·॥ शास्त्रदर्पणम् ॥
श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्य श्रीमदनु.
भवानन्दपूज्यपादशिष्यैः
भगवदमलानन्दः
विरचितम् ।
Sulla
AMA
धीररथ
श्रीवाणीविलासमुद्रायत्रालये
मैमुद्रितम् ।
१९१३.

·PREFACE. ASTRA Darpaia is, trae to its name, . mirror wbereio are faitblolly reflected the tenets of the ADVAITA VEDSSTas embodied in the mell-knowo Brahms Sutras These Brabma-sutras bave bern variously interpreted by several learned men of different creeds but it is clearly and convincingly shown in the book called VYASSTATPARTA NIRNAYA by Ayyanna Dikshita sho lived about 150 years ago that Sri Vyasa while writing the Brabroastutras could have bad in view the advaític interpretation only. Hence a peculiar importance is attached to this interpretation and among the Advaitins the expression “VEDANTA SASTRA" includes the following five works diz. 1 Brahmasutra, by Sri Vyasa, 9 Bhabya by Sri Sankara Bhagavatpada, 3. Bhamati, a commcntary on the Bhagbya, by Vachsspati Nisra, 4. Kalpataru, a compentary on Bhamnati by Amalapanda and 6. Parimala a commentary on Kalpataru by Appaya Diksbila Of these mighty intellect in the field of Advaita Philosopby the faunb ris. Imalanında an dot satisfied with miting the Kapetam. Fe yearnel to write an independent treatise on the Brahmi Sotras with the - Pobabed to the SATRA Moorer Soer sitte Eri tani word, Brinno C 87). AL, 8 cnly.

·lui Professor of Minacosa at the Saostrit Institute of B22- galore to whom oor sincere thanks are due. This forms the second of the three precious sastraic gema issued from the Sri Vani Vilas Press witbin the course of about thirty days, the other two being the Bhagavadgita with the commentary called Brahmapandagiri and the Taittriyopanishad Bhashya with the commentary called Vanaal. It will be an ample recompense to our labours if the literary Pablic rightly appreciate the value of these bitherto uopablished, yer even unknown scholarly works. J. K. Balasubrahmanyan.. 1 1 ?

·॥ श्रीः ॥
॥ अधिकरणानुक्रमणिका।
पृष्ठम्
प्रथमोऽध्यायः
..
५
६
९
प्रथमः पादः
१. जिज्ञासाधिकरणम्
२. जन्माद्यधिकरणम्
३. शास्त्रयोनिवाधिकरणम्
४. समन्वयाधिकरणम्
५. ईक्षत्यधिकरणम्
६. आनन्दमयाधिकरणम्
७. अन्तरधिकरणम्
८. आकाशाधिकरणम्
९. प्राणाधिकरणम्
.. ज्योतिवरणाधिकरणम्
1. प्रातर्दनाधिकरणम्
द्वितीयः पादः
২. যদিৱৰাখকসম
...
ܕܪ
...
૨૨
२४
२८
३२--४५
...

·[३] चतुर्थः पादः .... ७७-९५ ... ... ... १. आनुमानिकाधिकरणम् २. चमसाधिकरणम् ३. संख्योपसंग्रहाधिकरणम् ४. कारणत्वाधिकरणम् ५. बालक्यधिकरणम् ६. वाक्यान्ययाधिकरणम् ७. प्रकृत्यधिकरणम् ८. सर्वव्याख्यानाधिकरणम् द्वितीयोऽध्यायः ८७ ... .. ... ... ९४ ९६-१८४ ९६-११४ ... प्रथमः पादः १. स्मृत्यधिकरणम् २. योगप्रत्युक्त्याधिकरणम् ३. विलक्षणत्वाधिकरणम् ४. शिधापरिग्रहाधिकरणम् ५. भोकापत्यधिकरणम् ६. आरम्भणाधिकरणम् ७. इतरव्यपदेशाधिकरणम् ८. उपसंहारदर्शनाधिकरणम् ९. कृत्समस्त्यधिकरणम् ... १०२ ... ... ...

·... ... १५२ १५३ ... ... ८. विपर्ययाधिकरणम् ९. अन्तराविज्ञानाधिकरणम् १०. चराचरव्यपाश्रयाधिकरणम् ११. आत्माधिकरणम् १२, शाधिकरणम् १३. उत्क्रान्तिगत्यधिकरणम् १४. कधिकरणम् १५. तक्षाधिकरणम् १६. परायत्ताधिकरणम् १७. अंशाधिकरणम् १५८ ... १५९ १६१ चतुर्थः पादः १६४-१८४. १६९ ... ... १. प्राणोत्पत्यधिकरणम् २. ससगस्यधिकरणम् ३. प्राणाणुवाधिकरणम् Y. মঈনুষ্মাঙ্গিয ५. वायुक्रियाधिकरणम् ६. श्रेठाणुस्वाधिकरणम् ७. ज्योतिराधिकरणम् ८. इन्द्रियाधिकरणम् ৩. মামুনুষিকগ 4... .... १७४ .... १८१.

·[६] शुतीयोऽध्यायः १८५-३२६ १८५-१९९ १८५ प्रथमः पादः 1. तदन्तरप्रतिपत्त्यधिकरणम् २. कृतात्ययाधिकरणम् ३. अनिष्टादिकार्यधिकरणम् ४. साभाच्यापत्त्यधिकरणम् ५. नासिधिराधिकरणम ६. अन्माधिष्ठिताधिकरणम् १९० १९२ द्वितीयः पादः २००-२१६ २०० २०२ २०४ ... 1. मध्यधिकरणम् २. तदभाषाधिकरणम् ३. कर्मानुस्मृतिशब्दविध्यधिकरणम् ४. मुग्धाधिकरणम् ५. उभयलिशाधिकरणम् ६. प्रकृततावत्याधिकरणम् ७. पराधिकरणम् ८. फलाधिकरणम् २१२ तृतीयः पादः ... २१७-२८८ ... १. मर्यवेदान्तप्रत्ययाधिकरणम् २. उपसंहाराधिकरणम् २२४ ·२२७ २२९ २३. ... २३२ २३४ २३८ २३९ २४१ ... २४२ २४४ ... ३. अन्यथायाधिकरणम् ४. व्याप्त्यधिकरणम् ५. सर्वाभदाधिकरणम् ६. आनन्दाद्यधिकरणम् ७. आध्यानाधिकरणम् ८. आत्मगृहीत्यधिकरणम् २. कार्याख्यानाधिकरणम् १०. समानाधिकरणम् १. संयन्धाधिकरणम् १२. संभृत्यधिकरणम् १३. पुरुषविद्याधिकरणम् १४. वेधाधिकरणम् १५. हान्यधिकरणम् १६. सांपरायाधिकरणम् १७. गतेरपरत्याधिकरणम् १८. अनियमाधिकरणम् १९. यावदधिकाराधिकरणम् २.. अशरम्यधिकरणम् २१. इयदधिकरणम् २२, अन्तरवाधिकरणम २१. म्पतिहाराधिकरणम् २४, तत्याराधिकरणम् २४९ २५६ २५५ २५७ २५८ ... २६५ ... S.00 ·२६९ ... २७२ २७१ २७४ २५, कामाधिकरणम् २६, आदराधिकरणम् २७. निर्धारणाधिकरणम् २८. प्रदानाधिकरणम् २९. लिङ्गभूयस्त्वाधिकरणम् ३०. ऐकात्म्याधिकरणम् ३१. अहावबाधिकरणम् ३२. भूमध्यायल्वाधिकारणम् ३३. शब्दादिभेदाधिकरणम् খ. দ্বিত্তাধি ३५. काम्पाधिकरणम् ३६. यथाश्रयमानाधिकरणम् २७८ ... २८० २८ २८४ २८५ २८७ चतुर्थः पादः २८९-३२६ २९२ .... 1. पुरुषार्थाधिकरणम् २. परामग्राधिकरणम् है. स्तुतिमात्राधिकरणम् ४. पारिश्चाधिकरणम् ५. अमी-धनायाधिकरणम् ६. सापेशाधिकरणम् ७. सांतानुमत्यधिकरणम् ८. आश्रमकमांधिकरणम ... . + ·३१२ ... ९. विधुराधिकरणम् १०. तद्भूताधिकरणम् ११. आधिकारिकाधिकरणम् १२. संदरधिकरणम् १३. स्वाम्यधिकरणम् १४. सहकार्यन्तरविभ्यधिकरणम् १५. अनाविष्काराधिकरणम् ২. যহিক্কাথিক १७. मुक्तिफलानियमाधिकरणम् ३१८ ३२२ ३२३ ३२७--३६९ ३२७-३४२ ३२७ ३२९ चतुर्थोऽध्यायः प्रथमः पादः १. आरपधिकरणम् २. आरमावोपासनाधिकरणम् ३. प्रतोकाधिकरणम् ४. प्रमएपधिकरणम् ५. आदित्यादिमत्यधिकरणम् ६. आसीनाधिकरणम् ७. एकामताधिकरणम् ८. आप्रायणाधिकरणम् १.भिमाधिकरणम् १. वरासलेषाधिकरणम् ३३२ ... ... ...

·[१०] ११. अनारब्धाधिकरणम् १२. अमिहोत्राधिकरणम् १३. विद्याज्ञानसाधनत्याधिकरणम् १४. इतरक्षपणाधिकरणम् ३३८ ३३९ ३४० द्वितीयः पादः ३४३--३५३ .... ३४५ १. वागधिकरणम् २. मनोधिकरणम् ३. अध्यक्षाधिकरणम् ४. आमृत्युपक्रमाधिकरणम् ५. संसारव्यपदेशाधिकरणम् ६. प्रतिपेधाधिकरणम् ७. यागादिलयाधिकरणम् ८. अविभागाधिकरणम् ९. तदोकोधिकरणम् १०. रम्यधिकरणम् ११. दक्षिणायनाधिकरणम् .... ३४८ ३४९ ... ३५२ ३५४-३६१ तृतीयः पादः १. अचिरायधिकरणम् २. वायधिकरणम् ३. दिदधिकरणम् ... " ..

·४. आतिवाहिकाधिकरणम्
५. कार्याधिकरणम्
६. अप्रतीकालम्बनाधिकरणम्
३५८
धतुर्थः पादः
३६२-३६९
३६२
...
१. संपद्याविर्भावाधिकरणम्
२. अविमागेन हटवाधिकरणम्
३.हाधिकरणम्
४. संकल्पाधिकरणम्
५. अभावाधिकरणम्
६. प्रदीफाधिकरणम्
७. जगापाराधिकरणम्
...
...
३६७
३६८

·॥ शास्त्रदर्पणम् ॥ ॥ विद्यारत्नं मयावाप्तं यत्कृपापारवारिधेः । तं वन्देऽनुभवानन्दं गुणरत्नाकरं गुरुम् ।। हरिहरलीलायपुषी परमेशी व्यासशंकरी गत्वा । वाचस्पतिमतिविम्बितमादर्श प्रारमे विमलम् ॥ अथातो ब्रह्मजिज्ञासा ॥१॥ ब्रहा विचार्य न वेति संदेहः, तद्विचारस्य विषयप्रयोजन- संभवासंभयाभ्याम् । तत्र- जिज्ञास्यं धर्मवद्यद्धि संदिग्धं सप्रयोजनम् । नासंदिग्यमनर्थ च घटवस्करटाङ्गवत् ॥ अहंधियारमनः सिद्धेस्तस्यैव प्रभावतः । तज्ज्ञानान्मुक्त्यभावाम जिज्ञासा नोपपद्यते ॥

·२ शास्त्रदर्पणे [पा. १. यद्धि मंदिग्धं सप्रयोजनं च, तजिज्ञास्यम् । नच आत्मा संदिग्धः, अहंप्रत्ययेन इदंधीगम्येभ्यो देहादिभ्यः पृथक्त्वेन सिद्धः । अतश्च अहं मनुष्य इत्यादिप्रत्ययाः गृहीतभेदविषय- स्वागौणाः, नाध्यामाः । न च धर्मिणो देहादरात्मनश्च इतरे- तरानारोपेऽपि तद्धर्माणां जाड्यचतन्यादीनां धर्मिणो: व्यत्य- स्याध्यामा तहाग आत्मसंदेह इति वाच्यम् , सानयाभ्यां विविक्ताभ्यां विप्रकण धर्मारोपायोगान् । न च स्फटिके फुममगवामणिमवत् विविक्तऽपि धर्मिणि धय॑न्तरधर्मारीपः, नत्र कुमुमस्यैव रूपवतो रूपयति व्ये प्रतिविम्बितत्वात् । आत्मनस्तु नीरूपत्वेन अनात्मनि प्रतिविम्बितत्यस्य अनात्म- प्रतिबिम्धाश्रयत्वस्य वा अनुपपत्तः । तस्मादसंदिग्ध आत्मा । म च वृहत्त्वान् ब्रह्म । न च अस्य अहंप्रत्ययगम्यस्य दुःखि- स्वादिविपरीतं ब्रह्मत्यमुपनिपदोऽवगमयन्तीति युक्तम् , प्रत्याविरोधेन गौणार्थत्वात् । एवम आत्मजानेऽहंप्रत्यये सत्यपि मंमारानिवृत्तनिष्प्रयोजनवाञ्च न तद्विचार्य ब्रह्मेति सिद्धम् ।। अनोच्यते- श्रनिगम्यात्मतत्त्वं हि नाहचुदयावगम्यते । अविवकादतो देहाद्यात्मन्यध्यस्तमिप्यताम् ।। शुनिदि मचिदानन्दकरमम् एकात्मभूतं ब्रह्म उपक्रमपराम- पिनद्दारकाम्यात्तात्पर्येणावगमयन्ती नोपचारमईति । न च ताहगारमनवमहंप्रत्ययोऽत्रगमयति । अतः तस्य विवेकमाण- तासां ·अ. १. प्रथमोऽध्यायः। ३ मसिद्धम् । न च वर्णादिग्राहकप्रत्यक्षस्य आम्नायोपजीव्यत्वेन प्रथमत्वेन च प्राबल्यात् तज्जातीयाहंप्रत्यक्षमपि प्रपलमिति वद्विरोधादानायो न प्रमाणमिति युक्तम् । प्रत्यक्षगतार्थक्रियास- मर्थवस्तुपरिच्छेदकत्वस्य वेदान्तरुपर्जीवनात् तस्य च अबाध- नात् प्रत्यक्षगततत्त्वावेदकत्वस्याम्नायनानुपजीवनान् सांव्यव- हारिकप्रमाणसिद्धस्यापि वर्णदेयादेः अगमनमागमनमित्यादी तत्वपरिच्छेदहेतुत्वात् ; प्राथम्यमात्रंतु प्रत्यक्षस्य परेण निरपे- क्षणानायजन्यज्ञानेन वाध्यत्वमेवावगमयति । तदुक्तम्- "पूर्व परमजातत्यादयाधित्वैव जायते । परस्यानन्यथोत्पादादा- घबाधेन मंभवः' इति । यादिभिरप्यस्य भ्रान्तत्यं मन्तव्यम् -- तथा हि- - मपंगत्ये परिच्छेदधीमोऽणुत्व आत्मनः । स्थूलादिधीमपा देहमितत्वे स्यादनित्यता ।। सातत्वे आत्मनः अहमिहारिम सदने जानान इति परि- च्छेदप्रतीतिः प्रमः स्यात् । न चंदं देदस्य प्रादेशिकत्वं गृह्यते नात्मन इति युक्तम् , नया सति अहमित्यु खायोगात् । न अई-गब्दो देहे उपचरितः, उपचरितात्मभावस्य देहस्य मातृत्वायोगेन जानान इति प्रयोगायोगात् । न च मातृत्व- मप्युपचर्येत, म्नशानप्रकाशन वक्तुस्तात्पर्यात् । तस्मादेहगत- परिच्छेद आत्मन्यध्यस्यते । अणुये आत्मनः स्थूलोऽदं दीप अनि न स्वान् । निदापनदहस्य नारनिममस्य स्वदध्यापि. मुममाक्षात्कारानुपपत्तिभ स्यात् । देवपरिमाणले स्वपरिन्ट- ·शास्त्रदर्पणे [पा. १. ४ दो ख्यइंप्रत्ययम्य स्यात्समात्वम् । किं तु सावयवस्यात्मनो मवेदनिसत्वम् । विज्ञानमात्रालम्बनत्वेऽपि अहंप्रत्ययस्य अभ्रा- न्तवं न सात् , यः मुपुप्तः सोऽहं जागर्मीयादेः स्थिरवस्त्वव- गाहित्वात् । तत्कृतत्वादहंधुद्धरविवेकप्रकल्पनात् । अहं मनुष्य इत्यादिधीरध्यस्तात्मगोचरा ॥ देहादरात्मनश्चवमक्येऽध्यस्ते भवेद्धमः । दुःखानन्दादिधर्माणां व्यत्यासेन हि धर्मिणोः ।। तथा च अहं मनुष्य इत्यादिव्यपदेशो धर्मिणोरैक्याध्यास- कृनः । ममेदं दुःसमित्यादिव्यपदेशोऽपि धर्माध्यामजनितः इति न गौणः । न च अद्वैतमते नैकस्याविवेकः, द्वयोर्हि शुक्तिरजतादावविवेक इति वाच्यम्; समारोपमिद्धद्वितीय- म्याभ्युपगमान । न च आरोपे द्विनीयप्रतीति:प्रतीतौ च आरोप इनि इतरेतराश्रयः शवयः, पूर्वपूर्वाध्याममिद्धस्य देहादेः म- म्यागढस्योत्तरोत्तराध्यामोपयोगिलेन वीजावरवदनादित्वे- नाभ्युपगमान् । उपपादितं चतद्वदान्तकल्पतरी । एवमात्मनः मंदिग्धत्वमा अप्रत्ययनं दुःरमपोहानन्दमद्वयम् । आत्मानं दर्शयन्ती च श्रुनिः म्यात्मप्रयोजना । नप भारोत्यम्प दादरमत्यादप्रतीतिः गगनम्मलयतू, तयार नागेप इति वाग्यम; मरीचिमटिलात्मवदुपपत्तः ।

·अ, २.] प्रथमोऽध्यायः । एवं सदेव भातीति व्याप्ती भन्नायां मरीचिपु सलिलं स्वरूपे- णापि न सत् वाध्यमानत्वात् नाप्यसत् अपरोक्षत्वात् इत्यनि- र्वाच्यम् । तथा देहाद्यपीति । अध्यासलक्षणं तु परत्रासंनिहि- तस्य परस्यावभास इति । अत्र परत्र परस्यावभास इत्युक्ते द्वारवयां हटस्म चैत्रस्य वाराणस्यामवमासे प्रत्यभिज्ञायाम् अतिव्याप्तिरियसंनिहितेत्युक्तम् । असंनिहितावभास इत्युक्ते स्मृतावतिव्याप्तिमा भूदिति परवेत्युदितम् । अमंनिहितत्वं च आरोप्यखाधिष्ठाने परमार्थतोऽसत्त्वं न देशान्तरादौ सत्त्व- मिति नापराद्वान्तः । अथवा संनिधानेन सख्यातिरिह वारिता । अवमासादसत्ख्यातिनुशृङ्गे तददर्शनान् ।। न च निरंशे स्वप्रकाश आत्मनि सर्वात्मनायभासाध्या- सायोगः । पूर्वपूर्वाहंप्रययतत्संस्काराभ्यां विषयीकृतस्य आ. स्मनः काल्पनिकांशत्वप्रतीत्या प्रतीतिवशादधिष्ठानत्वसंभ- वात् । अस्य सूत्रस्य वेदान्तैर्विचारापेक्षैरपेक्षणात्संगतिः । स्वाध्यायविधिवञ्च स्वेतरविचारप्रयोजकत्वाच्छास्त्रान्तर्भावः । एतदपेक्षत्वाच सर्वशान्त्रस्य प्रथमाध्यायप्रथमपादाभ्यां संग- तिरिति ॥ जन्माद्यस्य यतः ॥२॥ 'यतो वा' इत्यादिवाक्यं ब्रह्मलक्षणप्रतिपादकं न देति लक्षणस्य प्रसिद्धयप्रसिदिभ्यो संशयः । जिज्ञास्यवझलक्षण- ·६ शास्त्रदपणे [पा. १. - माक्षिप्य समाधीयते । तन्त्र- विरोधाद्ब्रह्मणा तस्य न जगल्लक्षणं मतम् । शुद्धानन्दादिकं नापि तस्य लोकाप्रसिद्धितः ।। অন্তর-- जगत्कारणता ब्रह्मलक्षणं सम्भुजङ्गवन् । जीवाजातपरब्रह्मविवर्तश्च जगन्मतम् ।। एवमुपलक्षणमिद्धिः- मिद्धः मत्यादिशब्दानामों लोके तड़कता । मामानाधिकरण्येन लक्षणातोऽवयोध्यते ।। 'मन्यं विज्ञानमानन्द ब्रह्म' इत्यत्र सत्यादिशब्दजातिव- चन: एकानन्दव्यक्तिलभ्यते । मत्यत्वज्ञानत्वयोः परापरभाव- बत् आनन्दवम्य च ज्ञानवापरजातित्वाभावात् कथमान- न्दत्वाधारम्य बानत्वाधारत्वमिनि चन्, शृणु । आनन्दत्वं ज्ञाननिष्टम आनन्दनिष्टवान मत्त्ववन् । न च जातिव्यक्ति- भेदादानन्दपदवाषिताद्वतहानिः, एकस्मिन्नपि तत्त्वे कल्पित- भेदेन जातिकल्पनापपत्तः । नम्मात्स्वरूपलक्षणमपि मिद्धमा शास्त्रयोनित्यात् ।। ३ ।। 'अन्य महनी भूतम्य निःश्वमितमेनाग्वदः' इत्यादि- वाक्यं प्राणी वेदतृत्वन मर्यजत्वं न माघयति उत साध. यतानि मर्नुकत्ये वेदम्य मापक्षत्वानपेक्षत्वाभ्यां मंशयः ।

·म. ३.] प्रथमोऽध्यायः । ७ जगत्कारणत्वसामर्थ्यसिद्धमेव ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वं शास्त्रकर्तृत्वे- नापि समय॑ते । शास्त्रकर्तृत्वहेतुसमर्थकन्यायभेदाच अधि- करणान्तरत्वम् । तन- अर्थद्रष्ट्रा कृतो वेदः सापेक्षत्वेन दुष्यति । सिद्धं तद्वयाहरब्रह्म सार्वज्यं न प्रपद्यते ॥ इनि प्राप्ते, उच्यते-- कपि ब्रह्म वेदस्य न पूर्वक्रमतोऽन्यथा । कमं करोति वाग्वज्रपातो मा भूकृणामिति ।। वर्णनित्यत्ववादेऽपि पवाक्यादिविभागः क्रमकृत: । क्रम- ध स्वाभिव्यक्तिकारित इति सकर्तृकत्वं वेदस्य तुल्यम्; उपा- ध्यायकृतामिव्यक्तितुल्यत्वात् माणवककृताभिव्यक्तीनां क्र- मवतीनां वेदनित्यता वाच्या । सम्मान् नृत्यानुकरणवद्वेदानु- करणम् । यादृशं हि नृत्यं शिक्ष्यन्नतको गात्रचालनादि करो- ति, तादृशमेव तत् शिक्ष्यमाणा अनुकरोति नर्तकी । अन्यथा- करणे च तस्या निग्रहः । एवं सर्वज्ञः सर्वशक्तिरपि मन् ईश्वरः क्रमान्यत्वे वाग्वग्नत्येन प्राणिनां दुरितं स्यादिति तद- भावाय पूर्वपूर्वक्रमसदशकमवन्तमुत्तरमुत्तरं वेदं रचयति । रचनातः प्राक्च संस्कारारूढनियतक्रमघतोऽर्थसहितस्य वेद- स्य युगपदीश्वरेण ज्ञानात् नोपलब्धिपूर्वकरचना वेदानाम् । अतो न सापेक्षता । युगपञ्च शब्दतदर्थतानाच सर्वज्ञत्रम् ; वनक्रमानुरूयेण च उत्तरकमरबनान् न उपाध्यायतुल्यत्व- ·८ शास्त्रदर्पणे (पा. १. मीश्वरस्य; सर्वे [पाध्याया उपाध्यायान्तरकृतक्रममनुरुन्ध- न्ति । प्रयोगोऽपि, वेदः वेदकर्तृत्वे सति असर्ववित्त्व- रहितकर्तृकः, कार्यत्वात् घटवन् । कुलालस्यासर्ववित्त्वेऽपि वेदकर्तृत्वविशिष्टासर्ववित्त्वरा हितमस्त्यव; वेदकर्तृत्वाभावात् , विशेषणाभावे विशेष्याभावे च विशिष्टाभावान् । ततः स- साध्यः सपक्षः । न च वेदकतत्वे सति अमर्ववित्त्वरूपप्रतियो- ग्यप्रमिद्धा तदभावाप्रसिद्धरप्रसिद्धविशेषणत्यम् । उक्तेन मार्गे- ण उपाध्यायादेर्वेदकर्तृत्व सति असर्ववित्त्वसिद्धेः । न चैवं कार्यत्वादिति हेतोः तत्कृतवेदे व्यभिचार , पक्षसमत्वेनादोप- त्यान् । मर्वोपसंहारेण प्रवृत्तित्र्याप्तिवलादीश्वरमादाय नवापि माध्यपर्यवसानान् । उपाध्याये यदि विशिष्टाप्रसिद्धिः, तदा किं वेदकर्तृत्वराहिल्याद्वा असर्ववित्स्यराहित्याद्वा ? आये, वेद- कर्तृत्वरहितकर्तृत्वं वेदे अव्याहतम, द्वितीये, वेदस्य सर्ववित्क- तृत्वमिद्धिरिति ॥ अपरः प्रकारो वर्ण्यते । 'तं बोपनिषदं पुरुषं पृच्छामि' इत्यादिवाक्यं ब्रह्मणो वेदकगम्यत्वं समर्थयेन् न येति कार्यत्व- लिङ्गम्य कारणविपपर्यवमानापर्यवमानाभ्यां मंशयः । पूर्व जगत्कारणत्वेन ब्रहा लक्षितम । तत्र प्रमाणविज्ञपश्चिन्त्यते । बुद्धिमत्कवतुरीसम्म जगत्कार्येण लिङ्गनान् । लायवात्तम्य घयत्वे मर्यतत्वादि मिध्यति । विमतं मतकं कार्यवान् घटवदिति सिद्ध कर्तरि म ·अ. ४.] प्रथमोऽध्यायः । - एकोऽनेको वेति संदेहे, कल्पनालाघवादेकः, स च बुबैव स- कलं जगत्करोतीति सर्वज्ञः सर्वशक्तिश्च सिध्यतीति वेदान्ता न विचारणीयाः । किं तु अनुमानमेव विचार्यमिति प्राप्ते, अभिधीयते- अक्षागम्ये जगद्धेती न विशेपानुमोदयः । सामान्यतो दृष्टमपि न विशेषार्पणक्षमम् ॥ न तावदप्रत्यक्षं ब्रह्म अग्निवद्विशेपतोऽनुमातुं शक्यम् : का. यमावं तु कर्तृमात्र गमयति । न च .लाघवात्तदेकत्वनिर्णयः, विचित्रमासादादेरनेककर्तृकत्वम्यापि दृष्टत्वेन निश्चेतुमशक्य- त्वात् । तथा च कर्तुः न सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वनिर्णयः । वेदा- न्तेपु यत इत्येकवचननिर्देशादेकककत्वं मिध्यतीति सर्वल- त्वादिनिश्चयः । तस्मादेकगम्यं ब्रह्मति ।। तत्व समन्वयात् ॥ ४ ॥ 'मदेव मोम्येदमप्र आमीन् ' इत्येवमादयो वेदान्ता ब्रह्मणि प्रमाणं न वेनि, सिद्धवस्तुबोधारफलभावाभावाभ्यां पा, सिद्ध रूपादिहीनं वस्तु बोधयतो वाक्यस्य मानान्तरमापेक्षत्वानपे- क्षत्वाभ्यां या मंगया। शाम्रकगम्यत्वं ब्रह्मण उच्चम् , तदा- क्षिप्यते । अयवा जगत्कारणलेन मध लक्षितम, अर्थमिद्धं प मर्वशत्वं शाम्बकर्तृत्वेन दृढीकृतम् । ताहो प्रदणि न ताव- प्रत्यादिप्रमाणं ममवति । नापि गानं तत्र प्रमाणमित्यानि प्यते । तथा दि- ·আমন্ত্রণ १० (पा. १. सिद्धार्थत्वे फलाभावात्यांसपेयत्वसक्तितः । ब्रह्मोपास्नेविधातारो वेदान्ता इति गम्यते ॥ प्रवृत्तिनिवृत्तिसाध्ये हि सुखावामिदुःवनिवृत्ती । न च सिद्धे वस्तुनि प्रवृत्तिनिवृत्ती भयत इति तत्परत्वे वेदान्ताना- मप्रयोजनत्वम् । सिद्धं वस्तु प्रमाणान्तरेण दृष्ट्वा पुरुपाणां तत्र वचनरचनसंभवान् वाक्यत्वादिहेतुभिः वेदान्तानां पौरु- पंयत्वं प्रसज्यमानं न निवारयितुं शक्यम् । अत: सापेक्षत्वं प्रामाण्यस्य म्यान् । कार्यपरत्वे तु कार्यस्य मानान्तरायोग्य त्यान् अदृष्टचरे वचनरचनानुपपत्तेः न पौरुषेयत्वमनुमातु शाक्यमिति अनपेक्षत्वलाभः । तस्मान् ब्रह्मात्मत्वोपास्तिपर- त्वं चंदान्तानाम् । एवं च जीवब्रह्मभेदप्राहिप्रमाणरविरोधः । आरोपेणाप्युपास्तिविधिसंभवादिति प्राप्ने, अभिधीयते- अबोधादनबाप्तस्य ब्रह्मानन्दस्य बांधतः । लाभादलौकिकत्वाच तस्य वेदान्तमयता ।। उपक्रमोपमहाराभ्यां तापवान्तानामद्वैनब्रह्मपरत्वमवग- म्यते । तद्यथा 'मदेव मोम्येदमय आसीन्' इत्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिदं मर्व तस्मयं स भात्मा तत्त्वमसि' इत्युपसंहा- रान् । न च अप्रयोजनत्वम् । आनन्दरूपब्रह्मण आत्मत्वसा- श्राकारादेव तद्नानवाथेन नदवाः ममानदुःववाधाच । न च मिद्धार्थत्वे वेदान्नानां नदीतीरफलसत्तावाक्यवत् पार- पेयत्नम् । ब्रह्मात्मत्वस्य मानान्तरायोग्यत्त्वेन नत्र वचनरच- ·अ.४.] प्रथमोऽध्यायः । नानुपपत्तेः । कार्यार्थत्वेऽपि चैत्यवन्दनादिवाक्यवत् तदापत्ते- दुवीरत्वात् । कर्तृस्मरणास्मरणाभ्यां विशेषे ताभ्यामेव सिद्धा- वेदान्तानामपि पौरुषेयत्वानापत्तेः । न च जीवस्य ब्रह्मात्मत्वे मानान्तरविरोधः, आत्मकर्तृत्वादिवोधकाहप्रत्ययमिथ्यात्वस्यो- क्तत्वात् । अतः न भ्रतार्थत्यागेन अश्रुत उपास्तिविधिः कल्प- नीय इति ॥ अपरः प्रकारः । पूर्वत्र हि, सिद्धार्थेऽपि प्रमाणान्तरपर- सन्याणां पौरुषेयवाक्यानां प्रामाण्यमङ्गीकृत्य वेदान्तेषु कार्य- विपयतामन्तरेण न नरपेक्ष्यपुस्पार्थपर्यवमाने लभ्यते इति पूर्वः पक्षः ब्रह्मात्मैक्यस्य प्रमाणान्तरागम्यत्वेन तदवगममा- वात्प्रयोजनलाभेन च निरस्तः । इदानी सिद्ध पदव्युत्पत्य- भावादिभिः न सिद्धं शब्दप्रमेयम; अतः वेदान्ता उपासन- नियोगपरा इत्यारावयसे । अथवा आरोपितवमभावस्य जीय- स्य उपास्तिपरा वेदान्ता: न ब्रह्मात्मत्वे प्रमाणमिति पूर्व पूर्व: पक्षः। अयं तु मन्तु वेदान्ता मानं ब्रह्मात्मवस्तुनि । किंतु मानविधिद्वारेत्येष भेदः प्रतीयते ।। मदयेत्यादिवेदान्ता विधेयप्रतिपत्तिविषयलेन प्रक्ष प्रमि- मते उन माक्षादिति, मिद्धे सदस्य व्युत्पत्त्यभावभावाभ्यां मंगरः गायनमाणकत्वमुक्तं ब्रह्मणः, नगविशेषशिन्यते । सामिदं वस्नुनि गलानाम्- ·আষা [पा १. । अज्ञातसंगतिलेन शास्त्रत्वेनार्थयत्तया । मननादिप्रतीत्या च कार्याांद्रह्मनिश्चय. ! सिद्ध बस्त्वप्रयोजनं न श्रोत्रा प्रतिपित्सितं नापि वक्त्रा प्रतिपिपादयिपितमिति न तत्र वाक्यप्रयोगः । न च शब्दप्रयो- गाविपये व्युत्पत्तिप्रहः । न च सिद्धस्य प्रवृत्तिनिवृत्त्यगोचरत्वा- स् तदवगमः मध्यमवृद्धप्रवृत्त्या बालेनानुमातुं शक्यते । अबुद्धा तदवगमं शब्दस्य तननकत्वशक्तिन शक्यग्रहा । शास्त्रत्वाच्च वेदान्तानां नियोगपरत्वम्, प्रवर्तकवचनस्य शास्त्र- त्वप्रसिद्धः । तदुक्तम्- 'प्रचिर्वा निवृत्तिा नित्येन कृत- केन या । पुंसां येनोपदिश्येत तन्छास्त्रमभिधीयते' इति । वेदान्तः सिद्धब्रह्मप्रतिपादने च न प्रयोजनं दृश्यते । रज्जुरेषे- स्यादिसिद्धबोधे भयनिवृत्तिष्ठति नोदाहरणम् । यदि च ब्रह्मबो- धमात्रामोक्षः, तर्हि श्रवणेनैव तसिद्धेमननादिविधिन स्यान् । तस्मात् ब्रह्मांपातिविधिपरा वेदान्ताः विधेयोपास्तिविषयत्वेन अझ गमयन्ति । माक्षश्च उपाम्तिफलं विध्यवगम्यः इति प्राप्ते, उच्च्यते- कार्यबोध यथा चेटा लिङ्गं हर्षादयस्तथा । सिद्धबोधेऽर्थवत्तत्रं शास्त्रत्वं हिनशासनात् ।। न तावत्कार्यबोध एवं मध्यमवृद्धर्तिप्रवृत्तिलिङ्गनावगन्तुं शक्यः न मिदोध इति नियमः, पुत्रस्ते जात इति पटवर- मोपायनार्पणपुर मरमभिहितवति वार्ताहरे तेन सह समाग- । ।

·अ. ५.] प्रथमोऽध्यायः। तस्य वालस्य प्रतिपन्नपितृप्रमोदहेतुभूतपुत्रजन्मनः पितमुख- विकासादिना तदीयहर्पमनुमिन्वतः हर्षेण च हपहेतुबोधं कल्प- यतः हर्पहेतुबोधे पुत्ररते जात इति वाक्यस्य जनकत्वशक्ति- ग्रहात् , प्रयोगभेदेषु च आवापोद्वापाभ्यां प्रतिपदं शक्त्यवग- मात् । एवं च मिद्धार्थवाक्यस्याप्यर्थवत्ता, पुत्रजन्मवाक्यादेव पितृदोत्पादात् । शास्त्रत्वं तु वेदान्तानां हितब्रह्मयोधकत्वा- दुपपन्नम् । न च ब्रह्मयोधो निष्प्रयोजनः, ब्रह्मसाक्षात्कारे प- रमानन्दब्रह्माभिव्यक्तः सर्वदुःखोच्छेदाच । मननादेस्तु श्रवण- घद्वगत्यर्थत्वात् अवगतेश्च दृष्टफलत्वात् अवगतब्रह्मणश्च अपू- नुपयोगान् न उपास्तिविधिकल्पकत्वम् । उपास्तिसाध्यत्वे च मोक्षस्य अनित्यत्वापचिरिति ।। ईक्षत शब्दम् ॥ ५॥ 'सदेव मोम्वेदमन आमीदेकमेवाद्वितीयम्' 'तदक्षत बहु स्या प्रजायेयेति, सत्तेजोऽसृजत' इति, सधा 'यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः तस्मादेतद्धा नामरूपमन्नं च जायवे' इति समामनन्ति । तत्र यदीक्षित सझं जगदुपादानं तशेतनमचंतनं वेति ज्ञानज्ञातृत्वाभ्यां संगयःमानं हि चेतन- म्परूपे न संभवति । मानकरीत्वं च व्यापारपत्रातन इति । पूर्व मर्यो जगत्कारणे समन्ययप्रदर्शनेन पेतनं तदित्युपक्षि- मम् ; दाक्षिप्यते- ·शानदपणे [पा. १. । सों- ज्ञानक्रियाशक्यभावाद्रह्मणोऽपरिणामिनः । न सर्वशक्तिविनाने प्रधाने त्वस्ति संभवः ॥ न तावत्स्वरूपचैतन्येन ब्रह्मण. सर्वज्ञता, जीवानामपि तदापत्तेः । तस्मात्सर्वविपयज्ञानपरिणामेन सर्वज्ञत्वम् : त्पादनक्रियाशक्तियोगाच्च सर्वशक्तित्यम । न च सर्वजननश- क्तिसर्वविषयज्ञानयोब्रह्मणि संभवः, तस्य ज्ञानक्रियाशक्त्य- भावात्-जानक्रिययो शक्ती नानक्रियाशक्ती, तयोरभावादि- त्यर्थः । यस्य हि किंचिन्मात्रजननशक्तिः किंचिन्मालज्ञाना- क्तिर्वा न संभवति, कुतस्तस्य सर्वजननशक्तिसर्वविषयनाने भवेताम् ! शक्तिद्वयाभावे हेतु अपरिणामित्वम् । कार्योग्नेया हि शक्तिः, कार्य च ज्ञानक्रिय नास्य स्त: अपरिणामित्वादि- त्यर्थः । त्रिगुणे तु प्रधान सत्वपरिणामज्ञानसंमवात् जगत्प- रिणामसंभवाश सर्वज्ञत्यमर्याक्तित्वयोरस्ति सभव इति । अथवा ब्रह्मण. कारणत्येक्षितृत्वयोरसंभवान् 'तत्तेज ऐक्षत' इन्यादिगोणेक्षणसनिधेश्च प्रत्यासग्नसर्गत्वनियतकार्यकर्तृत्वाभ्यां गुणाभ्यां प्रधानस्य ईशितृत्वमुपपद्यत इति प्राप्ते, अभिधीयते- दृश्यावच्छिन्नरूपणानियां दृष्टिमपीश्वरः । करोतीति म सर्वज्ञो न प्रधानमचैतनम् ।। पवतेत्यत्र प्रकृत्यर्थस्तावन् ब्रह्मसरूपम् । अस्यैव विषयाव- च्छिन्नचैतन्य कादाचित्कमिति तत्प्रति कर्तृत्वाद्रमणि प्रत्यया- योऽप्युपपन्नः । न च अन्यातनामरूपायच्छिन्नचैतन्यस्य ·अ. ५.] प्रथमोऽध्यायः । ग्रलयसमयादारभ्य सत्त्वात् न सृष्टिनियामकत्वमिति वा- च्यम, प्राणिकर्मविपाकावसरावच्छिन्नस्य तदुपपत्तः । न चैवमुपाध्यपेक्षं ज्ञातृत्वममुख्यमिति वाच्यम, मुख्यखान्यस्या- संभवात् । न तावदात्मनः परिणामो गुणो वा ज्ञानं ज्ञातृत्वं च ज्ञानाकारपरिणामित्वं तदाश्रयत्वं वेति युक्तम् , आस्मस्ख- प्रकाशत्वसमर्थनादेवोभयविधज्ञातृत्वस्यासंभवात् । तस्मात् व्यापारवत्या बुद्धेचैतन्यारोपेण वा बुद्धयवच्छिन्नचैतन्यस्य प्रतिविम्वत्वेन बुद्धिगतल्यापारारोपेण या आत्मनि ज्ञातृत्वं भवद्भिरभ्युपेयम् । अतः सर्वत्रावास्तवं ज्ञातृत्वमिति ब्रहाण्य- प्योपाधिकलातृत्वस्य न गौणत्वम् । न च गौणेक्षणप्रायपा- ठाहौणस्वम् । संशये पायपाठस्यानिश्वायफत्वात् इह च मुख्य- गौणयोर्मुख्यस्यैव निश्चयात् । न च सत्यपरिणाम एवज्ञानम् , तत्कर्तृत्वं च ज्ञातृत्वं मुख्यमस्ति प्रधानस्येति युक्तम् । सत्त्वस्य जडत्वेन ज्ञातृत्वानुपपत्तौ तत्परिणामस्यापि ज्ञानत्यानुपपत्तेः । न च स्वच्छस्य सत्त्वस्य ज्ञानप्रतिविम्बधारित्वमेव ज्ञातृत्वम्, सत्त्वप्रधानानामिन्द्रियाणां ज्ञातृत्वाभावात् , ज्ञातृत्वस्य च आत्मधर्मत्वप्रसिद्धः । तस्माद्रीव सर्वज्ञमीक्षित, न प्रधानम्। तस्य च अपरिणामिनोऽपि शुक्तिवनगद्विवाधिष्ठानत्वेन सर्वशक्तिमत्वमप्युपपन्नम् । न च प्रधानं परमाणयो वा जगदुपादानम् ईक्षिता तु उपादानातिरिक्त ईश्वर इति युक्तम् । 'तदक्षत बहु स्याम्' इति इक्षितुरेव कार्याभेदमतीतरुपादा- नत्वनिश्चयादिति ।। ।

·शायदपणे। [पा. १. - आनन्दमयोऽभ्यासात् ॥ ६ ॥ तैत्तरीयन्नमय प्राणमयं मनोमयं विज्ञानमयं चानु म्यानायते 'वस्माता एतस्माद्विज्ञानमयादन्योऽन्तर आत्मा- नन्दमय:' इति । तत्रकशिमतेनाधिकरणं रच्यते । तत्रान- न्दमयी जीव उन ब्रह्मेति मयटो विकारप्राचुर्ययो: साधारण वात्संचयः । तत्र- गौणप्रवाहपातेऽपि युज्यते मुख्यमीक्षणम् । मुख्यत्वे तूमयोस्तुल्ये प्रायष्टिविशेषिका ।। अादिगाणेक्षणप्रवाहपातेऽपि जगत्कारणे ईक्षणं मुख्य- मिति युज्यते, मुख्यसंभवे गौणस्यानबकाशवान् । अतः तत्र मंयानुदये पायपाठोऽकिंचित्करः । इह तु मयटो विकार- प्राचुर्ययोरुभयोमुख्यत्वे सनि विकारार्थग्रहणेऽन्नमयादिविका- रपारदृष्टिः विटोपिका प्राचुर्यार्थान् व्यापतिका । एवं च पूर्वा- धिकरणमिद्धान्तामावन पूर्यपक्षोत्थानान् प्रत्युदाहरणलक्षणा मंगतिः । ननु युक्तमनविकारे देहे मयटी विकारार्थत्वम् । प्रा. णमयादन्तु प्राणादिविकारत्वामानान् म विकारप्रायष्टिरिते म्यार्थिक एवं मयहिति नन्न । प्राणाशुपाध्यवच्छिन्नस्यात्मनः प्राणादिविकारतान् अन्नात्मकदेवावच्छिन्नस्य आत्मन एवं अन्नमयत्वम्, 'म का एप पुम्पोऽन्नरसमयः' इति प्रकृवा- रमानं परामट्य तम्य अन्नरममयत्वामिवानान् , मयां च गती प्रागमयादी भयटः स्वार्थि पत्यायोगान् । न च मर्यान्तरवाल.

·अ. ६.] प्रथमोऽध्यायः । ङ्गाद्विकारसंनिधिवाध इति युक्तम, तस्याश्रुतत्वात् । न च आ- नन्दमयादप्यान्तरवस्त्वनुपदेशादादयमेव सर्वान्तर इति सां- प्रतम् , विज्ञानमयान्तकोशापेक्षया आन्तरत्वेऽस्यावगते सति आनन्दमयादान्तरस्यानिवारणान् । बलवान्देवदत्तो यो यज्ञद- त्तादीन्प्रसह्य वर्तते इत्युक्त हि यज्ञदत्तापेक्षमेव देवदत्तस्य वल- वस्वमवगम्यते, न तु सिंहशार्दूलादीनपि प्रति । प्रियाद्यवय- वत्वलिङ्गात् शारीरश्रुतश्च जीव एवानन्दमय इति तदुपास्ति- परं वाक्यम् । पलं तु दुःखरहितप्रियादियुक्तजीवात्मनावस्था- नमिति प्रास, उच्यते- अनानन्दमयोऽभ्यामात्प्रतिपाद्यः प्रतीयते । प्रत्यक्षस्य न जीवस्य वेदान्तः प्रतिपादना । अभ्यस्यते हि-यदेप आकाश आनन्दा न स्यादेप वा- नन्दयासि', 'मपानन्दाय मीमामा भवति' इत्यादि न पाय पुच्छब्रह्मणोऽभ्यास इनि युक्तम् , तस्यावयवत्वेनाद्गत्वात्प्रधान- त्यामानन्दमयस्यानन्दमयवाक्येन प्रतिपादनात् । तथा पतं प्रफम्यानन्दप्रातिपदिकाभ्यामस्तम्यय । यथा ज्योतिष्ट्रोमं प्र- कृत्य 'यमले वमन्त ज्योतिषा यजेत' इसत्र ज्योतिःपदेन ज्योतिष्टोमाभ्यामःानच विकाराणां मंनिधिपठितवादयमपि विकार इति मन्तव्यम्। सेपामेतत्प्रतिपत्त्यनत्वेन तत्मनिधे- ल्पयामिद्धत्येन प्रधानस्याद्गानुरोधन विकारत्वानुपपन पायमप्येतदम्यन्तरम्य फस्यचिप्रतिपत्त्युपाय इति यान्यम् , पनम्मादान्तरम्याभुतत्यान । यलयरयुगऽपि देपद मिहादे- ·शास्त्रदर्पण [पा. १. - स्ततोऽपि बलवत्त्वं मानान्तरावगतमिति देवदत्तवलवत्त्वमापे- क्षिकम । आनन्दमयादान्तरे तु नास्ति मानान्तरम् , न च श्रुति- रिति विशेषः । एवं च सर्वान्तरवलिङ्गाद्विकारसंनिधर्वाधा- न्यथासिद्धी उक्त प्रियाद्यवयवत्वशारीरत्वे चौपाधिके । तस्मा- द्वानन्दमय इति ॥ स्वमनेनाधिकरणं वर्ण्यते- आनन्दमयोऽभ्यामात् ।। ७॥ ब्रह्म किमानन्दमयस्यावयवः उत स्वप्रधानमिति पुच्छ- प्रमगन्दाभ्यां सशयः । पूर्वत्र मुख्यक्षणान् ब्रह्मनिर्णयेन गोणक्षणप्रायपाठो बाधितः । इह तु पुच्छशब्दस्य लाले रुदम्य अवयवमात्रपरत्वाधारमात्रपरत्वे च तुल्ये लाक्षणिकत्वे मति अवयवप्रायपाठान तत्तत्ममभिव्याहृतं ब्रह्म आनन्दमयाव- यव इति मगति.। न च पुच्छादम्याधारमानपरत्वेऽप्यस्ति प्रमादममभित्र्याहार इति युक्तम , विशेप्यानन्दमयं प्रत्य- ङ्गत्वेन ब्रह्मणोऽवयवत्वप्रतीते । तत्रकदेशिमतसिद्धान्त- रूपपूर्वपक्ष प्राप्त, मिद्धान्तः- मवान्तरवमानन्दमयम्यामिद्धमाह हि । तम्मादप्यान्नरं नहा ब्रह्म पुञ्चमिति अनेः ।। यनु अवयवत्वेन ब्रह्म ममप्यते न स्वप्रधानत्वेनेति, नेति नृमः । न तावदवयत्र्यानन्दमयों वाक्यात्प्रधानोऽवगतः, येन ·अ.८.] प्रथमोऽध्यायः । तस्य ब्रह्मावयवोऽङ्गामिति युक्तम्, ब्रह्मवतेब्रह्मप्राधान्यावग- मात्, वाक्याच श्रुतेर्बलीयस्यात् । अपि च- मायपाठपरित्यागो मुख्यत्रितयलयनम् । पूर्वस्मिनुत्तरे पक्षे प्रायपाठस्य बाधनम् ।। आनन्दमये हि ब्रह्मण्याश्रीयमाणे मयटो विकारमा- यपाठः परित्यक्तः स्यात् । मयद् विकारे मुख्यः, न अविकारे ब्रह्मणि । न च प्राचुर्यार्थत्वम् , दुःखाल्पत्वस्यापि प्रसङ्गान् । न च प्रचुरप्रकाशः सवितेत्युक्ते यथा तमसोऽनुवृत्तिन प्रती- यते एवमिहेति वाच्यम् , तत्रापि शब्दवलाद्विरोध्यनुवृत्ति- प्रतीतेः । मानान्तरेण तु तदभावावगमे प्राचुर्यमल्पत्वनिवृत्ति- परं कल्प्यते । तस्मान्मयडर्थस्य मुख्यस्य त्यागः । एवमान- न्दाभ्यासोऽप्यानन्दे मुख्यत्यज्येत । ब्रह्मशब्दोऽपि निर्विका- रब्रह्मणि मुख्योऽतिलवितः स्यात् । एवं पूर्वपक्षे प्रायपाठप- रित्यागो मुख्यत्रितयलवनं च स्यात् । सिद्धान्ते तु पुच्छ- शव्दावयवप्रायपाठमात्र बाध्यते । तच्च तुल्यं विकारप्राय- पाठबाधेन अनुगृह्यते तु मुख्यत्रितयम् । तस्मात्सिद्धं स्वप्रधानं ब्रह्मेति ।।. अन्नस्तद्धर्मोपदेशात् ॥ ८ ॥ इदमानायते--'य एषोऽन्तरादित्ये हिरण्मयः पुरुषो दृश्यते हिरण्यश्मधुर्हिरण्यकेश आप्रणखात्सर्व एव सुवर्णः तस्य यथा कप्यासं पुण्डरीकमेवमक्षिणी तस्यादिति नाम स एष सर्वेभ्यः -- ·शास्त्रदर्पणे (पा. १. - पाप्मभ्य उदित उदेति ह वै सर्वेभ्यः पाप्मभ्यो य एवं वेद इत्यधिदैवतम्' 'अथाध्यात्मम्...य एपोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इत्यादि तत्र किं हिरण्मयः पुरुषः आदित्यदेवता उत्त सर्वेश्वर इति रूपवत्वादेः सर्वपापविरहसर्वात्मत्वाभ्यां च मं. शयः । पूर्वत्र मुख्यत्रितयादिबहुप्रमाणवशात् ब्रह्म स्वप्रधानमि- त्युक्तम् । एवमिहापि रूपवत्त्वादिवहुप्रमाणानुसारेण सार्की- त्यसर्वपापविरहलिङ्गे नीत्वा संसारी हिरण्मयो व्याख्येयः । तथा हि- मर्यादाधाररूपाणि संसारिणि परे न तु । तस्मादुपाग्य: संसारी कानधिकृतो रविः ॥ हिरण्यश्मश्रुखादिरूपश्रवणात् , य एपोऽन्तरादित्ये य एषो- ऽन्तरक्षिणि इति च अधिकरणभेदश्रवणात् , चामुष्मात्परा- वो लोकास्तेषां चेष्टे देवकामानां ये चैतस्मादश्चिो लोका- स्तेषां चेष्टे मनुष्यकामानां च ' इत्यश्वर्यमर्यादाश्रुतेश्च संसार्या- दिय उपास्यः । तम्य च देवत्वेन कर्मानधिकारात्सर्वपाप्मभ्य उदय उद्गमनम, तस्य स्तुतित्वेन 'अक्च साम च गेप्णी' इत्यादिसात्म्यिनिर्देशश्चोपपन्नाविति प्राप्ते, उच्यते-- मावास्म्यमर्यदुरितविरहाभ्यामिहोच्यते । ब्रह्मवाव्यभिचारिभ्यां सर्वहेतुर्विकारवत् ।। ऋगाद्यात्मत्वेन मर्यात्मत्वं कारणस्य ब्रह्मणः कार्याभेदाधु- ज्यते। जीवस्य तुन जगत्कारणत्वमा सर्वेभ्यः पाप्मभ्य उदित ·अ. ९. प्रथमोऽध्यायः । इति सर्वपाप्मविरहः परमेश्वरस्य युक्तः, अपहतपाप्मेत्यादौ त- स्यैव तदवारानेः। न जीवस्यादित्यत्य, तस्य देवशरीरे पाप्मान- धिकारेऽपि अनादिभवपरंपरोपार्जितपाप्मनां प्रमुप्तानां संभ- वात्। एवमनन्यथासिद्धसर्वपाप्मविरहसर्वात्मस्वाभ्यां यहून्यपि रूपवत्त्वादीनि नेतव्यानि । नत्र रूपवत्त्वमीश्वरस्य परानुमहाथै कार्यनिर्माणेन वा कार्यस्य शरीरस्य कारणाभेदाद्वा घटते । एवं मर्यादाधारभेदावपि कार्यगतौ कार्यस्य कारणाभेदादीश्वर- स्योपासनार्थ निर्दिष्टौ । तस्मादीश्वर एव हिरण्मयः पुरुष इति ॥ आकाशस्तल्लिङ्गात् ॥९॥ 'अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवेभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं म एप परोव- रीयानुद्गीथः स एषोऽनन्नः' इत्यत्र संशयः- किमाकाशश- ब्देन ब्रह्म अभिधीयते, उत्त भूताकाश इति, भूताकाशे आका- शशब्दस्य रूढत्वात् , ब्रह्मणि च वेदे निरूढप्रयोगदर्शनात् । पूर्वत्रानन्यथासिद्धलिङ्गादन्यथासिद्धरूपवत्वादिलिङ्गं नीतम् । इयं तु श्रुतिलिङ्गान्नान्यथयितव्यति प्रत्युदाहरणलक्षणा सं- गतिः। प्रथमत्वात्प्रधानत्वादाकाशं मुख्यमेव नः। तदानुगुण्येनान्यानि व्याख्येयानीति निश्चय: ।

·[पा. १. - शास्त्रदर्पणे 'अन्य लोकस्य का गतिः' इति प्रश्नोत्तरे आकाश इति हो- वाच' इत्याकाशस्य गतिशब्दवाच्यकारणत्वेन प्रतिपाद्यतया प्राधान्यान् सर्वकारणत्वादेस्तद्विशेषणत्वेन गुणत्वात् प्रथमवे. नाजावविरोधित्वादाकाशस्य परत्याश इतरस्य तदनुसारेण वाय्वादिकारणे आकाशे नेतत्र्यत्वाद्भूताकागामुद्गीथे संपाद्यो- पासमिति प्राप्त, अभिधीयते- सामानाधिकरण्येन प्रश्नतत्पतिवाक्ययोः । पौवीपर्यपरामर्शात्प्रधानतेऽपि गौणता ॥ न तावदाकाशम्य प्रथमश्रुतत्वम् । 'अस्य लोकस्य का गतिः' इति सर्वजगत्कारणस्य पूर्व पृष्टत्वात् आकाशस्य लोक- मध्यपातित्वेन मर्यफार्यकारणत्रानुपपत्तेः । न च 'अस्म लो- कम्य' इति पृथिवीलोकमानमुपललितमिति वाच्यम् । तत्का- रणमा निम्पयितुं पृच्छत: प्रवाहणस्य स्वपक्षेऽप्यन्तवत्त्व- माम्यान 'अन्नवद्वै फिल ते झालावत्य माम' इति परपक्षेऽन्तव- स्वप्रमखमानुपपत्तः । एवं सति उत्तरेणाकाशशब्देन ब्रह्मैव अभिधानीयम । तदेवं प्रग्ने ब्रह्मव प्रस्तुतम् । उत्तरे च तदेव वक्तव्यम्, प्रश्नपतिवचनयोरकार्थ्यात् । न चोत्तरे रूढिवलेन भूताकामप्रनीतेस्नदृशाली नतव्य इति युक्तम् , प्रश्नस्य पूर्ववेनाजातविरोपित्वात् । तदुक्तं पार्वापर्यपरामर्शादिति, पूर्वोत्तरत्वेनानुसंधानादिन्यर्थः । न च आकागम्य प्राधान्यम् , सर्वकारणाय पृष्टम्यैव प्रधानत्वान | आकासपदमपि तदवग- मयप्रधानार्थ म्यादिनि ।।

·अ. १०० प्रथमोऽध्यायः । अत एव पाणः ॥१०॥ 'प्रस्तोता देवता प्रस्तावमन्वायत्ता तो चेदविद्वान्प्रस्तोष्य- सि मूर्धा ते विपतिप्यति' इति चाक्रायणेनाक्षिप्तःप्रस्तोता तं पृ- च्छति 'कतमा सा देवता' इति । चाकायणस्तु प्राण इति होवाच सर्वाणि ह वा इमानि भूतानि प्राणमेवाभिसंविशन्ति लयकाले, प्राणमभ्युजिहते उद्गच्छनि सृष्टिकाले, सैपा देवता प्रस्तावमन्वा- यत्ता इति । अत्र अतिदेशत्वात्पूर्ववत्संशयादयः । प्राणशब्दो हि 'प्राणस्य प्राणम्' इत्यादौ वेदे ब्रह्माणि निरूढः प्रयुज्यते । रूढश्च वायुविकारे । अतः किविषय इति संशयः । हिरण्मयवाक्ये- ऽनन्यथासिद्धब्रह्मलिङ्गानुसारेण रूपवत्त्वादि नीतम् । प्राणश्रु- तिलिङ्गान्नान्यथयितव्येति पूर्ववदेव संगतिः । अथवा अनन्त- वस्तुपरत्वादुपक्रमोपसंहारयोरस्त्वाकायवाक्यं ब्रह्मपरम् । अन्न तु प्रमामाधारणधर्मपरोपक्रमोपसंहारादर्शनान्न ब्रह्मपरतेति संगती। अथवा आकाशवाक्यानन्तर्यात्प्राणवाक्यस्येति सं. गलयः । तत्र प्रथमत्वप्रधानत्वादिभिः पूर्वपक्षः । 'कतमा सा देवता' इति चेतनवचनदेवताशब्देन प्राणशब्दालागेव प्रश्नोप- क्रमात्माण श्रुतिप्राथम्यश्रुतेः, 'प्राण इति होवाच' इत्युत्तरस्य च प्रभेन समानविषयत्वात्यूर्वप्रतीतप्रश्नानुसारेण च चरमप्रतिव- चनस्य नेतन्यत्वात्, पृष्टदेवतायाश्चेतनाया एव प्रधानत्वात, भवभूतसंवेशनोद्गमनलिङ्गाच ब्रह्मैवात्र प्राणगब्दमिति पूर्वव- देव सिद्धान्तः । तहि तेनैवैतद्गतम् ; तन्न । यतः-- ·शास्त्रदर्पणे {पा. १. अर्थे श्रुत्येकगन्य हि श्रुतिमवाद्रियामहे । मानान्तरात्रगम्य तु तद्वगात्तब्यवस्थितिः ।। आकाशवाक्ये हि ब्रह्मणो वा मर्वभूतकारणत्वं नमसो पौ. वा वाय्वादिकारणत्वं न मानान्तरेणावगन्तुं शक्यम । वापोलांचनायाम आम्नाया यत्र ममश्वसः म तदर्थः, नेतरः । इह तु भूतमवेशनोदमनं प्राणं प्रति श्रूयमाणे, किं ब्रह्म प्रति श्रूयत, किं वा वायुविकारं प्रतीति विद्याये, 'यदा वै पुरुपः स्वपिति प्राणं तर्हि बागप्यति इत्यादिकायाः श्रुतेः सुपुप्तिममय जाप्रत्ममये च मर्वभूतसारेन्द्रियोपलचितसर्वभूतानां प्राण लयोद्भवप्रतिपादिकाया मानान्तरसंवादलब्धबलाया बलान् 'स. वाणि ह वा इति वाक्यमपि वायुविकारे मर्वभूतात्पत्तिलय. परमिन्यधिकााढा अत्र निवयते । पुंवाक्यम्य वलीयस्त्वं मानान्तरसमागमान् । अपौरुषेय याक्य तत्संगतिः किं करिष्यति । मंवादृश्य प्राणन्द्रियमावलयस्य दृश्यते, न मर्वभूतानाम् । न 'यदा वा' इति वक्यामिन्द्रियमावन्य प्राण लयं वक्ति, न नदटात 'मवाणि'इनि वाक्यच्यवम्या। किंच- यदा वा इति मंवर्गविद्यायां श्रूयते वचः । माणीत्यंतद्रीय नानयारकवाक्यता || योनिश्चरणाभिधानात् ।। ११ ॥

·प्रथमोऽध्यायः । २५ 3B 'अथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यते विश्वतः पृष्ठेपु सर्वतः .पृष्ठेष्वनुत्तमेपूत्तमेपु लोकविदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुपे ज्योतिः' इति समाम्नायते । विश्वशब्दस्य संकोचमाशङ्कय सर्वत इत्युक्तम् ; नास्त्येभ्योऽधिकमन्यदुत्तममित्यनुत्तस्वित्य- भिहितम् । अत्र संशयः-- किं ज्योतिःशब्देन तेजोऽभिधी- यते, उत ब्रह्मेति । तद्देवा ज्योतिषां ज्योतिः' इत्यादिषु श्रुतिः ब्रह्मणि निरूढप्रयोगात्तेजसि रूढेश्च । पूर्वत्र वाक्यशेषगतब्रह्म- लिङ्गादाकाशमाणशब्दौ ब्रह्मणि नीतौ । ज्योतिर्वाक्ये तु नास्ति ब्रह्मलिङ्गम् । अथवा तल्लिङ्गाद्ब्रह्मनिर्णयवत्तेजोलिङ्गादिह तेज एव ज्योतिःशब्दम् । तथा हि, मुख्यगौणग्रहणविशये मुख्ये संप्रत्ययस्य औत्सर्गिकरवाद्वाक्यस्थतेजोलिङ्गोपलम्भनात् । वाक्यान्तरेणानियमात्तदर्थाप्रतिसंधितः ।। तेज एव ज्योतिःशब्दमित्यधस्तनप्रतिज्ञया संबन्धः । बलव- द्वाधकाद्वा आकाशप्राणशब्दौ मुख्यार्थादपोदितौ ।ज्योति:पदस्य तु मुख्यतेजोवचनवे बाधकस्तावद्वाक्यशेपो नास्ति । एतेनाग- तार्थत्वं चसिद्धम् । प्रत्युत सेजोलिममेव वाक्यशेपे दृश्यते 'दी- प्यते' इति प्रज्वलत्वम् । 'इदं वाव तद्यदिदमस्मिन्नन्तःपुरुषे ज्यो- तिः' इनि च कौश्यतंजस्यध्यस्यमानं तत्सरूपं भवितुमर्हति, सारूप्यनिमित्तत्वादारोपस्य । तदेतदृष्टं च श्रुतं पत्युपासीत चक्षुष्यो रूपवान् श्रुतो विभुत: इति च अल्पफलनवणं नव- मोपासनस्य युक्तम् । 'तस्यैषा दृष्टिर्यदेतत्तन् स्पर्शनोष्णिमानं ।

·२ uy [पा. १. शास्त्रदपणे जानाति तस्यपा श्रुतिदेतत्कांवपिधाय निनदमिव शृणोति' इति चौपण्यघोषानुमितत्वं कौशेयस्यैव तेजसः । तस्मादत्र वाक्ये तेजालिगमेव दृश्यते । न च पादोऽस्य सर्वा भूतानि त्रिपादस्यामृतं दिवि इति ब्रह्मप्रतिपादकं वाक्यान्तरम् 'यद तः परो दिवो ज्योतिः' इति ज्योतिःशब्दं ब्रह्मणि व्यवस्थापयति, संनिधानाच्छुतेर्बलीयस्त्वात् । तदिदमुक्तं वाक्यान्तरेणानि- यमादिति । अपि च वाक्यान्तरे दिवीति चौराधारत्वेनोक्ता । अत्र तु दिव इति मर्यादात्वन । अतोऽर्थप्रत्यभिज्ञाभावरूप. लिङ्गादपि मंनिधियाधः । तदिदमुक्तं तदर्थाप्रतिसंधित इति । अपि च अम्युपत्य वाक्यान्तरस्य ब्रह्मविपयत्वमिदमुक्तम् । न खंतदनि । तत्र गायत्रीच्छन्दाभिधायित्वसंदेहान् । तदप्यु: तदर्याप्रनिमंधित इति । अर्यानिश्चयादित्यर्थः । एवं प्राम, उच्यत- मनाममिद्वार्थ प्रमाध्यार्थविघातकृन् । प्रमिसपनिमापूर्यवाक्यम्यमपकपति ।। सदलात्तन नयानि तेजालिङ्गान्यपि ध्रुवम् । प्राण्णव प्रधानं हिमाद सन्दो न ता तु न यय पाश्यान्नरम्पप्रालिद्गमाघाग्योति:श्रुति याधाम दारितु नदुपहिनयमहन्दन्या । यदि यदनः' इति प्रथम- पदिनयतमय ग्यानि:पंदन याच्यम् । यच्छदश प्रशान- यपनः । माया हु प्रशाम्यमानं वदनि । म प पूर्णवाक्यनि- ·अ. ११. प्रथमोऽध्यायः । - दिष्टं त्रिपाद्ब्रह्म परागृशति । लोकप्रसिद्धरपि वाक्यप्रसिद्धेः श्रुति प्रति सैनिकांत । येनैप पूर्ववाक्यस्थमपकर्षति, तन तस्य सर्व- नानो बलात्तेजोलिङ्गानि ब्रह्मण्येवं नेयानि, दीप्यमानकार्यज्यो- तिपि तत्कारणत्वेनानुगते ब्रह्मणि लक्षणया दीप्यमानत्वं व्या- ख्येयम् । सारूप्यं चारोपेऽनैकान्तम् , नाम्नि ब्रह्मारोपात् । अल्पफलवत्त्वमपि अब्रह्मोपास्तित्वे सव्यभिचारम् । अन्नादो वसुदानो विन्दने वसु' इत्यादावन्नादस्वादिगुणविशिष्टब्रह्मापास्ते- रन्नादिप्राप्तिफलश्रवणात् । न च दिव्याधेयस्य त्रिपाद्ब्रह्मणो दि- वापरत्वायोगाज्योनिर्वाक्ये नास्ति प्रत्यभिज्ञेति वाच्यम् । अ- र्थतः प्रधानस्य द्युमातिपदिकार्थस्योभयत्र प्रत्यभिज्ञाने तद्विशे- पणविभक्त्यर्थभेदस्याकिंचित्करस्य तदनुसारेण नेतव्यत्वात् । तदुक्तं प्रधान होति । प्रातिपदिकार्थ इत्यध्याहारः । शरीरा- दहिः शरीरमध्ये हृदयपुण्डरीकमध्ये च आकाशस्त्रिधावच्छि- R: । तस्मिन् सर्वत्र वर्तमानमपि ब्रह्म अन्तराकाशावच्छिन्नं बाह्याकाशभागापेक्षया दिवः परमित्युच्यते । तत्तदवकाशावच्छे- दाच लदेव दिवीत्युतमिति । यत्तु पूर्षवाक्ये छन्द उक्तमिति, तन्न । यत: 'गायत्री वा इदं सर्व भूतम्' इति गायत्री प्रकृत्य 'तावानस्य महिमा ततो ज्यागांश्च पूरुषः' इत्यस्यामूचि ताव- चतुष्पाद्रमोक्तम् , पुरुषपदश्रवणात् । मैव च तदेतद्दचाभ्य- नूक्तम्' इति तदेत्तच्छन्दाभ्यां प्रकृतार्थे संगमिता 1 सर्वभूता- स्मत्वं च न छन्दसः । न च भूनपृथिवीशरीरयात्मत्वा- दयः । तस्मादायत्र्युपलक्षितं ब्रह्म उपास्यम् ॥

·शाखदर्पण [पा. १. - प्राणस्तथानुगमात् ॥ १२॥ अस्ति कौषीतकिब्राह्मणोपनिषदि इन्द्रप्रतर्दनाख्यायिका । 'प्रतर्दनो ह व देवोदासिरिन्दस्य प्रियं धामोपजगाम युद्धनच पौरुषेण च इत्याम्नाता। तस्यां श्रूयते ‘स होवाच प्राणोऽस्मि प्रजात्मा तंमामायुरमृतमित्युपास्स्त्र' इति तद्देवताया लिङ्गमात- थोत्तरत्र ‘अथ सलु प्राण एव प्रज्ञात्मेदं गरीरंपरिगृह्योत्थापय- ति' इति एतत्प्राणस्य । तथा 'नवार्च विजिज्ञासीत वक्तारं वि. वान् इत्यादि एतन् जीवस्य । अन्तेय ‘स एप प्राण एव प्रशा- त्मानन्दोऽजरोऽमृत 'इत्यादि इदं ब्रह्मण. । नैतन् 'अत एवं प्राणः' इत्यनेन गतार्थम । तत्र हि ब्राह्मलिगामाणश्रुतिनता । इह तु श्रुतिभङ्गाय न्यायो न निमप्यते, किं तु तां स्वीकृत्यैव ।। अनेकलिद्गमंदोह बलवत्कम्य किं भवेत् । लिगिनो लिङ्गमिन्यत्र चिन्त्यते प्रागचिन्तितम ।। अनफेयां जीवादीनां प्रत्यकमनेकानि लिङ्गानीह मिलन्ति । सेन भूयमां न्यायोऽपि मर्वेषां ममः । नन किं लिङ्गं बल यत्किं माणि ममत्रलानि, उतैकस्यैव लिगिनो लिङ्ग बलवन! यदेकम्य, तदापि कस्य लिनिनः-किं जीवादकत प्रमण इति वह चिन्यने । नतत्याक भत् ण्य प्राणः 'इन्यत्र चिन्तितम । चिन्ता पवम- 'प्राणोऽस्मि प्रजात्मा' इत्युपक्रमात् 'म एप प्राण एय प्रशारमा' इत्युपमंडागर्षकमिदं वाक्यम् । एकभास्या- याम* इनि विचार कायंदेवताप्राणयोधाः कारणे प्रमा ।

·अ. १२. प्रथमोऽध्यायः । २९ णि संभवन्ति, तस्य कार्येऽनुगतत्वात् । न कारणधर्माः कार्य, कारणस्य कार्यान्तरेवप्यनुगमात्कार्यस्य च व्यावृत्तत्वात् । एवं ब्रह्मावच्छेदकल्पितजीवधर्मा ब्रह्माण संभवन्ति ; न ब्रह्मधर्मा- स्तस्मिन्निति । एतत्तु 'अन्तस्तद्धर्मोपदेशात्' इत्यनेन न गतम्। जत्र हि मार्यात्म्यसर्वदुरितविरहाभ्यां ब्रह्मणि सर्वकारणे- ऽवगते रूपवत्त्वादिकार्यधर्मा नीता: । इह तु प्रका- रान्तरेण षण्यते । अब संशय:- किं जीवप्राणब्रह्माणि तीणीहोपास्यानि, ब्रह्मैव वा ज्ञेयं प्रतिपाद्यत इति, पदार्थ- वाक्यार्थयोः परस्परं प्राबल्यदौर्बल्यानवधारणात् । पूर्वत्र दिवि दिव इत्यत्र प्रधानप्रकृत्यर्थाभेदमाश्रित्य गुणभूतप्र- त्ययार्थभेदो नीतः । एवमिहापि स्वतनप्राणादिपदार्थभेदन- सीत्या एतत्सापेक्षत्वेन गुणभूतवाक्यार्थप्रतीतर्युक्तमन्यथा- नयनम्, तथा हि-- पदार्थबुद्धयपेनत्वाद्वाक्यार्थस्य स्वतन्त्रतः । पदार्थानां च वाक्येक्यं प्रतीतमपि वाध्यत ।। अन तावत् 'यावद्धयस्मिन्छरीरे प्राणो वसति तावदा- युः' इत्याद्यध्यात्मसंबन्धवाहुल्यदर्शनात् पराचीन्द्र तदनु- पपत्तेः 'मामेव विजानीहि' इत्यादश्व शास्त्रदृष्टयोपपत्तन देव- तोपास्तिगासा । अत एव हि भगवान्सूत्रकारो देवतापक्षं फल्गु- त्वात्पृथगेव निरस्य 'उपासाविध्यात्' इत्याह । इतरथा चा- तुर्विध्यादित्यवक्ष्यत् । जीवप्राणब्रह्मणां तु संभवति, 'प्राणोऽस्मि - ·३० शासूदपणे [पा. १. प्रनारमा ठं मामायुस्मृतमुपास्स्व' इत्युपास्यत्वेनोक्तमाणप्रजा- स्मना: 'यो वै प्राणःमा प्रज्ञा या प्रज्ञाम प्राणः सह होताव- स्मिन्न शरीरे वमतः महात्कामत ' इति महोकान्त्यभिधानात द्विवचनाश प्राणस्य प्रतात्मनश्च जीवस्य उपाययोर्भेदात् । न घ ब्रह्मण्यभेद द्विवचनं घटते । महप्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामनयोर- भेद उक्त: 'यो वै प्राणः मा प्रज्ञा' इत्यादिना 'आनन्दोऽजरः' इत्यादि ब्रह्मणो भविष्यति । तस्मात्रयाणामुपास्यत्वम् । न चो- पक्रमोपमंहारकरणावगतकयास्यत्वाद्वाक्यम्यकार्थपरत्वम , वाक्यायागमम्य पदार्थावगम मन्यत्वेनापजीच्यादुर्बलत्वात् । न च मयंत्र वाक्यार्थभनयमङ्ग, प्रधानभूनपदार्थायगमस्य वाक्याक्यागमाविधित्वात् । अत्र चोक्तामण पदाधीनां मनप्रन्यामन्यव प्राप्त, अमः ॥ बाक्यार्थयाच उद्देश्यः पदानां नान्तर्गयकः । पायाध व वाक्यार्धम्म प्रधानना ।। मन्यं पायगम उपायो वाफ्यायाधम्य, न न पदाधी जगमगण्यव पदानि, नन्मात्रम्य निकटवान् । अपि तु एकवावयायांवगमणि नमेय वकयाफ्यावगमं पदार्धाप- गमेन विना न भागन्ति कीमत्यन्तरा नदधमेव तमपि गुगन्नि । मन प्रधानराम्याथम्योपक्रमापमहारकरप्यावगतस्य न भारः मनपान विशिष्टकायाययोधनम्बरमान्यव अलग- मानिसमानानायांश्योधपगनां नायनी । यथा:-'मं- ।

·अ. १२.] प्रथमोऽध्यायः । ३१ भवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदो हि नेष्यते' इति । यथा उपांशु. याजवास्ये जामितादोषोपक्रमे वप्रतिसमाधानोपसंहारे च एकवाक्यस्थाः विष्णुरुपांशुयष्टव्यः' इत्येवमादयो न पृथ. विधयः कित्वर्थवादा इति निर्णीतम् , तथेहापि 'मामेव विजानीहि' इत्युपक्रम्य 'प्राणोऽस्मि प्रज्ञारमा' इत्युक्त्वा अन्ते स एप प्राण एव प्रज्ञाल्मानन्दोऽजरोऽमृतः । इत्युपसंहाराब्रह्मण्येकवाक्यत्वावगती सत्यां जीयमुख्यप्राण- लिङ्गे अपि तदनुगुणतया नेतव्ये, अन्यथा वाक्यभेदप्रसङ्गात् । यत्तु भेददर्शनम् 'मह होतो' इति, तत् धानक्रियाशक्तिमगुद्धि- प्राणयोः प्रत्यगात्मोपाधिभूतयोनिर्देश: प्रत्यगात्मानमेव ता. भ्यागुपलक्षयितुम् । अत एवोपलक्ष्यस्य प्रत्यगात्मन एकस्वगुप- लक्षयितुं उपलक्षणयोरभेद उक्त: 'यो यै प्राणः सा प्रज्ञा' इत्यादिना । एवमुपलक्षितप्रत्यगात्मन इह ब्रह्मत्वं योध्यते 'स एष प्राण एव प्रज्ञात्मानन्दोऽजरः' इत्यादिना ॥ एवं चानन्यथासिद्धबालिङ्गानुसारतः । एकवाक्यतया प्राणजीवलिङ्गोपपादनम ॥ कारणधर्माणां कार्येऽनन्यथासिद्धिश्च पूर्वोचवेति ।। इति श्रीपरमहमपरिमाजकाचार्य श्रीमदनुभवानन्दपूश्य- पादशिष्यम्प भगवदमलानन्दविरचितं शापदण प्रथमाध्यायम्य प्रथमः पादः॥

·द्वितीयः पादः॥ म्पटनमलिङ्गयाक्यानि प्रथमपाद उदाहरणम् । द्वितीय- तृतीययोस्तु अस्पष्टप्रद्यलिङ्गानि । नयोऽस्तु प्रायाः सविशेष- निर्विशेषत्रझलिङ्गयाश्यविषयतया रूढियोगविषयतया वा अ. वान्तरभेदः। प्रथमपादे ब्रह्मणः सर्वज्ञत्वजगत्कारणत्वसामय- सिद्धमात्मवादेरमजीवनादुत्तरसंदर्भस्य तदानन्तर्यम । सर्वत्र प्रसिद्धोपदंशात् ।।१।। 'म बल्विदं ब्रह्म तजलानिति शान्त उपासीत'--तस्मा- बायत इति तनम, तस्मिल्लीयत इति तल्लम् , तरिमन्ननिति स्थि. तिकाले चष्टत इति तदन, इतिर्यस्मादथें : एवं यस्मात्मय खल्विदं ब्रह्म, नता रागद्वेविषयाभावान शान्त उपासीतत्यर्थः । अथ म्बलु नुमयः पुरुषो यथाक्रनुरस्मिट्टोके पुरुषो भवति । तथेत: प्रेत्र मवति । स ऋतुं कुर्वीत मनोमयः प्राणशरीर.' इत्यादि । तत्र मंशयः--किमिह मनोमयत्वादिमिधर्म शारीर आत्मी- पास्यवनोपदिश्यते, आहौस्थित् ब्रह्मति, मनोमयत्यादीनां प्रवनग्रह्मानेरपश्यमापेभस्वाभ्याम । पादान्तरत्वादेव न अवा- न्तरमंगनिः । तत्र- ऋमित्यादिवाक्येन विहिनां ऋतुभावनाम् । अन्य ममिन्यादिचाक्यं शमगुण विधिः ॥ ।

·अ. १.] प्रथमोऽध्यायः । ३३ . । शमगुणविधिसंक्रान्तत्वात् 'सर्व स्वलु' इति वाक्यं नोपास्तिविधिक्षमम् । अपि तु 'स ऋतुं कुर्वीत' इति वाक्य- विहिसां ऋतुप्रवृत्तिमनूद्य तदङ्गत्वेन शमं विधत्ते । न च 'सर्व खलु' इति वाक्यं स्वपाठात्पूर्वमविहितामुपास्ति कथ- मनुवदेत् अप्राप्तत्वादिति युक्तम् । 'सर्व खलु ' इति वाक्यस्य 'स ऋतुम ' इति वाक्यार्थीपजीवित्वेन पाठक्रमत्यार्यक्रमेण बाधात् ततः परत्वोपपत्तेः । ननु विधीयवा 'स ऋतुम्' इत्या- दिवाक्येन उपासना ; तस्यास्तु 'मर्व खलु' इति वाक्यानातं ब्रह्म विपयः स्यात् । सन, ऋतुवाक्यस्य स्वगतमनोमयत्वादि- विशिष्टवस्तुविषयत्वेन पर्यवमाने वाक्यान्तरगनगुणविभ्यर्थ- वादस्थब्रह्मममाश्रयायोगात् । तस्मान्मनोमयत्वादिविशिष्टजी- वोपास्तिविधौ पर्यवसिते पश्चाच्छमो विधीयते । एवं च उ- त्पत्चिशिष्टगुणावरुद्धोपास्ति: नोत्पन्नभिणब्रह्मणा संबध्यते । न च सर्व खलु' इति वाक्यं ब्रह्मपरम् , अपि तु सृष्टिवाक्य- सिद्धमार्वात्म्यानुवादेन शमविध्यर्थो हेतुवन्निगदार्थवादः। न च अन्यपरादप्यपेक्षितं ब्रह्म प्राह्यम् , एकवाक्योपात्तमनोसय- स्वादिमिरपेक्षाशान्तेः । तस्माजीवोपास्तिपरत्व प्राप्ते, अभि- धीयते-- समासः सर्वनामार्थः सनिकृष्टमपेक्षते । तद्धितार्थोऽपि सामान्यान्नापेक्षाया निवर्तकः ।। तस्मादपेक्षितं ब्रह्म प्राह्यमन्यपरादपि । यथा च सत्यसंकल्पप्रमुखानां यथार्थता ॥ । S.

