । साक्षिणातुतादा यंत्रांतिजन्यंभ्रममावसिद्धमितिक्रमादहकारस्पतादा स्पंत्रिविधीवतीत्यर्थः । तथाचानुभवोहंजानामिअहं मनुष्यअहमस्मिभवामीतिचक्रमेणानुसंधेयः॥ ८॥ इदानीमुक्ताहंकारतादात्म्यावभासानांक्रमेणनिवृत्तिहेतून व्युत्पादयति- संबंधिनासतोनास्तिनिचिःसहजस्यतु। कर्मक्षयात्प्रबोधाच्चनियततेक्रमादुझे ॥९॥ संबंधिनोरहकारचिच्छाययोः सतोर्विद्यमानश्शायांतयो दात्म्यनिवृत्तिनास्त्येवतुशब्दोऽवधारणार्थः । अहंका ·वाक्यसुधा. सुपुप्त पुरुषोनवतीत्यर्थः । अहंकारलयोपाधिकमात्मनिसु पुल्यावस्थायोगमुक्ताहंकारास्थित्याधिकमेवात्मनोऽवस्था तरमपिनस्वतइत्याहाहंकृतिविकारोत्थइति ॥ १० ॥ कथंसःस्वमोजागरश्वसर्वोहंकारविकारात्थइत्यपेक्षाया माहः-- अंतःकरणरत्तिस्तुचितिच्छायैक्यमागता॥ वासना:कल्पयत्येवबोधेऽपियान्नहि ११ चितिच्छायैक्यमागतांतःकरणवृत्चिरेपास्वनेवासनाःकल्प पतिसंचिनोतियतएवैपायोधप्रबोधेक्षरिद्रियर्वहिपियार कल्पयतीतियोजनाएतदुक्तं भवतिाबाह्यार्थविपयानुभवन निताःसंस्काराःस्वमहेतबइतिस्थितिस्तत्रबाह्यानुभवी गंतुक अतिविपयनात्मनोधर्मस्तस्यकूटस्थत्वात् नापिदेहेंद्रि यमनसांअचतनत्वनिश्चयात्तेपांअचेतनत्वंचक्रियावत्वात् किंतुदेहद्रियमनआत्मनांमिथःसंबंधेसतिजायतेसजायमा नोविषयानुभवःकस्यधर्मइतिनज्ञायते । नचवांच्यंमिलिते वेवप्रदर्शनादेपामेवायधर्मइतिसंघानचेतनावादस्यशाकस्नु

·वाक्यसुधा.
दिःनिरस्तत्वात नतुदेहस्यरूपादिमत्वेनघटादिवदचेतन
त्वनिश्चयादिद्रियाणांचभौतिकविषयकत्वेनभौतिकत्वाव
गमात्करणत्वेनकुठारादिवचैतन्याविधयित्वनिरामोपपत्ते
मनसश्चधर्मियाहकप्रमाणेनकरणत्वसिद्धौतस्यापद्रियबद
चेतनत्वनिश्चयात्परिशेपादात्मनएवधर्मोपियानुभयइति
चेत्मैवं तस्यनिर्गुणत्वश्रुतिविरोधेनपरिशेषाऽसिद्धेः अर्थ
प्रकाशोबुद्धिरितिप्रकाशगुणत्वाभिमतस्यज्ञानस्यप्रदपिन
काशवत् स्वाश्रयद्रव्यजन्मातिरेकेणाजन्मानुपपनिरि
तियुक्तिविरोधाञ्चपरिशेपाऽसिद्धेः । वस्माद्दिपयानुभयोति
भमएव सचसत्यानृतोमथुनोभावलक्षणसत्यंचचिदात्मात
त्सत्यंसआत्मेतिश्रुतेः अनृततुमनादिविकारगणोपाचार
भणांविकारोनामधेयमितिश्रुतेः । तथाचचिदात्मन्यध्या
सनिष्पन्नाहंकारस्यचैतन्यच्छायाव्याप्ततयासाभासस्य
विषयपर्यंतंजलूकाबद्दीर्घोावलक्षणायावृतिःसाविपया
नुभयइत्यागतंताश्याचवृत्तेराश्रयोहंकाराभेदेनायभात
मानचिदात्माममातत्वमनुभवनजागरणावस्थावाविनम

·वाक्यसुधा. १५ पतिएवमहंकारविकाररूपाविषयानुभवः स्वाश्रयेसाभास हकारएववासनारूपेणविलायते एवंसजायद्वासनाश्रयमं ताकरणचित्तादिदोपोत्पन्नमदृष्टादिनासमुहद्दवासनासुस्व यमेवग्राह्यग्राहकरूपेणविवर्तमानं भवति यदातदातदधिष्ठा नतयातदनुगतश्चिदात्मास्वभावस्थावानिवभवति । अतोहं कारोपाधिनिबंधनमात्मनोवस्थात्रयनसतइतिशुद्धएवात्मा सदेतिसर्वसुस्थमिति॥११॥ उपसंहरतिः- मनोहंकृत्युपादानंलिंगमेकंजडात्मकं ॥अव स्थात्रयमन्वेतिजायतेवियतेऽपिवा ॥ १२॥ मनोहंकृतित्यामुपादीयतेइतिमनोहरूत्युपादानमनसावास नाश्रयेणास्मीतिसंकल्पाहंकारेणचिदात्मवावमापन्नेनानि मन्यमानलिंमंतच्चसमष्टिहिरण्यगर्मात्मनाएकभाविद्यकं तसूक्ष्मविकारत्वातजडात्मकंभौतिकमेवतच्चाहंकारिक मित्यर्थः । एवंविर्वयलिगलिंग शरीरंतदवस्थात्रयमन्वे तिअनुवर्चतेइति।जायत्स्यमयोःकथमनुवर्ततेतदाह ।जाय ·वाक्यसुधा. तेप्रियतेपिवाउद्भवाभिभवरूपेणान्वेति । यतोजायतन्नि यतेचसुनावित्यर्थः । वाशब्दाचतुर्थीवाकदाचित्रमूळ रख्यावस्थामन्येतीत्यर्थः ॥ १२॥ तदेवत्वंपदार्थःसर्वावस्थासाक्षित्वावस्थातवाभयसंघात विलक्षणोऽविकारीकृटस्थोनित्यःमत्यगात्मेतिनिरितः। इदानींतत्पदार्थशाधयितुमुपक्रमतेः- शक्तिद्वयं हिमायायाविक्षेपारतिरूपकाविक्ष पशक्तिर्लिंगादिब्रह्मांडांतंजगत्सृजेत्॥१३॥ अयमर्थः अस्तितावत्प्रत्यभिज्ञादिप्रमाणसिद्धशतभौतिक जगन्नामकार्यतजकारणमंतरेणनसंभवतिकारणंचोपादानं निमिर्चचेतिद्विविधंतदुभयं तितोयुक्तितश्चविचार्यमाणन परमार्थकिंतुमायामयं यतोमायांतुप्रतिविद्यान्मायिनंतु महेश्वरमितिपरमेश्वराधिष्ठितांमायांप्रतिशब्देननिर्दिशती श्रुतिर्जगदुपादानमायाऽपरपर्यापमनायज्ञानमाहानत्रयोपक मेकिंकारणब्रह्मोतिब्रह्मणोजगदकारणत्वकिमुपादायेतियि मृश्पकालस्यनावादिकारणतांमध्येप्रक्षिप्यतदासात्वमात्मा -

·वाक्यसुधा.
१७
प्पनीशःसुखदुःखहेतोरित्पतनावधार्यते ध्यानयोगानुगता
अपश्यन्देवात्मशक्तिस्वगुणनिगूटामित्यात्मशतिजाभास
मायामेषजगत्कारणनिर्धारयतिअंतेचनतस्यकार्यकरणंच
विद्यतेपरास्पशक्तिर्विविधैवश्रूयतेस्वाभाविकीज्ञानवलकि
याचेतितामेवमायामीश्वरशक्तिंब्रह्मणःसर्वकारणत्वनिों
दीढयति तथातदितर्षव्यारुतमासीवतमासीत्तमसा
गृढमग्रेऽप्रकेतं असहाइदमप्रासीनतोक्सदजायतेत्यवम
न्यपिश्रुतिवादाः मयाध्यक्षेणारुतिः सूयतेसचराचरमि
त्यादिस्मृतिवादाचावानुसंध्येयाः युक्तितोपिमायामयमे
यजगत् । यतः संघातारंपरिणामपक्षानयुक्तिसहाः
तथाहिसंघातवादिभिःसर्वभावानाक्षणिकत्वांगीकारात्
क्षणिकानांचसहकारिसापेक्षतयातन्निरपेक्षतयावाका
रणत्वानुपपत्तेःसहकारिप्रतीक्षयानावस्थितौक्षणिकत्वा
भ्युपगमहानादतदनपेक्ष्यजनकतायांसदाकार्योत्पादनमस
गात् नचपूर्वक्षणस्पोपादानतयाकारणंवदनन्वितत्वाद
न्वयेवाक्षणिकत्वक्षतेः नापिनिमित्ततयाक्षणिकयोरुपका
२

·वाक्यसुधा.
योपकारकमावानिरूपणावतस्मान्नसंघातवादोयुक्तिस
हः तथारंभवादोपिअण्वोर्निरवयवत्वस्वीकारान्निरवयव
योश्वसंयोगायोगात्संयोगेयोगेवोपचयानावादनुपचितस्यो
पादानकारणत्वायोगादश्लिटएवपरिणामवादोपिनयुक्ति
सहा अवस्पपूर्वरूपस्थितेनटेनारुपांतरोदयासंचाबादु
णत्रयात्मकस्यप्रधानस्यसाम्यावस्थापांस्थितायांनमहदा
कारताविरोधात वस्पांचनष्टायांप्रधानरूपकारणनाशानि
राश्रयोमहान्कथमुवेत । तदपिगुणत्रयस्पसत्त्वानोक
दोपप्रसंगइतिचेत् तत्रेदेवक्तव्यं तदाकिंगुणाअविरुताव
तवेषिकतायेति । आद्येनतेमहतउपादानभवेयुः स्वरूपाव
स्थापच्युत्यनावाव द्वितीयेगुणावस्थानाशेनिरुपादान
स्यमहतोनोत्पादः एवमत्रोचरोत्तरपूर्वपूर्वस्यनाशेस्थितीवा
नोत्पत्तुमहंतीतिमहतोहंकारोहंकारात्पंचतन्मात्राणिवेत्यः
पंचमहाभूतानीत्यादिप्रक्रियानचातुरीधनइति। किंचनका
रणमचिरुत्पकार्यस्योत्पादोदृष्टोबिक्रियमाणंवानित्यमेवे
तिशून्यावशेपंजगदापयेतेत्यास्तांविस्तारः । तथासृज्यम

·वाक्पसुधा. १९ पिविचार्यमाणनसत्तस्यसिद्धस्यानिष्पादविरोधात नाप्यस तस्यनिष्पादासंभावात् । नहिलोहकारस्पकूटःसमुत्पाद्य तेत्तासदाखपुष्पमितिपरिशेपान्मायात्मककारणमाया मयंचकार्यमितितदेतदाह शक्तिपहीति मायापाःसाना साया शक्तिद्वयहिमसिद्धसर्वजनेषुकिंतत् । विक्षेपका शक्तिरावृतिरपरानाहंब्रह्ममनुष्योहमितिसर्वेषामनुमाइ त्यर्थः । तत्रविक्षेपशक्तिद्वारकमायाकार्यमाहविक्षेति लिंगसूक्ष्मशरीरंसप्तदशात्मकंतदादीप्रथमयस्यनलोडस् लशरीरंसमष्टिरूपमतेयस्यतल्डिंगादिब्रह्मांडांनंजगत्सृजेदिक्षे पशक्तिस्तत्प्रधानमज्ञानामित्पर्थः । तदुक्तमभियुक्तः भावकायविक्षिपति(संस्फुरदात्मकरंजीयेश्वरत्वजगदा रुतिभिषेव । अज्ञानमावरणचित्रमशक्तियागादात्मत्वमा अविपयाश्रयतारलेनेति ॥ १३ ॥ यतोमायामयेसृष्टरतोरज्जुबदधिष्ठानतयाविवर्तमानमाया सत्तास्फूर्तिपदत्वेनानुगतमात्रेणकूटस्थमपिब्रह्मकारणमित्यु च्यतेनपरमार्थतइत्येतदाह- ·वाक्पमुथा. शात्मकत्वोक्यानडमपंचवलक्षण्यमीयते आनंदमिति ॥ परमानंदरूपत्वकथनेनपरमपुरुषार्थरूपत्वद्योतनातुच्छदुः खाकारप्रपंचविलक्षणतोनावस्तुशब्दोषाधाभावलक्षय ति । तेनदृष्टनष्टस्वरूपतयास्वमतुल्यजगद्वैलक्षण्यमुक्त तथाचकार्यकारणरूपेणवाच्यवाचकरूपेणोपकार्योपकार करूपेणविभाव्यमानसपंचविलक्षणस्यब्रह्मणः सृष्टत्वादि मायामयमेवेत्यर्थः ॥१४॥ एवंमायाविक्षेपशक्तिनिबंध प्रपंचविनममुपपायावरणश क्तिप्रयुक्तंब्रह्मस्वरूपाविवेकलक्षणंसंसारित्वमात्मनोदर्श यति- अंतर्दृग्यश्ययोदंवहिश्वब्रह्मसर्गयोगाया णोत्यपराशक्तिःसासंसारस्यकारण।।५॥ अंतःप्रतीचिअहमित्यस्मिन्नवजानेवानिश आत्मनोदृश्यावलक्षण्यंदृश्यस्यवाग्विलक्षणत्वमा जोतितथावहिश्वपरांचिविपयेब्रह्मण परिपूर्णस्यमयत इनिसर्गचस्वमिषानिविदागवनातत्यवानानं ·पाक्यसुधा. दैकरसस्यसमात्मत्वंतद्विपरीतरूपत्वं वावृणोतिसापरावि अपरुपायाअन्यासंसारस्पपसिद्धस्पकारणस्वरुपास्फुरणा विपरीतरूपतामात्मनोमन्यमानः स्वमइवसंसरतिलोकद ति प्रसिद्धत्वान्नात्रयुक्तानुसंधानेन कार्यमित्यभिप्रायः१५ सासंसारस्यकारणमित्युक्तंतत्रत्याशत्तयाकः संसरतीत्यपे क्षायांसंसारिस्वरूपंविविच्यदर्शयन्संसारस्यमायामयत्व माह- साक्षिणःपुरतोभातिलिंगदेहेनसंयुतः॥चिति च्छायासमावेशाजीवःस्याझ्यावहारिक:३६॥ साक्षिणः सर्वातरस्पप्रत्यगात्मनःपुरतोऽग्रेऽन्य षधानेनयटिंगमहंकारमधानंप्राणांतःकरणलक्षणंदेहेनस्थू लेनसंयुतंजातितलिंगचितिच्छायासमावेशाचैतन्यानास व्यातत्याद्वयावहारिकोव्यवहारसिद्धीजीवः स्यात्कर्तामो कामनुप्यःकाणोवधिरइत्येवंव्यवहभिवतीत्यर्थः१६॥ दृश्यस्पटगात्मन्यध्यासनिबंधनंजीवत्वंव्यवहाराभयमु ·वाक्यसुधा. क्त्वापंधमोक्षयोपैयधिकरण्यशंकानिवृत्तयेचिदात्मनोऽना त्मन्यध्यासनिबंधनंजीवत्वमाह- अस्यजीवत्वमारोपात्साक्षिण्यपिचभासते॥ आरतौतुविनष्टायांमेदजातंप्रयातितत् १७॥ अस्पपूर्वोक्तलिंगस्पजीवत्वमारोपादध्यासात् । साक्षिण्यपिपत्पचिदात्मन्यपिचभासतेतथाचसंघातवि लक्षणःसाक्ष्यपिसंघाततादात्म्याध्यासात्संसापेवनासते नपरमार्थतःकोपिसंसारीजीवोऽस्तीत्पचिपायः आत्मा ज्ञाननिबंधनमात्मनोवैधनमित्यत्रान्वयमुक्त्वाव्यतिरेकमा ह। आवृताविति।आत्मतत्त्वावृतौअज्ञानरूपायांविनष्टा यांनुत।दजातंपूर्वोक्तलिंगंजीव साक्षीत्येवलक्षणविशेष जातंप्रयातिप्रकर्पणगच्छतिवाधिचवतीत्यर्थः॥ १७ ॥ तदेवमन्वयव्यतिरेकान्यामावरणशक्तिप्रधानाज्ञाननि बंधनमात्मनः संसारित्वमुक्त्वाविक्षेपशक्तिपधानाज्ञाननि बंधनमेवब्रह्मणः समपंचत्वमित्येतत्वपंचयनि- ·8 वाक्यसुधा. सर्गस्यव्रह्मणस्तहत् भेदया त्यविष्ठति ॥ याशक्तिस्तदशा ब्रह्मविकृतत्वेनभासते ॥१८॥ यथादृश्यस्यमत्यगदृश्येविवेकाच्छादिकाआवरणश तिस्तद्याशक्तिः विक्षेपात्मिकाब्रह्मणः परमात्मनः सका शात्सर्गस्यसृज्यप्रपंचस्योदब्रह्मासंसर्गित्वलक्षणं विशेष मावृत्यविष्ठतिवदयाचन्महिनाब्रह्माविकतत्वेनसप्रपंचत्वे नमासते ।। जगत्मृष्टिस्थितिप्रलयकारणब्रह्म सर्वकर्मासर्व कामइत्यादौसमपंचमियमतीयतइत्यर्थः ॥१८॥ अन्ययमुक्त्वाव्यतिरेकमाह-- अत्राप्यातिनाशेनविभाति ब्रह्मसर्गयोः भेदस्ततोविकारः स्यात्सर्गेनब्रह्मणिकचित॥३१॥ अत्रापिब्रह्मण्यावृतिनाशेआवरणरूपाविद्याविनाशे सतिब्रह्मसर्गयोः बामपंचयों दोविशेपोनविभातिइदं न ·वाक्यसुधा. २५ कारणमिदंजगत्कार्यमितियोविशेपःस्थितः सोविद्यावि क्षेपरूपत्वादविद्यायांनिवृत्तायांनिवृत्तः पुनर्नानासनेइत्य र्थः । यतएवमविद्यामायादिशब्दवाच्याज्ञानकल्पितोवि कारोऽनः कारणात्सर्गेसर्गनिमिचेकचित्कदाचिदपिब्रह्मणि नविकारस्यानभवतीत्यर्थः ॥ १९ ॥ एतावतायंथसंदर्तेणसदैवासंगकूटस्थएवात्मासाहीत्वं पदार्थः तथासदैवनिष्पपंचकूटस्थमेवब्रह्मतत्पदार्थः उ अयत्रमासमानोविशेषगुणोमायामयत्वात्कालत्रयेपिनपर मार्थ इतिनतत्कृतीविशेपः कोप्यात्मवस्तुनिसंभाव्यवेइति शोषितीतत्त्वंपदार्थो। इदानींनयोरेकत्ववाक्यार्थकथयितुंत त्वपश्योच्यार्थलक्ष्यार्थचक्रमेणश्लोकद्वयनोपदिशति-- अस्तिभातिप्रियंरूपनामचेत्यं शपंचकं ।आद्यंत्रयंब्रह्मरूपं जगद्रूपंततोदयं ॥२०॥ पथावाोकस्मिन्दहेतवा पटेचअस्तीतिसत्तोछि. रुपतेनातीतिस्फुरतामियमित्युनुकूलवेदनीयतपासुखात्म ·AY वाक्पसुधा. वा तथारुपमाकारविशेषः करचरणादिव्यूहलक्षणपृथुबु भोदराकारलक्षणंच नामशरीरंघटइतिचेत्येपंचकंवदस्ति तत्रायंत्रयंसत्तास्फुरतामातिचेतिबह्मरूपंप्रत्याब्रह्मणः स्व रूपंपरमार्थतनः पुरस्ताद्यदुक्तं दयनामरुपंचेतितज्जगद्रूपंमा यामयमनृतंवाचारंजणत्वश्रवणादित्यर्थः ॥ एतेनसर्वए ववाह्यायंतराभावाव्याख्याताः ॥ तथाचैतन्यचैकमवि विक्तंसतत्त्वंपदयोर्वाच्यंजवतीतिसिद्ध ॥२०॥ इदानींपदयोलक्ष्यार्थवाच्यार्थंकदेशमुद्धृत्योपदिशति- खवाय्वग्निजलो:पुदेवतिर्य करादिपु ॥अभिन्नात्सञ्चिदा नंदादिद्येतरूपनामनी ॥२१॥ सादिपुपंचसुअधिभतेपुदेवतिर्यगादभेदभिन्नेष्वध्यात्मेषु चअजिन्नादन्यावृतात्सच्चिदानंदादविधानरूपात्साक्षिण:रू पनामनीमतिविपयंनियेतेतथाचसर्वपदार्थेष्वनुस्यूतंत्तचिदा नंदात्मकवस्तुतत्त्वंपदयोहदयमित्यर्थः । ननुकथंजगतिवि भाव्यमानानांसचास्फूर्तीनन्दानांमत्यग्ब्रह्मरूपत्वमिदमिति ·वाक्यसुधा. परागपेणेवमतीयमानत्वादितिचेत् । उच्यते। विचार्यमा णेपुविपयेपुसचादेरसंभवएव । तथाहिसदिदमितिपराग्रुप मुल्लिख्यतेतत्रास्तोदमितियातेतदेवसमयांतरेऽसदबुद्धि गम्पंदृश्यतेनास्तीदमिहेतितथाचास्तित्वनास्तित्वयारेकत्र विरोधान्नसत्त्वमसत्त्ववाविषयस्पनिश्चतुशक्यतेकालनेदे नोनयधर्मोपपत्ते दोपइतिचेत्तर्हिशक्तिरजतस्यापिसत्त्वा सत्वपरमार्थेस्पातामितिनातिवाचव्यवहारकापीतिप्रस ज्येत तस्मादिशेपेपुव्यभिचरत्सुयदिदमितिसर्याव्यनिचार तयासर्वत्रावभासते तदैवैकंसत्तस्यनकापिनकदापियति चारइतितत्सत्यं विपयास्तुन्यभिचरतोमिथ्येतिसिद्धं तत्स त्यंतद्ब्रह्मतत्परंसात्मेतिश्रुतेः। तस्येदमिनिपराररूपेणो लेखस्तुपरागध्यस्तविपयोपरागनिबंधनोविनमोहंकारादि देहतिप्वहमितिप्रत्ययोपिप्रत्यक्त्वाध्यासापेक्ष्यइतिसर्वम नवयं एवंघटःस्फुरतिपटःस्फुरतिघटइष्टः पट इटः इत्यत्रा पिचटपटादीनांमिथोव्यत्तिचारेपिस्फुरत्त्वस्पेटस्यचस्वतो विशेषानिरूपणादम्पपिचरत्तुविशेषेष्वव्याभिचरतोस्त ·२८ पाक्यमुधा. रत्वेष्टत्पयोः सानुस्यूतसन्मानस्वजापाव्यभिचाराध नावमात्मरुपताअनावश्रुतिःजानंबाम आनंदोब्रह्मविज्ञा नमानदंनातिएतनानंदमपिचमणादेशकालरस्तुपरिच्छे दग़ाहित्यमुक्तमेवावतिदेगकालयागजिहत्यनपराग्वस्तु बदभ्यस्तत्वेनमिथ्यात्वादिति । तस्मान्नामरूपयोपनि चारिणोयुंदारोनसनास्फुरणानंदमागीब्रह्मात्मपदात्याल क्षयित्वाइंब्रह्मास्मीविवाश्यार्थीनुसंधेयानवापिसनारूपेण परागर्थव्यावृवामनत्देनलक्षणीयंस्फुरणपरप्रेमास्पदत्वे नदेहायहंकारप्रत्यगर्थव्यावृत्तआत्मात्वं दार्थालक्षणीयः अनयोथलक्षणपापदानुस्फरणदशायांच्यावयदा दे भासमानेपिनस्वरूपभेदोस्तिस्फुरणत्यराहित्यत्वेसनाया जहत्वापत्तेः सत्ताव्यावृत्तस्यवस्फुरणस्यातत्त्वप्रसंगात्स नास्फुरताविरहिणश्चानंदस्पादर्शनादमंधवाचेत्येवमखंड पाक्यार्थप्रतिपतिसिद्धिरिति ॥ २१ ॥ एवं विज्ञातवाक्यार्थस्यदृढतरवाक्यार्थरूपाखंडनमा त्मसाक्षात्कारोदयेसाधनविशेषमुपदिशति- ·वाक्यसुधा. उपेक्ष्यनामरूपेढेसञ्चिदानं दवस्तुनि ॥समाधिसर्वदाकु र्यादृदयेवाथवावहिः॥२२॥ सपूर्वोक्तप्रकारेणयाच्यांशलतेनामरूपे अप्यूपेक्षावस्तु तयाबाधित्वासच्चिदानंदवस्तुनिलक्ष्वेखंडाथैएकरसेसर्वदा समाधिकर्यात्समाधिनापचित्तस्याखण्डात्मावयवमताव न्मात्रेणस्थिरीक्षावःतकर्यादित्यर्थः।कुत्रस्थानेसमाधिक नव्यइत्यपेक्षायांकर्तुबुदिसामर्थ्यतारतम्येनस्थाननेदमा ह॥ हृदयेवाथवावहिरिति ॥ २२ ॥ तत्रांतर्बहिथब्रह्मणिकर्तव्यसमाधिद्वेधाविभज्यव्युत्पाद यतिसतानिःश्लोकै तत्रचतुनिर्हदयालंबनसमाधिजेदानाह सविकल्पोऽविकल्पश्चसमा धिदिविधोहदि ।। दृश्यशब्दा नुवेधेनसविकल्पःपुनर्दिधा॥२३॥ मातृज्ञानज्ञेयपिकल्पानासम्पग्पिलयानपेक्षतयाऽख महसचिदानंदात्मनिचित्तसमाधानंसविकल्पकसमाधिः

