·अनुक्रमणिका। . .... : " .... ५३ " .... .... ८ .... .... .... " : .... .... " " ૭૨ .... .... .... " .... " .... .... .... .... " विपयः पृष्ठांकः | विषयः एष्ठांकः चतुर्दशस्तरंगः तुत्य शुद्धिः अथ च्छायापुरुषलक्षणम् ५२ तारमाक्षिकशुद्धिः मूत्रपरीक्षा १४॥२७॥ स्वर्णमाक्षिकशुद्धि पञ्चदशस्तरंगः दरदशुद्धिः अथ दूतावचारः शिलाजतुशुद्धिः मलपरीक्षा ११।१० विपतिदुकशुद्धिः पोडशस्तरंगः किट्टशुद्धिः अथ दृक्परीक्षा धान्याप्रकरणविधिः विपशुद्धिः शकुनाः उपरसादिशुद्धिः स्वप्राः १६३१२ सप्तदशस्तरंगः स्वर्णमारणम् रूप्यमारणगुणौ. मथधातुशोधनम् रीतिकांस्यमारणम् पारदशोधनम् नागमारणम् गन्धकशोधनम् बंगमारणगुणी.... पड्गुणगंधकजारणविधिः गन्धकपिष्टीकरणम् ताम्रमारणम् अभ्रकमारणगुणौ मस्मसूतः वज्रमारणम् रसमूर्छनम् वैक्रांतमारणम् हिंगुलाकाप्ट अभ्रकसत्वपाननम् रसबंधनम् भूनागसत्वपातनावधिः ७६ रसमुखकरणम् अजीर्णनाशनम् सर्वसत्वमारणम् १७॥१३२ सुवर्णजारणम् अष्टादशस्तरंगः लवणसुधानिधिरसः अथ स्वरसादिः हिरण्यगर्मगुटिका स्वरसकल्पना रसासदररसा कल्ककल्पना कपूररसः धायकल्पना सुवर्णादिसर्वधातशुद्धिः ६८ यवागू लोहमारणम् सप्तमुष्टिकोयूपः तालकशुद्धिः विलेपी मनःशिलारसद्धिः पेया नेपालसोधनम् .... .... .... .... -- .... .... .... .... " .... " .... " .... .... .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... ७० .... " .... .... " " ....

·अनुक्रमणिका। .... .... .... .... .... .... ९७ ८० .... .... 1 " : .. ८१ . .... .... विषयः एष्ठांकः शुद्धमंड: अष्टगुणमंडः वाद्यमण्ड: लाजमंडः मधूकपुष्पादिफांटकल्पना हिमकल्पना चूर्णकल्पना वटिका अवलेहः गणाः त्रिफला त्रिकटु पंचकोलम् विसुगंधि जीवतीयगणः अष्टवर्ग: पंचलवणानि क्षाराः दशमूलपंचमूले पंचवल्कलम् १८१६२... एकोनविंशस्तरंगः " ... ... " .... .... .... .... " .... "" .... .... .... .... " विषयः पृष्ठांकः विशतितमस्तरंगः अथ ज्वरचिकित्सा (वातज्वरे )गुडच्यादिः ९६ शालिपर्ष्यादि किरातादिः अश्वकंचुकोरस- (पित्तज्वरे)कट्फलादिः (छेग्मज्वरे) बीजपूरादिः भूनिवादिः आमलक्यादिः चतुर्भद्रावलेहिकाः गुडूच्यादिः (वातपित्तज्वरे).... पंचभद्रम् त्रिफलाम्बु: चातछेप्मज्वरे क्षुद्रादिः आरोग्यपंचकम् (पित्तश्छेप्मज्वरे)..... अमृताष्टकम् (संनिपातचिकित्सायां ) १०० दशमूलम् भूनिंबाद्यष्टादशांगः निवादिः तितकपायः अष्टांगावलेदिका दशमलेप्वष्टादशांग: १०२ चतुर्दशांगः संनिपातसाध्यासाध्यवि- चारः .... .... " .... .... .... " .... ११ " .... .... .... " ... .. " ..... " अथ प्रथमज्वरलक्षणम् वातज्वरलक्षणम् २५ पित्तज्वरलक्षणम् सेप्मज्वरलक्षणम् वातपित्तज्वरलक्षणम् वातश्लेष्मज्वरलक्षणम् चेष्मपित्तज्वरलक्षणम् .. सन्निपातज्वरलक्षणम् त्रयोदशसत्रिपाताः .... प्रथमं ज्वरनिदान- म १९/१०३ .... ८६ " .... " ८७ .. ९० ·४ अनुक्रमणिका। .... " .... .... .... .... .... " .... .... .... .... " .... .... । " विषयः प्टष्ठांकः विषयः एष्ठांकः सिद्धार्थकादिः एकविंशतितमस्तरंगः सन्धिगादिज्वरचिकित्सा १०४ अथात्तीसारचिकित्सा .... पंचमुष्टिका १०५ गंगाधरचूर्णम् ११९ विषमज्वरचिकित्सा १०६ | कूटजावलेहः तृतीयादिज्वरचिकित्सा रसमागतोज्वरचिकित्सा १०८ कपित्याष्टकम् लघुकुटजावलेहः १२२ सर्वज्वरारिः लाईचूर्णम् सन्निपातज्वरहरी वीरभद्राख्यो | बृहल्लाईचूर्णम् २११४३ द्वाविंशस्तरंगः ब्रह्मास्तरसः विद्याधरोरसः अथसंग्रहणीचिकित्सा पंचाननोरस: कल्याणकावलेहः १२४ महाज्वरांकुशरसः तक्रहरीतकी चिंतामणिरस: .... १११] जातिफलादिचूर्णम् १२५ सूचिकाभरणोरसः तालीसाद्यं चूर्णम् सर्वज्वरहरीरसः चित्रकादिगुटिका १२६ विपूचिकायांचनाद्यं तलम् ११३। ग्रहणीकपाटरसः २२१२८ महाशीतज्वरांकुशः त्रयोविंशस्तरंगः शीतारिरसः अथार्शोरोगचिकित्सा १२७ लधुमालिनीवसंतः ११३ | मूरणपिंडिका १३१ बृहन्मालिनीवसंतः कांकायनवटका १३२ अथ जोर्णज्वरेतैलानि.... ११४ । समशर्करचूर्णम् पद्तक्रतैलम् चतुःसमो मोदकः लाक्षादितैलमनुभूतम् अर्श कुठाररसः लालादिनलम् १३३ बोलबद्धरस पदचरणतलम् " नित्योदितरसः २३३५९ अङ्गारकतैलम् अथ ज्वरहराणि चूर्णानि चतुर्विशस्तरंगः आमलक्यादिचूर्णम् " जयाजीर्णचिकित्सा तालीसायंचूर्णम् संजीवनीगुटिका मुदर्शनं चूर्णम् ११६ / विचिकांजनम् सितोपलाचं चूर्णम् ११७ / अग्निमुखचूर्णम् कट्फलादिचूर्णम् २० । १९४, हिंग्वष्टकम् .... " .... .... .... ... " .... .... .... . .... .... .... .... .... " .... " .... .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। ५ .... .... .... .... .... " .... .... .... " .... .... .... " "" .... .... " .... .... " .... " " " विषयः 'पृष्ठांकः विषयः पृष्ठांकः वृद्धवैश्वानरचूर्णम् कूप्मांडकम् १५१ लघुवैश्वानरचूर्णम् वासारवण्डः १५२ लवणभास्करचूर्णम् खण्डखाद्यं लोहम् शंखद्रावरसः १३७ रक्तपित्तकलकण्डनाभिधी कव्यादरसः रसः २६.४५ १५४ वृहत्कव्यादरसः १३८ सप्तर्विशस्तरंगः शंखवटी १३९ भस्मकरोगनिदानचिकित्सा१४० | अथ क्षयरोगनिदानम् .... अजीर्णरोगः १४१ चतुर्दशांगलोहम् १५५ अग्निकुमाररसः च्यवनप्रासः पाशुपतास्त्रो रस वासालेहः १५६ आदित्यरसः १४२ | तालीसायंचूर्णम् अग्निमुखोरसः मृदीकासवः अजीर्णारिरस. १४३ | बृहन्नवायसचूर्णम् चंडाग्निरसः सितोपलाद्यं चूर्णम् अथ कमिचिकित्सा पिप्पल्याचरिष्टः विडंगादितैलम् १४४ | छागलाद्यं घृतम् रसादिलेपः १४५| चंदनाद्यं तैलम् कृमिमुद्गररसः २४।१३ " अगस्त्यहरीतक्यवलेहः पंचविशस्तरंगः कुमुदेश्वररसः १६० पंचामृतरसः अथ पांडुः.... आमलक्यवलेहः १४६ वसंतकुसुमाकररसः मवायसं चूर्णम् मंडूरवटकः रलगर्भपोटली रसः कुम्भाह्वयचूर्णम् खंडपिप्पल्यवलेहः चंपकादिचूर्णम् त्रैलोक्यनाथोरसः २५.३१ सृगांकरसः पशिस्तरंगः कनकसुंदरोरसः २७/८२ अथ रक्तपित्तरोगनिदानम् १४९ अष्टाविंशस्तरंगः १५० | अयोरःक्षतचिकित्सा १६४ वासाहरीतकी एलाद्या गुटिका. चंदनाद्यं नूर्णम् १५१ द्राक्षायं दृतम् .... " .... .... .... .... " १४७ ! मालतीवसंतः .... .... " .... .... .... १४८ | राजमृगांकरसः .... .... .... .... " " दूर्वाद्यं घृतम् .... .... .... .... .... " ... .... .... ....

·६ अनुक्रमणिका। ... .... .... " " कल्याणकं धृतम् .... .... .... " .... विपयः पृष्ठांकः विपयः दृष्टांक: अथ कासरोगः पत्रिंशस्तरंगः मरिचादिगुटिका अथ पानात्ययचिकित्सा मामोत्तरवटकः पर्पटीरसः. सप्तत्रिशस्तरंगः पारदादिचूर्णम् अथ दाहचिकित्सा ३७१६ १७८ कासनीगुटिका अयात्रिंशस्तरंगः कफनीगुटिका अथोन्मादचिकित्सा .... १७९ कासकर्तरी २८१३९.. सिद्धार्थकायगदः एकोनत्रिंशस्तरंगः १८० अंथ हिकाचिकित्सा हिंग्वायं घृतम् ३८१२३ १८१ २९/१८ एकोनचत्वारिंशस्तरंगः त्रिंशस्तरंगः अथापस्मारः अथ श्वासचिकित्सा करंजादिप्रयोगः १८२ १७० माङ्गोहरीतक्यवलेहः भैरवरसः ३९।१० श्वासकुठारो रसः चत्वारिंशस्तरंगः १७१ सोमनाथताम्रम् ३०१२ अथ वातव्याधिः... १८३ एकत्रिशस्तरंगः मापादिसप्तकम् अथ स्वरभेदः रसोनसप्तकम् १७२ चव्यायो मोदकः ३११४ रसोनपंचकम् १८४ वातकर्षणविधिः द्वात्रिंशस्तरंगः मापायंतैलम् .... १८५ अथारोचकचिकित्सा३२६४ महाबलातैलम् त्रयास्त्रिंशस्तरंगः मध्यमनारायणतेलम् १८७ अथ छदिरोगचिकि- प्रसारणीतैलम् १८८ त्सा ३३१११ १७३ महानारायणतेलम् १८९ चतुर्बिशस्तरंगः बृहन्मापादितैलम् १९२ अथ तृष्णाचिकि- रास्नाद्योगुग्गुलुः १९३ द्वात्रिंशको गुग्गुलुः त्सा ३४|११.. १७४ पंचत्रिशस्तरंगः योगराजगुग्गुलुः अथ मूछ चिकित्सा वृहद्योगराजगुग्गुलः ३६१२ १७६ | महारानादिः १९६ .... " र .... .... .... .... .... .... .... .... " .... - .... .... .... .... त्रयोदशांगो गुग्गुल " .... .... .... .... ....

·अनुक्रमणिका। ... १९७ | तारामण्डूर .... .... .... कैशोरको गुग्गुलु .... " " .... .... .... .... .... .... .... .... विषयः पृष्ठांकः विषयः पृष्ठांकः वातनाशनोरसः स्वच्छंदभैरवीरसा४०३६ शूलदावानलो रसः ४४।१४ ॥ एकचत्वारिंशस्तरंगः पश्चचत्वारिंशस्तरंगः अथ वातरक्तचिकित्सा.... ॥ अथोदावर्तचिकित्सा २१० नवकार्षिक: क्वाथः नाराचकंचूर्णम् कन्यादो रसः४५।१७.... पृहन्मंजिष्ठादिः लघुमंजिष्ठादिः पट्चत्वारिंशस्तरंगः मंजिष्ठादिः अथ गुल्मचिकित्सा २११ महातिक्तकं पृतम् २०० मिश्रका नेहः २१२ बृहन्मरिचादितैलम् "नादेयीरसः पिण्डतैलम् . २०१ वज्रक्षारं २१३ सर्वेश्वरोरसः ४११३९ "| हिंग्वायं चूर्णम् ४६।२१ हाचत्वारिंशस्तरंगः सप्तचत्वारिंशस्तरंगः अथामवातचिकित्सा २०२ अथदृद्रोगचिकित्सा४७।५ २१४ रास्त्रादिपंचकम् अष्टाचत्वारिंशस्तरंगः रास्त्रादिसप्तकम् रानादिः अथ मूत्रकृच्छ्चि- २०३ कित्सा ४८१२८ .... २१५ सिंहनादगुग्गुलुः एकोनपश्चाशस्तरंगः महारसोनपिंडः ४२१३०॥ ...., त्रयश्चत्वारिंशस्तरंगः अथ मूत्राघातचिकित्सा २१७ अथ शूलचिकित्सा .... २०५ तद्भेदावातकुंडलिकादयः चित्रकायं पृतम् .... २१८ लघुवैश्वानराष्टकम् २०६ खंडपिप्पली चंद्रकलारसः ४९।११ त्रिपुरभैरवीरसः २०७ पश्चाशस्तरंग: शार्दूलगुटिका अथाश्मरीचिकित्सा शूलगजकेसरी वीरतर्वादिः २१९ अग्निमुखोरस २०८ त्रिविक्रमो रसः ५०११ २२० सूर्यप्रभावटी ४३।२८ एकपञ्चाशस्तरंगः चतुश्चत्वारिंशस्तरंगः अथ प्रमेहरोगचिकित्सा अथ परिणामशूलम् इंद्रियशोधनम् क्षीरमण्डूर: २०९ | न्यग्रोधाद्यं चूर्णम् २२१ .... " .... " .... .... " .... .... .... .... .... .... .... .... . " .... ... .... " ....

·अनुक्रमणिका। विषयः .... .... " .... .... .... " .... .... .... .... .... " .... विषयः एष्ठांक: पृष्ठांकः चन्द्रप्रभागुटिका .... .. २२१ अथ गलगडचिकित्सा.... २३२ पूगीपाकः २२२ अथाग्रथिचिकित्सा ५७१२३, अपर पूगीपाकः २२३ अएपश्चाशस्तरंगः घान्वन्तरं घन्तम् अथ श्लीपदचिकित्सा २३४ मेघनादोरसः २२४ विडंगायंतैलमू ५८१८.... २३५ हरिशंकरो रसः (कोनषष्टितमस्तरंगः बंगेश्वरीरसः प्रमेहकुठारीरसः ५१।२९ अविद्रधिचिकित्सा५९।११ , दापञ्चाशतरंगः पष्टितमस्तरंगः २३७ अथ व्रणशोथः अथमेदश्चिकित्सा ५२२६ २२५ २३९ त्रिफलागुग्गुलुः त्रयःपश्चाशस्तरंगः अमृताद्यो गुग्गुलः अथोदरम् "जात्याचं वृतम् पटोलाद्यं चूर्णम् .... २२६ । स्वर्जिकायं दृतम् २४० नारायणचूर्णम् पुनर्नवाष्टकम् बिंदुष्टतम् २२७ अथ सद्योव्रणचिकित्सा ऋयादारसः २२८ विपरीतमल्लं तैलम् २४१ उदरारिरसः अथ भग्नानांचिकित्सा नाराचरसः ५३।२८ अथ नाडीव्रणचिकित्सा २४२ चतु.पंचाशस्तरंगः सप्तांगगग्गुलुः अथ श्वयथुरोगचिकित्सा५४४९, निर्गुडीतलम् ६०६२.... पंचपंचाशस्तरंगः एकपष्टितमस्तरंगः अथ मुष्कद्धिचिकि- अथ भगंदरचिकित्सा त्सा५५९ २२९ | रूपराजोरसः पटपंचाशस्तरंगः नवकापिको गुग्गुलुः अथ धचिकित्सा १६६३ २३० चित्रकाद्यं तेलम् सप्तपश्चाशस्तरंगः करवीरायं तैलम् अथ गंडमालाचिकित्सा २३१ रविताण्डवो रस: तुंबीतेलम् अथोपदंशचिकित्सा २४६ न्योपायं तैलम् अथशूकदोपचिकित्सा६१।३२ " चुच्छंदरीतैलम् हापटितमस्तरंगः सौभाजनम् अथ कुष्ठचिकित्सा .... ... .... .... " .... " २७ १७ .... .... .... .... .... .... " .... .... २४७ ·अनुक्रमणिका। .... .... " .... .... .... .... .... .... " .... .... " ... .... .... .... .... .... .... विषयः एष्ठांक: विषयः दृष्टांकः महाकषायः पट्पष्टितमस्तरंगः सिंदूराद्यं तैलम् २४८ अथविस्फोटचिकित्सा६६१५२६१ मोहम्वरंचतम् खदिराष्टकम् ससपष्टितमस्तरंगः अर्कतैलम् अथ स्नायुकचिकित्सा आदित्यपाकतैलम् २४९ / अथ ममूरिकाचिकित्सा २६२ लघुमरिचायंतैलम् अमृतादिः बोल्लजलम् २५० दशांगलेपः६७११ महाभल्लातकः अष्टपष्टितमस्तरंगः वृहन्मंजिष्ठादिः २५१ अथ क्षुद्ररोगपरिगणनचिकि- कुष्ठकालानलं तैलम् २५२ २६३ घृहत्सिदूरायं तैलम् २५३ | हरिद्रादितैलम् २६५ सैघवायं दृतम् मंजिष्ठाद्यं तलम् ६८१३६२६६ तालम् .... २५४ एकोनसप्ततितमस्तरंगः महातालेश्वररसः २५५ कुष्ठकुठारो रसः६।९१ २५६ अथ मुखरोगचिकित्सा त्रयःपष्टितमस्तरंगः खदिराचं तैलम् कालकनूर्णम् २६७ अथ शीतपित्तोदोत्कोठचि- पीतकं चूर्णम् कित्सा ६३२४.... जात्यादिकवलः २६८ मह चतुःपष्टितमस्तरंगः कुंकुमाद्यं तैलम् आम्लपित्तचिकित्सा.... २५७ स्खदिरगुटि का६९।३० २६९ अकेलखण्डः सप्ततितमस्तरंगः लघुगविलासोरसः संडाण्डावलेहः अध कर्णरोगचिकित्सा त्रिपुडपिप्पली २५९ क्षारतैलम .... शानादिगुटिका,चन्द्रकलार- कर्णामृतं तैलम् २७१ हिंग्याचं तेलम् सामृतं चूर्णम् अपामार्गतैलम् शतावरीटतम् ६४।२८ २६० शंकतैलम् २७२ पञ्चपष्टितमस्तरंग: गन्धकतैलम् अथविसर्पचिकित्सा लयक्षारतलम् दशांगः ६५४ शतावरी तैलम् ७०२० " .... .... .... .... " " .... शूलोऽपि .... .... .... .... .... " .... .... .... ....

·.१० अनुक्रमणिका। विषयः .... .... ... 40.. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ... " ... .... .... .... " पृष्ठांकः विषयः पृष्ठांक: एकससतितमस्तरंगः गुह्यरोगा७ि४।१५॥ अथ नेत्ररोगचिकित्सा २७३ पञ्चसप्ततितमस्तरंगः रसादिवर्तिः अथ गर्भस्थित्युपाया: जीवंत्याचं वृतम्.. गर्भनिवारणोपाय: २८८ उपचारकल्पना गर्भसंरक्षणम् २८९ पटोलायं एतम् २७४ मूढगर्भचिकित्सा २९० उपनाह: गर्भावष्टंभ त्रिंशाख्यंयंत्रम२९१ यष्टीकाथः २७५ (सूतिकादोपे) २९२ महात्रफलकटतम् "| हेमसुंदरंतैलम् लघुत्रिफलाटतम् " कनकमुंदरंतैलम् .... २९२ वासकादिकाथ: २७६ / वज्रकाञ्जिकम् पृथुवासादिः २७७ | सौभाग्यशुण्ठी पटोलादिर्गणः दशमूलादिः २९३ चन्द्रोदयावर्तिः २७८ सहचरादिः क्वाथः नेवसंजीवनी शला- निर्गुड्यादि क्वाथः का ७११६७ २८० अनुभूता बृहत्सौभाग्यशुण्ठी दासप्ततितमस्तरंगः प्रतापलंकेश्वररसः ७५१६५ अंथ नासारोगचिकित्सा २८१ पद्सप्ततितमस्तरंगः चित्रकहरीतकी अथ स्त्रीवराङ्गचिकित्सा २९ हिंग्वादितैलम् २८२ योनिलामनिवारणम् ७६४ कफलादिचूर्णक्वाथः ७२।१४, ससससतितमस्तरंग त्रिससतितमस्तरंगः अथ पालकरोगचिकित्सा अथ शिरोरोगचिकित्सा स्मरफलादिधमनम् अंमंगलमुलम् अर्थमेदः पविन्दुतलम् लाक्षादितलम् केरारोहणम् २८४ दिवसमासवर्षमटत्त्याग्रदजुष्टप्रर केशरंजनम् कारः तत्रमन्त्र: ७७१२५ विडङ्गाद्यं तैल ७३।२६ २८५ चतुःसातितमस्तरंगः अटसप्ततितमस्तरंगः जय प्रदररोगचिकित्सा अविपचिकित्सा जीरकावटेहः २०६ । सर्पविपम् " .... .... अष्टमंगलं पृतम् .... .... ૨૮૨ .... " अश्वगंधादि एतम् FR, .... १२ .... .... .... .... .... " .... .... .... ....

·.... .... " .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... .... .... .... " .... .... .... .... अनुक्रमणिका। ११ विषयः एष्ठांकः विषयः पृष्ठांक: वृश्चिकविषम् कपिकच्छुपाकः कृत्रिमविपम् ३०३ | कूष्मांडपाकः ३१४ श्वानविषम् ३०४ | गोक्षुरपाकः पिडिकामक्षिकादिविषम् अथ वीर्यस्तंभनम् वरटीविषम् सौगतगुटिका भ्रमरविषम् महायोगः ३१७ मूषकविपम् रसराजविधिः मंडूकविषम् चंद्रोदयोरसः मकरध्वजः ३१८ खीबद्धविषम् अपरो रसराजः ३१९ शृंगिमत्स्यविचिकित्सा ३०५ / लेपवटी ३२० पिपीलिकाविषम् ... अथ लिंगद्धिकरणम्.... ३२१ शतपदी (गोम)विषम् अथ लिगस्थूलीकरणम् लूताविषम् ६८१३३ नितंबकर्णस्तनलिंगद्धिः ३२२ एकोनाशीतितमस्तरंगः । योनिसंकोचनम् अथ रसायनप्रकरणम् ७९॥२१॥ रोमाभावौषधम् ८०।११६ अशीतितमस्तरंगः एकशीतितमस्तरंगः अथवाजीकरणतन्त्रम् अथ ऋतुचर्या ३२३ कामदेववटी ३१० महासुगंधितैलम् -- ३११ | वसन्तातूनांस्वरूपसेवनप- कामदेवचूर्णम् ३१२ थ्यविचारः गन्धापाकः ग्राह्याग्राह्यवैद्यविचारः ३२५ नमंजरीवटिका ३१३ ग्रन्थान्तमंगलाचरणम् ८१२१९, इति योगतरंगिणीविषयानुक्रमणिकासमाप्ता , .... " .... .... पट्टतु हरीतकी. .... " .... .... .... ....

·गंगाविष्णुश्रीकृष्णदास
श्रीवेंकटेश्वरछापखाना
(मुंबई.)

·॥श्रीगणेशाय नमः॥ ॥अथ योगतरंगिणी॥ प्रथमस्तरंगः। कपोलविगललोलदानपानीयपिच्छिलम् ॥ भ्रमद्धमरझंकारं वन्देहं द्विरदाननम् ॥१॥ आपस्तंवस्यारवेल्लोपनानो धानो भासां कोडपल्लीभवस्य । तैलंगस्य प्रीतिभाजो गिरीशे काशीवासं कुर्वतो भूरिकीर्तेः॥२॥ राज्ञां मान्यस्यात्र सिंगण्णभट्ट- स्यासीत्पुत्रो वल्लभो वेदविद्यः॥ तस्यासीरन्सूनवोऽमी त्रिमल्लो रामो गोपश्चेति नाम्ना त्रयोऽपि ॥३॥ तेषु त्रिमलभट्टेन नाम्ना योगतरंगिणी॥ चिकित्सा लिरव्यते भूरिग्रंथेभ्यः स्वपरार्थिना ॥ ३ ॥ देहादुत्पद्यते पुंसः पुरुपार्थचतुष्टयम् ॥ न नीरोगःस कुत्रापि तच्छान्तिस्तु चिकित्सया ॥५॥ कचिधर्मः क्वचिन्मैत्री क्वचिदर्थः क्वचिद्यशः॥ कर्माभ्यासः क्वचिचेति चिकित्सानास्ति निष्फला॥६॥ अतो मम अमस्तोमश्चिकित्सायां जयत्ययम् ॥ संक्षिप्ता रसयुक्तेयं संहिता भुवि जुंभताम् ॥ ७॥ कपोतयोगितत् पश्चर चयरामपानीयं दानोदकं नेन पिडितं गि- गणम् । २हिरराननं गणेशम् । ३ धर्मार्थकाममोलस्वरूपम् ।

·योगतरंगिण्याम्
रोगपंकार्णवे मग्नं यः समुद्धरते नरम् ॥
कस्तेन न कृतो धर्मः कां च पूजां न सोर्हति ॥ ८॥
जन्मान्तरकृतं पापं व्याधिरूपेण वाधते॥
तच्छांतिरौपधैनि पहोमसुरार्चनैः ॥ ९ ॥
हारीतात्
झाल्यं शालाक्यमंगदं कुमारभरणं तथा ।।
कायभूतक्रिया वाजीकरणं च रसायनम् ।।
अष्टावंगानि नस्याहुश्चिकित्सा यत्र संस्थिता ॥१०॥
वैद्योव्याध्युपसृष्टश्च भेप परिचारकः ।।
एते पादाश्चिकित्सायाः कर्मसाधनहेतवः॥ १५॥
ज्ञातशायः शुचिः शूरो लघुहस्तः कृतोद्यमः॥
देएका कैती धर्मी स भिपक्पाद उच्यते ॥ १२॥
आयो रोगी भिपग्यश्यो दक्षिणो ज्ञापको रुजाम् ।।
असर्वलक्षणः पथ्यशीलः पादोऽपरो मतः॥ १३ ॥
दोपकालपयोदेशमात्रामतिरेतसाम् ।।
सात्म्यं पनेपनं तत्स्पात्परः पादश्चिकित्सिने ॥2॥
अयाबाशी जितस्पैनो हितो धमाकोपिदः।।
बहुदी कर्मदक्षः पादः स्यात्परिचारकः ।। १५ ।।
पानः पितं कफीति त्रयों दोपाः समामतः॥
मंति देहं पिरुतास्तऽपिकता पर्धयनि च ॥१६॥

·प्रयमस्तरंगः। ३ चयप्रकोपोपशमा वायोीष्मादिषु त्रिषु ॥ वर्षादिषु च पित्तस्य श्लेष्मणः शिशिरादिषु ॥१७॥ ने व्यापिनोपि हन्नाभ्योरधोमध्यो-संस्थिताः। वयोहोरात्रभुक्तानामंतमध्यादिगाः क्रमात् ॥ १८॥ जांगलं वातभूयिष्ठमनूपं च कंफोनतम्॥ साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत् ॥ १९ ।। मात्रा चतुर्विधा ज्ञेया समा मंदा च तीक्ष्णका ॥ विषमा चेति संप्रोक्ता तत्तेहबिविशेषतः ॥२०॥ शुक्रौर्तवस्थैर्जन्मादौ विपेणैव विपक्रमे॥ "तैः स्युः प्रकृतयस्तिस्रो हीनमध्योत्तमाः पृथक्॥२१॥ मलायत्तं वलं पुंसां शुक्रायत्तं तु जीवितम् ।। अतश्चिकित्सितं कार्य संरक्ष्य मलरेतसी ॥२२॥ जातमात्रश्चिकित्स्यस्तु नोपेक्ष्यो ऽल्पतया गदः॥ वहिशस्त्रविस्तुल्यः सैल्पोपि विकरोत्ययम् ॥ २३ ॥ यावज्जीवं चिकित्स्यस्तु नोपेक्ष्यो भिजा गदी। कदाचिदैवयोगेन दृष्टारिष्टोऽपि जीवति ॥२॥ चिकित्सितं शरीरं यो ने निष्क्रीणाति दुर्मतिः॥ से यत्करोति सुकैतं तत्सर्व भिषगश्नुते ॥ २५॥ १ वातादयः। २ मते वायुः मध्ये पित्तं आदौ कफः इति क्रमादवस्था- दिषु ज्ञेय । ३ जलवृक्षरहितं देशं । ४ जलवृक्षवदुलं देश । ५ कफयु- क। ६ दो यत्र समी नसाधारणम् । ७ समवातादिक। ८ न्यूनाधिका। ९ यदग्निस्तन्मात्रा देया । १० वीर्यरन.स्थैः । ११ ऋतुसमये । १२ वातादिभिः । १३ वातेन हीना पितेन मध्यमा कफेन उत्तमा प्रकृति या । १४ स्वल्पोपि दोष । १५ वैयेन । १६ भरिटो मृत्युसूचकः इति । १७ ना १८ पुमान् । १९ इत्यनेन पाप न ज्ञेय । २१ जगभुक्ते। मोचयेनि । वैद्यः २० ·४ यथाशास्त्रं तु निणीतो यथा व्याधिश्चिांकार सितः॥ योगतरंगण्याम् नैव कुर्वीत लोभेन चिकित्सापुण्यविक्रयम् ॥ ईश्वराणां वसुमतां लिप्सेतार्थ तु वृत्तये ॥२६॥ रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम् ॥ ततः कर्म भिपक्पश्चाज्ज्ञानपूर्व समाचरेत् ॥ २७॥ कर्मप्रकोपजाः केचिकेचिदोपप्रकोपजाः। कर्मदोषोद्भवाः केचिन्मनःकायस्थिता गदाः॥२८॥ कर्मक्षयात्कर्मकता दोषजात्स्वयमौपधैः ।। —याक्षयम् ॥ २९॥ नशमं याति यो व्याधिः स ज्ञेयः कर्मजो वुधै ॥ ३० पुण्यश्च भेपजैःशांतास्ते ज्ञेयाः कर्मदोपजाः ॥ बजेया दोपजास्त्वन्ये केवेला पाथ संकराः॥ ३१ ॥॥ रोगस्तु दोपवैषम्यं दोपसाम्यमरोगता ॥ निजागंतुविभेदेन ते च रोगा द्विधा मताः॥३२॥ याभिःक्रियाभिर्जायते शरीरे धातवः समाः॥ मां चिकित्सा विकाराणां कर्म तद्भिपजां मतम् ॥ स्वैहेतूपचिता दोपाः सामा रसपथानुगाः॥ रसमामं पाचयित्वा कुटुंदोपान् पृथक्पृथक् ॥ ३४ कर्मदोपोद्भवा यांति कर्मदा १धनवतां । २ धनं । ३ यो रोगस्तस्यौपध! ४ कुटार्शभादिका ५ ज्याप्तीसारादिकाः। ६ अमेहश्वासादि। ७नाशं । ८ यया ९ यो व्याधिः स निमितः। १० औपधैः। ११ यातपित्तकफाः । र्वसमूहः । १३ वातादीनां यदसमय नदेव रोगत्यं । १४ पानादीन घ समस्यं तदेव अरोगरवमिति शेयम् । १५ एकोसरं मृत्युशनमा मनक्षते तेपेकः बालसंयुक्तः पावागनुनाः स्मृता इनि पच २६ उपायः। १७ कपिनेति मेषः। १८ स्त्रस्वकारणेन संचिताः। नादयः) २० भामसहिताः।

·प्रथमस्तरंगः । ५ स एव पाचनो ज्ञेयो न च दोपान्विपाचयेत् ।। दोपपाकादातुपाकान्मरणं सर्वथा नृणाम् ॥ ३५॥ विकारनामा कुशलो न जिहीयात् कदाचन ॥ न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः ॥३६॥ दर्शनस्पर्शनप्रश्नैाधेानं त्रिधा मतम् ।। आयुरादि दृशा स्पर्शाच्छीतादि प्रश्नतो ऽपरम् ॥ ३७॥ स्वभावायाधयः साध्याः केचिज्जाप्या उपेक्षिताः॥ साध्या याप्यत्वमायांति याप्याश्वासाध्यतां तथा ॥३८॥ निवृत्तोपि पुनर्व्याधिः स्वल्पेनायाति हेतुना ॥ दोपैौर्गीकते देहे खेघु सूक्ष्म इवानलः॥ ३९॥ व्याधस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः॥ एतवैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुपः॥ ४० ॥ नास्ति रोगो विना दोपैर्यस्मात्तस्माद्विचक्षणः।। अनुक्तमपि दोषाणां लिंगैाधिमुपाचरेत् ॥ ४५ ॥ यथाह तीसटाचार्यः॥ पातस्य पित्तस्य कफस्य चापि विकारिणः कायर्वतां हि काये ।। प्रकोपहेतुः कुपितस्य लिंग चिकित्सिते ति निरूपणीयम् ॥१२॥ क्षस्तिक्तैः कपायैः कटुभिरनैशनैवैगसंधारणैश्च व्यायामैश्च व्यवायैः प्रतैरणवलंवद्विग्रहर्जागरैश्च ॥ ११ पावनेय इति पा पाउन २ वैद्यः ३ तनां न कुर्यात् । ४ निधता। स्वे- तताटे नच याति पक्षः इत्यादिकं ज्ञान दर्शनेन भवति। ६संस्थताः।७भ हतकारणेन। ८ दिने । ९ जानीयात् । १० देहिनां । ११ निदानम् । १२ संपा- ः।१३ तंगनेः । १४गबादिमहणः । १५जतप्तावः । १६ वतिना सह युद्धः ।

·६ योगतरंगिण्याम श्यामानीवारकंगुप्रभृतिभिरशनैरुल्लसद्भिः पयोदै- रन्नेजीर्णे च जंतोरिति भवति तनौंमारुतस्य प्रकोपः४३ कट्सम्लोष्णविदाहि तीक्ष्णलवणक्रोधोपवासातप- स्त्रीसंपर्कतिलातेसीदधिसुरासुक्तारनालॉदिभिः॥ भुक्त जीर्यति भोजने च शरदि ग्रीष्मे सति प्राणिनां मध्याद्वे च तथाधरात्रसमये पित्तप्रकोपो भवेत् ॥ ४॥ गुरुमधुरातिशीतदधिदुग्धंनवान्नपथ- स्तिलविकृतीक्षुभक्षणातिदिवाशयनैः॥ सैमविमाशनाध्यसनपायसपिष्टरुतै- रपि च कफःप्रकुप्यति मधौ च दिनादिपु च॥४५॥ इति प्रकोपकारणैः प्रकोपमेत्यसर्वगाः॥ समीरणादयस्तनौ रुजः सृजंति जंतुपु ॥ १६ ॥ वातपित्तकफकोपलक्षणं सूचितं यदिह सूत्रसंग्रहे। प्रोच्यते तदिह सांप्रेतं मया रुक्परीक्षणमैनेन कारयेत् ॥ १७ ॥ दृशिशिरसि च शंखश्रोत्रनेत्रांतरेषु भुवि हदि हनुमन्यास्कंधमूर्धालसंधी। रुगतिनिशि दिवाल्पा स्यादकस्मात्प्रशांता भवति हि भुजजंघास्तब्धसंकोचता च ॥१८॥ ९ पार्क १ यर्था कुर्वद्रिः। २ मेघः। ३ संपनम् । ४ खोसंगमः । ५अत- सी। कांग्याभेदः। ७कांजी। ८ भोजने कृने सनि । गच्छति सति। १० नयाग्रजल सेवनात् । ११. यस्मिन् समये भोजनं करो- नि तस्मिन् समये कफकोपो शेयः । १२मुनोपरि योगर्न तत् । १३3. । १४ कथ्यते। १५ अधुना। १६ लक्षणेन ।

·प्रथमस्तरंगः। ७ कटिविटपयरुत्सुक्कोन्निं च प्लीह्नि पृष्ठे जठरवृपणवक्ष कुक्षिकक्षांतरेषु॥ प्रसरति गुरुशूलं नाभिवस्तिस्तनेषु त्रिगुदवलिगुह्योपांतपादयेषु ॥४९॥ वदनविरसता स्थावर्चसः कर्कशत्वं भवति वपुपि कार्य रात्रिनिद्रानिवृत्तिः ।। त्वचि च परुपता स्यात्स्याच्च वैषम्यमग्ने- रिति पवनविकारे लक्षणं प्रोक्तमेतत् ॥ ५० ॥ भ्रममदमुखशोपस्वेदसंतापमूर्छा मुखनयननखवङ्मूत्रविट्पीतता च ॥ प्रलपनमतिसारश्चारुचिश्च ज्वरश्च तृडतिशिशिरतेच्छा पित्तरोगस्य लिङ्गम् ॥५१॥ अङ्गस्य गौरवमपाटवमान्तराने- सैक्शता च हृदयस्य मुखप्रसेकः॥ आलस्यमास्यमधुरत्वमकोंडकंडू- रापांडुता नयनयोरतिरोमहर्पः॥५२॥ प्रौप्लुतिर्वमथुपीनसकासनिद्रा- तंद्रादयश्चैलचुलायनमुल्वणं च ॥ स्यादोष्ठकंठरसनारदमूलतालु- घाणेक्षणश्रवणशकुलिकान्तरेषु ।। ५३ ॥ १ नातुदेशे। २ बहुशूलं । ३नाभेरधोभागः। ४ पृवंशाधोभागः । ५ नितंवयं । ६ कठोरत्यं । ७ कठोरता । ८ मंदामिः। ९ अतिशीत- तेष्ण। १० मन्दत्वं। ११ जठरामेः1 १२ उपस्थितवमनता । १३ ला- १४ अनायासकाण्डूः। १५ संज्ञानामः। १६ स्फुरणम् । १७ निहा। १८ दन्तमूलम् । १९ नेत्रे। २० को। २१ कक्षा। साखायः ।

·योगतरंगिण्याम् श्लेप्मोद्भवे भवति लिङ्गमिदं विकारे संसर्गजेपुच गदेषु भवेदि दोषम् ॥ जंतोरिदं पवनपित्तकफप्रकोप- लिङ त्रिदोपजरुजि प्रविभज्य योज्यम् ॥५४॥ ॥उक्तंच॥ कफवातौ वातकफौ वातः पित्तं च वृद्धिसमौ ॥ त्रिंभिरायैत्रिभिरत्यस्तिभिराद्यपरैस्तदन्यैश्च ।। ५५॥ अंत्याद्यावाद्यमाद्यांत्यावत्यं कोपसमौ मलम्॥ मध्यमध्येतरी मध्यं प्रयोगानयतस्त्रिको॥५६॥ ऑद्यमध्यं नयत्यत्यं मधुराद्याः शमेतरौ ॥ आद्यं मध्यांत्यमाद्यं च मध्यमांतिममंतिमम् ॥ ५७ ॥ आद्यमध्य मध्यमांत्यमाद्यं मध्यांतिम क्रमात्।। १ मधुराम्ललवणकटुतिक्तकपायाः पडूसाः तत्र विमिराद्यैः मधुराम्ललवणैः कको वृद्धिं याति वातः शमं याति इत्यर्थः । २ अंत्यत्रिभिः कटुतिक्तक पायैः वातः वृद्धिं याति कफः शमं याति इत्यर्थः । ३ भाद्यपरैः भायो मधुरस्तस्मात्परम्ललवणकटुकैखिभिः पित्तं बृद्धिं याति । तदन्यैः मधुरति- कपायैः पित्तं शमं याति । ४ अत्यखिकः कटुतिक्तकपायः माधषिका मधुराम्ललवणः एतौ त्रिको आयं मलं कोपशमी नयतः। अन्त्येन कोपः । भाधेन शमः । ५ भाद्यस्त्रिका मधुराम्तलवणः अंत्यः कटुतिक्तकरायः एती क्रमेण अत्यं मलं कर्फ कोपशर्म नयतः। ६ मध्यच मध्यौ च मध्यम- ध्यौ विद्यते यस्मिन्सः । त्रिकस्यो मध्योऽम्लः पट्न रसेपु मध्यौ लवणकटू भयमम्लतवणकटुकाख्यो मध्यमखिकः इतरोऽस्मादन्यमधुरतिक्तकपाया. ख्य एती मध्य मतं पित्तं कोपशमी नयतः । अम्ललवणकटुकः कोपः मधुरतिक्तकपायैः शमः। ७ मधुराद्याः पडूसाः तेषु मधुरः भायं वायु मध्य पित्तं शमं नयति। ८ अन्त्य कर्फ कोपं नयति । अन्त्यः भार्य पायुं शर्म नयति । ९ मध्यान्त्यं पित्तकफो कोपं नयति । लवणा भायं वायुं शमं नयति। १० मध्यमांतिम पित्तकफौ को नयति । कटुः अंतिम कर्फ शमं नयति ११ आयं धात मध्यं पित्त कोपं नयति। १२ तिक्तः मध्यमान्त्यं पित्तकफी शर्म नयति ।

·प्रथमस्तरंगः। आय दोष रसाःप्रायःप्रयोगपरिशीलिताः॥५०॥युग्म।। राध्यहोरादिमध्यांते पुनश्चात्यायमध्यमे ॥ मध्ये चांते तथादौ च दोपैर्नाल्पातिरुक्क्रमात् ॥५९॥ भुक्ते जीर्यति जीर्णेने जीणे भुक्ते च जीर्यति ॥ जीणे जीर्यति भुक्ते च दोपैर्नाल्पातिशूलरुक् ॥ ६ ॥ कफपित्तानिलाः पूर्वमध्यांतेषु व्यवस्थिताः ॥ देहाहोरात्रिवयसां संधिष्वपि कफानिलौ॥६१॥ आदावते च दौर्बल्यं विसर्गीदानयोर्नृणाम् ।। १ आयं वायु कोपं नयति कषायः मध्यान्तिमं पित्तकफौ शमं नयति । २ लक्षणादिना अभ्यस्ताः। ३ रात्रिश्च महश्च राज्यहनी तयोरादिमध्यांतेषु भागेयु वानेन रुक् नाल्पातिविशिटा भवेत् । राज्यहोरादौ न मध्येऽल्पा रा- श्यन्ते अति अत्यन्तं । राज्यहोरादौ पित्तेन रुक् न भवति अन्ते भागे ऽल्पा मध्ये भागे अत्यन्तं भवति । तथा राज्यहोर्मध्ये चाते तथादौ च कफेन एक सर्वरोगग्रहणानाल्पातिविशिष्टा भवति । ४ अन्ने भुक्तेऽभ्यवहते सतिजी- यति पार्क गच्छति जीर्ण पाई गते सनि अन्न इति सर्वत्र सवन्ध्यते तेनाय- मर्यः । मुक्तेज्ने वातलरुक् न भवति जीर्यति अल्पा ईपत् भवति जोणे चानिभवति । पित्तशुतरुक् जीर्णने न भुक्तेऽल्पा जीर्यत्यत्यन्तं भवति । मेष्मरुक जीर्णेने न । जीर्यत्यल्पा भुक्ते चाति भवति इति । ५क- फपित्तानिलाः देहाऽहोरात्रिश्यसां पूर्वमध्यांतेषु यथासंख्यं व्यवस्थिताः । देहस्य पूर्वभागे शिर आरभ्य वक्षोते कफः व्यवस्थितः । मध्ये आमाशय- मारभ्य नाभ्यन्ते पित्तं व्यवस्थितं । अन्तेनाभेरधोभागे बातो व्यवस्थितः । देहस्य शिरोमूलत्वादेवं भागकल्पना । अह्नत्रिधाविभक्तस्य पूर्वभागे कफः मध्याह्न पिन अपराहे वायुः । तथा रात्रिर्जेया । वयसोपि पूर्वभागे वा- ल्यावस्थायां कफः। मध्ये तरुणावस्थायां पित्तं । अन्ते वृद्धावस्यायां वा- युः । देहाहोरात्रिवयसां सधिषु कफानिलावेच । देहस्य पूर्वभागमध्यभागयोः सन्धी र संज्ञकः कफः। मध्यभागांतभागयोः सन्धौ पक्कागयाख्ये वातः। एतम यथासंख्यमित्यावर्त्य लभ्यते । रात्र्या साकमहःसन्धौ प्रभातसंज्ञे। अह्ना { साकं राज्ये सन्धौ पदोपसंजे यथाक्रम कफवातौ व्यवस्थिती। वाल्यनारूण्ययोः संघीष्मा ! तारुण्यवाईफ्ययोः सन्धौ वायुः इति व्याख्या कथिता। ६ विस- गो दक्षिणायनं वर्षादयः त्रय ऋतवः । वलस्य विसर्जनादिसर्गचोच्यते । आ- ·योगतरंगिण्याम् मध्ये मध्यं वलं त्वते श्रेष्ठमादौ च निर्दिशेत् ॥६२॥ ॥कि चान्यदपि। हेवादिरूपारुतिसात्म्यजाति- भैदेः समीक्ष्यातुरसर्वरोगान् ॥ चिकित्सितं कर्षणवृंहणाख्यं कुर्वीत वैद्यो विधिवत्सुयोगैः॥ ६३ ॥ दिव्यौपधीनां वहवःप्रभेदा वृन्दारकाणामिव विस्फुरन्ति ।। ज्ञात्तेति संदेहमपास्य धीरैः संभावनीया विविधप्रभावाः॥६॥ स्वाभाविकागन्तुककायिकान्तरा रोगा भवेयुः किल कर्मदोपजाः॥ तच्छेदनार्थ दुरितापहारिणः रानः शिशिराद्यास्त्रय कलयः उत्तरायणं । बलस्यादानादानं चोच्यते । एतयो- यथाक्रम आदविख्ये क्लौ भन्नेधर्मकलो नृणां वलहानि निर्दिशेन् तथा वि- सर्गस्य मध्ये शरदि आरानस्य मध्ये वसन्ते मध्यं बलं निर्दिशेत् । तथा वि- सर्गस्यांत हेमन्ती आदानस्थापे शिशिरे श्रेठं अत्यन वतं निर्दिशेत् । एतेन एतदुक्तं भवति । विसर्ग ययोत्तरं वलमभिवर्धते । आदाने ययोत्तर क्षीयते । तेन विसर्गस्य यावदाये दिवसे बतातावदादानस्याने दिने। यावत् द्वितीये दिने विस- यस्थतावदादानस्योपाने दिने ।भनया युनिया विसर्गस्याये प्रती वर्षाव्ये यात्रते ताबदादानस्यान्ते ऋतौ । विसर्गस्य मध्यौ यावता तावदादानस्योपान्ये घस- न्ततौं । यावद्विसर्गस्थति हेमन्तः नारदादानस्याये शिशिराख्ये । भारोहाबरो- हक्रमवान्नस्य वृद्धिक्षयो भवतः ॥ १ निदानपूर्वरूपोपशमसंमामय पतै दैः । २ अष्टी ज्वरा इनि। ३ दृष्ट्वा । कृषिपुटाख्यं । ४ नान् भेदान् । ५ दूरीकृत्य । ६ संयोजनीयाः । ७ ओषधयः । ८ स्वाभाविका रोगाः क्षुत्पिपासादयः । आगन्तुकाभूनाभि गादयः । कादि- का अजीर्णादयः । भातराः मानसिकाः कामादय इति चतुर्था । कर्मजाः दो- पनाः कर्मदोपजाः इति विषा भवेयुः ।

·द्वितीयस्तरंगः। श्रेयोमयान् योगवरान्नियोजयेत्॥६५॥इति शाईधरात्।। तत्र तावदनिलः ममेति स्नेहवस्तिपरिपेकनिरूहैः ॥ भुक्तमात्रबलदेन नराणामोदनेन मृदुमांसरसेन ॥६६॥ द्राक्षयात्रिफलया त्रिवृता च वंसनेन रुधिरसुतिभिश्च॥ सर्पिपा च सितया पयसा च स्वादुना भवति पित्तनिवृत्तिः॥ ६ ॥ लंघनेन वमनेन यवान्न- प्राशनेन शिरसश्च विरकैः॥ कट्फलादिकवलैरहिमाभि- वाद्भिरत्र शममेति कफश्च ।। ६८॥ इति सूत्रस्थाने चिकित्सा कलिकातः।। इति योगतरंगिण्यां ग्रंथावतारिका नाम प्रथमस्तरंगः॥१॥ अथ द्वितीयस्तरंगः। ॥प्रथमं परिभापा॥ न मानेन विना युक्तिव्याणां जायते क्वचित् ।। अतः प्रयोगकार्यार्थ मानमत्रोच्यते मया ॥१॥ मानं च विविध प्रोक्तं कालिङ्गं मागचं तथा । कालिङ्गान्मागधं श्रेष्ठमिति मानविदो विदुः॥ २॥ त्रलरेणुर्बुधैः प्रोक्तस्त्रिंशता परमाणुभिः॥ त्रसरेणोस्तु पर्यायो नाम्ना वंशी निगद्यते ॥३॥ १विरेचनं । २ निसोत । ३ विरेचनं । ४ घृतेन ! ५ दुग्धेन । ६ नवीन- यवभोजनेन । ७ नस्यकर्मभिः। ८ उष्णोदकः। १०प्रमाणेन । ९ ग्रन्थात।

·१२ योगतरांगण्याम् .. जालांतरगतैः सूर्यकरैवंशी विलोक्यते॥ पड्वंशीभिर्मरीचिः स्यात्ताभिः पद्मिश्च राजिका ॥१॥ तिसृभी राजिकाभिश्च सर्पपःप्रोच्यते वुधैः॥ यवोष्टसर्पपैः प्रोक्तो गुञ्जा स्यात्तचतुष्टयम् ॥ ५॥ पशिस्तु रक्तिकाभिः स्यान्मापको हेमधानको। मापैश्चतुभिः शाणः स्यादरणः स निगद्यते ॥६॥ टंकः स एव कथितस्तद्यं कोल उच्यते ॥ क्षुद्रवो वटकश्चैव द्रणः स निगद्यते ॥ ७ ॥ कोलदयं च कर्पः स्यात्ता प्रोक्ता पाणिमानिका॥ अक्षः पिचुः पाणितलं किंचित्पाणिश्च तिंदुकम् ॥ ८॥ विडालपदकं चैव तथा पोडशिका मता।। करमध्ये हंसपदं सुवर्ण कवलग्रहः ॥ ९॥ उदुंबरं च पर्यायैः कर्प एव निगद्यते ॥ स्यात्काभ्यामर्धपलं शुक्तिरष्टमिका तथा ॥ १० ॥ शुक्तिभ्यां च पलं ज्ञेयं मुपिरानं चतुर्थिका ।। प्रकुश्चः पोडशी विल्वं पलमेवात्र कीर्त्यते ॥ ११ ॥ पलाभ्यां प्रसूतिया प्रसृतं च निगद्यते ॥ प्रसूतिभ्यामंजेलिः स्यात्कुडवोर्धशरावकः॥१३॥ अर्धमानं च सज्ञेयः कुडवाभ्यां च मौणिका ।। शराबोष्टपलं तहत् ज्ञेयमत्र विचक्षणः ॥ १४॥ १ यवचनुटयं । २स एप मापकः पर्यायशब्देन हेमधानको निगते । ३ क्षुद्रम इत्यपि पाउः। ४ कथिता। मासेकीसरक। ६ सैवपर्या- यशदेन अटकमिता शुक्तिरिति । ७ पोडशाटकम् पतं ज्ञातव्यमिति शे. पः। ८ दात्रिंशनटकानां प्रसूतिः शेयः। ९ चतुःषष्टिकानां टंकानामंगति - १० अष्टाविंशययनोत्तरटंकानां माणिकेत्यर्थः। ११ निपुणैः।

·द्वितीयस्तरंगः। १३ शरावाभ्यां भवेत्प्रस्थश्चतुःप्रस्थैस्तथाढेकम् ॥ भाजनं कांस्यपात्रं च चतुःषष्टिपलश्च सः॥१५॥ चतुर्भिराढकोणः कलशो नल्वणो मतः॥ उन्मानं च घटो राशिद्रोणपर्यायसंज्ञकः॥ द्रोणाभ्यां शूपकुंभौ च चतुःषष्टिशरावकः ॥१६॥ शूर्पाभ्यां च भवेद्रोणी वाहुगोणी च सा स्मृता ॥ द्रोणीचतुष्टयं खारी कथिता सूक्ष्मवुद्धिभिः॥ १७ ॥ चतुःसहस्रपलिका पण्णवत्यधिका च सा॥ पलानां द्विसहस्रं च भार एकः प्रकीर्तितः॥१८॥ तुला पलशतं ज्ञेया सर्वत्रप विनिश्चयः॥ माषटंकाक्षविल्वानि कुडवः प्रस्थमाढकम् ॥ १९॥ राशिौणी खारिकेति यथोत्तरचतुर्गुणाः॥ गुंजादिमानमारभ्य यावत्स्यात्कुडवस्थितिः॥२०॥ द्रवाशुष्कद्रव्याणां तावन्मानं समं मतम् ॥ प्रस्थादिमानमारभ्य द्विगुणं तद्रवाईयोः ॥२१॥ मानं तथा तुलायास्तु द्विगुणं न कचित्स्मृतम् ॥ मृक्षवेणुलोहाद्यैर्भाण्डं यचंतुरगुलम् ॥ २२ ॥ विस्तीर्ण च तथोचं च तन्मानं कुडवं वदेत् ।। यदीपधं तु प्रथमं यस्य योगस्य कथ्यते ॥२३॥ तन्नाम्नैव स योगो हि कथ्यते क्वचिदन्यथा ॥ इति मागधी परिभापा ॥ अथ कलिंगपरिभापा। यवो द्वादशभिगौरसर्पपैः प्रोच्यते बुधैः॥ १ पट्पचाशदुत्तरद्विशतटकानां प्रस्थो ज्ञेयः। श्चतुर्विशनोत्तरसहमटकाना- मादकं ज्ञेयम् । ३ षष्णवत्युत्तरचनु सहस्रटंकानां द्रोणो शेयः। सविनवत्यधिकशनटंकानां शूर्पकुंभी ज्ञेयौ । ५ षोडशसहसंचनुरशीस्यधिक- निशतटकानां द्रोणी शेया। ४अष्टसह- २ ·योगतरंगिण्याम् यवद्वयन गुंजा स्यात्रिगुओ वल्ल उच्यते ॥ २४॥ मापो गुंजाभिरष्टाभिः सप्तभिवा भवेकश्चित् ॥ स्याच्चतुर्मापकैः शाणः सनिष्कष्टङ्क एव च ॥ २५ ॥ गद्याणो मापकैः पभिः कर्पः स्याद्दशमापकः॥ चतुःकः पलं प्रोक्तं दशशाणमितं बुधैः ॥२६॥ चतुःपलैश्च कुडवं प्रस्थाद्याः पूर्ववन्मताः॥ ॥ इति कलिंगपरिभाषा ॥शाधरात् । त्रुटिः स्याऽदणुभिः पड्रिस्तावल्टिक्षा समीरिता ॥२७॥ ताभिः पद्भिर्भवेयूका पड्यूकाभी रजो मतम् ॥ जालांतरगतैसूर्यकरैवेशी विलोक्यते ॥ २८॥ तस्या नामान्तरं ज्ञेयं त्रसरेणू रजस्तथा । अथ कृष्णात्रेयात् रजांसि त्रीणि सिंकता ताभिः पोडशभिस्तथा ॥२९॥ सर्पपश्च भवेद्गौरस्ते चाप्टौ तण्डुलं विदुः॥ तद्वयं धान्यकं मापं तवयं रक्तिका मता ॥३०॥ रक्तिकाद्वितयेनापि वल्लः प्रोक्तो विशारदैः॥ चतुर्भिश्चण्डिका तैः स्यादेवं मानपरंपरा ॥३१॥ इति योगतरंगिण्यांपरिभापाकथनंनामद्वितीयस्तरंगः। तृतीयस्तरंगः। ॥ अथ युक्तायुक्तकथनम् ।। नवान्येव हि योज्यानि व्याण्यखिलकर्मसु ।। विनाविडंगरुष्णाभ्यां गुडधान्याज्यमाक्षिकः॥१॥ गुडूची कुटजो वासा कूष्माण्डश्च शतावरी॥ १लिक्षाप्रमाणम् । श्वातुका शेया। ३धान्यम् । ४धान्यशदेन सर्वानपहणम् ·तृतीयस्तरंगः । अश्वगंधासहचरौ शतपुष्पा प्रसारिणी ॥२॥ प्रयोज्या च सदैवाद द्विगुणां नैव कारयेत् ॥ शुष्कं नवीनं यद्रव्यं योज्यं सकलकर्मसु ॥३॥ आई च द्विगुणं योज्यमेव सर्वत्र निश्चयः॥ कालेऽनुक्ते प्रभातं स्यादंगेऽनुक्ते जटा भवेत् ॥ ४॥ भागेऽनुक्ते हि साम्यं स्यात् पात्रे नुक्ते तु म॒न्मयम् ॥ एकमप्यौषधं योगे यस्मिन् यत्पुनरुच्यते ॥५॥ मानतो द्विगुणं प्रोक्तं तद्रव्यं तत्वदर्शिभिः॥ गुणहीनं भवेद्वर्षादूर्व तद्रूपमौषधम् ॥६॥ मासद्वयात्तथा चूर्ण हीनवीर्यत्वमाप्नुयात् ॥ हीनत्वं गुटिकालेहो लभेते पत्सरात्परम् ॥ ७॥ हीनाः स्युर्घतनैलाद्याश्चतुर्मासाधिकात्तथा ॥ औषध्यो लघुपाकाः स्युनिार्या वत्सरात्परम् ॥ ८॥ पुराणाः स्युर्गुणैर्युक्ता आसवा धातवो रसाः। व्याधेरयुक्तं यद्रव्यं गणोक्तमपि तत्त्यजेत् ॥ अनुक्तमपि यद्युक्तं योजयेत्तत्र तहुधः॥ ९ ॥ ॥ इतिशाधरात् ॥ वज्जाभावे तु वैकान्तं स्वर्णाऽभावे तु माक्षिकम् ॥ हेममाक्षिक सत्त्वं मतं हेमसमं गुणैः ॥१०॥ विमलामाक्षिकं ज्ञेयं ध्रुवं रजतवद्गुणैः॥ मुक्ताऽभावे क्षिपेनूनं मुक्ताशुक्तिं च नद्गुणाम् ॥११॥ अभावभ्रकसत्त्वस्य कान्तलोहं प्रयोजयेत् ॥ कांताभाव तीक्ष्णलोहमित्युक्तं रंसदर्पणे॥१२॥ १ मृत्पात्र । २ययापूर्व तथा । ३ चतुर्मासात्परं । ४ क्षुद्रादयोशेयाः । स्व- । माक्षिकम् । ६ रौप्यमाक्षिकजम् । ७ रौप्यनुल्यम् । ८ एतनामकमन्ये ।

·योगतरंगिण्याम् अभावे मधुनो योज्यो गुडो जीर्णश्च तद्गुणः॥ सिताभावे भवेत् खण्डं झाल्यभावेच पंष्टिकाः॥ १३॥ असंभवे तु द्राक्षायाः प्रदेयं काश्मरीफलम् ॥ वृक्षाम्लं न भवेत्तत्र दाडिमाम्लं प्रयोजयेत् ॥ १४ ॥ चेतसाम्लस्य चाभावे हरिमन्याम्लमादिशेत् ॥ अभावे चन्दनस्यापि मेलयेद्रक्तचन्दनम् ॥ १५॥ तुगाभाव प्रदातव्या त्वक्षीरी तद्गुणा बुधैः॥ अभावे सति पंत्राणां रसादेर्भावनाविधौ॥ विषमुष्टिकपायेण पड्गुणा भावना भवेत् ।। १६ ॥ ॥ इति गोरक्षमतात् ॥ भेदाजीवककाकोलीद्वन्दाऽभावे प्रयोजयेत् ।। यष्टीविदार्यश्वगंधा वलावाराहिकाय वा ॥१७॥ ॥इति पैद्यालंकारात् ॥ फलमाममपुंष्टं च त्यज्येविल्वादृते सदा ॥ द्राक्षाविल्वशिवादीनां फलं शुष्कं गुणोत्तरम् ॥१८॥ आदिशब्दादिभीतकपरूपादेरपि ॥ गोरक्षमतात् ।। अंतःसंमार्जने मोदास्थाने योज्या जवानिका ।। वहिःसंमार्जने मोदा यजमोदेव गृह्यते ॥ १९ ॥ अंतःसंमार्जने योज्यं वचास्थाने कुलिञ्जनम्॥ बहिःसंमार्जने सैव प्रयोक्तव्या मनीपिभिः॥२०॥ कृष्णजीरकयोगेन कर्तव्ये भक्ष्यभेपजे ॥ १पुरातनः । २ चामरविशेपः। ३ साठीचामर इति भा०। ४ भमा- मौ।५ कमारी(कुबेरन)।६ अम्तवेतस्येति वा पाठः१७ वंशलोचनम् ८ यस्य वृक्षस्य पवाणां रसादेरमावस्तस्य वृक्षस्य कषायेण पडगुणा भावना देया। पत्रा: गामित्यत्र 'पित्ताना' मित्यैकस्मिन्पुस्तके(?) ।९ नवामपन्यात् । १० अपर्क । ११ लघु।

·चतुर्थस्तरंगः। तस्य स्थाने प्रदातव्यो जीरकः कुशलै. सदा ॥२१॥ सारश्च खदिरादीनां निवादीनां त्वचः स्मृताः॥ फलं च दाडिमादीनां पटोलादेर्दलं मतम् ॥ २२॥ ॥ इति वृद्धशौनकात् ॥ कचित्पत्रं कचित्मूलं क्वचित्पुष्पं कचित्फलम् ॥ कचिद्दीकचित्काथं क्वचिद्वल्कं क्वचिजलम् ॥ २३ ॥ कचिन्नालं योजनीयं क्षीरं क्षार कचित्कचित् ।। एकैकस्यौषधस्यैव यथायोगं प्रयोजयेत् ॥ २४ ॥ अर्धे सिद्धरसस्य तैलघृतयोर्लेहस्य भागोष्टमः संसिद्धाखिललोहचूर्णगुटिकादीनां तथा सप्तमः ॥ यो दीयेत भिषग्वराय सरुंजा निर्दिश्य धन्वन्तरि देहारोग्यसुखाप्तये निर्गदितोभागःस धान्वन्तरिः॥२५॥ क्रीतद्रव्यस्य भैषज्यभागश्चैकादशो हि यः॥ वणिग्भ्यो गृह्यते वैद्यै रुद्रभागः स कथ्यते ॥ २६ ॥ गृहीत्वाधिकमीशांशाद्यो ऽसमीचीनमौषधम् ॥ दापयेल्लुब्धवद्वैद्यः स स्याद्विश्वासघातकः ॥ २७ ॥ ॥ इति वैद्यालंकारात् ॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यांयुक्तायुक्तकथनंनामतृतीयस्तरङ्गः। चतुर्थस्तरंगः। स्रहाया अथ कथ्यन्ते योगा रोगोपघातकाः॥ स्नेहश्चतुर्विधः प्रोक्तो घृतं तैलं सा तथा ।। १ ।। मजा च पिवेन्मर्त्यः किंचिद युदिते रवी॥ १ श्वेनजीरकः । २रसः । ३ चिंचादोनामिति तत्रतत्र शेय । ४ अर्द्धभागः । ५ रसादेर्भागः । ६ श्रेठवैद्याय । ७ रोगिणा । ८ दिध्यात्वा ।९ कथितः । १० अयोग्यम् । ११ मांसनेहः । १२ अस्थिमध्यनेह । १३ उदिते सति ।

·योगतरंगिण्याम् स्थावरो जंगमश्चेति द्वियोनिः स्नेह उच्यते॥ तिलतैलं स्थावरेपु जंगमेषु घृतं वरम् ॥२॥ द्वाभ्यां त्रिंभिश्चतुभिस्तैर्यमकखिवृतो महान् ॥ पिवेन्यहं चतुरहं पञ्चाहं पडहं तया ॥३॥ सप्तरात्रात्परं स्नेहेंः सात्मीभवति सेवितः ॥ दोषकालाग्निवयसां वलं दृष्ट्वा प्रयोजयेत् ॥ ४ ॥ हीनां च मध्यमां ज्येष्ठां मात्रां स्नेहस्य बुद्धिमान् ॥ ५॥ अमात्रया तथाकाले मिथ्याहारविहारतः।। नेहः करोति शोफार्शस्तंद्रानिद्राविसंज्ञताः॥६॥ देया दीसाग्नये मात्रा स्नेहस्य पलसंमिता। मध्यमाथ त्रिकर्षास्यात् जघन्या च हिकार्पिकी ।।७॥ केवलं.पैतिके सपिातिके सैंधवान्वितम् ।। पेयं वहुकफे चापि व्योपक्षारसमन्वितम् ॥ ८॥ रुक्षक्षतविपार्तानां पातपित्तविकारिणाम् ।। हीनमेधास्मृतीनां च सर्पिः पाने प्रशस्यते ॥९॥ रुमिकोपानिलाविष्टः प्रवृद्धकफमेदसः॥ विवेयुस्तैलसात्म्या ये तैलं दाढ निश्च ये॥१०॥ व्यापामकर्पिताः प्का रेनोरिक्ता महारुजः। मन्दाग्निमरुतप्रांणा वसायोग्या नरा मताः ॥११॥ कूरीशयाः शसहा पातार्ता दीप्तवनयः।। १ घृततेताभ्यां यमकः ।२ घृततैलयसाभिलियनः।३ पृतनैलयसामजाभि- महान् इति त्रयो भेदाः । ४ घृन यह नेतं चतुरहे घसा पंचाई मजा पवह ए. व क्रमेण । ५ नेहो प्रतादिसवितः।६ अहोरात्रेण पच्यते । मांस अधि याम: चतुष्टये जोर्यति दिनान हियामे जीर्यति इति यम । ७ व्यायामो मतादिपुर धनुराकर्षणादि नर्षिताः क्षीणाः।८अत्र 'शुष्करतोरना' इत्यपि पाउ:शु- कक्षीण रेलो यीयं रन च येषां से शुप्फरतोरजाः।९ वीर्यहीनाः । १० वा. पोवतम्। ११कुरा माशयाः कोटा येपति क्टोरमनसो वा । १२ दुःखसा।

·चतुर्थस्तरंगः। मजानमापिबेयुस्ते सर्पिा सर्वतो हितम् ॥१२॥ शीतकाले दिवा स्नेहमुष्णकाले पिवेनिशि ।। वातपित्ताधिके रात्री वातश्लेष्माधिके दिवा ।। १३ ।। नस्याऽभ्यंजनगंडूपैमूईकर्णाक्षितर्पणैः ॥ नैलं घृतं वा युंजीत दृष्ट्वा दोपबलावलम् ॥ १४॥ घृते कोष्णं जलं पेयं तैले यूषः प्रास्यते॥ वसामजाविधी मंडमनुपानं सुखावहम् ॥ १५॥ वृद्धवालकशा रुक्षाः क्षीणास्त्राःक्षीणरेतसः ।। वाताास्तिमिराता ये तेषां स्नेहनमुत्तमम् ॥ १६ ॥ रुक्षस्य स्नेहनं स्नेहैरतिस्निग्धस्य रूक्षणम् ॥ १७॥, ॥ अतिस्निग्धस्य लक्षणमाह । भक्तद्वेषो मुखस्रावो गुदे दाहप्रवाहिका ॥' तंद्रातीसारपांडुत्वं भृशं स्निग्धस्य लक्षणम् ॥१०॥ श्यामाकचणकाचैश्च भक्तपिण्याकसक्तुभिः॥ रूक्षणं कारयेदेतैर्यथादोपं बलाबलम् ॥ १९ ॥ रहे व्यायामसंशीतवेगाघातप्रजांगरान् ।। दिवास्वप्नमभिष्यंदि रूक्षान्नं च विवर्जयेत् ॥ २०॥ ॥ इति शार्ङ्गधरात् ।। ॥ अथ स्नेहपानविधिः॥ विनेशक्षेत्रपालौ वटुकमपि शुभे वासरे पूजयित्वा तैलस्याज्यस्यकिवारचयतिनिपुणःसंस्कृतिसंप्रदायाँत् ।। १ सरोगेषु। २ दिवसे । ३ ईपदुष्ण । ४ क्षीणरुधिराः। ५क्षी- गवीर्याः। ६ पुरुषाणाम्। ७ अनिनेहपीतस्य । ८ गणेशः। भूमि- पः। १० भैरवं । ११ दिने। १२ तस्य । १३ सुवैद्यः। १४ ई- स्कारम् । १५ शाखमर्यादायाः।

·योगवरंगिण्याम् आदौ वति प्रदद्याद्यदेवधिशनकैः शब्दफेनव्ययः स्या- त्पश्चान्मृत्पिडकैस्तदशभिरलघुभिर्नीतिपीनै विशोध्यम्।। एकं संस्थाप्य धनं विधिवदथ पचेदासरादग्निमांचं कायैःकल्कैश्च दुग्धैस्तदनुसुरभिभि शोधयेतैविशोध्यम्॥ कस्तूरी चंदनं ग्लौर्जलजलदशठीरक्तपाटीरकुष्ठ- त्वमंजिष्ठातुरुष्कागुरुनखरदलश्वेतकाकोलमुख्यैः २२ ॥ इति सारसंग्रहात् ॥ "तैलं कृत्वा कटाहे विमलदृढतरे मंदमंदानिलैस्त- त्पकं निष्फेनभावं व्रजति किल यदा शैत्यभावं ततस्तु।। मंजिप्यारात्रिलोधैर्जलधरनलिकैःशामलैः साक्षपथ्यः शूचीपुष्पांघ्रिनारैरुपहितमथितस्तैलगंधं जहाति ॥ तैलस्येंदुकलांशकैकविकसाभागास्तु नस्पांऽशिका ये चान्येपि वरा पयोदरजनीहीवेररोधादयः॥ आम्रजंवूकपित्यानां वीजपूरकविल्वयोः॥ शोधनं तिलतैलस्य पल्लवानां तु पंचकम् ॥" जलस्नेहोपधीनां च प्रमाणं यत्र नोदितम्॥ तत्र स्यादौपघात्स्नेहःस्रहात् कायश्चतुर्गुणः।। २३॥ स्नेहाचतुर्गुणं काथ्यं सदा च स्नेहसंविधौ। चतुर्गुणं जलं दत्वा कायः कथ्यसमो मतः ॥२४॥ ॥इति चरकात् ॥ फलकाचतुर्गुणं नेहः स्नेहात्वाथ्यं चतुर्गुणम् ॥ कायाचतुर्गुणं पारि काथः क्वाध्यसमो मतः ॥ २५॥ १.यावस्कातम् । २ मंदमंद। ३ फेननाशः । ४ मृद्रोतकः । स्थापन कृत्वा। ६दिनम्। ७ ययाशाखम् । ८ तदनंतरम् । ९मुर्ग- धितद्रव्यैः। १० शुक्नेलम् । ११ कर्पूरः । १९ मागरम् । १३ रजचरनमा १४ कापथ्यात् । सं- ·चतुर्थस्तरंगः। मृदौ चतुर्गुणं देयं कठिनऽष्टगुणं जलम् ॥ कठिनात्कठिने द्रव्ये वारि पोडशभागिकम् ॥ २६ ॥ मेहकल्को यदाऽगुल्यावर्तितो पतिवद्भवेत् ।। बतौ क्षिसे च नोशन्दस्तदा सिद्धं विनिर्दिशेत् ॥ २७ ॥ ॥ अन्यच॥ शहन्युपरमे प्रासे फेनस्योऽपशमे तथा । गंधवर्णरसादीनां संपत्ती सिद्विमादिशेत् ॥२०॥ घृतस्यैवं विपकस्य संसिदि कुशलोभिपक् ॥ फैनोद्गमे च तैलस्य शेपं घृतवदादिशेत् ॥ २९॥ इति योगरत्नावलीतः।। अकल्कयोग्यद्रव्याणां कठिनानां विचारतः॥ कायो विधीयतेन्येषां कल्क एव भिपङ्मतः ॥ ३०॥ इति चालंकारात्॥ आदीसंचारयेत् कार्य पश्चात्कल्कं ततः पयः॥ ततोन्पत्सुरभि द्रव्यमेप स्नेहविधी कंमः॥ ३१॥ इति मतिमुकुरात्॥ क्षीरं नेहसमं दद्यादनुक्ते नेहसंविधी। शरुद्रसं मांसरसं मूत्रं सीवीरकादिकम् ॥ ३२॥ मेहादरगुणं देपं जलं च द्विगुणं तिपेत् ।। अर्धावशिएः कर्तव्यः पाको गंधांबुकं ततः॥३३॥ पन्द्रकसरिकादीनां सहस्रांशं प्रपोजयेत् ॥ पुष्पाणि गन्धनियांसं सिरे शीतयतारिते ॥ ३१ ॥ पति नरकात ॥ । २४ । ५ समीप Royो। गाभाराम् -ram ·२२ योगतरंगिण्याम् दृपत्पिप्टो भवेत्कल्कः क्वाथोनिक्कथितो मतः ॥ स्नेहपाकस्विधा प्रोक्तो मृदुमध्य खरस्तथा ॥३५॥ ईपरसरसकल्कस्तु स्नेहपाको मृटुर्भवेत् ॥ मध्यपाकस्य संसिद्धिः कल्के नीरसकोमले ॥३६॥ ईपत्कठिनकल्कश्च स्नेहपाको भवेत्खरः॥ तदूर्ध्व दग्धपाकः स्याद्दाहकनिष्प्रयोजनः॥३७॥ अतिपाकश्च निर्णयों वह्निमांद्यकरश्च सः।। नस्यार्थे स्यान्मृदुः पाको मध्यमः सर्वकर्मसु॥३॥ अभ्यंगार्थे खरः प्रोक्तो युंज्यादेवं यथोचितम् ॥ घृततैलगुडादीस्तु साधयेनैकवासरे ॥३९॥ प्रकुर्वन्त्युपिता लेते विशेपागुणसंचयम्४०॥शाधरात् इति योगतरंगिण्यां स्नेहपाकविधिनाम चतुर्थस्तरंगः॥ पञ्चमस्तरंगः। अथ पंच कर्माणि । तत्र प्रथमं स्वेदविधिः स्वेदश्चतुर्विधः प्रोक्तस्तापोष्णस्वेदसंज्ञको। उपनाहो द्रवस्वेदः सर्वे वातानिहारिणः॥१॥ स्वेदो तापोष्णजौ प्रायः श्लेष्मानौ समुदीरिती। उर्पनाहस्तु वातघ्नः पित्तसंज्ञे द्रवो हितः॥ २॥ महावले महान्याधी शीते स्वेदो महान्मतः॥ १ नस्यकर्मणि। ३ तीक्ष्णः पाकः। ४ घृता रीनैकदिनेनकारयेत । रात्रौ पतिताः। ६ गुणसमुहम्। मौ एनौदोस्वेदसक्षिती भवतः । उपनाहोद्रवःस्वेदःपनीहौ एनीही एवं चत्वारः सर्वतेवातहारिणो भवति । चतुर्विधावेदस्ययातनाशकत्येपि विशेपमाहाभन्यः तरसंस्टेवातमिश्रितेपि द्रवः स्वेदो विहित इति सुश्रुनाभिप्रायः । केवलपित्तेतु सर्वएवस्वेदानिपिद्धाः भीतजतागाह एष प्रशस्तः । ८स्वेदः। तस्य योगे । १० अधिकः। २पाकः1 ५ ७मापो. ९ पि.

·पञ्चमस्तरंगः। दुर्बले दुर्बलस्वेदो मध्यमे मध्यमो मतः॥३॥ " येषां नस्यं प्रदातव्यं वस्तिश्चापि हि देहिनाम् ।। शोधनीयाश्च ये केचित्पूर्व स्वेद्याश्च ते मताः॥" खेद्या उर्ध्व त्रयोपीह भगंदर्यशंसस्तथा ।। अश्मर्या चातुरो जंतुः शमयेच्छास्त्रकर्मणः॥४॥ पश्चास्वेद्यो ढते शल्ये मूढगर्भगदे तथा॥ काले प्रसूताऽकाले वा पश्चात्स्वेद्या नितंविनी॥५॥ सर्वान्स्वेदान्निवाते च जीर्णाहारे च कारयेत् ॥ विद्यमानशरीरस्य हृदयं शीतलैः स्पृशेत् ॥ ६॥ स्नेहाभ्यक्तशरीरस्य शीतैराच्छाद्य चक्षुषी ॥ अजीर्णी दुर्बलो मेही क्षेतक्षीणः पिपासितः॥७॥ अतीसारी रक्तपित्ती पांडुरोगी तथोदरी ॥ मदातों गर्भिणी चैव न हि स्वेद्या विजानता ॥८॥ एतानपि मृदुस्वदैः स्वेदसाध्यानुपाचरेत् ॥ मृदुस्वेदं प्रयुंजीत तथा हन्मुष्कदृष्टिषु ॥ ९ ॥ अतिस्वेदात्संधिपीडा दाहस्तृष्णा क्लमो भ्रमः ।। पित्तासृपिडकाकोपस्तत्र शीतैरुपाचरेत् ॥ १० ॥ ते तापाभिधः स्वेदो वालुकावस्त्रपाणिभिः॥ ॥ अथ ऊष्मस्वेदमाह॥ १ स्वल्पः। २ नाधिकोनाल्पः । ३ भपिशम्दात्पूर्वमपि । ४ कालेनव- ममासादमे प्रसूता । ५ भकाले नवमासात्पूर्व प्रसूना । ६ निर्वातस्याने । ७- सः। ८ कमलकदलीपत्राद्यैः । ९ तेहस्विमस्य । १० उदरक्षतक्षीणः । ११वे- पेन । १२ तस्य निर्मार्णावर लिखितं । भगारःखदिरानिधूमःवालुकां नमा कृत्वा परंडपत्रांतरितस्वेदःपाणिकंदुकवखाणांदूरामिना उष्णं कृत्वा स्वेदांगार मृत्पात्रे स्यापयित्वा स्वेदःकर्तध्यः । १३ पालुकादेःस्विनस्यविरेकेसतिवमनंक- सति सदयंशीतलैधंदनादिभिःस्पृशेन् । १४ लोहडिटकाटादिभिस्तप्तः यः स्वेदः स जप्णस्वेदः। १५ चतुर्विधस्वेदेषु ।

·योगतरंगण्याम् प्रस्तरैरम्लसिक्तैश्च कायेरेल्लकवेष्टिते ॥११॥ अथ पावातनिर्णाशिवकाथरसादिभिः॥ उष्णैर्घटं पूरयित्वापाचे छिद्रं विधाय च ॥१२॥ विमुयास्यं त्रिखंडां च धातुजांकाष्ठजामथ ।। पडंगुलास्यां गोपुच्छांनाडी युंज्याद्विस्तिकाम् ॥३॥ सुखोपविष्टमभ्यंक्तं गुरुप्रावरणावृतम्॥ हस्तिशुडिकया नाड्या स्वेदयेदातरोगिणम् ॥१४॥ ॥अपर ऊष्मस्वेदप्रकारः॥ पुरुषायाममात्रं वा भूमिमुत्कीर्य खादिरैः॥ का?दग्ध्या तथा युक्ष्य क्षीरधान्याम्लवारिभिः॥१५॥ वातघ्नपत्रराच्छाय शयानं स्वेदयेन्नरम् ॥ एवं मापादिभिःस्विनःशयानं स्पेदमाचरेत् ॥१६॥ तथोपनाहस्वेदं च कुर्यादीतहरोपधैः ।। प्रदिग्धदेहं पाता क्षीरमांसरसान्वितैः।।१७।। अम्लपिदैः सलपणैः सुखोणः स्नेहसंयुतैः॥ उपग्राम्यानृपमासीपनीयगणेन च ॥ १८॥ दधिसीपारकक्षीरवरितर्वादिना तथा ।। कुलत्यमापगोमरतमीतिलसर्पपैः॥१९॥ सतयुष्यापनकारियलजारका एरंडमूलवीच रास्नामूलकशिमुभिः ॥२०॥ "मिसिरुष्णाकुठेच लपर्णम्लग्नयुनः॥ तापनि २पर । मिर्षम् । मग चि। १ नमाज ८ मा म १. अभ्यासंघ ११ १०मि.. 1 षांना १८ यांनी निमा १. मात्र निमा। गत १७ मांजीनिता । ४ गावामागम ·पञ्चमस्तरंमः। २५ प्रसारिण्यश्वगंधाभ्यां बलया दशमूलकैः ॥२१॥ गुडूच्या वानरीवीजैर्यथालाभं समाहतैः॥ क्षुण्णैः स्विनैश्च वस्त्रेण वडैः संवेदयेभरम् ॥३२ ।। महाशाल्वणसंज्ञोयं योगः सर्वानिलातिजित् ॥ द्रवस्खेदस्तुवातघ्नद्रव्यक्वाथेन पूरितम् ॥ २६॥ कटाहं कोष्णकं चापि सूपविष्टोवगाहयेत् ॥ तस्य विधानमाह। नाभः षडंगुलं यावन्मनः क्वार्थस्य धारया ॥२४॥ कोष्णया स्कंधयोः सिक्तः स्निग्धैः स्निग्धतनुर्नरः ।। एवं तैलेन दुग्धेन सर्पिपा स्वेदयनरम् ॥ २५॥ एकांतरे व्यंतरे वा नेहो युक्तोवगाहने। शिरामुखैर्लोमकूपैर्धमनोभिश्व तर्पयेत् ॥ २६ ॥ शरीरे वलमाधत्ते युक्तं स्नेहोवगाहने। जलसिक्तस्य वर्धते यथामूलेकुरास्तरोः ॥ २७॥ तथा धातुविवृद्दिहि स्नेहसिंक्तस्य जापते । नातः परतरः कश्चिदुपायो वातनाशनः ॥२८॥ कर्पासास्थिकुलत्थिकातिलयवैर्मापातसाटिका- मुद्रंडपुर्नवायुगलकैान्याम्लसिक्तैः समैः॥ १ खिरेया इतिभा०।२'कचफरी'इ०भा०।३ प्रमः। ४ कुट्टितैः। ५ स्वे. दितैः । ६ वातनंदशमूलाचंद्रवंतस्क्वायेनपूरितम् । ७ धृतनैलाभ्यंगः । ८ स्वदा भ्यंतरेकिंकुर्यादित्याह . सम्यस्विनसम्यक्स्वेदिनपुनःविमृदिधृततैलाभ्यं । गंपधान्शनैःउष्णांवुनानानं कुर्यादितिपूर्वक्रिययासंबंध: अनभिस्यंदिस्रोतोरोधि- भोजयेत् ।व्यायामभमानकारयेन् । मुभुतेचतुर्विधयनेहःकथितः। घरकवा. ग्भटादौत्रयोदशविधः । मन्यज्ञानायतदपित्तिख्यते । पंदुक्तंवाग्भटे । संकरप- स्तरोनाडोपरिपेकोरगाहनं । नेता कोष्णघनः कर्तृकुटीकुंभीतयावमूः । कुपो. होलाकइत्येतेस्वेदायांतित्रयोदश । एपांलक्षणं वाग्भटेक्षितम् ।९ पुंसः । १० वाणिमा० 1 ११ 'साटीचावत'।१२ हौशादी। . .