·[पा. २. शालदर्पणे इइ हि प्राणः शरीरमस्येति बहुव्रीहिसमासः सर्वनामार्थः; सर्वनाम्नोऽर्थ एवाथों यस्य स तथा । तेन समासान्तवर्तिनी अस्येति सर्वनामश्रुतिः संनिकृष्टमपेक्षमाणा 'सर्व खलु' इति संनिहितं ब्रह्म प्राप्य पर्यवसिताभिधाना तदेव विधीयमान- ऋतुविषयं गमयति । न च मनोमयपदोक्कतद्धितार्थः सर्वना- माकाहां शमयेत् , मयटस्तद्धितस्य विकारप्राचुर्यसाधारण्येन संदिग्धार्थत्वेन जीवनिश्चायकत्वायोगात्, मनःप्राचुर्यस्य च मनस्युपलभ्यत्वेन ब्रह्मण्यपि संभवात् । एवं च मनोमयत्ना- देरुपास्यासमर्पकत्वे सति विहितोपासनया विषयत्वेनापक्षित प्रम जमविधिपरादपि वाक्यात् गम्यमानं प्राथम् । तथा च वाक्योपस्थानां सत्यमंकल्पादिशब्दानां यथार्थता म्यादिति । न च ज्योतिर्विचारेण गतार्थत्वम् । तत्र हि संवन्धः प्रत्य- भिज्ञापकोऽस्ति, नात्रेति शङ्कायास्तद्धितार्थसंदेहेन अशान्ते- रिति ।। अत्ता चराचरग्रहणात् ॥२॥ कठाल्लीषु पठ्यते 'यस्य ब्रह्म च क्षत्रं षोभे भवत ओदनः मृत्युर्यन्योपमेचनं क इत्या वेद यत्र मः' इति । अन्न कत्रि- दोदनोपमेचनसूचितोऽत्ता प्रतीयते । म किमनिः, उत जीवः, आहो परमात्मेति संशयः । तदर्थ च किमतृत्वं भोक्तृत्वम् , उन महत्वमिति मंशय्यते-- ओदनपदश्रवणात् , ब्रह्मक्षसप- दश्रवणाय । पूर्वाधिकरणान्ते परमेश्वरस्याभोक्तृत्वोक: इह ·अ. २.] प्रथमोऽध्यायः । ३५ न सोऽत्ता, किंतु जीवः इति प्रसाधनात्संगतिः । अत्तृत्वं च भोक्तृत्वमेव । तथा हि- इहोदनस्य भोग्यत्वप्रसिद्धेवुद्धिमागतम् । भोक्तृत्वं प्रथमं पश्चात्संहर्तृत्वं च गम्यते ।। ततश्च प्रथमावगतभोक्तृत्वानुसारेण जीव एव अत्ता अत्रो- पास्यः । ब्रह्मक्षत्रादिश्व जीवस्य कार्यकारणसंघातवतो मोगा- यतनतया भवति भाग्यः । मृत्युरपि कस्यचियामादेशक्षत्रा- दिभोजने भवत्युपसेचनम् । अथ तु मृत्यूपसेचनश्रवणस्य असंकोचाय संहर्तृत्वमत्तृत्वम्, तत: 'अमिरनादः' इति श्रुतेः लोकप्रसिद्धेश्च अमिरत्ता स्यात् ; न परमात्मा, तस्या- विक्रियत्वात्- इति प्राप्ते, भूमहे- भक्तमोदनशब्दस्य मुख्यार्थो न तु भोग्यता । लक्षणायां तु तवारं भोक्तृत्वं प्रथमं कुतः ॥ ओदनशब्दस्य न भोग्यत्वमयः, चन्दनादायप्रयोगात् । अथ भोग्यत्वं लक्ष्येव, ताई भोग्यद्वारकभोकृत्वस्य संहर्तृत्व- स्येव न प्राथम्यम् । तथा च विशेषमृत्यूपसेचनसंनिधानात् ब्रह्मक्षत्रोपलक्षितविनश्वरवस्तुमाने ओदनगतविनाशित्वगुण- योगेन ओदनशब्दो वर्तते । तसंहर्ता च अत्ता अन्न प्रतीयते । सय अक्रियोऽपि मायोपाधिः संहा।

·३ গ্রাম [पा. २. ६ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि नदर्शनात् ॥ ३॥ 'ऋतं पियन्ती सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे पराये । छायातपो ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चासयो ये च त्रिणाचिकेताः' इति । अल बुद्धिजीवी प्रतिपाद्यौ, जीवेश्वरी वेति संशयः, उभयत्र लक्षणाया अविशेषात् । ऋतपानकर्तृत्वं हि जीवेन सह बुद्धरिव परमेश्वरस्यापि छत्रिन्यायन लाक्षणिकम् । पूर्वत ब्रह्मक्षत्रशब्दस्य संनिहितमृत्युपदानुसारण अनित्यवस्तुपर- त्ववन् , इहापि पियच्छन्दस्य संनिहितगुहाप्रविष्टादिशब्दानु। सारेण बुद्धिजीवपरत्वम् । तथा हि- नियताधारता बुद्धिजीवसंबन्धिनी न हि । लेशाकल्पयितुं युक्ता सर्वगे परमात्मनि ॥ नियतहृदयगुहाश्रितत्व हि परिच्छिन्नयोर्बुद्धिजीवयोर्यु तम् । परमात्मा तु बुद्धावन्यत्रापि वर्तते । स तु सालमामे इव कमलनामः तत्राभिव्यक्तत्वेन तन्नियतालय इति कल्पनं क्लिष्टमयुक्तम् । अत्रोत्तरम्- ऋतपानेन जीवात्मा निश्चितोऽस्य द्वितीयता । ब्रह्मणव सरूपेण न तु युद्धपा विरुपया ।। गा: सद्वितीयत्युक्तं हि गवान्तरेण सजातीयेन सद्विती- ·अ. ४.] प्रथमोऽध्यायः । - यता अवगम्यते ; न तु विजातीयेन तुरंगमादिना । तदिह पिबन्तावित्यत्र जीवे कर्मफलात्मकऋतपानकर्तरि निश्चिते तत्य द्वितीयश्चेतनत्वेन सजातीय ईश्वर एव; नाचेतना विजातीया बुद्धिः । यत्तु गुहाहितत्वम्, तत्र समाधि:- प्रथमं सद्वितीयत्वे ब्रह्मणावगते सति । गुहाहितत्वं चरमं व्याख्येयमविरोधतः ।। पिबन्ताविति पदे प्रथमं परमात्मना सद्वितीयत्वे जीवस्य वर्णितमार्गेणावगते सति गुहाप्रविष्टत्वं चरगश्रुतं प्रथमावग- तानुसारेण सालग्रामकमललोचनन्यायेन व्याख्येयम् । एवं सुकृतलोकवर्तित्वमपि छत्रिन्यायेन परमात्मनि गमयितव्यम्। एवं छायातपतुल्यत्वं जीवस्याविद्याश्रयत्वात् परमेश्वरस्या- नावृतबोधात्मत्वायुक्तम् ।। अन्तर उपपत्तः ॥४॥ 'य एषोऽन्तरक्षिणि पुरुषो दृश्यते एप आत्मेति होवाच- तदमृतमभयमेतद्ब्रह्म' इस छायात्मा चक्षुष्युपास्यः, ईश्वरो वेति दर्शनस्य लौकिकत्वशास्त्रीयत्वाभ्यां संशयः ।। उपक्रमवशात्पूर्वमितरस्योपवर्णनम् । कृतं न्यायेन येनैव स खल्वत्रानुपज्यते ।। पूर्वव हि 'ऋतं पिबन्ती इयत्र जीवपरमात्मानौ प्रथमाव- ·३ शाखदर्पणे [पा. २. - गताविति तदनुरोधेन गुहाप्रवेशादयः पश्चात् व्याख्याताः। तद्वदिहापि य एषोऽक्षिणि पुरुषो दृश्यते' इति प्रथममवगते छायात्मनि तदनुरोधेन अमृताभयत्वादयः स्तुत्या कथंचिव्या- ख्येयाः । इयं च सुखविशिष्टब्रह्मप्रकरणं नास्तीति कृत्वाचि- न्ता । अतश्च ‘य एषः' इति सर्वनामनी वक्ष्यमाणार्थे । तेन च मनोमयतद्धितार्थवदत्र संदेहः, 'दृश्यत' इत्यस्य छायामा- भिधायकत्वात् । तथा हि- एष दृश्यत इत्येतत्प्रत्यक्षेऽर्थे प्रयुज्यते । परोक्षं ब्रह्म न तथा प्रतिविम्बं तु युज्यते ।। सिद्धान्तस्तु-'य एषः' इत्येते हि अनिप्पन्नाभिघाने द्वे सर्वनामपदे सती । प्राप्य मंनिहितस्यार्थ भवेतामभिधातूणी ॥ इह हि 'दृश्यते' इत्यस्मात् प्रागेव 'य एषः' इति सर्वना- मनी अपर्यवसिताभिधाने सती पुरुपपदोक्तमर्थ प्राप्य पर्यव. मिताभिधाने स्याताम् । 'दृश्यते' इत्येतदपि सापेक्षं पुरुषपदार्य प्राप्य पर्यवस्येत् । पुरुषपदं च नरपेक्ष्येण चेत- नमभिधत्त इति । एवं सति 'दृश्यते' इत्यतः प्रागेव पुरुषस्य प्रस्तावान् तदुपक्रमत्वं वाक्यस्य । पुरुषस्य च शाखजन्यमेव मानं फुटत्वान् ‘दृश्यते' इत्युपचरितम् । अक्षि च अन्तर्या- मिणः स्थान निर्दिष्टम्- 'यश्चक्षुपि तिष्ठन्' इति, तदेवेह 'अशिणि' इत्युपास्त्यर्थमुक्तम्। किं च, ·अ. ५.] प्रथमोऽध्यायः। कं खं ब्रहोत्युपकान्तमीश्वर सर्वनामनी । वदेतामिति निीतं ब्रह्मप्रकरणादपि । न च तत्र अग्नीनां वक्तृत्वात् इह आचार्यवक्तृके वाक्ये न ब्रह्माभिधानमिति युक्तम् , 'आचार्यस्तु से गतिं वका' इत्य- मिभिः उक्तशेषाभिधानस्याचार्यकृत्यस्य निवेदितत्वादिति ।। अन्तर्याम्यधिदेवादिपु तद्धर्मव्यपदेशात् ।। 'य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतानि यो- ऽन्तरो यमयत्ति' इत्यादि । अत्र अन्तर्यामी जीव ईश्वरो . ति अशरीरस्य नियन्तृत्वासंभवसंभवाभ्यां संशयः। प्रधानए- क्षलु काम्यशेपगतद्रष्टुत्वाद्यसंभवन दृषितो भाष्ये तुच्छः । पूर्वत्र ‘य एपोऽक्षिणि' इति परमात्मानः स्थाननिर्देशोपपाद- नाय 'यश्वक्षुपि तिष्ठन्' इत्यादिः तस्यैव स्थानव्यपदेशो दृष्टान्त उक्तः । स आक्षिप्यते । तथा हि- स्वकोपार्जितं देहं तेनान्यच नियच्छति । तक्षादिरशरीरस्तु नात्मान्तर्यामितां ब्रजेत् ।। ईश्वरो न नियन्ता, अशरीरस्वास- घटवत् इत्युक्तम्- अशरीरस्त्विति । स्वशरीरनियन्तरि तक्षणि शरीरान्तरराहिते अनैकान्तमशरीरत्वमाशयोक्तम्--- स्वकर्मोपार्जितमिति । न नियम्यातिरिक्तशरीररहितत्वं हेतुः; किं तु शरीरेण भोक्त- त्वेनानन्वयः। तक्षा तु स्वकर्मजेन देहेन तादृशसंवन्धवानेव ·शास्त्रदर्पणे [पा. २. - तं देहं तेन द्वारेण अन्यच्च वास्यादि नियच्छतीति न व्यभि- चार इति । न च अचेतनत्वमुपाधिः, मुक्तात्मसु सत्यपि साध्ये उपाध्यभावेन साध्याव्याप्तरिति । अत्राभिधीयते- देहेन्द्रियादिनियमे नास्य देहेन्द्रियान्तरम् । तत्कर्मोपार्जितं तश्चेत्तदविद्यार्जितं जगत् ।। किमशरीरित्वम्-यतो नियन्तृत्वाभावः,नियम्यातिरिक्त- देहरहितत्वं या, देहसंवन्धाभावो वा, देहे भोक्तृत्वा- भावो पा' आद्ये अनेकान्तिकः, यतोऽस्य तक्ष्णः स्वशरीरा- दिनियमने साध्ये न देहाद्यन्तरम् । अस्तु द्वितीय इति चेत्, तदा हि तत् तझदेहादि तस्य तक्ष्णः कर्मोपार्जितमिति ; तर्हि परमात्मनोऽपि शरीरसंबन्धाभावोऽमिद्धः, तद्विषयाविद्या- र्जितत्वेन शरीरादिजगतः तेन संवन्धात् । तृतीये तु परमा. स्मा न नियन्ता, अभोक्तृत्वात्- इत्यत्र अचेतनत्वमेवोपाधिः । न च मुक्तात्मसु साध्याध्याप्तिः, तेषां परमेश्वराभेदेन पक्ष- निक्षेपात् । अपि च अत्र नियन्तृत्वम्यात्यन्ताभावसाधनान् मुक्तानां प्राटिनयन्तृत्वान् न साध्यं तेषु विद्यते । ईश्वरं पक्षी कृन्यानियन्तृत्वसाधने आगमविरोधश्चेति ॥ अदृश्यस्वादिगुणको धर्मोत्तेः ।। अय परा यया तदक्षरमधिगम्यते । यत्तद्रेश्यमग्राह्यम- गोत्रमवर्णमचक्षुश्रोत्रं तदपाणिपादं नित्यं विमुं सर्वगत । - ·अ. ६.] प्रथमोऽध्यायः । सुसूक्ष्मम् । तदव्ययं यद्भूतयोनि परिपश्यन्ति धीराः' इत्यत्र किं प्रधानमदृश्यत्वादिधर्मकं सर्वज्ञाद्विवेकाय निर्दिश्यते, उत जीवो देहादिव्यतिरिक्तोऽभ्युदयनियसमाप्तये निरूप्यते, किं वा ब्रह्मैव प्रतिपाद्यत इति अदृश्यत्वादिसाधारणधर्मदर्श. नात्संशयः। पूर्वत्र द्रष्टत्वादिश्रवणान्न प्रधानमन्तर्यामीत्युक्तम् । इह तदभवणादक्षरं प्रधानम् ; भूतयोनित्वमपि तस्यैव; यत:- परिणामो विवों वा सरूपस्योपलभ्यते । चिदात्मना तु सारूप्यं जडानां नोपपद्यते ।। जद प्रधानमेवातो जगद्योनिः प्रतीयताम् । योनिशब्दो निमित्तं चत्कुतो जीवनिराक्रिया ।। 'न विलक्षणत्वान्' इत्यत्र परिणाममभ्युपेत्यापि परिणा- असारूप्ययोव्याप्तिनिवार्यते ; इह तु विवर्तसादृश्ययोः । परि- णामस्तु तत्रत्य इहानद्यते । इह हि हमादेः परिणामो रुच. कादिहमसरूप एव दृश्यते । गुफ्त्यादेविवर्तश्च रजतादिस्त- त्मदृश एव । जगतस्त्वचेतनवान्न चिदात्मसारश्यम् । अतः प्रधान जई जहस्य जगतः प्रकृतिः। प्रयोगोऽपि भूतयोनिर्ज- हा परिणममानत्वान् विवर्तमानत्वादा इमरज्यादिवदिति । अय भूतयोनिरित्यत्र योनिशब्दो निमिचार्यः, तथापि प्रमाण इस जीवस्यापि निमित्तत्वसंभवात् ग्रमा भूतयोनिर्जीवो वत्य- विनिगमेन पूर्व: पभः । अग्रोच्यते न तायडूतयाने हत्यम, यतः-- । - ·४२ शास्त्रदणे [पा. २० अक्षरस्य जगधोनिभावमुक्त्या ह्यनन्तरम् । यः सर्वज्ञ इति श्रुत्या सर्वक्षस्य स उच्यते ।। तेन निर्देशमामान्यात्प्रत्यभिज्ञानतः मुटम् । अक्षरं सर्वविद्विश्वयोनि चेतनं भवेत् ॥ अभरात्परन इति श्रुतिस्त्वव्याकृते मता । अश्नुते यत्स्वकार्याणि तेनाव्याकृतमक्षरम् ।। विवर्तस्तु प्रपञ्चोऽयं ब्रह्मणोऽपरिणामिनः । अनादिवासनौद्भूतो न सारूप्यमपेक्षते ।। अत्र हि अक्षरं भूतयोनि प्रक्रम्य वाक्यशेषे 'य: सर्वशः सर्वविद्यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नामरूपमन्नं च जायते' इति सर्वक्षस्य जगद्योनिलमुच्यते । उपादानप्रा- यपठितायाश्च तस्मादिति पञ्चम्या न निमित्तार्थताशङ्का । अतः उपादानत्वप्रत्यभिज्ञयकवाक्यत्वे सति वाक्यप्रमाणात्स- वज्ञ एव भूतयोनिविश्वयोनिः । यदक्षरं तत्मवविद्भवेत् इत्यु- रंश्यविधेयमावः। ननु यद्यश्वरशब्दवाच्यभूतयोनेः सर्वज्ञत्वम् , कथं तर्हि 'अक्षरात्परतः परः' इति सर्वज्ञस्य कार्यापक्षया परा- कारणादक्षरात् परत्वमुक्तम् श्रुतौ ? अत आह-अक्षरात्परत इति । अत्र वाक्ये अक्षरशब्देन ब्रह्मणो भूतयोनरुपादानत्य- निर्वाहकमव्याकृतं मायाशक्यपरपर्यायं योगवृत्त्या अभिधी- यते । यन् यस्मादथे । न च अक्षराब्दप्रत्यभिज्ञानात् भूव- योनिरव अक्षरशब्दनिर्दिष्ट इति वाच्यम् । प्रथमश्रुते 'यः ·अ. ७.] प्रथमोऽध्यायः। सर्वज्ञः' इति वाक्ये सर्वज्ञस्य जगदुपादानत्वप्रत्यभिज्ञया अस्य बाध्यत्वात् , 'येनारं पुरुषं वेद सत्यं प्रोवाच तां तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्' इति च अक्षरस्य ब्रह्मविद्याधिगम्यपुरुष- त्वाभिधानाच्च । यत्तु परिणामविवर्तयोः सारूप्यापेक्षेति, तत्र न ब्रह्मपरिणामो जगत्, किं तु विवर्तः, स च शङ्खपीतिमादौ विसहशेऽप्यस्तीति विवर्तमानत्वहेतुश्च देहात्मत्वाधारोपाधि- ठान जीवे अनेकान्तः । वैश्वानरः साधारणशब्दविशेषात् ।। 'को न आत्मा किं ब्रह्मेति' 'आत्मानमेवेमं वैश्रानरं संप्रत्यध्येपि तमेव नो बेहि'' इति च उपक्रम्य, शुसूर्यादीनां सुतेजस्त्वादिगुणयोगमेकैकोपासननिन्दया वैश्वानरं प्रत्येषां मूर्धादिभावमप्युपदिश्य आम्नायते- 'यस्त्वेतमेव प्रादेश- मात्रमभिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते' स सर्वलोकाद्याश्र- यं फलं भुते 'तस्य ह वा एतस्यात्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजाचक्षुर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वत्मात्मा संदेहो बहुलो वस्ति- व रयिः पृथिव्येव पादापुर एष वेदिलोमानि बाहिदयं गाईपत्यो मनोऽन्वाहार्यपचनमास्यमाहवनीयः' इत्यादि । कि- मयं वैश्वानरो जाठरः, उत परमेश्वर इत्यात्मब्रह्मशब्दाभ्यां अभिवैश्वानरशब्दाभ्यां च संशयः। अग्निशब्दोऽपि हि स- मानप्रकरणे वाजसनेयके श्रूयते-'अयमग्निर्वैश्वानरः' इति । ये विद भाष्यकारेण भूताभिदेवताजीवपूर्वपक्षा उपन्यस्ताः, ·शानदपणे [पा. २, ते उपक्रममात्रम् , तेषु प्राणाहुत्याधारत्वादेयंभूर्धत्वादेश अमा- मवस्यात् । पूर्वन हि- सावास्यरूपोपन्यासादक्षरं ब्रह्म वर्णितम् । जाठरेऽसावनेकान्त इति शड्डात्र वार्यते ।। तत्र- अग्नितामक्लुप्त्यादिविहिताग्न्यादिशब्दतः । आरोपितामूर्धादेरौदर्याग्नेरुपास्यता ॥ हृदयं गार्हपत्यः' इत्यादिना हि शरीरावयवाः संनिहित. स्यौदर्यम्याने: गाई पत्यादिभावेन कल्प्यन्ते। 'आस्यमाहवनीयः तयद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयम्' इति च वैश्वानरस्यास्या- नुगतस्य प्राणाहुत्याधारस्थाहवनीयकुण्डवेन आस्य कल्प्यते, 'तस्य ह वा एतस्य वैश्वानरस्य' इति प्रकृतत्वान् । एताभ्या- भुपादलिताभ्याम् अग्निभानरशब्दाभ्यां जाठरोऽग्निरुपाय: प्रतीयते ; न च धुमूर्घत्वादेः तस्मिन्नसंभवः, वाजसनेयके हि 'स होवाच मूर्धानमुपदिशन्नेष वा प्रतिष्ठा वैश्वानरः' इत्या- दिना मूर्धाद्यवयवानां धुलोकाद्यात्मना संपादितत्वात् पैश्वान- रस जाठरस्यापि गुमूर्यत्वादिसंभवात् । एवं च आरोपित- घुमूर्धत्वादिना रूपेण वृहत्वान् ब्रह्मत्वम आपनादात्मत्वम् । आ एव च ब्रमण्यप्यारोपादग्नितादेरुपपतिः-जाठर इव घुम्त्याइरिनि न गहनीयम् । जाठरे घुमूर्धत्वादिकल्पना- ·४५ - अ. ७.] प्रथमोऽध्यायः । या: श्रुतिकृतत्वेन ब्रह्मण्यग्नित्रेतादिकल्पनायाश्च पौरुषेयत्वेन विशेपे सति प्रतिवन्धनवतारादिति प्राप्ते, अभिधीयते- कल्प्यं च गार्हपत्यादि कुक्ष्यग्नावीश्वरे पुनः । हुमूर्धत्वादि महजमित्येतद्बलवत्तरम् ॥ इह हि उपक्रमश्रुनैरग्निवैश्वानरात्मब्रह्मशब्दर्जाठरपरमा- स्मसंदेहे किं वाक्यशेषगवाग्नितामकल्पनादेजाठरः परिगृ. झताम्, उत युमूर्धत्वादेर्वाक्यशेषगतात् परमात्मेति वाक्य- शेषस्याप्यनिर्णायकत्वे प्राप्ते, जाठरे समारोप्यादग्नितादः सकाशात् सगुणेश्वरे सर्वकारणे सहजयुमूर्धत्वादेवलवत्त्वात् तदनुसारेणात्मब्रह्मशब्दयोर्मुख्यार्थत्वम् । अग्निवैश्वानरश- ब्दयोस्तु जाठरोपाधिब्रह्मपरत्वमिति ।। इति धीमत्परमहंसपरिमाजकाचार्यधीमदनुभवानन्दपूज्य- पादशिष्य भगवदमलानन्दविरचित शानदर्पण प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

·तृतीयः पादः ॥ शुभ्वाद्यायतनं वशब्दात् ॥ १ ॥ 'यस्मिन्योः प्रथिवी चान्तरिक्षमातं मन. सह प्राणेश्च मः । वमेवक जानय आत्मानमन्या वाची विमुञ्चयामृत. स्यप संतुः' इत्यत्र प्रमृतीनाम् ओतत्ववचनेन यदाय- तनमवगम्यने, नकि प्रधानम् उत यति आयतनत्वमा- धारणधर्मदर्शनान् मंगये, प्राप्नं तावत्- पारवत्त्वेन सतुत्वादे पष्टयाः प्रयोगतः । द्यभ्वाचायतनं युक्तं नामृनं ब्रह्म कर्हि चित् ।। नदीपारावारमध्यवर्ती हि जलबिधारक. पारवान सेतुश ब्दार्थः, न बन्धनहेतुमात्रम् ; निगलादीनामपि मतगब्दार्थ- स्वप्रमङ्गान् । तथा च जगव्यवस्थाया बन्धक परमेश्वरे पिङ बन्धन इति धातीनिष्पन्नस्य सेतुशब्दस्य वृत्तिरित्ययुक्तम् । अतः पारवत्वार सतुत्वान् अझणश्वापारत्वात् वस्तुतः परिच्छिन्नं प्रधानमेव जगदायवनम् । अपि च 'अमृतस्य सेतुः' इति षष्टीप्रयोग: मेतारमृतादे भवति । ब्रह्मणश्चा तस्य नामृताईदा, ब्रह्मव्यतिरिक्तामृतामावात् । प्रधानं त्वमृ- वान्मुक्तीवादिनम् बन्धावस्थायां च तस्य भाग्यमिति 'अ- ·अ. १.] प्रथमोऽध्यायः । मृतस्य' इति व्यपदेशमहति ! आत्मशब्दश्च स्वभाववचन इति । सिद्धान्तस्तु- धारणाद्वामृतत्वस्य साधनाद्वास्य सेतुता । पूर्वपक्षेऽपि मुख्यार्थः सेतुशब्दो न हीष्यते ।। मृद्दारुविरचिते जलविधारके हि सेतुशब्दः प्रसिद्धः । न च प्रधाने मृन्मयाद्यात्मत्वमस्तीति पारवत्त्वाद्गुणावर्तयितव्यः । तत्र अस्मन्मतेऽप्यात्मशब्दानुसारेण ब्रह्मणि वा तरज्ञाने वा गुणात्प्रवर्तिष्यते । न च आत्मशब्दः स्वभाववाची, वस्तूक्ते- रेख स्वभावसिद्धौ तत्प्रयोगवैयात् । तथा हि-अस्य शुभ्वाद्यायतनस्य ब्रह्मणोऽस्य वा तज्ञानस्य 'जानथ' इति प्रकृतस्य यथाक्रमममृतत्वस्य धारणाद्वारकत्वात् , साधनात्सा- धकत्वाद्वा सेतुना भवति । अमृतशब्दश्च भारप्रधानः अमृ- तत्वस्येत्यर्थः । यद्यपि प्रीवामृतम, नथापि तदनासं न मोक्षः, अपि तु ज्ञातम् । ज्ञातरूपं च निरवद्यममृतत्वं तस्येति व्यप- देशाईम् । यथा हि सेतुर्जलं धारयति, एवं ब्रहामृतत्वं धा- रयतीति तस्य सेतुता । यथा वा सेतुः प्रवाहनिरोधेन प्रभू- तमुदकं साधयति, एवं ब्र.क्यज्ञानममृतत्वं साघयतीत्य- स्थापि सेतुतेति ।। भूमा संप्रसादाद्ध्युपदेशात् ।। २ ॥ इमामनन्ति- 'भूमा त्वेव विजिशासितव्य इति, भू- ·शास्त्रदर्पणे [पा. ३. मानं भगवो विजिज्ञासे' इति, 'यत्र नान्यत्पश्यति नान्य- च्छृणोति नान्यद्विजानाति स भूमा अथ यत्रान्यत्पश्य- त्यन्यच्छृणोत्यन्यद्विजानाति तदल्पम् ' इत्यादि । भूमाशब्दः बहुत्ववाची तद्वन्तं लक्षयति । तत्र संशयः-किं प्राणो भूमा स्यात्, आहोस्वित्परमात्मेति, उभयोरपि प्रकृतत्वात् । 'तरति शोकमात्मवित्' इति परमात्मा प्रकृतः, 'प्राणो वा आशाया भूयान्' इति च प्राणः । आत्मशब्दात्त शुभ्वाद्यायतनं ब्रह्मे- त्युक्तम् । तत्रात्मशब्दः प्राणेनैकान्त इति प्रत्यवस्थीयते । तथा हि प्राणादूर्ध्वमपृष्टत्याम्नस्तस्यातिसंनिधेः । प्रतीकोपास्त्युपक्रान्तब्रह्मप्रकरणादपि ॥ पिलाद्यात्मत्वनिर्देशैः प्राणसास्यियोधनात् । स आत्मा स च भूमेति तद्विच्छोकाम्बुधिं तरेत् ।। अस्मिन हि प्रकरणे उक्तादन्यो भूमा उच्यमान प्रश्नपूर्व- कमुच्यते । यथा 'नाम्रो वाव किं भूयोऽस्ति' इत्यादयः प्रश्नाः 'वाग्वाव नानो भूयसी' इत्याद्युत्तराणि । नैवम् ‘प्राणी वा आशाया भूयान' इत्यस्यानन्तरं प्राणात् किं भूय पृच्छयते ; नापि इदं प्राणद्य इति प्रत्युच्यते । तस्मात् प्राणा- दुपरि भग्नाऽनुपदेशान् प्राण एव भूमा; पूर्वे तु भूमानस्तत्प्रति- पत्त्यर्थाः आपेक्षिका:। अपि च भूमेति भावो भवितारमपेक्ष- ते । प्राणश्च भूमवाक्यात्समनन्तरवाक्ये निर्दिष्ट इति स एव इति ·अ. २ प्रथमोऽध्यायः । ४९ भूमा। 'तरति शोकमात्मविन्' इति तु अनेकवाक्यर्विप्रकृष्टम् । नच प्राणसंनिधिः आत्मप्रकरणाद्वाध्यः । अनात्मविदः आत्मानं विविधिोनारदस्य सोऽहं भगवो अनात्मवित् तं मामात्मवि- ज्ञानप्लवेन शोकस्य पारं तारयतु इति परमात्मनो विजि- ज्ञास्यत्वेन प्रक्रमान् सनत्कुमारीयोत्तरस्यापि तत्प्रतिपादना- नत्वेन पर्यवसानादिति वाच्यम् । सनत्कुमारस्य 'नाम ब्रह्म- त्युपास्व' इति प्रतीकोपदेशरूपेण उत्तरेण अब्रह्मविषयलेन नि- तिन नारदप्रश्नस्यापि तद्विषयत्वेन परमात्मोपदेशप्रकरण- स्यानुत्थानात् । 'प्राणो ह पिता प्राणो माता' इत्यादिना र प्राणस्य सर्वात्मत्वाभिधानात् आत्मनहाभूमशब्दाःमाणे एवं वर्तन्ते । एवं च 'आत्मवित्' इत्यत्र आत्मविद्या नामादिषु प्राणदृष्टिः । सान शास्त्राच्छोकनिवृत्तिहेतुरिति प्राप्ते, आ- चक्ष्महे- प्राणादुपरि निर्देशात्सत्यश्रुत्या परात्मनः । तथा प्रकरणेनापि प्राणसंनिधिवाधनम् ।। नं प्राणनादिनं चेत् ब्युः अतिवाद्यसीति, 'अतिवाद्यस्मीति भूयात् । नापलुचीत' इति प्राणदर्शिनोऽतिवादित्वमभ्युपगम्य तस्मात्यावर्तयन् ब्रह्मविदम् , 'एष तु वा अतिवदति यः सत्ये- नातिवदति' इत्याह । न चैतत् नामाग्रतिवादित्वात्प्राणविदो च्यावृत्यर्थम् , सत्यशब्दश्च प्राण एवेति युक्तम् ; नामाघतिवा- दित्वस्य शब्दतोऽनुक्तेः ततो विशेषाप्रतीतेः, सत्यशब्दस्य च ब्रह्मणि परमार्थे रूढत्वात् , भाक्तत्वाच प्राणे । न च प्राणव- - - 8 4.

·५० शादर्पणे [पा. ३. . दिन एवं सत्यवदनं गुणविध्यर्थम् , अतिवादित्वं प्रति सत्यस्य हेतुभावबोधितृतीयाश्रुतिविरोधात् । न च सहार्थे तृतीयेयम्, अतिवादिस्ले हेत्वनुपदेशप्रसगात् । न च संनिहितप्राणवचनं हेत: कल्प्यः, श्रीतहेतुसंभव तत्यायोगात् । न च प्रभेनवार्थी- न्तरपरत्वम् , प्रकृतासंभवकृतस्वात्तस्य । एवम् 'तरति शोक- मात्मविन्' इति प्रकरणादपि प्राणसंनिधियाधः । यत्तु प्रती- कोपदेशात्तत्परत्वमिति तन्न, नामादिव्यापकवस्तूपदेशानां पर- मसूक्ष्मपरमव्यापकनाप्रतिपत्युपयोगित्वात् । तेषु प्रतीक ब्रह्मष्ट्रिविधीनां गोदोहनविधिवत आश्रित्यविधानत्वादिति ।। अक्षरमभ्यरान्तधृनः ॥ ३ ॥ कस्मिन्सन्वाकाशोऽव्याकृतमोतच दीर्घतन्तुवत्प्रातच ति- यजन्तुवदाश्रित इति गायर्या पृष्टः याज्ञवल्क्यः । ‘स हो. वाचतव नदक्षरं गार्गि त्राह्मणा अभिवदन्यस्थूलमनणु'- इत्यादिवाक्ये किमरं वर्णाः, उत ब्रह्मति संशयः-'अक्षरस- साम्रायः' इन्यादौ वर्णे अक्षराब्दस्य रूढप्रयोमान् , 'अथ परा यया नदभरमधिगम्यते' इत्यादी ब्रह्मणि च निरूढप्र. योगान् । पूर्वत्र 'प्राणो ह पिता' इत्यादिप्राणसात्म्यि गौण- मित्युक्तमयुक्तम , अब्रह्मणोऽपि प्रणवस्य मुख्यसार्वात्म्यदर्श. नादिति प्रत्यवश्थानात्मंगतिः । तत्र- संयोगादलीयम्लादर्थानां शब्दमात्रतः । मन्दानां प्रणवात्मवादाकाशभ्य म आश्रयः ।।

·अ. ३.] प्रथमोऽध्यायः। 1 अभुते न क्षरतीति वा ब्रह्मणि यावद्योगादक्षरशब्दोऽवय- ववृत्त्या व्याख्यातुमारभ्यते, तावदनपेक्षसमुदायप्रसिध्या वर्ण एव बुद्धौ निविशमान: अवयवकल्पना बाधेत । न च वर्णेष्वा- काशस्योतप्रोतत्वे नोपपद्येते ; अर्थस्य सर्वस्य घटोऽयम्-इत्या- दिप्रतिमासे शब्दतादात्म्योपलम्भात् । न चैप शब्दानामर्थ- बुद्धयुपायत्वकृतः, धूमोपायाया वहियुद्धेरपि धूमात्मकवद्विवि- पयत्वप्रसङ्गात् । न ह्येषा धूमा वह्निरिति वहि विषयीकरोति । किं तुधूमाहिरिति वैयधिकरण्येन । तस्मादभेदकृतोऽयं शब्दा- योः सामानाधिकरण्योपलम्भः । अपि च शब्दानुपायेऽप्यर्थ- प्रत्यये लिङ्गेन्द्रियादिजन्य अस्ति शब्दसामानाधिकरण्यात्मक- वोल्लेखोऽर्थस्य । तस्मान्नाममु पृथिव्यादयो अम्बरान्ता:ओताश्च प्रोताश्च । नामानि च ओंकारात्मकानि तद्व्याप्यत्वात् प्रणवे तद्यथा शङ्कुना पर्णमध्यस्थसिरया सर्वाणि पर्णानि पर्णाव- यवाः संतृण्णानि, एबमोंकारेण सर्वा वाक् संतृण्णा विद्धा इति श्रुतेः । तस्माद्वर्ण एवाक्षरं न परमात्मेति प्राप्ते, अभि- धीयते- रूपक्रियाप्रमाभेदाद्विभेदो नामनामिनोः । निरन्तरप्रतीतत्वकृतभ्रान्तस्तदेकता ॥ शब्दत्वसामान्यात्मकानि श्रोत्रप्राह्याणि अभिधेयप्रत्ययार्थ- क्रियाणि नामधेयान्यनुभूयन्ते । रूपधेयानि तु घटपटादीनि घटत्वपटत्त्वसामान्यात्मकानि चक्षुरादीन्द्रियमाह्याणि क्षीरधा- रणप्रावरणाद्यर्थक्रियाणि; अतश्च नामधयेभ्यो भेदेनानुभू- .

·शास्त्रदर्पणे [पा. ३. यन्ते । कुतो नामात्मकत्वममीयाम् । न च घटोऽयमिति प्रत्य- येऽपि इदंशब्दार्थस्य घटस्य धकारटकारात्मत्वं प्रतीयते । कि तु कुम्भस्य संनिहितदेशकालत्वम् । घटोपलम्मानन्तरक्षणे तु गृहीतसंबन्धे घटसंज्ञा घटाननुप्रविष्टैव संस्कारोदोधात् स्म- यते । अतश्च निरन्तरप्रतीतः शब्दार्थयोरैक्यभ्रमः । तस्मा- द्वर्णानामम्बरान्तधारकत्वायोगः । स्फोटपरिग्रहे च अक्षर. शब्दस्य रूढित्यागस्तुल्यः । तदप्रामाणिकत्वं च वक्ष्यते । तदेवमक्षरशब्दस्य रूढ्यनुपपत्तेः अम्बरान्तजगदधिष्ठाने ब्रह्म- . णि योगाद्वृत्तिरिति ॥ ईक्षतिकर्मव्यपदेशात्सः ॥ ४॥ 'एतद सत्यकाम परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारस्तस्माद्विद्वा- नेतैनवायसनेनैकतरमन्वेति' इति प्रकृत्य श्रूयते-- 'यः पुनरत सिमानणोमित्येतनवाक्षरेण परं पुरुषमभिध्यायीत स तेजसि सूर्ये मंपन्नः म सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकम्' इत्यत्र परं प्रम अभिध्यातव्यमुच्यते, उतापरमिति परापरप्रमणोः प्रकृतत्वात्संशयः॥ अक्षरादम्यराधारात्प्रणवः पयुदामितः । गषयमपरं किं या परमिसन चिन्त्यते ॥ इयं युटिमनिधिसंगतिः । तम- मालोकामिदनुवादपानम्पायविभागतः । नम्यानयोयेयमपरं मम गम्यते ॥

·३ - अ. ४. प्रथमोऽध्यायः । ५३ यः परं पुरुषमभिध्यायीत, स सामभिरुनीयते ब्रह्मलोकम् -इति देशपरिच्छिन्त्रफलरवाद्धयानस्य ध्येयमपरं ब्रोति ग- भ्यते । न च ईक्षणस्य तत्त्वविषयत्वात् ध्यानस्यापि त- समानविषयत्वात् परब्रह्मविषयता, ध्यानस्य परपुरुषविषय- त्वेन दर्शनस्य परात्परविषयत्वेन च समानविषयवासिद्धे रिति । ईक्षणस च तत्त्वविषयत्वं स्वप्नेक्षणादौ सन्याभि- चारमिति प्राप्त, राद्धान्तः- ईक्षणध्यानयारेकः कार्यकारणभूतयोः । अर्थ औत्सर्गिकस्तत्वविषयत्वं तयेक्षतेः॥ ध्यानध हि साक्षात्कार: फलम् , साक्षात्कारश्च उत्सर्गवस्त- त्वविषयः । न चेहास्त्यपवादः । तथा च ध्यानयापि तद्ध- तोस्तत्समानविषयतेति तत्त्वविषयना । प्रकारान्तरेण च एक- विषयत्वम्-इह हि 'स एतस्मात् ' इति प्रकृतापेश्रात् समाभि- व्याहरादेकवाक्यता अवगता । तदनुगृहीता च परं पुरुषस- भिध्यायीत' 'परं पुरुषमीक्षते' इति च परपुरुषप्रत्यभिज्ञा ध्यानेक्षणयारेकविषयत्वं गमयति। यस्तु 'परम् "परात्परम्' इति च रूपभेदः, स प्रतीतकवाक्यत्वभक्षकत्वात् 'जीव- घनात्परात्' इत्यत्र जीवधनशब्दस्य जीवनललोकयोरन्यतर- विषयत्वम्, न तु ध्यातव्यपुरुषविषयत्वमिति नेतन्यः । जीवो होपाधिकलेन पनः, जीवानां च समष्टिकरणात्मनि हिरण्य- समें करणद्वारा अस्ति घनीभावः; सन्निवासत्वात् ब्रह्मलो- ·५४ शास्त्रदर्पणे [पा. ३. . कोऽपि जीवधनः । ब्रह्मलोकप्राप्लुपदेशोऽपि क्रममुक्तिपर- वादविरुद्धः । न चैवं 'परं चापरं च ब्रह्म' इत्यत्रापरमझो- पक्रमस्य निष्पयोजनत्वम् , विमात्रायतनोपास्तः परब्रह्मविष- यत्वान्, प्रणवगतकैकमात्रायतनोपास्तेरपरविषयत्वादिति ।। दहर उत्तरेभ्यः ॥५॥ 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुरे दहरं पुण्डरीकं वेश्म दहरोऽस्मि- अन्तराकागस्तस्मिन्यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाव विजिनासि- तव्यम इत्यादि । तत्र द्विपर्वा विचार:-कि दहराकाशादन्य. दन्वेष्टव्यम् , उत दहराकाश इति ; यदा तस्मिन्यदन्तः' इ. त्यम नच्छन्दस्याकाशेनान्वयः, तदा आकाशादभ्यन्तरस्यान्वे- पणा । यदा दहरपुण्डरीकेण, नदा आकाशस्यान्वष्टध्यत्वमिति । पदापि दहराकाशः, तदा म किं भूनाकाशः, किं वा जीवः, उन परमात्मेति । अत्र च मंशये कारणमाकाशब्रह्मपुरशदौ- आकाशगन्दी हि टोकनभमि रूममणि च वेदे निरूटः; अमरगन्दोऽपि प्रमणः पुरमिति विप्रहे प्रदशन्दादीश्वरः प्रतीयते । पाटगा च पुरसम्वामी ओवः । सम्र आकाना- दन्यदन्वंत्र्यमिति प्राप्तम I तथा हि- मंनिकृष्टान्वयं लभ्ये विटंन नान्वयः । नारदम्यान आकामादन्तर्गतमुपास्यताम् ।। यदा नागम्मिनन्नगामातम्मिन्यदन्नः इति मच्छन्दन भम्यानमाकानं पगमध्यन, मदा नगरदाय मंनिष्टान्व- - ·अ. ५.] प्रथमोऽध्यायः । । यो लभ्यते । यदा तु 'दहरं पुण्डरीकं वेश्म' तस्मिन्पुण्डरीके यदन्तस्तदन्वेष्टव्यम्- इत्यन्वयं कृत्वा किं तस्मिन्विदाते इत्याफाइक्षायाम् 'दहरोऽस्मिन्नन्तराकाशः' इति वाक्यं यो- ज्यते, तदा तच्छब्दस्य व्यवहितान्वयप्रसङ्गः । अत्रोच्यते-- चावान्वा अयमित्यादावाकाशव्याप्तिवर्णनात् । न ततोऽन्तर्गतं चिन्त्यं दिवादेस्तत्प्रसङ्गतः ।। इह हि 'याघान्या अयमाकाशः सावानेयोऽन्त हृदय आ- काशः' इत्याकाशमहिमवर्णनात् तदेवोपास्यम् । इतरथा तद- भिधानवयात । तदप्याकाशान्तर्गतवस्तुमतिपत्त्यर्थमिति चेत्, न । तथा सति 'उभे अस्मिन् गावापृथिवी अन्तरेव समाहिते' इत्यादिना अभिहितस्य द्यावापृथिव्यादेरुपास्यत्व- प्रसङ्गात् । 'अथ य इहात्मानमनुविद्य वजन्त्येताश्च सत्यान्का- मास्तेषार सर्वेषु लोकेषु कामचारो भवति' इत्यात्मोपास्तः फलवत्त्वावगमात् । 'उभे अस्मिन्द्यावापृथिवी अन्तरेव समा- हिते' इति समाधानाधारत्वेनोक्तस्याकाशस्य 'अस्मिन्कामाः समाहिता एप आत्मा इत्यभिहितस्यात्मनश्च समाधानाधार- त्वेन प्रत्यभिज्ञया एकत्वावगमाच्च । 'एपः' इति 'आत्मा' इति च एकवचनपुंलिङ्गशब्दाभ्यां तद्रूपेणोक्ताकाशाभिधानस्य न्या- प्यत्वाच । एवं च तस्मिन' इत्यस्य व्यवहितपुण्डरीकण मं- धन्ध: संनिहिताकाशसंबन्धामभवादिति । यदा च दहराकाश एवान्वेष्टव्यः, नदा म भूताकाशः, तत्राकाशशब्दस्य रूढत्वान् . - .

·शास्त्रदर्पणे पुण्डरीकावच्छिन्नस्य च नमसो वाहानापमानान्; आकाश- स्वपाविशेषाध हार्दनभसो यावापृथिव्याद्याश्रयत्वोपचारा- दिति पूर्वपक्ष: तुच्छ:, वाक्यशेषगतबहुलिनेष्वात्मश्रुतौ थ मयाम अस्याः शनाया अनुत्थानान्, 'आकाशस्तलिङ्गान इत्यादी च रूढित्यागस्य आश्रितत्वात् । तथा हि- तेन तस्योपमेयत्वं रामरावणयुवत । आगत्या भेदमारोप्य गती सत्यां न युज्यते ।। 'रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव' इत्यत्र हि एकस्मिन्नपि युदं अगत्या भेदं परिकल्प्य उपमेयत्नसिध्यर्थमेवं व्यपदि- श्यते । अस्ति तु इह दहराकाशस्य नमसोऽन्यत्वादपमोक्त गतिः । तथा 'एष आत्मा हतपाप्मा विजरो विमृत्युः' इत्यादि द्रव्यम् । तस्मात्रीवपूर्वपन एव अत्र दृढः । पूर्वत्र ईक्ष- निभ्यायनिकर्मणोः परपुरुषविषयत्वेन प्रत्यभिज्ञानादक्ये मति ध्यातिर्म परं प्रमत्युक्तम , नयुक्तम् , दहरवाम्योपक्रमो- कजीवस्य वाक्यहोपे 'म उत्तमपुरुषः' इति उत्तमपुरुषश- न्दाभिधानान, तत्परपुरुषभन्दम्यायनाविषयत्वमभवान- व्यागापाकरणान मंगतिः । तत्र- भाषेयत्वादिगपाल पुरं जीवम्य युज्यते । हो न समगो युक्त हुनुहवियोगनः ॥ जीवम्य परिन्मिानन 'मापुर' पनि मनमानिर्दिष्टाधार .

·प्रथमोऽध्यायः । प्रति आधेयत्वान् भोगायतनेन भोक्तविशेषसंबन्धाच्च जीवस्य ब्रह्मणः पुरमिति समासान्ततिपष्टयुफसंपन्धोप- पत्तेः तस्यैव, शरीरं पुरं युज्यते । न ब्रह्मणः, तस्य सर्व- गतत्वेनानाधेयत्वात्, शरीरेण विशेषसंबन्धाभावाच । कार- गत्वेन संबन्धस्य सर्वविकारसाधारण्यात् । असाधारण- निमित्ता हि व्यपदेशा भवन्ति । तद्यथा क्षितिजलपवन- बीजादिसमवधानजन्माप्यकरः शालिबीजेन व्यपदिश्यते शाल्यकुर इति । म भित्यादिभिः, तेषां कार्यान्तरप्वपि सा- धारणत्वात् । ननु जीवस्वामिकेऽपि पुरं पुण्डरीकवेश्मनि आ- काशशब्दं ब्रह्म यतताम- यथा वत्मगजस्य पुरे उज्जयिन्यां चैत्रः स्वगृहे वर्तते इति । नैतत् , वेश्मनोऽनिर्दिष्टाधेय- विशेपस्याधेयाकाङ्क्षायां ब्रह्मपुरशब्दसंनिहितपुरस्वामिनो जीवस्याधेयत्वेन संबन्धात् । ब्रह्मशब्दस्य च रूदि परित्यज्य देहादिबृहकत्वयोगाद्वा चैतन्यगुणयोगाद्वा जीवेऽपि प्र- नत्वादिति प्राप्ते, अभिधीयते- ब्रह्मेति प्रकृतिः षष्ट्याः प्राधान्यालवत्तरा। प्रझातो दहरः पछी नेया तदनुसारतः ।। यदुक्तं ब्रह्मणः पुरेण असाधारणसंबन्धाभावात् प्रझण: पुरमिति षष्टयनुपपत्तिरिवि, तन्न, ब्रझप्रातिपदिकार्थम्य वि- शेष्यस्य प्राधान्यान, सद्विशेषणभूतपष्टयर्थस्य पदनुसारेण ब्रह्मणि नेतव्यत्वात् । तथा हि- - ·शाखदर्पण (पा. ३. उपलब्धरधिष्ठानं ब्रह्मणो देह इप्यते । तेनासाधारणत्वेन देहो ब्रह्मपुरं भवेन ॥ दे हि ब्रह्मोपलभ्यत इसमाधारणतया देहो प्रमपुर मिनि व्यपदिश्यते । 'पुरे इत्याधारनिर्देशोऽपि प्रथमभुतनमा शब्दानुमारणोपलरध्याधारत्वपरः । अस्तु वा ब्रह्मपुरं जीवपुः रम; तथापि बत्मराजपुरे चत्रसदनात जीवपुरे ब्रह्मसदनं हृदयपुण्डरीक भविष्यति । न च संनिभानाजीव एव मना- धेयत्वेन मंध्यत इति वाच्यम । उत्तरेभ्यः अहरहझलोकग न्यादिलिनेभ्यो ब्रह्मावगमान , मंनिधेश्च लिनादुर्वलत्वा- दिति ।। उत्तराचंदाविर्भूतस्यरूपस्तु ॥ ६ ॥ अन्नगमितमिदमधिकरणम् । दहाविद्याम्नायोपरि १ नविरोचनयोहिरण्यगर्भेण मह मंवादापायामाल्यायिका ममा नायन-य भारमापहसपाप्मत्वादिमाग मोऽन्वेष्टव्यः- इत्युपगम्य- य एषोऽनिणि पुरुषो जानदवम्यायां दृश्यते, एप आमंनि होवाचनदमृतमभयमेनोति, तथा य एष म महायमानमरत्येष आत्मनि हायाघ, नया सद्यतत्म म. मममः, उपमंहनकरण इत्यर्थः, मप्रमग्नः वन विजा. नानि पंप आत्मनि होवाघ, मया एप मंप्रमादोऽम्माधरी गात्ममुन्याप को योनिम्पर्मपय पेन रूपेणाभिनिष्परा इनि । नत्र गोय आप्रदाययधामु नुर्गय च पर्याय निर्दिष्ट ·अ. ७.] प्रथमोऽध्यायः । आत्मा, स कि जीवः, परमात्मा वेति संशयः, अवस्थात्रय- लिङ्गादमृताभयत्वादश्च । पूर्वव अपहत्तपाप्मत्वादिलिगात् दहरो मोत्युक्तम् । तत्र अपहृतपाप्मत्वादे वेऽपि अनेन वाक्येन अभिधानादनैकान्तिकत्वमिति प्रत्यवस्थानात् संग- तिः । तथा हिन अवस्थावत्त्वतो देहादुत्थिते व एष सन् । उपाध्यपगमापाप्ममृत्युशोकादिवर्जितः ।। जामदाद्यवस्थावत्त्वं शरीरात्समुत्थानं च जीवस्यैव सं- भवति । न च तस्यापह्तपाप्मत्वाद्यसंभवः । शरीराद्युपा- धिको हि अम्य पाप्मादिः, तमिवृत्ती निवर्तत इति । उत्तर- उपाधिभिर्वियुक्तस्य जीवस्य ब्रह्मरूपतः । अपापस्वादि तमिश्चेद्रमण्येव तदिध्यताम् ।। अनुकृतस्नस्य च ॥७॥ 'न तत्र सूर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विगुतो भान्ति कुतो- ऽयमग्निः । तमेव भान्तमनुभाति सर्व तस्य भासा सर्वमिदं लिभाति' इत्यत्र यं भान्तमनुभाति सर्व यस्य च भासा सर्वमिदं विभाति, तत्कि तेजः, उत्त ब्रह्मति सप्तम्या: मति विषये च माधारण्यासंशयः । पूर्वम एतं त्वैव ते' इत्ये- तसन्दस्य प्रकृतार्थत्वात् दहरस्य जीवता निरस्ता; तदयु- .

·शास्त्रदर्पण पा. ३. कम्, 'तत्र' इत्यादी मर्वनाग्नः प्रकृतार्थत्वानियमादिति प्रत्य- वस्थानात्मंगतिः । 'तत्र' इति विपयसप्तमीस्वीकारे न तदा सयतीति णिजध्याहारममहान् सतिसप्तमीयम् । तथा च-- अभानं नेजसो दृष्टं मनि तेजोऽन्तरे यतः । तेजो धात्वन्तरं तस्मादनुकाराच्च गम्यते ।। यलीयसा मारेण तेजमा मन्दतेजश्चन्द्रवारकाधभिभूयते, नाल्पतेजसा । तस्माद्यत्र सति सूर्याभिभूयते, तत्तेजः। न च प्रदीपपिधायकपटगृहादी व्यभिचारः, तस्याभामकत्वान् । अस्य तु अभिभावकस्य तस्य भामा मर्वमिदं विभाति' इति भासक-. त्वश्रवणान् । विमतं तंजः, प्रकाशकत्वे मति तेजोऽभिभावक- वान्-सूर्यवत् । न च 'मर्वमिदं विभाति इति मलिगात्पर मात्मेहाभिमन नि युक्तम , मर्यशब्दम्य प्रकृतसूर्यायपेक्षत्वान् । न प अनिन्दियमावमापनम्य नजम कथं नेजःप्रकाशकनेति मांगनम । अन्य संजमाऽन्यत्रादृष्टम्यापि नेजःप्रकाशकत्वाय अनियादामिनलान , अनिन्दियत्वेऽप्यविगंधान । न चैव- मनगम्यपि प्रमाण (निवशादभिभवानकारी किमिनि माधि. नामिनि वाच्यम। अन्याययोः दयो. अनिवशादाश्रयणे भुति- शिम गुरुगरभारागंपप्रमद्गात् । नम्माभिभवादिह गंजो- उन्न गगन । भनुपगप गम्पन; अनुमान गनुकारः मई ममानव स्टा गानमनुगमनानि । यद्यपि यस्मिन्यौः पपिपलभिमानमपि प्राम, तथाध्याभिभवानु। .

·प्रथमोऽध्यायः । कारलिङ्गाभ्यां प्रकरणवाधया तेजः। न च तत्र 'तम्। 'तस्य' इति सर्वनामश्रुतिभिः प्रकृतब्रह्मपरामर्शाच्छृतिभिरेव लिङ्ग- बाध इति सांप्रतम् । न हि सर्वनाम निनियमेन प्रकृतमेव परामशतीति नियन्तुं शक्यम्। 'तेन रकं रागात्' 'तस्याय- त्यम्' इत्यादौ पूर्वोक्ताभावेन तच्छब्दस्य प्रकृतपरामर्शित्वा. दर्शनात् । ततश्चेदिहेव सच्छब्दब्रह्मामेमाणं परामृश्यते, तर्हि तेज एव परामृश्यतामिति तेज एवालौकिकमिहोपास्यत्वेन गम्यते इति प्राप्ते, अभिधीयते- ब्रह्मण्येव हि सल्लिङ्ग न च तेजस्यलौकिके । तस्मान्न तदुपास्यत्वं ब्रह्म शेयं तु गम्यते ॥ न तावत् 'न तन्त्र' इति सतिसप्तमी, तथा सति हि तेज:- प्रतिरोधितेजसः प्रकाशमानत्वेन तेज:प्रकाशकत्वासंभवात् 'तमेव भान्तमनुभाति सर्वम्' इति भासमानस्य सतः सूर्यादि- सर्वजगदवभासित्वमसंकुचद्वृत्ति सत् विरुध्येत । तथा सति लोकशब्दानवगतं दृष्टतेजोविपरीत तेजः परिकल्प्य तदुपास्ति: कल्प्या। ततो वरम् 'भारूप: सत्यकामः' इति 'अगृह्यो नाहि गृह्यते' इति च अविषयस्य सर्वावभासकस्य ब्रह्मणः श्रुतिप्रसि. खस्येह ग्रहणम् । तथा च 'तत्र' इति विषयसप्तमी। न तद्भा- सयते' इति स्मृतेरपि विषयसामीयम् । तथा च अभिमवरूप- तेजोलिङ्गमसिद्धम् , अपितु ब्रमण्येवैतदुक्तप्रकारेण लिङ्गम् । न अत्र भासयतीति णिजध्याहारप्रसगः। तत्र इति विषयत्वे - ·অস্তিত্ব [पा. ३. उक्त अर्थाद्विपयित्वेन भासयतीति लभ्यत्वात्। तस्मात् 'ज्यो- तियां ज्योतिः' इति प्रकृतम्, तत्किमित्यपेक्षायां ज्ञेयं ब्रह प्रतिपाद्यते। अनुकारस्तु सजातीयत्वे नैकान्तः, तप्तायःपिण्डो- ऽग्निं दहन्तमनुदहतीति दर्शनात् । । अपि च 'तत्र' इत्यादि भिः सर्वनामभिः प्रकृतं ब्रह्म परामृष्टव्यम् । 'तन रक्तम्' इत्यादौ च प्रकृतं. परस्य प्रत्ययस्यार्थविशेष अन्वाख्यायमाने पूर्वस्याः प्रकृतरथस्य सतः प्रकृतस्य तच्छब्देन परामर्श इति न सर्वनाम्न. प्रकृतार्थत्वव्यभिचारः।। शब्दादेव प्रमितः ।।८।। 'अङ्गुष्ठमावः पुरुषो मध्य आत्मनि तिष्ठति । ईशानो भूत- भव्यम्य म एवाद्य स व एतद तत्' यदन्यत्र धर्मादिति पृष्ठम्-इत्यत्र अयमगुष्ठमात्रः पुरुपः किं जीवः उपास्यत्वेनो. पदिश्यत, उत परमात्मा ईश्वरत्वेन प्रतिपाद्यते इति संशयः । कस्मान् ! नाखसा मानमंदोऽम्ति परस्मिन्मानजिते । भूतभव्यशिता जीव नासी तेन संशयः ।। यात्र परमात्मा प्रतिपाद्यः, साई परिमाणविशेषप्रतिपाद. कागष्टमात्रभुतिन मुख्या। यदि जीवः, ईशानश्रुतिन मुख्या। अत एकत्र गौणता । सा च वेन्यज्ञानात्संशयः। पूर्व सति विषये च माघारणा मातमी 'न तद्भासयते' इति विपयत्वनि पंधकामृत्या विषये व्यवस्थापिता । तद्वत्परिमाणमपि जैवर्म- ·अ.८. प्रथमोऽध्यायः । ३ धरं वेति संशये, 'अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं निश्चकर्ष यमो बलात्' इति निर्णीतार्थस्मृत्या जैवमिति प्रत्यवस्थानात् संगतिः । उपाधिना बिना पूर्व परिमाणोपवर्णनात् । भूतभव्येशिता पश्चात्तनी जैवीति नीयताम् ।। हृत्युण्डरीकस्थाननिर्देशाद्धि दहरत्वं परमात्मन एवौपा- थिकं युक्तम् । न च अत्र स्थानं किंचिन्निर्दिष्टम् , परिमाणमा- निर्देशात् । न च अत्रापि 'मध्य आत्मनि' इति स्थानविशेपो गम्यते । आत्मशब्दो ह्ययं स्वभाववचनो वा जीववचनो वा ब्रह्मवचनो वा स्यात् । तत्र स्वभावस्य स्वमचिनधीननिरूपण- तथा स्वस्य भवितुरनिर्देशात् न ज्ञायते कस्य मध्य इति । न चजीवपरयोरस्ति मध्यमसेति-नैप स्थाननिर्देशः स्पष्टः। तस्मादुपाधिमन्तरेण परिमाणनिर्देशात्तस्य च प्रथमत्वा- जीवस्य च परमात्मावच्छेदस्योपाध्यन्तरमन्तरेण परिमिव- त्वाञ्चरमप्रतीतं भूतमव्येशानत्वमापेक्षिकं व्याख्ययमिति प्राप्ते, अभिधीयते-- प्रभोत्तरत्वादीशानश्रवणस्याविशेषतः । जीवस्य ब्रह्मरूपत्वप्रत्यायनपरं वचः ।। अङ्गुटमात्रभुतेः प्राथम्यमसिद्धम्। ततोऽपि प्राक् धर्मात्' इति परमात्मनः पृष्टत्वात्। तदनन्तरस्यास्य संदर्भस्य तत्प्रतिवपनतोचिता । तर्हि जीवनिर्देशस्य का गतिरिति, ·६५ शास्त्रन्दर्पण {पा. ३. उच्यत- अङ्गुष्टमात्रजीवानुवादेन विरुद्धांशप्रहाणेन तस्ये. शानत्वप्रतिपादनपरमिदं वाक्यम- तश्चमस्यादिवत् । एवं भूतभव्येशानत्वं न संकोचयितव्यम् ॥ तदुपर्यपि यादरायणः मंभवात् ॥ ९ ॥ इदानी नरवद्देवादीनां ब्रह्मविद्यासाधनवेदान्तवाक्यविचा- रादिपु अधिकारोऽस्ति न वेति विचार्यते, तेषां सामर्थ्यासंभ- वसंभवाभ्याम् । यद्यपीय चिन्ता शाखसंगता, तथापि समन्व- यलक्षणे साक्षादसंगतेति प्रासङ्गिकी । अङ्गुष्ठमात्रश्रुतिर्मनु- प्यहृदयापेक्षा, मनुष्याधिकारत्वाच्छास्त्रस्येत्युक्तम्। तहि वेदा- न्ता अपि मनुष्याधिकारी एवेति प्रापय्य प्रतिविधीयते । यद्यप्ययमधिकारविचारो न देवादिप्रवृत्त्यर्थः, तथापि क्रममु. तिफलोपास्तिषु भोगद्वारा मोक्ष्यमाणमनुष्यप्रवृत्त्यगम् । तब- देवानामशरीरत्वावेदाध्ययनवर्जनात् । दृष्यशास्त्रीयमामर्थ्यहानेर्विद्या न विद्यते ।। अपि च । नानादेश नैकदेवकदेवो यागानां स्यात्संप्रदान विरोधात् । देहध्वमेधंममापद्यमानःशदैनित्यनैप शभ्योऽभिधातुम ।। अबोच्यते- विध्येकवाक्यतां यातुं योऽर्थः शब्दरतत्परः । अविनद्धः प्रतीयेत स सैरव प्रमीयते ।।

·शास्त्रदपणे {पा. ३. दिति चेत्, न, औपनिषदस्य ब्रह्मणो मानान्तरायोग्यतया वाधासंभवेन अगौणत्वात् : तात्पर्यगम्यविधेयस्तुतौ द्वारतो. ऽपि देवताविग्रहाद्यवगतो तत्र तात्पर्यकल्पनानुपपत्तेः । न च यत्र यस्य न तात्पर्य तत्र तस्याप्रामाण्यम् ; यतः- विगेपणानि मीयन्ते विशिष्टविधिभिर्यथा । अतत्परैस्तथा देवदेहा मन्त्रार्थवादतः ॥ 'एतस्यैवरेवतीपु वाग्वन्तीयमग्निष्टोममाम कृत्वा पशुकामो होतेन यजेत' इत्यत्र रेवतीनामृचां वारवन्तीयसाम्नश्च संघ- न्धो विशेषणं मानान्तरागम्यम् ; तद्विशिष्टयागविधिर्न विशे- पणपरः; तया सति विध्यावृत्त्यापातान् । अथ च विशेषणेऽपि प्रमाणम् । न च विशिष्टविषयवन विगंपणाक्षेपः; तथा सति परस्पराश्रयान्-आक्षेपाविशेषणप्रतिपत्ता सत्यां विशिष्टवि. पयत्वम् ; विशिष्टविपयत्वाच्च तदाक्षेप इति । न च कर्मणि विरोधः, मन्त्रार्यवादप्रमितश्वयांणां देवतानां नानाविप्रहवती- नामन्तर्धानादिशक्तियोगान् पररदृष्टानां युगपदनेकदंशवर्ति- यागेपु मंप्रदानत्वमभवान् । न च शद विरांघः; अवान्तर- प्रलये वरवादिशब्दानां विद्यमानत्वात् तेषां च वमुत्वादिजात्यर्थ- स्वात् महाप्रलये शब्दानां संस्कारशंपं लीनानां पूर्वक्रमसदृश- क्रमयतां पुनगदवात् अर्थानां च जातीनां पूर्वसदृशीनामुत्पा दान् वर्णनित्यत्वपश्वेऽपि क्रमापगृहीतवर्णानां वेदत्वान् क्रमस्य उभारणापलन्ध्यारन्यतरधर्मस्यानित्यवान् तत्सादृश्यनियम- ·अ. १०.] प्रथमोऽध्यायः । स्यैव वेदनित्यत्वप्रयोजकत्वात् । जन्मान्तरे च विधिवधीत- वेदस्य देवजन्मन्याविर्भावात् स्मर्यमाणवेदात् देवानां विद्या स्यात् । अस्माकमपि वेदो न अधीयमानदशायामेवार्थबोधकः; किं तु अध्ययनोत्तरकालं मीमांसादिसहकृतः स्मर्यमाण एवेति ॥ शुगस्य नदनादरश्रयणात्तदागवणा- लम्च्यते हि ॥१०॥ शूद्रस्य ब्रह्मविद्यामाधनवेदान्तवाक्यविचारादिपु अधिका- रोऽस्ति न वेति अध्ययनप प्रधानकमत्वसंस्कारकर्मत्वाभ्यां मंशयः। पूर्वत्र अत्रैवर्णिकदेवानाम् 'तद्यो यः' इति लिगादधि- कार उक्तः । तद्विद्याधिकारिणः शूद्रशब्देन परामर्श लिगा- न्द्रस्याप्यधिकारः । श्रूयते हि- 'अह हारेत्वा शूद्र तव मह गोभिरस्तु' इति । न च ब्रह्मविद्यायामलौकिकमस्ति मायनम, यदस्य न म्यान् । वेदार्याक्योधे अध्ययननि- यमम्य स्वाध्यायविध्ययोधितवान् । शहस्य उपनीनद्विजात्य- धिकारकाध्ययनाभावान् प्राज्ञानमाधनविचारादावनाधिकार इति चन्, न: यन:- अनारभ्यविधः कमब्यामानाप्रितत्वतः। न प्रवऽम्म नियमो न पुमर्थेऽनभीष्टतः ॥ 'म्याध्यायोऽप्यतच्यः' इति हि विधि: कंचित्तुं प्रत्य २ पटवते । न च स्वाध्यायः फेनचित्तुना जुहूरनियतमं.

·शादर्पणे (पा. ३. । बन्धः ; यतस्तेनोपस्थापिते ऋतौ अध्ययनं वाक्येन ऋतुमंब- न्धमनुभवेन् । तस्मान्न ऋत्वर्थेऽक्षराधिगमे अर्थबोधे वा अध्ययनं नियन्तुं शक्यते । नापि पुरुषार्थे, पुरुषेच्छाधीना- वृत्तिहि पुरुषार्थः; न च स्वाध्यायावाप्तिः तदर्थाधिगमो वा विधिं विना पुरुषेच्छाधीनप्रवृत्तिः; प्रवृत्रिविषयस्य इष्ट साधनत्वेन इष्टत्वेन वा अनधिगतत्वात् । तस्मान्न पुरुषार्थे अध्ययनं नियन्तुं शक्यम्। तस्माद्विधिविपरिणामेन अध्ययनेन अदृष्टं फल कल्प्यम् । अतः अध्ययन विधेरनियामकत्वान् शूद्रस्याध्ययनेन वा पुस्तकादिपाठेन वा वेदार्थाधिगमसिद्धेः मामर्थ्यसंभवात् सोऽपि ब्रह्मविद्यायामधिक्रियते ।। एवं स्वाध्यायविधिना विरोधेऽपाकृते सति । अर्थवादगताल्लिद्गादपि शूद्राधिकारिता ।। लिनं च दार्शतम् 'अह हारेत्वा शूद्र' इत्यादि । दृष्टश्च अवणिकस्यापि निपादस्थपतेरियधिकारः। एवमत्रापति प्राप्ते, अभिधीयते- सामर्थ्यरूपलिनेन लोकक्लप्त्या च हितात् । तत्यप्रत्ययतो वेदः मंस्कार्योऽध्ययनान्मतः ।। अध्ययनमामादवाप्तवेदादभ्युदयनिःश्रेयसोपयोग्यर्थाव- योध उत्पद्यते । तेन सामादर्थयोधे अध्ययन विनियुज्यते । विशेषनिष्ठत्वाशाम्य लिङ्गस्य न मामान्यसंयन्धापेक्षा । 'अध्ये- सव्यः इति च तव्यप्रत्ययेन स्वाध्यायम्य कर्मत्वम् अध्ययनस्य - ।

·म. ११. प्रथमोऽध्यायः। ६९ संप्रति गुणत्वमवगतम्। तथा च अध्ययनविधि: अध्ययनस्या- पेक्षितोपायलमवगमयन अवाप्तस्वाध्यायसामध्यसिद्धे अर्धा- वयोधे दृष्टफले सति नादृष्टं कल्पयति । न च श्रुवपदान्वया- नुरोधेन अध्ययनस्य गुणकर्मत्वसंभव 'स्वाध्यायेनाधीयीत' इति अश्रुतपदान्वयकल्पनया प्रधानकर्मत्वस्वीकारेण स्वर्गादि- फलकल्पना उचिता । तस्मात् अध्ययनसंस्कृतेन स्वाध्यायेन जन्यमानोऽर्थावबोधः फलवकर्मब्रह्मसाक्षात्कारोपयोगी । अ- ध्ययनं च उपनीतस्यैव, 'उपनयीत' 'तमध्यापयीत' इति वच- मात् । उपनयनं च त्रैवर्णिकस्यैव 'अष्टवर्प ब्राह्मणमुपनयोत' इत्यादिवचनात् । तथा च शूद्रस्य वेदाध्ययनाभावात् न वि- द्याधिकार इति । एवं च अध्ययनविधिविरोधे अर्थवादगत- लिङ्गं न शूद्रमधिकारयितुमलम् । निषादस्य तु विधिवला- दिएपधिकार इति वैषम्यम् । शूद्रशब्दस्तु वापतेन प्रकारेण रूट्यसंभवे क्षत्रिये एव जानश्रुती सुचमभिदुद्राव इत्यादि- योगाद्वर्तयितव्यः॥ अपि च- राजयाजककापेययाज्यस्यामिप्रतारिणः । प्रायेऽपाठि यतो नानश्रुती राजा ततो भवेत् ॥ कम्पनात् ॥ ११ ॥ यदि फिर जगत्मर्व प्राण एजति निःमृतं महद्यं वर- मुपतं य एतदिदुरमृतास्ते भवन्ति 'इन्यत्र यायुः प्राणः मंवर्ग.

·शाखदर्पण - | अतस्तदुपास्तविधिरिति विद्यारामिव उपास्यत्वेन आम्नायत, उत् ब्रह्म ज्ञेयं प्रतिपाद्यते ---इनि प्राणगदम्योभयत्र प्रयोगदर्शनान् सर्वश्रुतिप्राणश्रुति- भ्यां वा मंशयः । वनोद्यमनहेतुत्वेन च अन्न वायुप्रतीतिः । दि आध्यात्मिकाणी वनोद्यमननिमित्तमिति । अषाधिकरण- म्य अनुप्रमक्तेन अपद्रविचारण न मंगतिरिति व्यवहिवेन उगते- 'भन्दादेव प्रमितः' इत्यत्र ब्रह्मवाक्य जीवानुवादो ब्राक्यबाधायेत्युक्तम । इह तु प्राणस्य स्वरूपेण कल्पितस्य न हास्यसंभवः । यनोऽनूयंत प्रत्यवधीयते । 'प्राणमवाभिमविशन्ति' इत्यत्र निरपेनकार णत्वावकारश्रवणात प्रक्षपरत्वम् इह सदभावान् 'अत एर प्राण. 'इबनेन अगतार्थत्वम् , उपक्रमोपसंहारकम्प्यस्य अस्पतत्वाण प्रातदनविचारणापीति । तन- प्राणवप्रधुनी वायोग्भ्यनाथ न विन्दतः । मवंगदान मंशाच्या स्वार्थलेगाय लाभतः ।। असपरिप्रद दि प्राणादा बार्य मधव यजतः, समुशमिवन्युपमापाशनात् । प्रनिमित्तं वसमुशतमिति च्याप्यानपि पण प्रमश: अमाधारणसंयन्धामावादम. मान्दार्थ गायः । वार्याश्यात तु प्राणानन्दम्तावन् प्राण মাধ্যবযাযান। বয়ঃবিমান বালা- मानाय वायोग्दाननिमावापन: मायकः । गणव मब जग- गति मगयुषं जगत्पतीयन, नयापि मादी वायुकार्या- ·अ. १२. प्रथमोऽध्यायः । - पेक्षया संकोच्यमानोऽपि न स्वार्थ जहाति ; किंतु अबैंक- देशं लभते । तस्मात्स्वार्थत्यागाद्वरं वृत्तिसंकोच इति प्राप्ते, अभिधीयते- पूर्वापरैकवाक्यत्वप्रक्रियाभ्यां समन्वितः । सर्वशब्दस्य संकोचः श्रुत्यर्थत्यागकारणम् ।। न श्रुतिसंकोचमात्रं श्रुत्यर्थपरित्यागे हेतुः । अपि तु पूर्वा- परवाक्याभ्यामख्य वाक्यस्य एकवाक्यत्वेन प्रकरणेन च संव- लितश्रुतिसंकोचः । पूर्वत्र हि 'तदेव शुक्रं तद्रन' इति ब्रह्म निर्दिष्टम् । परन च 'भयादस्यामिस्तपति' इति ब्रह्म निर्दे- क्ष्यते । ताभ्यां वाक्याभ्यामिदं वाक्यमेकवाक्यतां लभेत यदि ब्रह्मपरं स्यात् । 'अन्यत्र धर्मात्' इति च ब्रह्म प्रकृतम् ।। ज्योतिर्दर्शनात् ॥ १२ ॥ एप संप्रसादोऽस्माच्छरीरात्समुत्याय परं ज्योतिरुपसंपध स्पेन रूपेणाभिनिष्पद्यते' इत्यत्र ज्योतिः आदित्यो ब्रह्म वा--- इति ज्योतिःश्रुतेः परभुतेश्च संशयः । पूर्वत्र सर्वशब्दस्येव इद न कन्याश्चिच्छूतेः संकोचः । अथवा प्राशिव इहापि 'सगु- त्याय ' इत्यादिश्रुतिसंकोचात् 'स यावत् क्षिप्येन्मनस्तावदा- दित्यं गच्छति' इति नाटीखण्डपस्नुवादित्यप्रकरणाम आदित्य एव ज्योतिः । तथा हि- समुत्थायोपसंपद्य तथा ज्योतिरितीह हि। श्रुतीनां तिसृणां पीडा ब्रह्मपक्षे प्रसन्यते ॥

·रापेक्ष्य परमुपसंपद्य तस्य ममीपे भूत्वा स्वेन रूपेणाभिनि- प्पद्यते। कार्यब्रह्मप्राप्ता क्रमेण मुच्यत इत्युपपद्यन्ते श्रुतयः। शाखदर्पणे [पा. ३. ब्रह्मज्योतिः व्यापीति न तत्प्राप्ती शरीरात्समुत्थानापेक्षा । नथा परंज्योतिष एव स्वरूपत्वात् तत्प्राप्तिरप्येकैवेति तद पेक्षया तस्या एव पूर्वकालत्वायोगात् 'उपसंपद्य ' इति श्रुति- रयुक्ता । ज्योतिःश्रुत्ययुक्तिः प्रसिद्धैव । आदित्यं तु अचिरा- 'परम्' इति श्रुतिस्तु विशेषणविपया विध्यार्थज्योति श्रुत्या संकोच्या।' य आत्मापहतपाप्मा' इति प्रकरणस्य च तिसृभिः श्रुतिभिर्याधया आदित्य एव ज्योतिरिति प्राप्ते, अभिधीयते-- आनर्थक्यप्रतिहतश्रुतिभ्योऽपि वलीयसा । Uध प्रकरणनेह ज्योतिःशब्दस्य गोचरः ॥ भानर्थक्यप्रतिहतानां विपरीतं बलावलमिति स्थितिः । इह च 'अगरीरं वाव मन्तं न प्रियाप्रिये स्प्रातः इत्यशरीरता. फलश्रवणान् निर्गुणविद्ययम् । अस्यां च न अचिरादिर्मार्ग इत्यादित्यः अनर्थक । न च मगुणविद्यामु उत्कृष्येत ; तासु 'मंवत्मगदादित्यम' इत्यादिना स्पष्ट मार्गपर्वत्वेन आदित्यम्य ध्रुनदान ; अश्रुतायले च स्पष्टम्यापमंहागन ; इह च ज्योतिः पदमायश्रवणान्मार्गानिर्देशाच मार्गातिवाइकत्वम्याम्पष्टत्यान। भा: आदित्यादरमिधान निमः श्रुनयः अनधिकाः म्युरिति आनयंक्यप्रनिहतानां विपरीतं यलायसमिति प्रकरणान प्रचंव गोनिशनमा तम्य 'य आत्मापहनपाप्मा मोऽन्वेष्टव्यः' ·अ. १३.) प्रथमोऽध्यायः । ७३ मध्ये च इति प्रकृतत्वात् , तत्प्रतिपादनार्थत्वास उत्तरप्रन्थस्य; 'एतं त्वेव ते भूयोऽनुव्याख्यास्यामि इति परामर्शात् , अन्ते च ‘स उत्तमः पुरुषः' इत्युपसंहारात् । यत्तु नाडीखण्डे आ- दित्योऽपि प्रकृत इति, स तु ततः प्राक्प्रस्तुतदहरविदाफ- लप्राप्त्यर्थ इत्यविरोधः। एवं च शरीरात्समुत्थाय' इति परो- क्षशरीरादि विवेकज्ञानमुक्तम् । स्वरूपाभिनिष्पत्तिः साक्षा- स्कारः। परंज्योतिरूपसंपत्तिः इत्यविद्यानिवृतौ ब्रह्मभावः । सा- क्षात्कारर्पूवकत्वेऽप्यविद्यानिवृत्तेः व्युत्क्रमनिर्देशः 'मुखं व्या- दाय स्वपिति ' इतिवहटव्य इति । आकाशोऽर्थान्तरत्वादिव्यपदेशात् ।। १३ ।। 'आकाशो नाम नामरूपयोनिर्वहिता ते यदन्तरा तद्ब्रह्मा तदमृतं स आत्मा' इत्यत्र आकाशशब्दार्थो नमः, उत ब्रह्म- इति आकाशशब्दब्रह्मश्रुनिभ्यां संशयः। न च 'आकाशस्तल्लि- ङ्गात्' इत्यनेन गतार्थत्वम्, नामरूपनिर्वहणख नभस्यपि वाय्वादिकारणत्वादुपपत्तेः, 'सर्वाणि ह वा इमानि' इत्यत्रेव इह सर्वशब्दाभावात् , नामरूपयोरन्तरालस्वरूपप्रपश्चाधिष्टा- नत्वस्य 'ते यदन्तरा तद्ब्रह्म' इत्युक्तब्रह्मधर्मत्वेन आकाश- धर्मत्वाभावात् अन्तरालस्य च ब्रहाणो यत्चच्छब्दाभ्यां नपुं. मकाभ्यामाकाशनरपेक्ष्येण प्रतिपादितस्य आकाशादन्यत्वात् निोंदुश्चाकाशस्यान्तरालात् भेदेन पुंल्लिनाकाशनिवहितशब्दा- भ्यां निर्दिष्टस्य नामस्माधिष्टानब्रह्मप्रतिपस्यर्थत्वेन निवेशा- + ·शास्त्रदर्पण (पा. ३. न् । पूर्व ब्रह्मप्रकरणादानर्थक्यप्रतिहतज्योतिः श्रुतिनीता : इह तु न ब्रह्मप्रकरणम् , नाप्याकाशश्रुत्यानर्थक्यम् , ब्रह्मप्रतिपत्य- थवादाकाशस्य ॥ नस्माच्टतेलीयस्याः संकोचे हेत्वसंभवात् । तन्मूलभूतमात्रस्य अनाधिष्ठानता भवेन् ।। पूर्वपक्षे आकागकार्यवाय्यादिमात्राधिष्ठान ब्रह्मेति प्रतिप- त्तिः प्रयोजनम् । एवं प्राप्ते, अभिधीयते- निवाढत्वं नियन्तृत्वं चेतनन्यैव युज्यते । मंभवत्येकवाक्यत्वे वाक्यभेदोऽपि दुर्वलः ।। राज्यम्य निर्वोढा इत्यादौ हि निर्वाहकत्वं चेतनधर्म प्रती- त । स इह प्रतीयमानो न नाम युज्यते । नामरूपशब्दश्च प्रकाश्यप्रकाशकसर्वजगन्मात्रवाची न संकोच्यः । एवं प निर्धेदुरेवान्तरालस्वेन वाक्यस्येकार्थविषयत्वेनैकत्वसंभवे ति नौपायोपयपरत्वेन वाक्यभेदकल्पना उचिता । सति पत्र ब्रह्मशब्दो अमृतामयवादीनि च आकाशगोचराणि तस्य ब्रह्मतां गमयन्ति । तत्र च आकाशश्रुतौ ब्रह्मश्रुत्या निरुद्धायां लिगब्रह्मनिर्णयः। यत्तच्छन्दावपि प्रस्तुतार्थलाभे न प्रस्तोप्य माणे बदन स्न्याकामविषयायव ।। प्रतः प्रकृतार्थे च निवेश प्रत्ययार्थता । परिणेयान्ययंत्रह, गुणे वन्याय्यकल्पनान् ।। यच्छन्दप्रातिपदिकं हि प्रधान प्रकृनाकाग संभवति ।

·अ. १४. प्रथमोऽध्यायः। नपुंसकलिङ्ग तु प्रत्ययार्थो विशेषणत्वेन गुणभूतत्वात् प्रधा- नानुरोधेन पुंस्त्वेन परिणीयते । अत्र च निर्वोढत्वमधिष्ठातृ- त्वम् अन्तरालत्वमधिष्ठानत्वेनोपादानत्वमिति विवेकः । यदा से नामरूपे यस्मानिन्ने इति व्याख्यायते, तदापि प्रपञ्चवैल- क्षण्यं ब्रह्मलिङ्गम् । तस्मादाकाशशब्दं ब्रह्मेति ।। सुपुप्त्युत्क्रान्त्योर्मेदेन ॥ १४ ॥ बृहदारण्यक पठेऽध्यारे 'कतम आत्मेति योऽयं विज्ञा- नमयः प्राणेषु हृद्यन्तज्योतिः पुरुषः इत्युपक्रम्य भूयाना- स्मविषयः प्रपश्चः कृतः । तत्र किं संसारिरवरूपान्बाख्यान- परं वाक्यम्, उन असंसारिब्रह्मात्मप्रतिपादनपरामिति उपक्रम- गतविज्ञानमयशब्दादुपसंहारवर्तिसर्वेशानादिशब्दाच संशयः । 'अङ्गुष्टमानः इत्यत्र नोपक्रमोपसंहारौ जीवे; अन तु वि- घेते इत्यागता चिन्ता । पूर्वत्र नामरूपाभ्यां भेदव्यपदेशादा- काशं ब्रहोत्युक्तम् । तत्र भेदव्यपदेशोऽनेकान्तः, असत्यपि भेदे 'प्राज्ञेनात्मना संपरिप्वतः' इति भेदोपचारदर्शनादित्या- शङ्कय तत्रापि मुख्यभेदपरत्वसाधनात्संगतिः । तत्र- आदिमध्यावसानेपु संसारिप्रतिपादनात् । तत्पर प्रन्थसंदर्भे सर्व तत्रैव युज्यते ॥ आदावन्ते च 'योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु' इति संसारी पठ्यते । मध्ये च स वा एष एतस्मिन् संप्रसादे स्वमे चुद्धान्त रवा चरित्वा' इत्यादिना भवस्थात्रयाभिमानी जीवो अभि- ·शास्त्रदपणे [पा. ३. - धीयते । अतः साभ्यास प्रन्ध जीवपरे सति 'महानजः 'सर्वस्य वशी' इत्यादि सर्वमापेक्षिकत्वेन संसारिण्येव योज्य- ते। 'प्राज्ञेनात्मना संपरिष्वक्तः' इति तु सुषुप्तौ विषयोपरागा- भावात् घनीभूतप्राज्ञेनात्मना स्वरूपेण परिप्यक्त इत्यभेदऽपि भेदोपचारंण जीये योजनीयम् । जीवप्रतिपादनप्रयोजनं तु कर्माधिकारसिद्धिरिति प्राप्ते, अभिधीयते- विविच्य लोकसंसिद्धं जीवं प्राणाधुपाधितः । ब्रह्मत्वमन्यताप्राप्तं महानात्मेति वोभ्यते ।। अनधिगतार्थबोधकं हि शाब्दं प्रमाणं न जीवानुः वादमानपरं भवितुमर्हति । न च कर्माधिकारिमात्ररूपो जीव इह प्रतिपाद्यते । अपि तु स एप जीव एव सर्वेशानादिरूपः, विज्ञानमयं प्रकृत्य 'म एप सर्वस्य वशी' इति वचनात् 'स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः प्राणेपु' इति च विज्ञानमयानुवादेन म महानात्मेति विधानान् । जीवस्य तु उ. पक्रम मंकीर्तनं प्राणादिविवेकार्यम्, स्वप्नादळभिचारादनात्म: धर्मत्वार्थ मध्ये निर्देशः, शोधितत्वंपदार्थस्य ब्रह्मत्वबोधार्थमन्त कीर्तनमित्यभ्यासोऽप्यन्यथा सिद्धः । एवं च महत्त्वसर्वेशान- स्वादि न सति मंमत्र आपेक्षिक कल्पितं भवति भेदनिर्देशस्यौपचारिकत्वमिति ॥ इनि श्रीमत्यरमहमपरिव्राजकाचार्यधीमदनुभवानन्दपूज्य- पानिध्य भगवदमलानन्दविचिन मानदण प्रथमाध्यायस्य नृतीयः पादः॥ । । नापि ·चतुर्थः पादः ।। जगत्कारणत्वेन ब्रह्मणः प्रतिवेदान्तं प्रतिपादत्वात् यद्यपि सर्ववेदान्तानां ब्रह्मणि गतिसामान्यमबधारितम् , तथापि वे- दान्तेषु कानिचिद्वाक्यानि प्रधानादिकारणत्वमपि प्रतिपादय- न्तीति ब्रह्मकारणत्वमभ्युपेत्यैव प्रधानादिकारणत्वशङ्काया अ- पाकरणार्थ पाद आरभ्यते ।। आनुमानिकमप्यकेषामिति चेन्न शरीररूप- कविन्यस्तगृहीतदर्शयति च ॥ १ ॥ 'महतः परमव्यक्तम' इत्यत्र अध्यक्तपदं प्रधानपरं शरीर- परं वति स्मातक्रमौतक्रमपारिशेष्याभ्यामुभयोः प्रत्यभिज्ञा- नात्संशयः । सांख्यानां श्रुतिस्मृत्योरनुमानसिद्धानुवादित्वेन तुल्यता । तत्र, रूदेर्योगात्तमात्स्मार्तादव्यक्तं प्रकृतिमता। व्यक्तत्वान्न शरीरं स्यादव्यक्तपदगोचरः ।। अव्यक्तशब्दो हि सांख्यस्मृती प्रधाने रूढः । शब्दादि- हीनत्वेन प्रधानवाव्यक्तवान् यौगिकत्र ; महदव्यक्तपुरुषाश्च श्रुती स्मृतौ च क्रमेण पठ्यन्ते । यद्यपि प्रकृतं परिशिष्टं च ·शास्त्रदर्पणे {पा. ४. । शारीरम् , तथापि सन् व्यक्तत्वेन अयोग्यत्वात् न अव्यक्तराम मर्हति । अत: प्रधानमिह अध्यक्ताब्दार्थः । तदेव जगत्न- कृतिः, ‘महतः परम्' इति महत्तत्त्वमपेक्ष्याविप्रकृष्टपूर्वकाल- खेन कारणत्वप्रतीतः इति प्रामे, अभिधीयते-- यौगिस्यव्याकगीन प्रकृततनुमुदभ्यान्यदीष्टेऽभिधातुं रूढा नैपा प्रधाने ममयिभिरुदिता रूदिरप्यप्रमाणम् । योगार्थीभूनमायाप्रभवमभिवदेशक्षणायम॑नय प्रक्रान्तार्थय लाभाद्वयवहितविषया स्यात्प्रधानाभिधाने । इह हि 'मोऽध्वनः पारमाणोति तद्विष्णोः परमं पदम्' इति विष्णुपदाख्यः पुरुषः प्रधानम् ; नत्प्रमित्यङ्गानि इन्द्रिया- दीनि 'इन्द्रियेभ्यः परा ह्याः' इत्यादिना निर्दिष्टानि । सानि च'आत्मानं रथिनम' इत्यादिशाक्येषु रथाविरूपितान्येच गृह्य- न्ते, रूपकोपन्यासस्य दृष्टार्थत्वाय । एवं स्थिते रथत्वेन रूपित शरीरं पुरुषपरत्वप्रतिपादकवाक्यान्वयमपेक्षते । न च are भिधेयावरुद्धा: इन्द्रियशब्दादयः तदभिदधति- इति अस्त्य व्यकालापेक्षा शरीरस्य । अव्यक्तशब्दोऽध्यनभिव्यक्त कि- चिद्योगाद्वदनि । किं तन्दयभिधेयविशेपाकाही स्वशय्दो- पात्तेन्द्रियादि अभिधातुमभ्रमः शरीराकाड्री शरीरमेव वदेत् । ने प्रधानम् । तसि पायवाक्यस्थं विप्रकष्टम् -- इत्यत्रं पकनार्यावलम्बित्व अव्यशब्दम्य, यद्यपि शरीरम अस्य न मुख्यायः, नथापि मुख्याधमायाजन्यवाहस्यं स्यादिति ।) ।

·अ. २. प्रथमोऽध्यायः। चमसपदविशेपात् ।। २ ।। 'अजामेकां लोहितशुलकृष्णां वहीः प्रजाः सृजमाना स. रूपाः । अजो होको जुपमाणोऽनुशेते जहात्येनां मुक्तभोगाम- जोऽन्यः' इति मन्त्रःप्रधानपरः, तेजोऽबन्नलक्षणावान्तरप्रकृ. तिमायारूपपरप्रकृत्योरन्यनरपरः-इति संशयः, अजाशब्दस्य छागतोऽपकृष्टस्य प्रधानमाययोः नेजोऽबन्ने च गुणवृत्तिसं- भवात् । पूर्वत्र प्रधानस्यार्थतोऽप्रत्यभिज्ञानात् न अव्यक्तपद- वाच्यता-इत्युक्तम् । इह तु त्रिगुणत्यादिना प्रधानप्रत्यभिज्ञा- नात् तत्परो मन्त्रः । तथा हि- ऐक्यादजायात्रिगुणात्मकत्वप्रतीतितो लोहितशुक्लकृष्णः । पुभेद्गीतेर्जुषमाणभेदान्मन्त्रः प्रधाने भवति प्रमाणम् ॥ 'अजाम् ' इत्येकत्वमवगम्यते । मायाश्च प्रतिजीवं भिन्नाः न अजाशब्दार्थाः । तेजोऽवनानां नित्वात् नैकवचनाहत्वम् । नापि न जायत इत्यजात्वम् , जन्मवत्त्वात् । न च अजावदजेति गौणोऽयं शब्दः; मुख्ययागवृत्तिसंभवे गौण्या जघन्यवृत्तेरयो- गात् । लोहितादिशब्दश्च रक्षकत्वप्रसन्नत्वावरकत्वगुणयोगात् रजःसत्त्वतमांसि लक्ष्यन्ते । लोहितं हि कुसुम्भादि रञ्जयत्ति, शुक्छ चाम्भः प्रसन्नम् , कृष्णं च तम आवरकम्-इति सिद्धा- न्तेऽप्यते शब्दा लाक्षणिकाः, तेजआदर्मायायाश्च साक्षाद्रोहि- तत्वाग्रयोगात् । अओ टेको जुपमाणो यो अनामनुशेते स तां जहत्तदोऽन्यः स्यात् इत्यात्मभेदाभिधानाच कापिलं मतं ·[पा. ४. - अजाशब्दाद्वा । नाद्या, लोहितादिशब्दानां हि शुक्लादिशब्दवत् शास्त्रदर्पणे प्रत्यभिज्ञायते । औपनिषदानामात्मैक्याभ्युपगमात्- इति प्रास, अभिदध्महे- अनुवाद्यः पुंभेदो गुणवचनैर्गुणिपु लक्षणासन्ना । रूढार्थापरिहारानौणी योगाद्वरा वृचिः ।। अत्र तावदात्मभेदो वन्धमाक्षव्यवस्थार्थ लोकसिद्धोऽनू- द्यते । लोकप्रसिद्धिश्च ‘एको देव. सर्वभूतेषु' इत्यादिशात्र- बाधिता न प्रमाणम् । तत्र लोहितादिशब्देर्वा प्रधानं गम्यते, । । गुणवचनत्वान् द्रव्येषु लक्षणा निरूढेति तेजोऽबन्नलक्षणा प्र- त्यासन्ना ; रक्षकत्वादिभिः सत्त्वादिलक्षणा साप्रतिकी तैरेव व्यवहिता चेति विप्रकृप्यते । नापि द्वितीयः, अजादिशब्दाद्धि रूढोऽर्थ. प्रथम प्रतीत.;स यदि वाक्यार्थे नान्वति, ततःत. Pणयोगादन्यत्र वृत्तावपि म न त्यज्यते । तत्त्यागे तद्गुणत्या प्यलाभेन गुणवृत्तेर्लोपात् । योग तु स त्यक्त इति स गोण्या वृत्तदुर्वलः । तथा च तेजोऽवन्नमपि अति वक्तुं शक्यम् । प्रधानं च 'यदग्ने रोहित रूपम्' इत्यादिश्रुयन्तरश्रुतत्वात् तदे- वह प्राह्यम् । न प्रधान मानहीनम् । यदापि यौगिको अजा- भन्दः, नदा 'देवात्मशक्तिमपश्यन्' इति प्रकृतत्वात् माया प्राया। नभ्यां च प्रमाणवन्याम् एकवचन जात्यभिप्रायमिति ।। न मंग्यापमंग्रहादपि नानाभावाद- तिरकाच ।।

·अ. ३.] प्रथमोऽध्यायः। ८१ 'यमिपच पच जना आकाशश्च प्रतिष्ठितः। तमेव म. न्य आत्मानं विद्वान्नझामृतोऽमृतम्' इति मन्त्रः सांख्यसं- मततत्त्वपरः, उतार्थान्तरपर इति योगादयविनिगमासंश- यः । पूर्वत्र अध्यात्मप्रकरणे रूढच्छागाया असंबन्धाद्वाक्य च तत्सदृशतेजआदरन्वयसंभवात् अजा तेजआदिफेत्युक्तम् । इहापि रूढमनुष्यग्रह वाक्यम्य निस्तात्पर्यप्रसगात् लक्ष्यमा- गप्राणादेश्च वाक्येऽनन्त्रयान् अश्यवकृत्या मान्यीयतत्त्वपर- त्वम् । तथा हि- कदार्यस्याश्रितो म्याद्वय इदमफलं रूढवाच्यान्वितम्य प्राणादेलशणायां भवति हि कलहः काण्वमाध्यन्दिनानाम् । तेनपा पश्चमख्या जनवचमि ममाम प्रपद्यान्यसंख्या- मंपन्धारसांत्यमितानगमयति नितरां पञ्चविंशत्पदार्थान् ।। न तावदयं पञ्चजनान्दो मस्या मनुष्यान्वक्तुमईति, पश्च मनुप्या पस्मिन प्रतिमिना: इति वदतो वाक्यस्य नि- मनातीप्रमगाम् । न च रूढमनुष्यमंन्यस्य 'प्राणस्य प्राण- म' इति वाक्पशेषगतस्य माणादः पञ्चकम्य जनमन ला. ना; तथा पनि माध्यन्दिनानामप्लेन फाण्यानां ज्योतिषाच पचमंग्यापरिपूरणन विगंधान्। न प विकल्पः, वस्नुनि नद- पोगा Iम्मागिकोऽयं पभजनान्यः-१० र ते जना. निजायन्त इति च जनाः तत्वानि नापमानत्वं च दण्डि- गायेन मायमानाजायमानेषु लाभणियम् । म पधमंग्गा- ·গাম্বার [पा. ४. विशिष्टः आद्यपञ्चशब्दवाच्या संख्या संबध्यते इति न नोपस- जनन्यायः अन्नावतरति-संख्यया संख्यायाः संबन्धे हिस म्यात्, न मंख्ययेन संबन्धे ; तस्य प्राधान्यात् । न च समान- पदोपात्तसंख्यामच्छिन्नत्वात् जनानां न संख्यान्तराकाहा; मंख्यान्तरस्याकाङ्क्षया निराकाईष्वपि जनेषु रक्तपटन्या- येन आकाशोत्थापनान् । तस्मात्पञ्चजनाः प्रत्येकं पञ्च- संख्यायोगिनः पञ्चविंशतिः । सांख्यश्च तावन्ति संख्या तानि--'मूलप्रकृतिरविकृतिर्महदाद्याः प्रकृतिविकृतयः सप्त । पोडशकश्च विकारो न प्रकृतिन विकृतिः पुरुषः' इति । मूलत्वात्प्रकृतिरेव प्रधानम् ; न विकृतिः । महदहंकारवन्मा- त्राणि सप्त प्रकृतयश्च विकृतयश्च ; महानहंकारस्य प्रकृतिः मूलपकृतस्तु विकृतिः । अहंकारस्ताममः प्रकृति: पंचतन्मा. प्राणाम् । स एव मात्त्विक: प्रकृतिरकादशीन्द्रियाणाम् । राज. মন্তু क्षोभयति परम् न प्रकृतिः कस्यचिन् । स एवाईकारो महतो विकृतिः । तन्मात्राणि शब्दादीन्यहंकारस्य विकृतिः, प्रकृतिराफाशादीनाम् । पञ्चभूतानि एकादशेन्द्रियाणि पो- हामंख्यावच्छिन्नो गणो विकार एव; न प्रकृतिः । तत्वा- न्तरापेक्षया व इह प्रकृतित्वम् । तथा च पृथिव्यादयो यद्य- पि घटादीनां प्रकृतिः, तथापि न तानि तेभ्यस्तत्त्वान्तरमिति न प्रकृतित्वमभिमतम् । पुरुपस्तु कूटस्यत्वान् न विकृतिः, अपरिणामित्वान् न प्रकृतिरिति । अन्न मह- 1 ·अ. ३.] प्रथमोऽध्यायः । ३ नेह रक्तपटन्यायः समानेन विशेषणात् । उपासाया विकल्प्यत्वाच्छ्त्योरप्यविरुद्धता ।। यदुक्तं पञ्चजनाः इति समासे कृते द्वितीयपञ्चशब्दान्वय इति, तन्न; तदा जनानामनाकाङ्क्षत्वात् । न हि पञ्चजनाः इत्युक्ते, पुनः कति- इत्याकाङ्क्षा भवति । न च रक्तपट- न्यायेनाकाक्षोत्थापना; 'रक्तः पटो भवति' इत्यत्र हि पटो भवतीति वाक्यपर्यवसानसंभवेऽपि, रक्तत्वल भवतीत्येतस्मा- द्विजातीयत्वात् युक्तमाकाक्षोत्यापकत्वम् । अन्त तु द्वितीयप- वसंख्याया ममासान्तर्तिसंख्यया समाजातीयत्वात् न आकाङ्क्षोत्थापकत्वम् । न हि रक्को रक्तः पटः-इत्यताकाङ्- क्षोत्थापनम् । एवमिहापि पञ्चजनानां न पञ्चसंख्याकाक्षि- त्वमिति संख्ययैव संख्याया अन्वयो वाच्यः । तत्र पञ्चशब्द एव तावच्छुल्लादिशब्दवत् संख्येयं प्रत्युपसर्जना संख्यामाह, विशेषतस्तु समास संख्याया जनान्प्रत्युपसजनत्वात् । तपा चन उपसर्जनेन संख्यान्तरस्य संवन्धः, सामर्थ्यस्य नरपे- क्ष्यरूपत्वात् ,संख्यान्तरसापेक्षसंख्यायास्तेनाकृष्यमाणाया ज- नैः सह समासायोगात् । एवं च योगासंभवे, सत्ययस्य च वाक्यार्थानन्वये, पञ्चजनशब्दो रूट्यपरित्यागप्रवृत्तलभणया मनुप्यसंवन्धान प्राणादीन् लक्ष्यति । ते च पञ्चैवेति न पञ्चविंशतितत्त्वानामिह प्रतीतिः । न च काण्वमाभ्यन्दिन- श्रुत्योर्विरोधः, 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इत्युक्तोपास्तो अमज्यो. तिपोर्ममाश्रितयोर्विकल्पनोपास्यत्वात् । उपास्तिश्च साक्षात्का.

