Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shri Vairagya Bhaskar
Front matter
श्रीः।
वैराग्यभास्करः
श्रीनाममाानीगगनमामिना-
सशिष्यगोपालदासाख्येन विरचितः स्वक
तसंस्कृतव्याख्यानापाटीकासहितश्च ।
श्रीकृष्णदासात्मज़ेन
Sai
खेमराजश्रेष्ठिना
ce मुम्बय्या
स्वकीये "श्रीवेङ्कटेश्वर" मुद्रणयन्त्रालये
मुद्रयित्वा प्रसिद्धिं नीतः।
सं०१९५२ सन् १८९५६०.
इस पुस्तकका रजिष्ली हक यन्त्राथि कारीने स्वाधीन रपरसाह
-- श्रीः। वैराग्यभास्करानुक्रमणिका । पनौर 1 विषय । प्रथमोऽध्याय. १ " १ मगरराचरणम् । ६ प्रयोपरम । ८ प्रथस्य नामानुसार कर्म । १० सन्यासाधिकारी तसल्श्च। १३ अनृणे जनक प्रति परभाजनवालयम् । १३ सन्यास आथमनमाभा १६ चैराग्योत्पादनाय शुवायुदाहरणानि । १६ एकाधिकस तरयुत्पादने दोष । १७ तत्र श्रुतिप्रमाणम् । द्वितीयोऽध्यायः २ १८ मुमचर्मामणो वैराग्ये सति सन्यसेत् । १८ शिव्याने भाह्मणादीनामाश्रमनियम । १९ सामाश्रमार्णा सर्वेषामधिकार.। २१ वर्थवादमीमांसा। २१ तत्र भागवतोक्तोदाहरणम् । २३ तत्वज्ञकर्मास्पश श्रुति । २५ सन्यासनिषेधक्स्मतेस्तात्पर्यम् । २५ प्रयाणामपि वर्णानां सन्याप्सग्रहणे प्र- माणानि । २७ पर्णिरेष्वपि वैराग्यशानाधिकारी। २७ तन जनकराजस्योदाहरणम् । २९ धर्मपुराणस्थसन्यस्तपृथुपात्रोदाहरणम् । ३. सन्यासे युधिष्टिरवाक्यानि । । ३२ युधिष्ठिरस्ये सन्यासाग्रहणशझोत्त- पारः। ३३ सौग्रन्थस्य सारभूतोऽय. । ३४ शदस्याचिदसन्यासे श्रुतिस्तनोदा हरण च। ३५ यतेदेंहदादे दोष.. तृतीयोऽध्यायः३ ३७ वैराग्पोपयोगिदोषदृष्टिवर्णनम् । ३८ तत्र दत्तात्रेयवाक्यम् । ३८ पुत्रदोपा । ४. पनदोपा.. ४४ खौदोषा । ४४ तत्र श्रीकपिलवाक्यम् । ४६ पेहदोगा । ५२ बाल्यावस्थादु खानि । ५४ यौवनावस्यादु खानि । ५५ वृद्धारस्थाद खानि । - चतुर्थोऽध्यायः ४ ५९ वैराग्यभदा । ६१ वैराग्यस्य तीव्रतपदिभेदा । ६२ वैराग्यफरम् । ६५ सन्यासभेदो। ६६ धाश्यामपि ज्ञानादेर मुक्तिः। पञ्चमोऽध्यायः ५ ६८ सयासधर्मा। ६८ धापूर्वरेतासर्ग दोष । ६८ यतीना न्यग्रहण दोष । تربه वैराग्यभारकारानुक्रमणिका। ३ पत्रांकः। विषयः। पत्रांकः। विस SN........ ६९ वीसभाषणे दोषः। ९५ भिक्षानियमाः। ७० स्त्रीसङ्गिनामपि त्यागः कर्तव्यः । ९६ गृहस्थस्य मिक्षाऽयहे Y. ७१ संन्यस्त मैथुनदोषः। ९७ यतिभ्यो भिक्षादाने फलम् -- ७३ स्वधर्मात्मच्युतस्य यतेनिष्कृति स्ति। ९८ भिक्षाटने मात्रादिवस्त्रियो द्रष्टव्याः। ७३ तस्माजातसंततेराप त्यागः । ९९ यत्र पचाह ससुरान चा भिक्षा नलभ्यते ७४ स्वधर्मनिरतयतेःप्रसंशा सन्यासफल छ। तगृह चांडालरत्याज्यम् । १०० भिक्षासमयेऽवस्थानप्रतीक्षाकारः। षष्ठोऽध्यायः६ १०१ भिक्षाया अन्यप्रतिग्रहे दोषः। ७७ निषिदान्नत्यागात्मकधर्मः। १०१ भिक्षुणाऽन्नदानादि न कर्तव्यम् । ७९ अवीरलणक्षम् । १०२ आपोकस्याप्यन्नग्रहणे न दोषः । ७९ गृहस्थवानप्रस्थौ विना सर्पषधारि-१०३ भिक्षार्या कलौ कर्तारमेव त्यजेत् । णामन्न त्याज्यमेव । १०४ नोच्छिष्ट करमैचिढ्यात् । ८० स्वगुणानाविष्कृत्य भिक्षाग्रहणे दोषः। १०४ भिक्षापात्राणि । ८० स्वकरण पाचितमप्यन्न निषिद्धम् । १०५ यतिमरणयोग्यपात्रम् । ८२ श्राद्धान्नभोजने दोषः। १०५ अत्यन्ताशुद्धौ पान त्यजेदेव । ८३ राज्ञोऽन्नमसीपनिषिद्धम् । ८३ शदादीनामन्नेऽपि निषेधः । अष्टमोऽध्यायः८ ८४ वैवानभक्षणे दोषः। ८४ पर्युपितानभक्षणे दोषः। १०६ सकीर्णधर्माः। ८५ पर्युषितानभक्षणे मायश्चितम् । १०६ नासच्जस्त्रेषु सज्जेत । ८५ पर्युषितावदानुरनिष्टफलम् । १०७ न शिष्याननुवधीयात् । ८५ भादांना स्पर्शनेऽघमर्षणम् । १०७ निर्जने देशे नित्य वसेत् । ८६ एकात्रभक्षणे दोषः। १.८ असमर्थश्वासस्थानम् । ८६ अनापदि पाथेयमनमपि निषिद्धम् । १०८ आत्मविचार परित्यज्यान्यसाधनं ८७ ज्ञातीनां भिक्षामेकदिनमपि नाददीत । न कुर्यात् । १०८ अन्य विधिनिषेधाः । सप्तमोऽध्यायः ७ ११९ अजिहादीनां लक्षणानि । १२१ देहनिर्माहे मुलभोपायः । ८८ यतेप्रहणयोग्यानानि । १२१ तत्र शुकवचनम् । ८८आपदि शूद्रान्नमपि ग्राह्यम् । १२३ त्रिवचनम् । ८९ माधुकरादीना पंचाना लक्षणानि । १२३ निशसनियम.. ९. गमातोयाभिाषक्तभिक्षाप्रशसा । १२५ यर्थराले एकत्र सरसेन् । ९२ माधुकरीशसा, १२५ वर्षासुगमने दोषः। .
,
४
वैराग्यभास्करानुक्रमणिका ।
पन्नाकः। विषयः।
पनौकः। षियः ।
१२६ तन प्रायश्चित्तम् ।
१३७ श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम् ।
१२७ अहिंसाधष्टधः।
१३८ नाममाहात्म्याष्टकम्।
१३७ मुख्यत्रिदडिलक्षणम् ।
१३९ अभिलाषाष्टकम्।
१३३ सपा त्याग एप मोक्षसाधनम् । १४१भावप्रकाशाष्टक
१३४ प्रथकर्तवाक्यम् !
१४२ प्रार्थनाष्टकम् ।
.
॥ समाप्तेयमनुक्मणिका ॥
प्रस्तावना. .. श्लोकः-यथा नोदयित्वा मति मे दयालुः स यो देववर्यो निबंध चकार ।। तथा धर्मरक्षानिमित्तं यतीनां सदा पाठकानां करोत्वस्य धर्मे ॥ १॥ आशा यह है कि-परम दयालु ब्रह्मादिकदेवतोंमें श्रेष्ठ अर्थात् सर्वात- र्यामी जो श्रीकृष्ण भगवान्जी जैसे मेरी बुद्धिको प्रेरके संन्यासियोंक धर्मकी रक्षाके वास्ते इस ग्रंथको करतेभये हैं तैसे इस ग्रंथके पठनकरने- | वालोंकी बुद्धिको सो श्रीकृष्ण भगवान्नी सदा धर्ममें जोड़ें ॥ १ ॥ प्रार्थना यह है कि आजकल बहुतरो वेपधारियोंमे वैराग्यकी शिथलतासें संन्यासधौंका लोप देखके अनेक श्रुति स्मृति पुराणोंके श्लोक संग्रह करके यह वैराग्यभास्कर नाम ग्रंथ संस्कृत भाषाटीकाके सहित रचा गया "है; जिसके प्रथम अध्यायमें कालके नियमसें विना जय वैराग्य होय तभी संन्यास करे यह वर्णन करा है. दूसरे अन्यायमें ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य तीनों वर्ण संन्यासके अधिकारी कथन करे हैं तीसरेमें वैराग्यका कारण विष. योंमें दोपदृष्टि वर्णन करी है. चतुर्थमें वैराग्यके स्वरूप फलादिक निरू- पण करे हैं.आगेके चार अध्यायोंमें संन्यासके धर्म वर्णन करे हैं. तिनमेंसें पंचम अध्यायमें धन स्वीका त्यांग पष्ठेमें निपिद अनका वर्णन सप्तममें ग्रहणफेयोग्य अनका निरूपण, अष्टममें शमदम वेदांतका श्रवणादिक संन्यासीके मुख्यधोका निरूपण फरा है. कहां तक इस ग्रंथकी मशंसा लिसों देसनेसे विरत महात्मोंको आनंद देगा. अतीव भद्भुत अपूर्व यह ग्रंथ है ऐसा ग्रंथ अबतक किसीनेभी संग्रह नहीं करा और वैराग्यसक- (२) प्रस्तावना। रण वैराग्यशतकादिकोसेंभी अधिक पैराग्यके वास्ते अनेक युक्ति दृष्टांत प्रमाण लिखे हैं जिनके श्रवणमात्रसेंही अत्यंत पामरोंकोभी वैराग्य हो-' जाय तांते श्रेष्ठपुरुषोंको अवश्य ही यह ग्रंथ देसनेयोग्य है तथा इस ग्रंथके अंतमें अष्टंक लिखे हैं वेहमी श्रीकृष्णचंद्रनीके अनुरागिर्योको बहुत आनंदके देनेवाले हैं फछू दिन पीछे इनकी व्याख्याभी करी नायगी ॥ इति ॥ शुभम्भूयात् । ..
श्रीः। वैराग्यभास्करः। Hari ॐ श्रीकृष्णभगवते नमः । • अथ मूलमंगलाचरणम् । सजलवनशरीरं पीतकोशेयधार शरणगतभयारि वेत्रवंशीकराब्जम् ॥ अजनिमरणमीशं भक्तकंजाहरीशं सुखदपरदयालुं वेदवेद्यं नतोऽस्मि ॥१॥ अध संस्कृतव्याख्याया मंगलाचरणम् । बटुं रामो कृष्णो कपिलमतुपौ धर्मतनुजौ सुवैद्यं श्रीहंसं ध्रुववरदबुद्धौ पृथुहरी॥हयग्रीवं यज्ञौ ऋपभकमठी मत्स्यवपुष कुमारं कल्कि वाऽत्रिमुनितनुजं नौमि नृहारम् ||१॥ अस्या- र्थः-बटुं वामनं रामॊ दशरथात्मजपरशुरामौ कृष्णो श्रीवा- सुदेववेदव्यासो मनुपः मनुपतिः धर्मतनुजो नरनारायणी यज्ञो वराहरुचिपुत्रौ कुमारं सनकादिकम् अत्रिमुनिततुजं दत्तात्रेयम् एतान् विष्णोश्चतुर्विशत्यवतारानहं नौमि नम- स्करोमि अथ स्वपिराचितवैराग्यभास्करग्रंथस्य किंचि- त्किचियाख्या करोमि । अथादौ अंथनिचिन्नसमात्यर्थं वृद्ध व्यवहारतश्च वेदाज्ञया च नमस्कारात्मकं चाशीर्वादात्मकं श्लोकाभ्यां मंगलं कुर्वेतिदुक्तं सांख्यशास्त्रेमिंगलाचरणशिष्टा- चारात्फलदर्शनाच्छुतितश्चेति तथाश्रुतिश्च समाप्तिकामो मंगलमाचरेदिति अथादी छंदसास्वेष्टदेवश्रीकृष्णभगवतो अध्यायः-१ -- वेदांतर्विवुधश्चयःस्वकृपया वो धार्मिकान्पातुसः॥२॥ अथ श्रीगुरूणामर्द्धच्छंदता नमस्कारात्मकं चार्द्धछंदसा- शीर्वादात्मकं मंगलं करामि जानादीनिति। ज्ञानादीन्दासा- तांश्च ज्ञानदासनामधेयानित्यर्थः ज्ञानदासतीतिज्ञानदासः श्रीकृष्णः दासुद्धानेकर्मण्यण् तदुक्तंभगवता । दादामि बुद्धि- योगं तं येन मामुपयाति तइति तद्रूपानादरे बहुवचनं मम देन्यभंज जनकरान अज्ञानजन्यदुःखनाशकान प्लवान् पोता. निति सविबुधो देवो वो युप्मानस्य पठनश्रवणकर्तृत्पातु यो वेदांतेस्तत्त्वमस्यादिभिः स्वकृपयाच भक्तात्मभावं- गतो भक्तैः स्वाभेदेन ज्ञातो भक्तानां विमलं मोक्ष- सुखमातनोति नन्वीश्वरस्य मंगलाचरणं भवतु ईश्वर- त्विाच्च गुरुणांतु निष्फलं जीवत्वादिति । न च वाच्य गुरू- शामीश्वररूपत्वात्तेषां भक्तेः सफलत्वाञ्च तथाहि श्रीभागवते श्रीकृष्णभंगवद्वाक्यम् ॥ आचार्य मां विजानीयान्नावमन्ये- त कहिचित्।। न मर्त्यबुद्धया सूयेत सर्वदेवमयो गुरुनाह- मिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेनच ।। तुप्येयं सर्वभूतात्मा -गुरुशुश्रूपया यथा ॥ तथाच नारदवाक्यं तत्रैव । यस्य साक्षाद्भगवति ज्ञानदीपप्रदे गुरौ ॥ मांसद्धीः श्रुतं तस्य सर्व कुंजरशौचवत् । तथा श्रुतिश्च । यस्यं देवे परा भक्ति- उर्यथा देवे तथा गुरौ ॥ तस्येते कथितार्थाः प्रकाशंते महात्मनः ॥ इति ॥ २॥ अब अदकरके श्रीगुरूनका नमस्कार रूप मंगलाचरण तथा भर्दछंदकरके आशीवादरूप मंगलाचरण करते हैं जानशब्द है आदिमें निनके नाम तथा दासशब्द है अंतमें जिनके नामके अर्थात् ज्ञान- दास है नाम निनका तिनकों नमस्कार कत्ताहूं. फैसे हैं ते गुरु नो मेरे भज्ञानन्य दुःसकों नटकरनेवाले हैं और श्रीकृष्ण भगवागनीमें धारण करा है मन निनोंने उपदेश करके जाननुसके देनेवाले हैं तथा . वैराग्यभास्करः। संसारसमुद्रसें पार करनेकों जहानरूप है ॥ ज्ञानदासशब्दके अर्थका दोहा ॥ दास नाम है दानका, जानदेहि जो देवानानदास तिन जानिये, सोस्ति हरिः स्वयमेव ॥ • इस ग्रंथके पठन करनेवाले तया अवणकरने वाले जो तुम धर्मात्माहो तुमारी रक्षा सो परमेश्वर करें जो वेदां- तबास्योंकरके तथा अपनी कृपाकरके भनॉक आत्मभावको मातहए अर्थात् भक्तोंकरके अभेद ज्ञातहए तिनके निर्मल मोशमुखकों विस्तार . हैं ॥ शंका ॥ ईश्वरका मंगलाचरण होवो. तिसकों समर्थ होनेसें परंतु गुरुका मंगलाचरण तो निष्फल हे तिनकों जीव होनेसें। समाधान । गुरु ईश्वररूप है तिनकी भक्तिची राफली है इस वास्ते निष्फल नहीं सोभागवतमें श्रीकृष्णचंदजीका वाक्य है. आचार्यकों मेरा रूप जाने अपमान कवी नहीं करे गुझमें मनुष्पवृद्धि करके दोषारोपण नहीं करे क्योंकि सर्व देवतारूप.गुरु है अर्थात् सर्वदेवतोंकी पूनासें जो फल होवे है सो. एक गुरुकी सेवासे होवे है । और ऐंसा में अपनी पूनासे उत्तम जातिसे तपसे ब्रह्मचर्य से प्रसन नहीं होवों जैसे सर्व जीवोंका आत्मारूपमै गुरुकी. सेवा करके प्रसन्न होवों ॥ तैसें नारदमुनिजीनेवी कहा है श्रीभागवतमें साक्षात् भगवानरूप ज्ञानदीपकके देनेवाले गुरुमें मिथ्या मनुष्यबुद्धि निसकी है तिसका शास्त्रश्रवण सर्व निष्फल है जैसे हस्तीका मान व्यर्थ है ! और गुरुभक्तिको सफलता श्रुतिमें कही है जिस पुरुषकी परमे भरमें परम भनि है और जैसी परमेश्वरमें है तैसी गुरुमेंनी हे तिसी महात्माकों वेदके अर्थ कथन करेहए यथावत् भासते हैं तांते गुरुमंगला- नरण करनेयोग्य है ।। २ ५ वैराग्यभास्कर ग्रंथं गुरूणां कृपया यथा ॥ गुणानां न प्रसिद्धयर्थ स्वशांत्यर्थ करोम्यहम् ॥३॥ वैराग्यभास्करमिति अथ गुरुशिष्यसंवादेन वैराग्य- भास्करनामधेयं ग्रंथं करोमि यद्यपि मया स्वशांत्यर्थ क्रियते तथापि यद्यन्येपि य एनं पठिप्यति तदा तेपामपि २ स्वार्थों भविप्नति सस्वार्थोयं सच्छास्त्रेषु वैराग्यादि.
अध्यायः-१ साधनवतः संन्यास उक्तस्तैविना संन्यासान्मरणं श्रेष्ठ- मुक्तं तथाहि भागवते वानप्रस्थधर्मेषु श्रीभगवद्वाक्यम् ॥ यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथुः ।। आत्मन्यग्नीन समारोप्य मञ्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु ॥ विरागो जायते सम्यग्न्यस्तामिः प्रवजेत्ततः ॥ तथा तवैव नारदवाक्यं युधिष्ठिरं प्रति॥यदा कल्पः स्वक्रियायां व्याधिभिर्जरयाथ वा आन्वीक्षिक्यां वा विद्यायां कुर्यादनशनादिकमिति ॥ अथेदानी केचिद्वै- राग्यादिसाधनसंपत्तिं न संपाद्य संन्यासधर्माश्चाश्रुत्वा धर्माश्चाश्रुत्वा किंचिद्गहे धननाशादिदुःखं दृष्ट्वाऽथवा पितृमातृरुयादिभिर्विवादं कृत्वा स्वाधिकार विनैव संन्यासं कुर्वति ते तत्र द्रव्यसंग्रहादिविषयेषु लोलुपाः संतो ज्ञाना. याभ्यासंन कृत्वोभयभ्रष्टा भवंति।अस्मिन्ग्रंथेतु संन्यासा- धिकारीच वैराग्यरुय हेत्वादयश्च संन्यासधर्माः समुक्ता •अतोऽस्य संन्यासात्पूर्वावलोकनेनोभयभ्रष्टत्वं न जायत इति ॥ ३ ॥ अथ श्रीगुरुकी यथावत् कृपासें गुरुशिष्यके संवादकरके वैराग्य- भास्कर नाम ग्रंथकों करते है सो केवल अपने चित्तकी शांतिवास्ते करते हैं कळू विद्यादिकगुणोंकी मसिद्धिके वास्ते नहीं करें हैं यद्यपि हम अपने चित्तकी शांतिवास्ते करते हैं तथापि इतरबी जो पुरुष इसकों देखेंगे तिनकोंबी बहुत लाभकी प्राप्ति होगी सो लाभ यह है, श्रेष्ठ शा- खोमें वैराग्यादिक साधनौवाले पुरुषोंकों संन्यास कहाहै और तिन वैरा- ग्यादिक साधनोसें विना संन्याससे मरण श्रेष्ठ कहा है श्रीभागवतमें श्रीकृष्णचंदनीने कहा है, यदिवानमस्थ पंचाग्रि आदिक अपने धमों में असमर्थ होवे वा वृद्धावस्थाकरके शरीर में कंपनवाला होवे तो अग्निहोत्रकरनेकी अग्मियोंकों समाप्त करके मेरे विषे चित्तकों जोडके अग्निविषे मवेश करके जल जाय अरु यदि कोका फलरूप ब्रह्मलोकतक वियोगकालमें (८) वैराग्यभास्करः। नरकके तुल्य दुःख देनेवाले लोकोंमें सम्यर वैराग्य हो तो अमिसाध्य काँका त्याग करके संन्यास करलेवे इति । और तिसी भागवतमें नारद- जीनेवी कहा है रामा युधिष्ठिरकों, यदि अपने वानमस्प धौके करने में असमर्थ होवे रोगकरके वा वृद्धावस्थाकरके आत्मविचारमें असमर्थ हो तो अनशनादिफ मरणेके उपाय करके शरीरका त्याग करदेवे. तात्पर्य यह है, अपने धर्मका त्याग तथा विना वैराग्यसें संन्यास कबी नहीं करे ॥ और आन कलती वैराग्यादिक साधनों को नहीं सिद्ध करके संन्यासके थर्मोकोबी नहीं श्रवण करके वा गृहमें धनका नाशादिक दुःसरॉकों इसके वा पिता आदिक बांधवोंके साय विरोध करके अपने अधिकारसे विना संन्यास करते है ते सन्यासी धनसंग्रहादिक विषयों में संसक्तिवाले हुए ज्ञानके वास्ते अभ्यास न करके उभयभ्रष्ट होते हैं. और इस ग्रन्थमें तो संन्यासका अधिकारी वैराग्यके म्वरूपादिक तथा संन्यासके धर्म सम्यक् वर्णन करे हैं तांते संन्यास करनेसे पूर्व इस ग्रंथके देसनेसे उभयभ्रष्टता नही होवे है इति ॥३॥ वैराग्यभास्कर इतो दिखे प्रचारी नित्यं विरक्तहृदयांबुजहर्पकारी॥ येप सदा वसति हनिलये कुनारी तेपां च धीकुमुदिनी ममदप्रहारी ॥४॥ अस्य नामानुसारिकाह। वैराग्यभास्वार इति । इतोऽय सार्वविमतिकस्तस् हदि रो हृदयाकाशे हनिलये हृदयगृहे प्रमदप्रहारी प्रकर्षण हर्पहरणशीलः ॥ ४ ॥ अब इस ग्रन्यके नामानुसार कर्म दियांचे है । जैसे सूर्य भाषाम विनरता टूमा रमटोंगा सिलाने है और युमुदिनीपांग युमलाये है नग यह पैराग्पभास्कर पुष्पक दयाराममें विचरता हुआ विरलोक हाय- पकमलको नित्यही हर्ष माप्त फरे है और निनफे हायर प मंदिरमे .
अध्याय -१
(९)
.
सदा स्त्रीनिवास करे है तिन विषयासक्तोकी बुद्धिरूप कुमुदिनीके हर्पको
नष्ट करे है।॥ ४॥
तापद्धनादयो दीपा मुमुक्षुकार्यकारिणाम् ।।
वैराग्यभास्करो यावत्प्रीतिकरा न दृश्यते ॥५॥
अत्यन्तविरक्तानां कमलसदृशहदा स्वत एव वैराग्यभा-
स्करे प्रीतिर्भवति अन्यत्र चन्द्रज्योत्स्नासशविषयेषु प्री-
त्यभावाञ्च अत्यन्तविषयासक्तानां कुमुदिनीतदंशबुद्धीनां
तस्मिन्कदापिप्रीतिर्न भवति अन्यत्र चन्द्रज्योत्स्नासशविष
येषुप्रीतिमत्त्वादित्याशयेनोक्तम् इदानीराची लिप्यादिका-
र्यकारिसदृशानां मुमुक्षूणां तस्यावलोकनमात्रेणव दीपस-
दृशविषयत्यागपूर्विका तत्रैव प्रीतिर्भवतीत्याशयेनाह ताव-
दिति । तावत् धनादयो दीपाः प्रीतिकरा भवति यावद्वै-
राग्यभास्करो न दृश्यत इति योजना । आदिशब्देन नारी-
'गृहादीनां ग्रहणम् ॥५॥
अत्यत विरक्त कमलसदृश हदयवालेयोकी ती वैराग्यभास्करमे मीति
स्वाभाविकहो है क्यों कि चद्रमाकी चादनी सदृश विपयोमे प्रीतिक अ-
भाव होनेसे और अत्यत विषयासक्त कुमुदिनी सदृश बुद्धिवालियोंकी
वैराग्यभास्करमे कवीबी प्रीति नही होवे है क्योकि चद्रमाकी चादनी
सदृश विषयोंमे प्रीति वाले होनेसें इस आशयसे ऊपरके चतुर्थ श्लोकमे
कहा है और रात्रिमे लिखत आदिक कायोंके करनेवालियोंके सदृश मुमु-
क्षुयोंकी वैराग्यभास्करके देखने मानसे ही दीपक सदृश विषयो के त्याग-
पूर्वक वैराग्यभास्करमे प्रीति होवे है। अब इस आशयस कहिते है । जैसे
रात्रिम लिसतादिक कार्य करनेवालेयोको तवतकही दीपक भीति करने
वाले होव है जबतक सूर्य नहीं देखा तैसे तबतक ही मुमुक्षुको धननारी
आदिक विषय प्रीति करनेवाले होवे है जबतक वैराग्यभास्कर नही
देसा ॥ ५॥
. (१७) वैराग्यभास्करः। कश्चिच्छिप्यः समागत्य पप्रच्छ न्यासिनं वरम् ॥ संन्यासं को हि धारयेत् कस्मिन्काले भवेद्यतिः॥६॥ कश्चिदिति। समागत्य साष्टांगनमस्करपूर्वकं गुरवे पुष्पा- दिकान समर्प्य तं गुरुंन्यासिनं यतिं वरं पक्षपातशून्यं वक्ष्य माणं पप्रच्छ पृष्टवान् तस्य प्रश्नं संन्यासमित्यर्दैन। ननु क- लो संन्यासी निषिद्धः कथं शिप्पो गुरुं पप्रच्छ संन्यासं को हि धारयेदिति तथाहि स्मृतिः। अग्रिहोत्रं गवालंभंसंन्या- सं पलपैतृकम् । देवराञ्च सुतोत्पत्तिं कली पंच विवर्जयेदिति ॥ सत्यम् । परंतु तत्कालोधुना नागतो यस्मिन् संन्यासो निषिद्धस्तथा हि स्मृतिः। यावद्वर्णविभागोऽस्तिं यावद्वेदः प्रवर्तते । संन्यासमनिहोत्रं च तावत्कुर्यात्कलौ युग इति ।। कोईक शिष्य किसी संन्यासी महात्मा गुरुपास आकर साष्टांग नम- स्कारपूर्वक पुप्पादिक उत्तम वस्तु सर्मपण करके पक्षपातसें रहित तिस संन्यासी महात्मासे पूछता भया हे भगवन् संन्यासकों कौन धारण करे अर्थात् चारवगामें किसका अधिकार है तथा किसकालमें संन्यास ग्रहण करे अर्थात् तीनों अवस्थोंमें कौनसी अवस्थामे ग्रहण करे! शंका, कलि- युगमे तो संत्यासका ग्रहण निषेधकरा है स्मृतिमें सोशिष्य कैसे पूछता भया कि कौन संन्यास करे अरु कब करे सो स्मृति यह है, अग्निहोत्र, गोमेधयज्ञ तथा संन्यास पितरोको मांसका पिड पति मरे पाछे देवरसे पुत्रकी उत्पत्ति कलियुगमें यह पांच वस्तुका त्याग करे | समाधान हे वादी ! तेरी शंका ठीक है परंतु सोकाल अवी नहीं आया जिसमें संन्यास निषेध कहा है सो काल स्मृतिमें कहा है । जबतक चार वर्णांका विभाग दीसे है जबतक वेद पृथिवीमें है तबतक संन्यास तथा अग्निहोत्र यह दोनों कलियुगमें करलेवे सो वर्णीका विभाग तथा वेद दीसे है तांते अवी संन्यासका ग्रहण, योग्य है, ॥६॥ तमुवाच गुरुस्तज्ज्ञो यदुक्तं वेदवित्तमैः॥ . .
अध्यायः-१ . (११) चैवर्णिको भवेन्यासी निवेदे च भवेद्यतिः॥७॥ तमुवाचेति । तज्ज्ञासंन्यासाधिकारिणं तस्य काले च जा. नातिसतं शिष्यं वक्ष्यमाणवाक्यमुवाचाकिमुवाचेत्याशंक्य वेदवित्तमैर्यत्स्वशास्त्रेषुक्तं तदुवाचेति ।तैः किमुक्तमित्याशं- क्याह वणिक इत्यर्दैन । त्रैवर्णिको ब्राह्मणःक्षत्रियो वैश्या निर्वेदे वैराग्यकाले तथा श्रुतिश्च । यदहरेव विरजेत्तदहरे- व प्रव्रजेदिति ॥ ७ ॥ संन्यासके अधिकारी तथा तिसके कालकों जाननेवाला सो श्रीगुरु तिस शिष्यके प्रति कहित भये, प्रश्न सो क्या कहते भये, उत्तर-जो वेदके जाननेवालियोनें अपनी स्मृतियोमें कहा है सो कहिते भये, प्रश्न तिनोनें क्या कहा है, उत्तर-ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्यकों त्रैवर्णिक काहते हैं सो त्रैवर्णिक संन्यासका अधिकारी है और जब वैराग्य होवे तबी संन्यास ग्रहण करे तैसे श्रुतिमेंबी कहाहै निस दिन वैराग्य होवे तिसी दिन संन्यास करदेवे । प्रश्न-ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य किनकों कहिते है, उत्तर-निसके परंपरा पिता पितामहादिकोंसे स्वस्ववर्णनुसार गायत्री यज्ञोपवीतादिक संस्कार नष्ट नहीं हुए तिनकों कहिते हैं तिनकाहीं संन्यासमें अधिकार है और जिन ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्योंके सोलय १६ वर्ष बाईस २२ वर्ष चौबीस २४ वर्षसें पूर्व यथाक्रमसे संस्कार नहीं हुए पश्चात् तिनकी वातसंज्ञा है तिनका संन्यासमें अधिकार नहीं है. यद्यपि मायश्चित्तपूर्वक संस्कार करके तिनकावी तिसमें अधिकार है परंतु जबतक विवाह नहीं करा तबतक प्रायश्चित्तसें वातकी शुद्धि होते है विवाहके पश्चात् वातकी शूद्र संज्ञा होवे है तथा वातके संतानकी बी शूदसंज्ञा होवेहै तिनकी प्रायश्चित्तसें घी शुद्धि नहीं होवे है. तात्पर्य यह है कि; बातका त्रैवर्णिकोंके साथ विवाहादिक संबंधोंका स्मृतिमें निषेध करा है परिशेषसे शूद्रोकेर -साथ विवाह करनेसें तिसकी सहित संतानके 'शूद संज्ञा स्मृतिमें . कही है, मनुस्मृति श्लोक ॥ नतैरपूतविधिवदापद्यपि हि कहिचित् । ब्राह्मान्यौनांध संबंधानानरेद्राह्मणैः सह ॥ अर्थ, ब्राह्मणैः . (१२) वैराग्यभास्करः।। यह ब्राह्मणपद क्षत्रिय वैश्यका उपलक्षण है अर्थात् विधिपूर्वक यथावद शावरीति से प्रायश्चित्त करके जबतक ते वात पवित्र नहीं हुए तब- तक तिनके साथ पढने पदानेका तथा विवाहादिक कोई संबंध आपत्का- लमें वी नहीं करे ।। श्लोक ॥ हीननातिस्त्रियं मोहादुदहतो विनातयः । कुलान्येव नयंत्याशु ससंतानानि शूद्रताम् ॥ अर्थ, जो त्रैवर्णिक मोहकरके शूद्रीको विवाहते हैं ते तात्काल अपनी कुलोंकों संतानोंके सहित शूद- भावकों प्राप्त करें है ।। श्लोक ॥ वृषलीफेनपीतस्य निःश्वासोपहतस्यच । तस्यां चैव प्रमूतस्य निष्कृतिर्न विधीयते ॥ .अर्थ-शूदी स्त्रीके ओष्ठरस पोनेवालेकी तथा उसके श्वासका स्पर्श करनेवालेकी तथा शूदीसे उत्पन्न हूएकी शुद्धि शास्त्र में नहीं कथन • करी है अर्थात् तिस पितापुत्रकों पायश्रित्तोंसे पुनः त्रैणिकभावकी प्राप्ति नहीं होते है ॥ ७ ॥ शिप्य उवाच । ननु केचिदंत्येवं मनुस्वायंभुवादयः॥ ऋणानि त्रीण्यंपाकृत्य मनो मोक्षे निवेशयेत्॥ ८॥ नन्विति । नतु प्रश्ने ऋणानि ऋषिपितृदेवतानांमपाक: त्यनिवार्य मनो मोक्षे निवेशयेत् मोक्षाय संन्यासं कुर्यात। तथा हि मनु:-अधीत्य विधिवद्वेदान्पुत्रांश्चोत्पाद्य धर्मतः। । इष्ट्वा च शक्तिो यज्ञैर्मनो मोक्षे निवेशयेत् ॥ ८॥ हे भगवन!कोईक मनुस्वायंभुवादिक.पि इस प्रकार कहिते हैं कि, कषि पितर देवता इन तीनों के ऋणको निवृत्त करके पश्चात् मोक्षके वास्ते संन्यास करे सो मनुका वाक्य यह है । विधिपूर्वफ वेदोंकों पठन करके तपा पुत्रोंफो अपनी खीसें उत्पन्न करके अपनी समानुसार यज्ञोंसे देवतोंका पूजन करके पश्चात् मनकों मोक्षविष जोडे अर्थात् संन्यास करे ॥ ८ ॥ श्रीगुरुरुवाच। भो सौम्य ते वदंत्येवं वैराग्यरहितात्मने ।। 4 .