·- योगतरंगिण्याम् खेदो त्रैीहिभवो बुधैर्निंगदितो वातामयानां हितो- हन्यात्पृष्ठगतांरुज त्रिकगतां पाश्चाधिकट्यूरुगाम।।२ शीतशूलव्युपरमेस्तंभगौरवनिग्रहे ॥ दीसेग्नौ मार्दवे जाते स्वेदनाद्विरतिर्मता ।। ३० ॥ - इति योगतरंगिण्यांस्वेदविधिकथनंनाम पञ्चमस्तरंगः। पष्ठस्तरंगः। ॥अथ वमनविधिः॥ शरत्काले वसंते च प्रावृट्काले च देहिनाम् ॥ धमनं रेचनं चैव कारयेत्कुंशलो भिषक्॥१॥ वलवंतं कफव्याप्त हल्लासादिनिपीडितम्॥ तथा वमनसात्म्यं च धीरचित्तं च वामयेत् ॥ २॥ विपदोपे स्तन्यरोगे मंदाऽसौ श्लीपटे दे हद्रोगकुष्ठवीसर्पमेहाजीर्णभ्रमेषु च ॥३॥ विदारिकापचीकासश्वासपीनसवृद्धिपु॥ अपस्मारे ज्वरोन्मादे तथा रक्तात्तिसारिपु ॥ ४॥ नासाताल्वोष्ठपाके च कर्णनावे द्विजिह्नके। गलशुंट्यामतीसारे पित्तश्लेप्मगदे तथा॥५॥ मेटोगदेरुची चेष वमनं कारयेद्भिपक्॥ न वामनीयस्तिमिरी न गुल्मी नोदरी सशः॥ ६ ॥ नातिवृद्धो गर्भिणी च न स्लो न क्षतातुरः ।। मदाों वालको रुक्षः क्षुधितश्च निरहितः।।७।। उदार…जरती च दुश्द्यः केलानिली ॥ १ मोन्निामानियत सनि।माशमनि । ४ सयज्ञात्यारगोन्मार বাথসহাবাগান । নয়াদি । সিল - धन प्रादयन्य पम्यनसर्वदा । पनगम्येयधोरग्यदायममुदीरणम् । प्रयी- प। ६ पैयः। ७ यमनसहनम् । ८ मानुदामोदरे।

·षष्ठस्तरंगः। पांडुरोगी कृमिव्याप्तः पठनात्स्वरघातकः॥८॥ एतेप्यजीर्णव्यथिता वाम्या ये विपपीडिताः॥ कफव्याताश्च ते वाम्या मधूकक्वाथपानतः॥ ९॥ सुकुमारं कशं वालं वृद्ध भीरुं न वामयेत् ।। पीत्वा यवागूमाकंठं क्षीरतक्रदधीनि च ॥१०॥ असात्म्यैः श्लेष्मलैभोज्योपानुक्तेश्य देहिनः॥ स्निग्धस्विन्नाय वमनं दत्तं सम्यक्प्रवर्तते ॥११॥ वमनेषु च सर्वैपु सैंधवं मधुना हितम् ॥ वीभत्सं वमनं दद्याविपरीतं विरेचनम् ॥ १२॥ काथद्रव्यस्य कुडवं स्थापयित्वा जलाढकम् ॥ अर्धभागावशिष्टं च वमनेष्वपि चारयेत् ॥१३॥ काथपाने नवप्रस्थाः श्रेष्ठा मात्रा प्रकीर्तिता ॥ मध्यमा पण्मिता प्रोक्ता त्रिप्रस्था च कनीयसी ॥१४॥ कल्कचूर्णावलेहानां त्रिपलं श्रेष्ठमात्रया ॥ मध्यमं द्विपलं विद्यात्कनीयस्तु पलं भवेत् ॥ १५ ॥ वमने चापि वेगा. स्युरष्टौ पित्तांत उत्तमाः ॥ पडेगा मध्यवेगाश्च चत्वारस्त्ववरा मताः ॥ १६ ॥ वमने च विरेके च तथा शोणितमोक्षणे॥ सार्धत्रयोदशपलं प्रस्थमाहुमनीपिणः ॥ १७॥ कर्फ कटुकतीक्ष्णोष्णैः पित्तं स्वादु हिमैर्जयेत् ॥ सुस्वादुलवणाम्लोणः संसृष्टं वायुना कफम् ॥१८॥ कृष्णाराठफलं सिंधुकफे कोष्णजलै पिवेत् ॥ पटोलवासानिवैश्च पित्ते शीतं जलं पिवेत् ॥ १९॥ १ प्रकीकृत्य । २ सघण! ३ घृणारहितम् । ४ चतु प्रस्थं । ८ पित्तनाशे ६ मदनफल । ७ जलमित्यपिपाट ।

·योगतरंगिण्याम्
सम्लेमपातपीडायां सक्षीरं मदनं पिवेत् ।।
अजीणे कोष्णपानीयं सिंधुं पीत्वा वमेत्सुधीः ॥२०॥
पांमनं पाययित्वा तु जानुमात्रासने स्थितम् ॥
कंठमेरंडनालेनस्पृशंतं वामयेद्भिपक् ॥२१॥
प्रेसेको हदहः कोठः कंडू? छर्दिते भवेत् ।।
अतिवांते भवेत्तृष्णा हिक्कोद्गारौ विसंज्ञता ।। २२ ।।
जिहानिःसर्पणं चाक्षणोक्वतिर्हनुसंहतिः॥
रक्तच्छद्दिष्ठीवनं च कंठपीडा च जायते ॥२३॥
वमनस्यातियोगे तु मृदु कुर्याद्विरेचनम् ॥
वमनांतःप्रविष्टायां जिह्वायां कवलग्रहः ॥२४॥
स्निग्धाम्ललवणैर्डद्यैतक्षीररसहितः ॥
फलान्यम्लानि खादेयुस्तस्य चान्यग्रतो नराः॥ २५॥
निःसृतां तु तिलैक्षिाकल्कलिप्तां प्रवेशयेत् ।।
व्यावृतेक्षणोघृताभ्यक्त पीडयेच शनैःशनैः॥२६॥
हनोोंक्षे स्मृतः स्वेदो रक्ते छदिविधौ पुनः॥
यात्री रसांजनोशीरलाजचंदनवारिभिः॥२७॥

·सप्तमस्तरंगः। २९ डद्यैश्च जांगलरसैः कृत्वा यूपं च भोजयेत् ॥ ३०॥ तंद्रा निद्रास्यदौर्गव्यं पांडुश्य ग्रहणीगंदः॥ सुवांतस्य न पीडायै भवत्येते कदाचन ॥३॥ अजीर्ण शीतपानीयं व्यायाम मैथुनं तथा ॥ स्नेहाभ्यंगान्प्रदेहांश्च दिनैकं वर्जयेत्सुधीः॥३२॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यांवमनाविधिकथनंनामपष्ठस्तरंगा । ॥ सप्तमस्तरंगः॥ ॥अथ विरेकविधिः॥ स्निग्धस्विन्नस्य वांतस्य दद्यात्सम्यग्विरेचनम् ॥ अवांतस्य त्वधःस्रस्तो ग्रहणी छादयेत्कफः॥ १ ॥ मंदाग्निं गौरवं कुर्याजनयेद्दाप्रवाहिकाम् ।। अथ वा पाचनैरामं वलासं च विपाचयेत् ॥२॥ पित्ते विरेचनं युंज्यादामोद्भूते गदे तथा ॥ उदरे च तथाध्माने कोष्ठाशुद्धौ विशेषतः॥३॥ दोपाः कदाचित्कुप्यंति जिता लंघनपाचनैः॥ ये तु संशोधनैः शुद्धा न तेषां पुनरुद्भवः॥४॥ बालवृद्धावतिस्निग्धःक्षतक्षीणोभयान्वितः॥ श्रांतस्तृपातः स्थूलश्च गर्भिणी च नवज्वरी ॥५॥ नवप्रसूता नारीच मंदाग्निश्च मदात्ययी। शल्यो धृतश्च रूक्षश्च न विरेच्या विजानता ॥६॥ १ गरमिस्यपिपाठः । २बेठाभ्यंगंप्रकोपं व द्वितीयपाठः।३ नैतमर्दनं विषूच्यादी प्रशस्तं न कृत्रिमवमने । ४ शुष्करंडादिभिः पावयेत् यहा नेहन. घृतदुग्धादिभिः। तथा स्वेदैः पिंडेटकादिभिः स्विन्नस्य स्वेदितस्य वमनं का. मिति विधिः। ५ पक्षादिरेको पांतस्येति सुश्रुतवचनं भस्यार्थः वातं कृत सम्यक्वमनं परहससृष्टं परहस्यनावमनं पुनत्य संवेहितं पुनरुयई उष्णं हतस्तरं पुनव्य तभुक्तं पोरशेक्षिपोडो दिवसे विरेचयेत् ।

·योगतरंगिण्याम् जीर्णज्वरी गरव्यासो वात्तरक्ती भगंदरी ।। अर्शपांडूदरग्रंथीदोगारुचिपीडिताः॥७॥ योनिरोगप्रमेहार्ता गुल्मप्लीहवणार्दिताः ॥ विधिच्छदिविस्फोटविसूचीकुठसंयुताः॥८॥ कर्णनासाशिरोवक्रगुदमेहामयान्विताः॥ लीहशोफाक्षिरोगाः कृमिक्षारानिलार्दिताः ॥ ९ ॥ शूलिनो मूत्रघातार्ता विरेकाहीं नरा मताः॥ वहुपित्तो मृदुः प्रोक्तो बहुश्लेष्मा च मध्यमः॥ १०॥ वहुवातः क्रूरकोष्ठो दुविरेच्यः स कथ्यते॥ मृद्दी मात्रा मृदौ कोठे मध्यकोष्ठे तु मध्यमा॥११॥ क्रूरे तीक्ष्णा मता द्रव्यैर्मृदुमध्यमतीक्ष्णकैः॥ मृदुर्द्राक्षापयश्चारुतैलैरपि विरिच्यते ॥१२॥ मध्यमस्त्रिवृतातिताराजवृक्षैर्विरिच्यते। क्रूरयुक्पयसाहेमक्षीरीदंतीफलादिभिः॥१३॥ मात्रोतमा विरेकस्य त्रिंशगैः कफांतका ॥ वगैर्विशतिभिर्मध्या हीनोक्ता दशवेगकैः॥१४॥ द्विपलं श्रेष्ठमारव्यातं मध्यमं तु पलं भवेत् ॥ पलार्धं च कपायाणां कनीयस्त विरेचनम् ॥ १५ ॥ कल्कमोदकचूर्णानां कर्प मध्वाज्यलेहतः ।। कर्पवयं पलं वापि देयो रोगाद्यपेक्षया ।। १६ ।। पित्तोत्तरे त्रिवृचूर्ण द्राक्षाकायादिभिः पिवेत् ॥ त्रिफलाकाथगोमूत्रः पिवेढ्योपं कफादितः ॥ १७ ॥ . १ कोटः१२ एरण्डादिनलैः । ३ आदिशाप्दात् इद्रवामित्रनलोण्यादयः । ४त्रिंशदारमलोत्सर्गः । ५ विचारणात ६ पिचाधिक्य ।

·सप्तमस्तरंगः। त्रिवृत्रुघषशुंठीनां चूर्णमम्लैः पिवेन्नरः ।। वातादितो विरैकाय जांगलानां रसेन वा ।। १८॥ एरंडतैलं त्रिफलाकाथेन द्विगुणेन वा ॥ युक्तं पीतं पयोभिर्वा न चिरेण विरिच्यते ॥ १९ ॥ त्रिवृता कौटजं वीजं पिप्पली विश्वभेपजम् ॥ समृद्दीकारसः क्षौद्रं वर्पाकाले विरेचनम् ॥२०॥ त्रिवृहुरालभोदीच्यशर्करामुस्तचंदनम् ।। द्राक्षांवुना सयट्याहू शीतलं च घनात्यये ॥२१॥ त्रिवृता जीरकं पाठा अंजाजी संरलं वचा । हेमक्षीरी च हेमंते चूर्णमुष्णांवुना पिवेत् ॥२२॥ पिप्पली नागरं सिंधुः श्यामा त्रिवृतया सह ॥ लिहेल्लौद्रेण शिशिरे वसंते च विरेचनम् ॥ २३ ॥ त्रिवृता शर्करातुल्या ग्रीष्मकाले विरेचनम् ।। अभया मरिचं शुंठी विडंगामलकानि च ॥२४॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं पत्रं मुस्तमेव च ॥ एतानि समभागानि दंती च त्रिगुणा भवेत् ॥ २५ ॥ त्रिवृदृष्टगुणा ज्ञेया पड्गुणा चात्र शर्करा ॥ मधुना मोदकान्कृत्वा कर्पमात्रप्रमाणतः॥२६॥ एकैकं भक्षयेत्प्रातः शीतं चानुपिवेजलम् ॥ नावद्विरिच्यते जंतुर्यावदुष्णं न सेवते ॥२७॥ यानाहारविहारेषु भवेन्नियंत्रणः सदा ॥ १ नियुकादिभिः। २ दुग्धै। ३ निसान । ४ रद्रययम् । ८ धमासो । ६नेप्रयाता। शरदि। ८ जीरास्याह । ९नीट। १. मोक। ११ विधायरो। १२ मनपवन । १३ वेचिईत्यादौन्नूगांडा- गानित्यारः। १४ निर्भयः ।

·योगतरंगिण्याम् विपमज्वरमंदामिपांडुकासभगंदरान् ॥२८॥ वातामकुष्टगुल्मायॊगलगंडभ्रमोदरान् ॥ विदाहप्लीहमेहांश्च यक्ष्माणं नयनामयान् ॥२९॥ वातरोगांस्तथाध्मानं मूत्रकृच्छ्राणि चाश्मरीम् ।। पृष्ठपार्श्वरुजं जानुजंघोदररुजं जयेत् ॥ ३०॥ सततं शीलनादेपः पलितानि विनाशयेत् ॥ अभया मोदका लेते रसायनमनुत्तमम् ॥३१॥ इत्यभयामोदकः॥ मृद्दीका केटुरोहिणी जलधरः शंपांकमज्जा शिवा कृष्णा मूलपटोलिके त्रिवृदिलावृश्चीयपत्रं समम्॥ संवाथ्याशु निपीत एप तु गणःसंरेचयेदाश्वयं तोवूलाशिनमग्निसेविनमिलागेहस्थितं मानवम् ॥३२॥ पीत्वा विरेचनं शीनजलैः संसिच्य चक्षुपी॥ सुगंधि किंचिदाघाय तांबूलं शीलयेदरम् ॥ ३३॥ निवातस्थो न वेगांश्च धारयेन्न स्वपेत्तथा।। शीतां न स्पृशेत्काऽपि कोष्णं नीरं पिवेन्मुहुः॥ ३४॥ पलासीपधपितानि वारि वांते यथा व्रजेत् ।। रेकात्तथा मलं पित्तं भेपजं च कफो व्रजेत् ॥३५॥ दुर्विरिक्तस्य नाभेस्तु स्तब्धत्वं कुक्षिशूलता। पुरीपयातसंगं च कंडूमण्डलगौरषम् ॥३६॥ विदाहोरुचिराध्मानं भ्रमश्छर्दिश्च जायते॥३७॥ नै पुनः पाचनः हःपंक्त्वा संस रेचयेत॥ १वा रसायनयरा स्मृताः पाठ.1२ कुटकी। ३ अमलतास । ४ इलाय. थी। ५ नावृतभक्षिण । ६ अमिनापन 1७ दर्विरेषितम् । ८ आरग्वधादिभिः । ९घृतपानाये । १० आने ।११ खेहनकरवा ।

·सतमस्तरंगः। तेनास्योपद्रया यांति दीप्तामेलघुता भवेत् ॥ ३८ ॥ विरेकस्यातियोगेन मूछांभ्रंशो गुदस्य च ॥ शूलं कफातियोगः स्यान्मांसधापनसंनिभम् ॥ ३९ ॥ मेदोनिभं जलाभासं रक्तं चापि विरिच्यते॥ तस्य शीतयुभिः सिक्त्वा शरीरं तंडुलांवुभिः॥ १० ॥ मधुमित्रैस्तथोशीरैः कारयेद्वमनं मृदु ॥११॥ संहकारत्वचः कल्को दना सौवीरकेण वा॥ पिष्टो नाभिप्रलेपन हंत्यतीसारमुल्वणम् ॥४२॥ केचिद्विरेकातिरेके ग्रहणार्थ पथ्यमाहुः। अजाक्षीरं रसं वापि वैष्किर हारिणं तथा ॥ शालिभिः पष्टिभिः स्वल्पं मसूरैर्वापि भोजयेत् ॥४३॥ शीतैः संयाहिभिव्यैः कुर्यात्संग्रहणं भिपक् ॥ लाचवे मनसस्तुष्टावनुलोमं गतेनिले॥ ४ ॥ सुविरिक्तं नरं ज्ञात्वा पाचनं पाययेन्निशि॥ इंद्रियाणां वलं बुद्धेः प्रसादो वह्निदीसिता॥ १५॥ धातुस्थैर्य वलस्थैर्य भवेट्रेचनसेषनात् ।। प्रवातसेवां शीतांबु स्नेहाभ्यंगमजीर्णताम् ॥ १६ ॥ व्यायाम मैथुनं चैव न सेवेत विरचितः॥ शालिपष्टिकमुद्गाद्यैर्यवागू भोजयेत्कृताम् ॥ जंघालविष्किराणां पा रसैः शाल्योदनं हितम् ॥१७॥ इति शार्ङ्गधरात्॥ शंभोर्वीजं सटकं वैलिमरिचयुतं शृंगवेरं च तुल्यं १ भाषिक्येन । २ भानत्वचः। ३ पाययेत् । ४ कुकुटाद्यमासं रस वा । ५ सूक्ष्म । ६ देहस्य सति । ७ स्त्रमार्ग प्राप्ने सति । ८ एरंडोटीधान्यजातं ९ नेत्रादीनां । १० जांगलकुकुटादीनां। ११ पारदं । १२ गंधकः । १६ सोड ·योगतरंगिण्याम् योज्यं नैकुंभवीजं शिखिगणवलिनं मर्दितं याममेकं। भुक्तं गुंजाद्विमानं शिशिरजलयुतं त्यक्ततमत्वमुच्चै- रिच्छाभेदी रसोयं प्रवलमलहरः सर्वरोगैकहर्ता ॥४॥ इति सारसंग्रहात् ॥ "व्योपवरैलामुस्तविडंग पत्रमखिलसममत्रलवंगम्।। सर्वेभ्यो द्विस्तिवृताकंदं प्रवलमलहरमुष्णकवधम् ॥ शिवा कृष्णामूलं त्रिकटुकमजाजी जलधर- विवृदात्रीभूमीतरुपटुविडंगामसुमम्॥ दलकुष्ठंहिंगुज्वलनइतिसपिण्यमृदुलं जलैरावेग्युत्थैर्मलहरमिदंसूष्णपयसा ।।" जैपालेन समं सूतव्योपटंकणगंधकम् ॥ नाराचः स्याद्रसो मापमात्रः सर्पिःसितायुतः॥४१॥ हंति संग्रहमानाहमामशूलं नवज्वरम् ॥ वेलाज्वरं विरेकेण शीतलावुनिपेवणात् ॥५०॥ इति नाराचो रसः रसरत्नप्रदीपात् । शुंठी तीक्ष्णरसेंद्रटंकणवैलिप्रोक्तं समं तनिधा॥ कुंभीवीजयुतं विमर्य सभवेदिच्छाविभेदी रसः ।। ५१॥ वल्लः शर्करयाऽधिकूपचुलुकं पुंसः सुखं रेचये- निःशेपंमलदोपमेव विनिहत्युचर्यधमं हरिः॥५२॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यां विस्कविधिर्नाम सप्तमस्तरंगः॥ अथ वस्तिविधिः॥ वस्तिबिधानुवासारख्यो निरूहश्च ततः परम् ।। १जमालगोगा२नतं न पियेत् ।। त्रिस्नु। सपना अथवा एक नाम । उगमन । ७ जीगे। ८ भूम्यामले । ९वंग १०पमा ११ पि: प्रका१२जेचुप्तपीयन्टस्नामें। मिरप । १४ गन्धर। मानगोग।

·पष्टमस्तरंगः। पः स्नेहैदीयते.स स्यादनुवासननामकः॥१॥ कषायक्षीरतैलैर्वा निरुहः स निगद्यते ।। स्तिभिर्दीयते यस्मात्तस्मादस्तिरिति स्मृता॥२॥ मृगाऽजशूकरगवां महिपस्यापि वा भवेत् ॥ मूत्रकोशस्तु वस्तिः स्यादलाभे चान्यचर्मजः ॥ ३॥ नेत्रं कार्य सुवर्णादि धातुमृदृक्षवेणुभिः॥, नलै देविषाणामणिभिर्वा विधीयते ॥४॥ आतुरांगुष्ठमानेन मूले स्थूलं विधीयते॥ कनिष्ठिकापरीणाहमये च गुटिकामुखम् ॥५॥ मुद्गच्छिद्रयुतं वक्त्रे गोपुच्छसदृशं दृढम् ॥ पडंगुलमितं तच्च किंवा स्याद्वादशांगुलम् ॥६॥ योजयेत्तत्र वस्ति च बंधद्वयविधानतः॥ उत्तमस्य पलैः षड्रिमध्यमस्य पलैत्रिभिः॥७॥ पलेनार्धन हीनस्य युक्ता मात्राऽनुवासने ॥ भोजयित्वा यथाशास्त्रं कृतंचंक्रमणं ततः॥८॥ उत्सृष्टानिलविण्मूत्रं योजयेत्स्नेहवस्तिना॥ गुप्तस्य वामपार्श्व वा वामजंघाप्रसारिणः॥९॥ पकुंचितान्यजंघस्य नेत्रं स्निग्धे गुदे न्यसेत् ॥ बामेन पाणिनावस्तिकंठमालव्य धीरधीः॥ १०॥ १ यस्मात्वस्तिभिरडकोशायः दीयनेगुददेशेतस्मात्वस्तिरितिस्मृतः । २ गुदप्रवेगनलिका । ३ रूप ।३ नरसल । ४ हस्तिदतः। सूर्यकांतादिभिः । ६ एकादारभ्ययावत्पर्ष तावत्पडगुलमानं नेत्रभवति । तत. पवर्षात् यावत् बादशारर्ष स्यात् तावत् अष्टममित अष्टांगुलप्रमाण नेत्र स्यात् ततः पर हादशवर्षानतरं द्वादशभिः अगुलेनैत्रं ईप्यता प्राप्यतां । ७ उत्तमवलपु रुषस्य । ८ सार्धपलेन । ९ अतिक्षिग्ध 1१० इतस्तप्तश्चालितं । ११ वस्ति- मुख । १२ रुद्धा।

·योगतरंगिण्याम् . वस्ति संपीडयेत्पश्चात्मध्यवेगोन्यपाणिनो। जंभाकासक्षवादींश्च वस्तिकालेन कारयेत् ॥११॥ त्रिंशन्मात्रामितः कालः प्रोक्तो वस्तेस्तु पीडने । जाते विधाने तु ततः कुर्यान्निद्रा यथासुखम् ॥१२॥ सतैलः सपुरीपश्च स्नेहःप्रत्येति यस्य तु ॥ उपद्रवं विना चैव स सम्यगनुवासितः ॥१३॥ अनेन विधिना देयाः सप्त वाष्टो नापि वा। अनायाते त्वहोरात्रे स्नेहं संशोधनैहरेत् ॥१४॥ अतिसंक्षेपतः प्रोक्तो बस्तिरेपाऽनुवासनः ॥ इत्यनुवासनवस्तिः। अथ निरूहबस्तिः॥ निरूहस्यापरं नामप्रोक्तमास्थापनं बुधैः॥ स्वस्थानस्थापनादोपधातूनां स्थापनं मतम् ॥ १५॥ निरूहस्य प्रमाणं तु प्रस्थं पादोत्तरं मतम् ॥ मध्यम प्रस्थमुदिष्ठं हीनं च कुडवास्त्रयः॥ १६॥ अनुवास्यस्तु रूक्षः स्यात्तीक्ष्णाग्निः केवलानिली। नानुवास्यस्तु कुछी वै मेही स्थूली तथोदरी ॥ १७ ॥ न स्थाप्या नानुवास्याः स्युरजीर्णोन्मादतृड्युताः ॥ शोकमू रुचिभयाश्वासकासक्षयातुराः॥ १८॥ अतिस्निग्धः किष्टदोपःक्षतोरस्कः रास्तथा। आध्मानच्छदिहिकाकासश्वासप्रपीडितः॥ १९॥ गुदे शोफातिसारातों विसूचीकुष्ठसंयुतः।। गर्भिणी मधुमेहीचनास्थाप्यश्च जलोदरी ॥२०॥ १प्रवेशयेत् । २निश्चलपुमान् । । दक्षिणहस्तेन । ४ जानुमंड मायेच्यार्यारोटिशयायुन । एवमात्रामवेदेपामयपनिश्श्रयः इत्युन २ 'सम पाीग यसमा पनि पा पादः1६ परणाधिकम् ।

·अष्टमस्तरंगः। वातव्याधावुदावते वातासृविषमज्वरे॥ मूगतृष्णोदरानाहमूत्रकृच्छ्राश्मरीषु च ॥ २१ ॥ वृद्धासृग्दरमंदाग्निप्रमेहेपुनिरूहणम् ॥ मगधामधुंकाभयविल्ववचा- मिसिपुष्करमूलसटीशिखिभिः॥ मदनामरदारुयुतैविपचे- त्पयसागुदवस्तिपुतैलमिदम् ॥ २२ ॥ गुडतितिडिकाकुडवस्तुभषेदपिचानंमत्रकुडवद्वितयम्।। मिसिरामंठराउँकसिंधुयुतंनृनिरूहणहिविहितंमुनिभिः।। इतिदिङ्मात्रोनिरूहवस्तिः ॥ अतः परं प्रवक्ष्यामिवस्तिमुत्तरसंज्ञितम्॥ द्वादशांगुलमानेन नेत्रं वा सर्मकर्णिकम् ।। २४ ॥ मालतीपुष्पवृंताभं छिद्रं सर्पपनिर्गमम् ॥ पंचविंशतिवाणामधोमात्रा हिकार्पिकी ॥ २५ ॥ तदूर्व पलमात्रा हि स्नेहस्यापि भिपग्वरैः॥ स्थितस्य जानुमाने च पीठेन्विष्य शलाकया॥२६॥ स्निग्धयामेट्टमार्गे च ततो नेत्रं नियोजयेत् ॥ अनुवासक्रमः सोऽप्यन्यो वापि निवेदितः ॥२७॥ स्वणि दशांगुलं नेत्रं स्थूलं प्रोक्तं कनिष्ठया । मुद्गच्छिद्राननं योज्यं योन्यंतश्चतुरंगुलम् ॥ व्यंगुलं मूत्रमार्गे तु सूक्ष्म नेत्रं नियोजयेत् ॥ मूत्ररुच्छ्रविकारेपु वालांनामेकमंगुलम् ।। २८॥ मया। २ गोमुत्र । ३६ोग । ६ मध्ये तकर्णिक कमलपत्रकर्णिकारन्मध्यभाग। पयिंदाते नेहस्यपल० । ८ छिद्रकृत्वा । ९ निरूह. । १. मेट्रे। ४मदनफल। ५ नलिका- उक्षणम्। ७प- ·एकोनविंशस्तरंगः। स्वेदावरोधः संतापः संवागग्रहणं तथा । युगपद्यत्र रोगे तु स ज्वरः परिकीर्तितः॥१५॥ इति सामान्यज्वरलक्षणम्॥अथ वातज्वरलक्षणम्।। वेपथुर्विषमो वेगः कंठौठमुखशोषणम् ॥ निद्रानाशः क्षषस्तंभो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ॥ १६ ॥ शिरोहद्दावरुवक्रवरस्यं गाढविद्वता ।। शूलाध्माने जूभणं च भवंत्यनिलजे ज्वरे ॥ १७ ॥ अथ पित्तज्वरलक्षणम् ॥ वेगस्तीक्ष्णोतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः॥ कंठोष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ॥ १८॥ प्रलापो वक्रकटुता मूर्छा दाहो मदस्तृपा ॥ पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ॥ १९॥ अथ श्लेष्मज्वरलक्षणम् ॥ स्तैमित्यं स्तिमितो वेग आलस्यं मधुरास्वता ॥ शुक्लमूत्रपुरीपत्वं स्तंभस्तृप्तिस्तथैव च ॥ २०॥ गौरवं शीतमुक्केदो रोमहपौतिनिद्रता ॥ अंगेपु पिडिकाः शीताः प्रसेकश्छदितंद्रिके ॥२१ ।। कंडूप्रलापउष्णाभिलपिता वह्निमार्दवम् ॥ पतिश्यायोरुचिः कासः कफजेक्षणोश्च शुक्तता ॥ २२॥ इति श्लेष्मज्वरलक्षणम् ॥ अथ वातपित्तज्वरलक्षणम् ।। तृष्णा मूर्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा॥ कंठास्पशोपो वमधू रोमहर्पोरुचिस्तमः॥ पर्वभेदश्च जुंभा च वातपित्तज्वराकतिः ॥ २३ ॥ १ विद्यने अनेन इति स्वेदः भग्निस्तस्यानरोधः। २ नमः। - । ८ ·योगतरंगिण्याम् छदिस्तृष्णा च मूछोंच तथा पानात्ययादयः॥ दाहाख्यश्च तथोन्मादो सपस्मारोनिलामयः॥३॥ वातरक्तमुरुस्तंभमामवातोथ शूलरुक् । पक्तिजं शूलमानाहमुदावर्तोष गुल्मरुक्॥४॥ हद्रोगो मूत्रकृच्छ्रे च मूत्राघातस्तथाश्मरी ॥ प्रमेहो मधुमेहश्च पिडकाच प्रमेहजाः ॥५॥ मेदोदोपोदरं शोथो वृद्धिश्च गलगंडकः ।। गंडमालापची ग्रंथी सर्बुदं श्लीपदं तथा ॥ ६ ॥ विद्रधी व्रणशोथौ च दो व्रणौ भग्नन्दाडिकौ ॥ भगंदरोपदंशौ च शूकदोपस्त्वगामयः ॥ ७ ॥ शीतपित्तमुर्दशोत्कोठकश्वाम्लपित्तकम् ॥ विसर्पश्च सविस्फोटस्तथैव च मसूरिका ।। ८॥ क्षुद्रास्यकर्णनासाक्षिशिरस्त्रीवालकामयाः ।। विपं चेत्ययमुद्देशः संग्रहस्मिन्प्रकीर्तितः॥९॥ तत्र क्रमप्राप्तस्य प्रथमं ज्वरस्य लक्षणम् ॥ देहेंद्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजोवली ॥१०॥ ज्वरः प्रधानो रोगाणामुक्तो भगवता पुरा॥ दक्षापमानसंकुहरुद्रनिश्वाससंभवः॥ ११ ॥ ज्वरोएथा पृथग्द्वंद्वसंचातागंतुजः स्मृतः॥ मिध्याहारविहाराभ्यां दोपा यामाशयाश्रयाः॥१२॥ वहिनिरस्य कोठाग्नि ज्वरदाः स्यू रसानुगाः ।। श्रमोरतिबियर्णत्वं वैरस्य नयनप्लवः॥ १३ ॥ इच्छादेपो मुहुश्चापि शीतवातातपादिपु॥ जुभांगमा गुरुता रोमहर्पोरुचिस्तमः ॥ १३ ॥ अग्रहर्पश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्थति ज्यरे ।।

·एकोनविंशस्तरंगः। रूशत्वं नानिगात्राणां सततं कंठकूजनम् ॥३३॥ कोठानां श्यामरक्तानां मंडलानां च दर्शनम्॥ मूकत्वं स्रोतसां पाको गुरुत्वमुदरस्य च ।। चिरात्पाकश्च दोपाणां निपातज्वरारुतिः ॥ ३४॥ अथ भलूकमतात्रयोदश सन्निपाता लिख्यते॥ ह्युल्वणैकोल्वणैः पट् स्युहीनमध्याऽविकैश्च पट् ॥ समैश्चैको विकारास्ते सन्निपातास्त्रयोदश॥ ३५॥ । तृष्णा तंद्रा भ्रमः कासस्तालुशोपो ज्वरोऽरुचिः॥ आनाहो गात्रसंभेदःश्वासकंपश्रमभ्रमाः॥३६॥ विद्याख्ये सन्निपाते स्याल्लिंगं पित्तानिलोल्वणे॥ संभेदो दक्षिणे पाच हदि शीप गलग्रहः॥ ३७॥ दाहोंतःशीतता वाले निष्ठीवः कफपित्तयोः॥ हिक्का प्रमीलंकः श्वासो निद्रा कंठप्रतापकः॥३८॥ तृष्णा पुरीपसभेदो वदने तिक्ततारुचिः ॥ कफपित्तात्मके चैतल्लक्षणं भल्लसंज्ञके ॥३२॥ क्षुण्णाशो जठरे दाहः कटिवस्त्योश्च दूयनम् ॥ शिरोगौरवमालस्यं निद्रा शीतज्वरो रुजा॥१०॥ मन्यास्तंभः प्रवातिश्च तृष्णायाश्च विनिग्रहः॥ सन्निपाते शकराये कफवातोल्वणे भवेत् ॥ ११ ॥ मूांग्लानिज्वरो हिक्का तृष्णा दाहो वलक्षयः।। उरःसादोऽतिनिद्रा च स्फुरणं गुदनिसृतिः॥३२॥ पर्वशूलं प्रलापश्च विण्मूत्रं शोणितप्रभम् ॥ पिडिकोद्वेष्टनं शूलं वैस्तिकपः प्ररोदनम् ॥ ४३ ॥ १ अर्दोन्मीलितलोचनः। ४ भकनहीलगे ५ रुधिरसमम् । ६ वस्ती नोदः । . २कउसतापः। ३ वहृता।

·योगतरंगिण्याम् अथ वातश्लेष्मज्मरलक्षणम् ।। स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ॥ शिरोयहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदाप्रवर्तनम् ॥ संतापो मध्यवेगञ्च वातश्लेष्मज्वरारुतिः॥२४॥ इति वातश्लेष्मज्वरलक्षणम् ॥ अथ श्लेष्मपित्तज्वरलक्षणम् ॥ लिप्ततिक्तास्यता तंद्रा मोहः कासोरुचिस्तृपा ।। मुहुर्दाहो मुहुः शैत्यं श्लेष्मपित्तज्वरारुतिः ॥ २५ ॥ इति श्लेष्मपित्तज्वरलक्षणम् सामान्यतो विशेषातु भात्यर्थं समीरणात् ।। पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनंदनम् ॥ २६ ॥ सलिंगसमावायः सर्वदोपप्रकोपजे॥ रुपैरन्यतराभ्यां च संसृष्टं इंदजं विदुः॥ २७ ॥ अथ संनिपातज्वरलक्षणम् ॥ क्षणे दाहःक्षणे शीतमस्थिसंधिशिरोरुजा॥ सम्रा कलुपे रक्त निर्भुने चापि लोचने ॥२८॥ सस्वनौ सरुजौ कौँ कंटः शूकैरिवावृतः ॥ तंद्रा मोहः प्रलापश्च कासः श्वालो सचिभ्रंमः ॥ २९ । तद्वच्छीतं महानिद्रा दिवा जागरणं निशि ।। सदा वा नैव वा निद्रा महास्वेदोष नैव वा ॥ ३० ॥ गीतनतनहास्यादिविकतेहाप्रवननम् ॥ परिदग्या खरस्पा जिहा सस्तांगता परम् ।। ३१॥ टीवन रक्तपित्तस्य कफेनोन्मिश्रितस्य च ।। शिरसोलुंठनं तृष्णा निद्रानाशो ढदि व्यथा ।। ३२॥ रखे दमूत्रपुरीपागां चिरादर्शनमत्पशः।

·एकोनविंशस्तरंगः। ८९ व्यालाकृतिः स विज्ञेयत्यहादान सिध्यति॥५५॥ मध्यक्षीणाधिका यत्र कुर्युातादयः क्रमात् ।। खंखं रूपं स्वशक्त्या च जिह्वां स्तब्धां सुकर्कशाम् ॥५६ कंठकूजनमालस्यं मुखमालक्तकोपमम् ।। शूकपूर्णगलत्वं च शुष्ककंटोष्टतालुकः ॥ ५७ ॥ अंतर्दाहं गुदभ्रंशं वाग्भ्रंशं दृष्टिनिग्रहम् ॥ सरक्तकफनिष्ठीवं कृच्छ्रात्स्तोकं मुहुर्मुहुः ॥५८॥ प्रमीलश्वासकासानां प्रत्यहं परिवर्धनम् ।। अनिटेच्छा मनोग्लानिः पाव वाणहतोपमे ॥५९ ॥ कफस्यारुण्यमाणस्य हृदयादप्रवर्तनम् ।। पार्श्ववातं तथा काण्डैस्तुद्यते भिद्यते भृशम् ॥६॥ एष कर्कटको नाम सन्निपातः सुदारुणः। वृद्धमध्यमहीनास्तु कुर्युानादयःक्रमात् ।। ६१. ।। एकपक्षाभिघातं च यत्र लिंग स्वकंवकम् ।। कंपमूछौभ्रमायासविलापारतिमोहनम् ।। ६२॥ संमोहक इति ख्यातः सन्निपातोतिकष्टदः ।। हीनप्रवृहमध्याख्या यत्र वातादयःक्रमात् ।। ६३ ।। कुवैत्यतोनेकगदं स्वस्वं लिंगं च शक्तितः॥ कफपित्तांशजांस्तेभ्यो निर्गमः स्फोटसंभवः ॥६४ ॥ सर्वस्रोतःप्रपाकश्च संग्रामाख्ये ज्वरे मतः॥ प्रवृहहीनमध्यस्था यत्र वातादयः क्रमात् ॥६५॥ स्वस्वं लिंगं प्रकुर्वति विलापायासकंपनम् ॥ मन्यास्तंभं च मृत्युं च मूर्छामोहारतिभ्रमम्।। ६६ ॥ सन्निपातः सविज्ञेयस्ता कचसंज्ञितः॥ १नामा । महावर । सुंसः। ४वाणः। दविलासे' त्यपि पाठः । ६ नामा । F - ·८८ योगतरंगिण्याम् दाहः सर्वांगसंभेदो दर्शनस्य च निग्रहः ।। लिंगं विस्फुरकारव्ये तु सन्निपतिनिलोल्वणे ॥४४॥ वहिरंतज़रो दाहः शीतयोगात्कफानिलौ। कुरुतः कुपितौ श्वासकासहिक्काप्रमीलकान् ।। १५ । पर्वभेदं विसूर्ची च प्रलापं गौरवं कमम् ।। नाभिपाचे रुजा तस्य छिन्नःश्वासःप्रवर्तते ॥ ४६ स्रोतोभ्यः शोणतावृत्तिः शूलः श्वासस्तृपा भृशम्॥ स्यादहोरात्रजीवित्वं पित्ताढ्ये शीघ्रकारिणि ।।१७। तंद्रा शीतज्वरो दाहो गृहो मधुरास्यता ।। अरुचिौरवालस्ये श्लेष्मनिष्ठीवनं भृशम् ॥४८॥ तृतिर्मूर्छा वमिस्तृष्णा दृष्टिवाक्छोत्रनिग्रहः॥ कफस्य निग्रहात्पित्तं कुर्यारसोपद्रवं ज्वरम् ॥१९ ।। पित्तस्य निग्रहात्कुडो मेदोमजास्थितोनिलः।। दृनेदं वहिरायासं कृत्वा हंत्युपवासतः॥५०॥ अत्र चेनाति भुक्त वा त्रिरात्रं नैव जीवति ॥ भवेत्फंफणके रूपं सन्निपाते कफोल्वणे ॥५१॥ मध्यक्षीणाधिकाः कुर्युः पित्तवातकफाः क्रमात् ॥ मध्यं दाहं ज्वरं नित्यं स्वल्पशूलं विसंज्ञताम् ॥५२ ।। मन्यायां हृदये कंठे मस्तके वदने रुजम् ।। हिकांगगौरवं ग्लानि वॉक्संगं तनुसंगताम्॥५३॥ प्रमीलं च कटीतोदं कासं श्वासं च जत्रुरुक्॥ उत्पाय कर्णमूलं च शूलं शांति गता अमि॥५॥ कुवैति कर्णमूलारव्यं पिडिकां कर्णमूलजाम् ॥ १नेवस्य। ३ पुंस.. । रुधिरमवृत्तिः। ६ खेद। ८ मान कुरुले ९ नानि १० मुकत्व १२ प्रकटीकरय। . ॥ २नाशः। ७सघनान् । ८ नामि। १५.नंदा।

·एकोनविंशस्तरंगः। ९१ क्रमादसाध्यः खलु कृच्छ्रसाध्यः सुखेन साध्यो मुनिभिः प्रदिष्टः ॥ ७७ ॥ त्रयः प्रकुपिता दोषा-ऊरःस्रोतोनुगामिनः॥ आमावबडा ग्रथिता वुद्धींद्रियमनोगताः॥७८॥ जनयंति महाघोरमभिन्यासं ज्वरं दृढम् ॥ तेन संजीयते रोगी गतसद्रियक्रियः॥ ७९ ॥ प्रत्याख्येयः स भूयिष्ठं कश्चिदेवात्र सिध्यति ॥ अभिचाराभिपंगाभ्यामभिघाताभिशापतः॥ ८॥ आगंतुर्जायते दोपैर्यथास्वं तं विभावयेत् ॥ श्यावास्यता विपकते तथानीसार एव च ।। ८१॥ भक्तारुचिः पिपासा च तोदश्च सह मूर्छया । औपधीगंधजे मूर्छा शिरोरुखमथुस्तथा ॥८२॥ कामजे चित्तविभ्रंशस्तंद्रालस्यमभोजनम् ॥ भयात्प्रलापः शोकाच्च भवेत्कोपाच वेपथुः ॥ ८३॥ अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते॥ भूताभिपंगादुद्वेगो हास्यरोदनकंपनम् ।। ८४॥ कामशोकभयादायुः क्रोधान्नित्यं त्रयो मलाः॥ भूताभिपंगात्कुप्यंति भूतसामान्यलक्षणाः॥ ८५॥ दोपोल्पो हितसंभूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः ।। धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विपमज्वरम् ॥ ८६ ॥ यः स्यादनियताकालाच्छीतोष्णाभ्यां तथैव च ।। वेगतश्चापि विपमः स.ज्वरो विपमो मतः॥ ८७॥ संततः सततोन्येयुस्तृतीयकचतुर्यको ।। संततो रसरक्तस्थः सततो रक्तधातुगः॥८॥ अन्येषुष्कं प्रकुरुते दोपं पिशितधातुगः।।

·योगतरंगिण्याम् । - मध्यप्रवृद्धहीनाश्च यत्र वातादयः क्रमात् ।। ६७॥ संस्त्र लिग प्रकुर्वति स्तब्धदृष्टिश्च मानवः॥ अंतःपाकं यकृल्लीहहत्लोमांत्रीदरेषु च ॥८॥ पूयस्त्राव गुदास्याभ्यां शीर्णदंतगतिर्नृणाम् ॥ मौतरहतस्येव शयनं च विशेषतः ॥ ६९ ॥ पाकलाख्यः सविज्ञेयो सन्निपातोतिदारुणः॥ वृद्धा वातादयो यत्र स्खै स्वैलिगैः समन्विताः॥ ७० ॥ उच्छासपरतां कुर्युर्मूकतां स्तब्धतां दृशः ॥ आस्यदंतश्रुतेन शं स्तब्धांगत्वं विसंज्ञताम् ।। ७१॥ जीवनं च त्र्यहेतीते स ज्ञेयः कूटपालकः॥ कूटपालकिनं दृष्ट्वा व्योहरंत्यल्पबुद्धयः॥ गृहभूतपिशाचाद्यैर्विपाद्यैवापि वीक्षितम् ॥७२॥ इति त्रयोदश सन्निपाताः॥ दोपे प्रवृद्धे नष्टेनौ सर्वसंपूर्णलक्षण.॥ सन्निपातज्वरोसाध्यः कृच्छ्रसाध्यस्ततोन्यथा ॥ ७३ ॥ सप्तमे दिवसे प्राप्त दशमे द्वादशेपि वा। पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हंति वा ॥७४ ॥ पित्तकफानिलवृद्ध्या दशदिवसहादशाहसप्ताहात् ।। हति पिमुंचति पुरुपं त्रिदोपजो धातुमलपाकात् ॥७५॥ सप्तमी द्विगुणा यावन्नवम्येकादशी तथा ॥ एपा त्रिदोपमर्यादा मोक्षाय च वधाय च ॥ ७६ ।। ज्वरस्य पूर्व ज्वरमध्यतो या ज्वरांततो वा श्रुतिमूलशोथः।। १ नाल्यो। २ गरोहे। ३ अर्यासम्। वनामा ८ कश्यति ।

·विशतितमस्तरंगः। अथ हिवाश्वासतृषायुक्तो मूढो विभ्रांतलोचनः। सततोच्छ्वासहीनश्च नियंते ज्वरपीडितः॥१०२, देहोलघुर्व्यपगतक्कममोहतापः पाको मुखे करणसौष्टवमव्यथत्वम् ।। स्वेदः क्षवः प्रतियोगिमनोन्नलिप्सा कंपश्च मूर्ध्नि विगतज्वरलक्षणानि ॥ १०३ ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यांसंक्षेपतो ज्वरनिदाननिरूपणं नामैकोनविंशस्तरंगः ॥१९॥ क्रमप्राप्तस्य प्रथमं ज्वरस्य चिकित्सा ।। ज्वरे लंघनमेवादावुपदिष्टमृते ज्वरात् ॥ क्षयानिलभयक्रोधकामशोकश्रमोद्भवात् ॥१॥ आमाशयस्थो हत्वाग्निं सामोमार्गान्पिधापयन् ॥ विदधाति ज्वरं दोपस्तस्माल्लंघनमाचरेत् ॥२॥ अनवस्थितदोपाग्नेर्लंघनं दोपपाचनम् ॥ ज्वरघ्नं दीपनं कांक्षारुचिलाघवकारकम् ॥३॥ बलाविरोधिना चैनलंघनेनोपपादयेत् ।। बलाधिष्ठानमारोग्यं यदायं क्रियाकमः॥४॥ चक्रदत्तात् ॥ न लंघयंत्मारुतजे ज्वरेच क्षयोद्भवेच क्षुधिते च जंतौ॥ न गुर्विणीदुर्वलवालवृद्धान् भीतांस्तृपानिपि सोनवातान् ॥५॥ आसप्तरात्रं तरुणं ज्वरमाहुर्मनीपिणः॥ १ उहारसहितान् वा श्वासयुक्तान् । - ·९२ योगतरंगिण्याम् m *- मेदोगतस्तृतीयारय्यमस्थिमज्जागतः पुनः॥ ८९॥ कुर्याचातुर्थिकं घोरमंतकं रोगसंकरम् ॥ सप्ताहं वा दशाहं वा हादशाहमथापि वा ॥९॥ संतत्या यो विसर्गी स्यात्संततःस निगद्यते ॥ अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते ॥ ९ ॥ अन्येद्युष्फस्त्वहोरात्रमेककालं प्रवर्तते ॥ तृतीयकस्तृतीयेति चतुथैह्नि चतुर्थकः ॥ ९२॥ इत्यादयस्तु विज्ञेया ज्वरा नानाविधा बुधैः । श्वासोमू रुचिच्छर्दिस्तृष्णातीसारविड्ग्रहाः।। ९३॥ हिक्काकासांगभेदाश्च ज्वरस्योपद्रवा दश ॥ तंद्रा लाला प्रसेकश्च स्तब्धता क्षुत्प्रणाशता ॥ ९॥ हल्लासो मूत्रभूयस्त्वं सामजज्वरलक्षणम् ॥ सामे न भेप देयं निरामे तद्विचारतः॥९५॥ दाहः स्वेदो भ्रमस्तृष्णा कंपविभेदसंज्ञता। कूजनं चातिवैगंध्यमाकतिम्ररमोक्षणे ॥१६॥ स्वेदो लघुत्वं शिरसः कंडूः पाको मुखस्य च॥ क्षवथुश्चान्नकांक्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ॥ ९७॥ विगतक्मसंतापमव्यथं विमलेंद्रियम्। धुक्त प्रतितत्वाभ्यां विद्यासुरुपमज्वरम् ॥ १८॥ दोपप्रकृतिवैकत्यं लघुता ज्वरदेहयोः ।। इंद्रियाणां च वैमल्यं दोपपाकस्य लक्षणम् ॥ ९९ ॥ निद्रानाझो इदि स्तंभो विटंभो गौरवारुचिः॥ अरनिर्वलहानिश्च धातूनी पाकलक्षणम् ॥१०॥ हतप्रभंद्रियं क्षाममरोचकनिपीडितम् ॥ गंभीरं तीक्ष्णवेगात चरितं परिवर्जयेत् ॥ १०१।।

·विशतितमस्तरंगः। . धारापातेन विटंभि दुर्जरं पवनापहम् ॥१६॥ गृतशीतं त्रिदोपघ्नं बांष्पांतर्भावशीतलम् ॥ दिवाशृतं तु पत्तोयं रात्रौ तहरुतां व्रजेत् ।।३७ ।। रात्रौ शृतं तु दिवसे गुरुत्वमधिगच्छति ॥ मृ पित्तोष्मदाहेपु विपोत्थे च मदात्यये ॥ १८॥ श्रमक्लमपरीते च मार्गोत्ये वमथौ तथा ।।। उधंगे रक्तपित्ते च शीतमंभः प्रशस्यते ॥ १९ ॥ अरोचके प्रतिश्याये प्रतेके श्वययौ क्षये। मंदामावुदरे कुठे ज्वरे नेत्रामये तथा ॥ वणेच मधुमेहे च पानीयं मंदमाचरेत् ॥ २० ॥ मदनपालात् ॥ पानीयं पानीयं शरदि वसंते च पानीयं ॥ नांदेयं नादेर्य शरदि वसंते च नादेयम् ।। २३ ।। स्फुटम् ॥ उत्तमस्य पलं मात्रा त्रिभिरक्षश्च मध्यमा ॥ जवन्यस्य पलान स्नेहक्वाधौषधेपु च ॥ २२ ॥ कर्ष चूर्णस्य कल्कस्य गुटिकानां च सर्वशः॥ दवशुक्त्यावलेढव्यः पातव्यश्च चतुर्दवः ।। मात्रामधुधृतादीनां कायस्नेहेषु चूणितात् ॥ २३ ॥ द्विचत्वारिंशता मापैरष्टादशकवंधकैः ।। ४जत। १ गतेलात पीमे। २ जलको धूम नलिकसे। ३ लघु। ५ पाना भवति निर्मनत्वात् त्रिदोषनवात् विशेषतः पितमत्वाच । ६ रक्ष- णीय अल्प पेयम् । ७ नद्या भव। ८ अपि तु देय उक्त हि तवातरे । वर्षावस- तसमये कोप वारि प्रशस्यते । अभः शरदि वाडाग नादेय नुपुत्रिए । नयुद्भव अनुषु विपपि हेमतशिशिरपीप्मेषु देय ।। ९न मानम्। १० पुस । ११ भर्दपत। १२ भूगिते इति नूर्णवदिति च पाग।

·योगतरंगिण्याम् L मध्यं दादशरात्रं तु पुराणमत उत्तरम्॥६॥ ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा दिनांते भोजयेलघु ॥ श्लेष्मक्षये प्रवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा ॥७॥ वातजः सप्तरात्रेण दशरात्रेण पित्तजः॥ श्लेष्मजो हादशाहेन ज्वरः पाकं प्रपद्यते ॥८॥ दोषाणामेव सा शक्तिलंघने या सहिष्णुता ॥ न हि दोपक्षय कश्चित्सहते लंघनं महत् ॥ ९॥ नवज्वरे दिवास्वापस्नानभोजनमैथुनम् ॥ कोधनवातव्यायामकपायांश्च विवर्जयेत् ॥ १०॥ निर्वातभवनावासमुष्णवारिनिपेवणम् ॥ अभूरिजल्पं निःक्रोधकामशोकं च रोगिणम् ॥ कारयेत्सुखसंपत्यै शीघ्र वैद्यो विचक्षणः॥११॥ इति चक्रदत्तात् ॥ कफमेदोनिलामघ्नं दीपनं वस्तिशोधनम्॥ कासश्वासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा ॥ १२॥ यत्काथ्यमानं निवेगं निःफेनं निलं भवेत् ॥ अख़्वशिष्टं भवति तदुष्णोदकमुच्यते ॥ १३ ॥ तत्पादहीनं पित्तनमहीनं च वातजित् ।। कफनं पादशेपं च पाचनं लघु दीपनम् ॥१४॥ शारदं चार्थपादोनं पादहीनं च हैमनम् ॥ शिशिरे च वसंते च ग्रीष्मे चार्वावशेपितम् ॥ १५ ॥ विपरीत मतौ तदन्यावृष्यष्टावशेषितम् ॥ भिननि श्लेष्मसंघातं मारुतं चापकति ॥ १६ ॥ अजीर्ण जरयत्याशु पीतमुष्णोदक निशि ॥ १ मध्याह्ने । २ अपरहिनम् ।

·विशतितमस्तरंगः। पृषौ वातज्वरे सर्वलिंगे सप्तमवासरे ॥ ३३ ॥ इति वातज्वरे गुडूच्यादिः। शालिपर्णी वला द्राक्षा गुडूची सॉरिवा तथा ।। आसां का पिवेकोष्णं तीबवातज्वरच्छिदम् ॥३॥ इति शालिपर्यादिः॥ किरातादामृतोदीच्यवृहतीद्दयगोक्षुरैः॥ संस्थिराकलसीविश्वैःकाथो वातज्वरापहः ॥३५॥ इति किरातादिः॥ 'रसं विपं गंधकतालटंकणं काजैपालफलत्रिकं समम् ॥ विमर्य ,गस्य रसेन कल्पिता पदी वरा सर्वगदानिहंति ।। ३६ ।। रोगे यदिष्टं स्खनुपानमात्रा देवा वटी तेन समा भिपग्भिः॥ पाश्चात्यदेशागतयोगिनेय- मुक्तानुयुक्तानुभषेन पश्चात् ॥ ३७॥ अश्वकंचुकीरसः ॥ काश्मरीसारितादाक्षात्रायमाणामृताभवः॥ करायः सगुडः पीतो वातवरविनाशनः ॥ ३८॥ पति काश्मयादिः। इति वातज्वरचिकित्सा अय पत्ते॥ कमलेंद्रपपारिएतिकामुस्तैः शतं जलम् ।। पावनं दशमेहि स्वातीने पिनचरे नृणाम् ॥३१॥ इति रुदफलादिः॥ २ मामा ३ साता। ४ पृटिरगी।

·योगतरंगिण्याम् दुरालभापर्पटकप्रियंगु- भूनिववासाकंटुरोहिणीनाम् ॥ काथं पिवेच्छकरयावगाढं तृष्णास्त्रपित्तज्वरदाहयुक्तः॥४०॥ योगशतात् ॥ एकः पर्यटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरपिनाशनः॥ किं पुनर्यदि पूज्येत चंदनोशीरधान्यकैः ॥ ११ ॥ वृंदात् ॥ इति पित्तज्वरचिकित्सा ॥ अथ श्लेष्मजे ।। वीजपूरशिंफापथ्यानागरपंथिकैः शतम् ।। सक्षारं पाचनं श्लेष्मज्वरे द्वादशवासरे ॥१२॥ इति वीजपूरादिः॥ भूनिवनिवपिप्पल्यः सटी शुंठी शतावरी ॥ गुडूची बृहती चेति वाथो हन्यात्कफज्वरम् ॥ ४३ ॥ इति भूनिवादिः॥ आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः॥ सर्वज्वरभयांतंकभेदी दीपनपाचनः॥१४॥ इत्यामलक्यादिः॥ कट्फलं पौष्फरं कृष्णा शृंगी च मधुना सह ॥ श्वासकासहरः श्रेष्ठो प्रोक्तो लेहकफांनरुत् ॥ १५॥ इति चतुर्भद्रावलेहिका बूंदात् ॥ छिन्नोद्भवांवुधरधन्वयवासविश्व- दुःस्पर्शपर्पटकमेकिरानतिक्तैः॥ मुस्ताटरूपकमहोपधधन्वयासः १.कुट को। २ विनोरेकी छाल । ३ कोप । ४ कंटकारी। मोया । ६ असो।

·विंशतितमस्तरंगः। काथं पिवेदनिलपित्तकफज्वरेपु ॥ १६ ॥ पृथक्पृथक् त्रिभिश्चरणैः कथितैः क्वाथैर्वातादिषु योगाः॥ अमृतारिष्टकचंदनपद्मकथानोद्भवः क्वाथः ॥ ज्वरडल्लासच्छदिस्तृष्णादाहारुचीहन्यात् ॥१७॥ सर्वखरे गुडच्यादिः योगशतात् ।। इति श्लेष्म- ज्वरचिकित्ता॥ अथ वातपित्तज्वरे॥ पर्पटादामृतोदीच्यकैरातैः साधितं जलम् ॥ पंचभद्रमिदं प्रोक्तं वातपित्तज्वरापहम् ॥४८॥ शाईधरात् ॥ त्रिफलाशाल्मलीरामनाराजवृक्षाटरूपकैः॥ शतमंबु हरेत्तूर्ण वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥१९॥ वृंदात् ॥ अथ वातश्लेष्मज्वरे॥ क्षुदाशंठीगुडूचीनां कपायः पौष्करस्य च ॥ कफवाताधिके पेयो ज्वरे वापित्रिदोपजे॥५०॥ इति क्षुद्रादिः॥ आरवधकणामूलमुस्तातिक्ताभयारुतः॥ क्वाधः शमयति क्षिप्रं ज्वरं वातकफोद्भवम्॥५१॥ इत्यारोग्यपंचकम् ॥ अथ पित्तश्लेष्मजे॥ अमृतारिष्टकटुकामुस्तेंद्रयवनागरैः॥ पटोलचंदनाभ्यां च शृतं पिप्पलिचूर्णयुक् ॥ अमृताएकमेतत्तु पित्तश्लेष्मज्वरापहम् ।। ५२ ।। इत्यमृताप्टकं शाईधरात् ॥ १ धान्योहा इत्यपिपाउ.। २अमलतास ।

·योगतरंगिण्याम् दुरालभापर्पटकप्रियंगु- भूनिववासाकंटुरोहिणीनाम् ॥ क्वाथं पिवेच्छर्करयावगाढं तृष्णास्त्रपित्तज्वरदाहयुक्तः॥४०॥ योगशतात् ॥ एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः॥ किं पुनर्यदि पूज्येत चंदनोशीरधान्यकैः ॥ ११ ॥ वृंदात् ॥ इति पित्तज्वरचिकित्सा ॥अथ श्लेष्मजे ॥ वीजपूरशिफापथ्यानागरग्रंथिकैः शतम् ॥ सक्षारं पाचनं श्लेष्मज्वरे द्वादशवासरे ॥ १२॥ इति वीजपूरादिः॥ भूनिवनिवपिप्पल्यः सटी शुंठी शतावरी ॥ गुडूची बृहती चेति काथो हन्यात्कफज्वरम् ॥ ४३ ।। इति भूनिवादिः ॥ आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः॥ सर्वज्वरभयांतंकभेदी दीग्नपाचनः॥११॥ इत्यामलक्यादिः॥

·विशतितमस्तरंगः। -- काथं पिवेदनिलपित्तकफज्वरेषु ॥४६॥ पृथक्पृथक् त्रिभिश्चरणैः कथितैः कायैर्वातादिपु योगाः।। अमृतारिष्टकचंदनपद्मकथानोद्भवः क्वाथः॥ ज्वरल्लासच्छदिस्तृष्णादाहारुचीहन्यात् ॥१७॥ सर्वस्वरे गुडच्यादिः योगशतात् ॥ इति श्लेष्म- ज्वरचिकित्ता॥ अथ वातपित्तज्वरे॥ पर्पटादामृतोदीच्यकैरातैः साधितं जलम् ॥ पंचभद्रमिदं प्रोक्तं वातपित्तज्वरापहम् ॥१०॥ शाधरात् ॥ त्रिफलाशाल्मलीरास्नाराजवृक्षाटरूपकैः॥ शतमंबु हरेत्तूर्ण वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ १९ ॥ वृंदात् ॥ अथ वातश्लेष्मज्वरे ॥ क्षुद्राशुटीगुडूचीनां कपायः पौष्करस्य च ॥ कफवाताधिके पेयो ज्वरे वापि त्रिदोपजे ॥५०॥ इति महादिः॥ दायवुदौतिक्तफलात्रिकेच क्षुदापटाला--- कार्य विदध्यावरसन्निपाते निश्चेतनपुंसि विवोधनार्थम् पोगशतात् ॥ कट्फलं पौष्करं शृंगी व्योपं यांसच कोरवी॥ लक्षणं चूर्णीतं चैतन्मधुना सह लेहयेत् ॥६६ एपावलेहिका हंति संन्निपातं सुदारुणम् ॥ हिक्कां श्वासं च कासं च कंटरोगं च बुधुरम् ।। एतद्योज्यं कफोक चूर्णमाईक रसैः॥५॥ १२चा। २ गपिप्पती। ३ कटको।।

·योगतरंगिण्याम् दुरालभापर्पटकप्रियंगु- भूनिववासाकेंटुरोहिणीनाम् ॥ काथं पिवेच्छकरयावगाढं तृष्णास्रपित्तज्वरदाहयुक्तः॥ १० ॥ योगडातात् ॥ एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरपिनाशनः॥ किं पुनर्यदि पूज्येत चंदनोशीरधान्यकैः ॥ ११ ॥ वृंदात् ॥ इति पित्तज्वरचिकित्सा ॥अथ श्लेष्मजे॥ वीजपूरशिंफापथ्यानागरपंथिकैः शतम् ॥ सक्षारं पाचनं श्लेष्मज्वरे द्वादशवासरे॥१२॥ इति वीजपूरादिः॥ भूनिवनिवपिप्पल्यः सटी शुंठी शतावरी॥ गुडूची बृहती चेति काथो हन्यात्कफज्वरम् ॥४३॥ इति भूनिवादिः॥ आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः॥ सर्वज्वरभयांतंकभेदी दीग्नपाचनः॥22॥ इत्यामन्टुमानितातावपयापुष्करत्रायमाणः पाटाव्यापीकलिंगैस्विफलसटियुतैः कल्पितैस्तुल्यभागः कायोद्वात्रिंशनामात्रिकैदशकमितान्सन्निपातानिहंति श्वासं शूलं च हिकां कसनगुदरुजाध्मानमन्यारुजश्च ।। उरुस्तभांत्रवृद्धि गलगदमरुतं सर्वसंधियहार्ति हन्यादेकोपिसिंहो गजनिवहमिव प्रस्फुरदानधारम्॥६° इत्यारोग्यदर्पणतो द्वात्रिंशको भाादिः ॥ १नीम। २ मुलहेदी। ३ अरलू। ४ मोथा। ५ कुटकी।६ ८ भरसू । ९पिनोरो। १० प्रयोदशमिवान् । ११ वातम्। १२ अच्युतमदपारम् । इंद्रायण। ७जवासों।

·विशतितमस्तरंगः। एतैरु लनं शस्तं त्रिरोपोत्ये ज्वरे नृणाम् अतस्यास्तरणं शस्तं सन्निपातभवे नृणाम् ॥७५ ॥ इति सारसंग्रहात् ॥ लंघनं वालुकास्वेदो नस्यं निष्ठीवनं तथा ॥ अवलेहोजनं चैव प्राक् प्रयोज्यं त्रिदोपजे ॥७६ ।। खपरभ्रष्टपटस्थितकांजिकसंसिक्तवालुकास्वेदः॥ शमयति वातकफामयमस्तकशूलांगभंगादीन् ॥ ७७ ।। सैंधवं श्वेतमरिचं सर्पपाः कुष्ठमेव च ॥ वस्तमूत्रेण पिष्टानि नस्यात्संज्ञाकराणि च ॥७८ ॥ आईकस्य रसोपेतं सैंधवं सकटुत्रयम् ।। आकंठं धारयेदास्ये निष्ठीवेच्च पुनःपुनः ॥ ७९ ॥ लीनोह्याकृष्यते श्लेष्मा लाघवं चास्य जायते ॥ शिरीपवीजगोमूत्ररूष्णामरिचसैंधवैः॥८॥ अंजनं स्यात्प्रवोधाय सरसोनशिलावचैः।। रसस्थे रससं ही रक्तस्थे रक्तमोक्षणम् ॥ १॥ मांसस्थे रेचनं शस्तं मेदस्थे चासहिष्णुता। रेचनं वमनं स्वेदश्चास्थिस्थे स्वेदमदने। मज्जाशुकाश्रयं दृष्ट्वा तमसाध्यं ज्वरं वदेत् ॥ ८२॥ इति योगरत्नावल्याम् ॥ सिद्धार्थको वचा हिंगु करंजः सुरदारु च ।। मंजिष्ठा त्रिफला श्वेता कंटभी वकटुत्रयम् ॥ ३ ॥ प्रियंगुश्च शिरीपं च निशा दावी समांशतः॥ अजामूत्रेण संपिप्टो गोमूत्रैर्वाय चूर्णितः॥ १ अरसिको बिगेना। २ कशिट इत्यर्थः । शिल । ५ तघनादिना। ६ कटेरी। ३ लेहवन। ४मन- ·१.२ योगतरंगिण्याम् इत्यष्टांगावलेहिका॥ दशमूली सटी शृंगी पौष्करं सदुरालभा ॥ शुंठी कटुजवीजं च पटोलं कटुरोहिणी ॥ ६॥ अष्टादशांग इत्येपं सन्निपातज्वरापहः॥ काशद्धहपाात्तिश्वासहिकावमीहरः॥६९ ।। इति दशमूलेप्वष्टादशांगः॥ चिरज्वरेवातकफोल्वणे वा त्रिदोपजे वा दशमूलमिश्रः॥ किराततिक्तादिगणःप्रयोज्यः शुयर्थिने वा त्रिवृताविमिश्रः॥ ७० ॥ इति चतुर्दशांगः॥ किरातं नागरं मुस्तं गुडूची चेत्ययं गणः॥ वृंदात् ।। भूनिवकारवीतिक्तावचाककलजं रजः॥ उडूलनं त्रिदोपोत्थे स्वेदाभिप्यंदिनि ज्वरे ॥७१॥ मरिचं पिप्पली शुंठी पथ्या लोधं सपौष्करम् ॥ भूनिवकटुकाकुंठं कारवीद्रयवा सटी ॥ ७२ ॥ एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।। प्रस्वेदे कंठरोधे च संधिमर्दनमिप्यते ॥ एतदुहलनं श्रेष्ठं सन्निपातहरं परम् ॥७३॥ स्वेदोद्गमे भ्रएकुलत्थचूर्णैरुद्भूलनं शस्तमिति बुवंति ॥ चूर्ण शहदोलवणस्य भांडं स्वेदापहं गुंठनमुत्तमं हि५५ वृंदात् ।। यवानिका वचा शुंठी पिप्पली कारवी तथा ॥ १ कदेरी। २जवासो! ३ काथः । ४ मुस्तमित्यपिपाउः। ५ जीर्णमित्यपिपाठ.।

·विशतितमस्तरंगः। १०५ इति सारसंग्रहात् ॥ कुलत्थं कट्फलं शुंठी कारवी च समांशकैः॥ सुखोष्णं लेपनं कार्य कर्णमूले मुहुर्मुहुः ९३ ॥ वीजपूरकमूलत्ववाह्निमंयस्तथैव च ॥ नागरं देवदारुश्च राना वह्निश्च योजितः॥ एभिः प्रलेपनं श्रेष्ठं गलशोथविनाशनम् ॥ ९॥ इति वृंदात् ॥ शरपुंखाशिफातुंवीसरुष्णा विमुटिभिः ।। प्रलेपो वा हिडंवीभिः श्वयथौ कर्णमूलजे ॥ ९५ ॥ इति शोधरात् ॥ शुष्कां च स्फुटितां जिह्वां द्राक्षया मधुपिटया। प्रलेपयेत्सघृतया सन्निपातज्वरे गदे ॥ १६ ॥ यवकोलकुलस्थानां मुद्गमूलकशुंगयोः॥ एकैकं मुष्टिमादाय पचेदष्टगुणे जले ॥ ९७ ।। पंचमुष्टिक इत्येप वातपित्तकफापहः॥ शस्यते गुल्मशूलेयु श्वासे कासे क्षये ज्वरे ।। ।।९० इति पंचमुष्टिकः॥ सन्निपाते प्रकंपंतं विलपंतं च यो घृतम् ।। भोजयेत्याययेदापि स वैद्यास्यां कथं व्रजेत् ।। ९९ ॥ सन्निपातेपु दाहात यःसिंचेच्छीतवारिणा ॥ आतुरःस कथं जीवद्भिपग्वा स कथं भवेत् ।। १०० ।। मृत्युना सह योदव्यं सन्निपातं चिकित्सता॥ यस्तु तत्र भवेज्जेतास जेना यमसंगरे ॥१०॥ १ अरणि। २ पेषित इत्यपिपाठः। शरपोखाकी जड। ४ कुचता। ५सारसमहादपि। ..

·योगतरंगिण्याम् सर्वज्वरं निहत्याशु सिद्धार्थादिः प्रलेपनः॥८४॥ इति सिद्धार्थकादिः॥ रसविपमरिचमहेशप्रियफलभस्मैकभूचतुर्वसुभिः ॥ भागैमितमुडुलनमिदममितस्वेदशैत्यहरम् ॥ ८५॥ सारसंग्रहात् ॥ तसायोलांछनं पश्चात्तालुपूक्तं त्रिदोपजे ॥ रुद्राभिषेकभूदेवभोजनग्रहजाप्यतः॥ मंत्ररक्षादिभिः कार्या सन्निपातप्रतिक्रिया॥८६॥ अथ संधिगादीनां चिकित्सा॥ सन्निपातज्वरस्यांते कर्णमूले सुदारुणः॥ शोथः संजायते तेन कश्चिदेव प्रमुच्यते ॥ ८७॥ न रक्तेन विना वृद्धिवरे वा सन्निपातके ।। दोपः प्रशममायाति काथपाचनकादिभिः॥८८॥ दोपे प्रशमितेप्यत्र रक्तं नैव विलीयते ॥ - तेन संजायते शोथः कर्णमूले सुदारुणः॥ ८९ ॥ नस्मात्तत्र प्रतीकारं कुर्याद्रक्तावसेचनैः।। जलौकालावुशृंगैश्च नतः स्याल्लेपनं हितम् ॥ ९ ॥ यदा पाको भवेत्तत्र व्रणवनेपजं तदा ॥ कर्कटस्य च मांसेन स्वेदनं वंधनं तथा ॥ कर्णमूलभवे शोथे हितादपि हितं मतम् ॥९॥ सिद्धार्थसैंधववचागृहधूमविश्वैः पिटर्जलेन निशया सहितं च सूक्ष्मम् ॥ लेपो हितो रुधिरनाशकरः प्रतीतः ।। शोफवणस्य शमनः सरुजस्य कर्णे॥१२॥ १ विल्वभस्म । २ ब्रह्माडेशु। ३ पिपा। ४करकेटा।

·विंशतितमस्तरंगः। १०७ रक्तचंदनभूनिवपटोलवृपपौष्करैः।। कटुकेंद्रयवारिष्टभांगीपर्पटकैः समैः॥ काथं प्रातनिषेवेत सर्वशीतज्वरच्छिदम् ॥ ११२॥ शाङ्गंधरात् ॥ दावीदारुकलिंगलोहितलताशम्याकपाठासटी- शौंडीवीरकिरातवारणकणात्रायंतिकापद्मकः॥ उग्राधान्यकनागराब्दसरलैः शीग्रेवुसिंहीशिवा- व्याघ्रीपर्पटदर्भमूलकटुकानंतामृतापौष्फरैः ॥ १३ ॥ धातुस्थं विपमं त्रिदोषजनितं चैकाहिकं याहिक कायो हंति तृतीयकं ज्वरमयं चातुर्थकं भूनजम् ॥११४ इत्यारोग्यदर्पणतो दायांदिः॥ निदग्धिकानागरिकामृतानां काथं पिवेन्मिश्रितपिप्पलीकम् ।। जीर्णज्वरारोचककासशूल- श्वासाग्निमांद्यादितपीनतेपु॥११५॥ इति योगशतात् ॥ न शाम्यति ज्वरो यस्तु पक्षादूर्व शरीरिणाम् ॥ मंदवेगानुवंधश्च स शेयो जीर्णतां गतः॥ ११६ ॥ कासजीर्णज्वरश्वासहृत्पांडुरुमिरोगहत् ॥ जीर्णज्वरेग्निसादे च शस्यते गुडपिप्पली ॥११७ ॥ त्रिभिरथ परिवृद्धं पंचभिः सप्तभिर्वा दशभिरथ विवृद्धं पिप्पलीवईमानः॥ इति पिवति पुमान्यस्तस्य नश्वासकास- १ ईनो। २ मजीउ। ३ अमल । दुजरकणादतिरापाः। ६ यच । ७ खेदजनो। ८ कटेरी। ४पीपराखस। ५ गजपीपर ·योगतरंगिण्याम् सन्निपातार्णवे मग्नं योभ्युदरति मानवम् ।। कस्तेन न कतो धर्मः कां च पूजां न सोर्हति ॥ १०२॥ अथ विपमज्वरे॥ अभिचाराभिशापोत्थौ ज्वरौ होमादिभिर्जयेत् ।। दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्थानग्रहपीडजौ ॥१०३ ।। औपधीगंधविपजी विपपित्तप्रसाधनैः।। जयेकपायमंतिमान्सर्वगंधकृतं ज्वरम् ।। १०४।। क्रोधजे पित्तजित्कार्या आर्यसदाक्यमेव च ॥ आश्वासेनेष्टलाभेन वायोः प्रशमनेन च ॥१०५॥ हर्पणैश्च शमं यांति कामशोकभयज्वराः॥ भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्वधावेशनताडनैः॥ जयेद्भूताभिपंगोत्थं मनःशांत्यैव मानसम् ॥ ०१६॥ इति वृंदात् ॥ पटोलत्रिफलानिवद्राक्षाशम्याकवालकः॥ काथः सितामधुयुतो जयेदेकाहिकं ज्वरम्॥ १०७ ।। गुडूचीधान्यमुस्ताभिश्चंदनोशीरनागरैः।। सितामधुयुतः काथस्तृतीयज्वरनाशनः ॥ १०८॥ देवदारुशिवावासाशालिपर्णीमहौपधैः॥ धात्रीयुतैः मृतं शीतं दद्यान्मधुसितायुतम् ॥ १०९॥ चातुर्थिके ज्वरे श्वासे कासे मंदानले तथा । मुस्ताक्षुद्रामृताशुंठीधात्रीकाथः समाक्षिकः ॥११०॥ पिप्पलीचूर्णयुक्तविषमज्वरनाशनः ॥ क्षुद्राधान्यक[ठीभिर्गुडूचीमुस्तपद्मकैः ॥ ११ ॥ देवतापराधः। २ प्रसादरित्यपिपाउः। ३ चोइनिशेपः, क्रोधतः इति च पुस्तकान्तरे पाठः। F ४ अमलतास।

·विशतितमस्तरंगः। जीर्णज्वरे तथाजीणे समे वा विपमेऽपि वा॥ . सर्वज्वरं निहत्याशु दावों वनमिवानलः ॥ १२६॥ इति सर्वज्वरारिः॥ यूपणं पंचलवणं शतंपुष्पा द्विजीरकम् ॥ क्षारत्रयं समांशेन चूर्णमेपां पलत्रयम् ॥ १२७॥ शुद्धं सूतं पलं चानं गंधकं च पलंपलम्।। आईकस्य रसैः खल्वे दिनमेकं विमर्दयेत् ॥ १२८॥ वीरभद्रो रसः ख्यातो मापैकः सन्निपातजित् ॥ चित्रकाकसिंधूत्थमनुपानं जलैः सह ॥ पथ्यं क्षीरोदनं देयं दिवारं च रसो हितः ॥ १२९॥ इति सन्निपातहरो वीरभद्राख्यो रसः।। ब्रह्मास्त्रमय वक्ष्यामि सद्यः प्रत्ययकारकम् ॥ भस्म सूतं त्रिगंधं च तत्समं गरलं त्वः॥ १३०॥ त्रिभिः समं विपं योज्यं मरिचं सर्वतुल्यकम् ॥ वराहककमहिपपित्तैः सप्तविभावितम् ॥ ॥१३१ लांगल्या देवदॉल्या च ालामुख्याकद्वैः॥ एकविंशतिधा भाव्यं प्रत्येकं धर्मशोपितम् ॥१३२॥ द्विगुंजामात्रनस्येन मृतमुत्थापपेद्रुतम् ।। दध्यन्नं सतितं पथ्यमुपचाराश्व शीतलाः ॥ १३३ ॥ सौंदरगदनोयमसाध्यमपिसाधयेत् ॥ अस्थिशूलानि सर्वाणि नाशयत्येव सर्वथा ॥ १३ ॥ इति ब्रह्मास्त्रो रसः।। १ सोफा २सनी,जवाखार, सुहागो। ३ विषम् । ४ शुकरः ५ मोर। ६ कटिहारी ७ वंदाल। ८ भगनवुरी। ९भक्त। १० ·योगतरंगिण्याम् ज्वरजठरगुदाशीवातरक्तक्षयाः स्युः॥ ११८ ।। इति वृंदात् ॥ उर्णनाभिस्थजालेन कज्जलं ग्राहयेत्ततः ।। अंजयेन्नेत्रयुगलं व्याहिकं तु ज्वरं जयेत् ॥ ११९ ।। उलूकदक्षिणः पक्षः सितसूत्रेण वेष्टितः॥ बंधितो वामकर्णे तु हरत्येकाहिकं ज्वरम् ॥१२॥ भुंगराजजटा वडा कर्णे रात्रिज्वरापहा॥ सर्वज्वरहरी श्वेतमंदारस्य च मूलिका ॥ १२१॥ तुरंगरिपुमूलं वा श्वेतं शीतज्वरापहम् ॥ विवस्त्रेणोद्धृता देवीमूलिका कर्णबंधनात् ॥ चातुर्थिकं ज्वरं हंति द्रोणपुष्पीरसोंजनात् ॥ १२२॥ ॐनमोभगवते रुद्राय नमः॥ कोधेश्वराय नमो ज्योतिःपतंगाय नमोनमः ।। सिद्धिरुद्धआज्ञापयति स्वाहा। अनेन सप्तजसैस्तु सर्पपैः सप्त ताडयेत् ।। चातुर्थिकज्वरान्मुक्तो नरो भवति सर्वथा ॥ १३ ॥ इत्यारोग्यदर्पणतः॥ अथ रसमागतो ज्वरचिकित्सा॥ एकभागो रसो भागद्वयं शुद्धं च गंधकम् ।। विपस्य च त्रयो भागाश्चतुभांगा हिमावती ॥ १२४ ॥ जैपालजाः पंच भागा निवुद्रवविमर्दिताः।। समिघ्नप्रमिता चट्यः कार्या सर्ववराच्छदः॥१२५॥ अंगवरेण दातव्या यटिकैका दिनानने १ श्वेतारस्य। २जटा। ३ कनेर। सहदेवी। ५ विडंगसमगुटि- का। ५आईकारसेन। ६ प्रभातसमये।

·विंशतिवमस्तरंगः। १११ एकाहिकं याहिकं च न्याहिकं च चतुर्थकम् ॥ विपमं च त्रिदोपोत्यं हति सद्यो न संशयः॥ १४३॥ इतिमहाज्वरांकुशरसः॥ सूतं गंधकमभ्रकं समलवं सूताईभागं विषं ततुल्यं जयपालमम्लमृदितं तदोलकं वेष्टितम् ॥ पत्रैमैजुर्भुजंगवछिजनितैनिक्षिप्य खाते पुटं दत्वा कुक्कुटसंज्ञकं सह दलैः सचूर्ण्य तत्र क्षिपेत्॥१४॥ भांगाध जयपालवीजममृतं तत्तुल्यमेकीकृतं गुंजाँनागरसिंधुचित्रकयुतं सर्वज्वरान्नाशयेत् ॥ शूलं संग्रहणीगदं सजठरं दध्यन्नसंसेविनां सर्वव्याधिवतां नृणां हिततमश्चितामणि मतः।।१४५॥ इति चिंतामणिरसः॥ खंडं कृत्वा विपं रुणं सार्कदुग्धेल्पभांडके ॥ सकांजिके सगरले क्षिप्त चुल्यां निधापयेत् ॥१६॥ सप्ताहतः समुद्धृत्य श्लक्ष्णचूर्णीकृतं च तत् ॥ सूचिकाभरणो नाम रतो गुप्ततमो भुवि ॥ १४७ ॥ संज्ञानाशे विचेष्टे च वल्लः कांजिकपेपितः॥ ब्रह्मरंधे प्रयोकव्यो महामोहप्रणाशनः ॥ ११८॥ इति सूचिकाभरणो रसः॥ रसदेरददिनशं फैनगंधेन युक्तं मुनिदिनमिति खल्वे विश्वतोयेन घृष्टम् ॥ ज्वरहरमिह सूतं वल्लमात्रप्रमाणं १ समसमम् । २ विपनुल्यम्। ३ निवरसेन मर्दितम्। ४ ताबूजेल. । ५ गते। ६ सूतादई । विषम् । ८ प्रमाण । ९ सिगरफ़ । १० तात्रम् । ११ समुद्रफेनः। १२ सप्तदिनपर्यंतम् ।

·योगतरंगिण्याम् रसं गंधं विपं तानं त्रिकटु त्रिफला तथा॥ कटुका च त्रिवृदंती हेमाह्वा टेकणं विपम्॥ १३५॥ एतानि समभागानि साशं दंतिजं फलम् ॥ चूर्णयित्वा तु तत्सम्यक मर्दयेहजिंकावुना ॥ १३६ ॥ दंतीकाथैस्ततः सम्यग्वटी टंकार्धमानतः॥ विनोदविद्याधर इत्याख्यातस्तरुणज्वरम् ॥१३७ ।। शूलं गुल्मं तथा पांडुं ग्रहण्यर्शकमीजयेत् ।। अजीर्णमामवातं च गुल्मोदरगदांस्तथा ॥ १३८॥ इति विद्याधरो रसः॥ शंभोः कंठविभूपणं समरिचंदैत्येंद्ररक्तं रसैः पक्षोसागरलोचने हिमरुचिर्भागस्तथाो रविः ।। खल्वांतः खलुमईयेद्रविजलैजाप्रमाणोऽशितः प्रोदंडज्वरदंतिदर्पदलने पंचाननोऽसौ रसः॥१३९॥ पथ्यं च देयं दृधिभक्ततकं सिंधूत्थपथ्यासितया समेतम् ।। गंधानुलेपो हिमतोयपानं दुग्धं च देयं शुभदाडिमी च ॥११०॥ इति रसमंजरीतःपंचाननो रसः ॥ शुद्धसूतं विपं गंधं धूतवीजं त्रिभिः समम् ॥ चतुर्णा द्विगुणं व्योपं हेमक्षीरीविभावितम् ।। १११॥ चतुर्वारं धर्मशुफ चूर्ण गुंजाद्वयोन्मितम् ।। जंवोरकस्य मज्जाभिराईकस्य रसेन वा ॥ ११२॥ महाज्वरांकुशो नाम समस्तज्वरनाशनः॥ २सेहुडदुग्धेन। २विपम्। ३ जवकीहरताल। ४ कर्पूरः। ५ नामः। ६ अर्कनत।

·विशतितमस्तरंगः। ११३ चंद्रशेखरस्यान्यन्नामउदकमंजरीत्यपिपठति।। समेभ्यो रसटकेभ्यो हिगुणाञ्जयपालकान् ॥ पिष्वा नवज्वरे देयं वल्लं भांभसास्य च ॥ १५७ ॥ चिचाक्षारेण खंडेन शीतज्वरविनाशकृत् ॥ आध्मानामानिलहरः सितागुडयुतो रसः॥ अयं रसोपि सहसा पुत्रस्यापि न कथ्यते ॥ १५८॥ इति शीतारिः सारसंग्रहात् ।। तुत्थं टंकणसूतकं विपलि सत्खपरं तालकं चूर्ण खल्वतले विमी गुटिका सत्कारवेलद्रवैः॥ गुंजाईप्रमिता च शुद्धसितया सा पर्णखंडेन वा एकद्वित्रिचतुर्थकज्वरहरः शीतारिनामा रसः॥ १५९ ॥ इति शीतारिनामरसः॥ रंसकयुगलभागं वल्लि भागमेकं द्वितयमपि सुखल्वे मईयेन्नंक्षणेन ॥ भवति घृतविमुक्तो निवुनीरेण यावत् ज्वरहरमुपकुंल्यामालिनीप्राग्यसंतः॥१६॥ जीर्णज्ञरे धातुगतेतिसारे रक्तान्विते रक्तंजविष्ठरोगे॥ घोरव्ययेपित्तकतेच दोपेवलपदो दुग्धयुतं च पथ्यम् ॥ प्रदरं नाशयत्याशु तथा दुर्नामशोणितम् ॥ विपमं नेत्ररोगं च गजेंद्रमिवकेसरी॥१६२॥ इति लघुमलिनीवसंतः॥ स्वर्ण मुक्ता दरदमरिचं भागवृद्ध्या प्रयोज्यं खपर्यटौ प्रथमनवनीतेननिवुना च ॥ १जमीहरीरसेन ।२ भामयातः। ३ करता। सपरिया । ८ मरिनम् । अपनीनेन । ७ पोपर मधुमुल्यमित्य पिपाठः। ८रतपसिनरोगे ।

·११२ योगतरंगिण्याम् प्रथमजनितदाहं पाययेदाईकेण ॥११॥ इति सर्वज्वरहरो रसः॥ पलं चुकं कुष्ठं पिचुयुगमितं सैंधवकणे तः प्रत्येक करतलमितं जातिफलकम् ।। कटोस्तैलं पक्कं कुडवमितमग्नावधिभृतं तदेतचुकायं शमयति विपूर्चि च सगदाम् ॥ १५० ॥ विपूचिकायां चुकायं तैलम् ॥ अष्टौ तालकमेतदर्द्धममलं शंबूकचूर्ण क्षिपेत् पश्चादत्र नवांशको वरशिखी सर्व पुनः पेपयेत् ॥ तोयैस्तच कुमारिकादलभवैः पक्कं गजारव्ये पुटे- प्पेकदित्रिचतुर्थशीतहरणः शीतांकुशोऽयं रसः॥१५१॥ ज्वरं धातुगतं चित्तभ्रमं पित्तास्त्रजान्गदान् ॥ रक्तातिसारग्रहणीदुर्नामास्त्राणि नाशयेत् ॥१५२॥ गुंजाद्वयमितं दद्यात्सितया सहवारिणा॥ सजीरकेण दध्यन्नं पथ्यं शीतज्वरांकुशे ॥१५३॥ इति महाशीतज्वरांकुशो रसः॥ शुद्धसूतसमं गंध मरिचं टंकणं तथा ॥ चतुस्तुल्यसिता योज्या मत्स्यपित्तेन भावयेत् ॥१५॥ त्रिदिनं मईयेत्तेन रसोयं चंद्रशेखरः॥ द्विगुंजमाकद्रापर्दयः शीतोदकं पुनः॥ १५५ ॥ तक्रभक्तं च धूताकं पथ्यं तत्र निधापयेत् ।। त्रिदिनाच्छेप्मपित्तोत्पमत्युणं नाशपेज्ज्वरम् ॥१५६॥ १चूक । २ पोउयमारमितम् । ३ शंखचूगे। ४ लीलायोचा। ६ दुग्धोदनम् दथ्योदन वा ।

·विशतितमस्तरंगः। ११५ इति लाक्षादितैलम् ॥ लाक्षाहरिद्रामजिष्ठाकल्कैस्तैलं विपाचयेत् ॥ . पड्गुणेनारनालेन दाहशीतज्वरापहम् ॥ १७१ ॥ इति लघुलाक्षादितैलम् ॥ तैलं लाक्षारसं क्षीरं पृथक्प्रस्थं समं पचेत् ॥ चतुर्गुणेरिते काथे द्रव्यरेतैः पलोन्मितः॥ १७२ ।। लोध्रकट्फलमंजिष्ठामुस्तकेसरपद्मकैः॥ चंदनोत्पलेयष्ट्याहरलेलं गंडूपधारणात् ॥ १७३॥ दंतरोगाः प्रणश्यति लेपात्सर्वज्वराञ्जयेत् ।। एतलाक्षादिकं तैलं बलपुष्टिप्रदीप्तिदम् ॥ १७ ॥ इति लाक्षाग्रं तेलम् ॥ लाक्षामधुकमंजिष्ठामूर्वाचंदनशारिवा ॥ तैलं पचरणं नाम चाभ्यंगाज्वरनाशनम् ॥ १७५॥ इति पट्चरणं तैलम् ॥ द्राक्षा मूर्वा हरिद्रे हे मंजिष्ठा चेंदवारुणी ।। वृहती सैंधवं कुष्ठं रास्ना मांसी शतावरी ॥ १७६ ॥ आरनालाढकेनात्र तैलं प्रस्थं विपाचयेत् ।। नैलमंगारकं नाम सर्वज्वरविमोक्षणम् ॥१७७॥ इत्यंगारकतैलं बूंदात् ॥ अथ ज्वरहराणि चूर्णानि ॥ धात्रीशिवासैंधवचित्रकाणांकणायुतानां समभागचूर्ण।। जीर्णज्वरारोचकवह्निमांये सविड्यहेशस्तमितिप्रतिज्ञा इत्यामलास्यादिचूर्णम् ॥ तालीशोषणविश्वपिप्पलिनुगाः कर्पाभिवृद्धास्त्रुटिः १ कमलगा मुलेहटी २ मुलेहटी। ३मिरख । इलायत्री।

·योगतरंगिण्याम् . यावत्स्नेहो ब्रजति निचयं मर्दयेत्तावदेव गुंजामात्रा मधुचपलया सर्वरोगे वसंतः॥ १६३ ॥ जीर्णज्वरे धातुगतेतिसारे रक्तान्विते रक्तजविष्ठरोगे। घोरव्यथे पित्तभवे विकारे वल्लवयं दुग्धयुतं च पथ्यम् ॥ वसंतो मालतीपूर्वः सर्वरोगहरः शिशोः ॥ गभिण्यै देयमेतच जयंतीपुष्पकैयुतं ॥ सर्वज्वरहरं श्रेष्ठं गर्भपालनमुत्तम् ॥ १६५॥ इतिवृहन्मालतीवसंतः॥ अथ जीर्णज्वरे तैलानि ॥ मुंवर्चिकानागरकुष्ठमूर्यालाक्षानिशालोहितयष्टिकाभिः।। तैलंज्वरेपंड्गुणतक्रसिद्धमभ्यंजनाच्छीतविदाहनुत्स्यात् दभः ससारकस्य स्यात्पट् तके तक्रमुत्तमम् ।। १६६॥ इति पट्तक्रतैलम् ॥ अथानुभूतं लाक्षादितैलमुच्यते॥ लाक्षाप्रस्थं काथयित्वा चतुःप्रस्थमिते जले। पादशेपं जलं नीत्वा तैलग्रस्थे विनिक्षिपेत् ।। १६७ ॥ तैलाचतुर्गुणं मस्तु गोदभश्चात्र निःक्षिपेत् ॥ शतपुष्पामश्वगंधी हरिद्रां देवदारु च ॥ १६८॥ रेणुकां कदुकां मूर्वी कुठं च मधुयटिकाम् ।। मुस्तं च चंदनं रानां प्रत्येकं कर्पसमितम् ।। १६९ ॥ कल्कीकृत्प क्षिपेत्तैले ततो मृदग्निना पचेत् ॥ तस्याभ्यंगात्प्रणश्यति सर्वऽपि विपमज्वराः ।। कंडूशूलांगदौर्गध्यमंगस्फोटादिकाशयेत् ॥ १७०॥ १ डोटीपुष्पैः ।२ ३ मनीउ । ४ तेलान्पद्गुण नर- तैन सिसम् । ५मस्तुसहितस्य । फिटकरी।