·शास्त्रदपणे (पा. ४. कि तेषामविरोधी रार्थ कर्तव्यत्वेन प्राप्ता 'द्रष्टव्यम्' इत्यनूद्यते । सा च यात्वाद्विकल्पेन कतु शक्येति ॥ कारणत्वेन चाकाशादिषु यथा व्यपदि- टोक्तः ॥ ४ ॥ जगजन्मादिकारणे ब्रह्मणि समन्वयपर्यवसानाय कारण- विषयवाक्यानामविरोध इह प्रतिपाद्यते । पयवसिते तु का. रणे वेदान्तसमन्वये, कार्यविषयवाक्यानामितरेतरविरोधात् परपक्षवन म्वपक्षस्याप्यसमनसत्वमाशङ्कय, द्वितीयाध्याय प्रतिपादयिष्यते । एतदुक्तं सूत्रकारेण-कार: गत्वन च' इति । यद्यपि कार्यश्रुतिविधिः इहव परिहतु शक्यते, तथापि कार्ये न वेदान्ततात्पर्यमिति गमयितुम् इह न परिहत । अभ्युपेत्य तु प्रतिपाद्यतां तत्र परिहरिष्यते । काचित्कस्य असच्छन्दस्य कर्मकर्तृप्रयोगस्य च असद्वादप. रत्वं स्वभाववादपरत्वं च ब्युदस्य गतिसामान्यव्यवस्थापन नात्पादमंगति । अथवा एतदारभ्य त्रीण्यधिकरणानि पादा- न्तरमंगतान्यपि अवान्तरसंगतिलोभादिह लिखितानि । 'प्रक तिच' इत्यस्य तु अध्यायावसाने लेखन निमित्तं वक्ष्यते । 'एतेन' इत्यस्यापि सर्वन्यायातिदेशत्वात् अध्यायावसान एक निवेषः । जगत्कारणवादिवाक्यानि ब्रह्मणि प्रमाणं न वा इति विप्रतिपत्तः मंशय, पूर्वव अन्नज्योतिषोः विकल्प नोपानी निवेशादविरोध उक्तः । इह तु मिद्ध कारणे विक- ·म. ४.] प्रथमोऽध्यायः । ल्पायोगाद्विरोधे सति अप्रामाण्यम् । तथा हि- वाक्यानां कारणे कार्ये परस्परविरोधतः । समन्वयो जगद्योनौ न सेत्स्यति परात्मनि ।। 'सदेव सोम्येदमा आसीत् ' 'तबैक आहुरसदेवेदमप्र आ- सीत् ' 'तद्धेदं तर्धव्याकृतमासीत्' इति कारणविषयाः श्रुत- यो जगतः सद्धेतुकत्वं असद्धेतुकत्वं स्वयंकर्तृकत्वं च बदन्त्यः परस्परं विरुध्यन्ते । तथा 'आत्मन आकाशः संभूतः' 'त- तेजोऽसृजत ' 'स प्राणमसृजत इति च प्राणादीनां प्राथ- म्यमभिवदन्त्यः तथा क्रमे विवदन्ते । कचित्क्रमासृष्टि शास्ति 'आत्मन आकाशः' इत्यादि । कचिदक्रमाम्-- "स इमाल्लोकानसृजत इति । कचिब्युत्क्रमात - 'एतस्माजायते प्राणः' इत्यादि । तम्मात्कार्यविषयाणामपि श्रुतीनां परम्परवि- रोधः । सत्र कार्यविगानातल्लक्ष्यकारण विगानम्-धूमानि- श्वये धूमध्वजानिश्चयवन् । कारणविप्रतिपत्त्या च तल्लक्षित- परमात्मनि विप्रतिपत्तिः । तथा च कारणे तुरीये च परमा- स्मनि न वेदान्तानां समन्वय इति प्राप्ने, उच्यते-~ मर्गक्रमविवादेऽपि न म मष्टरि विद्यते । यतम्लसद्चो भक्त्या निराकार्यतया क्वचित् ।। अन्यकर्तृकस्वस्वयंकर्तृकत्वाभ्यां सर्गे क्रमञ्चुत्क्रमाक्रमच विवादेऽपि दृष्टरि विवादो न विद्यते; यतः 'अस्ति घोति चेद्वेद' इति प्रकृतं ब्रह्म 'लदप्येष शोको भवति' इति ·६ शास्त्रदर्पण [पा. ४. इति तु असद्वाद: - तच्छन्देन परामृश्य 'असा इदमन आसीत्' इति श्लोकस्य उदाहृतत्वान् अमच्छन्दः अनभिव्यक्तिगुणात् सत्यपि प्रयुक्तः । 'असंदेवेदमन आसीत्। निराकार्यत्वेन अनूदित', 'कथमसतः सजायत' इति च निराकृतः । विम- तं सजन्यम , कार्यस्त्रान् कुम्भवत्-इति मानान्तरवाधितश्च। वक्ष्यमाणोऽपि कार्यश्रुतीनामविरोधः इह संक्षिप्य कथ्यते-- तत्र न तावत्म्वयंकर्तृकत्वेन सर्गे विवादः, 'व्याक्रियत' इति कर्मकर्तृलकारस्य सत्येवान्यस्मिन्कर्तरि सौकर्यापेक्षत्वात् । अत एव 'व्याक्रियत इत्यत्र आक्षिप्तस्य व्याकर्तुः ‘स एष इह प्रविष्टः' इत्युपरि परामर्शो दृश्यते । न च क्रमे विगा- नम । तथा हि- अनेकशिल्पकुशलो देवदत्तः प्रथमं चक्रदण्डादि करोति, तदुपकरणश्च कुम्भम , कुम्भापकरणश्चाहरत्युद्कम , पकरणश्च गोधूमकणिकाः संयवनेन पिण्डीकरोति,पिण्डोपक- रणव पचति घृतपूर्णम ; तदत्र सर्वत्तस्मिन देवदत्तस्य कर्तृत्वान् शक्यं वनुम-~~ देवदत्ताञ्चक्रादि संभूतम् , तस्मान्चक्रादेः कु- म्भादीति, देवदत्तम्य सर्वत्र क्रमवत्यपि कार्ये साक्षात्कर्तृत्वान्, चक्रादेश कुम्भाधुत्पत्ता द्वारत्वात् । तथहापि यद्यप्याकाशादि. क्रमणव मृष्टिः, तथापि आकाशानिलानलादौ सर्वत्र परमेश्व- रम्य कर्तृत्वान पूर्वपूर्वावान्तरप्रकृतित्वाच उत्तरोत्तरविकारण्य शक्य वक्तुम-ईश्वगदाकाश: मभूत इति ईश्वरादनिलोऽन लभनि ; शक्यं भापितुम-ईश्वरादनिल: समजनि, अनिला. उदको- ·अ. ५.] प्रथमोऽध्यायः । ८७ दनल इति । यदि तु आकाशाद्वायु: बायोस्तेज इत्युक्त्वा, तेजसो वायुवायोराकाश इति ब्रूयात्, भवेद्विरोधः; न चैतद- स्ति । तस्मान्न व्युत्क्रमाभिधानविरोधः । नाप्यक्रमाभिधानवि- रोधः, ‘स इमाल्लोकानसृजत' इति हि क्रमवतीमपि सृष्टि. मक्रमेण वदति यथाक्रमात् मानानि जातानीति । तदिह श्रुते- रभिधाव्यापार एव अक्रमः । अभिधेयानां तु कार्याणां ज्ञा- नानामिव क्रमः स्थित एव । श्रुतीनां सृष्टितात्पर्य स्वीकृत्येदमिहरितम् । मनात्मैक्यपरत्वात्तु तासां तन्नैव विद्यते ॥ तेन कार्यविगानात्तहारगम्यं कारणत्वं यद्यपि तत्त्वतः प्रमातुमशक्यम्, नस्यापि मायाधीनत्वन कल्पितत्वात तथापि सत्यज्ञानादिलक्षणब्रह्मणि अविगानेन वेदान्ता: मम- न्बीयन्ते इति सर्वमवदातम् ।। जंगंडाचित्यात् ॥५॥ कॉपीतफियामणे यालाक्यजातशत्रुसंवादे श्रूयते-'यो बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म म चे वैदि- तव्यः' इति । तर किं जीवो वेदितव्यत्वेनोपदिश्यते, उत प्राणः, किं या ब्रह्मेति मंशय:-'मक्ष ते भवाणि' इत्युप. कमान् प्रा माति, उपरि च 'यस्य वैतत्कर्म इति भूयते; तत्र फर्मशब्दपलनवपन: तर्हि प्राण: प्रतीयत्त ; अष्टव. चनले घ जीव इति प्रेधा मंशयः । काचिकहरण्यगर्भमत- ·यद्यपि ब्रह्म ते प्रवाणि इति प्रतिजज्ञे बालाकिः, तथापि प्रतिज्ञा न मिवहति; अपि तु, य आदिले पुरुषश्चन्द्रमसि ভা द्योतककर्मशब्दस्य ब्रह्मानुगुण्यवर्णनात्पादसंगतिः । एक वाक्ये सच्छब्दादसच्छन्दो नीयताम् ; वाक्यभेदे तु न ब्रह्म- शब्दात्कर्मशब्दो नेयः । यदा तु अवाप्यंकवाक्यत्वम् , तदा यथा उत्तरसन्छब्दात्प्राचीनासन्छन्दो नीत एवमुत्तरस्मा- कमंशदात् प्राचीनब्रह्मशब्दो नेतव्य इति संगतिः । तत्र विरुद्धा गायेगी गजा जीवप्राणोपवर्णनात् । बाम्यैक्यऽप्यविरुद्धार्थाविरुद्धार्थी नियम्यतं ।। पुरुप एतमहं ब्रह्मोपासे इत्यत्रनाभिधातीति भ्रान्तोऽसौ; तस्मात् नव तद्वाक्यामप्रमितिः। राजाच 'यस्य वैतत्कर्म' इति वदन कर्मशब्दम्य चलने रूढत्वेन प्राणं कर्मसंबन्धिनमाह: अदृष्टलक्षणया वा अदृष्टकर्तारं जीवम; न तु क्रियत इति व्युत्पत्त्या कार्यमानस्य कर्तृ प्रक्ष कथयति । रुढी स. त्यो व्युत्पत्तरयोगान् । रूट्यपरित्यागवृत्तलक्षणामुपेक्ष्य तत्परित्यागप्रवृत्तयोगायोगान । एवं वास्यभेदे सत्ति नेह प्रक्षाधिगतिः । यदि नु यालाकिमनमणि ब्रह्मा- भिधायिनमपोश तदृक्ताद्विशेष विवक्षारजातशोरवदाभि- थानमसंबद्धमिति मतम् , ताई तेन ग्रीव वर्णनीयम्; न तु वर्णनि ; गतः पुरुषाणां कतुर्वेदनायोपनाय बालाकये यष्टि पावत्यापित जीवमात्मलेन बोधयनि ! मति चवं प्रशाभ- ·प्रथमोऽध्यायः। ८९ . - दात् ब्रह्मोक्तम् । ये च प्रश्नप्रतिवचने 'कैपोऽशयिष्ट कुत एतदागात्' इति 'प्राण एवैकधा भवति' 'आत्मनः सर्वे प्राणादयो विप्रतिष्ठन्ते' इति च, ते च व्यष्ट्यपाधिकरणे समष्टिहिरण्यगर्भ प्राणात्मनि जीवे घदेते । तस्मानीवविशेपः प्राणात्मको हिरण्यगर्भः प्रतियाद्यः । बालाकिस्तु व्यष्टिदेव- सावादित्वादपोदितः । जीवमात्र वा 'आकाशे शेते' इति प्रतिवचनात् निरूपितम्, न तु ब्रह्म; प्रागुत्तरीत्या जीवस्येह प्रतिपाद्यत्त्वनिर्णयादिति ; प्राणशब्दश्च सुपुप्तः प्राणप्राधान्या- मिप्राय इति प्रासे, अभिधीयते- मृपावादिनमापोध बालाकिं ब्रह्मवादिनम् । राजा कथमसंबद्ध मिध्या वा वक्तुमर्हति ।। यापि गाग्र्यों भ्रान्तः, तथापि न भ्रान्तो प्रमोपक्रमः । 'सहस्रमेतम्यां वाचि दद्महे' इति ब्रह्मप्रस्तावस्य प्रशमितत्वेन महाणि वाक्यम्य तात्पर्यावगमान् । तत्र-गया केनचित म. गिलक्षणशमानिना काचो मणिरेप वेदितव्य इत्युक्ते, तमन्यः फाचोऽयं न मणि: तहक्षणरहितत्वादित्यभिधाय, कस्ताई म. पिरिति जिज्ञासवे पूर्वस्मै यद्यतत्त्वं वर्णयेत् , असंयमुक्त भवेत, अश्मा या मणिरिति वदता न पूर्ववादिनः आत्मनी विशेष आपादितो भवत्ति, स्वस्यापि मृपावादित्वान् : तम्मा- दनंन गणितत्वमेय वक्तव्यम- एवमजातमधुणा याला- रात्मनो विन यता जीवापाभिधानममपदं स्यात;

·पक्रमात्, 'सर्वान्पाप्मनोऽपहत्य सर्वेषां भूतानां स्वाराज्यं पर्येति य एवं वेद' इत्युपसंहारान् , 'कैप एतद्वालाके' इत्या- स्तु कामाय सबै प्रियं भवति' 'आत्मा वा अर द्रष्टव्यः' शानदर्पणे [पा. १. अब्रह्मणोवा तयोब्रह्मवामिधान मिथ्याभिधानं भवेत् इति ब्रह्मैवानेन वक्तव्यम् । तस्मात् 'ब्रह्म ते ब्रवागि' इति ब्रह्मो- दिप्रश्नोत्तरस्य जीवाधारावधिभूतब्रह्मविषयत्वात् , हिरण्यग- र्भस्य च सुषुप्तिस्थानस्य अप्रसिद्धः, 'आकाशे शेते' इत्यत्रापि आकाशशब्दस्य 'आकाशस्तल्लिंगात् ' इति न्यायेन जीवसुपु- प्याधारत्वलिंगात् ब्रह्मविषयत्वान् , प्राणानामामन्त्रणेन प्राण- स्थाबोध दर्शयित्वा यष्टिघातोत्थापनेन प्राणव्यतिरिक्तात्मप्र. तिपादनाञ्च वाक्यस्य जीवप्राणपरत्वाभावे निश्चिते, योगे- नापि कर्मशब्दस्य क्रियमाणजगद्बाचित्वाद्विश्वकर्तृब्रह्मपरं वा- क्यमिति सिद्धम् ।। वाक्पान्वयात् ।। ६॥ बृहदारण्यके मैत्रेयीयानवल्क्यसंवादे अधीयते-'आत्मन. . 'आत्मनो दर्शनेनेदं सर्व विदितम् इत्यादि । तत्कि जी- वपरम , ब्रह्मपरं वेत्ति मंशयः, प्रियमंसूचितभोक्नोपक्रमा- दात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञानोपदेशाच्च । पूर्वत्र ब्रह्मोपक्रमात तत्परत्ववन् इह जीवोपक्रमात्तत्परत्वमिति अवान्तरसंगतिः । कचित्ममन्वयस्य जीवमात्रपर्यवसाननिषेधेन ब्रह्मपरत्वसाध. नान पादसंगतिः । तत्र प्रियससूचितभोकोपक्रमात्, मध्ये च 'इदं महद्भुतमनन्नमपारं विनानपन एवम्यो भूतभ्यः समुत्थाय ·अ...] प्रथमोऽध्यायः । तान्येवानुविनश्यति' इति ब्रह्मणो विज्ञानात्मभावेन समुत्था- नश्रुतेः, अन्ते च विज्ञातारं केन विजानीयात्' इति विज्ञा- तशब्देन जौवाभिधानाजीवपरत्वम् । एकविझानेन सर्ववि- शानाभिधानं तु भोकर्थत्वात् भोग्यजातस्य गौणम् इति पूर्वः पक्षः ॥ सिद्धान्तस्तु प्रियोपक्रमाप्रागेव 'येनाहं नामृता स्या किमहं तेन वित्तेन कुर्या यदेव भगवानमृतत्वसाधन- मात्मज्ञानं वेद तदेव मे बेहि' इत्यमृतस्वोपक्रमात् एक- विज्ञानेन सर्वविज्ञानाभिधानस्य च 'इद सर्व यदयमात्मा' इत्यादिभिरूपपाशमानस्य गौणत्वायोगात् ब्रह्मपरत्वमस्य सं. दर्भस्येति । ननु प्रातर्दनवाक्य इव जीवनालिगसंदाई सर्वात्मनाण्यन्तर्भवन्तो जीवधर्मा ब्रह्मपरतया योज्यन्ताम; यद्वा सुपुप्त्युत्क्रान्त्यधिकरणादाहतज्योतिघ्राह्मण इव प्रसिद्ध. जीवानुपादेन अप्रसिद्धमझात्मत्वयोधनपरत्वमरधार्यताम; तर कुतो जीवमात्रपरत्वशङ्का ! सत्यम, तथापि- भोक्तामाताजीवरूपोत्यानसमाधये । मैत्रेयीमारणे पूर्वपक्षेणोपक्रमः कृतः ।। शह तावत् जीवमनू महात्मना घोध्यते । तर जीव- लिगः- अनुवाद्यविधययाभेदाभेदी इत्यामराम्यादिमतं नि. राकृय काशकत्सीयमदेन अध्यलभेदनानुवाहात्वं जीवम्य, पस्तुत ऐकान्निकम्फवमिति ममाधये-जीवपरवपूर्वपक्षणी- ·भानपणे [पा. ४. पक्रममात्रं कृतम् , जीवब्रह्मभेदस्य मत्यत्वे ज्ञानात्तनिवृत्य- योगान् ; ज्ञानान्मोनं वदन्ती श्रुति: आमरध्यादेर्न संगच्छते इति॥ तद्विशेष इह चि- । प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्नानुपरोधात् ॥ जन्मादिसूत्रे ब्रह्मण. कारणत्वमात्रमुक्तम, न्यते । यद्यपि तदनन्तरमिदमधिकरणमारन्धुं युक्तम, थापि निर्णीततात्पर्यवेदान्तनिमित्तत्वमात्रसाधकानुमानस्य कालानीतत्वं वक्तुं शक्यमिति ममन्वयाध्यायावसाने लिखि- तम । अप्रदर्शित विपये ममन्वयो दुष्प्रतिपाद इति कारण- त्वमात्र तत्रोक्तम । ब्रह्मकारणत्वमभ्युपेत्य विशेषविप्रतिपत्तिनि- राममाम्यान पादमंगतिः । ब्रह्म जगतोऽधिष्ठातृकारणभेत्र उत उपादानमपीति मंगयः, 'म ईनांचक्र ‘स प्राणमस: जत' इति ईक्षणपूर्वकर्तृत्वश्रुतेः, एकविज्ञानन मर्वविवानो- पदेशाम । पूर्वव प्रतिनां मुख्यामाश्रित्य जीवपरत्वं वाक्यस्य निरसम । इह तु निमित्तोपादानमेदाद्राणी मति प्राप्नोति । तथा हि- ईश्नापूर्वककतत्वं प्रभुत्वममरूपता । निमित्तकारणष्येव नोपादानंषु कर्दिचिन !! मान द्रव्यप्रकृतिः, ईभितृत्वाकर्तृत्वान् ; स्वतन्यस्यादि. ति यावन् । प्रभुत्लान् 'एप मश्वरः' इत्यादिश्रुतिप्रमाणेन ईश्वरत्वान-गजयत्। मुखाद्युपादाने राजनि माध्यचकल्यवा- ·-- m अ...] प्रथमोऽध्यायः । रणार्थ प्रतिज्ञायां द्रव्यग्रहणम् । ब्रह्म न पृथिवीप्रकृतिः, निर्गन्धत्वात- अभाववत् इत्यादयश्च प्रयोगाः असरूपता- इत्यनेन सूचिता: । कारणत्वमात्रपरागमापेक्षितविशेषसम- पणात् नानुमानादागमवाध इति प्राप्त, प्रतिविदध्महे- प्रकृतिश्च ब्रह्म न निमित्तमात्रम् ; प्रतिज्ञाया मृदादिष्टा- न्तानां च अनुपरोधात् । ननु प्रतिज्ञा ब्रह्मप्राधान्यपरा गौ- णी- यथा मोमशमणि विदिते सर्वे कठा विदिता इत्ति; न, यतः- न मुख्य मंभवत्यर्थे जपन्या वृत्तिरिष्यते । न चानुमानिकं युक्तमागमेनापयाधितम । सर्वे हि तावद्वेदान्ताः पावापर्येण वीक्षिताः। एकान्तिकातपरा द्वैतमात्रनिषेधतः ।। इंभितृत्वादिहेतवो हि आश्रयामिद्धाः; पनश अप्रसिद्ध- विशेष्यः, ईश्ररासिद्धः; न हि मोऽनुमेय इति वभ्यते । आग- मातत्सिद्धिरिति चेत् , ताहि म उभयकारणमीरं गमयतीति, पक्षे विशेष्यभूनस्य हेतुं प्रत्याश्रयमुनस्य च ईश्वरस्य प्राह- कणागमन विरोधादनुमानानुदयः । न घ मुग्न्यसमव प्रति- का ऑपचारिकी । अपि १ अद्वैतमेव उपक्रमापसंहाराक- रायण दानाः अवगमयन्ति; तदेव च इयं प्रतिमा प्र- निविकाराभेदेन ममध्यतीति नात्पर्यवत्वन न गाणी ।न प अन्या प्रकृतिः अन्यत्र विकारः इति देनमाननीयप ·१४ गामदर्पणे [पा. ४. यतो विकारत्वेन विवर्त्तत्वमुक्त्वा द्वैतमा निषिध्यते । तस्मा- प्रतिज्ञा मुख्या। 'यत: इति पञ्चभ्यपि जनिकर्तुः प्रकृत्तावपा- दाने विहिता । न चैपा हेती, हेता 'गुणवचनात्' इत्यधि- कारेण जाड्यावद्ध इत्यादिगुणवचनेषु विहितत्वात् । तस्मा- प्रकृतिश्च ब्रह्मेति सिद्धम ।। एतेन सर्वे व्याख्याता व्याख्याताः॥ प्रधानस्य अशब्दत्वं शब्दविरुद्धत्वं चोक्तम् । तत् अणुस्खा भावशून्यवादेष्वतिदिश्यते । 'अण्व्य इवेमा धाना भगवः' दत्यादिवाक्यम् अण्वादिकारणत्वपरम् , न वेति संशयः ; जग- कारणष्टान्तप्रदर्शकेऽस्मिन्वाक्ये अण्वादिशब्दप्रयोगात्, मृ- दादिदृष्टान्तः सर्वकार्याभिन्नाद्वैतसत्यत्वावगमाञ्च । तन्त्र- जगतः प्रकृतिब्रह्म यदि स्यान्मृनिदर्शनात् । अण्वादयोऽपि किं न स्युर्वधानानिदर्शनात् ।। श्वेतकेतूदालकसंवादे हि श्रूयते---न्यमोधफलमाहरेति इदं भगव इति भिन्द्वीति मिनं भगव इति किमत्र पश्यसीति अण्व्य इवेमा धाना भगव इति आसाम कां भिन्द्वीति मिन्ना भगव इति किमान पश्यसीति न किंचन भगव इवि तः होवाच यं वे सोम्येदमणिमानं न निभालयसे एतस्य वे सोम्यैपोऽणिग्न एवं महान्न्यप्रोधस्तिष्ठति श्रद्धस्त सोम्य' इदि । जगतः प्रागवरयाया अयं घटान्तः । पूर्वत्र च मृति- कारटान्वान् प्रकृतिप्रत्युक्तम् । तयात्र 'न किंचन' इति ·- म. ८.] प्रथमोऽध्यायः । वचनाद्दान्तिके स्वभावशून्यवादौ प्रतिभातः अदृश्यमाना- निर्देशात् अणुवादश्च । अत एवावान्तरसंगयधिकशके । सिद्धान्तस्तु- मृदादयो हि दृष्टान्ताः प्रतिज्ञामनुसन्धते । धानास्तामुपरुन्धाना भक्तिमार्ग प्रपेदिरे । इह खल्वेकविज्ञानात्सर्व विज्ञानप्रतिज्ञा प्रधानम् असदादि- वादपक्षेपु न कल्पते । अवो 'न किंचन' इत्यनभिव्यक्तिः 'अणिनः' इति सूक्ष्मता च उक्तति ।। इति श्रीमत्परमहमपरिग्राजकाचार्यश्रीमदभवानन्दपूग्य- पादशिध्यभगवदमलानन्दविरचिते शानदर्पण प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ इति प्रथमोऽध्यायः॥

·द्वितीयोऽध्यायः ॥ स्मृत्यनवकाशदोपप्रसङ्ग इति चेन्नान्य- स्मृन्यनवकागदोपप्रसङ्गात् ।। १ ।। चेतनब्रह्मजगदुपादानवादिसमन्वयस्य सांख्यरमृत्या अस्ति संकोचः, न वा इति संशय ; श्रुतिस्मृत्योः सर्वज्ञभापितत्व- मामान्यात् बलावलानवधारणात् । अल, सर्वज्ञभाषितत्वेन श्रुते: स्मृत्याविशेषतः । मावकारानुतेः स्मृत्या संकोचोऽनवकाशया ।। यथा कपिलवुद्धिपूर्वकं तन्त्रमिदम् , एवं ब्रह्मबुद्धिपूर्वको वेदः । ततश्र स्मृतः न दोबस्यमावदस्तु अनुष्टयोपदेशे साव- कार:, स्मृति: प्रधानादन्यत्र अनवकाशा इति चेतनस्य जग- दुपादानत्वं जगदुपादानप्रधानस्वामित्वात उपचर्यते इति प्रात, अभिधीयते-- पूर्वक्रमानुराधेन ग्रह्मणो वेदनि:मृतिः । म्मृतिः कपिलना जाता तदेवोत्पेक्षितकमात् ।। यथा नृत्य कुर्वन्सपि नर्तकी नकदर्शितक्रमणैव नृत्यति न म्वतश्रा, एवं ईश्वर प्राचीनम्बतक्रममनुरुध्य वेदं वि. .

·1 अ. २.] द्वितीयोऽध्यायः। रचयति इति न स्वतन्त्रः । क्रमोपगृहीतवर्णात्मा पवेदः अर्थप्रत्ययकरः । तेन संस्कारारूदनियतक्रमो वेदः तदर्यश्च युगपदीश्वरज्ञाने परिस्फुरति । एवं रन बंदकरणे वेदार्थमानं हेतुः; क्रमवत्संस्कारारूढवेदं स्मृत्वा तादृशवेदरचनसंभवात् । एतब वेदस्य कर्तृस्मरणमन्तरेण सदानुष्ठानदर्शनात निःश्व- सितश्रुतेश्य अवगम्यते । ततश्च स्वतः प्रमाण वेदः । कपिलः स्मृत्यर्थ ज्ञात्वा अभिनवक्रमस्मृति निरमिमीत इति, स्मृति- प्रामाण्याप यावन्मूलभूतं प्रमाणं परीक्ष्यते, सावत् स्वत:- प्रमाणभूतया श्रुत्या स्वार्थो विनिश्चीयते इति, पनिरद्धा स्मृतिः प्रपलप्रमाणवाधितविषयत्वान् भ्रान्त्यादिमूलत्वेन सावकाना इति ।। स्मृतिविप्रतिपत्ती च फस्यमूला हि कापिली । प्रत्यक्षश्रुतिमूलाभिः स्मृतिभिर्याधमइति ।। एतेन योगः प्रत्युक्तः॥२॥ घेतमजगदुपादानत्ववादिवेदान्तानां प्रधानं यालयम् - राधिष्ठितं जगदुपादानप इति पदन्या योगरमृत्या मंकोप- देहे, पूर्वपक्षसिसान्तो मनिदेशत्वात् पूर्ववत् । अभ्यपिका. तु, तिसंपादतः मम्मकान योगोपयोगतः । मान योगे मनियां मा प्रधान रूपमप्रमा ।

·[पा. १. अप्रमाणं हिरनं यमादिकम् अन्तरङ्गं च धारणादिकं ब्रह्मज्ञानमपेक्षते दृष्टिपयमृच्छति । यत्तु रष्टिपयं प्रानं तन्मायव मुतुच्छकम्' शास्त्रदर्पण 'तां योगमिति मन्यन्ते ' इति श्रुतेः योगशास्त्रविहितं . इति प्रमाणं योगस्मृतिः । न च मा तत्र प्रमाणम, पप्रधाने इति युक्तम् ; एकत्र प्रसरन्त्याः अप्रमाणतापि- शाच्याः मर्वत्र प्रमरात् । 'प्रसरं न लभन्ते हि यावत्कचन मर्कटाः । नाभिद्रवन्ति ते तावपिशाचा वा स्वगोचरे' इति न्यायान्- इति प्राम, अभिधीयते-- प्रधानादावतात्पर्यादप्रमाणमपि स्मृतिः । तात्पर्यविपये योग प्रमा विध्यर्थवादवत् ।। मूक्ष्म आत्मनि चित्तनिवेशाय प्रधानाधनादि पूर्वपक्षा- मामोटोनिनं चित्तनिवेशभूमित्वेन अनूयते योगशाले । मत एवं योगशास्त्रानो वदन्ति- 'गुणानां हि परं तत्वं न 1 । इति । अतः प्रधानादी न योगशास्त्रम्य तात्पर्यम; किंतु योगे । २ ५ भवात्पर्यविपयामामाण्यं तात्पर्यगम्याऽपि अप्रामाण्यमावहति ; मा हि मूवमयवादाः स्वाभिधेयेषु प्रजा- पतिवपालमननादिषु भप्रमाणमिति तूपरपश्वादिस्तुतावपि मः प्रमाणम् । मत एव न स्मन्येकशम्य प्रधानादावनामाण्ये योऽपि एदेशान्तराप्रामाण्यशश; भवादानां म्यामि धेयकामापारि विधीनां प्रामाण्योपटग्माम् । भवान्तर- भाग्यानामिर ग्वाबोधनमालान् बाइपान्तराप्रामाण्य.

·म. ३.) द्वितीयोऽध्यायः । ऽपि न वाक्यान्तरस्य प्रामाण्यमुपहन्यते । न च देवाविप्र- हादिवत् अतत्परस्मृत्यापि प्रधानादि प्रमेयम्। ब्रह्मोपादान- स्वश्रुतिविरोधात् , अविरोधाच विग्रहादौ । तस्मात् योग- स्मृतिः अमानं प्रधानादौ, मानं च योगे इति ।। नविलक्षणत्वादस्य तथात्वं च शब्दात् ।। ३ ।। चेतनोपादानजगद्वादिसमन्वयस्य, गगनादि न चेतनप्र. कृतिकम्, द्रव्यत्वात् , पटवा-~-इत्यनुमानेन संकोपमंदर, पेदविरुद्धस्मृतेः मूलाभावादमानत्वमुकम्; अनुमानमूलं तु च्यातिपक्षधर्मते लोकसिद्ध; अत: अनुमानः समन्वयः सं- कोपनीयः इत्युत्तराधिकरणसंदोहस्य स्मृत्यधिकरणेन मंग- तिः । वेदविरुद्धार्थस्मृतेः वेदवलक्षण्यात् अतन्मूलत्ववा. प्राधेलक्षण्यात् जगदपि अतन्मूलमिति निरन्तरसंगतिः । तया हि- प्रकृत्या सह सारूप्यं विकाराणामपस्थितम् । जगदपसरूपं च नेति नो वस्य विकिरा॥ विशुद्ध पेसनं ग्राम जगतामशुद्धिमाझ् । तेन प्रधानसारूप्यामधानस्यैव विकिया। मुमदुःयमोहात्मकतया जगदमुद्रमतनं । प्रातु नारिपरीतमिति मरूपमधानप्रति मगन् । प्रयोगम- ·साम्रदर्पणे [पा. १. जगन् न प्राकृतिकम्, अचेतनवान् इत्युक्त कार्यन्व ब्रह्म न आकागोपादानम्, चेतनत्वान्- जीववत् । औपाधि- कजीवस्य आकाशीपादानलस्य सिद्धान्तेऽप्यनिष्टत्वान् ससा. भ्यः मपमः । आकासो वा न चेतनप्रकृतिकः, द्रव्यत्वान्- घटबन् । मुखदुःखमोदा वा जगदुपादानवर्तिनः, सकलजग- दनुगतत्वात्- मत्तावत् । घटत्वादी व्यभिचारबारणाय मकलपणम्॥ सिद्धान्तस्तु- मात्मना हि सारूप्ये प्रकृतीतरताहतिः । अममत्ता जगत्यस्ति किंचित्मारूप्य आश्रिते ॥ चेतनताया विरहाद्रमोपादानतानिषेधे च । जगतोऽमाधारणता तादृष्टान्नवैकल्यान ।। मरम्य प्रमप्रकृतिकवावीकारान् तन्मध्य नाम्नि प्रान्तः । अगश अमाप्रतिकवन मपनत्वान् तत्र घ हतोरप्रवेशान् भमाधारणता। प्रथमानुमान च तनम्न सतः आकाभानु पादाननायां ममारित्वमुपाधिः । द्वितीय च मपभः साभ्य. विकटः; पटवापि नन्तापत्रमप्रकृनिकत्वय अम्माकमिष्ट- वात् । तृतीय र कावादिमिरनान्तः, तेषां सकलजगद- मिनार हतारतंत्र ।। एतेन शिष्टापरिग्रदा अपि व्याग्यानाः॥८॥ .

·अ..४.] द्वितीयोऽध्यायः । अनवच्छिन्नब्रह्मणोऽवच्छिन्नकार्य प्रत्युपादानत्वश्रुत्तेः, उ. पादानात् कार्य महत्परिमाणम् इत्यनुमानेन संकोचसंदेहे, अतिदेशत्वादुपदेशवत् संगतिः । यथा हि वेदविपरीतत्वात् सांख्यादिस्मृतिरतन्मूला, एवं ब्रह्मोपादानवैपरीत्यात् जग- दपि अतन्मूलम् , तन्मूलत्वे हि ततो महत्स्यात् नाल्पम् .इ- त्येपेव च अधिकाशका । तथा हि- उपादानस्य तन्त्वादेः पटादेन्यूनता यतः । जगन्मूलं ततो न्यूनपरिमाणं प्रतीयते ।। पटमारभ्य यावभसरणु महान्तो अवयविनः ततस्ततो न्यूनपरिमाणरुपादानः आरभ्यन्ते । त्रसरेणुश्च सावयवः, चाक्षुषद्रव्यत्वात्, पटवन्। यश्च प्रसरेण्ववयवः, तस्यणुकम् । तथा सरेण्ववयवाः सावयवाः, महान्तं प्रत्यवयवत्वात्, तन्तुवत् इति व्यगुकावयवपरमाणुमिद्धिः । न च सखापि मूर्तत्वादिना सावयवत्वमनुमेयम्; तया मति तवयवाना- मपि सावयवत्त्वापत्ती सुमेराजमर्पपयोः अनन्ताक्यवार- ब्धत्वात् समपरिमाणत्वप्रसगात् । तस्मात् न ब्राझोपादानं जगत् इति । समाभिमहे-- शिष्टेष्टापि स्मृनिर्माध्या यदा वेदविरोधतः । का फया उत्परित्यक्ते मत वदापयाधिते ॥ आरम्भेऽल्पान्मजन्म विवत नियमो नहि। भूस्यस्य गिरिवृशेषु दुर्वात्वारोपदर्शनात् ।।

·शास्त्रदपणे [पा. १. अर्य यत्तु वसंरण्ववयवसावयवत्वानुमानम्, तत्र महत्त्व पाधिः । अस्तु वा अनेन परमाणोनिरवयवत्वम् , तथापि न नित्यत्वम् ; त्रसरेणुः कार्यावयवावयवः, महत्कार्यत्वात् पट: बन्-इति परमाणोः कार्यस्त्रानुमानान् । स्यादेतत् ; कार्यद्रव्यं त्परमाणुः, ताई मावयवः स्यान् घटवन् ; तथा च अवय- वानवस्थायां मुमेरसर्पपपरिमाणसाम्यापातः इति ; तन्न, घटः एतदन्यमावयवत्वरहितकार्यद्रव्यान्यः, प्रमेयत्वात् घट- वन्- इति मिद्धे निरवययकार्यद्रव्ये, अस्य तर्कस्य मूलशैधि- भ्यान् । तथा च निरवयवोऽपि परमाणुः श्रुत्यवगतनित्यत्वात् मूलकारणात् ब्रह्मणः उत्पधेत इति ॥ भोक्यापत्तरविभागश्चत्स्याल्लोकवत् ।। अद्यममणी जात्मगंवादिसमन्वयत्य भेदप्राहिमानवि- गेधमंदई, निरन्तरपूर्वाधिकरणस्य अतिदेशत्वेन उपदेश- माभित्वान् न तेनास्य संगतिरिति उपदेशभूतेन 'न दिल. भगवान' इत्यनेन मंगतिः उन्यते-- सम हि जगत्कारणे नोऽप्रतिष्ठित इत्युक्टम्; तहि जगद स प्रतिष्ठित इति रोन श्रुनेमुगनिरोधान् अनविरोधः । तया हि- भिनाभ्यां भक्तिभाग्याभ्यामभेदे प्रभिन्नता । सम्मात्यामंच म्यादभदः परस्परम ।। मत्र मंदादिस्यमय निरवकाशरान अद्वैनभुति: म.

·अ.६.] द्वितीयोऽध्यायः। - ताजात्यैक्यात् उपचारेण जगद्वैतपोधिका । शब्दस्य उप- चारः संभवति, न प्रत्यक्षस्य- इति प्राने, अभिधीयते-- अब्ध्यभिन्नतरङ्गादेरितरेतरभेदवत् । ब्रह्माभेदेऽपि भेदः स्यादन्योन्यं भोक्तभोग्ययोः ।। ये हि केनचिद्रूपेणाभिन्नाः ते परस्परमपि अभिन्ना इति न व्याप्तिः, समुद्रतरजादौ व्यभिचारादिति ॥ तदनन्यत्वमारम्भणशब्दादिभ्यः ।।६।। अङ्गीकृत्य भेदग्राहिप्रत्यक्षादेः प्रामाण्यं भेदाभेदयोः कार्य- करणात्मरूपभेदेन विरोधो वेदान्तानां परिहतः । इदानी तु स्वीकृतं सत्प्रामाण्यं तत्वावेदकत्वपर्यन्तम् उरसृष्टम् ; अत: तदपवादेन व्यावहारिकत्वे व्यवस्थाप्यते । तत्वावेदकत्वे च प्रत्यक्षादेः, तद्भ्यप्रपञ्चम्य सत्यत्वात् महाद्वैतविरोधः, व्या- वहारिकत्वे तु नेति । तत्र प्रत्यक्षादि तत्वावेदकं न वा इति प्रत्यक्षादिप्रामाण्यात् वेदान्तप्रामाण्याच्च संशयः । तत्र पूर्वा धिकरणे भेदाभेदसमाश्रयणेन यद्विरोधसमाधानं कृतम् एक- देशिना, तदेव पूर्वपक्षीकृत्य इह निरस्यते । तथा हि- वेदान्तैमानतायां समतुलिततया कर्मकाण्डाक्षजादेः सत्याच्छुत्याधुपायादृवितथपरमब्रह्मधीसंभवाच । सत्यत्वादीशताया: श्रुतिपु परिणतोदाहृतेवेंदगीते- रद्वैतस्याप्यभिन्नं भवति च परमं ब्रह्म भिन्नं प्रमाणात् ।।

·शाखदपणे [पा. १. .. अनाधिता- सत्यमीशित- यदि हि एकमेव वस्तु, सतो नानात्वाभावात् वैदिकः कर्मकाण्डविषयो विधेयनिषेध्यादिभेदो बाध्येत ; लौकिका भेदः प्रत्यक्षादिप्राप्त उच्छिद्यत । न च तदुत्तम, नधिगतासंदिग्धविज्ञानसाधनवस्य प्रमाणसामान्यलक्षणात्य प्रत्यक्षादीनां कर्मकाण्डस्य च वेदान्तरविशंपात् । इतरथा वेदैकदेशकर्मकाण्डवत् वेदान्तानामपि अप्रामाण्यप्रसङ्गात् । ऐकान्तिकाते च वर्णपदवाक्यप्रकरणादीनाम् अलीकत्वात् वत्प्रभवमद्वतज्ञानम् असमीचीनं भवेत्-घूमामासजन्यब- द्विबुद्धिवत् । जन्मादिसूत्रोक्तश्वरत्वस्य सत्यत्वात व्यमन्तरेण वदनुपपत्तेः । ब्रह्मफारणत्वे च 'यथा साम्यकेन मृपिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्यास' इत्यादिना परिणामि- नां मृदादीनां दृष्टान्तत्वेनाभिधानात् दान्तिकमपि प्रम- परिणामीति गम्यते । एतदंतुभिः भेदः सत्यः । “एकमेवा- द्वितीयम्' इत्यादिवाक्यः अद्तमपि अवगतम् । अतः भिन्नाभिन्नं ब्रह्म प्रमाणमिद्धयिनि न विरोध इति प्राप्ते, मभिधीयते- तत्त्व अत्युपपत्तिमिव्यपगत द्वैतस्य तदाहिणः प्रामाण्यं म्यबहारकारिधिपयं मिध्यापि मदायकम् । मायापन्तुरपीश्वरम्य मुमत: कुटम्यतामानतो स्यान्न परिणामपीभ्रंम इति प्रकर्मकान्ततः ॥ 'पना भुगम' न्यादिना एविज्ञानेन मर्षविज्ञान - ·अ. ६.] द्वितीयोऽध्यायः। प्रतिज्ञाय तत्सिद्धय श्रुत्या दृष्टान्त उच्यते-- 'यया सो- म्यैकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृण्मयं विज्ञातं स्याद्वाचारम्भणं विका- रो नामधेयम्' वाचा आरभ्यते परं वक्तुं विकारः, न तु तत्त्वतोऽस्ति; यतः नामधेयमात्रमेतत्- यथा राहोः शिर इति; यथाहुः- 'शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः' इति; 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति एवं मिथ्याभूतस्य कार्य- स्य कारणमेव तत्त्वम्, तत्त्वज्ञानं च ज्ञानम् ; अतोऽन्यन्मि- भ्याज्ञानमिति कारणज्ञानात् कार्यतत्त्वज्ञानसिद्धिरिति । परि- णामाभिप्रायत्वे तु श्रुतेः, कार्यस्यापि सत्यत्वात् 'मृत्तिकेत्येव सत्यम्' इति कारणस्यैव सत्यत्वावधारणमयुक्तं स्यात् । ततश्च परिणामदृष्टान्तश्रुत्या पत्त्या परिणामकल्पना निरस्ता; तस्याः 'मृत्तिकेत्येव' इत्येवकारश्रुतिविरुद्धाया अनुदयात् । परि- णामस्वीकृतौ च भेदः सत्य इति तय न अभेदस्तत्त्वम् । ततश्च अभेदज्ञानेऽपि भेदो न झातः स्यात् । तथा च प्रधा- नस्य प्रतिमाया अनुरोधेन गुणभूतदृष्टान्तो वक्ष्यमाणयुक्तीर. पेक्ष्य विवर्तपरतया नेतज्य: । 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तं नि. रवयं निरसनम्' इति परिणामस्यापि क्रियायाः साक्षात्त- प्तिधात् अर्थापत्त्यनुदयः । 'नेह नानास्ति किंधन' इति कारणे ब्रह्मणि प्राप्तस्य कार्यस्य तत्रैव प्रतिषेधात्- शुको निषिद्धरजतस्येव मिध्यात्वमवगम्यते । युक्त्यापि कार्यस्य कारणव्यतिरेकेण अभावोऽवगन्तव्यः- कार्यस्य सरवं स्वरूपम् धर्मः, तत्वान्तरं वा । नाधः, सत्स्वभावस्य असत्व- ·कार्यस्य किं क्रियते ? असत्त्वमिति चेत्, तर्हि तदप्य- कि भावात्मकस्य अभावमात्रत्वम्, उत अभावस्य भावमा- व्यतिरेकेण तत्वतो अमत्त्वं युक्तिसिद्धं श्रुत्या दृष्टान्तितम् १०६ शास्त्रदर्पणे [पा १. विरोधात् । न हि जातु घटः पटो भवति । न द्वितीयः, यथा सत्त्वं धर्मः तथा असत्त्वमपि कार्यस्य धर्म इति सत्वा. सत्त्वयोः कार्य दण्डायेत । तथा च नित्यस्य कार्यत्वं न भवेन् । न तृतीयः, तत्त्वान्तररूपासत्त्वे जातेऽपि का. यस्याक्षतेः । कार्यविरोधि तदिति चेत्, विरोधिना तेन सत्त्वं वेधा विकल्प्य दूप्यम् । अथ कार्यस्यासत्त्वं न भवति, किं तु कार्यमेवासद्भवतीति-- तत्र वक्तव्यम्- वता? पूर्वत्र कार्यव्यवहारः प्रलीयेत; उत्तरत्र अभाववार्ता उच्छियेत इति भावाद्वैतापात इति । प्रयोगश्च-- पटत्वं तन्तुनिष्ठम , पटगतत्वात् सत्तावदिति । ततश्च पटस्य तन्तु। व्यतिरेकेण अभावः । एवं सर्वत्र । तदेवं कार्यस्य कारण- 1 'मृत्तिकस्यैव सत्यम् ' इति । तत्र दान्तिकऽपि जगति अनुसंधेयम् । तथा जीवानामपि ब्रह्माव्यतिरेकः । ते तु स्वरूपेण सत्या:- घटाद्याकाशानामिव महाकाशाद्भदमा- प्रमारोपितम् ; 'तत्त्वमसि' इति श्रुतेः । जीवत्वं ब्रह्म- निष्ठम् , जीवनिष्ठत्वान् सत्त्ववत् इत्यनुमानाच । एवं श्रुति युक्त्यवगते कार्यस्यातात्त्विकत्वे, तद्भग्राहिप्रत्यक्षादेः अर्थ- क्रियासमर्थवस्तुविषयले बाधाभावात् तादृशत्रस्तुपरिच्छेद फत्वमेव प्रामाण्यम् । न हि कुम्मादरुदकाहरणादिहेतुत्वं ·अ.७.] द्वितीयोऽध्यायः । प्रत्यक्षादिसिद्धं वाध्यते । कर्मकाण्डस्यापि तादशमेव प्रामा- ण्यम् । न हि सदवगतस्वर्गसाधनभावं यागमनुतिष्ठतो न स्वर्गों भवति । तथा मिध्यापि वर्णदेय॑म् अगमनमागमनम् इत्यादिप्रयोगभेदेषु सत्यबोधकं दृष्टम् । ईश्वरत्वमपि अनिर्वा- च्यमायातकार्यनियन्तृत्वादुपपनं न प्रपञ्चसत्यतां कल्प- यति॥ इतरव्यपदेशाद्धिताकरणादिदोप- प्रसक्तिः ॥ ७॥ जीवाभिन्न प्रक्ष जगदुपादानमिति वदन् समन्वयः, यदि तादृशं ब्रह्म जगजनयेत् तर्हि स्वानिष्टं न सृजेत्-इति न्यायेन विरुध्यते न वा इति संशयः । पूर्वत कार्यकारणानन्यत्ववत् घटाकाशकल्पजीवानां महाकाशोपमत्रौक्यमुक्तम् । तत् हि- ताकरणानुपपत्तिभिः आक्षिप्यते । तथा हि- सर्वज्ञब्रह्मणी जीवरभेदं स्वस्य पश्यतः । जीवाहितकिया स्वार्था स्यादेपा हि न युज्यते ।। यद्यपि जीवा अविद्यावत्त्वात् परमात्मभावमात्मनो ना- नुभवन्ति, अहितमपि हि भ्रमेण कुर्वन्ति, तथापि तान् पर. मात्मा स्वस्मादभिन्नान अनुभवति ; इतरथा सर्वज्ञत्वव्याघा- तात् । तथा चायं जीवान् वनन् आत्मानमेव बनीयात् । तस्मात् दुःखबहुलं जगन् न घेतनकारणकम् इति प्राप्त, अभिधीयते- - ·[पा.. तत्तद्विपयोपरक्तः तं तं यथास्थितमवमासयति; अतः पश्यतः ब्रह्म नोपादानम्, असहायत्वात् संमतवत् इति न्यायेन हिताकरणादिदोषः परिहतः; इह तु उपाधितोऽपि विम• शाखदर्पणे अयस्तु जीवसंसारस्तेन नास्ति मम क्षतिः । इति पश्यत ईशस्य न हिताहितभागिता ।। परमात्मनो दर्शनक्रियाश्रयत्वाभावेऽपि स्वरूपप्रकाश एव इति निर्देशः॥ उपसंहारदर्शनान्नेति चेन्न क्षीरवद्धि ॥ ८॥ ममन्वयस्य विरोधसंदेहे, पूर्वत्र औपाधिकजीवब्रह्मभेदात् तमधिष्ठात्रादि नास्ति, ईश्वरनानात्वाभावात् । ततश्च विधि- कार्यानुपपत्तिः । तथा हि- नानाजातीयकार्याणां मान्नन्म न संभव । एकम्मादद्वितीयाञ्च ब्रह्मणस्तव संमठात् ।। कारणवैजात्यं हि कार्यवेजात्ये हेतुः, क्षीरवीजादिकार: णभेदात् दप्यरादिकार्यवेजात्यदर्शनात् । तव तु एकस्मा: प्रमण एकजातीयमेव कार्य जायत । त एकजातीयं सर्व युगपटुत्पद्येत, अफ्रमाकारणान् कार्यक्रमायोगात्; समर्थस्य विलम्बानुपपत्तेः । न च महकारिसंनिधानकमान् कार्य- गमः, अद्वितीयत्वात् ब्रह्मणः सहकारिममवधानासंभवात् । सस्मान् एकमद्वितीयं ब्रह्म न जगदुपादानम, व्याघातादिति - -

·अ. ९.]
द्वितीयोऽध्यायः।
1
प्राप्ते, उच्यते-
अद्वैत तत्त्वतो अझ तत्वाविद्यासहायवत् ।
नानाकार्यकर कार्यक्रमोऽविद्यास्थशक्तिभिः ।।
किं तस्वतोऽनुपादानत्वम् आपाद्यम् , उत अतत्वतः ।
आये इष्टप्रसङ्गः । द्वित्तीये तु कल्पे यदि कुलालवत् स्वध-
मत्वेनानन्तर्भूतात्यन्तव्यतिरिक्तसहकार्यभावादनुपादानस्वम्
ततः क्षीरादिभिर्व्यभिचारः । तेऽपि हि बाह्यातश्चनाद्यनपेक्षा
एव कालपरिपाकवशेन परिणमन्ते । अथ अन्तरङ्गधर्मभूत-
सहकार्यभावो हेतुः, सोऽसिद्धः, अविद्याविषयीकृतस्य धर्म-
स्य संभवात् । तदशाच स्वप्नवत् ब्रह्म नानाजातीय कार्य
जनयिष्यति । अविद्यागतशक्तिवैचित्र्याच कार्यक्रमः सं.
भवी । एकस्मादपि बढेः दाहप्रकाशादीनाम् , एकस्माच्च
कर्मणः संयोगविभागसंस्काराणामुद्याच अनेकान्तं कारण.
कत्वं कार्याभेदे । यदि चेतनत्वे सति एक न अनेकहेतुरिनि,
ततो देवादिमियभिचारः; तेषामपि अन्यत्र सहकार
रिनिरपेक्षाणां नानाविधप्रासादाद्युत्पत्ती अधिष्ठातृत्वस्य मन्त्रा-
र्थवादादिषु दर्शनात् । अत्र च क्षीरदृष्टान्तेन असहायस्या-
पादानत्वं दर्शिवम् । समर्थित देवादिदृष्टान्तेन असहायस्य
अधिष्ठातृत्वमिति ॥
कृत्लासक्तिनिरवयवत्वशब्द-
कोपो वा ॥९॥

·पा.१. निरस्यते । निरवयवाद्रह्मणो जगत्सग ध्रुवतः समन्वयस्य, सावयव- शरीररहितस्यापि नियन्तृत्वसंमव उक्तः, इह तु अशरी- ভজ [पा. म्यव नानाकार्योपादानत्वम् इति न्यायेन विरोधसंदेहे, पूर्वा- धिकरणोक्तक्षीरदृष्टान्तात् परिणामि ब्रह्मेति भ्रमे जाते, स कास्न्येन कार्यभावाप्ती ब्रह्मानित्यं प्रसज्यते । एकदेशेन तत्प्राप्तौ ब्रह्म सावयवं भवेत् ॥ सिद्धान्तस्तु- मायाभिर्बहुरूपत्वं न कात्यान्नापि भागतः । इति निर्मागता कार्यभावाप्यारविरुद्धता ।। मर्योपेता च तद्दर्शनात् ॥ १० ॥ मायाशक्तिमद्रह्मणो जगत्सर्ग वदतः समन्वयस्य,न माया अशरीरस्य इति न्यायेन विरोधी अस्ति न वेति संदेहे, अन्तर्याम्यधिकरणे अविद्योपार्जितत्वसंबन्य जगद्ब्रह्मणोः सिद्धे, रस्य न माया संभवति इत्याक्षिप्यते- ये हि मायाविनी लोके ते सर्वेऽपि शरीरिणः । अशारीरस्य मायित्वं न व्यापकनिवृत्तितः।। मिद्धान्तस्तु- यासहेतुमृते यद्वन्मायया कार्यकारिता । ऋतेऽपि देहं मायैवं ब्रह्मण्यस्तु प्रमाणतः ।। -

·म. ११.]
द्वितीयोऽध्यायः ।
१११
मायाविनो यद्यपि शरीरिणः, तथापि घाबसाधनानपेक्षाः
कार्याय प्रभवन्ति । कुलालादयस्तु न । यथदं वैचित्र्यम् एवं
शरीरेण विनापि माया प्रमण्यस्तु । यदि पुनरन्यत्र दृष्टं
शरीरित्वं मायावित्वेन ब्रह्मणि साध्येत, ताई फुलालादिपु
दृष्टं याहेत्त्वपेक्षित्वं कर्तृत्वेन मायाविप्वप्यापाद्यत । तेषु
वायहेतुमन्तरेण मायया फर्तृत्वप्रतीतेः नानुमानमिति चेत्,
तहि ब्रह्मण्यपि शरीरमन्तरेण मायाशक्तिमत्त्वं प्रमीयते,
'न तस्य कार्य करणं च विद्यते परास्य शक्तिर्विविधव
श्रूयते' इति समानम् ॥
म प्रयोजनवत्वात् ।। ११ ॥
परिहप्ताद्ब्रह्मणो जगत्सर्ग वदतः समन्वयस्थ, प्रम न
विना प्रयोजनं सृजति, अभ्रान्तचेतनत्वात् संमतवत् इनि
न्यायेन विरोधसंदेहे, पूर्वत्र मायया कारणत्वं ब्रह्मण पाम;
सदेव प्रयोजनमन्तरेण न संभवति; मायापिनोऽपि भार्यः
निर्माणस्य कौतुकप्रदर्शनेन दृष्टलाभादेः प्रयोजनम्य स्याण
इत्याक्षिप्यते-
फलोदेशेन कर्तृत्वे ब्रह्मणोऽकृतकृत्यता ।
अनुद्दिश्य जगत्सर्ग उन्मत्तनरतुल्यता ।।
समाधानं तु-
लीलाश्वासवृथाचेष्टा अनुदिश्य फलं यनः ।
अनुन्मत्तविरच्यन्ते तस्मात्सव्यभिचारीला

·शाखदर्पणे [पा. १. । यद्यपि लीलायामनुनिष्पादि सुखफलमस्ति, तथापि न त देश्यम्; आमकामानां राजादीनां सुखोलासादेव क्रीडासु प्रवृत्तिदर्शनात् । प्रयोजनप्रार्थनापरिलिष्टचित्तानां रतिविर हिणां क्रीडाया अनभिमतत्वात् । श्वासप्रश्वासयोश्च नास्ति प्रयोजनामिसंधानम् । न च अनयोश्चैतन्यमपि अनुपयो- गि, सुपुतौ चैतन्याभावेऽपि भावात् , तथा च प्रयोजनोद्देशह- पताध्याभाववत् अभ्रान्तचेतनप्रवृत्तित्वरूपहेतोरपि तत्रामा वान् न व्यभिचार इति वाध्यम्; सुपुप्ताबपि चैतन्या- प्रञ्युतेः, अन्यथा नृतशरीरेऽपि श्वासप्रश्वासप्रसङ्गात् । तया यादृच्छिकी मृणच्छेदादिप्रवृत्तिषु न फलोद्देशः । 'न कुर्वीत पृथाचेष्टाम्' इति च धर्मसूत्रकृतां प्रतिषेधः वदमावे निर्विषयः म्यान् । न च उन्मत्तान्प्रति एतत्सूत्रमर्यवन; तेषां तदर्यबोधतदनुष्टानानुपपत्तः ।। वैपम्यनेण्ये न सापेक्षत्वात्तथा हि दर्शयति ॥ १२ ॥ यो विषमसृष्टिकारी स सावयः, ब्रह्म च विषम सृजति इति न्यायेन ममन्ययस्य विरोध इति संदेदे, पूर्वत्र लीलया प्रष्ट्रवमुक्तम् , इदानी मैव न सापेक्षस्य संभवति, अनीश्व- रलपमहान् ; निरपेक्षत्वे व रागादिमत्त्वम् इत्याक्षिप्यते- धर्माधर्मों जनरीत कारयित्वा वयोः फले मुम्बद से सृजनरागडेपी संहारतोऽणः । - ·अ. १२.] द्वितीयोऽध्यायः । कांश्चित्सुखिनः कांश्चिदुःखिनः सृजनीश्वरः पक्षपाती स्यात् । कथायां युक्तायुक्तवादिनोः अनुग्रहदण्डविधानसभा- पतिवन् धर्माधर्मसापेक्षत्वात् अदोष इति चेत्, न; जीवानां तत्कर्तृत्वस्यापि ईश्वराधीनत्वात् । तथा च कांश्चित् धर्मान् कारयित्वा सुखिनः सृजति, कांश्चिष अधर्मान कारयित्वा दुःखितः सृजति इति- तदवस्थः पक्षपातः । प्रलयसमये च स्वसंसृष्टसर्वप्रजासंहारान्निघृणत्वम् । तस्मान् अन्याय्या जग- त्सृष्टिश्चेतनात्- इति प्राप्ते, अभिधीयते- विपमं सृजतीश्वरो जान्न च रागाद्यभिभूत इत्यपि । श्रवणादधुना क्रिया नरैः स हि पूर्वक्रिययव कारयेत् ।। श्रूयते हि 'एप ह्येव साधु कर्म कारयति नं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्निनीपते एप उ एवासाधु फर्म कारयति वं यमधो निनीपते' इति । कारयितृत्वं च पूर्वकर्मापेक्षमिति श्रूयते- पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवति पापः पापेन' इति । तथा निरवद्यत्वमपि ईश्वरस्य आनातम्-'निरखधं निरज- नम्' इति । विषमस्रष्टुत्वं च सृष्टिश्नुतेरवगतम् । अतः उभ- योपपत्त्यथै पूर्वकृतकमापेक्षमेव इदानीं कारयति कर्म इति श्रुत्यैव उक्ता कर्माव्यवस्था अनुमोदनीया । अपि च विधम- भ्रष्टत्वेन रागादिमत्त्वं वा अनुमेयम् ; ईश्वरस्य निरवद्यत्वाद्वा विषमस्रष्मृत्वाभावः; आयमनुमानं निरवद्यत्वश्रत्या अतीत- कालम् । द्वितीयं च सृष्टिश्रुत्या । न च प्रलयसमये सर्वसंहा- 8.8 ·११४ शास्त्रदपणे [पा. १. न । रात् निघृणत्वम् ; स हि समस्तकर्मणां फलनिरोधावसर इति। न च कर्मापेक्षया सृष्टिलयकर्तृत्वे अनीश्वरत्वम् । हि सेवाद्यपेक्षफलप्रदः प्रभुः अप्रभुर्भवति । तस्माद्विशदमशेषम् ।। सर्वधर्मोपपत्तेश्च ॥ १३ ॥ निर्गुणस्य ब्रह्मणो जगदुपादानत्ववादिसमन्वयम्य, यनि- र्गुणं न नदुपादानम , गन्धवत्- इति न्यायेन विरोधसंदेहे, मवतु विषमस्रष्मृत्वं पक्षपातेऽनेकान्तम् ;न त्वनुपादानत्वे अगु, णत्वम; मृदादे मगुणस्यैव उपादानत्वोपलम्भात् । अगुणं ब्रह्म जगटुपादानं न युज्यते । ब्रह्म नोपादानम् , निर्गुणत्वान गन्धवत्- इति प्राप्त, अभिधीयते- भ्रमाधिष्ठानतोऽस्माभिः प्रकृतित्वमुपेयते । निर्गुणेऽप्यस्ति जात्यादी सति सव्यभिचारिता ॥ न हि मृदादेरपि तत्त्वतः परिणामोऽस्ति; तत्परिणामस्य घटादः सत्वासस्वयोः स्वरूपधर्मत्वविकल्पाभ्यां तदनिर्वा- च्यत्वस्य आरम्भणाधिकरणे निवेदितत्वात् । तस्मात् घटा दिकल्पनाधिष्ठानत्वमेव मृदादेरप्युपादानत्वम् । तथा च जात्यादावपि अनित्यत्वापोहत्वाध्यारोपात् अस्त्यधिष्ठानत्व मिति अनेकान्तिकं निर्गुणत्वमनुपादानत्वे ।। इति श्रीमत्यरमहमपरिग्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूश्य- पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिते जादपणे द्वितीयाध्यायम्य प्रथमः पादः॥

·द्वितीयः पादः ॥ - पूर्वस्मिन्पादे सांस्यादिभिः प्रधानपरत्वेन वेदान्तव्याख्या- यामनुप्राहकत्वेन ये न्यायाः विलक्षणत्वादयः उपन्यस्यन्ते, ते परिहताः । इदानी वेदनरपेक्ष्येण प्रधानादिमिद्धा यान्यनुमा- मानि अभिधीयन्ते, तान्यस्मिन्पादे निरस्यन्ते ।। रचनानुपपत्तेश्च नानुमानम् ॥ १ ॥ चेतनप्रकृतिकं जगदिति प्रतिपादयतो वेदस्य सांख्पी- यानुमानेन प्रतिरोधसंदेहे, प्रासं तावत्- सुखदुःखविपादेहि भावाः प्रत्येकमन्विताः । तस्मात्ते नदुपादानाः परिमाणादिभिस्तथा ॥ ये हि भावा: यरनेकवृत्तिभिः प्रत्येकमन्वीयन्ते, ते तत्प्र- कृतिकाः, यथा मृदन्विताः शरायादयः । समन्वीयते चैव- दाराः पद्मावती तथाविधैः सुखदुःखमोहे:-- चैत्रस्य तत्र प्रीतः, सपनीनां ततो दुःखोदयात् , मन्त्रस्य तामविन्दतो मो- हरूपविषादादयात् । पद्मावत्या च व्याल्यातमशेपं जगत् । रूपादिपु व्यभिचारवारणाय अनेकवृत्तिभिरित्युक्तम् । पृक्षा- दिषु व्यासज्य अनुगते वने अनेकान्तिकत्वानिवृत्तये प्रत्येक- ·[पा. २. सुखदुःखमोहाः कार्याणां प्रकृतयः, तेषु प्रत्येकमन्वितत्वे सति अनेकवृत्तित्वात् , मृदादिवत् । सिद्धे च घटादी- नामेवं सुखादिप्रकृतिकत्ये, आकाशादयः सुखादिप्रकृति- कारणकार्यविभागादविभागाद्वैश्वरूप्यस्य'-इत्येतान्यनुमानानि सत्कार्यविपयाणि । कारणशक्ति: विद्यमानविषया,विपयित्वात् शास्त्रदर्पण मित्युक्तम् । न हि प्रत्येक तरुपु वनमिति मतिः । प्रयोगश्च- काः, कार्यत्वात् , घटवदिति तत्रापि तत्प्रकृतिकत्वमनुमेयम् । तार्ह सत्त्वादीनां पृथक्पृथक् प्रकृतित्वमिति चेत्, न; विमतं ससृज्यमानवस्तुप्रकृतिकम् , परिमितत्वात् , मृत्स- लिलादिससृष्टवस्तुभिरारब्धमिवाङ्कुरादि । 'शक्तितः प्रवृत्ते. ज्ञानवन्; कारणत्व विद्यमानप्रतियोगिकम् , सप्रतियोगित्वात् वाच्यत्ववत् ; प्रलयकालः कार्यवान् , कालत्वात् , वन्- इत्यनुमानतत्वम् । अत्र त्रूमः- गुणानां प्रकृतित्व स्यान्मायया सिद्धसाधनम् । चेतनेनानधिष्ठाने तेषां हेतोविरुद्धता ॥ किं सत्त्वादीनां कार्यान्वयित्वेन प्रकृतित्वमानं साध्यम् । उत चेतनानधिष्ठितप्रकृतित्वम् ! आये, सिद्धसाधनम् , णाया मायाया ईश्वराधीनाया जगत्प्रकृतिकत्वाभ्युपगमात् । द्वितीये, समन्वयित्त्वहेनोविरुद्धत्वम् ; घटादिष्वन्वयितां मृ. दादीनां चेतनाधिष्ठितत्वव्याप्तः । तथा च विमतं चेतनान- धिष्ठिताचेतनप्रकृतिक न भवति, कार्यत्वात् कुम्भवदिति स्थितिकाल- त्रिगु- ·अ. २.] द्वितीयोऽध्यायः । '११७ सत्प्रतिपक्षत्वम् । सुखादीनामात्मनिष्ठत्वात् घटाद्यन्वयित्वस्य असिद्धत्वं च । सुखादिनिमित्तत्वमेव च पद्मावत्यादीनाम् न तु तदात्मत्वम् , अनुभवविरोधादिति । परिमितत्वमपि संसृ. टवस्तुप्रकृतिकात्वं न साधयति, देशनः परिमितत्वस्य नभसि अव्याप्तः। वस्तुत: परिमितत्त्वस्यात्मन्यनैकान्यात् । कालत: परिमितत्वस्य सावयवत्वेन सोपाधिकत्वात्। नानावस्वार- ब्धयाङ्कुरादेः सर्वस्य सावयवत्वात् । न च अस्य साधनव्या- पकत्वम् ; क्रियादौ तदनुमाने वाधात् । वियित्वमपि अतीता- दिज्ञाने अनेकान्नम् अतीतादेरपि वर्तमानवे अतीतादिज्ञानस्य निरालम्यनत्वापत्तेः सर्वस्यैव वर्तमानत्वापातात् । सप्रतियो- गिकत्वमपि अभावे सव्यभिचारम; अभावो हि सप्रतियो- गिकः, न च विद्यमानप्रतियोगिकः, व्याघातात् । कालत्वादि. हेतुश्च बाधितविषयः, प्रलये कार्याभावस्य धर्मिग्राहकप्रमा- णप्रमापितत्वात् । न च अनभिव्यक्तिस्तत्र कार्यस्येनि वाच्यम्; अभिव्यक्तेरपि कार्यवत्सत्त्वे अनभिव्यक्तिव्याघातात् ; असत्त्वे कार्यस्याप्यसवापत्तिः । अस्माकं तु सत्सदेव । कादाचित्कंतु. न सन्नाप्यसत्- इत्यारम्भणाधिकरणे निवेदितम् ।। महद्दीर्घवद्वा हस्वपरिमण्डलाभ्याम् ॥ २॥ चेतनोपादानं जगदिति वदतः समन्वयस्य, कारणगतो विशेषगुणः कार्ये गुणत्यायान्तरजात्या स्वसमानजातीयं गु. णान्तरमारमते इति साधयता वैशेषिकानुमानेन प्रतिरोधसं- ·११८ ব্যস্ত [पा. २. देहे--पूर्वत्र प्रधानगुणानन्वयात् जगन् न तत्प्रकृतिकमित्यु- कम्; तर्हि ब्रह्मविशेषगुणतन्यानन्वयात् तदुपादानफमपि जगन्न भवतीति प्रानोति । अत एव च अस्य स्वपक्षे न्याय- विरोधपरिहारपरस्य विचारस्य स्मृतिपादसंगतस्यापि इह करणं वर्णितावान्तरमंगतिलोमाधुज्यते । तत्र- ब्रह्म चेन्नगो योनिस्तद्विशेषगुणान्वितम् । जगम्यान तु तत्तस्मात्तस्य न प्रकृतिमंवत् ॥ अद्य न गगनप्रकृतिः, गगनगतविशेषगुणस्य गुणत्वा- वान्तरजात्या समानजातीयेन विशेषगुणेन रहितत्वात् घट वन् । अत्र प्रतिवन्या उत्तरमुच्यते - परमाणुगा न परिमण्डलता मणुक करोति परिमण्डलताम् । पणुकाणुता च महति अणुक जनयन्न तद्वदणुतामपराम् ।। एषा वैशेषिकाणां प्रक्रिया-परमाणुभ्यां परिमण्डलाभ्यां दगणुकमारभ्यने । तस्याणुत्वं परिमाणम् । अणुकर्यटुभिः व्यगु- कादि पदारभ्यते । न यगुभ्यः परमाणुभ्यो महदारभ्यते, या सनि घटम्यापि यहुमिः परमाणुभिरारब्धत्वप्रसझे कुम्भमद- ममनन्नरं कपालगरादयो नापरभ्यरन , पामनारब्धः स्वामः परमाणूनां च पटावपशनामीन्द्रियत्वान् । त. ग्माम् गगुकादिप्रक्रमेय मदारम्मः । च आणुकट्यान् द्रव्यपारगमः, थेययंत्रमदाम् । मदपिदिगणुकमेव भवंम् ।

·द्वितीयोऽध्यायः । कारणयहुत्वमहत्वप्रथयाविशेषेभ्यो हि महत्त्वस्योत्पत्तिः । न च गणुकयोमहत्त्वमस्ति; नापि बहुत्वम् ; न च प्रचयवि. शेषः, द्वषणुकावयवानामनवयवत्वेन ब्यणुकयो: प्रशिथिला. वयवसंयोगवत्त्वविरहात् । तस्मात् स्यणुकद्वयारधद्रव्येणापि ठाणुकैनव भवितव्यम् । तथा सति भोगातिशयाभावात् अ- दृष्टनिमित्तत्वाप विश्वनिर्माणम्य, अदृष्टस्य च भोगहेतुत्वान् व्य. णुकारधद्रव्यानिमित्तभोगस्य च व्यणुकेनैव सिद्धः न व्यणु- काभ्यां कार्यमारभ्यते । अतः आरम्भार्थवत्त्वाय बहुभिरेव आणुकररायणुकादि महदारभ्यते । अस्ति हि बाणुकेषु महत्त्व. हेतुः बहुत्वं महत्त्वं च भोगानिशयतुः-इति । तत्र यथा पर- माणुगतपारिमाण्डिल्यं व्यणुके पारिमाण्डिल्यमपरं नारभते, माणुगत या अणुत्वं महति व्यणुके नाणुस्यान्तरमारभते, एवं प्राधेतन्यमपि जगति पतन्य जारभते । ननु विषम- मिदमुच्यते, चैतन्यं हि विशेषगुणः, तस्य कार्य विशेषगुणा. न्तरारम्भकत्वं शतिम्, फारणविशेषगुणस्य च फार्ये सजा- घीयविकारगुणान्सरारम्भे न व्यभिचारः, सन्तुपटादिपु सर्वत्र संवोपलन्धः, पारिमाण्डिल्यादि तु परिमाणं साधारण- गुणः; गस्यानारम्भकत्वेऽपि न दोष इति । उच्यते-यमा मागरणगुणस्तन्वादिगतमहत्त्व पटादी कारणकार्यसमया. पाम् महश्यान्नरमारभते-एवं माणुसगतमगुल्लं गणुफार. पदव्य अगुत्वान्तरं फिमिति नारमते, कारणकास.

·[पा. २. चैतन्यं नारभ्यते । जीवेषु तु ब्रह्मप्रतिविम्बकल्पेषु ब्रह्मचैत- प्रधानं क्षेत्राणां चित्प्रधानं चिदात्मनाम् । परं कारणतामेति भावानां नानकर्मभिः' इति । यथा च विशेषगुणत्वमपि व्यापिब्रह्मणा जगत्मग बदतः ममन्वयस्य, परमाण्वारब्धं शास्त्रदर्पण मवायाविशेषात् । मोगातिशयाभावात् क्वचित् साधारणगुण- स्याप्यनारम्मकत्वमिति चेत्, तर्हि इहापि अन्यत्र विशेषगु- णानामारम्भकत्वेऽपि, ब्रह्मचेतनाया जगति सर्वबारम्भे शे. पशेपिभावामावेन भोगासंभवप्रसङ्गे, म मा ना अनुवतिष्यत इति ममानम् । तदुक्तं वार्तिफकार:--'तमः निर्वक्तुं न शक्यते तथोपपादितं वेदान्तकल्पतरौ ।। उमयथापि न कर्मातस्तदभावः ॥ ३ ॥ भूदित्याकाशादी বয়াৰ जगदिति माधयता अनुमानेन प्रतिरोधमंदेदे, अस्याधिकर णस्य प्रामनिकनानन्तराधिकरणेन न मंगतिरिति व्यवहिते- नोच्यतप्रधान चेतनानाधिष्ठितवान्न कारणं चन, मन्तु तदधिष्ठिता कारणम् । ननु क्षुद्रारभ्यं गहदिति निय- ममद्गः एतेन शिष्टापरिप्रहा.' इत्यधिकरणे कृतः, कथमिह परमाणपादानन्यस्य प्रामिः । उच्यते-विवर्तः क्षादीयानपि महनः मंभवतीनि सम्र माधिनम् । इह तु लोके विवर्तत्वना. प्रमिदमाप महतोइन्पमुदतु महमिनि ममध्यंते । तथा एमाग्यम- 'यदा तु अप्राप्तवि मामान्यात्मकं कारण विशेषपदयायानामापशमानमारम्भकमम्युपगम्यते, तदा :

·म. ३.] द्वितीयोऽध्यायः १२१ तकाठिन्यविलयनवत् मूर्सवस्थाविलयनेनापि बिनाश उपप- दाते' इति । तब- अनेकद्रव्यसंयोगाव्यमुत्पद्यते यतः । एकस्माद्भाणी द्रव्यं नात उत्पत्तमहति ।। आय कार्य संयुक्तानेकद्रव्यारब्धम्, कार्यद्रव्यत्वात्, वत् । आद्यं च कार्यद्रव्यं द्वषणुकमिति तदारम्भको परमाणू; तयोरपि कार्यत्वे अवयवानन्त्यात् सुमेरुराजसपंपयो: समान- परिमाणत्वप्रसङ्गादित्युक्तमेव । न तु एकमिति न द्रव्यो- पादानमिति प्राप्ते, अभिधीयत- द्रवद्रव्यं यथैकस्मात्कनकादुपजायते । उत्पद्यते तथैकस्माद्ब्रह्माणः प्रकृतेर्जगन् ।। वत्र न तायकार्यद्रव्य पटादि कारणात् नन्त्याः तत्त्वतोऽ. तिरिक्त नत्र ममति ; किं तु कारणस्यैव तत्त्वान्यत्त्वाभ्यां दुनि- रूपमयस्थामात्रम्-~इत्यारम्भणाधिकरणे उपपादितम् । एवं व्यवस्थापिने, यया सुवर्णद्रव्यं काठिन्यावस्थामपहाय द्रवाय- म्यामापद्यते, न च सत्रावयव विभागः मन्नपि द्रवत्वे कारणम् , परमाणूनां भवन्मते तदभावेन द्रवत्यानुदयप्रसद्वान्- एवं फनफ याटिन्योत्पत्तावपि नारयवसंयोगापेक्षा ; परमाणुका- ठिन्योत्पत्ती सदभावात् । न च परमाणुद्रवत्वात्पतिमन्तरेण कायद्यत्वादयः पादेरपि तयोदयातमनान्यथा प फाय- ।

·(पा. २ णा काठिन्यमपि कल्प्यम् । तस्माद्यर्थक कनकम् अवयवसयो- मनपेत्य दवावस्थया परिणमते- तथा मृदाधनुगतद्रव्याणि १२२ शास्त्रदर्पणे द्रवस्त्रात् परमाणी द्रवत्वकल्पना, गमनपेक्ष्य कठिनं भवति, तदेवाग्निमयोगात् अययवविभाग- एवं कार्यकाठिन्यात परमा- . घटाद्यवस्था भजमानान्युपादानानि, तदात्मकत्वानुभवान् । कार्याणां तादात्म्यस्य च प्रकृतिविकृतित्वप्रयोजकत्वात् । जन- कत्वमात्रेण कपालादेः प्रकृतित्ये, कुलालादेरपि तत्प्रमगान् । ममयायस्य दूप्यत्वेन प्रकृतिविकृतित्वाप्रयोजकत्वात् । तथा च कारणं सकलकार्यानुवृत्तवान्महत् । कार्य च व्यावृत्त- त्वादिल्पम् । एवं ब्रह्माप्यवयवसंयोगरहितं महदपि गगनाथ- स्पावस्यामापद्यते । अवययविभागरहितमपि तामत्रस्यां संह स मुवर्णद्रवयत् सूक्ष्मरूपेण प्रलयेऽवतिने । तदेवं कार्य- द्रवत्वहताः सुवर्णद्रये अनकान्तिकत्वमुक्तम् । अपि च अणुपु न मारपार कर्मनिमित्तप्रयत्नाभिघासास्ति । अदृष्टं त्वन्य- दाप्यनीति न नियामकम् । तस्मान परमाणूनां कारणत्वम् । नापि कार्यम्य परमाणी समवाय., बममवाये तनियामफवायोगात् , गमवाय धानवस्या- नान् । ममयायः ममवत:, मंयन्यत्यान् , मंयोगवदिति मम- बायमिन्टनो अनिष्टापत्त । न प गुणत्वमुपाधिः, घटादी माध्याठयांनः । तम्मात्यायमध्यनुषपश्नम । अङ्गीकृत्य माणुंनग्यारणत्यमयोचाम । म एय नाग्नि । यतो मूल कारणं गन् पवन, तानिय म्याम् घटना ; नित्यं च । ममवायस्य ममवाधि- ·अ. १. द्वितीयोऽध्याय: । तस्मान्मूलकारणं न म्पर्शवत्, नित्यत्वात् , आत्मवत् इनि । अतो मूलकारणस्य न परमाणुत्वम् । परमाणूनां सर्वेषां परैः स्पर्शवत्त्वाङ्गीकारादिति ॥ समुदाय उभयहेतुकेपि तदप्राप्तिः॥४॥ नित्यवतन्याक्षणी जगदुदयवादिसमन्वयस्य, क्षणिका अचेतना भावाश्चेतनानपेक्षा जगजनयन्तीति साधयता मौ- गतानुमानेन याधमंदहे, पूर्वार्धनाशिकवैशेषिकमते निरस्ते, सर्ववैनाशिकमतं बुद्धिस्य निरस्यते । तत्र- प्राप्त हतो फलोत्पत्तहेतुवृन्दानपेक्षणात् । स्वसंतानान्तरं हेतुः क्षणिकः स्वफलं मृजेत् ।। चेतनापेक्षा कार्योत्पत्तिं वदन् प्रष्टव्यः कस्य चैतन्यम्-कि धीजादीनाम्, सदतिरिक्तस्य भोक्तुः प्रशासितुवा ? न तावदी- जादीनाम् एककत्वेन मिलित्वा वा अनुरादि जनयताम् अस्ति चैतन्यम् । यदा हि योजादकरः अहुरात्पर्धे पयाकाण्ड फाण्डानालादीनि फलपर्यन्तानि जायन्ते, तत्र योजादिषु मत्यु अरादीनि जायन्ते नासस्वित्येतावन् ; न हि वीजादीनां प. यमदुरादीनि जनयाम इनि शानमस्ति; नाप्यनुरादीनामन्ति मानम्-वयं बीजादिभ्यो जातानीति । फितु मतीत्यप्राप्ययो- जादिकमहरादीनि जायन्ते । न य अपरश्चेतनः इद अनुर- नालादीनि जनयन् पश्यते । सोऽयं प्रतीयममुगदम्य हेतूप.

·[पा. २. कारणं दृश्यते, तत्राप्यनपेक्षाणामन्यक्षणप्रासानां बीजादीनां धेतनम्याप्रयोजकत्वान् यत्र चेतनो न दृश्यते, तनातनैरेव १२४ शाम्रदर्पणे निबन्धः, एकैकस्य हेतोः कार्येण जनकत्वसंबन्ध इत्यर्थः । अथ प्रतीत्यसमुत्पादस्य प्रत्ययोपनिवन्धः अभिधीयते-इतरेतरं प्रत्य- यन्ते मिलन्ति कार्य जनयितुम्-इति मिलिता हेतवः प्रत्ययाः, तेषां कार्यजनकत्वं प्रत्ययोपनिवन्धः। यदा हि पृथिव्युद- कादिभिमलितान् गिरिदरीवर्तिनोऽपि वीजात् अकरो जाय- ने, तदापि न वीजादीनामस्ति चैतन्यम् । नाप्यन्यश्चेतन उप- लभ्यते; म च कचिद्दर्शनेन तत्राप्यनुमीयते । यत्राङ्कुरे चेतनः कारणत्वान् । न च चेतनरहितान् वीजादकुरादर्शनात् तद पेश्नं वीजमिति युक्तम ; तस्याङ्कुरप्राक्कालवर्तिबीजक्षणादन्य- खान्, मणिकत्वात्सर्वभावानाम् । तथा च विमतं क्षणिकम, अर्थक्रियाकारित्वान् , यनवं तन्नवम्- यथा पपुष्पमिति । नग्मायन तनम्य कारणत्वं दृष्टम, तत्र कारणममुदाये .. याजादिभिमिलिनः कार्यारम्भमभवात् । तद्वन् खरनाही. ष्णलप्रेरणरूपगुणम्वभावैः परमाणुभिर्यायस्य पृथिव्यादिसं- पातम्य, पशस्कन्धाध्यात्मिकम्य पञ्चकन्धरूपसमुदायस्या- रम्मः । ए प पक्षामन्या:-- मध्यन्त निरूप्यन्त इति वा, मध्यन्न एभिरिनि या मविषयाणीन्द्रियाणि रूपरका धः । पद्यपि रायमागाः पृथिव्यादयो यायाः, फारण मंतरवाकारणामंदनानामिन्द्रियममन्धाटा भवन्त्या• सयापि कार्या.

·अ. ४.] द्वितीयोऽध्याय.. ध्यात्मिकाः । अहमिति वा इदमिति वा यत् ज्ञानं निर्वि- कल्पकं जायते स विज्ञानस्कन्धः । वेदनास्कन्धः सुखदुःखे । सविकल्पकं ज्ञानं संज्ञास्कन्धः । रागादिधर्माधौं ध सं- स्कारस्कन्धः । एवं प्राप्ने, अभिदध्महे- अन्त्यक्षणवदन्येषां स्वकार्येष्वनपेक्षतः । फुसूल एव शालिभ्यः शालिनामुदयो भवेत् ।। यदि अन्त्यक्षणमाप्तर बोजादयोऽनपेक्षाः कार्यजनने, ती- पान्त्यादयोऽपि बीजक्षणा: उत्तरोत्तरवीजक्षणजनने अनपेक्षाः म्युः । नथा सति येन कुसूलम्थवीजक्षणेन स्वकार्यक्षणपरम्पर- या सकणिशशाल्यकुरजननसमर्थो बीजक्षणो जनयितव्यः, सोऽनपेक्ष एव स्वानन्तरवर्तिघीजक्षणजनने ; एवं सर्व एव तद- नन्तरवर्तिनो बीजक्षणाः अनपेक्षा इति कुसूले निहितवीज एव स्यात् कृती कृषीवलः । कृतमस्य दुःखबहुलेन कृषिकर्मणा । न चैवमस्ति । तस्मात् क्षणिकपक्षेऽपि परस्परसापेक्षाः सलि- लवीजादयः कारणमिति वक्तव्यम् । सति चैवम् , कारणानां संमेलनं कार्यप्रयोजनाद्यभिज्ञचेतनपुरःसरत्वेन कृयादी दृष्ट- मिति गिरिदरीवर्त्यद्गुरजन्मनि सोऽनुमीयते । नरमादकरादेः पत्रकाण्डाद्युत्पत्तावपि चेतनपूर्वकालमनुमेयम् । न च भव- ताम् अस्ति अणूनां स्कन्धानां च संहन्ता । एकैकहे- तूनां कार्यव्यतिरेकं दृष्टवतः समुदितानां च कार्यजनकत्वमु- ·शास्त्रदपणे [पा. २. पलब्धवतस्तजातीयकारणमेलनसंभयात् । भवदमिमतालय- विज्ञानस्य चेतनस्य क्षणिकवन अन्वयव्यतिरेककालाव- स्थानासंभवात् । यत्तु सत्वात् भावानां क्षणिकत्वमिति, किमिदं सत्वम् ! स्वरूपसत्त्वमिति चेत्, न, सत्स्वभावश्य काप्यसत्त्वासंभवस्य आरम्भणाधिकरणे उक्तत्वेन हेतावि- रुद्धत्वान् । अथार्थक्रियाकारित्वम् ; तन्न, अणिकस्य अन्वय- व्यतिरेकक्षणद्वयानवस्थायिनः कारणत्वग्रहासंभवात् , मा. मान्यस्य च अन्वयव्यतिरकवत्त्वऽपि तस्याकारणत्वात, का. रणत्वं च अस्मन्मतापातात् । तस्मादस्मिन्पक्षेऽपि सत्वहतो- विद्वलमिति । स्थायित्वे तु प्रयुज्यते- विमतः कालः इदानींननात्मवान , कालवान - इदानातनकालवत् । तया विमतं न अणिकम , भावत्यात्- आत्मवत् , इति । प्रत्समिश- यापि भावानां स्थायित्वमिद्धिः । न च मा मादृश्यनि- पन्धना; पूर्वापरक्षणद्वयदर्शिन एकस्याभावे माहस्यमहणा. नुपपनेः, मगृहीतस्य च प्रत्यभिशाप्रमोपाधिवेनोपन्यमितुम् अशक्यत्वादिति ॥ भाभाय उपलब्धः ॥५॥ पादिरदिनमाजगदुपादानत्ववादिममन्ययम्प, विज्ञानं नालापाकामिनि माधयतानुमान विरोधमदद, पूर्वोक्तम. मुदायानुपरस्यास्ट्रिपणान्युपाच्य याशायर्यापलापन प्रत्यवी- पने ।गया हि ·अ. ५.] द्वितीयोऽध्यायः। १२७ स्वामधीसाभ्यतो बुद्धेर्बुद्धयर्थस्य सहेक्षणात् । तद्भेदो नानिरूप्यत्वाग्ज्ञानाकारोऽर्थ इष्यताम् ।। विमता धीः न ज्ञानव्यतिरिक्तालम्बना, धीत्वात्- स्वाधी. वत् । विपक्षे च ज्ञानाभावेऽप्यर्थभानप्रसङ्गः । न हि भिन्न- योस्वमहिषयोः अस्ति सहोपलम्भनियमः। अपि च न ज्ञानं चक्षुर्वदर्थज्ञापकम् : तथा सति जनितज्ञानस्यापि ज्ञापकत्वेना- नवस्थापातात् । तस्मात् ज्ञानमेवार्थप्रकाशः । ज्ञानं च झयाना- फारम्, न क्षेयं व्यवस्थापयितुमलम् । नीलज्ञानेनापि पीतर- तिभासप्रसङ्गात् । एकश्चायमाकारोऽनुभूयते । स चेत् ज्ञा- नव्य, नार्थमदावे प्रमाणमस्ति । किं च बाह्योऽर्थः परमाणवो वा तत्समूहो कानाधः, परमाणूनां स्थूलनीलाकारप्रत्ययानाल- म्वनत्वात् । निरन्तरोत्पन्ननीलपरमाणवः स्थूलादिबुद्धघालम्ब- नमिति चेत्, न, नैरन्तर्यासिद्धेः । गन्धरसादिपरमाणूनामपि मौलपरमाणूनां मध्ये संभवेन अव्यवधानाभावात् । जापि द्वितीयः, समूहस्य समूहिपरमाणुभिरभेदे प्रथमपक्षोक्तदोषात् ; भेदे च तादात्म्यायोगात् । सपवायस्य च दूषितत्वात् । त- स्मादेभिस्तकः अनुगृहीतात् प्रागुक्तानुमानात् ज्ञानाकारोऽर्थः । न च सिद्धसाधनम्, न हि वेदान्तिनश्चैतन्यस्य अर्थाकारतां मन्यन्ते इति । एवं प्राप्ने, अभिधीयने- बाधेन सोपाधिकतानुमान उपायभावेन महोपलम्भः ।

·[पा. २. तार्थया तया म्वप्नधियो वाधानुपपत्तेतन्निरालम्बनत्वासिद्धी पाधिकता । न हि म्वनधियो जाग्रद्धिय इव इन्द्रियलिगादी- शास्त्रदपणे सारूप्यतो बुद्धितदर्थभेदः स्थूलार्थभङ्गो भवतोऽपि तुल्य. ।। यदुक्तं जाप्रद्धीः न ज्ञानवरहितालम्बना, धीत्वात्- स्वप्नः धीवदिति, तत्र वाध्यत्वमुपाधिः, अर्थक्रियाकारित्वं हि सत्त्वं वन्मते । तच जापद्धीगम्यस्य अबाधितमस्ति, न स्वप्नधी- गम्यस्य, तस्यार्थक्रियायां विसंवादात् । तथा च न सा. धनव्यापकं याध्यत्वम् । अपि च जाग्रद्धियोऽपि वाधे धाधि- दृष्टान्तस्य साध्यविफलता स्यात् । प्रमाणाजन्यत्वेन च सो- . प्रत्यक्षादिभिरर्थक्रियाममर्यस्य नि प्रमाणानि जनकानि मन्ति । दोपजन्यत्वेन च मोपाधि- कत्वम् । अम्नि हि निद्रादोषो मनमि म्यानधाहती । बाधित. विषयत्वं च अनुमानस्य । जामदग्नुनः परिच्छेदान । यश सहोपलम्भनियमात् ज्ञानार्थ- योरभेद इति, तत्र अर्थव्यवहारम्य उपलम्भोपायत्वनिमित्तः महापलम्मनियमः न मानशेयाभदफन । यथा हि नियमेन जनः प्रभीपरक्तमय रूपवस्तु माशास्क्रियते । न च सावता प्रमात्मकं वस्नु । कि सु उपाय: प्रभा सत्माक्षात्कार, सदन् । यच मानग्य अर्थव्यवस्थाय विषयमारूप्यमास्थितम्, न तेन विषयो मादानु मक्यः; अमन्य विषयमारूण्यम व्यवस्था पाभानुपपत्तेः । योऽपि पलपदाग्य परमाणुत्वं तत्ममूहत्व पेनि विफम्प्य महः कृतः, म स्थूलाधग्य जानाकारत्येऽप्य.

·अ. ५.) द्वितीयोऽध्यायः । १२९ विशिष्टः । तथा हि- अर्थस्य ज्ञानाकारत्वं वदता अर्थो वक्त- च्यः, तदभाव कस्य झानाकारत्वं वर्गात ! तत्र तावत् स्थूल- नीलाकारप्रत्ययस्य न परमाणव आकारः, तेषां तत्राप्रतिभा. सात् । तस्मात् परमाणुव्यतिरिक्तस्तत्समूहस्तदारब्धो वा क- श्चित्स्थूलार्थस्त्वयापि स्वीकर्तव्यः । स तु मम मायामयः । तव तु मायाविनः स्थायिनों निर्मातुरभावात् अनुपपन्नः । न च वासनाप्रापितोऽयमर्थः ; वासनाया अर्थोपलब्धिपूर्वक- स्वात्, अर्थोपलब्धेश्व अर्थमन्तरेण असंभवात् , अन्ततोऽर्थ- स्येष्टव्यत्वात् । न च तव वासनाश्रयः ; क्षणिकस्यालयवि- ज्ञानस्य ज्ञानजन्मानि तद्वासनोत्पत्तौ च अस्थायिनः तदाश्र- यत्वायोगात् । तस्मान्न ज्ञानाकारोऽर्थः, कि तु वाह्यः । सच अर्थक्रियाकारित्वसत्त्वोपेतोऽपि अद्वैतश्रुतिवशात् ब्रह्म- णि कल्पितः न परमार्थसन्नित्ति सिद्धान्तस्य, मुगसमताद्भेद इति ॥ ॥ वर्णकान्तरम् ॥ प्रणम्य शंकरं तत्त्ववोधाभीशुसुधाकरम् । मोहवान्तहरं वक्ष्ये सूत्रेण्वपरवर्णकम् ॥ सद्रूपाद्ब्रह्मणो जगत्मर्ग बदतः समन्वयस्य सर्वमस- दिति साधयता अनुमानेन विरोधसंदेहे, समुदायानुए- प्रत्यारुपजीव्यासत्यसाधनात पूर्ववत्संगतिः । तत्र प्रात तावतः- S.

·सत् , अपरोक्षत्वान्, न सदसत्, सत्त्वासत्त्वयारकत्र शाखदर्पणे [पा. २. न सन्नासन्न सदसन्न चानुभयरूपकम् । विमतं तर्कपीड्यत्वान्मरीचिपु यथोदकम् ।। तथा हि-न तावज्ज्ञानाकारत्वमर्थस्य, तन्निरासात् । न च तद्बासोऽर्थः, तस्य परमाणुतत्समूहत्वविकल्पासहत्वस्योक्त त्वान् । तथा च न ज्ञानमपि, निविषयज्ञानायोगात् । नापि साक्षी, तस्मिन्प्रमाणाभावात् । मेयत्वे तस्यापि बाह्यमे- यवत् मत्त्वायोगात् । एवं च विश्वं न सत्; नाप्य- एकनिषेधस्येतरविधाननान्त. विरोधात् । नाप्यनुभयम, रीयफत्वान् । तम्मानिस्तत्त्वतव तत्त्वं वस्तूनामिति प्राप्ते, अभिधीयते- याधितोऽपीह वो मानावहारिकमानता । मानानां तात्त्विकं किंचिद्वस्त्वनाश्रित्य दुर्भणा ॥ प्रमाणहि यथाभूतम्योपलब्धन तम्याभावः । इदमुळं 'नामाव उपलब्धेः' इति । अथ विचारेण प्रागुन प्रमा- णानां तात्त्विकं प्रामाण्यं व्युदम्यते ; न मान्यवहारिकम् । तथा प भिन्नविषयत्वादविरोध इति, तन ; तथा सति दि मममप्रमाणगम्यायविपरीनं परमावस्तु गोपरयता पापकप्रमाणेन इतरप्रमाणप्रमेया तत्त्वमपन्य माव्यपहा रिफस्य व्यवसापनीयम् । नप परमार्थ वस्नु नानि । सम्य प्रमागताग्नुपरयः । उसलग्या या शून्यवादहानाम् । सदि.

