·To be had from
The Banager
THE GUJAPATI" PRINTING PRESS
Sagoon Buildings Elch natone Carole,
Fort, T'ombay No 1,
Registered in buy the Copy Naglu lat)

·श्रीरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यकृते वादार्थसंग्रह आख्यातशक्तिवादः (चतुर्थो भागः) मधुरानाथतर्फवागीशविरचिता आख्यानयादरहस्य-२राम- चन्द्रन्यायवागीशभट्टाचार्यविरचिताख्यातवादटिप्पणी- ३ रघुदेवभट्टाचार्यकृताख्यातवादटिप्पणी-४ जय- रामभट्टाचार्यकृत व्याख्या-५ न्यायवाचस्स- तिकृत व्याख्या-६ रामकृष्णनिर्मिता व्याख्या- इति पट्टीकर समन्वितः . मुम्पय्या पोर्टससाख्ये प्रषिमागे सासुनमवने 'नटवरलाल इच्छाराम देसाई । इत्यनेन स्वीय 'गुभरावी' मुद्रणयन्त्रालये मुद्रपित्वा देव प्रकाशितः । .

·पुस्तकप्रतिस्थानम्
'गुजराती मिटिंग प्रेस
रुमुन विल्डिंग एलफिन्स्टन सक,
कोट, मुंबई
"

·वादार्थसंग्रहः (चतुर्थो भाग) शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः। व्याख्यापदयुतः १३ मधुरानाधी आख्यातस्य यत्नो वाच्यः पचति पाकं करोतीति यत्नार्थककरोतिना सर्वाख्यातविवरणात् । व्यव- हारादिव वाधकं विना विवरणादपि व्युत्पत्तेः किड्- रोतीत्यादियत्नप्रश्ने पचतीत्याद्युत्तरस्य यत्नार्थकत्वं विनानुपपत्तेश्च । अचेतने रथो गच्छतीत्यादो च अनु- कृलव्यापारे लक्षणेति भावः ॥ १ ॥ अथ शिरोमणिस्तारयातशक्तिवादविवृति । इञ्चिताथरपुरेन वादयन् वशिका प्रचलदहुलपदि । मोयनसिल्वामलोचना पातु कोऽपि नवनीरदयवि ॥ श्रीमता मधुरानाथ-सवागीराधीमता। आख्यातशक्तिवादम्य क्रियते विधति शुभा ॥ आख्यातम्य शनि निरूपयति-आख्यातस्येति । आरुपान यललावच्छि- माक्यतामित्र, तेन वक्ष्यमाणहेतोर्न वैषयिकरण्यम आख्यातत्वञ्च सङ्केत- विशेपमम्बधेन आस्पातपसचं, न तु जाति , तित्वादिना साहयांद मानाभा चाच । वाक्ततावच्छेदकन न तद, गिन्नु प्रत्येक तिवादिकमव, आख्यातत्वप्र- वारणासानदायाँ तिवादिना ज्ञानात् पादरीरमात्रम्य गतिभ्रमजन्यत्वपम- झार , तिलादिना प्रशारणाशानदशाया तरकारण ज्ञानाम् गादगांधानुदयन्य मवमिदत्वात् । गलतच प्रनित्र, प्रवृत्तित्र च रागज यतावच्छेदानमा सिद्ध, अइ यते अद्द प्रत्तो स्मि अद्द करोमीरयन यवसायमातिगे निति-जीव नयोनि यानो जातिविशेष, नितिजीवनयोनियनयो रागाज यत्वार तथा १ यनवाचवम् इ पा २'शक्तिमान्' ६ पाठ ३ तीति प्रभे३ पाट. “त्युत्तर पाठ ।

·૨ वादार्थसंग्रहः [४ भाग तुन्यवासायविरहान । चटाननाताग्छेदः स एव निवृत्तेश्चेष्टाजनकत्वपिरहान् । सुषप्तौ शरीरमण चटावं मानाभावात् , तत्रापि चटालस्यानुभवमिड- त्य गगजन्यनावच्छेदवप्रतिवन्यापरी नित्तिन्यारत्तो जीवनयोलियनतारा रणो जातिविशेष एव चेष्टाजनकतावच्छेदव , स च नाख्यातस्य शक्यतावच्छे. दा तथासत्याख्यातस्य धातुपर्यायवानुपपनैः । सुपुती जीवनयोनियन्नसत्वे- ऽपि म्वारमिकरोनिन्यवहाराभान रामजन्यतावच्छेदकप्रत्तित्वस्यैव धातु शक्यतावच्छेदकत्वात् । एतन प्रवृत्ति-निवत्ति-जीवनयोनिसाधारणं गुणविभा- जा प्रयतत्वमेव आख्यातस्य शक्यतावच्छेदकम् । न चैवं पागोचरनिटत्तिद- शायामपि पचतीत्यादि प्रयोग स्यादिति वाच्यं । नित्ते बियाठवटवाभावाद वियानिटमाध्यत्वाख्यविलक्षणविषयत्वानिम्पकत्वाच । तथाच व्यवहारासंभ- वात् आरत्यातार्धप्रयल-धात्वर्थयोस्तादृशमम्बन्धनवान्वयभ्य साकाइन्वात् यो. ग्यताश्रमात् तथा प्रयोगस्यष्टत्वात् । प्रत्तित्वस्य शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि लक्षण- या योग्यताप्रमान् तदानी सादृशप्रयोगस्य दुर्वागत्वात् ' इति क्स्यचित् प्रलपित मप्यास्तम् । तथा मति आख्यातस्य कृपानुपर्यायवानुपपत्ते गुणविभाजन- प्रयत्नत्यम्य जानिये मानाभावेन प्रतिवमपेक्ष्य तस्य गुरुवाच । न च प्र- तित्वम्य शक्यतावच्छेदरवं चैत्री नियमितीन्यादौ कथं भासानुप्रयत्नानु. भव इति वाच्यम् । तर वासाश्रयन्वमावतीते शरीरक्रियाविशेषम्य वाप्तवान् । न च तथापि प्रनित्वस्प शक्यतावच्छेदश्ते परमेश्वरी वैद वनि परमधरो. दभुधारयनि परमधरो वेदं प्रपद इत्यादौ कथं वदाभित्रशब्दानुध्यन्नवत्वानुभव बेदजनारपटारभिघातानुकूमनाचानुभवो वा इति वाच्यम् । कार्यसामान्य प्रगतिनया व्यायामनया च प्रवृत्तित्वम्यैर जनातावच्छेदकायपि भाग- वनप्रयन्नपि प्रतित्वम्य धर्मियादाप्रमाणमिहत्वात् । यद्वा तत्र नचादिया- तौरव यत्नमामान्यमर्थ , अवाढत्व विपयन्य वा कमरिभक्त्यर्थ , आरपात- स्याश्रयत्वमर्थ , आरयातस्यैव वा यत्नसामान्य टक्षणा वादियानुश्र पदाच भिवानपर एव। कचित्तु परमेश्वरपद तदीयरटपर, वचादियालो कण्ठारभियान एवार्थ , आट्यातम्य आश्रयत्वमेवा, आख्यातम्यैर वा परम्परामवयविणाश्रय- वर्य, तथाच परमेपरपद यथाश्रुनमंत्यातुः। तपातिप्रतिपादनाग्गेिरसम्बन्धेन गनुमचादिति हेनुम्य । विशषेत्गु- पादानात् भारमादी न प्यभिचार । नवयं हेतुरमित इगत आइ-पच- तांति पचति पा रीती यादिवाश्यमभ्यानिना यत्नापराविना यलगार- पाना माथ्यानारी हरवादिकामाला. पिछत्र- 1 . ::

·१३ प्रन्य:] व्याख्यापटकयुतः ३ परोनीत्या करोतिना पश्यनी यादेविवरमाइसनत्तापरी । लाख्यातवि. वरणादिस्यस्य सर्वेराख्यातविरणादित्यर्य, इति छिन् । अयं भाव, पचति पा करोन्यादिविवरण पयतिपदं स्वारतया पचपदपरं तिपदपरम्द, पा. अपहसमभिन्याहारेण धातु पासमानार्धात्व- कृममानापासपर, आ. अयस्वमाख्यातार्थ, एखन्न पचपदं पावसमाना, तिपद ममानार्थमि- त्यादिवोस । एवं सर्वत्र रिवाणे चामपदे पर तरपदसमभिन्याहारेण तत्त. त्मभानाले टाणा | भतएव येन समानार्थकतया यत् गोयते सन् तस्य विवरणमिति प्रामाणिका । ननु जयापि शक्यमनिपाहताविशयसम्बन्धन पातुमय दक्षणादिना पानुसत्यप्रतिपादक शब्द अनेकान्तिमित्यत आई, व्यवहारादिवेति। याधकं विना स्वाध्याय पहिशेषणं तदभारमशि- पणाहरण, ध्युत्पत्तेः गुत्पतिभिवान विप्रहममत्रादिति पार । गा- विपदव्यवहारों यथा गवादिपदशक्यत्वतस्प-स्वसाध्यस्य दायां यद्विशेषणं सणा-शतिश्रममन्यप्रतिपत्तिरिपयाप्तम्बन्धेन गादिन्यज्ञावार तदभाववर्ष सतीति विशेषणविशिष्टीभूय प्रतिपावनासम्बन्धन गरागादिपवानिमार, तमा पानुपचादिरूपरिवरणमपि प्रतिलारदिशक्यतास्वादिष्पसमा ध्यस्य बाधा याविशेषण लवगा-रादिश्रमजन्यस्वगक्यपनिपत्तिजनस्तरमम्बन हनुमत्वं नाभाववन्ने सनानि विशेषणविभिटाभूयबसायप्रतिपासतारिंग- पसम्बन्धन प्रहनावार पालादे शक्तिसापामित्यर्प, तपाच निराधनाभाव वता विशेषण देयमिति भाव । अतएर "दिप्रद प्यारणोपमान- कोषारक्यायवहारतश्च । वास्यम्य पारितान्ति सानिध्यत मिपदस्य मा" इनि पठन्ति । तवानुमानपदं व्यवहारादीतरानुमानपर, तेन व्यवहा. राने पृथगुपादारविरोय। मांप्रदापिकास्नु मन्वाख्यातम्य शिस्यमित्रत आह, आपयातस्येति । यह भाट्यानम्य वाच्य इति यथाथुन एवार्थ । मनु तम्यार पातपावाच्या नि मानमिस्यन भाद, पचनानि, अमेरे ननीयर, अन्वसभाम्य रिपर, सिरण स्वसमानार्थरस्थापन, मापन सानालाल शद, मान्यत्व पम्प, माय विवरणमेव मानमिति मात्र । नु विवरणम्प प्रतिप्रमापरत्वं मारपण गो पायाश्यापंचशीनाशाह-परदारादिनि । धापानुमान- रिपत्र सम्प विमापासमिति भार । अनुमानघोनस्पमिति पाचर । मनु सिरणेन पावस्यनिराश निरानं बोगितं, मी कृपानिपानिपारितं तव स्वगया कृपाण प्रतिषम्य व्यापार प्रतिवारि निधनायरा-क्रोितिमिलिया. नितीविष्टरिया स्त्रीपर्ण ifiषिपानं निशामिनाविषयार्च, ft. मर निशामिनासवान् । 'पनामात्र दिना' मायानग्य प्रनित्यः ·[४ भाग ४ यादायसंग्रह रिशिष्टान्व पिना, अनुपपत्तरिति जिज्ञामानिवर्नरम्यानुपपतरिय 1 पर परिशिष्टे जिज्ञामितम्य तत्सम्बन्ध प्रभवाक्येन वायत परिशिष्ट विशिष्य तत्मा म्बन्धमानना निजामानितरिति भात्र । तथाच आल्यानं प्रत्तित्वावचित्र शक्यता प्रत्तित्वविशिष्ट जिज्ञामाया निवर्तकम्य ज्ञानम्य जनकत्वात् इत्यवमा नारोग्यसेय । तत्रापि रक्षणा-शचिचमाजन्यत्वेन शान गिपणीय, तेन ल या प्रत्तिवायके शब्द न व्यभिचार । न च टक्षणाशक्त्रिमाथजयपत्ति- त्वरिशिष्टविषयकशानजनकत्वादित्येवान्विनिवाच्य, हेत्वन्तरसम्भवम्य इत्वन्त रापकन्यॉरिति निगर्न । ननु पूर्वहतो निरुनाथाभावाचनिगेपणम् अत्र तु रमणाशनिप्रमारजन्यत्व ज्ञानविशषणमप्रमिद,प्रतित्वम्याख्यानशक्यताव दवले रथी गच्छीत्यादिवाक्यम्यायोग्यन्वापरया अनुकूर यापाराहावाख्या- तम्य गत्ते रथादेरचतनतया चैतन्यानवच्छदकनया च तत्र प्रतिमघास भवात् । अपचत्यपि चैत्रादौ कालिपादियविचिवसम्बन्धन प्रत्तिमत्वमादाय चत्र पचरीत्यादिन्यवहारवारणाय ममवायावच्छंदवतान्यतरसम्बन्धनत्र कर्ट पदार्थ भाग्यातायनान्वयस्य मावासत्वमित्यभ्युपयत्वात् , आमा पचनीया दिप्रयोगान पुपगमे समवायोपि नान्तर्भावनीय, परमेश्वरो वेद वर्मात्यादी पर- मेघरपदम्य तरीपरत्व एव योग्यत्व न तु परमात्मपरत इति चाकामेन स्वीकरणीयमित्यागका प्राचीनमतमाश्रित्य परिहरति-अचेतनइत्यादिना । 'अचतने अंगननविशेष्याम्यावार्थप्रकारसहिजनके, 'अचेतनत्व' ममवायाव- च्छदवाखान्यतरसम्मथन चैतन्यवतो मित्रत्व तेन चैत्र पचीत्यादन सद, तण्दुल पच्यत इत्यादयवच्छदार्थमुक्त रथो गच्छतीत्यादाविति, तेन कर्तृर- ग्तिार यान इति सभ्यते, “च 'स्वर्थ । अनुयापार लक्षणेति अनुकूलव्या पार निस्टटाणेल्यथ । यादृशक्षणया प्रयोगे क्याया वादिनी न निग्रह संत्र राणा निम्अनुकूवम्य धान्वधार यातार्थ यापाग्यो समगनया म्फोर णायानुालवनोपादान, न तु टक्ष्यतावच्छदर तदतभाव । व्यापारत्वञ्च कार्य व तन प्रतियोगितामम्बन्धन घमवच प्रागभाववव वा व्यापारत्वम् ॥ रामचन्द्रतर्कवागीशनन्याख्या । याव्यातस्येति ! आर यातव शक्ततावच्छेदक यन्नवन्न शक्यतावच्छद पमित्यर्थ, तवारयातव सत्र वर्णन्दयाभ्यनातिविशेष , न्यादयो त्वारादशा, तपाचाप्राप्तस्य पचनीच्यादावादन त्यादिना आदेशिनो बारम्य स्मरणादेव यनत्वरिशिष्टम्योपस्थिति-शान्दाधी विषदर्शिन । पान्तम्य चं त्यादात्र पनवविशिष्टयनिधमादन्वयत्रोध । न च त्याद पाराशत्वमादाय विनि- गमाया मजन पाणिनिमुनिदा न्यादीना कागदावोग्न न तु क्या गदानामिन्यम्पैव विनिगमकत्वादिति मप्रदायविद । आग्यानपदान् स्यादयो मोm भावारपवैयाकरणपरिभाषाविषयन्वमम्बन्धनात्यातपश्वचा- ·१३ अन्यः] च्यारयापदफयुतः। शानन्य तेन एंण न्यादिर तया परिभाषा कृतान मुकारादीनामित्यम्यर पिनिगमायारिति, निवादिना या पलवविशिष्टगोचरपदाधनिगान्दपार. पान्तम्प, पान्तम्य च नित्यादिना पातिभमादेन तापिन्यन्ये (1) पिनापि गया. ख्यानपदवावयोगानं पचतील्यावावरान्तम्य शान्दबोधार्गनेन (न) दत्वादिना शति तपाच तियारिमेगास्यानत्यम् । न प तिवादिभेदेन गनिभदवरने गौरव, प्रामाणितया नम्पादोपला । नव निमसादीनां विष्णु-नारायण. गादीलामिय पयांपनापत्तिः, इटावाहित्यपरं । पदयादिवद्वारपानन्यमालपटो- पापिरिनि नम्या. एनेर पादुत्व-विभविस्तारयो प्यास्याना । सलवन घटं परामि घटाय पनते इत्यादिप्रतीतिसिदजानिरिगेपः । न च यलचे प्रति- भीग्नपानिपनमापारणो मानिपिइति मिशान्त माध्यापि जीनियोनि- यलायाटसप्रतिवादयनातिरम्नि तयाय तयाध्यपत्तिस्वजातेरप्याख्याना- फ्यनारदपन्यसभरेन तदादापरिनिगमनाचिरह इति वाच्यम् । सपा मनि निकाले चैत्रो निपतितीनि प्रयोगाभारप्रमहाद तदानीं प्राणप्रियारूपनिभा- मानमसाभारा प्रतिविदसाधनतामानादेम्नमामभान प्रष्टापून पादासम्भवात् । नदि पन्नत्यम्य गमयतापवावे. पपं दोष, निधामानुपूल- जीवनयोनियन्तम्ग धमाधम हितान्ममनोयोगमात्रजम्यम्य पानिकारागुपले । म पनिटप्याटपयनत्यम्य पाप्याख्यातपरप्रतिपावनया पन्नत्यम्यातिप्रगत:- বৰ ন থাকবোধ-যুগত্যামোবশাখ मालदिपाय संमगंवाद पचतीम्पादीन गानादीनां य: गग्य राषचनादिति वाग्यम् । परतीत्यादी सव-गुणकारिना यलम्प शादोरा. पगमे पनीयादिशादोभानन्तरं चैत्रः पाकादश्यानत्र पनि मंशयादिप्रमा का भरमाप घेर, पाशवाणगुणगाल बन्यामित निरनिमारणमपि पलरयमेव जयनारदां शरिपते । न पथरः सनीति प्रयोगापनि पार्पमा मनाया ने. पारम्याप्पतावादिति यायम र যাহা বা গম্বাশ্বারী বান্ধবশ্বাস। স যা गि गृहीत्यादिनीपर: पमनीपारिप्रपांगे शानिरिनि। या नयनरमोद प्रनियावानरसादयायालयादा. मिनि पागमारिमातीसरानिनादपारिन प्रोगः पनि मनपा गतीरोगर गगनानि प्रयोगाभारप्रसार सानिमार्स ती विनानि प्रयोगापास्यस्थापनमा विति। जन्मल्यालम्प पारागिरे मनियार पाहापामार-पचताया. दिपनापति गौर सोने कानुनमा गानापिनागिन मानिमिधा निशामा रियायला. न भर. रिपोरगणमामिवारामारे गायन ·वादार्थसग्रह. [४ भाग. श्याली पचनीत्यादा पाकान्दव्यापारस्य विवरणे:पिन व्यापारत्वविशिष्ट शक्ति • मलत्वापेक्षया व्यापारत्वस्य गुरुत्त्रमव वायमेव पचति पारयत्नवान् इत्यादिना धर्मिणरे सिरणे पितवान्यभ्यतमव वाधक मिति भाव । तदाह "शदिई ध्या- परणोपमानकोपासवाक्याद्व्यवहारतश्च । वाक्यस्य शेषाद्विवृतेर्वदन्ति सानि. ध्यन सिद्धपदम्य द्धा" | "रिमृति' विरणमित्यर्थ इति, तथाच शक्तिशाहकाणा मध्ये विएणस्यापि शक्तिग्राहक्लमुक्तमिति न सिद्धान्तविरोध । विवरणस्य शतिपादकताच व्यवहारस्येव अनुमानात्यापश्तया। तथा द्विपचीत्यादावाल्या. तपद यसरिशिष्टे मत यसरिशिष्टार्थधातुप्रतिपाया शब्दत्वादित्यायेवा- हमानम्, अवच कृधातुप्रतिपायाकवरूप विवरण हेतुघटक मिति शक्तिमाहका- समानहेतुघायलमेन विवरणम्य शक्तिमाहात्वपदार्थ इति भाव । न च प्यवहा. रस्य शतिप्राइक्वाभावन व्यवहारादिवति दृष्टान्तविरोध इति वाच्यम् । घर- पद घटत्वविशिष्ट शक्त. रक्षणायजम्यघटत्वरिशिष्टबोधजनपदवादित्यनुमाने घटसरिशिष्टयोपात्तरपन्यपहारस्प हेतुघटतया शक्तिप्राहकाठमानोन्यापरस्य- समवात् । गुस्पने' शतिग्रहाद , व्युत्पतिपदस्प गति राधास्ववन् गतिप्रवा धपत्यारिति मात्र । ननु नैयापिकानां यात्वविशिष्ट आख्यातम्य विवरणवत् मीमांसवानो व्यापारपि विवरणात् व्यापारवरिशिष्टेऽपि शति म्यादिति न विवरणस्य शनिमाहवतेत्यत आह-किं करोतीति । पतित्वरिशिष्टयर्मिक-की- विदर्मकारल जिजामाविषय शिम्दार्थ, 'विमिति रियापिण, तथाच कि परीतीदयम्य सामजिज्ञासाविषपाभिनतिमानित्यर्ष, प्रियाविशेषणस्याभेदे- भाग्यपम्य पुत्पमन्यम् । न घरिमित्या द्वितीयाया अनुकूलत्वमर्थ , सपा सनि पियंणोतरम्पावनिप्रमादिति भाव । अस्तु वा पिपत्वमेन द्वितीया, साजिनामा च रिंशदार्य इति । यत्नार्थगन्य विति। पचनीग्यम्य यणम्परिशिष्टाचवनिगई पचतीत्यनो यन्वपिसिमिक्षारपोपीन स्पाम् सपाच प्रभप्रतिपादिन जिज्ञासानिवसंमानजनरगम्यन्यम्पमुत्ताव पर तानि वाक्ये न म्पादित्यर्थ । नन्वाम्यानस्य यत्रत्वरिशिष्टाप रयो गाड सोयादिवायायायोग्यन्यापनि भपतन रपारी गमनावावापादिपन भाद-अचेतन इत्यादि। अनगिन्यम्बोषमता दरपर्थ । भवालया। तपाच रोगनीयास गमनानाय्यापारात्मानोरनाभिधानास्ति रा. पारम्नानि नायोग्यानि भाम प्राचीनमतम् ॥१॥ रघुदेवमहाचार्य ना माझ्यातयारीका प्रगत नीरदादरामगुणमन्दिरम् । भारमायामा रसुदेवेन वन्यने ॥ १॥ नेपाईमा पनि पारपारिधि-आग्यात येत्यादिना । , ·। १३ मन्यः] व्याख्यापकयुतः। यत्नो वाच्यः यत्नस्यविशिष्टो वाच्यः, यानन्यं शक्यतावच्छेदकमिति यावत् । यथाभुते यत्नस्य व्यापारान्तर्गतत्त्वेन व्यापारशक्विादिमतव्यवच्छेदाप्रतीतेः । श- "क्तादछेदकै चाख्यातलम् । तच रूदिसंबन्धेनाख्यातपदयत्त्वम् । यदि च रुटिसनन्धनाख्यानपदवयं लकारेण्यैव अभियुक्तानां तत्रैवाख्यातपदप्रयोगात्, तथा च पचनिन्यादावपि कृतियोधापत्तिः । तत्रापि लकारस्थाने शत्रादेर्दर्शनेन रूदिसंबन्धेनाण्यातपदवतो लकारस्य सत्वादिति विभाव्यते; तदा विशिष्य तिम्त्यादिकमेव शततारच्छेदकं बोयम् । एतेन दशलकारसाधारणं लत्वमेव शकतावच्छेदकमिति परास्तम् । तस्यैक्यामावान् भावे वा पचन्नित्यादावपि कृतिबोधप्रसङ्गादिति। तया च यत्नत्वावच्छिन्नविषयकशाब्दत्वावच्छिन्न प्रतियत्न- त्यायछिन्नविशेष्यकरू दिसंबन्धवटिताख्यातपदयत्वावच्छिन्ननिरूपितमाक्तिविषयक- शानजन्ययन्नोपस्थितित्वेन हेतुत्यं कल्पनीयमिति ध्येयम् । ननूपदर्शितकार्यकारण- भाषात्पने शुद्धास्यातपदाद्यनविषयाशाब्दबोधापत्तिरिति चैत्र । संभवत्येवं यदि हि पाकाहानुकूलविषयक शाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति विबादिपदनिउपचादिधात्व- ब्यवहितोत्तरत्वरूपानुपूर्वीतानस्य हेतुत्वं न कल्यते । वस्तुतस्तु शुद्धारल्यातपद- जन्ययनोपस्थितिकाले पाको यत्नश्चेति निराकाट्याश्या पाकानुन्लयाविष- यकशाब्दबोधवारणाय ताशकार्यकारणभावकल्पमाया आवश्यकत्वेनोपदर्शिता- ख्यातपदनिरूपितशक्तिज्ञानजन्योपस्थित्या पत्नशाब्दबोधे जननीये पचतीत्या- धानुपूर्वी ज्ञानस्य सहकारित्वकल्पनेनैव केवलाख्यातपदाद्यनविषयकशाब्दबोध- धारणसंभवात् । केचित्तु आरयातस्य यत्नवाचकत्ले पारुगोचरनिवृत्त्याख्यपत्नकाले चैनः पचतीत्यादिप्रयोगस्य योग्यत्वापत्तिमुगावयन्ति तुम श्रद्दधीमहि । प्रवृत्त्यभाषाति- रिक्तनिवृत्त्याख्ययत्ने मानाभावात् । वस्तुतस्तु निवृत्याख्ययत्नाङ्गीकारेऽपि न शतिः । यतः पचतीत्यादिवाक्यात्याकानुकूलबतेरेव मान्दबोधोत्पत्त्या निवृत्या. ख्ययनकाले पाझानुकुलकृतेरभावेन तदानी तादशप्रयोगस्य तथाविधप्रमात्मक- शान्दवोधाजनकतयायोग्यत्वं सूधपादमेवेति । ये तूपदर्शितापत्तिमिया प्रवृत्तित्व- मेवाख्यानुपर्दशक्यतावच्छेदकमुश्वर्णयन्ति । वन्न । वैषो मते इएसाधनवाज्ञान- उन्यतावच्छेदककोरियालिष्टत्वेन सिद्रायाः प्रवृतित्वाख्यजानेरीवरीयकृतिमाधा- रण्ये मानामारेने धरो धेदं यतीति पात्याच्छादयोधानिर्वाह: परिचिन्तनीयः । न च तत्राख्यातस्य कृतो लक्षणया नानुपपत्तिरिति वाच्यम् अदर्शितरीत्या वाशक्य वाजन्यशान्दोधस्य निदि लगाकल्पनस्सन्याय्यत्वात् । न चाख्यानस्य यत्नत्वविशिएशतले चैत्रः पचतीत्यादिवदीश्वरः पचहीत्यादिमयो- ·वादार्थसग्रह [४ भाग. ८ गापत्तिवारणायावश्यमाख्यातस्य प्रवृनित्वविशिष्टे शक्वत्यमुपगन्तव्यमिति या च्यम् । आस्मा पचतीत्यादिप्रयोगवत्तस्यापि वारणमभवात् । तथाहि-आख्या तस्य यलत्वविशिण्याचक्त्वे आत्मा पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यत्र तथाविधन योग शब्दार्थ, तयाविधशब्दन यप्रमात्मक्शाब्दबोधो वा । नाध । कण्टता स्वाभिघातरूपशब्दकारणसत्त्वे तयाविधशब्दे इष्टापत्ते । नान्त्य । तयाविध शाब्दबोधस्यापादकाभावात् । योग्यताशानमेवापादवमिति तु नाशवनीयम् । यत स्तयाविघशाब्दबोधाप्रसिद्धया तादृशमोधं प्रनि तादृशयोग्यताजानत्वेन हेतुत्वक सनस्य निष्पयोननत्वात् । ननु पाकानुकूल्कृतिमाश्चैन इत्यादिशाब्दोध प्रति तत्समानासारयोग्यता शानस्य धर्मितापच्छेदकभेदेन हेनुत्वकल्पने गौरवात् समानर्मितावच्छेदरता प्रत्यासत्येन तथाविधयोग्यताहानशाब्दबोधयातुहेतुमद्भाव समुचित । तथा च पाकानुलपतिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तासबन्धेन शाब्दत्वारच्छिन्न प्रति पाकानुकूलपतिप्रकारतानिरूपितविशध्यतावच्छेदक्तासन्धेन ज्ञानत्वेन हेतु त्वमिनि योग्यनाशानशब्दबोधयो हेतुहेनुमद्भाने व्यास्थिते तादृशमबन्धेन पामा नुकूलपतिप्रकारकज्ञानस्य आत्मत्वे सत्त्वात्तन तादृशबोधापत्ती स्वीक्रियमाणावों पलवस्ताहमापासानुकूल गतिमानामेति तादृशोधारनिरिति तु मा शकिटा । अव च्छेदस्वासदधारच्छिन्नताशतिप्रकारतानाब्दबोध प्रति तथाविधयोग्यता शानस्य हेतुनाया कल्पनीयतया आमा पचतीत्यादी विशेषदर्शिनां वाहशयोग्य ताशानपिरदेश दयाविधप्रमामकशान्दाधापनेसास्यत्वात् । एष चेश्वर पच तीत्यादिवाक्यन्यताहराशाग्दबोधारनिवारणस्यापि सुलभत्वान् 1नचे सति श्वरो घेदं वतीति प्रयोगाद्रोधानुपपत्ति , ईश्वरेऽपच्छेदक्ता मबधेन कृतरभाषा दिवि याच्यम् । तत्र समचायमंबधेन कृनिकारकशाब्दबोध प्रति तथाविधानु पूर्वीशानस्य हेतुन्यकल्पनादीश्वर, पचनीयादितस्तथानिधशान्दबोधस्यानुत्पादेन तयाविपकल्पनाया अममयात् । ऋजास्तु थामा पचदीश्वर. पचढी यादिराच्या अन्यनाम्दयोधेऽपि रष्टापनिमनीतीन्यन्मधिकेन । ननु पनत्यनिरिट माग्यपदस्य शती किं प्रमाणमन, आर-पचती- त्यादि । करोती यनन्ता प्रति शेर । मवाल्यानपिरणादिति । दस एमागणामयंपनदिय । पूर्वोपरिसराश्यम्यानरमायेनार्थयनं पिरणाम स्वमायाति भाषा ननुयपि तिग्राहकान्दरिधानुमरिया वा । नाम: ।

·१३ ग्रन्थ.] व्याख्यापट्युत.1 ९. पाक करोतीत्यादियाक्यस्य पाकविषयकयनमानबोधवत्वेन यत्ने आख्यातस्य वाक्त्यवोधात्मक्तस तस्य शक्तिमहे शब्दविधया प्रमाणत्याराभरात् । नान्यः । मायहेतुप्रयोगासभवादिति नेन । आख्यातपद यत्नत्वविशिष्ट शक्तम्', बा- धार विना यत्नत्वविशिष्टार्थस्त्ररोतिप्रतिपादितार्यकत्वात्, पातत्वविशिशक्त पाकपदप्रतिपादितार्थस्पचधातुयत् । यद्यविशिष्टार्थनोपन पदप्रतिपादितार्थक तत्तद्विशिष्ठे शक्ममिति सामान्यच्यात्या विवरणस्यापि शाक्तिपाइकत्वसभवात् । ननूपर्शितानुमानमयोजकमत आर-व्यवहारादिवेनि । वाधक विना अन्य- सभ्यत्वप्रतिसधान पिनाद तु धर्मिण्याख्यावस्य शक्तिव्यवच्छेदार्थमुकाम् । व्युत्पत्तेरिति । शक्तिग्रहसमवादित्यर्थ, । तया च विवरणहेतुकानुमानस्य शक्त्यमादकत्वे तुस्यमुक्त्या व्यवहारहेतु मनुमानस्यापि शक्त्यमाइक्रतया घटत्वा- दिविशिष्टे घटपदादेरपि शक्तिविलोपप्रसङ्गादिति भावः। ननु विवरण तमेव शक्तिमराहक या नात्यलभ्यत्वप्रतिवधानयाता प्रक्वेनु पाको यनजन्यः पारवादित्यनुमागादपि यत्नस्य सामसभवनान्यर भ्यत्वात् अन्यल भ्यस्यापि आख्यातपदशक्यत्वे किमपराध घर्मिगत्यत आह-किं करोति इत्यादि । यवर यलवविशिष्टेजिज्ञासतसबन्धबोधकशब्दप्रयोगे, पचतीत्युत्तरस्योरकाल- भाविपचतीन्यादिवाक्ये उपदर्शितप्रशनिवर्तकत्यस्य, यानार्थकस्य बिना यत्नत्ववि- शिष्टे पाकपबन्धोध विना अय भाव.-यदर्मविशिष्टे यक्षर्मव्याप्यधर्मावच्छिनत्य सबन्धो यत्प्रभवाश्यात्मतीयने तद्धर्मविशिष्टे गर्मव्याप्ययमावछिन्नमबन्धवेत्तदु- तरपास्यात्प्रतीयते, तदा तदुत्तरदाक्यस्य तत्पश्ननिवर्तवत्य समवति । यथा घट- त्वविशिष्टे निशासितमबन्धोधके यस्माद्दर इति प्रश्ने घटत्वविशिप्टें दण्डजन्य लनोधक दण्डात् घटा इत्युत्तवाक्ये तनिवर्तस्त्वम् । प्रकृते च भाख्यातस्य यत्नत्वविशिणवाचवत्ये व्यापारशक्त्या पचतीतिवाश्यापामारच्यापारबोधाम्यु- पगमे यत्नत्वविशिष्टे पारसबन्धनोधाभावानद्वारयल पनत्वविशिष्टे जिशासितस अन्धबोधर विरोति इतिप्रश्नवापनिवर्तकत्वानुपपत्या अन्यलम्यत्येप्याण्या- तस्य यत्नत्वविसिष्टे शक्तिरावपकीदि । मनु यो गातीयादापारयातस्य यत्नयोयरवासभरेन व्यापारे शक्तिरा- वायोत्यत आइ-अचेतन इति । अचेतनार्यमुख्यविशेष्यकबोधजनक इत्यर्थः । अनुकूलव्यापार इति । अधानुकूलत्वोत्कीतन तु गमनस्य ठेन सबन्धेन च्या- पारेऽन्वयरफोरणाय ननु तदन्तमायेनापि लक्षणीयता व्यर्थत्वात् । तत्र गमन स्थान्वये पदार्थ, पदायनान्चेति नतु पदार्थकदेशेनेति व्युत्पत्तिविरोधाच ॥ १ ॥ - ·[४ भाग वादार्थसंग्रहः जयरामभट्टाचार्यरुतान्याया। न्यायपञ्चानन श्रीमाञ्जयराम समासत । आख्यातनादव्याख्यानमातनोति मनोरमम् ॥ अनुकूलव्यापारत्वमाख्यातशक्यतावच्छेदवमिति केचित् । अनुलत्वस्य सस र्गत्वाद्यापारत्वमान तथेन्येके । अनुकुलत्यमान तथेत्यन्ये । धातोरर्थ फलमनु बूलव्यापारादिक्माख्यातस्यति मण्डन । तत्तत्फलावच्छिन्नव्यापारविशेषस्तत्त द्धात्वर्थ । संख्यावर्तमानत्वादिक क्वचिदाश्रयत्व चाख्यातार्थ इति गुरवस्तत्सर्प निराचिकीर्षु प्रतिनानी-आख्यातस्येति । आख्यातत्व सकेतविशेपसन्धेन आख्यातपदवत्त्वम् । एतेन विभचित्वादयो व्याख्याता । तिबाद्यन्यनमत्य वा तत् । इदं च साध्यकोरिनिविष्ट न तु शक्ततावच्छेदक विनाऽपि तेन रूपेण शान, तिप्त्वादिना ज्ञानादेव निनादितोऽर्थप्रत्ययेन नित्वादेरेव तत्वात् । परे तु तिप्त्याद्यवच्छिनस्य सकेतभ्रमादेव बोध । शक्ततावच्छेदकानन्त्ये शत्यानन्त्यापत्त्या सर्वत्र तत्तत्पदान्यतमत्वस्यैव शक्ततावच्छेदकत्वादित्याहु । यत्तु लट् , लिट्, स्ट, लट्, लेट, रोट्, ल्ड्, लिट्, टुङ्, लुङ्, । इतिदशलकारमाधारणलल्यावविच्छन्नस्य यत्ने, आदेशभूततिनादिवृत्तिना तित्वा दिना एकवचनन्यादिना वाऽच्छिन्नस्यरत्वादी लग्त्वाद्यवच्छिन्नस्य वर्त- मानत्यादी शति । इत्य च पचतीत्यादौ तिबाद्यादेशस्मारितलडादेरेव यत्ना दिप्रत्यय । लहादेशयोरपि शतृशानचो कर्तरि शक्तिरादेश्यर्थतेस्तनाभेदान्व याऽमभवादिति वन ! ईदृशादेशादेशिभावसबन्धाधीनादेशिस्मृतेर्भूवाझुत्तरलत्या दिना यलानुभावकत्वस्य च कसन गौरवात् । वेदादिप्रयुक्ततिबाद्यन्यतमत्येन शक्तत्वौचित्याच | च विनादीनामकैकत्र शक्तिन्यत्र लक्षणया शक्तिभ्र मावा बोध इत्यस्तु, त्वयापि निबादी शक्तिभ्रमस्वीकारात् । तिवादयो लस्या देशा वस्य घेत्या मुनिवचनातिरिक्त प्रमाणमादर्शनीयम् । वचसा वचस इत्या- दावनुभावरत्वेन तृतस्यादेशिनो देवेन देवत्येत्यादावादेशेन स्मरण युक्त तस्माअकृते सख्यावर्तमानत्वानुभास्तावच्छेदकनिप्त्वादिनैव यत्नानुभावक लम् । अनुमाइक्ताया शदतायाश्चैकमवच्छेदकम् । एतेन लादय आदे शिनो निरर्थका एवति वैयाकरणमतमप्यपास्तम् । आदेशित्वे मानाभावात् । लस्य वादेवा तत्वमित्यत्र रिनिगममाभावाच्च । यन एक्वर्णपदत्वमेव शक्ततावच्छेदसम् । अस्तु या पदमावस्त्र चरमवर्ण। स्वमेर तया, अन्या तात्पर्यप्राहक, ममुदाय शक्तत्वव्यपहारस्तु समासादाविध ·१३ ग्रन्थः] व्यारयापद्कयुतः। ११ गौण इति तन्न । तथा सति स्लशादिपदस्यासापुत्वापत्तेः । न चव्याकरण- साधल्यात्तया, शक्त्यभावे लक्षणाया अप्पयोगादर्थपस्वाभावे प्रातिपदिक- सज्ञाभावेन तद्वधुत्पावत्यात्याप्ययोगात् । न च विजयः पराजयः इत्यादिद्योतक- घटिनसमुदाय इव चरमवर्णश चापि कलशादिसमुदाये प्रातिपदिकसज्ञासंभवः । । तत्र कृत्तद्धितसमामाश्चेति प्रातिपदिरसंशाविधानात् । न चैतसूत्रमर्थवदितिसूत्रस्य मपञ्च एव न तु विधायकम् । देवानित्यादेः प्रातिपदिसतावारणाय अप्रत्यय इत्यस्य प्रत्ययतदन्तभिन्नार्थकतया समामादी प्रत्ययान्ते ततः प्रातिपदिक्सजाया असंभवादित्यधिक शब्दपशधरीयप्रशाशे। पतु अवीतेऽपि यत्ने वर्तमानत्वादिबोधपरत्वेन पचतीत्यादिप्रयोगापर्वत- मानत्वादियालयोबोचारणान्तर्भायेन शक्तिः पुपयन्तादिवत् । इत्य च तिप्ला- दिवमेव शक्ततावच्छेदकामिति । तन । रथो गच्छवि गगनेन स्थोरते इत्यादी वर्तमानवधानापत्तेः । अनी याने पचनीति प्रयोगापादनं चालीते व्यापारादी रयो गच्यतीत्यादिप्रयोगापादनेन नुल्यम् । मिलितानुभावक्ताशक्त्या तुल्यसमा. धान च । नहि दाक्तिवलक्षणाऽयेकोचारणान्तर्मावन संभवनि तिप्त्वतस्त्वाद्य- कावच्छिनानन्तविधवर्तमानम्बादौ यत्नमन्तर्मायानन्तशक्तेः कल्पनामपेक्ष्य आख्यातल्यावच्छिन्नस्य यत्ने खटल्याचवच्छिन्नत्य वर्तमानत्वादी शक्तिकल्पनेव एपीपली । वस्तुतो पन्ने शक्ती वर्तमानत्या निरूढलक्षणैवेति दिक। यस्नो वाच्य इति । भन यत्नत्वापच्छेदन वाच्यत्यान्वयादन्ययितावच्छेद- कस्य यत्नत्वस्व प्रश्ते सासंबन्धम्माच्यतावच्छेदात्परामस्तेन व्यारारम- जिवादिनाऽपि यत्ने वाध्यतोपगमान सिद्धसाधनाधसाशः । आख्यातस्येत्य- मन्तर यत्नत्वेनेति वा पूरणीयम् । पचती-यादि । पाक क्रोतीत्यादौ निविष्टेन करोतिना कृन्धातुना शक्त्योमपदोघकतारस्य ज्ञानातीत्यादिघटकाख्यातभि. अस्य रानास्तर विवरणात् । भार त्रुत्पत्यार्थबोधादित्यर्थः । यतुतः करोति- नेति तृतीयाभेदेन तथा व यलार्थधातुकविवरणववादित्यर्थ. । पच समानार्थकतया यस्य बोध तत्तय विवरण, भाति हि पचतीत्यरूप चरमपद- लक्षणश स्थपरत्वात्यावं करोतीत्यस्य च चरमपदलक्षगरा स्वसमानाकपरत्वा- तयोरभेदेनान्यवरोध: । प्रायगो विवरणस्थले अड्डबीहिममासोतर प्रयमान्तवा- स्वीकारात् । वृक्षो महोद इत्याशे प्रसिद्धवृक्षादिपदार्थे महीरहपदवाच्यत्वादि- बोधाल पियरणत्यम् । तदर्य प्रयोगः । यत्नः यत्नत्यं च आख्यावस्य शक्यः शाक्यतावच्छेदक वा आख्यानविपरणवत्वात् । शतवं तदपच्छेदकत्वं या ·[४ माग १२ यादार्थसंग्रह हेतो सपथ । विसरणे यन्नार्थधात्वभेदस्थन चामिद्धिशवायुदासाय : अनामयोनक्त्वराष्ट्रामयाक्रोति-व्यवहारादिवेति । आवापोद्वापाभ्यामनुमानेन सतिग्राहकत्वमाम्यम् । व्युत्पत्ते. दाक्तियमात | गङ्गायाँ तीरे इयादिविवरणात शक्तिप्रमानुदयादाह-बाधक विनति । इथ यद्यपदविवरणपत्नन पदशक्य मिनि सामान्यमुकयाती वन व्यभिचारवारणाय हेतावपि दाधकामावा निरे श्यत इति मार । ननु यत्राश्रयेऽपि पचति पाक्यन्नवानिति विवरणसत्वा यभिचार । कर्नु प्रथमान्तपदरभ्यत्व पाधमिति चेत् यन्नम्याक्षपलभ्यत्व तथा । किंच करोतिविवरण मन्दिग्धं, मीमासदैव्यापारवानिन्येन विवरणादत आह-किं करोतीति । किमिन्यस्य त्रियाविशेषण त्रात् कीदृग्य न इत्पर्य । यथाश्रुवे कर्मप्रश्ने पारमित्येमानर सात् नत एवाक्त यन्नप्रश्ने इति । तेना अयत्वारोऽपि प्र.नविषयताभावलाभान पचनी युतरे न्यूनन्धम् । वस्तुत कर कृतिरित्यादितिस्वरूपप्रश्नवारणाय किं रातीति वर्मविक्षिण आपारस नवारणाय च यत्रप्रश्न इति । अब निशामाविषयविपरिणी तिरिनि प्रभवाक्पार्थ । विं पदस्य-निज्ञासाविपयन्वविशिरे शक्ट । निज्ञासा च प्रमते सविपयकता प्यधर्मयकारक ज्ञानेच्छा । कृनि सविपयिणाति व्याच्या कृते सविषयकत्वेनो पस्थितौ तद्विगयधर्मकारसनिळासाया श्री सर्गिकत्वात् । यद्यपि अतश्च सवि पया धेन सामान्यतलद्यायधर्मपत्लेन च जातत्वात् , पारविषयकतिनान लादिना चानुपस्थिनेस्ताहानिशामा दुर्घग । तथाऽपि सविषयावयाप्य धमाशे निरपन्दि नयकारताम्नानन्वनेच्या बाध्या । अत एव पचतीत्युनरमाक्या नागकिचि ज्ञान एप तस्या निनि । न च प्रश्नाक्यात् द्वितीयाथों विष जिस प्रकारतयानरवाक्यानु ससर्गदया भासत इति वैषम्यम् । स्वरुपतो विप यिनांशे शानमात्रस्यैश्वेन तद्वैषम्यस्याविचित्ररत्वात् । यतु तादृशजानान्तर स्यायमिद्धत्वेनोच्छेति । वन | तर्नुनपाक्यानाहासानेऽपि छानान्तरस्यासि दत्वात् इच्छाया अनिवृत्त्यापनरिति दिन् । प्रश्नापक्रममुििरयधर्मति किम शक्ति । प्रभापत्रमनुदि प्रभवननिमासाननकादि , मा च मामा न्यधर्मग शातस्यानिधारितविशेषरूपेगोपस्थितिस्तथा च को घर इत्यादरनिया रितविशेषधर्मवान् घर इयर्थ । तिहासारामलु विपदेन शक्यतापच्छेदका मुगमकाविश्वनाउँपादिवि प्राञ्च । पचनीयुत्तरस्येति पिचती यस्य यन्त्रप्रश्नो नरल्य यत्रायकन्य पिनाऽनुपपनम् । व मस्स उचनियतत्वान् । तस्य तदर्थकल च तद्भ'काख्याना येत्याशय । अचेननति सचेतनविशे पायोधननके ·. २३ मन्यः] व्याख्यापट्झ्युत १३ अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिमति गच्छतीत्या- योगात् जानातीच्छति यतते-दृष्टि-विद्यते-निद्रा- तीत्यादौ च क्रियानुकूलकृति-व्यापारयोरप्रतीते ग- त्यादिमत्त्वमात्रप्रतीतेश्वाश्रयत्वे नश्यतीत्यादौ च प्रतियोगित्वे निरुदलक्षणा ! चैत्रः पचति तण्डुलः मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्यादावन्वयावोधात् धात्वर्थ- प्रातिपदिकार्थयोदेन साक्षादन्ययस्यान्युत्पन्नतया सं- वन्धमर्यादया तानस्यासंभवादिति तु नव्याः॥२॥ साशि तण्डुर, पच्यते इत्यादौ न स्क्षणेत्यन आद--रथ इनि । तेन क्र्तृविहि- ताब्यात इति लभ्यते । चत्वधः ।।१॥ (मथु) व्यापार निरहिवणामत दुपयन मनान्तरमाह--अन्यदीयेत्या दिना नन्या इस्यन्तेन | भन्यद्रीयत्व रथादिनिश्प, मोदनादिमतीति, निश्चल इनिए । आदिपदादभिधानारपदात्मसपोगादिपरिग्रहः । अप्रयोगादि- स्पारे परम्प तत्रयस्य 'भापत्र निलिया' इस्पयेतनेनान्वर । मनु नि. शिष्टाचारलमधेनैव वर्तृपदा गमनायारान्वयम्य सावाहवान् गमनति- शिष्यापारम्प य निश्चरे विरहानायमतिप्राण इत्यत भाइ-जानातीत्यादि। नपाधावश्यकम्पनीयाचपसे निरूदिवाणयेनोपपत्तो नादायापार निमहिल- पाणा कापान इति भार । अत्र चनजानानीत्यादी व्यापारम्पापि प्रन्यमान मि. नीति । अत्र याग-प्रावलक्षणेझापा प्रतिरपि प्रत्पपादन पते दृष्टीनि । पत्ल द्वैपयोस्तु प्रतिजन्यत्वमाभापति भार र प्रतिव्यापा- फोरप्रीता आन्म-मनोपोगादिपोष्यापार आत्मनि मभरत्ये, अनित- सानिरामोटी पावर्षरिशिष्टनिलाधारत्तस्य मान्यत्व नियमापगमाय गंमतीत्यवमनोन शिप निद्रातीति। पिद वागारपिरमर्थ, सडपू. विम्यापारयो न पावादी मा, १५ मेध्याग्थ्यनारियशरच्छेदेना. ममनमयोगी निशा, मेघ्याम्प पुननिमाधारणो मादीनिमपटनिजानिरि. मेष , सेन जलो निद्रातीनि प्रयोगो नानुपपनाहगनिदाश्रयत्वध्यपहारथा- स्मनि मनोमानेनात्मवारिशिष्मायन, गार पमममापिगमरे- तादारभ्यपगपरपराममायन, अमाधारणमा यो प्यापार न काचिदात्मनि वस्तुनम्न वितं पश्य दिन पार दिप प्यार पनासनिमन मंयोग , नामपन्य पदारथ आम्मनि মনিমালামায়োগ,গাদাগানে २ ·वादार्थसंग्रहः [४ भागः १४ वा परम्परासंबन्धेन, शरीरे च स्वसमत्रायिममवेतदन्यत्वटवणेन परम्परा मंबन्धेन, असाधारणतइदाटताश्रयो व्यापार न इचिदात्मनिर्मभवतीति भाव । यथा स्वतममाथिममवतशरीरारम्भदृष्ट्वधादिरूपपरम्परामबन्धन ताहानिद्राश्रयत्वमात्मन तथा तदनुकूल्ल्यापारम्य नाहीरियादरप्यात्मनि तन संबन्धन सत्त्वममपादुन विरत इति । कालप्तबन्धित्वरूपम्य विद्यमानत्वस्य चानुकूटव्यापारी न विद्धतादी मभवतीति भाव । पतु विद. सत्तार्थकनया तदनुकूलथ्यापारस्यैवासभव इति भाव इति, तन, सताजातम्तदर्थले अविरतत्यादी घस्तन्याश्यांनीतत्वाय(न)न्वयापत्त । ते। अतएव जानानीन्यस्य पूर्व गच्चतीति पाठ प्रामादिक, क्वचिधात्र मात्र दसंबलितो न पाठ जानातीत्यस्य पूर्व गच्छनीयपि पाट । तत्र गच्छति- जानातीत्यादी धात्वानुस्टकृतियापारयोरपनीतावप्याश्रयन्त्रम्य प्रतीतो न तत्र सवणार्मभव इयन उर्व गन्यादीति, आदिना ज्ञानादिपरिग्रह इति ध्येयम् । ‘आश्रयवाति' निरूहिटवणा इत्यIतनेनान्वय, ज्ञानादीनां चतुर्णामाश्रयत्वं समवायनावच्छेदकतया च बोध्यम् । तेनामनि चैत्रादिशरीर च जानातीन्या. प्रियोगोपनिन वा घरोजानातीत्यादिप्रयोगापत्ति गिन्यादरामयत्व च सम- वायेनैव वाच्य तेन यधारयचिद मरन्धनाश्रयतमादाय नातिप्रमग । न चैव- मात्मा गच्छतीत्यादिप्रयोगो न स्यादिति वाच्यम् । इटवान् । भह गच्छामि त्वं गच्छसीन्यादी उधारपित्रादिशरीरस्यैव चैत्रत्वादिरूपणास्मदादिपदशक्यतया नानुपपनि । अतएव आत्मा पचनीत्यादिप्रयोगवारणाय अवच्छेदकतासंवन्धे. नैव कर्तृपदार्थम्य आग्ख्यातायान्वयम्य सामान्वयादिनये:पि वं पचति भई पचामीत्यादी नान्वयानुपरति । चारयित्रादिशरीरस्यैव चत्वादिरूपेण गुष्मदादिशब्दवाच्यतया अवच्छेदकताइन्धनव प्रत्तस्नान्वयसमवादिति ध्ये- यम् । ननु तयान्यनुकूदन्यापारे निम्दिलवणा आवश्यकी, वर्णी नदयनीत्यादी वर्गादिश वर्तमानोत्पत्तिकनाशविशिष्टन्यापारवन्नप्रीते । तादृशन्यापारवत्ता च नारामतावच्छेदकर्मवन्धेन इत्यत आइ-नयतीत्यदारिति । तत्वनैवानुमवा. दिति भाव । यपि प्रतियोगितामवन्धन आश्रयत्वमेवार्थम्नवापि समबति मामा निदान यनुरोरेन संबन्धिनासाधारणाश्रयत्वस्व टक्ष्यत्वात् । तथापि प्रतियोगितानप्रकारणवानुभवम्य तत्र सर्वजनमिहत्ता तपरित्याग । मनु रयोगनि चशे जानानान्यादी वर्णी नारीत्यादौ च यावर्थ-वर्नुपदार्थ- ·- १३ ग्रन्थः] व्याख्यापटकयुतः। पोध संसर्गमयांदया आश्रयान्व-प्रतियोगित्वयोर्भानसमवात् - तिर लक्षणा- भ्युपगमेन, भाट्यातभ्य तु वर्तमान संख्या च पथापथमाऽन्तु इत्यत आह- चैत्र इति । मन्त्रयायोधादिति। पालये कर्मतासंबन्धेन तण्डुलस्य कर्तृतानि- पावसंबन्धेन चैत्रस्यान्वयारोधात् । एवं धात्वर्थपारस्य वतासंवन्धन चैत्र पर्मतासंवन्धन च तण्डले अन्वयारोपाचन्यर्थ । समुपलक्षणं ज्ञानं चैत्र इत्यादी आश्रयतासंबन्धेन वादी ज्ञानादेरन्वयावोगाचेत्यापि दृष्टव्यम् । एतेन पचति त. पहल इत्यादौ फर्मतासंवन्धन सण्डुला स्वयंपार विग्रेप्यकत्येनान्वयत्रोपवार- णाय पात्वस्य नामार्थविरोध्यतया अन्वयनोपरयापुत्पनत्वात् , प्रकृते च नामा- र्थकर्तृविशेषणनया गमादिगवर्धस्यान्वये न किमपि बाधकमित्यपि प्रत्यकम । स्तो पयतीत्यादौ पात्वर्थ-नामार्थयोग्भेदमसर्गणान्वयवोधदर्शनादुर भेदे- नेति, अभेदातिरिक्तसंवन्धेनेत्यर्थ, अभेदस्तादात्म्य, 'सानाइन्वयन्य' साक्षा- घेनान्धयस्प, ' अपुरपनतया' शब्दामन्यतया, नामार्यान्वितस्य विभवरपर्य- स्य पात्वर्षे धास्वान्वितस्य विभक्त्यर्थस्य च नामायें वोषस्य शब्दजन्यवा- दुक्तं साक्षादिति । तद्धानेति । आप्रयत्न-प्रतियोगित्वयोर्भानेत्यर्थ । मन्त्र प्रा. तिपदिश्मभ्ययातिरितवन विशेष्य, तेन न क्लों भक्षयेदित्या न्यायनये नम- यस्य विशेषपाताविशेषसंवन्धेन धारवर्षे अन्दर । गुस्नये अनयोगितासंवन्धन धातर्थस्य मग भन्दयो नानुपपत्र । अतएव मानवदिच्छा इत्यादावपि वत्य- धन्य धारवर्षे अनुयोगितासंबन्धन प्रतियोगितया च साक्षान्वयो नाउपपन्न । न चाभेशतिरित्तसंबधेन पाकज्ञानादिप्रकारक-चैत्रादिविशेष्यक शाब्दवरोध पचति चैत्र ज्ञान चत्र इति वाक्या योग्यवातात्पर्यादिनानसत्वेऽपि तो म जायते सति पारणस्तोमे कार्यानुत्पादास्याप्तभवादिति वाच्यम् । यादृशानुपू. वीनस्तादृशान्वयबोधोद्धमत्रासिकस्तादातास्तत्र ततया पावद्विषोपकारण. विहादेव ततस्तदनुत्पादान । बेचिनु धावनिधविश्यतानिरूपिततादात्यातिरिक्तसंपन्यासिनिपा- नातिरिक्तपदार्थ निष्ठविषयतासंबन्धेन शादबोधोत्पति प्रति धातूत्तरप्रत्ययजन्यो- पस्थितिविपनामरन्धेन मारणम् । यद्वा ताटरिषयतानिरूपितोगसबन्धा. वच्छिननामानिविषयतासंबन्धेन शावशेषोत्पत्ति प्रति निपातजन्योपस्थित तिविशेष्यतासंबन्धन कारणमती न नस्मान् ताशवोर. इत्याह । सदसत् , पालनामार्थयोरखगतानतिप्रमत्योर्वचत्वादिति ध्येयम् ॥ २ ॥ (राम) एतन्मतं दुपयितुं स्वमतं दर्शयितुश्वाह-अन्यदीयेत्यादि । अम्पदरित्यादिकमारभ्य नयाइत्यन्त एको पन्ध । रपीपगमगावपूलनो- दनादिमति निभले हस्तादादित्य । ननु गमन पहिनन्यापार र रावती- त्यस्यायों शम्य इति नोक्दोष इत्यत भाइ-ज्ञानातीति। 'गतीत्यादि- विदाहरणरादुल्पप्रदर्शनाय । ननु जानानीत्यादी ज्ञानानुलेम्यापार भात्मनि ·[४ भागः वादार्थसंग्रहः मनोयोगादिरेव प्रतीयतामित्यत आइ-विद्यत इति पात्वर्थस्य वर्तमानकाल- संबन्यादेनुकूटव्यापारम्य गमनादी बाधात् गगनं दिशत इत्यम्पाउपपत्ति- रित्यर्थ । निद्रातीति । मध्यानामनाही विशेषेण मनम संयोगो निद्रा, म च संयोग आत्मनि स्वाश्रयमन प्रतियोगिरविलक्षणतंयोगलक्षणपरम्परासंबन्धन वर्तते इत्ययं पुरुषो निद्रातीनि प्रयोग उपपरने । विक्षणसंयोगश्च तत्तदात्मी यादृष्टाष्टमनसि ततदात्मीयताव्यपहारनियामरतया सिद्ध केलमात्म-मनसो रेख । एवं मन प्रतियोगिसंयोगेन मनो न मनसी ति मध्यर निद्राति मनो निद्राति इत्यादयो न प्रयोगा । न च निरतपरम्परासंवन्येन मेध्यान्त परगसंयोगो यथा आत्मनि वर्तते तथा तदनुरूल यापारो मेध्यात्रिया मन क्रिया वा स्वजन्य. मध्यान्तरणमयोगाश्रयमन प्रतियोगिक विलक्षणसंयोगेनात्मनि वर्तते इत्यत्र रियानपूरब्यापारत्रोध संभवत्योति वाच्यम् । तादृशपरम्परासंबन्धेन तदनु. पूलच्यापारस्यात्मनि विशिष्टनुयभान तादृशपरम्पराया संवन्धले मानाभा- वात् । मध्यान्त परणसंयोगस्य च उत्तपरम्परासंवन्धनात्मनि विशिष्टकमा उप. परम्पराया संवन्धत्वमावश्यकमन्यथा स्वनिदाया विशिष्टयुद्वयनुत्पादापते । अत एष यत्र प्रयत्नयोग्यनाध्यवच्छेदन जाते तेन प्रयत्नेन तनाडीकर्म जायने तेन चकर्मणा तन्नाच्या मनसि मेध्यायां वा नोदनाभिघाती जायेते ततो मनसो मे- घ्याया वा फर्मोत्पत्ति तदनन्तरं उत्तरदेशे मनप्ति मेध्यायां चा मेध्याया मनसा वा सयोगम्तत्र मेध्या-मन संयोगानुयूलायास्तत्तन्नाम्यवच्छिन्नकृतेरात्मनि संझ. वेन कथं तादृशकृतेरप्रतीन्यभिधानमित्यपास्तम् । ईदृशानुकूलत्वप्तबन्धेन धात्व. धम्याख्यातायें अन्वयविरहात् । अन्यथातण्टवयणानुल्तावपि तुल्यन्यायेन पाकदिएकूतत्वतबन्धेनान्वयापरया अपचन्यपि तादृशन यवतरि पचतीनिप्र. रययनमगात् । अत्र च वियानालकृति-व्यापारयोरप्रतीतेगश्रयत्वे निदलक्षणे. त्यर्थ । गच्छीत्यादो काख्यातेआश्रयत्वे निरदलक्षणावाच्येत्यर्थ । त्रियानुकू. स्कृति-व्यापारयो प्रतीतो शत्त वैव बोध स्यादिति निरुद्धरक्षणायां मनाभार एवं स्यादित्यप्रतीत्यन्नमुक्त, लक्षणाया निरुदत्वञ्चानादितात्पर्यानादिप्रयोगयो सामानाधिकरण्यम् । न चैवमनादितात्पर्यानादिप्रयोगयो सत्वे घगदी घटप- पादिवत् कांग्यातम्याप्याश्रयत्व शतिरेव कन्थ्यनामिनि वाच्यम् । यत्र एमर्थे गुर्वध चानादिनात्पर्यानादिप्रयोगो तुन्यो तत्र साधन सध्वधैं अतिथे निरूदलवणेति सर्वमिदम्, अन्यथा नीटादिपदम्य नीलरूपादाविर नीर रूपपदा- दावपि शतिप्रसङ्गान् अनादितात्पर्यानादिप्रयोगयोरुभयत्र तुन्यत्वान्, तथाच पाने प्यार यानम्य कृती आश्रयन्वं च तयोस्तुल्यत्वे कृतार्वत्र शक्तिकल्पन युक्तं न वायवे, आश्रयतान्वम्य जातीतरत्वन कृतित्वज्ञान्यपेक्षया गुरुत्वात्। सामा- ज्यव-पियवम् जानित्यादितरवेरयादावपि साधर-गौरवपदार्थखादिनि भाव । स्या निम्दन शनिपल्पनामनिवारणाय निस्दयुक्त, तथाच निर.

·१३ अन्धः] व्यारयापट्कयुत. दापि अनादितात्पयानादिप्रयोगसमानापिरणायानपांग भारयातस्य निमोर न हु शरिराती निन्दलणत्यापायों दोध्या, अन्यथा निरुदत्यप्रदर्शनम्पानुपयोगिन्त्रापरिनि दिए । गव्हतीति, गच्यतीत्यादिप्रयो- गनिधनलमेर निरदन्यमित्यति यरिन् । न गनीत्यादौ छिपानुकृति- ध्यापारयोरमनीत्या भारतस्य पतियापारकोपरखाभार एशशति न तु नापन्न निदलक्षणेत्यत आर, गत्यादीति ] आदिपदन ज्ञानादिपरिग्रह , मतुर भाभपत, मात्रपद संपातायातं, गन्यायपरमप्रतीतप तत्राश्रयत्व- रक्षणासायपत्यात् । पदा अननुगत्या आश्रयत्वप्रतीतिमा यहि आश्रयत्यनि- लणासाय तदा मायां घोर इत्यादी तीरादिबोधकतेन गङ्गापदादरपि तीरादी निदक्षणापनिरित्याशङ्कामपातु मावपदमुक्त, तथाच गटायां घोप इत्यादी गङ्गापदात पापित् तीरपोर कदाचिन गृहारिवोध इत्येस्त्रायनादिन- योगानादिपर्ययोरमारेन न विदारणा । गजनील्यादी सम्मिन् काले रंग पुरपेण प्रत्याभयत्वमेप्रतीयते न लान्तरमिनि तगाभयले निस्टलक्षणेत्यर्थ । गनु अचेतनवीय रयोगनीत्यादी गत्याश्रयन्वं सचेतनस्थलीय त्री गातीत्यादी घ गमनानुलपतिरर्थ, सापि आरमा त्यादी समायेन चैत्रो गध्दतीयादानवच्चंदरतासरन्यनेति, ताच्छम् । तपासत्यपतो भेदेन पुत्पनिभेदरल्पनापत्तस्तस्माचेतनाननसाधारणमाश्रयत्वमेव गतीन्यादा- नर्ध । भाप्रयतात्वन मश्रियत्वसाधारण, तेन च म्पेण चित समाप- सम्बधाररिउ कचिदाडेदस्तासम्मधापछि कचित् परम्परासम्बन्धार- छिनमाधयन्त्र प्रतीयते, भात्रो गच्यतीत्यादौ, द्वितीयं को जानाती. त्पादो, नतीय पैनो निहातीत्यादौ । ननु पयो नयनीत्वाती नाति- ग्यारयोरांपादेव माग्यय.! न च संयोगादिनाणानुकूलच्यापारम्प प्रियादेवटा. विकृतित्वेन न तर वाघ, मथा राति पित्रमाने पिता घटे भयं पयो नश्पतीति प्रयोगप्रसवात्। एतेन गच्छवीत्यादी गत्याश्रयवासिन् नस्पतीत्यादापि नाश- भयत्यमर्थ इसरानम् । तथामति विरमाने मंयोगारिशादिनि भयं नयनीया. विम्यागप्रमादित्यत आइजरपतीत्यादाविति । प्रतियोगिय इति । चौमणि भानिागप्रतियोगितामादाग दियमाने.पि परे नयनीति प्रयोगापनि, आपातापानमानसम्पपापनाविनम्मी पामयोध्यम् ।न च गतीयादी गगरिराभपतामन्यन नाग्यादी प्रतियोगिनाप्रबन्धन माय ए प्रपमानधान्य र माशा प्रकारतया भारोतुमिमाभ यम्य-प्रतियोगिम्मपानिमलस भाइ-पात्यति रामशान घातधंगाणा- ल्यायपामिकिपवादान्वयार पारन्यानित्यानिगि शामभरान ना लाभपयाही विद्यारसीपयं, नाक पचनीया प्रियापिय कम्पाभरमरकन पार्थे पा पाशावपाशा-भेदने- ·२३ अन्यः] व्याख्यापटकयुतः। तैराश्रयत्वप्रकारकानुमवानङ्गीकारात् । एवं नयतीत्यादी प्रतियोगितलक्षणा- नहीकारे घटोन मइयतीत्यादौ नमर्यान्वयानुपपत्तिः तपाहि यथाश्रयतासंबन्धन नागस्यामारः प्रत्येतभ्यस्तदा स्वदतिसंयोगादिनाशस्य पदे सच्चन थापापतिः । अय प्रतियोगितासंवन्धन, नाथस्यामारः प्रतीयतामिति चेत्, न, निरूपरता. दिवत् प्रतियोगिलादेः प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धत्वविरहान् । प्रतियोगित्वे लक्ष- पास्वीकारे च मानप्रतियोगित्वस्य स्वल्पसंवन्धनाभाव एर प्रतीयते तत्रचन कोऽपि दोषः । एवं घट सानातीत्यादी वमत्वस्य केरलसंवन्धत्वे धन जानानीत्यादौ नपाचपाउपपत्तिविषयत्वम्य प्रतियोगितावच्छेदकसंवन्धवा- भावादेवमन्यद्धोध्यमित्याहुः। नव्यास्त चा शानमित्या समवायसंवन्धन क्षेत्र विशेप्याज्ञानमारकान्वय- चौधवारणाय चैवविशेष्यक-मानप्रकारवशाद प्रनिशाधानूतरविभतिजन्या. प्रयत्वोपस्थितित्वेन हेतुना वाच्या, तथाच चवीनानातीत्यादी आश्रयस्वलक्षणा- पिरहे तागोपस्थितिविरहादेव नान्वयः इत्पाप्रपवलक्षणाङ्गीरिया, एवं पाक- स्तण्ट इन्या पाकरिशेप्पा-सपटप्रकारकशाब्दबोधवारणाय पारिशेप्यक- तण्डलप्रकारकशाब्दबुद्धि प्रति तण्डुलपदोत्तरविभतिजन्य-कर्मत्वायुपम्पिनिलेन हवना पायेति तदमागदेन चैत्रः पचति तण्डुल इत्यादी फर्मत्वादिसंबन्धेन पाकाशे तयुप्रकारकान्वयकोषो न जायने, पदा च तत्रापि नलगदात्तरप्र- धमाविभती कर्मवादिलक्षणा क्रियते तदा जायत एव पाकादी तण्हुटप्रकारको चोपः । मन्वयं सलं पचतीत्यादी विमक्जिन्य-कर्मत्वोपस्थितिमहकारण पाकादौ कर्मनासंबन्धन तण्डुटरकारकाबपोधोऽस्तु न तु कर्मताविपोष्पक- तण्डलप्रकारको वार:तिण्डुलं पचतात्यादिमममियाहारस्य पाकविशेष्यातण्डल- कर्मकत्वप्रकारमादित्वापेक्षया लावन परविशेष्यकरमवासतर्गदगुटप्र- कारकशाब्दत्वादीनो कार्यतारच्छेदलत्यापनाया एष न्याय्यतादिति चेद सन्यमेतत् , यहि नानुभवविरोधी भवेदिति । वयं तु फेवट साइटमित्यादी कर्म- तांगे मण्डपकारसोरस्यानभरसिद्धतमा तदपिति वाक्यम्य मताविगे- प्यानलप्रकारकगादत्वं कार्यतावच्छेदक वाच्य, तपाच तण्डुल पचतन्यादा. बपि साममीवलादेव तण्डलकर्मकसेन पाकविशेष्यान्वयवोगवश्य वाच्यः । न च कर्मलं तण्डलीयं पारम्नाटलीय इरान्वयवशेषः स्यान्महावाक्याबोधे कर्मत त्रिशेप्यासप्रवेश गौरवादिति वाच्यम् । तथा सनि तरलं पचतारयादी एमबापतामहप्राप्तङ्गात् विधेयभेदस्य वाक्यभेदकलान् । रिन चैनो माम पचनि नहदमित्यादी पाके नमर्थतालार्मवाभाषम्य प्रतीत्यर्थ मतांगे नदम्य प्रकारता वाच्या कर्मलाई त्यनियामश्नया वर्षतासंपादछित्रप्रतियोगि- ताक-तण्डलाभावोगम्यासंमगद आपपतारितवन्धावराित्रप्रतियोगिताक- जानुष्ठाभावगम्युपगमेशनपासपरेपि तपाप्रपागप्रसाहिति वदामः।

·[४ भागः वादार्थसग्रह. २० यनु विभरि जन्य मनोगम्भिनित्वन पाविशयकतण्डुलप्रकारवादबारे न हेतुना तादिना तण्डुलार्मपाक्शादरोधम्धी व्यभिचारादिनि, तदसन् , पाहण्टकर्मवविचाब्दतार्शनामेव तादृशोपस्थितिकार्यतावच्छेद फला गुपगमन प्यभिचारविरहारिति । एतेनाम्यवादिपदात्तण्डुटप्रकारेण पार विशेष्यको ध्यभिचारेण विमकितन्योपम्पितम्नादृहेतुना न मभवतीत्य पास्त, निपातायजन्यत्वस्य कार्यतावच्छेदक निवेशनीयता । अम्नु वा अमायु. प्रथमाविमतिकन्यमेव प्रकृने विभक्त्विम् अन्ययोत्तर प्रथमोपस्थितन प्रथमा- विभक्तरेव माधुत्वाकारात्.। तथाच अय-निरावयारपीटाविभनित्वन विभक्तिजन्योपम्पिनिम्नवाप्यनीति नोकव्यभिचार । न च तथापि नानामि सीता जनाप्रमतत्यादी विभनिन्यकर्मवोरम्पिनि विनावि ज्ञान वायनामर- -येन मीनादरन्वयेन व्यभिचार इनि वाच्यम् । तत्र प्रपमाविभक्ती कमंत्वक्षणा स्वीकारान् सन्धिभती न टगति सिझनस्य च सविभनिटक्षणया पजादी सङ्कल्पवाफ्यादिक न कर्नन्यमित्यर्पकत्वात् । एकदेशिनम्नु चैत्राज्ञान पारस्तण्डत इत्यादी भेदान्वपापवारणाय विभकिजन्यकर्मत्वोपस्थितेन हनुता यनोकरी म्यभिचार स्थान किन्तु ज्ञानादिप्रकारण चैदिवाद प्रति चैग मानमित्यादि वायन यजानारम्धिनि प्रतिबन्धित सागरम्धितिशटेपि शेनानाती त्यादिवाश्यनयानायुपम्पिया तादृयान्वयवादानेन चैवातानातीन्यादिवा क्या योगन्धितीनामिव अन्यर-नादिपद-जानामिमीनेन्यादिवास्यपन्योरथि. सीनामरि पदोन अनेकत्व कल्पनीरमिति न कोपि दोर इत्यादु ॥२॥ (मु०) तत्र व्यापारलगदमन दूषयति---अन्यदीयेति। स्थगमनानु- कूटनोदय मांग दिमति निश्चल पुरोऽय पुरा गच्छतीन्यप्रयागादित्यर्थ । तथा चरथावस्य व्यापारलगावदिमतेऽपि तदानिधनपुष्पऽरि गमनानु पटनोदनाग्रमयोगादिरूपमापारवतरा पुगो गच्छनीय दिप्रयागापनिरिति मर । ननु टारगो तप विषप्रयोगाननंम नय विनयनन्यप्रमामा दोष पनि मा च टापुम्पम्प निभवाद"पद त्वदा या । अन्त्ये अदमासनमनदादोर मिश्या अपत्यसमा इत्यन भार-ग्यो गनीत्यादि । नानानीयादि। केनिग मनधिहरसमान यमनामनगर परे अमानव PITR पदावनीयतु आपलादी र । परिपाचोर. । देवटिम चरिचर्य । अयमान जननी कन्टेन मिरिने निद्राना •ectrearcाम्प्रदाय यायो पECtnaमरमदानपनापने।

·१३ ग्रन्थः ] व्याख्यापकयुतः। ननु जानातीत्यादिचनुप्रयत्य व्यापारे आख्यातत्य रक्षणयेवोपपनी तत्राभ- यत्वे रक्षणारल्पनमनर्थमिति चेन । अत्यन्तव्यापारे () लक्षणाकल्पनापेक्षया आश्रये तत्त्सनाया रघुत्वात् । विद्यते निद्रालीत्यादौ आख्यातस्य व्यापारको- धावप्रसत्तिरेख न वर्तमानकाल्सन्धित्वस्य विदधावर्षस्य सिद्धामन सयोग- रूपस्य निद्रापदार्थस्य चानुकुलो यो व्यापारस्तत्पुम्पादावभावादिति भाव । ननु जानातील्यादी आण्यातस्य आश्रयत्वे लघुणाकल्पने चेनोऽय घट जा- नातीति प्रयोगकाले घटज्ञानाभावयति मैने मैत्रोऽय घट जानातीति प्रयोगात्त । एककालीनत्यसबन्धारच्छिन्नतदाश्रयत्वस्य तदानीं मैत्रेऽपि सत्वात् तत्वत्सर- धावच्छिन्नाश्रयत्वे स्वभावल्पने युनरतीय गौरवात् । तदपेशया व्यापारे लक्ष. पारुल्यनमेव ज्यायोऽतिप्रसङ्गस तूपदर्शितरीत्या यारणीयत्वात् । यदि चारख्या तस्थापत्यत्वेनाश्रयत्वसामान्य लक्षणा जानातीत्यादौ चाभयत्वत्वरूपेण समवाय- समन्धावच्छिन्नाश्रयस्यस्यैव बोधस्तथैव कार्यकारणभावकल्पनात्तथापि व्यापारे लक्ष जापेक्षया गौरवापत्तिरित्यत आह-~गत्यादिमत्वेति । आदिना ज्ञानादिमत्त्वपः रिग्रहः । मात्रपदेन व्यापारख्यवच्छेदः । तया चानुभवानुरोधेनागल्या तत्तत्सक न्धावन्धिनाश्रयन्चे लक्षणा तयाविधगुरुतरकार्यकारणभावो वा कल्प्यत इतिमाव । केचित्तु ननूपदर्शितस्थलेषु व्यापारस्येवाश्रयत्वस्याप्यप्रतीतेरल तर लक्षणयेत्यत आइ--त्यादिमत्त्वेतीत्याहु । नन्वारख्यातस्य मुख्यार्याधस्थले सर्ववाश्रयत्वे लक्षणाकरपन न सभवति । घटो नस्यतीत्यादी प्रतीत्यसभवात् । घटस्य नष्ट खेग नागाश्रयत्वाभावात् प्रतियोगितासमन्धेन नाशत्वापच्छिन्न प्रति प्रतियोगि- नस्तादाम्यमनन्धेन हेतुत्वानुरोधेन नष्टत्यापि प्रतियोगितासमन्धेन नाशाश्रयस्वा ङ्गीकारे पुनलांघवात् मतियोगिव एष लक्षणाकल्पनमयोचितवादित्यतस्तथैव आइ-नश्यतीत्यादौ चेति । निरूटेति अनादिसिद्धेत्ययं । ननूपदर्शिनरहुप्रयोगसले तत्र शक्तिरेव रिमिति न कल्यत इति चेत् यत्न स्वरूपलघुशक्यतावच्छेदकममवेन तत्तत्मबन्धघटिताश्रयत्वत्वावच्छिने शक्तिक त्पने गौरवज्ञानरूपतिनधारस दत्तजगलि प्रसन्येता न चाअपत्यस्यातिरि उत्तमभ्युपेल उदवच्छिन्नशक्तिलाने वाधकामाव इति वाच्यम् । वाई व्यापा रत्वमलिरिक्तमभ्युपेत्य उदवच्छिन्ने शरिकल्पनयोचितलात् । न चेापति । तया सात विनिगमनामावादनन्तलद्धर्माधिन शांव कल्पनामा लाघाट- तयत्नत्वावछिन्न एवाख्यातस्य शतिरसने बाधभावात् । एतेन समवा यित्वमतिरिक्त सीकृत्य तदवच्छिन्ने आख्यातस्य शातिरत्या पक्षणेत्या. .