·११७, एकविंशतितमस्तरंगः। त्रिकपृष्ठकटीवातपार्श्वशूलनिवारणम् ॥ शीतांवुना पिवेद्धीमान्सबज्वरनिवारणम् ॥१८९ ।। सुदर्शनं यथा चक्र दानवानां विनाशनम् ॥ तथा सर्वज्वराणां च चूर्णमेतद्विनाशनम् ॥ १९॥ इति सुदर्शनं चूर्णम् ॥ चूर्ण पोडशकुंजराधिनयनक्ष्मामानभाजः सिता वांशी मागधिकात्रुटित्वंच इह क्षौद्राज्ययुक्तं पंगे। लीढं हंति सितोपलादिकमिदं सर्वांगदाहं क्षयम्॥ पार्शति ज्वरवातपित्तकसनश्वासाग्निमांद्यारुचीः १९१ इति सितोपलाद्यं चूर्णम् ॥ कट्फलं मुस्तकं तिक्ता सटी शृंगी च पौष्करम्।। मधुना चूर्णमेतेपां शृंगवेररसेन वा ॥ १९२॥ लिहेज्ज्वरहरं कंठ्यं कासश्वासारुचिच्छिदम् ।। पायुं छदि तथा शूलं क्षयं चैव व्यपोहति ॥१९३॥ इति कट्फलादिचूर्ण शार्ङ्गधरात् ॥ इति दिङ्मात्रमारख्यातमं ज्वराणां हि चिकित्सितम् ॥ संप्रत्ययं सानुभवं संप्रदापाद्गुरोरिह ॥ १९ ॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यां ज्वरचिकित्सानाम विशतितमस्तरंगः ॥२०॥ अथैकविशस्तरंगः अथातीसारचिकित्सा संशम्यायांधानुरग्निप्रवृद्धोव!मिश्रोवायुनाधःप्रणुनः॥ १वशलोचन । २ दालचीनी ।३ प्रभातसमये। ४ संक्षेपमात्रम् । ५ विश्वासयुक्तम् । ६ अपांधातुरित्यादिना समासकरणेनजतमूत्रस्वेदभेदक फपित्तरकादयो माहाः।

·१५६ योगतरंगिण्याम् । कपर्दाि त्वगपि प्रकामधवला द्वात्रिंशकासिता॥ तालीसाद्यमिदं सुचूर्णमरुचावाध्मानमंदानल- भ्वासच्छतिसारशोपकसनप्लीहज्वरे शस्यते॥ १७९। इति तालीसायं चूर्ण॥ त्रिफला रजनीयुग्मं कंटकारीयुगं सटी। त्रिकटु ग्रंथिकं मूर्वा गुडूची धन्वयासकः॥१८॥ कटुका पर्पटं मुस्तं त्रायमाणं च वालकम् ॥ निवं पुष्करमूलं च मधुयष्टी च वत्सकः॥१८॥ यवानीद्रयवा भार्गी शियुवीजं सुराष्ट्रजा। वचा त्वेक्पाकोशीरचंदनातिविपावलाः॥१८२॥ शालिपर्णी पृष्ठिपर्णी विडंग तगरं तथा ॥ चित्रको देवकाष्ठं च चव्यं पत्रं पटोलजम् ।। १८३॥ जीवकर्पभको चैव लवंग वंशलोचनम् ॥ पुंडरीकं च काकोल्यो पत्रकं जांतिपत्रकम् ॥ १८ ॥ तालीशयत्रं च तथा समभागानि चूर्णयेत् ॥ सर्वचूर्णस्य चाधीशं कैरोंतं प्रक्षिपेत्सुधीः ॥१५॥ एतत्सुदर्शनं नाम चूर्ण दोपत्रयापहम्।। ज्वरांश्च निखिलान्हन्यानात्र कार्या विचारणा।। ३८६॥ पृथग्द्वंदागंतुजांश्च धातुस्थान्विपमज्वरान् ॥ सन्निपातोद्भवांश्चापि मानसानपि नाशयेत् ॥ १८७॥ शीतज्वरं त्रिदोपादीन्मोहं तंद्रां तृपां तथा ॥ श्वासं कासं च पांडुं च हृद्रोगं हंति कामलाम् ।। १९८॥ 2 अतिश्वेता। २ नेत्रवाला। ३ कुडकी छात। ४ फिटकरो। ५ दाल- चीनी । ६ देवदारू। ७श्वेतकमलम् । १० चिरायतो। ८परज। ९नापती।

·एकविंशतितमस्तरंगः। ११९ पुरीपं भृशदुर्गधि पिच्छिलं चामसंज्ञितम् ॥ ८॥ एतान्येव तु लिंगानि विपरीतानि यस्य वै॥ लाघवं च विशेषेण तस्य पक्वं विनिर्दिशेत् ॥९॥ शोधं शूलं ज्वरं तृष्णां श्वासं कासमरोचकम् ॥ छदि मूर्छा च हिक्कां च दृष्ट्वाऽतीसारिणं त्यजेत् ॥१०॥ सासूक्सगुनगुदवंक्षणवस्तिशूल मामातिसारमनिलप्रतिवदविट्कम् ॥ दोपानुरूपविहतौरह लंघनाद्यैः पेयादिभिस्तमवलोक्य भिपक्चिकित्सेत् ॥ ११ ॥ प्रापंचकोलकजलप्लुततंडुलाभिः पेयाभिरप्यथ पृथग्लघुलाजमंडैः॥ मृद्दोदनैर्मधुरदाडिमयूपयुक्तै- रामातिसारशमनरुपदिष्टपथ्यैः ॥१२॥ मुस्तमोचरसलोध्रधातकीपुष्पविल्वगिरिकौटजैः समः॥ चूर्णितः सगुडतकलेवितैन्निनगाजलरयोपि रुध्यते १३ ॥ इति गंगाधरचूर्णम् विश्वाभयाघनवचातिविपामराहा। काथो ध विश्वजलेदातिविपाशतो वा ।। आमातिसारशमनःक्कथितः कपायः शुंठीचनप्रतिविपाऽमृतवल्लिजो वा ॥१४॥ सहरीतकिप्रतिविपारुचकं सवचं सहिंगुसकलिंगयवम्॥ इत्ति यत्कलिंगयवपटकमिदं रुधिरातिसारगुदशूलहरम्।। ॥इति चिकित्साकालिकातः॥ १शेफम् । २वेल गिरी। ३ नदीजसवेगोपि । ४ देवदार। ५ मोथा। ६ गुडूची। ७ इंद्रनो।

·११८ योगतरंगिण्याम् सरत्यतीपातिसारं तमाहुाधि घोरं पड्विधं नं वदंति॥ एकैकशः सर्वशश्चापि दोपैः- शाकेनान्यः पष्ठ आमेन चोक्तः।। दृन्नाभिपायूदरकुक्षिनोदगात्रावसादानिलसन्निरोधाः। विसंगमाध्मानमथाविपाको भविष्यतस्तस्य पुरःसराणि अरुणं फेनिलं रूक्षमल्पमल्पं मुहुर्मुहुः।। शकदामं सरुक्छब्दं मारुतेनातिसार्यते ॥३॥ पित्तात्पीतं नीलमालोहित वा तृष्णामूर्छादाहपाकोपपन्नम् ॥ शुक्र सांद्रं सकर्फ श्लेष्मदुष्टं वित्रं शीतं दृष्टरोमा मनुष्यः॥ ४॥ तैस्तैर्भावः शोचतोल्पाशनस्य वाप्पोमा वै वह्निमाविश्य जंतोः ।। कोठं गत्वा क्षोभयेत्तस्य रक्तं तचाधस्तात्काकणंतीप्रकाशम् ॥५॥ निर्गच्छेदै विविमिश्रं त्वविड्डा निर्गध वा गंधवहातिसारः ।। शोकोत्पन्नो दुश्चिकित्स्योऽतिमात्रं रोगो वेगैः कष्ट एप प्रदिएः॥६॥ तंद्रायुक्तो मोहमासाय शोपी पर्चः कुर्यानैकरूपं तृपातः॥ सर्वोद्भूते सर्वलिंगोपपत्तिः कृच्छोपायः प्रोक्त एपोव नूनम् ॥७॥ संसृष्टमेभिपिस्तु न्यस्तमप्स्ववसदिति ॥ १ अर्धकनिटलेन लघुकरणाच्छंदीविदोन दोपाय ।

·एकविंशस्तरंगः। मृदेष्टितादग्निविपाचिताइसं पिवेदतीसारहरं समाक्षिकम् ॥ २ ॥ इत्युक्तया कल्पनया वटोदिना कल्कीकतेनोदरगण तित्तिरः॥ प्रकल्पितः स्यात्पुटपाकजो रसः सशर्करः क्षौद्युतीतिसारजित् ॥ २५॥ ॥ इति चिकित्सातः॥ कांसमईकजं मूलं घृष्ट्वा तंदुलवारिणा ।। दीयते पलकामात्रा व्याघ्रवालातिसारिणी ॥ २६ ॥ प्रपचेत्तपिपा पध्या लोहपात्रेतियत्नतः ॥ शिशिरा सा प्रदातव्या चातिसारिणि दुर्बले ॥२७॥ शंतं कुटजमूलस्य क्षुण्णं तोयामणे पचेत् ।। काथे पादावशेषेस्मिन्पूते लेहं पुनः पचेत् ॥२८॥ सौवर्चलयवक्षारविडसेंधवपिप्पली॥ धातीद्रयवाजाजीचूर्ण दवा पलवयम् ॥२९ लियाईदरमात्रं च शीतं क्षौद्रेण संयुतम् ॥ पक्कापक्कमतीसारं नानावण सवेदनम् ॥ दुर्वारं ग्रहणीरोगं जयेचैव प्रवाहिकाम् ॥३०॥ ॥ इति कुटजावलेह.॥ कुटजस्य पलं ग्राह्यमष्टभागजले शतम् ॥ तथैव विपचेटूयो दाडिमोदकसंयुतम् ।।३१ ॥ कुटजक्काथतुल्योत्र दाडिमस्य रसो मतः॥ १ वृक्षेण। २फशोदी। ३ पुरातन नवीन ४ पल । ५ सेरगो- णीनाम। ६ नोरो। ७ करप्रमाणम् । ८ भागावशेपितम् इति पाउः। ९ अनाररसयुक्त।

·योगतरंगिण्याम् गुडूच्यतिविपाधान्यशुंठीविल्वाब्दवालकैः ।। पाठाभूनिवकुटजैश्चंदनोशीरपद्मकैः ॥१६॥ कपायः शीतलः पेयो ज्वरातीसारशांतये॥ हल्लासारोचकच्छदिपिपासादाहनाशनम् ॥१७॥ उत्पलं दाडिमत्वक्च पद्मकेसरमेव च।। पिवेत्तंदुलतोयेन ज्वरातीसारशांतये ॥१८॥ उशीर बालकं मुस्तं विल्वं धान्यकमेव च ।। समंगाधातकीलोधं विश्वंपाचनदीपनम् ॥ १९ ॥ हत्यरोचकपिच्छामविवंधं सातिवेदनम् ।। सशोणितमतीसारं सज्वरं वाथ विज्वरम् ॥२०॥ अवेदनं सुसंपकं दीप्ताग्नेः सुचिरोत्थितम् ॥ नानावर्णमतीसारं पुटपाकैरुपाचरेत् ॥ २१ ॥ स्निग्धं धनं कुटजकल्कमजंतुजग्ध- मादाय तत्क्षणमतीव च पेपयित्वा । जंबूपलासपुटनंदुलतोयसिक्तं वद्धं कुशेन च वहिर्घनपंकलितम् ॥ २२॥ सुस्विनमेतदुपपीड्य रसं गृहीत्वा सौद्रेण युक्तमतिसारखते प्रदद्यात् ॥ कृष्णात्रिपुत्रमतपूजित एप योगः सर्वातिसारशमने स्वयमेव संज्ञां ॥ २३ ॥ ॥ इति वृंदात् ॥ श्रीणिपर्णावृतदीर्घवृतज- त्वपीडकातंदुलपारिकल्कितात् ॥ १ मनी। २पत्र। ३ आत्रेय। ६ कुटनत्वक ४राजा। ५बिल्वपर।

·हाशिस्तरंगः। १२३ न्यक्षं यूपणतश्च पंचलवणं साई त्रिकर्ष पृथक् ॥ तच्छ्क्रासनचूर्णतुल्यनिहतं तत्सर्वमेकीकत खादेच्छाणमितं सकांजिकपलं मंदाग्न्यतीसारजित् ।। इति लाइचूर्णम्॥ दीप्यौ क्षारत्रयामित्रिकटुगजकणावेलभछातकोग्रा हे जीरे हिंगुकुष्टाखिलपेटुरसगंधाभ्रधूमोत्तमांश्च ॥ एतेपां तुल्यभागं रज उदितमतीसारशूलग्रहण्या- नाहप्लीहप्रमेहानलहतियु वृहल्लाइचूर्ग प्रशस्तम्॥१२॥ इति वृहल्लाइचूर्ण योगरत्नावलीतः।। स्नानावगाहमभ्यंग गुरुस्निग्धान्न भोजनम् ॥ व्यायाममग्निसंतापमतीसारी विवर्जयेत् ॥ १३॥ इति वृंदात् ॥ इति योगतरंगिण्यां अतीतारचिकित्सा- नामैकविंशस्तरंगः ॥२१॥ हाविशस्तरगः। अथ संग्रहणी॥ अतीसारे निवृत्तेपि मंदाग्नेरहिताशिनः॥ भूयः संदूपितो वह्निर्यहणीमपि दूपयेत् ॥ १॥ एकैकशः सर्वशश्च दोपैरत्यर्थमूछितैः॥ सा दुप्पा यहुशो भुक्तमाममेव विमुंचति ॥२॥ पकं वा सरुजं पूति मुहुर्वदं मुहुवम् ॥ ग्रहणीरोगमाहुस्तमायुर्वेदविदो जनाः ॥३॥ पष्ठी पित्तथरा नाम या कला परिकीर्तिता ।। १षिमागम्। २'अनमारन अनमोर। ३ पेगिरी। ५पंपा। ६१मयो। ७कपितम्। ८ मदापि ·योगतरंगिण्याम् यावल्लपसिकाभासं शृतं तमुपकल्पयेत् ॥ ३२ ॥ तस्यार्धकर्ष तक्रेण पिवेद्रक्तातिसारवान् । अवश्यमरणीयोपि मृत्योर्याति न गोचरम् ॥ ३३॥ ॥ इति लघुकुटजावलेहः॥ यवानीपिप्पलीमूलचातुर्जातकनागरैः ।। मरिचाग्निजलांजाजीधान्यसौवर्चलैः समः॥३१॥ वृक्षाम्लधातकीकृष्णाविल्वदाडिमदीप्यः।। त्रिगुणैः पड्गुणतितैः कपित्थाटगुणीरुतैः॥ ३५॥ चूर्णोतिसारग्रहणीक्षयगुल्मगलामयान् । कासश्वासारुचीहिकां कपित्याएमिदं जयेत् ॥ ३६॥ इति कपित्थाटकम् ॥ यथा शुतं भवेद्वारि तथातीसारनाशनम् ॥ अतीसारं निहत्येव शतभागशृतं जलम् ॥ ३५॥ यथा शृतं तथा क्षीरीमतीसारेपु पूजितम् ।। चिरोत्थितेषु नरपेयं त्रिभागजलसाधिनम् ॥ ३८॥ अमृतं तन्निरामेस्यारतामेतीसारकेविपम्।। सूतं गंधं त्रिकटुकं दीयकं जीरकद्दयम्॥ ३९ ॥ सौवर्चलं सौधवं तु रामठं विडमेव च। शक्रासनस्य चूर्ण तु चूर्णतुल्यं प्रदापयेत्॥ संग्रहं शूलमानाहं हन्यानानातिसारजित् ॥१०॥ इति लाईचूर्णम् ॥ कर्ष गंधकमपारदमुभौ कुर्याच्छुभां कज्जली १धीनो। २ मोथा ३ नीये। ४ अम्लवेता याइमिली। ५ मोद। ६ म्यम् । ७ विगुगनतेन । ८ अनमोद ! ९व्यवस्या ·हाविशस्तरंगः। १२५ पचेयस्थीः साद घृततिलजशुंठ्याग्निकुडवैः ।। समावाप्याजाजीमरिचचंपलादीप्यकपलं लिहन्नेता हति ग्रहणिमनलं दीपयति च॥११॥ इति तकहरीतकी वृंदात्॥ भूनिवकौटजकटुत्रिकमुस्ततिक्ताः कोशकाः सर्शिखिमूलपिचुद्वयाः स्युः॥ त्वकौटजीपलचतुष्कमिता गुडांभः पीतं नृणामिह हरेगृहणीविकारान् ॥ १२ ॥ इति चिकित्सातः॥ जातीफललवगैलापत्रवङ्नागकेसरैः। कपूरचंदनतिलवक्क्षीरीतगरामलैः ॥ तालीसपिप्पलीपथ्यास्थूलीरकचित्रकैः ॥१३ शुंठीविडंगमरिचैः समभागैर्विचूर्णितैः॥ यावत्येतानि सर्वाणि दद्याझंगां च तावतीम् ॥१३॥ सर्वचूर्णसमा देया शर्करा च भिपग्वरैः॥ कर्पमात्रं ततः खादेन्मधुना प्लावितं सुधीः ॥ १५ ॥ अस्य प्रभावाद्वहणीकासश्वासारुचिक्षयाः॥ वातश्लेष्मप्रतिश्यायाः प्रशमं यांतिगतः॥१६॥ ॥ इति जातीफलादिचूर्णम् ॥ तालीसोयर्तुगापडूपणनिशाविल्वाजमोदासटी- चातुर्जातलवंगधातुकिविपाजातीफलं दीप्यकम् ।। पाठामोचरसालपंचलवणाजाजीयं वैलकं १अस्थिरहिताः। २नेत। ३ विभिः कुडवै। ४एकीकृस्य। ५ मोशिखाकी जड। ६ वातचीनी। ७१जो। ८ पंसलोचन। ९५- नियो । १० वेतगिरी।

·१२४ योगतरंगिण्याम् पक्कामाशयमध्यस्था ग्रहणी तां विदुर्बुधाः॥४॥ ॥ उक्तं च॥ अथामसंचयादेव जायते ग्रहणीगदः।। कचिदामं क्वचित्पकं सार्यते विसरुग्द्रवम् ॥॥५॥ पक्षाहा द्वादशाहादा विशतेर्वा दिनात्परम् ॥ मासाद्वापि भवेत्कोपो ग्रहणीरुजि मानवे ॥६॥ ग्रहणीमाश्रितं दोपमजीर्णवदुपाचरेत् ॥ अतीसारोक्तविधिना तस्यामं च विरचयत् ॥७॥ इति वृंदात् ॥ विश्वादिभिः सरुजि पाचनमत्र शस्तं मुस्तादिभिर्भवति संग्रहणं ततश्च ।। स्यादीपनं तदनु च ग्रहणीविकारे कल्याणकारिभिरिति ग्रहणी चिकित्स्या॥८॥ पाठाधान्ययवान्यजाजिहबुपाचव्याग्निसिंधूद्भवैः सश्रेयस्यजमोदकीटेरिपुभिः कृष्णाजटायुतः।। सव्योपैः सफलत्रिकैः सत्रुटिभिस्त्वपत्रकैरोपधै रित्यक्षप्रमितैः सतैलकुडवैः साष्टत्रिवृन्मुधिभिः॥ ९॥ एतैरामलकीरसस्य तुलया साई तुलाई गुडा- स्पक्तव्यं भिपजावलेहवदयं प्राग्भोजनाद्भक्षितः॥ ये केचिद्गृहणीगदाः सगुदजाः कासाः सशोपामयाः सश्वासश्वयथुस्वरोदररुजः कल्याणकस्ताअयेत् ॥३॥ ॥ इति कल्याणकावलेहः॥ त्रिकांशे तक्रस्य द्विकुडवपटौ पटिरयाः १वा विपाचयेत् इति पाउ.। २ सहरीनकी ३ यायविडंग। ४ पीपरामत। ५ फ्ताभिः सह। ६ दालचीनी पनज । ७निसोता सेर१२। १० घाठमदद६०॥ ८परपमान।

·योविंशस्तरंगः। अंभोधिपक्तिकरशैलधराष्टविंश- त्यौविंचूर्णितनमैग्रहणीकपाटः ॥ २५ ॥ वल्होस्य हंति मधुना सह जीरकेण भुक्तोनिसारमपि संग्रहणीमुदयाम् ॥ आमं विपाच्य सहसा जनयत्यवश्यं वैश्वानरं जठरवर्तिनमर्तिभाजः॥२३॥ इति ग्रहणीकपाटः॥ रसेंद्रगंधातिविपाभयानं क्षारत्रयं मोचरसो वचा च ॥ जयाच जंवीररसेन पिष्टःपिंडीरुतः स्याट्रहणीकपाटः।। तस्याईमापं मधुना प्रभाते शंबूकभस्माभियुतं निहंति॥ उग्रंग्रहण्यामयमग्निमांद्य क्षयोमयंश्वासमुरःक्षतंच२७ ॥ इति अपरो ग्रहणीकपाटः योगरत्नावलीतः॥ पिच्छिलानि कठोराणि गुरूण्यन्नानि यानि च। आमळंति न सेव्यानि ग्रहणीरोगिभिः कचित् ।। २८॥ इति योगतरं ग्रहणीचिकित्सानामहाविशस्तरंग ॥२२ त्रयो विशस्तरंगः। ॥अथार्शः॥ पृथग्दोपैः समस्तैश्च शोणितासहजानि च। अशासि पप्रकाराणि विद्याहृदवलित्रये ॥१॥ दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधारुतीन् ।। मांसांकुरानपानादौ कुवैत्यशासि ताजगुः ॥ २॥ विष्टंभोन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च ॥ कार्यमुद्गारवाहुल्यं सक्यितादोल्पविद्वता ॥३॥ महणीदोपपांडुर्तेराशंका चोदरस्य च ॥ १ भगा। २ण्य क्षय इति पाठः।

·योगतरंगिण्याम् वृक्षाम्लाम्लवरापलाशतरुजं मांस्यंबुंदं वालकम्॥१७॥ ऍट्रीब्रह्मसुवर्चला ईढपदी कुष्ठं समस्तं समं वल्या सर्वसमा जयाखिलसमा मत्स्यडिका वासिता॥ चूर्णोयं ग्रहणीक्षयादिकसनश्वासारुचिप्लीहरु- ग्दुर्नामातिसृतिज्वरातिपवनस्थौल्यप्रमेहप्रणुत् ॥१०॥ तीव्रापस्मृतिपांडुगुल्मजठरश्लेष्मोत्थपित्तोद्भवो- न्मादध्वंसविधायको विजयते सर्वामयध्वंसकः।। वालानां च विशेपतो हितकरः सुस्पष्टवाणीप्रदः पुष्टयायुर्वलकांतिधीस्मृतिमहामेधाविलासप्रदः॥२०॥ इति तालीसाद्यं चूर्णम् ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं द्वौ क्षारौ लपणानि च ॥ व्योपहिंग्वजमोदा च चव्यं चैकत्र कारयेत् ॥२१॥ गुटिका मातुलुंगस्य दाडिमस्य रसेन वा ।। कृता विपाचयत्यामं दीपयत्याशु चानलम् ॥२२॥ इति चित्रकादिगुटिका।। ग्रहणीरोगिणस्तकं संयाहि लघुदीपनम् ॥ पध्यं मधुरपाकिलान्न च पित्तप्रकोपनम् ॥२३॥ श्रीफलशलादुकल्को नागरचूर्णेन मिश्रितः सगुडः ।।' ग्रहणीगदमत्युग्रं तकभुजा शीलितो जयति ॥ २४ ॥ इति वृंदात् ॥ शुद्धाहिफेनवलिसूतकपर्दभस्म- हालाहलोपणविशुद्धसुवर्णवीजैः॥ १ विफता। २पलाशपुष्पम् । रहर हुतहुत। ६ वरी। ७ शतावा। ८ भगा। ९ स्वेतांड। १० अपकविल्यम् आम फल शताः स्यादिनि हेमः। ११ पीपर । १२५. धतुरवो नैः। ३ मोथा। वारणी। ५१.

·वयोविंशस्तरंग। अंभोधिपंक्तिकरौलघराष्टविंश- त्यशर्विचूर्णिततमैग्रहणीकपाटः॥ २५॥ वलोस्य हंति मधुना सह जीरकेण भुक्तोतितारमपि संयहणीमुद्याम् ॥ आमं विपाच्य सहसा जनयत्यवश्यं वैश्वानरं जठरवर्तिनमर्तिभाजः॥२६॥ इति ग्रहणीकपाटः॥ रसेंद्रगंधातिविषाभयानं क्षारत्रयं मोचरसो वचा च॥ जंयाच जंवीररसेन पिष्टःपिंडीरुतः स्याद्वहणीकपाटः।। नस्याईमापं मधुना प्रभातेशंबूकभस्माभियुतंनिहंति। उयंग्रहण्यामयममिमांय क्षेण्योमयंश्वासमुरःक्षांच२७ ॥ इति अपरो ग्रहणीकपाटः योगरत्नावलीतः॥ पिच्छिलानि कठोराणि गुरूण्यन्नानि यानि च।। आमकंति न सेव्यानि ग्रहणीरोगिभिः क्वचित् ॥२८॥ इति योगतरं ग्रहणीचिकित्सानामहाविंशस्तरंगः॥२२ त्रयो विशस्तरंगः। ।। अथार्शः॥ पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितासहजानि च। अशासि पद्धकाराणि विद्याद्वलित्रये ॥१॥ दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधास्तीन् । मांसांकुरानपानादौ कुर्वत्यासि ताजगुः॥२॥ विरंभोन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च ।। कार्यमुद्गारवाहुल्यं सक्थिसादोल्पविद्वता ॥३॥ महणीदोपपांडतेराशंका चोदरस्य च ॥ १ भगा। २ण्यं क्षय इति पाठः।

·१२८ योगतरंगिण्याम् पूर्वरूपाणि निर्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये ॥ ४॥ गुदांकुरा वह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः॥ म्लानाः श्यावारुणाःस्तब्धा विपमाः परुपाः खराः ॥५॥ मिथो विसंघशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः॥ विवीधुखर्जूरकार्पासीफलसन्निभाः॥६॥ केचित्कदंवपुष्पाभाः केचित्सिद्धार्थकोपमाः॥ शिरःपार्थासकट्यूरुवंक्षणाभ्यधिकव्यथाः॥७॥ क्षवधूद्गारविष्टंभवहारोचकप्रदाः।। तैरातों ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकम् ॥८॥ रुक्फेनपिच्छानुगतं विड्वद्दमुपश्यते ॥ कृष्णत्वग्नष्टविण्मूत्रनेत्रवकः प्रजायते ॥ ९ ॥ गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासंभवस्तत एव च ॥ पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः॥१०॥ तन्वतस्त्राविणो रक्तास्तनको मृदवस्तथा ॥ शुकजिह्वा यत्पिडॅजलौकाक्वसांनभाः॥११॥ दाहपाकज्वरस्वेदतृण्मूर्छारतिमोहदाः॥ सोमाणो द्रवनीलोमपीतरक्तामवर्चसः॥१२॥ यवमध्या हरित्पीता हारिद्रलङ्नखादयः॥ श्लेष्मोल्वणा महामूला घना मंदरुजः सिताः॥१३॥ उत्सन्नोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः॥ पिच्छिलाःस्तिमिताः श्लक्ष्णाः कंसाढ्याःस्पर्शनप्रियाः॥ करीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः।। संक्षणानाहिनःपायुवस्तिनाभिविकर्पिणः॥१५॥ सकासश्वासहल्लासप्रकारुचिपीनसाः।। १परस्परभित्ररूपाः। २कंदूरो। ३ वर । ४ खंडं इति पाठः ।

·त्रयोविंशस्तरंगः। महरुछाशेरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः ॥१६॥ केन्यानिमाईवच्छदिरामाया विकारदाः॥ बसाभाः सकफप्रायाः पुरीषाः सप्रवाहिकाः॥१७॥ न स्रवति न भियंते पांडुस्निग्धत्वगादयः॥ सर्वैः सर्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च ॥१०॥ रक्तोल्वणा गुदे कोलाः पित्तारुतिसमन्विताः॥ वटप्ररोहसदृशा गुंजाविद्रुमसन्निभाः॥ १९ ॥ तेत्यर्थ दुष्टमुष्णं च गाढविप्रपीडिताः॥ स्रवंति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः॥२०॥ भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसंभवैः॥ हीनवर्णवलोत्साहो हनौजाः कलुपेंद्रियः॥२१॥ विट्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुनं गच्छति ॥ तनु चारुणवर्ण च फेनिलं चासृगसाम् ॥ २२॥ बारायां तु वलौ जातान्येकदोपोल्बणानि च ॥ अशासि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च ॥ २३ ॥ द्वंद्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ॥ कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च ॥२॥ सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यंतरां वलिम् ।। जायतेऽशासि संसृत्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्॥२५॥ हस्तादिशोफैहत्पार्श्वभूलैश्चर्दिज्वरादिभिः॥ तृष्णया गुदपाकेन निहन्युर्मुदजा नरम् ॥ ॥ मेदादिष्वपि जायंते दुर्नामानि नृणामिह ॥ २६ ॥ तत्रार्शसामुपदिशति चतुःप्रकार- मारोग्यमेकमंगदैरपरं च शखैः॥ २ औषः।

·१३० योगतरंगिण्याम् क्षारेण चान्यदनलेन चतुर्थमित्य- मित्यागमैकंकृतिन किल शुश्रुताद्याः ॥२७॥ स्यादौषधैरचिरजेषु चिरोद्गतेषु क्षारेण च क्षतजपित्तसमुद्भवेषु । • स्थूलेयु वातकफजेष्वनलेन शस्त्रैः सत्वाधिकस्य वलिनश्च सतश्चिकित्सा ॥२८॥ इति चिकित्सातः॥ अशोऽतिसारग्रहणीविकाराः प्रायेण चान्योन्यनिदानभूताः॥ सन्डनले संति न संति दीप्ते रक्षेदतस्तेषु विशेषतोग्निम् ॥२९॥ यहायोरानुलोम्याय यदग्निवलवृद्धये ॥ अन्नपानौषधं सर्व तत्सेव्यं नित्यमर्शसः॥३०॥ पित्तातिसारवद्भिन्नवर्चास्यास्युपाचरेत् ॥ उदावर्तविधानेन गाढविट्वानि चासत् ॥३१॥ प्रवृत्तवहुलाखाणि पित्तशोणितनाशनैः॥ विविवंधे हितं तक्रं यवानीविश्वसंयुतम् ॥ ३२॥ न प्ररोहंति गुदजाःप्रायस्तकतेमाहताः॥ निलं भातकं पथ्या गुडश्चेति समांशकम् ॥३३॥ दुर्नामश्वासकासनं लीहपांडुज्वरापहम्।। मरिचमहीपचित्रकरणभागा यथोत्तरं द्विगुणाः।। सर्पसमो गुडभागः सेन्योयं मोदकः प्रसिद्धफलः ।।३४॥ ज्वलन ज्वलयति जाटरमुन्मूलयाति प्रशूलगुल्मगदान।। १ शावनिपुणाः। २ अमिना। ३ पराक्रमाधिकस्य । मदे सति। मटा । ६ भपिम् । ७उदरविकारम् ।

·त्रयाोवेशस्तरंगः। १३१ निःशेषयति श्लीपदमासि नाशयत्याशु ॥ ३५॥ मुल्लितं सौरणं कंदं पक्त्वाग्नौ पुटपाकवत् ॥ अयोत्सतैललवणं दुर्नामविनिवृत्तये ॥ ३६॥ नवनीततिलाभ्यासात्केसरनवनीतशर्कराभ्यासात् ॥ दैघिरसमथिताभ्यासाद्दजाः शाम्यति रक्तवहाः॥६७॥ शिरीषवीज द्वौक्षारौ लांगली सैंधवं वचा॥ स्नुहीक्षीरेण पिष्टानि गवां पित्तेन भावयेत् ॥३८॥ अशीसि लेपयेत्तेन सप्तरात्रं पुनःपुनः॥ लिप्लान्येतानि सर्वाणि विनश्यति न संशयः॥ ३९॥ यथा सर्वाणि कुष्ठानि हतः खदिरवीजको। तथा शासि सर्वाणि वृक्षोरुष्करौ हतः॥१०॥ हरिद्रायाःप्रयोगेण प्रमेहा इव पोडश॥ क्षाराग्निभ्यां निवर्तते तथा दृश्या गुदोद्भवाः॥३॥ इति वृंदात् ॥ भागाः पोडश वृद्धदारुसहितात्कंदात्कृतात्कर्कशा- दष्टौ चित्रकमूलतश्च तुलिताः स्युस्तालमूलीयुतात् ।। तालीसत्रिफलाविडंगमगधाविश्वोपकुल्याजटा- भल्लातैश्च चतुष्पलैदिपलकैरेलालवंगोपणैः॥१२॥ इत्येभिः सकलैर्गुडद्विगुणितैः कुर्याद्भिपङ्मोदका- न्यैर्भुक्तैर्न नृणां भवंति गुदजा न प्लीहपांड्डामयाः ॥ नो गुल्मग्रहणीगदोदररुजः कोठे न शूलानि च श्वासश्लीपदशोफविद्रधियरुटुंथ्यर्बुदादीनि च ॥ ४३ ।। इति शरणपिडिका ॥ १ भक्षयेत् । २ तक्रपानात् । ३ विजेसार। ६ चीनो। ७जीमीकंद । ८ गजपोपर। ४ साउ। ५ मिलाये।

·१३२ योगतरंगिण्याम् पथ्यादलस्य गुरुणः पलपंचकं स्या- देकं पलं च मरिचादपि जीरकाच॥ कृष्णातदुद्भवजटाचविकाग्निशुंठ्यः कृष्णादिपंचकमिदं पलतःप्रवृद्धम् ॥४॥ एतैररुष्करपलाष्टकसंयुतैः स्या- स्कंदस्त्वरुष्करफलाद्विगुणःप्रकल्प्यः॥ स्याद्यावशूककुडवाईमतः समस्ता- योज्यो गुडो विगुणितो वटकीकृतश्च ॥ कांकायनेन मुनिना गदितः किलायं श्रेयस्करेण वटकोऽत्र गुदामयेषु ॥ क्षाराग्निशस्त्रयतनैरपि ये न सिद्धाः सिध्यंत्यनेन वटकेन गुदामयास्ते॥१६॥ इति कांकायनवटकः चिकित्सातः॥ सिंधूत्यं देवदाल्याश्च वीजं कांजिकपेपितम् ।। गुदांकुरान्प्रलेपेन पातयत्युल्वणानि च ॥१७॥ शुंठीकणामरिचनागर्दलत्वगेलं चूणीरुतं क्रमविवर्धितमूईमत्यात् ।। खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमांद्य- गुल्मारुचिश्वसनकंठढदामयेपु॥ ३८॥ इति समशर्करं चूर्णम् ॥ सनागरारुप्फरवृद्धदारुक गुडेन यो मोदकमत्युदारकम्।। अशेषदु मकरोगदारकं करोति वृद्धि सहसैवदारकं ४९ इति चतु:समो मोदकः योगरलावलीतः॥ १ पडोहरको कल । २ भिराय ३ निमीकर ।। पदाल । नागकेसर। ६ विधायरी। ७ अग्निम्।

·त्रयोविंशस्तरंगः। १३३ देवदालीकपायेण शौचमाचरतां नृणाम् ॥ किंवा तमसेवाभिः कुतः स्युर्मुदजांकुराः॥ ५० ॥ ततायोलांछन केचिद्दु मन्नं बुधा जगुः॥ तकं सकृष्णं पिवतां दुर्नामश्रवणं कुतः ।। ५१ ॥ अथ रसः॥ भागः शुद्धरसस्य भागयुगुलं गंधस्य लोहाभ्रयोः षड्विल्वानिदेलोपणात्रयरंजो दंती च भागैः पृथक् ।। पंच स्युः स्फुटटंकणस्य च यवक्षारस्य सिंधूभवा भागाः पंच गवां जलं सुविमलं दात्रिंशदेतत्पचेत् ॥ ५२ स्तुग्दुग्धं च गवां जलावधि शनैः पिंडीकृतं तद्भजे- द्वौ माषौ गुदकीलकाननजटाच्छेदे कुठारो ग्मः॥५ ॥५३॥ इत्यर्शःकुठारो रसः रसरत्नप्रदीपात् ॥ शुद्धं वलि रससमं सुदृढं विमर्य: सर्पिःलुतं द्विगुणवोलरजोविमिश्रम् ॥ तावत्पद्रवति लोहमये च याव- त्पात्रे क्षिपेच कदलीदलयुग्ममध्ये ॥ ५ ॥ जातो रसः पर्पटिकाभिधानः समस्तदुर्नामकरोगहारी।। संसेवितो वल्लचतुष्कमात्रमार्तस्य पुंसस्तनुपुष्टिकारी ५५ इति वोलवद्धरसः॥ मृतं सूताभ्रलोहार्कविषं गंधं समंसमम् ॥ सर्वतुल्यांशभल्लातफलमेकत्र चूर्णयेत् ॥ ५६ ।। वैः सूरणकंदोत्थैः खले मद्यं दिनत्रयम् ।। मापमानं लिहेदाज्यैरसाध्याशाति नाशयेत् ।। १ पत्रन । २ विभागः। ३ वोजावोल। ४ नाम्नेश्वर। १२ ·१३४ योगतरंगिण्याम् रसो नित्योदितो नाम्ना यशोरोगकुलांतकः॥५॥ इति नित्योदितरसः॥ वेगावरोधं स्वीयानं कटुकं चोत्कटाशनम् ॥ यथास्वं दोपलं चानमर्शसः परिवर्जयेत् ॥५॥ पित्तकंति न सेव्यानि द्रव्याण्यशोयुतैनरैः॥ विना तक्र समगधं विनानं लघुपाकि च ॥ ५९॥ इतिश्रीयोगत मर्शश्चिकित्सा नाम त्रयोविशस्तरंग चनुर्विशस्तरंग: ॥ अथाजीर्णम्॥ प्रकृत्या रसशेपाद्वा त्रिभिदोपरपाकतः॥ भवंति पडजीर्णानि वैषम्यादशनस्य च ॥१॥ विबंधोतिप्रवृत्तिर्वा ग्लानिर्मारुतमूढता॥ अजीर्णालगं सामान्यं विष्टंभो गौरवभ्रमः॥२॥ समस्य रक्षणं कार्य विपमे वातनिग्रहः ।। तीक्ष्णे पित्तप्रतीकारो मंदे श्लेप्मविशोधनम् ॥ ३॥ वचालवणतोयेन वांतिरामे प्रशस्यते॥ धान्यनागरसिद्ध वा तोयं दद्याविचक्षणः॥४॥ आमाजीणप्रशमनं शूलघ्नं वस्तिशोधनम् ।। विष्टंभे स्वेदनं कार्य पेयं वा लवणोदकम् ।। रसशेष दिवास्वापो लंघनं वमनं तथा ॥५॥ व्यायामप्रमदाध्ववाहनरतक्लिन्नानतीसारिणः शूलश्वासवतस्तृपामदमहाहिकामरुत्पीडितान् । क्षीणान्क्षीणकफाञ्छिशून्मदहतान्वृद्धावसाजीणिनो रात्रौ जागरितान्नरान्निरशनान्कामंदिवाखापयेत्।।६।। १ भमे २भधोवायको अभारहोय। इसमामे पाखासंगमा अवरहितार ·- चतुर्विंशस्तरंगः। पध्यापिप्पलिसंयुक्तं चूर्ण सौवर्चलं पिवेत् ॥ - मधुनोष्णोदकेनाथ मत्वा दोषगति भिषक् ॥ ७॥ चतुर्विधमजीर्ण तु मंदानलमथारुचिम्।। आध्मानं वातगुल्मं च शूलं चाशु विनाशयेत् ॥८॥ विडंग नागरं कृष्णापथ्यावद्भिविभीतकाः॥ पचा गुडूची भल्लातं विषं चात्र प्रयोजयेत् ॥९॥ एतानि समभागानि गोमूत्रेणैव पेपयेत् ॥ गुंजाभा गुटिका कार्या दद्यादाकजै रसैः॥१०॥ एकामजीर्णयुक्तस्य दे विपूच्यां च दापयेत् ॥ तिस्रो भुजंगदष्टस्य चतस्रः सन्निपातिनः ।। गुटिका जीवनीनाम्ना संजीवयति मानवम्॥११॥ इति संजीवनी गुटिका॥ मातुलिंग जटा व्योपं निशावीजं करंजकम् ॥ कांजिकेनांजन हन्याद्विपूचीमतिदारुणाम् ॥ १२॥ इति विषूचिकांजनम्॥ हिंगुभागो भवेदेको वचा च द्विगुणा मता ॥ पिप्पली त्रिगुणा देया शृंगवेरं चतुर्गुणम्॥१३॥ यवानी स्यात्पंचगुणा पगुणा च हरीतकी । चित्रकं सप्तगुणितं कुष्ठं चाष्टगुणं मतम् ॥ १४ ॥ एतहानहरं चूर्ण पीतमामप्रशांतये॥ पिवेदना मस्तुना वा सुरया कोष्णवारिणा ॥१५॥ सोदावर्तमजीर्ण च प्लीहानमुदरं तथा॥ अंगानि यस्य दीर्यते विष वा येन भक्षितम् ॥१६॥ चूर्णमनिमुखं नाना सर्वोपद्रवमाहरेत् ॥१७॥ इत्यग्निमुखं चूर्ण वीरसिंहावलोकतः॥

·१३६ ३ योगतरंगिण्याम् त्रिकटुकमजमोदा सैंधवं जीरके हे समधरणधृतानामष्टमो हिंगुभागः ।। प्रथमकवलभुक्तं सर्पिषा चूर्णमेत- ज्जनयति जठराग्नि वातरोगान्निहति ॥१८॥ इति हिंग्वष्टकम् ॥ माणिमंथस्य भागौ द्वौ यवान्यास्तदेव तु॥ भागास्त्रयोऽजमोदाया नागरं भागपंचकम् ॥ १९॥ दश दौ च हरीतक्याः सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ मस्त्वारनालतक्रेण सर्पिपोष्णोदकेन वा॥ ॥ २०॥ पीतं जयत्यामवातं गुल्महद्दस्तिजान्गदान् ॥ . प्लीहानं ग्रंथिशूलादिमानाहं गुदजानि च ॥ २१ ।। विवंधजठरारोगान्केचिदातसमुद्भवान् ॥ पातानुलोपनमिदं चूर्ण वैश्वानरं स्मृतम् ॥२२॥ इति वृद्धवैश्वानरचूर्ण वृंदात् ॥ सिंधूत्थपथ्यमगंधोद्भववादिचूर्ण- मुष्णांना पिवति यः खलु नष्टवह्निः। तस्यामिषेण सघृतेन वरं नवान्नं भस्मीभवत्यशितमात्रमपि क्षणेन ॥२३॥ इति लघुवैश्वानरचूर्ण योगरत्नावलीतः ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं धान्यकं रुष्णजीरकम् सैंधवं च विडं चैव पत्रतालीसकेसरान् ॥२४॥ . एषां दिपलिकान्भागान्पंच सौवर्चलस्य च ॥ मरिचाजाजिशंटीनामेकैकस्प पलंपलम् ॥ २५॥ १ मधवतवण २पीपर। ३ चितो। ४ पुंसः। ५ मुफमा ६ परन।

·चतुविशस्तरंगः। १३७ त्वगेलाचाईभागःस्यात्सामुद्रात्कुडवद्दयम्॥ दाडिमाकुडवं चेव द्विपलं चाम्लवेतसम् ॥२६॥ एतचूर्णीरुतं लक्ष्णं सुगंधममृतोपमम् ॥ लवणं भास्करं नाम भास्करण विनिर्मितम् ॥ २७॥ श्लेष्मवातं वातगुल्मं शूलमंदाम्यरोचकान् ।। अन्यानपि निहंत्याशु रोगालॅवणभास्करः॥२८॥ इति लवणभास्करचूर्णम् ॥ अर्कस्नुहीतिलाश्वत्थर्चिचापामार्गवद्विजम् ।। गृहीत्वा भस्म तस्मात्तु वस्त्रपूतं जलं हरेत् ॥ २९॥ मृहमिना पचेनं तु यावल्लवणतां ब्रजेत् ॥ तत्तुल्यावेव संग्राह्यौ द्वौ क्षारौ टंकणं तथा ॥ ३० ॥ सामुद्रं वापि गोदंती कासीसं चापि सोरकम् ॥ दिगुणं पंचलवणं शंखेद्रावरसेन तु ॥ ३१॥ काचकूप्यां विनिक्षिप्य सप्ताहं त्वम्लयोगतः। संर्धितं सकलं चूर्ण वारुणीयंत्रमुद्धरेत् ॥ ३२ ॥ द्रुतं तेजोजलप्रस्थं वच्छं त्रवति तत्तदा। सर्वान्धातून्द्रावयति वराटानपि शंखकान् ॥३३॥ अजीर्णस्याय मंदाग्नेः का वार्ता द्रावणे पुनः॥ गुल्मप्लीहोदरं शूलमष्टधापि विनाशयेत् ॥ वैद्यजीवनहेतुश्च शंखद्रावरसो खयम् ॥ ३॥ इति शंखद्रावरसः॥ अय रसः॥ १ समुद्रतवणम् । २ गोदन्न क्षारविशेष । ३ वेतकासोस । ४ ५ कामोससाराफिटकरीतुत्यकाना अर्कण । वसितम्। ७ यत्रेण । ८ निर्मत।

·१३८ योगतरंगिण्याम् शुद्धोरसः पलमितो द्विपलं गंधकं मतम् ॥ पलाई लोहभस्म स्याताम्रमईपलं मतम्॥ ३५॥ सर्व कज्जलिकीकृत्य लोहपात्रे विनिःक्षिपेत् ।। चुल्लयांमार्म मृदुं दद्याद्यथा गंधो न दह्यते ॥ ३६॥ गोमयस्यालेवाले तु पत्रं वांतारिज क्षिपेत् ॥ स्थापयेच रसं तत्र पत्रं चोपरि निक्षिपेत् ॥ ३७॥ वस्त्रशुद्ध ततः कृत्वा लोहपात्रे पुनः क्षिपेत् ॥ पुनस्तत्तापयेचुयां मातुलुंगरसं ततः॥३०॥ मानाच्छतपलं दद्यापंचकोलंतथैव च ।। चुक्रस्य च तुलां दत्वा सिद्धं तच समुद्धरेत् ॥ ३९ ॥ एकं तदोलकं कृत्वा तत्सम टंकणं मतम् ।। टंकणार्धे विपं दद्यान्मारचं विपसम्मितम् ॥१०॥ भावनाचणकक्षारैः सप्त दद्याविचक्षणः॥ सिध्यत्येवं रसस्तं तु रसं मापदयात्मकम् ॥११॥ सैंधवं मापमानं तु तक्रेण सह पाययेत् ।। रसं कन्यादनामानं दद्यात्तं भोजनोपरि ॥ ४२ ॥ शीघ्रं तज्जारयेद्भुक्तं पुनर्भोजनमाचरेत् ॥ अनेन क्रमयोगेन सर्वव्याधिहरो रसः॥४३॥ इतिकन्यादरसः एते रसाणवतः।। द्विपलं गंधकं शुई द्रावयित्वा पिनि क्षिपेत् ॥ पारदं पलमानं तु मृतशुल्वायसी पुनः॥१४॥ तोलमानेन संमिश्राः पंचागुलदले क्षिपेत् ।। ततो विर्य यत्नेन लोहपात्रे विनि-क्षिपेत् ॥४५॥ मृदग्निना पचेनं तु दा संचालयन्मुहुः ।। १ गोपुरीपस्य । श्यामरो।३ परजम् । ४ साभर सार।६ एरपत्र।

·चतुर्विशस्तरंगः। पलमात्ररसं सम्यग्दद्याजवीरकस्य तु॥ संचूयं पंचकोलोत्थैः कंपायैः साम्लवेततैः॥ १६ ॥' भावना किल दानव्याः पंचाशत्प्रमिताः पृथक्॥ भ्रष्टटंकणचूर्णेन तुल्येन सह मेलयेत् ॥ १७॥ नदर्धे कृष्णलवणं मरिचं सर्वतुल्यकम् ॥ सप्तधा भावयत्पश्चाचणकक्षारवारिणा ॥१८॥ ततः संशोष्य संपेष्य कूप्याश्च जठरे क्षिपेत् ॥ अत्यर्थं गुरुमांसानि गुरुभोज्यान्यनेकशः॥ १९ ॥ भुक्तानि कंठपर्यंत चतुर्वल्लमितो रसः कटुम्लतकतहितः पीतमात्रो हि पाचयेत् ॥५०॥ पुनर्भोजयति क्षिप्रं का पुनमैदवह्निता॥ रसःक्रव्यादनामायं प्रोक्तो मंथानभैरवात् ॥५१॥ सिंहलक्षोणिपालस्य भूरिमांसप्रियस्य च ॥ दिष्टो ग्राम समासाद्य भैरवानंदयोगिना ।। ५२॥ कुर्यादीपनमूर्ध्वजत्रुगदहृष्टामसंशोधनं तुंदस्थौल्यनिवर्हणो गदहरःशूलानिशूलापहः॥ गुल्मप्लीहविनाशको वहुरुजां विध्वंसनो वातहा वातयंधिमहोदरापहरणः क्रव्यादनामा रसः॥५३॥ इति बृहत्क्रव्यादरसःमंथानभैरवात् ॥ चिंचाऽश्वत्यस्नुहीक्षारादपामागाकतस्तथा ॥ लवणं पंच संगृह्य ततोलवणपंचकम् ॥५३॥ सैंधवाढ्यं समादाय सर्वमेतत्पलद्वयम् ॥ कर्षक विषं गंध रसं टंकणकं तथा ॥५५॥ हिंगुपिप्पलिशंठीनां तथा मरिचजीरयोः॥ १सिंहतदेशराज्ञः। २कयितः। ३ आगत्य ४ उदरशोष । ५क्षारम् ·.. योगतरंगिण्याम् हो द्वौ कौँ पृथक्कार्यों तथा द्वौ शंखचूर्णतः॥५६ ।। पलत्रयाच ककं द्विकपै तु लवंगतः॥ एतत्सर्व समासाद्य लक्षणचूर्णीकृतं शुभम् ॥५७ ।। भावयेदम्लयोगेन सप्तवा तु प्रयत्नतः॥ रसः शंखवटी नाना सेवितः सर्वरोगजित् ॥ ५८॥ गुंजामात्रमिदं खादेद्भवेद्दीपनपाचनम् ।। अजीर्ण वातसंभूतं पित्तश्लेष्मभवं तथा॥ विपूची शूलमानाहं हन्यादत्र न संशयः ॥५९।। इति शंखवटी रसाणवतः।। अथ भस्मकरोगनिदानचिकित्सा। कफे क्षीणे यदा पित्तं स्वस्थाने मारुतानुगम् ।। तीव्र प्रवर्धयेदग्निं तदा तं भस्मकं वदेत् ॥१॥ तृड्दाहश्वासमूर्छादीत्वैवात्यग्निसंभवान् ॥ पत्वान्नमाशु धात्वादीन्त क्षिप्रं नाशयेत्तनुम् ॥ २॥ तं भस्मकं गुरुस्निग्धसांद्रमंडहिमस्थिरैः॥ अन्नपाननयेच्छांति पित्तनैश्च विरेचनैः ॥ ३॥ माहिपं दधि दुग्धं च माहिपं भस्मकापहम् ॥ असरुत्पित्तहरणं पोयसाज्यस्य भोजनम् ॥३॥ कोलास्थिमज्जकल्कस्तु पीतो वाप्युदकेन पै॥ अचिरादिनिहत्येप प्रयोगो भस्मकं नृणाम् ॥५॥ नारीक्षारेण संपिष्टां पिवेदौदुवंरत्वचम् ॥ ताभ्यां या पायसं सिई पिवेदत्यग्निशांतये॥६॥ सिततंडुलसितकरभीतीरेण पायसं सिद्धम् ।। भुक्त्वा घृतेन पुरुपोद्वादशदिवस.न्युभुक्षितोनभवेत्॥ १ भोन्या २रशः। ३ खी। 'गुत्तर। ५ स्वेनऊंटनी।

·चतुविशस्तरंगः। विदारीस्वरसक्षीरे पचेदष्टगुणं घृतम् ॥ माहि जीवनीयेन कल्केनात्यग्निनाशनम् ॥ ८॥ इति भस्मकरोगचिकित्सा ।। अथ अजीर्णम् ॥ पारदं च विपं गंधं टंकणं समभागतः॥ मरिचस्याष्टभागाः स्युद्दौहौ शंखवराटयोः ॥१॥ पक्कजंबीरजैर्गाढं रसैः सप्त विभावयेत् ।। गुंजाद्वयमितो देयो रसो याग्निकुमारकः॥२॥ समीरणसमुद्भूतमजीर्णं च विपूचिकाम् ॥ क्षणेन क्षपयत्येप कफरोगनिळंतनः॥३॥ इत्यग्निकुमारो रसः रसेंद्रचिंतामणेः॥ हंसांघ्रिटंकणमरीचकणामृतं चे- जंवीरनीरपीरमर्दितमर्कयामे॥ सानंदभैरवगुटी त्रियवप्रमाणा सर्वामयप्रशमनी विविधानुपानां ॥४॥ कर्ष सूतं द्विधा गंधं त्रिभागं भस्म तीक्ष्णजम् .. त्रिभिः समं विपं योज्यं चित्रकद्रवभावितम् ॥५॥ दिधात्रिकटुकं योज्यं लवंगेले तु सप्तमे।। जातीफलं जातिपत्रं चाईभागमितं मतम् ॥ ६॥ तद पंचलवणं स्नुह्यकौं चापि तितिणी॥ अपामार्गोश्वत्थ एपी लवणं च पलाईकम् ॥७॥ टंकणं च यवक्षारं सर्जिका हिंगु जीरकम् ॥ हरीतकी सूततुल्या मईयेदम्लयोगतः॥८॥ धूतवीजस्य भस्मानि सर्वसप्तमभागतः ।। समिपम् । २मार१२। ३ लोहनम् । ।स्नुपादीनाम् । ५ कर ।

·१४२ योगतरंगिण्याम् रसः पाशुपतो नाम प्रोक्तः प्रत्ययकारकः॥ ९॥ गुंजामात्रा वटी कार्या सर्वाजीर्णविनाशिनी ॥ तालमूलीतक्रयोगादुदरामयनाशिनी ॥ १० ॥ मोचारसेनानिसारं ग्रहणी तक्रसैंधवैः॥ शूले नागरकं शस्तं हिंगुसौवर्चलान्वितम् ॥११॥ अर्शःसु तकेण युना पिप्पली राजयक्ष्माण ॥ वातरोग निहंत्याशु शुंठी सौवर्चलान्विता ॥१२॥ गुडूची शर्करायोगात्पित्तरोगविनाशिनी ॥ पिप्पली क्षौद्रयोगेन श्लेष्मरोग निकंतति ॥ अतः परतरं नास्ति धन्वंतरिमते स्थितम् ॥१३॥ इति पाशुपतास्रो रसःधन्वंतरिमतात् ।। दरदं च विषं गंध त्रिकटु त्रिफला समम् ।। जातीफलं लवंगं च लवणानि च पंच वै॥११॥ सर्वमेतत्कृतं चूर्णमम्लयोगेन सप्तधा ।। भावयित्वा वटी कार्या गुंजाप्रमिता बुधैः॥१५॥ रसोयादित्यसंज्ञोयमजीर्णक्षयकारकः॥ भुक्तमात्रं पाचयति जठरानलदीपनः॥३६॥ इत्यादित्यरसः रससिधोः।। सूतं गंध पिपं तुल्यं मईयदाकद्रवः॥ अश्वत्थाचचापामार्गक्षाराः क्षारौ च टंकणम् ॥ १५॥ जातीफलं लवंगं च त्रिकटु त्रिफलासमम् ॥ शंखक्षारं त्रिलवर्ण हिंमुजीरं विभागकम् ॥ १०॥ मईयेदम्लयोगेन गुंजामात्रा घटी शुभा। पाचनी दीपनी सद्यो जीर्णशूलविसूचिकाः ॥ १९॥ १ नालमखाने।

·. चतुर्विशस्तरंगः। १४३ हिक्कां गुल्मं च मोहं च नाशयेन्नात्र संशयः॥.. रसेंद्रसहितायाश्च नाना निमुखोरसः॥२०॥ इत्याग्निमुखो रसः॥ शु सूतं गंधकं च पलमानं पृथक्पृथक्॥ हरीतकी च द्विपला नागरस्खिपलः स्मृतः॥२१॥ कृष्णा च मरिचं तदसिधूत्थं त्रिपलं मतम् ।। चतुःपला च विजया.मईयेन्निवुकद्रवैः ॥२२॥ पुटानि सप्त देयानि धर्ममध्ये पुनःपुनः।। अजीर्णारिरयं प्रोक्तःसद्योदीपनपाचनः॥२३॥ भक्षयेद्विगुणं भक्ष्यं पाचयेद्रेचयत्यपि।। इत्यजीर्णारी.रसेंद्रचितामणेः॥ शुंठीपारदगंधकामृतपटुश्रीपुष्पसट्टेकणं दिदिः शंखकपईको वसुगुणं कृष्णोषणं सद्रसात् ॥२॥ जंवीरस्य परिस्रुतं दृढतरं संमर्यमुन्याप्लवैः सिडे वल्लमिताग्निदीसिकृदयं चंडानिनामा रसः ।। २५॥ इति चंडाग्निरसः॥ उद्गारशुद्धिरुत्साहो वेगोत्सर्गो यथोवितः ।। लघुता क्षुत्पिपासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् ॥२६॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यामजीणचिकित्सासमाता। अथ कमिः॥ ज्वरो विवर्णता शूलं दृद्रोगः श्वसनं भ्रमः।। भक्तपोतिसारश्च संजातरुमिलक्षणम् ।।१।। रुग्विनिश्चयात् ॥ १ लोग। २ भूनो हागो ३ अष्टगुणम् । ४ अगस्तियापुष्परसः ५ नंपाठः।

·1 पंचविशस्तरंगः। निखिला नयति विनाशं लिक्षासहिता दिनैयूँकाः॥१॥ इति विडंगादितैलम् ।। रसेंद्रेण समायुक्तो रसो धत्तूरपत्रनः॥ तांबूलपत्रजो वापि लेपनं यौकनाशनम् ॥१२॥ इति रसादिलेपः वृंदात् ॥ अथ रसः ।। क्रमण वृद्ध रसगंधकाजमोदाविडंगं विपमुष्टिका च ॥ रलाशवीच विचूर्यमस्य निष्कप्रमाणंमधुनावलीढं। पिवेत्कपायंचनजं तदूध रसोयमुक्तः कृमिमुद्राख्यः॥ रुमीनिहंतिकृमिजांश्वरोगान्संदीपपत्यग्निमयं त्रिरात्रात् रसरत्नप्रदीपात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां कमिचिकित्सा नाम चतुर्विशस्तरंगः ॥२४॥ पंचविशस्तरंगः॥ अथ पांडुः ।। पांडुरः श्वासकासातः पीतवनखलोचनः॥ वम्यग्निसादश्वयधुसहितः पांडुरोगवान् ॥ १ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात्॥ फलत्रिकामृतावासातिताभूनिवनिवजः।। काथा क्षौद्युतो हन्यात्पांडुरोगं सकामलम् ।। २॥ लोहपात्रे शृतं क्षीरं सप्ताहं पथ्यभोजिनः॥ पिवेत्पांड्वामयी शोथी ग्रहणीदोपपीडितः॥३॥ वृंदात् ॥ लोहचूर्ण निशायुग्मं त्रिफलाकटुरोहिणी।। प्रलिह्यान्मधुसर्पिभ्यो मामला: मनी भवेत् ॥४॥ १कुनता। - ·योगतरंगिण्याम् • इति सर्वसंग्रहात् ॥ रेचनं कामलार्तानां पृथग्वा कारयेद्भिपक् ॥ ततः प्रशमनोपायः कर्तव्यो वुद्धिपूर्वकम् ॥५॥ दंतीकल्कं समगुडं शीतवारिंपरिप्लुतम् ।। विरेचनं मुरब्यतमं कामलाया विनाशकम् ॥६॥ अयोरजोब्योपविडंगचूर्ण लिहेडरिद्रां त्रिफलान्वितां वा। सशर्करा कामलिनां त्रिभंडी हिता गंवाक्षी सगुडा च शुंठी ॥७॥ सदा-त्रिफलाव्योपविडंगमयसो रजः॥ मधुसपिर्युतं लियात्पांडुरोगं सकामलाम् ॥ ८॥ त्रिफलाया गुडूच्या वा दाा निवस्य पा रसः ।। प्रातःप्रातर्मधुयुतं कामलातः पिवेन्नरः॥९॥ इति वृंदात्॥ रसमामलकानांतु संशुद्धं यंत्रपीडितम् ॥ द्रोणं पचेत्तन्मृदग्नौ तत्र चेमानि दापयेत् ॥ १० ॥ चूर्णितं पिप्पलीप्रस्थं मधुकं विपलं तथा॥ प्रस्थं गोस्तनिकायाश्च द्राक्षायाः कल्कपपितम् ॥११॥ शृंगरेरपलं पंच तुगा क्षीर्याः पलदयम् ॥ तुलाई शर्करायाश्च घनीभूतं समुद्धरेत् ॥ १२॥ मधुप्रस्थसमायुक्तं लेहयेत्पलमात्रकम् ॥ हलीमकं कामलां च पांडुत्वं चापकर्पति॥ जलदोपमतीसारं नियच्छति न संशयः ॥१३॥ इति आमलक्यापलेहः सारसंग्रहात् ।। १ गोभी। २ मुठेहटी। ३ ·पंचविंशस्तरंगः। १४७ । अथ रसः॥ त्र्यूषणत्रिफलामुस्तविडंगदहनाः समाः॥ नवायोरजसो भागास्तचूर्ण मधुसर्पिषा ॥ भक्षयेत्पांडुडरोगकुष्ठार्शःकामलापहम् ॥११॥ इति नवायसं चूर्ण योगसारात् ।। ज्यूपणं त्रिफला मुस्तं विडंग चव्यचित्रको। दार्वी त्वङ्माक्षिको धातुपैथिकं देवदारु च ॥१५॥ एषां द्विपलभागानां चूर्ण रुत्वा पृथपृथक् ॥ मंडूरं द्विगुणं चूर्णाज्जीर्णमंजनसन्निभम् ॥ १६ ॥ गोमूत्रेटगुणे पक्त्वा तस्मिंस्तत्प्रक्षिपेत्ततः॥ उदुंबरसमान्कुर्याद्दटकांस्तान्यथोचितान् ॥ १७ ॥ उपभुंजीत तक्रेण सात्म्यं जीण च भोजनम् ॥ मंडूरवटका होते प्राणदा पांडुरोगिणाम् ॥१८॥ मंडूरवटकः योगसारात् ॥ धात्री लोहरजो व्योपं निशा क्षौद्राज्यशर्करा ॥ लेहो निवारयत्पाशु कामलामुद्दतामपि ॥१९॥ अंजनं कामलार्तानां द्रोणपुष्पीरसस्य तु॥ निशागैरिकपात्रीणां चूर्ण चोपारमेलपेत् ॥ २०॥ दग्ध्वाक्षकाठैमलमायसं च गोमूत्रनिर्वापितसप्तवारम् ।। विचूयेलीढंमधुना चिरेणकुंभाह्वयंपांडुगदं निहन्यात्।। इति वीरसिंहावलोकतः॥ अतिशुद्धमयोभस्म मधुक्षौद्रयुतं लिहेन् ।। पांडुरोग नाशाय कामलानां च सर्वशः॥ २२ ॥ १ पीतो। २ स्वर्ण२ प्रयोगान् । किष्टम् ।

·१४८ योगतरंगिण्याम् चंपकं चंदनं वारि पर्पटीशीरपद्मकम् ॥ मंजिष्ठातिविपा मोचा वासेंद्रयवपिप्पली ॥ २३ ॥ केसरं धातकी पाठा मुस्ता शुंठी च विल्वजम् ॥ उत्पलं दाडिमीवीजं जंवूवीजं वेचामयम् ॥ २४ ।। एला च चंदनं रक्तं मापचूर्ण रसांजनम् ॥ तालीसं च समांशानि शर्करा च चतुर्गुणा ॥२५॥ हारिद्रिके पांडुरोगे प्रमेहे रक्तपित्तके॥ कासे श्वासे च हिकायां मूत्ररूच्छे च दारुणे॥ २६ ॥ इति चंपकादिचूर्णम् ॥ पांडुरोगे कामलायां यान्युक्तान्यौपधानि च ॥ तानि सर्वाणि योज्यानि रोगे चापि हलीमके ।। २७ ।। इति बूंदात् योगरत्नावल्याः॥ यवगोधूमशालीनां मृदुजांगलजै रसैः॥ मुद्गाढकीमसूराद्यैः प्रायो भोजनमिण्यते ॥२०॥ अथरसः॥ पलानि चत्वारि रसस्य पंच गंधस्य सत्त्वस्य गुडूचिकायाः॥ व्योपस्य चूर्णस्य च तालमूल्याः सशाल्मलस्यह पलनयं स्यात् ॥ २९ ॥ पृथक्पृथक्पङ्गगनस्य चाटो लोहस्य सर्व त्रिफलाजलेन । घृष्टं चतुःपष्टिमितं तदर्थाः स्युर्भावना मार्कवजद्रयस्प ॥३०॥ शियूत्थनीरेण च फ्तारतूंपी १ नेत्रवाला। २ रातकुतं ३॥

·पादेशस्तरंगः। १४९ तथानलोत्या गृहकन्यकायाः॥ आर्द्रद्रवस्येति रसोयमुक्तः पांडुक्षयश्वासगदादिहता।। क्षौद्रेण वा शर्करया घृतेन कांधमेतस्य भजेत्प्रयत्नात् ।।३।। इति त्रैलोक्यनायो रसः रसरत्नप्रदीपात् इति श्रीयोगतरंगिण्यां पांडुकामलाकुंभकामलाचि- कित्सा नाम पंचविंशस्तरंगः ॥ २५ ॥ पशिस्तरंगः। अथ रक्तपित्तम् ॥ क्षारकट्वम्लतीक्ष्णादेर्दग्धं पित्तं दहत्यसृक् ।। तदूर्वाधोविलैयोति रक्तपित्तं तदुच्यते ॥ १॥ अधः प्रवृत्तं वमनरूर्वगं च विरेचनैः॥ जयदन्यतराद्वापि क्षीणस्य शमनैः पृथक् ॥२॥ अतिप्रवृद्धदोपस्य पूर्व लोहितपित्तिनः॥ अक्षीणवलमांसाग्ने कर्त्तव्यमपतर्पणम् ॥३॥ लंधितस्य ततो युक्त्या लध्वन्नमवचारयेत् ॥ पाचनं तर्पण लेहसीपि विविधानि च ॥३॥ द्राक्षामधूककाश्मर्यसितायुक्तं विरेचनम् ॥ यष्टीमधूकसंयुक्तं सक्षौदं वमनं हितम् ॥५॥ पयांसि शीतानि रसाश्च जांगलाः ·१५० योगतरंगिण्याम् चान्यान्यपि स्युः किलपित्तहानि ॥६॥ इतिवृंदात् ॥ पक्कोद्वरकाश्मयंः पथ्या वर्जूरगोस्तनी॥ मधुना हंति संलीढा रक्तपित्तं न संशयः॥७॥ • दुर्वासोत्पलकिंजल्कमंजिष्ठा सैलवालुका ॥ मूर्वा लोध्रमुशीरं च मुस्ता चंदनपद्मकौ ॥८॥ द्राक्षामधुकपथ्या च काश्मीरं चंदनं सितम् ।। एतैः पिष्टैः कर्पमात्रैघृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ९॥ अजाक्षीरं तंदुलांवु पृथग्दत्वा चतुर्गुणम् ॥ तत्यानं वमता रक्तं नावन नासिकागते॥१०॥ कर्णाभ्यां यस्य गच्छेत्तु तस्य कौँ प्रपूरयेत् ।। चक्षुर्गते च रक्ते च पूरयेत्तेन चक्षुपी ॥ ११॥ मेढ़े पायुगते वापि सर्वत्रैव प्रयोजयेत् ॥ प्रवृत्तं रोमकूपेभ्यो अभ्यंगेन जपेद्भुवम् ॥१२॥ इति दूवाद्यं घृतं वृंदात् ॥ तुलामादाय वासायाः पचेदष्टगुणे जले ।। तेन पादावशेपेण पाचयेदाढकं भिपक् ॥१३॥ चूर्णानामभयानां च खंडाच्छतपलं नथा॥ शीतीभूते निदिध्यानु क्षौद्रस्यादौ पलानि च ॥१४॥ वंशोद्भवायाश्चत्वारि पिप्पल्या द्विपलं तथा ॥ चातुर्जातपलं त्वेकं चूर्णितं तत्र दापयेत् ॥ १५॥ रक्तपित्तं निहंत्याशु कासं श्वासं तथा क्षयम् ॥ विधि जठरं गुल्मं तृष्णावोगपीनसान् ॥ पलाई भोजनं चास्य यथेष्टं तत्र भोजनम् ॥१६॥ . १पतुभा।

·पड्दिशस्तरंगः। १५१ इति वासाहरीतकी योगरत्नावलीतः॥ चंदनं नलदं लोध्रमुशीरं पद्मकेसरम् ॥ नागपुष्पं च विल्वं च भद्रमुस्तं सशर्करम् ॥ १७ ॥ हीवेरं चैव पाठा च कुटजोत्पलमेव च ॥ शृंगवेरं सातिविपा धातकी सरसांजना ॥१८॥ आम्रास्थि जंवूसारास्थि तथा मोचरसोपि च ॥ नीलोत्पलं समंगा च सूक्ष्मैलादाडिमत्वचः॥१९॥ चतुर्विशतिरेतानि समभागानि कारयेत् ॥ तंडुलोदकसंयुक्तं मधुना सह योजयेत् ॥२०॥ योग लोहितपित्तानामर्शसां ज्वरिणां तथा ॥ मूर्छामदोपसृष्टानां तृष्णानां प्रदापयेत् ॥२१॥ अतीसारं तथा छदि स्त्रीणां चापि रजोग्रहम् ।। प्रच्युतानां च गर्भाणां स्थापनं परमिष्यते ॥२२॥ अश्विनोः संमतो योगो रक्तपित्तनिवर्हणः ॥२३॥ इति चंदनाद्यं चूर्णम् ॥ कूष्मांडकात्पलशतं सुखिन्नं निष्कुलीकृतम् ॥ पचेत्तसे घृते प्रस्थे पात्रे ताम्रमये दृढे ॥२४॥ यदा मधुनिभानि स्युस्तदा खंडशतं न्यसेत् ॥ पिप्पलीशृंगवेराभ्यां दे पले जीरकस्य च ॥ २५ ॥ त्वगेलापत्रमरिचधान्यकानां पलाईकम्॥ न्यसेचूर्णीकृतं तत्र दाा संघठ्येत्ततः॥ २६ ॥ तत्पर्क स्थापयेद्भांडे दत्वा क्षौद्रं घृताधकम् ॥ तद्यथाग्निवलं खादेद्रक्तपितक्षतक्षयी ॥२७॥ कासश्वासतमश्चर्दितृष्णाज्वरनिपीडितः॥ १ नागकेसरम् । २ नागरमोथा। ३आईकम् ·१५३ योगतरंगिण्याम् वृष्यं पुनर्नवकरं वलवर्णप्रसाधनम् ॥२८॥ उरःसंधानकरणं वृंहणं स्वरवोधनम् ॥ अश्विभ्यां निर्मितं श्रेष्ठं कूष्मांडकरसायनम् ॥२९॥ इति कूष्मांडकम् ॥ मध्वाटरूपकरसौ यदि तुल्यभागी कृत्वा नरः पिवति पुण्यतरः प्रभाते॥ तद्रक्तपित्तमपि दारुणमप्यवश्य- माशु प्रशाम्यति जलैरिव वह्निपुंजः॥३०॥ इति राजमार्तंडात् ॥ तुलामादाय वासायाः पचेदष्टगुणे जले॥ तेन पादावशेपेण पाचयेदाढकं भिपक् ॥ ३१॥ चूर्णानामभयानां तु खंडाच्छतपलं तथा ॥ हे पले पिप्पलीचूर्णात्सिद्दे शीते च माक्षिकात् ॥३२॥ कुडवं पलमानं तु चातुर्जातं सुचूर्णितम् ॥ क्षिप्त्वावलोड्च तं खादेवक्तपित्ती क्षयक्षयी। कासश्वासगृहीतश्च यक्ष्मवांश्च विशेषतः ॥ ३२॥ इति वासाखंडः। शतावरीमुंडितिकावलामृता- फलत्वचः पुष्करमूलभांगी। वृपो वृहत्यौ खदिरं च मूसली पृथक्पृथक् पंचपलानिमानि ॥३॥ पकं जले द्रोणमितेष्टमांशं यावद्भवेच्छेपमथैव पूतम् ।। २मुंडो। ३ विफला। मात्रःहस्यपि १नवान। पाठः।

·१५३ षड्दिशस्तरंगः। विमूर्छितस्यात्र निधाय धीमान् पलानि ज द्वादश माक्षिकस्य ॥ ३५॥ तथा सुचूर्णस्य च लोहजस्य विद्यहितं खंडधृतं च तुल्यम् ।। देयं पलं पोडशकं विधि - विपाचयेल्लोहमये च पात्रे॥३॥ गुडेन तुल्यं च यदा भवेत्तदा तुगा विडंगं मगधा च शुंठी॥ दे जीरके कर्कटकं फलानां त्रिकं च धान्यं मरिचं सकेसरम् ॥३७॥ पलेन मात्रां विदधीत तत्पृथक् सुघट्टितं चूर्णमिदं घृते च॥ स्निग्धे कटाहे प्रणिधाय युंज्या- कर्पप्रमाणं विदधीत लोहम् ॥३८॥ प्रभातकाले च सदुग्धपानं गुरूणि चान्नानि च भोजनानि ॥ रक्तं सपित्तं सहसा निहंति रक्तप्रवाहं च सरक्तशूलम्॥ ३९ ॥ रक्तातिसारं रुधिरप्रमेहं तथैव वस्तौ विहितं नराणाम् ।। भगंदरार्शःश्वययूनिहंति तथाम्लपित्तं किल राजरोगम् ॥१०॥ विशेषतः कुष्ठरुजश्च गुल्मान् बलप्रदं वृष्यतमं प्रदिष्टम् ॥४१॥ १ शुदस्य । २ककोटा। ३चूर्ण ।

·१५४ योगतरंगिण्याम् . इति खंडखाद्यं लोहम्॥ शुद्धपारदवलिंप्रवालक हेममाक्षिकर्भुजंगरंगकंम् ॥ मारितं सकलमेतदुत्तम भावयेत्पृथगतोद्रवैखिशः॥४२॥ चंदनस्य कमलस्य मालती कोरकस्य वृपपलवस्य च ।। धान्यवारणबुसंशितावरी शाल्मलीवटजटामृतस्य च ॥ रक्तपित्तकुलकंडनामिधो जायते रसवरोत्रपित्तिनाम्॥ प्राणदो मधुवृपवरयं सेवितस्तु वसुंकृष्णलामितः ॥१४॥ नास्त्यनेन सममत्र भूतले भेपर्ज किमपि रक्तपित्तिनाम्॥१५॥ रक्तपित्तकुलकंडनाभिघो रसः रसेंद्रचितामणेः॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां रक्तपित्तचिकित्सा नाम पशिस्तरंगः॥ सप्तविशस्तरंगः। अथ क्षयः॥ श्लोमाधिक्यायवायायैः पीडितो यः प्रशुण्यति ॥ कासश्वासादितो रक्त वमेच्छुक्नेक्षणो ज्वरी ॥ १ ॥ अग्निमांद्यतृपायुक्तो रिरंसुमासलोलुपः॥ विवरणछर्दिमान्दीनःस ज्ञेयः क्षयपीडितः॥२॥ शालिपटिकगोधूमयवमुद्गादयः शुभाः॥ ४ चमेली कली। ५ अधा। ६ मिटनुनी। ७ भटनडुलभमाशः। १मला। २सोसा। ३रांग।

·सप्तविंशस्तरंगः। १५५ मद्यानि जांगलाः पक्षिमृगाःशस्ता विशुष्यतः॥३॥ सपिप्पलीकं सयवं सकुलंत्थं सनागरम् ।। दाडिमामलकोपेतं स्निग्धमाजं रसं पिवेत् ॥४॥ तेन पंटू विनिवर्तते विकाराः पीनसादयः॥ द्रव्यतो द्विगुणं मांसं सर्वतोष्टगुणं जलम् ॥ पादस्थं संस्कृतं चाज्ये पडंगो यूप उच्यते ॥५॥ इति सुश्रुतात् ॥ रानाकर्पूरतालीसभेकपणी शिलाजतु ।' त्रिकटुत्रिफलामुस्तविडंगदहनाः समाः॥ ६॥ चतुर्दशायसो भागास्तचूर्ण मधुसर्पिपा ॥ लीढं कासं ज्वरं श्वासं राजयक्ष्माणमेव च ।। वलवर्णाग्निपुष्टीनां वर्धनं दोपनाशनम् ॥७॥ इति चतुर्दशांगलोहम्॥ दिपंचमूलीजलसिद्धमाज्यं वासाघृतं पाप्यथ पट्पलं वा हितं पयश्छागलमयवाये प्रयुज्यते नागवलाभिधानम् शृंगी चामलकी फलत्रिकवलाछि विदारी सटी जीवंती दशमूलचंदनपनीलोत्पलैलावृपः। मृद्दीकाप्टकवर्गपौष्करयुतैः साई पृथपालिक- रब्दोणेन शतानि पंच विपचेदात्रीफलानामतः ॥९ उद्धृत्यामलकानि तैलघृतयोः पद्भिश्चपद्भिःपलै- भ्रष्टान्यदतुलां निधाय विधिवन्मीनांडिकायाः पचेत् शीते पण्मधुनः पलानि कुडयो वाश्याश्चतुर्जानतो मुंटिगिधिकापलद्वयमयं प्राशः स्मृतश्चावनः ।।१० १पुसः। २पदपराजयश्मा। ३ मेडरुपर्णा । त। ६ भयुनरहिते पुषि। ७ पृन । ८ गिलोय। ९ पतैः । १० पतपमाणमा नीतो। ५.