·वाक्पसुधा.
उक्तविकल्पानांसम्यग्लयापेक्षयायथोक्तात्मनिचिचसमा
धानंसविकल्पोनिर्विकल्पकसमाधिरिति । हदिविविधस
माधिरित्यर्थः प्रथमपुनधाविभज्यतेदृश्येति ॥ दृश्यानु
वेधेनप्रकारेणशब्दानुवेधेनचप्रकारेणसविकल्पकः समाधिः
पुनर्दिधेत्यर्थः ॥ २३ ॥
तत्रायव्युत्सादयति-
कामाद्याश्चित्तसादृश्यानत्साक्षि
त्वनचेतनां ध्यायेदृश्यानुविद्धो
यसमाधिःसविकल्पकः॥२४॥
कामाद्याश्चित्तस्येववृत्तयः दृश्याचित्चवदावि वतिरोभाव
धर्मकत्वात्साचिनावस्थायामेबविज्ञाव्यमानत्वात्सुपुप्ताव
भावाचिचवत्सदादृश्यत्वाद्वाचितधानात्मनोपायतोज
स्तत्साक्षित्वेनविभज्यावभासमानांचेतनांस्वप्रकाशचिदा
त्मस्वज्ञावतताध्यायेदालोच्यतदेकमनस्तयावस्थानध्या
नंतत्कुर्यात् ॥ यदेवविधंध्यानमयंदृश्यानुविधोनामसवि
कल्पकः समाधिरुच्यतइतियोजना ॥ २४ ॥

·वाक्यसुधा.
एवंस्थूलसविकल्पकसमाधिमनियापसूक्ष्मंसविकल्प
कद्वितीयसमाधिमाह-
असंगःसच्चिदानंदस्वप्रमो?
तवर्जितः॥अस्मीतिशब्दविडो
यंसविकल्पःसमाहितः ॥२५॥
असंगः कामादिवृत्तिमचित्तसंगरहितः सचिदानंदोन
तजहदुःखसंसर्गरहितः स्वमनोऽलुमप्रकाशस्वभावोद्वैतव
जितोनिवृत्तसमस्तद्वतावासोयएवंविधः प्रत्यगात्मासाह
मस्मीतिशब्देन विद्धोयंसविकल्पः समाहितभ्यएवंचितसमा
धानेनसंपादितः शब्दानुविधा सविकल्पकसमाधिरि
त्यर्थः ॥ २५॥
एवंयनतः क्रमेणसमाधिद्वयसंपत्तौस्वयमेवानवनिर्वि
कल्पसमाधिमुपदिशति-
स्वानुभूतिरसावेशादृश्यशब्दा
बुपेक्ष्यतु निर्विकल्प समाधिः
स्यान्निातस्थलदीपवत्॥२६॥

·पारपधा. स्वानुभूतिसचिदानंदानुनयः मएयरसः परमानंदारसंदि रमइतिश्रुतिः तस्मिन्नापेशासवेशाचिनस्पतदेकापारवाप निः तस्मातत्यानुसूतिरसावेशाददृश्यकामादिवृचिमात्म नः शब्दोस्मीतिपूर्वलोकेयउक्तः सतामोदृश्यशयाई पेक्ष्पापांसमुद्भवंतमनाहत्यनियानस्थलदीपवञ्चित्तस्पाव स्थाननिर्विकल्पसमाधिः स्यादिवियोजनादृश्पशब्दाद पेक्ष्यतुपुनःस्वानुत्तविरसावेशायचिनस्पोकलक्षणमवस्था नैसनिर्विकल्पकसमाधिस्यादितिवासंबंधः ॥ २६ ॥ इदानीमिदसेयसमाधित्रयंबाह्यायलंबनंव्युत्पादयति- हृदिचबाह्यादेशेपियस्मिन्क स्मिंश्चवस्तुनिसमाधिराद्यःस न्मात्रनामरूपेपृथक्स्थितः॥२७॥ यस्मिन्कस्मिश्चवस्तुनिसर्यादीयत्सन्मात्रसत्तामात्रम व्यभिचरितस्वरूपंतस्मिनुसन्मात्रेयचित्तसमाधानसमाधि राधादृश्यानुविद्धानामसविकल्पकइत्यर्थः । अस्पसमाधे ·३ वाक्यसुधा. विशेषणनामरूपपृथकस्थितइतिनामरूपांशपरित्यागेनस न्मात्रेस्थितइत्यर्थः ॥२७॥ द्वितीयंशब्दानुविधंसविकल्पकसमाधिमाह- अखंडैकरसंवस्तुसच्चिदानंदल क्षण।इत्यविच्छिन्नचित्तेऽयंसमा धिर्मध्यमोभवेत् ॥ २८॥ स्पष्टार्थः ॥ २८॥ अवापिनिर्विकल्पकंसमाधिमाह- स्तव्यभावोरसास्वादात्तृती यःपूर्ववन्मतः एतैःसमाधिभिःष इभिन्नयेत्कालनिरंतरं॥२९॥ एतैरुतः पभिर्वाह्यालंबनैर्हदयाधारधचित्तसमाधिनि निरंतरंकालंनयेदएतेपानन्यतमेनसमायिनायिनाक्षणमात्र मपिनतिछेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ उक्कायाःसमाधिकर्तव्यतायाअवधिसूचयनुक्तसमाधि

·३४
वाक्यसुधा.
परिपाकलब्धनित्यसमाधिमयलायतिमाह-
देहाभिमानेगलितेविज्ञातेपर
मात्मनियत्रयत्रमनोयाति
तत्रतत्रसमाधयः॥३०॥
परमात्मनिसच्चिदानंदादयेप्रत्यगेकरसेविज्ञातेसाक्षादाव
मापन्नेसतिप्राचीनेदेहाभिमानेमनुष्योहंबाह्मणइत्यादिदेहो
पनिबंधानिमानेगलित हरिबपरित्यक्तस्वनिर्मोकापगतेस
तिपत्रपत्रचक्षुरादिप्रचारमौमनोयातिस्वभावतःप्रवर्तते
तत्रतासर्वत्रसमाधयःपूर्वोक्ताएवनामरूपविकारादननुबंधि
नःसच्चिदानंदवस्तुमात्राकारचित्रवृत्तिरूपानिरंतरं भवती
त्यर्थः ॥ ३०॥
एवंसाक्षात्काररुपेसमाधीसवियभवतितन्मुंडकवाक्ये
नाविष्करोति-
भिद्यतेहृदयग्रंथिश्छिद्यतेसर्वसं
शयाः॥क्षीयंतेचास्यकर्माणि
तस्मिन्दृष्टेपरावरे ॥३१॥

·वाक्यसुधा. हृदयग्रंथिरहंकाराख्योभियतेविदीय॑ते । तस्मिन्न तन्मूलास्तदाश्रिताःसर्वसंशयाआत्मविषया छिद्यतेनश्यं तेस कन्नष्टानामन्येषांपुनःकर्मक्शात्मादुर्भावोजविष्यती तिनाशकाकार्येत्याह । क्षीयंतइति ।अस्यविदुषःकर्माणिपु ध्यपापलक्षणानिसंचितानिसर्वाणिक्षीयतेफलपयंतस्वका र्थमनुत्पाद्यैवनश्यतीत्यर्थः ज्ञानावस्थायांप्रमादकृतान्य पितानिनसंश्लिष्यतइतिचकारणसमुच्चीयते ।प्रारब्धफला नांतुकर्मणां मोगादेवनाशइतिद्रष्टव्याएतत्सर्वकदाभवतीत्य पेक्षायामाहातस्मिन्निति । तस्मिन्पराबरेपरब्रह्मादिअवरम नुष्यादिपरंचावरंचपरावरंसर्यात्मकब्रह्मतस्मिन्ब्रह्मणिदृष्टे साक्षावकतेप्रपंचविलायनेनप्रत्यगेकरसतयोपलब्धेसनी त्यर्थः ॥ ३१॥ तदेवमादितआरश्यतत्त्वंपदार्थशोधनपूर्वकमहावाक्या र्थतत्त्वज्ञानसाक्षादकारपर्यतंसमाधानसफलंचोपदिष्टं।समा म शास्त्रार्थः सर्वोपि ॥ तत्रमत्यग्ब्रह्मणोरेकत्वयाक्यार्थः इतियत्सुरापेदिष्टंतत्रचिदानासस्यस्थूलसूक्ष्मोपाधिविशि

·वाक्यसुधा.
परिसाकलब्धनित्यसमाधिमयलायतिमाह---
देहाभिमानेगलितेविज्ञातेपर
मात्मनि यत्रयत्रमनोयाति
तत्रतत्रसमाधयः॥३०॥
परमात्मनिसच्चिदानंदाहयेप्रत्यगेकरसेविज्ञासाक्षादाद
मापन्नेसतिप्राचीनेदेहाभिमानेमनुष्योहब्राह्मणइत्यादिदेहो
पनिबंधाभिमानेगलित
होरवपरित्यकस्वनिर्मोकायगतेस
नियत्रयत्रचक्षुरादिप्रचारमौमनोयातिस्वभावतःप्रवर्तते
तत्रतत्र सर्वत्रसमाधयःपूर्वोक्काएवनामरूपविकारादननुबंधि
नःसच्चिदानंदवस्तुमात्राकारचिचवृत्तिरूपानिरतरं भवती
त्यर्थः ॥३०॥
एवंसाक्षावकाररूपेसमाधीसतियद्भवतितन्मुंडकवाक्ये
माविष्करोति-
मिद्यतेह्रदयग्रंथिश्छिद्यतेसर्वसं
शयाः॥क्षीयतेचास्यकर्माणि
तस्मिन्दृष्टेपरावरे ॥३१॥

·वाक्यमुधा. ३५ हृदयग्रंथिरहंकाराख्योमिद्यतेविदीय॑ते । तस्मिन्न तन्मूलास्तदाश्रिताःसर्वसंशयाआत्मविषया छियतेनश्य तेसकुन्नष्टानामन्येषांपुनःकर्मवशात्मादुर्भावोजविष्यती तिनाशंकाकार्येत्याह । क्षीयंतइति ।अस्यविदुषःकर्माणिपु ण्यपापलक्षणानिसंचितानिसर्वाणिक्षीयतेफलपर्यंतस्वका यमनुत्पाद्यैवनश्यंतीत्यर्थः ज्ञानावस्थायांप्रमादकृतान्य पितानिनसंश्लिष्यंतइतिचकारणसमुच्चीयते । प्रारब्धफला नांतुकर्मणांभोगादेवनाशइतिद्रष्टव्य एतत्सर्वकदाभवतीत्य पेक्षायामाहातस्मिन्निति । तस्मिन्परावरेपरब्रह्मादिअवरंम नुष्पादिपरंचावरंचपरावरंसर्वात्मकंब्रह्मतस्मिन्ब्रह्मणिदृष्टे साक्षातकतेप्रपंचविलायनेनपत्यगेकरसतयोपलब्धेसवी त्यर्थः ॥ ३१॥ तदेवमादितआरत्यतत्त्वंपदार्थशोधनपूर्वकमहावाक्या र्थतत्त्वज्ञानसाक्षावकारपर्यतसमाधानंसफलंचोपदिष्टयसमा मः शास्त्रार्थः सर्वोपि ॥ तत्रप्रत्यग्ब्रह्मणोरेकत्ववाश्यार्थः इतियत्पुरापेदिष्टंक्वचिदाभासस्पस्थूलसूक्ष्मोपाधिविशि ·वाक्यसुधा. टजीवस्यप्रत्यक्त्वव्युदासायसाक्षिणःपुरतानातिलिंग देहे नसंयुतांचितिच्छायासमावेशाजीव स्यात्व्यावहारिकः। अस्यजीवत्वमारोपात्साक्षिण्यपिनासतइतियोविशेषः सू चितस्तमिदानीमपंचयितुंजीवाख्याकरणमिदमारत्यते-- अवच्छिन्नश्चिदाभासस्तृतीयः स्वप्नकल्पितः॥विज्ञेयस्त्रिविधो जीवस्तवाद्यापारमार्थिकः॥३२॥ अवच्छिन्नोवटाकासादिवत्माणादिसंघातावच्छिन्नश्चिदा मामत्यगात्मेत्येकाविधा जीवस्यचिदानासउदकइवसर्या देरुपादौचिलतिविवउपाधिधारकंदितोजीवइतिद्वितीया विधा स्वभकल्पितोदेहोहंमनुष्योहमित्येवस्वमइवस्थूलस पातादेनकल्पितोजीवइतितृतीयाविधा इत्येवंजीवोहमि त्येवमासमानात्मात्रिवियोज्ञेयःनवतेषुमध्येआयोअव च्छिन्नःपारमार्थिकोजीवोविशेषःइतियोजना ॥ ३२ ॥ कथमवच्छिन्नस्यपारमार्थिकत्वमित्यतआह- अवच्छेदःकल्पितःस्यादवच्छे ·वाक्यसुधा. चंतुवास्तवातस्मिन्जीवत्वमारो पाहह्मत्वंतुस्वभावतः॥३३॥ निरवयवस्यमहतोभूतस्यचिद्धातोःमाणादितिरवच्छेदः कोनामस्यावसांशस्पखलुस्तंभादेर्मूलदेशेजविवरणावच्छे दोयेचोचरावच्छादनवंशपाल्यादिनानैवमस्यावच्छेदोपिनि रंशत्वादेवनापिसर्पगिलितमंडूकइवसर्पणप्राणादिनायमव च्छिद्यतेपूर्णतयातदसंभवात् । निष्फलनिःक्रियंशांतंपूर्णम दःपूर्णमितिश्रुतेः। नापिहस्तीवहस्तिपकेनस्वेच्छानुविधेयत पाप्राणादिनायमच्छिदातेप्राणादेरेवजडस्यचिदात्मपरतं प्रतयावैपरीत्यात् । यःमाणमंतरोयमयतियःसर्वाणिभूता न्यतरोयमयतीतिश्रुतेः। एतेनमृदादिनेवघटादेःकारणतया प्राणादिनावच्छेवताचिदात्मनःमत्युक्तानचेहप्रकारांतर पारमार्थिकंसंभवतितस्माचिदात्मनोवच्छेद: कल्पितःस्या दितिकथंत[पाध्यवच्छिन्नश्चिदात्माजीवइतिव्यवहाराव भासावितिचेवउपाधे परिच्छिन्नादिनाचिदात्मनःपृथग्वि विकतयानुपलंभादितिवदामःयथाराहुःस्वरूपेणसन्नपिचं

·वाक्यसुधा.
द्रादित्यमंडलोपरागविनानप्रत्यक्षेणविभाव्यतेतथाचिदा
त्माप्यमुपसगमतरेणनविशेपतःपरिस्फुरतिअनोविशेषा
कारावासस्पपरिच्छिन्नोपाधिपरतंत्रत्यादुपाध्यवच्छिन्न
चिदात्माजीवइतिव्यवहारावासयोरुपपतिरितिसर्वसमं
जसंअवच्छेदस्यावच्छेवावच्छेदकोभयनिरूपणीयस्यक
ल्पितत्वेतन्निरूपकयोरपितयो कल्पितत्वस्यात्ततश्चनकि
चित्परमार्थसदस्तीविशून्यमतापत्तिरित्यतआहाअवच्छे
यंतुवास्तवमिति अयमर्थः अवच्छेदकस्यमाणाापारवा
स्ववत्वादतत्कृतावच्छेदोप्यवास्तवः स्यानत्ववच्छेदांचि
दात्मतत्त्वमपिनहिचरणाभरणेसारोपितहिकृतचरणवेष्टन
स्पावास्तवत्येपिचरणतेनवेष्टमानमवास्तवावतितदेतदाहा
बच्छेद्यतुवास्तवपरमार्थमवेत्यर्थः अतइदसिद्धमित्युपसंह
वितस्मिन्निति। तस्मिन् वास्तवेचिदात्मनिजीपत्वंसंसारि
त्वमारोपातपरिच्छेदकोपाध्यविवेकोत्थानममात्रप्रामाणि
कैजीवत्वतस्येत्यर्थः । स्वभावतस्तुब्रह्मत्वंपूर्णत्यमेवनपरि
च्छिन्नत्वंजीवत्वमेवेत्यर्थः ॥ ३३ ॥

