·No text on this page.

·Ift:
RÄMÁYANA SĀRA SANGRAHA
BY
Muppirala VENKATACHARYA
Edited
BY
Panditaraja D. T. TATACHARYA SIROMANI, M.O. L.
Curator. Sri Venkateswara Ortental Institute, TIRUPATI,
Printed at
THE SRINIVASA PRESS, TIRUVADI
As Supplement to Udyana Patrika.
1942
[ Price 12 As.

·No text on this page.

·INTRODUCTION. For the first tme this Ramiyanu-surnśajarruha is being made available in print. The edition is based on two palm-leaf manuscripts in Grantha character, one belonging to the late Ammal Vuradüchāy Surimi of Purisai, a village in the North Arcot District, Maclras and the other to Chakravarti Srimúsichir Sucūmi of Senclanäil, a village in South Arcot Both the manuscripts appear to be at least a hundred years old. One of the two manuscripts gives the author's name s Venkırtüchâsijų There are many palmileat minuscripts of the work in the Library of $11 Venkatesvara Oriental Institute, Tu upati The following is the colozshon found in one of them (6856) which was purchased from a gentle. man belonging to the Tuunelveli District z # ஸ்ரீக விரா களனி நமோ தெஃவந ஸ்ரீ வெ” -டாயெ. பண ஸ்ரீராயணவாரவாய ஹெ -P. Er 2 cum கவாலி காயுகோணவன் வஃ " 1012 ந நாமுகி ஸமவதலரம மாகமாஸம கரு உ சுகர வாரமும கிருஷணசதுரததியும் சித்தா நக்ஷதரமும கடின சுபதினத்தில் எழுதி முகிஞ்சுது சாமு வரதயாரா லவஹஸ்த லிகிதம் காந்தியதயை நம A friend of mille tells me that muppuyalu' is the family name prefixed by suine Andhras to their names The author perhaps belonged to Ancihra-desa It is also said that muppu ulu' is ·the name of the village where the family of the author lived and that on account of that it was used to be called so One Glomatam) M(uppirila) Raghavachūriui a teacher in Madras is said to be the 7th descendant of the author The scribe calling himself Sānu Vürlhyūra chronicles the date of the completion of the transcription as the 15th of lūgha, Friday with black catto thi and cutmi Besart in the year 2012. Durmukhi. 1012 is of the Kollam era lhe corresponding English date is February 24, 1897 We thus az elenabled to state definitely that the manuscript is today (4-4-49) one hundred and five years, one month and eleven days old. The author of the work could not therefore be later than the 18th century I doubt whether the title of the work Rumii. yana-sū1 11-Sariqula is an appropriate one, in as much as it does not give a correct idea of the contents of the work What the work is chiefly concerned with is the chronology of the whole story of the Ramayana though incidentally a few other topics such as the division of the divine Pavası (FTA) between his wives by the king Dasaratha and computation of divisions of army (pp 47-18) are dealt with The work may be divided into three parts The first of them comprising two and a half pages gives as shown below a detailed but yet very short account of the eleven thousand years which Sri Rama is said have lived on this earth- ·Up to his return to Ayodhyů from Mithilū after his marriage with Sītā His stay in Ayodhyū with Sili His exue 12 years. 1 years. 14 years 2) i Years Months Days (Left Ayodhya on Ihntra month bright Parteum day Spent at Clitrakuta and abodes of rishis 10 In Sutikshna's Asrama At Panchavati where Surpanakha has mutilated and fourteen thousand demons headed by Khara and Duk013 were killed 1 1 Sita's abduction in Jyeshitha loucht l'uno cheme and events up to Sugrisi's Corolla tion (lseshthu & Ashadla) Rest (winter) 4 (Sravia tu Kartikal Collection of his army ly Sug it anul instrurtions to the regarding the dirution and places to be surched (Margasira) Search for Sit and detention of the party underground (Pusiya and Magha) The monkeys einergence from the subterraneous garden-Lying down unto death- Meeting with Sampati-informing them of the place of Sita s detention - Hanuman's fears and return to Rama at Risto muka with news regarding Sita- Mobiliada tion to Lanka on the day of Phalyuna l'ourname 15 Blach pratipat to tritiya--- Reaching the sea-shore Rama lay on Dharbhasayanam ·7 Construction of the bridge 5 (Chaturthi to Ashtamı) Fight (Ravana fell on the 15th day- Ama- Vasya night) Disposal of Ravana's remains-Vibhishana's Coronation - Reunion with Sita - God's blessings - Arrival at Bharadwajasrama ol way home on Chitra bright Pancham day) ar 0 Munths 1 Reign with Sita 1000 Years Reign without Sita 9962 Years Total 11,000 Years The second part of the work from the 16th ime on page 3 to the 7th line on page 5) distributes these years of Rama's life osei the 7 Kamins of the Ramūrjana - Years Būlaikinin nairutes his life of the fust 12 nivouhvakuula next 12 10 Aranyahanda 13 Kiskindhakūnila 27 una counter 0 Sundarakindu de-cubes Manila man's feats) 0 l'udithahindla Anival at Nanduga on the bught sixth day and coro 0 2 mation on the following day Uttarakanda 10968 (minus two days included in Yuddha) 1996: 11 28 9 0 19 8 (0) 1 0 0 0 20 } 0 2 11000 ·All the manuscripts ronsulted give invariably the number of years in respect of Aranjakända as thirteen years and filteen days (vide pages 4 and 24) It is however obviously wrong Rama's entry into the Darulaha forests is said to have taken place on Vinschha Pournam and his druval at Painpū is said to have taken place on Jyeshthu durh pripit the fourteenth year The l'insühha Powrami of this year complete the 13th year and it must be a nionth from this day to Jueshthu Pürmemil the next of which was Jijeshthu dark pratiput the day of Rama's reaching Pumpů Again the number oí months first given (page 4) regarding the Rishhuhhunda 3 months and 12 days in Coitiadictory to that given subsequently wluch is 8 months and 27 days and which accords with tracts of the Kamila Huther there is a gay of one day between 1 days of Sundu akūnila ud 221 days of Sudhu. hündi, the later halt of Phaluung Suddha Chati. amani the first half of the succeeding Pirmimi It is included neither in the Sundals nor in the Indhakanda The thud and the final pellt which runs to the very end of the work substantiate the state. ments made in the earlier tuo pats There is no doubt that Venhatachailas los not the fust attempt to fix the dates of events in Rama's life His reference to some Granthu kariz p.21 who are said to have definitely calculated the time of Rama's stay at the Asrama of Suti.

·(Su 37.8) declares that Sila was carried away by Rilan on the bright Pratipat day in the month of Jyestha Govindaraja did not forget this passage but explains it as having reference to the period of time fixed by Rācuina for Sun's persuasion and vielding i his favour, 1.ther than to the period of time calculated from the day of abduction The rest of the verne lends support to this viow alone हो तु शो फरहम। गवणेन नृशमन समया यः कुता मम ।। Further according to thi- interpretation the WOHL 19a el frequently m Rama's out buist n12 the fust salgs of the Keshhehühiên, needl not be twistel to mean the month of Jupshtlinds is done by Venkatachaila (1) 21) Bemories Riminum Venkatachanged ment1ons Ailupahinthe The author of this work Narasimha appears to have lised after the 15th centu y This enables 15 to fix the upper limit of Venkatacharya's time The glammal and style of the work ale very pool and fall very short of Venkatucbarys scho July erulition in the epit anul astrology There we lines in the work which we giotas que and fiammatically and syntactically absurd For in. stanice, I would dlaw the attention of the readers to the passare beginning with that i AJIT ZEHA on page 25 and continuing on the next One important point to be noted in the work is that in many of the verses quoted here from ·X1 the Rūnayang, readings are not the saine as they are found in all the available printed editions of the epic On page 24 two slokas are quoted as spoken by Kabandha The second half of the first of these two slokas is not seen in the printed editions of the Rimi dini! The absence causes much difticulty i constiuing the verse properly though thu commentatois nanlige somehow to get over it Venkataclar jud ment have used as copy of the Ramayana which dirtered in respect of reulinus in veisluny places from those manucapits on which the printed editions of the eng ale based It 14 won thļu hile to make an attempt to find out if possible that cops On y transcript of it I may my in conciu 2011 that I am not unaware of the fact that the edition in 111 10 respekt upto one y filtistartun and of the fact that in erély le petit leques iniprovenient But the circumstances under which the Journal In coming out - the Sun-kut Suunal, l'11,111 Pornhi which depend on its sub-c} beis tew in number, and as whose Supplement this Rūmnia 16:9 z sice Situfrithe i piblishel would not permit it to be better than what it actually is nkatesw311 Oriental Institute Tirupu 4th April 1413 DT Tatacharya. * Vide Udyana Patrika Book IIV No lp 8 ·xiy தண்டகாரணயத்தில் ரிஷிகளுடைய ஆசரமஸ்தானங்க ளில் வஸிததது ஒன்பது பததுமீ இருபது நாள முன 40 நாளுடன 10' ஆகிறது பிறகு ஸுதீக்ஷணாசரமவாஸம் இரண்டு வருஷம் பஞ்சவடியில் ஒரு வருஷம ஒரு மாதம் இரு பததைந்து நாள் இருத ஸடயா கான சூபயணகையின் காது மூக்கறுதக தும, கர துஷணா முதலிய அரக்காகளைக கொன 7)தும், பிறகு மாரீசனுடன வந்து ராவணன வீதையை அபஹரித்துச் சென்றது யுவதி ஐயேஷட.மீ ககலபாதமை யில் எதையை ராவணன எடுத்துச் செனமது அது முதல பதறாதம் ஸீதைா த கொவா, (சைதராகமே காராரம் அது முதல் உதவ,n பங்காவாலமென கிரா ஸ்ரீகோவி தாஜ் 1) அகனபிறது 4 நஷண பாதமை ய ரமானைப் பாதகது இகறத மன வரையில் உள்ள ஈகை ஆர ய51 வடடததி) ச றபபடுகிரது Sr Aடாகால உவவதம்'r $ா 8கா நாள HITS 171, 1ரகாடை 11) நானிய நட, 4, 5 விலங்களை கறுது பால் தன் சுய கரயோக ராத காலதய மஹேதரபாவதத்திலிருந்து ஒர தாமா, ஆகாயமாாககமாயச சென்று பகல இருபத்தைந்து நாழிக்கு கெகையை அடைந்து இருளவரை தாததிறகு வெளியிலே இருந்து பாதகிரி உட தந்து ளீதையைத் தேடி இரியில் பகையைாக கண்டு பய உதாககிற தபாறகு சாகஸாகளைக கொன்று இந்திராததா) பேராபுரி நாடாவ ?ன ககண்டு இலங்கை தலித்து மறுபடிம வீரையை அன்று, அதாவ சதுர த பாதுகா ஸ்ரீராமனிடம் பெடராதா பினராக . பாயக mA / பெளணமி காடு வாவாஸதகி 13வருஷம 11 / 10 நாள ஆகிறது பெளர்ணமி தயானனமே யுத கயாதரையின் ஆரமபம டேல 20 காள நடந்தவிவுயா பின் வருமாறு -3னறு இரவும் எங்கும் நிறகாமல் சென்று // ஸssful£ கடற்கரையை அடைத்தனா முதல் மூன்றிரவு தயாசயனம சது த.தி முதல் அஷ்டமி ·கருடன் ஸாயங்காலம் வரையில் அணை அனறிவே ஸுவேலபாவதம ஏறினது நவமி மத்தியானனத் திறத லே தவந்தவயததம, அனறிரவே நாகபாசபாதனா, வருகை தூரமராகன வஜாதாடென, அதன் இவாகளின் வதம் தசமி காலை பாஹஸ வதம் அன) ராவணன கிரீடபாகம, குய காணன எழுதல, அவன வதம், அதிகாயன தேவாந்தகன முதலிய தாரராகளின வதா இதெலலாம பகல25 நாழிகைகளர் ) தலாயங்காலயவனா இந்தரஜித்தின பர வரமாலதராததா அல தமயததிறகும் பிறகு ஹநுமான ஒ ைதிபாவரா தொ || Wாவ வா) Is sya பிழைத்தெழுந்தது பிரத ஓரை சிபாகைமாவளியா இடதயை கொண்டுவைக் கடபடடது தா வு 20 நாழிநைக தன AL/பொழுதே ஸுகனை கட்டளைப்படி கொள்ளியீட்டு லங்கையை கொளுத்தியது பிறது தாபன நிதமான முதலிய பல பகலாக சின வததரோடு அவ்விரவு முடித்து Jாரி உசாதறதா பி) த ாகராக்ஷவதா இந்தரஜிதவாது ஓடிவது மறுபா மேற தவாசலில வாது நானும் கெதிரில ITUS யை" கொளது எ.யாரை' இப்படி பாவிப்பித்து த பிலை ககு ச சென்றது இதை வீபீன்னவாகயத்தால அறிக பூநீராமனால கட்டளையிடப்பட்ட காளை அன்று லாயக காலம் நிகுயிலைக்குப் போன 3! அது முதல் மூனறிவுத்தர் ஜித யுத்தம் தரயோதசி ராததிரி பிரயாதியில் அவன வதம் வார ராசௗ பாகளின் - Tur சதுதற்சி அருணோதயகாலத்தில் ராவணன பாலாபா முதலியன உதயத்திறதா பித மூலறுநாறிகையின் மூல மந்தது பிறகு அன்று யுத்தம் படகாவில் வயைதியை ராவயுைத்தம் அவவிரவு பிறபா தியல் வன வதம் சைதர சுகல பரதடையில 53காத ? அழுகை ராவன மெஸ்காரம் முதலிய ) தவிதீயை வீபிஷணபட்டாபிஷேகம் இரு.தீயை எ தாசுதர். பராதுசி, தேவாகள ,டின . தசரதரைக் கண்டது. சதாததி தேலாகள வெஞானம் அயோதலயக் கப்பட்டது. சில கிந்தைக்குச் சென்றது பஞசமி பரதவாஜாசம் 3சாத்து பொழுதே ஸ்ரீராமன் வரவை ஹனுமான் பானுக்கு அறிவித்தது ·XV1 இததுடன பதினானகு வருஷம் பூரததியாயிற்று வலடி நந்திகராமஞ்சென்றது அனறிரவே அயோதயாபரவேசம் பைதரி ஸ்ரீரராபட்டாபிஷேகம இப்படி 2215 காளில் நடக்க கதை யுத்தகாண்டத்தில கா! எஸ்தாபிராட்டியுடன் பூரீராமன ராஜயபரிபாலனம் ரெயதது -ஆயிரம் வருஷம் காட்டில விடப்பட்ட ஸ்ரீவாலமீகி ஆசரமததில இருந்தது 12 வருஷம் இந்துடன் ஸ்ரீராமனுக்கு வயது 1050 பிறது 9950 வருஷம அவா பாஜயபாலாம செய்து கடைசியில் பாதாக்களுடனும் யாஜைகளுடனூ ஸ்ரீவை தணடா சௌரா ஒதெலலாம உக்கா காண்டத்தில • USA )து ஸ்கை பெருவா பூர்வ காபிராட்டிய கால நாணயமா தனியாக ஒரு நT ' சுருக்காகக 1 DHUடிருக்கிறது அதுகீழககணட. வாறு-தாதேவி பூமியில் இரு தகாலாபோதகம 1018 இரன விவரமாவது-- பூரிக தள ளே 5து நான்கு வநம சாாவரிகோரீ வைகுண்டத்லிராத மிகதள வருது சொநகர பிற கராதி தைரகதவி தீயையில் பூமியிலிருந்து வெளிப் பட்ட அபிறதஆ று வருவா ஜனக கநஹவாஸா பூமிக தளளிருந்த காலமா வயராகக கருகபபடும ஆகவே பொழது விவாஹததிறகுரிய வாது என்பது பொருந்தும் ஸௌாய' பாலதள பூரணிரையில் விவாரம் பன்னிரண்டு வருவாயோதயாவாலம துதுபி வா in Baru அத பதின்மூன்று வரு இரண்டு மாதா நீராபானுட இருதருது பதது தா ராவா வீட்டிய IT IS LTH 3 கா பிறகு அயோததியில் ஆயிரம் வருஷா வாலம் A ஆசிரமத சில பனனிரண்டு வருஷா பிறத பூமியாவேசா ஸ்ரீராமனுடன இருந்தகாலம் மொத்தம் 1027 வருலம மாதம் பிரிந்திருந்த காலம் 22 m 10 மாதம இது தவிர பாயஸவிபாகம் முதலிய சில விஷயங்களும் இந் நாலில் விசாரிககா ருக்கின்றன பி ·XVII शोधनिका॥ प " इत्यन्यत्र यो पाठौ १ १६ दशमा जाने १ इत्यादि- ३ ११श्रवणेन लाका ३ शमितकोपः। २ पञ्चदशादेनोत्तरत्रयो २३ ['दिग्भ्यः' इति युक्तम् । दश ['पञ्चदश' इत्येष 'दैशिका' 'देशात' अन उत्तरत्र च मर्वयु हऐषु कोशेपु दृश्पने २८ २छायाग्राहिणोपि तथाऽपि 'मासोत्तर' [लहन्य इत्येव भाव्यम् व्यम् २० ३ तदानीमेव ४ सप्तविंशति' इति भा ३० १७ समिन ऋश्य १५ स्थितिः सहस्रम् २२-३ [कंपुचिन कोशेषु ५ केराश्रमे 'अस्मिन् मुहते' इत्यादि २ विनाऽऽ द्वाविशात अचवयं अनन्तापुटे(३१) ८ २२ 'नेपा जन्म 'इत्यादि 'अभिप्रपाम' इत्यस्माद- लोकाध पृथपडित धात्पर दृश्यते । तद्यक ४ कौसल्याधाक्यम् - भाति] २० अध्यागम्छन्महा ३४ २१ किन्तु [न १० १९ ततश्चन्त आवास ७ प्रदीप्त्यत्र राजत्वा. १ पट्टाभि २० तवति अध्यां रात्रि २ पुण्य नवम्गाप्रातः " " " १४ स नोकपिठम् , २१ पितुर्भूयः १७ १९ कार्यत्वाच्च दशाह अमा १८ १३ विधि २. समुस्थित २० २१ विंशति ...वन् परि २३ १६ (दिनैः ऊना) २१ युद्धप्रारम्भः इति कवित] २२ अवतीर्य व १ इति । १५ तथा गुल्मा [इति कवि १६ एव किचित्राति [न १७ इत्युक्तत्वात ७ यत्समानी " ·X111 " " . युक्त गितम्) ४१ १० स्वपिति राक्षसः ८ सुग्रीववचनम्- १३ शयिता ११ नाकामतीत्यर्थः १८ पञ्चदिनानि , बन्ध- २० विव्याध नम् [इति क्वचिन्] २४ वाक्यम्- २२३त्यन १८ ततः प्रक्ष्य (ह क्वचिन्नास्ति । 'दश ४८ ८ अनीक दशलाहन म्याः' इाने पञ्चम्या ८ इनि। १८ इत्युक्त्या सपरि २४ राविदिवसाप २० अर्धाष्टमे (२) जाग्रत्त्वात् ५३ १ इत्यादि। ४२ 3निय ४ प्रतापवा मुह तु [किन 'इत्यादि ५लगण्डभूतो विकृतो दा. न्य कव्यम् घदग्ध इव द्रमः । इति ५६ १ इति प्राधान्यन उक्तं । 'यशोमन,"द्वय इत्य ततः प्रकृतिप्रत्युपस्था पि पाठ' । अमरकोश नम्- इदमिदानी न रपत] 'रा मोदकहस्ताश्च ११ अङ्गः पञ्चम रामस्य पुरता ययुः। २२ तिरस्कृय आगत. इति । ततः २३ लत समुत्थाम्ब ४ इति । ४ इति न शनी ,, सुग्रोवप्रेक्षणीयनिवेदन १० दृष्ट्रातु [इति युक्त भनि तुम्] ११ युद्वमध्य कालात्ययस्य ५ प्रदीपाश्च ११.१२ भावादनिक्षिप्रत- या नीत इत्यंत्र " " " " " .