·योगतरंगिण्याम् न शोपः साफल्यं ब्रजनि वपुपि क्षीयमाणेपि जंतो. न मूर्छा न छबिस्तृडपि च न श्वासकासादायश्च ॥ न चालक्ष्मीर्विघ्नं क्वचिदपि च न व्यापदः संभवंति प्रयोगादेतस्मान्मनसि च धियो विभ्रति भ्रांतिमंता इति च्यवनप्राशः चिकित्सातः॥ वासकस्य रसप्रस्थो माक्षिकं सितशर्करा॥ पिप्पलीद्विपलं चैव दत्वा मृहग्निना पचेत् ॥१२॥ लेहीभूते ततः पश्चादद्यात् क्षौद्रं पलाष्टकम् ॥ दत्वावतारयेद्वैद्यो मात्रया लेहमुत्तमम् ॥ १३ ॥ निहंति राजयक्ष्माणं दुर्नामानि बहून्यपि ॥ पार्श्वशूलं च दृच्छूलं ज्वरं चाशु व्यपोहति ॥ १४ ॥ इति पासालेहः योगशतात् ।। फलत्रिकक्काथविशुद्धमादौ शुद्धं गुडूच्या दशमूलशुद्धम्।। स्थिरादिकाकोलियुगादिसिद्धं शिलाजतु स्यात्क्षयिपु प्रसिद्धम् ।। १५ ।। इति चरकात् ॥ हेमाद्याः सूर्यसंतापाद्रवंति गिरिधातयः ।। जलाभं मृदु कृष्णाभं तदर्दति शिलाजतुम्।। ५६ ॥ तालीसपत्रं मरिचं नागरं पिप्पली शुभाः ॥ यथोत्तरं भागवृद्ध्या त्वगेले चाईभागिके ।। १७ ॥ पिप्पल्पष्टगुणा चात्र प्रदेयासितशर्करा ॥ कासश्यासारुचिहरं तचूर्ण दीपनं परम्॥ डरपांडुग्रहणीदोपशीहशोपज्परापहम् ।। १८॥ १शुनि।

·सप्तविंशस्तरंगः। इति तालीसाद्यं चूर्णम् ॥ मृद्दीकायास्तुलार्धं तु द्विद्रोणेऽपां विपाचयेत् ॥ चतुर्थशेपे तस्मिस्तु पूते शीते प्रदापयेत् ॥ १९॥ गुडस्य द्वितुलां दत्वा तत्सर्वं घृतभाजने ॥ विडंग फलिनी कृष्णा वगेला पत्रकेसरम् ॥२०॥ मरिचं च भिपक्चूर्ण सम्यकृत्वा विचक्षणः॥ क्षिपेच पलिक गैः स्थापयेच कियदिनम् ॥२१॥ ततो यथावलं पीता कासश्वासगलामयान् ॥ हति यक्ष्माणमत्युग्रमुरःसंधानकारकम् ॥ २२ ॥ चतुर्थभागं द्राक्षाया धातुकीमत्र केचन ॥ प्रयच्छति ततो वीर्यमेतस्योच्चैः प्रजायते ॥ २३ ॥ इति मूहीकासवः ॥ त्रिकदुत्रिफलाभिश्च जातीफललवंगकैः ।। नवभागोन्मितैरतैः समं तीक्ष्णं मृतं भवेत् ॥२४॥ संचूर्ण्य लोडयेत्क्षौदैनित्यमत्ति च मानवः॥ कासं श्वासं क्षयं मेहं पांडुरोग भगंदरम् ॥ ज्वरं मंदानलं शोथं संमोहं ग्रहणी जयेत् ॥ २५॥ इतिवृहन्नवायसचूर्णम् ॥ सितोपला पोडश स्यादष्टौ स्याहंशलोचनः॥ पिप्पली स्याचतुःकर्पा स्यादेला च द्विकार्पिकी ॥ २६ ॥ एककर्पा च त्वकार्या चूर्णयेत्सर्वमेकतः॥ सेतोपलादिकं चूर्ण मधुसपिर्युतं लिहेत् ॥ २७ ॥ हासश्चासलयहरं हस्तपादांगदाहजित् ।। १ ताई। ११ ·योगतरंगिण्याम् मंदाग्निसुप्तजिह्वत्वं पार्श्वशूलमरोचकम् ॥ ज्वरमूर्ध्वगतं रक्तपित्तमाशु व्यपोहति ॥ २८ ॥ इति सितोपलाद्यं चूर्णम्॥ पिप्पलीलोधमरिचपाठाधायेलवालुकैः।। *चव्यचित्रकजंतुन_मुकोशीरचंदनैः॥२९॥ मुस्ताप्रियंगुलवलीहरिद्रामिसिपल्लवैः ।। पत्रत्वकुष्ठतगरनागकेतरसंयुतैः॥३०॥ भागैः स्याद पलिकैदीक्षां पष्टिपलं क्षिपेत् ।। पलानि शेत धानुक्या गुडस्य च शतत्रयम् ।। ३३ ।। तोयोर्मणद्वये सिद्धं भवत्येतत्सुखावहम् ।। ग्रहणीपांडुरोगाकार्यगुल्मोदरापहः । पिप्पल्यादिररिटोऽयं क्षयक्षयकरः परः ॥ ३२॥ इति पिप्पत्याद्यारिष्टः॥ छागमांसतुलः सम्यमाचयेदर्मणेऽभसि॥ पादशेषेण तेनैव तरिःप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ३३ ॥ ऋदिदिक्ष मेदे द्वे तथा जीवककर्षभौ ॥ काकोलीतीरकाकोलीकल्कैरेनिःपलोन्मितः ॥ ३४ ॥ सम्पक्सिडेवतार्याथ शीते तस्मिन्प्रदापयेत् ।। शर्करायाः पलान्यौ मधुनः कुढवं क्षिपेत् ॥३५॥ पलंपलंपिवेत्यातर्यक्ष्माण हंति दुस्तरम् ॥ वल्पं स्थीत्यरं वृष्य दीपनं मंदपङ्गिजिन् ।। ३६ ॥ इत्ति छागलायं तं हारीतात् ।। चंदनांबु नखं पाप्यं यष्टीशैलेयपद्माम्॥ १पुगीफन। २४ागरटो शेरपिचाउ । ও সমাধ नुपति। ५ोग। पीटा।

·सप्तविशस्तरंगः। .१५९ . मंजिष्ठा संरलं दारु सट्येला पद्मकेसरम् ॥३७॥ पत्रं विल्लमुशीरं च कंकोलं च नंतांबुदम् ।।. हरिद्रे सारिवे तिक्ता लवंगागुरुकुंकुमम् ॥ ३०॥ त्वरेणुंनलिका चैभिस्तैलं मस्तु चतुर्गुणम् ॥ लाक्षारससमं सिदं ग्रहघ्नं वलवर्णकृत् ॥ ३९ ॥ अपस्मारज्वरोन्मादरुत्यालक्ष्मीविनाशनम् ॥ आयुःपुष्टिकरं चैव वशीकरणमुत्तमम् ।। विशेपाक्षयरोगघ्नं रक्तपित्तहरं परम् ॥१०॥ इति चंदनायं तैलम् ॥ मलापत्तं वलं पुंसां शुक्रायत्तं तु जीवनम् ।। तस्माद्यत्नेन संरक्षेद्यक्ष्मिणो मलरेतसी॥११॥ हरीतकीशतं युंज्याद्यवानामाढकं तथा ॥ पलानि दशमूलस्य विशतिश्च नियोजयेत् ॥१२॥ चित्रकं पिप्पलीमूलमपामार्गः सटी तथा ।। कपिकच्छुः शंखपुष्पी भांर्गी च गजपिप्पली ॥४३ । वला पुष्करमूलं च पृथग्विपलमात्रया ।। पचे.पंचाढके तोये यवैः स्विन्नैः शतं नयेत् ॥ ४॥ तचाभयाशतं दद्याकाथे तत्र विचक्षणः॥ सर्पिस्तैलाएपलकं क्षिपेगुडतुलां तथा ॥ १५ ॥ पक्त्वा लेहत्वमानीय सिद्धे दत्वा पृथक्पृथक् ।। तत्क्षौद्रं पिप्पलीचूर्ण दद्यात्कुडवमात्रया ॥ १६ ॥ हरीतकीदयं खादेत्तेन लेहेन नित्यशः।। क्षयं काल ज्वरं श्वास हिकाशोरुचिपीनसान ॥१७॥ रेका उनरदेशगंधातिकामिरः मुनपस्तस्याम्भाये दातनिनी पनि। २नगर।

·१६० योगतरंगिण्याम् ग्रहणी नाशयत्येप वलीपलितनाशनः॥ वलवर्णकरः पुंसामवलेहो रसायनः॥ विहितोगस्त्यमुनिना सर्वरोगप्रणाशनः॥१८॥ इत्यगस्त्यहरीतक्पवलेहः शार्ङ्गधरान् ॥ अथ रसः॥ . पारदं शोधितं गंधमभ्रकं च समं मतम् ।। तदर्ध दरदं दद्यात्तदर्धा च मन शिला ॥१९॥ साई मृतलोहं च खल्वमध्ये विनिक्षिपेत् ॥ द्विःसप्त भावना देयाः शतावर्या रसेन च।।५०॥ ततः शुष्को भवत्येप कुमुदेश्वरसंज्ञकः॥ सितया मरिचेनाथ गुंजादित्रिप्रमाणतः॥५१॥ भक्षयेत्यानरुत्थाय पूजयित्वेष्टदेवताम् ॥ पक्ष्माणमुयं हत्येव वातपित्तकफामयान् ॥५२॥ ज्वरादीनखिलानोगान्यथा दैत्याअनार्दनः। सतताभ्यासयोगेन वलीपलितनाशनः॥५३॥ इति कुमुदेश्वररसः रसाणवात् ॥ भस्मीभूतसुवर्णारदिनरुत्सूताधसत्वैः क्रमा- संवृद्धत्रितयंत्रयकिमिहरीन् दैर्युतः कट्फलैः ।। निर्गुडीदशमूलवहिरजनीन्योपाईकैर्भावितो गोलीकत्यपिशोपितो निगदितः पंचामृताख्योरसः॥५४ नानेन सदृशः कोपि रसोस्ति भुवनत्रये॥ निहंति सफलानोगान्भवरोगानिपाच्युतः ।। ५५॥ सर्वरोगहरः सूतस्ततद्रोगानुपानतः ॥ अयं पंचामृतो नृणां त्रिदशानाभिषामृतम् ॥ ५६ ॥ एसिसस्पपिपाः। २पादी। मामेश्वर घिरटी विमा शिनात । ५मापा।

·सप्तविंशस्तरंगः। . क्षयरागें निहंत्याशु पंचकासांश्च दारुणान् ।। विधि जाठरं गुल्मं द्रोगं च विनाशयेत् ॥५॥ इति पंचामृतो रसः सारसंग्रहात्॥ पृथग्दो होटकं चंद्रस्त्रयो वंगाहिकांतयोः।। चत्वारि सूतमभ्रंच प्रवालं मौक्तिकं पविः॥५८॥ भावना गव्यदुग्धेक्षुर्वासाश्रीकदली निशा॥ शतपत्रं श्वेतकंजं मालत्याः कुसुमैस्तथा ॥ ५९॥ पश्चान्मृगमदाभाव्यं सुसिद्धो रसराड् भवेत् ॥ कुसुमाकरविख्यातो वसंतपदपूर्वकः॥ ६ ॥ वल्लद्वयमिदं चास्य सिताज्यमधुना सह ।। वलीपलितद्धन्मेध्यं कामदं सुखवर्धनम् ॥६॥ मेहघ्नं पुष्टिदं कांतं परं सौरव्यं रसायनम् ॥ सिताचंदनसंयुक्तमम्लपित्तादिरोगनुत् ॥६२॥ इति वसंतकुसुमाकरो रसः॥ स्वर्ण मुक्तादरदमरिचं भागवृड्याप्रयोज्यम् खपर्यष्टौ प्रथमनवनीतेन निबंबुना च ॥ यावत्स्नेहो ब्रजति विलयं मईयेत्तावदेव गुंजामात्रं मधुचपलया सर्वरोगे वसंतः॥६३॥ इति मालतीवसंतः॥ रसं वचं हेम तारं नाग लोहं च ताम्रकम् ॥ तुल्यांशं मारितं योज्यं मुक्तामाक्षिकविद्रुमम् ॥ ६॥ रोजावत च वैक्रांतं गोमेदं पुष्परागकम्॥ १भागौ । २ सुवर्ग ३ चांदि । ४ सीसो। ६ सममित्यपिपाटः ६ म- ८ वेलगिरी। ९ चमेलीपुष्पैः। १० स्वर्णमाक्षिक। १० लाजापर्द। - गा। ७हीरा।

·१६२ योगतरंगिण्याम् । शंखं च तुल्यतुल्यांश सप्ताहं चित्रकद्रवैः॥६५॥ मर्दयित्वा विचूर्याय नेनापूर्य वराटकान् ॥ टंकणं रविदुग्धेन पिष्टा तन्मुद्रणं चरेत् ।। ६६ ।। मुगाड़े नान्सुसंयंत्र्य सम्यग्गजपुटे पचेत् ॥ आदाय चूर्णयेत्सम्यनिर्गुड्या सप्त भावनाः॥ ६७ ॥ आईकस्य रसैः सप्त चित्रकस्यैकविंशतिः ।। वैर्भाव्यं ततः शुष्कं देयं गुंजाचतुष्टयम् ॥ ६८॥ क्षयरोग निहंत्याशु सत्यं शिव इवांधकम् ।। योजयेत्पिप्पलीक्षौरैः सघृतैर्मरिचैश्च वा ।। पोटलीरत्नगर्भायं सर्वरोगहरो मतः॥६॥ इति रत्नगर्भपोटलीरसः॥ कृष्णाप्रस्थं पचेदाढकपयसि वृत्तस्यांऽजलीखंडेपानं ॥ दत्वालेहोपमेस्मिन्सुरकुसुमचतुर्जातविश्वोपणेदून् । ग्रंथश्रीखंडयष्टीमधुधुर्मुणयुतं जातिका पंचकर्ष । प्रत्येकं चूर्णयित्वा मधुकुडवयुतः स्याच कृष्णावलेहः ।। आदौ मंदाग्निकार्ये हरति स च शिशुस्त्रीजरन्मानुषेषु प्रायोवृष्योक्षिपंथ्योविपुलवलकरो दीपनः पाचनश्च ।। कासश्वासप्रमेहक्षयरुगतितृपाकामलापांडु कंडु- शहाजीर्ण ज्वरं चानिलकफविरुतीरम्लपित्तं चहन्यात इति खंडपिप्पल्यवलेहः॥ रसभस्म त्रयो भागाः स्वर्णभस्मैकभागिकम् ॥ मृतताम्रस्यैकभागः शिलागंधकतालकम् ॥७२॥ तथा भागद्वयं शुद्धं मेलयित्वा विचूर्णयेत् ॥ १ वचोयथाइतिपाइ । २ दैत्य। ४ोंग। ५ कपूर ७ जावत्री ८ वृद्धपुरुषेषु । ३ प्रस्था ६ किना ९ हितः।

·सप्तविंशस्तरंगः। १६३ वराटी पूरयेत्तेन अजाक्षीरेण टंकणम् ॥ ७३ ॥ पिष्ट्वा च तन्मुखं रुद्वा मृद्भांडे नान्निधरायेत् ॥ शुष्कं गजपुटे त्यक्त्वा चूर्णयेत्स्वांगशीतलम् ॥७॥ रसो राजमृगांकोयं पंचगुंजः क्षयापहः॥ दशपिप्पलिकाक्षौद्रेर्मरिचकोनविंशतिः॥ सघृतं दापयेत्पथ्यं राजरोगप्रशांतये ॥ ७५ ॥ इति राजमृगांकः सारसंग्रहात् ॥ रसेनतुल्यं कनकंतयोस्तुसाम्येन युज्यान्नवमौक्तिकानि रसप्रमाणो वलिरांघ्रिभागः क्षीरस्य सर्वतुपवारिणा तु॥ संम घस्रं सुविधाय गोलं दिनं पचेत्तं लवणेन पूर्णे॥ भांडे मृगांकोयमतिप्रगल्भक्षयाग्निमांद्यग्रहणीगदेपु॥७७ साज्योपणाभिमधुपिप्पलीभि- वल्लोस्य देयो न ततोधिकस्तु । पथ्यं हितं शीतलमेव योज्यं त्याज्यं सदा पित्तकरं विदाहि ॥ ७८॥ इति मृगांकः रसरलप्रदीपात् ।। सः कनकभागिकः कनकमाक्षिकस्तालकः।। शेलारसकगंधका रससमाः सतुत्था इमे॥ वेमद्य पयसा रके सकलमेतदस्योपरि॥ वैः प्रतिदिनं पृथक्तदिति भावयेहुद्धिमान् ॥ ७९ ॥ जैयामुनिकलिप्रियादहनभुंगवासोद्भव- बैंभाव्य च रसैस्ततः सुदृढगोलकं स्वेदयेत् ॥ मृगांकवदधाईकदवभरेण तं सप्तधा ॥ स्वर्ण। २सारस्येत्यपिपाठः ३ खपरिया। ४ दपेहरिया ५ भगस्तिप। ६कतिहारि। १ ·: . योगतरंगिण्याम् विमयं च कटुत्रयांबुभिरय क्षयस्यांतरुत् ॥८॥ रसः कनकसुंदरो भवति सन्निपातेप्ययं. सहाईकरसैस्तथा पवनगुल्मशूलादिद्वत् ॥ सविश्वघृतयोजितः सकलमत्र पथ्यं हितं मृगांकवदथापरं किमपि नैव योज्यं क्वचित् ॥ ८१ ॥ इति कनकसुंदरो रसः शोकः स्त्रियः क्रोधमसूयनं च ॥ त्यजेदुदारान्विपयान्भजेच ॥ गुरुं द्विजातित्रिदशांश्च पूजये- कथाश्च पुण्याः मृणुयाद्विजेभ्यः ॥८२॥ इति श्रीयोगतरंगिण्या क्षपचिकित्सानाम सप्तविंशस्तरंगः॥ अष्टाविंशस्तरंगा अथोरःक्षतचिकित्सा ।। कर्मभिर्वहुभिः कूरै शमभ्याहतस्य च ॥ विक्षने पक्षसि व्याधिर्वलवान्समुदीर्यते ॥१॥ उरोमंधी क्षती लाजान्पयसा मधुसंयुतान् ।। सय एप पिवेज्जीणे पयसाद्यात्सशर्करम् ॥ २॥ एलापत्रत्वचो द्राक्षाः पिप्पल्पपलं तथा ॥ सितामधुकरखजूरमृद्दीकाश्च पलोन्मिताः ॥३॥ संचूर्य मधुना युक्तां गुटिकां संप्रकल्पयेत् ।। अक्षमात्रांततधैकां भक्षयेच दिनदिने॥2॥ कासं श्वासं ज्वरं हिकांछार्द मूछी मदं भ्रमम् ।। रक्तनिष्ठीपनं तृष्णां पार्थलमरोचकम् ।। ५॥ शोपप्लीहामवातांश्च स्वरभेदं क्षयक्षयम्॥

·अष्टाविंशस्तरंगः। गुटिका तर्पणी वृष्या रक्तपित्तं च नाशयेत् ॥ ६॥ इत्येलाद्या गुटिका ॥ द्राक्षायाः संमितं प्रस्थं मधुकस्य पलाष्टकम् ॥ पचेत्तोयाढके सिद्धे पादशेषेण तेन तु ॥७॥ पलिके मधुकद्राक्षे पिष्टे कृष्णापलद्दयम् ॥ प्रदाय सर्पिपः प्रस्थं पचेत्क्षीरे चतुर्गुणे ॥८॥ सिद्धशीते पलान्यष्टौ शर्करायाः प्रदापयेत् ॥ एतद्राक्षाघृतं सिद्ध क्षीणक्षतहितं परम् ॥ ९॥ इति द्राक्षायं घृतं ॥ अथ कासः॥ प्राणो युदानमन्वेत्य यदोर्ध्वमुपसर्पति ।। तदा संजायते कासः कंठहन्नाभिकर्पणः॥१०॥ पंचमूलीकतः क्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः॥ रसान्नमश्नतो नित्यं वातकासमुदस्यति ॥११॥ भांगी द्राक्षा सटी शंगी पिप्पली विश्वभेपजम् ।। गुडतैलयुतो लेहो हितो मारुतकासिनाम् ॥ १२॥ वलाद्विवृहतीवासादाक्षाभिः कथितं जलम् । पित्तकासापहं योज्यं शर्करामधुसंयुतम् ॥ १३ ॥ पुष्कर कट्फलं भांगीविश्वपिप्पलिसापितम्। पिवेत्कार्य कफोद्रेके श्वासे कासे च हद्गृहे ॥१॥ प्रस्थं विभीतिकानामस्थिन विहाय साधयेदेजामूत्रे ॥ लेवदवलेहोर्य मधुना सहितोतिकासहरः ॥१५॥ इति वृंदात् ॥ मरिचं कर्षमात्रं स्यात्पिप्पली कसंमिता ॥ १ सेर ५ ·योगतरंगिण्याम् अईको यवक्षारः कर्पयुग्मं च दाडिमम् ॥१६॥ एतचूर्णीकृतं युंज्यादष्टकर्षयुतेन हि ॥ शाणप्रमाणां गुटिकां कृत्वा वक्रे विधारयेत् ॥ अस्याः प्रभावात्लपि कासा यांत्येव संक्षयम् ॥१७॥ इति मरिचादिगुटिका शांर्गधरात् ॥ रसगंधकणापथ्याकलिंद्रुफलवासकाः॥ भांगी चेति क्रमाद्धमेतद्दलजैवैः ॥ १८॥ पिष्टं विशतिवारं तत्कुर्यात्क्षौद्रेण गोलकान् ॥ कर्पप्रमाणेन तस्य तमेकं प्रातरुत्थितः॥ १९॥ अद्यान्मालत्रयं क्षुद्राकाथं दशकणायुतम् ॥ पिवेत्तदनुकासाच्च श्वासाच्च परिमुच्यते ॥२०॥ इति भागोत्तरो वटकः॥ भागो रसस्य गंधस्य दावेको लोहभस्मनः॥ एतद्धृष्टंद्रवीभूतं मृहग्नौ कदलीदले ॥२१॥ पातयेद्गोमयगते तथैवोपरि योजयेत् ॥ ततः पिष्ट्वा द्रवैरेभिर्मईयेत्समधा पृथक् ॥ २२ ॥ भार्गीमुंडीमुनिवराजयोनिर्गुडिकाद्वैः॥ व्योपवासककन्याद्वैः शुष्कं पुटेल्लंघु ॥ २३ ॥ आगंधैं खपर नाम्ना पर्पटीति रसो भवेत् ॥ सर्वरोगहरः स्खै खैरनुपानैहिमापिकः ॥ २४ ॥ तांवूलीपत्रसहितः कासश्वासहरः परः॥ सकणः स्वरसाकाथोऽनुपानं वा सगोजलम् ॥२५ । इति पर्पटीरसः रसरत्नप्रदीपात् १ बडो। २ अगस्तिया । ३ दुपेहरिया। ४ क्षिपम् । ५ धकपर्यंतम् । ६ मृत्तिकापारे । ७ नुतसो। ८ गोमूत्रसहितम् ।

·अष्टाविंशस्तरंगः। पारद गंधकं शुई मृतं लोहं च टंकणम् ॥ राम्राविडंग त्रिफला देवदारु कटुत्रयम् ॥ २६ ॥ अमृता पद्मकं क्षौद्रं विपं तुल्यानि चूर्णयेत् ॥ त्रिगुंजः सर्वकासघ्नो ज्वरारोचकमेहनुत् ॥२७॥ इति पारदादिचूर्ण योगरत्नावलीतः॥ तुल्या लवंगमरिचाक्षफलत्वचः स्युः।। सर्वः समश्च गदितः खदिरस्य सारः॥ वबूलवृक्षजकपाययुजां चतुर्णा ॥ कासं निहंति गुटिका घटिकाष्टकांतः ।। २८ ।। इति कासनी गुटिका लोलिवराजात् ।। कर्पूरमईकर्प मृगमदमपि देवकुसुमयुगम् ॥ मरिचकणाक्षकुलिंजनमेकैकं शुक्तिपरिमाणम् ॥ २९ ॥ दाडिमफलवल्कलपलमखिलसमं खदिरसारमवचूप॥ वटिका मुद्गसमाना विधृताऽस्ये कफनी स्यात् ॥ ३ ॥ इति कफन्नी गुटिका ग्रंथांतरे रात्रिदयशिलाधूमपानात्कासश्रुतिः कुतः ।। जलपानादापि तथा क्रमेण क्षणदाक्षये ॥३१॥ वासायां विद्यमानायामाशायां जीवितस्य च ।। रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थमवसीदति ॥३२॥ इति सारसंग्रहात् ॥ मैथुनस्निग्धमधुरदिवास्वापपयोदधि ॥ मिष्टान्नपायसादीनि कासी धूमं च वर्जयेत् ॥३३॥ रंगं कृष्णाभया क्षारं रूपभांगी क्रमोत्तरा॥ १ राज्यन्ते । २ सत्या।

·योगतरंगिण्याम् तत्सम खदिरंसारं वंकूतक्काथभावितम् ॥ ३४ ॥ एकविंशतिवारांश्च मधुना क्रमिता गुटी। श्वासं कासं च हिकां च हंति तं कासकर्तरी ॥३५॥ इति कासकर्तरी॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां कासचिकित्तानाम अष्टाविंशस्तरंगः॥ एकोनविशस्तरगः। अथ हिक्का॥ अपानादूर्ध्वगाकुदाद्विका पंचकफान्वितात् ॥ अन्नजा यमला क्षुद्रा गंभीरा महतीति च ॥ १ ॥ नारीपयापिष्टमशुक्लचंदनं घृतं सुखोष्णं च ससैंधवं च ॥ पिटं तथा सैंधवमंबुना च ॥ निहंति हिक्कां ननु नापनेन ॥ २ ॥ इति नारायणीयात् ।। यध्याह्र वा माक्षिकनावलीढं कृष्णाचूर्ण शर्करायं च किंवा ॥ सर्पिः कोप्णं क्षीरमुष्णं रसो वा हन्यादिक्षोः पानतः पंच हिकाः॥३॥ इति सुश्रुतात् ॥ शिखिपिच्छभस्मरुष्णाचूर्ण मधुमिश्रितं मुहुर्तीढम् ॥ हिका हंति प्रवलां श्वासं चैवातिदुस्तरां छर्दिम् ॥३॥ चिकित्सादीपात् ॥ कोलमनांजन लाजास्तिताकांचनगैरिकम् ।। २ सौपीर। ३ पर।

·एकोनत्रिंशस्तरंगः। कृष्णा धात्री सिता शुंठी कासीसं दधिनाम च ॥५॥ पाटल्याः सफलं पुष्पं कृष्णाखजूरमुस्तकम् ॥ पडेते पादिका लेहा हिक्काना मधुसंयुताः॥६॥ मधुकं मधुसंयुक्तं पिप्पलीशर्करान्वितम् ।। नागरं गुडसंयुक्तं हिक्कानं नावनत्रयम् ॥ ७॥ स्तन्येन मक्षिकाविष्ठा नस्ये वालतकांबुना ॥ योज्या हिक्काभिभूतेभ्यःस्तन्यं वा चंदनान्वितम् ॥८॥ सिंधुसौवर्चलोपेतं मातुलुंगरसं पिवेत् ॥ हिक्का” मधुना लियाच्छुठी धात्रीकणान्विताम् ॥९॥ कृष्णामलकशुंठीनां चूर्ण मधुसितायुतम् ॥ मुहुर्मुहुः प्रयोक्तव्यं हिक्कावासनिवारणम् ॥१०॥ हिक्की श्वासी पिवेद्भांगी सविश्वामुष्णवारिणा॥ नागरं वा सिताभांर्गीसौवर्चलसमन्वितम् ॥ १२॥ इति वृंदात् ॥ दशमूलीजलयुतं सूतं हिक्किा योजयेत् श्वासकासहरः सर्वो विधिरत्रापि योज्यते ॥ १३ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ।। पाटलाफलतोयेन क्षौद्रेण च समन्वितम् ॥ हेमभस्म निहत्येव हिक्काःपंच सुदारुणाः॥ ११ ॥ कटुकागैरिकाभ्यां च मुक्ताभस्म तथैव च ॥ वीजपूरस्य तोयेन तानं तद्वत्समाक्षिकम् ॥ १५॥ हेममुक्तार्ककांतानां भस्म बल्लसमन्वितम् ।। बीजपूररसः क्षौद्रसौवर्चलसमन्वितः॥ १६॥ हंति हिक्काशतशतमेकमात्रप्रयोगतः॥ १ सधवलवण । २ मितवरमितिवापाठ । १६ ·का कथा पंचहिचना हरने उनल्यो। वोदतावा॥ दशमूलीकपायेण न्युना रतननितम् ।। कांतायोभत्ल हिज्ञानां पंवाना पंचतां नयेत् ॥ १८॥ इति वतंतरानात् ।। इति श्रीयोगतरगिण्यां हिज्ञाचिक्लिा नाम- कोनत्रिशतरंगः॥ विशस्तरका अयन्वातः॥ यौनिमितेर्भवदिशा भ्वासस्तैरेव जायते॥ कुलत्यनागरव्याघ्रीवाताभिः कपिर्त जलम् ॥ पीतं पौष्करसंयुक्तं वातकातनिवारणम् ॥ १॥ इति वृंदात्॥ गुडशुण्ठीशिवामुस्तैारयेटिकां मुखे ॥ श्वासकासेपु सर्वपु विभीतं वापि केवलम् ॥२॥ शाई धरान् ॥ भांजिटापलशतं सलिलामणाभ्यां युक्पञ्चमूलतुलया सहितं विपाच्यम् ।। पादस्थिते तु शतमत्र हरीतकीनां पक्तव्यमुज्ज्वलगुडस्य शतेन साकम् ।।३।। उत्तार्य तत्र शिशिरे मधुनः पलानि चत्वारि च द्विगुणितानि पलत्रयं च ॥ व्योपत्रुटित्वगिभकेसरपत्रकाणा-, मेषां पलं खल भ्वासं च कार ·विशस्तरंगी ३ . मैकाहिक ज्वरमथोत्कटपीनसं च ॥ हन्याद्रसायनमिदं हि पुरंदरस्य प्रोक्तं सहस्रकरपुत्रभिषग्वराभ्याम् ॥५॥ , इतिभांगीहरितक्यवलेहः । अथ रसः।। रसगंधं विषं चैव टंकणं च मनःशिला।। एतानि टंकमात्राणि मरिचं चाप्टटंककम्॥६॥ एकैकं मरिचं दत्वा खल्वे चूर्ण विमर्दयेत् ॥ त्रिकटुं टंकपड़े च दत्वा पश्चादिचूर्णयेत् ॥७॥ सर्वमेकत्र संयोज्य काचकूप्यां विनिःक्षिपेत् ।। श्वासे कासे च मंदाग्नौ तथा श्लेष्मामयेपुच ॥८॥ गुंजामात्रं प्रदातव्यं पर्णखंडेन धीमता॥ सन्निपाते च मूर्छायामपस्मारे तथा पुनः॥९॥ अतिमोहत्त्वमापन्ने नस्यं दद्याद्विचक्षणः।। रसःश्वासकुठारोयं सर्वश्वासविकारजित् ॥१०॥ इति श्वासकुठारो रसः सारसंग्रहात् ॥ अर्केशानसमं वलि भवसमं तालं तदो शिलां श्लक्ष्णां कजलिकां विधाय सुदृढेमत्रेध ऊर्ध्व क्षिपेत् ॥ ताम्रस्याथ मुखं निरुध्य विधिवत्तद्गर्भयंत्रे पचेत् । क्षोभीडनभः प्रपूर्य पदुनो युक्त्यैकघसं सुधीः ।। ११ ॥ सोमनाथीयताम्रस्य वल्लयुक्त्यानुपानतः॥" शीलयन्सकलान्रोगानुन्मूलयति पथ्यभुक् ॥ इति सोमनाथताम्रम् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां श्वासचिकित्सानाम " त्रिंशस्तरङ्गः॥ १ पारद । २पात्रे। ३ चूर्णैः।

·१७२ योगतरंगिण्याम् एकत्रिशस्तरंगः। अथ स्वरभेदः॥ अम्लादेः कुपितैर्दोपैः स्वरनाडीगतैर्नृणाम् ॥ स्वरभेदः पृथक्सवैर्मेदसा च क्षयेण च ॥१॥ .चव्याम्लवेतसकटुत्रपतितिडीक- कासीसजीरकतुगादहनैः समांशैः॥ चूर्ण गुडप्रमृदितं त्रिसुगन्धियुक्तं वैवयंपीनसकफारुचिपु प्रशस्तम् ॥२॥ इति चच्यायो मोदकः॥ वदरीपत्रवल्कं वा घृतभ्रष्टं ससैंधवम् ॥ स्वरोपघाने कासे च लेहमेनं प्रयोजयेत् ॥३॥ व्याघीस्वरसविपक्कं रानावाट्यालगोक्षुरव्योपैः।। सर्पिः स्वरोपपातं हन्यात्कासं च पंचषिधम् ॥४॥ इति वृंदात् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां स्वरभेदचिकित्सानाम एकात्रंशस्तरंगः॥ द्वात्रियस्तरंगः। वस्ति समीरणे पित्ते विरेकं वमनं कफे ।। कुर्यादरोचके बुद्धा हर्पणं मनसस्तथा ॥१॥ अम्लिका गुडतोयं च त्वगेलामरिचान्वितम् ॥ अभक्तं छंदरोगेपु शस्तं कवलधारणम् ॥२॥ जिह्वाकंठविशोधनं तदनु च स्याच्छंगपेरान्वितं सिंधूत्वं हितमत्र पाप मधुना शस्तो रसो दाडिमः ।। अग्युद्दोधकराण्यजीर्णशमनान्याहुस्तथा भेपजा- १ यसतोचन । २सिरेटी। ३ शास्त्रा। ४ामत्तो।

·त्रयस्त्रिंशस्तरंगः। १७३ न्यत्रारोचकरोगवत्यथ मुहुस्तत्तत्पदानानि च ॥३॥ सूतगंधाभ्रमगधाम्लकामरिचसैंधवैः॥ गुटिका रोचकहरी जिह्वावदनशुविकृत् ॥ ३॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यामरोचकचिकित्सानाम द्वात्रिंशस्तरंगः॥ त्रपस्तिशस्तरंगः। अथ छदिः दुष्टैदोषैः पृथक्सभित्तालोकनादिभिः॥ छर्दयः पंच विज्ञेयास्ताः पृथग्लक्षणैर्मताः॥१॥ देधित्थरससंयुक्तं पिप्पलीमाक्षिकान्वितम् ॥ मुहुर्मुहुनरो लीट्वा छर्दिभ्यः प्रतिमुच्यते ॥२॥ इति सुश्रुतात् ॥ कोमलकरंजपत्रं सलवणमम्लेन संयुक्तम् ॥ यः खादति दिनवंदने छर्दिकथा तस्य कुत्रेह ॥३॥ इति सारसंग्रहात् ॥ एलालवंगगजकेसरकोलमज्जा- लाजप्रियंगुधनचंदनपिप्पलीनाम् ॥ चूर्णानि माक्षिकसितासहितानि लीद्वा छर्दि निहंति कफमारुतपित्तजानाम् ॥ ४॥ इति योगरत्नात् ॥ कषायो भ्रष्टमुद्गस्य सलाजमधुशर्करः॥ रंभाकंदरसो वापि मधुना छर्दिनाशकृत् ॥५॥ अश्वत्थवल्कलं शुष्कं दग्ध्वा निर्वापितं जले। वहारिपानतो नूनं दि जयति दुस्तराम् ॥६॥ १ सैधवलवण। २ प्रभातसमये ।

·१७४ योगतरंगिण्याम् . पुराणसणगोण्या वा खंड दग्धा तदंबु वै॥ पिवेच्छर्दिहरं किं वा मधुना मक्षिकामलम् ॥ ७ इति वृंदात्॥ ईपद्धष्ट करंजस्य वीजं खंडीतं पुनः॥ मुहुर्मुहुनरो भुक्त्वा छर्दि जयति दुस्तराम् ॥ ८॥ पर्पटक्काथमादाय शीतलं दापयेनृणाम् ।। वमि हंति महाघोरां सपित्तभ्रमसंयुताम् ॥ ९॥ शंखपुष्पीरसं टंकद्वयं समरिचं मुहुः ॥ सक्षौदं मनुजः पीत्वा छर्दिभ्यः किल मुच्यते ॥ १० ॥ अजाजीधान्यपथ्याभिः सक्षौद्रैः सकदुत्रिकैः॥ एतैः साई भस्म सूतः सद्यो वांति विनाशयेत् ॥ ११ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां छर्दिचिकित्सानाम त्रयस्त्रिंशस्तरंगः॥ चतु:स्त्रशस्तरगः। अथ तृष्णा॥ सततं यः पिवेद्वारि न तृप्तिमधिगच्छति ॥ पुनः कांक्षति तोयं च तं तृष्णार्दितमादिशेत् ॥ १॥ इति वीरसिंहावलोकतः॥ तृष्णाविवृदावुदरे च पूर्णे संछर्दयन्मागधिकोदकेन । विलेहनं चात्र हितं विधेयं स्यादाडिमाम्लांनकमातुलृगैः॥२॥ सुवर्णरूप्यादिभिरग्नितम- १ पुरानेउनको दुन। २हमली।

·चतुस्त्रिंशस्तरंगः। लौछैः कृतं वा सिकतोपलैा ।। जलं सुखोष्णं शमयेच तृष्णां सशर्करं क्षौद्रयुतं हिमं वा ॥३॥ कशेरुशृंगाटकपद्मवीज- विसेक्षुसिद्ध ससितं च वारि॥ तृष क्षतोत्थामपि पित्तजातां निहंति पीतं शिशिरीरुतं च ॥१॥ इति वृंदात् ॥ अरुणचंदनचंदनवालकै- नलंदपद्मकतुल्यकृतांशकैः॥ शिरसि लेपनमाचरतां नृणां तृडुपयात्युपशांतिमसंशयम् ॥५॥ नीलाब्जकुष्टमधुलाजवटप्ररोहैः श्लक्ष्णीकतैविरचिता गुटिका मुखस्था॥ तृष्णां निवारयति तत्क्षणमेव तीवा- मंतस्पृहामिव यतेः परमार्थचिंता॥६॥ इतिराजमार्तडात् ॥ अथ रसः॥ रसगंधककपूरैःशैलोशीरमरीचकैः॥ ससितैः क्रमवृद्धश्च सूक्ष्मं चूर्णमहर्मुखे ॥ ७॥ त्रिगुंजाप्रमितं खादेत्पिवेत्पर्युपितांबु च। भृशं तृष्णां निहत्येवमाश्विनेयप्रकाशितम् ॥ ८॥ इति सारसंग्रहात् ॥ सक्षौद्रमानजंवूत्थं पिवेत्वार्थ रसान्वितम् ।। १ कमतकोडाउरो। २ खस। ३ नवोलो।

·योगतरंगिण्याम् सतृष्णो मधुना कुर्याद्डूपाञ्छिशिरस्थितः॥ ९ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ।। तृपितो मोहमायाति मोहात्प्राणान्विमुंचति ।। अतः सर्वास्ववस्थासु न कचिदारि वार्यते ॥ १० ॥ पानीयं प्राणिनां प्राणो विश्वमेतच तन्मयम् ।। अतोत्यंतनिषेधेपि न कचिदार्यते जलम् ।। घोरोपद्रवसंयुक्ता तृष्णा मरणमादिशेत् ११॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां तृष्णाचिकित्सा नाम च- तुस्विंशस्तरंगः॥ पंचत्रिशस्तरंगः। अथ मूर्छा॥ सुखदुःखव्यपोहाच नरः पतति काप्टवत् ॥ मोहो मूर्छति तामाहुः पविधा सा प्रकीर्तिता ॥१॥ इति रुम्बिनिश्चयात् ॥ सेकोवगाहौ मणयः सहाराः शीतोपचारा व्यजनानिलाश्च ।। पुष्पाण्यनेकानि च गंधवंति विसानि शास्तानि च मूर्छितेषु ॥ २॥ सितापिपोलेक्षुरसतानि द्राक्षामधूकस्वरसान्वितानि॥ खजूरकारमयरसैः शतानि सिदानि सीपि सजीवनानि ।।३।। सिदानि वर्ग मधुरे पयांसि २कमलमनि। ३ पीपनो। ४ १सोना न्यापिनीवनीयगणोक्तानि । मपुरखाकामे ·पट्त्रिंशस्तरंगः सदाडिमा जांगलजा रसाच तथा यवा लोहितशालयश्च ॥ मूर्छासु पथ्याश्च सदा संतीनाः॥४॥ नासावदनरोधैस्तु नस्यैमरिचनिमितः॥ नरं जागरयेद्भूमौ मूर्छितं मंदमारुतैः॥५॥ तीक्ष्णांजनाभ्यंजनधूमयोगै- स्तथा नखाभ्यंतरतोत्रपातैः॥ वादित्रगीतानुनयैरपूर्व- विस्मापनैर्गुप्तफलावघरौंः ॥६॥ आभिः क्रियाभिर्यदि नाप्तसंज्ञः सानाहलालाश्वसतश्च वयः॥ प्रवुद्धसंज्ञं वमनानुलोमै- स्तीक्ष्णैर्विशुद्धं लघुपथ्ययुक्तम् ॥७॥ यथास्वं च ज्वरघ्नानि कपायाण्युपयोजयेत् ।। सर्वमूर्छापरीतानां विषजानां विषापहम् ॥८॥ वीरसिंहावलोकतः॥ अथ रसः॥ । कणामधुयुतं सूतं मूर्छायामनुशीलयेत् ॥ । शीतसेकावगाहानि सर्वैर्वा पीडनं हठात् ।। ९ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां मू चिकित्सा नाम पंचत्रिशस्तरंगः॥ षत्रिशस्तरंगः अथ पानात्ययः॥ अयुक्त्वा मद्यपानेन वहुना स्यान्मदात्ययः॥ १ मुद्राः । २ नखपात । ३ कोरडा। ४ नम्रवचनैः । द केंचकीफरीमर्दनः।

·योगतरंगिण्याम् . दाहमूविमिभ्रांतिवैकल्यविपचेष्टितैः॥१॥ मंथः खजूरमृद्दीकावृक्षाम्लाम्लीकदाडिमैः॥ परूपकैः सामलकैर्युक्तो मद्यविकारनुत् ॥ २॥ मथितं गोदधिससितं तैलं कर्पूरसंमिश्रम् ।। । आस्वाद्य पीतमाशु क्षपयति पानात्ययं रोगम् ॥३॥ समरिचर्घनसारं वारि मीनांडिकायाः॥ परिमिलितममंदाडिमीवीजतोयैः।। पिवति य इह मयंस्तस्य पानात्ययाख्यो विरमति मदिराक्षीचुंबनाश्लेपभाजः॥४॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां पानास्पयचिकित्सा ना- म पत्रिशस्तरंगः॥ सप्तत्रिशस्तरंगः अथ दाहः ॥ त्वचं प्राप्तः स पानोप्मा पित्तरक्ताभिमूर्छितः ।। दाहं प्रकुरुते घोरं पिनवत्तत्र भेषजम् ॥ १॥ इति रुग्विनिश्चयात् ॥ शतधौतघृताभ्यक्तो लियात्ससितावृतम् ।। कोलामलकसंयुक्तर्दाडिमाम्लेश्च बुद्धिमान् ॥ २॥ छादपेनस्य सर्वांगमारनालावाससा॥ लामजेनाप युक्तेन चंदनेनानुलेपयेत् ॥३॥ चंदनांकणस्पंदितालवृतोपवीजनः ।। शैवॉलकदलीपत्रोशीरतल्पे शयीत पा ॥३॥ अंतर्दाहं प्रशमयेदेतेधान्यैश्च शीनलैः।। १ कपुर। पदिर। ५ कामाकरगमभो. नो। ६ नारकोला। ७ लाई। २नत। ३ बाट।

·अष्टाविंशस्तरंगः। फलिनीलोध्रसेव्यांवुहेमपत्रं कुटंनटम् ॥५॥ कालायकरसोपेतं दाहे शस्तं प्रलेपनम् ।। हीवेरपद्मकोशीरचंदनोदकवारिणा ॥ संपूर्णामवगाहे तु द्रोणी दाहार्दितो नरः॥६॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां दाहचिकित्सा नाम सप्तत्रिंशस्तरंगः। अष्टात्रिशस्तरगः। अथोन्मादः॥ मदयंत्युद्गना दोषा यस्मादुन्मार्गगामिनः ।। मानसोयमतो व्याधिरुन्माद इति कीर्तितः।। इति रुग्विनिश्चयात् ॥ चौरैनरेंद्रपुरुषैररिभिस्तथान्यै- वित्रासितस्य धनवांधवसंक्षयाहा॥ गाढंक्षते मनास च प्रियया रिसो- र्जायेत चोकटतरो मनसो विकारः॥२॥ इति रुग्विनिश्चयात् ।। नातिके स्नेहपानं च प्राविरेकश्च पित्तजे।। कफजे वमनं कार्य परो वस्त्यादिकक्रमः ॥३॥ पथा च वक्ष्यते किचिदपस्मारे चिकित्सितम्।। उन्मादे तच्च कर्तव्यं सामान्यादोपदूष्ययोः ॥४॥ सिद्धार्थको वचा हिंगु करंजो देवदारु च ॥ मंजिष्ठा त्रिफला श्वेताकटभीत्वकटुत्रयम् ।। ५॥ समांशानि प्रियंगुश्च शिरीपो रजनीदयम् ॥ वस्तमूत्रेण पिष्टोयमगदः पानमंजनम् ॥ ६॥ १ कूलफिरग.। २ खस। ३ कमत। ४ अगुर । ५ कटहर ·१८० योगतरंगिण्याम् नस्यमालेपनं चैव स्नानमुद्वर्तनं तथा। अपस्मारविषोन्मादकृत्यालक्ष्मीज्वरापहम् ॥७॥ भूतेभ्यश्च भयं हंति राजद्वारे च शस्यते॥ सापरतेन सिद्ध वा गोमूत्रेण तदर्थकत् ॥८॥ इति सिद्धार्थकाद्यगदः॥ दशमूलांबु सघृतं युक्तं मांसरसेन वा ॥ ससिद्धार्थकचूर्ण वा केवलं वा नवं घृतम् ॥९॥ उन्मादशांतये पेयो रसो वा कालशांकजः।। प्रयोज्यं सार्पपं तैलं नस्याभ्यंजनयोः सदा॥१०॥ आश्वासयेत्सुद्दाक्यैयादिष्टविनाशनम् ॥ दर्शयेदहृतं कर्म ताडयेच कशादिभिः॥११॥ सुवई विजने गेहे त्रासयेदहिभिधिया ॥ विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् ।। १२॥ स्थिरानतं हरिद्रे हे सारिवे द्वे प्रियंगुका ॥ नीलोत्पलैलामंजिष्ठादंनीदाडिमकेसरम् ।। १३ ॥ तालीसपत्रं वृहती मालतीकुसुमं नवम् ॥ विडंगं पृष्टिपर्णी च कुएं चंदनप कौ॥१४॥ एतैः कर्पमितैः कल्कैर्विशत्यपाभिरेव च ।। जले चतुर्मुणे पक्त्वा घृतप्रस्थं प्रयोजयेत् ॥१५॥ अपस्मारे ज्वरे कासे शोके मंदानले तथा ।। वातरक्त प्रतिश्पाये तृतीयकचतुर्थके ॥ १६॥ वम्यशोमूत्रकृच्छ्रे च पिसोपहतेषु च। कंडूपांडामयोन्मादविपमेषु ज्वरेषु च ॥ १७ ॥ भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामचेतसाम् ॥ १ गोभी। २६टयाक्यैः। ३ कोरटाभकुश। रेणुका । ५ तगरम् ।

·एकोनचत्वारिंशस्तरंगः। शस्तं खीणां च वंध्यानां धन्यमायुर्वलप्रदम् ॥१०॥ अलक्ष्मीपापरोगनं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंस्त्वप्रसाधने ॥१९॥ इति कल्याणकं घृतम् ॥ ब्राझीरसः स्यात्सवचः सकुष्ठः सशंखपुष्पः संसुवर्णचूर्णः॥ उन्मादिनामुन्मदमानसाना- मपस्मृतौ भूतहतात्मनां हि ॥२०॥ नस्येजने पानविधौ च शस्तो ब्राह्मीरसोयं सवचादिचूर्णः॥२१॥ इति वीरसिंहावलोकनतः॥ हिंगुसौवर्चलव्योपैपिलांशैताढकम् ॥ चतुर्गुणे गवां मूत्रे सिद्धमुन्मादनाशनम् ॥ २२ ॥ इति हिंग्वायं घृतं वृंदात् ॥ कृष्णाधत्तूरजवीजःपंचभिः पर्पटीरसः।। साज्यो योज्यः प्रशांत्यर्थमुन्मादस्यास्य नाशने ॥२३॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां उन्मादचिकित्सानाम अतिशतरंगः ॥ ३॥ अथैकोनचत्वारिंशस्तरग। अंधापस्मारः। तम प्रवेशसंरंभो दोपोद्रेकहतस्मृतिः ।। अपस्मार इति ज्ञेयो गदो घोरश्चतुर्विधः॥२४॥ इति रुग्विनिश्चयात् ॥ १ नागकेसर।

·. . योगतरंगिण्याम् पूर्व युंज्यादपस्मारे छदिरादीनि बुद्धिमान् ।। बातिकं बस्तिभिः प्रायः पैत्तं'प्रायो विरेचनैः॥२॥ कफजं वमनैः प्रायस्त्वपस्मारमुपाचरेत् ।। ततस्तीक्ष्णं प्रयुजीत भिपक्सम्यक्प्रवर्तनम् ॥ ३ ॥ सर्वतः शुद्धदेहस्य स्यादुम्मादहरी क्रिया ।। इति वृंदात् ।। करंजदारुसिदार्थकटभी रामठं वचा।। समंगा त्रिफला व्योपं प्रियंमुश्च समांशतः ।। ४ ।। यस्तमूत्रेण संपिष्ट्वा नस्यपानांजनादिभिः।। योज्यो योगोयमुन्मादेऽपस्मारे भूतरोगिषु॥५॥ इति करंजादिप्रयोगः वीसिंहावलोकतः॥ पुण्योद्धृतं शुनः पित्तमपस्मारनमंजनात् ।। तदेव सर्पिपा युक्तं धूपनं परमं स्मृतम् ॥६॥ यः खादेत्क्षीरभक्ताशी माक्षिकेण वचारजः।। अपस्मारं महाघोरं सुचिरोत्यं जयेद्भुवम् ॥ ७॥ इति योगरत्नावलीतः। अथ रसः।। रसः सतालः सशिलः सलोहः स्रोतोंडजनं सार्कमिदं सगंधम् ॥ पिए नमूत्रेण समं समस्ता- देयो विभागो उथ वलिः पचेच ॥ ८॥ लोहेक्षणं हंति घनेन मापो- उपस्मारमस्पोन्मदमानतत्वम् ।। पिवेदनु व्यूपणहिंगुयुक्तं सपिर्नेमूत्रं रुचकेन सार्दम् ॥ ९॥ बोधः। २मातकागुनी । ३तवणेन । .

·चत्वारिंशस्तरंगः। १८३ भूतोन्मादेषु सर्वेषु रसोऽयं भूतभैरवः॥ स्वर्णः पंचभिवजयः सपिविमिश्रितः॥ १०॥ इति भूतभैरवरसः रसरत्नप्रदीपात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां अपस्मारचिकित्सानाम एकोनचत्वारिंशस्तरंगः ॥ ३९॥ अथ चत्वारिशस्तरगः। अथ वातव्याधिः॥ स्वहेतुकुपितो वातो यद्यदंगयहो वली ॥ ततदारख्यो बहुरुजः कुरुतेऽशीतिमामयान् ॥ १॥ अभ्यंगः स्वेदनं बस्तिनस्यं स्नेहविरेचनम् ॥ स्निग्धाम्ललवणस्वादु वृष्यं वातामयापहम् ॥२॥ मायात्मगुप्तकैरंडवाट्यालकशृतं पिवेत् ॥ हिंगुसैंधषसंयुक्तं पक्षाघातनिवारणम् ॥ ३॥ पंचमूलीकृतः क्वाथो दशमूलीरुतोऽधवा ।। रुक्षःस्वेदस्तथा नस्यं मन्यास्तंभे प्रशस्यते॥२॥ इनि योगरत्नावलीतः॥ बाजिगंधावलाशियुदशमूलीमहौपधैः ॥ द्वेगृध्रनख्यौ रानाच गणो मारुतनाशनः॥५॥ मापवलोशुकशिवीकतृणरास्नावगंधोरुबूकाणाम् ।। प्रातः काथी पीतो रामटलवणान्वितः कोष्णः॥६॥ अपनयति पक्षघातं मन्यास्तंभ सकर्णनादरुजम् ।। दुर्जयमदितवातं समाहाज्जयति चावश्यम् ॥ ७ ॥ इति मापादिसप्तकम् ॥ पलमपलं वापि रसोनस्य सुकुहितम् ॥ १ पतरनः २ दोनोकटेगी। केच। ३ गधेत ।

·१८४ योगतरंगिण्याम् हिंगुजीरकसिंधूत्थैः सौवर्चलकदुत्रिकैः॥८॥ चूर्णितैर्मापमात्रैस्तहिलोड्य च विचूर्णितः ॥ यथाग्निभक्षितं प्रातरेरंडस्नेहसंयुतम् ॥ ९॥ दिनदिने प्रयोक्तव्यं मासमेकं निरंतरम् ।। .वातरोग निहत्येव मर्दितं चापतंत्रकम् ॥ सर्वांगकांगरोगं च गृध्रस्याक्षेपकावपि ॥१०॥ इति रसोनसप्तकम् ॥ कंदः सार्पपतैलं च लशुनं शृंगवेरकम् ॥ सोष्टमांशं सिंधूत्यं संधितं दिनसमकम् ॥११॥ संचूर्य धर्ममध्ये तु प्रातः खादेद्यथावलम् ॥ एप निर्मधतामेत्य सर्ववातामयाअयेत् ॥१२॥ स्निग्धभोजीमासमात्र सेवनाहातजिद्भवेत् ।। अजीर्णमातपं रोपमतिनीरं पयो गुडम् ॥१३॥ रसोनमश्नन्सुरुषस्त्यजेदेतनिरंतरम् ।। मयं मांसं तथाम्लं च रस सेवेत नित्यशः॥१३॥ इति रसोनपंचकम् ॥ आमाशयस्थे त्वनिले प्रशस्तं प्राग्लंघनं दीपनपाचने च ॥ प्रच्छईनं तीक्ष्णपिरेचनं च पुराणमुद्दा यवशालयश्च ॥१५॥ प्रतीकपण्यासटिपुष्कराणि बिल्वं गुडुची सुरदारू गुंठी ।। विडंगवासातिविपाकणाहाः काधास्त्रयः सामसमीरणताः॥१६॥ । १ व्याज। २कंगा।

·चत्वारिंशस्तरंगः। १८५ चित्रकेंद्रयवौ पाठा कटुकातिविषाभया ॥ बातव्याधिप्रशमनो योगः षट्चरणः स्मृतः॥१७॥ आमाशयगते वाते छर्दितापे यथाक्रमम् ॥ देयः षट्चरणो योगः सप्तरात्रं सुखावुना ॥१८॥ सर्वथा कोष्ठगो वातःप्रशमं याति देहिनः॥ कार्यों वस्तिगते वाते विधिर्वस्तिविशोधनः ॥ १९ ॥ श्रोत्रादिषु प्रकुपिते कार्यश्चानिलहाक्रमः॥ त्वमांसासृक्छिराप्राप्ते कुर्याच्चासृग्विमोक्षणम् ॥ २०॥ स्वेदोपनाहाग्निकर्मबंधनोन्मर्दनानि च ।। स्नायुसंध्यस्थिसंप्रासे कुर्यादाते विचक्षणः॥२१॥ निगूढेऽस्थिगते वाते पाणिमंधेन दारिते॥ नाडी दत्वास्थनि भिषक्चूपयेत्पवनं वली ॥२२॥ शुक्रप्रासेनिले कार्य शुक्रदोपचिकित्सितम् ॥ २३॥ कार्पासास्थिकुलस्थिकातिलयवैरंडाधिमाषांतसी-। वर्षाभूसणवीजकांजिकयुतैरेकीरुतैर्वा पृथक् ॥ स्वेदः स्यादिति कूपरोदरहनुस्फिक्पाणिपादांगुली- गुल्फस्तंभकटीरुजो विजयते सामाः समीरोद्भवाः॥२५ नवनीतेन संयुक्ताः खादेन्मपिंडरीनरः॥ दुरिमादितं हंति ससरात्रान संशयः ॥२६॥ मापातसीयपॉरंटककंटकारी- भोकंटटुंटुकजटाकपिकच्छुत्तोयैः।। कासकास्थिशणवीजकुलत्थकोल- क्वाथेन घस्तपिशितस्य रसेन चापि ॥२७॥ शुंठ्याच मागधिकया शतपुष्पया च १शवेण । २रमास । ३ सांउ ४ वररकोफरी। पीयावासो। गोखरू !

·योगतरंगिण्यान् सैरंडमूलसपुनर्नवया सरण्या.॥ रालावलामृतलताकटुकैविपर्क मापारख्यमेतदपवाहुकहारिनैलम् ॥२८॥ अागशोपमपतानकमाढयवात- माक्षेपकं सभुजकंपशिरःप्रकंपम् ।। नस्येन वस्तिविधिना परिपेचनेन हन्यात्कटीजघनजानुशिरःसमीरान् ।। २१॥ इति मापायं तैलं वृंदात् ॥ वलामूलकपायस्य दशमूलीकृतस्य च ।। पवकोलकुलत्थानां कायस्य पयसस्तथा ॥३०॥ अप्पावौ सुभागास्ते तैलादन्येतदेकतः॥ पचेदावाप्य मधुरं गणं सैंधवसंयुतम् ॥ ३॥ तथागुरुं सर्जरसं सरलं देवदारु च ॥ मंजिष्ठां चंदन कुष्ठमेलां कालां च सारिवाम् ॥ ३२ मांती शैलेपर्क पत्रं तगरं सारियां पचाम्॥ शतावरीमश्वगंधां शतपुष्पां पुनर्नवाम् ॥३३॥ तत्साधुसिदं सौवर्णे राजते मृन्मयेऽथ वा ।। प्रक्षिप्प सकलं सम्यक्सुगुप्त स्थापयेहुधः॥ ३४ ॥ वलातैलमिदं स्यातं सर्पवातविकारनुत् ॥ ययावलंभिपग्मात्रां मृतिकार्य प्रदापयेत् ॥ ३५॥ पाच गर्भापिनी नारी क्षीणशुक्रभ यः पुमान् ।। साणे वाते ममहते मपिते पीडिते तपा॥३६॥ भने श्रमाभिपन्ने च सर्वनं प्रपोजयेत् ।। सनिाक्षेपकादभि वातन्याधीन्न्यपोइनि ॥३॥ सम्परपरि पारोस्पारिमा पारि १ ·चत्वारिंशस्तरंगः। प्रत्ययधातुः पुरुषो भवेश्च स्थिरयौवनः॥ राज्ञामेतदि कर्तव्यं राजमान्यैस्तथा नरैः॥ ३८॥ इति महावलातैलम् ।। बिल्वोग्निमंथःस्योनाकः पाटला पारिभद्रकः ।। प्रसारिण्यश्वगंधा च वृहती कंटकारिका ॥ ३९॥ बला चातिवला चैव श्रदंष्ट्रा सपुनर्नवा।। एषां दशपलान्भागांश्चतुर्दोणांभसा पचेत्॥४०॥ पादशेपं परिभाय्य तैलपात्रे प्रदापयेत् ।। शतपुष्पा देवदारु मांसी शैलेयकं वचा ॥११॥ चंदनं तगरं कुष्ठमेलापर्णीचतुष्टयम् ।। राना तुरंगगंधा च सैंधवं सपुनर्नवम् ॥ १२ ॥ एषां द्विपलिकान्भागान्पपयित्वा विनिक्षिपेत् ॥ शतावरीरसं चैव तैलतुल्यं प्रदापयेत् ।। ४३॥ आंजनाय दिवा गव्यं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ॥ पाने वस्तौ तथाभ्यंगे भोज्ये नस्ये प्रयोजयेत् ॥४॥ अभ्यो वा वातभनो वा मजो वा यदि वा नरः॥ पंगुर्वा भग्रहस्तो वा भग्नपादोष वा नरः ॥ ५॥ अधोभागे च ये वाताः शिरोमध्यगताश्च ये॥ दंतशूले हनुस्तंभे मन्यास्तंभेऽपतंत्रके ॥ १६॥. एकांगमहणे वापि सर्वागग्रहणे तथा।। क्षीणेंद्रिया नष्टशुक्रा ज्वरयस्ताश्च ये नराः॥४७॥ लालाजिहाश्च वधिरा विस्वरा मंदमेधसः॥ मंदप्रजा च या नारी या च गर्भन विदति ॥१८॥ जातातौ वृषणी येषां अंत्रवृद्धिश्च दारुणा। १भवग। २तमनियास्यपिपाता। 7 ·१८८ . योगतरंगिण्याम् एतन्नारायणं तैलं शस्तं सर्वत्र सर्वदा॥१९॥ इति मध्यमनारायणलम् ॥ । समूलपत्रामुत्पाट्य जानसारां प्रसारिणीम् ॥ कुट्टयित्वा पलशतं कटाहे समधिश्रयेत् ॥ ५० ॥ वारिद्रोणसमायुक्तं चतुर्भागावशेपितम् ॥ कपायसममात्रंतु नैलमत्र प्रदापयेत् ॥५१॥ दधस्तत्राढकं दद्याद्विगुणं चाम्लकांजिकम् ।। भेपजानि तु पेप्याणि तत्रेमानि समावपेत् ॥ ५२ ।। गुंठीपलानि पंचैव रासायाश्च पलद्वयम् ॥ यवक्षारपले द्वे च सैंधवस्य पलद्वयम् ॥ ५३॥ द्विपलं पिप्पलीमूलं चित्रकस्य पलद्वयम् ॥ प्रसारणीपले देच हे पले मधुकस्य च ॥५॥ एतत्सर्व समालोड्य शनैर्मृदग्निनापचेत् ॥ एतत्तभंजने श्रेष्ठं नस्यकर्मणि शस्यते ॥५५॥ पाने वस्ती च दातव्यं न कचित्ततिपिध्यति । अशीतिं पातरोगाणां तैलमेतयपोहति ॥५६॥ एकांगग्रहणं पापि सर्वांगग्रहणं तया ।। अपस्मारं तधोन्मादं विद्रधि मंदपदिताम् ॥५॥ त्पग्गताचापि ये पाताः शिर-संधिगता अयि ॥ अस्थिसंधिगता ये च येच शुकांतरे स्थिताः ॥५८॥ सर्यान्यातामयानूनं नाशयत्यय सर्वथा। हयं गजं नरं वापि पातजरितं भृशम् ॥५॥ सयः प्रशमपत्तलमेतनात विचारणा ॥ इंदियस्य प्रजननं ध्यानां च प्रजाकरम् ।। वृद्धानां वालकानां च स्त्रीणां राज्ञां हिनं परम।। .

·चत्वारिंशस्तरंमः। पंगुवां पृष्ठभनो वा पीवैतत्संप्रधावति ॥ ६ ॥ इति प्रसारणीतैलम्॥ बलाश्वगंधा वृहती वंदंष्ट्रा स्थोनाकाट्यालकपारिभद्रम् ।। क्षुदाकठिल्लातिवलाग्निमंथ रास्त्रारणीवैकनिकच्छुरा च ॥६॥ निर्गुडिकैरंडडुरंटकानां मूलानि वर्षांतरणीयुतानि॥ मूलं विदध्यादथ पाटलानां संकुट्यपादांशतयोद्भुतानाम् ॥ ६३ ॥ द्रोणैरपामष्टभिरेव पक्त्वा पादावशेषेण रसेन तेन ॥ तैलाढकाभ्यां सह दुग्धमत्र गव्यं विदध्यादथवाजदुग्धम् ॥६॥ दद्यादतं चैव शतावरीणां नेलेन तुल्यं पुनरेव नत्र॥ पक्त्वा दिनैकं कृतवस्त्रपूतं कल्कानि चैषां च समावपेच्च॥६५॥ रास्नाश्वगंधामिसिदारुकुष्ठ- पर्णीतुरुंष्कागुरुकेसराणि ॥ सिंधूत्थमांसी रजनीद्वयं च शैलेपकं पुष्करवंदनानि॥६६॥ १पीठस। २गीसुरू। दे भरल। ४ सिरेटो। ५ निर। ६ करेजा। ७पीयावांसो। ८पुनर्नवा ९पुरा सानोभनमायन।

·योगतरंगिण्याम् एलासयष्टीतगराब्दपत्रं भुंगाष्टवर्ग च जयापलाशम्॥ वैश्वीकधोणेयकचोरकाख्यं मूत्वचा कट्फलपद्मकं च ॥ ६॥ मृणालजातीफलकेतकी च सनांगपुष्पं सरलं मुंरा च ॥ जीवंतिका चंदनकं घुशीरं दुरालभाता रिकानखं च ॥ ६८ ।। कैंवर्तिकं तार्लशिरः सतिक्तं खंजूरमुस्तं समभागमेपाम् ॥ एतैः समेत्याईपलप्रमाणे - गानथाप्टौ किल कार्लमेष्याः॥ ६९।। एणः कुरंगो हरिणो मयूरो गोधो शशःशल्लकचक्रवाकौ।। वीरलावौ वरतित्तिरी च ससारसकौंचककंवुपर्णाः ॥७॥ अजाः सकूर्मा इह मांसयूपं क्रमाक्षिपेचात्र यथैव लाभम् ।। रोहीतकोथासपनेत्रनामा कंसाढको मुंदरशृंगिके च ॥ ७१ ।। पाठीनकालीयकतोणिका च सशेखरी ये कुरुरादयश्च ।। ३ करकपरी ७पुहारे। १० मम्रोविशेष ११ मरस्परिका. १३ वर्मारयः। १सां। २ नागकेसर। ६नारमत। चिरायतो। ९गोरा विशेषः। ५केप वीना ८कृष्णमेर। माणे- ·चत्वारिंशस्तरंगः। ये चापि तोये शिशुमारमुख्या लभ्याच ये श्वभ्रगता भुजंगाः॥७२॥ अन्येपि ये भूचरखेचराश्च यूषा अमीषां क्रमशोऽत्र योज्याः॥ सुताम्रपात्रेप्यथ मृत्तिकाजे कर्पूरकाश्मीरमृगांड च ॥ ७३ ।। दद्यात्सुगंधानि वदंति केचित्प्रस्वेददौर्गध्यविनाशनाय ॥ बदतिकेचिद्भिपजः समेतं शुभे तथा ऋक्षमुहूर्तलग्ने ७४ संतोष्यविप्रान्भिपजोथिनश्च सुभाजने यत्नधृतं तथैव ॥ पाने च नस्ये च निरूहणे च भोज्य प्रयोज्यं तत एव नूनम् ॥ ७५॥ अभ्यंगमादौ च सदा प्रशस्तं निर्वाप्यते कर्मसुकशुचिन्न उन्मादशोषक्षतरक्तपित्तश्वालभ्रमच्छदिषु मूर्छितेषु ७६ कासाग्निवाताहतशूलदंतकमीन्पृथुप्लीहसतोददाहान् ॥ सतालुशूलं श्रवणाक्षिशूलंवाधिर्यमुच्चेरपीडिनं च।।७७ मंद्रियत्वं च यथाग्निमांद्यं प्रणटशुक्रत्वमथांगकंडूः निहत्य सत्यं स्वगुणप्रभावात्कटिग्रहापस्मृतिगृध्रसींच।। पक्षाभिघातं चरणाभिघातं हस्ताभिघातं च शिरोग्रहं च। कुष्ठानि सर्वाणि च सर्वगुल्मा न्भगंदरं शूलमुर क्षत च ॥७९॥ यक्ष्माणमयं सकलप्रमेहा- नासाक्षिकर्णप्रभवान्विकारान् ।। ९ कस्तूरी।

·योगतरंगिण्याम् वातादिजातान्किल भूतजाता. कृत्यादिजातान्गृहान्विकारान् ।।१०॥ रोगः स नास्त्येव नरस्य देहे नानेन शांति समुपैति यो हि ॥ सद्यो व्रणानस्थिविचूर्णितं वा नाडीव्रणान्वापि च योजयित्वा ॥१॥ सुवर्ण वर्ण वितनोति रूपं नारायणाख्यः किल तैलराजः॥ वंध्या पुमान्वापि वरांगना वा सुपुत्रमाप्नोति विलेपतोस्य ॥८॥ सिध्यत्यनेनैव नियोजितेन निदाघदग्धः महतोपि वृक्षः॥ अल्पस्य का वा भणितिर्नरस्य रोगस्य जंतोरपरस्य वापि ॥८३॥ नारायणोकं यदिदं सुतैलं नारायणं नाम ततः प्रसिद्ध। इति महानारायणतैलम्॥ मापकाये वलाका राम्रायां दशमूलजे ।। यवकोलकुलत्यानां छागमांसरसे पृथक् ॥ ८॥ प्रस्थे तैलस्य च प्रस्थं क्षीरं दद्याचतुर्गुणम् ॥ रास्नात्मगुप्तासिंधूत्यशताहरंडमुस्तकैः ॥ ८५॥ जीवनीयवलाव्योपैः पचेदक्षमितभिपक् ।। हस्तकंपे शिर कंपे वाहुकंपेऽपवाहुके ॥ ८ ॥ वस्त्यभ्यंजनपानेषु नापनेषु प्रयोजयेत् ।।

·चत्वारिंशस्तरंगः। भाषतैलमिदं श्रेष्ठं मूढजगदापहम् ॥ ८७ " इति बृहन्मापादितैलम् ॥ रानामृतैरंडसुराबविश्वं तुल्येन गाढं पुरुणा विमर्थ ॥ खादेत्समीरी सशिरोगदी च नाडीगदी चापि भगंदरी च ॥८॥ इति रास्नाद्यो गुग्गुलुः। त्रकटु त्रिफला मुस्तं विडंगं चव्यचित्रको। चैलापिप्पलीमूलं हपुपा सुरदारु च ।। ८९ ॥ तुवरं पुष्करं कुष्ठं विधा च रजनीद्वयम्॥ बोष्पिका जीरकं शुंठी पत्रं च सदुरालभम् ॥१६॥ सौवर्चलं विडं चैव क्षारी दिरंदपिप्पली। सैंधवं च समानेतांस्तुल्यं दद्याच गुग्गुलुम् ॥ ९ ॥ साधयित्वा विधानेन कोलमात्रां वर्टी चरेत् ॥ घृतेन मधुना वापि भक्षयेत्तामहर्मुखे ॥ ९२ ।। आमं हन्यादुदावर्तमंत्रवृद्धिगुदहमीन् । महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसाम् ॥ ९३ ॥ आनाहं च तथोन्मादं कुष्ठानि गुदाजानि च ॥ झोफंलीहामयं देहे कामलामपी तथा ॥ ९ ॥ नाम्ना द्वात्रिंशको खेप गुग्गुलुः कथितो महान् ॥ . धन्वंतरिकतो योगः सर्वरोगनिपूदनः॥ ९५॥ इति द्वात्रिंशको गुग्गुलुः॥ ओभाश्वगंधा हपुपा गुडूचीशतावरीगोक्षुरकं च राना। १ प्रणी। २अतीस। ३ सेफ। ४ गजपीपर। वंबूल।

·१२४ योगतरंगिण्याम् श्यामा सठी घोपर्वतीयवानी सनागराचेति समं विचूमे तुल्यं वरं कौशिकमत्र देयं गध्यं सपिश्च ततो भागं॥ अक्षाईमात्रां तु ततः प्रयोगस्तत्रानुपानं सुरया च यूपैः।। कोष्णांबुना वा पयसारसेनमांसस्य वा कोमलवस्तुजस्य कटिग्रहेगृध्रसिवाहपृष्टहनुग्रहे जानुनि पादयुग्म।। ९०॥ संधिस्थिते चास्थिगते च वातेमज्जागते कोष्ठगते तथापि रोगाअयेहातकफानुविद्वान्वातेरितान् हद्वहयोनिदोषान् भनास्थिविद्धेषु च खंडजाते त्रयोदशांग प्रवदति सिद्धाः इति त्रयोदशांगो गुग्गुलुः। नागरं पिप्पलीमूलं पिप्पली चव्यचित्रको ।। भ्रष्टं हिंग्वजमोदा च सर्पपा जीरकद्वयम् ॥ १० ॥ रेणुकेंद्रयवा पाठा विडंगं गजपिप्पली॥ कटुकातिविषा भांर्गी वचा मूर्वेति भागतः ॥ ५॥ प्रत्यकं शाणमात्राणि द्रव्याणीमानि विशतिः॥ द्रव्येभ्यः सफलेभ्यश्च त्रिफला द्विगुणा भवेत् ॥२॥ एभिभूर्णी रुतैः सर्वैः समो देयस्तु गुग्गुलुः ।। एक पिडं ततः कृत्वा धारयेद् घृतभाजने ॥३॥ गुटिकाःशाणमात्रास्तु कत्या ग्राह्या यथोचिताः गुग्गुलुर्योगराजोयं त्रिदोफ्नो रसायनः॥ ४॥ मैथुनाहारपानानां त्यागो नैपात्र विद्यने । सर्यान्वातामयान्कुठमशासि महणीगदम् ॥ ५॥ प्रमेहं वातरक्तं च नाभिशूलं भगंदरम्।। उदाधर्त क्षयं गुस्ममपस्मारमुरोग्रहम् ।। ६॥ मंदानि भ्यासकासांच नाशयेदवि तथा ॥ १२वीना २ गुगर। ३खनाते त्यपि पाठः ।

·चत्वारिंशस्तरंगः। रेतोदोपहरः पुंसां रजोदोपहरः स्त्रियाः॥७॥ पुंसामपत्यजनको वंध्यानां गर्भदस्तथा ॥ सस्नादिक्काथसंयुक्तो विविध हंति मारुतम् ॥ ८॥ काकोल्यादिशतापित्तं कफमारग्वधादिना ।। दावीगृतेन मेहांश्च गोमूत्रेण च पांडुताम् ॥ ९ ॥ मेदोवृद्धिं च मधुना कुष्ठ निवतेनच॥ छिन्नाक्कायेन वातास्त्रं शोथं मूलफजाघृतात् ॥१०॥ पाटलाकाथसहितो विपं मूपकजंजयेत् ।। त्रिफलाकायसहितो नेत्राति हंति दारुणाम् ।। पुनर्नवादिकायन हन्यात्सर्वोदराणि च ॥११॥ इति योगराजगुग्गुलुः शार्ङ्गधरात् ॥ चित्रकं पिप्पलीमूलं यवानी कारवी तथा॥ विडंगान्यजमोदा च जीरकं सुरदारु च ॥१२॥ चव्यैला सैंधवं कुष्ठं रास्ना गोक्षुरधान्यकम् ।। त्रिफला मुस्तकं व्योपं त्वक्षीरं तु यवाग्रजम् ॥ १३ ॥ तालीसपत्रं पत्रं च लवंग सर्जिका सटी। दंती गुडूची हपुपा वाजिगंधा शतावरी ॥१४॥ प्रत्येक कर्पमात्रं स्याच्चतुःकर्पमयामृता ।। एतानि सुभिपक्पिष्ट्वा सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ।। १५॥ यावत्येतानि चूर्णानि तावन्मात्रो हि गुग्गुलुः।। संमर्य सपिपा गाढं स्निग्धभांडे निधापयेत् ॥१६॥ ततोमात्रां प्रयुंजीत यथेष्टाहारवानपि। योगराज इति ख्यातो योगोयममृतोपमः॥१८॥ १ वचाइस्यपि २ वशलोचनं। ३जवान। ४पत्रज।

·१९६ योगतरंगिण्याम् आमवातादिवातादीन्झमीन्दुष्टवणानपि ॥ प्लीहगुलमोदरानाहदुर्नामानि विनाशयेत् ॥ १॥ अग्निं च कुरुते दीसं तेजोवृद्धि वलं तथा ॥ बातरोगाजयत्याशु संधिमज्जागतानपि ॥२०॥ पादग्रहं क्रोटुशी मन्यास्तंभं गलग्रहम् ।। वाहुयहं पक्षघातं हदहं च कटियहम् ॥२१॥ दुष्टशुक्रं च दुष्टास्त्रं गृध्रसीमक्षिनिग्रहम् ॥ कर्णग्रहं कर्णशूलं शिरःशूलं मरुत्कृतम् ॥२२॥ रास्नाक्कायेन हत्येप केवलो वा प्रशस्यते । इति योगराजगुग्गुलुः सारसंग्रहात् ।। रास्मा द्विगुणभागा स्यादेकभागास्तथापरे॥ धन्वयासवलैरंडदेवदारुसठीवचाः॥२३॥ वासकं नागरं पथ्या चव्यमुस्तापुनर्नवाः ।। गुडूचीवृद्धदारुश्च शतपुष्पा च गोक्षुरम् ॥ २४ ॥ अश्वगंधा प्रतिविपा रुतमालः शतावरी ।। रुष्णा सहचरश्चैव धान्यकं वृहतीद्दयम् ॥२५॥ एभिः कृतं पिवेत्वार्थ गुंठीचूर्णेन संयुतम् ॥ कृष्णचूर्णेन वा योगराजगुग्गुलुना समम् ॥ २६ ॥ अजमोदादिना पापि तैलेनेरंडजेन वा ॥ सागकंपे कुनत्वे पक्षाघातापवाहुके ॥ २७ ॥ गृध्रस्यामामवातेपु श्लीपदे चापतानके। भंभवृद्धी तथाध्माने जंघाजानुगतेर्दिते ॥२८॥ शुक्रामये मेढ़रोगे वंध्यायोन्यामयेपु च ॥ महारास्नादिराख्यातो ब्रह्मणा गर्भकारणम् ।। २९॥ इति महारास्मादि शाङ्गधरात् ।। अथ रसः ।

·एकचत्वारिंशस्तरंगः। सूतहाटकपजाणि तानं लोहं च माक्षिकम् ।। तालं नीलांजनं तुत्थमहिफेनं समांशकम् ॥३१॥ पंचानां लवणानां च भागमेकं विमर्दयेत् ॥ इन्जीक्षारैर्दिनैकं तु रुध्वाधो भूधरे पचेत् ॥ ३२॥ मापैकमाईकद्रावैलेंहयेद्वातनाशनम् ॥ पिप्पलीमूलजं क्वार्थ सकृष्णमनुपाययेत् ।। सोन्यातविकारांश्च निहंत्याक्षेपकादिकान् इति वातनाशनो रसः॥ शुई सूतं मृतं लोहं ताप्यं गंधकतालकम् ।। पथ्याग्निमंथनिर्गुडी ब्यूपणं टंकणं क्षिपेत् ॥ ३४ ॥ तुल्यांशं मर्दयेत्खले दिनं निर्गुडिकाद्वैः॥ मुंडीद्रवैर्दिनैकं तु द्विगुंजो वटकीकृतः॥ ३५ ॥ भक्षयेदातरोगातो नाना स्वच्छंदभैरवः॥ रात्रामृतादेवदारुशुंठीवातारिजं गृतम् ॥ ३३ ॥ सगुग्गुलु पिवेकोष्णमनुपानं सुखावहम् ।। इति स्वच्छंदभैरवो रसः॥ इति श्रीयो० वातरोगचिकित्सानामचत्वारिंशस्तरंगः ।। एक चत्वारिंशस्तरगः अथ वातरक्तचिकित्सा। बाहनाभिरतस्यासृग्दूपयित्वानिलो वली॥ स्पोजवं मंडलानि स्फोटकानि विसूचिकाम् ॥3॥ करोत्यंगुलिवकल्यं वातरक्तमिदं स्मृतम् ।। कालातिकांतमेततु कुष्ठं भवति दुर्धरम् ॥२॥ इति रसरत्नप्रदीपात्॥ पातशोणिनिनो रक्तं स्निग्धस्य वहुशो हरेत् ॥

·4 १९८ योगतरंगिण्याम् अल्पाल्पंरक्षतायुक्तं यथादोषं यथावलम् ॥३॥ इति वृंदात् ॥ बासागुडूचीचतुरंगुलानामेरंडतैलेन पिवेकषायम् ॥ क्रमेण सर्वांगजमप्यशेष जयेदसृग्वातभवं विकारम् ॥ त्रिफलानिंवमंजिष्ठावचाकटुकरोहिणी ॥ वत्सांदनीदारुनिशाकपायं नवकार्पिकम् ॥५॥ वातरक्तं तथा कुष्ठं पामानं रक्तमंडलम् ।। रुच्छे कापालिकं कुठं पानादेवापकर्षति ॥६॥ इति नषकार्पिकः काथः वृंदात्॥ वनमहिपलोचनोदरसन्निभवर्णस्य गुग्गुलोः प्रस्थम् ॥ प्रक्षिप्य तोयराशौ त्रिफलां च यथोक्तपरिमाणाम् ॥७॥ द्वात्रिंशच्छिन्नरूहापलानि देयानि यत्नतो विबुधैः ।। मृहमिनाथ विपचेदा संघट्टयन्मुद्यावत् ॥ ८॥ अकथितं तोयं जातं ज्वलनस्य संपर्कात् ॥ अवतार्य वस्त्रपूतं पुनरपि संपाचयेदयःपात्रे॥९॥ सांद्रीभूते तस्मिन्नवतार्थ हिमोपलपस्थे । त्रिफलाचूर्णार्दपलं त्रिकटोचूर्ण पडक्षपरिमाणम्॥१०॥ कृमिरिपुचूर्णार्धपलं कर्पकर्ष त्रिवृईत्योः॥ पलमेकं तु गुडूच्या दत्वा संचूर्य यनेन ॥ ११ ॥ उपयुंज्यात्त्यनुपानं यूपंतोयं सुगंधि सलिलं च ॥ इच्छाहारविहारी भेषजमुपयुंग्यात्सर्यफालमिदम् १२।। तनुरोधिवातशोणितमेफजमध इंद्वजं च मुचिरोत्वम् ।। जपति शृतं परिशुष्कं स्फुटितमाजानुगं चापि ॥ १३ ॥ वणकासगुल्मकुष्टश्चपथदरपांडुमेहांध।। १गुरामा। २ भेषागूगर ३मार।

·एकचत्वारिंशस्तरंगः। १९९ मंदानि च चिरोत्यं प्रमेहपिडिकांश्च नाशयत्याशु॥११॥ सततं निपेव्यमाणः कालवशाइंति सर्वगदान् ।। अभिभूय जरादोपं वितरति कैशोरकं रूपम् ।। १५ इति कैशोरको गुग्गुलुर्वेदात् ॥ मंजिष्ठामुस्तकुटजगुडूची कुष्ठनागरैः ।। भांर्गीक्षुद्रावचानिवनिशाद्वयफलत्रिकैः।। पटोल कटुकामूविडंगाऽसनचित्रकैः॥ शतावरीत्रायमाणाकृष्णेद्रयववासकैः ॥१६॥ गराजमहादारुपाठाखदिरचंदनैः॥ त्रिबुद्धरुणकैरातवाकुचीकृतमालकैः॥ १७॥ शाखोटकमहानिवकरंजातिवियांदुभिः॥ इंद्रवारुणिकानंतासारिवापर्पटैः सः॥१८॥ एभिः कृतं पिवेत्काथं कणागुग्गुलुसंयुतम् ।। अष्टादशसु कुष्ठेषु वातरक्तैर्दिते तथा ॥ १९॥ उपदंशे श्लीपदे च प्रसुप्तौ पक्षघातके ॥ मेदोदोपे नेत्ररोगे मंजिष्ठादिः प्रशस्यते ॥ १९॥ इति वृहत्मंजिष्ठादिः शाधरात् ॥ मंजिष्ठोगावरातिक्तानिशानिवामृतामरैः ।। सत्रिवृत्खदिरैः क्वाथः सर्वकुष्ठानिलाश्वजित् ॥ २ ॥ इति लघुमंजिष्ठादिः॥ मंजिष्ठारिष्टवासात्रिफलदहनकं दे हरिद्रे गुडूची भूनिवो रक्तसारः सखदिरकटुका वाकुची व्याधिघातः॥ मूदितीविशालारुमिरिपुजटिलावायसरासपीठा- श्यामानंतापटोलैः समरिचमगधैः साधितोयं कपापः ॥ विफला । . २मजीठ। ३ कोंभारई। ४ रास्ता। ५ पीपर ·२०० योगतरंगिण्याम् . २ पीतो हन्यात्समस्तान् सकलतनुगतानतजाता- विकारान् ] कंडूविस्फोटकादीनलसकविषम- श्वित्रपामादिदोपान् ॥२१॥ इत्यपरो मंजिष्ठादिः योगरत्नावलीतः॥ भूनिवांबुदविषत्सककणात्रायंत्यनंतामृता- तिक्ताभीरुफलत्रिकप्रतिविपामूविशालाजलैः ।। पाठापर्पटसारिवाद्वयनिशायुग्यप्टिकापद्मकैः सोशीरैः सपटोलचंदनवचाशम्याकसप्तच्छदैः ॥ २२ ॥ इत्येभिर्गदितैर्जलाटगुणितैः प्रस्थं पचेत्सपिपो गव्यं सामलकीरसद्विगुणितं नाम्ना महातितकम् ॥ हत्येतद्गलगंडमंडलरुजः कंडूं सपांडामयां शोफश्लीपदवातरक्तविकतीः कुष्ठानि चाष्टादश ॥२३॥ इति महातितकं घृतं सारसंग्रहात् ॥ मरिचं त्रिवृता दंती क्षीरमाकै सरुद्रसः॥ देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचंदनम् ॥२४॥ विशाला करवीरं च हरितालं मन शिला।। चित्रकं लांगली चापि विडंगं चक्रमर्दकम् ॥२५॥ शिरीपं कुटजो निवः सप्तपर्ण्यमृता स्नुही। शम्याको नक्तमालश्च खदिरं पिप्पली वचा ॥२६॥ ज्योतिष्मती च पलिका विपस्य दिपलं मतम् ।। भाढकं कटुतैलस्य गोमूत्रं च चतुर्गुणम् ॥२७॥ मृत्पात्रे लोहपात्रे वा शनैर्मद्वग्निना पचेत् ॥ एतत्तैलं विशेषेण नाशयेत्कुष्ठजान्त्रणान् ॥ २० ॥ १सुतावर। २पनपुर। ३पमार। कजा।

·एकचत्वारिंशस्तरंगः। २०१ पातरक्तभवान्व्याधीन पामाविस्फोटचचिकाः नश्यत्यभ्यंजनादेव बलीपलितमेव च ।। २९ ।। इति बृहन्मरिचाद्यं तैलं योगरत्नावलीतः॥ सारिवासर्जमंजिष्ठायटीसिक्थैः पयोन्वितैः॥ तैलं पक्का प्रयोक्तव्यं पिंडाख्यं वातशोणिते॥३०॥ इति पिंडतैलं वृंदात् ॥ अथ रसः॥ शुई सूतं चतुर्गधं पलं यामं विचूर्णयेत् ॥ ३३ ॥ मृतताम्राभ्रलोहानां दरदं च पलंपलम् ॥३१॥ सुवर्ण रजतं चैव प्रत्येकं दशनिष्ककम् ॥ माषैर्फ मृतवजं च तालसंत्वं पलद्वयम् ॥ ३२॥ जंबीरोन्मत्तवासाभिः स्नुह्मर्कविषमुष्टिभिः॥ मर्य हयारिजैद्रावैः प्रत्येकेन दिनंदिनम्॥३३॥ एवं सप्तदिनं मयं तद्गोलं वस्त्रवेष्टितम् ॥ वालुकायंत्रगं स्वेद्यं त्रिदिनं लघुवह्निना ॥ ३४ ॥ आदाय चूर्णयेच्क्ष्णं पलिकं योजयेविषम् ॥ द्विपलं पिप्पलीचूर्ण मिश्रः सर्वेश्वरो रसः॥ ३५॥ द्विगुंजो लियते क्षौद्रैः सुमिमंडलकुष्ठनुत् ॥ बाकुची देवकाष्ठं च कर्षमात्रं सुचूर्णयेत् ।। लिहदेरंडतैलाक्तमनुपानं सुखावहम् ॥ ३६॥ इति सर्वेश्वरो रसः शाधरात् ।। कनक जगवल्ली मालतीपत्रमूर्वा- रसगैदकुनटीभिर्मर्दितस्तेलयोगात् ।। अपहरति रसेंद्रः कुष्ठकंडूविसर्प- स्फुटितचरणरंध्रश्यामललं त्वचायाः॥ ३७॥ १५तूर। २ कुचला। ३ कनेर। ४ ताबूलवतो। ५ कूठ ।

·२०२ योगतरंगिण्याम् अस्य नैलस्य लेपन वातरक्तं प्रशाम्यति ॥३॥ इति रसेंद्रचिंतामणेः॥ दिवास्वप्नानिसंतापं व्यायाम मैथुनं तथा ॥ कटूष्णगुर्वभिष्यंदिलवणाम्लानि वर्जयेत् ॥३९॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यांरक्तचिकित्सानामैकचत्वा- रिशस्तरगः॥ द्वाचत्वारिंशस्तरंगः। अथामवातः॥ वृद्धेन वायुना नुन्न आमो याति कफाशयम् ॥ लभेत स च नाडीभिरामवातोंडयमीरितः॥१॥ कट्यूरूजानुजंघासुपृथुशोथरुजाकरः॥ लंघनं स्वेदनं तिक्तदीपनानि कटूनि च ॥ २॥ पिरेचनं स्नेहपानं वस्तयश्चाममारुते॥ रूक्षः स्खेदो विधातव्या वालुकापुटकैस्तथा ॥३॥ उपनाहाश्च कर्तव्यास्तपिस्नेहविवर्जिताः।। सटी शुंठयभया चोया देवदारु विपामृता ॥ ४॥ कपायमामवातस्य पाचनं रक्षभोजनम् ॥ चित्रकं कटुका पाठा कैलिंगातिविपामृता ॥५॥ देवदारु वचा मुस्तं नागरातिविपाभया॥ पिवेदुष्णांबुना नित्यमामवातस्य भेषजम् ॥ ६ ॥ रानां गुडूचीमेरडदेवदारु महौषधम् ॥ पिवेत्सर्वांगगे वाते सामे संध्यस्थिमज्जगे॥७॥ इति रास्नादिपंचकम् ॥ रास्त्रामृतारग्वधदेवदारुत्रिकंटकरंडपुनर्नवानाम् ॥ १ विजोरो। २ गोखरू। .

·हाचत्वारिंशस्तरंगः। काथं पिबेनागरचूर्णमिश्र जंघोरुपृष्ठत्रिकपाशूली॥ इति रानादिसप्तकम् ॥ रानैरंडशतावरीसहचरादुस्पैशवासामृता- देवाहातिविषाभयाघनवचाशुंठीकपायः कृतः ॥ पीतं सोरुबुनैल एप विहितः सामे सशूलेनिले कट्यूरुत्रिकपार्श्वपृष्ठिजठरे कोठेषु वातातिजित् ॥९॥ इति रानादि वृंदात् ॥ पिडितं गुग्गुलोः प्रस्थं कटुतैलं पलाष्टकम् ।। प्रत्येक त्रैफलं प्रस्थं साधंद्रोणजले पचेत् ।।१०।। पादशेषं ततः पूतं पुनरमावधिश्रयेत् ॥ त्रिकटु त्रिफला मुस्तं विडंगं सुरुदारु च ॥ ११ ॥ गुडूच्यमित्रिवृदंतीवचासूरणमांणकम् ।। पारदं गंधकं चैव प्रत्येकं शुक्तिसंमितम् ॥ १२॥ शुद्धं सहस्रं प्रत्ययं जैपालस्य फलं बुधः॥ वगंकुरविनिर्मुक्तं सिद्धे संचूण्य निक्षिपेत् ॥ १३ ॥ ततो मापदयं जग्ध्वा पिवेत्तप्तजलादिकम्॥ अग्निं च कुरुते दीप्तं प्रलयानलसंनिभम् ॥ १४ ॥ धातुवृद्धि वयोवृद्धि बलं च विपुलं तथा॥ आमवातं शिरोपातं कटियातं भगंदरम् ।।१५॥ जानुजंघाश्रितं वातं सकटियहमेव च ॥ अश्मरी मूत्रकृच्छ्रे च साध्मानं तिमिरं तथा॥ १६ ॥ सिंहनाद इति ख्यातो रोगवारणदर्पहा ॥ इति सिंहनादगुग्गुलुः वृंदात् ।। तुलाक्षुण्णरसोनस्य तदई लुचितास्तिलाः ॥ १ पीयावासो । २ भवासो। ३ कदविशेषः । ४ कनकस्य । ५ कुटिना.