·चाक्यसुधा. तत्रादःपारमार्थिकइत्यस्मिन्नुक्तविरोपेप्रयोजनमाह- अवच्छिन्नस्यजीवस्यतादात्म्य ब्रह्मणासहतित्वमस्यादिवाक्या निजगुर्नेतरजीवयोः॥ ३४॥ तत्त्वमस्यादिवाक्यानितत्त्वमस्यादिभिः पदैरुपाध्यम च्छिन्नंजीवमनूवातस्यावच्छेद्यस्यावच्छेदावच्छेदकविशे पणांशव्युदासेनलक्षणयावत्पदलक्ष्येणब्रह्मणासहतादा स्पंब्रीकस्वभावजगुः कथयतीत्यर्थः नपुनरितरजीव योश्चिदाभासस्वमकल्पितयोब्रह्मतादास्पंजगुस्तयोःस्वरू पतएवकल्पितत्वेमिथ्यात्वादित्यर्थः ॥ ३४॥ कर्थतयोमिथ्यात्वामिस्पपेक्षायांतदुपपादयति- ब्रह्मण्यवस्थितामायाविक्षेपार तिरूपकााआरत्याखंडतातस्मि जगज्जीवीप्रकल्पयेत् ॥३५॥ विक्षेपावरणात्यांनिरुप्यमाणाचिदात्म्पेब्रह्मण्यवस्थि तामायालस्मिन्ब्रह्माणस्वाभावकीमसंडवामाबृत्याच्छाद्य ·वास्यसुधा. जगदजीबीमकल्पयेवनोकामोग्यचतिविज्ञागमनेकविध कल्पयेदित्यर्थः ॥ ३५॥ तत्रकोजीवः किंपाजगदित्यपेक्षायामाह- जीवोधीस्थश्चिदाभासोजगत्स्या दूतभौतिकं । अनादिकालमा रभ्यमोक्षात्पूर्वमिदंद्वयं ॥३६॥ अविद्ययाकल्पितोजीवोधीस्थोबुद्धौप्रतिवितश्चिदानास चैतन्याभासोजपवियद्यपिबिंवपतिस्चियोनभदोस्तिवस्तु तस्तथाप्युपाधिस्थानावैशिष्ट्येनप्रतिषिस्यासत्त्वेआभास वनविवधर्मोनाप्युपाधिधर्मोनाप्युभयधर्मोनापिस्वतंत्रइत्य न्यत्रप्रतिपादितंअतःआभासात्मजीवोविद्याकल्पितइत्य थइदानींजगदाहाजगदितिीभूतमाकाशादिशौतिकचराच रदेवतिर्यामनुप्पलक्षणंभवतिस्पाच्छन्दोमवतीत्पस्मिन्न भूतलौतिकलक्षणंजगनोग्यधीस्थचिदामासोनोनेत्युन यमपिचिदात्मन्पर्खदेब्रह्मण्यविद्याषिभितमित्युक्ताव विनिन्वनयोरविद्याकल्पितत्वेथुक्तिरजतादिवदाधः कदा ·चाक्यसुधा. ४१ चिदुपलायतसनोपलभ्यतेतस्मानाविद्यामयत्यमित्यव आहाअनादीतिाजीवश्वजगञ्चेतीदंद्वयमनादिकालमारज्या मोक्षादविद्यानिवृत्तिरूपात्पूर्वमनुयत्ततथाचयाबदधिष्टान साक्षात्कारोनोदतितावत्यमइवापबोधोदयनबाध्यतइ त्पर्थः ॥ ३६॥ ननुयदिदंयमनादिअनंतंचामोक्षाचाहकथंसृष्टिप्रल यश्रुतिस्मृतिवादःकथंचसुपुप्तिजागरावित्यतभाह- चिदाभासेस्थितानिद्राविक्षेपा वृत्तिरूपिणी॥आरत्यजीवजग तीपूर्वनूत्नेनकल्पयेत् ॥ ३७॥ चिदानासेजीपस्थितानिद्राअविद्याकिलक्षणाविक्षेपात्र तिरूपिणीमागुक्तलक्षणासाजीवजगतीपूर्वप्रथमंसुपुमिप्रल ययोरावृत्यप्रविलाप्यस्वात्मसात्लत्वापुनःप्रबोधमृष्टीनू- लेननूतनरूपेणकल्पयेत्पुनर्जीवनव्यवहारंपवर्तयेदित्य क्षरयोजनाअविद्याकल्पितस्यचिदाभासस्पाविद्याश्रयत्वा योगादहमज्ञइत्यविद्यातस्मिन्स्फुटतरावनासमपक्ष्यचि ·वाक्यसुथा. दानासस्थितानिद्रेत्युक्तमितिद्रष्टव्यंयापूर्वश्लोकेचिदामा सोजीवस्तन्द्रोग्यंचनूतमौतिकरूपंजगव्यावहारिकमुजयंस चिदानदंब्रह्मचैतन्यस्थानाचविद्याविक्षिप्तमामोक्षदंडाय मानमुदित अस्मिंस्तुभलोकेचिदानासेस्थितानिइतिआवर णप्रधानामत्यगविदोच्यतेतयास्वमकल्पितोजीवस्तभोग्य जगत्लातिमासिकमुनयंप्रतिपादितमितितात्यार्थोदष्ट व्यः। व्याख्यातं ॥ ३७॥ एतयोःकथाविभासिकत्वमित्यपेक्षायामाह- प्रतीतिकालएवैतेस्थितखात्मा तिभासिकेतनहिवनप्रबुद्धस्यपु नःस्वस्थितिस्तयोः ॥ ३८॥ एतेअनंतरोने जीवजगतीपतीतिकालएवातिमाससम थएवनपुनरस्तानपवादस्थितत्वालातिमासिकेउच्यते। स्पर्थः।उक्तंप्रतीतिकालमात्रभासत्यमनुभयोपाढयति। नहींतिस्वमात्मबुद्धस्पावस्थांतरंगतस्यपुसः पूर्वदृष्टयोस्त योः पुनः स्वमनिवृत्युचरकालमपि । नहिस्वमेस्थितिर ·वाक्यसुधा. स्तितथादर्शनादेवेत्यर्थः स्वमदृष्टस्यावस्थांतरेस्वमांतरेका संवादाभावात्प्रतिमासकालमावतयासिद्धप्रतिभासकत्व मितिभावः ॥ ३८॥ तदेवंजीवत्रयविभाज्यतचिदानासस्थमप्रकल्पितयो जीवयोः सभोग्ययोरुत्पत्तिकारणमनायज्ञानगतकार्यकर णावस्थाद्वयंप्रदर्थेदानीत्रयाणांजीवानांमिथोमेदमनुावा वष्टंभेनोपपादयतित्रिभिः- प्रातिमासिकजीवस्तुजगत्तत्मा तिभासिकम् ॥वास्तवमन्यतेय स्तुमिथ्येतिव्यवहारकः॥३९॥ पातिक्षासिकजीवस्तुयःसतुजगवस्वभकल्पितंशुक्तिरज तादिकंचमातिमासिकंजगदास्तवमन्यतेपरमार्थमेतदित्यव गच्छतीतियोजनात्यस्तुपुनः प्रागुक्तजगदमिय्येतिमन्य तेसव्यावहारिकोजीवइतियोजना ॥ ३९ ॥ एवंपातिमासिकनीवाट्यावहारिकस्पोदमुक्त्यिात स्मात्सारमार्थिकस्पजीवस्पदमाह- - ·४४ वाक्यसुधा. व्यावहारिकजीवस्तुजगत्तया हारिक।सत्यंप्रत्येतिमिथ्येतिम न्यतेपारमार्थिकः॥४॥ यस्ततव्यावहारिक जायद्दशापन्नमविसंवादित्वेनाभिम तजगत्सत्यमवितथंकालत्रयाबाध्यामितिप्रत्येतिमतिपा तेसतुव्यावहारिकजीवइतियोजनायस्त्वेतवजगदमिथ्ये तिमन्यतेसपारमार्थिकोजीवइत्यर्थः॥४०॥ इदानींपारमार्थिकस्यजीवस्यपूर्वस्मा दमाचक्षाणस्त स्यायनीक्ययोग्यतांसूचयति- पारमार्थिकजीवस्तुब्रह्मैकंपार माथिक। प्रत्येतिवीक्षतेनान्य दीक्षेतत्वनृतात्मना ॥४१॥ यस्तुब्रह्मवेकपारमार्थिकामतिपत्यतिब्रह्मणोन्यदप्य स्तीतिनवीक्षतेसतुपारमार्थिकजीवइतियोजनापिदिकदा चिट्टीक्षेतजगत्परिच्छिन्नाकारतदाप्यनवात्मनाबाधितत्वे नपेक्षेतनपूर्वयोरिवस्तविपयंपारमार्थमीक्षेतइत्यर्थः । अयं ·वास्यसुधा. भावभयावदुपदेशतः शास्त्रतोवानुमानतोवाइष्टदृश्ययोविवे कज्ञानलमतावत्संघातमेघद्रष्टारंतदृश्यंचविषयंपारमा थंमन्यतेलोकः सएवंमन्यमानोविवेकज्ञानवनिःमातिना सिकजीवइत्युच्यते।यस्तुपुनरुपदेशादिनासंघातादन्योदष्टा तदृश्यचविषयनपरमार्थकिंतुतदनुगतेकारणात्मन्यापिओ वतिरोभावात्यांविक्रियतेतच्चाविसंवादात्परमार्थतिमन्य तेसव्यावहारिकोजीवइतिपरमार्थदर्शितिरुच्यते।यस्तुपुनः सम्यकशास्त्रार्थमनुभवपर्यतमवधायनकार्यकारणभाव पार मार्थिक किंतुष्पोनीवतलमलिनत्वादिपूर्णब्रह्मणिप्रत्यक्त वेवांतत्वेषांत्यरसासएवेतिमन्यतेसपारमार्थिकोजीवद तिशास्त्रार्थतत्त्वविदिव्यतेइति ॥४१॥ ननुव्यावहारिकमातिमासिकयोर्जीक्योश्चिदविद्याक ल्पितत्वेजडत्वात्कथंजीवत्वंजीवोहिचिदात्मामसिद्धोनेन जीवनात्मनानुमविशेतिश्रुतेरित्याशक्यदृष्टांतेननिराकतुं दृष्टांतमाह- माधुर्यद्रवशैत्यादिजलधर्मास्त ·चाश्यसुधा. रंगके॥अनुगम्याऽपितन्निष्ठेफेने प्यनुगतायथा ॥ १२॥ जलस्यस्वाभाविकाधास्तदवस्थाविशेषेप्यनुगतायथो पलान्यतइतिदृष्टांतइत्यर्थः । साक्षिस्था:सच्चिदानंदसंबंधा व्यावहारिकेतवारेणानुगच्छंतितथैवप्रातिभासिके॥४२॥ साक्षिशब्देनप्रत्यगभिनंबलविवर्त्यतेवस्यस्वभासवासत्तू ताएवसच्चिदानंदास्तस्पधर्मत्वेनकल्पयित्याव्यपदिश्यतेसा क्षिस्था सच्चिदानंदाइतितेव्यावहरिकलिंगोपाधिमवष्टायेह लोकपरलोकगमनाव्यवहारवत्वेनकल्प्यतेजीवेसंबद्धाम तिजलस्यतरंगवत्सरस्वचिदात्मनोवस्थांतरत्वादस्पतद्ध मानुवृत्तियुक्तेत्यर्थः तद्वारेणव्यावहारिकजीवद्वारेणपाति भासिकेपिजीवेनगच्छतिसच्चिदानंदालिंगद्वारादिस्थूलोपा धावात्मनावाइतिकशोहमित्यायभिमन्यमानेपिमाविमा सिकेजीयेफेनइवशैत्यादयोधर्माः सच्चिदानंदाअनुमच्छं तीत्यर्थः एवमात्मधर्माणामध्यारोपमुपपायापवादका रमाह- ·वाक्यसुधा. प्रातिभासिकजीवस्यलयेस्यु व्यावहारिकतल्लयसचिदानं दापर्यवस्यंतिसाक्षिणि॥४३॥ सुषुप्तिमोक्षयोः क्रमेणलीयमानमातिमासिकव्यावहारि कजीवगवाः सचिदानंदाः साक्षिशब्दनिर्दिष्टेपल्यग्ब्रह्मणिप यवस्पतिशैत्यादयइयफेनतरंगमतास्तयोर्लयसमुद्रेनान्यत्र सतीत्यर्थइति ॥४३॥ ॥ इतिवाक्यसुधासमामा ॥

·श्री। वेदान्तसिद्धान्तः। ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ ॐरामसर्वगुणातीतंमायागुण समाश्रयं । नत्वावदांतसिद्धांतदीपकेयंप्रतन्यते ॥ १॥ आपातकतन्यासानांविषाणामल्पमेधसां । सुखंब्रह्मपदं गंतुमियमेवभविष्यति । २ । इहयथारज्वज्ञानात्सर्पः प्रकाशतेतत्तत्वज्ञानाञ्चोपशाम्यत्येवमात्माऽज्ञानादिदस्वम प्रभंजगदधिष्ठानेब्रह्मण्यवभासतेतत्तत्त्वज्ञानेननिवृत्तिमेती त्यभिप्रेत्यसंसारदावानलविप्लुष्टांतःकरणस्यविषयसुखमपि दुःखपक्षनिःक्षिप्यहिरण्यगर्भादिसुखेष्वप्युदिनचित्तस्य सर्वमलाज्ञाननिवृत्तौयतमानस्यतन्निवृत्तिलक्षणतत्त्वज्ञानो पचौजीवपरमात्मनोरशेदनावनामुपादिशत्याचार्यानिमि समित्यादिना-- निमित्तंमनश्चक्षुरादिप्रवृत्तौनिर स्ताविलोपाधिराकाशकल्पः॥र ·चेदान्तसिद्धान्तः विलोकचेष्टानिमित्तंयथायःसनि त्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥१॥ नन्वकतमंगलाचरणकतोयग्रंथइतिनशिष्टोपादेयंावि ष्यतीतिचेन्न । आत्मस्मरणलक्षणमंगलस्यकतत्वानोक्त दोपोदयः । मंगलानांचमंगलमितिव्यासोक्तेः । मनश्चच शुश्चमनश्चक्षुपीतेभादिक्तेयस्यसमनश्चक्षुरादिः करणसमू हः । भूतोत्पत्तिकमणमनःोत्रादौतिवक्तव्ये छांदोग्य प्रसिद्धातत्यपक्षमाधान्यमादायमनश्चक्षुरादीत्युक्तं । आ दिशब्दः प्रत्येकंसंबंधमेति । तथाचसतिमनभादीनांमनो हकारबुद्धिचिचानां चक्षुरादोनांचक्षुःश्रोत्रत्वकसनमा णानांधुदींद्रियाणां धागादीनांवासाणिपादपायपस्थानां पंचकमंद्रियाणांस्वस्वविपयादानेविपयाभिमुखप्रवृत्तिस्त त्रनिमितटस्थभूतोहेतुर्यः सोहमात्माननुमृदादिवद्धिका रित्वं । अनात्मशब्देनसइतितच्छन्दलक्ष्यः कल्पित चाधिष्ठानभूतः सर्वनियंतापरमालोच्यते । आत्मावाइ दमेकएवायासीनान्यत्किंचनमिपदित्यादिवेदांतवाक्ये ·श्री। वेदान्तसिद्धान्तः। ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ॐरामसर्वगुणातीतमायागुण समाश्रयं । नत्यावेदांतसिद्धांतदीपकेयंप्रतन्यते ॥१॥ आपातकतन्यासानाविप्राणामल्पमेधसां । सुखंब्रह्मपर्द गंतुमियमेवज्ञविष्यति । २ । इहयथारज्ज्वज्ञानात्सर्पः प्रकाशतेतत्तत्वज्ञानाचोपशाम्यत्येवमात्माऽज्ञानादिदंस्वम प्रभंजगदधिष्ठानेब्रह्मण्यवभासतेतत्तत्त्वज्ञानेननिवृत्तिमेती त्यभिप्रेत्यसंसारदावानलविष्णुष्टांतःकरणस्यविषयसुखमपि दुःखपक्षेनिःक्षिप्पहिरण्यगर्भादिसुखेष्वप्युद्विग्रचित्तस्य सर्वमलाज्ञाननिवृत्तौयतमानस्यतन्निवृत्तिलक्षणतत्त्वज्ञानो त्पनौजीवपरमात्मनोरभेदभावनामुपदिशत्याचार्योनिमि तमित्यादिना-- निमित्तंमनश्चक्षुरादिप्रत्तौनिर स्ताविलोपाधिराकाशकल्पः॥र ·चेदान्तसिद्धान्तः विलोकचेष्टानिमित्तंयथायःसनि त्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥१॥ नन्दरुतमंगलाचरणकतोयंबंधइतिनशिष्टोपादेयंचवि प्यतीतिचेन । आत्मस्मरणलक्षणमंगलस्यरुतत्वानोक दोपोन्दवः । मंगलानांचमंगलमितिव्यासोक्तेः । मनश्चच शुभमनश्चक्षुपीतेआदिततेयस्यसमनश्चक्षुरादिः करणसमू हः । भूतोत्पत्तिकमणमनःोत्रादीतिवक्तव्ये छांदोग्य प्रसिद्धतत्रयपक्षप्राधान्यमादायमनश्चक्षुरादीत्युक्तं । आ दिशब्दः प्रत्येकंसंबंधमति । तथाचसतिमनआदीनांमनो हकारबुद्धिचित्तानां चक्षुरादीनांचक्षुःश्रोत्रत्वकसनधा णानांबुद्रियाणां वागादीनांचास्पाणिपादपायूपस्थानां पंचकर्मेंद्रियाणांस्वस्वविषयादानेविषयाशिमुखप्रवृत्तिस्त वनिमित्तटस्थतूतोहेतुर्यः सोहमात्मानतुमृदादिवहिका रित्वं । अनात्मशब्देनसइतितच्छन्दलक्ष्यः कल्पितप्रपं चाधिष्ठानभूतः सर्वनियंतापरमात्मोच्यते । आत्मावाइ दमेकएचायासीनान्यत्किंचनमिपदित्यादिवेदांतवाक्ये

·घेदान्तसिद्धान्तः
प्वात्मशब्दस्यपरमात्मनिप्रसिद्धत्वात् । अहमितिचत्वं
पदलक्ष्यार्थः प्रत्यगात्माकटस्थउच्यते । तयोधसामाना
धिकरण्येनाभेदोबोध्यते । यदिषु नरहंशब्देनाहंकारविवक्षा
तदातुपापायांसामानाधिकरण्यं । कोहगात्मानित्योपलब्धि
स्वरूपः नित्याचासाउपलब्धिश्चतिनित्योपलब्धिांज्ञानस्प
रूपयस्पसतथोक्तः ननुघटोपलब्धि तापटोपलब्धि टेति
तदुत्तत्तिविनाशयोःप्रत्यक्षसिद्धत्वात्कथमुपलब्धिनित्योति
चेत्तयोरुत्पत्तिविनाशयोपटपरज्ञानसंबंधविपयत्यादाननु
संबंधविनाप्रवर्तकत्वासंजवात्संबंधेवासंगत्वक्षतिःसधर्मक
त्वावानिश्चत्यतआहानिरस्तासिलोपाधिरिति । निरस्तानि
गंताभाखिलानिःशेपादेहेंद्रियादयस्तधमलक्षणाश्वोपाधयो
पस्तुवोयस्मात्सनिरस्ताखिलोपाधिःअतएवाकाशकल्पआ
काशसदशः आकाशादीपज्जडत्वमात्रांशेनन्यनःसर्वानुमतो
प्यसंगएवेत्यभिप्रायःसर्यानुगतोप्याकाशवद्विशुद्धइत्यर्थः।
यथाव्यापकत्वेनसर्यानुगतोप्याफाशोव्याप्यगुणदोपनाम
भवति । निरवयवस्यतस्पच्याप्यसंगासंभवात् तस्यावय

·वेदान्तसिद्धान्तः यवधर्मत्वात् मर्तामयोः कात्स्न्यैकदेशात्यांतनिरूपणा नहत्याच्च । एवंदेहेंद्रियोपाधिसंबंधानहत्वमात्मन्यवगन्त व्यं समवायस्तुकार्यकारणगुणगुणिजातिव्यत्यादीनितुत्र माणितदस्ति । सकारणजगदधिष्ठानकारणत्वोपचारात कचिच्छूयमाणमपिब्रह्मणः कारणत्वमन्यकारणब्युदासा यैकत्वात्ययदात्यायनकार्यकारणभावप्रतिपादनाय । वास्तवकारणत्वेनेहनानास्तिकंचनेत्यादिश्रुतिबाधप्रसंगा त् । माययाकारणत्येतुपरमार्थतोऽकारणत्वंब्रह्मणः पर्य वस्पति। तदुक्तम् । इहरज्जुघटादिहिसावयवसमुपैतियुजा मितरेतरतः । इतिहष्टमतोन्यददृष्टमापिस्वयमूह्यमिदंत्वप रित्यजताइतिजन्दविग्रहस्यात्मनोमनश्चक्षुरादिप्रवर्तकत्वं वागादिव्यापारविनाकथमित्याशक्यतद्रहितस्यापिस्वरू पसचामात्रेणप्रवृचिहेतुत्वरविष्टतिनदर्शयति । रविः सूर्यःश्रुतिस्मृतिपुराणोक्तकर्मानुष्ठानेयालौकिकानांप्रवृत्ति श्ययायवःथातस्मार्चकर्मानुछानेलौकिक् छपियाणिज्यादिव्यव हारेचदुपदेशादिव्यापारराहतोपिसचामात्रेणानमित्तस्वयमेय हिरदितमादित्य सर्वेपिलौकिकाव्यपहातिनतुसूर्यस्तानुपदिशात परकुंरुध्यामिति।