·॥ श्री:
श्रीमद्रामायणसंग्रहः ॥
श्रीवङ्कटायविरचिन. ।
WA
श्रीपञ्चनदस्थ-श्रीनिवासमुद्रणालये
मुद्रितः।
..
1940

·No text on this page.

·॥श्रीः॥ श्रीमद्रामायणसंग्रहः॥ रामाय रामपदपङ्कजषटपदाय रामानुजाय भरताय सहानुजाय । देव्यै विदेहकुलमङ्गलदीपिकायै वाल्मीको हनुमते च नमा वदामः ॥ अन संग्रह। लिख्यते । स्वामिनो जननानन्तरमष्टमे वर्षे उपनयनम् । द्वादशे विश्वामित्रेण सह निर्गमनम् । ततम्नाटकाववयज्ञसरक्षणसीता- पाणिग्रहणाधनकव्यापारयुक्तस्य श्री रामस्य पुनस्याच्या प्रवेशपर्यन्त द्वादशसंव. सरा एव । तत. अयोध्याया द्वादशसंवत्सरा । ततः पञ्चविशेऽन्दे चैत्रशुद्धपश्चन्या वनप्रवेशः । तत्र चतुर्दशवाणा ज्ञापकम् । अयो. ध्यातः निर्गमनमारभ्य चित्रकूट वासादिमकलऋप्याश्रमवासेन दश संब- सराः । पुनः सुतीक्ष्णस्याश्रमे द्वौ संवत्सरौ । तत. पञ्चवट्या वत्सरोपरि । पञ्चविंशतिदिनातर. एकमासः । एतदवीगेव शूर्पणखानामिकाछेद स्वर- दूषणवधानककृत्यानि नितितानि । ततश्च चतुर्दशे वर्षे पञ्चदिनातर- दशमासान्ते ज्येष्ठ शुक्लपतिपदि सीधाहरणम् । ततो जटायुदर्शनसुश्रीव- पट्टाभिषेकपर्यन्तं ज्यष्ठापाढौ । ततः श्रावणमारभ्य कार्तिकपर्यन्तं तूष्णी स्थितिः। मार्गशीर्ष सुश्रीवागमनम् । सर्वबानरमेलनम् । दिडिन- वेदनं च । तत पुष्यमारभ्य सीतामगिणम् । पुष्य एवावधिरपि । स च । बिले गत माघमास । फल्गुन शुक्लत्रयादश्या हनुमतो लङ्काप्रवेशः । तद्राव्या कहाशाधनम् । सीतासंवादादिसकलराक्षससं- हारः । चतुर्दश्या रावणदर्शनलकादहनादि पुनरागत्य सीतावृत्तान्त- निवेदन च । ततः पौर्णमास्या मध्याहे अश्यमूकात् सकलवानरै सह - विध्ये गत ·२ श्रीमद्रामायणसग्रहः । [ उद्यान- श्रीरामस्य निर्गमनम् । तावत्पर्यन्तं ऋश्यमूक वास: पञ्चदशदिनोत्तरसप्त- मासेषु । तदानी वनवासस्य दशदिनोत्तरकादशमासारत्रयोदशवर्षाणि गतानि । इतो विशतिदिनकृत्यान्युच्यन्त । फाल्गुनशुद्धपूर्णिमामध्याह निर्गत्य रात्रौ कापि अस्थित्वा कुष्ण- पक्षपतिपदि सायाह समुद्रस्योपस्कूलप्राप्तिः । तदानीमेव प्रतिपदानि- मारभ्य त्रिरात्र दर्भातरणशयनम् । चतुर्थीमारभ्य पञ्चदिन. सतुब- न्धनम् । अष्टम्या साय सेतुबन्धनसमाप्तिः । तदानीमेव लवानिकट- प्राप्ति । तद्राव्यामेव सुंवलारोहणम् । नवम्या मध्याह्नात्पर द्वन्द्वयुद्धा- रम्भः । तद्राध्यमिव नागपाशबन्धनम् , गरुडागमनं, धूम्राक्षवधा वज. दंष्ट्राकम्पनवघश्च । दशम्या प्रात प्रहस्तवधः । तदानीभेव रावण- किरीटभङ्गकुम्भकर्णप्रबोधनद्वधाद्यतिकायदेवान्तकादिकुमारमध । एतत्सर्व- मापि दिवा पञ्चविंशतिघटिकाभ्य अवाक् । ततः इन्द्रजिता ब्रह्म स्त्रयुद्धमा- सायम् । अस्तमयानन्तर जा चवद्वाक्यन हनुमत सापधिरर्वतनयनम् । सकलवानरजीवन च । पुनः पर्वतस्य यथास्थान नयन च रात्रौ विंशति- घटिकाभ्यः अगिव कृतम् । तदानामेव सुग्रीवाज्ञया उल्क हस्तबीनर- लङ्कादहनम् । ततो रावणाज्ञया मागतानां कुम्मा कुम्भ घनेकरराक्षमाना बधेन तदागिता । तत एकादश्यामुदयानन्तरं मकरारावध । तर इन्द्रजिदागमनम् । पुनः पलायन च तात. पश्चिमदारेण निर्गत्र हनुमत्समीपे मायासीलावधः । तेन सर्वान् मोहयित्वा निकुम्भिलाप्रवेशः सद्वत्तान्त श्रवणेन मूछीक्रान्तः श्रीराम । विभीषणवाक्येन प्रकृतिस्थ सन् मकलवानरे सह विभीषणेन सह इन्दजिद्वधार्थ लक्षपणमचादयतु लक्ष्मणश्च एकादश्या सायाहे निकुम्भिलां प्रविष्ट । द्राच्या आर त्रिरात्रमिन्द्रजियुद्धम् । त्रयोदश्यामपरराने इन्द्रन्द्रुिध । चतुर्दश्या मरुणादये रावमप्रलापादि । तन उदयानन्तर घटेकालयेण मूलबर ट ·पत्रिका ] श्रीमद्रामायणसंमहः । " वधः । तो युद्धं नाभवत् । अमावासायां रावणयुद्धम् । तदार- राने रावणसंहारः । चैनशुद्धपतिपदि मन्दोदरीमलाप । रावणलं. स्कारादि । द्वितीयायो विभीषणपट्टभिषेकः । तृतीयायां सोगशोध- नादि, ब्रमस्तुत्यादि, सकलदेवतासंसर्गः, पितृदर्शनं च । चतुया सकल- देवताबहुमानादि । सकलवानर स. सहायोध्याऽभिगमनम् । किष्कि- न्याप्राप्तिश्च । पञ्चम्या भरद्वाजाश्रमप्राप्ति । तस्यामेव हनुमवा श्रीम- रताय श्रीरामागमननिवेदनं च । षष्ठयां नन्दिप्रामप्रवेशः । तस्मिन्नव दिने रानो भयोध्याप्रवेशः । सप्तम्यां श्रीरामपट्टामिषकः । एवं पञ्चमीपर्यन्न विंशतिदिनकृत्यान्युतानि । पञ्चम्या चतुर्दश- वर्षाणि पूर्णाणि । ततो देव्या सइ एकसहस्रवर्ष राज्यपारपालनम् । ततो रजकवाक्यश्रवणेन । लोकापवादात्या सामन्तर्वनीं त्यक्तवान् । देवीच वास्नीक्याश्रम द्वादशवर्ष स्थितवती । तन्त्र कुशलवावपि जातो। तत्र सयो- दशे वर्षे दव्यामश्वमेधसभाया भूप्रविष्टाया. तया विना पुनरयोध्यामागत्य पश्चाशदुत्तरनवशतोत्तरनवसहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान् । ततो भ्रातृभि जनैश्च सह श्रीवैकुण्ठलोकमद्राक्षात् । इतः परं सप्तकाण्डाना कालनिर्णय क्रियते- पञ्चमतायुग चतुर्थमागे त्रिंशसहसवववशिष्टेषु तदानीवर्तमान. विलम्बिनामसंवत्सरे चैत्रशुद्धनवम्या भगवत श्रीरामभद्रम जननम् । विश्वा- वसुसंवत्सरे चैत्रशुद्धपश्चम्या उपनयनम् । सौम्यसंवत्सरफाल्गुनपौर्णमास्यां सीताविवाहः । साधारणसवत्सरचैत्रशुद्धद्वितीयायां अयोध्याप्रवेशः । अनेन द्वादशवार्षिकचारतप्रतिपादक बालकाण्डः । तत. परमयोध्याया द्वादशवर्षाणि । दुन्दुमिसवासरचैत्रशुद्धपश्चम्यां वनप्रवेश । द्वैशाखशुद्धपूर्णिमायां दण्डकारण्यप्रवेशः । चत्वारिंश- दिनोतरद्वादशवार्षिकचरितप्रतिपादकः अयोध्याकाण्डः ।

·४ श्रीभद्रामायणसंग्रहः । [ उद्यान युवसंवत्सरज्येष्ठशुद्धप्रतिपाद सीताहरणम् । तज्येष्ठबहुळपातिपदि १म्पातीरगमनम् । पञ्चदशदिनाचरत्रयदशीवार्षिकचरितप्रतिपादकः आरण्य- काण्ड । द्वादशदिनोत्तराष्ट्रमासचरितप्रतिपादक किष्किन्धाकाण्डः। फा- गुनशुद्धवयोदश्या हनुमत. समुद्रतरणम् । चतुश्या सायं पुन, किषिक- न्यागमनम् । एकादिनचरितप्रतिपादक सुन्दरकाण्ड । तरफाल्गुनामायां रावणवधः । धातुसंगर रचत्रशुद्धपञ्चम्या भर- द्वाजाश्रमगमनम् । षष्ठयामयोध्याऽभिगमनम् । सप्तम्या पट्टाभिषेक । अर्धदिनानद्वाविंशतिदिनचरितप्रतिपादक. युद्धकाण्ड । तत एकसहस्रसवत्सर देव्या सह अयोध्याय, स्थिति । ततो देव्या बिना अध्याया द्विषष्ट्यत्तरनवशतोत्तरनवसहस्राणि राज्य कृतलान् । तथा द्विपट्यतरनवशनोत्तरदशसहस्रववरित प्रतिपादक उत्तरकाण्डः समाप्त । एवमेकादशसहस्रवर्षाणि । सौताया भूमौ स्थिति । सहस्रवर्षे परि अष्टचत्वारिताद्वपाणि । एतेषा विभाग । भूमावदर्शनेन चतुम्मवत्सरा । शारीसंव-सरे वैकुण्ठलो- कात् भूमाबवतार । तत कोविमवत्सरचैत्र शुद्धद्वितीमाया भूनिगगनम्। नतः षड् वर्षाणि जनकराजगृहे वास । भूगर्भव तोडमो वयोधर्म कार्य- कारी । अतः पतिसंयोगसुलभ वयो दृष्ट्वा तु में पिता' इत्यापि सङ्गच्छते । सोम्यसंवत्सरफाल्गुनमाया वाह । ततो द्वादश- वार्षिक अयोध्यावास. ! दुन्दुभिसवत्सरे वनप्रवेश. ! तत्र त्रयोदशवर्षों- परि द्वौ मासौ खामिना सह वासः । ततो रावणगृहे दश मासाः । धातु सवत्सरे पट्टाभिषेक 1 तत, अयोध्यायामेव सहस्रवीण तो मारमा ·पत्रिका श्रीमहामायणसंग्रहः । काश्रमे द्वादशवर्षाणि । ततो भूप्रवेशः । स्वामिना सहासनं एकसहल. वर्षोपरि पञ्चविंशतिवर्षाणि द्वा मासौ च । विनाऽऽसन विशतिवर्षोपरि दश मासा । एवमष्टाचत्वारिंशदुत्तरसहस्रवर्षाणि । खामिनो भूमौ स्थिातः एकादशसहस्र वर्षाणि । देव्या सहासन सहस्त्रवर्षीपरि द्विमासोतरपञ्चविंशतिवर्षाणि । विनासन नबसलापरि दश- मासोत्तरचतुस्सप्तत्युत्तरनवशतवर्षाणि । एवमकादशसहसवर्षाणि । एवं काल- निर्णय । तत श्रीमद्रामायणसंग्रह मादाहरणतयोच्यते । वैवखतमन्वन्तरपञ्चमत्रतायुगे चतुर्थभाग तदानी वर्तमानविलाम्ब- सवासरचत्रशुद्धनवम्या वुधवासरे मध्याह्न श्रीरामावतार ।. मध्याह कर्कटे लमे जातो रामस्वयं हरि । इति लग्न कर्कटम् । तत्कालमहसम्पत्ति. । अश्विनीतृतीये मुर्य उच्चस्थ । पुनर्वसुचतुर्थे चन्द्र. । पुष्यप्रथम गुरुरुच्चस्थ । गुरुनन्द्रयोगः । श्रवणतृतीये कुजः उच्चस्थ । स्वातीचतुर्थ शनिरुच्चस्थ । रेवतीचतुर्थ शुक उच्चस्थ । एवं पश्च ग्रहा उच्चस्था । उत्तरप्रोष्ठपदाचतुर्थे बुबा नोचस्थ ! पूर्वफल्गुनोचतुर्थे राहु । पूर्वपोष्ठपदद्वितीये केतु । एवं तत्कालग्रहसम्पत्ति । त्रेताया चतुर्थभागे विलम्बिसवत्सरे चैत्र एवं पञ्च ग्रहा उच्चा: भवेयु । इतरेषु तथा नास्ति । अना विकम्बिसवत्सर स्वाम्यवतार इति नितिम् । एतस्योदाहरणं कालप्रकाशिकायाम् । प्रमाथिवरशोभद्राक्षसप्रभवेषु च इत्यादिना विलम्बीति सिद्धम् । खरसवत्सर गुरो धनुष विद्यमानत्वेन शने कर्कटके विद्यमानत्वात् । खरसंवत्सराद्विलम्बिवत्सरस्याष्टमत्वात् विलम्बिसवत्सरे कर्कटके गुरुः । श्रीरामजननकाले कटकबृहस्पतिवात् विलम्बीति सिद्धम् । खरसंवत्सर ककटकनित्वात्, विलम्बिसवत्सरे तुलाशनि. । स्वामिनी जननव लाया 2 ·श्रीमद्रामायणसंग्रहः। [उद्यान- कर्कटकगुरुत्वात् । अत एव तुलाशनित्वात् तदानिी शनिगुरुचस्थानस्थित- स्वात् विलम्बिसवत्सरस्य तथात्वात् । इतरेषा तदभावाद्विलम्बीति सिद्धम् । पञ्चमत्रेतायुगस्यादाहरणम् । दशाध्यायसम्मिते श्रीरङ्गमाहाल्य भगवन्त प्रतीक्ष्वाको तप कुर्वति सति ब्रह्माणं प्रति श्रीरगनाथस्य वचनम् । श्रीभगवानुवाच- 'त्वयार्चितोऽहमधुना श्रीरले धान्नि पङ्कज । अयोध्या गन्तुमिच्छामि रघुभिः परिपालिताम् ॥ मा तत्राचयियान्ति चतुर्युगचतुष्टयौ । तत प्रयास्वामि कावरी चोलरक्षिताम् ।। चन्द्रपुष्करणीतारे शयिष्येऽह चतुर्मुख ' । इति । निशम्य ब्रह्मणा इक्षाको इदमुक्तम् । स च प्रथमत्रेतायुगे अयो. ध्याया प्रतिष्ठाप्य उत्सवादि कृतवान् तथा हि- 'फाल्गुने मासि देवस्य नक्षत्रे भगदेवते । उत्सवाक्य चके पुत्रपौत्रैसमन्वित. ॥ ततश्च त्रेतायुगे पञ्चमे तु राजा दशरथोऽनघ पुत्राय हयमेधेन यष्टु समुपचक्रमे ।' इति । अनेन श्रीरामावतार पचभत्रेतायुग इति सिद्धम् । किं च- अब मानवौ मासे वसन्त शुभान्विते । प्राजापत्ये च नक्षत्र मद्राया मन्दवासरे ।। उघ काले शुने लमे रामेणा किष्ट कर्मणः । इक्ष्वाकूगा कुलधनमात्मनोऽभ्यधिक तथा ॥ श्रीमदनमहद्धाम मद्विजं सपरिच्छदम् । विभाषणाय दत्त स्मात् प्रियाय प्रियकारिण।