·योगतरंगिण्याम् . पात्रे तु गव्यतकस्य पिष्टद्रव्यैः समं क्षिपेत् ॥१७॥ व्यूपणं धान्यकं चव्यं चित्रकं गजपिप्पली॥। अजमोदा त्वगेला च ग्रंथिकं च पलांशकम् ॥ १८॥ शर्करायाः पलान्यष्टौ पंचाजाज्याः पलानि च ।। कृष्णाजाज्याश्च चत्वारि राजिकायास्तथैवच ॥ १९|| पलप्रमाणं दातव्यं हिंगु लोणानि पंच च ॥ आईकस्य च चत्वारि सपिपोष्टौ पलानि च ॥२०॥ तिलतैलस्य ताति सुक्तस्यापि च विशतिः॥ सिद्धार्थकस्य चत्वारि द्विगुणं मधुनस्तथा ॥२१॥ एकीकृत्य दृढे भांडे धान्यमध्ये विनिक्षिपेत् ।। द्वादशाहात्समुद्धृत्य प्रातः खादेद्यथावलम् ।। २२ ।। सुरां सौवीरकं चापि मधु वापि पिवेत्ततः॥ जीर्णे यथेप्सितं भोज्यं दपिपिष्टकवर्जितम् ॥२३॥ एप मासोपयोगेन सर्वव्याधिहरो भवेत् ॥ अशीतिवातरोगाश्च चत्वारिंशच पित्तजाः ॥ २४ ॥ विशतिः श्लेष्मजास्तद्वन्नत्यंते तस्य सेवनात् ॥ योनिशूलं प्रमेहांश्व कुष्ठोदरभगंदरान् ॥ २५ ॥ अर्शीगुल्मक्षयाश्चापिजयेद्दलरुचिप्रदः॥ इति महारसोनपिंडः योगरत्नावलीतः। महारानादिना जग्धो योगराजो हि गुग्गुलुः॥ आमपातं कटीपृष्ठजानुजंधग्रहं जयेत् ।। २६ ।। अत्रापि वातनाशनोरसो योज्पः॥ दधिमत्स्यगुडक्षीरपोतकीमापपिटकम् ।। १ कृष्णजीरो। २तपणान्यपि। ३ मांसस्य! ५ पोशाक।

·त्रयश्चत्वारिंशस्तरंगः। २०५ - वर्जयेदामधाता” मांसमानूपजं च यत् ॥ २७॥ अभिष्यंदकरा ये च ये चान्ये गुरुपिच्छलाः॥ । वर्जनीयाः प्रयलेन ह्यामवातादितैनरैः॥२८॥ हितं यूपं च कौलत्य कोलायहरिमंथयोः॥ यवान्नं कोरदूपानं पुराणं शालिपष्टिकम् ॥ २९ ॥ लावकानां तथा मांसं हितं तक्रेण संस्कृतम् ।। पटोलं गोक्षुरं चैव वरुणं कारवेल्लकम् ॥ ३०॥. वास्तुकं शाकमारीपं शाकं पौनर्नवं हितम् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यामामवातचिकित्सानाम द्वाचत्वारिंशस्तरंगः॥ त्रयश्चत्वारिंशस्तरंगः। अथ शूलम् ॥ दोषैः पृथक्समस्तामद्वैः शूलोष्टधा भवेत् ॥ सर्वेष्वतेयु शूलेपु प्रायेण पवनो वली ॥१॥ इति वृंदात् ॥ भवेच्छिवीधान्यातिशयभजनाच्छूलमनिल- प्रधानं तान्यष्टौ त्रिभिरय समस्तैश्च युगलैः॥ अजीणेने त्वस्मिन्भवति जठरे कुक्षियुगले दि प्रौढाटोपो रुगति न मलानां विसरणम् ॥ २॥ वमनं लंघनं खेदः पाचनं फलवतयः।। क्षारचूर्णानि गुटिकाः शस्यंते शूलशांतये ॥३॥ आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया जयेत् ॥ वातस्यानुजयेत्पित्तं पित्तस्यानुजयेत्कफम् ॥ ४॥ ३ कोद्रो। कोशाकचोराई। १मउर। २षणा ४ क्युआ। ५मरसा- ·योगतरंगिण्याम् वातात्मकं हत्यचिरेण शूलं स्नेहेन युक्तस्तु कुलस्थयूपः॥ तसैंधवव्योपयुतःसलावः सहिगुसौवर्चलदाडिमाद्यः।। विश्वमेरंड मूलं काथयित्ला जलं पिवेत् ।। हिंगुसौवर्चलोपेतं सद्यः शूलनिवारणम् ॥ ६॥ वामयेत्पित्तशूलात पटोलेक्षुरसादिभिः॥ पश्चाहिरेचयेत्सम्यक्पित्तहद्भिविरेचनैः॥७॥ गुडशालियवक्षारं सपिर्दुग्धं विरेचनम् ॥ जांगलानि च मांसानि भेपर्ज पित्तशूलिनः॥८॥ धान्या रसं विदार्या वा त्रायंतीगोस्तनांबुना ॥ पिवेत्तशर्करं सद्यः पित्तशूलनिवारणम् ॥ ९ ॥ श्लेष्मशूलहरी पेया पंचकोलेन साधिता। विदारी दाडिमरसः सम्योपलवणान्वितः॥१०॥ क्षौद्रयुक्तो निहंत्याशु शूलं दोपत्रयोद्भवम् ॥ आमशूले प्रदातव्यं लघुवैश्वानराष्टकम् ॥ ११॥ इति लघुवैश्वानराष्टकं बूंदात् ॥ कणाचूर्णस्य कुडवं पट्पलं हविपस्तथा। पलपोडशकं खंड शतावर्याः पलाष्टकम् ॥ १२॥ पलपोडशकं चैव शिवायाःस्वरसस्य च ॥ क्षीरप्रस्थद्वये सार्दै लेहीभूतं तदुहरेत् ॥१३॥ त्रिजातमुस्तधान्याकं झुंठी मांसी द्विजीरकम् ।। अभयामलकं चैव चूर्ण द्वादशकार्षिकम् ॥१४॥ तदई मरिचं भागं सारं खदिरमेव च ।। मधुत्रिफलसंयुक्त खादेत्सिद्धं यथावलम् ॥ १५॥ शूलारोचकडल्लासच्छर्दिपित्ताम्लरोगनुन् ।। १.घृतस्या ·त्रयश्चत्वारिंशस्तरंगः। अग्निसंदीपनी द्या खंडपिप्पलिका मता ॥१६॥ इति खंडपिप्पलिका भागो रसस्य भागश्च हेम्नःपिष्टिं विधाय च ॥ तया हादशभागानि ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥ १७॥ अधिो गंधकं दत्वा पलमात्रं समंततः॥ क्षारस्य मृगशृंगस्य चूर्ण योज्यं समंततः॥१८॥ सिंचन्मत्स्याक्षिनीरेण पक्त्वा यामचतुष्टयम् ॥ पिवेच्छूलहरः सूनो भवेत्रिपुरभैरवः॥ १९ ॥ माषो मध्वाज्यसंयुक्तो देयोस्य परिणामजे ॥ अन्येष्वेरंडतेलेन हिंगुत्रययुतो हिंतः॥२०॥ इति त्रिपुरभैरवो रसः॥ हिंगूयाजंबरिश्रीपटुजरणजगत्कृष्णरुष्र्णाभयार्या वह्निश्रीदीप्यचूर्ण प्रथमत उपरिष्टाल्लवेनाभिवृद्धम् ॥ सेव्यं तप्तांभसैतद्विगुणगुडयुतं हंति वातार्शसीह- त्पीडां शूलप्रमेहारुचिगरगलरुक्कुष्ठगुल्मांश्च कासम्॥२१ सेयं शार्दूलगुटिका धन्वंतरिकता हरेत् ।। रक्ष.पिशाचाहिभयक्तव्यश्वासामपांडताः ॥ २२ ॥ इति शार्दूलगुटिका॥ शिवा वचा हिंगु विषा कलिंगं रुचकं समम् ।। कर्पमुष्णांवुना पेयमनुपानं हि शूलिभिः॥ २३ ॥ क्षारं कपर्दादिपसैंधवौच व्योपं चसमर्थ भुजंगवळ्याः॥ रसेन गुंजाप्रमितः प्रदिष्ठः समीरशूलेभहरिः प्रचंड।२४ इति शूलगजकेसरी रसः॥ १. ४विल्व। जोरो भागी क्वचित् पाठ । २ प्रशस्तः। ३ कूट। ७कारोजीरो। ८ त्रिफला। सोल।

·२०० योगतरंगिण्याम् रसवलिगगनार्क वेतसाम्लं विषं स्या- सममिति पृथगेतद्भावयेद्धसमेतैः॥ कनकभुजगवल्लीकंटकारीयादिः सकमलतिलवासामुष्टिराष्ट्यंबुपूरैः॥ २५॥ अरुणसदृशशाकैर्मातुलान्या यथोज्यः।। पटुगणरसवल्या भावयेदाईकाद्भिः दहनवदनसंज्ञो वल्लमात्रो निहति ॥ प्रवलपवनशूलं तद्विकारानशेपान् ॥ २६ ।। इत्यग्निमुखो रसः रतरत्नप्रदीपात् ॥ व्योपयंधिवचाग्रिहिंगुजरणददं पिपं नियुक- द्रापैराईकजे रसैविमृदितं तुल्यं मरीचोपमा ।। कर्तव्या गुटिकाथ सा दिनमुखे भुक्ता कयोप्णांतुना ।। शूलं वविधं निहंति सहसा सूर्पनभानामतः ।। २७ ।। इति सूर्यप्रभा वटी॥ व्यायाम मैथुनं मयं लपणं कदुकानि च । पेगरोधं शुचं क्रोध पर्जयेच्छूलपानरः॥२८॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां गलचिकित्ता नाम जयभवांरिशस्तरंगः॥ धनुचचारिगरतरगः अने जीर्यात पडलं तदेर परिणामजम् ।। साऽऽध्मानाटोपपिण्मूत्रधमनिय ना॥1॥ अलंकारात् ॥ लंपन प्रथमं कुर्याद्वननं मसिंचनम् ।। वास्तिकमापरं चात्र पतिगृलं प्रशम्पते।।२।। ३ भाप .. gaire

·चतुश्चत्वारिंशस्तरंगः।
नागरतिलगुडकल्कं पयसा संसाध्य यः पुमानद्यात् ॥
उयं परिणतिशूलं सप्ताहानाशमायाति ॥ ३॥
शंबूक भस्म पीतं जलेनोष्णेन तत्क्षणात् ।।
पक्तिजं विनिहत्येव शूलं विष्णुरिवासुरान् ॥ ४॥
लोहकिट्टपलान्यष्टौ गोमूत्राढिके पचेत् ।।
क्षीरप्रस्थे च तत्सिद पक्तिशूलहरं परम् ॥ ५॥
इति क्षीरमंडूरः॥
कृष्णाभयालोहचूर्ण लिह्यात्समधुशर्करम् ॥
परिणामभवं शूलं सद्यो हंति न संशयः॥६॥
विडंगं चित्रकं चव्यं त्रिफला त्र्यूषणानि च ।
नवभागानि चैतानि लोइकिदृसमानि च ॥७॥
गोमूत्रं द्विगुणं दत्वा मूत्राद्विगुणको गुडः॥
शनैर्मुद्दग्निना पक्त्वा सुतिदं पिंडतां गतम् ॥॥
स्निग्धभांडे विनिक्षिप्य भक्षयेकोलमात्रया॥
प्राइमध्यांते कमेगैप भोजनस्य प्रयोजितः॥९॥
योगोऽयं शमयत्याशु पक्तिशूलं सुदारुणम् ॥
कामलां पांडुरोगं च शोफ मेदोनिलार्शसी॥
शूलार्तानां कृपाहतोस्तारया प्रकटीकृतः॥१०॥
इति तारामंडूरः वृंदात् ॥
शुद्ध सूतं वियं गंध पलांशं मर्दयेदृढम् ॥
मरिचं पिप्पली शुंठी हिंगु चैव द्वयद्वयम् ॥ ११ ॥
पलाएक पटूनां च चिंचाक्षारं पलाएकम् ॥
सप्तवार शंखभस्म वीराम्लेन सेचयेत् ।। १२ ।।
पलाएकं च संयोज्यं तत्सर्व नियुकद्वैः।।
दिन मी कोलमा भक्षयेत्सर्वशूलनुत् ॥ १३॥

·२१० योगतरंगिण्याम् अजीर्णोदरमंदाग्निमसाध्यमपि नाशयेत् ॥, शूलदावानलारव्योयं रसोजीर्णशिरोमहान् ॥ ११॥ इति शूलदावानलो रसः सारसंग्रहात् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां परिणामशूलचिकिसानाम चतुश्चत्वारिंशस्तंरगः। पञ्चचत्वारिंशस्तरंगः। अथोदावर्तः॥ वातविण्मूत्रज्रभाश्रुक्षवोद्गारवींद्रियैः॥ क्षुत्तृष्णाश्वासनिद्राणां धृत्योदावर्तसंभवः।। १ ॥ हरीतकी यवक्षारपीलुनी त्रिवृता तथा ।। साज्यं चूर्ण पिवेदेपामुदावर्तनिवर्तकम् ॥२॥ हिंगु कुलं वचा स्वजि विडं चेति द्विरुत्तरम् ।। पीतं मयेन तचूर्णमुदापर्तहरं परम् ॥ ३॥ मदनं पिप्पली कुष्ठं पचा गौराथ सर्पपाः।। गुडक्षारसमायुक्ता फलपतिः प्रशस्पते ॥३॥ खंडपलं त्रिवृतासममुपकुल्याकर्पनूणितं श्लक्ष्णम् ।। प्राग्भोजनस्य समधु विडालपदकं लिहेत्याज्ञः॥५॥ एतगाढपुरीपे पित्ते च कफे च विनियोज्पम् ।। सादुनूपपोग्योयं चूर्णी नाराचको नाम्ना ॥६॥ इति नाराचकं चूर्ण दान ।। मुरां सौपर्चलपती मूत्रे लभिहते पिवेत् ।। पंचमूलीमृतं क्षीरं द्राक्षारसमधापि पा ॥ ७ ॥ मूत्ररुटारमरीवंधे प्रयुंजीत भिपम्परः ।। नहसंदरुदावर्त जूंभाजं समुपाचरेत् ।। ॥ १नरें।

·षट्चत्वारिंशस्तरंगः। २११ मरिचायं जनैधूमैनिनिमेपावलोकनैः॥ अनमोक्षोऽसजे कार्यःस्निग्धस्नेहनयत्नतः॥२॥ क्षवजे सूत्रवां च घाणचर्या नयेत्क्षवम् ॥ उद्गारजे कमचात्र नैहिकं धूममाचरेत् ॥ १० ॥ छर्दिधाते यथादोपं नालं स्नेहादिभिर्जयेत् ।। शुक्रोदावर्तिनं वेद्यो रमयेत्सह कांतया॥११॥ क्षुविधाते हि संस्निग्धं वृष्यमल्पं च भोजनम् ।। तृष्णाघाते पिवेन्मयं यवागू स्वादुशीतलाम् ॥ १२ ॥ रसेनाद्यानु विश्रांतः श्रमश्वासादितो नरः॥ निद्राघाते पिवेत्क्षीरं माहिषं रजनीमुखे ॥ १३॥ तिलतैलेन संमृज्य पत्तले शयनं चरेत् ॥ राढधूमविंडव्योपगुडमूत्रैविपाचिता ॥१४॥ गुदेंगुष्ठसमावतिविधानाहशूलनूत् ॥ १५॥ आमाशये शूलमयो गुरुवं डल्लासउद्गारविघातनं च ॥ स्तंभःकटीपृष्ठपुरीपमूत्रे शूलोय मूर्छाशरुतौ वमिश्च ॥ श्वासश्व पक्काशयजे भवंति तथालसोक्तानि च लक्षणानि तृष्णार्दितं परिक्लिष्टं क्षीणं शूलैरुपद्भुतम् ॥ शहदमित्वं मतिमानुदावर्तिनमुत्सृजेत् ।। १७ ।। अत्र क्रव्यादो रसो देयः॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां उदावर्तचिकित्तानाम पंचचत्वारिंशस्तरंगः पदचत्वारिरास्तरगः। अथ गुल्मः॥ सहस्स्योरंतरे ग्रंथिर्जायते यमलाचलः ॥ १५मतो। २मरतात।

·- . २१२ योगतरंगिण्याम् नाभेरधस्तात्संजातःसंचारी यदि वाऽचलः ॥५॥ स गुल्मः पंचधा दोपैः सर्वैश्वासृग्भवोऽपि सः॥ लंघनं दीपनं स्निग्धमुष्णं वातानुलोमनम् ।। वृंहणं च भवेदन्नं तद्वितं सर्वगुल्मिनाम् ॥ २॥ सर्जिकाकुष्ठसहितःक्षारः केतकिजोपि वा ॥ पीतस्तैलेन शमयेद्गुल्मं पवनसंभवम् ॥३॥ सुखोष्णजांगलरसः सुस्निग्धोव्यक्तसैंधवः॥ कडुत्रिकसमायुक्तो हितः पानेपु गुल्मिनः॥४॥ काकोल्यादिसुसिदेन सर्पिपा पित्तगुल्मकम् ।। जयेच शीतलैरेवोपचारैः पित्तनाशनैः॥५॥ त्रिफला त्रिवृता दंती दशमूलं पलोन्मितम् ॥ जले चतुर्गुणे पक्त्वा चतुर्भागस्थिते रसे ॥६॥ सपिरैरंड तैलं क्षीरं चैकत्र साधयेत् ॥ संसिद्धो मिश्रकः स्नेहः सक्षौद्रः कफगुल्मनुत् ॥ ७॥ कफवातविकारेपु कुष्ठप्लीहोदरेषु च ॥ प्रयोज्यो मिश्रकस्नेहो योनिशूलेपु चाधिकम् ॥ ८॥ इति मिश्रका स्नेहः॥ क्षारद्वयानलव्योपनीली लवणपंचकम् ।। चूर्णितं सर्पिपा पेयं सर्वगुल्मोदरापहम् ॥ ९ ॥ तिलकाथो गुडव्योपहिंगुभांर्गीयुतो भवेत् ॥ पीतो रक्तभवे गुल्मे नटे पुप्पे च योपिताम्॥१०॥ सक्षारन्यूपणं मयं प्रपिवेदस्वगुल्मनुत् ॥ पलाशक्षारतोयेन सिदं सर्पिः पिवेच्च सा ॥ ११॥ नादेयीकुटजाऽर्कशिशुवृहतीस्नुग्विल्वभहातक- १ बहत्यपिपाठः । २ मिरचाई। ३ अरणी।

·1 पट्चत्वारिंशस्तरंगः। २१३ व्याघी किंशुकपारिभंद्रकजटाऽपामार्गनीपाऽग्निकान्॥ वासामुष्ककपाटलान् सलवणान्दग्ध्वा रसं पाचितं हिंग्यादिप्रतिवापमेतदुदितं गुल्मोदराष्ठीलिपु॥१२॥ इति नादेयीरसः।। क्षीरं वज्रतरूद्भवं दशपलं तावत्पयोप्याकेज प्रत्येक पलपंचकं च लवणं क्षारं च पंचात्मकम्।। विंशत्यार्कदलैर्युतं पवितरोभिन्नैश्चतुर्भिः पलै- मद्भांडे गुरुमार्गतो गजपुटे वह्रौ विपक्कीकतम् ॥ १३ ॥ संचूाथ कटुत्रयं त्रिफलमप्येकं फलं रामठं सर्व वस्त्रपुनीतमेतदमले पात्रे सुखं स्थापयेत् ।। वनक्षारमिदं निहति सकलान्गुल्मानुदग्रान् नृणां पीनं तक्रयुतं प्रभातसमये कर्पप्रमाणं क्रमात् ॥१४॥ मदानि सविसूचिकामरुचितामापांडुतां क्षीणतां श्वास कासमजीर्णशत्यपवनव्याधीन्वलासोनवान् ।। वजक्षारमिदं निवार्य भिपजां कीर्ति विधत्तेतरां मांसं द्रावयति स्फुटं घटिकयोदे किमन्नं पुनः॥१५॥ इति वनक्षारं॥ हिंगुग्रंथिकधान्यजीरकवचाचव्याग्निपाठासटी। वृक्षान् एपणन त्रिकटुजंक्षारद डिमम् ।। पध्यापोकरवेतसाम्लहपुपाऽजाज्यस्तदेभिः कृतं चूर्ण भाषितमेतदादकरसे स्याहीजपूरस्य च ॥१६॥ आध्मानग्रहणीविकारगुदजान्गुल्मानुदावर्तिकान् प्रत्याध्मानगुदोदराश्मरियुतांस्तूणीर्दयारोचकान् ॥ १ टाक। २निय। ३ कदव । प्रत्यार्कदतेरिति पुस्तके या पाउः। ७ सेजुङ । ८ नीमनूनी। ४मोख। ५ पंचपलं। ।

·२१४ योगतरंगिण्याम् उरुस्तंभमतिभ्रमं च मनसो वाधिर्यमष्ठीलिका प्रत्यष्ठीलिकिफामथापहरते प्राक्पीतमुष्णांतुना ॥१७॥ हत्कुक्षवंक्षणकटीजठरांतरेषु- वस्तिस्तनांत्यफलकेषु च पार्श्वयोश्च ॥ शूलााने नाशयति वातवलासजानि हिंग्वादि मांद्यमिदमाश्विनसंहितायाम् ॥१८॥ इति हिंग्वायं चूर्णम् ॥ पळूरं मूलकं मत्स्याञ्छुष्कशाकानि दैदलम् ।। न खादेवास्तुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च ॥ १९ ॥ विश्वहिंगुविडैः साई कव्यादो भक्षितो रसः॥ गुल्मानशेपान् प्लीहांश्च विद्रधीनपि नाशयेत्॥२०॥ शंखद्रावो जयत्याशु पथ्यासैंधवसंयुतः॥ दु साध्यानपि गुल्मांश्च पृथुलोपद्रवोत्कटान् ॥२१॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां गुल्मचिकीत्सानाम पट्चत्वारिंशस्तरंगः सप्तश्चत्वारिशस्तरंगः अथ होगः॥ शोपयित्वा रसं दोपा विगुणा हदयंगताः। हदि वायां प्रकुर्वति होगं तं प्रचक्षते ॥ १ ॥ घृतेन दुग्धेन गुडांभसा वा पिवंति चूर्ण ककुभत्वचो ये हद्रोगजीर्णज्वररक्तपित्तं हत्वा भवेयुश्चिरजीविनस्ते ॥२ हिंगूयगधाविडविश्वरुष्णा कुष्ठाभयाचित्रकयावशूकम् ॥ पिवेच्च सौपर्चलपौष्कराढ्यं यवांभता शूलहदामयन्नम्। कृमिजे च पिवेन्मूत्रं विडंगामयसंयुतम् ॥ १ मुम्कामास्य। २कर।

·अष्टचत्वारिंशस्तरंगः। हदि स्थिताः पतंत्येव मध्यस्थाः कमयो नृणाम् ॥ ४॥ इति वृंदात् ॥ वोल्हीकविश्वदहनामययावशूक- पथ्यावचाविडकणारुचकैनिहन्यात् ।। सूतः सपुष्करजटो यत्रवारिपीतो दोगमग्निविकलत्वमतिप्रवृद्धम् ॥ ५ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां हृद्रोगचिकिसानाम ससच- त्वारिंशस्तरंगः अष्टचत्वारिशस्तरंग: अथ मूत्रकृच्छ्रम् ॥ पृथक्तमस्तेस्तैः शुक्रविड्रोधादभिघाततः॥ अश्मश्चिाटयेति स्यान्मूत्रकृच्छ्रुजाकरः ॥१॥ मूत्रकृच्छ्रः स यः कछान्मूत्रयेद्दस्तिरोधात् ॥ अभ्यंजनस्नेहनिरूहवस्तिस्त्रेदोपनाहोत्तरवस्तिसेकान्। स्थिरादिभिर्वातहरैश्चतिद्वान्दद्याद्रसांश्चानिलमूत्रकृच्छे।। अमृता नागरं धात्री वाजिगंवा त्रिकंटकम् ॥ प्रपिवेदातरोगातःशूलवान्मूत्रकृच्छ्रवान् ॥ ३॥ सेकरवगाहाः शिशिराप्रेदेहाः श्रेष्ठो विधिर्वस्तिपयोविकारा.॥ द्राक्षाविदारीक्षुरसैद्भुतं च कच्छे पित्तप्रभवे कार्यम् ॥१॥ कुश. काशः शरोदर्भ इक्षुधेति तृणोद्भवम् ॥ १ हिंगुः । २ रससिंदूर । ३ वेगरोधाभिघातन इत्यपि पाठः। र भागे। गोखरू। ६तेपाः। ७नाम ।

·योगतरंगिण्याम् पित्तकृच्छ्रहरं पंचमूलं वस्तिविशोधनम् ॥ ५॥ एतत्सिद्धं पयः पीतं मेढ़गं हंति शोणितम् ।। मूत्रेण सुरया वापि कदलीवरसेन वा ॥६॥ कफरुच्छ्रविनाशाय सूक्ष्मां पिष्ट्वा त्रुटी पिवेत् ।। • यवक्षारसमायुक्तं पिवेत्तकं प्रकामतः॥७॥ मूत्रकृच्छ्रविनाशाय तथैवाश्मरिनाशनम् ॥ तत्राभिघातजे कुर्यात्सद्यो व्रणचिकिसितम् ॥ ८॥ लेां शुक्रविवंधोत्थे शिलाजतु समाक्षिकम् ।। एलाश्मभेदकशिलाजतुपिप्पलीनां चूर्णानि तंदुलजलै लितानि पीत्वा । दद्याद्गुडेन सहितान्यवलोड्य धीना- नासन्नमृत्युरपि जीवति मूत्रकृच्छी ॥९॥ निदिग्धिकारसोवापि सक्षौद्रकृच्छ्रनाशनः सितातुल्यो यवक्षारः सर्वरुच्छ्रविनाशनः॥ १०॥ इतिवृंदात् ॥ प्रत्येकं तोलमादाय सूतं तानं तथाभ्रकम्॥ द्विगुणं गंधकं चैव कृत्वा कज्जलिकां शुभाम् ॥११॥ मुस्ता दाडिमतोयेन केतकीपुष्पवारिणा ।। सहदेव्याः कुमार्याश्च पर्पटीशीरयोरपि ॥२॥ तालमूल्याश्वर्याश्च भावयित्वा दिनंदिनम्।। तिकागुचिकासवं पर्पटीशीरमागधी ॥ १३ ॥ श्रीखंडं तारिवा चैपां समानं चूर्णकं क्षिपेत् ।। द्राक्षापलकपायेण सप्तधा परिभावयेत् ॥ १४ ॥ १लघुइलायची। २ कोलमित्यपिपादः। ३ ग्वारकोपाहो। मखानो। ५ सुनावर । ६ विल्व।

·. एकोनपञ्चाशस्तरंगः। छायाशुष्कं विधायाध क्टी कार्या चणोपमा॥ महाचंद्रकलानामा रसेंद्रोपं निरूपितः॥१॥ अम्लपित्तप्रशमनः प्रदरध्वंसकारकः॥ अंतर्वासमहादाहविध्वंसनधनापनः ॥१६॥ ग्रीष्मकाले शरत्काले विशेषेण प्रशस्यते।। रक्तमूरिक्तपित्ततापज्वरवनानलः ॥१७॥ मूत्रकृच्छ्राणि सर्वाणि प्रमेहानपि दुस्तरान् ॥ हरत्येष रसो नूनं महाचंद्रकलाभिधः ॥१८॥ इति सारसंग्रहात् इति श्रीपोगतरंगिण्यां मूत्रकृच्छ्रचिकिल्ला- नामाष्टचत्वारिंशस्तरंगः।। एकोनपञ्चाशस्तरहः। अथ मूत्राघातः॥ मत्रनाडीगतैपिरल्पमल्पं सवेदनम् ।। पदा प्रवर्तते मूत्रं मूत्राघातः स उच्यते ॥ १॥ तदा पातकुंडलिकादपस्त्रयोदश। पटोलापाषशूकाच पारिभद्रानिलादपि ॥ क्षारोदकेन मदिरां त्वगेलोषणसंयुताम् ॥ २॥ पिवेगदोदकं सम्यग्लियादेतान्पृपक्पृथक् ।। त्रिफलाकल्कसंयुक्त लवणं चापि यः पिवेत् ॥ ३॥ निदिग्धिकायाः स्वरसं पित्रदातांतवस्तुतम् ॥ जले कुंकुमकल्क मा सक्षीदमुपितं निशि ॥१॥ मीणामतिप्रसंगेन शोणितं यस्य सिष्यते।

·२१८ योगतरंगिण्याम् चित्रकं सारिवा चैव वला कालापि सारिवा।। द्राक्षाविशालापिप्पल्यस्तथा च त्रिफला भवेत् ॥६॥ तथैव मधुकं दद्यात्पुष्टान्यामलकानि च ।। घृताढकं पदेतैः कल्कैरक्षसमन्वितैः॥७॥ क्षीरद्रोणे जलद्रोणे तत्सिद्धमवतारयेत् ।। शीतं परिशृतं चैव शर्कराप्रस्थसंयुतम् ॥८॥ तुर्गाक्षीयर्या च तत्सर्व मतिमान्परिमिश्रयेत् ॥ ततो मितं पिवेकाले यथादोपं यथावलम् ॥ ९॥ वातरेताः पित्तरेताः श्लेष्मरेताच यो नरः॥ रक्तरेता ग्रंथिरेताः पिवेदिच्छन्नारोगताम् ॥ १० ॥ सपिरेतत्प्रयुजीत स्त्रीगर्भ लभतेऽचिरात् ॥ असृग्दोपे योनिदोषे मूत्रदोपे तथैव च ॥ प्रयोक्तव्यमिदं सपिचित्रकायं सदा बुधैः॥११॥ इति चित्रकाय घृतं चरकात् ॥ अत्रापि चंद्रकलारतःप्रशस्यते ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां मूत्राघातविकित्सा नाम पट्चत्वारिंशस्तरंगः॥१६॥ पञ्चाशस्तरङ्गः। अधाश्मरी ॥ निरुध्य मूत्रमार्ग या यातनां जनयेदृशम् ॥ कटीवस्तिप्रदेशेषु साश्मरीति निगद्यते॥१॥ इति रसरत्नपदीपात् ।। विडोपदापागतं सशुक्रं मूत्रं सपितं पवनः कर्फ वा ॥ १ कृष्णसारबाहत्ययः। १पल्ममाणा।

·पञ्चाशस्तरंगः। पदातदाश्मयुपजायते तु क्रमेण पित्तेष्विव रोचना गोः२ इति रुग्विनिश्चयात् ॥ वरुणस्य त्वचं श्रेष्ठां शुंठीगोक्षुरसंयुताम् ॥ यवक्षारगुडं दत्वा क्वाथयित्वा तु तं पिवेत् ॥ अश्मरी वातजां हंति चिरकालानुवंधिनीम् ॥३॥ वीरतरुसहचरद्वयदर्भवृक्षांदनीगुंद्रानलकुशकाशानि- मंथमोरटावसुकवसिरभल्लूककुरंटकेंदीवरकपोतंचकाव- दंष्ट्रा चेति॥ वीरतादिरित्येप गणो मारुतनाशनः॥ अश्मरीशर्कराकच्छमूत्राघातरुजापहः॥४॥ इति वीरतर्वादिः सुश्रुतात् ॥ वीरतादिकं क्वाथं तृणपंचसमन्वितम् ॥ भिनत्ति पिनसंभूतामश्मरी क्षिप्रमेव तु ॥५॥ वरुणत्वक्छिलाभेदशुंठीगोक्षुरकैः कृतः॥ कपायःक्षीरसंयुक्तःशर्करां प्रभिनयरम् ॥६॥ क्षारो निपीतस्तिलनालजातः समाक्षिकः क्षीरयुतखिरात्रात् ॥ हत्यश्मरी सीधुविमिश्रितं वा निपीयमानं रुचकं प्रयत्नात् ॥७॥ गोपालकर्कटीमूलं पिष्टं पर्युपितांभता॥ पीयमानं त्रिरात्रेण पातयेच्चाश्मरी हठात् ॥ ८॥ इति राजमार्तडात् ॥ ३ गुदीचो। १खसा २ पीयावासो अरमो। ५तेजपत। ६ कटेरीवकामपिपाउ । ९मय। १० काकरी। गोय। गोंदी। ८सीम।

·२२० योगतरंगिण्याम् एलोपकुल्यामधुकाश्मभेदकौंतीश्वदंष्ट्रावृपकोस्कैः ।। मृतं पिवेदश्मजतु प्रगाढं सशर्करेसाश्मरिमूत्रकृच्छ्रे ॥ ९ इति योगशतात् हरीतकी गोक्षुरराजवृक्षपापाणभिडन्वयवासकानाम् ॥ • काथं पिवेछर्करयावगाढं सशर्करे साश्मरीमूत्रकृच्छ्रे।।१० निर्गुडिकाभिर्वलिसूततानं विमी गोलंसिकतारख्ययंत्रे ॥ पक्वास्य वल्लः किल मातुलुंगी- जलैनिहत्यश्मरिरोगमुयम् ।। ११॥ इति त्रिविकमो रसः रसरत्नप्रदीपात् ।। अत्रापि चंद्रकलैव रसो योज्यः।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां अश्मरीचिकित्सा नाम पंचाशस्तरंगः ॥१०॥ एकपञ्चाशस्तरंगः। * अथ प्रमेहाः॥ दशपट् चापि चत्वारः कफपित्तसमीरजाः॥ साध्या पाप्या आसाध्यास्ते प्रमेहाः कमशो नृणाम्॥" श्यामाककोद्रवोदालगोधूमचणकाढकी। कुलत्थाश्च हिता भोज्ये मेहिनां देहिनां सदा ॥ २ ॥ सौवीरकं सूरां मुलं लैलं क्षीरं गुडं पृतम् ।। अम्लेचरसपिटान्नं मेहे ह्येतानि पर्जयेत् ॥३॥ इति वृंदात् १मटर। २भराहर। * भोपध होजुलावकी । जोगेस्यततोले २ सोरानीत १ वतनीनी नलि होनी लोले १५पां चूर्ण मासे ६ नया ७ रीतस्यादिकायेन वपात् ॥ सर्वपमेहमूषक प्रमापाताश्मर्यादिषु वशतम्।

·एकपञ्चाशस्तरंगा कलत्रिकं दारुनिशां विशाला मुस्तांच निःकाथ्य निशासकल्कम् ॥ पिवेत्कषायं मधुसंयुतं च सर्वप्रमेहेषु समुत्थितेषु ॥४॥ इति योगशतात् ॥ न्यग्रोधोद्वराश्वत्थस्योनाकारग्वधासनम् ।। आनं कपित्थं जंवू च प्रियालं ककुभं धवम् ॥५॥ मधूकं मधुकं लोधं वरुणं पारिभद्रकम् ॥ पटोलं मेपशृंगी च दंती चित्रकमानकम् ॥ ६ ॥ करंजं त्रिफला शेकं भल्लातकफलानि च । एतानि समभागानि श्लक्ष्णचूर्णानि कारयेत् ॥ ७॥ न्यग्रोधाद्यमिदं चूर्ण मधुना सह लेहयेत् ॥ फलत्रयं चानुपिवेत्तेन मूत्रं विशुध्यति ॥ ८॥ एतेन विशतिर्महा मूत्रकृच्छ्राणि यानि च ॥ प्रशमं यांति योगेन पिडिका न च जायते ॥९॥ इति न्यग्रोधाचं चूर्ण बूंदात् ॥ शिलाजतु नरः पीत्वा प्रातःक्षीरसितायुतम् ।। मुच्यते सर्वमेहेभ्यखिसप्तदिवसैर्नरः॥१०॥ शरावकाद्याः पिडिकाः शोधयेच्छोधवद्भिपक्॥ पत्ता चिकित्सेद्रणवत्संधिमर्मसमुद्भवाः॥११॥ वेल्लन्योपफलत्रयत्रिलवणद्विक्षारचन्यानल- श्यामापिप्पलिमूलमुस्तकसीमाक्षीकधातुर्वचः।। पट्ट्यामरदारुवारणकणाभूनिवदंतीनिशा- १मानकर । २६जो। ३ सूक्ष्मेतिपाठः। ४पनियो। ५ वर्ग- माक्षिक। दालचीनी। ७पीपरा। ८ गमपीपर।

·२२२ योगतरंगिण्याम् पत्रैलातिविपापिचुप्रमितयो लोहस्य कर्णाटकम्॥१२॥ त्वक्षीरी पालिका पुरोर्दशपलानष्टौ शिलाजन्मनो मीनांड्याः कुडवः कृतेति गुटिकासंयोज्य सर्व भिषक्॥ तत्रैकां प्रतिवासरं हि सघृतक्षौद्रेण लिह्यादिमाम् ।। • तक्रं मस्तु पयो घृतं मधुरसं पश्चापिवेन्मात्रया॥१३॥ अशासि प्रदरं ज्वरं च विपमं नाडीव्रणानश्मरी कृच्छं विद्रधिमग्निमांद्यमुदरं पांड्वामयं कामलाम् ॥ यक्ष्माणं सभगंदरं सपिडकागुल्मप्रमेहारुची रेतोदोपमुरःक्षतं कफमरुत्पित्तातिमुयां जयेत् ॥ १४॥ वृद्धं संजनयेयुवानमसमौजस्कं वलं वईये- देतस्या न निपिद्धमन्नमसकन्नाध्यागम मैथुनम् ॥ विख्याता गुटिकेयमचिंततरा चंद्रप्रभा नामतः सांद्रा नंदकरी ननोति च रुचिं चंद्रेणनुल्यां ननौ॥१५॥ इति चंद्रप्रभागुटिका योगरत्नावलीतः॥ हमांभोघरचंदनं त्रिकटुकं धात्री प्रियालं कुर्दू- मंजानसिसुगंधि जीरकयुतं शृंगोटकं वंशजम् ॥ जातीकोशलवंगधान्यकयुतं प्रत्येककर्पद्वयम् पूगस्याएपलं विचूर्य च पयःप्रस्थत्रये सर्पिपः॥ १६॥ दयागोः कुडवं सितार्थकतुलां धात्री परी द्वांजली मंदागी विपचेन्दिपक्शुभदिने सुनिग्धांडे क्षिपेत् ।। यः खादेहिनशःप्रभातसमये मेहांच जीर्णचर पित्तं साम्लमसक्युतिं गुददृशोपकालिनासामु च।।१७।। मंदानि च विजित्य मुष्टिमतुलां कुर्याच शुक्रपद १सट। २रा गांड।

·एकपञ्चाशस्तरंगः। २२३ पूगं गर्भकरं परं गदहरं वीणामसृग्दोपजित् ॥ १८॥ इति पूगीपाकः योगरत्नावलीतः॥ श्रीखंडं त्रिमुगंधिकेसरकणा शुंठी घरी चांवुदं शृंगाटं जलजं प्रियालवदरीधान्यजवीजं तुगा ॥ द्राक्षाजीरकधान्यकं ससुमनःपुष्पं च जातीदलं शुद्धार दरदं पलार्धकमिदं सन्नारिकेरांत्रंमत् ॥ १९ ॥ पूगं चाष्टपलं च सौरभयः प्रस्थत्रये संपचेत् पश्चादामलकी वरी जलशरावार्धथ पिष्टीकृतम् ।। शुष्कीकृत्य कटाहके च सघृते मंदाग्निना चूर्णयुक् वंगव्योमपलाईकं तु तुलया खंडेन पाकीकृतम् ॥२०॥ भुक्तं प्रातरिदं प्रमेहपवनाध्मानानि शूलानि च क्षैण्यं दैन्यमसृक्तुति मुखगुदश्रोत्राक्षिलोमोद्भवाम् ॥ हन्याद्रोगजराविपत्तिशमनं मंदाग्निहूंहणं वल्यं वृद्धिकरं प्रमोदजनकं पूर्ण न कि सेव्यते ॥ २१॥ इति पूगीपाकः सारसंग्रहात् दंतीदारुसठीशिलाहदहनैर्भल्लातकार्काभया- स्नुवर्पाभ्रकरंजयुग्मवरुणैर्युक्पंचमूलीयुतैः॥ इत्येभिर्दशपालिकैः सृतमपा द्रोणे पृथक्प्रस्थिकै- रेभिचाभिकुलत्यकोलकयवैः पादावशेपीरुते॥२२॥ अस्मिन्नीपकिरातरोहिपकणाकंपिल्लविश्वौपधै- भांर्गाचव्यगजाह्वपिप्पलियुतैरेभिश्च सिद्धं घृतम् ॥ एतन्महहरं क्षयक्षयकर हिक्कापहं गुल्मजित् पांडुत्वक्प्रतिघातिहगुदरुजःप्रध्वंसि धान्वंतरम् ॥२३॥ २ शुद्धलोहं । ३ नारियलकोगोला । ४ गोदुग्ध। ५विसखपप। १लवर्ग।

·२२४ योगतरंगिण्याम्। इनिधान्वंतरं घृतं चिकित्सातः॥ सूतं कांतं गंधतीक्ष्णे ताप्यं व्योपं फलत्रिकम् ॥ शिलाजतु शिला कोलवीजं रात्रिः कपित्थजम् ॥२४॥ त्रिःसप्तरुत्वो भुंगाद्भिर्भावयेनिष्कसंज्ञकः॥ • मेघनादारख्यसूतश्च सर्वमहान्प्रणाशयेत् ॥२५॥ महानिवस्य वीजानि पेपयेत्तंदुलांबुना ॥ सघृतान्यचिराधन्युः पानान्महांश्चिरंतनान् ॥ २६ ॥ इति मेघनादो रसः॥ सूताभ्रमामलजलैः सप्ताहं भावपेद्रसम् ।। हरिशंकरसंज्ञः स्याद्भुक्तः सर्पप्रमेहजित् ॥ २७ ॥ इति हरिशंकरो रसः॥ रसस्य भस्मना तुल्यं पंगभस्म प्रकल्पयेत् ।। अस्य गुंजाइयं हंति मेहान्क्षौद्रसमन्वितम् ॥ २८॥ इति वंगेश्वरो रसः॥ एलासकर्पूरसिता सधात्री जातीफलं गोक्षुरशाल्मलीत्वक् ॥ सूता-बंगायसभस्मसर्व- मेतत्समानं परिमर्दनीयम् ॥ निष्कार्धमात्रो मधुनावलीढो निहंति सर्वामयमेहजातम् ॥ २९॥ इति प्रमेहकुठारो रसः रसरत्नप्रदीपात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यांप्रमेहचिकित्सानामै- कपञ्चाशस्तरंगः॥ १३रिद्रा।

·जयःपञ्चाशस्तरंगः। २२५ द्विपञ्चाशस्तरंगः। अथ मेदः॥ अव्यायामदिवास्वप्नश्लेष्मलाहारसेविनः॥ मधुरानरसात्प्रायः स्नेहान्मेदो विवर्धते ॥१॥ मेदो मांसविवृद्धित्वात्स्थूलस्फिगुदरस्तनः।। अयथोपचयोत्साहो नरोतिस्थूल उच्यते ॥२॥ इति रुग्विनिश्चयात् ॥ प्रातमधुयुतं वारि सेवितं स्थौल्यनाशनम् ॥ केवलं वा रजन्यंते पीतं मेदस्तिनां हितम् ॥३॥ सचव्यजीरकव्योपहिंगुसौवर्चलाभयाः॥ मस्तुना सक्तवः पीता मेदोवृद्धिविनाशनाः॥४॥ क्षारं वा तालपत्रस्य हिंगुयुक्तं पिवेन्नरः॥ मेदोवृद्धिविनाशाय भक्तमंडसमन्वितम् ॥५॥ पासादलरसोपेतः शंखचूर्णेन संयुतः॥ विल्वपत्ररसो पापि गात्रदौनध्यनाशनः॥६॥ इति श्रीयो० मेदश्चिकित्सानामद्विपंचाशस्तरंगः ।। त्रयःपञ्चाशस्तरगः। अथोदरम् ।। ध्या स्वेदांबुषाहीनि दोपाः स्रोतांसि संचिताः॥ प्राणाम्यपानान्संदृष्य जनयंत्युदरं नृणाम् ॥ १॥ इति वृंदात् ॥ रक्तशालियंवा मुद्दा जांगलाच रसा हिताः॥ विरकास्थापनं शस्तं सर्वेपु जठरेषु च ॥ २॥ क्षीरेणैरंडज तैलं पिवेन्मूत्रेण वा संरुत्॥ १पकवार।

·२२६ योगतरंगिण्याम् ज्योतिष्मत्याः पिवेत्तैलं पयसा च विरेचनम् ॥ ३ ।। सर्वेभ्यो जठरेभ्यस्तु शीघ्रं मुच्येत मानवः॥ वातोदरी पिवेतलं पिप्पलीलवणान्वितम् ॥ ४ ॥ शर्करामरिचोपेतं स्वादु पित्तोदरी पिवेत् ॥ . यवानीसैंधवाजाजीव्योपयुक्तं कफोदरी॥५॥ सन्निपातोदरी तकं त्रिकटुक्षारसैंधवैः॥ त्रिभिरथ परिवृद्धं पंचभिः सप्तभिवा दशभिरथ विवृद्धं पिप्पलीवईमानम् ॥ इति पिवति पुमान्यस्तस्य न श्वासकास- ज्वरजठरगुदा वातरक्तक्षयाः स्युः॥६॥ स्नुहीपयोभाविनानां पिप्पलीनां पयोमतः॥ सहस्रमुपयुंजीत शक्तितो जठरामयी ॥७॥ पटोलमूलं रजनी विडंगं त्रिफलात्वचम् ॥ कंपिल्लकं नीलिंनी च त्रिवृतां चेति चूर्णयेत् ॥८॥ पडाद्यान्कार्पिकान्भागानंत्यान्वित्रिचतुर्गुणान्॥ श्लक्ष्णचूर्ण ततो मुष्टि गवां मूत्रेण वा पिवेत् ॥ ९ ॥ विरिक्तो जांगलरसैर्भुजीत मृदुमोदनम् ॥ मंडं पेयां च पीत्वा वा सव्योपं पंडहं पयः ॥१०॥ शृतं पिवेत तचूर्ण पिवेदेवं ततः पुनः॥ हंति सर्वोदराण्येतचूर्ण जातोदकान्यपि ॥ कामलां पांडुरोगं च श्वयधु चापकपति ॥११॥ इति पटोलायं चूर्णम् ॥ यवानी हपुपा धान्यं त्रिफला सोपकुंचिको । १ मातकांगुनी। २मिरचाई। नरेपना सन् ५पदिन । ६ कलोनी। - ३प्रमाण।

·वयःपञ्चाशस्तरंगः। २२७ कारवी पिप्पलीमूलमजगंधा सठी वचा ॥१२॥ शताहा जीरकं व्योपं स्वर्णक्षीरी सचित्रकम् ॥ द्वौ क्षारौ पौष्करं मूलं कुष्ठं लवणपंचकम् ॥ १३ ॥ विडंगं च समांशानि दंतीभागत्रयं तथा ।। त्रिवृदिशाले दिगुणे सातला स्याचतुर्गुणा ॥१४॥ एवं नारायणो नाम चूर्णो रोगगणापहः॥ तकेणोदरिभिः पेयो गुल्मिभिवंदरांवुना ॥१५॥ .आनदवाते सुरया वातरोगे प्रसन्नया । दधिमंडेन विट्संगे दाडिमांबुभिरति ॥ १६॥ परिकर्तेतिवृक्षाम्लैरुष्णांवुभिरजीर्णके ॥ भगंदरे पांडुरोगे कासे श्वासे गलग्रहे ॥ १७ ॥ हद्रोगे ग्रहणीदोपे कुष्ठे मंदानले ज्वरे ॥ दंष्ट्राविपे मूलविपे गरले कृत्रिम विपे॥ यथार्ह स्निग्धकोष्ठेन पेयमेतद्विरेचनम् ॥ १८॥ इति नारायणं चूर्णम् ॥ त्रिवृता त्रिफला पाठा दंती कट्ठकरोहिणी ।। चतुरंगुलमज्जा च तथा च कटुकत्रयम् ।। १९ ।। चित्रकं च वृहत्यौ च तथा च गजपिप्पली॥ लुहीक्षीरं पलं दद्याद् घृतस्याशौ प्रदापयेत्।। २० ॥ पावपिवति तदिदूस्तावद्वेगान्विरिच्यते॥ स्तहिदुघृतं सिद्धमृपिभिः समुदाहृतम् ॥ २१ ।। इति विदुघृतम् ॥ रोहीतकाभयाशुंठीः पिवेन्मूत्रेण शक्तितः॥ १पोक। २इब्रापन। ३ मद्यभेदेन । ४ वग्नागारी ५अदी। नरिपे।

·२२८ योगतरंगिण्याम् सर्वोदरहरःप्लीहमेहाःकमिगुल्मनुत् ॥ २२॥ पातव्यो युक्तितः क्षारः क्षीरणोदधिशुक्तिजः॥ पयसा च प्रयोक्तव्याः पिप्पल्यः प्लीहशांतये ॥२३॥ औदकानूपजं मांसं शाकं पिष्टकतास्तिलाः॥ व्यायामाध्वदिवास्वापपानाजीर्ण विवर्जयेत् ॥२४॥ अत्र कन्यादो रसो हितः॥ सूतगंधकणापथ्यातुत्थारखधकाढकम्॥ मईयेद्दजिदुग्धेन तन्मापं खादयोदिनम् ॥ २५॥ नृणां जलोदर हंति पथ्यं शाल्योदनं दधि। चिचाफलरसं चानुपानमत्र प्रयोजयेत् ॥ २६ ॥ इत्युदरारि रसः॥ भ्रष्टंकणतुल्यं तु मरिचं च रसं समः॥ गंधकं पिप्पली झुंठी द्वौद्दौ भागौ विचूर्णयेत् ॥ २७॥ सर्षतुल्यं क्षिपेदंतीवीजं सर्वमकल्मपम्॥ द्विगुंज रेचनं चैतदुदराणि व्यपोहति ॥२८॥ इति नाराचः॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यां उदरचिकित्सा नाम त्रयःपंचाशस्तरंगः॥ चतुःपञ्चाशस्तरंग। अथ श्वयथः॥ रक्तपिनकफाद्वायुः शिराः प्रापप्य वाह्यगाः ॥ शोथं करोति नवधा दोपवेडाभिवाततः॥१॥ शुंठीपुनर्नपैरंडपंचमूलीगृतं जलम् ॥ पातिके श्वयथो शस्तं पानाहारपरिग्रहे ॥२॥ २रुन तिठापरयापि पाठः। ३ विक्षः। १सीपी।

·पञ्चपञ्चाशस्तरंगः। २२९ . पटोलत्रिफलारिष्टदावक्विाथः सगुग्गुलुः। हंति पित्तभवं शोथं तृष्णाज्वरसमन्वितम् ॥३॥ पुनर्नवाविश्वत्रिवृहुडूचीशम्याकपथ्यामरदारुकल्कम् ॥ शोथे कफोत्थे महिपाक्षयुक्तं मूत्रं पिवेदा सलिलं तथैवट कफे तु कृष्णासिकतापुराणा पिण्याकशियुत्वगभिप्रलेपः गुडाईकं वा गुडपिप्पली वा गुडाभयांवा गुडनागरं वा५ कांभिवृद्ध्या त्रिपलप्रमाणं खादेन्नरः पक्षमथापि मासम् ॥ शोथप्रतिश्यायगलास्यरोगान् सश्वासकासारुचिपीनसादीन् ।। ६॥ जीर्णज्वरा ग्रहणीविकारान् हन्यात्तथान्यानपि वातरोगान् ॥ कृष्णाग्निविश्वधनजीरककंटकारी पाठानिशाकरिकणामंगधाजटानाम् ॥७॥ चूर्ण कवोष्णसलिलेन विलोड्य पीतं नातः परं श्वयथुरोगहरं नराणाम् ॥ ॥ सीतैलघृतमद्यानि गुर्वम्ललवणानि च ॥ जांगलं च दिवास्वापं शोधवान्वर्जयेन्नरः॥ ९॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां शोथचिकित्सा नाम चतुःपंचाशस्तरंगः॥ पञ्चपचाशस्तरंग अथ मुष्कवृद्धिः॥ अधोगतिवेक्षणतो गुष्कौ प्राप्य करोति हि ॥ दोपास्त्रमेदोमूत्रांत्रैः समधांडोन्नति मरुन् ॥ १ ॥ १ पोपण्मूत। २० ·योगतरंगिण्याम् यः पित्तदोपेण कुरंडरोगो भवेच्छिशोदक्षिणमुष्कभागे। ततोड़भागे श्रवणस्य वेधं वामस्य कुर्यात्परतोऽपरत्र॥२ पथ्याक्षवीजशुंठीनिर्गुडीनां मिथः समैचूर्णैः ।। घृतमधुसहिता पिंडी न क्षमते मुष्कवृद्धिकथाम् ॥ ३॥ . त्रिफलाक्काथगोमूत्रं पिवेत्यातरतंद्रितः॥ कोष्ठवातोद्भवं शूलं निहन्यादृषणोद्भवम् ॥ ४॥ कपायलेपयोः प्रायो युज्यते रक्तचंदनम् ॥ चंदनं मधुकं पद्ममुशीरं नीलमुत्पलम् ॥५॥ क्षीरपिष्टैः प्रलेपः स्यादाहशोथवणापहः॥ पंचवल्कलकल्केन सघृतेन प्रलेपनम् ।। ६ ।। सर्व पित्तहरं कार्य रक्तजे रक्तमोक्षणम् ।। वचासर्पपतैलेन प्रलेपः शोथनाशनः ॥७॥ तेलमैरंडज पीतं वलासिद पयोऽन्वितम् ।। आध्मानशूलोपचितामंडवृद्धि जयेन्नरः ॥८॥ गोमूत्रसिद्धां रुवुतैलभृष्टां हरीतकी सैंधवचूर्ण युक्ताम् ॥ खादेन्नरः कोष्णजलानुपानानिहंति कूरंडमतिप्रवृद्धम्द इतिश्रीयोगतरंगिण्यां अंत्रवृद्विचिकित्सा नाम पञ्चपंचाश स्तरंगः॥ पदपंचाररतरंगः अथ वृभः वंक्षणे दोपजः शोथो वृध इत्यभिधीयते ॥ मूलं विल्वकपित्थयोररलुकस्यानेहत्योईयोः॥१॥ श्यामापूतिकरंशिकतरुर्विश्वौपधारुष्करम् ।। कृष्णाधिकचव्यपंचलवणाक्षाराजमोदान्वितम् ।।२।। १ कर्णस्य। २मिठाये।

·सप्तपञ्चाशस्तरंगः। पीतं कांजिककोणतोयमथिनैचूर्णीकृतं ब्रनजित् ॥२॥ भृष्टश्चैरंडतैलेन कल्कः पथ्यासमुद्भवः॥ कृष्णासैंधवसंयुक्तो वृध्ररोगहरः परः ॥ ३॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां वृनचिकित्सा नाम- पट्पश्चाशस्तरंगः॥ सप्तपंचाशस्तरंगः अथ गंडमाला॥ गंडमालोरुभिन्डैः कंठदेशसमुद्भवैः॥ एपैव चिरवृद्धा स्यादपची व्रणसंज्ञिका॥१॥ माक्षिकाढ्यः सकृत्पीतःकाथो वरुणमूलजः॥ गंडमालां निहंत्याशु चिरकालानुवंधिनीम् ॥२॥ विडंगामलसिंधूत्थरास्रोग्राक्षारदारुभिः॥ तैलं चतुर्गुणे सिदं कटुतुंबीरसे शुभे॥ गंडमालाहरं श्रेष्ठं गलगंडेपि शस्यते ॥३॥ इति तुंबीतैलम् ।। न्यो विडंगं मधुकं सैंधवं देवदारु च ॥ तैलमेभिः शृतं सम्यकृच्छ्रामप्यपी जयेत् ॥ ४॥ इति व्योपाद्यं तैलम् ॥ सुबुंदर्या विपकं तु क्षणात्तैलं वरं ध्रुवम् ।। अभ्यंगानाशयेनृणां गंडमालां सुदारुणाम् ॥५॥ इति चुटुंदरीतैलम्॥ सौभांजनं देवदारुकांजिफेन प्रयोजितम् ।। कोष्णप्रलेपतो हन्यादपर्ची दुस्तरामपि ॥६॥ इति सौभांजनम् ।। १ चम्बदर। २ सेंटजनो। - ·योगतरंगिण्याम् - . । अथ गलगंडः॥ निवदः श्वयथुर्यस्य मुष्कपल्लंबते गले ॥ महान्वा यदि वा हस्वो गलगंडं तमादिशेत् ॥७॥ जीर्णकारुकरसो विडसैंधवसंयुतः॥ नस्येन तरुणं हंति गलगंडं न संशयः॥८॥ श्वेतापराजितामूलं प्रातः पिष्ट्वा पिवेन्नरः॥ सर्पिषा नियताहारो गलगंडप्रशांतये॥ ९॥ तिक्तालांवुफले पकं सप्ताहमुपितं जलम् ॥ गलगंडं निहंत्याशु पानात्पथ्यानुशीलितम्॥१०॥ अथ ग्रंथिः॥ वातायो मांसमसृक्प्रदुष्टाः प्रदूष्य मेदश्च तथा शिराच॥ वृतोननं ग्रंथिमरुक्सशोफं कुर्वत्यतो ग्रंथिरिति प्रदिष्टः॥११॥ हिरा सरोहिण्यमृताथ भार्गी स्योनाकविल्वागुरुवाजिगंधा । गोजीवपिश सहतालपत्र्या ग्रंथी विधेयोनिलजे प्रलेपः॥१२॥ जलायुकाः पित्तरुते हितास्तु क्षीरोदकाभ्यां परिपेचनं च ।। द्राक्षारसेनेचुरसेन वापि चूर्ण पिवेद्वापि हरीतकानाम् ।। १३ ॥ मधूकर्जबर्जुनवेतसानां त्वग्भिः प्रेदेहानवचारयेच ॥ १ कोकटो। २चितकोत। ३ गोमूषणपिया। मालपत्रणमा ५ लेपान्।

·सप्तपञ्चाशस्तरंगः। हितेषु दोषेषु यथा न पूर्व ग्रंथौ भिषक्श्लेष्मसमुत्थितेषु॥ अमर्मजातं सममपातं तत्पकमेवापहरेविचार्य॥ देहस्थिते वाससि सिद्धकर्मा सद्यःक्षतोक्तं च विधि विध्यात् ॥१३॥ शखेण चोत्पाट्य सुपक्कमाशु प्रक्षालयेत्पथ्यतमैः कपायैः।। संशोधनस्तंतुविशोधयेत्तु क्षारोत्तरैः क्षौद्रघृतप्रगाढेः॥११॥ सिद्धं च तैलं त्ववचारणीयं पिडंगपाठारजनीविपक्कम् ॥ मेदःसमुत्थे तिलकल्कदिग्धे कृतोपरिष्टाद्विगुणं पटांतम् ॥ १५॥ हुताशतसेन मुहुः प्रदद्या- लोहेन धीमानववृद्धितायाम् ॥ प्रलिप्तदा त्वथ लाक्षया वा प्रतप्तया वेदनमस्य कार्यम् ॥ १६ ॥ निपात्य वा शस्त्रमपोह्य मेदो रहेत्तुपक्षं वयपा पिदा। प्रक्षाल्य मूत्रेण तिलैः सुपिष्टैः सुवर्चलायैईरितालमित्रैः ॥ १७ ॥ ससैंधवैः क्षारघृतप्रगाढेः क्षारोत्तरेनमभिप्रशोध्य ॥ तैलंविदध्यादिकरंजगुंजावंशावलेरव्ये गुदमूत्रसितम्॥२९ लिप्त यवक्षारविडंगवीजगंधोपलैः स्यान्मसृणीतयत्।। १वद्याकुर। २ गंपपाशाण । ३ करतीकृतेः ।

·योगवरंगिण्याम् रक्तंन मिः सरर्टस्य सद्यस्तदत्दै शाम्यति नान्ययैतत् इति राजमार्तडात् ॥ वाताव॒दं क्षीरघृतांबुसिद्ध- रुष्णैः सतैलैरुपनाहयेत्तु॥ कुर्यात्तु मुख्यान्युपनाहनानि सिद्धैश्च मांसैरथवेसवारैः॥२०॥ स्वेदं विदध्यात्कुशलश्च नाड्या शृंगेण रक्त वहुशो हरेच्च॥ वातघ्ननिर्वृहपयोऽम्लवगैः सिद्ध सिताख्यां त्रिवृतां पिवेदा ॥२१॥ स्वेदोपनाहा मृदवस्तु पथ्या पितार्बुदे काविरेचनं च ॥ विरुष्य सोढुंवरशाकंगोजी- पत्रै शं क्षौद्रयुतैः प्रलिपेत् ॥ २२ ॥ शुद्धस्य जंतोः कफजेर्बुदे च रक्ते च सिक्ते स्रवतेदं यत् ।। मेदःकते मांसकतेपि कार्य व्रणोदितं सर्वचिकित्सितं च ॥२३॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां गंडमालापचीमलांड- थ्यर्बुदचिकित्सानाम सप्तपंचाास्तरंगः।। अष्टपंचाशस्तरंगः अथ श्लीपदः॥ श्लीपदः पादशोथः स्पान्मेदःकफसमुन्द्रपः॥ नासाकर्णाक्षिहस्तादावप्याहुः केप्यमुं पुनः॥ २८॥ १तिति। ३ गोभीस्पपिपाठः। २ श्वेता ·एकोनषष्टिस्तरंगः। . धत्तरैरंडवर्षाभूनिर्गुडीशियुसपैः।। . प्रलेपः श्लीपदं हंति चिरोत्थमपि दारुणम्।। २ ॥ कृष्णाचित्रकदंतीनां कर्षमपलंपलम् ।। विशतिश्च हरीतक्या गुडस्य च पलद्वयम् ॥३॥ मधुना मोदकं स्वादेच्छीपदं हंति दुस्तरम् ।। संपिष्टमारनालेन रूपिकामूलवल्कलम् ॥ प्रलेपाच्छीपदं हति बदमूलमपि दृढम् ॥४॥ पिंडारकतरुसंभवशिफा जयति सर्पिषा पीता। श्लीपदमुग्रं नियतं वडा सूत्रेण जंघायाम् ।। ५ हितश्च लेपने नित्यं चित्रको देवदारु च॥ सिद्धार्थशियुकल्को वा सुखोष्णो मूत्रपेषितः॥६॥ विडंगमरिचार्केषु नागरे चित्रके तथा ।। भद्रदालकाख्ये च सर्वेषु लवणेषु च ॥ तैलं पकं पिवेदापि श्लीपदानां निवृत्तये॥७॥ इति विडंगाचं तैलम्॥ यवानं कटुतैलं च कूर्ममांसं च योजयेत् ॥ श्लीपदानां प्रशांत्यर्थमशांने दाहमग्निना ।। ८॥ इति वृंदात् ॥ इति श्रीयोगतरैगिण्यो श्लीपदचिकित्सा नाम अष्टपंचाशस्तरंगः एकोनपष्टितमस्तरगः अथ विधिः॥ पृथग्दोषैः समस्तैश्च क्षतेन क्षतजेन च। १ अर्कमूल।

·२३६ " योगतरंगिण्याम् गुल्मवद्विद्रधियः स्वीस्तने रक्तविद्रधिः॥१॥ जलौकापातनं शस्तं सर्वस्मिन्नेव विधा॥ मृदुविरेको लध्वनं स्वेदः पित्तोत्तरं विना ॥२॥ वातघ्नौपधिकल्कैस्तु वसातैलघृतहतैः॥ सुखोगो वहुलो लेपःप्रयोज्यो वातविदधौ ॥३॥ स्वेदोपनाहाः कर्तव्याः शिशुमूलसमन्विताः।। यवगोधूममुरैश्च खिन्नपिष्टैः प्रलेपयेत् ॥४॥ विलीयते क्षणेनैवमपक्कश्चैव विद्रधिः॥ पैत्तिकं शर्करालाजामधुकैः सारिवायुतैः॥५॥ प्रदियात्क्षीरपिष्टेवा पयस्योशीरचंदनैः ॥ पिवेता त्रिफलाक्वार्थ त्रिवृताकल्कसंयुतम् ॥६॥ इष्टिकासिकतालोहगोशरुत्तुपपांसुभिः । गोमूत्रपिरैः सततं स्वेदयेच्लेष्मविद्रधिम् ॥ ७॥ सोभांजनस्य नि!हो हिंगुसैंधवसंयुत्तः।। अचिराविधि हंति प्रातःप्रातर्निपेवितः॥८॥ श्वेतवर्षानुवो मूलं मूलं वरुणकस्य च ।। जलेन कथितं पीतमपकं विद्रधि जयेत् ॥ ९॥ कासीससैंधवशिलाजतुहिंगुचूर्ण मिश्रीरुतो वरुणवल्कलजः कपायः॥ अभ्यंतरोत्थितमपक्कमतिप्रभाणं नृणामयं जपति विद्रधिमुग्रशोफम् ॥१०॥ अपके वेतदुदितं पक्के तु व्रणयक्रिया ।। १७॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां विद्रधिचिकित्सा नाम एकोनपरितमस्तरंगः १ सहजनों।

·षष्टितमस्तरंगः। २३७ षष्टितमस्तरंगः अथ व्रणशोथः॥ एकदेशोस्थितःशोथो व्रणानां पूर्वलक्षणम् ॥ दोषैः पृथक्समस्तैस्तै रक्तजागंतुजौ च पट् ॥१॥ इति रुग्विनिश्चयात्॥ आदौ विप्लावनं कुर्याट्वितीयमथ सेचनम् ॥ तृतीयमुपंनाहं च चतुर्थ पाटनक्रियाम् ॥२॥ पंचमं शोधनं चैव पष्ठं रोपणमिष्यते। एते क्रमा व्रणस्योक्ताः सप्तमं वैतापहम् ॥३॥ अभ्यज्य स्वेदयित्वा तु वेणुनाड्या ततः शनैः॥ विप्लावनार्थ गृह्णीयातलेनांगुष्ठकेन वा ॥ ४ ॥ शोथे महति संरब्धे वेदनावति वा व्रणे॥ यो न याति समं लेपस्वेदसेकापतर्पणैः॥५॥ सोऽपि नाशं बजत्याशु शोथः शोणितमोक्षणात् ।। एकतश्च कियाः सर्वा रक्तमोक्षणमेकतः॥६॥ रक्तं हि विकियां याति तन्मोक्षे याति विक्रिया ॥ हरत्यष्टांगुलं तुंवी शृंगं च द्वादशांगुलम् ॥७॥ शिरा सर्वांगजे रक्तं जलौकाग्रंथिमुद्धतम् ॥ तुंबी कफोत्ये वातोत्थे शृंगी पित्ते जलौकसः॥ ८॥ संनिपातोत्थिते नाडी वहुदोषे प्रयोजयेत् ॥ मानुढुंगाग्निमंधौ च सुरदारु महौषधम् ।। ९ ।। अहिंस्रा चैव रास्ना च प्रलेपेनाशु शोधजित् ।। दुर्वानलकमूलं च मधुकं चंदनं तथा ॥३०॥ २प्रथिनाशनं । ३स्लेडेनमर्दयित्वा। ५ विजोगे। १ अफारो ४विकार।

·२३८ योगतरंगिण्याम् , । शीतलैश्च गणैः सर्वैः प्रलेपः पित्तशोथहा ।। अंजगंधाश्वगंधा च काला सरलया सह ।।।। एकैपिका च शृंगी च प्रलेपः श्लेष्मशोषहा ।। आलेपपूतिमांसानां मांसस्थानमरोहताम् ॥१२॥ .लेपःसंरोपणः कार्यस्तिलजो मधुसंयुतः॥ न्यग्रोधोर्युवराश्वत्यप्लक्षवेतसवल्कलैः ॥ १३ ॥ सर्पिकैःप्रलेपः स्याच्छोथनिर्वारणः परः॥ न रात्री लेपनं दद्यादत्तं च पतितं तथा ॥ १४॥ न च पर्युपितं शुष्कं न पा संधारयेत्वचित् ॥ सतिलाः सातसीवीजाः दध्यम्लसपिंडिकाः ॥ १५॥ सकिण्वकुष्ठलवणाः शस्नाः स्युरुपनाहने ॥ शणमूलकशिपूणां फलान्यतितसर्पपाः॥ १६॥ सक्तवः किण्वमुष्णानि द्रव्याण्येतानि पाचने । हस्तिदंतं जले घृष्टं विदुमात्रप्रलेपनात् ॥१७॥ अत्यर्थकठिने चापि शोथे पाचनभेदकम् ।। चिरविल्वानिको दंतीचित्रको हयमारकः॥१०॥ कपोतकंकगृध्राणां पुरीपाणि च दारणे ॥ ततःप्रक्षालने क्वाथः पटोलीनिवपत्रजः॥ १९॥ अविशुद्धे विशुद्धे वा न्यग्रोधादित्वगुद्भवः॥ आलेपः पृतिमांसानां मांसस्थानामरोहणम् ।।२०।। कल्कः संरोहणः कार्यस्तिलानां मधुना वितः। निवपत्रमधुभ्यां तु यतःसंशोधनः परः॥२१॥ निवपत्रं तिला दंती त्रिवृत्संघवमाक्षिकम् ।। १योकाधिक २ सारिया । ३ सरलू। ४ मला ६ वासोतेप। ७कना। ८भिलायो।

·पष्टितमस्तरंगः। दुष्टवणप्रशमनो लेपःशोधनसरी॥ २२॥ निवपत्रवचाहिंगुसर्पिलवणसैंधवैः॥ धूपनं कृमिरक्षोभं व्रणकंडूरुजापहम् ॥ २३॥ अग्निदग्धे व्रणे सम्यक्प्रयुंजीत चिकित्सितम् ॥ पित्तविधिवीसप्र्पशमनं लेपनादिकम् ॥ २ ॥ वाताभिभूतान्साश्च धूपयेदुग्रवेदनान् ॥ यषाज्यभूर्जमदनश्रीवेष्टकसुराहयैः॥२५॥ श्रीवासगुग्गुल्वगुरुशालनिर्यासधूपिताः॥ कठिनत्वं व्रणा यांति नश्यंत्यास्त्राववेदनाः॥२६॥ करंजारिष्टनिगुंडीरतो हन्याद्रणक्रिमीन् । लशुनेनाथ वा दद्याल्लेपनं कृमिनाशनम् ॥ २७ ॥ ये क्केदपाकसुतिगंधवंतो व्रणा महांतःसरुजः सशोथाः।। प्रयांति ते गुग्गुलुमिश्रितेन पीतेन शांति त्रिफलारसेन ॥२८॥ इति त्रिफलागुग्गुलुः॥ अमृतापटोलमूलत्रिफलात्रिकटुक्रिमिन्नानाम् ॥ समभागानि रजांसि कौशिकभागः समः सर्वैः॥२९॥ गोघृतवद्धां गुटिकां खादेदनुवासरं सदक्षमिताम् । जेतुं व्रणवातासृग्गुल्मोदरश्वययुपांडुरोगान्वै ॥३०॥ इत्यमृतायो गुग्गुलुः॥ जातीनिवपटोलपत्रकटुकादावींनिशाप्तारिवा- मंजिष्ठाभयसिक्यतुत्थमधुकै क्ताहवीजैः समैः १र्सिडनुल्यः। २भोजत्रा। ३राहा ४ ची। ५गुग्गुलु। ६ मोम। ॥ ७कंजपा।

·योगतरंगिण्याम् सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः स्त्राविणो गंभीराःसरुजो व्रणाः सगतिकाःशुध्यंतिगुष्यंतिच ३ इति जात्यायं घृतम् ॥ स्वजिका च यवक्षारः कंपिल्लमहिछंदिका॥ • टंकणं श्वेतखदिरं तुत्थं चूर्ण च गोघृते ॥ ३२ ॥ सर्व समांशं संचूयं मईयेत्प्रहरं दृढम् ॥ स्वजिकादिघृतं चैव सर्वत्रणविशोधनम् ॥३३॥ पूरणं कृमिघ्नं शीघ्रं पाटवकृत्तथा ॥ इति स्वर्जिकायं घृतम् ॥ मनःशिला समंजिष्ठा सलाक्षारजनीयम् ।। प्रलेपः सघृतक्षौद्रस्त्वग्विशुद्धिकरः परः॥ ३ ॥ पुनर्नवानिवपटोलशुंठी- तिक्तानिशादाय॑भयाकपायः॥ सर्वांगझोफोदरकासशूल- श्वासान्वितं पांडुगदं निहति ॥ ३५॥ इति पुनर्नवाष्टकं ॥ अयोरजः सकासीसं त्रिफलाकुसुमानि च ॥ प्रलेपः कुरुते काण्य सद्य एव नवत्वचि ।। ३६ ।। कालीयकफलाम्रास्थिहेमकालासुरोत्तमैः ।। लेपःसगोमयरसस्त्वक्सवर्णकरः परः ॥३७॥* अथ सद्योवणः॥ सद्यःक्षतं व्रणं वैद्यः सशूलं परिपेचयेत् ।। १ सर्पकचुका । २ भगर। ३ नागकसर। १ गधक ? मुरदशृंगाटक १ कवेलोटंक १ युज्यासयं समर्प नादीप्रणादरी तेपा. दरस्य प्रणा नस्यति॥ ४मारिया। *पारोटेक ·पष्टितमस्तरंगः। यष्टीमधुकयुक्तेन किंचिदुष्णेन सर्पिपा ॥ ३८॥ बुवागंतुं व्रणं वैद्यो घृतक्षौद्रसमन्वितम् ॥ शीतां क्रियां प्रयुजीत रक्तपित्तोमनाशिनीम् ॥ ३९ ॥ आमाशयस्थे रुधिरे वमनं पथ्यमुच्यते ।। पकाशयस्थे दातव्यं रेचनं च समासतः ॥ ४० ॥ काथो वंशत्वगेरंडश्वदंष्ट्राश्मभिदाकतः॥ सहिंगुसैंधवः पीतः कोष्ठस्थ स्वावयेदसृक् ॥ ११ ॥ यवकोलकुलस्थानां निस्नेहेन रसेन वा ।। भुंजीतानं यवागू वा पिवेत्सैंधवसंयुताम् ॥ ४२ ॥ इति साप्ताहिकः प्रोक्तः सयोवणहितो विधिः। सप्ताहापरतः कार्याः शारीरव्रणवत्किया॥३३॥ वणे श्वयथुरायासात्तं च रागश्च जागरात ॥ तौच रुक्च दिवास्वापात्ताश्च मृत्युश्च मैथुनात् ॥ ४ ॥ सिंदूरकुष्ठविहिंगुरसोनचित्र- वाणांघिलांगलिककल्कविपक्कतैलम् ।। प्रासादमंत्रयुतहुंकतनुन्नफेनः क्किन्नव्रणप्रशमनो विपरीतमल्लः ॥१५॥ खगाभिघातगुरुगडमहोपदंश- नाडीव्रणवणविचर्चिककुछपामा एता निहति विपरीतकमतनाम तैलं यथेष्टशयनाशनभोजनस्य ।। १६ ।। इति विपरीतमलतैलं चक्रदतात् ॥ अथ भनानि ।। आदौ भग्नं विदित्वा तु सेचयेच्छीतवारिणा ।। १मतु। २ सप्तदिनपर्यंत । ३ श्वययुः। ४ पंचमूल । २१ ·C २४२ . योगतरंगिण्याम् पंकेनालेपनं कुर्यादधनं च कुशान्वितम् ।। ४७ ।। आलेपनार्थ मंजिष्ठा मधुकं रक्तचंदनम् ॥ शतधौतघृते मिश्रं शालिपिष्टं च लेपनम् ॥ १८॥ न्यग्रोधादिकपायस्तु मुशीतः परिपेचने । पंचमूलीविपक्कं च क्षीरं दद्यात्सवेदने ॥ १९ ॥ मूलं गालच्छिन्नायाः पीत्वा मांसरसेन तु ।। तचूर्णीकृत्य सप्ताहादस्थिभंगं व्यपोहति ॥५०॥ विल्वकर्ण मधुयुतमस्थिभंगे यह पिवेत् ॥ पीत्वा चास्थि भवेत्सम्यग्वजसारनिभं दृढम् ॥५१॥ लवणं कटुकक्षारमम्लं मैथुनमातपम् ॥ व्यायामं च न सेवेत भयो रुक्षानमेव च ।। ५२॥ अथ नाडीवणः॥ नाडीनां गतिमन्विष्य शस्खेणोत्पाट्य कर्मवित् ।। सर्वव्रणक्रम कुर्याच्छोधनं रोपणादिकम्।। ५३ ॥ नाडी वातळतां साधुपाटितां लेपयेद्भिपक्॥ प्रत्यक्पुप्पीफलयुतैस्तिलैः पिटैः प्रलेपयेत् ॥ ५४॥ पैत्तिकी तिलमंजिष्ठानागदंतीनिशादयः ।। श्लैष्मिी तिलयट्यावनिकुंभारिष्टसैंधवैः ॥ ५५॥ शल्यजां तिलमध्याज्यर्लेपयेत्पूयशोधनैः॥ आरग्वधनिशाकालाचूर्णाज्यक्षौदसंयुताः॥ सूत्रवर्तित्रणे योज्या शोधिनी गतिनाशिनी ॥ ५६ ।। घोटाफलत्वङ्मदनाफलानि पूगस्य च त्वग्लशुनं च मुख्यम्॥ १ चाम्लपितमित्यपिपाः। २ गोमा । ३ नागदोन । ४ निसीन । ५ पदरोफत पुंगीफल ·एकषष्टिस्तरंगः। २४३ स्नुह्यर्कदुग्धेन सहैप कल्को वतीकतो हंत्यचिरेण नाडीम् ।। ५७ ॥ वत्तीकतं माक्षिकसंप्रयुक्तं नाडीनमुक्तं लवणोचमं च ॥ दुएवणे यदिहितं च तैलं तत्सेव्यमानं गतिमाशु हंति ॥५॥ जात्यर्कशंपाककरंजदंती- सिंधूत्थसौवर्चलयावशूकैः॥ वत्तिः कता त्यचिरेण नाडौं स्नुक्क्षीरलिप्ता सह सैंधवेन ॥ ५९॥ कृशदुर्वलभीरूणां नाडीमत्रितापि च ॥ क्षारसूत्रेण तां छिंद्यान्न शस्त्रेण कदाचन ॥६॥ गुग्गुलुखिफलाव्योपैः समांसश्चाज्ययोजितैः।। नाडी दुव्रणं चापि जयेदपि भगंदरम् ॥ ६१॥ इति सप्तांगगुग्गुलुः॥ समूलपत्रां निर्गुडी पीडयित्वा रसं हरेत् ॥ तेन सिई समं तैलं नाडीदुष्टवणापहम् ॥६२॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां शोथत्रणसद्योत्रणभनना- डीव्रणचिकित्सानामपष्टितमस्तरंगः ।। एकपष्टितमस्तरंगः। अथ भगंदरम् ॥ गुदस्य द्वयंगुले क्षेत्रे पार्श्वतः पिडकात्तिकृत् ।। भिन्नो भगंदरो ज्ञेयः स च पंचविधो मतः॥१॥ वातपित्तकफैखेधा चतुर्थः सन्निपाततः॥ १ मयुनमित्यपि पारः। २ अमलतास । ३ चयाइपिपाठः ।

·२४४ योगतरंगिण्याम् उन्मार्गगः पंचमः स्यादेवं पंचविधो मतः॥२॥ गुदस्य श्वयर्थं दृष्ट्वा विशोग्यांदौ विशोधयेत् ॥ रक्तावसेचनं कार्य यथा पाकं न गच्छति ॥३॥ खररुधिरसमेतं भूलतायाः शरीरं दृपदि सहितमस्टना सारमेयस्य पिष्टम् ॥ भवति समुपलेपादाशु भागंदरीणा- मपि विपमतराणामापदां नाशहेतुः॥४॥ वटपत्रेष्टिकांसौंडीगुडूच्यः सपुनर्नवाः॥ सुपिष्टाः पिडकावस्थे लेपः शस्तो भगंदरे ॥५॥ पिडिकानामपकानामपतर्पणपूर्वकम् ॥ कर्म कुर्यादिरकांतं भिन्नानां वक्ष्यते क्रिया॥६॥ स्नुपर्कदुग्धदाऊभिर्वति रुत्वा विचक्षणः॥ भगंदरगति ज्ञात्वा दद्यादुष्टविशोधिनीम् ॥७॥ दुष्टां सर्वशरीरस्थां नाडी हन्यादसंशयम् ।। रसेंद्रभागद्वितयं म्लेक्षक्षारचतुष्टयम् ॥ ८॥ काकजंघारसमय खत्वे दिवसपंचकम् ॥ तानस्य संपुटे रुवा सच्छिद्रे हंडिकांतरे॥९॥ निवेश्य वालुकां दत्वा देयोनिः प्रहराष्टकम् ॥ स्वांगशीतं समुद्धृत्य मधुटंकणसंयुत्तम् ॥१०॥ धमेन्मूपागतं तावद्यापद्धमति तारवत् ॥ रूपराजरसः सोऽयं भगंदरविनाशनः ॥११॥ वल्लमात्रमिमं खादेत्रिफलामनुपाययेत् ।। मुक्तः स्वत्परहोभिः स्याद्गदरमहागदात् ॥१२॥ इति रूपराजो रसः॥ १ करोगी। २ कुत्ता। ३ पापर। ४ सोमलस्येत । ५भाग।

·एकपष्टितमस्तरंगः। २१५ त्रिफलापुरुकृष्णानां त्रिपंचैकभागयोजिता गुटिका ॥ कुष्टभगंदरनाडीदुष्टत्रणविशोधिनी कथिता ॥ १३ ॥ इनि नवकार्षिको गुग्गुलुः॥ तिलाभयांलोध्रमरियपत्रं निशावचाकुष्ठमगारधूमः ॥ भगंदरे नाड्युपदंशयोश्च दुष्टव्रणे शोधनरोपणोयम् ।।१४ त्रिफलारससंयुक्तं विडालास्थिप्रलेपनम् ॥ भगंदरं निहत्याशु दुष्टव्रणविशोधनम् ॥१५॥ चित्रकाौं त्रिवृत्पाठेमलंपूहयमारको। मुधां वचा लांगली च हरितालं मनःशिलाम् ॥ १६ ॥ ज्योतिष्मती च संहृत्य तैलं धीरो विपाचयत् ।। एतद्विष्पंदनं नाम तैलं दद्याद्भगंदरे ॥ १७॥ शोधनं रोपणं चैव दुष्टनाडी विपोहयेत् ॥ इति चित्रकायं तैलम् ।। करवीरनिशादंतीलांगलीलवणाग्निभिः॥ मातुलुंगार्कपयसा पचेत्तैलं भगंदरे ॥१८॥ इति करवीराचं तैलम्॥ भागो रसस्य गंधस्य द्वौ कन्याद्भिविमर्दयेत् ।। रुत्वा गोलं ताम्रपात्रं तावत्तस्योपरि क्षिपेत् ॥१९॥ भस्मनापूर्य तद्भांडं वह्नि कुर्यादिनं तले। शीतमुत्र जंवीरवारा तत्सप्तधा पुटेत्॥ २० ॥ गुंजास्यमधुपिया हंति सयो भगंदरम् ॥ तालमूली सलशुनां पिवेदनु सकांजिकाम् ॥ २१॥ इति रवितांडवो रसः॥ व्यायाम मैथुनं युई पृष्ठयानं गुरुणि च ।। १ धूमसो। २ कमर। ३ चूनो। ४ जवीररसेन । - ·योगतरंगिण्याम् संवत्सरं परिहरेदुपरूढवणो नरः॥ २२ ॥ अधोपदंशः। हस्ताभिघातान्नखदंतघातादधावनादत्युपसेवनाहा ।। योनिप्रदोषाच भवंति शिश्नपंचोपदंशा विविधोपचारैः।। जलौकापातनं च स्यादूर्ध्वाधःशोधनं तथा ॥ पाको रक्ष्यःप्रयत्नेन शिश्नक्षयकरश्च सः॥२॥ पटोलनिवत्रिफलागुडूचीकाथं पिवेदा खदिरासनाभ्यां। सगुग्गुलुं वा त्रिफलायुतं वा सर्वोपदंशापहरः प्रयोगः।। त्रिफलायाः कपायेण भुंगराजरसेन वा॥ अणप्रक्षालनं कुर्यादुपदंशप्रशांतये॥२६॥ दहेत्कटाहे त्रिफलां समांशीमधुसंयुताम् ॥ उपदंशप्रलेपोयं सद्यो रोपयति व्रणम् ॥ २७॥ जांजात्यश्वमारार्कशम्याकानां दलैः पृथक् ॥ कृतं प्रक्षालने क्वार्थ मेढ़पाके प्रयोजयेत् ॥ ५८॥ करंजनिवार्जुनसालजंवूवटादिभिः कल्ककपायसिद्धम् ॥ सपिनिहन्यादुपदंशदोपं सदाहपाक सुतिरागयुक्तम्।।२१ अथ शूकदोपाः अक्रमाच्छेफसो वृद्धि योभिवांछति मूढधीः॥ व्याधयस्तस्य जायंते दश चाप्टौ च शूकजाः॥३०॥ हितं च सपिपः पानं पथ्यं वापि विरेचनम्।। हितः शोणितमोक्षश्च यच्चापि लघुभोजनम् ॥३१॥ शुकदोपे हरेद्रक्तं पक्के शोधनरोपंणम् ॥ तिदुकत्रिफलालोधेलेपस्तैलं च रोपणम् ॥ ३२॥ इति श्रीयो• भगंदरोपशूफदोपचि०एकपष्टितमस्त. विजेसार। २मिप्यते या पारः । ..

·दापष्टितमस्तरंगः। २४७ हाषष्टितमस्तरंगः। अथ कुष्ठानि॥ अत्युग्रपातकाहारधर्मश्रमविरेकिणाम् ॥ कुष्ठान्यष्टादश नृणां जायते चोग्रकर्मणाम् ॥१॥ वातोत्तरेपु सपिर्वमनं श्लेष्मोत्तरेषु ॥ पित्तोत्तरेषु मोक्षो रक्तस्य विरेचनं श्रेष्ठम् ॥२॥ एलाकुष्यविडंगानि निशाह्या चित्रको बला॥ दंती रतांजनं चेति लेप. कुष्ठविनाशनः॥३॥ निवभूनिवपाठाब्दपटोलत्रिफलानलैः॥ श्यामाशम्याकगायत्रीभांगीवासकचंदनैः॥४॥ वचामृताकणाशुंठीसठीद्राक्षादिशाहयैः वत्सकत्वक्फलानंतामूर्वात्रायंत्यवल्गुजैः॥५॥ ऐंद्रीगोपारुणाकवीवप॑कम्यरिपर्पटैः॥ कल्कचूर्णैः कपायाणां क्षौद्रयुक्तरुपाचरेत् ॥६॥ क्रमः पित्तविसोक्तः पुष्करीमूढयोहितः॥ त्वक्पाके स्पर्शहानौ च सेचयेन्मृदितं पुनः॥७॥ बलातैलेन कोप्णेन मधुरैश्चोपनाहयेत् ॥ महाकपायो गोमूत्रे सर्वकुष्ठान्तको भवेत् ॥८॥ इति महाकपायः॥ दूर्वाभयासैंधवचक्रमईकुठेरकाः कांजिकतकपिष्टाः॥ त्रिभिः प्रलेपैरपि वंदमूलां दद्रं च कंडूं च निवारयति ९ गोमूत्रवारिसंपिष्टैः शिलातालांशनुत्यकैः ।। लेपः किटिभवीसर्पकुठनाशाय पूजितः ॥१०॥ २ ग्रामी। ३ इंद्रजो। ४ जत्रासो । ५ पावची। ६ इंद्रायण । ८ भजीट। ९ कुटकी। १० असो। ११ विडंग । १२ पमार। १३ समभागः। पादांशः। १ खेरसार! ७सारिखा।

·२४८ योगतरंगिण्याम् आरग्बधस्य पत्राणि कांजिकेन प्रलेपयेत् ॥ दकिटिभकुष्ठानि हंति सिध्मानमेव च ॥११॥ स्थौणेयारुनिशादूर्वाः सप्तवारप्रलेपनात् ॥ धत्तूररसपिष्टाश्च कंडुरक्तविनाशिकाः ॥१२॥ कांसमर्दकमूलं तु सौवीरेण प्रपेपितम् ।। दद्रूकिटिभकुष्ठानि जयदेतत्प्रलेपनात् ॥ १३ ॥ एडगंजस्तिलसर्पपकुष्ठं भागधिकारजनीद्वयमुस्तम् ।। पूतिकृतं दिवसत्रयमेतदंति सकुष्ठविसर्पककंडूः॥१४॥ सिंदूरगुग्गुलुरसांजनसिक्थतुत्थै- स्तुल्यांशकैः कटुकतैलमिदं विपक्वम् ।। कच्छ्वां स्त्रवत्पिडकिनीमथ वापि शुष्का- मभ्यंजनेन सरुदुद्धरति प्रसह्य ॥ १५॥ इति सिंदूराद्यं तैलम् ॥ रुत्वा कज्जलिकां रंगौ च कुनटी वे जीरके दे निशे गोदंतोपणनागएडगजिका वाकूचिका सर्पिपा॥ लोहे लोहविमर्दितं दृढतरं माहेश्वराव्यं घृतं कंडूकुष्ठविचचिकादिशमनं पामाहरं स्वेदनात् ॥ १६ ॥ इति माहेश्वरं घृतम् ।। खदिरत्रिफलानिवपटोलामृतवासकैः॥ अएकोऽयं जयेत्कुष्ठ कंड्रविस्फोटकानि च ।। विसर्पपामाकिटिभरोमांतिकमसूरिकाः ॥ १७॥ इति खदिराष्टकम् ॥ अर्कपत्ररसे पतं हरिद्राकल्कसंयुतम् ।। २ कर। २ कसोदी। केग। ६ रांग। ७ मनसित। ८ गाइनोहरतास पागोदंत । ९यारपी। ३ पमारयोज। ४ गंधदितीयपाठः।

·हापष्टितमस्तरंग नाशयेत्सर्वपं तैलं पामां कच्छू विचचिकाम् ॥ १८॥ इत्यर्कतैलम् ॥ मंजिष्ठात्रिफलाक्षाशिलागंधकरात्रिभिः॥ तैलमादित्यसंपकं पामाकंडूविसर्पनुत् ॥ १९ ॥ इत्यादित्यपाकतैलम् ॥ हरितालशिलाब्दापयोऽश्वारिजटात्रिवृत् ॥ शहंद्रसविशालारुनिशायुग्दोरुचंदनैः ॥२०॥ कटुतैलं पचेत्प्रस्थं ड्यविपपलान्वितैः॥ सगोमूत्रं तदभ्यंगाद्दूकुष्ठविनाशकृत् ॥ सर्वेष्वपि च कुष्ठेपु तैलमेतत्प्रयोजयेत् ॥ २१ ॥ इति लद्युमरिचायं तैलम् ॥ धात्रीखदिरयोः क्वाथं पीत्वा वल्गुजसंयुतत् ।। शखेंदुधवलं श्वित्रं हंति तूर्णं न संशयः॥ २२ ॥ मंथितेन पिवेचूर्ण काकोदुवैरिवल्गुजम् ॥ तैलाक्तो घमसेवी स्यात्तकाशी श्वित्रमुद्धरेत् ।। २३ ॥ इंद्रासनं समाधाय प्रशस्तेहनि चोद्भुतम् ।। तचूर्ण मधुसर्पियो लिहेक्षीरं घृताशनः ।। २४ ।। हत्वा स सर्वकुष्टानि जीवेवर्षशतत्रयम् ॥ तिलाज्यत्रिफलाक्षीदव्योपभल्लातशर्कराः॥२२॥ वृष्यः संतसमो मेध्यः कुष्ठहा कामचारिणः ॥ यः खादेदभयारिटमरियामलकानि च ।। स जयेत्सर्वकुष्ठानि मासादूय न संशयः॥२६॥ इति वृंदात् ।। १ कनेरकोजड। २ गोमयरस । ३ कूट। ४ हरिद्रे । ५ देवदारु । ६ दभा। ७ कठूमर। ८ कृतनैलाभ्यगः । ९ मांग। १० नाम ।

·२५० योगतरंगिण्याम् .. कुडवो वल्गुजवीजाहरितालचतुर्थभागसंमिश्रः॥ मूत्रेण गवां पिटः सवर्णकरणः परः श्वित्रे॥२७॥ चत्वारो वोल्लंभागाः स्युद्वौं भागौ तु कुलिंजनात् ।। मस्तकी चैकभागा स्याद्यवानीपोटलीयुते॥२८॥ जले समुचिते हंड्यां धर्ममध्ये दिनत्रयम् ॥ संस्थाप्य तज्जलं लेपादंति दयूँ न संशयः॥२९॥ इति वोल्लजलम् ॥ चंद्रसूर्यास्यवीजानि प्रपुन्नाटस्य तानि च ॥ कंकत्या अपि वीजानि समांशत्रितयं क्षिपेत् ॥३०॥ सर्वद्विगुणतक्रेण सूक्ष्म संपिष्य साधयेत् ॥ दिनत्रयं ततो वन्यगोमयेन प्रेधर्पयेत् ॥ ३१ ॥ तं कल्कं लेपयेत्पश्चाद्दद्दूर्गच्छति निश्चितम् ।। निवगोपालॅणार्कद्दीत्रायंतीत्रिफलाधनम् ॥ ३२॥ पर्पटावल्गुजानंतावचारवदिरचंदनम् ॥ पाठाशुंठीसटीभांगीवासाभूनिववत्सकम् ॥ ३३ ॥ श्यामेंद्रवारुणीमूविगेंद्रविपानलम् ॥ हस्तिर्णामृतादेष्फा पटोलं रजनीद्वयम् ॥ ३४॥ कणारग्वधसप्ताह मष्णामूलोचटाफैलम् मंजिठा लांगली राना नक्तमौलः पुनर्नवा ॥ ३५॥ दंती वीजकसारश्च भुंगराजंकुरंटकम् ॥ एपां द्विपलिकान्भागाजलद्रोणे विपाचयेत् ॥३६॥ १बीजायोल २ मस्तगी। ३ हालोप्रसिद्धः। ५ दलूइतिशेषः । ६ सारिवा। ८ कुटको। १० ऊटकटेहरीकेफल। ११ मोरेहरोतस्याभावेमरोरफरी। २३ सतपूरः। १८ पीपरामूल १५ विरमिदि। १६ कंजा । पावासो। ७मजीउ। ४कगहीकेवीज। ९निसोता १२ एरण्ड। १७ पी.