·वेदान्तसिद्धान्तः क्रियाकरचरणादीनांव्यापारस्तस्पनिमित्तं यथायेनप्रका रेणतदुपदेशव्यापाररहितोपिस्वरूपसनामात्रेणेवकारणंज वतिवदहमपिमनश्चक्षुरादिप्रवृत्तिहेतुर्नवामीत्यर्थः ॥१॥ मनुमनश्चक्षुरादीनांनस्वप्रवृत्तावन्यापेक्षातानिस्वतएव प्रवृत्तिलक्षणानीत्याशंक्योचरमाह-- यमग्न्युष्णवन्नित्यवोधस्वरूपं मनश्चक्षुरादीन्यवाधात्मकानि ॥ प्रवर्ततआश्रित्यनिःकंपमेकंस नित्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा॥२॥ यमित्यानित्यपदेनसंपध्यते । मनश्चक्षुरादौनिताप पवर्तमानानिजडत्वादयादिवचेतनमवकर्मतरेणनमय तितुमहति । तथाचयमाश्रित्यप्रवर्ततेचेष्टतेयत्प्रकाशि तानिस्वस्वविपयादानेक्षमाणिजवंतिसोहमित्यन्वयः । वैशेषिकायभिमतंयोधात्मनोर्गुणगुणिज्ञापमपाकर्तुमन्यु प्णत्वदृष्टांतेनपूर्वोतं नित्पनरोधस्वरूपत्वमेवाह भान्पुष्ण यत् इति ।अमेरुप्णेनतुल्यंजपतिइत्यग्न्युप्णयउष्णयथा ·वेदान्तसिद्धान्तः ग्रेनातिरिच्यतेअतिरिक्तघटादिवत्ततोन्यत्राप्युपलायेताय तस्तद्वयतिरेकेणनोपलत्यतेउष्णततोमिस्वरूपमेवतथास्व रूपाययवधर्मलक्षणविनाशसामग्रीरहितत्वादानित्योयोबो धस्तदेवस्वरूपयस्यसनित्यबोधस्वरूपस्तंमनश्चक्षुरादीनि मनआदीन्यंतःकरणानिचक्षुरादीनिवाह्यानिकरणानिशरी राणिचतानिचजडान्यबोधात्मकत्वादोधादन्योऽबाधोज डतदेवात्मास्वरूपंपेपांतानितथोक्तानितेपांचरथादिवच्चेत नप्रवर्तकंविनाप्रवृत्ति संभवतिनित्यबोधस्वरूपात्मप्रेरिता निप्रवर्तते । स्वरूपसत्तामात्रेणेवायस्कांततपनयोलॊहलो कप्रवृचिहेतुत्व वत्प्रवृहितुत्वनतुकायवाग्व्यापारवत्त्वं विक्रियांविनवप्रवर्तकत्वदर्शयतिनिःकंपनिर्गत:पाकि यायस्मात्सतथोक्तस्तंनिस्तरंगंनिःसंशयमित्यापिकचित् ।। श्रुतिंचात्रदर्शयति। भेदनहृदयग्रंथेः सर्वसंदेहच्छेदन।कर्म णांचक्षयः पुंसःपरमात्मनिषीक्षितइति । एवंकीटादि ब्रह्मांतेष्वनुगत्यएकोदेवःसर्वभूतयुगूढइतिश्रुतेः । एक एवतुभूतात्माते तेव्यवस्थितः। इतिश्रुतेश्च । एकमिति

·वेदान्तसिद्धान्तः
सांख्यवैशेषिकादिमतापकरणमवगंतव्यं । ननुचेवना
धोनाजडप्रवृत्तिरित्युक्तंतथाचात्मनश्चेतनत्ववेकिंप्रमाणाम
तिचेत्तच्छृणु । साक्षौचेताकेवलोनिर्गणश्चेत्यागम
स्यैवतत्ममाणत्वात् । बोधशब्देनापितस्पैवापिलापा
द । ननुवाहित पुरुपइतिचेन्न । चैतन्यमात्मनो
जिन्ननवा । आद्यधर्मधर्मिभावोनस्यात् । ऋक्षसिंह
योरिव । नचतयोगसंबंधानतथा । चैतन्यस्यत्वात्म
संबंधित्वात् । किनभवेत्तद्धर्मइतिवाच्यं । संबंधः सं
योगोवासमवायोवा । संयोगस्यद्रव्यधर्मत्याचैतन्यस्य
भवन्मतगुणत्वात् । नापिसमवायः तस्यगुणगुणिजा
तिव्यक्त्यादिधर्मत्वात् । वद्विपरीतेआत्मनितदसंभवात् ।
तथाहिनात्माद्रव्यंअस्थूलमनण्वहस्वमदीर्घमित्यादिगन्य
धर्ममतिषेधात् । साक्षाचनिर्गुणत्वोपदेशात् । नापिगु
णस्तस्यनित्यापराश्रयत्वात् । सभगवःकस्मिन्मतिष्टितः
स्वमहिम्नीत्यादावात्मनश्चत्वमहिमप्रतिष्ठितत्यश्रवणात् ।
१ भात्मचैतन्ययौरद्रव्यत्यान्नतत्संभवः राहो. शिरतिपदभेदे
पिभेदव्यपदेशः।

·वेदान्तसिद्धान्तः नापिजातिः। नित्पमनकानुगतत्वाचावात्तद्वयतिरेकेणेत रेपामनित्यत्वाद। नापिव्यक्तिीतिप्रत्याख्याननैवतत्समा नयोगक्षेमायास्तस्याअपिप्रत्युक्तत्वात् । किंचसमवायः समवायिषुसंघद्धोयासमवायिनःसंबंधयेदसंबद्धोवा । आ संयोगेनसमवायस्याद्रव्यत्वात् । नापिसमवायेनस्चे नैवचेत्स्वात्माश्रयःसमवायांतरेणचेदन्योन्याश्रयः। अपरे वचेचक्रकानवस्थादिदोपप्रसंगः । असंबद्धएवसंबंधांत रेणसमवायः । स्वयंसंबंधस्वरूपत्यासमयायिनासंबंधय तौतिचेत् । हिमवविध्ययोरपिसमवायप्रसंगः संयोगेचा तिप्रसंगः । सोपिहिस्वयंसंबंवरूपएयसन्समवायेनेवसंयो गिपुसमवेतीत्यायुपगम्यतेजवता। तस्मादोधात्मनोःसंबंधा संभवादोधएवात्मानबोधधर्मीस्वस्यचस्वधर्मत्वेघटोपिया टधर्मास्यात् । उनंच निरंशत्वाद्वित्वाचतथानश्वरना वतः। ब्रह्मव्योमोरोदोस्तिचैतन्यब्रह्मणोधिकम् ॥ २ ॥ ननुमनश्चक्षुरादिप्रवर्तकस्यात्मनस्तत्संयोगोस्तिनवा । अस्तिचेदव्यत्वासंगत्वनिर्धर्मकत्वादीनांक्षतिः स्यात् । नचेत्सर्तकतासंभवइतिशंकामपाकरोत्युत्तरश्लोकेनमन श्चक्षुरादेरिति-

·।
वेशन्तसिद्धान्तः
सांख्यवैशेपिकादिमतापकरणमवगंतव्यं । ननुचेतना
धीनाजडप्रवृत्चिरित्युक्ततथाचात्मनश्चेतनत्वेकिंप्रमाणाम
तिचेचच्छृणु । साक्षीचेताकेवलोनिगुणधेत्यागम
स्पैवतत्पमाणत्वात् । बोधशब्देनापितस्पैवापिलापा
त् । ननुतर्हितद्धर्मापुरुषइतिचेन्न । चैतन्यमात्मनो
जिन्ननवा । आवेधर्मधर्मिभावोनस्यात् । ऋक्षसिंह
योरि । नचतयोरसंबंधानतथा । चैतन्यस्यत्वात्म
संबंधित्वात् । किनवेचद्धर्मइतिवाच्यं । संबंधः सं
योगोवासमवायोवा । संयोगस्यद्रव्यधर्मस्याचैतन्यस्य
भवन्मतगुणत्वात् । नापिसमवायः तस्यगुणगुणिजा
तिव्यक्त्यादिधर्मत्वात् । वद्विपरीतेआत्मनितदसंभवात् ।
तथाहिनात्माद्रव्यंअस्थूलमनण्वहस्यमदीर्घमित्यादिद्रव्य
धर्मप्रतिषेधाद । साक्षाचनिर्गुणत्वोपदेशात् । नापिगु
णस्तस्यनित्यापराश्रयत्वात् । सभगवःकस्मिन्प्रतिष्ठितः
स्वमहिन्नीत्यादायात्मनश्चस्वमहिमप्रतिष्ठितत्वश्रवणात् ।
आत्मचैतन्ययोरद्रव्यत्वान्नतसभा राहोः शिरतिवभेदे
पिभेदव्यपदेशः।

·वेदान्तसिद्धान्तः नापिजातिः । नित्यमनेकानुगतत्वाभावात्तद्वयतिरेकेणेत रेपामनित्यत्वात्। नापिव्यक्तितिप्रत्याख्याननैवतत्समा नयोगक्षेमायास्तस्याअपिप्रत्युक्तत्वात् । किंचसमवायः समवायिपुसंबद्धोवासमवायिनःसंबंधयेदसंबद्धोया । आ दोसंयोगेनसमवायस्याद्रव्यत्वात् । नापिसमवायेनस्वे नेवचेत्स्वात्माश्रयःसमवायांतरेणचेदन्योन्याश्रयः। अपरे जैवचेच्चककानवस्थादिदोपप्रसंगः । असंबद्धएवसंबंधांत रेणसमवायः । स्वयंसंबंधस्वरूपत्वाइसमयापिनासंबंधय तीतिचेद । हिमवद्विध्ययोरपिसमवायप्रसंगः संयोगेचा तिप्रसंगः । सोपिहिस्वयसंबंधरूपएक्सन्समवायेनेवसंयो गिपुसमवेतीत्यायुपगम्यतेसवतातस्मादोषात्मनो सबंधा संवादोधएवात्मानबोधधर्मीस्वस्यचस्वधर्मत्वेटोपिघ- टधर्मात्यात् । उक्तंच निरंशत्वाद्वित्वाचतथानश्वरता वतः। ब्रह्मण्योनोरभेदोस्तिचैतन्यब्रह्मणोधिकम् ॥ २ ॥ मनुमनश्चक्षुरादिप्रवर्तकस्यात्मनस्तत्संयोगोस्तिनया । अस्तिदव्यत्वासंगत्वनिधर्मकत्यादीनांक्षतिः स्यात् । नचेसवर्तकतासंभवइतिशंकामपाकरोत्युत्तरश्लोकेनमन चक्षुरादेरिति- ·वेदान्तसिद्धान्तः मनश्चक्षुरादेवियुक्त स्वयंयोमनश्च क्षुरादेमनश्चक्षुरादिः॥ मनश्चक्षुरा देरंगम्यस्वरूपःसनित्योपलब्धिस्व रूपोहमात्मा ॥३॥ मनश्चक्षुरादेवियुतोविगतसंबंधःसंयोगसमवाययोः पूर्वमेवानराकतत्वाद । आध्यासिकसंबंधमंतरेणसं बंधांतरस्यसंभवात् । ततश्वकरणमात्रसंबंधरहितस्त स्पचभासकोयोयमात्मासोहमित्यन्वयः । यथाः- यदनायुदितंवदनेनसदानयनेननपश्यतियंचनदा । ध वणेनचयनशृणोविसदामनसापिचर्यमनुतेनसदा ॥ व दननयनंचतथाश्रवणंमनएपर्चयेनततंसततं । अवग च्छतदेवपदपरमंत्वमितिश्रुतिरीक्षितुरु कयनी ॥ त स्मात्संयोगायनंगीकारानतुआत्मनितद्दोपपतनिः । ननु नत्संबंधाभावात्कथंतत्यवर्तकत्वमित्याशंश्योचरमाहामन चक्षुरादेर्मनश्चक्षुरादिरिति । मनसोमनोमनस्त्वापादकोमन सोव्यापारहेतुरित्यर्थः । एवंचक्षुपःचक्षुश्चक्षुष्ट्वापादक एवं

·वेदान्तासिद्धान्तः ५७
त्येकमन्वयोद्रष्टव्यः । श्रुतिरप्पत्र श्रोत्रस्योत्रमाणस्यमा
गोमनसोमनइत्यादिवाजसनेयिनां । अयमनिप्रायः। नश्री
स्वयमेवशब्दभवणसमर्थकिंतर्हिचैतन्यज्योतिपादीतं
तस्माद्यच्छोत्रेणश्रवणसामध्यंतदात्मनिमित्तामित्यात्माश्री
अस्पोत्रोत्रत्वापादकइति । एवमन्यत्राप्यो । यथाकु
लालहस्ताधिष्ठितोदंडोघटोत्तचिहेतुर्भवति तथाचिदधि
ष्ठितानिकरणानिस्वस्याविपयोपलब्धिहेतुतांयांति । अत
एवमनश्चक्षुरादिविषयताचितोनास्ति । नहिकल्पिततमो
धिष्ठानस्यसवितुस्ताविपयतातद्व्यतिरेकेणतस्पांतरासंभवा
व । मनश्चक्षुरादेरित्यदिना । श्रुतिरप्यमुमर्थमाह नतंबच
क्षुर्गच्छतिनवागच्छतिनमनोनविद्याइति । मचक्षुषा
गृह्यतेनापिवाचेत्यादि । ननुऔपनिषदत्वमात्मनोमनआय
गोचरत्वेव्याहन्येत् ।मनसैवेदमाप्तव्यंनहदामनीषामनसामि
कुतइतिचोपरुध्येत न औपनिषदत्वात्मनिउपनिपजन्य
ज्ञानविषयत्व। नतुतज्जन्यातिशयाधारत्वंयेनव्याचातःस्या
द। तदुक्तं-फलव्याप्यत्वमेवास्पशास्त्रकादिनिराकत। ब्रह्म
।

·वेदान्तसिद्धान्तः ण्यज्ञाननाशायवृनिसाप्तिरपक्षितेति । तदेवचवृत्तिच्याप्य त्वमनसंवेदमातव्यमित्यर्थः । यद्वातदाकारांतःकरण त्युत्पादकत्वमेवतद्विषयत्वमुपनिषदः। यद्दामनश्चक्षुरादेवि युनोव्यतिरिक्तः। नचात्मारिच्छिन्नश्चक्षुरादिव्यतिरिक्त त्वाद घटवतइतिवाच्यं । आकागादहितोः साध्यव्यति चारस्तस्यनित्यव्यापकत्वेनतदव्यतिरिक्तत्वेपिदेशकालय स्तुपरिच्छेदाभावात् । अथवा स्वयमेवोत्तरमाह मनश्चक्षुरा देर्मनश्चक्षुरादिरिति । अयमर्थः यद्यप्यात्मामनश्चक्षुरा दिव्यतिरिकस्तथापितेषामनश्चक्षुरादीनामात्मन्यध्यस्तत्वे नरजुसप्वदध्यस्तस्याधिष्ठानादन्यत्वाभावादित्युक्तंपुर स्ताद ।उक्तंब्रह्मवियूज्यचरणेनपराशरेण व्यतिरिक्तंनय स्वास्तिव्यतिरिक्तोसिलस्ययइति तेषांवत्राध्यस्वत्वाद शिष्ठानत्वेनतदगम्यस्वरूपोभवतीत्यर्थातदुक्तंसंक्षेपेशारीर के-नहितमिरूपरवतीमृगतृणजलयाहनीरसंवहति । मृग वारिपूरपरिवारवतीननदी तथोपरभुवस्पृशनीति ॥ ३॥ ननुनित्यबोधस्वरूपपरमात्मस्वरूपतवत्वंपदार्थस्योक्ता ·वेदान्तसिद्धान्त तथाचधमोक्षसुखादिव्यवस्थाअन्यस्यैवाविष्यति । न त्वात्मनस्तस्यसकलधर्मातीवब्रह्मस्वरूपत्वादित्यतआह- मुखाभासकोदप्पणेदृश्यमानोमुख खात्पृथक्त्वेननवास्तिवस्तु॥चिदा भासकोधीपुजीवोपितद्वत्सनित्यो पलब्धिस्वरूपोहमात्मा॥४॥ मुखागासकइति । मुखस्यामासोमुखानासोमुखानास एवमुखानासकइति । स्वार्थेकप्रत्ययः । मुखप्रतिबिंबोदर्प णादिमतिथियोपाधोदृश्यमानः प्रतीयमानोमुखत्वाताभावे त्यप्रत्ययः । परमाताद मुखावपृथक्त्वेनोदेननवास्ति वस्तुयद्यपिभासतेतथापियस्तुतोनास्त्येववस्तुगतइत्यर्थः । तथापिनानादर्पणजातिपुनानेवप्रतिमासतेमुखाबासाः । वंचितश्चैतन्यस्याचासश्चिदाभासः एवंचिदाभासकोधीषु बुद्धिपुजीवः प्राणानांधारयितातदितिपूर्वेणान्वयः। अ यमभिप्रायः । यथाबिंबप्रतिबिंबव्यवहाररहितमुखंचंद्रा दिर्वानानोपाध्यनुगतःपरमार्थस्वरूपपरीत्येनतासते तथा ·धमोक्षयोरसंभयान्मोक्षप्रतिपादकंशाखमप्रमाणमेवेतिशं ६० वेदान्तसिद्धान्तः सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहितसचिदानंदस्वरूपत्र मनानांतःकरणोपाध्यनुगतंबद्धमुक्तगुरुशिप्यादिव्यवहार मजतेनतुचिदातुबुद्धिगतचित्लानिर्षियः पृथग्यतु । अन्यथाजातपितत्त्वज्ञानेतत्मातिनस्यात् । अन्य स्थान्य रूपतादर्शनादहिनकुलवत् । एवंनूतोयोयमात्मासोहमित्य न्वयोन्यत्पूर्ववत् । ननुसिद्धपारदयोगादयसः कांचनताह शाकथमन्यस्यान्यरूपतानोपलायतइतिचेन्न । त्रोटकाचा यैरेषापरतंतवपृथक्खंडनमनुष्टीयते । तद्यथा-उदकावय वानमित्यययोरजतावयवांश्चयथाकनकं ॥विपरीतमतिज नयत्युदकेरजतेचवथायसिहेममति ॥ रसवीर्यविपाकवि नाशमनुप्रममिप्यतिकांचनताप्ययसः । कृतकहिननित्य मिविप्रकर्तिसमवेतमवश्यमपैतियतः ॥ तथाचवस्तुनोभि वयोरजेदानुपपत्त्यातदभेदेमोक्षशास्त्रवैयथ्यस्यात् ॥४॥ ननुजीवस्यब्रह्मरूपत्वाबंधोऽसंभवोबद्धोहिमुच्यतेनाबद्ध इति तदुपास्तत्वज्ञानवव्यत्वात् कस्यमोक्षस्तस्माई कामपाकरोति- ·बेदान्तसिद्धान्तः योबुद्धयादिरुपाधिस्तत्रप्रतिक्विरूपेणात्मानमध्यस्यता द्रवंचसुखदुःखादिकमात्मन्यध्यस्पतिसोयमध्यासलक्ष णोबंधस्तत्वज्ञानेनसकारणस्यतस्यबाधएवमोक्षइतिसर्वम नवा ॥ ५॥ ननुनिःकंपमेकमित्यादिनासर्वशरीरेप्वेकएवात्मोक्त स्तचनसंभवतितथासत्येकस्मिन्सुखिनिसर्वएवसुखिनः स्यु दुखिनिबाडुःखिनो भवेयुनत्वेवमस्त्येव बंधमोक्षगुरुशिष्य जन्ममरणादिव्यवस्थान्यथानुपपत्याप्रतिशरीरमात्मांतर सिद्धिः। तथाचकणादोदितंसूत्र नानात्मानोव्यवस्थात"इ विशंकामपाक प्रलोकमवतारयति । यएकोविज्ञातीति। य द्वायदात्मामनश्चक्षुरादेरगम्पस्वरूपस्तदाकथमस्यसिद्धिः पदार्थमावस्यतदधीनसिद्धिकत्वादात्मसिद्धावपितदेवसाध नमुचितमन्यथातदहितस्यखपुष्पादिवदत्यंतासत्यत्वमेव स्यादित्यताह-- यएकोविभातिखतःशुद्धचेता प्रका शस्वरूपेपिनानेवधीपु ॥ शरावो ·वेदान्तसिद्धान्तः दकस्थोयथाभानुरेकःसनित्यो पलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥६॥ एकअद्वितीयः सजातीयविनातीयस्वगतो दरहितः। वृक्षस्यस्वगतोलेदः पत्रपुष्पफलादितः । वृक्षांतरात्सजाती योविजातीयः शिलादितः । एकोदेवः सर्वभूतेषुगूढः सर्व व्यापीसर्वभूतांतरात्मा अजोह्येकः । एकोवशोसर्वभूतान्त रात्मा। एकमेवाद्वितीयब्रह्म एकनिविष्टंबहुधागुहामुक्षेित्र संचापिमाविद्धिसर्वक्षेत्रेषुभारत । अहमात्मागुडाकेशसर्व भूताशयस्थितः । अविभक्तंचततेपुविभक्तमिवचस्थितं । .. एकएवतुभूतात्माभूतेतूतेव्यवस्थितः । एकथाबहुधाचैव दृश्यतेजलचंद्रवत् । समोमशकेनसमोनागेनेत्यादिश्रुति स्मृतिवाक्यसचिनेवइतिपदेनसांख्यवैशेपिकादिमतान्य पगतानानाजीववादोनिराकतइत्यवगंतव्यं । यानिचज न्ममरणसुखदुःसादीन्यात्मजेदसाधकानिलिंगान्युदाहृता नितेस्तान्येतदुदाहृतवाक्यापहृतविपयत्वाकालात्यया पदिष्टानीत्यवगंतव्यं । तुल्याचसंसर्गतानेकात्मवादेएक