·अ. ६.] द्वितीयोऽध्यायः । १३१ दमुराम्- 'नाभाव उपलब्धेः' इति । अथ विचारासहत्वेन निस्तत्यतैव वस्तूनां तत्त्वं व्यवस्थापयत् वाधकं प्रत्यक्षादेः मांव्यवहारिकत्वं व्यवस्थापयतीति ; फेयं निस्तत्त्वता? तत्त्व- रूपाभावश्चेत्, सापि विचारासहव; असतो विचारासह- त्वस्म त्वयातः । नाप्यन्या, तस्या अभवात् । अन्यस्याः भारत्वात् , भावस्यापि तव विचारासहत्वात् । एवं निस्त- वनाया विचारामहत्त्वे तत्त्वरूपतव सर्वत्येति । तस्मात् सद्ब्रह्म तत्त्वं व्यवस्थाप्य याधकं प्रत्यक्षादेः सांव्यवहारिकत्वं व्यवस्थापयतीति युक्तम् । वैधयंसूत्रं तु पूर्ववदेव मरीच्युद- कदृष्टान्ते बाध्यत्वोपाधिपरत्वेन योज्यम् । 'क्षणिकत्वान' इति सूत्रे अभ्युपगमादिति शेयः । अता क्षणिकत्वस्या- भ्युपगमात् सर्वशून्यत्वस्याभ्युपगमाय व्याहतवादी मुगत इत्यर्थः ।। नैकस्मिन्नमंभवात् ॥ ६॥ एकरूपममसमन्वयस्य अनेकान्तं मर्वप् इत्याहतोक्तानुमा- नेन विरोधसंदेह, मुक्तफन्छेपु निरस्तेषु, विवसनानां बुद्धि- स्थत्वात्संगतिः । अथवा समरमात्रमिद्धपश्चस्कन्धादिपदार्या- प्रितन्यायामामे निरले, पथास्तिकायादिसामयिफपदार्था. प्रितन्यायामाममंरव्यं गतं भवति बुद्धिस्थमिति मंगतिः । उपलब्धेरथसत्त्ववत् तदनेकान्तोऽप्युपलधेरेवास्नीति मंगत. प: मस- - ·[पा. २. प्रवर्तेत; सिद्धत्वात् । नापि घर्तेत; निवर्यस्य नित्यनिवृत्तत्वात् । अनेकान्ते तु कस्य- चित्क्वचित्कदाचित्कथंचित् सत्वान् हानोपादाने अवकल्पेते। शास्त्रदर्पणे विमतं वस्त्वनेकान्तं वस्तुत्वाञ्चित्ररूपवन् । एकान्तसत्त्वेऽसत्त्वे च न प्रवृत्तिन चेतरा ॥ यदि वस्त्वस्त्येव एकान्ततः, तर्हि तत्सर्वत्र सर्वदा सर्वथाम्टयेवेति तल्लिप्मुन किंचिजिहामुर्निवतेत; हेयाभावात् 1 अथकान्ततो ना. स्त्येव, तथापि न प्रवृत्तिः; प्राप्याभावात् । नापि नि. येषामनेकान्तलम, ते चैते पदार्थाः- जीवाजीवास्रवसं. वरनिर्जरवन्धमोक्षा. । तत्र जीवाजीवी संक्षेपतः ५. दार्थो । तत्र जीवास्निकायः बद्धो मुक्तः साधननित्य- मिद्धश्चति विविध: अथ अजीवो विस्तीर्यते । पुनलास्निकाय: पोढा- पृथिव्यादीनि चत्वारि भूतानि म्यावरं जगमं च । धर्माधर्मास्तिकायी प्रमिद्धौ । आ- कामानिकायो द्वैधा- लोकाकानः अलोकाकासा । लोकान्तर्वनी लोकाकाशः, इनरी यदिष्टः । म च मो. क्षम्यानम् । एने पक्षानिकायाः । अस्तीति कायन्त कथ्य- ले; न तु नियतं मन्यम् ; अनेकालादिति । एवं जीवाजी- या विस्मा । आम्रावयनि पुरुषं विषयविति इन्द्रियप्रवृत्ति राप्रवः । म प यन्महतुः । कर्माण्यानब इसपर; सानि हि. कनारम आयन्नि अनुगग्छन्नीनि । मंणाति इन्द्रियप्रवृत्ति मिति शमदमादिम्पत्तिः मंबरः। निःशेष पुण्यापुष्पं मु. - ।

·अ. ६.] द्वितीयोऽध्यायः। '१३३ खदुःखभोगेन जरयतीति तप्तशिलारोहणादिप्रवृत्तिः निर्जरः । एते प्रवृत्ती मोक्षसाधनम् । बन्धोऽष्टविधं कर्म । तत्र घातिकर्माणि चत्वारि । सम्यग्ज्ञानं न मोक्षहेतुः, ज्ञानाद्व. स्तुसिद्धौ झुक्तिरजतादिज्ञानेभ्योऽपि रजतादिवस्तुसिद्धिप्रस. शादिति पर्यनुयोगो ज्ञानावरणीयं कर्म । आईतदर्शनाभ्या- साम मोक्ष इति ज्ञानं दर्शनावरणीय कर्म । बहुषु विप्रतिपिद्धेषु वादिभिरुपद्दर्शितेषु मोक्षमार्गेपु विशेपानवधारणं मोहनीयम् । मोक्षमार्ग प्रवृत्तानां तद्वितकरमैश्वर्यादि आन्तरायिक कर्म, एतानि श्रेयोहन्तृत्वाद्धातीनि । अथ अघातिकर्माणि चत्वारि निगधन्ते--- वेदनीयम् , नामिकम् , गोत्रिकम् , आयुष्क- मिति । शुकशोणितस्य मिलित्वा धनीभूतस्य देहाकारपरिणाम- हेतुः कर्म वेदनीयम् ; तद्धि ज्ञानहेतुशरीरारम्भकत्वादनीयम् , ततोऽपि पूर्व शुक्लशोणितकललबुद्दादिपरिणामारम्भकं ना. मिकं कर्म । शुक्लशोणितस्य कललबुद्धदाद्यवस्थानुगुणा शक्तिः गोत्रिकम् । शुक्लशोणितनिमित्तमान स्वरूपेणायुष्कमिति । एतानि सम्यग्दर्शनाविघातकत्वादघातीनि। एतत्कर्माष्टकं पुरुषं बनातीति वन्धः । क्षीणक्लेशस्य जीवस्य अलोकाकाशावस्थान सततोर्ध्वगमनं वा मोक्षः । एषु पदार्थेषु सप्तानां निय. मानां ये भङ्गास्तेषां समूहः सप्तमी । तद्रूपो न्यायो योज्यते--स्वादिस्ययं निपातोऽनेकान्तत्वद्योतकः । तेन स्या- दस्ति- कथंचिदस्ति, एवं सर्वत्र । स्थानास्ति, स्यादस्ति घ नास्ति च, इत्येतदपि स्यात्कथंचिदित्यर्थ: 1 तहनिर्वचनीयसा ·[पा. २. सद्वायुक्तमप्यनेकान्तमित्याह- तात्विकी, नेत्याह- स्यादवक्तव्य इति । अवक्तव्योऽनिर्व- चनीयः पदार्थ इत्येतदपि कथंचिन् । यस्त्वसद्वादी सत्त्वमनि- बाच्यमिति वक्ति, तप्यनियतमित्याह- स्यादस्त्यवक्तव्य- द्वादिभिश्च सदसत्वसमुभयस्यानिर्वचनीयत्वमुच्यते, तदप्यने- निवचनीयन रुपेण-यथा प्रत्यगात्मा । यत्तु कचित्कर्य- शास्त्रदर्पण मिति । असत्त्वानिर्वाच्यत्वं स्यानास्त्ययक्तव्यमिति । यन एकान्तसद्वादिभिः एकान्तास- कान्तमित्याह- स्यादस्ति नास्ति चावक्तव्यश्चेति । अस्ति व नास्ति पत्येप पश्नोऽनिर्वाच्य इति यदुच्यते तदपि स्यादनि यतमित्यर्थः ।। निष्ठन्नदन्नमतनुर्यतस्ततो जल्पननकान्तमसंगतं बहु । नूनं पिशाचोऽयममुप्य शान्तये मिताक्षरो मनवरः प्रयुज्यते ।। यत्मत्यं तत्मदेवास्ति न कथंचिन्मृपा भवेत् । वस्वनेकान्ततावादस्तस्माद्वयापातदण्डितः ।। यदम्ति यस्तु, तत्मर्वदा सर्वन मर्यथा सर्वात्मनास्त्येव चित्कदाधिकनधिदात्मनाम्नीत्युच्यत- यथा तावहारतः; न तु परमार्थनः । मत्त्वामत्वयोवस्तुधर्मवं ममत्वमायामपि मत्त्वानुवृत्त्यापातान् । वस्तुम्वरूपत्वे थे सर्वदा मनमरेन भनेनापि घटेन मधुधारणप्रमादि प्रपथः ·अ. ७. द्वितीयोऽध्यायः त्यादेरारम्भणाधिकरणे दर्शिनत्वात् । व्यावहारिकप्रपञ्चवि- पये च प्रवृत्तिनिवृत्ती संभवतः । न च व्यवहारविषयत्वमात्रे- ण सत्यत्वम् , देहात्मत्वादेरपि सत्यत्वप्रसङ्गात् । सर्वस्यानेफा- तत्वे तु वस्तुनिर्णयस्याप्यनेकान्तलेन स्वपक्षासिद्धेश्च । तस्मादनेकान्तवस्त्वसंभवान्न ब्रह्माद्वैतविरोधः । नापि जीवस्य देहपरिमाणत्वादपरिमितब्रह्मात्मत्वासंभवः । मध्यमपरिमा- णत्वे साययवत्वेनानित्यत्वप्रसङ्गे सति तदसिद्धेः। अपि च मोक्षावस्थागतजीवपरिमाणस्य त्वया नित्यत्वमभ्युपगम्यते, तश्च तर्येव नित्यं स्यात् यदि प्रागनादिकाल आसीत् । इतरथा प्रागभाववत्वापत्ती नित्यत्वासिद्धः । न चैकस्मिन्द्रव्ये युगपदनेकपरिमाणम् , चिरोधात् । तथा च एकरूपपरिमा- गस्य नहि हस्तियुत्तिकादिशरीरपरिमाणता इति । पत्युरसामञ्जस्यात् ॥७॥ अद्वितीयब्रह्मसमन्वयस्य जगदुपादानाधिष्ठातृभंदविषया. नुमानविरोधसंदे, सत्त्वासस्वयोरेकनासंभवपदधिष्टाहत्या- पादानत्वपोरण्यकत्रासंभव इति प्राप्नोति । 'प्रकृतिश्च' इत्यत्र श्रुत्या उभयकारणत्वमुक्तम् , इह त्वनपक्ष्यैव श्रुतिम्, अनु. मानदूषणार्थगुपक्रमः । तत्र- न द्रव्यं प्रत्युपादानमीश्वरश्चैतनत्वतः । फुलालवनियन्तुईि नियम्यत्वं विरुध्यते ।।

·शास्त्रदर्पणे [पा. २. कुलालस्य सुखदुःस्त्राद्यपादानत्वात्साध्यवैकल्यवारणाय : व्यग्रहणम् । मृदादीनि छुपादानानि नियम्यानि कुलालादि- मिः । ईश्वरस्य तु जगन्निमित्तोपादानत्वे एकत्येवाधिष्ठारत्व- मधिदेयत्वं चेति व्याघातो विपक्षे याधकः । उपादान । जगत: परमाणवः प्रधानं वेति प्राप्ते, अभिधीयत- - आश्रयासिद्धः। अधिगम्य तेरीशमनुपादानता यदि । अनुमीयत बाधः स्यादाश्रयासिद्धिरन्यथा । न ताबदअमितश्वरेऽनुपादानत्वं माध्यम प्रमितिरपि तस्य वेदान, पारुपयागमात्, अनुमानाद्वा? नायः; 'प्रकृतिश्व' इत्यत्र वेदत्त्याभयकारणत्वपरत्वस्योत्तत्वा- । अत एव बाधितविषयत्वम्। न द्वितीयः ; ईश्वरप्रामाण्या- दागमप्रामाण्यम , आगमप्रामाण्यादीश्वरप्रामाण्यमिति इतरे- तराश्रयत्वापत्तः । न तृतीयः; आई कार्य मकर्तृकम, कार्यत्वात् , पटवन्- इत्यस्य जीवादृष्टजत्येन मिद्धसाधन स्वात् । अन्यवहितवादालप्रियमजन्यत्वमापने आद्यका यांच्यवदिनप्रयत्नजन्यत्वम्य कुम्भेऽमंभवेन माध्यकल्यान, সালের জান্নায় ব্যথা। ব্যকিব- दव्याहतप्रयमजन्यत्तस्य च अष्टाव्यवहिनप्रपन्नजन्यत्वेन मिद्धमापनान् । अदष्ट कम्पचित्ययनम, मेयावान-पटयन- अनि केवराययिन्यपि योगिभिरयान्तरत्वान् । कार्य मबंधि. स्काफम, कार्यत्वादिनिकबाटण्यतिपिण्यपि मैयान्तिामा ! - ·म. ८.] द्वितीयोऽध्यायः । महाविद्याश्चैतद्विपया वेदान्तकल्पतरी नित्सिताः । न च प्रकृतित्वाधिष्ठातृत्वयोरेका विरोधः, अधिष्ठानन्तरानपेक्ष- स्योपादानशक्तिमत्त्वस्येवोभयकारणत्वशब्देन विवक्षितत्वा- त् । भाष्यटीकयोस्तु कुलालादिदृष्टान्तेन जगत्कर्तुरीश्वर- स्यानुमाने तद्वद्रागादिमत्त्वापत्तेर्वाद्यभिमतधर्मविशेषविरुद्धो हेतुरित्युक्तम् ॥ उत्पत्यमभवात् ॥ ८॥ जीवाभिन्नब्रह्मणो जगत्सर्ग वदतः समन्वयस्य जीवो- सत्तिप्रतिपादकपाश्चरात्रम्मृतिविरोधसंदेहे, अधिष्ठातैवेश्वर इति मते निरस्ते, प्रकृतिरपि म इति मतस्य वेदसं- मतत्वाजीवोत्पत्तावपि प्रमाणत्वम् ~ एवंभूतावान्तरसंगति- लोभेन स्मृतिपादसंगतमप्यधिकरणमिह लिखितम् । तत्र- ईशोक्तं न पुराणेषु व्यामोहार्थमितीरितम् । पश्चराममतो जीको विकार इति मीयते ।। पश्चरायकतुर्वासुदेवस्य वेदादेव सर्वशवायगमान् क- पिलपतसल्यादीनां च जीवत्वात्, पञ्चरात्रस्य च पुरा- णेषु युद्धादिदर्शनवत् व्यामोहाथमोधरप्रणीतत्वाश्रयणात् मामानिमित्तत्वप्रकृतित्वसंप्रतिपत्तश्च जीवोत्पत्तावप्यद्वताल्या. घातात्तसिद्धजीवोत्पत्तिरयाभ्या । अत एवागतार्थता च । एवं प्राप्न, अमिधीयत- -

·विषयत्वं प्रतीयते, तावदेव स्वतःप्रमाणवेदान्जीवानुत्पत्ति
क्यते । अतः प्रमाणापहृतचिपये गाणं तद्वचनम न तुभ्रान्त
शास्त्रदर्पण
[पा. २.
बुद्धिपूर्वकृतिस्तत्रं ब्रह्मनिःश्वसितं श्रुतिः ।
तेन जीवजनिस्तत्र सिद्वा गोणी नियम्यते ॥
यावद्धयेकदेशे वदाविरोधादीश्वरखुर्वेदमूलत्वं दाद्वा स.
प्रमिती तादृशबुद्धिपूर्वकेश्वरवचनान्न जीवोत्पत्तिरवगन्तुं श.
पूर्वोक्तयुक्तिभिरिति । यद्यपि जीवोत्पत्तेमाद्वैताविरोधिस्त्वं
तथापि मोक्षविरोधित्वमस्त्येव । विकारस्य प्रकृतिलये स्वरू-
पनाशान्मोक्षफलमाक्वायोगादिति ।।
इति श्रीमपरमहमपरिव्राजकाचायधीमदनुभवानन्दपुग्य.
पाशिप्यभगवदमनानन्दविरचिने शानदर्पण
द्वितीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः।

·तृतीयः पादः॥ न विषदश्रुतेः ॥१॥ पूर्व प्रमाणान्तरविरोधः समन्वयस्य निरस्तः, संप्रति श्रुतीनामेव परसरविरोधो निराक्रियते । तत्रापि विय- त्पादे भूतभोक्तविषयाणां वाक्यानां विरोधः परिहियते । प्राणपादे तु भौतिकभोगीपकरणप्राणादिविषयवाक्यानाम् । छान्दोग्ये 'तत्तेजोऽसृजत इति तेजःसर्गः प्रथमं शू- यते, तैत्तिरीयके तु 'आत्मन आकाशः संभूतः' इत्याका- शसृष्टिः प्रथममानायते, इमे श्रुती प्रमाणमप्रमाणं वेति संशयः, विरोधसंभवासंभवाभ्याम् । एतस्मंशयबीजं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । तत्र- द्वयोः प्रथमजस्वं न गगनस्योपसंहतो । न सेज: प्रथम स्याच स्रष्टुः सृश्यद्वयान्वयः ।। न ताबक्रमोत्पत्ती तेजः प्रथमम आकाशश्व प्रथम सृष्ट इत्युपपद्यते । युगपत्तयोः समौ च वायोरनिः' इति तेज- स्तृतीयत्वचिरोधः । अथ छान्दोग्ये तेजःसर्गाप्राग्वियदु- सत्तिरूपसंहियेत, ततस्तेज:प्राथम्यभङ्गः । तद्ब्रह्म तेजी- ऽसृजत तदाकाशमसृजत-- इति सफुच्दुतस्य स्रष्टुः सष्ट- ·व्यद्वयसंवन्धात्पदावृत्त्या वाक्यभेदश्च । तस्माद्विरोधादप्रा. तेज एव प्रथम सृष्टम् आकाशस्तु न जायते, अस्पर्श- न सावत्तेजः प्रथममगृजतनि भूयते । नापि प्रथमस्थाने शास्त्रदर्पणे माण्यम्। अत्रकदेश्याह- द्रव्यवान्-आत्मवत् । 'वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम्' इत्या- दिश्रुतेश्च । तदुत्पत्तिश्रुतिस्तु गौणी, कूपाकाशजन्मवत् । तस्मा- मृत्योर्न प्रतिषेध इति । एवमाध्यायपरिसमाप्तेः प्रथमं श्रुति- विरोधः, तत एकदेशिनः समाधानम्, ततः सिद्धान्त इति इष्टव्यम्॥ अत्राच्यते- प्राथम्यम्याश्रुतस्तेजस्याकानोत्पत्तिराहता। वाक्यद्वगन नष्टः म्यारस्रष्टव्यद्वयसंगतिः ॥ प्रयणात्प्रथमं मगः फल्पनीयः । 'यायांतिः' इति श्रुत्या मीयत्यायगमान् । म्यानम्य प (नदुर्यलत्वान् । अत एय प प्रथमाने मेजःगर्गश्रयणादाकागानुत्पत्तिापि न कराया। 'भाकाश: मभूतः' इति प्रतिविगंधादय । अस्तु वा सेज: प्रायम्पतिः, नथापि कमवत्याः आकाशापनांधारिं तंज:- प्राथम्यम्य गम् धगाय महः । न चाम्नि प्राथम्मतिः । नामात्रीमन्ममाप्रपरा धान्दोग्य मुनि: भाकाशापनावदित- गि भाषामोरपिसान्दोग्य परमहनध्यामि च माण ·य. १. द्वितीयोऽध्यायः । . तस्य सः स्रष्टव्यद्वयसंवधानुपपत्तिः । आकाशोपसंहारे वा- क्यद्वयफल्पनात् वाक्यद्वयन मंधन्धद्वयबोधने विरोधामा- वात् । एवं श्रुत्योरविरोधः ॥ यतु एकदेशिनोक्तम् आकाशात्पत्तिौणी- इति । त. दयुक्तम । मुख्यसंभवे गौणायोगात् । भाकाशामृतत्व श्रुत: प्रतिज्ञाश्रुत्या आपेक्षिकामृतत्वपरत्वात् । अत्र छक. विज्ञानहेतुकसर्वविज्ञानप्रतिक्षाया मृदादिदृष्टान्नैः प्रकृतिवि. कारानन्यत्वेनोपपाद्यमानतया गौणत्वेन व्याख्यातुमशक्य- त्वात् । ब्रह्माव्यतिरेकः ममस्तस्य जगतोऽवगम्यते । “ए. कमेवाद्वितीयम्' इति च साभ्यासैः शब्दरेपा प्रतिज्ञा समय॑ते । तत्राकाशोऽपि ब्रह्मविकारतया तदध्यतिरिक्तः स्यात् । तस्मान्न श्रुत्या आकाशनित्यत्वसिद्धिः । नाप्य- नुमानात् , अस्पर्शद्रव्यत्वस्याभूतत्वेन सोपाधिकत्वात् । आ- काशं च जन्मवत्, भूतत्वान्, पृथिवीपदिति सत्प्रति- पक्षितत्वाच । परमाणवश्च पक्षतुल्याः । विभक्तत्वात् इति सूत्रोक्तहेतुना पराधीनसत्ताकत्वमात्र साध्यम्, न कार्य- त्वम् । अविद्यायां प्रागभावादी च व्यभिचारात् । वि. भक्तत्वं च धर्मिसमानसत्ताकविभागवत्त्वं हेतुः । अतश्च नात्मनि अपराधीनसत्ताके व्यभिचारः । आत्मनि विमा- गस्प फल्पितत्वनाकल्पिनारमसमानसत्ताकत्वाभावात् । प. राधीनसत्ताकत्वेनाफाशस्य कल्पितत्वे सूत्रसिद्ध, विकार- ·[पा. ३. सूत्रवैयर्थ्यम्, 'आकाशाद्वायुः' इति उत्पत्तिः। एते श्रुती किमप्रमाणं शाखदर्पण स्वं भूतत्वेन सिद्धमनुसतव्यम । न च विभक्तमावं मिध्यति साधनेनातपारमार्थिकत्वस्य प्रस- ऐन प्रतिपादनलाभात् ॥ एतेन मातरिश्वा व्याख्यातः ॥२॥ अभ्यासाद्वायुनित्यत्वाद्ब्रह्मानन्त्यार्थमीरणात् । वायूत्पत्तविरोधेन श्रुतीनामप्रमाणता ।। 'मपानस्तमिता देवता यद्वायुः' इति वायुनित्यत्वं श्रूयते ! प्रमाणं वेति विरोधासमवसभवाभ्यां संशयः । पूर्वत 'एकमेवाद्वितीयम्' इति माभ्यामैः शब्दरद्वतप्रतिपाद नान् एकविज्ञानहेतुकमर्वविज्ञानप्रतिज्ञा न गोणीत्युक्तम् । नद्वत् 'वायुश्चान्तरीक्षं चैतदमृतम्' इति, सपानस्तमिता देवता यद्वायुः' इनि च वायुनियत्वस्याभ्यासान्न गाण त्वम ! छान्दोग्ये वायुजन्माश्रवणान । तैत्तिरीयके 'सत्यं मानमनन्नम्-' इति ब्रह्मानन्यं प्रतिज्ञाय तमिद्धपर्यम् 'आकाशाद्वायुः' इति वायुजन्माभिधानाद्वायुजन्मापि न गौ- णम् । अनश विरोधादुमयविधश्रुतयो न प्रमाणमिति पूर्वः पन्नः । अत एवानिदेशरयाभ्यधिका शहा, वायुनित्यत्वाभ्या: मादिनि । तथा माभ्यामवायुजन्माश्रयणाद्वायुजन्म गांणम् । अत: भुन्योरविप्रतिपय येफदेगिमनम् ।।

·म. ३. द्वितीयोऽध्यायः । - अत्रोच्यते- प्रतिज्ञायाः प्रधानत्वाद्वाय्वाद्युक्तस्तदर्थतः । अद्वतश्रुतिवाहुल्याजनी वायोर्न गौणता ।। बृहदारण्यके हि तृतीयेऽध्याये 'अनेन ह्यात्मनैतत्सर्व वेद' इत्यात्मविज्ञानेन सर्वविज्ञान प्रतिज्ञातम । प्रतिज्ञा च प्रधान- म्। 'वायुश्चान्तरिक्षं चैतदमृतम्' इति वाक्यं चतुर्थाध्यायग. मात्मकार्यवाय्वादिप्रदर्शनेन तदुपपादकम् , ताीयात्मैवो- पासीतेति सूचव्याख्यानार्थत्वागतुर्थस्य । तथा च 'नेसि नं- ति इति वारवादिकं जगदुपरिष्टानिपेत्यति । अतः प्रधानवा. क्यानुसारेणावान्तरवाक्यगतममृतत्वादि आपेक्षिकम् । विशे- पतच 'मैपानस्तमिता देवता' इत्येतत् उपास्यवायुदेवतास्तु- त्यर्थम् । 'एकमेवाद्वितीयम्' 'नेह नानास्ति किंचन' इत्ये. वमादीनामद्वतप्रतिपादकभुतीनां यहुलत्वादवान्वरवाक्यरपि पटुभिर्वाय्वमृतत्वानलमितत्वती नेतव्ये ।। अमंभवस्तु सतोऽनुपपत्तेः ।। ३ ।। 'यथानः क्षुदा विस्फुलिङ्गगा न्युभरन्त्येवमेयास्मादात्मनः सर्व एवात्मानो व्युगरन्ति' इत्यात्मनः मकानादात्मान्तरो- स्पत्तिः मयत, तथा 'य: फालकालो गुणी सर्वविद्यः, म कारणं फरणाधिपाधिश न चास्य फाधिननिना न पाधिपः' इन्यात्मनोऽकारणफत्वादनुत्सत्तिराम्नायते । अनयोः भुत्यो- ·पा.. क्षिकम् , एवम 'न चास्य कशिजनिता' इति शुतिः अनि शादर्पण विरोधादप्रामाण्यमाशङ्कयते । ननु 'नात्माश्रुतेनित्यत्वाच ताभ्यः' इत्यत्र अग्निविस्फुलिङ्गश्रुविवलेन पूर्वः पक्षः । सत्यम , तत्र हि ब्रह्मनित्यत्वमभ्युपेत्यैव जीवस्य तस्मादुत्प त्तिरेतश्रुतियलेन शदिप्यते । अत्र तु यथाप्नरग्निरेव वि. स्फुलिङ्ग उत्पद्यते, एवं ब्रह्मान्तराद्वधेति शङ्कयते । तत्र विरोधादप्रामाण्ये प्राम, एकदेश्याइ- पहुश्रुतिविरोधान्न वाय्वाकाशाविनाशिता । मुख्यवमात्मनित्यत्वं श्रुतिमानान्तरक्षतः ॥ यथा हि 'वायुश्चान्तरिक्षं चामृतम् ' 'सैपानस्तमिता वता यद्वायुः' इनि घ श्रुतिद्वयं बहुतराद्वतश्रुतिविरोधादाप- विस्फुलिङ्गदृष्टान्तश्रुत्या, आत्मा कार्यम् , कारणत्वादाका. शवदित्यनुमानेन प, आपक्षिफयिपयेति प्राप्त, अभिधी. यत- मतो जन्म न म पादभेदादमतोऽपि न । विरोधाप्राप्यनियांच्याचस्यव मत उवात । ने तापामन्माप्रदक्षण उत्पत्तिः, तम्यय ब्रह्मत्वंन म्यत एव मारपनि यिपान । नाप्यमम सरिः । कार्य कनि पयपालिका विनयति, ताग पर न यमापः । सत्य- भाषायामश्वार्गभवात् । नापि धर्मः । अपराधर्मशाया. - ·म. ४.] द्वितीयोऽध्यायः। १४५ मपि कार्यानुवृत्तिप्रमादित्यनिर्वाच्यम् । तस्योत्पत्तिनाम स- मारोपः । न च समारोपोऽसदधिष्टानो दृष्टः। सव एव शुक्ति- कादेरनिर्वाच्यरजतायुत्पत्तिदर्शनात् । अत एवानिर्वाच्याका- र्यात् ब्रह्मणः उत्पत्तिरयुक्ता । एवं च अनुपपन्नार्थी अग्निवि- स्फुलिङ्गदृष्टान्तश्रुतिरीपाधिकोत्पत्तिपरा। यत्तु कारणत्वानुमान तत् उक्तप्रतिकूलतर्कपराहतम् ।। तेजोऽनस्तथाच्याह् ॥ ४॥ 'तत्तेजोऽमृजत' इति तेजसो ब्रह्मोपादानत्वं श्रुतम् , तैत्तिरीयके 'चायोरग्निः' इति वायूपादानत्वम् ; अतो वि- रोधः । अध्यम्तख अधिष्ठानत्वासंभवान्न प्रमणः कुतचित्संभव इत्युक्तम् । तर्हि वायोरप्यध्यस्तत्वात्ततो न तेजोजन्म, किंतु ब्रह्मण एवेति प्रत्यवस्थीयते ॥ तनकदेश्याह-~ बहुश्रुतिविरोधानः क्रमाथी पश्चमीश्रुतिः । साक्षाद्रदोद्भवे लभ्ये व्यवधान न गृह्यते ॥ प्रायोन्येय तेजः, 'इदं सर्वममृजत' 'तत्तेजोऽमृजत' 'म नसलान्-' इति यहपः अदयः मामाह्मजं तेज भाटुः । तदनुरोधेन 'यायोरग्निः इति दिग्योगलक्षणा पानी वायोरनन्तरमनिरिति क्रमार्या। यद्यप्यपादानकारकप. समी अननरमित्युपपदायादारनिरपेनवादियोगपधम्या S.10 ·शास्त्रदर्पणे [पा. ३. बलीयसी, तथापि बहुश्रुतीरनुगृहीतुम् एकाकिनी कारकवि- भक्तिरुपेक्षणीया । अपि च वायूपादानत्वे तेजसो ब्रह्मज- त्वश्रुतयो वायुद्वारा ब्रह्मजत्वपराः कल्पनीयाः। न चा. व्यवधानलाभे व्यवधानं युक्तम् । एकविज्ञानात्सर्वविज्ञानप्र- तिज्ञा चैवमानसी। तस्माच्छृत्योरेवमविरोध इति प्राप्ते, अभिधीयते- वायुब्रह्माविभागेन ब्रह्मजत्वाविरोधतः । अपादानार्थपञ्चम्या वायुप्रकृतिकोऽनलः । वलीयसी कारकविभक्तिरसति बाधके न त्यागमर्हति । न च वायुजत्वे तेजसो ब्रह्मजत्वं विरुध्यते, वायोः सत्यप्यनिर्वाच्ये भेदे तत्त्वतो ब्रह्माभेदात्तमेवादाय वायुः जस्यापि तेजसो बहीभिः श्रुतिभिर्ब्रह्मजत्वाभिधानात् ; ता हि साक्षाद्ब्रह्मजत्वं वदन्त्यो वायोरात्मभूताह्मण उत्पत्ती ब्रह्ममात्रादुत्पत्तौ च, तेजमो न विरुध्यन्ते । वायोरात्मभूतं च ब्रह्म सत्यमियधिष्ठानत्वोपपत्तिः । अतः कांस्यभोजिन्या- येन कारकविभक्त्यनुप्रहाय वायुजत्वमिप्यते । अत एवाव्य- वधानमपि स्वीकृतम् । प्रतिज्ञापि सदश्यत्वात्तैजसो न वि. मध्यते ॥ आपः ॥ ५॥ अतिदेशोऽयम, 'अत: तथाशाह' इति सूत्रावयवानुपर्ने ण तन्यायातिदेशद्योतनान् । अतश्च आपः किं मतो जाय- ·अ. ६.] द्वितीयोऽध्यायः । - न्ते, किंवा तेजस इति संशयादि पूर्ववत् । तथाहि-- 'एतस्माजायते प्राणः' इत्युपक्रम्य 'खं वायुज्योतिरापः श्रुत्या ब्रह्मजत्वमपां प्रतीतम्, 'अग्नेरापः' इति कारक- पञ्चमीश्रुत्या च तेजोयोनित्वम् । ततः श्रुत्योविरोधः । इद सर्वमसृजत' इत्यादिबहुश्रुत्यनुसारेण पश्चमी क्रमार्था इति श्रुत्योरविरोधः- इति एकदेशिमतम् । सिद्धान्तस्तु- वयः श्रुतयः ब्रह्माजत्वमाहुः; ता: ब्रह्मतेजसोर्वास्तवाभेदात् तेजोयो- निवेऽप्यपामविरुद्धाः । अतः कारकपञ्चम्या सेजोयोनय आप इति । अधिकाशका तु अपामग्निदाहाल्वादग्नरुत्पत्त्ययोगात् 'अमेराफः 'तदपोऽसृजत' इति श्रुती गौण्याविति । परि- हारस्तु- अविकृताप्तजसोरविरोध इति । भास्करस्तु एवेदमप्र आसुः' इति श्रुत्या अपां प्रलयस्थत्त्वान्नित्यत्वमाशय तस्याः श्रुतेरवान्तरप्रलयं विपर्य प्रदर्य अनेन सूत्रण निरस्यत इत्याद । सत्यानरुक्त्यान्न युज्यते । 'नया प्राणाः' इत्यत्र हि 'पयो वाय त अप आसन प्राणा वाव पयः' इति श्रुत्या प्राणानां प्रलये मत्त्वाग्नित्यत्वमाशपायमेव परिहारो व. क्ष्यत इति ।। पूपियधिकाररूपशब्दान्तरेभ्यः ॥६॥ गृष्टावां पृधिव्याश्च तेजसोऽहपशानन्तर्यादधिकरण- यस पुद्धिमंनिधानात्मगतिः, 'ता आपोऽनमरजन्त' इति, 'मद्रयः पृधियी' इति प श्रुती विरुद्धार्थे; समाविरोध 'आप ·अन्नपृथिवीश्रुती तावदुभयत्र समान; यत्तु च्छान्दोग्ये १४८ शास्त्रदर्पणे [पा. ३. वर्णनीये किं पृथिवीशब्दः पृथिवीकार्यत्रीह्यादि तत्कार्यम् ओ. दनादि वा अन्नशब्दानुसारेण लक्षयतु, अन्नशब्दो वा अन्न- कारणे पृथिव्यां लक्षणया वर्ततामित्युभयन लक्षणासा- म्याद्विशये, एकदेश्याह- श्रुती ममे कार्ण्यमपीह पृथ्व्यां वीही च तुल्यं बलवत्तु लिगम् । भूताधिकारादिति भूविकार- बीह्यादि लक्ष्य पृथिवीपदेन ॥ । 'यत्कृष्णं तदन्नस्य ' इति कृष्णरूपत्यमुक्तम् , तत्पृथिव्यां वीही च तुल्यम् , कचिद्धि पृथिवी कृष्णा शालिमापादिकमपि किंचि. दन्नं कृष्णम् । यत्तु 'तत्तेजोऽसृजत' इति महाभूतप्रकरः णम् , तन् 'यत्र कचन वर्पति तदेव भूयिष्ठमन्नं भवति' इति वर्षनिमित्तबहुभावापत्तिलिङ्गाद्वाक्यशेषगताहुर्यलम् । ब्रीह्या- येव हि वर्षाहु भवति; न पृथिवी। तस्मात् 'अद्भयः पृथि- वी' इनि श्रुत्यन्तरगतपृथिवीशब्दोऽन्नलक्षणार्थेति प्राप्ते, अभि. धीयते- साभ्यासपृथिवीश्रुत्या लिङ्गाप्रकरणादपि । अन्नशब्दो महीलिगमन्यथाप्युपपद्यते ।। अद्भपः पृथिवी' इति, 'तद्यदपां शर आसीत्सा पृथि- ·अ. ७. द्वितीयोऽध्यायः । १४९ G 3. व्यभवत्' इति च पृथिवीश्रुतिरभ्यस्यते; महाभूतप्रकरणं चास्ति ; रूपमपि वाहुल्येन काय धिव्याम् ; नान्यस्य । तत्र अभ्यासलिङ्गप्रकरणानुगृहीतपृथिवीश्रुत्या केवलानश्रुति- लाक्षणिकी । यत्तु तस्याप्यनुपाहकं लिङ्ग वर्षणायिष्ठत्वम् , तद्रीडादिरूपपरिणतपृथिव्या उपपन्नं लिङ्गप्रकरणवलादेव ॥ तदभिध्यानादेव तु तल्लिङ्गात्सः ॥७॥ सृष्टिकामे भूतानामविरोध उक्तः, इदानी तेषां कार्योत्पा- दकत्वमविरोधेन निरूप्यते तत्र न तावदेपां ब्रह्माधिष्ठिता- नामेव कारणत्वं नान्यथेति चिन्यते ईक्षत्याद्यधिकरणर्ग- तार्थत्वात् । नापि प्रमण एव तत्तद्भूतात्मनावस्थितस्योत्तरोत्तर- फार्योपादागत्वम्, 'तेजोऽतः' इत्यत्र तन्निर्णयात् । तस्मादि- हाकाशादिभूताधिष्ठात्री देवता: कि स्वतन्त्रा एवं उत्तरसर्गे प्रवन्ने, उत परमेश्वरपरतन्त्रा इति विचार्यते । अत्र च पूर्वपक्ष आकाशादिशब्दास्त भिमानिदेवतापराः; 'आकाशा- त्' इत्यादिशब्दान् स्यादन्येण फारणत्वनिर्देशात् अतना- ना तदनुपपत्तेः । दृष्टं च यमाकाशी न वैद' इत्यादायाका- मादिशब्दानां देवतापरत्वम् । योप 'परा तहतेः' इत्यत्र जीवकर्तृत्वमीश्वराधीनमिति वश्यते, तथापि ३६ देवताना- भैधयोगात्स्वातम्यमाशयते । न ध देयतानामपि भर ईश्वराधीनते मि, मुतिरन्यारेन जीवमानवधि तरिम - म्नापियरणानाररमा भनीयः; मयपि देवतानां महाभूत.

·नत्वान्नेश्वरापेक्षा कारणत्वे । 'आकाशाद्वायुः' इत्यादिखा- आकाशादिनियन्त्रत्वपरम् । तस्माद्यथा आकाशाद्यात्मना ईश्वरो वाग्वाथुपादानम्, एवं तदभिमानिदेवतात्मना सदधि- शास्त्रदर्पण [पा. ३, सृष्टावीश्वरपारतन्ध्ये विहितक्रियाकर्तृत्वादौ क्षुद्रे जीवमा प्रस्यापि स्वातन्त्र्यशङ्कोदयसंभवात् । तत्र 'आकागाद्वायुः इत्यादि श्रूयते ' य आकाशे तिष्ठन्नाकाशमन्तरो यमयति' इत्ये- वमादि च ; अनयोः श्रुत्योराकाशादिस्वातल्यपारतन्यवि- पयतया विरोधे सति, एकदेशी वक्ति- चेतनस्यानपेक्षत्वात्स्यातन्त्र्यश्रवणादपि । देवताभावमापन्नं ब्रह्म भूननियामकम् ।। अचेतनं हि प्रवृत्तावसमर्थ चेतनमपेक्षते; देवानां तु तन्त्र्यं च श्रुतम् । अत, 'य आकाशमन्तरो यमयति' इत्येव- मादिवाक्यमाकाशाधिष्ठातृदेवतात्मभावेन व्यवस्थितस्य ब्रह्मण धातेति न पृथगन्तर्यामिता ब्रह्मण इति प्राप्त, अभिधीयने उपादानवमात्रार्थाः पञ्चम्योऽतो न लक्ष्णा । भृत्यवत्परतन्त्राः स्युर्लक्षिता अपि देवता: ॥ 'आकाशात् ' इत्यादी हि आकामादिशब्दा भूतवाचकाः न देवतालक्षका: । न च पश्चम्यः स्वातन्यमाहुः अपितु प्रकृतित्वम् । यद्यपि अब नियन्ता न निर्दिष्टः, तथापि 'यः चेत- ·अ. ८.] द्वितीयोऽध्यायः । पृथिव्यां तिष्ठन्यः पृथिवीमन्तरो यमयति' इति श्रुत्यन्तरा- भियन्ता अधिगतः, तथा 'मोऽकामयत' इत्युपक्रम्य 'सञ्च त्यवाभवत्' 'तदात्मानं स्वयमकुरुत' इति सर्वात्मक ईश्वरः कर्ता श्रूयते । एते च श्रुती सति संभव न जीवभावापन्ननि- यन्तपरत्वेन संकोचमहतः- इति वक्ष भूतनियन्तु लक्ष्य- ताम् , लक्ष्यन्तां वा देवताः, ता अपीश्वरवशाः, भृत्यादीनों राजाधीनत्वदर्शनात् ।। विपर्ययण तु क्रमोऽत उपपद्यते च ॥ ८॥ अद्वैतप्रतिपत्त्यर्थ भूतोत्पत्तिक्रमचिन्तानन्तरं लयक्रमश्चि- न्यते । यद्यपि श्रुतिविप्रतिषेधो न परिद्वियते, तथाप्युत्पत्ति- क्रमे निरूपिते लयक्रमो बुद्धिस्यो विचार्यत इति प्रासङ्गिक्यो पादावान्तरसंगती । भूतानां किमुत्पत्तिक्रमेणव लयः, वैपरी- स्येन येति संशयः, उत्पतिक्रमस्य श्रीतत्याद्विपरीतलयकमस्य लोके पटादी दृष्टस्वाश ॥ सन श्रीतस्य संनिधेटॉकष्टस्य व्यवधानतः । लयमा नियम्यत भूतजन्मगतकमान्॥ अग्रोच्यते-- संनिधावण्ययोग्यत्यान्न जन्मकमतो लयः। अतिसंनिहितो सोफः भुतेयुपत्युपायतः ।।

·१५२ शास्त्रतपणे [पा. ३. पदपदार्थसंवन्धप्रहे हि लोकः श्रुत्या प्रथममपेक्षितत्वात् वाक्यादपि संनिहितः, वाक्यप्रवृत्तव्युत्पत्त्युत्तरकालत्वात् । लोके च उत्पत्तिकमविपरीतो लयमा : सत्यां हि मृदि घटो लीयते ; मूल्लयानन्तरं घटलये हि मृदभावेऽपि घटस्तिष्ठेत् । तस्मादयोग्यत्वान्नोत्पत्तिकमाल्लय इति । अन्तरा विज्ञानमनसी क्रमेण तल्लिङ्गादिति चेन्नाविशेषात् ॥ ९॥ आत्मनो भूतानां चान्तराले कार्यान्तराम्नानाभूतोत्पत्ति- क्रम आक्षिप्यते , 'आत्मन आकाशः' इति श्रूयते, तथा 'यः सर्वश. .. ' इति प्रस्तुत्य, 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे न्द्रियाणि च । खं वायुयोतिराप' पृथिवी विश्वस्य धारिणी' इति च ; अनयोः श्रुत्योर्विरोधः, एकत्र आकाशादेः आत्मनः सकाशादव्यवधानेनोत्पत्त्यभिधानात् , अन्यत्र च आत्मनः प्रथमं करणात्पत्तिमभिधाय चरमं भूतोत्पत्यभिधानाच । त. त्रैकदेशी ब्रूते- प्रथमं करणोत्पञ्चेश्वरम भूतजन्मनः । नमःपूर्वकता भूतजन्मनो न विहन्यते ।। भूनोत्पत्ती च आकाशप्राथम्यम्य करणाला पूर्वमुत्पत्तावपि न भन इति श्रुत्योरविरोध इति प्राप्त, अभिधीयते- - ·अ. १०.] द्वितीयोऽध्यायः । १५३ अन्नादिमयताम्नानान्मनआदिहि भौचिकः । भूतापनात्मनस्तस्मान्मनआदिसमुद्भवः ।। अन्नमयश्रुतिविरोधात् 'एतस्माजायते' इत्यत्र पाठक्रम- चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात् ॥ १०॥ एवं सावत्तत्पदयाच्यस्य कारणत्वनिर्णयाय भूतोत्पत्तिश्रुति- विरोधोऽपास्नः; इदानीमापादपरिसमाप्तेः त्वंपदार्यशुद्धचै जी- वोत्पत्तिविपयश्रुतिकलहो वारयिष्यते । अस जीवजन्मनिधन. निमित्तवैश्वानरीयेष्टिपादादिविधिशास्खस्य, न जीवो जायते म्रियते-इत्यादिशारवस्य च विरोधादप्रामाण्येन पूर्वः पक्षः । यदीन्द्रिगोत्पत्तिनं भूतोत्पत्तिकममन्यथयत्ति, तर्हि जीवोत्पत्ति- स्तमन्यवयेत् इति जवायाम् , सेव नास्ति, कुत्तः कलहः । इति प्रतिपादनादवान्तरमंगतिः ; नास्त्यत्रैकदेशिमतम्, वैदिकानां सर्वेपो मते जीवस्य नित्यत्वान् । तन- जातन इति धुक्त्या देहजन्म न कथ्यते । सन्नान हिदेदाप पाद्वादिकरणं मतम् ।। जातनी मृतक्षेत्र इति लोफे मुण्य एवं जीवो व्यव- दियते; नजन्मनिमित्त १ जातस्मादिकरणम; देहमाग्रामि- ·[पा. ३. - - गर्भवीजगतदोपनिवृत्त्यर्थ विधीयते, न जीवजन्मनिमित्त. शास्त्रदर्पणे धाने उदरान्तर्मृतदेहनिर्याणेऽपि वैश्वानरीयेष्ट्यादिकरणप्रस- ङ्गात् इति । अत्रोच्यते- मृतेभ्यः श्राद्धनिर्माणं स्वर्गाद्यर्थी यजिक्रिया । देहोद्देशेन नेत्यन्यजीवार्थत्वेन चोद्यते ॥ यद्यपि वैश्वानरीयेष्टिफलं पूतत्वादि पुत्रेणैवेह भोक्तुं श. क्यम् , तथापि मृतेन श्राद्धजनिता तृप्तिन देहेन विनाशिना भोक्तुं शक्या ; नापि यागफलं स्वर्गादि ; अतो देहनाशेऽपि अविनाशिनात्मना भवितव्यम् । तस्माज्जातश्चैत्र इत्यत्र जीवसंयुक्तदेहजन्म लक्ष्यते ; तन्निमित्तमेव जातकर्मादि मिति ।। नात्माथुतेर्नित्यत्वाच ताभ्यः ॥ ११ ॥ जीयानां महामर्गमहाप्रलययोः ब्रह्मण उत्पत्तिप्रलयो विद्यते न वेति श्रुतिविप्रतिपत्तेः मंशयः: श्रूयते हि 'न जीवो प्रियते' इति, 'ययाग्नेविरफुलिङ्गा एवमम्मादात्मनः सर्व एवात्मानी ब्युचरन्ति' इति च; अतः श्रुत्योर्विप्रतिषेधः । सकदेश्याह- पूर्वस स्वादिभोगाय देहनाशेऽप्यात्मा न नश्यतीत्युक्तम्, सदि कल्पमायावस्थानेऽपि स्वादिभोगसं. भवान् जीवाः कल्पाचन्तयोगत्पत्तिविनाशवन्तः; जीवामरण- भुविधा देहध्यम जीवाध्वमपरा । तथाहि- - ·य. १२.] द्वितीयोऽध्यायः। १५५ विस्फुलिङ्गवदुत्पत्तेरक्षरेऽप्ययकीर्तनात् । प्रतिक्षानुपरोधाञ्च जायते जीव ईश्वरात् ।। 'यथा सुदीप्तापावकाद्विस्फुलिङ्गाः सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः। तथाक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः प्रजायन्त सत्र चैवापियन्ति' इति श्रूयते; अत्र परमात्मना सरूपा भावा जीवाः, चेतनत्वात ; संसारी च जीवः असंसारिण ईश्व- रात्रिः, स चेन्न तद्विकारः, तद्विज्ञानान ज्ञायेत । नस्माना- विकारो जीव इति प्राप्ले, अभिधीयते- जीवस्योपाधितो जन्म भेदश्च परमेश्वरात् । विकारस्य प्रलीनस्य न मोक्षफलभागिता ॥ अनाद्यविद्योपाधिकस्य जीवस्य अवान्तरोपाधिभूतलिङ्गश- रीरस्य महासर्गादावुत्पत्तिप्रलयो विस्फुलिङ्गदृष्टान्तेन श्रुतावुप- चर्यते । औपाधिकरवाश्च परजीवविभागस्य स्वत ऐक्ये ब्रहा- ज्ञानेन जीवज्ञानोपपत्तिः, स्वाभाविकविकारत्वे तु जीवन्य ब्रह्मप्रकृतौ लीनस्य न मोक्ष: फलं स्थान् ; तस्मात्प्रतिविम्बवाद्वि- भागमालमारोपितम् । स्वरूपतस्तु जीवो ब्रह्मैव ।। ज्ञोऽत एव ॥ १२॥ 'असुप्तः मुमानभिचाकशीति' 'अत्रार्य पुरुषः स्वयंज्यो- निर्भवति' इत्यादिजीवस्वप्रकाशत्ववादिनीनाम् , 'पश्यंश्चक्षुः ·सज्ञानेन ईश्वरेणक्यायोगादित्यापिकी संगतिः । तत्रकदेशी कर्मणा हि जानात्यों व्याप्तः, अतस्तदभावे सुपुत्त्यादी ने १५६ शायदर्पणे (पा. ३. शृण्वन्त्रोत्रम्' इत्याद्यागन्तुकजीवचैतन्ययादिनीनां च श्रुतीनां विरोषः । पूर्वत्र जीयस्य ब्रौक्यात् न जीवो जायत इत्यु तम्, तक्यमेवासिद्धम, आगन्तुकज्ञानम्य जीवस्य नि: श्रुतीनामविरोधमाह- वतः सकर्मकत्वेन नयनाद्यर्थवत्तथा। अनित्यो जीवबोधस्तच्छक्तिं नित्यां श्रुतिवदेत् ॥ - मर्वत्, भवति च भात्मा; तथा च न ज्ञानमात्मस्वरूपम्। तदनुवृत्ती व्यावृत्तत्वात् , दुःखवत् । इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुः विधायित्वास नजन्य ज्ञानं न जीवसभावः; इतरथा इन्द्रियादिषयापातान् । जीवचैतन्यस्य नित्यत्ववादिन्यः श्रुतयः तच्छक्तिनित्यत्वपरा: । अस्ति हि ज्ञानोत्पादनशक्ति निया जीवानाम्, अन्यया इन्द्रियादिसनिकऽपि व्याग्नीव वेषु जान न म्यान् ; तस्मानाजीचा इति प्राप्ते, अभिधीयते-- आत्मा स्वयप्रमः शश्वत्मदेहरहितत्वतः । ममिकास्तु जन्यरवुद्धिवृत्तय इन्द्रियः ॥ आत्मा स्वयंप्रकाशः, नश्वरमदेहरहितत्वात , यन्नैवं तन्नवं पट इव; न च अमिडो हेतुः; न हि कधिदात्मनि मंदिग्ध नामहम्, न वा- इति । न चता परप्रकाशत्त्व पटते; घटा.

·अ. १३. द्वितीयोऽध्यायः । दिष्वदर्शनात् । न चात्राप्रसिद्धविशेषणत्वम् । अयं पदः एत- दन्यज्ञेयत्वानधिकरणभासमानान्यः, प्रमेयत्वात् , पटवदिति किंचिनिष्ठे स्वप्रकाशत्वे सिद्ध, नस्यात्मन्यनुमानेन साधयितुं शक्यत्वात् , सकर्मकत्वम् इन्द्रियजन्यत्वं च बुद्धिवृत्तीनां ज्ञा- नानां भवति नात्मचैतन्यस्येति ।। उत्क्रान्तिगत्यागतीनाम् ॥ १३ ॥ 'एपोऽणुरात्मा चेतसा वेदितव्य: । स यदास्माच्छरीरा- दुत्क्रामति सहैव चैतैः सर्वैरकामनि' 'ये के चास्माल्लोका. प्रयन्ति चन्द्रमसमेष ते सर्वे गच्छन्ति तस्माल्लोकात्पुनाति अस्मै लोकाय कर्मणे' इत्याधणुत्वश्रुतीनाम्, ‘स वा एप महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः' इत्यादिमहत्वश्रुतीनां च विरोधः । पूर्वत्र स्वप्रकाशो जीव इत्युक्तम् ; तदयुक्तम् ; अणो- जीवस्य मनोवन स्वप्रकाशवायोगात् इत्येकदेशी प्रत्यकति- छते । तथाहि- उत्क्रान्त्यादेः परिच्छिन्नधर्मस्वादणुदाव्दतः । अणुर्जीवो महत्तास्य प्रकृत्यैक्यविवक्षया ।। विभागसंयोगोत्पादौ हि उत्क्रान्त्यादीनां फलम् । न च सर्वगतस्य ती स्तः । सर्वगतत्वं हि सर्वत्र नित्यव्याप्तत्वम्, सर्वात्मत्वं बा; उभयथापिन तत्त्वतः संयोगाद्युपपचिः। यत्तु जीवस्य महत्वान्नानम्, तत् प्रतिगतं विकार जीवे उप- ·- क–पश्रितोपायता को हि विधिः। भोक्तुश्चापेक्षित फलं प्र. १५८ शाखदर्पणे [पा. ३. चरितम् । विकाराणामुपादानाद्वस्तुतोऽनन्यत्वादिति प्राप्ते, अभिधीयते- महावाक्यादनन्तत्वमणुता गुणवाक्यतः । जीवस्याधिगता बुद्धयुपाधिका सात इप्यते ।। कर्ता शास्त्रार्थवत्त्वात् ॥ १४ ॥ 'असङ्गो ह्ययं पुरुषः' इत्यादिश्रुतीनां विधिनिषेधादिश्र- तीनां च आत्मकर्तृत्वाकर्तृत्ववादिनीनां विरोधः; यद्यपि जी- वपरिमाणवत्तत्कर्तृवमपि वुद्धयुपाधिकमिति वक्तुं शक्यम् तथापि विधिश्रुतिप्रतिपादितत्वात् तन्मिथ्यात्वमयुक्तम् । च कर्तृत्वं नात्मनः संभवति; अतो बुद्धरेव कर्तृत्वमिति सां- ख्यैकदेशी प्रत्यवतिष्ठते । तथाहि- कर्तृत्वे सक्रियत्वेन जीवानित्यत्वसक्तितः । धी: कर्तात्मा तु भोक्तव भोगश्चिदवसानता ।। न च भोक्तृत्वं सक्रियत्वम; तम्य साक्षित्वमात्रस्वरूप त्वान् इति प्राप्ते, अभिधीयते- कर्तुः फलन मंबन्धो भोक्तुरेव हि कर्तृता । एपा चारोपिता गास्त्रैविध्यादिभिरनूद्यते ॥ . सत्यं - त्युपायो विधातव्यः; तर तम्माद्बुद्धः कर्तृत्वमात्मनस्तु भोक्तृत्व ·अ. १५. द्वितीयोऽध्यायः । - मित्यसंगतम् । आरोपितेन करीत्वेन आत्मनः सक्रियत्वम् ।. विधिश्च लोकसिद्धं तदनुवदतीति न विरुध्यते । भोक्तृत्व- मप्यात्मनोऽध्यस्तमेव 1 सम्य चिन्मात्ररूपत्वे मुक्तावपि प्रस- डान्; तद्वत्कर्तृत्वमपि कि न स्यादिति ।। यथा च तक्षोभयथा ॥ १५॥ कर्तृत्वाकर्तत्वयाविरोधे, पूर्व मिध्या कर्तृत्व पारमार्थिकम- कर्तृत्वमिति विरोध: परिहतः । इदानी पारमार्थिकेऽपि कर्तृ- त्वे विरोधः परिहर्तुं शक्यते इत्येकदेशी प्रत्यवतिष्ठते- उत्सर्गस्यानपोद्यत्वात्कर्तृत्वं वास्तवं श्रुत्तम् । अक्रियस्यापि कर्तृत्वान्मुक्त्यभावोऽपि नापतेत् ।। विधिशास्त्रार्थवत्वादयो हि हेनवः कर्तृत्वमात्मन आपाद- यन्ति न च स्वाभाविकत्वे संभवसि असत्यपवादे तदौपा- धिक अतिप्रसङ्गात् । न च मुक्त्यभावप्रसङ्गोऽस्या- पवादकः क्रियाया अभावेन मुक्त्युपपत्तेः । न च क्रियार- हितस्य कर्तृत्वानुपपत्तिः, ज्ञेयरहितस्यात्मनो ज्ञानरूपत्ववत् क्रियारहितस्यापि कर्तृत्वसंमवादिति प्राप्ते, अभिधीयते-- स्वभावो ज्ञानमान्नातमात्मनो न तु कर्तृता । क्रियाविष्टत्वरूपा सा क्रियाभावे न युज्यते ।। सत्यं ज्ञानमनन्तम्' इत्यादौ ज्ञानस्वरूपत्वमात्मनस्ताप- - - - ·(पा. ३. दिति ।। फर्मापेक्षत्वाददोपः, कर्मणामपि तत्कारितत्वात् । पापकर्मणि कारुणिकस्य स्वतन्त्रम्य प्रेरकत्वायोगात् ईश्वराधीनप्रवृत्ती नरे विध्याद्यर्थवत्ता । तम्मात् 'एप वेव' इत्यादिश्रुतयः सम- शास्त्रदपणे र्येणाम्नातम् ; तदसत्यपि विज्ञेये युज्यते । कर्तृत्वं तु नात्मनः स्वभावत्वेन आम्नातम् ; ततस्तक्रियावशात्मकम् ; यदि त- सिद्धयर्थ क्रियापि मुक्ताविष्यते, ततः दुःखापत्तेरमुक्तिः स्यात् ; न च कर्तृत्वशक्तिस्तस्यात्रास्थेया; सर्वतः उदासी- नस्यात्मनः क्रियानुपपत्ती, निर्विपयायास्तस्या अप्ययोगा- परात्तु तच्छ्रुतेः ॥ १६ ॥ एप ह्येव साधु कर्म कारयति तं यमेभ्यो लोकेभ्य उन्नि- नीपते' इत्यादिश्रुतीनाम् 'यजेत' इत्यादिश्रुतीनां च विरोध संदेहे, औपाधिक एव कर्तृत्वे प्रवर्तकविचारणात्संगतिः । एकदेश्याह- रागात्प्रवृत्तेः पापानामीशानुज्ञाविरोधतः । विधिश्रुत्यर्थवत्त्वाञ्च न जीवं प्रेरयेत्परः ।। स्वत एव रागद्वेषाभ्यां प्रवर्तमानस्य जीवस्य नेश्वरापेक्षा । सुखदुःखवैपम्यं च सृजत ईश्वरस्य पक्षपातापातः । न च च जीवे विधिप्रतिषेधवैयर्थ्यम् । न हि वलवदनिलनुद्यमाने स्नविधिनिषेधश्रुतिविरोधाशोकविरोधाश ऐश्वर्यप्रशंमापरा ने- या इति प्राप्ले, अभिधीयते- - ·ते प्रतिपादयन्ति । जीवानां च घ्रपति निम्यत्वात्मुखदुःखा. - इत्युक्तम्, इदानीमीश्वरमाक्षिपन्नेकदेशी श्रुत्तीनामविरोध च अंशिब्रह्मण्यापत्तेः-देवदत्त इव पादादिदुःखानाम् । भेदाभेद- योश्कन विरोधात् । न चैवं ब्रझैव सत्, असन्तस्तु प्रमाणान्तरागम्यत्वाद्रमणः, तस्मिन्नेव वेदान्तानां प्रक्रम- मध्योपमंहारप्रमङ्गात् लोकप्राप्तजीवानुवादेन तस्य प्रक्यं शास्त्रदर्पण (पा. ३. जीवब्रह्मभेदाभेदश्रुतीनां विरोधः । पूर्वत्र जीवनियन्ता ईश्वर वदन्प्रत्यवतिष्ठते- अभेदे भेदगीर्वाधादेऽभेदश्रुतेईतः । भेदाभेदविरोधाच नेश्वरोऽस्तीति मन्महे ।। जीवब्रह्माभेदे ईशित्रीशितव्यादिश्रुतिविरोधः; भेदे च 'नामदाशाः' इत्याद्यभेदश्रुतिविरोधः । न च शात् अंशत्वश्रुतिस्मृतिभ्यां च जीवो ब्रह्मांश इति युक्तम् । अंशित्वे ब्रह्मणः कार्यत्वापातात् । अंशभूतजीवदुःशानां च जीवा इति युक्तम् ; तथा सति मुक्तसंसारिविभागस्य अनुः झापरिहारविभागानां च विलोपप्रसङ्गात् । तस्मानीया एवं सन्तः, न ब्रह्म; एकत्वश्रुतयस्तु जातिदेशकालप्रयुक्ताभेदोप- पारात् इति प्राप्ते, अभिधीयते- अप्राप्तः प्रक्रमादेश्च वेदान्तझ मीयते । तस्यैव प्रतिविम्बत्वानीवानां स्थायवस्थितिः ।। भेदाभेदश्रुतिव - ·स. १७.] द्वितीयोऽध्यायः । १६३ न्धमोक्षादिव्यवस्था उपपद्यन्ते । प्रतिबिम्बाशुद्धावपि विम्ब- शुद्धिवत् जीवानां संसारित्वेऽपि ब्रा न संसारि इष्यते ।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य- पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचित शानदर्पणे द्वितीयाध्यायस्य तृतीयः पादः॥

·तु प्राणानामुत्पत्तः प्राक् जगदुत्पत्तेः सद्भावप्रयुक्तानुत्पत्तितश्च चतुर्थः पादः ॥ तथा प्राणाः ॥१॥ अत्र तथाशब्दाद्वियदादिवदुत्पत्तिमात्रमतिदिश्यते, न तु तन्न्यायः; भेदान् । तत्र हि-द्वयो प्रथमजत्वेन पूर्वपक्षः, अत्र पूर्वपक्षः; अन एव भाष्यकारीयमिह वियदधिकरणन्याया- नुम्मरणम अभ्युच्चयार्थमिति वाचसतिः प्रतिपादयांबभूव । 'अमद्वा इदमग्र आमीन् । तदाहुः किं तदसदासीदिति क. पयो वाय ते अप्रेऽमदामीन् । नदाहुः के त ऋपय इति प्राणा वाव ऋपयम्ने यत्पुरास्मात्मवस्मादिदमिच्छन्तः श्रमेण तपसा- पंन तम्माइपयः' इनि प्राग्जगदुत्पत्तेः प्राणानां मदावश्रत्र- णादनुत्पत्तिरानायते, अन्यत्र तु प्राणानामुत्पत्तिः पठ्यते- 'य. थानः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गा व्युचरन्त्येवमेतस्मादात्मनः सर्वे प्राणा ब्युभरन्ति' इनि; ततश्च विरोधमानी, एकदेश्याह- मढ़ावावगतः मर्मात्याकाले प्रश्नपूर्वकम् । निन्याः प्राणाम्नथा मर्वकार्यात्माक्मत्त्वमंग्रवान् ।। "किं तदमदामीन्' इनि प्रभपूर्वकं प्राणानां सत्त्वमजातय. - ·द्वितीयोऽध्याय: 1 १६५ - दुच्यमानं विवक्षितम् ; 'पुरास्मात्सर्वस्मात्' इति च सर्वकार्ये भ्यः प्राक्सत्त्वमुच्यमानं न अथान्तरष्टिपरमिति इन्द्रियाणि न जायन्ते, नजन्मश्रुतिस्तु गौणीनि प्राप्तं, अभिधीयते- अमिसाधनसृष्टयर्थनिरूपप्रजापतेः । प्राणानां सत्त्यमत्रोक्त बैलोक्योत्पत्तितः पुरा॥ इह प्रकरणे अग्निसाधनशर्करादेः स्तुत्यर्थम् ‘स शर्फराम- सृजत' इत्यादिना सृष्टिरुच्यते तत्र चित्यात्मकत्वेन उपाय- हिरण्यगर्भस्य कारणत्वसिद्धयर्थ तत्प्राणानामवान्तरप्रलये म. बाद उक्तः । सर्वशब्दोऽपि अग्निसाधनमात्रपरः, प्रश्नोऽपि सत्कारणमात्रविषय इत्यविरोधः । मप्त गर्नेविशेपितत्वाच ॥२॥ फचित् 'सप्त प्राणाः प्रभवन्ति सम्मात्' इति चक्षुर्माण- रसनवाक्ट्रोत्रमनस्त्वचः प्राणाः श्रूयन्ते । कचिनु त एय ह. स्ताधिका ग्रहत्वारश्ययन्धकत्वेन युक्ता अष्टादरम्नायन्ते 'अनी प्रहा:- इति; कचित्रव, 'मत शीर्षण्याः प्राणाः द्वीपा- यूपस्याववाच्यो'- इति; करिश, 'नव वै पुरंप प्राणा माभिर्दशमी'- इति; कायदेकादश-~दशेमे पुरुषे प्राणा: शुद्धिकर्मेन्द्रियाणि दम, मामांत्यधिष्टानेनेलारमा मन एकादशः' - इति; कधिहादरा, 'मर्वेषां पर्शानां स्वरोकायनम्' इन्यत्र, ताया- खनासिकारमनचक्षुःश्रोत्रमनोहदयहस्त- - ·(पा. ४. - म्यते । यदि तु ये शीर्पण्या. प्राणाः ते सप्तेति विधीयत, शास्त्रदर्पणे पादोपस्थपायुवाक्'- इति; कचित् एत एव प्राणा अहंका- राधिकास्त्रयोदश । एवं विप्रतिपन्नाः प्राणेयत्तां प्रति श्रुतयः उत्पत्तिरविगानेन येषां प्रागुपपादिता । प्राणानामविरोधेन संख्यैपामिह वर्ण्यते ॥ इति संगतिः । तत्र श्रुतीनामितरेतरविरोधादप्रामाण्ये प्राप्ते, एकदेश्याह- सप्तानां शीर्षण्यानां प्राणत्वेन विशेषणात् । अप्राणा इतरे सप्त संख्याबोधेऽनुवादता ।। 'सप्त वै शीर्षण्याः प्राणाः' इत्यत्र ये सप्त शीर्पण्या:, ते प्राणा इति विधीयते ; अतश्च अर्थात् हस्तादीनामप्राणत्वं ग- ततोऽनुवादस्वम् ; शीर्षण्यप्राणानां सप्तत्वस्य मानान्तरसिद्ध- त्वात् । अपि च नानासंख्यानामवच्छेदकत्वानुपपत्तौ एका कल्या; तत्र प्राथम्याल्लाघवाश्च सप्तत्वमेव कल्प्यम् । अष्टत्वा- घभिधानं तु धृत्तिभेदविपयमिति प्राप्ते, अभिधीयते- श्रुतीनां कलहे कार्यात्प्राणकादशताश्रिता । अष्टत्वाद्यवयुत्योक्तिराधिक्यं वृत्तिभेदतः ।। इह रूपादिसाक्षात्कारकार्यपञ्चकवशात् बुद्धीन्द्रियपञ्चक म्वदनादिकार्यपञ्चकवशाच पञ्च कर्मेन्द्रियाणि ; मनश्चैकम्, वद्धि मननान्मनः, निश्चयागुद्धिः, अभिमानादहंकार इति गी. - ·अ. २. द्वितीयोऽध्यायः स्ते, वृत्तिमात्रभेदेऽपि धर्मिणो व्यतिरेकानवगमात् । इतरत्र तु अन्धबधिरादिषु व्यतिरेकावगमात् । तया च एकादशत्वश्रुति- रजसी; अष्टत्वादिश्रुतिः निर्देशलाघवार्थम् एकादशत्वानुवा- द इतरोपलक्षणार्थः; द्वादशत्वादिश्रुतिवृत्तिभेदविषया उपास- नर्था । न चैवमनुमानादर्थनिर्णय इति श्रुतेः परतः प्रामा. ण्यम् ; आपाततः श्रुतितात्पर्यानववोधन विरोधस्फूतौ विषय- भेट्न व्यवस्थितश्रुतितात्पर्यस्यानुमानादवगमात् । यत्तु शीर्ष- ज्यप्राणायनुवादेन सप्तत्वविधौ अनुवादकत्वमिति, तदिष्ट- मेव; 'सप्तभिधूपयति सप्त वै शीर्पण्याः प्राणाः शिर एत. द्यज्ञस्य यदुखा शीपन्नेव यज्ञस्य प्राणान्दधाति' इत्युखाधूपन- स्तुतिपरत्वात् ; सप्तभिः 'वसवस्त्वा धूपयन्तु' इत्यादिमन्त्रे- रित्ययः । अतः प्राणान्तरच्यावृत्तिपरत्वयोजना न युक्तति । अपरवर्णकम् ॥ 'स यत्रैष चाक्षुषः पुरुषः परापर्यावर्तते अथारूपझो भवति एकीभवति न पश्यति न जिघ्रति न रसयति न वद- तिन शृणोति न मनुते न स्पृशति एकीभवति न विज्ञानाती- साहुः' इति ; अत्रैकमैवान्तःकरणं संशयनिश्चयवृत्तिभेदान्मन इति विज्ञानमिति चोक्तम् । एवमेतान्सप्त प्राणान्प्रक्रम्य 'तमु- क्रामन्तं प्राणोऽनूकामति प्राणमनूकामन्तं सर्वे प्राणा अन्. स्क्रान्ति इति वाजसनेयिनः समामनन्ति । स एवान्यनाधी- यते-प्राणो वै प्राणन्द्रियमित्यर्थः; प्रहः सोपानेन गन्धे- ·[पा.. - . . वर्णकवत्मंगतिः । तत्र- -इति । अत्र संशयः-किं मप्तानामिन्द्रियाणामुत्क्रान्ति. संख्यात्वात् । न चैकादशकार्यदर्शनविरोधः; इह देहे एबाद- प्राणोत्क्रान्तिवचनम् 'दशेम' इत्यादि, तल्लाघवानुग्रहीतात एकीभवन्ति' इत्यादिवचनात् पृत्तिभेदविपयम । 'मर्व प्रा. शाखदर्पणे नातिग्रहेण गृहीतः, जिला वै ग्रह" स रसेनातिग्रहेण गृहीतः, चक्षुरूपेण, श्रोत्रं शब्देन, मनः कामेन, हस्तौ कर्मणा, वाई नाम्ना, त्वक्स्पर्शेन- इति । तथान्यत्र-दशेमे पुरुपे प्राणा, आत्मा मन इत्यर्थः । एकादशः । ते यदास्मान्छरीरादुत्क्रान्ति उतैकादशानामिति : सप्त प्राणान्प्रक्रम्य 'सर्वे प्राणा उत्क्राम न्ति ' इति वचनात् , एकादशानामुल्कान्यभिधानाश । पूर्व प्राथम्याल्लाघवात्कार्यदर्शनस्याविरोधत. । सप्तानामव निर्याणमाधिक्य वृत्तिभेदतः ।। एकादशसंख्यातः पूर्व सप्तसंख्या प्रतीयते, लध्वी च; अप- शप्राणाभ्युपगमान् । उत्क्रान्तिमात्रं हि सप्तानाम् । इतातु सह देहेन नश्यन्ति, देहान्तरारम्भे चारप्स्यते । यत्तु णाः' इति मवंशब्दोऽपि प्रकृतसप्तप्राणेषु संकोच्या इति प्रामे, अभिधीयते- महत्वं बन्धकत्वेन यन्ध आमुक्तितस्ततः । अष्टानां प्रहतानानादधिकोत्क्रान्तिरिप्यते ।। एवं सत्येकादशोत्क्रान्तिश्रुतिः मर्वश्रुतिश्च न संकोच्येत । अधिक - ·अ. ४.] द्वितीयोऽध्यायः । देहान्तरारम्भे च नाभिनवप्राणारम्भकल्पनेति । प्रयोजनं तु उकामतामेव प्राणानां सर्वदेदानुयायित्वात् यासां हैरण्य- गर्भाशुपास्तीनां वागायग्न्यादिभावरूपाधिदैविकशरीरादिप्रा. हिः फलम् , तासु सपानामेवोपास्ति: पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते त्वेकादशानामिति ॥ अणवश्च ॥३॥ . 'अणुश्च' इत्यत अतिवन मुख्यप्राणत्यासर्वगतत्वं वक्ष्य. ति। तदिन्द्रियाणामपि तुल्यन्यायमिति वक्ष्यत । अत्र मान्य- गतमाहंकारिकत्वकृतव्यापित्वमिन्द्रियाणां निरस्यते । अत एव भाष्यनिवन्धनकाराभ्यां पूर्वपक्षे न काचन श्रुतिरुदाहता; বিনম্বৰ পাই বননিৰসৱন্ধান संगतिः प्राणसंख्यायां निरूपितायां तत्परिमाणम्यापि वा- दिममतस्य बुद्धिस्थत्याम् । पूर्ववैकादशप्राणानाम् उत्क्रान्तिर. का, सान युक्ता ; एपां व्यापित्वात् । तथा हि-- न्यायकारकार्यत्वात्प्राणानां व्यापिता मता । वृत्तिमकीचतम्लेषां गत्यादिः श्रुनिपून्यते ।। मिसान्नस्तु- गापिर्व कारणानां म्पाद्विप्रधादर्शनम् । देहे मतिमंकाच वृत्तियिन्द्रियना भयेन् । श्रेष्ठश्च ॥४॥ - ·शास्त्रदपणे [पा. ४. प्राणोत्पत्तिनिरूपणानन्तरं संगच्छत इति द्वे एते अधिकरणे सीदभूतं न तर्हि न राव्या अह्न आसीत्प्रकेतः आनीदवातं स्वधया तदेकं तस्माद्धान्यं न पर: किंचनास' इत्यस्याभूचि प्रलयविषयमित्यधिकाशङ्का । लिङ्गस्यापि श्रुत्या सह स्पर्धा वक्ष्यमाणविशेष्यानुगुण्याद्भवति । उक्तं हि भट्टाचार्य:- 'तथा प्राणाः' इत्यत्रोक्तन्याय इह मुख्यप्राणेऽतिदिश्यते । उत्तराधिकरणे इन्द्रियव्यापारात्प्राणस्य भेदो वक्ष्यते । १ नैरन्तर्येण करणीये। यदि विन्द्रियोत्पत्तिचिन्तानन्तरमेव प्राणोत्पत्तिमतिदिश्य प्राणस्येन्द्रियव्यापारा दो निरूप्येत, तहीन्द्रियेषु स्वरूपसंख्याभ्यामनिर्णीतेषु तद्वयापारात्माणस्य भेदो न शक्यो निरूपयितुम् । तस्माद्भगवतः सूत्रकारस्य इन्द्रिः योत्पत्तिचिन्तानन्तरमिन्द्रियाणि निरूप्य प्राणस्य च जन्मा- तिदिश्य तस्यन्द्रियव्यापारेभ्योऽन्यत्वनिरूपणं संगच्छते । तत्र 'नासदासीनो सदासीत्' इति ब्रह्मसूक्तोकेन 'मृत्युरा: महाप्रलये 'आनीदवातम्' इति प्राणव्यापारः श्रूयते, अवातः मिति प्राणव्यतिरिक्तवायुनिषेधः; पूर्वपक्षे मृत्युः पृथिवी, अमृत स्वर्गः, रात्र्यहोः प्रकेतौ चन्द्रादित्यौ, व्यापाराच लिगात् व्यापारवतः प्राणस्यास्तित्वमवगम्यते । एतस्माज्जायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च' इति मनइन्द्रियातिरिक्तस्य प्राण स्योत्पत्तिश्च श्रूयते । 'तथा प्राणाः' इत्यत्र हि प्रागुत्पत्तेः प्राणसदावश्रवणमवान्तरप्रलयविषयमित्युक्तम् । इद तु महा: 'अत्यन्तपलिनोऽपीह पौरजानपदा जनाः । दुर्वलैरपि बाध्य ·द्वितीयोऽध्यायः । न्ते पुरुपैः पार्थिवाश्रितैः' इति । ततश्च श्रुत्याविरोधादप्रा- माण्य प्राप्ते, एकदेश्याह- आरोपादपवादस्य बलित्वात्तगिरि श्रुतम् । प्राणजन्मेति जन्मोक्तिगाण्यभ्यारोपरूपतः ।। वेदान्तेषु सृष्टपध्यारोपी निषेधार्थः । नासदासीयसूतं च निषेधार्थत्वात्प्रवलम् । तदाइ भगवान्भाष्यकार:- प्रझप्र. घाने सूक्त इति । एतस्माजायते प्राणः' इत्यादिसृष्टिवाक्या- न्यध्यारोपार्थानि । ततश्च 'गुणे त्वन्याय्यकल्पना' इति गौ- णार्यानीति प्रासे, उच्यते-- अद्वैतायापवादोऽयमद्वते न विरुभ्यते । प्राणजन्मश्रुतिस्त्वद्गमद्वैते सा न गोण्यतः ॥ मत्यम् अभ्यारोपापवादार्थः स एवापवादो प्रमाद्वतप्रति- पत्यर्थः। ततश्च अपवादाऽपि वाक्ये आनीच्छब्दो न प्राणव्यापारप्रतिपादकः, किंतु सृष्टिकारणम् आनीत् जी. वितवत्--इत्पेवंपरः । प्राणजन्ममृतिस्तु परमप्यद्वैतप्रति- पत्तेः कार्यकारणानन्यत्वन्यायेन उपपादकत्वान्मुख्याति ॥ न वायुक्रिये पृथगुपदेशात् ॥ ५॥ उत्पत्तिचिन्तानन्तरमुत्पनिमस्वरूपचिन्तनात्मंगतिः। 'य: प्राणास वायुः' इति भयो, 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे न्द्रियाणि पसं वायुज्योतिरापः पृथियो विश्वाय धारिणी' ·शास्त्रदर्पणे व्यापारवत: प्राणम्यास्तित्वमवगम्यते । एतरमानायते प्राणी पलपविषपमिरयधिकागा रिगस्यापि भुया मद पधा समाविमच्यानुगुण्पाइपनि । दि भट्टापाय:- (पा. ४. 'तथा प्राणाः' इत्यत्रोक्तन्याय इह मुख्यप्राणेऽतिदिश्यते । उत्तराधिकरणे इन्द्रियव्यापारामाणस्य भेदो वक्ष्यते । स प्राणोत्पत्तिनिरूपणानन्तरं संगच्छत इति द्वे एते अधिकरणे नरन्तर्येण करणीये । यदि विन्द्रियोत्पत्तिचिन्तानन्तरमेव प्राणोत्पत्तिमसिदिश्य प्राणस्येन्द्रियव्यापारा दो निरूप्येत, दहीन्द्रियेषु स्वरूपसंख्याभ्यामनिर्णीतपु वयापारात्प्राणी भेदो न शक्यों निरूपयितुम् । तस्माद्भगवतः सूत्रकारस्प इन्द्रि योत्पत्तिचिन्तानन्तरमिन्द्रियाणि निरूप्य प्राणस्य च जन्मी- तिदिश्य तस्यन्द्रियव्यापारेभ्योऽन्यत्वनिरूपणं संगच्छने । तम भासदासीनो सदासीन्' इति वक्षसूक्तोक्तन मृत्युराः सीदमृतं न हि न राध्या अन आमीरकतः आनीदवार रवधया तदेकं तस्माद्धान्यं न परः किंचनास' इत्यस्याधि महाप्रलये 'आनीदवातम्' इति प्राणव्यापारः श्रूयते, अवात: मिति प्राणव्यतिरिक्तवायुनिषेधः, पूर्वपो मृत्युः प्रथिवी, अमृत स्वर्गः, राम्यहोः प्रकेता चन्द्रादित्यो, व्यापाराध लिमा मनः मन्द्रियाणि प' इति मनइन्द्रियातिरितम्य प्राण रयोससिंध यस । 'तथा प्राणा:' इत्यत्र दि प्रागुत्पत्तेः प्राणमायणमयान्तरप्रलपविषयमित्युकम् । तुम, “मगन्नमस्टिनोऽधीद पारजानपदा जनाः । दुषलेरपि । -- ·द्वितीयोऽध्यायः। वायुमावादिन्द्रियमावान वंपदार्थस्य विवेकः कार्यः, सि. द्वान्ते प्राणादपीति ।। अणुश्च ॥६॥ - 'अणवच' इत्यत्र सांख्योक्तमाहंकारिकत्वकृनं व्यापि- त्वमिन्द्रियाणां निरस्तम् अत्र तु श्रुत्यवगतं मुख्यप्रापास्त्र व्या- पिलमविरोधेन व्यवस्थाप्यत इति न तुल्यन्यायता । इन्द्रिया- जामपि श्रुत्ययगर्न व्यापितमनेनैव न्यायेन व्यवस्थापितं म. वति । अन्ये वाहुः~~'अणपश्च' इत्यस्यातिदेगोऽयम् 'मम एभिस्त्रिभिलोकः' इति ध्यापित्वश्रुतेत्र अधिकाशका आधिदै- विकविषयत्वेन तन्निराम इति; तन्न, ' एते सर्व एव समाः मर्वेऽनन्ताः' इति इन्द्रियाणामपि न्यापित्वनवणस्य व्यवस्था- याच माम्यान् । अपरे त्याहुः-~~ तन्न प अब च इन्द्रियाणां प्राणस्य च व्यापित्वपरिच्छिन्नत्वश्रुतय उदाहरणम् ; तन्द्रि- यव्यापित्यश्रुतीनाम् 'म यो हैनाननन्तानुपाम्ते' इत्युपाति- विषयत्वान् उपास्तारोपितरूपेणाप्युपपर्तन व्याप्तिसाधक- स्वमित्युतम् । अत्र दु'ममोऽनन सर्वेण ' इत्यादः प्राणव्यापि- वनवणस्यादिविफविषयतं वर्ण्यत इति । तदपि न । अ- प्रापि ममानत्वात् 'प्राण: साम' इति न्युसार 'य एवमेत- त्माम पैद' इत्युपास्तिरियातान् हेतुभेदस्य च अधिकरणा• भेदकत्यादिति ॥ सानामधिकरणार्य ययामः- यायोरिन्द्रियव्यापाराग ·[पा. ४. तथा सति इति । अत्र च वायुप्राणभेदाभेदश्रुत्योर्विरोधादप्रामाण्यमिति यद्यपि नन्द्रियवृत्तिः प्राण ; एककेन्द्रियाभावेऽपि जी. यदि मभूय क्रियां कुर्वन्ति नेपां प्रधानक्रियाममानाया. स्पतनानि । नव प्राणनानुगुणायान्नरव्यापारा इन्द्रियाणाम: शाखदर्पणे पूर्वपक्षः, अत्र वायुरेव प्राण इति नैकदेशिमतम् ; वृत्तितद्वद्भेदस्यावश्यवक्तव्यत्वेन सिद्धान्तादविशेषात् । तस्मा- च्छ्रत्योर्विरोधादनिश्शायकत्वेन मांख्यमतेन सामान्यकरणवृत्तिः प्राणः; तथा हि- चाल्यते मिलितैर्यद्वच्छुकै संभूय पसरम् । मिलिनैरिन्द्रियरेव प्राणवृत्तिर्विरच्यते । वनदर्शनान । बगिन्द्रियवृत्तित्व च सामान्यकरणवृत्तित्व- व्याघातान् । तथापि मिलितन्द्रियवृत्तिर्भवति । एकैकशः शुकैरचाल्यस्यापि पचरम्य मिलिनथाल्यत्वात् । तत्त्वान्तरः प्राणकल्पनायां घ गौरवम; इन्द्रियेभ्य. प्राणस्य त्तिनद्वदविषयेति प्राप्त, अभिधीयते- प्रधानक्रियया तुन्या मिलित्वा कुर्वतां क्रियाः। भवन्ति नेन्द्रियप्वेता इति प्राणो न तकिया । नरव्यापारा भ्यन्ने ; यथा शुकानां पचरपालनानुगुणान्युः भेदधतिय - भवणादिष्यापाराणां प्राणनामिजानीयवान् । तम्मान प्राणन मिनियकायम । न प ध्रुनौग्यमिनि । प्रयोजनं नु पूर्वप ·अ. ६.] द्वितीयोऽध्यायः। वायुमात्रादिन्द्रियमानाच त्वंपदार्थस्य विवेकः कार्यः, सि- द्वान्ते प्राणादपोति ॥ अणुश्च ॥६॥ 'अणवश्व' इत्यत्र मांख्योत्तमाहंकारिकत्यकृतं व्यापि- त्वमिन्द्रियाणां निरस्तम् अत्र तु श्रुत्यवगतं मुख्यप्राणस व्या- पिलमविरोधन व्यवस्थाप्यत इति न तुल्यन्यायता । इन्द्रिया- णागपि भुत्यवगनं ब्यापित्वमनेनैव न्यायेन व्यवस्थापितं भ- वति । अन्ये त्वाहु:--'अणवश्व' इत्यस्यानिदेशोऽयम् 'सम एभिस्त्रिभिलॉकैः' इति न्यापित्वश्रुतेश्च अधिकाशका आधिदै- विकविषयत्वन तन्निराम इति तन्न, 'न एते सर्व एव समाः मर्वेऽनन्ताः' इति इन्द्रियाणामपि व्यापित्वश्रवणस्य व्ययम्या- शशा माम्यान् । अपरे पाहुः तत्र घ अव घ इन्द्रियाणां प्राणस्य च व्यापित्रपरिच्छिन्नत्यश्रुतय उदाहरणाम् ; तपेन्द्रि- यध्यापित्वश्रुतीनाम् 'म यो हैनानगन्तानुपास्ते' इत्युपाति- विषयत्वान् उपास्तेयारोपिनरूपणाप्युपपनैर्न व्याक्तिसाधक- स्वमित्युक्तम् । अत्र तु 'समोऽनन सर्वेण इत्यादः प्राणव्यापि. अवमन्याधिविकारपयत्यं वश्यंत इति । सदपि न । अ- प्रापि समानत्वान् 'प्राणः साम' इति व्युत्पाद्य 'य एवमेत- स्माम वेद' इत्युपातिविधानान् हेतुभेदस्य प अधिकरणा- भेदत्वादिति ॥ सानीमपिफरणार्य वर्णयामः- पापोििन्द्रयच्यापाराण

·[पा. ४.
प्राणोऽनूत्क्रामति' इत्यविभुत्वं च । तत्र विरोधादप्रामाण्ये
व्ययस्थायां हि मंमयन्त्यां नोपाधिकल्पितः परिचांदी
१७४
शास्त्रदर्पणे
विवेचितस्य मुख्यप्राणस्य परिमाणनिरूपणात्संगतिः । 'प्राणः
सम एभिस्त्रिभिोकैः' इति विभुत्वं श्रूयते, एवम् ' उत्क्रामन्तं
प्राप्ते, एकदेश्याह-
विभोः परिच्छेद उपाधितो भवे-
द्विभुत्वमल्पस्य न युक्तमित्यतः ।
सृप्यादिसाम्योत्क्रमणश्रुती विभोः
प्राणस्य देहोपहितस्य न स्वतः ॥
न खलु घटकरकादेविभुत्वं केनापि रूपेणोपपद्यते । विभु-
नम्तु नभसः कपाद्यवच्छेदात् कपादिसाम्यमल्पत्वं च दृष्टम् ।
एवं च प्राणस्यापि शरीराद्यवच्छेदात् नुष्यादिसाम्यम् 'समः
गुपिणा' इत्यादिवाक्यैरभिधीयते ; उपाधिकृतं पाल्पत्वमा
पेक्ष्य गत्युत्क्रान्तिश्रुती इति प्राप्ते, अभिधीयते-
हिरण्यगर्भप्राणस्य विभुत्वमितरस्य तु ।
परिच्छेदः स्यतो नेप: शाकल्प्य उपाधिभिः।
.
-
युक्तोऽभ्युपगन्तुम् । प्रयोजन जीयाकान्त्यादेः प्राणोपाधिकत्व.
मितिः, व्यापित्वं प्राणस्य जीवादविशेषण उपाधित्वायोगा.
दिनि ।
ज्यामिरापधिष्ठान
नुदामननात् ॥ ७॥

·अ. ५. द्वितीयोऽध्यायः। निपतेन्द्रियाणां या प्रवृत्तिः सा स्वतन्त्रतः । देवताधिष्ठितवेति चिन्तनात्संगतिः स्फुटा ।। 'चक्षुपा हि रूपाणि पश्यति' इति निरपेक्षकारणत्वावग- मात्, वागग्निना ज्योतिपाभाति च तपनि च अभिर्वाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' इति च इन्द्रियाणामन्यादिदेवताधिष्ठितत्व. वचनाच विरोधः ; वाचोऽमिभास्यत्वादग्निनानुगृहीता स्वविषयं भामयतीत्यर्थः; सपत्ति, कार्य कर्तु प्रवर्तते ; अन्यस्यान्यभावा- संभवात् वाक्सादृश्यं तद्भावः; स च वाक्समानकायहेतुत्व- मित्यनुपाहकत्वसिद्धिः । एवं विरोधे, एकदेश्याइ- नैरपेक्ष्यादधिष्ठानाजीवैर्मनिविरोधतः । श्रुतेगणित्वतो देवा अधितिष्ठन्ति नेन्द्रियम् ॥ यद्धि यत्कार्य करोति तत्तव निरपेक्षमित्युत्सर्गः; मापे- क्षत्वं तु बलवदाधकात् न चन्द्रियदेवतापेक्षायामस्ति प्रमाण- म्; अचेतनवादास्यादिवशेतनाधिष्ठानानुमान जीवेश्वराभ्यां सिद्धसाधनम् न च 'अग्निवाग्भूत्वा मुखं प्राविशत्' इत्या- दिद्युत्या इन्द्रियाणां देवताधिष्टितत्वमिति वाम्यम् ; देवतानां जीवस्य पैकमत्यनिमित्ताभावेन कार्यामिद्विपसनात् । अपि घ इन्द्रियापिठातुरेव मोक्तृत्वमिति तहेवतानामेव स्यात्, न जीवस्य ; तालात् 'अभिर्वाग्भूत्वा' इत्यादी अनिशग्दो वागा. दिवेब प्रकाशकत्वापेक्षया गमयिवन्य इति प्रास, अभिधी- यते- ·[पा. ४. अस्मदादीन्द्रियाधिष्ठातृत्वन तामामस्मदादिवत्तत्माध्यभोग- भागित्वानुमानम 'न व देवान पापं गच्छति' इत्यागमवा- दियागि 'इनि तत्त्वान्तावम् ; अनयोः प्रत्याविरोधाद- १७६ शादर्पणे नियन्तृतोपयोगादिसाक्षात्कारण सा श्रुता । अग्न्यादेरिन्द्रियेवकमयं चेश्वरतो भवेन् ।। म्वरूपोपयोगादिमाक्षात्कारपूर्वकं प्रेरकत्वं हि नियन्त- त्यम् ; न च जीवस्य इन्द्रियस्वरूपमाक्षात्कार इति न तेन मिद्धमाधनम; न चेश्वरेण, तस्यागममन्तरेणासिद्धम्क्तत्वान् । आगमात्तत्मिद्धौ तद्देवतानामधिष्ठातृत्वस्याप्यागमसिद्धत्वा- त्तदप्यस्तु । मति चवं न जीवेन देवतानामिन्द्रियाधिष्ठाने नैक- मन्यम , तम्येन्द्रियाद्यमाश्नाकारित्वेनाधिष्ठातृत्वायोगान्; अ. धिष्ठातृत्वेऽपि ईश्वरादैकमत्यसिद्धेः । रथमाध्यजयफलरहित- स्यापि मारथः म्याम्यर्थ स्थाधिष्टातृत्ववजीवभागार्थमेव देवता नामिन्द्रियाधिष्टातृत्वमप्युपपद्यते; तामांतावन्मात्रस्य श्रुतत्वान न इन्द्रियाणि तापदेगादन्यय श्रेष्ठात् ॥ ८॥ 'इन्नायव म रूपममामेनि त एतम्यैव मर्चे रूपममवन सम्मादन एनेनात्यायन्ने प्राणाः' इत्येवमिन्द्रियाणां मुख्य प्रागरूपत्वमानायने, तथा 'एनम्मात्रायते प्राणो मनः । .. धितम ।। . सर्वे प्रामाग्यं प्रामम् ; नत्र मिश्विन्द्रियेषु तदधिष्टानुपिन्ना ।

·म. ८. द्वितीयोऽध्यायः । तान्येव तु मुख्यप्राणवृत्तिव्यतिरेकेण न सन्ति इत्येकदेश्या- क्षिपति- तद्भावानुविधायित्वाचद्रूपत्वश्रुतेरपि । प्राणशब्दस्य चैकार्थ्यादिन्द्रियाण्यसुवृत्तयः ।। प्राणे सतीन्द्रियाणि सन्ति, नासति; श्रुतिश्च प्राणरूपत्व- मेषामाह-'हन्तास्य-' इत्याद्या प्राणशब्दवाच्यत्वं चा- नातम् 'तस्मादेत एतेनाल्यायन्ते प्राणा:'-- इति ; अत्र वृ. त्तिवृत्तिमतोश्यामेदादैकार्य शब्दस्य, तत्त्वान्तरत्वे तु अने- फार्थत्वम् । प्राणे वा मुल्यस्य प्राणशब्दस्य इन्द्रियेषु लाक्ष- णिकत्वं प्रसज्येत । नच 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे. न्द्रियाणि च' इति भेदव्यपदेशाद्भदः, मनसोऽप्यनिन्द्रियत्व. प्रसनात्; 'मनःषष्ठानीन्द्रियाणि' इति स्मृतेः तस्येन्दियत्ते 'हन्तास्य' इति श्रुतेः इन्द्रियाणामपि प्राणवृत्तित्वमिति प्राप्ते, इन्द्रियशव्दविभागा. प्रकरणभेदान कार्यतानात्वात् । प्राणात्तत्त्वान्तरता न पृत्तिता पारादीनाम् ।। वत्स्वान्तराणि प्राणाद्वागादीनि इति सूने प्रविज्ञाभ्याहिय. से; वत्र देतु:--तव्यपदेशात् तस्य तत्त्वान्तरख रुपपदेशात् । सदेशेषपाधते--- अन्यन भेधात् इन्द्रियाणि-पष्टं प्राणं बर्ज. S.12 ·अ- स्यापि सारथेः स्वाभ्यर्थ रथाधिष्ठातृत्ववजीवभोगार्थमेघ देवता. अस्मदादीन्द्रियाधिष्ठातृत्वेन तासामस्मदादिवत्तत्साध्यभोग- भागित्वानुमानम् 'न ह वै देवान् पापं गच्छति' इत्यागमवा- १७६ शास्त्रदर्पणे [पा. ४. नियन्तृतोपयोगादिमाक्षात्कारण सा श्रुता । अग्न्यादेरिन्द्रियेप्वैकमयं चेश्वरतो भवेत् ।। खरूपोपयोगादिसाक्षात्कारपूर्वकं प्रेरकत्वं हि नियन्त- त्वम् ; न च जीवस्य इन्द्रियस्वरूपसाक्षात्कार इति न तेन सिद्धसाधनम् ; न चेश्वरेण, तस्यागममन्तरेणासिद्धक्तत्वात आगमात्तमिद्धौ तद्वद्देवतानामधिष्ठातृत्वस्याप्यागमसिद्धत्वा- त्तदप्यस्तु। सति चैवं न जीवेन देवतानामिन्द्रियाधिष्ठाने नैक- मत्यम् ; तस्येन्द्रियाद्यसाक्षात्कारित्वेनाधिष्ठातृत्वायोगात्; धिष्टातृत्वेऽपि ईश्वरादैकमत्यसिद्धेः । रथसाध्यजयफलरहित- नामिन्द्रियाधिष्टातृत्वमप्युपपद्यते; तासांतावन्मात्रस्य श्रुतत्वान धितम् ॥ त इन्द्रियाणि तयपदेशादन्यत्र श्रेष्ठात् ॥ ८॥ 'हन्तास्यैव सर्वे रूपमसामेति त एतस्यैव सर्वे रूपमभवन तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणाः' इत्येवमिन्द्रियाणां मुख्य प्राणरूपत्वमाम्नायते, तथा 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वे- न्द्रियाणि च ' इति तत्त्वान्तरत्वम् ; अनयोः श्रुत्याविरोधाद- प्रामाण्यं प्राप्तम् । तत्र सिद्धेष्विन्द्रियेषु तदधिष्ठातृचिन्ता ।

·अ.८.] द्वितीयोऽध्यायः । शेऽपि शरीरशयन मुक्त्वा 'प्राणः प्राविशत्तत्प्राणे प्रपन्न उद्- तिष्ठन्' इत्यादिना प्राणप्रवेश शरीरोत्यानं दर्शयति; तस्मा- देहधारफत्वं प्राणस्य न वागादीनाम् । इन्द्रियाणां तु याह्या- नामालोचनं कार्यम् , मनसस्तु अर्थमननम् , न चैते प्राणस्य संभवतः; एवं वैलक्षण्यप्रमितौ इन्द्रियेपु पाणशब्दस्य लाक्ष- णिकत्वं न दोषः गगादिपदानामिव तीरादिप्विति । प्रयोजन पूर्वपश्ये प्राणमात्रात् त्वंपदार्थस्य विवेकः कार्यः, सिद्धान्ते इन्द्रियेभ्योऽपीति ; एवं यथाभाष्यमेकमधिकरणम् ॥ वाचस्पतिस्तु ‘स इन्द्रियाणि' इति सूवेणैकमधिकरणम् , 'भेदश्रुतेः' इत्यादिसूत्रद्वयेन चापरं चकार; नेन चेन्द्रियाणां प्राणवृत्तित्वं निरस्यते; तन पेन्द्रियाणि श्रेष्ठादन्यत्र अन्यानि- इति त एव सूत्रादनुपङ्गेण प्रतिज्ञा लभ्यते । अब तु इन्द्रियाणां प्राणवृत्तित्वनिपेधपरत्वे, प्राणात्तत्वान्तराणीति अभ्याहारमस- गात् । तस्यपदेशादिति हेतुगततच्छन्दनाध्याहृततत्यान्तरत्व. परामर्शान, प्रौनपरामर्शालाभाष, हेतुपानरुक्त्यं च; त- व्यपदेशादिति किम् ? माणः इन्द्रियाणीवपर्यायशब्दव्यपदेशा- दित्ययः । नन्द्रियाणां प्राणवृत्तित्वाभाव साध्ये अनेकान्तः, मनःकामादिशब्दानां गृत्तिवृत्तिमदभेदाभिधायिनामपि अपयां- यत्वात् । अय प्रफरणभेदेन कार्यभेदव्यपदेशस्तापदेशः, मदि 'भेदभुतेः' इत्यादिना पुनरुक्तिरिति । सम्मादाय सूर्य प्रकारा- न्तरेण यदे- -- ·[पा. ४. एतस्मात्रा- यते प्राणो मनः सर्वन्द्रियाणि च' इति । मनसस्तु सत्यपि भेदव्यपदेशे स्मृतरेवेन्द्रियत्वम् । न चैवमिन्द्रियाणामपि 'तस्मादेत एतेनाख्यायन्ते प्राणाः' इति श्रुतिक्शात्प्राण- वृत्तित्वमिति वाच्यम्, तस्याः श्रेष्ठप्राणनामा इन्द्रियाणां भावात् । किं च 'एवं खल्वेता देवताः पाप्मनाविध्यन्' तथा 'वागुदकामदवदनास्ते देहः' इत्यादिना वागाद्युत्का- तथा 'धाक्माविशदशयदेव शरीरम्' इत्यादिना वागादिप्रवे. १७८ शानदर्पणे यित्वा ते एकादश प्राणा इन्द्रियाण्युच्यन्ते श्रुतौ समाख्यानकथनद्वारण प्राणश्रेष्टयपरत्वात्-श्रेष्ठनाम्ना कुला ख्यानवन् ; 'अयं वै नः श्रेष्ठः' इत्युपक्रमात् । एतेन तद्रूप भवनं व्याख्यातम् ; तद्भावभावित्वं तु तद्वृत्तित्वेऽनेकान्तम् ; देहभावानुविधायिनामपि प्राणसहितेन्द्रियाणां देहवृत्तित्वा: इति वागादीनसुरसङ्गविद्धानुपसंहृत्य--अथ हेममासन्यं प्रा. णमूचुः वागादयन्त्वं न उद्गाय ज्योतिष्टोमे औगात्रं कर्म कुरु तेन वयमसुरान्विजष्यामः- इत्युपक्रम्य-तथेति तेभ्य एष प्राण उद्गायत्तं पाप्मनाविध्यन्नसुरास्ते च यथाश्मानमृत्वा लोप्टो विध्वंसेत एवं हैव विध्वंसमाना विष्वञ्चो विनेशुः । इत्यसुरविध्वंसिनो मुख्यस्य प्राणस्य प्रकरणान्तरकरणेन निरूपणं दृश्यते; तथा कार्यवैलक्षण्यं 'सुपुमेषु वागादिषु प्राणाग्नय एवास्मिन्पुरे जाप्रति' इति, न्तावपि शरीरावस्थानमुक्त्वा 'प्राण उदकामत् तत्माण उत्कान्तेऽपतत्' इति प्राणोत्कान्तो शरीरपातः श्राव्यवे, - च श्रूयते- ·अ.८.] द्वितीयोऽध्यायः । शेऽपि शरीरशयनमुक्त्वा 'प्राणः प्राविशत्तत्प्राण प्रपन. तिष्ठन्' इत्यादिना प्राणप्रवेशे शरीरोत्थानं दर्शयति; HIRE नामालोचनं कार्यम् , मनसस्तु अर्थमननम, न मानण संभवतः; एवं वैलक्षण्यप्रमितौ इन्द्रियेपु प्राणायग्य PRA- णिकत्वं न दोषः गङ्गादिपदानामिव तीरादियिनि । प्रयास पूर्वपक्षे प्राणमात्रात् त्वंपदार्थस्य विवेकः कार्यः, विद्वान इन्द्रियेभ्योऽपीति ; एवं यथाभाध्यमेकमधिकरणप" "भेदश्रुतेः' इत्यादिसूबद्वयेन चापरं चकार ; मन भन्दियामा वाचस्पतिस्तु ‘त इन्द्रियाणि' इति सूक्षणकर्माकाम, प्राणवृत्तित्वं निरस्थते; तत्र चेन्द्रियाणि श्रेष्टादन्यत्र प्रत्यानि- इति त एव सूत्रादनुपङ्गेण प्रतिज्ञा लभ्यते । अधर प्राणवृत्तित्वनिपेधपरत्वे, प्राणात्तत्वान्तराणीनियम परामर्शात, श्रौतपरामर्शालाभाच्च, हेतुपानसर्ग . : इन्द्रियाणीयपयापमयमा दित्यर्थः । तीन्द्रियाणां प्राणवृत्तित्वाभाव माय अंदासः, मनःकामादिशब्दानां वृत्तिवृत्तिमदभेदामियागिनामपिअपयों यत्वात् । अथ प्रकरणभेदेन कार्यभदव्यपदमपोगा, सहि "भेदश्रुतेः' इत्यादिना पुनरुक्तिरिति । तम्मादाय मूत्र प्रकाश देहधारकत्वं प्राणस्य न वागादीनाम् ; इन्द्रियाणां श्रापा व्यपदेशादिति किम् ! प्राणः न्तरेण वयते-- ·पा.४. अनुप्राहकदेवतानिरूपणानन्तरमनुग्राह्यगतविशेपश्चिन्त्यते। ते, 'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमि- कादावतिव्याप्तेः। भेदनिर्देशस्तु मनोवत्प्राधान्यागमयितव्य तेषामेव वृद्धव्यवहारे व्यपदेशान् । इन्द्रलिङ्गता तु स्वरार्थ १८० शाखदर्पणे [पा. 'एतस्माजायते प्राणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ' इति इन्द्रियेभ्यः पृथक्प्राणनिर्देशलिङ्गानुमितश्रुत्या प्राणस्यानिन्द्रियत्वमवगम्य- ति च ' इति पाणिनिस्मृत्यनुमितश्रुत्या इन्द्रियत्वं च; इन्द्रश ब्दात् पष्ठीसमर्थात् लिङ्गमित्येतस्मिन्नथें घच् प्रत्ययो भवति, घस्य आयनादिसूत्रेण इयादेशः, इन्द्रस्य लिङ्गम् इन्द्रियम्; एवमिन्द्रेण सृष्टमित्याद्यर्थे प्रत्ययो योज्यः; चकारः 'चितः' इत्यन्तोदात्तार्थः । एवं श्रुतिविरोधे, एकदेश्याह- भौतिकत्वे सतीन्द्रस्य लिङ्गत्वादसुरिन्द्रियम् । रूपाद्यालोचकत्वस्य दीपादौ व्यभिचारतः ।। भौतिकत्वे मति देहस्थात्मलिङ्गत्वमिन्द्रियत्वम् ; ज्ञानव्या- वृत्त्यर्थे भौतिकग्रहणम् ; चेष्टाद्यपीन्द्रियद्वारा लिगं न स्वात- न्त्र्येण ; न च रूपादिसाक्षात्कारकारणत्वमिन्द्रियत्वम् ; आलो. इति प्राप्ते, अभिधीयते- देहाश्रितस्य रूपादिसाक्षाद्धीकरणस्य च । इन्द्रियत्वं मतं रूढियोगाच बलवत्तरा ।। से वागादयः श्रेष्ठादन्यत्वेन्द्रियाणि; कुतः १ तेनेन्द्रियशब्देन ·अ. ९.] द्वितीयोऽध्यायः। व्युत्पादिता- गच्छतीति गौः इतिवत् । इन्द्रियलक्षणं तु देहाश्रितत्वे सति रूपादिसाक्षात्कारकारणत्वम् । इदं च इन्द्रियस्य देहाभिवत्वं यद्देहप्रदेशे चक्षुर्गोलकाद्यनुग्रहोपधा- ताभ्यां तनुप्रहोपघातौ । तथा च नालोकस्येन्द्रियत्वप्रसङ्गः; अस्तु प्राणस्यानिन्द्रियत्वम् , तस्यैव तु वृत्तयः इन्द्रियाणीत्या- शङ्का उत्तराधिकरणे निरस्ता ।। संज्ञामूर्तिकलाप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उप- देशात् ॥ ९॥ उत्पद्यमानव्यापार उत्पत्तिः, उत्पादकव्यापार उत्पादना, तत्र जगदुत्पत्तिविषयश्रुतिविरोध इत: प्राक्पादद्वयन निरस्तः; इदानीमुत्पादनाविषयश्रुतिविरोधो निरस्यते । तत्रानिवृत्त- भूतोत्पादनं पारमेश्वरमेवेति श्रुतिप्वविगीतमवगतम् ; भौति- कनिर्माणे तु श्रुतिविप्रतिपत्तिदृश्यत इति तन्निरासाय यत्यते । 'सदेव सोम्येदमप्र आसीत्' इत्युपक्रम्य तेजोऽबन्नानां सृ. प्टिमभिधायानायते-- 'सेयं देवतक्षत हन्ताहमिमास्तिस्रो देवता अनेन जीवनात्मनानुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' इति, 'तासां त्रिवृतं विवृतमेकैकां करवाणि' इति । अव ना. मरूपनिर्माणस्य जीवकर्तृकत्वं प्रतिभासते; 'आकाशो ह वै नाम नामरूपयोर्निहिता' इत्यत्र नामरूपनिर्वहणस्य परमे- श्वरकर्तृकत्वमानात्तम्। अनयोः श्रुत्योर्विरोधोऽस्ति न वैति सं.

