·INTRODUCTION. THE NEED FOR THE BOUK ŚRI RĪ Sankārachārya the master expounder of the upanishadic teaching of the Oneness of the Absolute has with characteristic foresight not con. tented himself with giving to posterity his abstruse exposition of the game in his inimitable Bhāshyas bat has also favoured us with a great many treatises called Prakaranas dealing with the same matter but indifferent aspects and in varying degrees of amplification. The Vivekachūdamani stands foremost among them as the ideal handbook for the begioner in the study of the Vedānta and equally as the ideal companion and remembrancer for the advanced Jnãoj. Its enchanting simplicity and its easy flow very often however mislead the reader, for in enjoying the quiet repose of the verses be is led on from stadZA to stanza 80 smoothly and so ·iii any way lesson the height of gratitude that we owo to him for his iavaluable compendium. Our thanks are also due to the Sri Vani Vilās Press, Srirangam for this excellent edition in Devanagari. The whole work is divided into twelve Varzak&or Discourses. In the senel I have tried to sommarise the contents of the book. I have not however adhered to the order of treatment adopted there in. I trust that the summary will serve as a useful introduction to the study of the origibalia Sanskrit. AX ANALYSIS. The indispensable requisites of a work worth studying are four in sumber and are collectively called Anubandha Chatushtayam. They are with respect to this work and generally to all works on the Vedã pta: 1 1. Vishaya- Sabject to be dealt with. Here it is Brabroaz. - 2. Prayojana-- Benefit to be obtained by stadying it. Here it is Moksha. 3. Sambundha Connection between the work as a whole and the subject dealt with. Here it is Exposition.

·17 4 Adhikari-& Qualified Student Here be is the person endowed with the prescribed Sadhanas The third requisite is plaio egough The fourth requisite is explained in Vardaba 2 The second oi: , the Benefit 18 Moksha or absolate freedom from bondage or misery Misery 18 the final link in a chain of cause and effect, every link of it depending for its existence upon the pre- Tious link The links are sever 10 all and are in anverge order- (1) Misery (Varnaka 4) (2) Embodiment ( ,,,) (3) Karms (4) Love or hate ( (5) Attachment ( 6) (6) Aviveka ( (7) Ajnaga (...) 11) If the root cause Ajnana, Igaorance of the Self, 18 removed by Jnāns, knowledge of the Self, the other links cannot possibly subsist any longer and Moksha 18 obtained for evermore That Sell is no other than Brahman (Varnaka 7) ·The first requisite of & work viz., the Subject is hare Brahman and is dealt with in the other Vat- Dakas. Generally speaking, a thing is capable of being defined io three ways: (1) By distinguishing it from others (Vyštartaka Lakshana). (2) By pointing out its upparent attribute (Tatastha Lakshana) (3) By mentioning its essential nature (Svarūpa Lakshana). [e. 9., a particular house may be defined by (1) saying that it is east of another house, (2) pointto a crow just then perching apon it and (3) men-' tioning that it has three storeys). The Self or Ātmā may therefore be defined as: (1) distinct from Apátmá (Varnaka 3) (2) The seeming substratum of the phenomi. nal universe (Varnaka 1). (3) essentially Sat, Chit, Ananda (Verpaka 11) or again, differently as (1) distinct from (a) the three Bodies (Varnaka 8) () the Five Kogas (,, 10).

·11 (2) the seeming witness of the three states of experience, wakiog, dream and sleep (Varpaka 9) (3) essentrally Sat, Chit, Āpanda (Varpaka 11) That the three words Sat, Chit and Ananda do not cunnote any inherent differentiation in the Atma bimall who is ever Whole, Absolute and Infi- Dite 18 explained in the last and 12th Varpaka THE QUALIFIED STUDENT Tho student competent to study the Vedanta must have the four Sadhanas commonly called Sadhanachalashtaya (Varpaks 2) They are -- 1 Nitiyantyavastu Vzreke – discrimination between the eternal and the transcient, arising out of a study of the sacred scriptures of the four Purushărthas or Ideals, Dharma, Artba, Kāma and Moksba, the last is certainly the Highest and the only and proper Purushärthe, for that alone 1a eternal and the others are but transcient 2. Thamutrarthaphalalkoqa Vraga desireloggne88 in women and other objects of pleasure other of this world or of the words to come, 47191ng out of a perception of their worthlessness This 18 Decessary as peopla having in some measure the ·first Sadhang are still found bankering after evanasceat pleasures. 3.Samadhi Shakla-This also is necessary as even Rshis endowed with the above two Sidhanas sre still known to have given way to anger etc. It is a group consisting of (1) Sama-- steadying the mind in stndy by Yeaning it away from other things. (2) Dama-control of the faculties of sensation and action. (8) Uparati--renunciation, desiceless activity or cessation from worldly concerns. (4) Titiksha-indifference to heat and cold etc. (5) Samadhina-concentration of mind. (6) Sraddha-faith in the words of the Guru and the Vedānta. 4. Mumukskuta-Desire to be freed from bondage. It is the intense longing to be free and to realise bis owo oneness with Brahman. A person finding his bouse on fire rushes out to save himsoll forgetting for the moment his vile and children on whom he was lavishing all his affections till then. So should the aspirant long to free hingelf from the fire of Samsara &ad lesse all objects of ·V111 desire bebind A person who 18 endowed with the above three Sadhanas may be carried away by de- Totion to a personal God and may not care to attain the highest knowledge which transcends all limitations, personality included One gets all these Sadhanas by the fruition of his good actions performed 10 bis countless past births and the consequent grace of Ibrara Sacha ope sbogld respectfully approach & competent Guru, look прор bym as God Himself 19cargate and learn from hin the trath about the Soul, Isvara and the aniverse and realise by personal experience the oneness of himself with Brahman and thereby attain absolate freedom from boodage and misery THE CHAIN OF BONDAGE In the fourth to sixtb Varnakas tbe chain of calgation 1 from Ignorance (Ajaāga) to Indiscrimination (Aviveka) 2' from Indiscrimination (Aviyeka) to Attachment (Abhimaa) 3 from Attachment (Abhimans) to Love and Hate (Rāgadveshado) from Love and Hate (Rágadyesbadi) to Activity (Barma)

·ix
5.
from Activity (Barma) to Embodiment
(Sarita).
from Embodiment (Sarira) to Misery
(Dubkha)
6.
is traced in detail and the patent cooclusion
18 drawn that
1. to free ourselves from misery, we must get
rid of embodiment,
2. to get rid of embodiment, we must cease
to act,
3 to cease to act, we must discard love and
bate,
4. to discard love and bete, we must be free
from attachment,
5. to be free from attachment, we must learn
to discriminate between the Sell and the
non-Self,
8. to be able to so discriminate, we must dig.
pel oor ignorance of the Self,
7. to dispel ignorance, we must attaio trae
knowledge riz., the firm perception of the
truth of the great Baying "I am. Brahman".
There is no other way of escaping this chaid.

·MISERY. Before wo can think of freeing ourselves from misery, & preliminary question arises whether it is a part of our essential nature or is only an extradeous thing. If it were the former, we can never get rid of it for if we attempt to do so we will be destroying our own nature and therefore ceage to exist; further il misery were a part of our nature there can be no room for happiness in us and none can possibly work for the elimination of misery or the attaining of happiness and there will therefore be no molive force at all to make us engage ourselves in good actions, and the whole library of the Vedas, the Sãstras and the Parāņas will be mero waste paper. We cannot also consider misory to be a nataral attribute as distinct from our essential nature like the burning power of Fire nor can we on that basis eliminate the attribute without destroying the e98ence. It is true tbat the burning power of Fire goes away when subjected to the influence of the magic stone, mantras etc., without destroying the fire itself and that fire becomes even cold to the touch. We cannot argue therefron that misery though a dataral attribute may go away and happiness come in without radically affecting the assential nature, for we must bear in mind that the ·absence of burning power in Fire is only temporary and that it will reassert itself the moment the stone or Mastra is withdrawn.' So may misery be kept in abeyance for a short time till the good action which made it disappear exhausts itself; then it will reappear again. Further, happiogge, it not of our essence but only brought into existence by action, is bound to disappear when the effect of that action has worked itself out. Bat Moksha is eternal happiness and cannot therefore be caused by anything else. Again, if misery were a part of us, we must feel it even when we are ableep or sit quiet or are in the trance of Yoga; we do not do On the other hand, when we wake up from such states we remember that we were then experiencing happiness and not misery. It follows therefore that happiness is of our essence and that mi- Berg is only an extraneous appendage. BO The game reasoning applies to the other link algo. They do not therelore appertain to the Ātmi but are all extraneous things seemiogly attached to it. EMBODIMENT. If then happiness is of our very nature, how is misery caused? By embodiment, for we see the ·X]) sequence that wherever there 18 embodiment there is misery. Even those who happen to be kings are not free from misery for they have their own worries of statecraft, separation from their beloved ones, old age and so on The oft-beard saying that a man is happy 18 but a result of miscon ception The ploughmao wbo 18 ever at his hard and painful work of ploughing gets accustomed to it and begins to sing even when ploughing but that 18 not due to trae happiness but a mistaken feeling of happiness in what is really misery Even the knowers of Ātmā are not free from misery for they are also embodied, they are therefore equally with others subject to hunger and thirst, heat and cold etc But their attitude 18 quite different They zealise that all misery 18 only for the mad and that no trace of it can appertain to the Self which 18 pure Existence, Consciou80485, Bliss They under stand aright the teaching "Unrelated 18 He the Atmā" (BȚhad ), reason ont the same trath from the various attributes of the Atmā as "partless and "true", and experience the same in the states of sugbuptı, sitting quiet and samadhi The attitude of the non-knower is the exact reverse Не mistakes the body etc, to be the Self, attributes to the one the qualities of the other and mistakably thinks "I am a man, a Brāhmapa, a Grhasthg and ·80 OD Even in their attitude towards the external world, the knower and the non kaower are different The former knows that the world is but & seeming reality and acts as if in a dream The latter thinks that the world is perfectly real and that bis own experiences of pain and pleasure are also real The difference in tbe attitudes does not detract from our proposition that even the knower is sobject to misery because of bis embodiment Eren the Devas, embodied as they are, are not inmune from misery for they have their own quarrels and troubles and fear of returning to the earth wben their store of good actions 18 exhausted They become objects of worship for us just as the kings and other masters in this world are objects of re- Terence for those who come under their protection To be free from misery therefore we must free oar- Belves from embodiment If disembodiment is essential for mokaba, what is the status of those maktas who are said to shine resplendent in the stars? They are muktas only 10 a secondary sense Mokahs 13 of four sorts-1 Sulokya (Residence in the same region as the Deva worship ped, secured by obedience to Him and acting as His sertant), 2 samipya (Proximity to Him.-gecured by performing worship), 3 Saripya (Form Bimilar ·XIV to 513-secured by Yoga consistiag of the eight Augas, Yama, Niyama etc) and finally 4 Syciujya (Odedess with God--secured by knowledge or direct perception of the oneness of the individaal soal and tho Almighty) In the last song is there no retura to birth; those who attaid one of the three other muktis may retura. We also beo 10 experience that there is no inigery in sleep when we are free from embodimont and that it is present in the waking and dream states for there is embodiment thon. Though we jostaoce sleep as B state of digembodiment for the purpose of understanding our proposition, we must not mistake sleep or açon the great sleep in Pralaya 18 equal to moksha for in the former two ignorance and waking again are both tohoroot while io mokes they do not exist at all KARMA The next question for consideration 18, what eguses this embodiment. Sperm and ovum are by themselves not sufficient causes, for most often they fail to proäuce & body. Nor are the five elements, or time or space sufficient causes in themselves, for, if they were, all bodies must be similar as the causes are common to all. We knojy that ·ZY though mud is common its modifications, the pots etc., are dissimilar, the dissimilarity being due to the dissimilarity in the effort made by the potter. Şimilarly there is a cause for the yeriety fonnd in the creation of bodies though they bave all for their material cause the same five elements. That cause is Karma, the store of good so bad actions previously done by the JIve non inhabiting a particular body. When it becomes ripe for enjoyment, embodiment follows. Even in this life we see that embodimeat is perceived ooly in the states of waking and dreams for we have to enjoy then and that it is absent io sleep for then there is no Karms to be enjoyed. We see from the above that, just as bo pot will be created even though mad is present if there is no effort by the potter, so will there be no embodiment for the Jnāai even though the fire ele. ments created by God may exist, for all his Karmas have been destroyed by Jnāns and there is no motive force towards the creation of a body. Karms is of three sorts, good, bad sad mixed, giving rise to bodies of respectively the Deras and the like, animals and the like, and haman beings and the like. Each one of these may also be eubdivided into the highest, the middle, and the lowest classes. The doership of Karms does not appertain ·XVI to the Atma bat only to the three instruments, the mind, speech and the body It seems to belong to the Atmá only by mistakon transposition just a8 & sailor sees the trees on the shore move and thinks himsell uomoning Though the instrumeats are 109rt they can yet act, for do we not see the ipert wind and inert floods uprooting traes The actions done by each of these instruments inay also be classified under good, bad and mixed LOVE OK HATE Do tbe instruments act of their own accord or are they compelled to do so by somothing else? We see as a matter of experience that they act only when there is no motive, love or bate Atmi the unconnected cannot be the impeller though he may seem to be 80 by virtue of onr mistakenly attributing love or bate to him A red-hot iron rod seemg to scorch, but the scorching is due to the heat and not to the rod The redness booms to occupy some length but the length 18 of the rod and not of the fire Though love and hate are inert they can be impellers just as the inert fire 18 the impeller in a gun and as the dead body causes the relations to engage themselves in funeral rites The sacred teaching that Atma is the impeller does not mean anything more than saying that by his presence he ·rii enables others to act just as the sun by his preeence enables us to do our business and as the loadstone by its presence causes the iroo piece to move. The sun or the loadstone is not affected by the actions of the living beings or the iron piece. So is the Ātmā untouched by the activities of love or hate. He is thus neither the doer nor the impeller. The causal relation between love or hate and activity is seen from the fact that activity exists in the waking or dream state as love or hate then exists and that it is absent in sleep when there is no rooin for love or bate. Though I have for the sako of brevity called the notive mental element as love or hate, I must mention that the antbor has analysed it into sixteen distinct sorts riz., Rāga, (love), Dresba (aversion), Káma (desire), Krodha (anger). Lobba (miserliness) Moha (inflation), Mada (haughtiness), Mātsarya (jealousy), Īrshyā (intolerance), Asūya (envy), Dambbs (ostentation), Darpa (pride), Abamkāra (@gotism), Iccha (want), Bhakti (devotion), and Sraddhi (faith). The translations are only approximate]. Of these, the first thirteen have to be subdued and the last two caltigated. The fourteenth, Icchhā, being the sense of want caused by uuavoidable hunger etc., cannot be eradicated; and on the other hand its 2

·Xviti
suppression will lead to pain Acting according to
it will be neither good nor bad and it bas to be
done
ATTACHMENT
Love or hate arises only when we are consci
ous that 'I am a hasband," "I am a Brāhmana"
and so forth This sense of attachment is called
Abhimana We do not have love or hate while
sleeping, for this consciousness is then wanting
AVIVEKA
The sense of attachment is due only to our
Ayiveka or non discrimination between the Self and
the non Sell We do not realise that the statements
“I am Brāhmana" etc cannot be true of the Self
AJNANA
Aviveha again is due to our beginningless og
horance of the true nature of the Self The fact
that we say that "I am a Brāhmada" etc, transfer
ring the Brāhmana hood etc, from the body to
which it appertains to the Atmā which is quite dis
tinct from it shows our ignorance of the Self Even
the learned who perceive that this inert body is
not the Salf but postulate a soul distinct from it
and capable of going to other worlds are equally

·xix mistaken for the real Self is neither a does nor an enjoyer; He is ever present, conscious, unlimited and real. NATURE OF AJNANA. We must not ask the further question, how is this Ajnānı or ignorance caused? For we have charactarised it as begioningless. Its beginninglessness does not import also endlessness for it is destroyed by koowledge. It is like the antecedent pon-existence of a pot which is admitted by the Tārkika to be begioningless but at the same time capable of being destroyed by the birth of that pot. He admits also that the subsequent non-existence of the pot after its destruction is endless though it has a beginning. Beginninglessoess and endlessness are not therefore necessarily inseparable. It is impossible to define the nature of this Ajgana It is not real for it disappears on the rise of knowledge. It is not unreal for we experience it anlike the horn of a bare and other non-existing things. It cannot be both real and apreal. It cannot have parts for it is fiper than the finest; it is neither without parts for it is capable of modification as the visible universe. It cannot be both with parts and without parts. Again it is not distinct from the Self which is existence, for it cannot be ·distinct from the Self and yet exist and farther such AD Assumption will be opposed to the Scriptores proclaiming the oneness of the Self It is not also identical with the Sell for the Self, the ever cons- CIOUS, cannot be called Ignorance por can Igoo tance the inert attribute be conceived of as the Self It cannot be both distinct and pot distinct from the Self The only conclusion therefore possible is that Ajana is Aryachaolya or Indefinable It is not that we cannot define it but that it cannot be de. fned It 18 not therefore any confession of our in. ability to define it but a postulation of its inherent nature Its indefidability 18 its definition AJNANA REMOVED BY JNANA ALONE This Ajnana can be removed only by Jnana and not by Karms for Karma 18 not antagonistic to Ajpāna but on the other hand feeds it Darknese can be removed by light and by light alone and got by any awount of beating down It may be asked whether Jnapa or knowledge is not itself an activity of the mind and therefore incompetent to dispel ignorance The act of knorcing must be distinguished from the resultant knowledge, the former is the means and the latter is the end Again knowledge as the resultant of the act of knowiog mast be dis dioguished from knowledge pure and simple unrelated ·xxi to any act of knowing. This latter pure knowledge is of the nature of the Self itself. The resultant knowledge is a state of the nind caused by the act of kpowing, dispelling the antecedent ignorance of a particolar object. The act of knowing is an activity of the mind simed at such dispelling. The power of dispelling ignorance is always only in the pare knowledge nature of the self. It permeates both the other two and because of this permeation we are able to say * We have this koowledge "We know this" etc. The word koowledge is therefore applied to these two only in a secondary sense. The author instances the state of sleep whon that pare knowledge shines and illuminates our igaorance for when we wake up we are conscious that we were ignorant. If knowledge is antagonistic to ignorance, how can it illuminate it without destroying it? The answer is that pure knowledge is not antagonistic to anything at all but what is really antagonistic is that knowledge reflecting in the mental state of kzowledge. The sun does not burn a piece of grass but its frefraction through a lens does it. If then for the destruction of igno- Tance we have to postulate a reflected koowledge, it does not follow that it is distinct from pare know- Jedge or that it endares after the destraction of Ajna ·xtil It yon Da It also disappears and dissolves into pare knowledge the moment Ajnáda 18 destroyed There 18 thus no fear of any duality in knowledge Agala &s knowledge 18 & perception of Truth, at can be acquired only by proper enquiry into Truth and not by any extraneous action want to haow whether a substance in your band 18 gold or not, there is no use of your engaging yourself in austerities over 60 severe but you must begia to analyse the substance itself till you find ont its datore so to obtaja koowledge of the Self you must discard all other activities and engage yourself entirely in the enquiry into the nature of the Self and the non-Self You must spend your energy in learaing &right (śravada) and thinking anght (mapana) All the Vedantas are one in proclaiming that a person who so engages himself becomes before long free from samsāra, attains moksha even in this life and for ever afterwards LIMITATION OF THE SELF In the third yarnaba the universe is debaed as comprising two entities the Self and the non Self The non Self 18 really one though it seems in its effecte just as the earth which is one seeing many when we consider its modifications, as moun.

·xxri tains, houses, walls etc., and just as water which is one is seen as many when we consider the same as an ocean, river, tank etc. So is the Selt only one, though when limited by the modifications of the non-Self, it seems many as several individual souls Or Beveral išvaras. It cannot be said that there is no plurality of Isvaras, for Išvara is manifest in several forras of worship as Sive, Vigou etc., and in the numerous images throughout the land and there is no harm certainly io &scribing Godhead. to those pure consecrated forms when we are prepared to consider our impore body itself as our Self, This limitation of the Self by the modifications of non-Self may be considered in two aspects called respectively Avaccheda and Pratibimba, i.e. delimitation and reflection. The Ākāśa which is one becomes the house space or pot space when it happens to be limited by the house or the pot, different modifications of the same earth. So does the Self which is one become & God, a man, & Brāhmaṇa and so on when it bappens to be limited by sach bodies which are the creation of the non-Self. The sun who is one becomes many when he is geen reflected separately in the ocean, river or pot water. So does the Self who is one become many when reflected in the several bodies (including ·Xxiv themioda)found in the universe. Just as the bakiness of the water is seen in the image alone and not in the sun, so do the doorship, enjoyership and other attributes of the mind appear in the reflected Sell (cbidābhāga) alone and not in the original Self. TAR SRLF IS BRAHMAN. As the space in the pot is not different from the space in the house and as the reflection is not distinct from the object reflecting, so is the individoal soal not distinct from the universal soul and rice versa in their true nature. As the same water is seen as the wave and the wave is seen as the foan, 60 is the Pāramárthika or Real Soal seen as the Vyāyabörjka or Practical Soal fooctioning in the world and the latter is in his turn seen at the Pratibhāṣika or seeming soul seemingly functioning ander certain conditions. The Soul may therefore be considered as three fold: (1) the Paramarthla (ap parent in sushupti or deep sleep), (2) the Tyrīvahvīrika (apparent in Jágrat or waking) and (3) the Præter bhāsila (apparent in evapaa or dreaming). The foam has no existenco apart from the wave and the wave has no existence apart from the water, The Pratibhāeika Soul has no existence apart from the Vyávabarika and the Vyāyahárika has no existence &part from the Pāramărthika, The coolnes ·XIY of the water is intact in the wave and in the loan. So are the characteristics of Existence, Conscious. begs and Bliss which appertain to the Pāramārthika Soul found in the other two also. If one eliminates the limiting conditions and finds out this Real "I" in himself by & study of the Vedānta teachings like "I am Brahman", by cogent reasoning and by recure knowledge, he becomes, as he ever was, the unlimited Brahman and all the Upanishads are agreed in proclaiming that virtue and sin no more touch him. DIETHOD OF KNOWING TRE SELY. If then the Self is no other than Brahman and Brahman is ever existent, how is it that we do not percewe it dow in direct experience and how are we to get that perception (Varņaka 1). The explanations are respectively called Adhyā. ropa or superimposition and Apavada or elimination. If we mistake a rope for & snake, we do not see the rope becanse it is superimposed by the keemiag snake and we can see the rope only if we eliminate that snake. The process of superimposition of the seeming universe on the eternal changless Brahman is called creation. The elimination of this seeming aniverse by an enquiry into, and ·XXTI perception of, its falsity and its non-existence as apart from Brahman. just as we perceive the fality of the spake and its non existence as apart from the rope, leads to the state of moksha eren in this life THE APPEARANCE OF THE UNIVERSE TEE JAUBAL STATE Just as we learn that onr seeing the snabe had its origin in our non-perception of the rope, so has this tidiverse sprnog from nescience called variously as Avidyā, mājā, mūlapraksti ani so on As our tendencies, experiences and thoughts do not die out in deep sleep but are only latent for the time being, 80 are the countless Jivas with their individual deserts and tendencies latent ia mūlaprakſti where there is perfect equilibrium of the three Gunas, Sattvam, Rajas and Tamas Vhon however they become ripe lor expression the mulaprakrti re- Bolves itself into three aspects 1. Collective maya 2 Individual Avidya and 3 inert Tamasi This we may call the causal stage in creation The author conpares the mūlaprakſti to & twine twisted oot of three coloured threads, an apter illustration would have been the white sunlight the blend of all the rainbow colours Brahman reflected in mäyk is išvara, the creator of the aniverse, Brahman reflected in ·xxvii Avidyā is the Jiva or Individual soul; Brahman reflected in Tāmasi is Matter or the physical cause of the universe. Brahman is thus both the efficient cause and the material cause of the universe bat viewed in its different aspects, just as the spider is the wealer when it weaves the web and is equally the woren when we remember that the material for the web comes only out of its body. THE SUBTILE STAGB. In the next stage of creation called the subtile stage, the causal watter or Tämasi Prakrti subjected to īśvara's will to create becomes twofold. As the causal stage has passed and the effect has come to manifest itself it is no more mere potes. tiality but is potency itself. The offsprings of Tāmasi are therefore called Saktis, 1. the Avarana Sakti (the screepiag power) and 2. the Vrshepa Sakti (the manifesting power), the anperceivability of the rope and the perceivability of the snake in the rope.spake example being the corresponding parallels. Ävarana Sakti is itself two-fold 1. Asattvainrara i, e., screening the existence of a thing, 2. Abhānão varana i. e, screening the shining forth of a thing. The former is got rid of by Paroksha Ināna or ·IXV111 Indirect Perception which 19 obtained by Stavana, learning the truth from our teachers, and the latter by Aparoksha Jnana or Direct Perception which Ar1898 when by Srayana or learning from our teachers ve dıgpel doubt, by Manana or cogitation we get rid of the sense of improbability in the truth as taught to us, and by Nididhyagana or concen. tration we dispel all mistaken conceptions Then we are free from evil and attain our inherent bliss It is the Vikshepa Sakti that becomes gubtila Ākāga or spacial substance From Akasa arises Vāya, from Vāyu Agni, from Agoi Ap, and from Ap Prithyl These sabtile elements are called Tanmatras From the Sattya aspects of these sepa. rately are bora the five Joinendriyas or faculties of sengation, from them all collectively is born Antahkarapa (the Mind) considered fourfold as Manas (the cogitating), Buddbı (the determiolog), Abamkāra (the egoistic) and Chitta (the passive) From the Rajas aspects of these elementals are Beparately born the five Karmendciyas or faculties of action, Prána or Vital Force 1a boro from them collectively and is itself considered fivefold as Praça (inhaling), Apāna (exbaliog), Vyāna (spreading), Udāna (uplifting) and Samăna (distributing) Those Beventeen vis, the five Joãnendnyas, the five Kar·xxix mendriyas, the five Prānas, Magas (including Chitta) and Buddhi (including Ahamkāra) from the Linga or Sükshma Sarira (subtile body). THE GROSS STAGE. An amalgam which consists of 50% of a particular element and 121 % each of the other four elements is called the sthūla or gross form of that particular element. This process of manufacturing is called Panchikaraņa. From grogs elements thus obtained are created the whole universe consisting of the fourteen lokas or rigions of abode, the gross bodies of Jivas and the articles of food and other objects of enjoyment. THE FORMS OF BRAHMAN. Brahman or Atmā as repeatedly mentioned before is ever one though he may seem as the many when reflected in the above-mentioned varied modifications of the non-Self (Varpaka 7). Ātma is Išpara when reflected in māya and Jiva when reflected in Avidyā. Bodies are of three grades, causal, subtile and gross, as above mentioned. ībvara as enlivering the universal or collective causal body is simply called Iszara; as enlivening the collective subtile body is called Hiranyaparbha;

·XXX and as enlırening the collective gross body is called To those who are anable to contemplate on the first conception, the second is prescribed, to those who are unable to contemplate on the gecond the third is prescribed It must be borne 10 mind that though these Išraras enliven their respective bodies they have ao sense of attachment therein, for in the first the sense of attachment being due to egoism an effect of miyā has not yet been born or has merged in the causal măjā, in the second though egoism has bad its birth there is no gross body on which it can operate, and in the third though there is egoism and also a gross body no sease of attachment can arise for thero 18 no corre lative "non-I" as he himself eovelopes the whole To those who are unable to contemplate even on Virāt the Vedas prescribe contemplation of that Isvara who assumes the Gunas Rajas, Sattvam and Tamas and creates, preserves and destroys, tho toiverse under the respective names of Brahmă, Vignu and Rudra and incarnates as Matsya, Kūrma etc, for the saying of the good and the papiebwent of the bad As these Isvaras kave distinctive forms they have the sense of attachment by 7 the JIvas they only assume it for the di an actor ideatifies himsell for the universe 1 1 &S ·the character whom he represents. To those again who are unable to contemptate even on these īśvaras the Šāstras prescribe the images made of metal etc. It is the same Iſfara that pervades the forms of Brahmă etc., as of the metal images etc., and it is He alone that gives us the fruits of our actions. The Sástras fully realising that it is impossible to convert the Jivas ingrained in duality to an immediate conception of the Oneness of the Absolute prescribe these several forms for contemplation in view of the Jivas' incompetency and not because of any severalty in Isvara Himself. The ignorant not knowing this truth think that there are really inany Išraras and fight between themselves as regards the superiority or inferiority of the particular Isvara whom they worship. So much for Iſyara. The Jiva as enlivening his causal body is called Prăjia ; as enlivening his subtile body is called raijasa; as enlivening his gross body is called Visia. He certainly has a sense of attachment in all these bodies for he cannot be a doer otherwise. > BRAHMAN AND THE SELF. As the same individual viewed from the standpoint of his son is a father, and viewed from the standpoint of his grandson is a grandfather, ko is ·ZIX the same Ātmă Isvara when relatad to māyā and Jiva when related to Avidya Isvara's Omniscience, Omnipotence, etc, and the Jiva's littleness etc, 13 due to their limiting attributes and not to any inherent difference in themselves, Water which 18 one will irrigate a whole village if confined in a lake, it will be sufficient only for a household if stored 10 & pot. Fire will seem big at the end of a big wick and small at the end of a small wich The varying capability of the water 18 due to the varying Bize of the reservoir and not to the water itself The varying size of the fire is due to the varying size of the wick and not to the fire itself So with Ātmā As fire or water is in itself neither big nor small, so are there no two Ātmās, one Omniscient and the other its reverse It 18 the elimination of these limiting attribates and the realisation of the oneness of the Atma in the Universal Soul and in the Individual Soul that forms the highest teaching of the Vedanta Sastra METHOD OF EQUATINU That teacbing 18 imparted in passages like "That art thou" in three aspects which we may call (1) Samanadhakaranya the appositional, (2) V:- seskanaviseshyabhava the definitive and (3) Lakshyalakshanabhava the connotive ·Xit (1) We may take the parallel sentence "Fle is this Devadatta", which we say when we recog. mise in an individual before us a person whom va have been or heard of before Here the words He and This staod 10 complete apposition and signify each onle the physical forin bofore us which 18 common to both the conception of He and This Similarls up the Vedic passage, I had and Thou are in complete apposition and signify each only that Brabman Consciousness which is common to botlı tlie conceptions of That and Thoa (2) "He" meaning a person endoned with the attribute of having been seen before is a conception of the past "This" meaning a person actually being seen now 18 a conception of the present When these two conceptions are equated by the word "18", the conception of 'He" has to be qualified or defined by the word "This" and the conception of. This has to be qualified or defined by the word 'He" for otherwige no equation can arise So the word “That" decoting the omdiscient absent Almighty has to be qualified or defined by the word "Thou" denoting the little knowing present individual, and cice versa. 3. Again "He" endowed with the attrabate of having been seen at & particular place or 10 a parti- 3 ·XXXIV 13 To equate cular dress cannot be entirely identical with "this" endowed with the attribute of being beon at & different place or in a different dress them therefore we must discard the inconsistent attributes and perceive the identity of the individual who has those varying attributes Similarly to equate “That" the omniscient imperceptible Ātmā with. Thou" the little-knowing perceptible Ātmi we must discard the inconsistent attributes and perceive the identity of the Ātmā who is com mon to both the conceptions That is, though the words "That" and "Thou" may denote distinct conceptions, they must be taken to connote the same underlying reality for otherwise there can be no equation at all and the word "13" will be meaninglese SIGNIFIQANCE OF WORDS The Sastras analyse thus the methods in which the meaning of a sentence 18 carried to us (a) Direct (Alukhya yrtti) = e., whether the words bear the full meanings respectively assigned to them eg, The King goes (6) Attributive (Guna vitti) ze, when one word which has a wider meaning is limited in its range of depotation by the attribate denoted by another word eg, The lily is blue, the student is fire (shining) ·XXXT (c) Connotive (Lakshana vitti) i en, where the direct meaning has to be (1) Abandonedl completely (inhallalshaga) as in "The village is on the Gadges” where to carry sease we have to substitute the word "on" by "Spear". Not abandoned (Ajahnllakshuna) but ampli fied “A red is running" where we have to add the word "house" etc., for redness being but a quality cannot run. (3) Abandoned partly anl no abandoned partly johadayahallakshuna) e.J., "He is this Devadatta," the example considered above. In the Vedic teaching "That are Thou," the direct significanre of the word " That" is Mārā plus the Brahman reflected tberein plus the Brahinan consciousness, the substratum of Mājā. The direct significance of the word "Thoa" is Avidyā plus the Self reflected therein plus the Self consciousness, the substratum of Avidyā The connotation of the word "That" is Brahman. The con. notaion of the word "Tbou" is the Self. The ipconsistent attributes of Māya and Avidyā have to be discarded and the Self whose nature is Existence, Knowledge and Bliss has to be equated with Brahman whose nature is also Existence, Knowledge and Bliss. It is one who realises this identity and ·XXXVI direct experience that attains perceives it in Moksha THE INDIOIA OF MEANING That this is the teaching of the Vedānta 19 borne home to us by applying the six tests mentioned in the Såstras "I hev are 1 Upuramı and Upasamkira --Consonance between the opening and the conclusion r9,in the famous Chhindogya sixth chapter the subject is opened thus "Io the beginning the Sat (Being) alone was, one without a second and concluded with the sentence 'All this has that for their essence and that is true", the teachiog of the oneness of the Absolute Being being cominon to both 2 Abhyusa-Repetition el, the teaching "That art Thou" is repeated oine times theroby emphasising the same 3 Apurvata-Impossibility of knowing it otherwise L4, no amount of experience or reason. jog can teach us about the truth "That art Thon". 7 the Phulam-Usefulness Bage attainment of muktı ne ·5. Upapalli—Logicality. E 9., the reasoning that we can koow Brahman "just as we know all mud-modifications by knowing a ball of mod" etc. 6. Artharada-Praise intended to probabilise and recommend the truth to 18. E..., (1) The 'creation' texts which by endocisting the creation of the Universe out of Brahman point out the non-existence of anything outside Brahman. (2) The 'maintenance texts which by stating that the Universe exists in and because of Bcahman show the latter's oneness. (3) The destruction' texts which also teach the sanje thiag showiog that the Universe dissolves in Brahman. (4) The “pervasion' texts which by stating that Brahmaa itself after creatiog the Universe entered it as jiva point out the identity of the jIya and Brahman id essence. (5) The 'control' texts which by pointing out that Brahmaz is inherent in and controlls everythiog in the Universe emphasise their subordination to Brahman and negative their independent existence.