·[४ भाग २२ वादार्थसंग्रहा स्तम् । उपदर्शितविनिगमनाविरहेण तत्तदनन्तधर्मावच्छिन्ने शक्तिकल्पनाप्रयु तगौरवस्य जागरूकत्वादित्यग्रे वश्याम । ननु चैत्रो जानादीत्यादावाश्रयत्वे निरूढलपणाफल्सन निरर्थकमेव । तत्राश्र यता सबन्धेन चैने ज्ञानरूपधात्वर्थत्या वयेनैवोपर्शितान्वयबोधोपपत्ते । तत्राश्र यत्वप्रकारकानुभवस्त्वसिद्ध एवेति चिन्तामणिकारमते दूपणमाह-चैत्र पच. तीत्यादि । अन्वयाबोधादिति । चैत्र पचति तण्डुल इत्यादी धर्मतासबधेन पाके तण्डुलस्य, मैत्र पच्यते तण्डुल इत्यत्र पाके कर्तृतासबन्धेन मैत्रस्यान्वया ननुभवादित्यर्थ । धात्वर्थप्रातिपदिकार्थयोरित्यादि । धात्वर्थनामार्थयोरभे दातिरिक्तसाक्षात्समधेनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतयेत्यर्थ 1 अत्र स्तोक पचतीत्या- दावभदसबन्धेन , धात्वर्थे । नामार्थस्तोकस्यान्वयाद्वयुत्पत्तिमङ्गोऽतोऽभदाति- रितेति । ननु तत्र विशेषणविभत्तेरेवाभेदोऽर्थस्तत्रैव स्तोक्स्यान्वयोऽभ्युपेयते तथाच तत्राभेदातिरित्तत्वविशेषणानुपादानेऽपि न दोप । मामार्थप्रत्ययार्थयो- रेव तत्रान्वययोधस्योत्पन्नत्वादिति चेत् । सत्यम् । विशेषणविभक्ते साधुत्वार्थ क्वेऽभेदार्थकत्वासभवात् । तस्या अभेदार्यकत्वेऽपि लुमविभक्तिमननुसदधा नस्य स्तोक पाक इत्यादावभेदसधेन पाके स्तोकान्वयबोधस्यानुभवसिद्ध तया तवाभेदातिरिक्तत्वविशेपणव्यावृत्तिदानसभयात् । तन टप्तविभक्तेरनुस धान विना शाब्दबोधानगीकारे गत रानपुरुप इत्यादौ राजपदस्य राजसन्धि निरक्षणया तनापि तथा वक्तु शक्यत्वात् । तण्डुल पचतीत्यादौ पाके तण्डुल- कर्मत्वस्येव कर्मतासमधेन तण्डुल्स्यापि बोधो पत्या तत्र व्युत्पत्तिमङ्गप्रसङ्ग- पारंणाय साक्षादिति । नामार्थवाल्वर्योभयान्वितविभनयातिरिक्तेत्यर्थ । ननु तथापि न कलञ्ज भक्षयेत् । इत्यत्र विध्यर्थबलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेऽष्ट. साधनत्वावितननर्थाभावस्य धावर्षे कलजमाणादावन्वयात्तत्रैर व्युत्पत्तिमा परिहारोऽशक्य इनि चेन्निपातातिरिक्तत्व नाम्नि विशेषणीयम् , स्वीकुर्वतां था नपदस्याभाववति लक्षणा, तस्याभेदसंबधेन धात्वर्थे अन्यय इति । सान्धम दियेत्यादि । चैत्रो जानातीत्यादौ धात्वर्थनामार्थयो ममर्गमर्यादया वाश्रय त्वस्य भानासभवादित्यर्थ । तथा चेतादृशव्युत्पत्यनुरोधेन नामार्थनिष्ठाभेदाति रिक्तसन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासबन्धेन शाब्दबुद्धित्वा वच्छिन्न प्रति विभक्तिपदनिरूपितवृत्तिमानजन्योपस्थिते प्रकारतासंबधन हेतुत्वं कल्पनीयम् । एव धात्वर्थनिष्प्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबन्धेन शाब्दबुद्धित्वा पन्छिन प्रति विमतिपदनिरूपितमृत्तिशाननयोपस्थिते प्रकारतासरन्धेनेत्यपी- . ।

·२३ १३ प्रन्थः] व्यास्यापट्कयुतः। तिन चत्रो जानाति इत्यादाधाभयतासगन्धेन धात्वर्थशानत्य नामाथै अन्वय- बोधसंभव इति भावः। अथ चिन्तामणिकारमतानुयायिन, बैन, पचति राण्डल इत्यादी कर्मतांस- बन्धेन तण्डुलक्ष्य पाके अन्यमशेषवारणाय नामार्थनिइतथाविधप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतावच्छेदकलासंबन्धेन शाब्दबुद्धित्वावनि प्रति विभक्तिपदनिरूपित- भाक्ति(वृत्ति) शानजन्योपस्थितः प्रकारतासमन्धेन हेतुत्वकल्पनमस्तु, धात्वर्थ- निष्प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदक्तास पन्धेन शाब्दबुद्धिस्यावच्छिन्न प्रति क्याविधोपस्थितः हेतुत्वरल्यन निष्पामाणिकत्वात् नादरणीयम् । तथा च चैनो ज्ञानातीत्यादामाश्रयतासान्धेन धात्वर्यस्य नामाऽन्वयवोधे वाधकामावात आश्र- यत्वे आल्यातत्य निरूहरक्षणाकरपनै किमिति न जानीमहे । नन्वाख्यातस्य आश्रयत्ने लक्षणानङ्गीकारे जानातीत्यादावाश्रयत्वप्रकारकान्यत्रोधानुभवापला- पप्रसङ्ग इति चेत् , प्रायः स्वमात्रानुभवालानया बायकगुद्भावयसीत्याहु । अत्र विषदन्वे बयः-जानातीत्यादावाल्यातस्य घटादौ स्वारसिकलक्षणा-. ज्ञानकाले शानीयो घटादिरिति शाब्दबोधोत्पत्यर्य घटादिविशेष्यज्ञानप्रकारक- शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति ज्ञाधातुसमभिव्याहृताख्यातज्ञानजन्यघटाशुपस्थितेहैं- तुस्वकल्पने घटत्वपटत्वादिभेदेनानन्तकार्यकारणमावकल्पनापत्त्या गौरवात्तद- पेक्ष्य तदनिवेश्य शाननिप्रकारता निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासबन्धेन शाब्द बुद्धि प्रति भारुपतपदनिरुनितवृत्तिज्ञानजन्यौपस्थिवे. प्रकारवासबन्धेन हेनुत्त- कल्पनेर ज्यायसी । क्या च ताहासकार्यकारणभावात् क्य चैनो जाना- तीत्यादावाश्रयवासबन्धेन चैत्रे समात्ययस्यान्वय इति तत्राख्यातस्याभयले लक्षणावश्यकीति । यत्तु घटत्वपटत्यादिकमनिवेश्य तयाविधकार्यकारणभावक सने शानीयो घट इति योग्यताशानबलानयाविधाख्यातपदजन्यघटोपस्थितिद- शारयो शानीमो घट इति शाम्दबोधस्य समवायसरन्भेन आत्मन्यापत्तिारा, यदि च विशेष्यतावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्या शाब्दबुद्धियोग्यताज्ञानयोरपि कार्यकारण- भाव: कल्प्यते तथापि भिन्नविरयशनुमितिमामध्यमावरूपकारणताबलात्तदा तथा- विधशाब्दयोधापत्रात्मनि ब्रहगोऽपि दु समाधेरतेत्यवश्य घटपटत्यादिक नि- वेश्य तयाविषसमभिच्याहारज्ञानजन्योपस्थिनिशब्दयोधयो. कार्यकारणभावर- रूपनमिति किंवाघम् । चैत्रो जानातीत्यादौ च आश्रयतासंपन्धेन ज्ञानस्या- न्यय इति तन्न, उपदर्शिताब्दयोधपदजन्यौपस्थित्योविषयभेदेन कार्यकारणमार- कल्पने दत्तद्विपयनत्यः गह शिनिगमनाविरदेश कार्यकारणभावानन्त्यात् कार..

·1. - २४ वादार्थसंग्रह. णतापच्छेदागौरवाच तटुपेश्व घटत्यादिवृत्तिविपयवासबन्धेन मानत्वानच्छिन प्रति घटत्यादिवृत्तिविषयनासमधेन ज्ञानत्वेन हेतुत्वान्वरफ्ल्पनस्य सम्यक्तया आपत्यमभवात्। तयाहि-विरोधसामध्यभावेन शानीयो घट इति शाब्दबोधे जननीये ज्ञाधा- सहका तुपदसमभिव्याहृताख्यानपदनन्योपस्थितिविशिष्टघटत्वमारज्ञानादे रित्व कसनीयम् । घटत्वप्रारम्ज्ञाने च वथाविधोपस्थितिनैशिष्टय च प्रमारता- सबन्धेन यस्याधिारण तनिरूपितविषयतासबन्धावच्छिन्नमृत्तित्वरूपसामाना धिकरण्यमान्येन । तथा च तादृशाख्यातपदजन्यपटाद्युपस्थितिकाले तथाविध सामानाधिकरण्यसरन्धेन तादृशाख्यातपदजन्योपस्थितिविशिष्ट यद्धटत्वज्ञान तत्स्वरूपसहकार्यभावेन न विरोधमामग्र्यभाषरूपारणलादात्मनि ज्ञानीयो घट इति शाब्दबोधापत्ति । न च तथापि पुरुषान्तरस्याख्यातपदज्ञानजन्यघटाद्युप- स्थितिमाले पुरुपान्तरात्मनि विरोधिसामग्र्यभावरूपकारणपलात् शानीयो घट इति शाब्दबोधापत्तिर्दु-रेति वाच्यम् । एकात्मसमवेतस्यान्यात्मन्यापनिवारणार्थ तनदात्मसमवेतत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्यसबन्धेन तत्तदात्मत्वेनापि हेतुन्वस्या- वश्यकतया नभ्तत्पुरुषीयोपदर्शिताख्यातपदजन्योपस्थितिविशिष्टतत्पुरुपीयघटत्व प्रकाशानत्वावच्छिन्नविशिष्टतत्तदात्मविशिष्टविरोधिसामग्र्यभाषस्य शानीयो घट इति शाब्दबोधसामग्रीत्वान्युपगमेन क्थमपि अनुपपत्त्यभावात् । घटत्य प्रकारचानत्वावच्छि नरैशिष्टय च तत्तदात्मन्येकालीनलसबन्धेन विरोधिमा मग्यमावे तत्तदात्मवैशिष्ट्य च तादात्म्यविशेषणतोभयघटितसामानाधिकरण्य संबन्धेन बोध्यम् । तया च छानसावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छे दानासबन्धेन शाब्दबुद्धित्यारठिन प्रति प्रभारतासबन्धेन. तथाविधाख्यातपद जयोपस्थितेतुत्वस्य निर्टष्टुनया तादृशहत्वभाराचैनो जानातीत्यादौ आश्रयता संबन्धन जानान्वयबोधासमवेन तमाख्यातस्याश्रयले लक्षणावश्यकीनि सारम् । वेचितु चैत्रो आनातीत्यादौ चने आश्रयतामवन्धेन ज्ञानान्ययाभ्युपगमे मस्थिठमाण्यातस्य वृदिशक्त्यापि चैत्र पचनीत्यादापि स्वानुकुल कृतिमत्त्वस बन्धेनेन च पाकान्ययमोधस्य वस्तुमुचितत्यान् । यदि च धात्वर्थस्य नामार्थ चयोऽयुत्पन्न इति तथाविधयोधस्यामभवेनाख्यानस्य कृतिशतिरावश्यकीति विभाठे तदा जानातीत्यादापायाश्रयन्ये लवणाक्सनमावश्यामित्याह । इदमत्र चिदनीयम् । चैत्र पचतीत्यादी स्वानुल्मृतिमत्त्वसमन्येन च पानावय चना न पचतीत्यादौ सानु तिमलसबन्धारन्टिन्नप्रतियोगितास्पासाभार ·१३ अन्धः] व्यारयापद्कयुतः। वान चैन इति बोधो वाच्यः । व्या वाशिमपन्यस्य वृत्यनियामरत्वात् वृत्यनि- यामकसबन्धन र प्रतियोगिवानरच्छेदशवयाऽमंगतिरैवेति दुपारमाख्रालय ऋतिवाचल्यम्। चनोजानावोत्यादौ चाभारतासंबन्धेन चैरे नानान्वये आनयता- समन्यम्य वृत्तिनियामकत्वात् चैनो तानातीत्यादौ न किंचिद्राथमिति ॥ २ ॥ (जय०) नरमनमार---अन्यदीयेत्यादि । नोदनादीत्यादिनाऽयदा- त्यमयोगादिममा ननु नोदनस्य विश्वेऽपि नोद्य एव गमनापासवनिया- मत्रो यो नोदनम्य संबन्धस्तेने तम्यारपः आस्तो या गमनरिशिष्टप्यापारान्वय इत्यत आर-मानातीति । चभुनानातीत्यादीव्यापारे जनान्ये या लक्षणार्म- লাগশাসাবিনসংহৰি যামারাবিশ্বগামী বৰু यूलनेरपि बोधादाइ-पतन इति । यत्रे देष या यत्रजन्यल्यमममीति भावः। কিন্তু শোণি বিইয়ানমঘনঘাহিঙ্গানদন:নবাধিকখাবা- पागामेव शानादिकिया विशिष्टानामन्ययोऽन्चत थाह-नियत इति । विदः समाकतया सदनुशामिनान तमभय इति भावः । ननु सत्ताजादिन तद- भलथा सति सायांतीतत्वाचनत्वयाप: । किंतु यालमदन्यस्तदनालव्यापा. रख प्रमिद पोयत आर-निद्रातीति । मेघ्याग्यनाध्यादेना ममनोयोगम्य निद्रानुगगिठमा तनाहीमनोयोगम्य तत्वेन परपरया तदाश्रयत्वम्यात्मन्यन्ययो बोय. निद्रानालोऽमाधारण मारलु नात्मनि । म तु साधारणमीति भावः। अचमनोनिद्रातीति स्वान्। अनुयोगिताविप्रेण तदाश्रयत्वस्यैव तयाहाणयो. जयादा किया भारपयों शानादिरप्रचीनेरिन्यस्यामभनेत्पादिः । नाठी गापा- दिमायमाप्रेति मागिन पोसत्यम् स्पिचित्र पाराममोऽप्यनुमनादेय तम्याग इनि तदन् । गत्पादीत्यादिना शानादिममहः। गनिमायमाप्रतीनिधा. वनाभिशयाने तदवारकनेपि मध्यान्। विगी की गराठी. यादेः बागीयमनायोत्रापानपरत्यना भिवादालान चेयमन्यगमनानामनोद. नादिमी तरीदनमयोगम्यमानीव स्यात् । प्रयोगानुसारेण प्रयोगा- सायिस्य गमनायो: परस्सीबाराना नोदनाग्न्यापागरस्य यसपाया रमयाग गरी परि तदन्ये दुपारम | पनुन मामा मालश्योगा- दगियादियोगे आभयन्यमेया: । क्षेत्री गली रसद गमती- स्पारिएयादि पुमदामदाग तय माप्पोपापिया. पररीरला कान मनी पादम निजगमना. परपमर्थः । अनापनी गमन भएन, कालो - ·वादार्थसंग्रहः [४ भागः स्याद्यप्रयोगात् । चैत्रो जानातीत्यादौ शरीरविशेषाविच्छन्न आत्मैव चत्रपदार्थ । धचिदवच्छेदकत्वेनाश्रयत्वमप्यर्थ इत्यन्ये । ननु नश्यतीत्यादी नाश्रय यमर्थ. प्रतियोगिनो नाशाद्यनाश्रयत्वात् , नाप्य नुकूलव्यापार, घो नश्यतीत्यादौ कपाल नश्यतीत्यस्यैवापत्तेरत आइ-नश्य तीत्यादि । निरूद्धति 1 तवं चानादिप्रयोगयत्त्व मुख्यार्थवाधाधनषेशत्व या चचि मुख्यप्रयोगापवादक्त्वम् , हेत्वपयवे धूमादित्यादौ धूमादिपदस्थाने धूम ज्ञानादिपदस्य, यत्नपरतया गच्छतीत्यादेश्च प्रयोगादिति बोध्यम् । न चाश्रयत्ना दावपि शक्तिरेवास्तु । लायपाद्यन्नत्वनातिविशिष्टे शक्तो लवणयैव तद्वोधमभवात् । नन्नाश्रयत्यादिक सबन्धनयेव भासता किं लशुणयेत्यवाह-चैन इत्यादि । कर्मताससमैण तण्डुलस्य फ्र्तृताससर्गेण मैनस्य पाऽन्वयाबोधादित्यर्थ । न नयतीन्यादौ नत्रयान्वयानुरोधादपि प्रतियोगित्यादिकमर्थ । प्रतियोगित्वादेई न्यनियामकतया आश्रयत्वाभावदोधसभवादिति बोध्यम् । प्रातिपदिकायति । निपातान्येत्यादि । तेन नातिरान पोहशिन गृहातीत्यादी भेदान्वयेऽप्यदोष । स्तोक पचतीत्यादी स्तोक्पाक्योरभेदान्वयादार-भेदेनेति । तादात्म्यभिन्नस बन्धेनेत्यर्थ । प्रकारीभूतविभक्यर्थविशेषणतापनस्य प्रत्यर्थस्य यत्र निशिध्ये शिश्यबोधे तात्पर्य तर प्रकृयर्थविशेष्यीभूनविभक्त्यान्वयिन्यपि प्रकृत्यों ज्वेति । अन्यथा चैत्रो जानादीत्यादी नानाश्रयत्वप्रकारक्बोवेऽपि शानस्य धर्मिण्यप्रसारत्वात्समानप्रकारविरोधिज्ञानाभावन ज्ञानाश्रयत्वस्य ज्ञानन्याप्य स्वाग्रहदशायां चैत्रो ज्ञानरानति सदाय स्यादत उक्त साक्षादिति । स्वविशे. प्योभूनविभक्त्यर्थान्वय विनेत्यर्थ । परे तु नामाया िववस्य विभक्त्यर्थस्यान्वया धात्वर्थेऽपीत्यत सानादिति । भेदसाधारच्छि मनामार्थप्रकारतानिरूपिनशाब्दबोधीयविशष्यनाया धात्वर्यवृत्ति ताया भव्युत्पन्नन्वेनेति समुदायार्य इत्याहु । तदानम्याश्रयमानस्य । यद्यपि तण्डुर पचति भेत्र पच्यते इत्यनाख्यातेन कल्यर्तृत्वाद्यनभिधानादनमिहि वाधिकारीयद्वितीयातृतीययोरेव साधुवमित्यसाधुत्वज्ञानादेव न शाब्दधीस्तथाऽनि सदभानशाया तादृशशान्ददोध स्यादित्याशय इत्येके । कर्मत्वादिप्रकारवबोध। एव तादृशासाधुत्वशाने विरोधीति तत्ससर्गकवोधापादने न तिपिती वनुतस्तु एताशिव्युत्पनिमूलमेव तनदनुशासनम् । माशाइनन्दया स्वायप्रवेशन तण्डुल पचतीत्यादरेक्याक्यवानि हकद्वितीयाधन सामनादर्थमाधुत्वार ठदुग्यो मिद्धे । अय द्वितीयादे. कर्मत्यादिशति ..

·१३ ग्रन्थ ] व्याख्याषद्कयुत । २७ द्वारा युक्त तत्रैव मानामावलण्डर पचनात्याद वर्मत्वादिप्रकारखयोधस्य सदि म्वत्यात्यर्मणि द्वितीयेत्याअनुशासन च मत्वादिससर्गेण धात्वर्यविशेष्यातपना मार्थप्रकारकबोधे द्वितीयादिसममियाहृततत्तनामनन्योपस्थितेर्नियामकत्वपरम् । द्वितीयादे कर्मत्यादिशती कर्मत्वादिविशेष्यवान्तरबोधे द्वितीयादिनन्यकर्मत्वा • घुपत्यितेनकत्व चातिगौरवात् । युक्त चैतत् । कयमन्यथा तपड्डुल पचति तण्डु रस्थ पचतीत्यादित धर्मत्यादौ [ निषि १] लक्षणाशानादपि न शान्दधीं स्तथा च गण्डल पचतीत्यादो द्वितीयाचमावादेवानन्या इति तण्डुल पचतीं त्यादौ कर्मत्यादिसरार्गेणान्वयो दुरि इति चेन्न । चेन काशीं गच्छति न प्रयाग, यो दण्डान वन्तो, चैत्रस्येद न मैनस्य, पृथिव्या गधो न जले, इत्यादी ननर्यान्वयानुरोधाद्वितीयादे वर्मत्वशतेतद्विशेष्यकचोपतुल्यस्य च सिद्धौ कर्म स्वादिसंसर्गक्बाधे मानामावाद्भेदेन निपातान्यनामार्थप्रकारकबोधे निपातप्रत्यया न्यतरन योपस्यिते समानविशेष्यन्चप्रत्यासत्या हेतुत्वात्तदसभवाच । न चैवमपि नामार्गप्रकारको धात्वर्थविशष्यको नोधो न स्यानो जानाती न्यादी धात्वर्थप्रकारकनामार्यविशेष्यवस्तु स्यादिति वाच्यम् । चैत्र पचतीत्यादौ यो नश्यती यादौ च धात्वर्यस्य प्रत्ययार्थेऽन्वयाद्धात्वर्थप्रकारकबोधेऽपि निपा तप्रत्ययान्यवरनन्यापस्थितेतुत्वकल्पनात् । चैत्र पाक इत्यादौ पर्तृत्वादिससर्गेण पाकादेरगन्धयाय तथा हेतुत्वरसगावश्यक्त्वाच । वस्तुतो भेदेन निपातप्रत्यये तरपदार्थप्रकारकबोध प्रत्ययनितान्यतरनन्योपस्यिविहेतुरिति एक एव कार्यका रणभाव । यद्वा निपातातिरिचार्यविशेष्यस्तादृशोध प्रति प्रत्ययजन्योपस्थिति मन्ययातिरितार्थविशेष्यातादृशत्रोध प्रति निपातजयोपस्थिति कारण वाच्य मिति न कोऽपि दोष । न च ननादिनिपातार्थस्याप्यमावादेनिपाततरामाचा दिपदार्थत्वाद्धटोऽभाव इसादापिव घरी नेलादावष्यनन्वयोऽन्वय एव वा दृष्टा न्तेऽपि स्यादिति वाच्यम् । निपातेतरेत्यादेनिपातपदाद्यप्रयो यत्ययादिति दिए । गत्तु तण्डुल कयेतात्यादौ शतिभ्रमालक्षणया या द्वितीयाथै पाके तण्डुल- प्रकारक्योधे प्रत्यय न्योपस्थिते कारणत्वकल्पनात्तण्डुल्लण्डुल वा पचतीत्यन न तथा बोध । एवं तानातायन शक्तिभ्रमालवणया वा आख्यातायें आश्रय स्वादिविशिष्टे चैनत्वादिविशिष्ट एव पाश्रपत्रसर धेन शानप्रकारकाधे प्रत्यय जन्यापस्थिते कारण चकत्सनाक्षेत्रो जानातीत्यत्र चैनादिपदप्रतिपाद्ये नाश्रयतया ज्ञानान्वय इति नन्न । यत्र तण्डुल करोतीत्यादी तण्डुलपदस्य दण्दुलावरे द्वितीयायास्तण्डुल कृथातो पारे लक्षणा, जानाति गच्यतीत्यादौ चाख्यातस्वैर ·२८ वादार्थसंग्रह [४ भाग ज्ञानगमनादौ, तर धावर्षे नामार्थ च तत्तकारस्बोधे व्यभिचारात्तादृशलवणा ज्ञानादिकालीनतत्तदानुपूर्वीज्ञानविशिष्टनोये तयारणत्व च तण्डुल पचति चेत्रो जानातीत्यादितस्तथाबोधे न बाधकम् । न च भेदेन तण्डुलादिविशिष्टपासादि बोबस्तत्तसमभिव्याहारविशेषज्ञानरूपविशेपसामध्यभावानात्र तथा बोध इति वाच्यम् । द्वितीयाद्यन्ततण्डुलादिसमभिव्याहृतपच्यादेरपि कर्मत्यादिसमण तण्डुलादिविशिष्टपामादिबोधकत्वस्य सभवात्तण्डुलादिविशिष्ट त्वाद्यवान्तरो धादिकल्पने गौरसस्य प्रागुक्तत्वात् । तस्मात्प्रागुक्त मेवानुमर्तव्यम् । अथ विपरीतव्युत्पनस्य घट कर्मत्वमित्यादितस्तण्डुल पचनील्यादितश्च शाब्दबोधानामार्थप्रकारको प्रत्ययादिजन्योपस्थिते कारण वे व्यभिचार ! न च तर मानस एव गोध, पदजन्यपदार्थोपस्थितेरुपनयविधया हेतुत्वाच्च शाब्दयोधत्वारोपमा नमिति वाच्यम् । सशयसामग्रीदशाया मानसनिश्चयासभ वात् । भवति हि चैत्रो गौररूपवान वेति सन्दिहानस्य चैत्रो गौररूपवानित्या दिवाक्यान्निर्णय । न च व्युपनपुरुपीये व्युत्पत्तिविशिष्टे था तादृशबोधे तस्या कारणत्य, व्यु पत्तिश्च भदेन नामार्थबोधे प्रत्ययजन्योपस्थिति कारणमित्यादिका र्यकारणभावज्ञानम् । यदि च सद्युत्पन्नस्यासद्वयु पन्नत्वेनाभिमतस्य तादृशोधे कारण वशान विपरीतव्यु पन्नस्यापि इति विभाव्यते तदा सस्कृतपुरुषीयतथाशा ब्दसोधे कार्यकारणभावशान व्युत्पत्ति । तदुक्त शब्दालोने मित्रै 'साशाजनक लज्ञान युपत्तिरिति । व्यावरणसस्कृतपुरुपीयवाक्यार्थबुद्धावेव वद्वाक्यस्य सामर्थ्य मिति चेति वाच्यम् । विपरीतव्युत्पन्नस्यापि व्युत्पनपुस्पीयशाब्दयोध पत्ते । प्रत्ययजन्योपस्थितेर्जनिया सत्त्वान् । मैवम् । व्यु पत्त्यव्युत्पत्त्योर्रा व्युत्पन्नायुपनयोर्बोधे हेतुवात् । एव ता पर्यशानादिक व्युत्पनादिवोधे हेतुरिति ज्ञानमहवृतमव तात्पर्पज्ञानादिर व्युत्पनादिनोवे हेतुस्तथा यादृशशाब्दबों यादृशानुपूर्वीशान कारा तत्तत्यारण वज्ञानमपि कारणम् । वस्तुतस्तु तादृशशा बांधे अकारणत्वज्ञानमसाधु यज्ञानपर्यवसन प्रतिनधामेव नातो व्यारणस स्कृत वादिज्ञानवि राणा शादबोधानुपपनि । न वा अपभ्रशादमाधुत्वेनाज्ञातात शाग्बाधा दुर्घः इति दिन् । परे तु एको वृक्ष पञ्च नौरा भान्ति इत्यर पञ्चनौराऽभेदान्वयस्य विरुद्ध यचनावरुद्ध वृषेऽसभवात् पञ्चनौगभगनाश्रयो वृक्ष इति बोधो वाच्य | ए मैत्रगौदन पक्त्या भुयते यत्र ओदनस्य कर्मतया पाकेऽन्वय एव जोदन भक्त्यानध सभाति इति धात्वये नामार्थस्य भेदान्यषोऽ। ।

·वाख्यापट्युतः। कृजश्च यत्नाभिधायकत्वं क्रियाजन्यत्वमतिसंधा- नाविशेषेऽपि यत्नजन्य त्याजन्यत्वप्रतिसंधानात् प- दारयोः कृताकृतव्यवहारात् जानादिवदाश्रयप- रतृजन्तमर्तृपदस्य यत्नाश्रयवोधकत्वाच । क्रिया- यास्तदनुकूलच्यापारस्य वा कृमर्थत्वे तदाश्रयःकारक- मानं वा कर्तृपदार्थः स्यात् । अथ रथो गच्छति गमनं करोति वीजादिना अङ्कुरादिः कृत इति विनापि यत्नं कृतः प्रयोगान्न तस्य यत्नवाचकत्वं, कर्तृपदे च कृतो यत्ने निरूदिलक्षणा, यदि क्रियाद्याश्रयमा- त्रेण न तत्मयोगः, एपश्चाचेतनेऽपि पचतीत्यादिप्रयो- गात् कियानुकूलच्यापारमतीतेवाधकं चिना गौणत्वा- योगात् जनकव्यापार एवाख्यातायः, तण्डुलक्रयणा- देश्च न पाकादिजनकत्यमिति नातिप्रसङ्गः । कथं तर्हि पचतीत्यादी पाकजनझयत्नानुभव इति चेत्, यत्ना- विनाभूतपाकादिना क्रियाविशेषकारणस्य यत्नस्या- नुमानात् । पचति पाकविषयकयत्नघानिति तात्पर्य- विवरणम् । अन्यथा धर्मिणोऽपि वाच्यतापत्तः ॥७॥ सीस्तियाच धात्वर्थनागानोर्मेदान्नयबोधे ज्ञातत्वेने पिरोपित्यमुनेनि हाम्नफर लेन तत्तटुपस्थिता, स्वीयर्या । एप न जानानीत्यादिसमभि- मानज्ञानस्या'युनेतत्वादाश्रयत्ययसरेणिति ज्ञानादिप्रगानोधो मनिस्टुनो नानुषपन्न.। आरसातार्योऽन सख्यापर्तमानत्वादिकमेन । सरसामोऽपि प्रय मन्नपदारस्थान भाग्नान्वयमारेऽपि न तदानुश्पत्तिरितहु ॥२॥ (मधु) कराने प्रतिनावकर समयानुशक्यप्रतिपादान प्रनित्यति शिष्टवियानिजामानिवज्ञानजनरत्न वा इंतुना आयातम् सदाचरत्व 'सिम्पति, तम्ब निपादिवाकवे नियादिवायापदे प्रथमहतो भिचागत् द्विती यहनाच रोमीनप यत्नविषयस्वामिया पत्तिवासिद्धरत मी. ति प्रतिवाचकत्वमाचार्यपुनिभ्यां व्यवस्थापपति-नश्चेति । 'यलाभि- घायकत्व' प्रतिवविविधामियायकत्वम् । नन्विदमसिद्ध रिशराव नच्चय ·वादार्थसंग्रहः [४ भाग खात् । पाव करोतीत्यादौ स्तोक पचतीन्यादाविवाभेद ससर्ग, पागे करोति पावान् क्रोनि पाक क्रियते इत्यादी च कर्मविभत्तेरेवाभेदोऽर्थ, तथाचा. दप्रकारकोऽन्वयबोध इत्यत आह-क्रियेति । 'त्रिया' अवयत्र विश्रामानु- पूल म्पन्द । यत्नजन्यत्वाजन्यत्येति । यलजन्तत्व यत्ननिरूपितफटोपधा- नात्मकजन्यस्त्र-माध्यस्वाख्यविषयत्वोभयमवन्धवाव, यत्रानन्यस्वन" निरूपिततादृशोभयतवन्धवादिनत्व, तादृशोभयत्वेन तादृशोभयसबन्धविशिष्ट एय धातुममभिश्याटतनिधाप्रत्ययेन चोध्यते, भ्रमात् प्रत्तस्य गुरुतरभारो सोलनादी कृतथ्यवहारवारणाय पटोपपानारमयजन्यस्वप्रवेश, नान्तरीय कृतापरहारवारणाय साध्यत्वाख्यविषयत्वप्रवेश । अतएव नातरीय मत्तो भृत न तु मया पृतमिति व्यवहारः। म्यवहार प्रति व्यवहर्तव्यमानम्यैव हेतुत्वान् प्रतितवानप्रवेश । तथा च त्रियाया अर्धवे रियाजन्यत्वस्यैव सादृश- व्यवहारविषयतावच्छेदकतया तमन्यत्वप्रतिसपानदशायां निकन यभाजन्यत्व प्रतिसधानादतन्यवहारानुपपत्तिरिति भाव । इदमुपलक्षण नान्तरीयपि मया पतमिति व्यवहारप्रसङ्गान्मया म समिनि व्यवहारप्रमझानेस्यपि योध्यम् । जापादिवहिनि शानृपदादिवदित्यर्थ । 'भाश्रयपरनि, तथाच न कृतिमति शतावपि मविषयपातूनरम्य तस्याश्रयत्वे निर शिक्षणा,अन्यथा तत्पर प्रति पत्तांत्यन्वय ग्यान् स पायोग्य इति भाव । नविर्मयानि रितु पर्नुप रियायगेधरमनुलग्यापाराश्रयीयर वन भाद-ग्रियाया पनि । "रिया' मन्द अनुण्यापारम्य वेति पाठ , तनागपापारम्पति पाठ प्रामादिक । घर बगेनि घरम्य पत्तेत्यादी म्पदा नापापारस्य अन्यानम्पपगमाम् पार बरोनीत्यादिधलविशेष एव तदभि धानमनागारपिनदोर इत्यपि निन् । प्रथम दोषमाह तदाश्रय इति। दिरापयर्थ, तयाप तप पारकमा स्यार प्यवहार म्यादिति भाव । न हाशादितिपाय पस्य पारस्वमते । द्वितीय दृषणमाह-कारप मात्र पनि म्यानी-पाटादरपि पारानागायोगादिमावान् पाषादिवर्मप्यय पर पारिनि भाव । मानोरा यातम्य च जना पागरस्यमा शपतापरामिनि देवि द्वामित मन दु-नषेनि । योगनि गमन परोतीनि, तपाच मरियाणगान् यमन, रितु मारम्यागर एवार्य । यो गमन करो नापावीर कर्मविभने तिमरितस्यमवाय , मरने जनायो ध तान्यप। भारपानामाभयममधं गमगीशियनिरितासारधन रपारी तर बर,नारपदीयाममानामांदनादिमति विन गमनं रोतीति मध्यत्र पर मेरमामय पीलादिनति 1 विशीया, अपरभाग 1 पा, अम्पायरण मादमा निशा । रियानन्यायप्रतिमान ·[४ भागः तथाच ३२ वादार्थसंग्रहः चत्र: पाटेऽपि कारणत्वान्वितनिरपितत्वस्य मृतीयार्धत्वादयमेवार्य, पार जनश्यत्नगान् पाश्वचादित्यनुमानप्रकार इति भाव । फेचित्तु-यलाविनाभूतेनि तादात्म्यसंबन्धेन जनप्रयत्नध्याप्येनेत्यर्थ , वियाविशेपेण धातूपम्थापितपासादिविशेषणवेन, कारणस्य जनान्यविशिष्टस्य अनुमानात् जन्यतासंबन्धनानुमानान् । अयं पागो जनायलवान पाकात् इत्यनु. मानप्रकारः। सौरादिपाकेऽप्यन्ततो भगवचनस्यैव सत्वात् न व्यभिचारः। तद- नन्तरं च अनुमानोपस्थितस्य जनक्साविशिष्टयत्नस्य एवंदेश जनकत्वे निरू- पितत्वसंवन्धन धातूपस्थापितस्य पाक्स्य विशेपणतया अन्वय गाब्द इति भाव. । एतेनानुमानापाको जनस्यत्नवानिनि प्रतीत्युपपादने:पि पारजनक यल इनि विलक्षणानुभास्यानुपपन्नत्वादिदमसङ्गतमिति परास्तम् । अग्रे च अथैवमित्यत्र वर्तमानपद पाक्वत्त्वस्याप्पुपलक्षणम्-इति व्याचा । नन्वेवं पचति पार जनस्यलवानिति विवरणममगतं तेन प्रकृततिपदस्थ यत्नपदोम्यापरवो ग्नादित्यत आह–पचतीति। तात्पर्यविवरणमिति। परपरया यत्नपदशक्यप्रतीतिप्रयोजकताप्रकारकनदिच्छयोपरितत्वस्य तिप्पद बोधकं न तु तदुपस्थिनिजनतादोधकमित्यर्थ । यहा दात्पर्य विवरणमिति तत्परत्वमात्रयोधकं यत्नपदशक्यप्रतीतौ तिप्पदज्ञानोत्तरत्वमात्रबोवर मिति यावर, न तु तिप्पदे तापस्थितेजनकोषामित्यर्थ । ननु विवरणेन म्वनिपायो- पम्धापकत्वमेव विनियमाणे बोध्यते इत्यत आह–अन्यथेति । विवरणम्य संग्रनिपायोपस्थापनत्वगेरत्तनियमे इत्यर्थ । धर्मिणोऽपि आख्यातार्थविगे- प्यनाभिमतम्प यत्नाश्रयम्पापि, वान्यतापत्ते भन्मते आख्यातस्य वाच्य- तापत्ते , मतुप्पदशक्योपस्थापकत्वस्य यथोच विवरणेन निपोवोग्नात् न तनि- यम इति भाव ॥३॥ (राम) ननु रोतेलायत्वं निरुकविवरणवलादाख्यानस्य कृनिवाचकतं सिध्यति तदेव च न सिद्ध परण तन्येच रोतेरपि व्यापाराथरत्याभ्युपगमा- दित्यत आह-राजश्चेतिायातोरित्यर्थ । पराभिधायिय यशरखम्। अत. ‘कृतारतविभागेन कर्तृप याम्ययः । कृषो यनाभिधायित्व न व्यापारप्रस. तता' इत्याचार्यरारियोनकृनावरविभागेनेति प्रथममुनिमाह-क्रियेति । अत्राय भाव -पयदि कृतोद्वरादिर्न कृत इत्यादी कृत इत्यम्य यदि त्रियाज-यत्व विशिष्टोऽर्थ तदा पट र अदूरपपि कृत यवहारापति , आरम्भामयोगादिरूप. नियाजन्य प्रतिसयानम्य व्यपहर्तव्यतापच्छेदक विशिष्टज्ञानविधया भवन्मते कृतव्यवहारनियामरम्य तब मचादिति क्रिया न कृथातोपर्थ । ननु धातोर्यत्रा धात पोचरीययन तन्यत्वमादाय उभयत्र वृत महारापत्तिपरिवेपन आइ-- यतजन्यस्वेति ! ईश्वरीयकृतेरनुपस्थितिदशायामडकुरे यानन्यवभ्रमात्मक ·१३ ग्रन्थः] व्याख्यापटकयुत.। निसंपानेनानियवहारो जायते इतरया तु पर इस तवापिहनन्यवहार एव जायते इति भाव । अतएव प्रतिसथानपान्तानुभावनम् । न च कृथातो क्रियाक्त- वामितेऽपि यदाड्डुरे रियाजन्यत्वप्रतिसंगानं नास्ति अय च रियाजन्यस्त्रा- भावस्य धमात्मक प्रतिसंधान तवा रे कृन यवहारो भविष्यतीति वाच्यम् । अ- तुमवतिरोगा। रिवाजन्यस्त्रप्रनिमंधानम्योभयत्र तुल्यत्वेऽप्यारेक्त गरहारम्य सर्वसिद्धत्वादिति उक्तशरितक्ता कर्तृरूपव्यवस्थयति द्वितीयां पुतिमाह- शाबादीति । शायातोशान तृप्रत्ययाय आश्रयोऽर्य इति ज्ञानुशन्दर ज्ञानाश्रय- बोरवरदित्यर्थ आश्रयपर आश्रयलाशणि तृच् अन्ते यस्य तदाश्रयपरत. जन्तपदं तम्पत्य, तथा च पातीयंत्रालाभावे कर्तृपदारनाश्रयकोषो न स्यादिनि पानोपनार्थ इप्यते इत्यथ । ननु कृपाती कृत्यर्थात पनेत्यादिवत् तृच कर्तृबोरक्त्वन वर्षपदाद्यतानुकूलकृतिमानित्य एवावगन्त यो न तु वृत्या. अय भाश्रयस्य दृजवाभावात् । न च यतानुबूटत्याश्रयशेध एव वक्तव्य वाधितत्वात् । अस्मदादी वर्तरि यमानुल्कृतिमत्त्वम्गाभावादित्याशङ्कामपातुं शादिवरिति दृष्टान्तप्रदर्शन कृतं, तपाच हो या शात्रादिस्पर आश्योप- यता तथा तृपदम्परेऽपि आश्रयवोपक्वमिति स्तृपदादयन्नाश्रयगोधी नानुपपन इति भाव । त्रियाया कृशते दोपान्तर क्रियाक्टव्यापारम्प तदर्धवे दोपं चाह--क्रि- याया इत्यादि । तदव नि रियात्पर्य, सदाश्रप' पार नियालय , नगदुलादि कर्तृपदार्थ स्यादित्यन्वय । क्रियानुार पापारस्य कर्तृपदार्थत्वे दोपमाद पारकमात्र वेनि, मात्रपद कृतम्नार्पर, तसाच त्रिपालव्यापाराश्रयम्य पर्तृ- पदार्थत्वे कारक्सामान्यस्यैव प्रियानुकूटन्यापारबनया कर्तृपदार्थता म्यादित्यों लभ्यते । यपि प्रियायाम्तइनुपरल्यापारस्य या शर्यत्वादिनये रिपाय. कारकमात्र वा कर्तृपदार्थ स्यादिति न वापर तत्रये तपोरिष्टापतिसभात तथापि नियास्व तत्तवावर तदनुस्ट यापारस्व सनद्वात्वर्था ल्यापा. एवं तदुभयमपियरखनासपाया गुरुतरमिति यत्रत्वमेव तदुभयापेक्षया समुन धातुराश्यतापरवमुच्यते इत्या तात्पर्यम् । शहूते-अथेति। तथाच रणो गमन करोनीत्यादी रयो गमनानुकूलव्यापारवा- निस्पाययो:वगम्पने इल्पनार या उत्तनाप स्पष्वापि धानोश्यांगायकत्वमपे- यमिति भार । कुवातविभागेनत्यादिपुरत्या कृतिराचरतं निराश्रोति-बीजा- दिनेति। तपाच म त्यत्व वीजा वृषधे वापिनत्व साहिति भार नन्वेग पपदे का गतिरिस्पन आइ-कर्तृपदे चति, निरूद्वेति नन्वा यत्नेपि प्रयो- गसावे लापन यो यातो शतियापारे लक्षणत्व दिन स्यादिति चन्, प्रयो- गानुर्यमा शरि नियतलेन तदरेन ऋो प्यापार को सिद्धायामन्यायम्पाने पारयमिति()म्पायन नया पिः पल्यनं । न प्रोगप्राचुर्य यपि बनते, ·[४ भागः ३४ वादार्थसग्रह सपा सनि गङ्गापदादरपि तीरशनस्यापत्तम्तत्रापि गङ्गापदप्रयोगप्राचुर्यस्य वर्तु शक्यस्यात् । रिच प्रयोगमात्र यदि शनिग्राहक तदा काठादी व्यापारवाचिकृया- तुररितकारकपदप्रयोगवरोन धातोग्यापारशनयापिकानामपि प्रमादिति। ननु त्रिपाश्रये तदनुव्यापाराश्रपमात्रे वा कर्तृपदप्रयोगे इष्टापत्तिरेवति क्थ पदे का यत्र निम्दाशणा वाच्य यत आइ-यदीति । न तस्प्रयोग न वर्नुपदप्रयोग वपाररणमत विवक्षात कारकाणि भवन्तीत्यम्या युपगमेन वरणीभूतवादावपि कारक्प्रयोग इष्ट एवंति यदीत्युक्तम् । एवञ्चेति कृधाती- गांपारवाचकत्ल थिने तद्विवरणवलेनार पातस्यापि व्यापारशनव चत्यर्थ । 'अचतनेऽपि वहिवाशादात्रपि । कृताकृतविभागेनत्यादिवाधवस्य निरामान यत्वजात्यनभ्युपगमादगौरवमपि नास्तीति वायक विनत्यम्य नामिद्विरिति भाव । गौणत्वेनि लाक्षणिपसत्यर्थ । गौणवायोगादिति पञ्चम्यन्त जनकव्यापार एवायादार्थ इत्यत्र हेतुत्वेन बोध्य, व्यापारत्वमिह जन्यत्व धर्मत्व वा अत. पचीत्याद पाक जनश्याऽयक्रमोगरतापस्थिति संभवन नि । नवंब तपस्वयणाऽपि पचनीति प्रयोग म्यात् पार जनकीभूतनण्टयणात्म- कन्यापारम्प नदानी सरचादित्यत आह-तण्डुलेति । भन्यथामिद्वतया नस्य न पाक्जनात्यमित्यर्थ । इत्यञ्चानुकूट यापारम्याख्यानार्थत्वे चाय दोष तण्डुल- नयणस्य पारानुकुलत्वादिति तदुपरितमित्यपि सचितम् । नैयायिक भने-कथंतहीति। पाकजनकति ।यपि यजम्यापि पावजन. कव्यापारवनानुभो वाधकामावस्तथापि चैत्र पचतीत्यादी पारजनक्यत्रानु- भत्र कथम्पादियाशङ्कार्य । यत्रानिति पाजनक्यताविनाभूननेत्यर्थ । अवि. नाभूतत्व ध्यायत्व, कारणम्य पाशदिवारणम्य । न चैत्र पारजनायल- वान् पारखादित्यनुमान परितम् । पाक्वना च अप पाक्क्षेत्रीय इत्यादिप्रती- विनियामकथम्पमधन अती नामिहिरिति ध्येयम् । ननु माम्नु परोनिना विवरणवरेनाव्यातम्य यनवाचावं कृमो व्यापार- वाचाव कृनिवाचकव वैति विवाददशाया कृष निनाचक्वप्मशयात् पचति- पारजनायनानिति विवरणवलान् म्पादेवाग्यातम्य यनवाचकवमित्यन आइ-पचतीति । पाक्यलवानिति पारजनक्यन्नवानित्यर्थ । तात्पर्यविव. रण पचत्यत पानण्यापारप्रतीतो तेन व्यापारणानुमितो य पानक यलम्तम्य ज्ञापनम् । अन्यथेति विवरणविषयतामात्रेणाग्यानम्य यले शक्ति- कार इत्यर्थ । धर्मिण, पाजनायत्नवत, वाच्यतापने भाग्व्यातवाच्या तापने, तम्यापि पारयनानिति मनुषण पिवरणादिति भाव ॥३॥ (रघु०) ननपदर्शितमिवरणादिबलादारयानस्य यनाचाल तदैवायानि यदि तो यनार्थत्वं तदर पुनस्तस्य व्यारारत्वविशिष्टे शक्तिकल्पने बाधाभारा ·२३ अन्य] व्यारापरक्युत । दियत आह भवेत्यादिना । नियाजन्यत्वेति । सयोगम्पव्यापारमान्य स्वप्रतिसथानाविशेपेऽपीत्यर्थ तथा धानोर्यापारार्थरत्व पगड्यादा व्यापा रनन्यस्वपतिसधानकाले कृतिमन्यत्वप्रतिसधानाप्रतिसधानाम्या पर कृतोऽपुरो न कृत इति व्यवहार सानुभासिद्धो न स्यात् तन्मते तदाकुरे व्यापारजन्य- त्वगानसत्त्वेन व्यापारजन्यत्वरूपव्ययदर्तव्यताशानाभावादिति भार | कुधातोर्य- नार्थत्ये युक्त्यन्तरमाह-ज्ञात्रादिवदिति । ज्ञाता इत्यादौ यया आश्रयवोध क्तृनपदसमभियाइतज्ञाधानुपदा ज्ञानाश्रयश्चैत्र इति बोधस्तद्वन्य नेत्यवाप्यालय बोधकतृपदममभिन्याहतप्रधानुपदात्कृत्याभय इति बोध उत्पद्यते, स च नो थनार्यकत्व विना न समवतीति तस्य यलार्यकत्वमावश्यसमिति भार । इदमनावधेयम्-मृनादिपदस्य कर्ता शक्ति । न चलाघवातनादिपदस्य कृती शक्तिरगीक्रियतामिति वाच्यम्। तथा सति पक्वा चैत्र इत्यादी चैने उपदार्थ कृते समायसव घेनान्वयबोधासमवात् । नामार्थयात्वर्थयोरिस नामायोरपि जमदातिरिक्तसबन्धेनान्वयबोधम्याव्युत्पनत्वात् , अन्यथा घर कर्मत्वमित्यादि- निराकासवाश्यादपि म॑तायामाधेयनासबन्धेन घान्वयबोधप्रसङ्गात् । अतृचो नामल्य नास्तीति तु न समाननीयम् । स्थाधन्तत्वेन तस्यापि नामत्वात् । तदाहर- भियुचा -स्याधन्तमिह मामेमित्यादि। ज्ञावा इत्यादौ तु वेशानानुलवामा- येन ज्ञानानुकूल प्रत्याश्रयानोधासभात् सविषयवाचाचानुपदसमभिव्याहारस्यले तुचभाशयत्वे रक्षणावश्यकीति । ननु शाना इत्यादौ तुचो रक्षणाङ्गीकारेऽपि ऋत्यत्र तृशक्त्यैव कृत्याश्रयमायोऽस्तु किं वृधातोर्यत्नशक्त्येति चेन्न । तथा सति कत्या घानुसारत्ते । तस्यावैया उत्पदात् व्यागरानुकररत्याश्रय इति बोधापत्तेध । न च तत्र धानुपद तात्पर्यपादकमिति याय्यम् । प्रत्ययाना प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वव्युत्पत्तरिति । ननु कर्तृपदात्तृत्याश्रयचायश्चेत्मभवति तदेव कृनो यत्नार्थकत्वमायाति तदेय न, तत्तत्पदात् तालियानयस्य तदनुकूल- व्यापाराश्रयस्य बोधस्सवानीकारादित्यत आह-क्रियाया इत्यादि । धातो. क्रियाकलमभ्युपेत्य कर्तृपदानियाश्रयमा धर्तृव्यवहार स्यात् । तस्य किया- नुकूल व्यापारीत्वमम्युपेत्य कर्तृपदात् तास यापाराप्रययोधाङ्गीकारे च कारक- माने पर्नु पवहार स्यात् । कारकमानलेर तथाविध पापाराश्रयत्वारिति भाव । कृतो यारशक्तिपादिमीमांस प्रत्यवतिष्ठते-अयेति । अधुर. कृत इनि प्रयोगस्य कृतो यन्नार्थकत्येऽपीश्वरीयकृतिमादाय समवेन तस्स ब्यापारा कितासापकत्यायोगादाह-बीनादिनेति । तथा च स्नो व्यापारात्व विना ·। वादार्थसंग्रह. [४ भाग. बीनादिकरणच्यापारजन्योबुर इति बोधननयस्य बीजादिनाकुर कृत इति प्रयोगस्यासमवात् तस्य तदभिधायकत्वमापश्यामिति मार | ननु तथा सति यारकमात्रे कर्तृव्याहारोऽशक्यपरिहार इत्यत आह-कर्तृपदे चेति । अर पटयर्थ सप्तमी तस्याच घटकत्वमर्थ , पदपद च वाक्यपर, तथा च कर्तृरूपा क्यपटकस्य कृम इत्यर्य । यदीति, वस्तुत कारगमानस्य कर्तृपदार्यत्वे क्षति- निरह, विधात कारकाणि समवन्तीति शाब्दिकव्युत्पत्तेरेयातिप्रसङ्गभञ्ज यत्वादिति भार । ननु वृधातोरनन्तमयोगविभागरूपब्यापारशक्तत्वापेक्षया लावात् यत्नशक्तत्वमेयोचितम् । उपदर्शितस्थले च व्यापारे लक्षणाङ्गीसरे नानुपपत्तिरिति चेन । बहुषु स्थलेषु तथा प्रयोगाभावन तत्र शक्तिग्राहामा यात् , अन्यथा पटपदालयगया कदाचित् घटबोधमभवेन तस्यापि तन शक्तिक- स्पना स्यादिति न किंचिदेतत् । कृधातोर्यापारवाचकत्य व्यवस्था यारयातस्यापि तद्वाचात्य व्यवस्थापयति- एवं चेति । कृधातो र्यापारशक्तत्वेन करोतीति विवरणादेर्यनत्वविशिष्टे आख्या तपदशक्तिरल्पनामावे चेत्यर्थ । अचेतनेऽपीति । बाठादाबपीत्यर्थ । वाधक पिनेति । व्यापारे आरयातस्य शक्तिस्त्पने बाधक विनेन्यर्थ । गौणत्वायोगादिति । व्यापारे आरयातस्य लक्षणकरपनाया अन्याय्यवादि- सर्थ । जनकल्यापारेति । शक्यतारच्छेदको तनावाशनिवेशस्तु पचती त्यादिवाक्यनयनोधजनकत्वस्य प्रारविधया भानानुभवाभिप्रायेण । तदर्थ इति । आख्यातपदार्थ इत्यर्थ । नन्वा गुरुनना उमपेश्य पूर्वकाल्वृत्तित्य मात्र शक्यतावच्छेदक्कोग निरोशनीय लाघवादित्यत आइ-तण्डुरेति । । तथा त्तित्व तहीति । आख्यातस्य यत्नविशिणवाचकत्य इत्यः । यत्नाविनाभूतैति। यत्ननन्यन्यव्या यो य पारादिरियाविशेषलेन हेतुना तत्कारणीभूतस्य यत्नस्या नुमानादित्य । अन पाकादिनियाहेतुन्वोत्कीर्तन च तादात्म्यमबन्धस्य व्याप्यता- परकत्वम-युपेत्य । तथा च पाको यनजन्य पारादित्यनुमानालाकि यलजन्य व सिद्धिकाले तुल्यवित्तिपद्यतया यने पारनय वमिदया पत्नीत्यादौ पाजनक यत्नानुमानित इति भाव 1 नवाग्ल्यातस्य व्यापारयाचाच पचनीयुत्तर पावननकय नवानिति विवरणासननिरित्यत आइ-पचनीति । तात्पर्यविवरण- मिति । तात्पर्य रिपयीभूतार्थविरणमियर्थ । न च या शवास्यस्थपदाच्छ ·૨ १३ नया क्तिलक्षणान्यतररूपवृत्या यादृशार्यबोधः स एव तस्य तात्पर्यविषयीभूतः । महते च पचतीत्यादिवास्यघटकीभूतपदात् वृत्या यत्नावोधे कथं तत्र तत्तात्पर्यविषय- स्वमिति वाच्यम् । धूमोऽस्तीति वाक्यस्य तत्प्रयोज्यानुमितिविषयीभूतवह्निता- पर्यकत्यवत्पचतीत्यादिवाक्यस्यापि स्वप्रयोज्यानुमितिथिषयीभूनयत्नतात्पर्यकत्वस- भवात् । तात्पर्य चास्माच्छन्दादेतर्थबोधो भवत्वित्यादिवाक्येनाभिलप्यमाना- एतच्छब्दप्रयोज्यत्वप्रकारिका एतदर्थबोधोत्पत्तीच्या इति । ननु विवरणस्य परपरया तात्पर्यविषयीभूतार्थपरत्वकल्पने सर्वन तस्यासमवे शक्मिाहवत्वमनुपपन्नं स्यादत आह-अन्यथेति। अन्यलम्यार्थस्यापि विवरणा- च्छक्तिकल्सन इत्यर्थः । तथा च यत्रान्यलभ्यत्व नास्ति तय विवरणस्य शक्ति. ग्राहकत्वमायातीति भावः ॥ ३ ॥ • - (जय०) आख्यातविवरणस्य हेतोः पक्षधर्मतां साधयति-कुनश्चेति । अन वाकृतविभागेनेति कारिकाशं प्रमाणयति-क्रियेति । क्रिया धात्वर्थमा- ब्रम् । प्रकृते चावययसंयोगादिलक्षणा ग्राह्या । अनुरस्यापि ईश्वरयनगन्यत्वेन कृतत्वात् तत्प्रतिसंधानेन वस्तुगत्या कृतव्यवहारास्पदत्वाचाइ-अतिसंधाना. दिति । तथा च वस्तुगल्या वादशत्वेऽपि कृतिजन्यत्वप्रतिसंघानाभायकाले किया- जन्यत्वप्रतिसंधानात् कृतव्यवहारामायान्न क्रियायाः कनर्यत्वं (किंतु) तेरेवेति भावः । शूनः कृतोपि कर्तृशक्त्या कर्तृपदात्कृतिकर्तेति बोधः स्यादित्याशङ्का दृष्टान्तेन निरस्यन् विशेषदर्शिन प्रत्युक्तव्यवहारस्याप्रमाणत्वाकर्तृरूपव्यय- स्थयेति तर्दशं प्रमाणयति-शात्रति । सविषयकधातूतरकर्तृकृतामाश्रये नि- रूढलक्षणाया शात्रादिस्थले मृतत्वात्कृनो यत्नार्थकत्वे एव यताश्रयः कर्तृपदार्थों भवतीत्यर्थः । नियाया इत्यादि । क्रिया पाकच्छिदादि तदनुकूलव्यापारः पाकाद्यनुकूलच्यापारः । अत्र क्रियायाः कृमर्थत्वेऽभेदस्तदनुकूलव्यापारस्य वये तु निरूपितत्त्वं पाकं करोतीत्यादौ द्वितीयार्य इति बोध्यम् । प्रथम दूषयति- तदेति । क्रियाश्रय इत्यर्थस्तथा च तण्डुलः पाककर्तेति व्यवहारः स्यान्न चेत्रा- दिति भावः । द्वितीयं दूषयति-कारकमात्रमिनि । कारकमानस्यैव कियानु- क्लव्यापारवत्त्वादन्यया कर्तृत्वव्याहतेरिति भावः । अड्युरः कृत इत्येतावन्मा. अस्येश्वरयत्नजन्यत्वेनाप्युपपत्तेरित्याह-वीजा दिनेति । तस्य कृनः । कर्तृपदे चेति । तब कारकपदे क्रियानुकूलव्यापार इवेति भारः। क्रियादीति । आदि- पदादनुकूलव्यापारपरिग्रहः । अचेतने रयादौ गमनस्य तण्डुलकात्याल्यादौ च पाकस्य वर्तृत्वव्यवहारो भवत्येव । तदुक्तं वैयाकरणैः-~-विवश्वावशात्कारकाणि ·[४ भाग ३८ वादार्थसग्रह. अथैवं यत्नस्य वर्तमानत्वं न प्रतीयेत तस्याप- दार्थत्वात् । अन्यत्र धात्वर्थक्रियायां स्वार्थव्यापारे या भवन्तीत्यभिप्रेत्य यदीत्युत्तम् । आख्यातस्य अनुकूलव्यापारार्थत्वे प्रमाणमाह- एक चेति। यो यहागोधात्वेन यत्नत्वविशिष्टशक्तिसाधकहेतोरसिद्धत्वे चे त्यर्थ । ननु तयाऽपि शचिसामान्यसाधकहेतोरेव विनिगमकाभावाद्यन्नत्ववि शिष्टे शक्ति सिध्यत्यित्यत्राह-अचेतनेऽपीति । तण्डलादावियर्थ । रथो गच्छ तीत्यादी गत्यादिमत्त्वमात्रप्रतीतेरेवोत्तत्वात्त परित्यक्तम् । बाधक विनेति । यत्नशतेरसिद्धावन्यलभ्यत्वादिति बाधवाभावादिति भाव । जनकव्यापारो जन कव्यापारत्वविशिष्ट । व्यापारत्व चान जयत्वादिमानमितरांशवैयर्थ्यात् । अत्र यत्नत्ववदात्मसंयोगार्व्यापारस्य ईश्वरे सत्त्वादीश्वर सृजति वेद वत्तीत्यादेनांनुप पत्तिरिति बोध्यम् । जनकत्वशिऽनन्ययासिद्धत्वांशफल्मादर्शयति-तण्डुरेति । नातिप्रसङ्ग तण्डुलक्यादिदशायर्या तमादाय न पचतीति प्रयोगप्रसङ्ग । अन्यथा तवापि तदनुकूलकृतिमादाय तत्प्रमङ्गादिति भाव । तर्हि आख्यातस्य यत्नत्वविशिष्टाबोधकत्वे । पाकेति ! पाकजनकयत्नत्वेनानुभव इत्यर्थ । यत्नेति । पारजनकेत्यादि । पाकादिनेत्यादिपदापाकानुकूलव्यापारपरिग्रह । अय काल पाक्जनकयत्नवान् पाकादिमत्यादित्यनुमान बोध्यम् । यत्तु पाको यत्नवान् पा कात् । जन्यत्वतादात्म्ये साप्यसाधनतावच्छेदके इति । तन्न । पाकप्रकारकयत्न प्रतीत्यसपत्ते । प्रसिद्धसाध्यके साध्यविशष्यकानुमानस्यासमवादिति बोध्यम् । नन्वेवमपि क्रोतिना विवरणाभास्तु यत्नवाचक्त्वम् । पाकयत्नवानिति विवरण तु स्यादित्यत्राह-पचतीति । पचतीति वाक्य पाकयत्नवानिति वाक्यार्थतात्प र्यकमिति तात्पर्यविवरणान्न चाक्यार्य । स चानुमानलम्यार्थेऽपि तात्पर्यसमवा दविरुद्धो यहिपरे धूमोस्तीति वाक्य इवेत्यनुमानलभ्यत्वान्न तत्र शक्तिसिद्धिरिति भाव । अन्यथाऽन्यलम्यस्यापि विषयस्य शक्यत्वे । धर्मिणोपीऽति । पचती स्येतावन्मात्रस्य पाकयत्नवानिति विवरणात् यत्नाश्रयस्य कदाचिदनुमानल भ्यस्य कदाचित्समभिव्याहृतप्रथमान्तपदलम्यस्याख्यातवाच्यतापत्तेरित्यर्थ ॥३॥ (मथु०) अथैवमिति । एव प्रष्टत्तित्वविशिष्टस्य भाख्यातानुपस्थाप्यत्वे सर्तमानत्वमाल्यातोपस्थापित वर्तमानत्व, यलस्य प्रवृत्तित्वविशिष्टस्य, अपदा यंत्वात् पदानुपस्थितत्वात् "शाब्दीद्यापासति नियमादिति भाव । अर्था भ्याहारवादिमतमालम्य कदाचिदपदार्थेऽप्य वयो वक्तु शक्यते इत्यतो व्युत्पनि पाह-अन्यत्रति।

·१३ ग्रन्थः] व्याख्यापद्कयुतः। लडादेर्वतमानत्वाद्यनुभारकत्यस्य व्युत्पन्नत्वाच्च । न च पाकजनकवर्तमानव्यापारेण पाकजनकवर्तमानय- नानुमानं, यनविगमेऽपि व्यापारा नुवृत्तेः । धर्मि- विशेषनिष्ठता च यत्नस्य न प्रतीयेत तयधिकरणव्या- पारस्यापि पाकजनकत्वात्, चैतन्या विनाभूतचैत्रत्वा- दिविशोषितेन तेन यत्नानुमानमिति चेन्न, सत्यं, चैत्रत्वाद्यप्रतीतावपि शोभनः पचतीत्यादौ शोभनादेः पाकजनकयत्नवत्त्वप्रतीतेरिति चेत् सत्यं, तत्राख्या- तस्य जनकयत्नेलाक्षणिकत्वात् । मैवं, जनकल्यापार मपेक्ष्य लाघवेन जनकयनस्यैव शक्यत्वात् । यत्नं वि. हाय जनकमाने शक्तिरस्तु लाघवात् तथाचाचेत- नेऽपि प्रयोगो मुख्य एवेति चेत्, न, अपचत्यपि पाक- जनकादृष्ट्वति पचतीति प्रयोगापत्तेः । पाकजनकाह- जनककृतेश्च न पाकजनकत्वं मानाभावात् । अतएव क्षित्यादेः कृत्यादिजन्यत्वे साध्ये तजनकादृष्टेजनक- कृत्यादिनाअर्थान्तरप्रसङ्गोऽपिप्रत्युक्तः । भावे या ता- दृशकृतिनिवारणायादृष्टाद्वारकत्येनजन कतायास्त्व- यापि वाच्यत्वात् । यलमात्रं शक्यं विपयित्वं जनक- त्वं वा संवन्धमर्यादया भासन इति तु नव्याः ॥४॥ फेधित्तु मन्यध्याटतपायनोपन्थिनी वर्तमानत्वस्यान्वयो भविष्यतीत्यर आइ-अन्यति । इत्याहुः। अन्यत्र चैत्रः पचतीत्यादेरन्यत्र, कियायां सन्दे, एनध चलनिच्छती- त्यादी । इदमुपलक्षणं जानातीत्यादापि पावर्षे वर्तमानत्वान्चयो बोध्यः स्वा. व्यापार घेति । वाशब्दप्राय, प्रतधानिः पचनीयादी । लादेरित्यादिपा. ख्यातान्तरोपसंग्रहः, वर्तमानत्वादीन्यादिपदादनीतत्त-भविष्यचोषसंग्रहः । न घ पचनीन्यानामपि पाव वर्तमानन्दायन्वये को दोष इति वाच्यम । साक्षाद्वि- हितिजनकप स्पन्दस्य पारत्वमते पाकभरिभ्यतादशायां तदनुालकर्तृन्यापा- १ अविनामासमकतंज।दारकत्वेन बनकवापस्टपति वाच्यावादिति पाटः।

·[४ भाग. वादार्यसंग्रह रम्य विधमाननादशायामपि पचनीतिप्रयोगान् पत्यतीत्यप्रयोगात् कर्तृ-यापार- स्यातीतत्वदायां तादृशपाकम्य बर्तमानतदशाया पचतीत्यप्रयोगादपचदित्यपि प्रयोगान । नन्वेरमनिना पच्यते चैत्रेण पच्यत इत्यादी यत्र वर्तमानत्वायन्वय तत्राख्यानन व्यापार-कृत्योरवीचनात्, साशाद्विमिनिजनवम्पन्दस्य पाकत्वमने पातानुकूष्टव्यापारासत्त्वशायां पावतचापि तादृगप्रयोगाभावेन क्व्यापारस- स्वदशायां पासचापि तादृशप्रयोगमन्चन च धात्वयें तइन्वयम्य वक्तुमशक्य- त्वात् , न च तत्र सवर्थव्यापारादार तदन्वय इति वाच्य तथासत्युचव्युत्प- तिभापते, तथा तृतीयारन्तपदाममभिव्याहत-पच्यतेतण्डल-इत्यादी वन- मानवानन्वयप्रसगस्य दुर्वारलाच । न च तत्रानचितवमेव वर्तमानत्वादिर. मिति वाच्यम् । पात्रानुकूटायापारस्यातीतत्वानागनत्वदशायामपि पच्यतथ्य तण्गुट इत्यादिव्यवहारापत्तरिनिचेत् । न । तत्र वर्तमानन्यापारजन्यन्वादिम्पपा रिमापिक्चर्तमानत्वादेरारयानार्थत्वात् तम्यच धात्वर्थेऽन्वयात् , पातो पाना हटव्यापारे लाक्षणिवत्तया धात्वर्थ एव वर्तमानत्वायत्ययसभरामेति भाव नन्वव कार पार जनवर्तमानयलवान् पापजनवर्तमान यापारवत्वादि त्यनुमेय, यदा पारजनक्यत्क्षणत्तित्र्यापारस्तदा पाजनक्तत्क्षणटत्तिय इति मामान्यमुखी च व्यातिरित्यागकर निराकरोनि-न चेति। यत्नविगमे पीति। तपाच सयोगात्मकपाकजना यापारवत्यपि क्षणे पार जनक्यलामावा यभिचार इति भाव । मनु समारम्यानन्तत्वात् सर्वदेव पावनपयत्नमचा सूटकारस्य वर्तमानवपकत्वाद्वा न व्यभिचार । यहा चष्टोत्पत्तिक्षण वर्तमानत्वक तद्विशिष्टयापारवरच च हेतु विशेषमुपी च व्यातिरतो न व्यभिचार इयत आह-धर्मीति । चैत्रादिनियतत्यर्थ, तथाच पाजनकवर्त मानयत्नवान् चैत्र इति धीम्यादिनि भाव । ननु चैत्र पाजनक्वनमानयत्न वान् पाक जनवर्तमान यापारखवान् इत्यायनुमेय, भूलकालो विधिन्य चष्टो स्पतिवणो वा वर्तमानत्वघटक तेन न व्यभिचार इत्यत आद-ताधिकर ति। यलयरिसरणम्यापि स्थायादिगष्टापन्यादिमयोगम्यत्यर्थ, संसार स्यानन्तवात् तथाच व्यभिचार इति भाव । ननु चैत्रत्वे सतीत्यनेन हेतुर्विध पीय इत्याशङ्कत चैतन्येति।अचतन पिचवन्दादिसक्नमलादुन चैतन्यावि नाभूननि । चैत्र वादीति, चैत्रत्व म्बम्पतो विशेषण, तेन चैत्रत्वत्तेन चैत्रत्वम्य सदाउपन्धिनते न भति । तेन पारजनकपर्तमानन्यापारेण यत्नानुमानम् । शोमनादेरिति । शैभनत्वम्य म्या यादिमाधारणतया गोभनवे मति तादृश व्यापारवत्त्व न यत्नानुमापकमिनि भाव । इदमुपलक्षण, चैत्र पचनीयादी शा दवोगामकनाशप्रातरानुभरिकत्वात्यपि मन्तव्यम् । तोति । यत्र यत्न बांधस्तत्रेत्यर्थ । जनरञ्यापारत्वस्य शक्यतावच्छदकतरिक्वचिहाणाया विस्यक लव रिमित्याशयन जनाले शक्विाधव दूषयति-मैवमिति ।

·१३ मन्थः] व्यारयापदकयुत। जनगन्यापार जनभ्यापारलं, जनस्यलाय जनप्रतिवम्य, शक्यवाद शक्यतावच्छेदकत्वाद, जनक्वप्रात्याविधिटवपि प्रतिस्वस्य जानितया तपश्य धर्मरणस्य व्यापारत्वम्य पारितादृस्वमिति भाव । जनकपत्न- बस्प शक्यतावच्छेदकत्वेऽपि जनकलप्रवेशत्यावश्यक्तया जनकत्वमेव शक्य- तावच्छेदारमानु लाघवान कि यनवप्रनेत्यभिप्रायेण शहूते-'यत्नं विहा. यति । यत्न यलतं, मात्र सामान्य । तथाचति जनक्सामान्ये अत्तो चेत्यर्थः । अचतने जाति, व्यापारानुवन्धिविग्रेष्यता सप्तम्यर्थ , अचेतनमुन्यविशेष्यपी- त्यर्थ । प्रयोग पचतारयादिप्रयोग , अग्नि पचनीत्यादिप्रयोगोऽपीनि समुदि- तार्थ । अपत्यपीति । पारजनरावति भौचारि । पचतातिप्रयोग स्यादिति । ननु पनशचियादिनस्तवापि तददृष्टजनकनिका तामादाप तत्र तस्मयोगी दुर जनवनाविशेषनिनादिप्रमद्दपारण तु ममापि नाशक्यमि- स्थत आह-पाकजनफेति । अनएन । उनकाटजनते साजनकत्तादेव । वृत्यादिजन्यन्व इति, आदिपदादिच्छादिपरिग्रह । साध्ये कार्यत्वेन हेतुना साध्ये तजनकेति शिल्यादिजनवेत्यर्थ । अपुपेत्याद-भावे चेति । ताहगेति, पार- जनरा नवेत्यर्थ । त्वयापि जनरसामान्ये शधिवादिना त्वयापि, अन्यथा तदा ताशप्रयोगापत्तेस्तनापि दुरित्वादमादम्यातिप्रसङ्गन्तु तर दुर्गार., भ- दृश्यम्पादृष्टमद्वारीमत्यैव पानात्वादिति भाव । ननु कार्पस्य समायोजना- स्य विपगतेति सबन्धनियनफ्टोपचानात्मक जनतानिवेशात् अदृष्टमादाय नाति- असल्पना नन्यमतमाद-यरनमान शत्यमिति । प्रत्तित्वमार शक्यतार- रडेदयमित्यर्थ । न च प्रनित्यत्यैव शक्यतारच्छेदको पच्यत इत्यादौ पाक- जन्यफ्लशालिलपपाकादिवर्मतप्रतीति क्य म्यादिति वाच्यम् । तत्रारमनेप- दस्य कमले लापणिरखान, कमन पटवच, तश फ्टमेव, जन्यताप्तवन्धेन पारादेधात्वर्यस्य तवान्वय, पछत्य च पार्यत्व, प्रतियोगितासंवन्धेन प्रागभा- बादिमधमिति यादिति भाव । पिपिल नक्त येति तात्पर्यापीनो ध्यर- स्थितो विप ममपान्तरणान्यपस्प निराधासत्वबोधक, न तु पूांस्वरसे विकल्प , तेन जनरत्वस्य रिपयित्वमपेक्ष्य गुरुत्वःपि चरमनिगो नानुपपन्न । अथैवमस्मादीना पारादृशानदनाशं परमेघर पचती यपि प्रयोगापनि, तहते विषपरतया पार्यमाबनना तया चारमदाशिवपारम्पापि तद्विपय- खानजयवाच । न च प्रत्तिवस्य शक्यतावच्छेदसम्म सत्तारमानात् न तथा प्रयोग इति वाच्यम् । तत्रापि पर्मियादरमानसिद्वरान् । म चारपानार्थयत्न- पपहायोपच्छेदकतासरन्यनगन्यम्य मारल्यान न समा प्रयोग, आमा पचनी त्यपि प्रयोगो नेष्यते, अद पचामि व पचीत्यादी उनारयित्रादिधरीर. मेव धैवत्वादिना अस्मदादिपराश्य, परमभरोद दतौल्यवापि परमेश्वरपद धररपर न तु परमात्मपरमिति वाध्यम् । तथापि तहानी कृष्ण. पचनाति ·। ४२ वादार्थसग्रहः [४ माग प्रयोगापतेर्दुवांरवादिनि चेन् न, माध्यताव्यविषयिताविपम्य चेष्टादिद्वारा पलोपधानाम्यजनताविशेषस्य च सतर्गत्वनियमानु, भगवतृतिश्च नास्मदा- विकृतपावस्य तादृशविपयितावनी तादृशजनातावती वा, अतएव पारत्वेन पारिपरिण्या कृतेश्च पास्वविषयनानियमेऽपि पचे पारत्वे टक्षणाया पच- तीति प्रयोगो न योग्य, न वा उपादग्नतादिरूपपारादिविधेयनाम्पत्तिसचे प्रपि पचीनि प्रयोगो योग्य , न वा त्रियान्तरगोचरप्रत्तिदशायां स्वरूपयोग्य- तामादाय पचीत्यादिप्रयोग , नापि पाक्नादृष्टजनानिमादाय पचनी- त्यादिप्रयोगः । न च तथापि विपयिताया अपि ससर्गत्वे पातायनुत्पत्तावपि पाकादिसाध्याप्रटत्तेर्तमानत्वातीतत्वदायां पचत्यपचादित्यादिप्रयोगापत्तिई पारा पचनीयाावास्यानार्थवर्तमानत्वाइंगरयातायलादावेवावयम्य निरू हिन्वादिनि वाच्यम् । विपयित्तासवन्यमादाय तत्र तदानी तामप्रयोगस्य इष्ट वात् , पटोपचानात्मकजनताममर्गम्य विषयन्य एव तत्र तदानी तथा प्रयोग स्यायोग्यत्वाभ्युपगमात् । अतएर विपरिताया मसगत्वे चान्त्या दृष्टया दिमाध्य पप्रवृत्तिमनि पुरुष वर्पतीनि प्रयोगापत्तिर्यमादुत्थानसाध्यक्प्रवृत्तिमनि निग दनिश्चलदेह उत्थानानुत्पत्तावपि उत्तिष्टीनि प्रयोगापनिरित्यपि निरस साव्यत्वारयविपयिताससर्गमादाय तत्र तादृशप्रयोगस्येष्टलात्, फटोपधानात्म क्छष्टादिद्वारक ननरताविपससर्गविषयसत्व एव तादृशप्रयोगस्यायोग्यत्वाभ्युप- गमादिति भाव । कचित्तु विपयित्वस्य मसगत्वे मर्वमतहारमभिसन्धायैव जनकत्व वेत्यभिहित मित्याहु.. कचिनु-माध्यत्वाख्यविपयिता द्विविधा स्वरूपयोपनामिका पटोपना त्मिका च । तत्र फ्लोपनानात्मिकाया साध्यत्वाख्यविषयिताया एवं प्रकृत समर्गत्वाभ्युपगमालोनातिप्रमन । अतएव भोननाउनुत्पत्तिम्धी भोजनादि साध्याप्रत्तिसवेपि भोजन करोति भोन त्रियत इत्यादयो न व्यवहारा टोरवानारयसाध्यत्वाख्यरिपयिनाया एव कृमानुप्रयाग वर्मप्रत्ययार्थत्वात् । न च साध्यत्वाख्यविषयिन्वाद तादृशद्वैविध्य मानाभावइति वाच्यम् । ति त्तिदशाया तादृशमलभावम्य मानवादि चाह । नदसन् । वचित्र ग्यतात्मासाध्यतावती प्रदनि,, कचिन् परोपवाना मक्तद्वनीत्यत्र नि दुवारत्वादिति दिव। वम्नुनम्नु माध्यताम्यविषयता-पटोरहितजनकलाभयमवन्धनव कृतावन्वयाऽभ्युपंय, अन्यथा जनताया मजन्य व पविषयतासम्बन्ध सपूर्वापोद्वार:पि नान्तरीयकीनभोजनादी मीन भुङ्क वारस्वान्, दीधितिकारपिखन तु वाकारस्य |४॥