·(पा. ४. - म् । अत्रैकदेशिमतोपन्यासेन न प्रयोजनम् ; वाक्यघटनाया. मपि विरोधाशान्तेः । तत्र 'जीवन' इत्यस्य 'व्याकरवाणि' यद्यपि 'जीवन' इत्यस्य 'अनुप्रविश्य' इत्पनेन नैरन्तय सं. नस्य प्रकरणाइलत्वात् । तत्र यद्यपि गिरिनदीसमुद्रादिनिर्माणे जीवस्य कर्तृत्व न प्रतीयते, तथापि डित्थडवित्थादिनामकरणे स्यशकटादिरूपकरणे चास्ति सामयम् तावत्ता च योग्यता अवधारयितुं शक्यते । न हि सर्वघ्र कायें कर्तृत्वमवगन्तुं शक्यम् आनन्न्यात् । एवं च प्रधानेन 'व्याकरवाणि' इत्यनेन देवतायाः प्रयोजककर्तृत्वमाह- पारेणानुप्रविश्य परसैन्य संकलयानि इतिवन् । इतरया 'जीवन' इत्येतद्वयर्थ स्यात् । व्यापारविषयत्वस्यावश्यवक्तव्यत्वात् इतरया करणत्वानु- शास्त्रदर्पणे शयः । स च 'जीवन' इत्यस्य व्याकरणप्रवेशसंबन्धाभ्या- इत्यनेनव संबन्धः । तथा च विरोध इति प्राप्तम् ; तथाहि- प्रधानेनान्वयाकाइक्षावशात्संनिधिबाधनान् । जीवनेत्यस्य साफल्यात्क्त्वाश्रुतविकता । निधिरस्ति, तथापि आकाहया प्रकरणसरूपया वाध्यते , स्था. 'जीवन' इत्यस्य गुणभूतस्य संबन्ध संभवति, न गुणभूतेन 'अनुप्रविश्य इत्यनेन संबन्धः अङ्गानां प्रधानार्थत्वेन प्रधान संयन्धापेक्षितत्वान् । 'ब्याकरवाणि' इत्युत्तमपुरुषश्रुतिस्तुपाः आप करणत्वेनार्थवत्त्वम् ; तया सनि प्रधानक्रियोदशेन कर्तृ- - ·म. ९.] द्वितीयोऽध्यायः । १८३ -- पपत्तेः । चेतनस्य च प्रधानक्रियोद्देशन चेतनान्तरप्रयुक्तस्य स्वतन्त्रकर्तृत्वम् , इतरस्य प्रयोजककर्तृत्वमिति चारद्वारकरा. जसैन्यसंकलने दृष्टत्वाच । किं च, अनुप्रवेशे जीवे कर्तरि निश्चिते, समानकर्तृत्ववाचिकत्वाश्रुतेयाकरणेऽपि जीवः कर्ते- ति सिध्यति; तस्माजीवकर्तृकमेव नामरूमव्याकरणम् , ने श्वरकर्तृकमिति श्रुतिविरोधे प्राप्ते, अभिधीयते- उत्सर्गस्याएवादेन बाधाद्योग्यवहानितः । प्रधानेनान्वयासिद्धेोगाथै जीवकीर्तनात् ॥ जीवब्रह्मविभागेन क्वाश्रुतेरुपपत्तितः । व्याकर्तानमपुंश्रुत्या सर्वेशो नामरूपयोः ।। मामान्यनावगतस्य योग्यत्तय गिरिनदीसमुद्रादावपवादेन बाधात् न जीवस्य 'व्याकरवाणि' इत्यनेन संबन्धःकिंतु 'अनुमविश्य' इत्यनेन संनिहितेनान व जीवनिर्देशवैयर्थ्यम्; तिवृत्करणनामरूपनिर्माणयोः जीवमोगार्थत्वेन तन्निर्देशार्थव- त्वात् । तम्मादनुप्रवेशमाने जीवस्य वचनकर्तृत्वम्, परदेव- वायाम्च प्रयोजककर्तृत्वम्, नामरूपव्याकरणे तु उत्तमपुरुष- धुतेः स्वतत्रफर्तृत्वम्, क्वाप्रत्ययस्तु जीवनमणोः स्वरूपै. क्यादुपपादयितव्यः इति । इसि मुनिवचनविरोधशान्या परपरिकल्पितमानदूषणैश्च ।

·१८४ शास्त्रदर्पणे [पा. ४. श्रुतिकलहनिरासतश्च वेदैः परमपदं प्रतिपाद्यमित्यवादि। इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य- पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिते शास्त्रदर्पणे द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥ इति द्वितीयोऽध्यायः॥

·तृतीयोऽध्यायः॥ तदन्तरप्रतिपत्ती रहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूपणाभ्याम् ॥ १॥ अविरोधेन घेदान्तवेद्यं ब्रह्म निरूपितम् । तत्प्राप्तिसाधनं ज्ञानं सोपायमिह चिन्यते ।। अविरोधेन अनाकुले वेदान्तार्थे तत्प्राप्तिसाधननिरूपणं युक्तमित्यध्याययोहेतुहेतुगद्भावः मंबन्धः । तत्र प्रथमे पादे पञ्चाग्निविद्यामाश्रित्य परलोकहलोकसंचरणं निरूप्यते स- म्यग्ज्ञानसाधनवैराग्यार्थम् । जीवः प्राणेन्द्रियसहित: अ- विद्याकर्मपूर्ववामनासमतः पूर्वदेहं परित्यज्य देहान्तरं गृ- हातीति श्रुतम-~- 'अथैनमेते प्राणा अभिसमायन्ति' इत्या- रभ्य 'अन्यं नवतरं कल्याणतरं रूपं कुरुते' इत्यन्तात्संद. र्भात्; स किं देहवीजभूतैर्भूतसूक्ष्मैरसंपरिप्वक्तो गच्छति, उत संपरिप्वक्त इति चिन्यत । अत्र द्वेधा विचार:- इतो भूतानि यान्ति न वेति प्रथमः, तरसंपरिप्वको जीवो ग. च्छति, उत संपरिप्वक्त इति द्वितीयः। परिष्वङ्ग एव गमनं संभवति, प्राणानां जीवदेहाश्रयणेनैव गनिदर्शनात्, इतरथा ·शाखदपणे नेति सूक्ष्मभूतात्मकसूक्ष्मदेहसिद्धिरिति चिन्ताप्रयोजनम् । संशयवीजं तु किं पञ्चम्यामाहुती आपः भवन्तीति संबन्धः, उत या आप: ता: पञ्चम्यामाहुतौ पुरुषवचसो भवन्तीति । यदि प्रथमः, तदा पूर्वपक्षः , पञ्चम्यामाहुतौ अपां सत्त्ववच- नेन द्युलोकानावपामभावावगमात् । उत्तरस्मिन्सिद्धान्तः सि. ध्यति ; पञ्चम्यामाहुनी पुरुषवचस्त्वविशेषविधिना अन्यत्रापुर रुपवचसामपामभ्यनुज्ञानात् । तत्र भूतसूक्ष्माणीतो न या. न्तीति प्राप्तम् ।। उत्क्रान्तावश्रुतेः स्वर्गे श्रद्धाया हवनादपि । सर्वत्र सुलभस्त्राच न भूतानामितो गतिः ।। वृष्ट्याहुतिवर्ज पञ्चम्यामाहुतावेवापो भवन्तीति विशेष- सामावुपलक्षितभूतानि न यान्ति; अपि च आगमैक समधिगम्यं भूतगमनम् ; न च इन्द्रियोपादानवदुत्लान्ती भूतीपादानं श्रुतम् ; अतश्च योग्यप्रमाणाभावात् अभावो भूत- गमनस्य; यदि भूतानीतो गतानि, तर्हि स्वर्गलोके अश्री. प्यन्त; न तु श्रूयन्ते । श्रद्धाया एवाहतस्तत्र श्रवणात् । न घ देहान्तरारम्भान्यथानुपपत्त्या भूतगमनम् ; भूतानां सर्वत्र मुलभत्वेन तद्वयात् । एवं प्राप्त, अभिधीयते- कर्मयानादपा यानं श्रद्धाशब्दोऽम्युलमकः । प्राणानां गमनार्थ च भूतोपादानमर्यवत् ।। न नावाचम्यामाहृताव आपो भवन्ति इत्यवधारयितुं ·अ. १.] तृतीयोऽध्यायः । शक्यम्; पृष्ट्याहुतावपां दुर्वारत्वात् । न च सामान्य- तो व्यवच्छिद्य पुनः श्रुतादन्यन्न व्यवच्छेदस्य संकोचः; अस्यैव गौरवस्यायुक्तत्वात् । तस्मात् या आपः ताः पञ्च- भ्यामाहुतौ पुरुषवचस इति विधीयते । कथं पुनः प्राप्ता- खप्नु पश्चमाहुतिसंबन्धः पुरुषवचन्त्वं च द्वयं विधातुं शक्यम् ; वाक्यभेदप्रसङ्गात् । त्वया वा कथं पञ्चमीमाहुति- मनूद्य तस्यामपां सत्त्वं तासां च पुरुषवचस्त्वं च विधातुं शक्यम्; तस्मात् पक्षद्वयेऽपि वाक्यभेदोऽपरिहार्य: अगत्या थाश्रयितव्यः । यथाहुः भट्टपादाः-- 'गौणं लाक्षणिकं वापि वास्यभेदेन वा स्वयम् । वेदोऽयमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलये. तू' इति । अथवा धूमादिमार्गसिद्धम् इहलोकपरलोकसंचरण- मनूद्य पञ्चाग्निकल्पनया उपास्तिमालमिह विधीयते, अन्यत्स- वमनूद्यत इति न विरोधः । कुनः पुनरपा प्राप्तिः, यासु पञ्च- माहुतिसंबन्धः पुरुपवचस्त्वं च चौद्यते ? उच्यते-तं विद्या- कर्मणी समन्वारभेते' इति कर्मणामनुगमनमुक्तम; कर्माणि पामिहोत्रादीनि दध्यादिद्रवद्रव्यसमवायोनि, अत: सन्ति आपः आहुत्यपूर्वरूपाः; अनेन भूतोपादानाश्रवणं निरस्तम् । नाश्च पञ्चीकृतत्त्वादिवरभूतसहिताः। कारब्धे च देहे पञ्च. भूतकार्यस्य स्वंदादेर्दर्शनात् कर्मसु पञ्चभूतान्वयसिद्धिः । देहपाञ्चभौतिकत्वे अनुमानम्- देवदत्तशरीरं पृथिवीसम. वैतत्वे सनि उदकतेजोवाय्वाकाशासमवेतत्वरहितम् , कार्यत्वा- त्-हिमकरकवत् । यद्यपि हिमकरकः परेषां पृथिवीतरमू- ·[पा. १. विशेषणाभावे विशिष्टस्याप्यभावात् । ततः सपक्षसिद्धिः। ज्ञातं पृच्छयते, वाक्यस्य विशेषणे संक्रान्तत्वात् । आपस्त्वग्नि- माहुतिस्थाने भवतीति; मति चवं प्रश्नहृदये प्रथमाहुतावतिरि. १८८ शास्त्रदर्पणे तचतुष्टयासमवेतः, तथापि न पृथिवीसमवेतः ; ततश्च पृथिवी- समवेतत्वविशिष्टतदितरभूतचतुष्टयासमवेतत्त्रं तन नास्त्येव ; देवदत्तशरीरस्य पृथिवीसमवेतत्वे सति तदितरभूतचतुष्टया- समवेतत्वरहितत्वं पृथिवीसमवेतत्वाभावाद्वा तदितरभूतचतु- टयासमवेतत्वाभावाद्वा; आद्यो व्याहत इति द्वितीयः स्यात् । तथा च तोयादिममयेतत्वसिद्धिः। ततश्च 'आपः' इत्यस्य उपः लक्षणत्वाच्छरीरारम्भकपञ्चभूतानि अनुगच्छन्ति । यत्तु श्रद्धामात्र श्रुतं न त्वाप इति, तत्रोच्यते- पञ्चम्यामाहुती अपां पुरुषवचस्त्वं यथा भवति तथा किं वेत्थेति प्रश्ने, अपां पुरुपशब्दवाच्यत्वप्रकारमात्रमग्निविस्फुलिङ्गादिदृष्टिविशिष्टम- होत्रादिफलप्रापिपुनरावृत्तिपर्यालोचनया शास्त्रान्तराच ज्ञाता एव । तत्र प्रथमाद्याहुतिपु आहुतिविशेषमजिज्ञासित्वा पश्च. माहुतिविषयप्रश्ने एवमभिप्राय:- या पञ्चमाहुतिः सैव प्रथ- स्वर्ग क्ताभिधानमसंबद्धं स्यात् ; ततश्च श्रद्धाया हेतुत्वादापः श्रद्धा गन्दन लक्ष्यन्ते । 'आपो हास्मै श्रद्धा संनमन्ते' इति श्रुतेः । यत्तु भूतोपादानवैयर्थ्यमिति, तत्परिहतम्, प्राणगतेभूतापेक्ष- स्वादिति । एवं भूतानामितः परलोकगमने सिद्धे, विचा यंते- किं भूनः परिवष्टितो जीवो गच्छति, उत भूतानि पृथग्गत्वा परलोके शरीरमारभ्य तं परिवेष्टयन्तीति । ननु ·स. १. तृतीयोऽध्यायः। १८९ - कर्मसमवायित्वादपाम, कर्मणश्च जीवाश्रितत्वात् कथं पृथ- गमनशा? उच्चने, लिङ्गशरीरमेव काश्मयं परलोकं गला व्यापिन जीवं चेष्टयिष्यति । अत्र- अपामेव श्रुतेः प्रभप्रत्युक्त्योभेतनाश्रुतेः । पृथगापः प्रयातीतः परलोके च चेष्टनम् ॥ उत्तरम्-न तावहापि ब्रह्म संसरति ; किंतु तदेव देहो- पाध्यवच्छिन्नं जीवः संसरतोत्याख्यायते; स च गत्वैव पर- लोकं प्राप्नोति, तस्मिंश्च धर्मादि अध्यस्त लिङ्गोपाधित:- इत्यध्यासभाप्ये उक्तम् ; एवं च, सोमराजश्रुतेः साम्यात्पञ्चामिपितृयाणयोः । अप्मु भोमन्वयः सिध्येदपा भोक्तरि चान्वयः ।। पितृयाणे पथि 'आकाशाश्चन्द्रमसमेप सोमो राजा' इत्यत्र इष्टादिकारी चन्द्रललेफं प्राप्तः सोमराजशब्देन श्रुनः; पचा. मिविद्यायामपि 'श्रद्धां जुइति तस्या आहुतेः मोमो राजा मभवति' इति कर्तृवचनत्वेनाल्यध्र निर्मात; मोमराजशब्द भाग्नातः ततश्च यम पश्वामिविद्यापामाप: सुताः, तत्र फर्ता प्रतीयते, या पिसृयाणे की भुतः तग्रापि पयामि विद्यायां भुला आप: प्रतीयल; न प वाच्यम् , आप एव गत्या शरीरमारभन्नां न पायच्चिने तीचे मोमराज- प्रत्यभिता भयविति, यत: 'म गुप्तति तम्या भादुतः ·रीरावच्छिन्नस्य कर्तुः संभयो विधीयमानोऽस्वपि कन्वयं गमयति । इतरथा अद्योऽमृतमयशरीरमात्रमुत्सद्येत, तेन गानां ततोऽवरोहः आम्नायते, "तस्मिन्यावत्संपातमुपित्वाच- तमेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते यथेतम्' इत्युपक्रमे, संपतात गच्छति अनेन फलमिति संपातः कर्म, उपसंहारे च रमणी- यचरणाः ब्राह्मणादियोनिमापद्यन्ते कपूयचरणाः श्वादियोनि- मिति, तत्र संशयः- किं भुक्तकृत्वकर्माणः इष्टादिकारिण: ब्दादुपसंहारगतरमणीयचरणशब्दाघ । पूर्वत्र कर्चनुगतकर्म- नमुहम्। तय स्वर्गादवरोहतः कर्मव नास्ति, कुतस्तत्समवा- शाखदर्पणे [पा. १. मोमो राजा संभवति' इति श्रद्धाशब्दवाच्याहुतेरमृतमयश- चावच्छेदोत्तरकालं सोमराजसंभवः प्रसज्यतेति ॥ कृतात्ययेऽनुशयवान्दृष्ठस्मृतिभ्यां यथतमनवं च ॥२॥ इष्टादिकृतां धूमादिमागेण चन्द्रलोकं गत्वा तत्र अवरोहन्ति, उद अभुक्तफलकर्मवन्त इति ; उपक्रमगतयावच्छ समवायिनीनामपामवरोहकाले पञ्चभ्यामाहुती पुरुषाकारप रिणाम हेतुमाश्रित्यारोदेऽप्यद्धिः परिवेष्टितस्य जीवस्य गम. भुक्तभो- यिन्य आपः; क्या चारोहेऽपि हेत्वभावान्न परिप्वद्गससिद्धि- रियाक्षिप्यते- यावधकिंचादाभ्यां सर्वकर्माभिधानतः । मृती सर्वक्रियाव्यचरवराहोऽन्यकर्मतः ।।

·अ. २.] तृतीयोऽध्यायः । १९१ . - उपक्रमगतात् 'यायसंपातमुपित्वा' इति वचनात्, 'प्रा- प्यान्तं कर्मणस्तस्य यत्किंचेह करोत्ययम् । तसालोकात्सुनरेत्य- स्मै लोकाय कर्मणे' इति अत्यन्तराञ्च, प्रायणस्य चानुपभुक्तफ- लसकलकर्माभिव्य सफत्वात् , শ্রদ্ধাৰিহ ক্কা- योगात्-प्रदीपसनिमाविव घटपटादीनाम्-कर्मणागभिव्यक्त- २ फलाभिमुख्यरूपत्वात् , आभिमुख्ये चाजनकरवानुपपत्तः, समस्तकर्मफलं स्वर्गे उपभुज्य परकृतात्कर्मणः अवरोहन्ति । स्मयते हि-पतत्यर्धशरीरेण यस्य भायी सुरां पिबेत्' इति । श्राद्धवैश्वानरीयष्टयादेरपि पिहपुत्रगामि फलं श्रूयते-- "अब यत्पितृभ्यो निमृणाति तेन पितृणां लोकः' इति । निमृणाति प्रयच्छत्ति श्राद्धादीत्यर्थः । तथा 'याम खाते एतामिष्टिं निर्वपति स पूतः' इति च । आचारादवरोह इति तु पूर्वपक्षस्तुच्छ: । 'ययाकारी यथाचारी' इत्युपक्रम्य, 'साधुकारी' इत्युपसंहारण करणचरपोक्यस्य श्रुतत्वात् । एवं यो, अभिधीयते- बहुव्रीहिसमासाऽयं मतुबथें प्रयुज्यते । साक्षात्संबन्धलामे च न युज्येत परम्परा ! रमणीयं चरणमेषामिति मतुवर्थसंवन्धे च बहुमीहिः । न चामौ संवन्धितकर्मणि विप्रकर्षण नेतुं युक्तः; सक्षासंब- न्धर्ममवे तदयोगात् । पावच्युतिः साक्षात्संवन्धं पाधव इति चेत्, न; तात्या एव रमणीयचरणश्रुत्या स्वगायकवकर्मणि ·[पा. १. भोगा- संकोचोपपत्तेः । उपक्रमश्रृतायास्तस्या उपसंहारानुरोधेन न योगान् , तस्मात्स्वयं संकुचढत्या यावच्या अपेक्षितविषयः उपसंहारण ममयते । एतेन यत्किंचिच्छूर्ति व्याचक्षीत । न्ति जायव म्रियम्बति एनतृतीय स्थानम्' इति पांचिन्मा- गयनिषधेन तृतीयम्यानसंकीर्तनाच । इष्टादिकारिणां प्रतीत. परिष्यतरंदणवम् नत्मामध्यदिव देहान्तरलाभाय सर्वेषां १९२ शास्त्रदपणे संकोच इति चेन्, न; अननुढेऽप्युपसंहारे तस्याः स्वयमेव संकुचद्वृत्तित्वात् न हि यावतां पुंसां संपात:, यावन्तो या संपा. ता: स्वयंकृतास्ते सर्वे शक्याश्चन्द्रलोके भोगेन क्षायितुम् । पुरु पान्तरकृतस्य स्वयंकृतस्य च चिरमुक्तस्य कर्मण: तत्र कर्मणां युगपदभिव्यक्ती फलदानेच इदानी क्रमेण सुखादिमी- गो न म्यान् । पूर्वप्रायणेन युगपदभिव्यक्त कर्मभिरिदानी यु. गपत्फलारम्भप्रसङ्गादियकमाविकन्यायो द्रष्टव्यः ।। अनिष्ठादिकारिणामपि च श्रुतम् ॥ ३ ॥ इष्टादिकारिव्यतिरिक्ताश्चन्द्रलोकं गच्छन्ति, उत नेति सं. शयः ये वै के चास्मालीकाप्रयान्ति चन्द्रमसमेव ते सर्वे गन्छन्ति' इति अविशेपेण प्रवणात्, कनरेण चन तानीमानि शुद्राण्यसकृदावर्तीनि भूतानि भव• रित्युभम , नत्र विशेषणयययंमाशय परिद्वियत; अपवा 'पशायामाहुनापापः पुरुषवषमः' इति धनमामध्यदिनि पच्याप्रिगमनमाशय निरस्यत इति ध्यवदितमंगतिः, अथवा 'अयेतयोः पयोन , ·अ.. तृतीयोऽध्यायः 1 यावच्छ्रतिवत्सर्वश्रुतेने स्वयं संकुचद्वृत्तित्वमस्ति अनुपपत्त्य- भावादित्यव्यवहितसंगतिः । तत्र- सर्वशब्दो न संकोच्यः स्थानमात्राभिधानतः । देहाप्तये च चन्द्राप्तिरनिष्टादिकृतागपि । तृतीयस्थानशब्दो हि न सर्वशब्दस्य संकोचकः; तेन शानमात्राभिधायकेन मार्गानभिधानात् । चन्द्रलोकावती- नामपि तत्स्थानत्वसंभवात् । पञ्चम्यामाहुती देहान्तरलाभः इत्यविशेषेण श्रुतम् । पञ्चमाहुतिप्राप्तिश्च न श्रद्धाद्याहुतिमन्तरे- णेति चन्द्रलोकः सर्वैर्गन्तव्यः। 'न कतरेण चन' इति नि. पेपश्चन्द्रलोकभोगं निषेति न गमनम् । न च भोगामावे ऊर्ध्वगमनवैयर्यम्; अनन्यमार्गतया प्रामं गच्छन् वृक्षमूला. न्युपसर्पति इतिवत्- संयमि पुरीं गन्तुं चन्द्रलोकगमन- अभिधीयते- मार्गापेक्षं तृतीयत्वं मार्गस्यैव समञ्जसम् । पञ्चम्यां प्रापयेईई श्रुतिर्नान्यत्र वारयेत् ।। यद्यपि स्थानशब्दान्न मार्गप्रतीतिः, तथापि 'वेत्थ यथासौ लोको न संपूर्यत ३' इति प्रश्नस्य प्रतिवचनावसरे ‘अवैतयोः पोर्न कतरेण चन' इत्यनिष्टादिकारिणां मार्गद्वयनिषेधपूर्वक तृतीयं स्थानं युलोकापूरणाय वदन मार्गमेव वदेत् ; अवान्त- रसंख्यानिवेशस्य साजात्यापेक्षवात् । यदि तु पिल्याणेमाव- मिति प्राप्ने, - S.13 ·१९४ शेपवचनाच सर्वशब्दः इष्टादिकारिषु संकुचति । 'पञ्चम्यामा- ते । तत्रेयमवरोहश्रुतिर्भवति–'अथेममेवाध्वानं पुननिवर्तन्ते शास्त्रदर्पणे [पा. १. रुह्य प्राप्तं कीटादिम्यानं तृतीयमभविष्यत् , तर्हि रमणीयादि. योनिरपि प्राप्यमाणा तृतीयत्वेन निरदेक्ष्यत ; न च निर्दिष्टा; तस्मात्तृतीयस्थानं मार्गान्तरमनिष्टादिकारिणो गच्छन्तीति वि- हुतो' इति च वचनं पञ्चम्यां देहं प्रापयति, न अपञ्चम्यां प्र. तिषेधति, वाक्यभेदप्रसङ्गात् । न चार्थात्प्रतिषेधति ; कीटादि. स्थानतृतीयमार्गविषयविशेषवचनविरोधात्। तथा च न कीटा- दिलाभाय द्युलोकगमनापेक्षा । चिन्ताप्रयोजनं तु पञ्चाग्निवि- यायामविशेषेण दिष्टं गताः श्रद्धाद्याहुतिमयभूतपरिष्वक्ता नुचिन्तनीयाः पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते तु इष्टादिकारिण इति ॥ साभाव्यापत्तिरुपपत्तेः ॥ ४ ॥ इष्टादिकारिण एव भूतसूक्ष्मपरिवेष्टिता: चन्द्रमसमधिरुहा ततः सानुशया अवरोहन्ति न त्वनिष्टादिकारिण इत्युक्तम् । इत आरभ्य आपादपरिसमाप्तः तेपामेवावरोहप्रकारः परीक्ष्य- अ. यतमाकाशमाकाशाद्वायुं वायुर्भूत्वा धूमो भवति धूमो भूत्वा अभ्रं भवति अभ्रं भूत्वा मेघो भवति मेधो भूत्वा प्रवर्षति' इति तत्र संशयः-किमवरोहन्त आकाशादिरूपेण परिणमन्ते, उत आकाशसदृशा भवन्ति उत्तरेश्च संवध्यन्त इति । नित्याका- शसंयोगशासाध्यत्वाचत्मादृश्यम्; धूमो भवति' इत्यादिश्रुतेः 'आकाशम्' 'वायुम्' इति कर्मश्रुतेश्च । जीवानां निरवयव.

·म..] तृतीयोऽध्यायः । त्वेनापरिणामित्वेऽपि लिङ्गशरीरस्य सत्संभवः । पूर्वत्र मार्गग- तनिस्वसंख्यायोगारस्थानमपि मार्ग इत्युक्तम् । सहमहाप्यनुश- प्यात्मकवायुगतकर्मत्वस्याकाशेऽपि गम्यमानत्वादाकाशस्या- प्यनुशयितादात्यमिति प्रत्यवस्थानात्संगतिः । तत्र- आकाशाद्यात्मकत्वं स्यात्कर्मिणां भवति श्रुतेः । अन्यस्यान्यात्मता दृष्टा नन्दीशनहुपादिपु ।। भूत्वेति कर्मणो वायोस्तादात्म्यप्रतिपादनात् । अकाशस्थापि तादाम्यं कर्मत्वेऽपि प्रतीयते ।। देहत्यागमनु पश्चादेहान्तरे शेरत इत्यनुशयिनः कर्मिणः, ते- पां धूमादिभिस्तादात्म्यम् भवति ' इति श्रुतेः स्फुटमवगम्यते। न चास्याः धूमादिसंसर्गसादृश्यपरतया गौणत्वम् ; मुख्यार्थसं- भवे तदयोगात्। न चान्यस्पान्यभावानुपपत्तेर्मुल्यार्थासंभवः मनुष्यशरीरस्य नन्दिकेश्वरस्य महादेवप्रसादाद्देवशरीरपरि- णामस्य, देवशरीरस्य नहुपत्यागस्त्यशापावजगरशरीरपरिणा- मस्य च स्मरणात् । यद्यपि आकाशे पायौ च कर्मत्वं प्रती- यते, तथापि वायौ तावत् 'वायुर्भूत्वा' इति तादात्म्यमवग- घम् ; कर्मत्वं च अनुशयिभिस्तद्रूपपरिणामार्थ गम्यत्वादुपप- अम् ; आकाशस्यापि तेन सह कर्मवनिर्देशसमभिन्याहारसा- म्यात् तदात्मनाप्यनुशयिनः परिणमन्ते इति श्रा, अभि- धीयते-- ·मनुष्यशरीरसमये देवशरीराभावात् युक्तस्तस्य तदाकारण परिणामः; अनुशायनां सूक्ष्मदारीरस्य तु आकाशेन योगे चाकाशसादृश्यपरा तथा वाय्वादिष्वपि भिन्नसमयत्वसंभवे. ऽपि समर्गपरा; उपक्रम एव मुख्यत्वभङ्गात् । आकाशाद्यक्ये सति न रमणीयादियोनिप्राप्तिः, सादृश्ये तु भवतीति चिन्ता- दृश्यम्य महाप्रलयस्थितनाकाशन सादृश्यसंभवन देहलाभो शास्त्रदर्पणे [पा. १. सिद्धस्यासिद्धरूपेण परिणामो हि दृश्यते । मिद्धाकाशादिरूपेण नान्यस्य परिणामिता ॥ पश्चान्न तदाकारपरिणामिता; न हि समसमये दना दुग्धं परिणमते; एवं च मुख्यार्थालाभेन भवतिश्रुतिौगी; सा प्रयोजनम् ॥ नातिचिरेण विशेषात् ॥ ५॥ आकाशादिप्रतिपत्ती प्राग्नीह्यादिप्रतिपत्तेर्भवति विशयः-- म किं दीर्घकालमाकाशादिसादृश्येनावस्थाय उत्तरोत्तरसा- दृश्य मंसर्ग वा गच्छति, उत अल्पकालमिति । आकाशादि- मादृश्य एव चिराचिरत्वविचारणात्मंगतिः । विरत्वे हि मा. । - न म्यात्; अचिरत्वे तु स्यादिति सप्रयोजना चिन्ता। तत्र- अती वा इति सर्वेपामुक्तरनुमितरपि । दुःसार्थवाहुरित्यस्य मवेंपु चिरभाविता ॥ अनुशयिनामाकाशाद्यवत्यानं चिरभावि, अनुशय्यवस्था- ·अ. ६.] तृतीयोऽध्यायः । १९७ नत्वात्, ब्रीह्यादावस्थानवत् । न च 'अतो वै खलु दुष्प्र- पतरम्' इति ब्रीहिमावानिर्गमस्य दुःशब्देन चिरभावित्व- श्रुतेः अर्थादिनरेभ्योऽचिरान्निर्गमावगमात् श्रुतापत्तिबाधि- तमनुमानमिति वाच्यम् ; 'अतो वै खलु' इत्यत्र अत:शब्देन प्रकृतानां सर्वेषां परामृष्टत्वेन सर्वेषु चिरावस्थानपलीतेः; अपि च दुःशब्दोऽयमेकदेशलक्षणया दुःखमाह, न चिल- म्बम् । तस्य तत्राप्रसिद्धः । न चैवं नौह्याद्यवस्थानेऽपि चिर- त्वे मानाभावान् संदिग्धसाध्यता; गिरितददुर्गादिधृतधान्येषु रेतःसिम्भिरनद्यमानेषु अनुशायनां यावद्रोधादिभावित्वेन त- द्गतरूपादिवञ्चिरावस्थानसिद्धः ।। अत्र सिद्धान्त:- दुःखं निषेत्स्यते सर्वनामाध्यवहितं वदेत् । तथा च नानुमादेति श्रुताधापत्तिवाधिता ।। अनन्तराधिकरणे अनुशायनां दुःखभोगः प्रतिपत्स्यते; तथा च विलम्बपरो दुरुपसर्गः; आकाशादीनां प्रकृतत्वा- विशेषऽपि अतःशब्दः अनन्तरवाक्योक्तनीयादीन् परामृशक्ति, न व्यवहिताकाशादीन ; तथा च ब्रीहिभावचिरावस्थानभुता- पत्तिवाधितमनुमानमिति ॥ अन्याधिष्ठिते पूर्वबदभिलापात् ॥ ६॥ अस्मिन्नेवानुशायनामधरोहे प्रवर्पणानन्तरं पश्यते 'त इह ·तनपूर्वक स्थावरजन्मनिर्देशः 'रमणीयचरणाः' इत्यादाविव , . दसिद्धेः, इष्टादिसंकीर्तनात् ; इष्टादेश्च पशुहिंसादिनिपिद्धकर्म- मिश्रितत्वेन स्वर्गभोगानन्तरं स्थावरशरीरभोग्यदुःखफलत्व- इति सांप्रतम् ; न हि बलवदित्येव दुर्यलं बाधते, किंतु सति विधिः हिंमायाः ऋत्वर्थतामापादयति, न त्वपनुदति निषेधा- पादितामस्या: पुरुषं प्रत्यनर्थहेतुताम् । तस्मात्कर्मविशेषसंकी. १९८ शाखदर्पण [पा. १. व्रीहियवा ओषधिवनस्पतयस्तिलमापा इति जायन्ते' इति; तत्र संशय:- किं स्थावरजात्यापन्ना भोक्तारोऽनुशयिनः, उत तत्संश्लेपमात्रभाज इति; 'जायन्ते' इति श्रुतेः कर्मपूर्व- कत्वश्रुतेश्च । पूर्वत्रान्यस्यान्यभावानुपपत्तेः वाय्वादिषु भवति. श्रुतेरुपचरितार्थत्वमुक्तम् , अत्र तु चेतनेषु 'जायन्ते' इति श- ब्दस्य देहाहणे रूढत्वात् तस्य चाविरोधात्तदाशङ्कयते । तत्र, मुख्यार्थत्वाजनेर्यज्ञपशुहिंसाद्यधर्मतः । अवरोहन्त इष्टादिकृतः स्थावरतां ययुः॥ मनुष्यो जायत इत्यादी जनेः शरीरग्रहणे प्रसिद्धत्वाद त्रापि ब्रीहियवादिशरीरा एवानुशयिनः । न च 'रमणीयच. रणाः' इत्यादिवत् कर्मविशेपासंकीर्तनं मुख्यार्थत्वबाधकम् ;त स्याप्युपपत्तेः । न च 'न हिंस्यात्सर्वा भूतानि' इति सामा- न्यशाम्रस्य सामान्यद्वारेण विशेषस्पृशः साक्षाद्विशेषविषय- विधेः 'अग्नीषोमीयं पशुमालभेत' इत्यस्माहुबलत्वात विरोधे ; न प इहास्ति विरोधः, ऋतुप्रकरणसमाम्नातो हि बाघ " ·म. ६.] तृतीयोऽध्यायः। देहग्रहणं गमयतीति प्राप्ते, अभिधीयते- पुमर्थगोचरो हिंसां क्रत्वों न निषेधति । प्रतिषेधस्ततो दुःखं न भवेत्पशुहिंसया ।। 'हिंस्यात्' इत्याख्यातेन भावनावाचिना अर्थात्कःवग- म्यते, तच्छेपश्च हिंसा समानपदश्रुत्यावगता; तस्याश्च रागतः कर्तव्यत्वं प्रत्ययेनानूदितं तत्र निषिध्यते । एवं प्रतिषेधस्य रागप्राप्तहिंसाविषयत्वेन चरितार्थत्वे संभवति नाधिकारान्त- रानुप्रविष्टक्रत्वर्थहिंसानुवादेन तनिषेधकल्पनं युक्तम् ; गौर- वात् । न चार्य प्रतिषेधः क्रतुप्रकरणे श्रूयते, येन 'नानृतं वदेत्' इनिवत् क्रत्वर्थविषय: स्यात् ; अनारभ्याधीतो ह्ययम् । ततश्च हिंसाया अनिपिद्धत्वान्न अनर्थहेतुत्वम् । तथा च अतु- शयिनां ब्रह्मादिजन्म न मुख्यम् , अस्मिन्प्रकरणे फर्मजन्य- स्वमन्तरेण कीर्तितत्वे सत्यन्यस्य अन्यभावरूपत्वात् , आका- शादिभाववदिति।। इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यत्रीमदनुभवानन्दपूज्य- पादभिष्पभगवदमलानन्दविरचिते शास्त्रदर्पणे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥

·मिध्यासानानि उदाहरणम् ;न्यायस्य तुल्यत्वात् । स्वयज्यो- इदानी तत्र यदि स्वप्नोऽपि सत्यः स्यात्, तदवस्थं दुविवेकत्वमिति कारित्वरूपं मत्वमाशङ्कय निरस्यत इति भेदः; तत्र स्वप्न- दिसान्नानात् रथाधभावान्नानाच संशयः । इह साण्येव द्वितीयः पादः॥ संध्ये सृष्टिराह हि ॥ १ ॥ कर्मफलस्य यातायातरूपत्वेन वैराग्यं निरूपितम् । विरक्तम्य तत्त्वंपदार्थविवेकाय द्वितीयः पाद आरभ्यते । तत्रापि, न स्थानतोऽपीत्यस्मात्प्राक्त्वंपदार्थो विवेचितः। तत्पदार्थस्तत: पञ्चायावत्पाद. समाप्यते ॥ यस्य जीवस्य जाग्रदवस्थायामिहलोकपरलोकसंचार उक्तः, तस्य स्वयंज्योतिष्ट्वाय स्वप्नाद्यवस्था प्रथमाधिकरणे परीक्ष्यते । जामदयस्थायां हि आदित्यादिसंकराहुविवेकं स्वयज्योतिष्यम् । तन्मिप्यालमुच्यते; मनस्तु स्वप्ने सदपि दृश्यत्वान्नात्मभा- सकम् ; आदित्यादीनां दृश्यत्वाविशेपेऽपि स्वरूपतोऽप्यभाव. समर्थनादर्यवती चिन्ता । आरम्भणाधिकरणे सर्वविका. राणां परमार्थत्वामाव उक्तः; इह तु स्वाप्नदृश्यानामर्थक्रिया- दृश्यं ग्रममाक्षात्कारादवांगयाध्यम् , उत माध्यम , इति स्या -- ·अ. १.] तृतीयोऽध्यायः । तिथ्वोपयोगितया तु स्वभज्ञानमुदाहृतम् । तत्र- सम्यक्स्याद्विमतं ज्ञानं ज्ञानत्वात्संमतं यथा । न बाधः कालभेदादेविभिन्न विषयत्वतः ।। रजतमेव कालान्तरे शुरुयाकारपरिणतं शुक्तिज्ञानविषय इति इदं रजतमिति ज्ञानस्य इयं शुक्तिरिति ज्ञानेन न पाधः; कालभेदन भिन्नविषयत्वात् । एकं वा वस्तु अने- कात्मक कदाचित्तीनातपग्लानिसहिसनयनन रजतरूपेण गृ- ह्यते, आलोकमात्रसहकृतेन तु झुक्तिकारूपेण-इति ग्रहणसाम- ग्रीभेदादविरोधः । अपि च, विरोधेऽपि वलवता दुर्वलं घाध्यम, न चान पलावलविनिगमनम् ; द्वयोरपि ज्ञानयोः स्वगोचरचारितया समानत्वात् एतेन स्वप्नो व्याख्यातः । भवति चात्र श्रुति:- 'अथ रथान्रथयोगान्पथः सृजते' इति; 'म तत्र रथाः' इति श्रुतिस्तु जामवस्थादर्शनयोग्य- रथाद्यभावपरा । एवं प्राप्त, अभिधीयते-- नान्यकालेऽन्यथाभावो भ्रमकालेऽपि वाधतः । यात्मतायां तु शुक्ते: स्यात्कार्य जातिद्वयोचितम् ॥ न तावद्रजतस्यैवोत्तरकालीनः परिणामः शुविज्ञानगोचर इति युक्तम् ; रजतमिदम् इति भ्रमगृहीतस्य तत्कालेऽपि निर्मललोचनेन पुरुषान्तरेण अफित्वेन वेदनात नापि तंदव मुक्तिरजतात्मकम् , तथा सति मुक्तित्वरजतत्वप्रयुक्तकार्यद्वय. प्रसङ्गेन मुक्तिदाक्षिारभावद्रवीभावयोगपलम्मममहात् । यत्तु ·[पा, २. । रथाः' इति श्रुतिः अनूद्य आत्मनःस्वप्रकाशत्वं प्रतिपादयती. ख्यादि इति वाधानुपलम्भात् । युक्त्या तु मिथ्यावरूषित- तामिः प्रत्यवसूप्य पुरीतति शेते' इति नाडीपुरीतत्स- मुच्चय आम्नायत । तथा अन्यत्र च 'तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकथा शेत' इति केवलं ग्रह सुमिस्थानं निगद्यते । तत्र-कि २०२ शाखदर्पणे बाध्यबाधकमायानिश्चय इति, तन्न ; पूर्वज्ञानस्योत्तरेण वाधान् रजतज्ञानात्याक् शुक्तिज्ञानत्याप्राप्तस्य तेन बाधानुपपत्तेः । ज्ञानयोः स्वगोचरचारित्वेऽपि शुक्तित्वरजतत्वयोः वर्णितेन प्र- कारेण एकधर्म्यसमावेशे स्याद्विरोधः । एवं च भ्रमसम्यक्त्वा. नुमानं बाधकप्रत्ययेन कालातीतम् । एतेन स्वप्नप्रत्ययो मि. ध्यति व्याख्यातः । न्यायानुभवसिद्धं तदाधनम् 'म तत्र ति । स्वप्नस्त्रीदर्शनादेः अस्ति व्यावहारिक सत्त्वम् , वेन तात्त्विकत्वं वाध्यते । अतस्तस्य क्रिया न विरुध्यते ॥ तदभावो नाडीपु तच्छुतेरात्मनि थ ॥ 'तपतरसुप्तः समस्तः ' संहृतकरण इत्यर्थः । अत एव सप्रसन्नः स्वप्नं न विनानाति, आसु तदा नाडीपु सृप्तो भवति' इति श्रूगते ; तथान्यन्न नाड्यः द्वासप्ततिसहस्राणि भवति' इति प्राणशब्दवाच्यस्य ब्रह्मणो नाहीनां च समुन्ध यो निगद्यते । अन्यत्र प य एषोऽन्तहृदय आकाशस्तरिम मोपलब्ध सत्यशुभाविसूचनमर्थ- - - ·- सुषुप्तिव्यापात: । एतेन तुल्यार्थत्वं नाड्यादीनां निरम्तम् ब्रह्मण आधारत्वानुपपत्तेः। यद्यपि जीवः सुषुनावज्ञानोपहितः, ना स्थूलसूक्ष्मोपाध्योश्च निवृत्तस्वात्तादात्म्यव्यपदेशः, अल्पो- अ. २. तृतीयोऽध्यायः। नाड्यादि विकल्पेन सुषुप्तिस्थानम् , समुच्चयेन वेति संशयः; प्रत्येक सप्तमीश्रवणात्, ताभिः प्रत्यवसृप्य' इत्यादिसमुच्चय- निर्देशाच्च । सत्यपि नाडीनां पुरीतद्ब्रह्मभ्यां समुश्यश्रवणे, वि. कल्पः कल्प्यते ; कदाचिन्नरपेक्ष्येण नाडीनामाधारत्वात् ।। जीवस्य स्वप्रभत्वाय स्वामिध्यात्वमौरितम् । अथास्य ब्रह्मभावाय सुप्तिः केति विचिन्त्यते ॥ प्रत्येकं सप्तमीश्रुत्या नैरपेक्ष्यप्रतीतितः । आधारत्वेन चैकान्निाड्यादीनां विकल्पनम् ।। उत्तरम्-- समुच्चयं तु स्वीकय विकल्पाश्रयणाद्वरम् । समुच्चयोऽस्तु सर्वत्र न विकल्पोऽष्टदोपत्तः । नसावन्नरपेक्ष्य सप्तमीभिरवगमयितुं शक्यम् ; 'चाभिः प्रत्यवसृप्य' इत्यादिना सापेक्षत्वस्य श्रुतत्वात् । न च संम. वति ; वस्तुतः परमात्मस्वभावस्य जीवस्यान्तःकरणापाध्यानि तस्य नाड्यादावाश्रितत्वासंभवात् ; इतरया परममहन आधे- यत्वायोगात्। तथा च सति मनसि स्वप्नवद्विशेषविधानप्रमले तेषां जीवोपाध्यन्त:करणाधारत्वात् । जीवश्य नक्षतादात्म्येन तथापि तस्य परमार्थतो ब्रात्मकत्वात् यावदुपाधि मैदकल्प- ·[पा. २. अतो गत्यन्तराभावानियमार्थतया सकलप्रयोगव्याप्तिबोधि- प्यपरतया नेतव्ये-प्रासादे शेते पर्यवे शेते इतिवत् । ब्रह्माणि यः मुमः मोऽहं जागर्मि इति प्रत्यभिज्ञानान्, सुपुप्तावुपाधि. २०४ शास्त्रदर्पणे पाध्यवशेषात् तत्राधिकानन्दाभिव्यक्तिश्च । एवं नानार्थत्वात् ममुच्चयश्रुतेश्च तस्मिन्नवश्याश्रयितव्य विकल्पनमनुपपन्नम् ; तस्याप्टदोषदुष्टत्वात्-नाडी परित्यज्य पुरीतदायतनत्वेन क्व. चित्सुपुप्तावाश्रित नाडीवाक्यस्य प्रमितप्रामाण्यपरित्यागः, अप्र- मिताप्रामाण्यस्वीकारः, पुनः सुपुप्यन्तरे नाडीनामाश्रयत्वाश्र- यणे नाडीवाक्यस्य पूर्वस्वीकृताप्रामाण्यपरित्यागः, परित्यक्त प्रामाण्योपादानमिति नाडीवाक्ये चत्वारो दोपाः । एवं पुरी- तद्वाक्ये चत्वारः- इत्यष्ट दोषाः । ब्रीहियवयोस्तु न समुच्च- यश्रवणम्, न वानेकार्थत्वम, 1, ऋतुसाधनपुरोडाशप्रकृतित्वात्। कयो ‘ब्रीहिभिः' इति ‘यवैः' इति च श्रुत्योरनुग्रहाय विकल्प आश्रित इति । सति चैवं नाडीपु पुरीतति च सप्तम्यौ सामी- तु सप्तमी तादात्म्यप्राप्त्यभिप्राया ।। म एव तु कर्मानुस्मृतिशब्दविधिभ्यः ॥ ३ ॥ मुपुप्त्यनन्तर ब्रह्ममंप्रतिपत्तेः प्रतिबुध्यमानो जीवः किं उत स एवेति संशयः। - यः मंपन्नः स वा, अन्यो वेत्यनियमः, प्रविलयाच॥ आत्यन्तिकतयोन्मृष्टा सत्मपत्तिः पुरोदिता । अविद्यागपतम्नस्या अपवाद इहोच्यते ॥

·अ. ३. तृतीयोऽध्यायः । अथवा, 'अतः प्रबोधोऽस्मात् ' इति सुपुप्यनन्तरं ब्रह्मणः प्रतिबोधश्रवणात् तदात्मनैव सुषुप्तस्तिष्ठतीत्युक्तम् । तत्र ततः प्रबोधस्तत्संपत्तिं न गमयति सुपुलावन्यस्य प्रबोधसंभवेन सुषुप्तस्य नाडीपुरीततोरवस्थानसंभवादित्याक्षिप्यते ॥ उपाधिलयतो जीव एकतां ब्रह्मणा गतः । नास्त्येव तत उत्थानमुदबिन्दुरिखाम्बुधेः ।। यथा हि समुद्रे क्षिप्त उदबिन्दुरुद्धर्तुं न शक्यते, तच्चि- दम्युधौ स्थूलसूक्ष्मशरीराद्यध्यामलयादेकीभूतो जीवः सुपुमौ; पुनः प्रबोधे स एवोनितीति दुःसंपादम् । अन्न च भ्रमा- तिरिक्तं भावरूपमज्ञानं नास्तीति मन्वानस्य पूर्वः पक्षः । अथराद्धान्त:- सुप्तस्यैव प्रयुद्धत्वे कर्मादिभिरवस्थिते । अनाद्यविद्यावच्छेदः सुपुप्रावपि कल्यते ।। पूर्व सामिपूत्स्य कर्मणः सुप्तोत्थितेन शेपानुष्ठानम् , यः सुप्तः सोऽहं जागर्मि इति प्रत्यभिज्ञानं च, नान्योत्थानेऽव. कल्पने ; 'त इह व्यानो वा सिंहो वा यद्यद्भवन्ति तदा भव. न्ति' इत्यादिश्रुतिश्च सुपुप्तस्यैवोत्थानं दर्शयति । अन्योत्थाने च कर्मविद्यारिधिवैयर्थ्यम्; सुषुप्तिमात्रेण मोक्षप्रसङ्गात् । त. स्मात्सुप्त एवोत्तिष्ठति । एतच्चानाद्यविद्यापधान जीवस्य कल्प- यति ; सुप्तावन्तःकरणविलयात् स्थूलशरीराध्यासस्य च नदा- ·मृतावनेकान्तवारणाय पुनरुत्थानवत्त्वम् । चिरोच्छवासब- २०६ शास्त्रदर्पणे [पा. २. नीमभावान् ; श्रूयते च-'मति संपद्य न विदुः' इति सुपु- सावज्ञानम् ।। मुग्धेऽर्धमंपत्तिः परिशेषात् ॥ ४ ॥ मुग्धः सुप्तादन्यो न वेति संशयः; विशेषविज्ञानरहितत्वा- तु, भयानकवदनत्वादिलक्षणभेदाच । पूर्वत्र सोऽहमिति प्रत्य- भिडानात्सुषुप्तप्रतिबुद्धक्यमुक्तम् ; तर्हि विशेषविज्ञानाभाव- प्रत्यभिज्ञानारसुतिरेव मुग्धता ॥ विशेषज्ञानहीनत्वे पुनरुत्थानवत्त्वतः। मुग्धिः सुप्तिश्विरोच्छवासाद्यवान्तरविभेदतः ॥ स्वप्नजागरितयोरव्यभिचाराय विशेषज्ञानहीनत्वग्रहणम् । पथुप्रभृतयस्तु धर्माः मुफेरेवावान्तरभेदत्वात् मुग्धे उपपद्यन्ते-- मुपुमेरिव अद्गगौरवलापवादिः । विशेषविज्ञानाभावो हि मु. पुरन्तरङ्गम्, ब्रह्मभावाभिव्यक्तिहेतुत्वात्। अतस्तत्साम्यमे वानुसतम्यमिति प्राप्त, अभिधीयते-- प्राभावाविशेषेऽपि लक्षणान्यत्वती यथा । सुप्तेमतेमिदा मुग्धेस्तथा लक्षणभेदतः ।। यया हि 'तेजः परस्यां देवतायाम्' इति मृवी लिाश रीरस्य मणि लयाभिधानात् जीवस्य प्रझमावेऽपि पुनर त्यानरूपालमणभेदात्ममरणस्य भेदः, एवं मुग्धेरपि प्रसन्न - an ·तृतीयोऽध्यायः। २०७ वदनस्वादिलक्षणलक्षितात्सुतार भयानकवदनत्यादिना भेदः, अत एव अनुमानमपि प्रसन्नवदनरवादिना सोपाधिकम् मुग्धिः सुतिर्न भवति, करालवदनत्वादिलक्षणत्वात् , क्रोधावस्थाव- दिचि उपाधिव्यतिरेकेण सत्यतिपक्षिता च । शरीरपातप्रया- जनत्वान्मोहस्य सत्येव मोहे शरीरपातात्, श्रमापनुत्त्यर्थत्वा- वापस्य; मुसलपातादिनिमित्तत्वान्मोहम्य, श्रमादिनिमित्त- वात्स्वापस्य ; विशेषविज्ञानाभावात् मोहत्वापाभेदानुमाने च विशेषविज्ञानभावात् जामस्वप्रयोरभेदापातः ; मुप्तस्याप्यङ्ग- लापवाद्यवान्तरभेदेऽपि निमित्तप्रयोजनलक्षणाभेदैर्बहुभिरभे- दः । यदा तु मुग्धिः सप्तभिन्ना, तदा समाधी पृथक्तालयः परिभावनीयः, न चेन्न-इति चिन्ताप्रयोजनम् ।। न स्थानतोपि परस्योभयलिङ्ग सर्वत्र हि ॥५॥ येन ब्रह्मणा जीवः सुप्तिमुग्धाद्यवस्थासु चादास्यं प्राप्नोति, तत् सविशेपं निविशेष चैत्युभयरूपम्, उत निर्विशेपमेवेति संशयः; 'सर्वगन्धः सर्वरसः' इत्याविश्रुतेः, 'भस्थूलम्' 'नेति नेति' इत्यादिश्रुतेश्च । तत्र- उपाधिजस्य सत्यत्वममामाण्यं यथा दृशः। निर्विशेपं ततो ब्रह्म मविशेषमुपाधितः ।। ब्रह्मणि सविशेषत्वनिर्विशेषत्वयोः श्रवणादुमयरूपत्वं यु.

·शाखदर्पणे पा. २. न ब्रह्मण्योपाधिक रूपं तथाविधम् । श्रुतिप्रमितत्वात् । एवं २०८ क्तम्, तत्राप्यनयोर्भावाभावरूपयाविरोधात सविशेषत्वमुपाधि- तः, विशेषस्योपाधिमन्तरेणानिरूपणात; न च यत्परतस्त- दसत्यम्, न हि चक्षुपः स्वतः प्रमाकरणस्य दोपोपाधिकमप्रमा- करणत्वमवास्तवम्, भ्रमलक्षणकार्यानुत्पादप्रसङ्गात्। स्फटिकलौहित्यादिकम् औपाधिकं मिध्यापि दृश्यते, तथापि यद्यपि प्राप्त, अभिधीयते-- परिणामाद्धि वस्तूनां स्वभावाद्यरूपता । न भेदादिविकल्पान्सा सहेतेति मृषा मता ।। तथाहि वस्तुनो रूपान्तरापत्तिः परिणामाद्वा विवर्ताद्वा, न तावदोपाधिकरूपान्तरापत्तिर्वास्तवी सती विवर्ती भवितुम- ईति, परिणामस्तु स्यात् ; परिणामोऽपि वस्तुनः सर्वात्मना एकदेशेन वा; आद्ये अनवशेपेण पूर्वरूपे निवृत्ते न तस्य परिणामः ; द्वितीये स एकदेशस्तस्माद्भिन्नश्चेत् न वस्तुनः परिणामः, न ह्यन्यस्मिन्परिणममाने अन्यः परिणमते, अभेदे सर्वात्मना परिणामापात:; भिन्नाभिन्न एकदेशो वस्तुत इति चत्, न, भेदस्याभेदविरोधित्वात् , अविरोधे एकदेशत्यक- देशिमावत्वं स्यात्, भेदस्याभेदे सत्यपि अविरोधात् तस्यैव सर्वात्मना परिणामापत्तेः; एतेन चक्षुरादिप्रमाणानां दोपापा- दितं रूपं सत्यमिति निरस्तम् । तस्यापि विचारामहत्वेनावा- स्तवत्वात् । प्रशासप्रपञ्चत्वश्रुतिविरुद्धा एते तर्का इति घेत, ।

·तृतीयोऽध्यायः । २०९ न, द्विधा हि वेदान्तानां प्रवृत्तिः- वस्तुप्रकाशनेन, उ- पासनाविधानेन न; वस्तुज्ञापनमपि द्विधा-- परप्रति- पेधेन, विधिमुखेन च ; यथा---'नेति नेति' 'सत्यं ज्ञा- नमनन्तं ब्रह्म' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम् । इति । तत्र ये निषेधाधिकारपठिता: प्रपञ्चा:--'वाव ब्रह्मणो रूप, मूर्व चामूर्त च' इत्यादयः, ते सृष्टिनात्यासंबन्धित्वेना- रोपिताः प्रतिपेधायानूयन्ते ; ये तु विधिमुखप्रतिपादनप्रकरण- पठिताः, ने 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् ' 'ऐतदात्म्यमिदं सर्वम्' इत्यादिशब्दैः प्रतिपिपादयिपिताद्वतप्रमित्यर्थ कार्यकारणान- न्यत्वन्यायेन ब्राव्यतिरेकेण अमावाय ब्रह्मकार्यत्वेन निदि- श्यन्ते-'आत्मन आकाशः संभूतः''सत्तेजोऽसनतइत्या- दिभिः । ये पुनः ‘स ऋतुं कुर्वीत' इत्याधुपासनाप्रकरण 'मनोमयः प्राणशरीरः' इत्यादिभिः अपचा अभिधीयन्ते, से उपासनाविध्यर्थत्वात्तद्वाक्यानां न प्राणः सप्रपश्चतामा- वहन्ति ; अन्यपरादपि शन्दात्मतीसं सत्यानपिप्यते, यदि न प्रमाणान्तरः प्रतिपेयिष्यते; सन्ति र 'नेह नानास्ति किंधन' इत्याचा देतयाधिन्यः श्रुतयस्तत्परा अद्वनम्य मानान्तरानवगम्यमानत्वान् निःस्वपरमानन्दत्वेन पुमपार्य- त्याच प्रतिपादकबुतीनां तत्परत्वमः तम्य तु लोकमित- स्वान् अपुमर्थत्वाच तद्वाक्यानामसरत्वमिति । सम्मा. न्मायामी गपषता, निष्पषवा तु तास्विडीति मिसम्॥ ..

·२१० शास्त्रदर्पण पा. २. - प्रकृततावत्वं हि प्रतिषेधति नतो ब्रवीति च भृयः ॥ ६॥ 'द्वै वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्त च' 'पृथिव्यप्तेजो वा- य्याकाशौ च' इत्युपक्रम्य, अमूर्तरसस्य लिङ्गात्मनो माहार- जनाद्युपमितानि रूपाणि स्वप्नेऽभिव्यज्यमानानि वासनाम• यानि दयित्वा पठ्यते- 'अथात आदेशो नेति नेति' इति । तत्र संशयः-- किमयं प्रतिषेधो रूपद्वयं सवामनम् , रूपि च ब्रह्म प्रतिषेधति, उत एकतरम्; यदा ह्यकतरम , तदा किं रूपि प्रतिषेधति, उत रूपद्वयमिति; रूपयस्य रूपिणश्च प्रकृतत्वात् इति-शब्देन परामृश्य नबा निषेधसंभ. वाच। तत्र- निषेधश्रुतिभिर्ब्रह्म निर्विशेष निरूपितम् । तस्या ब्रह्मनिपेद्धृत्वमिहाशक्य निरस्यते ।। अथवा सन्मानं ब्रनसामान्यं सद्विशेषानपेक्षते । विशेषेषु निषिद्धेपु नास्ति ब्रह्मेति शक्यते ।। सोधरूपं हि ब्रह्म मूतामूर्तीदिप्रपञ्चमाधारणतया मामा न्यम, तस्य विशेषाः मूर्तादयः; न च विशेषनिषधे सामा• न्यमवस्थातुमईति; 'अस्तीत्येवोपलब्धव्यः' इति च असा त्यपि ब्रह्मणि सत्त्वेनोपास्तिविधानम् , तप्रशंसार्थश्वायमर्थ- ·अ. ६.] तृतीयोऽध्यायः । वादः -- 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् इति । यच्चान्यत तत्र तत्र ब्रह्मप्रतिपादनम् , तदपि मूर्तादिप्रतिपादन- वनिषेधार्थम् ; तस्मात्सर्वनिषेध इति प्रथमः पक्ष: ।। अथवा प्रत्यक्षामितद्वैतनिषध तद्विरोधतः । अमितं ब्रह्म योग्यत्वादविरोधाग्निविध्यते ।। वीप्सा तु तदत्यन्ताभावायेति मध्यमः पक्षः ।। अथ सिद्धान्त:- तत्र न तावत्प्रथमः, उपाधिद्वैतवाध हि नोपधेयस्य बाधनम् । साश्रयश्च निधः स्यादिति सब न वाध्यते ॥ उपाधयो हि अविद्याकल्पिताः पृथिव्यादयो ब्रह्मणः, न तु विशेपाः शोणकर्कशादय इवाश्वत्वस्य ; न चोपाधिविगमे उप- हितस्याभाव:--दर्पणाधभाव इव मुखस्य • न च इति-शब्देन . संनिहितसर्वपरामर्शात् मनिषेध इति युक्तम् ; निराश्रयनि- पेधानुपपत्तेः । तस्मात न उभयनिषेधः । नापि ब्रह्मप्रति- षेधः मान्तराविषयो ब्रह्म शब्दनैव प्रमीयते । तनिषेधस्य तेनैव प्रमाणन विगद्धता ।। प्राप्तस्य हि प्रतिषेधः; न तावद्रमणः अविद्यया प्राप्तिः ·२१२ शास्त्रदर्पणे [पा. २. । -- तम्य सदेकस्वभावस्य निर्वचनीयत्वात् । नापि प्रमाणान्त- रात्; समन्वयसूत्रादिपु तनिषेधात् । न च शब्दसंप्राप्तस्य निषेधः; शब्दस्यानधिगतगोचरत्वेन तत्परस्य तत्र प्रमाण• त्वेन तद्विरोधे निषेधायोगात्; न च निपेधस्यापि शाब्दत्वेन भावाभावयोस्तुल्यप्रमाणकत्वेन विकल्पः , वस्तुनि सिद्धस्व- भावे तदयोगात् । न च वाड्मनसागोचरत्वेन प्रतिषेधयोग्य- त्वाद्ब्रह्मण' प्रतिषेधः ; वधा सति अबुद्धिस्थस्य निपेढुमश- क्यत्वात् लक्षणया बुद्धिसंनिधाने तनिषेधः प्रमाणवाधित इत्युक्तम ; तम्मादविद्यासिद्धप्रपञ्च एवानूद्य प्रतिषिध्यते ।। परमतः सेतृन्मानमंवन्धभेदव्यप. देशेभ्यः ।। ७॥ 'आत्मा सेतुः' 'ब्रह्म चतुष्पात् ' ' 'ब्रा चतुप्पात् ' 'सता सोम्य तदा मंपन्नो भवति' 'अन्तरादित्ये पुरुषः' इत्यादिश्रुतिभिः सेतु- परिमाणसंयन्धभेदविषयाभिः ब्रहाव्यतिरिक्तमत्तीति गम्यते ; 'यम्मात्परं नापरमस्ति' इत्यादिना च नास्तीति शुभ्वाय- धिकरणे हि संतुशब्दस्य पूर्वपत्रेऽप्यमुख्यार्थत्वात् विधरणव- त्वमर्थ आश्रितः, इह तु उन्मानादिव्यपदेशानां मुख्यार्थ- लाभः पूर्वपक्षे, अतस्तेषां समाधानाय पुनरारम्भः । पूर्वत्र प्रनिषेधात्, अन्यत्र ब्रह्मणः श्रुत्या उक्तत्वात् , अस्ति ब्रह्मेत्यु कम; तर्हि प्राव्यतिरिक्कमप्यस्ति, भुत्युक्त्वात्- ·अ. ७. तृतीयोऽध्यायः। सेतुत्वामानवस्वाच संवन्धादिवत्त्वतः । ब्रह्मातिरिक्कमप्यस्ति निषेधो दुर्वलो विधेः ।। ब्रह्म कुतश्चिव्यतिरिक्तम् , मेतुत्वात् , परिमितत्त्वातू, मंष- न्धवत्त्वात्, आधेयवत्त्वात् , संमतसेतुवन् ; न च 'यस्मात्परं नास्ति' इति निषेधान् ग्राव्यतिरिक्ताभावः तस्य प्रसक्तिया- पेशस्य विधर्दुलत्वात् । अत एव पूर्वाधिकरणे श्रुतिसिक्षम मणः श्रुत्या निषेधायोगवन् , श्रुतिमिदनमातिरिक्तवन्तुनः श्रुत्वा न निषेध इति मंगतिरप्यन्या संपद्यते ; निषेधस्तु प्रा. स्तुन्यर्थ इति प्राप्त, अभिधीयते- धारणात्मेतुतोन्मानमुपान्तेदमंगती । उपाध्युगवनामाभ्यां सत्परान्यनिषेधसः ।। प्रत्यो वन्यप्रनिषेधै मति न मैतुत्वनिर्देशसामर्यादन्य- कल्पनं युक्तम ; ततध जगदारफन्वं मेतुत्वम, तत्परनिषेध- विरोधादेवोपाधिकृतम; सदुन्मानमुपातिपरवाक्यरभिति- मा आधारायेयमायन भदश उपाधितो ध्यानार्थमागपि- न; उपाधिनानादुपहितजीवस्य ममतादात्म्यं मपन्य: 'म्व- मपीतः' इत्युक्तानप प्रतिपाय प्रानदात्यम प्रत्यमापन- सरत्याापां प्रायन्यम्य पर्णितत्वान्, मत्यतिपयस्य पानारोपि. सत्यान् । अन्मानाचारादिनिर्देशानियां मियतत्य 'मन्तलस्मोपदेशाम् गायधिकरणप्रतिः, अन्यत्र सा- यान्तरसूसंप्यनुवार पातव्यम् ।।

·'एष ह्येव माघु कर्म कारयति नं यमेभ्यो लोकभ्य २१४ गानदर्पणे {पा. २. फलमत उपपत्तेः ॥ ८ एव तत्पदलक्ष्य निरूप्य इदानी वत्पदनाच्य ईश्वरो नि- रूप्यते; तदर्थ च स्वर्गादीनि फलानि किं कर्मभिरेव भवन्ति , उत कर्मभिराराधितादीश्वरादिति संशयः, विधिश्रुतिभिः उन्निनीपते' इत्यादिश्रुतिभिश्च । ब्रह्मव्यतिरिक्तवस्तुनि निषिद्धे फलदासत्वमपि प्रणा न स्यात् इत्याशय व्यवहारतस्तत्स. मध्यते ॥ साक्षादाव्यं स्वशब्दस्य याग मुक्त्वापि भावना । स्वा व्यवहितं भाग्यमुद्दिशद्विधिगोचरम् ।। अनुष्ठातुरपेक्षितोपायता हि विध्यर्थः । अनुष्ठातृप्रहणं च. न्ट्रोदयादिव्यावृत्त्यर्यम्, तस्य सिद्धत्वेन अनुष्ठातुः फलसा. पनवायोगात्, नतश्च तागर्यविधिविधेयभावना समानप- दोपानत्वात्मनिहितपूर्वप्रतीतं माझाावनाभायमपि धात्यर्थ नोटेश्यदया गृहाति, नम्य दुःखरूपवान् , मावनायाश्च वि• धिना इष्टमाघनत्वबोधनान् ;म्बादिकं तु प्रीत्यात्मकतया झा• नवान, भावनातः प्रागेव कामापनिबद्धत्वात्; उद्देश्यत्व योग्यं नामपदामिदितत्वेन व्यवहितमपि मानादावनानुत्पा- यमपि पुरुषविशेषणमपि गृहायुदेश्यम्; योग्यतायाः पदार्था- न्वये पामकारणलान । न कस्मिन्याय धात्वर्यम्य स्वर्गस्य ·अ. ८.] तृतीयोऽध्यायः । च साध्ययोरन्वयानुपपत्तिः; फलोद्देशप्रवृत्तभावनाभाव्यत्वात् धात्वर्थस्य फलकरणलेन निवेशात् , भावनोद्देश्यतया साध्य. त्वाच स्वर्गस्य, द्वयोः ममप्राधान्याभावेन वाक्यभेदानापत्तेः। न च क्षणिकस्य कर्मणः कालान्तरमाविनि फले करणत्वायो- ग्यत्वात् , यागकरणकफलमावनाविध्यसंभवः; कर्मणोऽवा- न्तरल्यापारतया अपूर्वकल्पनात्। न नापूर्वकल्पनया योग्यता- वधारणे अन्धयप्रतीतिः, अन्धयप्रतीत्या अपूर्वकल्पना-इति पर- स्पराश्रयत्वम् । अवान्तरव्यापारद्वारा फलजनकस्य तेलपाना- देर्लोकेऽपि दर्शनन यागस्यापि तद्भावस्य प्रथममेव कल्यत्वा- न्। न च व्यापारवत्यमति न व्यापार इति युक्तम् । असत्यपि बैलपाने, नसाध्यपुष्टिकियावत् -- तत्परिणामविशेषावान्तर- व्यापारावस्थानात् । तस्मात् कर्मण एव फलम् , नेश्वरादिति प्राप्ते, अभिधीयते- अचेतनात्फलासूतेः पूजितेश्वरतोपतः । कालान्तरे फलोत्पत्तनापूर्वपरिकल्पना ।। म साबरतनमपूर्व चेतनानाधिष्टितं फलं प्रस्ते । अतस्त- दुपाययागादियानपूर्वकगधिष्ठात्रा परमेश्वरेण भवितव्यम् । मनि च तस्मिन्देवतापूजात्मकयागाराधितपरमेश्वरप्रसादान् म्यायिनः कालान्तरीयफलोदयमंभव न अपूर्व कल्प्यम् । इंग- रस्तु न केवलं फल्यो, 'एप पेर-इत्यादिश्रुतिममितत्र । गममेवयेव पश्वराराधनान फलजन्म सानुगुणम । राजपूत ·शाखदर्पणे [पा.. जायां सदमात्याद्याराधनोपयोगवञ्च परमेश्वराराधने तदङ्गारा- धनरूपाः ममिदादय उपयुज्यन्ते ।। तस्मादृष्टाविरोधेन देवताराधनात्फलम् । न त्वपूर्वाकर्मणो वा केवलात्तद्विरोधतः ।। निषेधातिक्रमकृतंश्वरकोपाज्ञ नरकाद्युत्पत्तिः । ईश्वरप्रसा- दाच जीवस्याप्यपवर्ग इति ।। इति श्रीमत्परमहमपरिव्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य- पादगिप्पभगवदमलानन्दविचिते शास्त्रदर्पणे तृतीयाध्यायम्य द्वितीयः पादः ॥

·तृतीयः पादः॥ मयेदान्तप्रत्ययं चोदनाद्यविशेषात् ॥ १ ॥ द्वितीये पादे तत्त्वंपदार्थी परिशोधिती ; इदानीमपुनरुता- कारक्षितपदार्थोपसंहारेण मगुणनिर्गुणब्रह्मवाक्यानागर्थोऽव- धार्यते । सगुणवाक्यार्थचिन्ता तु तद्विद्यानां सत्वशुद्धिद्वारा निर्गुणविद्योपयोगान् । पदार्थोपसंहारामुपसंहाराभ्यां वाक्या- यांवधारणपूर्वकमुपास्त्यर्थी र सगुणविद्यासु भेदाभेदचिन्ता । निर्गुणाविद्यायां तु वेद्याभेदाद्विवैक्यं सिद्धमेवेति नन्न विचा- यते । गुणोपसंहारस्तु 'आनन्दादयः-' इत्याधिकरण- लक्ष्याखण्डवाक्यासिद्धपर्थ वाक्यायोपसंहाररूपी वर्णयि- प्यते ।। आधमधिकरणं वर्ण्यते-प्रतिशाग्यं वेदान्तेपु उपासना. नि भिन्नानि, उताभिन्नानौति संशयः नामादिभेदार, फल- मयोगायक्याप । तत्र- नामरूपविभागेन धर्मभदादमनिधः । अन्यामागफितालिमसमानिभ्यो धियां भिदा।। 'नामरूपधर्मविशेषपुनक्लिनिन्दाशाक्सिमानिवधनमाय.

·वान विश्वेदेवपदसंनिहितानुपलक्ष्य तदुद्देशेन वाक्यद्वयन शास्त्रदर्पणे श्चित्तान्यार्थदर्शनाच्छाखान्तरे कर्मभेदः स्यात् । इति शाखा- न्तराधिकरणपूर्वपक्षसूत्रम् । तत्र नामभेदात्कर्मभेदः-'अथैष ज्योति: अथैष सर्वज्योतिः एतेन सहस्रदक्षिणेन यजेत' इत्यत्र प्रकृतज्योतिष्टोमस्य 'ज्योतिः' इति नामैकदेशेनानूदि- तम्य सहस्रदक्षिणागुणविधिरित्याशय, संज्ञान्तरात्कर्म- भेदप्रतीतः सति संभवे च लक्षणाया अयोगात्, सहस्रदक्षि- णागुणकं कर्मान्यदिति वर्णितम् । एवमुपासनेप्वपि वेदान्त- विहितपु, तैत्तिरीयकम्, वाजसनेयकम् , काठकमित्यादिनाम- भिर्भेदः । न च प्रन्यनामत्वम्, विद्यायामपि प्रयोगात्; न च प्रन्थे मुख्यस्य ज्ञाने गौणत्वा, वैपरीत्यस्यापि मंभवात्; कठादिप्रणयनं तु ग्रन्थवज्ज्ञानेऽपि मंभवति । तथा रूपभे- दः गुणभेदः; सोऽपि कर्मभेदस्य ज्ञापक:- यथा वैध- दव्यामिक्षा वाजिभ्यो वाजिनम' इति । अत्र वाजिपदेन वाजम् अन्नम् आमिक्षा येपाम्, तं वाजिन इति विश्वान्दे. द्रव्यद्वययुद्ध मेकं कर्म विधीयत इति प्राप्ते, उन्यते-- स्वदेवी' इति तद्धिनश्रुत्या द्रव्यदेवतामंबन्धानुमितो यागो विहितः, तत उत्पत्तिशिष्टामिनावरदे कर्मणि दुर्वलेन वाक्येन वाजिनविधानाममवान् द्रव्यदेवतान्तरविशिष्टं कर्मान्तरं वि- धीयत इति । तद्वत्-एकपामग्नीषोमीय एकादशकपालः अन्ये- पां द्वादशकपालः; एकत्रोत्सत्ती वक्तव्यायाम् अन्यत्रोत्पत्तिशि- गुणावरुद्ध कमणि गुणानरविध्यमभवाद्वाजिवत्कर्मभेद, ·तृतीयोऽध्यायः । एवामिहापि पञ्चाग्निविद्यायाः पहग्निविद्या मिन्ना 1 छन्दोगा हि पठन्ति- 'पञ्चाग्रीन्वेद ' इति । वाजसनेयिनस्तु पठम- निमामनन्ति-'तस्याग्निरेवानिर्भवति समित्समित्' इत्या- दिना । तथा धर्मभेदोऽपि कर्मभेदहेतुराशङ्कित:- यथा तै- त्तिरीयाणां कारीयध्ययनं भूभोजनम् , नान्येषाम् । एवमाथ वैणिकानां मुण्डकाध्ययने शिरोव्रतम् , नान्येषां तत्तदुपनिषद- ध्ययने इति तत्र विद्यान्यत्वम् । न च तान्येव कर्माणि भूमी- जनादिजनितमुपकारमाकाक्षन्ति नाकाङ्क्षन्ति चेति संभव- ति। एकादशकपालत्वादि करणशरीरनिप्पादकत्वात्कर्मणो रूप- म, भूभोजनादिस्तु इति कर्मव्यतेति भेदः। वथा असंनिधानाभ कोण्डपायिनामयने कर्मणि 'माममनिहोत्रं जुहति' इत्यग्निहो- वादेन नित्यामिहोत्रानुवादन मामगुणो विधीयत इत्याशक्षण, माध्यत्वेन विहितम्य मिद्धयोधकेन नाम्ना अनुवादायोगात अमंनिधानाभ मासगुणविशिष्टकर्मान्तरविधिः । एवं कर्मणां विमानों च शाररान्तरेवमंनिधानादः । गवम 'ममि- घा यजति' इत्यादिनः परत्व: 'यजति' इत्यभ्याम धात्वक्यात्प्रयमेन भावनाविधानम, उपरि तदनुवादः, अंध्यामानु आदरार्थ इयाशय, अद्नागिमावादापनव- स्तुविषयत्वाभावाद्वाक्यानां प्रमानाफालावेन, पाठन न. निएमायांगन एफस्यापि वाक्यम्य प्राथम्यामाशशुगपत्पा- ठामंमयमारिनवाए कमपाठस्य, क विधिः क पानुवाद यानिधयात्मय विधिः: तनभाभ्यामानामभेद मानुपद्ध- ·२२० चिद्विद्याममाप्तिः अन्ययान्येपामिति विद्याभेदः । लिगदर्श- शास्त्रदर्पण [पा. ३. भावनाभेदः । एवं शाखान्तरेऽभ्यासाकर्मणां विद्यानां व भेदः । तथा 'प्रातः प्रातरनृतं ते वदन्ति पुरोदयाज्जुह्ववि येऽग्निहोत्रम् । दिवाकीर्त्यमदिवा कीर्तयन्तः सूर्यो ज्योतिर्न तदा ज्योतिरेषाम् ' इत्यनुदितहोमनिन्दा, 'यथातिथये प्रद्रुता- यानमाहरेयुस्तादृक्तादुदिते जुहोति' इत्युदितहोमनिन्दा; तयोरेकत्र विरोधः । कर्मभेदे तु यदनुदितहोमं कर्म तदुदिते न समृद्धम् इतरदनुदिते इत्यविरोधः । विकल्पाश्रयणेन निन्दो. पपत्तिमाशय, प्रायश्चित्तीदाहरणम ; वैकल्पिकंपु झुभयथा- प्यवैगुण्यम् ; अत्र तु प्रायश्चित्तविधानादुभयत्रापि वैगुण्यमिति न विकल्प इति । न हि निन्दा निन्द्यं निषेधुं प्रयुज्यते । अपि तु निन्दितादितरत्प्रशमितुम्; अतश्च कालयोरेकस्मि- कर्मणि विकल्पः, उदितहोममनुदितहोमं वा प्रक्रम्य तद तिक्रमे प्रायश्चित्तम् । तच कमैकत्वेऽपि अविरुद्धमिति परिहारः । निन्दाप्रायश्चित्ते च कर्मण्येव, न विद्याया- म् । अशक्तश्च न ह्येकः सर्वशाखागतान्गुणानुपसंहतु गानोति ; सर्वशाखानामध्ययनाभावात् । अनधीतार्थोपम: हारे अध्ययनानर्थक्यम ; तच प्रतिशाख कर्मणां विद्यानां च भेदः । ममाप्तिभेदाच मनायणीयानाम अन्वारोहम- सकेपु स्थलारोहणमन्त्रेषु अग्निः समाप्यते, अन्यत्रान्येपाम ; ततः कर्ममेदः । एवम् ओंकारमाात्म्यकथनसमाप्तो केपां- नाग- द्वादगाई भूयते- 'यदि पुरा दिदीक्षाणाः' दीक्षि- ·अ. १.] तृतीयोऽध्यायः २२१ तवन्तः इत्यर्थः- ततः पूर्वदीक्षायां रथंतरस्य प्रयुक्तत्वात् बृहत्सामानमतिराजमुपेयुः, यद्यदिदीक्षाणास्ततो रथंतरसा. मानमुपेयु:-- इति ; अल द्वादशाहाधिकारिणो अनिष्टप्रथमय- ज्ञत्वं ज्योतिष्टोमभेदेऽवकल्पते । ताण्डिके हि श्रूयते--- 'एप वाव प्रथमो यज्ञो यज्ञानां यज्योतिष्टोमः, य एतेनानिष्टता अन्येन यजेत गर्तपत्यमेव तत्' इति; अनेन ज्योतिष्ठा- मपूर्वक एव सर्वयज्ञवधिकारो दर्शितः, ततोऽन्योऽप्य. म्ति ज्योतिष्टोमा यद्रहितस्य द्वादशाहाधिकार इति । एवम् नैतदचीर्णवतोऽधीते इति मुण्डके अचीर्णशिरोवत- स्याध्ययननिषेधलिङ्गात् विद्या नास्तीति गम्यते । कचिच्छा- सायां अचार्णव्रतस्याप्यध्ययनदर्शनाद्विद्यास्तीति । धर्मविशेष तु एकैच विद्या स्वस्याः फलकरणत्वे शिरोवतमितिकर्तव्यता- वेगापेक्षते नापेक्षत इति विरोध उक्तः, लिङ्गदर्शने तु इट- यमयज्ञववच्छिरोघ्रतस्याधिकारहेतुत्वात् तद्वतः फलकरणम् , अवदतः अन्यशाखिनोऽपि फलकरणमिति विरोध इति वि- शेषः । तस्मात्कर्मवच्छाखान्तरेषु विद्यान्यत्वे पाने, आम- धौरत- फलसंयोगरूपाख्याचोद्ययनाविशेषतः । कर्मणामिव विद्यानां शाखान्यत्वेऽप्यभिन्नता ।। पया ज्योतिष्टोमामिहोत्रादः सर्वशाखापेकस्वर्गफलसंयो- तः, एवं प्राणविद्यादेज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वादिगुणवत्प्राणादिमासिः ·शास्त्रदर्पण पा. ३. फलं सर्वशाखास्वविशिष्टम् । रूपमपि यथा कर्मणो द्रव्यदे- वनं सर्वत्राविशिष्टम, एवं विद्यानामपि वेद्यं प्राणादि तत्त द्गुणविशिष्टमविशिष्टं सर्वत्र । आख्या च अग्निहोत्रमित्यादि वत् प्राणवियेत्यादिका ममाना । यथा देवतोद्देशेन द्रव्य त्यागस्य यागस्य, तस्यैव प्रक्षेपाधिकस्य होमस्य अवच्छेद्यप्रयत्नो यादृश एकत्र चोद्यते- 'यजति' 'जुहोति' इति, स एना- न्यत्र । एवं प्राणादिज्येष्ठत्वश्रेष्ठत्वविषयवेदनावच्छिन्नपुरुष- प्रयत्नो यादृश एकत्र, तादृश एव सर्वत्र विधीयते- 'यो ह वै ज्येष्ठं च श्रेष्ठं च वेद' इति ; तस्मात्सर्वत्र विद्यै क्यम् । यत्तु नामादिभेदाढ़ेद इति, तन्न, 'आख्या प्रवचनात्' इति स्मर- णात् कठादिप्रवचननिमित्तानां काठकादिसंज्ञानो ग्रन्थविषय- त्वात् प्रवचनस्य ग्रन्थविषयत्वेन विद्यास्वसंभवान् । कठाद्य- नुष्ठानस्य च विद्यामु इतरानुष्ठानादविशेषात् ; अतश्च प्र. न्थसमाख्यानां विद्यासु लाक्षणिकः प्रयोगः । द्वादशका- दशकपालवयोः एकस्मिन्नग्नीपोमीय उत्पत्तिशिष्टत्वेन तुल्य- त्वाद्विकल्प इति न कर्मभेदः । पञ्चाग्निविद्यायां तु पञ्चय सांपादिकाग्नयः वाजमनेयिनामपि छन्दोगानामिव । पछत्त्वग्निः संपायलाभावायानूाते, न तु विधीयते । वैश्वदेव्यां तु उत्पत्तावामिक्षा विधीयमाना वाजिनमानव- काशयतीति गुणान्तरात्कर्मभेद इति । तथा धर्मविशपोऽपि । 'शिरान वेदयतेन व्याख्यातम्' इति वचनात् प्रतस्य प्रन्थ- यन्धः । ततश्च यैराथणिकप्रन्थद्वारा विद्याधिगन्तव्या, तेषा- ·तृतीयोऽध्यायः । . -- मेव शिरबतपूर्वकाध्ययनप्राप्तप्रन्ययोधिता विद्या फलं प्रय- छति ; अन्येषां तु छन्दोगादीनामचीर्णशिराबतानामपि फल- प्रदा। एतेन नतदीर्णननोऽधीते' इति लिङ्गदर्शनमपि व्या- ख्येयम् ~ अध्ययनाधिकारहेतुरावणिकामामेव शिरोवतम; अतश्न तेषां तहराधीतविद्या फलप्रदा, अन्येपामचीर्णवता. नामपि स्वशाखाजन्यविद्या सैव फलादा इति । तपा- मेवता ब्रह्मविद्यां वदत शिरोवतं विधिवास्तु चोर्णम्' इत्यत्रापि प्रकृतप्रन्यजन्यत्वोपहितविद्यासंबन्धः, पचनान्तरे। ऽध्ययनसंवन्धस्य सुदत्वात् । पचद्गुणनिशिष्टविद्यायाः सा- खान्तरे प्रत्यभिज्ञया मंनिधानादसंनिधिरसिद्धः। पुनरुकायपि समिदाद्यभ्यासस्य कर्मभेदकत्वम्, एकस्यां विहितस्य वि- पिवैयध्यन औत्सर्गिकस्याज्ञातज्ञापनाप्रवृत्तप्रवर्तनरूपविधि- स्वस्य कोपप्रसङ्गात् । शारयान्तरे तु अध्येयभेदात्मकत्वेऽपि मौत्मागविधित्वकोप इति । अशक्तिरपि न विद्याभेद हेतुः; नाखान्तरगतार्थानां तदध्येतृभ्योऽधिगम्य उपमहतु शकः । न चाध्ययनवेयर्ध्यम : 'म्वाध्यायोऽध्येतव्यः' इति स्वाध्या- यशब्देन स्वसामाध्ययनस्येव नियमितत्वेन पाशाखाब ध्ययनानपेक्षणादिति । ममाप्तिथ कर्मण्ययमानेऽपि तत्म. पन्धिान पदा नन्छासारगम्ये ममाव्यपदिश्यत-यथा गजुर्वेद आध्वयं कर्मणि समाप्त ज्योतिष्टोमस्य ममाप्निव्यप- देशः । महिनायता सत्यमातिः, वेदान्तरगतस्तोसमासादः समायादिति। यत्नु फर्मभेदे लिङ्गदर्शनम् , तत् द्वादशाहन दी.