अध्यायः-१ अनृणं हि विरक्तस्य चाक्रमं मुनिसत्तमाः॥ ९॥ भोसौम्येति । वैराग्येण रहितमात्मा मनो यस्य तस्म अविरतायेत्यर्थः । अनृणमृणवयाभावमक्रमं ब्रह्मचर्या- द्वाहस्थ्यं ततो वानप्रस्थ्यं ततः संन्यास एवं यःक्रमस्तस्या- भावं वदंति यदा वैराग्यं भवेत्तदैव त्यजेदित्यर्थः ॥९॥ हे प्रियशिष्य ! ते मनुआदिक जो इस प्रकार कहिते हैं ते वैरा- ग्यसे रहित पुरुषको कहित हैं और विरक्तपुरुषकों तो श्रेष्ठमुनि श्रीवेद- व्यासनी आदिक ऋणत्रयके अभावकों तथा ब्रह्मचर्यसे गृहस्थाश्रम तिससे पश्चात् वानप्रस्थाश्रम तिसमें पीछे संन्यास इस प्रकारके.क्रमके अभावकों बी कहते हैं अर्थात् जब वैराग्य होवे तबी त्याग करजाय ॥ २ ॥ श्रीभागवते देवर्पिभूताप्तनृणां पितॄणां न किंकरो नायमृणी च राजन्॥ सर्वात्मनायः शरणं शरण्यं गतो मुकुंदं परिहत्य कृत्यम्।। अथानणे जनकंप्रति करभाजनवाक्यमाह-देवर्षिभूताप्त- नृणामिति । आप्ताः पोप्याः कुटुम्बिनः शरण्यमाश्रयं कर्तु योग्यमिति ॥ १०॥ अब ऋणोंके अभावमें जनकके प्रति करभाजन ऋषिका वाक्य कहिते हैं। हे राजन् जो पुरुष मनवाणी शरीर करके आश्रय करणेके योग्य मुक्तिके देनेवाले भगवत्की शरणकों प्राप्त भया है काभावका त्याग करके सो पुरुष देवता ऋषि भूत कुटुबके लोक और साधारण मित्रादिक तथा पितर इन सर्वका नं किंकर है न मणी है ॥ १० ॥ दत्त्वा वरमनुज्ञातो गुरोः कामं यदीश्वरः।। गृहं वनं वा प्रविशेत्प्रवजत्तत्र वा वसेत् ।। ११॥ अथ क्रमाभावं चतुर्भिः श्लोकै साधयति। प्रथमं युधिष्ठिरं प्रति नारदवाक्यमाह दत्त्वावरमिति । ब्रह्मचारी यदीश्वरः वैराग्यभास्करः समर्थस्तदा काम यथेष्टं वरं गुरुदक्षिणां दत्वा तत्र वसेन नैष्ठिकब्रह्मचारी भवेत् यदि वैराग्यवास्तदा प्रमजेद संन्यसेत् ॥ ११ ॥ अब कमके अभावकों चार श्लोकोंकरके सिद्ध करें हैं प्रथम भाग- पतमें युधिष्ठिर मति नारदनीका वाक्य कहितेहैं ब्रह्मचारी वेद पठन करके गुरुकी आज्ञाको पायके यदि समर्थ होवे तो गुरुकों वांछित गुरुदक्षिणा देके अपने गृहमें जाय वा वनको सायं का नैष्टिक ब्रह्मचारी हो नाग यदि . विरक्त होवे तो संन्यास करलेवे ॥ ११ ॥ . गृह वन चोपवित्मबजेदा द्विजोत्तमः॥ आश्रमादाश्रमं गच्छेन्नान्यथा मत्परश्चरेत् ॥१२॥ तस्मिन्नेवार्थे उद्धवं प्रति भगवद्वाक्यमाह गृहमिति । ब्राह्मणक्षत्रियवेश्या एवं द्विजास्तेषूत्तमो वशीकारवैरा- ग्यवानित्यर्थः । तथाच स्मृतिः-विपक्षत्रियविट्शदा वर्णा- | स्त्वाद्यानयोद्विजाः इति । नान्यथा अनाश्रमी न भवेत कश्चिदाश्रममाश्रित्य तिष्ठेदित्यर्थः । तथाच स्मृतिः। अना- श्रमी नैव तिष्ठेद्वर्षमेकं द्विजोत्तम इति ।। १२ ।। अब तिसी अर्थमें उदय पति श्रीकृष्णचंद्रजीका वास्य कहिते हैं, ब्रह्मचारीकी इच्छा होवे तो गृहको जाय वा वनको जाय यदि द्विजोत्तम होवे अर्थात् दिनसजावाले जो ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य है तिनमें उत्तम क्या वशीकार संज्ञा वैराग्यवाला होते तो सन्यास कर नाम । तीनोंकी दिनसंज्ञा स्मृति में कही है, ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्य शूद्र यह चार वर्ण हैं; भोर, शूद्रको त्यागके आदिके तीनोंकी विनसंज्ञा है । अथवा ममसे आश्रमसें आश्रमको ग्रहणफरे परन्तु मेरी आज्ञानुसार चलने वाला पुरुष अनाश्रमी नहीं होय किं तु चार आश्रमोंमें किसी एककों आश्रय करके ही स्थित होय सो स्मृतिमें बी कहा है वाषक पुरुष एक वर्षमात्रची अनाश्रमी नहीं रहे तात्पर्य यह है कि गृहस्थाश्रम स्त्रीसे अंध्यायः-१ होय है जब स्त्री मर जाय तब पुरुष चाहै दूसरा विवाह करे चाहै संन्यास करे इनमें एक किसीके ग्रहण करसें विना अनाश्रमी होवे है. वशीकार- वैराग्यका रक्षण आगे चतुर्थअध्यायमें कथन करेंगे इति ॥ १२ ॥ व्यासस्मृतिः। ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोऽथवा पुनः ।। विरक्तः सर्वकामेभ्यः पारिवाज्यं समाश्रयेत् ॥ १३ ॥ ब्रह्मचारीति । सर्वकामेभ्यः लोकपरलोकभोगेभ्यो वि- रक्तः पारिवाज्यं संन्यासमिति ॥ १३ ॥ ब्रह्मचारी होय वा गृहस्थ होय वा वानमस्थ होय इन तीनोंमें जो सर्व लोक परलोकके भोगोसें विरक्त होय सो संन्यासको आश्रय करे॥१३॥ अंगिरस्स्मृतिः। संन्यसेब्रह्मचर्येण संन्यसेवागृहादपि ॥ वनाद्वा संन्यसेद्विद्वानातुरो वाथ दुःखितः।।१४॥ संन्यसेदिति । आतुरो मरणकाले केशं प्राप्तः दुःखितों ज्वरादिभिः पीडितः विद्वान् संन्यासं कृत्वा मृत्यु प्राप्तः पुरुषो बह्मलोकं प्रामोतीति विज्ञाता, तदुक्तं कपिलदेवेन- संन्यस्तमिति यो ब्रूयात्माणैः कंठगतैरपि । ससूर्यमंडलं भित्त्वा ब्रह्मलोके महीयत इति ॥ १४ ॥ ब्रह्मचर्यसेंही संन्यास करे वा गृहस्थाश्रमसें करे वा वानप्रस्थाश्रमसें करे मरणके समे क्लेश करके आतुर हूआ वा ज्वरादिकॉकरके दुःखी हुआ बी संन्यास करे विद्वान् अर्थात् संन्यास करके मरणेसें ब्रह्मलोककी माप्ति होवें है इस मकार जानता हुआ संन्यासके ग्रहण मात्रसें ब्रह्मलोक- की माप्ति कपिलदेवनाने बी कही है । प्राणोंकि कंठविषे प्राप्त हुए अपर्याद मरणकालमें बी मैने संन्यास करा है जो पुरुष ऐसे कहिता है सो सूर्य- वैराग्यभास्करः। . मंडलकों भेदन करके ब्रह्मलोकमें पुनता है अर्थात् उत्तरायणमार्गहारा ब्रह्मलोकको प्राप्त होते है इति ॥ १४ ॥ श्रीगुरुरुवाच। मातापित्रोश्च हे पुत्र व्रजति वदतोः सुतः॥ दृश्यते हि तथा सर्वैः शुकवामसुरादिपु ॥ १६ ॥ अथ श्रीगुरुः शिष्यवैराग्योत्पादनाय परमकरुणया शुकादीनुदाहरणान् कृत्वाह मातृपिनोरिति । है पुति वदतोर्मातापिनोस्तयोनिरादरं कृत्वा तुतः प्रव्रजति । नन्वेवं तयोनिरादरः कुत्रापि न दृदयते इति चेदृश्यते कुत्र- शुकवामसुरादिषु शुकदेववामदेवादिपु इति ॥ १५ ॥ अव श्रीगुरुनी शिष्यके वैराग्यको उत्सत्तिवान्ते परमकृपा.परफे शुफ- देवादिकोंका दृष्टांत देके कहिते है । हे पुत्र! इस प्रकार पुकारते माता- पिताफा निरादर करके पुत्र संन्यास फरलेने है सो इस मकार माना पितापा निरादर परफे संन्यासका परना शुकदेव नामदेवादिषो सन् पुपाने शासदारा देसा है इति ॥ १५ ॥ यो नरः संतति कृत्वा न त्यजेद्यदि धाम्मिकः ।। दोपो भवति वै तस्य चैवं पदति वैदिकी ॥ १६॥ यो नर इति । धार्मिको वेदोक्तधर्मज्ञयार्णिकः संतति- मेकसंतानमारम अन गुरोरयमभिप्रायो गदि ब्रह्मचर्या- वैराग्यं भवेत्तदा तस्मादेव संन्यसेत् यदि तन्न मतदा गा- ईस्पं कृत्वा पुत्रं वा कन्यामुत्पाद्य जरत्कार्यादियरसंन्य- सेव यदि संततिमुत्पाद्यापि न त्यजेत्तदा तस्य महान दोपो भयतीति वैदिकोतिर्वदति। तथाच श्रुतिः। यहुप्रजा निक तिमाविषेश इति ॥ १६ ॥ भरम यदि वैराग्य होते ती मनापर्य हा मन्याम परले पदिमागर्यमें - . अध्यायः-१ (१७) वैराग्य नहीं हो तो गृहस्थाश्रम करके एक संतान पुत्र वा कन्याकों उत्पन्न करके संन्यास करलेवे यदि वेदोक्त धर्मके जाननेवाला जो त्रैव- णिक होकर संतानको उत्पन्न करकेवी संन्यास नहीं कर्ता लिसकों पापकी प्राप्ति होते हैं इसी मकार वेदकी श्रुति वी कहिती है । सोश्रुति यह है । बहुते पुत्रकन्यावाला पुरुष नरककों प्राप्त होते है इति ॥ २६ ॥ श्रुतिश्च । पतिर्जायां प्रविशति गर्भो भूत्वेह मातरम्।। तस्यां पुनर्नवो भूत्वा दशमे मासि जायते ।। तज्जाया जाया भवति यदस्यां जायते पुनः॥१७॥ अथ स्वोक्तौ श्रुतिं प्रमाणयति पतिरिति । पतिरेव जायां नारी वीर्यरूपेण प्रविशति। गर्भो बालो भूत्वा इह मातुरु- दरे तिष्ठतीति शेषातस्यां भार्यायां पतिर्नवो नवीनो भूत्वा जायते तत् तदाजाया भार्या जनयतीति जाया मातृतुल्या भवति कदा यत् यदा अस्यां भार्यायां प्रथम स्वमातुः स- काशादुत्पद्य पुनर्भार्यायाः सकाशात्पुत्र रूपेण जायते । तथा च भारते आदिपर्वणि । आत्मारत्मनैव जनितः पुत्र इत्युच्यते बुधैः । तस्मानार्या नरः पश्येन्मातृवत्पुत्र मातर- मिति ।। १७ ॥ अब गुरु अपने वाक्यमें श्रुति ममाण देवें हैं। पति वीर्यरूपकरके स्त्रीमें प्रवेश करे है पश्चात् बालक होकर माताके उदर में स्थित होते है । पश्चात् दशमें मासमें नवीन बालकरूप होकर पति तिस स्त्रीद्वारा उ- त्पन्न होवे है तब वो स्त्री माताके सदृश होवे है। जब प्रथम अपनी माता- दारा उत्पन्न हुआ पश्चात् दूसरीवार पुत्ररूपकरके आपही स्त्रीद्वारा उ. स्पन होवे है । सो महाभारतके आदिर्पवमें बी कहा है । पुरुष जिस हे- तुलें अपने आरकरके ही भार उत्पन्न हो है अर्थात् पिताही पुनकपकर के उत्पन्न होवे है तिसी हेत्तुसें पुरुष पुत्रवाली अपनी स्त्रीको माताफे सह- श देखे अर्थात् कामबुद्धि उसमें नहीं करे इति ॥ १७ ॥ । २ (१८) वैराग्यभास्करः। मनुस्मृतिः। पतियों संप्रविश्य गर्भो भूत्वेह जायते ॥ जायायास्तद्धि जायात्वं यदस्यां जायते पुनः॥१८il इति श्रीवराग्यभास्करे संन्यासे कमाभाववर्णन नाम प्रथमोऽध्यायः समाप्तः ॥१॥ पतिरिति । अस्यार्थस्तु अनंतरश्नुत्युक्ततुल्यः॥ १८ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ इस श्लोकका अर्थ पूर्वली श्रुतिके समान ही है ॥ १८ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ शिप्यप्रश्नः स्मृतिभ्याम् । प्रथमादाश्रमाद्वापि विरक्तो भवसागरात् ॥ ब्राह्मणो मोक्षमन्विच्छस्त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत् ॥ १॥ अथ यत्प्रथमाध्याये गुरुणोक्तं वर्णिको भवे न्यासीति तत्र शिप्यो गुरुं पृच्छति प्रथमादिति द्वाभ्यामबाह्मणोभष- सागरात् संसारसमुद्राद्वरता सन् परिव्रजेत् संन्यसेदिति? मथम अध्यायमें नो गुरुने फहा था कि, प्रेयर्णिफ संन्यासफा अपि- फारी हे तिसमें शिष्य दो स्मृति प्रमाण देके. पूछे है, ब्राह्मण मोक्षकी इच्छा करता हुआ ब्रह्मचर्यसेही संसारसमुद्रसे विरक्त हुआ विपर्योका मंग रयाग करके संन्यास करे इति ॥ १॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। चत्वारोब्राह्मणस्योक्ता स्वाश्रमाः श्रुतिचोदिताः।।
अ.-२ आश्रम क्षत्रियस्य त्रयः प्रोक्ता द्वावेको वैश्यशूद्रयोः॥२॥ चत्वार इति । चत्वार आश्रमा ब्राह्मणस्योक्ताः संन्यासं विना वयःक्षत्रियस्य आदिवाभ्यां विना वैश्यस्य शुद्रस्य त्वेक गार्हस्थ्यमेवेति ॥२॥ ब्रह्मचर्य गृहस्थाश्रम वानप्रस्थाश्रम संन्यास यह चार 'श्रुतिकी आज्ञानुसार स्मृतियोंमें ब्राह्मणके कथन करें हैं । संन्यासकों त्यागके तीन क्षत्रियके, सन्यास चानास्थ्यसें बिना दूसरे दो वैश्यके कथन करे हैं; और शूद्रका तो एक गृहस्थाश्रमही कहा है इति ॥ २ ॥ शिष्य उवाच । इत्यादिस्मृतिवाक्यानि ब्राह्मणस्याधिकारिताम् ।। वाहूरुजातयोन्यासेऽनधिकारं वदीत च ॥ ३ ॥ इत्यादिस्मृतिवाक्यानीति । संन्यासे विप्रस्याधिका- रितां बाहुरुजातयोः क्षत्रियवेश्ययोस्तवानधिकारं च वदंति ॥३॥ हे भगवन्! इत्यादिक स्मृतिवाक्य संन्यासमें ब्राह्मणकी अधिकारि- ताकों तथा क्षत्रिय वैश्यके अनधिकारकों कहते हैं इति ॥ ३॥ श्रीगुरुरुवाच। बहूनीह प्रमाणानि संन्यासेपि त्रिकर्तृके। यत्र तुं ब्राह्मणः प्रोक्तः स तयोरुपलक्षणम् ॥४॥ "अथोत्तरमाह बहूनीति । त्रयः कर्त्तारो यस्य तस्मिस्त्रि- कर्तृके संन्यासे बहूनि प्रमाणानि संति। यत्र यस्यां स्मृत्यां ब्राह्मणः संन्यासाधिकारी प्रोक्तः क्षत्रियवैश्ययोनों विधानं न च निषेध उक्तस्तत्र तु स विमस्तयोः क्षत्रियवैश्ययो- रुपलक्षणं ज्ञापको ज्ञेयः। अत्र श्रुतिदृष्टांतत्वेन ज्ञेया तथा
.
(२०)
बैराग्यभास्करः।
हि । जायमानो ब्राह्मणस्त्रिभिर्कणवान् जायत इति ।
यथार विप्र ऋणवत्त्वे तयोरुपलक्षणम् ऋणवत्त्वे त्रयाणां
समानत्वात्तथा संन्यासेऽपि शेयमिति ॥४॥
अब शिप्यके प्रश्नका उत्तर कहिते हैं । हे शिष्य तीनो वणों के संन्या-
समें बहुत शास्त्र प्रमाण हैं सो तूं श्रवण कर । निस स्मृतिमें ब्राह्मण
संन्यासका अधिकारी कहा है किंतु क्षत्रिय वैश्यका विधान निषेध,
नहीं है तिस स्मृतिमें ब्राह्मणपद क्षत्रियवैश्यक ससाणेवाला है अर्थाद
क्षत्रियवैश्यका अधिकारवी तिस स्मृति में जान लेना; जैसे श्रुतिमे कहा
है । जन्मसें ही ब्राह्मण तीन ऋणों सहित जन्मे है । सो इस अतिमें
ब्राह्मणपद ऋणीभावमें क्षत्रियवेश्यकावी लसाणेवाला है क्योंकि भणी-
भाव तीनोंमें समान है तैसे संन्यासमेवी ब्राह्मण नाम दोनोंका. उपलक्षण
है इति ॥ ४॥
वार्तिककारः।
त्रयाणामविशेपेण संन्यासः श्रूयते श्रुतौ ।।
यदोपलक्षणार्थ स्याद्राह्मणग्रहणं तदा ॥२॥
स्वोक्तो वार्तिककारवाक्यं प्रमाणयति त्रयाणामिति ।
यदा यद्राह्मणग्रहणं तदा तत् क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्ष-
णार्थ ज्ञापनार्थ त्रयाणां संन्यासेऽविशेषत्वादिति ॥५॥
अब गुरु अपने वाक्यमें श्रीमच्छंकराचार्योंके शिष्य वार्तिककारोका
वाक्य ममाण देवें हैं। तीनो वर्णोका संन्यास समानहीं श्रुतिमें श्रवण
करा जाता है. जो एक ब्राह्मणकाही संन्यास स्मृतिमें कहा है सो तिन
दोनोके जनानेवास्ते है क्योकि तीनोंका एक समान अधिकार होनसें इति५
श्रीगुरुरुवाच।
तयोर्यत्र तु संन्यासेऽनधिकारो निरूपितः॥
स्तुत्यर्थ तत्र विप्रस्य न तु निन्दापरो हि सः॥६॥
अध्यायः-२
.तयोरिति । यत्र स्मृती तयोः क्षत्रियवैश्ययोः । न च
तयोनिन्दापर इति ॥६॥
जिस स्मृतिमें क्षत्रियवेश्यका अनधिकार कहा है तिसमें ब्राह्मणकी
स्तुतिके वास्ते कहा है कळू तिन दोनोंकी निंदाके वास्ते नहीं है ॥ ६॥
न निन्दा निन्दितुङ्कुत्र संप्रवृत्ता नरोत्तम ।
स्तुत्यथै च विधेयस्य त्विति न्यायानुशासनम् ॥
स्ववाक्यं दृढं कर्तुं न्यायमाह न निन्देति । विधेयस्य
स्तुत्यर्थ निदा प्रवृत्ता नत्वन्यस्य निंदार्थमिति ॥७॥
अपने वाक्यके घट करनेकों न्याय कहिते हैं। हे पुरुषों में उत्तम शिष्य!
किसी स्थानमें बी निंदा निंदाकरनेकों प्रवृत्त नहीं होती कितु विधेय-
वस्तुके स्तुतिके वास्ते निंदा प्रवृत्त होवे है:-यह न्यायकी आज्ञा है। निस
वस्तुकी स्तुतिका प्रसंग होय तिस वस्तुको विधेय कहिते हैं इति ॥ ७ ॥
यथा भागवते भेददृष्टेदेवा उपासिताः॥
अघं हरति नैवेत्थमुक्तं भगवता स्वयम् ॥ ८॥
यत्रैकस्य स्तुतिरन्यस्य निंदा भवति तत्र निंदायां शास्त्र
स्याभिप्रायो नास्तीत्यस्मिन्नर्थे न्याय उक्त इदानीं श्रीकृष्ण-
भगवतो वाक्यं दृष्टांतत्वेनाह यथेति। भेददृष्टिनोपासिता
देवास्तस्य भेददृष्टेरघं नैव हरंतीति योजना ॥ ८॥.
जिस स्थानमें एककी स्तुति और दूसरेकी निंदा होय है तहां.
निंदामें शास्त्रका अभिप्राय नहीं होय है किंतु दूसरेकी स्तुतिमें आभमाय
होय है; इस अर्थमें पूर्वन्याय प्रमाण दिया है । अब श्रीकृष्णभगवानूनीके
वाक्यकों दृष्टांतकरके दखाते हैं। देवता. भेदष्टि करके उपासना करे
हूए भेददृष्टिवाले उपासकके पापको नहीं दूरकरें हैं इस प्रकार
श्रीकृष्णचंद्रनीने दशमस्कंधमें कहा है इति ॥ ८ ॥
(२२) वैराग्यभास्करः । भागवते। नागिन सूर्योनच चंद्रतारकानभूजलंसंश्वसनोऽथ वाङ्मनः उपासिता भेदकृतो हरंत्यपं विपश्चितो मन्ति मुहूर्त्तसेवया यद्वाक्यं भगवतोक्तं तत्स्वयमेव दर्शति नाग्निरिति । खं माकाशः श्वसनो वायुदेवता वाङ्मनसोरप्युपासनावि- पयत्वमुक्तं श्रुतो तथाहियो वाचं ब्रह्मेत्युपास्ते मनो ब्रह्मेत्यु- पास्त इति विपश्चितस्तत्त्वज्ञा इति ।। ९ ॥ जो श्लोक श्रीकृष्णचंदनीने कहाहै अब तिसकों लिखके दखाते हैं.' अग्नि सूर्य चंद्रमा तारे पृथिवी जल आकाश वायु वार मन इत्यादिक देवता भेदृष्टिकरके उपासना करे हूए भेद दृष्टि वाले उपासकके पापकों नष्ट नहीं करते और विद्वान् महात्मा ती एक मुहूर्त सेवा करे हुए पुरुषके पापको नष्ट करे हैं.इति ॥ ९ ॥ श्रीगुरुरुवाच । भेददृष्टयदा देवा न हरतीह दुष्कृतम् ॥ • तदा किं तत्त्वविज्ञस्य तस्य पापं न विद्यते ॥ १०॥ भेददृष्टेरिति । अत्र गुरोरयमभिप्रायो यदि भेददृष्टे- रघं देवा नैवं हरति तदाऽज्ञस्य कर्माणि किन्निष्फलानि भ- वंति निष्फलानि भवितुं त्वयोग्यानि फलश्रवणात्तथा भग- वत्तोक्तम् । कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादय इति । नतु देवा उपासिता विज्ञस्याचं हरंत्विति चेन्न तस्य कर्म-. मानेणव संबंधो नास्ति कथं तस्याघ हरंतीति ॥ १०॥ यदि भेददृष्टिवाले पुरुषके पापकों देवता नष्ट नहीं करते तो क्या ज्ञानवान्के पापकों दूरकरें हैं. तिसके पापकों तो दूर करना बनेंही नहीं है क्योंकि तिसका पापही कोई नहीं. तात्पर्य यह है कि, तिसफा तो कर्ममात्रके साथ संबंध नहीं है और भेदृष्टिवालेके कर्म निम्फल !
अध्यायः-२ (२३) होनेकोंबी योग्य नहीं हैं क्योंकि गीतामें कर्मोंकी सफलता लिखी है । हे अर्जुन ! अनिआदिक देवतोंकी उपासनारूप कर्म करकेही जनकादिक अंतःकरणकी शुद्धिरूप सिद्धिको प्राप्त हुए हैं इति ॥ १० ॥ श्रुतिः। भिद्यते हृदयग्रंथिश्छिद्यते सर्वसंशयाः॥ क्षीयंते चास्य कर्माणि तस्मिन्ष्टे परावरे ॥ ११॥ तत्त्वज्ञकर्मास्पर्श श्रुतिमाह भिद्यत इति । हृदयग्रंथि- श्चिजडाभेदरूपः कर्माणि संचितागामीनि दृष्टे स्वात्म- त्वेन ज्ञाते परावरे ब्रह्मणीति ॥ ११॥. ज्ञानीका कौके साथ असंबंधमें श्रुति प्रमाण देते हैं । तिस परमा- त्माके अपरोक्ष ज्ञान हूए ज्ञानीकी चिन्नडग्रंथि नष्ट हो जायहे . तथा जीव ईश्वरका भेद है या अभेद है इस मकारके संशयबी छेदन हो जाते हैं तथा प्रारब्धसें विना सर्वकर्मवी नष्ट होनाते हैं ॥ ११ ॥ गुरुवाक्यम् । स्तुत्यर्थं तद्धि साधूनां न लथार्थों यथा श्रुतः॥ एवं वै तत्र विज्ञेयं विप्रन्यासार्थमेव च ॥ १२ ॥ स्तुत्यर्थमितियथा श्रुतार्थस्तथा नैव किंतु तद्भगवद्वाक्यं साधूनांस्तुत्यर्थ ज्ञेयम् एवं तत्र तस्यास्मृतीयोद्वयोः संन्यासे निधिकार उक्तः स विधेयभूतविप्रस्य संन्यासार्थ न तु तयो- निषेधार्थम् अयं भावः। यस्य कस्मिन्नपि शास्त्रे विधेयता नास्ति तस्यैव रागप्राप्तस्य शास्त्रेषु निषेधो भवति यथा परस्त्रीगमनादानाम् तयोस्तु संन्यासाधिकारे बहूनि प्रमाणानि संत्यतस्तयोनिषेधो नैव भवतीति ॥ १२ ॥ अब पूर्वले श्लोकोंका तात्पर्य कहिते हैं । इस श्रीकृष्णचंद्रनीके श्लोकमें जैसे अक्षरोंका अर्थ जो दीसे है सो तो बने नहीं है किंतु तिसका . (२४) वैराग्यभास्करः। तात्पर्य साधु महात्मॉकी स्तुति है कछू देवतोंकी उपासनाके निष्फलतामें नहीं है। इसी प्रकार निस स्मृतिमें क्षत्रियवेश्यका संन्यासमें अनधिकार कहा है तिस स्मृतिका ब्राह्मणके संन्यासमें तात्पर्य जानना तिन दोनोंके निषेधमें नहीं जानना। भाव यह है कि, निसं वस्तुको किसीरी शास्त्रमें अंगीकारता नहीं है तिसी रागमाप्त वस्तुका निषेध शास्त्र करें हैं जैसे परस्त्रीगमनादि । और क्षत्रियवेदयके संन्यासके अधिकारमें तो बहुत प्रमाण हैं फछू रागप्राप्त तो है नहीं क्योंकि संन्यासमें विषयभोगोंक अभाव होनेसे; इस वास्ते तिन दोनोंके संन्यासके अधिकारका निषेध नहीं बने है ॥ १२ ॥ अथ वा ब्राह्मणो न्यासं कुर्यात्तत्राविचारयन् ॥ सहजत्वाच्छमादीनां यत्नसाध्यास्तयोश्च ते ॥१३॥ अथ बैंति । अथ वा ब्राह्मणो मम संन्यासेऽधिकारोऽस्ति नास्ति एतद्विचारमकुर्वन् संन्यासं कुर्यात् तब विप्रे तत्सा- धनानां शमादीनां सहजत्वात् । तदुक्तं भगवता । शमो द- मस्तपः शौचं क्षांतिरार्जवमेव च । ज्ञानविज्ञानमास्तिक्य ब्रह्मकर्मस्वभावजमिति ब्राह्मणस्य मुख्याधिकारे तात्पर्यम्। ते शमादयस्तयोः क्षत्रियवैश्ययोर्यत्नसाध्या इति तयोगी-. णाधिकारे तात्पर्यमिति ॥ १३॥ अथ जिस स्मृतिमें तिन दोनों के संन्यासका अनधिकार कहा है तिसका और तात्पर्यकहिते हैं। मैं संन्यास करा कि नहीं करों ऐसे विचार- कौन कर्ताहूआ ब्राह्मण संन्यासको करलेवे क्योंकि तिसमें संन्यासके साधन शमदमादिकोंको स्वभावक होनेसे । सो गीतामें वो कहा है। मनका वश करनारूपशम इंद्रियोंका वशकरनारूप दम तथा तप अंतर बाहिरके भेदसें दो मकारका शौच तथा क्षमा कुटिलताका त्याग तथा परोक्ष ज्ञान तथा विविध शाखौका ज्ञान, आस्तिक स्वभाव इतने. कर्म विममें स्वभावक होते हैं। अर्थात् नियनही तिसकों प्राप्त होनाते हैं। .
अध्यायः-२ इस रीतिसें तिस स्मृतिका ब्राह्मणके मुख्याधिकारमें तात्पर्य है और ते शमादिक सन्यासके साधन क्षत्रिय वैश्यमें यत्नसाध्य हैं राजस स्वभाव- वाला होनेसे इस रीतिसें तिन दोनोंके गौणाधिकारमें वात्पर्य है कळू तिन दोनों के अनधिकारमें तात्पर्य नहीं इति ॥ १३ ॥ तुप्यो भव त्वमेवोक्ता यत्र तयोरयोग्यता॥ ग्रहणे दण्डमात्रस्य न तु चतुर्थकाश्रमे॥१४॥ तुष्टो भवेति अश्वा यत्र स्मृतौ तयोः संन्यासेऽयोग्यतोक्ता तद्दण्डग्रहणमाने जया न तु चतुर्थाश्रमग्रहणे इति हेवादि- स्त्वं तुष्टी भवैति. दिक् । विस्तारस्तु स्वामिकैलासपर्वत- कृत्रैवर्णिकसन्यासकासारे दृष्टव्य इति ।। १४ ।। अब तिस स्मृतिका और तात्पर्य कहिते हैं जिस स्मृतिमे क्षत्रिय- वैश्यके संन्यासमें अयोग्यता कही है अर्थात् अनधिकारता कथन करी है सो केवल दंडमात्रके ग्रहणमें कही है कछू संन्यासमें अनधिकारता नहीं कही। तात्पर्य यह है कि एक देडग्रहण ब्राह्मणका अधिक होते है और विधिधर्म सर्व सामानही हैं सो हेवादिन तूं इतने करके प्रसन्न हो दंड- मात्रकी अधिकता विपकी हमनें मानलीनी है । यह प्रसंग हमनें तो संक्षे- पसे वर्णन करा है विस्तार स्वामिकलासर्पवतकृत् त्रैवर्णिकसंन्यासका. सार नाम ग्रंथमें देखलेना इति ॥ १४ ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः। अंकार्यकारिणां दानं वेगो नद्याश्च शुद्धिकृत् ॥ शोध्यस्य मृच्च तोयं च संन्यासोथ द्विजन्मनाम् ॥१६॥ अथास्मिन्नध्याये यद्गुरुणोक्तं यहूनीह प्रमाणानि संन्या- सैऽपि त्रिकर्तृक इति तानि प्रमाणान्याह । अकार्यकारिणा- 'मिति । यथाऽकार्यकारिणां निषिद्धकर्तृणां दानं शुद्धिकृत शोद्धयस्य ताम्रपानादेः.मृत् मृत्तिका तथा द्विजन्मनां ना- .
. • (२६) वैरायभास्करः। मणक्षत्रियवैश्यानां संन्यासःशुद्धिकृत तथा च कात्यायन सूत्रम् । त्रयाणां वर्णानां वेदमधीत्य चत्वार आश्रमा इति। युक्तिरापि, यथा गायत्र्यां त्रयाणामधिकारो स्ति.तथा भेषम अस्यापि गायत्रीरूपत्वादतः प्रेषमंत्रोच्चारणपूर्वकसंन्यासे- पित्रयाणामधिकारो स्त्येवेति ॥ १५ ॥ इसी अध्यायमें जो पूर्व गुरुने कहाया कि तीनों वर्गोंके सन्यासमें बहुत प्रमाण है अब सो प्रमाण लिखके दिखावे हैं जैसे. निषिद्धकर्म' करनेवालियोंकी दान शुद्धि करे है तथा नदीकी शुद्धि जलकावेग करे है तथा ताम्रादिक धातुके पात्रोकों मृत्तिका जल शुद्ध करें है तैसे तीनो वोंकों संन्यास शुद्धिक करनेवाला है । सो कात्यायनमपिके सूत्रभेवी कहा है। तीनोवों के वेदअध्ययन करके चारआश्रम है। और.युक्ति- बी इसमें है जैसे गायत्रीमें तीनोका अधिकार है तैसे गायत्रीरूप मेप- मंत्रके उच्चारणपूर्वक संन्यासमेंबी तीनोंका अधिकार सभवे है इति ॥१५॥ स्मृतिः। ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यस्ततो गच्छेद्वनं कृती॥ संन्यसेद्वंधनाशाय सर्वभूतदयापरः ॥१६॥ बाह्मण इति। ततो ब्रह्मचर्याद्गार्हस्थ्याद्वा कृती ज्ञानाय प्रयत्नशील बंधनाशाय अज्ञाननिवृत्तय इति ॥ १६ ॥ ब्राह्मण हो वा क्षत्रिय हो वा वैश्य हो गृहस्थाश्रमका त्याग करके वनवास करे अथवा सर्वनीवर्वोपर दयावाला हुआ अज्ञानफी निवृत्तिके वास्ते ज्ञानविपे प्रयनवाला हूआ संन्यास करलेवे इति ॥ १६ ॥ ब्रह्मांडपुराणे। त्रैवर्णिकानां संन्यासो विद्यते नात्र संशयः॥ शिखायज्ञोपवीतानां त्यागपूर्वकदंडयुक् ॥ १७ ॥ त्रैवर्णिकानामिति । यत्तु पूर्व विमस्यैव दंडग्रहणमुक्तं त- .
अध्यायः-२ (२७). दुर्जनत्तोषन्यायेनोक्तमत्र तु प्रत्यक्षमेव त्रयाणां दंडग्रहण- मस्ति ॥ १७ ॥ तीनोंवों का संन्यास बहुत शास्त्रोंमें प्रसिद्ध. है इसमें कछू संशय नहीं है सो संन्यास शिखायज्ञोपवीतके त्यागपूर्वक एक दंडके ग्रहण- पूर्वक होवे है और पूर्व जो फेवल एक विमकोही दंडका ग्रहण कहाथा सो वादीके संतोपवास्तें कहाथा इंही तो प्रत्यक्षही तीनोंकों दंडग्रहण कहा है इति ॥ १७॥ ब्रह्मवैवर्ते। वैराग्योत्पत्तिमानेव संन्यासे परियुज्यते । रागवान तु विनोऽपि वेदवेदांगवित्तमः॥१८॥ त्रैवर्णिकेप्वपि वैराग्यवानधिकारी, विषयरागी तु विप्रो- 'ऽपि तवानधिकारीत्याह वैराग्योत्पत्तिमानिति । वेदांगानि व्याकरणाद्यानि तेषां वित्तमः साकल्येन जानाति तथा वि- प्रोपि चेद्रागवान् विषयेषु रागी तदा संन्यासे न परियुज्यते तत्राधिकारी न भवतीति ॥ १८॥ . तीनवोंमेंबी विरक्तही संन्यासका अधिकारी है लिमपरागी ब्राह्मणबी तिसका अधिकारी नहीं । अब यह कहिते हैं जिसकों वैराग्यकी उत्पत्ति भयी है सोईही संन्यासमें जोड़ा जाता है अर्थात् विरक्तही संन्यासका अधिकारी है और वेदोंकों तथा व्याकरणादिक वेदके अंगोंकों भली प्रकार जानेवी है तथा जातिका ब्राह्मणवी है परंतु यदि विषयोंमें रागवाला है तो तिसका संन्यासमें अधिकार नहीं है इति ॥ १८.॥ महाभारते। धनान्यपत्यदारांश्च रत्नानि विविधानि च ॥ पंथानं पावकं हित्वा जनको मौज्यमास्थितः॥१९ जनकराजस्य संन्यासं वक्तुं राजधर्मेषु युधिष्ठिरं प्रत्यर्जुन-
(२८)
बैराग्यभास्करः।
वाक्यमाह धनानीति चतुर्भिः। यो जनको धनादीपरित्य
ज्य मोड्यं परमहंसवेषमास्थितस्तं भार्या ददशेत्युत्तरेणा
न्वया अपत्यं पुत्री दारा भार्याः पावकपंथानमग्निहोत्रादि:
गृहस्थधर्ममिति ॥ १९॥
अब जनकरानाके संन्यास कहिने वास्ते रानधोंमें युधिष्ठिर पति
अर्जुनका वास्य कहिते हैं चार श्लोको करके । जो जनक धन पुत्र भार्या
नानामकारके रन अग्निहोत्रादिक गृहस्थके धर्मोकों त्यागके मुंडित
हूआ है अर्थात् . परमहंसवेप मिसनें धारण करा हे तिस जनकराजाकों
भार्या देखति भयी इस प्रकार दूसरे लोकके साथ इस श्लोकका अन्वय
है इति ॥ १९ ॥
ते ददर्श प्रिया भार्या भैक्षवृत्तिमकिंचनम् ॥
धान्यमुष्टिमुपासीनं निरीहं गतमत्सरम् ।।२०।।
तं ददर्शति । तं जनकराज निरीहं भोगेच्छारहितं परो-
त्कर्षासहनं मत्सरस्तच्छ्न्यं धान्यमुष्टिमुपासीनमन्नमुष्टिं
स्वीकुर्वाणमिति ॥ २० ॥
तिसं जनकरानाकों प्यारी स्त्री देखतिभयी भिक्षावृत्ति है जिसकी तथा
कछूनी जिसके पास संग्रह नहीं है तथा अन्नकी मुष्टिकों ग्रहण कररहा है
तथा किसी भोगकीबी जिसको इच्छा नहीं है परपुरुषोकी उत्कर्षताका
असहनरूप मत्सरबी जिसमें नहीं है इति ॥२०॥
उत्सृज्य राज्यं भैक्षार्थ कृतधुद्धि नरेश्वरम् ॥
विदेहराजमहिपी दु:खिता यदभापत ॥२१॥
उत्सृज्येति। उत्सृज्य परित्यज्य विदेहराजमहिपी जनक-
राजस्य भार्या यद्वाक्यं वक्ष्यमाणमभापत उक्तवतीति २१॥'
राज्यको त्यागके भिक्षा मागनेकों करी है वुद्धि जिसने तिस रानाका
जनकरानाकी राणी दुःस्वी होई फहितीभयी इति ॥ २१ ॥
अध्यायः-२
(२९)
य इमां कुंडिकाम्भिद्यात्रिविष्टब्धं च यो हरेत् ॥
वासश्चापि हरेत्तस्मिन्कथं ते मानसं भवेत् ॥२२॥
तस्या क्वनमाह य इमामिति । यः कश्चित्ते तवैमा कु-
ण्डिकां मृन्मयजलपात्रं भिद्याच त्रिविष्टब्धं त्रिदंडमिति
नीलकंठव्याख्या । वासो वस्त्रं च ते यो,हरेत्तस्मिन्पुरुषे ते
मानसं चित्तं कथं भवेत् यदि क्रोधो जायते तदा किं ते सं-
न्यास इति रोषोक्तिरिति भावः । अत्र त्रैवर्णिकानां त्रिदंड
ग्रहणमपि स्फुटं ज्ञेयम् ॥ २२ ॥
तिसराणीका वचन कहिते हैं। यदि जो कोई तेरे इस मृत्तिकाके
पात्रको भेदन करे वा तेरे त्रिदंडकों तथा वस्त्रकों छीनलेवे तब तिस
पुरुषमें तेरा मन कैंसा होया तात्पर्य यह है कि; यदि तेरेको क्रोध उत्पन्न
हुआ तो तेरा संन्यास क्या है अर्थात् कळू नहीं; इस श्लोकसें त्रैवर्णिकोंका
त्रिदंडग्रहणमेंबी अधिकार जानलेना इति ॥ २२ ॥
कूर्मपुराणे।
पृथुपौत्राय सुशीलाय श्वेताश्वतरो मुनिः॥
शास्त्रोक्तेन विधिना च संन्यासाश्रमं दत्तवान्॥२३॥
कौमें चतुर्दशाध्याय पृथुराजस्य पौत्रस्य सुशीलनामधेयस्य
यानि संन्यासे वाक्यानि तान्यांह पृथुपौत्रायेति विभि:२३
अब पृथुरानाके पौत्रका संन्यास जो कूर्मपुराणके चतुर्दश अध्यायमें
कहा है सो तीन श्लोकों करके कहिते हैं। पृथुराजाके सुशीलनाम पौत्रके
ताई श्वेताशतर मुनि शास्त्रोक्तविधि करके संन्यासाश्रमको देताभया
इति ॥ २३ ॥
सोनुगृह्याथ राजानं सुशीलं शीलसंयुतम् ॥.
शिष्यत्वे प्रतिजग्राह तपसा क्षणिकल्मपम् ॥२४॥
वैराग्यभास्करः। सोऽतुगृह्येति । सः श्वेताश्वतरः अनुगृह्य कृपां कृत्वा वर्ष दत्वा शिष्यत्वे ब्रह्मविद्याया उपदेशार्थ शिप्यत्वेन जग्राह स्वीकृतवानिति ॥ २४ ॥ सो श्वेताश्वतर मुनि सुशीलनाम राजाकों दया करके वेष देके पशाद ब्रह्मविद्याके उपदेशवास्ते शिप्यमाव करके ग्रहण करता भया। कैसा है सो) राना सात्विकी स्वभावकरके संयुक्त है तथा तप करके नएहुए हैं पार जिसके इति ॥ २४॥ संन्यासिकं विधि कृत्स्नं कारयित्वा विचक्षणः ॥ ददौ तपेश्वरं ज्ञानं स्वशाखाविहितं व्रतम् ॥२५॥ संन्यासिकमिति । विचक्षणो ब्रह्मविद्यायां कुशला व्रत नियममिति ॥ २५॥ ब्रह्मविद्यामें निपुण जो श्वेताश्वतर मुनि सो संन्यासकी सर्वविधिकों करायके तब तिस राजाकों अपने वेदकी शाखाके नियमानुसार ईश्वरके स्वरूपका ज्ञान देताभया ॥ २५ ॥ महाभारते। अथ वैकोऽहमेकोऽहमेकैकस्मिन वनस्पती॥ चरन्भेक्ष्य मुनिसुडःक्षपयिष्ये कलेवरम् ॥२६॥ राजधर्मेषु युधिष्ठिरेण निर्वेदात्संन्यासायोद्योगं कृत्वा यानि वाक्यान्युक्तानि तान्याह अथेति सार्द्धचतुर्भिावन स्पतो वृक्षे भैक्ष्यं चरन् फलाहारं कुर्वन मुण्डा मुंडितः कलेन वरं देहम् ॥२६॥ रामधामें युधिष्ठिरने विरागकरके संन्यासके वास्ते संकल्प करके जो वचन कथन करे हैं सो साटेचार श्लोकोंफरके दिखाते है । अथवा एकटा एकला हुमा एक एक वृक्षमें भिक्षा फर्ता हुआ अर्थात् धृक्षा फलोंको भोजन कर्ता हुआ मुंडित मुनि हुआ अर्थात् परमहंससंन्यासी
अध्यायः-२
-
हुआ शरीरकों समाप्त करूंगा। शरीरको समाप्त करूंगा इस पदोकों
आगेवी एक एक श्लोकके साथ जोह लेना इति ॥ २६ ॥
पांशुभिः समपध्वस्तः शून्यागारप्रतिश्रयः ॥
वृक्षमूलनिकेतो वा त्यक्तसर्वप्रियाप्रियः ।। २७ ।।
पांशुभिरितिपांशुभिः रेणुभिः समपध्वस्त लिप्तः शून्या-
गाराः वनस्थकंदरादयस्तानाश्रितः वृक्षमूलानि निकेतानि
'गृहा.यस्य सोहं क्षपयिप्ये कलेवरमिति पूर्वेणान्वय एव-
मपि संबंध इति ॥ २७ ॥
धूढी करके लिप्स हुआ तथा शून्य जो वनमें कंदरा आदिक गृह हैं
तिनमें निवासको हुआ अथवा वृक्षोंके मूलमें निवासकता हूआ तथा
मियामिय पदायाँको त्यागकर्ता हुआ शरीरकों समाप्त करूंगा इति॥२७॥
नशोच्यन्नप्रहृष्यंश्च तुल्यनिदात्मसंस्तुतिः ।।
निराशी निर्ममो भूत्वा निद्वो निष्परिग्रहः॥२८॥
न शोच्यन्निति । निराशी ऐहिकामुप्मिकभोगतृष्णार-
हिता निर्ममा प्राप्तकटिवस्त्रकमंडल्वादो ममत्वहीन इति२८
भोजनादिकोंकी अमाप्तिकालमें शोन नहीं फर्ता हुआ तथा तिनकी
माप्तिमें प्रसन नहीं होता हुआ अपनी निंदा स्तूतिमें सम हुभा टोक पर-
लोकके भोगोंफी तृष्णासे रहित हुआ कंथा कमंडलु भादिकोंमें ममतासें
रहित हुआ ,शीत उष्ण आदिफ दंदोंकों सहारता हुवा तथा शरीरफे
निर्वाहसें अधिक संग्रह नहीं कर्ता हुआ शरीरको समाप्त फरूंगा
इति ॥ २८॥
आत्मारामः प्रसन्नात्मा जडांधवधिराकृतिः॥
अकुर्वाणः परेः कांचित्संविदं जातु कैरपि।
जंगमाजगमान्सर्वानविहिसंश्चतुर्विधान् ॥ २९.॥
(३२) वराग्यभास्करः। आत्माराम इति आत्मन्येव रमते क्रीडत इत्यात्मारामः प्रसन्नचित्तश्च जातु कदाचिदपि कैरपि परैः संविदं संवाद- मकुर्वाणः चतुर्विधानंडजादिजीवानिति ॥ खीआदिकोंमें क्रीडाको त्यागके अपने आत्मामेंही कीडापाला हुआ तथा फलादिकोंके भक्षण करकेही प्रसन्नचित्त हुआ तथा अंतरसे सर्व- जानके वी वाहिरसे जड़ अंध यधिरोंकी न्याई हुआ तथा इतर पुरुषोंके साप किसी व्यवहारक परमार्थक संवादकों बी नहीं कर्ता हुआ तथा' पक्षिादिक अंडज मनुष्यआदिक जरायुन कृमिआदिक स्वेदन वृक्षादिक उदिन यह चार साणिरूप जो जंगम स्थावर जीव हैं तिन, सर्वको हिसा न कर्ता हुआ शरीरको समाप्त करूंगा इति ॥ २९ ॥ श्रीगुरुरुवाच । अधिकारोऽस्ति चेन्नेह क्षत्रियस्य नृपात्मजः॥ कथं चकार संकल्पं स्वाधर्मे धर्मवत्कविः॥३०॥ अधिकार इति । यदि क्षत्रियस्येह संन्यासे अधिकारो नास्ति तदा नृपात्मजो युधिष्ठिरः स्वस्याऽधर्मरूपसंन्यासे स्वधर्मवत्कथं संकल्पं चकाराकविः धर्मज्ञा सन् अतस्तस्या- धिकारी स्त्येव यतः संकल्पं कृतवानिति ॥ ३० ॥ यदि क्षत्रियका सन्यासमें अधिकार नहीं है तो धर्मके जाननेवाला युधिष्ठिर अपनेकों अधर्मरूप संन्यासमें धर्मकी न्याई कैसे संकल्प कर्ता भया? भाव यह है कि तिसका संन्यासमें अधिकारथा तबी तिसने संकल्प करा है इति ॥ ३० ॥ महाभारते न मे वागनृतं प्राह नाधमें धीयते मतिः॥ एवं चैव वदत्यंवा मम चैव मनोगतम् ॥३१॥ नतु युधिष्ठिरेण संकल्पमात्रं कृतं न तु संन्यासो धृतोर- वैराग्यभास्करः। होय है. उत्तवेदविधिसें विना केवल गृहस्थाश्रमका त्यागरूप संन्यास विदुरआदिक शूद्रोवित्री देखा जाय है इति ॥ ३२॥ श्रुतिश्च । वैराग्यमासाद्य तु पापयोनिः शूद्रोऽपि संन्यासमुपेत्य मोक्षम् ।। प्राप्नोति पापं तु विधूय विप्रः संन्यासमेत्य ननु मुच्यते वै ॥३३॥ शद्रस्याचिद्रसंन्यासे श्रुति प्रमाणयति वैराग्यमिति । पापयोनिःशद्रोऽपि प्रथमं वैराग्यमासाद्य प्राप्य पापं विधूय हित्वा ततः संन्यासमेत्य प्राप्य मोक्षप्राप्नोति । विप्रः संन्या- समेत्य निश्चयेन मुच्यतेऽत्र न कोऽपि संशय इति ॥ ३३ ॥ अब शृद्रके अचिह्नसंन्यासमें श्रुति प्रमाण कहते हैं । पापयोनि शूदधी प्रथम वैराग्यको मास होकर पापको नए करके पभाव संन्यासकों माप्त होकर मोक्षको प्राप्तहोय है और विष संन्यासकों माप्त होकर मोक्षको प्राप्त होय है इसमें क्या कहिना है अर्थात् विम संन्यासी तो निश्चय करके मुक्त होय है इति ॥ ३३ ॥ महाभारते। धर्मराजा च तत्रैनं संचिस्कारयिपुस्तदा । दग्धुकामोऽभवद्विद्वानथ वागभ्यभापत ॥३४॥ विदुरस्यांचिह्नसंन्यासं वक्तं भारतोक्तां तस्य कथा- माह धर्मराजेति बिभिः। धर्मराजा युधिष्ठिरः तत्र चने एनं विदुरशरीरं संचिस्कारयिपुः पारलौकिककर्म कर्तुमिच्छु: वाक आकाशवाणी ॥ ३४॥ अब विदुरके अचिह संन्यासके कथनवास्ते महाभारतोक्त तिसकी अध्यायः-२ कथा फहिते हैं । राजा युधिष्ठिर तहां वनमें इस विदुरकी परलोकसंबंधी कर्म करनेकी इच्छावाला हूमा तिसके शरीरके दग्धकरनेकी इच्छा- वाला होता.भया; पश्चात् युधिष्ठिरकों आकाशवाणी कहिती भयी ॥३४॥ भो भो राजन्न दग्धव्यमेतद्विदुरसंज्ञकम् ॥ कलेवरमिहेवं तेधर्म एप सनातनः॥३५॥ तस्या वचनमाह भो भो इति द्वाभ्याम् । ते त्वया यत्सं- न्यासिनो देहदाहाकरणं तदेष सनातनो धर्मः ॥ ३५॥ अव तिस आकाशवाणीका वचन कहिते हैं । हे राजन् ! हे राजन् ! यह विदुरका शरीर तैने नहीं दग्ध करना संन्यासीका शरीर दाह नहीं करना यह सनातनधर्म है इति ॥ ३५ ॥ लोकाः संतानका नाम भविष्यंत्यस्य भारत ॥ यतिधर्ममवाप्तोऽसौ नैव शोच्यः परंतप ॥३६॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे त्रैवर्णिकसंन्यासवर्णनं नाम द्वितीयोऽध्यायः॥२॥ लोका इति। संतानका ब्रह्मलोकांतरगताः । अत्र प्रसंगा- द्यत्तेर्देहदाहे दोपोऽपिज्ञेयस्तदुक्तं धर्मसिंधौ।यदि स्नेहाच्चरेद्दा- हं यतिं चांद्रायणं चरेत् । यतिमरणे सपिण्हानां स्नानमा विधीयत इति । ननु लिंगं विना संन्यासो नैव भवतीति चेन्न तदुक्तं श्रीमच्छंकराचार्यः । हठाभ्यासो हि संन्यासो नैव कापायवाससा । नाहं देहोऽहमत्मेिति निश्चयो न्पासलक्षणमिति । ननु दास्यापि सलिगसंन्यासो भवत्वत्र को दोप इति चेन्मैवं तथाहि संन्यासमंत्राणां
.