·TXXIII (6) The 'enquiry' texta which by & Dalysing the natare of the Individual Soul and of the Universal Soal teach also the same thing (7) The 'resalt' texts which mention that by knowing Brahman one reaches the Highest and thereby induce an aspiration in the reader RIOU? UNDERSTANDING The process of waderstanding aright the teachlog of the Vedānta with the help of the above tests 13 called Sralana or learning By this we get rid of Doubt, the frst of the three bundrances to our acquiring hoowledge The second is the sense of improbability"I now know quite well that the apapishada are uniform in proclaiming the oneness of the Absolute But how cso that be in the face of the patent distinctiveness of Isvara, jiva and the Universe ?" This is removed by Manana or cogita. tion on the lines suggested by the Scripture The third 18 mistaken perception "I have understood Bright the teaching of the Vedānta. It is also perfectly logical But yet I cannot efface this in818. tent world of duality from my perception This 18 removed by . didhyasu, maintaining an uninter rupted flow of perception of Brahman The three hindrances being thus got rid of, the truth sbines 1) ·for ever more and nothing more remains to be done by the knower. BODIES AND Kosas. The distinctness of the Atmā from the three Bodies and from the five Košas or Sheaths is dealt with in the 8th and 10th Varnakas. Their com: ponent parts and other particulars about them are mentioned in detail in the table attached hereto, for facility of reference. It is true that the Atma alone exists and that the bodies and Košas can have no existence independent of Atmă. Yet they sheath or screen the Ātma just as the clouds caused by the sun hide it and the smoke caused by fire envelop it. They are therefore called Kośas or sbeaths in analogy to the sbeath of a sword. Just as we ordi. Darily call the sword-case and the sword put together as the sword, so do we give the name of Ātma to the pure Atmī and the enveloping Kosas or bodies put together; but they remain ever distinct from the Atm as the gheath is distinct from the sword. ADHTASA. The further question arises, if Ātmā is really "upconnected" (Asaiga) or "untainted" (Niranjana), how can be be bo related to the Košas or to ·al the Bodies as to be ordinarily considered one with them? The logicians recognise only two kinds of relation 221 1 Inseparable relation (Samavāya) as between a thing and its parts, the type and the individual, the quality and the qualified, the action and the actor, and so on 2 Relation by contact between two things as between & drum and the stick (Samyogo) Atmá's relation to the Kosās can be of neither sort for it is not mentioned in the examples of the first and 18 pot a thing within the meaning of the Becond We therefore give it & new dame Adhyasa or superimposition, eg, relation of the snake and the rope in the spake-rope example This may be either (1) one sided eg , Snake superimposed upon the rope and not the other way or (2) mutual eg. Ātma and its attributes being superimposed on the Košas and the Kośas and their attributes being saperimposed on the Ātma By the former superimposition we say "I am a man" etc, 'lam thirsty" "I think" etc, "1 am intelligent" etc, blissful" etc, by the latter superimposition we say "my body (life, mind, intellect or ego) exists, shines, and 18 blissful This atual superimposition 18 due to igno rance or want of discrimination 10 us It will dis- . etc, "I am

·WO
-appear if
we understand the significance of the
Vedic teaching that Ātmā is without body, if we
reason out our distinctness from our bodies by the
simple logic that they cannot be "re" for ve talk
of mur bodies just as we talk of our cows etc., and
if we experience also our aloofness just as
experience our aloofness whon the cows etc., suffer
leaving their Master ontouched by their suffering.
That the cows etc., are outside us while the Kośag
sre in us does not take any difference in principle;
but the higher degree of acuteness and purity of
intellect is certainly necessary to perceive Ātmā's
distinctness from the Kojas,
In the higher teachings of the Vedāpta, even
this relation of superimposition is not recogoibed
for supeimposition coonotes the existence of two
distinct objects at the same time. But as a matter
of fact the rope is not seen when the spake is seen,
and the soake is not seen when the rope is seen.
There is therefore no simultaneous existence of two
things to couble one to be imposed upon the other;
in fact only one, the rope, exists before, during and
after the seeming appearance of the snake; the snake
does not, in fact, exist at all before, during or after
its geerning appearance. So with the Košas. They

·xl! are reslis Mithsāle, non-existiog but seeming to be related to Aimă, the only existing Reality TER STATE OF THE JNANA It must be asked, if the Košas are only seeiningly related to the Ātunā as the seeming snake to the rope, why do they not disappear the moment Fhea imajoãda or knowledge of Ātmi arises just as the soake disappears the moment the cope 18 LAOwn The answer is this It may be that a Person perceives that the name and the form of a pot are false in that they have to existence apart from the clay which has for the moment taber oa that osme and that form, but it does not follow ibat the pot should disappear from his vision for it till endure as loog as the stability oparted to 16 by the potter subsists Similarly a person may realise that the Košus srbich seem to envelope him aro falso in that they have no existence apart from the Atma wbich forms their substratum, but it du cot follow that they should disappear at once they call eadare as long as the stability imparta s by the Prärabdha Karms (that portion of 1 Karlaa wbich bas given birth to this innlitris of three kinds (1) Pralblasska one or than 2010, the soake been lu the rope 1 ·xliii This is a creation of jIvas. This endures as loog as the seemingaese continges. (2) Vydvahärika: The Practically Real the ropo in the above example. This is the substratum for the former and made as it is of the five Elements, Akala etc., is the creation of Isvara. This endures as long as practicality continues. (3) Püramdrthska: The Truly Real ris., Ātmā. This is the substratum of the former and therefore of the former tiro also. This endares for all time. The knowledge that Atmi alone is real is not inconsistent with the perception of the other two kinds of Reality, for their reality is quite different from the Reality of Atms. It therefore follows from the above that even the knower of Atmā will perceive the world though it may be like a burat ap piece of cloth and that being in the world he mast act practically and that for good. Knowers of Ātma are of four grades (1) Brahmavid, (2) Brahmavidvara, (3) Brahmavidvarlyāu and (4) Brahmavidyarishtha. It is the last alone that is colopletely free from any activity of the mind and therefore from the perception of the outside world. He is really disembodied or Videhamukta and the prescription prohibition by the Sástras cangot therefore affect him. The other three though by virtue of OL ·liv their koowledge have gone beyood the reach of the Sistras have yet to conform to them for the guidance of the world, as they are still in the practical world and as their minds are still active THE TFXBE STATES OF EXPERIENCE The three states of experience (Vardaka 9) are (1) Jagrat or Waking when perception of the outside objects is had by means of the seoses (2) Siapa or Dream when the mind impelled by the experiences obtained while waking creates out of itself the dreamer and the dream-world (3) Sushuptz or Sleep when the whole world, gross and subtile, merges into the causal igaorance or Ajana which alone remaius perceivable by the witness Self A witness is he who unaffected himself perceives another person, 12e condation and his active ties So does the witness Self perceive the three conditions of experience, the activities therein and the experiencer It may be asked whether the experiencer 18 not himgelt the witness but as the experiencer 19, as opce before explained, a reflection of the Atmi on the mirror mind and as the mind merges in Ajāga daring sleep the reflected experiencer also disappears leaving the Ātmā alone as the ·xls witness Further the experiencer moved as he 15 by pleasure or pain cannot be said to be "unaffected," a necessary attribute of a witness. This Ātma the cilness cannot be the witnessed or known It cannot know itself as the object of the act of knowing; nor can the mind or the reflected Ātrā (jiva) kaow it Your face cannot see itself, aor cao the mirror or the reflected face see it Yuar face can be the object of seeing only as reflected in the mirror, for your face is the seen itself and cannot be seen in itself. Similarly the Ātma cannot be the object of perception for He is the perceiver himself and cannot be an object of perception Though however, He may not be perceivable it cannot be said that he is imperceptible The gun does not alluminate himsell nor is he illaminated by anybody but he is laminosity itself So the Ātmi does not perceive himself nor is be perceived by anything but he is perceptroa itself. Just as the witness is not affected by the person witnessed, his conditions or activities, 60 is the witness ātmā untouched by the experiencing Ātma (chidābhāsa), his conditions or activities The person who IB able to realise 10 direct experience this witness-ness or aloofde8s 18 verily a makta ·xvi Toe NATURE OF ATMA 9s The Atmā has been mentioned before being Existence (Sad) Coosciousness (Chn) B1158 (Ananda) Sit is Being in the past present and future unchanged and impossible of being pat an end to for any reason, its opposite the non-existing, Asat, does not exist as & matter of fact in the past, present or fatura bat seems to exist and disappears 00 enquiria6 The rope and the snake seeming therein are appropriate ample Chet is Shang of its own accord, independent of any other light, and illaninating the non shining, its opposite, the dali jada, is incapable of ebin ing by itself or iluminatiog others The sun and a pot are appropriate exemples Ananda is Happioess of one's own accord, unlimited and eternal, its opposite, the painful Dnh kha, 18 perceived as barmful or as the object of apersion and is quite distinct from happiness, Sukha, which is sought after for its own sake and not as a means to any other Nectar and poison are appropriate examples Dohkha or misery 18 of three kinds 1 Adhyatmika bodily, caused by diseases etc, ·ylyri 2. Adhibhauttha physical, caused by serpents etc, 3. Idhidaivika: Dataral, caused by excessivo rains etc Knowing the above defiinitions ve must distinguish the Atmā who is existent like the rope, shining like the sup and blissfal like nectar, from the universe which is non-existent like the snake, dull like the pot and painfal like the poison. He attains Moksha who realises this distinction in direct experience and knows the Atmā AGMA IS SAT. Besides the Sratis which point out that the Self alone exists, our common experience, rather feeling, that we never were not and that we never will cease to be, even though our present bodies may be of recent date and are likely to vanish before long, is instanced (Varpaka 11) as proof of the fact that the Selt is Existent. Its existence is existence absolute, incapable of being absent in the past, present or the future. It is beginningless, ever present and ever lasting Again, as we have now got our bodies, there must be some cause for our getting them and that cause must necessarily be antecedent to the birth of

·tuin
these bodies for otherwise it will not be a cause
That cause 18 Karma Again for the performance
of that prenatal harma ve nast ourselves bave
existed and must have been endowed with bodies
Thoso bodies again must be traceable to a stil!
further Karms antecedent to the birth of those
bodies and so on backwards ad infinitum Karına
and embodiment are therefore begioningless in that
they form an ever receding chain l'he Self which
subsists and forms the substratum for this chain
must be also beginningless but in his ova nature
Similarly the Karma that we do nos will not be
wasted but will give os fresh bodies in the future
with those fresh bodies we will perform fresh
Karma the seed for still futuro bodies and so on
forwards ad infinitum till of course Karma 18
absolutely destroyed by the birth of Jnāda l'ho
Self which subsists throughout this coming chain
of future births and Karma must be also endless
though in his own nature, even if Karma 18
destroyed and future birth is put an end to, the Self
is not destroyed but he exists for ever more as over
before but disembodied and free The Self 18 tbus
ever Existent, Eternal Even the great Pralaya or
Diesolution 18 onlı for the universe and not for the
Self who cannot be dissolved

·Ilir AINA 18 CAIT. The Sell is Chit for he sbides by himself unaided by any other light and illamines the whole aniverse by his own light It may be asked how can we, ignorant as we are, be said to illumine the whole universe. But the answer is plaio that the outside universe however big and varied it may be is after all oply inert matter and cannot be the object of our perceptioo nnless we throw upon it the flood of our consciousness-light; it can never know us. Similarly the entire inside world consisting of the various Košas, feelings, thoughts etc., within us is also inert and cannot be the object of our perception unless we turn upon it our consciousness; it can never know us. Even the mind which seems to boow everything cannot know the Self for it is after all only an inert product of matter subject to various limitations and changes. The Sruti that the Ātmā bas to be seen only by the mind most not be taken literally. Gold glitters when molten by fire. This does not mean that fire imparts or creates the glitter in the gold but only that when by fire the impediments to glittering are removed the gold glitters by virtue of its own Datuze. 4 ·Similarly theo the purified mind dispels Aja na the Self shines in his patire glory Lven then the dispelling power of the mind does not inhere in the inert miad but is borrowed from the Self We say that a lamp dissipates darkness but the mere lamp-vessel, the oil or the vick therein have no power in themselves to destroy darkness, nor can the ever present unlimited Agni do it It 18 the combination of these all that has got that power The whole combination is called a light and 18 conceived of as destroying darkness Similarly in the body lamp filled with the oil of Karma, the fire of Atmá igniting the vick called mind gets the name of Java and dispels darkness but that power 18 really oply in the Atmā and not in the others ĀTMA 19 ANANDA The Self 18 Anaoda blisg eternal, ancaused and unexcelled We experience it every day in deep sleep It is not mere abgence of pain that we experience then but positive happiness for we remember op waking up that we slept happily. The bappiness experienced then is eternal as the limitations found in wakiog or dreains are absent then, is uncaused as women and other objects which seem to make us happy in Waking or dreams are entirely absent then, and is uneacelled as we long for it ·li piness which & bove all pleasures and actually hate such pleasures when they seek to distarb our sleephappiness It mast oot be argued that it cannot be eternal as we do not perceive it in waking or dream for the fact is that it is present even in those two other states but is not perceived clearly owing to the various passing phases of seeming finite hap obscure the ever-sbining bliss. Though the smoke caused by fire may seem to obscure the fire, though the dew caused by the sun may seem to obscure the con, the wise do know that the fire or the sun can never be obscared by them So does the knower of Atmā realise that though the finite appearances of happiness apparently caused by women and the like seem to obscore the inherent eternal infinite happiness of the Self they really owe their origin ools to the latter and that the latter cat never be obscored at all He will realise that this Āpanda shines adobscured and unlimited in all the three states of experience It is impossible to convey to another an idea of the magnitude of this Ānanda for it is infinite It cannot be expressed in words or even recollected in its entirety Even the Vedānta is powerless to adequately describe it, day, Isvara bimself cannot express it adequatels It can be realised only in one's direct experience Though ·lui you can so experience it you cannot experience it as an olject of experience for you are then Ananda Itselt THE ĀTMA IS ABSOLUTE AND UNLIMITBD In the Iwelfth and last Varnaka the galimı tedness of the Atmā is explained to remove the pos. bible misconception that the epithets Sat, Chit and Aganda signify distinct and independent characteristics Limitation 18 of three kinds (1) by space (Desa) (2) by time (Kāla) and (3) by things (Vastu) As the limitation by space can bare reference only to our bodies occupyiog limited space and not to the Ātrā which transcends space, it cannot have tbat limitation In the previous Varpaka it was pointed out that the Atmā is eternal and is there tore unlimited by timo The third kind of limitation 2 , by thinga is itself of three sorts (1) lımıtation by the existence of a similar thing (Sajatiya) e g, a tree is limited as a similar trea exists (2) limitation by the existence of a dissimilar thiog (VijátIya) e, a tree 18 limited as a dissimilar stone esists (3) limitation by the existeace of differentia. tion in itself (Svagata) e 9, a tree is limited as it 13 differentiated into the trunk, leaves, branches, fruits etc ·liii ātmā cannot be limited in any of these ways for the respective reasons that there is no second Atmā, that the dissimilar Anātmi has no independent existence, that ātmā being partless and homegeneous there is no possibility of di ferentiation in it. The three characteristics of Sat, Chit and Ananda are not distinct one from the other for, if they were, chittva (consciousness) being different from Sattya (existence) cannot exist but will be Asat or non-existent like the son of a barren woman. You cannot say in order to avoid this conclusion that Chit is distinct from Sat and yet is not "Asat bat is also & Sat though a different one, for this assames the possibility of equating Chit with & Sat, just what you wanted to avoid by this assumption. The assumption therefore that Obit is distinct from Sat will lead to varions agamolies, inconsistencies and dilemmas, Similarly Sat is one without a second and therefore ever full and therefore ever Ananda, blissful. The Sat cannot be limited by another 83t for there are no two Sats nor by Asat for Asat cannot exist. It will be seen therefore froin the above that Sat, Chit and Apanda are not distinct characteristics, but that characterisation by any of these inclades the other two. The tree could be differentiated into boughs, leaves etc., for they are finite things limited ·ly In the foregoing pages I have merely summaised the contents of the book and have not made rany attempt to compare or contrast the same with other books on the same subject. There are of course some minor differences but the beginner for whom especially this book is intended can igocre them for all practical purposes; they do not waterially affect his obtaining a proper grasp of the main principles of the Vedānta. Tinnevelly. R. Krishnaswamy Aiyar.

·कोशः अवयवाः उपादान मानन्दमयः विज्ञानमयः " मूलाशानं अज्ञानवृत्तयः १. प्रियं २. मोदः अज्ञानं ३. प्रमोदः) बुद्धिः भूतसूक्ष्म सत्यांशसा अहंकारः थोत्रम् सूक्ष्माकाशसत्त्वांशः त्वक् " घायुः ॥ चक्षुः तेजः जिह्वा पापा घ्राणः पृथ्वी मनः भूतसूक्ष्म सत्वांशसी चित्तं वाक सूक्ष्माकाशरोशः पाणिः " घायु: पादः तेजः पायु: उपस्थः पृथ्वी ज्ञानेन्द्रियाणि " " , " मनोमयः " " कर्मेन्द्रियाणि आपः प्राणमय: प्राण: अपानः व्यानः उदानः (समानः प्राणा: भूतसूक्ष्मरजॉशसमष्टि अनमयः शिर मादीनि पञ्चीरतभूतानि ·स्थानं देवता व्यापार: अभिव्य-व्यष्ट्य. पत्यवस्था भिमानी - सुपुप्तिः प्राशः VI. : मुखं LYAN रस" LIBRAR गन्ध" चतुर्मुखः निश्चयः हृदयं अभिमानः कर्णशाकुली दिक शम्दग्रहणं SN त्वक वायुः स्पर्श, कृष्णतारं सूर्यः रसना वरुण: नासा अश्विनी कण्ठः चन्द्रः संकल्पविकल्पौ। स्वप्नः तैजसः नामिः विष्णुः अवधानं ताल्वादिः अग्नि घचनं करतल: इन्द्र: आदानं पादतलः उपेन्द्रः गमनं मृत्युः विसर्जन उपस्थ: प्रजापतिः आनन्दनं हृदयं विशिष्टः उच्छासः विश्वसृष्टः निश्वासः गुदः विश्वयोनिः बलादानं सर्वत्र अजः उद्गमनं कण्ठः जयः अन्नपचननयने नाभिः जाग्रत् विश्वः ।

·Mara -- ॥ श्रीः॥ ॥ लघुवासुदेवमननम् ॥ + ॥ प्रथमवर्णकम् ॥ सर्वतन्त्रस्वतन्त्राय सदात्माद्वैतवेदिने । श्रीमते शंकरार्याय वेदान्तगुरवे नमः ॥ १ ॥ योऽवतीर्ण इहाचार्यरूपेण यतिनां मुदे । श्रीमन्नारायणं वन्दे तं हरिं करुणानिधिम् ।। २ ।।

·+ लघुवासुदेवमनने मननाख्यं प्रकरणं वासुदेवयतीश्वरैः । रचितं विस्तरेणाद्य संग्रहेण प्रकाश्यते ॥ ३ ॥ वालानामुपकाराय मम विज्ञानसिद्धये । तत्र श्रीबालगोपालकृष्ण: संनिहितो भवेत् ॥ ४ ॥ इह खलु धर्मार्थकाममोक्षाणां चतुर्णा पुरुषार्थानां मध्ये मोक्ष एव परमपुरुषार्थः, नित्यत्वात् 'न च पुन- रावर्तते न च पुनरावर्तते' (छा० ८. १५. १.) इति श्रुतेः । इतरेषां त्रयाणां न तथात्वम् , अनित्यत्वाद 'तद्यथेह कर्मचितो लोका क्षीयत एवमेवामुत्र पुण्यचितो लोकः क्षीयते' (छा० ८. १. ६.) इति श्रुतेः । स च मोक्षो ब्रह्मज्ञानादेव सिध्यति , 'तमेव विदित्वाति मृत्यु- मेति नान्यः पन्था विद्यतेऽयनाय' (श्वे० ६.५.), 'ब्रह्मविदाप्नोति परम् ' (० २.१.) इत्यादिश्रुति- म्यः॥ तच ब्रम अध्यारोपापवादाम्यां ज्ञातव्यम् , आरो- पित्तनिवृत्त्यैवाधिष्ठानज्ञानोदयात् , 'अध्यारोपापवादा- भ्यां ज्ञातव्यस्तत्त्वनिर्णयः', 'न कर्मणा न प्रजया धने- न त्यागेनैकेऽमृतत्वमानशुः' (कै० २.) इति वचनात् । तस्मान्मुमुक्षुणा अध्यारोपापवादाववश्यं शावन्यो ।

·- प्रथमवर्णकम् । तत्राध्यारोपो नाम शुक्तिकायां रजतयत् , रज्जौ स- वत्, स्थाणौ पुरुषवच निष्प्रपञ्चात्मवस्तुनि प्रपञ्चा- रोपः । अयमध्यारोपो वस्त्वज्ञानादागतः । तदज्ञानमे- वाविद्या तमो मोहो मूलप्रकृतिः प्रधानं गुणसाम्यमव्यक्तं मायेति चोच्यते । मूलप्रकृति म शुक्लरक्तकृष्णतन्तुस- मुदायरूपरज्जुबत्सचरजस्तमोगुणसमूदायरूपा । अस्याः प्रलयो महासुपुतिरिति च नाम । अस्यां मूलप्रकृताच- नन्तकोटिजीवाः खस्वकर्मवासनाभिः सह जतुपिण्डे सुब- रेणव इव सृष्टेः पूर्व लीना वर्तन्ते । अयमनुमा सक- लजनानां सुपुप्त्यवस्थायामस्ति । सा मूलप्रकृतिः सृष्टि- काले परिपकजीवकर्मवशान्मायाऽविद्या तामसीति त्रि. विधा जाता । तत्र माया विशुद्धसत्त्वप्रधाना । तत प्रति- विम्वित सत्सृष्टेः पूर्व विद्यमानं ब्रह्मचैतन्यमीवर इत्यु- च्यते । तस्याच्याकृतोऽन्तर्यामीति च नाम । स एव जगत्स्रष्टा । स एव परिपूर्ण ब्रह्मचैतन्यम् । तदेव ताम- स्यवच्छिमं सज्जगदुपादानमपि भवति । तन्तोरूर्णना- मवत्स्वोपाधिप्राधान्येनोपादानकारणं स्वप्राधान्येन नि- मित्तकारणम् ॥ अपमीश्वरः केन प्रकारेण जगत्सृष्टवानिति चेत्, ·लघुवासुदेवमनने उच्यते-पूर्वोक्ताऽविद्या रजःप्रधाना बहुप्रकाराऽनन्ता) तदवियाप्रतिविम्बितचैतन्यरूपा जीया अप्यनन्ताः। अनयोर्जीवेश्वरयोर्व्यष्टिरूपाऽविद्या समष्टिरूपा मूलप्रक- तिथ क्रमेण कारणशरीरे । तयोः कारणशरीरयोजविस्ये- श्वरस्य चावस्थानं सुषुप्त्यवस्था । तयोः स्वस्वकारणश- रीरमेवानन्दमयकोशः। एवं कारणप्रपञ्चसृष्टिः ।। अधक्ष्मप्रपश्चसृष्टिरुच्यते-- ईश्वरस्येक्षणवशाचमो- गुणरूपा प्रकृतिरावरणशक्तिर्विक्षेपशक्तिरिति द्विविधा जाता। तत्र विक्षेपशक्तिरेव सूक्ष्म आकाशोऽभवत् । आकाशाद्वायुः। वायोरग्निः । अनेरापः। अध्यः पृथिवी। एतेषां पञ्चभूतानां सूक्ष्मभूतान्यपञ्चीकृतानि तन्मा- वाणि चेति नाम । एतेषामपि सत्त्वरजस्तमोगुणाःकार- णादसानादागताः सन्ति । एतेषामाकाशादीनां पृथक्प- थक्सत्त्वगुणांशाच्योनं त्वचक्षुर्जिह्वा प्राणमिति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि क्रमेण जातानि । आकाशादिसत्त्वसम- यथाऽन्ताकरणं जातम् । तच्च मनोबुद्धचहकारचित्तभदेन चतुर्विधम् । तत बुद्धावहंकारस्य मनसि चित्तस्य चान्त- र्भावः । एवमाकाशादिरजोगुणाद्वाक्पाणिपादपायपस्था इति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि जातानि । आकाशादिरजोगु- ·प्रथमवर्णकम् । 'णसमथ्या प्राणो जातः । स च प्राणापानव्यानोदान- समानभेदेन पञ्चविधः। एतज्ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं करें- न्द्रियपञ्चकं प्राणपञ्चकं मनो बुद्धिश्चकीभूय सप्तदशा- त्मकं सूक्ष्मशरीरं लिदाख्यमुच्यते । इदमेव भोगसाध- नम् । अस्मिन्सूक्ष्मशरीरे जीवेश्वरयोरपस्थितिः खप्ना- वस्था । असिन्विज्ञानमयकोशो मनोमयकोशःप्राणमय. कोशश्च सन्ति । एवं सूक्ष्मसृष्टिप्रकारः ॥ अथ स्थूलसृष्टिमकार उच्यते--- अथ तमोगुणप्रधा- नान्यपञ्चीकृतान्याकाशादीनि पञ्चापि भूतानि प्रत्येक द्वेधा विभज्य तत्रैकैकमध चतुर्धा विभज्य स्वार्धमागं विहायेतरभूतार्धभागेषु संयोजनं पञ्चीकरणम् । एवं कृते पञ्चापि पञ्चीकृतानि भवन्ति । एतेभ्यः पञ्ची. कृतेभ्यो भूतेभ्यो ब्रह्माण्डं तदन्तश्चतुर्दश भुवनानि तेषु चाण्डजजरायुजस्वेदजोद्भिज्जरूपचतुर्विधस्थूलशरीराण्य- मादिमोग्यवस्तूनि च जातानि । अस्मिन्स्थूलशरीरे जीव- श्वरयोरवस्थानं जाग्रदवस्था । इदं स्थूलमेवान्नमयकोशः। एवं स्थूलसृष्टिप्रकारः॥ इंदं कारणशरीरं सूक्ष्मशरीरं स्थूलशरीरं च प्रत्येकं ·, ६ लघुवासुदेवमनने व्यष्टिसमष्टिभेदेन द्विविधम् । 'बनम् । 'ग्रामः' इत्यादि समष्टिः, 'वृक्षः' 'गृहम्' इत्यादि व्यष्टिः । एवं सर्व- शरीरं समष्टिः, एकशरीरं व्यष्टिः । तत्र समरघुपाधिक ईश्वरः, व्यष्टयपाधिको जीवः । तत्रापि कारणसमष्टचे- श्वरा, कारणव्यष्टया प्राज्ञः । सूक्ष्मसमष्टया हिरण्यगर्भः, सूक्ष्मव्यष्टया तैजसः । स्थूलसमष्टया वैश्वानरः, स्थूल- व्यष्टया विश्वः । इति जीवेश्वरयोरवान्तरभेदः ।। अयमेवेश्वरः सत्त्वरजस्तमोगुणैरुपाधिभिब्रह्मविष्णुरु- द्ररूपेण सृष्टिस्थितिसंहारान्करोति । ब्रह्मणो विराट्पुरुपे- अन्तर्भावः । विष्णोहिरण्यगर्भऽन्तर्भावः । रुगस्य चेश्वरे- अन्तर्भावः। एवं प्रपञ्चोत्पत्तिः अयमेवाध्यारोपः । इदं विक्षेपशक्तिकार्यम् ॥ अथावरणशक्तिकार्यमुच्यते-- ईश्वरमात्मज्ञानिनं च विहायान्येषां सर्वेषां जीवानां पञ्चकोशानामात्मनश्च भेदमावरणशक्तिरन्धकार इवावृणोति । आवरणं च द्वि- विधमसत्त्वावरणमभानावरणं चेति । 'वस्तु नास्ति' इति व्यबहारकारणमसचावरणम् । 'वस्तु न भाति' इति व्यवहारकारणमभानावरणम् । आवरणशक्तिकार्यमेव सं.