·१३ १३ अन्यः] व्याख्यापट्युतः। (राम) गते-अथैयमिति । एवं पलत्वविशिष्टस्याख्यातवाच्यत्ववि- रहे, यत्नस्य पललरिशिष्टस्य, तस्य यलतविशिष्टस्य, अपदार्थवान् पचली- स्वादावाख्यातानुपस्थाम्यवान् । सगाच शादीमाविति न्यायेन तस्यापदार्थले तत्र वर्तमानलेन यादवोपरिषयता न स्यादित्यर्थः । च न्यायनये दुपणं, अर्थाध्याहारमते पदाउपस्थितस्य शान्दविषयत्वं संभवतीति तन्मतेऽपि यले वर्त- मानवप्रतीत्यसपपत्ति दर्शयति-अन्यति ! स्वार्यन्यापारादम्पत्र धात्व जाना- तीरयादी । स्वार्थव्यापार पति, अग्निः पचतीत्यादौ पातालव्यापारे । दहा- देरिस्पादिनाख्यानान्तरपरिग्रहावर्तमानवादीत्यादिपदेनातीतल-भविष्यत्वयोः परिषदः। तभाधारख्यातायवर्तमानबादेः प्रतिनियतान्वय-पुत्पत्तिविरोषा[जमाने? पल्ले रन्ययो भवन्मते(पि न) संभातीतिमाः। ननु चैत्रः पचायतश्रेयः पाक- जनस्वनमानन्यापारवानित्यन्वयबोध जाते तत एस पक्षधर्मताज्ञानात् पाजनक- वर्तमानन्यापारत्यापच्छेदेन पारजनकरर्तमानपत्तन्पातिप्रकारकस्मरणसहिता चैत्रःपाजनकवतमानयलानित्यमितिभविष्यति, तयाच क्षेत्र: पचतीत्यादी चैत्रः पाकजनम्तमानयरलवानिति प्रत्ययस्य नानुपपतिस्तादृशावमितरेय ताराप्रत्यय स्वादित्याय निरावरुने-न चेति । निराकरणहेतुमाइ-यत्नविगमेऽपीति । पाकजनावर्तमानपत्लरिरहपीत्ययः, व्यापारावहतः पारजनमध्यापारस्य म. पादिपर्ध. । एतापता पारवनावर्तमानब्यापारस्प पाकजनफरतमानपत्नस्य घकाटिकी व्याप्तिनिराहता। मनु धरः पचनात्यादी कृति निष्टास्टताविपसंझपन व्यापारत्यरिशिष्टे पालथंपाकान्दयो याच्यस्नयाच तादृशादातासम्बन्धन पाकारिशिष्टम्यागार: पारजनाप्यार एव वस्न पर, सच पत्नशिपमेन निधरयोति काटिफम्याप्ती नोकम्यभिचार इत्यत आह-धर्मिविशेपेनि । चैत्र पचतीत्यादी चबादः सम- मान परामजनकरर्तमानयलगना न प्रतीऐतत्यर्थः। काटिकासंबन्धन म्यापरता. शानात्कालिकरांवन्धनव काले पानापन्नाइमिटरेसोरपतेरिति पारः ननु तादृशम्पापा प्रति तापलममापन म्यापक, इनि म्यारातासानादेव धर्मिविपनिलामनीतिभावीस्पन आह-ताधिकरणेति पचनीति यापार पाश्मनपरनारसनागरिकरणम्यापारस्याीि पाजनान प्रातरि. स्पर्पः भिवाय भावः-पैर:पपीत्यादी पत्ननिरावाटताविशेषकन्न पारम्य प्पापरयया, कादं पचनीयादी धानुर्णतामामान्यन मरन्धन पारस्य म्यापा. चपा हरिपिट गदापानी भापमापाण्यापा तागामापनमगेंग मापार पाकामयी याप्पन्नथाचावातासामान्पेन पार- शिविटापाय ः पचनात्यादी प्रतीयमान पाम्जनकवतमानयले म्पमि- चारिलपा नरहनुमान विशेषगिना म्यादिति ।

·वादार्थसंप्रदा [४ भागः ननु चैत्र. पाजनकवनमानयत्नवान् पाजनकपनमानन्यापारखच्चादित्यनु- मितिमारतामित्यायते-चैतन्येति । अविनाभून व्यायं यत्रत्वादि तद्विशे- पिनत्यर्थ । तेन-पाकानुवर्तमानश्यापारण । यत्नानुमानं पावजनकवन- मानयलानुमानम् । शोमनत्वं सुन्दरत, ओभन इति काटादिमाधारणं बोध्यम्, तपाच शोभनव सनि पारजनकवर्तमानन्यापारवन शोमनकाटादी पाजन- कवर्तमानपन्न व्यभिचारानि तत्र तादृशानुमानानुपपत्तिरित्यर्थ । न च तवाति चैत्रतादिविपिनेन तदनुमान, तब वैरत्वादेशदादनुपस्थिते. प्रमाणान्तरण च तदा नियमनस्तदनुपस्थिती मानाभाव एव । तथाच शोमनः पचनीवादी प्रमा- पान्तरेण चैत्रत्वायदपस्थितियां तदनुमानानुपपत्तिरिति भावः । अरनिति पूर्वपी समाधानमाह-सत्यमिति । तत्र शोभन. पच न्यादी। इन्धं च काट पचति अनि. पचनाचादिवतरणरोग मुम्व्यन्वसंपादनार परमा- ख्यानम्य व्यापार शकि- कल्पने, ओमनः पचनीयादिपयोगानां चान्यवन तत्र पाल्पनेव युति पूर्वपशिष्यम् । राघवेनेति ।जन्यत्वं धर्मवं वाव्यापार- त्वमपरयत्नवस्य पुन्वनरर्थः । ननु पनीत्यादी पनमाकूटगुत्ववदिति, स्य- दन इत्यादौ च स्सन्दानुकूटांगरदिनि प्रतीयते इति गुरुचतं वंगत्वं चाख्यान- शक्यतावच्छेदक स्यात् यन्नम्पत्वादिति चन्, तत्र तत्र तेन तेन रूपेण प्रतीते. रानुमरिकर्व इटापत्त.। वस्तुतः पान्यादी पतनाथदत्वाख प्रतीरामविक- त्वादिति भावः जनचलत्वं जनकत्व प्रविटमिति तदेवाख्यानशक्यतावच्छेदन स्वाहापवादिलाते-यलं रिहायेति । टारगन् जनक्रयन्नवापेक्षया जन- कवस्य टयुतान् । पत्नत्याग बीजान्नरमप्याह-तधाचेति । जनकत्वमावस्या- त्यातकतावच्छेदकत्व चयर्थ, अचनने.पि काट पचति अग्नि पचनीया. दाबाम्याने प्रशंगो मुम्थ्य एव मवीयर्थ । ननु जनश्यन्नम्य शक्यत्वेऽपि पाम्जनकादृष्टजनरपि पाजनकनमा म एव दोर म्यादित्यत आइ-पाक: जनकेति । यतपर तवनमादृष्टानम्नजनक मानामाबादेव । क्षिन्यादेरिति । रिति. कृषिजन्या कारवान घटवदित्यनुमानानाम्मदादिक- तिजन्यताबान भगवतिसन्यता मिच्योति सिद्धान्त मच तजनादृष्ट जनककृतम्नवतकर्व भग्न मगच वागभावनादृष्टजनकाम्मदादिकृतिनन्यतामादा पार्यान्तरप्रमहल मगशामियापत्तरिति दोगे निरम्न इत्थं । अभ्युपे वाद-भावे येति । तवनकाशनम्ती तवनकतम्प प्रामाणिकत्वे वेत्यर्थ । त्यापीति । जनमात्रे आयातनिवादिनापित वाच्यत्वादिति । अन्यथा पार जनवारजनम्प म्यारि पाकनकन दमाहार भादयति पारजनका- भूनगनाम्नानादिगोचरपनाति पचनीति प्ररोगप्रमगन्य तवारि दुवा रसादिति भावः । वस्तुत कार्यानुनपाकर ममवार कारणीभूतापियो सामानारिया समस्याटिनजनवम्य ·१३ अन्यः] व्याख्यापद्युतः । नादिगोचरकृतिमादायानिप्रसङ्गस्तस्य पाक्प्तमवापिम्थान्यादिविषयकस्वाभावेन निरुत्सामानाधिकरण्यप्रत्यासच्यवछिन्नपारजनकत्वामभवादिनि तलम् । नवहटल्याट विलक्षणजनासमेवाख्यातशक्यतावच्छेदक वाच्यमती न पार जनादृटमादायोचातिप्रसङ्ग इत्यतो मध्यमते यले गत्तौ पति दर्शयनि यत्नमात्रमिति । यत्लत्वमात्रमारयातगन्यतावच्झमित्यर्थ । मारपदेन जनकपलवस्य जनालायचाख्यातशक्यतावच्छेदकत्वभ्यरच्छेद । तयोर्यलत- जात्यपंक्षया गुरुत्वादिति भाव । धात्वर्थपाकायले केनसंबन्धनान्वय इत्या. काज्ञापामाव-विपयित्वमिति । तपाच पचतीत्यादी विपयितासंबन्धन पार- विशिष्टयलवानित्यर्थ । नन्वेवं पचतीत्यादौ पचेः पारवटक्षणायामपि पावन्द- विपया यत्नवानिरपन्वयबोधापत्ति पारविपपिण्यास्तत्ततृतेः पारस्वविपयरत- नियमात् । न च विशेष्यत्वाख्यमेव विपरित्वं संसर्ग तथापि निगडनिथलदेहस्या- मवातनडीइतकलेवरस्य चोत्थानविषयपतिज्ञायते रत्यानं तु न जायते निगह- वन्धनामत्रातादिना दोरेण प्रतिबन्धादिति सिद्धान्तस्तथा च यदा निगडनियर दहस्योत्पानविषयिणी कृतिस्तदा निगडनिवदेह उतिष्ठतीति प्रयोगापत्ति । एकमामधामगहीरतरलेवरस्योत्थानविपयितिदशायामामयातजहीरतावर इ- तिष्ठनीति प्रयोग स्यात् । एवं 'वृष्टी वृतिसाम्यन्वयमे वृष्टिविपरिणी कृतिना- यते, वृष्टिस्तु न जायते वृष्टिं प्रति वृष्टिविषयाते: स्वरूपायोग्यत्वान्' इति मते चत्र रिविषयतिदशायां चैत्रोपपतीनि प्रयोगापत्तिरित्पत आई-जनकत्वं चेति । पटोपहितजनालमिरपर्य तेन निगडनिश्चल्देवादावतिममहाभाव इति भाव ॥४॥ (घु०) एवमिति । तत्रोपदर्शिवानुमानेन पारजनक्यत्नानुभवनिवां- पीत्यर्थः । यत्तस्येति । पाकजनयत्नस्यत्ययः । नन्वनुमानादुपस्थिते तथा- विघयत्ने आख्यातोपस्यापितवर्गमानत्यस्योत्तरकालिकशाब्दबोधोऽभ्युपगम्या : स्यव आह--तस्येति । पदार्यचात् पदानुपस्थितत्वात् । तथा च पदानुप- स्थितार्थस्य शाब्दबोधाविषयत्वनियमेन व्या कल्पनाया असंमादितिमाव. । ननु तत्र यलोभापदमध्याहत्य तयाविषयोऽङ्गीशर्य इत्यत आह अन्य- वेति । जानाति रयो गच्छति इत्यादावित्यर्थः । व्युत्पन्नत्वादिति । गाब्दो धपदजन्यपदार्योपस्थित्योलादृशकार्यकारणभावस्य सिद्धत्वादित्यर्थः । तया च नानातीन्यादाकानयत्वे वर्तमानत्यान्वयवारणार्य विशेष्यतावच्छेदक्दासबन्धनाश्र. यत्योपस्थापकाख्याउपदनिरूपित्रवृतियानजन्यवर्तमानत्यमकारक्शाब्दबोधं प्रति प्रभारतासबन्धेन ज्ञादिधातुनिरूपित वृत्तिज्ञागनन्योपरियवेहेनुवासनेन, रयो गच्छतीत्यादी धात्वर्थे वर्तमानत्या न्ययवारणार्थ विशेष्यवारच्छेदस्वासबन्धेन ·१३ मन्थः) व्याख्यापटुकयुतः। ४७ साधकं च रयो गच्छतीत्यादी लक्षणाया अकल्पनगिति चेत्सत्यम् । व्यापार- त्वस्याख्यातपदशक्यतावच्छेदककोटिमविटवे अनन्तसयोगविभागादिरूपजन्य- सामान्ये आख्यावपदशस्यत्वकसने गौरवात् तदपेश्य यत्नमात्रे तच्छतिफल्सने लाघवस्यातिस्फुटत्वात् । यत्नस्यापि व्यापारतया तत्र तच्चक्तिकल्यनस्याप्यावश्य- कत्वात् । केचित्तु आख्यातस्य समवायमाने शक्तिः समवायत्वं शक्यतावच्छेदक तथातिरिक, मुख्यप्रयोगधं रथो गच्छतीत्यादौ पंचतीत्यादौ जनकयत्ने लक्षणे- त्याहुः । तदपि न सम्यक् । अनन्तश:समवाये तव्यक्तिकल्पने गौरवान् । न च समवायस्यैकतया न गौरवावकाशोलाघवं चानन्तशक्तिकल्पानापेक्षया स्फुटमेवेति घाच्यम् । एकस्मिन्समवाये आख्यातशक्तिकल्पने केवलचैत्रस्य घटज्ञानव- तादशायर्या चैत्रो घट जानातीवि चन्मैत्रो घटं जानातीति प्रयोगापत्तेः। भवन्मते आत्मत्वादिसमवायापेक्षया ज्ञानादिसमवायस्य वैलक्षण्याभावेन आत्मत्वादिस- मवायवति मैत्रात्मनि ज्ञानामावदशायामपि शानसमवायसत्पात् । यदि चाख्यात- पदार्थसमवायान्वये तत्तदात्मनिरूपितत्यविशिष्टस्वरूपत्य संबन्धत्वमङ्गीकृत्योषत- याधकोदार: संभाव्यते तथापि अतिरिक्तसमवायत्वमाख्यातपदशक्यतावच्छेद- कमुत विशेष्यतासंबधेन तन्मातपिशेष्यकतानादिकमित्यत्र पिनिगमनाविरहेण गोखं दुरुहरमेव । यनशक्तिवादिमते तु यत्नलस्य जातितया तदितरस्प यत्नुसाधारणस्य गौरवेण शक्यतावच्छेदकत्वस्यासंभवक्तिकतया लाघवस्य ब्रह्मणोऽपि अशक्यवारणीयत्वमेवेति सुधीभिरन्यत्स्वयमूह्यम् । शंकते-~-यत्नं विहायेति । लाघवादिति । जनकयत्नशक्तिवादिनापि जनकाशे शक्तिफल्पनस्यावश्यकतया जनशत्तिवादिमते एतदतिरिक्तशक्त्यक- लिनेन लाधवसंभवादित्ययः । तथा चेति जनकमाने शक्तिफापने चेत्यर्थः।। अचेतनेत्यादि । यो गच्छतीत्यादौ गमनजनकनोदनाख्यसंयोगादे रथादौ सत्वे- नाख्यातस्य शक्त्यैव तयाप्रयोगसंगवेन तयाधयत्वादी टवणाकल्पनापि नास्ती- -ति भावः । अपचत्यपीति । न च साधारणजनके शक्तिरीकरणीया अह स्य साधारणकारणतया तद्वति पाकशून्यपुरुषे पचतीति प्रयोगापत्तिरिति वा "च्यम् । गौरवात् । ननु पाक जनकाइष्टजनावरपि पाऊजनकतया यागादिगो चरकृतिकालेऽपि पचतीति प्रयोगापत्तिरिति शंका वारयति-पाकमनकारष्टा नकेति । मानाभावादिति । तस्याः पाकादिजनकादृष्टाजनकत्वेन पाकप्रयोज कतयान्ययासिद्धत्वेन याधादिनानुमानादिप्रमाणस्यानवद्वारादित्यर्थः । अत्र ·४८ वादार्थसप्रह [४ माग एवेति । तजनकादृष्ट ननस्कृतेस्तजनकत्वे प्रमाणामावादवेत्यर्थ. 1 क्षित्यादेरि- त्यादि । शिति सकर्तृका कार्यत्वादितीश्वरानुमाने इत्यर्थ । तजनकेति, क्षि त्यादिननकेत्यर्थ । अर्थान्तरप्रसङ्गोऽसीति, इदमापातत तत्र सकरीत्वस्य अह टाद्वारक्कृतिनन्यत्वार्थफतयानुपपत्त्यभावादिति । ननु कृतीष्टसाधनताया विध्यर्थत्ववादिसौन्दडमते तजनकादृष्टननकक्वेरपि तजनकत्वस्य वेदयोधितत्वेन दुरपह्नवत्वात्कथमतिप्रसङ्गोद्धार इत्यत आह- मावे वैति । तजनकादृष्टननककृतेस्तजनकत्वे प्रमाणसद्भावे वेत्यर्थ । तादृश कृतिवारणायेति, तादृशकृतिकाले तथाविधप्रयोगवारणायेत्यर्थ । त्वयापीति । जनवमाने शक्तिवादिनापि इत्यर्थः । ननु जनक्यले आख्यातस्य शचिकल्पने शक्यतावच्छेदवगौरवात्तदपेक्ष्य केवरयत्नत्वविशिष्टे शक्विल्पनस्योचितत्वात्तये वाह-यत्नमानमिति । यत्नत्वविशिष्टमात्रमित्यर्थ । न चाख्यातस्य यस्न त्वविशिष्टमात्रवाचकत्वे आख्यातपदयत्नपदयो पर्यायतापनि तच्छक्यतावच्छे दकावछिन्नशक्तत्वस्य तत्पर्यायत्तापदार्थत्वादिति वाच्यम् । इष्टत्यात् । ननु विष यत्वस्य धात्वर्थससर्गताभ्युपगमे पाकानुपधायापाकगोदरयत्नवति पुरुषे पचतीति प्रयोगापत्तिरित्यत आह-जनकत्व वेति । फलोपधायकत्व वेत्यर्थ । पलोप धायकत्वच तत्तद्वयक्तिन्यावच्छिन्नजनकत्वमतिरिक्त चेत्यन्यदेतदिति भाव ॥ ४ । (जय०) एव यत्नस्यानुमानिकले । तस्य यत्नस्य यत्नत्वेनापदार्थत्वात् अर्याध्याहारवादिमतालम्बनेनापदार्थडग्यध्याहृतयत्ने पदार्थसभावितमन्वय व्युत्प त्तिविरोधेन प्रत्याचष्टे-अन्योति । चैत्र पचतीत्यादेरन्यत्र जानातीत्यादौ, धात्व क्रिया काष्ठं पचतीत्यादौ, स्वार्थव्यापारे आख्यावसामान्यस्य वर्तमानत्वाती तत्वाद्यनुभावावस्य तृप्तत्वात् । तदुमयमिन्नेऽध्याहृदयत्नेऽर्याध्याहारवादिमते ऽपि नान्वय । आश्रयत्यादियोधकाख्यातजन्ये वर्तमानत्वादिप्रकारकशाब्दबोधे धातुजन्योपस्थितापारदोघाख्यातनन्ये । तनाख्यातजन्यव्यापारोपस्थिते समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्या कारणत्वकल्पनरूपव्युत्पत्तिविरोधापत्तरिति भाव । यलविगमेऽपीति । वहिसयोगाद्यात्मकव्याशारयति काले पाकानुकूलयत्नाभा घाद्यभिचार इत्यर्थ । ननु पाककियाफ्लोपधानावच्छिन्नव्यापारेण तदनुकूल यतोऽनुमेय । किंच नास्त्येव व्यभिचारोऽन्तत ईश्वरयत्नसत्त्वादत आह-- धर्मावि । ननु र पाकतनायनान् पाकतनकव्यापारजनकत्वादित्यनुमा नेन सा प्रतीयतेत्याह-तश्यविपरणस्येति । यनव्यधिकरणस्य वहिसयो गादे सत्यानति यहयादौ देशिरव्याभिचार इति भार । अचेदनेडी ·४९ . १३ ग्रन्थः]] व्याख्यापटकयुतः । नादिराकेतसवादत आह–चैतन्यायिनेति । वस्तुत आदिपदव्यवस्थाकथन- मेतत् । तेन, पाक ननाव्यापारेण । शोभन इति । अत्र शब्दाच्छोमनर्व प्रतीयते तद्विशिष्टे पारुजनकव्यापारवत्व च । शोमनत्व वहादापपीजियभि- चारस्तदयस्य एव । चनत्यादिप्रतीतिस्त्वेताशवाक्यप्रयोगकाले न शन्दान् प्रमा- णान्तरकृतनियमेति भाव । ननु व्यभिचारिहेतुनाऽपि अभिनाराग्रहदशयामन्ततो व्यभिचारस्थाना- न्यत्पविशेपितेन या वेन तदनुमाय वर्तमानराफेन कारणतयाशितगर्तमानय- लत्या तता मानतोऽपि चैत्रादी विशिष्टयोध स्यादिति चेन । च्याप्यादिप्रति- सधान विनाऽपि ताशयत्नानुगवात् अन्यथा वैशेषिका एवं विजयेरन् । मनसा च निर्णय सर्वत्र न सभवति सदेहसामग्रीसत्यात् । किं च तदशे शाब्दत्वानुमको नोभयथाऽपीति दिक् । तन शोभन पचनीत्यादौ, यत्नानुभाग्यमाणान्तराभावशालिनि । अया- नाल्व्यापारे शक्तावपि लभणया पत्नपतीतिर्वांच्या । तथा च लाघवाद्यल एव शतिरस्तु । काठ परतीत्यादी व्यापारातीतिर्लक्षणयत्यभिप्रेत्य समाधणे- मैत्रमिति । लाघवेनेति । व्यापारत्वस्य प्रकवे जन्यत्वाद्यात्मकस्यापि यत्नत्वा- पेक्षया गुरुत्वमिति भार ! पति स्पन्दते इत्यादौ च पतनस्पन्दनानुकूल- गुरुत्ववेमयोन तत्लेन मतीति किं तु यापरत्वेनेति गुरुत्ववेगल्ययोर्जातिले। लाघवरिंचिल्करम् । भवतु वा कदाचिनाभ्यामपि प्रतीवविनिगमकाभावात्तयो रप्याख्यातशक्यतापच्छेदकत्वम् । अन्यथा यत्नत्वमपि तया न स्यान्नियमतस्त- नापि रूपेणाप्रतीतेस्तथाऽपि न व्यापारत्वत्य तथात्वमित्या तात्पर्य योध्यम् । शकते.-यत्नमिति । यत्नत्वमित्यर्थ । जनकयत्नत्वे प्रविष्टस्य जनकत्व- स्यैव शतावच्छेदकत्वादिति भाव । अनुगुमास्तरमार-तथा चेति। अचेतनेऽसीति । गण्डुलादापपि पाजिनादिसपोगादिमत्त्वादिति भाव । मनु यत्नशक्तावप्पद्विाराष्टजनककृते गाजनकत्वात्तदापचिस्तुल्येत्यनाद------ पाहजनकारष्टजनकेति । अत एव, सनकाननमते स्वजनकत्वा- भावादेव अर्थातरमुद्देश्यासिद्धिः । तत्र हनन्ताइटनकरते क्षितिजमाल्यक सनापेक्षा शितिजनालेनै विकल्पना लबोयमीति लापरेककृतिसिद्धी तदानयेथरकल्पन फरमुरा रान दोायेतीवरसिद्धि यजमाष्टमकाने म्वनाकत्वे तु वृतेन तस्कृतिनत्यत्वेनैर माध्यमिझे नेश्वरमदि सादिति भाव ।

·. वादार्थसग्रहः [४ भाग. कर्तृ-कर्मणी लकारवाच्ये, चैत्रः पचति पच्यते तण्डुल इति 'सामानाधिकरण्यानुरोधात् अन्यथा पचतीत्यत्रापि कर्तरि तृतीया पच्यत इत्यत्र क. मणि द्वितीया स्यात् तयोरनभिहिताधिकारीयत्वात् ननु तनादृष्टद्वारकप्रतिनन्यत्यय यन समनायेन कार्य तत्र विषयता कृति "रित्या प्रत्यासत्तिनियतनन्यत्वस्याद्यघटादिप्रतुल्यसाध्यत्वात्तत्सिद्धि स्यात् अत जाह- भावे पति लियापीति । तवाऽपि अदृष्टाद्वारस्त्वेन तजनक्कृति धारण समानमिति तदपेक्षया यत्नत्वनिवेश एव स्पीयानिति भाव । ननु निरूपितलविशेषससर्गेण पादेयीत्वर्थस्याख्यातार्थे प्रयोनावे प्रयोनके चान्ध यानातिग्रसङ्ग । अन्यथा परपरया कृतावपि क्वचितप्रयोग नचिनेत्यन तमा प्यमगतेरित्या स्वमतमाह--यत्नमानमिति । ननु पचधातो पारने लञ्चणायामपि पचतीविव्याहार प्रमाण स्यात् पान सविशिणविषयमयलस्य पाक्त्वविषयस्त्वनियमात् , विशेष्यतैव ससर्ग इति चेत्त थाऽपि वृश्याद्यर्थ यनमानस्य वृष्टिविशेश्यककृत्युत्पादेऽपि स्वरूपायोग्यनया ततो वृश्यनुत्पादे वर्षनीति, निगडनिश्चल्देहे च उत्थानानुत्पत्तामपि तद्विपस्कृति मादायोतितीति व्याहार. स्थान स्याचान्यविशे यकृत्या शराभोजने ना भुट्ने इत्यत आह-जनात्यमिति । जनमत्व च प्रागुक्तयुक्त्या प्रयोना- त्वाविशेषरुप योध्यम् । वृश्यादिग्रयोनत्य नारमदादिकृतेरिति नातिप्रसङ्ग । विशेष्यितायाश्च विशेष्यतावच्छेदोक्येनैक्यान विशेप्यितासमर्गत्वनापि तत्पशे अतिप्रमद्गमद् इति भाव ॥४॥ (मथु०) वैयाकरणमतमुत्थापयति-पत्त-कर्मणी इति । ठकार आग्य्या तम् इनि सामानाधिगरण्यानुरोधादिति, इनि अत्र, चैत्र-तण्डुलादिपदाख्यातपद योरे धमिरोपाखानुरोगादित्यर्थ, विभिनप्रतिनिमित्तस्योरेपमिदोषकत्व यस्य शाब्दमामानाधिकरण्यम्यात्र सामानाधिकरण्यपदार्थत्वात् । बनु चैत्र-नाटगार यानपदयारकर्मियोपासमवामिह तथाच लाघात प्रनित्वमा गस्तय अश्यतावच्दा मिल्यन भाह-अन्ययेति । तयोरेवध परोपरत्व इत्पर्य । पंचितु इति सामानापिकरणातुरोगादित्या वैव-तण्डुलपदार्थाख्यानार्थ योरभेदामर्गशक्यानरोगन् । नन्विदमेशप्रमिह तयाच टापवान् प्रवृत्तित्व मेगाव्यातस्य शक्यतावच्छेदक मिरयम्बरसात्मायान्तरमाह-अन्यथेति । . मन-गोरलमिराने इयाद ।

·१३ अन्यः] व्याख्यापट्कयुतः। ५१ कृत्यभिधानस्याविशिष्टत्वात् । कर्तृ-कर्मसङ्ग्याभि- धानानभिधानाभ्यां नियमः-न चैवं चत्रेण दृष्टो घट इत्यादी विनापि तिङ सङ्ख्याप्रतीतः लतंयक्तः सुप एव सङ्घयोपस्थितिसंभवे तिङो न तदभिधागक त्वमिति वाच्यम् । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादी विनापि तादृशसुपं द्वित्वादिप्रत्ययात् लाघवादेकवच- नत्वादिनव एकत्वादी शक्तत्वाच-इत्यपि नास्ति,. कृता सङ्ख्यानभिधानात् । किंच एकत्यादिसं- ख्याभिधाने. न नियमः पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न- स्याकाङ्कादिवशात् कर्तृकर्मसाधारण्येनान्वयबोधस्य दुर्वारत्वात् । ककत्वत्यादिनाभिधानेऽपि कर्नादे- रप्यभिधेयत्वं, शक्ती शक्ततावच्छेदकशक्यतावच्छेद- कयोश्च गौरवमधिकम् । तस्मादाख्यातत्वेन कर्तरि, आत्मनेपदत्वेन च कर्मणि एकवचनत्वादिना तरादू- पेण या एकत्वादी शक्तिः एकपदोपात्तत्याच सं- ख्यायावाच्यगामित्वम्। कर्तृ-कर्मबोधकत्वं च एक- दाऽव्युत्पन्नम् , अतएव मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्या- दयो न प्रयोगाः । कर्तरि य कोऽसाधुत्वाच्च पच्यते चैत्र इत्यादयोऽपि कर्तरि नेति वैयाकरणाः ॥५॥ तयोः तृतीया-द्वितीययो । अनभिदिताधिकारीयत्वादिति कर्तृ-कर्मणोरन- भिदान ग्विानुशिष्टत्रादित्यर्थः । मनु द्वितीपरावृत्तीयानुशाममस्याख्यातेन वृत्यन- भिवाने फर्मणि द्वितीयेत्येवार्थ-त्यताह-कृत्यभिधानस्यति । अविशिष्ट. वादिति भवन्मते कर्तृवर्माख्यातसाधारणत्लादित्यर्थ । तथाच तण्डुलं पचती- त्यत्रापि द्वितीया चैत्रेण पच्यते इत्यत्रापि तुनीया न स्यादित्यर्थ । एतम कर्मा. व्यातस्यापि कृतिरोधकत्वमिति प्राचीनमतानुसारेण, तन्मते अन्वय रा. शाग्रेव्युत्पादनीय । वस्तुतस्तु कृत्पनर्मिधानाभिधानस्य तृतीया-द्वितीयानियामकन्ये चैत्र घर्ट गानातीत्यादावपि कर्तरि तृतीयापत्तो, कर्मणि द्वितीयावापत्ते । न चाख्यातेन मुख्य-भाक्तसाधारणकर्मत्वाभियानानभिधानाभ्यामेव तृतीया-द्वितीयानिपन ·. ५२ वादार्थसंग्रहः [४ भागः 'इति वाच्यम्। चैत्रण भूयते इत्यादी भावाख्यातस्थले कर्तरि तृतीयानुपपत्तेरिनि ध्येयम् । नियमान्तरमाशङ्कच निराकरोति कर्तृकर्मसंख्येत्यादिना । इत्यपि ना. स्तीत्यन्तनान्वय । पर्तृगतसढयाया प्रत्ययेनाभिधान कर्तरि प्रथमा, तेन तदन भिधाने तृयीया, पं प्रत्ययेन फर्मगतमख्याया अभिधाने कर्मणिप्रथमा तदन- भिधाने तत्र द्वितीया इति नियम इत्यर्थ । अन्तरा शत-नचेति । सुप एज प्रथमाविमत्तित एम, मव्योपस्थिनिसंभव इति चैत्र. पचति तपल पच्यने इत्यादी संख्योपन्धिनिर्मभव इत्यर्थ । न तदभिधायकत्वं न संख्याभिधापा. त्वम् । तथाच तृतीयाद्वितीयापत्तिस्तदवस्थेनि भारः। यपि घर एता- बतर संख्यायां सुप हप्ततिपत्रमुपदर्शितं भवति नि चैत्रेण दृष्ट इत्यनन, तपापि पृना मस्यानभिधानादिति वशमाणपणे न्य विशिष्टोपदर्शनग्ध पर भरिप्यनि। फेचिनु रियादितं वाक्यमेर नास्तीतिमते घटइत्यत्र त्रियापदाध्याहार. स्पारश्यकले अस्तीत्वादिनिइन्तमेराध्यादर्नग्यम् । तथाच मिनिगमनाविरह इति पदाचित यादतम्तदुपश्य सरियमेर यायमुदाहनम् । न च तथापि चैत्रा- भ्यां पश्यने, तासान् पचतीत्यादि विदाय दन्तपर्यन्तानुपावन शिलमिति वाप्यम् । प्रथमाया मंग्याशिमिरव प्रानोपयोगिस्तान प्रधमतरराधिभतेः संग्ल्यानिमिया निर मंग्याशनि.निरापरणाशक्यस्वादिया। इत्यादाविति । भादिषदात चमत्रो पिमित्रा गन्तीत्यम्य परिप्रह सानिद्विस्यादिशेयर्थ: द्वित्यादिपदादहत्वपरियह । नचार संपव दि. रमस्जिोरमभर , सचिमनी नस्पति प्रसादम्प पविभज्य पविभयंग्यपा. मुशासनं तदिभपांनिरिने भियन्ता तहिमो लक्षणेपेर पिपयाया- दिनि वाध्यम् । जो निधारितणार्मधानं दिनानि विवादिप्रन्ययादिति भाषः। गिन दिनरपणे नित्याशियणायां पत्रपतिपदोनापोनि. हारियणाय भवानिम्पिादय प्रतीश मंत्र-मंगोभयपयामनियापा भार-मंगभरमिति नातिनं या पाप यादरा मेवामियर प्रतीति राशि प्रापगनमायामनिश्मा । म र पत्र-पदोना (प) गारवानि वायम् । दामामारतिरिनाया। पातपा विपमादिया। सतुवा मा गत एपाद परामदातदिनानिसमा माग पनि चार वा निमाया evणा परी रारा एक माया । दिगति धणेपर निगमनाभाग पासवाप्यम् । सम्मानिलिम्प प्रमापि ·१३ प्रन्यः] व्याख्यापटकयुतः। प्रसिध्या तब प्रथमाविभवे संख्या लक्षणाया वतुमशक्यत्वात् शक्यसंवन्ध. म्यवसणावादिति । सत्र । प्रथमाविभने मंख्पापां क्षणाया वतुमराश्य- खेऽपि विधमस्य साचतया विनिगमनाविरहस्य दुवारत्वादिति । नन्वतावता आख्यातद्विवचनादविवादी शदिरापानु तदेक्यचनस्य एकत्ये शातौ दक्मिानं, तथाच तत्रैव तृतीपा-द्वितीयानियमा श्वांदिराख्यातपदवाच्यः स्यादित्यत आह-लायवादिति सित्तादिना सत्तादिन शपिपल्पने शचतात्र- छेदाचारल्यापच्या टापवादेयत्रचनत्वादिनैव प्रथमरवचनादेरेषत्वादिषु शनि, तथाचायातमाख्यातेक्वचनादेरप्येषत्वादिषु शचयेत्यर्थ । मत एत्र कियो- द्विवचनैपचने ' इत्यशासनम् । पाप्येवरचनस नैकत्वशतत्यमारमाश्रया, नाप्येवबोधस्त्वं पदमावस्यैव टक्षणादिना एकत्वयोषत्वात् , तथापि सङ्केत- विपसंवन्धनववचनपवित्वमेरचनलादि, ‘तान्येरवचन-द्विवचन बहुवच- नान्येश ' इत्यनुशासनेन तियरसचनादिपदस्य सङ्केतितत्वात् । न चैवं तेन रूपेण सान विना सित्यादिना सानादेवस्वास्त्रिायपो म स्यादिति वाच्यम् । विना शचिभ्रममिष्टत्वादिति भाव । अन नया:-मित्यादिना प्रातिम्विररूपेण सन्विभरकत्वादिषु शतापपि तिवादिना तिभितरवत्वादिषु अधिरावश्यरी चैत्रः पचतीत्यादावीतसु- संख्याशक्तिवाना पदाचित्तियादेवस्वादिनिष्ठत्तिशानादेयत्वादिवोधो भवत्य- विवादम् । तथाच तिवाद. प्रतित्व शश्यतावच्चंटेदवमेक्त्रवादिक चेत्यत्र चिनिगमत्राभावादुभयोरेव तक्यतारच्छेदक्तसिहे । एक्त्तत्वादे शक्यताव- टोदा त्वेऽपि प्रवृत्तिवप्रकारेण चोयम्य लक्षणादिना मुवचत्वात्, प्रतित्वप्रका- रकतिधादिजन्योपस्पेन एकत्वादिप्रकारततजन्यत्रोधस्यापि स्वारसिक्लस्य प्रामाणिक सिद्धत्वात् । अन्यथा दोयम्य स्वारसिकत्वमादाय विवादे पधादिपद- स्थापि प्रत्येवमादाय विनिगमनापिरहेण टापात हरिणलादेरशक्यतावच्छेद- पतापते नानार्थोच्छेदापत्तेश्च । एवं च प्रथमैकवचन-द्विवचन बहुवचनानां वा एकल-द्वित्व-बहुत्वे शकि, तिडेवरचन-द्विवचन बहुवचनानां वा इत्यत्र चिनिगमराभावादेकत्वादिषु शक्ति सिदि, चैत्र पचतीत्यादी अगृहीतसप्सयारा- तिवानां पदाचित्तिबादेशलादिनितिज्ञानादपेक्वादिवोरम्प सर्वसिद्ध- त्वात् । न च तद्वृत्तिज्ञान टक्षणाज्ञानरूपं शनिभ्रमरूपं देति वाच्यम् । तवृत्ति- ज्ञान द्रक्षणाज्ञानादिरूपं प्रथमैकवचनदादेवत्वादिषु दृनिज्ञान वा शक्तिपम- रूपमित्यत्र विनियममाभागम् प्रत्येक्मादाय विनियमकाभावेन तिडेकरचनादे- पाहुँस्यस्पानिररमादिन्धिदाति' केचितु रेवठाद पचति-पचत इस्पादितः ति कर्तरि क्षणादिना या वैयावरणमने तिड शक्त्या वा एवं पावतेत्यादिनुहेरनुभवसिदत्वादालना - ·[४म वादार्थसंग्रहा नम्ववादी शचि सिद्धि । नच तत्रैवत्वादिविशिष्टक्र्तये। टक्षणा शविष -चति वाच्यम् । कलकरि रमणादिसापिताशयोधम्याइभवसिद्धवाहित्या केचिनु वारि तिष्ठति स्वम्निष्टति इत्यादी विनापि हप्तमप प्रतिस एकस्वादिपतातरफ्त्यादिशु तिडा शनि मिद्धिरित्याहु । कृतेति । तथाच वेग दृष्टी घट इत्यादावपि धर्मणि द्वितीया स्याल प्रथा चत्र: पत्तावावपि करि तृतीया स्यात्र प्रथमेति भावः 1 तम्मात् प्रत्यपेन ग्याभिधानानभिपानं न प्रथमावृतीयानियाम, किन्तु प्रत्ययेनक-धर्मणोर धानानभिरानमा तत्रियाममिति वैयाकरणनिगम । नन्वाख्यातस्थल एवर वक्तव्यं, शल्य तु कर्तृकर्मणोरभिधानानभियानाभ्यामेव नियम इस्पन आ विश्चेति । भग्व्याभिधान इति, आर.यातजन्यमरयाप्रारबोधे-दा न नियम इनि, कृतिशचित्रादिनां विग्रेप्यतानियमो माम्तीत्यर्थ चिन्त तद्विगम्य चितमेत्यत्र नियामरम्य दुर्वचत्वादिति मात्र । एतदेवाह-प पैति । भास्यानोपस्थापितम्यस्त्वत्वापारिन्नम्यत्पर्ष. । पर्तृ-को तथापामयव मग्यान्वयाम् देवदत्तः पचति तण्ड-मित्यत्र पर्मणि प्रथमा दन पय्यन साल इयर परि प्रथमा म्पादिति भावः । ननु काम्न दिना गम्यवाद् योग्यतैव नियामिका इत्यत आह-क्रत्वत्यादि अभियपन, शिषणविषया शक्यत्वम् । यदि च निविशिष्टवन पर्व तदा ममगधिया शक्यत्वम् । ननु मुख्यविशंप्यविषयव मया शक्यन्य प्राम यो स्पन भाइ-दाताविति । ककरवायो. मरन्धों मम वाक्यात तापि गनिनियन्वम् । ति मम एकवचनवादिना सप-तिकमाया मायाया गनित्रय, तर भाम्यातरवचनत्यादिना वाशि रतियं, रमपिनादिना कलानि शनिसय, एररचनवादिना पका ति नियमिति मा शच्य एपथ । शनतेति । ममैवचनवा शव, ना चाम्यानेश्वचनतादिना पतरि पितिवचनत्यादिना या अमर पनि मनायोग्यामित्यर्थः । ननदोणव समत्सम्याने यरमाणव मलादारीमभयमन समानमियत भार-शस्यनेति । मरमर निा पार्ष, ना पायापारिना शायमिति रुपनारोदागौरव' रवर्ग । म कालगदिना म प योग्यतापमान पर गायनान्यवर दुराग्यामिपरि गोयम् । माया मलागानग्य पायवादिना अंगावादी गति : मानय पवामिन भायातदिरचनाय करने पति, भाव्यानरचनाय का भाव im मा कम्मिन् पनि, भाग्यविनय माप ·१३ प्रत्य] व्याख्यापद्कयुत. कर्मद्वये शक्ति, आत्मनेपदयदुवचनस्य कर्मबहुतेन कर्मवद्रुषु शति । नयाच मकर्मशिवादिना पैशावरणाना कहूं-कर्मणोरभेदरासगंणान्वयनियामकस्येक अस्माकमपि कगादीना तादात्यसबन्येनान्वये नियासरत्वानातिप्रसङ्गस्त- दवस्प इत्यत आइ-कमवादिनेति । करस्वत्वादिनानि पारस्तु प्रामादिक । अभिधानेऽपि, आरपातस्य शपत्रपि । अभिषेयत्व शदिविष्यत्वम् । नन्वन इधापत्ति किंतु केवटार्तृत्वादे शक्यतावच्छेदकत एत्र विवाद इत्यत आह- शताविति । यारयान च पनि मिति प्रादु । वैयावरण स्वमतनिषर्षमाह-तस्मादिति । भारपातत्वेनेनि पचते इत्या दावात्मनेपदेनापि कवोधनादिति भाव । आत्मनेपदत्यनेति, परम्मैपदलेन कदाचिदपि मानधनादिति भाव । एकत्रचनत्वादिनेति । आदिना द्विवच- नव-बगुपचनत्वपरिप्रद । सवधनस्वादिरूपेणासनदशाया निश्वादिप्रपात भानाद्विना शक्सिममग्लादिवोधो यानुभवसिद्धस्तदा लाह-तत्तद्रूपेणवेति । एवमाख्यातादे शततारच्छेदालाभिधानमयपालत वस्तुतरतु प्रागुक- युक्रया तिन्वादिषमेत योध्यम् । ननु भवतामपि सरयान्वयनियम पमित्यत आह-एफोति । चस्व”, एक्नैवाख्यातपदेनोपस्थापितलाच इत्यर्थ । वाच्य- गामित्वमिति सपा-कालायतिरित्ताख्यातरोध्यावयित्वमित्यर्थ । तथाच विशेष्यतावच्छेदरतासान्धेन आख्यातजन्यमरयानराखशादरोधोत्पत्ति प्रति पालत्वैवस्वत्वातिप्रकारतासबन्धेनाख्यातजयोपस्थिते कारणतया नान्यत्र तदन्वय । चैत्र पचतीत्यादौ एक व एक्पाक्ववभिन्न-दत्यावेदान्वयबोध । अत एत सवचन-तिकवचन योरुभयोरेव साधातेति भाव । केचित्तु पर्तृवावच्छिन्नविशेष्यतासबन्धनात्यातपदजन्यठाल्याप्रकारकशाब्द बोधोत्पत्ति प्रति आख्यातपदजन्यकर्तृवप्रकारकोपस्थिति कर्मन्नावच्छिन्नविशे- प्यतासबन्धेनारूपातपदजन्यराख्याप्रकारशादसोधोसति पनि भास्पातपद जन्यकर्मत्वोपस्थितिम्सिम्यतासबन्धन कारण, तदुमयातिरिक्ष विशेष्यतासरन्य भाग्यातजन्पसख्याप्रकार शाददोषोत्पत्तोलकता यावद्विशेषमारणवाधादेव समयावालादो न सर पाया अन्वय-इत्या? । ननु पश्यत इति प्रयोगम्य वर्तृ-नमोभयतापारणतया चैत्र पक्ष्यते साहा 'इत्यादी क्षेत्र पारा तण्डर पास्यति चोषो जावतामात्मनेपदस्य वर्तृ- कोभयवाचत्वादिस्यत आह-कर्तृकमेति बोधरस स्मारफ्लम । अव्य सनम्, पकाख्यातपदविषयमानम्यामिदम् । पदज्ञानस्य उदोपकविपयेव पापस्मारततया पन्चोन तनम्ज्ञानम्पतिभित्राख्यातपज्ञानस्येव कई- मौद्रोपरला, अयथा न्यायनयापि तत्र वत्व-मत्वबोधस्य दुर्वार- साहिति भाव । चैत्र पक्यते तण्डल इत्यत्रापि पश्यतेपदस्यानुटया पर्तृ--- ·[४ भागः वादार्थसंग्रहः कर्मस्मरणादुत्तमेवदेति । चैत्र पक्ष्यते तण्डुल मैत्रेण पश्यते तण्डुल इत्यत्र समूहा- लम्बनाख्यातपदद्वयज्ञानस्वैदिर कर्मवर्तृम्मारवलादेवत्याख्यातपदविशेषण, मैत्रेण पश्यने ओदन चैनस्तेमनं इत्यादिप्वप्यायव वर्तृ-धर्मवोध । पदा योपरत्वमनुभावकत्वमव्युत्पत्रमकाख्यातपरिषयवज्ञानजन्यकर्तृकमीपस्थिते रसिद्ध, पदशानमन्यकर्तृ-कोपस्थिते शाब्दबुदिवारणताया तत्तदुपस्थितिव्य तिभिनव विशिष्टजन्यत्वस्य ससर्गत्वादिति भाव । न प्रयोगा इति । न विना आत्ति, चैत्र पात्रता तण्डल पाक्यमति घोषजनका इत्यर्थः । एतचापा ततः, सति तात्पर्यज्ञाने आत्ति विनापि तादृश्योपस्येष्टत्वादिति ध्येयम् । ननु तथापि चैत्र पच्यत इत्यत्र चैत्र पाक्क्तेति बोधो दुर्वार आत्मनेपदस्य कर्तर्यपि शचत्वादित्यत आह कर्तरीति । असाधुत्वात् , अनावाशितवात् । यगा दासमभिन्यातानुपूा एव तवागसात्वादन्यथा न्यायनयेऽपि तत्र कर्तृत्वको "घस्य दुवारत्वादिति मात्र । चस्त्वर्थ, इत्यादयोऽपि न प्रयोगा, इति सबध्यते, न क्तूंचोधरा इति तदर्थ । इद पटक्षण, धर्मणि पो:साधुत्वात् तण्दुल 'पचते इत्यादयोऽपि न मंचोपका इत्यपि मन्त यम् ॥५॥ (राम० ) वैयाररणमतमाह-कर्तृकर्मणी इति । लकार. आख्यात, वैयाकरणस्त्यादीना लवन परिभाषितत्वादित्यर्थ ! कर्तृत्व धर्मत्व च समवायेन विषयतया वा कृतिरेव शक्यतावच्छेदिकेति, पचतीत्यादी समवायेन कृतिप्रमा रेण, पच्यते इत्यादी च विषयतया कृतिप्रकारेण तत्तदर्थबोरस्यानुभविक्त्वादि त्यर्थ । इनि, इत्यत्र सामानाधिकरण्येति चैत्रपदाव्यातपदयोभित्ररपाभ्या चैत्रत्व-निभ्यामेक्स्य चैत्रम्य पर्मिणो बोधरत्वमेव शाब्दसमानाधिकरण्य, चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी च तण्डुलपदाख्यातपदयोभित्ररूपाभ्या तण्डुल्व-विष- यतासबन्धन कृतिभ्यामकम्य तण्डुल्धर्मिणो गोधात्व शाब्दसामानाधिकरण्य -मनुभवसिद्ध तदनुरोधाचाख्यातसामान्यस्य समवायेन कृति शक्यतापच्छेदिवा आत्मनेपदस्य च विषयतासम्बन्धेन कृति शक्यतावच्छेदिकति समुदायार्थ ।। यद्वा सामानाधिकरण्यानुरोधादित्यस्य चैत्रादिपदार्थे तादात्म्पसबन्धेनाख्याता यंप्रकारक्याचस्यानुरोधादित्यर्थ । अन्यथेति आख्यातस्य कर्तरि कर्मणि च शक्त्यनङ्गीकारे इत्यर्थ । तयो तृतीया-द्वितीययो अनभिहितारिकारीयमूत्राम्या माधुत्वेन प्रतिपादनादित्यर्थ ।आख्यातेन वर्तुरनभिधाने समभिव्याहतप्रातिप दिके तृतीया, एवं आख्यातेन कर्मणोऽनभिधाने समभिव्याहतप्रातिपदिके द्वितीया इति तृतीया-द्वितीयादिविधायरमत्रस्यार्पम्तथा च कृति कर्मत्व वा यशस्या सशक्य न तु पर्ता कर्म या तदा तृतीया-द्वितीयाविधायकबरेन चैत्र पचती त्यादी तृतीया चैत्रण पच्यते साल इत्यादी द्वितीया स्यादेव च चैत्रेण तण्डुल पचति पैवण पच्यते तण्डलमित्यादिप्रयोगस्यापि साधुवापत्तिर्नचेष्टापतिस्तथा सनि पशादी तादृशप्रयोगेश्यसाधुशदप्रयोगातदोषविरप्रसङ्गादित्यर्थ ·- १३ अन्यः] व्याख्यापटकयुतः। हेतुमाह-कृत्यमिधानेति । त्यभिधानत्यनन्तरं मात्रपदाध्याहारण काख्या- तस्थले कमांख्यातस्थले च फर्नुः कर्मणश्वानभिधानमा भवन्मते तुल्यत्वा- दित्यर्थः करणीयः। यहा मनु कृतरनमिधाने नृतीया कृतेरमियान द्वितीये- त्यनभिहिताधिकारीयसूत्राओं वाच्यः इति नोक दोष इत्यत आह-कृत्यभिधा- नस्येति । अविशिष्टवादिति चैत्रः पचतीत्यादाविर चलेग पच्यते इत्यत्रापि कृत्पभिधानस्पाविशिष्टवादित्यर्थः । नधाच चैत्रेण पच्यने इत्यवापि तृतीया न स्पादित्यर्थः । मन कर्तृगतसतयायाः प्रत्ययेनानमिधाने तृतीया एवं कर्मगतसं. इयायाः प्रत्ययेनानभिधाने द्वितीयेत्यननिहिताधिकारीपनवार्थावाच्य इति नो- तानिप्रसङ्ग इत्यामङ्काय निरापुरते-कर्तृ-कर्मेत्यादि । अत्र च फकमेरयायः इत्यपिनास्तीत्यन्त एको ग्रन्थः । नन्वाख्यातस्प सहगावकले उक्त नियमः संभाति तब च प्रमाण नारीत्याशङ्कय निराकुरुते-न चेति । यद्यपि चैत्रेण एट इत्यस्योपदर्शनं निरर्थक घट इत्या सुपः प्रप्तसंख्याशक्तिकत्वात् तथापि कृममभिव्याहारस्पले रापः गड्यानोपर प्रदर्शिते यता संख्याशक्ती माना- भार दस्युनं भवति । तथाच कृता संख्पानमिधानादिति वक्ष्यमाणपणस्य स्फुटता भवतीत्यभिप्रायेण तद् ध्येयम् । संख्यामतीतेरिति । एलोपटप्रतिदर्शनविषय इत्यन्वयबोधे एरवसंख्यादिप्रतीते रित्यर्पः । इदं च प्लसशरिपत्र विकल्पचे हेदः । सुप एवेति । अपमाभित्रवेत्यर्थः । सहयोपस्थितिसंभो इति, क्षेत्रोपच्छति यामोगम्यत इत्यादौ एकत्यादिप्रतीति- संभवे इत्यर्थी, न संख्याभिधारतमाश्यातस्य न संख्याचोधमत्वम् । चैनो मेमोति । न्यादावित्यादिपदेन चैत्रोत्रोदेवदत्तय गञ्चन्तीत्यादिसंग्रहः ताहासमिति, द्वित्वादिवोधकापमित्यर्थः । तथाच अत्र दिल्यादिसंख्यावाच- पपरोभागाकारमेनाप्याख्यातस्य तरयासरत्वमङ्गीकार्यमिति भावः ।न चौतप्रयोग लक्षणयैर एकवचनात् द्विलादिसंख्यावाचसंभो किमनुरोधेनास्या- तम्य संख्पापाचरखमीकार्यमिति वाच्यम , टमणावीमागप्रतिमंधानरमाया- मपि उक्तवाश्यार द्विरवादिसायान्चयबोधस्य मनिभरसिदत्वात् । अन्यथा अन्यत्रापि शकरपुच्छेदप्रसार । नड उतनाश्यमामापारीपादास्यातशिवच- नाददिल्यादिसंख्यावाचस्वम्य मिद्धतापि भारुयातरवचनस्य संख्याराघपत्र न मिचयन भाइ-लाधवादिति । गित्वाचनन्तपम शत्ततापदाप- पनापशया भाड्यानाचनमाधारणवत्रचनत्यम्य शतनावटेदाम्चे सापका- हिन्य, एकाचनत्वं च लक्षणामहाजन्यरत्तमाख्यानोपमनतादेकानुपूर्वी मसमिति नान्योन्याभयादिशमिति । गंमारविरस्त शेगात त्यादी कर घनस्य नियनितधान किापि मस्यान्वयचौपम्य रूजनानुपासिहखेन एवं- पापनपत्र आव्यनिकवचनम्यापि संख्यापायात निस्विामिति वदन्ति । तेति । तथाच माचिसटितगये कर्मपार द्वितीयान्ता फर्तृ- ·वादार्थसग्रह [४ भागः वाचिकृत्प्रत्ययवटितवाक्ये फपदस्य तृतीयान्तता स्यादिति भाव । ननु मा. ग्व्यातपरितवाक्य एर ताशनियम कृत्प्रत्ययपरितमाम्यस्थः तु नियमान्तर. मंवत्यतआह-विश्चेति । एकन्वादिसल्याभिधान इति, आग्यातजन्य परत्वा दिसण्याप्रकारकान्वयवोप इत्यर्थ न नियम, कृतिशत्तिवादिना मते न विशेष्य- स्वनियमः, तथाच कुत्रचित्तुं कुत्रचितमणश्च तद्विशेष्यत्त विनिगमकम्य धनु मशक्यत्वादिति भाव । एतदेव स्पष्टयति-पदार्थतापच्छेदकाच्छिन्नस्येति। भाख्यातोपस्थापितस्यैकत्वत्वावच्छिन्नस्येत्यर्थ । आगाहादिशात्, आगरा हादिसाचिव्यात् । कर्तृ-कर्मेति, तथाचोभयत्रैव सख्यान्वयात् चेत्र तण्डल पचति इत्यत्र कर्मपद प्रथमान्त स्यात् स्याच चैत्रेण पच्यने तण्डुल इत्यत्र वर्तृपद प्रथ मान्तमिति भाव ! करेंकत्वत्वादिनेति । यपि देवदत्त:प्याख्यानार्थसस या न्वयापच्या चैत्रण देवदत्तोऽय गच्छनीत्यादिप्रयोगापतिरेव, तथापि स्वप्रत्यर्थ- क्रियात्विवादिना शक्तिपल्पने तात्पर्यम् । नचेव स्वत्याननुगमम्यापि सवेन तदनभिधाने न्यूनता, प्राचा मते यच-तत्वादिर म्वत्वस्याप्यनुगतत्वेन तन्म- तमाश्रित्यैतदभिधानान् । क देरपीति । आदिपदेन वर्मपरिग्रह विशिष्टस्य क्यत्वे विशेषणागेऽपि शक्तिरावश्यीति भाव । अभिधेयत्व शक्यन्वं, तथाच दृश्चिकभिया पलायमानस्यत्यादिन्यायावतार इति भाव । इदमुपलक्षणम यमधम्तमच गच्छतीत्यादावुभयार्मजमयोगस्थले स्वप्रकृत्यर्थक्रियाकर्तृत्वम्य कर्तृ-कर्मसाधारणतयाव्यातस्य निष्टलाश म्वत्वर्थत्वाशे च गतिसबन्धन ल्पने गौरवम् । एव कवचनाख्यावत्यादिक शचतावच्छदवमिति शक्तावच्छे- दगोरवम् । एव शक्यतावच्छेदरगौरवं च परमेव, त्वत्वादे शक्यताव- च्छेदक्त्वादिति । तथाच क्रत्वत्वादिना शक्तिपल्पने कर्तरि कर्मणि च विशे- पणतया शक्ति स्वीकृतैव भवता, असि च तव शक्त्यादिगौरवमिति समु- दाया । वैयाकरण स्वमतमुपप्सहरति-तस्मादिति । एक्वचनत्वस्याखण्डम्यनि- भ्युपगमे साइ-तत्तद्रूपेणेति । मिवादिनैव तित्वादिना वत्यर्थ । आख्यातत्व च दशलकारसागरण ठरवमन्यववि प्रागवोक्त तत्रैवानुमधयम् । नन्वेव कर्तृक. मसाधारण्येन सहयान्वयम्प दुरितादिति दोपस्यापरीहार एवेत्यताह- पवेति । एवेनाख्यातपदेन पर्नु सहययोरभिधानात् इति वर्तमानत्ववत् कर्तृ- सख्ययोरेव परस्परमन्वय आमत्तालग्लादिति सप्रदाय । नध्याम्तु कांग्यातजन्यमग्यप्रकारक्शादत्वावरिछन प्रति आख्यातजय- कर्युपम्पितित्वेन हेतुत्व टापात् । अन्यथा तादृशशाब्दत्वाच्छिन्न प्रति चैत्रा- दिपदमन्योपस्थितीनामन तानां परामर्शन मिनिवत् कार्यकारणभावकल्पने महागौरवप्रमादित्यत्र तात्पर्य मिल्याङ्क । - ·१३ मन्यः] व्यारयापद्युतः नन्वार यानसामान्यस्य वशन्नतया आत्मनेपदम्यापि वदीपक वर्मरो- बरतं च तम्य प्रप्तिद तयाचदा कर्तृ-कमंतात्प चैत्र. पक्ष्यते तण्डुल इत्या- दिप्रयोगापत्तिरित्पन आह-कर्तृकमेति । अव्युत्पनामिनि, एकदा तदुभयो- पाय कार्यकारणभावान्पनादिति मात्र निकम्माख्यानस्वरदा नकर्मयो- घातामा मैत्रेण तण्डुल पश्यते चैत्रस्नु तेमनं इत्यासाकस्मादारूयातात् तण्डुले चैत्रपावरमलस्य मैत्र तेमनार्दृत्वम्यच समूहागमनमान्द्रोफोन स्यादिति वाच्यम् । आख्यानान्तराध्यादारम्घट एवंटशसमूहाटम्बनगाब्दयोपानीकारात् । यत्र च नाध्याहारम्तस्मादमाख्यातादात्या द्रमेणैव कर्तृत्वस्य क्मस्त्रस्य च शादोपो न समूदाठम्वनम् । नचाटनिस्वीकारे वस्याल्यातरप एकदा कर्नु कर्मबोमवाभावव्युत्पत्तिभर एर, एतादृशगुत्पत्तावेशानुसथानापत्रितयक- स्याख्यातस्य निगेपितस्वादिति दित । ननु मास्तु उपव्युत्पतिविरोधैनकदोभय- पोरकत्वं, तथापि चैत्रे पाकन्दमावतातसर्पदशायां चैत्रः पच्यने इति प्रयोगः स्यादित्यत आइ-फर्तरीति । असाधुत्वाचेत्यत्र चोरपारणे ॥६॥ (खु०) वैयाररणमतमाह-कर्तृकर्मणीति । लकारवाच्ये आख्या- वान्ये तीति इत्यनेत्यर्य । सामानाधिकरण्यानुरोधादिलि, नामाख्या- व्योरेवधर्मियोपरत्वरूपसामानाधिकरण्यवोपस्यानुभवसिद्धत्वादित्यर्थ, । नन्वे- ताशानुगरे मानामान इत्यत आह- अन्ययेति । काल्यावर्माख्यातयो' पर्तृकर्मणोरनभिधायक्त्वे इत्यर्थ. । तयोरिति । द्वितीयातृतीययोरित्यर्थ । अनभिहिताधिकारीयत्वादिति । कर्तृमीनभिधायाख्यातसमभित्र्याहारे य- भिहितत्यादित्यर्थः । यमाख्यातेन वळ नाभिधीयते तत्र तृतीया, यत्र चाख्यादेन कर्म नाभिधीयवे वर द्वितीयाभियुक्तसमठेवि मान । नन्वाख्यास्य कृत्पभि- मायकत्वानभिधायकत्ये एक विदीयावृदीययोर्नियामके स्त.. तया च व्यर्थमा- ख्यावस्य कर्ताभिधायक्वमित्यत आई-न्यभिधानस्येति । अविशि- तृत्वादिति, कर्माख्यातसाधारणत्यादित्यर्थः । तथा च नैयायिकन कर्मास्यात- स्थापि तिवाचरतया तन तृतीया न स्वादिवि मान. । नव नेपायिकनये कमाख्यातस कर्मत्वावलया क्यमेतदिति वाच्यम् । प्राचीननैयायिकना एवं- सदभिधानात् । स्फटीभविष्यति चेदमुपरिष्टात् । मातेकर्तृकर्मत्यादि । नियम द्वितीयातृतीययोतदमावयोश्च नियम इत्यर्थः । यत्र घातप्रत्ययेन कर्तृगवसपाभिधीपत्रे वन परि न तृतीया ! यत्र कर्नेगवसल्या नाभिधीयते वा कर्तरि तृतीया । एवं यत्र घालूत्तरप्रत्ययेन कर्मगडा सत्याभिधीयते तत्र वर्मणि न द्वितीया । तेन यत्र मंगलसस्या ना- भिघीयले वन कर्मणि द्वितीयेति भावः । चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादाविति ।

·६० वादार्थसंग्रहः [४ भाग न च मुष संख्याभिधायात्वे चैत्रो रूपवानिन्युदाहरणं त्यक्त्वा चैनेश हो घट इत्येताबदूरपर्यन्तानुधावनमफलमिति वाच्यम् । नहि दियारहित चाक्यमस्तीति न्यायेन चैत्रो स्पानित्यादौ गच्छतीतिक्रियामध्याहृत्य तिव सर्वत्र सख्याबोधसमवेल मुफ सख्याभिधायकत्वेनेति शानिराकरणासभवे न मुप. सख्याभिधायकल्वे सक्रियतया तथाविधवाक्यपर्यन्तानुधारनस्यानाफ ल्यादिनि । कृप्तशरे मुष एवेति, अवश्य सख्यामृतशक्ते. मुपदादित्यर्थ । न तदभिधायक्त्वमिति । न सख्याभिधायक्त्वमित्यर्थः । तथा च देवदत्तो गच्छतीत्यादावपि तिड सख्यानभिधयात्वेन तृतीया स्यादिति भाव । तादृश मुपमिति द्वित्वादिसरयानोधक मुप्पदमित्यर्थ । द्वित्लादिप्रत्ययादिति । तथा च तर द्वित्वादिबोधान्यथानुपपत्या तिकोऽपि सरयावाचस्त्वमित्यर्थः । यतु चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादी मैत्रपदोचरमुन्धिभक्वेद्वित्वादिलाक्षणि चया द्विवादिबोधममवे तिड सरयाभिधायकत्व नियुक्तिमिति तदश्रद्धे 'यम् । विनिगमनाविरहेण चैत्रपदोत्तरमुश्विभक्तेरपि द्वित्यादिबोधस्यावश्यात्वे चैनद्वय मैनद्वय गच्छत इत्यापत्तिर्दुर्वारा स्यात् । तत्रैकवचनोपस्थितेक्वान्वित- वत्रादो कथ तिङपस्थाप्यद्वित्वादेरन्वय इति तु नाशस्नीयम्, तत्रकायस्यावि- यक्षितत्वादिति । ननु तथाप्युपदर्शितयुक्त्या तिडो द्वित्वामिधायस्मस्तु एक्त्वा भिधायकत्व नु तस्य नियुक्तिपमित्याशकामपाकर्तुमाह-लापत्रादेकवचनत्वा- दिनैवेति । तया चैत्वचनत्यविशिष्टसुप्त्वस्यैकत्वशक्ततावच्छेदकत्वकल्पने गौ रवा तपहाय एक्वचनत्व एन एयत्वशक्तनापच्छेदकत्वकरपनमुचितमिति । एक वचनत्व चाभियुक्तरेकाचनत्वेन परिभाषितत्व, वच्च विवादिमाधारणमिति तिवादेरप्येकवरोधात्वमपुण्णमिति भाव । केचित्तु पचीत्यादावाख्यातपदाल वणर शक्या वा कमोवेऽपि तत्र नियमत एकत्वबोधस्यानुभवसिद्धत्वात्तिप एक्सबोधात्वमावश्यकम् । न च तवारयातस्यैकत्वविशिष्टारि लथणेति वाच्यम् । नियमत प्रतीयमानेऽप्यर्थे लक्षणापल्यने यत्नेऽप्यार यातत्य शक्तिसनस्य नियुक्तिक्त्व, लक्षणयैव तत्र यत्नबोयमभरादित्याहु । कर्तृकर्मगतसरयाभिधानानभिधानाम्यामित्यारभ्य ना स्तीयन्तशकान थोपरि वैयाकरण समाघने-कृतेत्यादि । तथा च मुनि भनि विना कृत्प्रत्ययावस्यानासमवान् कृत्यत्ययोत्तरमुप एव सख्याबोधसभवे इन सख्याचोधकत्व नियुक्तिम् । न च पिनिगमनाविरह इति वाच्यम् । एकवचनत्येन मुपस्तन शक्वेरन्यत्र नत्वात् । एव चैत्रो ग्राम गतवानित्यादी ·। १३ अन्य.] आस्यातशस्निादः। गमिधातृत्तपत्रात्ययस्य सख्यानमिधायकत्येन तृतीयापत्तेझणोऽयशक्यवारण- स्वादिति भावः। ननु यत्र आख्यातेन कर्तृगतसायाभिधीयते तत्र प्रयमा । यत्र तेन क्र्तृग- समख्या नाभिधीयते तन तृतीयेति । एवं कर्मणि प्रयमादिनियमो वाच्यः । कृत्यत्ययस्थले च कर्नादेमिधानानमिधानाम्या तथा नियमो याच्यः । तन च न कोऽपि दोष इत्यत जाद-किं चेति। न नियम इति । कत्राख्या- तेन कर्तुगतसख्यैवाभिधीयते न तु कर्मगतसंख्या । एव कर्माख्यातेन कर्मग- तसस्येवाभिधीयते न तु कर्तृगतसत्येति नियमालाम इत्यर्थः । ननु तादृशनि- यमालामे या क्षतिरित्यन आर-पदार्थनावच्छेदकावच्छिन्नस्येति। एक्त्वत्या. बच्चिनस्पेत्यर्थः । आकाहादिवशादिति । एक्वचनत्वावन्छिनशचियशा- दित्यर्थः । तथा च चैत्रो ग्राम गच्छतील्पनास्पातेन कर्मगतसत्याबोधने बाधामावन सवापि कर्मणि प्रथमा स्यात् । एव चेत्रेणोदन पन्यत इत्यारया- तेन फगतसरयामोधने बाधाभावेन तनापि पर्तरि प्रथमापत्तिरिति मानः । मनु कवचनत्वावन्दिनस्य करत्वत्वं शाक्यतावच्छेदकमेव कमैर- वचनत्रावच्छिनस्य कमकत्वत्व शक्यतावच्छेदकमिति याच्यम् । तया चश- क्यतावच्छेदकशक्तावच्छेदकभेदान्न सर्वत्र पर्तृकर्मसाधारणकत्यबोध इत्यत भार-पत्रेवत्वत्वादिनाभिधाने विति। कालत्यादिमाववादी- कवचनत्यारिलादे शक्तिकल्पने वित्यर्थः। आदिना गैवत्वत्वादिपरिमः। अभिधेयत्वं शक्यतावच्छेदक्योटिप्रविष्टत्वम् । इदमुपळवणम् । कादिपदस्यापि शम्यतावच्छेदकोटिप्रविष्टायमित्यार बोध्यम् । नन्वेतेन किमायातमन आइ- शतारितिशतावित्यस्य गौरवमित्यप्रेतनेनान्यय । तथा च विघटित- धर्मविशिटेगतिवसनेन तत्पदघटितधर्मस्य शत्ततावच्छेदयत्वात्पनेन, की- विपदघटितधर्मस्य सस्तासम्छेदकलासनेन च महागौरस नेयापिरमते । याक- रणमते क्वस्यादिना शक्यता, एकवचनत्यादिना जाततेति गरमनिरपट- मिति भारः । वयापरणमतमुपमहरति--तस्मादिति । तत्तद्रूपेण येति तित्या- दिना वेत्यर्थ.। गन्ये सति याकरणम कथं न फांद्यारयातस्थले कर्मादी मरम्यान्यय इत्यत आर-एपपदेति। दिसंध्ययोरेगग्यानपदारस्यायल्यादित्यवान्य- गामिन्वमिति । कांग्यातस्यले मध्यापा. कांदियन्वरिन्यमित्यर्थः । सया २सपनानाशिनिपा - ·वादार्थसंग्रह. [४ भागः च एक्पदोपस्थाप्यानामनामसति बाधके एकनापरान्वय इति नियमेनेक्त्या- दिनिउनकारतानिरूपितार्तृनिष्ठविशेष्यतासंपन्धेन क्ताख्यातपदज्ञानजन्यशाब्दबु द्धित्वावच्छिन्न प्रति कारयातपदज्ञानजन्यकर्नुपस्थितेविशेष्यतासबन्धेन हेतु त्यस्य, एवमेकत्वादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितकर्मनिष्ठविशेष्यतासबन्धेन कर्मारपात पदनानजन्यशाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति कर्माख्यातपदजन्यकर्मोपस्थितेविशेप्यता समन्धेन हेतुत्वस्य च करपनीयतया कळख्यातस्थले न कर्मादौ सख्यान्वय इति भाव । ननुर्तिर्याख्यातत्वेन कर्मणि चात्मनेपदत्वेन शक्तिररूपने चैन, पच्यते तण्डुल इत्यादि प्रयोगापत्ति । तनाख्यातस्य आख्यानत्वेन वर्तरि शक्तनया कर्तुरूपस्थितिसभवेनात्मनेपदत्वेन च तस्य कर्मशननया कर्मणोऽप्युपस्थितिसभ थेन तयोस्तन चैनण्डुलादानभेदसबन्धेनान्वयबोधे बाधकामावादित्यत आह- कर्तृकर्मत्यादि । एपदाऽव्युत्पन्नमिति एपस्मिन्काले एकस्याप्तमित्यर्थ । तया च तदाख्यातपदज्ञाननन्यरर्नृत्यप्रकारकर्तृशाब्दनुद्धित्वावच्छिन्न प्रति धर्मरोधगृहीततात्पर्यफतदाख्यातपदज्ञान वादिना, एव तदाख्यातपदजन्यकर्मत्वप्र. कारकर्मविषयकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति कर्तृरोधगृहीततात्पर्यक्तदाख्यात पदज्ञानत्वादिना च प्रतिबन्धात्वस्य कल्पनीयतया नैकदा आख्यातपदात् कर्तृ र्मणोर्बोधापनिरिति भार । केचित्तु तदाख्यातनत्यकर्तृत्वप्रकारकार्तविशेष्यकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति कर्मत्वबोधकमुभिभक्तिममभिव्याहतधातुसमभिव्याहनतदाख्यात पदज्ञानजन्यकर्नु- पस्थितेरेव तदारयानपदनन्यामत्वमकारकफर्मशाल्दनुद्धित्वावच्छिन प्रति च तृ तीयान्तपदसमभिव्याहतधानुपदसमभिव्याहृततदाख्यातपदशाननन्यार्मोपस्थितेच हेतुत्वस्य कल्पनीयतया नैक्दा एकारव्यातपदात् कर्तृकर्मणोरम्चयबोध । चैत्र, त्रेण तण्डुल तण्डुछ पश्यते इत्यादि प्रयोगे चेष्टापत्तिस्तनावृत्यान्वयबोधे फ्स्याययिवादादित्या । ननूपदर्शिनरीत्या मैत्र पश्यते तण्डुल इत्यादिप्रयोगनारणेऽपि मैत्र पच्यते तण्डुलमियादिप्रयोगापनिर्दुर्गारेख, तर कर्मताबोये गृहीतता, नामावान् । स्थिनिमत्वाच रात । तथा च कर्तृत्वप्रकार यादवोधकतावच्छेदक्कोगवाख्यातपदाशे यगाद्यसमभिम्या हनत्वमपि निरोशनीयमिति नोपदर्शितप्रयोगापत्तिरिति मार ॥ ५ ॥ ।