(३६)
वैराग्यभास्करः।
दिकत्वात्तस्य तत्राधिकारो नास्तीति हेतोरलिंगः । तदुक्तं
मनुस्मृत्यो 'नाविस्पष्टमधीयीत न शुद्रजनसन्निधौ'इति३६
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां द्वितीयोऽ
ध्यायः समाप्तः ॥२॥
हे युधिष्ठिर ! इस विदुरकों ती ब्रह्मलोकके अवांतर संतानकनाम-
लोक माप्त होंगे और हे शबूनकों तपानेवाले ! यह विदुर ती संन्यास-
धर्मको माप्त हुआ है, तेरेकों शोच करनेयोग्य नहीं है । इंहा मसंगसें
संन्यासीके देहके दाहमें दोपवी जान लेना तैसे धर्मसिंधुमेंबी कहा
है । यदि संन्यासीका पुत्र या शिप्य स्नेहकर के तिसके शरीरकों दाह
करे तो एकमासका चांद्रायणव्रत करे; संन्यासीफे मरे पश्चात् तिसके
पुवादिक वांधवोंकों केवल स्नानमात्रही करनेयोग्य है और अधिक
गया पिंडादिक नहीं करना ॥ शंका-चिह्नसें विना संन्यासही नहीं बने
है, समाधान--चिह्नसें विनावी संन्यास बने है सो श्रीमदशंकराचार्योंने
कहा है । हटका जो अभ्यास है अर्थात् विषयोंका त्याग करके आत्म-
विचारमें जो तत्पर होना है यहबी संन्यासही है। केवल कापायवस्खोंके
धारणका नाम संन्यास नहीं है । मैं देह नहीं हूं किंतु मैं आत्मा हूं यह
जो निश्चय है यहवी संन्यासहीका लक्षण है ॥ शंका-शूद्रकाबी संन्यास
सचिह्न होवो इसमें क्या दोष है । समाधान-संन्यासके. मंत्रोंकों वैदिक
होनेसें और शूद्रका वेदमें अधिकार नहीं है इसवास्ते अचिन कहा है।
तिसकी वेदमें अनधिकारिता मनुस्मृतिमें कही है । वेद पाट करनेवाला
अस्पष्ट नहीं करे अर्थात् कंठमें पाठ नहीं करे तथा शूद्र पुरुषके स-
भीपची नहीं करे ॥ १६ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करंभापाटीकायां दितीयोरध्यायः समाप्तः ॥ २ ॥
अध्यायः-३
(३७)
शिप्य उवाच।
त्वया प्रकथितं स्वामिन्वैराग्यं न्यासकारणम् ॥
कथं भवेत्तु वैराग्य कारणं वद मे प्रभो ॥३॥
त्वयति । प्रथमाध्याये त्वयोक्तमतो वैराग्यस्य कारणं
में मह्यं त्वं वदेति ॥ १॥
हे स्वामिन्! आपनें प्रथमअध्यायमें संन्यासका कारण बैराग्य कहा
था, अब वैराग्यकी प्राप्ति किस प्रकार. होय तांते हे प्रभो ! तिसका का-
रण मेरेताई आप कथन करीये इति ॥ १॥
श्रीगुरुरुवाच।
दोपदृष्टया भवेदाशु गृहपुत्रधनादिषु ॥
तामहं संप्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकाग्रमानसः॥२॥
दोषदृष्ट्येति । आदिशब्देन नारीस्वदेही ज्ञेयौ। तां
दोपदृष्टिं त्वं शृणुष्व श्रवणं कुरु इति ॥२॥
हे शिष्य ! गृह पुत्र धन स्त्री स्वदेह इनमें दोषदृष्टिसें तात्काल वैराग्य
होय है. गृहादिकॉमें तिस दोषदृष्टिकों हम कहते हैं तूं एकायमन हो-
कर श्रवण कर इति ॥ २ ॥
श्रीभागवते ।
तस्मादजोरागविपादमन्युमानस्पृहादैन्यभयाधिमूलम् ॥
हित्वा गृहं संसृतिचक्रवालं नृसिंहपादं भजताऽकुतोभयम् ३
अथ दोषदृष्टिवर्णनं यावदध्यायसमाप्ति प्रथमं गृहे सा-
माह तस्मादिति द्वाभ्याम् । विषादः शोको मन्युः क्रोधः
मंनिचकवालं मंमारचलं म्पृहा इच्छा आधिः मनःपीडा
एतेषां मूलं कारणम् अकुतोभयं न कुतश्चिद्भयं यस्मिंस्तं
निर्भयदं पादम् ॥३॥
. (३८) वैराग्यभास्करः। प्रथम दो श्लोकोंकरके गृहमें दोषदृष्टि कहिते हैं जिस हेतु में गृहमें मोक्ष नहीं होय है । तिसीसें हे पुरुषो ! रजोगुण तथा विषयोंमें राग शोक क्रोध मान इच्छा दीनता भय मानसीदुःख इन सर्वका मूल , अर्थात् का- रण है ऐसे गृहको त्यागकर निर्भयपदके देनेवाले नृसिंह भगवान् जीके चरणोंका भनो क्योंकि यह गृह तो संमारचाके देनेवाला है । इति ॥ ३॥ गृहारम्भो हि दुःखाय न सुखाय कदाचन ॥ सर्पः.परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते ॥४॥ यदुराज प्रति दत्तात्रेयवाक्यमाह गृहारंभ इति । वेश्म गृहमेधते वर्धत इति ॥ ४ ॥ यदुराजा मति दत्तात्रेयजी कहिते हैं। गृहका नो आरंभ है अर्थात् गृहफा लो बनाना है सो दुःसकेही वास्ते है कयोबी मुसके वास्ते नहीं होय है जैसे मूसोंकरके , करेहूए गृहमें सर्प प्रवेश करके सुखपू. र्वक वंड है इसी मकार मुमुक्षुको योग्य है कि गृहका त्याग करके वनमें फंदरोंमें वास करे इति ।। ४ ॥ पश्चदश्याम् । अलभ्यमानस्तनयः पितरौ क्केशयचिरम् ।। लब्धोऽपि गर्भपातेन प्रसवेन च वाधते ॥५॥ पुत्रदोषा विद्यारण्यस्वामिना य उक्तास्तानाह अलभ्य- मान इति त्रिभिः। पितरो मातापितरो लब्धोऽपि मातुरुदुरे आगतोपि प्रसवेन उत्पत्त्या तो वाघते दुःखं ददातीति ॥५॥ जर पुत्रमें दोप जो विद्यारण्यस्वामिनीने कथन करे हैं तिनकों क- हिते हैं । थम ती गर्भ में नहीं प्राप्त हुआ पुत्र इच्छाहाराही माता- ताको चिरकालपर्यंत लेश देवे है । पुनः गर्भमें प्राप्त हाबी गर्भपाल-
+
अध्यायः-३
(३९)
होनेसें केश देता है गर्भपातसें बचाबी उत्पत्तिकालमें तिनकों दुःख देता
है इति ॥ ५॥
जातस्य नहरोगादिः कुमारस्य च मूर्खता ॥
उपनीतेऽप्यविद्यात्वमनुदाहश्च पंडिते ॥६॥
जातस्येति । निर्विघ्नेन जातोऽपि तस्य शनैश्चरमंगलादि-
ग्रहाणां दशा रोगादिः पितरो केशयेचिरमिति पूर्वेण सं-
बंध एवमपि । ततः कुमारावस्थायां मूर्खता ततो यज्ञोप-
वीतसंकल्पः येन केनोपनीतेपि अविद्यात्वं विद्याशून्यत्वं
ततो येन केनोपायन पंडितेपि अनुद्वाहो विवाहाप्राप्ति-
रिति ॥६॥
और जन्मसे पश्चात् बालकके दूरग्रह शनैश्वर मंगलादिक तथा रो-
गादिक मातापिताको दुःख देवे हैं पश्चात् बालककी मूर्खता पश्चात् ति-
सके यज्ञोपवीतका संकल्प दुःख देवे हे जैसे कैंसे करके यज्ञोपवीत क-
राबी पुनः विद्याका नहीं अध्ययन करना दुःख देवे है जैसे केसे पंडितबी
हूआ तिसके विवाहका नहीं होना दुःख देवे है इति ॥ ६ ॥
पुनश्च परदारादि दारियं च कुटुंबिनः ॥
पित्रोर्दुःखस्य नास्त्यंतो धनी चेन्मियते तदा।।७।।
पुनरिति । अतुद्धाहे परदारादिगमनं, जातेपि विवाहे
कुटुंबिनः पुत्रस्य दारियं धनी चेदपि भवेत् म्रियते पितरों
क्लेशयचिरमतः पुवतः पित्रोः मातृपित्रोर्दुःखस्यांतो ना-
स्तीति ॥७॥
विवाहके न होनेरों पुत्रका परस्त्रीगमनादिक दुःख देवे है विवाहके
हुएबी कन्या कुत्र पौत्रपाले पुत्रकी निर्धनता दुःख देते है जैसे कैसे
करके धनीवी हुआ परंतु मरणेसें दुःख देवे है तांतें मातापिताकों
पुत्रके तरफसें दुःसका अंत नहीं है इति ॥ ७ ॥
(४०) वैराग्यभास्करः। अर्थानामजने केशस्तथैव परिपालने । नष्टे दुःखं व्यये दुःखं धिगान केशकारिणः॥८॥ धनदीपास्तेनैव ये तत्रोक्तास्तानाह अर्थानामिति । अर्थानामजने धनानां संग्रहे परिपालने रक्षणे व्यये अर्था- पगम इति ।। ८॥ अब धनमें दोष तिसी विद्यारण्यस्वामिनीने जो कथन करे हैं सो कहिते हैं । प्रथम धनके संग्रह करनेमें क्लेश होवे है तिसी प्रकार जिसकी रक्षाकरने में क्लेश होवे है तथा यदि चोरादिक लेजाय तौबी दुःख होवे है तैसे विवाहआदिकोंमें खरच होनेसेंबी दुःख है तांते इस दुःख देनेवाले धनोंकों विकार है इति ॥८॥ श्रीभागवते । अर्थस्य साधने सिद्ध उत्क रक्षण व्यये। नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ताश्रमो नृणाम् ॥९॥ तथा च भिक्षुणा ये तब दोषारक्तास्तानाह अर्थस्येति नव- भिः। प्रथममर्थस्य साधन आयातः सिद्धेऽपि तस्योत्कर्षे संवर्द्धन आयासः उत्कपि रक्षणे यासः ततो व्यये चिन्ता ततो नाशोपभोगे भ्रमो विपर्ययबुद्धिरिति संबंधः ॥ ९ ॥ तैसे भिक्षुनें जो धनमें दोष कथन करे हैं तिनकों नव श्लोकों करके कहिते हैं । प्रथम धनके संग्रहकरनेमें प्रयत्न होय है किंचित् संग्रहं हु- एबी तिसकी वृद्धिके वास्ते प्रयत्न होय है किचिद वृद्ध हुएबी तिसकी रक्षाके निमित्त भय होय है पश्चात् धनके सरचकी चिंता होय है कदाचित् तिसके नाशहए वा सरनहूए विपर्ययबुद्धि होय है इति ॥९॥ स्तेयं हिंसानृतं दंभः काम क्रोधः स्मयो मदन। भेदो वेरमविश्वासः संस्पधी व्यसनानि च ।। १०॥
अध्यायः-३ (४१) स्तेयमिति । स्तेयं चौर्यमनृतं मिथ्यासंभाषणं स्मयो. ऽहंकारः मदो हर्षः संस्पर्धा पराभ्युदयासहनं व्यसनानि नारीदूतमद्यविषयाणि त्रीणि एते पञ्चदशानर्था अर्थमूला इत्युत्तरेणान्वय इति ॥ १० चोरी हिंसा मिथ्यावचन दंभ इच्छा कोष अहंकार अभिमान विरोध वैरभाव सर्वके ऊपर अविश्वास ईर्षा परस्त्री चूत मदिराका विषय १०॥ एते पंचदशानर्था अर्थमूलामता नृणाम् ॥ तस्मादनर्थमाख्यं श्रेयोर्थी दूरतस्त्यजेत्।। ११॥ एते इति । एतेऽअनंतरोक्ताः पञ्चदशानर्था अर्थमूला धनं कारणं येषां ते मताः तस्मादनर्थरूपं धनंमर्थ इति नाम- मात्रं श्रेयोर्थी कल्याणेच्छुईरतस्त्यजेत् किंचावार्थप्राप्त्यर्थाः स्तेयादयः पड़नाः प्राप्तेथे स्मयादयो व्यसनैः सह नवा- नर्था इति ॥ ११॥ यह पूर्व • श्लोकमें कथनकरे पंचदश १५ अनर्थ धनकारणवाले हैं तात्पर्य यह है कि इन पंचदशोमें आदिके पटू तो धनकी प्राप्ति वास्ते लो- ककरें हैं अंतके नव९धनके मान हूए करें हैं जिससे धन अनर्थकी माप्ति करनेवाला हैं तांते अनर्थरूप अर्थनामवाले धनकों कल्याणकी इच्छावाला दूरसें त्यागे इति ॥ ११ ॥ भियंते भ्रातरो दाराः पितरः सुहृदस्तथा। एकास्निग्धाः काकिणिना सद्यः सर्वेऽरयः कृताः १२ मिद्यत इति । किञ्च भियंते स्नेहं त्यजन्ति । कथंभूता एकास्निग्धा एका अभिवप्राणा अस्निग्धा अतिप्रिया इत्यर्थः। काकिणिना विशतिवराटिकया अरयः शत्रवः ॥ १२ ॥ किच इस धनके वास्ते धाताभाया तिरामन यह सर्वलहेकात्यागन कर बीसकोडीके वास्ते शत्रु बन जाते हैं जो भ्रातादिक एक चित्तबोधे तथाअतिप्रियथे इति ॥ १२ ॥ .
. (४२) वैराग्यभास्करः। अर्थेनाल्पीयसां यते संरब्धा दीप्तमन्यवः ।। त्यजत्याशु स्मृधों प्रति सहसोत्सृज्य सौहृदम्१३॥ अर्थेनेति । अल्पीयसा अल्पेन धनेन संरब्धाः क्षुभिता दीप्तमन्यवः प्रज्वलितक्रोधाः स्पृधःस्पर्धमानाप्रति हिंसंति अंते दुःखकाले सौहृदै सुहद्भावमुत्सृज्य त्यक्त्वा त्यजं. तीति ।। १३ ॥ पुनः ते बाता आदिक धनके विभागके समे अल्पधन करके अर्थाव अल्प मूल्यवाली वस्तुके बांटनेमेवी क्षोभको मासहए एक दूसरेको ता. काल त्यागे हैं तथा ईप करते हुए तात्काल मित्रताको त्यागके एक दूसरेकों मार पीट करने लगते हैं इति ॥ १३ ॥ लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्य मनुष्यं तद्विजाग्रताम् ।। तदनादृत्य ये स्वार्थ प्रन्ति यांत्यशुभां गतिम् १४ इह तावदनिष्ठानामेतेऽनाः परलोकप्यनर्था एवतेषा. मित्याह लब्ध्वति त्रिभिः । देवप्रायें मानुष्यजन्म लब्ध्वा प्राप्य तत्रापि द्विजामतां द्विजातिपु मुख्यता बाह्मणशरीर, मित्यर्थः । ये स्वार्थ प्रन्ति आत्महितं न कुर्वन्ति तेऽशुभा नारकी गति यांतीति ॥ १४ ॥ धनद्वारा इस लोकमे अनर्थकी प्राप्ति कपन करी है अर धनसंग्रह करनेवालियोंकों परलोकमें अनर्थकी माप्ति तीन श्लोको करके कहते हैं। देसी देवताची निस मानुप्यारीरकी इच्छा करें हैं ऐसे मानुम्पनन्मों पात होकर तिन मानुप्पोमेवी बादामनन्मको माप्त होकर तिस उत्तम जन्मफा अनादर करके अर्थात् परमे परकी माप्तिके वास्ते भगान नफर के जो पुरुष अपने हिनकों नहीं करते ते नरफगतिकोही मात होते स्वर्गापवर्गयोहार प्राप्य लोकमिम पुमान् ।।
.
अध्यायः-३
(१३)
द्रविणे कोऽनुपनेत मयोऽनर्थस्य धामनि।। १५॥
स्वर्गापवर्गयोरिति । लोकं देहं द्रविणे धने कोऽनुपज्जेत
आसक्तिं कुर्यात् धामनि गृहे.इति ॥ १५ ॥
स्वर्ग तथा मुक्तिके द्वाररूप इस मनुष्यशरीरकों प्राप्त होकर ऐसा
कौन पुरुष है जो अनर्थके गृहरूप धनमें आसक्ति करे इति ॥ १५ ॥
देवपिपितृभूतानि ज्ञातीबंधूंश्च भागिनः॥.
असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्तः पतत्यधः॥१६॥
देवपिपितृभूतानीति । देवादयः पड़ धनभागिनस्तान्.
असंविभज्य तेभ्यो धनभागमदत्त्वा तथा चात्मने भोगान-
दत्त्वा यक्षवित्तः सर्पवद्धनपालकः अधः नरकं पतति प्रामो-
तीति ॥ १६ ॥
देवता ऋपि पितर भिक्षुजन जातिभाई पुत्रादिक बांधव अपना शरीर
इत्यादिक औरबी जो धनकेभागी हैं तिन सर्वकों विभाग न देकर सर्पकी
न्यांई धनकी रक्षा कत्ती हूआ नरककोंही प्राप्त होवे है इति ॥ १६ ॥
कस्मात्सक्किश्यते विद्वान्व्यर्थयाहयाऽसकृत् ॥
कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहितः॥ १७॥
कस्मादिति । विद्वान् धनदुःखाभिज्ञः अर्थहया धनेच्छया
असकृत् नित्यंप्रति कथं संक्लिश्यते क्लेशं प्रामोति स्वयमेव
कारण संभाव्याह नूनं निश्चितं कस्यचिदीश्वरस्येति ॥१७॥
धनके दोषोंकों जानता हुआवो पुरुष किसवास्ते वारंवार व्यर्थही
धनकी इच्छा करके दुःखकों माप्त होय है इसमें आपही भिक्षु संभावना
करे है निश्चय है कि किसी परमेश्वरकी मायाकरकेही यह लोक मोहित
हूआ धनके वारते दुःस पाये है इति ॥ १७ ॥
वैराग्यभास्करः। योगवासिष्टे। मांसपांचालिकायास्तु यंत्रलोलेंडगपञ्जरे।। स्नायबस्थिग्रंथिशालिन्या स्त्रियाः किमिव शोभनम् ॥१८॥ अथ स्त्रीदोषा:श्रीरामेण य उक्तास्तानाह मांसपांचालि. काया इति द्वाभ्याम।मांसपुतालकायाःस्त्रियाः नाड्याच्या दीनां प्रथिरूपकुची ताभ्यां शालिन्याः शोभनायाः यंत्र वल्लोले तिचंचलेंगपंजरे शरीरे किं शोभनमिव न किम पीत्यर्थः ॥ १८॥ अब स्त्रीमे दोष श्रीरामचद्रनीने जो कथन करे हे तिनको दोश्लोकों- करके कहिते है। नाडि अस्थि आदिकोकी अथिरूप जो कुच आदिक अग हैं तिन करके शोभा है जिसकी तिस मांसकी पुत्तलीरूप स्त्रीके यंत्रकेसदृश चंचल शरीररूप पिनरेमे क्या मुदरता है अर्थात रमूवी नही इति ॥ १८॥ त्वड्मासरतवाप्पांबु पृथक् कृत्वा विलोचने ॥ समालोकय रम्यं चेत्किम्मुधा परिमुह्यसि ।। १९॥ किश्च ! बाप्पांयु. नेत्रजलं त्वगादीन् तस्या देहात् पृथक कृत्वा विलोचने कृते समालोकय विचारय चेत् यदि रम्य सुंदरम् तदासक्तिं कुरु इति शेष. यदि नैव रम्यं तदा कि म्मुधा हे मूढ कथं व्यर्थ मुद्यसि मोहितो भवसीति ॥ १९ ॥ त्वचा मांस रधिर नेनोंका जल इन सर्वयों सीके शरीरसे भिन्न भिन्न फरक हे पुरुप देखफे विचार पर यदि नीम का मुदरता है तो मीतियरः यदि नहीं तो क्यों व्यर्थही तिसयों देसके मोहित होय है इति ॥ १९॥ श्रीभागवते । संगन कुर्यात्प्रमदासु जातु योगस्य पारम्परमारुरुक्षुः ॥
अध्यायः-३ मत्सेवया प्रतिलब्धात्मलाभो वदंति यां निरयद्वारमस्य२० अथ मातरं प्रति श्रीकपिलदेवेन ये दोपा उक्तास्ता- नाह संगर्मिति त्रिभिः।प्रमदासु युवतियु जातु कदाचिदपि योगस्य पारं तत्त्वज्ञानं परमारुरुक्षुः अतिशयेनारूढेच्छु: या स्त्रियमस्य मुमुक्षोर्निरयद्वारं नरकप्राप्तिकरमाहुः अतो मदीश्वरसेक्या लब्ध आत्मरूपलाभो येनैतादृशी भवे- दिति ॥ २० ॥ अब माताके प्रति श्रीकपिलदेवजीनें जो स्त्रीमें दोष कथन करे हैं तिनको तीन श्लोकों करके कहिते हैं । जानकी पूर्णताके भाप्त होने की इच्छावाला पुरुष स्त्रीयोमें संग कवी न करे क्योंकि इस स्त्रीकों मुमुक्षु- पुरुषके नरकका द्वार शास्त्र कहिते हैं तांते में ईश्वरकी सेवा करकेही आत्माके लाभकों प्राप्त होय इति ॥ २० ॥ योपयाति शनैर्माया योपिद्देवविनिर्मिता ॥ तामाक्षेतात्मनो मृत्युं तृणैःकूपमिवावृतम् ॥२१॥ योपयातीति । शनैः शुश्रूषादिमिषणोपयाति या योपि- दूपा माया तामात्मनो मृत्यु पश्यदिति ॥ २१॥ परमेश्वरकरके रची हुई स्त्रीरूपा माया जो सेवादिकोके निमित्त- करके शनैः शनैः करके पुरुषके समीप आवती है तिसको अपना काल देखे जैसे तृणों करके आच्छाद्या हुआ कूप समीप जानेसें नाशका हेतु 'होय है तैसे ही स्त्रीकी सेवा पुरुषके नाशका हेतु है इति ॥ २१ ॥ न तथास्य भवेन्मोहो बंधश्चान्यप्रसंगतः।। योपित्संगाद्यथा सो यथा तत्संगिसंगतः॥२२॥ न तथति । अन्यधनादेः तत्त्रियाः संगिनां कामिना सं. गात् तदुक्तं कश्चिद्विदुषा ।रे रे यंत्र मा रोदीभामिन्या । वैराग्यभास्करः। भ्राम्यते जगत् ।। चक्षुविक्षेपमात्रेण करस्पर्शण का गतिः।। इति ॥ २२ ॥ इस पुरुपकों ऐसा मोह तथा बंधन अन्य धनादिकोंक संगसें नहीं होय है जैसा स्त्रीके संगसें तथा तिसके संगी कामी पुरुषों के संगसें होय है ।तसे ही किसी खीकों चरसा कातती देखके किसी पंडितनें कहां है । हे चरसे तूं मती रुदन करे इस स्त्रीनें तो नेत्रोंक कुटिल करनेसें ही जगत् भ्रमा- ईताहै; तेरेको ती हस्तका स्पर्श कर रही है क्या जाने तेरी क्या गति होगी इति ॥ २२ ॥ कर्मणा देवनेत्रेण जंतुदेंहोपपत्तये॥ स्त्रियाःप्रविष्ट उदरं पुंसो रेतःकणाश्रयः॥ २३ ॥ देहदोषास्तेनैव तत्र य उक्तास्तानाह कर्मणेति यावद- ध्यायसमाप्ति । बालतरुणवृद्धावस्थासु दुःखानि वक्तुं प्रथम गर्भदुःखान्याह । देवनत्रेण ईश्वरप्रवर्तकेन देहोपपत्तये शरीरप्राप्तये पुंसः पितुः रेतःकणा वीर्यावंयवा आश्रया यस्य स्त्रियाःमातुःअत्रपितुर्वीर्याश्रयणत्वान्जीवस्य पूर्ववृत्त- मात्मपुराणाज्ज्ञेयं तवायं स्वर्गान्नरकाद्वाच्युतस्यान्येषु प्रवे- शस्ततः पितुर्भुक्तान्नेः सह तस्यदेहवीर्याश्रयणमिति ॥२३॥ अव देहमें दोप तिसी कपिलदेवनीने जो भागवत कथन करे है तिनकों अध्यायकी समाप्तिपर्यत कहिते हैं । वाल युवा वृद्ध इन तीन अवस्थोंमें दुःख कहिने वास्ते प्रथम गर्भके दुःखोंकों कहिते हैं । परमेश्वर है प्रेरक जिसका तिस अपने मारब्धकर्म करके संयुक्त जीव देहकी मातिवास्ते पिताके वीर्यके साथ मिला हुआ माताके उदर में प्रवेश करे है यहां पिताके वीर्यके साथ मिलने से पूर्वका वृत्तांत. जीवका आत्मपुरा- णसे जान लेना सो यह है स्वर्ग वा नरकसें गिड़े हुए जीवका अन्नमें ।
अध्यायः-३ (४७) मवेश होय है पश्चात् पिता करके भक्षण करे हूए अनके साथ पिताके शरीरमें वीर्य के साथ मिले है इति ॥ २३ ॥ कललं त्वेकरानेण पंचरात्रेण बुद्धदम् ॥ दशाहेन तु कर्कन्धःपेश्यंडं वा ततःपरम्॥२४॥ कललंमितिकललं शुक्रशोणितमिश्रितं दशाहेन दशदिवसैः कधूर्बदरीफलवत्कठिनपेश्यंडमंडाकारं मांसपिंडमिति २४ एक रात्रिमें पिताका वीर्य तथा माताका रुधिर मिलके कीचसदृश बने है पंच रात्रिमें बुद्बुदा बनें है दश दिनोंमें वेरफलके प्रमाण बने है पश्चात् अंडके सदृश मांसका पिंड बने है इति ॥ २४ ॥ मासेन च शिरोद्वाभ्यां पायाधंगविग्रहः ।। नखलोमास्थिचर्माणि लिंगच्छिद्रोद्भव स्त्रिभिः॥२६॥ मासेनेति । बाहुः भुजः अंनिः चरणमादिशब्देन हस्ता. चंगानां विग्रहः विभागः लिंगं च छिद्राणि तेषां समुद्भव इति ॥ २५॥ एक मासमें शिर बने है दोमासमे भुजा तथा पाद आदिक अंगोंका विभाग होय हे तीन मासमें नस रोम आस्थि त्वचा लिंगदिय नासिका आदिक छिद्र उत्पन्न होय हैं इति ॥ २५ ॥ चतुर्भिर्धातवः सप्त पंचभिः क्षुत्तुडुद्भवः॥ पहिर्जरायुणावीतः कुक्षौ भाम्यति दक्षिणे॥२६॥ चतुभिरिति । चतुर्भिर्मासैरुधिरादिसबंधातवो भवंति पञ्चभिर्मासैः क्षुत्तृडुद्भवः क्षुधापिपासे जायेने जरायुणा गर्भ- वेष्टनेन वीतः प्रावृतः मातुर्दक्षिणे कुक्षौ भ्राम्यतीति ॥२६॥ चार मासमें त्वचा रुधिर मांस मेद मजा आस्थि वीर्य यह सप्त धातु
(४८)
वैराग्यभाम्करः।
उत्पन्न होय हैऔर पड्मासमें जरायु नाम चर्मकरके अवरा हूआ माताके
उदर में दक्षिण अर्थात् दाहिने तरफ भ्रमण करे है इति ॥ २६ ॥
मातुर्जग्धानपानाधेरेधद्धातुरसंमते ॥ :
शेते विण्मूत्रयोर्गर्ते स जन्तुर्जन्तुसम्भवे ॥२७॥
मातुरिति|मात्राजग्न भक्षितेनान्नेन पानाद्यैश्च एधमाना
वर्धमानाधातवो यस्य स जंतूनां संभवो यनिमस्तस्मिन्नसंम-
तेऽयोग्यस्थाने विष्ठात्रयोर्ते मातुरुदरे शेते इति ॥२७॥
माता करके भक्षणकरे हूए अन्नजलादिकों करके वृद्धिको प्राप्तहूए हैं
त्वचा आदिक सप्त धातु जिसके सो जीव माताके उदर में शयन करेंहै ।
कैसाहै उदर अयोग्य स्थान है तथा विष्टामूत्रकागर्त अर्थात् सड्डारूप है
तथा अनेक कीटोंकी उत्पत्ति है निसमें इति ॥ २७ ॥
कृमिभिः क्षतसर्वांगः सौकुमार्यात्प्रतिक्षणम् ॥
मूछामाप्नोत्युरुक्केशस्तवत्यैः क्षुधितैर्मुहुः॥२८॥
कृमिभिरिति । तत्रत्यैरुदरभवः कृमिभिः खादद्भिः सौं-
कुमार्यात् कोमलत्वेन क्षतानि सर्वांगानि यस्य स उरुक्केशः
बहुदुःखी सन् प्रतिक्षणं मृच्छां प्राप्नोतीति ॥ २८ ॥
माताके उदर में स्थित क्षुधा करके संयुक्त जो कीट हैं तिनों करके
व्रणोंवाला हुवा है शरीर निसका ऐसा सो नीव बहुत दुःखी हुआ कोमल
अंगोंवाला होनेसे क्षणक्षणमें मूच्छाकों प्राप्त होय है इति ॥ २८ ॥
कटुतीक्ष्णोष्णलवणरूक्षाम्लादिभिरुल्वणैः॥
मातृभुक्तैरुपस्पृष्टः सर्वाङ्गोत्थितवेदनः ॥२९॥
किश्च कटुः मरीचादिः अम्लादिभिः तितिक्ष्यादिभिः
उल्बणेर्दुःसहेरिति ॥ २९॥
. अध्यायः-३ (४९) कटु मारचादिफ तीष्ण अफीमादिक विप उष्णभोजन तथा लक्षण घृतसें विना रूक्ष अन्न. अम्लीआदिकखयाई इत्यादिक दुःसह पदार्थ नो माताने भक्षप्प करे हैं तिन करके स्पर्शकों प्राप्त हुआ सर्व अंगोंमें दुःस- को प्राप्त होय है ॥ २९ ॥ उल्लेन संवृतस्तस्मिन्नत्रैश्च बहिरावृतः।। आस्ते कृत्वा शिरः कुंक्षौ भुनपृष्ठशिरोधरः॥३०॥ उल्वेनेति । उल्बेन जरायुणा अत्रैः पुरीतद्भिः स्वकुक्षी शिरः कृत्वा तस्मिन्मातुरुदर आस्ते भुग्नं कुटिलीभूतं पृष्ठं च शिरोधरा ग्रीवा यस्य सं इति ॥ ३०॥ तिस् माताके. उदरमें नरायुकरफेअवराहुआ तथा आंत्रोकरके बाहिर- सें अवराहूआ अपने उदरमें आपना शिर करके कुटिल पृष्ठ तथा ग्रीवा हूआ स्थित होय है इति ॥ ३० ॥ अकल्पः स्वांगचेष्टायां शकुंत इव पंजरे॥ तत्र लब्धस्मृतिर्देवात् कर्म जन्मशतोद्भवम् ।। स्मरन्दीर्घमनुच्चास शर्म किं नाम विदते ॥३१॥ अकल्प इति । अकल्पोऽसमर्थः शकुंतःपक्षी देवात्पूर्वकर्म- वशादीश्वरेच्छातो वा लब्धा स्मृतिर्येन स.दीर्घ दुरंतमनु- च्छासं यथा भवति तथा तत्र स्थितः सनु नामेति विस्मये शर्म शान्ति किं विन्दते प्राप्नोति किन्तु नैवेति ॥ ३१॥ किंच तिस माताके उदर में अपनें अंगोंके चलाने मेंबी असमर्थ होय है पिंजरेमें पक्षीकी न्याई तथा ईभरकी इच्छासें शत १०० जन्मकी स्मृति- - फों माप्त होता है और पूर्वनोंकों स्मरण कर्ता हुआ दीर्ष भास 'लेता हुआ शांतिको क्या लभेहे अर्थात् किंचित्मात्रयी नहि रहे इति ॥ ३१ ॥ आरभ्य सप्तमान्मासाँल्लब्धोधोऽपि वेपितः।। . ४ (५०) वैराग्यभास्करः। नैकवास्ते सूतिवातैर्विष्टाभूरिव सोदरः॥३२॥ आरभ्येति । लब्धयोधो दुःखाभिज्ञः सूतिवातः प्रसूति- वायुभिः वेपितः कंपितः सोदरः कृमिसमानोदरजन्मा वि- ठाभूः कृमिरिव इति ॥ ३२ ॥ सप्त । माससे दुखोंके ज्ञानको माप्त हुआ प्रसूतिकालके वायुकरके कपापमान हूआ एक स्थानमें नहीं स्थित होय है विष्ठामें कीटकी न्याई भ्रमण कर है । कैसा है सो बालक कीटोंका भ्रातारूप है तात्पर्य यह है कि एकही माताके उदरमं वालकका तथा कीटोका जन्म है इति ॥३२॥ नाथमान ऋपिभीतः सप्तवनिः कृतांजलिः॥ स्तुवीत तं विकृवया वाचा येनोदरेऽपितः॥३३॥ नाथमान इति । नाथमानः प्रार्यमान उपतप्यमानो वा ऋषिर्जीवः सप्तबध्यो बंधनभूता धातवो यस्य स तमीश्वरं स्तुवीत विक्कवया व्याकुलया वाचा येन मातुरुदरेअर्पितः स्थापित इति ॥ ३३ सो जीव भयकों प्राप्त हुआ तथा परमेश्वरको प्रार्थना कर्ता हुआ सप्त- धातु करके बधा हुआ दोनो हस्त जोडके व्याकुलवाणी करके तिस पर- मेश्वरकी स्तुति करे है जिसनें कौका फल देनेके वास्ते माताके उदरमे स्थापन करा है इति ॥ ३३ ॥ देह्यन्यदेहविवरे जठराग्मिनासृक् ॥ विण्मूत्रकूपपतितो भृशतप्तदेहः ॥ इच्छन्नितो विवसितुं गणयन् स्वमातांन् ।। निर्वास्यते कृपणधीभगवान्कदा नु ॥ ३४ ॥ देहीति । अन्यदेहविवरे मातुरुदरकुहरे योऽसक् विट् विष्ठा मूत्रं तेषां कूपस्तस्मिन्पतितस्तत्र जठरामिना भृर्श .