·पत्रिका श्रीमद्रामायणसंग्रहः । . 8 १ धातुसंवत्सर चैत्रशुद्धसतम्या श्रीरामपट्टाभिषेकः । तदानी पुप्यो भवति । तन्त्र बहुलामावास्यामा रोहिणी नक्षत्रयुक्तस्थिरवासरे उदयकाले दस भवति । तथा श्रीमद्रामायणेऽपि लब्ध्वा कुलयनं राजा लका प्रायाद्विभीषणः । 613190 गृहीत्वा गमनवेलायां ब्रह्मणा सहोकप्रकारण 'कावरी चोलरक्षिता मिति कावेरीमध्यदेशे शयनम् । एभिरुदाहरणेवैवस्वतमन्वन्तरे पञ्चम त्रेतायुगे चतुर्थमागे त्रिंशसहस्रवववशिष्टेषु नदानी वर्तमानविलम्बि संवत्सरे चैत्र- शुद्धनवम्या बुधवासर मध्याहे श्रीरामजननम् । तथा श्रीमद्रामायणे --- 1.18 ततस्तु द्वादशे मासे चैत्र नावमिक तयो । नक्षत्रेऽदितिदैवत्ये स्वाञ्चसस्थेषु पञ्चसु ॥ ग्रहषु कर्कट लग्ने वाक्यताबिन्दुना सह । प्रोधमान जगन्नाथ सर्वलोकनमस्कृतम् । कौसल्याऽजनयदामं सर्वलक्षणसंयुतम् ॥ 10 अत्र पायसविभाग:-- कौसल्यायै नरपतिः पायमा ददौ तदा । Kan अर्धादर्धे ददो चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ Su 27 कैकय्यै चावशिष्टाधं ददौ पुत्रार्थकारणात् । Kar प्रददौ चावशिष्टा पायसस्यामृतोपमम् ॥ 28 अनुचिन्त्य युमित्राय पुनरेव महीपतिः ॥ अत्रार्थस्तु प्रतीयते कौसल्याथै पायसाधं सुमित्राय पादो माग । कैकेय अष्टमाश. I पुनश्च सुमित्राया अष्टमाशः । एवं सति उत्तरत्र विरोधः । साक्षाद्विष्णाश्चतुर्भाग. मरतः कैकयीसुतः । 1-18 13 एतन पूर्णपायसस्य चतुर्मागः ।

·श्रीभद्रामायणसंग्रहः । [ उद्यान 6 उभौ लक्ष्मणशबन्नौ सुमित्राऽजनयत् सुतौ । वीरौ सर्वास्त्रकुशलौ विष्णोरर्धसमन्वितौ ॥ श्रीरामस्यासमन्वितावित्यर्थ । एतदानुगुण्येनार्थ. कार्य । अर्धादर्ध, मित्यत्र कौसल्याया, अर्थ दत्त्वा अवशिष्टावं द्विधा विभज्य एकम्मादीद- वमित्यूह्यः । कैकेयै चावशिष्टाधमित्यत्र अवशिष्टं च तद चेति कर्मधा- रयः । न तु षष्ठीतत्पुरुष । अतसाक्षाद्विष्णोश्चतुर्भाग इति सङ्गच्छते । विष्णोरथसमन्वितावित्यत्रापि लक्ष्मणशनमयो प्रत्यकमष्टमाशत्वात् विष्णोः श्रीरामस्य अर्धसम्मिताविति वक्तुं सुकरम् । तथा हि- लक्ष्मणस्य पाद- भागवे उभयो श्रीरामस्यायम्मितत्वं कथम् ? एकस्य लक्ष्मणस्यवार्धसम्मि- तत्वात् । शत्रुघ्नस्याधिकत्वात् न च पूर्णपायसस्याधसम्मितत्त्वादिति वाच्यम् । तत्रापि पादाशन्यूनत्वात् । तस्मात् पूर्णपायसे लक्ष्मणस्य अष्टमाशत्वमव । तथा उत्तरकाण्डे - ततो विष्णोश्चतुर्भागमागत सुरसत्तमा । हृष्टा पमुदितास्सर्वेऽपूजयन् ऋषिभिस्सह ।। इति 17106 18 तत्राऽपि विष्णो: श्रीरामम्यत्यर्थ । तथा च पायसस्य अर्धसम्मित श्रीराम । पादसम्मिता भरत । लक्ष्मणशत्रनामावपि पादमम्मितविति सिद्धम् । एवं मागानुगुण्यन ज्येष्ठयकानिष्ठ्यमपि । नक्षत्रेऽदिन्दैिवत्ये इति पुनर्वसुनक्षत्र श्रीरामजननम् । 'पुष्ये जातस्तु भरत मोनलग्न प्रसन्नधी' इति पुप्य भरतजननम् । 'सा जातातु मौमित्रो' इति आश्लेषानक्षत्र लक्ष्मणशबुध्धयो जननम् । अनो लक्ष्मणापेक्षया भरतस्य ज्येष्ठत्वात् यौवराज्याहवं च न्याय्यामिति सर्व समासम् । स्वामिनो जननादष्टम वर्षे उपनयनम् । नपा जन्मक्रियादीनि सर्व कर्मण्यकारयत् अन्यथाऽसम्भवात् ।

·पत्रिका ] श्रीमद्रामायणसंग्रहः । 7 आदिशब्दाहणात जातकर्माधुपनयनान्तानि । तच्च गकादशेषु राजन्वमिति बहुवचनात बहुवचनस्य त्रिवे पर्यवसानात् गर्भनवमपर्यन्त- लाभः । तस्यैव मुख्यकालत्वात् गर्भनवमे निजाष्टम उपनयनम् । तथा च वनप्रमाणसमये श्रीरामस्य पञ्चविंशतिवर्षे कौसल्यावाक्यम् । दश सप्त च वर्षाणि तष जातस्य राघव । आसितानि प्रकाक्षन्त्या मया दु खपरिक्षयम् ।। इति । 2. उपनयनकर्मप्राप्तद्वितीयमौनोबन्धनात् जन्मविवक्षया खलूक्तम् । तस्मादष्टमे वर्षे उपनयनमिति सिद्धम् । उपनयन च द्वितीयजन्म । अत्र याज्ञवल्क्य मातुर्यदये जायन्ते द्वितीय मौजिवन्धनात् । त्रास्य माता सावित्री पितात्वाचार्य उच्यते । ब्राह्मणक्षत्रियविश तस्मादेते द्विजाम्स्मृता । इति । ततश्चतुर्वेदादिसकलचतुष्पष्टिकलापारगत्वम् । तथा हि. ते चापि मनुजव्याघ्रा वैदिकाध्ययने रताः । पितृशुश्रूषणरताः धनुवेदे च निर्पिता ।। 11835 ततो विवाहचिन्तनम् । अथ राजा दशरथस्तेषा दारक्रिया प्रति । चिन्तयामास धर्मात्मा सोपाध्यायल्सबान्धवः । 1:1830 तदानीम्- अभ्यागच्छन् महातेजा विश्वामित्रा महामुनि । तदा राजवाक्यम्- ऊनषोडशवर्षों में रामो राजीवलोचन । न युद्धयोग्यतामस्य पश्यामि सह राक्षसः ।। 120. 1837 ·१० श्रीभद्रामायणसंग्रहः । [ उद्यान षोडशवर्षस्य कति वर्षाण्यूनानीति सदेहे- बालो द्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः । 3.38.6 इति मारीचवाक्येन स्पष्टम् । विश्वामित्रगमनवेलाया द्वादशवर्षस्य पश्चचत्वा- रिंशदिनान्यूनानि । तथा हि-- माघकृष्णद्वितीयाया विश्वामित्रेण सह अयोध्याता निर्गमनम् । तस्य बलातिबलाप्रदानम् । सरयूतीरवासश्च । ऊपुस्ता रजनी और सरय्वास्लुसुख त्रयः । 122.22 तृतीयाया कामाश्रमवास. । न्यवसन सुसुखं तत्र कामाश्रमपदे तदा । 1.23.22 चतुर्था सायाह्न ताटकावधः । रात्रौ तत्र वास । उवास सुस्वितस्तत्र ताटकाया बने सुखम् । [-2635 पञ्चम्यामस्त्रोपदेश सिद्धाश्रमप्रवेशश्च । पञ्चमीमारभ्य षडावं दश- मीपर्यन्त यज्ञसंरक्षणम् । अनिद्रो षडहोरात्र तपोवनमरक्षनाम् । 1305 एकादश्या शोणाकूलबासः । गतोऽधरानः काकुत्स्थ कथा' कथयता मम । उतिष्ठति च शीताशु शशी लोकतमीनुदः॥ ( 34 14- अर्धरात्रात्परं चन्द्रोदयस्य वय॑मानस्वात् कृष्णपक्षकादशीति मिद्धम् । द्वादश्या गङ्गातीरवासः । तस्यास्तीरे तदा चक्र: तदा वासपरिग्रहम् । ! 358 त्रयोदश्यां विशालायतनवास । उप्य तत्र निशामेका जग्मतुमिथिला ततः । । 480 चतुर्दश्यां प्रातरहल्याशापमोक्षः । त्रयाणामपि लोकाना यावद्रामस्य दर्शनम् । शापस्यान्तमुपागम्य तेषां दर्शनमागता। ७ 14718 ·पत्रिका श्रीमद्रामायणसंग्रहः । तदानमिव जनकयज्ञवाटिकाप्रवेशः । ततो जनकराजकृतपाद्या. यसनादिसत्कार लब्ध्वा उपविष्टेषु तदानी मातृशापविमोचन श्रवणानन्द- भरितन शतानन्देन विश्वामित्रमहिमाद्धाटनमासायम् । ततो जनकवाक्यम् --- कर्मकालो मुनिश्रेष्ठ लम्बने रविमण्डलम् । श्वः प्रभात महातेजा द्रष्टुमर्हति मा पुन ॥ अमावास्याया- ततः प्रभाते विमल कृतकर्मा नराधिप । विश्वामित्रं महाभागमाजुहाव सराधवम् ॥ ततः विश्वामित्रवाक्यम् । धनुर्दशय रामाय इति होवाच पार्थिवम् । तत:-आरोपयित्वा धर्मात्मा पूरयामास तद्वतु ॥ तहभन्न धनुर्मध्ये नरश्रेष्ठो महावल ॥ ततो जनकवाक्यम् । सीता रामाय भद्र ते मिलां लक्ष्मणाय च । धर्मत कृषत क्षेत्र लागलादुस्थिता तदा । वीर्यशुल्केति मे कन्या स्थापितेयमयोनिजा। द्वादशाह तु ब्रह्मेष शेषमाहुर्मनीषिणः । यज्ञस्यान्त नरश्रेष्ठ विवाहमृषिसत्तमम् । उत्तरे दिवसे ब्रह्मन् फल्गुनीभ्यां मनीषिणः । वैवाहिक प्रशंसन्ति भगो यत्र प्रजापतिः । फाल्गुनपौर्णमास्यां विवाहनिर्णयं कृत्वा दशरथाहानाय दूतान् प्रेषितवान् । ते हि तृतीयाया मिथिलाको निर्गताः । त्रिरात्रमुषिता मागे तेऽयोध्या प्राविशन् पुरीम् ।

·१२ श्रीमद्रामायणसग्रहः । [उद्यान- षष्ठयामयोध्या प्रविष्टा । तता दशरथस्तु पुरोहितघनाध्यक्षादिसकलपरि- वारस्सह सप्तम्यां निर्गत्य कृत्वा चतुरहं मार्ग विदेहानभ्युपेयिवान् । 1.69 1 इति एकादश्या मिथिलाप्रवेश. । तदानी जनकन समागम्य उपकार्या ग प्रवेशः । श्व प्रभात नरेन्द्रेन्द्र निवर्तयितुमर्हसि । इति जनकवाक्यम् । द्वादश्या पुनरागत्य वशानुपूर्वकमुक्त्वा पुनश्च गतः । मुनीन्द्रौ तो पुरस्कृत्य जगामाशु महायशा । 172200 त्रयोदश्या प्रभातकाले चेत्थाय 'चक्र गोदानमुत्तमम्' इति गोदानादि कृत्वा चतुर्दश्यां समावर्तनादिकं च कृत्वा (वैवाहिक प्रशसन्ति फल्गुनीभ्यां मनीषिण। 17213 इनि पौर्णमास्या विवाह । इयं सीता मम सुता सहधर्मचरी तव । प्रतीच्छ चैना भद्र ते पाणिं गृह्णीप्व पाणिना ॥ 1.73.27 (च-बारम्तै चतसृणा पाणीन् पाणिभिरस्पृशन्। 17335 ईदृशे वर्तमाने तु तुर्योदष्टनिनादित । त्रिरमिते परिक्रम्य ऊहु या महौजसः ।। देवदुन्दुभयो नेदु पुष्पवृष्टिश्च खाच्च्युना। 173 38 विवाहो रघुमुख्याना तदद्भतमिवाभवत् । ततः पञ्चदिनानि विवाहमहोत्सव । फाल्गुनबहुलपञ्चम्यां गृहप्रवेश । अथोपकायाँ जग्मुस्ते समाया रघुनन्दना । राजाऽप्यनुययौ पश्यन् सर्षिसङ्कस्सबान्धव ॥ 1724 तत्र त्रिदिनानि । अष्टम्यां --अथ रात्र्यां व्यतीताया विश्वामित्रो महामुनिः ।। आपृष्ट्वा तौ च राजानौ जगामोत्तरपर्वतम्। 174.1 3 40

·पलिका
श्रीमद्रामायणसंग्रहः ।
१३
ततः कन्या धनदानानि च।
ततो दशम्यां प्रयाणसन्नाहः । मा भार्गवरामगर्वापहारः।
तथा हि-
बरायुधधरं रामं द्रष्टु सपिंगणास्सुसः।
पितामह पुरस्कृय समेतास्तत्र पड्वशः ॥
मार्गे पश्चषदिनानि गत्वा द्वितीयायामयोध्याप्रवेशः ।
पुत्रैरनुगत श्रीमान् श्रीमद्भिश्च महायशाः ।
प्रविश्य च गृह राजा हिमवत्सदृश प्रियम् ।
एव पश्चचत्वारिंशदिनानि । द्वादशसवत्सराः पूर्णाः ।
एवं बालकाण्डः।
ततो द्वादशापयोध्यायां वास । तो गर्भाधानादिमहोत्सवः ।
तथा-
रोमेरे मुदिताः काले भर्तृभिः साहिता रहा।
तया स राजर्षिसुतोऽमिरामया
समेयिवानुत्तमराजकन्यया ।
अतीव रामः शुशुभेऽतिकामया
विभुः श्रिया विष्णुरिवामरेश्वरः ॥
रावणसन्यासिन प्रति लीलावाक्यम् -
उपित्वा द्वादशसमाः इक्ष्वाकूणां निवेशने ।
भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ॥
तत्र त्रयोदश वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् ।
5

·श्रीमद्रामायणसंग्रह । [ उद्यान- ६ इति श्रीसमस्य पञ्चविंशनिवर्षे चैत्रमा पठ्ठाभिषकारम्भ । तथा हि- चैत्र श्रीमानयं मास पुष्य पुष्पितकाननः । यौवराज्याय रामस्य सर्वे ममुपकाल्पितम् ॥ 2.34 तदानी कौसल्यावाक्यम् - दश सप्त च वर्षाणि सव जातस्य राघव । आसितानि प्रकाक्षन्त्या मया दुःखपरिक्षयम् ॥ 2 2045 उपनयनानन्तरं सप्तदश वर्षाणि । वनप्रयाणसमय श्रीरामस्य पञ्चविंश तिवर्षाणि । सीताया अष्टादश वर्षाणि । तथा हि । वनप्रयाणसमयमभि प्रेत्यैव रावणसन्यासिने प्रति सीतावाक्यम् । मम भी महातेजा वयमा पञ्चविशकः । अष्टादश हि वर्षाणि मम जन्मनि गण्यते ।। 347,10॥ चत्रशुद्धपश्चम्या वनप्रवेशारम्भ । तस्या सरयूतौरवासः । तथा है - इयमद्य निशा पूर्वी सौमित्रे प्रहिता वनम् । वनवाससम मद्र ते सा नोत्कण्ठितुमर्हसि । 2462 षष्ठया गङ्गातीरवामा । तथा हि- ततस्त्रिपथगा दिव्या शिवतोयामशेवलाम् । ददर्श राघवो गङ्गां पुण्यामृषिनिषेविताम् ।। अविदूरादयं नद्या बहुपुष्पपवाळवान् । मुमहानिकदीवृशा वसामोऽत्रैव सारथे ॥ 250-28 सप्तम्या प्रात जटाधारणम् । तथाहि- हितकाम पितुरय सीताया लक्ष्मणस्य च । जटा कृत्या गमिष्यामि न्यग्रोधक्षीरमानय ॥ 2-52 67, इति जटा कृ-वा सुमन्त्र गुह च निक्षिप्य, गङ्गा तीवी मने तौ तत्र हत्वा चतु। महामृग'न् वराहपृश्यं पृषत रुरु च । 10 आदाय मेध्यं त्वरित बुभुक्षितौ वासाय काले ययविनापतिम् | (अनवर्सि) 250 12 252 ·पत्रिका श्रीमदामायणसारसंग्रहः । सप्तम्यां तलव वासः । तथा--- ते तु तस्मिन् महावृक्षे उपित्वा रजनी शिवाम् । विमलेऽभ्युदिते सूर्य तस्मादेशात् प्रतस्थिरे ।। 2.54 • ! अष्टम्यां भरद्वाजाश्रमप्राप्तिः । राध्या तत्रैव वासः । तथा-- सीतातृतीयः काकुत्स्यः परिश्रान्त सुवैचितः । भरद्वाजा श्री रम्ये ता रात्रिम वसत् मुखम् ॥ 2 54.35 नवम्यां प्रातभरद्वाजाभ्यनुज्ञानम्- प्रभाठाया तु शर्या भरद्वाजमुपागमत् । 254.36 महर्षिमभिवाद्याथ जम्मतुस्त गिरि प्रति ॥ 255 । नवम्या मार्ग स्थित्वा दशम्यां चित्रकूटप्राप्तिः । तथा-- विह्वय ते पाहणपूगनादित शुभ वने वानवारणायुने । समं नदीवप्रभुपत्य संमत निवासमाजग्मुदीनदर्शना. ॥ 2.5534 दशम्याम्- सौ तपयित्वा भूतानि राधवौ सह सातया । ततो विविशतु शाला सुशुभा रामलक्ष्मणौ ।। 26-35 खामिनश्चित्रकूटगमनपर्यन्त सुमन्तस्य गगातारवास. । आनिर्गमन ता ततस्वरभिलक्षितम् । 257.2 गो० दिनी से 12 ततः सायापमये तृतीयेऽहनि सारथिः । अयोध्या समनुप्राप्य निरानन्दा ददर्श ह ॥ 3575 षष्ठे दिवसे तृतीयेऽहीनि कथम् ? उच्यते । खामिन मुक्त्वा तृती- येऽहनीत्यर्थः । सप्तम्या खामिनो गङ्गातटविसर्जनम् । दशम्या चित्रकूट- पातिः । तस्मामेव सायाहे सुतस्यापि अयोध्याप्रप्तिः । तावत्पर्यत गङ्गातीरवासः । तथा हि-