·प्रथमवर्णकम् । सारवृक्षस्य मूलम् , न विक्षेपशक्तिकार्यम् । एतन्मोक्ष- सिद्धेरपि हेतुः। द्विविधमप्यावरणं तत्वज्ञानेन, विना- श्यम् । तत्त्वज्ञानं च परोक्षज्ञानमपरोक्षज्ञानं चेति द्विचि- धम् । तत्र गुरुमुखाद्वेदान्तजन्यं ज्ञानं परोक्षज्ञानम् । इदमेव श्रवणम् । अनेन 'वस्तु नास्ति' इत्येवंरूपमस- त्वावरणं नश्यति । तदा 'वस्त्वस्ति' इति व्यवहियते । श्रवणेन संशयं मननेनासंभावनां निदिध्यासनेन विपरी- तभावनां च निवर्त्य देहात्मज्ञानयमात्मज्ञानं जायमान- मपरोक्षज्ञानम् । अनेन 'वस्तु न भाति' इति व्यवहार- हेतुरमानाचरणं नश्यति । एवं परोक्षज्ञानेनापरोक्षज्ञानेन च 'ब्रह्म नास्ति , न भाति' इति व्यवहारहेतुरावरण- द्वयमपि नश्यति । तदाऽनर्थनिवृत्तिरानन्दावाप्तिथ म- वतः । इति सप्तावस्थाः सिध्यन्ति । सप्तावस्था नाम- अज्ञानमावृतिस्तद्वद्विक्षेपश्च परोक्षधीः । अपरोक्षमतिः शोकहतिस्तृप्तिर्निरङ्कशा॥' इति । एवमाकाशवनिर्मले चैतन्ययस्तुनि मिथ्याभूतप्रपञ्चकल्पनमध्यारोपः ॥ अथापवाद उच्यते-'कारणव्यतिरेकेण कार्य ना- स्ति' इति चोधेन शुक्तिकायां रजतपद्रज्जो सर्पवच्च 'ब्रह्मणि प्रपञ्चो नास्ति' इति निधोऽपवादः। 'या -

·छधुषासुदेवमनने
मा सामाया' 'या न विद्यते साऽविद्या' इति व्युत्पत्या
मायायाः कल्पितत्वं सिद्धम् । एवं यः 'ब्रह्मव्यतिरेकेण
किमपि नास्ति, तमामेव' इति विचार्य जानाति स
एव जीवन्मुक्त इति वेदान्तसिद्धान्तः ॥
इति प्रथमवर्णकम् ॥

·-- ॥ द्वितीयवर्णकम् ॥ अथ द्वितीयवर्णकेऽनुबन्धचतुष्टयमुच्यते । विपयः प्र- योजनं संवन्धोऽधिकारी चेत्यनुबन्धचतुष्टयम् । अस्य वेदान्तशास्वस ब्रह्मैव चिपयः । मोक्ष एव प्रयोजनम् । प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावो योध्यवोधकमावो वा संबन्धः । साधनचतुष्टयसंपनोऽधिकारी । यथा बृहस्पतिसपने ब्राह्मण एव राजसूये क्षत्रिय एव, तथा वेदान्तशास्त्रे साधनचतुष्टयसंपन्न एवाधिकारी । नित्यानित्यवस्तुवि- बेक इहामुत्रार्थफलभोगविरागः शमादिपद्कं मुमुक्षुत्वं चेति साधनचतुष्टयम् । 'ब्रह्मैव नित्यम्, जगदनित्यम्' इति श्रुतिस्मृतिपुराणादिना खयमेव जायमानं ज्ञानं नि- त्यानित्यवस्तुविवेकः । 'इह स्रक्चन्दनादिविषयभोगो- ऽमुत्राप्सररास्त्रीविषयादिभोगश्वेत्युभयमप्यनित्यम्' इति वषान्ताशनमूत्रपुरीपादिवत्तन चैरस्यमिहामुत्रार्थफलभो- . - ·१० लघुवासुदेवमनने गविरागः । शमदमोपरतितितिक्षासमाधान श्रद्धा इति श- मादिपदकम् । शमो नाम श्रवणादिव्यतिरिक्तेभ्यो निव- यात्मन्येव श्रवणादिविषये मनसः स्थापनम् । दमो नाम ज्ञानकर्मेन्द्रियनिग्रहः । उपरति म संन्यासो नि- कामकर्मानुष्ठानं व्यवहारलोपो चा । तितिक्षा नाम प्रारब्धागतशीतोप्पणादिसहनम् । समाधानं नाम श्रवणा- अनुकूलविपये मनसः समाधिः । श्रद्धा नाम गुरुवेदा- न्तवाक्यविश्वासः । इति शमादिपदकम् । गृहे दह्यमाने तत्रस्थो दखमानः पुरुषो यथा कलत्रपुत्रादिकं परित्यज्य स्वतापोपशमनार्थमेव बहिनिर्गत्य तापोपशमनं कर्तुमि- च्छति, एवं सांसारिकतापोपशमनं संपादयितुं त्यक्तस- वैषणस्य ब्रह्मतादात्म्यभावे मोक्षे तीनेच्छा मुमुक्षा । लोके केषांचित्रित्यानित्यवस्तुविवेके सत्यपि वैराग्यस्था- दर्शनादिहामुत्रार्थफलभोगविरागेणापि भवितव्यमित्यु- तम् । तदुभयसत्त्वेऽपि केपांचिपीश्वराणां कोपतापा- दिदर्शनाच्छमादिनापि भवितव्यमित्युक्तम् । एतत्त्रितये सत्यपि केपांचिद्भक्त्येश्वरोपासकानां ज्ञानाधिकारादर्श- मान्मुमुक्षयापि भवितव्यम् ।। एवंरूपोऽधिकार्युपहारसमित्पाणिः सन्सद्गुरुमुपगम्य ·द्वितीयवर्णकम् । नमस्कृत्य विश्वासविनयाभ्यां सह 'हे स्वामिन् , हे भ- मथन, गुरो' इति संबोध्य 'जीवः कः? ईश्वरः कः? जगत्कीदृशम् ? एतस्त्रितयं करसादागतम् ? कस्सादमि- ध्यति ?' इति प्रश्नं कुर्यात्, 'परीक्ष्य लोकान्कर्मचिता- ब्राह्मणो निर्वेदमायानास्त्यकृतः कृतेन । तद्विज्ञानार्थ स गुरुमैवाभिगच्छेत्समित्पाणिः श्रोत्रियं ब्रह्मनिष्ठम् ।।' (मु०१.२.१२.) इत्यादिश्रुतेः 'तद्विद्धि प्रणिपातेन प- रिप्रश्नेन सेचया। उपदेक्ष्यन्ति ते झानं शानिनस्तत्त्वद- शिनः ॥' (गी० ४.३४.) इति गीतापचनाञ्च ।। एवं शिष्येण मार्थितः सद्गुरुर्दयया सचरजस्तमोगु- गर्जीवेश्वरजगतामागमनमकारं बोधयित्वा आत्मस्वरूप. मपि करतलामलकवरोधयति । अस्याधिकारिणःसाधन- चतुष्टयं च बहुजन्मार्जितपुण्यपुञ्जपरिपाकचशादीश्वरानुन- हेण लब्धमिति चेदितव्यम् । एतत्तत्वज्ञानमदायकं गुरु- मीवरमेव विद्यात् । एवं यो गुरुमुखाजीवात्मपरमात्म- नोरभेदं विचार्य जानाति स एव मुक्तिं गमिष्यतीति सिद्धम् ॥ इति द्वितीयवर्णकम् ॥

·॥ तृतीयवर्णकम् ॥ . अयं प्रपञ्चः कतिविध इति चेदात्माऽनारमा चेति द्विभकारः । पञ्चातीतस्यात्मनः कथं पपञ्चान्तर्भूत- त्वमिति न शइितव्यम् । कथमिति चेत्, अस्य अप- ञ्चस्य चेतनाचेतनात्मकत्वादात्मनश्वनरूपत्वादात्मानं चिना अपश्चस्यामावादात्मनः प्रपञ्चान्त वो वक्तव्य एष । तर्हि चेतनं किमचेतनं किमिति चेत्, जङ्गमं सर्व चेतनं स्थावरं सर्वमचेतनम् । तर्हि चेतनानामचेतनानी च प्रत्येकं बहुप्रकारत्वात्कथं द्विप्रकार एवं प्रपञ्च इति चेच्छृणु । अनात्मैक एव । स कार्यरूपेणानेकरूपोऽभूत् । आत्मा चैकरूप एव । सोऽप्यनात्मकार्योपाधिभिरनेक- जीचा इत्यनेकेश्वरा इति च माति । एकस्येश्वरस्य जीव- यत्कथमनेकत्वमिति चेत , पुण्यक्षेत्रेषु गृहेषु च शिवविष्यादिमूर्तिभेदेन स्थितत्वादि मृच्छि- ·तृतीयवर्णकम् लादिरूपाणां तासां मृर्तीनां कथमीश्वरत्वमिति चेत; ईश्वरत्वमस्ति, सर्वैरपि तासु मूर्तिपु बहुद्रव्यव्ययं कृत्वा अभिषेकनैवेद्यादेः क्रियमाणत्वात् । येषां शास्त्रे विश्वासो नास्ति ते म्लेच्छादयो मूर्तीनां पूजने नोदाहरणीयाः, सर्वतः श्रद्धावतामेवोदाहरणीयत्वात् । किं च हेये मल- मूत्राद्यात्मकेऽस्सियारीर आत्मबुद्धिं कुर्वतां जीवानाम- त्यन्तशुद्धासु मूर्तिप्वीश्वरघुद्धिकरणे को वा दोपः? एवमेकस्यात्मनः कार्यरूपेणानेकत्व एकस्यात्मनोs. नात्मकार्योपाधिभिरनेकत्वे च दृष्टान्तः क इति चेत्, शृणु । यथै कैव पृथिवी कार्यरूपेण परिणता सती पर्वतो वृक्षो गोपुरं कुब्बं कुसलं गृहं मठो घटः शराव इत्यादि- भेदं गच्छति, तथा मूलप्रकृतिरनात्मैक एव कार्यशरीर- रूपेणानेको जातः; यथा आकाश एक एव पृथिवीका- योपाधिषु प्रविष्ट इव प्रतीयमानः 'अयं घटाकाशः' 'अयं मठाकाशः' इत्यादिरूपेणानेकधा भाति, तथा आत्मा स्वयमेकोऽपि तत्तच्छरीरोपाधिभिस्तन प्रविष्ट इव सन् देवो मनुप्यो रामः कृष्णो ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः पशुः पक्षी क्रिमिः कीट इति बहुधा भाति। अयमवच्छिन्नपक्षे दृष्टान्तः । प्रतिविम्वपक्षे तु, समुद्रो ·१४ लघुवासुदेवमनने नदी तटाकः कूपो घटजलमित्येकमेव जलं यथा बहुधा जातम्, तथाऽनात्मापि बहुधा जात; तेपु समुद्रादि- वादित्य एक एव प्रतिविम्वितः सन्यथा बहुधा जातः, तथैक एवात्माऽन्तःकरणसहितेषु सर्वेष्वपि शरीरेषु प्रति- बिम्बितः सम्बनेको जातः, इत्युभयत्रापि दृष्टान्तो ज्ञा- तव्यः । यथा जलधर्माः शीतचलनादयस्तज्जलनिष्ठम- तिबिम्ब एव भान्ति बिम्बभूतमादित्यं न स्पृशन्ति, नथाऽन्तःकरणधर्माः कर्तृत्वभोकृत्वविकारा अपि तद- न्ताकरणनिष्ठचिदाभास एव भान्ति विम्बभूतमात्मानं न स्पृशन्ति । तसाज्जीवात्मैव परमात्मा परमात्मैव . जीवात्मा । कथमिति चेत्, यथा घटाकाश एव महा- काशो महाकाश एव घटाकाश एवमिति जानीहि ।। ननु जीवात्मनः कल्पितत्वात्कल्पितस्य चासत्यत्वा- कथं तस्य सत्यपरमात्माभेद इति चेत् । पारमार्थिको च्यावहारिका प्रातिभासिक इति जीवविविधः । एते जीवा क्रमेण सुषुप्तिजाग्रत्स्वभाभिमानिनः । यथा जले तरङ्गः कल्पितस्तरङ्गे च फेन कल्पितः, तथा पारमार्थिक व्यावहारिकः कल्पितो व्यावहारिके च प्रातिमासिका कल्पितः । यथा माधुर्यद्रवत्वर्शत्यादीनि पारमार्थिकज- १ ·तृतीयवर्णकम् । लनिष्ठान्येव सन्ति तरने भान्ति तद्वारा फेनेऽपि भान्ति, तवत्सचिदानन्दाः पारमार्थिककूटस्थनिष्ठा एय सन्तो व्यावहारिके भान्ति तद्वारा मातिभासिकेऽपि भान्ति । यथा फेनस्तररं विना नास्ति तरङ्गोऽपि जलं विना नास्ति जलं तु परमार्थभूतम् , एवं प्रातिभासिकोऽपि व्यावहारिक विना नास्ति व्यावहारिकोऽपि पारमार्थिक विना नास्ति । तस्माद्यथा परमार्थत्वेन घटाकाशो महा- काश एव , एवं पारमार्थिकः कूटस्था परमात्मैवेति सि- द्धान्तः । एवम् 'नेति नेति' (० २. ३. ६.) इति चाक्येन देहादिपञ्चकोशेभ्यः पारमार्थिक कूटस्थं पृथ- कृत्य तं पारमार्थिकं कूटस्थम् 'अहम्' इति जानन्सन् तत् 'अहं ब्रह्मास्मि' इति युतिविचारेण युक्तिभिदृढनि- थयेन साक्षात्कृत्य तिष्ठति । स एष परिपूर्णब्रह्मस्वरूपा, तमेव पुण्यपापकर्माणि न स्पृशन्तीति सर्वा अप्युपनि- पद एकतात्पर्येण घुष्यन्ति । इति तृतीयवर्णकम् ॥ -- +- ·॥ चतुर्थवर्णकम् ॥ इदानीमस्य जीवस्य दुःखं च जन्म च कर्म च रागद्वे- पादि चाभिमानश्वाविवेकश्चाज्ञानं चेत्येतेषु पूर्वपूर्व प्रत्यु- चरोत्तरं हेतु तत्र दुःखादिचतुष्टयं चतुर्थपञ्चमवर्णक- योर्विचार्यते॥ जीवात्मनो दुखं स्वाभाविकं वा आगन्तुकं वेति चेत्, आगन्तुकमिति ज्ञेयम् । स्वाभाविकमिति चेदनेकदोषाः सन्ति । तत्कथपिति चेत् । अस्य जीवात्मनो दुःखं खा. भाविक चेदुःखनिवृत्तिः कदाचिदपि न स्यात् । सुखमपि कस्वापि न स्यात् : दुःखनिवृत्त्यै सुखमाप्त्यै च कस्या- पि कर्म न स्यात् । सत्कर्मयोगध्यानोपासनेषु कस्यापि प्रयतो न स्यात् । वेदशास्त्रपुराणानि च व्यर्थानि स्युरिति जानीहि । ननु दुःखं स्वाभाविकमस्तु तन्नित्य च ·चतुर्थवर्णकम् । प्रयत्नं करोत्विति चेत् । कदाचिदप्येतन्न संभवति, स्वा- भाविकस्य स्वस्वरूपत्वात् । स्वस्वरूपनाशार्थ को वा प्रयत्नं कुर्यात् १ स्वस्वरूपनाशे सति पुरुषार्थभाकः स्यात् ? स्वाभाविकमेव स्वस्वरूपं कथमिति चेत् । गुडस्य मधु- रगुणः स्वमावः । तस्य मधुरगुणस्य नाशे भवितव्ये गुड- स्यैव नाशो भवेत् । तथा जीवात्मनो दुःखं स्वाभाविक चेहःखनाशे भवितव्य आत्मस्वरूपनाश एच स्यात् । आ- त्मनो नाशो नास्ति । अविनाशी नित्य इति च 'अवि- नाशी वा अरेऽयमात्मा' (वृ० ४. ५. १४.) 'आका- शवत्सर्वगतश्च नित्यः', 'न जायते म्रियते वा विपश्चि- नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चित् । अजो नित्यः शाश्वतो- ऽयं पुराणो न हन्यते हन्यमाने शरीरे ॥' (कठ० २. १८.) इत्यादिश्रुतयो वदन्ति । तसादात्मनो दुःख स्वाभाविक न भवति, किं त्यागन्तुकमेवेति जानीहि । ननु स्वाभाविकं नश्यतु सरूपं तिष्ठत्विति चेत्, तन्न संभवति । मन्वनेः स्वाभाविकमुष्णत्वं मणिमन्त्रादिमि- गच्छति, स्वरूपनाशोऽपि नास्ति, अन्यच्छैत्यमप्या- गच्छति । तथाऽऽत्मनोऽपि दुःखं स्वाभाविकं भवतु , तदुत्कष्टकर्मोपासनयोगमलेन गच्छतु , सुखं चागच्छ- V:12.

·लघुवासुदेवमनने त्विति वदसि चेत् । सा निवृत्तिस्तात्कालिक्येव नात्य- न्तिकी । कथमिति चेत् । कर्मजन्यं सकलमपि कर्मनाशे नश्यति । त्वदुक्तदृष्टान्तदाान्तिकयोरग्न्यात्मनोरुष्णत्वं दु:खित्वं च मणिमन्त्रादिभिरुत्कृष्टकर्मोपासनयोगैश्च ग- तमपि मण्याद्यपनये कर्मादिक्षये च शैत्यं च सुखं च गच्छेत् , पुनः स्वाभाविकमुष्णत्वं दु:खित्वं चागच्छेत् । एवं च सति सर्वजीवानां तात्कालिकमुक्ति विना पुन- जन्मरहिता मुक्तिर्न स्यात् । किं च मोक्षस्य जन्यत्वे अनित्यत्वमपि स्यात् । 'न च पुनरावर्तते' इति मुक्तेर्नि- त्यत्वप्रतिपादकचा 'अखण्डमानन्दमरूपमद्भुतम्' इति भूतेय विरोधः स्यात् । आत्मनो दुःखस्वभावत्वे सुषु- प्त्यवस्थायां सूष्णींभावे योगिनां समाधी च दुस्खमेव प्रतीयेत। तथा न दृश्यते । किंतु त्रयाणामपि व्युत्था- नानन्तरम् 'एतावत्पर्यन्तं सुखमेवाहमासम्" इति सुख- मेव सर्यते । तस्मादात्मनः सुखमेव साभाविकं दुःख- मागन्तुकमिति जानीहि ॥ सुखस्वरूपस्याप्यात्मनो दुःखं शरीरपरिग्रहेणाग- तम्, 'यत्र यन्त्र शरीरपरिग्रहस्तत्र तत्र दुःखम्' इति व्याप्तः। ननु लोके राजादीनामपि शरीरपरिग्रहण ·. चतुर्थवर्णकम् । १९ दुःसपस्ति येति चेत्, अस्त्येव, नेपामपि शत्रुपीडया राज्यभारेण धनधान्यक्षयेण स्त्रीपुत्रादिमरणेन जरादिना खमरणेन च दु:सदर्शनात् । लोके 'केचित्सुखेन वर्त- न्ते' इति व्यवहारो वृथा मोह एव । मोहेनापि दुःस्वस्य सुखत्वव्यवहारः कथमिति चेत् । भारवाहको बहुयो- जनदूर कार्यार्थ त्वरया घावन् , तथा संततमपि कृप्या-' दिकर्मकरणशीलश्चत्येवमादयः सर्वेऽपि स्वस्वकर्मणो दुःखरूपत्वेऽपि मोहेन तचकर्म सुखं मत्वा संतुष्टा गानं कुर्वन्त उत्साहवन्तश्च वर्तन्ते । तसान्मोहेन दुम्समेव सुखमिव भातीति ज्ञातव्यम् । तर्हि विवेकिनामपि शरीरपरिग्रहादुःखमस्ति वेति चेत्, नेपामपि क्षुत्पिपासादिना शीतोष्णादिना घ्या- धिना सर्पवृश्चिकव्याघ्रादिना च दुःखमस्त्येव । तर्हि विवस्यविकिनोः को विशेष इति चेत् , नयो शव्या- पारेण विशेषाभावेऽप्यान्तरम्यापारेण विशेषोऽस्ति । यो विवेकी स महात्मा 'सफलमपि दुःखमन्तःकरणस्यैव नात्मनः, सच्चिदानन्दस्वरूपस्यात्मनोऽनृतजडदुःखस्व- रूपान्तःकरणधर्मरणुमात्रमपि संबन्धो नास्ति' इति भूनियुक्त्यनुभवैर्विचार्य ज्ञात्वा विष्ठति । तथा हि 'अ- .

·. 'अहं ब्रह्म लघुवासुदेवमनने सङ्गो ह्ययं पुरुषः' (वृ० ४. ३. १५.) इति श्रुतिः, निर- वयवत्वात्सत्यत्वादित्यादिका युक्तयः, सुपुप्तितूष्णींभाव- समाधिष्वनुभवश्च चेदितव्याः। योऽविवेकी स दुरात्मा त्वात्मस्वरूपमविचार्य देहादिकमेवात्मानं मत्वाऽनात्म- धर्मानात्मन्यारोप्याऽऽत्मधर्माश्च सचिदानन्दाननात्म- न्यारोप्यैवमन्योन्याध्यासं कुर्वन् 'अहं देवः' 'अहं मनुष्यः' 'अहमान्ध्रः' 'अहं द्राविडा' 'अहं ब्राह्मणः' 'अहं क्षत्रियः' 'अहं वैश्यः' 'अहं शूद्रा चारी' 'अहं गृहस्थः' 'अहं बानप्रस्थः । 'अहं संन्या- सी' इत्यादिप्रकारेण जातिवर्णाश्रमाभिमानी विष्ठति । एवं विवेक्यविवेकिनोर्बहुभेदोऽस्ति । विचार्यमाणे तयो. ह्यव्यापारेणापि न साम्यम् । कथमिति चेत् । विवेकी प्रपत्र सर्वमपि मिथ्येति निश्चित्य प्रारब्धभोगमपि स्व- प्रमोगतुल्यमेव पश्यति । अविवेकी तु प्रपञ्चा सत्या, आत्मनः सुखदुःखानुभवोऽपि सत्य एवेति पश्यति । एवं विवेकिनामपि शरीरपरिग्रहवशाडुःखमस्त्येव ।। देवानामपि 'वजहस्तः पुरंदरः' इत्यादिवेदवचनेषु शरीरपरिग्रहदर्शनादुःखमस्त्येव । कथमिति चेत् । अ- न्योन्यं युद्धतः कोपशापाम्यामसुरराक्षसोपचात्पुण्यक- ·चतुर्थवर्णकम् । मैफलनाशे सति भाव्यधःपातभयादपि दुःखमस्त्येव । कथं दुःसिनामपि तेषामितररुपास्यत्वं कथं वा सुखदा- तृत्वमिति चेत्, असिल्लोके राजप्रभृतीनां दुःखिनाम- पि स्वाश्रितपरिपालनादिकं यथा तथेति ज्ञेयम् । 'देव- लोके देवा आनन्दरूपास्तिष्ठन्ति' इति श्रुतेर्देवा दुःखं सर्वमप्यन्तःकरणधर्म मत्वाऽऽत्मानन्दस्वरूपं सदाऽनु- भवन्त एव तिष्ठन्तीति तात्पर्यम् । तेपामपि दुखम- स्तीति वदन्त्याः 'ता एता देवताः सृष्टा अस्मिन्मह- त्यर्णवे प्रापतन्' (ऐ० २.१.) इति श्रुतेदेवानामपि शरीरपरिग्रहादुःखमस्त्येवेति तात्पर्यम् । तस्माद्विदेहमु- त्यर्थमेव प्रयत्नः कर्तव्यः ।। नन्वशरीरमुक्तरेव मुक्तित्वं चेत्सशरीरा आकाशे नक्ष- त्ररूपेण परिदृश्यमानाः केचन देवा मुक्ता इति मनुष्य कथं कथ्यन्त इति चेत्, शृणु । सालोक्यं सामीप्यं सारू- प्यं सायुज्यमिति चतुर्विधा मुक्तिः । चर्या क्रिया योगो ज्ञानमिति चतुर्णा क्रमेण साधनानि । भगवत्कर्यरूप- दासभावश्चर्या । शियविष्ण्वादिपूजाविधिः क्रिया । यम- नियमाद्यवाझ्योगो योगः। जीवपरमेश्वरयोरेक्यसाक्षा- रकारो ज्ञानम् । तत्रावास्तिसो मुक्तयो मुख्या म भव- ·२२ लघुवासुदेवमनने न्ति, पुनराचिसंभवात् । सायुज्यमेव मुख्या मुक्तिा, पुनरावृत्तिवर्जनात् । 'योगेन सायुज्यम्' इति शास्र निर्गुणब्रह्मयोगविषयम् । सशरीरमुक्तानामिवाशरीरमु- कानां कदाचिदपि कुन्नचिदपि केनापि कथंचिदपि दर्श- नाभावाच्छ्न्यमेवाशरीरमुक्तिरिति न मन्तव्यम् । अशरी- रमुक्तानां शरीरस्यैव शून्यत्वं न स्वरूपसुरवस्य । स्वरूप- सुखं तु सुपुप्तिसुखवदशरीरत्वात्स्वसंवेद्यमेव नान्यसं- वेद्यम् । सुषुप्तिर्मुक्तिसमाना चेत्सापि मुक्तिः स्यादिति न वाच्यम् । सुरवानुभवमात्रैण साम्येऽपि सुपुप्तावन्नानं पुनरुत्थानं चास्ति । मुक्ती तदुभयमपि नास्ति । अतः सुषुप्तेर्मुक्तित्वं न संभवति । अत एव प्रलयस्यापि न मुक्तित्वम् । एवं सुपुप्तिसुखवन्मुक्तिसुखस्य स्वानुभव- गम्यत्वात्मत्यक्षत्वमेव, न शून्यत्वम् । तर्हि सशरीरमु- क्तीनामिवाशरीरमुक्तरपि प्रत्यक्षत्वे तत्र को भेद इसि चत् , अज्ञाननिवृत्तिः पुनरुत्थानाभावश्च भेद इत्युक्तम् । एवं श्रुतियुक्तिभ्यामशरीरमुक्तः परमसुखत्वं शरीरपरि- प्रहेण दुखं चोक्तम् । इदानीमनुभवेनापि तदुभयं बदामः नित्यं मुषुप्तौ शरीरपरिग्रहाभावाःस्वाभावश्च जाग्रत्वप्नयोः शरीरपरिग्रहेण दुःखं च सवरमुभूयते । -- ·चतुर्थवर्णकम् । २३ तस्मात् 'यत्र यत्र शरीरपरिग्रहस्तत्र तत्र दुःखम्' इचि ध्यामेरानन्दस्वरूपस्याप्यात्मनः शरीरपरिग्रहादेव दुःख- मागच्छति, न तु स्वतः। तस्य शरीरस्य को वा हेतु- रिति चेत्पूर्वकर्मसहितपञ्चीकृतभूतान्येव ; न केवलभू- तानि, तेषां सर्वत्र वर्तमानत्वात्तेभ्यः शरीरं स्वादिति न वक्तव्यम् । ननु शुक्लशोणितरूपेण परिणतानामेव भूतानां शरी- सकारणत्वेन विवक्षितत्वाचाइशान्येव शरीरस्य कारण- मिति न वक्तव्यम् , व्यर्थशुक्लशोणितेषु शरीरोत्पत्त्य- दर्शनाद । तस्मात्कर्मसहितान्येव शरीरस्य कारणानि । पश्चभूतानां देशकालादीनां च सर्वसाधारणस्वात्तत्तत्क- मैवैचित्र्यमेव शरीरवैचित्र्यहेतुः, यथा मृदादीनां सा- धारणत्वेऽपि कुलालव्यापारवैचित्र्यमेव घटादिकार्यवैचि- ध्यहेतुः। यथा दृष्टान्ते घठादेम॒दुपादानकारणं कुलाल- व्यापारो निमित्तकारणम् , एवं दार्शन्तिकेऽपि शरीरस पञ्चीकृतभूतान्युपादांनकारणं तचकर्म निमित्तकार- धम् । तस्माद्भोगप्रदकर्मणि सति शरीरपरिग्रहः, यथा जाग्रत्स्वमयोः कर्मणो विद्यमानत्वाच्छरीरप्राप्तिः। कर्मा- माने शरीरामावः, यथा सुपुतौ कर्माभावाच्छरीराभावः । " ·२४ +2} we 4 लघुवासुदेवमनने किं च यथा मृदि सत्यामपि कुलालव्यापाराभावे घटो- स्पत्त्यभावः, तथेश्वरसृष्टेषु पञ्चभूतेषु सत्खप्यात्मशा- नेन कर्मसु नष्टेषु तस्य ज्ञानिनः शरीरं नोत्पद्यते ॥ ननु कर्मशास्त्रे 'अवश्यमनुभोक्तव्यं कृतं कर्म शुभा- शुभम् । नाभुक्तं मीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि । इति, शनिशाने 'ज्ञानानिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा' (गी० ४.३७.) इति च वचनयोः परस्परं विरोधे कथं निर्णयः कर्तव्य इति चेत् , भृणु। शास्त्रे प्रबलव- चर्न दुर्बलवचनं चास्ति । अगलं सिद्धान्तवचनम् । दुर्वलं पूर्वपक्षवचनम् । प्रबलं दुर्बलं निरस्यति । तद्यथा 'अहिंसा परमो धर्मः' इति वचनं प्रबलमपि सत् 'यागे पशुबंधः कर्तव्यः' इत्यतिप्रपलवचनेन निरस्यते, एवम् । अवश्यमनुभोक्तव्यम्-' इति वचनम् 'तपसा किल्लिपं हन्ति' (मनु. १२. १०४.) इति प्रबलवच- नेन दुर्वलं सन्निरस्यते । तस्मात्संचितेषु कर्मसु बहुषु सत्खप्यात्मज्ञानेन तानि नश्यन्त्येव । कर्माभावे जन्मा- भावः । जन्माभाचे दुःखाभावः । दुःखाभावे आनन्दा- विर्भाव इत्ययमेव सिद्धान्तः।। इति चतुर्थवर्णकम् ॥