अध्याय'-३ (५१) अतिशयेन तप्तो देहो यस्य देहिनः अत एव कृपणधीः स इ- तो विवराद्विवसितुं निर्गन्तुमिच्छन्स्वमासान्गणयन् कदा- नु अहो भगवान्बहिनिास्यते मामिति वदति अथवा कृप- णेषु धीवुद्धिर्यस्येति भगवद्विशेषणं दयालुरित्यर्थः। अकृपण- धीरुदारबुद्धिर्भगवानिति वा ॥ ३४ ॥ सो जीव रुधिर निष्ठा मूत्रके कूपरूप माताके उदरमे माप्त हुआ माताके देहरूप गुफामें तिसकी जठराग्निकरके अत्यत तप्त हुआ है देह निसका अपने मासाकों गणता हूआ तथा माताके उदरसे बाहिर निक- सनेकी इच्छा कर्ता हूमा सो कृपणबुद्धि जीव इस मकारका वचन कथन करे है कि भगवान् फर मेरेको बाहिर निकालेंगे इति ॥ ३४ ॥ तस्मादहं विगतविवव उद्धरिष्य आत्मानमाशु तमसःसुहृदात्मनैव ॥ भूयो यथा व्यसनमेतदनेकरंधं मामेभविष्यदुपसादितविष्णुपादः ।। ३५ ॥ तस्मादितिायस्मादत्र बहुदुःख मया दृष्टं तस्माद्वहिर्गतः मातविष्णुपादः सन् आत्मानं सुहदात्मना सारथिरूपबु- या उद्धरिप्ये उद्धरिष्यामि व्यसनं दुःखमनेकर, ना- नागर्भवासरूपं तदुक्तं भुक्ताश्च विविधाहाराः पीताश्च विविधाः स्तनाः।मातरोविविधा दृष्टाः पितर मुहदस्तथा। यदि योन्याः प्रमुच्येयं तत्प्रपद्ये महेश्वरमिति ॥ ३५ ॥ जिस हेतुसें ईहां मैने बहुतदु स देसे है तिसी हेतु बाहिर निकसा हुआ विष्णु भगवान्नीके चरणोंकों प्राप्त होकर व्याकुलतासे रहित हुआ सारधिरूप बुद्धि फरफे तात्काल अपने आत्मायों अज्ञानसें पार करोंगा पुन यह नानागर्भवासरूप दुख जैसे मेरेको नहीं मास होर इसी कार और शास्त्र मेंवी कहा है। अनेक जन्मोंमें अनेक प्रकारके भोजन मैने करे है तथा भनेक 'मातोफ अनेक प्रकारके दुग्धची मैंने पान फरे है वैराग्यभास्कर.। तथा माता पिता मित्रवी मैनें बहुत देसे है अब यदि इस माताकी योनीसें छूटोंगा तो तिस परमेश्वरकीही शरणको माप्त होंगा इति ॥ ३५ ॥ श्रीकपिल उवाच। एवं कृतमतिर्गर्भ दशमास्यः स्तुवन्नृपिः॥ सद्यःक्षिपत्यवाचीनं प्रसूत्यै मृतिमारुतः॥३६॥ एवमिति । ऋपिर्जीवः भगवत स्तुवन् प्रसृत्य उत्पत्त्यै सूतिमारुतः प्रसूतिकालीनो वायुः अवाचीनंमवाङ्मुखंतं क्षिपतीति ॥ ३६॥ गर्भविषे इस प्रकारकी बुद्धिवाला जीवं भगवकी स्तुति कर्ता हमा जब दशमासका होय है तब तिसकों प्रसूतिकालका वायु तात्काल बाहिर निकासनेके वास्ते नीचे मुखवाला करे है इति ॥ ३६ ॥ तेनावसृष्टः सहसा कृत्वार्वाक् शिर आतुरः॥ विनिष्कामति कृच्छ्रेण निरुच्छासो हतस्मृतिः॥३७॥ तेनेति । तेन वायुना अवसृष्टोऽधःक्षिप्तः सन् निरुच्चासो निरुद्रश्वासः अर्वारु अधः शिरः कृत्वा कृच्छ्रेण कष्टेन वि. निष्कामति बहिरायातीति ॥ ३७॥ तिस गर्भके वायु करके नीचे गेरा हुआ तथा दुखी हूआ तात्काल नीचे मुख करके कष्टपूर्वक वाहिर निकसे है तथा जन्मकालमें उपरके श्वास जिसके रुके हैं तथा गर्भपी स्मृतिवी निसफी नष्ट होई है इति ॥ ३७॥ पतितो भुव्यसृमूत्रे विष्ठाभूरिव चेष्टते॥ रोख्यति गते ज्ञाने विपरीतां गतिं गतः ॥३८॥ गर्भदुःखान्युक्त्वा बाल्यावस्थायास्तान्याह पतित इति । भुपि पतितो रुधिरमूत्रे विष्ठाभूरिव कृमिरिव चेष्टते विप- अध्यायः-३ (५३) रीतां गतिं दुःखावस्थां गतः गर्भज्ञाने नष्टें रोख्यति अति- शयेन रुदतीति ॥ ३८॥ ईहांतक गर्भके दुःखोंकों कथन करके अब बाल्यावस्थाके दुःखोंकों कहिते हैं । इस प्रकार पृथिवीमें गिरा हुआ रुधिर मूत्र विषे कीटकी न्यांई चेष्टा करे है दुःखरूप अवस्थाको प्राप्त हुआ गर्भमें जो जन्मां- तरोंका ज्ञान था तिसके नष्ट हूए अतिशय करके रुदन करे है इति ॥ ३८॥ परच्छंदं न विदुपा पुष्यमाणो जनेन सः॥ अनभिप्रेतमापन्नःप्रत्याख्यातुमनीश्वरः ॥३९॥ परच्छन्दमिति । परस्य बालस्य च्छंदमभिप्रायमविदुपा पित्रादिना अनभिप्रेतं स्तन्याथै रोदन उदरव्यथा प्रकल्प्य निम्बरसपानं चोदरव्यथया रोदने स्तनपानमित्यादिःप्र- त्याख्यातुं निवारणकर्तुमनीश्वरोऽसमर्थ इति ।। ३९ ॥ बालकके अभिमायकों न जाननेवाले माता पिता आदिक वांधवों करके पालन करा हुआ सो बालक मतिकूल वस्तु नाही करनेकों असमर्थ हुआ अवान्छित वस्तुको ही माप्त होय है; तात्पर्य यह है कि बालक तो दुग्धके वास्ते रुदन करे है माता उदरपीडाको कल्पना करके नींवके रसको पान कराय है तथा उदरकी पीडा करके जब रुदन करे है तब माता भूसा जानके दुग्धपान कराय है इति ॥ ३९ ॥ शायितोऽशुचिपके जंतुस्वेदजदूपिते ॥ नेशः कंडूयनेंऽगानामासनोत्थानचेष्टने ॥४०॥ शायित इति । अशुचिपर्यके मलमूत्रयुक्ते स्वेदजदूषित कम्यादिभिर्युक्ते आसनं चोत्थानं चेष्टनं तत्रानीशोऽसमर्थः सन् रोरुयतीत्यतुपंगः ॥ ४० ॥ सटमटादिक स्वेदनजीवों करके · संयुक्त तथा मूत्रादिकों करके वैराग्यभास्करः। अशुद्ध साटमें शयन कराया हूआ बालक अपने अंगोके सुजानेमे तथा बैटनेमें उठनेमें चरने में असमर्थ हुआ अतिशय करके रुदन करें है, यह पद पूर्वके शोकसें जोड लेना इति ॥ ४० ॥ तुदंत्यामत्वचं दंशा.मशका मत्कुणादयः॥ रुदतं विगतज्ञानं कृमयः कृमिकं यथा ॥११॥ तुदन्तीति । आमा कोमला त्वक यस्य विगतं गर्भेजातं ज्ञानं यस्य तं दंशा दंशनशीला मशकादयः तुदन्ति व्य. धंतीति ॥११॥ गर्भमे नो पूर्वमन्मोया ज्ञान था सो विस्मरण हुआ है निसफो तथा पोमल है त्वचा निसपी तिस सदनकर्ते हुए बालकों काटनेके स्व. भाववाले मच्चर सटमलादिक नीव दुरा फर है जैसे छोटे कीटफों बडे पीट काटे है ।। ४१ ॥ इत्येवं शैशवं भुक्ता दुःसं पोगंडमेव च ॥ . अलब्धाभीप्सितोऽज्ञानादिद्धमन्युः शुचार्पितः ४२ इत्येवमिति । शैशवं पंच पणि ततः पौगंड योवनाद. कि तमाप्पध्ययनादिदुःसं शेयं यौवने तान्याह भलब्धो. भीप्सितो वांछितो येन इद्धो दीप्तो मन्युःक्रोधो यस्य सः शुचार्पितःशीफन संयुक्तो भवतीति ॥ ४२ ॥ इम मवार पाल्याचम्याफे दुःसोंगी भोग पर पौगंडावस्थामें अध्यय- नाति दुःसोंको भोगे है पांच वर्षपर्यंत बाल्यावस्या है निसरों पभात् यो- बनारस्थातर पोगहावस्या होय है । भर यौवनावस्थाक दुसरों पदिते है। विश्याम मुग बुद्धि रुप मानमें नोस्ति भोगोंको न पास हुआ महान् पापकों मास होप है नपा शानों परके गुन होय है इति॥१२॥ सह देहेनं मानेन बदमानेन मंन्युना ॥
अध्यायः-३ कराति विग्रह कामी कामिष्वन्ताय चात्मनः४३॥ सह देहेनेति। देहेन सहैव वर्द्धमानेनाभिमानेन मन्युना क्रोधेन च आत्मनोंताय स्वनाशाय विमहं विरोध करो- तीति॥४३॥ देहके साथही बर्दा जो अभिमान तथा क्रोध तिनोंफरके कानी पु- रुप कामी पुरुषोमें अपने नाशके वास्ते विरोध करे है इति ॥ ४३ ।। भूतैः पंचभिरारब्धे देहे देह्यबुधोऽसकृत् ॥ अहंममेत्यसद्वाहः करोति कुमतिमंतिम् ॥ ४॥ भूतैरिति असनहीं हठो यस्य सःकुमतिःदेही देहाभिमा- नी अतएवाऽबुधोऽज्ञः पंचभिर्भूतैरारब्धे विरचिते देहे अहं- ममेति मति करोतीति । तदुक्तं विष्णुपुराणे-मांसामुकपू- यविमूत्रनायुमजास्थिसंहतो । देहे चेत्मीतिमान्मूढ भ- विता नरके पिसा ॥ इति ॥४४॥ मिथ्या हठवाला तथा मंद बुद्धिवाला जो देहाभिमानी अज्ञानी जीव है सो आकाश वायु अग्नि जल पृथिवी इन भूतो करके रचे हुए देह- विषे अहंता ममता करे है अर्थात् देहके सुखदुःसादिक धर्म अपनेमें मानता हूआ में सुखी हूं मै दुःखी हूं इस प्रकार देहमें अहंता करे है तथा मेरा देह सुखी है दुःखी है इस मकार ममता करे है । इसी प्रकार विष्णुपुराणमें ची कहा है । मांस रुधिर पूय विष्ठा मूत्र नाडी अस्थि म- जाका समुदायरूप देहमें हे मूठ यदि तूं मीतिवाला है तो क्या है ऐसे देहमें भीति नरकमे बी होय है इति ॥ १४ ॥ कुटुंबभरणाकल्पो मंदभाग्यो वृथोद्यमः ॥ श्रिया विहीनः कृपणोध्यायञ्चसिति मूढधीमा४५॥ अथ वृद्धावस्थाया दुःखान्याह कुटुम्बभरणाकल्प इति । वृद्धत्वात्कुटुम्बपोपणेऽसमर्थोऽत एव व्यथोंद्यमःधनेन रहित-
वराग्यभास्करः।
श्व कथं कुटुम्बपोपणं भवेदिति ध्यायन् श्वसितीति ॥ ४५ ॥
अब वृद्धावस्थाके दुःस कहिते हैं । जब कुटुंबके पाटनमें असमर्थ
होय है तथा मंद प्रारब्धवाला हूआ व्यर्थ उद्यमवाला होय है तव ध-
नसे रहित हुआ कृपण मूढबुद्धि पुरुष कुटुंबपोपणकी चिंता का हुआ
भास लेवे है ॥ १५॥
एवं स्वभरणाकल्पं सत्कलचादयस्तथा ॥
नाद्रियंते.यथापूर्व कीनाशा इव गोजरम् ॥ १६ ॥
एवमिति। तत्कलवादयस्तस्य भार्यापुत्रादयो यथा पूर्व
स्वपोषणकाले आइतवंतस्तथेदानीनैवं तमाद्रियंते.आदरं
न कुर्वति यथा कीनाशाः कृषीवलाः गोजरं वृद्धबलीवर्द
नाद्रियते ॥४६॥
इस प्रकार अपने पालने में असमर्थ वृद्ध पुरुषको तिसके स्त्रीपुत्रादिक
जैसे पूर्व अपने पोषणकालमें आदर करतेथे तैसे अब वृद्धावस्थामें नहीं
करे हैं जैसे खेती करनेवाले वृद्ध वैलकों खान पान ऐंसानहीं देय है जैसा
युवान हल जोतनेवालेकों देतेथे इति ॥ ४६ ॥
तत्राप्यजातनिवेदो म्रियमाणः स्वयंभृतेः॥.
जरयोपात्तवैरूप्यो मरणाभिमुखो गृहे ॥१७॥
तत्रापीति । तत्रानादरे जातेपि अजातनिर्वेदोऽविरक्तः
सन् स्वयंभृतः पुत्रादिभिः नियमाणः पुप्यमाणो गृहे
एवास्ते इत्युत्तरेण संबंधः ॥ ४७ ॥
इस प्रकार खीपुत्रादिकों करके निरादरकों माप्त हुआ वी वैराग्यकों
नहीं माप्त होय है तथा जिनकी पालना आप करता था तिन पुत्रादिकों
करके निरादरपूर्वक पालना करा हुआ तथा जरावस्था करके कुरूप हू-
आ मरणके समीप हुआबी गृहमेंही स्थित होय है अर्थात् ऐसी दशामेंबी
त्यागकी इच्छा नहीं करे है इति ॥ ४७ ॥
अध्यायः-३ (५७) आस्तेऽवमत्योपन्यस्तं गृहपाल इवाहरन्॥ आमयाव्यप्रदीप्तामिरल्पाहारोऽल्पचेष्टितः॥४८॥ आस्ते इति । अवमत्या अवज्ञयाउपन्यस्तं समीपे प्रक्षित गृहपालः श्वा इवाहरन् भुनानः आमयावी रोगी अप्रदी- ताग्निः मंदजठराग्निः ॥४८॥ रोगी तथा मंद जठरामिवाला अल्प भोजन करनेवाला अप बैठने उठने वाला हुआ तथा पुत्रादिकों करके अपमानपूर्वक श्वानकि न्याई प्राप्त करे हूए अन्नको भोजन कर्ता हुआ गृहमेंही स्थित होय है इति ॥ १८॥ वायुनाउत्क्रमोत्तारः कफसंरुद्धनाडिकः॥ कासश्वासकृतायासः कंठे घुरघुरायते ॥४९॥ वायुनति। उत्तमोत्तारो बहिनिर्गतनेत्रः कासं इति रोग विशेष ऊर्द्धशीघ्रश्वासानां निःसरणं तेन श्वासेकृत आयासः परिश्रम इति ॥४९॥ वायुकरके बाहिर निकसे हैं नेत्र जिसके तथा कफकरके रुकी हैं नांडियां निसकी तथा प्राणोंका जलदी उपरकों चलनारूप कासरोग करके श्वासों में परिश्रम है जिसके सो मरणकालमें कंठमें घुर घुर शन्द करे है इति ॥ १९॥ शयानः परिशोचद्भिः परिवीतः स्वबंधुभिः॥ वाच्यमानोऽपि न ब्रूते कालपाशवशंगतः॥५०॥ शयान इति । वाच्यमानो हे तात हे वंधो इत्याहूयमा- नोऽपि न बूते न वदतीति ॥ ५० ॥ शोफ करते जो चांधव हैं तिनो करके परिवारा हुआ शयन करे हे तथा कालकी फांसीके वश हूआ तिन वांधवों करके हे पिता है भैया इस प्रकार बुलाया हुआ बी नहीं बोले है इति ॥ ५० ॥ .
.
(५८)
वैराग्यभास्करः।
एवं कुटुंबभरणे व्यापृतात्माऽजितेंद्रियः॥
म्रियते रुदतां स्वानामुरुवेदनयास्तधीः॥५१॥
एवमिति । यौवने कुटुंबभरणे व्यापृतात्मा संलग्नचित्तः
उरुवेदनया बहुदुःखेनास्तधीः नष्टमतिरिति ॥ ५१ ॥
इस मकार युवाअवस्थामें कुटुंबके पालनेमेंही तत्पर हुआ है मन
जिसका तथा नही जीते है इंदिय जिसने मरणकालके अत्यंत दुःस
करके नष्ट हुई है बुद्धि जिसकी सो वांधवोंके रुदन करते हुए मरणको
माप्त होय है ॥ ५१॥
श्रीगुरुरुवाच ।..
• इत्यादयो ह्यनंता वे दोपा गृहधनादिपु॥
मंया संक्षेपतःप्राक्ताःकिमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि।।५२॥
इति श्रीवैराग्यभास्करे गृहादिषु दोपहष्टिवर्णनं
नाम तृतीयोऽध्यायः॥३॥
इत्यादय इति । स्पष्टार्थः ॥ ५२ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायांतृतीयोऽध्यायः३॥
इत्यादिक और बी अनंत दोष गृहधनादिकोंमें हैं हमनें तो संक्षेपसे
कथन करे हैं किंतु विस्तार अन्यशास्रोंमें देसलेना हे शिष्य! अव तूं और
क्या श्रवण करनेफी इच्छा कत्ती हे अर्थात् जो तेरी इच्छा होय सो
निःशंक हुआ पूछ इति ॥ ५२ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे भापाटीका
तृतीयोरध्यापः ॥ ३॥
शिप्य उवाच ।
कारण तु विरागस्य झालं भयात्मवित्तम ।
फलावधिस्वरूपाणि ज्ञातुमिच्छामि सांप्रतम् ॥१॥
अध्यायः-४ कारणमिति । विरागस्य फलादीन समितमिदानी ज्ञा- तुमिच्छामीति अन्यत्स्पष्टम् ॥ १ ॥ । हे आत्माको अतिशय करके जाननेवाले भगवन् ! विरागका कारण तौ मैनें आपसे जाना है अब मै विरागके फल अवधिस्वरूपको आपसे जाननेकी इच्छा कर्ताहूं इति ॥ १॥ श्रीगुरुरुवाच । यतमान वंशीकारं व्यतिरकं तथैव च ॥ एकेंद्रियं च संप्रोक्तं वैराग्यं तु चतुर्विधम् ॥२॥ यतमानमितिाप्रथमं यतमानं द्वितीयं व्यतिरेकं तृतीय- मेकेंद्रियं चतुर्थ वशीकारमेवं क्रमेण गणनीयमिति ॥ २॥ हे शिप्य ! वैराग्य चार प्रकारका शास्त्रोंमें कथन करा है तिनमें एफका नाम यतमान है दूसरेका नाम व्यतिरेक है तीसरेका नाम एकेंद्रिय है चतुर्थका नाम वशीकार है इति । इनका लक्षण नीचेके श्लोकोंमें कथन करेंगे ॥ २ ॥ महता तु प्रयासेन चित्तदोपस्य सांप्रतम् ॥ . करिष्यामीति संन्यासं यतमानं प्रकीर्तितम्॥३॥ किंलक्षणं यतमानादिवैराग्यचातुर्विध्यमित्याकांक्षायाँ तत्स्वयमेव व्यायष्टे महतेति चतुर्भिः। तत्रादौ यतमानस्य लक्षणमाह महता प्रयासेन बहुप्रयत्नेन चित्तदोपस्येति । जातावेकवचनं दोपानामित्यर्थः । संन्यासं त्यागं करिप्या- मीति यन्निश्चयस्तद्यतमानं प्रकीर्तितं कथितम् ॥३॥. मथम यतमानका लक्षण कहिते हैं । अव तो चित्तके दोषोको बडे "मयल करके त्यागोंगा इस प्रकारका जो निभय है सो यनमान नाम करके शास्त्रोंमें कहा है इति ॥ ३ ॥ एते दोपा मया त्यक्ता एते संतीह चाधुना ।। .
my . वैराग्यभास्करः। । एवं तर्काच संप्रोक्तं व्यतिरेकेतिसंज्ञिकम् ॥४॥ व्यतिरेकस्य लक्षणमाह एते दोपा इति।इहममचित्ते एते दोषाः संति अन्यत्स्पष्टमिति ॥४॥ अब व्यतिरेकका लक्षण कहिते हैं । इतने दोष तो मैने त्यागे हैं इतने दोप बाकी अब है इस मकारके विचारसें व्यतिरेक नाम वाला वैराग्य कहा है इति ॥ ४ ॥ बहिर्भोगेषु सत्यागो वासना हदि ये पुनः॥ एकेंद्रियं च संज्ञेयं कथितं मुनिसत्तमैः॥५॥ एकेंद्रियस्य लक्षणमाह बहिरिति । बहिः ऐहिकभोगे सम्यक् त्यागः आमुष्मिकाणां भोगानां हृदये वासना इत्यैकेन्द्रियम् ॥५॥ अब एकैदियका लक्षण कहिते है । बाहिरके भोगोंमें त्याग है और हृदयमें कछू वासना है अर्थात् इस लोकके भोगोंका तो त्याग और पर लोकके भोंगोंकी कळू वासना है सो एकेंद्रियनाम विराग जानना श्रेष्ठ मुनियोंने इसका यह ही लक्षण कथन करा है इति ॥ ५॥ ऐहिकामुष्मिकाणां च भोग्यानां दोपदृष्टितः॥ काकविष्टासमं ज्ञानं वशीकारं हि तद्विदुः ।।६।। वशीकारस्य लक्षणमांह ऐहिकामुष्मिकाणामिति । ऐहिका भूमिगताः आमुप्मिका इंद्रलोकादारभ्य सत्य- लोकांताः तदुक्तमपरोक्षानुभूत्यां भाप्यकारः । ब्रह्मादि- स्थावरांतेषु वैराग्यं विषयेप्वतु । यथैव काकविष्ठायां वैरा- ग्यं तद्धि निर्मलमिति ॥६॥ दोषदृष्टि करके इस लोकके तथा ब्रह्मलोकादिक परलोकके भोगोंकों जो काकविष्ठाके समान जानना है इसकों वशीकार नाम वैराग्य शास्त्र- वेत्ता जाने हैं इस प्रकार श्रीशंकराचार्योनेवी अपरोक्षानुभूतिमें कहा है।
अध्यायः-४ ब्रह्मासेलेके वृक्षादिक स्थावर जीवोंके जो विषय हैं तिनमें काकविष्ठाके समान जो वैराग्यहे सो वैराग्य निर्मलहै अर्थात् परम वैराग्यहै इति ॥६॥ केचिदंति वैराग्यं विधा भेदेन तच्छृणु ॥ तीनं तीव्रतरं चैव मंदारागस्तथैवच ॥७॥ अथ तस्यान्यप्रकारेण विधाभेदानाह केचिदिति । मंदा.. रागो मंदविराग इति ॥ ७॥ अब अन्य प्रकारसें वैराग्यके तीन भेद कहते हैं । हे शिष्य ! कोईक शासवेत्ता तो तीन प्रकारका वैराग्य कहिते हैं एक तीतर दूसरा तीन तीरारा मंद्विराग इति ॥ ७ ॥ शेपभोगांश्च संव्याप्य सत्यलोकमतांस्तथा ।। दुःखरूपेण संज्ञानमिति तीव्रतरं विदुः ॥८॥ किं लक्षणं तीवादिबयाणामित्याकांक्षायां स्वयमेव तेषां लक्षणमाह शेपभोगानिति त्रिभिः। ऐहिकामुष्मिकभोगानां दुःखरूपेण सम्यग ज्ञानं यत्तत्तीव्रतरमिति ॥८॥ मथम तीव्रतरका लक्षण कहिते है । शेषनागके भोगोंसे लेके ब्रह्म- लोकके भोगोतक जो दुःखरूप करके जानना है सो तीव्रतर नाम विराग है इति ॥ ८॥ भुवि भोगाश्च मा भूवन्मम जायाधनादयः॥ इति बुद्धिस्तु या प्रोक्ता सा विरकेश्च तीव्रता॥९॥ भुवीति । भार्याधनादयो भूमिभोगा मम मा भूवन इति या बुद्धिनिश्चयः सा विरक्तवैराग्यस्य तीव्रता प्रोक्ता ऐहि- कभोगत्यागः आमुग्मिकभोगानां किंचिदिच्छा तीनवराग्य- मित्यर्थः ॥ ९॥ भय तीमा रक्षण कहिते हैं। पृथिवीके भोग स्त्री धन पुत्र गृहादिक (६२) वैराग्यभास्कर । मेरेको मती नप्त होय इस प्रकारका जो निश्चय है सो वैराग्यकी तीव्रता है अर्थात् पृथिवीके भोगोका त्याग परलोकके भोगोंकी क्लू इच्छा सो तीवेराग्य है इति ॥ ९ ॥ देवेच्छया च संप्राप्तानाशं पुत्रधनादिकान् ॥ दृष्ट्वा मोहाद्धि वैराग्यं मंदं तद्धि प्रकीर्तितम् ॥१०॥ देवेच्छयति । देवेच्छया पूर्वकर्मानुसारेण नाशं प्राप्तान पुत्रधनादीन दृष्ट्वा मोहात्तेषां शोकेन यस्त्यागस्तन्मन्दवै- राग्यं कथितमिति ॥ १० ॥ अब मवैराग्यका लक्षण कहिते है; अपने प्रारब्धकरके धनपुन्नादि- कोंकों नाश हुआ देखके तिनोंक शोक करके जो वैराग्य है सौ मट वैराग्य शास्त्रकारोंने कहा है ॥ १० ॥ फलमस्यापि विख्यातं पुनर्भोगेप्वदीनता ।। अवधि च प्रवक्ष्यामि शृणुप्वेकायमानसः ॥११॥ फलमाह फलमिति। अस्य वैराग्यस्य फलं विख्यातं शा- स्त्रेषु प्रसिद्ध किं प्रसिद्धं पुनर्भोगेप्वदीनता वैराग्याद्विषयां- स्त्यक्त्वा पुनरिच्छाभाव इति ॥ ११॥ अब अर्द्ध इरोक फरके वैराग्यका फल कहिते है। प्रथम वैराग्यसे विषयोका त्याग करके पुन विषयोंके वास्ते दीन न होना सो यह बैरा- ग्यका फल शास्त्रोंमें मसिद्ध है।अब तेरेको वैराग्यकी अवधि कहिते है तू एकाग्र मन होकर श्रवण कर इति ॥ ११ ॥ इंद्रलोके महदुःखं सत्यलोके तथैव च ॥ विष्णुलोके तथा रौद्रे दुःखमेव विचारतः॥ १२॥ तस्यावधिमाह इंद्रलोक इति । सातिशयत्वनाशवत्वा- देतेषु दुःखं प्रसिद्ध तथा च भगवतोक्तम्-आब्रह्मभुवनालोका
अध्यायः-४
पुनरावर्तिनोऽर्जुन इतिानतु वैकुंठे वैष्णवा एवं नमन्यंत इति
न च वाच्यं तनापि जयविजयाभ्यां यदुःखं दृष्टं तत्मसिद्धम्
नतु वशीकारस्य चास्यावधेः को भेदः तदाह वशीकारंतु
ज्ञानानंदाभिलाषया तस्मात्पूर्व भवति अवधिस्तु ज्ञानामृत-
प्राप्ती अनायासेन भवति यथा कश्चिन्नरोधनिगृहे निमंत्रित
उत्तमभोजनाभिलाषया क्षुधितोपि पूर्व चणकानं नेवात्ति
भोजनांते तृप्तः सन् प्रार्थितोप्यनायासेन तं त्यजति एव.
मित्रापि ज्ञेयम् ।। १२॥
अब वैराग्यकी अवधि कहिते हैं। इंद्रलोकमे तो महान् दुःख है तैसे
* ब्रह्मलोकमें बी दुःख ही हैं तथा विष्णुलोकमें शिवलोकमे ची निश्चय कर-
के दुःख ही हैं विचार करके इस प्रकारका जो निश्चय है सो विरागकी
अवधि है ऊपरके लोकोंमें इस प्रकार दुःख जानना अपनेंसै अल्प भोगवा-
लेकों देखके अहंकार होय है तथा अपनेंसे अधिकभोगवालेको देसके
ईहोय है तथा पुण्यके नाश हुए गिढनेका भय होय है तैसे गीतामे
'बी कहा है । हे अर्जुन ब्रह्मलोक पर्यत संपूर्ण लोक नन्ममरणके देनेवा-
ले हैं । शंका । वैकुंठसे गिरवा वैष्णव नहीं मानेहैं । समाधान-यह तिन-
का हठहै क्योंकि वैकुंठसे वी जय विजय गिरे. हैं सो यह वार्ता भागवत-
में प्रसिद्ध है । प्रश्न । वशीफार वैराग्यफा तथा अवधिका क्या भेद है
क्योंकि ब्रह्मलोकादिकोंमें दुःस बुद्धि दोनोमे समानही निरूपण करीहै ।
उत्तर। भेद यह है वशीकार वैराग्य ती ज्ञानानंदकी इच्छा करके प्रपत्र
फरफे ज्ञानसें पूर्व माप्त होय है और वैराग्यकी अवधि ज्ञानानंदके माप्त
हुए पभात् नियत्नही माप्त होय है जैसे कोई पुरुष किसी धनीके गृहमें
निमंत्रित हुआ उत्तमभोजनकी इच्छा करके भूसा हुआ वो हठ करके
पूर्व चणानही चाये है और नव तिसके गृहमें भोजन करके तृप्तहोयहै तय
दूसरे करके मार्थना करा हा ची चणा नहीं चाये है अर्थाद भोजन करे
पभाव निर्यनही चणयोंका त्याग होय है इसी प्रकार दाष्टोत्यमें वीना.
नलेना इति ॥ १२ ॥
(६४)
वैराग्यभास्करः।
तीव्रतरखशीकारौ भाग्यलभ्यो नरोत्तमैः॥
तयोसिस्तु संप्रोक्तो नैवान्येषु कदाचन ॥ १३ ॥
यदर्थं वैराग्यभेदा उक्तास्तदाह तीव्रतरवशीकाराविति।
नैवान्येषु यतमानव्यतिरेकैकेंद्रियतीव्रमदेविति ॥ १३ ॥
अब जिसवास्ते वैराग्यके भेद कथन करेथे तिस प्रयोजनकों कहितेहै
तिन पूर्व कथन करे हुए सप्त प्रकारके वैराग्यके भेदोंमें तीव्रतर तथा
वशीकारकों उत्तम पुरुष. भागोंकरके लभे हैं इन दोनोंमें हि संन्यासका
करना शास्त्रोंमें कहाहै.दूसरे पांचोंमें नहीं कहा है इति ॥ १३ ॥
संन्यासः कतिधा प्रोक्तो गुरोन्यासस्य किं फलम् ॥
ज्ञानद्वारा भवेन्मुक्तिज्ञानादेवेति वैदिकी ॥१४॥
अथ शिष्यः संन्यासाधिकारिणं कारणं च श्रुत्वा तं प्र-
हीतुकामस्तस्य भेदं फलं च पृच्छति संन्यास इत्यर्द्धन ।
प्रथम द्वितीयप्रश्नस्योत्तरमुत्तरार्द्धनाह अयंभावः प्रथम
संन्यासं कृत्वा तत्र श्रवणादीन्संपाद्य ततो. ज्ञानम्प्राप्य
मुक्तो भवति ज्ञानान्मुक्तो श्रुतिमाह ज्ञानादेव तु कैवल्य-
मिति ॥ १४ ॥
अब शिष्य संन्यासके अधिकारी तथा कारणकों श्रवण करके संन्यासके
ग्रहण करनेकी इच्छावाला हूआ संन्यासके भेदोंकों यथा तिसके फलों
अर्द्ध श्लोफ करके पूछेहै । हेगुरो! संन्यास केते मकारका है तथा तिसका
फल क्या है ? अब श्रीगुरुजी अर्द्धश्लोक करके दूसरे प्रश्नका उत्तर कहिते
हैं, जानदारा मुक्तिकी प्राप्ति संन्यासका फल है; तात्पर्य यह है कि प्रथम
संन्यास करके पश्चात् वेदांतका श्रवण मनन निदिध्यासन करके ज्ञानको
प्राप्त होकर मोक्षकों प्राप्त होंय है इस रीतिसें संन्यासका फल मोक्ष है ।
ज्ञान करके मोक्षकी प्राप्तिमें श्रुतिममाण कहिते हैं । ज्ञान करके ही
निश्चय करके मोक्ष होय हे इति ॥ १४ ॥
अध्यायः-४ . श्रुतिः। यदा चर्मवदाकाश वेष्टयिष्यति मानवाः ।। तदा देवमविज्ञाय दुःखस्यान्तो भविष्यति ।।१५ ।। अन्वयमुखेनोक्तं व्यतिरेकमुखेनाह-देवं प्रत्यगात्मरूप- ब्रह्म । अयंभावः यथा चर्मवदाकाशस्य वेष्टनं नैव भवति तथा ज्ञानं विना दुःखरूपसंसारस्यांतोपि न च भवतीति । ऋते ज्ञानान्न मुक्तिः। नान्यः पंथा विद्यते अयनायेत्यादयः श्रुतयः ॥ १५॥ ज्ञानद्वारा मुक्ति कथन करके बिना ज्ञानसें मुनिका अभाव कहिते हैं। जब पुरुष चर्मकी न्याई आकाशको लपेटेंगे तब आत्मारूप परमा त्मा जाने विना संसारके दुःखोंका वी अंत होगा। तात्पर्य यह है कि- जैसे चर्मकी न्याई आकाशका लपेटन नहीं होय है तैसे परमात्माके जाने विना संसारके दुःखोका यी अंत नहीं होय है अर्थात् मोक्ष नहीं होप है। तेसे और श्रुतिमें बी कहा है। ज्ञानसें विना मुक्ति नहीं है । मुक्तिके वास्ते ज्ञानसें विना और कोई मार्ग नहीं है । इत्यादिक श्रुति औरबी हैं । इति ॥ १५॥ संन्यासो द्विविधःप्रोको विविदिपाहयस्तथा ।। विद्वन्न्यासश्च संप्रोक्तः किंभूयःश्रोतुमिच्छसि॥१६॥ मधमनस्योत्तरमाह संन्यास इति । ज्ञानप्राप्त्यर्थ य- त्कियते तद्विविदिषासंज्ञको भवति यत्तु ज्ञानं प्राप्य जीवन्मु क्तविशेपसुखार्थ क्रियते तद्विद्वत्संन्यासी भवतीति ॥ १६॥ अब शिप्यके दो प्रश्नोंमें मथम मनका उत्तर कहिते हैं। हे .शिष्य! सैन्यास दो प्रकारफा शास्त्रोंमें कथन करा है एक विविदिषा नाम फरक दूसरा विदर नाम करके कहा है । जो संन्यास ज्ञानकी प्राप्तिवास्ते करा जाय हे सो विविदिपा नाम संन्यास है जो ज्ञानको माप्त होकर जीवन्मु- ।
बैराग्यभास्करः।
निके विशेषसुखवास्ते करा जाय है सो विद्वत्संन्यास है । हे शिष्य !
अब पुनः क्या श्रवण करनेकी इच्छा कर्ता है अर्थात् जो तेरी इच्छा होय
सो पूछ इति ॥ १६ ॥
नाझात्काश्यां भक्मुक्तिस्ताभ्यां भवति किं गुरो॥
यदा तस्यां भवेन्मुक्तिानस्य कृपया तदा ॥१७॥
यहरुणोक्तं ज्ञानद्वारा भवेन्मुक्तिरिति तत्र शिष्यः पृच्छति
नाशादित्यर्द्धन। नाशात् मरणात ताभ्यां संन्यासज्ञानाभ्यां
तदुक्तं काश्यां मरणान्मुक्तिरिति। अथार्दुनोत्तरमाह यदेति।
तस्यां काश्यां ज्ञानस्य कृपया ज्ञानद्वारा इति ॥ १७॥
पूर्व नो श्रीगुरुजीने ज्ञानदाग मुक्तिरूप संन्यासका फल फहापा
तिसमें शिष्य भई श्लोक फरके प्रभकरे है । हे गुरो ! काशीमें मरणे ही
मुक्ति होय है तो संन्यास करके क्या ज्ञान करके किस अर्थकी सिद्धि
होय है तैसे अन्यत्र बी कहा है। काशीमें मरणसे मुक्ति होय है । अब
अश्लोक फरफे श्रीगुरुनी उत्तर कहिते हैं-हे शिप्य ! जब तिस काशीमें
मुक्तिः होय है तव ज्ञानकीही कृपा करके होप है अर्थात् काशीमें मुक्ति-
ची ज्ञानद्वाराही होय है विना ज्ञानके उपदेशसें नहीं होय है
इति ॥ १७ ॥
तदुक्तम् ।
वाराणस्यां पुरारिः परमकरुणया मुक्तिदो विष्णुभक्तं
गंगायामईदेहं हरिहरसुकविं प्राह कर्णे किलेदम् ॥
नेयं गंगान काशी त्वमपि न च तथा नैव मुक्तिनचाहं
सत्यं चैतन्यमा जगदिदमखिलं स्वप्नवचिद्विवर्तम् १८
इति श्रीवैराग्यभास्करे वैराग्यस्वरूपादिवर्णनं
नाम चतुर्थोऽध्यायः॥४॥
अध्यायः-४
(६७).
ज्ञानद्वारा काश्यां मुक्तौ प्रमाणभाह वाराणस्यामिति ।
वाराणस्यां काश्यां पुरारिः शिवः हरिहरसुकर्वितयोःसम-
दृष्टिं किमाह नेयं गंगा इत्यादिवाच्यदृष्ट्या वदति लक्ष्य-
दृष्टयाह चैतन्यमात्रमिति । यथा स्वमं प्रतीतिमा तथा
चिदि प्रतीतिमात्र तथा रजौ भुजंग इति ॥ १८ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां
चतुर्थोऽध्यायःसमाप्तः ॥ ४ ॥
अब ज्ञानद्वारा काशीमें मुक्तिविष शाखेका प्रमाण कहिते हैं ।
काशीमें महादेवनी परम कृपा करके मुक्तिके देनेवाले है, गंगामें अर्द्ध-
शरीर है जिसका तथा विष्णु भगवान्जीमें महादेवनीमें समदृष्टि है
जिसकी तिस विष्णु भगवान्जीके भक्तकों महादेवनी इस प्रकार कानमें
कहिते हैं हेभक्त! यह गंगावी नित्य नहीं है तथा काशीबी नित्य नहीं है तैसे
तूं ची शरीर करके नित्य नहीं है तथा मुक्तिबी कडू वस्तु नहीं है तात्पर्य
यह है कि आत्माको यदि वास्तव बंधन होता तो मुक्ति बी बनती परंतु
आत्माती नित्यमुक्त है तांते मुक्ति वी कहिने मात्र है तथा मै महादेव की
शरीर करके नित्य नहीं हों तैसे अष्टावक्रनें बी कहा है । साकारमनृतं
विदि ॥ अर्थ यह कि हे जनक ! जो साकार है तिसकों तूं असत्यही
जान | आकार करके सर्वकी मिथ्यात्वता कहिकर अब आत्मरूप करके
सर्वकी सत्यता कहिते हैं यह संपूर्ण जगत् बाधसामानाधिकरण्य करके
चैतन्यरूपही है। पुनःसाकारको मिथ्या कहिते हैं यह जगत् स्वपकी न्याई
मिथ्याही प्रतीत होय है जैसे रज्जुका विवर्त्त सर्प रज्जुसे भिन्न नहीं है
तैसे यह जगत् वी चैतन्यका विवर्तरूप होनेसें तिससे भिन्न नहीं
है इति ॥ १८॥
इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां
चतुर्थोऽध्यायः ॥ ४ ॥
(६८)
वैराग्मभास्करः।
पारिवाज्यस्य धर्माश्च श्रोतुमिच्छामि ते गुरो॥
वदमे कृपया श्रेष्टाकृण्वग्रेऽथ वदाम्यहम् ॥१॥
अथ संन्यासस्य द्वैविध्यं श्रुत्वा तस्य धर्मान्पृच्छति पा-
रिवाज्यस्येति त्रिभिः पादैः। पारिवाज्यस्य यतेः ते त्वत्तः।
पादेकेन प्रतिवचनाय गुरुः प्रतिजानीते शृष्चिति ।। १ ।।
अब शिष्य संन्यासके दो मकारके भेदकों श्रवण करके तिसके धौंकों
श्लोकके तीन पादों करके पूछे है; हे गुरो! मोक्षका साधन होनेसें गृहस्था-
श्रमादिकोंके धर्मोंसें श्रेष्ठ जो संन्यासके धर्म हैं तिनकों में आपसे श्रवण
करनेकी इच्छा कर्ताहूं आप कृपा करके मेरे ताही कथन करो? अब
श्रीगुरुजी श्लोकके एकपाद करके उत्तर देनेकी प्रतिज्ञा करते हैं; हे शिष्य
अब आगे संन्यासके धौंकों हम कहते हैं तूं श्रवण कर इति ॥ १ ॥
स्मृतिः।
पतत्यसौ ध्रुवं भिक्षुर्यस्य भिक्षोईयं भवेत् ॥
धीपूर्वरेतउत्सर्गो द्रव्यसंग्रह एव च ॥२॥
अथ तस्य धर्मानाह यावग्रंथसमाप्ति। तत्र प्रथमं नारी-
धनत्यागात्मकधर्ममाह पततीति।धुवं निश्चयेन पतति स्वा-
श्रमाद्भष्टो भवति । धीपूर्वरेतउत्सर्गः स्वेच्छया वीर्यत्याग
इति ॥२॥
अब संन्यासके धर्मोकों कहिते हैं ग्रंथसमाप्तिपर्यंत तिनमें बी प्रथम
स्त्री तथा धनका त्यागरूप धर्म कहते हैं अपनी इच्छासे वीर्यका त्याग
करना तथा धनका संग्रह करना यह दो कर्म जिस संन्यासीके होते हैं सो
संन्यासी निश्चय करके संन्यासाश्रमसें भ्रष्ट होय है इति ॥ २ ॥
व्यासस्मृतिः।
यतीनां कांचनं दत्त्वा ताम्बूलं ब्रह्मचारिणाम् ॥.