·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः।
[ उद्यान
गुहन साथ तव स्थितोऽस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि मा राम' पुनः शब्दापयेदिति ।। 2593
दिवमानिति बहुवचनन त्रिदिनम् । सहि चतुर्थेऽहनीति वक्तव्ये तृती
ऽहनि सायाह इति कथामिति चेत्, स्वामिनो वियोगदिन मुक्त्वा तृतीयेऽ
नीत्यर्थ । तथा कौसल्यावाक्यम्-
वनवासाय रामम्य पञ्चरात्रोऽद्य गण्यते ।
य शोकहतहषीया पञ्चवर्षीपमा मम ||
2.62 17
पञ्चरत्रो गायत इत्यनेन पश्चरात्रयो गना । इदानी षष्ठा दि
इत्यर्थ । तीक्तम्-
म राजा रजनी षष्ठ। रामे त्राजित वनम् ।
अर्धराले दशरथ संस्मरन् दुष्कृत कृतम् ॥ इति । 2.63 4
तदानामेव लोकान्तरप्राप्ति ।
तथा तु दीन कथयनराधिप प्रियस्य पुत्रस्य विवासनातुर ।
गाऽर्धरात्रे भृशदु पपीडिनस्तदा जो प्राणमुदारदर्शन ।
2.6478
एकादश्यामकिशन या इतिकर्तव्यतामढनया स्थित ।
तथा-
गंतु शोकात् त्रिदिव नराधिप महीनत स्थायु नृपाङ्गनासु च
निवृत्तचार सहसा गती रवि प्रवृत्तचारा रजनी हापस्थिना ।।
32662
आक्र.दितनिरानन्दा साकण्ठजनाकुला ।
अयो मायामवतला मा व्ययाय शर्वरी ।। 267.1
द्वादश्या प्रात
ध्यतीताया तु शवयों आदित्यस्योदये ततः ।
समेत्य राजकीरः सभामोयुजातय. ॥ 267.2

·पत्रिका ] श्रीमद्रामायणमारसंग्रह। ततः सर्वे आलोच्य भरतानयनाय दूतान् प्रषितवन्तः । ते च द्वाद- श्यामयोध्यायांमव स्थिताः । तथा- दत्तपयशना दृता स्व खं वेश्म प्रगिताः । केकयास्त गमिष्यात हयानारुह्य समतान् ।। 2.68 10 तन्त्र लयोदश्यामतित्वरया गिरिजभेव गताः । तथा--- ययु पथाऽतिमहता शासन भतुरीप्सव । 26820 ते श्रान्तवाहना दूना विकृष्टेन पथा गतः ।। गिरिवज पुरवर शीघमामेदुरजसा ।। 268 21 भर्तुः प्रियार्थ कुलाक्षणार्थ भर्तुश्च वंशस्य परिग्रहार्थम् । अहेडमानास्त्वरया म दृता राज्या तु ते तत्पुरमेव यानाः ।। 2.68 2' त्रयोदश्यां राबाबतिश्रमतया नूष्णी स्थित्वा चतुर्दशा प्रातर्भरतदर्शनम् । तदानीमेव निर्गमन च । तदिनं प्रथमतः कृत्वा सप्तमेऽहनि चैत्र कृष्णा- पश्चम्यामयाध्यापवेशः । तथा कैकेयी प्रति भरतवाक्यम ... अद्य में सप्तमी रात्रिश्च्युतस्यायकवेइमन । अम्ब याः कुशल। तात युधाजिमातुलश्च में ।। पञ्चम्या कौसल्यादर्शनशपथादबहुदु स्वतया तृप्णी स्थिति । 2028 तथा-- मुहुर्मुहुनिश्चततश्च दोघी तातस्य शोफेन जगाम रात्रि । 2 756 षप्ठया कारम्भ । आहितानित्वारिपतृकार्यवस्वाच्च दशाहम् । अमावास्या. न्तम तथा.. कृत्वोदक ते भरतन सार्ध नृपाइना मन्त्रिपुरोहिताश्च । पुर प्रविश्याश्रपर तत्रा भूमौ दशाह व्यनयन्त दु घम् ॥ 276 : पेशावशुद्धप्रतिपदि आशौचनिवृत्ति । द्वितीयाया श्राद्धकर्माणि । तथाच ] ततो दशाहेऽतिगते कृतशौचे नृपात्मजः । द्वादशेऽहान संप्राप्ते श्राद्धकर्माण्यकारयत् ।। 27 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान- ततस्तृतीयायाम्- ततः प्रभातसमये दिवसेऽथ त्रयोदश । विललाप महाबाहुः भरतः शोकमूच्छितः ॥ 2.77.4 चिताशाधनं देशधर्मः । चतुर्थ्याम् । तत. प्रभातसमये दिवमेऽथ चतुर्दशे । समेत्य राजकीरो भरतं वाक्यमब्रुवन् ।। 2.741 इत्यवमादिभिवाक्य पट्टभिषिक्तो भवत्युक्तोऽपि तं नाङ्गीचकार । पञ्चम्याम्- ततो नान्दीमुवी रात्रि भरतं सुतमागा । तुष्टुवुर्वा विशेषज्ञा स्नर्मङ्गलममितः ।। 281 इत्युपचारतोऽपि सालाना नाङ्गीकृत्य श्रीरामानयनाय प्रयाणमादिष्टवान् । तथा व्यष्टिकमाप्तिका सर्वे मार्गशोधनतक्षकाः । प्रस्थापिता मया घूर्व यात्रा मम रोचते ||: . किं च मन्त्र प्रति- मात समानय क्षिप्रं वलं चैव समानय । -82 22 L तत सज्जं च तद्बलं दृष्ट्वा भरता गुरुसन्नियो । रवं मे खस्यखेति सुमन्त्र पश्चिमोऽब्रवीत् ।। 28227 पञ्चम्या सर्व सजीकृत्य षष्ठया प्रातः प्रयाणम् । सन' समुशितः काल्यमास्थय स्यन्दनोत्तमम् । प्रययौ भरत शीघ्र रामदर्शनकाक्षया || 2831 तस्य अतिस्वरया गङ्गातीरप्राप्ति । गुहसन्दर्शनतन्निवेदितरामशय्यावेक्षण प्रलापादि । सप्तम्या प्रार्जटाधारणम् । गङ्गातरणादि । सायन्तने भरद्वा- ·पत्रिका श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। जाश्रमप्रातिः । तदाव्यामातिथ्येन निमन्त्रणादिः । राज्यामातिथ्यक्रिया रात्रिमावल। चकार बुद्धिं च तदा तदाश्रमे निशानिवासाय नराधिपात्मजः । 2.१०. किच- इत्येवं (रामसैन्यानां) रममाणाना देवानामिव नन्दन । भरद्वाजाश्रमे रम्ये सा रात्रिव्यत्यवर्तत ।। 2018 ततस्तां रजनामुष्य भरतः सपरिच्छदः । कृताति या भरद्वाज कामादमिजगाम ह ॥ 292 29 2-100 इत्यष्टम्या प्रातः भरद्वाजाश्रमं दृष्ट्वा तेनाभ्यनुज्ञातः सन् तस्मिन् दिन एवं रामेण सङ्गतः। तथा- निरीक्ष्य स भुतं तु ददर्श भरतो गुरुम् ।। उटजे राममासीनं जटावरकलधारिणम् ।। इति । 2.११ उटजे रामं दृष्टवान् । भरतोऽपि श्रीरामेण दृष्ट । तथा- जटिलं चीरवसन प्राञ्जलिं प्रणतं भुवि । ददर्श रामो दुर्श युगान्ते भास्कर यथा । तदानीमभ्यागमनप्रश्नराजवृत्तान्त श्रवणप्रलापादि । नवम्यां स्नानपिण्डादक- दानादि । दशम्या पादुकाग्रहणम् । सोऽधिरुह्य नरव्याघ्र पादुके हेमभूषिते । 212 प्रायच्छत् सुमहातजा भरताय महात्मने ।। तस्यामेव अयोध्याप्रवेशः । तथा- सिन्धगम्भीरघोषण वन्दनेनोपयान् प्रभुः । अयोध्या भरतः क्षिप्रं प्रविषेश महायशाः ॥ प्रवेशानन्तरम्- 214

·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः।
[ उद्यान
21151
ततो निक्षिप्य मातृस्ताः अयोध्यावां दृढवतः ।
भरतः शोकसन्तप्तः गुरूनिदमथाब्रवीत् ।।
नन्दिप्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्येऽध ।
तत्र दुःखमिदं सर्व सहिष्ये राघवं विना ॥ 21152
गुरुनुक्त्वा नन्दिप्रामं गत्वा-
पादुके तेऽभिषिच्याथ नन्दिप्रामे वसन तथा1 2 15-25
भरतः शासनं कुर्वन् पादुकाभ्या न्यवेदयत् ॥ 211Sal
ततो भरतगमनानन्तरं तत्रस्यकुलपतिना ऋषिभिश्च सह चित्रकूटं विसृज्य
अनेराश्रममागतः।
सोऽनेराश्रममागम्य तं वन्दे महायशाः ।
तं चापि भगवानत्रिः पुत्रवत्प्रत्यपद्यत ॥
21175
ततः अत्रेरनुज्ञया वनं प्रविष्ट. । तथा-
इतीव तैः प्राञ्जलिभिस्तपस्विभिः द्विजै. कृतवस्त्ययनः परन्तपः ।
वनं समायः स विवेश राघवः सलक्ष्मण सूर्य इवाप्रमण्डलम् ॥2
चत्वारिंशदिनोत्तरद्वादशवार्षिकचारतप्रतिपादकोऽयोध्याकाण्डः समाप्तः ।
3.।।
वैशास्त्रशुद्धपूर्णिमायां दण्डकारण्यप्रवेश । तथा-
प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान् ।
ददर्श रामो दुर्घपस्तापसाश्रममण्डलम् ॥
चित्रकूटवासोऽपि वनवास एव । चतुर्दशसवत्सरस्व विभागः ।
कचित् परिक्शान् मासान
विशतिमासान् । अयुतं नियुतं प्रयुतमितिवत् । परिदशेति/ विंशतो।
31 25