·॥ पञ्चमवणकम् ॥ | अत्यात्मनो दुःखं शरीरपरिग्रहाच्छरीरं च कर्मणेत्यु- क्तम् । तत्कर्म कतिविधमिति चेत्, भृणु । कर्म त्रिविधं पुण्यं पापं मिश्रं चेति । देवादिशरीरं पुण्यकर्मफलम् । विर्यगादिशरीरं सर्व पापकर्मफलम् | मनुष्यादिशरीरं मिश्रकर्मफलम् । एवमुक्तं त्रिविधमपि कर्मोत्कृष्ट मध्यमं सामान्यमिति प्रत्येक त्रिविधम् । एवमुक्तकर्म- भेदेन जन्मभेदच नानाप्रकारः । तथा हि-हिरण्यग- र्भादिशरीरं पुण्यकर्मोत्कृष्टम् । इन्द्रादिशरीरं पुण्यकर्मम- ध्यमम् । यक्षराक्षसपिशाचादिशरीरं पुण्यकर्मसामान्यम् । परतापफर कण्टकवृक्षविषवृक्षव्याघ्रसर्पवृश्चिकोलूकमशक- जलूकादिशरीरं सर्व पापकर्मोत्कृष्टम् । पनसानकदली- नारिकेलादिफलपत्रपुष्पविनियोगवदक्षलतादिकं ग्रामसू- करमहिपगर्दभोशदिकं च सर्व शरीरं पापकर्ममध्यमम् ।

·२६ लघुवासुदेवमनने अश्वत्थतुलसीविल्वगवाश्चादिशरीरं पापकर्मसामान्यम् । इह मनुष्यलोके तु निष्कामकर्मानुष्ठानसाधनचतुष्टयस. गुरुलाभश्रवणमननात्मज्ञानक्रमेण जीवन्मुक्तेविदेहमुक्तेश्च योम्यं मनुष्यशरीरं मिश्रकोत्कृष्टम् । खाश्रमोचितक- मणां काम्पकर्मणां चानुष्ठानयोग्यं शरीरं मिश्रकर्ममध्य- मम् । चण्डालपुल्कसकिरातयवनादिशरीरं मिश्रकर्मसा- मान्यम् । तसा द्विवेकिना पुरुषेणैतत्कर्मफलतारतम्यं वि- चार्य भूमौ मनुष्यजन्मनि मिश्रकर्पोत्कृष्टं जन्म यथा सिध्ये तथा खवर्णाश्रमकर्माणि कृत्वा फलेच्छां विहाये. थरार्पणं कृत्वा आत्मविचारद्वारा मोक्षप्राप्तावेव प्रयतः कर्तव्य इति सिद्धान्तः॥ एतलिविधमपि कर्म केन क्रियत इति चेत्, त्रिवि. घकरणैरेव क्रियत इति जानीहि । नन्वसिल्लोके 'अहं करोमि 'अहं करोमि' इति वदतां सर्चपापनुभवेना- स्पिन्देहे देहाभिमानी सम्बहंशब्दार्थतया य आत्मा ब- तते तस्यात्मनः कर्तृत्वे वक्तव्ये तं विहाय त्रिविधकर- णानां भवद्भिः कर्तृत्वं कथमुच्यत इति चेत्, शृणु । आत्मा अविकारी निष्क्रियः स्वगतभेदशून्यः । तस्मादा- स्मनः कर्तृत्वं वक्तुं न शक्यते । ननु कर्तृत्व स्वात्मनि- ·पञ्चमवर्णकम् । प्रतया भाति कर्ता चान्यो न दृश्यते । एतत्कथमिति चेत् ; आत्मनि प्रतीयमानं कर्तृत्वपध्यासात् , न तु स्वभावत इति विजानीहि । स्वाभाविकमिति चेद, न केनापि 'वेदान्तविचारं कृत्वा ममेदं कर्तृत्वं परिहरणी- यम् , अस्यानपाये संसारबन्धोनापयास्यत्ति' इति व्यर्थः प्रयत्नः करणीयः । आत्मनः कर्तृत्वं स्वाभाविकं भवतु प्रयत्नविशेषेण च नश्यत्विति चेत्, स्वभावस्य स्वरूप- त्वात्स्वरूपनाशार्थ को वा प्रयतं कुर्यात् ? स्वरूपनाशे सति को या पुरुषार्थमनुभवेत् ? किं च, अकर्ता बीच- न्मुक्तो न चेत्तदा वेदान्तसंप्रदायो गुरुशिष्या च न स्युः। किंच, आत्माऽकर्ता साक्षी निष्क्रिय इति प्रतिपादक- स्य 'निष्कलं निष्क्रिय शान्तं निरवचं निरजनम् (श्वक ६, १९.) 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्व' (श्वे०६. ११.) इत्यादिश्रुतिवाक्यस्यापि हानिः स्यात् । सुपु- प्तावात्मनि विद्यमानेऽपि कर्तृत्वं न दृश्यो। यदि कर्तृत्वं तस्य स्वाभाविकममेरुप्णत्वमियोपलभ्येत । तथा नोप- लभ्यते । तसादात्मनः कर्तृत्वं न स्वाभाविकम् । ननु मुपुप्ता कर्तृत्वानुपलम्भः करणवियोगाद , यथा त- क्षादेः कर्तत्वे विद्यमानेऽपि स्नानमोजनादिसमये तद- ·२८ . लघुवासुदेवमनने नुपलम्मा, तद्वद्भवत्विति चेत्, न । तूणींभावावस्थाया- मन्तःकरणसंयोगे विद्यमानेऽपि कर्तुत्वामुपलम्भादा- स्मनः कर्तृत्वं न स्वाभाविकम् , किं त्वाध्यासिकमेव ॥ अध्यासो नामान्यनिष्ठधर्माणामन्यत्रावभासः । यथा नौनिष्ठगमनस्य तीरस्थवृक्षे तीरस्थवृक्षनिष्ठाचलत्वस्य ना- विचाध्यासवशाद्भानम्, एवं त्रिविधकरणनिष्ठकर्तृत्वस्या- स्मन्यात्मनिष्ठाकर्तृत्वस्य त्रिविधकरणे च भानमज्ञानयशा- देव । तस्मादात्मना कर्तृत्वमारोपादिति जानीहि । ननु बडस्य विविधकरणस्याचेतनवादचेतनस्य कथं कई- त्वम् , करणत्रयस्यैव कर्तृत्वे सस्य करणान्तरेणापि भ- वितव्यमिति चेत्, शृणु । यथा लोकेऽचेतनस्य वायो- वक्षादीनामुन्मूलने तेषां दूरनिरसने च करणं बिना कर्तृत्वम् , यथा च जलप्रवाहस्याप्यचेतनस्य वृक्षादीना- मुन्मूलने तेषां दूरनिरसने च करणं विना कर्तृत्वं दृश्य- ते, नथा त्रिविधकरणस्यापि करणान्तरं विना कर्तृत्व- मुपपद्यते ॥ एतन्त्रिविधकरणकृतानि कणि कानीति चेव, उच्य- ते। सविशेषचिन्ता निर्विशेपचिन्ता परलोकचिन्ता भक्ति- ·पञ्चमवर्णकम् । २९ ज्ञानवैराग्यचिन्तेत्यादिबुद्धिविकाराः सर्वेऽपि मनसा क्रि- यमाणानि कर्माणि मानसपुण्यकर्माणि । विषयचिन्ता परे- पापपकारचिन्ता वेदशास्त्रयोरनापाण्यचिन्ता धर्माधर्षाद्य- भावचिन्तेत्यादिबुद्धिविकाराः सर्वेऽपि मानसपापकर्मा- णि । सविशेपचिन्ताया निर्विशेषचिन्तायाः पुण्यचिन्ता- या अपि विषयचिन्तादिपापचिन्तया मिश्रीकृत्यानुष्ठान मानसं मिश्रकर्म । चेदाध्ययनं शास्त्रपठनं गीतापठनं सहस्रनामपठनं पञ्चाक्षरादिमन्त्रजपो भगवन्नामकीर्तनं परोपकारवार्चा सत्यवाक्यं मृदुभापणं पूर्वभापणं च वाचा क्रियमाणं पुण्यकर्म । वेदशास्त्रदूषणं देवतादू- पणमसत्यपिशुनपारुष्यवार्चा अपहासवारी चेत्यादि वचनं सर्व वाचिकं पापकर्म । वेदाध्ययने पूजाकाल एक्पादिपुण्यचार्तासु परनिन्दाया असत्यस्य परिहासस्य लौकिकवा या एचमादिपापानां मिश्रीकृत्यानुष्ठानं वाचिकं मिश्रकर्म । पुण्यतीर्थस्नानं गुरुदेवतानम- स्कारो देवपूजाप्रदक्षिणं सज्जनदर्शनं त्यागो लोका- नुग्रहसंचार एवमादिकर्माणि कायेन क्रियमाणानि का- विकं पुण्यकर्म । परहिंसा परस्त्रीसद्गश्चौर्य दुष्टसङ्ग इत्या- दिकर्माणि कायेन क्रियमाणानि कायिकं पापकर्म ।

·लघुवासुदेवमनने ब्राह्मणमौजनार्थ परोपद्रवो देवालयनिर्माणार्थ परद्रव्या- पहारः प्रपां स्थापयित्वा भृतकस्यापदानमेवमादिकर्मा- णि पुण्यानि पापानि च मिश्रीकृत्य कायेनानुष्ठीयमा- नानि कायिक मिश्रकर्म। एतानि त्रिविधान्यपि कर्माणि सम्यग्विचारणीया- नि । विचारस्य फलं किमिति चेद , मुख्यफलमवान्त- रफलमिति फलद्वयमस्ति । कथमिति चेत् । इमानि त्रिविधकर्माणि विविधरेव करणः क्रियन्ते । आत्मा त्वयमाकाशवदसङ्गो निरंशः परिपूर्णश्चैतन्यस्वरूपः । अतोन कस्यापि कर्मणः कर्ता । अत एव 'यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विपयानिह । यचास संततो भाव- स्तेन चात्मेति गीयते ।।" इत्युक्त आत्मशब्दस्याः । तसात् 'नकमपि कर्म चिदाकाशखरूपं स्पृशति' इति ज्ञात्वा संशयं विहाय दृढानुभवेनावस्थानं मुख्यफलम् । 'ब्रह्मज्ञाने सत्यपि त्रिविधकरणमपि पुण्यकर्मण्येव स्था- पयितव्यम् , तदसमवे मिश्रकर्मणि वा स्थापयितव्यम् , न कदाचिदपि पापकर्मणि' इति झात्वा तथैवावस्था- नमवान्तरफलम् । यथा कदलीपोष ख्यफलं तत्पलपुष्पादिकमयान्तरफ विविध लीफलं मु- ·पञ्जमवर्णकम्। करणकृतकर्मज्ञानस्यापि पूर्वोक्तफलद्वयमिति ज्ञेयम् ॥ नन्वम्भसा पद्मपत्रमिव कर्मणा ज्ञानी न लिप्यते; तस्य न कोऽपि विधिनिषेधो वा, स त्वकर्ता कर्मसाक्षी कृतकृत्य इति सिद्धान्तिवत्वात् । तस्य ज्ञानिनोऽज्ञानिन इव पुण्यकमैवानुष्ठेयमिति नियमः कथमिति चेत् । सत्यं स ज्ञानी कृतकृत्य एच, कऽपि न भवति । न तत्र संदेहः । तथापि ब्रह्मविद्रह्मविद्वरो ब्रह्मविद्वरीयान्त्र- नविद्वरिष्ठ इति तेषां मध्ये ब्रह्मविद्वरिष्ठ एव विदेह- मुक्तः । असौ वरिष्ठ एव वृत्तिशून्यः । तस्यैव, न विधि- निषेधश्च । अन्येपामपि त्रयाणां ज्ञानमहिना विधिनिये- धाभावेऽपि चिशून्यत्वाभावान्यवहारवस्वाच लोकानुग्र- हाथ सदाचार एव स्थावत्र्यमित्युच्यते, म तु नियम्यते । तसातत्वज्ञानिना कर्मिणां मध्ये कर्मिवत्कर्मानुष्ठेयम् । जिज्ञासूनां मध्ये तु कर्म त्यक्त्वा 'ब्रह्मैव सत्यम् , अ. न्यत्सर्वमसत्यम्' इति ज्ञानमेवोपदेष्टव्यम् । अब प्रकृत किमिति चेत्, त्रिविधकरणस्वैव कर्तृत्वं नात्मन इति निश्चितम् ॥ अथ विविधमपि करणं खयमेव कर्न, अन्येन प्रेरित बेति विचार्यमाणे रागद्वेपादिना प्रेरितमेव कर्वे न .

·- लघुवासुदेवमनने स्वयम , रागद्वेपादौ सति करणाय प्रवर्तते असति न प्रवर्तत इत्यन्वयव्यतिरेकाम्यां रागद्वैपादेः करणप्रवर्त- कत्यस्यानुभवसिद्धृत्वात् ॥ ननु 'अहं देवालयं कारयामि' 'अहं तटाफ कारयामि' इत्यादिव्यवहारादात्मा कारयिता भवत्विति चेत्, न । आत्मनो निर्विकारत्वान्न तत्रापि कारयितृत्वमुपपद्यते । आत्मनि कारयितृत्वं भातीति चेत् , जपाकुसुमनिष्ठं लौहित्यं स्फटिक इव रागदेवादिनिष्ठं कारयितृत्वमात्म- नि भ्रान्त्याऽऽरोप्यत इति ज्ञेयम् । खाभाविकं चेत्त- भाशार्थ न कोऽपि यतं कुर्यात् , स्वभावस्य स्वरूपत्वात् । कथंचित्तस्य नाशे स्वरूपनाश एव स्यात् । आत्मनोऽपि कारयितृत्वं यदि स्यात् , तात्माऽसङ्गो निष्क्रियो अ- कारयितेति प्रतिपादिका 'अदृष्टमव्यवहार्यमग्राह्यमलक्षण- मचिन्त्यमव्यपदेश्यमैकात्म्यप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शा- न्तं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः' (माण्डू० ७.) इति श्रुतिर्भज्येत, कारयितृत्वस्य जन्यत्वे तज्जन्यमुक्तेरपि जन्यत्वं स्यात्, सुषुप्तावपि कारयितृत्वं दृश्येत । तन्न दृश्यते । तसादात्मनः कारयितृत्वं न स्वा- भाविकम् । किं त्वागन्तुकमेव ॥

·BL9 BHAVAN'S LIBRARY, BOMBAY-400007 DEMAND SLIP M1, No Ti ne „Date 28-1- 12-181 Call No Name of the Book Author Sa iva Kaghavander SUO were me Suga पञ्चमवर्णकम् । Remarks I. hubbar DT matra IT- Signature NB--Please do not sign unless you get the book 31 ·. ३४ लघुवासुदेवमनने यितृ भवति । एवमेवाचेतनमपि रागद्वेपादि कारपितृ भवति । तर्हि 'आत्मा हपीकेशः सर्वान्तर्यामी' इति बदन्त्याः श्रुतेः किं तात्पर्यमिति चेन् , आदित्यवत्स- निधानपात्रेण सर्वकार्यानुकूलो भवतीति तात्पर्यम् । नन्वात्मा संनिधानमात्रेणापि सर्वप्राणिकर्महेतुहि, अत आत्मनोऽपि तत्पुण्यपापतत्फलसंबन्धोऽपि स्यादिवि चेव , न । यथा आदित्यस्य संनिधानमात्रेण सकलजनपु- ण्पपापानुकूलस्यापि तत्पुण्यं च तत्पापं च तत्फलं च यथा न स्यात्तथा आत्मनोऽपि मन्तव्यम् । अयश्चेष्टापि संनिधानमालेण स्थानुकलां कान्तशिलां यथा न स्पृ- शति तथा प्राणिकर्माप्यात्मानमिति च ज्ञेयम् । तमा- पात्पमो निरअनत्वनिर्विकारत्वमः॥ एवमात्मस्वरूपे प्रसिद्ध गुरुणोपदिश्यमानेऽपि प्रति- बन्धकत्रयेण न निश्चयो भवति । प्रतिबन्धकत्रयं च संशयमापनासंभावना विपरीतभावना चेति । ऋगा- दिशाखास्पदिश्यमानमुपनयनादिकर्म यथाऽनेकविधं त- थर्गादिशाखामुपदिश्यमानमात्मतत्त्वमप्यनेकप्रकारं वा न चेति संशयः संशयभावना । सा सकलवेदान्ततात्प- योवधारणरूपश्रवणन नश्यति । एवं सर्वेपां चेदान्ताना- ·पशमवर्णकम् । मद्वैत ब्रह्मण्येव तात्पर्यमिति श्रवणेन प्रमाणविषये संशये नष्टेऽपि, इदमद्वैतं कथं संभाव्यते सत्यत्वेन प्रीयमा- नेपु जीवेश्वरजगत्सु परस्परमिन्नेषु सरिस्वति बुद्धिरसं- भावना । इयं स्वमदृष्टान्तादिरूपयुक्त्यात्मकमननेन नश्य- ति । एवं श्रवणे मनने च कृतेऽपि, अनाद्यविद्यावास- नया सर्वस्यापि जगतो यथापूर्व सत्यत्वप्रतीतिविपरी- तभावना । सासकाकारप्रत्ययप्रवाहरूपनिदिध्यासनेन नश्यति । एवं प्रतिवन्धकत्रयस्य नाशाकरणे यथा सर्वस्य दाहकोऽप्यमिमणिमन्त्रादिप्रतिवन्धकैः प्रतिबद्धः सन्ने तृणमपि दग्धुं न शक्नोति, एवं ज्ञानाग्निरपि प्रतिवन्धकैः प्रतिबद्धः समज्ञानतत्कार्येषु किंचिदपि दग्धुं न शक्नोति । पूर्वोक्तप्रकारेणास्मिन्प्रतिबन्धकत्रयेऽप्यपनीते सति सद्य एवागिस्तृणमिवायमप्यविद्यां तत्कार्य सर्वमपि दग्धं शक्नोति ।। किं च, 'उपक्रमोपसंहारावभ्यासोऽपूर्यता फलम् । अर्थवादोपपत्ती च लिङ्गं तात्पर्यनिर्णये ॥ इति वचनेन पड़िधलिङ्गैस्तात्पर्यनिर्णयः कर्तव्यः। अत्र च्छान्दो- म्यपठाध्याये 'सदेव सोम्येद्मग्र आसीदेकमेवाद्विती- यम्' (छा० ६. २. १.) इत्युपक्रम्य 'ऐतदात्म्यमिदं ·लघुयासुदेवमनने - सर्व तत्सत्यम्' (छा० ६. ८. ७.) इत्यखण्डकरस एवोपसंहृत इत्युपक्रमोपसंहारैकरूप्यमेकं लिङ्गम् । 'त- चमसि' (छा०६.८.७.) इति नवकृत्वस्तस्यैवा- भ्यासो द्वितीयम् । अखण्डैकरसस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणा- न्तराविषयत्वमपूर्वता तृतीयम् । 'तस्य वावदेव चिरं यावन्न विमोक्ष्येऽथ संपत्स्ये' (छा० ६.१४. २.) इत्यखण्डैकरसज्ञानस्य प्रारब्धभोगानन्तरं विदेहकैवल्य- रूपफलवचनं चतुर्थम् । अर्थवादस्तु पश्चमम् । 'यथा सोम्यकेन मृत्पिण्डेन सर्व मृन्मयं विज्ञातं स्यात्-' (छा० ६. १. ४.) इत्यादिदृष्टान्तवचनमुपपत्त्याख्यं पष्ठम् । सृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशसंयमनतत्त्वंपदार्थपरिशो- धनफलप्रतिपादका इति सप्तार्थवादाः । तत्र 'तसादा एतसादात्मन आकाशः संभूतः' (तै० २.१.) इत्या- धाः सृष्ट्याद्यर्थवादरूपाः श्रुतय आकाशादेः सर्वस्य ब्रह्मण एवोत्पत्तेस्तस्मिशेवावस्थानात्पुनस्तत्रैव लयान्मू- दुत्पचिस्थितिलयात्मकस्य घटादेर्मुदभेदबत्कारणक्षमा. त्रतामवगमयन्त्यो महावाक्योक्तं ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वं सं. भावयापासुः । तथा 'स एतमेव सीमानं विदार्यतया द्वारा प्रापद्यत' (ऐ० १. ३. १२.) 'तत्सृष्ट्वा तदेवा- ·पञ्चमवर्णकम् । नुप्राविशत् (त० २.६.) 'अनेन जीवनात्मनाऽनु- प्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणि' (छा० ६.३.२.) इत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मण एव जीवरूपेण प्रवेशं त्रुवन्त्यो बहिः स्थित्वाऽन्तर्गृहे प्रविष्टदेवदत्तवज्जीवब्रह्मणोरभेदं महावाक्यार्थ संभावयामासुः। तथा 'यः पृथिव्यां तिष्ठन्पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येप त आत्मान्तर्याम्य- मृतः' (वृ० ३. ७. ३.) इत्यादिनियमनश्रुतिश्चात्यन्त- भेदे नियम्यनियामकभावानुपपत्तेस्तयोरभेदमेव संभाव- यति । तथा 'स वा एष पुरुषोऽन्नरसमयः' (तै० १. १.) 'यग्ने रोहितं रूपम्- (छा० ६.४. १.)इ. त्याद्यास्तत्त्वंपदार्थपरिशोधनरूपाः श्रुतयो जीवेश्वरोमय- गतविरुद्धधर्मनिरसनद्वारा तयोरैक्यमेव संभावयन्ति | तथा 'ब्रमविदामोति परम्' (तै० २.१.) 'अमृतः समभवत्' (ऐ० ३. ४.) इत्याद्याश्चाभेदज्ञानस्य निर- तिशयफलप्रदर्शनेनाभेदस्य विवक्षितत्वं ज्ञापयन्त्यस्त- मेव संभावयन्ति । इत्थं सृष्टिस्थितिप्रलयप्रवेशसंयमन- तत्त्वंपदार्थपरिशोधनफलमतिपादकैः सप्तविधार्थवादरनु- गृहीतं सज्जीवनीक्यरूपमखण्डकरसमेवावान्तरवाक्यैः - ·३८ लघुवासुदेवमनने सहितं यत्प्रतिपादयत्यतोऽसण्डैकरसत्येनेव महावाक्य- स्वार्थो वक्तव्य इति पविधलिङ्गः श्रुतितात्पर्यावधारणं श्रवणमित्युक्तम् ॥ इदानी कि प्रकृतमिति चेत् । मयोक्तमकारेण वि- चार्य 'रागद्वेषादिना प्रेरितं सन्निविधकरणं विविधर्म करोति, प्रधानमेरितसेनया संपादितं जयं राजा अहं नि- तवानित्यात्मन्यारोपयति, एवमात्मा च रागद्वेषादिनिष्ठ प्रेरकत्वमज्ञानादात्मन्यभिमन्यते, एवमात्मनः कर्तृत्वं कारयितृत्वं च नास्ति। इति यो दृढ़ निश्चिनोति स एव जीवन्मुक्तः ॥ इति पञ्चमवर्णकम् ॥

·॥ पष्ठवर्णकम् ॥ पूर्व प्रतिज्ञातदुःखादिसप्तके दुःखं शरीरं कर्म राग- द्वैपादिश्वोत्तरोत्तरहेतुत्वेनोक्तानि । इदानीं पष्ठवर्णके रागद्वेपादिवृतिभेदा अभिमानोऽवियेकोऽज्ञानं च कथ्य- न्ते । रागो द्वेषः कामः क्रोधो लोभो मोहो मदो मात्सर्यमीयाऽसूया दम्भी दर्पोऽहंकार इच्छा भक्तिः श्रद्धेति रागद्वेपादिवृत्तयः पोडश । स्त्रीविषयकचित्त- वृत्ती रागा। अपकारकर्तुः प्रत्यपकारच्छा देषः । गृह- क्षेत्रादिसंपादनेच्छा कामः । तत्र विघ्नकर्तरि बैरस्पं क्रोधः । स्वसंपादितेषु किंचिदपि सत्पाते न देयमिति घुद्धिर्लोमः । ऐश्वर्यमदेन कृत्याकृत्यमविचार्य तूप्णीम- ·४० लघुषासुदेवमनने यस्थानं मोहः । स्वस्य संपदस्ति, किंवा कर्तुमशक्य मिति युधिर्मदः । स्वसमानसंपन्नजनदर्शनासहनं मात्स- र्यम् । इदं दुःखं तं विहाय मम किमित्यागतमिति चि. सवृत्तिरीया । इदं सुखं ममैव , तस्यापि किमित्यागत- मिति बुद्धिरस्या । अनेन धर्मेण मम प्रसिद्धिर्भूयादिति चित्तनिर्दम्मः । मम न कोऽपि समान इति बुद्धि- दर्पः । सर्वत्राग्रहोऽहंकारः । अवर्जनीयप्राशनविमो. चनादिकर्मचिकार्पा इच्छा । गुरौ सज्जनेषु देवतासु चा- तिमीतिर्भक्तिः । यागादिकर्मसु वेदान्तवाक्येषु गुरूपदेशे च विश्वासः श्रद्धा । इति पोडशविधो रागद्वेपादिः ।। आत्मविचारप्रकरणे चित्तवृत्तिविचारस्य किं प्रयोज- नमिति चेत् , शृणु । सकलजीवानां बन्धमोक्षौ मनसैच नान्येन । कथमिति चेत--स्वभावनिर्मलस्य मनसोऽशु- द्धन योगो बन्धः । शुद्धरूपेणावस्थानं मोक्षः। रामादि- चतुर्दशवृत्तयोऽप्यशुद्धा भक्तिश्रद्धे द्वे अपि शुद्ध रागा- दिघयोदशवृत्तयः सर्वेषां प्रयत्नं विनैव पुनः पुनरागच्छ- न्ति पापेष्वेव मनुष्यान्प्रवर्तयन्ति च । तदृचिशीलाना- मधोगतिरेव नोर्ध्वगतिः । रागादिवृत्तीनिरुध्य भक्तिश्र. द्धाभ्यामेव कर्म कुर्वतः क्रमेण संसारनिवृत्तिर्मविष्यति ।

·पष्ठवर्णकम् । तसात्पुरुषः स्वचित्तं सम्यक्शोधयित्वा अशुद्धिहतुरागा- दिवृत्तीर्वजयित्वा शुद्धिहेतुभक्तिश्रद्धयोरेव चित्तं स्थाप- येत् । इच्छया क्रियमाणं क्षुत्पिपासानिवृत्तिमूत्रपुरीपवि. सर्जनादि कर्म च त्यक्तुमशक्यम् । तत्त्यागे सत्यपि दुःखमागच्छति । तेन कर्मणा स्वर्गोऽपि नास्ति नरको- ऽपि नास्ति । तस्मादेच्छिकं प्राशनमोचनादिकं कर्म कर्तव्यमेव ।। एवं जानत्स्वमयो रामादौ सति कर्मास्ति , सुषुप्ति. मुर्छासमाधितूष्णीभावावस्थासु रागादि नास्ति कर्मापि नास्ति, इत्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां रागादेः कर्महेतुत्वं सि- द्धम् । इतः परं स रागादिः केनागच्छत्तीति चेत् , अ. भिमानेनागच्छति । एवं व्याप्तिरस्ति वेति चेद, अस्ति । वीजनस्य 'अहं स्त्रीजनः' इति यावानभिमानोऽस्ति तावती रागादिपूर्वकं भर्तुशुश्रूषागृहरक्षापाकक्रियादिक- मेसु प्रवृत्तिरागच्छति । पुरुषजनस्सापि 'अहं पुरुपः' इति यावानभिमान आगच्छति तावती रागादि- पूर्वकं दारादिपरिग्रहे कृषिवाणिज्यादिकर्मसु च प्रवृ- चिरागच्छति । एवं सर्वेपां जीवानामपि वर्णाश्रमाद्यभि- मानेन रागादिपूर्वकं स्वस्वव्यापारे प्रवृचिरागच्छति । .