·१३ ग्रन्थः] आख्याताक्तिवादः। (जय० ) वैयाकरणमतमुस्थापयति—क कर्मणी इति । रकार आरसा- तम् । सामानाधिकरण्येति । आख्यातस्य कर्तृकर्मशक्यत्व एव नामाख्यातयो- मिनप्रवृत्तिनिमित्तयोरेमिगोधात्वरूप सामानाधिकरण्यमुपपद्यत इति भावः । ननु कृत्यभिधानानभिधानाम्यामेव कर्नभिधानानभिधानयोः कर्माभिधानानभि- धानयोश्च नियमो भविष्यति तत्राह- कृत्यभिधानति । कर्मप्रत्ययेनापि कृतेर- भिधानमिति प्राचीनगतेनेद,समते तन तृतीयाया एव कृत्यभिधामसत्य बोध्यम् । नैयापिक्मत दूपयति-मत्रर्मसंरयेति, इत्यपि नास्तीत्यन्तेन । नियम इति । आख्यातेन कर्तृकर्मसख्याया अभिधाने प्रथमाऽनमिधाने तृतीयाद्वितीय इति नियम इत्यर्थ । तथा चाभिहित कर्मणीत्याद्यसुशासनेऽभिहितसंख्यान्वयित्व- मेवामिहिरात्यमिति भावः । न तदभिधायरल, सख्याभिधायकत्वम्। तथा च चनः पचतीत्यादी तृतीपा सादिति भावः । तादृशसुपं द्वित्वादियोधक सुपम् । न चाने(ब)मितावच्छेदकद्विलपी., कुतः १ एक्त्वस्याविवश्चितत्वात् । विवक्षितलेऽप्येकन द्वयमितिरीत्या बोध इत्यन्ये । एतत्वमानावच्छेदेनैव न द्वित्वधीरिति । मन्त्रास्तु सुक्ववनस्य द्वित्वे रक्षणा, न च सुचिमती एन. णासत्वे धृति, स्वाहेत्यादौ प्रथमादेश्चनुांध रक्षणया प्रयोगसभवायल्यया- नुशासनं व्यर्थ स्यादिति न तत्र रक्षोति वाच्यम् । तद्वैयापत्त्या सख्यामिन एव सुन्निभलक्षणानुएगमात् । एकरयां दारा इत्यादिप्रयोगात् । वस्तुतो व्यत्ययानुशासन न प्रथमादेश्चनुादिस्मारपत्यसबन्धबोधक तदर्थशक्तिभाहक वा श्रूयमाणमयमादितो रक्षणया चतुर्य्याद्यर्थयोधसभवे पदान्तरस्मृतेः शक्य- न्तरस्य वा कल्पनाया अन्याय्यत्वात् । रितु यत्सा विभक्तरर्थे या विमतिर्वि- धीयते तद्विभक्त्यर्थे तदन्यविभवेशणयाऽमाधुत्वमित्येतत्परतया सार्थकम् । अत एव पट जानातीत्यादौ द्वितीयादेविपयित्वादी ल्यणा निष्पत्यूहति चेत्तथा गुन्धिमते. प्रत्यर्यगानगतसख्यानोधस्त्वनिश्मात् चैरोभैरश्च गच्छत इत्या- दितश्चैत्रद्वयमैत्रद्वयमोधापत्ते. । न च चैत्रमैत्रपदे क्षेत्रमैनान्यतरपर सभेदे नान्यतरवैयर्यमिति वाच्यम् । बोधवेपम्यान । वस्तुत एकस्मिनेरचन- मित्यादिसमाख्याधनुशासनलादेकत्वादी शत्तिसिद्धेद्वयोरित्याधनुशासन एक- बचनादारमाधुत्वज्ञापत्रमिति नार लक्षणासमव. । एतेन चैनमत्रपदे शाक्त्या क्षेत्रमैत्रयोलगणया मैत्रत्रयो धके इति न बोधवैषम्पमिति दिए । २ इद वाक्यचन्द्रिकायामस्तीति भारपुस्तके टिपगी।

·६४ वादार्थसंग्रह [४ भार नन्वेवमपि द्वित्वादिषु आख्यातद्विवचनादे शक्ति कल्प्यता नत्वेक्षचना ख्यातस्यैक्त्वे इत्यत आह-लाघवादिति । मुत्वाम्त्वादिना शत्तिक्ल्पने ६ नानाशक्ति. स्यात्सुरेश्वचनत्वेन तत्वे तु गौरवादेक्वचनत्वेनैव तत्त्वमित्याख्या तेक्वचनस्याप्येकवे शतिरागतेति भाव । नन्वत रिमेकवचनत्व नैकत्वश क्तत्वमात्माश्रयप्रसद्गात् । न च सकेतविशेषसबन्धेन एक्वचनपदवत्त्य तत् । तद्रूपेणाशानदशायां सुत्वादिना ज्ञानादेकत्वादिप्रत्यय शक्तावच्छेदकभ्रमादे वेति वाच्यम् । एक्वचनपदयानन्त्याच्छक्त्यानत्यप्रसङ्गात् । शक्ततावच्छेदक- भेदात् । किं चैवचनत्वेनाशानेऽपि सुत्यादिना ज्ञानाद्भवेदेवत्वादिधी । मुत्वादिनाऽजाने चैकवचनत्वादिना ज्ञानेऽपि नेति सुत्वादिक्मेवान्वयव्यतिरेका- भ्यां शक्ततापच्छेदक (एक) वचनादिपरिभाषाविशेषविषयत्वादिज्ञान च एक्त्व शक्तत्वज्ञापक्तयोपयुज्यते । तदवच्छेदेन व्याकरणादेवत्वादिव्युत्पत्ते । अन एय स्वादेरेकवचनत्वेनाशानदशाया कचिनैकत्वादिधीविचनत्वादिना शाने च द्वित्यादिशक्तत्वभ्रमादित्यादिधी । सज्ञाकरणस्य चैतदपि फ्ल यत्तत्सशया बहूना निर्दश. । प्रत्येक निर्देशे ग्रन्यवाहुल्यापने । अन वदन्ति-सुत्वादिक्मेव शक्ततावच्छेदक तथाऽपि तित्वादिक तथा पचतीत्यत पारर्ता एक इति वोधात् । न च कर्तरि लक्षणावश्यकत्यादेक- त्वविशिष्टतयेंसाऽस्तु विशिष्टे लक्षणाप्रतिसधानविरहेऽपि तथा बोधात्, वै- यारणाना शक्तिभ्रमेण बोधाच । न चैरत्वाशेऽपि शक्तिभ्रमो बाधका- भावात् । न चैव कर्तर्यपि शक्तिरस्तु तन कदाचित्कृतिप्रकारसमोधस्याप्यनुभव सिद्धत्वात् , कृतौ लाघवात् शक्तौ कर्तु शक्तिभ्रमालाणातश्च लाभमभवस्यैव बाधक्त्यात् । न चैव सुपि कृतैकत्वादिशक्तेस्तिडि भ्रमादेवत्यादिबोधसभवान्न तिनादे शक्ति । घटपदे शक्ती कलशपदे तदभावप्रसङ्गात्, स्वरमतस्तदर्थप्रती. तिस्तुल्यैर । किं च विनिगमनायिरहादेव निबादे शक्तिमिद्धे मुप एव फलत्वा- (१तत्त्वा)रोपाच्छाब्दबोधस्य सुवचत्यात्। न च तिदा वाहुल्य, तथाऽपि प्रत्येक विनिगमयाभावात् । न च मुपां सार्वत्रिक्त्यमेव विनिगमकम् । पचतीत्यत्रैव सदभावात् , वारि दृश्यत इत्यत्र समविभक्तिप्रतिसन्धान विनाऽपि तिक्त्वन त्ययाय । तन लुमस्य प्रतिसन्धान करप्यत इति चेत् चैत्रेण दृष्टो घट इत्यत्रा प्पलीतितिप्रतिमन्धानम्य सभवात् । न च गङ्गापदस्यापि तीरे शक्तिरल। तत्र तद्ग्रहे प्रमात्ये यापकाभागादिनिगमनाविरहाचेति वाच्यम् । तर विरुद्ध कोशादेरेख बाधक्यात् । न चेद तथा, दधेक्योर्दिवचनवचन इति सामान्यत एवानुशासनसत्वात्।

·१३ ग्रन्थ ] जाग्यातशक्तिवाद । यत्त्वाख्यातस्यैक्त्वाय एक्लन्ने मल पचति एप पचन्तीत्यादिवास्यत्यापि योग्यत्य स्यात् । आख्यातोपस्थापितमावनामात्रस्यान्वयमभसात् । तरमादेकत्वादि- सख्यामावनयारेक्नोचरणान्तभावेन शक्तिराख्यातस्य पुष्पयन्तादिपदवदिति सत्यान्चयिन्येव भावनात्ययातनायोग्यत्वम् । न चैवमेकरिमन् दाराः पश्यन्ति जापो विद्यन्ते इत्यादी सरयाया अप्यन्वयो न स्यादिति वाच्यम् । अत एवं तत्राप्यस्यपादिवृत्तेन्तद्गुआदिवृत्ती बहुतस्य परपरयाऽपि स्वीकार । न चैवमययवादिबहुत्वमादाय एको गन्ध वीत्यादिप्रयोगापत्ति । एक्त्पमिता- वच्छेदपकबहुत्त्वप्रकारामपच्छाया कारणत्योपगमादिवि तन । सयाजी मनुष्यो गच्छन्ती नादि वाक्यादेवन यमिति मायेन बहुत्वेक्त्वयोरन्यपस भवात् तथा प्रयोगापत्तिरत शदामाधुत्यमेवोपेयमिति यहयो गच्छति इत्या- दावधि तथा । किं च जानातीत्यादामाश्रयत्वलायणिकास्यावे का गति र स्वार्थ- सरयान्वयि येर भाननान्वप इति नियम एवैकमोचारणेन्यादेरर्थ इति चेत् न । हो गच्छत इत्यादी सर्वथैवासभनात् । रद्देश्यतायच्छेदकस्य विधेयल्यासमवेन तन सख्यावा अनन्ययात् । यदप्युपम हमने हदयत स्यन्ते वारि दृसते दृश्यन्ते इत्यादापेकत्या दिवाचितिवादिसमभिव्याहारेणेवत्यादिवानिमुर वल्पयितु शक्रत्वानियादरे- फत्ववाचितासिद्धिरिति । तदपि न । दिनदिदातनया गृहीनतिरादे सम मिन्मादारण तत्वस्यनाभावादेक पवाचितया एहीवस्वादिसमभिन्यादारेण कल्प मास्त्ववाचितया गृहीदतिरादीति वाच्यम् । तथा च कुतस्तद्वासिासिद्धिरिति द्वित्यादिशक्तता गृहीतान्यनिवारिसममि माहासत्तक्सनमित्य पाहु । () यत्तु पचतीत्यादौ वारि दृश्यत इत्यादौ च तिवादकत्यवोधेऽपि न तन शक्ति । अन्यथा परतीतिवाक्यापारमा एक पारुन चैत्र एक शति पोधे कतृचैनादेरपि अख्यावशक्यत्यापत्ते । अथ चैत्र पचतोति वास्याणे बर्नुनादान्यतो बोचाधारणेनापारी मैत्रे च शक्त्यभावनिर्णयात् भ्रमत्त्व विशेषादर्शनकालीनक्ल्पनाया इत्युच्यते तहि प्रश्नऽपि नुल्य, चैन पचति चनो दृष्ट इत्यादिविशेष्यसमभि पाहतविभविम्यामवक्त्ववोधसभवात् , अनुशासन त्वकत्व प्रतिपाद्ये एकवचनमित्यष रूप न तिवादेरेक्त्वशक्तिमाइक सम मिन्याहतैक्यचना नपिराप्यपदादेवैरत्वपतीतिसमवात् , शधिररणादेरिव क तरि । द्विवचनस्य तु द्वित्व शक्तिरनुशासनबलादेव, चैत्रोमैत्रश्चेत्यादी तदलाभान् क्यनादेरियामेच्छाशदिति । तत्र । प्रागुक्तयुक्तेरेस्त्वस्तिमिद्धे ।

·वादार्थसग्रह [४ भाग कर्तरि तु न शक्ति गौरवात् । न वा चैत्रादावनुशासनानुग्रहाभावादिति दिए । कृतेति । तदुत्तरमुप एव सख्योपस्थितिसभवात् कृतो न सख्याया शक्ति रिति चैनो ग्राम गत इत्यादावरि तृतीया चैत्रेण ग्रामो गत इत्यादावपि द्वितीया स्यादिति भाव । नन्वाख्यावे न कर्तृसख्याभिधानानभिधानाम्या नियमो भविष्यतीत्यत आह-किं चेति । न नियम । वर्तुरेव काख्यातेन कर्मण एव कर्माख्यातेन सरयाभिधीयत इति नियमो न, सभवतीति शेष । असभवमेयोपपादयति-पदार्थतेति। एतत्वत्वाद्यवच्छिनत्येत्यर्थ । कर्तृकर्मेति। तथा च कर्तृकर्मविहिताभ्यामप्याख्याताम्यां क्दाचित्कर्मकर्तृगतसख्यानोधसभ वाचण पचति तण्डुलश्चैत्र पच्यते तण्डुलमित्यपि स्यादिति भाव । ननु क्त्वत्वादिना शक्यत्वयोग्यतावशादेव न साधारण्यमत आह-करें केति । आदिपदात्कमैकत्वत्वपरिग्रह । अभिधेयत्वमिति विशेषणतयेति शेष । ननु कृतिमदेवत्वत्वमेव शक्यतावच्छेदकम् । कृतिमत्त्व च सामानाधिकरण्येन । सामानाधिकरण्य च कर्तृकर्मेक्त्वयो वृतिसमवायिनि कृतिविशेष्ये च समवेत त्वमिति कर्मदेनाभिधेयत्ववार्ताऽपीत्यत आह-शताविति । ममैक्यचनत्वा दिनकत्वादी शक्तिनयमाख्यातत्वेन कर्तर्यात्मनेपदत्वेन कर्भणीति शक्तिपञ्चकम् । तव वादिविहितैकत्वत्वादिना च क्त्यादौ शक्तिषटु सुबेकवचनत्वादिना । चेम्वादौ शनित्रयम् आख्यातत्वेन कृतावित्येका आमनेपदस्थले च तस्या रिशेप्यान्वय इति व्युत्पत्त्यन्तर, परविशष्यस्य कर्मत्ये तत्रापि शक्त्या तर मिति दशैकादश वा शक्य इति शत्ती गौरवम् । ममैकवचनत्यादिना शक्तत्व तव कर्तरि विहितेक्वचनत्व शक्ततावच्छेदकम् । तत्तद्रूपणेवेतिमते तुत्यत्वाच्छक्यतेत्युक्तम् । अत्र चैन ग्राम नयति मैन इत्यादी कर्मणोऽपि कर्तृ त्यानत्तत्नियाककत्वत्यादिना शक्यत्वस्य वाच्यत्रादनिगौरव शक्यतावच्छेदके, शक्त्यानन्त्य च बोच्यम् । ननु तवैव क्य सख्यान्वयनियम ? क्थ वा न गौरवमन आह-तम्मा दिति । आरयातत्वेनेति । आत्मनेपदस्यापि कर्तरि प्रयोगादिति भाव । मात्मनेपदवेनेति । परस्मैपदस्य कुत्रापि कर्मण्यप्रयोगादिति भाव । एक वचन वादेर्येचत्यादाह-उत्तद्रूपणेति । एवमारयानत्वादेरपि दुर्वचत्वे तिप्त्वा दिक तथेति बोध्यम् । एक्पदेति । तथा च तत्तदाख्यातर यसख्याप्रकारकबोधे तत्तदाख्यातजन्यकोपस्थिते कारणत्यानान्यत्र सल्यान्वय इति माव । अत्र चत्रक्षेत्र नानातीत्यादौ कर्मणा[ऽभिधायि विषय वरूपकर्मत्वेन नाभिधानमा श्रयत्वरूपमाक्नकर्तृवेने तदभिधानादिति बोध्यम् । क ·२३ प्रन्यः] आरयातशक्तिवादः। " अत्र वदन्ति-भावनाविशेप्ये संख्यान्वयःसमानप- दोपात्तत्वेन एकान्वयित्वस्योचितत्वात् । भावनायाश्च विशेष्यत्वेनान्वययोग्यः कर्मत्वाचनवरुद्धः प्रथमान्त- क्फर्मेति । एकदेति । दृढतरोधसामन्याः प्रतिवन्धकस्य फलबला- रकल्प्यते । यहा--सर्मकधान्तराख्यातजन्ये वर्तृरोधे कर्मबोधकविभक्ति- समभिन्याहतारयावजन्यरर्नुपस्थितेः, कर्मरोधे च तृतीयान्वपदसमभिव्याहता- ख्यातजन्यरोपस्थिते कारणत्वे तात्पर्य, तेन 'मैरेण तेमनं त्रस्तण्डुल पश्यते मुगम् ' इत्यतो बोध, मुफ्टः । एतत्वस्पे चैः पचतील्यादौ तण्डुलमित्याद्य- ध्याहारेणेव बोध इति बोध्यम् । अत इति । इतरया पक्ष्यत इत्यस्य कर्तरि फर्मणि च साधुत्वान्मेर पाकर्ता तण्डुलः पारफर्मेति बोधस्य ततो दुपार- त्यादुभपन पधमा स्यादेवेति भावः । नन्वेमपि पर्तृगावतात्पर्यकान्मैन, पच्चत इत्यतः कर्तृमायबोधः स्यादवाह-तरीति ! चस्यर्थ. ॥५॥ (मथु०) दायवादात्यातस्य यल एव शचि संख्याभिधानानभिधाना- पामेन प्रथमा-तृतीयादिनिपमस्ता च मल्पायाः पर्तृकर्मसाधारण्येनान्यपबो- धापत्तिरेर मूराधिका भतस्तामोदरनि,--भावनेति । भारयाताईभावना- चिये पर्थ । ताशभावनाविशेषणीभूतपात्वां दिवारणाय विशेष्यति, सपाच सारयभावनाया विशेष्यत्यनान्वये पवियामा नव संव्यान्वयेऽपि नियामक, विजयस्तं च प्रतियोगितेतरसाधन बाध्य तेन न पचतीत्यादीननगर्षे सं. ख्यायय इति भान. । भारता घार यलो व्यापार आयत्यादिश नम यलमा, तनानि पचति त्रो जातातीरयादी लक्ष्यार्थस्यापि साह, वन. मानवाद प्रतिमाध्यष्टसापनलादेशासपद । पेचित काटमापनरसायतिरितारयातायो भावना त्याहु । तदमन् । तथा रानि वर्मविभकरयधम्म पलम्यागि भावनातन पच्यत तट ण्याची पभिचारमनापे मतान्तरानुपरणम्यारागनवापतेरिति ध्येयम् । एकान्यपिरस्येनिारशिंप्यावापिस्वम्पाइमितत्वारियर्थ । अनुमानन- कारभ-आख्यातीपमानिसल्या भावनागिन्यायविनी पाटायतिरिलवे पनि तपम्पापम्मारितवान् भावनादियानिनि मार। मन्याए पाताभारताया पर विशेष्यपनावान्दय दरपत भार--भाव- नायाधेति। प्रथमान्तपदानुपम्पा पम्पापि पालपरिमानायां विसरणारे. मान्यपान मिप्यनेति। कर्मवाचनयम इति । मा प्रथमा जरो. परयाप्पस्यमागेपाराने तर पचति र पादप्रथमाया पौनियमेण . - ·वादार्थमप्रहः [४ माग क्षणामानेन वा यदा नडगमरेत्यादिवारम्नापि नाले मावनान्वयाप निरन क्मसारनवद्ध इति, मंदारविपीमन इत्यर्थ । तन परं मुग्ने नगदम्य पाको मानी यादौ पाककम-नाटकमादिविशेष्यकतदन्वयों । कर्मत्वादिपदं चम्बम्पयनमविशेषणत्वमात्र विवक्षितम् । अत एव यदा साशातरम्परामागरणपनामनिरूपितारम्भकताभयपका- रकान्वयबारे वारभिप्रार, नदा एको वृक्ष पञ्च नौका भवतीत्येव प्रयोग, ता नीशा अपमार्यनिरूपिनलविशेषणतया तत्र भावनान्वयाममंचनाख्या- ताधर्मध्यान्वयानभवात् । यहा च पञ्चनौकामु चनिगरिनोसप्याथयन्वप्रका- रकान्वायोरे वनुरभिसार तदा तु भान्ली व प्रशंग । प्रथमम्य माशापर- परामागारणवस्य टपादाना माशयारम्मक्रमहावरवानां नापि न धति , द्वितीयम्य तम्योपादानामावायरपरया वृक्षारम्मकतान्यानामेव मण्डाव यविनां साहातोशरम्मकन्वेति न शति । कंचिनु एकपद परपरक्शारम्मकारम्यद्रव्यपर, पानुपर्द च मामादार- म्भकतापरमेव । यद्वा नौकापद मावान् तदारम्मकपर्ग, धात्वर्थशाभेद इन्याटु । नोकायाः मानाया मपुकावरविप्रचाम्पत्वे तु नौकापद तादृशविलक्षणमयो. गपरमित्रमनन । न चव मुना घटी नाम्नीयादी घरम्यामावा विपशवादाम्ध्याताांथ. यत्वम्यामाव पवावरान् घंटे मंग्यान्वपिन मादिति वाच्यम् । ताहम यु- सनिचिन्येण तव भावनाविध्यपनिरोगिय मन्न्यान्वयातण्यानुपपत्या विशेषगनामवन्धन मृत निवाभावर प्रतियोगितामवचन भवति. वम्य वापर निगर टम मा.. -भावनायकाकादवा नदुपस्था- पाद प्रथमाविमनिमममि गदागे यान्तरमाध्यानं चाकाहा । तम्या तन्मुम्ब्यविशेष्यक-भावनाप्रकारक्यादत कानावच्छेदकम् । अत. प्रथमा- मवादिविपणीभून नटारी न ददन्वर । द्विविविश्यताणालियोपश्च नापमचे इयत एव । अत पवारमेव दृम्यत इत्यादी पत्रकारायान्यदि. रणयन टास्थितम्य पापनाविशेष्यवनावी नापपत्र । ननु तथापि चर' पचन चा पचनावादी चैत्रासि कय न भावनान्वर । न चाम्यान-अपम पोर्वचनमाम्य गरि नन्नवमिति वाच्यम् । यो मैत्रश्च गच्चन यादी प्यभि पारादिनि । मैवम् । आम्ध्यातवदनोरम्यान्यस्य यत्नाद प्रयवचनान्तोष म्यान्य ण्वान्वर , नद्विवचनोरम्यायम्य मावना निन् द्विवचनालोपस्याय विश्वचनान्नदोरम्यान्येती रम्गगमात् । एमन्यापि दैसम्मानुपा देयवादितिमाव ।

·१३ प्रन्थ ] आख्यातशक्तिवाद । पदोपस्थाप्यः। तथैवाकासितत्वात्।चैत्रः पचति पच्य- तेतण्डल इत्यादौ कर्तृ-कर्मणी प्रथमान्तपदोपस्थाप्य- तया भावनाविशेष्ये इति तत्रैव संख्यान्वयः। चैत्रेण सुप्यते गगनेन स्थीयते इत्यादी प्रथमान्तपदामा- वात् धात्वर्थस्य भावनायां विशेषणतयैवान्वयस्य व्यु- सनत्वात, भावनायावाधितत्वाच, भावनाविशेष्यवि- केचित्तु दृश्यते चैत्र पचति, गच्छति चैत्र पचतीत्यादौ एका द्वपमितिवदे-- पाख्यातार्थमुद्देश्यतावच्छेदशीकल्यापराख्यातान्त्रियारणाय-कर्मत्वाचनव- रद्ध इति । आख्यातोपस्थाप्यकर्मवायविशिष्टइत्यर्थ, तेन पक्व भुज्यते, तण्डु लस्य पारी भवतीत्यादी पारकर्मवतण्डुलमर्मलादिमति भावनापा अग्वपो नानुपपन्न । पचैध धृत्पद्देश्यसत्यागे दर्शनविषयत्वतात्पर्येण प्रयुक्ते धृति स्वादा मायते इत्यादावन्द्रयापनि, तत्र प्रथमागा एव चतुयय लामणिकलपा तदव- सदत्वेऽप्याप्यातोपस्थाप्यतइवरहवाभावादिति वाच्यम् । इष्टत्वात् । अन्यथा प्रथममतेऽप्यमतीशरात् । प्रतिसाध्यत्वेष्टसाधनत्वादावार्मकक्रियाया धात्वोच सदन्वयवारणाप प्रथमान्तपदोपस्थाप्यनि । तथाच तडिशेयर-भावनाप्रकार- पशाब्दबोधे पूर्वोनद्वयमाकाला यदानुपूर्वीज्ञानात् तत्तमंसदश्यतावच्छेदकी कृत्य तनहर्मप्रसारकान्वयबोधोऽनुभवसिद्धस्तत्तदानपूर्वाज्ञानस्य विशिष्य साट गावपवोध हेतुसया दृश्यते चैत्र पवीत्यादौ न तथा वप इनि भाव इत्याद । ननु प्रथमा तपदोपस्थाप्यस्य भावनाया विशेषगत्वेनैव कुतो नान्वय इत्यत भाद-तथैवेति । विशेष्यत्वेनैवेत्यर्थ , बोपस्मेति शेप । आगहितवाद, आ- पाहाया वार्यवान् । नन्वैव भावप्रत्ययस्थले भावनाविशेष्यविरहान सल्यान्ययो न स्यादित्यधापतिमाह-चैत्रेणेति । इत्यासाविति, भावनाविगेष्यविरहादन वितेत्र राख्येत्यप्रेतनेनान्वय । भावनाविगेष्यपिरहे हेतुत्रयमाइ-प्रथमान्ते- त्यादि । ननु उपस्थितभावनाया अन वयापत्तिदोषेण भागातिरिवस्थल एक प्रथमान्तपापेशा भावस्थते तुपातर्ष एव भावनाविशेष्य इत्यत श्राइ-धात्य- यस्येति । ननु अनायत्या तादृशम्पुरपचिरपि भावप्रत्ययस्थ सम्यसामत आह-भावनाया इति । चैवरतिस्थापनिरपिताश्रयस्त्र-गगननिटस्थितिनि- पिताश्रयत्वादरेव प्रात भावनात्यन तस्स पावसाप-स्थित्या पाषादित्य- । एमापातत, निरूपरत्वसवनर तस्य तदा वयमभगत । वस्तुतोत्र १ ख, स्पाप्य एव साक्षाहत्वात् । १ मथुरानायास्तु चैत्यनुप्यते, इत्यतः प्रागिद वाक्य म्यावाने।

·म १३ ग्रन्थ ] आख्यातशक्तिवाद । भावनायाश्च कर्तरि आश्रयत्वेन कर्मणि पुनर- न्यथान्वयः, तव कर्तृ-कर्माभिधायित्ववच्चास्माकमपि तथान्वयबोधकत्वम् । अतो मैत्रेण पचति तण्डुलः तण्डुलं पच्यते मैत्रः, मैत्रः पक्ष्यन्ते तण्डल इत्यायो न प्रयोगाः। भावना च व्यापारमात्रोपलक्षिका अचेत- श्रवण-व्यसनविषयेऽपि धृतिपद त्यतिपदप्रयोगाच्च । कर्मवाचस्पदामान पृद- भिहितनि न्यायस्य तबाराभरादित्यलमप्रकृतेन । ननु यदि भावनाविशेष्य एव सख्यान्वयस्तदा पच्यते तण्डुल इत्यादौ तपडुला- दिए पथ तदन्वय तत्राश्रयतासन्येन भावनाया वाषितस्येन भावनाविगेप्य- त्वामावादिस्यत आइ-भावनायाश्चेति । स्वाश्रयत्वेन, स्वाश्रयतासबन्धेन । वर्मणीति धर्मप्रत्ययस्थल इत्यर्थ । अन्यथा वक्ष्यमाणक्रमेण । तथा चाश्रयता- सअन्धन बाऽपि प्रकारान्तरेण विशेष्यते न वापकमिति भार । ननु कदाचि- दाश्रयतासरन्धेन पर्यन्वय क्वचिच वर्मणि अन्यथान्वय इत्यत्र नि नियाम- फमत आह-तयेति । तवाग्थयातस्य क-पर्मबोधकत्व तुल्यं ममापि आख्या तस्य चर्याश्रयन भारतावोधगम्य कर्मण्यन्यथा नइन्वयबोधवस्वमित्पर्य । तथाच यया त्वन्मते परम्मैपदम्य न कर्मबोधक्त तथा ममापि परस्मैपदस्य न नमणि भावनाया अन्यथान्वयवोपक्व किंतु पर्तर्याभयत्वेन तदोपक्व, पथा तब पतरि घरोमाधुत्व गथा ममापि कर्तर्याश्रयत्वेन भारताययत्रोधे तस्यासा धुत्व, यथा तब एकदा न कर्तृवर्मबोधकत्व तथा ममाप्येकदा न कर्तर्याश्रयत्वेन पर्मणि चान्यथान्वपयोक्त्वमिति भाव । क्मेणासकीय प्रयोजनमाद-मैनेणेति । परम्मैपदेनापि तिपा कमणि तण्डु ले विषयतया भावनाया भन्वयवोपने तदर्थररख्याया अपि तत्रैवान्वयात तब प्रथमा स्यादेवदोभयान्वयवोपक्वस्याम्पत्पत्रतया मैत्रे आश्रयत्तया भावनान व याव तहतिसरणाया अपनभिधानाद तन तृतीया स्पादिति भाव । तण्डुल- मिति । वनर्याश्रयतया भावनान्वयबोधेऽपि या साधुले पच्यते इत्यात्मनेपदेन परि मंत्र तेन सवन्येन भावनाया अवयोधनात् तदर्भसख्याया अपि तत्रैवा न्वयात् तत्र प्रथमा स्यादेकदोभयान्वयबोधयत्वस्याध्युत्पन्नतया तण्डले भावना. या विषयलनान क्याच तद्वृत्तिललगाया अयनभियानात् तत्र द्वितीया स्यादिति भाव । मेत्र इति, सदा भयावयशेषस्यान्यभ्युपगमे पश्यत इत्यनेन भाषा नाया कर्तयांश्रयनया क्मणि धान्पयान्वयनोग्नातभयत्तिसख्याया अप्प भिधाननोभयत्रत्र प्रघमा स्यादिति भाव । आल्यातायभावनाविशेष्ये सख्यान्वय इन्धन भावनापदार्य निर्वति-भाव ना चेति । भारना न प्रयत्नत्वमात्र विभिन अपितु व्यापारत्वविशिष्टापीन्यथ ।

·१३ ग्रन्थः] आख्यातशक्ति पपा स्वबोयरपरप्रतिपायायांन्तरास्विमिति वैधारिणमतमेव युद्ध लापरा- दिति चेत् । न । कर्तृत्वस्य कृतिमवरूपस्य हि शक्यतावच्छेदकलेजन्तकृतीन शक्यतावच्छेदक्तापत्तिमिणोऽन्यठभ्यस्य शचनापत्तिति महागौरवं स्यात् । न च स्वाश्रयसमवायित्वादिलक्षणपरपरासंदन्येन वृतिस्त्रमेवाख्यातराश्यता- वच्छेदसं वैयाकरणमतेऽपीति न शक्यतापच्छेक्नानात्वगौरवमिति वाच्यम् । समबापेन कृनिलस्प शक्यतावच्छेदकलापेक्षया निरुत्तपरंपरामधन रति- स्वस्य तथात्वे गौरवस्पापरिहारान् । उक्समानपदोपात्तान्वयित्वस्य नियामकले तुम गौरवं, वैयारपस्याख्यातजन्यतल्याप्रकारक्शादलाबन्टिन प्रति भा- ख्यातजन्यापस्थितितन हेतुतावदस्माकमपि तादृशादत्साच्छिन्न प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वकल्पनादिति भार ननु चैत्रस्तण्डुलं पचतीत्यादौ भावनान्वयस्तङ्गलादापि स्यात् तपाष कर्तृव- मंसाधारण्येनेत्यादिनायकापरिहार इल्पत आह-मायनायाश्चेति । प्रथमान्तप- दानुपम्याभ्यस्यापि धात्वर्यस्य भावनायां विगेपणत्वेनान्वयादाह-विशेप्यत्वे- नेति । ननु फर्मवादेविशेषणतपोपस्थित पचतीर तण्डुलादिक मेव भावनाविशेष्यतया अन्वितमिति किं नाङ्गीक्रियते इत्यस्योत्तरदानायाइ- कर्मवादीति । आदिपदेन करणल-संप्रदानलापादानव-संवन्धाधिारणत्वा- दीनां मुर्धानां परिग्रह । तथाच तेषां कर्मत्वादिविशेपणतया उपस्थितत्वेन भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये निराक्षसमित्युत्तरमभिप्रेतम् । ननु यदि कर्मत्वा- दिविशेपणतयोपस्थितलमेव भावनाविशेष्यत्वेनान्वये निराकानावीन तदा .धात्वर्थस्य भावनाविशप्यतयान्वये निराकाङ्गता न स्यात्तस्य धर्मख-चरणत्वा- दिविशेषतपादपस्थितत्वादित्यत आइ-मथमान्तेति । तथाच र्मत्वादिवि- शेषणतयोपस्थिते पात्वर्थे च भारनाया विशेष्यत्वेनान्वयवोपस्याजायमानतया तद्वारणाय भावनाया विग्रेभ्यत्वेनान्वपदो प्रति प्रथमान्तपदजन्योपस्थितिवेन हेतुता कल्प्यते इत्यर्थ । ननु विशेषणतयोपस्थित एव वपमाशहा नास्तीत्यत आदतथैवेति। कर्मवादिविशेषणतरानुपस्थितेन प्रथमान्तपोपम्पाप्येनेव विशेष्यत्वेन भावनावरस्य साकाद्ववादित्यर्थ । अशय भाव-प्रथमान्तोरस्पाप्यस्य विशेन्यतयैवान्दयनियमन विशेषणाता- जाता, भावनासाथ विशेषणलेन विशेष्पसाबाहतेनि भगाधरपसायन प्रथमान्तोरस्याप्यं विशेश्यीय भारनायास्तद्विशेषणवेनान्वय । न च प्रथमा. तोपस्थाप्यस्य भानायां विशेषतपा भन्वपोऽस्तु क्षेत्र पचतीन्यादी पत्रीया प्रातानुकूला कृतिरिष्यन्वरोधसंभवादिति वाच्यम । सुवातित्तिविभक्त्यर्थ. साधाद्विशेषणतया प्रातिपदिशा भान्दवोपरिपयत्त्वानङ्गीकारादिति । एतेन प्रथमान्तगदीपम्पाप्यत्वमेव भावनाया विशेष्यत्वेनान्वये नियामकमस्तु ताने- वानतिप्रसङ्गादिति मिलारनवम्बलम्य तबियामकत्वात्पतयेत्यास्तम् ।

·[४ भाग E, वादार्थसंग्रहः कर्मवाचनवरदत्वस्यापि तनियामश्वन माभिधानं किन्तु वर्मत्वाधवर भावनाया आकासा नास्तीत्यगत्या प्रपमान्तपदोपस्थाप्येनैवाकाङ्केति प्रथमा न्सपदोपस्थाप्यस्वमेव तनियामकमिति पूचनाय परं सदभिधानमिति । केचिनु कर्मत्वाचनवद्धस्वमात्रोक्तो धात्वर्धसाधारण्यमिति प्रथमान्तोपस्था प्यत्वम् । एतन्मात्राभिधाने चन्द्र व मुख तिष्ठतीरयादौ इवार्थसादृश्यविशेषणी भूतचन्द्रसाधारण्यं स्यादिति कर्मत्वाद्यनवरुद्धत्वमुक्तमित्याह । तदसत् । इतरीत्या प्रथमान्तपदोपस्याप्यत्वमात्रस्य तनियामक्त्वकल्पनयैवानतिप्रसङ्गेन कर्मस्वाचनवरुद्धत्वस्य सत्रियामक्त्वे मानाभावादिति । एतेन प्रथमान्तोपस्थाप्यत्व. मात्रस्य नियामकरवे चैत्रस्तण्डुल पचतीत्यादौ साधुस्वधमदशायां तण्डुलपदोत्तर. प्रथमाया फर्मत्वादिशक्तिभ्रमदशायां च सण्डले भावनापा विशेष्यत्वेनान्वयापत्ति रिति कर्मत्वाचनरुद्ध इति । एतन्मात्राभिधाने च धावस्यापि सथात्वापत्ति. रिति, प्रथमान्तेति । यद्वा चैत्र स्व पश्यतीत्यादौ अव्ययीभूतस्व पदायें प्रध- मान्तोपस्थाप्ये भावनान्वयापत्तिरिति, कर्मत्वादीति । तत्र प्रथमाया एव कर्म. स्वायकत्वादिति तेन तद्वारणं धात्वर्धवारणाय प्रथमान्तेतीत्यपास्तम् । उत्तरी स्या प्रथमान्तोपस्थाप्यत्वमावस्यैव नियामक्त्वेनानतिप्रसङ्गादिति । यत्तु प्रथमान्तपदजन्योपस्थिति फर्मत्वादिविशेपणतयोपस्थिस्यभावसहका. रिणी भावनाविशेष्यत्वेनान्वयबोधहेतुरिति, तदपि तुच्छं, तादृशोपस्थित्यभाव स्य सहकारित्वे मानाभावाचैत्र पश्यतीत्यादावतिप्रसङ्गवारणाय फर्मवादि: तात्पर्यरहितप्रथमान्तपदजन्योपस्थितित्वेन हेतुताया गुरलघुत्वाम् । अस्तु वा स्व पदादेरपि तत्र द्वितीयान्तता, अव्ययोत्तरं प्रथमैकवचनमेव भागाख्यातक- दिस्यत्र मानाभावाद, भावाख्यातस्थले च भावः सत्ता औत्सर्गिकमेक्वचनमे बेति विशेपानुशासनस्य सत्वादत्र तु तदभावादिति सक्षेप । नन्याख्यातेन कर्तृसंख्यानभिधान एव तृतीयेति पर्यवसितम् । तथाच यथा. ख्यातभेदेन पुगपत्कर्तृ-धर्मसख्याभिधान तत्र नृतीया न स्यादिति चैत्रस्त. दुलं पचति चैत्रेण पच्यते तण्डुल इति पुगपत्प्रयोगोऽसाधु स्यादित्यत आह- चैत्र इत्यादि । तत्रैव सख्यान्वय, चैत्र पचतीत्यत्र पाख्यातेन कर्तव संहमन्वय । चैत्रेण पच्यते तण्डल इस्यत्र च कर्मणि तण्डुल एव कर्माख्या. तामठ्यान्वय । तथाच तदाख्यातपदेन यत्र कसरू ख्यातकवाक्यतापमा . मन भावनाविशेष्ये प्रथमान्तोपस्थाप्य एव यदि संख्यान्वयस्तदा चैत्रण सुप्यत दरयादो प्रथमान्तपदाभागसख्यान्वयो न त्यादित्याशङ्कायामिष्टाप ·१३ मन्थः] माख्यातशक्तिवादः। ७५ स्योत्तरमाह-चैत्रेणेति । ननु चैत्रेण सप्यत इत्यत्र प्रथमान्तपदाभावेऽप्यबाधेन चैत्रहतिचधनिमीलमायनुकूलकृतेर्जन्यताप्लंबन्धेन स्वापे धात्वऽन्वयोऽस्तु । त- धाच स एव भावनाविशेभ्यतया सख्यान्वयी भवितुमईत्येवेत्यत आह-गग- नेनेति । अत्र च गगनतिस्थितिरित्यर्थ , तथाच पूर्ववत्र भावनावपो धा- ख) न भवति घास्वस्य नित्यत्वेन भावनान्वयस्य बाधितत्वादित्यगत्या. सख्यानन्वय एव स्वीक्रियत इति भाव । ननु गगनेन स्थीरत इत्यत्रापि प्रथ- मान्तपाभावेऽपि जानातीत्यादावित्राश्रयत्वात्मिकाया भावनापा एव विशेष- पात्वेन धालोऽन्वयोऽस्तु । तथाच गगनच्याश्रयतानिरूपिरा स्थितिरित्य- न्वये भावनाविशेष्पीभूतायां स्थिताव सल्यान्वय स्यादित्यत आह-धात्व- र्थस्थति । गगन तिष्ठतीत्यादावाश्रयत्वरूपभावनाविशेषणत्येनत्र धात्वर्थस्थि- त्यन्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धतपा तद्भप्रप्त नाश्रयत्वविशेष्यतया पात्वर्थान्वयो मसभवतीत्यर्थ । मनु विनिगमनाविरहेण उभयत्र भित्रभित्रा हयुत्पत्तिः कल्पनीया, अन्यथा भावाख्यातस्थलीयापुत्पतिविरोथेन गगन तिष्ठतीत्याहावन्वयोऽन्युत्पन्न इत्प. स्यापि वक्तु शक्यत्वादित्यत आह-भावनायर इति । गगनरत्याश्रयत्वरूप- भावनायास्तवृत्तिस्थितौ वाधेनान्वयासभवादित्यर्थ । यद्यपि तिरूपपतासर- न्थेन गगनत्याश्रयत्व तवृत्तिस्थिताक्यापितमेव तथापि प्रध्ये गगन स्थी- यते न नएटेन इत्पादौ नमान्दयालपपरया निरुपकस्वसवन्धेन तदन्यपोन संभवति निरूपपत्वस्य एपनियामकतया प्रतियोगितावच्छेदरतबन्धत्वविर- हेण तत्समयावच्छिन्नप्रतियोगितार घटष्टश्याश्रयत्वाभाववोधल्यासमवादित्यन तात्पर्यम् । न च नवदेनेत्यतो घरपाभयतापा भाभयत्वसवन्धापच्छिन- प्रतियोगिताकाभाव एव प्रतीयतामिति नोक्तदीप दति वाच्यम् । तथा सति न घटेनेत्यादिवत न गगन स्थीयते इत्यादेरपि प्रसङ्गाप, गगनश्याश्रयनापा भाश्यतासरनाभानस्य गगनत्तिस्थितौ सदादित्यलमधिकेनेति दिए । मनु यदि भावाख्याताना (न) सख्यारोपरत्व तदा गगनन स्पीयत इत्यादी वर्तमामत्वायन्वये तात्पर्याभानस्थले भावाख्यातधयोग एव न स्यात् प्रयोज- माभावात् । नेपा सरयायोधकत्वनियमे च नियमेन सख्यायोधार्थमेव तत्तत्त- योग उपपयते इत्यत भाह-एकवचन विति । वर्तमानवादितात्पर्याभा- वदशायामपि गगनेन म्यीयते इत्यादावाख्यातेरपचन स्वित्यर्थ । साधुत्वार्थ तनस्पपातो साधुत्वत्तपत्तये । भागारूपातसमभित्र्यादार विना तत्र पातोरसा- शुखापच्या अन्बयाशेयरवप्रसङ्गात् भावाख्यातप्रयोग सप्रयोजन इत्यर्थ । नचाशेपारसमभियाइरोन साधुलसपादयस्तथा मति [आनयनादीना] स्वाभाविकरणादीनां समभिष्याहारस्यापि साधुत्वसपादयत्वाभाषप्रमादिति भाव । भावारूपालस्प सख्यारोपवर वापर भावारूपातस्पैकरचनतायो ·[४ मा वादार्थसंग्रहः तिच उपटम्मरम्पटन दयनि-अतएवेति । भावाख्यातस्थले संख्या न्वयादेवेन्यर्थ । स्यापस्य द्वित्व-बगुत्वेऽपीति तथाच यरेकवचनमावाख्य तम्य एकत्वमख्यावावम् तदा त्यन्यायतया स्वापादिगतद्विवादितात्पर्य सचे मावन्धले द्विवचन-पटुवचनयोरापत्तिः । यदिध भावस्पटे पात्वर्थगतद्धि स्व-त्रित्वादिसंख्यायो कदापि म्यापि न तात्पर्यमिति न तत्र द्विवचनादीत्यू च्यते तदा एकत्वसंख्यायामपि तात्येक्वचनस्याप्यनुपपत्तिरिति वायकमि त्पर्षः। औन्सगिनीति द्विवचनादः मभव चिशीनोपनि. पावांमांत किरित्यर्थः । ननु मावास्यातम्पले यदि निन्यांपारो वा नार्थम्नदा मावाव्यातस्यवोर्थः कुत्र वा भावाख्यानेन वर्तमानवादिवोर इत्याराड्डायामाह-अतएवेति । भा. वापानानां संख्याबोधकवविरदादेवरयर्थः । यथायथमिति भावटटम्पले वर्तमानत्वं भावविविस्था इटसाधनवंत्यर्थ । तच्च वर्तमानतादिकं च । ननु कृती घ्यापार वा तदन्वयानुभवसिद्धो न तु पावतीत्यत आह-तये- वेति । मावाव्यातस्थटे धात्वर्षगतत्वेनैव वर्तमानन्देष्टप्सायनलप्रत्ययादित्यधः । भावाख्यानादिष्टसाधनताप्रीतिस्तु चैत्रेण पच्यतेत्यादी शिधिभावस्थले दो. दया। यदि च धात्वयं वर्तमानत्वात्रिीयो नाङ्गीक्रियते तदा चोजानाती- त्यादी धात्वर्थशानादिगतत्वन वर्तमानतोपानुपपत्तिरिति भावः । यद्यपी- साधनत्वं पावर्ष एव सर्वत्र मणिकारमते भासते इति तदभिधानमसंगर्न, तथापि कृतीयमापननावादिमनमाश्रित्य इदमुक्त, दृष्टान्तार्य तदुतामिनि मा- न्या. । ननु यथा पाक इत्यादी पत्रादीनां प्रयोगसाधुनामा प्रयोजन न तु व. तैमानत्वादिवारकत्वं तथा भावाख्यातानामप्यन्तु तदेव प्रयोजन न तु वर्तमा. नत्वादिवोरक्तापात्यत आह-तवाघकानामिति । वर्तमानवायचोधका- नामित्यर्थ । तुपन्दोजगरणार्य । तथाच धादिम्पटे वर्तमानत्वानुभवाभा- वन वर्तमानवोधकवाभाव । भावाख्यातम्पले वर्तमानवीयस्यानुभविक- तेन न तयति दृष्टान्तदान्तिकवैषम्यमित्यर्थ । ननु चैत्र पचनात्यादौ प्रथमान्तपदोपस्थाप्य येन कनापि संबन्धनान्वयम्वी- कार अपचयपि मैत्रादौ वाठिकमंदन्यादिना पाकानुटतिमचात् पचती. त्यादिप्रयोगापतिरेवं तादात्म्येन पाकानुकूलतः वात्मकगुणे सत्तादृणः । घनीति प्रयोगापत्तिरित्यत आइ-भावनायाचति । तथाच चैत्र. पचती- त्यादी यदि चवपदार्थ शरीरं तदा अवच्छेदस्ताव्याप्रयतासंबन्धन वृतान्ब यः, यदि शरीरविशंपावच्छित्रामा तदर्थम्नदा समगयाख्याश्रयनाप्तरत्वेन तब तदन्वय इति नियमः स्त्रीशायरों न तु येन वनाति संबन्धन तन्वयः स्वीक ज्य इति नारदोष इति भावः । एवमन्यारि गोव्यम् । नन्य ण पच्यते

·१३ ग्रन्यः
माख्यातशक्तिवादः।
७७
सग्दुल इत्यादी भावनायात्रवृत्तिपाककृतेराश्रयत्वस्य तण्डलादी बांधन क्षं तत्र
तदन्वयस्तथाच तब भावनाविशेष्यत्वविरहात् संख्यान्वयो न स्रादित्यत आह-
कर्मणि पुनरिति । फर्मप्रत्ययस्थले तण्डलादावित्यर्थ । अन्यथा वश्यमाण-
प्रकारेणा ननु पचतीतिपरस्मैपदाख्यातस्य यदा कर्तृत्वबोधे तात्पर्य विरहा, रितु
वर्मत्वे तदा तण्डुटस्पैत्र भावनाविशेष्यतया संख्यावयित्वेन पर्ने प्रख्याया भनु.
तत्वात् तृतीयापत्तिः। एवं पयत इत्यादौ कर्माख्यातस्य यदा कर्मत्ववोधे तात्पर्य
नास्ति किंतु वर्तृत्वबोधे तदा चैत्रस्यैव मावनान्वयितया तण्डुलादेर्भावनाविशे-
प्यत्वविरहितया सख्यानम्वयिले पर्मसंख्याया अनुक्तते द्वितीगापण्या तण्डुलं
पच्यत इति प्रयोगापत्तिरित्यत आह-तवेति । यावरणस्येत्यर्थः । तपाच
भवन्मते यथा परस्मैपदेन नियमत. कर्तुरभिधानमिति तब न तृतीया, एवं चे-
वेण पच्यत इत्यादी वर्मयोवक्त्रमेव न तु कर्तृबोधवत्वमिति तत्र न द्वितीया,
नपा ममापि परस्मैपदेन कर्तृवं योध्यते न तु कर्मत्वं, पथ्यत इत्यादी चा-
ख्यातेन धर्मलं बोध्यते न तु कर्तृत्वमिति नोजातिप्रसङ्ग इत्यर्थ । ननु पचति
परत यादवप्तरघुलावधर्मवनोयो मास्तु, पशन इसपदावार रात-
स्योभयत्र साधुत्वात एकदा पर्तृत्व-यमत्वोधमादाय द्वितीया-तृतीययोरनुपप.
तिरित्यत भाइ-पक्ष्यत इति । तथाच पश्यत इत्यादावसाधुतया अन्यथा या
यथा नैवदा कर्तृवर्मोभयबोधकता तथा ममापीति नातिप्रमङ्ग इति भाव ।
ननु भावना कृतिस्तथाच रथोगच्छतीत्यादी भावनाविरहेण सद्विशेष्पाप्रसि.
म्या संख्यान्वयो न स्यादित्यत आह-भावना चेति । व्यापारिति । मात्र-
पद स्नावं, तथाच रपोगच्यतीत्यादी धात्वर्थानबूटव्यापार एव भावना-
पदार्थ इति नोपदोप इति भाव । अचेतनानुरोधात् रयो गती यार-
चेतनविशेम्पादोधावरोपात मनु कर्तरि कर्मणि च यदि नाल्यातस्य शक्ति-
स्तदा चैत्रपदाख्यातपदयोर्विमित्ररूपाभ्याम्कय मिशनवरूपसामानाधिकरण्यं न
स्यादित्यत आह-मिन्नाभ्यामिति । एक्यर्मियतत्वमप्रसिद्धमिति नैयागिवर-
नम्पुपगमाहिति भाव । संभवदिति, भिवाभ्यामेवधर्मिविहॉप्यरश चोप-
जमकवटचणसामानाधिकरण्यं न वार्यते न पापिरस्माभिरपि निवार्यत
कृति-वैत्रत्वाभ्यां मित्राभ्यामाख्यातपद-चैत्रपदाभ्यामेरम्प चैत्रस्य शान्ददोप-
जननादिति भाव
(रघु०) नैयायिक: प्रत्यवतियते-भत्र वदन्तीति । नेवायिकनपे लाप-
वसिद्धकृतित्वादिराक्यतावच्छेदकाख्यातपदेनोकानुनविभागमूलीभूनकर्तृर्म-
गतसख्याभिधानानभिधान विधातक कर्तृवर्मसाधारण्येनान्वयबोधापादन निराकर्नु.
माह-भावनाविशेष्य इति । समानपदोपाचत्वेनेति । एकपदोपस्याप्यत्वेने
त्यर्षः । एकान्वयित्वस्य वाधक विना नियमसिद्धत्वादित्ययः। नन्वेषपदोररथा-
॥६॥

·यादार्थसग्रह [४ भाग प्यानामेार्यान्वयित्वनियमोऽभयोफस्यादुपेश्वणीय इति चे मैवम् । तथाविध नियमस्वीकारे राघवत्येव प्रयोकत्वसभात् । तथाहि आख्यातपदोपस्था प्यमावनारूपैकार्यस्यान्वयबोधार्यमवश्यं पदार्यान्तरचनाद्युपस्थिनिक्सनमावश्य कम् । अन्यथा पदार्थान्तरस्य चैत्रादे पदज योपस्थित्यभारे शाब्दबोधेडमा नापत्या तत्र भावनान्वयस्यानुपपत्ते । तथा सरयाया अपि चैनाद्यन्वयस्वी कारे पदार्थान्तरोपस्थित्यन्तराकल्पनप्रयुक्तलाघवमतिस्पुरमेवेत्युननियमाम्यु पगम । न चोच नियमाम्युपगमे पचेदित्यादौ कृतिसाध्यत्यान्वितपाके सख्या न्वयापत्तिरिति वाच्यम् । आख्यातपदशाननन्यसख्याप्रकारकशाब्दबुद्धित्वाव च्छिन्न प्रति चेत्रादिपदनन्याख्यातपदार्थमारनाविशेष्योपस्थिते विशेष्यतासन धेन हेतुत्वस्य कल्पनीयतयोरदर्शितापत्तेरभावात् । न च तथाप्युपदर्शितनिय ममङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् । अन्यथानुपपत्त्या तादृशनियमे कृतिसाध्यत्वेपसा धनत्वाद्यतिरिक्त्वेनैकपदोपस्याप्यस्य विशेपणीयत्वादिति सारम् । ननु मावनैव कुत्रान्वेति कुन ने यन किं नियामक तवाद-भावनायाश्चे- त्यादि । अन्वययोग्य इति । तथाविधान्यय कार्यकारणभावसिद्ध इत्यर्थ । तथा च कर्मत्वाचनवरुद्धप्रयमान्तपदोपस्याप्ये एवारजानार्थभारनाया विशे ध्यत्वेनान्वयोग्यत्वस्य कार्यकारणभावसिद्धतया अन्यत्र भावनाया नान्वय इति भाव । ननु कीदृशकार्यकारणभावसिद्धस्तथान्ययस्त वाह-तरैवेति । मान नानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबधेनाख्यातपदशानन यशाब्दबुद्धिवावच्छिन्न प्रति विशेष्यतासव धेन [ आख्यातपदसमभिव्याहृत प्रथमान्तनामपदज्ञानज न्यकर्मत्वाद्यनवस्वार्थविशेष्यकोपरियतित्वेनेत्यर्थ । सामानादिति । शाब्द बोधपदन योपस्थित्यो कार्यकारणभावकल्पनादित्यर्थ । तथा च तादृशकार्यका रणमावालात् तथाविधायमान्तपदोपस्याप्ये मारनाया विशेष्यत्वेनान्धय इति भाव । ननूपदर्शितकार्यकारणभावे कारणतावच्छेदकमोरो कर्म वाचनवरुद्धत्व विशेषण व्यर्थम् । यदि च वर्मत्वाचनवरुद्धत्व विशेषणमनिवेश्य तयाविधान्व यदि प्रति प्रथमान्तपदन्योपस्थितेनुत्वे चन्द्र व मुखमस्तीत्यादी प्रयमा न्ठपदोपस्थितिविषये चन्द्रे सादृश्ये च मावनान्वयप्रसङ्गलदा प्रकृतशाब्दबोधे इतराविशेषणत्वार्थ कर्मत्वाचनवरुद्धत्वं तत्र कारणवारच्छेदकको निवेशनीय मिति विभाव्यदे, तथापि तत्र पदे प्रथमान्तत्वविशेषण व्यर्थमेर, द्वितीयान्तर दजन्योपस्थितिविषयीभूतार्थस्य शाब्दबोधे कर्मत्वविशेषणतरेतराविशेषणत्वविर हादेव सत्र भावनाया अन्ययदोधापत्तिारणसभवात् । एतेन मावनानिटकारतानिरूपितरियोण्यवासदधेन आख्यादपदशानजन्यशा ·१३ प्रत्यः आस्यावशतिवादः। ७९ ब्दहित्यापरिसन्न प्रति प्रथमान्तपदजन्योरस्थित विशेप्यतासरन्यन हेतुत पाप्यते ननु तत्र वर्मत्वाचनवद्धलमारि निदेश्यते तस्य निर्वाचनागत्यात् । न च प्रह- सान्दयोधे इतराविशेषगत्वमेव दत्, प्रतल च प्रयमान्ततत्तत्पदाम्पत्रमिति याम्यम् । चन्द्रवन्मुग, चन्दो राजदे, इत्यादिवाक्यदयजन्यसमूहालम्बनबोधे चन्द्रेमापनान्ययानुपपत्तेः। न च प्रयमान्नुपदजन्यशाब्दबोधे विशेष्यन्यामारत्वे सति तयापियशान्दबोधे इतराविशेषणत्वमेव तदिति पापम् 1 तया सति स्वादशपर्मस्पदर्शिवारणतावच्छेदकसोटी निशे परस्पर विसरिशरणमारे विनिगमनाविरदेश कार्यकारणभावबाहुल्यस्य दुपरिररत्वात् तयाविधान्ययादि मति स्वीपरिशेष्यत्यामानविशिश्यकारतासरन्धेन शाब्दबोधस्यैव कार्यकाल- तितया प्रतिबन्धात्वकल्पननुचितम् । वाशप्रतिबन्धकामारादिकारणत्यक- सिका व्युत्ससि. कर्मवाचनवरुद्ध इस्पादिप्रन्येन दर्शिटा। ताराप्युपती उयाविषविशेषणानुपाशने ताराप्रविधिसभापत्य हेतुत्यामात्या पन्द्रपन्न. तमस्तीत्यादौ चन्द्रादिपा भाषनायाः अन्यमसन इति सन दनुपादानमि- यपि परास्तम् । उपदशिवमविश्पकाभारस्य हेनुत्पे पदजन्यामार्योपस्थिति- कारणतावच्छेदकयोटो पदारी प्रथमान्तस्तविशेपणोपादानस्य पर्यतया वन सदु- पादानसंगवतपाविशेषणस्य प्युत्पत्ती निशे प्रयोजनामावादिति चेन्मेवम् । मतदनिशे द्वितीयायिमस्यन्वाधनेपदेषु तथापिपोरिपविनिष्ठतारणवा वच्छेदकत्वकल्पने गौरवात् । यस्मन्मते प्रथमान्तपद एव तत्कानमिति ला. परस्पयोपदर्शितकारणतावच्छेदककोटी पदशि प्रथमान्तत्यनिनेशनसपादक- तया उपदर्शितव्युत्पत्तायपि तादृशविशेषणनिवेशत्यावश्यात्यात् । अन्यथा तद- नुसारेण उपदर्शितविशेषणघटित कार्यकारणभावकसनाया अयोगादिति । ननु भारनाया इत्यादि ग्रन्थस्य उपदर्शितरीत्या युत्पत्तिपरत्वे तथैवेत्यादिग्रन्थस्य कोऽर्थ इति चेत्तमहि तवति । तादृशघ्युत्पत्यनुमारेण तद्रूपेणैवेत्यर्थ । तथाविधयतिचन्यकामावस्यतारापदजन्यपदार्थोपरिपवित्यादिनैरेति तु निर्गलि. सार्थ: । साकालादिति । कार्यकारणमावरयाकालाविश्ययावसनीयल. मिति यावत् । तथा चोत्तव्युत्पत्त्यनुसारेण अदर्शितकार्यकारणभारं क्सयित्वा भावनाया अन्ययनियम उपपादनीय इति भार । उपदर्शितव्युत्पत्तौ कि मान मिति तु नाशकनीयम् । वनानुभवस्य शरणीकरणीयत्वात् । अन्यया न्युस- विमानस्यवोच्छेदः स्यादिति वृत पहावीन । भावेन कामचारेणेति पाठः।

·[४ भागः ८० वादार्थसंग्रहः तत्रैवेति । मावनाविशेष्ये कर्तरि कर्मणि चेत्यर्थः । ननु भावनाविशेष्ये संख्यान्वयस्वीकारे चैत्रेण सुष्यत इत्यादौ संख्यानन्वयापत्तिः, तन मावनावि- शेष्यविरहादतस्तष्टापत्तिमाह-चोण सुप्यत इत्यादिना । प्रथमान्वपदाभा- चादित्यस्य भावनाविशेष्यविरहादित्यप्रिमतनेनान्वयः । ननु चैत्रेण मुग्यत इ. त्यादौ धात्वर्थ एव भावना विशेष्यत्वेनान्वेतु, तथा च तत्रैव सख्यान्ययसमवे किमर्थमुपदर्शितस्थले संख्यानन्वये इष्टापत्तिरित्यत आह-धात्वर्थस्येति । व्युत्प- नत्वादिति । तया च भावनाया विशेषणत्वेनैव धात्वयान्वय इति व्युत्पत्तिसि द्धस्य चैनः स्वपितीत्यादौ स्वापादिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासबन्धेन त- याविधवाक्यजन्यशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रति आरत्यातपदजन्यभावनोपस्थिते: विशेष्यतासंबन्धेन हेतुत्वस्य कल्पनात् , चैत्रेण मुग्यत इत्यादेः स्वापादौ भाव- नायाः विशेष्यत्वेन अन्ययायोधकत्वमिति भावः । ननु भावनायां विशेषणत्येनैव धात्वर्थान्वय इति व्युत्पत्वाख्यानस्थले सकोच: कल्पनीयः । भावाख्यातस्थले च धात्वर्थस्य भावनाविशेष्यत्वेनान्वय इति व्युत्पत्त्यन्तरमनीकृत्य कार्यकारण- भावान्तरं कल्पयित्वा उपदर्शितस्थले धात्वर्थविशेष्यकभावनाप्रकारक्नोधानीकारे शतिविरहादित्यत आह-भावनाया वाधितत्वाञ्चेति । चैत्रेण सुप्यत इत्यादी आख्यातार्याश्रयत्वरूपाया भावनायाः स्वापे बाधेन तथान्वयासंभवादित्यर्थः । ननु निरूपरत्वसंबन्धेनैव तन तस्यान्वयः संभवतीति चेत् , तथा सति चैत्रेण सुप्यते न मैनेणेत्यादौ नत्रानन्वयापत्तेः । न च निरूपकतासंबन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाश्रयत्वाभावस्य स्वापेऽन्वयसभवान्न वर नवीन्चयानुपपत्तिरिति वा- च्यम् । वृत्यनियामकसंबन्धस्याभारप्रतियोगितानवच्छेदक्तया निरूपरतास- बन्धावच्छिन्नायिनोगितामाश्रयत्वामारस्यालीकतया तत्र तदन्वयासंभमेनोपद- शिवानुपपत्तेर्दुवारत्वात् । चैत्रेण सुप्यत इत्यादौ एक्कालीनस्वादिसबन्धेन सापे आश्रयत्वस्यान्वय इति नाशङ्कास्पदमपि । तर तेन समन्धेन आश्रयत्वस्यान्वये निराकाहत्वात् । क्षेत्रस्य जाग्रद्दशायां चैत्रत्याश्रयत्वमादायापि भेत्रेण मुप्यत इति प्रयोगप्रसनाचेति । ननु तपैकवचनार्थसख्याया अनन्वये एक्वचनं व्यर्थ मित्यत आह-एकवचन वित्यादि। अत एव भाराख्यातस्थले एकवचनस्य साधुत्वादेवेत्यर्थः । औत्सर्गिकमिति प्रथमोपस्थितमित्यर्थः । अन्यथा स्वापादी संख्याया अन्वयस्वीकारे स्वापद्विलाहुत्वे भावाख्यातस्थले द्विवचन- बहुवचनापते तत्र चेष्टापत्तिर्न संभवति, अमियुक्तस्मरणविरुद्धत्वादिति भाव. । पुस्तकाये ' इत्यादौ स्वापादेविनाविशेष्यत्वेनान्वये बाधक (ख) मिति माव.इति पाठः। ।

·१३ प्रन्यः] माख्यावशक्तिवादः। ननु भावाख्यातस्थले संख्यामावनपोरनन्परे मावतिइनरर्थक्यमित्यत आह- एवं चेति । मावास्यातस्थले संख्याभावनयोरन्वये चेत्यर्थः । यथायथमि- त्यादि । वर्तमान सर्यः, इपसाधनत्वं लिडर्थः । इष्टसाधनत्वादिकमित्य-- गादिपदमतीतत्वतिसाध्यत्वाधर्यकम् । ननु लिइयेष्टसाधनत्वादेलैदयांतीन- त्वादेः श्वान्ययस्वनाह---तचेत्यादि । लिडर्थेष्ट साघनत्वं एड्यांतीतत्यादिक चैत्यर्थः । ननु तयान्वये मानामार इत्यत आदतथैवेति । लिडादिसममि- व्याहारस्यले घात्वर्थविशेष्यकेटसाधनत्वपकारकोधस्वैवानुभवसिद्धत्वादित्यर्थः। इदमत्रावधेय-चैत्रेण सुप्यत इत्यादौ वृत्तिन्वं तृतीयार्थः । वर्तमानत्वं भाव विर्यः । धात्वर्थः स्वापः । वया च चैत्रगृत्तिवर्तगानः स्वाप इत्पन्वयबोधः एल चैत्रेण सुप्यतेत्यादौ मावलिड इष्टसाधनत्वादिकमर्थः । तथा च चैत्रपि स्वार इष्टसाधनं कृतिमाथश्रेत्याकारान्वरोषः । एवमन्यत्रापि सूक्ष्मदर्शिमि चिन्तनीयमिति । तदयोधकानामिति वर्तमानत्वाबोधकानामित्यर्थः । ननु मावनायाः प्रथमान्वपदोपस्थाप्ये केन संबन्धेनान्वयः न वावदाभय-- वासंबन्धेन, चैत्रेण पच्यने तण्डुल इत्यादौ तण्डुले आल्याणार्थतिरूपाया. मावनाया वाधिववादित्यत आह भावनायाधेति । आश्रिवत्वेन आभ. यतासमन्धेनेत्यर्थः । अन्यथेति वश्ययाणपरंपरयेत्यर्थः । क्यान भावात्परंपरया वा भावनाविशेष्य एवं संख्याया अन्धयनियम इति मावः । नच संख्याधति-- रिक्ताख्यातार्थमानस्य मावनापदशक्यतया कर्माख्यातस्यले धमत्वस्याप्याख्या- वार्यतया साक्षाद्भावनाविशेष्य एव संख्यान्वयनियमोऽस्तु भलं तत्र परम्परया वेत्यस्य निवेशानेनेति वाच्यम् । प्राचीनमते कारयातस्यापि कृत्यर्पक्तया र्म- स्वार्यकत्वाभावेन मंत्वस्य मावनात्वविरहादुपदर्शितानुपपत्तेरभावादिवि । ननु यया चैत्रेण पच्यते वण्डुल इत्यत्र नैयायिकमते परम्परया कर्मणि कृदेरन्यय- स्वथा चेत्रेश पचति ठण्डुल इत्यत्रापि क्य नान्वययोधः । एष नैयायिकमते चैत्रः पचति तण्डुलमित्यत्रेव चैत्रः पच्यते वण्डलमित्यत्रापि आश्रयवासंबन्धेन कृतेरन्धयबोधापत्तिरेवं चैत्रः पश्यते तदुल इत्यत्र वा क्यं तन्मते एक्दा कर्तृ-- र्मणोर्ययोतरीत्या वेर्नान्वयः १ उपदर्शितस्थलेषु सर्वत्राख्यातपदाकृतेरप- स्थितिमत्त्वादित्याशङ्कामपाकर्तुमाह-सवेति । वैयाकरणस्येत्यर्य: तयान्वयवो- भकत्तमिति । वक्मणोः कृतशेधश्त्वमित्यर्थः । तथा च वैयाकरणमते तादृशवाहाशान्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रदि यादृश यादृशानुपूर्वीठानत्वेन कारणदा नैयायिक्मतेऽपि ताशवाराशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति वादशवादशानुपूर्वी- ·[४ माग वादार्थसंग्रहः शानत्वेन हेतुत्वकसनानानुपपत्तिरिति भावः। तथाविधकार्यकारणभावकल्पनाबीज स्वयमेव स्पष्टयति-अत इति । तथाविधकार्यकारणभावरल्पनादित्यर्थः । न प्रयोगा इति । न तादृशशाब्दबोधजनका इत्यर्थ.। ननु भावनाया. कृतिरूपत्वेन तद्विशेष्ये सख्यान्वयनियमस्वीकारे रथो गच्छ. तीत्यादी कय रये सख्यान्वय , भावनाविशेष्यत्वाभावादित्यत आह.-भावना चेति । सख्याव्यतिरिक्ताख्यातार्थमात्रमेव उक्तनियमघटकीभूतभावनाशब्दार्यः । अचेतनानुरोधादिति । रथो गच्छवीत्यादौ रथादौ सख्यान्वयानुरोधादित्यर्थः । तथा चाख्यातस्य कर्नादिगतसख्याभिधानानभिधानाम्यामेव तृतीयादिनियमो- पपत्तावाख्यातस्य दिशक्तिमभ्युपगच्छतां वैयाकरणानां मतमनादरणीयमेव लघुकृतिशक्त्यिादिनैयायिकनये श्रद्दधाने. सुधीभिरिति भाव । ननु नैयायि- क्मते आख्यातपदचैत्रपदयोविभिन्नरूपेणैकमिबोधकत्वरूपसामानाधिकरण्यानु- भवोऽनुपपन्न । तया चानुभवकृतविश्रामाणा कथ तन्मतमनुमतमित्यत आह-- विभिन्नाभ्यामित्यादि । तथा च तादृशानुभव एवासिद्ध इति भाव । अन्या- दृश खिति । एकर्मिनिष्ठभिन्नधर्मबोधकत्वरूप सामानाधिकरण्यमित्यर्थ । अत्र वैयाकरणमतानुयायिन -आख्यातस्य कर्नादिशक्तिकल्पने नैया- यिकमतमपेक्ष्य लाघवसभवात्तयैवोचितम् । तथाहि-तन्मते कर्तृप्रकारकशाना- भावविषयकलौकिकप्रत्यञ्चत्वावच्छिन्न प्रति आख्यातपदनिरूपितशक्तिशानादि- घटितशाब्दसामग्र्याः प्रतिबन्धात्वाकल्पनेऽपि तथाविधशाब्दबोधसामग्रीकाले कर्तृप्रकारकशानाभावासत्त्वेन विषयासत्त्येव तथाविधलौक्किप्रत्यश्चानुत्पादेन तथाविधप्रनिबध्यप्रतिबन्धकभावक्ल्पनाभावप्रयुक्तलाघवमतिस्फुरमेव । नैयायि. कमते तु तथाविधशाब्दबोधसामग्रीकाले तादृशज्ञानाभावरूपविषयसत्त्वेन विना तथाविधप्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावक्सनं तथाविधप्रत्यक्षवारणमशक्यमिति तत्क ल्पने महगौरवम् । न च वैयाकरणमते कृतिप्रकारकज्ञानाभावप्रत्यश्च प्रति तथा विधताब्दसामच्या प्रतिबन्धमत्वकल्पनावश्यकतया व नैयायिकमतमपेक्ष्य सायवावकाश १ नैयायिकमते तथाविधकल्पनाभावादिति वाच्यम् । वैयाकर णमते कर्नुपस्थितिकाले वृतिप्रकाररतानसत्वस्यावश्यकत्वेन तथाविधशाब्दसा मग्रीकाले विषयामत्तदैव कृतिप्रकारसज्ञानामावप्रत्यश्चवारणसभवेन तथाविधा विध्यप्रतिबन्धकभागाक्सनयोपदर्शितलापस्याशुष्णन्यात् । यदि च नवी नोच्छृखलरीत्या मृतेन निर्माद वन तथाविधप्रतिबन्धकाभावहेतुत्व नाविकमिति एक वर्ष इति पाट।