·पत्रिका श्रीमद्रामायणसारसंग्रह। २१ चित्रकूटवासमपि मिलिया विंशतिमासानित्यर्थः । एक संवत्सरं कचित् 30 25 द्वादश मासान् । अपराधिक मासं 3.((26 संवत्सरमित्यत्राप्यन्वेति । त्रयोदश मासान् अत्यधमधिकं कचित । 31.26 अशापि संवत्सरमित्येव । कचिच्च चतुरो मासान् । स्पष्टम् । 31 26 पञ्च षट् चापरान कचित् । 30-26 31 28 3. 11 २१ ? अत्रापि त्रिंशन्मासान् । लिमासानष्टमासांश्च । उभयत्रापि स्पष्टम् । एवंप्रकारेण ययुः संवत्सरा दश । पुनः सुनीक्ष्णाश्रमे स तमाश्रममागम्य मुनिभिः संप्रपूजितः । तलापिन्यवसद्रामो कश्चित्कालमरिन्दमः ।। 3. 30 कश्चित्कालमित्या द्वे वर्षे इति प्रन्थकमिनिणीतम् । Sub, V" १ तथा अगस्त्यवाक्यमपि- ap 39 below कालोऽयं गतभूयिष्ठी य. कालस्तव राघव । समयो यैनरेन्द्रेण कृतो दशरथेन ते ॥ 313.15 गतभूयिष्ठ इत्यनेन चैवं व्याख्यातम् । एवं द्वादश वर्षाणि गतानि । ततः पञ्चवट्या- कञ्चित्कालं स धर्मात्मा सीतया लक्ष्मणेन च । 3.15 31 कञ्चित्कालमित्यक्ष एकव|परि पञ्चपञ्चाशद्दिनानि । पूर्वोत्तराविरोधेनवं 'Putad x ·२२ श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान-- व्याख्यातम् । एतदवीगेष हेमन्तशशिरकालवर्णनानि । गोदावरी- खानवर्णन शूर्पणखानासिकाच्छंदनखरदूषणादिवधः । गोदावरीखाने... स कदाचित् प्रभातायां शया रघुनन्दनः । प्रययाभिषेकार्थ रम्यां गोदावरी नदीम् ।। 3,162 तत आश्रम- कृताभिषेकः स राज राम सीताद्वितीय सह लक्ष्मणेन । कृताभिषेकस्त्वगराजपुच्या रुद्र समन्दी भगवानिवेश ।। 3 643 ततः शूर्पणखाऽऽगमनम् - ततः शूषणग्वानाम दीवस्य रक्षमः । भगिनी राक्षसी काचिन आजगाम यहच्छया ।। 3 1656 तत- - इत्युक्ते लक्ष्मण कद्ध ततो रामस्य पश्यतः । उद्धत्य स्वङ्ग चिन्छ। कर्णनास महायल ॥ 3.1821 धेशवमान शूषणग्वानासिकाच्छेदः । वृत्तान्तश्रवणानन्तरम् - इति तस्या वाणाया चतुर्दश महायलान् । व्यादिदेश खर ऋद्धो राक्षसानन्तकापमान ।। 319.24 ततस्तेषा वध ते मित्त्वा रक्षसा वेगात् वक्षाप्ति रुधिराप्लुताः। विनिप्पेतुरतीवाना. रक्षःप्राणापहारिणः ॥ 5-0 19.20 तत स्वरदृषणवध. । स्वरमाणस्ततोगत्वा जनस्थानादकम्पनः । प्रविश्य लका वेगेन रावणे वाक्यमब्रवीत् ।। इत्यकम्पनेन वृत्तान्तनिवदनम् । ततो रावणस्य मारीचाश्रमप्राप्ति:- 3311 ·पत्रिका श्रोमदामायणसारसंग्रहः। २३ अकम्पनवच, श्रुत्वा रावणा राक्षसाधिप. । समारीचाथमं प्राप्य ताटकयमुपागमत् ।। मारीचोपदेशेन लाप्रवेश। एवमुक्ता दशग्रीवा माहीचेन स रावण । न्यवर्तउ पुरी लङ्का प्रविवेश गृहोत्तमम् ।। 33150 ततः शूर्पणखावाक्यश्रवणात् तत्करणीयचिन्ता... ततः शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम् । सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्य बुद्धबा अगाम सः || .3351 पुनश्च रावणस्य मारीचाश्रमगमनम् । तदानी वैशाखमाप्त इत्यत्र ज्ञापकम् - मुक्ताना च समूहानि शुःयमाणानि तीरतः । शबाना प्रस्तरं चैन प्रवाशनिचयं तथा । 335 23,24 मारीचोपदेश । सुलभा पुरुष। राजन् सतत प्रियवादिनः । अप्रियस्य तु ५ यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभ ॥ 3372 इत्यादिमारीचवाक्यं नाही कृत्य मायामृरूपेण माराचेन सह श्रीरामाश्रम- प्राप्तिपर्यन्त श्रीरामस्य पश्चवटीवास पवाद नानादिनोत्तर)चतुर्दशमासा | तदानीमेव ज्येष्ठ शुक्लपतिपदि सीताहरणम् । तनो युवसंवत्सरचलशुद्ध- प्रतिपत्पर्यन्त सीतादच्या दशमासमम्मितो लङ्कावाप्त । तथा हनुमन्तं प्रति सीतावाक्यम्- वर्तते दशमा मास द्वौ तु शषौ प्लवङ्गम । रावणेन नृशसेन समयो यः कृतो मम || तदानी फाल्गुनत्वात् हरणवलाया ज्येष्ठमिति सिद्धम् । तदानीं श्रीराम स्य कंतुदशारम्भः । तया हि-जननवेलायां पुनर्वसुनक्षत्रे चतुर्थपदि चतुर्थभा- 5.378 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। [उद्यान- - । 3728 गत्वात् बृहस्पतिदशायामेकवर्षम् । ततः शनिदशायामेकोनविंशतिः । बुधदशायां सप्तदश । ततः केतुदशारम्भवेलायां श्रीरामस्य अष्टत्रिशे वर्षे सीताहरणम् । तथा कबन्धवाक्यम् । राम षड्युक्तयो लोके याभिः सर्व विमृश्यते । 3 72 9 तासां विमर्शन न्याय्य मार्गेण हितयोर्द्वयोः ॥ithun परिमुष्टो दशान्तेन दशाभागन सेव्यते । दशामागगता होनस्त्वं हि राम सलक्ष्मणः ।। 3.72 4 ततः शबरीदर्शनम् । ततः पम्पातीरवासः । अत्र शकयते। अय वसन्त सौमित्रे नानाविहगनादितः । सीतया विहीणस्य शोकसन्दीपनो मम ॥ इति वसन्तवर्णनस्य दृश्यमानत्वात् कथं ज्येष्ठ इत्युच्यते इति चेत् सत्यम् । 'माघाद्या पञ्च वसन्ता' इति ज्येष्ठ मासस्यापि वसन्तत्वमुपपयत इति नैष दोषः । तस्मा श्रेष्ठ शुलपतिपयेव' सीताहरणम् । तत्कृष्णप्रतिपदि हनुम• दर्शनम् । पञ्चदशदिनोत्तरत्रयोदशवार्षिकचरितप्रतिपादक आरण्यकाण्ड ।। + (22 ततः सुप्रीवसत्यम् । सालखण्डनादिप्रत्ययोत्पादनवालिवधमुग्रीव- पट्टाभिषेकपर्यन्त आषाढमास । ततः श्रावणादिवार्षिकमासेषु गुहावास. । तथा- पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावण सलिलागमः। 426 13 प्रवृत्ताः सौम्य चत्वारी मासा वार्षिकसंज्ञिकाः ॥ 44-26 14 इय गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता। 42615 अस्या वसाम सोमिने वर्षरात्रमरिन्दम ॥ इति । 4277 ·पक्षिका श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । २५ . + 2419 कार्तिकान्तं गुहावासः । एतदगिव शरत्कालवर्णनम् । शरदागमनवेलाया- माश्वयुजमासे हनुमना सुप्रीवप्रबोधनम् । तथा- समीक्ष्य विमलं व्योम गतविद्यद्बलाहकम् । सारसारवसंशुष्टं रम्यज्योत्स्वानुलेपनम् ॥ + 291 अत्यर्थमसतां मार्गमकान्तगतमानसम् । 4 292 निवृत्तकार्य सिद्धार्थ प्रमदाभिरत सदा ।। * 293 इत्यादि-- हरीश्वरमुपागम्य हनुमान् वाक्यमब्रवीत् । 4 299 इत्यादि । तस्य व कुरु वै कार्य पूर्व तेन कृत तव ।। 4 29 8 हरीश्वर हारश्रेष्ठानाज्ञापयितुमर्हसि । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा काले साधु निवेदितम् ।। सुग्रीव सत्वमम्पन्नश्चकार मतिमुत्तमाम् । स सन्दिदेशाभिमतं नीलं नित्यकृतोद्यमम् । दिक्षु सर्वासु सर्वेषा सैन्यानामुपसंग्रह ॥ 429-28-30 एतत्प्रथमारम्भसमयमभिप्रेयेवोत्तरलाङ्गदवाक्यम् - वयमाश्वयुजे मासि कालसख्याव्यवस्थिताः । प्रस्थिता: सोऽप चालीत. किमतः कार्यमुत्तरम् ॥ 1.53 22 अन्यथा मार्गशीर्षमासे प्रस्थिताना कथमेतत्सम्भवति । तथा हि- अतीतान् चतुरो मासान बिहरन्नावबुद्धयते । 43078,6433-- सामात्यपारपत् क्रीडन पानमेवोपसेवते ॥ इति। + 3074 श्रीरामवाक्यं निशम्य लक्ष्मणन - नवानरः स्थास्यति साधुवृत्त न मस्यंत कर्मफलानुषङ्गान् । न भाक्ष्यते वानरराजलक्ष्मी तथा हि नाभिक्रमतेऽस्य बुद्धिः ।।431 ·६ ६ ओमदामायणसारसंग्रहः। [ उद्यान- इत्यादि- हतोऽमजं पश्यतु वीर वालिन न राज्यमेव विगुणस्य देयम् 14 इत्यादि श्रीरामसन्निधौ बहक्वा, ततः श्रीरामेण शमितकोपः किष्किन्धा- द्वारमागम्य ज्याध्वनिकरणातदागमनमानदादिमिरुपश्रत्य तारया शमित- कोपेन लक्ष्मणेन मिन्विा ततो हनुमन्त प्रति सुनीववचनम् - प्रेपिता प्रथमं ये च मया दूता महालवा' । वरणार्थ तु भूयस्त्व हरीन संप्रेषयापरान् ॥437.10 किंच. त्रिपञ्चरात्रादूय यो नागच्छति ममाज्ञया । तान्य प्राणान्तिको दण्डा नात्र कार्या विचारणा ॥ 4 24.53 इत्युक्त्वा अतिवेगाततो वानरान् प्रेषितवान् । तं च त्वरया गत्वा तत्रतत्र- स्थानाज्ञाप्य स्वरया घटिकाद्वयन प्राप्ताः । प्रयाता प्रहिता राज्ञा हरयम्त क्षणन तु । 4377 ते तु तेन मुहन यूक्षपा' शीघ्रगामिनः ।। किष्किन्या स्वरया प्राप्ताः सुप्रीयो यत्र वानरः । ५ 37 39 इति सुग्रीवलक्ष्मणसंवादवलाया किष्किन्धाया घाटकाद्वयेन आगता दृता । तता लक्ष्मण सुग्रीवावुभावपि एकामा-दोलिकामारुह्य श्रीरामसमीपमागच्छ- ताम् । युग्रीव तरक्षणादेव नानादिग्भ्य आगतान् सर्वान् वानरान् श्रीरामाय निबंध ततो यूथपतीना चतु:शनिवदनं कृत्वा मागशिरोऽन्ते- मास पूर्ण नियतवमुदध प्राप्य पर्वतम् । उर्व मासान्न वस्तव्यं बसन् वध्यो भवेन्मम ।। 4 . : 67.70 इनि पुप्यमासमवधि कृ.वा प्रषितवान् । तं च साखा दिशमाभिप्रेत्य गत्वा सब विचित्य मासे पूर्ण पूतिरपश्चिमविश्य. सऽप्यागना तो दक्षिण- दिशागताना हनुम दादीना वृतान्त. कथ्यते । २॥ 4 ·पत्रिका ] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । २७ सर्वतो विन्ध्य विचित्य कुत्रापि सीतामदृष्टवा अतिचिन्नान् बानरान् प्रत्यङ्गदवाक्यम्- कालच नो महान् यात. सुग्रीवश्चग्रिशासन । 1494 - + 503 आसेदुनिरास्तव कोटि दक्षिणपश्चिमम् । तेषा तत्रैव वसता स कालो व्यत्यवर्तत ।। इति विध्यपर्वत एव पुष्यमास गतः । तथा हनुमद्वाक्यम् -- यः कृतः समयेऽस्मासु सुग्रीवेण महात्मना । स तु कालो व्यतिक्रान्तः विले च परिवर्तताम् ।। 453:23 इति पुप्यमासान्त बिलप्रवेश । तत्र माघमास. पूर्ण. । तथा- मास पूर्णो विलस्थाना हरय किन बुद्धयत । 4.53 21 इनि अङ्गदवाक्यम् । यो राज्ञा समय कृत' इत्यनेन 'स तु कालो व्यतिक्रान्त बिलं च परिवतता मित्यनेन च पुष्यमास इति न शकनीयम् । से वसन्तमनुप्राप्त प्रतिबुद्धा परस्परम् । नष्टसन्देशकायी निपेतुर्धरणीतले । इत्युक्तत्वात् । न च माघाद्या. पञ्च वसन्ता' इति माघस्यापि वासन्तिक- त्वमेवात वाच्यम् । 'मास पूर्णा विलस्थान।'मित्यनेन, तेषा तत्रैव वसता स कालो व्यत्यवर्तत' इत्यनेन च गत पु-यमाम , बिले च माघमास इति Y31 सिद्धम् । किं च, मयस्य मायाविहित मित्यास्मन् लोके अपिशब्दस्य 457. विद्यमानत्वात् राज्ञा य समय कृत स च अन्योऽप्यतीत इत्यर्थ । तते। बिलादागत्य पुनरपि विन्ध्ये कश्चित्काली गर । तथा हि -- तथा नो विवि(न)ष्टाना विध्ये पर्वतसत्तम । भृश शोकपरीतानामहोरालगणा गताः ॥ इति फाल्गुनशुद्धद्वादशीपर्यन्तं प्रायोपवेशनसम्पातिदर्शनादि । एक सप्त- विशनिदिनोत्तराष्टमासचरितप्रतिपादकः किष्किन्धाकाण्ड' समाप्तः । 4538 , - 12.16 5 3557 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। [ उद्यान- ततः फाल्गुनशुद्धत्रयोदश्यां प्रातः महेन्द्रादवप्लुत्य मध्ये वापि नस्थित्वा नागमातरमप्युपायेन जित्वा छाया .:. भिका सहृत्य दिवि पञ्च- विशघटिकायामेव लङ्काप्रवेश | तथा मैनाकं प्रति हनुमद्वाक्यम् - (वरते कार्यकालो में अहश्चाप्यतिवर्तते । प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरा ||5 1 131,132 इति वापि नस्थिरवा लङ्का प्राप्य - इति सञ्चिन्त्य मनसा सूर्यस्यास्तमय कपि । आचकाक्षे तदा वीरो वैदेया दर्शनोत्सुक ॥ 5243 इति प्रदोषपर्यन्त बाद स्थित्वा तता लादेवी विजित्य रात्रौ लङ्कां प्रविष्टः । स निर्जित्य पुरी श्रेष्ठा लकां ता कामरूपिणीम् । विक्रमेण महातेजा हनुमान् हरिसत्तमः ।। 5.4 मूर्य चास्त गते रात्रौ देहं संक्षिप्य मारुति । 5.2-44 प्रदोषकाले हनुमान् तूर्णमाप्लुत्य वार्यवान् ।। प्रविवेश पुरी लका मुविभक्तमहापथाम् । 52.50 इति रात्री लकाप्रवेश । तदानामेव चन्द्रप्रकाश , शुक्लपक्षत्वात् । तथा- चन्द्रोऽपि साचिगमिवाम्य कुन तारागणैर्म यगतो विराजन् । ज्यालसावितरानन वितत्य लोकभुतिष्ठते नकसहस्ररमि ॥ 52.57 अबात्तिष्ठतीत्यनेन उदय इति न शकनीयम् । उत्तिष्ठते उपर्युपरि उद्गच्छ- तात्यर्थः । त्रयोदश्या विवि पञ्चविदघटिकायामेव उदितत्वात् । तयो- तरत्र थयते । शवप्रभ क्षारमृणालवर्णमुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् । ददर्श चन्द्रं स कपिपवार पोप्लूयमान सरसीव हसम् ।। 52-58 अत्र धवलत्वाप्पमानवादिधर्मवर्णनन पूर्वमेवोदित इति प्रतिभाति । - ·पत्रिका] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। २९ । note trong दीक्षितान् जटिलान् मुण्डान् गोऽजिनाम्बरवासस । खाध्यायनिरताश्चैव यातुधानान् ददर्श सः ।। 5413 इति पूर्वरातपयुक्तानिहालस्वाध्यायादिवर्णनात् । तदानीमव । ततः स मध्य गतमशुमन्त ज्योत्स्नावितान महदुद्वमन्तम् । ददर्श धीमान भुवि भानुमन्त गोष्ठे वृष मत्तमिव भ्रमन्तम् ॥ SSI इति वण्यते । अपि च-- प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृद्धरक्ष पिशिताशदोषः । 5:58 रामाभिरामरितचित्तदोष स्वयं प्रकाशी भगवान् प्रदोष । इति प्रदोषवर्णनमपि अयते । तस्मात्तदा दर्शितव्यङ्गय त्रयोदशीति सिद्धम् । एव रात्री लङ्का प्रविशन् प्रहस्तादिसकलराक्षसगृहान् विचित्य सर्वत्रादृष्ट्वा पुनरपि रावणगृहमागत्य तत्रापि सर्वती विचित्य तत्राप्यदृष्ट- वान् । अशोकवनिकाप्रवेशकाले अपररात्रि । तथा- विचिन्वतश्च वैदेही किश्चिच्छषा निशाऽभवत् । षडङ्गवेदविदुषा ऋतुप्रवरयाजिनाम् ।। शुश्राव ब्रह्मघोषाश्च विरात्र ब्रह्मरक्षमाम् । 5182 तदानीमशोकवनिकायां शिशपारोहणदेवीदर्शनादि । तनो रावणागमन- देवीतजनदेवीप्रलापत्रिजटाम्वप्नदर्शनादि । एतत्सर्वमप्यपररात्र दृश्या राक्षसीषु पुन मुप्तायु वृक्षावतार्य वृत्तान्तविज्ञापमा) देवीसमीपं गतः । १ तथा- सोडवतोय द्रमातस्मात् विद्रमप्रतिमाननः । विनीतबेषः कृपण प्रणिपस्योपसृत्य च ॥ 5331 ततो देव्या. प्रत्ययमुत्पाद्य अङ्गुलीयकमपि दत्वा चूडामणिमपि गृहीत्वा, वनभई कृत्वा, किरान् हत्वा चतुर्दश्यामुदयकाले प्रासाद विनामतवान् । - ·३० श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान- आरुह्य गिरिसकाशं प्रासाद हरियूधपः । स बभौ सुमहानजाः प्रतिसर्थ इवोदितः ॥ 5434 प्रतिसूर्य इत्यनेन उदय इति सिद्धम् । ततो जम्बुमाल्यक्षादितिभागवल. सहारः । तत इन्द्रजियुद्धम् । रावणदर्शनम् । लङ्कादहनम् । एतत् सर्वमप्युदयानन्तरमेव । तथा--- * रात्रौ यदि न दृष्टा में दुर्गकर्मविधानत । अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ।। 55315 इति उदयानन्तरं लादर्शनम् । लङ्का समस्ता सन्दीप्य लालाग्निं महाबल । निनापयामास तदा समुद्र हरिसत्तम ।। 5.551 इति लङ्का दम्बा अशोकवनिका दम्वेति बहु तवा पुनश्चारणवाक्यात सीता दृष्टवा तया चानुज्ञातस्य समुद्रस्यात्तरतार प्राप्य अङ्गदादिमि कृत- सवादस्य मधुवनमा भुवः चतुर्दश्यां सायमेव श्रीरामदर्शनम् । सीताधृतान्तनिवेदनंच एफर्षिदिनचरितप्रतिपादक सुन्दरकाण्ड समाप्तः । तत पूर्णिमाया प्रात पुनरकवार सीनावृत्तान्तकथनम् । लङ्का- वृतान्तनिवेदन च । श्रेष्ठ कृष्णप्रतिपदमारभ्य फाल्गुनप्रतिपत्पर्यन्तं कि- श्चिन्यूनाटमाससमिती ऋश्यमकवास. । एतावत्पर्य-तं वनवामस्य चत्वा- शिदिनोत्तरदशमासात्तस्त्रयोदशसरा गताः । इनः परं विशतिदिनक- त्यान्युच्यने । पूर्णिमामध्याह एव युद्ध यात्रारम्भ । सुग्रीव प्रति राम- वाक्यम्- नतिम क्षणमपि प्रवृत्तिमुपलभ्य च । 5-6610 आसान् मुह मुग्रीव प्रयाणमामिरीचय ।। युक्ता मुहूतों विजय प्राप्तो मध्ये दिवाकरः । 6.43 * रात्रौ न हि सुदृष्टा म ।