·[पा. ३. ज्यो- तपामश्रुतत्वात् । साकादस्य हि प्रयोगविधेनीनुमापकत्वमिति २२४ शादपणे क्षितविपयम् । ये द्वादशाहन दीक्षितास्ते बृहत्सामानम- तिरात्रमुपेयुः, द्वादशाहेनादीक्षितान्तु रथंतरमामानमिति । ततश्च मर्वयज्ञान्प्रति ज्योतिष्टामस्य प्राथम्यसंभवात् न तिष्ट्रोमभेद इति ॥ उपमहाराभंदाद्विधिशेषवत्स माने च ॥२॥ एकविद्यागता गुणाः शाखान्तरेऽनधीतास्तस्यामेव विद्या यामुपसंहर्तव्या न वेति संशय ; विद्युक्याच्छाखान्तरेऽना. म्नानाच । पूर्वनिरूपितविद्यैक्यम्य प्रयोजनभूतगुणोपसंहारः निरूपणात्मंगतिः । तत्र- विध्यभावाद्विधेयत्वे सत्ति कोपाकमस्य च । शाखान्तरोक्तधर्माणां नान्यशाखासु संहतिः ।। भवतु सर्वशाखाप्रत्ययमेकं विनानम् , तथापि शासान्त. रोक्तानां गुणानां न शासान्तरोक्त तस्मिन्नुपसंहारः; उत्र - मर्वम्यागजातस्य मर्वशाम्यामु श्रोतव्यत्वं सति अभवणान् यावन्मात्रमेफस्यां शाखायां विहितमङ्गजातं तावन्गात्रेण वि. घाया उपकारमिद्धरधिकानपेश्ना । अधिकगुणोपसंहारे च श्रुतगुणकममङ्गप्रमङ्गः । यर्थकस्यां शाण्डिल्यविद्यायाम 'मनोमयः पुरुपो मारूप:मत्यः' इति वाजमनेयके, छान्दोग्ये ·अ. २.] तृतीयोऽध्यायः। - तु 'मनोमयः प्राणशरीरो भारूपः' इति । न च तस्यामेव विद्यायां शाखान्तर श्रुतस्य कस्यचिदङ्गस्याननुष्ठाने अखण्ड- करणोपकारासिद्धरनुपकृता विद्या स्यादिति युक्तम् ; सफला- गवत्ति विहितेऽपि नित्यकर्मण्यशक्ती यावच्छक्यमङ्गमनुष्टातु- म; तावन्मात्रेणाप्युपकारपरिपूर्तिदर्शनान् । गृहमंधीये प विकृती अतिदेशान् सर्वाङ्गप्राप्तावपि 'आज्यभागी यजति' इति पुनर्विधानादाज्यभागाभ्यामेव मकलागसाध्योपकारसि- द्वेरिष्टत्वान् । एवं प्राप्त, अभिधीयते- वाक्याकमस्य दौर्बल्यात्काम्ये सर्वानासंदृतः । अप्रासाद्गविधविद्या सर्वरः प्रयुज्यते ॥ एकम्यां शाग्यायां विद्याद्गत्वेन विधीयमाना गुणा गुणि. द्वारेण पाक्याच्छाम्यान्तरेऽपि गच्छन्तो न फमकोपभयेन त्यस्तुं युज्यन्ते, क्रमम्य वाक्यालिवान् । नित्ये तु यावधी- वादिनियतनिमित्तवशात् प्रधानस्यावश्यफर्तव्यत्वमवगतम् । मर्याद्गोपसंहारध मयंदा मामशक्यः; तत शक्यमात्रागा- नुष्ठानादेव मकलाद्माभ्योपकारमिद्धिरिति फलप्यते ।। उपासनामु फाम्यलात्कार्या मागमहनिः। नापसंहरणेऽशक्तिशक्त प्रतिपयतः ।। गृहमधीयऽप्यतिदेशनः मात्रामो माम्पमागस्प पुनः- भु: अनान्तरमाप्योपकारोऽप्याग्यभागमात्रजन्यो विनायत । .. S.15 ·[पा.. शानदर्पणे इह तु एकशाखागतगुणविधीनामप्राप्तगुणविधानेन पर्यवसा- नाम शाखान्तरीयगुणजन्योपकारस्य स्वविधेयगुणमात्र जन्य- स्वफल्पकत्वमिति ॥ अन्यधात्वं शान्दादिति चेन्नावि. शंपात् ॥३॥ वाजसनेयके वागादीनामुरपाप्मविद्वत्वेन निन्दित्वा भू- ख्यप्राणस्योगानकर्तृत्वमध्यस्योपास्यत्वं श्रूयते--- 'अथ हेम. मासन्यं प्राणमूचुस्त्वं न उहाय' इत्यादिना; छान्दोग्ये तु तथैव बागादीन्निन्दित्वा उदीथावयव ओंकारे मुख्यप्राण- दृष्टिविधीयते-- अथ ह य एवायं मुख्यः प्राणस्तमुद्गीथम पासांचकिरे' इति : 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्युः गीथावयवम्य प्रणवस्य प्रस्तुतत्वात् । नत्र शास्त्राद्वयेऽपि कि विद्याया ऐक्यम् , उत भेद इति मंशय' ; वागाद्यामुरमगविद्ध वादेः प्राणस्य पाप्माविलादेवाविशेषान् ; उद्गानकर्तृत्वोद्गा- नकर्मत्यादीनां भेदाश । चांदनाद्यविशेषाद्विद्युक्यमुत्तम् तत्रा- ल्याया अपवाद ह कियते । अपादितायां चाख्यायां वि. धाभेदादनन्तराधिकरणोक्तगुणोपसंहाररूपप्रयोजनमप्यपादिलं भवति । तत्र- वागाद्यासुरवधादियधर्माविशेषतः । कमान ममान्यायाः दियया फतलक्षणा ।।

·अ. ४. तृतीयोऽध्याय । देवासुरसंप्रामाख्यायिकापक्रम: वागादीनामासुरपाप्मादि. भिवेधः, तेषां च मुख्यप्राणं प्रति गुणभावोपगमः, प्राणवीयर्या- वामुरजय इत्यादिबहुधर्ममाधात् प्राणविद्योत समाख्यैक्या- व, विद्यैकत्वेऽवधृते, छान्दोग्ये ‘तमुद्रीथमुपामांचक्रिरे' इत्यत्रोकादामक्रिययोहानकर्ता लक्षणीयः, उद्रीथारयवेन चा. वयव्युहीयमक्तिलभ्यते । नतश्वीभयत्र उदातयुद्ानकर्तृमाण- दृष्टिविधिरिति प्राप्ते, चूमा- उपक्रमश्रुतोपास्यरूपभेदादुपासना । मित्रार्थवादमारूप्यमभेदे न प्रयोजकम् ।। एकस्मिन्बाक्ये उपक्रमाधीनत्वादुपसंहारस्य, शाखाद्वये ची. पक्रमे एकत्रोद्रीयस्योपाम्तिकर्मत्वनिर्देशात्, अन्यत्रोदानकर्तु- रुपास्यत्वावगमात्, एकक्ष भक्त्यैफदेशस्य अन्यत्र घ मकल- मरुपास्यत्वायगमात् विशाया भेदे मति, न प्राणमंवादान. पंवादमारूप्यारमावगताद्विधक्यमिति ।। कपासख मममम् ॥ ४ ॥ 'मोमिन्येतदक्षरमुद्रीयमुपामीत' इमभरोगीयादयोः मामानाधिकरप रहिविष्यर्थम, उतापवादार्थम, किं या पकत्वप्रमियम् . आहो विशेषणविशेष्यमावनियापनमिति मंशयः नाम समेत्युपामीत इत्यप्यामे, 'सं मई यद- पमामा' इलपवादे, 'विमानमानन्दम "मिन्धुरः करी' ·হামাস [पा. ३. इत्येकत्वे, नीतमुत्पलम इति विशेपणे च सामानाधिकर• प्यस्य दृष्टत्वान् । पूर्ववादीयो विशेषणमोकारस्यैतद्वाक्यायें इति सिद्धवत्कृत्य उढ़ीयावयवांपास्यत्वप्रक्रममेवाद्विद्याभेदो द- र्शितः; इदानी म एवार्थश्चिन्त्यते ॥ . न वा- अबाध्ये नापवाद. स्यानापर्यायार्थ एकता । न विशेषणता वाक्यमेदादृष्टिस्तु शिष्यते ।। न तावदक्षरम उद्गीथमिति दृष्ट्या अक्षरत्वमपवदितुं श. क्यम् ; व्यावहारिकप्रमाणसिद्धत्वात् । न चावयवस्यावय. वित्वम ; वपरीत्यान । न चापर्यायशळ्याययोरक्षरोद्गीथयो. रेकत्वसंभवः; विज्ञानानन्दपदयोर्लक्ष्यमेवाभिन्नम् , च्यम् ; न चात्र लक्ष्यक्यमंभवः; लक्ष्यमाणयोरोंकारोद्गीथ- व्यक्त्यार्भेदान् । व्याख्यानार्थ नु करिमिन्धुरपदयोः सहप्र- योग. | न चात्र व्याख्यानापेक्षा, निगदव्याख्यानत्वात् । न चात्र मर्यवेढमाधारणमोकारमुद्रीयत्वेन विशेष्य तत्र प्रा. णाद्युपातिविधया; तथा मति ओमित्येतदक्षरमुपासीत तं चौद्रीयमिति विशिष्टाद्देशन विध्यावृत्त्या वाक्यभेदापत्तेः । तस्मादभरे उड़ीयदृष्टयध्याम इति प्राप्त, अभिधीयते- फलकल्पनतो गाण्या लक्षणाप्रबलत्वतः । विशिष्टविधिदृष्टश्च स्याद्रीयो विशेषणम !! अध्याम हि फलं कल्प्यम् , तव फलस्याश्रुतत्वात् । 'मा - ·अ. ५. तृतीयोऽध्यायः । पयिता ह वै कामानां भवति इत्यादरात्यादिगुणकप्रणवो. पास्तिफलत्वेनोद्रीयत्वदृष्टिविशिष्टप्रणवोपासनाफलत्वाभावान् । यदा तु उद्गीथायवप्रणवोपासनविधिपरं वाक्यम, तदा वि. शेषणस्य विशिष्टप्रणवप्रवीत्यर्थत्वेन पाराान्न फलकल्पना । अपि च गाण्या वृत्वेर्लक्षणावृत्तिलीयसी; लक्षणायां हि लक्ष- जीयपरत्वं पदस्य, गङ्गायां घोष इत्पत्र लक्षणीयस्य तीरस्यैव वास्यार्थेऽन्तर्भावात् ; सिंदो देवदत्त इत्यत्र तु न सिंहशब्दस्य लक्षणीयसिंहसंबन्धिशौर्यादिपरत्वम् , अपि तु तत्तुल्यायो- दियुक्तदेवदत्तपरत्वमित्यर्थविप्रकोणी वृत्तिर्दुर्बला । तव तु बद्रीयदृष्टिविषयत्वगुणयोगात् अक्षरे गौण उद्गीथशब्दः; मम तु अवविव पोऽवयवे लाक्षणिक इति । न च विशेषणपक्षे विशिष्टोरेशन वाक्यभेदः; उदीयावयत्वविशिष्टतत्तद्गुणका- णवविशिष्टोपास्तरेकत्वन नद्विधायकवाक्यस्याप्येकत्यादिति ॥ मर्वाभेदादन्यप्रेमे ॥५॥ वाजमनेयिनां छन्दोगानां च प्राणसंवाद ज्येष्ठलग- णवतःप्राणस्योपासनमुकम् , रसिष्ठत्वादयोऽपि गुणा उक्ताः कोपीवकिप्रभृतीनां च अस्ति ज्यष्ठभेष्ठयवत: प्राणम्योपास- नम्, वमिष्ठत्वादि तु न श्रुतम्, सनापमंर्तव्यम् , तोप- दर्तव्यमिति संशयः एवंशब्दाद्विशक्यार । भूयत हि कौपी. वकिपमृतीनामेवंशदा- 'अयो एवंविद्वान्माणे नियम विदित्वा' इति । पूर्वत्र मर्यप्रणयप्राभाद्रीयमिति विशेषणा. - ·[पा... दन्यन्यावृत्तिरुक्का तदिहाप्येवंशब्दात्संनिहितालम्बनात्सं- निहितविद्यैक्यद्वारा अनुमानात्प्राप्नुवतो वसिष्ठत्वादेा- सदुपपादनम । नदिह फौषीतकिशाखायामेवंशब्देन संनिहित प्रकारवाचिना शब्दोपात्तं ज्येष्ठयश्रेष्ठयादिगुणमात्रं पराम श्यते । यत्त कौषीतकिवाक्यं वमिष्ठत्वादिप्राणगुणविषयम्, श्रेष्ठयादिगुणवत्प्राणोपास्तिविषयत्वात् , वाजसनेयिवाक्यवत्- इत्यनुमानप्राप्त तु गुणजातम, न तत्तत्र परामृश्यते, शब्दापा- मिद्वारण पुद्धिस्थगुणस्याप्यस्ति शाब्दता ।। मत्यं शादस्य वाक्याऽन्तर्भावः, तदिह एवंशब्दल शादासामाधारणसंनिहितमानयापिनः श्रुतेः अंधप्राण- रूपधर्यविनाभापेन मुरिस्थं पमिष्ठत्वादिगुणजातमभिधेय. आनन्दादगः प्रधानन्य ॥६॥ शारदपणे पृत्तिः ॥ वक्ति संनिहितं ह्येवंशब्दः शाब्दश्च संनिधिः । शाब्दमानोपयोगीति नापेक्षानुमितैर्गुणैः ॥ न यशाब्दं शाब्दे व्यवहारेऽन्वेति, तद्यथा- 'लय आ. गताः फठकौण्डिन्यो ' इत्युक्ते न प्रत्यक्षदृष्टेन माठरेण वाक्या र्थमुपपादयन्ति , किं तु माठर - इति शब्दोपात्तमाठरेणैव मिनि भवति शापम् । तत पायाऽन्तर्भविष्यति ॥ पितत्वादिति प्राप्त, अभिधीयते- पवंशदाऽविशेषेण वक्ति मंनिहितं ततः ।

·तृतीयोऽध्यायः । तेत्तरीयके 'सत्यं ज्ञानमनन्तम् । 'आनन्दो प्रक्ष' स्मन आकाशः संभूत: ' इति च मत्यज्ञानानन्तानन्दात्मत्वा- नि प्रमधर्मा आग्नाता:; अन्यन कविकश्चित् तमाश्रुतस्थले दे किं भोपसंहर्तव्याः, ततोपसंहर्तव्या इति संशयः; ब्रह्मणो निर्विशेषस्वेन धर्मान्तरानपेक्षणान, सर्वत्र ब्रह्मविद्युक्याच । प्राणस्य स विशेषत्वाधुक्तः शाखान्तरीयवसिष्ठत्याद्युपसं- हारः, ब्रह्मणस्तु निविशेषत्वात्स्वशासागसधमेरेव प्रमिति- सिद्धो न शाखान्तरगलानन्दाद्युपसंहारः । किंच, आनन्दाशुपसंहारे ग्रोक्यद्वारके सति । संगद्वामादिधर्माणामुपसंहार आपतेत् ।। अनोत्तरम्-- न तावदेकरूप ब्रह्मण्यनेकपदवयार्यम, मिथ्यात्वादि यध्यस्तं ब्रह्मण्येतस्य बाधनम् । नानापविना नैनि ग्राम तैरुपलक्ष्यते ॥ सत्यज्ञानानन्दपदार्था इनरंतरविशेषणविशेप्यभूता प्रमाणि अनृतजहदुःस्वरूपत्वादिभ्रान्तीयावर्तयन्तः, सत्वादिपरापर. सामान्याधारभूतामेफामानन्दव्यक्ति लक्ष्यन्ति, मत द्रव्य कुम्भ इति पदानीत कुम्भध्यतिम । अनन्तपदं तु लभण- स्वेन स्वीकृतसामान्यभ्यकिभेदमपि वस्तुतो निषेधति; मा- स्मपदं तु एवंभूतस्य प्रमणः पराक्त्वं निफ्धति । एवंभूतममा सिदिशकस्मात्पदान, एकभ्रमनिषतावपि इतरध्रमानि.

·शास्त्रदर्पणे (पा. ३. : लक्षणया हि अखण्डब्रह्मसिद्धिः । न चैकपदप्रयोगे लक्षणा; विरोधस्फूर्त्यभावात् । प्रयोक्तव्ये च पदान्तरे यावन्त्यो भ्रान्तयः संभाव्यन्ते, तन्निरसनार्थ पदवृन्दं प्रयोक्तव्यम् , तच्च सर्वत्रो पसंहर्तव्यमिति । यञ्चानन्दाद्युपमहारे मंयामत्वादेः मर्वत्र प्रसङ्ग इति । अत्रीच्यते- - विधीयमानधर्माणां व्यवस्था स्याद्यथाविधि । प्रतिपत्तिफलानां तु सर्वशाबासु संगमः ॥ मंयद्वामत्वादयो हि उपामनार्य विधेयाः : विधिप्रयुक्ता- पूर्वस्य च नियनपरिमाणत्वान अपूर्वमाधनधर्माणां यथावि. धि व्यवस्था स्यात् । मत्यज्ञानादयस्तु वस्तुतत्त्वप्रतिपत्त्या लक्ष्यमाणव्यक्त्यात्मना प्रद्यस्वभावभूताश्रेति यत्र यत्र तत्त्व प्रतिपत्तिम्तव नत्र नेनव्या इनि ।। आध्यानाय प्रयोजनाभावात ।। ७ ।। विद्याभेदाभेदचिन्ननाप्रमशादाक्यभेदाभेदचिन्तनात् समि- बन्धनविद्याभेदाभेदचिन्तनाटा पादमंगतिः । प्रायभावमा तोपमहायधर्मचिन्तनानन्तरम, पादिपावरूपधर्मम्य प्रमप्रनिपत्युपायत्वचिन्तनादधिकरण- मंगनिः। इन्दिभ्यः परा प्रथा भन्या परं मनः 'गा भ्य, 'मध्यमायुरुषः परः पुरुषाः परं किंपित-'इनि भूयते । मंग:- प्रत्यकमगादीनां पातं विनि- आवभावम्यानुपमहायम्या- ·अ. ७.] तृतीयोऽध्यायः । २३३ तम्, जत पुरुष एव एभ्यः सर्वेभ्यः परः प्रतिपाद्यते, ता- दयेन चार्थादिपरत्वं कीर्यत इति; इहार्थादिपरत्वश्रवणस्य पृथक्फलसंबन्धसंभवासंभवाभ्याम । - .. श्रुतेः परत्वमर्थादस्वज्ञानाच फलं स्मृतम् । वाक्यभेदो न दोषाय प्रमाणप्रापितत्वतः ।। अर्थादिपरत्वनवणस्य तत्परत्वसंभवे सति नान्यार्थत्वम् । न च प्रयोजनाभावादन्यार्थता; तयानस्य फलबत्त्वस्मृते:-- 'दशमन्वन्तराणीह तिष्ठन्तीन्द्रियचिन्तकाः । भौतिकाख शतं पूर्ण सहसं त्वभिमानिकाः । बौद्धा दशमहस्राणि ति. धन्ति विगतमरा । पूर्ण शतसहस्रं तु तिष्टन्त्यव्यक्तचिन्त- काः ॥ पुरुष निगुणं प्राप्य कालसंख्या न विद्यते' इति । एवं फलवता ज्ञानानां प्रधानत्वात्तत्प्रतिपादकवाक्यानां भेदो. ऽपि प्रामाणिकवादेष्टव्य इति प्रत्येकमादिपरत्वविवक्षायां प्राप्तायाम्, अभिधीयते- इष्ट मत्रफलं लभ्य पुरुषस्य निवेदनान् । अलमल्पं च न स्यादधिचिन्तनान । पुरुषपरत्वदने हि दृश्यत फलमविवानिवृत्तिः परमान. नरूपम प्रति च--'विमानमारपिर्यस्तु मनः प्रमहदा- पर मोचनः पारमामोति नदिप्यो: परमं पदमा रहि । ।

·स्थानरूपं फलं न गृह्यते । तस्मात् वाक्यभेदे निरबद्यप्रयो- जनाभादादादिपरत्वप्रतिपादनं पुरुपपरवप्रतिपादनोपयो- भासदर्पणे [पा. ३. तल्लामे अर्यादिपरत्वभ्यानानामदृष्टं कतिपयकालनिर्दुःखाद- गिनया नैनकवाक्यता प्रतिपद्यत इति ।। आत्मगृहीनिग्निरवदुत्तरात् ॥ ८ ॥ ऐनरेयक श्रूयत-'आत्मा वा इदमेक एवान आसीन्नान्य. लिंचन मिषन म ईश्नत लोकान्नु सृजा इति म इमाँलोकान- यजत' इति । तत्र माय-किमात्मादेन हिरण्यगर्भोऽभि- धीयते, उत परमात्मेति; लोकमृष्टिबचना प्रागुत्पत्तरात्मक सावधारणाय । पूर्वत्र वाक्यभेदप्रमद्गादादिपरत्वं निरस्तम् , वाई हिरण्यगर्भ मकलवाक्यम्यान्वयेन वाक्यभेदामावान् सत्परत्वं वाक्यम्य ॥ अमहामूनमृष्टयुकेः प्रजापतिपरा श्रुतिः । आत्मैवदमप्र आमीदिनि वाजमनेयवद ॥ पारमेश्वरीहि सृष्टिगकागादिका, यथा 'आत्मन आ. कालः मंभूनः इति, इयं तु लोफलोकपाटाग्न्यादिष्टिः मृतिः । न पात्र भूनानि ध्रुनानि, यथा यातमायके-'भा. विदमन आमीरपुरुषविधः' इत्युपत्रम्य, “मनिममृजन' इत्यादिमांतिकाटिरच्यमाना हिरण्यगर्भकतृका, मधपापि । मम्मादतरंगई वायं हिरण्यगर्भपग्म, महामामृष्टयविष- , ·५. ८.] तृतीयोऽध्याय: । यत्वे मति अमिमृष्टिविषयत्वात् ; वाजसनेयिवाक्यवदिति । अन एवं प्रागुत्पत्तेरात्मकत्वावधारणम् आरमशब्दश्च हिरण्य- गर्मेऽपि संभवतः । अपि चैतरेयके 'अथातो रेतसः कार्यस्य मृष्टिः' इति प्रतिज्ञाय, 'प्रजापते तो देवाः' इत्यादिनोप- झमे प्रजापतिसृष्टिरक्ता; उपर्यपि स्वसृष्टाभ्यो देवताभ्य इन्द्रि- यलक्षणाभ्यः ताभ्यः गो गोशरीरं भोगायतनमानयत् अश्व- शरीरमानयत् इति च शरीरवति उचितव्यवहारदर्शनाद्धि- रण्यगर्मपरत्वं संदर्भस्य ; प्रागुत्पत्तरेकत्वावधारणं तु स्ववि- कारापेक्षमिति प्राप्ते, अभिधीयते- प्रतिष्ठितं पृथिव्यादि ब्रहणीत्युपसंहृतः । उपक्रोऽपि लोकानां कर्ड ब्रीति गम्यते । उपरिष्वाद्ध पृथिवी वायुराकाश आपा ज्योतीपि इत्या- दिना सह महाभूतैः सर्वकार्यजातमनुक्रम्य, 'सर्व तत्प्रज्ञा नेत्रम् ' प्रज्ञानेतृकमित्यर्थः, 'प्रज्ञाने प्रतिष्ठितम्' इत्युक्त्वा, 'प्रमानं ब्रह्म' इति श्रावयिष्यति । तेन एकत्वावधारणलोकस- टिभ्यां संदिह्यमानोपक्रमस्य उपसंहाराद्ब्रह्मपरत्वं निर्णायते; एवं च मति अनुमाने महाभूनमृत्यविषयत्वविशेषणमसि- द्धम् । यस्तु 'अथातो रतमः सृष्टिः' इति प्रतिझाय प्रजा- पत्युपक्रमः, स महतोऽपि महाप्रतम्य कर्मणो हिरण्यगी- पास्तिसाहितस्यापि संसारफलत्वमिति प्रभाविद्यास्तुत्यर्थः । तथा हि-समस्तदेवतात्मको हि प्रजापतिः, तथा च 'देव- ·[पा... त- दप्यन्यार्थम् । तथा हि-परमेश्वर पवाधिकारिपुरुषशरीर सृष्टा वाचाभिव्याहतम्' इत्यादिनालोचनेन बदनादिव्यापारा वा- रिच्छेदमपि देहोपाधिक मत्ता, 'अथ कोऽहम इति वीक्ष्य. तहतमं व्याप्ततममित्यर्थः । तम्मादात्मेति उपक्रान्तः पापते । पूर्ववर्ण विद्याभदायानपणापादामंगतिरित्यपा शास्त्रदर्पण ता अप्यति य एवं वेद' इत्युपारितसहितस्य कर्मणः फलम- मिहितम् ; देवतानां च संसारित्वमुक्तम्-- ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्महत्यर्णवे संसारे प्रापतन्निति । यत्तु 'ताभ्यो गामानयत्' इत्यादि मध्ये शरीरिणामुचितव्यापारदर्शनम् । करणानि तत्र प्रवेश्य, आत्मनः स्वामिनः प्रवेशमन्तरेण तहै. यय॑मीक्षित्वा ब्रह्मरन्ध्रेण शरीरमाविशन् ; प्रविश्य च 'यदि गादीनामव, न मम, अहं तु मानीत्यकर्तृत्वमध्यवमाय मप. 'म गनमेव ' 'आत्मा वा इदमप्रे-' इति प्रस्तुतं जगत्कारण स्वीपलभिनं जनयमिव मकलोपाधिष्वनुप्रविष्टम उपाधि तपरिच्छेदमपोह्य तनममपश्यत इत्ययमय इह विव भितः । नतममिति नकार एकः हान्दत्या प्रक्रियया लुमो मर्थ घभितृभापणान, प्रमानोपमहारान प्रमात्र प्रति- प्रष्टव्यः। वर्णवं क्रियते- वाजमन यककतम भात्मनि योऽयं विज्ञानमयः' इत्या मिदनापशम्य, ' मए महान आत्मा प्रम' इमि प्रशारमत्यापमंद्वियने । मान्दाय नु ‘मदेव' इत्युप. अभ्य भावममि नि मरणमाम्यात्मनादात्म्ममुपमंडर ·अ. ८.] तृतीयोऽध्यायः । २२७ ति। तत्र संशयः- किं विद्याया एकत्वम् , नानात्वं वेति; उपक्रमभेदान्, आत्मैक्यप्रतिपादकोपसंहाराभेदाच । पूर्वनै- कवाक्यत्वसंभव वाक्यभेदायोगात् अर्यादिपरत्वस्य पुरुष- परत्वप्रतिपत्यर्थतामाश्रित्य विक्यमुक्तम । अत्र तु उपक्रम- भेदेन वाक्यैन्यायोगाद्विद्यामेदः । तत्र- मत्त्वेनोपक्रमे सत्त्व आत्मदृष्टिविधीयते । आत्मनो ब्रमता वोध्या यत्रात्मोपक्रमे श्रुतः ।। सच्छब्दस्य आस्मानात्मसाधारणसत्तामामान्यवाचित्वा- तस प उपक्रमश्रुतस्यैकस्मिन्वाक्ये यलीयस्त्वात, 'तत्त्वम- सि' इति वाक्यस्योपसंहारम्धम्य प्रकृतसच्छदार्थ तच्छ- देन परामृश्य तदेकवाक्यतापनस्य तदनुरोधेन सत्तासामा- न्ये परमात्मदृष्टिविध्यर्थलम्; त्वंशदन घ अत्र जीववाचिना वदभिन्नः परमात्मा लक्षणीयः । नहि जीयोपासनं करमै- चित्फलाय कल्पत इति । वाजमनेयिवाक्ये तु जीवस्य मौ. क्यं प्रतिपाद्यत इति । अनोत्तरम- माधारणा: सच्छन्दो वाक्यशेषगतात्मनि । निर्णीयते न च प्रक्ष मुक्त्वान्यायास्ति सत्यता ।। मच्यन्दम्य जातिवपनत्वं प्रतिव्यक्ति वृत्त: आत्मा या अनात्मा या सन्निति मंदमति उपमंहारे 'म मारमा तत्त्वम- सि'इति निदेशात् भामंव मान्दार्थ इति निर्णीयते । अपि - ·[पा. ३. न्ताप्रयोजनं तु ब्रह्मण सद्रूपत्वं छान्दोग्ये श्रुतं वाजसनेयके २३८ शाखदर्पण घ सच्छन्दादपि प्राकनकविज्ञानात्सर्वविज्ञानेनात्माद्वैताग- मात्सच्छब्दस्यात्मपरत्वनिर्णयः । न च सच्छन्दो जातिध- किंवाकाशादिशब्द- बद्व्यक्तिवचन: सन् आत्ममात्रार्थः, आत्मन एव सत्त्वात्, अन्यस्य मिथ्यात्वात् ; एवं चोपक्रम एव निर्णीतोऽर्थः । चि- चनः, थनात्मानामार्थत्वसंदेहः स्यात्, - उपसंहर्तव्यम् , तत्र च श्रुतविज्ञानरूपत्वं च छान्दोग्य इति ॥ कार्याख्यानाट पूर्वम् ॥९॥ अन्यसोपसंहारमिद्धयर्थ प्राणविद्यायां धर्मविशेषश्चिन्त्य- ते । प्राणस्य 'आपो वामः' इत्याम्नाय उपदिश्यते-'तहि- द्वांसः श्रोत्रिया अशिष्यन्त आचामन्त्यशिवा चाचामन्येत मेव तदनमनग्नं कुर्वन्तो मन्यन्ते । तस्मादेवंविदशिष्यन्ना- चामेदगिस्ता चाचामेदंतमेव तदनमननं कुरुते' इति । तत्र किमाचमनं विधीयने, उनाचमनीयावासु वामोदृष्टिरिति संशयः, आचमनस्यान्यतोऽप्राप्तिप्राप्तिभ्याम् । पूर्वत्र संदि- ग्धसदुपक्रमस्य वाक्यशेषानिर्णय उक्तः एवमिहापि 'अशि- प्यन्त आचामन्ति' इत्यावर्त मानापदेगवेन विधित्वसंदेहे, "अशिष्यन्नाचामेत्' इति वाक्यशेषाद्विपित्तनिर्णयः । तम- प्रासलेऽपि क्रतो यचोद्यतेऽनृतवर्जनम् । प्राणोपास्ती विधीयत तवाचमनक्रिया ।। ...

·अ. १०. तृतीयोऽध्यायः । - यद्यपि शुद्धयर्थ स्मृतावाचमनं विहितम् , नथापि प्राण- विद्याइवेन न विहितमिति तदङ्गतया प्राणोपासनप्रकरणे तद्विधानमर्थवत् ; यथा-- स्मृतावनृतवदनप्रतिषेधे सत्यपि ज्योतिष्टोमप्रकरणे तदङ्गतया 'नानृतं वदेत' इति प्रतिषेधो- ऽर्थवानिति प्राप्त, अभिधीयते- पुनरुक्तं पुमर्थन कती नानृतवर्जनम् । सर्वार्थाचमनं प्राप्त प्राणोपास्तो स्मृतेरिद ॥ 'द्विजो नित्यमुपादृशेत्' इति सर्वकर्मसु अङ्गत्वेन स्मृत्या विहितमाचमनं प्राणविद्यायामपि प्राप्तं स्मृतिमूलसामान्यश्रु. तिमिद्धं प्राणविद्यायां श्रुत्यानूद्यत इति ।। ममान एवं चाभेदात् ॥१०॥ माजसनेयिवासायाममिरहन्ये शाण्डित्यविधा पठाते । र गुणा यहुतराः श्रूयनन--'स आत्मानमुपासीत मनो- मयं पाणशरीरं भारूपमाकाशात्मानं कामरूपिणं मनोजवं मत्यमंकल्प सत्यधृति मगध मवरमं मा दिशोऽनुपयान्वं मर्यमिदमध्यात्तम् अवाक्यनादरम्- 'यया प्रीहिया या इत्यादयः; गृहदारण्यकेतु मोफा:--'मनामयोऽयं पुरुषो भाः मत्यस्तस्मिन्नन्नादये गया ग्रीहिवा यवो वा स एप मस्येशानः' इत्यादयः । तत्र संशयः-कि मिने बिर, रिति एकनां शाम्यायामभ्यामात्ममानगुणप्रत्यभि.

·२४० शास्त्रदर्पणे [पा. ३. - ज्ञानाञ्च । पूर्वत्र प्राप्ताचमनानुवादेनानग्नताचिन्तनं विधेय- मित्युक्तम् , इह तु वाक्ययोः कस्य विधित्वम, कस्य वानुवां- दत्वमित्यनिश्चयात् द्वयोरपि विद्याविधित्वम् ॥ अधिकोक्तेः समोक्तश्च गुणार्थत्वे निवारित । विद्यानानात्वमभ्यासात्समिधा यजतीतिवत् ।। द्वयोविद्याविध्योरेकशाखागतयोरानर्थक्यं मा भूदिति स. मिदादिकर्मभेदवद्विद्याभेदः । न चैकमानानं गुणविधाना- थम, अपरं विद्याविधानार्थम् , विशेपानवधारणात् । 'अग्नि- होत्रं जुहोति' इत्यत्र हि निर्गुणविधिः कर्मोत्पत्त्यर्थः, 'दना जुहोति' इत्यत्र सगुणो गुणविधानार्थ इत्यवधार्यते । नात्र उभयोरपिं सगुणत्वात् । न च यत्रानुक्ता गुणा उच्यन्ते, तत्र गुणविधिः; कामरूपत्वादेः सर्वेश्वरत्वादेवापुनरुक्तगुणः स्योभयत्रापि पाठान् । एकस्य गुणविधानार्थत्वे चोभयत्र मनोमयत्वाद्याम्नानमनर्थकम । न च विद्याप्रत्यभिज्ञानार्थम् , प्रधानाभिधानादपि तदुपपत्तः । एवं प्राप्ते, अभिधीयते-- भूयस्त्वं यत्र धर्माणां तत्र विद्या विधीयते । प्रत्यभिज्ञानदाार्थ ममानगुणकीर्तनम् ।। उभयत्रापि मनोमयत्वादिगुणविशिष्टशाण्डिल्यनामालिसा सावद्विद्या प्रत्यभिज्ञायते । तत्र विद्यानानात्वकल्पनायां गौ- रवम् । न पाभ्यासवैययम; एकत्रोत्पत्तरन्यत्र गुणविशि.

·अ.११. तृतीयोऽध्यायः। टगुण्यनुवादेन गुणविधानात् । न च गुणिमात्राभिधानादेव प्रत्यभिज्ञासिद्धौ गुणानां पृथगुक्तिवैयय॑म् ; तस्याः प्रत्यभि- ज्ञादाार्थत्वात् । न पाविनिगमः ; यत्र गुणा भूयांसो वि. थीयन्ते तत्र प्रधानविधिकल्पनान् । यथा- यत्र करितुरग. पदातिप्रचयस्वत्र राजेनि ।। संबन्धादेवमन्यत्रापि ॥ ११ ॥ बृहदारण्यके 'सत्यं ब्रह्म' इत्युपक्रम्य सत्यख ब्रह्मण आ. यतनभेदेन द्वे नामनी आदिश्यते- 'तात्तत्सत्यमसौ स आदित्यो य एप एतस्मिन्मण्डले पुरुपस्तस्योपनिषदहरित्यधिदै- वतम् , अथाध्यात्म यश्चार्य दक्षिणेऽक्षन्पुरुषस्तस्योपनिषदहम्' इति । तत्र संशय:~ किमुमे अप्युपनिषदावुभयत्र ध्यात- व्ये, उत एका अधिदेवतमका अध्यात्ममिति ; सत्यस्य ब्रह्मण- एकत्वात् , अध्यात्माधिदेवतस्थानभेदाच्च । पूर्वकशासायाम- भ्यासात् शाण्डिल्यविद्याभेदप्रसक्तावपि प्रत्यभिज्ञानाद्विदी. क्ये गुणोपमहार उक्तः ; नहींहापि सत्यस्य ब्रह्मणो मण्डल- द्वयवर्तिनः ऐक्यादुपनिषदोरपि उभयत चिन्तनम् ।। सत्यस्यैव प्रधानस्य तच्छन्दनाभिधानतः । तस्यैक्यानुभयत्रापि नामद्वयमुपास्यताम् ।। यद्याप्यध्यात्माधिदेवतस्थानविशिष्टपुरुषोऽनन्तरनिर्दिष्टः, तथापि स्थानद्वयं तद्वैशिष्टयं वा पुरुपं प्रत्युपसर्जनभूतं 5.16 ·[पा.३. - न्मण्डल पुरुयः' इति तस्यैव प्रकृतत्वान् । तया च विशि- राणायनीयानां खिलेषु अझणो विभूतयः पठ्यन्त-- न्धस्योभयत्र तुल्यत्वान्, संभृत्यादिप्वविद्यमानदयाद्यायत शवमंगनि: । प्रौक्याच्याण्डिल्यादिविद्यामु संमृत्यादिगुणो- शास्त्रदर्षणे तच्छब्देन न परामृश्यते; अपि तु प्रधानपुरुष एव सत्य शब्दवाच्यः । स चोभयत्रापि एक इति तद्धर्मयोरुपनिपदोः संकर इति प्राप्त, अभिधीयते- एफस्थान विशिष्टस्य यो धर्मोऽवगत: स न । स्थानान्तरविशिष्टस्य तस्मानानोर्व्यवस्थितिः ॥ सत्यं न गुणभूतं म्यानमात्र नच्छदन परामृश्यते, नापि तद्वैशिष्टयं धर्मः, किंतु म्यानविशिष्टं ब्रह्म, ' एप एतस्मि- टस्य विशिष्टान्तरेऽननुगमात् नोभयत्र उभयनामचिन्तनेति ।। मंभृतिाव्याप्त्यपि चातः ॥ १२ ॥ 'ब्रह्मज्येष्टा वीर्या मंभृतानि ब्रह्मा ज्येष्टं दिवमाततान, ब्रह्म देवानां प्रथमं तु जो तेनाईति ब्रह्मणा स्पषितुं कः' इति । तेपामेवोपनिषदि शाण्डिल्यविद्यादयः ब्रह्मविद्याः पश्यन्ठे ; तामु दा विमूतयः उपसंहर्तच्या न वैदि संशयः; ब्रह्मसंब- नभ्य शाण्डिल्यादिविद्याम् श्रवणाच्च । पूर्वाश्यादित्यस्थान- मदाद्धमानुपमंदार उक्ता, तस्यातिदेशोऽयम् तेनानोपरे: पसंहार इति पूर्व: पनः । शाण्डिल्यादिविद्यानामाभ्यात्मिक ·अ. १२.] तृतीयोऽध्यायः । २४३. - । हृदयादिस्थानसंबन्धात् तारवाधिदैविकसंमृत्याद्यनुपसंहार इवि सिद्धान्तः । का ताई अधिकाशङ्का ? उच्यते- आधिदैविकभूतीनां शाण्डिल्यादिपु साम्यतः । करिझायतनाभावाक्यादुपसंहतिः ।। "ज्यायान्दिवः' इत्यादिराधिदैविकविभूति: शाण्डिल्यादि- विद्यासु संभृत्यादिविद्याभि: समा, पोडशकलादिविया आयतनमेव नास्ति । ब्रासंबन्धप्रत्यभिज्ञानं सर्वव सममिति सर्वत्र विद्यासु संभृत्यादयो गुणा निधिशन्ते । यद्यपि वैश्वा- नरपोडशकलादिविद्यानामितरेवरमाधिदैविकविभूतिप्रत्याभ- भानं ब्रह्मसंवन्धप्रत्यभिज्ञानं चाविशिष्टम्, तथापि वासु नेतरेतरगुणोपसंहार: शक्यते ; नासां प्रत्यक्षविधिविहितत्वेन भेदनिश्चयात् । संभृत्यादीनां त्वश्रुतविधिकत्वात् परिशिष्ट्रीपदे- शात्मकखिलान्थशिष्टत्वाच उपनिषदुदितविद्याशेषत्वमाश- इयतति प्राप्त, अभिधीयते- ब्रह्मतहणमास्यं विद्युक्येऽतिप्रस चकम् । असाधारणधमक्य नात्र विकता यतः॥ न ताबद्राक्यम् आधिदैविकविभूत्यात्मकताधारणगुण- मात्रस्य वा विद्यक्ष्य गमयितुमलम् । बंधानरपोदशकलादि- विद्यानामप्यभेदभमगात् । ये वसाधारणा वीर्यसंभरणादयः संभृत्यादिविद्याम, ये ६ शाण्डिल्यविधादिपु मनोमयखा- ·२४४ विक्यं न वेति मंशयः तैत्तिरीयगतयो: 'विदुपा यज्ञम्य' হাম্বল [पा. ३. दयः, तेषां न इतरेतरप्रत्यभिज्ञा; अतो न विद्यक्यम् । एवं च खिलोक्तायामश्रुतविधिकायामपि मंभृत्यादिविद्यायां विधि कल्पयित्वा विद्याभेदोऽध्यवसातव्यः । ततश्च गुणानुपसं. हार इति ॥ पुम्पविद्यायामिव चेतरंपामना. म्नानात् ।। १३ ।। अस्ति छन्दोगानां पुरुपविद्या- 'पुरुषो वाव यज्ञस्तम्य यानि चतुर्विशतिवाणि तत्प्रात.मवनम् । अथ यानि चत्वा- रिंगद्वपीणि तन्माध्यंदिनसबनम् । अथ यान्यष्टाचत्वारिंशद- णि तत्तॄनीयमवनम् । म यदगिशिपति यत्पिपासति बदमते ता अस्य दीक्षा.। अथ यद्धमति यत्रक्षति तत्स्तुतशये' इति दोमादिकल्पना, 'न चंदनम्मिन्वयामि किंचिदुपतपेत्म : यात् प्राणा वा यमत्र इदं में प्रान:सवनं माध्यदिनमबनमनु संतनुत' इत्यादिरागी, 'मोऽन्तवेलायामेतत्रयं प्रतिपयेता- भिनमम्यच्युनममि प्राणमंशितममि इति मन्त्रप्रयोगो वि. हितः । तत्तिरीयके तु पठ्यन- 'तस्यवं विदुषो यतस्यात्मा यजमान, श्रद्धा पत्री गगैरमिध्ममुरो वेदिौमानि बहिर्वेदः शिग्या हृदयं यूप: काम आज्यं मन्युः पशुम्तपोऽग्निर्दमः शम- यिता दक्षिणा वाग्धोता प्राण उद्गाता चक्षुरध्वर्युः' इत्यादि । तत्र n इति पश्योः मामानाधिकरण्यवैयधिकरण्यानवधारणात ·अ..१३. तृतीयोऽध्यायः । २३५ पूर्वत्रासाधारणगुणप्रत्यभिज्ञाभावात्संभृत्यादौ विद्याभेद उक्तः ; इह बसाधारणगुणप्रत्यभिज्ञानाद्विाक्यम् । तथा हि- निषादस्थपतिन्यायात्सामानाधिकरण्यतः । षष्ठयोः संपाद्यते पुंसि यज्ञत्वं तैत्तिरीयक ॥ छान्दोग्य तावरस्पष्टं पुरुष यज्ञत्वसंपादनम् - 'पुरुषो वाव यज्ञः' इति । तैत्तिरीयोऽपि 'विदुषो यज्ञस्य' इति पठ्यौ सामानाधिकरण्ये, निषादस्थपतिवत् । न तु विदुषो यझस्येति वैयधिकरण्ये; संवन्धकल्पनायां गौरवप्रसङ्गात् । ततश्च पुरुषयवत्वमुभयत्राविशिष्टम् । न च यज्ञत्वेन निरू- पितम्य विदुपः 'आत्मा यजमान.' इति यजमानत्वनिरूपणवि. रोधः; स्वरूपवचनेनारमगब्देन यज्ञस्वरूपस्यैवाभिधानात् , अन्यस्य हि यज्ञस्यातिरिक्तो यजमानः; पुरुपत्वेन संपादि- तस्य तु यज्ञस्य स्वरूपमेव यजमान इत्युक्तं भवति । तथा मरणावभृथत्वापि ममानमिति विक्ये प्रात, अभिधीयते-- मुख्यसंबन्ध एवास्तु गौणकाधिकरण्यतः । बहुना रूपभेदन किंचित्साम्यं च बाध्यते।। पष्ठयोः सामानाधिकरण्ये हि विदुषो यज्ञत्वममुख्यामिति यशपदं साक्ष्यसादृश्येन यज्ञष्टिविध्यर्थ गौणं स्यात् । विदुष इति पाठया: संपन्धार्थले विद्वत्संबन्धिनो यशस्यात्मादीनां यममानादित्वकल्पनान्मुख्यार्थत्वम्, आत्मगन्दश्व न यह ·. २४६ सालदर्पण [पा. ३. स्वरूपं वक्ति; तस्य मुख्ययजमानत्वविरोधादेव । अपि च तव विदुषो यज्ञमावः, तं प्रति चात्मयजमानत्वादिक विधेयमिति वाक्यं भिद्येत । न मम, विद्वत्संबन्धियज्ञानुवादे- नात्मादीनां यजमानादिभावस्यैव विधानात् । अत्र च वक्ष्य- माणयजमानादिदृष्टिविधीनालोच्य श्रुत्या तदर्थसमूहे यज्ञ. शब्दः प्रयुक्तः । न चैवं विद्वत्संबन्धियज्ञोद्देशे वाक्यभेदः; यतो यक्षमात्रमुद्देश्यम् , तस्य तु विद्वत्संबन्धः प्रकरणमाप्ती ऽनयत इति । बहुवैषम्ये च मरणावभ्यत्वादि बाध्येत । पल्यादिकल्पना कत्र, नान्यत्र। एकत्र ध पुरुषायुपं सव- नत्रयं कल्पितम, अन्यत्र प्रातरादिकालः । आयुर्वृद्धिफलत्व- मेकम्य, अन्यस्य तु ब्रह्मविद्याशेपत्वमिति । वस्तुतस्तु विद्यास्तु त्यर्थमर्थवादः तस्येवं विदुपः । इत्यादिः; उत्पन्नाया विद्याया अनपेक्षत्यादिति ॥ वेधाद्यर्थभंदात् ।। १४ ॥ आथर्वणिकाशुपनिषदारम्भ 'मयं प्रविध्य हृदयं प्रविष्य धमनी: प्रवृश्य' इत्यादयो मन्त्राः, प्रवग्यादीनि च कर्माणि वि यामनिधी श्रूयन्ते ; नानि मन्त्रकर्माणि विद्यागम, अनचान्य- पोपमंदतव्यानि, न वनि मंशयः; विद्यामनिधिपठिनतान् । मन्यम्य लिगनाभिचारे, प्रयार्यस्य वाक्येन च ज्योनिष्टोमे चिनियुक्तत्वात । एवं मन्यान्नर कमान्तरे प द्रष्टव्यम् । नग वाक्यलियो; मंनिधेः मकाशाटीयायाम् गहिरो कर्य ·२. १४.] तृतीयोऽध्यायः । संनिधिमामात् मन्त्रकर्मणां विद्यार्थत्वम् ! नेप दोषः; मन्त्रा- णां विद्यासमवेतादयादिप्रकाशकत्वेन विद्यायामपि सामा- विशंपात् । प्रवादीनां च कर्मणां यद्यपि वाक्यादि ज्योतिष्टो- मादिशेषत्वप्रतिपादकमस्ति, प्रवर्ये तावत् 'पुरस्तादुपसदां प्रवर्य प्रगति इति श्रवणात्, उपसदां पयोतिष्टोमाधि- नामावातहारा ज्योतिष्टोमसंयन्धः; सपापि न पटवादित्येय वाक्यं दुपलं मंनिधि माघरो, अपि तु मनि विरोधेन पात्र विरोधः, विधायस्यापि कर्मार्थत्वमभयान, प्रत्ययस्य यदि- रत्वस्य पुरुषार्थत्ववत् । सर विनियोजकवाक्य योग्नुस्या- त्यमिनि पन्, मत्यम् , अांविरोधे गति पापयानिधि प्रपलदुर्षलाभ्यामपि प्रयायम्य कपिल विद्यार्थले पारि. कदम्, न प: संशयः । पुरुपयशवमंनिविद्यागल. मिति मंगतिः।

·. यावद्विद्यया महाकाहालक्षणप्रकरणं मंनिधानेनानुमीगते, २४८ शास्रदर्पण योगात् असमर्थस्य चोपकारकत्वानुपपत्तेः सामर्थ्य कल्पय- न्ति । न च समर्थानामपि श्रुतिमन्तरेण तादयमिति वि. नियोजिकां श्रुति कस्पयित्वा विद्याङ्गता प्रतिपद्यन्ते । अ. साभिधीयते- शीघ्र कर्मान्वये जाते मन्त्रादेर्वाक्यलिगतः । विद्यापि न संवन्धः संनिधानाद्विलम्बितात् ।। सावन्मन्त्राणां कर्मभिर्लिङ्गा तिः, प्रवर्गास्य च वाफ्याहि कल्प्यते । यावद्वियायां मन्त्रकर्मणां प्रकरणाद्वाक्यं करप्यने, नावावर्यस्य ज्योनिष्टोमे वाक्यकल्पितलिङ्गान्यूति: मन्त्रस्य चाभिचारे लिगकल्पित्तश्रुत्या विनियोगः क्रियते । यावश प्रवर्गस्य विद्यायां प्रकरणकल्पिताद्वाक्याल्लिङ्ग कल्प्यते ताव ज्योतिष्टीम लिङ्गकल्पितश्रुत्या विनियोग इति मन्त्राणां स्वा ध्यायरिधिमणाम्य प्रवर्यम्य च स्वविधिपरिप्रहात्योपपती मयां विगायां लिङ्गभूनिविनियोगा: कल्प्यमाना नमूलत्वा दामनमभ्यवहोयन्ने । यत्तु 'हृदयं प्रविध्य' इत्यत्र उदयपद विद्यायामपि ममवनाथमिति लिङ्गमुभयप्राप्यविशिष्टमिति । सत्रोच्यते-हदयपदस्य विदाकर्मणीः समवेतार्थत्वम्, इस. रेषां पदानां पहूनामभिगार ममतार्थत्यम, न विद्यायाम भन; कांग्यमाजिन्यायेन भूपमा न्यायेन व मन्त्रस्य कर्मः पमा । न १ मंनिध्यनुगृहीतकपदममताना विद्यावं ·अ. १५.] तृतीयोऽध्यायः। २४९ गमयतीति वाच्यम् ; हृदयपदस्यवाभिचारे समवेतार्थताया इतरपदैकवाक्यतापत्तिरूपवाक्यप्रमाणानुगृहीताया बलादभि- चारार्थत्वावगमात्, वाक्यानुग्रहस्य संनिध्यनुमहादलीयस्त्वा- दिति ॥ हानी तूपायनशब्दशेषत्वात्कुशाच्छन्दः- स्तुत्युपगानवत्तदुक्तम् ॥ १५॥ ताण्डिनो निर्गुणविद्यां प्रकृत्याधीयते- 'अश्व इथ रो. माणि विधूय पा चन्द्र इव राहोमुखात्प्रमुच्य धूत्वा शरीर. मकूनं कृताला ब्रह्मलोकमभिसंभवामि' इति । कापीतकि- नस्तु पर्यशाविद्यायां सगुणायामामनन्ति- 'तत्सुकृतदुष्कृते विधूनुते वस्य प्रिया शारायः सुकृतमुपयन्यपिया दुष्कृतम्' इति । सन्न संशय:- यय हानमेव सुकृतदुष्कृतयोः श्रूयते, तत्रोपायनं संनियतन येति ; कचिद्धानसंनिधी उपायनस्य श्रुतत्वाद्विद्यान्तरगतत्वाच । यथा पूर्वत्र विद्यासंनिधौ श्रुत- स्यापि मन्त्रादेविद्यायामसामदिनुपसंहार उत्त:, एवं हा- नमंनिधी श्रुतस्याप्युपायनस्य तदन्तरेणापि हानसंभवेन हा. नोपपादनसामामावादनुपसंहारः । तत्र- प्रतेऽप्युपायनादानसंभवात्सगुणे श्रुतम् । निर्गुण नोपसंहार्य सुकृतादेकपायनम् ॥ न तावत् 'विधूय पापम्' इत्यादिहानवाक्ये उपायनं श्रु- ·[पा. ३. विधीयते, किं नु स्तुत्यर्थ सिद्धतया संकीर्त्यते, तदर्थवादमा सकाना न नासः, किनु अन्यत्रावस्थानमा एवं दाष्टान्तिके २५० शाखदपणे वम् । न च पर्यऋविद्यायां हानसंनिघावुपायनश्रवणादत्रापि हाने ददुपसंहारः; पर्यङ्कविद्यायाः सगुणत्वात् 'अञ्च इव रोमाणि ' इत्यस्य च निर्गुणविद्याविषयत्वात् । न चोपायन- मन्तरेण हानानुपपत्तविद्यान्तरगतमप्यानेतव्यम् ; पररस्वी- कृतयोरपि पुण्यपापयोः विद्यया- पापस्येव प्रायश्चित्तेन हानसंभवात् । एवं प्राप्ते, अभिधीयते-- विद्याभेदेऽपि सिद्धस्य स्तुत्यर्थ संक्रमाद्भवेत् । अश्वरोमादिवस्यक्तकर्मणोऽन्यैरुपायनम् ॥ विद्यान्तरविहितं यद् विद्यान्तरे नोपमंद्वियते, विधिप्रमा णकत्वादन्नभावस्य विद्यान्तरे च विध्यमावान् । यसुनन माद्वियान्तरेऽप्यसति याधक देवताधिकरणन्यायेन प्रती यमानं न परित्यक्तुं शक्यम ; तदिह पर्यश्वविद्यायां हानमुपा यनशब्दसैनिहितमवगतम, ताण्ड्यादिशाखायामपि निर्गुणवि- वायां मुमतादस्यागोऽश्वरामष्टान्तनाम्रात:; अश्वरीम्णां प ऽपि विदुपा परित्याशनादरम्यग्रावस्थानं प्रतीयते, न प्रा. यांधत्तवनाशः । तमुफ्पादयितुमपेक्ष्यमाणं पररूपायनमुपभ. हतंध्यम् । न च पराभित मंग: स्वरूपेश परय मंचा- रामभवास मंचरति ; फलमंधारोत्तरकालं च कर्मस्वरूप मय: 'श्रीयन्त साम्य कमांशि' इत्यादिभिरवगायत । प ·अ. १५.] तृतीयोऽध्यायः । परकृतस्य कर्मफलस्य परत्र संचारासंभवः: पित्रादिकृतवै. श्वानरेष्टयादिफलस्य पुत्रादिगामित्वान्नानात् । तस्मानिर्गुण- विद्या हानोपायनाभ्यां सातव्या । प्रयोजनं तु विदुषि सौहार्द- माचरितव्यम्, न दौहार्दमिति ।। वर्णकान्तरं वर्ण्यते- 'अश्व इव रोमाणि विध्य पापम् ' इत्यादौ कि विधूननं सुकृतदुष्कृतयोश्चालनं किं वा हानमिति संशयः; धुनोतः कम्पने प्रसिद्धत्वात् उपायनशब्दसंनिधानाच्च । पूर्वत्र वेधा- दिमन्त्राणां विदानुपयोगादनुपसंहार उक्तः, न हीह, विद्या- विरुद्धकर्मणां फलारम्भात चालनस्य विधोपयोगान् शब्दस्य तदर्थकत्नम् ॥ कर्मणः स्वाश्रयत्यागपरसंचारलक्षणात् । फलतश्चालनं लक्ष्यं लाघवेन धुनोतिना ।। यदा ह्यमूर्तयोः पुण्यपापयोः स्वाश्रयत्याग आश्रयान्तरसं. चारश्चानुपपत्रः, एवं चालनमप्यनुपपन्नम् । तत्र विरुद्धार्थद्व- यलक्षणाद्वरं स्वफलारम्भाचालनमेव लक्ष्यतामिति प्रा, अ. भिधीयते- उपायनसमीपस्थात्यागो लक्ष्यो विधूननान् । स एव फेवलालक्ष्यश्चालनानुपपत्तितः ।। अत्ययाः सुस्तदुःनयोः पररुपायनानुपपत्तेः उपाय- नसंनिधौ श्रुतविधननेन त्यागी लक्षयितव्यः; तथा च केव- - -- ·{पा. ३. तवापि मंभवनि, प्रमाणप्रापितत्वाच्च सुकृतादेः फलद्वारेण मामनन्ति-स आगच्छति विरजानदीं तां मनसवात्येति शानदर्पणे सविधूननश्रवणेऽपि प्रवृत्तवात्तस्यत्र लक्षणा युक्ता, न फल- प्रच्यावनस्य । न चामूर्तयोः सुकृतदुष्कृतयोः मुख्यं चालनं स्वाश्रयाद्वियोगः आश्रयान्तरसंचारच कल्प्यमानो न गौरव- दोपमावइति इति ।। सांपराये तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ १६ ॥ देवयानमार्गमध्ये सुकृतदुष्कृतवियोग कापीतफिन. म. तस्मुकुनटुप्फते विधूनुते ' इति । तथा ताण्डिनः पठन्ति-~- 'अश्व इव रोमाणि विधूय पापं चन्द्र इव राहोमुखात्प्रमुच्य धूवा शरीरम्' इति । शाध्यायतिनश्वाधीयते- 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति सुहृदः माधुकत्याम' इत्यादि । तत्र मंशयः- तत्र किं विरजानातिकमानन्तर सुकूनदुष्कृतक्षयः, किंवा देह- निर्माणानागबेति; उभयथा श्रुतेः । पूर्वत्र मिदं कृत्वा । विद्यायाः फर्मभयहेतुन्यं धानसनिधायुपायनापमहार उक्तः, इदानी तु तदेवामिदम, मार्गमध्ये श्रूयमाणस्य कर्मश्नयस्य विद्याहतुक लामावादिन्यापश्यत- सम्पन्न परामृष्टो विरजानधनिकमः । सम्मान हेतुः गात्पुण्यपापविधूनन । 'मुतापने विधनुन 'इनि नगार्धनच्छदशुन्या मन ·तृतीयोऽध्यायः । । न्तरप्रकृतस्य विरजानद्यतिक्रमस्य कर्मक्षयं प्रति हेतुत्वमभि- धीयते । वाण्डिश्रुतौ तु 'विधूय' इति ब्रह्मलोकप्राप्तः प्राका- लत्वं विधूननस्योक्तम् , तच्चापिथे विधननेऽप्युपपन्नम् । न व जीवत एव विधूननम , जीवन्विधूयेत्यश्रवणात्; एतेन 'तस्य पुत्रा दायमुपयन्ति' इति शाट्यायनिश्रुतिर्व्याख्याता नम्यामपि जीवत इत्यश्रवणात । एवं प्रासे, अभिधीयते--- प्रधानं प्रकृतां विद्या परामशति वचतिः । अर्थात्पाठश्च आध्येत यवागूपाकहोमवत् ।। धर्मादानुष्ठानसहिताया विद्याया उत्तरमार्गेण पर्यस्थ- ब्रहमाप्त्युपायत्वं कौषीतकिशाखायां श्रूयते । न चाप्रक्षीण- पाप्मन उत्तरमार्गप्राप्तिः तद्वारेण ब्रह्मलोकप्राप्तिश्च संभवति । सेन विद्यायाः परपक्ष्यहनोरुत्तरमार्गमापको सिद्ध, अर्थक्र- मान्मार्गमध्ये पठामानोऽपि पापक्षयः अन्त्यप्रत्ययानन्तरं द्र- प्टव्यः । तथा च ताण्डिश्रुतो पापविधननानन्तरं देहमोक्ष उक्तः । अश्व इव ..विधूय' इति च स्वतन्त्रस्य पुरुषस्य व्यापार व्रते; न च परतस्यालि स्वातन्त्र्यम् । यत्तु सर्वनाम- श्रुतधिरजानद्यविक्रमस्य पापक्षयंहतुत्वमिति, तन्न । सर्वनाम्नः प्रकृतपरामर्शित्वाम् , प्राधान्येन प्रस्तुतस्य च प्रकृतत्वात् , वि. द्याया एव तथात्वात नद्यतिक्रमस्य संनिहिवस्यायप्रधा- नत्वेन प्रकृतत्वाभावादिति ।। गतरवत्वमुभयथान्यथा हि विरोधः ॥१७॥ .

·[पा..
-
शास्त्रदर्पणे
विद्योदयसमनन्तरक्षण एवं कर्महानमिति प्रसङ्गाग नि-
रूप्य, गुणोपसंहारानुपसंहारचिन्तव क्रियते । कचित्पुण्यपा-
पहानसंनिधौ देवयानः पन्थाः श्रूयते- यथा पर्यङ्कविद्यादौ ।
फचिन्न- यथा निर्गुणविद्यायाम् 'विद्वान्पुण्यपापे विध्य नि-
रचनः परमं साम्यमुपैति ' इति । तत्र संशयः- कि सर्वन
देवयान सनिपतेन वेति । तत्र ‘हानौ तु' इत्यधिकरणे कपि-
द्वानसंनिधावुतमुपायनं केवलहानश्रवणेऽप्युपसइतव्यमित्यु-
छम् ; एवं कचित्पुण्यपापहानसंनिधौ उक्तां गति केवलापि
श्रुतहानिरुपस्थापयतीत्याशट्यापोद्यते ।।
विमतो गतिमान्विद्वत्पुण्यपापक्षयत्वतः ।
पर्यटनह्मविद्यास्थपुण्यपापक्षयों यथा ।
न च 'निरखनः परमं साम्यमुपैति ' इत्यागमन विरोधा
पुण्यपापभयानन्तरं देवयानन पथा ब्रह्मलोकप्राप्ती निर.
नस्य परमसाम्योपपत्तेः । अयोचरम्-
योधादयोविध्वान्ती मिद्धमझात्मलामतः ।
याधम्य पेह निष्पनलोफगतिथा ।।
प्राप्यर्थ वा मझलोकगतिः, ग्रनविद्यार्थ पानाधः, म
सानमयभाषाय मानादशानदाहान् इव प्राप्तः। न द्वितीयः,
यमनियमादिमन व भवणादिभिज्ञानात्पतः । अनुमान
मगुणविवागतत्वेन मोपाधिपम् विमतं पुण्यपादानं न
।

·. १८.] तृतीयोऽध्यायः । गतिमत् , निर्गुणविद्यासाध्यपुण्यपापहानत्वात् , मुध्यमान- हिरण्यगर्भपुण्यपापहानक्त्-- इति सत्प्रतिपक्षं च । न च हिरण्यगर्भस्यान्त्यकाले विद्यानिरस्य पुण्यपापासंभवः; प्रारम- वीयपुण्यादेः प्रसुप्तस्य संभवात् । ब्रह्मविद्ययेव उपास्त्या सर्वक- मक्षये सत्ति उपास्तेरपि पुण्यत्वेन निवृत्तिप्रसङ्गात् ; तस्मादु. पास्तिफलप्राप्तिप्रतिबन्धककर्मणामुपास्तिनिवर्तिका, न सर्वस्य । अत्र च निर्गुणविद्यायामनुमानाद्गतिराशय निरस्ता । वाद- योधकरणे तु ब्रह्मशब्दस्य मुख्यत्वादिभिगतिमाशक्य तपा- मनन्यथामिब्रह्मलोकश्रुत्यादिभिर्धाधोऽभिधास्यत इत्यपौन- हक्तिः॥ अनियमः मर्यासामविरोधः शब्दा. नुमानाभ्याम् ॥ १८॥ सगुणासु विद्यासु कासुचिद्गतिरचिरादिका श्रूयते-- यथा पर्यऋविद्यायां पञ्चाग्निविद्यायामुपकोसलविद्यायां दहरविद्यायां च । कचिन्न श्रुता- यथा मधुविद्यायां शापिडल्यविद्यायां पोटशकलविद्यायां वैश्वानरविद्यायामिति ।। अहमहा इमाः सर्वा ब्रह्मलोकासिसाधिकाः। विशुद्धोकाप्तिपर्यन्तं प्रतीकोपासनाफलम् ॥ तत्र संशयः-- कि यब झुता गतिः तत्रैव व्यवतिष्ठते, उत सर्वसगुणविद्यासु साधारणीति ; प्रकरणात् सगुणविद्या.

·[पा. ३. शास्त्रदर्षणे फलस्य ब्रह्मलोकादेर्गत्यपेक्षवलिङ्गाश । ननु लिङ्गप्रकरणाभ्यां प्रथलदुर्बलाभ्यां कथं संशयः ? उच्यते, लिङ्गस्य सामान्यसं- वन्धसापेक्षत्वात् अत्र च तदभावाहुबलत्वं शङ्कयते । पूर्वत्र सगुणनिर्गुणविद्यासु गतिव्यवस्था उक्ता, तद्वत्मगुणास्वपि विद्यासु गतिव्यवस्थाप्राप्तौ तदपवादात्संगतिः । तत्र--- प्रक्रियाती नियम्येन मार्गोक्त्यापत्तिरन्यथा । सर्वत्र च पथिप्राप्तौ द्विराम्नानमनर्थकम् ।। प्रकरणम्य धर्मानियामकत्वे दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमधर्मा णामन्योन्यत्र संकरप्रमशः एकत्र श्रुतम्य च पथ. मर्वव प्राप्ती एकस्यां शारवायां पञ्चाग्निविद्यायामुपकोमलविद्यायां च संपू. धिरादिमार्गो नाभ्यस्यन । 'मत्यमुपासते' इति तु वाश्ये मत्यगदेन यथादृष्टमत्यवचनमभिधीयते, न ब्रह्म ; उपाखन्य मिथ्यात्वादिनि प्राप्ने, अभिधीगत- वाक्यात्प्रकरणं बाध्यमिहान्यत्र नियामकम् । मार्गाभ्यामन्तु चिन्तार्थो विद्ययोरुभयोरपि । अमति विरोधे प्रकरणस्य धर्मनियामकत्वमिष्यत एव । इह तु 'ये चामी अरण्ये श्रद्धां सत्यमुपामते नेऽचिरभिसं. भवन्ति' इनि वाक्यं मविद्यासु गतिसंबन्धमवबोधयति । तद्विरोधे प्रकरणं गतिं न नियन्तुमर्हति । यद्यप्युपाध्युपहित मिथ्या, तथापि यम्योपाधिसंबन्धः तत्मत्यशब्दार्थः । एतदुक्तं ·स. १९.] नृतीयोऽध्यायः । भवति- सत्यं ब्रह्म उपाधिनावच्छिद्योपामत इति । इनरथा सत्यं मुक्त्वा तद्वचनपरत्वे गौरवम् । गत्यभ्यासस्तु पञ्चाग्नि- विद्योपकोसलविशयोः गावदुक्तानुचिन्तनार्थः । तस्मारकधि दुक्तगतः सर्वब्रह्मोपास्तिपूपसंहारः ।। यावदधिकारमवस्थितिराधिकारिकाणाम् ॥ निर्गुणविद्यायां गति प्रनिपिध्य सगुणविद्यायां गतिप्रयोज- कैश्चर्यविशेषदर्शनादतिरर्थवतीत्युक्तम् । सगुणासु विद्यासु गते: सार्वत्रिकरवं वर्णितम् । इदानीं निर्गुणविद्याया अमि मोक्षहेतुस्वानुपपत्तरैश्चर्यविशेषतुत्वम् ऐश्वर्यविशेषश्च न गमि- मन्तरेणेत्यभिहितव्यवस्थाक्षेपेण प्रत्यवस्थीयवे ।। विद्यावतोऽपि व्यासादेरप्रवृत्तक्रियाकृतम् । अस्ति देहान्तरं तस्माद्विद्या मुक्तर्न साधनम् ।। न्यासशरीरम् अपान्तरतमःशरीरारम्भककातिरिक्तका- रब्धम् , अपान्तरतमाशरीरादन्यत्वं सनि शरीरस्वान, बसि- शरीरवत् । तत उत्पन्न ब्रह्मसाक्षात्कारस्याप्यनारधफलक- मारस्यशरीरग्रहणदर्शनान ब्रह्मविद्यायाः मोक्षः फलमिति प्राप्त, अभिधीयते- नानादेहोपभोक्तव्यमीशोपासनयकया । आरण्य प्रतिबन्धः स्यादैश्वर्य प्रनवेदिनः ॥ नहि देतोरपि सति प्रतिबन्धे कार्यानुपजनिः प्रविक्षि- S.17 ·(पा. ३. शास्त्रदर्पण पति हेतुताम् । न हि सेतुप्रतिवद्धा आपः न निम्नदेशमभि- सर्पन्तीति सेतुभङ्गेऽपि न प्रसन्ति । तदिह प्रवृत्तफलया कर्मसहितश्वरोपासनया विरचितेन युगपत्क्रमेण धा नानादे- होपभोग्यैश्वर्येण विद्याकर्माराधनपरितुष्टेश्वरदत्तन प्रतिवडा विद्या न फलं जनयति, भोगेन तरक्षय च दाम्यति, 'तस्य ता- पदेव चिरम्' इति श्रुतेयासादिष्वप्यविशेषात् । अनुमाने तु সমাধী সাববেন:হামিবিমানে मवात, व्यासापान्तरतमःशरीरान्यान्यस्वात् , अपान्तरतमा शरीरवदिति सत्प्रतिपक्षतेति ।। अक्षरघिया त्ववरोधः सामान्यतदावा भ्यामीपसदवत्तदुक्तम् ॥ २० ॥ वाजसनेयके श्रूयते-- 'एतद्वै तदक्षरं गागि ब्राह्मणा अ भिवदन्ति अस्थूलमनण्वस्वम्' इत्यादि । तथाथवणे-'य. त्तद्देश्यम्' इत्यादि । एषमन्यवापि प्रपञ्चप्रतिषेधाः क्वचि- दधिकाः कचिन्न्यूनाः । तत्राधिका इतरत्रोपसंइतन्याः, उत नोपसंहनव्या इति मंशयः, उपसंहारप्रयोजनसंभवासंभवा- 'भ्याम् । पूर्वाधिकारिकाणां प्रारम्धकर्मण एव शरीरान्तरा- एमसंभवान कमान्तरस्य निमित्ततेत्युक्तम् । एवमिहापित तत्प्रकरणपदिवनिषेधत एवोपक्षणतया सर्वप्रपश्यनिषेति- हेर्न शालान्तरीयनिषेधाना शाखान्तरे ब्रह्माप्रमितिहेतुत्वम् । नन्दानन्दादिवन्निधोपसंहारः किं न स्यात् ! नेत्युच्यते;

·म..२१. तृतीयोऽध्यायः । भवेद्रह्मस्वरूपत्वादानन्दायुपसंहतिः । निषेयानामनात्मत्वास्किमर्थमुपसंहतिः ।। न चास्वरूपाणामपि स्वरूपप्रतिपत्त्यर्थमुपसंहारः। यस्मात् आनन्येन निषेध्यानां ननिषेधधियामपि । असल्ययतयैकत्र नोपसंहारसंभवः ।। स्थालीपुलाकवास्किंचिनिषेधेनान्यलक्षणे । श्रुतमात्रेण तरिसद्धरुपमहरणं वृथा ।। इसि प्राले, अभिधीयते- प्रतिषेध्या अनात्मानोऽप्यात्मलक्षणतां गताः । आत्मप्रमितिसिपथ संयास्यन्त्यश्रुतस्थले ।। न च निषेधानन्त्यादनुपसंहारः; यतः- प्रतिषेध्यः प्रपन्चोऽत्र भूतं वा भौतिकानि वा । সুমি মা বাৰিা রা বিশ্বস্কাগ ॥ एषां परिमितत्त्वेन निषघपरिमेयतः । साकाङ्क्षेषु निषेधेषु गच्छेयुः पूर्तये पर ।। इयदामननात् ॥ २१ ॥ , 'द्वा सुपर्णा' इति मन्त्रमायर्वणिकाः श्वेतान्यवराज्य पर- ति; कठाम विवन्तौ' इति । अत्र विधाया पकत्वं ·नानात्वं देति संशयः; एकत्र द्वयोः पातृत्वेन, अन्यत्रकस्या- नाशिवत्वमतिपादनेन च स्वरूपभेदात् , द्वित्वोपेतवस्त्वैक्य- चितजीवद्वितीयता तस्वरूपपरमात्मन एवेवि जीवेश्वरपरत्वं नितम, 'द्वा सुपर्णा' इति मत्रं तन्न्यायमेफदेशिमतेऽति- মাল "पा.. प्रत्यभिज्ञानाम | मर्वत्र निर्गुणवाक्ये ब्रह्मपरलसिद्धी विना- न्यत्यशङ्कानवतारान् कचिद्मपरवन क्वचिदब्रह्मपरत्वेन ३ विद्यानानान्दचिन्ता ननु 'गुहां प्रविष्टा' इत्यत्र पातपाननि: दिश्य पैयुपानिपत्कृतव्याख्यानेनासंसारिनदात्मता जीवस्या- यं मन्त्र प्रतिपादयति न आवश्वरी मंदनति विद्याभेदी निर्धा. रितः । तत्र वियकत्वमिद्धान्तः पूर्वापरविरोधी ; कृत्वाचिन्त या च तुल्यार्यत्वाश्रयण जीवश्वररूपाक्याद्विद्यानानावपूर्व पभानुत्थानमिनि 1 नटुग्यो- पुद्धो सिभिप्य कर्तृत्वममसारीश्वरात्मना । जीवोऽभिधीयते यदा मृपणेति मन्यतः॥ युद्धपुषाधिकजीवादप्यधिकश्वरवर्णनात् । अनुपाधिः म एवं मनमन्वयेरितः ॥ कम्मादिकविद्यास्वमिद्वान्ता न दिन पूर्व प्रतिपाल- प्रदेश्यन्यभिशानादिष्य अधरधियामुपगहार E: I 5 तु निपायमलादिमिर एकामाक्नुमातारी माहारापरत च । गया सभगा मुख्य समरे न प युज्यने ।।

·अ. २१.] तृतीयोऽध्यायः । । न च 'पिबन्ती' इत्यत्र छनिन्यायेन पिबदपिबत्तो लक्षणा; मुख्यार्थसंभवे तदाश्रयणायोगात् । न च 'यः सेतुरीजानाना- मक्षरं प्रम यत्परम्' इति वाक्यशेषासदाश्रयणम् : संदेहे हि वाक्यशेषानिर्णयः, न च मुख्यलाक्षणिकग्रहणविषयो विशयः संभवति । 'अन्यत्र धर्मात्' इति प्रकरणस्य च बलीयमा 'पिबन्ती' इति वाक्येन बाधात् न तद्वलेनापि लक्षणा । अत एव गुहांप्रविष्टाधिकरणेन न पुनरुक्तिः । तस्मादेकन भोक्ट्रद्ध- योपास्तिः अन्यनाभोक्तृतमात्मत्वविद्याति प्राप्ते, अभिधीयते- उत्पचौ द्वित्वविज्ञानात्साम्य नैसर्गिके सति । उपक्रमोपसंहारारिपबत्ता बाध्यते द्वयोः ।। विद्योत्पत्तिसमय एव मन्त्रदयेऽपि 'द्वौ इति 'पिबन्ती' इति च द्वित्वातीतः समानता औत्सगिकी । तोपक्रमोप- संहारसंघालितया "पिबन्ती इत्येवच्छनिन्यायेन पिबदपि. यत्समुदायं प्रति समूहिनो लक्ष्यति । तय 'द्वा सुपी' इति मन्त्र जीवगतं कर्तवं बुद्धौ निक्षिप्य निरुपाधिको जीवा प्र. मत्वेन निरूप्यते । 'तं पिबन्ती' इत्यत्र तु भोपाधिक जीवे कर्तुत्वाक्वा उपाधिविनिर्मुक्तः स एवाभक्तिपरमारमभावन निरुप्यत इत्युक्तमेव । अतो न युनिजीवनिर्देशमात्रेण विद्या भेदः । प्रयोजनं तु कठवलीयु 'अन्यत्र धर्मात्' इत्यादिना हात्मनो धमाधयय उता, मुण्डक 'यत्तदश्यम्' इत्यादिनी- कमाश्यत्वादि । श्वेताश्ववरीयेऽपि "त्रित्रतं स्थाप्य सम

·'यत्साक्षादपरोक्षान्झ य आत्मा सर्वान्तर मेल्याचव'
भासदपणे
शरीरम् ' इत्यादिनात्मविशालत्वेन योग उक्तः । तस्य सदस्य
शाधत्रयेऽप्युपसंहारः॥
अन्तरा भूतग्रामवत्स्वात्मनः ।। २२ ।।
इत्येव द्विरुपस्तिकहोलप्रभयानरन्तर्येण वाजसनेयिनः ममा
मनन्ति । तत्र संशयः-- एका विना नाना वेति ; अभ्यामात्,
सर्वान्नरत्यप्रत्यभिज्ञानाय । पूर्वत्र 'पिबन्ती' इत्यस्य लाभ
णिकत्वमुपादाय मत्रद्वयेऽपि भोकभोक्तपरत्वेनाथैक्याद्वि-
क्यमुक्तम् । इदार्थक्येऽपि न बिक्यम् , अभ्यासात्- इति
रूपैम्यस्यापवादमभ्याममाशय प्रतिविधानं शियो-
पुनःश्रुत्यर्थवत्त्वाय प्राणादिव्यतिरविणः ।
एकत्रोपासनान्यत्र भुझाद्यातलाचनः ॥
उपस्तिप्रद 'यप्राणेन प्राणिति म आत्मा
न्तरः' इत्यादिना प्राणादिन्यतिरिक्त आत्मा सपास्यः,
लपमें दु'योऽशनायापिपामे अत्यति' इत्यादिना स एवा
शनायादीती ध्येयः । स्यादेतत्, यकश्यामपि विद्यायाम्
'सत्यममि' इति वा प्रयासक्यं भवकृत्वोऽपवते तर
पाशनिराकरणेन, एवमनापीति । तयाहि-सुपुस्युः
सान्यायवस्थामु येन रूपेण जीवः संपने उत्ससीटि
पित्रा बोधिवः श्वेतकेतुराशते-मुषुप्तो सत्संपनाः जीवाः
मा-

·म. २२.] तृतीयोऽध्यायः । सद्रह्मात्मत्वं किमिति न विदुरिति । अनोत्तरं पित्रो- किम्- यथा भानावृक्षरसा मधुमक्षिकाभिमंधुत्वेन समा- हता ने विवेक्तुं शक्यन्ते- अयम् आनस्य रसः अयं पनसस्येति, तत्र यया मधुराम्लादिरसभेदः सन्नपि नोपल- भ्यते, एवं सुपुप्त्यादौ प्राप्तमपि ब्रह्म न वंद्यत इति । ननु युक्तं सुपुती करणाभावादविज्ञानम् , उत्थितस्तु ब्रह्मणो .. ऽहमुलित इति कस्मान्न वदन्यथा स्वगृहे सुप्तस्तत उत्थानम् । उत्तरम्- यथा नद्यो जलधेरैरम्बुधेराकृष्य वृष्टाः पुनः समु. दे प्रामा न विदु:- समुद्रादागता वयं समुद्र क्षिामा इति । जलधराकर्षणे हि रमान्यत्वात्समुद्रात्मत्वं नदीनां दुर्शानम् , एवमुत्थितानां संसारिणां प्रावलक्षण्या तदात्मनावस्याय उ. स्थिता वयमिति न ज्ञानमित्यर्थः । सुषुप्तौ जीवस्य कारणभाव. प्राप्तो समुद्रवीच्यादिवनाशमाशयोक्तम्- यथा वृक्षस्य परवादिना च्छेदे रसनावित्वात्सजीवस्वम् , एवं सुपुमो देहे. ऽपि लोहितदर्शनान्न जीवनाश इति । सूक्ष्माक्षणः कथं स्थूलजगदुत्पत्तिरिति शङ्का बदधानान्तर्गतसूक्ष्मरूपाटण्या- परया निरस्ता । जगन्मूलं प्रझ किमिति नोपलभ्यन इन्या- शङ्कय, उदकप्रक्षिप्तलवणघनस्य दर्शनस्पर्शनाभ्यामनुपलम्म- ऽपि रसालवणसमावनिश्चयवचक्षुरादृश्यमपि प्रक्ष कार्यलि- हादस्तीत्युतम् । प्रभसाक्षात्कारे के उपाय इसाप, मा. न्धारदेशादरण्य चोरैनिक्षितस्य यदचक्षुपः पुरुषस्य नक्षत्र भननिकि गान्धारोपदेशगमनयदापायंकनामारमत्योप ·[पा. १. नदीपप्रकाशितं ब्रह्म इहैव प्रतिपद्यते, नाचिरादिकमपेक्षते; शाखदर्पणे देशाद्रह्मसाक्षात्कारोऽविद्यानिवृत्तिश्चैत्युक्तम । स विद्वान्केन क्रमेण ब्रह्म संपद्यत इत्यपेक्षायाम्, विद्वान्वायनसादेलये ज्ञा- इति? अविद्वांस्तु देहान्तरं गृहातीत्युक्तम् । यदि मरिष्यमाणो मोक्षमा- गश्च प्रा मपद्यते, ताई विद्वानप्यविद्वानिव किमिति नावत उत्तरम- तप्तपरशुं गृहतोः स्वैनास्तेनयोः तप्तपरशु. करतलसंयोगाविशेषेऽपि सत्यव्यवहितहस्ततलत्वादस्तेनो न दसते, स्तनस्तु दह्यते, तेन आत्मन्यारोपितचीरत्वस्य परशुह स्ततलव्यवधायकस्वाभावात् । एवमन्त्यकाले विद्वदविदुषीः समानायामपि सत्संपत्ती सत्यनझाभिसंधी पुनर्न देहं गृहा- ति, अनृतदेहाद्यात्मबुद्धिस्तु पुनरपि शरीरमुपादत्त इति । एतेन च 'आशङ्कान्तरनिराकरणेन च असदुपदेशोपपत्तेः' इति भाप्य व्याख्यातम् । अत्र 'भूय एव मा भगवान्विज्ञापयतु' इति पूर्वापरसाकाङ्क्षत्वावगमाद्विाक्यम् । न व प्रस्तुतेऽस्ति तद्विवैक्यकारणम; यदंव साक्षादित्येवकारस्य यत्साक्षादेव ने कदाचित्परोक्षमित्येवमर्थत्वात् । एवं प्राप्ति, अभिधीयते- प्रान विधरनुपपत्तिरिदं तु सिद्ध पध्यं मुनःपुनरपि प्रतिपादनीयम् । प्राणादिभिचिरदानादिनिवृत्तिरयों मिनी समं च सकलान्तरमत्र वस्तु ।। अत्र हि 'तमो याज्ञवल्क्य सर्वान्तरः इति प्रभे 'एष ·प. २३. तृतीयोऽध्यायः । २६५ . न आस्मा सर्वान्तरः' इति प्रतिवचने च प्रसिद्ध वस्तु निक- प्यते, नोपास्तिविधीयते । तत्र विधेः प्रवर्तकत्वेनाप्राम गोचरः, माप्ती तु तत एव प्रवृत्तेतद्वैयमिति समिदादो भेदकत्वम् ; वस्तुस्वरूपं तु हितं पुनःपुनरुपदिशन्यादरेण प्रविपत्यय- माताः, विशेषतस्तु वेदः पितृभ्यामभ्यहिसः । न च सर्वया पानरुक्त्यम; उपस्तिवाझणे आत्मनः प्राणादिभेदप्रतिपादनात • कहोलमाधणे चाशनायाद्यत्ययानानात्; तेन 'तत्त्वमसि' इतिववाप्यभ्यामः भवानिवृत्त्यर्थः । यथा च नत्र 'भ्य एवं इत्येकवाक्यताप्रतीतिः एवममापि 'यदेव' इत्येवकारान् । य. साक्षादेवयन्वये तु व्यवहितान्वयः स्यात् । अपि च सर्वान्त- रत्वादिपाल्मोभयव प्रत्यभिज्ञायते । तस्मादका विद्येति ॥ व्यतिहारी विशिंपन्नि हीतरवत् ॥२॥ 'तमोऽई सोऽमा योऽमा मोऽहम्' इत्यत्र जीव पदे. रदृष्टिविधायने, नुतेश्वरऽपि जीवधिरिति मंशयः; भत्कृष्ट निकृष्टटिन फलवतीति न्यायात, व्यनिहारानानार । पूर्वत्र विराक्यायाम आदरार्थ इत्युपम । अत्रापि तथा ।। चिस्य निकपः म्यारमंसारित्वेन दर्शने । अभ्यामास्वादरायः मन्द्रदययकता भयोः ।। খিযোধি ধার্য নাবিং। स्टेमादिनाशिवापर स्पष्टिना ॥ B.IN ·पा. ३. मत्यविद्यामाम्नाय, अनन्तरं पठ्यते- 'तत्तत्सत्यमसीम २६६ ঘাষণা यया हि वस्तुतो निर्गुणं ब्रह्म सगुणत्वेन वचनादुपास्यते, नैतावतास्य निकपः एवमन्त्रापि जीवरूपेण रहिरीश्वरस्य नोत्कृष्टरूपं नाशयति । तस्मादन्योन्यमकरवं ध्यातव्यम् । आर्थिक लेकत्वं न निवार्यते । सत्यकामवादिगुणोपारिल- विधाविव तदर्णश्वरसिद्धिः ।। उत्कृष्टब्रह्मदृष्टिा निकृष्टवभिधास्यते । सा साधारणवाक्येपु नेदं साधारणं वचः ।। मेव हि सत्यादयः ॥ २४ ॥ 'म यो हतं महयक्षं प्रथम वेद जयतीमाटोकान्' इति आदित्यो य एष एतस्मिन्गण्डले पुरुपस्तस्योपनिपदइरिति दन्ति पाप्मानं य एवं वेद यश्चायं दक्षिणेऽभन्पुरुपस्तस्योपनिषद हम' इति ; अनापि पापदानमेव फलगिति । तत्र संशयः- इम विधे, उतैकेनि; फलभेदश्रवणात् 'तद्यत्तत्सत्यम्' इति प्रकृतार्पणाम । पूर्वत्र जीवब्रह्मणोरितरतरात्मानिर्देशभेदा द्विल्पा मलि: कनश्यत्युक्तम् ; एवमिहापि 'जयतीमॉल्लीकान' इनि, 'इन्नि पाप्मानम' इति च फलभेदनिर्देशाद्विग्रामदः । प्रकृनाकर्षणाययभेदामाऽपि भिद्यत । उपानिः माध्यमेदेन निराकाम्यागात्रवत् ।। 'तद्यत्तत्सत्यम्' इति प्रकृताकर्षणनीपास्यरूपापात्यनुयं- ।

·५.२५.] तृतीयोऽध्यायः । धाभेदेऽपि फलभेदादुपासनाभेदः, 'पावनीवं वर्शपूर्णमा- साभ्यां यजेत' 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति शास्त्रयोरिवाधिकाररूपसाध्यभेदाढ़ेद इत्ति प्राप्ते, अभिधीयते- साधिकारे विधावङ्गफलोरर्थवादता । अर्थवादारफले कल्ये सर्व तत्स्यात्प्रधानगम् ।। प्रकृताकर्षणात्तावदनुबन्धैक्वाद्विशैक्यमवगतम् । न च फ. लभेदः; यत: 'जयतीमाल्लोकान्' इत्यादिना प्रधानाविधौ फल- वति जाते तस्योपनिषदहः अहम' इति यद्रहस्यनामो- पासनमन तत्प्रशंसार्थोऽर्थवादः 'हन्ति पाप्मानम् इत्या- दिः । अथवं कामपदाभावेन पुरुषस्य कर्मण्यश्चर्यरूपस्याधि- कारस्यानवशात्मनन्यायेतार्थवादात्फलकल्पनम , ततोऽमुवं फलं प्रधानस्य इत्यगृह्यमाणविशेषत्वाद्वाक्यशेषगतसर्वकामफ- लस्य संवलिताधिकारकल्पनया सर्वफलयुक्तसंकमुपासन- मिति । कामादीतरन लन्न चायतनादिभ्यः ।। 'अथ यदिदमस्मिन्ब्रह्मपुर दहरं पुण्डरीकं बम दहरो- ऽस्मिन्नन्तराकाशः' इति प्रक्रम्य छन्दोगा अधीयते- 'एप आरमापहतपाप्मा विजरी विमृत्युविंशोको विजियमोऽपि- पास: सत्यकामः सत्यसंकल्पः' इत्यादि ; वाजसनेयिनस्तु 'स वा एष महानज आत्मा योऽयं विज्ञानमयः माणेषु य एपोऽन्तहदय आकाशस्तमिशेते सर्वस्य वशी' इत्यादि।

·दहराकाशस्य हि छान्दोग्य उपास्यत्वम् । वाजसनेयक बाजमनेयक हि निर्गुणोऽध्यात्मा सगुणदशायां छान्दोग्ये शास्त्रदर्पण वन संशयः- किमितरतरत्र गुणानामनुपसंहारः, उतोपसं- हार इति; रूपमैदाहृदयादिसाम्याच । पूर्वत 'तद्यत्तत्स- न्यम्' इति प्रकृताकर्षणेन रूपाभेदागणोपसंहार उक्तः, इह तु रूपभेदाद्गुणानुपसंहारः ॥ उपास्य कचिदाकाशं शेयमन्यत्र ततम् सगुणे निर्गुणे तुल्यगुणतेति पराहतम् ।। वाकाशरश्रितस्यात्मनो निर्गुणस्य क्षेयत्वम् 'असङ्गो हायम' इत्युक्तत्वान्; अती न गुणोपसंहार इति प्राप्ते, अभि. घीयते-- दहराकाश आस्मैव हृदाकाशेऽपि वर्णितः । अन्तर्भावस्तुतिभ्यां स्यादुपसंहारवर्णनम् ॥ - . उक्लेरायतनादिसाम्योपस्थापितैः मत्यकामादिभिः स्तूयते, स्तु- नेईष्टद्वारा कर्तुं शक्यताच , एकत्र ध्येयत्वेन विहिताना- मप्यन्यत्र स्तुत्यर्थत्वाविरोधः । न च निराकाक्षाणां स्तुत्य यकत्वकल्पनानुपपत्तिः, आयतनादिसाम्योपस्थापितगुणैरेवा- काइझोत्यापनान । न चाविहिने खतिवैयर्यम; स्तुतिकृता- दरेण नुत्यप्रमित्यतिशयोपपत्तेः। वशित्वादयस्तु उत्पत्तादेव नि- गुणवस्तुम्तुत्ययां इति सगुणेऽप्यायतनादिमाम्योपस्थापिताः स्तुतिमेव कुर्वन्ति नौपायेरन् ; उपास्यत्वस्यापूर्वत्वेन विध्यै- ·१. २६.] तृतीयोऽध्यायः । २६९ कगम्यत्वात् । स्तुतिरप्येषां न शब्दतस्तत्र नयनमपेक्षते, सत्य- कामत्वादिसामर्थ्यादेव वशित्वादिसिद्धेः । न च विधिपदम- मभिव्याहारमन्तरेण दूरस्थैः स्तुत्यसमवः; विधिपदैकवाक्य- तायां हि अर्थवादानामयं नियमः ॥ वाक्यैकवाक्यतायां हि प्रयाजायङ्गवत्स्तुतिः । पाक्यान्तरगताप्यर्थसाम्याद्वाक्यान्तरं व्रजेत् ।। केचित्तु वशित्वादेः प्रपञ्चोपाधिकस्य निर्गुणे वेशवानुप- पत्तेः प्रशंसामात्रेण चरितार्थत्वानुपपत्ते: आयतनादिसाम्यकु- तसंनिध्युत्थापितन सगुणब्रह्मण आकासामुत्थाप्य सगुणप्र. मणी वशित्वादिगुणानां चोपास्यत्त्वयोग्यानामेकवाक्यता एवं सत्यकामवादिना निर्गुणस्य ब्रह्मण आकाशामुत्थाप्य स्तुत्यस्तावकत्वयोग्यतया एकवाक्यतेति वदन्ति । प्रयोजन तु सत्यकामत्वादिभिः सगुणदशायां विद्यमानौ गुणब्रह्म- ण्यविदामानः पूर्वावस्थामपेक्ष्य निर्गुण स्तुतिः, वशित्वा- दिभिस्त्वन्तर्भावेन सगुणदगायां विद्यमानैः सगुणब्रह्मणः स्तुतिः।। आदादलोपः॥ २६ ॥ छान्दोग्य वैश्वानरविद्या प्रकृत्य श्रूयते--'तर प्रथम- मागच्छेत्तद्धोमीयं सयां प्रथमामाहुतिं जुहुयात्तां जुहुयात्माशाय स्वहा' इत्यादि । तत्र पञ्च प्राणाहुतीः भावयित्वा तास्वमिहो- ·{पा. ३. स्तुत्युपपत्त्यर्थ भोजनलोपेऽपि प्राणामिहानालोप इत्यवान्तरसे. शाखदर्पणे शब्दः प्रयुक्त:- 'य एतदेवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति' इति , 'यथेह क्षुधिता याला मातरे पर्युपासते । एवं सर्वाणि भूतानि अग्निहोत्रमुपासते' इति च । तत्र संशयः- किं भोजनलोपे प्राणामिहोत्रस्यालोपः, उत लोप इति । तदर्थ च किं भोजन- माश्रित्य प्राणाहुतिर्विधीयते, उत तत्रैव भक्तविधिरिति ; 'तद्य- दक्तम्' इति भोजनार्थभक्तसंयोगात् , 'पूर्वोऽतिथिभ्योऽश्नी- यात्' इति भोजनकालादपकर्षाच । पूर्वनोपास्तिलोपेऽपि स्तु- त्यर्थत्वेन गुणालोप उक्तः, तद्वदिहापि पूर्वोऽतिथिभ्य इत्यादि- .. । गतिः। चिन्ताया उपास्तिगोचरत्वाभावेऽपि वैश्वानरविद्यासंव- धिप्राणहुतिविषयत्वादस्ति परंपरया पादसंगतिः ।। आहुतेरन्यकालत्वान्न भुज्यर्थान्ननिष्ठता। नाप्यकंदशद्रव्यत्वमत एवानपेक्षणात् ।। 'सर्वाणि भूतान्यनिहोत्रमुपासत' इत्यतिथीनां प्राणाग्नि- होत्रमुक्तम्, नत्मनिधौ ‘पूर्वोऽतिथिभ्योऽनीयात्' इत्यशनमु च्यमानं प्रागामिहोत्रमेव स्वामिभोजनं चातिथिभोजनाप- गम्ताद्विहितम्, एवं च स्वामिभोजनादन्यकालीनस्य स्वामि- प्राणाग्रिहोत्रम्य न भोजनप्रयुक्तभक्तोपजीवित्वेनाप्रयोजक- त्वम; किंतु भोजनाभावेऽपि भक्तं प्रयुलीत; तु वाक्यं कौण्डपायिनामयनवदग्निहोत्रनाम्ना मुख्यामिहासंघ मम्य पयादेः प्राप्ती मक्तद्रव्यताविधानार्थम् ; विहित व 'तद्भक्तम्' इति ·तृतीयोऽध्यायः । २७१ भक्ते 'प्रथममागच्छेत् इति भोजनार्थभक्तकीर्तनं तावत्यंशे- ऽनुवादः । तन्नियामकभोजनाभावेऽपि प्राणाग्निहोत्रविधेर्द- शिसत्वान् । एतेन 'उत्तरार्धात् विष्टकृते समवद्यति' इतिवद. न्यार्थद्रव्यैक्रदेशाश्रितत्वादप्रयोजकत्वं निरस्तम् । उत्तरार्ध हि प्रयोजकपुरोडाशज्ञानाहते न शक्यं ज्ञातुमिति न खिष्टकृत्प्र- युक्तम् ; भक्तं तु प्राणाहुत्यङ्गं विनापि भोजनज्ञानेन वर्णितेन मार्गेण शक्यं ज्ञातुमित्येवं प्राप्ते, अभिधीयते- तच्छब्दः प्रकृतापेक्षा भुज्यर्थानं परामशेत् । अग्निहोत्रपदं त्वर्थवादस्य नातिदेशकम् ।। 'तद्धामीयम्' इत्यत्र तच्छन्दस्य 'तद्यद्भक्तम्' इनि प्रकृतभो. जनार्थभक्तमादायैवाभिधानपर्यवसानासापेक्षत्वम् ; अतश्चोत्त. रार्धवदप्रयोजिका प्राणाहुतिः, न भोजनाभावे मक्तागमनं प्र- योक्तुमर्हति । यत्तु अग्निहोत्रशब्दात्पयादिप्राप्तौ तदाधया भ. क्तद्रव्यविधायकम् तद्यद्भतम्' इति वाक्यं न भोजनार्थभ- सानुवादकमिति; तन्न; कोण्डपायिनामयने हि विध्युद्देशग- तामिहोत्रशब्दो गौणः साध्यसायं विद्धत् धर्माप्रापयेत्, अयं त्वर्थवादगतः सिद्धं किंचित्सादृश्यमनूद्य स्तुत्यर्थस्तदा- वं न विदधीत । यत्तु अमिहोत्रस्य कालान्तरे विधानात् न भोजनार्थभक्तमात्राश्रितत्वमिति ; तदुच्यते-अशनं तत् ना- मिहोत्रम् ; अतिध्यमिहोलसमभिन्याहारास्वामिहानतां परि- कल्प्य भोजनकालादपस्तच्छन्दश्रुतिविरुद्ध इति ।।