·दाषष्टिस्तरंगः। २५१ अष्टभागावशिष्टं च कपायमवतारयेत्॥ भल्लातकसहस्राणि क्षित्वां त्रीण्यमणेभसि ॥३७॥ चतुर्भागावशिष्टं च कपायमवतारयेत् ।। तौ कपायौ समादाय वस्त्रपूतौ च कारयेत् ॥ ३८॥ एकीकृत्य कपायौ तौ पुनरग्नावधियेत् ।। गुडस्यैकतुलां दत्वा लेहवत्साधयेद्भिपक्॥३९॥ भल्लातकसहस्राणां मज्जानं तत्र दापयेत् ॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तसैंधवानां पलंपलम् ॥ ४० ॥ विडंग चित्रकं कुठं चंदनं च पलंपलम्॥ सौगंधिकस्य दातव्यं चूर्ण पलचतुष्टयम् ॥ ११ ॥ दीप्यकस्य पलं चैव चातुर्जातं पलंपलम् ॥ संमेल्य प्रक्षिपेत्कोणे घृतभांडे निधापयेत् ॥४२ ।। महाभल्लातको ोप महादेवेन निर्मितः॥ प्राणिनां तु हितार्थाय नाशयेछीघ्रमेव तु ॥४३॥ चित्रमौदुंबरं दद्रुमृक्षजिह्नं सकाकणम् ॥ पुंडरीकं च चाख्यं विस्फोटं रक्तमण्डलम् ॥४४॥ कृच्छ्रे कापालिक कुष्ठं पामां चापि विपादिकाम्॥ वातरक्तमुदावत पांडुरोगं वर्मि कमीन् ॥१५॥ अशासि पप्रकाराणि श्वासं कासं भगन्दरम्॥ अनुपानेन दातव्यं छिन्नातोयेन वा भिपक्॥ १६ ॥ भोजनेन सदा योज्यमुष्णं चाम्लं विशेपतः।। इति महाभल्लातकः।। मुंडीरसेन संसिदं घृतं हति विपादिकाम् ॥४७ ।। मंजिष्ठा कुटजो धनामृतषचा शुंठीहरिद्रादयं १द्रोणे। २ सुहागो।

·२५२ योगतरंगिण्याम् क्षुद्रारिष्टपटोलकुष्ठकटुकाभांगीविडंगाग्निकम् ।। मूवादारुकलिंग गमगधात्रायंतिपाठावरी- गायत्रीत्रिफलाकिरातकमहानिवासनारग्वयं ॥१८॥ श्यामावल्गुजचंदनं सवरुणं पूतीकशाखोटकम् ॥ वासापर्पटसोरिवाप्रतिविपानंताविपालाजलम् । मंजिष्ठादिरयंकपायविधिना नित्यं पुमान्यः पिवे- वग्दोपास्त्वचिरेण यांति विलयं कुष्ठानि चाप्टादश४९॥ वातरक्ते प्रसुप्तौ च विसर्प पिद्रधौ तथा ॥ सर्वेषु रक्तदोपेषु मंजिष्ठादिः प्रशस्यते ॥ ५० ॥ इति वृहन्मंजिष्ठादिः ॥ पिवति सकटुतैलं गन्धपापाणचूर्ण रविकिरणसुतप्तः पामलो यः पलाईम् ।। त्रिदिवसमभिषिक्तः क्षीरभोजी च शीघ्र भवतिकनकदीप्तिः कामयुक्तो मनुष्यः॥५१॥ क्षारावयखिकटुकं पंचैव लवणानि च ॥ वचा कुठं हरिद्रे द्वे विडंग चित्रकं विषम् ।। हरितालशिलागंवसिंदूर तुत्थरखर्परम् ॥५२ ।। रामठं च रसोनश्च मदनं च रसांजनम् ।। भल्लातकं वाकुचिका चोकं कर्पूरकं तथा ॥ ५३॥ लांगली च पटोली च हंसपादी तथैव च ॥ तेजनी मुरमांसी च कंपिलं खदिरांतरम् ॥ एतनूर्ण समांशेन वन्यर्कपयसा चुतम् ।। पड्गुणं सापं तैलं कारंजं वा विशेषतः॥ ५५ ॥ २खेरसार । ३ वंदाल । ६ पूरुवरी। १ शतावरी। नत्रयाला ५ गधक ·हाषष्टितमस्तरंगः। २५३ तैलं गंधर्वजं वापि तिलतैलं तथैव च ॥ तैलाचतुर्गुणं मूत्रं गोमहिण्यश्वसंभवम् ॥५६॥ हस्तिगर्दभजं वापि तथोष्टाजाविज क्षिपेत् ।। सर्वमेकत्र संपर्क कटाहे मंदवहिना॥५७॥ तैलावशेपं संगृह्य रुजामभ्यंगमाचरेत् ॥ वातरक्तविनाशाय दद्रूकडूविचर्चिकाः॥५८॥ अष्टादशानि कुठानि मांसमेदोगतानि च ॥ दुष्टत्रणानि सर्वाणि जीर्णनाडीव्रणानि च ॥ ५९॥ भगंदरं च दुर्नामलूतागर्दभजालकम् ॥ एतत्तैलं सदाभ्यंगात्सर्वकुष्ठं व्यपोहति ॥६॥ इति कुष्ठकालानलं तैलम् ॥ सिंदूर चंदनं मांसी विडंगं रजनीद्वयम् ॥ प्रियंगु पद्मकं कुठं मंजिष्ठा खदिरं वचा ॥६॥ जात्यकत्रिवृतानिवाः करंजो विपमेव च ॥ कृष्णचित्रकलोभ्रं च प्रर्पुनाटं च संहरेत् ।। ६२॥ श्लक्षणं पिष्टानि सर्वाणि योजयेत्तैलमात्रया॥ अभ्यंजने प्रयुंजीत सर्वकुष्ठानि नाशयेत् ॥६॥ पामाविचचिकाकच्छ्रविसर्पादिहरं परम् ।। रक्तपित्तत्थितान्हति रोगानेवविधान्यहून ॥६॥ इति वृहत्सिंदूराद्य तैलम् ॥ सैधर्व मदनं रालं मधु सर्पिः पुरोगुडम् ।। गैरिकं स्फुटितौ पादौ लिप्तौ पंकजसन्निभौ ॥ ६५ ।। इति सैंधवायं घृतम्।। १भडिकोतेठ। २अभ्यगनेतिपाठः। २२ ·योगतरंगिण्याम् कापोंसिकापत्रविमिश्रकाक- जंघालतो मूलकवीजयुक्तः।। तकेण लेपः क्षितिपुत्रवारे सिध्मानि सयो नयति प्रणाशम् ॥ ६६ ॥ उन्मत्तकस्य वीजानि मानकक्षारवारिणा।। कंदुतैलं विपक्तव्यं शीघ्र हति विपादिकाम् ॥६॥ जंवीरद्रवमध्ये तु प्रक्षाल्यनटमंडनम् ॥ दशांशं टंकणं दत्वा खंडशः परिमलयेत् ॥६॥ चतुर्गुणो गाढपटे निवध्य प्रहरदयम् ॥ दोलायंत्रेण संस्वेद्यं प्रदीपप्रमिते ऽनले॥ ६९॥ चूर्णतोये कांजिके च कूष्माडांवुनि तैलके। त्रिफलांवुनि तत्पश्चात्क्षालयित्वाम्लपारिणा ।। ७० ॥ ततः पलाशमूलत्वग्वारिपिष्टं प्रशोपयेत॥ महिपीमूत्रसंपिष्टं पुनस्तं परिशोपयेत् ॥ ७१ तं गोलकं शरावाभ्यां संपुटीकत्य यत्नतः ।। खाते गजपुटे पक्का स्वांगशीतं समुदरेत् ॥ ७२ ।। अजादुग्धैः पुनः पिष्ट्वा शोषयेद्गोलकी कृतम् ॥ आढकं भस्म पालाशं इंडिकायां दृढं क्षिपेत् ॥ ७३ ।। सम्पपास्य कुदयं दत्वा तत्र विनक्षायः॥ स्थापयगोलकं नत्र पुनचूर्ण च भस्म च ।।७।। यथाधूमो वहिर्याति न तथा नां विमुद्रयेत् ।। द्वात्रिंशत्प्रहरांभुल्यां वह्नि भक्तवदर्पयेत् ।।७५ ॥ स्यांगशीतं समुद्धृत्य संचूप नटमण्डनम् ।। १ भोमारे। २करकोपारा ३६रनान। मारनेहयुद्धा ५ ननो।

·हाषष्टितमस्तरंगः। २५५ हिमकुंदेंदुसंकाशं निधूमं कृष्णवत्मनि ॥७६ ॥ रक्तिकाऽस्य प्रदातव्या पुराणगुडयोगतः॥ पथ्यं च चणकस्योक्तं रोटिका पष्टिकोदनम्॥७७ ॥ निल्लौणं किंच नाप्यन्यन्न खादेदेकविंशतिम् ॥ दिवा निवातगतिकः सर्वव्यापारवर्जितः॥७॥ गलत्कुष्ठं पुंडरीकं श्वित्रं कापालिकं तथा ॥ औदुवरं ऋक्षजिलं काकणं स्फोटमुल्वणम् ॥ ७९ ॥ वातरक्तं पांडुरोगं दर्दू पामां विचर्चिकाम् ॥ विसर्पमासि तथा विपादी च भगंदरम् ॥ ८ ॥ सर्वथा क्रमशो हंति सेवितं हरितालकम् ॥ अन्यानपि व्रणान्सर्वानंधकारमिवांशुमान् ॥ ८१ ॥ इति तालं । अत्र नागोपि ॥ तालताप्यशिलासूतं शुद्धं सैंधवटंकणम् ॥ समाशं चूर्णयेत्खल्वे सूताद्विगुणगंधकम् ॥ ८२॥ गंधतुल्यं मृतं तानं जंवारैर्दिनपंचकम् ।। मर्दितं पद्पुटैः पाच्यं भूधरे संपुटोदरे॥८२॥ पुटेपुटे द्रवैर्मर्यं सर्वमेतत्तु पट्पलम् ॥ दिपलं मारितं तानं लोहभस्म चतुःपलम् ॥ ८३॥ संधीरान्लेम तपै दिनमपुटेसयु ।। त्रिंशदंशं विपं चास्य क्षिप्वा सर्व विचूर्णयेत् ॥८॥ माहिपाज्येन संमिश्य निष्काई भक्षयेत्सदा ।। मध्वाज्याकुचीचूर्ण कर्पमात्रं लिहेदनु । सर्वकुष्ठं निहत्याशु महातालेश्वरो रसः॥८५॥ इति महातालेश्वरो रसः॥ १ अग्नौ ।

·योगतरंगिण्याम्
गुंजाफलानि चूर्णानि लेपयेच्छेतकुष्ठनुत् ॥'
शिलापामार्गभस्मापि लिप्तां श्वित्रं विनाशयेत्॥८॥
भस्म सूतसमो गंधो मृतायस्तात्रगुग्गुलु ॥
त्रिफला च महानिवश्चित्रकश्च शिलाजतु ॥ ८८ ॥
• इत्येतचूर्णितं कुर्यात्प्रत्येक शाणपोडशम् ।।
चतुःपष्टिकरंजस्य वीजचूर्ण प्रकल्पयेत् ॥ ८९॥
चतुःपष्टि मृतं चाभ्रं मध्वाज्याभ्यां विलोडयेत् ॥
स्निग्धभांडे धृतं खादेद्विनिष्कं सर्वकुष्ठनुत् ॥
रसः कुष्ठकुठारोऽयं गलत्कुष्ठविनाशनः॥ ९॥
इति कुष्ठकुठारो रसः॥
मांसेक्षुनैलावुकुलत्थमाप-
विदायभिप्यंदपयोदधीनि ॥
निष्पावपिष्टाध्यसनादि निद्रां
त्वग्दोपवान्सी लवणं च जह्मात् ॥ ९१॥
इति श्रीयोगतरंगिण्यां कुष्ठचिकित्सा नाम
द्वापष्टितमस्तरंगः॥
प्रयापष्टितमस्तरंगः
अथ शीतपित्तोदर्दोत्कोटः॥
परटीदंशवदेहे कंडूलः शीतपित्ततः॥
उदर्दः स पृथुः प्रोक्त उत्कोटो भूरितोदवान् ॥१॥
गैरिकं संपवं चैव कुमुंभं कुंकुम समम्॥
घृतलिप्ता अमी नंति शीतपित्तमुदर्दकम् ।। २ ।।
सगुडां पिप्पला यस्तु खादेत्पण्यानभुङ् नरः।।
तस्य नश्यति सप्ताहादुदाः सदेहजाः ॥३॥

·Mu चतुःषष्टितमस्तरंगः। २५५ सिद्धार्थरजनीकल्कैः प्रपुन्नाटतिलैः सह ॥ कटुतैलेन संमिश्रमेतदुद्वर्तनं हितम् ॥ शीतपित्त उददात उत्कोठे च विशेषतः॥४॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां शीतपित्तोदीकोठचिकित्सा- नाम त्रयःषष्टितमस्तरंगः चतुःषष्टितमस्तरंगः अथाम्लपितम् ॥ अत्यम्लकटुकाहाराइतकाष्ठातिघर्षणात् ॥ दिवास्वप्नाद्रसस्तितोम्लो हास्याद्रवते वलात् ॥ १॥ अविपाकक्लमोलेदतिक्ताम्लोद्गारगौरवैः॥ हत्कंठदाहारुचिभिश्चाम्लपित्तं वदेद्भिपक्॥२॥ वमनानंतरं तत्र विरेकं मृदु कारयेत् ॥ सम्यग्वांतविरक्तस्य सुस्निग्धस्यानुवासनम् ॥३॥ तिक्तभूयिष्ठमाहारं पाचनं चापि कल्पयेत् ॥ यवगोधूमविकृति तीक्षणसंस्कारवर्जितम्॥ यथावं लाजसत्तूंच सितामधुयुताँल्लिहेत् ॥४॥ निस्तुपयववृषधात्रीकाथस्त्रिसुगंधिमधुयुतःपीतः॥ अपनयति चाम्लपित्तं यदि भुक्ते मुद्यूपेण ॥५॥ एलानुगाचोचशिवाभयानां त्वग्रंथिपाठीरदलोलकानाम् ।। चूर्ण सितातुल्यमपाकरोति प्रौढाम्लपित्तं दिवसाटभुक्तम् ॥६॥ इति दौडसर्वस्वात् ॥ १बदेतधावनात् । २तन। ३ धनियो।

·- २५८ योगतरंगिण्याम् कुडवमितमिह स्यान्नालिकर सुपिष्टं । पलपरिमितसपिः पाचितं खंडतुल्यम् ॥ निंजपयसि तदेतत्प्रस्थमात्रे विपक्कं गुडददथ सुशीते शाणमात्रंक्षिपेच ॥७॥ धान्याकपिप्पलिपयोदतुगाद्विजीरैः साकं त्रिजातमिभकेशरवद्विचूयं ॥ हंत्यम्लपित्तमरुचिं क्षयमस्रपित्तं शूलं वर्मि सकलपौरुपकारि पुंसाम् ॥ ८॥ इति नालिकेरखंडः योगरत्नावलीतः। शुद्धसूतसमं गंधं मृततानाभ्ररूप्यकम् ।। सुल्यांशं मर्दयेद्यामं रुद्धा लघुपुटे पचेत् ॥ ९॥ अक्षधात्रीहरीतक्यः कमवृद्ध्या विपाचयेत् ॥ जलेनाएगुणेनैव ग्राह्यमष्टावशेषकम् ॥ १०॥ अनेन भावयेत्पूर्व पक सूतं पुन:पुनः ।। पंचविंशतिवारं तु तावता भुंगद्रवैः॥ ११ ॥ शुष्कं तचूर्णितं खादेत्पंचगुंजं मधुप्लुतम् ॥ रसो लीलाविलासोयमम्लपिनं नियच्छति ॥ १२॥ इति लीलाविलासो रसः॥ कूष्मांडस्य रसो ग्रायः पलानां शतमात्रकम् ।। रसतुल्यं गवां क्षीरं धात्रीचूर्ण पलाष्टकम् ॥ १३ ॥ लध्यग्निना पचेतावद्यापन्नपति पिडितम् ॥ धात्रीतुल्या सिता पोज्या पलाई लेहयेत्सदा ।। अम्लपित्तं वातपित्तं मृा श्वासं च नाशयेत् ॥ १० ॥ इति कूष्मांडायलेहः रतरत्रप्रदीपात् ।। १ नालिकेरन। ३ गमगत्यपि। २नागकसर।

·चतुःषष्टितमस्तरंगः। २५९ पिप्पल्याः कुडवं चूर्ण घृतस्य कुडवदयम् ॥ पलषोडशकं खंडाच्छनावर्याः पलाष्टकम् ॥ १५॥ शिवायाः स्वरसस्यापि पलपोडशकं मतम् ।। क्षीरप्रस्थद्वये साध्यं लेहीभूतेत्र निक्षिपेत् ॥ १६ ॥ त्रिजातकाभयाजाजीधान्यमुस्तशिवातुगाः॥ एतेषां कापिकं चूर्ण काई कृष्णजीरकम् ॥ १७॥ नागरं नांगकं जातिफलं समरिचं हिमम् ॥ दत्वा पलत्रयं क्षौद्रं स्निग्धभांडे निधापयेत् ॥१८॥ प्रातयंथावलं लिह्यादम्लपित्तप्रशांतये॥ हल्लासारोचकच्छर्दिपिपासादाहनाशनम् ॥ शूलहृद्रोगशमनं हा चेदं रसायनम् ॥१९॥ इति खंडपिप्पली योगरत्नावलीतः ॥ द्राक्षापथ्ये समे रुत्वा तयोस्तुल्यां सितां क्षिपेत् ॥ संकुट्याक्षद्वयमितां तत्पिडी रचयेद्भिपक् ॥ २० ॥ तां खादेदम्लपित्तातो हत्कंठदहनापहाम् ।। तृणमूभ्रिममंदामिनाशिनीमामवानहाम् ॥२१॥ इति द्राक्षादिगुटिका ॥ अत्रापि चंद्रकरसः॥ त्रिकटुत्रिफलामुस्तविडंगदहनाः समाः॥ एतेषां चूर्णितानां च प्रत्येकं च पलं भवेत् ॥२२॥ कर्पवयं गंधकस्य तदई पारदस्य च ॥ विडालपदमात्रं तु लिह्यात्समधुसर्पिपा ॥२३॥ शीतोदकं चानुपिवेकमायूपं पयस्तथा॥ अम्लपित्तं चाग्निमांद्य परिणामरुजं तथा। १ नागकेसर। २ कर्पूर।

·योगतरंगिण्याम् कामलां पांडुरोगं च हन्यादन्न न संशयः ॥२४॥ इति रसामृतं चूर्णम्॥ शतावरीमूलकल्के घृतं सिद्धं पयोऽलितम् ॥ पचेन्मृद्दग्निना गव्यं क्षीरं दत्वा चतुर्गुणम् ॥ २५ ॥ नाशयेदम्लपित्तं च वातपित्तभवान्गदान्। रक्तपित्तं तृपां मूछो श्वासं संतापमेव च ॥ २६॥ इति शतावरीघृतं योगरत्नावलीतः ।। यवरुष्णापटोलानां कार्य क्षौद्युतं पिवेत् ॥ नाशयेदम्लपित्तं च वमि चारुचिमेव च ॥२७॥ अम्लपित्ते प्रयोक्तव्यः कफपित्तहरो विधिः॥ गुडकूष्मांडकं चैव तथा खंडामलक्यपि ॥ गुडक्षीरकणासिदं सर्पिात्र प्रयोजयेत् ॥ २८॥ इति योगतरंगिण्यां अम्लपित्तचिकित्सा नाम चतुःषष्टितमस्तरंगः॥ पञ्चपष्टितमस्तरंगः अथ विसर्पः॥ क्षुद्रपामारुतिदेहे परितः परिसर्पणात ॥ विसो जायते जंतोस्तोदसावरुजाकरः॥१॥ विरेकवमनालेपसेवनामुग्विमोक्षणात् ॥ उपाचरेद्यथादोपं विसपानविदाहिभिः॥२॥ शिरीपयष्टीनवचंदनैलामांसीहरिद्राद्वयकुष्ठवालैः॥ लेपो दशांगः सघृतः प्रयोज्यो विसर्पदुष्टव्रणशोधहारी ३ इति दशांगः॥ १जव।

·सनपष्टितमस्तरंगः। ૨૧ वृषखदिरपटोलपत्रनिव- मृनमामलकीकपांयकल्कैः॥ घृतमभिनवमेतदाशु पकं जयति सदास्त्रविसर्पकुष्ठगुल्मान् ॥ ३॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां विसर्पचिकित्सानाम पञ्चपष्टितमस्तरंगः पटूपष्टितमस्तरंगः। अथ विस्फोटाः अग्निदग्ध इव स्फोटा विस्फोटाः स्युवराननाः ॥ कचित्सर्वत्र देहेपु रक्तपित्तसमुद्भवाः ।।१॥ किराततिक्तकारिष्टयष्ट्याहांवुदवासकम् ॥ पटोलपर्पटोशीरत्रिफला कौटजान्वितम् ॥ किरातादिरयं प्रोक्तो गणो विस्फोटनाशनः॥२॥ पटोलसप्तच्छदविवासाफलत्रिकछिन्नरुहाविपक्कम् ।। तत्पंचतिक्तं घृतमाशु हन्यात्रिदोपविस्फोटविसर्पकंडूः पटोलामृतभूनिववासकारिष्टपर्पटैः ॥ ४ ॥ खदिराहयुतैः काथो विस्फोटज्वरशांतये ॥४॥ चंदनं नागपुष्पं च तंडुलीयकवारिणा॥ शिरीपवल्कलं जातीलेपः स्यादाहनाशनः॥५॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां विस्फोटचिकित्सानाम पट्पष्टितमस्तरंगः सप्तपष्टितमस्तरंग ..थ स्नायुकः शाखासु कुपितो दोपः शोफ कत्वा विसपंवत् ॥ १ नागकेसर ·योगतरंगिण्याम् कुर्युस्तंतुनिभान्कीरान्स्नायवस्ते निरूपिताः॥१॥ कुष्ठरामठगुंठीभिः कल्कं शियुसमन्वितम् ॥ पानलेपनयोगेन तंतुकीटविनाशनम् ॥ २॥ गव्यं सर्पिस्यहं पीत्वा निर्गुडीस्वरसं त्र्यहम् ॥ पिवेत्स्नायुकमत्युयं निहत्येव न संशयः॥ ३॥ शियमूलदलैः पिष्टैः कांजिकेन ससैंधवैः॥ लेपनं स्नायुरोगाणां शमनं परमुच्यते ॥ ४॥ इति स्नायुकचिकित्सा॥ अथ मसूरिका॥ मसूराकृतिसंस्थानः पिडिकाः स्युर्मसूरिकाः।। आसां पूर्व ज्वरः कंडूर्गात्रभंगो रतिभ्रंमः ॥५॥ अमृतवृपपटोलं मुस्तकं सप्तपर्ण खदिरमसितवेत्रं निवपत्रं हरिद्रे॥ विविधविपविसन्कुिष्ठविस्फोटकण्डू- रपनयति मसूरीः शीतपित्तं ज्वरं च ॥ ६॥ इत्यमृतादिः॥ कपीतनक्कीतकरात्रियुग्ममांसीनतेलामयवारिशीतैः ।। लेपः सपिः प्रणुदत्यवश्यं विस्फोटदाहज्वरकान्विसन इति दशांगलेपः पटोलमूलारुणतंडुलानां तथैव धात्रीखदिरेण संयुतम् पिवेज्जलं सुकथितं सुशीतं मसूरिकारोगपिनाशनं परम्द यस्तु कोदवको नाम कफमारुतकोपजः॥ समाहाद्दादशाहाहा स्वयमेवोपशाम्यति ॥१॥ दिवसरेकविंशत्या शाम्यंति च मसूरिकाः॥ २ मुलेटी। ३ कुठ। १शिरसः ·अष्टषष्टिस्तरंगः। स्तोत्रपाठपहजपैधर्मपावनकर्मभिः।। शीतलाराधनैश्चंडीपाठैश्चैता उपाचरेत् ॥ ११॥ इति योगतरंगिण्यांमसूरिकाचिकित्सानामसप्तप-. टितमस्तरंगः अपष्टितमस्तरंगः अथ क्षुद्ररोगाः॥ क्षुद्ररोगाः समासेन चतुस्त्रिंशत्प्रकीर्तिताः॥ ग्रंथभूयस्त्वभीत्या च वक्ष्यामि कियतोऽत्र तान् ॥ १॥ तत्राजगल्लिकामामां जलौकाभिः समाचरेत् ॥ विवृतामिंद्रवृद्धां च गर्दभी जालगर्दभीम् ॥२॥ इरवेल्लीगंधनाम्नी जयेवित्तविसर्पवत् ॥ मधुरोपधिसिद्धेन सर्पिपा च जयेद्रणम् ॥ ३ ॥ रक्तावशेषैर्वहुभिः स्वेदनैरपतर्पणैः॥ जयेविदारिका लेपैः शियुदेवगुमोद्भवैः॥४॥ पनसिकां कच्छपिकां तेनैव विधिना जयेत् ॥ साधयेकठिनानन्याञ्छोधान्दोपसमुद्भवान् ॥ ५॥ अंधाली कच्छपिकां तथा पापाणगर्दभीम् ।। सुरदारुशिलाकुठैः स्वेदायित्वा प्रलेपयेत् ॥६॥ कफमारुतसंभूते लेपः पापाणगर्दभे। शस्त्रेणोत्कृत्य वल्मीकं क्षाराग्निभ्यां प्रसाधयेत् ॥ ७ ॥ मनःशिलालभल्लातसूक्ष्मैलागुरुचंदनैः॥ जातीपल्लवयुक्तैश्च निवतैलं विपाचयेत् ॥ ८॥ वल्मीकं नाशयेत्तदि वहुच्छिदं वहुद्रवम् ॥ शिरां च पाददारीपु वेधयेत्तलशोधनीम् ॥९॥ १ दुर्गापाः। २ हरतात।

·२६४ योगतरंगिण्याम् स्नेहस्वेदोपपन्नौ तु पादावालेपयेन्मुडः ॥ मधूंच्छिष्टवतामज्जातक्षारैर्विमिश्रितैः॥१०॥ सजाह्वसिंधूद्भवयोचूर्ण मधुघृतप्लुतम् ॥ निर्मथ्य कटुतैलाक्तं हितं पादप्रमार्जनम् ॥११॥ करंजवीजं रजनी कासीसं मधुकं मधु॥ रोचना हरितालं च लेपोऽयमलसे हितः॥ १२॥ दहेकदरमुद्धृत्य तैलेन दहनेन वा॥ चिप्यमुष्णांबुनां स्विन्नमारूण्याभ्यज्य तं व्रणम् ॥१३॥ दत्वा सर्जरसं चूर्ण वुद्धया व्रणवदाचरेत् ॥ स्वरसेन हरिद्रायाः पात्रे कृष्णायसेऽभयाम् ॥ १३ ॥ संस्थाप्य तज्जकल्केन लिपचिप्यं मुहुर्मुहुः॥ निवोदकेन वमनं पद्मिनीकंटके हितम् ।। १५॥ निवोदकळतं सपिः सक्षौद्रं पानमिप्यते ॥ अहिपूतनके धात्र्याः पूर्व स्तन्यं विशोधयेत् ॥ १६ ।। त्रिफलाखदिरकाथो व्रणानां पूर्वधावने ॥ रसांजनं विशेपेण पानलेपनयोहितम् ॥१७॥ गुदभ्रंशे गुदनेहैरभ्यज्याशु प्रवेशपेत् ।। प्रविष्टं स्वेदयेच्चापि व गोफणया दृढम् ॥ १८॥ कोमलं पद्मिनीपत्रं यःखादेच्छर्करान्वितम् ।। एतनिश्चित्य निर्दष्टं न तस्य गुदनिर्गमः ॥ १९॥ मूपिकानां पसाभिर्या गुदे सम्यक्पलेपनम् ॥ खिनमूपिकमांसा स्वेदान्न गुदनिगमः ॥२०॥ चमकीलंजतुमणि मापकं तिलफालकम् ।। उदप शरोण दहेत्तारामिभ्यामशेषतः॥२१॥ ३ करनामस्मरण रहर । २कटाकी।

·अष्टाषष्टितमस्तरंगः। २६५ युवानपिडिकान्यच्छनीलिकाव्यंगशर्कराः॥ शिराव्यधैः प्रलेपैश्च जयेंदभ्यंजनैस्तथा ॥२२॥ लोध्रधान्यवचालेपस्तारुण्यपिडिकापहः ।। व्यंगेषु चार्जुनवच मंजिष्ठावृपमाक्षिकैः॥२३ ।। लेपः सनवनीतो वा श्वेताश्वखुरजामसी॥ रक्तचंदनमंजिष्ठाकुष्ठं लोभ्रं तथैव च ॥२४॥ वटांकुराश्च व्यंगना वहुकांतिप्रदास्तथा।। केवलान्पयसा पिष्ट्वा तीक्ष्णाञ्छाल्मलिकंटकान्॥२५॥ आलिप्तं व्यहमेतेन भवेत्पद्मोपमं मुखम् ।। पुराणमय पिण्याकं पुरीपं कुकुटस्य च ॥ २६ ॥ मूत्रपिष्टप्रलेपोयं शीघ्रं हन्यादरूपिकाम् ॥ लेपयत्परितः कल्कैस्तैलमभ्यंजने हितम् ।। २७॥ कुटनटेशिखीजातीकरंजकसतुत्थकैः।। हरिद्रादयमंजिष्ठात्रिफलारिष्टचंदनैः॥ एतत्तलमरूपीणां सिद्धमभ्यंजने हितम् ।।२८।। इति हरिद्रादितैलम् इंद्रलुप्ने शिरां विना हिलाकासीसतुत्यकैः॥ लेपयेत्परितः कल्कैस्तैलमभ्यंजने हितम् ।। २९॥ कुटनरशिवाजानीकरंजकरवीरकैः। अवगाढं पदं चापि प्रच्छाद्य च पुनःपुनः॥३० ।। गुंजाफलैचिरं लिपेत्केशभूमि समततः।। इंद्रलुप्तापहोलेपो मधुना वृहतीरसः ।।३।। हस्तिदंतमपी कृत्वा छागक्षारी रसांजनम् ॥ १वेतपोढाकेपुरकोमिहींपूर्ण। २ कथिताः ३ सरितातम् । २३ ·योगतरंगिण्याम् रोमाण्यनेन जायंते लेंपात्पाणितलेप्वपि ॥३२॥ लोहमलामलकल्कैः सजपाकुसुमैर्नरः सदा नायी। पलितानीह न पश्यति गंगास्नायीव नरकाणि ।। ३३ ।। मंजिष्ठा मधुकं लाक्षा मातुंलुंगश्च यष्टिका। • कर्पप्रमाणैरेतैस्तु तैलस्य कुडवं तथा ॥ ३४ ॥ आज पयस्तु दिगुणं शनैर्मुदग्मिना पचेत् ।। नीलिका पिडिकाव्यंगमभ्यंगादेव नाशयेत् ।। ३५॥ मुखं प्रसादोपचिनं नीलकार्कश्यवर्जितम् ।। समरात्रप्रयोगेण भवेत्कनकसुन्दरम् ॥ ३६॥ इति मंजिष्ठायं तेलम् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां क्षुद्ररोगचिकित्सा नामा- पापरितमस्तरङ्गः ॥ ६ ॥ एकानसमनिताaar ·एकोनसप्ततिमस्तरंगः। २६७ प्रोक्तं यज्जनकात्मजेन तदिदं रोगापहं प्राणिनाम् ॥३॥ इति खदिराचं तैलम् ॥ रोगेपु वक्रगलनालुसमुत्थितेषु क्वाथः फलत्रिककटुत्रयकट्फलानाम् ॥ स्याद्वाथ पर्पटककटफलविश्वभार्गी- भूतीकधान्यघनदारुवचाभयानाम् ॥ ४॥ इति चिकित्सातः॥ संचर्वितर्वक्रधृतैः प्रशांति वनामयो गच्छति जातिपत्रः॥ दंताश्च वीजै लट्ठमस्य स्थानच्युता अप्यचला भवंति ॥५॥ माक्षिकं पिप्पलीसपिविमिश्र धारयेन्मुखे ॥ दंतशूलहरं प्रोक्तं प्रधानमिदमौपधम् ॥६॥ दंतचालेपु गंडूपो वन्वूलत्वकृतो हितः॥ गृहधूमयवक्षारपाठाव्योपरसांजनैः ॥७॥ तेजोहा त्रिफला लोध्रश्चित्रकश्चेति चूर्णितः॥ सौदधारयेदास्ये गलरोगविनाशनम् ॥ ८॥ इति कालकचूर्णम् ।। सिंधुत्वं केवलं धार्य दंतगलविनाशनम् ॥ जैपाललेपो दंतानां पीडालमिविनाशनः ॥ ९ ॥ फलान्यम्लानि शीतांबु रूमान्नं दंतधावनम् ॥ तथातिकठिनं भक्ष्यं दंतरोगी विवर्जयेत् ॥ . मनःशिला यवक्षारो हरितालं ससैंधवम् ॥ दार्वी त्वक्चेति संचूर्ण्य माक्षिकेण समन्वितम् ॥ ११ ॥ १ कंजा। २ मोरसती। .

·। योगतरंगिण्याम्, मूर्छितं घृतमंडेन कंठरोगेपु धारयेत् ॥ मुखरोगेषु च श्रेष्ठं पीतकं नामकीर्तितम् ॥ १२ ॥ इति पीतकं चूर्णम् ॥ जीवंतिकामदनतुत्यकत्रिवल्ल- मेदायुतं कमलशालिसमन्वितं वा ।। दुग्धं शतं शमयति स्फुटितोपसर्ग- मालेपनादधरसंस्त्रवमाशु हन्यात् ॥ १३ ॥ सघृतफाणिततैलविमिश्रितं कनकगैरिकसर्जसमन्वितम् ।। सलवणं मदनं विनिवारय- त्यधरजान्स्फुटितांच महाव्रणान् ॥ १४॥ जातीपत्रपुनर्नवातिलकणाकारटकुठं बचा शुंठीदीप्यहरीतकीसमरुतं चूर्ण मुखे धारितम्॥ वातघ्नं कमिदंतशूलशमनं दुर्गधदोपापहं शैथिल्यक्षयकारि दंतपटुतावीजं च जात्यादिकम् ॥ १५ इति जात्यादिकवलः योगरत्नापल्याः।। कांचनारत्वचः काथः प्रातर्ग:पकैर्धतः॥ जिहादरदरं हंति स्फोटानपि रुजाकरान् ॥ १६ ॥ इति बूंदात् ॥ कुछैलवालुकैलासमधुकधान्याकयाष्टिमधुकवलः ॥ हरति मुखपूतिगंध रसोनमदिरादिगंधं च ॥ १७ ॥ प्रियंगुकाश्मीरजकोलमज्जा- दीवरकैचंदनभागयुक्तः ।। शुविकार। ५ भनमापन। ६ पेटभा। १पमेती २पीनीयता पीभाषामो।

·एकोनसप्ततितमस्तरंगः। पिदैः प्रलेपो विहितो मुखस्य द्युति शंशांकादधिकां विधत्ते॥ १८॥ तांबूलमध्यस्थितचूर्णकेन दग्धं मुखं यस्य भवेत्कथंचित् ॥ तैलेन गंडूषमसौ विदध्या- दम्लारनालेन पुनःपुनर्वा ॥ १९॥ इति राजमार्तडात् ॥ जातीदलैलामधुमातुलुंगपत्रैः सलाजैर्युतपिप्पलीकैः ॥ कृतोवलेहः कुरुतेनराणां कंठेध्वनिकिन्नरनादतुल्यं२० कुंकुम चंदनं पत्रमुशीरं कमलोत्पलम् ॥ गोरोचना हरिद्रे हे मंजिष्ठामधुयष्टिका ॥ २१ ॥ सारिवालोध्रपतंगाः कुष्ठं गैरिककेसरे॥ स्वर्णवल्ली प्रियंगुश्व कालेयं रक्तचंदनम् ।। २२॥ एभिरक्षमितैर्भागस्तैलप्रस्थं विपाचयेत् ।। अभ्यङ्गादाजपत्नीनां ये चान्ये धनिनो नराः॥२३॥ तिलकाः पिडिका व्यंगा नीलिका मुखदूषिकाः॥ नश्यत्यनेन देहस्य दुश्छाया च विवर्णता ।। २४॥ नाशयित्वा च जनयेद्रूपं चातिमनोहरम् ।। पद्मकेसरवर्णाभं मुखं भवति कांतिमत् ॥ २५॥ इति कुंकुमाद्य तेलम् । वैद्यालंकारात् ।। जातीपत्रामृतादाक्षायासदावीफलत्रिकैः॥ कायः क्षौद्युतःशीतो गंडूपान्मुखपाकजित् ॥ २६ ॥ पटोलनिवजवानमालतीनां च पल्लवैः। १चंद्रमसः। २ नागवेल। ३जपा। ४जवास ·२७० योगतरंगिण्याम् कृतः क्वाथः प्रयोक्तव्यो मुखपाकस्य धावने ॥२७॥ सप्तच्छदोशीरपटोलमुस्ताहरीतकीमुस्तकरोहिणीभिः॥ यष्ट्याहराजद्रुमचन्दनैश्च काथं पिवेत्पाकहरं मुखस्य२८ खदिरस्य तुलां तोयद्रोणे पक्त्वाष्टोपिते॥ जातीकोशेदुपूगाम्रचातुर्जातमृगांडजैः॥२९॥ पृथक्कर्पमितैः पिष्टैमैलयित्वा चणोपमाम् ॥ गुटौं कृत्वा मुखे धृत्वा सा निहत्यखिलान्गदान ॥ जिह्वादंतोष्ठवदनगलतालुसमुद्भवान् ॥३०॥ इति खदिरगुटी॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां मुखरोगचिकित्ता नाम एकोनसप्ततितमस्तरंगः॥ सप्ततितमस्तरगः अथ कर्णरोगः॥ करात विगुणो वायुमलं संगृह्य कर्णयोः॥ सकफः पाकवाधिर्यशूलस्सावादिकान्गदान् ॥१॥ तैलं कांजिकवीजपूरकरसक्षौदैः समूत्रैः शतं स्यात्क्षौदाईकशियमूलकदलीकंदवैर्वा समैः ।। शुंठीतुंबुरुहिंगुभिः शतमथ स्यात्कर्णशूलापहं । सिदं विल्वगंणेन साजयसा मूत्रेण वाधिर्यजित्॥ २॥ हिंग्वब्ददारुमिसिमूलकभस्मभूर्ज- त्वक्क्षारसिंधुरुचकोद्भिदशियुविश्वैः॥ सस्वर्जिकाविड़वचांर्जनमातुलंग- रंभारसैः समधुशुद्धमिदं विपक्कम् ॥ ३॥ तैलं प्रसिद्धमपि तच्छ्वणामयन्नं १ गरेणेत्यपि पाठ । २ वस्नमुत्रेण । ३ सामरतपण । ४सरमा । ६ मदिरा । .

·सप्ततिमस्तरंगः। २७१ कर्णप्रसादवधिरत्वहरं नराणाम् ।। भ्रमस्तकश्रवणष्कुिलिकांतरेषु शूलापहं चरकशास्त्रचिकित्सितोक्तम् ॥४॥ इति क्षारतैलं चिकित्सातः॥ रामठं निंबपत्राणि फेनं सागरसंभवम् ॥ एतानि समभागानि सद्भिर्देयं सितं विपम् ॥ ५॥ गोमूत्रेण समायुक्तं कटुनैलं विपाचयेत् ॥ तेनैव पूरयेकर्ण नरकुंजरवाजिनाम् ॥६॥ कर्णरोग निहंत्याशु लेपनाच्छिरसो गदान् ॥ नाम्ना कर्णामृतं तैलं ब्रह्मणा निर्मितं पुरा ॥७॥ इति कर्णामृतं तैलम् ॥ आईकसूर्यावर्तकसौभांजनकमूलकस्वरसाः॥ मधुतैलसैंधवयुताः पृथगुक्ताः कर्णशूलहराः॥८॥ अर्कस्य पत्रं परिणामपीत- माज्येन लिप्त शिखिना च ततम् ।। आपीड्य तोयं श्रवणेभिपिक्तं निहंति शूलं बहुवेदनं च ॥९॥ तीव्रशूलातुरे कर्णे सशब्दे केदवाहिनि ॥ छागमूत्रं प्रशंसंति कोष्णं सैंधवसंयुतम् ॥ १०॥ हिंगुतुंबुरुशुंठीभिः कटुतैलं विपाचयेत् ॥ कर्णशूले प्रणादे वा पूरणं हितमुच्यते ॥११॥ इति हिग्वायं तैलम् । चिकित्सातः॥ अपामार्गक्षारजलेतल्तकल्केन साधितं विजलम् ॥ १ भतरालेत्यपिपाठः। २ हुलहुल । ३ इतिववारः प्रयोगा कथिता । ४ अमिना। ५ तलम् ।

·योगतरंगिण्याम् - अपहरति कर्णनादं वाधियं चापि पूरणतः॥१२॥ इत्यपामार्गतैलम्॥ शंदूकस्य तु मांसेन कतैलं विपाचयेत् ।। तस्य पूरणमात्रेण कर्णनाडी प्रशाम्यति ।। १३॥ इति शम्बूकतैलम् ॥ चूर्णेन गंधकशिलारजनाभवन मुष्टयर्शकेन कटुतैलपलाष्टकं तु॥ धतूरपत्ररसतुल्यमिदं विपर्क नांर्डी जयेचिरभवामपि कर्णजाताम् ।। १४ ॥ इति गन्धकतैलम् । योगरत्नावलीतः।। शुष्कमूलक\ठीनां क्षारो हिंगु सनागरम् ।। मुक्तं चतुर्गुणं दद्यात्तैलमेतद्विपाचयेत् ॥ १५॥ वाधिय कर्णशूलं च पूयस्त्रापं च कर्णयोः ।। कमयश्चापि नश्यति तैलस्यास्य च पूरणात् ।। १६ ॥ इति लघुक्षारतैलं कृष्णात्रेयात् ॥ स्वर्जिकामूलकं शुष्कं हिंगु कृष्णा महौषधम् ।। शतपुष्पा च तैस्तैलं मस्तुपकं चतुर्गुणम् ॥ १७ ॥ कर्णनादं च वाषिर्य शूलं पास्य व्यपोहति ॥ वाधिय घालवृद्धोत्यं चिरोत्थं च विवर्जयेत् ॥ सानं शीतांबुपानं च मैथुनं च विवर्जयेत् ॥ १८॥ महिपीनवनीतयुतं सप्ताहं धान्यराशिपपितम् ।। नवमुसलिकंदचूर्ण वृद्धिकरं कर्णपालीनाम् ।। १९॥ शतावरीवाजिगन्धापपस्पेरंडवीजकैः।। - १सीपमध्यनमो.। २पकादीना मिठिन पलमधमाप्रम् ।

·एकसप्ततितमस्तरंगः। तैलं विपकं सक्षीरं पालीनां वृद्धिकृत्परम् ॥ इति शतावरीतैलम् ॥ इतिश्रीयोगतरंगिण्यां कर्णरोगचिकित्तानाम सप्ततितमस्तरंगः।। एकसप्ततितमस्तरंग अथ नेत्ररोगः॥ अंजनं पूरणं हाथपानं मानेन शस्यते॥ आ चतुर्थादिनादाममभिष्यंदोष लोचनम् ॥१॥ गंडूषांजननस्यादिहीनानां कफकोपतः॥ षट्सप्ततिर्नेत्ररोगा दुःसहाः स्युरुपेक्षिताः॥२॥ रसटंकणसिंधूत्यव्योपखर्परतुत्थकैः॥ सवेतसाम्लैः सक्षौद्रवतिर्नेत्रगदापहा ॥३॥ इति रसादिवतिः रसरत्नप्रदीपात् ।।. जीवंती मधुकं द्राक्षा कदुकस्य फलानि च ॥ सटी पुष्करमूलं च व्याघ्री गोक्षुरकं वला ॥४॥ नीलोत्पलं चामलकी त्रायमाणां दुरालभम् ॥ पिप्पली च समापिष्वा घृत चैव विपाचयेत् ॥५॥ एतयाधिसमूहस्य रोगराजं समुच्छ्रितम् ॥ रुपमेकादर्शविर सपिरेव व्यपोहति ॥६॥ इति नेत्ररोगे जीवंत्यायं घृतम् ।। लंघनालेपनस्वेदशिराव्यधनरेचनेः॥ उपाचरेदभिष्यंदमंजनापोतनादिभिः॥७॥ अक्षिकुक्षिभवा रोगाः प्रतिश्यायव्रणज्वराः॥ पंचैते पंचरात्रेण रोगा नश्यति लंचनात् ॥८॥ १ भूम्यामते। २ यक्ष्माण। ३ पोटतीनिचोरनो।

·२५१ पोगतरंगिण्याम् पट्तमतिर्लोचनजा विकारा- लेपामभिप्यंदसमुद्भवानाम् ॥ श्लेष्माश्रयत्वादिह लंघनं प्रार प्रशस्यते मुद्गरसौदनं च ॥९॥ आध्योतने सत्रिफला सलोना सचंदना दारूनिशा प्रशस्ता।। आलेपने चंदनगरिकन सताक्ष्पोलाभरमेतदिएम् ।।१।।

·एकसप्ततिमस्तरंगः।
यष्टीगुडूचीत्रिफलासदावी-
निःक्वाथ्य तत्काधमथ प्रभाते ।
निपीय नेत्रे च निपिच्यतेन
सद्योक्षिपाकं विजहाति जंतुः ॥ १७ ॥
इति यष्ट्याः कायः॥
त्रिफलाया रसप्रस्थं प्रस्थं गरसस्य च॥
वृषस्य च रसप्रस्थं शतावयाश्च तत्समम्॥ १८॥
आज क्षीरं गुडूच्याश्च आमलक्या रसं तथा ।
उत्पलं मधुकं क्षीरं काकोली त्रिफला कणा ॥१९॥
द्राक्षासितोपला व्याघ्री चैपां कल्कैर्विपाचयेत्॥
गव्यं धृतं च तत्सिदं महात्रैफलनामकम् ॥२०॥
ऊर्ध्वपानमधःपानं मध्यपानं च शस्यते ॥
यावन्तो नेत्ररोगाः स्युस्तावन्नोप्यपकर्षति ॥ २१॥
नक्तांध्ये तिमिरे काचे नीलिकापटले दे।
अभिष्यंदेधिमंथे च पक्षमकोपे च दारुणे॥२२॥
नेत्ररोगेषु सर्वेषु रक्तपित्तकफेयु च ॥
अप्टिं मंददृष्टिं च कफवातप्रपिताम् ॥ २३ ॥
सावतो वातपित्ताभ्यां सकंडासन्नदूरदृक् ।।
पदुदृष्टिकरं सद्यो वलवर्णाग्निवर्धनम् ।।
सर्वनेत्रामयं हन्यात्महात्रैफलकं घृतम् ॥२४॥
इति महात्रैफलकं घृतं योगरत्नावल्याः।।
काथेन कल्कविधिना च फलत्रिकस्य
पक्कं घृतं जयति नेत्ररुजःसमस्ताः॥
कुष्ठप्रमेहमुखकर्णकपोलनासा-
रोगान्भगंदरगतिवणगंडमालाः॥२५॥

·योगतरंगिण्याम् इति लघुत्रिफला घृतं कलिकातः ।। श्वेतकरवीरकिसलयविच्छेदरसेन पूरिताक्षस्य ॥ तत्कालसमुत्पन्नो नयने कोपः शमं याति ॥ २६ ॥ इति राजमार्तडात्॥ ससैंधवं लोध्रमधाज्यभ्रष्टं सौवीरपिष्टं सितवस्त्रवदम् ।। आश्चोतनं तन्नयनस्य कुर्यात्कंडूरुजानाहविनाशहेतुः॥ निवत्वचोदुंवरवल्कलेन वातारियष्टी मधुचन्दतेन ॥ पिंडीरतातीव हिताक्षिकोपे वातेन पित्तेन कफेन वापिक हरीतकीसैंधवतार्यसैलैः सगैरिकैः स्वच्छजलप्रपिष्टैः ।। वाले प्रलेपं नयनस्य कुर्यात्सयोक्षिरोगोपशमार्थमेनं ॥ नासामृतावचाव्याघ्रीपटोलत्रिफलादलैः॥ मतिमान्पाययकाथं सर्वाभिष्यंदनाशनम् ॥३०॥ निशान्दत्रिफलादावीसितामधुसमन्वितम्। अभिघाताक्षिशूलप्नं नारीक्षीरं सुपूरितम् ॥ ३१॥ कृष्णात्रेयात् ॥ प्रत्यक्पुष्पीमूलं ताम्रमये भाजने ससिंधूत्वम् ।। मधुना सहितं घृष्टं चक्षुःकोपं हरत्याशु ॥३२॥ इति राजमार्तडान् ।। वातारिपत्रे पुटपाचितानां द्रवं दलानां वरमल्लिकायाः। संमर्दयेत्तिभुफलेन कांस्ये तेनांजनेनांजितलोचनस्य। सद्योक्षिनिष्पंदमकांडकंडूरपाधिमंथादिगदानिहंति ३३ इति सारसंग्रहात् ॥ अटरूपाभयानिवधात्रीमुस्ताक्षकूलकैः ।। * भयान्यप्रकार: पपरीमा यीनाचोल शोधानुत्य इसकी त्रिवती : बुरुश्रेण समर्थ सर्पपसमा षटी कार्या तासा पानयनांनयेत् तिमिरापपरत कडूरोगाः नश्यति मात्र सदस२सोन ·एकसप्ततितमस्तरंगः। २७७ स्त्रावरक्तकफ हंति चक्षुष्यं वासकादिकम् ॥ ३४ ॥ इति वासकादिक्वाथः॥ वासा घनं निवपटोलपत्रं तिक्तामृता चंदनवत्सकं च ॥ कालिंगदावादहनं च शुंठीभूनिवधात्री विजया विभीतम् तथा यवक्काथमयाष्टशेपं पिवेदिमं पूर्वदिने कपायम् ॥ तैमियंकंट्टपटलाव॒दं च शुक्रं तथा सत्रणमवणं वा ३६॥ दाहं सरागं सरुज सपित्तं हन्यात्समस्तानपि नेत्ररोगान् इति पृथुवासादिः॥ पटोलवासकारिष्टगुडूचीत्रिफलाधनम् ॥ पंचमूली सयट्याह्वा चंदनं विश्वभेपजम् ॥३७॥ पटोलादिर्गणः प्रोक्तः सर्वनेत्रामयापहः।। वातिक पैत्तिकं चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम्।। ३८॥ सावं रक्तप्रकोपं च पटोलादिय॑पोहति ॥३९॥ इति पटोलादिर्गणः॥ चित्रकमूलत्रिफलापटोलयवसाधितं पिवेदंभः॥ सघृतं निशि चक्षुष्यं तिमिरं च विशेपतो हंति ॥ १० ॥ धात्रीफलं निवर्कपित्थपत्रं यष्ट्याह्वलोधं खदिरं तिलाश्च ।। कायः मुशीतो नयने निपिक्तः सर्वप्रकारं विनिहंति शुक्रम् ॥११॥ वटक्षीरेण संयुक्तं लक्षणं कर्पूरज रजः ॥ लिप्रमंजनतो हंति शुक्रं चातिघनोन्नतम् ॥१२॥ इति राजमार्तडात् ॥ किंशुकस्वरसभावितं मुहुनक्तमालतरुवीजजं रजः॥ १ पटोलइतिपाउ । २कना।

·२७८ योगतरंगिण्याम् वतियोगविधिना विनाशयत्याशु नेत्रगतपुष्पपांडुताम्॥ यस्वैफलं चूर्णमपथ्यवर्जी सायंसमश्नाति समाक्षिकाज्यं समुच्यते नेत्रगतैविकारै त्यैर्यथा क्षीणधनोमनुष्यः४ इति मतिमुकुरात् ॥ जातरोगा विनश्यति न भवंति कदाचन ॥ त्रिफलायाः कपायेण प्रातर्नयनधावनात् ॥१५॥ हरीतकी वचा कुष्ठं पिप्पलीमरिचानि च ॥ विभीतकस्य मज्जा च शंखनाभिर्मनःशिला ॥ १६ ॥ सर्वमेतत्समीकृत्य छागीक्षारण पेपयेत् ॥ नाशयेत्तिमिरं काचं पटलान्यर्बुदानि च ॥१७॥ अधिकान्यपि मांसानि राज्यंधं पुष्पकं तथा । वतिथंद्रोदया नाना नृणां नेत्रप्रदायिनी॥१८॥ योगरत्नावलीतः॥ निशायाभयामांसीकुष्ठरुणाविचूर्णितः ।। सर्वनेत्रामयान्हन्यादेतत्सौगतमंजनम् ॥१९॥ इति मतिमुकुरात्॥ रसेंद्र जगौ तुल्यो तयोदिगुणमंजनम् ॥ ईपत्कर्पूरसंमिश्रमंजनं नयनामृतम् ॥ ५० ॥ तिमिरं पटलं काचं शुकमार्बुदानि च॥ क्रमात्पथ्याशिनो हति तथान्यानपि दृग्गदान् ।। ५१ ॥ हिंगुना द्रोणपुप्प्या वा रसेनांजितलोचनः ।। अचिरात्कामलाव्याधि नरो जयति निश्चितम् ।। ५२ ।। गुंजामूलं वस्तमूत्रेण पिटं निष्टं या वारिणा भद्रमुस्ता आंध्यं सद्यस्तमिरं हंति पुंसामत्युगाढं नेत्रयोरंजनेन ।। ३ कपुर पारदस्य चतुर्थाशा १ सीसो। २मुरमा।

·एकसप्ततितमस्तरंगः कलितरुफलमज्जास्निग्धपट्टे प्रविष्टो हरति नयनपुष्पं स्तन्धयोगांजनेन । श्रवणमलसमेतं मारिचं पंकमणोः क्षपयति किल नैशीमंधतां स्वीप्रियोक्तम् ॥ ५४॥ वैद्यदर्शनात् ॥ पिप्पली त्रिफला लाक्षा लोधकं च ससैंधवं ॥ भंगराजरसे घृष्टं गुटिकांजनमिष्यते ॥ ५५॥ अर्म सतिमिरं काचं कंडूं शुक्र तथार्जुनम् ॥ अंजनं नेत्रजान्रोगानिहत्येव न संशयः।। ५६ ।' इत्यश्विनीकुमारसंहितायाः॥ श्वेतस्य कांचनारस्य मूलं दुग्धेन पेपितं ॥ घृष्टं तानेजनं हति सद्यो नेत्ररुज पृथुम् ॥५७॥ तुलस्या विल्वपत्रस्य रसौ ग्राह्मो समांशको। ताभ्यां तुल्यं पयो नाोखितयं कांस्यपात्रके ॥ ५८। अयःस्थं त्रिफलाचूर्ण सर्पिपा सह योजितम् ॥ भुक्तोपरि पिवेत्सायं मासेनांधोऽपि पश्यति ।। ५९ ॥ भुक्त्वा पाणितले घृष्ट्वा चक्षुपो यदि दीयते॥ अचिरेणैव तद्वारि तिमिराणि व्यपोहति ॥६॥ मुक्ताभस्मसिँताभ्रपौरैरसकश्रोतोंजनैनांडजा- तुत्यांभोभवशंखनाभिचॅपला,गोत्तमौमज्जभिः॥ वत्तिश्चंद्रकला निहंति तिमिरं चित्रं किमत्र स्फुटं कंडूमंडलफाचशुरुतिमिरांभःसावपिल्लानपि॥१॥ इति चंद्रकलावतिः॥ १पेहडो। २ गादो। ३ खीदुग्धेन। कर्णमत- ५ मरिचचूर्ण । ६ रात्रिभरा। ७श्वेतअभ्रक। ८ गूगर। ९ समुद्रफेन । १० दालचीनी। ११ विकता।

·२८० योगतरंगिण्याम् गजवल्या दृढं मर्य तानेण प्रहरं पुनः॥ कज्जलं तत्समुत्पाद्य तेनांजितविलोचनः॥ सद्यो नेत्ररुजं हंति समूलां पाकसंभवाम् ॥६२॥ योगरत्नप्रदीपात्॥ • हरेणुकां सैंधवसंप्रयुक्तां श्रोतोजयुक्तामुपकुल्यया च ॥ पिष्टवाजमूत्रेण कृताच वतिर्नक्तांधविधंसकरी नराणाम् इति कलिकातः॥ निर्वापयेत्रफलके कपाये नागं विधिज्ञः शतधा हुताशे॥ संताप्य संताप्य ततः शलाकां कृत्वास्य शुद्धेन रसेन लिपेत् ॥ ६ ॥ तयांजिताक्षो मनुजः क्रमेण सुपर्णदृष्टिर्भवति प्रसा॥ जयेदभियंदमथाधिमंथ- मर्मार्जुनौ वै तिमिरारिपिल्लान् ॥ ६५ ।। इति सारसंग्रहानेत्रसंजीवनी शलाका। शाकाम्लमद्यमत्स्यांश्च धूममैथुनमापकान् ॥ तीक्ष्णानि धर्म धूलि च नेत्ररोगी विवर्जयेत् ॥ ६६ ।। शालितंडुलगोधूममुद्दसैंधवगोघृतम् ॥ गोपयःच सिता क्षौद्र पथ्यं नेत्रगदे हितं ॥ ६७ ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यांनेत्ररोगचिकित्सा नामैकसप्त तितमस्तरंगः।। ६ ताबूलरसेन । ७संभालु। ओरधालेकी । नीरमली, कस्तूरी, ममीरा, समुद्रफेन, थोथा, मुरमा सखनामि, रसोत, रतनजोत, पोपर, वारयाल, निपुरसम खरल परिक गो- ती वाधनीसू घिसके भनिनी फूली जाय । इति नुनोयामतान् ।

·दिसप्ततितमस्तरंगः। २८१ दिसप्ततितमस्तरंगः अब नासारोगः।। अशासि पीनसः सापः क्वचिच्छोणितपूययोः॥ रोगा नासोद्भवास्तेपां क्षयो नस्यादिभिर्भवेत् ॥१.. गुडमरिचविमिों पीतमाशु प्रकामं हरति दधि नराणां पानसं दुर्निवारम् ॥ यदि तु तघृतमन्नं क्षुण्णगोधूमचूर्ण त्यजति तदुपसेवी तत्कुतोऽ स्यावाकाशः॥२॥ पिवति शिशिरमंभो यःप्रभूतं निशायां तदनु च शंयनीयाधिष्ठितो याति निदाम् ॥ ध्रुवमतिविपमोपि क्षीयतेस्य त्रिरात्रात् अधिगतपरिपाकः पीनसः श्वासहेतुः॥३॥ नवोत्पन्न प्रतिश्यायं स्नातस्य हरतेऽचिरात् ॥ मरिचं क्षौद्रसंयुक्तं सगुडं दधिमाक्षिकम् ॥ ४॥ चत्वार्यत्र शंतानि चित्रकजटायुपंचमूलामृता- धात्रीणामुदकार्मणैखिभिरपां द्रोणेन च काथयेत् ॥ पादस्थे कथने गुडस्य च शतं पथ्याढकेनान्वितं पक्तव्यं शतशीतले च मधुनः प्रस्थाईमात्रं क्षिपेत् ॥५॥ व्योपस्य त्रिसुंगधिकस्य च पलान्यत्रैव पदप्रक्षिपे- क्षारस्याईपलं रसायनमिदं संसेव्यते सर्वदा॥ शोपश्वासप्रलापकासवमथुश्लेष्मप्रतिश्यायिभिः क्षीणोरक्षतहिक्किभिः कफशिरोरुग्भि-प्रणयाग्निभिः ।। इति चित्रकहरीतकी योगरत्नावलीतः॥ पाठादिरजनीपूर्वापिप्पलीजातिपल्लवैः॥ १ शय्यायां प्रविष्टः। २पलानि । ३ चन्द्रोणैः।

·२८२
योगतरंगिण्याम्
दंत्या च तैलं संसिद्धं नस्यतः पीनसापहम् ॥ ७॥
हिंगुव्योपविडंगकट्फलवचारुक्तीक्ष्णगंधायुतै-
लाक्षाश्वेतपुनर्नवाकुटजजैः पुष्पोद्भवैः सौरसैः ।।
इत्येभिः कटुतेलमेतदनले मंदे समूत्रं शतं
.पीतं नासिकया यथाविधि भवेन्नासामयिभ्यो हितम् ८
इति हिंवादितैलं चिकित्साकलिकातः ॥
कट्फलं शृंगवेरं च पिप्पलीमरिचानि च ॥
सटी पुष्करमूलं च भार्गी मधुरसा वरा ॥९॥
अभया कृष्णलवणं शृंगी कर्कटकस्य च ॥
एतचूर्णवरं प्रोक्तं क्कायो वा मूत्रमूर्छितः॥१०॥
पीनसे स्वरभेदे च तमके सहलीमके ॥
संनिपातेनिलकफे काले श्वासे च शस्यते ॥ ११ ॥
इति कट्फलादिचूर्णकाथः॥
नासावनाहे कर्तव्यं पानं गव्यस्य सर्पिपः॥
नासास्त्रावेऽतितीक्ष्णस्य नस्यं द्रव्यस्य कल्पयेत्॥ १२
नासाशोपे क्षीरपानं शंसितं च प्रशस्यते ॥
प्रतिश्यायेषु सशिरःपीनसे नवसादरम् ।। १३ ॥
समानकालचूर्ण च सूक्ष्मं संचूर्य नइयम् ॥
गुंजामात्रं तु तचूर्ण नस्पं प्रथम चरेत् ॥ १४ ॥
इति श्रीयोगतरंगिण्यां नासारोगचिकित्सानाम
द्विसप्ततितमस्तरंगः ॥ ७२ ॥
त्रिसप्ततितमस्तरंगः ।
अध शिरोरोगचिकित्सा
अकालपलितं पीडासूर्यापाईभेदकाः ॥
इत्यादयः शिरारोगास्तान्यधादोपमाचरेत् ॥५॥

·त्रिसप्ततितमस्तरंगः। २८३ कुठमेरंडजं मूलं लेपात्कांजिकपेपितम् ।। शिरोऽति नाशयत्याशु पुष्पं वा मुचकुंदजम् ॥२॥ देवदारुनतं कुठं नलदं विश्वभेपजम् ।। लेपः कांजिकसंपिष्टस्तैलयुक्तः शिरोतिनुत् ॥ ३॥ सारिवोत्पलकुठानि मधुकं चाम्लपेपितम् ॥ सपिस्तैलयुतो लेपः सूर्यावर्ताईभेदयोः॥४॥ सितोपलायुतं घृष्टं मदनं गोपयोन्वितम् ॥ नस्यतोनुदिते सूर्ये निहत्येवाईभेदयोः॥५॥ स्मरफलतिलपर्णीवीजसंयुक्तभूता- कुशदलघटवीजलग्रजोऽौशनुल्याम् ।। प्रधमनविधिना नदत्तमात्रं शिरोरु- क्प्रलपनकफतंद्रासन्निपातं निहन्यात् ।। इति स्मरफलादिप्रधमनम् ॥ सशर्कर कुंकुममाज्यभृष्टं नस्यं विधेयं पवनामृगुत्थे । भूकर्णनासाक्षिशिरोधशूले दिनादिवृद्धिप्रभवे च रोगे। इत्यभेदः॥ एरंडमूलं तगरं शताहा जीवंतिराना सहसैंधवं च ॥ भुंग विडंगं मधुयष्टिकाचविश्वौपधं कृष्णतिलस्य तैलं। आज पयस्तैलचतुर्गुणं च चतुर्गुणं भुंगरसं च दत्वा॥ पक्कं च पविंदव एतदीया नस्पेन हन्युः शिरसो विकारान् ॥ ९॥ च्युतांश्च केशांश्चलितांश्च दंता- निवदमूलांश्च दृढीकरोति ॥ १ मदनफल । २ सूर्यावर्त ।

·२८४ योगतरंगिण्याम् सुपर्णदृष्टिप्रतिमां च दृष्टि वाहोर्वलं चाप्यधिकं ददाति ॥ १० ॥ इति पविंदुतैलम् ॥ पटपरोहकेंशिन्याश्चर्णेनादित्यपाचितम् ।। गुडूचीस्वरसैस्तैलमभ्यंगाकेशरोहणम् ॥ ११ ॥ मांसीकुठं तिलाः कृष्णाः सारिवामूलमुत्पलम् ॥ सक्षौदक्षीरपिशनि केशसंवर्धनं परम् ।। १२ ।। मार्कवस्वरसभावितगुंजावीजचूर्णपरिपाचिनतैलम् ।। मिश्रितं त्रुटिजंटासुरकाकैः केशभारजननं जनतायाः॥ मांसीपलावकुलजामलकैः सकुचैः।। पिरैः प्रलिप्तशिरसो न पतंति केदाः॥ स्निग्धायतानि कुटिलारुतयो भवंति ये प्रध्युता अपि मिलिंदकुलप्रकाशाः ॥ १४ ॥ वृहतीफलरसपिष्टं गुंजायाःफलमचापि पा मूलम् ।। हेमनिवृष्टं लिप्तं व्यपहरति महेंदलुप्तारपम् ।। १५॥ नीलोत्पलाक्षफलममातिलानगंधाः सार्द प्रियंगुलतया समधूकरलकैः॥ संपेष्य यः प्रकुरुते यशःप्रलेप खालित्यमस्य न पदं पिदधाति मूनि ॥ १६॥ पलत्रयं माजुफलं हरीतक्याः पलं नपा।। आमलम्पास्तु समय पल खदिरस्य च ॥१०॥ नुत्धस्पापि पल तु नीलीटया दर्शन।

·चतुःसप्ततितमस्तरंगः। २८५ नवसादरकस्यैकं लोहचूर्णस्य चैककम् ॥१८॥ तुवर्याः पलमेकं तु पलं नाबविशस्तथा ॥ अतिश्लक्ष्णमिदं घृष्टं भुंगराजरसैश्चिरम् ॥ १९ ॥ संधितं त्रिदिनं लोहे भिन्नांजनसमप्रभम् ।। रुक्षीकृत्य कचानादौ पुनस्तेनावलेपयेत् ॥२०॥ वातारिपत्रैरावेच्य सुप्ति कुर्यादिचक्षणः॥ प्रातस्तैलामलैः स्नात्वा नरो जायेत निश्चितम् ॥२१॥ भिन्नकज्जल गालीनिभकुंतलसंततिः॥ कमिजे च शिरोरोगे व्योपनक्ताहशियुजैः॥ २२ ॥ अजामूत्रेण संपिष्टैनस्यं कमिहरं परम् ॥ विडंगसजिकादंतीहिंगुमूत्रेण संयुतम् ॥ २३ ॥ विपक्कं सार्पपं तैलं कमिन्नं नस्यतः स्मृतम् ॥ भद्रं श्रियं पुंडरीकं मधुकं नीलमुत्पलम् ॥२४॥ पद्माख्यं वेतसं मूर्वा लामजकमथापि वा। दाहिरिद्रामंजिष्ठाशारिवोशीरपद्मकम् ॥ २५॥ एतैरालेपनं कुर्याच्छंखकस्य प्रशांतय।। अनंतवाते कर्तव्यो रक्तमोक्षःशिराव्यधैः ॥२६॥ इति विडंगाद्य तैलं॥* इति श्रीयोगतरंगिण्यां शिरोरोगचिकित्सानाम त्रिसप्ततितमस्तरंगः ॥७३॥ चतुःसप्ततितमस्त रंगः। अथ प्रदरः॥ अतिमार्गाश्वगमनप्रभूतमुरतादिभिः॥ ॐउजेननगरदेवपालराजाजहावसेमहादेवकोलिगहाजाय आधासीसीकूहरे आधासीसीकहाचलीनारीमानवीमायेपरनेकसे उतरानसेउता. रोनेटतरोगुकीसकमेरीभक्तपुरोमघईश्वरीवाचा ॥ १ सिवर।

·योगतरंगिण्याम् प्रदो जायते स्त्रीणां योनिरक्तस्युतिः पृथुः॥१॥ अशोकवल्कजं काथं शृतं दुग्धं सुशीतलम् ।। यथावलंपिवेत्प्रातः शीघ्रासृन्दरनाशनम् ॥ २ ॥ जीरकप्रस्थमेकं तु क्षीरस्थाढकमेव च ॥ घृतप्रस्थाईसंयुक्तं शनैर्मंदाग्निना पचेत् ॥ ३॥ सुशीने शर्कराप्रस्थं वयं चापि विनिक्षिपेत् ।। चातुर्जातकणाविश्वमजाजी च घनं जलम् ॥ ४। दाडिमं रस धान्यं रजनी पटवासकम् ॥ वंशजातं यवक्षारं प्रत्येकं तु पलार्धकम् ॥५॥ जीरकस्यावलेहोयं प्रदरापहरः परः॥ ज्वरप्रमेहतृड्दाहकृच्छ्रक्षेण्यविनाशनः॥६॥ इति जीरकस्यावलेहः॥ दावारसांजनवृपान्दकिरातविल्व- भल्लातकैरपि रुतो मधुना कपायः॥ पीतो जयत्यतिवलं प्रदरं सशूलं पीतासितारुणविलोहितनीलशुकम् ॥७॥ कुशमूलं समुद्धृत्य पेपयेतंदुलावुना ।। एतत्पीत्वा व्यहं नारी प्रदरात्परिमुच्यते॥८॥ भूम्यामलकमूलं हि पीतं तंदुलवारिणा॥ दिनदयं त्रयं वापि स्त्रीरोग नाशयेवद्धम् ॥ १० ॥ धात्रीरसं सितायुक्तं योनिदाहापहं पिवेत् ॥ शर्करावृतसंयुक्त लोध्र प्रदरनाशनम् ॥ ११ ॥ कावस्तिलानां विनिधायपीन: कटुत्रयं ब्राह्मणयष्टिचूर्ण। १नेवाला। २पीयावांसो। ३मददी।

·पञ्चसप्ततितमस्तरंगः। २८७ निहंति सद्यः कुसुमं सलोभं स्त्रीणामसृग्दाहमतिप्रवृतम् ॥१२॥ पारदं टंकणं गंधं पृथग्भागं समाहरेत् ।। शुष्कं कमलिनीकंदं वेदभागं विमर्दयेत् ।। लिंगीरसेन तत्सर्व दिवसत्रितयं वुधः॥ मधुना भावितं पश्चात् खादेवल्लचतुष्टयम् । सिताकप क्षीरपलमनुपानं पिवेदनु । प्रदरं योनिशूलं च रक्तातीसारमुल्वणम् ।। रक्तमेहं मूत्रकृच्छ्रे त्रिदिनान्नाशयेद्धवम् ॥ इति गुह्यरोगारिः कल्पतरोः॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां प्रदरचिकित्तानामचतु:- सप्ततितमस्तरंगः ॥७॥ पञ्चसप्ततितमस्तरंगः। अथ गर्भस्थितिः॥ ऋतोः समहनि सुतो विपमे च सुता मता ।। अतः समदिने गच्छेत्पुत्रकामो वरांगनाम् ॥१॥ क्षीरेण श्वेतवृहतीमूलं नासापुटे पिवेत् ।। पुत्रार्थ दक्षिणा नासा वामा सा कन्यकाप्रदा ॥२॥ पयसा लक्ष्मणामूलं पुत्रोत्पत्तिस्थितिप्रदम् ॥ नासयास्येन वा पीतं वटशुंगाष्टकं नवम् ॥ वारिणा शुक्लपक्षेहि पुष्येण तु समाडतम् ॥३॥ वाग्भटात् ॥ एरंडस्य च वीजानि मातुलुंगस्य चैव हि ॥ १पुरादिवसे । २ जनादिवसे। ३ पुमानितिशेषः।

·२८८ योगतरंगिण्याम् सर्पिपा परिपिष्टानि पिवेद्गर्भप्रदानि तु ॥४॥ चक्रदत्तात्॥ गोघृतेन सह नागकेसरं लक्षणचूर्णितमृतौ नितंविनी ।। गव्यदुग्धनिरता पिवेद्यदा सातदा नियतमेववीरसूः॥५॥ लिंगाकार लक्ष्मणायाश्च मूलं योगे लब्धं सर्पिपा नस्ययोगात् ।। पीत्वा सूते पुत्रमत्यंतवीर्य पश्चादन्यानप्यमंदांगयधिः॥६॥ वस्तमूत्रं च सघृतं नवनीतं च माहिषम् ॥ पलत्रयं पिवेनारी वंध्या सूते सुतोत्तमम् ॥ ७ ॥ इति गर्भस्थितिः॥ तैलाविलं सैंधवखंडमादौ- निधाय रंडा निजयोनिमध्ये॥ नरेण साई रतमातनोति या सानैव गर्भ लभते कदाचित् ॥ ८॥ धत्तूरमूलिकापुप्पे गृहीत्वा कटिसंस्थिता ।। मर्भ निवारयत्येय रंडावेश्यादियोपिताम् ॥ ९॥ तंदुलीयकमूलानि पिष्ट्वा तंदुलवारिणा॥ त्वंते तु व्यहं पीत्वा वंध्याः कुर्वति योपितः॥ १०॥ धुपिते योनिरंधे च निवफाठेन युक्तितः॥ ऋत्वंते रमते या स्त्री न सा गर्भमवामुयात् ॥ ११ ॥ गुंजेनवीज टंकत्रितयं नावच दाडिमीमूलम् ॥ तुवराटंकद्वितयं सिंदूर टंकयुगलं च ॥१२॥ समयं खल्समध्ये तोयनेतन्निपीय गर्भवती।। १ नगई। २ चामरजन। ३ गागरवीनं।

·पंचसप्ततितमस्तरंगः। रंडा योषिगर्भ वेश्या वा पातयत्याशु॥ १३ ॥ पलाशवीजमध्वाज्यलेपासामर्थ्ययोगतः॥ योनिमध्ये ऋतौ गर्भ न धत्ते स्त्री कदाचन ।।११।। तालीसगैरिके पीते विडालपदमात्रके। शीतांबुना चतुर्थेऽह्नि वंध्या नारी प्रजायते ॥ १५॥ इति गर्भनिवारणम् ॥ मधुकं शोकवीजं च पयसा सुरदारकम् ।। अश्मंतकः कृष्णतिलास्ताम्रवल्ली शतावरी ॥ १६॥ वृक्षादेनी वयस्था च तथैवोत्पलसारिवा।। अनंता सारिवा कृष्णा पद्मा मधुकमेव च ॥ १७ ॥ वृहतीद्वयकाश्मयः क्षीर/गात्वचो घृतम् ॥ पृथक्पीवलाशिग्रुश्चदंष्ट्रामधुपष्टिकाः॥१८॥ शृंगाटकं विसं द्राक्षा कशेरुमधुकं सिता॥ वत्सैते सप्त योगाः स्युरईश्लोकसमापनाः ॥ १९ ॥ यथाक्रमं प्रयोक्तव्या गर्भस्रावे पयोयुताः॥ कपित्थविल्ववृहतीपटोलं च निदिग्धिका ॥२०॥ मूलानि क्षीरसिहानि दापयेन्द्रियगष्टमे। नवमे मधुकानंतापयस्याशारिवाः पिवेत् ॥ २१॥ पोजपदशमे मासि क्षीरं सिद्ध पयस्यया । लज्जालुपातकीपुष्पमुत्पलं मधुलोधकम् ॥ २२ ॥ जलस्थया स्त्रिया पीतं गर्भपातं निवारयेत् ॥ पतंतं स्तंभयद्गर्भ कुलालकरमृत्तिका ॥ २३ ॥ मधुच्छागीपयःपीता किंवा श्वेतादिकणिका॥ १ यथुमाकोवीन । २ पापाणभेद । ३ गुडूबी। ५ मासमासमति। ४ कमलततु।

·२९० योगतरंगिण्याम् . पारावतमलं पीतं त्र्यहं तंडुलवारिणा ॥ गभिणीगर्भतो रक्तं स्तंभयन्निपंतद्रुतम् ॥ २४ ॥ शर्कराविसतिलं समांशकं माक्षिकेणसहभक्ष्यते यया। नास्ति गर्भपतनोद्भवं भयं पापभीतिरिव तीर्थसेवया२५ शृंगाटकं विसं द्राक्षा कशेरुमधुकं सिता ।। निवारयंत्यमी गर्भ पीताः परमवेदनम् ॥ २६ ॥ कंकंतीमूलमावदं कुमारीसूत्रकैदृढम् ॥ कटिदेशे नितंविन्या गर्भ स्तंभयते ध्रुवम् ॥ २७॥ कशेरुशृंगाटकजीवनीयपद्मोत्पलैरंडशतावरीभिः ।। सिद्ध पयः शर्करया समेत संस्थापयेद्गर्भमुदीर्णशूलम्२८ कुशकाशेरुवूकाणां मूलैर्गोक्षुरकस्य च। शृतं दुग्धं सितायुक्तं गर्भिण्याः शूलनुत्परम्॥ २९॥ इति गर्भसंरक्षणम् ॥ उन्नते दक्षिणे कुक्षौ गर्भे च परिमंडले॥ पुत्रं प्रसूयते वामे कन्यां क्लीवं समेंगना ॥३०॥ प्रत्यक्पुष्प्याः पारिभद्रस्य यदा मूलं पदा काकजंघासमुत्थम् ।। कट्यां वई योपितां सत्प्रसूर्ति योगे युक्त्या संदतं साधु कुर्यात् ॥ ३१॥ मूलं प्रत्यक्पुप्प्याः पाठाया वा निवेशितं तु मुखे । वीणां दु प्रसवानां प्रसवं कुरुते सुखेनैव ॥ ३२॥ यदि तत्प्रत्यक्षुष्प्याट्यति मूलं तदर्थमुदरता ।। कन्या भवति तदानीमत्रुटिते तत्र पुनः स्यात् ।। ३३॥ पुटदग्धभुजगकंचुककज्जलमधुपूरितेक्षणद्वा । १खिरटी। २ शुभनक्षत्र ।

·पंचसप्ततितमस्तरंगः २९१ सद्यो भवति विशल्या विमूढगर्भापि गर्भवती ॥ ३४ ॥ इति राजमार्तडात् ॥ पाठांसुरससिंहास्यमयूरकजटाः पृथक् ॥ नाभिवस्तिभगे लिसाः सुखं नारी प्रसूयते ॥३५॥ हिमवदक्षिणे पार्श्व मुरसा नाम यक्षिणी ॥ तस्या नूपुरशब्देन विशल्या भव गर्मिणि ॥ ३६ ॥ मुक्ताः पाशा विपाशाश्च मुक्ताः सूर्यस्य रश्मयः॥ मुक्तः सर्वभयाद्गर्भ एहि माचिर माचिर स्वाहा ॥३७॥ इहामृतं च सोमश्च चित्रभानुश्च भामिनि ॥ उच्चैःश्रवाश्च तुरगो मंदिरे निविशंतु ते ॥३०॥ इत्यक्षतान्क्षिपेत् ॥ इदममृतमपां समुद्भुतं वै तव लघुगर्भविमोक्षणाय देवि ॥ तदनलपवनार्कवासवास्ते सह लवणांबुधरैर्दिशंतु शांतिम् ॥३९॥ जलं च्यावनमंत्रेण सप्तवाराभिमंत्रितम् ।। पीत्वा प्रसूयते नारी दृष्ट्वा वा चक्रवर्धनम् ॥ ४०॥ कलापक्षाऋतुदिड्मन्वष्टाधादशांबुधीन् । विलिखेनवकोष्ठेषु त्रिंशारस्यं यंत्रमुत्तमम् ॥३१॥ १२ १४ १० ३ १ तुलसी। २ भडूसो। ३ मोरशोखाः। ४ सूर्यः। ५६ः। ६ क्षारसमुद्रः।

·योगतरंगिण्याम् . गुंजामूलस्य खंडानि सप्तसप्तदलानि च ॥ खंडितानि कटिस्थानि सुप्रसूति प्रकुर्वते ॥ बाणपुंखा जटा वाथ विशल्यां कुरुतेंगनाम् ॥ १२ ॥ इति मूढगर्भचिकित्सा आईहेमफलं पिष्ट्वा कटुतैलं चतुर्गुणम् ।। विपचेइटिकायुग्मं तत्तलं हेमसुंदरम् ॥ दुष्टप्रस्वेदशमनं सूनिकादोपनाशनम् ॥ १३ ॥ : इति हेमसुंदरं तेलम् ॥ रसे कनकसंभवे कटुकतैलमापाचये- इचाकंनकदुग्धिकारजनिनागरैः कल्कितैः॥ इदं कनकसुंदरं भवति दुष्टसंस्वेदजित् समस्तपवनामयप्रणुदनल्पकांतिप्रदम् ॥ ३४॥ इति कनकसुंदर लम् ॥ पिप्पली पिप्पलीमूलं चव्यं शुंठीयवानिका ॥ जीरके दे हरिद्रे हे विडं सौवर्चलं तथा ॥१५॥ एतैरेवोपधैः पिटैरारनालं विपाचयेत् ॥ आमवातहरं वृष्यं कफनं वह्निदीपनम्॥१६॥ कांजिकं वजकं नाम वलवर्णाग्निदीपनम् ॥ मकलं शूलशमनं परं क्षीराभिषर्धनम् ॥१५॥ इति पत्रकांजिकम् ॥ आज्यस्यांजलियुग्ममत्र पयसः कसं तुला तथा खंडस्यापि पहिचूर्णितमिदं विश्वीप, निक्षिपेत अस्याई गुडवद्विपाच्य विधिना मुष्टिवयं धान्यक मिस्याः पंचपलं पलं रुमिरिपोःसाजाजिजीरं नथाal २५नुर। २ चोक।

·पञ्चसप्ततितमस्तरगः। २९३ व्योषांभोददैलोरग विडिका भृगस्य च प्रक्षिपे- तृद्कासज्वरपांडुरोगशमन विड्भेदविध्वंसनम् ॥ शूलारोचकनाशतनं कृमिहरं मंदाग्निसंदीपनं ॥ सूतीनों खलुखंडनागरमिदं सौभाग्यदं सेवितम् ॥१९॥ इति सौभाग्यशुंठी॥ दशमूलीशृतं तोयं कवोष्णं पिप्पलीयुतम् ।। पीतं तत्सूतिकारोगमुदयमपि कंतति ॥५०॥ इति दशमूलादिः॥ सहचरकुलत्थपुष्करदारुनिशादारुवेरसक्काथः॥ पीतः सहिंगुलवणः शमयति शूलज्वरौ सूत्याः ॥५१॥ इति सहचरादिः क्वाथः॥ संयोजितो दलितया कणया कवोष्णो निर्गुडिकालशुननागरजः कपायः।। पीतो निहंति कफमारुतपित्तजातं सूत्यामयं सकलमेव सुदुस्तरं च ॥५२॥ इति निर्गुड्यादिः॥ देवदारु वचा कुष्ठं पिप्पली विश्वभेषजम् ॥ भूनिवः कट्फलं मुस्तं तिक्ता धान्यं हरीतकी ॥५३॥ गजरूष्णा सुदुःस्पशा गोक्षुरुधन्वयासकः ॥ वृहत्यतिविपाच्छिन्ना पर्पटः कृष्णजीरकम् ॥५४॥ समभागानि सर्वाणि सिंधुरामठसंयुतम् ॥ पिवेदृष्टावशेष तु प्रसूतां पाययेत्वियम् ॥ ५५॥ सहितानुल्वणस्वेदज्वरशूलशिरोतिभिः॥. निहंति सूतिकारोगान्वातपित्तकफोद्भवान् ॥५६॥ १ मोया। २ पत्रज। ३ नागकेसर। रखीणाइत्यर्य।