·लघुवासुदेवमनने तस्मादागादरभिमान एव कारणम् ।। , अस्य विचारस्य किं फलपिति चेत् , मुमुक्षुः पुरुषो जातिवर्णाश्रमवयोवस्थाभिमानं त्यजेव, तस्मिंस्त्यक्ते कन्धस्त्यक्तो भवेदिति जानीहि । अभिमाने सति रा- गादिः, अभिमानामावे रागाद्यभाव इत्यन्त्रयव्यतिरेक- युक्त्या च जानीहि । तत्कथमिति चेत् - जाग्रदाधव- स्थासु वर्णाश्रमाद्यभिमानस्य विद्यमानत्वाद्रागद्वेषादिनि- मित्ता प्रवृत्तिरागच्छति, सुपुप्ताबुदासीनावस्थायां च वर्णाश्रमाद्यभिमानाभावाद्रागद्वेषादिनिमिचा प्रवृत्ति - स्वीत्येतज्जानीहि ।। अहं वैश्य , अहं वयमभिमानः केनागच्छतीति चेत्, अविवेकेना- गच्छति । तत्कथमिति चेत्- सर्वेषां जीवानां देहव्य- तिरिक्तत्वे सत्यपि विवेकाभाचादेच 'अहं ब्राह्मणः' 'अहं क्षत्रियः' अहं शूद्रः ब्रह्मचारी' 'अहं गृहस्थः' 'अहं वानप्रस्थः संन्यासी' 'अहं पुरुष: 'अहं स्त्री' इत्याद्यभिमानो जा- यते । तं विना नान्यो हेतुः। अस्याभिमानस्याविवेक विना अन्यच्छरीरमवलम्बनमस्ति चेत्, क्षत्रियस्य 'अहं . , 'अहं ·पष्टवर्णकम् । ४३ . . ब्राह्मणः' इति, स्त्रियाः 'अहं पुरुषः' इति, ब्रह्मचा- रिणः 'अहं गृहस्थः' इत्यभिमानोऽस्तु । स न दृश्यते । तस्माच्छरीरमवलम्ब्याभिमानो नागच्छति । शिसाय- ज्ञोपवीतादिकमवलम्ब्य 'अहं ब्राह्मणः' इति, कापाय- कपण्डस्मादिकमवलम्व्य 'अहं संन्यासी' इति चा- भिमान आगच्छत्विति चेत् । शिसायज्ञोपवीतादि - श्यकुलालयोरप्यस्ति । कापायकमण्डल्वादि केपांचिच्छु- द्राणां तपस्विनामप्यस्ति । तेपामेतेषां च 'अहं ब्राह्म- णः अहं संन्यासी' इत्यभिमानः स्यात् । तथा न दृश्यते । स्त्रीपुरुषाभिमानवदवयवविशेषमवलम्ब्य 'अहं ब्राह्मणः' इत्यादभिमान इति चेत् , सर्वेपामप्यवयव- विशेपाभावादेकरूपत्वादवययविशेषोऽप्यवलम्बनं न भ- पति । तहि विशिष्टमातृपितजन्यावयवावशेषमवलम्ब्या- भिमान विशेष इति चेत् , तज्जन्यरोमनसदन्तमूलपुरी- पाद्यवयवानामपि ब्राह्मणत्वादिव्यवहारः स्यात् । स न दृश्यते । तस्मादविवेकं विना अन्यत्किमप्यवलम्ब्याभि- मान आगच्छतीति ब्रह्मणापि वक्तुं न शक्यते ॥ तहिं ब्राह्मणत्वायभिमानः केनागच्छतीति सम्पग्वि- चार्यमाणे "लोके 'उत्सवः' इति 'कल्याणम्' इति ·- - , . + +- . . लघुवासुदेवमनने *सभा' इति 'सेना' इत्यनेकवस्तुसमूहस्य तपनामा व्यवहारः प्रवर्तते । तथा मायामयस्यानिर्वचनीयस्य देहेन्द्रियादिसंघातस्यैव लोकव्यवहारेण केवलम् 'प्राम- णा 'क्षत्रिया' वैश्यः' 'शदा' 'स्त्री' 'पुरुषः' 'नपुंसकः' 'गुर्जरः' 'महाराष्ट्रका आन्ध्रः 'कर्णा- टका' 'द्राविडः' 'शास्त्री' दीक्षितः! 'पौराणि- अवधानी' 'गहानायी' 'शैवः' 'भागवतः' 'सेवकः' 'प्राधानिकः' 'राजा' 'मन्त्री' 'गुरु' 'शिष्यः इत्यादिसकलनामव्यवहारः | कालत्रयेऽ- प्यात्मनो नामरूपव्यवहारो नास्ति ।" इत्येवंरूपविचा- राकरणमेवाविवेकः । अनेनैवाविवेकेन सर्वेषामात्मनि व- श्रमाद्यभिमान आगच्छति ।। अयमविवेकः केनागच्छतीति चेत्, स्वस्य निजस्य चि- दात्मरूपस्यानादिकालमारभ्य आवारकमात्मज्ञानकाप- नोद्यं यदनाद्यज्ञानं तदेव कारणम् । इदमेवाज्ञानम् 'मामह न जानामि' इति व्यवडियते। ननु लोके भ्रान्तमेकं वि- ना को वा आत्मानं न जानातीति चेत् , सर्वे भ्रान्ता एव । तत्कथमिति चेत् , 'अहं ब्राह्मणः' 'अहं क्षत्रि- या' 'अहं वैश्या' 'अहं शूद्रा' 'अहं ब्रह्मचारी' - ·पष्ठवर्णकम् । ४५ अहं गृहस्थः' इत्यादिरूपेण मिथ्याभूतमिमं देहमेव सर्वे जानन्ति । शरीरव्यतिरिक्तमात्मानं न कोऽपि जा- नाति । अतः सर्वे भ्रान्ता एव ।। ननु लोके केचिच्छास्त्रज्ञाः पौराणिकाच देहमनात्म- बैन मन्यमाना घटकुख्यसनिभं देहं विहायान्यमेवात्मा- नं जानन्ति ; हे स्वामिन् , भवद्भिः 'आत्मानं न को. ऽपि जानाति' इति कथमुच्यत इति चेत् । हे पुत्र, ते- ऽपि परमार्थपात्मानं न जानन्ति । किं तु कर्तारं भो- कार परिच्छिन्नं लोकान्तरगामिनं चिदाभासरूपं व्या- वहारिक जीवात्मानमेवात्मत्वेन जानन्ति । तं विना अकर्तारमपरिच्छिन्नमचलं चिदूपं पारमार्थिकमात्मानं न जानन्ति ।। इदमज्ञानं केनागतमिति चेद, अस्यानादित्वेन वेदेषु शास्त्रेषु च प्रसिद्धत्वात्कारणं वक्तुं न शक्यते। तर्हि तस्याज्ञानस्यादिनास्ति चेदन्तोऽपि नास्तीति निश्चयः तथा चेज्जीवस मुक्तिरपि न स्यादिति चेत्, शृणु । अज्ञानस्य आदेरमावेऽप्यन्तोऽस्त्येव । लोके केपांचित्पदा- नामादेरभावेऽप्यन्तोऽस्ति । केपांचिदन्ताभावेऽप्या- ·लघुवासुदेवमनने दिरस्ति । तत्कथामिति चेत् । प्रागभावस्यादिर्नास्ति, अन्तोऽस्ति । प्रध्वंसाभावस्यान्तो नास्ति, आदिरस्ति। किं च बातपिच श्लेष्मजन्यव्याधेमूलाज्ञानेऽपि वैद्यक- शास्त्रोक्तोपधैर्यथा निवृत्तिदृश्यते, तथाऽज्ञानस्य मूला- ज्ञानेऽपि चेदान्तशास्त्रोक्तवाक्यजन्यज्ञानेन नाशो भवः तीति सिद्धान्तः । अस्याज्ञानस्य स्वरूपलक्षणं किमिति चेत् , तदुर्वचम् । तथा हि- तदज्ञानं न सत् , नासद , नापि सदसत् । न सावयवम् , न निरवयवम् , नोभ- यात्मकम् ; न मिन्नम् , नाभिन्नम् , न भिन्नाभिन्नम् । किं त्वनिर्वचनीयम् । तत्कथमिति चेत् । तत्त्वज्ञानेन बाधितत्वान्न सत् । शशविपाणनरविपाणगगनारविन्दा- दिचनाप्यसद, 'अहमज्ञः' इति सरनुभूयमानत्वात् । नापि सदसत् , परस्परविरोधात् । स्थूलाकाशः सूक्ष्मः; तसादपि सूक्ष्मोऽपश्चीकृत आकाशः; तस्मादपि सूक्ष्मा गुणाः; तेभ्योऽपि सूक्ष्ममज्ञानम् ; तस्मात्सूक्ष्मस्यापि मूलकारणत्वादज्ञानं न सावयवम् । स्थूलपदार्थजगदा- कारण परिणामान निरवयवम् । अन्योन्यविरोधान्नोम- यात्मकम् । आत्मनो भिन्नमिति चेदद्वैतश्रुतिविरोधादा- स्मसत्ताव्यतिरिक्तसत्ताऽभावाच न भिन्नम् । अभिन्न- ·पष्ठवर्णकम् । - मिति चेदात्मशक्तित्वाभावप्रसङ्गाद 'पराऽस्य शक्तिर्वि- विधैव श्रूयते' इति श्रुतिविरोधाच तदपि न संभवति किं च आत्मनो जडत्वं मायाया वा चेतनत्वं स्यात् , आत्मनोऽविद्यादिनाना च भवितव्यम्, आत्मनः स- चिदानन्दवरूपस्यानृतजडदुःखत्वमपि स्यात् ; तसा. नाभित्रम | भिन्नाभिनयोर्विरोधानोभयात्मकम् । तस्सा- दज्ञानमनिर्वचनीयमेव ॥ एवंभूतादनादेरज्ञानादविवेकः, तसादभिमानः, त- सागागद्वेषादिः, तेन कर्म, कर्मणा शरीरम् , तस्माद्दुः- खं सांसारिकमात्मनोऽज्ञानात्परम्परया भवतीति ज्ञात- व्यम् । तर्खेतदुःखं कदा गमिप्यतीति चेत्, शरीरे गते सति दुःखं गमिष्यति । शरीरं च फर्मणि नष्टे सति न- श्यति । कर्म च रागद्वेपादौ नष्टे सति नश्यति । राग- द्वेषादिश्चाभिमाने नटे सति नश्यति । अभिमानथा- विवेके नश्यति सति नश्यति । अविवेकथाज्ञाने नश्यति सति नश्यति । अज्ञानं चाद्वैतब्रह्मस्वरूपस्यात्मनः स्व- स्य दृढनिश्चयरूपेण 'ब्रह्मैवाहम्', 'अहं प्रीवास्मि' इति महावाक्यजन्यज्ञानेन विनश्यति नान्येनेति सात- व्यम् ॥

·४८ । लघुवासुदेवमनने ननु ब्रह्महत्यादिमहापातकान्यपि प्रायश्चित्तरूपस- स्कर्मभिर्निशेष नश्यन्ति; तादृशकर्मशक्त्याऽल्पं मि- थ्याभूतमिदमज्ञानं किमिति न गच्छेदिति चेत् । कर्मणोऽज्ञानस्य च विरोधो नास्ति । कर्म अज्ञानं वर्धय- ति । यथा अमावास्यान्धकार मेघावरणं वर्धयति , तथा कर्म अज्ञानं वर्धयति, न निवर्तयति । तमन्धकारं यथा सूर्यो निवर्तयति तथा अज्ञानं ज्ञानमेव निवर्तयेत् , न कर्म॥ ननु त्रिविधकरणजन्यं कर्म हिज्ञानस्याप्यन्तःकरण- जन्यवृतित्वेन कर्मत्यात्तत्कथमज्ञानं नाशयेदिति चेत् , भूणु । सत्यं वृत्तिर्मानसं कमैव । सा वृत्तिानस्याना- ननिवर्तने रूपग्रहणे नेत्रवदुपाधिभूतैव ; न स्वयं निव- र्तिका । ज्ञानं तु निवर्तकं नित्यम् । तज्ज्ञानं स्वरूप- ज्ञानं वृत्तिज्ञानमिति द्विविधम् । तत्र सुपुप्तावज्ञानप्रका- शकं ज्ञानं स्वरूपज्ञानम् । जाग्रत्स्वमयोर्विषयप्रकाशकं वृत्तिज्ञानम् । यथा आदित्येन प्रकाश्यमाने कुब्येऽनेक- दर्पणादित्यदीप्तयश्च तासां मध्ये मध्ये सादित्यदीप्तिश्च, तथा जाग्रत्खमयोवृत्तिज्ञानप्रकाशाः सुपुती स्वरूपज्ञान- प्रकाशश्चेति ज्ञेयम् ॥

·पष्टवर्णकम् । ४९ । तर्हि जाग्रत्स्वमयोः म्वरूपज्ञानं नास्ति किमिति चेत् । स्वरूपज्ञानं सर्वदा सर्वास्ववस्थास्वप्यस्ति । वृत्त- यः सुपुप्तौ न मन्ति । वृत्या सर्वा अप्यन्तःकरणधर्माः । ज्ञानमात्मस्वरूपम् । तत्स्वरूपभूतं ज्ञानं बृत्तिषु प्रवि- श्यानानं नाशयति । केवला बुद्धिवृचिरज्ञानं नाशयितुं नेष्टे । चसादात्मनोऽज्ञानमयात्माकारवृत्तिप्रविष्टेन ख- रूपज्ञानेनैव विनाश्यं न बुद्धिवृत्या । न कर्मकोटिसह- लेणापि विनाश्यम् । यथा सत्कमय पापकर्म नाशयति, एवं वृत्तिज्ञानमेवाज्ञानं नाशयति । यथा माणिक्यं शि- लारूपमपि प्रकाशयुक्तत्वेन रत्नदीपमिति व्यवहियते, एवं युनिज्ञानस्यापि मनोवृत्तिरूपत्वेऽपि स्वप्रविष्टस्व- रूपज्ञानयुक्तत्याज्ञानमिति व्यवहारो गौणः, न कर्मेति व्यवहारः ॥ ननु सुषुप्तौ स्वरूपज्ञानस्याज्ञानप्रकाशकत्वेन विरो- धाभावात्कथं ज्ञानमज्ञानं नाशयेदिति चेत्, स्वरूपज्ञा- नस्याज्ञानेन विरोधाभावेऽपि वृत्तिज्ञानस्याज्ञानेन विरो- धोऽस्ति । वृत्ती प्रविष्टसापि ज्ञानस्य स्वरूपज्ञानत्वात्क- थमज्ञानेन विरोध इति चेत् , लोके तृणादेः प्रकाशकत्वे- नादित्यकिरणस्य तेन विरोधाभावेऽपि सूर्यकान्तप्रविष्टस्य ·. लघुवासुदेवमनने तस्यैव यथा तृणादिदाहकत्वेन तेन विरोधः, तथा स्व- रूपज्ञानस्य केवलस्याज्ञानेन विरोधाभावेऽपि पृत्तिप्रवि- टस्य तस्याज्ञानेन विरोधोऽस्ति ।। ननु वृचिज्ञानेनाज्ञानतत्कार्यनाशेऽपि वृचेतत्प्रविष्ट- ज्ञानस्यापि विद्यमानत्वात्कथमद्वैतं सिध्येदिति चेत् कतकरजोन्यायेन वृविज्ञानमप्यज्ञानं तत्कार्य च निवर्ल्स स्वमपि स्वयमेव निवर्तयेत् । वृत्तिमाशे सति वृचौ प्रतिविम्वितं ज्ञानमपि विम्बभृतं स्वरूप ज्ञानमेवाधिग- च्छति । ततोऽद्वैतमात्मस्वरूपमेवापशिष्यते । एवं जाने- नेवाज्ञानस्य विनाशः॥ एवंभूतं ज्ञानमात्मविचारेणैवागच्छति न तु कर्म- मिर्न योगेन नोपासनया वा । ज्ञानं वस्तुतन्त्रम् , अत एव कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुमशक्यम् । उपासना योगश्च पुरुषतन्त्रत्वात्कर्तुमकर्तुमन्यथा कर्तुं शक्यौ । ताभ्यां चित्तैकाग्रथमणिमाद्यष्टैश्वर्य च साध्यते, न तु ज्ञानम् । उपासनायोगी मनोव्यापाररूपत्वाक्रियात्मको न वस्तु- वन्त्री। तस्माद्वस्तुतन्यं ज्ञानं कर्मणा नायाति, किंतु विचारेणैव साध्यम् । सालिग्रामो रसं सुवर्णमित्यादिव- .

·पष्ठवर्णकम् । स्तुनिर्णयो लक्षणपरीक्षाभ्यां निघर्षणेन च कर्तव्यः, न तु स्नानसंध्यावन्दनप्राणायामादिना कस्यापि साध्य इति निर्णयः। एवमात्मज्ञानमयात्मानात्माचार वि- नोपासनादिमिः साधयितुं न शक्यते । तस्मान्मुमुक्षुरि- वरव्यापार विहाय श्रवणमननाभ्यां सदा आत्मानात्म- विचारमेव कुर्यात् । य एवं तदेकपरः सोऽस्मिन्नेव ज- न्मनि संसारबन्धाद्विमुक्तःसन् जीवन्मुक्ति विदेहमुक्तिं च प्रामोतीति सकलवेदान्ता योपयन्ति । एवं मयोक्तं हे पुल, त्वं विश्वासेन गृहीत्वा चिन्मात्रेण तिष्ठ, न तु क- दाचिदपि कर्तृत्वादिरूपेण तिष्ठ ।। इति षष्ठवर्णकम् ॥

·॥ सप्तमवर्णकम् ॥ इतः परं सप्तमवर्णके आत्मानात्मविवेकस्तत्साध्य- मात्मज्ञानं तत्साध्यं ब्रह्मकैवल्यं च कथ्यते । आत्माना- स्मविवेकेनात्मज्ञानं जायत इति खलूक्तम् । स त्वात्मा क इति चेत्, शृणु । आत्मा शरीरत्रयविलक्षणोऽवस्था- लयसाक्षी पञ्चकोशव्यतिरिक्तः सच्चिदानन्दलक्षणः । अनात्मा तु शरीरत्रयम् । तस्य किं लक्षणमित्युक्तेऽनृत- जडदुःखरूपत्वम् । तच शरीरत्रयं व्यष्टिसमष्ट्यात्मकम् । व्यष्टिसमष्टिलक्षणं प्रथमवर्णके उक्तम् । अत्राप्युच्यते । वनमिव समष्टिः । वृक्ष इव व्यष्टिः । समस्तं समष्टिः । व्यस्तं व्यष्टिः। एवं शरीरत्रयमपि व्यष्टिसमथ्यात्म- कम् । तत्कथमिति चेत् । समष्टिस्थूलशरीरं समटिस- क्ष्मशरीरं समष्टिकारणशरीरमिति च व्यष्टिस्थूलशरीरं व्यष्टिसूक्ष्मशरीरं व्यष्टिकारणशरीरमिति च शरीरत्रय- ·सप्तमवर्णकम् । ५३ मपि समष्टिव्यष्टिरूपेण पदप्रकारम् । आत्मनः समष्टयुपा- धिनेश्वरत्वं व्यष्टयपाधिना जीवत्वम् । न तु वास्तवम , आत्मन एकत्वात् । आत्मनो मायोपाधिनश्वरत्वमवि- द्योपाधिना जीवत्वम्, न तु वास्तवम् । वास्तवमिति यापज्जानाति तापद्धन्धनिवृत्तिश्च नायाति । 'जीपेशा- वाभासेन करोति, माया चाविद्या च स्वयमेव भवति' इति सकलजीवमाता श्रुतिश्चैवमेवोपदिशति ।। ईश्वरस्य समष्टिकारणशरीरेऽमिमानो नास्ति । कुत्त इति चेत् , तदा महासुपुप्तावहंकारस्य लीनत्वेनाभिमा- नकारणाभावात् । अयं समष्टिकारणोपाधिक ईश्वरोऽ- व्याकतोऽन्तर्यामीति चोच्यते । अयमुत्तममक्तीवरुपा- स्यते । अस्योपासनायामशक्तानां श्रुतिः समाष्टिसूक्ष्म- शरीरोपाधिकमीश्वरमुपास्यत्वेनोपदिशति । तस्य हिर- ण्यगर्भः सूत्रात्मा महाप्राण इति नामानि सन्ति । अस्या- पि हिरण्यगर्भस्य सूक्ष्मशरीरेऽभिमानोऽस्ति वा न वेति चेह, तदा अभिमानकर्तर्यहंकारे विद्यमानेऽपि स्वभाव- स्थानादभिमानाश्रयस्थूलशरीरप्रवेशाभावात्सूक्ष्मशरीरेऽ. प्पभिमान ईश्वरस्य नास्ति ।

·लघुवासुदेवमनने - अस्य सूक्ष्मोपाधेरीश्वरस्योपासनायामशक्ताञ्जीवा- प्रति समष्टिस्धुलोपाधिकस्येश्वरस्योपासनां श्रुतिर्विध- चे। तस्येश्वरस्य विराबैराजो वैश्वानर इति नामानि सन्ति । अस्याप्यसिन्स्थूलसमष्टिशरीरेऽमिमानोऽस्ति वा न चेति विचार्यमाणे, नास्ति । कथमिति चेत् , स- कलजीचशरीराणामप्येकीभूयास्य शरीरत्वेनावस्थानात , 'अहम्' इति व्यावर्तनीयप्रतियोग्यभावात् ॥ एतत्समष्टिशरीरत्रयोपहितमीधरमुपासितुमशक्ताजी- बान्प्रति भुती राजससाविकतामसमूर्तिसहितस्य सृष्टि- स्थितिसंहारकर्तुव्रह्मविष्णुरुद्रनामधेयस्य दुनिग्रहाश- एपरिपालनकृते मत्स्यकूर्मावतारकर्तुरीश्वरस्थोपासना विधत्ते॥ एवं ब्रह्मादिमुर्तिधरस्येश्वरस्य तचन्मूर्तावभिमानोऽस्ति वान वेति चेद, अभिमानोऽस्ति । अभिमानाभावे तप- न्मा सृप्यादिकार्य कर्तुं न शक्यते । अत्तोऽभिमानो ऽस्ति । एवमीश्वरस्यापि जीववदमिमाने सति जीवादी- श्वरस्य को विशेष इति चेत्, विशेषोऽस्ति । कथमिति चेत, जीवाना स्वस्वदेहेष्वहंता च ममता च सततमस्ति ।

·सप्तमवर्णकम् । ईश्वरस्य तु स्वाभिमानः कृपया लोकरक्षणार्य तत्व- कार्यसमय एवेश्चरण केवलं कल्प्यते नटेन स्वभूमिका- यामिवेति जीवाभिमानस्येश्वरामिमानस्य वास्ति महा- ग्मेदः॥ मूर्तिस्वरूपमीधरमप्युपासितुमशक्तानां शास्त्रं मूर्ति- रूपेण कल्पितताम्रादिप्रतिमोपासनं विधचे। अत एवं प्रतिमा केचिदीश्वरबुद्धथोपासते । सर्वत ब्रह्मादिमूर्ति- प्वपि तत्चत्प्रतिमास्वपि चान्तर्यामी परमेश्वर एक एव स्थित्वा वेषां तेषामुपासकानां फलं ददाति । महा ईश्व- रस्य सर्वात्मकत्वमविचार्य तत्र तत्रेचरा बहवो मिभभि- मतया वर्तन्त इति मत्वा अन्योन्यं कलहायन्ते। तसाद- न्तर्यामीश्वर एक एवेति जानीहि । तर्हि सर्वत्रधरस्पैक- वे शास्वमपि तत्तन्मूर्तिभेदमङ्गीकृत्य तत्तदुपासनाभेदं कथं विधत्त इति चेत् । पहिर्मुखानपि शनैः शनैरन्ती- सान्कृत्वा ‘परमात्मैव जीवात्मा, नान्यः' इति योष- यित्वा तेषां मुक्तिं दातुमेवानादिकालमारभ्य प्रवृवं भेद्- मङ्गीकृत्य तेषां बुद्धिमनुसृत्य भेदेन शाखमपासनां वि- धत्ते न तु तात्पर्येण । एवमीश्वरस्य परमात्मनः समष्टि- शरीरत्रयोपाधिनेश्वरत्वसिद्धिप्रकार उक्तः ॥

·+ लघुवासुदेवमनने अथेदानीमेकस्यैव परमात्मनो व्यष्टिशरीरत्रयोपाधि- ना जीवत्वसिद्धिप्रकार उच्यते । व्यष्टिकारणशरोपहि- तस्य परमात्मन एष 'प्राज्ञः' 'पारमार्थिकः' 'अवि- द्यावच्छिन्नः' इति नामानि सन्ति व्यटिसूक्ष्मवारीरोप- हितस्य परमात्मनः 'तैजसः' 'स्वमकल्पितः' 'प्राति- भासिकः' इति नामानि सन्ति ; व्यटिस्थूलवारीरोपहि- तस्य परमात्मन: 'विश्वः'। 'व्यावहारिका' 'चिदामा- सः' इति नामानि सन्तीति जानीहि ॥ अस्य जीवस्य शरीरत्रयमपि किमर्थमिति चेत्, प्र- योजनमस्ति । अन्तःकरणप्रतिविम्यो हि जीवः । अतो जीवस्य मुक्ष्मशरीरं प्रथममावश्यिकम् । पश्चात्स्थूलश- रीरं विना कर्मकर्तृत्वाभावात्स्थूलशरीरमप्यावाश्यकम् । इदं कार्यशरीरद्वयमपि कारणशरीरं विना अवस्थातुमशक्य- म् । अतः कारणशरीरमप्यावश्यिकम् । एवं जीरस्य व्यष्टिशरीरत्रयमप्यावश्यिकम् ।। अस्य जीवस्यासिन्च्यष्टिशरीरत्रयेऽभिमानोऽस्ति वा न चेति विचार्यमाणे , अभिमानोऽस्ति । कथमिति चंच, जीवस्य कर्मकर्तृत्वेन । शरीराभिमानाभावे जीवस्य तत्क- ·सप्तमवर्णकम् । मकर्तृत्वं नोपपद्यते । तदभावे शरीरमपि नोपपद्यते । शरीराभावे जीवत्वमेव न संभवति । तस्माज्जीवस्याभिः मानोऽस्ति । एवं परमात्मैक एव व्यष्टिसमप्युपाधिम्यां जीवेश्वरभावं गतः । अस्य दृष्टान्तोऽस्ति वेति चेत्, अस्ति । यथैकस्यैव देवदत्तस्य पुत्रपौत्रोपाधिभ्यां पिते- ति पितामह इति च नामद्यमस्ति, तथा अविद्यामायो- पाधिम्यामात्मन एकस्यैव जीवत्त्वमीश्वरत्वं चागतम् ।। ननु पूर्वोक्तो दृष्टान्तो जीवेश्वरनामद्वये युध्यते, कि- चिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविशिष्मेदस्य को वा दृशन्त इति चेत्, दृष्टान्तोऽस्ति । एकमेव जलं बृहचटाकरखं सदेक- ग्रामसंरक्षक महाशक्तिमत् घटसं सदेकगृहसंरक्षकमल्पश- क्तिमद्यथा जातम् , अनिरेक एव म्धूलमहावर्तिस्थः स- बहुद्रप्रकाशको महाशक्तिमान् अल्पवर्तिस्थः सन्गृहमा- प्रकाशकोऽल्पशक्तिमान्यथाच तथा आत्मनो- अपि वृहत्ता कारणभूतमायोपाधिना सर्वज्ञत्वम् अल्पेन का- भृताविद्योपाधिना किंचिज्जत्वं चागतम् । न तु सर्वज्ञः किंचिज्ज्ञ इत्यात्मद्वयमस्ति । अत एव वेदान्तशास्त्रं च तत्पदस्य त्वंपदस्य च संवन्धत्रयेणाखण्डं बोधयति । जाता, ·५८ - लघुवासुदेवमनने संबन्धलयं किमिति चेद-पदयोः सामानाधिकरण्य- संबन्धः, पदार्थयोर्चिशेषणविशेप्पभावसंवन्धः, पदाभ्यो सह या पदार्थाम्यां सह वा प्रत्यगात्मनो लक्ष्यलक्षण- भावसंबन्धः। एवं संबन्धनयम् । तस्य दृष्टान्त:-'सो- ऽयं देवदत्तः' इत्यवेदं संवन्धनयमस्ति । सशब्दस्यायं- शब्दस्य चैको देवदतपिण्ड एव समानमधिकरणमिति तयो'शब्दयो सामानाधिकरण्यसंवन्धोऽस्ति । तथा तन् पदस्य त्वंपदस्य चैकमेव चैतन्यं समानमधिकरणम् । तसा- त्पदद्वयस्यापि सामानाधिकरण्यसंबन्धोऽस्ति । तत्कालत- देशविशिष्टदेवदत्तवाचकसशब्दार्थस्यैतत्कालतद्देशविशि- देवद वाचकार्यशब्दार्थस्य चान्योन्यभेदव्यावर्तकत्वे- नान्योन्यं विशेषणविशेष्यमावसंबन्धोऽस्ति । तथा सर्वन- त्वपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकतत्पदार्थस्य किंचि- जमत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकत्वंपदार्थस्य चान्योन्यभेद- व्यावर्तकत्वेनान्योन्यं विशेषणविशेष्यमावसंबन्धोऽस्ति । सोऽयंपदयोस्तत्पदार्थयो; अखण्डार्थदेवदत्तपिण्डमात्र- ग्रहणे विरुद्धां विहायाविरुद्धांशभूतदेवदत्तमावलक्षक- स्वेन लक्ष्यलक्षणभावसंबन्धोऽस्ति । तथा तत्वंपदयो- स्तत्पदार्थयो; अखण्डसच्चिदानन्दमात्रग्रहणे विरुद्धाय ·सप्तमवर्णकम् । विहायाविरुद्धांशभूतचैतन्यमात्रलक्षकत्वेन लक्ष्यलक्षण- भावसंबन्धोऽस्ति । इममेव लक्ष्यलक्षणभावसंवन्धं भागत्यागलक्षणेति जदजहल्लक्षणति च जानीहि । तत्कयमिति चेन् । शास्त्रेषु वाक्यार्थग्रहणे मुख्पत्तिर्गुणवृचिर्लसणावृत्ति- चेति वृत्तित्रयमस्ति । 'राजा गच्छति' इति वाक्यार्थे मुख्यवृत्तिः । 'नीलमुत्पलम्' इति वाक्यार्थे 'अग्निर्मा- णवकः' इत्यादौ च गुणवृत्तिः । लक्षणावृत्तिश्च त्रिविधा जहल्लक्षणा अजहल्लक्षणा जहदजहल्लक्षणा चेति । 'गङ्गा- यां घोपः प्रतिवसति' 'शोणो धावति' 'सोऽयं देव- दत्तः' इति च क्रमेण लक्षणावृत्तित्रयस्योदाहरणवा- क्यानि । एतेषु मुख्यार्थग्रहणे विरोधालक्षणावृत्तिरङ्गी- कृतेति ज्ञेयम् ॥ तत्पदयो च्यार्थः को लक्ष्यार्थश्च क इति चेत्, उच्यते । माया मायाप्रतिबिम्बो मायाधिष्ठानं ब्रह्म चैत- अयमप्येकीभूय तत्पदवाच्यार्थी । ब्रझमात्र तत्पदलक्ष्या- र्थः । अविद्या विद्यापत्तिविम्वोऽविद्याधिष्ठानं साक्षित- न्यं चैतत्त्रयमप्येकीभूय त्वंपदवाच्यार्थः । सालिकूटस्थ- ·लघुवासुदेवमनने शरीरत्रयमुच्यते । स्थूलं सूक्ष्म कारणमिति शरीरं त्रिवि धम् । तत्र सर्वेषां प्रत्यक्षं करचरणाद्यवयवोपेतं स्तम्भ- वद्वर्तमानं यत् तत्स्थूलशरीरम् । सप्तदशावयवकं सूक्ष्मश- रीरम् । अज्ञानमेव कारणशरीरम् । एतेषां शीर्यते क्षीयत इति व्युत्पत्त्या शरीरमिति नाम । तथा हि--- इदं स्थू- लशरीरमन्नाभावे शीर्यते, अन्ने विद्यमानेऽपि व्याधिना शीर्यते, तदभावेऽपि वय परिणामेन शीर्यते । पल्लवमिव सुहमशरीरमपि कदाचिदर्धते कदाचित्सीयते । रागद्वेषा- द्यन्तम्करणवृत्तिविजृम्भणमेव सूक्ष्मशरीरस धृद्धिः, ता- सां संकोच एवं जीर्णता । कारणशरीरस्यापि 'अहं जीवः' इति वृदिर, 'अहं ब्रह्मास्मि' इति संकोचः । अन्योः सूक्ष्मकारणशरीरयोरुकरूपा द्धिरज्ञानिपु दृश्य- ते, संकोचच ज्ञानिए दृश्यते । एवं शरीरत्रयस्पापि जराया दर्शनेन 'शरीरम्' इति नाम । एतेषां देहा' इति नाम च 'दह्यते' इति व्युत्परतल्यागतम् ।। +- ननु लोके सर्वोऽपि स्थूलदे शरीरं कारणशरीरं चन 3, सूक्ष्म दह्यते, त- कथामिति तो तापः ·अष्टमवर्णकम् । त्रयेण सर्वमपि शरीरं दह्यते ; अतः शरीरत्रयस्यापि देह इति नाम युज्यते । स्थूलशरीरम्य स्तम्भवत्स्थूलभू- तकार्यत्वेन स्थूलत्वम् । सूक्ष्मशरीरस्य स्थूलशरीरयत्स्थू- लत्वाभावात्सूक्ष्मभूतजन्यत्वाच सूक्ष्मत्वम् । लीनं श- ब्दाद्यर्थ गमयतीति 'लिङ्गम्' इत्यपि नामास्यागत- मिति ज्ञेयम् । स्थूलसूक्ष्मशरीरद्वयकारणस्य कारणशरी- रमिति नाम ॥ हे स्वामिन, पूर्व स्थूलं सूक्ष्ममिति शरीरद्वयमपि पञ्चभूतेम्य उत्थितमित्युक्तम्, इदानीं कारणशरीरादु- त्थितमिति कथमुच्यत इति चेत् , भृणु । अध्यारोपसृष्टी तथा पश्चभूतोस्थितमित्युक्तम् । तत्तथैव । आत्मनः शरीरवत्वेऽज्ञानं कारणमिति युगपत्सृष्टौ सर्वस्यापि जग- तोऽज्ञानमेव कारणमिति कृत्वा शरीरद्वयस्थाप्यज्ञानमेव कारणमित्युक्तम् ॥ कथं क्रमसृष्टिः कथं युगपत्सृष्टिरिति चेत् , उच्यते । मूलप्रकृतिर्माया अविद्या आवरणं विक्षेप आकाशो वायु- रनिरापः पृथिवीति क्रमेणोत्पत्तिकथनं क्रमसृष्टिः । सर्वोऽपि प्रपञ्च आत्माज्ञानेन जात इति कथनं युगप- ·६४ लघुवासुदेवमनन . सृष्टिः । ननु स्थूलस्य प्रत्यक्षेणानुभूयमानत्वात्तत्र न संदेहः, सूक्ष्मशरीरम्य बहिरप्रतीतेस्तदस्तीति ज्ञानं कथं जायत इति चेत्, शृणु । सप्तदशकरणकार्यस्तत्सू-मश. रीरं ज्ञातुं शक्यम् । तत्सप्तदशकरणकार्यमपि स्थूलशरी- रेण कर्तुं न शक्यते वेति चेत् , सुपुप्तिमूर्छामरणेषु स्थूलशरीरे विद्यमानऽपि सप्तदशकरणकार्याणामदर्शना- ज्जाग्रत्वमयोस्तल्कार्यदर्शनाच । स्थूलशरीरव्यतिरेकेग सप्तदशावयवात्मकं लिङ्गशरीरमस्त्येवेत्यवगन्तव्यम् ॥ इदं सूक्ष्मशरीरमपि स्थूल शरीरं विना न कदापि कार्य करोति, अत उभयमपि दर्शनादिकार्य करोत्यिति चेव, शृणु । विवेकेन विचार्यमाणे दर्शनादिकार्य सका लमपि मूक्ष्मशरीरसाध्यमेव , न तु स्थूलसाध्यम् । कथ- मिति चेत् । काष्ठमाश्रित्यानिर्दाहपाकादिकर्म करोति , काष्ठाभावे न करोति; तथाप्यग्निकार्यमेव दाहपाकादि , न तु काष्ठकार्य यथा; तथा स्थूल शरीरमाश्रित्य तेन सूक्ष्मशरीरेण क्रियमाणमपि दर्शनादिकं सूक्ष्मकार्यमेव , न तु स्थूलकार्यम् । अतो दर्शनादिकार्येणानुमेय सप्तद- शावयवकं सूक्ष्मशरीरमित्युक्तम् । ज्ञानेन्द्रियपञ्चकं क- मन्द्रियपञ्चकं प्राणपञ्चकं मनो बुद्धिश्चेति सप्तदशाव. + ·अष्टमवर्णकम् । ६५ यवाः । एतत्सप्तदशकं सूक्ष्मशरीरम् ।। श्रोत्रत्रकार्जिहाघ्राणानि ज्ञानेन्द्रियाणि | शब्द- स्पर्शरूपरसगन्धा एतपां विषयाः । तेपा ज्ञानसाधनत्वा- ज्ज्ञानेन्द्रियत्वम् । सुखप्रकाशाभिव्यञ्जकसत्वगुणकार्य- त्वादेतेपा ज्ञानसाधनत्वम् । वास्पाणिपादपायूपस्था के- मेंन्द्रियाणि । वचनादानगमनविसर्गानन्दनरूपक्रियासा- धनत्वेन तेपां कर्मेन्द्रियत्वम् । चञ्चलमलिनरजोगुणका- यत्वेनेतेपां क्रियासाधनत्यम् । प्राणापानन्यानोदानस- मानाः प्राणाः । त उच्छासनिःश्वासादिव्यापारैः शरीर- धारकत्वादलप्रदत्वाच प्राणसंज्ञाः । तादृशसामर्थ्य च तेपां रजोगुणजन्यत्वादिति ज्ञेयम् । विमर्शात्मकान्तःक- रणनिर्मनः । निश्चयात्मकान्तःकरणवृत्तिर्बुद्धिः । एवं सूक्ष्म शरीरस्य सप्तदशावयवाः ।। लोक एकसिन्वस्तुनि ज्ञातव्य उद्देशो लक्षणं परीक्षा चेत्युपायत्रयमस्ति । तत्र वस्तुनामग्रहणमात्रमुद्देशः ! वस्तुस्वरूपग्रहणं लक्षणम् । वस्तुस्वरूप विचारः परीक्षा। सप्तदशावयवनामग्रहगेनोद्देशो जातः । इतः परं लक्षणं परीक्षां च बदामः । लक्षणं नामाव्याप्त्यतिव्याप्त्यसंभ- F.11.5.