·१३ प्रन्यः] आख्यातशतिवादः। मन्यते वथापि ताशप्रतिबन्धकाभावे तथाविधप्रत्यक्षहेतुत्वसंबन्धकल्पनं गौरवाप नैयायिकानामित्याहः । तदपि न विनारसई, गुरुशरीरपाकानुकूलकृत्याश्रयपका- रकयोग्यताशानत्वतथाविधकृत्याभयभेदज्ञानामावत्वात्मकमाघाभावत्यादिरूपगुरु- धावच्छिन्नादिघटितशाब्दबोधसामग्र्यमावे अनन्तपटपटादिप्रत्यक्षकारणत्यसब- धकल्पनेन वैयाकरणमत एव गौरवसंमवात् इत्यास्तां विस्तरः ॥ ६ ॥ (जय०)-नेयायिकोक्तसंख्यामिधानानमिधानेनोकानुतविमागे संख्या- थाः कर्तृकर्मसाधारण्येनान्ययापत्तिरेव मुलं बाधकमतस्तदुद्धरति-भावना- विशेष्य इत्यादि । धात्वर्यादिव्युदासाय विशेष्य इति । समानेति । तत्पदा कासासांनिध्यादेस्तेन पदेन सह मृतदातदेकार्थसेवापरायस्पाप्यन्वयस्तत्सदार्थ एवेति भावः । नन्वर्यभेदेनाकालादेः कार्यकारणभेदानेदं युक्तम् । सख्यानोधे आख्यातसममिव्याहतप्रथमान्तजन्योपस्थिति हेतुत्वे गौरवमाख्यातजन्यकर्जुपस्थि- विहेतुत्वे लाघवादिवि चेन्न । लाघवात्कृतिशक्तिसिदौ तदौरखरू फलमुखत्वे- नादोपत्वात् । भावनान्यविशेष्यत्वस्येय संख्यान्वये तन्त्रत्वाच । नवरस बादा- चित्तस्य सार्वनिकनियतप्राशालीनत्याभावः । एकदाऽपि भावनासंख्ययोदोधा- दिति चेत् सत्यम् । एत एवात्वरसान्नव्यनयान्ते यक्ष्यति तिडुपस्थाप्यायाः संख्याया भावनाया इस प्रथमान्तोपस्याप्येनेवान्वयः' इति । तन्नये चाख्यातार्थ- मावनासंख्यान्यतरबोधे कालेष्टसाधनत्यादतिरिकाख्यातार्थबोधसामम्पैक्यान्न गौर- बवार्ताप्रीति दिए । भावनान्ययोषसामनीमाह--भावनायाश्चेति । विशेषणत्वेन भावनान्वयो यावर्यादावीवि तन नेदं नियामकमयो विशेष्यत्वेनेति । कर्मत्वाचनवरुद्ध इति । चैनस्तण्डुलः पचतीत्यादो कर्मत्यादिवृत्तिमत्ता गृहीतप्रथमान्तोपत्या- प्यस्य तपगुलादेवारणाय । न चात्रासाधुत्वात् न शाब्दधीः । शानदशाय! सत्संमवात् । कर्मत्वादिविशेषणतानुपस्थितेति तदर्थस्तेन प्रामस्य गमनं भवती- त्यादी पध्यर्यकर्मत्वविशेष्यत्वेनोपस्थितेऽप्यदोषः 1 आदिना धृतिः स्वाहा जायते इत्यादौ चतुर्थप्रथमान्तोपस्याप्यस्य धृत्यादेनीलो धोऽस्तीत्यादी नीलादेः चन्द्र व मुखं दृश्यत इत्यादौ चन्द्रतत्सादृश्यादेश्चैत्रो भुक्त्वा तिष्ठतीत्यादौ जाद्ययंस्य साधुत्वमात्रार्थप्रथमान्तोपस्याप्यस्य वारणार्थ चतुर्थयादिसंग्रह। न च चन्द्र व मुखमाहादयतीत्यादौ चन्द्रादावाल्हादकत्वान्वयो न स्यादिष्टा- पौ च हंसीय धवलश्चन्द्र इत्यादेkोषमात्वं न स्यादिति वाच्यम् । धर्मोपादाने उपात्तपमस्यबोत्सर्गतया इवार्यतया स्वविशिष्टाधारत्वस्य तावेन धापर्थमापनार्थ- - ·. वादार्थसंग्रहः [४ भाग या पुंस्त्वविशिष्टधात्वर्यस्य तत्रेवार्थत्वासमवेन दुष्टोपमाल्वसमवात् । न चैव मिदानी चैत्रेण मैत्र एव दृश्यते इत्यादावार्थावरुद्धेऽपि मैत्रादौ भावनान्वयो न स्यात् । भादिना नतिरित्तस्य सग्रहाद्वस्तुविशेषणत्वमात्रेणानुपस्थितत्वमन चरुद्धार्य । खलेक्पोतन्यायेनान्वयबोधेऽविदोषणस्यातिप्रसक्तत्वादनुपस्थित तत्वेन तात्पर्य विषयार्यकम् । इत्य च चैनश्चैव जानातील्यादारपि नानुपपत्ति । न चैत्र प्रयमान्तोपस्याप्य इति व्यर्थ चैत्रेण मुप्यत इत्यादी धात्वर्थवारकत्वात् । -यदि च तात्पर्यधीन शाब्दबोधमाने हेतुस्तत्वे भावनाद्यन्वयतापर्यधिय एव तद्ध जुत्वसमवादिति नेदं युक्तमित्युच्यते, तदा विशेषणत्यमानप्रयोतप्रथमान्ततत्त पदानुपस्थितत्य तदर्थ । प्रथमान्तोक्तण्डुलादिपदजन्योपस्थितेविरोधित्वं पलि तार्य । इत्य च चैत्रस्तण्डुल पचतीत्यादी तण्डुल्पाकादियारणायाप्याह-प्रय मान्तपदोपण्याप्य इति तादृशपदनन्योपरियतिहेतुत्वाभिप्रायम् । विशेषणत्यमा अायोनम्तत्तत्प्रथमान्ठपदान्यप्रथमान्तपदनन्योपस्थितत्व या दल्दयतात्पर्यम् । अय भूतले धो नास्तीत्यादी भावनाया. अमावान्ययित्वं सख्याया प्रति योगिगामित्व च कुत इति चेत् । भारनामोधेऽन पयदिपदजन्योपस्थिते संख्या बोधे नपदनन्योपस्थिने प्रतिबधात्यात् । न च तनदानुपूर्वीज्ञानम्य तपदिशे यकमाग्नाबोधे कारणत्वशानमहातत्य तत्र कारणत्वे क्मिनेनेति वाच्यम् । प्रय मान्तपदत पोपरिपतेरपि तन हेतुत्वं जानतस्ता विना तद्वोधामारादिति दिक । यनु हरपते चेत्र पचतीत्यादापकाख्यातमुद्देश्यतावच्छेदकीकृत्यापराख्याता न्ययवारणायापातोपरथाप्यमत्यायविशेष्यत्वार्य तदिनि तन्न । तयाऽपि यो गद्धति स्पानित्यादेराख्यानार्यानुद्देदयतापच्छेदारुपादाभेदयोधप्रम मातरमा स्वार्थनिविधेयताशारिबोधन्यस्यास्यानकार्यतापच्छेदात्यादव नोद्देश्य दायरेदकढयाएषावार्थमानमिति वदारणायैवदुपादान युक्तम् । यदप्यव्ययायाम भवि मते स्व' पश्यती यादो कर्मत्यादिममर्गावरुद्धस्त्वांदियारणाय धर्म स्पादिममर्गनारसत्यापक पदति वदपि न । नरक याति न ररित्यादानन्य यापने । भत्र सम्पद कर्मचे स्टमिन्यायाहु । नव मायप्रत्यपरथले मारनापिण्यामप्पा सल्यान्वयो न स्यादवार-चत्रे मंति। ग्रेग मुफ्त इत्यादी भावनाविपपिरहादनन्यिात मग्न्येत्यन्वर ! भावनाविशेषरिरहे रामद-प्रथमान्त इत्यादि । माउनाकारणोरे प्रथमावासोरियामिति मार । ननु मायाताजन्य सोधे सा माइन्य तु पनुमरियलियाम्नि वा-यातयविडिव ·• १३ ग्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः । भायनाशाब्दबुद्धौ धात्यजन्योपस्यितेहेतुत्वत्य पचतीत्यादी वृतत्वात्तत्संकोचा- न्याइशकल्पनयोरनौचित्यभिल्याशयः । अनुभवमत्वे नानौचित्यमित्यनाह-भाव- नाया इति । नन्धिदमयुक्तमाघे परपरया स्वापप्रयोजिमायाः कृतेः सभयादु- भयनाश्रयत्वस्य साम्राज्याद्भावनाया व्यापारमात्रोपलक्षकत्वस्य स्वयमेव याच्या स्वादन्यया चैनः स्वपिति, गगन तिष्ठतीत्पादावपि संख्यान्यपानापत्तेस्तथा च चैननिवृतिजन्यः स्वाप इत्यर्थः । तत्र निष्ठत्वं तृतीयायाः तिराख्यातस्याओं जन्यत्व सबन्धोऽस्तु वा चैत्राश्रितः स्यानो गगनाश्रिता स्थितिरित्यवार्यः । चैत्राधन्यितस्यारयातार्यस्य आश्रयत्वनिरूपकतया स्वाराद्यन्वयादिति चेत् । न । बाधितत्वादित्यस्यानुभवनाधितल्यादित्यात् । नैरः स्वपितील्यादौ हिं धात्य- थैत्य नामार्थे साक्षादनन्ययादन्यपानुपपत्याश्रयत्वादी लक्षणा स्वीकृता । नविह वत्स्वीकारे बीजमत एव मुध्यत इत्युक्त्वा गगनेन स्थीयत इत्युक्तम् । अर मुख्यार्यस्यासंभवाटाणायामन्वयानुपपत्तेस्तात्पर्यस्य चावश्यापैक्षितत्यानाश्रितः स्वाप इत्यादावाश्रितत्वं तु तृतीयार्यः । रथेन गतमित्यादौ तर तदर्थव्यस्य ऋत- यात् । नन्वेवसनुभवविरोध इत्यनाइ-अत एवेति । संख्यानन्धयादेवेत्यर्थः । अनुभवस्त्वसिद्धोऽन्ययासिद्धत्वाचनुभवार्य द्विवचनाद्यापत्तेरिति भावः । औत्स- निकमिति साधुन्वार्थ प्रयमपठितमेकवचनमेव कल्प्यत इत्यर्थः । नन्वेष भावतिहामानर्थक्य स्यादत्रा---एवं चेति । भावस्थले भावना- सख्ययोरनन्यये चैत्यर्थः । यथायथमिति | लडादेवैर्तमानत्यादेरिटसापनत्वादी- त्यर्थः । ननु पचति पचेतेत्यादी भावनश्यामेव वर्तमानत्याद्यन्वयातल्या अमारे अत्र धर्तमानाद्यन्पयः कुनेत्यनाइ-तचेति । तथैवेति । इदमुपलक्षण जानाति शिप जानीयात् तिष्ठति कारया तिष्ठेदित्यादौ धात्वर्थवत्तदन्यपभोव्यात्पचतीत्या- दावपि तथैव । न चारग्नमानसाले तव यत्मसत्वे पाकामावात्पनतीति न स्याद्य- ननिवृत्ती पाकानुत्तो सवापि तदनापत्तेः । स्पूलकालेन समाधान तुल्यमिति बोध्यम् । अत्र वर्तमानत्वं विद्यमानकात्तित्यम् । अतीनत्यं विद्यमानवंस- प्रतियोगिशल्पृतित्वम् । भविष्यत्व विधमानकालजिमागभावप्रतियोगिकाल. वृत्तित्वम् । विद्यमानत्वं च तत्तत्प्रयोगाधारत्वम् । प्रयोगो नाम तत्तदर्योप- स्थित्यनुलो व्यापारो लिप्युधारणसाधारणः । तत्त्व च तदादेर्मुद्रिस्पत्ववलडादेः माक्यताच्छेदक्तपत्कालनुगमकम् । तथा च लहादिकं प्रयोगाधारकालवृत्तित्यादी शमित्याचार सचिमहः। अस्तु या तत्तत्कालवृत्तरेय शत्तिः। उभयनामि शाददोघो विशिष्येवेत्यतीतपावत्यादिमति न पचतीत्यदिनानुषपत्तिः । पन- तीत्यादितः पादत्वेनैव विद्यमानका मासत इति कातिल्यत्वेनर शक्तिः। . ८ ·फर्तरबोधकादपि कमणो बोधप्रसङ्गारेण पच्यते इयत पर्तुरबोधनादपि कर्माबोधसमवे मम यकान सहकारिताक्ल्पनमिति वाच्यम् । पच्यते इयत ८६ वादार्थसग्रह [४ माग न पचतीत्यादौ तत्तत्कालवृत्तिवेन निरूढलपणा । न चैवं पाठयादेरपि स्वामित्वादी शक्तिनँदै चैनस्येयादी निरूढलक्षणेत्यस्त्विति वाच्यम् । तर स्वामित्वादे स्वत्वादितो गुरुत्वादित्यन्ये । प्रागभावध्वसविशिष्टकालवृत्तित्व चर्तमानत्वमित्यन्ये | भत्र वर्तमानत्वघटकतया कालभाने प्रयोगाधारत्वस्य ज्ञान बुद्धिस्यत्वादेरिव शक्यतावच्छेदक्घटकतया स्वात येणैव का तनम् । वस्तुत पचतीत्याद्यानुपूर्वीचान स्थाधिकरणवृत्तितत्तत्वालवृत्तिपाककृत्यादिबोधे कारणम् । नात पूर्वेध पचतीत्यादिप्रसङ्ग । एवमपचदि याद्यानुपूर्वीज्ञानस्य स्वाधि करणनिष्ठध्यसप्रतियोगितालवृत्तिपाककृत्यादिबोधे हेतुत्वान्नाद्यापचदित्यादे प्रसङ्ग । इद चानुवादातिरिक्तस्थले, तन च तृप्तप्रयोगाधिकरणकाल एव भामवे तेन जगत पितरौ वदे इयादावाधुनिकानुवादे न दोष इद तु बोध्य न पचतीत्यादौ वर्तमान वादिक नजथ एवान्वेति न फलन मक्षयेदित्यादौ विध्यर्थवत् । नात पचत्यपि न पचतीत्याद प्रामाण्यम् । न वा सिद्धमन्न न पचतीत्यादौ प्रतियोग्यप्रसिद्धि । न यति नश्यति नष्ट इत्यादी धर्तमानानागतातीता चोत्पत्तिर्यथायथमर्थ । कालविशेषादिश्वोत्पत्तावन्वेति । नातश्विरनष्टे नश्यति श्वोभाविनाशके परश्वो नयतीति प्रयोग , नवा नष्ट इत्य स्यायोग्यत्व नाशस्यातीतत्वाभावादिति बोध्यम् । तदबोधकाना वर्तमानत्वाधबोधकानाम् । प्रयोगेति । कवलधातोरसा धुत्वादिति भाव । मात्रेणार्थसाधुताव्यवच्छेद । वैयाकरणास्तु स्तोक पाक स्तोक' पाक इति द्विविधप्रयोगदर्शनात् क्रियाविशेषणतया स्तोक, घनाद्यर्थ विशषणतया स्तोक इति युत्पादय वो घनादीनामपि धात्वर्थतापच्छेदकविशिष्टे शक्तिमङ्गीकुर्वन्ति । नन्वेव पच्यते तण्डुल इयादौ कर्माख्यातस्थलेऽपि तण्डु रादौ भावनाथा बाधितत्वेनानन्वयात्सख्या वयो न स्यादत आह-भावनाया इति । अन्यथा वक्ष्यमाणप्रकारेण तथा च तत्र भावना वय इति भाव । तब भैयाकरणस्याख्यातमात्रण कर्तृबोधे यन्नियामक त ममाश्रयत्वेन भावनाबोधे नियामकम् । तवा मनेपदत्वेन कर्मबोधे यन्नियामक तन्ममान्ययासबधेन भाव नाबोधे इत्यर्थ । नियामकानभिधाने दोषमाह-अत इति । मैत्रेणेति । यगादिसहकारस्य फर्मबोधे इवा यथा वयबोये नियामक्त्वादिति भाव । नच पचतीत्यत्र परस्मैपदस्य कर्मणि शक्त्यभावात्कर्मकर्तृसामघ्या प्रतिबधकत्वाच .

·१३ प्रन्थः] माख्यातशचिवाद। ८७ अथ तण्डुलं पचति चैत्रः इत्यादावाश्रयतया चैत्रोऽस्तु भावनाविशेष्यः मैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यादौ तण्डलस्तु कथं, विपयतयेति चेत, रथेन गम्यते ग्रामः इत्यादौ सविपयकव्यापारानभिधानेका कर्मणो बोधप्रसशाच । मम यगादिसइकारेण कर्तुरोधातावचाश्रयतया कृटरप्पयोध इत्याह-तण्डुलमिति । वैकदा कर्तृोभयनोधवन्ममाप्ये- क्दाश्रयदातदन्यससर्गाभ्या न दोष इत्याद-मैनः पक्ष्यत इति । ननु यन व्यापारे आश्रयत्वे वा लक्षणा वर मावनान्वयामावात्सल्यान्वयो न स्यादव आह—भावना चेति । अन व्यापारपदमाख्यातसामान्यवृत्तिविषयपर, तेन जानातीत्यादिसाधारण्यम् । अचेतनेति अचेतने सख्यान्वयानुरोधादित्यर्थः । भवाचेवनपदमपि तादृशाख्यातान्ययिपर, तेनाश्रयसाधारण्यमिति बोध्यम् । नन्याख्यातशबादिपदयो सामानाधिकरण्यमेवासति बाधके एकनियति साधमिति प्रकृते पर्मणो, शचिसिद्धिरिति चैयारणोत्त' प्रत्याचशे-- भिन्नाभ्यामिति । अमिनोधात्य घटो पट इत्यादावयेफघटस्माररोऽस्ति । न चान सामानाधिकरण्यव्यपहार इत्यत आह-भिन्नाभ्यामिति । तादात्म्येन स्वार्थान्वितार्यशाब्दबोधनकवमिति परितम् । तेन नीलो घटो गुणवन्यमिति द्रव्यघटयोरपि व्युदास इति बोध्यम् । नन्वर बोधात्य शक्त्या शक्तिशणान्य- तरत्नेन वाद्ये असिद्धमिति, द्वितीये लक्षणयाऽपि निरक्सामानाधिकरण्यसम- वान तो धर्मितिसिद्धिरित्याह-संभवदिति । न वार्यत इति वृत्या रस्त्यांनीति शेष शक्तिसिौ सामानाधिकरण्यसिद्धिरिति स्मिथ तज्ञानाच्छतिमिद्धिरित्यन्योन्याश्रयो नाशय । यिनाऽपि सामाधिकरण्यमात- यास्यादितस्व-ज्ञानसभवान् । अन्यादा तादाम्यानन्तमांगेन स्वार्यान्वितार्य- बोधरित्यगात्रमित्यन्ये । अशक्यतावच्छेदके शरमार्थ शाहिर्ननु वृता- पनवत्यारित्येके । नेवधुत, दापवारच्छेदात्यस्य वृतित्वविशिष्टे पसनाया सापादित्यपरे ॥ ६॥ (म) पर्ममि पुनरल्यथा, इरपन्यथागदार्थ विरेचपित शत-अयेति। अपमिति पेन सरन्धेन भाग्नागिप्प इत्यर्थ । उत्तरपनि-शिपयतयेति । तर निरापरोनि-रपननि । कपमाग्ज्यालोरम्धिताया गमनानन्या. पारस्पाया भावनापा रिशेप्पो प्रामादिरित्यर्थ । मनाइान्यापारण्य गोदनादपिपासिटेरिति भार ।

·८८ [४ भार वादार्थसंग्रह. गतिः । अत्र प्राश्चः-मैत्रेण पच्यते तण्डलइत्यत्र मै- अनिष्ठपाकभावनाविपयः, मैत्रनिष्ठभावनाविषयपा- कजन्यफलशाली वा तण्डुलःप्रतीयत इति साक्षात्पर• म्परया भावनाया विशेष्यस्तण्डुलः, रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र रथनिष्ठगमनानुकूलव्यापारजन्यफलशाली ग्रामः प्रतीयते इति व्यापारविशेष्यो ग्राम इति ॥७॥ भेत्रनिष्ठेति । अत्र निष्ठना मृतीयार्थ, सा चाख्यातार्थभावनान्वयिनी, विषय इत्यत्र विषयत्व ससर्ग । पाराकर्मण्यपि तण्डो तण्डुरत्वरूपेण मैत्रनि पाक्भावनाविशेष्यत्वस्य सन्चात् तत्रापि मैत्रेण पच्यत इति प्रयोगप्रसगात् । फर्माख्यातस्थले पल्पत्ताप्रतीतेरनुभवसिद्धत्वाचाह-मैत्रनिष्ठेति । अत्रापि निष्ठत्व तृतीयार्थ , भावना आरयातार्थ, नतु निष्ठत्व ससर्ग,भारना तृतीयार्थ। समानपदोपात्तत्वेनाख्यातार्थभावनाविशेष्य एव तदर्धसङ्ख थान्वय इति प्रामुक्त गुत्पत्तिभङ्गापत्ते । भावनाविपयत्व च भावनाविपया त्व()भावनानन्यत्वमिति यावत् । अयथा पाकवरूपेण मैत्रतिविषयचैत्र निष्टकृतिजन्यपाकर्मण्यपि तण्डुले मैत्रेण पच्यतेऽय तण्डुल इति प्रयोगापत्ते । पलमपि कर्माख्याता, फ्लव कार्यत्व, प्रतियोगितासबधेन प्रागभावादिमत्त्वमिति यावत् । अत एव ध्यापारतो भेद, जन्यत्व शालित्य च सतर्ग । पदाना स्वार्थान्वयपुटितपदार्था स्तरावोधकत्वपुत्पत्तेपात्र नादर , स्वर्गकामो यजतेत्यादौ विध्यर्थेष्टसाधनत्व. कृतिभ्या पुटितस्य धात्वर्थस्य घटो भविष्यतीत्यादावाख्यातार्थवर्तमानप्रागभाव. प्रतियोगित्वाश्रयत्वाभ्या पुटितस्योत्पत्तिरपधात्वर्थस्य चावयाभ्युपगमेन तद्यु त्पतेरसावत्रिकत्वादिति भाव । नन्वेवमाख्यातार्थभावनात्वविशिष्टविशेप्प क्ध तण्डुल भावनात्वस्य प्रयत- व्यापारलादिरूपतया फ्लत्वस्यातयात्वादित्यत आह साक्षादिति । पूवत्र सातादुत्तरत्र परपरयेत्यर्थ । रथनिष्ठेति । अत्रापि शालिव जयत्वमनुकूल खञ्च ससर्ग , फलस्य व्यापारजन्यत्व धात्वर्थद्वारा तत्प्रयोज्यत्व, निष्ठत्व तृती यार्थ , भवयस्तस्य धात्वर्थगमने नतु व्यापारे अयदीययामगमनानुकूलनोदना मिति निचलेऽपि रथे अनेन रथेन गम्यते ग्राम इति प्रयोगापत्ते । अत एवं प्रागेव रघनिष्ठव्यापारज यगमनज यालशाली ग्राम इत्यत्रयो नोक । व्यापा रविशेष्य इति । परपरया व्यापाररूपाख्यातार्थभावनाविशेष्य इत्यर्थ ॥७॥ राम.) मनु भावनाविशेप्य यदि सख्यान्वयस्तदा कर्मप्रत्ययस्थले भावना. विशेष्यन्वपिरहादाख्यातामख्या वयित्वानुपपत्तिरित्याशयेन शर्ते-अथेति । भावनाविशेष्य इति, आख्यातार्थमख्या वयी च स्यादिति शेष । क्यामित्यत्र ·- १३ प्रन्यः] आख्यातशक्तिवादः। ८९ भावनाविशेष्य इत्यनुपम्यते । अवान्तरमाशङ्कते-विषयतयेतीति । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यत्र तण्डुलश्चैवत्तिपाकभारनाविषय इत्पन्धयो वाच्यस्तथाच तत्र तण्डलस्य भाग्नाविशेष्यत्वेनाख्यातार्थसंख्यान्वयित्वं नानुपपत्रमित्यर्थः । रथेनेति । पढत्तेर्गमनानुकूलव्यापाररूपभावनायाः सत्वेऽपि तस्या नोदनादि- रूपतया निविषयत्वेन तद्विषयत्वान्वयासंभादित्ययः । सचेतनवपक्रियास्थले सर्वत्र तात्पर्यभेदेन द्विविधान्वयवोध प्रदावे- तनाक क्रियास्थले एफरिधमन्वयं प्रदर्शयिष्पति-मैत्रेणेत्यादि । “पाक- भावनाविषय इत्यस्य वक्ष्यमाणतण्डुल इत्यनेनान्वयः । मैत्रनिष्ठति । अत्र निष्ठत्वं तृतीपार्थः, भावना आख्याताप, विषयत्वं जन्पत्वं च संसर्गः, कलमा- स्मनेपदार्थ, पालिसमाश्रयत्वरूप संसर्ग इत्यर्थः । साशादिति प्रथमोपानु- सारेण, परम्परयेति द्वितम्यशेधानुसारेणेति । अचेतनवकक्रियारधले एक- विधमेवान्ययं दर्शयति रथेनेति । व्यापारविशेष्य इति । तथाच पर. परया भाग्नाविणेप्ये प्रामे संख्यायो नागुपपन्न, साक्षात्परम्परया वा मारनाविशेष्यत्वमात्राभ्याख्यातार्थसंख्यान्वयनियामकवादिति भावः । एवमन्य- प्रापि पर्मप्रत्ययस्थले ॥७॥ (रघु०) कथमिति । केन संबन्धेन भावनाया विशेष्य इत्यर्थः । सिद्धान्ती शंक्रते-विपयतयेति । [अन्ययश्चास्य कथं पदार्थंकदेशे भावनाया विशेष्ये ] तपा च चैनेण पब्यते तण्डुल इत्यादी तण्डुलो विषयतारांबन्धेन मावनाविशेष्य इत्यर्थः । सविषयव्यापारति । सविषयव्यापारानमिधानस्थल इत्यर्थः । रथेन गम्यते माम इत्यादी नोदनाख्यसयोगरूपव्यापारस्पारणातार्य- तया तस्य च निर्विषयवया विषयवारांधेन मामादावन्ययामान उपदर्शितरी- सेरत्यन्तासंभवदुक्तियति मारः। मैत्रनिष्ठपाकमावनेति । भवनिष्ठा या पागनुालभारना वदिपयस्तण्डुल इत्यर्थः । तण्डुले तथाविधभावनाविषयत्वं मावनोद्देश्यपलकत्यं कारयातस्यले कर्मत्यपकारकर्मविशेष्यकबोधस्यानुभवपिपयत्वे त्वाइ-मैत्रनिष्ठेति । प्रती- यत इनीति ताशाक्यजन्यवोध रति शेषः । साक्षात्सरंपरयेति । अत्र चो- पदर्शितरोधापानुरोधेन तथा वैरलिकोपादानमिति ध्येयम् । रपेन गम्यने ग्राम त्यादौ ग्रामे माग्नायान्यवरारमाह-रथेन गम्यते पाम इत्यादिना। तया च फर्माख्यावस्यले भावनाया पाव चयः, चिदिपपरपा कुत्रचित् जन्यतया कर्मणि तु परंपरयेति भावः ॥ ७॥ (जय०) फयं पेन संबन्धेन मारनानिशेष्य इत्यनुज्यते । उत्तर- विषयतयेति । सविषयेति । तत्रानुलम्यापारस्य नोदनात्मकर्सयोगस्य विर- यथासिदेरिति भावः।

·९० [४ मा यादार्यसग्रह नन्यास्तु भावनादेराख्यातलभ्यत्वात् आधेयत्व. मात्रं तृतीयार्थीऽस्तु संरयामात्रं वा, संयन्धस्तु पच सविषयनिर्विषय यापारामिधानभेदेन सिद्धान्तयति-अन प्राञ्च इत्या मैत्रनिष्ठेति । निठत्व तृतीयार्य संसर्गो या पारान्वितारयातार्थभावनायां : सते । विषयत्व तु भावनाया कर्मणि ससर्ग इति बोध्यम् । ननु कमाख्यात कियाजन्यफ्लरूपकर्मवप्रसारसान्वयबोधस्यानुभविक्त्वानेद युक्तमत आह- मैत्रनिष्ठ इति । अत्र मैत्रनिष्ठत्वस्य तत्ससर्गेण मैत्रस्य थाऽऽख्यातार्यभावना तस्या धात्वयें तस्य फ्ले इत्यादिक बोध्यम् । नव भावनाविशेष्ये सख्यान्व इति व्युत्पत्या भङ्ग इत्यनाइ-साक्षादिति । अयमे प्रकारे साश्चात् , द्विती धात्वयादिना परपरयेति बोध्यम् । रथनिष्टेति । स्थनिएत्वस्य धात्वर्थे गम नेऽन्वयो नत्वारयातार्थव्यापारे, रथस्य गमनेऽन्यदीय इत्यादिना निरस्तत्वात् घात्वर्थनामार्थयो)देना वयस्या युपनत्वाच । धावर्थस्याख्यावार्थव्यापारे तर फल इत्यादि गोध्यम् । एतेनानापि कर्मत्वात्ययानुरोधाद्रथनिश्व्यापारनन्यगम नजन्यफलशालीत्यन्वय इत्यपास्तम् । पूर्वोत्तप्रकारेण फ्ले व्यापारस्य स्वनन्य धात्वर्थन यत्वेना वयाद्धात्वर्थनन निन्यत्वस्य ससर्गतया फले लामाकर्मत्वलाम इत्य मिप्रेत्यैव दीधितिकृता प्रकारभेदो नात्र लिखित इति बोध्यम् । व्यापार- विशेष्य इति । परपरयेत्यादि । अत्र नीनोक्तकर्तृस्यठीयबोधानुसारेण स्य निगमननन्यफ्लशालिग्राम इत्येव युक्तम् । न च व्यापाराप्रवशे आख्यातार्थ व्यापारस्याप्यभावात्सत्यान्वयो न स्यादिति वाच्यम् । तानाती याद्यनुरोधे नाश्रयत्वादेरपि भायनापदेन तर ग्रहणात् । अत्र निष्टत्वस्यैव भावनार्थत्वात् । न चाश्रयत्वम्याख्यातार्यतया माननात्वे फ्ल्स्यापि त गात्तण्डुल्पामादे साचादेव फल विशेष्यत्वात्परपरयत्याद्ययुक्त मिति याच्यम् । वर्तमानत्यादीप्रमाधनत्वा दिप्रार्थनादिव्यावृत्तये मावनापदस्याख्यातसामान्यपृत्तिविषयपरत्वेन व्याख्यात त्वात् । आश्रयत्वादी लश्रणाया आरथावमामान्यीयत्वेऽपि पचतीत्यादौ मुख्यार्थी वाघाना पयांभावान तद्बोध । भविष्य सामीप्ये वर्तमानेत्याद्यानुशासनिकी लचणा तु न सार्वत्रिकीति प्राचामाशय । इद तु बोध्यम् । माशा परपस्या मावनाविशेष्यवं । धात्यादिमाघारणमत एव नव्यनये तयाग इति ॥ ७ ॥ (मथु०) प्राचा मते दूषणाभिधानपूर्वक मतातरमाइ-नन्यास्यिति । भावना यत्र 1 भादिपदान व्यापारस्वविशिष्टपरिग्रह । सख्यामात्र घेति । । सवन्यस्तु निष्ठतारूपसद पस्तु । चत्रेण पयते जयादारित्यादि ·1 १३ ग्रन्थः] आरयातशक्तिवादः। ९१ तीत्यादायिव वाक्यार्थः । अस्तु च फल-कर्मणोरपि संवन्धस्तथा फलं तु कस्यार्थः । न च तदपि तथा, प्रकारीभूय भासमानत्वात् । फलावच्छिभक्रियाया धात्वर्थत्वेऽपि क्रियाजन्यफलालाभात् विशेष्य- विशेपणभावविपर्ययस्यावश्यकत्वात् । तस्मात् फ- लमात्मनेपदार्थः, इत्थं च आख्यातोपस्थापिताया भावनायाः क्रियाविपयिण्याः फलेऽन्यये फलस्य कि- वाक्यार्थ सप्तर्गमयांदया टम्य । रथेन गम्पो इत्यादौ पुनराधेयस्व वृतीयाविभ- केरेसार्थ,नामार्थ-पात्वर्थयों दान्वयत्यापुत्पनत्वा । नच चरेण पच्यते इत्य- प्राधेयत्वस्य संसर्गत्ये चैत्र पच्यते तण्डुल इत्यादावपि तथा स्यादिति वाच्यम् । तादृशान्वयबोचे तृतीयाया' सहकारित्वात् । चैत्र पच्यते तण्डुट चैत्रो पच्यते तण्डुल इत्यादी द्वितीपायुपस्थितार्थेयत्वायन्त्रयाभान त्वयापि आधेयले तृती- योपस्थाध्यत्तस्य निपामरयावश्य पचव्यत्वादिति भाव । फलकमेति । सम्बन्प शाल्लिरूप । तथा वाश्यार्थः । भपिशब्दात् क्रिया पलयोव्यापार-फ यो समुचय । तत्रापि जन्यत्वात्य वाक्यार्थत्वात् । न चेति । सदपि पल- मपि तथा सप्तर्ग । तथाच मैत्रनिष्ठपाक्भावनावान् तण्डुल इत्यादिरम्वयबोध । स्वगायापर बविषयक्रियाज याच वा मम्बय नतु मनिष्ठभावनाविप. यपातशालितगदुल इत्यन्धयबोध । अतो धात्वर्थ-नामार्थयो)देना वयस्यायु- स्पनरपि म तिरिति मात्र । तु पहाच्छिानियावा धात्वन्यात् धात्वर्थ एव पसमित्यत भाइ-फला- वच्छिन्नेति । विकिनि-मयोगाचारमपदविशिष्टेत्यर्थ । वैशिष्य च जन्यज. नगमान । नियाजन्येति । पच्यते तनुल इत्यादौ पार जन्यफ्लशाली तण्ड र स्पेन गम्पते ग्राम इत्यत्र रथनिष्टगमनजयफ्यशाली ग्राम रनि बोधस्यानु- भवसिद्धस्पाभाषप्रप्तशादित्यर्थ । विशेष्य विशेषणमावेति । पटूपविशिष्टे वृत्तिग्रहस्तपविशिष्टस्यैव पदेन बोपनादिति भाव । इनमुपक्षाग, धात्वर्प-ना मार्थयो दाविपस्या पुत्पनत्वात् , इतर विशेषणवेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेपण वनावस्यागुतापलाम । यात्वधरदेशस्य कर्मणि सामादन्वयासमवाट पट- स्पेन पलाभावप्रमहाप, पिरित्ति-सपोगत्वाहिरूपेण फ्टस्य पावतारच्छेद- पत्तादित्यपि बोध्यम् । आत्मनेपदार्थ इति । एतापर्यंत प्राचीनमतविरेचन तरूपयति-इत्य चेति । मायनाया यत्र- स्य, एतच्च पच्यते तण्डुल इत्यादा, तथाच तर पार विषयागनिजन्यफगाटी अफल्ममावादिति पाठ ।

·[४ भाग ९२ चादायसंग्रहः याजन्यत्वं न लभ्येत भावनाविषयक्रियायाः फले. ऽन्वये तिडुपस्थापितभावनायाः क्रियाविशेष्यत्वेना- न्यत्रान्वयः क्लृप्तो मज्येत तस्मात् कृत्यनभिधाय. कभावकर्मकृद्योगे क्लृप्तशक्तेः सुपो लब्धया भाय- नया विशिष्टायाः क्रियायाः फलेऽन्वयः, सुवर्थ-कृते- पिक्लित्त्यां विशेषणत्वेनैवान्वयस्य व्युत्पन्नत्वात् कर्तृकर्मयच कृति-फलयोरप्यभिधाननियमानातिप्र- सङ्गः। न वा पक्ष्यते तण्डुलो मैत्र इत्यादयः प्रयोगाः। तिडुपस्थापितायाः संख्याया भावनाया इव प्रथमा- न्तपदोपस्थाप्येनैवान्वयो व्युत्पन्नः ॥ ८॥ तण्डुल इति बोध इति भाव । ननु भावनैर धात्व पिपणीभूय भासते तथा भावनाविषयक्पावजन्यफलशाली तण्डुट इत्येवान्वयबोध इत्यत आह-भार नेति । भावनाय सहन्याराटेष्टमापनार्थव्यतिरित्ताय । अन्योति । तीत्यादावित्यर्थ 1 अन्वय अन्वयबोधनियम । न च क्रियाया पल-भाव योरभया दिशेपणतया अन्वयवोधोऽस्तु नियावत् तद्विपयक्भावानापि जन तामवन्धेन फ्लविशेपणमस्तु फ्ठ च तण्डुलं विशेपणमस्त्विति वाच्यम् । तार पोरस्यापि तवानुभरसिदत्वादिति भाव । भाय-कर्मेति । चैत्रेण पक चत्रे पक ओदन इत्यादावित्यर्थ । सुपः तृतीयाविभक्ति । भावनया कृत्या तथाच चत्रण पच्यने तण्दल इत्यादी चैत्रनिष्ठतिजन्यपाक्जन्यालशाली तर इत्पन्वयबोन । उभयत्रैव जन्यन्व सबन्ध । तण्डुलपद च तदुलारयवपर तेन विक्रित्तिरूपस्य तस्य तण्टात्तित्व:पि न क्षति । एवमोदन पच्यने तण्डुल इत्यादबोदनादिपदमपि वाच्यम् । न चैवं तथापि यत्रावयवपिरित्तिापं पत्र मोत्पन्न त तद्वाक्यस्यायोग्यत्वापत्तिरिति वाच्यम् । इष्टत्वादिति भाव । ननु त प्रियाविशेष्यत्तमति गुपने पर्मतदित्यत भाइ-सुवति। व्युत्प- अन्यादिति चैत्रेण पञ्चमित्यादी उत्पत्रतादित्यर्थ तथाच fami .. १.... .. ५५ ५५५० । प्रयागा' गुगपति-पलरोधका । मन वर्माख्यानेन भावनाया अनभियाने भास्टयानार्यभावनाविशेष्यत्तस्य तमध्यान्वयानियामकरवा तत्र कि नियामा स्यादित्यत आह-निहुपस्था- पिताया इति, भावनायाइय कांग्यानार्थमारनाया । प्रथमान्नेति ·१३ प्रन्यः] आरयातशतिवाद। ९३ तपाच यथा पांख्यातायभावनान्यये कर्मताधनसहप्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वं नियामक तथा तिमिग्यान्वयेऽपीति भावः । एतच प्राधीनप्रन्यानुरोधनो- तम। मत्र आख्यातायभावनाविशेष्ये तदप्तरूपान्वय इति नियम यत्रलप्या- पारत्वरिशिष्टस्पैच भावनापदार्थतया विशिष्प व्याख्यातवान् । वस्तृतस्तु भाव- मापदं व्यापारतविशिष्ठम्ये वर्तमानवत्यादीसाधनसत्वादीतराख्यानमनिपाप- तावसम्पयर्मयावरूपभावनार विगिटस्वरूपेण पल्लविशिष्टस्याप्पुपरधर, तथाच भानावविशिष्टविगेय संख्यान्वय इत्येव नियमो ज्यायान् इति दोग्यम् ॥ ८॥ (राम) पल्स्यात्मनेपदार्थत्वं ध्यास्थापयितुं नव्यमतं दर्शयति-- नम्न्यास्न्यिति । तर परस्प पदान्तरालभ्यतं दर्शयितुं भाग्नादेरिस्पादिक म्या इत्यन्तं, पेनिभानाविषयेत्यादी भावनादेरिरपर्ष 1 आदिपदेन वर्त. मानवपरिग्रह । आधेयत्वमात्रमिति, मात्रपदेन इति यादरः । ननु चैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यादी आयत्वस्य तूनीपार्थत्वे चैत्र पचति तदमित्यादी यावन्तीयां शादोपविषपास्नादपिकपदाग्य पाद्रवोपरिपपरवापत्तिस्तपा- पाउभरविरोष । पतप्रत्ययस्पले यारन्तः पापा भासम्ते सारसमप्तरण पर पदार्या मंग्रत्यपरथोपि भाप्तन्ते इत्यस्य प्राप्तिरत्वादित्यत भाद- संख्यामानं येति । मापदेलापरण्यवरान मृतीयग्या आधयत्वार्य पस्वाभार पनी पेनिवस्वत्य तो जाम इत्यत भाद-सम्बन्धस्थिति। धेाग्योपपम्प पबन्धम्यिाप पचतीत्यादारिति, यथा धेने पारा- नादातराभपय संगगंतपा चैत्रेण पञ्पन इत्यादी पी-गरपोरयायतामा इति सम्य पात्यविपिन शनिरिति भायः। फलेति पापमयपविलि. स्थादि-तपादिम्परमणोरामपत्याए संबन्धोऽपि वाकया इत्पर्ष पापा. धं च तस्याहादिलभ्यत्रम् । तदपि पमपि, तथा संमगंम्पो पाश्चार्य प्रशारीतियार पवारशेषानुपपनिरिति भाव । ननु पदारनियापाररोषापरातुन एपल्या इयत भाइ-पला. परियति । विगपणेलि, पारिपिठो पार्थ मारपदान् साहरिगि- हार्य मारगम्यते भग्यपातिगद्वार । तथाप पहारनियापारपा- भाना पचारनियापाररोपने रि कोरिपराजयस्वाहाम एर स्पारिति भार । मवर एवाभार एन स्पादित्याग दूरपरमाह-तरमादिति । रेण पयो समस्या पार पानाम्यवापिं । आमनेपदार्थ अपामारेर पो मानिलिभपात कराल. पारद पामगदम्प माती परोपान सम्मानिनवान्पपा मादमा तारयाति भार । कर्मशपायानाथप निमम प्रभागरितमानपानापात.

·९४ [४ माग वादार्थसंग्रहः रन्बय इति प्राशं मनं दृश्यनि-स्त्यश्चेति । कमांख्यानम्धट फ्ठम्याम पदार्थवे इत्यर्थः । फलम्यान्मनेपदार्थवामा फले मानान्वय एव नाति तद्विचारवानानात्य पत्यम्य नानुपानिरिति भावः । आख्यातेति । चैत्र पच्या तण्हन्ट इत्यादौ चैत्रनिपाकभावनाप्रयोग्यफलमाटी तपट इत्पन्न बीमार इत्ययः। न लभ्यतेति । तयाचानुभपविरोर इति मावः। ननु चर निमावनाविषयमावन्यपटगारी तदुद्र इत्राकारक आख्यातार्यमान विषयः शादोगे वाच्य इत्यत आह-मावनेति भारुयातायंभावनन्यय अन्यये अन्वयाकार । तिदुपस्थापितति नांख्याने वस्तादुर्ट परी त्यादी चैत्रम्नाटकमकपात्रानुकूटतिमानित्यन्वयवोरम्ना च पातविग्रेषण सार्यकृतिविग्रेप्यान्वयवारजनम्वन्युत्पत्तिः ऋमा मा च भग्ना स्याउ, यदि चरेण पच्यत तण्ट इत्यादी आयातार्यकृतिविपी धात्वयंपाकविगे. प्यकत्तिभावनाविषयकजन्यस्दशादी तण्डुट इत्याकारकान्वयवोराम्बी- किचन इत्यर्थः । ननु पचनानुमममियाइतकाम्यातजन्यकृत्युपन्यितः कृति- विष्यक-पायकारकादत्वं पचगनुममभिन्याहतकमांख्यातजन्यकृत्युप- स्थित पाकविशेषक-निधारकगादत्वं कार्यतावच्छेदकमिति विपत एव पुत्पनी अङ्गीकायें तयोश्च न भङ्गः । सामान्यता पचगनुप्समभिन्याता- ख्यातजन्यन्यपम्पितिवाटिनस्य न कृतिविमप्यम्-पायकारकमादत्त कार्यतावच्छेदकमुच्यतं येन तद्विरांर, स्यादिति चेत् । न । इकार-कारण भावद्रयकल्पनमपंक्ष्य टान सामान्यतः तादृशन्यैकस्यैव कार्य-कारणमा. दम्य कन्यनारा युनत्वात् । तथाच तानसामान्यभरं-कारणमाक्रटेन चन पच्या तण्ट इन्यादावरि पतिविन्या-पायकारक एकबोर स्यादित्व प्रकृने क्टायुत्पनिमलप्रमापदार्यः । अयं च बोरः फटल्य बिराजन्यवा- हामप्रमन इपित पंति मात्र.. नवर्व कमांख्यानम्पटे ऋतिवाम एव न स्रादिति उहाभार समदं दर्श- पति-तस्मादिति । कर्मन्यसम्परे आध्यानारम्यान्यमानासमन्त्रासम- वाहिन्यः कृत्यनाभिधायकति । चत्रम्य पान इत्यादिभावल्या पटा- न्यतामवन्धन पार्क अन्वर, अंग पक्षनन्द इत्यादिश्मल्या तृती- यातिन्यतामंवयन धात्वयंगकञ्चय र क्लिनशक्ति । पदमा गचिया इति बटुवाहि तयार टान पी-नृतीपासागरणमुच्चावच्छेदन पतिरिकपने कमांश्यातम्यपि मुर र दृतीत. इनिटामो मवि- प्पीति मार.1 सुस ध पत्रगतुममभियानमायास्थितः पाक विनयक-निकायादवमेव मामान्यत. वातावदनिति न त गौर वा तब मा त्यभिप्रायेणार-मुदर्यरनेश्चति । ननु तपार मात्र करिव निशदिर विनिगमामादिति च । नाककर्मणो कृति ·१३ ग्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः। नित्यमित्यशासनेन पठां शचे सिद्धलाद । तस्मादेव कतरि घेत्यादितृती- याविधायक्सवादपि तृतीयायामपि कृतिमचि सिद्धि । अन्यथा तत्सत्रस्य तृती- पावापरत्वानुपपत्ति. समानविषयत्वाभावादिति भाव । इद तु बोध्यं सुप्ला- वच्छेदेन इतिशती करतायां प्रथमा प्यापि कृतिशतिरायाता, तथा चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी प्रथमा-नृतीयाभ्यामेव स्मृताया कृते पाकेऽन्यय. स्वीति- यतेसभेदे नान्यतरवैयध्यमिति न्यायात् । अत एव मुरर्थकृतेश्वेत्युवाच ग्रन्थशार; अन्पथा नृतीयाते श्रेत्येव उपवान् स्यात् इत्यस्मदीयो बुद्धिप्रकाश. एधीभिः साघनीय । ननु चैत्रेण गुण पच्यते इति प्रयोगापत्तिः, चैत्रतिकृतिजन्यपाक- जन्यविहिरयादिरूपतण्डुलावयवत्तिविजातीयप्तयोगात्मकालस्य तादात्म्येन स्व- स्मिन् गुणे सवादित्यत आह-कर्तृ कर्मयञ्चति । तथाच भवन्मते यया प. च्यते इत्यादी आश्रगतासम्बन्धेन वर्मत्वविशिष्टस्यैव तादात्म्येन तण्डुलादानन्वप इति मोपदोष, तपा अस्मन्मतेऽपि पलस्याश्रयतासम्बन्धेनैव तत्रान्वय इति मोक्दोष इत्यर्थ । वर्नु श्योरभिधान तु दृष्टान्तार्थमनुवादमा भावनाया पर्याश्रयस्वेनेत्यादिपूर्वग्रन्थे कृत्यन्वये नियमस्योक्त्वात् तेन न पौनरक्रय मिति भाव । नातिप्रसङ्गःन चैत्रेण गुण पच्यते इत्यादिप्रयोरप्रसङ्ग । नमु एतस्मादेव पश्यत इति वाक्पादेकदा चैत्रे पावर्तृत्वस्य तण्डुले पाक- वर्मत्वस्य घरोघे तासर्यशायां चैत्रस्तण्डुस पश्यते इति प्रयोगापतिरित्यत बाइन वेति । तथाच तदाख्यातजन्यकर्तृत्वशाब्द प्रति दाख्यातजन्यकर्म- स्वशादसामग्री, एवं तदाख्यातजन्यमंत्वशाद प्रति तदाख्यातजन्यकर्तृस्वगाव- सामग्री प्रतिवन्धिफेत्रदोभयशादसामग्रीस्थले परस्परप्रतिवन्धेममा फस्यापि शाब्दीप इति म तथा प्रयोगापतिरिति मात्र । इदमपि प्रागुक्तस्य स्मरणाप। तेगन पौनपत्यम् । ननु पदि चैत्रेण पञ्यत इत्यादी आख्पातार्थभावनाया नान्ययस्तदा भावनानिोप्यविरहात कुत्र कर्माख्यातासंख्यान्वयो भविष्यतीत्पत भाइ-तिडुपस्थापिताया इति । यथा पचतीत्यादी प्रथमान्तोरस्थाप्यत्व भावनाम्बये नियामक तथा चैत्रेण तपदुल' पच्यन इत्यादावप्पाख्यातनन्यस- ख्याप्रकारक्शादोधे प्रथमारतोपस्थाप्यत्वमेष नियामकं ववन्यमित्यर्थ । व्युत्पन्न इति । चैत्र पचतीत्यादी क्राप्त इत्यर्थ । तथा धान्यातजन्यप्तख्या- प्रकारशादतानच्छिन प्रति प्रथमान्तपदजयोपस्पितित्वेन पर्नु-याख्यात- जन्योपस्थितिसाधारणी हेवतेति भाव ॥८॥ (रघु०) प्राचीनमत दूषयन् नवीनमत दर्शयति-जन्यास्विति । ननु कर्माल्यातस्यले आधेपत्यस्य तृतीयार्थले काख्यातस्थले या भावनावि- घोषणत्वेनान्वेति कर्माख्यावश्थले स एव भावनायर्या विशेषणत्वेनान्वेति इत्यनु- १.विशेष्यादेन' इति पाठ-1 ·[४ भाग ९६ वादार्थसग्रह मवविलोपापत्ति । एव तादृशवाक्येन तथाविधोधननने आधेयत्वे तृतीया पदनिरूपितशनिशानस्य सहसारित्वकल्पने गौरव चेत्यत आह-सरयामात्र वेदि। मानपदेन आधेयत्वयवच्छेद । सनन्ध चैत्रभावनयो साध इत्य र्थ । वाक्यार्थ इति । तथाविधवाक्यानुपूर्वीज्ञानालाच्छाब्दबोधे भासत इत्य र्थ । तथाच तथाविधश्चेदनुभव तदा सख्यामात्र तृतीयार्थ , आधेयत्व ? सबन्धमर्यादया मासत इति भाव । तति । याक्यार्थ इत्यर्थ । तदपी फ्लमपीत्यर्थ । तथेति । वाफ्यार्थसबन्ध इत्यर्थ । भासमानत्वादिति तथा च नामार्यधात्वर्थयो भेदान्वयत्रोधानम्युपगमेन कर्माख्यातस्थले फ्ल्पस रकबोधानुभवापलापेन च तन परस्य सर विधया मानासभवादिति भाव । क्रियाजन्यफ्लाभावादिति । जन्यतामबन्धेन क्रियाविशिष्टं यत्फल तस्य धा नुतोऽलामादित्यर्थं । विशेषणविशेष्यभावेत्यादि । फ्लविशेष्यक्रियाधि शेपणक्बोधस्य धातुतोऽशक्यत्यादित्यर्थ । एतारता प्राचीनमत दूपयित्वा नवी नमतमुपसहरति-तस्मादिति । इत्थ चेति । फलस्यात्मनेपदार्यत्वे चेत्यर्थ । न लभ्येतेति । तया च कर्माख्यातस्थले फलविशेष्यकज यताससर्गकक्रियाविशेषणाबोधोऽनुभवसिद्ध । स चानुपपन इति माव । फले अन्वये । जन्यवासाधेन फले अन्वये । अन्यत्र क्लम इति, कत्रौस्यातस्थले मृत इत्यर्य । तथा च तत्राख्यातार्या न्तरे वर्तमानत्यादौ पात्वर्थस्यान्वयापत्तिमारणाय धात्वर्यनिष्टप्रकारतानिरूपितयि शेष्यतासबधेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन प्रति आख्यातपदनन्यकृत्युपस्थिते विशे प्यतासमन्धेन हेतुत्वस्य क्त्यनान्न धात्वर्थे विरोपणत्वेन तिटवेरन्वय इति भाव । फूत्यनभिघायरेति । कृत्यनभिधायको यो मावकर्मविहितकृत्यत्यय तद्योगेन भावनायो तृसशक्ते तृतीयारूपमुप इत्यर्थ । व्युत्पनत्वादिति । चैत्रेण रातमित्यादिभावादिविहितकृत्प्रत्ययस्थले तत्वादित्यर्थ । तथाविधात्प्रत्य यस्थले सुपर्यतिनिश्प्रकारतानिरूपितविशेष्यवासबधेन शाब्द प्रति धातुपदन न्योपस्थितेविगेष्यतासंबधेन हेतुन्वस्य कट्टनत्वात् मुबर्यकृतिप्रकारकक्रियाविशेष्य कमोथे बापकामावादिति माव । ननु आख्यातस्य कृतिकर्मत्याभिधायकत्वे चरेश पचति तण्डुल, तण्डुल पच्यते चैत्र इत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यत आह- फर्तृकर्मवदिति । वैयाकरणमते यया काख्यातत्वं कर्तृशक्तावच्छेदक यथा चकमांख्यातत्वं कर्मशक्ततावच्छेदकं तया नैयायिकमऽपि कांख्यादत्वं कृति १सामादिवि पास । J ·१३ प्रन्यः] आख्यातशतिवादः। Z शक्ततावच्छेदकमेव कर्माख्यातत्व कर्मत्वशक्ततावच्छेदकमित्युपदर्शितस्पले फ- विकर्मत्वयोबोधामावान्नोपदर्शितप्रयोगापत्तिरिति भावः । कृतिकर्मत्वयोः शततावच्छेदके कांख्यातत्वकर्माख्यातत्वे उच्यते ना- ख्यातत्यमित्यत्रादष्टम्भकान्तरमाइन वेति । वषा सति पक्ष्यते तण्डुलो मैत्र इत्यादिप्रयोगापत्तिवारेति भावः । केचित्तु आख्यातत्यमेव कृतिशतवायच्छेदक लाघवात् । न चैवमुचप्रयोगा- पत्ति: कृतिविशेष्यकाख्यातपदनिरूपिवशत्तिज्ञानेन कृरिशान्दो जननीये चैन- स्तण्डुल पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानस्य सहकारित्वकसनादेव वर्मत्वविशेष्यकाख्या रापदनिरूपितशचिशानेन कर्मत्वबोधे जननीये चत्रेण पच्यते तण्डुल इत्याद्यानुपू- चीज्ञानस्य महकारित्वकल्पनाचोकानुपपत्तेरभाषादिति । एवमन्यायापत्तिश- झापकोऽप्यानुपूर्वीशानस्य सहकारियरूपसलिलधाराधोरणीमिरपनीय इति प्राहुः। ननु कर्माख्यातस्य चेन कृत्यपरनामकभावनार्थकत्व तर्हि कुतो भावना- म्वयिनि सख्यान्वयनियमः , चैत्रेणा पयते तण्डुल इत्यादी भावनानन्वयिनि तण्डुले संख्यात्वयेन व्यभिचारादित्यत आह-तिकुपस्थापिताया इति । तया च संख्याया प्रयमान्तपदोपल्याण एवान्वयनियमो न तु मावनान्चपिनि तस्यान्वयनियम इति भायः गवाल्यावपदोपरथाप्यान्यमिन्येव सल्यान्वयनि- यम. कि नाम्धुपेत., तथा सत्यपि वर्माख्यातस्थलेऽनुपपत्पभाव इति चेत्र, तया नियमानीकारे नस्यतीत्यादौ वर्तमानत्वादिविशिरेऽपि सख्यान्वयप्रसङ्गादिति ॥८॥ (जय०) प्राचीनोजमर्थविवेचनेन प्रकारद्वयमपि दूपयन् सिद्धान्तित नवीन- मतमाह ल्यास्त्विति । चैत्रेण पच्यते तण्ड्डुल इत्यत्रेवि शेषः । भावना यत्नः आदिपदावयापारादेर्ययायय परिग्रहः । आधेयत्वमिति ( रथेन गटमित्यादा- वायत्वस्य तृतीयार्थत्वादिति भाव सधवात्पनातील्यादाविय भावनामा आधाराधेयमावस्य सतर्गत्या मानस्यानुभवमिद्धत्वाचार--संख्यामानं वेति । वाक्या: ससर्गमर्यादालभ्यः । तृतीयाप्रत्यर्थस्य चैत्रादेः साक्षादेवारल्यातार्थ. मापनायां भेदेन प्रकारत्वसंमवान्नामार्यशत्तयोरेव भेदेनान्वयस्याव्युत्पनत्या- दिति भावः । न चाख्याताऽपि प्रातिपदिकार्थस्य विशेषणतमाऽन्वयो म 'व्युत्पन्न । अन्यथा चैत्रः पच्यते तण्डुल इत्यादावपि वाभायोघापनेरिति याच्यम् । तादृशन्वयबोधे तृतीयायाः सहकारित्वात् । अन्यथा को पच्यते- तण्डुल इत्यादितः सप्तम्यर्याधयत्योपस्थितिसत्त्वापया शाब्दबोषस्य तथापि दुरित्यापतेः । तृतीयोपस्याप्यायत्योपस्थितिस्वन्त्रमिति चेत् तृतीयोपस्यि- तिरेव लाघवातन्त्रमानच सख्यातिरिवायांमावे प्रथमा स्पादिति पार्थ ·९८ वादार्थसग्रहः [४ भाग फर्तृगतसख्यानभिधाने तृतीयाया एव साधुत्वादिति भाव । फलकर्मणोर पीति । अपिना क्रियाफलयो समुच्चय । तथा वाक्यार्थ । एतदपि फलमपि तथा वाक्यार्थ । तथा च मैत्रनिष्ठपाकभावनावांस्तण्डुल इति बोध । भाव माया कर्मणि स्वजन्यफलवत्त्व स्वविषयक्रियाजन्यफलवत्वं वा संबध इति भाव । प्रकारीभूयेति । एतावतेव प्राचा प्रथमप्रकारोऽप्यपहृत इति द्विती यप्रकारदूषणेनैव तस्य दूषितत्वात्स्वात येण(न) तदुपन्यास इति बोध्यम् । ननु धातो फलावच्छिन्नक्रियावाचित्वात्तत एव फललाभोऽस्त्वत आर-फलेति । फलविशिष्टेत्यर्थ । वैशिष्टय च जनकतया । तथा च क्रियाविशेषणतयोपस्थि तस्य फलस्य क्रियाविशेष्यत्वेन ना वयो निराकासत्वादिति भाव । ननु फल विशेषणतया शक्यत्वेऽपि विशेष्यतया स्मरण स्यादत आह-विशेषणेति । यद्रूपविशिष्टे वृत्तिप्रहरतद्रूपविशिष्टस्यैवोपस्थानादिति भाव । फलमिति । न च फल लक्षणेवास्तु। फलस्य सयोगविभागादे कृतितुल्यत्वेन तदयोगादिति भाव । नन्वस्तु प्राचामपि फलमात्मनेपदार्थ । नतु तमात्र भावनाया अपि तद थत्वादित्यत आह-इत्थ चेति । फलस्य आत्मनेपदार्थत्वे चेत्यर्थ । अप दावे तदन्वयविचार एवानुचित इति भाव । न लभ्येत इति । तथा च कर्मत्वप्रकारिका प्रतीतिर्न स्यादिति भाव । नन्वाख्यातार्थफलभावनयोरपि विशेषणतया क्रियान्वयोऽलु क्रियाविशिष्टभावनायाश्च फले । तथा च बिया जन्यक्रियाविपयकभावनाजन्यफलशाली तण्डुल इत्यादिबोध' स्यादिति चेन्न । वाक्यभेदापत्तरनुभवबाधादाख्यातजन्यभावनादिबोधनियामकसमभिव्याहारस्या- भावाघ । नन्यात्मनेपदस्थले आख्यातार्यभावनैव धात्वर्थविशेषणतया भासताम्। तया च भावनाविषयक्रियाजन्यफलशाली तण्डुल इति बोधोऽस्त्वत आह- भावनेति । अन्यत्र पचतीत्यादौ । कृत्यभिधायकेत्यनेनानन्यलभ्यत्वमुक्तम् । कृप्तशत्तेरित्यनेन शक्यन्तरकल्पनावो व्युत्पत्त्यन्तरमेव कृप्तशक्तिकस्याख्यातस्य युज्यत इति निराकृतम् । सुपस्तृतीयाया । ननु वे क्रियाविशेष्यत्वेनैवावय इति सामान्यव्युत्पत्ते कयमेवमित्यत्राह-सुबधेति । व्युत्पन्नत्वादिति । चैत्रेण पक्रमित्यादौ तृतीयाज ये कृतिप्रकारकपाकविशेष्यकदोघे धातुजन्यपाको पस्थिते कारण वाल्पनान व्युत्पत्तिभङ्ग इति माव । कर्तृकर्मवदिति । 'कर्तृकर्मणोरिवेत्यर्थ । पूर्व ससर्गभेदेन नियम उत्तोऽधुना तु पदार्यभेदेनेवेति विशेष । अतिप्रसष्ट्र चैत्र पच्यत इत्यादौ कृतेस्तण्डुल पचत इत्यादी फलस्य प्रत्ययप्रसङ्ग । शमादिसहकारेण कर्तुरिव इतेर्यक सहकारेण कर्मण व “फलस्येव प्रवीवेरिति माव' ।

·१३ गन्धः] आख्यातशक्तिवादः न येति । एकदा कर्तृकर्मणोरिव इतिफलयोरप्यबोधादिति भावः । नन्वे कर्माख्यावस्थले भावनान्वय्यभावात्संख्यान्वयो न स्यात् । न च भावनाफला- न्यतरविशेष्यत्वं वर्तमानत्वादीष्टसाधनवादीतराख्यातार्थविशेष्यत्वं वा वनियामक, कादाचित्कस्य तद्विशेष्यत्वत्या सार्वत्रिकत्वानियतमाशालीनस्य वृत्त्वात् । एतेन मुख्यविशेष्ये संख्यान्वयं इत्यपास्तमित्यत आह-तिपस्याप्याया इति । अन फर्मवाचनवरुवेतविशेषणत्वेनानुपस्थितत्वादिरूपं शाब्दबोधसाधारणं, नोलो घटो द्रव्यमित्यादितोऽपि नीलो द्रव्पमित्याधनोधादतस्तादृशं त्यक्त्वाद- प्रथमान्तेति । नन्वाकाशो मैत्रश्च गच्छत इत्यादितो मैत्रमाने भावनाया आकाशमैत्रयोदित्वत्मान्वये तात्पर्य गृहतोऽपि तथाबोधाभावेन भावनान्यय- बोधसामग्या एव संख्यान्वयबोधे कारणत्वमुचितम् । न च, संख्यान्वयसाम- म्येय भावनान्वयबोधे हेतुरस्तु द्वौ गठत इत्यादी व्यभिचारात् । न च . तथाऽपि भावनायाः कृतिफल्मदिरूपतयाननुगमाद्यभिचारः । कृतिसंख्योभय- प्रकारकशाब्दबोधे कृतिप्रकारकबोधसामन्याः फलसंख्योभयप्रकारके फलप्र- कारकबोधसामाया हेतुतानीकारादिति चेन्न । एवं सति सख्यान्वयबोधसा- मग्या अपि विनिगमनाविरहेण तयात्यप्रसङ्गात् । हो गच्छत इत्यादाधुभय- प्रकारक्कोधाभावेन व्यभिचाराभाधान स्यात् । उत्तोभयप्रकारकबोधे मधमा- न्तपदजन्योपस्थितेरेष कारणत्वमुचितम् । नन्वेवं दी गच्छत इत्यादी केवलपत्यादिप्रकारको कार्यकारणभावान्तर- कल्सनमावश्यकम् । वैयाकरणस्य च तत्रापि द्वित्वविशिष्टे द्वित्वविशिगमनानु- कुलकर्तृत्यादिविशिष्टाभेदो मासत एवेति न कार्यकारणमापान्तरकल्पनम् । गच्छन्ती गच्च इत्यत्र च नोमपोरेवान्वययोध इति वैयाकरणगत एव मिलि- तानुभावकतानिर्वाह इति चैन । गच्छतिपरतीत्यतो गसना पाककतेत्य- न्ययोषवारणाय प्रथमान्तपदजन्योपस्थिनेस्तेनापि कारणत्वस्यापि वाच्यत्वास- ख्यान्वयबोधे आख्यातजन्यकर्तृकर्मोपस्थितेः पृथकारणत्वे गौरवात् । भानुपूर्वी- भेदन कार्यकारणभेदात् द्रौ गच्छत इत्यानुपूर्वीशनकार्यतावच्छेदकस्य तन्म- .वेऽतिगुरुत्वाध । किंच अतिशनिवादिनोद्वयोरेवोभयविधः शाब्दबोधः सिद्ध एवेति तदनुरुद्धकार्यकारणभावादिकल्पनं योरेव समानं, परंतु कतरि वा शक्तिभ्रमः कृतौ वेत्यत्र विचारे कर्तर्येव भ्रमत्व वरप्यते । सत्र शक्तिकल्पने गौरवादिति दिक् ।भत्र प्रथमान्तत्पस्य समानरचनयमान्तत्यर्थः । न चैः पचतीत्यादिवाक्यान्नान्वयबोधः । साम्यं चैकवचनस्थक्वचनत्वेन । द्विवचना- ख्यातस्यैकवचनान्तद्रयसममिव्याइलेक्वचनत्वाभावविशिष्ट यतिवचनान्तत्वं तद्- . 4 ·१०० वादार्थसग्रहः [४ भाग चैत्रो गन्ता गतो ग्रामो मित्रा पक्री गतं पुरम् । भोक्ता तृप्यति पकानि भुते पक्तापसार्यताम् ॥ भावेन चैत्रो भैत्रश्च गच्छत इत्येतत्साधारणम् । अत्र देवदत्त इत्यधिका तभवेन व्यावृत्ति । बहुवचनाख्यातस्य चैकवचनान्तत्रयसमभिव्याहृतकव चनत्वाभावेनैकवचनद्विवचनयो परस्परसमभिव्याहारामावेन विशिष्टं यहुवच नान्तत्वं तदभावेन । तेन चैत्रो मैनो देवदत्तश्च गच्छति चैत्रमैत्री देवदत्तश्च गच्छतीत्यस्यापि साह इति गुरुचरणा । वस्तुतस्तु चैत्र पचतीत्यादौ शब्दसाधुत्वनिश्चयादेवान्वयबोध । तदनिश्चय दशायां च प्रथमाया एकत्वशत्तिनिश्चयाभावे भवत्येव बोध । तन्निश्चये च एकैकत्वधर्मितावच्छेदककालीनानेकसख्याप्रत्ययस्याहार्यप्रत्यश्वरूपतया तत्सामग्री स्लाविरहादेव न बोध । अथैवत्वबहुत्वाश्रयाहि येन चैत्र पचन्तीति वाक्या चैत्रत्वविशिष्टे पाकानुकूलकृतिरहुत्वैकत्वादिप्रत्यय स्यादिति चेन । समभिव्याव तपदानां सभूयान्वयबोधकत्वस्यैव व्युत्पन्नत्वेन प्रथमादिबहिर्भावेन तदसभवात् , चैत्रो दण्डी द्रव्यमिति वाक्याङ्गत्वेऽपि चैत्रो द्रव्यमिति बोधानुदयादिति ॥ ८ ॥ (मथु०) नन्वेव पर्नु कर्मणी कृतोऽपि वाच्ये न स्याता तत्रापि लाधन वृति-पलयोरेव शचे रुचितत्वादित्यत आह-चैत्रो गन्तेति । पर्तरि कर्मणि चोभयत्रैव शक्ति व्यवस्थापनाय पर्तृ-कर्मभदेनोदाहरणद्वयम् । ननु एकर्मियोध पत्वरूप सामानाधिकरण्पमसिद्ध तृजादीना प्रत्ययतया भदेनाप्य वयोपपत्तरि त्यत समानलिङ्गकत्वरूप सामानाधिकरण्य प्रमाणयितु कर्तृ-कर्मशक्तिसाधक मुदाहरणद्वयमाह-मिनेति । न च स्वतमानलिङ्गकत्व कय धर्मिसाधक मिति वाच्यम् । भदाम्बयो समानलिट्रयत्वस्यात तात् । न चाभेदेना वयेऽपि समानवचनत्ववम् समानलिङ्गयत्वमपि न तत्र वदा प्रमाण इत्यादी जा स्याकृतिथ्यत्तयस्तु पदार्थ ' इति न्यायसूत्रे च उभयोरेव व्यभिचारादिति वा च्यम् । अनहल्लिद्गस्थले अभेदान्चयबोध सभयोरत त्रत्वेऽपि सदतिरित्तस्थले तदुभयौरव तत्रत्वानिति भाव । ननु साधन कृत कृति-पठयो यत्ती गुत्प तिवैचिच्यादर तत्र भदावयेऽपि समानलिङ्गवत्वस्योपयोगो भविष्यतीत्यत " आह-भोत्तेति । तिफल्यो वाच्यत्वे अान्वयबोधो न स्यात् कृती तृप्या श्रयत्वस्य भोजने पासपटविहित्तिकमरत्वस्य च वाधादिनि भाव । एतदपि पवर्मशक्तिसाधारण्यायोदाहरणद्वयम् । कृते पदाच्यले वृदय कळख्या सार्थम्याश्रयत्वम्यान्वयानुपपत्तिमाभिधाय तव पारयानाथस्य फलस्या वयानु पपत्ति दण्यति-पत्तेति।