चौराणामभयं दत्त्वा दाताऽपि नरकं व्रजेत् ॥३॥
अध्यायः-५ (६९) यतीनां द्रव्यग्रहणे दोषं कैमुतिकन्यायेनाह यतीना- मिति । अब कांचनशब्देन ताम्रादिसर्वधातूनां ग्रहणं तेषां दानपात्रत्वामावाच्चतुर्थीविभक्त्यभाव इति ॥३॥ . संन्यासीको धनग्रहण करनेका दोष कैमुतिकन्याय करके कहिते हैं संन्यासीयोंकों सुवर्णादिक धातु देके तथा ब्रह्मचारीयोंकों पान देके तथा चोरोंकों अभयदान देके देनेवाला नरककों नाय है इति ॥ ३ ॥ मेधातिथिः। न संभाषेत्स्वियं कांचित्पूर्वष्टां न चस्मरेत् ॥ कथां च वर्जयेत्तासां न पश्योल्लिखितामपि ॥४॥ नसंभाषेदिति। लिखितां भिस्यादौ चित्रितां कांचिदिति मावादिसर्वस्त्रीणां अहणं तदुक्तं श्रीभागवते । मात्रा स्व- स्रा दुहित्रा वा न विविक्तांसनोभवेत् । बलवानिद्रियग्रामो विद्वांसमपकर्षतीति ॥ ४ ॥ सैन्यासी किसीबी माताआदिक स्त्रीके साथ वार्ता नहीं करे तथा पूर्व देखी हूई स्त्रीको यादवी नहीं करे तथा तिनकी वार्ताबी नहीं करे तथा खीकी मूर्ति वी नहीं देखे । तैसे भागवतमें वो कहाँहे माता भगिनी कन्या- के साथवी एकांतमें नहीं बैठे क्योंकि इंद्रियोंका समूह बलवान है बिदानके चित्तकों बी विषयोंके तरफ खैचलेय है इति ॥ ४ ॥ एतच्चतुष्टयं मोहात्स्त्रीणामाचरत्तो यतेः॥ चित्तं विक्रियतेऽवश्यं तद्विकारात्मणश्यति ॥५॥ तासां संभाषणादिकरणे दोषमाह एतदिति । एतच्चतुष्टयं निरंतरोक्तसंभाषणादिकम् । विक्रियते विकारी भवति त- स्य चित्तस्य विकारात प्रणश्यति स्वार्थाष्टो भवतीति॥५॥ स्रीयोंके साथ संभाषणादिक करने में दोष कहते हैं। पूर्वश्लोकमें
है
अध्यायः-५
मैं श्रीकृष्णभगवानूनीका चिंतनकरे निर्विक्षेप एकांतस्थानमें स्थित होकर
इति ॥ ७॥
वायुपुराणे।
यस्तु प्रबजितो भूत्वा पुनः सेवेत मैथुनम् ॥
पष्टिवर्पसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमिः॥८॥
तासां संभाषणादिचतुष्टयान्मैथुनं त्वतीव दुरितकरमि-
त्याह यस्त्विति पतिः। प्रबजितो यतिः॥८॥
स्त्रीयोंके साथ संभाषणादिकचतुष्टयसें मेथुन अत्यंत पापके करनेवाला
है । अब पट् श्लोकों करके यह कहिते हैं, जोपुरुष एकवार संन्यासकों
ग्रहण करके पुनः स्त्रीको भोगे है सो संन्यासी मरकरके साठहजार वर्ष
विष्ठामें कीट होय है इति ॥ ८ ॥
शून्यागारेषु घोरेषु आसुर्भवति दारुणः ।।
स तिर्यक् स्यात्ततो गृनः श्वा वै द्वादशवत्सरम्॥९॥
शून्यागारोग्विति । कृमिदेहानंतरं शून्यालयेषु आखुर्मूष-
को भवति स यतिस्ततस्तिर्यक सर्पादिः स्यात् ततोगृधः
ततः श्वा श्वान इति ॥९॥
कीटयोनिको त्यागके पश्चात् शून्य घोरगृहोंमें विकाल भूसा होय है
पश्चात् सो संन्यासी तिरछे चलनेवाले सपदिककी योनिको मातहोवे
है पश्चात् चील्हकी योनिकों पाप्त होय है पश्चात् द्वादशवर्ष श्वान होय है
इति ॥ ९ ॥
खरो विंशतिवाणि दशवर्षाणि सूकरः ॥
अपुष्पोऽफलितो वृक्षो जायते कंटकान्वितमा१०॥
खर इति । पुष्पफलविहीनः कंटकैः संयुक्तो वृक्षो जायत
इति ॥ १०॥
(७२)
वैराग्यभास्फरः।
तिससे पभाव बीसवर्ष गधा बनेंहे पथात् दशवर्ष सूकरवने हैं पुनः पुष्प
• तथा फलोसे रहित तथा कंटकों करके संयुक्त वृक्ष बने है इति ॥ १० ॥
ततो दावाग्निना दग्धः स्थाणुर्भवति कामुकः॥
स्थावराच परिभ्रष्टो योनिष्वन्यासु गच्छति ॥११॥
तत इति । दावाग्निना वनाग्निना स्थाणुः छिन्नविटपः
कामुकः कामी स्थावरात वृक्षयोनित.इति ॥ ११ ॥
तिससे पवाद सोकामी संन्यासी वनकी अग्निकरके ऊपरसें दग्धहूआ
टूटहोय है पश्चात् वृक्षयोनिसें छूराहूआ और अनेक नीचयोनियोंकों माप्त-
होय है इति ॥ ११॥
पूर्णे वर्पसहस्रांते जायते ब्रह्मराक्षसः ॥
क्षुत्पिपासापरिश्रांतःक्रव्यादो रुधिराशनः।। १२॥
पूर्ण इति । सहस्रवर्पाण्यन्यनीचयोनिषु वसित्वा ततो
ब्रह्मराक्षसो भवति क्रव्यादः मांसभोजी इति ॥ १२ ।।
पूर्ण सहस्रवर्षके अंतमें अर्थात् सहस्त्रवर्ष नोचयोनियोंमें जन्म धारकर
पात् ब्रह्मराक्षस होय है जो राक्षस भूखप्यासकरके व्याकुल तथा मांसके
भक्षण करनेवाला है तथा रुधिरके पान करनेवाला है इति ॥ १२ ॥
क्रमेण लभते मोक्ष कुलस्योत्सादनेन च ।
चांडालगर्भसंभूतो जायते नात्र संशयः ॥ १३ ॥
क्रमेणेति । संन्याससंप्रदायोच्छेदनेन हेतुना राक्षसदेहा-
चांडालगर्ने संभूतः प्राप्तः सन् जायते । एवं क्रमेण मैथुनदो-
पान्मोक्ष लभते तत्पापानिवृत्तो भवतीति ॥ १३॥
स्त्रीके संगसे संन्यास संप्रदायके नष्ट करनेवाला संन्यासी राक्षस-
देहकों त्यागके चांडालके गर्भ में प्राप्त हुआ जन्मे है इस प्रकारसें मैथुनके
पापसें छूट है; भयानक जानके इसमें संशय नहीं करना व्यास भगवान्-
जीका वचन मिथ्या नहीं है इति ॥ १३ ॥
अध्यायः-५
अंगिरा।
संन्यासं चैव यः कृत्वा पुनरुत्तिष्ठते द्विजः॥
न लस्यनिष्कृतिः कार्या स्वधर्मात्प्रच्युतस्य वै११॥
ननु यतिमथुनं कृत्वा पुननिप्कृतिकरणेन पापान्मुक्तो
भविष्यतीति न च वाच्यं तस्य निकृत्तिरेव नास्तीत्याह
संन्यासमिति । उत्तिष्ठते मैथुनादिना संन्यासधर्मात्मच्युतो
भवति निप्कृतिः प्रायश्चित्तमिति ॥ १४ ॥
प्रश्न-संन्यासी मेथुन करके पार पायश्चित्त करके पापसे छूट जायगा
तब तो नरक नहीं होगा। उत्तर। इसका प्रायश्चित्त ही कोई नहीं अब यह
'कहिते हैं जो त्रैवर्णिक पुरुष संन्यास करके पुनः स्त्रीसंगमादिक करके
संन्याससे निवृत्त होय हे अपने संन्यासयमासे रहित तिस · संन्यासीका
'प्रायश्चित्त कोई नहीं है अर्थात् तिसके पापके निवृत्तिका उपाय कोई नहीं है
तिसकों नरकही भोगना पडेगा इति ॥ १४ ॥
विष्णुस्मृतिः।
चांडाला प्रत्यवसिताः परित्राजकतापसाः॥
तेषां जातान्यपत्यानि चांडालैः सह वासयेत्॥१५॥
ननु मैथुनकर्ता यतिरसेव्यो भवतु तस्माजातस्तुसेव्यो-
ऽस्तु तस्य को दोष इति न च वाच्यं सोपि दूरतत्याज्य
इत्याह चाण्डाला इति । प्रत्यवसिता ब्रह्मचारिणः तापसा
वानप्रस्था इति ॥ १५ ॥
मन मेथुनकी संन्यासी नियहोवो परंतु तिसदारा जो उत्पम हुआ
है सो तो निॉप है। उत्तर तिसको ची दोपी होनेसें दूरसें त्यागने योग्यहे।
अब यह कहते हैं। चांडाल तथा ब्रह्मचारी तथा संन्यासी तथा वानप्रस्थ
इन नारोंसें उत्पन्न हुए पुत्रादिफॉकॉ चांडालोंके साथ मिलापदेय अभाव
तिनकों चांडाल नामे इति ॥ १५ ॥
(७४) वैराग्यभास्करः। दक्षः। पारिवाज्यं गृहीत्वा तु यः स्वधर्म न तिष्ठति ॥ श्वपादेनांकयित्वा तं राजा शीघ्रं प्रवासयेत् ॥ १६॥ ननु ये स्वधर्मे न तिष्टंति तान्धर्मज्ञो राजा दंडं ददाति स्वधर्मात्माच्युतस्य यतेः को दंड इत्याकांक्षायां तं स्वदेशा- निःसारयदित्याह पारिव्राज्यमिति । संन्यासाश्रमं गृहीत्वा . यः स्वधर्म न तिष्ठतिस्त्रीसंगमादिना स्वधर्मात्प्रच्युतोभवति तं लोहमयश्वंपादेनांकयित्वा चिहयित्वति ॥ १६ ॥ प्रश्न-जो पुरुष अपने धर्ममें नहीं स्थित होय हे तिनकों धर्मात्मा राना दंड देवे है। तांते अपने धर्मसे रहित संन्यासीका क्या दंड देने. योग्य है? । उत्तर । जो पुरुष संन्यासकों ग्रहण करके पुनः स्त्रीआदिकोंका त्यागरूप अपने धर्ममें नहीं स्थित होय है तिस संन्यासीको रामा श्वान- के पादके सदृश गरम लोहे के पाद करके चिह्नितकरके तात्काल अपने देशसें निकास देय इति ॥ १६ ॥ अंगिराः।. आरूढपतितो हंति दश पूर्वान्दशापरान् ॥ निस्तारयति तानेव योहि सम्यग्व्यवस्थितः॥१७॥ ननु यो यतिः स्वधर्मे न तिष्ठति तस्य नरकं भवतु तस्य पित्रादयस्तु निर्दोषा इति चेत्ताशपुत्रोत्पादनेन तेषामपि नरकं भवतीत्याह आरूढपतित इत्यर्द्धन । संन्यासं कृत्वा पुनर्युवत्यादिसंगमकारी आरूढपतितः दश पितापिताम- हादिपूर्ववंशान् दशापरान् पुत्रपौत्रादिवंशान हति अध: पातयति। यः सम्यग्व्यवस्थितः स्वधर्मे स्थितः तात्विशति- कुलानिति ॥ १७॥ मन-जो संन्यासी अपने धर्म में स्थित नहीं होय है तिसको नरक होवो अध्यायः-५ परंतु तिसके पिता पितामहादिक तो निदोष हैं । उत्तर । ऐसे कामी पुत्रके उत्पन्न करणे करके तिन पितादिकोंकों ची नरक ही होय है । अब यह कहते हैं। संन्यास करके पुनः विषय भोगनेवाला संन्यासी पूर्व पितापितामहादिदश फुलोंकों तथा पुत्र पौत्रादिक दश अगाडीकी फुलोंकों हनन कर है अर्थात् नरकको प्राप्त करे है; और जो संन्यासी अपने धर्ममें सम्यक् स्थितहै सो तिन पूर्व उत्तरकी बीसकुलोंकों तारेहै । इति ॥१७॥ विष्णुस्मृतिः। नैटिकानां बनस्थानां यतीनामवकीणिनाम् ।। शुद्धानामपि लोकेऽस्मिन्प्रत्यापत्तिर्न विद्यते ॥१८॥ स्वधर्मवत्तियतिः केवलं तान्न तारपति किंतु स्वयमेनापि तरतीत्याह नैष्ठिकानामिति । नैष्ठिकब्रह्मचारिणांमवकी- णिनां रेतस्त्यागरहितानां प्रत्यापत्तिर्जन्म अवकीणिनां शुद्धानामेंतत्पदद्वयं त्रयाणां विशेषणम् ॥ १८ ॥ अपने धर्ममें स्थित संन्यासी फेवल तिनकोंही नहीं तारे है किंतु आपची तरे है। अब यह कहिते हैं । शुद्ध फाँवाले तथा वार्यके त्यागसें रहित जो नैष्ठिक ब्रह्मचारी हैं तथा तिनोंही लक्षणोंवाले वानमस्य तथा संन्यासी इन तीनोंका पुनः इस संसार में जन्म नहीं होय है इति ॥ १८॥ . जाबालः। चतुर्वेदीतु यो विप्रः सोमयाजी शतक्रतुः॥ तस्मादपि यतिः श्रेष्ठस्तिलपर्वतमंतरम् ॥ १९ ॥ ताशयतेः सर्वास्मादुत्तमत्त्वेऽन्यप्रमाणमाह चतुर्वेदीति। सोमनामयज्ञयजनशीलः अश्वमेधादिशतानि तवो यस्य तस्मादिति ।। १९ ॥ अव अपने धर्ममें स्थित संन्यासीफी सर्वाश्रमीयोंसें श्रेष्ठता कहिते
वैराग्यभास्करः।
हैं। चार वेदोंकों जाननेवाला तथा सोमनामयज्ञके करने वाला तथा
अश्वमेधादिकसैकडों यज्ञोंके करने वाला जो ब्राह्मण है तिससेवी संन्यासी
श्रेष्ठ है तैसे ब्राह्मणका तथा संन्यासीका तिलपर्वतका भेद है अर्थात्
ब्राह्मण तो तिलके सदृश है और संन्यासी पर्वतसदृश है इति. ॥ १९ ॥
पुराणांतरे ।
ब्रह्मचारिसहस्रं च वानप्रस्थशतवयम् ॥
ब्राह्मणानां तु कोटिश्च यतिरेको विशिष्यते ॥२०॥
ब्रह्मचारिसहसमिति । एकतः सर्वे ब्रह्मचार्यादय एकतः
एकयतिरपि तेभ्यो विशिप्यते अधिको भवतीति ॥ २० ॥
ब्रह्मचारियोंक एक सहस्र एकतरफ तथा वानमस्थोंका तीनशत
एकतरफ तथा गृहस्थ ब्राह्मणोंका एककोटि एकतरफ और एक
संन्यासी एक तरफ तिन सर्वसें श्रेष्ठ है इति ॥ २० ॥
जाबालः।
एकदंडी त्रिदंडी वा शिखी मुंडित एव च ॥
कापायमात्रसारोपि यतिः पूज्यो युधिष्ठिर ।। २१ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करे संन्यासधर्मेपु द्रव्यस्त्री-
ग्रहणे दोपवर्णनं नाम पंचमोऽध्यायः॥६॥
स्वधर्मस्थो यतिः केवलमोक्षं नैव प्राप्नोत्यपि त्वत्रापि
संपूज्यो भवतीत्याह एकदंडीति । शिखी जटी कापायमात्र-
सारः यतिवेषमात्रो नत्वधिकजपतपआदिः किंतु स्त्रीसं.
गमादिकुकर्मरहितो यतिः पूज्य इति ॥ २१ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां
पंचमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ५॥
अध्यायः-६
(७७)
अपने धर्ममें स्थित संन्यासी केवल मोक्षकोही नहीं प्राप्त होय है किन्तु
इस लोकमें बी पूजने योग्य है। अब यह कहिते हैं। हे युधिष्ठिर! संन्यासी
एकदंडी होय वा त्रिदंडी होय वा जटावाला होय अथवा परमहंस
होय और विद्याआदिकोंसे रहित हूआ बी अपने धर्ममें स्थित केवलगेरू-
करके रंगे हुए वस्त्रोंवाला वी पूजने योग्य है इति ॥ २१ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां
पंचमोऽध्यायः समाप्तः॥ ५ ॥
व्यासः।
यत्यन्नं नैव भोक्तव्यं प्राणः कंठगतैरपि ।
गोमांसस्य समं ज्ञेयं सुराबिंदुसमं जलम् ।। १॥
अथ निषिद्धान्नत्यागात्मकधर्ममाह यत्यन्नमिति याव-
दध्यायसमाप्ति । यत्यन्नं चतुर्वर्णाश्रमिभिर्न भोक्तव्यं यते-
रनं तेषां गोमांससमं तस्य जलं सुरायिन्दुसममिति ॥ १ ॥
अब निषिद्ध अन्नका त्यागरूप संन्यासीका धर्म कहिते हैं अध्यायकी
समाप्तिपर्यत । प्राणोके कंदमें माप्त हुए वी अर्थात् क्षुधा करके व्याकुल
बी हुए संन्यासीका अन्न चारों वर्णाश्रमीयोंने भक्षण करने योग्य नहीं
है । संन्यासीके अवकों गोके मांस समाग जानना तथा तिसके जलकों
मदिराकी बूंदोके समान जानना इति ॥ १ ॥
यमस्मृतिः।
यत्यन्नं यतिपात्रस्थं यतिना प्रेरितं च यत् ॥
'अन्नत्रयं न भोक्तव्यं सुका चांद्रायणं चरेत् ॥२॥
यत्यन्नमितिभिक्षया यद्यत्तिना संगृहीतं तद्यत्यानं केनापि
गृहस्थेन यतिपात्र स्थापितं यत्तद्यतिपायस्थं यतिना प्रे-
रितं मो देवदत्त । एतस्मै अन्नं देहीत्येवमनत्रयम् ॥२॥
(७८) वैराग्यभास्करः। भिक्षा करके संन्यासीन संग्रह करा जो अन्न वा संन्यासीके पात्रमें गृहस्थका घरा हुआ अन्न वा संन्यासीकी प्रेरणासें गृहस्थ करके दीया हुआ अन्न सो यह तीन प्रकारका अन्न भक्षण करने योग्य नहीं है यदि, इस तीन प्रकारमेंसें एककोंबी भक्षण करे तो एक मासक्न चांद्रायण- मत करे इति ॥२॥ व्यासः। यतिहस्तगतं द्रव्यं गृह्णीयाज्ज्ञानतो यदि ॥ सत्वधो नयते मूढः कुलानामेकविंशतिम् ॥३॥ यतिहस्तगतमिति । द्रव्यशब्देनान्नजलादिसर्ववस्तूनां ग्रहणम् ज्ञानतो यतिरयमेवं जानन्निति अधो नरकम्।। ३ ।। संन्यासीके हस्तमें माप्त हुए यत्किचित् अन्ननलादिक वस्तुको जो जानके ग्रहण करे है सो मूर्ख अपनी २१ इकीस कुलोंकों नरकको प्राप्त करे है इति ॥ ३ ॥ बृहस्पतिः। यत्यन्नं ब्रह्मचार्यनमवीरानं तथैव च ।। शूद्रान्नं च तथा भिक्षुर्वर्जयेत्परदारवत् ॥४॥ ननु इतराश्रमिणां यतेरन्नग्रहणे दोषोऽत्र ज्ञायते न तु य- तेरिति न च वाच्यम् । यतिनापि यत्यन्नं त्याज्यमित्याह यत्यनमिति ॥४॥ प्रश्न-पूर्व तीन श्लोकोंसें संन्यासीका अन तिससे इतर गृहस्थादिकों कोही निषिद्ध जाना जाय हे कटू संन्यासीके अन्न ग्रहणमें संन्यासीफों दोष नहीं जाना जाय? तांते संन्यासीके धर्मों में तिन तीन श्लोकोंका लिखना असंबंध है । उत्तर । संन्यासीका अन जैसे गृहस्थादिकोंको त्यागने योग्य है तसे संन्यासीफा अन संन्यासीने वी त्यागने योग्य है। अब यह कहते हैं। संन्यासीका अन्न तथा ब्रह्मचारीका अन तथा अवीरोंका अन्न तथा शूदका
.
.
अध्यायः-६
(७९.)
अन्न इन चार अन्नोंकों संन्यासी परस्त्रीके समान त्यागोतात्पर्य यह है कि
तिनकों ग्रहण करणेसे परस्त्रीगमनके दोषकों माप्त होगा इति ॥ ४ ॥
जाबाला।
स्वधर्मात्प्रच्युता ये वै पुरुपा योपितोऽपि वा ॥
अवीरास्ते सदा ज्ञेया नित्यं सद्भिर्विहिताः॥६॥
किं लक्षणमवीराणामित्याकांक्षायां स्वयमेव तेषां ल-
क्षणमाह स्वधर्मादिति । योषितो युवतयः विगहिता नि-
दिता इति ॥ ५॥
पूर्वश्लोकमें नो अवीरशब्द था तिसका अब अर्थ कहिते हैं । अपने
धर्मसें रहित जो पुरुष वा स्त्री हैं सदा महात्मों करके निंदने योग्य
तिनों सदा अवीरजाने इति ॥ ५॥
अधिः।
द्वादेवाश्रमिणौ भोज्यौ वानप्रस्थो गृही तथा ॥
अभोज्यमन्त्रमन्येपां सर्वेषामपि लिंगिनाम् ॥६॥
किं बहुक्तेन गृहस्थवानप्रस्थो विना सर्ववेषधारिणां त्या-
ज्यमित्याह द्वावेवेति । ब्रह्मचारिशिखिमुंडितैकदंडिविद-
ब्यादीनां सर्वेषां लिंगिनां चिहधारिणामभोज्यम् ।।६।।
क्या है बहुत कहिनेसें गृहस्य तथा वानस्पोंसें विना सर्ववेषधारी-
योंकी अब त्यागे। अब यह कहते हैं । वानप्रस्थ तथा गृहस्य इन दोनोंका
अन भोजन करने योग्य है और ब्रह्मचारी एकदंडी त्रिदंडी जी परम-
हंस इत्यादिक सर्ववेषधारीयोंका अन भोजन करने योग्य नहीं है और
आनंद आश्रमादि दशनाम संन्यासी तपा उदासी निर्मले विरागी राम-
स्नेही गरीबदासी दादूपंधी इत्यादिक सर्व वेषधारीयोंको वी सन्यासफे
अंतर्गत होनेसें इनके अन्नका निधि की जान लेना इति ॥६॥
(८०)
वैराग्यभास्करः।
जाबाला
यत्किंचिद्दीयमानं तु गृहिणीकरसंस्थितम् ॥
भिक्षुभिक्षा न गृह्णीयात् काकयोनिषु जायते ॥७॥
यत्किश्चिदिति । गृहिणी स्वभार्या।महणे दोपमाह चतुर्थ-
पादेन । यदि गृहातीति शेषः । तदा काकयोनिपु जायत
इति ॥ ७॥
अपनी स्त्रीके हस्तमें स्थित भिक्षाकों तथा इतर यत्किचित् वस्तुकों
संन्यासी नहीं ग्रहण करे यदि ग्रहण करेगा तो काकोंकी योनिकों प्राप्त
होगा इति ॥ ७ ॥
मनुः।
न चोत्पातनिमित्ताभ्यां न नक्षत्रांगविद्यया ॥
नानुशासनवादाभ्यां भिक्षा लिप्सेत कहिचित् ॥८॥
अथ यद्गुणानाविष्कृत्वा भिक्षाग्रहणं तदपि निषिद्धमि-
त्याह नचेति । उत्पाता भूकंपादयः निमित्ता व्यवहारकाः
नक्षत्रांगविद्या ज्योति शास्त्रम् अनुशासनमुपदेशः वादो
विवाद इति ॥८॥
अपने गुणोकों प्रकट करके बी भिक्षा नहीं ग्रहण करे। भव यह कहिते
हैं । पृथिवीकंपन उल्कापातादिकोका फल दखायके तथा व्यवहारक
किसी निमित्त करके ज्योतिःशास्त्र करके तथा उपदेशकरके विवाद
करके संन्यासी भिक्षाकी इच्छा नहीं करे इति ॥ ८ ॥
अत्रिः।
अपकं यदि वा पकं पाचयेद्यः कचिद्यतिः॥
स्वधर्मस्य तु लोपेन तिर्यग्योनि व्रजेद्यतिः ॥ ९ ॥
अध्यायः-६
(८१)
स्वकरेण पाचितमपि निषिद्धमित्याह अपकमिति ।
पकस्यपाचनमुप्णंकरणमिति ॥ ९॥
अपने हस्तसे सिद्ध करा अन्न बी निषिद्ध है। अब यह कहते हैं-कच्चे
अन्नकों अपने हस्तसें.यदि कदाचित् संन्यासी पकाय वा पकेकों गरम
“करे सो संन्यासी अपने धर्मके लोप करने करके सादिक तिर्यम् योनिकों
माप्त होय है ॥ ९॥
यमः।
कणपिण्याकतकं वा शाकमूलफलादिकम् ।।
पचं वाप्यथ वाऽ पर पचनाज्ञानतो यतिः॥ १०॥
आचरेत्रीणि कृच्छ्राणि प्राकृतान्येव शुद्धये ॥
अभ्यासाबुद्धिपूर्व हि पाकदोपान मुच्यते ॥ ११ ॥
पाचने दोषमश्रुत्वा यदि पाचयेत्तदा तस्य निष्कृति-
वति यदि तब तच्छुत्वापि पुनःपुनः पाचयेत्तदा तस्य नि-
प्रकृति स्तीत्याह द्वाभ्याम् । कणाशूर्णतण्डुलाः पिण्याकं
तेलयंत्रोघृतं तिलकिटं मूलं मूलकादीति ॥ १० ॥ ११ ॥
चावलोंकी कणीयां तिलोंकी सल मठा शाक, मूलीभादिक मूल तथा
ताईआदिक फल इत्यादिक भोज्य पदार्थकों संन्यासी दोषको न जान-
ता हुआ पकाय वा पके हूए को गरम करे तो दोषकी निवृत्तिके वास्ते
प्राकृतकृच्छ नाम तीन व्रतकरे यदि पकानेके दोषकों जानके वारंवार
पकाय तो तिस दोपले प्रायश्रित करकेवो नहीं छूटे है इति ॥१० ११॥
.
नारदः।
• हव्यं कव्यं च राजेंद्र नाश्नीयादात्मवान्यतिः॥
हव्यकव्यपरो भिक्षुः पतत्येव न संशयः ।। १२ ।।
हव्यमिति । हें युधिष्ठिर हव्यं कव्यं देवतापितनुद्दिश्य
यदन्नं तदिति ॥ १२॥
(८२) वैराग्यभास्करः। हे राजा युधिष्ठिर ! देवता पितरों के निमित्तके अन्नकों बुद्धिमान् संन्यासीन भक्षणकरे इस दो प्रकारके अन्नकों भक्षण करनेवाला संन्यासी अवश्य पतित होय है इसमें कछू संशय नहीं है इति ॥ १२ ॥ । श्राद्धभोजी यतिनित्यमाशु गच्छति शुद्धताम् ।। तादृशं कश्मलं दृष्ट्वा सचैलो जलमाविशेत् ॥१३॥ तमेव पतनमाह श्राद्धभोजीति त्रिभिः।तादृशं श्राद्धान- भोजिनं यति कश्मलं मोहसंयुक्तम् ॥ १३ ।। 'तिस पतनताकों अब कहिते हैं तीन श्लोकों करके । श्राद्धके अनकों भोजनकरनेवाला संन्यासी तात्काल सदेव शूदभावकों माम होय? मो- हकरके संयुक्त श्राद्धके अनफों भोजन करनेवाले संन्यासीकों देखके पुरुष वस्त्रोंसहित स्नान करे इति ॥ १३ ॥ . जैमिनिः। श्राद्धान्नं यस्य कुतो तु मुहूर्तमपि वर्त्तते ॥ भिक्षोश्चत्वारि नश्यति आयुः प्रज्ञा यशो बलम्॥१४॥ श्राद्धान्नमितिायस्य यतेः कुक्षौ उदरे तस्य भिक्षोश्चत्वारि. नश्यति तान्याह आयुरिति प्रज्ञा बुद्धिरिति ॥ १४ ॥ जिस संन्यासीके उदरमें दोपडी बी श्राद्धका अत्र स्थित होय है तिस संन्यासीके आयु शुद्धि यश वल यह चार नष्ट होय हैं इति ॥ १४ ॥ वृहस्पतिः। श्रवणं मननं ध्यानं स्वाध्यायं ज्ञानमेव च ।। सद्यो नश्वरतां यांति सकृच्छ्राद्धानभोजनात् ॥ १५ ॥ श्रवणमिति । शास्त्रश्रयणं स्वाध्यायं वेदपाठः ज्ञानं बुद्धिः सळूत् एकवारमिति ॥ १५ ॥ .
अध्यायः-६ (८३) एकवारबी श्राद्धके अन्नके भोजन करनेसे शास्त्रका श्रवण तिसके अर्थका मनन तथा ध्यान वेदपाठ तथा बुद्धि यह सर्व तात्काल नष्ट हो- , जाय हैं इति.॥ १५ ॥ मनुः। दशसुनासमं च दशचक्रसमो ध्वजः।। दशध्वजसमा वेशो दशवेशसमो नृपः ॥१६॥ राज्ञोऽनं त्वतीयोग्रं सर्वदात्याज्यमित्याह दशसूनासम- मिति । अत्र सूनादिशब्देस्तद्वातुपलक्ष्यते तद्यथा दशसू- नावत्तु यावान्दोपस्तावानेकस्मिश्चक्रवति तैलिके, यावा- न्दशसु तैलिकेपु दोपस्तावानेकध्वजवत्ति शौडिके, यावा- न्दशतु ध्वजवत्तु दोपस्तावानेकन वेशवत्यां वेश्यायाम, यावान्दशसु वेशवतीषु दोपस्तावानेकन राजनि ॥ १६ ॥ दश कसाईगोंमे जेता दोष है तेता एक तेली में है तथा दश तेली- योमें जेता दोष है तेता एक कलालमे है जैता दश कलालोंमें दोष है तेता एक वेश्याम है जैता दशवेश्योंमें दोष है तेता एक राजामें है। तात्पर्य यह है कि यद्यपि इन पांचोका अन्न निपिद्ध है तथापि रानाके अत्रको अत्यंत निंद होनेसें सर्वदा त्यागनेयोग्य है इति ॥ १६ ॥ राजानं तेज आदत्ते शूद्रानं ब्रह्मवर्चसम् ।। आयुः सुवर्णकारान्नं यशश्चर्मावकर्तिनः ॥ १७ ॥ राजान्ने दोपं वक्तुं प्रसंगाच्छूद्रादीनामन्नेपि तमाह राजा- नमिति द्वाभ्याम् । तेजो देहकांतिं ब्रह्मवर्चसं विद्यातेजसं चर्मावर्तिनः चर्मकारस्य आदत्ते गृहातीति ॥ १७ ॥ रानाके अनमें दोप कहिनेके प्रसंगमें शूद्रादिकोंके अन्नमेंवी दोप कहिते हैं। रानाका अन्न शरीरकी कांतिको नष्ट करे है तथा शूदक . (८५) वैराग्यभास्करः। अन्न विद्यातेजकों नष्ट करे है मुनारका अन्न आयुको नष्ट करे है चमा- रका अन यशको नष्ट करे है इति ॥ १७ ॥ पूयं चिकित्सकस्यानं पुंश्चल्यास्त्वन्नमिंद्रियम् ।। विष्ठा वाधुपिकस्यानं शस्त्रविक्रयिणो मलम् ॥ १८॥ . पृयमिति । चिकित्सकस्य वैद्यस्यांनं पूयं पूयभक्षणसम- दोषं पुंश्चल्या कुलटाया अनमिंद्रियं शुक्रं वाधुपिकस्य तक्ष- वृत्तिजीवनस्य विष्ठासमं मलं श्लेप्मादि ॥ १८ ॥ वैद्यका अन्न पूयकेसमान है दुराचारवाली वेश्या आदिक स्त्रीका अन्नं वीर्यसदृश है काष्ठकों छीलनेवालेका अन्न विष्ठाकेसमान है निसकों खातीवी कहिते हैं तथा शस्त्रोंकों बेचनेवालेका अन्न श्लेष्मादिक मलकेसमान है इति ॥ १८ ॥ विष्णुस्मृतिः। यदि भक्षं समादाय पर्युपेद्योगवित्तमः ।। स पयुपितदोपेण भिक्षुर्भवति किल्लिपी ॥ १९॥ अयं भावी यती राजादीनामनं त्यक्त्वा द्विजांतीनां गु- हेषु भैक्षान्नभोजी स्यात्तदपि क्षुधानिवृत्तिमात्रानं गृहीया- यान्नचाधिकं यद्यधिकं गृहीत्वा पर्युषेत्तदा दुप्कृती भवती- त्याह यदीति द्वाभ्याम् ॥ १९ ॥ इस पूर्वोक्त कथनसें राजादिकोंके अनको त्यागके द्विजातियोंके गृहोंसें भिक्षा ग्रहण करे सोबी क्षुधाकी निवृत्तिमात्र अधिक नहीं ग्रहण करे। अब इस आशयसें कहिते हैं । संन्यासधोंके जाननेवाला जो संन्यासी भिक्षा- को ल्याकर वासी करे है अर्थात् आहारसे अधिक ल्याके रात्रिके वास्ते वा दूसरे दिनके वास्ते रखे हे सो संन्यासी वासी अन्नके करनेसे पापी होय है इति ॥ १९ ॥ .
.
अध्याय -६
(८५)
यमः।
यदि पर्युपितं भैक्षमयाद्भिक्षुः कथंचन ॥
तदा चांद्रायणं कुर्याद्यतिः शुद्धयर्थमात्मनः॥२०॥
पर्युषितानभक्षणे निष्कृतिमाह यदीति। पर्युषितं पूर्व-
दिवसे धृतमन्नं कथंचन कदाचिदश्रीयात्तदेति ॥२०॥
यदि संन्यासी पूर्व दिनकी रखीहूई वासी भिक्षाकों भक्षण करे तो
अपनी शुद्धिके वास्ते चांद्रायणवत करे इति ॥ २० ॥
या तु पर्युपिता भिक्षा नैवेद्य कल्पिता तु या॥
तामभोज्यां विजानीयादाता च नरकं व्रजेत्॥२१॥
पर्युषितान्नभोक्तः प्रायश्चित्तमुक्त्वा दातुर्नरकमाह या
त्विति । नैवेद्ये कल्पिता श्रीकृष्णभगवतोऽन्यदेवतानि
'मित्ता । तदुक्तं, विष्णोनिवेद्य भोक्तव्यं नान्यदेवस्य
कस्यचित् ॥ भुक्त्वाऽन्यदेवनैवेद्यं चांद्रायणवतं चरेत् ॥२१॥
पासी अनके खानेवाले संन्यासीकों प्रायश्चित्त कथन करके अब वासी
अनके देनेवाले गृहस्थकों नरकमाप्ति कहिते है, जो वासी भिक्षा है तथा
जो श्रीकृष्णचन से विना इतर देवतोंके निमित्तकी भिक्षा है तिस दो
प्रकारकी भिक्षाकों सन्यासी भोजनके अयोग्य जाने अर्थात् ग्रहण नहीं करे
यदि गृहस्थ देवेगा तो नरककों प्राप्त होगा तैसे अन्यत्रयी कहा है ।
विष्णु भगवान्जीकाही नैवेद्य भोजनकरनेयोग्य है इतर किसी देव-
ताका नेवेद्य भोजनकेयोग्य नहीं है इतर देवताके नैवेद्यकों भोनन करके
चांद्रायणमत करे इति ॥ २१ ॥
जमदभिः।
श्वकाककोडवेश्याविखरोष्ट्र स्पर्शयेद्यतिः ॥
सभिक्षस्तु जले मग्नःशुध्येजप्त्वापमर्पणम् ॥२२॥
. (८६) वैराग्यभास्करः। यदि सभिक्षोभिक्षुःश्वादीन् स्पर्शयेत्तदा स्नात्वाऽधमर्षण- मीश्वरं प्रणवं वा जप्त्वा शुध्येत् । क्रोडो वराहः अविर्मेष इति ॥ २२॥ भिक्षासहित सन्यासी श्वान सूकर वेश्या तथा भेड सर ऊंट इन सप्तों साथ स्पर्श करे तो भिक्षासहित जलमें स्नान करके पापोंके नष्ट: करनेवाले परमेश्वर के नामकों जप करके शुद्ध होय ॥ २२ ॥ विश्वामित्रः। एकस्यानं व्यहं भुक्त्वा निरंतरमनापदि ।। माणायामशतं कुर्याच्छुद्ध्यर्थ यतिरात्मवान्॥२३॥ निरंतरानं विमस्याप्यभोज्यं भोजने प्रायश्चित्तमाह एक- स्येति । व्यहं त्रिदिवसम् ॥ २३ ॥ निरंतर ब्राह्मणका अन्नबी नही ग्रहण करे अव यह कहते हैं । एक पुरुषका अन असंड तीन दिनबी जो संन्यासी भोजन करे सो संन्यासधर्मों- के जाननेवाला संन्यासी शुद्धिके वास्ते शतभाणायाम करे ॥ २३ ॥ आप्ताचार्यवाक्यम् । एकान्नाशो भवेद्यस्तु कदाचिलंपटो यतिः॥ तस्य वै मिप्कृतिनास्ति प्रायश्चित्तायुतैरपि ॥२४॥ यदिसर्वदेकानभोजीस्यादा नस्य निप्कृतिरपि नास्ती- त्याह एकान्नाश इति । एकगृहे भोक्ता लंपटः स्वाद्वन्नासक्तः निप्कृतिः पापनिवृत्तिः अयुतं दशसहस्रमिति ॥ जो संन्यासी स्वादमें लैपटहा एक पुरुपके अन्नकों यदि निरंतर भोज- न करे है तिसके पापकी निवृत्ति सहस्रों प्रायश्चित्तोंकरकेवी नहीं है इति २४॥ वृहस्पतिः। नैवाददीत पाथेयं यतिः किंचिदनापदि ।
अध्यायः-६ (८७) कथमापत्सु गृह्णीयाद्यावदाय भुज्यते ॥ २५॥ अनापदि पाथेयमन्नमप्यभोज्यमित्याह नेवाददीतेति । पाथेयं पधिभोज्यमन्नं अहाय आपद्येकदिवसमोज्यमानं - पाथेयं गृह्णीयान्नचाधिकमित्यर्थः ॥ २५ ॥ आपदासें विना लोभ फरके फिचित्मात्र अन्नकोंबी मार्गके वास्ते संन्यासी नहीं उठाय कदाचित् आपदामें मार्गके वास्ते उठाय तौबी एकदिनके वास्ते उठाय अधिक नहीं इति ॥ २५ ॥ अत्रिः। ज्ञातीनां च कुले भिक्षुर्न भिक्षेत कथंचन ॥ आचरेच यदा भिक्षां तदा चांद्रायणं चरेत् ॥२६॥ ज्ञातीनां भिक्षामेकदिवसेपि नाददीत ग्रहणे प्रायश्चित्त- माह ज्ञातीनामिति ॥ २६ ॥ जाति भाईयोंको फुलमें संन्यासी एकदिनमेंबी कदाचित् भोजन नहीं करे यदि तिनकी भिक्षाकों ग्रहण करे तो चांदापणनत करे इति ॥ २६ ॥ सगोत्रमसगोत्रं वा यद्गृहे सूतकै भवेत् ।। भिक्षां चेद्भिक्षुभिक्षेत भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्॥२७॥ इतिश्रीवैराग्यभास्कर संन्यासधर्मेषु निपिद्धान- त्यागवर्णनं नाम पष्ठोऽध्यायः॥६॥ सूतकिनामन्नमप्यभोज्यमित्याह सगोत्रमिति ॥ २७॥ इति. श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायां षष्ठोऽध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ .
. (८८) वैराग्यभास्करः। तसे सूतकवालेका अनवी भोगनके अयोग्य है अब यह कहते है। अपने गृहस्थाश्रमके गोत्रका होय वा दूसरे गोत्रका होय जिस किसीके गृहमें सूतक होय तिस गृहमें यदि संन्यासी भिक्षा.मांगे तिस भिक्षाकों भोजन फरके चांद्रायणप्रत करे इति ॥ २७ ॥ इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायां पष्ठोरध्यायः समाप्तः ॥ ६ ॥ मेधातिथिः। ब्राह्मणक्षत्रियविशां मेध्यानां भैक्षमाचरेत् ॥ तत्राप्यसंभवे पूर्वादादीतोत्तरोत्तरात् ॥१॥ अथ यतेर्महणयोग्यान्नमाह ब्राह्मणक्षत्रियविशामिति यावदध्यायसमाप्ति। विशां वैश्यानां मेध्यानो स्वधर्म- त्तिनां तब विप्वपि ब्राह्मणासंभवे क्षत्रियाद्माह्यं क्षत्रिया- संभवे वैश्याग्राह्यमिति ॥१॥ अब संन्यासीके यहणकरनेयोग्य अन्नको कहिते है अध्यायकी समाप्तिपर्यंत । मांस मदिरादिक भक्षणसें रहित पवित्र ब्राह्मण क्षत्रिय वैश्योंकी भिक्षा करे इन तीनोंमबी यदि ब्राह्मणकी नही मिले तो क्षत्रि- यसें ग्रहण करे तथा यदि क्षत्रियकी नहीं मिले तो वैदयकी ग्रहण करे इति ॥ १॥ द्विजाभावे तु संप्राप्ते उपवासवये गते । भैक्षं शूद्रादपि ग्राह्यं रक्षेत्प्राणान्द्रिजोत्तमः॥२॥ आपदि शूद्रस्याप्यन्नं ग्राह्यमित्याह द्विजाभाव इति । द्विजाभावे त्रैवर्णिकाभावे द्विजोत्तमो यतिरिति ॥ २ ॥ आपदामें शूदका अन्नबी ग्रहणयोग्य है अब यह फहिते है। दिन- सैज्ञावाले ब्राह्मण क्षत्रिय वैदयके गृहसें तीन दिनतक भिक्षाके नहीं माप्त- अध्यायः-७ (८९) हूयेसंन्यासीकों शूद्रसेंबी मिक्षा ग्रहणयोग्य है शूदकी भिक्षाकरके बीमाणों- की रक्षा करे इति ॥ २ ॥ उशनाः । माधुकरमसकृतं प्राक्प्रणीतमयाचितम् ।। तात्कालिक चोपपन्नं भैक्षं पंचविधं स्मृतम्॥३॥ द्विजातीनामप्यन्नं निरंतरं नैव प्राद्यमपितु भैक्षं प्राह्यमि- त्युक्तमधुना भिक्षाभेदानाह माधुकरमिति। स्मृतं कथितम दिजातियोंकावी निरंतर अन्न नहीं ग्रहण करे कितु भिक्षान ग्रहण करे यह पूर्व कहाथा इस वास्ते अब भिक्षाके भेदोंको कहिते हैं। एक माधुकरी दूसरी माक्मणीत तीसरी अयाचित चतुर्थी तात्कालिक पंचमी उपपन्न इस मकार भिक्षा पांचप्रकारकी शास्त्रों में कथन करी है इन पांचोंका लक्षण नीचेक पांच श्लोकों करके वर्णन करेंगे इति ॥ ३॥ मनःसंकल्परहितान् गृहांस्त्रीन्पच सप्त वा ॥ मधुवद्धरणं यत्तन्माधुकरमिति स्मृतम् ॥ ४॥ माधुकरादिपंचकं किंलक्षणमित्याकांक्षायां स्वयमेव तल्लक्षणमाह मनःसंकल्परहितानिति पंचभिः । अमुकगृहे- पु गमिष्यामीति संकल्परहितान् गृहान् संप्राप्य मधु- करो भ्रमरो यथा बहुपुप्पेभ्यो रसमाहरति एवं तेभ्यो यद- नाहरणं तन्माधुकरमिति ॥४॥ जैसे भ्रमरा अनेक पुष्पोंसें रसको ग्रहण करे है तैसे संकेतसे बिना तीन वा पांच सप्त वा गृहोंसें जो अन्नका ग्रहण करना है सो माधुकरी नाम भिक्षा कथन करी है ॥ ५ ॥ शयनोत्थापनात्प्राग्यमाथितं भक्तिसंयुतः ।। तत्माप्रणीतमित्याह भगवानुशनोमुनिमा ६॥
4 M (९.) वैराग्यभास्करः। शयनोत्थापनादिति । प्रीतिसंयुत्तैस्त्रैवर्णिकः उशनोमुनि शुक्राचार्य इति ।। ५॥ मातःकाल आसनसें उठनेसें पूर्व जो भक्तपुरुषोन मार्थना करी है अर्थात् निमंत्रण दीया है तिस भिक्षाकों मामणीत शुकाचार्प कहिते हैं इति ॥५॥ भिक्षाटनसमुद्योगात्प्राकेनापि निमंत्रितम् ॥ अयाचितं तु तद्भक्षं भोक्तव्यं मनुरब्रवीत् ॥६॥ भिक्षाटनसमुद्योगादिति । माधुकराहरणोद्योगात् पूर्व केनापि भक्तेनेति ॥ ६॥. माधुकरी मांगनेके उद्यमसे पूर्व किसी भक्तनें जो निमंत्रण दीया है इसका नाम अयाचितभिक्षा मनुनी कहिते हैं यह भिक्षापी भोननके योग्य है इति ॥ ६ ॥ उपस्थानेन यत्प्रोक्तं भिक्षार्थ ब्राह्मणेन हि॥ . तात्कालिकमिति ख्यातं तदत्तव्यं मुमुक्षुणा॥७॥ उपस्थानेनेति । विप्रस्थानस्य गृहस्योपसमीपेन हेतुना विप्रगृहसमीपे गते सति यत्तेन भिक्षार्थमुक्तं निमंत्रित तत्तात्कालिकम् ॥ ७॥ भिक्षा मांगते हुए ब्राह्मणके गृहके समीप पहुंचेसें जो ब्राह्मणनें भोन- नके वास्ते कहा है सो तात्कालिक नामकरके भिक्षा शास्त्रोंमें मसिद्ध है यहबी मुमुक्षुने भोजनकरनेयोग्य है इति ॥ ७ ॥ सिद्धमन्नं भक्तजनैरानीतं यन्मठप्रति ।। उपपन्नं तदित्याहुर्मुनयों मोक्षकांक्षिणः॥८॥ सिद्धमत्रति । सिद्धं निष्पन्न मठं स्वनिवासस्थानं प्रतिभा अध्यायः-७ है (९१) भक्तजनोंने जो पका हुआ अन्न कुटीमें माप्त करा है तिसको मोक्षकी इच्छावाले मुनि उपपन्न कहितें हैं इति ॥ ८ ॥ मिक्षा: पंचविधा ह्येताः सोमपानसमाः स्मृताः॥ तासामेकतमयापि वर्तयन्सिद्धिमानुयात् ॥ ९॥ अथास्या माहात्म्यमाह भिक्षा इति द्वादशभिः । एता निरंतरोक्ता तासां पंचानां मध्ये । सिद्धिं मोक्षाधिकारिता- भिति ॥९॥ अब भिक्षाका माहात्म्य कहिते हैं द्वादश श्लोकों करके । पूर्वोक्त यह पांच प्रकारकी भिक्षा अमृत के समान शास्त्रोंमें कथन करी है तिस पांच मकारकी भिक्षासे किसी एक प्रकार की भिक्षा करके वर्त्तता हुआ अर्थात् देहका निर्वाह कता हूआ मोक्षकी अधिकारतारूप सिद्धिको माप्त होय है इति ॥ ९ ॥ यमः। गंगातोयाभिषिक्तां च भिक्षा योऽनाति योगवित्॥ न तु ऋतुशतरिष् फलं प्राप्नोति मानवः ॥१०॥ गंगातोयाभिषिक्तामिति । यत्फलं भिक्षाभोजी यतिः मामोति तत्फलं मानवो गृही क्रतुशतैर्यज्ञशतैरपि नैव प्राप्नोतीति ॥ १० ॥ गंगानलकरके सिंचन कुरी हुई भिक्षाको भोजन करनेवाला संन्यासी निस वांछित फलको माप्त होय है तिस फलको गृहस्थ सैंकडे यज्ञोंकर- केबी नहीं प्राप्त होय है इति ॥ १० ॥ गंगातोयं च भैः च वैष्णवान्न विशेषतः॥ आनखाग्रान्मोचयेत्पापं मंत्रपूतं हविर्यथा ॥११॥ गंगातोयमिति । अत्र गंगांतोयं वैष्णवानंही (९२) वैराग्यभास्करः। ज्ञेयमावैष्णवान्नं विष्णवे यद् गृहस्थैरपितं न तु वेषधारिणी तेषामन्नस्य पूर्वनिषिद्धोक्तेरिति ॥ ११ ॥ गंगाजल तथा वैष्णवान मंत्रकरके पवित्र करा अन्न जैसे पापको नष्ट करें हैं तैसे भिक्षाका अनवी विशेष करके नखशिखापर्यंत पापोंकों न- ट करे है अर्थात् शारीरक पापोंको नष्ट करे है विष्णु भगवान्नीकों जो गृहस्थोंने अर्पण करा है अर्थात् विष्णुके नैवेद्यअन्नका नाम वैष्णवानहे वे- षधारी वैष्णवोंकों संन्यासके अंतरगत होनेसें तिनके अनका निषेध षष्ठे अध्यायमें कहा है इति ॥ ११ ॥ शातातपः। भिक्षा माधुकरी नाम सर्वपापप्रणाशिनी ॥ अवधूतश्च पूतश्च सोमपानं दिने दिने॥१२॥ भिक्षेति ।माधुकरीभोज्यवधूतः परमहंसः पूतः शुद्धोभ- वतीति ॥ १२॥ पांच प्रकार की भिक्षासेवी.माधुकरी भिक्षा सर्व पापोंकों नष्ट कर- नेवाली है परमहंस निसके सेवनेसें पवित्रहोयहे दिनदिनमें अमृतपान- के समानहे इति ॥ १२ ॥ गंगायाः सलिलं पुण्यं शालग्रामशिला तथा । भिक्षानं पंचगव्यञ्च पवित्राणि युगे युगे ॥ १३॥ गंगाया इति । पंचगव्यं दुग्धदधिघृतगोमूत्रगोमयमिति। गंगाजल शालिग्राम भिक्षाका अन्न तथा दुग्ध दधि घृत गोमूत्र गोबर इनपां- चोंका नाम पंचगव्यह यह सर्व युगयुगमें पवित्रकरनेवाले हैं इति ॥१३ ॥ . कण्वः। अबिदुं यः कुशाग्रेण मासि माति समश्रुते ॥ निरपेक्षस्तु भिक्षाशी स तु तस्माद्विशिष्यते ।। १४ ॥
अध्यायः-७ . . अबिदामिति । अबिर्दु जलबिंदुं मासेमासे स भिक्षा- शी भिक्षाभोजी तस्मादबिदुभोजिनो विशिष्यते श्रेष्ठो भवतीति ॥ १४॥ जलकी एकबूंदको कुशाके अग्रभागके साथ जो पुरुष एकएक मासमें * पानकर है अथफिसीकी इच्छा नहीं कर्ताहा भिक्षाभोजन करनेवाला संन्यासी तिससें श्रेष्ठहै अर्थात् ऐसे कटरूप तपसेंबी भिक्षाभोजन अधिक फलवाला है इति ॥ १४ याज्ञवल्क्यः। नतात्परश्वोपवास उपवासादयाचितम् ॥ अयाचितात्परं भैक्षं तस्माद्भक्षेण वर्तयेत् ॥ १५ ॥ नक्तादिति । एककालरात्रिभोजनात् उपवासो निर्जल- व्रतं परं श्रेष्ठमिति ॥ १५॥ अष्टमहरमें रात्रिभोजनसें निर्जलमत श्रेष्ठ है तिससें विना याचनासें माप्तहूआ अन श्रेष्ठहे तिससे माधुकरी भिक्षा श्रेष्ठ है तांते साधु माधुकरी वृत्तिसें शरीरका निर्वाह करे इति ॥ १५ ॥ वैराग्यशतके॥ भिक्षाहारमदेन्यमप्रतिहतं भौतिच्छिदं सर्वदा दुर्मात्सर्यमदाभिमानमथनं दुःखौघविध्वंसनम्।। सर्वत्रान्वयमप्रयनसुलभं साधुप्रियं पावनं शंभोः सत्रमवार्यमक्षयनिधि शंखेतियोगीश्वराः॥१६॥ भिक्षाहारामितिभिक्षाहारं योगीश्वराशंसतिश्लाघां कुर्व ति। कथंभूतमदैन्यं दीनतां विना लभ्यमप्रतिहतं केनापि ननिवार्यते भीतिच्छिदं भयहंतारं परोत्कर्षासहनं मत्स- स्तस्याभावो मात्सर्य तनाशकंमोघं संघ सर्वत्रान्वयं स. .
उपवाससमफलदेति ॥ १७ ॥ भक्षेणेति । प्रती यतिरेकानादी एकान्नभोजी न भवेत् संन्यासी भिक्षाकरकेही नित्य देहया निर्वाह करे एकका अन्न भोजन नहीको सन्यासीपी भिक्षावृत्ति नियमतके समान शाखामे कथन वैराग्यभास्वरः। पत्र प्राप्यते अप्रयत्न व्यवहारकृप्यादिप्रयासरहितं शंभोः सत्रं शिवस्य यज्ञमिति ॥ १६ ॥ माधुकरीके अत्रकी महात्मा योगिनन सर्वदा स्तुति करें हैं कैसाहै, माधुकरीका अन्न जो विना दीनतासें मिले है तथा कोई निवारणवी नहीं करे है मानदंडादिकभयके नष्ट करनेवालाहै परगुणोंका असहनरूप मत्स- रा तथा अहंकार अभिमान इनके नष्ट करनेवाला है तथा अध्यात्मादिक तीनतापोंकों नष्ट करे है तथा सर्वदेश नगरोमे माप्तहोयह तथा व्यवहार खेती आदिक मयनसे विना सुससें ही ल है तथा साधु महात्माको मियह पापोंकों नष्टकरहै महादेवजीका यज्ञ रूपहै जिस यज्ञकों कोई नहीं निवारणफरहे तथा महात्माकी अविनाशी साणि है इति ॥ १६ ॥ मनः। भक्षेण वर्तयेन्निनापिणी ॥ भक्षण प्रतिनो वृत्तिरुपवाससमा स्मृता ॥ १७ ॥ M करोह इति ॥ १७ ॥ विष्णुः। न भिक्षायां भवेदोपो न च भिक्षा प्रतिग्रहः ॥ सोमपानसमा भिक्षा तस्मादहरहश्चरेत् ॥१८॥ न भिक्षायामिति । अहरहः दिने दिने चरेत मक्षेदिति। भिक्षा रडू दोप नहीं है तथा भिक्षा किसीमा प्रतिग्रह वो नही अम- तके पानसदृश मिला है तति दिन दिन भिक्षा भोजन रे ॥ १८॥ .
अध्यायः-७ मनुः। नापो मूत्रपुरीपाभ्यां नाग्निर्दहनकर्मणा ॥ नबायुः स्पर्शदोपेण नान्नदोषेण मस्करी ।। १९॥ नाप इतिायथापो नदीसागरादिषु गतजलानि मूत्रपुरी- पाभ्यां कृतेन दोषेणाशुद्धया नैव.लिप्यंते अग्निर्मलादिदाह- कर्मणा न लिप्यते वायुः स्पर्शदोषेण च तथा मस्करी भि- क्षुरन्नदोषेण अन्नमात्रप्रतिग्रहेण न लिप्यत इति शेषः । तदुक्तं श्रीमद्भागवते । नैनः प्रामोति विद्वांश्च यावदर्थपरि- ग्रहः । भिक्षुः परिबाट कर्मदी पाराशर्यपि मस्करीत्यमरः । मस्करो ज्ञानं वेणुर्वास्यातीति मस्करी ॥ १९॥ जैसे नदीआदिकोंका महान् जल मूत्र विष्ठा आदिकोंसे अशुद्ध नहीं होय है तथा अग्नि मलादिकोंके दाह करनेसें अशुद्ध नहीं होय है वायु मलीन पदायों के साथ स्पर्श करके अशुद्ध नहीं होय हैं तैसे संन्यासी अन्न- मात्रके मतिमह फरके दोषकों नहीं प्राप्त होंय है तैसे भागवतमे वा- मन भगवान्जीने वो कहा है। शरीरके निर्वाहमात्र भोजनादिक मति- ग्रहको ग्रहण कर्ताहूआ विद्वान् पापको नहीं प्राप्त होय है इति ॥ १९ ॥ एककालं चरेद्भक्ष न प्रतजेत विस्तरे ।। मैक्षप्रप्तको हि यतिविपयेप्वपि सजते ॥२०॥ तस्या नियममाह एककालमिति । विस्तरे द्विवाराटने वाहारादधिकानयने न.प्रसजेत संसक्तो न भवेत्तव हेतु- माहीतरान ॥२०॥ अब भिक्षामें नियम कहते हैं। दिन में एक काल भिक्षा मांग दो काल मांगने में का आहारसे अधिक मांगनेमें प्रीतिवाला नहीं होय क्योंकि मिक्षाकै लोभमें संसक्त हूजा संन्यासी विषयोमैत्री संसक्त होय है ॥२०॥ . .
(९६) वैराग्यभास्करः। याज्ञवल्क्यः। संभवे बहुगेहानां न तु तेष्वेव नित्यशः॥ नातिकमद्गुहं मोहाद्यत्र बाधो न विद्यते ॥२१॥ संभव इति। यस्मिनगरे बहुगेहानां गृहाणां संभवे सति येपु पूर्वदिवसे गतस्तेषु गृहेषु नित्यशो न गच्छेत् । बाधः सूतकादिरिति ॥२१॥ यदि भिक्षाके योग्य बहुत गृहोंके हुए जिन गृहोंमें पूर्वदिन माधुकरी मांगोथी तिन गृहमें दूसरे दिन नहीं मागे फितु नवीन नवीन गृहोंसे मांगे तथा निस गृहमें सूतकादिक दोष नहीं होय तिस गृहकों द्वेष करके उल्लघन नहीं करे इति ॥ २१ ॥ मेधातिथिः। अदुष्टापतितं साधु यतिर्यः परिवर्जयेत् ।। स तस्य सुकृतं दत्त्वा दुष्कृतं प्रतिपद्यते ॥२२॥ अतिक्रमणे दोषमाह अदुष्टापतितमिति । साधु स्वधर्म- वतिन गृहस्थ स यतिस्तस्मै स्वसुकृतं दत्त्वा तस्य गृह- स्थस्य दुकृतं पापं स्वयं प्रतिपद्यत इति ॥ २२ ॥ अब गृहके उल्लयने में दोष कहते है । जातिमें उत्तम तथा पापोंसें रहित अपने धर्ममें वर्त्तने वाले गृहस्थके गृहकों जो सन्यासी उल्लघन करे है सो संन्यासी तिस गृहस्थकों अपने पुण्य देकर तिस गृहस्थके पापोंको माप्त होय है इति ॥ २२॥ तथैव तु गृहस्थस्य निराशो भिक्षुको गतः॥ हुतं दत्तं तपोऽधीतं सर्वमादाय गच्छति॥२३ ॥ अदाने गृहस्थस्य दोषमाह तथैव त्विति । गृहिणो गृहा-
.
f
अध्यायः-७
(९७.)
निराशी भिक्षुको यतिर्गतः संस्तस्य गृहस्थस्य हुतादि
सर्वमादाय गृहीत्वा गच्छतीति ॥ २३ ॥
तैसेही गृहस्थके गृहसें संन्यासी खालीगया हुआ तिस गृहस्थके होम दान
बत गीतादिकोंक पाठका फल यह सर्व ग्रहण करके जाय है इति ॥ २३ ॥
मनुः।
यत्पुण्यफलमाप्नोति गां दत्त्वा विधिवद्गुरोः ।।
तत्पुण्यफलमाप्नोति भिक्षां दत्त्वा द्विजो गृही।॥२४॥
तदाने फलमाह यत्पुण्यफलमितिाविधिपूर्व गुरवेगां दत्त्वा
यत्पुण्यस्य फलं प्रामोति तत्फलं पतये भिक्षां दत्त्वति॥२॥
भिक्षा देनेसे गृहस्थकों फल कहिते हैं। पुरोहितकों विधिपूर्वक गौ
देफर जिस पुण्यके फलको माप्त होय है तिस पुण्यके फलकों वर्णिक
गृहस्थ संन्यासीकों भिक्षा देकर प्राप्त होय है इति ॥ २४ ।।
'यमः।
उपानही विना भिक्षुः कृत्वा भिक्षाटनादिकम् ॥
मार्गे मूत्रसमाकोणे सम्यक् मानेन शुद्धयति ॥२५॥
उपानही विना न भिक्षयदित्याह उपानहाविति । उपा-
नहीं पादत्राणो सम्यक मानेन स चेलमानेनेति ॥ २५ ॥
विना जूते से भिक्षा नहीं मागे अब यह फाहते हैं । मूत्रादिक मल-
फरके संयुक्त मार्गमें जूता पाईरेसें विना भिक्षा मागे वा किसी इतरकार्यके
नास्ते जाय तो वखों सहित म्यान करेंसे शुद्ध होय है इति ॥ २५ ॥
यसिष्ठः।
पावाणे स्थिती पादावस्पृश्यं स्पृशतो यदि।।
पादत्राणपरित्याग आचांतः शुद्धिमामुयात् ॥ २६ ॥
(.९८)
वैराग्यभास्करः।
सपादुके दोषमाह पादत्राण इति। अस्पृश्यं मलमूत्रादि-
आचांत आचमनं कृत्वा ॥ २६ ॥
जूतेसहित 'गमनेसे निषिता कहिते हैं । यदि जूता पहिरे हुए मल-
मूत्रादिकोंके साथ पादोंका स्पर्श होय तो जूता उतारकरके आचमनसे
ही शुद्धिको माप्त होय है इति ॥ २६ ॥
दत्तत्रेयः।
भिक्षाटने स्त्रियः काश्चिच्छोत्रियाणां गृहे गृहे ॥
तासां विलोकन कार्य यथा मातुः स्वसुस्तथा ॥ २७ ॥
भिक्षाटन इति । श्रोत्रियाणां वेदाध्यापकानां विप्राणां
स्वसुः भगिन्या इति ॥२७॥
वेदाध्यापकादिक गृहस्थति गृहगृहमें जो स्वीयां हैं तिनकों माधुकरी
मांगने के समे माताभगिनीकेसमान देखे इति ॥ २७ ॥
आत्मसंमितमाहारमाहरेदात्मवान्यतिः॥
अतिक्षुधितयापि वै.समाधि व जायते॥२८॥
आत्मसंमितमिति । आत्मसंमितं स्वोदरपूर्णपरिमाणं न
च न्यूनाधिकम्।न्यूने दोपमाह समाधिश्चित्तस्वास्थ्यमिति
आत्मविचारमें प्रवृत्त जो संन्यासी है सो अपनी क्षुधाफे योग्य अत्र
मांगे अधिक कम नहीं मांगे क्योंकि अतिक्षुधा फरफेवी ईश्वरध्याना-
दिकोंमें चित्तकाम नहीं होय है ॥ २८ ॥
यमः।
अनावृते विशेद्वारि गृहे नैवावृते ब्रजेत् ॥
न वीक्ष्येद्दाररंध्रेण भिक्षां लिप्मुः क्वचिद्यतिः॥२९॥
अनावृत इति । अनावृते द्वारि निरर्गलद्वारे रंध्रेण छिद्रेण
लिप्सुभिक्षेच्छुः । द्वारशब्दो हलंतोपि ॥ २९ ॥
अध्यायः-७
.
भिक्षाको इच्छावाला संन्यासी सुले. किवाड गृहोंमें प्रवेश करे, कि-
वाढलगे गृहोंमें नहीं प्रवेश करे तथा द्वारके छिद्रों मेंबी नहीं देखे इति।२९॥
मेधातिथिः।
अकार्पण्यं तु बन्नं मन्यते यत्र मानवाः ॥
निरीक्ष्यते त्वनुद्विग्नास्तगृहं यत्नतो ब्रजेत् ॥३०॥
अकार्पण्यमिति । अकार्पण्यं कर्यतारहित बन्नं भूर्यन्नं .
यन्त्र लभ्यते मन्यते सत्कारं कुर्वति अनुद्विग्ना उद्वेगरहिता
इति ॥ ३० ॥
जिस गृहमें कृपणतासे रहित बहुत अन मिले है तथा जिसगृहमें पुरुष
.मान करें है तथा प्रीतिपूर्वक देखें हैं तिस गृहमें अवश्य भिक्षाके वास्ते
जाय इति ॥ ३० ॥
शौनकः।
पीडयित्वापि स्वात्मानमल्पानं संभयच्छति ॥
सा भिक्षा हिंसता.ज्ञेया ताशी वयेद्यतिः॥३॥
पीडयित्वेति। स्वात्मानं पीडयित्वा स्वादारसंकोचेन
ताशी हिंसायुक्तामिति ॥ ३१॥
जोगृहस्थ अपने आपको कष्टदेके अल्पान देय है सो मिक्षा हिंसासंयुक्त
जाननी ऐसी भिलाकों संन्यासी नहीं ग्रहण फरे ॥ ३१ ॥
पंचाहं सप्तराचं वा यत्रं भिक्षा न लभ्यते ।।
तगृहं वर्जयेद्भिक्षुश्चांडालगृहवत्सदा ॥ ३२॥
पंचाहमिति । पंचाहं पंचदिवसं यत्रं गृहे ॥ ३२॥
पांच दिन वा सप्तरानितंक निस गृहमें भिक्षा नहीं मिले तिस गृहकों
चांडालोंके गृहसमान सदा संन्यासी त्यागे इति ॥ ३२ ॥
अध्यायः-७ अंगिराः। प्रतिग्रहं न गृहीयान चैवान्यं प्रदापयेत् ॥ प्रेरयेद्रां तथा भिक्षुर्न स्वमेऽपि कथंचन ॥ ३५॥ प्रतिग्रह मिति । भिक्षामात्रादन्यं प्रतिमहं न ग्रहीयात अन्य प्रति तावन्मानमपि न प्रदापयेत् न दद्यात् भो देव- दत्त त्वमस्मै भोजनं देहीत्येवं न प्रेरयेदिति ॥ ३५ ॥ भिक्षामात्रसे अधिक मतिमह संन्यासी नही ग्रहण करे तथा इतर पुरुषोंकों आप भिक्षामात्रबी नहीं देय. तथा इतर साधु ब्राह्मणके वास्ते गृहस्थोंकों कबी नही मेरे इति ॥ ३५ ॥ . जाबालः। अन्नदानपरो भिक्षुर्वस्त्रादीनां च संग्रही। उभौ तौ मंदबुद्धित्वात्पूतिनरकशायिनी ॥३६॥ तहाने दोषमाह अन्नदानपर इति विभिः । पूतिनाम- नरकके शायिनो भविष्यत इति शेषः ॥३६॥ अब तिसके दानमें तिसकों दोष फहिते हैं तीन श्लोकों करके । जो संन्यासी अन्नदान करे है तथा जो संन्यासी वस्त्रादिकोंका संग्रह करे है ते दोनो मंदबुद्धिवाले होनेसे दुर्गघियुक्त नरकको मात होतेहैं इति॥३६॥ माधुकर समाहत्यं ब्राह्मणेभ्यो ददाति यः॥ स याति नरकं विप्रो.भोक्ता चांद्रायणं चरेत् ॥ ३७॥ माधुकरमिति । यो यतिः स यतिर्नरकं याति भोक्ता विप्रश्च चांद्रायणं शुद्धयर्थ चरेदिति ॥ ३७॥ जो संन्यासी माधुकरी ल्याकरके ब्राह्मणोंके ताईहये है सो संन्यास तो नरककों नाय है और संन्यासीकी माधुकपी गाडेकाया शुद्धिके वास्ते चांद्रायणवत करे इति ॥ ३७॥ KIRPART. VIDYA 22643 (१०२) वैराग्यभास्करः। अन्नदानपरों भिक्षुश्चत्वारि हंति दानतः ।। दातारमन्नमात्मानं यस्मै चानं प्रयच्छति ॥३८॥ अन्नदानपर इति । येन यतयेनं दत्तं तं दातारं हति नरकं प्रापयति अन्नस्य हननं निरादर इति ॥ ३८ ॥ अग्रदान करनेवाला संन्यासी चारोंकों नष्ट करे है एक तो जिस गृहस्थसें अन्न ल्याकरके दान कराया, दूसरा अंगकों, तीसरे अपने आपकों, चौथा जिसके तांई दान देय है इति ॥ ३८ ॥ पराशरः। यतीनामातुराणां च वृद्धानां दीर्घरोगिणाम् ॥ . एकान्ने नैव दोपोऽस्ति एकस्यापि दिने दिन॥३९॥ • आपद्येकस्थाप्यन्नग्रहणे नैव दोपोस्तीत्याह यतीना- मिति त्रिभिः । एकगृहस्थस्यैकस्मिन्दिवसेंऽन्नग्रहणे दोषो नास्ति एकगृहस्थस्य दिने दिने सदेवानग्रहणेऽपि च दोषो नास्तीति ॥ ३९॥ आपदाकालमें एकके अन्नग्रहणमेंबी दोष नहीं है अब यह कहिते हैं तीन श्लोकों करके । व्याकुलचित्त तथा वृद्ध तथा चिरकालके रोगी संन्यासीयोंकों एक गृहस्थके एक दिन अन्नके ग्रहण, दोष नहीं है तथा एक गृहस्थका अन्न नित्य ग्रहण करनेमेंबी दोष नहीं है इति ॥ ३९ ॥ क्रतुः। सुजीणोंऽतिकृशो योगी देशांताद्विकलेंद्रियः ।। पुत्रमित्रगुरुभ्रातृपत्नीभ्यो भैक्षमाहरेत् ॥ ४०॥ सुजीर्ण इतिासुजीणों तिवृद्धारोगादिनातिकृशो.योगी यतिः देशांतात देशभ्रमणेन व्याकुलेंद्रिय इति ॥ ४० ॥ अतिवृद्ध तथा रोगादिकों करके दुर्वल तथा देशोंमें विचरणसें व्याकु- .
अध्यायः-७
( १.३)
लेंद्रिय संन्यासी पुत्र मित्र पुरोहित भ्राता अपनी स्त्रीसें भिक्षाकों ग्रहण
करलेय इति ।। ४० ॥
अयाचितं यथालाभं भोजनाच्छादन भवेत् ॥ .
निमंत्रितोऽथवाऽश्नीयात् स्वगुणं न प्रकाशयेत् ४३
तत्रापि तेभ्यो न याचयेदित्याह अयाचितमिति । स्व-
गुण विद्यादि तेभ्यो न दर्शयेदिति ॥४१॥
तिन पुत्रादिकोंसेवी याचना नही फरे अव यह कहिते है। याचनासे
विना निमत्रिण कराहा वा ईश्वरफी इच्छासें जो भोजन वस्त्रका लाभ
होय सो ग्रहण करे परंतु अपने गुणोंको भोजनादिकोके वास्ते मकट नहीं
करे इति ॥ ४२ ॥
दत्तात्रेयः।
कृते देशं त्यजेद्रामं त्रेतायां द्वापरे कुलम् ॥
कारंतु कलौ दुष्टं त्यक्त्वा भैक्षं समाचरेत्॥४२॥
ननु यदुक्तं शुद्धस्यान्नं गृहीयान्न दुष्टस्येति कलौ दुष्ट-
बहुत्वात्कथं कुर्यादित्याशंक्याह कृत इति । कृते सत्ययुगे
यस्मिन्देशे दुष्टो भवेतं देशं त्यजेत् । त्रेतायुगे यस्मिन्प्रामे
तद्भवेत्तं प्रामं त्यजेत् । द्वापर यस्मिन्कुले दुष्टो भवेत्तं कुलं
त्यजेत् । कलियुगे केवलं दुष्टं त्यक्त्वा भैसमाचरेदिति४२
प्रश्न-पूर्व जो कथन कराया कि शुद्ध पुरुषका अन्न ग्रहण करे दुष्टका
नहीं करे और कलियुगमें दुष्टोंकों बहुत होनेसे कैसे देहका निर्वाह करे ।
उत्तर । सत्ययुगमें निस देशमें दुष्ट होय तिस देशकों त्याग देय, त्रेता-
युगमे जिस ग्राममें दुष्ट होय तिस ग्रामको त्याग देय, दापरमें जिस कुल-
में दुष्ट होय तिस कुलको त्याग देय , कलियुगमें तो पापकर्म करनेवाले
दुष्टपुरुषका त्याग करके इतर तिसके पिता भ्रातादिक बांधवोंमें भिक्षा
ग्रहण करलेय इति ॥ ४२ ॥
(९०४)
वैराग्यभास्करः।
मनुः।
नोच्छिष्ट कस्यचिद्दद्यान्नाद्याच्चैव तथांतरः ॥
न चैवाह्यशनं कुर्यात्र चोच्छिष्टः कचिद्वजेत् ॥ १३ ॥
नोच्छिष्टमिति । संतरा भिक्षाटनात्पूर्व नाद्यान्नाश्री-
यात आयहशनं न कुर्यादिति ॥ ४॥
अपना नूटा किसीफों नहीं देय तथा आपनी फिसीका मूंटा नहीं साय
तथा माथुफरीफे मांगने पूर्व करू नहीं साय तथा बहुत भोमनरी
नहीं फरे तथा जूठे हस्त मुरा हुभा फली गमन नहीं परे इति ॥ १३ ॥
अधिः।
करे कर्पटके चैव आयसे ताम्रभाजने।
भुंजन्भिक्षुर्न लिप्येत लिप्यते गृहमेधिनः ॥४४॥
अध भिक्षापाप्राण्याह कर इति । गृहस्थानामायसादि-
पापु गति(जन्न लिप्यंत न दुप्यति गृहमधिनो गपस्था.
स्तु सेषु करादिपु भुजानो लिप्पते दुप्पंनि कर्पटफे परे
आयसे लोदमय इति ॥ ४४ ॥
भर भिशापोग्य पात्र पहित हैं। अपने हरनमें तय गरवमें मा गृह-
र टोह तापये पायमें संन्यासी भोमन कमाइमा दोपको नहीं माप्त
होप है और गृहस्पोक हलादिमि भोजन करने में दोषको मामा
होपोनि ॥ १४॥
पितामहः।
सौवर्णलोटरोप्पेषु ताम्राघसमयेषु च ॥
अनभिक्षुनं दुप्येत दुप्यते तु परिग्रहात् ॥१५॥
मोषणलोहगेपपिति । आममये पाम दुप्पो
तु मां सोयणोदिपायाणां परिमहासंग्रहादिति ॥ ४५ ॥
. अध्यायः-७ (१०५) सुवर्ण लोह रुपा तामादिक सर्वधातु शिलाके पात्रमें भोजन का हुआ संन्यासी दोषकों नहीं प्राप्त होय है दोष तौ.तिन सुवर्णादिक पात्रोंके ग्रहण करनेसे होय है इति ॥ ५ ॥ याज्ञवल्क्यः। यतिपाचाणि मृद्वेणुदालाबुमयानि च ॥ सलिलं शुद्धिरेतेपां गोवालेश्वावधर्पणम् ।। ४६॥ यतिग्रहणयोग्यपात्राण्याह यतिपात्राणीति । मृत्तिका- वंशकाष्ठतुम्बिकामयानि एषां पात्राणां जलेन शुद्धिर्भवति 'अवघर्षणं तक्षणम् अशुद्ध'नाधिक्येन त्रयाणां ग्रहणम्४६॥ अब संन्यासीके ग्रहणकरनेयोग्य पात्र कहिते हैं। मृत्तिकाकापात्र बांसकापात्र काष्ठकापात्र तूंबा यह चार संन्यासीके पात्र हैं इनकी शुदि जलकरके धोनेंसें होय है वा गौके पुच्छके बालोंके स्पर्श करके; यदि विशेष अशुद्धि होय ती छोलनेसें शुद्ध होय है ॥ ४६ । अत्रिः। श्वकाकगर्दभैरुष्ट्रेवुकैर्वानरस्तथा। चांडालपतितःस्पृष्टं यतिः पात्रं विसर्जयेत् ॥१७॥ अत्यन्ताशुद्धौ पानं त्यजेदित्याह श्वकाकगर्दभैरिति । गर्दभैः खरैः जम्बुकैः शृगालः ॥ ४७॥ अत्यंताशुद्धिके हुए पात्रको त्याग देय अब यह कहिते है । श्वान काक सर ऊंट गीदड वानर चांडाल इत्यादिक औरबी नीचमातिवा- लोंके साथ यदि पानफा स्पर्श होय तो संन्यासी पात्रको त्यागदेय ॥४७॥ मार्जारमक्षिकाकीटपतंगकृमिदर्दुराः॥ मेध्यामध्यं स्पृशंतोऽपि नोच्छिएं मनुरब्रवीत् ४८॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे यतिधर्मपुभिक्षाभेद- वर्णनं नाम सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ .
वराग्यभास्करः।
( १०६)
मार्जारो बिडाल दर्दुरो मंडूका मेध्यामेध्यं शुद्धाशुद्ध-
मेतेषां स्पर्शेपि पात्रान्नोर्नेवाशुद्धिरित्यर्थः ॥ ४८॥.
इति श्रीवैराग्यभास्करसंस्कृतव्याख्यायाँ
सप्तमोऽध्यायः॥ ७॥
बिल्ली मक्षी कीट पतग तथा अन्नका कीट मेंडक यह जीव यद्यपि
शुद्धाशुद्ध पदार्थोंको स्पर्श करेषी है तो वी इनके स्पर्शसें अन्न वा पात्र-
की अशुद्धि मनुनी नही कहिते भये हैं इति ।। ४८ ॥
इति श्रीवैराग्यभास्करभाषाटीकायों
सप्तमोऽध्याय समाप्त. ॥ ७ ॥
श्रीभागवते।
विभृयायद्यसी वासः कौपीनाच्छादनं परम् ।।
त्यक्तं न दंडलिंगादेरन्यत्किचिदनापदि ॥ १ ॥
अथ विधिनिषेधात्मकसंकीर्णसंन्यासधर्मानाह विभृ-
यादिति । संन्यासं कृत्वा दिगम्बरे असमर्थः सन् यद्यसो
यतिर्वासो वयं विभूयात् धारयेत् तदा यावता वस्त्रेण को-
पीनमाच्छाद्यते तावन्मानं दंडलिंगादेर्दडकापायवखादेर
न्यत्संन्यासकाले यत्त्यक्तं तदनापदि न गृहीयादिति ॥१॥
अब विधि निषेध रूपमिलेहुए सन्यासके धमाकों फहिते है। संन्यास
करके यदि नगन रहिनेमें असमर्थ हुआ पर ग्रहणकरे तो कोपीनकों
आच्छादन करनेवाला पटिररन रसे दड तथा कापाय वनसें पिना नो
. सन्यास करने समे धनादिक त्यागेथे तिनकों विना आपदासे नही ग्रहण
फरे इति ॥ १॥
नासच्छापुं सजेत नोपजीवेत जीविकाम् ॥
वांदवादास्त्यजेत्तकीन्पा के च न संश्रयेत् ॥ २॥
अध्यायः-८ । ( १०७) नासच्छास्त्रविति । असच्छास्त्रेषु न्यायज्योतिपादियु न सज्जेत न पठेत् जीविका नक्षत्रविद्यादिपूर्ति वादवादान अल्पवितंडादिरूपान्'कमपि पक्ष भेदाभेदादि विवादाय न संश्रयेत् नाश्रयेदिति ॥२॥ असत्यवस्तुके कथनकरनेवाले न्यायज्योतिपादिक शास्रोंको नहीं पटे तथा वैयंगी आदिकोसे जीविकावी नही करे तथा जल्प वितहा- युक्त तर्कोकोपी त्यागे तथा विवादके वास्ते किसी भेदाभेदाफिक पक्ष- कों ची नही अगीकार करे । अपने मतकी सिद्धिवास्ते जो शास्त्रार्थ करा- नाय है सो जल्पवाद है और जिस शाखार्थमे न अपने न दूसरेके मतकी सिद्धि होय सो वितडावाद है इति ॥ २ न शिष्याननुवधीयाद्रंथानैवाभ्यसेद्रहून् । न व्याख्यामुपयुंजीत नारंभानारभेत्क्वचित्॥३॥ न शिप्यानिति । बहून शिप्यान्नानुबध्नीयार नैवकुर्यात, बहून प्रथानपि नैवाभ्यसेत् न च पठेत् न च व्याख्यामुपयु- जीत कथा न कुर्यालोभायेति शेष, आरंभान्मठादिव्या- पारान् ॥ ३॥ बहुत चेले नहीं करें तथा बहुत अधोंकोंबी नही पढे तथा लोभके वास्ते कथावी नहीं करे तथा मकान बगौचा आदिकोका आरभवी नहीं करे इति ॥ ३॥ विष्णुस्मृतिः। वानप्रस्थगृहस्थाभ्यां प्रीतिं यत्नेन वर्जयेत् ।। पामांते निर्जने देशे नित्यं कृतनिकेतनः॥४॥ वानप्रस्थगृहस्थाभ्यामिति । मामात मामाद्वहिः कृतं निकेतनं निवासालयो येनेति ॥४॥ .
.