·वेदान्तसिद्धान्तः
ति । शरावेषुउदकानिशरावोदकानिशरावशब्देनप्रतिर्वि
बोपाधिजलपूर्णपात्रमवर्गतव्यंनतुपार्थिवतामहम् तेषुतिष्ठ
तीतिशराबोदकस्थः । यथायद्यप्येकएवधानुरादित्योनाना
बहुरुपोनिश्चलचंचलस्वच्छमलिनादिनेदेनप्रतिभातीतिसं
बंधः । एवमात्माप्येकएचपरमार्थतःसश्माषाकल्पितमी
ढचपांडित्यशौर्यधीरुत्वादित्तेदभिन्नासनानायुद्धिपुनानेव
भासतइत्यर्थः ॥ ६ ॥
ननुभवत्वात्मनउपाधिरूपादेकस्यैवबहुधाव्यवस्था ।
कथनिरीहस्यदेहेन्द्रियादिसंबंधरहितस्यसर्वधर्मातीतस्य
श्रुतिस्मृतिपुराणसिद्धस्येहलोकपरलोकगतिरुपपयतइत्या
शंक्य जलचांचल्येनचंद्रचांचल्यबदुपाधिगत्यातरगति
बमोनत्वमूर्तस्यगतिः संभवतीतिदृष्टांतपूर्वकमाह-
यथासूर्यएकोप्यनेकश्चलासुस्थि
रास्वप्यवन्वाग्विभाव्यस्वरूपः॥
चलासुप्रभिन्नासुधीष्वेकएवसनि
त्योपलब्धिस्वरूपोहभामा॥ ७ ॥

·वेदान्तसिद्धान्त
यथासूर्यएकइति । यथायेनप्रकारेणशरावादिगतामुर्च
चलासुस्वच्छत्वमलिनत्वाद्युपाधिविशिष्टास्वप्सुजलेषुष
तिबिंबितः सूर्यएकोनेकोनानारूपतयापतिभासतेनत्वाका
शेदेदीप्यमानस्यरवेममंतरेणबहुत्वस्वच्छत्वमलिनत्या
दिकंकालत्रयेऽप्यस्ति । चलासुचंचलासुस्थिरासुस्थिता
तिईतीषु अपिशब्दः स्वच्छमलिनबहुस्वल्पादिसमुख्या
र्थः । अयन्वग्विभाव्यस्वरूपः अपामनुगच्छत्तीत्यबन्धक
अपांगमनस्वच्छत्वमालनत्वानुपाधिवैशिष्टयमधिगच्छती
त्यर्थः । तत्रतद्विताव्यंजलचलनाउनुकारेणानुरुतस्वरू
यस्पसतथा । अन्येत्वनन्वम्विनान्यस्वरूपइतिपाठम
गीकुर्वतोव्याख्यातंचतरेव अन्नचतिगच्छतीत्यन्वक ना
वगिति अनन्चक्तेनविभाव्यस्वरूपयस्यमतथोक्तः ।
एवंबहुनाहिसमासंकत्वापश्चान्नभासमासःकर्तव्यः । अय
मर्थः रवि लानुगतोनभवत्यापितुतथैवाकाशेदेदीप्यमानी
भान्त्याजलानुगतःप्रतीयते । दृष्टांतदर्शयित्वादाटांति
कमाह चलासुकर्मानुसारेणेहलोकपरलोकगमनशीलासु

·वेदान्तसिद्धान्त
जिन्नासुप्रतिशरीरैतिष्ठतीपुधीषुतदन्वग्विज्ञाज्यस्वरूपस्तह
स्यादिधर्मेणधर्मवानिवनांत्याप्रतीयमानोनतुस्वतःक्रिपात
स्पामूर्तस्पतदसंभवार ध्यायतीवलेलायतीवेतिश्रुतेः।
सइत्यादिपूर्ववत् ।। ७ ॥
तस्मावगुरुशिष्यबंधमोक्षस्वर्गनरकादिव्यवस्थोपाधि,
गतात्मनिचंद्रादिचांचल्यवनात्यापतीयते नत्वक्रिय
स्वनिरस्तधर्माधर्मसंबंधस्यकापिचेष्टासंभवतीत्युनतमसुं
दरं बुद्धयादिवदात्मनःक्रमद्रष्टुत्वेनतद्वदेवपरिणामित्वमना
त्मत्वंपरिच्छिन्नताचर्किनस्यादित्याशंक्यपदिक्रमदृष्टत्वं
स्यात्तदेवस्थानत्वेवमस्त्यन्यथाघटदर्शनोत्तरकालएक्सदे
होविपर्ययोवास्यान्नत्येवमस्तितस्मादुद्धिस्तदृत्तयः सत्यः
कदाचिदविदितानविधतीतिदृष्टांतपूर्वकमाह--
यथानेकचक्षुःप्रकाशोरविनक्रमण
प्रकाशीकरोतिप्रकाश्यं ।। अनेका
धियोयस्तथैक-प्रबोधःसनित्योप
लब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥ ८ ॥

·वेदान्तसिद्धान्तः
यथानेकचक्षुःप्रकाशोरविरित । यथायेनप्रकारेण
रविरादित्योनेकचक्षुःप्रकाशः अनेकानियानिचक्षुपितेषां
प्रकाशोयस्यसोनेकचक्षुःप्रकाशोयुगपदनेकानिचक्षूप्यधि
तिष्ठतोत्यर्थः । ननुक्रमेणकेकस्यचक्षुषः प्रकाशीकरोति
तदधिष्ठातृत्वेनतदनुगतत्वाव । अनेकचापांप्रकाशोने
कचक्षुःभकाशः । अत्रबहुवचनस्यत्रित्वमावपर्यवसानं
नकल्पनीयंसन
कपिजलानालतइत्यादिवत्तत्राशक्य
त्यादतथाकल्पना। अत्रतुतस्यैवसर्वाधिष्ठातृत्वात्सर्पका
शकत्वंनतुबुद्धयादिपवक्रमेणकाशीकरोतिप्रकाश्यंभम
काशानभकाशानकरोतीतिप्रकाशीकरोतीतिच्चिात्य
यानुनतमावेकावस्तियोगेसंपद्यकर्तरिचिः । अप्रका
शात्मकंजडवस्तुजातमुदपमात्रेणप्रकाशयतीत्यर्थः । तथा
नेनेवाकारेणेकभासौपयोधोऽपिठाताअनेकाधिपतिति
तीयापहुवचनं । अनेकान्यतःकरणानितदृत्तीभयोयुगप
दमकाशीकरोतिसोहमालेतिसंबंधः । ननुक्रमेणतानित
इनोवांतत्सकाशयति । ननुदिनाक्षीवृद्धिव्यतिरिनोना

·वेदान्तसिद्धान्तः स्तिसैयामाहकतयेतिशाक्यभिक्षपक्षीयाः प्रत्यवति ठेततेचापालतास्रोटकाचार्यः । तथा विदितत्वमावि प्रतिपनवयामतिपुप्रगतविषयेषुयथा । यतएवमतःपरर्स विदिताविदितत्त्वतएवयथाविपयाः ॥ ननुभवंतुमतयः ५ रसंवेवास्वसंवेद्यतायां तुनकिंचनदोपंपश्यामइत्यतमाह। परसविदिताः सतहियतोनविदुः 'स्वममीविषयास्तुत तः । मतयोपितथापरसंविदितानपिदुः स्वममूपियास्तु यथेति ॥ सइत्यादिपूर्ववत् ॥ ८॥ ननुसर्वभवनकत्वेनबुद्धितद्वत्तीनामपिरचिरेवास्तुपवर्व का किमात्माभ्युपगमेन । तथाचश्रुति योदेवासवितास्मा कंबुदिवृत्तिप्रवर्तकः इतिगायत्रीव्याख्यानेयोगियानव स्क्याप्युक्तवान् । चिंतयामोवयंभगंधियोयोनः प्रचोदया त् । धर्मार्थकाममोक्षेपुबुद्धिवृत्तीःपुनःपुनरित्याशक्यतत्रा पिसवितृपदस्यसूतेजगदितियोगाश्रयणेनबह्मपरतेवेत्याह । विवस्वत्मभातमितिायदानित्यवोधस्वरुपात्याभकपण काशइत्युक्तं तदसत्तत्साधकपमाणाभावेनाजडमकारात स्यकस्पचिदसंभवात्संभवेवाप्रमाणविषयत्वेनपटामिन ·बेदान्तसिद्धान्तः इत्वादयोदोषाःस्पुरित्याशंक्यदृष्टांतपूर्वकमुत्तरमाह- विवस्वत्प्रभातंयथारूपमक्षप्रय हातिनाभातमेवंविवस्वान्।य दाभातमाभासयत्येकमेकसनि त्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा॥९॥ विवस्वतादित्येनप्रभातंप्रकर्षणमातंप्रकाशितंतत्स अपाव्यातरूपादिवस्तुजानं यथायेनप्रकारेणाक्षचनः गृह्णातिभकर्पणनीलपीवादिगुणवैशिष्ट्येनबोधयतीत्यर्थः । नानातनतदप्रकाशित। दृष्टांतमुक्त्वादाष्टांतिकमाह । एवम मुनामकारणविवस्वान्सूर्योयदानातयेनचिद्रूपेणप्रकाशि तक्षासयति एकंपधानसमस्तस्यजगतोसंचारेकमक्षजग वदक्षत्वेनप्रधानतोचितवअयमभिप्रायः नयनाधिष्ठातृत्वे नादित्यानुयहोपेवंचशूरूपादिगृहावितथाभगवतेजसोधि बालभूतोविवस्वानपितत्प्रसादोपेतएवजगत्मकाशयतिसर्व जगवक्षःस्थानीयस्परवेर्भमवदनुग्रहमतरेणप्रकाशकत्वना स्तिः। किंपुनरन्पामितिदर्शयितदुक्तं । ननुविवस्वदा

·वेदान्तसिद्धान्तः ११
दिप्रकाशकमापयथान्येनानुगृहीतंप्रकाशयति । तदात्मा
पिकेनचित्लकाशांतरणानुगृहीतमेवप्रकाशयतिइतिचेन्न ।
तस्पापिस्वप्रकाशेन्यापेक्षायामनवस्थास्यात्तदतिरिक्तस्य
प्रकाशस्याजायानस्यापिजडत्वेजगदाध्यस्यात् । नान्यो
नोस्तिद्रष्टेत्यादिवेदांतकदेवेनद्रष्ट्रतरस्यप्रतिषधाच्च । यदा
दित्यगततेजोजगनासयतेखिल । यच्चंद्रमसियञ्चामौतत्ते
जोषिदिमामकमिति ज्योतिपामपितज्योतिस्तमसः परमु
च्यते इतिस्मृतेश्वप्रतिषिद्धप्रकाशान्तरालापवादात्मैवान
न्यप्रकाशोन्युपगंतव्यः । तथाचसूर्यादिगतप्रकाशमात्रस्प
जसकाशत्वान्नतत्परप्रकाश्यतेति । सइत्यादिपूर्ववत्॥९॥
ननुस्वकाशस्वरूपआत्मासर्वजगत्प्रकाशकइत्युक्तत
जनसंभवति । सर्वसंबंधेसंगत्वक्षतिरतिरिक्तसंबंधेचा
रीच्छिन्नतास्यादपटादिवदित्याशंक्यानरमाह-
समस्तेषुवस्तुष्वनुस्यूतमेकंसम ।
स्तानिवस्तूतियन्नस्टशति । विय
द्वत्सदाशुद्धमच्छस्वरूपंसनित्यो
पलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥१०॥

·७० बेदान्तसिद्धान्तः हत्वादयोदोषाःस्युरित्याशक्पदृष्टांतपूर्वकमुत्तरमाह- विवूखत्प्रभात्यथारूपमक्षप्रय हातिनाभातमेवंविवस्वान्।य दाभातमाभासयत्येकमेकंसनि त्योपलब्धिस्वरूपोहमात्मा॥९॥ विवस्वतादित्येनप्रजातमकर्षणजातंप्रकाशितल भयाव्यातरूपादिवस्तुजातं यथायेनप्रकारेणाक्षंचक्षुम्न गृह्णातिप्रेकर्पणनीलपीतादिगुणवैशिष्टयेनबोधयतीत्यर्थः । नाभानतदप्रकाशितादृष्टांतमुक्त्वादाष्टातिकमाह । एवम मुनाप्रकारेणविवस्वान्सूर्योपदानातयेनचिद्रूपेणप्रकाशि तभासयति एकंप्रधानसमस्तस्पजमवोक्षंचक्षुरेकमसंग बदक्षत्वेनप्रधानतोचितैवअपमानिमायः नयनाधिष्ठातृत्वे नादित्यानुग्रहोपेतंचक्षुपादिगृह्णातिवथाभगवतेजसोधि आननोविवस्वानपितत्त्रसादोपेतएवजगत्वकाशयतिसर्व जगचक्षुःस्थानीयस्यरवेगियनुग्रहमतरेणप्रकाशकत्वना स्ति । किंपुनरन्येषामितिदर्शयितुंतदुक्तं । ननुविवस्वदा

·वेदान्तसिदान्तः
दिप्रकाशकमापयथान्येनानुगृहीतंप्रकाशयति । तदात्मा
पिकेनचित्नकाशांतरणानुगृहीतमेवमकाशयतिइतिचेन ।
तस्यापिस्वप्रकाशेन्यापेक्षायामनवस्थास्याचदतिरिक्तस्य
प्रकाशस्यातायातस्यापिजडत्वेजगदाध्यं स्यात् । नान्यो
तोस्तिद्रष्टेत्यादिवेदांतकदेवनद्रष्टतरस्पप्रतिषेधाच । यदा
दित्यगततेजोजगभासयतेखिले । यचंद्रमसियचायौतने
जोविधिमामकमिति ज्योतिषामपितज्योतिस्तमसः परमु
च्यते इतिस्मृतेश्चमतिीपद्धप्रकाशान्तरालापवादात्मवान
न्यभकाशोत्युपगंतव्यः । तथाचसूर्यादिगवप्रकाशमात्रस्य
नसकाशत्वान्नतत्परप्रकाश्यतेति । सइत्यादिपूर्ववत् ॥९॥
ननुस्वप्रकाशस्वरूपआत्मासर्वजगत्लकाशकइत्युक्तंत
सनसंभवति । सर्वसंबंधेसंगत्वक्षतिरतिरिक्तसंबंधेचप
रच्छिन्नतास्यावघटादिवदित्याशंक्योचरमाह-
समस्तेषुवस्तुष्वनुस्यूतमेकंसम ।
स्तानिवस्तूतियन्नस्टांति ॥ विय
हत्सदाशुद्धमच्छस्वरूपंसनित्यो
पलब्धिस्वरूपोहमात्मा ॥१०॥

·वेदान्तसिझन्तः तथोक्तस्तानन्वल्पपरिमाणेनकथमहत्परिमाणस्परवेश्छन्न त्वंमन्यतेइत्याशक्याह अतिमूढःअतिशयेनविवेकरहित इत्यर्थः। दृष्टांतमुक्त्वादाष्टांतिकमाह तथाआदित्यविपरी तज्ञानप्रकारेणबद्ध संसारीसुखीदुःखीतितेनतुल्पेवर्वतइति पद्धवत् । ननुवस्तुतोमूर्तस्पाद्वितीयस्याविद्यादिसंबंधाधि धानस्पबंधमोक्षीसंज्ञवतस्तयोरवस्तुभूतत्वाव । तदुक्तंशू तौ। ननिरोधोनचोत्पत्तिर्नबद्धोनचसाधकः । नमुमुक्षुर्न वैमुक्तइत्येपापरमार्थतेतिश्रुतेः । यस्तुमत्याएभूतोपि मूढः आत्मानात्मविवेकरहितादृष्टिबुद्विर्यस्यसमूढदृष्टिः पुरुपस्तस्पवेदांतश्रवणसंस्काररहितांतःकरणस्यएवंभाति सोहमित्यन्वयः ॥ ११॥ तथाचजन्ममरणसुखदुःखस्वर्गनरकर्वधमोक्षादिष्यव स्थोपाधिगतेयात्मनिसर्वधर्मातीतेकेवलेनिरस्ताविद्यात कार्यसंबंधेत्रमात्प्रतीयतेइतिदृष्टांतपूर्वकमाह- उपाधौयथाभेदतासन्मणीनांत थाभेदतावृद्धिभेदेषुतेपि॥ यथा ·वेदान्तसिदान्तः चंद्रिकाणांजलेचंचलखतथाचंच लवंतवापीहविष्णो ॥१२॥ उपाधाविति ॥ उपसमीपेआधीयतेस्थाप्यतेयः सउपा दिर्जपाकुसुमादिः निर्गुणस्पनिर्बदस्पनि क्रियस्पचसगु णसक्रियसभेदेनयभानकारणंतदुपाधिः । तदेवदृष्टांतपूर्व कमाह । सन्मणीनामिति विशुद्धमणीनां यथायेनमका रेणजपाकुसुमादींद्रनीलमण्यादिसंबंधात्तमुपरागमवाप्य शुद्धस्फटिकादीनामपितत्तदाकारेणनानंनवति । दार्टी तिकमाह । तथानमण्यादिप्रकारेणबुद्धीनांभेदाः बुद्धि भेदास्तेषुबुद्धयाद्युपाधिपुसत्सुतेपितवापिवेदता नानारू पताकूटस्थत्वादिरूपेण तवति । तद्यथा। अधिष्ठानतयादे हद्वयावच्छिन्नचेतनः कूटवनिर्विकारेणस्थितः कुटस्थ उच्यते । अज्ञानोपहितबिंबचैतन्यमीश्वरः अंतःकरण तत्संस्कारावच्छिन्नंअज्ञानमतिर्विवितंचैतन्यंजीवइतिके चित् । इंद्रियैरस्मिन्घटसनिकअंतःकरणमपिअस्मिता

·वेदान्तसिद्धान्तः
रापटाकारतामतितबसावयवत्वात्परिणम्यमानदेहान्यंत
रपटादेहपटयोमध्येचसम्यग्व्याप्यवर्त्तते तत्रचदेहम
पपीतनामोहंकाराख्यः कर्तशब्दवाच्योजबति । देह
सिरमध्यवर्तीदंडायमानलमागोवृचिज्ञानास्पः क्रिया
सम्माभिषेरोनदविघटादिविषयव्याप्तः तदागोविषयस्य
ज्ञानर्मलातारकोभिव्यक्यिोन्यमित्युच्यते । त्रिभाग
स्पांवारणस्पानिपच्छत्वाचैतन्यंतत्राभिव्यक्तिमतिीत
शाहिरकत्ववन्यस्यैकत्वेप्पभिव्यंजकांतःकरणभाग
सानोपाधिनविध्यानस्यापित्रैविध्यंव्यपदिश्यते कर्तुमा
गानुगतभिदात्माप्रमानाक्रियाभागानुगतश्चिदंशाप्रमाणं
विषयानुगताभिव्यक्तियोग्यत्वभावावच्छिन्नश्चिदंशःप्रमि
निरिति विषयगतंबलचैतन्यमज्ञानसत्तदेवफलमित्युच्य
वोचिपतिर्षिवमुखानुगतमुखस्वरुपयत्। जीवेश्वरानुगतं
सनुसंधारचैतन्यसाक्षीत्युच्यते । ईश्वरोपित्रिविधःस्यो
पापिनापियागुणत्रयोदात्सोपिब्रह्मविष्णुरुइझेदाट
विवोधरति । कारणीभूतसत्त्वगुणविशिष्टोविष्णु