·पत्रिका श्रीमद्रामायणसारसग्रहः । 6 +70 64/ उत्तराफल्गुनी ह्यद्य वस्तु हस्तेन योक्ष्यते ।। 64.6 इति प्रयाणवेलाया फल्गुनी नक्षत्रत्वात् फल्गुनी नक्षत्रयुक्ता पाणमासी फल्गुनीति तदानी फाल्गुनमामत्वात् फल्गुनीति सिद्धम् । मद्धयाह इत्यत्र- अभिप्रयाम सुग्रीव सवीनीकसमावृता । इति मद्धयाहे प्रयाण इति सिद्धम् । समायाति दिवारान महतो हरिवारिनी । हृट्टा प्रभुदिना सना सुग्रीवेण मिपालिता ।। 64/ वानरास्त्वरिता यान्ति सबै युद्धागिनन्दिन । प्रमोक्षयिषव सीता मुहूर्त कापि नासते ।। 6472 कुत्रापि न स्थित्वा रात्रिन्दिवमपि गत्वा प्रथमाया माय समुद्रगीर- प्राप्तिः । तत्र गत्वा सेना त्रिवाटा । नियत्र - वानरा एकत , अन्यन ऋक्षा , अन्यतो लागला । तथा-- त्रिधा निविणा महती समन्यायप। मनी तत सन्ध्याकालः। दिनक्षया मन्दचिर्भास्करऽस्तमुपागमत् । 6522 आश्वासिनी लक्ष्मणेन राम सन्न्यामुपायत । 65 23 कृष्णपक्षप्रथमावात चन्द्रोदयवर्णनम् । चन्द्रोदयसमुद्भतं प्रति चन्द्रमामाकुलम् । इनि सन्ध्यावन्दनादिक कृत्वा सुखेन स्थिति । तदानामेव विभीषणागमनम् । दीस्तरणशयन च । तथा हि-चतुर्दश्या हनुमत पुन प्रत्यागमनम् । तस्या रावणस्त्वितिकर्तव्यतामूढस्तूष्णा खितः । तदानीमेव विभीषणाग- मनम् । पूर्णिमाया मेको मन्त्रमन । तया सर्वराक्षसान पति रावण- वाक्यम्- , 6.4111 54114 ·१२ श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [ उद्यान- کمی 68-1 682- मन्त्रमूल हि विजय प्राहुराया मनखिनः । 6.65 तस्माद्वराचय मन्त्र सम प्रति महाबलाः || इत्यादि । ततः- ऊचु प्राञ्जलय. स रावण राक्षसेश्वरम् । 671 इत्यादि । 'नोतिबायास्त्वबुद्धय.' इत्यादिप्रश्नानुरूपमुत्तरं दावा कुमारानेव (कुमारवर्गानेव) प्रोत्साहितवन्तः । तथा-- देवदानवगन्धर्वाः पिशाचपतगोरगाः । न वा धर्षयितु शक्ती किं पुननिराधमा । सर्व प्रमत्ता विश्वस्ता वञ्चिता स्म हनूमता। 683 इत्यादिसकलराक्षसवाक्यमपि श्रुत्वा तान् गृहीतायुधान् सर्वान् वारयित्वा विभीषणः ॥ अब्रवीत् पालिवाक्य पुनः प्रत्युपवेश्य तान् । 697 यावन्न सगजा साधा बहुरत्नसमाकुलाम् । पुरी दारयते बाणेदीयतामस्य मैथिली ॥ 6.418 इत्यादि विभीषणवाक्यमपि थरका इतिकर्तव्यतामूढासन अन्त प्रविष्टः । तत. प्रथमाया प्रातरपि । तत. प्रत्युषसि प्राप्ते प्राप्तधर्मार्थनिश्चय । राक्षसाधिपतेश्म भीमकर्मा विभीषणः ।। 6.101 इति तत्र गत्वा यहाप्रभृति वैदेही सप्राप्तेह परन्तप । तदाप्रभृति दृश्यन्त निमित्तान्यशुभानि नः ।। 0.1014 इत्यादि बहूतं श्रवा इतिकर्तव्यतामढस्सन् उपस्थितज्जरस्सन् विभीषणं विसृज्य तदानीमेव सभामण्टंप सर्वराक्षमान् समाहूय तृतीयमन्त्रारम्भः । तथा- ·पत्रिका] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। सबै तु सुहृदां मध्ये व्याजहार स रावणः । 6126 इत्यादि। कुम्भकर्णस्य सुप्तान्ते इमञ्च थमचोदयम् । 61210 इत्यादि । स इदानी समुथित इति कुम्भकणोदिसकलर क्षमान पति- दुया कार्यगतय. बन यस्य यथामति । 61222 इति पृष्टे तस्य कामपरीतस्य निशम्य परिदवितम् । 51222 कुम्भकर्णः प्रचुकाध वचन चेदमब्रवीत् ।। 612 28 स्वयेद महदारख्य कार्यमप्रतिचिन्तिनम् । दिप्ट्या पानावधीत् रामा विपमिश्रमिवामिषम् ॥ 6.1234 इत्यादि बक्त्ता, ततो राज्ञो मतमनुसृत्यैव 61235 अहमुत्सादयिष्यामि शन्नन् तब विशापते । इत्यादि कुम्भकर्णादिसकलराक्षमवाक्यं निशम्य विभीषणवचनम् ..- निशाचेन्द्रिम्य निशम्य वाक्यं म जुम्भकर्णस्य च गर्जितानि । विभीषणो राक्षसराजमुख्यमुवाच वाक्य हितमर्थयुक्तम् । 6.141 इत्यादि- यावन्न लको समभिद्रवन्ति वलीमुन्ना, पर्वतकूट मात्राः । 614.3 ચારિ यावन्न गच्छन्ति शिरासि वाणा रोमेरिता राक्षसपुङ्गवानाम् ।। वज्रोपमा वायुसमा गा. प्रदोयतां दाशस्थाय मैथिली ।। इत्यादि हितमुक्तवन्तं विभीषणं बहु दूषितवान् । तथा च-- सुनिषिध हित वाक्यमुक्तवन्त विभीषणम् । अत्रवीत् परुष वाक्य रावणः कालचोदितः ॥ इत्यादि। 6161 नित्यमन्यायममुष्टाः व्यसनेष्वाततायिनः । प्रच्छन्नहृदया घोराः ज्ञातयस्तु भयावहाः ।। 6165 64 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। [ उद्यान- 6167 61717 विद्यत गोपु सम्पन्न विद्यते ब्राह्मण दमः । विद्यते स्त्रीषु चापल्यं विद्यते ज्ञातिती भयम् ॥ इत्यादि बहु दुरुक्तं श्रावा तम्ति तंऽFतु गमिष्यामि गुखौ गव मया विना। 6.16.25 इति रावण विसृज्य घाटकाद्वयक श्रीरामसमीपमागतः । आजगाम मुहूर्तेन यत्र रामस्मलक्ष्मण । 6171 सोऽह परुपिनतेन दास बच्चायमानितः ।। स्यक्त्वा पुत्राश्च दाराश्च राघव शरण गत । 6-1216 लोकशरण्याय राघवाय महात्मने ।। निवेदयत मा क्षिप्र विभीषणभुगतम् । इनि प्रथमाया पूर्वरानी विभीषणागमनम् । सलावपी यस्य अदेशकाल संप्राप्तस्सर्वया शङ्कयतामयम् । 6.17.46 दति जाम्बवद्वाक्यम् । ननु अदेशकाल इत्यस्य शत्रपक्षप्रयुक्तव्यसनस युक्त. भ्रातृ यागात् अह काल इत्येवार्थोऽस्तु । तथोतरत्र हनूमता 'म एप देशः कालश्च' इत्यारा दोराय र दृष्ट्वा विक्रम च नया वयि । युक्तमागमनं तम्य सदृश तस्य बुद्धिन ॥ 61758 इत्य-दयापमुक्त लादिनि चंदु-यते । पूर्व जाम्बवद्वाक्यमेव । बद्धराच पापाच राक्षसन्द्राद्विमीपण । अत्र जन्मप्रभृति बद्धवैरान् परदाराभिमर्शनादिपापयुक्तात् रावणात् व्यसन- मयुक्तादध्यागमन युक्तमेव । किं च रात्रावागतशाङ्कत इति द्योत्यते । मा ददेशकाल इयत्वायनाप्यूयम् । तस्माद्धनुमताऽपि प्रातृत्यागानई- काले आगत इति रात्रावागत इति च । * एतद्देशद्वयमाप निराकृत्य एतहोय 6176 ·पलिका ] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । ३५ वालिवधसुग्रीवपट्टाभिषेकदृष्टान्तनिवेदनेन रावणवध स्वराज्यप्राप्त्याशया आ- गत इत्युक्तं भवति । तस्मात्प्रथमाया पूर्वरात्राव गत इति सिद्धम् । सर्व- वानरमतमप्यनोकृत्य हनुमन्मतानुसारेणैव श्रीरामेणाप्यमयपदान दत्तम् । विभीषणी वा सुग्रीव यदि वा रावण स्वयम् । आनयनं हरिश्रेष्ठ दतमस्याभयं मया ।। 6.18 34,35 इति । ततो विभीषणमन्त्रनिवेदनम् । समुद्रं राधवो गजा शरणं गन्तुमर्हति । 61q3 इति निवेदितं श्रुत्वा तत्क्षणमेव दर्मान्तरणशयनादि । एवमुक्त कुशास्तोण तारे नदनदीपते । सविवेश तदा गमो वेद्यामिव हुताशन ॥ 619 42,43 तहानिमारस्य त्रिरात्रं दर्भान्तरणशयनम् । तथा- तस्य रामस्य सुप्तस्य कुशास्तीर्ण महीतले । नियमाद प्रमत्तस्य निशास्तिस्रोऽतिचक्रमुः ।। 62/10 तत समुद्रे स्वप्रसन्न श्रीरामस्य कोपनटना। तथा- चापमानय सौमित्रे शराश्चाशीविषोपमान् । सागर शोषयिष्यामि पद्भया यान्तु प्लवङ्गमा ।। 6-21 22 इति कोपेन वाणप्रयोगे कृते.. योजनं व्यतिचक्राम वेलामन्यत्र संप्लवात् । 622 15 एवं क्रुद्ध सति समुद्रागमनम् । ततो मध्यात् समुद्रस्य सागर. स्वयमुत्थितः । गङ्गासिन्धुप्रभृतिभिरापगामि: समावृतः ।। इत्यागत्य नलेन सेतुं कारयेत्युपायं निबंध कर गृहीत्वा गतवति सति, तदानीमेब सेतुबन्धारम्भ. । दर्भशयनन तृतीया गता। चतुर्थी चतु- देश योजनानि बद्धानि । 622 12 62224 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [ उद्यान- 6-2270 62288 कृतानि प्रथमेनाह्रा योजनानि चतुर्दश । इति । 6-22.68 द्वितीयन तद। चाहा योजनानि तु विंशतिः ॥622-699 अहा तृतीन नदा योजनानि कृतानि तु । बरमागमहाकायैरेकविंशतिरेव च ॥ चतुर्थन तदा चाह्ना द्वाविंशति तथैव च । 6-22-7 योजनानि विशल्युवेलमविकृत्य वै ॥ पशीन तद। चाहा प्लवगै क्षिप्रकासिम । 62272 एवं चतुर्थीमारभ्य अष्टमीपर्यन्त शतयोजनानि बद्धानि । ततस्तेन तीवो मुवेलपान्ते निविष्टा । और विविशिर रम्ये बहुमूलफलोदके । एव सुवेलपान स्याः । श्रीराम हटवा अतिमानुषवाक्यम् --- समुद्र सेतुबन्धन दृष्टवा सकलपवन पूजनम् । तदा- तदत गर्म दुष्करं समीक्ष्य देवाः सह सिद्धचारण । 6 उपत्य राम सहमा महापाम समन्यापश्चन् मुशुभेजलैः पृथक् ।। 21 48 शनन् नरदेवमादनी ससागरा पालय शाश्वती समा इताव राम नरदेवमाकृत शुभर्वचे मिविविपरपूजयन् ॥ 62289 तता रावण ऽपि गरुडन्यूहपकारण सेना सस्थाप्य शुक विसृज्य सुखेन स्थित.. तत सेनगणनाय रावणेन प्रपितौ छद्मचारिणौ विभीषणगृहीताराम विमोचितौ। श्रीरामवाक्यम् - श्व काले नगरी लका सपाकारा सतोरणाम् । इत्यादि । 62524 घोर रापमह मोक्ष्य बल धारय रावण । 62525 श्व काले वज्रवान् वज्रं दानवेष्विव वासवः ।। 625 26 जगल .