·व वमनन वरूपदोपत्रयरहितोऽसाधारणधर्मः । लक्ष्यैकदेशे लक्षण- स्थावर्तनमव्याप्तिः। यथा कपिला गौरिति । अलक्ष्ये- ऽपि लक्षणस्य वर्तनमतिव्याप्तिः। यथा चतुष्पाद्गौरिति । लक्ष्ये कापि लक्षणसावर्तनमसंभवः। यथैकशफा गाँ- रिति । दोपत्रयरहितोऽसाधारणधो लक्षणं किमिति चेद्गो साखादिमत्वम् ।। तज्ज्ञानेन्द्रियाणां किं लक्षणमिति चेत्क्रमेण कथ. यिष्यामः॥ तन्न श्रोनेन्द्रियं किमिति चेत् , दिपाधिष्ठान- देनतया प्रेरितं सत्कर्णशष्फुल्यवच्छिन्ननभोदेशे स्थि- त्वा अष्टादशभापाणां वेदशास्त्राणां चेदमित्थमिति ज्ञात यदिन्द्रियं तच्छ्रोत्रम् । परीक्षा कीशीति चेव-कर्ण- शपकुल्यवच्छिन्नं नम एव जानात्विति चेत्सुपुतिमूर्छा- दिसमयेऽपि कर्णशष्कुल्यवच्छिन्न नभो विद्यमानमपि शब्द न गृहाति; तस्माचदन्यदिति परीक्षा । त्वगिन्द्रिय फिमिति चेत् , वायुरूपाधिष्ठानदेवतया प्रेरितं सचर्च सर्वत्र च्याप्य शीतमुष्णं मृदु कठिनं कर्कशमित्यनेकविध स्पर्श यजानाति तत्वगिन्द्रियम् । त्वमेव जानात्वित्युक्ते ·अष्टमवर्णकम् । ६७ सुपुप्त्यादिपु त्याचि विद्यमानायामपि स्पर्श न जानाति । तस्मात्सा न त्वगिन्द्रियम् । चक्षुरिन्द्रियं किमिति चेत् , सूर्यरूपाधिष्ठानदेवतया प्रेरितं सत्कृष्णताराग्रमाश्रित्य नील श्वेत रक्तं पीतं हरितं घपलं स्थूलं सूक्ष्म हवं दी. घमित्युक्तबहुविधरूपं यजानाति तचक्षुरिन्द्रियम् । क- प्यातारानमेव जानाविति चेत् , सुपुप्त्यादिपु तद्विद्यमान- मपि न जानाति । तस्मान तचक्षुरिन्द्रियम् । रसनेन्द्रि- यं किमिति चेत् , वरुणरूपाधिष्ठानदेवतया प्रेरितं सद्र- मनामाश्रित्य मधुरतिक्तलवणाम्लादीन्पडूसान्यज्जानाति तद्रसनेन्द्रियम् । रसनव जानाविति चेत्, सुषुप्त्यादिषु रसनामात्रं विद्यमानमपि रसं न जानाति ; अतो न तद्सनेन्द्रियम् । घ्राणेन्द्रियं किमिति चेत् , अधिदे. बतया प्रेरितं सन्नासाग्रमाश्रित्य सुगन्धं दुर्गन्धं च य- झानाति तदाणेन्द्रियम् । नासाग्नमेव जानात्विति चेत् , सुषुप्त्यादी विद्यमानमपि सन्नासाग्रं गन्धं न जानाति तस्मान्न तदाणेन्द्रियम् । एवं ज्ञानेन्द्रियलक्षणानि ।। इतः परं कर्मेन्द्रियलक्षणमुच्यते । अग्निरूपाघिष्ठानदे. बतया प्रेरितं सत्तालुमूलमुत्तराधरोष्टं दन्तं कण्ठं हृदयं ना- भिमेवमादिस्यानाम्याश्रित्य पूर्वोक्तशब्दभेदान्यदुचरति ·लघुवासुदेवमनने तहागिन्द्रियम् । सुषुप्त्यादौ ताल्वादिस्थानं विद्यमानम प्याराणि नोच्चरति । तस्मान्न तद्वागिन्द्रियम् । इन्द्ररू- पाधिष्ठानदेवतया मेरितं मत्करतलमाश्रित्यादानादिक्रि या यत्करोति तत्पाणीन्द्रियम् । सुपुप्त्यादौ विद्यमान- मपि करतलं नादानादिक्रियाः करोति । अतो न तत्पा- पीन्द्रियम् । उपेन्द्ररूपाधिष्ठानदेवतया प्रेरितं सत्पादत- लमाश्रित्य गमनं यत्करोति तत्पादेन्द्रियम् । सुपुप्तचादी विद्यमानमपि पादतलं न गमनक्रियां करोति । अतो न तत्पादेन्द्रियम् । मृत्युरूपाधिष्ठानदेयतया ग्रेरितं स- द्रुदमाश्रित्य यत्पुरीपविसर्जनादि करोति तत्पाश्विन्द्रि- यम् । सुपुप्त्यादौ विद्यमानमपि गुदं तन करोति ! अतो न तत्पाय्यिन्द्रियम् । प्रजापतिरूपाधिष्ठानदेवतया प्रेरितं सद्योनि लिङ्गामप्याश्रित्य शुक्लशोणितमूत्रविसर्जन यत्करोति तदुपस्थेन्द्रियम् । सुषुप्त्यादौ योनिर्लिभ च विद्यमानमपि तद्विसर्जनं न करोति । अतो न तदुप- स्थेन्द्रियम् । एवं कर्मेन्द्रियलक्षणान्युक्तानि ।। अथ प्राणपञ्चकरस लक्षणमुच्यते। विशिष्टनामका- धिष्ठानदेवतया प्रेरितः सन्हृदये स्थित्या य उच्छासं करोति स प्राणः । विश्वसृष्टनामकाधिष्ठानदेवतया प्रेरि- ·अष्टमवर्णकम् । तः सन्गुदे स्थित्वा यो निःश्वासं करोति सोऽपानः । विन्धयोनिनामकाधिष्टानदेवतया प्रेरितः सनन्तहिश्च शरीरे स्थित्वेन्द्रियाणां चलं यच्छन्यो वर्तते स व्यानः । अजनामकाधिष्ठानदेवतया मेरितः सन्कण्ठे स्थित्वा सु- पुप्ताचिन्द्रियाणां गोलकेपु लयं कारयित्वा जाग्रति पुन रिन्द्रियाणि गोलकेषु स्थापयित्वोत्क्रमणकाल इन्द्रियाणि गृहीत्वा लोकान्तरं गच्छति यो वायुः स उदानः । यो जयनामकाधिष्ठानदेवतया प्रेरितः सन्नामिदेशे स्थित्वा भक्ष्यभोज्यचोप्यलेह्यरूपं चतुर्विधमन्नं जाठराग्नौ पाच- यित्वा शरीरपुष्टिं करोति स समानवायुः । एवं पञ्च प्राणा:॥ नागः कूर्मः ककरो देवदत्तो धनंजय इत्यन्ये पञ्च वायवः श्रूयन्ते । तेषामपि पूर्वप्रोक्तपञ्चग्राणेष्वन्तर्भावः। तत्र नागो वान्ति करोति । कूर्म उन्मीलननिमीलने अध- रोष्ठयोः संयोग विभागं च करोति । कुकरः क्षुतं करोति। देवदत्तो विजृम्भणं करोति । धनंजयः शरीरस्योच्छूनतां करोति ॥ इतः परमन्तःकरणचतुष्टयं मनो बुदिरहंकारश्चित्त- मिति जानीहि । अत्र मनचन्द्रेणाधिष्ठितं सत्कण्ठमा- ·लघुवासुदेवमनने श्रित्य स्थित्या संकल्पविकल्पी करोति । चुद्धिश्चतुर्मुखे- णाधिष्ठिता सती मुखमाश्रित्य स्थित्वा निश्चयं करोति । अहंकारो रुद्रेणाधिष्ठितः सहृदयमाश्रित्य स्थित्या अभि- मानं करोति । क्षेत्रज्ञरूपविष्णुनाधिष्ठित सञ्चित्तं नाभी स्थित्वा अवधानं करोति । एतल्लिङ्गशरीरं काचिच्छुतिः पोडशात्मकं वदति । तस्मिन्पक्षेऽन्तःकरणमेकमिति जा- नीहि । पुनरन्या श्रुतिः सप्तदशात्मकं वदति । तस्मि- पक्षे मनो बुद्धिरिति द्विविधमिति जानीहि । पुनरन्या श्रुतिरेकोनविंशत्यात्मकं वदति । तत्पक्षे मनो चुद्धिरई- कारश्चित्तमिति चतुर्विधमन्तःकरणमिति जानीहि । एवं लिङ्गशरीरनिर्णयः॥ . इदानीं कारणशरीरमुच्यते । अज्ञानमेव कारणशरी- रम्, स्थूलसूक्ष्मशरीरकारणत्वात् । अस्य जीवेश्वरयो। प्रथमशरीरत्वात्पश्चाद्भाविशरीरद्वयकारणत्वम् । तस्मिन्नर्थे प्रमाणं किमिति चेत्-अज्ञानं कारणमिति श्रुतिर्वदति। कार्येण कारणमूह्यत इति युक्तिः। 'अहमज्ञः' इत्यनु- भवः ॥ भोः स्वामिन् , आत्मा क इत्युक्ते शरीरत्रयविलक्षण ·अष्टमवर्णकम् । इति बोधयितुं प्रथमतः शरीरत्रयं लक्षणोंधितं किल? एवमेवात्मापि लक्षणैर्योधयितव्य इति चेत्, भृणु । स- वैत परिपूर्ण ब्रह्मेति तदेव ब्रह्म प्रत्यगात्मस्वरूपमिति च सकलोपनिपदो बदन्ति । तस्मादात्मा सच्चिदानन्द- स्वरूप एवंति जानीहि । सत्कि चिकिमानन्दः किमिति चेत् बाथरहितं सत् , स्वप्रकाशश्चित् , स्वानुभूतिरेवा- नन्द इति जानीहि । एवमात्मा सचिदानन्दस्वरूपः। अनात्मा त्वनृतजडदुःखस्वरूपः॥ आत्मानात्मनोरन्योन्यवलक्षण्यं कथं ज्ञातव्यमिति चत्-यथा पुरुपलक्षणं स्त्रियां नास्ति स्त्रीलक्षणं पुरुष नास्ति, एवमेव सल्लक्षणमनृते नास्त्यनृतलक्षणं सति नास्ति । यथा प्रकाशलक्षणमन्धकारे नास्त्यन्धकारल- क्षणं प्रकाशे नास्ति, एवं चिल्लक्षणं जडे नास्ति जडल- क्षणं चिति नास्ति । यथा चन्द्रिकालक्षणमातपे नास्त्या- तपलक्षणं चन्द्रिकायां नास्ति, एवमानन्दलक्षणं दुःखे नास्ति दुःखलक्षणमानन्द नास्ति ।। सचिदानन्दानामनृतजडदुःखानां च लक्षणानि वि. स्तरेण ज्ञातव्यानीति चेन् , घृणु वदामः । कालत्रयेऽपि ·७२ लघुवासुदवमनन केनाप्पयाध्यमानमेकरूपं सत् । कालत्रयेऽपि मिथ्याभू. तमपि सत्यमिव भासमानं विचार्यमाणे वाध्यमानमसत्। अस्य दृष्टान्तः- मन्दान्धकारे वर्तमाना रन्जुः स्वारो- पितसर्पमाल्यदण्डजलधारादिभिरवाध्यमाना भ्रान्तेः पू- काले पश्चात्काले प्रान्तिकाले चैकरूपा वर्तते; अध्य- स्तसादि तु कालत्रयेऽपि स्वयं मिथ्याभूतमविद्यमान- मपि विद्यमानमिव प्रतीयते, प्रमातुः परमार्थविचारेण वाध्यते च । एवंभूतरज्जुलक्षणं सादौ नास्ति सर्पादि- लक्षणं रजौ च नास्ति । अतोऽन्योन्यं शब्देनार्थेन लक्षणन प्रतीत्या व्यवहारेण च पञ्चभिः प्रकारवलक्षण्यं यथा अनयोरस्ति, तथा सल्लक्षणमसल्लक्षणे देहादिप्रपञ्चे नास्ति , असल्लक्षणं च सल्लक्षणे प्रत्यगात्मनि नास्ति तस्मादनयोरन्योन्यं शब्देनार्थेन लक्षणेन प्रतीत्या व्य- वहारेण च पञ्चभिः प्रकारचलक्षण्यमस्ति । तस्मादेव विचार्य सतोऽनृतस्य च वैलक्षण्यं जानीहि ॥ इतः परं चितो जहस्य च चैलक्षण्यमुच्यते । सूर्यादिप्रकाशमनपेक्ष्य स्वप्रकाशेनैव प्रकाशमान स्वारो- पितस्य जडस्यापि प्रकाशकम् , प्रकाशपदार्थ मृच्छिलाधप्रकाशपदार्थ च प्रकाशयति - , अत एव सूर्यादि ·अष्टमवर्णकम् । ७३ + यद्वस्तु तचित् । जडलक्षणं कीदृशामिति चेत्, स्वयम- प्रकाशमानमन्यपदार्थस्य च प्रकाशनेऽसमर्थ यचज्ज- डम् । अत्रोभयत्र दृष्टान्तः- यथा आदित्यः प्रकाशा- न्तरानपेक्ष स्वयमेव प्रकाशमानः सन्स्वप्रकाशसंबन्धि- घटपटादिपदार्थमपि प्रकाशयति, तथा चित्प्रकाश, बधा घटादिपदार्थः स्वयमप्रकाशमानोऽन्यपदार्थमपि प्र- कागयितुमसमर्थः, तथा जडवस्त्वपीति जानीहि । यथा आदित्यस्य घटादेश्च शब्दादिपश्चप्रकारलक्षण्यम् , एवं चितो जडस्य च वैलक्षण्यम् ॥ एवं ज्ञानस्य किं फलमिति चेत् , लोके प्रकाश्यप- दार्थनिष्ठविकाराः प्रकाशवस्तु कालत्रयेऽपि न स्पृश- न्तीति ज्ञानफलम् । तदपि कथमिति चेत् , आदि- स्वेन प्रकाश्यमानघटादिनिष्टच्छिद्रेण हानिरच्छिद्रेण लामा, स्पर्शेन त्याज्यत्वमस्पर्शेन ग्राह्यत्वम् , लक्षणेन होऽलक्षणेन विपादः, समीचीनतयाऽतिशयो असमी- चीनतया अनतिशयः, इत्यादिविकारगुणाः प्रकाशकमा- दित्यं न स्पृशन्ति । एवमात्मना प्रकाश्यमानदेहेन्द्रि- यादिनिष्टनामरूपजातिवर्णाश्रमप्रवृत्तिनिवृत्तिविधिनिपे- धपड्भावविकारपट्टर्मिपदकोशान्ध्य मान्यपटुत्वादिसकल- ·लघुवासुदेवमनने गुणविकाराश्च प्रकाशकमात्मानं कालत्रयेऽपि किंचिदपि स्पष्टुं न शक्नुवन्तीति ज्ञानं सुकरमिति जानीहि । एवं चिजडयो_लक्षण्यम् ।। इतः परमानन्दस्य दुःखस्य च वैलक्षण्यमुच्यते । आनन्दलक्षणं किमिति चेत् , निरुपाधिकं निरतिशयं नित्यं यत्सुखं स आनन्दः । दुःखलक्षणं किमिति चेत् , प्रतिकूलतया वेदनीयत्वम् , इतरेच्छानधीनेच्छा- विपयभिन्नत्वे सति द्वेषविषयत्वं वा । तत्तु त्रिविधम् आ- ध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकं चेति । तत्रन्द्रियैदेह एक यातपिचक्षेमवपरीत्येन जायमानं व्याध्यादिदु:- समाध्यात्मिकम् । भृतश्च भौतिकैथ सर्पच्यानादिभि- जर्जायमानं दुःखमाधिभौतिकम् । देवैर्जायमानमति- चनावृष्टिविद्युत्पातादिदुःस्वमाधिदैविकमिति ।। आनन्दस्य दुःखस्य च को दृष्टान्त इति चेत् , उच्यते । यथा अमृतं स्वयं सुखरूपं सत्खमनुभवतो जी. वानपि सुखयति, कालकूटविपं स्वयं तापकं सरखमनु- भवतो जीवानपि पीडयति । एवंभृतयोरमृतचिपयो- रन्योन्यं शब्दादिपश्चप्रकारेर्यथा वैकक्षण्यम्, एवमान- ·अष्टमवणकम। + न्दलक्षणं तापत्रयात्मके दुःसे नास्ति दुसलक्षणमप्या- त्मस्वरूप आनन्दे नास्ति । तस्माच्छन्दादिभिः पञ्च- प्रकारैरनयोZलक्षण्यं जानीहि । अत्र निष्कार्थः सि. द्धान्तः क इति चेत् , रज्जुषत्सद्रूप आदित्यवचिद्रूपो- ऽमृतवदानन्दरूपोऽहंशब्दार्थ आत्मा सर्पवदनृताद्धटय- ज्जडाद्विपबहुःखादेहेन्द्रियादिप्रपञ्चाद्विलक्षण इति यो गुरुमुखेणात्मानं जानाति स एवासङ्गः म एव कृत- कृत्यः स एव मुक्त इति सफलवेदान्तनिश्चय इति जानीहि ॥ इति अटमवर्णकम् ॥

·॥ नवमवर्णकम् ॥ आत्मा शरीरत्रयविलक्षणः, अवस्थात्रयसाक्षी, पञ्च- कोशव्यतिरिक्तः, सच्चिदानन्दलक्षण इत्यात्मन उक्तपु चतुर्विधलक्षणेषु शरीरत्रयविलक्षणत्यमेवमष्टमवर्णक उ- क्तम् । इतः परमवस्थात्रयसाक्षित्वमस्मिन्नवमे वर्णक उच्यते । मनः सवरजस्तमोगुणात्मकम् । तथापि स- त्वगुणमधानमेव मनः । सात्त्विकेनैव मनसा आत्मा ज्ञातव्यः, न च राजसेन नापि तामसेन । तत्र सच- गुणः सूक्ष्मः । रजोगुणश्चञ्चलः । तमोगुणः स्थूलः । तस्मानूयप्रवेशयोग्ये रन्ध्र वृहन्स्तम्भो यथा न प्रवि- शति वायुना चलति दीपमकाशे सूक्ष्मवर्णो निर्णतुं ·नवमवर्णकम् । G७ यथा न शक्यते, तथैवात्मनि ज्ञातव्ये सति सूक्ष्ममन- सैन साचिकेन ज्ञातव्यः । अन्यथा स्थूलमनसा चञ्च- लमनसा च मुल्मस्यात्मनः स्वरूपं किंचिदपि न प्रति- भाति । तस्मात्सावधानः शृणु ।। अवस्थात्रयं कथमिति चेत् , शृणु । जाग्रदवस्था स्व- मावस्था सुपुप्त्यवस्था चेत्यवस्थात्रयम् । तत्र मकले- न्द्रियैर्वाह्यार्थीपलम्भो जाग्रदयस्था । जाग्रद्वासनया अन्तः करणस्य भोक्तभोग्यादिरूपेण परिणामः स्वमावस्था । स्थूलसूक्ष्मजगतः सर्वस्यापि कारणेऽज्ञाने लयानन्तरम- ज्ञानमात्रस्य केवलसाक्षिवेद्यस्यावस्थानं सुपुतिः । एप मवस्थात्रयम् ॥ एतदवस्थात्रयसाक्षित्वमात्मनः कथमिति चेत् यात्मनि साक्षिलक्षणस्य विद्यमानत्वादिति भूमः । सा- क्षिलक्षण किमिति चेत् , लोक एकस्य पुरुषस्थान्यदी- यावस्थाया अरस्थाव्यापाराणामन्यस्य तस्य चार- स्थानचो विकारराहित्येन साक्षाद्रमृत्वं साक्षित्वम् , यधा सम्णीमेव स्थितस्य मंन्यासिनस्तत्रागतपुरुषतदरस्था- तझ्यापाराणां निर्विकारतया साक्षाद्रमृत्यं साक्षित्वर ।

·लघुवासुदवमनन आत्मापि जीवानामवस्थात्रयमवस्थात्रयव्यापारानव- स्थावतो जीवांच पश्यन्नपि निर्विकारतया अवतिष्ठते ।। इदमेव साक्षित्वं दृष्टान्तपूर्वकं पुनरपि कथ्यते । तच्छृणु। एकमहानगरवज्जाग्रदयस्था । तत्र प्राकार- बत्स्वभावस्था । तदन्तःप्रासादयत्सुषुप्त्यवस्था। तत्र- याभिमानिप्रभुवदवस्थानयाभिमानी जीवः । यथा स प्रभु! प्राकारागाहवर्तमानः पियाप्रिये अनुभूय हुष विपादं च प्राप्य तत्प्राकारस्यान्तश्च प्रियाभिये अनु- भूय हर्ष विपादं च प्राप्य ततः प्रासाद आगत्य सर्वा- व्यापाराविहाय तूष्णीं खिया सह सुखमनुभचन्नास्त, एवं जीवात्मापि स्थूलशरीराभिमानी जानदवस्थायां त्रिविधकरणन्यापारयुक्तः सन्विश्वो भूत्वा सूक्ष्मशरीरा- भिमानी स्वभावस्थायां मनोमयत्रिविधकरणगुणदोष- व्यापारयुक्तः संस्तैजसो मूत्वा पश्चात्कारणशरीराभि- मानी सुपुप्त्यवस्थायां त्रिविधकरणगणमुपसंहृत्य भासो भूत्वा नित्यानन्दमनुभयन्नास्ते । एवमात्मा कूटस्थ आकाशवदसङ्ग एव सन्नवस्थात्रयेऽपि प्रत्यक्चैतन्य- सासिरूपेण वर्तत इति श्रुतियुक्त्यनुभवैज्ञातव्यम् । 'साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इति श्रुतिः । पत्तना- ·नवमवर्णकम् । काशदृष्टान्तो युक्तिः । अनुभवः क इति चेत् , पूर्वपूर्व- दिनावस्थात्रयमसाभिः प्रतिदिनं मर्यते । सरणस्या- नुभवपूर्वकत्वनियमादसाभिरवस्थात्रयमनुभूयत एवेति सिद्धम् । एवमात्मना आगतानामागामिनां चावस्थानां क्रमेणानुभूयमानत्वादनुभवरूपस्यात्मनो नित्यत्वमपि सिद्धम् । एवमवस्थात्रयसाक्षित्वम् ।। ननु लोके अवस्थावत एव पुरुषस्य स्वावस्थासाक्षि- स्वं दृश्यते। भवद्भिः कथमन्यस्यान्यावस्थासाक्षित्वमु- च्यत इति चेत् , शृणु । अयमवस्थावानन्तःकरणे पति- फलितश्चेतनाभासः । स कल्पितो मिथ्याभूतः। स एव जीव इत्युच्यते। तस्य सुपुप्तावन्तःकरणलयेन विनष्ट- त्वात्स कथं सुपुप्तिसाक्षी स्यात् ? तिसृणामप्यवस्थाना- कसाक्षित्वनियमाद्विम्वभूतस्यात्मन एव सुपृप्तिसाक्षि- त्वं मन्तव्यम् । तर्हि स एव लाघवेन जाग्रत्स्वमयोरपि साक्षीति वक्तुं योग्यः । जीवस्य विकारित्वादपि साक्षि- त्वं न युज्यते । आत्मनस्तु निर्विकारत्वात्साक्षित्वं युज्यते । जीवः कथं विकारीति चेत् । तस्य 'अहं सुखी' 'अहं दुःखी' इत्यादिरूपेणान्तःकरणवृत्तिता- दात्म्येन विकारित्वदर्शनाद्विकार्येव ।।

·८० लघुवासुदेवमनने तर्हि जीवव्यतिरेकेणान्यः को वा आत्मा य सा- क्षीत्युच्यते । तस्य किं लक्षणम् ? तस्वास्तित्वे किं प्रमाणम् ! तस्य ज्ञाने क उपायः ? इति चेत् , शृणु । निर्विकारः कूटस्थ एव साक्षी । स एवात्मा । स आ- काशवत्सर्वव्यापकः सचिदानन्दरूपः। स एवान्तःकर- णेपु जीवरूपेण प्रविष्टः सन्संसरति । एवंरूपपारमार्थि- कात्मनि वेदान्ताः सर्वेऽपि प्रमाणम् । अवस्थावान्यो जीवश्चिदाभासः स इदानी जागति, इदानीं स्वमं पश्यति, इदानीमज्ञानमोहितः सन्सुपुप्तौ वर्तते, इदानीं सुखी, इदानी दुःखी, इदानीमुदासीन आस्ते, इत्यस्य जीवस्यावस्थाभेदं सर्वमपि चियो यो जानाति स एवात्मा अवस्थात्रयसाक्षीति जानीहि । तस्यात्मनः स्वस्य निर्विकारत्वं कथं ज्ञायत इति चेत् , स्वमुखसौन्दर्य स्वेन ज्ञातुमशक्यमपि दर्पण रतिविम्बितमुखेन यथा ज्ञातुं शक्यते, तथा आत्मनो निर्विकारत्वमप्यन्ताकर- गप्रतिविम्बेन ज्ञातुं शक्यते । दर्पणं दर्पणप्रतिविम्बि- तमुखं च बिम्बभूतमुखं यथा न जानाति, तथा अन्ताक- रणयन्तःकरण प्रतिविम्बितजीवथ बिम्बभूतमात्मानं न जानाति। त_यमात्मा केन ज्ञायते? न केनापि ज्ञायते, ·नवमवर्णकम् ।। जायमानस्य सर्वस्य दृश्यत्वादात्मनो यूपत्वात् । स्वयंप्रकाश एवात्मा न त्वन्येन केनापि ज्ञायते । तत्कथमिति चेत् । दृश्यो घटो द्रटारं न हि जानाति । स द्रष्टा च स्वात्मानं स्वयमेव जानाति स्वयंप्रकाश- स्वाद । यथा मृत इति प्रतीयमानो दशमः पुरुषः पश्चाचं स्वात्मानं स्वयमेव जानाति, न तु नवस्वन्यतमेन ज्ञायते, तथैवात्मा अनुभवस्वरूप एव न स्वन्धेनानु- मान्य इतीममर्थ त्वमेव प्रमाणपुरःसरं जानीहि ।। तहि प्रमाणं किमिति चेत् , शृणु । प्रत्यक्षमित्यनु- मानमित्युपमानपिति शब्द इति च चत्वारि अपाणा- नि । पुनश्वार्थापत्तिः संभव ऐतिहमनुपलब्धिरिति च चत्वारि प्रमाणानि सन्ति । पश्चादुक्तानां चतुर्णा पूर्यो- तेषु चतुर्वैवान्तर्भाव इति सिद्धान्तः । वेदान्तिनश्च केचित्पप्रमाणान्युदाहरन्ति । एतेषां लक्षणादिकमति- विस्तृतम् । अस्माकं यावदापश्यिकं तावन्मानमुच्यते । अक्षमिन्द्रियम् । इन्द्रियेण जन्यं प्रमाणं प्रत्यक्षममा. मम् । धूमादिलिनेन जायमानमनुमानम् । सादृश्येन जायमानमुपमानम् । आमवाक्यं शन्दः । आत्मन इन्द्रियागोचरत्वाचन न प्रत्यक्ष प्रमाण प्रवर्तते । निरं- .