·वेदान्तसिद्धान्तः कारणीभूतरजोगुणविशिष्टोब्रह्मासधा हिरण्यगर्भस्तुनब हामहाभूतकारणत्वात् । स्थूलभूतकारणत्वेनौपचारि कीब्रह्मेतिसंज्ञा । कारणीभूततमोगुणविशिष्टत्वानुनसंह तां । ब्रह्मोपाधिस्तुसूत्रकारेणैवोपदिष्टः । जन्मायस्ययतइ ति । अस्यप्रत्यक्षादिप्रमाणगोचरस्थजगतोयतोनिमित्ता जन्मादिजन्मस्थितिगतद्ब्रह्माब्रह्मसंज्ञाप्योपाधिस्येया त स्पसंज्ञासंज्ञिसंबंधरहितत्वादः । तथा जीवोपित्रिविधः । उपाधिोदेनविश्वतैजसपालसंज्ञाभेदमधिगच्छति । तब था । अविद्यांतःकरणस्थूलशरीरविशिष्टोजामदवस्थाभि मानीविश्वः । विश्वण्वस्थलशरीराभिमानरहितउपाधिद्व यावच्छिन्नास्वमाभिमानीतेजसः शरीरांतःकरणोपाधिद्वय हीनांतःकरणसंस्कारावच्छिन्नाज्ञानमात्रविशिष्टः सुपुत्पध स्थानिमानीप्राज्ञः एवतंजादिब्रह्मांतारुयंचकचतुर्मुसा या संज्ञास्तथासरस्वतीश्रीभवानीत्याद्याश्चतस्यैवोपापिने देनसंज्ञाअवगंतव्याः सर्यखल्विदंब्रह्मेतिश्रुतेः। ननुसर्या त्मकत्वेनसर्वत्र सर्वदाचेत्सत्त्वमात्मनःकथामहलोकपरलो ·वेदान्तसिद्धान्तः कादौकर्मनिबंधनातक्रियापुराणादौप्रसिद्धा तस्यामूर्तध मत्वादित्याशंक्याहायथाचंद्रिकाणामिति। चंद्रिकाचंद्रम तिबिंबालक्षणयोच्यते। चंद्रकाइनिपाठोपचप्रातिबिवाए वावगंवव्याःस्वार्थेकप्रत्ययः। यथाआकाशेदेदीप्यमानस्य चंद्रमसःचंचलत्वंस्वच्छत्वंमलिनत्वंतत्रनसंभवतिकेवलं भात्यातमत्वेनप्रतीयतेप्रतिबिंबद्वारातथाविष्णोहेन्या पनशीलइहपुराणायुपवर्णितकर्मकार्यसंसारमंडलआध्या सिकसंबंधाबुद्धिगतचंचलत्वमूढास्ताधिष्ठानबह्मणाधिग च्छतिनतुनिरस्तधर्माधर्मसंबंधेत्वपिकापिक्रियासमवति । ध्यायतीवलेलायतीवेतिश्रुतेः।नचान्यथाख्यात्यायुपगमो वृत्तइतिवाच्यमत्रसर्वधर्मविशिष्टस्याज्ञानबुद्धयादेरारोपा भ्युपगमाद्धर्मिणोन्यत्रसत्त्वानायुपगमात्तच्छंकायानावका शलेशोपीतिसर्वमनवयं ॥ १२॥ इतिश्रीवेदांतसिद्धांतदीपिकाहस्तामलकटीकासमाता ॥

·अथ निर्वाणपंचकम् ॥ ॐ श्रीगणेशाय नमः ॥ शंकरं परमानदं सच्चिदानंद विग्रह ॥ नित्यं निरंजनं शंखं नमामि जगदीश्वरं ॥१॥ नाकृतंकतेभवति अकते मोक्ष कृतेन कर्मणा न भवति इति कर्मपक्षनिरासः ।भेदापासनायां दोपमाह । - ॐआत्मनि अन्यत्र बेद अथ तस्य योन्यां देवता मुपासतैमृत्योःम मृत्युमामोतियइहनानेवपश्यवि द्वितीयादै भयं भवति यस्तस्मिन्नुदरमंतरंकुरुते अथ तस्य भयं भव तीत्यादिवाक्यं श्रुत्वा परीक्ष्य लोकान्कर्मचितान बैहसी म्यबाह्मणोनिर्वदमायात् इति प्रवाजिनोलोकमेतमिच्छं तः प्रव्रजतिब्राह्मणाः किंजयाकरिष्यामोयेपांनोयमा त्माऽयलोकतमेवविदित्वातिमृत्युमेतीतिश्नुतेः । पुवैषणा याचविलेषणायाश्चलोकैपणायाचव्युत्यायाथब्राह्मणाभि क्षाचर्यचरतिनिर्वेदमायातात्वंपदार्थविवेकायसंन्यस्यसर्व कर्मणांशांतोदांतउपरतस्तितिक्षुःसमाहितोभृत्वागुरुंमपूच्छे ·निर्वाणपंचकः व कस्मिन् भगवोविज्ञातेसर्वमिदंविज्ञातं भवति। तथाचच तिः। आत्मनिखल्वरेदृष्टेइदंसर्वविज्ञातंभवति । यथासी म्यकेनमृपिडेनसर्वमृण्मयविज्ञातस्यात् । बाचारंमणवि कारोनामधेयंमृत्तिकेत्येवसत्यंइत्यादिश्रुतीनांसिद्धांतमन सिनिधायनिर्वाणपंचकंशिष्यायपाहागवान शंकरः- नाहंदेहोनेंद्रियाण्यंतरंगं नाहंकारः प्राणवान बुदिः।।दारापत्यक्षेत्रवि त्तादिद्वरःसाक्षी नित्यःप्रत्यगात्मा शिवोहं ॥ ॥ नाहदेहइति । अहंअयंपरिदृश्यमानस्थूलदेहोन । कथ मितिचेत् तस्याऽनात्मत्वात् । अनात्मत्वकथामिति चेत् । जडत्वात् दृश्यत्वात् भूतकार्यत्वात् शुक्रशो णितजन्यत्वात् । यद्यद्भूतकार्यतनदनात्मा यथाघटः । इंद्रियाण्यप्यनात्मरूपाणि । भूतकार्यत्वात् । एवंअंतरंगम नोप्यनात्मासंकल्पविकल्पात्मकत्वात् । सुपुतौअभावत्वा त् । तस्मादिदमनोप्यनात्मा । बुद्धिरितिअनात्माकथमि ।

·निर्वाणपंचकम्.
तिचेत्।त्रिगुणात्मकत्वात् । निश्चयात्मकत्वात् । तस्मा
व इयंबुद्धिरनात्मा ! अहंकारोप्यनात्माकथमितिचेतकं
र्तुत्वोकृत्वसुखित्वदुःखित्वादियुक्तत्वात सर्वानर्थमूल
कारणत्वावसुषुप्तीअभावत्वात् । तस्मादहंकारोप्यनात्मा
प्राणवर्गोप्यनात्मा कथामितिचेदुच्यते प्राणापानव्यानोदा
नसमानरूपाः । अंतरवाधव्युत्पचित्वात् तस्मात्प्राणव
र्गोप्यनात्मा देहाहिबुद्धिपयंतेनग्रंथेनस्थूलदेहसूक्ष्मदेहनि
रासः यावतूउपलक्षणशरीरमप्यनात्मा।कारणंनाम अपि
यासा चतुर्विधा अनित्येनित्यबुद्धिः अशुचौशुचिबुद्धिः
असुखसुखत्यबुद्धिानात्मन्यात्मबुद्धिः स्थूलसूक्ष्मशरी
रदयस्पकारणं । अतःत्रिगुणात्मक
स्वस्वरूपज्ञानविरोधि
चाअज्ञानेनावृतंज्ञानतेनमुह्यंतिजनवः।इतिभगवद्वचनाद।
एतादृशमज्ञानकर्थनाशितमितिचेत् । ज्ञानेनतुतदज्ञानये
पांनाशितमात्मनः। तेपामादित्यपवज्ञानप्रकाशयतितत्पर
१॥इतिभगवद्वचनात् । आत्मज्ञाननिष्ठानामज्ञाननास्त्ये
व । अज्ञानकथंभूतमितिचेवतच्छृणु । अज्ञानमध्यारा

·निर्वाणपंचकम्.
पापपादपूर्वकम् । यथा असर्पभूतापांरजीसारोपयवस्तु
न्यवस्त्वारोपोध्यारोपवस्तुमच्चिदानंदाद्वयंब्रह्म अज्ञानस
फलजडसमूहोऽवस्तु । अज्ञानमपिविविधज्ञानशक्तिक्रिया
शक्तिदात् रजस्तमोरहितंसत्वज्ञानशक्तिरित्युच्यते । स
त्वात्संजायतेज्ञानरजसोलोतएवचेतिस्मृतः क्रियाशक्ति
विधा। आवरणशक्तिर्विक्षेपशक्तिश्च । रजःसत्वरहिततमः
आवरणशक्तिरित्युच्यते । रुप्णंतमः आवरणात्मकत्या
व । इति तमःसत्वरहितरजोविक्षेपशक्तिरित्युच्यते । रज
सोलोभएवचेतिस्मृतेः । लोभादीनांविक्षेपकत्वंप्रसिद्ध ।
अथवा अज्ञानमपिविविध मायाविद्याभेदात् । चैत
न्यमपित्रिविधं साक्षीश्वरजीवभेदात् । पुनःमायासमष्टिरु
पाविविधा । कारणसूक्ष्मस्थूलभेदाद। अघिद्याव्यष्टिरुपा
त्रिविधा।कारणसूक्ष्मस्थूलभेदार । पुनःईश्वरोपित्रिविधः
ईश्वरहिरण्यगर्भविराझेदाद । अथवा ब्रह्मविष्णुशिवसे
दाद । जीवोपित्रिविधः प्राज्ञतेजसविश्वोदात् । तथाहि
ईश्वरस्पसमष्टिरखिलकारणत्वात्कारणशरीरं । आनंद
चरत्वाद कोशवदाच्छादकत्वाद आनंदमय कोशः ।स

·निर्वाणपंचकम्.
बोपरमत्वावसुषुप्तिः । हिरण्यगर्भस्यसमाष्टस्थूलप्रपंचापेक्ष
यासूक्ष्मत्वात्सूक्ष्मशरीरविज्ञानमयःकोशः । ज्ञानशक्तिमान
कर्तृरूप मनोमयकोशः । इच्छाशक्तिमानकरणरुपमाणम
यकोशः। क्रियाशक्तिमानकार्यरुपाजामदासनामयत्वाद
स्वमःविराजः समष्टिस्थूलजोगायतनत्वावस्थूलशरीरंअन्न
विकारत्वात् अन्नमय कोशः । भोपादिज्ञानेंद्रियशब्दादि
विषयज्ञानत्वातजाममाजस्यव्यष्टयहंकारादिकारणत्वा
तुकारणशरीरं आनंदप्रचुरत्वाद कोशवदाच्छादकत्वाद
आनंदमयकोशः । सर्वोपरमत्वात्सुथुमि वैजतस्यापिव्यष्टि
स्थूलपपंचापेक्षयासूक्ष्मशरीरविज्ञानमयमनोमयमाणमय;
कोशः जात्रद्वासनामपत्यावस्यमःविश्वस्यव्याष्टिःस्थूलमो
गायतनत्वाव स्थूलशरीरंअन्नविकारत्वात अन्नमयः
कोशः भोत्रादिनानेंद्रियशब्दादिविषयज्ञानत्वात् जामद
पवंसमष्टिव्यष्टयोनवृक्षयोरिवएतदुपहितयोरीश्वरजीव
पोरपिवनवृक्षावच्छिन्नाकाशयोरिवाभेदःवनवृक्षवदन :
छिमाकागयो आधारानुपहिवाकारावद अनपोराधा

·निर्वाणपंचकम्. रभूतैयदनुपहितंचैतन्यतुरीयंसाक्षिइत्युच्यते।अयमेवाध्या रोपः । अपवादोनाम यथारज्जुविवर्तस्यसपस्यावस्तुनो अज्ञानस्यप्रपंचस्पपिब्रह्ममाजवतिएवंसद्वतोपमर्दने नअज्ञाननश्यत्येपतर्हिअस्त्येवाज्ञानं । प्रकनेकिमायात दारापत्यक्षेत्रवित्तादिदूरः इति । पवीपुत्रक्षेत्रधनादिकम पिपरित्यज्यस्थूलदेहेनसहस्वर्गवानरकंवागच्छतिव्यावहा रिकोजीयः संसारीसएव । इहलोकेपरलोकादिपुसंचर नीतिसर्वानुभवसिद्धमितिकिंवक्तव्यं । तर्हिइदंपरिदृश्यमा नंदेहापिअविपकंप्रत्यक्षंयथातथाब्रह्मादिपिपीलिकांतप रोक्षप्रत्यक्षरूपसवैजगतमायिकमनात्मरूपं । चिदात्माकी इशइत्यताह । साक्षीति । ज्ञाताज्ञातंसाक्षादीक्षतेइति साक्षीद्रष्टा । ननुएकःकूटस्थोनिधर्मकःसाक्षीनाद्रियते अ प्रामाणिकत्वात् इतिचेत्न । तमेवांतमनुशातिसर्वतस्य भासासर्वमिदंविधाति । नदृष्टेष्टारंपश्येव । अदृष्टोद्दष्टाना न्योतोस्तिद्रष्टानान्योस्तिमंताइत्यादिवेदांवप्रमाणराजन तस्पैवसर्वसाक्षित्वेनाभिषिक्तत्वाद । नित्यः कालत्रये

·निर्वाणपंचकम्.
प्यबाध्यमानः देशतः कालतः वस्तुतः परिच्छेदरहितः ।
शिवःसच्चिदानंदस्वरूपः मायाविद्याजगजीवेश्वरादिश्या
दृश्यमपंचविलक्षण प्रत्यगात्मासाक्षीवलवसत्यंतस्मात् अ
न्यत्सर्वअनित्यंसआत्मासोहमस्मीति । अस्मिन्नर्थश्रुति
स्मृतिप्रकृतीनिबहूनिप्रमाणानि । ब्रह्मविहीवावति ।
वरतिशोकमात्मविद् । शिवमतिंचतुर्थमन्यते । निष्क
लोनिष्क्रियोनिर्विकारोनिर्विकल्पोनिरंजनःशुद्धोदेवएको,
नारायणः पुरुपएवेदश्सवं । सर्वसल्विदंब्रह्म । नेहनाना
स्विकिंचनावथाचस्मृति अजोनित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो
नहन्यतेहन्यमानेशरौरे। इत्यादिश्रुतिस्मृतिसहस्रयः। श्रु
तिस्मृतीममैवाज्ञाइतिमाहस्वयंहरिः। तद्वेदितव्यमुमुक्षुभिः
आत्मनोऽन्यत्रामियांत्यारोदिप्यासि पामरादेहवादिनः इदं
मेस्पात् इदमभूयात् इदमेपुनर्भविष्यतीतिदुःखसंसारार्ण
मन्नति। तदुक्तकैवत् । अलायमानस्तनयः पितरोलेश
येचिरं । लम्धोपिगर्भपातेनमसवेनचवाधते ॥१॥ जातस्प
यहरोगादिः कुमारस्पचमूढता । उपनीतेप्पविद्यत्वमनु

·८६ निर्वाणपंचकम्. द्वाहश्चपंडिते ॥ २ ॥ युनश्चपरदारादिदारियंचकुटुंविनः। पित्रोदुःखस्यनास्त्यंतीधनीचेन्प्रियतेतदा ॥३॥ एवंभाशा - पाशक्लेशाहंकारादिकर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वजन्मम लययुक्तसंसारसमुद्रेपुनः पुनः मनाभवंतिइत्यर्थः॥१॥ ननुमत्पगभिन्नः परमात्माजगतजीवेभ्यरादिश्योभिन्न इतिचेत्प्रत्यक्षानुमानयोः प्रत्यक्षस्यबलवत्त्वावतेषांदेहा दीनांअनुमानेनअनात्मत्वेसिद्धेपिअहंजीवइतिवाप्रत्यक्ष सिद्धत्वावएपजीवः एपआत्मास्यावतस्मात्परमात्माहं कायमित्यतआह रज्ज्वज्ञानाभातिरन्जुर्यथाहिः स्वा त्माज्ञानादात्मनो जीवभावः ॥ आप्तोक्त्या हिभ्रांतिनाशे सरजुर्जी वो नाहं देशिकोत्त्याशिवोही। २॥ रज्ज्वज्ञानादिति । दृष्टांतःायथामहांधकारेकालत्रयेप्प विकाररज्ज्वज्ञानावइयरज्जुरितियथार्थज्ञानाजावतया भात्यानिर्विकाररज्जुः अहिः सोभातिमकाशतेसाकारे 1

·निर्वाणपंचकम्.
णविभाति यथाआतवचनावनायंसर्पः किंतुरजुरेवतदन
मासूर्ववर्तमानकालेनमकालेनमनिवृत्तिकालेपिकालत्रये
पिनार्यसपःरजरेवेतिश्रुत्वामत्यादृष्ट्वारजीसपत्रांतिनिवृत्ति
भवति तथादेशिकोक्यागुरुवचनात्महावाक्यभवणमन
ननिदिध्यासनात्ब्रह्मात्मन्यतिरेकेणजीपोनास्तितस्मादस
त्यंजीवः किंतुपरब्रह्मैवमवतिइतिश्रुत्वामत्वानित्यापरोक्ष
परंबलभूत्वाआचार्यप्रसादेनेचअसंभावनाविपरीतभावना
निवृत्तिपूर्वक नित्यापरोक्षब्रह्मवाहमस्मीतिसिद्धमित्यर्थः ।
ननुप्रत्यक्षतयानतीयमानस्पप्रपंचस्पकथमसत्पत्वसंभवे
दित्याशक्यस्वमदृष्टांतनतस्यासत्यत्वादितिपरिहरति-
आभातीदं विश्वमात्मन्यसत्येस
त्यज्ञानानंदरूपविमोहात् ॥ नि
द्रामोहात्स्वप्नवत्तन्नसत्यशुद्धः पू
गोनित्यएकः शिवोहं ॥ ३॥ .
आभातीदमिति। विश्वविविधाकारंसर्वपरिदृश्यमानमि

·निर्वाणपंचकम्. देदेवमनुष्यपशुपक्षिमृगविर्यगादिरूपब्रह्मादिपिपीलिकांत स्थावरजंगमात्मकंसकलंजगदअसत्यरूपं विमोहाव अज्ञानात्माययासत्यज्ञानानंदरूपेआत्मनिब्रह्मणिकालत्र येप्यसत्यमेवसत्यमिवभाति प्रकाशते ।अत्रदृष्टांतमाह । यथानिद्रामोहामिद्रास्वरुपातमायापरवशात् पुरुषस्य जीवस्यअसत्यःस्वमः सत्यमिवानाति प्रकाशते । तथा असत्यमिदंजगदात्मस्वरूपंनभवति । अनात्मैव । किंतु शुद्धः शुभोज्योतिषांज्योतिरितिश्रुतिः । पूर्णः सर्वव्यापी सर्वभूतांतरात्मेतिश्रुतेः । नित्यः दृढः एकः अद्वितीयः एकमेवाद्वितीयंब्रह्मेतिश्रुतेः । शियः एवंभूतआत्मासोऽह मस्मीत्यर्थः ॥३॥ ननुअहंजातोऽहंबालोऽहंयुवाऽहंवृद्धोऽहनष्टोऽहंकर्ता ऽहभोक्ताऽहंमुख्यऽहंदुःरम्यहंपश्याीमगच्छामीत्यादिअनु भूयमानस्यममात्मत्वंकथमितिशिष्याभिप्रायमनसिनिधा यगुरुः हेशिष्यजरामरणादिदेहधर्मः शब्दमर्शरूपरसगंधा ईदियधर्मःक्षत्पिपासादिमाणधर्मः संकल्पविकल्पोमनोधर्मः ·निर्वाणपंचकम् निश्चयानुसंधानादिबुद्धिधर्मः विचारणावधारणादिचित्त धर्मः कर्तृत्वनोत्कृत्वादिअहंकारधर्मः ज्ञातृत्वानुभवितुत्वा दिअंतःकरणधर्मः आत्मधर्मोनकविदित्याह- नाहन जातोन प्रदोन नष्टो देह स्योक्ताःप्राकृताः सर्वधर्मामाकर्तृ खादिश्चिन्मयस्यास्ति नाहंकार स्यैवद्यात्मनोमेशिवोहं ॥४॥ नाहमितिानाहंजातः किंतु पतिकारशून्यत्वात् जो यतेऽस्तिवईतेविपरिणमतेअपक्षीयतोविनश्यतीतिपना पविकारादेहधर्मः ममधर्मोनकिंचन । किंतुअहंकारस्यैव प्रतिधर्माः। एवाचन्मयस्यसचिदानंदस्वरूपस्पसर्वसाक्षि गः ममतेधर्माः कदाचित्किंचित्कश्चिधर्मलेशोनास्ति । अस्मिन्नर्थेभगवद्वचनंप्रमाणं । नजायतेम्रियतेवाकदाचि जायंभूत्वानवितावानञ्जयः। अजोनित्यः शाश्वतोऽयंपुरा णोनहन्यतेहन्यमानेशरीरे ॥ १ ॥ इति असंगोह्ययंपुरुषह तिश्रुतेः । यद्यनीतिकंपद्यजन्मादिकम्तत्वदनात्मेनिसि