·त्रिका] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । ३७. 6.384 6389 त्युक्त्वा तौ प्रेषितौ च गत्वा रावणाय निवेदितवन्तौ । ततः मुंवलारोह- पम् । तथा... अध्याराहामह स बस्यामोऽव निशामिमाम् । 6-39-3 लङ्का चालोकयिष्यामो निलय तस्य रक्षस ॥ इति । ततोऽस्तमगमत् सूर्य सध्यया प्रतिराजत । 63918 पूर्णचन्द्रप्रदीप्ता च क्षपा समभिवर्तते ॥ इति । पूर्णचन्द्रपदापेत्यत्र पूर्णिमाम्रातिर्न कार्या । सुग्रीवस्य राजराजत्वात करदीपवृक्षदीपादिज्योति प्रकाशाचन्द्रपकाशवत मातीत्यर्थः । ततो राम मुनेलाग्रं योजनद्वयमण्डिनम् । आरोह समुपदि। हरियूथपसंवृन ॥ 6401 एव सुखेन स्थित । तदानी गो पुरशृङ्गस्थ राक्षसश्वरं हवा अमर्षणतया सुधीवस्तत्र गत्वा कूटमङ्गं कृत्वा सुवन पुनरागत । तथा- उत्पात तदाकाश जितकाशी जितक्कम । रावण स्थित एवात्र हरिराजेन वञ्चित ॥ 640.28 6 ५० 29 अथ हारवरनाथ प्राप्य संग्रामकीर्ति निशिचापतिमाजौ योजयित्वाश्रमण । गगनमतिविशालं लवयित्वाऽकलनु- हरिवगणमध्ये रामपाय जगाम ॥ तो रात्रिमुषितास्तत्रेति रात्रि तत्रैव म्यना । ततो नवभ्या पर्वतादव 391 रुह्य तदानीमेव युद्धयात्रापारम्भ । तथा- सोऽवतीय तु धर्ममा तस्माच्छलात्स राघवः । कालज्ञो राघव काले संयुगायाम्यचादयत् ॥ 6412 उन काल महाबहुः । ..लङ्कामाभिमुख. पुरीम् ।। 6412 4 ·३८ श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान ततः प्राकारसमीपं गत्वा द्वाराणि सर्वतो निरुद्धय, तदानी राजधर्ममनु- मृत्य इत्यन अङ्गदं प्रेषितवान् । तथा- विभीषणम्यानुमते राजधर्ममनुस्मरन् । 64160 अङ्गद अषयामास रामा राजीवलोचनः ।। एव तृतीययामानन्तरपर्यन्तं कालक्षेपः कृतः । ततो द्वन्द्वयुद्धारम्भः । एतस्मिन्नन्तर घोर संग्राम समपद्यत । 64241 रक्षसा वानर णा च यथा देवासुरे पुरा ।। 6242 तृतीययामानन्तरमित्यस्य ज्ञापकम् । पुन युद्ध तरसा समास्थिताः दिवाकरस्याम्तमयाभिकाक्षिण । इति । 64348 निशाचराणा निशि बलाधिक्यात् निगाऽऽकांक्षितेत्यर्थः । अतः सायङ्काले युद्धारम्भ इनि सिद्धम् । अस्तमयानन्तरमाप युद्ध कृतवन्तः । युद्धयतामेव तेषां तु तदा वानररक्षसाम् । रविरस्तंगतो रात्रिः प्रवृत्ता प्राणहारिणी ।। तत सप्रवृद्धं तदा युद्ध हरिराक्षससंकुलम् । 6th 2. सा बभूव निशा घोरण हरिराक्षपहारिणी ॥ इति । 6446 तन्द्राव्यामेव नागपाशवन्ध । ततो गरुडागमनम् । नागपाशमोक्षण च । एतचारांत्र । तथा पाशविमुक्तो श्रीरामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा- क्षये निदाघस्य यथा धनाना नाद सुभामो नदता निशीथे । 65 ततस्तदानीमेव धूम्राक्षवध । वज्रदंष्टवधः । अपरराज्यां अकम्पनवधश्च । अत्र शक्यते- अभवत् मुदिने चापि दुर्दिन रूक्षमारुतम् । 655॥ इत्युक्तत्वात् कथमपररात्रमित्युच्यते। 650 ·पत्रिका ] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। संवृतानि च रूपाणि दहशुन रणाजिरे । 65520 इति रूपादर्शनस्योक्तत्वात रातिरिति धोत्यते । न च 'आयुधं स्यन्दनं वा 6552/ ऽपि दहशात न रेणुना' इति रेणुयुक्तमेव स्तु इति । हरीनव सुसंकद्धा हरयो जघ्नु।हवे । 655 22. राक्षसाश्चापि रक्षासि निजप्नुस्तिमिरे तदा ॥ 65523 इति तिमिरपदं प्रयुक्तवत. ग्रन्थकर्तुश्च रानिरित्यवाभिपायः । इतस्था (Y)पदप्रयोगणव चारितार्यात् । किं च-ततस्तु रुधिरौघण सिक्त 6-5524 व्यपगत रज' इति रजाव्यपगमनानन्तर प्रकाशस्य अनुच्यमानत्वात् तिमिर- M शब्दप्रयोगाच रात्रि रत्येव अन्यकर्तुरभिप्राय । तथा च ततश्चारुणवर्णीम'- Afroma मित्यरुणोदयवलति सूचितं भवति । व्यायाक्ति चमत्कारत्वात् काव्यस्य व्यङ्गयप्रधानत्वात् व्यङ्गयतया सुचितमित्यलं प्रपञ्चन । अकम्पनवधन रात्रिगता । दशम्या प्रात 657 ततस्तु रावण पूर्व दिवसे राक्षसेश्वरः ।। पुरी परिययौ लङ्का सर्वान् गुल्मानेक्षितुम् ॥ 3 रुद्धा च नगरी हवा रावणो राक्षमाधिपः ॥ उवाचामापत. काले प्रहन्त युद्धकोविदम् ।। 5 अहं वा कुम्भकर्णो वा त्वं वा सेनापतिर्मम ॥ इन्द्र जद्वा निकुम्मा वा बहयुभारमीदृशम् ॥ आपत् संशयिता श्रया न तु नि सशयोकृता ।। प्रतिलोमानुलोम वा यदा नो मन्यस हितम् ।। 12 इति प्रहस्तं प्रपितवान् । पूर्व दिवस इत्यनेन द्वन्द्वयुद्धत् पूर्व किल गुल्मा- वेक्षण कृतम् । तथा- रुद्धा च नगरी दृष्ट्वा जातक्रोधो निशाचरः । विधान द्विगुण कूवा प्रासाद सेोऽभ्यरोहत । 6422 2 + 7 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। [ उद्यान- 6429 इति किं च-- स ददशीवृता ला सशैलनकाननाम् । असंन्टयह रिंगण सर्वतो युद्धकाक्षिभिः ॥ 6421 इति सर्वतो रुद्धा नगरी दृष्टया अत्यमपतया स्थित । तदानीम् - क्षिप्रमाज्ञापयामास वानरान् द्विपतो वधे ॥ इति श्रीरामाज्ञया सचबानरा --- प्रेक्षता राक्षेमन्द्रग्य तान्यनीकानि भागशः । राघवप्रियकामार्थ लक्क मारुरुहुम्तदा ।। इति । 64213 ततो रावणाऽपि- तन कोपपरीतामा रावणो सक्षमेश्वर । 64232 निर्याणं सर्वम याना ट्रनमान पयत्तदा । 64233 इत्याज्ञप्तवान् । तत- रक्षसा वानराणा च द्वन्द्वयुद्धमवर्तत । 642 41,42 इति गुलमावेक्षणानन्तर हि द्वन्द्वयुद्धादि । तथा च गुल्मायेक्षणप्रहस्त- प्रेषणमध्य व द्व-द्वयुद्धाक-पनवधप-सभ्य निवतितात् । नत प्रहात- प्रेषणवलाया पृर्वमिन् दिवस गुल्मांवक्षणम युक्त्वा गुलमावेक्षणारिपहस्त- प्रेषणपर्थनमप्येक एक दिवस हात मिद्धत्वात् धूम्राक्षा द्यकम्पनवधपर्यन्त- मप्यकैव राविरिति सिद्धम् । अत एव.... मन्त्र कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमे ऽहनि । 660 17(4) इति वक्ष्यमाणमपि मच्छर । तद्यथा-दशम्या प्रात प्रहस्तवध । तन सख्यं प्रहम्त निहतं निशम्य' इत्यादि । 6.593 नावज्ञा रिपवे क.या परिन्द्रबलसूदन । सुदित सैन्यपाला में सानुयान सकुझर ।। इत्युक्त्वा 659+ ·तिका ] श्रीमद्रामायणसारसंग्रह। ४१ 659.5 - . स्वयमच गमिष्यामि रणशीर्ष तदद्भतम् । ति रावणागमनम् । रामेण सह युद्धं च । किरीटभङ्ग च । शरादित कृत्तांकरीटकूटो विवंश लङ्का सहसा स राजा । 65.144 इति किरीटमझेन लङ्का प्रविष्ट । तत्र मचिवान् प्रत्यतिखेद तया निवेदनम् -- सर्व तत्खलु म माघ यत्तप्त परम तप । व समाना महन्द्रण मनुषणामि निर्जित ॥ 6605 इति । तत्र अतिमीत सन् कुम्भकण पोधितवान् ! तथा - निद्रामदसमायुक्त कुम्भको बिबायताम् । 66016 नव पट सप्त चटौ च मासान् स्वापति राक्षमा ।। 660 17 अल षडहासानिति इमं पक्षमभिप्रेयोक्तमिति ज्ञेयन् । तथा च वक्ष्यति श्रीराम प्रति विभीषणवाक्यम् - शायतो ह्यष मामानेकाहं जपारिप्यात । 661 28 इति ब्रह्मणोक्तमिति । मन्त्र कृत्वा प्रसुप्तोऽयमितस्तु नवमेऽहनि । इति । अन प्रथमाया हि मन्त्रकरणम् | म्यांमव विभीषणागमनम् । दर्भास्तरणशयन च। तद्रात्रिमारभ्य विरात्रं दर्भातरणशयनम् । तत. चतुर्थीमारभ्य अष्टमीपर्यन्तं पश्चांदने सेनुबन्ध । तद्राव्यामेव सुवेल. वास. | नवम्या साथ द्वन्द्वयुद्धारम्भः । तद्राच्या धूम्राक्षव६ । दशम्या प्रातः प्रहस्तवधः । तदानीमेव किरीटभङ्ग । तत कुम्भकर्णप्रयोधनम् । एव दशदिनेषु सत्सु कथ नवभेऽहनीति चदुच्यते। 'इतस्तु नवमेऽहान' इत्युक्त्वा दशम्या () नवमे ऽहान द्वितीयाया प्रसुप्त । पूर्वधर्म नं कृत्वे- त्यर्थात् सिद्धम् । तथा 'एकाह जागरिप्यती' त्या एकाह रानिन्दिवस. मिति ज्ञयम् । तथा च प्रथााया रात्रिदिवसमाप स्वात् द्वितीयाया प्रात. 6607 {40) ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान रव सुप्तः । तस्मान्नवमेऽहनौति वक्तुं सुकरम् । ततः कुम्भकर्णस्तु प्रबुद्धः सन् रावणगृहमागत्य तेन च संवादं कृत्वा तेन चानुज्ञात. सन् बहिर्निवर्य घटिकाद्वयं युद्ध कृत्वा हतः । वृत्तं तु प्रशान्ता रामतेजसा । गण्डभूतो विवृतो इति । मुहूर्तद्वयमित्यम्य घटिकाद्वयमित्यर्थ । 'मुहूर्तमल्पकाल स्यात् घाटका- द्वयशभित' मित्यमरः । ततस्त्रिशिरो देवान्तकनरान्तकादिपणा कुमाराणा दिवा पञ्चविशघटिकाया अवांगेव वधः । तत इन्द्रजिद्यद्धमाप्सायम् । तत- --- सप्तष्टिहना कोट्या वानराणा तरम्विनाम् । आहु पञ्चमशेषेण बल्लभेन स्वयम्भुव ॥ 67412 इत्यव वानरान् हत्वा श्रीरामलक्ष्मणावपि ब्रह्मास्त्रण अवयद्धय विषादयित्व! महमा विवंग पुरी दशग्रीव जामिगुप्ताम् ॥ 67374 इति लड़ा प्रविष्ट । तत अस्तमयानन्तरं तावुभौ युगपीरो हनुमद्राक्षमोत्तमौ । उरुकाहस्तौ तदा रातो रणभूमौ विचरतुः ॥ 6747 ततो जाम्बवद्धचनात् तदानीमेव आषधिपर्वतानयनम् । अतिधितया गमनागमनम् । तया जवेन महता युक्तो मारुतिमारुतो यथा । इति। 6.74-55 किंच- स्मरन् जाम्बवता वाक्यम् मारुतितिरहसा । इति । 6-745th किं च वलपरीक्षार्थ युद्धायागतान देवादीन् तिरस्कृत्य हता' । उपाध्य खमुपपात विनास्य लोकान् समुरासुरेन्द्रान् । सस्तूयमान खचरनकजगाम वंगात् गरुडायवीयवान् ॥ 674 68 ·पत्रिका] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । इत्यानीय सर्वेषा जीवनानन्तरं तदानीमेव यथास्थाननयनम् । तथा- ततो हारेर्गन्धवहात्मजस्तु महौषधीः शैलमुदावोय । निनाय वेगाद्धिमवन्तोव पुनश्च रामेण समाजगाम ॥ इति । 6747) प्रतत्सबमपि पूर्वरालबिव । एवमतिशीघ्रतया कथमागतवानिति शनी- यम् । हनुमतस्तु मनसोऽप्यधिकवेगवान् युज्यते । तथाचरत्रापि लक्ष्मण शक्तयाहते... कालात्ययन दोष म्यात् वैक्लव्य च मह इयत् । इति सञ्चिन्त्य हनुमान् क्षित गत्वा मह वल. ॥ इति । 6 102 28 ॥ 674.67 6744 कृत्वा तु हनुभकर्म पुरैरपि सुदुःकरम् । 6102.35 इति तदानी युद्धमन्ये काला यस्य अवकाशाभावादिति । क्षिप ननमित्येव वक्तव्यम् । तद्वदापि समम् । अत्र- स भास्कररावानमनुप्रपन्नस्तं भास्करीम शिवर पगृह्य । चमी तदा मास्कम्मन्निकाशो खे: समीये प्रतिमाकराम गन्येन तासा प्रवरौषधीना गुप्ता निशान्तेष्विव सप्रबुद्धा । इत्यनेन उदयानन्तरामेति न शङ्कनीयम् । यद्यदयानन्तरं स्यात् तर्हि कुन्भ- निकुम्भयायुद्धमाप रात्री वायने । तच्चैकादश्या राताविति वक्तव्य चत तथा च सति अहोरात्रैस्त्रिभित्रीरत्याय विरोध । त्रयोदश्या रात्रावेव इन्द्र- जिद्वधस्य वक्ष्यमाणत्वात् तस्मात् दशम्यां सत्रावव कुम्भनिकुम्भयोर्वध इति वक्तव्यम् । एतत्पूर्व किल ओपधिपर्वतानयनम् । प्रतिभास्कर इत्यत्र हनुमापवतयो पिशङ्गवर्णत्वात् सूर्यस्य समीप प्रतिमूर्य इवेयमूतो- पमति मन्तव्यम् । 'निशान्तेष्विव संप्रबुद्धः' इत्यत्रापि यथा रालो सुप्ता 67474 प्रातरुतिष्ठन्ते तद्वदुत्तिष्ठन्त इति ओषधीना माहात्म्य प्रकट कृनमिति 4 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [ उद्यान- तथा मन्तव्यम् । तस्मादृशम्या रात्रोवेव ओषधिपर्वतानयनं सर्ववानर जीवन चेति सिद्धम् । हि- ततोऽसङ्गत आदित्ये रौद्र स्मिन्निशामुख । लङ्क मभिमुखा मोल्का जग्मुन्ते प्लवगर्षभा. ॥ 6754 इत्यत्र निशामुख जग्मुरिस्येतत् कथामिलि चत् हनुमत। वास्तानिशयसुचना- थमिति ज्ञेयम् । तथा गमानुने यकृतावस्येवमेव व्याख्यातम् । निशाभुवे निशाया पूर्वभाग पन्ध्याकालानन्तरं प्रस्थायोधिपर्वतम नीय पुन- स्तत्र निक्षिप्यागत हनुमान प्रति सुग्रीववचनम् । यता हतः कुम्भकर्ण कुराश्च निपूर्विना । नदानीमुपनिहार रावणो दातुमर्हनि ।। 6752 इति । पुत्रययन भ्रातृवधन च भात मन् नाचामतीत्यर्थ । नमात-- ये ये महायला सन्ति लघवश्व प्लवङ्गमाः । ल कामभ्युत्पतन्त्वाशु गृह्योल्क प्लगर्षभः ।। 6753 इति राक्षसनिर्गमनाथ लङ्कादनम् । तत कुम्भनिकुम्भादिनिर्गमनम् । एतच्च विशतिघाटकातः परमिति ज्ञयम् । तथा... चन्द्रामा भूषणभा च गृहाणा बलिता च भा। 67551 इति दशम्या विशनिघाटकार परमेव चन्द्रोदय । तद्राविशेषेण कुम्भादि- वध । मकराक्षवधश्च । तत एकादश्यामिन्द्रजितागमनम् । तथा- स तु वैहायसं प्राप्य सरथा रामलक्ष्मणौ। अचक्षुर्विषय छिन् विल्याथ निशितै शरैः ।। 6842 तदानी लक्ष्मणवाक्यम्- ब्रह्मास्त्र संप्रयोक्ष्यामि वधार्थ सर्वरक्षसाम् । 680.37 अराक्षममिमं लोक करप्यामि महावल ॥ 14' इति । तं प्रति रामवाक्यम् ।

·" 68039 निका-] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। ४५ नैकस्य हतो रक्षासि पृथिव्या हन्तुमर्हसि । 680 38 अयुद्धयमान प्रच्छन्नं प्राञ्जलिं शरणागतम् ।। पलायन्तं प्रमत्त वा न स्व हन्तुमिहाही । अस्यैव निधनं युक्त करिष्याचो महाबल ।। 6.8040 यद्यप भूमि विशन दिव वा रसातल चाऽपि नभःस्थल वा । एवं निगूढेऽपि ममानन्ध शायप्यते भूमिनल गनासुः ॥ 68042 इति । रामवाक्य थत्वा लका प्रविष्ट । तथा -- विज्ञाय तु मनस्तम्य राघवस्य महामन । सन्निवृत्याहवात्तस्मात् प्रविवेश पुरी तत । 6.8।। तदानामेव पश्चिम निर्गमनम् । तथा--- सोऽनुस्मृत्य वध तेषा राक्षसाना * बलीयसाम् । 6812 स पश्चिमन द्वारेण निययौ राक्षसैवृतः ।। 6873 ततो मायासीताव । मोहनाथ तु सर्वेषा बुद्धिं कृत्वा सुदुर्मति । इन्द्रजिन्तु रथे स्थाप्य सीता HIयामयी तन । 6816 शितधारेण खड्गन निजधानेन्द्रजिःस्वयम् ॥ 63131 इति मोहयित्वा निकुम्भिला प्रविष्ट । तथा ~~ 682 24 स तु प्रेक्ष्य हनूमन्तं व्रजन्न यत्र राघवी । स हातुकामो दुष्टात्मा गतश्चैत्यनिकुम्भिलाम् ।। 68225 सतो हनुमला निवेदितसीतावृत्तान सन् माह नायित्वा विभीषणवाक्येन पुनः प्रकृतिस्थ सन् विभीषणेन सह लक्ष्मणं इन्द्रजिधाय निकुम्भिला प्रेषितवान् । तथा- + तखिनामिति कोशेषु पाट ।