·'लधुवासुदेवमनने शत्वात्तत्रात्मनि नानुमान प्रवर्तते । अद्वितीयत्वानो- पमानम् । तसादात्मनि शब्द एव प्रमाणम् । आप्त- वाक्यं शब्दः । आप्तश्च यथार्थवक्ता । अत ईश्वरवाक्यं श्रुतिरेप शन्द । तस्माच्छ्रुतिरेवात्मनि प्रमाणम् ॥ पूर्वोक्तसाक्षिरूपं संन्यासिनं तेन दृष्टाः पुरुफ्तदव- स्वातद्वयापारगुणदोपा यथा न स्पृशन्ति, एवमात्मानं दृश्यमाना अहंकारतदवस्थातचापारगुणदोषा न स्मृ- शन्ति । एवं यो भाग्यशाली पुरुषः साक्षिमात्रमात्मान- महंकारादिभिरस्पृष्टं चैतन्यमानं श्रुतिमिर्जानाति स एन जीवन्मुक्तः । तथैव श्रुतिरपि वदति । हे पुत्र, तत्वमपि वेदान्तशास्त्रमात्मनि प्रमाणमिति विश्वस्य तदुक्तप्रका- रणावस्थात्रयसाक्षिणपारमान जानीहि ।। इति नवमवर्णकम् ॥

·दशमवर्णकम् ॥ इदानी दशमवर्णके आत्मनः पञ्चकोशव्यतिरिक्तत्व- मुच्यते । अन्नपयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया। पञ्च कोशाः । अनविकारशुक्लशोणितजन्य पड्मात्रवि- कारसहितमनेनैव वर्धमानमिदं स्थूलशरीरमेवानमय- कोशः । कर्मेन्द्रियैः सह प्राणः प्राणमयकोशः । ज्ञाने- न्द्रियैः सह मनो मनोमयकोशः। तैरेव सह बुद्धिर्वि- ज्ञानमयकोशः । प्रियमोदप्रमोदवत्तिभिः सहाशानमा- नन्दमयकोशः । इष्टवस्तृसंदर्शनसंतोषः प्रियम् । तद्- स्तुलामसंतोपो मोदः । तदनुभवसंतोषः प्रमोदः । एवं पञ्च कोशाः। यथा खड्गं तत्वोशः, शिवलिङ्ग •- ·. लघुवासुदेवमनने संयुटः, आम्रफलं त्वक्, पुरुष कञ्चुका, इत्येतान्येते यथा आच्छादयन्ति , एवं पञ्च कोशा अप्यात्मानमा- च्छादयन्ति । अतः कोशा इति संज्ञा । ननु खड्गा- दीनां तत्कोशादीनां च सवा भिन्ना। पञ्चकोशाना. मात्मभिनसत्ताकवाभावात्कोशादिभ्यो वैपम्यात्कथमा स्माच्छादकत्वमिति चेत्, उच्यते । आदित्य किरणपरि- णामविशेषत्वान्मेषस्य आदित्यसतैव सत्ता, तथापि स मेघ आदित्यं यथा आच्छादयति ; अग्निमुपजीव्य वर्तमा- नस्य धूमस्याघ्यग्ने सत्तैव सचा, तथापि स धूमो यथा अग्निमाच्छादयति; एवमात्मसत्तया सत्तावन्तोऽपि कोशा आत्मानमाच्छादयन्ति । इतः परमात्मनः पञ्चकोशव्यतिरिक्तत्वमुच्यते । खड्गादिकं तत्कोशादिक चैकत्वेन खड्गादिरूपेण व्य- वद्रियमाणमपि तत्खड्गादिकं कोशादिभिन्नम् । तद्वत्प- चकोशामिन्नत्वेन व्यवाहियमाणोऽप्यात्मा तेभ्यो व्य. तिरिक्त एव । नन्वात्मनः कोशानां चैकत्वेन व्यवहि- यमाणस्वारपरस्परसंबन्धोऽस्तीति वक्तव्यम्, आत्मनो न केनापि संबन्धः, स निरञ्जन इति कथमुच्यत इति चेद, शृणु । संबन्धोऽनेकप्रकारः । तर्कसिद्धान्ते सम- ·दशमवर्णकम् । वायसंपन्ध। संयोगसंबन्ध इति द्विप्रकारः | अपयवाप- पविनोगुणगुणिनोः क्रियाक्रियावतोर्जातिव्यक्त्योर्विशेष- नित्यद्रव्ययोश्च समवायः संबन्धः । आत्मनः पञ्चको- शानां चावयवावयन्यादिष्वपरिगणनान्न समवायः तर्हि भेरीदण्डयोरिव संयोगोऽस्त्विति चेत, आत्मनो द्रंब्य- स्वानङ्गीकारात्सोऽपि न संभवति । तात्मनः कोशानां च को वा संबन्ध इति चेत् , रज्जुसर्पयोः शुक्तिकार- जत्तयोः स्थाशुपुरुषयोराकाशवर्णयोरिख चाध्याससंपन्य एव । अयमध्यास एकतराध्यासो वा अन्योन्याध्यासो वेति चेत् , अहंकारस्थात्मनश्च मिलित्वैक प्रत्ययविपय- स्वादन्योन्याध्यास एव॥ ' अहं आत्मनोऽत्रमयकोशस्य चान्योन्याध्यासः कथमिति चेद, उच्यते । 'अहं मनुष्यः' 'अहं देवः' इति 'अहं नी' 'अहं पुरुषः' इति 'अहं जातः चर्ने' 'अहं वृद्धि गतः' 'अहं विपरिणत:' 'अहं जीर्णः। अहमितः परं मरिष्यापि' इति 'अहं बाल: “अहं कुमारः' 'अहं युवा' 'अहं वृद्धः' इति 'अहं ब्राह्मणः' 'अहं क्षत्रियः' 'अहं वैश्यः' 'अहं शूद्रः' इति 'अहं ब्रह्मचारी' 'अहं गृहस्था' 'अहं बान- - . - ·" . . -- लघुवासुदेवमनने प्रस्थः अहं संन्यासी' इति 'अहमान्ध्रा' 'अहं द्रापिडः अहं कर्णाटकः' इत्ति 'अहं वत्सगोत्र' अहं कौशिकगोनः' इति 'अहं रामा' 'अहं कृष्णः' अहं शंकरः''अहं महादेवः' इति 'अहं दीक्षितः' अहं शास्त्री' शति 'अहं योद्धा' 'अहं भोजी' इति चाश्रमयकोशविकारधर्मानात्मन्यध्यस्यति । आत्मनिष्ठ- संचिदानन्दाननमयकोशे शरीरे 'मम शरीरमस्ति भाति प्रियम्' इत्यध्यस्यति । एवमन्त्रमयकोशस्यात्मनश्चान्यो- न्याध्यासः। अथ प्राणमयकोशस्यात्मनश्चान्योन्याध्यासा कथमि- ति चेत् । 'अहं क्षुधावान् ' 'अहं पिपासावान्' 'अहं बलवान्' 'अहं वीर्यवान्' 'अहं क्रियावान्' 'अहं 'अहं गन्ता अहं विसर्ज- यिता' 'अहमानन्दयिता' 'अहं मूकः 'अहं विहस्तः। अहं षण्डः' इत्येवं पाणमयकोशवि- कारानात्मन्यध्यस्यति । आत्मनः सचिदानन्दान् 'मम प्राणोऽस्ति भाति प्रियः' इति प्राणमयकोशे चाध्यस्य. ति । एवं पाणमयकोशस्थात्मनश्चान्योन्याच्यासा॥ अथ मनोक्यकोशस्यात्मनश्चान्योन्याध्यास उच्यते । - - 'अहं दाता अहं पङ्गु ·दशमवणेकम। ८७ 'अहं द्रष्टा 'अहं रस- . पिता' 'अहं संकल्पवान्' 'अहं विकल्पवान्' 'अहं शोक- वान् 'अहं मोहवान्' अहं कामी' 'अहं लोभी' 'अहं श्रोता' 'अहं स्पष्टा अहं प्राता'. 'अहं बधिर' 'अहमन्धः' हत्येवं मनोमयकोशविकारानात्मन्यध्यस्यति । आत्म- धर्मान्साचिदानन्दाच 'ममः पनः सम्यगस्ति भाति प्रियम्' इति पनोमयकोशेऽध्यस्यति । एवं मनोमय- काशस्यात्मनश्चान्योन्याच्यासः ॥ अथ विज्ञानमयकोशस्यात्मनश्चान्योन्याध्यास उ- च्यते । 'अहं कर्ता' 'अहं बुद्धिमान' 'अहमूहापो- हचतुरः' 'अहमेकसन्तग्राही' 'अहं लोकान्तरगामी' 'अहं रागी' 'अहं देषी' 'अहं श्रोत्रियः' 'अहं पण्डित 'अहं विरक्तः अहं भक्तिमान् अह. अपासका''अहं ज्ञानी' इत्येवं विज्ञानमयकोशविका.. रानात्मन्यध्यस्यति । आत्मलक्षणसच्चिदानन्दान् 'मम' बुद्धिरस्ति भाति पिया' इति । विज्ञानमयकोशे वाध्य- स्पति । एवं विज्ञानमयकोशस्यात्मनश्चान्पोन्पाध्यासः॥ " अधानन्दमयकोशस्यात्मनश्चान्योन्याध्यास उच्यते ।

·लघुवासुदेवमनने 'अहं भोक्ता' 'अहं सुखी' 'अहं संतुष्टः 'अहं सा- त्तिका''अहं राजसः' 'अहं तामसा' अहं जडा' 'अहं मूढः ''अहं दुष्ट: 'अहं मोहिता, 'अहमविवेकी' 'अहं प्रान्तः' इत्येवमानन्दमयकोशवि- कारानात्मन्यध्यस्यति । आत्मना सच्चिदानन्दांश्च 'म- माज्ञानमस्ति भाति सुखम्' इत्यानन्दमयकोशेऽध्य- स्थति । एवमानन्दमयकोशस्यात्मनश्चान्योन्याध्यासः। - , 'अहं शून्यः . एवं पञ्चकोशानामात्मनश्चान्योन्याध्यासः संवन्धः । अयमध्यासः केनागच्छतीति चेत् , अयमात्मा, एते पञ्च कोशाः, इति सम्यग्विभज्य शानाभावादविवेकेना- गच्छति। तर्हि कोशानामात्मनश्च विवेकः कथमिति चेन, उच्यते । लोके पशुपुत्रमित्रकलत्रगृहधनधान्या- दिवत् 'इदं मम शरीरम् ' 'अयं मप प्राणः' इदं मम मनः ''इयं मम बुद्धिः' 'इदं ममाज्ञानम्' इति. 'इदं मम' इति बुद्धिविषयत्वाच्छरीरादिरूपाः पञ्च कोशा आत्मा न भवन्ति, किं तु पश्वादिवदनात्मैवेति पञ्च कोशावात्मा च पृथक्पृथगिति युक्तिः । शरीरर- हित आत्मेति प्रतिपादिकाः 'अशरीरम् -' इत्यादि- श्रुतयश्च सन्ति । पश्चादीनां क्षयवृयादिनिकारास्त- ·दशमवर्णकम् । स्वामिनं द्रटारं यथा न स्पृशन्तीत्यनुभवः, एवं शरी- रादिपञ्चकोशविकारा द्रटारमात्मानं मां कदापि न स्पृशन्तीत्यनुमवः॥ 3 मनु हे स्वामिन् , भवद्भिस्कपश्चादिधान्तस्य था- ह्यत्वात्स ज्ञातुं योग्यः; दार्शन्तिकस्यान्तरत्वात्स मम बुद्धिं नारोहति किं च पञ्च कोशाः। पञ्चादिवत्पृथ- नावमासन्त, किंतु नसाय:पिण्डवदात्मन्येकतया- मासन्ते; एवं दृशान्तदान्तिकयोहु वैपम्यमस्ति कथं तेपामात्मनः स्वप्रकाशात्पृथक्त्वेन ज्ञानमिति चेत्, मृणु । बाह्यदृष्टिनेत्रम् । सूक्ष्मदृष्टिबुद्धिः । बाह्यदृष्ट्या ज्ञातुमशक्या अपि पदार्था आन्तरदृष्टया ज्ञातुं शक्यन्ते । बाद्यवीणातन्त्र्यास्तत्स्वराणां तप्तजलादः पुष्पासुग- न्धस्य च पृथक्त्वेन स्थूलदृष्ट्या ज्ञातुमशक्यत्वेऽपि सूक्ष्मथोत्रादिज्ञानेन्द्रियैर्बुदिमता पुरुपेण पृथक्त्वेन 'इयं वीणातन्त्री, इमे स्वराः' 'इदं जलम् , अयमग्निः' 'इदं पुष्पम् , अयं सुगन्धः' इति वीणादिभ्यः पृथ- क्वेन स्वरादीनां ज्ञानं सुकरम। एवमेव क्षीरजल- योविभजनमन्येषां दुष्करमपि हंसानां सुकरम् । एत- दुमयं यथा तथा आत्मनः सकाशात्पञ्चकोशानां पृथ- .

·९० लघुवासुदेवमनने " करणं स्थूलबुद्धीनां दुष्करमपि मूत्मघुद्धीनां सुकरम् ॥ हे पुत्र, सिद्धान्तं वचः शृणु। एतावत्पर्यन्तं काल- वासनया युक्तानां यः प्रपश्चव्यवहारस्तमङ्गीकृत्य पञ्च कोगा इति तद्विवेक इति चैवमायुक्तम् । परमार्थे दि. चार्यमाणे आत्मनि न पञ्च कोशाः सन्ति । कथमिति चैत् । यथा रजौ सर्पः, शुक्तिका रजतम् , स्थाणी पुरुषः, आकाशे नीलिमा, इत्येतेषां भ्रान्त्या प्रतीति- मात्रमेव न स्वरूपेणावस्थानम् : कालत्रयेऽप्यारोपिता- नां तेषां सर्यादीनां न वास्तवता; तथा आत्मनि पत्र कोशा अप्यारोपिता एव न वास्तवाः। लोके यदारोपितं तदसदेव, यथा द्विचन्द्रादिकम् । तथा पश्च- कोशा अप्यात्मन्यारोपितत्वान्मिथ्याभूता एव ।। नन्यारोपितसादयोऽधिष्ठानज्ञाने सति तत्क्षणमेव न प्रतीयन्ते, पञ्च कोशास्त्वात्मज्ञाने सत्यपि प्रती- यन्त एव न नश्यन्ति, तेषां कथमारोपितत्वमिति चेच , भृणु। लोके प्रातिमासिकसद्यावहारिकसत्सार- मार्थिकसदिति च त्रिविधं सत् । ईश्वरसृष्टिर्जीवसृष्टि- रिति च द्विविधा सृष्टिः । एवं सत्यध्यासरूपं शुक्ति- ·दशमवर्णकम् । कारजतादिकं सर्व जीवसृष्टिः । इदं प्रातिभासिकं सत् । अस्या जीवसृष्टेरधिष्ठानभूतमाकाशादिकं सर्व व्यावहा- रिकं सद् । तत्सर्वमीश्वरसृष्टिः। अस्पा ईश्वरसृष्टेरप्य- धिष्ठानभूतं या तत्पारमार्थिकं सत् । तदेव नित्यम् । व्यावहारिकं सद्वयवहारक्षयपर्यन्तं तिष्ठति । मातिभा- सिकं सत्प्रतिभासक्षयपर्यन्तं तिष्ठति । प्रातिभासिक व्यावहारिकं चाध्यस्तत्वेन समाने अपि सत्तया न समाने । किं च व्यावहारिकपपि प्राविभासिकवदधि- मानज्ञानेन सद्यो नश्येद्यद्यात्मज्ञानिनो जीवन्मुक्ता अपि न स्युः ज्ञानोपदेशगुरुशिष्यपरम्परा चापि न स्यात्, शानिनां व्यवहाराभावादज्ञानिनां चोपदेष्टुमशक्यत्वात् । तसाद्यथा मृघध्यस्तः पृधुबुनोदराकारो घटो यावत्कु- लालव्यापारक्षयं तिष्ठति , एवमात्मन्यध्यस्वाः पञ्च कोशा मिध्येति ज्ञाता अपि यावत्प्रारब्धक्षयं दग्धपट. वत्पतीयन्त इति जानीहि ।। किं बहुना सिदान्तस्त्वेवम् । मृद्यारोपिते घटना. मरूपे बाधिते सति मृन्मातं यथा सत्यतया अवशिष्यते, एवमात्मन्यारोपितेषु पञ्चकोशेष्वात्मज्ञानेन माघिसेष सत्सु सच्चिदानन्दरूप आत्मक एव सत्यतया अवशिष्यत ·छपुवासुदेवमनने " इत्येवं यो जानाति स एवात्मज्ञानी, स एप प्रक्षामानी, तस्पैव विदेहमुक्तिभविष्यतीति सर्वा अप्युपनिषद उ- दोपयन्ति ।। रति दशमवर्णकम् ॥ marAy.

·एकादशवर्णकम् ॥ अथेदानीमास्सिोकादशवर्णके आत्मनः सच्चिदानन्द- रूपत्वं चतुर्थ लक्षणमुच्यते । आत्मनः सद्रूपं किं चिद्रूपं किमानन्दरूपं किमिति चेत् , शृणु । कालत्रयेऽपि केना- प्यबाध्यमानत्वे सत्येकरूपत्वं सतो लक्षणम् । इदं लक्ष- णमात्मन्यस्ति । अस्य प्रमाणं किमिति चेत् , अस्स प्रपञ्चस सृष्टः पूर्वम् 'सदेवासीत् ''आत्मन आकाशः संभूतः' इत्यादिवेदान्तशास्त्रं प्रमाणम् । किं च सर्वज- नानामनुभवश्व प्रमाणम् । आट्यो दरिद्रः कर्मी भक्तो मुमुक्षुरिति सर्वे जनाः । एतेषामनुमवः कीदृश इति चेत् , 'अई पूर्वजन्मनि सत्पात्रेषु यत्किचित्तवान, तेनासिञ्जन्मन्यैश्वर्यमनुभनामि असिञ्जन्मन्यपि यत्कि- - ·लघुवासुदेवमनने चिद्दत्तं चेद्भविष्यजन्मन्यश्वर्यमनुभविष्यामि' इत्यादर- स्यानुभवः । 'अहं पूर्वजन्मनि सत्पात्रेषु किमपि न दत्तवान् , तेनासिञ्जन्मनि दारिद्रयमनुभवामि ; अमि- ञ्जन्मनि मया न दत्तं चेदाविजन्मन्यपि दारिद्रयमनु- भविष्यामि' इति दरिद्रस्यानुभवः । 'पूर्वजन्मनि सत्क- आणि मयाऽनुष्ठितानि, तद्वासनया असिन्नपि जन्मनि सत्कर्माणि मयाऽनुष्ठीयन्ते तेन भाविजन्मन्यपि स्वर्ग देवत्वमायास्यति' इति कर्मिणोऽनुपवः ! 'पूर्वजन्म- म्यहं भगवन्तमुपासितवान् , तदासनया अस्पिन्नपि ब- न्मनि भगवद्भक्तिरासीत् । अनेन भाविजन्मनि सालो- क्यादिमुक्तिं वैकुण्ठादिलोकेऽनुभविष्यामि' इति भक्त- स्यानुभवः । 'बहुजन्मस्वीश्वरार्पणरूपेण मया कर्माणि कृतानि , तेनास्पिजन्पनि साधनचतुष्टयं सद्गुरुलाभ: श्रवणादिकमात्मज्ञानं च लब्धम् । इतः परं मम जन्म नास्ति , अहं कृतकृत्यः' इति मुमुक्षोरनुभवः । एवं सर्वेषां जनानां कालत्रयेऽपि 'अहमस्सि' इत्यनुभवद- र्शनादात्मन्यध्यस्तस्य देहस्यैव नाशः, आत्मनस्तु न कदाचिदपि नाश इति जानीहि । तस्मादात्मनः काल- बयेऽप्यपाध्यमानत्वे सत्येकरूपत्वस्य विद्यमानत्वादा- स्मना सदूपत्वपस्ति ॥

·एकादशवर्णकम् । है स्वामिन् , अनुभवेनात्मनः सद्रूपत्वमेवमुक्तं न युक्त्येति चेत् , युक्त्यापि विचार्यमाणे आत्मनः सद्रू- पत्वं सेत्स्यति । तत्कथमिति चेत् , शृणु । वयमस्मि- लोक विद्यपाना वा न येति विचार्ययाणे विद्यमाना एवेति जानीहि । तथा सर्वेपार 'अहमिहास्पि' इत्यनु- भवात् । एवं विद्यमाना वयं शरीरिणो वा अशरीरिणो वा? शरीरिण एव नाशरीरिणा, शरीरस्य दर्शनात् ।। इदं शरीरं केन आगतमिति विचार्यमाणे कति निश्चयः। तत्कर्म असदीयं वा अन्यदीयं वेति चेत्, अ- सदीयमेवेति वक्तव्यम् । अन्पदीयकर्मणा अन्यस्य वर्ग- फलाननुभवात् , अन्यथा अन्यकर्मणा अन्या स्वर्गादिकं प्राप्नुयात् , ब्रामणेन यागे कृते शूद्रः सर्गमाप्नुयात् , पूर्व शुकब्रह्मर्पिकृतसपाधिना असाकं सर्वेषां विदेहमुक्तिः स्यात् । तस्मादस्मदीयकर्पणैवास्माकं शरीरमिति वक्त- व्यम् ॥ तदैतच्छरीरारम्भकं कर्मास्मिञ्जन्मनि कृतं चा पूर्व- जन्मनि कृतं वेति विचार्यमाणे पूर्वजन्मनि कृतमित्येव वक्तव्यम् , एतजन्मकृतस्यैतच्छरीरं प्रति पूर्वभाषि- ·- लघुवासुदेवमनने स्वाभावेनाकारणत्वात् । पूर्वजन्मान कर्मकरणकाले बयं विद्यमानापान वेति विचार्यवाणे विद्यमाना एव, अविद्यमानैः कर्मणः कर्तुपशक्यत्वात् । तदानीमस्माकं शरीरमासीद्वा न वेति चेत्, आसोदेव, शरीराभाये कर्मणः कर्तुमशक्यत्वात् । तच्छरीरमपि तत्पूर्वजन्मक- तर्पणा चा तदनन्तरकर्मणा या तत्पूर्वजन्मकृतकर्म- गति वक्तव्यम् । एवं पुनः पुनर्विचार्यमा कर्मपश्च भरीरस्य च प्रवाहरूपेणानादित्वं सिद्धम् । तदुभयवत आत्मन आकाशस्येव साक्षादेव मुख्यमेव स्वरूपेणैवा- 'नादित्वं सिदम् । एवं भूतकाले वर्तमानकाले च सस्वं सिद्धमिति युक्त्या साधितम् ॥ इतः परं भविष्यत्कालेऽप्यात्मनः सत्वं युक्त्या सा. ध्यते । अस्माभिर्जन्मान्तरेषु श्रवणमननादिकमकृत्वा कर्मण एव मुख्यबुद्धा अनुष्ठितत्वादेतज्जन्म शरीरं चा- गतम् । अस्मिन्पनि क्रियमाणं कर्मापीतः परं जन्म ददाति । तस्मिन्नपि क्रियमाणं कर्म ततः परं जन्म ददाति । एवं पुनः पुनर्विचार्यमाणे कर्मप्रवाहस्य शरी- रमवाहस्य च भविष्यत्कालेऽन्तो नास्ति । तत्त्वज्ञानेन कणि क्षीणे सति शरीरमपि नायाति । तदुभयसंब- ·एकादशवणकम् । अध्यात्मा तु यायमज्ञानं शरीरस्य सृष्टिप्रलयावनुभवन्श- रीरस्य स्थितिकाले सुखदुःखे अनुभवन्सन् , अधः स्था- वरपर्यन्तमू ब्रह्मलोकपर्यन्तं परिभ्रमंस्तिष्ठत्येव न न- श्यति । तत्वज्ञाने सत्यविद्याकामकर्मादीनामपि नाशा- दुःखहेतोरभावात्स्वस्वरूपानन्दमनुभवन्विदेहमुक्ती सुख- मेव तिष्ठति । एवं भविष्यत्कालेऽप्यात्मनो न कदाचि- दप्यसत्त्वम् , किं तु सर्वदा सत्वमेव युज्या सिध्यति ॥ एवं कालत्रयेऽप्यात्मनो विद्यमानत्वादबाधितत्वेन परमार्थस एकरूपत्वात्सत्त्वं सिद्धम् । एवं श्रुतियुक्त्यनु- भवैरनेकालयेष्वनेकप्रपञ्चेषु विनटेष्वपि स्वयमविनष्टः सन्वर्तते । अतः सृष्टिस्थितिसंहाराः प्रपञ्चस्यैव न त्वा- स्मनः । एवं कालत्रयेऽप्येकरूपत्वादबाधितत्वाचात्मा सप इति जानीहि ।। आत्मनविद्रूपत्वे प्रमाण किमिति चेद, शृणु ! सू- योदिसाधनान्तरानपेक्षं स्वयं प्रकाशमानं सत्स्वसिमा- रोपितसकलजडपदार्थावभासकं चिद्रपम् । एतचिद्रूपत्व- लक्षणमात्मन्यस्ति । कथमिति चेत् । आत्मा गाढान्ध- कारेडपीतसनपेक्षमेव स्वयं प्रकाशते । स्वसिमारोपितशv.1.7.

·९८ लघुवासुदेवमनने रीवाल्यौवनवार्धकानस्था अवस्थाव्यापारीश्वेतरान- पेक्षं सम्यग्जानाति । अत आत्मनश्चिद्रूपत्वं सिद्धम् ।। नन्त्रस्माकं सर्वज्ञत्वाभावात्सर्वपदार्थानभासकलं क. थमिति चेत् । प्रपञ्च आन्तरी बाह्य इति द्विविधः । एतत्प्रपञ्चद्वयमप्यस्माभिः प्रकाश्यते । न वयं तेन क. दाचिदपि प्रकाश्या । तत्कथमिति चेत् , उच्यते । ना राप्रपञ्चो नाम पृथिव्यप्तेजोवारचाकाश इति शब्दस्प- शरूपरसगन्धा इति पञ्चीकृतभूतानीति ब्रह्माण्ड इति चतुर्दश भुननानीति चतुर्विधस्थूलशरीराणीति च विवि- घनामरूपगुणधर्मविकारशक्त्याश्रयः । एतं चारप्रपञ्चं ह्यवान्तरभेदेन बहुधा विभज्य प्रमाणैर्वयमेव जानीमः, न त्यस्मानयं जानातीत्यन्तर्मुखतया विचार्यमाणेऽस्माकं बाह्यप्रपञ्चानभासकत्वं सिद्धम् ॥ अथ आन्तरप्रपञ्चावभासकत्वमसाकं कथमिति चेत्, शृणु । आन्तरप्रपञ्चोऽन्नमयादिजीवन्मुक्तिपर्यन्तैः प्रकारैहुधा भिन्नः । स आन्तरप्रपश्चः 'अयमन्नमयः' 'अयं प्राणमया' 'अयं मनोमयः' 'अयं विज्ञानमयः' अयमानन्दमया' 'एवमिमे पञ्च कोशाः' इति, , ·एकादशवर्णकम् । . , अयं . . - , 'इदं स्थूलशरीरम् ' 'इदं सूक्ष्मशरीरम्' 'इदं कारणश- रीरम्' 'एतच्छरीरत्रयम्' इति च, 'इमे पड् भाववि काराः' 'इमे पद कोशाः 'इमे पडूयः' 'इदमान्ध्यम्' 'इदं मान्द्यम् 'इदं पटुत्वम्' 'अयं रागः' द्वेषः' 'इदं त्रिविधकरणम्' 'इदमन्त करणम्' 'अयं जाग्रत' 'अयं सम्मः' 'इयं सुषुप्तिः' एवमेवावस्थात्र- थमिति च, 'इदं ज्ञानेन्द्रियपञ्चकम्' 'इदं कर्मेन्द्रि- यपञ्चकम् ' 'इमे पञ्च प्राणाः' 'इमे उपप्राणा:' 'इदं मनः' 'इयं बुद्धिः' 'इदं चित्तम्। 'अयमहंकार' अयं संकल्पः' 'अयं निश्चयः' 'इदमवधानम्' 'अ- यमभिमानः''अयं विश्वः' 'अयं तैजस: 'अयं प्राज्ञः' इत्येवमवस्थावन्त इति, 'अयं प्रातिमासिकः' 'अयं व्यावहारिका' 'अयं पारमार्थिका' 'इदं सात्विकम्' 'इदं राजसम्''इदं तामसम्' 'इदं सुखम् इदं दुःखम्' 'इदं ज्ञानस्' 'इदमझानम्' 'इदं प्रियम्' 'इदमप्रि- यम्' इयमुपेक्षा' 'इदं साधनचतुष्टयम्' 'इदं मैञ्यादि- चतुष्टयम्' 'अयमष्टाङ्गायोगा' 'इदं श्रवणम्' 'इदै मननम् ' 'इदं निदिध्यासनम् 'अयं समाधिः' इति च, ' इदं प्रमाणम्' 'इदं प्रमेयम् ' 'अयं प्रमाता * इदं तापत्रयम् । 'अयमाधिः" अयं व्याधिःइद , + - . -- ·- . लघुवासुदेवमनने मारोग्यम् ' ' इयं भक्तिः''इदं वैराग्यम् ' 'इदं मन्दम्' 'इदं तीनम्। 'इदं तीनतरम्' 'दं सगुणोपासनम् ' 'अयं मनोनाश: 'अयं वासनाक्षयः' इयं विदेहमुक्ति' 'इयं जीवन्मुक्तिः' इत्येवमादिविविधनामरूपगुणविकार- शक्त्याश्रयभूत आन्तःप्रपञ्च : सर्वोऽप्येवमेव पृथक्पृथ- विभज्यास्माभिज्ञायते, स आन्तरः प्रपञ्चस्त्वस्मान जानातीति सम्पग्विचारे क्रियमाणे यत आन्तरः प. पत्रोऽस्माभिशेयते, अत आत्मनश्चिच्छक्षणसद्भावा- दात्मा चिद्रूपः ॥ हे स्वामिन् , आत्मा चिद्रूपः केनापि न ज्ञायत इति भवद्भिरुक्तं खलु मनसा सकलं ज्ञायते, आत्मापि तेनैव मनसा ज्ञायतामिति चेत्, शृणु । मन उत्पत्तिविनाशव- संकल्परूपं परिच्छिन्नं घटबद्भुतकार्य कामादिविकारक- लपीकृतं स्मृतिविस्मृतिमत् । एवंभूतं मनो जडमिति ज्ञातव्यम् । तस्य मनसः प्रकाश एव नास्ति । तदपि मनश्चितैव ज्ञायते । तादृशं जडं मनः स्वप्रकाशचिदा- स्मानं कथं जानीयादी न कथमपि जानीयादित्यहि ।। तर्हि 'मनसैचामुद्रष्टव्यम्' इति शास्त्रस्य किं तात्प- ·एकादशवर्णकम् । - मिति चेत् , शृणु । अग्निना तप्तस्य स्वर्णस्य प्रकाशो जायत इति व्यवहारेऽमिना स्वर्णेऽविद्यमानः प्रकाश नूतनतया न संपाद्यते । किं त्वमिना तो सुवर्णे मले निरस्ते सति पूर्वसिद्धः स्वर्णप्रकाशः स्वयं प्रकाशते, न तु नूतनः प्रकाशः संपाद्यते । नूतनतया संपाद्यत इति चेत् । आमपाकनिक्षिप्ते घटेऽप्यग्निः प्रकाशं संपादयेत् । तथा न दृश्यते । अपमर्थो यथा, तथा मनश्वात्माकारेण परिणममानमात्ममतिबिम्बसहितं च सदात्मावारकं मि- भ्याभूतमनाद्यज्ञानं बाधते। निरस्ते ज्ञाने स्वात्मा स्व- यमेव भासत इति 'मनसैवानुद्रष्टव्यम्' इति शास्त्रस्य तात्पर्यम् । तस्मान्मनश्चात्मनैव ज्ञायते, न त्वात्मा म. नसा ज्ञायते । एतद्वा कथमिति चेत् , शृणु। दीपेना- न्धकारविनाशनस्थले स्थाली च तैलं च वार्चिचेत्येतत्त्र- यमप्यन्धकारं विनायितुं न शक्नोति । सर्वत्र परिपूर्णः कारणागिरप्येतत्साधनं विहाय केवलं स्वयमेव तमन्ध- कार नाशयितुं न शक्नोति । तथापि तद्वार्तिसंपन्ध्य- निर्दीपनामधेयः सन्नन्धकारं बाधते । एवमेव प्रकृते स्थालीरूपशरीरे कर्मरूपतैलेनोत्थापितवाचिरूपमनस्यग्नि- रूप आत्मा आरुह्य तदभेदेनावस्थितो जीवनामापि ·. १०२ लघुवासुदेवमनने संस्तत्तद्विपयाचारकाज्ञानरूपान्धकारं निरस्य दीपो घटा- दिपदार्थानिव बाह्याभ्यन्तरपदार्थान्प्रकाशयति । तसाद्धे पुत्र, दीपप्रकाशः स्वभासा यथा स्वयमेव प्रकाश: सन्स्यसंवन्धिपदार्थानपि प्रकाशयति, एवमेवान्तःकरण- मारुह्य स्वचैतन्येनव प्रकाशमान आत्मापि स्वसंबन्धिः पदार्थान्बाह्यानाभ्यन्तरांश्च प्रकाशयति । अत आत्मन- विद्रूपत्वं सिद्धम् ॥ अथानन्दरूपत्वमुच्यते । नित्यं निरुपाधिकं निरति- शयं यत्सुखं स आनन्दः । स एवात्मनः स्वरूपम् । अत एव स्रक्चन्दनवनितादिविषयेभ्यो जातमनित्यं सोपाधिकमतिशययुक्तं यत्सुखं तदात्मस्वरूपानन्दो न भवति । तस्मात्पूर्वोक्त आनन्द एवात्मस्वरूपम् । तरकथमिति चेत् । सौषुप्तानन्दै तत्सुखलक्षणस्य वि. द्यमानत्वात्तमानन्दमहमेवेति विजानीहि । ननु सुपुप्तौ दुःखनिवृत्तिरेव दृश्यते, भवदुक्तानन्दो नानुभूयते, त- सातन्त्र कथं सुपुप्तावानन्दलक्षणविचार इति चेत् , भृशु । लोके सुप्तोत्थितः पुरुषः 'अहमेतावन्तं कालं सुखमस्वाप्सम्' इति सुपुप्तावात्मनः सुखसद्भावमेव वदति । अतः सुषुप्तौ सर्वेषामपि स्वानुभवेनानन्दोऽस्ति । .