·योगतरंगिण्याम् नागरस्य पलान्यष्टौ घृतस्य पलविंशतिः॥ क्षीराढकेन संयुक्तां खंडस्यार्धतुला पचेत् ॥ ५७ ।। शताहाजीरकव्योपत्रिसुगंधियवानिकाः॥ ग्रंथिकं कृष्णजीरं च मधुकं च विडंगकम् ॥ ५८॥ 'लवंगं धान्यकं मांसी तालीसं नागकेसरम् ।। कारवीमिसिचव्याग्निमस्तानां च पलंपलम् ॥ ५९॥ लेहीभूतमिदं मिदं घृतभांडे निधापयेत् ॥ तद्यथाग्निवलंखादेत्सूतिका तु विशेषतः॥६० ।। वल्यं वय तथायुष्यं वलीपलितनाशनम् ।। वयसः स्थापनं हा मंदाग्नेहीपनं परम् ॥६१ ।। आमवातप्रशमनं सौभाग्यकरमुत्तमम् ॥ मकल्लशूलशमनं सूतिकारोगनाशनम् ॥ ६२ ।। इति सौभाग्यशुंठी अनुभूता वाग्भटात् ।। सूताभ्रगंधोपणलोहशंख- वन्योपलाभस्मविपं सुपिष्टम् ।। एकेंटुचंद्रानलवार्दिकुंभि- कलकभागैः क्रमशो विवृद्धम् ॥ ६३ ॥ प्रसूतिवातानिलदंतवंध- मायुना घोरसुसंनिपाते। निजानुपानिजपध्ययोगैः सर्वातिसारग्रहणीगदेषु॥ प्रतापलंकेश्वरनामधेयो रसः प्रयुक्तो गिरिराजपुत्र्या ॥ ६ ॥ इति प्रतापलंकेश्वररसः ।। १ पावरया।

·सप्तसप्ततितमस्तरंगः। . अमृतानागरसहचरभद्रोत्कटपंचमूलजलदजलम् ।। मृतशीतं मधुसहितं हरति परं सूतिकाशूलम् ॥६५॥ इति योगतरंगिण्यां सूतिकाचिकित्सानाम पश्चतप्ततितम स्तरंगः॥ षट्सप्ततितमस्तरंगः। संयोजितं पल्लवपंचकेन जातीप्रसूनैर्मधुकान्वितैश्च ।। सूर्याशुतप्तं घृतमंगनाना- मभ्यंगतो हंति वरांगगंधम् ॥३॥ मृणालपद्मोत्पलवीजयुक्तं तैलं तथोशीरयुतं विपक्कम् ॥ पैच्छिल्यशैथिल्यविगंधितानां नाशं करोति स्मरमंदिरस्य ॥२॥ हरितालभागपंचकमेको भागः पलाशभस्मभकः ॥ भामश्च यवक्षारः स्याल्लेपायोनिलोमहरः॥३॥ इति राजमार्तडात् ॥ दग्ध्वा शंखं क्षिपे,भारसेन क्षारयोजितम् ।। तुल्यांशं लेपितं हंति लोमं गुह्यगतं ध्रुवम् ॥४॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां स्त्रीरोगचिकित्सानाम पट्सप्ततितमस्तरंगः॥ सप्तसप्ततितमस्तरंगः। अप वालकरोगाः॥ त्रिविधः कथितो वालः क्षीरानोभयवर्तनः॥ स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसंभवः॥१॥ १ मोया।

·२९६ योगतरंगिण्याम् कुष्ठं वचाभयाभांगी कैतकं क्षौद्रसार्पपा॥ वर्णायुःकांतिजननो लेहो वालस्य सर्वथा ॥२॥ स्तन्याभावे पयश्छागं गव्यं वा तद्गुणं पिवेत् ।। मृत्पिडेनाग्निततेन क्षीरसिक्तेन सोष्मणा ॥३॥ खेदयेदुत्थितां नाभि शोथस्तेनोपशाम्यति । नाभिपाके निशालोध्रप्रियंगुमधुकैः शतम् ॥ ४ ॥ तैलमभ्यंजने शस्तमभिवाप्यथ चूर्णकम्॥५॥ वचाकुष्ठशंखाब्जलाहैः शिशूनां शरीरे धृतैयाँति रक्षांसि नाशम् ॥ कुंनट्यर्कदुग्धाज्यविश्वैः सकुछैः प्रलेपोथ वा नित्यमेपां विधेयः॥६॥ प्राचीगतं पांडुरसिंदुवार- मूलं शिशूनां गलके निवदम् ।। करोति दंतोद्भववेदनाया निःसंशयं नाशमकांड एव ॥७॥ ससच्छदार्कच्छदनक्तमाल- मूलैस्तुरंगारिजटासमेतैः॥ उत्सादितांगः पशुमूत्रपिष्टै- हीवेरमुंडीसलिलाभिपिक्तः॥ दिने दिने याति शिशुः प्रवृद्धि पतिनिशानामिव शुक्लपक्षे॥८॥ इति राजमार्तडात् ॥ हरिद्राययष्टयाहासहीशक्रयवैः रुतम् ।। . १ जानी। २अमलान। ३ मनसित। 'समानु।

·सप्तसप्ततितमस्तरंगः। शिशोवरातिसारनं कापयं सर्वरोगजित् ॥९॥ पृष्टिपणी शताह्वा च लीढा माक्षिकसर्पिपा। ग्राहिणी दीपनी हंति मारुताति सकामलाम् ॥१०॥ ज्वरातिसारपांडुघ्नी वालानां सर्वरोगनुत् ।। मूर्वानिशासर्पपरामसेनशिवासमंगांवुदकारवीणाम् ११॥ छागीपयोभिः सह पेपिताना- मुहर्तनं स्याज्ज्वरहं शिशूनाम् ।। शृंगी सकृष्णाब्दविषां विचूर्ण्य लेहं विदध्यान्मधुना शिशूनाम् ॥ १२॥ कासज्वरच्छदिभिरर्दितानां समाक्षिकां वातिविपामथैकाम् ॥१३॥ हिवार्ताकीफलरसं पंचकोलं च लेहयेत् ॥ एकदित्राणि घस्राणि वातपित्तकफज्वरें।.१४॥ विल्वं च पुष्पाणि च धातकीनां जल च रोधं गंजपिप्पली च ।। काधावलेही मधुना विमिश्रौ वालेषु योज्यावलिसारितेषु॥ १५॥ नागरातिविपामुस्तावालकेंद्रयवैः शतम् ॥ पालकं पाययेत्प्रातः सर्वातीसारनाशनम् ॥ १६ ॥ कल्कः प्रियंगुकोलास्थिमध्यमुस्तरसांजनैः। सौदालीढः कुमारस्य च्छदितृष्णातिसारनुत् ॥ १७ ॥ यस्ताम्रचूडविहगोभयपार्श्वपक्ष- पुच्छैर्गवाज्यतहितैः कृतधूपकोंगे। १ कासवासवमोटर इत्यपिपाठः। २चिरायतो। इत्यपिपाठः। ३हिना ४ मजीठा ·योगतरंगिण्याम् आरभ्य जन्मदिवसादिनसप्तकं हि वालस्प तस्य न कुतश्चन भीतिरेति॥१८॥ इति राजमार्तडात् ।। लेहस्तैलसिताक्षौतिलयष्ट्याह्नकल्कितः॥ बालस्य रुंध्यानियतं रक्तस्रावं प्रवाहिकाम् ॥१९॥ हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम् ॥ पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकंटकात् ॥ २० ॥ गृहधूमनिशाकुष्ठरात्रिकेंद्रयवैः शिशोः। लेपस्तकेण हत्याशु सिध्मापामाविचिकाः ॥ २१ ॥ पंचमूलीकपायेण सघृतेन पयः शतम् ।। सशृंगवेरं सगुडं शीतं हिकार्दितः पिवेत् ॥२२॥ द्राक्षायासाभयाकृष्णाचूर्ण सौंद्रसर्पिपा ।। लीढं श्वास निहंत्याशु कासं च तमकं तथा ॥२३॥ भेषजं पूर्वमुद्दिष्टं महातापज्वरादिपु॥ कार्य तदेव वालानां तेषु दाहादिकं विना ॥२४॥ त एव दोषा दुष्यास्ते ज्वराद्या व्याधयश्च ते॥ अतस्तदेव भैषज्यं किंतु मात्रा कनीयसी ॥२५॥ अतसीकारवीमुस्तासर्पपैः सपयोधरैः।। दाभूिनिवमूहिरिद्राभिश्च लेपकः ।। ज्वरं निहंति वालस्य महांतमपि वासरः ॥२६॥ गंधकमेको भागो भागद्वितयं च जातिफलम् जातीपत्रं तावद्भागत्रितयं च खदिरस्य ॥ २७ ॥ वत्कलजातैः कापैःसं मिलितं कांचनारस्य । पीतः स्तन्यविमित्रो नाशयति शिशोवर तं च।।२०।। जिहापिडिकापाकं गुदपाकं लेपनाच पानाच ।। AM ·सप्तसप्ततितमस्तरंगः। धावनतस्तत्तोयैनश्यति शिशोगुंदे रोगाः॥२९॥ सत्वग्लशुनं मूर्वा सर्पपारिष्टपल्लवाः॥ बिडालविडजालोम मेषशृंगी वचा मधु॥३०॥ धूपः शिशोज़रनोपं सर्वग्रहनिवारणः ॥ ३१ ॥ क्षणादुद्विजने वालः क्षणाहमति रोदिति॥ नखैर्दतैर्दारयति धात्रीमात्मानमेव च ॥३२॥ उर्व निरीक्षते दंतान्खादेत्कूजति ज़ुभते॥ भ्रूवौ क्षिपति दंतौष्ठं फेनं वमति चासत् ॥३३॥ क्षामोतिनिशि जागति शून्यांगो भिन्नविट्स्वरः ।। मत्स्यशोणितगंधश्च न चानाति यथापुरा ॥ ३४॥ सामान्य ग्रहजुष्टानां लक्षणं समुदाडतम् ॥ वचाकुष्ठं तथा ब्राह्मी सिदार्थकमथापि वा ॥३५॥ सारिवा सैंधवं चैव पिप्पली घृतमष्टमम्॥ मेध्यं घृतमिदं सिद्धं पातव्यं च दिने दिने ॥३६॥ दृढस्मृतिः क्षिप्रमेधा कुमारो वुद्धिमान्भवेत् ॥ न पिशाचा न रक्षांसि न भूतानि न मातरः॥ प्रद्वंति कुमाराणां पिवतामष्टमंगलम् ॥३७॥ इत्यष्टमंगलं घृतम्॥ सटीकिरातसिद्धार्थमूवमुस्तापचिकाः।। श्वेताशिरीष इत्येषां छागीक्षीरेण लेपनम् ॥ ३८॥ ज्वरदाहवमारेकरक्षातृट्नाशनं शिशोः॥ इति वैद्यालंकारात् अष्टमंगलमुहर्जनम् ॥ पादकल्केऽश्वगंधायाः क्षीरेष्टगुणिते पचेत् ।। घृतं देयं कुमाराणां पुष्टिरूद्दलवईनम् ॥३९॥ इत्यश्वगंधादिघृतम् ॥

·योगतरंगिण्याम् लाक्षारससमं सिद्ध तैलं मस्तु चतुर्गुणम् ।। रास्नाचंदनकुष्ठाब्दावाजिगंधार्निशायुतैः॥४॥ शताह्वादारुयष्ट्याहमूर्वातिक्ताहरेणुभिः ॥ वालानां ज्वररक्षोनमभ्यंगाइलवर्णरुत् ॥४॥ इति लाक्षादितैलं बूंदात् ॥ अथ ग्रहजुटप्रतीकारः॥ प्रयमे दिवसे मासे व नंदा शिशोर्यहः ।। तथा गृहीतमात्रस्य प्रथमं भवति ज्वरः॥ कुथत्यनेकधा रोगाद्विकारं कुरुतेपि च ॥१॥ द्वितीये दिवसे मासे व सुनंदा तद्गृहीतःस्तन्यं न गृहाति तृतीयेदिवसेमासे वर्षपूतना ॥३॥ चनु दिवसे मासे व मंडितकानाम०॥४॥ पंचमे दिपसे मासे पर्षे पूतनानाम०॥५॥ पठे दिपसे मासे पर्प शकुनिनाम० ॥६॥ सममे दिवस मासे व शुकरेपतीनाम मातृका ॥७॥ अष्टमे दिवस वर्प आयकानाम ग्रहः।।। नवमे दिवसे मामे पपै मृतिकानानी ॥९॥ दशमे दिवसे मामे पर्प नितिनाम ॥१॥ एकादशे दिवसे माने व पिलिपिढिकानाम: ॥११॥ द्वादशे दिपमे मासे व कामुमानाम वालयहः ॥ १२॥ नदीतीरे दयारुटमहादाम्वरूपकम् ।। सत्या पूजा च कनव्या पुप्पथशादिभिस्तथा ॥ १३॥ दी मूनिमावाय संकल्प कलाअमुकगोयनस्यतस्य पालस्प शरांम्मितलबहशांत्वर्थ सर्पयहवाल करिष्य तात्र नामभदन पूजा कुपान।। ॐ हुंफदस्वाहा।।इनि ·सप्तसप्ततितमस्तरंगः। . मंत्रेण लानवस्त्रचन्दनाक्षतधूपदीपनैवेद्यससपताकासम- दीपादिकं विधाय॥ततोगुंडोदकमत्स्यमांससुरावटकान- खिन्नगोधूमादि तदने परिवेष्य ॥ॐनमो भगवते रुद्राय सत्यसुवसत्यमुवहुंफट्स्वाहा॥ इतिमंत्रंपठित्वा वालकेन मुष्टिमात्रमन्नं संग्राह्यम् पूर्वपरिवेपितान्ते त्याजयेत् ॥ ततोन्यतःमुष्टिमात्रमन्त्रंमंत्रेण क्षिपेत्॥ॐ फट्वैनतेया- य नमः॥ ततोन्यमाविहांन्हांक्षः॥इति त्रिवारं वलिंद- त्वा वालप्रमाणपुष्पमालांगृहीत्वावालोपरि त्रिःपरिभ्रा- म्य॥ ॥ॐ कारिणिस्वर्णपक्ष वालकं रक्षरक्ष स्वाहा ।। इति मंत्रेण तां कंठेऽर्पयेत् ॥ ततस्तत्सर्व रात्रौ चतुष्पथे स्थापयित्वा पश्चादपश्यन्नेवगृहमागच्छेत्।। ततो गृहमा- गत्य शांत्युदकेन अश्वत्थपत्रेण वालमभिपिंचेत् ॥ शां. तिरस्तु पुष्टिरस्तु तुष्टिरस्तु यच्छ्रेयस्तदस्तु ॥ इत्यभिप- चेत् ॥ ततो माहेश्वरधूपेन वालं धूपयेत् ॥ स यथा ॥ कर्षासास्थिमयूरपिच्छवृहतीनिर्माल्यपिडीतक- त्वङ्मांसीवृषदंशविड्नखकणाकेशाहिनिर्मोककैः॥ नागेंद्रद्विजहिंगुशृंगमरिचैस्तुल्यैः कृतं धूपनं कृत्योन्मादपिशाचराक्षससुरावेशग्रहघ्नं परम् ।। इति धूपः ॥ अथ मंत्रः ॥ ॐनमो रावणाय हन हन मुंचमुच स्वाहा ॥ एवं दिनत्रयं कार्य चतुर्थेऽन्हि चतुरो विप्रान्भोजयेत् ॥सुवर्णदानं शुभं भवति । वालो यो ऽचिरजातः स्तन्यं न गृह्णाति तर्हि वै तस्य । सैंधवधात्रीमधुघृतपध्याकल्केन घर्पपेजिव्हां ॥ वालानां ज्वरवांतिरेककसनश्वासेषु शृंगीविषा- कृष्णाब्दं मधुयुक्तधापदुहिखेलाज्यमानाहके ॥ 69021 ·३०२ योगतरंगिण्याम् रुच्छे मस्तुयुता त्रुटिदिजगदे दंष्ट्रया शुनः शस्यते कार्य क्षीरविदारिकासृतघृतं दावादिक नीलका ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां वालरोगचिकित्तानाम सप्तसप्ततितमस्तरंगः॥ अष्टसप्ततितमस्तरंगः। अथ विपम् ॥ स्थावरं जंगमं चैव विविध विपमुच्यते ।। स्थावरं वत्सनाभादिसपोदीनां तु जंगमम् ॥१॥ यः पिवति पुष्यदिवसे जलपिष्टसितपुनर्नवामूलम् ॥ तत्तंनिधौ न वर्प वृश्चिकभुजगाः प्रसपैति ॥२॥ मसूरी निवपत्राभ्यां खादेन्मेपगते रवी॥ अब्दमेकं न भीतिः स्याद्विपार्तस्य न संशयः॥३॥ तंडुलीयकमूलं तु पीतं तंडुलवारिणा॥ तक्षकेणापि दष्टं हि निर्विपं कुरुते नरम् ॥ ४ ॥ शिरीपपुष्पस्वरले सप्ताह मरिचं सितम्॥ भावितं सर्पदष्टानां पाननस्यांजने हितम् ॥ ५॥ दशोपरि निवभीयात्तक्षणाचतुरंगुलम् ।। क्षौमादिभिर्वणिकया सिदैमैत्रैश्च मंत्रयेत् ।।६।। अंवत्सेतुबंधेन स्तंभ्यते विपमं विपम् ॥ नक्तमालफलव्योपविल्वमूलनिशाद्वयम् ॥७॥ सौरसं पुष्पमा वा मूत्रं वोथनमंजनम् ॥ वंध्याकौटिकीमूलं छागमूत्रेण भावितम् ॥८॥ नस्य कांजिकसंपिटं विपोपहतचेतसः ।। इति सर्पविषम् ॥ अजाक्षीरेण संपिटा शिरीपफलमिश्रिता।

·अष्टसप्ततितमस्तरंगः ३०३ उपकुल्या विषं हंति वृश्चिकस्य प्रलेपतः॥९॥ कापासपत्रैः संपिरैः साज्यैलेंपो विपापहः॥ वृश्चिकस्याथवा वत्सनाभलेपःप्रशस्यते ॥१०॥ मनःशिलाकुटकरंजवीज- शिरीपकाश्मीरभवः समांशः। विनिर्मितास्ये विधृतावलिप्ता संहारिणी वृश्चिकवैकृतस्य ॥११॥ अवतारयत्यधोनीतमूर्द्धमारोपितं तु वर्दयति ॥ वृश्चिकगरलं विधिवत्सायकपुंखाभवं मूलम् ॥१२॥ हिरदपुरीपसमुत्थच्छत्रकवहुवारफलकता गुटिका ॥ वृश्चिकविपस्य कुरुते संक्रमणमाशु करे विधृता ॥१३॥ अथ मंत्रो लिव्यते ॥ ॐआदित्य रथवेगेन विष्णुवाहुवलेन च । मुपर्णपक्षवातेन भूम्यां गच्छ महाविप ॥१४॥ ॐपक्षयोगपादाज्ञाश्रीशिवोत्तमप्रभु- पादाज्ञा भूम्यां गच्छ महाविप ॥१५॥ इति मंत्रं वृश्चिकवितस्य कर्णे जपेत् एकविंशतिवा- रं दंशंस्पृष्ट्वैकविंशतिवारं चाभिमंत्रयेनिर्विषोभवतितरां इति वृश्चिकविपम् ॥ अंकोलमूलनिवार्य फाणितं सघृतं लिहेत् ॥ तैलाक्तश्चित्रनानांशगरदोपविपापहः॥ १७॥ शर्कराचूर्णसंयुक्तं चूर्ण ताप्यसुवर्णयोः॥ लेहः प्रशमयत्युयं नानायोगकृतं विपम् ॥१८॥ इति कृत्रिमविपम्॥ १ दुग्धविकार।

·. योगतरंगिण्याम् काकोदंवरिकामूलं धत्तूरकफलान्वितम् ॥ पीतं तंडुलतोयेन सारमेयविपापहम् ॥ १९ ॥ इति श्वानविपापहम् ॥ पिचुमंदशमीवटकल्कयुतं कथितं जलमाशु विलेपनतः॥ नखदंतविपाणि निहंति नृणां विपमान्यखिलान्यपि सत्यमिदम् ॥२०॥ सोमवल्कोवकर्णश्व गोजिह्वा हंसपद्यपि ॥ रजन्यौ सौरक लेपः पिडिकामक्षिकाविषे ॥ २१॥ इति पिडिकामक्षिकाविपम् ।। मरिचं नागरोपेतं सिंधुसौवर्चलान्वितम् ॥ नागवल्लीरसो हन्याल्लेपनाहरटीविपम् ॥ २२॥ इति वरटीविपम् ॥ नागरं गृहकपोतपुरीपं वीजपूरकरसो हरितालम् ।। सैंधवं च विनिहंति विलेपादाशु भृगजनितं विपमेतत्॥ इति भ्रमविपम् ॥ आगारधूममंजिठारजनीलवणोत्तमः॥ लेपो जयत्याखुवि कोशातक्यथवा सिता ॥२४॥ इति मूषकाविषम् ॥ शिरीपवीजैः कुलिशद्वमस्य क्षीरेण पिटे रुतलेपनानां। विपं विनाशं वनति क्षणेन मंडूकदंशप्रभवं नराणां२५॥ इति मंडूकविषम् ॥ शनी निर्मव्य यष्टिं च पूर्वपुष्करिणीस्थिताम् ।। रवौ प्रातस्तत्र गत्वा विद्वान्सयतमानसः॥ २६ ॥ १गेंकड। २ कायफत। ३ कनेर। ' सदस्य। ५ रोवर।

·एकोनाशीतितमस्तरंगः। ३०५ तहामसंस्थितस्तंभाकाष्ठमानीय खंडशः॥ पिवेद्दहः प्रमुच्येत नार्या वडोंद्रियोपि च ॥२७॥ इति स्वीवडाविषम्॥ कृष्णवेत्रस्य निकाथः कल्को घृतविमिश्रितः॥ गिमत्स्यविषं हंति वार्ह पक्षेण धूपनम् ॥२८॥ इति शृंगिमत्स्यविपचिकित्सा ॥ पिपीलिकाभिइष्टानां मक्षिकामशकैस्तथा।। गोमूत्रेण परालेपः कृष्णवल्मीकमृत्कृतः॥२९॥ इति पिपीलिकाविषम् ।। लेपः प्रदीपतैलस्य खजूरविपनाशनः॥ हरिद्राहयलेपो वा सगैरिकमनःशिलः॥३०॥ इति शतपदीविषम् ॥ कटभ्यर्जुनहरीपसेलुक्षीरदुमत्वचः॥ कपायकल्कचूर्णाःस्युः कीटलूतात्रणापहाः ॥३१॥ रजनीद्वयमंजिष्ठापतंगगजकेसरैः॥ शीतांवुपिष्टैरालेपः सद्योलूताविपापहः ॥३२॥ गिरिकर्णीद्वयं सेलुः पाटला हे पुनर्नवे॥ कपित्थश्च शरीषश्च लेपो लूताविपापहः॥ ३३ ॥ इति लूताविषम् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां विपचिकित्सानामा सप्ततितमस्तरंगः॥ एकोनाशीतितमस्तरगः। अथ रसायनम् ॥ यज्जराव्याधिशमनं भेपनं तदसायनम् ॥ १ त्रिफला। २कानखिजूरो। ३ मालकागनी। लिसोडो । ५ गनगेरन ।

·10 ent योगतरंगिण्यान् -- पूर्व वयसि मध्ये वा शुद्धकायः समाचरेत् ॥ १॥ अविशुद्धशरीरस्य युक्तो रासायंनो विधिः॥ न भाति वाससि क्लिष्ट रंगयोग इवार्पितः॥२॥ सिंधूत्थशर्कराशुंठीकणामधुगुडैः क्रमात् ॥ वर्षादिप्वभया सेव्या रसायनगुणपिणा ॥३॥ मंडूकपर्ष्याः स्वरसः प्रयोज्यः क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम् ॥ रतो गुडूच्यास्तु समूलपुप्प्याः कल्कः प्रयोज्यः खलु शंखपुष्प्याः॥१॥ आयुःप्रदान्यामयनाशनानि वलाग्निवर्णस्वरवर्द्धनानि॥ मेध्यानि चैतानि रसायनानि सेव्या विशेपेण तु शंखपुप्पी ॥५॥ यः कुठचूर्ण रजनीपिरामे मध्याज्यसम्मिश्रितमति नित्यम् ।। समत्तमातंगवलः सुगंधि- वाग्मी चिरायुश्च भवेन्मनुष्यः॥६॥ शिशिरे योवगंधायाः कंदचूर्ण पलोन्मितम् ॥ मासमति समध्याम्यं स वृदोपि युवा भवेत् ॥ ५॥ घृतामलकशर्करातिलपलाशवीजानि यः समानि शयनस्थितो मधुयुतानि खादनिशि ॥ वलीपलितजितस्तरुणनागनुल्यो पली वृहस्पतिसमः पुमान्भवति सोऽचिरेण ध्रुवम् ॥ ८॥ इति राजमार्तडान्॥ एमा। .

·एकोनाशीतितमस्तरंगः। .. ये मासमेकं स्वरसं पिवंति दिनेदिने ,गसमुत्थमत्र । क्षीराशिनस्ते वलवर्णयुक्ताः समाशतं जीवितमाप्नुवंति असिततिलविमिश्रान्पल्लवान्भक्षयेयः ससुरभिपयसोवै भुंगराजस्य मासम् ।। भवति च चिरजीवी व्याधिभिनिर्विमुक्ती भ्रमरसदृशकेशः कामचारी मनुष्यः॥१०॥ पीताश्वगंधा पयसाईमासं घृतेन नैलेन सुखांना वा॥ सशस्य पुष्टिं वपुपो विभर्ति नरस्य सस्यस्य यावृष्टिः॥११॥ . इति वृंदात् ॥ सततमरुष्करपिप्पलिवृद्धि- पुपि निरामयतां विदधाति॥ कनकशिलाजतुगुग्गुलुधात्री- फललशुनत्रिफलामययोगः ॥ १२॥ घृतदधिमधुरपयोदधिमंडै- रुपसि कृतः करिकर्णपलाशः॥ स्थगयति हि स्थिरतां स्थविराणां विदधाति वपुर्वलवत्ताम् ॥ १३ ।। एरंडतेलमथ निवफलास्थितैल- मेतद्रसायनमनामयकायकारि॥ ज्योतिष्मतीफलपलाशफलोद्भवं वा तैलं वलीपलितहारि भिपक्प्रदिष्टम् ॥११॥ १भिलया।

·योगतरंगिण्याम् धात्रीफलानि पयसांपतिवारिणा वा स्विन्नानि यः शिशिरकालसमुद्भवानि ।। निफेवलान्यथ तिलैरसितैः समानि खादेदनामयवपुः स पुमाञ्छतायुः ॥ १५॥ ससितया वचयामलकैरथ त्रिफलया तथवा घृतमिश्रया। कनकलोहरजःसदलंकृतं परमिदं हि रसायनमुच्यते॥१६॥ इति कलिकातः॥ अंभसा प्रमृतीरष्टौ रवावनुदिते पिवेत् ॥ वातपित्तकफाधित्वा जीवेद्वशतं दृढम् ।। १७॥ व्यंगवलीपलितघ्नं पीनसवैस्वर्यकासशोपनम् ।। रजनीक्षयेवुनस्यं रसायनं दृष्टिजननं च ।। १८॥ मलकंचुकपरिमुक्तः पूतः पड्गुणगंधकजारितः सूतः।। निजसेवकजननूतनकल्पः सुरतविधौ दलितोत्तमनल्प। सिंदूराख्यः सूतो वरया प्रातर्जग्धो घृतमधुरया ॥ वितरति तरुणिमरूपमुदारं वृद्धस्यापि विमोहति दारम्।। वलिरेको घृतमरिचनियुक्तः पलितवलिनः प्रातर्भुक्तः।। तन्मारितम, सत्वं किमपरमात रसायनतत्वं ॥२१॥ इति चर्पटितः।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां रसायनाधिकारोनाम- एकोनाशीतितमस्तरंगः।। अशीतितमस्तरगः॥ अथ वाजीकरणम् ।। अतिव्यवायशीलो पा न च वाजीक्रियारतः। .

·अशीतितमस्तरंगः।
ध्वजभंगमवाप्नोति स शुक्रक्षयहेतुकं ।। १॥
प्रसाध्यं सहज कैव्यं मर्मच्छेदाच जायते ॥
साध्यानामवशिष्टानां कार्यों वाजीकरो विधिः॥२॥
पिप्पलीलवणोपेतो वस्तांडौ क्षीरसर्पिपा ॥
साधितौ भक्षयेद्यस्तो स गच्छेत्प्रमदाशतम् ॥ ३॥
वस्तांडसिहे पयति भावितानसरुत्तिलान् ॥
यः खादेत्स पुमान्गच्छेत्स्वीणां शतमपूर्ववत् ॥ ४॥
मृतं नागाधकं तीक्ष्णं समं खल्वे विमर्दयेत् ॥
धत्तूरवीजं विजया शाल्मली मधुकेन च ॥५॥
नागवल्लीद्रवैर्भाव्यं त्रिवारं चाकशोपितम् ।।
चतुर्गुजामितं खादेच्छराघृतसंयुतम् ॥६॥
पंडत्वमग्निमांद्यं च प्रमेहविंशति तथा ।।
हरते कुरुते वीर्य पुष्पधन्वा रसो नृणाम् ॥ ७ ॥
चूण विदार्याः सुकृतं स्वरसेनैव भावितम् ॥
शर्करामधुसर्पिभ्या युक्तं लीट्दा पयः पिवेत् ॥८॥
एतेनाशीतिवर्षोपि युवेव परिदृष्यति ॥
विदारीकंदचूर्ण तु घृतेन पयसा नरः॥९॥
उदुंवरसमं खादेदृद्धोपि तरुणायते ॥
गोक्षुरुकःक्षुरकः शतमूली वानरिनागवलातिवला च॥
चूर्णमिदं पयसानिशिपेयं यस्य गृहे प्रमदाशतमस्ति १०
इति वृंदात् ॥
शतावरीनागवलाविदारिका-
त्रिकंटकैरामलकीफलान्वितैः ।।
विचूर्णितः पंचभिरेकशः पृथक्
प्रकल्पितैर्वा घृतमाक्षिकडनैः॥ ११॥

·३१.. योगतरंगिण्याम् . इति प्रयोगाः पडिमे भिषग्वरै- रुदीरिताः शर्करया समन्विताः ।। नृणामनेकप्रमदोपसर्पिणां प्रधानधातोरतिरेककारणाः॥१२॥ सघृतमधुवलात्रयस्य चूर्ण समधुसिताघृतमुच्चरोद्भवं वा॥ समधुकमध मापमुद्गपर्यो- रमृतलतामलकत्रिकंटकं वा ॥१३॥ इति कथितमिदं हि पुष्पिताया- चरणचतुष्टयवेटनेन शिरैः॥ अभिमतमसरूद्ध्यवायभाजा- मिह खलु योगचतुष्कमाविकल्प्य ॥ १४ ॥ पिवति यः पयसा रुतशोधन- खिकंटकं मधुकं पहुंपुत्रिकाम् ॥ अतिवलामथ नागवलांवला- मिह हि नागवलः स पुमान्भवेत् ।। १५॥ इति चिकित्सातः॥ कुठं कफलसेंधवं त्रिकटुकं मेथीयपानीद्वयं वासा मोचरसं विदारिमुशली जातीफलं चित्रकम् ।। जीरं चापरजीरकं गजकणा द्राक्षाभया वानरी तालीसं त्रिमुगंधिकं त्रिलवर्ण वैभीतक शृंगिका ॥१६॥ रंभा कंदशनापरीयसीयष्टीप्रियालामृता जातीपत्रलयंगकेसरजलं गोक्षुरकंशाल्मली। धात्रीमापपुनर्नवाच कनकं झंगाटकं मस्तकी १गमानाम। २ सासालो। ३ आकतकम्।

·लाक्षायोजनवलिलोध्रसलिलैस्तैलं विपाबाई तेनाभ्यज्य तर्नु जरन्नाप भवत्वीणां पर गाना२३॥ अशीतितमस्तरंगः। ३११ मांसी चापि वलात्रयं च नलदं भांगीभकर्णस्तिलाः १७ कंकोलं करहाटकं च विजया श्रीरुयगंधा कुहू- मज्जापद्मजवीजभेदमखिलं चूर्णीकृतं स्निग्धकम् ॥ एतत्कर्षमितं पृथक् पृथगयो तुर्याशतुल्यां जयां नस्पा शमितं मृताभ्रकमहिवैगं तद क्षिपेत् ॥ १५॥ लोहं मारितमेतदर्धममलं सूतं तदर्थ मृतं सर्वेभ्यो द्विगुणा सिताथ मधुना चाज्येन संमिश्रयेत्॥ कार्यास्तस्य पलप्रमाणवटिकाः खादेद्ययानि प्रगे नक्तं वेति जराविपत्तिशमनीमेकां च दुग्धं पिवेत् ॥१९॥ एषा सौगतसिंहनामभिपजा लोके प्रकाशीकता हम्मीराय महीभुजे शतवधूसंभोगभाजे भृशम् ॥ एषा वीर्यकरी महामयहरी क्षुद्दोधतेजस्करी कानिस्थौल्यमतिप्रकाशजननी चिंतामयध्वंसिनी२०॥ तारुण्योडतकामिनीजनमहादर्पदिपानां महा- सिंही सर्वमनोविनोदनकरी श्रीकामदेवाभिधा॥२१॥ इति कामदेववटी॥ कर्पूरागुरुचोचवोलनलिकालाक्षासटीधातकी- पुष्पैः सप्तदलैलवालुसुरसाशैलेयमांसीप्लवैः एलाकुंकुमरोचनादमनकश्रीवासजातीफलैः कंकोलक्रमुकाजटामदमुराकातीलवंगामयैः ।। २२ ॥ शालोशीरमृणालजातिकुसुमस्थौणेयचंडानखै- जोतीपत्रकुलीरपद्मफयुनः स्पमान्वितैः पालिका १परमया। २वीनायो। ॥

·३१२ योगतरंगिण्याम् शुक्राढ्यो द्युतिमानल्पतनयः पंढोपि रत्युत्सुको वंध्या गर्भवती भवेदपि तथा वृद्धापि सूते सुतम् ॥ कंडूस्वेदविचिकामलहरं दौगैध्यकुष्ठापहं दस्राभ्यां परिकीर्तितं वहुगुणं तैलं सुगंधाभिधम् ॥२४॥ इति महासुगंधितैलम्॥ पलं गोक्षुरवीजस्य द्विपलं कपिकच्छुकम् ॥ पलं नागवलावीजं पलमेकं शतावरी ॥ २५॥ विदारीकंदचूर्णस्य पलद्दयमथापरम् ॥ द्विपलं त्रपुसीवीज वाजिगंधापलत्रयम् ॥ २६ ॥ वासा च तालमूली च गुडूची रक्तचन्दनम् ॥ त्रिमुगंधकणाधात्रीलवंगं नागकेसरम् ॥२७॥ एतानि कर्पमात्राणि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ वालशाल्मलिमूलं च भावयेदेकविंशतिः ॥२८॥ कशकाशशिफासप्तशर्करासमयोजितम् ।। दुएं शुक्र कीर्यहानि मूत्ररुच्छ्राणि यानि च ॥ २९ ॥ मूत्राघातं मूत्रदोपं जयेच्छुकविवर्धनम् ।। शतं गच्छति च स्त्रीणां हयतुल्यपराक्रम.॥३०॥ वंध्या पुत्रमवाप्नोति भुक्त्वा चूर्णमिदं कमात् ॥ कामदेवाभिधं चूर्ण धन्वंतरिनिरूपितम् ॥ ३१ ॥ इति कामदेवचूर्णम् ॥ अश्वगंधाप्रस्थमेकमजालीरे चतुर्गुणे ॥ घृतस्य प्रस्थमादाय खंडप्रस्थत्रयं तथा ॥३२॥ प्रस्थाचितिलान्मापान्पाचयेन्मृदुपसिना ।। योपविजातहपुपाशताहाशतमूलिका ॥३३॥ दीप्पपौष्करको जाती सटी मोक्षुरफंपला ।।

·अशीतितमस्तरंगः। ३१३ यवानी ग्रंथिकं लोहं नागं शुल्वं पलंपलम् ॥ ३४ ॥ दत्ता सिद्देऽत्र विधिवत्प्रातः खादेद्यथावलम् ॥ सर्ववातामयान्हंति कटिपृष्ठिगुदस्थितान् ॥३५॥ अस्थिभंगं तथा शोफ संधिवातं सुदारुणम् ॥ अणदोगगुल्मार्शःश्वासकासप्रमेहनुत् ॥ अश्विभ्यां विहितो योगो वाजीकरणमुत्तमम् ॥३६॥ इत्यश्वगंधापाकः वृंदात् ॥ चत्वारो व्योमभागास्तदनु निगदितं भागयुग्मं च वंगं भागेकं शंभुवीज त्रितयमपि मृतं तत्समा सिद्धमूली ॥ चातुर्जानं सजातीफलमरिचकणानागरं देवपुष्पं जातीपत्रं च भागविनयमथ पृथक्सर्वमेकत्र चूर्ण्यम् ३७ सर्वयंशा सिता स्याहनमधुसहितामोदकीकृत्य चैतन स्वादेदमि समीक्ष्य प्रसभमभिनयानंदसंवर्द्धनाय ॥ पोगो वाजीकराख्योऽयमिह निगदितो भैरवानंदनाना नि.ओपव्याधिहंता दलितवहुवधूदामकंदर्पदपः॥ ३८ ॥ इति मदनमंजरीवटिका।। "लागुप्ताग्रहापटवासकः ।। प्रत्येकं कुडवं त्वेतदश्वगंधापलाप्टकम् ॥ ३९ ॥ क्षीरपंचाढके पक्वा घृतप्रस्थेन पाचयेत् ॥ आत्मगुप्ताप्रस्थमेकमश्वगंधासशीलकम् ॥४०॥ मुगाते शर्कराप्रस्थत्रयमानं विनिक्षिपेत् ।। चातुर्जातं त्रिकटु च जातीपत्रीकुवेरकम् ॥ ११॥ जातीफलं लवंगं त्वक्तगरं मुशली मिशिः। आकल्पधान्याजीराधिनिम्बमांशीपलत्रयम् ॥ १२॥ हपुपापुष्करंदीप्यं प्रत्येकं चूर्णितं पलम् ॥ .........। २७ ·३१४ योगतरंगिण्याम् . 1 नुगालोहाभ्रवंगेभ्यः प्रत्येकं द्विपलं क्षिपेत् ॥ १३ ॥ पलं पारदतानं तु अहिफेनपल तथा । विजयाप्टपलं शुद्ध मुक्ता चाईपलं भवेत् ।। १४॥ विशान मेहान खासकासं पांडुहर्पवलक्षयम् ।। वातव्याधिमुरस्तंभं हिकाशोफकटियहम् ।। शूलद्रोगमंदाग्निक्षयपीनसनाशनः॥१०॥ इति कपिकच्छुपाकः कूष्मांडस्य तुलां विधाय विधिवत्स्विनां प्रविष्टा पुन युक्तां कर्पमितैः सुचूर्णिततमैोपाम्लजीराग्निभिः । चातुर्जातवरावलात्रयवरीतालीसमेथीत्रिवृ- दंतीवारणपिप्पलीक्षुरतिलाद्राक्षात्रिकंटांबुदैः ॥ ४६ चव्याश्वाभयचारवानरिसटीयष्टीतुगापिप्पली- मूलाजैः सलवंगशाल्मलिजयाकंकोलजातफलैः ।। जातीकोशविदारिसिधुमुशलीशृंगाटकैः सपिंपः । प्रस्थेनाभ्रपलेन वापि सितया साई तुलामानया १७॥ युक्त्या साधु विपाच्य भाजनगतं कृत्वा यथाग्नि प्रगे कूष्मांडस्य रसायनं सुललितं शुन्डो नरः शीलयेत् ॥ वृष्यं वृंहणमग्निदीपनकर यक्ष्माक्षुपित्तापहं पांडुश्वासजितं च पिनशमनं मेहादिरोगप्रणुत् ॥ १८॥ एतेनातिवली वलीविरहितः स्त्रीणां युवेद ब्रजे हृदादतरो नरोतिललितःप्रज्ञासभापूजितः ॥ १९॥ इति कुष्मांडपाकः॥ प्रस्थं गोक्षुरसूक्ष्मचूर्णमुदितं दुग्धाटक पाचितं गायत्रीसलपंगलोहमारचं कर्पूरमन्दारकम् ।। १शतावरू।

·३१५ अशीतितमस्तरंगः। अम्बेः शोषमजाजियुग्मरजनीधात्रीकणाकेसरं जातीकोशफले संदीप्यनलदं शुंठी कुवेराक्षकम्॥५०॥ मुल्यं शर्करया तदईविजया प्रस्थाईक गोघृतं पैचवरेण निर्मितमिदं प्रौढांगनादर्पनुत् ।। वीर्वस्तंभकरं च पुष्टिजन वाजीकर कामिना मुंको गोक्षुरपाक एष हरिणीनेत्राविलासास्पदम् ॥५१ इति मोक्षुरपाकः॥ अथ पीर्यस्तंभनम् ॥ "कुलत्थवीजानि विचूर्णितानि: तनूनपात्पत्रवधूपयोभिः॥::: छायासु सम्यक्षु निशो, विभाव्य तैलं ततः पुष्करतो गृहीत्वा ॥५२॥ तेन मर्दितमिदं शिववीज गुंजया परिमितं परितोल्यः॥ भक्षितं पलितनाशनं भवेदीयंरोधकरमेव सत्यता ५३॥ सदहिफेनविमर्दितपारदे कनकबीजरसेन विमर्दिते ॥ समसिताविजये यदिभक्षितेनरजनीन दिवान दिवाकरः . : जातीफलार्ककरहाटलवंगशुंठी- कंकोलकेसरकणाहरिचंदनं च।। एतत्समानमहिफेनमचंद्रमभ्रं, सबै समं न सहते रतिविदुपातम् ।।५५|| .:: सर्वेः समांशा खलु शर्करा तु देया भिपग्भिरखिलार्थविद्भिः।। घृतेन साकं मधुना च सारः॥ रुत्वा वटीटंकमितां च दपात् ।। पान:सेविकनी मुविधिना व्याप्योपविसनं इत्यपि पा: केम ।

·३१६ योगतरंगिण्याम् लोहं ताम्राभ्रसूतं सुरकुसुमजलं चंद्रसंजातिपत्रं पत्रं जाती फलैलासमरिचकरहाटाजमोदाहिफेनम् ॥ सामुद्रौ सिंधुशोपावपि घृतमधुनी मर्दयित्वास्य टंक खादेदन्नेतिजीण नियतमिहरतो स्तंभनं रेतसः स्यात्।। खसफलशुंठीकायः पोडशशेपेण गुडेन निशि पीत.॥ कुरुते रते न पुंसो रेतःपतनं विनाम्लेन ॥५०॥ चटकांडं तु संगृह्य नवनीतेन पपयेत् ॥ तेन प्रलिप्तपादस्य शुक्रन्तंभः प्रजायते ॥ यावन स्पृशते भूमिं तावत्स्यानात्र संशयः॥५१॥ खसतिलपलमेकं झुंठीक सितापलबंदम् ॥ एतचूर्ण पयसा पीतं रेतोरयं ध्रुवंधत्ते ॥ ६॥ पारदगंधकचंपकैकेशरसुरकुमुमकरहाटाः ॥ अजमोदांवुधिशोपी जातीपत्रं च जातिफलम् ॥६॥ प्रत्येक भागै भागद्वितयं च शुद्धमहिफेनम्॥ तेनबदरसदृशगुटिकाः कार्या मधुनाथ भक्षयेदेकाम्॥६२ यामेतीते ललनां सविधे स्थित्वा जवानिकाक। तैला भुंजीयादनुपानं चैतदेतस्य ॥ ६३ ॥ लिंग कठिनतरं स्याद्वीप संस्तंभयेद्यामम् ।। एपा सौगतगुटिका सत्यं सत्यं च शुक्ररोधकरी ॥ ६ ॥ इति सौगतगुटिका।। कपूर टंकणं सूतं तुल्यं मुनिरसं मधु ॥ संमी लेपमेल्लिंग स्थित्वा यामं तथैव च ॥६५॥ ततः प्रक्षास्य रमयेद्वनितानां शतं मुखम् ॥ M १लवंग। खस । ३ कपुर। चिराकोभदा। ५चंपा।

·है
अशीतितमस्तरंगः
वीर्यस्तंभकरं पुंसां सम्यइनागार्जुनोदितम् ।। ६६ ।।
इति चक्रदत्तात् ॥
अहिफेनं दुग्धशुद्ध रक्तिकात्रितयोन्मितम् ॥
विटुवेगं ध्रुवं धत्ते सितया निशि भक्षितम् ॥६७ ॥
जातीफलं टंकमितमहिफेनं च टंककम् ।।
अजमोदा चैकटंका चंद्रसं चैकटंककम् ॥ ६८॥
सितोपला त्रिटंका स्यात्पंचटंको गुडो मतः॥
बुड्या संमेल्य वटिकाः कार्या द्वादश तुल्यशः॥ ६९ ॥
तत्रैकां भक्षयेद्रीमान् शुक्र स्तंभयति ध्रुवम् ।।
टंक पतंगचूर्णस्य जातीपत्रस्य टंककम् ॥ ७० ।।
अहिफेनस्य टंकं हि दरदं टंकयुग्मकम् ॥
अई वाप्यथ वा सर्व चूर्ण खादेद्यथावलम् ॥७१॥
पिवेदनु पयः स्वल्पं वीर्यस्तंभं करोति हि ॥
महायोगोऽयमुदितः शुक्रस्तंभकरः परः॥ ७२ ॥
इति महायोगः॥
करवीरजटालेपं यः करोति नरो मणौ ।
वीर्यस्तंभ स लभते कार्णाटीमुरतेष्वपि ॥७३॥
सूक्तो मायमित खोपरहितस्तनयभाणे यति
स्तन्मानस्तु भुजंगफेन उदितः क्षुद्राफलस्यांवुना ॥
एतदोलकमाकलय्य विपचेत्क्षुद्राफले हेमगे।
लावैरष्टमितैर्भवेदिति रसः श्रीकामदेवाभिधः॥७॥
मात्रा सूर्योदये गुंजामेकं यामचतुष्टये ॥
गुंजाचतुष्टयं देयं नागवल्लीदलान्वितम् ॥
दुग्धौदनमलवणं रात्रौ क्षीरं यथेच्छया॥७५॥

·योगतरंगिण्याम् नागाहिफे फलिनीविषमुष्टिदिग्धे वस्त्रे निवध्य रसगंधकखपराणि ॥ गौयौ पचेत्तदनु लावपुटैः शनेन सौवर्णवीजजठरे विनियोजितानि ॥६॥ निष्पेपयेद्दशदशांतरतश्च तेषां तोयैरपूपमुपकल्प्य विशुष्कमर्के। तत्कर्दमैः प्रतिपुटं प्रविधाय दिग्ध- मेवं पुटे दधिशतं रसराज एपः॥७७॥ रेतःस्तंभ विधत्ते वपुपि च धनतामग्निमायं निहन्या- द्यक्ष्माणं च क्षणेन क्षपयति सहसा पौरुपं व्याननोति।। उच्चैःशूलप्रमेहानिलकफगदद्रोगपांडुप्रतिश्या- कासश्वासोदराक्षिश्रवणमुखगदानाशु खादत्यवश्यम् ॥ इति रसराजविधिः॥ पाठांतरेण स एव लिरच्यते ।। पलंमृदुस्वर्णदलं रसेंद्रः पलाष्टकं पोडशगन्धकस्य ।। शोणैः सुकर्पासभवप्रसूनैः सर्व विमर्याय कुमारिकाभिः। तत्काचकुंभे निहितं सुगाढे मृत्कर्पटैस्तदिवसत्रयं च ।। पचेक्रमानी सिकतारव्ययंत्रेततोरजः पल्लवरागरम्यं ।। निगृस चैतस्य पलं पलानि चवारि कर्पूररजस्तथैव ।। जातीफलं सोपणमिद्रपुष्पंकस्तुरिकाया इहशाण एकः।। चंद्रोदपोयं कथितोस्य मापो भुक्तो हि वल्लीदलमध्यवर्ती ।। मदोन्मदानां प्रमदाशतानां । गर्वाधिक श्लधपत्यकाडि ॥२॥ मृतं घनीभूनमर्जीवदुग्ध १कन। २ गए। ---

·अशीतितमस्तरंगः।
मृदूनि मांसानि समंडकानि ।
मापानपिष्टानि भवन्ति पथ्या-
न्यानंददायीन्यपराणि चात्र ।। ८३॥
वलीपलितनाशनस्तनुभृतां वयःस्तंभनः
समस्तगदरखंडनः प्रचुरयोगपञ्चाननः॥
गृहेषु रसराडयं भवति यस्य चंद्रोदयः
स पंचशरदर्पितो मृगदृशां भवेदल्लभः॥८४॥.
इति चंद्रोदयो रसः रसरत्नप्रदीपात् रसमंजर्या
मस्यमकरध्वज इति नाम।
नागाहिफेनफलिनीविषमुष्टिविलेपिते ॥
वस्त्रे निवध्य विधिवद्रसगंधकखर्परी॥८५॥
गौयौ पचेल्लावपुटैः शतेन विनियोजयेत् ॥
ऊ धो हेमवीजानि पेपयेद्दशतःकमात् ॥८६॥
तेषां तोयैः पुनः कृत्वा पूपिकामर्कशोपिताम् ।
तत्कई मैः प्रतिपुटं दिग्धां कृत्वा पुटेच्छतम् ॥ ८७॥
रसराजो भवत्येष सर्वरोगहरो रसः।।
जंदुवर्णोतिकठिनो रूक्षो जीर्णवलिर्भवेत् ॥८८॥
जातीफललषंगाभ्यां रतौ वीर्य निरोधयेत् ।।
पटुदीप्यशिवाविश्वैश्वानरविवईनः॥८९॥
क्षयनस्तु रयाशोघ्नस्तककृष्णाभयान्वितः ।।
गृहिण्यां जातिकोशेन रेके कुटजवारिणा ॥ ९०॥
प्रमेहे शाल्मलीदावैर्वदक्षिगदे हितः॥
सामे वापि निरामे वा समे वा विपमे ज्वरे॥९१ ॥
देयो नताब्दकटुकावारिविश्वशतने वै॥
रासांभसा पातरोगे पित्तरोगे सिता त्रुटिः॥ ९२॥

·३२० योगतरंगिण्याम् अक्षत्वचाकफव्याधौ पांडुरोगेऽजमूत्रकैः ।। अश्मय-मश्मभेदेन कुठे वल्गुर्जवायसैः ॥ ९३॥ भगंदरे गुडेनैव व्रणे पुरुंवरायुतः॥ मेदो रोगेंवुमधुनाप्रदरेऽशोकवारिभिः ॥९॥ शूले हिंगकुरंजाभ्यामरुचौ रुचकेन च।। छर्या धात्रीरसेनैव क्षैण्ये पर्णेन दापयेत् ॥ १५ ॥ द्राक्षारसेन शोपे च संज्ञानाशे किरातकैः ॥ मूछायां चंदनांभोभिर्विद्रधी वरणांवुना ॥ सर्वेष्वन्येपु रोगेपु तांबुलीपर्णयोगतः ॥ ९६ ॥ इत्यपरो रसराजः॥ का पिवेद्दा खसवल्कलानां सर्जिवानीगुडमिश्रितं य लभेत दाढ्य सुरतेषु भूयो भवेदिरंसुः कलविवत्सः ९७ सकर्पूरोरसः क्षौद्रजातीरसविमर्दितः ॥ लिंगलेपाकरोत्येप द्रावणंहरिणीदृशाम् ॥९८॥ लिंगनाडीपु कर्पूरं पातपित्वा पिमर्दयेत्॥ महिपीनवनीतेन तद्भवेरखरलिंगवत् ।। ९९ ।। श्वेताश्वमारमूलत्वकरहाटाजमोदकम् ।। रुष्णधनूरवीजानि सम्यग् जानीफलं तथा ।। एतेपां पारिपिटरानां गुटिकामरिचोन्मिता ॥१०॥ एकया मणिलेपो हि नरमूत्रनिष्टया । यीय संस्तंभयत्येव सत्यमेतन्न संशयः॥१.१॥ दति लेपवटी॥ किरिनंव्यवसापूर्ण कूमसपरके दिया। २ गुगरा पिण्नुस्य । ६ नोवाकोषमा। शेतनकीजर. ५ भकरक ७परामरतक।

·J अशीतितमस्तरंगः। ३२१ रक्तकालिकावादीपः शुक्रनिरोधकः १०२॥ अथ ध्वजवृद्धिकरणम् भल्लातकास्थिजलशूकमथाजपत्र- मंतर्विदह्य मतिमान्तह सैंधवेन ॥ एतद्विरूँढवृहतीफलतोयपिष्ट- मालपयेन्महिषविविमलीकतेंगे॥१०३॥ स्थूलं महत्खरतुरंगमतुल्यमाशु शेफ करोत्यभिमतं न हि संशयोस्ति॥१०॥ इति स्थूलीकरणम् ॥ कासीसतुरगगंधासारिवागजपिप्पलीविपक्केन ॥ तैलेन यांति वृद्धि स्तनकर्णवरांगलिंगानि ॥ १०५ ॥ शैवाल सैघसरोरुहिणीदलानि ॥ भल्लातकानि च फलानि च कंटकार्याः॥ हैयंगवीनमपि माहिषमश्वगंधा- । कंदः सुधीः प्रर्णिदधीत दिनानि सप्त ॥१०६॥. तैरुद्धनैस्तदनु यन्महिषीमलेन चोहवं लिंगमुपलेप्य तमादरेण ॥ तस्याग्रतः खरतुरंगमतंगजानां लिंगानि लाघवपदं परमं प्रयांति॥१०७ अथवा॥ उन्मनकस्वरसपेपितवाजिगंधा- कंदोपगूढमहिपीनवनीतमादौ । धार्य फैले वृपभवाहनवल्लभस्य- १ नौवन । २ यावक । ३ डिकायां। ४ पुराचीन । ५ काई। ६ गाढदे। ७ धत्तुरफले। -

·योगतरंगिण्याम्
निःशेषवीजरहिते कतिचिदिनानि ॥१८॥
उहर्तितं तदनु यन्महिपीपुरीपै-
धतूरकांवुनवनीतविलेपितं च ।।
तत्साधनं निधुवनप्रणयोडतानां
नारीवरांगदलनक्षमतां दधाति ॥१९॥
इति ध्वजवृद्धिकरणम् ॥
क्षौदं क्षुद्रातगरमरिचैः पिप्पलीसैंधवाभ्यां
प्रत्यक्पुष्पीयवतिलगुडश्वेतसिदार्थमापैः॥
लक्षणीभूतैर्भवति मिलितं वाजिगंधासनाथैः ।
श्रोणीश्रोत्रस्तनयुगशिरःोफसंवृद्धिकारि ।। ११. ।।
इति राजमार्तडात्॥
उत्पलानि सपद्मानि क्षीरेणाज्येन पेपयेत् ।।
गुटिकां सुशां रुत्वा नारीयोनौ प्रवेशयेत् ।।
दशवारप्रसूनापि पुनर्भवति कन्यका ।। १११॥
भंगापोटलिका दत्ता प्रहरं काममंदिरे॥
नितंविन्याः करोत्पेपा कुमारीभगवद्गम् ॥ ११२॥
जातीफलमहिफेनं दावी चेति त्रिभिः समा भंगा।
परटीछत्रसमासौ गुटिकासंकोचनी योनेः ॥ ११३॥
इति योनिसंकोचनम् ॥
शुक्तिशवूकशखानां दीर्घतात्समुष्किकात् ।।
दुग्ध्वा क्षारं समादाय खरमत्रेण गालयेत् ॥ ११ ॥
क्षाराएभागं विपत्तलं सापकं धुधः॥
इदमंतःपुरे देयं तेलमात्रेयभापितम् ।। १.५॥
विदुरेकः पतेयत्र तत्र रोमाभवः पुनः॥
प्रणाशःकुष्ठपामामुदद्भुकंहहरंमतम् ॥ १६ ॥

·एकाशीतितमस्तरंगः। ३२३ इति श्रीयोगतरंगिण्यां वाजीकरणचिकित्साशुक्रस्तंभ- योनिसंकोचनाधिकारो नामाशीतितमस्तरंगः॥ एकाशीतितमस्तरंगः। मल्लीवधीसमूहे समुदितकुसुमामोदमत्तालिमाला- मूर्छज्झंकारनादाकुलवकुलकुलव्याकुलप्रोपितातु ।। माकंदास्वादमाद्यन्मधुरपिंकंकुलालापडप्यन्मनोज्ञः प्राप्तः कांतो वसंतत्रिभुवनविजयीप्राणवंधुःस्मरस्य ॥ क्षौदेणाई विधाय प्रकतमभयजं चूर्णमभ्यर्णसिधै प्राभीयादुष्णरश्मिप्रतपनसहनःपंचकमककर्मा । कुर्यादापः शिवाय भ्रमणमनुदिनं तोयपानं तटिन्याः शाल्यन्नं सिद्धमुद् कफमलहरणं पथ्यमेतदसते ॥२॥ ग्रीष्मे गृहन्मयूखैरखिलरसमयं चंडधामातिकामा- नित्यंदाहोपशांत्यै प्रभवति चविधुः खिन्नजन्मासुजन्मा दंपत्योश्चंदनायैरुपचितवपुपोः शीतकरपे सुतल्पे । कर्पूराभःमुसिक्तव्यजनपरिचयाद्वायुरायुःस्वरूपः ॥३॥ ग्रीष्मे तुल्यगुडां सुसैंधवयुतां मेवावनऽवरे तुल्यां शर्करया शरद्यमलया गुंठ्या तुपारागमे । पिप्पल्या शिशिर वसंतसमये क्षौद्रेण संयोजितां राजन्प्राप्य हरीतकीमिव रुजो नश्यंतु ते व्यावयः॥४॥ इति पतुहरीतको॥ ज्येष्ठे श्रेष्ठं गुंडाम्लं मसृणमभयजं चूर्णमभ्यर्णसिथै । संसिक्तं शीतनोयैहमधिशयनं स्वाटुशीतांबुपानम् ।। न व्यायामोनरीक्ष्यं प्रतपनसहनं नैव पथ्यं कटूष्णं न क्षारो नारनालो न दिननिधुवनं स्वप्नभावः प्रशस्तः।। २ सिताब्यमित्यपिपाठः। . १ पपेया।

·योगतरंगिण्याम् गर्जनीमाबुवाहः क्षणविरुचिरालोकचंचदिगंतः कामं कूजंकलापी निशि तरुशिखरद्योतिखद्योतपोतः।। धारासंपातजातश्रवणसुखलस कभेरीनिनादः प्रावृट्कालागमोऽयं कुसुमशरसुद्धमुंगसंगीतसंगी।।६।। पेयं कूपजलं सुसैंधवयुता भक्ष्याभया प्रावृपि स्थेयं सौधतले सुखोष्णसलिलैः स्नानं मुहर्मर्दनम् ।। स्नेहैन तिविधीयते निधुवनं भोज्यं च योज्यं जनैः साज्यं सामिपमापमीनमुचितं साम्लं सदध्यादिकम्दा संशुण्यत्पंकसंघा रविकिरणरुचा फुल्लराजीवराजी राजकल्हारवल्लीकुसुमचयमिलदासनावासिताशा ।। दुग्धांभोधेस्तरंगद्युतिरिव विलससरकाशपुष्पप्रकाशा चंचचंद्रांशुशोभा सकलजनमुदे शारदीरीतिरास्ताम् ।। खादेचूर्ण शिवायाः शरदि समसितं रेचनं रक्तमुक्ति- स्तोयं पेयं विशुद्ध रविशशिकिरणैरुत्तमं वा सरोवु ॥९॥ शाल्यन्नं सिदमुद्रं सघृतमनुपयः पानकं शर्कराढ्यं पथ्यं तिक्तं कपायं रतिरतिरहितासायमिंदुहिताय ।। आलिंग्यालिग्यगाढं मुखशयनगतावल्लभान्भात्रयंत्य सोत्कंठं कंठदेशे पुनरपि सुरने शक्तिमुन्द्रावयति ।।१०। हेमंते शीतभितिव्यथिततनुरिति व्पाजमुत्पाद्य सद्यः प्रारब्धाकालवृष्टिध्वनितिमिरवहद्वातविद्युत्पयोदे। पध्यायाः सूक्ष्मचूर्ण समगुणतुलितं नागेरणात्र भक्ष्यं शाल्यानं भुक्तमुष्णं वहुषिधरचितं मापमम्लायोगैः ११ सर्पिीसं समीनं दधिलवणयुतं दुग्धमुणं च पथ्यं पातश्लेप्मानुसार हिमपति सततं सेपयेदनिभानु । मंदमंद दिनांत ज्वलति इतरहे पृष्ठतो पाग्रतो पा ·एकाशीतितमस्तरंगः। धन्योलोकस्तरुण्याःस्तनजधनपरीरंभसंभोगसंगी १२॥ उच्चैस्तूलीविधानं सुललितशयनं कापि तैलं सुगंधं तांवूलं नसतोयं भजति सुखवह वासरे शैशिरेस्मिन् ॥ हेमंते यद्यदुक्तं हितमिह भिपजा वासरे शैशिरेऽस्मि- स्तत्तत्सर्वहितायप्रभवतिकरणात्प्राणिनांप्राणभूतम् १३ किंचाप्यन्यत्ततूलीशयनमभिनवाप्राणरामाभिरामा श्रेयस्याःश्लक्षणचूर्ण सुचिरमगधजायुक्तमुक्तानुपानम्१? इति षडतुचिकित्सा सारसंग्रहातु ॥ कर्कशः कश्मलः स्तब्धः कुनामी स्वयमागतः॥ पंच वैद्या न पूज्यंते धन्वंतरिसमा यदि ॥ १५॥ आतुरस्य पिता वैद्यः स्वस्थीभूतस्य वांधवः॥ अतिस्वस्थतरे जाते न पिता न च वांधवः ॥१६॥ सद्वैद्यास्ते न येऽसाध्यानारभंते चिकित्सितुम्॥ कुवैये जीविनां सिद्धिः स्याहुणाक्षरवत्वचित् ॥ १५ ॥ आयुर्हिताहितं व्याधिनिदान शमनं तथा । विद्यते यत्र धीमद्भिः स आयुर्वेद उच्यते ॥ १८॥ ब्रह्मदक्षाविरुदेंद्रभूचंद्रार्कानिलानलाः॥ ऋषयः सौषधिग्रामा भूतसंघास्तु:पांतु नः ।। ११ स्वार्थ चापि परार्धमादरतया दृष्ट्वा चतुःपंचपान् ग्रंथान्वैद्यकतान्प्रसिद्धपचगान्भट्टैखिमल्लाभिधैः ।। एपा योगतरंगिणीसमभिधा साध्वी कता संहिता संक्षिसा सरसा मुखेन सुचिरं जीयादनेकाः समाः २०॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां त्रिमल्लभग्रथितायां वैद्यप्रशं साग्रंथांतमंगलं नाम एकाशीतितमस्तरंगः॥ २८ ·सूचना। व विक्रयार्थ पुस्तक भक्तिमाला आथवा हरिभक्तिप्रकाशिका यह ग्रंथ वार्तिक सवलोगोंकी समझमें आसकै ऐ- सी हिन्दुस्थानीभापामें हमारे यहां छापके तयार है इ स्में २४ निष्ठा और अनेकभक्तोंकी कथा विस्तारपूर्वक वर्णनकरी है भगवतनामकीमहिमा गुरुमहिमा भक्ती की महिमा भक्तीकास्वरूप भगवतभक्तोंकी महिमा भ क्तिमाल बनानेकाकारण भक्तिमालकीमहिमा रसभेद भगवद्गजनविमुखपुरुषोंका आख्यान मुक्तीक स्वरूप का आरख्यान निर्गुणसगुणकावर्णन मुख्यचारसंप्रदायों के अंतर और इच्छानुसार परिणाम उनके एकहोनेका वृत्तांत स्माकि मार्गका वृत्तांत भगवतके अवतार लेना और इच्छानुसार चरित्र करनेका कारण कुसंगसे हानि और संतसंगसे लाभकावर्णन वहोतसी निष्ठा हो नेकाकारण निम्बार्क माध श्रीरामानुजीय विष्णुस्खा मिआदि सव संप्रदायोंका विस्तार पूर्वक वर्णन मूलवृक्ष तिलकमुद्रा आदिवर्णन कियागयाहै इसलिये हरिभक्त जनोको अवश्य रखने लायकहै इसलिये जिन महाश योंको आपेक्षितहो हमैं जलदीलिखै क्योंकि वहोत पु स्तके विक गई है और वरावर विकतीचली जाती है मू०४रु० डाकम० १० आणा भापान्यायप्रकाश श्रीमत् चिद्धनानंद स्वामि कृत पूर्वमें जो आत्मपुराणभापा श्रीमद्भगवद्गीता गूढा- ·सूचना। थंदीपिका सह टीका विचारसागर वृत्तिप्रभाकर आदि ग्रंथ महात्मा लोगोने किये है तिन ग्रंथोंके बहोत स्थ- लोमें भेदवादी नैयायकोंका मत लिखाहै कहीं खंडन करनेके लिये कहीं दृष्टांत रूपकरिकै परंतु तिनवेदांत ग्रंथोविषे नैयायकोंके पदार्थ विस्तार पूर्वक-लिखे न ही और बहोत स्थलोमें तिन पदार्थों के नाममात्रही लिखे हैं इसलिये पठन करनेवालाँक समझमें आवे नहीं इसकारण वहोत लोगोंकीप्रार्थनासे श्रीस्वामीजी ने यह ग्रंथ रचकर तयार किया और इस ग्रंथमें कणा दिमुनिप्रणीत वैशेषिक शाखके द्रव्यादिक सप्त पदार्थों का तथा गौतम मुनिप्रणीत न्याय शास्त्र के प्रमाणादि क षोडश पदार्थोंका विस्तार पूर्वक निरूपण किया है. और प्रसंग पायकै मीमांसा शास्त्रके मतका तथा वेदां तशास्त्रमतका तथा वौडोके मतका तथा चार्वाकोंके मतका तथा आहेतजैनोंके मतका तथा अन्य भी व होत मतों का निरूपण कियाहै तथा तिन मतों का यथा योग्य खण्डनभी किया है और इस ग्रंथ में द्रव्या दिक पदार्थों का लक्षण तथा अनुमान तथा वेद स्मृति आदि वाक्योंकों ऐसे कोटकांतर्गत यथावत लिख- कर तिस्का भषामें विस्तार पूर्वक वर्णनकियाहै इसलि ये ये ग्रंथ भाषा वेदांत शास्त्र तथा न्यायशास्त्र पठन क रनेवालों के लिये अतिउपयोगी है इस लिये २०००० ग्रंथकी प्रशंसा कहांतक लिखे? देखनेसे इच्छापूर्णहोगी मूल्य डांकव्ययसहित ८ रुपये लोलिवराज-इस ग्रंथको पैद्यजीवनभी कहते हैं संस्कृ- ·३२८ सूचाना। . तमूल संस्कृतटीका व भापाटीकासहित वहोत उत्तम- कागद मोटेअक्षरमें छापके तयार है. और इस ग्रंथको भापाटीका वनानेको वहुत परिश्रम व द्रव्यखर्च हुवा है इसलिये रजिष्टर किया है मूल्य १ रु०६ आणे रागरत्नाकर-यह ग्रंथ गानेवाले रसिकोंको अवश्य लेने योग्यहै.इसमे सव रागरागिणीलावनी, छंद, टप्पा ठुमरी, रेखता, दोहा, खेमटाआदिक परमोत्तम संग्रह है इसका कागद और अक्षर परमोत्तमहै किंमत १॥रु. चर्याचन्द्रोदय-भापा टीका सह (अर्थात् स्वस्थर रक्षण) ग्रहस्थीमात्रको लेने योग्य किट० मासूल सह रु. वृहन्निघंटुरत्नाकरका-सचित्र शारीर भाग किंमत टपाल मासूल सह ३ रुपये ६ आणे वृहनियंदुरत्नाकरके-द्वितीयवाका पुस्तक इसमें क्षा- रपाक, अग्निकर्म, जलौका वचारण, शोणित वर्णन दोपधातु मलक्षय वृद्धि विज्ञान वर्णन, दोपवर्णनीय, ऋतुचर्या, दिनचर्या, रात्रिचर्या, ओंका वर्णन परमोन- महै अर्थात् ऐंसी ऋतुचर्या दिनचर्या और रात्रिचर्या अद्यापधि कहीं नहीं छपी फिर विशिरवानुप्रवेशनीया- ध्याय, दूतपरिक्षा, शकुनपरिक्षा, स्वप्नप्रकाशिका (स्व. पका शुभाशुभफल ) नाडीदर्पण (अर्थात् नाडीपरीक्षा) और मूयपरिक्षा आदि उत्तमोत्तम वर्णित है. गत वर्ष. सैं इतका कागद अक्षर छपाई सर्वोत्तम है. परंतु फिर भी सवकों सुगमताके हेतु किम्मत वही रक्खी है.अ- धान् डाक मासूल सह ३ रु. ६आणे है. यह श्रावणके .

·सूचना। महिनेतक तयार होगा इसमें रसोई वनानेकीभी वि. धि सविस्तर वर्णित है. तुलसीदासकृत रामायण. रामचरणरतिजोचहै, अथवापदनि बर्बान॥ भावसहितसोयहकथा, क रैश्रवणपुटपान ॥१॥ उपर लिखे हुये बडे अक्षरमें तुलसीकृत “रामायण " गंगोत्प- त्ति, सुलोचनासती, महिरावण, न- रान्तक, विन्दममि, आधि क्षेपक कथा ओं सहित शुद्ध करवायके द्वितीयावृत्तीछापके तयार है. कि- मत ट०म०सहित ६ रुपये. ॥दोहा॥ तबऋषि नारदकंसयह, लियेहस्तत ·सूचना। लबीन गुणगावत गोविंदके,आवे परम प्रवीन॥१॥ ऊपर लिखे दोहेके अक्षरमें 'ब- जविलास' छपताहै अन्दाजसे २।३महिने में तयार होगा. धर्मशास्त्रग्रंथाः ·, सूचना । ३३१ शूदकमलाकर-किं १ रु. डा० म०२ आणे क्षौ- रनिर्णय-कि. आ. डा०म० अर्धा आना क्षौ. रनिर्णय-सटीक किं. ४ आ. डा०म० अर्धा आना शांतिमयूख किं. १ रु. डा० म०२ आणे श्राद्ध-- मयूख-किं १ रु० डा० म० २ आणे प्रपंचसार- विवेक-किं. १ रु. डा० म० २ आणे कर्मकांडग्रंथाः स्वस्तिवाचन-किं० १॥ आ. डा. म. अर्धा आ- नारायणभट्टी किं १ रु. डा. म. २ आणे संस्कारभास्कर-किं. ३ रु. डा० म०.६ आणे पूजापंकजभास्कर-किं. २ रु. डा.म. आणे आचारार्क-किं. १२ आ, डा. म. २ आणे आ- चारादर्श-किं.-१० आ. डा.म. २ आणे दश- कर्मपद्धति-किं. ८ आ. डा. म. १ आना वा- सिष्ठीहवनपद्धति-किं. ४ आ. डा. म. अर्धा आना. लंबोदरिहवनपद्धति-कि. ४ आणे डा. म. अर्धा आना आइविवेक-किं. १ रु. डा.म.आ- व्रतोद्यापनकौमुदी- किं. १२ आणे. डा. म.२ आणे दानचंद्रिका-किं. १० आणे कुंड- विंशति-कुंडकेवीसग्रंथहै किं. १ रु. डा. म. २आ.सर्वदे- वप्रतिष्टासंग्रह किं.४ रु. प्रतिष्टामयूख किं.६ आणे शांतिसार-किं., १॥ रु. नवग्रह- विधानपद्धति-किं.५ आणे संध्या-क.२ आ. णे तर्पण-किं.२ आणे नित्यकर्मपति- ·सूचना। कि.३ आणे नारायणवली-किं ६ आणे विवाहपति-अत्युत्तम किं. ६ आणे कर्मकां- इस मुच्चय-किं १ आणे. कुष्कंडीभाष्य-कि. १ आणे सर्वपूजा-किं• २ आणे शिवार्चनपद- तिवेदोक्त-कि. आणे रुदविधानपद्धतिः-कि ७ आणे. लक्ष्मीपूजन-कि.२ आणे. काव्यग्रन्थाः गीतगोविंद- सटीक राधाविनोदसह किं. १ रुपय रघुववंशसटीक-किं. २ रुपये रघुवंशसटीक-वा रीक किं. १ रुपया कुमारसंभव-किं. २ रुपय मनोतिकाव्य-कि. || आना. किरातार्जुनीयः काव्य-कि. २॥ रुपये भोजप्रबंध किं. ८ आना. भर्तृहरीशतकत्रय-संस्कृतीका औरभाषाटीका कि. १.रुग्या भर्तृहवैिराग्यन कसंस्कृतटीका-कि. ८ आणे गीतगोविंदमूळ-किं. ४ आणे हि- तोपदेश-कि.८ आणे. रामकृष्णविलोमकाव्य- किं. ५ आणे गंगालहरी सटीक-किं.५ आण गंगालहरीमूळ-क० २ आणे ८०म० अर्धा आणा. दशकुमारचरित्र- क. २०१०म०४ आणे भामिनीविलास-कि०४ आ. ८० म. अघी जाना मेघदुतकाव्य-कि०८ आ० ८० म० १ आणा विश्वगुणादर्श-कि० ८ जा० ८०म०१ आणा पद्यापटी-अनेकमहा नुभावोके संग्रहीतक कि. ८ आ०४० म०१ आणा जप्टागढदय सटीक वाग्भट कि०२१-४०म० १॥ रुपया वीरासिंहावलोकन- ज्योतिपशासादि कर्मविपाक चिकित्सा नविन टाइपमे अतिउत्तम कि. २॥॥ ०१०म०४ाना बालबोधपातलो कि. २ नानाट.म.

·सूचना। ३३३ . सप्त- अर्धा आना योगचिंतामणीभाषांटीका कि ॥ रु.४०म०४ आना चिकित्साक्रमकल्पवल्ली कि० ३ रु०४० म०८ आणा कूटमुद्गराख्य सटीक किं. ३ आना ट०म० अर्धा आना अमृतसागर कि०२॥ रु०३०म०८ आना चिकित्साधातुसार भाषा ६ आना ट० म० १ आना रसराजसुंदर भापाटीकासह ३ खंड मथुराका कि २॥ रु.ट. म. ४ आना माधवनिदान मापारीका मथुराका कि १॥ रु. टर म. ६ आना वैद्यकल्पद्रुम भाषाटीका किं ५ आ. ट. म. माफ शती भट्टनागोजीकृतटीकासहित किं. १ रु.ट. म २ आना प्रकीर्ण ग्रंथाः सप्तशती मोठे अक्षरको टाईप सुली पंक्ति ६ किं १ रु. द. म. २ आ- ना सप्तशती ७ पंक्तिवाली बडा अक्षर खुलापत्रा कि. ।। रु.द, म.२ आना सप्तशती७ पंतिकी चंधेली किं. १॥ रु. ट. म. २ आना सप्तशती ९ पंक्तिवाली मध्यम अक्षर टाईप खुला पत्रा कि. ॥ रु.द. म.१ आना सप्तशती ९ पंक्ति वाली बंधेली रेशमी किं. रु.ट.म.२ आना सप्तशती छोटा गुटका खुला पत्रा टाईपका कि ॥ रु.द.म. १ आना सप्तशती छोटा गुटका किं. ॥ रु.ट.म. १आना स्तोत्ररत्नावली सांप्रदायी भाग १ ला किं. ३ रु.ट. म. भाग २ रा किं. शरु.ट. म.२ आना भाग ३रा कि. १। रु. ट. म. २ आना प्रपन्नामृतरेशमीपुढेका किं. ४ रु. ट. म. ८ आना पंचस्तव किं. ४ आना ट. म. अर्धा आना नारायणसार संग्रह कि. ।। रु. द. म. १ आना गुरुपीयूपलहरी किं. ६ आणे ट. म. १ आना वेंकटेशसहस्रनाम सटीक कि. ॥ रु.ट. म. १ आना वेंकटें- शसहस्रनाममोठा किं. ४ आना ट. म. १ आना राधाकृष्णभूपण किं. ३ आणा ट. म. ॥ आणा दुर्जनकरिपचानन किं.५ आना ट.म. १ आना स्तोत्रदशकम् किं. ४ आनाद. म. ॥ आना मुकुंदमाला किं १ आना ट. म. ॥ आणा आलमंदार कि १ आणा ट. म.॥ जा. ना बृहत्स्तोत्ररत्नाकर स्तोत्रसंख्या १४२ किं. १ रु.ट. म. २ आना लक्ष्मीनारायणदृदय किं. ४ आना ट. म. ॥ आना लक्ष्मीस्तोत्र कि. ३ आना ट. म. अर्धा आना आदित्यहृदयवडा किं ४ आना ट. म. आदित्यहृदयछोटा किं. १ आना द. म. जर्घा आना २ आना " अर्धा आना ·३३३ सूचना। घा जाना पुरुषोचमसहस्रनाम किं. २ आना. म. अर्धा आना विष्णुसहस्रना- नामावली कि.२ आना द.म.अघी आना शिवसहस्रनामावली किं. २ आनाट.म. अर्धा आना गणेशसहस्रनामावली किं. २ आ- ना . म. अर्धा आना देवीसहस्रनामावली किं. २ आना ट. म. अ- वेंकटेशसहस्रनामावली किं. २ आना ट. म. अर्धा आना सूर्यसहननामावली किं. २ आना ट. म. अर्धा आना पंचायतननामा वली किं. दो.आनाट.म.अर्धा आना विष्णुसहस्रनामवंडेअक्षर का खुला किं ४ आना ट. म. अर्घा आना विष्णुसहस्रनामसटीक किं. ॥ रु. द. म. एक आना विष्णुसहस्रनाम रंगके कान्हेका किं. ४ आना द. म. अर्धा आना विष्णुसहस्रनामसाधा कि. ३ आनाट, म. ॥ आ. विष्णुसहस्त्रनाम गुटका चित्रसहित किं. ५ आना द. म. एक आना वि- प्णुसहस्रनाम मध्यम किं. दीड आना ट. म. अर्धा आना गोपालसह- स्रनाम छोटा किं. दो आना ट. म. अर्धा आना गोपालसहस्रनाम- साधा ३ आना द. म. अर्धा आना गोपालसहस्रनाम बडाअक्षरसुला किं ४ आना ट. म. १ आना गोपालसहस्रनामगुटकारेशमीवडा किं. ५आना ट.म.१ आना स्तोत्रसप्तकनारायणवर्मादि किं ३ आना ट. म. अर्धा आना शिवसतनाम किं. दो. आना ट. म. अर्धा आना भवानीसहस्रनाम किं. ४ आना द. म. १ आना तुलसि कवर किं. दो. जाना द. म. अर्घा आना रामसहस्रनाम किं. दो. आना ट. म. अर्धा जाना महिन सटीक. किं २॥ आना ट. म. अर्धा आना महिम छोटा किं. १॥ आना है, म. अर्धा आना महिमहरिहरापर टीकासह किं. ६ जाना ट, म. १ आना नृसिंहकवच किं. १ आ- नाट. म, अर्घा आना रामस्तवराज बडे अक्षरका किं. दो आना ट. म. अधी जाना रामस्तवराज छोटे अक्षरका किं. १॥ आना , साना ·सूचना। ३३५ " छोकीगीता किं. अर्धा आना ट. म. अर्धा आना स्तोत्रकल्पद्रुम भा. पहिला किं. दो आणा ट.म. अर्धा आना स्तोत्र. भाग दु किं. दो आना ट. म. अर्धा आना "स्तोत्र. माग३ किं. दो आना ट. म. अर्धा आना स्वोत्र. भाग ४ था किं. दो. आना ट, म, अर्घा आना स्तोत्र. भाग वा किं. दो आनाट, म. अर्धा आना तुलसीकृत रामायण मध्यमअक्षरका छापके तया- है कागद चिकणा और जाडा किंमत ३ रुपया तुल तीकृत रामायण दुरा २॥ रुपया. पुराणग्रंथाः । श्रीमहाभारत सटीक छापना है किंमत ६० रुप. डाक महसूल ५ रुपया वाल्मीकिरामायण सटीक कंमत २० रुपया डाक महसुल १ रुपया १४ आणा बाल्मीकिरामायण सटीक किंमत १२ रुपया डाक म- हसूल ११ रुपया आत्मपुराण संस्कृत सटीक किं- मत १६ रुपया टपाल महमूल १॥ रुपया श्रीमद्भा- गवत श्रीधरी टीप्पणीसह किंमत ९ रुपया डाक मह- सूल १॥ रुपया श्रीमद्भागवत श्रीधरीअक्षरमोटा प- रमोत्तम है किंमत १२ रुपया डाक महसूल ॥ रुपया भावनसपूर्णिक किंमत ८॥ रुपया डाक महसूल १ रु. पया भागवतमूल किंमत | रुपया डाक महसूल ॥ रुपया भागवत गुटका मूल किंमत ३१ रुपया डा- क महसूल ।। रुपया भागवतविजयध्वजी टीकासह किंमत १६ रुपया डाक महसूल २ रुपया भागवत चूर्णिका किंमत १ रुपया डाक महसूल ॥ रुपया - ·४. योगतरंगिण्याम् कटाहे मृन्मये पात्रे किंवा पक्ककमूलके। ताम्रादिजेऽथवा पात्रे किंवा पापाणसंभवे ॥१९॥ आकंटमनो वासेत प्रहरं प्रातरेव वै॥ रोमांतेष्वनुकूपेषु स्थित्वा मात्राशतत्रयम् ॥५०॥ ततः प्रविशति स्नेहश्चतुर्भिर्गच्छति त्वचम् ॥ पंचभिश्च भजेद्रक्तं पद्मिासं प्रपद्यते॥५१॥ मेदास्थानं सप्तशतैरटभिचास्थिपु व्रजेत् ॥ नवभिर्यातिमज्जानं ततो मात्रां न कारयेत् ॥५२॥ ततस्तु हरते रोगान्वातपित्तकफोनवान् । स्रोतसां मार्दवकरः कफवातविनाशनः॥५३॥ धातृनां पुष्टिजननो वलवर्णकरःपरः॥ वातरोगानशेपांश्च जयदेव विशेपतः॥५॥ ॥ इति वैद्यालंकारात् ॥ वस्त्यवगाहनविधिः।। रसायैः पूरणं कर्णे भोजनात्यायशस्यते॥ तैलायैः पूरणं कर्णे भास्करेस्तमुपागते ॥५५॥ स्वेदयेत्कर्णदेशं तु परिवर्तनशायिनः ।। मुत्रैः स्प्रेहै रसैः कोण पूरयेच नतो भिषक् ।। ५६ ॥ स्वस्थस्य पूरणे बहेमात्राशतमवेदने । शतत्रयं श्रोत्रगदे शिरोरोगे तथैव च ॥५॥ कर्ण प्रपूरयत्सम्यक्त्रेहायमांत्रयोक्तया॥ नोचैःश्रुतिर्न वाधिर्य स्यानित्यं कर्णपूरणात् ॥५८ ।। ॥ इति योगपारिजातान् कर्णपूरणमात्रापिधिः।। निद्राकरोदेहमुखचक्षुष्यः पादरोगहा ।। पादत्वमृदुकां च पादाभ्यंगः प्रशस्पते ॥ ५॥ १गराउने। २नियर पिन.पुमः । ३१मः।

·नवमस्तरंगः। मृदौसमेनुपयुके गतः स्वस्थतमो नरः॥ उत्तानशायी संभूय तैलाभ्यंगं समाचरेत् ॥ ५९ ।। तपो विद्यां धनं चक्षुरायुः कीर्ति प्रजा हरेत् ।। श्रोत्राक्षिवलदं पित्तश्रमतृड्दाहमेहनुत् ।। ६०॥ वाते पित्ते कफे रक्ते सन्निपाते तथैव च ॥ मदमूर्तीप्रलापे च तृष्णाजीर्णज्वरेषु च ॥६॥ संतप्ते सतताजीण मार्गश्रांते विशेषतः॥ वाले वृद्धे च तरुणे तैलाभ्यंगः सदोत्तमः॥६२ ॥ कृष्णात्रेयात् ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां संक्षेपतो वस्तिविधि - माष्टमस्तरंगः॥८॥ नवमस्तरंगः । ॥ अथ नस्यम्॥ नस्यं तत्कथ्यते धीरैनासायाचं यदीपधम् ।। नावनं सूक्ष्मकर्मेति नस्यनामदयं मतम् ॥१॥ तस्य भेदद्वयं प्रोक्तं रेचनं स्नेहनं तथा । रेचनं कर्षणं प्रोक्तं स्नेहनं वृंहणं मतम् ॥२॥ कफपित्तानिलध्वंसी पूर्वमध्यापराह्नके॥ दिनस्य गृह्यते नस्यं रात्रावप्युत्कटे गदे ॥३॥ नस्यं त्यजेशोजनादौ दुर्दिने चोपतर्पिते ॥ तथा नवप्रतिश्यायी गर्भिणी गरदूपितः॥४॥ अजीणी दत्तवस्तिश्च पीतस्नेहोदकासवः॥ कुदः शोकाभिभूतश्च तुपातॊ वृद्धवालको ॥५॥ २ नस्यमत्यपिपाउ. । ३ वातपितककादीनदिनम् । ४ था- नुद्धिकरम् । ५ सपने। १प्रातः। ।

·योगतरंगिण्याम् वेगावरोधी सातश्च स्नानुकामश्च वर्जयेत् ॥ अष्टवर्पस्य वालस्य नस्यकर्म समाचरेत् ॥६॥ अशीतिवादृर्व च नावनं नैव दीयते ॥ अथ वैरेचनं नस्यं ग्राह्यं तैलैः सुतीक्ष्णकैः ॥ ७ ॥ तीक्ष्णभेपजसिद्धा स्नेहः काथै रसैस्तथा ॥ नासिकारंध्रयोरप्टौ पट्चत्वारश्च विदवः ॥ ८॥ प्रत्येक रेचनं योज्यं मुख्यमध्यांत्यमात्रया॥ नस्यकर्मणि दातव्यं शाणैकं तीक्ष्णमौषधम् ॥ ९॥ हिंगु स्याद्यवमात्रं तु मापैकं सैंधवं मतम् ॥ क्षीरं चैवाएशाणं स्यात्पानीयं च त्रिकार्पिकम् ।। १० ।। कापिकं मधुरं द्रव्यं नस्यकर्मणि योजयेत् ।। पडंगुला द्विवक्री या नाली चूर्ण तया धमेत् ॥ तीक्ष्णं कोलमितं वक्रवातैः प्रधमनं हितम् ।। ११ ।। ॥वरेचनं यथा ॥ नस्यं स्यागुडशुंठीभ्यां पिप्पल्या सैंधवेन वा ॥ जलपिष्टेन तेनाक्षिकर्णनासाशिरोगदाः॥ १२ ॥ मन्याहनुगलोद्भूता नश्यति भुजपृष्टजाः॥ मधूकसाररुष्णाभ्यां वचामरिचसैंधवैः ॥ १३॥ नस्य कोप्णजलैः पिष्टं दद्यात्संज्ञाप्रवोधनम् ।। अपरमारे तथोन्मादे सन्निपातेपतंत्रके ॥ १४ ॥ सैंधवं श्वेतमरिचं सर्पपाः कुटमेवच ॥ वस्तमूत्रेण पिष्टानि नस्यं तंद्रानिवारणम् ॥१५॥ रोहीतमत्स्यपित्तेन भावितं मरिचं वचा ।। कंकोलं चेति चूर्ण हि देयं प्रधमनं बुधैः ॥ १६॥ १रोहमरी। २ नद्रादोदेयम् ।