·[पा, ३. 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादीनि कर्माङ्गादि- तोपासनानि नित्यान्यनित्यानि वेति संशयः; अङ्गाश्रितेषु पर्णमयतादिपु नित्यत्वदर्शनात् , गोदोहनादिष्वनित्यत्वदर्श- शास्त्रदणे तन्निर्धारणानियमस्त दृष्टेः पृथग्ध्य- प्रतिवन्धः फलम् ॥ २७ ॥ नाश्च । पूर्ववानित्यभोजनाश्रितप्राणाग्निहोत्रस्यानित्यत्वमुक्तम् , एवं चेन्नित्याङ्गोपाश्रितोपास्तीनां नित्यत्वम् ।। अप्रक्रियागतत्वे सत्यङ्गनिष्ठत्वतो मतिः । नित्योद्गीथादिगा पर्णमयतादि यथा तथा ।। उद्गीथाापासनं नित्यम् , ऋतुप्रकरणानाश्रितत्वे सति क्रत्व- गाश्रितत्वात् ; गोदोहनादिव्यावृत्त्यर्थ प्रकरणानाश्रितत्वग्रह- णम् ; हिरण्यभरणादिनिवृत्त्यर्थ क्रत्वङ्गाश्रितत्वविशेषणम् । न च फलवत्वादनित्यत्वम् ; 'आपयिता हवं कामानां भवति' इत्यादेवर्तमानापदेशस्य परार्थगतत्वेन सनवद्विपरिणामायोगा• दिति प्राप्ते, अभिधीयते- पर्णता न फलायालं सिद्धा त्वन्वयाद्विना । उपास्तिस्तु क्रियाङ्गानां फलवाक्याद्विधीयते ॥ सिद्धरूपा पर्णमयता न क्रियामनाश्रित्य फलं साधयति । न पास्ति तयां प्रकृताः काशिक्रियाः, अनारम्याधीत- ·म. २८.) - हनीयोऽध्यायः । त्वात् । तत वाक्येनान्यभिचरितक्रतुसंबद्धजुहूद्वारा ऋतुसं- बन्धज्ञापनात् । तथा च तन तात्पर्यवद्वाक्यं न फलसंबन्ध- मपि बांधयनि, वास्यभेदप्रसङ्गात् । उपासनानां तु क्रियात्म- स्वादेव फलसंबन्धोपपत्तः, अतोऽङ्गविशिष्टानां फले विधान- मविरुद्धम् ॥ प्रदानवदेव तदुक्तम् ।। २८ ।। 'वायुर्वाव संवर्गः' इत्यग्न्यादीनां वायुः संहता अधिदेव- समवधरितः, अध्यात्म च वागादीनां प्राणः; तत्र संशयः-- वायुप्राणौ भेदेनोपास्यते, उताभेदेनेति; 'यः प्राणः स वायुः' इत्यभेदव्यपदेशात् , अध्यात्माधिदेवतविभागोपदेशाच्च । पूर्वत्र फलभेदात्कागानां तद्विद्योपासनानां च नित्यानित्यरूपप्रयो- गभेद उक्तः; इह तु वायुप्राणयोस्तत्त्वाभेदात् तत्प्रासिलक्ष- फलश्याचोपासनाप्रयोगक्यम् ।। उत्पन्न शिष्टधर्माणां भेदामि न भिद्यते । आग्निहोत्रवदित्यैक्यं प्रयोगस्य प्रतीयते ।। 'अन्नवाननादी भवति य एवं वेद' इत्युत्पन्ने उपासने- अध्यात्माधिदैव विभागोऽवगतः नोपासनां,मिनति, अग्निहो- मिव दधितण्डुलादीति प्राप्ते, अभिधीयते- अभेदेऽप्यनिहोत्रस्य प्रयोगः सायमादिकः । भिन्न एवमुपास्तरप्यधिदेवादिभेदतः ॥ उत्पन्नशिष्टो धर्मभेदो विद्या मा भिनत्तु, प्रयोगं तु मि. S.18 ·शाखदर्पणे [पा.३. . नत्ति ; प्राणवाय्वोरध्यात्माधिदेवसंवर्गविशेषणविशिष्टयोरि तरतरावैशिष्टयेन प्रयोगभेदेन ध्येयत्वात् ; अग्निहोत्रस्येवेवरे तरानन्तर्भूतसायंप्रातरवच्छेदेन प्रयोगभेद इति ।। लिङ्गभूयस्त्वात्सद्धि बलीयस्तदपि ॥ २९ ॥ वाजसनेयिनोऽग्निरहस्ये 'तद्वैतन्मन एवासीत्' इति मनः प्रक्रम्याधीयते-- 'तत्पत्रिंशनं सहस्राण्यपश्यदात्मनोऽनी- नन्मिनोमयान्मनश्चित: ' इत्यादि, तथा, 'वाचितः प्राण चितश्चक्षुश्चितः श्रोत्रचितः कर्मचितोऽग्निचितः' इति पृथगनी- नामनन्ति, कर्मेवि शरीरमुच्यते, अग्निरिति जाठरः । तत्र पुरुपायुपस्य शतसंवत्सरस्य पत्रिंशत्सहस्राण्यहोरात्राणि भव. न्नि, तत्रैकैकाहोरात्रावच्छिन्नमनोवृत्तिविष्टकात्वं संपाद्य ता. भिः संपादितेष्टकाभिश्वीयमानाऽग्निः संपद्यते ; एवं 'यार' इत्यादिप्वपि योज्यम् । एतेऽग्नयः किमिष्टकाचितेनाग्निना विकल्प्यमानाः क्रत्वाः, उत पुरुषार्था इति संशयः; प्रकर- णानु, लिङ्गामा प्रकरणस्यापि लिनेन स्पर्धा पूर्वपक्षे वक्ष्यामः । यनवपम्येऽपि विकल्पः कल्प्यते पोडशिप्रहणाग्रहणवत्, यना धिक्ये तु फलाधिक्यम् । पूर्वकप्रयोगासंभवाद्वायुप्राणी भेदेन ध्येयावित्युक्तम्, इह तु मनश्चिदादीनां कर्माद्गत्वेनैक- प्रयोगत्वमाशयते ॥ अतत्परोऽर्थवादोऽन्यमानप्राप्तिमपेक्षते । एक्कारश्रुतिहासाधनवनिवारिणी ।।

·अ. २.९] तृतीयोऽध्याय: 1 प्रकरणं तावन्मनश्चिदादीनां कर्माहत्वं गमयति । न च 'तान्दैतानेवविद सर्वदा सर्वाणि भूतानि चिन्वन्त्यपि स्वपत' इति कर्मप्रयोगादन्यत्रापि मनश्चिदादीनां सद्भावलिगात् 'वि- द्यया हैवैन एवंविश्चित्ता भवन्ति' इति पुरुषसंबन्धेन तच्छे- पत्वप्रतिपादकवाक्यात् 'ते ह्येते विद्याचित एव' इति क्रि. याङ्गत्वाब्यावर्तकैवकारश्रुत्या च प्रकरणयाध इति वाच्यम्; यवो द्विविधं लिङ्गम्- सामर्थ्यम् , अन्यार्थदर्शनं च ; साम- ध्यमपि द्विविधम् शब्दगतम्, अर्थगतं च; शब्दगतं तावत् यथा भूपानुमत्रणमन्त्राणाम् , अर्थगतं च यथा 'पशुना यजेत' इत्यत्रैकत्वसंख्याया अर्थस्य संख्येयावच्छेदसामर्थ्यम् । न चाय द्विविधमप्यस्ति; अन्यार्थदर्शनं तु विधिस्तुत्यर्थतया धि- धिपरत्वान्न स्वातन्त्र्येणाग्नीनां स्वातन्त्र्यं गमयति ; प्रमाण- प्रापितं तूपोवलयति । न चान प्रमाणान्तरम् । एतेन वाक्य- मपि प्रत्युक्तम् । तस्याप्यन्यायदर्शनरूपत्वात् । श्रुतिस्तु बाह्य- साधनव्यवच्छेदार्था । तस्मादप्रत्यूह प्रकरणं मनश्चिदादीनां क्रियाशेपत्वं गमयतीति प्राप्त, अभिधीयते- स्वातन्त्र्यगोचरादर्थवादाकल्प्यो विधिर्वदेत् । स्वातन्त्र्य बाह्यसाध्यत्वं विद्यावादेव वारितम् ।। ये हि श्रुतविधिना एकवाक्यत्वं गता अर्थवादाः, न राना- न्यार्थदर्शनानां प्रापकत्वम्, अन्न वपूर्वार्थगोधरेभ्योऽयवा- देभ्यो विधिः कस्पनीयः । तया च तेभ्यो यामोऽर्थः प्रही. - ·[पा. ३. । । शाखदर्पणे यते तद्विपय एव स भवति । प्रतीयते च तेषु वर्णितेन प्रका- रेण स्वातन्त्र्यम् । न चैवकारो बाह्यसाधनत्वव्यावृत्त्यर्थः । विद्याशब्दादेव तत्सिद्धे । तस्माद्विद्यात्वेऽपि मानसग्रहवलि. याङ्गत्वप्राप्तौ तन्निवृत्त्यर्थमवधारणम् ।। एक आत्मनः शरीरे भावात् ।। ३० ।। देह आत्मा न वेति संशयः, अहं मनुष्य इत्यपरोक्षप्रय- यात्, मृतौ, सत्यपि देहे चैतन्यानुपलम्भाच्च । देहव्यतिरि- तात्मनो निरूपणं समस्तशास्त्रेण संगतम् , तमन्तरेण स्वर्ग मोक्षयोरसंभवादिति प्रदर्शनार्थ विधेयोपासनाविचारपरे पादे क्रियते । पूर्वत्र मनश्चिदादीनां पुरुषार्थत्वमुक्तम् , तदयुक्तम् । देहव्यतिरिक्तस्य तत्फलभोक्तुरभावात् ।। तनुरात्मा मनुष्योऽहमिति प्रत्यक्षदर्शनात् । देहधमरहंकारसामानाधिकरण्यतः ।। स्थूलोऽहमित्यादि देहध: स्थौल्यादिभिः मामानाधिक- रण्यं देहस्यात्मत्वं गमयति ; तथात्मधर्मानादिभिरपि देह- स्य तादात्म्यमनुभूयते-- अहं मनुप्यो जानामीत्येवमादिषु । न चात्माश्रयादेहस्यात्मधर्मसामानाधिकरण्यम्, ध्याधारण कुम्भस्यापि दधिधर्मधुरादिभिः सितं मधुरं कुण्डमिति सा. मानाधिकरण्यप्रमागान् । न घ देहोऽनात्मा, भूतत्वात, घट: वदित्यनुमातुमुचितम; अहं मनुष्य इति प्रत्यक्षविरोधान, ·अ. ३०.] तृतीयोऽध्यायः। अदेहल्वेन सोपाधिकरवाच । बाधितविषये पक्षेतरत्वस्याप्युपा- धित्वमविरुद्धम् । न च वाच्यं व्यस्तेषु भूतेषु चैतन्यानुपल- म्भावह्नितो लोहे वायुसमाप्माते सलिलकणाभ्युक्षिते च च. तुर्णा भूतानां मेलनेऽपि चैतन्यानुपलम्भात, नवदेहस्यापि न चैतन्यमिति अनुकूलतकोंप,हितादनुमानात्पक्षे साध्यप्र- मिती अदेहत्वं तत्रैव साध्याच्यापकमिति ; अस्य प्रतिबन्या प्रतितर्केण प्रतिरोधेन मिथो विरोधित्वात् । यदि प्रत्येक मिलितेषु च भूतेषु चैतन्यानुपलम्भेन देहाकारपरिणते- प्वपि चैतन्यं निराक्रियेत, ततः किण्यादीनामपि एकैकस्य मिलितस्य वा मदायितृत्वमदृष्टमिति मदिराकारपरिणतेष्वपि तेषु मदयितृत्वं नोपलभ्येत ; दर्शनबलात्तत्र तदनाक्षेपः प्रकृते- अपि समः । अङ्गीकृत्य चानुमानप्रामण्यं प्रस्तुतानुमाने दूप- णमुक्तम् , न त्वनुमान मानम् । उक्तं हि- देशकालादिरूपाणां भेदाद्भिन्नासु शक्तिषु । भावानासनुमानेन प्रसिद्धिरपि दुर्लभा ।। इति । देशकालादिरूपाणां भेदेन वस्तुशक्तीनां भेदान्; व्याप्तिपणदेशादायग्नेमजननशक्तिरासीत्, अनुमित्सिवदे- शादी तु सा नास्तीति शङ्कया धूमजनकलाभवस्यापि संभवेन धूमस्याग्निच्यभिचारशद्वोत्थानादित्यर्थः । एवं प्रासे, अभि- धीयते- अयावदहमादित्वात्तद्विर्शयगुणा चितिः । न भवेदीक्षितृत्वाच्च पुरुपान्तरविद्यया ।। - 4 ·[पा..३. २७८ भास्त्रदपणे देवदत्तचैतन्यं न देवदत्तविशेषगुणः, अयावद्देवदत्तदेहभा. वित्वात् , तहष्कृत्वाच्च, यज्ञदत्तचैतन्यवत्; संयोगादिषु व्य. भिचारवारणाय प्रतिज्ञायां विदोपग्रहणम् । चैतन्यं च यदि गुणः, तर्हि विशेषगुण एव खात्; द्वीन्द्रियग्राह्यगुणत्वे सत्य- परोक्षस्वात् ; स्वाश्रयस्याष्टद्रव्येभ्यो व्यावर्त कसामान्यवस्वाहा, गन्धवत् । न च चैतन्यं देहगुणः, देहभावमावित्वात् तद्रूप. वन्- इति युक्तम् ; देहारम्भकभूतेप्वनैकान्स्यात् । न च देहाभावेऽभावित्वं हेतुः, सदिग्धत्वात ; देहाभावेऽपि हि चै- तन्यं देहान्तरे संचरिष्यति, कुतोऽस्य नास्तित्वनिश्चयः । अपि च परिणामविशेषान्तर्भूतधर्मत्वे चैतन्यस्य प्रतिमदिरावयवमा नुवर्तमानमदाक्तिवत् प्रतिदेहावयवमनुवृत्त्यापातः, ततश्चैक- म्मिन्देहे बद्दव ननाः स्युः, तेषां धानेकमगा विरुद्धदिक्रि पंपरीरमुन्मध्यन अफ्रियं या प्रमज्येत; एवं च महशक्तिप्र. विन्द्या विशेपाटामामले मत्सप्रतिबन्धात् समस्तव्यस्तदि- कल्पप्रभवतःण माध्यनिश्चयाददेहत्वस्य माध्याच्यापेरनुपा- धित्वात् भूनत्यादपि देहस्यानात्मत्वमः मयं च अहं मनुष्यो जानामीन्यादय. प्रनीतिव्यवहारा: प्रान्ताः । अनुमानामामा. ण्यं नु न प्रयनम, धूमादीनामिन्द्रियनिकऽपि मदप्रामा- ण्यानिश्यात; यग्नुमतिभापभिचारानुमानाप्रामाण्योक्ति ब्यान्यन ।। अहायपदाम्नु न शाग्यासु हि प्रनिर्वदम् ।। मामांना चिन्नो परिममाय प्रश्नुताय गुणापमंहार ·प. ३१.] प्रतीयोऽध्यायः चिन्तां विदधाई। आमिलतदारमुद्रीयमुपामीन' इत्यादयः प्रत्ययाः प्राणादिविषया: निस्वरादिभेमभिन्नान्युन्द्रीमार द्वान्याप्रिय विधायन्ते ; तपु मंगया-किं यस्मिन्येदे ये उनी थादयो बिदिताः पामेव सदविदिताः प्रत्ययाः, इमान्ययेद- विहिवानामपि पानानिति ; उदीयादिश्तोलीयम्त्यात्मत्य- যমাসে:, মালালাবাগান বন্যা: মাঠা- যাঘালা। খুব সায়মনামধারানঘনালায় भरः नरोरे इत्युक्तम; एपमेशायागमोहीयादिधर्माणां प्रा. पादिदष्टानां न तद्भिसभातरीयाट्रीथपु प्राप्तिरिति प्राम- निकानन्तराधिकरणन मंगतिः; व्ययहितनायुच्यते--वि. शाधित एव' इत्येवकार त्या मनश्चिदादीनां कियाप्रकरण भामा ८ तू दीयादिगामान्यनुने: प्रकरणोपनीविशेपाका- सत्येन तदपाधफवादुपाम्तीनां व्यवस्थाविशेषाकावायां स्य- शाग्यागतस्य विशेषम्य संनिधानात्तनयाकाइनानिवृत्तेनं भा- सन्तरीयाद्रीधान्तरापेक्षा । न चैव संनिधाना एतापः; अत्यभिहितीमतजातिव्यवायोरवाधावाखान्तरीयास्वीकारे. ऽपि । एवं प्राम, अभिधीयते- जाले क्रियान्वयायोगाब्यक्तिलक्ष्या मतिः पुनः । जानिमानेऽपि शक्यति न व्यक्तिरिह रक्ष्यते ।।" युफ पटमानयेत्युक्ते पटसामान्यस्यानयनायोगात्पटधृतर- विशेषप्रवृत्ताया अपि व्यक्त्याक्षेपकत्वम् ; आक्षिप्यमाणा प व्यक्ति पर शुष्मानयत्यादिश्योग संनिहितैः शुशादिशब्दैः m- ·२७८ शास्त्रदपणे [पा..३. । देवदत्तचैतन्यं न देवदत्तविशेपगुणः, अयावद्देवदत्तदेहमा- वित्वात्, तइष्टत्याच, यज्ञदत्तचैतन्यवत्। संयोगादिषु व्य- भिचारवारणाय प्रतिज्ञायां विशेषप्रहणम् । चैतन्यं च यदि गुणः, नार्ह विशेषगुण एव स्यान् दीन्द्रियमाझगुणले सत्य परोक्षत्वात स्वाश्रयस्याष्टद्रव्येभ्यो व्यावसकसामान्यवत्त्वाद्वा, गन्धवत् । न २ चैतन्यं देहगुणः, देहभावभावित्वात् सद्रूप वत्- इति युक्तम् ; देहारम्भकभूतप्वनैकान्त्यान् । न च देहाभाऽभावित्व हेतुः, संदिग्धत्वान ; देहाभावेऽपि हि च सन्यं देहान्तर संचरिष्यनि, कुतोऽस्य नास्तिस्त्रनिश्चयः । अपि घ परिणामविशेषान्तर्भूतधर्मत्वे चैतन्यस्य प्रतिमदिरावधषम- नुवर्तमानमदशक्तियन् प्रतिदहावयवमनुवृत्त्यापातः, सतक- म्मिन्देहे यव चेतनाः म्युः, तेषां चानेकमन्या विरुद्धदिक्फि यं शरीरमुन्गध्येत अकिग वा प्रसज्येत; एवं च मदशक्तिप- तियन्या विशेषादाभामर्व मत्यप्रतिबन्धात् ममतव्यस्तदि- फल्पप्रभवतण माध्यनिश्चयादवलस्य माध्याध्याप्तरनुपा- धित्वान् भूतत्वादपि देहस्यानात्मस्वम् एवं घ अहं मनुष्यो जानामीन्यादयः प्रतीतिश्यवहाराः भ्रान्ताः । अनुमानाप्रामा ण्यं नुन प्रगश्नम, भूमादीनामिन्द्रियमंनिकऽपि मदनामा• प्यानिधयान; यग्नुशास्तिभेदादाभिचारानुमानाप्रामाण्योक्ति म्याइन्यत । महायपदाम्नु न शाग्यासु हि प्रतिवेदम् ॥ प्रागनिका पिन्नां परिममाय मग्नुनामेय गुणोपभहार ·भ. ३१ . तृतीयोऽध्यायः । चिन्तां विधमहे । 'ओमित्येतदक्षरगुट्रीथमुपासीत ' इसादयः प्रत्ययाः प्राणादिविपया:प्रतिशाखं स्वरादिभेदभिन्नान्युद्गीथाद्य- मान्याश्रित्य विधीयन्ते ; तेषु संशयः-किं यस्मिन्वेदे ये उगी- थादयो विहिताः नेपागेव तद्वेदविहिताः प्रत्ययाः, उतान्यवेद- विहितानामपि उद्गीथानामिति ; उद्गीथादिश्रुतेबलीयस्त्वात्प्रत्य- यमात्रिकत्वातीतेः, मामान्य विशेषत्वेन तस्या: प्राकरणिक- विशेपाकाहत्वाच्च । पूर्वत्र शरीरात्मनो दादात्मधर्माणामसं- भवः शरीरे इत्युक्तम् । एवमेकशास्थागतोढ़ीयादिधर्माणां प्रा- गादिदृष्टीनां न तद्भिन्नशाखान्तरीयोगीथेषु प्राप्तिरिति प्रास- निकानन्तराधिकरणेन संगतिः; व्यवहितेनाप्युच्यते-'वि- चाचित एव' इत्येवकारश्रुत्या मनश्चिदादीनां क्रियाप्रकरणं भगम् ; इह तू गीथादिसामान्यश्रुतेः प्रकरणोपनीतविशेपाका- इत्वेन तदवाधकत्वादुपास्तीचा व्यवस्थाविशेपाकाहायां स्व- शाखागतस्य विशेपस्य संनिधानात्तेनैवाकाङ्क्षानिवृत्तेन शा- खान्तरीयोट्रीथान्तरापेक्षा । न चैवं संनिधानाच्दछुतेर्वाधः; श्रुत्यभिहितलक्षितजातिव्यक्त्योरयाधाच्छाखान्तरीयास्वीकारे- ऽपि । एवं प्राप्ते, अभिधीयते- जातेः क्रियान्वयायोगाब्यक्तिलक्ष्या मतिः पुनः । जातिमात्रेऽपि शक्येति न व्यक्तिरिह लक्ष्यते ॥ युक्तं पटमानयेत्युक्ते पटसामान्यस्यानयनायोगात्पटश्नुतेर- विशेषप्रवृत्ताया अपि व्यक्त्याक्षेपकत्वम् ; आक्षिप्यमाणा च व्यक्तिः पट शुलमानयेत्यादिप्रयोगेपु संनिहित शुक्लादिशब्दैः - ।

·शाखदपणे । [पा. ३. -- ममयंते ; केवलप्रयोगेऽपि या काचिदानीयते । इह तूद्रीया- दिशन्दीपात्ततत्तत्सामान्यानयाः प्राणादिदृष्टयः शक्यन्ते क. तुमिति, न संनिधानाच्छृतिसंकोची युक्तः; सामान्यद्वारण सर्वविशेषगामिन्याः श्रुतेरकस्मिन्नवस्थापनं पीडैव । तस्मात्स. बद्रिीयादिविषयाः प्रत्यया इति ॥ भूम्नः ऋतुवज्ज्यायस्त्वं तथा हि दर्शयति ।। छान्दोग्ये वैश्वानरस्य व्यस्तस्य ममस्तस्य चोपासनं श्रूय- ने न्यानोपामनं तावन्- 'औपमन्यव के त्वमात्मानमुपा- म्म इति दिवमेव भगवा राजनिति होवाचप ये सुतेजा आ. स्मा वैश्वानरो यं त्वमात्मानमुपास्मै अत्स्यग्नं पश्यसि प्रियम' इत्यादि ; नया समस्तोपासनमपि- 'तस्य हया एतस्यास्म- ना वैश्वानरम्य मूव मुनेजाः' इत्यादि, 'यस्त्वतमेवं प्रादेश- मात्रममिविमानमात्मानं वैश्वानरमुपास्ते समषु लोकेपुमर्येषु भूतेषु मवयात्मम्बनमत्ति' इत्यन्तम् । तत्र मंशयः- किमिह व्यतस्य ममग्नस्य चोपामन विधयम , उत ममन्न। म्यवान ; उभययाप्याल्यातश्रवणान, व्यम्तापामन निन्दाम यणाए । 'मंव दि मन्यादयः' इत्यत्र 'तरात्तत्मत्यम' इति त. मान प्रकृनपरामशिक्यमुरूम, भय सदमेहत्वभा. वादगमायलम्। पूर्यनादीयादिश्रुन्या मंनिधि पापित्यादीयार- पानीनां मर्यगामामूपमंदार ; एवमत्रापि भ्यानोपामा नाय विधि नः पालना ममनापामनर्मनिधानप्रामानुग ·क. ३३.] तृतीयोऽध्यायः । धत्त्वं बाधित्वा विधेयत्वम् ।। - प्रत्युपासनमान्नानादाण्यातस्य फलस्य च । विधिक्लुप्त्यविशंपाच्च व्यस्तोपास्तिश्च शिष्यते ॥ आख्यातविभक्तिफले विषयोदाहरणावसरे संदर्शिते । ननु समस्तै व्यस्तानामन्तर्भावादाख्यातानामेकदेशानुवाद. त्वम् , फलभताना चैकदेशप्रशंसाद्वारेणावयविस्तुत्यर्थत्वमिति । तन्न; भवेदेतदेवं यदि समस्तोपास्तौ विधिः श्रूयेत ; अस्य पुनरुभयत्रापि वर्तमानापदेशस्य विधिकल्पनायाश्चाविशेषात् । एवं कामशब्दाभावेन फलकल्पनायाश्च तुल्यत्वात्सर्वत्र विधिः एवं च निन्दा व्यस्तोपासनं प्रक्रम्य तत्परित्यज्य समस्तो- पास्तिकरणे द्रष्टव्या । एवं प्राप्त, अभिधीयते- उपक्रमापसंहाग समस्तोपास्तिगांचरी । प्रधानस्तुतये तस्मादनेषु फलकीर्तनम् ॥ व्यस्तोपासनाधिगतानामप्योपमन्यवादीनां समस्तीपास्त्य- विजिगमिपया कैफयराजाभ्यागम उपक्रमे च गम्यते ; वाक्य- मध्ये च कैकेयस्तचापासननिन्दया समस्तोपासिमुपसंजहार 'तस्य ह वै' इत्यादिना 1 तथा चैकवाक्यत्वाय वाक्यभेदप. रिहाराय च वाक्यस्य ममम्तोपास्तिपरत्वम् । तस्मादनेषु फलकीर्तनं प्रधानरतवनाय ।। नाना शब्दादिशदात् ।। ३३ ।।

·२८२ शानदणे [पा. ३. सिद्धं कृत्वा विद्याभदं गुणोपसंहारादि चिन्तितम् । इदा. नीमधिगतासु विद्यासु तद्भेदश्चिन्त्यते । दहरादिब्रह्मविद्याः न भिद्यन्ते, उस भिद्यन्त इति संशयः; उपास्यब्रीक्यात् , तत्तद्गुणानां फलानां च भेदाच । पूर्वत्र सत्यामपि सुतेजस्त्वा- दिगुणविशिष्टद्युलोकादिवैश्वानरोपासनानां गुणफलभेदश्रुतौ उपास्सैक्यमुक्तम् , तद्वदन्यासामपि अझोपास्तीनामैक्यं स्यात्। गुणभेदेऽप्यभेदेन ब्रह्मणस्तदुपासना । अनुबन्धाविभागेन मर्वकव गम्यते ।। युक्त. कार्यरूपाणामपूर्वोत्पादकभावनानामनुबन्धभूतसा. ध्यम्वभावधात्वर्थभेदानेदः, तदनुरक्तानामेव तामां प्रतीतेः । इह तु ब्रह्मणग्नद्गुणानां च मिदम्पत्वादभेदः । न हि विशा. लरक्षाधकोरेक्षण: क्षत्रिय युवा एकत्रोपदिष्ट. म एवान्यत्र सिंहास्यो वृपम्कन्ध उपदिश्यमानश्चकोरेक्षणत्वादि परित्यजति; अनुष्ठान हि पुरुषाधानात्मलाभमनुबन्धभेदे भेत्तुमईति, न मिद्धम ; नम्य पुप्रयत्नात्पूर्वमेव मिद्धः । माध्याप्युपानिमनी पृश्यावृत्तित्वादकैव ; मा च गुणभेदेऽप्यभिनव, अग्निहोत्र- मिव दयादिभेदे । एवं प्राम, अभिधीयते- मिदऽपि वस्तुनि स्तुन्या तदुपामा विधीयते । माया: पुम्पन प्रत्वादणभेदन भिन्नता ।। यद्यप्युपामनभावना उपामनाधाननिरूपणा, अपामनं पो. पायाधीननिरूपणम, उपाय गदि म्पयश्चितरूपम, । - ·२८४ হৃম্ভৱ [पा. ३. भेद उक्त एव, प्रकरणान्तरं तु विद्यासु स्फुटमेव । तथा फलं च- 'सर्वेष्वन्नमत्ति' इत्यादि संनिधौ श्रुतमुपास्ति भिनत्ति॥ विकल्पोऽविशिष्टफलत्वात् ॥ ३४ ॥ विद्याभेदचिन्तानन्तरमहंग्रहप्रतीकागावबद्धोपास्तीनामनु- धानप्रकारोऽधिकरणत्रयेण निरूप्यते । अहंमहोपास्तीनां त्रि- कल्पेन समुच्चयेन वानुष्ठानम् इत्यनियमः, उत्त विकल्पेनैवेति नियमः- इति संशयः ; समानफलयोः काम्यदर्शपूर्णमासज्यो- तिष्टोमयोर्याथाकाम्यवत् एकब्रह्मलोकप्राप्तिफलानामुपास्तीनां याथाकाभ्यसंभवात् , एकफलानां वीहियवादीनां विकल्पनिय- मदर्शनाध । समुच्चयनियमस्तूपास्तीनां नाशङ्कनीयः, पृथगधिः कारत्वान् ; यस्त्वग्निहोत्रदर्शपूर्णमासादीनां समुभयनियमः, स नित्यत्वकृतः ; उपासनास्तु काम्या इति । पूर्वत्र शब्दान्तरादि- प्रमाणादुपास्तीनां भेद उक्तः, तदिह विकल्पसमुचयनियम- प्रमाणामावाद्याथाकाम्यम् ।। ममुचये विकलो वा मानाभायादुपास्तिपु । यथाकामं प्रयोगः स्यात्फलभूप्ने समुशयः॥ मन्यप्येकफलत्वे, कदाचिदुपास्तीनां समुशयः फलभूमा पिन: उपपद्यते । एवं प्राप्ने, अभिधीयते- लायत विद्यापलमत्र माझा. ततः कृति: मा धन मित्ररूपा।

·अ. ३५. भिन्नामु विद्यासु विषयुद्धे. नैकापता तेन विकल्प एवं ॥ 'यस्य यादता न विचिकित्सास्ति' इवि, '६वा भूत्वा देवानप्यति' इति घोपामनाफलविशेषाणां प्राप्तिः उपास्यमा क्षात्कारसाध्या अवगम्यते; साक्षात्कारे च न विशेषः, एकेन तृतीयोऽध्यायः। चौपास्यश्वरादौ साक्षात्कृते उपासनान्तरमनर्थकम् । न च फलममा प्रयोजनम् ; नानोपासनकरणे सति कलहन चि- चकामयज्याघातादुपाग्यमाक्षात्करणानुत्पत्ती कस्यापि फल. स्याला तो दूरनिरासात ; तस्माद्रिकल्प एवेति ।। काम्यास्तु यथाकामं समुच्चीपरन्न था पूर्वहत्वभावात् ॥ ३५ ॥ 'मनो ब्रह्मेत्युपासीन' इत्यादीनि प्रतीकोपासनानि नि- यमन विकल्प्येरन् , यथाकामं वानुष्ठीयेरनिनि संशयः । अहं. महापास्तिपु विकल्पनियमदर्शनात, नानाफलेषु दर्शपूर्णमा- सज्योतिष्टोमादिषु यायाकाम्यदर्शनाच । पूर्वप्राहंग्रहापास्तीना- मुपास्पसाक्षात्कारपर्यन्तस्वाद्विकल्पनियम इत्युक्तम, सदरप्रती- कोपास्तीनामपि तत्पर्यन्तवाट्रिकल्पः। अनोपास्यतिरिक्तत्वे ब्रह्मोपास्तित्वहेतुतः । प्रधीकधीविकल्प्येत यथासंग्रहचिन्तनम् ॥ न चोपास्यसाक्षात्कारपर्यन्तत्वमुपाधिः; साधनव्यापक-

·२८६
शास्त्रदर्पणे
[पा. ३.
,
--
वान् । 'देवो भूत्वा देवानप्यति' इति वाक्यस्य वाग्वै ब्रह्म'
इत्यादिप्रतीकोपास्तिसंनिधिनभानातत्वेन प्रतीकोपास्तिवपि
साक्षात्कारवस्वसिद्धि । एवं प्राप्त, अभिधीयते--
साक्षात्कारानपेक्षत्व सति भिन्नफलस्वतः ।
यायाकाम्यं प्रतीकंपु दर्शसामादियागवत् ।।
प्रतीकोषास्तया यथाकाममनुष्ट्याः, उपास्यसाक्षात्कारनि-
रपेक्षत्रे मति भिन्नफलत्वात् , दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमवत् ; अ.
हंमदोपानिपु व्यभिचारनिवारणाया विशेषणम्, व्रीहिय.
धादिषु तद्वारणाय द्वितीयम । न च विशेषणासिद्धिः; 'वा.
ग्वै ब्रह्म' इयत्रापि वागादिपु नमष्टिमात्रं विधिसितम् ।
यतः 'वाग्वै ब्रह्म' इत्युपक्रम्य, 'बार्गवायतनमाकाशः प्रतिष्ठा
प्रमत्यनमुपामौत' इति हि याश्योप ममामनन्ति । तन्न
वागमिमानिनी देवता यागित्युच्यने, आयतनमित्यनुपायकर
णनिर्देश: ; अर्धादलोक निर्दिष्टम, आकाशमित्यगायतम् ,
तत्ममेकीकृन्यामित्युपास्यम्, अपरिच्छिन्नोपासने धर्मादई.
प्रहः मिद्धः । तदागुरमभवन्तो वार्तिककारा:---
पिरागृहोतिरम स्यात्माधारकरणमहात् ।
वया देवतया सूत्रं नियन्नापि प यदिरा ।।
कारणाम्पिल विभं देवनारधि भश्यते ।
यनो वागापास्यं तत्सम्मात्मय विवक्षितम् ॥
।

·२८७ म. ३६. तृतीयोऽध्यायः। इति । तस्मादत्र 'देवो भूत्वा' इति साक्षात्काराभिधानमवि- द्धम् । तथा च प्रतीकेषु साक्षात्कारवत्त्वे प्रमाणाभावेन सा- क्षात्कारानपेक्षत्वमिति न विशेषणासिद्धिः; साधनव्याप्त्यभा-- वात् पूर्वपक्षानुमाने उपाधेरप्यनिवारणम् ।। अङ्गेपु यथाश्रयभावः ।। ३६ ।। 'ओमित्येतदक्षरमुद्गीथमुपासीत' इत्यादीन्यङ्गाश्रितोपास- नानि किं नियमेन समुच्चयानि, याथाकाम्येन वानुष्ठेयानीति संशयः, पर्णमय्यादिष्वङ्गानितषु समुञ्चयनियमदर्शनान्, गो- दोहनादिपु याथाकाम्यदर्शनाश । पूर्व प्रतीकोपारतीनां भि. भफलत्वात याथाकाम्यमुक्तम् । तद्युक्तं मिन्नफलेप्वगाश्रितो. पासनेषु समुनयनियमेन फलभेदस्यानैकान्तिकत्वादित्याश- यात्रापि यात्राकाम्यप्रतिपादनात्संगतिः । तन्निर्धारणानि- यमः' इत्यत्र पृथक्फलत्वादङ्गोपास्तीनां समुच्चयो भग्नः, इह तु फलभेदेऽपि समुच्चय आशङ्कयते ॥ उपास्तीनां स्वतन्त्रत्वे बहिर्भावः क्रतोभवेत् । समुभयाद्विना न स्यान्नियमेनागसंगमः ॥ यद्यपि ऋतुफलात्पृथक्फलमुपास्तीनामस्ति, तथापि न स्वतन्त्रा भवितुमईन्ति; तथा सति कत्यनाश्रितवया ऋतुप्र- योगाद्वहिरप्यमूषां प्रयोगप्रसङ्गात् । तस्मादगमाहिणा प्रयो- गवयनेनानियता उपासना आप प्रयुज्यन्ते ; अप्रयोगे वा. .

·२८८ शाम्रदपणे [पा. ३, सामाश्रितत्वनियगायोगान तत्समुच्चयनियमः, स च प्रयो. गावचन: उपासनासमुचितस्वं तत्फलकामनानामपि अवश्यंभा- वमाक्षिपति; तदभाव तासां समुच्चयाभावान् । एतेन गोदो- हनादयो व्याक्षिप्ताः । एव प्राम, अभिधीयते-- पारनव्यमुपास्तीनां सत्स्वेवाङ्गेपु वर्णनम् । फलानामविधेयस्थान प्रयोगविधिग्रहः ॥ इदमुपास्तीनामाश्रयतन्त्रत्वम् -- यदाश्रये सत्येक प्रवृचि- नीसतीति, न तु तत्मवृत्तिरेवति । अतश्च यावदानयभाषित लेऽपि अगोपारसीनां तत्तन्त्रत्वमविरुद्धमिति न तरिमद्धयर्थ ऋतुप्रयोगवचनपरिग्रहः । न चोद्दिश्यमानान्मयोगवचनः स. मुनेतुमर्हति, तस्य विहितग्राहित्वात् । उद्देश्यं हि मानान्तर सिद्धम, तस्य च विधेयत्वं व्याहतम् ; तस्मात्कलकामना। नामनिसत्वावस्मयोपास्तीनामनित्यत्वम्, तासां च स. मुनयनियमेन नित्यत्वं नित्यानिससंयोगविरोधः ।। इनि श्रीमत्परमहसपरियाजकादायधीमदनुभयानन्दपूज्य- पादगियभगवदमलानन्दविर्गचते शाबदो नृतीयाध्यायम्य तृतीयः पादः॥

·सत्युपयोगिनो यज्ञादयः शमादयः प्रवणादयश्च इतिकर्तव्य- चतुर्थः पादः॥ पुरुषार्थोऽतः शब्दादिति यादरायणः ॥१॥ पूर्व परापरब्रह्मविद्यानां गुणोपसंहारनिरूपणेन परिमाण- मवघारितम् । इदानीमासां कर्मनिरपेक्षाणामेव पुरुपार्थसा- घनत्वं निरूप्यते । तत्र करणत्वादमूपामितिकर्तव्यता वक्त- व्या, तञ्च कमैवेति शङ्कायां तदन्तरेणापि निर्गुणविद्यायां तदु. ता निरूप्यन्ते; सगुणविद्यासु तु कर्मापेक्षानियमाभावेऽपि सत्साहित्ये फलोत्कर्षः । तदेवं गुणोपसंहारपादो विद्यापरि- माणनिरूपकत्वेन हेतुः, अयं तु ज्ञातपरिमाणविद्याफलनिरू- पकत्येन हेतुमानिति संगतिः ।। फलभेदाद्विना विद्याभेदाभेदायसंभवान् । हेतुर्वा स्याइयं पादः पूर्वपादश्य हेतुमान ॥ इत्यपरा संगतिः, अस्मिस्तु पक्षे, सिद्धं कृत्वा फलं पूर्व विद्याभेदादि चिन्तितम् । स एव फलभेदोऽत्र विद्यानामुपपाराते ॥ ऋपफारागिने मगुणनिर्गुणब्रह्मपानिलक्षणे फले सिद्ध S.10 ·२९० शास्त्रदर्पणे - विद्याभेदादिचिन्ता संगच्छत इति ब्रह्मात्मविद्या क्रत्वर्था पुरु- पाथी वेति संशयः ; अप्रकरणाधीताया अस्याः ऋत्वव्यभिचा- रिद्वारसंभवासंभवाभ्याम् ।। कर्तुः साधारणत्वेऽपि देहाद्भिन्नत्वधीः क्रतोः । अन्यत्रानुपयुक्तति क्रत्वगमवगम्यते ॥ यद्यपि प्रोक्षणादिवदात्मज्ञानं न कंचित्क्रतुमारभ्यानातम् , यद्यपि च कर्तृमानं नाव्यभिचरितऋतुसंबद्धम् , तस्य लौकि- ककर्मस्यपि साधारण्यान् , तथापि देहव्यतिरिक्तत्वेन ज्ञातो न लौकिककर्मण्युपयुज्यते, तस्य देहमात्रेणाप्युपपत्तः । ततश्च देहाद्यतिरिक्त उपनिषद्भयोऽधिगम्यमान आत्मा स्वव्यापकं ऋतुं जुहूरिवोपस्थापयति , ततश्च तज्ज्ञानं जुहुद्वारेणेव पर्णम- यता वाक्यात्नतुना संवध्यते । तथा च तत्र फलश्रुतिरर्थ- वादः । यत्तु कर्तृत्वाद्यतिरिक्तं शुद्धबुद्धादिरूपमुपनिपत्सु वेद्य- ते, तदविवक्षितमनुपयोगित्वात् । न च वज्ञानमात्राकैवल्यं लभ्यत इति समयोजनता; तशा मति आत्मविदां जनकादी- ना कमाभावप्रमझात् । ततश्च शुद्धयुद्धत्वादिकं कर्तृस्तुत्यर्थम् । तथा सगुणेश्वर्यवचनानि चार्थवादः। एवं प्राप्त, अभिधीयते- असंमार्यात्मयोधो न कर्माझं तद्विरोधतः । याज्ञवल्क्यादिसंन्यासातुल्यमाघारदर्शनम् ।। प्रसाधितं हि वाक्यान्बयाधिकरणपु वेदान्तानां संसा ·तृतीयोऽध्यायः । .२९१ यात्मानुवादेनासंसारिब्रह्मत्यपरत्वम् । तथा च तादगात्मज्ञान में काङ्गम् , अनुपयोगाद्विरोधाच्च। तथा मति अपारार्ध्यात. द्वाश्यानामात्मज्ञानफलवचनानां नार्थवादत्वम् । देहातिरिक्ता• स्मज्ञानस्य तु वेदान्तस्य त्वंपदार्थशुद्धगङ्गस्यानुपङ्गिक कर्मप्रवृ- स्युपयोगित्वम्-आमिक्षार्थस्येवदध्यानयनस्य वाजिनोपयोग इति म किंचिदप्यात्मज्ञानं झाशम् । यत्तु मानविदा कर्म- दर्शनाद्विद्यायास्तदङ्गत्वमिति, लोकसंपदणाय स्यादनङ्गस्याप्यनुष्ठितिः । अङ्गस्य तु सवस्यागो न कथंचन युज्यो । महद्भिरस्माभिरनुष्टितं कर्म लोक; संगृह्यतेति मत्वा प्रा. णिपु दयया स्वनियोज्यमपि कर्म कृतवन्त इति संभवति । अगले तु फर्मणां याज्ञवल्क्यादिभित्तत्यागो न युज्यते, त्य- तस्यायोगादगारहिताया याज्ञवल्क्यादिविद्याया वैफल्यापा- साग । तदेवं प्रह्मविदामाचारयोपिरोधिकर्मानुष्ठानरूपाचारो- ऽन्पयामिद्धः, कर्मत्यागस्तु अनन्ययासिद्धः । समुश्यप्रमा- शान्तरनिरासा भाप्पटीयोविंशदः। ये तु समुपयमहीपर्वय नविधायाः कमांडत्वम्, कि तु फर्मव विधानमित्यधिकर- गाय वर्णयन्ति, स: "उपमर्द पति सूममुपमादितम ; न मुपदितस्य फनी विद्यासम् न पंपां मने सुनये शि. दुपः कर्मानुमतिः, अपि तु अनुशानाति तदपि मममर्स- गतम्॥

·२९२ . शास्त्रदपणे [पा. ४. .. परामर्श जैमिनिरचोदना चापवदति हि ॥ 'त्रयो धर्मस्कन्धा यज्ञोऽध्ययनं दानम्' इति, पुनः 'तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्यकुलबासी तृतीयोऽत्यन्तमात्मान- माचार्यकुलेऽवसादयन्सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति ब्रह्मसंस्थो- ऽमृतत्वमेति' इति श्रूयते ; इदं वाक्यं गार्हस्थ्यातिरिक्तान- माणामनुष्ठेयत्वं ज्ञापयति न वति, वर्तमानापदेशत्वात् गाई- स्प्येनानुष्ठेयेन समभिव्याहाराच्च संशयः। पूर्वत्रोर्ध्वरेतःस्त्रा- श्रमेषु ब्रह्मविद्याया आम्नानात्कर्मनरपेक्ष्येण मोक्षसाधनत्वमु. स्तम्, इदानी द एवाश्रमा आक्षिप्यन्ते ॥ अनुवादाद्विधौ कल्प्ये प्रत्यक्षश्रुतिबाघनात् । इह कर्माणि निन्द्यन्ते ब्रह्मनिष्ठ प्रशंसितुम् ॥ अत्र हि वाक्ये धर्मस्कन्धान धर्मसमूहान् श्रीन शुभलोक प्रामिमात्रफलत्वेन निन्दित्वा ब्रह्मसंस्था मोक्षफलतया स्तूयते । न चान्यार्थदर्शनादस्मादाश्रमान्तराण्यनुष्ठेयानि सिध्यन्ति, विध्यश्रवणात् ; विधिकल्पना 'वीरहा' इत्यादिप्रत्यक्षश्रुविवि. गद्धति प्राप्त, अभिधीयते- आश्रमादन्यतः स्कन्धत्रित्वं धर्मेषु नाचिठम् । परिपात्परिबाट तु ब्रह्मसंस्य इतीरितः ।। न तावद्यमादीनां प्रातिस्विकनानाविध्युत्पत्तीनामाप्रमोपा- धिस्लमन्वरेण प्रिस्कन्यत्तमुपपद्यते; वत्र यज्ञादिलिङ्गको र ·तृतीयोऽध्यायः । २९३ हस्थाश्रम एको धर्मस्कन्धा, ब्रह्मचारी च द्वितीयः, तप इति वमाप्रघानं वानप्रस्थः, परिशिष्टप्रसंस्थशब्दन परिशिष्टः परिबाडभिधीयते । तत्र परामर्शदनुवादरूपादाश्रमान्तराणि प्रतीयमानानि देवसाधिकरणन्यायेन न शक्यन्त अपह्रोतुम् । न च 'पीरहा' इत्यादिनिन्दाविरोधः, तस्य प्रतिपन्नमाईस्थ्य प्रमादादज्ञानाद्वानिमुद्वासयन्तं प्रत्युपपत्तेः । एवं चानुवादान्य. थानुपपत्त्यान्यन तन्मूलभूतो विधिः कल्प्यते । अथवा किम- न्यत्र विधिकल्पनया, अत्रैव विधिः कल्यः। यदापि ब्रह्मसंस्थ- त्वस्तुतिपरतया एकवाक्यता प्रतीयते, तथापि सान संभवति । मानमान्तराणां पूर्वसिद्धरमाणे परामर्शानुपपन्नेः तदपरामर्श च खतेरसंभवेन स्तुतिपरतवैकवाक्यत्वासंभवात् । अपि च विधेयार्थक्य ह्यानुवादस्य विधिस्तुत्यर्थतनैकवाक्यत्वम्; अन स्वप्रातार्यभेदप्रतिभानाद्विधेयभेदे सति नैकवास्यत्वमिति में- एक्वा वाक्यमुपरिधारणवानिधिः कलप्यते । अथवा श्रुतिप्र- सिद्ध गार्हस्थ्य स्मृतिप्रसिद्ध ब्रह्मचर्यवानप्रस्थे अनूय ब्रह्मसं- स्पसा स्तूयते इत्येकवाक्यत्वनिर्वाहः; तरतुत्या च साविधि- तुमीयते, स्तुविध्यविनाभूतत्वात् ।। अपर वर्णकम् । ब्रह्मसंस्थशब्दः किमानमचतुष्टयवचनः, उत पारिनाम्या वचन इति संशयः; तस्य यौगिकत्वेन प्रकृतमानपरामर्शक- असाधारणाममधोपक्रमलादस्याप्यसाधारणाश्रम- स्वान्, ·२९४ शास्त्रदर्पण [पा. ४. वाचकत्वातीतेश्च । तदर्थ च तप:शब्देन परिबाडुक्तो न वेति विचार्यते । पुरुषार्थाधिकरणे ज्ञानस्यासहायस्य मोक्षफ- लत्वमुक्तम् , तन्न संभवति; गृहस्थादीनामपि ब्रह्मनिष्टत्वत्य ब्रह्मसंस्थशब्देनाभिधानात्तदनुष्ठितकर्मणां ज्ञानसहकारित्वप्र- तीतेरित्याक्षिप्यते ॥ तप इन्द्रियसंयमादिक यतिपु स्यादिति तेऽपि तापसाः । तत आश्रमिणः परामृशे- चतुरोऽप्यत्र समासगा श्रुतिः ।। न तावद्र्यसंस्थपदं परित्राजि रूढम् ; पारिवाज्यमात्राद- मृतत्वप्रातः मानानर्थक्यप्रसङ्गात् । सत्यवययाः समुदाय क्तिकल्पनायोगाच । तेन ब्रह्मणि संस्था अस्येति बहुव्रीहिः । तन ममासवर्तिन्या इदंशब्दश्रुत्या सह परिव्राजा सर्वेऽप्यायः मिणः परामृश्यन्त । न च परिमाजकस्याप्रक्रान्तत्वात्कथं परामर्ग इति वाच्यम्, तप:शब्दन तस्योक्तत्वात् । तस्या- प्यष्टमासित्वाधिकशाचेन्द्रियसंयमादेस्तपस्त्वात् । अत एवं 'प्रयः' इति चतुणी निर्देश उपपन्नः यतिवनस्थयोरेकीका. रान् । एते घाब्रह्मसंस्थाः पुण्यलोकमाजः, ब्रह्मसंस्थास्त्व. मृतलं यान्तीत्यवस्थाभदापेनत्वात् पुण्यलोकामृतीमावयोरे- कयाविरोध:-- यथा देवदत्तो मन्दप्रज्ञ आसीत्स एव शास्त्रात भ्यासादिदानी महाप्राज्ञ इति । सूत्रयोजना तु-- परा• ·आ. २. - तृतीयोऽध्यायः । मर्श ब्रह्मसंस्थाशब्देन सर्वेपामाश्रमाणां जैमिनिर्भने, न तु सर्व- कर्मत्यजः कस्यवितेन शन्देन चोदना : कर्मत्यागं शास्त्रमपत्र- दीत हि 'न कर्मणामनारम्भात्' इति । च-शब्दतु पुण्यलो. मनस्वयोरवस्थाभेदादविरोधार्थः । एवं प्राप्ने, अभिधीयते--- आदावसाधारणकर्मकीर्तना- दन्तेऽपि तत्कीर्तनगव युज्यते । चतुर्वपि त्रित्वमसंगतं भव. तपःपदेनेह यतेः परिग्रहे ॥ अमृतत्वं तदा शान्ति यदान्ये ब्रह्ममंस्थिताः। अमृतः पुण्यलोकश्च ब्रह्मसंस्थः सदा यतिः ।। इह ह्यसाधारणेनैकैकेन लक्षणेनैकैक आश्रमो वक्तुमुपका- न्त: 'यज्ञोऽध्ययनम्' इत्यादिना । एकस्मिन्बाक्ये च यथोप- कान्तं तथैव परिसमापनमुचितम् ; प्रतीयते चाकवाक्यता 'द्वितीयः, 'तृतीयः' एते' इति च पूर्वसापेक्षत्वादुत्तरो. सरस्य । तव वसाधारणसाधारणधर्माभ्यामुपक्रमोपसंहारी स्याताम् । वन्मने ब्रहासंस्थत्वस्य सर्वमाधारणत्वान् । न सघनाना प्रकृतमानपरामर्शाच्छुत्यैव वाक्यभर इति पा. व्यम्; श्रुतेरप्युपक्रमस्य बलीयत्वात्-ऋगादिश्रुतियोकि दोपकामाय बलवत्त्वयात् । चतुष्ट्येन प्रसिद्धेषु आश्रमेषु नित्य- मयुक्तम् । यत्संख्याका हि ये प्रमिद्धास्ते तत्सत्ययव योगत इति सर्गः । न च सति मंभवे उत्सर्गस्य सागा युः।

·२९६ शास्त्रदर्पणे [पा. ४. तव च तपःशब्देन तन्त्रेण यतिपरिग्रहे 'त्रयः' इति यतेरप्य- भिधानं स्यात् । न च तपो यतिवनस्थासाधारणम् । तद्ध- मस्य शौचस्य तपःशौचसंतोपेत्यादौ तपसो भेदेनाभिधा- नात् । अष्टप्रासनियमस्य तपस्त्ववहात्रिशदासनियमस्यापि गृहस्थधर्मस्य तपरत्वापातात् । इन्द्रियसंयमस्तु तपस्त्वेन श्रू. यते- 'मनसश्चेन्द्रियाणां च छकाग्र्यं परमं तपः' इत्यत परममणात्, सत्यं तप इतिवत् । इतरथा नैष्टिकस्यापि तद्भावात्तपःपदे तन्नाभिधानसंभवेन पृथनिर्देशवयात् । किं च 'तपः' इति भिक्षुसंग्रहे 'एते' इति प्रकृतानां साकल्येन परामर्शात् तेषां च पुण्यलोकाभिधानादिक्षोरपि पुण्यलोकत्वं स्यात्, तचायुक्तम् ; अब्रह्मसंस्थत्वाभावात अत एव तस्मैव सदा ब्रह्मसंस्थस्य पुण्यलोकोऽमृतत्वं चेति विरोधः; अवस्थाभेदेन च व्यवस्थोपपत्तये त्रिषु च ब्रह्मसं. स्थपदं यदेति संबन्धनीयम् । न च 'संन्यासाब्रह्मणः स्थानम्' इति स्मृतेस्तस्याप्यनियतं ब्रह्मसंस्थत्वम् ; तस्थानुषङ्गिकत्वात्; 'प्राप्य पुण्यकृतालोकान्' इतिवत्, लोकैषणाव्युत्थितस्य सं. न्यासविधानात्, तेन साधारणाभिधानामावेन ब्रह्मसंस्थपद न तश्रम् , किं वावृत्येति वाक्यभेदः; यदा सदेत्यध्याहारापा- तश्चेति । यदिह केशवो वक्ति- यदि भिक्षोः पुण्यलोकमा- प्तिविरुध्यते, मा भूत्तस्य तपःशब्देन ग्रहणम् ; ब्रह्मसंस्थपदस्य तु प्रकृताश्रममयमात्रप्रवृत्ती को विरोधः; यतैरपि ब्रह्मनिष्ठत- थामृतत्त्वं प्रमाणान्तरसिद्धम् , अत: प्रयोजकाविशेपे ब्रह्मसं- ·तृतीयोऽध्यायः । २९७ रस्थपदे भिनुपरित्यागोऽनुपपन्न इति चेत्, तर्हि ब्रह्मसंस्थपदेन यतिमहणेऽप्यन्येषां परित्यागे कारणं वाच्यमिति ; तामागेव निरस्तम् , असाधारणधर्मोपक्रमस्य समासान्ततिसर्वनामनु- तेरपि बलवत्त्वेनासाधारणयत्यानमधर्मस्य ब्रह्मसंस्थशब्दाभिधे- यत्वं प्रकृतपरामर्शासंभवस्योक्तत्वात् । अमोऽप्रकृतः परिपाट् ब्रह्मसंस्थः, यौगिकमपि ब्रह्मसंस्थपदं ब्रह्मणि समाप्तिमाच- भाणं सर्वकर्मसंन्यासपूर्वकतनिधामाह ; सा च नान्येष्वित्यसा. धारणी । उपशमभिक्षाटनश्रवणादीनां प्रभाविद्योत्पत्तौ सहायलं चित्तविक्षेपकरत्वामान्येषामिति श्रुतिस्मृतिभिरते विधीयन्ते, इतरेषां च साग इति । अत एव परिमाजोऽपि कर्म परित्यागः, श्रवणादेवादित्ययुक्तमुक्तम् । सूत्रयोजना तु परि- शाइभिरेवानुष्टयं ब्रह्मसंस्थलम्, यज्ञादिभिरसाधारणाश्रम- धर्में: साम्येन श्रुतत्वादिति । ' म कर्मणाम्' इत्यादिस्मृतिस्तु ज्ञानरहितसंन्यासात्रामृतत्त्वमित्येवमति ।। स्तुतिमानमुपादानादिति चेन्नापूर्वत्वात् ॥ 'स एप रसाना रसतमः परमः परार्थोऽष्टमो यदुवीयः' इत्यादयोऽनाश्रिता रसतमत्वादयः स्तुत्यर्थाः, उतोपास्याद्गवि. शेषणवयोपासनविधिगौचरा इति संशयः; कर्मानाभित्तेपु. 'स्वर्गों लोक आस्वनीयः' इत्यादिपु स्तुतित्वदर्शनात्, 'यसम पर्णमयी जुहूः' इत्यादिपु विधिवदर्शनाश । पूर्यत्रानुष्ठेय. साम्पश्रुतैराश्रमान्तरं विधेयमित्युक्तम् , यह तु रसतमत्यादी. ।

·माखदर्पणे [पा, ४. : नामङ्गाश्रितत्वेन 'स्वगों टोक आहवनीयः' इत्यादिस्तुतिसा- म्यात्स्तु अर्थत्वम् ।। अदनानाविधः प्रारङ्गापामाविघरपि । मंनियस्तस्यगंमा स्थादुपाम्यं त्वन्यतो मतम् ।। यद्यप्युट्टीयादिविधिः कर्मप्रकरणवर्तित्वाद्वपत्रहितः, तथापि वद्विध्यत्र्यभिचरिताद्रीयादेरिह कीर्तनातन संनिधाप्यते- जुद्देव पर्णमयता ऋनुदा स च रसतमत्वादिनकवाक्यताम- पगतः सूयते । न च मंनिहितबिध्यन्वयनियमाऽर्थवादा- नाम ; अनुपङ्गादिना व्यवधानऽप्यन्वयात् । अयवा बही- धनुषामीत' इत्याद्युपाननाविधिः प्राम्यते, न तूपास्यसम- पंका रमतमत्वादयः। 'ओमित्येतदक्षरमुद्रीयम्' इत्यनेनय तत्ममणान् । ननु विशेषणपरं तदिति स्थितम् , मत्यम् ; अ- ध्यामपरं तु तदिति कृत्वा चिन्ना ॥ सिद्धान्तन्तु- व्यवहिनविधिनानपेक्षमावा- नदि रमतादि न तेन योगमागि। निकटगनवियम्पान्यदाना- म्नुनिपरना बहिरङ्गतोऽनपेक्षा ।। मंत्र विधा कनव्यनकायममवतश्रेयःमाघनताग्रामवा- -वायां न प्रामम्यग्याम्ति कश्चिदुपयोगः; अतो विधिना ·स्त्यपेक्षेति न तत्स्तुतित्वम्। संनिहितोपासनाविधौ तु किं २९९ म. ४.] तृतीयोऽध्यायः । सह प्रतीतसमभिव्याहृतीनामर्थवादानामाकाया विधेरप्या- काहामुत्थाप्य रक्तपटन्यायेनैकवाक्यतया स्तुत्यर्थत्वम् ; अनु. पङ्गोऽप्यर्थवादस्य साकाहत्वात् । 'चित्पतिस्त्वा पुनातु देव- रत्वा सविता पुनातु' इत्यत्र हि 'अच्छिद्रेण पवित्रेण' इत्यस्य पुनास्वित्यस्मिन्नस्त्यपेक्षा, क्वचिद्धि पठितव्यः सन् अन्ते पठित इति । न विह रसतमत्वादेर्देशान्तरस्थोद्गीथादिविधाव. विषयसमर्पणेनोपयुज्यताम् , उत स्तुत्येति संशये, विषयसम- पणेन यथार्थवत्त्वम् , नवं स्तुत्या ; बहिरङ्गा हि सा । यदा रसतमत्वादि नाङ्गनिष्ठमपि स्तुतिः । तदा किमङ्ग वक्तव्यमनङ्गात्मधियः फले । इति प्रकृतसंगतिः।। पारिप्लवार्था इति चेन्न विशेपितत्वात् ॥४॥ 'अथ ह याज्ञवल्क्यस्य द्वे भार्ये वभूवतुः' इत्याद्याख्याना. नि विद्यासंनिधौ श्रुतानि किमाश्वमेधिकपारिप्लवप्रयोगार्थानि, उत विद्यार्थानीति मंशयः; 'मर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे' इति सर्वशब्दात्, 'पारिप्लवमाचक्षीत' इति पुनर्विधाना- च । परिप्लुत्यानियमन बुद्धिस्थकयनं पारिप्लवः । पूर्वरो- ट्रीयादिस्तुत्यर्थत्वाटुपास्यविषयसमर्पकत्वं रसतमत्वादेयाय इत्युक्तम्, तहाख्यानानामपि विद्यारतुत्यर्थत्वात्माक्षात्पारि- सवप्रयोगशेषत्वं ज्यायः अनुष्ठानपर्यवसानमंभवात् ।।

·३०० शाखदर्पणे (पा. ४. सर्वशब्दश्रुतेर्विद्यासंनिधानस्य बाधनात् । अपि वेदान्तगाख्यानं व्रजेत्पारिप्लवार्थताम् ।। यद्यप्योपनिषदाख्यानानि विद्यासंनिधौ श्रुतानि, तथापि 'सर्वाण्याख्यानानि पारिप्लवे' इति सर्वशब्दश्रुत्या निःशेषार्थया दुर्बलस्य संनिधेर्याधितत्वात्पारिप्लवार्थान्येवाख्यानानि | न च 'यस्याश्विने शस्यमाने सूर्यो नाभ्युदियादपि सर्वदाशतयार. नुयात्' इति दाशतयीनां विनियोगेऽपि प्रातिस्विकविनि- योगैस्तत्र तत्र कर्मणि यथा विनियोगो न विरुध्यते, तथेहापि सत्यपि पारिप्लवे विनियोगे संनिधानाद्विद्याङ्गत्वमपि भविष्य- वीति वाच्यम् ; दाशतयीनां 'दाशतयोः' इति समुदायविनियो- गस्य, प्रातिस्विकानाम् 'ऐन्द्रया गाईपत्यम्' इत्यादिविनियो- गानां च श्रौतत्वेन तुल्यबलत्वात् । क्वचिञ्च समानबलतया स. कृत्प्रवृत्तस्य प्रातिस्विकविनियोगस्यावगुण्ठनाभावाल्लिङ्गादिभि- रपि मन्त्रविनियोगं सहते सर्वशब्दः । इह तु संनिधानाच्छु तेर्बलीयस्त्वात्पारितवार्थत्वमिति प्राप्ते, अभिधीयते- मन्वाद्याख्यानमेवैतद्वचसा विनियुज्यते । यतोऽत्र सर्वशब्दोऽपि ततस्तन्नैव संकुचेत् ।। 'सर्वाण्याख्यानानि पारिलवे सति' इत्यभिधाय पुनः 'पारिप्लवमाचक्षीत' इति विधाय, तत: 'मनुवैवस्वतो राजा बभूव' इत्यादि पठ्यते ; तत्र पुनर्विधान वाक्यशेपगताख्या- ननियमार्थम् ; इतरथा वैयान् । अतः सर्वशन्दोऽपि तत्रैव ·म. ५.] तृतीयोऽध्यायः । संकोच्यः। वाक्यशेषगतास्थानानामपि मध्ये एकव्याभिधा- योपरमस्य व्यावसकतया च तस्यार्थवचा । पुनर्विधिश्रुत्या चावच्छेदिकया सर्वशब्दश्रुतौ भग्नदपायां निर्भयः संनिधिः विद्यास्वेवोपनिषदाख्यानानि विनियुजीत ; प्रतिपत्तिसौकर्य व प्रयोजनम् ॥ अत एव चाग्नीन्धनाद्यनपेक्षा ॥५॥ ब्रह्मविद्या मोक्षे कर्मकृतोपकारमपेक्षते न वेति संशयः; तदर्थ च यज्ञादीनां कि विद्याफले मोक्षे अन्वयः, उस वि. विदिषायामेवेति ; इच्छाया यहादिफलत्वासंभवसंभवाभ्याम् । पूर्वबाख्यानानां विद्यासंनिधेर्विद्याशेषत्वमुक्तम् , तर्हि विद्या- फरणे 'योन' इत्यादिवाक्येन यज्ञादीनां विद्यायां विनियो- गातेषां ब्रह्मविद्याशेपत्वमिति प्राप्तम् ।। न वेदनेच्छा विहिनप्रवृत्तः फलं भवकि तु विमुक्तिरेव । ज्ञानेन तस्या उदयेऽद्य शान्ति यज्ञादि कुर्वीत फलोपकारम् ।। इह हि यज्ञादीनां साधनभावस्यापूर्वत्वाद्विधिपरमिदं वा. क्या , सविधिके च वाक्ये विध्यवच्छिन्नभावनारूपवाक्या. यानुप्रवेशपूर्वक एव पदानां परस्परसंबन्धः; अन्यथा दना होम इतिवद्वैयात् । सा प भावना मोक्षेणैव भाज्येनाव- च्छेद्या, ग तु विविदिपया, नास्या अपुमर्थत्वात् । न च विवि.

·शास्त्रदर्पणे [पा. ४. दिपा भावनायां करणम् ; अविहितत्वात् । तस्मान्न तस्या यज्ञादि द्रव्यदेवतावरसंनिपत्य, नापि प्रयाजादिवदारात्, उ. पकरोति । तेन विविदिपया वेदनद्वारेण यत्कुर्यादित्यर्थप्राप्तमे वानूय यज्ञादिभिरुपकृत्येति विधीयते , ततश्च ज्ञानस्य फलो- पकार्यमं यज्ञादिः, उपकारश्च कर्मक्षयः । ब्रह्मभावाभिव्य- तिर्हि ज्ञानेन क्रियते कर्मभिश्च कर्मक्षयः; स च ध्वंसत्वा. नित्यः न चेच्छाकामस्य यज्ञादावधिकारः संभवति ; अपुम- थत्वात् , तस्यां कामानुपपत्ते. । न च ज्ञानसाधनत्वेन पुमर्थ- ता, साध्येच्छापूर्वकत्वात्साधनेच्छाया: साध्यज्ञानेच्छायाः प्रार्गव जातत्वेन पुनस्तस्याः कामनानुपपत्तेः । न च तस्वसा- क्षात्कारपर्यन्तमिच्छानुवृत्तेरिष्टत्वाच्छाब्दज्ञानेच्छायां जाता- यामपि साक्षात्कारादाविच्छाकाम्यत इति वाच्यम् । तनापि साक्षात्कारादिकामनानुपपत्तेः; तदिच्छायां च जातायां पुनः कामानुपपत्तिरिति पूर्वोक्तादनिस्तारात् । किं चेच्छा विषयसौ. न्दर्यजन्या, न यज्ञादिसाध्या । न च बुभुक्षादावस्ति साध- नापेक्षेति वाच्यम् । तत्रापि जाठरानलपाटवस्य भैपज्यैः सा- ध्यत्वात् । एवं प्राप्ने, अभिधीयते- फ्रमेण मोक्षहेतुत्वाद्भवेद्विविदिपा फलम् । ज्ञानात्कर्मक्ष्यः सिद्धस्तस्मिन्दृष्ट इति श्रुतेः ।। रुचिकामनयोर्भेदात्कामेऽपि ब्रह्मवेदने । सचिः क्रियाभिराधेया दुग्धे पित्तवतो यथा ।। - ·कर्मसाध्या, 'क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन्दृष्टे परावरे' तृतीयोऽध्याय: 1 यदुक्तं भावनाभाथ्यो मोक्ष इति; तन्न घटते ; प्राभायो मोक्षो न भाव्यः, तस्य नियत्वात् । मोक्षगन: कर्मक्षयो न .. . इति ज्ञानसाध्यत्वश्रवणात् । यच इच्छाया अपुमर्थत्यान भाव्यत्वमिनि तन्न; ज्ञानद्वारा मोक्षसाधनत्वेन पुमर्थत्यात् । असुरसस्वाइफलत्वे प्रामादौ व्यभिचारात् । या चच्छायां का- मनानुपपत्तिरुत्ता, सापिन; यतोऽन्या कामना, अन्या च रुचिः, यथा पिरादूपितास्या दुग्धपानं कामयते, न च तस्मै दुग्धं रोचते, तत्र सत्यापि कामनायां रुचिः साध्या; एवं परमपुरुषार्थसाधनत्वेन ब्रह्मज्ञानेऽभिलाषेऽपि पापिनां विषय- रागपहलचंतसामरुचौ सत्यां यज्ञादयः पापक्षयद्वारेणारुचिमु. परन्नो जनयन्त्यभिरुचिम् । एवं चास्यां विविदिपापराभिधा- मायां श्रुतमालयायां लभ्यमानायां ज्ञानद्वारा मोक्षमाव्यस्वक- रूपना पौरुषेयों वेदो न मृध्यते । न च तस्थ भाव्यमेत्यप्युशम्। एवम् यर्शन ' इति श्रुतिर्न मोक्षे कर्मणां समुश्शयमाह 1 'थि. घा चाविद्या च' इत्यत्र ‘अविद्यया मृत्युं तवा' इत्यविद्यायाः शर्मणः पापक्षयहंदुत्वमुक्तम्, पापं च तत्र ज्ञानोत्पत्तिप्रति- बन्धकं विवक्षितम् , माक्षतपापक्षयस्य विद्यासाध्यस्वश्रुतेः संहितत्वमप्येवपुरुपायत्त्वमेव, नैककालवा विरोधात, न हि विद्याकाले कानुष्ठान शक्यम् , नापि कर्मकाले विद्या । किं च स्मृतिरपि कर्मज्ञानण: 'कपाये कर्मभिः पके ततो ज्ञान प्रवर्तते । इति भित्रकालतमाह। एवं समुभयविषयत्वेनाभा..

·মুম্ভরতা [पा. ४. . समानवचनान्तराण्यपि व्याख्येयानि ॥ सर्यापेक्षा च यज्ञादिश्रुतेरश्ववत् ।। ६ ।। ब्रह्मात्मैकवविद्या खोत्पत्तौ यज्ञादि नापेक्षते, उत्तापेक्षते इति संशयः ; वानस्य प्रमाणप्रवृत्ती सत्यामन्यापेक्षाया अदर्श- मात्, 'यज्ञेन' इत्यादिश्रुतेश्च । पूर्वत्र विद्याफले कर्मानपेक्षी- का, तार्युत्पत्तायपि अनपेक्षा । ननु विविदिपा यज्ञादिना सा- ध्या न मोक्षः, तत्र कर्मसाध्यांगाभावादिति स्थिते, किमत्राश- इन्दयते ? उच्यते- प्राप्ती कर्मविध्वंसे माभूद्यज्ञाद्यपेक्षणम् । अविद्यापनये विद्या यज्ञादिकमपेक्षते । फलोपकारत्वसंमये यज्ञादीनां न फल्गुनीच्छामात्रे विनि• योगः कल्प्यते, संभवति च मोझे उपकारः कर्मणाम् ।। ब्रह्मोपासनयाविद्याप्रतिबन्धनिरासतः । स्वरूपानुभवव्यक्ती कर्मणामुपकारिता ॥ न तावच्छाब्दज्ञानोत्पत्तौ कर्मणामुपयोगः, तस्य विदितप- दपदार्थसंगतः समधिगतशाब्दन्यायतत्वस्य पुंसः स्वरसत उत्पत्तेः। नापि तदभ्यास यथापूर्वानुभवमुत्पत्तेः । साक्षात्का- रोऽपि यथाभ्यासमुदतीदि न नन्नाप्यस्ति कर्मापेक्षा । तस्मा. स्माक्षात्कारद्वारिकायां रिपर्यामनिवृत्तिपूर्वकवस्तुतत्त्वाभिव्य- सो कर्मणामुपयोगः । औपाधिकभ्रम हि विपर्यासनिवृत्तिः ·तृतीयोऽध्यायः । यंत्रान्तरसाध्यादुपाधिध्वंसात्, न ज्ञानादेवः द्विचन्द्रादिषु तथा इष्टत्यात् । न च तवापरोक्षज्ञानमेव विपर्यासनिवर्तकम् , विषयांसनियत्तिान्तरेण साक्षात्कारस्यैवानुयात् । न खल तिमिरनिवृत्तिव्यतिरेकेण पन्द्रकत्वभावना जनयति चन्द्रत- स्वसाक्षात्कारम् । एवं प्राप्ते, अभिधीयते-- तिमिरं न शशाझमाहर्ज क्रियया तद्विनिवारणं ततः । अपरोक्षमतिः परात्मगा तदबोधप्रभवं भवं नुवेत् ।। यो हि साक्षात्कारों यद्विपयः स तदविद्यां निवर्तयस्तदु- दबं भ्रममपि निवर्तयनीति ब्रह्मसाक्षात्कारादविद्यानिपुति- द्वारा संसारभ्रमप्रदाह उपपद्यते । सत्यप्यविद्योपाधौ तले च भ्रगे ब्राहमस्मीति शाब्दबोधभावनापरिपकं तस्तस्साक्षा- त्कारं जनयेत् , सत्येन भेदभ्रमे चक्षुरिष भेदभ्रान्तिनिष. तिका प्रत्यभिज्ञाम् । अन्त:करणादेरपि अविद्योपादानस्वा- शनिवृत्ती निवृत्तिः निमिरादि तुम चन्द्राद्यज्ञानजम् । अतो नचन्द्रादिज्ञाननिरस्थमिति न दृष्टान्तः । किं च, "प्रास्मीति मतो शाभ्यामधिकारोयमदनात् । नैव कर्म कुतस्तेन भावनायाः ममुख्यः । नपरोक्षनिर्णयन याषितस्यापि ममण्यनाधभिमानस्य 8.20 ·पा. ४. - शास्त्रदपणे तिक्तगुडादिप्रत्ययवदामासरूपैणानुवर्तमानस्य कर्माधिकारहे. तुत्यम , बाधितेऽस्मिन्प्रदापिरहादश्रद्दधानस्य च पुंसः 'कर्म- पयनधिकारात् । यदुक्तं भगववा- 'अश्रद्धया हुतम्' इत्या- दि । यस्वत्र केशव उवाच- मेदाभेदाभ्यां ब्रह्मास्मीति च कर्मण्यधिकृतोऽस्मीति पाभिमानावविरुद्धौ। 'अधिकारनि- मित्वेऽपि न श्रद्धचे यदा नरः। अविद्वानिव पापोपहतचित्तो प्रजत्यधः' इति, तदसाधु ; मुक्तानामपि भेदाभेदाभ्यामधि- कारप्रसङ्गात् , शास्त्रकृते श्रद्धाविरहेऽघःपातानापत्तेः । मारक- रेण तु अत एत्रोतःसु च विद्यादर्शनादग्नीन्यनादि गृहस्स- फर्ममात्र नापेक्षते ब्रह्मविद्या, किं तु प्रत्यादिकर्माण्यपेक्षत इति पूर्वसूत्रं व्याख्याय सर्वाश्रमकर्मापेक्षेत्येतत्सूत्रं व्याख्या. तम् । तत्र पूर्वसूत्रे मात्रपदाध्याहारप्रसङ्गः। 'सर्वापेक्षा' इत्यनेनैव सर्वाश्रमकोपयोगसिद्धः पूर्वसूत्रवैयर्थ्य चेति । तस्मात् अनागसि प्रयुक्तत्वात्प्रहाद इव शंकरे। कृत्या यानि प्रयोक्तारं सूवाभिप्रायसंवृतिः ।। मर्वान्नानुमतिश्च प्राणायये नहर्शनात् ।। ७ ।। प्राणविद्यायाम-यदिदं किंचाश्वभ्य: आक्रिमिभ्यो भक्ष्य. वेन स्थितम् , त प्राण तेऽन्नम् इति प्राणेन जिरिन्द्रिय.स. मन्नं प्राणाय दत्तमित्युपदिश्यानायत छान्दोग्य नह वा एवंविदि किंचनाननं भवनि इति; वथा पाससनेयकपि- ..

·म. ७.] तृतीयोऽध्यायः । 'न ह वा अस्याननं जग्धं भवति' इति । तत्र मंशय:-- किमिह सर्वमन्नमद्यादिति प्राणविद्याङ्गत्वेन विधिः, उत प्रा- णस्य सर्वमन्नमिति चिन्तनरय स्तुतिरिति : सर्वानभक्षणस्या- पूर्वत्यसंभवासंभवाभ्याम् । पूर्वत्र विविदिपन्ति इति' वर्त- मानापदेशेऽप्यपूर्वत्वात्पञ्चमलकारस्वीकारेण विधिः कल्पितः, एवमत्रापि भवति' इति वर्तमानापदेशेऽप्यपूर्वत्वात्पञ्चमल. कारापत्त्या विधिः। न रागाद्भक्षण प्राप्तं पश्वाद्यन्नतृणादिषु । भवतेर्भावनालामाविधिः सर्वान्नभक्षणे ॥ खत्यर्थत्वाद्विध्यर्थत्वं न्यायम्, प्रवृत्तिविशेषकरत्वला- भात् । भवत्यर्थेन च भावना लक्ष्यते । न च तन्निरूपकधा- त्वर्थाभावः, 'अननं भवति इत्यनानशब्दस्य 'अद भक्षणे' इत्यरमाद्धातोनिधाय निष्पन्नत्वेन भक्षणस्य भावनावच्छेदक- स्य भावात् । अस्याननं जग्धं भवति' इत्यत्र तु भक्षणमुक्का मेष । भक्ष्याभक्ष्यविभागशालेण च पुरुषार्थविषयेण न सर्वा- भमक्षणशास्त्रं विद्याविषयं बाध्यते, गम्यागम्याविधायक शास्त्रेणेव वामदेवविद्यागभूतसर्वस्मयपरिहारवचनम् । न प करिकरमभक्ष्यस्य वटकाठशमीकरीरादेरशक्यत्वादत्तुं सर्वा- नमक्षणविध्यसंभवः पुरुषशक्त्यपेक्षस्य शाखस्य योग्यवि. षयत्वात । एवं प्रारे, अमिधीयते-- अशक्तः कल्पनीयत्वाच्छानान्तरविरांयतः । प्राणस्यानमिदं सर्वमिति चिन्दनसंखवः।

·शास्त्रदर्पणे [पा. ४. अशक्तिरुका। शक्यमान्ने संकोचे तु सकृत्प्रवृत्तस्यावकुण्ठ. नाभावाच्छाखाविरुद्धमाने स स्यात् । न च पुरुषार्थविषयो भक्षणनिषेधः, विधिस्तु प्राणविद्यार्थ इति वाच्यम् ; विधेरै- वाश्रवणात् । न चापूर्वत्वात्तत्कल्पना, अदनीयेऽनुवादत्वात् अनदनीये त्वशक्ये विध्ययोगात्, शक्ये कलजादौ निषेध- शास्त्रेण वैपरीत्यपरिच्छेदादपूर्थित्वाभावात् । विषयव्यव- स्थापि क्लप्तस्य शाखस्य । इह तु न क्लप्तिः स्तुत्याप्युप. पत्तेः ॥ विहितत्वाञ्चाश्रमकर्मापि ॥ ८॥ "यज्ञेन' इत्यादिवाक्यं विविदिपायां यत्रादीनि विनियुके, न चेवि संशयः; नित्यत्वकाम्यत्वयोरेकत्र विरोधात्, विनि- योगश्रुतेश्च । पूर्वव विविदिपार्थत्वं यज्ञादीनामुक्तं तदा मिप्यते , यथा शास्त्रान्तरविरोधारसन्नित्ववचनं स्तुतिः, एवं यज्ञादीनां नित्यत्वश्रुतिविरोधाद्विविदिपार्थत्ववचनं स्तु तिरित्खनन्तरसंगति. ।। अवश्यत्वानवश्यत्वे नैकन स्तां विरोधतः । पस्तुनिष्ठविरोधो न वचनेनापनीयते ।। आश्रमकर्माणि यावनीवादिश्रुतिभिनित्यसमाहितोपात्तदु.. रितक्षयहेतुत्वावश्यकर्तव्यानि विहितानि, 'विविदिपन्ति' इति घ इच्छार्थतया विनियुक्तानि, विविदिपायाश्चानवश्य.