·एकादशवर्णकम् । १०३ तर्हि भवदुक्तं नित्यत्वं निरुपाधिकत्वं निरतिशयत्व- मिति लक्षणत्रयं सौपुतानन्देऽस्ति चद्वक्तव्यमिति चेत्, शृणु । प्रथमतो निरुपाधिकत्यमुच्यते । सक्चन्द- नवनितादिविपया उपाधयः । तेर्जायमानं सुखमौपाधि- कम् । तेषूपाधिषु सुषुप्तौ न कोऽप्युपाधिदृश्यते । सुखं तु सर्वैरप्पनुभूयते । अतः सुषुप्तौ निरुपाधिक आमन्दो- ऽस्तीत्यवगम्यताम् । तस्य निरतिशयत्वं कथमिति चेत्, शृणु । मनुष्यानन्दमारभ्य हिरण्यगर्भानन्दपर्यन्ता एका- दशानन्दाः। ते शतगुणोचरोचराः। अतस्तेपामानन्दानां सातिशयत्वम् । ब्रह्मानन्दस्य सर्वोत्तरस्य निरवधिकत्वा- स्वाधिकानन्दाभावानिरतिशयत्वम् । स ब्रह्मानन्द एय सौपुतानन्दः । अतस्तस्य निरतिशयत्वं सिद्धम् । सर्वे- ऽपि पुरुषाः 'सुपुप्तिसुखमेव सुखम् , चिपयजन्य सुखं न सुखम्' इति स्त्रीपुत्रादिसुखं विहाय मृदुशय्यादिसा- घनानि प्रयलेन संपाद्य सौपुप्तसुसमेवानुभवन्ति । अनु. भवसमये मोहिनी सौन्दर्यवती स्वियमपि प्रशेषयन्ती प्रहरन्ति । तदानीं न किमपीच्छन्ति । पुनरुत्थिता अपि तमेवानन्दं स्मृस्या अनुभवितुं पुनः शयन कुर्वन्ति । अवस्तस्य सौषुप्तानन्दस्य निरतिशयत्वमस्तीत्यवेहि । .

·१०४ लघुवासुदेवमनने नित्यत्वं कथमिति चेत् । जाग्रत्स्वप्नयोः सुखस्यानेक- रूपेणानकविषयैः पृथक्पृथगनुभूयमानत्वाचस्य परि- छिन्नत्वेनानित्यत्वमस्ति । सुषुप्तिसुखं त्वेकरूपं पूर्णम् । जन्यं च न भवति । अतो नित्यम् । नित्यं चेझाग्रत्स्व- प्रयोरप्यनुभवितव्यम् , तथा नानुभूयत इति चेत् । जाग्रत्स्वमयोरपि तत्सुखमस्त्येव । किं तु वृचिविशेपैरा- वृतं सन्नानुभूयते ।। कारणभूतमानन्दं कार्यरूपा अन्तःकरणवृत्तयः कथ- माकृण्वन्तीति चेद, आदित्यं मेघवदग्निं धूमवद्रज्जु स- पवमानन्दमप्यन्तःकरणवृत्तयः कार्यभूता अप्यावृण्व- न्ति । यथा अग्न्यादित्यौ मस्महिमाम्या बालमूढदृष्ट्या आधुतत्त्वेन प्रतीयमानावपि विवेकिदृष्ट्या तौ नाकृती, तथा ब्रह्मानन्दरूपः सौपुप्तानन्दश्च जाग्रत्स्वमयोरावृत्त इब बहिर्मुखाणामेव भाति न विवेकिनामन्तर्मुखाणाम् । तेषां तु ब्रमानन्दः खरूपभूतत्वात्कालत्रयेऽप्येकरूपः सन्प्रतीयते । अतो ब्रह्मानन्दामिन्नसौधुतानन्दस्यापि नित्यत्वं सिद्धम् ॥ एवं निरुपाधिकानरतिशयनित्यब्रह्मानन्दत्रिविधल- ..

·एकादशवर्णकम । १०५ क्षणानामस्मास्वप्यनुभूयपानवादस्माकमानन्दरूपत्वम- स्ति । एवं सच्चिदानन्दलक्षणस्यास्मासु श्रुतियुक्त्यनुम- वसिद्धत्वादस्माकमात्मनः सचिदानन्दब्रह्मत्वं सिद्धमि- त्यवेहि। 'वयं सच्चिदानन्दस्वरूपाः' इत्यनुभवः कथ- मायातीति चेत् । पड्पिलिङ्गैर्वेदान्तशालतात्पर्यावघार यरूपं श्रवणं गुरुमुखात्कृत्वा श्रयणानुसारेण मननं मन नानुसारेण निदिध्यासनं कृत्या पश्चादड्कालं स्थितवतः 'सचिदानन्दनौवाहम्' इति प्रानं जायते । इदं परो- सज्ञानम् ॥ इदं परोक्षशानमप्यकृत्या 'अहं कः' 'ममेदं कर्म' 'अहमेतजातिः' 'अहमेतद्वर्णः' 'अहमेतदाश्रपा' इत्यमिमानं सर्वपपि विहाय 'अहं ब्रह्मास्मि' 'वहीवा- हमस्मि' इत्यनुभयं च तत्र प्रयतं च तत्र कर्वत्वं च विहाय तूणी सुपुप्ताविव जले लवणचड्रह्माणि लीनान्तः- करणम्य निर्विशेष स्थितवतोऽस्य पहात्मनो निर्षिशेप यज्ज्ञानं स्वयमेव स्फुरति स एवापरोक्षानुमयः ।। अयमेतादृशानुमको यदा जायते तदायं पुरुषः स्वा- नुभयरूपम्तदा आनन्दरूपः । तस्यानन्दवमरं स एवं 4 ·१०६ लघुवासुदेवमनने जानाति नान्यः । तथा आनन्दप्रतिपादको चेदान्तोऽपि न जानाति । न वक्तुमपि शक्नोति । तदानन्दानुभव- चान्स पुरुषोऽपि तमानन्दं केवलमनुभवत्येव । सौपु- तानन्दमिव नान्यस्मै वक्तुं शक्नोति । मनसापि सतु न शक्नोति । हे पुत्र, तस्मात्तव स्वानुभूति त्वमेवानुभ- वितुं शक्तः। य ईश्वरा कृपया गुरुरूपेणागत्य त्वां बोधितवान्स गुरुरूप ईश्वरोऽपीदमित्थमिति वक्तुं न शक्नोति । हे पुत्र, एवं त्वं स्वानुभवं जाननप्यजानन्त्रि- वानन्दरूपेण तिष्ठ ॥ इति एकादशवर्णकम् ॥

·. द्वादशवर्णकम् ॥ अस्मिन्द्वादशवर्णके आत्मनोऽसण्डार्थ रहस्यमपि कृ. पया गुरुरुपदिशति ॥ शिष्यः- हे स्वामिन् , भवद्भिरेकादशसु वर्णकेपू- पदिएरथैर्देहादिपञ्चकोशेषु 'अहम्' 'मम' इत्यात्मा- त्मीयत्वबुद्धिलिता । 'बुद्धिप्रकाशकं सच्चिदानन्दरूपं यहह्म तदेवाहम्' इत्यात्मज्ञानमागतम् । सर्वे संशया नष्टाः । तथापि पुनरेकः संशयो वर्तते । स क इति चेत् , भृणु । अयमात्मा सद्रप इति चिद्रूप इत्यानन्द- रूप इति चोक्तं किल। एवं विविधरूपप्रतिपादकानि श्रीण्यपि पदानि त्रिविधभेदाभिन्नार्थ प्रतिपादयन्ति तथा भिन्नार्थकानीच मम प्रतिभान्ति । तस्मादेतस्य सच्चिदा- नन्दपदत्रयस्य भिन्नार्थवत्प्रतीयमानस्यासण्डार्थत्वं कथं ·१०८ लघुवासुदेवमनने सिध्येत् ? इति शिष्यवचः श्रुत्वा गुरुरुपदिशति-हे पुत्र, अखण्डार्थः क इति चेत् । देशपरिच्छेदः कालपरि- च्छेदो वस्तुपरिच्छेद इति त्रिविधपरिच्छेदरहिततया अ. परिच्छिन्नोऽर्थोऽखण्ड इति जानीहि । तीखण्डस्यैतानि त्रीणि लक्षणानि किमर्थानीति चेत् , शृणु। आकाश- स्यापि व्यापकत्वेन देशपरिच्छेदरहितत्वातत्रातिष्या- प्तिवारणाय कालपरिच्छेद उपात्तः । आकाशस्योत्पत्ति. विनाशवच्चेन कालपरिच्छेदोऽस्तीति न तत्रातिव्याप्तिः । देशकालपरिच्छेदमात्रोपादाने कालेऽतिव्याप्तिः । का- लस्य देशपरिच्छेदो नास्ति, कालपरिच्छेदोशप नास्ति स्वस्थ स्वेनैव परिच्छेत्तुमशक्यत्वात् । अत उक्तं वस्तुप- रिच्छेदरहित इति । कालस्य स्वभिन्नवस्तुसद्भावाद्वस्तुप- रिच्छेदोऽस्ति । आत्मन एवैतत्त्रिविधपरिच्छेदराहित्य- मस्ति । अतस्त्रीणि लक्षणाम्युक्तानीति विज्ञेयम् ।। ननु भयनिरुक्तमखण्डार्थलक्षणमात्मनि पदयित- न्यम्, आत्मन एवाखण्डार्थत्वात् । तचात्मनि न - श्यते । तत्कथमिति चेत् , उच्यते- सर्वेपाम् 'अस्मि- न्देशे तिष्ठामि, तस्मिन्देशे न तिष्ठामि' इत्यनुभवेन दे- शपरिच्छेदराहित्यं नास्ति । 'अहमसिन्वर्षे जाता, ·द्वादशवर्णकम् । १०९ - इतः परं दशमे वर्षे मरिष्यामि' इत्यनुभवेनात्मनः कालपरिच्छेदराहित्यं नास्ति । 'माहं याह्मणः' 'नाहं क्षत्रियः' इत्याउनुभवादात्मनो वस्तुपरिच्छेदराहित्य- मपि नास्ति । भवद्भिस्त्रिविधपरिच्छेदशून्य आत्मेति कथमुक्तमिति चेत्, शृणु ! मया पूर्वं तवैकादशवर्णक आत्मानात्मलक्षणकथनावसरे 'आत्मा परिपूर्णः' 'अ. नारमा परिच्छिन्नः' 'दृश्यं सर्वमध्यस्तम्' इत्युपदिष्ट खलु तथाऽपीदानीमात्मलक्षणं पति शङ्कां करोपि । तस्मात् शिष्यो वा प्रतिवादी वेदि संदेहः । शिष्यश्चे- स्कृपया पुनरप्यनुग्रहं कुर्मः । प्रतिवादी चेत्क्षमया तूणी भविष्यामः, अथ वा कोपेन शप्स्यामः । भवतां कोपो वादिनि फलिष्यति वेति चेत् । शिष्ये उपदेशार्थ क्रियमाणोऽनुग्रहः पलिष्यति चेदादिनि क्रियमाणो निग्रहोऽपि फलिप्यति । लोके निग्रहानुग्रहसामर्थ्यरत ईश्वरस्य भ्रमज्ञानिनथ भेदो नास्तीति जानीहि ।। वहि हे स्वामिन् , सद्गुरोः कृपापालभूतः शिष्य एवाहम् , ममैकः संदेहो जाता, तस्मादेर्व पृष्टवान् , न तु कुतर्केणेति चेत् , भृणु । इदं देशकालवस्तुपरिच्छे- दत्रयं स्वभावतो देहस्यैव । न तु परिपूर्णप्रत्यगात्मनःप- 1 ·. . ११० लघुवासुदेवमनने रिच्छेदत्रयमस्ति । प्रत्यगात्मस्वरूपपरिपूर्णब्रह्मणो देश- परिच्छेदो नास्तीत्येतत्कथं ज्ञातव्यमिति चेत्र, भृणु । 'घटः सन्' 'पटः सन्' 'कुष्यं सद' 'कुसलं सत्' इति 'पृथिवी सती' आपः सत्यः' 'ते. जः सत्' 'कायुः सन्' 'आकाशः सन्' इति चैवं भूतभौतिकप्रपञ्चे सद्रूपेणानुभूयमानत्वादात्मनो विभुत्वम् । एवं सर्वव्यापकस्यात्मानो देशपरिच्छेदो नास्ति । आत्मनः पूर्वोक्तप्रकारकयुक्त्या अनादि- स्वेन नित्यत्वाद्भविष्यत्कालपरिच्छेदो नास्ति । एवं भूतकालभविष्यत्कालसंघद्रस्यात्मन एकत्याद्वर्तमा. नकालपरिच्छेदो नास्ति । वस्तुपरिच्छेदराहित्यमात्मनः कमिति चेत् , मृणु । आत्मनः सर्वात्मकत्वादस्तुपरि- च्छेदो नास्ति । वस्तुनि कानीति चेत्, सजातीयभेद- भिन्न विजातीयभेदभिन्नं स्वगतभेदभिन्न मिति वस्तूनि । तानि या कथमिति चेत् । वृक्षस्य वृक्षान्तरात्सजातीय. भेदः । वृक्षस्य शिलादेविजातीयभेदः । वृक्षस्य पत्रपु- प्पफलादेः स्वगतभेदः । अस्य त्रिविधस्यापि भेदस्या- त्मन्यभावादात्मा भेदशून्यः । अत एवात्मनो वस्तुप- रिच्छेदो नास्तीति जानीहि ।।

·द्वादशवर्णकम् । - नन्वात्मनः सजातीयविजातीयस्वगतभेदान सन्ती- नि पक्तुं न शक्यते । कथमिति चेत् । एकमेव चैतन्य ब्रह्मचैतन्यमितीश्वरचैतन्यमिति कूटस्थचैतन्यायति जी- पंचतन्यमिति च वर्तते । अतः सजातीयभेदोऽस्ति। आत्मस्वरूपं ब्रह्मेत्यनात्मस्वरूपं अपश्च इति होते. मानत्वाद्विजातीय भेदोऽस्ति। ब्रह्माणि सच्चिदानन्द इति त्र्यम्य पर्वमानत्वात्स्वगतभेदोस्ति । एवं भेदत्रये स्थिते आत्मनो भेदत्रयं नास्तीति कथामिति चेत्, शृणु । आकाश एक एवोपाधिभेदेन महाकाश इति मेघाकाश इति घटाकाश इति घटजलप्रतिविम्बिताकाश इति च भेदेन यथा प्रतीयते, तथा पायोपाधिनकमेव चैतन्य ब्रह्मतीश्वर इति च, अविद्योपाधिना कूटस्थ इति जीच इति च केवलं प्रतीयते । विचार्यमाणे सजातीयभेदो नास्ति । विजातीयभेद कथं नास्तीति चेत् , शृणु । रज्जु विना यथा सो नास्ति, आकाशं विना यथा तल- मालिन्यं नास्ति, एवमात्मानं चिना अनात्मापि नास्ति। अधिष्ठानं विना आरोपितं सर्व मिथ्यैव ! मिथ्या नाम वन्ध्यापुत्रशशविषाणादिवत्कालत्रयेऽप्यविद्यमानम् । अ- नात्मनः परमार्थतोऽविद्यमानत्वादात्मनो विजातीयभे- ।

·. - , , लघुवासुदेवमनने स्ति । स्वगतभेदः कथं नास्तीति चेत्, शृणु ।' T'साक्षी' 'कूटस्थ: 'पारमार्थिकः प्राज्ञः 'सत्' 'चित्' 'आनन्दः' 'नित्यः र्णः' इत्यादिविधिवाक्यनामानि च ' अस्थूलम्' ''अद्वैतम्''अचिन्त्यम्' 'अविकारि' 'अवि- अकर्ता' 'अकारयिता' इति निषेधवाक्य. ने चैकस्मिभिर्विक्षेपात्मस्वरूपप्रकाशन एव तात्प- त न तु स्वरूपभेदे, आत्मनो निर्विशेषत्वानिरंश- । तस्मात्स्वगतभेदो नास्तीत्येवं जानीहि ।। नु सच्चिदानन्दपदानां भिमार्थत्वाद्धस्तकरपाणिव- यत्वाभावातः पदैः प्रतिपाद्यमानसात्मनः 'वृक्षः प्पफलरूपेण वर्तते' इत्यत्र पत्रादिपदानां भिन्ना- तिः पदैः प्रतिपाद्यमानस्य वृक्षस्येच खगतभेदेन तव्यमिति चेत् । 'लोहितोष्णप्रकाशो दीपः' इत्यत्र दीपस्य स्वगतभेदो नास्ति, एवम् ' सच्चिदानन्द- आत्मा' इत्यत्रापि स्वगतभेदो नास्ति । न च 'पत्रपुष्पफलरूपो वृक्षः' इत्यत्रापि स्वगतभेदो न दिति वाच्यम् । तत्र वृक्षस्य सर्वस्यापि पत्रादिरू- [ नोच्यते । एकस्मिन्प्रदेशे पत्ररूप एकस्मिन्प्रदेश पु- . .

·द्वारशपर्णकम् । परूप एकस्मिन्प्रदेशे फलरूप इत्युच्यते । अतस्तत्र स्वगतभेदोऽस्ति । 'सचिदानन्दरूप आत्मा' इत्यत्र साशनाप्यात्मनः सच्चिदानन्दरूपत्वस्य प्रतिपाद्यमान- वात् 'लोहितोष्णप्रकाशो दीपः' इति सर्वोशनापि ला. हितोष्णप्रकासत्वेन प्रतिपाद्यमानस्य दीपस्येव स्त्रगत- भेदो नास्ति ।। * एवं चेच्छुकि 'आत्मा सपश्चिद्रूप, आनन्दरूपः' इति पुनः पुनः किमर्थमुपदिशति, एकेनवोपदेशेना- मनो ज्ञातुं शक्यत्वादिति चेत्, शृणु श्रुतेस्तात्पर्य - वीमि । कयमिति चेत् । आत्मनिटं सत्वं जगति, चिच्च जडेषु बुधादिषु, आनन्दवं पुत्रमार्यादिषु च, जग. निष्ठमसत्र बुदधादि निष्ठं जडत्वं पुनमार्थादिनिष्ठ दु:- खत्वं च सचिदानन्द आत्मनि च परस्परं वपरीस्थेना- विद्यया आरोपितम् । अतः 'सर्व जगत्सत्यम्' 'बुद्धधा- दयश्चेतना?' 'पुत्रमार्यादय आनन्दरूपा' 'अहं न- श्वर' 'अहं जडा' 'अहं दुःखी' इति च परिभ्रमन्ति! एतद्धान्तिनिवृसये मातृभूता श्रुति वान्प्रत्युपदिशति। । कथमिति चेत् । 'हे जीवाः, यूयं सच्चिदानन्दरूपा एव' इति बोधनार्थम् 'आत्मा सद्रपो नानृतरूपा, V. ALB. " - - ·. - + लघुवासुदेवमनने चिद्रूपो न जडरूपः, आनन्दरूपो न दुःखरूपा' इति तन्द्रान्तिनिवृत्त्यर्थ पोषयतीति जानीहि । श्रुतिरात्मनः सच्चिदानन्दरूपेण भेदं न बोधयति । लोके केचन वादिनः 'आत्मनः सत्वं धर्मः, चित्त्वं सुखं च गुणो, अत आत्मा सच्चिदानन्दस्वरूपो न भवति' इति कथ- यन्ति । तनिवारणार्थमपि श्रुतिः 'आत्मा सच्चिदान- न्दस्वरूपः' इति वदतीत्यवगन्तव्यम् । भवद्भिः श्रुते- स्तात्पर्यमेवमिति कथं ज्ञातमिति चेत् । सर्वासामपि श्रुतीनामुपक्रमोपसंहारादिपधिलिङ्गैरखण्डार्थे तात्पर्य- स्यावधारणादिति मन्तव्यम् ॥ है स्वामिन् , एवं भुत्यैवाखण्डार्थः साधितः, इत: परं युक्त्यापि कृपया साधनीय इति चेत्, शृणु । स- स्वयमेव प्रकाशते वाऽन्येन वा प्रकाशते ? आये सदेव चित्स्यात् । अन्येन चेत्सतः प्रकाशकं तदन्यद्दस्तु सद्धि- लक्षणं वा सदन्तरं वा ? सद्विलक्षणत्वे तस्य शशविपा. णादिवदसत्वेन तस्य सत्पकाशकत्वं न संभवति । सद. न्तरमिति पक्षे तत्सदन्तरं स्वयं प्रकाशते वाऽन्येन शते वेति विकल्पे, आद्यपक्षे सत एव स्वयंप्रका- शत्वे चिचं सात् , अन्येन प्रकाशत इति पक्षे पुनरपि ·धारा विकल्पः पूर्ववदायाति । एवं विकल्पे क्रियमाणे आत्मा- श्रयदोपोऽन्योन्याश्रयदोपश्चक्रकापत्तिदोपोऽनवस्थादोष इति बहवो दोपा आपतेरन् । तस्मात्सत्स्वयमेव प्रका- शते । सतः स्वयंप्रकाशत्वे सदेव चिच्चिदेव सत् । उ- भयमप्येकमेव । सदन्तरमस्तीति वेदेषु न कुत्रापि - श्यते । अतः सत्स्वयमेव प्रकाशत इति निश्चयः । अतः सदेव चिदिति सिद्धम् । तस्य स्वयं प्रकाशमानस्य सत आनन्दत्वं कथमिति चेत् , उच्यते- सतोऽद्वैतवादा- नन्दत्वम् । आनन्दः परिपूर्ण एव तिष्ठति । नाल्पे पूर्ण- त्वम् । पूर्णत्वं च सतोऽद्वैतस्यैव न द्वैतस्य । कथं सद- द्वैतामेति चेत् । हे पुत्र, सता सद्वितीयत्वं सदन्तरेण वा सद्विलक्षणेन वा वद । नायः, सदन्तरस्य शास्त्रेग यु- पत्या अनुभवेन चासिद्धत्वात् । न द्वितीयः, सद्विलक्ष- णस्य शशविपाणवत्स्वरूपाभावेन तेन सद्वितीयत्वस्य वक्तुमशक्यत्वात् । असादिकल्पद्यादन्यो विकल्पो नास्ति । अत एकस सतो द्वितीयाभावादद्वैतत्वं सिद्धम् । तेन पूर्णत्वं सिद्धम् । तेन स्वप्रकाशसदेवानन्दः । एवं युक्त्यापि सचिदानन्दपदानामखण्डार्थत्वं जानीहि ।। अथानुभवेनाखण्डार्थत्वं साध्यते । असण्डार्थत्वमे- ·लघुवासुदेवमनने कादशवर्णकेऽप्युक्तम् । तथाऽपि पुनरुज्यते दायर्थम् । शृशु | सर्वेपो सुपुप्तावेक सुखं भाति । तत्सुखं जान- स्वपयोरिव न नानारूपम् । किं त्वेकरूपं निर्याधम् । तमाचत्सुखमद्वैतमेव । तस्यामवस्सायां सूर्याद्यालोकान- पेक्षं सौषुप्तानन्दस्य प्रकाशमानत्वात्तस्य चित्त्वम् । तस्य सौपुतानन्दस्य स्वयंप्रकाशत्वे किं प्रमाणमिति चेत् । सुप्तोत्थितस्य 'एतावन्तं कालं सुखमहमखाप्सम्' इति सरणमायाति । स्मरणखानुभवपूर्वकत्वनियमात्सौषुप्तसु- खस्यानुभवो वक्तव्यः । तदानीमनुभवकारणस्येन्द्रिया- देरमावात्सोनुभवः सौपुतानन्दस्य स्वयंप्रकाशत्वादे- वेति जानीहि ॥ ननु सुपुप्तावनुभवेन सुखं च प्रकायतेऽज्ञानं च प्रकाशते । तयोर्मध्ये सुखं वा अज्ञानं वा स्वप्रकाशं चरित्वति विचार्यमाणे सुखमेव स्वप्रकापमिति चक्क- व्यम् । नाशनम् , तस्यावरणरूपत्वेन प्रकाशाभावात् । अता सुपुप्तावात्मरूपं सुखमेव स्वप्रकाशं सत्स्वस्मि- भारोपितमज्ञानमपि प्रकाशयति । अतस्तत्सुखं स्वन- काशमेवेत्यनुभवेनापि सचिदानन्दपदानामवण्डार्थत्वं सिद्ध .

·द्वादशवर्णकम् । एवं श्रुतियुक्त्यनुमवैरात्मनः स्वगतभेदोऽपि नास्ति । एवं सजातीयविजातीयस्वगतमेदानाममायाद्वस्तुपरि- च्छेदो नास्ति । एवं देशकालवस्तुपरिच्छेदाभावेनात्मा परिपूर्ण इति सिद्धम् । अनेनाखण्डैकरसत्वं सिद्धम् ॥ हे पुत्र, परिपूर्णानन्दात्मनो दुावमागन्तुकम् । तदुःखं शरीरेण, शरीरं कर्मणा, कर्म रागादिना, रागादिरभि- मानेन, अभिमानोऽविवेकेन, अविवेकोऽज्ञानेन, चागत इति ज्ञात्वा, सदज्ञानं ज्ञानेन बाधितच्यामिति, झाने च विचारणागच्छतीति च, आत्मा सत्यज्ञानानन्दस्वरूप इति च, देहादिप्रपशोऽनृतजडदुःखरूप इति च, स प्रपत्रोऽध्यारोप इति चैवं विचार्य तत्वंपदवाक्यजन्य- ज्ञानेन स्यात्मनः 'अहं ब्रह्मासि' इति यत्परोक्षजानं बदनुभवेन साक्षात्काररूपं यदपरोक्षमानमेवञ्च या प्रामोति, स एव 'पण्डालोऽस्तु स तु द्विजोऽस्तु गुरु- रित्येषा मनीषा मम' इति भगवत्पादाचार्यवचनात्कुटी- चकबहूदकहंससंन्यासिभ्योऽधिकतया पूजनीया, स एव परमहंस इति निधित्य त्वमपि मदक्तप्रकारेणात्मानं सम्यक्श्रुत्वा मत्वा ध्यात्वा साक्षात्कृत्य नित्यशुद्धयुद्ध- मुक्तसस्य परमानन्दावनमरूपेण विष्ठ । एतावदेवाचा-

·लघुवासुदेवमनने
थैर्वक्तव्यं शिष्येण च श्रोतव्यम्। इतः परं वक्तव्यं
श्रोतव्यं च नास्तीति सिद्धम् ॥
इति द्वादशवर्णकम् ॥
समाप्तश्चायं प्रन्थः ।

·शोधनपत्रम् ।
पृष्ठम्
पतिः
८
२७
YO
८
शुद्धम्
एवमेकस्थानात्मनः
निर्गुण
चनादिकमंचिकीर्षा
अशुदिहेतुरागा-
मशक्कत्वात्
वेति
"