·श्रीमद्रामायणसारसंमहः । [उद्यान- 68530 विभीषणेन सहितो राजपुतः प्रतापवान् ।। कृतस्वस्त्ययनो भ्राता लक्ष्मणत्वरितो ययौ। 6 85.31 इति । गत्वा उभयोरपि त्रिरात्र युद्धम् । तथा एकोननवनितमे सर्गे- तयोरथ महान् काली व्यत्य याद्यद्धयमानयो। 689) इत्यको दिवस. । एकादशी गता। (पुनश्च तम्मिन्नेव सर्ग) द्वादश्योप पता । त्रयोदश्या रात्रौ स्थानयनाय लका प्रविष्ट । तदानी राक्षसान् प्रति इन्द्रजिद्वाक्यम्-- तमसा बहुलेनमा संसक्ता सर्वतो दिशः । नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ॥ इति । 6915 अह तु स्थमाथाय आगमिप्यामि सयुगम् ।। 0914 वयोदश्यामधरात्रे स्थानयनम् । तदपररात्र इन्दजिद्वध । हनस्तु निषपाताशु धरण्या रावणात्मज । 69077 इति त्रिदिनानि । तथा श्रीरामवाक्यम् - अहोरातैम्मिमिवार कथाश्चद्विनिपातितः । नरांमत्र कृतोऽन्यद्य नियाम्यति हि रावण ।। 6920 ततश्च चतुर्दश्युदयकाले रावण प्रति सुपाश्ववचनम् - अभ्युथ न त्वमद्यैव कृष्णपक्षे चतुर्दशीम् । कृत्वा नियमावास्या विजयाय बलैर' ।। 67366 इति । सुपाचश्चन श्रुत्वा अशोकवनिकाया आगत्य मूलाल प्रति रावण- वाक्यम्- सर्व भवन्त सर्वेण हत्यश्वन समावृता । 6943 पा राम परिक्षिप्प समेरे हन्तुमर्हथ ।। 6.944 अथ वाऽह औरतगमिन्नगात्रं महारण । भवति वा निहन्ताऽस्मि राम लोकस्य पश्यतः ॥ 6945 e worth has rated- नमसा मन...! 693 65 -- ·पत्रिका] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। १७ उदयानन्तरमेव मूलबलयुद्धम् । तथा- स सड्यामा महाभीमः सूर्यभ्योदयनं प्रति । 6.q4.8 रक्षसा वानराणा च तुमुल समपद्यत ।। 6949 तदानी मूलबलसङ्ख्या- 644 अनीकं दशमाहस्र स्थाना वातरहमाम् । अष्टादश सहस्राणि कुन्नराणा नरविनाम् ॥ 31 चतुर्दश सहस्राणि साराहाणा च वाजिनाम् । पूर्ण शतमहर द्वे राक्षमाना पदातिनाम् ॥ 32 दिवसस्याष्टम भाग शरैरामाशिस्वीपमै । हतान्यकेन रामेण रक्षमा रकमणाम् || 33 अन्न मङ्ख्या क्रियते ।। मप्ताशीतिलक्षातरकविंशतिकोटयो रथा । षट्- सहस्र तरपट्त्रिंशलोत्तरनवत्रिंशत्कोटयो गजा । अशीतिसहस्रात्तर एक- षष्टिलक्ष तरपटनिंशकोटयो वाजिन । चत्वारिंशलक्षात्तरमाम शिकोट्य- तरचतुश्शतक टय पदातय । एतत्सर्व चतुरङ्गबलमपि चतुर्दश्युदयान लर दिवसम्याटमाशं पादानचतुषटकायामकन श्रीरामण नागितम् । सत्याक्रमास्त्वेद कथं कृत इति चेत् अमरकोरगीत वर्तते । तथा हि 'एकभकरथा अश्वा पत्तिः पञ्चपदानिका। पत्यमित्रगुणैस क्रमादाख्या यथोत्तरम् ॥ सिनामुख गुल्मगणौ वाहिनी पृतना चमू । अनीकिनी दशानीकित्यक्षौहिण्यथ सम्पदि॥' इत्यमरः । ગથાર્થ । एको रथ । एको गज. । अश्वास्त्रयः । पदातय. पञ्च । एतच्चतुरङ्गचलसमुदायस्य पत्तिरित संज्ञा । एतस्विगुणीकृत सेना- ·श्रीमद्रामायणसारसग्रह। [ उद्यान- मुर्खामति । तथा हि- सेनामुखस्य स्थात्रय । इभास्त्रयः । अश्वास्तु नव । पदातयः पञ्चदश । एतच्चतुष्टयसमुदायसेनामुखम् । एतालिगुणितं च गुल्ममिति । गुल्मत्रिगुणो गणः । गणत्रिगुणा वाहिनी । वाहिनीत्रिगुणा पृतना । पृतनात्रिगुणा चमू । चमूत्रिगुणा बनीकिनी । अनाकिन्यनी. कमिनि पर्याय । अनीकम्य सङ्ख्या क्रियते । सप्ताशीत्युत्तरकशतोतर. द्विसहस्रमब्याता स्था, एवं गजाश्च । एकपट्यतरपञ्चशतीतरषट- सहस्रसङख्यातास्तुरगा' । पञ्चत्रिंशदुत्तरनवशतोत्तरदशसहस्रसङख्याता पदातय । अनीकदशसहस्रमित्यत्र इयमेव सङख्या विवक्षिता । न चा. नाकान्त पविष्ट चतुष्टयबलानां सख्या । प्रत्येक विभज्य अत्रोक्तचतुष्टयब- लाना (संख्या) तत्मरूयति मंद । अनीकमध्यपतित चतुष्टयबलममुदाय. सख्या कविना विवक्षिता । अनीकमिति प्रत्यकमवय । तथा च अष्टा- दशसहस्राण्यनीकमिति विभक्तिव्यत्यय । एवं शतुर्दश हमाण्यनोकामात पूर्ण द्वे शतसहर अनाक इनि प्रत्यकमूहः कार्य । पलसर्व माहनास्त्रेण नष्टम् । तथा- न ते दहाशरे राम दहन्तमारवाहिनाम् । मोहिता. परमात्रेण गान्धर्वेण महात्मना ।। 694 20 इति । तथा श्रीराम बाक्यमाप-- --- अब्रवीच तदा राम मुमीव प्रत्यनन्तरम् । एतदस्त्रबलं दिव्य मम वा व्यम्बकम्य वा। 64438 तता लक-निवासिना राक्षसानामतिदुःखतया, तदिवसशेषमपि रात्रिमपि युद्ध ना तथा आतीना राक्षसीनां तु लक्षायां वै कुले कुले । रावणः करुण स्त्रीणां शुश्राव परिदेवितम् ।। 6961 ·लिका श्रीमद्रामायणसारसग्रह । 64631 J ति । ततस्वमावास्याया रावणनिर्गमनम् । तत प्रजवनाश्वेन रथेन स महाबलः । द्वारेण निर्ययो तन यत्र तो रामलक्ष्क्षणी।। त. रावणयुद्ध शक्त्याऽमिहतलक्ष्मणार्थ ओषधिरर्वतानयनानन्तर-नदानी इंचि पञ्चविंशविघटिकोत द्योत्यते । तथा श्रीराम पति लक्ष्मणवाक्यम् -- अह तु वधमिच्छ मि शीघ्रमस्य दुरात्मन । यावदन्तं न यात्यष कृतकर्मा दिवाकर || 10246 नि नमायतने मातलिस्थानयनम् । तथा भूमिम्धिनम्य रामस्य रथस्थम्य च रक्षम । 61035 न सम युद्धमित्याहुगन्धर्वदानवा ॥ तथा तद्वचन श्रुत्वा इन्दो मातलिमब्रवीत शक्तिशूलधनुर्वागसायुधसमन्वितम् ॥ रथमारुह्य गच्छ व राघवस्य जयाय इत्युक्ती देवगजेन माताल शकसारथि ॥ इत्यादि देवरजन सान्दष्टा रथमारुह्य मातलिः । अभ्यवर्तत काकुत्स्थमवतीय त्रिविष्टपात ॥ अनाच तदा राम मप्रतोदो रथ स्थित । इत्यादि । 6103 10 इत्युक्तस्त परिक्रम्य रथ तमभिवाद्य च । आरुरोह तदा रामा लोकान् लक्ष्म्या विराजयन् ॥ 6103 14 तदानी स्वामिनाऽधाष्टमे त्वकारक । तथा- कासलाना च नक्षन्नं व्यक्तमिन्द्राग्निदैवतम् । आकन्याकारकस्तस्थौ विशाखामपि चाम्बरे ।। 6103 33 रावणस्य जन्मनि केतु. । मूलनक्षत्रस्य राक्षसदेवताकत्वात सामान्यकाल । तथा- 6 (039 ·५० श्रीमद्रामायणसारसंग्रह। [उपान- नैऋतं नैर्ऋताना व नक्षत्रमतिपोड्यते । 64 मूली मूलवता स्पृष्ट! धूप्यते धूमकेतुना ॥ इति ।] 52-53 शस्त्रवर्णः सुपुरुषो मन्दरश्मिदिवाकरः । अदृश्यत कबन्धाद संसक्तो धूमकेतुना ॥ इति । 6.103 32 तत प्रथमायामरुणोदयवेलाया आदित्यहृदयोपदेश । तथा--- रश्मिमन्त समुधन्त देवासुरनमस्कृतम् । पूजयस्व विवस्वन्त भास्करं भुवनेश्वरम् ।। 6107.6 अन समुद्यन्तमित्यनेनारुणोदय इति सिद्धम् । तदानी बाहुयुद्धम् । तथा.. गगन गगनाकार मागर. मागरोपम । रामरावणयायुद्ध रामरावणयोरिव ॥ 6110 23-24 स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्योन्तु लोकाम्तिष्ठन्तु शाश्वता । जयता राघव पंख्य रावणं राक्षसेश्वर ॥ 610021 एव जपतो ददृशुम्तयुद्ध समानाम् । 6110 22 विवागतमपि युद्धमेव । लथा- नेत्र रात्र न दवम न मुहूर्त न च क्षणम् । रामरावणयोयुद्धं विराममुपपद्यते ॥ 6.11038 पवं युद्धे- सन्धाय धनुषा राम शरमाशीविषापमम् । रावणम्य शिरोऽन्छिन्दत् श्रीमउज्ज्वलितकुण्डलम् ।। 611025-26 इति शिरश्छन् । तच्छिर' पतित भूमौ दृष्टं लोकस्त्रिभिस्तथा । तस्यैव सदृशं चान्यत् रावणस्यस्थितं शिरः ।। 6 10. 26-27 ·पलिकां] श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । ५१ तरिक्षप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिपकारिणा । द्वितीय रावणशिश्छिन्न रामण सायकै ॥ 6 110. 27-28 एवमेकशत छिन्नमिति एकोत्तरशतावृत्तिच्छो ऽपि रावणक्षये न दृष्टे 6 110-29 मारीची निहतो येस्तु'इन्यारभ्य- 610031 त इमे सायकाः सर्वे युद्ध प्रत्यायिका मम । कि च तत्कारण येन रावण मन्दतेजस ) 6110.33 'इति चिन्तापरश्वासीत्' इति चिन्ताविष्टं श्रीराम प्रति मातलिवाक्यम् - 6 110-34 दशरथसुतराक्षसेन्दयोस्तयोर्जयमनवेक्ष्य रणे पराजय च । सुरवस्थसारथिर्महात्मा रणगतराममुवाच वाक्यमाशु || 6.110 34 विजस्व वधाय त्वमव पैतामहं प्रभो । विनाशकाल कथिती य मुरैः सोऽद्य वर्तते ॥ 611 2 मातलिवाक्यश्रवणानन्तरं ब्रह्मास्त्रविसर्जनम् । रावणवधश्च । तथा चिक्षेप परमायत्तस्त शरं मर्मघातिनम् । इति । 6111-16 गतासुभीमवेगम्तु नैऋतेन्द्र। महाद्युतिः । पपात स्यन्दनात भूमो वृत्रो वहतो यथा ॥ इनि रावणयुद्धं विकदिनम् । तथा-- देवदानवयक्षाणा पिशाचोरगरक्षमाम् । पश्यता तन्महाद्धं सर्वरात्रमवर्तत ।। इति । सरातमित्यम्य दिवारानमपि नरन्तर्येण ज्ञातव्यमित्यर्थ । ततो विभीषण- विलाप भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा शयानं रामनिर्जितम् । शोकवेगपरीतामा विललाप विभीवण ॥ इति । 6.1121 तनो मन्दोदरीप्रलाप । पति मन्दोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् । 6-11022 -- 610 37 6.114.2

·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः ।
[उद्यान
।
114 113
ततो रावणसम्कारः।
ददौ च पावकं तस्य विधियुक्त विभीषणः ।
खात्रा चैवाईवस्त्रेण तिलान् दीवमिश्रितान् ॥ 611412
उदकेन च सम्मिश्रान् ददौ म विधिपूर्वकम् । इत्यादि ।
इत्यांद्यतसर्व प्रथमायाम् ।
प्रकाहाच्छुद्धयने विप्रो योऽमिंदसमन्वित ।
व्यहात् कवलंबदस्तु विहानो दशभिदिले !!
द्वितीयाया विभीषणपट्टाभिषेक
घटेन तेन सीमविरभ्यपिञ्चद्रिभीषणम् ।
लकाया रक्षमा म ये राजानं रामनामनात ॥ 6 115 14-15
तृतीयाया सीताशोधन ब्रह्मस्तुतिश्च ।
भवान्नारायणा देव श्रीमान् चक्रायुध प्रभु ।
कशृङ्गी वराहाल
॥ इत्यादि ।
(2013-14
पित्रा समागम ।
लक्ष्मणन मह भ्रात्रा ददर्श पितरं विभु । इत्यादि ।
6122 10
चतुर्या प्रात ।
ता रात्रिमुषित रामं सुखं स्थितमरिन्दमम् ।
अब्रवीत् प्रालिवाक्य जयं पृष्टवा विभीषणः {{
नानानि चारागाणि वस्त्राण्याभरणानि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि माल्यानि विविधानि च ।। 2
अलङ्कारवितश्चैता नाय. पद्मनिभेक्षणा ।
उपस्थितास्त्वा विधिवत् स्नापयिष्यति राघव । 3
पवमुन्नस्तु काकुत्स्थ. प्रत्युवाच विभीषणम् }}

·पतिका ]
श्रीमद्रामायणसारसंग्रह।
हरीन् सुग्रीवमुख्याम्त्व स्नानेनाभिनिमन्त्रय । इत्यादि तत सेना-
बहुमानं च। तथा-
6. (245
एवमुक्तस्तु रामेण वानरास्तान् विभीषण ।
रत्नार्थतविभागेन सर्वानवान्वपूजयत् ॥ 6125.0
ततः पुष्पकारोहणम् ।
आरुराह ततो समस्त विमानमनुत्तमम् ।
अनादाय वैदेही लज्जमाना यशस्विनीम् ।। 6-125_11-12
तत सकलवानरराक्षसारोहणम् ।
ततम्तत्पुटपकं दिव्यं मुग्रीव सह सेनया
अध्यारोहत्तदा शीघ्र सामात्य सविमीषण ॥ 6 125 24-25
तत पुष्पकगमनम्-
* अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तरम् ।
हंसयुक्त महानादमुत्पपान विहायसम् ॥ इति ।
तत किष्किन्धापुरप्राप्ति ।
एषा सा दृश्यते सीने किष्किन्धा चिनकानना । इति । 6 126 17
किष्किा वाया चतुर्थी । पञ्चम्या प्रात सर्ववानरयाषिता विमानारोहणम् ।
-
।
* तप्वासूदषु मर्वेषु कोरं परमाननम् । 6 125 25
राघवणाम्यनुज्ञातमुत्पपात विह'यमन् ।
ययौ तेन विमानेन हसयुक्तन भास्वता
6 (25 26
अनन्तरसों तु-
'अनुज्ञातं तु रामेण तद्विमानमनुत्तमम् ।
उत्पपात महामेघः श्वसननोद्धतो यथा ॥' 6126 ।
हा प्रथमश्लोकः पठ्यत ।

·५४ श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः। [ उधान- 2112 तथा- 6126 तारया चाभ्यनुज्ञाताः सर्ववानरयोषितः नेपथ्य विधिपूर्वेण कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।। 31 अध्यारोहन विमान तत् सीतादर्शनकांक्षया । 32 ततो भरद्वाजाश्रमप्राप्ति । पूर्णे चतुर्दश वर्षे पञ्चम्यां रघुनन्दनः । भरद्वाजाश्रमं प्राप्य ववन्दे प्रयता मुनिम् ।।6 127 ! इति पञ्चम्पा चतुर्दश वर्षाणि पूर्णानि । अयोध्याता निर्गमनमा पञ्चम्यामेव हि । तदानीमेव- चतुर्दशे हि सम्पूर्ण वर्षेऽहनि रघूतम । 25-26 न दक्ष्यामि यदि त्वा तु प्रवक्ष्यामि हुताशनम् ॥ इति । पूर्व भरतीक्तवाक्यस्य, तथेति च प्रतिज्ञाय त परिष्वज्य सादरम् । ' इति प्रत्युक्तवाक्यस्य परिपालनार्थ स्वदर्शनतुल्यं स्ववृत्तान्तनिवेदनामति हनुम-मु. ग्वरित कारितम् । तथा हनुमन्त प्रति 6128 भरतस्तु त्वया वाच्य हनुमन् वचनान्मम । इति । तथा हनुमता विनिवेदितम् । भरतं प्रति- उवाच प्राञ्जलिवाक्यं हनुमान् मारुतात्मज । वमन्त दण्डकारण्ये यवं चोरजटाधरम || अनुशाचसि काकुत्स्थं स वा कुशलमब्रवीत् । इति श्रुत्वा महाराजा बहुमानमथाकरोत् ॥ शत सहस्र धेनूनों ग्रामाणा पर शतम्। सकुण्डलाः शुभाचारा वराः कन्यास्तु षोडश ।। 43 इति । श्रीरामस्य पञ्चम्या भरद्वाजाश्रमवासः । तथा- 211226 १ ·विका श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । 612217 अर्य प्रतिगृहाणेदमयोध्या श्वो गमिष्यसि । तस तच्छिरसा वाक्यं प्रतिगृह्य नृपात्मजः ।। इति । किं च गुहं प्रत्यपि - षष्ठयां भरत. समागतः । तथा भरत प्रति हनुमद्वाक्यम् - अविघ्नं पुष्ययोगेन श्वो रामं द्रष्टुमईसि । इति । 6 12953 पञ्चमीमय रजनीमुषित्वा वचनान्मुने । 6128 22 इति । तस्मात् षष्ठयामेव नन्दियामप्रवेश । ततो विमानाप्रगतं मरतो भ्रातरं तथा । वबन्दे प्रयतो राम मरुस्थमिव भास्करम् ॥ 6-130 36-37 इति । नन्दिप्रामं प्राप्य विमानविसर्जनम् -- वह वैश्रवण देवमनुजानामि गम्यताम् । 6.13060 इति । ततो जटापरिहारः । तत शत्रुघ्नवचनान्निपुणाः श्मश्रवर्यकाः । सुखहस्ताः सुशीघ्राश्च राघव पर्युपासत ।। 6131.13 ततः सालकारः। प्रतिकर्म च रामस्य कारयामास वीर्यवान् । लक्ष्मणस्य च लक्ष्मीवानिक्ष्वाकुकुलवर्धनः ॥ 6 (31166 इत्यादि । ततः सर्वनगरालङ्कारः। शोभयन्तु च इमानि मूर्यस्योदयनं प्रति । सन्दाममुक्तापुष्पैश्च सुगन्धैः पञ्चवर्णकै ॥ 6 !:08 इति । तत. सायतने अयोध्याप्रवेश:- प्रययौ रथमास्थाय रामा नगरमुत्तमम् । इति 16 (31 27 एवं वानराश्च । नव नागसहस्राणि ययुरास्थाय वानराः । 6131. 32 : 3 ·श्रीमद्रामायणसारसंग्रहः । [उद्यान- 615147 इति प्रथा निरुक्तम् । ततः- पितुर्भवनमामाद्य प्रविश्य च महात्मनः । कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयीं चाभ्यवादयत् ॥ 6131 44 इति रात्री गृहप्रवेश । तथा सुग्रीवप्रेषको यन्निवेदत वलाया..- ततस्तैलप्रदीपाश्च पर्यास्तरणानि च । गृहीत्वा विविशुः क्षिप्र शवघ्नन प्रवादिता ॥ इत्यत्र दीपशब्दश्रवणात रत्रिरिति सिद्धम् । तदानीं सुग्रीवं प्रति भरत- वाक्यम्- अभिषकाय रागम्य दानाज्ञापय प्रभो । 613148 इनि थत्वा सुग्रीवाऽपि-- मौवर्णन वानन्द्राणा चतुणी चतुग घटान् । ददौ क्षिपं स सुग्रीव सचालविभूषितान् ।। इति । सप्तम्यामभिषेकः । षष्ट्या रात्रौ- यथा प्रत्यूषममय चतुर्णा मागराम्भसाम् । पूर्णषटैः प्रतीक्षध्वं तथा कुरुत वानरा ।। तथा तैरप्यानीतम् । सर्वनदीजलमध्यानातम् । नदीशताना पञ्चाना जलं कुम्भैरुपाहरन् । 613153 इत्येव सर्वजलान्यानीतानि। ततस्तद्वान श्रीरानीत प्रेक्ष्य तज्जलम् । इति । तन सप्तम्या दयानन्तरं पुष्यनक्षवे गुरुवासरे अभिजिद्वेला या श्रीरामपट्टा- 6131 49 ७/31 50 5. 13157 भिषक । 61315 ततस्स प्रयतो वृद्धो वसिष्ठो ब्राह्मणैः सह । राम रत्नमय पीठे सहसीन न्यवेशयत् ।। इति । अभ्यपिश्चन्नरच्या प्रसन्नेन सुगन्धिना । सलिलन सहस्राक्ष वसवो वासवं यथा ।। तत - 613161 ·त्रिका श्रीमद्रामायण सारसमहः। 6131 . तदानीम् - छत्रं तु तस्य जग्राह शत्रुघ्न पाण्डुर शुभम् । श्वतं च वालव्यजन मुग्रीवो वानरेश्वर ।। अपर चन्दमाश राक्षमेन्द्रो विभीषण । 68 69 किंच- 71 72 73 प्रजगुर्देवगन्धवी ननृतुश्चाप्सरोगणा । अभिषेके तदहस्य तदा रामस्य धीमत ॥ भूमिः सस्यवती चैत्र फलवन्तश्च पादपाः । गन्धानि च पुष्पाणि बभूव राघवोत्सवे ।। इति श्रीवकटार्यकृतौ श्रीरामायणसारसग्रह अर्धदिनोत्तरद्वाविंशद्दिनसमितो युद्धकाण्डः समाप्त । मैथिलीसमनश्रीराधवाय नमः।