·२३ मन्यः] आख्यातशक्तिवादः। इत्यादौ सामानाधिकरण्याद्यन्यथानुपपत्त्या कर्तृ- सामानाधिकरण्यादीत्यादिपदाव भोला तृप्यतीत्यादौ प्रथमा आधेय- तान्वयदोषस्य परिग्रहः । कर्तृ-फार्मणी कृद्धाच्ये इति। फर्ता ज्ञाता नष्ट इत्यादौ च नृजादराश्रय प्रतियोग्यादौ निस्टलक्षणा 11 व समवायित्वलक्ष- पाश्रयत्वम्य तिमत्वादिरूपकत्वादिक्कमपेक्ष्य लघुतमा तव शक्यतावच्छेद- पत्रमुचितमिति वाच्यम् । तस्य व्युत्तेऽपि हमादिपदजन्यताप्रकारकशाब्दबोधः स्वारसिकवाभावस्य प्रामाणिकानुभवसिद्धतया शक्यतावच्छेदकरवासभात् । नप कृतिमामरूपारवमपेश्य फलवावरूपकर्मत्वस्य गुप्ता कयं तस्य शश्य- ताबरटेदवारयमिति वाच्यम् । पत्यादौ कर्तृत्वप्रारकप्रत्ययवन पक्कमित्यादी धमत्यप्रकारय प्रत्ययस्यापि स्वारसिकरवस्य प्रामाणिकानुभवसिद्धसया गौरव- म्यानिचिटारवारिति भार. कर्तरि शनि कर्मणि च लिस्टमणेत्यफि फाथित् । सानीय चूर्ण दानीयो ग्राह्मणः पतनीयो दृशः भासितमिदमासनं प्रत्यारोपण--संप्रदानापादानाधिकरणादिकं तु कृतो टक्षणमेव । न च कर्नू. स्वमादाय पिनिगमनाविरह इति वाच्यम् । कलस्य करणत्वादिरमपेक्ष्य पुत्वान् करणादी तत्ततत्प्रत्ययस्य स्वारसिकप्रयोगविरहाध । करणत्वं दि म्यापारबदमाधारणकारणत्वं, प्रतारणत्वमा वा। संप्र. दानत्वं स्वरसविनपभागित्वेन इच्छाविपयतं, विशेषपदोपादानात् क्रियादी देवादन महानत्वं, भाडादरी पित्रादे स्वत्यविशेषभागितपा मोरयस्वमपित प्रीतिभागिनया अतोन सस्य संप्रदानवं, अत एव नम स्वस्ति स्यादित सूत्रान्तरण। नत्र पतु विधानम् । बामणाय गां ददातीत्यत्र या चतुय । सास सहालानन्यारत्तविपनासंबन्धेन दात्यतापच्छेदसम्बन्बरियप अन्नति, पायरिगपाउनयागस्प हारपर्थत्वान् । त्यागो शान इच्छा था। इच्छायां च रिक्षणसिपतासंबन्धेन प्रत्ययान्वपः । आपेपर द्वितीयाः, तस्यापि पारवर्यतावचर्चादरम्यलपि- यः । तथाच विप्रवियोमानारीभूत-लोरतिस्यन्वबिगपनाया. गानुपतिमानित्यन्वयवोप। गिरतं प्रारभूतत्वं, जनावं अालन्चं प मरागः । यथायोदवमामिनीत्यादी च धाति संप्रदानप्रयोगों गोग अनुपी माहपतर चतुर्थी-दिनीययोराधेपत्तमः । तर चतुप्पंधियत्वं मिपावर्धनारदरपरके संयोगे भन्यति । संयोगारपिउनदयपरिपा- वामा मिपाया एर मिषपातपस्यात् । दिनीगारियवं च ताशदाला. सायशियम नि। द्वितीयाधिपत्यम्य रातार 10 पर पुर्व गिमतीनि म प्रयोगः । न पणा पममिनि म साना दान' ति पाणिनिरोप थारपम् । तस्यापि का पत्रमा ·१०२ वादार्थसप्रह [४ माग कर्मणी कृदाच्ये । चैत्रस्य नसा मैनादन्यो घटात् स्वभागित्वेन पमिच्छति तत्तप्रदानमित्यर्थात् । शेषमस्महतसुपशक्तिवादे अनुसधेयम् । अपादानत्य च परकीयरियाजन्यविभागाश्रयत्व, वृक्षापर्ण पततीत्या पतनाश्रयस्य पदिरपादानत्ववारणाय जन्याम्त विभागविशेषण, तत्र पञ्चम्य विभाग समवेतत्त्व 'चार्य । तथाच धनिष्ठविभागजनक्टाभित्रसमोनपतना श्रय पर्णमित्यन्वयधी । रक्षणे धात्वर्थनानवच्छेदवलेनापि विभागो विशेष्य तेन क्ष त्यजति खग इत्यादी वृक्षस्य नापादानव, 'ध्रुवमपायेऽपादानम् इति पाणिनिमत्रस्यापि अपाये विभागे, यव धुव यदविकरण, तदपादानमि त्यर्थ । वस्तुतस्तु अवधित्वमेवापादानत्वम् अववित्व घ स्वरूपसवन्धवि शेष । वृक्षात् विभजते इत्यादी च अवषितानिरूपक्व पञ्चम्य । क्षनिष्ठाव पिता निरूपकविभागाश्रय पर्णमित्य वयधी । अन्यत्र चापादानप्रयोगो गौण शेपमस्मत्कृतमुप्शक्तिवादानुम धेयम् । अस्य कर्तृत्वापेक्षया गुरुत्वामावऽपि एतत्प्रकारेण प्रत्ययस्य स्वारसिकप्रयोगविरहादेव तस्य न कृत्प्रत्ययशक्य तावच्छेदकत्वम् । अधिकरणत्व च प्रतियोगित्वानुयोगित्ववदाधारत्वापरनामस्वरूपसर न्धविशेष । तस्य कर्तृवापक्षया गुरुत्वाभावेऽपि तत्प्रकारेण स्वारसिकप्रयोग विरहान कृत्प्रत्ययशक्यतावच्छेदक्त्वमित्यलमप्रकृतेन । मनु कत्चदि कृत्प्रत्ययार्थत्वे तदक्देशे कृत्यादौ धात्वर्यान्वयो न स्यात् तत्त्रका रक-नद्विशत्यक्शाब्दबुदि प्रति तनिरूपितविशेष्यतातिरिक्त विशेषणतान्यविप यत्वेन सदुपस्थितिरूपाया आवाहाया स्वरूपसकारणत्वात् । अयथा नित्यो पलमित्यादी उत्पलत्वादिजातेरपि अभेदसब धेन नित्यस्यान्वयापत्ते । चित्रगुरि त्यादी चित्रपद तात्पयग्राहक गोपद् एव चित्रगोस्वामिनि लक्षणा, न तु गोपदे गोस्वामिनि लक्षणा, तदेकदेशे गवि तादात्म्यसबन्धेन चित्रपदार्थस्यान्वय , केव टचित्रगुपदा पदार्थोपस्थितिमात्र, न तु शब्दवोध पदार्थद्वयाभावात् । अत एव पदार्थ पदार्थेनान्वीपते, न तु पदार्थतावच्छेदकेनेति प्रामाणिका । न छ पदार्थतावच्छेदवजात्यखण्डोपाधरेवापरस्यान्वयो नाम्पुपयते तदतिरिकेपु च पदार्यतावच्छेदकेऽप्यपरपदार्यान्वय अत एव चित्रगुरित्यादावपि चित्रपद न तात्पर्यग्राहकम, अपि तु गोपद गोम्बामिपरं, तदेवदये गवि तादात्म्यसबन्धन चित्रगुपदार्थस्यान्वय, वैवलचित्रगुपदादपि शाब्दबोधादिति वाच्यम् । तथापि एक दव्य नित्य, चैत्रस्य नप्ता सदर इत्यादावप्येकदेशीभूते साप-पुवादी नित्य-सुन्दरादरभेदप्सबन्धेना वयापत्तेढुंवारत्वादिस्यत आह-चैत्रस्येति ! राजपशरीरजन्पशरीर नमुपदार्थ , पुत्रस्य पुत्र-वन्ये व न्याया कपा- ·१३ ग्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः। पृथक् परोऽपरो वेत्यादाविव पदार्थतावच्छेदकैनैव कृत्यादिना धात्वर्थाऽन्वयः तथैव साकाङ्कत्वात् । अस्तु वा कृत्यादिघटित एव. कीदिना, सममन्ययः । पायपि नसृपवार्थः, तदेकदेगे प्रथमजन्यतापां पश्यप निरूपितत्वस्यान्वयः। यदा शरीरजम्यशरीरमेव नामपदाधः, तदेकदेशे : प्रथमशरीर पध्यर्थस्य जन्यत्वस्य अन्वयस्तथहापीत्यर्थः । न च तत्र पठयर्धस्य नप्तवान्बय इति वायर । पष्ठयों दिजन्यत्वं, प्रयोगपत वा, नायः वापान, नान्त्यः चैत्रपुत्रे तत्पपात्रे च तथा प्रत्ययपसकादिति भावः । ननु प्रयोग्यत्यविशेष एवंह पाठ्यस्तपाचानतिप्रतलामत हन्वयः,' पहा पारीरमेवात्र नामपदार्थः पश्यर्थस्प जन्यतस्प च स्वाभयभीरजन्यत्वसंबन्धेन सत्रान्वयः, अथवा पटवर्षस्य जन्यत्वस्याश्रयतासंबन्धेनैव शरीरेऽन्वयः, शरीरम्य च जन्यतासंबन्धन पुनः विपः, एकपदार्थस्यापि धारद्वयान्वयाभ्युपग- मात् । नामार्ययोरपि भेटेनान्वयस्य जनकादिपइरथलेऽपि खण्डशक्तिवादिना विशिटयाचपदस्थलेऽम्पुपामा । फेवटनमृपदे च विशिष्टे शक्तिरतो नमृपद-- पुत्रपदयोन पर्यापता, तयोः पर्यायत्वस्यैष्टत्त्वे च मनु-पुत्रादिपदयोः शरीरमेत्र शक्य, काटन-त्रादिपदे विशिनिस्टपणेत्यत भाइ-मैत्रादन्य इत्यादि। अन्यपदस्य भेदधानः तदेकदेश भेदे पञ्चभ्यर्थस्य प्रतियोगितस्य यथा अन्वय. इत्यर्थः । पचम्यय प्रतियोगिरेच वत्तिमैत्रत्वावनित्यमेवम्पन मैत्रादेवय इति नानिमम इति भावः घटादित्यासिएपषत्वगुणविशिष्टं पृथक्त्वान्दार्प., परलगुणविशिष्टं परतापः, अपरलगुणविशिष्टमपरामार्थः । तेपामेकदेशे पृषकत्व-परवापरलादी पटादिति पभ्रम्पयस्य अवधिमावस्य पथा अन्वय इत्यर्थः । उदाहरणबाटुल्य भूप मु तथा दानापुरपतिदायार्थम् । तथैवेति । सन या भाकाहा वर्तते तपैवावास्याकाहासापादित्यर्पः । अन्यत्र सादगोप. पितराकाहात्वेऽपि तपात्रापानरनिंपणत्येनोपम्धितराकाहात्वादिति भावः । यदा तादात्म्यमंबन्धन तत्प्रसारक-तद्विशेप्याशादरोध प्रन्येव पपोपतद्विषय- कतारगरस्थिनिरव हेवा, भेट्सप्तगणान्वषबाधे तु इतरविप्रेषणत्वनोपस्थिति- रप्याराहानि माया मम्पत्याह-अस्तु पति । प्रत्यादिघटितरांति लगनकार -स्वजन्यपटापताप स्यः । कतादिनस्यादिना कर्मपरिपड इनि । अन्वयः पातपस्य पादसोपविषयीभनपरम्परामदन्पः। तपाच गावपः मेगापारयादावपि विगप्प ए पापपरिः परंपरामंधनात्यय इति नायकदेशान्वप इनि भारः भानुभवविरोपः तसदाश्यमापवादशेपामग्तरं ·१०४ कादायसंग्रहः [४ भाग: मुख्यभाक्तसाधारणस्य फलादिलक्षणमत्वस्य कृ. त्यादिलक्षणकर्तृत्वस्य चानभिधाने द्वितीयादयः । कृता विशिष्टाभिधाने विशेषणस्याप्यभिधानात्॥९॥ कृति पाश्वती न वा, भेदो मैत्रप्रतियोगितान वा, पृथरव घटावपिन वा इत्यादि संशयापत्तिदोष । प्राचीनैरास्यातेन फर्मादिगतसंख्याया ना च कांदेरनमियाने द्विती- यादय इति नियमद्यं कल्प्यते अतस्तभिराप्ताय वाट्यानमाधारणमेम्मेव नियममाह-मुरय-भातसाधारणस्येति । एतच कर्मत्वम्य त्वम्य विशे- पणं, मुख्य कमत्व पटवत्वं तत्प्रत्यय पथ्यते तण्ट. पचम्नण्डुट इत्यादी, भाष कर्मत्वं विषयत्वादि तत्प्रत्यय ज्ञातो घट जायते घट इत्यादी, मुख्यं कर्तृत्व कृतिमव तत्प्रत्यय पचति चैत्र पक्का चैत्र इत्यादी, भाक्त कर्तृत्व आश्रयत्वादि सत्प्रन्यपत्र चत्रो जानाति धैत्रो साता न्यादाविति भाव । फलादीत्यादि- पदा विषयत्वादियणभातकर्मवपरिग्रह कृत्यादीत्यादिपदाम् आभय त्वादिशिणमाचकन्वररिग्रह । अनमिधान इति प्रधानत्रियोत्तरदाख्या. नाम्यामनभिधान इत्यर्थः । तेन चैत्रण मुक्ता गम्यते पक्ता चैत्रेण भुज्यते इत्यादी कृता कृत्यमिधानात् नृतीया न स्यादिति दूषणमपास्तम ना त्यभि पान:रि प्रधान क्रियोत्तरा यातन कवानभिधानादिनि मात्र । द्वितीयादय इत्यादिपदार नृतीयाया कृशंग पट्याश्र परिग्रह । ग्रामो गनी गतवान् यो गन्ता इत्यादी द्वितीयायभारमुपपादपनि कृतति । मतरिनिटस्पा. भियाने कर्मचारियभिधानादित्यर्थ ॥९॥ (राम) ननु यदि पर्ना कर्म ध नार यानार्थ किंतु इति मंस्त्रंच तदा पर्नुगमरिदिनानमपि तद्वतनियमनारोधात्वमङ्गोनियतामविशेषादिन्यत पूनां बनूंगमंगोपनांव्यवशायिनुमारिकामाद-चैत्री गन्नेन्यादि।चो गन्तत्यादी तृचा पर्ना, गतीग्रामइन्यादी प्रत्ययेन कर्म, मिया परीपाद भूषा कता, गर्न पुरमिरयव व तप्रत्ययेन पता कर्म च प्रमीयते उभपर माधुवान् । तपाप जादीनामाग्थ्यानात् क्त्तुंचीपरत्वामारे चांगन्तत्याहावभावप. उपरनिरिति भाव । मन्दा धेच पचतीयादिवत् भान्वएरोध एर वाप्य एपर भार-मानेन्यादि । तपाच भातम्या मृच तिमाए वान् भोपा गियीय नृभ्यतीयाम्प्यातापायाभपयोग न म्यार, भोगनावराती मोहपाय पायाभ्यायोग्यवादिति भाव । एवं पानि मंडपाचवीप्यम् । अपमार्यतां, प्रपलाप्यताम् । सामानाधिकरण्यं गलिगमाशिवायोरभेटावदोषः । पर ·१३ ग्रन्यः] आयातशतिवादः। १०५० यदि कृस्थले क्ता कर्म च तदर्थस्तदा गन्तत्यादी एकदेशीभूतकृती गमनादे- रवयो स्यात् 'पदार्य पदानावती ति व्युत्पत्तिविरोयेन कृतावकदेशे पहा. भस्य पात्वर्थस्यान्वयासंमत्रादित्यत आह-चैत्रादन्य इत्यादि। भवान्यपदार्थ- कदशेनान्यत्नादिना पदार्थभूतपञ्चम्पपांवयित्वादेवपत्रादिहापि चैकदेशन्वयः स्वीकार्य इत्यर्थः । चैत्रस्येति । नतृत्वं च पुत्रपुत्रत्वम, अत्र चायपुग्ने पष्टयर्था- न्वयस्वीकारात् । इत्यादावित्यादिपदन पटो घटार पृथगित्यादिपरिग्रहः । अत्र चैकदेशान्वपदायार्थ नानास्थानमुतम् । तथैवेति । अन्यत्र यथा पदायेंन पदार्थस्यान्वयः साकाहो न त पदाकदैन तयात्र पहायकदेशेनैव पदार्थस्या- न्वयः साकाहो न तु पदार्थेन पदार्थस्यान्वय इत्यर्पः । आकाथायाः फटबत- कल्प्यत्वादिति भावः। -सर्वरेकदेशान्वयमुहरतां मतमाह-अस्तु वेति । गन्तत्यादी. स्वानुकूल कृतिमत्वराम्बन्धेन तृमर्थकर्त। धारवर्थत्य गमनादेरन्वयः। चैत्रस्य नप्तत्यादिस्थलेऽपि चैत्रसम्बन्धस्य पध्यर्थस्य निरूपितत्वस्प स्वाभयजन्यताभय- अन्यत्वसम्बन्येन पुत्रपुत्र एवान्वयः । तथाच चैत्रनिरूपितत्ववान् पुत्रपुत्र इत्य- ज्वरोधः। चैत्रः पतेत्या चैत्रः पार्कापकत्यन्वयवोधः । पाकीयत्वं च स्वानु- फूलतिमत्त्वालम्बन्धेन पाकविशिष्टत्वं, . तथ कन्वं घर्मितावच्छेदकीय माप्तते, न चैवत्वं, तथा सति प्रकृत्यान्पितत्त्वार्धवोपकवं प्रत्ययानामिति पुत्पनिमापनेः । एवं चैवादन्य इयादावपि चैत्रनिष्प्रतियोगिरवस्यावधि- त्वस्य घा पन्नम्यस्य स्वनिरूपितानुयोगिताश्रयान्योन्याभाववस्त्रसम्बन्धे- मान्यस्मिन् पर्मिण्येवान्वयः भन्यत् स्वयमूझम् । तथाच न वाप्येकदेश- न्वयस्वीकार इति भावः। अस्तु वेत्यादिना अस्वरसाविष्कारः स च तत्तत्स्थः एक्देशान्वयम्बीकारे वापकामारे निरत्तपरंपरासंबन्धेन तत्तत्पदार्थप्रकारका- न्वपदि प्रत्याकालाज्ञानादीनां देवत्वकल्पने गौरवं मानाभावश्चेत्यादिः । सुपतिवादिनीनमते प्रत्ययेन यब तेरनमियानं तत्र तृतीया यत्र च कर्मत्वस्यानभिधानं तत्र द्वितीयेस्पनभिहितापिकारभूत्रस्यायः स पानुपपत्रः, चैत्रो जानानीत्पादावाख्यातनाश्रयन्यस्यैव उत्तन कृतरनभिधानाम् नृतीयामस- गान्, चत्रण घटो जायते इत्यादी भाख्यातेन विषयत्वस्यैवोकलेन कर्मवस्या- नभिधानात् द्वितीयाप्रप्तकावत्यत आह-मुख्येति । फलादीत्यादिन विश्यत्यादेः शत्यादीत्यादिपदेन आश्रयस्वम्य च परिप्रहः । मुख्य कर्मवं तण्दलः पच्यत इत्यादी, भाकं वर्मत्वं चत्रेण घटो सायन इत्यादी, एवं मुख्य वर्तृन्वं चैत्रः पचती त्यादी, मातं. त्यं मैत्रेण धये शायन इत्यादी। द्वितीयादय इत्यादिषदन नीशालाः परिग्रही याच मुख्य-मावसाधारण- वर्मवारभिधाने द्वितीया, मुख्य-मानसाधारणत्वानमिषाने मृतीयति ·वादार्थसंग्रहः [४ भाग तत्सूार्थों यत्तव्य इति मोक्दोष इति भाव । ननु सथाप्याख्यातेन फर्मल कृतवानभिधाने द्वितीया-तृतीये इति स्वार्थकरणे कृत्स्पले द्वितीया-नृतीयानिया- मकाना तत्रानियमप्रमग इत्यत आह--तेति। कृत्प्रत्यपेनेत्यर्थ । विशिष्ट मिधाने कृतिविशिष्टाभिधाने । विशेपणस्य कृते । तथाच प्रत्ययेन कर्म-कर्ते वानभिधाने द्वितीया तृतीये इत्याख्यात-कृत्साधारण स्वार्थ इति भाव ॥९॥ (रघु०) कर्तृकर्मविहिताख्यातशत्तिमुपपाद्य पर्तृकर्मविहितकृत्प्रत्ययशक्ति- मुपपादयति-चेनो गन्तेत्यादि । अपसार्यतामित्यन्तस्य कर्तृकर्मणी कृद्वाच्ये इत्यनेनान्वर । कादिविहितकृत काववाचक्त्वे चैत्रो गन्तुल्यादौ समान लिङ्गकत्वानुपपत्ते, समानलिङ्गस्यलेऽभेदान्वयवोधस्यानुभवसिद्धतया तस्या- निर्वाहादिति भाव । ननु तादृशानुभये मानामाव इत्यत आह-भोक्ता तृप्यतीत्यादि । अत्र च कृत्प्रत्ययस्य कर्ताद्यवाचकत्वे भोजनानुकूलविस्तृप्य- तीत्यन्वयबोध स्यात् । स च विशेषदर्शिनामनुपपन्न इति । विशेपदर्शिनों तादृशवाक्यानोतनानुकूलवृतिमास्तृप्यतीत्याद्यन्वयमोधोपपत्यर्थ कादिविहित कृत कादिवाचकत्वमावश्यामिति भाव । सामानाधिकरण्यादीति अभेदान्वयनोधादीत्यर्थ । आदिना मोत्ता तृप्यतीत्यादी भोजनानुकूलकृतिमास्तृप्यतीत्याद्यन्वयबोधपरिग्रह । ननु कृत्य यस्य कनादिवाचावे गन्देत्यादौ धात्वर्यान्वयानुपपत्ति । कर्चादे कृत्याश्रया दिरूपतया कृत्यादे पदार्थकदेशत्वेन तत्रानुकूलतासाघेन धात्वर्थगमनान्वया समयादित्यत आह–चैत्रस्य नप्तेत्यादि । नतृपदस्य जन्यपुरुषजन्यपुरुपरू पपुत्रपुत्रवाचक्तया जन्यत्वस्य पदाक्देशत्वेऽपि तत्रैव चैत्रस्येति पश्यन्तार्य स्य चैत्रसधिपस्यान्वय । जन्यपुरुषजन्यपुरुषरूपनमृपदायें चैनसबन्धि त्वस्यान्वये चैत्रपुत्रेऽपि चैत्रस्य नतेति प्रयोगप्रसगात् । तथा च तत्र यथा पदार्थैकदेशान्वयस्तया चेत्रो गन्डेस्यादी पदापैकदेशे बोधाङ्गीकारेऽपि पतिवि रह इनि भार । ननु जन्यपुरुषजन्यपुरुषत्वस्य नप्तृपदशक्यतावच्छेदकत्वे विशिष्टशक्तिकत्यने गौरवापत्त्या तदपहाय जन्यत्वं पुरुषत्व चेति शक्यतावच्छे दवद्वयमेव तस्य सम्यक् । तथा च चैत्रस्य नसेत्यादौ चैत्रमचन्धित्वस्य जन्य त्वेऽन्वय जन्यत्वस्य च पुरुपेन्वय पुरुषस्य च जन्यत्वेन्वय जन्यत्वस्य च पुन पुरुषऽन्वय इत्यवरीत्या चैत्रसधिन्यताश्रयपुस्पनन्यताश्रयपुरुष इत्य न्यबोधस्य पिनकदेशान्वयमुपपत्तात्रुपदर्शितदृष्टान्तोऽममवदुतिक इति क्ष्य सान्तरमाइ-मैनादन्य इत्यादि । अय भाव-अन्यपद्रस्य भेद एव शक्य शायरदको ननु मैदाश्रयत्वं गौरवात् । तपदात्तयान्वयबोधाननुभवाच ।

·. १३ ग्रन्थः] माख्यातशक्तिवादः। १०७ एवेनान्यपदस्यापि खण्डशक्तिकल्पनं निरस्तम् । तथा च मैत्रादन्य इत्यादी पञ्चम्यर्थप्रतियोगित्वस्य अन्यपदार्थकदेशभेदान्वयो विनैकदेशान्वयस्वीकारम- नुपपनः । एवं घटायगित्यादौ पृयपदार्थंकदेशे पृयक्त्वे पञ्चम्यर्यावधिमत्त्व- स्यान्वयोऽपि वथा । तर घटादपर इत्यादौ नमो विरोधिगुणववि लक्षणया पदायकदेशे विरोधिगुणे पञ्चम्यर्यान्वयेन घटावधिकपरत्वविरोधिगुणवानित्यन्वय- बोघोऽपि । तया चैतेचिव कृत्प्रत्ययस्यलेऽप्येकदेशान्वयस्वीकारे बाधकाभाव इति। ननु गोर्नित्या पारपशुः इत्यादौ गोत्वपशुत्वादौ नित्यत्वपशुभिन्नत्वान्वय- मोपापत्या किंचित्पदार्थनिष्ठपकारतानिरूपितविशेष्यतासंबन्धेन शान्दबुद्धि प्रति मुख्यविदोष्यतासंबन्धेन पदजन्यपदार्योपस्थितेहेतुत्वस्यावश्यकतया चैत्य नतेत्यादौ नप्तृपदार्येकदेशे जन्यत्वे कयं चैत्रसंबन्धित्वस्यान्वय इत्यासट्कायामाह- तथैवेति । कार्यतावच्छेदकसंबन्धविशेष्यताया नातृपदार्थातिरिक्तवृत्तित्वनिवेशे- नैवेत्पर्य, । साकाहत्वादिति । शाब्दबोधपदार्योपस्थित्योः कार्यकारणभावस्य कल्पनीयत्वादित्यर्थः । तया चान्ययानुपपत्त्या गुरुरपि तयाविधकार्यकारणभावः स्वीक्रियत इति भावः । ननु चैत्रस नसेत्यादौ स्वजन्यताश्रयपुरुषजन्यत्वरूपसंवन्ध एव पयर्थः । तस्यैव नामपदार्थादी जन्यपुरुषनन्यपुरषन्वयः । नतु पदार्थक- देशे जन्यत्वे चैत्रनिरूपितत्वरूपपश्यर्थसंबन्धस्यान्वयः । तथा सत्युपदर्शितकार्य- कारणमान नप्तृपदार्थाद्यनिरिचवृत्तित्वस्य विशेष्यवापां निवेशे गौरवात्तथा च नोकरशान्तानामवकाश इत्यत आह-अस्तुवैदि । कृत्यादिघटित पवेति । स्वानुवूलकृतिमत्वादिपरपरासबन्ध एवेत्यर्य: । फर्नादिना सममन्वय इति । कृत्प्रत्ययार्थक दो धात्वर्थगमनादिप्रकारवबोधे प्रकारतावच्छेदकसंबन्ध इत्यर्थः । तया च यथा नमपदार्थे उपदर्शितपरपरासंबन्धरूपषष्टयर्थस्यैयान्वयः स्वीक्रियते तथा चैवादन्य इत्यादौ स्वाश्रयमेदवत्त्वसमन्धेन भेदविशिष्टे चैत्रपति- योगिकत्वस्यान्थयो नत्वेक्देशान्ययोऽपि, तया गन्तेत्पादापपि कांदिरूप- फतात्पयार्य एवं स्वानुकूलकृतिमत्त्वादिरूपपरपरासंबन्धेन गमनादेरन्थयो न तु पदायकदेशेऽपीति भावः। ननु चैत्रेण गठो प्राम इत्यादी कृप्रत्ययेन कर्मादिगवसंख्यानभिधानाद् द्विती यापतिरित्यत भार-मुख्येत्यादि । फलादीत्यादिपदैन विषयत्वादिपरिमहः । कृत्यादीत्यादिपेदन प रयो गच्छतीत्यादावाश्रयत्यादिपरिग्रहः। द्वितीयादय इत्यादिना तृतीयापरिप्रहः । मन्त्र चेति चैग गो ग्राम इत्यादी चेत्यर्थः । विशिष्टाभिधान इवि । कर्मत्वादिविशिष्टयोधने इत्यर्थः । विशेषणस्याभिधा- ·। १०८ वादार्थसंग्रहः [४ भागः नादिति कर्मत्वादेरपि बोधनादित्यर्थः । तथा च कृत्प्रत्ययेन यत्र विशेषण विघया विशेष्यविधया वा कर्मत्वादिक न बोध्यते तत्रापि द्वितीयादय इत्येको निमयः । एवमाख्यातेन यत्र फर्मत्वादिकं न बोध्यते तत्रापि द्वितीयादय इत्यपरो नियमः स्वीक्रियते न तु कर्मादिगतसंख्यानभिधानघटितोऽपि नियम इति नोक्तानुपपत्तिरिति भावः ॥ ९॥ (जय०) नन्वेवं कृत्प्रत्ययस्यापि कर्तृकर्मणोः शक्तिर्न स्थालाघवेन कृति. फ्ल्योरेव शास्तत्राप्युचितत्वात् । न चैवं चैत्रो गन्तेत्यादी कथमन्वयः अभे. देनायोग्यत्वात् , भेदेन प्रातिपदिकयोरनन्वयादिति वाच्यम् । अव्ययनिपात- वत्प्रातिपदिक्स्यापि भेदेनानुमावकत्वात् । अन्यया पदार्थयोरेव भेदेनान्ययो निराका इत्याख्यातादेरपि धर्मिशक्तिः स्यात्तत आइ-चैत्रो गन्तेति । प्रथमे कर्तुरशक्यत्वे द्वितीये च फलाश्रयस्याशक्यत्वे पुलिङ्गता , तृतीये कृतिमतोऽशक्यत्वे श्रीलिङ्गता, चतुर्थे फलाश्रयस्याशक्यत्वे नपुंसकलिङ्गता- उनुपपन्ना स्यादिति विशेषः, अभेदान्यये समानवचनविभक्त्यादिमत्त्वमनुपयु. कम् । अभेदान्वयबोध एव वेगमर्यसाधुत्वायोपयोगात् । विरुद्धसंख्याद्यव. च्छिन्ने विरुद्धसंख्याद्यवच्छिन्नस्यामेदान्वयासंभवात् । विवक्षया तु कचिद- न्यया पृथिव्यादयो द्रष्यमित्यादौ । भत्रैकत्यस्य बुद्धिविशेषविषयत्वरूपस्य बहुत्वे. नाविरोधादिति।न च मोक्ता पीत्यादिगतवचनमत्ययाधर्थसंख्यालिङ्गादेप्रम- प्रादिपदाऽन्यपाझेदान्वयेऽप्यर्थसाधुत्वं वचनाद्यस्य प्रत्यर्ष एवान्वयात् । ननु साधावृतिफलयोः शक्यत्वे सिझे एकः पचति छौ गच्छत इत्यादाविध विशेषणविभक्त्यादेः साधुत्वमाप्रार्थतया श्याम: पुमान् श्यामा प्रोत्यादाग्नि समानविभक्त्यादिमत्त्यरूपं सामानाधिकरप्यं शन्दसाधुत्वाययोपयोश्यते । पचिदतथात्वेऽपि साधुस्वं प्रयोगानुसारात् । अन्यथाख्यातेऽपि धर्मशक्तिप्रसता. दिस्यविभस्त्यादे राहिस्पस्याभेदान्यपयोजकत्यकल्पनादेवधर्मिस्पं सामाना- विकरण्यं प्रमिदमेवेत्यत आह-भोपेदि । अत्र भोजनानुलाती मृत्या- भपावं, मोजने च पाकफल विलित्यादिकर्मकत्वं बाधितमिति भावः । कर्मप्यु दाहरति-पोति । भादिना पशनि मुज्यन्वामित्यादेप्रहणम् । सामानाधिकरण्यादीत्यादिपदामोकादौ तस्याभयत्वादि रिग्रहः । क. पर्मेति । कत्यादी नुजादेः कर्ता, गन्दयो माम इत्यादी तयादेः कर्म, गत स्यादेवमयं पामर । पानीयं पूर्ण दानीयो प्रामण भामितमित्यादी परवानाासिमपाधपछि रवी वा कत्यायपेरा कल. .

·१३ मन्थः] आख्यातातिवादः ।
१०९
स्वादेगौरवादिति हृदयम् । ननु वृतः कृत्याश्रयादिवाचकत्वे तदेकदेशकृत्यादी
कयं धात्वर्यान्वय इत्यत आह-चैत्रस्येति । स्वजन्यशरीरजन्यशरीरं नकृ.
पदार्य: । तन मुख्यविशिष्ये पश्चर्यस्य जन्यत्वस्यान्वये चेनस्य पुने चैत्रस्य
नतेति प्रयोगः स्थान त्याच पोत्रे चत्रशरीरजन्यशरीरजन्यशरीरे चजन्यव.
स्थासत्पात् चेनपुत्रे चैत्रजन्यत्वस्य सत्वाचेत्यन्ययो वाच्य इति भावः ।
नन्वस्तु नप्तृपदार्थः शरीरमात्रं, स्वजन्यशरीरजन्यत्वं तु नप्तृपदसममिव्याहारि-
पष्टयर्थः पलस्य धात्वर्थवत् परसरसमन्वयात् । षष्टयर्थनिरूपितत्वान्वितप्रयोज्य-
स्वस्थ शरीरेऽन्वयाद्विशिष्टलाम एकशक्तिविषययोः शरीरयोमियोज्ययादेव
या तलाम इत्यत आह-चैत्रात्य इति । अन्यपदस्य पृयकत्वविशिष्टे भेदवि-
शिष्टे वा शक्तरुपगमादेकदेश पृथक्त्वे भेदे या वदन्यय आवश्यकः इति भावः ।
ननु चादन्यइत्यादौ पञ्चम्यर्यावधिमत्त्वादेः स्वाश्रयपृथक्त्याश्रयत्यसंनन्धेन
मुख्यविशेष्य एनान्ययो वाच्य इति चेत् प्रतेऽपि तथैव वाच्यमित्यभिप्रेत्याइ-
अस्तु वैति । पक्केत्यादौ स्वानुकूलकत्याश्रयत्वादिसंबन्धेन पाकादेः कांदा-
घेवान्यय इति मायः । अत्र चैत्रस्य नप्त्यादौ मुख्यविशेष्ये पठपर्यान्यय.
स्वीकारे त्रस्त नप्तेत्यादिवाक्यमओपश्चनपुत्रजन्यो न वेत्यादिसंशयविरोधी
ध्यायतकदर्शनतयेति योयम् । इदं तु पोध्यम्-याफारोऽस्परमसूचनाय ।
अन्यथा पचन पचढीत्यादेरपि प्रयोगस्य प्रसङ्गादिति । नवलु यथावधा-
न्वयः कृत्यत्ययार्थे धास्वर्यस्य भेदान्वये पक्का गमनमित्यादावपि गमनादेशपा-
रतया पत्रादावन्वयः स्यादिति चेन्न । याहशसमुदायस्य प्रातिपदिकसंशा
वाशायें भेदेनान्वयस्यास्वीकारादव एष कृषद्विवेत्यादिसूत्रं समुदायस्य प्रावि-
पदिकसंज्ञालामाय । एवमौपगवमित्वादावपि समासे समुदायस्य प्रातिपादिकसंशा
चित्रगुर्देवदत 'इत्यादौ चित्रगुसमुदायादेरेकपदत्वाय विशेष्यलिङ्गप्राहिवार्थ
च । अन्यया चित्रम्यादिपदान्तर्गवगवादिपदस्याजलिङ्गतया वन स्यात् ।
यस्तुतः प्रत्यर्थभिन्नस्य न कुदर्थे भेदान्वयो न वा पृथगादिपदार्थ देशे
पञ्चम्यादिभिन्नार्यस्यान्वयोऽन्यथा घटाया पटे इत्यादितः सप्तम्याधर्यस्य पृथ-
क्वान्चयापत्तेरिति बोध्यम् ।आख्यातकृत्साधारणमनभिहिताऽधिकारीयद्वितीया-
दिनियममाइ-फलादीति।भाविपदावरं जानातीत्यादी विषयतादिपरिमहः ।
कृत्यादीत्यादिपदेन पूर्वोक्ताश्रयवादिपरिग्रहः । ननु कयमयं नियमः फर्मत्वकर्तृ-
स्वादिविशिष्टस्यैव कृताभिपानादित्यनाह-कृतति ॥ ९॥

·वादार्थसग्रह [४ भाग यत्तु धातूत्तरप्रत्ययत्वेनैव कृतौ शक्तिः पाचका- दिपदे तु सामानाधिकरण्यानुरोधात् कृतिविशिष्टे लक्षणेति, तन्न, भावकृतोऽपि कृतिवाचकतापत्तेः, धातुत्वादिघटितात्तस्मादाख्यातत्वस्यैव लघुत्वाच । यदपि कनकृतोऽपि कृती शक्तिः कृतिविशिष्टे तु लक्षणैवेति, तदप्यसत्, यतो विनावच्छेदकरूप शक्यत्वासंभवात्, गोत्वत्वादिना शक्तौ चातिगौ- रवादस्तु गवादिपदानां गोत्वविशिष्टं शक्यं विशि- प्टान्तराणांतु शक्यत्वं विलीयेत । केवलविशेषणे स्वा- रसिकप्रयोगविरहस्तुल्य एवेति ॥१०॥ (मथु०) यरिवति । आख्यातस्य कृतौ शक्तिकल्पनदशाया तथैव लाघ वेन क्ल्पनादिति भाव । अत्र द्वितीयादिवारणाय धावृत्तरेति । नन्वेव पाच अङ्के इत्यादौ पाककर्तृबोध कथ स्यात् इत्यत आइ-पाचकादीति । भादिप दार चैत्रो ग तेत्यादौ गत्रादिपदपरिग्रह । लक्षणेतीति । एवच मुख्यप्रयोगा भावेऽपि कृत शत्ति कल्पन शक्यसब घरपाया क्षणाया सपादनाथमेवेति भाव । भावकृतोऽपीति घआदेरपीत्यर्थ । तथाच तस्य निरर्थक्त्वप्रवादग्या घात इति भाव । मनु भाषकृतो घभादे कृतिवाचक्त्वेऽपि निराकारतया न सत कस्यापि अर्थस्य प्रत्यय इति व्यवहार, अन्यथा तथा भावविहितघमादेरपि घत्वादिना परणेऽधिकरणे वा शक्ततया भवतामपि तत्र निरर्थक्त्वव्यवहार कर स्यात् । वस्तुतस्तु प्रतीयते येनार्थ स प्रत्यय इति पुत्पत्तिसिद्धस्य तावदन्यान्यत्वरूप प्रत्ययत्वस्य भतर्भावादेव भावविहितधनादे यवच्छेद इत्यत आह-धातुत्वा दीति । भादिपरेन उत्तरत्व-प्रत्ययत्वपरिग्रह । आख्यातत्वस्यैवेति तिला दरवेत्यर्थ । कृतोऽपीति सूचत्वादिनति शेष । कृताविति लायवादिति शेष । गाविपदाना विशिष्टे अति व्यवस्थापयति-यत इति । शक्यत्वासम्भवा दिति कार्यत्वादिवत् शक्यत्वस्यापि भवच्छिन्नत्यनियमात इति भाव । विशि धातराणां विति गुरुत्व-महत्यादिविशिष्टाना तु गुरुपद-महत्पादिशक्यत्व विलीयेतेस्यर्थ । तत्रापि गुरुत्वत्व-महच्चत्वादिजातिरूपेण गुरुत्वमहत्वादावेव शक्ति गुरुवादिविशिष्टे उधणा इत्यस्य सुवचत्वादिति भाव । अप यत्र यत्त रस्य शरत्या प्रयोगस्तवैव सत्पदस्य शक्ति भतो गुरुत्वादी न गुर्वादिपति- ·१३ ग्रन्थः] आख्यावशक्तिवादः। रित्सत भाद-केरलेति । विशेषणतानापने चेत्यर्थ । तुल्य एवेति ददापि कृत कृती शक्त्या प्रयोगस्य विरहादिति भाव ॥१०॥ (राम) कृत कृतिविशिष्यत्ययस्य टक्षणात एरोतिमतं प्रसङ्गतो निर. सितुमाह-यदपीति । एतन्मते यापि मवादिपदानामेव गोलादिविशिष्टे शक्ति रायाति तथापि शब्दविशिष्टादिबोधकानामाषाशादिपदानां शद्धविशिष्टादी शक्तिर्न स्यात् तत्रापि लापवान धन्दत्वविशिष्टे शरि प्रनाविशिष्टादौ रक्षणेत्यस्य वक्तुं शक्यत्वादिति दोपमाह-यतोविनेति । यत इत्यस्य विशिष्टान्तराणां शक्यत्वं विलीयेतेत्यनेमान्धय । ता च विशिष्टान्तराणामित्यस्य गोत्वविशिष्टादिभिन्न- शब्दविशिष्टादीनामित्यर्थ । शम्यत्वं आपायादिपदशक्यत्वं, पिलीयेत न स्यात् । मनु विशिष्टान्तराणामित्यवान्तरपदं किमर्थमुक्त विशिष्टसामान्यस्यैवो- तरीत्या शक्यत्वविख्यासमवादिति गवादिपदस्य गोलादिविशिष्टशतिव्यवस्थाप- नेन स्वोतमन्तरपदं सार्थकपति-विनेति।विनेत्यादि गौरवादित्यन्तं गपादिप- दानां गोत्वविशिष्ट शक्यमस्तु इत्यत्र हेतु । अत्रायमर्थ गवादिपदानां यदि गोत्ये शतिरुच्यते तदा शचे सावच्छेश्त्वनियमाद्गोत्वत्व शक्यतावच्छेदक धाच्यं, तधावस्वरूपतो गोत्वविशिष्टापेक्ष्या गोवत्वविशिष्टं गुरु इति तन्त्र शक्य- मिति दायवेन गोपदादीनां गोत्वादिजातिविशिष्यक्रिस्त्विनि । नन्दाकाशादिपदानां गुदशब्दादी मुख्यप्रयोगविरहेण न शति कृत्युपलधित एव वरप्रत्पपस्य शक्ति न तु कृतिनिशिटे कृत्योऽपि कृतात्ययशपिकल्पने गौर- वादितिमते न पता कृतेरभिधानमिति तन्मते भाख्यातकत्साधारणमत्रार्थरक्षण ये कुर्वन्ति तन्मतमाह-यत्त्विति । तथाच चैत्र पत्तत्यादी कृता कृत्यभिधानात्र तृतीयेति भाव । नन्वेव चैत्र पचतीत्यादाविव पाचकादिपवार पाकालते. राभयतासंबन्धेन चैवादावन्वय पव बोध्यस्तथाच चैत्र पाचक इत्यादी चैत्रे पाकर रभेदान्ययोपो न स्यादित्यत भाइ-पाचकादीति सामानाधिकर. ण्यति।पाचकादिपदार्थाभेदान्वयबोधातरोधादित्यर्थ पाचकादीत्यादिपदेन सृज. न्तादिपरिग्रह आदिपदेन पत्रपद-पाचपादीनां निनाम्पा रूपाभ्यामेकथर्मिश. ततरूपसामानाधिकरण्यम्प परिषद भावकृत इति।म घेष्टापत्ति, अपसि. दान्तादिति भार निएंतिकासिदान्तमनेन दोप इत्यत आद-धातुत्वादीति । तस्मात् धातूतरप्रत्ययत्वात् धात्वारम्यतमत्त्पटितधातूत्तरपरपयत्वमपेक्ष्या- ख्यातत्वं लघु इति तदेव इतिशततावरछेदवमिति माव रित्यंच कृत्प्रत्ययस्य कृतिविशिष्ट एव शतिनं तदुपरक्षित इति। मतमाभित्यैवानभिहिताधिशरपत्राों निहतीति तदेवमादरणीयमित्यवधेयम् । आरपातस्पेव फक्त तीन गति- सांपवात् भपि तु सर्वत्र । ननु रादविछिटे तक मुरूपप्रयोगात् शनि दया मुरूपार्थवोपक्वनिपतवाद इत्यत आर-फेवलेति। तुल्य इति । कर्तृतोऽपि ·, ११२ वादार्थसप्रहः [४ भाग कृती मुख्यप्रयोगरिरहेण तुन्यतेत्यर्थ । यपि शब्दोऽस्तीति प्रयोग एव मुख्य प्रयोग आकारापदस्थडे, एवं गत प्रमेयमित्यादामेव कर्तृत कृतो मुख्यप्रयोग इत्येतदसङ्गत, तथापि तथा प्रयोगमनभ्युपगम्य इदमुच मिति संक्षेप ॥१०॥ (रघु०) कस्यचि मत दूषयितु तन्मतमनुवदति- यत्त्विति । धातूत्तरप्र. त्ययत्वेन कृता शक्तिरिति । धातूत्तरप्रत्ययत्वमेव कृतिशक्ततावच्छेदकमित्यर्थ । तथाच शक्यतावच्छेदकलाघवात्सर्वत्र कृतावेव शक्ति , नत्वाख्यातस्य कृतौ शक्ति कुत्प्रत्ययस्य कर्तरि शक्तिरिति । तथासति विभिन्नशक्यतावच्छेदकादिकल्पने गौरवादिति भाव । ननु कृत्प्रत्ययस्य कृतिशक्तत्वे देवदत्त पाचक इत्यादी देव दत्तादिपदार्थ पाचकाद्यर्थस्य कथमभेदान्वयबोध , तत्राभेदान्ययबोधस्यैवानु भवसिद्धतया प्रकारान्तरस्य वत्तुमशक्यत्वादित्यत आह–पाचकादिपदे त्वित्यादि । सामानाधिकरण्यानुरोधादभेदान्वयबोधानुरोधात् । लक्षणेति । तथा च तत्र तथान्वयानुभवस्य कृत कर्तरि लक्षणयैव निर्वाहेऽल तर शत्ति कल्पनेनेति भाव । भावकृतोऽपीति । शक्ततावच्छेदकावच्छिन्नस्य शक्य बोधकत्वनियमादिति भाव । ननु धातूत्तरप्रत्ययत्वस्य कृतिशक्ततावच्छेदकत्वेऽपि भावकृतो न कृतिबोध कत्वं तथाविधनोघे भावकृदादिव्यावृतानुपूर्वी विशेषस्यैव नियामकत्वाम्युप- गमादित्यत आह-धातुत्वादिघटितेत्यादि । आदिपदात्प्रत्ययत्वादिपरिप्रद । तस्माद्धातूत्तरप्रत्ययत्वाद्भवाद्यन्यतमत्व विना धातुत्वस्य प्रकारान्तरेण निर्वक्तुम शक्यतया आख्याताद्यन्यतमत्व विना प्रत्ययत्वस्यापीति तदवेक्षया रूढिसबन्धेन आख्यातपदवत्त्वरूपाख्यातत्वस्यैव ल्यो कृतिशक्ततावच्छेदकत्वौचित्यमिति भाव । एतेनाख्यातमात्रस्य कृतिवाचकत्वे कृतिशक्ततावच्छेदकमाख्यातत्वमेव कृत कर्तृमारवाचकत्वे कृत्पत्यपत्य कर्तृशक्तावच्छेदकमिति गौरवम् । एतद पक्षया एकस्यैव धातूत्तरप्रत्यय वस्य कृतिशक्ततावच्छेदकत्वमुचितमित्यपि परा स्तम् । प्रत्ययत्वस्याख्यातत्वकृत्त्वघटितत्वेन लाघवानवकाशादिति । कृती शत्तिरिति । कृतिविशिष्टे कर्तृवृत शक्तिकल्पनेऽनन्तकृती तच्छक्यतावच्छे दक्त्वकल्पनागौरवम् | कृतीतस्क्स्पने तु कृतित्वजावेरेव तच्छक्यतावच्छेदकत्व कल्पने राघवमिति तदैव तत्वत्सनमुचितमिति भाव । यत इत्यादि । शक्य वासभवादित्यन्तस्य गवादिपदाना गोत्वविशिष्ट शक्यमित्यनेनान्वय । ननु गादिपदस्य गोत्वविशिष्टे शत्तिकरपन गोत्वेऽपि शत्ति कल्पनस्यावश्यकतया १सवमा इति पाठ ।

·१३ प्रन्यः] माख्यातशक्तिवादः। ११३ लपवात्तत्रैव तत्पनमस्वित्सत आह- -गोत्वादिनेत्यादि । गोत्वस्यस्य गवेवरासमवेतत्वे सति गोनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकवरूपतया गार- वादिति भावः । विशिष्टान्तराणामिति । शब्दयिशिष्टमहत्वविशिष्टादीना- मित्यर्य । गस्यत्वमिति । आकाशपदमहत्पदशस्यत्वमित्यर्थः । तनापि शब्दादिविशिष्टे सतिपल्पनेऽनन्तशब्दादी शक्यतावच्छेदकत्वस्वीकारे गौरव, शब्दादी तच्छक्यत्वकल्पने तु शब्दत्वनाते. शक्यतावच्छेदकत्वस्योकारे लाघय- मिति, वनापि शब्दादावेव शक्तिफ्ल्यन स्लादिति भावः । तुल्य एवेति । कृत्प्र- त्ययस्थलेऽप्यविशिष्ट इत्यर्थः । तथा च मया शब्दादावाकाशादिपदस्य स्वार- सिम्प्रयोगाभावाचन न तस्य शक्यत्वं तथा वर्तुविहितकृत्प्रत्ययस्य कृतावधि स्वारसिकप्रयोगाभावानत्रापि न तस्य शक्यत्वमिति भाव. ॥ १०॥ (जय०) मुविभत्तियारणाय धातूपरेति । लक्षणेति । एतदर्यमेव कृत्य. त्ययस्य कृती शक्तिकल्पनमिति भावः। भावमृतोऽपीति । तथाच पाक करोति पाकक्रियेत्यादौ घनादेरपि कृतिशचत्वेऽनन्ययापत्तिरिति भावः। ननु तत्र विशेपानुशासनात् भावप्रत्ययस्य धात्वयांतिरिवो नार्थः । विशेषानुशासना- विषयतादृशमल्ययत्वमेव हि प्रतिशततायन्छेदवामित्यत्राह-धातुत्वादीति । नन्वाळ्यातत्व वित्यादिक या कृत्व तृच्त्वादिक या शक्ततावच्छेदन परतु कृवाय शक्तिलाघवात् कृतिविशिष्टे तु फक्षणेत्याशय निराक्रोति यद्- पीति । यतो विशिष्टान्तराणा शाक्यत्व दिलीयवेत्यन्वय । विशिष्टान्तराणा जात्य- विरित विशिष्टाना च शब्दाश्रयत्वादिविशिष्टाना गगनादिपदशक्यत्वं विलीयेते स्यन्वय. । तया च शब्दाश्रयत्वादिविशिष्टाना गगनादिपदशस्यत्य न स्यात् । लाधवाच्छन्दे शत्तिस्तद्विशिष्टे रक्षणेवि वक्तु शक्यत्वादिति भाव । जातिषि- शिष्टे एव कथं शक्तिरित्यवाह-विनेति इद शक्त्याशक्यार्थस्मरण ततो लक्ष्यार्थ- स्मरण शक्यस्मरण किंचिद्धर्मप्रकारकमेव निर्विक्सकस्मरणामायातमर्मविशिष्ट स्मरण च उद्धर्मविशिरे समन्धग्रह विना नेति शत्ते. सापन्छिनत्यनियमसिद्धिरि- त्यमिप्रेत्य । यदि च पदेनाइत्यैव शक्यसबन्धेन स्मरणमित्युपेरते शस्यसनन्ध निर्वाहार्य च शचिरुपयुज्यते वदा गवादिपदानामपि वेवले गोत्यादी शक्तिःशक्ते. सावधिनत्यनियमस्याप्रयोनकलेनासत्यागोत्वविशिष्टे लक्षणेत्यस्य मुवचत्वा- द्विशिधमानस्यैव शक्यत्व दिलीयेतेत्यभिप्राय । न च फेवले गोत्ये घ्युत्साय. रामव । गोशब्दबोधस्य लक्षणया सगरनार्थमेव निरुत्ताधवदर्शिन प्रथम तत्समवात् । भय कोशादितो विशिष्टशक्तिसिद्धिः । कोशादेसद्ग्राहावास्य- ·११४ वादार्थसंग्रहः [४ भाग । एवं च गतो नामो गम्यत इत्यादी फलस्य कृदात्म. नेपदाभ्यामेव लाभात् लाघवादातोरनन्यलभ्य- व्यापारविशेपमानवाचकत्वस्थिती ग्रामं गच्छति ग्रामस्य गन्तत्यादी द्वितीयादेः फलजनकत्वलक्षणं कर्मत्वमर्थः । फले च प्रातिपदिकार्थोऽधिकरणत्वेना. कत्यादन्यया पदभानस्य विनिगमकामानाजातिमात्रशक्त्यापोः काचिदुक्तयैव श्वगानिहादितिचेत् नुस्यं प्रवेऽपीत्याह-~-केवलेति । स्वारसिकेति । पोशच्यावरणादिकृता स्वारसिरमयोगेत्यर्थः । तेन प्रान्तस्य लक्षणया योगा- दिवरपि विशेषणमा प्रयोगेऽपि न अतिः । नन चको गन्ता चैत्रो प्राम गठ इत्पादावेव वा मुख्यः प्रयोगः । सामा- नाधिकरण्य च पदसाधुत्याय । मोत्ता नृप्यतीत्यादौ टक्षणेति दुरिम् । अनु. शासनानुगेनाल्यावस्यापि फर्वरि शक्तिसितिरिति चेत् न । तृप्येत गन्ताचैत्र इत्यादौ कर्तृबोधकस्य कृप्तत्वाश्चैत्रो गन्तेत्यादौ अपि सथात्यमित्याशयान् । यानु तुमुनादिप्रत्ययस्य कृत्यादावेव शचि चान्तादेव्ययत्वेन तदर्थस्य भेदेनाप्य. चये तिरोधात् । अत एव शान्तायन्तीपरं प्रयभवानुशिष्टा । अन्यथा चैत्र पत्ता गमित्यादौभमेदान्वये तृतीयादेवामावापते: । समानवित्तिकलादेस्तत्र भयोजकत्यादिवि तन्न । भुर वा वनतीत्यादिमात्राझोजनका भोजनोतरं वजना. श्रय रत्पादियोघो न युज्यते । केचित्त कस्यचित्रो भाम गव इत्यादौ कृतियोपः पस्पचिय कर्तृयोपत्तत्र वृतायेर सामात्तिः। समानविमत्यादिक पदमाधुत्यायैव । कर्तृयोधष्ठ लक्षणया मातिप्रमेग या । तर समानरिमनपादिकमर्यसाधुत्यायेत्याहुः ॥१०॥ (म०) संपन्यारण केचिदिस्यन्तं एकमनम् । एपश्च कर्मवारप पटम्य विषयविषया नो रिपरिषया चात्मनेपदम्य शश्यत्वे पाहदा. मिनेपदाम्यामिति । ता विपणनया विधानमा भारमनेपदेन डामति भारः । व्यापाविशेषः पाहारिरिया ! पाठो. पडावरियापारवाधिये ताप पाटाभन द्वितीयाद, पटमयों न सिरपनीयतलया. माप माराम् । दिनीया रिस्पादिपार पटीपरिपतः । पटवार सरिटनमम | अर्थ इनि, भरपया तर तरप्रननिरखपाली ले लिसाने पर प्रातिपदिशार्यः प्राप अपिरणाम भावामधेन । एतेन भाषेपास्ता ।

·१३ प्रन्यः] आख्यातशक्तिवादः। ११५ न्वेति, फलमात्रं वा अर्थः, जनकत्वन्तु संसर्गमर्या- दया लभ्यतइति केचित्, तदसत्, ग्रामं गच्छति त्यजतीत्यादौ द्वितीयादितः फलसामान्यलाभेऽपि नियतसंयोग-विभागाद्यलाभेन फलविशेपावच्छिन्न- च्यापारस्यैव धात्वर्यत्वात् । इतरथा त्यजि-गमिप्रभू. संदेकदे पाषेयत्वे निरूपितत्ततंबन्धेन । प्रात्यर्थोऽन्वेति इति स्पचिन्मतं निराधवम् । एकदेशान्वयप्रसवेन ठाघवानुरोधेन चाइ-फलमात्रमिति फलस्व- विशिष्टमानमित्यर्थः । फटतं च कार्यस्वम् । संसर्गमर्यादयेति । फल- पावर्षपोः संसर्गविश्यत्यर्थः। भत्र केचिर-पालमात्रस्य धर्मपष्टयर्थत्वे शुष्पनियामकसंन्यस्याभावपतियो. गितानवच्छेदकत्वनये पाको न तेमनस्येति व्यवदारानुपपत्तिः,जनकतासंवन्धस्य एपनिफामकरवान, सत्यनियामर संवन्यस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वनयेऽपि तद- भावस्य फेवटाम्वपित्वनियमेन तेमनीयपापि न मनस्येति व्यवहारापतिः एवं फटमात्रस्य द्वितीयार्यत्वेऽपि यदि कर्मजसपोगाधिकरणद्रव्यं प्रसिद्ध, तदा सत्रायं न गच्छत्तीति प्रयोगानुपपत्तिः, तत्कर्मरगमनस्याप्रसिदया तदाश्रयस्वा. मादस्य तत्र प्रत्येसुमशक्यत्वात् । जनतासंबन्धस्थाभावप्रतियोगितानपच्छरक- नया गमनत्यापन दिनीयायस्य सविधतयोगस्य तेन संबन्धेनामावप्रत्यया. संभवात् , तस्यामाप्रतियोगितावादरकर्व तदमावस्य केवटाम्बयित्वनियमेन गमनकर्मग्पपि देशे भर्युन गातीति प्रयोगप्रसा, गमनत्वावच्छेदेन जनक- साप्तबन्धेन सनिष्टसंयोगामात्रस्य सावात् । तस्मात् फटजनकत्वं मण्डशः फलं जनात्तं वा दितीपादरः। भयमपि रूपं न गच्छतीति प्रपोगानुपपत्तिः, तविधसंयोगाप्रसिदेरिति वाच्यम् । फटजनकलवदाधेयत्वस्यापि द्वितीयार्थ- तया संयोगत्वावरटेदेन रूपापयत्वाभावस्यैर तर प्रत्ययास, कपंन गति एस इत्यादीपाका न पश्यत्पन्ध इत्यादाविपनमस्य वारद्वपसम्बय इत्याहुः। तदसत् । टापवान् द्वितीयाः संयोगाशात्मक फड़े शवसाहतम्घटे संयोगगनालाौधणाम्पगमाद, मुष्परिणामकसंदयावनिप्रतियोगिता- पामारमारम्य ठान्वयित्ये मानाभावापनि ध्येयम् । फलसामान्यलामेऽपीति पटवस्पेण फटटातीरपर्यः । निय. तसंयोग-विमागायलामेनेति । संयोगत्व विमागत्वादिविशिष्ट अफिसमा. जिीना संपोगस्यतिमागवादिरिशिष्टस्य पाभार्ममरेनेरपः पालविरोपेति गयोगसरिमागत्यादिशीनिटेश्यर्थः । पात्यर्थयात् गमरयमादिधारपवान् । बिनायादेषापयतमः सवधावगे संयोगासवन्यतिन शिथिप्प ·बादासप्रहः [४ भाग तीनां पर्यायत्वापत्तेः । तवापि गम्यते ग्राम इत्यादौ ग्रामादेः संयोगादिफलशालित्वं कुतः प्रतीयत इति चेत्, न । तद्वच्छिन्नव्यापारवाचिधातुसमभिव्याही- रादेव, यथा इष्टसाघनत्ववाचकादिधेरेव स्वर्गकामादि- पदसमभिव्याहारात् स्वर्गादिजनकत्वं, प्रतीतिस्त्वि. ट-फलयोरिष्टत्व-फलत्वाभ्यां स्वर्गत्व-संयोगत्वाभ्यां सयोगत्व विभागत्वादिविशिटाटाभेऽपि न यतिरिति वाच्यम् । तहलाभे गृहादाम गच्छतो गमने ग्रामस्य गमन न गृहस्य, व त्यजतस्त्यागे पक्षस्य त्यागो न तु भूमेरित्यादयो घ्यवहारा स्वारसिका न स्यु, गृह-भूमित्तिफ्लजनकत्वमा मान्याभावस्य तत्रासवाद, तलिथया गृह-भूमिटत्तिविभागोत्तरसयोगरूप जननादिति भाव । ननु द्वितीयादे सयोगत्वादिनैव फ्ठमध इति न पठविशेषाभाव , गमावि बिशेषसमभिव्याहारश्न प्रत्ययनियामक इत्यत आह-इतरयेति । पटविरे पावच्छित्रक्रियाया घात्वर्थत्वामभ्युपगमे इत्यर्थ । पर्यायत्वेति । एकस्य श्रयक्रियाया पूर्वदेशत्यागोत्तरदेशगमनरूपत्वेन शक्यतावच्छेदकस्याभेदार्दाि भाव । भए पपायतायामिष्टापत्ति, कर्मासममियाते गच्छनि त्यतीत्या गोषस्य वैदधण्याउभरे तु तत्र तत्तकावच्छिन्नत्रियाया निरुदटक्षणा । न चै ग्राम त्यजनीत्यादी ग्राम गच्छतीत्यापनिरिति वाच्यम् । गमिसमभिव्याहत द्वि सीयादे सयोगस्य त्यतिसमभिव्याहतद्वितीयादेविमागस्य वोपक्तादेव तद्वारण समवादिति चेत् । नात्यजि-म्यो पयायत्वामावस्य सक्दप्रामाणिक मिद्धत्वात कर्मासमभियाढते गच्छति स्यजनीत्यादौ स्वारसिक विलक्षणवोपस्याप्यनुभव मिहत्वाचेति निगमः । ननु तथापि गम्यते ग्राम इत्यादी घावदशीभूतसं योगादमामे अवयासमवात् आत्मनेपदस्य च परमामा यवाचकत्वात् गमन जन्यसयोगम्पपस्यादित्वात्यय ५ म्यादित्याशङ्कते-तयापीति । तद पच्छिन्नेति विगप्यसयोगावच्छिनेत्यर्थ । सममियादारादेवनिच्छेद । गम्यते ग्राम इत्यादी प्रामाद सपोगशादिय प्रतीयत इति पूर्वणान्वय । तवारि पातुविशेषतमभिव्याद्दारात्तथा समांऽपि त्यनि-गमिप्रभृतीना पयायवापत्तदुर्वा रवादिति भाव । समभिव्याहारपिाद्विराषप्रत्यय हातमाह-यथेत्यादि । स्वर्गादिजनकत्वमिति । प्रतीपत इत्यताम्यते । ननु पालन प्रनीती इत्यभवविरोध मयोगवादिनव प्रत्ययम्याउभवति रस्थान, भयोगत्वादिना प्रतीतो तु तेन स्पण शतिरावश्यरी तपाच शारया ·१३ अन्य.] आरयावशक्तिवादः। धेत्यन्यदेतत् । अस्तु वा बुद्धिविषयवाचकतदादेरिव व्युत्पत्तिवशादेव प्रकृत्यर्थतावच्छेदकफलतच्छालि- वाचकाख्यात कृतोरपि विशेषरूपेण योधकत्वम् ॥११॥ नन्त्यमित्यत आइ-अस्तु पति वुद्धिविपयवाचकेति। युद्धिविपयत्वप्रट- तिनिमित्तरेत्यर्थ । व्युत्पत्तिवशदेवेति । सामान्यरूपेण शनिज्ञानपैक विशेषरूपेण शान्दवों तजनकपदाभापस्थितीचकारणतावशादेवस्यर्थ ।महत्य- र्थतावच्छेदकति पटवरूपण प्रवृत्त्यर्थतावच्छंदवपट-तच्छादिवाचरेत्यर्थ । प्रत्यर्थतारच्छदवे ति स्वरूपश्यनम् । विशेषरूपेणेति यायनानवच्छेदनापि विशेषरूपेणेत्यर्थ.। नच येन रूपेण पदार्थोपस्थितिस्तेनैव रूपेण पदे शक्ति- शानस्य देवतया क्पं सामान्यरण शतिज्ञानाद्विशेषरूपेण उपस्थिति विधेप- रूपेणोपस्थित्यमा च मयं विगैयरूपेण शाददोष, पदार्थोपस्थिति-भादवोध- योरपि समानप्रकारकपन कार्यकारणभारादिति वाच्यम् । तद्भेदन शविज्ञान- पदार्थोपस्थित्यो कार्य-कारणभावभेदात् । अत्र सामान्यरूपेण विज्ञानादे बिग्रेररूपेण पदार्थात स्थिति शादबोधयात्म्पगमात् । परे । वुद्धिविषयवाचकतदाडेरिवेति । यथा तदापिदस्थले विशिष्य घटत्व पटवादिरूपविरोपधर्मविशिष्टेन शदि शक्त्यानन्त्यप्रसाद, नापि स्वप्र- यो दिविशेषविषयवीिशिये, तदादिपदजन्यशान्दबोधानन्तर घटतादिप्रकार- संशयस्य सर्वानुभवविदत्वात्, चिन्तु स्वप्रयोधिप्रशारत्येमागतीतिय टत्व-पटत्वादिविशिष्टे तदादिपदाति, अतो न घत्वपटवादिभेदे शक्त्यानन्स्प- प्रसन्नइति प्राटु । न चैवं मानायोच्छेदः हरिपदादापि सत्तावचादरेव शक्यतावच्छेदर स्वस्य उवचत्वादिनि वाच्यम् । तत्रामरकोपान तत्तद्रूपेणैव शक्यत्वप्रतीतेरिति भाव । एतथा युपत्योत्तम् । एवमपि फ्ठत्ववादीच्छाविषयत्वभेदत्वादेरपि विनिगम- नाविरहेण शक्यतावच्छेदकत्वापत्या शक्त्यानन्त्यस्य दुरदादिति ध्येयम॥१२॥ (राम०) मन्वात्मनेपदम्य पध्वाधरलेन चैत्रेण मामी गम्यते इत्यादी पामम्प गमनजन्यपशादिवरूपश्र्मत्वलामेऽपि चैत्री ग्राम गच्छतीत्यादी तस्य क्यं मतालाप इत्यागवायां पयंत्यादि केचिदित्यन्तम मतं दर्शयामास । पचच्च ग्राम गतीत्यादी पलम्प, पदान्तराटभ्यत चेत्यर्थ र पाम गच्छति प्रामस्य गन्तन्यादी द्वितीयादे पछजनावर परमवपर्थ इत्यप्रेतनेनान्वय | ननु पदावच्छित्रत्र्यापारोघरपातुन एर चयो ग्राम गयनीयादी पटलामोऽस्तु द्विवीयाया. पटना- १पस्वारकानामिनि पाट। एवम्प ·वादार्थसग्रहः [४ भागः त्वलक्षणकर्मत्वे शक्तिफ्ल्पनेनेत्यत आह-गतो ग्रामी गम्यत इत्यादि । चैत्रेण ग्रामो मत इत्यत्र पलविशिष्टवाचित्यत्ययान् पदार्थतावच्छेदवतया पलस्य लाम , क्षेत्रण ग्रामो गम्यत इत्यत्र चात्मनेपदा पलविशेष्यशक्त्या पटलाम इत्यर्थ । तथाचान्यलम्पत्वरूपवापान धातो पले न शक्तिरिति भाव । लावादिति । फ्लावच्छिन्नध्यापारविशेषत्वापेक्षपा पापारविशेषत्वस्य शरीरतावादित्य । व्यापारविशेपेति । पचधातोर्वन्हिस्थालीसयोगादिरूप व्यापार , गम्यादिधातो सन्दरूपी व्यापार, त्यजधानोरपि स एवेत्यादिरर्थ । मानपदन पदार्थतावच्छेदक्तया फलबाचालस्य व्यवच्छेद । ग्राममित्यादि। तभाचानन्याभ्यासाए पटस्प द्वितीयारे पटजनकत्वलक्षणवत्वे शक्तिरना. यत्या कम्प्यन इत्यर्थ । द्वितीयादेरियादिपदेन ग्रामस्य गन्तत्यादी पटी परिग्रह । धातूनामनेकार्थकत्वाच तत्र पष्ठया. धर्मत्वार्धक्त्वात् । नव चैत्रोग्राम गच्छत्तीत्यादी पललाभाय किं द्वितीयादै पछजनकत्वे शक्ति, किंवा तत्तद्धातो फलजनकत्वे शक्तिरित्यत्र विनिगमनाविरह पानूनामनेरातत्ववच द्वितीया-प ध्यादीनामपि अनेशर्थक्त्वमिति न तद्विनिगमकमिति चेत् ।मा स्वस्यैरदे- शीभूतफले पामा प्रातिपदिकार्यस्यानन्धयप्रसङ्गात् । न घेष्टापत्ति , अदृष्ट- स्वात् । यदि चाख्यानत्वावच्छेदेन फ्ठे शक्तिरिति कर्तृ-कर्मप्रत्ययस्थले तत एक पाटलाम इत्युच्यते, तदारुपातालस्य धात्व विशेष्यतया अन्वपस्प चत्रण गम्यते ग्राम इत्यादौ व्युत्पन्नस्य भङ्गप्रतङ्गरत् । काव्यान-कर्माख्यानभेदेन व्युत्पतिद्वयल्पने च गौरवमित्यादि स्वयमूहनीयम् । ननु द्वितीयायपटजनक- त्वस्य मामेइसवा क्य तेन सह ग्रामस्यान्वय इत्यत आइ-फले चेति। विमास्यवदेशीन सह प्रातिपदिकायस्पान्यप क्ठावच्छित्रब्यापारस्य पाव. थत्वे घामपाया दहातीत्यादौ स्वामित्व-जनक्वरुपचतुथ्यकर्दशीभूतस्वामित्वे प्रामणस्य प्रातिपदिकार्थस्यान्वयदर्शनेनाव्युत्पन्न इति लाघवादेवदेशान्वयानम् पगमाघाइ-फलमान चेति मात्रपदेन जनालायव्यवच्छेद । पेचिदित्यन्त मत दूषयनि-तदसदिति । नियतेति । गच्छतीत्यादौ भागस्प, तर पनि सग इत्यादी सयोगरूपालस्य लाभप्रम इति वैपरी- त्यमेव क्या न स्यादिन्यर्थ । फलविशेषावच्छिन्नति गमधातो सयोगावशिष स्पद, यजधातोविभागावच्छिन्नमदोर्योवश्य वक्ष्य इत्यर्थ । ननु पातो सन्दादात गति गम्पारिसमभिन्याहाराप द्वितीपाद योगत विभागवादिना पटबोधाता भविष्यतीरयतभादइतरति गमि पनिप्रभृतीनां सदस्वार- दिनमात्रयवसइत्यर्थ । पर्यापत्वापत्ते [एकधर्मावदितशतत्वप्रसङ्गात् । न पेटपति, तथा सति बोराही तथाभिधानप्रसादिति भाव । भत्ते तापीति । सयोगावठित्रस्पागम्यारत्ववादिनोपीरप ।

·१३ पन्य ] आस्यावशक्तिवादः। ११९ संयोगादिफलशालित्य क्षेत्रवृत्तिगमनादिजन्यस्योगादिपटशाटिल, कुत इनि, प्रामोगम्यत इत्यादी विभागशादित्वस्य तरम्त्यग्यत इत्यादौ च सयोग भाटित्वस्य लाभप्रसङ्गेन वैपरीत्यापत्ति तदनस्थैरेनि भार । तवच्छिन्नेति सयोगावरियध्यापारवाचिगमिसमभिव्याहतात्मनेपदस्य सयोगारमकपल्योप- कन्य, विभागारनियापारवाचित्यजिप्समभिन्याहतारमनेपदस्य विभागात्मर पटवोपपल्यमित्पादिष्पत्पत्तितत्पननोत्तहोगे दारणीय इत्यर्थ । परपि विल प्यापारे पातुवनिवादिनाप्येव व शक्यते, तथापि व मते त्पनि गम्यो पर्या- यनापत्तिोव दोर इति ध्येयम् । ननु सामान्यकोपरशम्दम्य समभिव्याहारविशेष. बलेन विशेषयोपरत्व कुत्र दृष्टमित्याकाडापामाइ-यथेति । स्वर्गकामो यजतेत्यादी टप्तापनत्वमावस्य विध्यर्थलेपि स्वर्गवामपदममभिन्याहारवटेन विशेपबोपर तापर्यवसान पठ इटम् । नव स्वर्गकामोपजेते यादी यथा स्वर्गसाधनवन्न- स्पेण रिपिप्रत्ययस्येष्टमापनत्वोपरता तथा सपोगत्वादिना पटरोवक्ता स्पादिरपत भाद-प्रतीतिस्थिति । तपाच पदि स्वर्गवादिना तटबोधस्तदा अगापि सयोगत्वादिना आत्मनेपदा पटप्रतीनिर्वाया। यदि च इष्टत्वरूप स्वगंस्पेष्टगोषरता तदा अगापि पटवरूपेणात्मनेपदस्य सपोगदिवोपरत पाच्यति मात्र । नत्येव पदि पोगत्वादिरूपेणात्मनेपदम्य शकिपरस्तदा तेन पेणा तुपम्पिनिमाडे गृहीतारमनेपपविषय काढास्तरे मयोगत्वाति पम्मितारीरप कश्मशानसापि संयोगत्यादिना प्रकारेणात्मने पा पटलामो म स्यादिरपत मार-अस्तु वेति । तथाच तत्पर मुदिपवार दति समिति न्यिानम्प पोम्य इदिमकारवान् इनिजानप्सहकारेण पथा परवारस्तारिम्पविषधर्मप्रकारेण परतं, तथा आरमनेपद परतावरी फरिगिटे शामिनि विमानस्य स्वमात्पर्धनावरदवनावदारलमिनि शानवारण मयोगस्यादिना पटदोषाना, एवं पर्मापरिगिट राजमिति पहिानम्य स्मारपर्यनारासमिति ज्ञानमहरेण सयोगविशिष्ट पाना सारिप । एक विभागारिमाशय पोयम् । आल्यात-गृतोरपी परिसारण गम्पादिपालो सपोमालियापारस्वरूपप रोपासपमुचय। हाच पानिपतो गमपातु सपोगावनिम्पदा स्पारिप पनि नपरपर्ष ॥११॥ (पु.) कस्यचिन्म दूति दिति-मित्यारभ्य केपिर- स्पन्न । एव कर्मरतिर्मविटाम्पादयो परोपक पन्यपस्थाले धेसर्प सपदिति। पर उगलती नसीरा- ·१२० वादार्थसग्रहः [४ भागः धवसभरादित्ययः । अनन्यलभ्यइति । एतेन अनन्यलम्यो हि शब्दार्थ इति नियमस्यापि न मग इति सूचितम् । व्यापारविशेपमात्रेति । गमनलादि विशिष्टमात्रेत्यर्थ. । मानपदेन फलव्यवच्छेदः । इति स्थिताविति । व्यव- स्थिताविल्यर्थः । ननु व्यापारमारत्य धात्वर्थत्वे ग्राम गच्छतीत्यादौ फल्लक्षण वर्मत्वस्य कुतो लाभ इत्यत आइ-ग्रामं गच्छवीत्यादि । आख्यात - देनोदाहरणद्वयम् । द्वितीयादेरिति । अनादिना ग्रामस्य गन्तेत्यादौ यथा. परिग्रहः। फलजनमत्वलक्षणमिति । परत्वमन जन्मत्व द्रव्यम् । परत्व विशिष्टननकत्वस्य द्वितीयाधर्यत्वे ग्राम गच्छतीत्यादी परसमवेतधात्यर्थजन्यफल शालित्वलक्षणत्पस्य बोधप्रकारमाह-पले चेन्यादि । चैत्रस्य नसेल्या दापिय एक्देशान्वयस्वीकारेण तथान्वयनोधस्वीकारे त्यवित्तिवेद्यतया उप दर्शितमत्वस्यापि बोध इति भावः | फ्रननस्त्वे द्वितीयादेः शक्तिकल्पने गौरवात्तदपाय फ्ले शक्तिः जनक्स तु संसर्गमर्यादया भासत इत्यस्यैव सभ्य स्वात्तथैवाइ-फलमानं वेति । जन्यत्वविशिष्ट घेत्यर्थ, । फलसा लामे मीति जन्यस्वविशिष्टस्य लाभेऽपीत्यर्थः । नियतेति । रक्षोपरियविशक्ति भ्रमाकालीनेत्यर्थ । सयोगविभागाधलाभादिति । संयोगत्वविमागत्यादिना सयोगविभागरूपफ्रस्यालाभादित्यर्थः । तस्मादिति । पूर्वमते उपदर्शितदोप समवादित्यर्थ. । फलविशेषावच्छिन्नेति सयोगत्वादिविशिष्टजनवेत्यर्य.। मनु लक्षणोपस्थित्याद्यमावकाले तयाविधबोधाभावे क्षतिविरह इत्यतो दूषणान्तर. माह-अन्योति । व्यापारमावस्य धोत्वर्थत्वे इत्यर्थः । पर्यायत्वापत्तेरिति । एक्शक्यतावच्छेदकावच्छिनाचनानापदत्वस्यैय पर्यायपदार्थत्वादिति भावः । शङ्कते-तवामीत्यादि । संयोगत्वादिविशिष्टावच्छिमव्यापारस्य धातुशक्यस्य वादिनोऽपीत्यर्य.। संयोगशालित्वमित्यादि । जन्यत्वावरिटनरूपफ्लशालि न्यावच्छिन्नस्वैव कमाख्यातादिवाच्यत्वेन फान्तरस्यापि योधसमवादिति भावः । ववच्छिन्नेति । संयोगत्वादिविशिष्टापच्छिन्नेत्यर्थः । तथा च तादृशसमभिः व्याहारैविशिष्टस्यैव तथा कार्यतावच्छेदकत्वादिति भावः । सममिव्याहार• विशेषात् सामान्यधर्मावच्छिन्नबोधपदस्य विशपबोधकत्वे दृष्टान्तमाह-यथे- त्यादि । अन्यदेवदिति । तथा च तत्र यदीयत्वेन रूपेण स्वादिबोधक्य सदा ममापि प्रकृते सामान्यधर्मावच्छिन्नलरपेण संयोगादियोधात्वं यदि ,तो. । १ वाघ्यावे इति पारः ।२ बोधकेति पाठ। ३ विक्षस्यैव विधोपनकचादिति पाठ । *फायति पास ·१३ प्रन्यः] आख्यातशक्तिवादः। १२१ प्रस्वर्गयोरभेदान्वयेन स्वर्गादिरूपफलबोधकत्वं तदा प्रकृते संयोगादिफलयोर. भेदान्वयेन संयोगादियोधकत्वमिति भावः । ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नबोधकपदासामान्यरूपेण विशेषबोघसंभवेऽपि गम्यते ग्राम इत्यादौ संयोगत्वादिना संयोगस्य ग्रामवृत्तित्वबोधालामप्रसङ्गः । न न संयोगफलयोरभेदान्ययेन संयोगत्वादिरूपेण तथा बोधसंभव इति वाच्यम् । इतरविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वेनान्वये निराकासत्वेन तयान्वया- संमवादित्यत आह-अस्तु वैति। वयाच यथा बुद्धिविशेषविषयत्वरूपसामान्य- धर्भावच्छिन्नशक्ततदादिपदाटत्वपटत्वादिरूपविशेषरूपेण बोधस्तया प्रकृतेऽपि फलत्यरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नशक्ताल्यातपदासंयोगत्वादिरूपविशेषरूपेण बोधः। यदर्मावच्छिन्ने पदनिरूपितशक्तिमहः वेन रूपेण पदस्य बोधजनकत्वमिति नियमस्यैतदतिरिक्तस्यलत्यादिति भावः । इदं च तदादिसर्वनामपदस्य शक्यतावच्छेदकं बुद्धिविशेषविषयत्वमेव, शक्तिग्रहोऽपि तदर्मावच्छिन्न एव, पोषस्तु घटोऽस्य बुद्धिस्य रति शानसहकताइद्धिविषयस्तदादिपदशक्यहति शानादुत्पद्यत इति प्राचीनमतानुसारेण बोध्यम् ॥ ११ ॥ (जय०) एवं चेत्यादिः कश्चिदित्यन्त एको अन्यः । एवं च फलस्यात्मने- पदाधविचव्यापारविशेषमात्रेति पाकादिरूपक्रियामात्रेत्यर्थः । मात्रपदेन फलाहाव्युदासः । तथा सति धातोरेय फललामे द्वितीयादेः फलाल नसिध्ये- दिति भावः। द्वितीयादेरित्यादिपदात्पठीपरिग्रहः। फलजनकत्वत्यार्यत्वे एकदेशा- न्ययापत्तेगोरयाबाद-फलमात्रं वेति । नन्वेवं यत्र कर्मणा संयोगजचक्षुरादि- सनिकर्षादेव तत्मत्य तत्रामुं न गन्तीति प्रयोगानुपपत्तिः । तत्कर्मकगमन- स्याप्रसिद्धया गमनत्वावच्छेदेन द्वितीयार्थस्यैव हि प्रविषयो वाच्यः । न च फलस्प दितीयार्यस्य जनकत्वसंबन्धेन तत्संबन्धः । अन्यथाऽतिमसन इति । परमात्फलजनकत्वम्, फल जनकत्वं या द्वितीयार्थ: । एवं रूपं न गच्छवी- स्यादिप्रयोगात् आधेयत्वमपि । तत्र रूपनिठसंयोगजनरलायसिस्था फले संयोगादिदितीयाधियत्वस्यामाययोपसमवादिति चेन सापवासंयोगाद्यात्मक- मशवाया दितीयायास्तन तर टक्षणास्वीकारात् । एवेन रूपं न गन्ती सादौ द्वितीयार्यस्याधेयत्वस्यैव धात्वथे फळेऽमावबोधसमवादातो: फलमप्यर्थः, द्वितीयायाश्चाधेयत्वमेवेति परास्वम् । यातोः फले शक्यन्वरकल्पने द्वितीयाया- श्रोपाधिविशिष्टे शचिकल्पने गौरवापवेरिति दिक। नियतसंयोगेति । वदलामे च काश्याः प्रयागं गच्छटो गमने प्रयागस्ये ·वादार्यसंग्रह [४ भाग गमन न काश्या वृक्षस्य त्यागो न भूमैरिविप्रयोगानुपपत्ति , गमने काशीविभा गजनकत्यसत्वेन त्यागे च भूमिवृत्तिसयोगजनकत्वसत्वेन काशीभूमिवृत्तिफ्लज नक्त्वसामान्यामावस्य तत्रासत्यादिवि भाव । ननु गमिसमभिव्याहारे द्वितीयाया उत्तरसयोगस्त्यजिसमभिव्याहारे विभागोऽयों वाच्य इत्यत आह-इतरयेति । अय पर्यायत्वमेकार्थनिष्ठत्यमेव मार्म गच्छतीत्यत्र ग्राम स्यजतीवि प्रयोगापत्तिश्च समभिव्याहाराश्रयेण धारणीयेति चेत् । न । लक्षणया त्यागार्थकगमधातोर्गमना- धर्थकत्यजधातो समभिव्याहारेऽपि द्वितीयादे सयोगविभागाद्यर्यत्वप्रसङ्गात् । मुख्यार्थकत्यजिगम्यो सममिव्याहारे तया वाच्यत्वादिति चेत् । न । तयो पर्या यतायां प्रकृवे मुख्यत्वलाक्षणिकत्वानुपपत्ते । न च सयोगावच्छिन्नव्यापाराद्य रक्षकत्वमेव मुख्यार्थत्वमिति वाच्यम् । कर्मप्रत्ययजन्यफल्बोधं प्रति कर्मप्रत्यय समभिव्याइतधातुजयोपस्यिवेरवर्यभावेन पातो फरमर्थ इति भावात् । यत्तु तयो पर्यायतायां त्यागगमनादिभावप्रत्ययान्तात्स्वरसतो विमागाधव च्छिनन्यापारबोधो न स्यात्' इति तन्न, सिमभिव्याहृतत्यज्यादौ विमागाधय च्छिन्नव्यापारे निरूढलक्षणात्वीकारसमवात् । ननु फलावच्छिन्नब्यापारस्य घात्वर्थत्वेऽपि कर्माख्यावस्थले धात्वर्थपरस्य कर्मण्यन्वयासभवादात्मनेपदार्यफलस्त्ययान्वये नियमो न स्यात्, भात्मनेपदस्य सामान्यतो विशेषतो वा फल्सामान्यावाचकत्वात्तस्मात्त्वयाऽपि त्यनिगम्यादि सममिव्याहारेणैव नियमो वाच्य इति शङ्कते-तवापीति । सयोगादीति निय मत इत्यादिः । तदवच्छिन्नेति । तथा च मम संयोगावच्छिन्ने व्यापार गमादिधातो शतिस्वीकारादय नियम सभवति । तव व्यापारमात्रे शत पूर्वोक्दोषान्न तत्सभव इति भाव । सामान्यशतस्य सममिन्याहारविशेषेण विशेषदोधकत्वे दृष्टान्तमाह—यथेत्यादि । इष्टत्वेति । वथा च शक्त्यानन्त्य कल्पनभिया विधे सामान्यत शक्तिवदत्रापि तथैवेति भाव । नन्वेव मुक्ति काम आमान पश्येत् न तु यज्ञ, जन् (१) प्रयागो गम्यते न तु काशीत्यादिप्रयोगो न स्यात् । इष्टसाधनत्वतावच्छिन्नामावस्य यागे गमनजन्यफलत्वावच्छिन्नामावस्य च गमनजन्यविभागाश्रयकाश्यामसत्त्वात् । नत्राऽन्वयितावच्छेद उन्नप्रति योगिताकामावस्यैव बोधनादत आइ-स्वर्गत्वेति । तथा च प्रामाणिकत्वाच्छ- स्यान त्यकल्पनागौरवमपि न दोषायेति भाव । शक्त्यानन्त्यकल्पने विशेषप्रकारबोधोपायमाह-अस्तु वेति। यया तदादीना पटत्वधरत्वादिशक्यतावच्छेदकभेदेन शक्त्यानन्त्यापत्त्याऽपूर्वचैत्रत्वादिविशिष्टवि ·१३ प्रन्यः] मारयारशकिवादः। १२३ दोध्यकशत्तिमहार्ममरेन बुद्धिविषयतावच्छेदवमुपलक्षणीभूय शक्यतावच्छेदकानु- गमकमास्यीयते । मन बुदिर्यत्पदन्या ग्राह्या, अप्रक्रान्ताद्ययंकतच्छन्देनापि य. लब्दापात् । अत एव यत्तदोनित्यामिसंबन्ध इति प्राचः। इत्यं च शक्यतावच्छे- दकानुगमकदिविषयतापच्छेदकत्वं यदा यादृर्श रूपं गृह्यते तदा तेनैव तत्पदमुप- स्थापयत्यनुमादयवि च व्युत्पचिरैचित्र्यात्तयारयावतोरपि संयोगस्वविमागवा- दिपाक्यतावच्छेदकनानात्वादवच्छेदकमेदादनन्ताल्यापत्त्या प्रकृतिबोध्य- तापदादव (त्यामुपायपीभूय शक्यतावच्छेदकतत्त्वावच्छेदकाधनुगमकमुच्यते । प्रतिबोध्यतावच्छेदकधर्मवति फले तदति च शामिदमित्याकारकः शक्तिमहः । सस्यतावच्छेदकाशनुगमकाहविनोध्यतापच्छेदकत्वं च धर्मध्य यदा यादशरूपेण पृश्यते तेन रूपेण वृप्तमुपस्याश्यति दोषयति चेति नियमानातिप्रसङ्ग इवि भावः । तारारूपेण शाब्दयो, प्रति वाशरूपेण पाकिमहस्य हेनुतायाः तृप्त- स्वापत्यागे वीजाभावः । यन्यया ददादिपदे पाकेरपि विल्यापत्तिः । बुद्धिविशे- पस्य सहकारित्वेनेवानतिप्रसङ्गात् , बुद्धौ शक्यतावच्छेदकानुगमकविशेषणत्वस्य व्यर्थयात्, घटत्याचवच्छिन्ने शाश्त्यमारग्रहेऽपि शुद्धघटत्यादिप्रकारेण शाब्दबो- धारतिय किं च मान्दबोचाविषयीभूतधर्मेण शक्यतावच्छेदकानुगमे इस्या. विश्यत्वात्तदमावत्यमपि वपा स्यात् । पदकारित्वं च शक्यतापच्छेदकनिष्ठस्या- वि युरिरिययत्वस्याय्याइतमेवेति । किं च नानार्यवोच्छेदः, अक्षादिपदेऽप्य- न्यतमन्यपिरस्प शपवारच्छेदकानुगमस्य संभगादिवि प्राचीनमत दूषयति। अत्रै प्राचामा ययामः-मानिस्तावत्सबन्यमहत्वेन शाक्योपस्पाय. क्तयोरयुज्यते । युदिविषयतावच्छेदकापन्निनं तत्पशाक्यमिति शक्तिमहारिक- संस्कारेग तत्तदर्मावच्छिन्नशयनो उमुदेन सहरदमेर तत्पदं तदावच्छिन्नं स्मारपत्नुमारपतिमा रोप च पसरासंवन्पि वापरानस्मारितस्य पत्पर- जन्यतिरिसपत्यस्य परमावच्छिन्ने हान, निरवरिषयस्यविशिष्टे वत्तदर्माप- छिने तसदाचिमहान् । तथा च घटो पत्यदयोप्य इत्यादिशने शुदघटला. सिमस्य तदोपरिषदादिनिंगदापा । शिपिटद्वतदमांटिने गीदमबन्धक मानानि स्यानिमियानजन्यारततरमापसिनापरिपतेरेयस प्रदानोपरिप्रमादयोपनम्त्याउ ए मिनिटाकादरय विमोपनायो- धनगी सिमान्दादिपिकाकरधि एपदामि- सहारा पार : दिनच अगस्लायटिमम्प पश्यनुभवामियना- हर्ष समिति यामम् । अनुमासोः ममानयरलेनो कार्यकारत.