·निर्वाणपंचकम्.
९१
विचितंमुखंघीवास्थमुखंभवति आदर्शमुखेनास्तितथापि
तत्पतिबिंबितंमुखंग्रीवास्थमुखादन्यनास्ति आदर्शस्य
स्वच्छत्वात् तस्मिन्प्रतिबिंबितंमुखाभासंमुखमेवनवास्त
वैविभूतंयथार्थ तमुर्खननवति तथाअंतःकरणस्यावि
याकल्पितस्पस्वच्छइव्यत्वात् तस्मिन्मतिबिंबितंचैत
न्यजीवचैतन्यंतत्मतिबिंबवलात्मस्वरूपमेववास्तवस्वरु
पमेवबुद्धौरवच्छत्वेनसाक्षिबिंबवाहकत्वात् साक्षिचिदा
भासयोस्तादात्म्याध्यासः तस्मिन्निवृत्तेतकत्योभवति
विज्ञायदेवंसर्वपाशापहानिः तमेवविदित्वातिमृत्युमेविना
न्यःपंधाविद्यतेयनायभियतेहृदयग्रंथिश्छिद्यतसर्थसंशयाः
इत्यादिश्रुतेः । ननुदर्पणमुखयोर्मपाकुसुमस्फटिकयोसा
वयवयोःप्रविषिवदर्शनात नीरूपस्यात्मनःकप्रतिर्वि
बतया युपगमइत्याशंक्याह ॥ जानुप्रमितजलेमेघस्पग्रहन
क्षनोदराकाशस्पप्रतिबिंवदर्शनादचएपनिरवयवस्यात्मनः
प्रतिबिमोभवति ।मनुआत्मनःप्रतिविरेकिंप्रमाणमितिचे
शृणु । रुपापप्रतिरुपविभूव दृश्यतेजलचंद्रवत् मायामा
सेनजीवेशीकरोतीत्यादि वदता वेदांतप्रमाणराजेनतस्यै

·निर्वाणपंचकम्- वसर्वपतिर्षियत्वेनाभिषिक्तत्वात् अतःअंतःकरणस्या विद्याकल्पितत्वात् साक्षीमास्यत्वाद उत्पत्तिमत्त्वाद जहत्वात् अज्ञानकार्यत्वात् सोपाधिकत्वात् । त स्मात्मतिबिंबितंचैतन्यसाक्षीचैतन्यमेव । तथापि आदर्शाभावेमुखाभावःअंतःकरणाभावेमतिबिंबाशावाम तिबिवानावेजीवत्वानावातदजावईश्वरत्वाभाव तदभावे मायाऽविद्यानावेतयोरभावःतस्मात् नित्यशुद्धबुद्धमुक्त परमानंदाद्वयंववाहमहमस्मीतिसर्ववेदांतसिद्धांतोयाना न्यत्पश्यतिनाऽन्यच्छृणोतिनाऽन्यत्वदति तदेवसमायो वैचूमासएवसुखयदन्यत्तदल्पएतस्यैवानंदस्यान्यानिक्षता निमात्रामुपजीवति तस्मिन्सर्याणिभूतानिआत्मैवाभूद्वि जानतः तत्रकोमोहाकःशोकएकत्वमनुपश्यतःइत्यर्थः॥५॥ हरिः ॐतत्सदितिश्रीमद्भगवत्पादपूज्य श्रीम छंकराचार्यविरचितनिर्वाणपंचकंश्रीमत्परम हसपरिव्राजकश्रीस्वामिनित्यानंदसरस्वती विरचितनिर्वाणपंचकवितिसमेतंसंपूर्णम्४ ·श्री। अथ मनीपापंचकम्. श्रीगणेशायनमः ॥ अथश्रीमनीपापंचकंपारश्यते ॥ श्रीमद्यतीन्द्रमानम्पजगन्नाथमुनिगुरु ॥ मनीपापंचकन्या ख्यातन्यतेमधुमंजरी ॥ ३ ॥ तत्रादौकथानिरूप्यते । स त्याचार्यस्यगमनेकदाचिन्मुक्तिदायकं ॥ काशीक्षेत्रप्रति सहगीर्यामार्गतुशंकरं ॥ १ ॥ अंत्यवेशधदृष्ट्वागच्छगच्छे तिचाबवीत्॥ शंकरःसोपिचांडालस्तंपुनः प्राहशंकर॥२॥ अस्यार्थः । कदाचित् मुक्तिदायकंकाशीक्षेत्रप्रतिआचार्य स्यशंकराचार्यस्यगमनेसतिमार्गगौर्यासहशंकरंअन्त्यपेय रंचांडालपेपधारिणरदृष्ट्वागच्छगच्छतिचअब्रवीददतवा न् । तशंकरंपतिनामआचार्यप्रति चांडालोपितः शंकरः पुनःमाहप्रत्युत्तरंदत्तपानकितद तथाहि-- अन्नमयादन्नमयमथवाचैतन्य मेवचैतन्यात द्विजवरदूरीकत्तुंः वांछसिकिंबहिगच्छगच्छेति॥१॥ -

·।
मनीपापंचकम्.
अन्नमयादिति । अद्यतेपजनस्तदन्नं अनुभवतिचतता
नियत्तदन्नं। अदलक्षणइतिधातोरन्नशब्दस्योत्पन्नत्वाद ।
अदन्तियन तानितस्मादन्नंतदुच्यतइतिश्रुतेथ ।तदन्नमय
स्तत्वधानस्तद्विकारोवास्थूलदेहोऽन्नमयइत्युच्यते । तस्मा
रत्नमयाचंडालत्वजातिविशिष्टाविषत्वजातिविशिष्टादा
अन्नमयमुक्तलक्षणंस्थूलदेहमन्यतरजातिविशिष्टंदुरीकर्नु
दूरतःपरिहृत्यगंतुहद्विजवर जन्मनाजायतेशूदः कर्मणाना
यतेद्विजः। वेदाध्यायीभवेविप्रोब्रह्मजानातिब्राह्मणइतिस्म
रणात् द्विजानाद्विजन्मनांकर्मिणांवामध्येवरभेष्ठःअत्यं
तकर्मीत्यर्थः । गच्छगच्छेतिवचसावांछसिभिलष
सिमनःपूर्वकत्वात्वाग्व्यापारस्यायद्धिमनसाध्यायतितता
चावदति वाइमेमनसिप्रतिष्ठितामनोमेवाचिप्रतिष्टितमि
त्यादिश्रुतियोवाग्व्यापारस्यमनोव्यापारपूर्वकत्वंसिद्धं ।
तदुक्तंभाष्यकताश्रीविष्णुदिन्यसहस्रनामभाष्ये। मनसावा
पाअग्रेसंकल्पयत्यथवाचाव्याहरति यदिमनसाध्यापति
तद्दाचापदतिइतिश्रुतियांसंस्मरणच्यानचनामकीर्तनेएवा

·मनीपापंचकम्
तर्भूतमितिकिंबहीतिकाकुस्वरेणआक्षेपःकृतः। पक्षांतरम
वलंबयत्यथवेति । अथवाउतचैतन्यमेवचैतन्याद । नच
भिन्न चैतन्यधर्मः चेतनस्याद्वितीयत्वेनव्यक्तिोदस्यानं
गीकारेणजातेरनंगीकारात् । तच्चचैतन्येकटस्थरूपं प्रति
बिंबरूपमवच्छिन्नरूपमेवनान्यत् । वाहशादेवचैतन्यात्
पूर्वोक्तोमयजातिविशिष्टस्थूलदेहांतर्वतिनोदूरीकतुवांछ
सि। किंबहिगच्छगच्छति पूर्ववदनुपज्यते ॥१॥
धाविकल्पोद्वितीयविकल्पमादौपरिहरनुमतिबिंबाव
छिन्नचैतन्यान्यांतयोथैतन्ययोःरीकरणेच्छानयुज्यत
इति क्रमेणसदृष्टांतमाह-
किंगंगाबुनिबिंबितेंबरमणौचंडा
लवाटीपयःपूरेवांतरमस्तिकांच
नघटीमृतकुंभयोावरो॥प्रत्याव
स्तुनिनिस्तरंगसहजानंदाववोधां
बुधौविप्रोयंश्वपचोयमित्यपिम
हान्कोयंविभेदोत्तमः ॥२॥

·मनीपापंचकमः
अभयपक्षयोःप्रतिबिक्योरवच्छिन्नयोवानिवेनवाऽनव
च्छिन्नेनप्रतिबिंबात्यामरच्छिन्नास्यांवाविषस्याऽवच्छि
अस्थप्रतिबिंबयोवच्छिन्नयोर्वापरस्परंनकदाचित चेदर्ग
धस्यावकाशः व्यवहारभेदस्योपाधिपरामर्शमंतरेणाविज्ञा
व्यमानत्वात् । विचाराभावजीवस्यद्वैतमिथ्यात्वमस्यवि
चारवद्भिर्नवस्तुत्वमवसीयते । किंतुविचारविकलैरेवेत्य
तोषिचारवताभवताकथमुच्यते गच्छगच्छेतीत्यभिप्रायः।
संप्रतिदृष्टांतेसोपाधिकयोरन्योन्यमनुपाधिकेनताश्यांतस्य
च भेदाभायेप्युपाधिभूतयोरार्यावदिपुण्यापुण्यक्षेत्रयोर
थ चतत्स्थगंगादिपुण्यापुण्यजलयालेर्दस्यापद्यमानत्वाद
दाष्टांतिकेपि विपत्वाविप्रत्वजातिविशिष्टयोः स्थूल
सूक्ष्मदेहयोस्तत्संस्कारतदभावविशिष्टयोरंतःकरणयोश्च
भेदस्यानुभूतत्वात् पिप्रत्वजातिविशिष्टतत्संस्कारोपेनदे
हतदंतवत्यंतःकरणान्यांतजातिरहिततत्संस्कारशून्यदेह
तदंतर्वस्वतःकरणयोर्दूरीकरणेच्छायुकैवेतिवदताशंकित
इव पुनरप्पध्यस्तपपंचविधुरेपरमात्मनि विज्ञानकिंचि

·मनीपापंचकम्.
दन्यविद्यतइति । यत्रत्वस्पसर्वमात्मैवात्तत्केनकंपश्ये
दित्यादिश्रुतिमवष्टस्यसत्मिकत्वमात्मनोऽजवत् । उपा
घिदृष्टयापितहरीकरणेच्छानघटिप्यते इतिप्रथमविकल्प
परिहरति । प्रत्यग्वस्तुनीति । प्राविलोम्पेनमिथ्याध्यस्त
सर्वप्रपंचबैलक्षण्येनअंचतिप्रकाशयतिइतिप्रन्यक् परमा
स्मा सचवस्तुअनध्यस्तात्मस्वनाववत्त्वेसतिकल्पितसमस्त
वस्त्वधिष्ठानभूतः तस्मिन्प्रत्यग्यस्तुनि । किंचनिर्गतप्रपंच
रूपस्तरंगोयस्मात्सहजानंदावबोधांबुधेः सहजस्वनावः
आनंदः सुखंअवबोधः स्फुरणस्वभावमूनोनकेनापिनिर्व
तितआनंदश्वासावबोधश्चेतिसहजानंदावबोधः सएवांबु
चिरिबांबुधिरपर्यतत्वात तस्मिन् निस्तरंगसहजानंदावबो
धांबुधौमत्यवस्तुन्यहमित्यनुशूयमानेसतीतिशेषः । वि
प्रोऽयदिजातिरध्ययनशीलः श्वपचोऽयंचांडालः पशुपा
तकइतिचइयत्तापरिच्छेदशून्योऽयविभेदनमः दैतन्त्रांतिः
कः कुतः संभवतिनकुतोपीत्यर्थः । प्रत्यगेकरसस्यवस्तु
नोनिष्पं वोरितिभावः ॥ २॥

·मनीपापंचकम्. एवंकेवलपारमार्थिकदृष्टिमधलंच्याक्षिप्तः सन्' आचा ोयदेवस्तारकोपदेष्टापूर्णपुरुषोविश्वेश्वरोजवितुमर्हतीति निश्चित्ययथोक्तमेवमेतत्एतादृशदृष्टिमत्सु भवाशेपुना स्माकंचंडालत्वादिप्रतीतिरित्यभिप्रेत्यजापदित्यादिमिः पंचनिःश्लोकःस्वानुत्तनिरूपयति । तत्रतापचतुर्युवेदेषु यानिप्रसिद्धानि प्रज्ञानं ब्रह्म अहंब्रह्मास्मि तत्वमसि अय मात्माब्रह्मेत्येवरूपाणिकमेणकग्यजुःसामाथर्वणोपनिषद् तानिमहावाक्यान्यर्थतोऽनुकामति । जापदित्यादिना- जाग्रत्स्वमसुषुप्तिषुस्फुटतराया संविदुज्जृभतेयाब्रह्मादिपिपीलि कांततनुपुप्रोताजगत्साक्षिणी॥ सेवाहनचदृश्यवस्वितिढाप्रज्ञा पियस्यास्तिचेच्चांडालोस्तुसतु द्विजोस्तुगुरुरित्येषामनीषामम॥१॥ अस्पायमर्थः । यस्यापिकस्पचितुरुपविशपेस्पष्ट .

·मनीपापंचकम्, प्रज्ञाऽस्तिचेत्सपुरुपचंडालोद्विजोवास्तुगुरुरित्येपामममनी पेत्यन्वयः । अत्रसेवाहनचदृश्यवस्त्वितिपक्षायाःप्रकार तः । स्फुटतति संविदासर्वप्रसिद्धिद्योतनाथं । जानामी स्यादिसंव्यवहारेपुप्रज्ञानस्यविमुंभमाणत्वात् । प्रज्ञानानु भवविहीनस्यलोप्टवतनरसमारुतेःशास्त्रार्थविचारेअनधि काराच । अथवा स्फुटतरेति संविदोऽनावृतत्वमुच्यते। तस्या:सर्वाधिष्ठानतयासर्वप्रकाशकत्वेनावरणाज्ञानस्यापि शासकवाद । तमेवातमनुभातिसर्वमित्यवश्रुतौसर्व शब्देनाऽवरणस्यापिविवक्षितत्वात् । चैतन्यसिद्धियो तनंतुयच्छब्देन भवति। ननुयच्छब्देनचैतन्यस्यप्रसिद्धिर्विव क्षिताचेत्तहिंसाप्रसिद्धिःकेत्याकांक्षायामाहा जायस्वमसु पुमिष्विति । इंद्रियैरर्थोपलब्धिर्जागरितं । करणेपुपसंहते पुजागरितसंस्कारजप्रत्ययास्वविपयात्वमः । सर्वप्रकार कज्ञानोपसंहारेवद्धःकारणात्मनावस्थानंसुषुप्तिः । इत्येवं लक्षणकाजामदायवस्थाःप्रसिद्धाः तासुप्रसिद्धास्ववस्थासु सविपिपसिद्धा । यथाप्रसिद्धाऽर्कान्नाद्भुतइ (१) वचंद्रमाः

·मनीपापंचकम्. १०१
एवंमसिद्धास्ववस्थासुसंविदपिप्रसिद्धानिन्वेवंशासकतपरि-
श्रमाणांसंबित्यसिद्धिरस्तुअतिरिक्तानांकथमितिचेदुच्यते
शब्दांतरेणव्यवहृतत्वादिति । संवित्मज्ञानचैतन्यंवोपःसा
क्षिकूटस्थःस्वयमात्मेत्येयप्रकारकैःशब्दैर्व्यवहर्तुमसंस्कता
अपिदेशनापादिसांकेतिकशब्दैरात्मानंचैतन्यरूपसर्वसंव्य
पहारसाधकत्वेनव्यवहरति । ज्ञापकंचतेपांवनविजाना
मीत्यादि । तत्रयिजानामीत्यादिव्यवहारोबोधकहेतु
कइत्यनुमानदिस्वप्रमाणेनाऽविजानंतोऽपिप्रसिद्ध्याजा
नत्येव । इदानीज्ञानमस्ति व्यवहारोप्यस्ति इदानींतु
ज्ञाननास्तिव्यवहारापिनास्तिइतिअन्वयव्यतिरेकज्ञानंधि
किनांगुरुमुखावसिद्धमपिअविवकिनामनुभवतएवासिद्धं
तद्यथाचंद्रमाभगवतईश्वरस्पहृदयनेत्रमित्यादिरूपणशिष्टे
विज्ञातोपिमूढै तएव स्वप्रकाशत्वेनशिशिरकरत्वेनमंडला
याकारणच । एवमेवसंवित्स्वतःसिद्धास्वप्रकाशेत्यादि
'नालिंगसिद्धिकात्यादिविशिष्टानुभवाविवेकेनाविज्ञातापि
संवित व्यवहारसाध्यात्वमाध्यान्येनविज्ञाताचति ।

·१०२
मनीपापंचकम.
स्माविवेकविकलानामप्यात्ममपित्तमिनिरस्तीतियो
ध्यं । व्यवहारय नेत्यभिप्रेत्याह । उजनितइति । उद
विकंयथाम्यानयानतेउल्लसनिान्यवहारहे ततयाप्रकाश
तइत्यर्थःायदा उदपिजातइतिहेतुः। संवित्तसिद्धीविद्वत्स्व
विद्वत्सुचाहमितिमर्वानानात् विद्वांसोहिययस्मइतिजा
नंति। अघिद्यांसोपितथाकिंतुपकारांतरेण । अतएवविदद
विद्वन्दः । जाग्रदित्यारपिउज्जृशतइत्यतेनइयताग्रंथम
दर्भणप्रज्ञानंघलेतिमहावास्यस्पप्रज्ञानशब्दस्याउकोन
वति।अधुनाब्रह्मशब्दस्यार्थमाहायानह्मादिपिपीलिकांतत
नुपुप्रोताजगत्साक्षिणीति ब्रह्माचतुर्मुखआदिपोतेब्रह्मा
दयापिपीलिकाकीटविशेपोंडनायेपतिपिपोनिकांताः ब्रह्मा
दयश्चेतिपिपीलिकांताश्चेतिब्रह्मादिपिपीलिकांताः प्राणि
नस्तपांतनवशरीराणितासुजगतः प्रपंचरयसाक्षिणीसाक्षा
दव्यवधाननईक्षणकतिहेतोःमोताअनुगतलयावर्चमाना
यामसिदामवियाख्याता एवंबह्मशब्दस्यपरिपूर्णत्वमर्थमु
क्योतनप्रत्यगात्मनएकत्वमभिवदति।सेवाहमिति । सेवा

·मनीपापंचकम्. १०३ सिद्धवसंविदहअहंपदलक्षितःअहंप्रत्ययव्यवहारयोग्याश्च दात्मा।नचदृश्यवस्तुदृशान्याप्यतइति ।दृश्यजगत्तदस्तुज गतोवस्तुत्वंकल्पितसंबंधेनपरमार्थवस्तुनिविद्यमानमुपर्यते जगतः कल्पितत्वेनवस्तुतोस्तुत्वाऽभावेपिव्यवहारसत्य त्वांगीकाराद्योग्यवस्तुत्वमस्तीत्यभिप्रायः । तदहनभवा मिदृश्यवस्तुनोजडत्यात्पाच्छिन्नत्वाञ्चइति दृढप्रज्ञाढा संशयानावनादिभिरबधिताप्रज्ञामतिरज्ञानांदेहात्मप्रज्ञेव यस्पकस्पचिदीपपुरु पस्पश्रुत्याचार्यप्रसादमहिनाअस्ति विद्यतेचेद्यदिसतपुरुपर्थडालः पशुपातकोऽस्तुनचतुअथ वाद्विजोजात्याविमोस्तुगुरुःसर्वज्ञोभगवानिति । ज्ञानीत्वा स्मैयमेवमतमितिस्मृतेः तस्मादात्मज्ञार्चयेतिकामइत्या दिश्रुतयश्च । एपाएतादृशीमममनीपामदीयाबुद्धिर्ममानुभ वइति यावत् । इदमत्राकृतंयस्तुपुरुषधौरेयोजायत्स्वमसु पुतिपुस्फुटतरायासंविदुज़ुभतेइविइयतामथेनोक्तमज्ञान शब्दार्थबुद्धएतस्यार्थस्ययाब्रह्मादिपिपीलिकांततनुपुत्रो ताजगदसाक्षिणीति एवापतामेथेनोकब्रह्मशब्दार्थत्यपि

·मनीषापंचकम्.
ज्ञायएतद्दिज्ञानस्यफलतूतसेवाहनचदृश्यवत्त्वितिइयता
ग्रंथेनोक्तवाक्यार्थानुभवकुर्वस्थितप्रज्ञोभूत्यासदासमा
हितःसनुवर्तत नतस्मिन्ममचंडालत्वादिविपरीतज्ञानांक
तुब्रह्मत्वमतिरेव । ब्रह्मवेदब्रह्मैवावतिइतिश्रुतेरिति । यद्य
पिसर्वमात्मेतिविज्ञानातवपचत्वादिमतीतिर्नसारमार्थिकी
तथापिण्यवहारसांकर्याऽनापत्तये व्यवहारेजट्टनयइति
न्यायादभावनयास्वात्मनः सर्वात्मकत्वमनुभवनक्ति
यायावत्यारद्वतव्यवहारेपथापूर्वयथाशास्त्रंविदुषापति
तव्यमितिच । लोकसंग्रहमेवापिसंपश्यन् कर्तुमर्हसोति
स्मृतेराचार्यस्याभिप्रायांतरविज्ञायते । ननुचंडालोऽस्तु
सतुद्विजोऽस्तुगुरुरित्येपामममनोपेतिकथमभियुक्तैर्यतुम
चितमितिचेन्न । आक्षेमुर्दवस्पचंडालचेपचारित्यात्
आक्षेपस्यापिसंपश्यविप्रोयंश्वपचोयमित्यपिमहान्को
विभेदलमइत्येवंरूपत्वात् उनरस्य चोक्यनुसारित्वाता
थपरमार्थवस्तुनउपनिपदेकसमधिगम्यत्येनवेदाधिकारिणा
मेवतद्नुमवस्तापियश्चकश्चनयोगन्नष्टोगहनाकर्मणोगति