(१०८)
वैराग्यभास्करः।
वानमस्य तथा गृहस्थों के साथ भीतिको त्यागे ग्रामसें चाहिर एकांत-
स्थानमें नित्यही निवास करे इति ॥ ४ ॥ -
वृद्धानामातुराणां च भीरूणां संगवर्जितम् ।।
ग्रामे वाथ पुरे वापि वासो नैकन दुष्यति ॥६॥
तत्तु समर्थान्मत्युक्तमधूनाउसमर्थान्मत्याह वृद्धानामिति ।
आतुराणां रोगादिभिर्याप्तानां वनवासाद्भीरूणां युवत्या-
दिसंगरहितमेकन मामे वा पुरे घासो नैव दुप्यतीति ॥५॥
पूर्वोक्त वाक्य समाप्रति जानना अब असमति कहिते हैं। जो वृद्ध
सन्यासी हैं तथा रोगादिकों करकेदुखी हैं तथा वनके निवाससे भयमा-
ने हैं तिनकों कुसंगसेरहित याम वा शहिरमें एकत्र निवास दोपवाला
नहीं हे इति ॥ ५ ॥
अंगिराः।
न तीर्थसेवी चात्यंतो नोपवासपरो यतिः॥
न चाध्यापनशीलः स्यन्न व्याख्यानपरो भवेत्६॥
न तीर्थसेवीति । आत्मविचारं परित्यज्यान्यसाधनेषु
प्रीति न कुर्यादिति भावोऽक्षरार्थस्तु स्पष्टः॥ ६॥
अत्यंत तीर्थवासीवी न होय तथा एकादशी आदिक प्रतोंकावी हट नहीं
रसे तथा विद्याके पढाने में थी अत्यंत तत्पर नहीं होय तथा सदा कथा
करनेमेंनी तत्पर नहीं होप तात्पर्य यह है कि आत्मविचारफों त्यागफे
इतर साधनोंमें मीति नहीं फरे इति ॥ ६ ॥
ऋतुः।
दाप्ती दासं गृई यानं गोभूधान्यं धनं रसार )
प्रतिगृह्य यतिराम हन्यात्कुलशतत्रयम् ॥७॥
अध्यायः-८ , दासीमिति यानमन्वादिसर्ववादन भूः पृथिवी धा- न्यमामान रसान् घृतादीन आमं हन्यादामहननसमदोपं लमेत स्वकुलशतत्रयं हन्याचति ॥ ७ ॥ दासी दास गृह घोडा आटिक असवारी गौ पृथिवी चामलादिक कच्चा अन्न धन वृत्तादिक रस इन सर्व वस्तुओमसे किसी एककोयी ग्रहण करके सन्यासी ग्राममारेके दोषको माप्त होय है तथा अपनी तीनशत कुलको नरकको मात करे है इति ॥ ७ ॥ पुष्पशाखापल्लवं च फलमूलतृणादिकम् ॥ भन्यादि यस्तु संन्यासी नरके पतति ध्रुवम्।। ८॥ पुप्पशाखापल्लवनिति भिज्यात द्वैधीकरोति भुवं निश्चये- नति ।। ८॥ पुष्प शाखा पत्र फल मूली भारिक मूलतृण इत्यादिक स्थावर मात्रकों जो सन्यासी तोडे है सो निश्चय कर नरकमे पडे है ॥ ८॥ अगिरा। क्षेत्रं गावो हिरण्यं च यतेर्यस्य परिग्रहः ॥ तादृशं कल्मपं दृष्ट्वा सचेलो जलमाविशेत् ॥९॥ स्वधर्मत्यागिनो यतेर्दर्शनमपि दुरितकरमित्याह क्षेत्र- मिति बिभि । क्षेत्रं भूमिः हिरण्यं सुवर्ण सर्वधातनामुप- लक्षणम् परिग्रहः संग्रहः कल्मष पतितमिति ॥९॥ अपने धर्म त्यागनेवाले सन्यासीका दर्शनमात्री पाएके देनेवाला है तीन सोकों करके जब यह काहिते है । पृथिवी गौ सुवांटिक पातु निस संन्यासीकै सग्रह है तिस पासोपों देसके सहित वसोंके मान करे . .
(११) वैराग्यभास्करः ।। हारीतः।. छेदने भेदने पाके यतिर्यस्तु प्रवर्त्तते ।। तादृशं कल्मपं दृष्ट्वा प्रेतशोचं विधीयते ॥ १०॥ छेदन इति।छेदने काष्ठादीनां छिद्रकरणे भेदने तेषां खंड- खंडकरणे प्रेतं मृतं स्पृष्ट्वा यच्छौचं क्रियते तत्कुर्यादि- स्पर्थः॥ १० ॥ काठोंके छेद करने में तथा तिनोंके टूक टूक करनेमे तथा अन्नके पका- नेमें जो संन्यासी प्रवृत्त होय है तिस पापीकों देखके मेताच करे अर्थात त मृतशरीरको. स्पर्श करके जो स्नानादिक शौच करानायहे तिसकों करे इति ॥ १०॥ अंगिरा। विधवां कंचुकोपेतां सघवां कंचुकं विना ॥ यति च कंचुकोपेतं दृष्ट्वा चक्षुनिमीलयेत् ॥ ११ ॥ विधवामिति । विधवा मृतभर्तृकां सधवां जीवदर्तृ- को कंचुकं चोलंकमिति ॥ ११॥ कुडती पहिरी हुई विधवा खीकों देसके तथा पतिवाली स्त्रीकों कुह- तीसें विना देखके तैसे संन्यासीको कुडती पहिरा हुआ देखके देखनेवा- ला अपने नेत्रोंकों मूंदलेय इति ॥ ११ ॥ भारते । न शिल्पजीविका जीवेद्धिरण्यं नैव कामयेत् ॥ न द्वेष्टा नोपदेष्टा च भवेदेवं निरुपस्कृतः ॥ १२॥ न शिल्पजीविकामिति । गीतनृत्यादिकं यत्कर्म तच्छि- रूपं भित्त्यादी चित्रलेखनं वा हिरण्यं सुवर्ण निरुपस्कृतो- निरुपस्कर इति ॥ १२॥ .
अध्यायः-८ - ( १११) गीतनृत्यादिक करके जीविका नही करे तथा सुवर्णकीबी इच्छा नहीं करे फिसीके साथ देप.नहीं करे उपदेशकरनेवाला आचार्यबी नहीं बने इस प्रकार सर्व अनात्मसामग्रीसें रहितहोय इति ॥ १२ ॥ कपालं पक्षमूलानि कुचैल्यमसहायता॥ उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षुलक्षणम् ॥ १३ ॥ कपालमिति । कपाल वेण्वादीनां पात्र वर्षातपनिय- त्यर्थ वृक्षमूलानि कुचैल्य गैरिकारजितवस्त्रमिति ।। १३ ॥ तूबा आदिक पात्र तथा वर्पा धूपकी निवृत्तिवास्ते वृक्षोंके नीचे वास गेरू करके रगा हुआ वस्त्र तथा दूसरे की सहायताका त्याग मित्र- शत्रुभावकों त्यागके सर्नजीवोंक तरफसें उदासीन रहिना यह पांच प्रकारका सन्यासीका चिन्ह है इति ॥ १३ ॥ मेधातिथिः। स्थावरजंगमवीजान्योप, विपमायुधम् ।। ज्यौतिपंच पडेतानि त्यजेन्मूत्रपुरीपवत् ॥१४॥ स्थावरजगमबीजानीति स्थावराणामलाब्वादीनां बीजा- नि जंगमवीजानि शुकवावरादीना पोता. पुरीषं विष्ठति १४ तूचे आदिकॉका बीन तथा तोता बदरादि नगम औषधी जमालन गोटादिकविष तथा कुठारादिक शस्त्र ज्योतिषशास्त्र इन पद वस्तुको मूत्रविष्ठाको न्याई सन्यासी त्यागे इति ॥ १४ ॥ अविः। कौपीनयुगलं कंथा दंडमेकं परिग्रहः ॥ यतः परमहंसस्य नाधिकं तु विधीयते ॥ १५॥ कोपीनयुगलमिति । अधिकवस्त्रादीनां सग्रहो न वि- धीयते शास्त्रेषु न कथ्यत इति ॥ १५॥ .
(११२) वैराग्यभास्करः। दो कोपीन तथा गोदही एक दड इतना संग्रह परमहस संन्यासी को कहा है इससे अधिक वस्त्रादिकोंका सग्रह शास्त्रम नहीं क्थन करा इति ॥ १५॥ यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहः । नरकं रौरवं गत्वा तिर्यम्योनिपु जायते ॥ १६॥ अधिकग्रहणे दोपमाह यदिवेतिातिर्यक् सादिरिति ॥१६॥ अब अधिक ग्रहणमे दोप कहिते है । यदि, पूर्वोक्त तिन तीनवस्तुसें अधिक धन वस्त्रादिक रागसे ग्रहण करे है तो रौरवनाम नरकको माप्त होकर पश्चात् सादिक तिरछी योनियोंमे जन्मे है इति ॥ १६ ॥ विशीर्णान्यमलान्येव चैलानि ग्रथितानि तु ॥ कृत्वा कंथा बहिवासो धारयेद्धातुरंजिताम् ॥ १७॥ तर्हि किं नावराणां कांधारयेन्नेवमित्याह विशीर्णा- नीति । विशीर्णानि जीर्णानि धातुरंजितां गैरिकरंजिता- मिति ॥ १७॥ सो गोदडीची नवीनवस्रोंकी नहीं बनाय कितु फटे पुराणे वस्त्र जल- करके शुद्ध करेहूए सीवके गोदडी यनायके गेरूमे रंगके ऊपर धारण करे इति ।। १७ ॥ अनिः। न स्नानमाचरेद्भिक्षुः पुत्रादिनिधने श्रुते ॥ पितृमातृक्षयं श्रुत्वा नात्वा शुद्धयति सांवरः।। न कुर्यात्सूतकं भिक्षुः श्रादपिडोदकक्रिया:॥१८॥ ननु स्वात्मरक्षार्थ तु भिक्षाकथामात्रं भवतु नवाधिक- मपेक्षते किं च पित्रादिमृते तेषां पारलौकिककर्मार्थ तु हिरण्याापस्करमपेक्षत इत्याशंक्य तेषां मृते न किंचिदपि .
अध्यायः-८ (१९३) यतिना करणीयमित्याह न स्नानमिति । पुत्रादीनां निधने मरणे श्रुते यतिः स्नानमात्रमपि न कुर्यादधिकं तु कुतः। मातापित्रोः क्षयं मरणं श्रुत्वा सचैलनानमात्रं कुर्यान्न पिंडादीनिति ॥ १८॥ मन-अपने शरीरको रक्षावास्ते तो भिक्षा कंथा मात्रही बहुत है अधि- ककी कडू आवश्यकता नहीं परंतु पिताआदिकोंके मरे हुए तिनकी क्रिया पिंड के वास्ते तो सर्वसामिनी चाहिती है। उत्तर । तिनके मरे पश्चात् संन्यासीकों कछूवी पिंडादिक कर्तव्य नहीं है अब यह कहते हैं। मातापितासे इतर पुत्रादिबांधवोंका मरण श्रवण करेहूए स्नानमात्र क्रियावी नहीं करे और मातापिताका मरण श्रवण करके केवल सहित वोंके स्नानमात्रसेही शुद्ध होय है और अधिक तिनके निमित्त मूतफ रखना श्राद्ध करना गयाआदिक तीयों में पिड तिलांजली आदिफ कोई बी लिया संन्यासी नहीं करे इति ॥ १८ ॥ दत्तात्रेयः। जायाभ्रातृसुतादीनां बंधूनां च शुभाशुभम् ॥ दृष्ट्वा श्रुत्वा न कंपेत शोकहौ त्यजेद्यतिः॥ १९॥ जायाभ्रातूंमुतादीनामिति । जाया भार्या शुभाशुभं सुखदुःखौ श्रुत्वा हर्षशोको त्यजेत तौ दृष्ट्वा न कंपेत मनसि क्षोभं न कुर्यादिति ॥ १९॥ स्त्री भ्राता पुत्रादिक वांधवों के सुखदुःख को श्रवण करके हर्ष शोक नहीं करे तथा तिनके सुखदुःखकों देखके संन्यासी मनमें क्षोभ नहीं करे इति ॥ १९ ॥ अविः। अश्रुपातं यदा कुर्याद्भिक्षुः शोकेन चादितः॥ योजनानां शतं गत्वा तदा पापात्प्रमुच्यते ॥ २०॥ . ८ (११२) वैराग्यभास्करः। दो कौपीन तथा गोदडी एक दंड इतना संग्रह परमहंस संन्यासी को कहा है इससे अधिक वस्त्रादिकोंका संग्रह शास्त्रमें नहीं कथन करा इति ॥ १५ ॥ यदि वा कुरुते रागादधिकस्य परिग्रहः।। नरकं रौरवं गत्वा तिर्यग्योनिपु जायते ॥१६॥ अधिकग्रहणे दोषमाह यदिवेतितिर्यक् सादििित ॥१६॥ अब अधिक ग्रहणमें दोप कहिते हैं । यदि, पूर्वोक्त तिन तीनवस्तुएँ अधिक धन वस्त्रादिक रागसे ग्रहण करे है तो रोरवनाम नरकको माप्त होकर पश्चात् सादिक तिरछी योनियोंमे जन्मे है इति ॥ १६ ॥ विशीर्णान्यमलान्येव चैलानि ग्रथितानि तु ।। कृत्वा कंथा बहिर्वासो धारयेद्धातुरांजिताम् ॥ १७ ॥ तर्हि किं नवावरांणां कंथाधारयन्नवमित्याह विशीर्णा- नीति । विशीर्णानि जीर्णानि धातुरंजितां गैरिकरंजिता. मिति ॥ १७॥ सो गोदडीबी नवीनवस्त्रोकी नहीं बनाय कितु फटे पुराणे वस्त्र जल- करके शुद्ध करेहूए सीवके गोदडी वनायके गेरूमें रंगके ऊपर धारण करे इति ॥ १७॥ अत्रिः। न स्नानमाचरेद्भिक्षुः पुत्रादिनिधने श्रुते ॥ पितृमातृक्षयं श्रुत्वा स्नात्वा शुद्धयति सांवरः॥ न कुर्यात्सूतकं भिक्षुः श्रादपिंडोदकक्रियाः॥१८॥ नतु स्वात्मरक्षार्थ तु भिक्षाकंथामा भवतु नैवाधिक- अपक्षते किं च पित्रादिमृते तेषां पारलौकिककार्थ तु हिरण्याद्युपस्करमपेक्षत इत्याशंक्य तेषां मृते न किंचिदपि
अध्यायः-८
A
यतिना करणीयमित्याह न मानमिति। पुत्रादीनां निधने
मरणे श्रुते यतिः नानमात्रमपि न कुर्यादधिकं तु कुतः।
मातापित्रोः क्षयं मरणं श्रुत्वा सचैलन्नानमानं कुर्यान्नतु
पिंडादीनिति ॥ १८॥
मन-अपने शरीरको रक्षावास्ते ती भिक्षा कथा मात्रही बहुत है अधि-
कुकी कडू आवश्यकता नहीं परंतु पिताआदिकोंके मरे हूए तिनकी
क्रिया पिंडके वास्ते ती · सर्वसामिग्री चाहिती है । उत्तर । तिनके मरे
पश्चात संन्यासीकों कछुवी पिंडादिक कर्तव्य नहीं है अब यह कहते हैं।
मातापितासे इतर पुत्रादिवांधवोंका मरण श्रवण करहूए स्नानमात्र
कियात्री नहीं करे और मातापिताका मरण श्रवण करके केवल सहित
पर्षकि लानमात्र ही शुद्ध होप है और अधिक तिनके निमित्त भूतक
रसना श्राद्धकरना गयामादिक नीयोंमें पिंड तिलांगली आदिक कोई
वी किया संन्यासी नहीं करे इति ॥ १८ ॥
दत्तात्रेयः।
जायाभ्रातृसुतादीनां वधूनां च शुभाशुभम् ॥
दृष्ट्वा श्रुत्वा न कंपेत शोकहो त्यजेद्यतिः॥ १९॥
जायामासुत्तादीनामिति । जाया भार्या शुभाशुभं
सुखदुःखौ श्रुत्वा हर्षशोको त्यजेत तो हट्वा न कंपेत मनसि
क्षोभं न कुर्यादिति ॥ १९॥
खो भाता पुत्रादिक बांधवों के सुखदुःख को श्रवण करके हर्ष शोर्क
नहीं करे तथा तिनके सुखदुःखकों देसके संन्यासी मनमें क्षोभ नहीं
फरे इति ॥ १९ ॥
अत्रिः।
अश्रुपातं यदा कुर्याद्भिक्षुः शोकेन चार्दितः॥
योजनानां शतं गत्वा तदा पापात्प्रमुच्यते ॥२०॥
( ११४) वैराग्यभास्करः। शोके कृते प्रायश्चित्तमाह अश्रुपातमिति । बंधूनां दुःख- जन्यशोकेनार्दितः पीडितः ।। २० ॥ अब शोक करनेसें प्रायश्चित्त कहिते हैं । बांधर्वोक दुःखनन्य शोक करके दुःखी हुआ संन्यासी यदि नेत्रोंमें जल त्यागे तब शतयोजन मार्ग गमन करके तिस पापसें छूटे है इति ॥ २० ॥ दत्तात्रेयः। इशानिऐपु भोगेपु व्यसनाभ्युदयेपुच ।। उपशांतां वदेवाचमपि पाहतो, भृशम् ॥२१॥ इष्टानिष्टेविति । व्यसनाभ्युदयेषु दुःखविद्यादिदैवीपु- संपत्सु उपशांतां दैन्याभिमानरहितां भृशमतिशये- लेति ॥२१॥ वांछित अवांछित अन्नादिक भोगोंके प्राप्त हुए तथा दुःस और वि- यादिक देवी संपत्तीके प्राप्त हूएवी शांत बाणी चोले चाहे सेंकडे बाणों करके अतिशय करके हनन करा हुआ बी होय अर्थात् दुःखकालमें क्रोध नहीं करे विद्यादिकोंकी प्राप्ति कालमें अहंकार नहीं करे इति २१॥ सत्यां वाचमहिनां च वदेदनपवादिनीम् ।। अतिवादांस्तितिक्षेत अनृशंसामपैशुनाम् ॥ २२ ॥ सत्यमिति सत्यां वाचं वदेत् । कथंभूताम हिंस्रा हिंसार- हिसामनपवादिनीं निंदावर्जितोमनृशंसामरांमपशुनां परस्मै परदोपकथनशून्यामिति ।। २२ ।। सत्य तथा हिंसासे रहित परनिदासे रहित मूरतासे वनित परदोपों- के कथनसे रहित बाणीकों बोले तथा मल्पवितंडादिक अतिवादोंकों नहीं करे इति ॥ २२॥ मनुः। सत्यं ब्रूयात्प्रियं ब्रूयान्न ब्रूयात् सत्यमप्रियम् ॥
अध्यायः-८
(११५)
प्रियं च नानृतं ब्रूयादेप धर्मः सनातनः ॥ २३ ॥
सत्यमिति । यद्वाक्यं सत्यं प्रियं च तव्यावदेत् यत्स-
त्यमस्ति चेदाप्रियं तन्न बूयात् यत्प्रियमस्ति चेदनतमसत्यं
तदपि न यादिति योजना ।। २३ ।।
जो वास्य सत्य है तथा दूसरेकों प्यारावी लगे है तिस वाक्यको
बोले और जो वास्य सत्य तो है परंतु प्रिय नहीं है तिसको नहीं बोलें
तथा जो वाक्य टूमरेको मिय तो लगे है परंतु असत्य है तिसकोंबी
नहीं बोले यह सनातनधर्म है इति ॥ २३ ॥
हटिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिवेजलम् ॥
सत्यपूतां वदेवाचं मनःपूतं समाचरेत् ॥२४॥
दृष्टिपूतमिति । मनो यत्कर्मशुद्धं मन्येत्तं मनःपूतं कर्म
समाचरेत्कुर्यादिति ॥ २४ ॥
दृष्टि फरके शुद्धमार्गमें पाद घरे अर्थात् नीचे पृथिवीमें देसरके पाद-
घरे निसरों जीव नहीं मरें तथा बरखकरके उनेहए शुद्ध जलकों पान
करे सत्य बोलनेसेंही वाणीकी शुद्धि होय है तांते सत्यकरके शुद्धवाणी-
फों योले मन जिस फर्मकों श्रेष्ठमाने तिस फर्मकों करे । प्रश्शा चोर जा-
रवी अपने फर्मफों मनसे विचार केही फरहें किंतु फर्म तिनफा अशुद्ध
है तांत मन फरके विचारा हुआ फर्म शुद्ध नहीं है । उत्तर । चोर नार-
वो अपने कर्मों मन करके अशुभ जानते हुए वी ममाद करके पुनःति-
सी फर्मको फरें हैं पयोंकि तिननि चोरीकनारीफा दंड अनेक वार
भुन देसा है इति ॥ २४ ॥
अविः।
नामगोत्रादिचरणं देशं वासं श्रुतं कुलम् ॥
वयो वृत्तं बलं शीलं स्यापयेत्नेव सद्यतिः॥२५॥
(११६) वैराग्यभास्करः। नामगोत्रादिचरणमिति । वयआयुन ख्यापर्यन्न प्रका. शयेदिति ॥ २५ ॥ आपना नाम तथा गोत्र श्रेष्ठाचार देश निवासस्थान शासका श्रवण अपना कुल आयु जीविका बल शील इन सड़कों श्रेष्ठसंन्यासी दूसरेके पूछे विना मकट नहीं करे इति ॥ २५ ॥ भारते। अब्रुवन्कस्यचिनिंदामात्मपूजामवर्णयन् ॥ विपश्चिद्गुणसंपन्नःप्राप्नोति सुमहद्यशः॥२६॥ अबुवन्निति । स्वगुणाकथने फलमाह अन्यदेशे जातां पूजामन्यदेशे गत्वाऽवर्णयन् विपश्चित् निंदादौ दोपं जा- नन्निति ॥२६॥ अब अपने गुणोंके अफथनमें फल कहिते हैं। दूसरेकी निदाकों नहीं करता हुआ तथा इतर देशोंमें भक्तों करफे करी हुई पूजाकों इतर देशों- में जाकर नहीं कथन करता हुआ परनिंदा आदिकोंमें दोपकों जानता हुआ तथा शमदमादिक गुणों करके संपर हुआ महान् यशको प्राप्त होय है इति ॥ २६ ॥ मनः। अभिपूजितलाभांस्तु जुगुप्सेंतेव सर्वशः॥ . अभिपूजितलाभैश्च यतिर्मुक्तोऽपि बध्यते ।। २७ ।। अभिजितलाभानिति। स्वपूजाया वर्णनं त्वेकतस्तिष्ठतु किंतु मनस्यपि तां न पूजेदित्याह जुगुप्सेत निंदये मुक्तो- ऽपि मुक्तिमागं गतोऽपि ॥२७॥ अपनी पूनाका कहिना तो एकतरफ रहा किंतु तिराफों मनमें वी उत्तम नहीं नाले अब यह माहिते हैं। सर्व प्रकार से अपनी पूनासरकारकों तथा धनादिकफि साभको सर्वदाही निदे अर्थात् तिनकों अंगीकार नहीं करे अध्यायः-८ (११७ ) क्योंकि पूना तथा धनादि लाभों करके संन्यासी मोक्षमार्गमें प्राप्त हुआ बी बंधायमान होय है इति ॥ २७ ॥ क्रतुः। वीजनं तैजसं पात्रं शुक्रोत्सगै सितांवरम् ॥ निशान्नं च दिवा स्वप्नं यतीनां पतनानि पट्।।२८॥ बीजनमिति । अन्यान्यपि पड्वस्तूनि यतिना त्याच्या- नीत्याह बीजनं धान्यभर्जनं तैजसं ताम्रादिधातुपात्रं दिवास्वमं दिवसे शंयनं शुक्रोत्सर्ग वीर्यपरित्यागः सिता- बरं शुक्लवस्त्रं पतनानि पतनहेतवः पापानि ॥२८॥ पटू वस्तु और वी संन्यासीको त्यागनेयोग्य हैं अब यह कहिते हैं । अनका भूनना पीतलआदिक धातुका पात्र वीर्यका त्याग सुपेवर रात्रिभोजन दिने शयन यह षट् सन्यासीयोंके नरफ पडनेके हेतु पाप हैं इति ॥ २८॥ वाक्यसंग्रहे। आसनशयने भूमौ खट्टायां न कदाचन ॥ कुर्याद्यतिरिति प्रोक्तमरुण्युपनिपद्यपि ॥२९॥ दिवास्वमं तु वजितं किंच रात्रावपि भूमौ शयीत न च खटायामित्याह आसनशयन इति । रज्जुबद्धमंचे काष्ठ- मयमंचे नैव दोष इति भावः ॥२९॥ दिनमें शयन फरना तो पूर्व निषेध करा है परंतु रात्रिमें वी पृथिवीमें शयन फरे साटमें नहीं करे अब यह कहिते हैं। बैठना शयनकरना सन्यासी पृथिवीमें फो साटमें की नहीं करे यह आरुणीउपनिषदमें (११८) वैराग्यभास्करः। व्यासः। द्वाविमौ न विराजते विपरीतेन कर्मणा ॥ निरारंभो गृहस्थश्च कार्यवांश्चैव भिक्षुकः॥३०॥ द्वाविमाविति। विपरीतकर्माह निरारंभः कृषिवाणिज्या- दित्यागी कार्यवान् मठादिव्यापारवान् नैव राजेते नैव शोभेते ॥ ३० ॥ दो यह पुरुष उलटे कर्मके करनेसें शोभा नहीं पाते एकतौं गृहस्थ होकर खेती वणन आदिक नहीं कर्ता दूसरा संन्यासी. होकर मकान बनाना आदिक व्यवहार करनेवाला इति ॥ ३० ॥ जमदग्निः। धान्यं वृक्ष लतां यस्तु स्थावरं जंगमं तथा ॥ उत्पाटयति मूढात्मा अवीचिनरकं ब्रजेत् ॥३१॥ विपरीतकर्माचरणे दोषमाह धान्यमितिायो यतिरेतानु- पाटयति विनाशयति स मूढात्मा अवीचिनामनरकं व्रजेत् प्राप्नुयात् ॥ ३१ ॥ अब उलटे कर्मके करनेमें दोष कहते हैं । अन्न वृक्ष वेलादिक स्थावर जोवोकों श्वानादिक जंगम जीवोंको जो सन्यासी हनन करे है सो मूर्ख अवीचिनाम नरकको माप्त होय है इति ॥ ३१॥ जाबाल। अजिह्वः पंडकः पंगुरंधो बधिर एव च ॥ मुग्धश्च मुच्यते भिक्षुः पइभिरेतैर्न संशयः॥३२॥ यतो विपरीताचरणे नरकोऽतो मोक्षहेतून्यतेः स्वकीयध- चिरणानाह अजित इति । पंडकः क्लीवः मुग्धो मूर्ख इति अब कर्तव्यरूप धमोंकों कहिते है । जिहा रहित नपुंसक लंगडा अंधा
अध्यायः-८
वधिरा मूर्ख इन पड्लक्षणों करके संन्यासी मुक्तिकों माप्त होय है इसमें
कळू संशय नहीं इनका अर्थ नीचे पटू श्लोकों करके कथन करेंगे ॥ ३२ ॥
इंदमिएमिदं नेति योऽनन्नपि न सज्जते ।
हितं मितं प्रियं वक्ति तमजिह्व प्रचक्षते ॥ ३३ ॥
अजिहादिपट किंलक्षणमित्याकांक्षायां स्वयमेव त-
ल्लक्षणमाह इदामिष्टमिति । पट्भिः यो यतिरन्नमभनिद-
मिष्टमिदं न इदमन्नं प्रियमिदमप्रियमिति न सज्जते न
वदति च श्रोतुहितं मितं मर्यादात् प्रियं वाक्यं वक्ति तं
यति शास्त्रमजिहं प्रचक्षते निगदते ॥३३॥
यह भोजन मियलगे है यह नहीं प्रियलगे है भोजन कर्ता हुआ इस
भफार नो संन्यासी नहीं कहिता तथा दूसरेके हितका मर्यादाका सर्वकों
मिय वचन बोले हे तिसको निहासे रहित कहिते हैं ॥ ३३ ॥
अद्य जातां यथा नारी तथा पोडवापिकीम् ।।
शतवपी च यो दृष्ट्वा निर्विकारः स पंडकः॥३४॥
अद्य जातामिति । यथाऽद्य जातां कन्यां शतवर्षी नारी
च दृष्ट्वा नरो न मुह्यते तथा पोडशवर्षप्रमिता नारी दृष्ट्वा
यो यतिनिर्विकारोऽकामातुरः स 'पंडक उच्यते इत्यमेण
संबंध:॥३४॥
जैसे एक दिनकी उत्पन हुई कन्याफों तथा शतवर्षकी वृद्धस्त्रीकों
देसके कोई कामातुर नहीं होता तैसे सोटय वर्षकी युवान स्त्रीकों देसके
जो संन्पासी कामातुर नहीं होय है सो नपुंसफ फहानाता है
इति ॥ ३४॥
भिक्षार्थमटनं यस्य विण्मूत्रकरणाय च ॥
योजनानपरं याति सर्वथा पंगुरेव सः॥ ३५॥
(१२०) वैराग्यभास्करः। भिक्षार्थमिति । यात्रायामेकदिवसे योजनाच्चतुकोशा- त्परमधिकं न याति यः सः पंगुः॥ ३५ ॥ निस संन्यासीका भिक्षाके वास्ते तथा मलमूत्रके त्याग वास्ते चलना होय है तथा तीर्थयात्रामें चारकोसमें अधिक एकदिनमें नहीं चलेहै सो सर्व प्रकारसे लंगडा है इति ॥ ३५ ॥ तिष्ठतो व्रजतो वापि यस्य चक्षुर्न दूरगम् ॥. चतुर्युगं भुवं त्यक्त्वा परिवाइ सोऽध उच्यते॥३६॥ तिष्ठत इतिचतुर्युगं पोडशहस्तपरिमाणां भूमित्यक्त्वा यस्य यतेश्चक्षुर्न दूरगामी भवति स परिवाद यतिरंध इति युगं हस्तचतुष्टयमित्यमरकोशात् ॥ ३६ ॥ चैठे हुए चलते हुए निस संन्यासीफे नेत्र सोलय १६ हस्त परिमाण पृथिवीको त्यागके दूर नहीं जाते सो संन्यासी अंधा कपन करा है॥३६॥ हितं मितं मनोहारि वचः शोकावहं च यत् ॥ श्रुत्वापि न शृणोति यो बधिरःसः प्रकीर्तितः३७॥ हितमिति । शोकायहं शोकादं न शृणोति हर्षशोको न करोति ॥ ३७॥ अपने हित के मर्यादावाले वचनकों तथा मनोहर वचनकों तथा शोकके माप्तफरनेवाले वचनकों श्रवण फरफेवी जो संन्यासी नहीं श्रवण कर्ता नोंद हर्ष शोक नहीं करे है सो वधिरा फयन करा हे इति ॥ ३७॥ सान्निध्ये विपयाणां च समर्थोऽविकलेंद्रियः।। सुप्तवदर्तते नित्यं स भिक्षुर्मुग्ध उच्यते ॥३८॥ सानिध्य इति। प्रमदादिविषयाणांसानिध्ये इन्द्रियगो चरे सति यो यतिरपिकलेंद्रियः सम्पन्ननेवादीन्द्रियः सन् अध्यायः-८ .( १२१) तेषां भोक्तुं समर्थोपि सुप्तवदर्तते समाहितचेता भवति स मुग्धो विषयज्ञाने मूर्ख इति ॥३८॥ स्त्रीआदिक विषयोंके समीप.माप्त हुए वी तथा भोगनेकों समर्थबी हुए तया नेत्रादिक सर्व इंद्रियों करके संयुक्ताबी हुए जो संन्यासी मुप्त पुरुषकी न्यांई वर्त्तता है अदि विषयोंके तरफ मन नहीं चलाता सो मुग्ध अर्थात मूर्स कथन करानाता है इति ॥ ३८ ॥ रथ्यायां बहुवस्त्राणि भिक्षा सर्वत्र लभ्यते॥ भूमिशय्या सुविस्तीर्णा यतयः केन दुःखितान॥३९॥ नन्वेवंवृत्तौ देहनिर्वाहोपि दुर्घट इत्याशंक्याह रथ्या- यामिति । सर्वत्र सकलदेशमामेषु रथ्यायां वीथ्या- मिति ॥ ३९॥ मन-इस प्रकारकी वृत्तिमें तो शरीरका निर्वाहवी कठन है । उत्तर । इसमें क्या दुःस है देखो गलीयोंमें बहुत वक टूक गोदडोके वास्ते मिले हैं तथा भिक्षाची सर्वदेशोंमें ग्रामोंमें मिले है और पृथिवीरूपी शव्या बहुत लंबी चौडी मिले है तो संन्यासी किस करके दुःसी होते हैं। तात्पर्य यह है कि भोननाच्छादनादिक मिटते हुए व्यर्थही अपनेकों दुःखी माने में इति ॥ ३९ ॥ भागवते। अतः कविनामसु यावदर्थः स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धिः ॥ सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाणः॥४०॥ तथैव शुकवचनमाह अतः कविरिति । कविः प्रवृत्ती दुःखं जानन नाम नाममात्रेषु भोग्येषु यावदयों देह- निर्वाहो यस्य तथा भूतः स्यात् अप्रमनस्तावन्मानेप्य- नासक्ता व्यवसायबुद्धिर्नेदं सुखमिति निश्चयवान् तदापि
(१२२)
वैराग्यभास्करः।
तर तस्मिन्नन्यथैव सिद्धे सति तत्र यत्ने परिश्रमं पश्यन्न
यतेत ॥४०॥
तिसी प्रकार शुकदेवनीने वी कहा है जिससे भोगोंका भोगना दुःस-
का हेतु है तिससे बुद्धिमान् पुरुष नाममात्र संसारके भोगोंमें देहके निर्वाह
मात्र भोजनाच्छादनकों ग्रहणकरे कितु तितने मात्रमेंबी आसक्ति नहीं
करे तथा भोगोंकों सुखरूप नहीं जाने सो ची यदि भोजनाच्छादन
विनाही यनसें माप्त होय तो तिनके उद्यममें दुःख देखता हुआ तिनके
वास्ते यत्न नहीं करे इति ॥ ४० ॥
सत्यां क्षितौ कि कशिपोः प्रयास-
बाहौ स्वसिद्धे झुपयर्हणेः किम् ।।
सत्यंजली किं पुरुधानपाच्या
दिग्वल्कलादो सति किंदुकूलैः॥४१॥
अन्यथा सिद्धिमाह सत्यामिति । द्वाभ्यां क्षितौ पृथिव्यां
कशिपोः शय्यायाः उपबहणेरुच्छीर्षकैः पुरुधा बहुप्रकार-
यानपान्या भोजनपात्रेणेति ॥४१॥
अब नियंत्न देह के व्यवहारकी सिद्धिको दो श्लोकों करके कहते हैं।
यदि पृथिवी शयन करनेकों है तो शय्याके वास्ते प्रयत्नों करके क्या है।
यदि भुना दोनों हैं तो तकीयों करके क्या है यदि दोनो हस्त हैं तो
बहुत प्रकारके अनके पात्रों करके क्या है ; यदि दिशा वा वल्कलादिक
हैं तो रेशमी दुवट्टियों करके क्या है इति ॥ ४२ ॥
चीराणि किं पार्थ न संति दिशति भिक्षा
नेवांप्रिपाः परभृतः सरितोऽप्यशुप्यन् ।।
रुद्धा गुहा किमजितोऽवति नापसन्नान
कस्माद्भजति कवयो धनदुर्मदांधान् ॥ १२ ॥
अध्यायः-८
(१२३)
नतु दिक्सद्भावो नाम नअस्वमेव भोजनाच्छादनस्थाना-
नितु याच्माप्रयत्नं विना कथं प्राप्यतेत्याशंफ्यात्तिक्रोशय-
नाह चीरणीति। चीराणि वनखंडानि अंघ्रिपा वृक्षाः परा-
विभ्रति पुष्णति फलादिभिर्ये ते परभृतो गुहा गिरिदर्यः ।
ननु कदाचिदेषामलाभे किं कार्य तत्राद अजितो हरिरूप-
सन्नान् शरणागतान्किन्नावति नैव रक्षति अपि तु रक्षत्येवं
तदुक्तं पांडवगीतायामाभोजनाच्छादने चिन्तां वृथा कुर्वति
वैष्णवाः। योऽसौ विश्वभरो देवः स भक्तान्किमुपेक्षत इति॥
धनेन यो दुर्मदस्तेनाधान्नष्टविवेकानिति ॥ ४२ ॥
मन । दिगंबर नाम तो केवल नाका है और भोजनाच्छादनम्धान
तो याचना भयन विना कैसे प्राप्त होय । उत्तर । याचना प्रपत्नसें विना
थी मिले हैं अब यह कहिते हैं। गलीयोंमें वसोंके टूक गोदडीके वास्ते
क्या नहीं मिले हैं तथा इतर जीवोंकी पालना वास्ते जन्म है जिनका
ते वृक्ष फलरूप भिक्षाको क्या नहीं देते ? तथा नदीयां क्या सूफ गई हैं
जो जल नहीं मिलता ? निवासके वास्ते गुफा क्या रुक गई है । मन ।
की यहबी नहीं मिले तो क्या करना। उत्तर । परमेश्वर क्या शर-
णागतोंकी नहीं रक्षा करते जिससे ऐसी चिंता करते हो अर्थात् रक्षा तो
फरें है जैसे पांडवगीतामें बी कहा है । भगवत्की शरण नो माहात्मा
है ते भोजन यसको वृथाही चिता करते हैं क्योंकि नो विश्वकी पालना
करनेवाला परमेभर है सो क्या भक्कोंकी उपेक्षा करे है किंतु नहीं करे
है ॥ तांते धन करके नो दुर्मदहै तिस करके नष्ट होगया है विचार
निमका तिन धनीपुरुषोंकी दीनता विदाद क्यों करते है ? तात्पर्य यह
कि परमेश्वरको शरण होकर पुनः धनीपोंके आगे दीनता करनीयोग्य
नहीं है इति ॥ ४२ ॥
अत्रिः।
पिता माता स्वसा भाता सुपा जाया सुतस्तथा ॥
ज्ञातिबंधुसुद्धगों दुहिता तत्सुतादयः ॥ १३ ॥
. . (१२४) वैराग्यभास्करः। अथ निवासनियममाह पिता मातेति । स्वसा भागिनी स्तुपा पुत्रभार्या जाया स्वस्त्री सुहद्वर्गो मित्रसंघः दुहिता. कन्या तत्सुताः कन्यात्मजा आदिशब्देन शुरादीनां अहणम् ॥ ४३॥ अव निवासका नियम कहिते हैं, पिता माता भगिनी . भ्राता पुत्रकी स्त्री अपनी स्त्री पुत्र और इतर जातिके लोक बांधव मित्रसमुदाय कन्या भानजे इति ॥ १३ ॥ यस्मिन्देशे वसंत्येते न तत्र दिवस वसेत् ।। द्वेपः शोको भवेत्तत्र रागहदियो मलाः ॥४४॥ यस्मिन्निति एते निरंतरोक्ताः पित्रादयः दिवसं दिवस- मात्रमपिन वसेत्तत्र हेतुमाह द्वेष इत्यर्द्धन। हर्षः प्रमदः॥४४॥ उपरके श्लोकमें कथन करे पिता आदिक जिस देशमें निवास करते हैं तिस देशमें एक दिनमात्रबी निवास नहीं करे क्योंकि तिनके पास निवास करेसे तिनके शत्रुमें द्वैप तिनकी हानीमें शोक तथा तिनमें मीति तिनके सुखमें मद इत्यादिक विकार उत्पन्न होते हैं इति ॥ ४५ ॥ न चैकस्मिन्वसेद्वामे न चैकस्मिन्सरित्तटे ।। न रात्रौ न च मध्याह्ने संध्ययो व पर्यटेत् ।। १५ ।। अन्यदेशेपि सदैवैकत्र न वसेदित्याह न चैकस्मिन्निति । सरित्तटे नदीतीरोगमनेपि नियममाह न रावाविति॥४५॥ अन्यदेशोंमेंबी सदा एक जगा निवास नहीं करे अब यह कहते हैं। एक ग्राममें एक नदीके किनारे सदा निवास नहीं करे अबोचलनेमें निय- म कहिते हैं रात्रिमें मध्यान्हमें दोनों संध्यामें गमन नही करे इति ॥४५॥ एकवासा अवासा वा एकहप्टिरलोलुपः॥ एक एव चरेन्नित्यं वस्विका संवसेत् ॥ ४६॥ .