·१२४ वादार्थसंग्रहः [४ भागः अपि च धात्वर्यतावच्छेदकफलशालित्वं कर्म- भावाच्छक्त्यनुभवस्य संभवाच ! अस्तु वा यत्वदर्मिकशक्त्यनुभवजन्यबुद्धि- विपयो घटः पटादिश्च तत्पदशश्य इत्येव शक्तिमहस्तत्र च ससर्गतया भासमाने- न यत्पदजन्यबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेन घटत्वपटत्वादीनामनुगमान शक्त्यान- न्त्यम् । मत एव न तच्छक्यतावच्छेदकतावच्छेदकं कि तूपलक्षणीभूय शक्य तावच्छेदकानुगमक शब्दत्वादिवत् शक्तिमहे शक्यतावच्छेदकविशेषणत्वेनाभा नादित्येके । तराव कदाचिद्यत्पदजन्यबुद्धिविषयतावच्छेदकत्वेनापि तत्पदा. दुपस्थिते. । न चैवमिच्छाविषयतावच्छेदकत्वादिकमपि तथा स्यात् कदाचित्तेन रूपेणाप्युपस्थितेरिति वाच्यम् । यत्पदनियतवाक्यादिनाद्यव्युत्पत्तेरेव शक्तिसा धकत्वात् । अत एव च न पदान्तरप्रतिबन्दिरपीत्यन्ये । न चैवं यत्पदस्यापि ! तत्पदजन्यबुद्धिविषयतावच्छेदकावच्छिन्ने शक्त्या तत्पदजन्यबुद्धिविषयत्वज्ञान एव ततो वोध इत्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । यो धूमवानित्यादौ यत्पदार्था न्वय्यय तत्वेन विशिष्य तत्पदजन्यशाब्दबोधात्यागपि तद्विषयत्वज्ञानसंभवात् । विशिष्य तदसमवेऽपि सामान्यतस्तत्सभवाच । अत एव यो रूपवानित्यादिक यो धूमवान् परंतो वहिमानित्यादिक च निराकाङ्क्षप्रतिपत्तिकम् । यत्तु तत्पदस्य बुद्धिविषयत्वावच्छिन्न एवं शक्तिर्घटत्वादीनामननुगमेन तत्त्या. गात्तत्पदोपस्थापितबुद्धिविषयस्य शुद्धघटत्वाद्यवच्छिन्नेऽभेदज्ञानं च शुद्धघटत्वाद्यव- च्छिन्नशाब्दबोधे हेतुः । अत एवोतं बुद्धिस्थवाचीति । तन्न । तत्पदे शक्तिव बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नोपस्थित्यर्थ [तदभेदज्ञान च शाब्दबोधे कारणमिति?] तत्तद्धर्मावछिन्नशक्तिशानजन्यपदार्थोपस्थिते कारणत्वभङ्गप्रसन्नादुपेक्षितम् । तत्पदाधजन्यबोध एव तत्कारणमित्यप्याहुः । परेतुयो रूपवास्तमानयेति वाक्याच्चैत्रत्वादिविशिष्ट एव यत्तदोराद्या व्युत्पत्ति रनुगमार्यमुक्तधर्मानुसरणे सैन्धवादिपदस्थलेऽन्यतमस्याप्यनुसरणापत्ति । चैत्रो यत्पदवोध्य इत्यादि ज्ञानं तु तत्पदशक्यत्वानुमितिजनकतया चोपयुज्यते पद्म रागादौ रूपविशेषज्ञानमिव पद्मरागादिषदवाच्यत्वप्राइकतया । अत एव यत्पदो. पेक्षेत्यप्याहु । यत्तु यत्पदजन्यबुद्धिविषयत्वज्ञान तत्पदजन्यशाब्दबोधे हेतुरिति तन्न | वाक्यादिना शक्तितात्पर्यावधारणे विनाऽपि तज्ज्ञानं तजन्यशाब्दबोधा- दित्यलमतिपलविठेन ॥ ११ ॥ (मथु) स्यनि-गम्यो पर्यायवाभावस्य कर्माप्तमभिन्याहते गच्छति- गमतीन्यादी दिल्यणप्रतीनेः स्वारसिरस्वस्य च कदाचिदपलापसमवात् प्रामा- ·१३ प्रत्यः] आख्यातशचिवादः। १२५ त्वम् । न तु धात्वर्थजन्यफलशालितामानं गमि- पत्योः कर्मत्वस्य पूर्वस्मिन्देशे त्यजेश्वोत्तरस्मिन्देशे स्पन्देः .पूर्वापरदेशयोः प्रसङ्गात् । फलावच्छिन्नव्या- देगेमिकर्मवव्यवहारानुपपत्त्या फटस्य धात्वर्थतावच्छेदकत्वं व्यवस्थापयति- अपि चेति। धात्वर्थतावच्छेदकेति धातुप्रतिपायतावच्छेदकेत्यर्थः। धातुत्वं घ सकैतविशेषतरन्धेन पातुपदयावं, शालित्वं च संसर्गःमरी शक्यतावच्छेदके तदन्तर्मानः । न चैवमग्री जुहुयादित्यादावपि जुहोतिकर्मत्वापतिः, अग्निसं. पोगावच्छिन्नक्रियाया जुहोत्यर्यतया घात्वर्थतावच्छेदकसंयोगात्मकपटशालिव- स्थानेरपि सचादिति पाच्यम् । अग्निसंयोगानुकूलतादिक्रिया न धात्वर्थः, तथा सति घृतं जुहोतीत्यत्र द्वितीयार्थस्य परसमवेतत्वस्य पात्वऽन्ययान- पपत्तेः । अपि तु संयोगावछिन्नघृतादिक्रियाउकूलकव्यापारस्पैव जुहोस्पर्धतया क्रियाया एस पात्वतावच्छेदकत्वाव, भम्राविति सप्तम्यर्थः स्थायां पचती- स्थादाविव परंपरासंकल्पावशिनाघेयत्वं, तच धात्वर्षव्यापारे अन्वेति सप्त- भ्यधियत्वस्य पदार्यान्वितत्वनियमात् । इत्थं च ग्रामो गमिकर्मत्यादौ कर्मपदा- चकदेपावत्वविशिटे गम्पादेर मेदसंबन्धेनान्वयो पुत्पत्तिवैचित्र्यादभेदार्थकप्त. पष्टीस्मरणादभेदस्य प्रकारतया मान, यत्र च न तस्मरणं तत्र गम्यादिपर ता. पयंपाक कर्मपदस्पैगम्यायभित्रपात्वतावच्छेदकारवति हरणेति भावः । ननु पावजन्यफलशालिवमेव पर्मत्वयतो न भामादेर्गम्यादिकर्मस्वष्यव. हाराजपपत्तिरित्यत आरन विति। कर्मत्वस्य कर्मलन्यवहारस्य पूर्वस्मिन देश इति, प्रसङ्गादित्यप्रेतनं सर्वत्र सम्बध्यते, पूर्वदेशरपापि गमि-पत्यर्पज- न्यविभागात्मकफववादिति भावः। यद्यपि पतपातोरकर्मकनया पूर्वोत्तर. देण्योरमपत्रच तत्कर्मत्वव्यवहारापादनमुचितं, तथापि नरकं पतितः नरकप- तित इत्पत्र द्वितीयातत्पुरुषानुशासनस्वरसार उत्तरदेशस्य तत्कर्मत्वमस्त्येवेत्य- मिपायः । नम उत्पपातेत्यत्र नभप्तः कमतया उत्तरदेशस्य तत्कर्मत्वमस्येयत्य- मिश्राप इत्यपि कनिन् । उत्तरस्मिन् देश इति तस्यापि त्यग्यर्थसंयोगात्म- कफटवावारिति भावः । पूर्यापरदेण्पोरिति, उभपरिव स्पन्दजन्यविभाग- संपोगात्मकफटवरपादिति भावः । प्रसद्गादिति । भस्मन्मते तु गमि-पत्यो. संयोगावयित्रायां, स्यविमागावच्छिनायां, स्पन्देश्व फेवलायां कियाषां शविरिति जोपावकाश; । पतनलं च गुरुत्वाप्समायिकारणक्रियामात्रनि: समन्यायकगानिविशेषः, तत्त्वा पासपताछेदकाला नमनि- पन्योः पर्यायतेति भावः। मनु कर्मपरं सत्तधातुरोपकपरसमभिष्पादाराव फलवेन ततपटस्यैव मो.

·. १२६ वादार्थसंग्रहा [४ भाग पारयोघरुत्वादेव च धातूनां सकर्मकस्यव्यवहारः । भाक्तस्तु जानात्यादेस्तादृशधातुयोग एव च कर्मप्र- त्ययाः । तत्र च द्वितीययायत्यमभिधीयते त- चाकानावैचित्र्याडात्वर्थतावच्छेदकेऽपि फलेऽन्वेति, घसाकासमिति नैतहोप । न च तथापि पूर्वोत्तरदेशयो सन्दिवर्मवल्यवहारो दुरि इति वाच्यम् । कर्मपदस्प धातुत्वेन सकर्मकनत्तहानुपग्तिमत्वस्य चोय एर साकासतया तस्य उपयोगितादित्यत भाह-फलावच्छिन्नेति । अव च्छिन्नान्तात् स्पन्दि-पदास । सकर्मकत्वव्यरहारः मुख्यसकर्मवत्वन्यब- हार. । तथाच गम्यादे स्वारसितकर्मवतव्यवहारोपपाया पटावरिछन्नत्रिया दिवाचित्वमिद्विरिति भाव । फेचित्तु नलसामान्पयों न कर्मपदशक्यतावच्छेदक , न का सामान्यतो घातजन्यफटालित्व तळश्यतावच्छेदनमपि तु विशिष्य गम्यर्थनन्यस- योगशाटिस्त्र-त्यज्यर्थजन्यविभागशादिवादिकमेव तच्छक्यतावच्छेदक, प्रामो गमित्रमेंत्यादी गम्यादिपद तात्पर्यग्राहक्म् । न चैव नानात्वापत्तिरिति बाच्यम् । प्रत्येक्मादाय विनिगमनाविरहेण तवापि भानार्थत्वस्य दुर्वारत्वात तत्तदातुविऔपवाचवपदममभिव्याहारस्य नियामकतया गमिकत्यादी न स्पयादिपरितकर्मवप्रतीति, ग्राम स्पन्दिमत्यादिव्यवहारय नायोग्यो न वा योग्य विपार्य कर्मवस्य धातुविशेपघटिततया स्पन्दादिधातीस्तन्नि रुकावप्रवधादित्यत आह-फलावच्छिन्नेनीत्याहु । नवे जानात्यादी समरवत्र्यवहारो न स्यात् तत्र फटस्य शक्यतानत्र- छेदकवादित्यत आई-भाक्तस्त्विति । ज्ञानात्यादेरिति मार्मरत्वन्या हार इति शेप । तयाच यतिप्रभृतिभित्रले सति सविषयकवाचित्यमेव तर सकर्मक्त्वमिति भाव । नन्वेव तद्योगे क्थ कर्मप्रत्यय इत्यत आह-ताई नि । वक्तनुरूप भातसाधारणसम्मकट्यवहारविषयमानुयोग एरेत्यर्थ कर्म प्रत्ययाः द्वितीयास्य । आदिपदान मोजनाय यतते पुप्पेम्य स्पृहयति मात स्मरतीत्यादी चतुर्थी पर यादिपरिग्रह । केचिनु ननु याशिवायोग कर्मप्रत्ययोवशिष्यते तस्यैव सकर्मक्तया कथ गम्यादमुख्य नानारयादश भात सकर्मरत्वमित्यतभाह-ताशेतील्या । मन्त्र पातयतावच्छेद पठे क्ष प्रातिपरिवार्यस्य साकाहत्वाइन्वय प्पन भाइ-तत्र चेति । पनवनिम्नन्यापासाचिघातुयोगे घेस्वर्ण । तय भाष च आकागापैचित्र्यात् पदार्थतारच्छेदान्वयित्वस्यैव श्रव साया हत्वाम् । यता मोदन वा पचनीयारी तनादिपदे तालावयव ·१३ ग्रन्थः] माख्यातशचिवादः. १२७ अत एवं चास्याः पदार्थान्विताघेयन्ववोधकससमीतो भेदः । अस्तु वा कर्माख्यातस्येव द्वितीयाया अपि फलमर्थः । स्यादा फलव्यापारौ पृथगेव धात्वर्थी विशिष्टस्तु अन्वयवललभ्यः ॥ १२ ॥ परे तवृत्तिविक्लिनिमनकस्पन्दाइस्टयत्रवाथैत्र इस्पादिबोध इति भाव । नद यदि सवर्धाधयत्वस्य धात्वर्थतावच्छेदक म्यन्वय तदा पामे गाति प्रामे रयनतीरयादावपि समवेतत्वं साम्पोऽस्त, तप पात्वतावच्छेदाफले अन्वेतु, द्वितीया-सप्तम्योपरतायामविशेषादित्यत आह-अतएव चेति। धात्वतावच्छेदाफलान्वितायत्वबोधकत्वादेव घेत्यर्थ । अस्याः द्वितीयाया भेदः गोपातायां विशेष । तथाच पार्वतावच्छेदो सप्तम्यर्थावपस्याम्पुत्पन्न- तया न तत्र धात्वनावरदवान्वितप्तमोतवं सप्तम्यर्थ , किन्तु स्थान्यां पचनी- स्थानाविच धात्वान्वितपरम्परासबन्यावच्छिन्नाषेयत्वमेव सदर्थ । मध तथापि द्वितीया-सप्तम्यो पयितापत्तिबारैवेति वाच्यम् । द्वितीयाया आ- धेयत्वे निस्टलाणिकत्वात् लापवादेववादाव तच्छतेरिति भाव । एकदेशान्वपाराहिष्णुनायामाह-अस्तु घेति च प्राम गच्छत्तीत्यादी ग्रामनिष्टसयोगजनक्सयोगारनिक्रियत्यादिको बोध , जनरलं समर्ग दर- वान् रतदण्डवानियाविष न निराकासखमिति भार । पल-पापारयो सबग्धेऽपि पानो गतिल्पने गौरव तादृशप्तयोगस्प वारद्वयोधश्चानुभव- विरुद्ध इत्यत आह-स्थाद्वति । फल सयोगत्वादिविशिष्ट, व्यापारःसन्दा दिर्चा, पात्वर्थगन्याधारित्वमेव च त्यमुवादिधैव च पूर्वोतष्यवहाराति. प्रसको वारणीय इति भाव । रेचितु नड द्वितीयापर पलापरले प्राचीननये प्राम गनीयादेनिरा. वाहत्वापत्ति , प्राचीनदण्डवान् रक्तदण्डवान् इत्पादेरपि निगाहलाम्पुपग मादिन्यत आह-स्याद्वेतीत्याहुः। विशिएस्त्विति । गच्छतीत्यादी जनकतासबन्धेन पटविशिष्टो व्यापार, गन्यन इत्यादी जन्यतासबन्धेन व्यापारविशिष्ट फटामित्पर्य । पत्ररूपातस्थरे फ्ट विशेषण व्यारो विशेष्य, कर्माख्यातापले फलं विशेभ्य व्यापारी मिशेपण, पुत्पत्तिवैचित्र्यात् । कर्मविहितरापामाधेयत्वमर्थ , तेन प्राम गच्छति चैत्र इत्यादी ग्रामत्तिसयोगजनक्स्पन्दानुकूलपतिमान् ताशस्पन्दाथपत्ववान् या चपापन्वयधी । कर्माख्यातस्याश्यत्वमर्थ, तेन गम्यते ग्रामपाल चैत्रनिवृतिजन्यस्सन्दजन्यसपोगाश्रयो ग्राम इत्यन्वयधी । कर्मवृतधाभपोऽर्थ, तेन गतो ग्रामथैत्रेण इत्पादौ यथोचस्पन्दजन्यसंयोगाश्याभिगो ग्राम इत्या. यत्वपपीरिति भाव 1 ·- बार--पन्टेनिधाना पच्यादिषातूना, तथाच पचिपातु सकर्मक न भूशावरियारिल्यवहारविषयमावच्छेदक सकर्मरत्व वाच्य तष पारित १२८ वादार्थसंग्रह [४ भाग केचित्तु ख्यिातस्थद इव कर्माख्यातस्थलेऽपि पर विशेषण ब्यापारी विशेष्य पुत्पत्तिभेदकल्पनाया मानाभावात् नि कर्मा रूपातस्यापि कलमर्थ । तेन गम्यते प्रामधेत्रणेत्यादौ चैत्र निष्ठतिज यसयोगावच्छिन्नस्पदमन्यफल शाली ग्राम इत्य जयधी । कर्मकृतश्च फ्छविशिष्टोऽर्थ, तेन गतो ग्रामक्षेत्रेणे त्यादी यथोक्स्पदन यफलविशिष्टामिनो ग्राम इत्य वयधी । अतएव परत्व रुपा प्रत्यर्थापक्षिक तिडादिना घ स्वार्थफसायापेक्षिक प्रत्याप्यते इति वक्ष्यमाण पुत्पत्ति साधु साच्यते, अयथा तिबदे पलायरवाभावादत्र कल्पे सदसङ्गतत्वापतिरित्याहु ॥ १३ ॥ (राम०) ननु यथा सर्वनाना नानाप्रनिनिमिसकत्वेऽपि न नानार्थन्यवहार विषयता नानार्थव्यवहारविषयतावच्छेदके सर्वनाम भिन्नत्ववियोपणोपादानात , तथा त्यनि-गम्योन्यापारमात्रवाचकत्तेऽपिपर्यायव्यवहारविषयतावच्छेदके त्यनि- गमिभिनत्वविशषणादेव न पर्यायव्यवहारविषयता इत्यतो युच्यन्तरेण गम्या दीना संयोगादिरूपफसावच्छिन्नव्यापारे शक्ति व्यवस्थापयति-अपि चेति । 'धात्वयति तदात्वर्थतावच्छेदकपदशादित्व तद्वावर्धवर्मन्यन्यवहार विषयता बच्छेदा मित्यर्थ , तेन न गमिषात्वर्थवावच्छेदवफलशालिनि स्पनिकर्मत्वप्रसङ्ग । तपाच पदि घ्यापारमात्र गम्पार्षो न तु सपोगावनियापारादिस्तदा गम्यादिश्मत्वव्यवहारविषयतावच्छेदकस्य दुर्वारत्वापत्तिरिति भवमते पलस्य शक्यतावच्छेदात्वविरहात धात्वर्थतावच्छेदाफ्लशालित्वस्याप्रसिद्ध प्रकारा न्तरस्यासभवाद फ्रस्य पावर्षतावच्छेदकत्वमङ्गीकृत्य धात्वर्धतावच्छेदक फ्लशालित्वमेव तत्तदात्वर्थकमतान्यवहारविषयतावच्छेदक वक्तव्यमिति भाव । भनु पावर्षजन्यफलमादित्वमेव तत्तहात्वर्थव्यवहारविषयतावच्छेदक मिति न तस्य दुर्वचतेत्यस माह- तु धात्वर्थेति । फर्मत्वमित्यनुषग्यते । पूर्व स्मिन्निति । तत्रापि गम्यर्थ-पत्यर्थस्पन्दरूपव्यापारजन्यपूर्वदेशविभागरूपपल शादित्वस्प सवादित्यर्थ । त्यजेरिति स्वार्थस्पन्दव्यापारजन्योत्तरसयोगशाठि स्वस्य उत्तरदेशेऽपि सत्वादित्यर्थ । स्पन्देरिति रुपन्दजन्यविभागस्योत्तासयो गस्य वा पूर्वापरदेशयो सवेन स्पन्दे सकर्मकलप्रसङ्गादित्यर्थः । न चेष्टापनि, स्प देरकर्मधात्वादिति भाव । धात्वर्थतादच्छेदक्तेन फलस्य कर्मत्व- विपपतावच्छेदकत्वे च नोक दोप , स्पन्दे केवळस्पदश्चततेन पलस्य स्पन्दि पावतावरछेदयत्वाभावादिति ध्येयम् । नद पदावर्षजन्ययपटवत्येव यदातर्थर्मलम्यवहारस्तहात्वजयगत ध्यामिनदास्वमिवमित्यगतमेवफ्टानमारेण वर्मवलक्षण कर्तव्यमियत - ·आख्यातशक्तिवादः। १२९ व्यापारबोधकत्वादन्यन्न संभवतीति परावादी भवालादिम्यावृत्तसकर्मकत्व. म्यवहारवलेन पचपाखासै फलादविजयापारविसिद्धिरिति भावः। ननु पदि फटावच्छिन्नम्यापारयोधकपातुत्वमेव सकर्मकषानुत्वं सदा रासा- नारिवाचिहापावादीनां सकर्मकत्वम्यवहारानुपपत्तिः, सपाच तत्र सकर्मकपातु. योगविहितकर्मप्रत्ययादित स्यादित्यत माह-भाकस्त्विति गौण इत्यर्पः। शानापदिशांपावादे सकर्मकत्वम्यवहार इत्यस्यापत्तिः। अव व ज्ञाधावापन्यत- मत्वमेव भकिः मन्दे सकर्मकपानुयोगविहितद्वितीयादिविधायक सकर्मकप. दैन यदि फलावयित्रब्यापारबोधकथातुच्यते तदा सानादियोगे द्वितीयानुप- पतिः, यदि च गावालामन्यतमधातुरेव तवस्यप्तकर्मकपदास्तदापच्यादियोगे कर्मप्रत्यपाउपपतिरित्पत भाह-वाहशेति फलाउछिन्नव्यापारकोपकपच्या- दि-शादिधात्वाचन्यतमयोग द्वितीयादय इति तत्वता ति नोकदोष इत्यर्पः। नन फटावच्छिन्नम्यापारस्य धात्वर्थते द्वितीयादेर्न फटमोऽन्यदम्पत्वात, पार कथं पात्वर्यप्रातिपत्तिार्ययोदेन साधाइन्वयनोपो पविष्यतीत्यत. भार-तत्रेति । तत्र तण्डुलं पचतीत्यादौ । द्वितीययेति । तपाच तर द्वितीयाएँधेयत्वस्यैव पावर्षेऽन्वयो न प्रातिपदिकार्पस्येति नोक्दोष इति पावः ( नद पारवर्थफले द्वितीयाधियताया अनन्वयः एकदेशवाद, फलाव- टिव्यापारे च तण्टापायताया नान्वयः, अयोग्यत्वादित्यत भाइ- तथेति। द्वितीपाषिपत्वयात्पर्पः तचेत्यस्यान्वेतीत्पनेनान्वयः। आकाहेति । अन्यौकदेशान्वयस्य निराकालत्वेऽप्यत्र साकाङ्कले पदादेवीभूतफलान्वित- स्वार्यान्वयस्वीकारादित्यर्थः । नन्वेवं तत्र तत्र द्वितीयास्थले सप्तम्यापत्तिः भाषे. पवतात्पर्यशायां सप्तम्या एव साधुत्वादिस्पत आर--अत एवेति । अत पव द्वितीयायाः पदार्यतावच्छेदकान्विताधेयत्वबोधकलादेव । तथाच पदार्था- विताधेपवतात्पर्यवशायर्या सप्तमी,पदायैकदेशान्वितायत्वतात्पर्पशायां च द्वितीयेत्यर्थः । मम्वेवं कर्मप्रत्ययस्थले ये ये पदार्या घेन येन रूपेण विशेषणीभूप भासते त एव पदार्थाः कर्तृप्रत्यपजन्यबोधे विशेषणीय मासन्ते इति सौरवघारित [तद्विरोपः], कर्मप्रत्ययस्थले पात्वर्थविशेयीभूय भासमानस्य पात्वजम्पफलस्य कर्दप्रत्ययस्थले पावर्षविशेषणत्वेन मानादिस्यत माह- अस्तुति । तपाच जनकतासरन्धेन द्वितीसाफदरप पात्वर्थ एवान्वयः । त्यं च एकदेशदपोऽपि नास्तीति भावः ॥१२॥ (रघु०)नेनु जातित्वेन घटत्वादिप्रकारकपटपदनिरूपितशक्तिप्रशस्वरूपतो घटत्वादिप्रकारकबोचापत्तिवारणार्थ निरपन्छिनप्रकारतासंबन्धेन शान्ददि प्रति "मनु पटादिषदनिवपितशक्तिहानाबावित्वेन घटात्वादिप्रकारकपदनि.' इति पुस्तब्धये पारः।

·वादार्थसंग्रहः [४ भागः निरवच्छिन्न प्रकारतासबन्धेन पदनिरूपितशविज्ञानम्य हेनुत्वकल्पनस्यावश्यक तया कथं फ्लत्वविशिष्टे आख्यातादिपदनिरूपितशत्तिज्ञानासंयोगवादी शान्द- बोधः । तदा सयोगत्वे उपदर्शितसंबन्धेनोपर्शितकारणविरहात् । नच विषय- भेदेन वाशकार्यकारणभावकरसने प्रकृतस्यले स न कल्प्यत इति वाच्यम् । विषयमेदेन कार्यकारणमावक्त्यनेगौरवात् । न च तदादिपदादिशिष्य शान्द- बोधानुपपत्त्या त्या क्सनमावश्यकमिति याव्यम् । अनन्तकार्यकारणमावक- ल्पनमपेक्ष्य वदादिपदानां पिशिष्य शक्तिक्ल्यनस्यैवोचितत्वादिति प्रकृतेरि विशिष्य शक्तिरावश्यकी त्यभिप्रायेण प्रकारान्तरेण कर्मत्वनिर्वचनमुखेन व्यापा- रमात्रस्य धात्वर्यत्वे दूषणमाह-अपि चेति । धात्वर्थतावच्छेदकफ्लेति घौत्वर्यवावच्छेदकतापि फले विपक्षिवेत्यर्थः । गमिपत्योः कर्मत्वस्येति । अत्र च धात्वर्थगमनादिक्रियाजन्यविमागरूप फलस्य पूर्वदेशेऽपि सत्त्वादमिपत्योः पूर्वदेशस्यापि कर्मत्वापत्तिः, एव त्यजिक्रियाजन्यसयोगरूपफलस्य उत्तरदेशे सत्त्वादुत्तरदेशस्यापि त्यजे कर्मत्यापत्तिः । तया सन्दजन्यविमागादिरूपफ- रस्य पूर्यापरदेशयोः सत्त्वात्स्पन्देरमयन कर्मत्वापत्तिः । अतो न घात्वर्थजन्य- फलशालित्य कर्मत्वं, किंतु धात्वतावच्छेदकफलशारित्व तत् । तत्र च नो. दर्शितानुपपत्तिः, उत्तरदेवासयोगरूपफलस्यैर गमधात्वर्थतारब्डेदकाया तस्य पूर्वदेो अभावात् । एवमध संयोगस्य पतेरवच्छेदकत्वात्तस्य च पूर्वदेशे अभा- वान्न गमिपत्योः पूर्वदेशेऽकर्मत्वापत्तिः । एव विभागस्य त्यनिक्रियावच्छेदक. तया तस्योत्तरदेशेऽमानानोत्तरदेशे त्यनि कर्मत्वापत्तिः । स्सन्देश्व अवच्छे- दफलामावेन नोमयत्र कर्मत्वापत्तिरिति । व्यापारमात्रस्य घात्वर्यत्वे प्राम मदतीत्यादौ कर्मत्वदोषानुपपत्तिरेव दोष इति भावार्योऽजसेयः। ननु तत्तद्धात्वर्थजन्यतत्तत्रफलमारित्वमित्यननुगत वर्मत्वमस्ट, अनुगव- वमत्वनिषेचने प्रयोजनामाबादतोऽनुगतवर्मत्वनिर्वचन प्रयोजनमाह-फलाब- च्छिन्नेति । फ्रजनकेत्यर्य: । सकर्ममत्वव्यवहार इति । तथा च अनुगत- कर्मत्यानिर्वचनेन अनुगतसकर्मकत्व व्यवहारविलोपप्रसङ्ग इति भावः । नन्वेवं सति जानातीत्यादौ कयं सकर्मकत्वयवहार इत्यत आह--भाक्त स्विति । लाइणिक इत्यर्थः । तथा चोपदर्शितसकर्मकत्व मुख्यसकर्मकत्व व्यवहारनियामा सविषयत्वादिक तु मावसकर्मकत्वव्याहारनियामकमित्यतो न दोष रति माव. । ननु अननुगतमे। कर्मत्वमस्तु । अनुगतव्याशरामावे पावर्षतावच्छेदतावरदकविशिष्टफलेत्यर्थः इति पाट । । .

·१३ मन्थः] आख्यातशक्तिवादः। इष्टापत्तेरत आद-तादृशधातुयोग एवं चेति । उपर्शित(सकर्मक)धातुपोग एवेत्यर्थः । तथा चानुगतकर्मत्वानिर्वचने सकर्मकथानुयोगे कर्मप्रत्यपविधान- स्याननुगतत्वापत्तेरिति भावः । अत्रेदमवधेयम्-यद्यपि धातुत्वस्य तदर्थताव- छेदकत्वस्य चक्याभावेन धात्वर्यतावच्छेदकफलशालित्वरूपकमल्वमपि नानु- तम् । एवं वाहशसफर्मकत्वविरहेऽपि जानातीत्यादौ यथा तत्तद्धातुयोगे प्रत्ययपियान तथा विशिष्य गम्यादियोगेऽपि कर्मप्रत्ययविधानं संभवत्येव । तथा च तत्तदानुयोग्यतत्तत्फलशास्त्विरूपाननुगतकर्मत्वनिर्वचनेऽपि न दोपः। कर्मप्रत्ययविधानेऽनुगतशम्दान्तरस्य प्रकारान्तरेणापि संभवादिति व्यापारमात्रस्य धावसंखेऽपि न दोपः । तथापि तत्तद्धात्वर्यतत्तस्त्रियाजन्यफलशालित्यरूपमन- नुगतकर्मत्यमुक्त्वा व्यापारमानस्यैव धात्वर्यत्वे त्यजिगम्योः पर्यायतापत्तिरूपदोपो - ननु फलावच्छिन्नब्यापारस्य पात्वत्वे प्रामं गच्छतीत्यादी प्रामादिरूप- नामार्थस्य कुत्रान्वयः ? न तावद्धात्पर्येकदेशे फ्ले, पात्वर्थनामार्थयोर्भेदान्वय- बोधानभ्युपगमादताह–अत्र चेति । ग्राम गछतीत्यादौ चेत्यर्थः । तचेति । द्वितीयावृत्तित्यं चेत्यर्थः।माकाहादिवैचित्र्यादिति । पदार्थ. पदार्थनान्येति नतु पदापैकदेशेनेति व्युत्परोः संयोचकरसनादित्यर्थः । तथा च तव प्रामा- दिरूपनामार्यस्यान्वयो न तु पदार्थकदेशे फल इति माव. । ननु ग्राम गच्छती- त्यादौ पात्यर्षे कर्मकारकस्याधिवरणत्वेनान्वये 'कर्मणि द्वितीया' इति पृषक्र- प्रणयन निरर्थकमेव, ' ससम्पधिारणे च ' इत्यत्र दितीपासप्तम्यायधिकरणे म इति करणेनेर निर्वाहादित्यत आर-अत एवैति । पात्वर्थतावच्छेदकफले द्वितीपार्थस्तित्वस्यान्ययादेवेत्यर्थः । तया च सप्तम्यर्थवृतित्वस्य घातृशक्ति मुख्यविशेप्पेऽन्वयः । द्वितीयार्यत्तित्वस्य धात्वकदेशे फलेऽन्वय इति सूचनार्थ तय पृथस्सूधप्रणयनमिति मारः। नन्ये सति पदार्थः पदार्थनान्येति न तु पदार्थकदेशेनेत्येतादृशय्युत्पते: संकोचकल्पने गौरयमित्यत भार--अस्तु वेति । फलमर्थ इति । तथा च पायचिमन्यापारस्य धात्पर्यत्वे फरमेय दितीपार्यः । तप जनकतासंबन्धन भात्यन्येति, भापत्वं तु विीपाकर्मकारफयोः संबन्धमर्यादया भासते । पया च प्रार्म गमतीत्पादो, प्राविष्टिमयोगविशिष्टसंयोगानातिम- पोतास्य प्रकापन्दप्यमवादिति पाट । तिरियेवेति पाठ.।

·१३२ वादार्थसंग्रहः [४ भागः दित्येवान्ययत्रोध इति भावः । ननु तथाविधवाक्यजन्यबोधे सयोगस्य वारद्वयं भानमनुमवविरुद्धमित्यत आह आस्ता वेति न चैवं गमिपत्योः पर्यायवा पत्तिरिति वाच्यम् । यत्पदशक्यतावच्छेदकताव्यापकशक्यतावच्छेदकताकत्वं पर तिष्ठति तत्तत्पदानामेव पर्यायवादिति भावः । ननु फलव्यापारयोर्यात्वर्थत्वे वत्र कय फलजनकव्यापारबोधनिर्वाह इत्यत भाह-विशिष्टस्त्विति । जनकदासबन्धेन फलविशिष्टच्यापारस्त्वित्यर्थः । अन्वयबललभ्य इति । फ्ल्यागरयोः परस्परमन्वयालम्प इत्यर्प. । तथा च प्युत्पत्तिवैचित्र्यादेपदार्ययोरपि परस्परान्ययबोधस्वीकारेण तथाविधविशिष्टबो- घनिर्वाह इति भावः ॥ १२ ॥ (जय०) प्रामादेर्गम्यादिकर्मकच्यवहारान्यथानुपपत्या घातोः फलार्यत्व साधयति-अपि चेत्यादि । गमिपत्योरिति । पतेः पतनाऽकर्मकत्व गमनाय तूत्तरदेशकर्मक्त्य, गतावपि तदात्वनुशासनात् । अत एव नरक पवितो नरकपतित इत्यादी द्वितीयावत्पुरुषोऽपीति मावः । अपतत् पपातेल्या- दावुत्तरदेशकर्मक्त्वमित्याशयेनेदमित्यन्ये । इदं तु बोध्यम्-पतनस्य पतनत्व- जात्या पत्यर्यत्वेऽप्युक्त्वा पवतीत्यादावघ.सयोगावच्छिन्नध्यापारे निरूटलक्ष. पायां न सकर्मकत्वमिति–पूर्वस्मिन्निति । विमागात्मकपलवत्वादिवि भावः। उत्तरस्मिन्निति । संयोगात्मकफलवत्त्वादिति भावः । धात्वर्थतावच्छेदक फलवत्य तु नैतेपु । गमे सयोगावच्छिन्ने पतेः चिसयोगायन्टिने त्यजेवि मागावच्छिन्ने सन्देनिरवच्छिन्ने कर्मणि शचिः । इत्य च ग्रामो गमे कमें- त्यादौ कर्मपदार्थों धात्वर्यतावच्छेदकफलदास्तदेकदेशे धातोर्गम्यादेरभेदेनान्व- यानातिप्रसङ्गः । न च कर्मपदं न शक्त किं तु सांकेतिक्मेवेति वाच्यम् । वैयाकरणेन तदर्थे संकेतितत्वेऽपि धातोः फलावच्छिन्नबोधकत्वे सिदे ध्यव- बारादपि शनिमहादन्यथा कृतौ व्यवहारबलात्कृमो यत्नार्यक्वा न स्यात् । यस्तुत आयव्याकरणकर्तेश्वर एवेत्यदोष इति दोयम् । ननु कर्मपदमपि नानार्य तत्तद्धानुसममिव्याहारेण विशिभ्य तरफलबोपकमिति भैते दोगा इत्यत आह–फलावच्छिन्नेति । वया च पलिंगम्योरपि यदा पात्वतावच्छेदकफलाविवक्षा तदाऽकर्भकत्वमिति मावः । दिकर्मकमानत्व चोभयकर्मान्वितफलापन्निव्यापारदोघकयादत्वम् । उभयकर्मणो धातुत्वं का। यपा गां दोग्घि पयो गोपालक इत्यादौ दुरादिधात. । दुरपालयों द्रवद्रव्य 'स्वात्तिरिति पाट..

·१३ प्रन्थः] माख्यातर्शचिवादः । १३३ विभागप्रयोनिका चेष्टी, विमागजनिका चेप्टेव वा । तत्र विभागलपे फले द्विवीयाद्वयार्थ आधेयत्वमन्वेति (परंसमवेतत्वं च चेष्टायाम् । तथा च गोवृत्ति- पयोवृत्ति-विमागजनकगोपयोमिन्नसमवेतचेष्टानुकुलकृतिमान् गोपालक इति बोधः । गौते पयो गोशलकेनेत्यत्र गोपालकवृत्तिकृतिजन्या या पयों- नृत्तिविमागप्रयोजकपयोमिन्नसमवेता चेटा गोभिन्नसमवेता बनन्यविमागशा- लिनी गौरिति गोल्पकर्मविशेष्यको बोधः । तस्येवोककर्मत्वानुशासनेन प्रथ- मान्तपदोपस्याप्यत्वाद, दलद्वयविमागयोरेक्यं व्युत्पत्तिसिद्धम् । वेन देवदतेन दिशं फालस्त्यज्यत इति न प्रयोगः । दिभृत्तिविमागानुलस्संदजन्यविभागा- अयत्वेऽपि कालस्य, कालदेशविभागयोरक्यामावात् । परसमवेतत्वोपादानाद्वि- इगेन स्वात्मानं त्यज्यते महोरुह इत्यादयो न प्रयोगाः। एवं क्प्रत्ययेऽप्यु- दाहार्यम् । नीघातुरपि प्रात्यवच्छिन्नक्रियावाची विकर्मकः । प्राग्राममार- दिपलस्य कर्मयान्वितत्वात् । क्रिया परंपरया प्राप्त्यनुकूला चैत्रादिनिया ग्राह्या, न तु मारादिनिष्ठा परसमवेतत्वाभावात् । अन्यया चैत्रवेनं ग्राम नय- सीत्यादिप्रयोगापपेश्च । स्वयमेव त्वं नरकं नयतीत्यादिप्रयोगसंमरे गौणस्य- मेव । तथा च चैत्रो मारं ग्राम नपति, चैत्रेण नीयते मारो ग्राममित्यादा- बप्युक्तपायो बोधः । अत्र प्रधानमारकर्मविशेष्यको बोधः । तस्योक्तत्वादिति विशेषः। तदुक्तम्-दुरादेगाँणकं कर्म नीहा (हना) ३. प्रधानकम् । इति । ग्राम गमयति देवदत्तं मैत्र इत्यत्र च प्रामो गमे: कर्म, देवदतश्व कर्ता, तदुत्तरं द्वितीयापि कर्तृबोधिका । कर्तृत्वं च गमादिधात्वर्थ । तथा च ग्रामवृतिसंयोगनिका प्रामान्यसमवेठा क्रिया देवदत्तकर्तृकर्मा, तदनुकूल- व्यापारो देवदत्तान्यसमवेवस्तदायो भत्र इति बोधः । मामो गम्यते देवदन मैत्रेगेत्सत्र प्रधानकर्मग्रामविशेष्यको बोधः । ददातेध स्वत्ववंस एप घात्वर्यतावच्छेदकं फलं, न तु परस्वत्वं, तेन संप्रदाने न पर्मत्यापत्तिः । स्वत्यस्य संप्रदानानियवान तदारत्तिरिति चेत्, तथापि दानास्वस्यायध्वंस- मात्र, परस्वत्वं तु प्रतिबन्धकामावरिशिषतिपहादिति मते तस्य परस्वत्या- नवछिन्नत्वात, गृहानीत्यादौ ददात्यप्रयोगात्, स्वलध्वंसापच्छिन्नन्यापार- विशेषामावात्, परबत्योद्देश्यकत्सस्य ददायर्यान्तर्भूतत्यादा 1 अतएव न तापलं ददाते प्रतिमहादिधातोस्तु खचं फलमित्यसमप्रकटन । नन्वेव धात्वतावरछेदकं फले यत्र नास्ति तर नानात्यादौ सकर्मकत्व- ध्यरदारे न सादत आह-मातस्थिति । न तु यामाधानुयोगे कर्मपत्यो ·१३४ चादार्थसंग्रहः [४ भागः ऽनुशिष्यते ताहशत्वमेव सर्मकत्वमस्चित्यत आह-ताशेति । मुख्यभाच- सागरणसकर्मकघातुयोग एवेत्यर्थः । तत्र चेति । आधेयत्वस्याखण्डखे आधे. यत्वे शक्तिरितराधेयवे निस्तलक्षणा । लाघवादेकत्वादावेव शत्ते रिति बोध्यम् । तच आधेयत्वं च । अत एव द्वितीयाधैियत्वस्यैकदेशाम्बयित्वा- देव । पदार्यान्विनेति । भूतले घट इत्यादी पदार्थ एव सप्तम्यर्याधेयत्वम- न्नेति, न तु पदार्थकदेश इति न प्रामे त्यजनीति प्रयोग इति भावः । जय स्तोकमुर्त्या प्रयाडीत्यादौ सप्तम्यर्थस्य क्वान्वय: १ गमन एवेति चेत्तईि सजतीत्यत्र त्यागेऽप्यस्त्विति चेत् भवत्येव । द्वितीयाकदेशे फल एवान्वया- श्रीकारात् । अतएव कर्मकालाप्या । तहि प्रयातीत्यत्रापि सा स्यादिति चेत् स्यादेव | काश्यामयं गई प्रयातीति प्रयोगात् । अत्र हि सप्तम्यर्थोऽव- छिन्नत्वमेवेति फलान्वयाकाङ्क्षा युक्तव । नच स्वावयवे गच्छतीयपि स्यात् । खावयमाद्यतिरिक्तावच्छिन्नत्व एषात्र सप्तम्या निरूढत्यात् । एवेन भूमाव- पचयः परधःसंयोगावच्छिन्नब्यापारे शक्ती सप्तम्यर्थस्वैरदेशान्वय एव संभ- बति । भवच्छिन्नत्वस्य सप्तम्यर्यत्वे स्त्रावयवे परतीत्यादेः प्रसङ्गादित्यपि प्रत्युक्तम् । अथ पथि काश्यां गच्छतीति न स्यात् गमनस्य काश्यमवच्छिन्न- स्वादिति चेत्, न, भाधेयत्वसप्तम्यर्थस्याप्येकदेशान्वयात् । न चात्र फ*• व्यापारी, ययाययमर्थ इति तत्प्रयोगोपपत्तिः । गत्यादिमत्त्वमात्रप्रतीतेरिति प्रकृतग्रंथ विरोधादिति ध्येयम् । एकदेशान्वयासहिष्णुराह-स्तुवेति । इत्थं च प्रमं गच्छतीत्यादेमिनिटसंयोगजनकक्रियेत्यादियोध: । नन्वेवं व्यापारमानं घावोंशु सकर्मकत्वव्यवहारस्तु कुत्रचिदेवार्थकस्यचिदेव घातोः फ्लतद्विती- यादिसाकारत्वादेव । नच द्वितीयादेः फले शक्त्यन्तरमपेक्ष्य क्सृप्तधानुशक्ते- लच्छेदकत्वमेव लघु । एकदेशान्वयापत्तेः । पकव्यापारयोजनकत्वात्मके बन्धेऽपि शर्वनध्यत्वेन तथेत्र गौरवाच । किंचात्मनेपदस्यैव फले धातो. व्यापारमाने शक्तिर्गभ्यत इत्यादावेव मुख्यप्रयोगः । माम गच्छतीत्यादौ तु संयोगावच्छिन्नव्यापार घातोलक्षणा । किंवा द्वितीयाया एव फले घावोव्या- पारमारे शक्तिः । प्राम मच्छतीत्यादावेव मुख्यः प्रयोगो गम्यत इत्यादी घाटोापारजन्यफले आख्यातस्याश्रयत्वे लक्षणेत्यत्र विनिगमकाभावाद्विती यायाः कर्माख्यातस्य च फलमर्थोऽस्तु, धातोस्तु व्यापारमाम् । इत्थं च घटस्यापि न दिघा मानमिति चेत्, न त्यजिगण्यादेः पर्यायतापत्तेश्चत्वात् । *य दितीयात्मनेपदयोर्न फ्लमः, किंतु धातोरेव । तदर्थफ्लेनेवोमपत्र ·१३ अन्यः] माल्यावशक्तिवादः। मूमि प्रयाति विहगो विजहाति महीरहं न तु स्वात्मानमित्यायनुरोधात, क्रियान्वयि परसमवेत- त्वमपि कर्मप्रत्ययाः । इयांस्तु विशेपो यत्परत्वं सुपा प्रकृत्यापेक्षिकं तिडमदिना च स्वार्थफलान- यापेक्षिकं प्रत्याश्यते ।।१३।। निर्वाहादित्यमित्याह-मारवां वेति । विशिष्टस्त्विति । गच्छनौलादी सनकदया फ्लविशिष्ठो व्यापारः, गम्यत इत्यादौ जन्यतया विशिष्टं - मित्यर्थः । वस्तुतः प्रयोजकत्वं प्रयोन्यत्वं वा संबन्धः । तेन पथा गच्छति काश्यां गन्तीत्यादिप्रयोगोऽपि संभवति । सप्तम्यर्यस्यापि गम्याययं एवं पलबगरन्ययस्वीकारादिति दिक् । एवं च द्वितीयाया थाधेयत्वं कर्मास्यात. स्याध्यत्वं कर्मकृवामाश्रयोर्यः । एवं क्रमेण फ्लायर्याभिधान एव १ द्वितीति मोनम् ॥ १२॥ (मयु०) अनुरोधादिति । गमनादिफटस्य भूपिशादिनिधर्मयोगविपा. गादेखत्मनिष्टरवेपि भारमानं प्रपानि, भारमानं विजातीच्याम्यवहारादिति मात्रः । परसमवेतवस्य पटान्वयित्र सदोषताइवरप्पार्क नियान्वयोति । धावन्यपी पः, तप कुत्र तपास्वप इति बोपनाय, नदन्तर्भावार्थः। समवेतत्वमपि टेन संबन्धेन परस्यान्वयबोधनाय । परमेक 'पार्यः, पर मित्रत्व यपाकयपिरसंबन्धेनान्वये पालिरादिसंबन्धमादाय एकदमठाइन. पप्पादित पेयम् । टिमपेक्षया परसप्रतिपतिरित्यन भाइ-इयांस्तिति, सुपा कर्मविहितसपा । प्रत्यर्थेवि स्वापधिपत्वादि प्रकारीमता या नि: तपेशियमित्यर्थः । आदिपान श्रम वा कमांख्यातस्यैव द्वितीयादेरपि पटम इनि मत स्वार्थपटपरिप्रहः । यच भूमि प्रयाति इत्यादी भूमि- तिसंपोगननानिमिवसनदेनस्सन्दायर इत्यायन्वयवोध: सम्पादमेदवः- काशीदेवपत्र । द्वितीयाधियवादो प्रकारीता या भूमारियलिस्त- पछि चावष्टिनातियोगितासंवन्येन दपै मुलतेः, ननु प्रतियोगिताडामा- ग्पेन, प्रारम्पविरसेवकावरित्रप्रतियोगिताकरपर्सबन्धेन वा, आये विहास्य महारगमनमाया विहगो विगं गच्छाति प्रयोगापते, विहगत्पपि पासायवृतिघमांवकिप्रतियोगितारविहमभेदरवार । दिदी र गझनीयादिपारस्पायोग्यसयता, बिहए विहगातगमनशाया- ·[४ मागः १३६ वादायसंग्रहः . मरि विहगो विहर्ग गच्छति व्यवहारस्यायोग्पवासवाघ । टमयमंजस- योगस्यापि, मष्टो मलं गच्छति, मेरो मै गनि, इत्यादयः प्रयोगा इटा एव, स्सम्मिन् स्वरिष्टसंयोगजनकत्र मिनप्तमवतस्पन्दायपस्वामानाथ, महः में स्वयं गच्छतीन्यादिको न तत्र प्रयोगः । अधर्व दीरतम्लादिरघटे तन्तुम्तन्र्नु गच्छति, इवि व्यवहारान स्थान, तन्तोर्गमने तन्नुमित्रसमवेतवस्य वापान् । नच संयोगम्य विनया स्वस्मिन् स्वसंयोगामावन तद्वाश्यमयोग्यमेवेति दाय्यम, संयोगम्य साच्छिनलनियमेऽपि द्विममतत्वनियमे मानामावेन स्वम्मित्रपि स्वप्रिया अवच्छेदनान्तरे स्वछंयोगे वाचकामावान् । अन्यथा एकतन्तुकपट प्रति मममवायिकारणत्यासंमार, अद्वयप्तयोगस्य विष्र- त्वान, महि नरायमेव पटतमगतिकारणं द्रव्यवति दन्पान्तरानुत्पश्या तन्तुमत्ययौ पटोत्पत्तरममात्, मूर्नयोः समानदेशनाविरोधाध । न द्रव्या. रम्मकतावच्छेदकत्तयोगनिवजात्यस्य फल चटकाप्यतया उन्नुनिष्टपवनादि- संयोग पर तत्र पटाप्तमवायिकारणं, तन्दोस्तादात्म्यसम्बन्धेन पटतमवायि- कारणतया च पवनानी न पटोत्पत्तिः, समवारिमापतिसंयोग एवासमायि- कारणमिति नियमस्य पाकजस्थल एव व्यभिचारादिति वाच्यम् । तपापि तत्र मूलामावदेन तन्नुपयुवतन्तुरिति प्रत्ययस्य बिना बाध श्रमस्वा- योगात् इनि चर, न, स्वस्मिन् स्त्रमयोगाभ्युपगमेऽपि तन्नुस्तन्न गछती- वत्र तन्तुपददयस्य तन्त्वयत्र लाक्षणिकावान् । 'रामरावणयो रामरावण. योरित्र इत्यादी सादृश्यपटातदिनत्वांसस्यैव कर्मप्रत्ययापस्य परसमवनवा- शस्यापि वाचन तवानन्वयेऽपि क्षतिविरहाच । नवं परसमवतत्वस्यायो- ग्पना अनन्वय:पि कवटायरवारमादाय विहगस्य महीरहगमनदशीयां विहगो विहगं गच्छनीन्यपि प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयायाः करणे लगयत कवटाधेयत्वांगमादायापि तत्र तादापयोगस्येटत्वा । केचित्तु परममवत्तापरामरविषयकशाम्दत्वम्यैव गम्यादिधातुसम. मिश्यात द्वितीयाविज्ञानकापताइरहदकतया केवलाधेपवासमादाय द्विगप मीरगमनदृष्टायां विहगो विदर्ग गठनीति र प्रयोगः । तन्तुसन्तुं गच्छ- तीच्यादी दन्दप रणव गतिः,गम्यादिपदमममियानावस्प द्वितीयारि- विपमतमा पत्रः साकाहत्वारित्तिजनकक्रियायां शचिरिनि मते पाक परममततम्य पापितति तगढ़ पचतीत्यादिवाश्यस्य नायोग्यतातिः, म वा भारमविकतामाधारस्य बारममित्रसमविन्दप्यारमानमारमा साशा. रोयादिवास्यस्यायोग्यतारसिरिरपाठः।

·१३ ग्रन्यः] माल्यातशक्तिवादः। १३७ विडादिना घेति । कर्मविहिततियादिना चेत्ययः । आदिपदात् कर्म- विहितत्परिपहः । स्वार्थलाप्रयापेक्षिामिति स्वार्थफलांचे विशेष्याभूता या यतिसापेक्षिकमित्पर्य, मात्यापेक्षया परववोधने महारहगमनदशा- यामपि विदगो विहगेन गम्पते इति प्रयोगापत्त: । गरमस्य गमनभित्र- समीतस्वात् , एवं च भूमिर्गम्यते विहगेनेत्यादौ विगनिष्ठतिजन्यभूमि- मित्रसमवेतसंयोगावच्छिन्नस्पन्दफलशालिनी भूमिरिस्यन्त्रयबोधः । भेद मुम्यादेः संसर्गव तिफलां विशेप्यीभूता या व्यक्तिद्यक्तिवावरियन- प्रतियोगितासंबन्धेन तथैव व्युत्पत्ते, व्युत्पत्तिवैचिश्याच प्रथमान्तपदो- पस्याणस्यालयावा, भाट्यातार्पस्य धात्यय विशेषणतयाऽन्वयः । स्वर्गकामो यतेत्यादाविध आएपावापाटितस्यापि धात्वर्धस्यान्वयः स्वमित्रसमवेतगमनस्य स्त्रककत्वाभावादुभपकर्मजसंयोगस्थले मलः सं स्पेन गम्यते इति न प्रयोग इति भावः । एतच फलावच्छिनन्यापारस्य पात्वर्थत्व. मिति प्रथमलाउसारण, स्याद्वा फलन्यापाराविति द्वितीपकरूपे आश्रयत्वस्य कर्माख्यातायवमते भारयवांचे विशेष्यीभूता या व्यकिस्तदपेक्षिकमिति योध्यम् । अन्वयवोधे व विशेष.-यत्तदेतन्मते संयोगावच्छिन्नं न स्पन्दविशे. पर्ण शास्ति च प्रशारति ध्येयम् । के चित्तु र पार्यो न भेदवदेवदेशान्वपापते, भेदस्य च किया विशेषण-समवायोमपपटितत्तामानाधिकरण्यासंबन्धनान्दप इस्याष्टुः । के चिनु परसमसस्वं परो था न द्वितीयार्थः, स्न्यिोन्पाभावप्रतियोगि- तापरक प्रतियोगितावच्छेवतासरन्यनान्योन्यामानोबा रितीपादेयः, भन्योन्पामाये च द्वितीयाषिपत्तादो प्राारीभूता या व्यकिः सेव निता. संपन्धन प्रकार इति प्युरपतेः। तेन विहगस्य महीरहगमनदशापा विहगो विन गसतीति प्रयोगो न योग्यः, यो पत्र विहगस्य विगारतरगमनदशायां विदगो विगं गनीति प्रयोगः, कमालयातस्पटे हु तदर्थफला विशेष्यी- भूता था पतिः सेर निटनासंवन्धे नाग्पोन्पामाचे प्रकार इनित्पतिः । महिए महीरहगममाशापां दिगो विहगेन गम्यते इनि पोगो म योग्यः, योग्य विहगप विहगाम्तरगमनागापा विहगो विहगेन गम्यते इनि प्रयोग इत्पादः । तदसन् । जारसतिरिनपदापय स्थापतोऽनाटेकपा प्रतियोगितामोदावरप विकल्पासहरवारिति पम् ॥ १॥ (राम) मन हिंगो भूमि प्रपातीतिरनिगः स्वारगान प्रयानी प्रपोगः स्याद न स्याष शिगः सारमा प्रभारि ?

·१३८ पादार्थसंप्रदा [ट मागः 'बस्य ममितिसंयोगात्मा फटजनकमयाणाध्यतयन् , स्वात्मवृतियो- गारमापजन प्रयाणाप्रपत्ता, संयोगरप दिएतादिश्यत आह- -भूमि प्रयातीति । प्रयातीत्पत्र संयोगारच्छित्रध्यापारो पावर्षः, दिनीयायाः संयोगः। विहानीया घातोविभागाइच्छित्रन्यापारी द्वितीपाया विभाग पति नाविशेषः । अनुरोधादिनि । पञ्चम्यन्नं परसमस कर्मप्रत्ययार्घ इत्या हेतुत्वेन योग्यम् । पासमवतत्वं कान्यतीत्यानासायामाह-क्रियान्व- बीति । फठान्वयित्वं च फटरप द्विष्टवया पूर्वोक एवं दोषः स्यादिति मारः । परवं च भिवत, तथा च विहगो भूमि प्रयातीत्यादी विहगः मृमि मित्रसम्वनमित्तिमयोगजनकप्रयाणाश्रय इत्यन्वयबोधः । प्रयागं प मम समतान्न जनकान्तं च प्रयाणान्वितम् । एवं बिनहातीत्यादी विगः भूमिभित्रममनभूमिवृत्तिसंयोगवनकविद्वानाश्रय इत्पन्वयबोधः । मिनघ- समनः प्रतियोगितामबन्धेनान्वयः । एकदेशवन्याकाट्दावन तस्य पुत्प यत्वात् । न च तथापि टमयकर्मजपंरोगस्यो सिंहगः स्वात्मानं प्रयातानि प्रयोमपत्तिः । तत्र प्रयागस्य आत्ममिनसमवेतत्वात् स्वात्मवृत्तिननम्त्वा- पैति वाच्यम् । तादृाप्रयाण विहगे वाधादव तथा प्रयोगामभवान् । बनु में मम्यादमित्वावच्छित्रप्रतियोगिताकत्वमबन्धेनान्वयस्वीकारान पृ. पिकी प्रगति विग इत्यादी बोधः । विगस्यापि पृथिवीन विहगति- प्रशाभार पृथिवीपावच्छिन्नप्रतियोगिताभदवर समवेतत्वामावान् । यदि च पृथिव्याः केवटप्रतियोगितसंवन्येन भन्वय. स्वारमान प्रधानीत्यपि स्यत् । वात्मनोऽपि स्वात्म-घटोमयत्वावच्छिनप्रनियोगिताकमेदवान तया. वात् । भवम् । तकिन्वापरिजनप्रतियोगिताकस्वसंवन्धन पृथियारन्वय. सीभरान् । अन्वयितावच्छेदकावच्छित्रप्रतियोगिताकवरोधस्य चाबानम्यु. पगमान् । यद्वा । भदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव परसमंतवादन चित्रशि- तम् । तथा च स्वात्मप्रतिमेदप्रतियोगितावच्छेदाप्रपस स्वस्मिन् वाघानुरी- भन तथा प्रोग इत्पाराया । इत्थं च ममि प्रयाति विगो न स्वात्मान- मित्यादी ना स्वारममित्रसमवेतवस्यामामो वा घार प्रयाण प्रनीयते । तपच विग. भूमिवृत्तिसपोगजनकमिमित्रसमनतवरबारमसमवेतला. मात्रात् प्रयाणानुवर्तमान निमानित्यन्वयबोधः । अर च जना मिमिक्रममा स्वमित्रसमवनत्वामागाई व एत्र पमिति रीत्या प्रमाणविशेषणम् । एवं विदो महीर विनदाढीति न चारनानमित्यादी गि महासभित्रसमवेतमहीपतिविमापनकम्बात्मभित्रसमदत्वाभावा- 7 ·। १३ ग्रन्थः । आख्यातशक्तिवादः। १३९ विहानालकृतिमानित्यन्वयवोधः । विहानं च विभागावच्छिन | तइवरिटन्नत्वं । जनतासंवर्धन विभागविशिष्टत्व विशेषर्ग पूर्ववदित्य- पर विस्तरः । ननु भूमि प्रयातीत्याशे यथा कर्मप्रत्ययेन द्वितीयया सत्यभूम्पपेशया परसमवेतत्वं प्रत्याप्यते तथा विहगेन भूमि प्रयाते- त्यादीवपि कर्मप्रत्ययेनाख्यातेन स्वप्रकृत्यर्थयात्वर्थप्रयाणापेक्षया परसमो. तत्व मस्याय्यते सथाच विहगवृत्तिकृतिजन्यप्रयाण भित्रसमवेतपयाण- जन्यफलाश्रयो भूमिरित्यन्वयबोधः । फट संयोग इति पर्यवसितम् । न घेई संभवति, विहगेन स्वारमा प्रयापते इत्पादेः प्रसङ्गात् । विगटचितिवन्यप्राणभिनतमरेवप्रयाणजन्यफलाश्रयत्वस्य भूमाविव विद- गेऽपि सापान संयोगस्य द्विष्ठत्वादिस्यत भाइ-इयांस्त्यिति । परवं परसम- वेतत्वम् , पा द्वितीयादिना, प्रत्यापेक्षिकं प्रकृत्यर्थभूम्यादिभिन्नसम- वेवत्तम् । तिहा कर्माख्यातेन । स्वार्थेति । स्वार्थो यत्फलं नदाथप म्यादिभिन्नसमतत्वमित्यर्थः । तथाच भूमिभिन्नसमवेतत्सदिनयर. फर्भ स्थले तुल्य एव, रितु फ्र्तृप्राययस्थले पर्मप्रत्ययमहत्यों भूमिः पर्मप्ररयय- स्थले चनात्य इत्येय विरोप इत्यर्थः । गचै प्रकृत्यान्वितस्वाथ- रोपकर मत्स्यानमिति पुत्पतिविरोष । मर्मप्रत्ययस्थले परसमत. स्वस्यापत्यभूम्यन्वितत्वादिति वाच्यम् । अप्रवृत्यर्थभूम्यन्वितस्यापि सस्य प्रत्यधप्रयाणे विशेषणवेन तदन्ययस्याप्रत्ययेन तारापुरपत्रविरोधात । नदि प्रत्यर्थमावान्वितस्वार्थवोपकत्वमुत्पत्तिः, असंमवात् । पटमानयेत्पादा. चपि घटान्वितकमवस्यानयनेऽप्यन्वयादिति दिक् ॥ १३ ॥ (र.) ननु धाबर्यतावच्छेदकफलगालियरूपाप कर्मत्वरूपत्वे भूमि प्रपात विहरा इत्यादिवास्वामान प्रयाति विहग इत्यादिप्रयोगपत्तिः, वन संयोगादिरूपफलस्य विनया स्वात्मनोऽपि ताहाफलाश्रयत्वसमवेन खात्मवृत्तिताइपलानुकूटव्यापारानुलपतिमान् विग इत्यादिशाब्दबोध. संभवादित्यत आह--भूमि प्रयातीत्यादि । क्रियान्वयीति । एवेन परसम- चैतत्वक दिनीयार्थ येऽपि तस्य फले अन्वये संयोगादिरूपतत्पनिया स्वात्मलित्वेन तयाविषप्रोगवारणार्ममर इति निरस्तम् । ननु परमभवेतत्य- पिरहिनोल र विवक्षितम् । प्रत्याशियोति कोइ नापामा गम्यत इति प्रयोगारतिय प्रात्यर्थगमनापेशया भारमनः परमादित्यत और यास्त्विति । विशेषमेव पुत्सादयति यसरस्वमित्यादिना ।

·[४ भाग १४१ वादार्यसग्रहः । तिडादीत्यप्र आदिना कर्मकृत्परिग्रह' | खार्थेति | सार्यो यस्फलं ददाश्र यापेक्षयेत्यर्थ । इदं च फ्लावच्छिन्नव्यापारादेर्धात्वर्यत्वपक्षे । फलव्यापार- योर्धात्वर्थत्वपक्षे साख्यातादेराश्रयत्वाद्यर्थक्वया स्वार्थाश्रयत्वाश्रयापेक्षये- त्यर्पोऽव सेय, । तथाच ग्राम गच्छतीत्यादौ प्रामान्यवृत्तियों प्रामवृत्तिसयोगानु- चूरूपन्दस्तदनुक्ला कृतिरित्येयान्वयबोध । एव चैत्रेण गम्यते ग्राम इत्यादी मामान्यवृत्तियों ग्रामवृत्तिसयोगानुकुलस्पन्दस्तजन्यफलवान् तदाश्रयतावान् माम इत्यन्वयदोध इति भाव ॥ १३ ॥ (जय०) त्रियान्वयीति । किया धात्वर्यस्तदन्वयीत्यर्थ । इद च परसमवेतस्यान्वयानुयोगिज्ञानार्थ, न तु तस्यापि शक्ती प्रवेश इति बोध्यम् । भत्र च विहगो भूमि प्रयातीतिवदात्मान प्रयातील्यपि स्यात् । आत्मनिष्ठ- सयोगजनक कियावत्त्वस्यापि विहगे सत्त्वादिति परसमवेतत्वमपि द्वितीयार्थ. । तस्य फलान्वयित्वे स एव दोष , विहगभूमिसयोगफलस्य विहगान्यभूमिसयो- गत्वादिति घात्वर्थ तस्यान्वय उत्त । एवं च विहगान्यसमवेतत्वस्य क्रिया यामन्वयानातिप्रसङ्ग इति प्रघट्टार्थ । ननु सर्वन प्रकृत्यर्यावधिकपरत्वस्य कर्मप्रत्ययार्थत्वे स्वारमा गम्यत इत्यपि स्यात् । आत्मनेपदप्रकृतिधात्वर्थगमन मिन्ने गमनस्य समवेतत्वादत आह-इया स्विति । स्वप्रकृत्यर्थेति । इत्थ च भूमि प्रयातीत्यत्र भूमिनिष्ठफल्जनकभूमिभिन्नसमवेतगमनाश्रयत्ववानिति योघ । तिहादिनेति । आदिना कृत्यपरिप्रद । स्वार्थेति । स्वार्थीभूत यत्फळ तदाश्रयेत्यर्य । आश्रयेति जनकीभूतघात्वर्यवारणाय स्वार्थफळ विशेष्येत्यर्थकम् । अत्र च प्रथमतिपदोपस्यापितस्य भूम्यादे परत्वे विशेषण- तयाऽन्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । तथाच भूमिर्गम्यते विहगेनेत्यादौ विहगभूमि मिन्नसमवेतगमननन्यफलशालिनी भूमिरित्यन्वयो बोध्य । परवृत्तित्व कालि कादिसंबधेनातिप्रसत्तमिति समवेतत्वमुक्तम् । तत्र यद्यपि परमर्थ समवेतत्व संसर्ग इत्येर युज्यते यर्नु, वयापि दिदीयादेधिवासयोगादौ सख्यादावेव या शते परस्मिनपि लक्षणव । तथापि लवणार्या प्लाघवस्याकिंचित्करलात परसमवेतृत्वमुक्तम् । यद्विहगकर्मक गमनमप्रसिद्ध तद्विगो भूमि गच्छति, मनु तदिहगमित्यादौ तद्विहगवर्मत्वामावस्य गमने तद्विहगनिउसयोगजनकत्वाभाव रूपस्यापसिद्धत्वा सजनकत्वाद्यमावस्य चापदार्थत्वात्तदिहमान्यसमवेतत्वामाव स्या वयो वाच्य इति समवेतत्वपर्यन्ने निरूदरचणाया आवश्यकत्वे सर्वत्रय तया । न चात्र परसमवेतवस्यायोग्यतयानन्वयेऽध्यात्मान गच्चीति प्रयो- ·१३ ग्रन्थ ] भारयातशक्तिवाद । १४१ घदं जानाति, इच्छति कुरुते, 'चैत्रः मैत्रेण ज्ञायते इष्यते, क्रियते घट इत्यादी सविषयकपदार्धाभि- घायिघातुयोगे कर्मप्रत्ययेन यथायथं विपयित्वं विष- यत्वं च कर्तृतिडा स्वाश्रयत्वं तृतीयया चाधेयत्त्वं बोप्यते ॥ १४॥ मापनरिणायकनोच्चारणान्तर्भावेन पुष्पान्नादिपदवष्ठतिरति वाच्यम्, तया सत्याधेयत्वपरसमवेतत्वयोरेशान्ति विषयवे फ्ले आधेयत्वस्य व्यापार परसमवेतत्वस्यान्वयानुमपत्ते । तयाच विद्यमेव वाच्यमिति रवणवास्तु । व्युत्पत्तिवचित्र्याच ने बिहायान्यबोध इति मावात् । एवं च तदुलं पच तीत्यादौ च विहित्ति फल, सयोगोऽमिसयोगो या धात्वर्थ । तयाच तदुल निष्फल नकतदुलान्यसमवेतक्रियानुकूल कृतिमत्त्वमर्थो बोध्य । परत्व च मदयस्वम् । भेदे चैकदेशे तत्तयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगितया वस्तुगत्यान्वयि- प्रमृत्ययांदरन्पयो बोध्य 1 देन नपे नर प्रतियावीत्यादेव्यत्तिभेदाभिप्रायकस्य नानुपपपिरिति गोव्यम् । अत्र द्वितीया प्रथमान्तार्यस्य विशेषणतया सार्थ. परसम्वत्यान्वितस्य पात्वर्थस्य पुन स्वायान्तरे फ्लेवयस्य वाऽन्यत्रादृष्टस्य कल्पना नौचित्यात्, लाधवाश्च मेद एवार्य । भेदस्य गिया सामानाधिक- रण्य, कर्मणा च प्रतियोगित्व समग । तया च मुपा प्रतियोगितया कौन्धित- भेदस्य नियायर्या सामानाधिकरण्येनाय प्रत्याय्यते । विडादिना च सामा. नाधिकरप्पन कियान्वितमेदस्य प्रतियोगिवया कर्मणीति नवोऽपि दोष इति गुरुचरणा । एव गम्यादियोगे सयोगमनक्व क्यिान्वयि यथायथ विभागा- नाशक स्व सयागनाश्यत्व फ्लन्वयि कर्मपत्ययार्य । दयान काश्यादिनिध- विभागानाशक्तन्निसयोगतनवालियाश्रय इत्यादि काशी गच्छवीत्यादेश्य । तेन प्रकाश्यादि ....गच्छतीत्यादिरात्मान गगनादि च गच्छतीत्यादिच न प्रयोग इति बोध्यम् ॥ १३॥ (मधु०) मुख्यसमधातुपोग कर्मप्रत्ययस्थलेऽन्वयवोध पुसार भावसरमकचातुयोगे फर्मप्रत्यपस्परेऽन्वयवोर्ष पुरपादयति-घरमित्या दिना । केचित्तु घई जानातीत्यादी एटो शायद दारी न संपत्यगमायण स्वार्थाले धानन्यपप्रत इत्यत आह, घटमितीरयाह। मैन ।