·अ. ८.] तृतीयोऽध्यायः । मावान वत्साघनानां नावश्यफर्तव्यता, तस्माद्विरोधः । न च वस्तुगतो विरोध: शक्यो वचनाभ्यां निवर्तयितुम् एतेन ‘एकस्य तूभयो ' इत्येतदप्याक्षिाम् ; तस्मादनष्यव. माय इति प्राप्ते, अभिदध्महे- सिद्धे हि स्थाद्विरोधोऽयं न तु साध्ये कथंधन । विध्यधीनामलामेऽस्मिन्यथाविधि मना स्थिता: ॥ सिद्धं हि वस्तु विरुद्धधर्मयागेन वाध्यते, तस्य नियस्या. नित्यस्य वा व्यवस्थितत्वनान्यथाकर्तुमशक्यत्वात् ; साध्य- रूपं तु विधितः कर्तव्यमित्यव्यवसाय यथाविधि निष्पाद्यते; अतरवस्य रूपं विधित एव ज्ञातव्यम् । विधितश्चामिहोत्रादे- रावश्यकत्वानावश्यकत्वातीने विरोधः । न च विविदिपार्थ- प्रयोगस्यानावश्यकवन नित्यत्वाभावात् प्रत्यवायपरिहाराय नित्यप्रयोगोऽपि पृथकर्तव्यः, न चेन्नित्यप्रयोगस्यानित्यत्वं स्या- त्, सच विरुद्धमिति वाच्यम्; नित्यप्रयोग विकृत्य अनित्य- प्रयोगनिवेशात्साजस्य कर्मण उमयसाप्यविशेषेणानित्यप्रयोगे. ऽपि नित्यस्य प्रसङ्गसिद्धः नित्यविधेः पृथक्श्योक्तृत्वाभावात्। ततश्च न प्रयोगावृतिप्रसङ्गः । ननु यावनीवर्गामहान जुहु- यात्' 'अग्निहोत्रं जुहुयारस्वर्गकामः' इति वाक्ययोरेकत्र प्रक- रणे श्रवणायुक्त एकख कर्मणः काम्यत्वेन निसत्वेन च प्रयो- ग:; गलादिवास्यस्य तु मिन्नप्रकरणाहदान्न विनियोपान्तरहे. तुस्वम् । किं तु कौण्डपायिनामयनवकर्मान्तरविधायकत्वमे- वेति, तन्न; यतो न प्रकरणान्तरं साक्षात्कर्मभेदकम्, ·शास्त्रदणे [पा. ४. -- किं तु यत्र कर्मैव धातुनोपादायाख्यातेन विधीयते, तत्र कर्मविधायकवं स्वभावमपरित्यजविधिः कर्मान्तरं विद- ध्यादित्युत्सर्गः; प्रकरणैक्ये तु स्फुटतरप्रत्यभिज्ञानादज्ञात- ज्ञापकत्वाभावात्कर्मानूय गुणादिपरो भवति । गुणााथ- वणे तु कमैव विधत्ते, यथा समिदादिपु । प्रकरणभेदे तु वुद्धिविच्छेदाद्विघटितप्रत्यभिज्ञानः स्वरसमजहत्कर्म विद- यग्निनत्ति, यत्रानुपादेयसंबन्धः-- यथा 'मासमग्निहोत्रं जु- इति' इत्यत्र कालोपबन्धात् । उपादेययोगे तु कर्मानुबादेन गुणविधिरव यथा ' आहवनीये जुहोति' इत्यत्र होमानुपादेन आहवनीय उपादेया विधीयते । तदाहुः- 'उपादेयो गुणो यत्र भवेत्प्रकरणान्तरे । तत्राकर्मान्तरं युक्तमुद्देश्ये त्वन्यकर्म- ता' इति । इह तु सत्यपि प्रकरणान्तरे सत्यपि चानुपादेयवि. विदिपासंबन्धे न कर्म भिनत्ति, यज्ञादौ विधेरश्रवणेन पृथगु- सत्यप्रतीते: , विविदिपायां तु विधि, श्रूयते, सा च फलत्वा- विधेयेति तत उत्तीर्णो यहादो मंक्रामन्नपि न तदुत्पादकः, वत्सत्ता विनियोगे च विधिव्यापार गौरवप्रसद्गात् ; अतो. ऽन्यत्रोत्पन्नान्यवाख्यातापरतन्वयज्ञादिशब्दैरुपस्थापितानि यः शादीनि विविदिपायां विनियुके। सूत्रोक्तसहकारित्वं च विद्योत्पत्तिप्रतियन्धकदुरितनिवर्तकत्वन विद्यामाधनश्रवणा- दीनां यज्ञादीनि महकारीणीत्येवमभिप्रायम् ; न प्रयाजादिव. विद्याफलीपकारकत्वपरम; 'अत एव चानीन्धनादि' इत्यत्र सनिषेधादिति ॥

·२. ९. तृतीयोऽध्यायः । अन्तरा चापि तु तद्दष्टेः ॥ ९ ॥ अनामिकर्माणि विद्याया असाधनं साधनं वेति संशयः; आश्रमिकर्मणां विायां विनियोगात्, अनामिकर्मणां धर्म- त्वप्रसिद्धेश्न । पूर्वत्र नित्याना यज्ञादीनां विद्याया पृथग्विनि- योगान नित्यानित्यसंयोगविरोध इत्युक्तम् , तानामिभिर- नुमितानां वर्णमात्रधर्माणां विधायां विनियोगादर्शनातेषां वि- यासाधनस्वाभ्युपगमे नित्यानित्यत्वविरोधः । अपि च अत्यनाथमिकर्मभ्यो ब्रह्मविद्या भवेद्यादि । बसायासेपु वयय स्यातदानमकर्मसु ॥ नस्माद्विद्यासाधनाश्रमकर्मणामभावाद्विद्यायामनाथमिणा. मनधिकार इति प्राप्ते, उच्यते-- तपोऽनशनदानेभ्यो जपाच ब्रह्मवोधनम् । भवान्तरीययज्ञाच स्यादनाश्रमिणामपि ।। दानादिपु प्रत्यक सृवीयाभुतेनिरपेक्षं विविदिपामाधनस्व- मवगतम् । न च दानादीन्याश्रमफमाणीत्या प्रमाणप्रस्ति ; यशनिधिस्तु अनिभिरविशेषप्रचाभिर्याध्यते । नेन यज्ञर- हितानामप्यनामिणां दानादिभिः अन्मान्तरकृतयज्ञादेश्व वि. चाधिकारः । न च द्रव्ययज्ञ एव याः, लपोयज्ञादपि गीतासु दशितत्वात् , आश्रमिणा तु कर्मभूयस्त्वादचिरेण विविदिषा, अन्येषां चिरेण, सत्याश्रमपरिप्रहमामध्ये च न वर्णमाद्वि- ·शाखदर्पणे [पा. ४. विदिपोदय इत्याश्रमकर्मणामर्थवत्ता ॥ तद्भूतस्य तु नातद्भावो जैमिनरपि निय. मातद्रूपाभावेभ्यः ॥ १० ॥ ऊर्ध्वरेतसामाश्रमिणां प्रच्युतानां पुनर्हिस्थ्यमापन्नानां ये यज्ञादयस्ते कि विद्यासाधनानि न वेति मंशयः ; प्रत्यव- रोहस्य निपिद्धत्वात्प्रत्यवरुह्य कृतकर्मणां यज्ञादित्वप्रसिद्धेश्च । यद्यप्याश्रमाधिकरणानन्तरमियं चिन्तोचिता, तथाप्यवान्त- रसंगविलोभादिह कियते । पूर्वत्रानाश्रमिकर्मणामपि विद्या- साधनत्वमनाश्रमिष्वपि विद्योपलब्धेरित्युक्तम् , तहिं प्रच्युत- कर्मणामपि विद्यासाधनत्वं नैष्टिकत्वप्रच्युतस्यापि वेदव्यास. स्य ब्रह्मवित्प्रवरत्वदृष्टेः । किं च प्रच्युतेः प्रतिपिद्धत्वमनाश्रमितया समम । प्रायश्चित्त समं चात्र निषेधस्यातिलङ्घने ॥ यथा हि 'अरण्यमियान् . ..ततो नेयात्' इति प्रत्यवरोहे निषेधस्तथा 'अनाश्रमी न तिष्ठेत' इत्यनाथमित्वेऽप्यस्ति । यथा वा अनामित्वनिषेधातिक्रमे 'मंवत्सरमनाश्रमी स्थित्वा फच्छू द्वादशरानं चन्' इति प्रायश्चित्तं स्मृतम् , नथा प्रच्यु- तिनिधोल्लानेऽपि स्मयन-'ये प्रत्यवमिना विप्राः प्रमज्या. मिजलादितः । आठौशुकादि मत्यज्य गृहम्यत्वं चिकीर्षवः ।। सांधारयित्वा पीकच्दान्त्रीणि चान्द्रायणानि च। जातक ·*. १०.] । तृतीयोऽध्यायः । मादयः कार्या मतेनाङ्गिरसेन तु' इति । अग्निजलादिशब्देन वानप्रस्थं लक्ष्यते । 'प्रीष्मे पञ्चामिमध्यस्थः''आर्द्रवासाश्च हेमन्ते ' इति तद्धर्मविधिः अन्न च चिकीर्षितगार्हस्थ्योपायस्वं कुच्यादेखगम्यमानं उत्प्रतिबन्धकप्रच्युनिनिषेधातिक्रम- वपापनिवर्तनेन ; अन्यथा साक्षादुपायत्वासंभवात् । चण्डा ला. प्रत्यवसिताः परित्राजकतापसाः । तेषां जातान्यपत्यानि चण्हालैः सह वासयेत्' इत्यादिनिन्दाधाकृतकविषयाः ।। सिद्धान्तस्तु- चलतः स्थापयेद्धर्म इति यो नियमः स्मृतः । राक्षां तद्वाक्यशेषोऽयं चारयित्वेति णिच्छ्रुतेः ।। नाव प्रच्युतस्य गार्हस्थ्यप्राप्त्यर्थ प्रायश्चित विधीयते ; किं तर्हि यस्मादाश्रमाञ्च्युतिस्तत्रैव पुनः स्थित्यर्थ प्रायश्चित्तं रक्षा कारयितव्यम् । 'गृहस्थत्वं चिकीर्षवः' इति तु पूर्वधर्मषु अनुष्ठानचिकीर्षया च्युताविदं प्रायश्चित्तमिति ज्ञापनार्थम् । यस्तु रागनावल्याप्रच्युतःसन्ययाद्याश्रमे पुन: स्यातुमिच्छति, प्रत्युक्तम्- 'प्रव्रज्यावसितो राज्ञो वास आमरणान्तिकम् इति । प्रच्युतस्य पुनर्गाहस्थ्याभ्यनुज्ञायाम् चण्डाला: प्रत्यक्ष सिताः' इत्यादिनिन्दातिशयो न स्यात् । न चास्यानाचरित- च्यादिविषयत्वम् को हि करमाप्तायासाद्रीतः स्वस्य प. ण्डालतां स्वापत्याना र चण्डालैः सह वासं सहते । तस्मात्प्र त्यवरोहस्याशास्त्रीयत्वात्पतितकृतकर्मणां न विद्यामाधनत्यम् । S.20a ·शाखदपणे [पा. ४. । व्यासादीनां तु जोविशेषान्न प्रत्यवायः; तैश्न न रागात्प्र. त्तम ; नैष्टिकादिभाव एव च पुनर्व्यवस्थितमिति वैषम्यम् ।। न चाधिकारिकमपि पतनानुमानात्तद- योगात् ॥११॥ अवरेतसा योनी निषिक्तरेतसामुपकुर्वाणव्यतिरिक्तानां प्रायश्चित्तमस्ति न वेति संशयः, योनौ रेतोनिषेकश्चापकि- रणम्। 'खण्डित प्रसिना रेतो येन स्थाब्रह्मचारिणा । कामतो. ऽकामतोवाहुरवकोणीति त धुधाः' इति जातुकर्णेनाविशेषेणो. क्तस्य याज्ञवल्क्येन विशेषितत्वात- 'अवकीर्णी भवेद्गत्वा ब्रह्मचारी तु योपितम् । गर्दभं पशुमालभ्य नैर्ऋतं स वि. शुध्यति इति । तत्र विशेषस्य वीसंगमस्योपलक्षणवाश्रय- णाद्वरं सामान्यस्य रेत:खण्डनस्य संकोचः, शब्दार्थबाधा भावात् । तत. सूकम्- योनौ निपिक्तरेतसाम् इति । उपकुर्वाण तु न संदेहः, तस्मिन्निन्दातिशयादर्शनेन गर्दभाल- स्मस्य निश्चयात् । अबकोर्णिमात्रे प्रायश्चित्तस्य विहितत्वात् , नैष्ठिके तदभाववचनाच संशयः; आमरणाद्ब्रह्मचर्यसंकल्पभ- हत्य तुल्यत्वानेष्ठिकाणं स्मृती यतिवनस्थयोरुपलक्षणार्थम् । पूर्वत्र प्रत्यवरोहे शाखामावात्स न कार्य इत्युक्तम, इहापि नैष्टिकस्य वचनाभावात प्रायश्चित्तम् ।। प्रायश्रित्तनिषेधस्य विशेषविषयत्वतः । सामान्यविषयं शाख मुपकुर्वाणगांधरम् ।। ।

·ब. ११. तृतीयोऽध्यायः । 'आरूढो नैष्ठिकं धर्म यस्तु प्रच्यक्ते पुनः । प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुध्येत्स आत्महा' इति नैष्ठिकविषये वि. शेषतः प्रायश्चित्तामावः स्मर्यवे; यत्तु पूर्वोत्तयाज्ञवल्क्य- वचनम् , या च श्रुति:--'प्राचार्यवकीणी नै गर्दभमा. त; तत्र स्मृतिः सामान्यविषया न विशेषस्मृति लमेत इति: बाधते ।। श्रुतेस्तु विषयो दत्तो मनुना झुपपाठकी। प्रायश्चित्तनिषेधात्तु पतनं नैष्ठिकच्युतिः ।। मनुर्हि गोवधप्रायश्चित्तमभिधाय, 'एतदेव प्रतं कुर्यु: रुपपातकिती द्विजाः । अवकीणिव शुद्धयर्थं चान्द्रायणम. थापि या' इति उपपातकिषु सदनिदिश्य, पुनरवकोणिनमुप- पातकित्वेन सिद्धवत्कृत्य वर्जम्' इति गोवधप्रायश्चित्तं व्यावलं, 'अवकीर्णी तु काणेन गर्दभेग पतुप्पथे । पाकय. शविधानेन यजेत निति निशि' इति प्रायश्चित्तान्तरं विद- धाति । तेन ज्ञायते पपातकमवकिरणमिति । नैष्टिकादि. च्युतिस्तु प्रायश्चिचादर्शनस्मृतिसामादुपपातकादधिकति प. तनम् । तस्मादुपपातकभूतोपकुर्वाणकम्युविविषयं प्रायश्चित्तं न पतनरूपनैधिकच्यवनविषयमिति सिद्ध इह प्रायश्चित्त- शाखामाक:॥ भयोच्यते- - इह दर्शनधारणादभावो रशिविषयस्य ततोऽस्य कार्यवा म्यात् ।

·शास्त्रदपणे [पा. ४. श्रुतिरिह च विशेषयोधने तु श्रुतिवचसो व्यवधायिका तु जातिः ॥ 'प्रायश्चित्तं न पश्यामि' इति स्मृती प्रायश्चित्तदर्शनाभा- वोऽवगम्यते, न तु प्रायश्चिचामावः, स तु दर्शनामावात्कल्प्यः । न चामावमात्रदोघानिवृत्तिः प्रायश्चित्तस्य ; प्रागभावादि. बांधेवदर्शनात् । अतो न कुर्यात्प्रायश्चित्तमिति निषेधविधि- गन्नेतव्यः । तत्र स्मृतेर्मूलभूता श्रुतिः कल्प्येति त्रिभिर्व्यव. धानम् । श्रुतेस्तु नटिकविशेषोपसर्पणे अवकीर्णित्वसामान्य. मात्रं व्यवधानम् । ततश्च यावत्स्मृतिः प्रायश्चित्चदर्शनाभाव. द्वारा प्रायश्चित्तामावं नैष्टिकस्य विषयीकरोति वावच्युतिः सामान्यद्वारेण तस्य प्रायश्चित्तमवगमयतीति स्मृतिकृता श्रुति. कल्पना आमनसस्थवदन्तरा विलीयते । तथा प्रायश्विचस्मृ तेरपि सामान्यश्रुतिकल्पना चेति द्वधन्तरितत्वात् व्यन्तरित. प्रायश्चित्तामावस्मृतेः सकाशात्प्रावल्यम् । एवं च प्रायश्चि- चामावसिद्धनष्ठिकच्युतिरुपपातिकति, मनुवचनस्य नोपा वांणमाविषयत्वम् ; प्रायश्चित्तादर्शननिर्देशस्तु 'उपकुर्वाणो हि यत्कुर्याद्रह्मचारी तुष्ठिकः । तदेव द्विगुणं कुर्यात्' इति हागतेन द्विगुणप्रायश्चित्तम्याक्तत्वान् एकगुणं न पश्यामीत्ये. वार्थः वन्यमाणासंव्यवहाररूपायगौरवार्यश्च । मिधुबन- ग्यविशेष तु 'वानप्रस्था दीक्षाभेदे कृपा द्वादशरात्रं चरित्या महाकरं वर्धयत् ' कक्षा लतासमूहः । 'मिनुर्वानप्रस्थवत्मा मद्धिवजम् ‘इन्यवकीर्णत्वमामान्यप्राप्तगर्दभालम्भयाधेन प्रा. ।

·स. १२. तृतीयोऽध्यायः। यश्चित्तं विहितम् । सोमवृद्धिलताबर्द्धनम् । यत्तु 'वानप्र- स्यो यतिश्चैव खण्डने सति रेतसः । पराकत्रयर्सयुक्त- मवकोणिवतं चरेत्' इति शाण्डित्यवचनम् , सदभ्यासवि- पयम्', प्रयोजनं तु पूर्वपक्षे अवकीगिना भिक्षुणा कृतं प्राणा- यामप्रणवजपादि ने विद्यासाधनम् ; सिद्धान्ते तु कृतप्राय भित्तेनानुष्ठित विद्यासाधनमिति । अत एव लक्षणसंगतिः ।। रहिस्तूभयथापि स्मृतराचाराच ॥ १२ ॥ कृतप्रायश्चित्तरवकोणिभिर्व्यवहतळम्, न वेति संशयः तेषां कृवप्रायश्चित्तत्वात निन्दातिशयस्मृतेश्च । पूर्वभावकीणि- नो प्रायश्चित्तमस्तीत्युक्तम , तर्हि प्रायश्चित्त पापनिईरणास्य- वहार्यत्वम् ॥ दोषादव्यवहार्यत्वं प्रायश्चित्तेन नाशितम् । तथाप्यव्यवहार्यत्वे प्रायश्चित्तमनर्थकम् ॥ सिद्धान्तस्तु- प्रायश्चित्तनिरस्येत पारलौकिक्यशुद्धता । नैहिकी वचनान्यायवाघो बालवधादिवत् ।। निपिद्धकर्मानुष्ठानजनितं पापं लोकद्वयेऽप्यशुद्धिमायाद- यति । तत्र कस्यचित्पापस्य तु लोकद्वयेऽप्यशुद्धिः प्रायधि- रपनीयते, कस्यचित्तु परलोकाशुद्धिमात्रमपनीयते, ऐहलौकि- को स्वशुद्धिः पापजन्या न शक्या प्रायश्चित्तरपनेतुम्- यथा ·शास्त्रदर्पणे [पा. ४. बालवधादौ । यदाह मनु:--'बालमांश्च कृतघ्नांश्च विशुद्धानपि धर्मतः । शरणागतहन्तश्च स्त्रीहन्तश्च न संविशेत्' इति । न भोजनादिमर्वव्यवहारमाचरेदित्यर्थः । याज्ञवल्क्योऽपि- 'प्रा- यश्चित्तरपैत्येनो यदज्ञानकृतं भवेत् । कामतोऽन्यवहार्यस्तु वचनादिह जायते' अज्ञानेन कृतं कामतश्च कृतमेनः प्राय- श्चित्तरपैति, बालप्नादिस्त्वव्यवहार्यों जायत इत्यर्थः; 'पा- लघ्नांश्व' इत्यादि वचनम् । ततश्च कृतप्रायश्चित्तस्य बालना- देरिहाव्यहार्यत्वेऽपि न प्रायश्चित्तवैयर्थ्यम् ; पारलौकिकनर कपातपरिहारात् । न च यस्य प्रायश्चित्तं कृतं तत्कृतमशुद्धत्वं सर्वात्मना निवर्तत इति न्यायविरोधः; अस्य प्रायश्चित्तात्पा- पनिवृत्तिरिति प्रतिपादकवचनमूलत्वात्, वचनेन कृतप्रायश्चि- त्तस्य बालन्नादेरिहाव्यवहार्यत्वप्रतिपादकेन न्यायस्य बाधा- त् । एवमिहापि 'नैष्ठिकानां वनस्थानां यतीनां चावकीर्णि- नाम् । शुद्धानामपि लोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्तिर्न विद्यते' इति कौशिकवचनेनासंव्यवहार्यत्रम । न च निवृत्तपापे कथं तत्क. ताशुद्धेरनुवृत्तिरिति वाच्यम्; निमित्तनिवृत्तावपि कार्यानु- वृत्तेवढुलमुपलम्भादिति ॥ स्वामिनः फलश्रुतेरित्यात्रेयः ॥ १३ ।। 'ओमित्येतदक्षरमुद्रीथमुपासीत' इत्येवमादीन्यगाभितो. पासनानि याजमानानि, उतात्विज्यानीति संशयः; फलस्य फर्तगामित्ववचनात्, ऋत्विजो परिक्रयवधनाय । पूर्वत्र - ·श्र. १३. तृतीयोऽध्यायः । कृतप्रायश्चित्तः संव्यवहार्य इत्युत्सास्य वचनाद्वारा उक्तः, एवमिहापि आश्रयाङ्गानुपातुरेवाश्रितोपास्तिकर्तृत्वमित्युत्सर्ग- . स्य 'वर्षति हास्मै य उपास्ते ' इति वचनारफलमाज एव यज्ञ मानस्य साधने कर्तृत्वप्रतिपादकाद्वाधः । 'पतितैर्व्यवहारे हि कदाचित्स्युस्त प्रात्विजः। आतिज्यत्वादुपास्तीनां तत्संपर्क तवस्त्यजेत् । इति सिद्धान्तप्रयोजन प्रकृतोपयोगश्च ।। फलस्य कर्तृगामित्वाधाजमानमुपासनम् । परियान फर्तृत्वं तस्याङ्गविषयत्वनः ।। 'वर्षति हाम्मै य एवं विद्वान्यष्टो पञ्चविधं मामापारने' इत्यादिषचनानि कर्तुः फलमदगमयन्ति । अधिकारिणय फ. लभाक्त्वमिति फलमोस्तुर्यजमानस्यैवोपासनेषु कर्तृत्वम् । न चौदातृफकऽप्युपामने अग्नि परिक्रयद्वारा यजमानग्य क. सूत्यमिति वाच्यम परिक्रयस्य मागप्रधानाविषयस्यान् । न घोपासनानमित्युत्तम 'प्रयाध्यप्रतियन्धः फलम् इत्यन्न ; न 4वं गादोहनादपि पाजमानत्वशा; अप्प्रनयनादेशस्या. घश्यमृत्तिम्भिनित्यत्वेन सदामितव्ययापाररूपस्य पृषभ- योगायोगान् । साम्तीमा क्रियारवादपनि पृथप्रयोगः । शाप दीयाराग्ने प्रविग्मिरणीयमानेषु यजमानेन । वादिन्यादिष्टिरमितुम । पानीनामौदाममाल्या, 'संह पाय:' यावन्यादर्शनं प, अधिकारिण पर का. स्वमनिपारकत: न्यायाध याम्यत इति माने, मभिधीयते-- ·शास्त्रदर्पणे [पा. ४. साक्षात्परिक्रयाद्वा स्याद्यजमानस्य कर्तृता। नान्यथा गतिरस्त्यत्र वाक्यशेपसमाख्ययोः । तदनुपहसिद्धयर्थमुपासनविधिस्ततः । परिक्रयेण कर्तृत्वं कांस्यभोजिवदाश्रयेत् ॥ यजमानगामिता हि फलस्य तन्मात्रकर्तृकत्वे परिक्रीत त्विकर्नुकत्वे च संभवति ; ततः कांस्यभोजिन्यायेन लिङ्गदर्शनं समाख्यां चानुग्रहीतुं फलश्रुतिः परिक्रयद्वारकं कर्तृत्वमाश्रय. ति । न चेदमन्यार्थदर्शनमा लिङ्गदर्शनम् , अपि तु वाक्य. शेषः; अतश्च न प्रापकान्तरापेक्षा समाख्यवाक्यशेपाभ्यां यजमानगामिफलसाधनानामपि उपास्तीनामृत्विकर्तृकत्व सिद्धे तदर्थमपि ऋत्विक्परिकेतव्यः । एवं च कर्तुरेव फलमिति न विरोध. यजमानस्यापि द्वारकर्तृत्वादिति ॥ सहकार्यन्तरविधिः पक्षेण तृतीयं तद्वतो विध्यादिवत् ॥ १४ ॥ 'तस्माद्ब्राह्मणः पाण्डित्यं निविद्य बाल्येन तितासेद्वाल्य घ पाण्डित्य च निविद्याथ मुनिरमानं च मौनं च निर्विद्याथ मामणः' इति श्रूयते । तत्र संशयः- मौनं न विधीयते, उत विधीयत इति ; मौने विधेरश्रवणात्, पास्ये श्रुतस्य तस्य मौने. ऽप्यनुपमसंभवाच । पूर्वत्र 'तं ह वकः' इति वाक्यशंपाद. जोपामनमृत्विकर्तृकमित्युतम्, एवमिहापि 'अथ ब्राह्मणः' ·क. १४.) तृतीयोऽध्यायः। इति विपिविधुरवाण्यपात् 'अथ मुनिः' इत्येषोऽपि न विधिः।। एकवाक्यत्वलामेन प्राप्तः पाण्डित्यशब्दतः । यालय स्तोतुमन्यत मुनिता न विधीयते ॥ मुनिशब्दो हि सानवाची, मननान्गुनिरिति व्युत्पतेः । . न्यात या पदेन, 'मौनं वानस्यम्' इति रमतेः । ज्ञानप्रकर्ष या ध्यात्, 'मुनीनामप्यहं न्यासः' इति दर्शना। यानियम- पापको या, 'मयूरा मौनिनस्तस्थुः' इति दर्शनात् । मन्त्र पूर्व- स्मिनयद्वये शान परोसदन मातम्, संन्यासश्य 'न्यु- त्याप भिक्षाचर्य परन्ति' इति प्राप्तः । उत्तरमपंपमाप्तम् । सत्र पारगिमापने मुनिशब्दस्य मामयिता म पवाभयणीयः, 'मय मुनिः' इनि माफा निर्देशप्रतीतकयाफ्पत्यरभणाग वि. ध्यनरमपरिहाराय प; तस्मादाल्यानुयर्थ मौनमनाते ; यदा पापिटरशदन मौनाय प्राप्तिः, सद विधीयमानाय पाप. १५ प्रशंसा, नदि पाण्डित्यं करण जान भनि अपि पायेति भनन्तर मौनापापपापं पाहिलं तर मं. 1. सम्माहात्यं प्रशासमिति | Pागु मानम्योगमाममाय भानरपानुपादा पापनाशनानपानुमामाभगिना. सायने, अभिधीयत- गानापिपाप मानापानानिमाया पपाना पायन विभाग मानद सलिए मुनि जी ने ३ ·३२२ शास्वदर्पणे (पा. ४. . शास्त्रीयज्ञानमालवत्सु तेपु हि पण्डितोपाध्यायादिशब्दा एव प्रयुज्यन्ते । या तु ज्ञानमाने व्युत्पत्तिः, सा गच्छतीति गौः इतिवन्न शब्दार्थ व्यवस्थापयति; संन्यासे च वृत्तिः गाईस्थ्यादिसमभिव्याहारात् । वानियमे तु मुनिधर्मत्वल- क्षणया मौनशब्दस्य वृत्तिः; सा च निरूढेति मुख्यवन- सीतिः; न वाचकत्वमेव, अनेकार्थत्वस्यान्याय्यत्वात् । वाइ- नियमे तु मुख्यत्वे रूढिकल्पना स्यात् । ज्ञानातिशये तु योगस्यैव नियतप्रयोगवशात्संकोच इति लाघवम् । तेन पा. ण्डित्यशब्देन ज्ञानमात्रबाचिना मौनस्याप्राप्तत्वाद्विधेयपाण्डि. त्येनेककर्तृकत्यनिर्देशाच्च विधिः । न तु पाण्डित्यं श्रवणम् , बाल्यं मननम्, मौनं निदिध्यासनम्, ब्राह्मण्यं साक्षात्कारः । तत्र साक्षात्कारः फलत्वान्न विधेयः । उपायास्तु अन्वयव्यति- रेकसिद्धसाधनतया न विधेयाः । अवघातादिवैषम्यं च कल्प- तरायुपपादितम् । तत्र कथं मौनविधिः ? उच्यते- विधिवन्निगदेः शब्दः प्राप्तार्थस्यानुवादिभिः । प्रवृत्यतिशयोत्पादास्तुत्यामी विधयो मताः ॥ अनाविष्कुर्वन्नन्वयात् ।। १५ ।। 'वास्येन तिष्ठासम्' इत्यत्र पालभावस्य इच्छया संपाद यितुमशक्यत्वाद्वालय कर्म तद्धितार्थः । तत्कि कामचारवाद. भक्षणना भावमुद्धिति सशयः; उभयोरपि यालकर्मत्वात् ।

·स. १६.] हतीयोऽध्यायः। पूर्वत्र मौनशब्दय ज्ञानातिशये प्रसिद्धिमाश्रित्याप्राप्तमौनांवधि- राश्रितः, एवमत्रापि बाल्यशब्दस्य कामचारादौ प्रसिद्धः, तदेव वाल्यम् । न हि शुद्धभावेऽपि तपस्विनि बालशब्द वृद्धाः प्रयुसते ॥ सकलं वालचरितमसंकोचाद्विधीयते । अविद्वद्विपयत्वेन न निषेधैविरुद्धवा ॥ सामान्यविषयं हि शौचादिनियमविधान निषेधशास्त्र चानेन विशेषविधानेन अविद्वद्विषये व्यवस्थाप्यामिति प्राप्ते, अभिधीयते-- झानाङ्गत्वेन बाल्यस्य विधिः शेष्यविरोधिनी। शाखान्तराविरुद्धा भावशुद्धिर्विधीपते ।। 'याल्य निर्विद्य मुनिः' इति स्वाप्रत्ययेन जानाविशयं प्रति वाल्यमङ्गत्वेनावगतम्। ग प यथेष्ठचेष्टायां प्रधानमितिः वस्याप्यनुमदाय भाषशुद्धिय बाल्यम् । पर्य प नियम बमपि न मंकोच्यम् । यद्यपि केपलायां भावशुनी पाल्पश- दोन प्रसिद्धः, सथापि कामपारादिमति पाले मायशुद्धि- रस्ति; तापमानपरतपा पाल्पशल उत्तट्यवशात्मकी- -- ऐहिकमलमस्तुतमासिका तानात् ॥ विद्यामानं निरूपिवम् । स विधा किमेहि- ·शास्त्रदपणे [पा. ४. क्येव उतामुध्मिक्यपीति विचार्यते, कारीरीफले ऐहिकत्व- नियमदर्शनात् , चित्राफले चानियमदर्शनात् ॥ वेदनेच्छोपयोगित्वाद्यज्ञादेरविधानतः । श्रवणादेश्व तत्साध्या विद्या ह्यत्रैव संभवेत् ॥ न तावत् यज्ञादेः साक्षाद्विद्यासाधनत्वम् , येन तस्य विधे. यत्वेन तत्फलस्य विद्यायाः साक्षात्कारस्य इह वागुन वा जन्म भवेत् ; किं तु विविदिपायाम् । सा च जातैव ; अन्यथा श्रवणादौ प्रत्ययोगात् । श्रवणादि च न विधेयमित्युक्तम् । तस्माद्भुजिफलतृप्तिवरवणादिफलं विद्या ऐहिक्येवेति प्राप्ते, अभिधीयते-- श्रवणादेः फले विद्याजन्मनि प्रतिबन्धकम् । अघं निहन्ति यज्ञादि प्रतिवन्ध्यस्ति तस्य च || . तद्भुमानियतत्वेन यज्ञायनियतं फले । तत्सापेक्षत्वती विद्या नैहिक्येव नियोगतः॥ इह हि 'श्रवणायापि बहुभियों न लभ्यः शृण्वन्तोऽपि ववो यं न विद्युः' इति शाखाद्यथा श्रवणादिस्वरूपनिष्म- नये सत्त्वशुद्धिद्वारा विद्यायामभिरुचिः श्रवणादिप्रवृत्तिप्र- तिबन्धकपापनिरासश्च यज्ञादिभिः कर्तव्यो, एवं श्रवणा- दिभिः माक्षाकारोत्पत्ती च यज्ञादिभिस्तो कर्तव्यो, एवं च यशादिभिः सत्त्वशुद्धयादिना श्रवणादिपूरपादितेष्वपि ·अ.१५.] विरोधिकर्मान्तरेर प्रारघफलैः विवाफले प्रतिवन्धापति- उत्पन्नविरिदिपरपि वा फलप्रतिवन्धविगमाय यज्ञाद्यनुष्यमा- तृतीयोऽध्यायः । बन्यौ संभाव्यते । न चैवं प्रतिबन्धकनियर्नकस्यापि प्रतिबन्ध- নয়াম নিঝুমতি কাষ্টয়মনৰা, प्रयतेति वाच्यम्; विद्योत्पादे यज्ञादिप्रतिवन्धकस पाप्मनी মাংগ বিষপাড়ানিল নাই যত্ন- दिभिः फलसिद्धयर्थसत्त्वशुद्धयारम्भसंभवान् । ततश्चानियत- फळयज्ञादिसापेक्षरवाटूबणादेरविधेयस्याप्यमियवफलत्वमिति मितम् ॥ एवं मुक्तिफलानियमस्तदयस्थायघृते. स्तदवस्थायघृतेः ॥ १७ ॥ मुनिः सातिशयान वैति संशयः; वत्माधमस्य साति- शयवान, प्रह्मण एकरूपत्वाच । पूर्वन श्रवणादिमाध्यहि पायाः प्रमाणजन्यत्वेकरूपत्वेऽपि यशाशुपकृतप्रवणादिवी- विशेपाल विद्यायामहिकामिकत्वरूपविशेष उत्ता, ठाई मातिशयोपायमाम्यवान्मोमोऽपि मानिशय:, कर्मफलपत् । पोपाममापरिपाकजन्यमाभकारनान्तरीयफायर्या मुक्ती ऐनिकामुमिरत्यविशेषनभवः इति स्वरूपात एवं मुशारकर्ष. निषों ग्याना; नया प फर्ममापि मंभवा 'पुरुषार्थोऽन्यायः॥

·शास्त्रपणे [पा. ४. मुक्तिः सातिशया सातिमयसाधनसाध्यवः। विद्याफलवतश्चैवं विभूक्तिः सगुणा यथा ॥ - आये सव्यभिचारितं द्वितीये सगुणत्वतः। सोपाधितोभयत्रापि श्रुतिभिर्वाधितार्थता ।। ऐहिकामुष्मिकत्वरूपातिशयवत्वाद्विद्याया मोशेऽविशय- माधनम्, एतन्नन्मजन्मान्तरानुष्टितयागमाध्यस्वगैरनेकान्ति- कम; विद्यास्वरूपगतातिशयस्य हेतुत्वे त्वमिद्धिः; वेद्यनी. क्यरूपेण वम्या अध्यकरूपत्वान् । विद्याफलत्वं तु सगुणत्वेन मोपाधिकम् । न च साधनव्यामिः, माप्योदाहतश्रुतिभिर्मुक्के. निर्गुणत्वावगमान्; अत एव कालात्ययापदेशश्च । न पाविद्या. निवृत्तावपि रूपवोऽतिशयः; अभावत्वान् । प्रतियोगिवन्तु म्यान्। म प न मुरः; नि:ोपाविद्योच्छेदेन विना मुक्रवा- भावादिनि ॥ ममादिभिः प्रबलवर: ममारणे: रजम्नमाधननिवह नियारिखे। ममादिमिविगतमलेम्बर मदारक विटमनि पोपपदमाः ॥ इति भीमयाममारिवाजानायंभीमदनुभवानन्दपूश्य- ৰাঘিমাদনধৰি ৰামখম मृतीयायायम्य ग्नुपः पादः। मिपाध्यायः- ·चतुर्थोऽध्यायः ॥ आवृत्तिरसकृदुपदेशात् ।। १॥ इह साधनफलयोहेतुहेतुमत्वकृतं शमं 'मुख्यकर्मण पाहा. माम्' इतिवत् सद्विचारयोराप्रिय साधनविचारानन्तरं फल- विचारः क्रियते--- नन्यि कवचनपरिमही नाति; सत्यम् । अत एव तदित्युक्तम्। न च सोऽनयंका; मापणानस्य सप- रिकरस्य प्रायोक्षसापनत्वेनोक्तस्य वादिपरिकल्पिनमोक्षप्वयो- ग्यतामवधायं माधनभासत्वशतायां तनिरसनप्रयोजनवान्, मगुणविशाफलस्य चिन्तनीयत्वाच । जीवन्मुक्तिनिरूपणमाघ. पदार्थः । वप्रयोजनं च तदधिकरणे वक्ष्यते । आरश्यादिसा. धनानामय विधाडभिप्रायो वयं- शादनिश्चयसामग्री विहिता चिन्तिता पुरा । माक्षात्कारपटाक्षिसा रित्यते फलमनियो। 'आत्मति'ाधिकरणचतुष्टयसव प्रासादिकम् । प्रथम नारायणादीन्यप्रागमनानि चोदाय विपात- मानि सकरपयोगस्यानि, असति; अरष्टायवरष्ठाव. मंभावनाभ्यां मंशयः॥ - ·शास्त्रदपणे [पा. १. अष्टा श्रवणादीनां मोक्षसाधनतोचिता। चोदनालक्षणा चति स्यात्नयोगः सत्सकन् । न तावत्परोक्षात्रभासवितानफले शाखयुक्ती प्रत्येकं मिलिते च अनावृत्त आवृत्ते वा साक्षात्कार प्रत्यक्षप्रमाणफलं प्रसोतु- महवः; अतिप्रसङ्गात् । न च भावनामावलमपरोक्षमपि ज्ञानं प्रमाणम् , प्रातिमत्वात् ; अत: इटद्वारासंभवान् , मुक्ति फलस्य चात्यन्तपराशत्वाचदानि श्रवणमननध्यानानि चो- धमानानि यावद्विधानमनुष्टेयानि नाधिकमावर्तनीयानि । मोक्षस्य मानमाषाप्यत्वध्रुवयः स्तुत्या कचियाख्ययाः । उपासनानां तु उपासनशब्दार्थनिपचिपर्यन्तमावृत्तिरिति प्राप्त, अभिधीयते- दृष्टोऽयः श्रवणादिभ्यः साक्षात्कारप्रमोदयः । मुक्तियनान्तरीयेति वत्प्रयोगः फलावधिः ।। न तावच्छवणादीनां दृष्टे संभवति अदृष्टार्थः कल्प्यः दृष्टामभवश मोक्षस्य माध्यत्वप्रवणाहा, सिद्धऽपि 8. म्मिश्रवणादिजन्यमानात्कारम्यानुपयोगादा, तम्य प्रवणाच. अन्यत्वादा, जन्यत्वेऽप्यप्रमाणवादा, तम ताराविषयव्यभि- पारदर्शनाता प्रमाकरणाजन्यवाहा । नायः, मुक्त: मवाम- नावियोच्छंदनारमनः कापावस्थानलगायाः श्रुतिमिद्ध स्वात् श्रुतं ममकामुग्न्यायायाः म्नुनिलनणार्थत्वायोगाल। नदिदापा, प्रारामभ्रमम्याराभागनुमानेन विना नि. - ·२.. चतुर्थोऽध्यायः । त्यभावात् । न तृतीयः, गान्धर्वशास्त्रश्रवणाद्यभ्याससचिव- श्रोत्रेण पड्जादिसाक्षालारोपजनदर्शनेन ब्रह्मात्मत्वसाक्षा. कारस्य वेदान्तश्रवणाद्यभ्याससचिवमनोयोनित्वस्यानुमान- सिद्धरवात् । न चाप्रामाण्यशङ्का, विषयतथास्वस्य मौलिकप्र. माणसंवादात् । न च संवादाधीन प्रामाण्यम् , प्रतिबन्धनि- रासार्थत्वातस्य । न चाकरणजन्यस्त्वम् , मनोजन्यत्वात् । अतो दृष्टार्थत्वाचवणादेः, उपासनानां च 'यस्य स्यादवा' ইয়ায়িষ্টত সাপ্তাকাৱাৰা দঙ্গলগনাথস্কাব্য- न्तमावृत्तिरिति सिद्धम् ॥ आत्मेति तृपगच्छन्ति ग्राहयन्ति च ॥ २॥ 'तत्त्वमसि' 'अहं ब्रह्म' इत्यादिसामानाधिकरण्यं गौणम्, मुख्यं वेति विरोधपरिहारासंभवसंभवाभ्यां संशयः ॥ मित्यापरोक्षो जीवात्मा परोक्षः सर्वदा परः ।' कम्यापरोक्षसिद्धयर्थमावृत्तिः प्रवणादिपु । 'झ्याक्षेपकी संगतिः । तथाहि- बिरुद्धधर्मयोगित्वात्समारोपानिरूपणात् । मामानाधिकरण्यादि गौण जीवपरात्मनः ।। पुरोपनिमि द्रव्ये सामान्यसपणालोचित विशेषेणागृहात वितोपान्तरसमारोपः; आत्मनस्तु निर्विशेपसामान्याय नाग- हीतमस्ति किंचिद्रपमिति समारोपासंभवात् पौत्पसिकंवर - ·शास्त्रदपणे [पा. १. - दगुणसंसर्गो जीवब्रह्मणी भिनत्ति इति तयोः सामानाधिकर- ण्यं गोगं प्रतीकोपदेशपरमिति प्राते, उच्यते- न मुख्ये संभवत्यर्थे जघन्यः परिगृह्यते । विरुद्धधर्मवत्त्वं प्रागध्यासेनोपपादितम् ॥ पूर्वपूर्वाध्यासोपाः सामान्यरूपेण स्फुरणाद्विशेषतोऽरफुल रणाच विरुद्धधर्माध्यास इति इह वक्तव्यस्य प्रागेवोपपादिव. स्वान्मुख्य सामानाधिकरण्यमिति ॥ न प्रतीके न हि सः॥॥ 'मनो प्रोत्युपासीत' इत्यादि अनमणि ब्रह्मदृष्टयुपदेशप. रंषु याक्यपु मंशय:-मिनआदिपु प्राष्टिद्वारा तदभि. मजीवदृष्टिपि विधिस्मिता, किंवा मनादीनां प्रामविका• राणां तद्वारा जीवात्मत्वमानीयामहोपामनं विधित्मितम् , तथा प प्रतीकापदेगानामान 'सर्व यायमात्मा' इति. बन् मनादिविटयार्थतमपीति, किया प्राममानदृष्टिविधि. रिति जीवनमाभेदस्य प्रामुख्यान, अहं मन इत्यप्रवणाच । प्रामाण्यमविपंग मतं श्रुतितदर्थयोः । तर प्रतीकऽदष्टिलाय पाहमहोऽयतः ॥ मंत्रोच्यने- ·म. ४.] चतुर्थोऽध्यायः । युक्तो वाचनिकायषु यावदुक्तसमाश्रयः । अर्थात्तत्राधिको वादः स्यादाकाङ्क्षाविरोधयोः ।। सतोरिति शेपः । श्रुताधिकोऽर्थः श्रुतेनाविरुद्धः श्रुतोपपा- दकश्च कल्पनीयः । प्रवीकेष्वहंदृष्टिः प्रतीकानां वाहनही महाभेदात्कल्प्यमानः श्रुतं बिहन्ति: मकलस्यैव ब्रह्माभेदेना. तिप्रसङ्गात् । मनमादिविलयविवक्षायां च कुल कि वोपास्ये. तेति । अतो ब्रह्मदृष्टिमनादाविति ॥ ब्रह्मदृष्टिरुत्कर्षात् ॥ ४॥ यथावचनं वाचनिकोऽर्थ इत्युक्तम् । प्रकृतोदाहरणेषु सा मानाधिकरण्यमानश्रवणाको चाचनिकोऽर्थ इत्याकाइनायो विचार्य । किं मनआदिदृष्टिणि कर्वव्या, सदृष्टिी तविति।। फलवञ्च प्रधानं च संस्कार्यमिति वैदिकात् । न्यापानिश्चित्य शालार्यमुपेक्ष्यो लौकिको नयः॥ प्रह्मणः फलप्रसवमागर्येन फलवस्वात् । अत एव प्रधान- खाच प्रीवादित्यादिष्टिभिः संस्कर्तन्यम् । मष्टपा नेपामु- पासने अन्यदुपारपमन्यातलं ददातीति वैयधिकरण्यादतिप्रस. झाप प्रधानशब्दे प न दृष्टिलक्षणा युक्तति शास्त्रीयन्याया- निीवे घास्याथै, निकृष्टदृष्टिोत्कृष्ट हात लौकिको न्यायः ना. दरणीय इति प्राप्त, उच्यते- ·३३३२ शाखदर्पणे [पा. १. स्वपरोपासने तुस्या ब्रह्मणः फलदातृता । कास्यभोजिनयनातो लोकन्यायोऽनुगृह्यताम् ।। ब्रह्मणः सर्वकर्माध्यक्षतया स्वपरोपासनयोः फलदातृत्वा- विशेषान् प्राधान्याविघाताच शास्त्रार्थसंदेहे लौकिकन्याया- निर्णयः क्रियते ब्रह्मवादित्यादावारोप्यमिति; तथा च तस्या- थतः प्रधानस्यापि शब्दतो गुणत्वाचरमश्रतत्वादितिपरत्वाच तच्छब्दस्य दृष्टिलक्षणार्थत्वं युक्तामिति ।। आदित्यादिमतयश्चाङ्ग उपपत्तेः ॥५॥ 'य एवासौ तपति तमुद्गीथमुपासीत' इत्याद्यगावबद्धोपा. सनेपु पूर्ववदुत्कर्षनिकर्पविशेषाभावात्संशयः किंदृष्टिः कवि: चित्सितेति ।। फूटदृष्टया क्रियामावात्संस्कार्यस्त्वक्रियात्मकः । प्राथम्यादुपचाराध सामाधारत्वकीर्तनात् ।। यद्यपि 'यदेव विद्यया करोति' इति विद्यायाः क्रियासह कारित्वश्रुतेः अनुपकारिण्याच सहकारित्वायोगारज्ञानस्य स्व. गोधर' प्रकाशख्यिमंकारजनकत्वस्य चरत्वात्समारोपरू- पम्यापिविद्याज्ञानस्यः कथंचिदन्येव गाहपत्यसंस्कारः, कि. यांद्वारा फलवत्त्वं गम्यते, तथाप्युरीयादरादित्यादिराष्ट्रिदृष्टम्य रजतटोप्टरष्टस्येव पुरोयतिनम्नत्त्वं क्रियात्वमेवामिभूयते; भा. दिन्यादः पुनरदीयादिक्रियादृष्टपा मंस्फियमाणस्य क्रियावो.

·म.६. प चतुर्थोऽध्यायः । वात् म क्रियैवं संस्कृता स्यात् । प्रथमश्रुनाश्चादित्यादयः ‘एतस्यामृच्यध्यूढं पाम' इति पृथिव्यग्न्योः अक्सामशब्दो. पचारः तदृष्टिविषयवसादृश्याद्भवति । 'लोकेषु सामोपासीत' इति च लोकानां सागाधारत्वं संकीर्यने । तस्मादन प्वन दृष्टिरेिनि प्राप्त, उच्यते-- फलवास्क्रियमाणं च निर्दिष्टं च द्वितीयया । आदित्यादिधियोपास्यभुट्टीयाशामिप्यते ।। स्वतो वीर्यवतः क्रियमाणस्य विद्यासंस्कार्थत्वभवणात् उदीयादेश्च वासावान गौणज्ञानस्य च तत्क्रियात्वातिरोधाय- कत्वात् 'साग उदीयम्' इति च कर्मत्यनिर्देशात् अत एवं तन्मध्यपासिन्या: 'लोकेयु' इति सप्तम्यारगृतीयार्थत्वात् 'इय- मेव अक्' इति वकारमयुमपथिव्या विधेयत्वावगमेन प्रा- थम्यस्याकिंचित्करत्वात् पृथिव्यन्यो: अक्सामशब्दस्याधि- सानारोप्पसंबन्धेन लाक्षणिकवोपपत्तौ गौणत्वकल्पनायाभा- न्याय्यत्वादुनीयादिवादित्यादिदृष्टिरिति सिद्धम् ॥ आमीनः संभवात् ॥६॥ जावयद्धीपामनेषु , अनियतशरीरस्थितिसाध्यागपारत- न्ध्यात् शरीरस्थितरनियमः प्रागसिद्धः । परिशिष्टोपासनेषु प्रायाने च संशयः-आसनं नियतं न वेति स प मा. नसत्वेनोभयथापि तेषां संभवातू ।। .

·३३४ शास्त्रदर्पणे [पा. १. विद्यासु नासनस्यास्ति श्रुत्यादि विनियोजकम् । नापेक्षा मानसत्वेन बाह्यचेष्टानपेक्षणात् ।। 'त्रिसन्नतम् ' 'समं काय' इति च धारणायोगार्थमा- सनविधानम; अतो नोपासनादावासननियम इति प्राप्ते, उच्यते- चित्तकाम्यं विना ध्यान नेति तत्तदपेक्षते । तच्चासनं विना नेति विध्यारतमिहासनम् ।। ततश्च प्रयोगविधिरविशेषप्रवृत्तोऽप्यासनविषये संकोचम- नुमन्यत इति ॥ यत्रैकाग्रता तत्राविशेषात् ॥ ७ ॥ तेप्ववोदाहरणेपु दिगादिनियमोऽस्ति न वेति वैधत्वान्मा. नसत्वाच संशयः । नियतमर्थ निरूप्य तत्प्रत्युदाहरणत्वेना- नियतनिरूपणात्संगतिः ।। पुण्यदिग्देशकाला ये विहिता वैधकर्मसु । मामान्यतस् नापेक्ष्याः कथं वैधरुपासनैः॥ यथा 'समे शुची' इतादिनियमा विहितवादानितः, एवं मामान्यज्ञानविहितपुण्यदेशादिनियमोऽपि मानयितव्य इनि: अत्राच्यते-- नियमो देशकालाप्यते सत्सवामणे । शपिपाधप्रमः स्यादेकाप्रघानियमाद्धियः॥ - ·वेन शेषिध्यानयाधमसङ्गात् जातेष्टाविव जन्मानन्तये देशा- चतुर्थोऽध्यायः । यदा शुभदेशादिप्रतीक्षणं तदा चित्तकाग्यस्य पाक्षिक- म. ८.] दिनियमस्यज्यते । 'समे शुची' इत्यादि तु मनोनुकूलत्वा- बत इति ॥ आ प्रायणात्तत्रापि हि दृष्टम् ॥ ८ ॥ अन्नाहमहोपासनान्युदाहरणम् : वेषां साक्षात्कारद्वारा फ. लश्रवणात् तावत्पर्यन्ता आवृत्तिः प्राक्सिद्धा। इदानीं जाते साक्षाकारे प्रयोग: समापनीयः, किं या आप्रायणास्कर्तव्य इति पारलौकिकफलस्यान्त्यप्रत्ययापेक्षत्वात् तस्य चान्यतः सिवयसिद्धिभ्यां संदिसतं । प्रतिप्रयोगारम्भकालविचारस्य महाप्रयोगावधिकालविचारस्य च विषयद्वार पौर्वापर्यम् ॥ अश्रुमत्वाददृष्टेनाप्यन्यप्रत्ययसंभवात् । आमायणप्रयोगोऽहमहाणां निष्प्रमाणकः ।। उच्यते-- दृष्ऽ नियते लभ्ये नादृष्टो नापि पाक्षिकः। कस्यते लभ्यत चायमामायणमुपासने । यापासनाजन्यमद्दष्ट फलमिवान्सप्रायमाक्षिपस पाक्षि- क: स्यात् , अदृष्टान्नरप्रतिवन्धसंभवान् ; आमायणमुपासना. नुवृत्ती दृष्टद्वारेण जायमानो नियतः स्यादिति आप्रायणमुपा- सनानुचिरिति ॥

·शास्त्रदर्पण [पा. १. तदधिगम उत्तरपूर्वाधार श्लपविनाशी तापदंशात् ॥ ९॥ इह पूर्वोक्तामायणानुष्ठानस्य ब्रह्मध्यानेऽपवादसिद्धयर्थ, स.. गुणविद्यया तत्फलविरोधिकर्मणां समानन्यायतया निवृत्तिसि- द्वयर्थ च ब्रह्मविदो निवृत्तसकलदुरिततया कृतकृत्यता प्रति- पाद्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारः सर्वपापालेपविनाशको न वेति श्रुतिद्वयविरोधशङ्कया संदेहः ।। श्रुत्यानुपपत्तिभ्यो ज्ञानस्याघविनाशिता । न प्रसिध्यति तद्वाधानिषेधेन बलीयसा ।। ज्ञानस्याघविनाशकता श्रुतत्वाद्वा स्यात् , तहताजानतत्कार्य- निवर्तनसामर्थ्याद्वा, तस्य श्रुतमोक्षसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या वा । नाद्यः ; प्रायश्चित्तम्येव ज्ञानस्य दोपसंयोगनाश्रुतत्वात्; 'पापं कर्म न लिप्यते' 'पाप्मनः प्रदूयन्ते' इति चार्थवादस्य पापगतानिष्टसाधनत्वबोधिवलयन्निपेयविधिविरुद्धस्याप्रमाण- त्वात् । न द्वितीयः; निषेधाविरोधादेव कल्पनीयज्ञानसामर्य- स्यामारयविषय इवापापविपये व्यवस्थापनान् । नापि तृती. यः, योगसामयलन्धबहुशरीरेष्वपर्यायमेवोपभोगन भूपितस- फलदुरितस्य ज्ञानं मोक्षमाघनमिसपि निपंधविरोधादेव कल्प- नीयवान् । अतो मानस्याप्ययविनाशित्वे प्रमाणामावादेव वाभाव इति प्राम, उच्यते- ·३३७ सं. १०.) चतुर्थोऽध्यायः । शक्तिमत्त्वं सतोऽयस्य नाशं तस्यैव चान्यतः। प्रमिण्वतां प्रमाणानां का विरोध: क बाधनम् ॥ सति हि विरोधे वलवता दुर्बलं वाध्येत ; श्रुत्यर्थानुपपत्त. यस्तु सति ज्ञाने दुरितस्यैव समूलनाशं प्रमिण्वन्त्यः सति दुरिते तस्य फलसामर्थ्यमात्रयोधिना निषेधेन विषयमेदाद- विरुद्धा इति सिद्धं तैर्शानस्याविनाशित्वमिति ।। इतरस्याप्येवमसंश्लेपः पाते तु ॥ १० ॥ मानस्य सुकृतनिवर्तकत्वसंदेहे श्रुत्यर्थयोरिहासिद्धिमधिकां सुकृतक्षये । आशड्कय तन्निरासार्थ पूर्वन्यायोऽतिदिश्यते ।। सर्व पापमानोऽतो निवर्तन्ते' इति पापमात्रनिवृत्तिश्रव. णात्, प्रत्युत विशेपविधानेन शेषपदासान मुक्तक्षयभय. 'उभे संवैप एते तरति' इति तरणस्य जाननिमित्त. त्याश्रवणायथासंभवं भोगेन मुकृतं जानन दुतमिति फ. प्यम् । सामध्यमपि ज्ञानस्य स्वविरोधिनिवर्तने स्याम् । न पशाखीयस्य ज्ञानम्य शाम्रोयेण कर्मगा विरोधोऽस्ति । अत: श्रुत्यर्ययोरभावादापनिमा पूर्ववदन्ययितव्यमिति अधि. काशायाम्, उन्यते- अविशिष्ट दि मामय सानासानभूमि। एनिम्यान पापस्य र विपः भनप ।। णम्। s:

·शानदपणे [पा. १.. तदधिगम उत्तरपूर्वाधयोरश्लेपविनाशी तद्यपदंशात् ॥ ९॥ इह पूर्वोक्काप्रायणानुष्ठानस्य ब्रह्मध्यानेऽपवादसिद्धयर्थ स.. गुणविद्यया तत्फलविरोधिकर्मणां समानन्यायतया निवृत्तिसि- द्वयर्थ च ब्रह्मविदो निवृत्तसकलदुरिततया कृतकृत्यता प्रति- पाद्यते । ब्रह्मसाक्षात्कारः सर्वपापापविनाशको न वेति श्रुतिद्वयविरोधशङ्कया संदेहः ॥ श्रुत्यानुपपत्तिभ्यो ज्ञानस्याघविनाशिता । न प्रसिध्यति तद्वाधात्रियधेन वलीयसा ॥ जानस्यापविनाशकता श्रुतत्वाद्वा स्यात् , तद्गताज्ञानतत्कार्य- निवर्तनसामर्थ्याद्वा, तस्य श्रुतमोक्षसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या वा । नाद्यः ; प्रायश्चित्तम्येव ज्ञानस्य दोपसंयोगेनाश्रुतत्वात् । 'पापं कर्म न लिप्यते' 'पाप्मनः प्रदूयन्ते' इति धार्थवादस्य पापगतानिष्टसाधनलबोधिवलयनिषेधविधिविरुद्धस्याप्रमाण. त्वात् । न द्वितीयः; निषेधविरोधादेव कल्पनीयज्ञानसामर्थ्य स्याप्रारब्धविषय इवापापविपये व्यवस्थापनात् । नापि तृती- यः, योगसामयलन्धबहुशरीरप्वपर्यायमेवोपभोगेन क्षपितस- कलदुरितस्य ज्ञानं मोक्षमाधनमित्यपि निपधविरोधादेव कल्प- नीयत्वात् । अवो मानम्याप्ययविनाशिले प्रमाणामावादेव तदभाव इति प्राने, उच्यते- - ·शास्त्रदर्पणे [पा. ४. काष्ठजातिविरुद्धाग्नेः काष्ठादुत्पत्तिदर्शनात् । जानं च नित्यकर्मात्यं स्याञ्च तनातिनागकम् ।। ततो नोक्तदोपद्यमिति ।। अथवा सगुणज्ञानान्नित्यानामपि कर्मणाम् । अश्लेपनाशावाशक्यावविशेषश्रुतेरिद ।। 'तत्सुकृतदुप्कृते विघूनुते' इत्यविशेपश्रवणात्सगुणविद्यातो नित्यानामप्यश्लेषविनाशाविति ।। विद्याफलस्य साध्यत्वात्तद्विदां कर्मदर्शनात् । सुकृतस्य च काम्यत्वान्नित्यानां सगुणेऽन्वयः ।। सगुणविद्याफलस्य साध्यत्वान् 'यक्ष्यमाणो हवै भगवन्तो- ऽहमस्मि' इति सगुणविदः कर्मसंवन्यलिङ्गान् नित्यानां सत्त्व- शुद्धपतिगयाथानद्वारण विद्याफलोपकारकत्वमभवात् 'तत्सु- कृतदुष्कृते' इति मुकृतशब्दस्य काम्येऽप्युपपत्तेः, नित्यकर्मणां 'विद्यया सह तत्फले ममुशयः न निवृत्तिरिति ।। यदेव विद्ययति हि ॥ १३ ॥ इहागावबद्धोपास्तीनां किं नित्यकर्मवत्तकार्यत्वम् , उत काम्यकर्मवद्विद्यया निवृत्तिरिति कांगत्वानद्गत्वाभ्यां संदेह, पूर्वन्यायापवादात्मंगतिः । अङ्गत्वानङ्गत्वसंदेहश्वतदयों भाष्य दर्शितः । यद्यपि तनिर्धारणानियमः' इति अङ्गत्वं निराक. तम्, क्यापि, ·भोगेन त्वितरे क्षपयित्वा संपद्यते ॥ १४ ॥ यस्मिन्देहे विद्योत्पचिस्तत उपरितनप्रारब्धकमनिमित्तदे- हान्तरोपार्जितसुकृतदुष्कृतयोर्विद्यया नाश्लेपः, फि वा अलेप इति तेषु देहेपु विद्यानुवृत्त्यसंभवसंभवाभ्यां संशयः । आमु. मिकविषयत्वेनागन्तुकत्वादन्ते निवेशोऽस्य विचारस्य ॥ विद्वदेहान्तरोपात्तकश्लिपो न विद्यया ।। मृतिजन्मान्तरायेण विद्याविस्मृचिसंभवात् । न चान्यतस्तन्नित्तिरिति तन्निमित्तः पुनः संसारप्रवाहप्र- सङ्गः प्रारब्धकर्मक्षयेऽपीति प्राप्त, उच्यते- अ. १४.] - चतुर्थोऽध्यायः । निन्दानिषेधौ कल्प्येते विद्यावत्त्वप्रशंसया । कर्मण: केवलस्यात उन्मजयङ्गता पुनः ।। अङ्गत्वे च प्रधानैः सह तत्कार्यत्वान्न काम्यवद्विद्यया निवृ- त्तिरगावबद्धोपास्तीनामिति प्राप्ते, उच्यते- कर्मणः साङ्गविद्यस्य तरबर्थेन संस्तवात् । शुद्धमप्यभ्यनुज्ञातं नाङ्गोपास्त्यङ्गता ततः ।। यदि विद्यावतो वीर्यवत्वेनैव स्तुतिः स्यात् तर्हि इतरनि- न्दितं निषिद्धं च स्यात् । इह तु विद्यावतः तरवर्थेन स्तुते- रितरदपि वीर्यवत्त्वेनानुज्ञातम्; ततश्चाङ्गोपासनानामकर्मा- गतया स्वतन्त्रत्वाकाम्यकर्मभिः सह विद्यया निवृत्तिरिति ।। -

·शाखदर्पणे
(पा. १.
अप्रमुष्टस्मृतिः प्राचां स्मर्यतेऽनेकजन्मसु ।
अवधारणसासादन्येषामपि कल्प्यते ।।
प्राक्तनविदुषां जन्मव्यवधानेऽपि ज्ञानाप्रमोपामरणात् ,
'तावदेव' इत्यवधारणाच कल्ल्यते प्रारच्यकर्मनिमित्तदेहान्त.
रेष्वप्यनुवर्तमानज्ञानान् तत्रोत्पन्नकर्मणामश्लेष इति । ततः
प्रारब्धकर्मक्षये मोक्षनियम इति प्रयोजनम् ।।
इति श्रीमत्परमहसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य.
पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिते शास्त्रदर्पणे
चतुर्थाध्यायस्य
यस्य प्रथमः पादः ॥

·यद्यपि प्रकृतावेद विकारस्य लेप इत्यखि न्यायः, तथापि दाहय विचार्यते । वागादीनां मनसि स्वरूपलयो वृत्तिलयो द्वितीयः पादः॥ चामनसि दर्शनाच्छन्दाञ्च ॥ १ ॥ पूर्वपादे मुक्तिविरुद्धानारब्धकार्यकर्मनिवृत्या जीवन्मुक्तत्व- म्, आरब्धनिवृत्तौ तु मोक्ष इति सगुणनिर्गुणविद्ययोः फलं सामान्यन निरूपितम् । इदानी प्रारब्धकर्मक्षयानन्तरभावि. नि मोक्षे विशेषप्रदर्शनाय पादत्रयमारभ्यते । नत्र उत्क्रान्त्य. पेक्षानपेक्षालक्षणविशेपोऽस्मिन्पादे प्रदयवे, उत्क्रान्तिपूर्वक- स्वागतः । गत्यपेक्षाविशेषो गतेस्र्यवत्त्वमित्येतदाक्षपसमाधाना- भ्यामनन्तरे; गतिपूर्वत्वात्फलम्य । फलस्वरूपविशेपस्तदनन्तरे। गत्युत्कान्तिस्वरूपनिरूपणं तु प्रसङ्गात् सगुणविदश्चिन्तनार्थ- म उत्क्रान्तिसिद्धयर्थ च वागादिवृत्तिलयविचार इति । इह "वादानसि संपाते इन्द्रियैर्मनसि संपद्यमानैः' इति चो. वेति वागादिशब्दात् , तेषाममनोविकारत्याच संशयः ।। स्वरूपलयपझे हि वागादिश्रुतिराखसी । तेन स्वप्रकृतिन्याय इह अत्यापवाध्यते ।।

·शास्त्रदपणे [पा. २. - वागादिश्रुतिस्तेषां स्वरूपलयपक्षे मुख्यार्था सती न्यायवाधि. का । ततश्च करणलयान्न तदुपहितकर्तुरुत्क्रमणमिति प्राप्ते, उच्यते- सिद्धानुवादरूपत्वादुत्क्रान्तिकथनश्रुतिः । प्राप्तं वृत्तिलयं न्यायात्प्रत्यक्षाघानुमन्यते ।। लोके तावदुत्क्रान्ती मनोवृत्ती सत्यां वागादिवृत्तिमात्रो- पसंहारदर्शनात्स्वप्रकृतिन्यायाच स्वरूपलयाभावात् वागादि- त्तमनसि संपत्तिर्गम्यते; न तयोः श्रुतिर्वाधिका; तस्याः सिद्धानुवादरूपतया तदर्थानुमोदनात् । ततो वागादिशब्दस्त- दृत्तिपु लाक्षणिक इति उत्क्रान्तिसंभव इति । तन्मनः प्राण उत्तरात् ॥ २॥ 'मनः प्राणे' इत्यनन्तरवाक्ये मनसः प्राणे स्वरूपलयो वृत्तिलयो वेति तद्विकारत्वसंभवासंभवाभ्यां संदेहे, पूर्वन्या- योऽविदिश्यत इत्युपदेशानन्तर्यम् ॥ अवात्मकस्य प्राणम्य विकारोऽन्नमयं मनः । तेन स्वप्रकृतिन्यायारस्वरूपेण मनोलयः। इत्यधिकाशङ्कायाम् , उच्यते-- विकृतरिष्यत तावत्साक्षात्स्वप्रकृती लयः । न मानायकतिः प्राणो मनमो नापि दूरतः ।। - ·चतुर्थोऽध्यायः अव्यवहितप्रकृतौ हि विकारलय इष्यते, अन्यथातिप्रस- मात्; व्यवहितप्रकृती विकारलयेऽभ्युपगते मनसोऽसप्रकृति- बासु व्यः स्यात् न प्राणे; तस्याननप्रकृतित्वात् । अतो मनसोऽपि प्राणे वृत्तिलय इति ।। सोऽध्यक्षे तदुपगमादिभ्यः ॥ ३॥ अप्रकृती विकारस्य वृत्तिलय इति स्थितम् । सति चैवम् 'माणस्तजति' इत्यत्र प्राणस्य तेज उपलक्षितभूतेषु वृत्तिलय- श्रवणातू, 'ममात्मानं म प्राणा अभिससायन्ति 'इत्या- दिना आत्माभिगमनभवणाच एकत्र साक्षादमरत्रायद्वारा वृत्तिलय इति श्रुतिद्वयसामदिवगतम् ; त संदिसते- स्फुदविशेषादर्शनात् किं तेजसि साक्षामिलीमवृत्तिः प्राणः सह तेजसा पवादात्मनि लीयते, किंवा आत्मनि मिलीन- वृत्तिस्तद्वारा तेजसीति । अस्य विचारस्य पूर्वयोश्च विषय- - कमाझेदः । तत्र प्राणस्य साक्षासंपतितेजस्याधारनाश्रुतेः । आत्माभिगमन पनातेजाद्वाराधकल्पते ।। तेजस आधारत्वनिर्देशादात्मानं प्रत्यागमनमात्रनिदेशाते. पात्मनि माणसिलयः तेजसः परदेवतासंपत्ति रपि आत्ममंपनियति उपाधीनामात्मपारतलपान स्वत:ना. प्युपाचितश्चात्मनो देहादुरकान्तिरिति । जसि नहार ":

·३४६ शाखदर्पणे पा. २. अत्रोच्यते- वेजसः परसंपत्तेस्तहारा नात्मसंगमः । प्राणस्यात्मप्रणाड्या स्यात्संपत्तिस्वेजआदिपु ॥ यया नौसंपन्नस्तद्वारा पारमेव संपद्यते न नाविकम् , सं. पन्नं तु वस्रादि नान्तरीयकतया नावमपि संपद्यते तथा ते. जःसंपन्नः प्राणः तद्वारा परामेव देवतां संपद्यते नात्मानम् । आत्मोपाधितया तेजस: साक्षाद्देवतासंपत्तिश्रुतेः । तस्मादा- त्मसंपन्नः प्राणस्तदुपाधिभूतप्यपि निलीयते । अतो भूतद्वारा उत्क्रमणं संभवतीति ।। समाना चामृत्युपक्रमादमृतत्वं चानुपाष्य ॥४॥ सेयमुत्क्रान्ति: सगुणब्रहाविदो नास्ति, उतास्तीति अमृत- त्रफलश्रुतेर्गतिश्रुतेश्च संशयः। पूर्व सनात्मोपाधेरतेजसो व्र- मण्येवोत्क्रान्वेरात्मन्यभावान्न तद्वारा प्राणस्यात्मसंपत्तिरित्यु तम्; तय भवत्येवमविदुपः, विदुपस्तूलान्तिप्रतिपघादुपा. धिरप्यात्मन्येव प्रलीयत इत्यपवादमाशङ्कय निरस्यते । स- गुणमाविदो नौकान्तिः । यत:- परमनविदानावदुत्कान्तिः प्रतिषिध्यते । सगुणापि परा विद्या मृतत्वफलश्रुतेः ॥ सया पगतिः स्तुत्यति ।। ।

·चतुर्थोऽध्यायः । अथवा सगुणस्यापि व्यापित्वाहमयो न तत् । प्राप्तुमुस्कान्त्यपेक्षेति पूर्वपक्षोऽन्न वास्तवः ।। सिद्धान्तरतु- विध परापरे तावद्भिन्ने रूपादिभेदतः । सत्सरस्यां निषेधेऽपि ह्यपरोलान्यपेक्षिणी ॥ अमृतत्वस्य गौणत्वाद्देशान्तरफलत्वतः । गतिश्रुतयाभिव्यक्तिगुणानां ब्राह्मलौकिफी ।। सगुणवझणः सर्वगतत्वेऽपि उपासकं प्रति गुणाभिव्यक्तिः परलोक इति गम्यते पौरव हेतुभिः ॥ तदापीतेः संसारव्यपदेशात् ॥५॥ 'तेज: परस्यों देवतायाम्' इत्यत्र प्रमाणि तेजसः स्वरूप- लयः, इत्तिलयो वेति, सयोः प्रकृतिविकारभावात् , महा संपन्नस्य पुनः संसारश्रवणाच संशयः ॥ परस्या देवतायो हि तेजआदे: वकारणे। सत्यां निःशेषसंपत्तायुकान्तिर्विदुषः कथम् ।। इयं व मेजःसंपत्तिविदुप एव नाविदुषः । ततश्च गत्युत्का- न्तिश्रवणं पुनः संसारश्रवणं ६ मद्विषयं भविष्यनीति ॥ अनोच्यते- अविशेपेण संसारभुते: शाखार्यवत्त्वतः । अनिवृशेरविधाया नात्यन्तं असो ल्यः ।।

·शास्त्रदपणे [पा. २, 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते' इति विद्वदविदुपारविशेषेण पुनः- संसारश्रुतेः कर्मनानशास्त्रार्थवत्त्वादविद्यायाश्वानिवृत्त त्य- न्तिको ब्रह्मणि तेजआदिलय इति समानव सगुणविदोऽप्यु. क्रान्तिरिति ॥ प्रतिषेधादिति चेन्न शारीरात् ।। ६ ।। 'न तस्य प्राणा उत्कामन्ति' 'न तस्मात्प्राणा उत्क्राम न्ति' इति च निर्गुणविद उत्क्रान्तिनिषिध्यते न चेति, निषे. ध्यस्य देशपादानवदेहापादानत्वाभ्यां संदेहे, पूर्वापवादात्सं- गतिः । तत्र पञ्चम्यन्ताद्धि तच्छन्दात्याने प्रकृतात्मनि । मिद्ध तत्कान्स्यपादाने पष्ठी तवैव वत्स्यति ।। 'न तस्मान्' इति तच्छब्देन प्रकृतदेहदेहिनोदी प्रधानं परामृश्यते । पञ्चम्या च तस्य निषिध्यमानोकान्त्यपादान- त्वमुच्यते । तथा 'सस्य' इति पपपि संबन्धसामान्य वाचिनी अपादानमबन्ध यत्स्यति । तथा चायं वाक्यार्थ:- विद्वराणा: न ततो विदुध उकामन्ति, किंतु स एव मह प्राणदादुरकम्य माटोकं गत्वा सय विधूनालिद्गदही मुन्यत इति भंदादिनः॥ अप्राप्यन- निपियोकान्यपादानं तुन्यप्रकरणान्तरे । वाक्यपण निणीवा दंडात्रापि म गृपते ।

·विद्वदृष्टया सभूतानां कलानां पुरुषे लयः। अविभागो वचनात् ।। ८॥ उत्क्रान्ति प्रतिषिध्यानन्तरवाक्ये 'अत्रैव समवलीयन्ते' पूर्णत्वात्पूरकत्वाद्वा भूतानि पुरुषो मतः ॥ ततश्च तेषां भूतेभ्यः पुनरुत्थानसंमवात् ॥ ज्ञानानिःश्रेयसावाप्तिति प्राप्तऽभिधीयते । अ. ८.] चतुर्थोऽध्यायः । समानप्रकरणे स उच्छवयत्याध्मायति' इति वाक्यशेषे उत्क्रान्त्यवधेरुन्छययनाद्यनन्यसंभविधर्मकीर्तनेन देहत्वनिश्च- यात्प्रकृतवाक्ययोरपि देहस्यापादानत्वं गम्यते, सत्यपि अना- धान्ये प्राप्तप्रतिषेधाच देहापादानवोत्क्रान्तिद्ब्रह्मविदः प्रतिषि. ध्यत इति ॥ तानि पर तथा ह्याह ॥७॥ इति विद्वत्प्राणानां लयः उक्तः; स किं भूताधारी ब्रह्माधारो वेति, 'गता: कलाः पञ्चदश प्रतिष्ठाः' इति, 'कलाः पुरुषा- यणाः पुरुषं प्राप्यास्तं गच्छन्ति इति च श्रुतिद्वयविरोधेन सं. देहे, विनिगम्यते ॥ मौतिकत्वानुमानेन भूताधारः कलालयः । भूतायनत्वमर्थोऽतः पुरुपायणताश्रुतेः । न विरोधः श्रुतिद्वये ॥ भूतेष्वविद्वदृष्टयेति ततश्च नोक्तपरिपाटीति ॥

·স্বধী पा. २. - स एव कलाप्रलयः शक्तिशेषः, अनवशेषो वेति, 'भिद्यते चासां नामरूपे' इति शक्तिशेषविवक्षाविवक्षाभ्यां संशये, समानविषयत्वात्संगतिः॥ कलालयत्वसामान्याच्छक्ययोर्नामरूपयोः । भेदश्रुतेश्च विदुपः शक्तिशेषः कलालयः ।। उच्यते- ज्ञानेन बाधितेऽज्ञाने तत्काय नावशिष्यते । लक्ष्यते नामरूपाभ्यां तच्छति च पुनः श्रुतेः ।। ज्ञानेन मायाशक्तनिवृत्तत्वात्कलाप्रलयमुक्त्वा पुनः 'भिधे. ते घासां नामरूपे' इति नामरूपभेदकथनस्य तच्छक्तिलय- परवाच निःशेषो विदुपः कलालय इति ।। सदोकोऽग्रज्वलनं तत्प्रकाशितद्वारो विद्या. मामात्तच्छपगत्यनुस्मृतियोगाच हार्दानुगृहीतः शताधिकथा ॥ ९॥ परिममाप्यापयाचिन्तां निर्गुणविषयां प्रकृतमगुणविधा- चिन्नाम भनुवर्तयन् 'आरसृत्युपक्रमात्' इत्युक्तं यत्युपक्रम दर्शयतीति नास्य संयन्पः । मगुणविद्यापानुस्कममाण: किम् भनियतनाच्योरकाममि, महानायव येति, 'पशुष्टो पा मूभी धान्यग्यो वा शरीरोग्यः' इति जन्तुमात्रविषयो।

·विद्याया नियतफलत्वात् तत्फलप्राप्त्यर्थ च वाक्यप्रकरण-
समाख्यानमूर्धन्यनाडीनियमवत्फलार्थोत्क्रान्तावपि सैव वि-
अथ यवैतदस्माच्छरीरादुकामति अर्थतरेव रश्मिभि-
रूवं आक्रमते' इति मूर्धन्यनाड्योकमनो रश्मिद्वारा ब्रह्म-
लोकगमनं श्रुतम् । तत्र रानिप्रेतो विद्वान् रश्मिमार्ग प्राप्नोति
ने वेति, रात्री रश्म्यभावभावाभ्यां संशय, मार्गपर्वणोर्नाडी-
रसम्योः क्रमात्तदनुषद्धविचारयोः क्रमः ।।
अ.१०.]
चतुर्थोऽध्यायः ।
कान्तिनाडीविकल्पस्य 'तयोर्ध्वमायन्' इत्यनेन व्यवस्थासं-
भवसंभवाभ्यां संशये,
नाडीविकल्पशास्त्रात्स्याद्विद्वाननियतोत्क्रमः ।
तयोर्ध्वमित्यपूर्वार्थात्परिसंख्या न चेष्यते ।।
'तयोलमायन्नमृतत्वमेति' इति तस्या अमृतत्वसाधनत्वरू-
पापूर्वार्थप्रतिपादकं वचो न नाड्यन्तरपरिसंख्यापकम् , भेदा-
पातात् ; येन विकल्पवाक्ये विद्वान्मूर्धन्यया अन्याभिरन्ये उ.
कामन्तीति व्यवस्था कल्पेत; अतो विद्वाननियतनाडीको.
किम इति प्राप्ते, भण्यते-
विद्याप्रकरणानानात्तयोर्ध्वमिति वाक्यतः ।
ब्रह्मनाडीसमाख्यानाद्विद्वत्स्वेपा नियम्यते ।।
दुषो नियन्यत इत्यर्थान्नाड्यन्तरपरिसंख्येति ।।
रइम्पनुसारी ॥ १०॥

·शानदपणे (पा. २. तन्त्र, -- रश्म्यभावानिशि प्रेतो ब्रजेदूर्ध्व विनापि तम् । नैव वोध प्रजेद्यद्वा प्रतीक्षेताहरागमम् ।। आये रश्मिभिरेवोर्ध्व आक्रमत इत्यवधारणं दिवाप्रेतवि- पमिति पूर्वः पक्षः । तत्फलं चानियतमार्गपर्वत्वाश्मयो न ध्येया इति । द्वितीयतृतीययाविद्याया नियतफलस्वानुपपत्तिः । मृतेरनियतकालवादहरागमात्प्राग्देहोपघातमभवाच । तृतीये त्वरावचनानुपपत्तिश्चाधिकेति प्राप्त. उच्यते- औष्ण्यादिदर्शनादात्री सौरत्वाचन्द्रराचिषाम् । रानी रदम्यनुसारित्वं साभिश्चानुपपत्तिभिः ।। पूर्वपश्नोक्ताभिरित्ययः ।। अतश्चायनेऽपि दक्षिणे ॥ ११ ॥ दक्षिणायने प्रेती विद्वानुत्तरायणदेवताधिष्टितदेवयानं प्रा. प्रोति न पनि, सदोत्तरायणदेवतासंभवासंभवाभ्यां संशये, पूर्वातिदेशस्वादुपर्दशानन्तर्यम् ॥ दक्षिणायन उकाली नोत्तरायणदेवताम। प्रामानि मामाभाव सरवताया अभापतः ।। देवताया: थिरवन मामामाऽपि ममवार । प्रागुणानुपातिभ्यां नामेप प्रतिपणो ॥

·इति श्रीमत्परमहंसपरिप्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य.
पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिते शास्त्रदर्पणे
चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयः पादः।
क. ११.]
चतुर्थोऽध्यायः।
इति पूर्ववत्पूर्वपक्षसिद्धान्तौ । अधिकाशङ्का तु
मरणस्य प्रशस्तस्य प्रसिद्धरुत्तरायणे ।
भीमेणोद्वीक्षणाचास्य तदपेक्ष्यं मृताविति ॥
प्रशस्तिरतिदेशेनाविदुष्येवेति कल्प्यते ।
भीमस्योद्वीक्षणं चैवमाचारपरिपालनम् ॥
523

·तृतीयः पादः॥ अर्चिरादिना तत्प्रथितः ॥ १ ॥ इहोत्नान्तस्य विदुपो देवयान' पन्या निरूप्यते । म च श्रुत्यन्तरप्वनेकधा श्रूयते- 'अथैतरेव रश्मिभिरुवं आक्र- मते' इति कचित्, 'तेऽपिमभिसंभवन्ति अधिोऽहः' इति कचिन्, कधिच 'म मतं देवयानं पन्थानमापद्यामिलो. कमागच्छति' इत्यादि । तत्र कि परस्परभिन्ना एने पन्थानः, किं वा एक एवानेकविशेषण इति, भिन्नप्रकरणम्यत्वान्, एकदेशप्रत्यभिज्ञानाच मंशयः ॥ भिन्नप्रकरणस्थत्वाद्भिन्नापामनयोगतः । अनपेक्षा मियों मार्गावरानाऽबधृतरपि । गीनामामां भिग्नापामनगेपत्वान्, एकोपासनशेपत्येऽपि पश्चामिविद्यादी भिग्नप्रकरणम्यवान्, 'स यात्मिप्येन्मन. ताबदादित्यं गन्धनि' इत्यच्य भंप्यनिर्देशम्य विलम्यि. तमागान्तगभायमूचकत्यान, 'एतरय रश्मिभिः' इत्यवधार- पन्य पध्यन्नव्यवच्छेदफन्वान् पास्सरानपत्रा एवंन प. न्यान: प्रथलोकप्राप्त्युपाया: विकल्पनेति प्राप्त, उभ्यन- ·तत्र विजिहोवे द्वारं करोति वेन समय आफमते स आदि- अ. २.] वायुमन्दादविशेषविशेषाभ्याम् ॥ २॥ . 'स एतं पन्थानमासाद्यामिलोकमागच्छति स वायुलोर्क स वरुणलोर्फ स इन्द्रलोकं स प्रजापतिलीकम्' इति कोपी- : अपि उपरि निवेशयितव्यः, किं बा आदित्यादयस्वादिति मंशयः; 'सच वायुमागच्छति तस्मै स चतुर्थोऽध्यायः । एकत्वेऽपि पथोऽनेकपर्वसंगमसंभवात् । गौरवान्नैव नानात्वं प्रत्यभिज्ञानलिङ्गतः ॥. किमेते रश्म्यहर्वायुसूर्यादयोऽध्वनः पर्वाणि सन्तोऽध्वना एकेन युज्यन्ते, आहो यथायथमध्वानमपि भिन्दन्तीति संदेहे अभेदेऽध्यध्वनी भागभेदोपपत्तो गुणानुरोधेन प्रधानभेदक- रूपनायोगात् पाल्पनालाघवात् एकदेशप्रत्यभिज्ञानाच प. सपर्वमार्गाणां च विकल्पानुपपत्ते: आहवनीयादिवभिन्न- त्वेऽप्यन्वनो भिन्नशेषत्वोपपत्तः पितृयाणेन चन्द्रगमनमपे- श्यापि देवयानेनादित्यगमनस्य वरावयनोपपत्तः, एकस्य च वाक्यस्य रश्मिप्रापकत्वमार्गान्तरव्ययच्छेदकत्यायोगेनावधार- णय रश्मिशब्दप्राप्तायोगव्यवच्छेदानुवादकत्वादेकस्यैवाभ्वनो विशेषणान्येनानीति ) अयतद्विचारस्य प्रयोजनम्- गतिवि- शेपणानामचिराहायान संनिवेशविशेषोऽधिकरणद्वयेन चि. न्यते परस्परं च तयोपियपाठकमात् कमः ।। तकिवाफ्यस्थो वायुः - ·शास्त्रदपणे [पा.३. समागच्छति' इति वाक्यान्तर 'तेन' इति पदस्यादित्यमा- गरखतीत्यनेन असंवन्धसंवन्धाभ्याम् ।। श्रुत्याद्यभावे पाठस्य क्रम प्रति नियन्तृता । ऊवाक्रमणमाले च श्रुता वायानिमित्तदा ।। 'तेन' इनि श्रुतिबीयुकृतावकाशस्य ऊर्ध्वदेशमात्रप्राप्ती है. तुत्वमाद नादित्यगमने; वस्या अनन्तरक्रियया संबन्धनिराका. झाया व्यवहितसंबन्धाभावान्, 'स आदित्यमागच्छति' इति च पदानां परम्परमंवन्धन निराकानत्वात् । तस्माद्वा- वादित्ययोः श्रीतकमाभावान् पाठक्रमादचिरनन्तरं वायु: अग्न्यचिपोरमेदादिति प्राप्त, उच्यते- ऊर्जगदी न लोकस्य कचित्प्रतिपादकः । तद्भदापेक्षया युक्तमादित्येन विपणम् ।। अग्रोवादित्यशब्दयाविशेषणविशेष्यवाचितया विशिष्टादि. न्यलोकममर्पकत्वात् 'तेन' इति श्रुत्या वायुदत्तछिद्रस्यादित्य- गमनं प्रति इंतुन्वयनात्तस्य च नियतप्राक्सत्तात्मकत्वात् यावादित्ययोः प्रीतमनियम मति पाठक्रमः पदार्थमात्र- प्रदर्शनार्यः न कमाइति सिटम् ।। नटिनोऽधि घमण: मंयन्धात् ॥ ३ ॥ वन्दरापान यापनन्नरपाठस्य प्रत्या पा सवि हनियत इति पूवंशिंपनामावमिदंद, ·चतुर्थोऽध्यायः । यत्र कचिन्निवेशो का निवेशो पार्थिादिक । वरुणादेरिति प्राप्तं मानाभावेन तत्क्रमे || उच्यते-- वाडिदन्तेऽचिराद्यध्वन्यपतिस्तहितः परः । तत्संबन्धात्तयेन्द्रादिरपतेः पर इप्यते ।। आगन्तूनां निवेशोऽन्ते स्थानाभावात्प्रसाधितः । तथा चन्द्रादिरागन्तुः पठ्यते पापतः परः॥ विगुदनन्तरभावित्यादृष्टिरूपाणामांपतेः यरुणस्य तसं- यन्धः । इन्द्रप्रजापत्याः आगन्तूनामन्दे निवेश इति न्याया- पाठकमाचारपरि निवेश:" आतिवाहिकास्तल्लिनात् ॥४॥ तेववाचिरादिपु संभयः---किसतानि मागंधिहानि, उत भोगभूमयः, फि यातिननारो गन्तृणामिति ; म प 'विषो- परम आपूयमाणपक्षम्' इत्यागुपदेशम्प गरम इवात्यममुं गिरि दतो नदीमित्यादिमागोमामरूपत्वात, 'अमिलोकम् । इत्यादिवोफशलान्, अन्तिम पर्यणि नमोऽमामयः वि पुरुपस्यामानवस्वविशेपणेन अपां पुरुषत्वमिसकस सहितरणसंपन्धयविद मायमंपन्याम्मागविटापशायमिति मंगतिः।

·शाखदर्पणे [पा. ३. मार्गचिवसरूपत्वाचिदान्येवाचिरादयः । भर्तभोगभुवो था स्युलोकत्वान्नातिवाहिकाः ।। भर्ता जीवः । न घामानवस्य पुरुपस्य विद्युदादिषु वो- दृत्वदर्शनादचिरादीनामपि चोदृत्वं पुरुषत्वं था उन्नेयम् । के- चिच्छूतस्यान्यत्र संचारेऽतिप्रसङ्गात् । विद्युदादेवोदृत्व च विद्युतोकादमानवस्य वोढत्वाभावप्रसङ्गात् । तस्मान्नातिवाहि- का इति प्राप्ति, उच्यते- संपिण्डकरणानां हि सूक्ष्मदेहवतां गतौ । न स्वातन्त्र्यं न वाग्न्याद्या नेतारोऽचेतनास्तु ते ॥ अयमय:- पेतनस्य स्वप्रयत्नशून्यस्य नियतोयदेशग मनं घेवनान्तराधीनमिति न्यायः अमानवत्वविशेषणलिङ्गे- नोपोलिन: अचिरादीनां वोहत्वं गमयतीति मामान्यवति शब्द विशेपापेक्षिणि स्फुटं यद्विशेषपदं सेन तत्सामान्य निय. म्यते । 'तऽचिराभिसंभवन्ति' इति संपन्धसामान्यवपना शब्दः ‘स एनान्ग्राक्ष गमयति' इति यास्यशेपादम्यगमयि. नृत्यमंपन्धविशेष नियम्यत इति । कार्य पादरिरस्प गत्युपपत्तः ॥५॥ गतिनिरूपणानन्तरं सदिपपं गन्तव्यं निरूपयति । 'म एतान मागपति' इत्यत्र किं. परमयिनं प्रयागमति, ·भ. ५. चतुर्थोऽध्यायः । आहो विकृतं कार्यमिति, अविकृतम्य गविकर्मत्वसंभवासम- चाम्यां संशयः। मुख्यत्वादमृतत्याप्तः परप्रकरणादपि । गन्तव्यं जैमिनिमने परमेवाचिरादिना ।। मपुंसकान्त ब्रह्मशब्दत्य परस्मिन्मुख्यत्वात् 'तयोर्ध्वमाय- अमृतत्वमेति' इनि गतिफलवेनावगतस्य वामृतत्वस्य कार्य- मह्मण्यसंभवात् परप्रकरणे च 'प्रजापतेः सभां वेश्म प्रपद्ये' इति प्रतिपल्यभिसंध्यादिश्रवणात् प्राप्तस्यापि पुनर्देशान्तरपि- शिष्टाय प्राप्तिसंभवात् ब्रह्मलोकप्वित्ति बहुवचनस्य वैकस्मि शब्दसाधुत्वमात्रार्थत्वात् लोकशब्दसा लोकनं लोक इति यौगिकत्वात् , अधिरादिमार्गेण सत्यलोकमतिक्रम्य परं का- रणं प्रश्न प्राप्तस्य तत्रैव लिङ्गशरीरप्रलयान्मोक्ष इति प्राप्त, उच्यते- कार्यमप्राप्तपूर्ववादप्राप्तप्रापणी गतिः । प्रापयेद्शन पर मानवाजगदात्मकम् ।। जीवस्तापदविद्योपाधिविभागो शानादविद्यानिवृत्तावात्मा मूवमेव ब्रा प्रानौतीति तत्र तत्र श्रुतिस्मृत्तिन्यायरुपपादि- सम् । तथा च न गतिपूर्षिका महापालिः । मापश्चमावा. पि जगदारमकं ब्रह्म जीवर्षिकारवयवैरत्यन्तविभिनवी नि- समासमिति न गसपेक्षा । न प देशान्तरपिशिष्ट गन्तव्यम् ; विकारावयपपयोस्तद्वनः स्थिरत्वेन तदभित्रयोस्तदयोगात् ।

·शास्त्रदर्पणे [पा.. भेदाभेदपक्षस्य निरस्तत्वात् । अत्यन्तभदपक्षे संयोगानित्य- तया मोक्षानित्यत्वम् । अतः कार्य ब्रहालोकं गमयति अमा- नवपुरुपः इति स्थिवे, मझपदं स्वार्थस्य वाक्यार्थेऽन्वयाभावा- दानर्थक्यहाँ गौणम् ; अमृतत्वं चापेक्षिकम् ; प्रतिपत्त्यभिस- ध्यादेश्व वाक्यादिना प्रकरणादुत्कर्षः अर्थवादता वा। तथा च लोकशब्दादि यदु समससं स्यादिति ॥ अप्रतीकालम्बनान्नयतीति बादरायण उभयथादापात्तन्फतुश्च ।। ६ ।। 'म एनान ब्रह्म गमयति' इति ब्राझशब्दार्थनिरूपणानन्तरं गन्तारं निरूपति, एकवाक्योपादानसंबन्धान् । गन्तव्य- प्राधम्यम् इभिवतया प्राधान्यान् । प्रतीकोपासका ब्रह्मलोकं गच्छन्ति न वंति, नेपामनधक्रतुत्वात् तादृशामपि पश्चानि- विदां ब्रह्मलोकगमनदर्शनास मंशयः ॥ अग्रवाकतवी यान्ति यया पश्याग्निविद्यया । प्रबलोकं प्रयास्यन्ति प्रतीकोपामकास्तथा ।। 'ये धामी अरण्ये श्रद्धां मन्यमित्युपामते तेऽचिरभिमंभ. यन्ति' पनि विनान्तरमालिनामपि पश्चाग्निपिदिः ममान- मागंश्रवणान वकन्यायस्य च मेयर व्यभिचाराग् सत्तल रविकोपाय प प्रलोकपप प्रनीकोपामका अपि प्रा. मोकं गपातीनि माने, उध्यान- ·अ. ६.] चतुर्थोऽध्यायः । সন্নাস্বাপ্নিকন্তনাদ उत्तरोत्तरभूयस्त्वादनाक्रतुभावतः । प्रनीकोपासकान्ब्रह्मलोकं नामानवो नयेत् ।। भवतु पश्चाग्निविदामनातूनामपि ब्रहालोकगमनम्, 'तं पथा यथोपासते' इति सामान्यवचनस्य 'स एनान् ब्रह्म गमयति' इति विशेषषधमेन बाधात् । प्रतीकमाजां तु 'ये चामी अरण्ये ' इत्यनेन पश्चाग्निविह्निः समानमार्गे समुचये. ऽप्यप्राधान्यात 'स एनार' इटोतच्छब्दनापरामशान ब्रह्म- प्रातिः । एतच्छददस्य प्राधान्येन प्रकृतपरामर्शकत्वात्पश्चा- निविदामेष प्रकरणवस्वेन तथाभावात् । एवं च फलोत्कर्पो-- उज्यावस: स्यादिति ॥ इति श्रीमत्परमहसपरिवाजकाचार्यश्रीमद नुमवानन्दपूज्य- पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिते शानदर्पण चतुर्थाध्यायस्य तृतीयः पादः ।

·शास्त्रदर्पणे {पा. ४. खेन रूपेणाभिनिष्पामानो ब्राह्मण रूपेण निष्पद्यत इति स्थितम् । इदानी तद्राक्षं रूपं सविशेपं न वेति संदिह्यते; 'य आत्मापहतपाप्मा' 'स तत्र पर्येति' 'सर्वज्ञः सर्वेश्वरः' इति चोपन्यासविधिव्यपदेशेभ्यः, 'प्रज्ञानधन एव' 'नेति नेतीत्यस्थलम्' इत्यादिवास्येभ्यश्च ।। तात्त्विक सविशेपत्वमुपन्यासादिहेतुभिः । विशेषप्रतिपेधाः स्युरभेदाद्धर्मधर्मिणोः ।। निषेधश्रुतीनां प्राप्तिसापेक्षत्वेन दुर्वलत्वादिति ।। अनोच्यते- नानाधमरभिन्नत्वं ब्रा मित्रं प्रसज्यते। भेदाभेदौ विरुध्येते न भेदे धर्ममिता । अतो निर्विशेषत्वं स्वाभाविकम् , सविशेषता त्वौपाधिकी- ति । इमां च व्यवस्था सिद्धां कृत्वा न स्थानतोऽपि' इत्यत्र सोपाधिकानामपि विशेषाणां सत्यताशङ्का निराकृता !! संकल्पादेव तु तच्छुतेः ॥ ४॥ 'अथ सगुणविदः प्राप्त विद्याफलस्य तत्तदोगोपकरणसंपत्ती संकल्पातिरिक्तमाधनापेक्षास्ति, उन नास्तीति संशयः, 'सं. कल्पादेवाय पितरः समुत्तिष्ठन्ति' इत्यादिश्रुतेः, योगोप- फरणं वसंकल्पातिरिक्तसाधनसंपाचं विमतं भोगोपकरण-

·पदपदार्थज्ञानेऽनुमानसापेक्षत्वात् तद्विरुद्धम् 'संकल्पा-
पित्रादीनां समुत्थानं संकल्पादेव तच्छृतः ।
न चानुमानवाधोऽव श्रुत्या वस्यैव वाधनात् ।।
पदपदार्थविज्ञानेऽनुमानसापेक्षापि वाक्यार्थावबोधे प्रमा-
शान्तरानपेक्षा श्रुतिर्मानान्तरेणाशक्या बाधितुम् , अनुमान-
मेव तु तया बाधितविषयमगाभावान्नौदेति । अयोगिजत्वेन
संकल्पमात्रजन्यानां नाशामोदकतुल्यता ।
अर्थक्रियासमर्थत्वमपि संकल्प्यते यवः ॥
अ. ५.]
चतुर्थोऽध्यायः ।
मियनुमानाच्च । पूर्वत्र ब्रह्मणि विशेषासंभवादविशेषप्रवृत्ता-
पि सविशेषत्वश्रुतिरौपाधिकविषये व्यवस्थापिता; न तये-
हाविशेषप्रवृत्तमनुमानमयोगिविषये व्यवस्थापनीयम्; योगि-
न्यपि संकल्पातिरिक्तसाधनसंभवादिति प्रत्यवस्थानात्संगतिः।।
यत्नानपेक्षः संकल्पो लोके वस्तुप्रसाधनम् ।
न दृष्टः सोऽव यत्नस्य लाघवावधारितः ॥
देव' इत्यवधारणं यनलाघवापेक्षं व्याख्येयम् । न च संक
रूपमानजस्य अन्नपानादेराशामोदककल्पस्य तृप्त्यादिहेतुत्व-
संभवः ॥
अत्रोच्यते-
-
सोपाधिकं च । तथा च
असाचं पारिराह येवम् ॥५॥

·शास्त्रदपणे [पा. ४. प्राप्तश्वयंस्य विदुपो मनोतिरिक्तन्द्रियाणां शरीरस्य च भावाभावी अनियमेन भवतः, नियमेन वान्यतरः, सोऽप्य- भावो भावो वेति द्विस्कन्धः संशयः; ‘स मनसैवैतान्पश्य- रमते', 'स एकघा भवति त्रिधा भवतिइति च वाक्य- द्वयं यथाप्रतीतार्थ ग्राह्यम्, किं वा एकानुसारेणैकं नेयम् । तदापि किमनुसारेण किं नेयमित्यनिश्चयात् । तत्र न तावन्नि- यमे संभवति अनियमो विकल्परूपः अष्टदोपयुक्तः । तत्रापि पूर्ववदवधारणात्, अन्ययोगव्यवच्छित्या मनसेति विशेषणात् । देहेन्द्रियवियोगः स्याद्विदुषो बादरेमते ।। अनेकधाभावश्च बिदुपो मनोभेदाद्वा भूमविद्यास्तुतये अस्य अविद्यमानो वा कीयंत इति । शरीरेन्द्रियभेदे हि नानाभावः सम खसः । न चार्थसंभवे युक्त स्तुतिमानमनर्थकम् ।। न च मनोभेदमात्राजाप्रमोगयोग्योऽनेकथाभावः संभ- वति । न च सगुणावस्थायां फलमनेकधाभावो निगुणाया- मपि भूमविद्यायां प्रशंसाधमुच्यत इत्यर्थसंभव निरालम्बन- स्तुतियुक्ता । ततश्च मनसा' इति विशेषणमयोगव्यवच्छेदार्थ चत्रो धनुर्धर इतिवदित्यपरं मतम् ।। सिद्धान्तस्तु- कामेषु रममाणस्य तावन्मनोवियोगश- भावान 'मनमा' इति विशेषणं देहादिपरिसंख्यार्थम् । तथा च ·शरीरभेदनिर्माणमेवाचष्टे; शरीरसं २ मोगायतनपु प्रति . नीति; अन्तःकरणावच्छिन्नस्यात्मनो युगपदनेकत्र संनिधा- नासंभवात्, आत्मभोगायतने एव शरीरत्वप्रमिद्धेश्च ।। आत्मान्त:करणोपाधिस्तस्य प्रादेशिकत्वतः । अन्तःकरणान्तरसर्गेऽर्थोत्पत्तिकान्त:करणावच्छिन्नस्य न वैरवच्छेदो युक्तः; तस्माद्दारुयबसमानि योगजशरीराणि शरीरत्वं न जातु स्याद्भोगाधिष्टानां विना । स विधेति शरीरत्वमुफ युक्तं च तद्विमी ।। निर्माणमाचक्षाणा. मिन्नगरीरन्द्रियोपाधि विना तदयोगान् ...:स निधा' इत्यादिका श्रुतिविदुषः सुददरं यहुप्रकारता- चतुर्थोऽध्यायः । देहादस्तुल्यमानाभ्यां स त्रिधा मनसेति च । भावाभावौ विकल्पेन भवेतां विद्वदिच्छया ।। प्रदीपवदावेशस्तथा हि दर्शयति ॥६॥ पूर्वत्र ‘स त्रिधा भवति' इति वाक्योदाहरणेनानेफैः श. गरविदुषः सशरीरत्वमुक्तम् । तदुपपादनाय विचार्यते-- योगनिर्मितशरीराणि दारुयन्त्रवन्निरात्मकानि, उत सात्मका- ॥ गौणानीति ॥ युगपभिन्न देशस्थान्देहान्नायेष्टुमर्हति अघोच्यते-- ·शास्त्रदपणे द्धप्, भोगायतनत्वं चात्मावच्छेदकस्यैवेति सात्मकत्वास- दिः । तेषां यद्यप्योत्पत्तिकमन्तःकरणं परिच्छिन्नम् , तथाप्ये- काविद्योपादानानि अनेकानि शरीराणि सान्तःकरणानि सृष्ट्या सान्यकपदे योगी प्रविशति । न चान्न:करणभेद जीवभेदः, अविद्यापाधेरैकत्वात् ॥ जगद्यापारयज प्रकरणादसंनि- हितत्वाच 11 ७॥ मनःशरीरसंसगांदेश्वर्य यदुपासितुः । जगत्समें तदुत्स्ट्रमिह मानादपोयते ।। सगुणविद्यया मायुम्यादि प्राप्तानां निरङ्कुशमैश्वर्यम् , जग- समांदिवज वेति संशयः; 'आप्नोति स्वाराज्यम' इत्यादि- श्रुतेः, ईश्वराधीनसिद्रित्याञ्च ।। स्वाराज्यकामयारादिश्रुतिभ्यः स्याग्निरः । स्वकार्य ईश्वराधोनसिद्धिरण्यव साधकः ।। यद्यपि विटुपामीभराधीना मिद्धयुत्पत्तिः, तथापि सिद्धि- कार्य वेपामीश्वरानपेक्षमिति निरङ्कगं भवति । न च यदीन यस्यैश्चर्यम्, सन् तदैश्वर्यान्यनमिति व्यातिः; दुष्टसाम- न्वादी व्यभिचारात । अतः सिद्धत्ताका पूर्वसिद्धेश्वराद- विशेषात् विदुपां जगत्सर्गादावपि कतत्वमिति ॥

·इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमदनुभवानन्दपूज्य.
अ. ७.) चतुर्थोऽध्यायः ।
अत्रोच्यते-
नित्यत्वादनपेक्षरवाच्छूतेस्तत्प्रक्रमादपि ।
ऐकमत्याच विदुषां परमेश्वरतन्त्रता ॥
ब्रह्मणो हि नित्यसिद्धं कारणत्वम् , अन्यानपेक्षत्वात् । कि-
दुपां तु मूलकारणापेक्षं साध्यम् । तत्र जगत्सर्गलक्षणं कार्य
मूलकारणस्यैवास्तु, आहो साध्य कारणत्वानामपीति विशये,
मूलकारणस्यैवति युक्तम् । तस्य कलाशक्तिकत्वात् , इतरेपी
कल्प्यशक्तित्वात् , ईश्वरस्यैव 'आत्मन आकाशः' इत्यादी
जगत्स्रष्टुत्वश्रुतेः, 'तेत्तजोऽमजत' इत्यादी च जगत्सगें 'सदव
साम्येदम्' इत्यादिना तस्यैव प्रक्रमात् ,
एवैकमत्यलाभाव । अतो यावन्मात्रं विदुषामैश्वर्य श्रुतम् ,
तावदेव तेपाम्, न सर्वेश्वरवनिरङ्कुशमिति सिद्धम् ।।
ईश्वराधीनत्वाभ्युपगम
पादशिष्यभगवदमलानन्दविरचिवे शास्त्रदर्पणे
चतुर्भाध्यायस्य चतुर्थः पादः॥
VIDYA
SNimi
BHAY.