·नवमस्तरंगः। ॥ अथ वृंहणप्रकारः॥ मर्शश्च प्रतिमर्शश्च द्वौ भेदौ स्नेहने मतौ। मर्शस्य तर्पणी मात्रा मुरख्याशाणैः स्मृताप्टभिः॥१७ ।। मध्यमा च चतुःशाणैर्हीना शाणमिता मता॥ एकैकस्मिस्तु मात्रेयं देया नासापुटे वुधैः ॥ १८॥ मर्शस्य द्वित्रिवेलं च दृष्ट्वा दोपवलावलम् ॥ एकांतरे यंतरे वा नस्यं दद्याविचक्षणः॥१९॥ यहं पंचाहमथवा सप्ताहं च सुयंत्रितः॥ मर्शः शिरोविरके च व्यापदो विविधा स्मृताः॥२०॥ दोयोकेशात्क्षयाच्चापि विज्ञेयास्ता यथाक्रमात् ॥ शिरोनासाक्षिरोगेपु सूर्यावर्तार्धभेदके ॥२१॥ दंतरोगे वले हीने मन्यावाद्वंसजे गदे ॥ मुखशोपे कर्णनादे वातपित्तगदे तथा ॥ २२॥ अकालपलिते चैव केशश्मश्रुप्रपातने॥ युज्यते वृंहणं नस्यं स्नेहैर्वा मधुरद्रवैः ॥ २३॥ ॥ यथा ॥ सशर्करं पयः पिष्टं भृष्टमाज्येन कुंकुमम् ।। नस्यप्रयोगतो हन्यादातरक्तभवारुजः॥२४॥ भ्रूशंखाक्षिशिरःकर्णसूर्यावर्ताईभेदकाः।। नस्यं स्थात्तिलतैलेन तथा नारायणेन वा ॥२५॥ मापादिना वा सपिभिस्तत्तनेपजसाधितैः॥ तैलं कफे स्याहाते च केवले पवने वसा ॥ २६॥ दद्यान्नस्यं सदा पित्ते सर्पिर्मज्जानमेव च ॥ मापात्मगुप्तारास्नाभिर्वलारुंचकरोहिपैः॥ २७ ॥ १सति। एपित्तेत्यपिपाठः। ३वा भरसीनेलेन। तैलेन। ५केंच। ६ लवण ।

·योगतरंगिण्याम् कृतोश्वगंधयाकाथोहिंगुसैंधवसंयुतः ।। कोष्णो नस्यप्रयोगेण पक्षाघातं सकंपनम् ॥२८॥ जयेधितवातं च मन्यास्तंभापवाहुके। प्रतिमस्य मात्रातु दित्रिविदुमिता मता ॥२९॥ प्रत्येकशो नासिकयोः स्नेहेनेति विनिश्चितम् ।। स्नेहे ग्रंथिद्वयं यावन्निमग्नं चोद्धृतं ततः॥३०॥ तज्जन्याश्च स्रवेत्तस्या यः स विंदुरुदाहृतः॥ एवंविधैडरष्टसंख्यैर्विदुभिः शाण उच्यते ॥३१॥ स देयो मर्शनस्ये तु प्रतिमझें दिविंदुकः।। समया प्रतिमर्शस्य वुधैः प्रोक्ताश्चतुर्दश ॥३२॥ प्रभाते दंतकाष्ठाने गृहानिर्गमने तथा ॥ व्यायामाऽध्वव्यवायांते विण्मूत्रांतेजने रुते ॥ ३३ ॥ कवलांते भोजनांते दिवा स्वप्नोत्थिते तथा । यमनांते तथा सायं प्रतिमर्शः प्रयुज्यते ॥३॥ प्रतिमर्शेन शाम्यांत रोगाश्चैवोर्ध्वजत्रुजाः॥ विभीतनिवभारीशिवाशेलुश्चकाकिनी ॥ ३५॥ एकैकतैलनस्येन पलितं नश्यति ध्रुवम् ।। वमनं रेचनं नस्यं निरुहश्चानुवासनम् ॥ एतानि पंचकर्माणि कथितानि मुनीश्वरैः ॥ ३६ ।। इति श्रीयोगतरंगिण्यां नस्यविधिनाम नवमस्तरंगः।। इति पंचकर्माणि समाप्तानि । दशमस्तरंगः। अथ धूमपानविधिः ॥ ३ कुंभेरीयीन । ५ गोंदीपसिः। ६ शिवायोचीनं कोभाटाटीवियः। १शाणः। २ मजायोज। सिंहोडामना। ४हरीतकीमत्रा ·दशमस्तरंगः। ४५ धूमस्तु पड्विधः प्रोक्तो वृहणं शमनं तथा।। रेचनः कासहा चैव वामनो व्रणशोधनः॥१॥ शमनस्य तु पर्यायौ मध्यःप्रायोगिकस्तथा। वृंहणस्य तु पर्यायौ स्नेहनो मृदुरेव च ॥२॥ रेचनस्य च पर्यायौ शोधनस्तीक्ष्ण एव च ॥ अधूमाश्चि खल्वेते श्रांतो भीरुश्च दुःखितः॥३॥ दत्तवस्तिविरक्तश्च रात्री जागरितस्तथा ॥ पिपासितश्च दाहार्तस्तालुशोपी तथोदरी ॥४॥ शिरोभितापी तिमिरी छर्याध्मानप्रपीडितः। क्षतोरस्कः प्रमेहातः पांडुरोगी च गर्भिणी ॥५॥ रूक्षः क्षीणोभ्यवंडतक्षीरक्षौद्रघृतोसवः॥ भुक्तान्नदधिमत्स्यश्च वालो वृद्धः शंस्तथा ॥६॥ अकाले चातिपीतश्च धूमःकुर्यादुपद्रवान् । धूमो द्वादशमावर्षादीयतेऽशीतितो न च ॥७॥ कासश्वासप्रतिश्यायमन्याहनुशिरोरुजः॥ वातश्लेष्मविकारांश्च हन्याभृमस्तु योजितः॥८॥ धूमप्रयोगात्सुरुपः प्रसन्नेंद्रियवाङ्मनाः॥ दृढकेशहिजश्मश्रुः सुगंधिवदनो भवेत् ॥ ९॥ वनेन पिवेद्भूमं वदनेनैव संत्यज्येत् ॥ नासिकाभ्यां ततः पीला मुखेनैव वमेत्सुधीः॥ १० ॥ शरावसंपुटे क्षित्वा कल्कमंगारदीपितम् ॥ छिद्रे नेत्रं प्रवेश्याथ व्रणं तेनैव धूपयेत् ॥१५॥ एलादिकल्क शमने स्निग्धं सर्जरसं मृदौ ॥ १ दोपशमनं । २ भययुक्तः। ३ शिरःपीडायुक्तः। ४ अभ्यवहतं भक्षितं । ५ मद्यम्। ६ दुर्वतः। ७प्रथममुखनैवपिवेत्मुखेनैवत्यजेत् ।

·योगतरंगिण्याम् - रेचने तीक्षणकल्कं च कासध्ने क्षुद्रिकापणम् ॥ १२॥ घामने स्नायुचर्माद्यं दद्याद्धमस्यं पानकम् ॥ अणे निववचाद्यं च धूमदानं प्रशस्यते ॥ १३ ॥ अन्येऽपि धूमा गेहेयु कर्तव्या रोगशांतये ॥ मयूरपिच्छं निवस्य पत्राणि वृहत्तीफलम् ॥ १४ ॥ मरिचं हिंगु मांसी च वीजं कार्पाससंभवम् ॥ छांगरोमाणि निर्मोकं विष्ठा बैंडालकी तथा ॥ १५॥ गजेंदंतस्य चूर्ण हि किंचित् घृतविमिश्रितम् ॥ गृहेषु धूपनं दत्तं सर्वान्वालयहाञ्जयेत् ।। १६ ॥ पिशाचानाक्षसान्हत्वा सर्वज्वरहरं भवेत् ।। इत्यपराजितो धूमः ॥ नेत्राणिधातुजान्याहुनलवंशभवान्यपि ॥ चतुर्विशत्यंगुलानि खंडानि त्रीणि युक्तित्तः ॥ १०॥ योजितानि त्रिखंडेयं नलिका नेत्रसंज्ञका॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां धूमपानविधिर्नामदशमस्तरंगः।। एकादशस्तरंगः। अथ रक्तसुतिः॥ शरत्काले स्वभावेन कुर्याद्रक्तस्तुति नरः ।। ग्दोपयंधिशोफाद्या न स्यू रक्तस्थुतेर्यतः।।१।। विस्तता देवता रागश्चलनं पिलयस्तथा ।। १ कंटकारी। मरिच वा पिपिली। ३.गुरमुंगवास्थिशुप्फमस्य- यमूरक्रिमिषभृतिभिःरमनीयश्चामनीयनिरु नः काटीमा ५ सर्प- कचुकं । ६ बिलाईल । ७ हस्तिदरस्य । ८ साधारण्यन। ९कुटवाना- दयः । १० रभूम्यादीनांगुणानांगुणाश्वसनिनानाह । विननेति । चिमनाभाम- गंधनाभूमिगुणः दातानलगुणःरागारकनानिगुणः चलनं गायगुणः यिलयाला नताका गुणः सरिद्रनाग पनेगुणानुम्यादिपर भुनानांकमनःस्मृताः ।

·एकादशस्तरंगः। ४७ भूम्यादिपंच भूतानामते रक्ते गुणाः स्मृताः॥२॥ इंद्रगोपप्रभंज्ञेयं प्रकृतिस्थमसंहतम् ॥ अन्यत्सर्वमशुद्ध हि विज्ञेयं रुधिरं नृणाम् ॥३॥ शोथे दाहेंगपाके च रक्तवर्णेऽसृजः सुतौ ॥ वातरक्त तथा कुठे सपीडे दुर्जये ऽनिले॥४॥ पाणिरोगे श्लीपदे च विपदुष्टे च शोणिते ।। ग्रंथ्यर्बुदापचीक्षुद्ररोगरक्ताधिमंथिपु ॥५॥ विदारीस्तनरोगेयु वपुपश्चापि गौरखे ॥ रक्ताभिष्यंदतंद्रायां पूतिघ्राणस्य हेतवे ॥६॥ यल्लीहविसर्पघुविधौ पिंडकोद्गमे । कोठघ्राणवकाणां पाके दाहे शिरोरुजे ॥७॥ उपदंशे रक्तपित्ते रक्तस्त्रावः प्रशस्यते ॥ एपु रोगेषु शृंगैा जलौकालावुकैरपि ॥ ८॥ अथ वापि शिरावेधै रक्तमोक्षः प्रशस्यते ॥ पंचकर्मविशुद्धस्य पीतस्नेहस्य चार्शसाम् ॥ ९ ॥ सर्वांगशोथयुक्तानामुदरश्वासकासिनाम् ॥ छर्यतीसारजुष्टानां पांडूनां स्विन्नदेहिनाम् ॥ १० ॥ उनपोडशवर्षस्य गतसप्ततिकस्य च ॥ आघातस्तरक्तस्यशिरामोक्षो न शस्यते॥११॥ गृह्णाति शोणितं शृंगं दशांगुलमित वलात् ॥ जलौकाहस्तमात्रं तु तुंवं च द्वादशांगुलम् ॥ १२॥ पदमंगुलमानं तु शिरा सर्वांगशोधनी ।। रक्ते दुष्टे च शिष्टेपि व्याधिर्नैव प्रकुप्यति ॥१३॥ १ लोहिनवणे । २ कर्णनासिकामुखइनरुविरगिरे। ३आरक्तनेत्रं । ४तुम्नी ५ वमनादिभिः शुद्धस्य ।६ आघानेनगतरतस्य । ७ पच्छना । ८ शेषेसति ।

·योगतरंगिण्याम् अतः स्वास्थ्य सावशेष रक्ते नाऽतिक्रमो मतः॥ आंध्यमाक्षेपकंतृष्णां तिमिरं च शिरोरुजम् ॥ १३ ॥ पक्षाघात श्वासकासौ हिका दाहं च पांडुताम् ।। कुरुतेऽतिस्नुतं रक्तं मरणं वा करोति हि ॥ १४ ॥ देहस्योत्पत्तिरसृजा देहस्तेनैव धार्यते ॥ विना तेन जेज्जीवो रक्षेद्रक्तमतो वुधः॥ १५॥ शीतोपचारैः कुपिते खंतरक्तस्य मारुते ॥ कोष्णेन सर्पिपा शोथं श्वयधुं परिपेचयेत् ॥१६॥ क्षीणस्यैणशशोरभ्रहरिणच्छागमांसजः॥ रसः समुचितः पाने क्षीरं वा पष्टिका हिता ॥ १७॥ पीडाशांतिलघुत्वं च व्याधेरुद्रेकसंक्षयम् ॥ मनः स्वास्थं भवेचिद्रं सम्यग्विस्त्रावितेऽसृजि ॥१८॥ व्यायाममैथुनक्रोधशीतस्नानप्रवातकान् । एकाशनं दिवा निद्रां क्षाराम्लकटुभोजनम् ॥१९॥ शोकं वा पियदाजीणे त्यजेद्यावद्दलो भवेत् ॥ फेनि रूक्ष भवेसूचि निस्तोदि पवनादसृक् ॥२०॥ विसृतीपीतमाश्यानं कोणं पित्तेन जायते ।। मंदर्ग बहुलं स्निग्धं मांसपेशीनिभं कफात् ॥ २१॥ द्विदोपदुष्टं संसृष्टं त्रिदुष्टं पूतिगधिकम् ॥ सर्वलक्षणसंपन्नं कांजिकाभं च जायते॥२२॥ विपदुष्टं भवेच्छ्यावं नासिकोन्मार्गगं तथा ॥ १ अतःसारपसायमित्यर्थः। २ वायु। ३ अतिनियुतं । ५ यमलोकंगरेन् । ७ वटुगतरत्तस्य ९ मेटा। ११. एकीनन । १२- ईकसमानव्यथापाको। १३ फेसनाय। १. पधिरूपं । १५ विदोपतक्षणयुक्तंभाति । धिरण। ८ हिरण। १० ·बादशस्तरंगः। दुर्गधिकांजिसंकाशं सर्वकुष्ठकरं भवेत् ॥ २३ ॥ ॥ इति शाईधरात् ॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां रुधिरमोक्षविधिर्नामका- दहास्तरंगः ॥११॥ ॥द्वादशस्तरंगः ॥ ॥ अथ नाडीपरीक्षा। सद्यः स्नातस्य भुक्तस्य तथा स्नेहावगाहिनः॥ क्षुत्नृपातस्य सुप्तस्य सम्यङ् नाडी न वुध्यते ॥१॥ अंगुष्ठमूलमार्गे या धमनी जीवसाक्षिणी॥ तचेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पंडितः॥२॥ स्वीणां भिपयामहस्ते पादे वामे च यत्नतः॥ शास्त्रेण संप्रदायेन तथा स्वानुभवेन वै ॥३॥ एकांगुलं परित्यज्य हस्तादंगुष्ठमूलतः॥ परीक्षेद्रत्नवच्चासावभ्यासादेव जायते ॥॥ अये वातवहा नाडी मध्ये वहति पित्तला ॥ अंते श्लेष्मविकारेण नाडी ज्ञेया सदा बुधैः॥५॥ सर्पजलौकादिगतिं वदंति विवुधाः प्रभंजने नाडीम् ।। पित्तेन कोकलावकमंडूकादेस्तथा चपलाम् ॥६॥ राजहंसमयूराणां पारावतपोतयोः॥ कुक्कुटस्य गतिं धत्ते धमनी कफसंगिनी ॥७॥ मुहुः सर्पगति नाडी मुहुर्भेकगतिं तथा ॥ वातपित्तसमुद्भूतां तां वदंति विचक्षणाः॥८॥ सर्पहंसगति तददातश्लेग्मगति वदेत् ॥ २कांजिकसनिभम् । ३ पूर्वजैःयकथितनेन । ५ कौआ। ६ लवा। ७ नाडी। ८वतक। ९खवूत्तर। १० पडु- कोभा। ११ मुरगा। १२ नाडो । १३ मडूक गतिं । १४ वतीइत्यपिपाठः । वित्रा ४ बात।

·योगतरंगिण्याम् हरिहंसगति धत्ते पित्तश्लेष्मान्विता धरा॥ ९॥ कोष्ठकुट्टो यथा काष्ठं कुंटते चातिवेगतः॥ स्थित्वास्थित्वा तथा नाडी सनिपाने भवेडुवम् ॥१०॥ ॥ इति वृद्धहारीतात् ॥ स्यंदते चैकमानेन त्रिंशद्वारं यदा धरा ॥ स्वस्थानेन तदा नूनं रोगी जीवति नान्यथा ॥ स्थित्वास्थित्वा वहति या सा ज्ञेया प्राणघातिनी ॥११॥ जिटॅजिलं कुटिलकुटिलं व्याकुलंव्याकुलं वा स्थित्वास्थित्वा वहति धमनी याति नॉशं च सूक्ष्मा । नित्यं कंठे स्फुरति पुनरप्यंगुलीः संस्पृशेदा भावरेवं वहुविधतरैः सन्निपातादंसाध्या ॥१२॥ पूर्व पित्तंगति प्रभंजनगति श्लष्माणमाविभ्रती स्वस्थानाद्धमणं मुहुर्विदधती चक्राधिरूढेव या॥ भीमत्वं दधती कलापिगतिका सूक्ष्मत्वमातन्वती नो साध्यां धमनी वदंति मुनयो नाडीगतिज्ञानिनः१३॥ गंभीरा या भवेन्नाडी सा भवेन्मांसवाहिनी॥ ज्वरपेगेन धमनी सोष्णा वेगवतीभेवत् ॥ १४॥ कामाक्रोधाद्वेगवहीं क्षीणा चिंताभयप्लुता ॥ मंदाग्नेः क्षीणधातोश्च नाडी मंदतरा भवेत् ॥ १५॥ असृक्पूर्णा भवेकोप्णा गुर्वी सामा गरीयसी ।। लघ्वी वहति दीमाग्नेस्तथा वेगवती मता १६ ॥ १ मदरू । २ नाटो। ३ काठ कार्यरुन् । ८ न करोति । जीर्यग्भ पनि गोप्सायाविशनारपीप्सा । ६ वटुतिर्यग्भाति । ९भरनीतिटोपः। १० जयेति शेषः । ११ यानेवा- गति,पित्तताक्ष्यतिः के मंदगतिः नादा भवनि एनदिपर्पयम् । १२ मोरगनि । १३ मांसगता। १४ नादो। १८ भाति । १६ आम सहिनानाटी । दनि। ८ पुनः ७अद- ·त्रयोदशस्तरंगः। ५१ चपला क्षुधितस्यापि तृप्तस्य वहति स्थिरा॥ शीघा नाडी मलापाते दिनाऽग्निसमो ज्वरः ॥ १७ ॥ दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीये म्रियते भृशम् ॥ मरणे डमरुकस्येव भवेदेकदिनेन च ॥१८॥ इति श्रीयोगतरं० नाडीपरीक्षानामद्वादशस्तरंगः १२ त्रयोदशस्तरंगः अथ वस्त्रपरीक्षा। ज्वरव्याप्तशरीरस्य ऊष्मा भवति दारुणः॥ स ऊष्मा वहिराप्नोति वस्त्रे तिष्ठति निश्चितम्॥१॥ पातपित्तकफानां च दित्रिदोपस्य लक्षणम् ॥ परीक्षेज्ज्वरिणो वस्त्रं वैद्यो वै शुद्धवंशंजः॥२॥ वाते वस्त्रं सौरभं घ्राणतःस्यात् पौष्यं पैत्ते मत्स्यतुल्यं विगंधम् ॥ पाकीस्थोणं श्लेष्मणः संप्रकोपात् द्वदोत्युल्वणैस्यैकता च ॥३॥ यदा वो भवेद्धः सटिता जालकर्दमः॥ तदा दीपो भवेटोगो म्रियते शवगंधकः॥४॥ अथ जिह्वापरीक्षा॥ पीता जिह्वा खरस्पर्शा स्फुटिता मारुताधिके। रक्ता श्यामा भवेत्पित्ते कफे शुभ्रातिपिच्छला ॥ ५ ॥ कृष्णा सकंटका शुष्का सन्निपाताधिके तु सा ॥ मिश्रिते मिश्रिता ज्ञेयाऽरिष्ट लक्षिणजिता ॥६॥ इति यो जिह्वापरीक्षानाम त्रयोदशस्तरंगः॥ १३ ॥ १ जानीयाधतो वैद्यो निश्चयाच्छुद्धवशनः। २ पुष्पसमान । ३ पाकंघ्राणपाठः। ४ मृत्युचके। ५ जिता ज्ञेया।

·चतुर्दशस्तरंगः। अंशिरो मासमरणं विनाजंघे दिनाष्टकम् ॥ अष्टभिः कंधरानाशे छायालोपेन तत्क्षणांत् ॥११॥ इति छायापुरुपविचारः ।। अधमूत्रपरीक्षा ॥ .परीक्षा विधिवत्कार्या रोगिमूत्रस्य तखतः॥ तृणेन दत्वा तैलस्य विदुं तत्रातिलाधवात् ॥१२॥ विकाशि चेत्तैलमथाशुमूत्रे साध्यः स रोगी न विकाशि चेत्तत् ॥ स्यात्कष्टसाध्यस्तलगे वसाध्यो नागार्जुनेनैव कृता परीक्षा ॥ १३ ॥ नीलं च रूक्षं कुपिते च वायौ पीतारुणं तैलसमं च पित्ते ॥ स्निग्धं कफात्पल्वेलवारितुल्यं स्निग्धोष्णरक्तं रुधिरप्रकोपात् ॥ ४॥ मातुलुंगरसाभासं सौवीरोभं जलोपमम्।। प्रपाकरहितानां च मूत्रं चंदनसन्निभम् ॥१५॥ अजीर्णप्रभवे रोगे मूत्रं तंदुलतोयवत् ॥ नवज्वरे धूम्रवर्ण बहुमूत्रं प्रजायते ॥१६॥ पित्तानिले धूम्रजलाभमुष्णं श्वेतं मरुच्छेप्मणिवुहुदाभं तच्छ्लेष्मपित्तेकलुपंसरजीर्णज्वरेसक्सदृशं च पीतम्।। स्यारसन्निपातादपि मिश्रवर्ण तूंर्णविधिज्ञेन विचारणीयं पूर्वस्यां वर्धते विदुयैदा शीघ्रं सुखी भवेत् ॥ दक्षिणस्यां ज्वरो ज्ञेयस्तथारोग्यं क्रमाद्भवेत् ॥ १८॥ .१ शिरसः भदर्शन । २ मसाके । ३ मृत्यु भवेत् । ४ अनिहस्तकोशल्यान् । ५ फेतनाय । ६ आमार्येण । ७ मतिनमततुल्यम् । ८पिनोरो। ९ कां- निकाम । १० मदामिनायुक्तानां सां। ११ नदुलधारननतसदृश । १२ शो म। १३ वैयेन। १४ पूर्वदिशि। १५ मत्रस्यतिशेषः। १६ दक्षिणदिशि ·५४ योगतरंगिण्याम् उत्तरस्यां यदा विदोः प्रसरः संप्रजायते ॥ आरोग्यता तदा नूनं पुरुपस्य न संशयः।। १९॥ वारुण्यां प्रसरहिंदुः सुखारोग्यं तदा दिशेत् ॥ ईशान्यां वर्धते विदुर्बुवं मासेन नश्यति ॥२०॥ आग्नेय्यां तु तथा ज्ञेयं नैऋत्यां प्रसरेद्यदा॥ छिदितं च भवेत्पश्चाद्धवं मरणमेव च ॥ २१ ॥ वॉयव्यां प्रसरेबिंदुःसुधापोपि विनश्यति ॥ विकाशितं मत्स्यकूर्मसौरभाकारसंयुतम् ॥२२॥ करंडमंडलं वापि नरं मूईविवर्जितम् ॥ गात्रखंडं च शस्खं च खडं मुशलपहिशम् ॥ २३ ॥ शरं च लकुटं चैव तथैव चितुःपथम् ।। विदुरूपं नरो दृष्ट्या न कुर्वीत क्रियां कचित् ॥ २१॥ हंसकारंडतांडागं कमलं गजचामरम् ॥ छत्रं च तोरणं हैम्यं संपूर्ण दृश्यते यदि ॥२५॥ आरोग्यता ध्रुवं ज्ञेया तदा कुर्यात्प्रतिक्रियाम् ॥ तैलविदुर्यदा मूत्रे चालनीसदृशो भवेत् ॥ २६॥ ॥ कुलदोपो ध्रुवं ज्ञेयः प्रेतदोपसमुद्भवः॥ नराकारं प्रजायेत किंवा स्यान्मस्तकदयम् ॥ २७॥ भूतदोपं विजानीयाद्भूतविद्यां तदाचरेत् ।। इतिश्रीयोगतरंगिण्यांमूत्रपरीक्षानामचतुर्दशस्तरंगः११ १ उत्तरदिशि। २ पश्रिमदिति। ३ निरदिशामध्ये। पूर्व क्षिणमध्ये । ८ मासेर मृत्युभयनि । ६ दक्षिणपत्रिमयामध्ये । ७ पशिमोत्तरमध्यदे।। ८ अमृतपानकृत् । ९ वलीपर्दाकार । १० जो- लमड ११ विनुर्गिगामिन। १२विकिरस। १३ जलगुरगा १४ नदागनुल्या १९ इसी। १६ मदिर नृत्यम्। यिनी । १८ पम्पसमः ।

·पंचदशस्तरंगः। पंचदशस्तरंग: ॥ अथदूतविचारः ॥ सुज्ञातः शुद्धवेपो द्रविणयुतकरः क्षत्रियो ब्राह्मणो वा तांदूलाढ्यः सुशीलः शुभवचनवदः स्यात्प्रशस्तोत्रदूतः॥ शस्ता योपिन्न दौत्ये न च जनयुगलं नांगहीनो न रोगी शोकात? वा रुदन्वा नतहतपतितभ्रष्टशब्दान्बुवाणः१॥ आगत्यविश्रमेद्योवलिमथनदिशं पश्चिमामुत्तरांवा शंभोकाष्ठां सशस्तॉपरदिशि न तुपांगारभस्मादिसंस्थः।। रक्तसृग्गंधवस्त्रास्तृणलगुडदलछेदिनं पंकतैला- भ्यता वक्षोजनासालकनिहितकरायेचविक्षिप्तकेशाः२ रसमंजरीतः॥ दूतो रक्तकपायकृष्णवसनो दंडी जटी मुंडित- स्तैलाभ्यक्तवपुर्भयंकरवचा दीनोश्रुपूर्णेक्षणः ।। भस्मांगारकपालपांसुमुशली सूर्येस्तगे व्याकुलो यः शून्यस्वरसंस्थितो गंदवतो दूतस्तु कालानलः ॥ ३॥ इति दूतलक्षणम् ॥ अथ मलपरीक्षा ॥ रुद्रतंद्रात् ॥ त्रुटितं फेनिलं रूक्षं धूमलं ततो मलम् ॥ हरित्पीतं च दुर्गंधि पित्तादुष्णश्लथं भवेत् ॥ ४॥ शीतं शुल्कं मलं सांद्र स्निग्धं स्यात्कफकोपतः॥ वातश्लेष्मविकारे च जायते कपिशं मलम् ॥५॥ पद्धं संत्रुटितं पीतं श्यामं पित्तानिलान्दवेत् ॥ पीतश्यामं श्लेष्मपित्तदोपात्तांच पिच्छलम् ॥६॥ २ श्रेठः। ३ स्त्री। ४ पूर्वदिश । ५ ईशान्यां। ७भेटः। ८ लकुटमित्यपि। ९रोगिणः । १० मृत्युतुल्यः। ११ धूसरमितिपाः। १२ पवनान् । १ द्रव्ययुक्तहस्तः। ६दूनः।

·योगतरंगिण्यान श्यामं त्रुटितपीताभं वदं श्वेतं विदोपतः ॥ दुर्गधः शिथिलश्चैव विष्टोत्सर्गों यदा भवेत् ॥ ७॥ तदा जीर्ण मलं वैद्यैदोपजैः परिभण्यते ॥ कपिलं गुटिकायुक्तं यदि वर्णोऽवलोक्यते ॥८॥ प्रक्षीणमलदोपेण दूपिलः परिकथ्यते ॥ सितं महत्पूतिगंधं मलं ज्ञेयं जलोदरे ॥ ९ ॥ श्यामं क्षये त्वामवाते पीतं सकटिवेदनम् ॥ अतिकृष्णं चातिशुभ्रमतिपीतमथारुणम् ॥ मरणाय मलं किंतु भृशोणं मृत्यवे ध्रुवम् ॥ १० ॥ इति योगतरं. मलपरीक्षानाम पंचदशस्तरंगः १५ पोडशस्तरंगः अथ दृक्परीक्षा॥ रुक्षा धूम्रा तथा रौद्रा चलो चांतवलंत्यपि॥ दृष्टियदा तदा पातरोगं रोगविदो विदुः॥ १ ॥ दीपदेपं च संतप्तं पीतं पित्ते च लोचनम् ॥ जलॉई ज्योतिपाहीनं स्निग्ध मंदं कफेन तत् ॥२॥ द्वंद्वदोपे भन्मिश्रवण तृण मिलोचनम् ।। श्यामवर्ण च निर्भुनं तंद्रामोहसमन्वितम् ॥३॥ रौद्रं च रक्तवर्ण च भचक्षुस्तिदोपतः ॥ एकं चतुर्यदा भीमं द्वितीय स्तिमितं भवेत् ॥ ४॥ विभिदिनस्तदा रोगी स यानि यममंदिग्म् ।। ज्योतिविहीनं सहसा रोगिणी पत्य लोचनम् ॥ ५ ॥ ईपकृष्णं स नियतं प्रयानि यमसद्मनि ।। पक। २रुप्यते ।। मोमाकन। ५ पला । ६ भयनानि. नव्युसनेवानिनीन । भनन । अामा ११ निभाना ·पोडशस्तरंगः। सरक्तं कृष्णवर्ण च रौद्रं च प्रेक्षते तथा ॥६॥ इति लिंगैविजानीयान्मृत्युरेख न संशयः॥ एकदृष्टिरचैतन्यो भ्रमस्फुरिततारकः॥ एकरात्रेण नियतं परलोकपथं व्रजेत् ॥७॥ ॥यामलात् ॥ शुष्कौष्ठः श्यामकोष्ठोप्यसितरदतति शीतनासाप्रदेशः शोणाक्षश्चैकनेत्रो लुालतकरपदः श्रोत्रपातित्ययुक्तः ॥ शीतश्वासोथ वोष्णश्वसनसमुदयः शीतगात्रः सकंपः सोदेगो निष्पश्चः प्रभवति मनुजःसर्वथा मृत्युकाले। ॥ अथ शकुनाः॥ यानेमातंगविप्रास्तुरगवृपफलच्छत्रमांसोदकुंभा योपित्पुत्रान्विता वा सुरभिरपि तथा खंजरीटामयूराः।। वीणाभेरीमृदंगांवुजपँटहरवावेदमांगल्यघोपा- श्वापा:सिहानभूभृत्कुसुमपुरवधूचंदनाद्याः प्रशस्ताः ९॥ एणः काकोपसव्ये शुभ इव कथितः सव्यतः सारमेय- बैंक्रीयानाखुर्वेभ्रुःशफरिदधिपयोरूपंगोमायुमेोः।। प्रेतो नीरोदनश्च ज्वलदनलशिखाश्वेतवस्त्रो ध्वजो वा चित्तेशस्तेत्रसिद्धिःप्रभजतिभिपजोनान्यथाकिंचिदुक्तैः । ॥ इति शकुनाः॥ ॥ अथ स्वप्नाः॥ स्वप्नास्तु प्रथमे यामे संवत्सरविपाकिनः॥ १कृष्णदतपक्तिः। २ शीतलनासिकामः। ४ इद्रियाशक्तिभिर्युतः। ५ सज्ञारहित.। ६ हस्ती। ७ जलयुक्तकलशा। ८ गो.। ९खजनपक्षिविशेषः। १० मगारेके शब्द । ११ पपहा । १२५- कान । १३ दक्षिणे। १४ वामभागतः । १५ गर्दभः।१६न्योरः। १७ सि- रकटः । १८ मेटा। १९ राकेचत्वार पहरास्तत्र । २० वरणफलदायिनः । ३चचलहस्तपदः ।

·योगतरंगिण्याम् पशिमाद्वितीये तु त्रिभिर्मासैस्तृतीयके ॥ अरुणोदयवेलायां दशाहेन फलंप्रदाः॥११॥ आरोहणं गोहयकुंजराणां प्रासादशैलायवनस्पतीनाम् ॥ विष्ठानुलेपो रुदितं मृतं च स्वप्नवगम्यागमनं च धन्यम् ॥ १२॥ ॥ इति स्वप्नाः॥ इति श्रीयोगतरंगिण्यां दृक्परीक्षानाम पोडशस्तरंगः१६ सप्तदशस्तरंगः। ॥अथ धातुशोधनम् । तत्र प्रथमं पारदः ।। जयेदयं संहितयाप्यजेयान्गदान्महापातकजान्क्षणेन ॥ शुद्धस्ततःशोधनमस्य कार्यमार्यैरशुद्धो न सुखाय सूतः ॥ अंतः सुनीलो वाहिरुज्वलो यो मध्याह्नसूर्यप्रतिमप्रकाशः॥ शस्तोथ धूम्रः परिपांडुरश्च चित्रो न योज्यो रसकर्मसिधै॥२॥ स्वाभाविकाः संत्यऽगुणा रसस्मि- नागाग्निवंगापिकनामधेयाः॥ नागाद्भवेयुगलगंडरोगाः कुष्ठं च चंगान्मरणं विपेण ॥३॥ मलेन मूर्छा देहनेन दाहो वीर्यच्युतिः स्यादसकञ्चलवात्॥ स्याकंचुकाज्जाड्यमयोदराणि १ प्रहरे। २ प्रहरे। ३ प्रत्यूपसमये । ७ कुठादीन् । ८ अत्यपि पाठः । बनन। ४अव। अंट। ९ अमिना।

·सप्तदशस्तरंगः। ५९ ततो विशुद्धोभिमतो रसेंद्रः॥४॥ शुभेह्नि दुटि परिचित्य सम्यक् कुर्याकुमारीवदुकार्चनंच॥ विधाय रक्षां विधिमंत्रपूतां कारभेदस्य रसस्य तज्ज्ञः॥५॥ निशेप्टिंकाधूमरजोम्लपिष्टो विकंचुकः स्यादिवसेन सोर्णः॥ वरार लानलकन्यकाभिः सञ्यूपणीभिमंदितस्तु पूनः॥ ६ ॥ स्विन्नो वराद्यैरथ दोलिकायां दिनं मलायै हितस्विभिः स्यात् ॥ तत्र्यंशत्ताप्रेण विमर्य सूतं जवीरनीरेण ततः प्रगाढम् ॥ ७॥ संरुध्य भांडवयगर्भमध्ये पिष्टिं ततः संपुटमवणं तत् ।। निवेश्य चुल्ल्यां तु शनैः प्रदीप- प्रमाणमग्निं च तले प्रदध्यात् ॥ ८॥ ततः शिरस्यस्य जलाईमेकं वस्वं क्षिपेदल्पमनुष्णमेव ॥ वारत्रयेणोरगवंगसंज्ञो नस्तः प्रदिष्टो बहमूवपातः॥ ९ ॥ कदयननैन नपुंसकत्वं प्रादुर्भवेदस्य वरस्य पश्चात् ॥ १ दुर्गा। २ हरिद्रा । ३ ईटाखोया। ४ निवरसेनपिष्टः । ७त्रिफला। ९ चौतो। १० कारको पागे ११ मलदहनचलएतैखिभिः। १२ शुन्यः । १३ भांडस्य । १४ विष एकन। ६सूत। ८ कांजी। १५ नाम ।

·योगतरंगिण्याम् वलंप्रकर्षाय चदोलिकायांखयोजले संघवचूर्णगर्भ १, पंध्याहिनेत्रांयुजमार्कवानां सतितकानांद्रयसंप्रपके ॥ स्विनस्थिरत्वंलभतेनितोये सकांजिकेदीप्तियुतोतितीक्ष्णः॥११॥ इति रसरत्नप्रदीपादसशुदिः॥ उक्तं च ॥ मृत्पापाणजलारव्याश्च अलीकोपोलिकातधा। श्यामाकपालिकाचेति पारदे सप्त कंचुकाः ॥ १२॥ मलदोपो पह्रिदोपो भूदोपोन्मत्तदोपकौ॥ शैलदोपश्च पंचैते दोपाः सूते समीरिताः ॥ १३ ॥ मृदूपश्चाश्मरूपश्च जलरूपः पयोनिभः॥ पंचवर्णः कृष्णवर्णस्तैलवर्णश्च कंचुकः ॥ १३॥ मृन्मयाकंचुकात्कुष्ठं जाड्यं पापाणदोपतः॥ वलीपलितखालित्यं वारिदोपात्प्रजायते ॥ १५॥ दटूच गजचर्माणि करोत्येव कपालिका॥ कामलां पांडुरोगं च तथा कुठं जलोदरम् ॥ १६ ॥ प्रमेहं श्वेतकुष्ठं च कुरुते श्यामकंचुकः ।। मर्मच्छेदं वस्तिशूलं काली कुर्यादसंशयम् ॥ १७ ॥ कापाली वीर्यहानि च कुरुते तां निवारयेत् ।। मूर्छयेद्वह्निसंयुक्तो मलयुक्तश्च तापयेत् ॥ १८॥ तेजोनाशं च भूदोपोप्युन्मत्तश्चांगभंजनम् ॥ कुर्याजाचं शैलदोपस्तस्मात्तंशोधयेद्रसम् ॥ १९ ॥ रसश्चतुर्विधो ज्ञेयो ब्रह्मक्षत्रविडत्यंजः॥ १ रसस्यवसकारणाय । २ वध्यासपीक्षिः। 3 भगरा। मिवादिप- बागां। ५ कालिकोपालिकातथाइतिद्वितीयपाठः। ६ शूद्र.

·सप्तदशस्तरंगः। श्वेतो रक्तस्तथा पीतः कृष्णो वर्णाद्विधीयते ॥२०॥ ब्राह्मणः कल्पते कल्पे गुटिकायां च वाहुजः॥ धातुवादे तथा वैश्यः शूद्रश्चेतरकर्मणि ॥२१॥ सूतः शोध्यो निशायां मरिचनिचयके पिष्टके चेष्टकाया धूमे किंपाकतोयेऽप्यधिनुलति विपे सूरणे शियुपाके ॥ पजीदुग्धेऽकदुग्धे हुन जि लशुने चापि पालाशपंके सोर्ध्वाधःपातनेवै लशुनपटुमति स्वेदयेत्कांजिके च२२॥ दिनद्वयं दिनद्वयं प्रमर्दयेद्रसाधिपम् ॥ समीरितोप, प्रतिप्रष्टमानसोभिपक्॥२३॥ एकेन लशुनेनापि शुद्धो भवात पारदः ॥ तप्तखल्वे मासमेकं पिष्टो लवणसंयुतः॥ २४ ॥ सूते पादमितं सर्व प्रक्षिपेच्छोधनौपधम् ॥ अष्टमांशं पुनः केऽपि कथयांत मनीपिणः॥२५॥ सहस्रनिवूफलतोयघृष्टो रसो भवेद्दह्निसमप्रभावः ॥ सव्योपराजीलवणः सचित्रः सरामठो विशति वासराणि ॥ २६ ॥ इति रसचिंतामणेः॥ सदुग्धभांडस्थपटस्थितोऽयं शुद्धो भवेत्कूर्मपुटेन गंवः ।। आभ्यांकताकजलिकानुपानैःसर्वामयनी रसगंधकाभ्यां इति गंधकशोधनम् ॥ शुद्ध्या विशुद्धोष सुजीर्णगंधो दीतिप्रदःकांचनभुग्गदन्नः। १रसायने। २क्षत्रियः। ३ कानिरुजते । लिंपाकेत्यपि पा- ।४ रखे। ५ सेहजनो। ७ अमाशानुपानिवभूगर्भ बिनय सिपेन् ॥ नस्योपरि स्थित खल्य नसल्वमिदं यदेत ॥ सत्यपि पाठः । ९रसेन्द्रः। ६ चित्रके। ८सि- ६ ·योगतरंगिण्याम् वदति चैनं त्रिषिधं सुवई संमूर्छितं चापि मृतं रसेंट्रम्२१ मूछों प्रपन्नो हरते च रोगा- न्वद्धस्तथा खेचरतां ददाति ॥ मृतो मृति नाशयति प्रका- जीयाइसेंद्रोऽगणितप्रभावः॥ २९ ॥ मूर्छादिकर्मत्रितयं मुखं च सूतालेः पड्गुणजारणं च ।। अजीर्णनाशं च यथातथंच बूमोऽस्य रूपं प्रतिभानुरूपम् ॥ ३० ॥ सूतप्रमाणं सिंकताख्ययंत्रे दत्वा वलि मृद्घटितेऽल्पभांडे ॥ तैलावशेपेऽत्रै रसं नियुज्या- मनाईकार्य प्रतिलोक्य भूयः॥३१॥ आपड्गुणं गंधकमल्पमल्पं क्षिपेदसौ जीर्णवलिबली स्यात् ।। रसेपु सर्वेपु नियोजनीय- मसंशयं हंति गर्द जवेन ।। ३२ ।। इति पड्गुणगंधकजारणविधिः॥अथान्यः प्रकारः विलोलिते स्वर्णजलैविशुष्क वोऽथ दत्वा नवनीतगर्भ। चूर्ण शिलागंधकतालकानां सपर्नेगानां समभागिकानाम् ॥३३॥ २आकाशगनि। ३रसेद्रः । ४ मृत्यु। वोत्कग यतते । ९ वालुकायो। १० मृत्पात्र। ११ पिष्टीकरणे। १३ धनरजलैः। १४ सीसो। १रसः। ६पारदात् । ७ गंधकस्य। ५स ८बुरिसमान १२रसं ·सप्तदशस्तरंगः। कर्षप्रमाणंच ततोऽस्य वर्ति प्रज्वालयेत्तद्गलितं घृतं स्यात् ।। अनेन कुर्याद्रसनायकस्य सर्वत्र पिष्टिं वलिजारणाय ॥३४॥ इति पिष्टीकरणम् ॥ भागोरसस्य त्रय एव भागा गंधस्य भागः पवनाशनस्य । संमर्य गाढं सुकलं सुभांडे तां कज्जली काचकते निध्यात् ।। संरुध्य मृत्कर्पटकैर्घटी तां मुखे सचूर्णा गुटिकां च दत्वा ॥ क्रमाग्निना त्रीणि दिनानि पक्त्वा तां वालुकायंत्रगतां ततः स्यात् ॥ ३६॥ वेधूकपुष्पारुणमीशजस्य भस्म प्रयोज्यं सकलामयेपु॥ निजानुपानैमरणं जरांच हत्यस्य वल्लकमसेषनेन ॥ ३७॥ निखिलक्षयभक्षणदक्षतरं व्रणकुष्ठभगंदरमेहहरम् ॥ वंलधीधृतिशुक्रसमृद्धिकरं रसभस्मसमस्तगदापहरम् ॥ ३८॥ इति भस्मसूतः॥ इष्टकायां सुपक्कायां सुखातं चतुरंगुलम् ॥ १वखस्य । २पारदस्य। ३ नागस्य ४सूक्ष्म। ५गुट- हरपुष्पतुल्य। ६ बुद्धिः। ७कांतिः। ८जिद्र।

·६४ योगतरंगिण्याम् कृत्वा कोचेन सँल्लिसं तस्यांतःपिष्टिकां क्षिपेत्॥ ३९ ॥ निवूवार्दो गंधोस्य देयो मूमि विकापिकः॥ मुखं संरुध्य शुष्केथ दयाल्लावपुटं ततः॥ १० ॥ शति तस्योपरि पुनः पुटं देयं ततोधिकम्॥ एवं द्वित्रिचतुःकार्या यावज्जीयति गंधकः ॥११॥ जीर्णे पुनस्तथा देयो यावज्जीर्यति पड्गुणः ॥ मूर्छितो विधिनानेन भवत्येव रसेश्वरः ॥ १२ ॥ इति रसमूर्छनं ॥ जवीरनिवुनीरेण मार्दतो हिंगुलुर्दिनम् ॥ ऊर्ध्वपातनयंत्रेण ग्राह्यः स्यान्निर्मलो रसः॥१३॥ कंचुकर्नागवंगाद्यैर्विमुक्तो रसकर्मणि ॥ योज्यः सांबुपुटः स्विन्नः पूर्वाभावे भिपवरैः ॥ १४ ॥ इनि हिंगुलाकष्टिः॥ 'घेलान्दर्रवभूधात्रीसस्यनीजिहिकांवुभिः॥ मदितस्तुर्यान गंधकेन समन्वितः॥ १५॥ वेटितो हिंगुना फॅल्गुक्षीराक्तन देधित्थजे॥ चूर्णगर्ने प्रदेयोऽयमंतर्लवणमीशजः॥ ४६ ।। प्रध्मातःशनकैर्वदो रसोभपति नान्यथा ॥ वस्थो वपुपः स्थैर्य करोत्यखिलरोगजिन् ।। इति रसबंधनं ॥ अधान्यःप्रकारः॥ राजिकाफैलिनीकंदतुलसीरक्तचित्रकः।। मुखालेपस्तु कर्तव्यः क्षणार्धं वदसूतकः॥ ३७॥ सास्यो रसः स्यात्पदुशियतुत्यैः १ नागेन । २ इमन्यत्रेण । ३खिरंटी। ४घोगी। ५ गोभी। ७ कटमादुराधेन । मा करतमेसंडः पाठः। १० तोलायायो। ।६भागनेस्यपि पाटः । ८ कपिरपने। फायता ·सनदशस्तरंगः। सराजिकैः सोपणकैस्विरात्रम्॥ पिष्टस्तथा खिन्नतनुः सुवर्ण- मुखानयं खादति सर्वधातून् ॥१८॥ इति मुखकरणम् ॥ अजीर्णनाशाय सुभूर्जपत्रे स्वेद्यस्त्रिरात्रं पटुकांजिकऽथ ।। मात्राधिकश्चेत्समतामुपैति यावन्न तावद्सनाधिकारी ॥ १९ ॥ ॥ इत्यजीर्णनाशनम्॥ सच्छिद्रं सलिलापूर्णभांडवक्रेशरावकम् ॥ दत्वा छिद्रे पक्कमूपा देया नीरोवियोगिनी ॥५०॥ नस्यां विडावृतः सूतो देयो लोहावृते मुखे ॥ शनैातो ग्रसत्येप कांचनं सूक्ष्मतां गतम् ॥५१॥ स्वल्पं सपित्ततापातं शनैदेयं समावधि ॥ देहाथै धातुवादार्थ प्रयच्छंत्यल्पवुद्धयः॥५२॥ इति सुवर्णजारणम्॥ पिष्टं पांशुपटु प्रगाढमर्मलं वजांबुना चैकशः सूतं धातुयुतं पेटीकवलितं तं संपुटे रोधयेत् अंतःस्थं लवणस्य तस्य च तले प्रज्वाल्य वह्नि हठा- धनं ग्राह्यमदुकुंदधवलं भस्मोपरिस्थं शनैः॥५३॥ तहल्लद्वितयं लवंगसहितं प्रातःप्रभुक्तं च यै- रूवं रेचयति द्वियाममसरुत्पेयं जलं शीतलम् ॥ १ पिप्पलीसहितः । २ दोलिकायत्रेण ३ जतमै लगीरहे । ४ आच्ादिनः। ५ रेड मृत्तिकाविशेषः । ६ शुदा ७ तेहुण्डदुग्धेन । द केनापि अमृतधानुना ९ वस्त्रेणारादिन । १० मध्ये गनमा ११ एकदिनपर्यनम् । १२ ईदश वर्णम्। युक्तम्।

·योगतरंगिण्याम्, एतदंति च वत्सरावधि विपं पाण्मासिकं मासिकम् ॥ शैलोत्यं गरलं मृगेंद्रकुटिलोद्भूतं च तात्कालिकम्॥५४॥ इति लवणभेदी सुधानिधिः।। उत्कृत्य मूलं विपजं विदध्याद्गर्भस्य सूतं कनकांशपिटं। संवेष्टयेकोलभवेन तं तु मासेन पश्चाविपचेवियामम् ।। धतूरवीजोद्भवतैलगभैं संवदतां याति मुखस्थितोयम् । संभोगकाले दृढतां करोति वीर्यस्य दुग्धं भजतां नराणाम् ॥ ५५ ॥ इति हिरण्यगर्भगुटिका ॥रसरत्नप्रदीपात्॥ सूतः पंचपलः स्वदोपरहितस्तत्तुल्यभागो वलि- द्वौ टंको नवसादरस्य तुवरीकौ च समर्दितः॥ कूप्यां काचरुता स्थितश्च सिकतायंत्रे त्रिभिर्वा सरैः पको यङ्गिभिरुद्भवत्यरुणभाः सिंदूरनामा रसः॥५६॥ वाते सक्षौद्रपिप्पल्यपि च कफरुजि यूपणं चोमिचूर्ण पित्ते सैला सिता स्याद्रणपति बृहती नागरार्दामृतां ।। पुष्टौ साज्या बियामा हरननफला शाल्मलीपुष्पवृन्तं किंवा कांताललाटाभैरणरसपनेः स्यादनूपानमेतत्॥५ अपनयात रोगवृंदं द्रढयति कायं महदलं कुरुते ॥ पुत्रशतानि च सूते सिंदूरारयो रसः पुंसाम् ॥ ५८॥ स्मरस्यायु नागददहनदावानलशिखा १ सयतादिकम् । २ सिंहनगदिकोङ्गतम् । ३ करनन । ४ नयेत्यपि पाठः। ५ फिटकरो। ६ भुश्रीनि पादातरम्। ७चित्रकर्णमा ८ हला• यनी। ९ पुस । १० कटकारी। ११ दरिद्रया । १२ रद्रावती। २३ विफ- ला। २५ डाइरो। १५ सिंदूरास्यस्य । १६ करोति । १७ कामस्य । १८ गहमेश्यपि पाता। ७ ।

·सप्तदशस्तरंगः। ६७ * तखा बन्हेस्तेजोवलरुचिरतावल्लिमुंदिरः॥ अपि प्रौढस्त्रीणामतुलवलहारी निधुवने ॥ रसः सिंदूराख्यः सकलरसराजो विजयते ॥ ५९॥ 'इति वसंतराजात् रससिंदूररसः॥ यंत्रे सुसिद्धे डमरूसमाख्ये निधाय सूतस्य पलानि पंच ॥ वल्मीकमृत्स्ना खंटिकेटिकानां सगैरिकाणां तुवरीयुतानाम् ॥ ६ ॥ ससैंधवानां समभागिकानो चूर्णाढकं चोपरितो निदध्यात् ॥ अम्लेन दना महिपीभवन पिष्टं रसोनस्य शरावमेकम् ।।६१॥ समक्रमेणात्र निधाय खंडे- राच्छादयेत्खप्परजैविसंधिः।। चूर्णप्रलिप्तोदरमूर्ध्वभाडं संस्थाप्य संमुद्य दृढं सुचुल्लयाँ ॥६२॥ प्रज्वालयेदह्निमधः कमेण संस्थाप्य यंत्रोपरि वस्त्रमाईम्॥ वह्नि प्रदद्यादिनपटुमत्र तत्स्वांगशीतं परिगृह्य बुद्ध्या ।। ६३ ॥ तं द्रोणपुष्पीपयसा प्रपिटं कूप्यां विदध्यानवसादरं च॥ कर्पप्रमाणंप्रहरत्रयं च वह्नि प्रदद्यादय शीतलांगीम् ६१ निष्कास्य कूपी सिकतास्ययंत्रा- दास्फोट्य कंठस्थममुं प्रगृह्यात् ॥ १ मोरकर्ता। २खडिया। ३ चुनो। ४ गोमा ।

·योगतरंगिण्याम् कर्पूरनामा रसनायकोऽयं वल्लः पुराणेन गुडेन भुक्तः॥६५॥. निर्वातभाजा संरुजा च पथ्य- शीलेन कुष्ठामयनाशनः स्यात् ।। फिरंगकरिकेसरी सफलकुष्ठतालानलोऽ- खिलव्रणविनाशरुद्रणजंगतपूर्तिप्रदः ॥ सुवर्णसमवर्णकद्दलहुंताशतेजस्करः समस्तगदतस्करो रसपतिः स कर्पूरकः ॥६६॥ इति कर्पूररसः वौदसर्वस्वात् ॥ शुद्धसूतसमं तुत्थं घनक्काथेन सप्तधा। भावयित्वा न्यसेत्कृप्यां मुखे मुद्रां च कारयेत् ॥ ६॥ वालुकायंत्रमध्ये तु योमार्क ज्वालयेधः॥ रसकर्पूरविख्याते खोटबद्धो भवेदसः॥६८॥ स्वर्णाद्या धातवः सर्वे द्रवीभूताः सुयोजिताः ।। शुध्यति वक्ष्यमाणेपु वद्रव्येष्वनुक्रमात् ॥ ६९ ॥ तैले तके गवां मूत्रे कांजिकेच कुलत्थके ॥ त्रिफलाकाथतोये च संशोध्याः सर्वधातवः ॥७॥ इति सुवर्णादिसर्वधातुशुद्धिः॥ स्यात्तीक्षणलोहयोः शुद्धी रजतोऽथ पुटैसिभिः॥ भाजलन घृष्टस्य शिगुमूलत्वगंवुना ॥७॥ पुनस्तसं हिमीभूतं वाहीकांवुनि तद्रजः।। भाषितं मार्कवद्रावैः सप्तधा पुटितं नतः॥ ७२ ॥ मत्स्यालीसलिलस्तावबैरानीरैर्मृतिर्भवेत् ॥ १रोगिणा । २ गदेता । ३ अमिः । ४ मोथा । द्वादशाहरपर्यंतम ६ द्रव्यरसेषु । ७ पोलाद ।८ गनवेत । ९ केरा ।१०हींग त्रिफलाजते।

·सप्तदशस्तरंगः। रास्कुष्टक्षयमंदाग्निपांडुकासादिकान्गदान् ॥ ७३ ।। नाशयत्यनुपानैः खैर्जरांच पलितं तया ॥ शुद्धिमारणयोरैक्याटुक्तमेतन्नदूपणम् ॥ ७ ॥ इति रसरलप्रदीपात् ॥ शुद्धं हतं दरदगंधकयोगतः स- वैद्यन वारितरमुख्यदिनप्रकाशम् ।। लोहं निहंत्यनिलपित्तबलासरोगा- नुक्तानुपानसहितंन हिताय कस्य ॥७५॥ अथवा॥ शुद्धं दाडिमजैः काथैरनले पकतां गतम् ॥ संवरावारिभिष्टं नवसादरसंयुतैः।। ७६ ॥ तदर्धगंधकं तस्याप्य सूतं नियोजयेत् ॥ कुमारीवारिभिः खल्ले मदितं गोलकीकृतम् ॥ ७७ ॥ शुष्कमेरंडजैःपत्रैवेष्टितं तंतुभिस्तथा ॥ संपुटे स्थापयित्वा तं वेष्टिते च मृदा पुनः ॥ ७८॥ कुसूलधान्यमध्यस्थं दिनानि किल विंशतिः॥ उद्धृत्य च नतो लोहं चूर्णितं सुंधया समम् ॥ ७९ ॥ सर्वामयहरं सम्यग्रसायनमनुत्तमम् ॥८॥ पाडु खंडयात क्षय क्षपयति क्षण्यं क्षिणोति क्षणा- कासं नाशयति भ्रमं नमयति चष्मामयान्खादति ॥ अर्शीगुल्मसशूलपीनसवमीश्वासप्रमेहारुची- राशून्मूलयति प्रभूतगुणकडोहं परं मारितम् ॥ ८ ॥ इति लोहमारणं वौदसर्वस्वीत् ॥ १त्रिफताकायैः। ३ बहसम्मयुक्तं कृतमित्यर्थः। ५शुभवर्णम् । २माष वाजगे।

·योगतरंगिण्याम् कर्पूरनामा रसनायकोऽयं वल्लः पुराणेन गुडेन भुक्तः॥६५॥. निर्वातभाजा संरुजा च पथ्य- शीलेन कुष्ठामयनाशनः स्यात् ।। फिरंगकरिकेतरी सकलकुछतालानलोड- खिलवणविनाशरुद्रणजंगतपूर्तिप्रदः।। सुवर्णसमवर्णरुद्दलहुताशतेजस्करः समस्तगदतस्करो रसपतिः स कर्पूरकः ॥६६॥ इति कर्पूररसः वौद्धसर्वस्वात् ।। शुद्धसूतसमं तुत्थं घनकाथेन सप्तधा ॥ भावयित्वा न्यसेत्कृप्यां मुखे मुद्रां च कारयेत् ॥ ६७ ॥ वालुकायंत्रमध्ये तु योमार्क ज्वालयेदधः॥ रसकर्पूरविरख्याते खोटवद्धो भवेदसः॥६८॥ स्वर्णाद्या धातवः सर्वे द्रवीभूताः सुयोजिताः॥ शुध्यति वक्ष्यमाणेपु वद्रव्येष्वनुक्रमात् ॥ ६९ ॥ तैले तके गवां मूत्रे कांजिकेथ कुलत्थके। त्रिफलाकातोये च संशोध्याः सर्वधातवः ॥७॥ इति सुवर्णादिसर्वधातुशुद्धिः ।। स्थानीक्षणलोहयोः शुद्धी रजसोऽथ पुटैखिभिः॥ रेभाजलेन घृष्टस्य शियुमूलत्वगंबुना ।।७१ ॥ पुनस्तप्तं हिमीभूतं वाहीकावुनि तद्रजः॥ भाषितं मार्कवद्रावैः सप्तधा पुटितं ततः॥७२॥ मत्स्याक्षीतलिलस्ताववैरानीरम॑तिर्भवेत् ॥ १ रोगिणा । २ गढेला । ३ अमिः । ४ मोया । ५ साइशप्रहरपर्यंत ६ द्रव्यरसेषु । ७ पोलाद ।८ गनवेल । ९ केरा ।१०हींग १३त्रिफलान + ·सप्तदशस्तरंगः। तत्कुष्ठक्षयमंदाग्निपांडुकासादिकान्गदान् ॥७३॥ नाशयत्यनुपानैः स्वैर्जरांच पलितं तया॥ शुद्धिमारणयोरैक्पादुक्तमेतन्नदूषणम् ॥ ७ ॥ इति रसरत्नप्रदीपात् ॥ शुद्ध हतं दरदगंधकयोगतःस- वैद्यन वारितरमुरव्यदिनप्रकाशम् ।। लोहं निहत्यनिलपित्तवलासरोगा- नुक्तानुपानसहितंन हिताय कस्य ।। ७५॥ अथवा॥ शुद्ध दाडिमजैः क्वाथैरनले पकतां गतम् ॥ संवरावारिभिष्टं नवसादरसंयुतैः॥ ७६ ॥ तदर्धगंधकं तस्याप्य सूतं नियोजयेत्।। कुमारीवारिभिःखल्वे मदितं गोलकीकतम् ॥ ७७ ॥ शुष्कमेरंडजैःपत्रैर्वेष्टितं तंतुभिस्तथा ।। संपुटे स्थापयित्वा तं वेष्टिते च मृदा पुनः॥७८॥ कुंसूलधान्यमध्यस्थं दिनानि किल विंशतिः ।। उद्धृत्य च नतो लोहं चूर्णितं सुंधया समम् ॥ ७९ ॥ सर्वामयहरं सम्पयसायनमनुत्तमम् ॥८॥ पांडं खंडयति क्षयं क्षपयति क्षैण्यं क्षिणोति क्षणा- कासं नाशयति भ्रमं नमयति श्रेष्मामयाखादति ।। अौगुल्मसशूलपीनसवमीश्वासप्रमेहारुची- राशून्मूलयति प्रभूतगुणरूसोहं परं मारितम् ॥८॥ इति लोहमारणं वोडसर्वस्वीत् ॥ २ माष वानरो। ३ रहमामयुक्त कृतमित्यर्थः । १ त्रिफताकापैः। माधवर्णम।

·७. योगतरंगिण्याम् शुद्धः स्यात्तालकः खिन्नः कूष्मांडसलिलैस्ततः॥ चूंर्णोदकैः पृथक्तैले भस्मीभूतो न दोपकत् ॥ २॥ इति तालकशुद्धिः॥ वीजपूररसैः पिष्टा जंयानीमनःशिला।। सप्ताह स्वेदितः शुद्धो रंसको नरवारिणा ॥३॥ इति मनःशिलारसकशुद्धिः ॥ अथ जेपालशोधनम्। जेपालं रहितं त्वगंकुररसंज्ञानिमले माहिपे निक्षिसं व्यहमुष्णतोयविमलं खल्वे सवासोदितम्।। लिप्तं नूतनखपरेपु विगतस्नेहं रजःसंनिभं निबूकांबुषिभावितं च वहुशः शुद्धं गुणाढ्यं भवेत् ॥८४ ॥ इति जेपालशोधनम् ।। ओतोर्विष्ठासमं तुत्थं सक्षौद्रं टंकणांप्रिंयुक्॥ त्रिधैव पुटितं शुद्ध वांतिभ्रांतिविवर्जितम् ॥८५॥ इति तुत्यशुद्धिः ॥ भाविता विमला घमें जरजवीरवारिणा ॥ मेपशृंग्यंवुना घस्रं शुद्धः कर्कोट काजलैः॥ ८॥ इति तारमाक्षिकशुद्धिः॥ तुर्याशसैंधवोपेतं माक्षिकं मर्दयेदृढम् ॥ चीजपूरांबुना दग्धं सम्यक्पात्रे च लोहजे ॥७॥ ॥ इति स्वर्णमाक्षिकशुद्धिः ॥ अम्लद्रव्यद्वैः पिठो दरदो माहिण तु ।। दुग्धेन सप्तवा पिष्टः श्लक्ष्णीभूतो विशुध्यति ।। ८८ ॥ इति दरदशुद्धिः ॥ १धुनो। रिसमारतम् । वितय्याको पुरोष। कपादयुक्तम् । २ अरणी। ३ खपरिया। ४ मध्ये श्वेतवर्णः। ५एम- ·सप्तदशस्तरंगः। मोदुग्धत्रिफला नद्रवैः पिष्टं शिलाजतु ॥ दिनैकं लोहजे पात्रे शुद्धिमायात्यसंशयम् ॥ ९ ॥ इति शिलाजतुशुद्धिः॥ त्रिदिनं कांजिकैःस्विनः शुद्धः स्याद्विपतिदुकः॥९॥ इति विपतिदुकशुद्धिः॥ अक्षामिदग्धं गोमूत्रे निर्वापितमयोमलम् ।। पृथक्पृथक्सप्तवारं शुद्धं भवति सर्वथा ॥ ९१ ।। ॥ इति किशुदिः॥ पादांशशालिसंयुक्तमभ्रं वध्वा च कंवले॥ त्रिरात्रं स्थापयेतीरे तकिन्नं मईयेत्करैः॥ ९२ ।। कंवलागलितं श्लक्ष्णं वालुकारहितं च यत्॥ तहान्याभ्रमिति प्रोक्तं सद्भिदेहस्य शुद्धये ॥ ९३ ॥ ॥ इति धान्याभ्रकरणविधिः।। अथविपशुद्धिः।। विपं तु खंडशः रुत्वा वस्वखंडेन बंधयेत् ।। गोमूत्रमध्ये निःक्षिप्य स्थापयेदातपे व्यहं ॥ ९ ॥ गोमूत्रं तु प्रदातव्यं नूतनं प्रत्यहं बुधैः॥ व्यहेऽतीते तदुहृत्य शोपयेन्मृदु पेपयेत् ॥ ९५॥ शुध्यत्येवं विपं सेवायोग्यं भवति चार्तिजित् ।। ॥ इति विपशुद्धिः॥ कंकुष्टं गैरिकं शंख कासीसं टंकणं तथा ।। ९६ ॥ नीलांजनं शुक्तिभेदाःक्षुल्लकाःस्वराटिकाः जंवीरवारिणा खिन्नाःक्षालिताः कोप्णवारिणा ।। ३ कुचता । १सान ·योगतरंगिण्याम् शुद्धिमायांत्यमी योज्या भिपग्भियोगसिद्धये ॥ ९७ ॥ इत्युपरसादिशुद्धिः॥ रसस्प भस्मना वाथ रसेनालिप्य वै देलं॥ हिंगुहिंगुलसिंदूराशिलासाम्येन मेलयेत् ॥ १८॥ संमर्च कांचनद्रावर्दिनं कृत्वाथ गोलकम् ।। तं भांडस्य तले दत्वा भस्मना पूरयेदृढम् ॥ ९९ ।। अग्नि प्रज्वालयेगाढं दिनिश स्वांगशीतलम् ।। उदृत्य सावशेष चेत्पुनर्देयं पुटद्वयम् ॥ १०॥ अनेन विधिना स्वर्ण निरुत्थं जायते मृतम् ॥ एतद्रसायनं वल्यं वृष्यं शीतं क्षयादिजित् ॥ १०॥ स्वर्ण स्वर्णसवर्णवर्णजनक सर्वक्षयोन्मूलक- इल्यं वृष्यमनुष्णवीर्यमसरुक्षुदर्धन हणम् ।। निःशेपामयसंघसंहतिकरं तेजस्करं शुक्ररू- चलरोगजरापहं नवसुधापानोपमं प्राणिनाम् ।। १०२॥ इति स्वर्णमारणं॥ विधाय पिष्टिं सूतस्य रजस्तस्याय मेलयेत् ॥ नालगंधं समं पश्चान्मेलयन्निवुकद्रवैः ।। द्विस्त्रिः पुटैर्भवेद्भस्म योज्यमेतद्रसादिषु ॥ १०३ ।। तारं शीतकपायमम्लमधुरं दोपत्रयच्छेदनं स्निग्धं दीपनमक्षिकुक्षिगदजिदाहप्रमेहह्मणुत् ।। मेदोभेदि मदात्ययात्ययकरं कात्यायुरारोग्यरु- पक्षमापस्मृतिपांडुशूलपलितप्लीहज्वरघ्नं परम् ॥१०॥ इति रूप्यमारणगुणाः॥ १ स्वर्णपत्रम् । २मनःशिलम् । ३ धनुणा पत्रण्मानेन योजयेन् । धतूररसः। ५ मेदहर्नु । - ·सप्तदशस्तरंगः। .. तालेन बंगें दरदेन तीक्ष्णं नागेन निष्क शिलया च नागम् ।। गंधाश्मना चैव निहंति शुल्वं तारं च.माक्षीकरसेन हन्यात् ॥१०५॥ राजरीति तथा घोषसचिवन्मारयेद्भिपक्॥ इति रीतिकांस्यमारणम् ।। त्रिभिः कुंभीपुटैनांगो वातारसविमर्दिनः॥ सशिलो भस्मतामेति तजः सर्वमेहनुत् ॥ १०६ ॥ इति नागमारणम् ॥ वंग सतालमर्कस्य पिष्ट्वा दुग्धेन संपुटेत् । शुष्काश्वत्यभवल्कैः ससधा भस्मतां ब्रजेत् ।।१०७॥ आयुःप्रदाता बलवीर्यकर्ता रोगापहर्ता मदनस्य कर्ता ॥ वगेनतुल्यं नचकिचिदन्यदसायनं श्रेष्ठतमं नराणाम्।।८ बल्यं दीपमपाचनं रुचिकर प्रज्ञाकरं शीतलं सौंदर्यैकविवर्धनं हतजरं नीरोगताकारणम् ।। धातुस्थौल्यकरं क्षयक्षयकरं सर्वप्रमेहापह वंग भक्षयत्तो नरस्य न भवेत्स्वप्नेपि शुक्रक्षयः॥ १०९॥ इति वंगमारणगुणौ ॥ ताम्रपादांशतः सूतं तत्तुल्यं गंधकं क्षिपेत् ॥ कन्यारसेन संपिष्ठा ताम्रपत्राणि लेपयेत् ॥११॥ निक्षिप्य हाडकामध्ये शरावण निरोधयेत् ॥ हंडिकां पढ़नांपर्य परमवयं भिषक् ॥ १११॥ . ३ सुवर्णम्। ५चुवकपापाण। ८पारदेन । १०कासीस। ११ गजपुटे । १२ सनाग इत्यपि पाठ।। १३ वुद्धिकर । १४ तपणेन । and- Laun १राग । ६ ताम्रम्। २नाह। ७रूपम् । ४ सोसा। ९ पोतल।

·योगतरंगिण्याम् वांगशीतं विचूांथ वांतिदाहविवर्जितम् ॥ सर्वदोपहर तानं सर्वयोगेपु योजयेत् ॥ ११२ ।। अथान्यः प्रकार:॥ सूक्ष्मं ताम्रदलं विमर्थ पटुना क्षारेण वीरजै- नारैर्घस्त्रमिदं स्नुगर्कपयसा लिप्तं धमेसप्तधा॥ निर्गुडवुहिम रसेंद्रकलितं दुग्धांढयगंधेन त- तुल्येनाथ मृतं भवेत्सुपुटितं पंचामृतेन त्रिधा ॥ ११३॥ वांतिभ्रांतिविजितं ज्वररुजः कुष्ठानि पांडामयं शूलं मेहगुदांकुरानिलगदानुक्तानुपानैर्जयेत् ॥ गुंजामात्रमिदं ततो द्विगुणितं संशुहकायेन चे- मोक्तं स्थौल्पजराविपत्तिशमनं पथ्याशिनो वत्सरान १४ इति ताम्रमारणम् ॥ दुग्धवयं कुमार्यधु गंगापुत्रं नृमूत्रकम् ।। पद गमजारक्तमेभिरभ्रं मुमर्दितम् ।। ११५॥ शतधा पुटितं भस्म जायते पद्मरागवत् ॥ निश्चंद्रिकं भवेत्तनु शुद्धदेहे रसापनम् ॥ ११६॥ रोगान्हति द्रढयति वपुर्यिवृद्धि विधत्ते तारुण्याढ्यं रमयति शतं योपितां नित्यमेव ॥ दीर्घायुष्काअनयति मुतान्सिहनुल्यप्रभावा- न्मृत्योभीति हरति च सदा सेव्यमानो मृताभ्रः।।११॥ गीरीतेजः परमममृतं पातपित्ताक्षयांत्यं प्रझोहोधि प्रशामितजरं घृप्यमायुष्यमय्यम् ।। वत्यं निग्धं रुचिरमा दीपनं शीतपीप २भारण्युतम्। ३ पाना भगवान १कटकोधित माया।

·सप्तदशस्तरंगः। ७५ . तत्तद्योगारतकलगदजियोम सूतेंद्रवेधि ॥ ११८॥ वय स्तंभकारी जरामृत्युहारी वलारोग्यकारी महाकुष्ठहारी॥ मृतो मेघ एकः सुयोगे सुयोग्यः सदा सूतराजस्य तुल्यो गुणेन ॥११९ ।। इत्यभ्रकमारणगुणौ।। व्याघीकंटग वजे दोलायंत्रे निपाचितम् ।। सप्ताहं को पक्काथे कौलत्थे निमलं भवेत् ॥ १२० ।। त्रिःसप्त कृतासंतप्तं खरमूत्रेण सेचयेत् ॥ मत्कुणैस्तालक पिष्वाजबोले कुलिशं क्षिपेत् ॥१२॥ प्रध्मातं वाजिमूत्रेण सिक्तं पूर्वक्रमेण च । भस्मीभवति तद्भुक्तं वजनत्कुरुते तनुम् ।। १२२॥ इति वचमारणम् ।। पैक्रांतं वजवछोध्यं मातं तद्वयनूत्रके। हिमं तद्भस्म संयोज्यं वचस्थाने विचक्षणैः॥ १२३ ॥r इति वक्रांतमारणमा यदंजननिभं क्षिसं वही नो विकति व्रजेत् ॥ पजसंज्ञहि तद्योज्यं व्योम सर्वत्र नेतगत् ॥ १२ ॥ भावयेचूर्णितं पजं दिनैकं कांजिकेन च ॥ रंभासूरणनीरैर्मूलकोत्पैश्च मूलवेत् ॥ १२५ ।। तुर्याशटंकणेनैव क्षुद्रमत्स्यै समं पुनः ।। महिपीमलसंबिनाविधाय स्थाप्य गोलकान् ॥१२॥ खराग्निना धमेन्नाट तत्वं मुंचनि कांस्वत् ।। १ कटकारीमूलगतम् । २ शुद्ध । ३ एकविंशतिवारम् । ५ कृष्णवर्णम् । ६ वर्णम् । ७ केरा। ८ जिमीकद । ४खटमल।

·योगतरंगिण्याम् सत्वसेवी वयःस्तंभं कृतंशुदिर्लभेत्ततः ॥ १२७॥ इत्यभ्रकसत्त्वपातनविधिः।। ताम्रभूभवभूनागान्निशापियान्समेन तान् ॥ गुडगुग्गुलुलाक्षोर्णामत्स्यपिण्याकटंकणैः ॥ १२८ ॥ दृढमैतैश्च संयोज्य मर्दयित्वा धमेत्सुखम् ॥ मुंचंति ताम्रसत्वं तत्तन्मुद्राजलपानतः॥ नयंति जंगमविपाण्यशेपाण्यपि सर्वथा ॥ १२९ ॥ इति भूनागसत्त्वपातनविधिः॥ सर्वेपामुपपूर्वाणां रसानां सत्वमारणाम् ॥ कर्तव्यं भस्म सूतेन गंधकेनाग्निगर्भके ॥ १३ ॥ इति सर्पसत्त्वमारणम् ॥ येधातयो येप्युपयूर्यकाभरसाश्चमृत्स्नाइपदोल्पसाध्याः।। मुंचति सलं विमलॉगणेन गुडादिना तत्रन संशपोस्ति। यत्रोपरसभागोस्ति रसे तत्सत्चयोजनम् ।। कर्तव्यं तत्फलाधिक्यमिच्छता निश्चितात्मना ।।१३२॥ ॥इतिश्रीयो रसधातुशोधनमारणनामसमदशस्तरंगः।। जटादशरतरः॥ ॥ अप स्परसादिः॥ अधान स्वरसः फरकः कापच हिमफांटकी ।। मेयाः कपायाः पर्चने लपपः स्युपंधानरम ॥४॥ ।। ततपरसल्पना। आता तत्क्षणोरष्टा दन्यान क्षुण्णाममुन्द्रयेत ।। बमनिपीटगोपस्नु परेमा रम उध्यन ॥ २॥ महिमाम सम frautrital सानिया मरवा

·अष्टादशस्तरंगः।
कुडवं चूर्णितं द्रव्यं क्षिसं तद्विगुणे जले ॥
अहोरात्रस्थितं यस्माद्भवेदा रस उत्तमः॥३॥
आदाय शुष्कद्रव्यं वा स्वरसानामसंभवे ॥
जलेष्टगुणिते साध्यं पादशिष्टं च गृह्यते ॥४॥
खरसस्य गुरुत्वाच पलमध प्रयोजयेत् ॥
निःशेपितं चाग्निसिद्ध पलमात्रं रसं पिवेत् ॥५॥
मधुश्वेतागुइक्षारान् जीरकं लवणानि च ॥
घृतं तैलं च चूर्णादीन्कोलमात्रारसे क्षिपेत् ।। ६ ।
अमृताया रसः क्षौद्रयुक्तः सर्वप्रमेहजित् ॥
हरिद्राचूर्णयुक्तो वा रसो धान्याः समाक्षिकः ॥ ७॥
इत्यादि । अथ कल्ककल्पना ।
यःपिंडश्चादव्याणां स कल्क इति कीर्तितः॥
वृषैद्यवचः साक्षात्कल्को दृपदि पेपितः ॥
मात्रा पिचुमिता तत्र द्विगुणं माक्षिकादिकम् ॥८॥
स यथा।
7
यथा॥
पचेत्क्षुद्रां सपंचांगां पुटपाकेन नद्रस्मः ।।
पिप्पलीचूर्णसंयुक्तः कासश्वासक्षयापहः॥ ९॥
अथ काथः॥
पानीयं पोडागुणं शुगणद्रव्याद्विनि-क्षिपन् ।
मृत्पात्रे कथितं यासमष्टमांडगावशेपितम्॥
गृतः क्वाथः कपायच नियूहः स निगद्यते ॥३०॥
यथा ॥
गुडूचीधान्यकारिटरक्तचंदनपद्मकः॥
गुडूच्यादिरयं कापः सर्वज्वरहरः स्मृतः ॥११॥

·योगतरंगिण्याम् अथ यवागूः॥ साध्यं चतुष्पलं द्रव्यं चतुःपटिपलेवुनि ॥ तत्काथेनाशिप्टेन यवागूं साधयेदराम् ॥ १२॥ सा यथा।। आम्रोम्नातकजंवत्वकपाये विपचेद्दुधः॥ यवागू शालिभिर्युक्तां तां भुक्त्वा ग्रहणी जयेत् ॥ १३ अथ यूपः॥ कल्कद्रव्यपलं शुंटी पिप्पली चाईकापिकी । वारिप्रस्थेन विपचेत्स देवो यूप उच्यते ॥ १॥ स यथा। कुलत्थयपफोलैश्च मुद्वैर्मूलंझशुंठकैः ॥ गुंटीधान्यकयुक्तैश्च यूपः लेप्मानिलापहः॥ सतमुष्टिक इत्येप सन्निपातज्पराअयेत् ॥१५॥ इति समुष्टिको यूपः॥ अर्धपां प्रक्रियात्रैव प्रौद्यते नातिपिग्तरात् ॥ यपागूः पड्गुणजले सिद्धा स्यात्रुशरा पना ।। १६ ॥ तंडुलमद्दमा निन्दयां साधिता हिना ।। यपागूपाहिणी यस्पा तपिणी पातनाशिनी ॥ १७ ॥ ars

·योगतरंगिण्याम्
अथ यवागूः॥
साध्यं चतुष्पलं द्रव्यं चतुःपष्टिपलेवुनि ॥
नवाथेनाईशिष्टेन यवागू साधयेदराम् ॥१२॥
सा यथा ॥
' आनोनातकजंवूत्वक्कपाये विपचेद्बुधः॥
यवागू शालिभिर्युक्तां तां भुक्त्वा ग्रहणीं जयेत् ॥ १३ ॥
अथ यूपः॥
कल्कद्रव्यपलं गुंठी पिप्पली चाईकापिकी॥
वारिप्रस्थेन विपचेत्स देवो यूप उच्यते॥१४॥
स यथा॥
कुलत्थयषकोलैश्च मुर्मूलंकशुंठकैः ॥
गुंठीधान्यकयुक्तैश्च यूपः श्लेप्मानिलापहः॥
सप्तमुष्टिक इत्येप सनिपातज्वराजयेत् ॥१५॥
इति सप्तमुष्टिको यूपः॥
अवैपां प्रक्रियात्रैव प्रौक्ष्यते नातिविरतरात् ॥
यवागूः पड्गुणजले सिद्धा स्यामारा धना ॥ १६ ॥

·अष्टादशस्तरंगः। लेहवत्साधयेहह्रौ गुडो वा शर्कराय वा ।। गुग्गुलुर्वा क्षिपेत्तत्र चूर्ण तन्निमिता वटी ॥ ३८॥ सिता चतुर्गुणा देया वटीपु द्विगुणो गुडः॥ सर्वचूर्णे समः कार्यो गुग्गुलुर्मधु तत्समम् ॥३९॥ द्रवश्व दिगुणो देयो मोदकेयु भिषग्वरैः ।। कर्षप्रमाणं तन्मात्रा बलं दृष्ट्वा प्रकल्पयेत् ॥ ४०॥ अथावलेहः।। काथादेयत्पुनः पाकाद्घनत्वं सा रसक्रिया ।। सोवलेहश्च लेहश्च तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता॥४१॥ सिता चतुर्गुणा देया चूर्णाच द्विगुणो गुडः ॥ द्रवश्चतुर्गुणो देय इति सर्वत्र निश्चयः॥ १२ ॥ दुग्धमिक्षुरसो यूपः पंचमूलकपायकः॥ वासाकाथश्च तद्योग्यमनुपानं प्रशस्यते॥४३॥ इत्यवलेहविधिः। अथ गणाः॥ एका हरीतकी योज्या द्वौ योज्यौ च विभीतको चत्वार्यामलकान्याहुः सिता च द्विगुणा भवेत् ॥ ४॥ त्रिफला मेहशोथनी कुष्ठहंत्री रसायनी ॥ सर्पिर्मधुभ्यां संयुक्ता सैव नेत्रामयापहा ॥१५॥ इति त्रिफला॥ पिप्पली मरिचं शुंठी त्रिभिरुयूपणमुच्यते ॥ दीपनं श्लेष्ममेदोघ्नं कुष्ठपीनसनाशनम्॥१६॥ इति त्रिकदुः॥ पेप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकनागरैः ॥ १ त्रिफलैपा प्रकीर्तिता इतिपाठ । 3 ·योगतरंगिण्याम् मधुश्वेतागुडांदीश्च काथवत्तत्र निक्षिपेत् ॥२८॥ ॥स यथा॥ मधूकपुष्पं मधुकं चंदनं सपरूपकम् ॥ मृणांलं कमलं लोभ्रं कंभारी नागकेसरम् ॥ २९॥ • त्रिफलासारिवाद्राक्षायवान्कोष्णजले क्षिपेत् ॥ सितामधुयुतः पेयः फांटो वासौ हिमोथ वा ॥३०॥ वातं पित्तं तथा दाहं तृष्णामूर्छामतिभ्रमान् ॥ रक्तपित्तं मदं हन्यान्नात्रकार्या विचारणा ॥३१॥ इति मधूकपुष्पादिफांटः ।। अथ हिमकल्पना ।। क्षुण्णं द्रव्यपलं सम्यक्पड्भिीरपलैः प्लुतम् ॥ ३२॥ निःशोपितं हिमः स स्यात्तथा शीतकपायकः॥ तन्मानं फांटवज्ज्ञेयं सर्वत्रवैप निश्चयः॥३३॥ स यथा॥ आम्रजंबू च ककुभं चूर्णीकृत्य जले क्षिपेत् ॥ हिमः स स्यापिवेत्प्रातः सक्षौद्रं रक्तपित्तजित् ॥ ३४ ॥ इत्याम्रादिहिमः ॥ अथ चूर्णकल्पना॥ अत्यंतशुष्कं यद्रव्यं सुपिष्टं वस्त्रगालितम् ।। तत्स्याचूर्ण रजः क्षोदस्तन्मात्रा कर्पसंमिता ॥३५॥ चूर्णे गुडः समो देयः शर्करा द्विगुणा मता ॥ चूर्णेषु भजितं हिंगु जीरकं चेति केचन ॥ ३६॥ इति चूर्णकल्पना ॥ अथ वटिका ॥ वटिका अथ कथ्यते नन्नाम गुटिका वटी । मोदको पटिका पिंडी मुडो वनिस्तथोच्यते ॥ ३७॥ १ महुवा। २ मधुलेहो । ४ कम । ५पर्वफल चा। ६ कुम्हेरी। ७ कोह भर्जुनमसिदः। . ३ फालसा।

·एकोनविंशस्तरंगः।
૮૨
f
सज्जिका यावशूकश्च क्षारयुग्ममुदाहृतम् ॥
ज्ञेयौ वह्निसमौ क्षारौ साँजकायावशूकजौ॥ ५६ ॥
क्षाराश्चान्येपि गुल्मार्टोग्रहणीरुक्छिदः सदा ॥
पाचनाः कृमिपुंस्त्वनाः शर्करामरिनाशनाः॥५७ ॥
इति क्षारौ॥
शालिपर्णी पृष्टिपर्णी वृहतीद्वयगोक्षुरैः॥
विल्वाग्निमंथस्योनाककाश्मरीपाटलायुतैः ॥ ५८॥
दशमूलमिति ख्यातं पूर्वाद तु लघु स्मृतम् ॥
पराई महदाख्यं स्यात्पंचमूलमिति द्विधा ।।५९ ॥
दशमूलं सन्निपातशमनं प्रायशः स्मृतम् ।।
वातपीत्तश्वासकाससूतिकारोगनाशनम् ॥ ६॥
दशमूलं सन्निपाते शोफे वक्पचकं तथा।
तत्तयोगे तथान्यांश्च वदिष्यामि गणान्पुनः॥६॥
न्यग्रोधोदुंबराश्वत्थपारिशप्लक्षपादपाः ॥
पंचैते क्षीरिणो वृक्षास्तेपां खपञ्चवल्कलम् ॥६२॥
इतिश्रीयोगतरंगिण्यां स्वरसादिकथनं नामा-
टादशस्तरंगः ॥ १७॥
एकोनविंशस्तरगः।
अथ स्वरूपनिरूपणाय तत्तदोपप्रतीकाराय च रोगा
संक्षेपतः परिगण्यन्ते ते यथा ।।
ज्वरोतिसारो ग्रहणी यर्होजीर्णविपूचिका ॥
सालसा च विलंबी च कृमिरुक्पांडुकामलाः॥१॥
हलीमकं रक्तपित्तं राजयक्ष्मा ह्युरःक्षतम् ॥ ॥
कासो हिक्का तथा श्वासः स्वरभेदस्वरोचकः ॥ २॥

·योगतरंगिण्याम्
-
3
कोलमात्रप्रमाणत्वात्पंचकोलमिदं मतम् ॥ १७ ॥
पाचनं दीपनं रुच्यं शूलगुल्मोदरापहम् ।।
पंचकोलं समरिच पडूपणमुदाहृतम् ॥३८॥
इति पंचकोलम् ॥
त्रिगंधमेलात्वपत्रैश्चातुर्जातं सकेसरैः॥
त्रिगंधं च चतुर्जातं तीक्ष्णोष्णं लघुपित्तरुत् ।।
घय रुचिकर तीक्ष्णं विपश्लेष्मामयापहम् ॥ १९ ॥
इति त्रिसुगंधीचातुर्जातके॥
काकोली क्षीरकाकोली जीवकर्पभको तथा ॥
मेदा चान्या महामेदा जीवंती मधुकं तथा ॥५०॥
मुद्गपर्णी मापपर्णी जीवंतीयगणो मतः॥
जीवंतीयगणः स्वादुर्गर्भसंधानरूद्गुरुः॥५१॥
स्तन्यरुळेहणो वृष्यः स्निग्थः शीतस्तृपापहः ।।
रक्तपित्त क्षयं कासं ज्वरदाहानिलाअयेत् ॥५२॥
इति जीवंतीयो गणः॥
हे मेदे हेच काकोल्यौ जीवकर्पभको तथा ॥
ऋदिवृदिश्च तैः साईमष्टवर्ग उदाढतः॥
अष्टवर्गो बुधैः प्रोक्तो जीवंतीयसमो गुणैः ॥५३॥
इत्यष्टवर्गः॥
सिंधुसौवर्चलं चैव विडं सामुद्रिकं गुडम् ।।
एकदित्रिचतुःपंचलवणानि क्रमाद्विदुः ॥ ५४ ।।
र सृष्टविण्मूत्रं स्निग्धं सूक्ष्म वलापहम् ॥
वीर्योज्यां दीपन पक्षणं कफपित्तविवर्द्धनम् ॥ ५५॥