·मनीपापंचकम्. १०५ रितिवचनात् किंचिकर्मशेषतयाचंडालदेहधार्यपिनवे नामवस्मिअन्मनिनतस्याध्ययनापेक्षाजन्ममात्रेणेवपार व्यकर्मणोनष्टत्वाव भूतपूर्वगत्याब्रह्मानुभवस्यसिद्धत्याद नतस्मिन्ममचंडालत्वादिनमः । नहिज्ञानेनसहरांपवित्रमि हविद्यतइतिस्मृतेः । अत्रपितापिताजपतिमातामातालो काअलोकादेवाअदेवावेदावेदास्तेनोऽस्तेनोभवतित्रण हाऽभूणहाचांडालोऽचांडालइत्यादिश्रुतेश्च ॥ १ ॥ इदानींयजुर्वेदोपनिषद्गताऽहंब्रह्मास्मीतिमहावाक्यार्थ मभिवर्णयति ॥ ब्रह्मैवाहमिदंजगच्चसकलंचिन्मा त्रविस्तारितंसर्वचैतदविद्ययात्रि गुणयाशेपंमयाकल्पितं ॥ इत्थं यस्यढामतिःसुखतरेनित्येपरे निर्मलेचंडालोऽस्तुसतुहिजोस्तु गुरुरित्येषामनीषामम॥२॥ बौवाहमिति । यस्यमतिः सुखतरेनित्येपरेनिर्मलेह

·१०६ मनीपापंचकम्.
हासतुपुरुपश्चगालोऽस्तुद्विजोपास्तुममगुरुरित्येपामनीपे
त्यन्वयः । इत्यादिविशेषणैर्विशेपितेपरेकिमितिहटेत्या
कांक्षायामाह । बौवाहमित्यादि । अहमहंशब्दमत्यया
भ्यामुपलक्षितआत्मावलवाहं परिपूर्णःपरमात्मैव । किंच
इदंसकलंसमस्तजगच्चेतनात्मकंचिन्मावविस्तारितंचिन्मा
बेचिदेकरसेब्रह्मणिविस्तारितंप्रपंचितं । निविस्तारित
मित्याशंकायामाह । सर्वचैतदिति । एतत्परिदृश्यमा
नमशेब्रह्मादीश्वरसहितंसर्वजगतविगुणयात्रिगुणात्मिक
याअविद्ययामाययामयाअध्यक्षेणकल्पितंरचिवहश्यमेवं
प्रकारेणनिश्चित्येतिशेषः दृढमज्ञादृटबुद्धिरसंभावनादिशि
नयाधितेत्यर्थः । यस्यापियस्यवाकस्यचित्पुरुपवरस्य
स्तिविद्यतेचेत् । इत्यनेनज्ञाननिष्टायादुर्लभत्वमुक्त । सतु
चंडालोस्त्वित्यादिस्पष्टं ।। २॥
अधुनासामशासोपनिषदुलतत्त्वमसीतिमहावाक्य
स्यार्थमा ।।
शश्वनश्वरमेव विश्वमखिलं नि
श्चित्यवाचागुरोनित्यंब्रह्मनिरंत

·- मनीपापंचकम्. रविमृशतानियाजशांतात्मना॥ भूतंभाविचदुष्कृतंप्रदहतासंचि न्मयेपावकेप्रारब्धायसमर्पित स्ववपरित्येषामनीषामम॥३॥ शश्वदिति । अखिलंजगत्कारणसनामात्रंवस्तुय निर्दिष्टंसदेवसौम्येदमासासीदित्यादिना तदेवत्वंनतनोशि मोऽसि । दस्पमिथ्यात्वात् वस्तुनएकरूपत्वादित्युप देष्टुराचार्यस्यवाचावचसाबह्मपरिपूर्णवस्तुनिरंतरंस्वात्म नोभिन्ननिश्चित्यनिश्चयेनज्ञात्या अखिलंसमस्तविश्वजगत् शश्वत्सर्वदानश्वरमेवनतुनित्यमिति । नित्यसर्वदाविमश नाआलोचयता अतएपनिजिशांतात्मनानियाजोनि एकपदःशांतउपरतः आत्माऽतःकरणंयस्यतेन भूतमतीतं भाव्याऽगामि चकारणवर्तमानंचयतदुष्कृतंदुःखानुनव कारणंपापंसंचिन्मये अहंब्रह्मास्मीतिज्ञानस्वरूपेपावकेज ग्रीपदहतामकणदहनकतवता तेनपुरुपधारयेणब्रह्माविन्मु ख्येनेतियावत् । स्वस्वकीयंवपुःशरीरंभारम्धायअवश्य ·मनीपापंचकम्. भाविफलायकर्मणसमपितसम्यगतिप्रारब्धाधीनंकलेवरं कृतं । तस्यजीवितमरणेवानस्वयंबुद्धिःविक्रियतइतिना वः। सतुचांडालोऽस्तुद्विजोवाऽस्तुगुरुरित्येतदनुपंगितव्यं शिष्टंसाष्टार्थ ॥ ३ ॥ संप्रत्यऽयमात्माब्रह्मेत्यथर्वणशासोपनिपगतमहावा क्यस्यार्थमाह। यातिर्यकरदेवताभिरहमित्यंतः स्फुटागृह्यतेयद्भासातहृदयाक्ष देहविषयाभांतिस्वतोचेतनाः॥ तांभास्यैः पिहितार्कमंडलनिभां स्फूर्तिसदाभावयन्योंगीनिश्त मानसोहिगुरुरित्येषामनीषामम॥४ यातिर्यगिति । याप्रसिदास्फूर्तिःस्फुरणचैतन्यामिति यावत् । निर्यङ्गदेवताभिः तिर्षभिः पशुभिः नरैर्मनु प्पः देवताभिर्देवश्चैअहमित्यहंप्रत्ययव्यवहारयोग्यतया ·मनीपापंचकम्. अंतर्विज्ञानमयशब्दवाच्यायांबुद्धौस्फुटमनावरणंयथात थागृह्यते अनुभूयते । किंचपदासायस्पाःस्फूर्भासामका शेनहृदयाक्षिदेहविपयाः हृदयंहादिहबोलकेअयनमस्पति हृदयमनः अक्षीणिइंद्रियाणिज्ञानकर्माख्यानि देहः स्थूलः विषयाः शब्दायाः वचनाद्याश्च एतेसर्वे स्वतः स्वभावतः अचेतनाः जडाअपीत्यपिशब्दोद्रष्टव्यः । भातिप्रसन्नेत नाइवेत्यर्थः। पुन स्यै प्रकाश्यैःहृदयाक्षिदेहविषयैःपिहि तार्कमंडलनिझापिहितमाच्छादितमेधैर्यदर्कमंडलंसूर्यमंडलं तनिसांवत्सहशीस्फूर्तिव्याख्यातांसदानित्ययोगीनिर्जि तेदियोभावपन्नहमितिध्यायनितिआत्मशब्दार्थोव्याख्या तः । यस्यास्फुचिस्तिर्यक्नरदेवताभिरहमित्यंतःस्फुटागृ पतेइति ब्रह्मणोरूपमुक्तं । यद्भासाहृदयाक्षिदेहरिपया भांतिस्वतोचेतना इत्यात्मनोरूपमुक्तं । वांचास्यैः पिहितार्कमंडलनिसांस्फूर्तिसदाभावयन्नितिहिब्रह्मात्मनो रकत्वमुक्तं । यच्छन्दद्वयेनस्फूनिसमष्टिव्यष्ट्यपाधिवि शिष्टांलक्षयित्यातच्छन्देनैकान्वयेनतस्पयोजितत्यात् ।

·मनीपापंचकम् एवंनिवृतमानसोमोक्षसुखयुक्तमानसोहिप्रसिद्धयःसगुरु रित्यादिस्पष्टं । अथवाहिशब्दोहेत्यर्थयस्मान्निर्वृतमानस: तस्माद्गुरुरिति ॥ ४॥ एवंमहावाक्यचतुष्टयस्पजीवब्रतक्यपरत्वमभिवर्य तनिष्ठस्यगुरुत्वमपिव्याख्यायअधुनाफलितमाह । यत्सौख्यांबुधिलेशलेशतइमेश कादयोनिस्तायश्चित्तेनितरांप्र शांतकलनेलब्ध्वामुनिनिरतः॥ यस्मिन्नित्यसुखांबुधौगलितधी ब्रह्मैवनब्रह्मविद्यःकश्चित्ससुरेन्द्र वंदितपदोनूनंमनीपामम ॥५॥ यत्सारुपांधीतिापत्प्रसिद्ध विद्वत्सौख्यंमुखमयधिःसमुद्र इयसमुद्रःअपयंतत्वाद। एतस्यैवानंदस्यान्यानिभूतानिमा वामुपजीवतोतिश्रुतेः । तस्यसौख्यायुधेलेशलेशत सुक्ष्मात ·मनीपापंचकम्. सूक्ष्मतरात्लेशमात्रादित्यर्थः । इमेप्रसिद्धाःशकादयःइंद्रा दयःब्रह्मबृहस्पतिप्रकृतयःआदिशब्देनोच्यते निवृतामुक्ता आनंदिनोजाताइत्यर्थीयत्सुखचित्तेऽतःकरणनितरामत्यं तंप्रशांतंकलनंचलनंयस्मिन्तत्तथातस्मिन्सतिलब्ध्वाना प्पअपरोक्षतयाअहमित्यनुसूयेत्यर्थः।सुमतिर्मननशीलोनि र्वतोमुक्तोभवतीत्यर्थः। यस्मिन्योगिप्रत्यक्षगम्येप्रसिद्धति सत्यसुखांबुधौसुखमेवांचुधिःसुखांबुधिःनित्यश्चासौसुखां बुधिश्चेतिनित्यसुखांबुधिः मुखस्यविपयजनितस्पवृत्त्यधी नतयाक्षणिकत्वपिअविपयननितस्यवृत्त्यधीनत्वाऽभावा नित्यसुखतएवापरिच्छिन्नत्यंचेतिविज्ञेयं । तत्रतस्मिन्नि त्यसुखांबुधौगलिताधष्टाविलीनेत्यर्थः । धीवुदिर्घलाका रवृत्तिरितियावत् यस्यसतथा सबौवब्रह्मस्वरूपएव नत्र सवित् ब्रह्मवेत्तीतिब्रह्मविद सनभवतिवृत्तेरुपरतत्वात् । वृत्पधीनहिवेद्यत्ववोदितृत्वंचयएतादृशः कश्चितइत्यनेनन विनिर्विकल्पसमाधिमान्लोकेदुर्लनतरइनिगम्यते। सई सिद्धोब्रह्मविद्वरिष्टः सुरेद्रवंदितपदः सुरादेवाः तेपामिंद्रः ·११२ मनीपापंचकम्. स्वामीशतभखः तेनवंदितनमस्कृतं पदंपादोषस्य सतथानु नसत्यंअस्मिन्नर्थेनसंशयःएवंमममनीपेतिस्पष्टम् ॥ ५ ॥ मनीपापंचकस्यैवंकतारीकामनोहरा । बालगोपालेंद्रनाम्नामुनिनामधुमंजरी ॥ झात श्रीमनीपापंचकव्याख्यासहितं संपूर्णम् ।

·अथ ब्रह्मविदाशीर्वादपद्धतिः। श्रीगणेशायनमः ॥ हरिॐ ॥ अथब्रह्मविदाशीर्वाद पद्धतिविद्यारण्योक्ता ॥ हिरण्यगादिस्थायरांतेपुशरीरेषु यदेकं चैतन्यमस्तितदेवाहमस्मीतिहढज्ञानसिद्धि यात्।। लयविक्षेपकपायरसस्वादेश्योरक्षितंविचमविनेनब्रह्मण्यव स्थितनूयात् ॥ २॥ नित्यनिर्विकारासंगाद्वितीयपरिपूर्ण सच्चिदानन्दस्वप्रकाशब्रह्मानुभवसिद्धिर्भूयात् ॥ ३॥ अ हमादिदृश्यंविलक्षणात्मप्रत्ययानुभूतमत्यचिन्मात्रानुभ चसिद्धियात् ॥ ४ ॥ सजातीयविजातीयस्वगतभेदरहि वासंडसचिदानेदानुभवसिद्धियात् ॥ ५ ॥ नित्यशुद्धबू न्दसत्यपरमानंदाद्वितीयबह्मात्मानुभवमिद्धियात् ॥६॥ स्वगतादिलेदरहितसच्चिदानंदलक्षणब्रह्मानिन्नकटस्थपत्य चैतन्यसर्वसाक्षीतिचिद्रूपानुभवसिद्धियात् ॥ ७ ॥ स्वात्मनोन्यत्वेनप्रतिभातंसकलंसाक्ष्यंजगत्स्याविद्याविल सितत्येनस्वानन्यत्वात् स्वात्ममात्राद्वितीयब्रह्मात्मानुभ सिधियात् ॥ ८ ॥ असंभावनाविपरीतभावनार हितत्येनकरतलामलकवदहब्रह्मास्मीत्यप्रतिबंधापरोक्षत्र

·१३४ ब्रह्मविदाशीर्वादपद्धतिः।
लात्मसाक्षात्कारोदृढीभूयात् ॥ १॥ योब्रह्मादिस्तंबप
यंतानांसर्वपांपाणिनदिहमध्येतत्तदेहसाक्षित्वेनभासमानःप
रिपूर्णात्मास्तिसोयंपरमात्माकेवलंमुमुक्षोःपुरुषस्यमस्वरू
पमित्येवंरूपात्मसाक्षात्कारोढीजूयात् ॥ १० ॥ वास
नाक्षयमनोनाशतत्वज्ञानाभ्यासवशाज्ज्ञानरक्षातपःसिद्धिः
सर्वसमतत्त्वंदुःखनिवृत्तिःसुखाविर्भावइत्येतत्संचप्रयोजन
सिद्धियात् ॥ ११ ॥ मैत्रीकरुणाविदितोपेक्षेतिसद्दाम
नापाटवेनरागादिदुर्वासनाक्षयःसम्यस्यात् ॥१२॥ नि
रंतरमात्मानुसन्धानवशान्मनसोवृत्तिरूपपरिणामपरित्यागे
ननिरुद्धताकारणपरिणामोद्दीभूयात् ॥१३॥ शमादिपूर्व
कश्रवणमनननिदिध्यासनात्यासबलादिपयासक्तिःप्रज्ञामां
दाकुतर्कोविपर्ययदुराग्रहश्चेतिवर्तमानप्रतिवन्धचतुष्टयनि
वृतिद्वाराप्रतिबंधापरोक्षब्रह्मसाक्षात्कारोढीयात्॥१४
उपक्रमादिपड्विलिगैरशेषवेदांतानामबैतेब्रह्मणितात्पर्या
वधारणम्भूयात् ॥ १५ ॥ गुरुमुखहृतस्याद्वितीयवस्तुनो
वेदानुगुणयुक्तिपिरनवरतमनुचिंतनंभूयात् ॥ १६॥ विजा
तीयदेहादिप्रत्ययानंतरितसजातीयसच्चिदानंदात्मप्रत्ययम
वाहोनिरंतरभूयात् ।१७॥असंगोहंचिदात्माहमितिप्रत्यगा

·ब्रह्मविदाशीवदिप दतिः।
त्मनिनिवेशितवृचिरहितेसंस्काराविशेषमाप्रतयासूक्ष्मरूपे "
णावस्थितेचित्तेआत्मनःस्वरूपमृतपरमानंदोनिरंतरंसम्य
गाविभूयात्। १८अहमात्मासाक्षीकेवलचिन्मात्रस्वरूपो
नाज्ञानंतत्कायंचकिंतुनित्यशुद्धबुद्धमुक्तसत्यपरमानंदाद
यंब्रह्मवाहमस्मीत्यभेदेनावस्थानसमाधिरंतःसमाधिनाग्रह
श्वविवेकेबहिःसमाधिनाब्रह्मसर्गविवेकेचढेजाततेनविये
कद्वयेनायंगलितदेहाभिमानेविज्ञातपरमात्मतत्ववनयात
॥१९॥ देहादहिःसकलनामरूपात्मकेषुवस्तुष्वपिसर्पधारा
दिपुरज्जुरिवव्याप्तःसच्चिदानंदलक्षणोयःपरमात्मासएवपर
शब्देनोच्यतेअंतरहमादिदृश्यविलक्षणोस्मत्तत्पयालंयन
नामत्यचिन्मात्ररूपःसाक्ष्याख्योयोजीवात्मासएवावरश
देनोच्यतेपरश्वासावरश्चेतिपरावरःप्रत्यगभिन्नपरमात्मात
स्मिन्नेवमंतर्बहिःपररूपेणावररूपेणचावस्थितेपरमार्थतःप
रावरेब्रलणित्ववाहमस्मिभगवोदेवतेवाहवातत्वमसीतिश्रु
त्यनुसारणाहब्रह्मास्मिनलैवाहमस्मीतिव्यवहारेणखंडकर
सत्वेनसाक्षातरुतेसतितेनपरावरब्रह्मसाक्षात्कारेणास्यप
रापरब्रह्मसाक्षात्कृतवतस्तवहवंथिभेदःसर्वमंशपनिवृत्तिः
सर्वकर्मक्षयरूपःपरमपुरुषार्थःसम्यग्ग्यात् ॥ २० ॥

·ब्रह्मविदाशीर्वादपद्धतिः।
भावसमयेयत्सुखंभासतेतत्सुखमात्मस्वरूपमित्यात्मनिश्च
यःसम्यग्भूयादा२६।स्वस्वनःस्वातिरेकेणयथानास्तितथे
बजामदपिस्वातिरेकेणनास्तितेनाद्वितीयात्मानुभवःसम्य
यात्॥ २७ ॥वासनाक्षयमनोनाशात्यांनिर्वासनेवृत्तिशू
न्येचिनेसंशयषिपर्य यदोपद्वयाभावेनप्रतिबंधाभावादुत्पन्नं
तत्वज्ञानमवाधितेनसुरक्षित याद२८पंचम्यादिभूमीत्रय
रुपायांजीवन्मुक्तीसंपापमानायांद्वतानासाभावेनसंशयवि
पर्ययप्रसंगाभावादुत्पन्नतत्वज्ञानमवाधेनरक्षितंयाव२९
स्वमेस्थूलशरीरासिमामेप्यरिमनजागृदाद्यवस्थाचतुष्टयेय
विद्रूपात्मामणिपुसूत्रीमवानुस्यूतक्यानिरंतरजासतेसचि
द्रपात्मवाहमस्मीत्यन्वयव्यतिरेकात्यांशरीरत्रयस्यव्यावृ
तितत्साक्षिचैतन्पस्पानुवृचिंचपश्यतोममशरीरत्रयन्यति
रिक्तात्मानुभवःसम्यग्नूपात ३०भगवन्तंपरमेश्वरंप्रीतिपूर्व
काजतोममोपर्यनुकंपार्थनगवान् वासुदेवआत्मनायस्थास
विवेकप्रत्ययपणशक्तिमसादनेहसिक्नमद्वासनाभिनिवेश
वातेरितेनब्रह्मचर्यादिसायनसंस्कारवत्प्रज्ञाजिनाविरत
तःकरणाधारणविषयब्यावृत्तचिनरागद्वपकलुपितमिवाता

·ब्रह्मविदाशीर्वादपद्धतिः। त्वज्ञानानंदरूपेणअंचतिप्रकाशतिइतिप्रत्यगात्मनःसम्य' भूयात् ॥ ३८ ॥ पश्चाद्भासमानस्यजडस्यपथमतोमास मानचैतन्यत्वयद्वास्तवस्वरूपमितिनिश्चित्यजडमुपेक्ष्यचि न्मात्रमेवचित्तनिरंतरंभूयात् ॥ ३९ ॥ सर्वाण्यवैतानिम ज्ञानस्यनामधेयानिभवतीतिवाक्येनदेहेंद्रियादिसाक्षिरूपं यत्मज्ञानत्वंपदार्थरूपंनिर्णीतंतदेवपब्रह्मेत्यादिवाक्येनजग कारणतयानितिंपरब्रह्मनचानयोरीपदपिनेदोऽस्तीत्यै तरेयमहावाक्यज्ञानसिद्धिनिरंतरंगूयात् ॥ ४० ॥ यतः सर्वत्रावस्थितप्रज्ञानं ब्रह्मातोमव्यवस्थितपज्ञानब्रह्मैवात्म ज्ञानत्वाविशेषाइत्पतरेयमहावाश्योकजीब्रह्मैक्यज्ञान सिद्धिनिरंतरंतूयात् ॥ ४१ ॥ आत्मसन्निधौविद्यमानत्वे नजहरूपस्यापिदेहंद्रियावासमानत्वादात्माचिद्रपइविधि दात्मानुभवःसम्यग्भयात् ॥ ४२ ॥ आत्मसहितत्वेनदुः खात्मकस्पदेहादरपिप्रियतमत्वादात्मापरमानंदरुपइत्यानं दानुभावःसम्यग्भूयात् ॥ १३ ॥ देशतःकालतोयस्तुतः परिच्छेदरहिताद्वितीयब्रह्मानुभवसिद्धि यात् ॥४४॥ पूर्वापरपरामर्शमंतरेणसहसोत्पद्यमानस्यक्रोधादिवृनिधि शेपस्यहेतोचित्त्वगतसंस्कारस्यविवेकजन्यायांक्षांतिवास