अध्यायः-८
(१२५)
एकवासा इति । अवासा दिगंबरः एकहटिरेकात्मबुद्धिः
अलोलुपोचंचलः ।।४६ ॥
एक वधको धारण कर्ता हुआ वा नग्न हुआ एकात्मदृष्टिवाला हुआ
चंचलतासें रहित हुआ संन्यासी नित्यही एकला विचरे परंतु वर्षाकालमें
एकजगे निवास करें इति ॥ १६ ॥
जले जीवाः स्थले जीवा आकाशे जीवमालिनी ॥
जीवमालाकुले लोके वस्वेिकत्र संवसेत् ॥ १७॥
सत्र हेतुमाह जले जीवा इति । जीवमाला जीवसंघस्ते-
माकुले पूर्णे लोके सति ॥ ४७ ।।
एक स्थानके निवासमें हेतु कहिते हैं । जिससे वर्षाकालमें जलमें
वो जीन हैं पृथिवीमेवी जीव हैं तात अनेत जीवोके समुदाय करके आ-
काश तथा पृथिवी लोकके पूर्ण हुए वर्षाकालमें एकस्थानमें निवास करे
इति ॥ १७॥
यावदर्पत्यकालेऽपि यावत चित्रा च मेदिनी ।।
तावन्न विचरेभिक्षुः स्वधर्ममनुपालयन् ॥१८॥
यावदिति । अकाले श्रावणादितरकार्तिकादिप्वपि क्ति-
ना आर्द्रा मेदिनी पृथ्वी स्वाऽहिंसाधर्ममतुपालयन रक्ष-
यन्निति ॥४८॥
श्रावणसें विनावी कात्तिकादिकोबी जबतक मेष वर्षे हैं तथा मेधके
निवृत्त हुएवो जबतक पृथिवी गीली है तबतक संन्यासी अपने अहिवा-
धर्मकी रक्षा का हुआ नहीं पिचरे ॥४८॥
अत्रिः।
यभेदं यतिः कुर्याद्यादि कश्चिदनापदि ॥
प्राजापत्येन कृच्छ्रेण मुच्यते नात्र संशयः ॥४९॥
(१२६) वैराग्यभास्करः ।
तत्र गमने दोपमाह वर्षाभेदमिति । वर्षाभेदं वर्षायां
गमनं प्राजापत्यकृच्छो द्वादशदिनसाध्यस्तल्लक्षणं तु
धर्मसिंधावुक्तं तथाहि-प्रथमदिवसे मध्याह्न हविप्यस्यैक-
भक्तस्य पविशतिर्मासा भोक्तव्याः द्वितीयेऽहनि नक्तं द्वा-
विंशतिमासाः तृतीयेऽयाचितस्य चतुर्विशतिसाः चतु-
थेऽहनि निरशनम् । अयं पादकृच्छ्रः कथंचित्रिगुणीकृतोयं
प्राजापत्यकृच्छ्र इति ॥ ४९ ॥
अब वीमें चलनेका दोष कहिते हैं । आपदासें विना यदि जो कोई
संन्यासी वर्षामें मार्ग चले है तो मानापत्यकृच्छ्र नामवतके करनेसें तिस
पापसें छूटे है इसमें कबू संशय नहीं करना क्योंकि हिंसासमान
और कोई पाप नहीं है । इसनतका लक्षण धर्मसिंधुमें कहा है सो यह
व्रत द्वादश दिनका है प्रथम दिनके 'मध्याह्नमें चामलादिक किसी
एक अनके छवीस यास खाने दूसरे दिनको रात्रिमें वाईस२२ ग्रास खाने
तीसरे दिनमें बिनायाचनासें किसी दूसरे करके दीये हूए अनके चौबीस
२४ पास खाने चतुर्थ दिनमें निराहार रहिना इसका नाम पादच्छ है
इसकों किसी प्रकारसें तीनगुणाकरे हुए मानापत्यकृच्छ्र होय है
इति ।। ४९ ॥
स्थितियोग्यान्वहून् ग्रामान्यदि वर्गासु लंघयेत् ।।
प्रत्येकैकं चरेत्कृच्छमेतत्पापप्रमुक्तये ॥५०॥
स्थितियोग्यानिति गमने कृते सति यदि मार्गे वर्पेत् तत्र
स्थितियोग्यान्यहून् प्रामाँछध्यापि तानुल्लंघयेत्तदा प्रत्ये-
कैकं ग्रामं प्रामं प्रति प्राजापत्यकृच्छं चरेत्कुर्यादिति ॥५०॥
मार्ग चलते हुए यदि मेष वर्षने लगे तो जब कोई याम आनाय वबी-
ही तिसमें बहिरंजाय यदि मार्गमें स्थितियोग्य बहुते ग्रामोंकों माप्त
होकरकेबी तिनको उल्लंघन करे है तब इस पापकी निवृत्ति वास्ते नेते
ग्राम उल्लंघन करेथे तेते मनापत्यच्छू फरे इति ॥ ५० ॥
अध्यायः-८ . ( १२७) वृद्धयाज्ञवल्क्या। चौरैरुपद्भुतं देशं दुर्भिक्षव्याधिपीडितम् ॥ चक्रेणान्येन वा क्रांत वास्वप्याशु संत्यजेत्॥११॥ 'यद्यन्नादिभिर्मनोनुकूलं ग्रामं न लभेत्तदा वर्षायामपि गमने नैव दोष इत्याह चौरेरिति द्वाभ्याम् चक्रेणान्येन अन्यराज्ञः सेनंया क्रांतं वशीकृतमिति ॥ ५१॥ यदि अन्नादिकों करके अनुकूल ग्राम नहीं मिले तो वर्षा मेंबी चलने- फा दोष नहीं है दो श्लोकों करके अब यह कहिते हैं। जिस देशमें चौर बहुत होंय का अन्नकी तेजी चा रोगादिकों करके जो देश दुःखी होय अथवा जो देश दूसरे रानाकी सेना करके वश करा हुआ होय ऐसे देश- कों नपामेवी त्याग देय ।। ५१ ॥ मुहूर्तमपि नासीत देशे सोपवे यतिः॥ उपद्रुते तु मनसि समाधिर्नोपजायते ॥५२॥ मुहूर्तमिति । नासीत नैव तिष्ठेत् । तत्र हेतुमाह उपहुते विक्षिप्ते समाधिरीधरध्यानवेदांतश्रवणादो चित्तैकाग्यम्५२ उपवसंयुक्तदेशमें एक मुहूर्त बी नहीं ठहिरे क्योंकि ऐसे देशमें निवाससे मन स्वस्थ नहीं होय है और मनके विक्षिप्त हुए ईश्वरध्यान ' वेदांतश्रवणादिकोंमें चित्तकी एकाग्रता नहीं होय है इति ॥ ५२ ॥ भारते। अहिंसा ब्रह्मचर्य च सत्यमार्जवमेव च ॥ अक्रोधश्चानुसूया च दमो नित्यमपैशुनम् ।। अटस्वेतेष्ठ युक्तः स्यागतेषु संयतेंद्रियः ॥५३॥ अथ ध्यानायतरीयसाधनानामवश्यकर्त्तव्यतामाह अ. हिंसति साकादशमिः । आर्जवमृजुत्वमनसूया परगुणेषु..
(१२८) वैराग्यभास्करः। दोपानारोपणं दम इंद्रियाणां निग्रहः अपैशुनं परस्मै परदो- पाणामवर्णनं संयतौद्रियो वशीकृतद्रिय इति ॥ ५३॥ अब ध्यानादिक अंतरीय साधनोंकी अवश्य कर्तव्यता साटेग्यारह श्लोकों करके कहिते हैं। हिंसाका त्याग ब्रह्मचर्य सत्यवाणी सूधास्वभाव . क्रोधका त्याग परगुणों में दोषारोपणका त्याग नित्यही इंद्रियोंका जीतनां परदोषोंका अकथन इन अष्टनियमोंमें संन्यासी अवश्यवति इंद्रिय हुआ जुड़े इति ॥ ५३॥ पाराशरः। ब्रह्मचर्यमहिंसा च सत्यमस्तेयमार्जवम् ॥ . वेदांतश्रवणं ध्यानं भिक्षो कार्याणि नित्यशः॥५॥ ब्रह्मचर्यमिति । अस्तेयमचौर्यमीश्वरध्यानं चेति ॥५४॥ ब्रह्मचर्यहिंसाका त्याग सत्य बोलना चोरीका त्याग सूधास्वभाव वेदां- तका श्रवण भगवत्का ध्यान यह सब संन्यासीको अवश्यही नित्य करणे योग्य हैं इति ॥ ५४ ॥ ब्रह्मवाक्यम्। दश व्रतांन्यनुष्ठाय यतिः कल्याणमश्नुते ॥ तेपामेवाननुष्ठानान्नरकं स समश्नुते॥५५॥ दशवतानीति । व्रतानि वक्ष्यमाणनियमान् अनुष्ठाय. कृत्वा समश्नुते भुंक्ते ॥५५॥ दश नियमोंकों करके संन्यासी मोक्षकों भोगे है और तिन दश निय- मॉक न करनेसे सो नरकको भोगे है इन दश नियमोंका नाम नीचे दो श्लोकों करके कथन करेंगे इति ॥ ५५ ॥ दशवतानि सर्वेपां यतीनां विहितानि च। अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यापरिग्रहः ॥५६॥.
अध्यायः-८ (१२९) दशवतानीति । तानि दशवतानि कानीत्याकांक्षायां तान्याह अहिंसेति सानाअपरिग्रहः असंग्रह इति ॥ ५६ ।। • ते दशमन सर्व संन्यासीयोंकों विधान करे हैं खो दश नियमोंकों डेट श्लोक करके कहिते हैं। अहिंसा सत्यबोलना चोरीका त्याग ब्रह्मचर्य संग्र- इका त्याग इति ॥ ५६ ॥ अक्रोधो गुरुशुश्रूपा शौचं दुर्भुक्तिवर्जनम् ॥ : वाड्मनःकायचेष्टासु प्रमादस्य च वर्जनम् ॥१७॥ अक्रोध इति । शुश्रूषा सेवा दुर्भुक्तिवर्जनं पलांडुलशुना- दीनां परित्याग इति ॥७॥ कोधका त्याग गुरुकी सेवा जल मृनिकासे शरीरकी शुद्धि प्यान छ- शुनादिकोंका परित्याग मनवाणी शरीर करके प्रमादका त्याग इति॥५॥ देवलः। स्त्रियं दृष्ट्वा यदा स्वप्ने रेतः क्षति वै क्वचित् ॥ 'सवासा छुत्य शुद्धयर्थ कुर्यात्पोडशसंयमान।५८॥ ननु ब्रह्मचर्यसद्भावो नाम वीर्यास्खलनं तत्तु जाप्रति स्वाधीनमस्तु स्वमे तु नैवं तत्र किं कार्यमित्याशंक्य तस्य स्वल्पप्रायश्चित्तेन निष्कृतिर्भवतीत्याह स्त्रियमितिारेतो वीर्य क्षरति सवति सवासाः प्लुत्य सचैल स्नात्वा संयमान् प्राणा- यामानिति ॥५८॥ प्रश्न । ब्रह्मचर्य नाम वीर्यके अपरित्यागका है सो जामदमें तो सं- न्यासीने विचारके बलसे रोका परंतु स्वनेमें तो इसके वश नहीं है इस- में क्या करना चाहिये । उत्तर । नेता पाप जाग्रतमें वीर्यफे त्यागसे होय है नेता स्वममें नहीं इस पापकी निवृत्ति अल्प मायश्चित्तसें होय है सो प्रायश्चित्त अब कहिते हैं। खीको स्वममें देखके यदि कवी वीर्यका- - (१३०) वैराग्यभास्करः। त्याग हो जाय तो शुद्धिके वास्ते सहित वस्त्रोंके स्नान करके सोलय १६ माणायाम करे ॥ ५८ ॥ अत्रिः। मौनं योगासनं योगस्तितिक्षकांतशीलता॥ निःस्पृहत्वं समत्वं च सप्तैतान्येकदंडिनः॥१९॥ मौनं व्यर्थालापराहित्यं योगासनं सिद्धादिकं योगश्चित्त- वृत्तिनिरोधः निःस्पृहत्त्वमिच्छाभाव एकदंडिनो यतेधर्मा इति ॥ ५९॥ वृथा नहीं बोलना सिद्धादिक योगका आसन चित्तवृत्तियोंका विष- योंसे रोकना शीतोष्ण वा रागदेषाधिक दंदोंका सहारना एकांतनिवा- सफा स्वभाव इच्छाका त्याग सर्वमें समदृष्टि यह सप्तधर्म एकदंडी सं- न्यासीके हैं इति ।। ५९ ॥ . वैणवेन त्रिदंडेन न निदंडीति चोच्यते ॥ अध्यात्मदंडयुक्तो यः स त्रिदंडाति कथ्यते॥६०॥ वागादित्रिदंडे विना वंशमयविदई निरर्थकमित्याह वैणवेनेति । अध्यात्मदंडयुक्तो मनोवाग्देहदंडेर्युक्तखि दंडी भवति । ननु दंडकापायमात्रण नरो नारायणी भवे- दिति स्मृतौ दंडः सफल उक्तः कथं निरर्थकः कथ्यत इति नच वाच्यम् एतनु सामान्यवाक्यं । सामान्यशास्खतो नून विशेषो पलपान्भवेदिति न्यायात्तेन विशेषेणतद्वाध्यते य- था न हिंस्पात्सर्षभूतानीदं सामान्यवाक्यं वाजपेयेनाल- भेदनेन विशेषवाक्येन बाध्यते इत्यलम् ।। ६० ।। चित्तादिफ नीनदंडोंमें विना सफे तीन दंड वृथा ही है अब यह .
. अध्यायः-८ (१३१) कहिते हैं । शंसके तीनदंडों करके संन्यासी त्रिदंडी नहीं होय है मन बाणी.शरीरका वशकरनारूप तीन दंडो करके जो युक्त है सो निदेडी कथन करा. जाता है। मश्र । दंड तथा कापायवसोंके धारणमात्रसें पुरुष नारायंगरूप होय है। इस स्मृतिमें दंडकी सफलता कपन करी है और तुम कैसे दंडकी व्यर्थता कहिते हो । उत्तर । यह समान्यवाक्प है सामान्यवाक्यसें विशेषवास्य बलवान् होय है यह निश्चय है । इस न्यायममाणसें विशेषरूप तिस वाक्य करके यह तेरा सामान्यवाश्य बाधा करा जाता है । जैसे एक श्रुतिमें कहा है कि किसी जीवकी हिसा नहीं करे यह सामान्यवाक्य है और दूसरी श्रुतिमें कहा है कि अश्वमेध- यज्ञकरके हिसा करे । इस विशेषवाक्यकरके पूर्वलो श्रुति उन सामा- न्यवाक्य बाध हो जाय है इति ।। ६५ ।। वागादिदंडयुक्तस्तु प्रत्यगात्मन्यवस्थितः॥ परे ब्रह्मणि लीनो यः स त्रिदडी व्यवस्थितः॥६॥ आत्मज्ञानं विनाऽध्यात्मदंडयुक्तोऽपि त्रिदंडी नैव स्या- दित्याशयेनाह। प्रत्यगात्मन्यवस्थितः पंचकोशेभ्यो भित्रा- स्मज्ञः परोक्षज्ञानीत्यर्थः।परे ब्रह्माण लीनो ब्रह्मणा सहाभेद- दर्शी अपरोक्षज्ञानीति यावत । अयमर्थ इंद्रियसंयमपरो- क्षापरोक्षज्ञानरूपत्रिदंडेत्रिदंडी भवति ॥ ६१ ॥ आत्मज्ञानस विना मन वाणी शरीरके वश फरेसेबी विडी नही होय है अब यह कहिते हैं। मन पाणी शरीर निसक नश है तथा पंचको- शोर्से भिन्न फ़रके जो अंतर आत्माको नाने है तथा परब्रह्मफे साथ निसकों अभेदज्ञान है सो त्रिदंडीरूप करके स्थित है अर्थात् तिसकों त्रिदंडी जा- नना इति ॥ ६१॥ वाग्दंडे मौनमातिष्ठेत्कर्मदंडेऽल्पभोजनम् ॥ मानसे तु कृते दंडे प्राणायामो विधीयते।
, - (१३२) वैराग्यभास्करः। कीदृशं वागादिदंडमित्याकांक्षायां तं स्वयमेव व्या- चष्टे वाग्दंड इति । मौनेन वाग्दंडो भवतीत्यर्थः कर्मदडे देहदंडे ॥ ६२॥ अब बागादिकोंके वश करनेका प्रकार कहिते हैं। मौन धारणकर- ना यह वाणीका दंड है अल्पभोजन करना शरीरका दंड है प्राणायाम करणा मनका दंड है इति ॥ २ ॥ आप्तवाक्यम्। तितिक्षाज्ञानवैराग्यशमादिगुणवर्जितः॥ भिक्षामात्रेण यो जीवेत्स पापी पशुवन्नरः॥६३ ॥ वैराग्यादिना विना वेपोऽतीवदुरितकर इत्याह । तिति. क्षा द्वंद्वानां सहनं शमो मनोनिग्रहः ।आदिशब्देन दमो. परतिश्रद्धासमाधानमोक्षच्छा इति ज्ञेयः ॥ ६३ ।। वैराग्यादिकोंसें विना वेष धारण करणा अत्यंत पापके देनेवाला है अब यह कहिते है शीत उष्णादिक बंदोंका सहारना तथा आत्मज्ञान वैराग्य मनका विषयोंसे रोकना आदि शब्द करके इंद्रियोका दमन संसा- रसें उपरामता गुरुशास्त्रमे श्रद्धा सावधानता मोक्ष इच्छा इत्यादिक और बी भरावद भजनादिक गुणोंसें जो संन्यासी रहित हुआ भिक्षामात्र करके जीविका करे है अर्थात् एक भिक्षा मांगताही निसने संन्यासीका धर्म अंगीकार करा है और वैराग्यादिक सर्व त्याग दीये है सो संन्यासी पापी पशुकी न्याई पेट भरू है इति ।। ६३ ॥ श्रीगुरुरुवाच । किं वहूतेन भी सौम्य वेदाः शास्त्राणि वै पुनः॥ पुनर्वदंति पौराणास्त्यक्तुरेव हरेः पदम् ॥६॥ अथ श्रीगुरुवहुविधमुपदेशं कृत्वाऽते सर्व वेदशास्त्राणां सारभूतार्थमाह किंयहूक्तेनति । त्यक्तुस्त्यागिनो हरे पर्द अध्यायः-८ ( १३३) भवतीति पुनःपुनर्वेदादयो वदति तथा श्रुतिश्च, न धनेन न कर्मणा न प्रजया त्यागेनैक मृतत्वमानशुरिति ॥ ६४ ॥ अब श्रीगुरुजी बहुत मकारके उपदेश करके अंतमें सर्व वेदशास्त्रोंका शाररूप अर्थ कहिते हैं ! हे शिष्य ! क्या है हमारे बहुत कथन करनेसें क्योंकि वारंवार वेद शास्त्र पुराण यहही कहिते हैं कि त्याग करनेवाले- कोही निश्चयकरफे हारके लोककी का स्वरूपकी प्राप्ति होय है तैसे श्रुतिमें घी कहा है धन करके श्रेष्ठ कर्मों करके पुत्रों करके पुरुष भोक्षकों नहीं माप्त होय है किंतु त्याग करकेही कोईकि महात्मा पुरुष मोक्षकों माप्त होते भये हैं इति ॥ ६४ ॥ श्रुतिः। त्याग एव हि सर्वेषां मोक्षसाधनमुत्तमम् ॥ त्यजतेष हि विज्ञेयं त्यक्तः प्रत्यक् परं पदम् ॥६५॥ स्ववचनदाढर्याय श्रुतिमाह त्याग इति।त्यजता संन्या- सिना प्रत्यगंतरात्मा विज्ञेयम् अपरोक्षेण ज्ञातुं योग्यः त्य- तुल्यागिनो परं पदं ब्रह्म भवतीति शेषः ।। ६५ ।। अब श्रीगुरुनी अपने वचनफी दृढताके वास्ते श्रुति कहिते हैं। त्यागही सर्व वर्णाश्रमीयोंकों मोक्षका उत्तम साधन है क्योंकि त्यागकरनेवाले पुरुषकरकेही अंतरात्मा अपरोक्षकरके जानने योग्य है तथा त्यागी- पुरुषकोही परमपदकी प्राप्ति होय है इति ।। ६५ ।। ब्रह्मवाक्यम्। नात्यक्त्वा सुखमामोति नात्यक्त्वा विदते परम् ॥ नात्यक्त्वा चाभयं शेते सर्व त्यक्त्वा सुखी भवेत्।। अषयमुखेनोक्त्वा व्यतिरेकमुखेनाहनात्यक्त्वेति अत्य- बत्या मोक्षसुखं जीवन्मुक्तिसुखं नामोति नमामोति अत्य.
(१६४) वैराग्यभास्करः। क्त्वा परं परमात्मानं नविंदते न जानाति अत्यक्त्वाऽनापि स्वातंत्र्येण न शेते ।। ६६॥ त्यागद्वारा मोक्षकी माप्ति कथन करके अब विना त्यागसें मोक्षका अभाव कहिते हैं। न त्याग करके जीवन्मुक्ति के सुंसकों नहीं माप्त होय है तथा विना त्यागसे परमात्माकोंबी नहीं प्राप्त होय है तथा विना त्याग- इस लोकमेंबी स्वतंत्रतासें नहीं शयन करे है तांते सर्वको त्याग करकेही सुखी होय इति ॥ ६६ ॥ ग्रंथकर्तृवाक्यम् । येऽद्वैते च वदति भेदमुदरं विज्ञाननित्यावृता- स्तेभ्यो यो भयमाददाति विपुलं वेदार्थसंलोपकाः॥ यो विश्वं विविधं करोति परमश्चैलानि तंतुयुथा यः शुद्धो विभुसदिभावरहितःसोहं गुरुर्विश्वतः ॥६७॥ अथ यस्य भगवतः कृपया ग्रंथो निर्विघ्नसंपूर्णतां गतस्त- स्य स्वरूपनिर्देशात्मकमंगलमन्ते कुर्वे येद्धत इति ॥स वि- श्वत्तो विश्वस्य गुरुरहं स को यो विपुलमनंतजन्ममरण- लक्षणं भयं ददाति केभ्यो येऽद्वैते भेदरहिते ब्रह्मणि उदर- मुदपिअरमल्पं भेदमात्मनो वदंति विज्ञानस्वरूपज्ञानं नित्यं. त्रिकालावाध्यमावृतं येपो तथाचये वेदार्थसंलोपकास्तेभ्यः। श्रुतिश्च, यदा ह्येवेष एतस्मिन्नुदरमंतरं कुरुतेऽथ तस्य भयं भवति मृत्योः स मृत्युमामोति य इह नानेव पश्यतीतिाये- दार्थलोपस्तु यथा तत्त्वमसीत्यस्याः श्रुतेरभेदार्थ विहाय स्पबुद्ध्या तस्य त्वं दासोऽसि वा तस्मात्वं जातोऽसीत्याद्यर्थ कल्पयंति।पुनः कथंभूतो यो विविधं विश्वं करोति। कान क इयचेलानिपटास्तन्तुरिव। पुनः कथंभूतःशुद्धोमायातत्का- र्यसंबंधरहितश्च विभुयापक सन् त्रिकालायाध्यः द्विभाव- रहितो द्वितीयवस्तुशुन्य इत्यन्वयः ॥ इति ।। ६७ ॥
अध्याय:-८ । अब निस भगवतकी कृपालें ग्रंथ निर्विन संपूर्ण हुआ है तिसका स्वरू- पनिर्देशात्मक मंगलाचरण करता हूं । सो नगदका गुरु परमात्मा मेहूं जो अनंत जन्ममरणरूप भयका दाता है। मन । किनके ताई। उत्तर । जे अद्वैतब्रह्ममें अल्पमात्रवी जीवका भेद कहते हैं तथा विकाल बाघस्वरूप.ज्ञान जिनका अनए हुआ है तथा वेदके अर्थकों ने लोपकरनेवाले हैं तिनके ताई । तैसें श्रुतिमेंबी कहा है। जब यह पुरुष इस ब्रह्ममें अल्पमात्रबी भेद फरे है तब तिसकों भयकी माप्ति होय है । मरणसे मरणको सो पुरुष प्राप्त होय है जो इस ब्रह्ममें नाना जीवोंकों देखे है अर्थात् जो जीव ब्रह्मका भेद देखे है । सो वेदका अर्थ भेदवादी इस मकार लोप करे है जैसें । तत्त्वमसि । इस श्रुतिका अर्थ यह है कि छांदोग्य उपनिषदमें उद्दालकमपि श्वेतकेतु अपने पुत्रकों क- हिते हैं । हे पुत्र ! जो ब्रह्म सर्वमें व्यापक है सो हूं है अर्थात् ब्रह्म तूं भित्र नहीं है । और इस अर्थफों त्यागके अपने मनसे इस प्रकार अर्थ- कल्पना करें हैं तिस परमेश्वरका तूं दास है वा तिस से हूं उत्पन हुआ है इत्यादिक । पुनः सो परमेश्वर केसा है नो नानामकारके जगतको उत्पन्न करेंहै । मम । किस प्रकार करेहै उत्तर। जैसे सूत्रकी तारही वन- रूप है तैसे आपही ब्रह्म सर्वरूप होय. है । पुनः कैसा है सो ब्रह्म जो माया तथा तिसके कार्य जगदके संबंधसे रहित है तथा व्यापक है एक अदेत है तीन कालके नाशसे रहित है इति ॥ ६७ ॥ चालकृत्यं समालोक्य क्षम्यतां शास्त्रवित्तमैः॥ शिशुवाक्यं समाकर्ण्य शंसतः पितरौ यथा ॥ ६८॥ बालकुत्यमिति अथ सजनेभ्य इयं प्रार्थना मां स्वयाल- बज्ज्ञात्वामदीयममादाघदन खिलं स्याततु क्षमया पूरणी- यमक्षरार्थस्तु स्पष्ट इति ॥ ६८ ॥ भब विद्वान् महात्मोसे यह मार्थना है कि जिस मकार छोटे पाठक- के अस्तव्यस्त वचन श्रवण. करके माता पिता मसन्न होते है तथा ति- (१३६ ) वैराग्यभास्करः। सके वचनकोंची सुधार लेते हैं जैसे बालकने पापा मांगा तिसका अर्थ मल जान लेते हैं इसी मकार विदान महात्मोन मेरेकों अपने बालकके सदृश जानफे मेरे शुद्ध अशुद्ध शब्दको देखफे क्षमा करनी तथा तिस बशुद्ध शब्दकों सुधार लेना क्योंकि मैने करू विद्याके बलसे ग्रंथका सं- अह नहीं करा किंतु केवल एक निवृत्तिके उत्साहसे करा है इति॥६८ ॥ कृतो गोपालदासेन मुन्यध्यकेंदु १९४७ वत्सरे ॥ अमायां मधुपुयी च चंद्रवासर आश्विने ॥६९॥ इति श्रीवैराग्यभास्करे संन्यासधर्मेषु शमदमादि- वर्णनं नामाष्टमोऽध्यायःसमाप्तः ॥८॥ कृत इति । अंकानां वामतो गरेकोनविंशतिशत- सप्तचत्वारिंशत्तमे संवत्सरे अमायाममावस्यायो समाप्त इति ।। ६९॥ इति श्रीवैराग्यभास्करसंकृतव्याख्याया- मष्टमोऽध्यायः समाप्तः ॥ ८॥ अब इस ग्रंपफा कर्ता तथा समाप्तिका काल स्थान कहते हैं। गोपाल- दास नाम उदासीन साधुनें यह गंध फरा है। श्रीमधुराणीमें आधिन- मासको सोमवारी अमावास्याके दिन संवत् १९४७ में संपूर्ण हुआ। इस श्लोफके दूसरे पादमें मुनिशन्द फरफे सप्तफा अंक लानना अभिशन्दसे चारफा अंक नानना अकमन्दसे नवफा अंक इंदुशन्दसे एकया क मानना । इन भकॉफो उसया करने से पूर्वोक संवदकी संख्या होय हे इति ॥१९॥ इति श्रीवैराग्यभारफरभाषाटीकापाम- एमोरध्यायः समासः ॥८॥ इति श्रीमत्परमहंसोदासीनशिरोयतंसश्रीस्वामि- ज्ञानदासशिष्यगोपालदासास्येन विरचितो घेराग्यमास्कराख्यमंधः समाप्तः ॥ शुभम्भूयात् ॥
श्रीगणेशाय नमः i अथ श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम्। HD मुनींद्राणां चेतीविषयममलं कंजनयनं दयासिंधु शौरि स्वमनसि निधायामरतरुम् ॥.. पदाम्यादी बुद्धभिलषितमेनं मधुपुरी- निवासी कृष्णांख्या रुचिदमिह नामकशरणः ॥१॥ श्रीनंदात्मज भक्तवत्सल हरे में प्रार्थनां त्वं शृणु ब्रह्मांडानि मुखानि मे प्रतिदिनं यावंति लोमेषु ते ॥ हे कृष्णेति वदंतु ताः प्रतिमुखं तावंति जिह्वा मम स्युर्मे दानमिदं हि देहि स तदा कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ।।२ अन्यां तां शृणु कीर्तिवज्जनगते श्रुत्वा च पूर्ण कुरु भक्तानां त्वयि यावती तव विभो त्रैकालिकानां रुचिः॥ नानो वै युवयोः सदा भवतु मे गाने रुचिस्तावती त्वत्तोऽन्यत्र मनः प्रयातुन तदा कृष्णस्तथाऽस्तूक्तवान् ३ नीरोधाः प्रलये यथा यदुपते वर्द्धन्ति कृष्णामिताः। प्रीतिर्वर्द्धतु मे मुकुन्द भवतः श्रीशाभिधाने तथा ।। उत्साहो हदि नाम ते यदि भवेदायतु रोमाणि में। मार्गे चासनगो जपान्यहरहः कृष्णस्तथा स्तूक्तवान् ॥४॥ अन्याऽमेस्त्यभिशस्तिका च भगवन् प्राणे गते कायतः । कृष्णति प्रसभं त्वतीव जपतु प्राविहीनस्तनुः॥ भिना लोमगणाः कदाचिदपि ते कायंतु कृष्णं शवा ब्रह्मांडेषु गताश्च येषु सह तैः कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ॥ ५॥ है गोषिद ममामिलाषकमिमं देवप्रभो पूरयः। कृष्णम् । २ प्रार्थना । ३ मास्तु ।
. ( १३८) श्रीकृष्णदत्तवराष्टकम् । स्थास्तूनां भुवनेषु संति विजने यावंति बीजानि च ॥ अन्नादे प्रति ते जपानि कवलं तावंति नामान्यहं. गच्छाम्यध्वनि यवसाध्वगनृभिः कृष्णस्तथाऽस्सूक्तवान्।। याच्या मेऽस्ति तथैव निर्जरपते दामोदराधोक्षज यत्राहं च यदा स्वपानि वरद त्वं तब मेर्थ जप ॥ श्रीराधा त्वयि तजपेच्छ्रमयुते मातेव हृद्यंकरी मेऽखंड सुजपो भवेदिति तदा कृष्णस्तथास्तूक्तवान् ॥७॥ अन्यां कृष्ण शृणुष्व दुर्घटकरी मायापते मेऽर्थनाम् । ते नामानि जपेयमेव भुवने यावंति भोनि क्षणे ।। ते नामस्मरणं कृतं सुमतिभिर्यावत्करिप्यंति ये प्रत्युच्छासमथो स्मरानि तदहं कृष्णस्तथाऽस्तूक्तवान् ॥८॥ विष्वक्सेन विधी शृणुष्व चरमें शोरे गुरो लालसं कांक्षेद्यस्तव नाम वारिधिझपत्रेलोक्यमोक्षं यदा ॥ कार्य नैव विलंबनं च भवता तस्माद्वहूंस्तारय तस्यांते सह राधया निवसतात कृष्णस्तथास्तूक्तवान्९॥ इति श्रीमदुदासीनपरमहंसज्ञानदासाख्येन विरचितं श्रीकृष्णदत्तवराष्टकं संपूर्णम् ॥ १॥ नाममाहात्म्याष्टकम् ॥ २ ॥ कथं बन्धनाशीभवेदाशु देव त्वदीयांघ्रिमूले गतोहं वराका सुरोवानरोवायदाजन्मपान ततः किंततःकिंततःकिंतुदुखम तनीः क्लेशभाजी विचित्रस्य हेतुः कुमोहांबरं हि श्रुतेः शा. सवाक्यात् ।। सदेवावृतोहं पटेनैव तेन ततः किं० ॥ २॥ हरेर्नाममुक्ति कर निःसहायं सहोपासनं नोगृहस्थादिधर्मे यदा नाम मुक्त्वा करोत्यन्ययोगं ततः किं ॥३॥ 1 नक्षत्राणि । २हो।
नाममाहात्म्याष्टकम् ।. हरे मतुल्यो न वेदादिपाठो व्रतं तीर्थवासो न वायोः प्रयासः ॥ तदन्येषु लग्नो यदा तजहाति ततः किं०॥ ४ ॥ अधर्मांधकाष्ठान्वभूनामवहिदेहत्येव सद्यः समूलान- नानाम ॥ अतः सेवितव्यं यदानेन मुक्तस्ततः किं०॥५॥ विना नाम मोक्षं नभी सार्वभौम्ये न पैत्रे न चंद्रे तथा ब्रह्म- लोके ।। तदर्थ यतेत्वं यदा भोगरक्तस्ततः किं० ॥ ६ ॥ अहं सोस्मि सोहं मनुर्वेदमूलः सदा कीर्तनी पो गुरोः प्राप्य विज्ञात् ॥ विवेकादिक्तो न तल्लनचेतास्ततः किं० ॥ ७ ॥ अोंकारमंत्रो हरेर्नाम मुख्यो निदिध्यासितव्यः सदा बन्धनाशे यदुक्तं मया तेन तद्बोधता चेत्ततः किं ततः किं ततः किं तु दुःखम् ॥ ८॥ इति श्रीमत्परमहंसोदासीनशिरोवतंसस्वामि- ज्ञानदासशिष्यगोपालदासारुपेन विरचितं नाममाहात्म्याष्टकं समाप्तम् ॥२॥ भभिलाषाष्टकम् ॥३॥ यतींद्रनेगमागमादिगीतकीतिसंचय समस्तविश्वजातप प्रपन्नदुःखमोचन । मृदादिलेखवंदित स्वतंत्र नंदनंदन कदा स्वकीयदर्शनं ददासि मेऽमृतोपमम् ॥१॥ सदइँसांद्रचिकणातिनीलचूर्णकुन्तल शिखंडरुक्मसन्मणीखचत्किरीटकुंडल।। मृगाक्षिकंजनेन मंदहाससारुणाधर कदास्वकीय० ॥२॥ कपोलगोलसुंदराननममाविलजित श्रीविष्णु ! २ शादि । ३ देश ४ मा निता ! ६ कुटिल १५ मयपिच्छ। . एमणि दोपतोऽपि ।
(१४०) अभिलाषाष्टकम । अपूर्णचंद्रमंडल निरेखकंचुकन्दर । वरस्थकौस्तुभादिक प्रफुल्लपुप्पलंबन । कदास्वकीय० ॥३॥ नभस्थतारकागणवेष्टहीरकांगद प्रकोष्ठहेमकंकणांगुलीवरांगुलीयक। सत्रवेणुरक्त पंचशोखकझकोमल। -फदास्वकीय० ॥४॥ तडिच्छचीशकार्मुकोपमोत्तमोत्तरीयक दुकूलपीतमेदिनीसमुद्रमेखलाकटे।। फटाप्रपादलंयमाननिष्प्रवाण्यधोंऽशुक कदास्वकीय० ॥५॥ प्रशस्तरनकिंकिणीपदारविंदनूपुर-. रषाक्षरप्रसक्तधीमुनींद्रमानसपिय ॥ पुषमालयन्दरक्तकाश्यपीस्थल कदास्वकीय० ॥६॥ नवातसीप्रसूनसन्निभाभिरामचक शरीरपंचमागेर्णातिमोदनांगमंडन । अनंतसोएपसागराऽसमाधिकादियिमह फदास्पफीय० ॥७॥ इतोप्यनल्पसौभगस्वभक्तमक्तिनंधक चिलोकमयमद भिकर्मपाशनाशक॥ स्वफीयहत्सरोरुहस्थ सद्गते नमोस्तुते कदा स्वकीयदर्शनं ददासि मेऽमृतोपमम् ॥ ८॥ इतीदमट्टलाष्टकं निशम्य नंदनन्दनो ददाति सन्ततं जनं प्रति रयकीयदर्शनम् ॥ • REAmrtraitra मारा। -- भावभकाशाष्टकम् । (१४१) कृतं गवादिपालदासनानकीयसाधुना .ब्रजेशकृष्णदर्शनाभिलाषिणा सुमाधुरे ॥ ९ ॥ : भावभकाशाष्टकम् ॥ ४ ॥ विभुश्च सत्स्वरूपकश्चितिः सुखात्मकोजनि- रमूत्तिनामरूपकोथ तत्त्वमर्थवाहिकः ।। विधीश्वरो हरीश्वरो रमाशिवाशिवेश्वरी यथा फणी गुणे तथास्य विश्वकल्पनाश्रयः ।। १ ।। स एव धार्य शंतनुं सकंघनोपमं शुभं सुपीतपट्टवाससं कलापिपिच्छमस्तकम् ॥ कृपाकटाक्षसंयुतं सुवंशवेत्रहस्तकम् । ममास्तु नेत्रमार्गगः कृपाकरः सदा जने ॥२॥ यथा ध्रुवं च हस्तिनं ददौ स्वकीयदर्शनं. तथैव मेऽस्तु नेत्रगः कृपात आत्मदो हरिः॥ त्वमेव भक्तवत्सलो यदा वदाम्यहं तदा क्षुधार्तभोजनेकृते न कोपि वक्ति पालकः ॥ ३ ॥ मनश्च खानि मे सदा बहिर्धमत्यनात्मनि ममैव नास्ति साकृतिस्तदेव कर्म तावकम् ॥ पराचि खानि माधवश्चकार नेगमी श्रुति- स्त्वदीयकर्मवामता तवापराधता भवेत् ॥४॥ अनेकजन्मनाटयता धृतिर्मया तवाग्रतः कृता प्रसन्नतां गतस्तदा त्वदीयदर्शनम् ॥ वरंबधीम्यहं प्रभो यदा न रोचते तदा। घदेशी न धार्यतां फलेन वर्जितां मृषा ॥५॥ सवापरोक्षता हि या ममास्ति मूलतः क्षति। स्तदेव वांछता मया न दर्शनं ददासि मे ॥ स्वामी। २१द्रियाणि । ३ अहि.।
(१४२) भावमाशाष्टम् । दया न लिप्यते कदापि मानसे इंते प्रमो उपासनां त्वदीयकां करिष्यतीह को नरः ॥ ६.॥ यदि श्रुतिः प्रमाणिका महेशजीवलक्ष्ययोः सदैकता तदा विमो त्वदीयदर्शनं भवेत् ॥ ऋतं द्वितीयतामतिस्तयोर्भयावहा यदि। मदीपदृश्यतां व्रजेत्परावरेश्वरेश्वरः ॥ ७॥ निरंजनं निरामयं निरंकुशं च निर्गणं स्वतो भुजियवल्लभं स्वभक्तनिर्भयप्रदम् ।। सदाप्तकामसाक्षिणं नमामि नंदनंदनं नतिं तदीयका विना ममास्ति नेतरद्वलम् ॥ ८॥ इति श्रीस्वामिज्ञानदासशिष्यगोपालदासेन विरचितं भावप्रकाशाष्ठकं संपूर्णम् ॥ ४ ॥ प्रार्थनाटकम् ॥ ५ ॥ मयाज्ञातं सर्व खलु जगदिदं ब्रह्म विमलं तथैवेह स्वात्मा निगमगुरुवाक्यादनुभवात् ।। तथापीच्छा स्वस्य त्वयि नयनपातस्य न गता प्रभो श्रीकृष्ण त्वं भव भव मदीयाक्षिविषयः ॥१॥ ममेमामाशाधि हरसि यदि न त्वं च विपुला- महं भक्ताधीनो वदासि कथमित्यं प्रियमुधा। श्रुतं धार्य भक्ते तव मयि करोषीह न च कि प्रभो श्रीकृष्ण त्वं० ॥२॥ अमूल्यान्यस्वार्थे यदि तव रुचिर्नास्ति भगवन् सतां श्रीरन्या क गतमिति वाक्यं च महताम् ।। यथा मेऽस्ति प्रीतिस्त्वयि मयि तव स्वात्मनिन किं प्रभाकृिष्ण ॥३॥ . भूस्य ३२कारण्यम् ।
मार्थनाष्टकम् । (१४३) त्वदन्ये दुःखघ्नं शरणमुपयामोव वद के तनूजोर्थोनारी निगमयतिवेषौ वनगतिः।। तवामाप्तौ सर्वे निरयमिव दुखादसुखदाः। प्रभो श्रीकृष्ण त्वं ॥४॥ गजास्योयं देव्यास्तनुज उत तस्याः पतिहरः स लोकशाजातस्तदपि हरेस्तत्प्रभृतयः॥ कलांशा कृष्णस्तु स्वयामिति विभुर्भागवततः। प्रभो श्रीकृष्ण त्वा ॥५॥ मनश्वांचल्यं मे करणकृतदोष मनसिज स्मयं रोपं लोभं न च मम गतिर्द्रक्ष्यसि यदा ॥ स्ववात्सल्यं दृष्ट्वा कुरु गुरुदयां स्वात्मशरण । प्रभो श्रीकृष्ण त्वं० ॥६॥ सखा सख्युर्नार्याः पतिरिव तनूजस्थ जननी क्षमस्व त्वं मेधं जलनिधिग काकस्प शरणम ॥ यथा पोतादन्यं मम भवदृते नास्ति जगति प्रभो श्रीकृष्ण त्वं० ॥७॥ अहोऽनाहं धन्यश्चरणमणिशब्दश्रुतिगणं बहिश्याम त्वंता सितममरवाग्युदयविषयम् ।। यतो द्रक्ष्यामीशं रविशतसमापीडशिरसं प्रभो श्रीकृष्ण त्वं.॥८॥ इति श्रीस्वामिज्ञानदासशिष्यगोपाल- दासेन विरचितं प्रार्थनाष्टकं संपूर्णम् । पुस्तकमिलनेकाठिकाना- खेमगज श्रीकृष्णदास, "श्रीवेङ्कटेश्वर" छापाखाना-मुंबई..
है नाम. .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... .... ० जाहिरात। वैद्यकग्रंथाः। की.. रु. आ. हारीतसंदिता भाषाटीकासहित भष्टांगहृदय (वाग्भट्ट) भाषाटीका अत्युत्त. म वद्यकग्रंथ भिषग्वरोंके देखनेयोग्य वृहनिघंटुरत्नाकर प्रथमभाग .... वृहनिपंदुरलाकर द्वितीयभाग वृहनिघंटुरत्नाकर तृतीयभाग • वृहनिघंटुरलाकर चतुर्षभाग मुहनिघंटुरत्नाकर पंचमभाग छपताहै रउराजसुंदर भाषाटीकासह पथ्यापथ्यभाषाटीका शार्ङ्गधर निदानसह भाषाटोका पं० दत्तराम- चौधे मथुरानिवासीका बनाया की० ३ १० तथा र २-८ अमृतसागर कोशवहित हिंदुस्थानीभाषामें सर्वदेशोपकारक डॉक्टरीचिकित्मासार भाषा (सं.दे. वै.) चिकित्साखण्ड भाषाटीका प्रथमभाग चिकित्साक्रमकल्पवल्ली संस्कृत काशिनायकृत्त भिषम्वरोंके देखने योग्य पुस्तकमिलनेका ठिकाना- खेमराज श्रीकृष्णदास. "श्रीवेंकटेश्वर" छापाखाना-खेतवाडी-मुंबई. .... .... .... .... .... .... .... ....