·१ । वादार्थसग्रहः [४मागः इत्यादावित्यादिपदात् द्वेष्टि द्विष्यत इत्यादेहणम् । सविषयकेति, ताच ताशपातुप्तममिव्याहार एव विपयित्वादिप्रत्ययनियामक इति भावः। यथायथमिति मुपा विपरितं कर्मतिका च विषयावमित्यर्थः। सुपा विषय स्वामिषाने घ घट जानातीत्यादावयोग्यतापत्ते, विषयत्वस्य पत्तित्वेन घटानिरूपितवाद झानस्य तदनानयत्वाच । न चाधयतासंघ धैन घटस्प विर- यत्वे निरूपकवासंबधन घविषयत्वस्य ज्ञानेऽन्वय इति वाच्यम् । इदमार्न न घटस्य इति व्यवहारानुपपत्तेः । निरूपक्ताबन्धस्य कृत्यनियामकतया अभावप्रतियोगितानवच्छेदशास्त्रात् । आश्रयतासंबन्धन विषयवाभावण तदत्व घटीयशानेऽपि नेदं ज्ञान घटस्येति व्यवहारापत्तेः । त्यनियामक संवन्यस्यामावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनयेऽपि तदमावस्य केवलान्वयित्वाम्पु पगमेन घटीयशानेऽपि में घटस्य ज्ञानमिति व्यवहारापत्तेः । एवं कर्मविन विषयत्वामिषाने ज्ञायते घट इत्यादिव्यवहारानुपपत्ते विपयित्वस्य ज्ञान- तित्वेन ज्ञानानिरूपितवाद, घटादेस्तदनाश्रयत्वाच । न चाधेयतासंबन्धेन ज्ञानस्य विपयित्वे विषयित्तस्य च निरूपातासंबन्धन घटादावन्वय इति वाच्यम् । तथा सति घटज्ञानदशायां घटो न ज्ञायत इति व्यवहारापत्तेः। निरूपक्तासंबन्धस्य दृस्पनियामकतया ममावप्रतियोगितानवच्छेदकवाद । हत्यनियामासंबन्धस्यामावप्रतियोगितावच्छेदकरवे तदमावस्य केवलान्वयि- त्वाम्युपगमेन घटज्ञानदयायामपि धो न ज्ञायत इति व्यवहारापत्ते। अतः एवाश्रयत्वसबन्धन ज्ञानविपयित्वाभाव एव घटो न ज्ञापत इत्यस्यार्य इत्यपि परास्तम् । तथा सति घटकानदशायामपि घटो न झायन इति व्यवहारा- पत्तेः । घटस्य विपयिखानाश्रयत्वात् । न च कृयायोगे मप्रत्ययेनापि विषयत्वदिपपित्वयोरभिधाने स्वर्ग करोति याज्ञिकः, इविः क्रोति याशिका, स्वर्ग. वियत याशिवेन, हविः क्रियते याज्ञिकन, गगनं करोति श्रीकृष्ण , गगनं दियते श्रीकृष्णेन, इत्यादिरपि प्रयोग. स्यादिति वाच्यम् । साध्यत्वा- ग्व्यविपयित्व-साम्यत्वात्पविषयत्वयोरेर धानुयोग कर्तृवर्मप्रत्यगायत्वास, भ्रान्त्या गुरुतरभारोत्तोलनदशायाँ तदुत्तोलनानुत्पादेऽपि गुस्वरभारोत्तोलनं करोतीति व्यवहारस्यैष्टत्वात् । न चैवं गुस्तरभारोत्तोटनं न कृतमिति न स्यादिति वाच्यम् । फोपपानात्मकजन्यताविशिष्टसाध्यत्वाख्यविषयत्वाप्र. पस्य कर्तृकर्मदत्वात् । वैशिष्टयं च विपायटितसामानाधिकरणं साध्य. स्वास्यविषयत्वप्रवेशा नान्तरीय मतो भूतं न तु मया कृतमिति पद- हारोपपत्तिरिति माव.n १ ॥ (राम)मनु द्विवीयम्या आत्मनेपदस्य च फलार्थत्व वशेण घटो ज्ञायते इत्यादी द्वितीयारमनेपदार्थयोरन वयापति । पावर्यशानादयविधि- . " ·. - (३ प्रन्यः] मास्यात शक्तिवादः। १४३ अन्वययोधे त्वयं विशेष:-यदेकत्र कर्तर्याश्रयत्वं तत्र क्रिया तत्र विषयत्वं तत्र कर्मविशेषणत्वम् । फलाउनकस्यादिश्यत आह-घटमित्यादि । सविषयकेति । ज्ञानेच्छा-कृति- ट्रेप-भावनाशेषकपातस्थले स्यर्थः। कर्मेति द्वितीया चित् पछया भारम- मेपदेन चेत्यर्थः । यथेति । घटं जानामीत्यादी पतप्रत्ययस्थळे द्वितीयाया विपरित चैत्रेण ज्ञायते घट इस्पा चात्मनेपदस्य विषयत्वमित्यर्थः । विक- यित्वं विषपत्तमिरयस्य बोध्यते इत्यनेनान्वयः । एउमरेऽपि । तेन चैत्रो घटं जानातीत्पादो घटविषयाज्ञानाप्रयश्चैत्र इत्पन्दयकोषः । चत्रेण घटो शायते इत्यादी व चैत्रवृत्तिज्ञानविषयो घट इत्पन्वपदोपः । एमन्यदूधम् । क्षेत्रों घटं जानातीत्यादी तरिविका आश्रयत्वं चोण घटो ज्ञायते इत्यादौ तृतीयया भाषेयर योष्पते ॥ १४ ॥ (घु०) ननु सर्वर द्वितीयासमभिव्याहतस्थले फलादेधात्वर्थत्वे घटे पानातीत्यादिपयोगानुपपत्तिः । शानजन्यफ्लस्य धटादाववृत्तित्वेन तब तद- वर्मावेनान्वयबोधासभवात् । एव सर्वत्र परसमवेतत्व कर्मप्रत्ययार्थ इदम- प्यायम् । मारमा आत्मानं जानातीति प्रयोगानुपपत्तेः । आत्मान्यवृत्तित्वस्य शानादावप्रसिदया तस्य तनान्वयबोधासमवादित्यत आह-घट जानाती- स्यादि । विषयित्वमिति तु कर्तृतियादिश्यले द्वितीयार्थाभिप्रायेण । विषयत्व- मिति तु कारयातस्पले आख्यानार्थाभिप्रायेणोक्तम् । तृतीयेत्यस्य कर्मा- ख्यावादिपले इत्यादि । तपाच रुविषयकायदोपकमालसमभिव्याक्तिी- पारामभिपाहतधातुम्पले फलादेर्धात्वर्थचनियमः । एव ताराघातस्थले फर्म- प्रत्ययस्य परसमवेतत्वमयों नान्यति माय:॥१४॥ (जय०) मुख्यमभिधाय मातकर्मचमाह-पटमिति। घट जानाती- त्यादौ द्वितीयया वियित्वं, न तु विषयत्वमभिधीयते । घरमैव जानातीत्यादी पटान्वयिविषयित्वस्य ध्यवच्छेदसमवात् । एवं शयते घट इत्यादी आख्यातेन विश्यत्यमेर न विषयित्य, चरेग न ज्ञायते घट इत्यायनुरोधात् । स्प चात्र द्वितीयाहाण्यातयोपि मित्रोऽयं इति विशेपोऽसीति भावः । आश्रयत्व. मिति । नस्यार्पयत्व मानावीत्याचनुरोपादिति भारः । माघेयत्वमिति । नवापर्व पटेन न नायर इस्पायनुरोधात् 1 इयं च तृतीयात्यातयोप्पथ. भेद इति मारः। घटेन नश्यत इत्यत्र तृतीययानुयोगित्यं गोपदे गगनेन न नपा लनुरोपादिन्यरि शेप्यम् ॥ १४ ॥ (मधु०) पति । घई जानानि र सादाविररथः । परि ·" २४४ वादार्थसंग्रहः [४ भागः अन्यत्र कर्मणि विषयता तत्र क्रिया तत्राधेयत्वं तत्र च कर्तेति । ज्ञातो ज्ञाता नष्ट इत्यादौ कर्तृकर्मकृतां विपयाश्रय-प्रतियोगियोधकत्वम् । यतत इत्यादी, यत्यादिनोपस्थिते यत्ने विपयित्वेन नान्वयः, किन्त- द्देश्यत्वेन पदस्वाभाव्यात् । अत एवामुञानेऽपि भोजनाय यतते इत्यादयः प्रयोगाः ॥ १५ ॥ . चैत्रे, तत्र आख्यातार्थत्वे, किया पावः, तत्र पात्वर्थे, तत्र विषयिताया, अन्यति चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादाविन्यथः । एवं घ घट जानाति चैत्र इत्यादी घटवाद्विपयितावद् ज्ञानप्रदाश्रयस्ववाश्चैत्र इत्यादिको बोधा, मैत्रेण जायते घट इत्यादी मैत्रवदाधेयत्वज्ञानविषयतावान् घट इत्यादिको बोध इति भाव. । नतु मुख्यभावमाधारणसकर्मक्वानुयोग एव यदि द्वितीयादयः, तदा पदं यतत इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात्, ययादिधातोरपि सविषयनिया- चाचिन भाकमकर्मरत्यारित्यत आह-यतत इति । वियादिना उपस्थित यले सारत्वात्यविषयत्वनैवान्वयः, न सूदेश्यत्वेन, भोजनाय करोतीत्यप्रयो. गात् । अत उक्तं यत्यादिनेत्यादि । आविपदा यस प्रयले इति यम् धातोः परिग्रहः । अत एरपाकाय प्रयासो न तु पाकम्येति भावः । यत्यादिना रक्ष- णया उपस्थापित ज्ञानादौ विषयतासामान्येनान्वपादुक्त यत्न इति, विषयितेन विपरित्वावच्छिन्नत्यप्रकारेण, मादिना साध्यतापरिग्रहः । उद्देश्यत्वेन उदेश्य. स्वावरिछन्नत्वप्रकारण, तथाच द्वितीयाया सद्देश्यत्वावच्छिनावोधकतया तरो- घकचनुा घटाय यतत इत्यादिरेव प्रयोग इति भावः। केचित्तु कृयादिनोपस्थापिते यत्न इत्र यत्यादिनोपस्थापिते यत्नेऽपि सा- ध्यत्वाख्यविपयित्वप्रकारेशन्धयबोर.। न चैवं घट यतन इत्येव प्रयोगापत्ति रिति वाच्यम् । पृधातुयोगे धनुर्श स यत्यादिधातुयोगेऽपि चतुर्ष्या द्वितीयाकोषकत्वादिस्याः । तन्मनं निराम्रोति-अतएरेनि। अभुक्षा- मेऽपि भोजनसाध्यप्रवृत्तिशून्येऽपि, भोजनोपैदएकप्रवृत्तिमतीति शेषः। भोजनं करोतीति च न तत्र प्रयोग इति माव ॥ १५ ॥ (राम०) ननु पण घटो ज्ञायते इरादो यदि कर्मप्रत्ययस्य विषयत्वं तृतीपापावापतमर्थस्तदा चत्रो घट जानाती यादी वाक्ये चोग घटो ज्ञायते ·१३ अन्यः याख्यावशतिवादः। १४७ धातोरर्थः फलमनुकूलच्यापारो व्यापारमानं वा, आख्यातस्य जन्यजनकभावः संसर्गमर्यादया लभ्यः। लहादितिमद्यर्थो वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्वादिक- मेकपदोत्तरत्वमत्यासत्या तत्रैवान्वेति । वानिति बोधः । अतएव रथो गमन करोतीति प्रयोग । चरेण घटः क्रियत इत्यादी च तृतीयायों व्यापारः। धात्वर्य उत्पत्तिः । आख्याार्य आघय. त्वम् । तथा च चनियारजन्योत्पत्त्याश्रयो घट इति बोधः । इत्यमेष चाका न करोतीत्यादिप्रयोगोऽपि सूधपादः । उत्पत्तावा काशनिरूपितल्लल्या- भाषयोचात् । यदि च नान्तरीकृतिजन्ये 1 करोतीति न व्यवहारस्तदा यातोतिः कृतिरप्यर्थः । द्वितीयार्यश्च निरूपितत्वम्, विपयित्वमपि । तयाच पटं करोतीत्यादौ पटनिरूपितोत्पत्तिप्रयोजिका घटविषयिणी या कृविस्तदा- श्रय इति बोध इत्यप्याडुः । साच्यतया कृतिविषयत्वमेव फलो योगे कर्म- प्रत्ययार्थ इति तु ज्यायः । ज्ञानीयनिरूपितलादिविशेषेणे। द्विवीनाद्यर्यविप- दिल्यादौ कमांद्यन्यय इत्यपि केचित् ॥ १५ ॥ (मथु०) मण्टनमतमाह-धातोरिति । फलमिति । संयोगवादि- विशिष्टमित्यर्थःच यादृशफलान्टिन्नय्यापार यदातानयापिनरपे. यते तदातोस्तादूयण फलमिल्पः । तर पविल्लित्ति, स्पोर्षिमागः, गमे संयोगः पदानिकीणातीपादरिक्षणस्वत्वादि, यजिगमिप्रभूतीमा पर्या- एतावारणस्य सावतापि संमोन भ्यापारान्तमणि शक्यतायो गौरवादिति भावः । अनुलतान्तभार गौरवादेवदेशावयापत्ते वाह-व्यापारमा घेति, ल्याय इत्यनुपरपते, व्यापारवं धर्मस्वम् । नत्र गौर मल. स्थामदोगविवपि प्रवृत्तित्वस्य जातियन तदपेश्या गुरुत्वान् । नस म्यापार प्रवृत्तिल्यमानि वाच्यम् । पत्यादी विध्यर्पग्य इतिसाम्पत्य- स्थानन्वयतनादिति चंदन, पयतीत्या परिशित्तिजन कियात्वस्यानन्त- पदाघटिश सपनारदकत्वासनामय पविकित्तित्वम्य तिरी धर्मवरूपण्यासारतस्यासहधर्मस्य शक्यतावशेदापनमाया एव सधीय- श्याम् । न च विवादीनां व्युतरं प्रतित्वमपहाय धर्मस्वरूपथ्यापारस्त. स्योपाधिस्य समतावदारवाहानामपेक्ष्य घातूनो क्यितां तत्तत्फल. অনঙ্গবাঘার যাবহালনত বালি এ। तिवादीनामय पाना स्वरत्वापावादिनि भारः । उत्पनकभाव इति, फसव्यापारपोर्जिन्यजनकमायोः संसर्यमादरा एम्य इयर्थ: । पी ·१४८ वातार्थसंग्रहः। [४ भार भावप्रत्ययस्य धनादेरनुकूलव्यापार एवार्थः । तेन व्यापारसत्त्वे फलानुत्पादशायां पाको भविष्यतीति न प्रयोगः। न या व्यापारविगमे फलसत्ये पाको विद्यते इति । नापि घट-भूतलयोमिधः संयोग इति-चत् मिधो गमनमित्यादि । प्रत्ययोपनीतपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफल- मालित्वं च कर्मत्वं, फलनिष्टाधेयत्वं द्वितीयादीनां, व्यापारनिष्टं च तृतीयादिनाऽभिधीयते। एवं च तण्डुलं क्षेत्र इत्यादी भास्याता,व्यापारस्य क्रियादिरूपस्य स्वजनहत्याश्रयत्वसंव न्धेनेव चवादावन्वय इति भावः। वर्तमानत्वादीत्यादि पदादतीतत्वमविष्य- स्वयोरपग्रहः । इसापनत्वादिकमित्यादिपरा प्रतिसाध्यत्व पटवदनिष्टा- मनुबन्धित्रांशपरिग्रहः । तत्रैवेति आख्यातार्थव्यापार एवेत्यर्थः । जानाति जानीयादित्यादाविव धात्वर्थ एव तदन्दये फलाम्पाददशायां व्यापारसत्त्वेऽपि पचतीति प्रपोगो न स्यात् , स्याच पश्यतीत्यादिप्रयोगः । न स्याच काशी गच्छेदित्यादी का संयोगजनककिपाया इटलाधनवादिलाभ इति भावः । भावविहितधानिरर्थकत्वन वक्ष्यमाणदूपणापत्तिरत याह-भावेति । भविष्यत्वस्य धमर्थव्यापार एवान्वयात् तस्य च तदानी वाधान तत्प्रयोग इति भावः । विद्यत इतीति, न प्रयोग इत्यनुपज्यते । मिथ इति । गम- धावस्य संयोगात्मकफलस्य द्विष्टत्यऽपि सदस्य तदलण्यापारस्य स्पन्द- रूपस्याद्विष्टत्वादिति भावः । इत्यादीत्यादिपदाम् महीव्हविदगयोमिथरत्याग इत्याद. परिग्रहः। ननु धावत धावतावच्छेदकीभूतफलालित्वं कई कर्मत्वमित्यत आ:-प्रत्ययेवि । तत्तहातुममभित्र्याहतप्रत्ययोपनीतपरस मतम्यापारजन्य. पात्यर्यक्रशारिरवं तत्तद्धातुकर्मस्वमित्यर्थः । अत्र तत्तहावफलशालिव- मात्राको चम्रो ग्राम गच्चतीत्यादी ग्रामस्येव स्यापि कर्मस्वापत्तिः । गम्य- र्थक्ष्य पलस्प ग्रामसयोगस्य चोऽपि सत्वात् । अतो जन्यात फटविशेषणम् । ग्यापारजन्ययमात्रतानि तदम्यर्थपलस्य ग्रामसंयोगस्य सतरिया- जन्यतया तोपताइवरध्यम । मत. पासमवेतवं व्यापार विशेषणम् । त्रसम- येतरिया च न त्रासमता तदम्यक्रिय ग्रामसयोगस्यापि वायो प्रामावयवः ताममनप्यापारी माम ए ! तलावातदोबनाइवस्थ्यमत.

·वादार्थसग्रह [४ भाग वस्तुतस्त्वाख्यातस्येव तृतीयाया अपि व्यापार एवार्थः । कर्माख्यातस्य च धात्वर्थफल निरूपितमधि- करणत्य, कर्मकृत आश्रय:, कर्तृकृतश्च व्यापारा- श्रयः, कर्मकर्तृसामानाधिकरण्यानुरोधात । जानाती- त्यादिप्रयोगे तु पूर्वोक्तव रीतिरनुसतव्या । चैत्रेण पच्यते पक्क इत्यादी सुवर्थ एव व्यापारे घर्तमानत्वाद्यन्ययः । पचमानः पकवानित्यादी पुन रनायत्या पदार्थतावच्छेदक एव व्यापार तदन्वयः । वटित वर्मापतिरिक्ताख्याताप पार्थविशेष्य वमेति व्युत्पत्तिमङ्गो नोचित प्रत्याशयेनाह-वस्तुतस्विति । माख्यातस्येय कर्तृविहिताव्यातस्येव । नृतीयाया अपीनि । कर्मविहिनाव्यानस्थले धर्मवाचकपदोत्तरतृतीराया अपी यर्थ । अधिकरणत्वमिति । पर्थनामार्थपोदेना वयोधाभवादिति भार । एतच्च पूर्वपल्पसाधारण, परतु कल्पे व्यापारोऽर्थ । अधिक रणवमात्रम् । कर्मरत इति । एतदुभयमपि पूर्वकल्पसाधारणम् । व्यापारा श्रयव्यासारवान् । मन्त्रापि आश्रयरवे पापारे च शक्ति स्वीक्रियता विशिष्टशतिस्वीकारपत आइ कमर्षिति । कर्मकर्तृभ्या अवस्याभेदा न्यवाधादित्यर्थ । जानातीत्यादौ पलव्यापारयोरप्रतीतेराइ-जानाती- यादि । प्रतिवेति । धातोझोनादिकं प्रत्ययस्य यथायधमाश्रयटर विषय स्वादिस्मध इति भाव , व नश्यत्तीरयादापति प्रतियोगिरवारिकमों चोय । न्नु चैत्रेण पथ्यत इत्यादो यदि तृतीयाया एव व्यापारोsय , न तु धात्वाख्यातयो , तदा व्यापारे वर्तमानमा क्यो न स्यात् । जानातत्याने धात्वर्थे पचनीत्यादी स्थाई पत्र बतमानतानुभावकस्य लदारे युरपसवात पावाल एक तद बया-पगमेऽपि फरस्य वतमानपदशाया तथा प्रयोगाप स्त आइ-चप्रेणेति । तथा च फलबलादेवमपि क्वविद्युत्पत्तिरिति भाव । पल्पेऽपि धैत्रेण परस्तण्डा इत्यत्र इद स्वीकार्यम, तत्र तृतीयाया व ध्यापागे तशाध्यमात्रम् । अन्यथा कनो व्यापाराभयाकरये कर्मणा सदायमसति योपनाप पक इत्युक्तम् । एतच्चापाततस्तृतीयास पापभिपाहते पच्या तण्डुछ , तण्डुट पञ्च इत्यादी वर्तमानत्वादेन वप प्रयम् । न च वर्तमान सादिकमनवितामेति वाच्यम् । तथा सति धप ·१३ अन्य: भारयादशक्तिवादः। १५१ स्तां वा व्यापाराश्रयी शक्यौ विशिमन्वयवल- लभ्यम्, एवकारस्येवान्ययोगव्यवच्छेदादौ, अन्ययो- गप्रतियोगिकन्यवच्छेदस्यातिप्रसक्तत्वात् अन्ययो- गत्यायच्छिन्नप्रतियोगिकव्यवच्छेदस्य शक्यत्वे श- क्यासिद्धिः, बाधितत्वं च पार्थ एवेत्यादी, पार्थान्य- माणे सहरे अर्थ तगडल: पच्यते भयं तण्डुलः पक इति न्यवहारापतिः। न च पूऽपि वेग पञ्चमानम्सएल इत्यादी वर्तमानस्यायन्वये का गतिरिति वाच्यम् । वक्ष्यमाणशिव तस्योपानीपत्तादिति ध्येयम् । पच्यमान इति । एतदपि पूर्वकल्पसाधारणम् । 'पदार्यतावच्छेदक, सत्य. थार्थत्यारो, तदन्वयः वर्तमानलाशन्वयः। परदेशावपासहिणुनायामाह-स्तां येति । प्यापारवानाम इति चान्वर- रोपः। भ.पपाश्रय निरूपितत्वदन्येन व्यापारस्याम्बर्ष तकदेशा- भयतादरम्याद । एवं पूर्वकल्प दीयाथै वर्तमानवान्वयों व्यापान हनीपापोन गुपैयः, किनु वेण एपमानरनपदुल इत्यादी कर्मनोऽपि पापारायो प्रपोच शक्यौ । म्यागास्नृतीयाधियत्वाप वियतया जन्य- तामवन्धन धात पर विपणतया साम्येति, फर्ट बाधये, भानयमादेन पर्मणीति यम । नवकपदबन्योपस्थिनिरिगेप्ययोः परमनन्वयान् वपमेवमत भाह-पवकारयनि । तपाध सवारि एकपक्षपोरम्बपो मान्युपत्र नि माः । पनत्रापि मन्पयोगप्यपदविशिष्ट कार्यों न भरपयोगपी पक्वायो इरपद माह अन्ययोगेति । 'अतिप्रप्तान सानिति पाययस्मिरि समादित्यर्थः। तथाघ पार्थ एर परि तिव सर्थ परिस्पारेरपि प्रमा , पाधान्यगुणादिनादारभ्यस्य परस्प दपावरन मयादिति भात शश्या प्रसिद्धिरिति । पार्थ पत्र पर यातायापोगधरे अदम्बार विहान्वयित्वेन तसादाम्य- स्पारिकामावविधा समामान्यपश्यामितिरिय: । बाधित नपा यिनि ऐनः पार्थ स पातपित्यादी समयतत्वादिया- ग्यांगायब पाविमा पर्थ: । गुरुपयशामाप्रतियोगिता. दायमा मोवाया गुदगरि तारामा মৰমামনির বাসিন্দা শাখাবি বিয়া - शीमा । दूरसारमार-पार्यान्वयोगटी । योग मन.

·१५२ वादार्थसंप्रदः [४ मागः योगत्यायच्छिन्नव्यवच्छेदस्याप्रतीतिप्रसङ्गः। तस्य ततोज्यत्वात् स्वात्ययोगव्यवच्छेदेन शक्यत्वे च स्थत्यस्याननुगमाच्छश्यानन्त्य, नीलो घटो नास्ती- स्वम् । तस्य मन्दममतवावच्छिमध्यवच्छेदस्य । ननः पार्यायसमकवान- छिनन्यवच्छत: मामान्याभावस्य दिपामावतो मित्रत्वा अन्य निशक्त्या च नान्यपनियतिरिति भावः। पत्त बारिता ति छ, पृथिव्यामंत्र गान इयादौ समवेतनमान्य- योगस्य वाचितवं चन्यर्थः । धिमा भपि फिविपक्षमा अन्यतामिति भावः । पार्थ एवेन्यादाविति । परान्वयिगर्य त्यादी पायान्यनामा- सम्पत्वावच्छिपवायाप्रत्ययामशाश्वेत्यर्थः इति ब्याचक्षत, दान् । अन्यतम्यारचित्रप्रतियोगिताकामावस्याशमितता तोऽन्यायादित्यप्रिमे- ग्रन्धान केचिनु 'पार्थ पवादाविति सक्यामिद्धिरित्यत्राप्यन्वितम् । 'बाधितत्वं चेति चकारी बा । थाव पार्थ ए पर इत्यादी धक्यामिदिवाधिन वा इति योजना । भन्योगस्यान्यनादाम्पतया तर वरदान्यायित्वेन तत्मामान्यध्याच्रम्पयामिद्धिरित्यर्थ । ननु मनुधरवं ज्ञान विशेषरूप यंन समवाया दिसवयन तादाम्य टेन सबन्नानादात्म्यवावच्छिनाभावी नामनिदः । ममायादव प्रमिहत्वादन टर्क पारित नि । चनुपरे वाधिन चराः। पात्यापिरिविदोशश अन्यन्वादिति भावः । दुप- बालरमाह-पार्य इति । घाम येन मबन्न तादाम्यं तेन संबन पान्यताहरम्यवार रियादम्बर्थ । तप तन्मसन्माम्यवासाम्य- सावशिवामायापमायादौ प्रमिदार, तन नमबन्न पायांतादा- पवाररित्रामावात् । भरवादिनि मामा-भारस्य विपामाइनो भिमवार, अन्याया मायरमभव ग । अननुगमादिनि-पार्षवादिपवादि. समानर क्यावन्द्र दारयम् । नयापान प्रतियोगितामामान्यसाधान्यागवतो मर छेदस्य विशिटव नसावम्य रचनात् । न प एक घर इग्विार पत्र समिति बहार. स्वादिति वाच्यम् । नीलो घगे NPादादिव अवधितावदान्त्रप्रतियोगिताता एव ममर्गवस्य সিমিলিয়ামা বানায়লাখবি য” - ·१३ प्रन्या माख्यातशक्तिवादः त्यादौ नीलघटत्वाचवच्छिन्नस्येव पार्थ एवेत्पादापि पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नस्पाभावप्रतीतिः । समानं चेदं कृतौ कालान्वयवादिनाम् । धात्वर्थानुकूलव्या- पारविरहिण्पपि महीरहादी संयुज्यत इत्यादिव्यव- हारात् संयोगवत्वमात्रप्रतीतेः, नतु तत्र प्रत्ययस्य मविशिष्टयोधकपदसमभिन्नाहारेणैवकारप्रपोगः, तद्धर्मावच्छिनास्पयोगाव- रूपान्ययितावच्छेदकापच्छिन्न प्रतियोगिताध्यतेरेव शक्ती संसर्गतया मानेन तारबन्यवहारासंभवादिति ध्येयम् । नन्वन्ययोग-ग्यवच्छेदयोः खण्डः बाक्य- पेऽपि पाधान्ययोगलावच्छिन्नव्यवच्छेइमानस्थपप्रसस्तदयस्प इत्यत आह- नीलो घर इति । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न प्रतियोगिताया एत्र संसर्गस्वरुप व्युत्पत्चिसिद्धत्वादिति भावः । ननु सुवर्षे पदार्थतावर ठेदके व्यापार चा. ख्यातान मानावरबोधे व्युत्पत्यन्तरकल्पना । एवं व्यापारविषयो। पृथक् शक्याने पाकिद्वयल्पनाच मण्डनमते दोष इत्यत आह-समान. मिति । पदम् एताराकानम् ! कालान्धयेति । वर्तमानस्वारम्वयेत्यर्थः । सन्मतेऽपि चैत्रेण पच्यत इत्यादी तृतीया प्रतिवर्तमानधान्वयान १चमान इस्पादी परस्य कर्तुरेकोशे वर्तमान स्वावयास किंवा कृतितदाभययोः पृष- मेष वृत्प्रत्ययस्य शक्पवादिति भाव । केचित्तु न-वेकपदार्थयोः परस्परमन्वयरोघरपायुपनस्वादनायया नत्र शवरयातस्यमास्थीयत इस्पत आह-समानं चेति । 'द एकपदार्थयो. पर- सामन्वयित्वम् । पचतीप्यादावर पदार्थपोरपि प्रतिवर्तमानधारन्ययस्य सेनाभ्युपगमार स्थर विभप तयोरन्ययस्यायुत्पनत्वादिति भाव । इति ब्याचा ननु फरमावरप पापपये पावच्छिन्नध्यापारवाचित न मुरूपसकर्षक किंतु फलवावरमेव । तथान्त्र संयुजिप्रकृतेररि मुख्यसकर्मकस्यापत्तिरियत धाह-धात्वर्थेति । महीमहादाविति । श्यनमात्रकर्मजन्यश्येनतयोगवति महोदादाविपर्यः । ननु महीरइ. मयुज्यत यत्र यापेन व्यापारानभिपाने तु श्यनः संज्पन इत्पत्र पाराभिधानमस्तु वाधकविरहादिश्यत भाइ- संयोगवश्वमाप्रेति । संयोगाश्रयस्वमानत्यपः । न त प्रत्यक्ष व्यापारवा. सितेनि वितु यथायरामाश्रयत्वमेव मरवा इति भारः । न सकर्मकन्या मिति । तथाच यहात्तरसायन पारी पोध्यते तदातुरेष मुरूपसक- मकः । भनुगत समसानिधनावपि पतिविरहादिति भावः । अन् तथापि ·वादार्थसह [४ भाग व्यापारवाचितेति न सकर्मकत्वम् । संयोग इत्यादी धात्वर्थमानप्रतीतेपनादेः प्रयोगसाधुतामात्रत्वमिति मण्डनमतानुपापिनः। तन्न, पचतीत्यादौ पाकानुफलवर्तमानयत्नाननुभ- घप्रसङ्गात् । फलानुकलादृष्ट्यत्यपि पचतीत्यादेविभा- गायनुकूलपूर्वसंयोगादिमति निश्चलादापपि विहगे स्पजतीयादेः प्रयोगस्य प्रसङ्गाच ॥ १६ ॥ सयोग इत्यादी घादिना व्यापाराभिधानात् सार्मक तस्य दुरिमेवान आह-संयागेति ! प्रयोगसाधुतामात्रमिति, धातुना संयोगोपने आकार सपादलपात्रमित्यर्थ । यत्नाननुभवेति-पत्नत्वविशिधाननुभोत्यर्थ । यलव पत्तित्वम् । व्यापारत्ववैत मते आरयाशक्यतावच्छेदकस्यादिति भाव । न वाख्यातत्य परनट इणय पाउभयो भविपतीपत आइ-फलेति । पचतीरयादेरिति । प्रयोगस्य प्रसारदित्यननेना वय । मवसाधारणातकूलरहस्य सतर्गत्वालाय दोष इस्पात भाद-दिमागेति । न च ताल्पानस्याभयानमेवाई इनि याच्यम्, विभाग एफ्लस्यैव नमो धात्वर्थनया नदाशयत्वस्यापि तत्र सवात्। कलावच्छिनच्यापारस्य पावर्थत्वे तु विभागानुकूलस्प दस्यैव त्यजधा- वर्थतया तदाश्रयत्वस्याख्यातार्थस्य तथाभावान तरस न चाख्यातस्य स्पन्दस्वादिरूपेणच मापार किरिति वाच्यक्ष, पातीनानाथत्वस्यावश्यक नया क्षारयातस्य ततशनायां गौरवादिति भाव । एतदप्यापात्तत , किया पाहविभागायनुकूलत तस्यैव तन्मत धात्वर्थरयाख्यातार्थव्यापारे ससर्ग खात् । न च तथापि धैव पचती यादी भाख्यातायन-वारक्वोपस्य स्वारसिकत्वेन प्रामाणिकभवसिद्धस्यापलापनमा इति वाच्यम् , भन्म तेऽपि प्रवृत्तित्वस्य आख्यातयतावच्छदकत्वात् । अचेतने अग्नि पचता त्यादी घ व्यापारे दक्षणासच ब्यापार संयागादिव। न चैव पचतेत्यादी विपतिमाध्यत्तस्यान वापत्ति । ते दृषिसाम्यवाभावा । विश्पर्ध कृतिलाध्यत्वष्टसाधनत्वयारेवावयित्वनियमेन धात्वर्थफले तरयस्याहम वादिनि याम, सर धातो पलाययापार साक्षणिक्तपा धातथं एवं विध्ययनिसाध्य रेष्टमानवादीनामवरसमवान् । वस्तुतस्तु पचनीमायो २ यत्नानुभ• इति पाट । 1 चइत पार।

·१५५ - १३ ग्रन्थः] पाख्यातशतिवादः। घातुतः फलानुकूलस्पन्दत्वादिप्रकारक्वोधस्य स्वारसिकत्वेन प्रामाणिकानुभव. तिस्पापढापप्रसङ्ग इत्येव तम्मते दोषो दोध्यः ॥ १६ ॥ (राम०) मण्डनमतं दूपयितुमुत्थापयति-धातोर्थ इति । फलावच्छिन्न- ग्यापारयोधकलेन सिद्धान्तसिदस्य गन्पादिधातोः फलमर्थ इत्यर्थः। पय- वादाह-व्यापारमात्रमिति । आख्यातत्यार्थ इत्यन्वयः । मात्रपदेनाथूलत्व- व्यवच्छेदः। नन्वेवं पचतीत्यादी व्यापारे कर्थ घातर्थफलानुकूटत्वस्प लाम इस्यत लाइ-आख्यातस्येति । जन्येति । पात्वर्थफलाख्यावाव्यापारयो- जन्यजनकमाव इत्यर्थः। लडादीति । चैत्रः पवतीत्यादौ लडों वर्तमा. नांचा पचेते त्यादी लिय इटसापनलमन्येतीत्यत्रान्वितम् । एकपदेति । एकेनाल्यातपदेन व्यापारवर्तमानत्वायोगॅधनादिति भावः। तत्रैव आख्या. तार्थष्पापार एव। भावप्रत्ययस्येति । पाक इत्यादिस्यले भावविहितस्य घनादेरित्यर्थः । ध्यापारोऽर्थः, अनुकूलत्वं संसर्ग इति भावः। नन्वतन्मतेऽपि धो ध्यापार- बोधकत्ये मानाभाय इष्यत भाइ-तेनेति । व्यापारस्य घनत्वामा पाको भविष्यतीत्यादी धावफल एव भविष्यवादेन्बयो वक्तव्यः, तथा च विहि- तिस्पफलानालव्यापारस्प वर्तमानरपेऽपि विलयउपादशायां पाको भवि. ध्यनीनि प्रयोगो परवगरपान भवति त झ्यादित्यर्थः । व्यापारस्य धार्थ स्वामारे दूपणान्तरमाह-न घेति । घ्यापारविगमे पापारीभूतभाव्यनि. संयोगादिनाये। फलसखे विक्तृत्तिरपफलसत्त्वे। इतीत्यस्य नरेत्यनेमान्वयः। अनयोशेषयोरिटापत्तावपि न प्रतीकार इस्पभिप्रेत्याइ-नापीति । गमन- मित्या मारयुटो व्यापारावाभावे गमनमित्यस्य संयोग इत्येवायः । तथा च घम्भूतख्योमियो गमनमित्यस्य योग्यत्वापत्तिः । प्यापारस्य घुटधंधे चस्पन्दरूप एवं संयोगाउलम्पापारो गमनमित्पस्याओं मरिष्यति सच नोमयतितिनि नोक्तासत इति मावः । मनु पाठमावस्य पातयत्वे धारपर्वतावरछेदकफलशालिवं कर्मटवणं म संभवति भसंभपाए। अन्यत्र कम हुई चमिति पतदित्यत भाद- रत्ययेति । प्रत्यपोपनीतो पः पासमयतम्यापारस्तजन्य पत्कर्ट तस्मा- सिमेव वरवमित्यर्षः। परवं स्वभित्रस्वम् । पपई च यत्र ग्रामा कमर पाय तत्परम् । इर्ष र प्रत्ययोपनीनपरस्वाहापाई गमिधारवकर्म- स्वस्प स्वस्मिन् स्यात् । स्वभित्रसमताहारमय्यापारम-पधारवशाति- सरप शामित्रपि सवादिनि 'प्रपोग्नीतेति । तदातामध्ययमतितारे- ·वादार्थसंग्रहः [४ भाग त्यधः । गच्छनीत्यादी चादृष्टादिभात्तावाल विशेपर्पसर्गवान् स्पन्दन्यत्र बोध इति न प्रष्टस्य प्रतिपातेति भावः । परसमयतत्वानुपादानेऽपि स एव दोप. स्यादिति तदुपादानम् । वर्तमान गदेखतक्रियादिम्पकालोगधि- रूपप्रत्ययोपनीतपरसमवेत यापारतमा तनन्ययावधमयोगादिशालिबमादाय म पर दोष इति पापारति । पापारपदोगदानाथ व्यापारवन प्रत्ययोप- नीतत्वराभानोकदाप । घावयंपदानुपादाने च पूर्वदशादी गम्गदिकर्मवा. पतिः। प्रत्ययोपनीनपाममनिस्सन्दरूपन्यापारजन्यविमागादिशालिवारिति तपादानम् । विभागादेश न गम्यारविमति नानिमत । एवं चेति द्वितीयादराधियत्वार्थ चत्यर्थः। फलविशेषति । विक्तृत्तीत्यर्थः । नन्व कर्तृकर्मप्रत्ययस्थो तुम्यउपदार्थोगयुपगमे वैपरीत्येन कर्तृकर्मव्यवहारापत्ति रिस्पन आह-फलेति । तथा च पावविशेषगप्रत्ययायच्यापारविधेयक- योपजनकप्रन्यय र क्लॅप्रयय , घावविशेष्यमस्ययार्थशापारविशेषणकवोर- जनस्प्रत्ययश्च कर्मप्रत्यय इति न परिरयमिति भावः। भारुयातायापारस्य पावर्षविशेष्यतयाऽन्वय पचतीत्यादिस्य गुरप वन पच्यन इत्यादी गपारविशेषणकपास्वरिष्याम्योपो न संम. वति, उपहात्तिविरोधादिस्थत माह-यस्तुनस्थिति । तथा च कर्ममयय- म्य आम्यातायारो न मामते फितु तृतीयार्थमापार एति नोकरपु. रपतिमा इति भावः। ननु कर्मययस्थ परस्य पारवयम्य कध नामा सलादी भेदन साशययो गुपतिविरोधादिश्यत माह-मामानाधिकर- ण्यति। तृवस्थने मामापा गोरभेदान्वयबोध यानुमामिदस्याउरोधा. दियः ।

·. १३ अन्यः] माख्या शक्तिवादः। १५७ पराकाहायोग्यतादिगम्यम् । ननु मृगोऽस्तोत्यादौ सामान्यहरिणपशविशेषवाच- कान्टगपदाइ पशुईरिण याकारकशान्दवोधवारणाय एकपदोपातयोविशेष्य- विशेषणभावेनावः प्रसिद्ध इति कथमेकपदोपात्तयोम्योपाराश्रययोविशेषण. विशेष्यमावेनान्वयो भविष्यतीत्यागदुमपाकमाइ-एवकारस्येवेति । पाय एव धनुर्धरत्वमित्यादौ धनुर्धरत्वे पार्थान्ययोगव्यवच्छेदवोधाय यथाऽन्ययोगे व्यवच्छेदे च खण्डशक्तिरेकपदोपात्तयोश्च विशेषणविशेष्यभायेनान्वयो व्युत्पन्न- स्तथा भानजादिस्थोऽपि वक्तव्यमित्यर्थः । ननु पार्थ एव धनुर्धरत्वमित्यादी मण्डशक्तिस्वीकारेऽप्येकदेशे अन्याय पार्यादेवियो बाध्यस्तथा च तत्र दाघ- बादन्यपोगम्यवच्छेदे एकैच शकिरिति दृष्टान्तदान्तिक्वैषम्पमित्यत माह- अन्ययोगप्रतियोगिकम्पक्छेदस्येति । उभपामावविशिधाभावलापारणस्या- भ्ययोगव्यवच्छेदस्य व्यर्थः । अतिप्रसनयात् पार्थ एव धनुर्धरवमित्यादी पार्थान्पयोगघटोमपवारच्छिन प्रतियोगिताक-व्यवच्छेदस्यान्ययोगन्यवच्छेदस्य इत्पस्वादशवापिसवात् । तथा च पार्थ ए५ इष्यत्वमित्यादेरपि प्रसा इति भाषः । शम्यामसिद्धिरिति । अन्यपोगस्य केवलान्वयित्वान् सवाग्छिन- प्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्याप्रसिद्धिरित्यर्थः । नन्वन्यसमवेनस्वावच्छिममाति- योगितामध्यवच्छेदे एवकारस्य शक्तिर्वांचा समाप्समताभावादाव प्रसिद्ध इति नामसिहिरिस्पत भाइ-याधितत्वमिति । पार्य एवं परित्यमित्यादी धनुरत्वेऽन्यतमतत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्य बाधितस्वमित्यर्ष.। तथा 'ध पार्थ एवं धनुर्धरत्वमित्यादिप्रयोगोऽयोग्यः स्यादिति भावः । इदं च गुरुमर्मस्य प्रतियोगितावदकत्वमते, अन्यथाऽन्यसमरतलाभावस्य लापरेन समवेतत्वालिप्रतिपोगितारलेनाप्रतिहेरपरिहारादिवि पेयम् । नम्पन्प- समतस्वकृतिप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकताकत्वमेव एवकारशक्यतावच्छे. दाम् । तच पदास्यसमावस्यावच्छिन्त्रप्रतियोगिताध्यपच्छेऽपि नियति । पाशंन्यासमवेतत्ताइच्छित्रप्रतियोगिताक्चरच्छेदस्याप्यधिक विति न्यायेन ताशप्रतियोगिताकल्यवच्छेदत्वा गौरपेण पर्याप्टेरविवक्षणादित्यत आर-पार्थ एवेत्याहाविति । पार्थपर महम्पन्त पर्धरतमिति विशेष्यत्वम् । अन्यथा पदस्य प्रथमान्तत्वे, तस्य ततोऽन्यत्वादित्यस्याप्तद्गत्यापत्तेः । तस्य पार्श- न्यतमोतत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकम्पपच्छेदस्य । ततः अन्पसमयेतत्वाव- सिप्रतियोगिताम्यवदाद ! याप्यधिकरिवति यायेन सोऽपि शक्य एक तचाप्यन्यतमतस्वस्खतिप्रतियोगिताइच्छेवताम्यवच्छेदत्तस्य शक्य तापवाले विशिष्टाभावोमयाभावमादापातिप्रसङ्गेनान्यसमवेतत्ववपयांत- १ प्रतिसिद्ध इति पाउः।

·१५८ वादार्थसंग्रह [४ भागः प्रतियोगितावच्छेदकताकेति धक्तभ्य समायं दोष इति मामकी समदृष्टिः। स्वेति । पार्थान्यसमवेतस्यावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनैवकारस्य शपि. कल्पने चेपर्धः । अनुमान पायधिव्यादिभेदेन नानास्वात् । शक्याना पृषिव्यामेव गन्ध इत्यादौ पृथिव्यन्यासमवेत स्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकव्यव- च्छेदस्य शक्यत्वेन शक्यानन्त्यमिति भाव । नन्वन्यसमपेतत्वादी व्यवच्छेदे च खण्डशक्तावपि कथ पार्थ एवेत्यादी पार्थान्यासमवेतत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगि. साकष्यवच्छेदस्य बोधस्तेन रूपेण शक्तरकल्पनादित्यत आह-नील इत्यादि । नीलघटत्वावच्छिन्नस्याभावस्य प्रतीतिर्यधेत्यर्थः। अन्वयितावच्छेदकत्वावच्छिन्न- प्रतियोगितात्वस्य युस्पतिवकलभ्यत्वेन पार्थान्यसमवेतस्वरूपान्वयिताव- च्छेदकावरिछन्न प्रतियोगिताकत्व व्यवच्छेदे प्रतीयत इति भाव । नवपदो. पातयोविशेषण विशेष्यभावेनान्वयस्थानङ्गीकारे अगत्या शक्यानाय स्वीकार्य- मियत आइ-समानं घेदमिति । कृतौ आरयातातो, पालेति, वर्तमान स्वादीत्यर्थः । तथा च नैशयिषमते एकपदोपात्तयोविशेष्यविशेपणभावेनान्वय , यथा पचतीरयादी तथा पचमान इत्यादी भण्डनस्यापीति भार । ननु चत्रण तण्डुलः पच्यत इत्यादिवत् महीरहेण विहगः संपुज्यत इप्यावावपि महीरह- त्तिव्यापारजन्यपालथंसयोगशालिस्यमों याच्य. । Rथा च निश्चले विह- गादिकर्मजन्यसंयोगशालिनि महीमहादो महीरुहेण विहग संपुज्यते इति प्रयोगो योग्य स्यादिर पत आहन्धात्वर्थेति । ईशब्यवहारान-पगम आह-संयोगेति । महीत्तिसयोगाभ्यो विहग इत्पाकारिकाया एक प्रती- तेश्चेत्यर्थ । सकर्मका संयुक्तधारवादीना सकर्मकत्वमपीयर्थ । नववं पाक इत्यादिवत् सयोग इत्पादावपि संयोगानुकूलव्यापारः दर्थ । तथा च निशळे महीरहादावर सयोग इति प्रयोगो न स्यादित्यत आह-संयोग इत्यादा- विति । तथाच सयोग इत्यादी कृतो न व्यापारवाचकतेति नोक्तदोष इति । ननु परतीत्यादौ पाक जनवर्तमानयलस्प + ग्रान्दयोधोऽपि पदाचिदावमानिकादिरूप एवेत्यत आह-पचतीत्यादेरिति । प्रयोगस्य प्राङ्गादित्यप्रिमेणान्वयः। नवदृष्टयारत्तमनुकूलत्वमाख्यातार्थच्यापारे भासते तवाशक्षाविज्ञानस्य हेतुस्वकल्पनादिति नोक्तदोष इस्पत आह-विभा- गेति । त्यजतीयादेरिति । अव धात्वों विभाग: सदनुकूलन पूर्वदेशसयोगः नासंगुक्तस्य विभाग इति पुक्तरिति भावः । मण्डनमनं सम्पर त्यजतीन्यादी घास विभागनिरूपितस्य पन्दरते- रास्यरूपातापर्धव्यापारगतसंन भानाम्पुपगमार श्यमन्यथा पटानु- ·१३ प्रन्यः] माख्यावशक्तिवादः । कृठल्यापाररम पात्वर्थत्वमतेऽपि पचतीत्यादौ विश्वयनुलब्यापारवेनादृष्टा. दीनां न प्रतीतिरित्यस्मद्गुरुचरणसरोमहवन्दम् ॥ १६ ॥ (रघु०) मण्डनमत दूपयितुं तन्मन दर्शयति-धातोरर्यः फ्लमिति । वया च फलानुकूलथ्यापारे घातोः शतिवादिनोऽपि फले शक्तिकल्पनस्याव. श्यकतया बनेर कल्पनमुचितमिति मावः । नन्वेव गळतीन्यादौ संयोग- स्पफ्लानुकूलव्यापारबोपल्यानुभवसिद्धस्य कय निर्वाद इत्यत थाह-अनु. फूटव्यापार इति । पदापैकदेशे अन्वयानीकारे त्याह-व्यापारमान वेति । ननु केवलव्यापारस्याख्यातार्यत्वे गन्दतीत्यादौ घात्वर्यसंयोगाल्यावार्थव्यापा- रयोः कथं जन्यजनकमावस्तवाह-जन्यजनकमार हत्यादि । नन्वेव सति सर्वत्र फल्स्य घायर्यत्वे गच्छति यजेत्यादौ सयोगस्वर्गादिरूपफ्ले वर्तमान- त्वेष्टसाधनत्वादेरभावात्तदन्वयानुपपत्चिरित्यत आह-लडादीत्यादि । सडा- धर्य: वर्तमानत्यादिकं, लिहाद्यर्थ इष्टसाधनवादिकमित्ययः । वर्तमानत्यादी- त्यादिना मविध्यत्यादिपरिग्रहः । इष्टसाधनवादीत्यादिना कृतिसाध्यत्वपरि- महः । एकपदोपात्तत्येति । एकपदजन्योपस्थितिविषयत्वेनेत्यर्थः । तत्र- घेति । व्यापार एवेत्यर्थः । तयाचाख्यानाच्यापारे पर्वमानत्वादेवयानी- कारे भासत्पर्य वर्तमानस्वादेवत्यित्यन्तरात्यने लापत्रमिति भावः । ननु फरस्य पावले ओदनादिरूपपापकानुत्पचिदशायाँ तदनुकूल- पाकादिरूपव्यापारसत्वे पाको मविष्यतीति प्रयोगापत्ति । तर निरर्याप सम- मिव्याहतपचयावय ओदनादिरूपे फ्ले वर्तमानप्रागमावप्रतियोगित्वरूप. मविण्यत्वस्य सत्वादत आह--भावप्रत्ययस्य घनादेरिति, भावविहितस्य धादिप्रत्ययस्येत्पर्यः । अनुकूलव्यापार एवेति । तया तत्र भावविहितधार्यतादृशव्यापारस्य सिद्धतया प्रवर्तमानमागमावपति- योगिस्वरूपमविष्यलय बाधिवत्वेन तया प्रयोगापत्यसम्भवादिति मावः । सेनेति । भावविहिवयम्प्रत्ययस्यानुएलव्यापारार्षकत्वेनेत्यर्थ. । फलानु- साददशायामिति । बोदनादिरूपफ्लानुत्पाददशायामित्यर्थः । तादृशफलो- त्पादददायां तु तप वर्तमानमागमाषप्रतियोगित्वरूपमविष्यावस्यौदनादिरूप- फलेऽमावेन तथाप्रयोगामाचयोचमिति । पमोऽनुवन्यापारातले युक्त्यन्तरमाद-नवेति । व्यापारविगमे, पाकादिरूपथ्यापारविगमे इत्यर्थः । पाको विद्यत इति । अव ददा घात्वमें ओदनादिरूपफले वर्तमानकालसर- धित्वरूपविद्यमानत्वस्य साधेन तया प्रयोगापतिसमकादिति भावः । माव- वत्र ·१६० धादार्थसंग्रहः [४ भागः विहितधनादीत्यनादिपदग्राह्यल्यु ट्प्रत्ययस्य व्यापारार्थकत्वे युक्तिमाइ-नापी- त्यादि । अन भावविहिवल्युट्प्रत्ययस्य निरर्थकत्वे संयोगरूपफलमानस्य गम- धात्वर्थे वस्य च घटभूतसोमयवृत्तितया घटभूतलयोमियोगमनमिति प्रयोगा- पत्तिारैवेति तस्य व्यापारार्थकत्वमावश्यकमिति भावः । नन्वेतन्मते कर्मत्वं न धात्वर्यतावच्छेदकफलशालित्वम् । फलस्यैतन्मवे धात्वर्यतया धात्वर्यतावच्छेदकत्वामावेन तथा लक्षणस्यासंभवदुक्तित्वात् । नापि परमात्रसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्यफलशालित्वं तत् । स्वात्मान प्रयाति विहग इति प्रयोगापत्ते. । विहगस्य स्वस्मात्परो यः स्वावयवस्तत्समवेतो यः स्वात्मक- व्यापारः तजन्यधात्वर्यसयोगात्मकफलशालित्वादित्यत आर-प्रत्ययोपनी- वेति । प्रत्ययोपनीतो यः परसमवेतच्यापारस्वअन्यं यद्धात्वर्थफलं तचालित्व- मेतन्मते कर्मस्वमित्यर्थः । तथाविधत्वात्मकन्यापारस्य प्रत्ययोपनीतत्वाभावेन न स्वात्मानं प्रयाति विहग इति प्रत्ययप्रसङ्गः । न चात्र व्यापारपद् व्यर्थमिति वाच्यम् , व्यापारत्वेन प्रत्ययोपनीतत्वप्रासये तस्योपादानात् । अन्यथा वर्त- मानत्वादिः प्रत्ययोपनीतो यः परसमवेतकालोपाधिस्तजन्य धात्वर्थफलशालित्वेन स्वात्मनोऽपि कर्मत्वसभवे न स्यात्मानं प्रयाति विहग इति प्रत्ययापत्तिः । न च अयापि धात्व|ति व्यर्थ गच्छतीत्यादौ पूर्वदेशस्यापि कर्मत्वापत्तिः, तथापि प्रत्ययोपनीतो यः परसमवेतव्यापारस्तजन्यफर्क विभागस्तच्छालित्वात् तदुपादाने च न तयापतिः । तस्य धात्वर्थत्याभावात् । अत्र परसमवेतत्वं कर्म- प्रत्ययार्य । तस्य च क ख्यातस्थले आख्यातार्थव्यापार कर्माख्यातस्थले च निष्कृष्टमते तृतीयार्थव्यापार एवान्वय इति । परत्व तु धात्वर्थे आधे- यतासबन्धेन यदन्वेति तदपेश्चया धात्वर्थेऽधिकरणतासंबन्धेन यत्रान्वेति तदपेक्षया च बोध्यम् । इत्य च ग्राम गच्छतीत्यादौ मामवृत्ति- सयोगजनम्मामभिन्नसमवेतव्यापारवाश्चैत्रः। चैत्रेण ग्रामो गम्यते इत्यत्र चत्र- वृत्तिप्रामभिनसमवेतव्यापारजन्यसयोगशाली ग्राम इति बोधः । ननु कर्ता- रयातकर्माख्यातयोापारत्वस्वधर्मावच्छिन्नबोधकत्वे कयमेकत्र कर्तृप्रत्यय- व्यवहारोऽत आह-फलव्यापारयोरिति । तथा च फरस्य विशेषणत्वे व्यापारस्य विशेष्यत्वे वर्तृप्रत्यय इति व्यवहारः । एवं फलस्य विशेष्यत्वे व्यापारस विशेषणत्वेन च कर्मप्रत्ययव्यवहार इति भावः । ननु कर्माख्यातस्यले धात्वर्थफलस्य साक्षानामार्थेऽन्वयोधाङ्गीकारे नामार्थ- धात्वर्ययोः साक्षाढ़ेदान्वयबोधो नानीक्रियते इति व्युत्पत्तिमन इत्यत आह- १ चैत्र इति यावत्-इति पार ।

·.. १३ पन्यः] माख्यातशक्तिवादः। १६१ वस्तुनस्त्विति । अधिकरणस्यमित्यादिप्रयमान्वयत्य पूर्वोक्त-अर्थ इत्येना- न्धयः । ननु कर्मात्यातपत्कर्मकृतोऽत्याश्रयत्वमोषकत्वे तस्य नामाऽन्यय- शोधानसभा, नामार्ययोभेदिनान्वयस्यानङ्गीकारादित्यत आइ-फर्मन इति माश्रय रवि । पलस्वेत्यादिः । कर्तृकतो यमाभयकोषकत्वे एकरकारकोप- जनकत्तरवार्थमाख्यातस्यापि यत्नत्वविशिष्टशक्तत्यापत्तिरत आह-कर्तृकृत इति । कर्तृकर्मत्यादि । उपदर्शितोभयस्थले कर्तृकर्मभ्यो मह कृत्प्रत्ययार्या- मैदान्वयबोधस्यानुमयविरोधादित्यर्थः । आनातीत्यादिप्रयोग इति । आख्यात- कारवामिति शेषः । पूर्वोक्तिव रीतिरिति । आश्रयत्यविषयकस्ये कर्घाख्याव- कर्माख्यातयोराश्रयविषयौ च कर्तृकृत्कर्मकृतोरर्य इत्यर्थः । सुयर्थ एवेत्यादि । पच्यत इत्यत्र व्यापारस्याख्यातार्यत्याभावात् फले वर्तमानत्वान्वयौघासीकारे पापारासससाय फ्लसत्वदशायामपि पच्यत इति प्रयोगापत्तिः । एवं पफ इत्यादरावास्यावस्थाभावेन तदर्ययापारेऽतीत्यस्य बोध इति वक्तुमशक्यत्वेन पाल्पफ्लेऽतीतत्वस्यान्वयानीकारे फलसपनाया व्यापारनाशदशायर्या पश्च- स्वण्डल इवि प्रयोगानुपरत्तिथेति भावः । पर्वमानत्यादीत्यादिना अतीतत्वा- दिपरिपदः । ननु पचमान इत्यादी शानचा यषार्थकदेशे व्यापार एप वर्त. मानवादेरन्यपः स्वीकर्तव्यः । तथाच पदार्थ: पदानान्यति, न तु पदायक. देशनेवि सानिमत आह-चामान इत्यादि । तथाच अवस्थी साहशय्युत्यो सोच: पस्पत इति भावः । सत्र वारसाध्युत्तनिरयोकारे स्याह-स्ता वेति । नन्वे गदि तम व्यापा- राप्रपनायोपरमानुमामिल लोरममा प्रत्यय आह-विशिष्टमिति । भाम- मार्ग बन्न पापारविशियायमित्यर्थः मन्वयलम्यामिति। एकपदोपस्या- सियोरोः परसरमन्ययमोपानीकारणाशाजाकार्यकारणमायसिदशादयोप- पिरमर्षः । उपाचपरस्पाययोः परसरमन्यमोधे पापामायेन वाशियोभो गानुपान इति मानन्वेषपदोरणाप्पोरया: पासामन्ययोधी लिमिद रसन मानामार इस मार-पवारस्यति। शेराणोरोः परसारमन्योपानीकारे पार्थ एधनुर्धर हस्सादी पायपोगन्दयोपोऽनुपरमः । एपारमारि अन्पयोगे । परिपालीगलोरा गुस्सनिप्रासादिशी मायः । नन्ये. साराम दौशिप मिायोगमिटरपिरिमार पर पानोपो नाATRA TRI भार-मन्ययोगसार।

·१६२ वादार्थसंग्रहः [४ भार. भन्मयोगप्रतियोगित्वविशिष्टन्यवच्छेदमानस्येत्यर्थः । अतिप्रसक्तत्वादिति।" सर्वसाधारणत्वादित्यर्थः । तथा च पार्थ एव धनुघर इत्यादिवत् , चैत्र एव घनुर्धर इत्यादिप्रयोगायत्ति. | चान्ययोगघटोमयव्यवच्छेदस्य चत्रान्ययोग. प्रतियोगिवस्य धनुघरे विद्यमानत्वादिति मावः । नन्वन्यथोगत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकव्यवच्छेद एव एवकारशक्यः । तथा च न चैत्र एव धनुर्धर इत्यादिप्रयोगः । पाथरूप धनुधेरै चैत्रान्ययोगस्य विद्यमानतया धनुर्धरत्वाव- च्छेदेन चेत्रान्ययोगत्यावच्छिनामावासत्त्वादतस्तत्र दोषमाह-अन्ययोगत्वाव. छिन्नेत्यादि । अन्ययोगत्वापच्छिन्नप्रतियोगिताकव्यवच्छंदस्य शक्यत्वे अन्यता दात्म्यत्यावच्छिनप्रतियोगिताकव्यवच्छेदस्य शक्यत्वे शक्यासिदिः । पार्य एव धनुर्धर इत्यादौ अन्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकामावरूपशक्या- प्रसिद्धिः। पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादी अन्यसमवेतत्वावच्छिन्नामाररूपशक्या- प्रसिद्धिदोषो न संभयति । असमवेते तस्य प्रसिद्धिसंभवात् । अतस्तन दोषमाद-बाधिसत्वं चेति । पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादौ गन्धे अन्य- समवेतन्यामावस्य बाधितत्वं चेत्यर्थः । ननु तत्र गंधे अन्यसमवेतत्व- व्यवच्छेदस्य बाधितत्वेऽपि पृथिव्यन्नसमवेतत्वामावस्य तत्राबाघसत्वेन दोघस- मवात् । एवं पार्थ एव धनुर्धर इत्यादी अन्यतादात्म्याभावाप्रसिद्धावपि पार्यान्मतादात्म्यामावस्य प्रसिनिसमवेन बोघसंभवादतो दूषगान्तरमाह- पार्थ एवेत्यादाविति । तस्य पार्यान्यतादात्म्यत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकव्यय- च्छेदस्य ततोऽन्यत्वात् । एवकारशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नान्यत्वात् । शक्य. वावच्छेदकापच्छिन्नसैव पदादुपस्थितिसभवेन एवकारात्यार्थान्यतादात्म्यव्यव. च्छेदस्य प्रत्ययासंभव इति भाव, । ननु लान्यतादात्म्यत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकामावादी एवकारस्य शक्तिः कल्पनीया । अत्र स्वपद यत्पदसममिव्याहव- विभक्तिसमभिव्याहृत एवकारः श्रुतस्तत्तरम् । क्या च नोपदर्शितानुपपत्ति- स्तत्रादोपमाइ-स्वान्येत्यादि । स्वत्वस्याननुगमात् । पार्थपृथिव्यादिसाघारणा- नुगतस्वस्वस्थामावात् । पार्यान्ययोगव्यवच्छेदादौ एवकारस्य नानाशक्तिकल्पने शक्त्यानन्यम् । तथाचानन्तशक्तिकल्पनमिया उपदर्शितप्रकारो नादरणीय इशि मावः । नन्येवकारस्यान्यस्मिन् योगे व्यवच्छेदे च नानाशक्तिवादिमते कथं पार्य एष धनुर्घर इत्यादी पार्यान्यतादात्म्यव्यवच्छेदबोध इत्यत आह- सस्मादित्यादि । पया नीलो पटो नास्तीत्यादौ घटत्वावच्छिन्ने नीलस्यान्वषैन मोल्पवारिसमामाय: प्रवीमते या पार्थ एवेत्यादौ एवकारार्थ अन्यक- ·१३ ग्रन्थः] माख्यातशक्तिवादः। देशे भेदे पार्थस्यान्वयेनान्यस्स च योगेऽन्थयो न योगस ३ मवन्देऽन्वयन पार्थान्यतादात्म्यन्यवच्छेदः प्रतीयते इति समुदितमन्यार्थः । ननु कर्तृकदर्थ- व्यापाराभयकदेशे व्यापारे वर्तमानत्वाद्यन्वयस्वीकारे मण्डनमते पदार्थः पदा- थनोन्यति न तु पदार्थंकदेश इति व्युत्पत्तिसङ्कोच एव दोषः । व्यापाराश्रय- योस्वत्य नानाशक्यत्येनानन्तशक्तिकल्पनाप्रमश इत्यत आइ-समानं चेति । तयाचाख्यातस्य कृतित्वेन कृतौ शक्तिवादिनापि कर्तृदयंकृस्याभयेकदेशे कृती वर्तमानत्वादेरन्वयाभ्युपगमे उपदर्शितव्युत्पत्तिमङ्गः । ककृतः कृता- याश्रये च शक्तिदयस्वीकारेऽनन्तशक्तिकल्पनाप्रसङ्गोऽवश्यमम्युपेप इति मत- द्वयेऽपि समानमिति भावः । ननु आख्यातकर्तृकृतोव्यापारतदाश्रययोः शक्यले संयुज्यते संयुक्त इत्यादावरि तयैव वक्तव्यतया युनधातोः सकर्मकस्वापतिः । प्रत्ययोपनीतधात्वर्यानुकूलव्यापारजन्यफलशालिस्वरूपकर्मस्वस्य चत्र वृक्षादी संभवादित्यत आह-धात्वर्थेत्यादि । तया च वत्र प्रत्ययस्य व्यापारार्थकत्वे त्याविषव्यापारविरहिणि पृक्षे वाशप्रत्ययानुपपत्तिरिति भावः । नन्वदृष्टवदा- त्मसंयोगादिरूपव्यापारस्य तत्र वृक्षादौ सर्वदा सत्त्वेन तत्र तथाविधव्यापार- विरद एवाप्रसिद्ध इति संयुज्यत इत्यादी प्रत्ययस्य व्यापारार्थकत्वेनोकायुप- पत्तिरतो दूपणान्तरमाह-संयोगमात्रातीदेवेति । मारपदेन व्यापारव्यव- छेदः । वयोच तथा सति तत्र व्यापारस्यापि दोघः स्यादिति भावः । न सकर्मत्वमिति । व्यापारस्य प्रत्ययोपनीवस्वाभावेन प्रत्ययोपनीततादृश- व्यापारजन्यफलशालित्वरूपकर्मत्वस्य तत्र छाप्यभावान्न सफर्मत्यमिति भावः । नन् पत्रो व्यापारार्थत्वे भावे घनित्यनुशासनविरोधः । तादृशानुशासने घना प्रयोगसाधुत्वमात्रप्रतीतेरत आह-संयोग इत्यादाविति । तया च वादृशानु शासन तत्स्थलाभिमायकमिति न दोष इति भावः । तत्रेत्यादि । तत्र लक्षणया ताशानुभवोपपादने नु अपवाद्यन्नत्वमेवा ख्यातशम्यवान्छेदकं युक्तमिति भावः। मण्डनमते दोपान्तरमाइ-फलेति तथा च 'पाकातुकलासाधारणव्यापारामाववति बदृष्टादिरूपसाधारणव्यापार पति पुरुषे पचतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गो मण्डनमते दुरि इति भावः । नन्द साधारणमाताश्रयव्यापारस्याख्यातार्थत्वेनोक्तदोप इत्यत भाह-विभागा दीति । चलति, इष्टापत्तिः संभवतीत्यतो निश्चलादावित्युक्तम् ॥ १६ ॥ (जय०) मण्डनगर्त मंडेयवाह-धातोरणं इति । फलं च विति यादि। फ्लावच्छिन्नव्यापारस्यायवे नागृहीतविशेषणन्यायेन फलमात्र खण्डयन्नादेत्यन्यत्र । चित्यमेतत्मुधीभिः।

·१६४ बादार्थसंग्रहः [४ भागः वलौचित्यादिति भावः। अनुकूलत्यस्य संसर्गत्ये लाघवमभिप्रेत्याह-व्यापार- मात्रमिति । नन्वेवं जानातीत्यादौ धात्यर्थ एव वर्तमानत्वादेल्वयादत्रापि क्याने फलानुत्पादकाले व्यापारसत्त्वै पक्ष्यतीति स्यात्, न तु पचतीति व्यापार- विगमे च फलसाचे पचतीति स्यान तु पपाचेत्यवाह-लडादीति । यथासख्ये नान्वयः । वर्तमानत्वादीत्यादिषदादतीतत्वमविष्यत्वयोः परिग्रहः । इष्टसाधन- त्वादीत्यादिपदाकृतिसाध्यत्वबल्वदनिष्टाजनकत्वपरिग्रहः । तत्रैव आख्याता- र्थव्यापार एप। धातोः फलार्यत्वे मावास्ययघनादेनिरर्थक्त्वे वश्यमाणदोषादाह-भाव- प्रत्ययस्येति ! अनानुकूलताकृत्यादिव्याचा प्राया। तेन चैत्र इन्धनादिकं वा पाकवदित्यादिर्न व्यवहारः । वादृशानुकूलवा संसर्ग इत्येव ज्यायः । मनु व्यापारभविष्यत्वातीतसवर्वमानस्वानामेव परंपरया फ्लेऽन्वयो वाच्य इति न पूर्वोक्तदोषोऽत आह-नापीति। मिथ इति । उत्तरसंयोगरूपघात्यर्थफलस्य द्विनिष्ठत्वादिति भावः। नन्वेष धात्वतावच्छेदकफलशालिवरूपं कर्मत्वं व्याहतमत आह- प्रत्ययेति । चैलो ग्राम गच्छत्तीत्यादौ चैनभिन्ने प्रामाधषयवे समतो यो मामादिरूपो व्यापारस्तनन्यसयोगादिरूपफ्लशालिनक्षेत्रस्य वारणाय प्रत्ययो- पनीतलं व्यापारविशेषणम् । ग्रामादिस्तु न प्रत्ययोपनीत इति मावः । प्रत्य- योनीतत्वसंदजन्यधात्वर्यसंयोगाद्यात्मकफलशालिनि चैत्रेऽतिप्रसनवारणाय "परसमवेदि । गमनात्मकश्च व्यापारी न चैत्रान्यसमवेव इति भावः । चैत्री गच्छतीत्यादी प्रत्ययोपनीत: परसमवेत. सूर्यक्रियादिरूपवर्तमानत्वादि. स्तनन्यसयोगमागित्वम् । चैत्रो गन्तेत्यादौ प्रत्ययोपनीवव्यापाराश्रयपत्रोऽपि चैत्रावयये समवेतप्तजन्यफ्रशालित्व चैनेऽपीवि पुनरतिव्यातेरिणाय व्यापा- रेति । व्यापारलेन प्रत्ययोपनीवेत्यर्थः । ताशयापारजन्यसाक्षात्कारशालिन आत्मनो गमनादिजन्यविभागशालिन: पूर्वदेशादेश्च वारणाय धात्वति । तद्धावत्यर्थः । फडेति धरूपकथनम् । फलादेर्यात्वादिलम्यत्वादाधेयत्व- द्वितीयार्थमाह-फलेति । भादिपदाम्यां क्र्मकर्तृपद्योगपश्याः परिग्रहः । अन्वयप्रकारमाइ-एवं चेति । अन फ्लविशेपो विल्लिनिः । व्यापारः तिर्न नु पहिसंयोगन्तस्य चेत्रावृत्तित्वात् । गन्तीत्यादौ च किया रथादिसाधारण्या- दिति बोध्यम् । ननु यामयत्रैव व्यापारोऽर्थस्तदा कर्तृकर्मप्रत्ययव्याहारभेदो नस्यारत याद-पटेति । तथा च पक्रविशेषणकस्वार्थ यापारविशेष्यकबोध- ·१३ ग्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः। १६५ जनकप्रत्ययावं क्तूंप्रत्ययत्वं स्थार्यव्यापारविशेषणकफलविशेष्यफबोधजनक- प्रत्ययस्वं च कर्मप्रत्ययत्वमिति भावः । इदमुपलक्षणम् । कर्तृकर्मणोर्मुख्य- विशेष्यतानिबन्धनोऽपि व्यवहारभेदो बोध्यः । संख्याकालादिभेदविशिष्ट-धात्त्तरप्रत्ययजन्योपस्थिवेर्धात्वर्थविशेषणकयोधे तन्त्रत्वात् , धात्वर्थस्य फलस्य भेदेन प्रातिपदिकार्थेऽन्वयस्याव्युत्पन्नत्वाबाह-- वस्तुतस्त्विति । इत्थं च चैत्रेण पच्यते तंडुल इत्या चैत्रस्नृतीयायें व्यापारे, व्यापारः फले, फलमधिकरणत्वे, अधिकरण च तण्डुले प्रकार इति बोध्यम् । फलामय इति । तया च चैत्रेण ग्रामो गत इत्यत्र तृतीयार्थों व्यापारः, स च धात्वयं फले, फलं चाश्रये, आश्रयश्चाभेदेन मामा- दावन्तीति भावः । व्यापाराश्रय इति । चनो ग्राम गव इत्यादाविति मावः । सामानाधिकरण्यानुरोधात् अभेदान्वयानुरोधात् । नन्वेवं जानाती- त्यादौ फलव्यापारयोरप्रवीतेः का गतिरत आह-जानात्यादाविति । तत्र धातोजीनादिक, प्रत्ययालाश्रयविषयत्वादिकं धर्तमानत्वादिकं चार्थः । वर्त- मानल्यादेश्च धात्वर्य एवान्यष इति भावः । पूर्व समानपदोपातत्वप्रत्या- सत्त्या व्यापारे वर्तमानवाद्यन्वय इत्युक्तम् । पापारस्य कर्माख्यातस्थले तृतीपार्यत्वे च कुन वदन्वय इत्यत माह- सुवर्थ इति । तृतीया कविहिवघयोः साधारणत्वाय सुवर्यत्वेनामिदितम् । वर्तमानवादीत्यादिपदादतीतल-मविष्यत्वयोलिडादाविष्टसाधनत्वादेश्व परि- अहः । फलाकधातूत्तरपत्पयाधीनवर्तमानस्याद्यन्वयबोधे प्रत्ययजन्यव्यापारोप- स्थितिरेव तन्त्रमिति भावः । ननु पचमान इत्यादौ कर्तृदयकदेशे व्यापारे कथं वर्तमानलायन्नय इत्यत आइ-पचमान इति । वर्वमानत्वातीत- त्वभेदेनोदाहरणायम् । स्तावेति । तथा च शापारस्य नैकदेशत्वमिति भावः । नन्वेकपदा- योः परस्परान्वयस्याव्युत्पन्नस्यात्कयं व्यापाराधिताश्रयरूपविशिष्टलाम इत्य- बाद-एवकारस्यैवेति । तथा च वात्रापि तथान्त्रयो नान्युत्पन्न इदि भावः । ननु तथान्ययोगव्यवच्छेदो विशिष्ट एवार्थोऽस्विस्वत माह-अन्य- योगप्रतियोगिति । अतिप्रसक्त्वादिति । तथा च सत्यादिनिएस्य पृथि- ध्यन्यसमवेतत्वस्य द्रव्यत्वेऽप्यमावसत्तागृथिव्यामेव व्यत्यमित्यादिप्रयोग. मस इति भारः । शक्या प्रसिद्धिरिति 1 पार्थ एव धनुर्धर इत्यादावन्य- तादात्म्यत्वाद्यदरिष्ठस्य केवलान्वयित्वात्तदवच्छिन्नम्यवच्छेदोऽप्रसिद्ध इत्यर्थः ।

·१६६ वादार्थसंग्रहः [४ भागः न च पृषि यामेव गन्ध इत्यादावन्यसमवतेत्यत्वावच्छिन्नाभायो नामसिद्ध इति वाच्यम् । समवेत वत्यापेशयाऽन्यममवेतत्वन्यस्य गुरुत्वेन तचापि तदवच्छिना- भावाप्रसिद्धितादवस्य्यात् । यदि च गुरुधर्मोऽपि प्रतियोगितावच्छेदकस्तदा- त्रापसिद्धेरभावात्सर्वसाधारण दोपमाह-वाधितत्वं चेनि । अन्यसमवेतत्वस्वा- वच्छिनाभावः सामान्यादी प्रसिद्धोऽपि गन्धादो बाधितः पृथिया अपि बलाद्यपेक्षयान्यावादिति भावः । ननु बाघानवतारस्यले तत्प्रसिद्धिरस्वत आइ-पार्थ एवेत्यादि । पार्थ इति सप्तम्यन्तम् । पार्य एव धनुर्धरत्वमित्यादौ पार्यान्यसमवेत तत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्याप्रत्ययप्रसङ्गादित्यर्थः । तस्य पार्यान्य- समवेतत्वत्वावच्छिनव्यवच्छेदस्य । ततः भन्यसमवेतत्वावाच्छिनपत्रच्छेदात् । भंसमवेतमाननिष्ठात् । तथा च शस्यतावच्छेदकानाक्रान्त वात् तद्वोधो न स्यादिति भावः । पार्थ एव धनुर्धर इत्यभिप्रायेणान्यतादात्म्यत्वावच्छिना. भावस्याप्रसिद्धत्वेन तस्य ततोऽन्यत्वादित्यत्यासंगतिवोंध्या | एवकारत्वमेव शकतावच्छेदक, न तु तत्तास्थलीयेवकारत्वम् । येन प्रकृतस्पळीयेवकारशक्या प्रसिद्धया तत इत्यस्यानुपपत्ति: स्यात् । इत्थ च तत एक्कारशक्यतावच्छेद- कावच्छिनादन्यसमवेतत्वत्वारच्छिन्नामावादित्यर्य इत्यपि चूमः । ननु भव- मतेऽप्यन्ययोगस्य व्यवच्छेदे प्रतियोगितामात्रेणान्ययोगलावच्छिनप्रतियोगितया वाऽन्वये विवञ्चितालाभ इत्यत माहनीलो घटो नास्तीति । यथा नयां- भावे विशेषणतावच्छेदकारच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य मुत्पत्तिबलादानं तथा यथाश्रुत एवकारायव्यवच्छेदेऽपीति मावः । इदं एकपदार्ययो: परसराम्वयि- त्वम् । तथा च कृतिवर्तमानत्वयोरेवपदार्थयोः परस्परान्वयवदत्रापि तथाऽन्वयो नाव्युत्पन इति भावः । नन्वेवमाख्यातभावस्थ व्यापारवाचिये सयुजिप्रभृते- रवि कर्मकत्वे चत्रो प्राभ सयुन्यते इत्यादिप्रयोग सादत आइ-धात्वर्थेति । धात्वर्थ, संयोगस्तदनुकूलव्यापार. क्रियास्प, । नन्वेवमपि सयुज्यत इत्यत्र त्रस्य सयोगानुकूल कर्मवत्वे बाघविरहावयापारवानित्यसमवात्सकर्मकत्वं स्पादत आह- संयोगवत्वमात्रेति । तथा चात्र नैयायिकानामिवारमाकमप्याख्यातस्याश्रयत्वं कृतवाश्रय एवार्थ इति प्रत्ययोपनीतव्यापागभाषान्न सकर्मकत्वमिति भावःनिन्वे- वमपि सयोग इत्यादी पनादिना व्यापाराभिधानादातो. सकर्मकत्वं स्यादत आह-संयोग इति । मंडनेनानुक्तस्याभिधानान्मदनमतानुयायिन इत्युतम् । पारेति । पाकस्य पातर्थत्वामावाचनत्वेन यलस्य चाख्यातार्यत्वाभावात् पारानुल्यत्नत्वेन बोधो न स्यादित्यर्थ । ननु ताशोधो लक्षणया शक्ति- अन्यसमवेत्यादि पाटान्तरम् ।

·१३ प्रन्यः] आख्यातशक्तिवादः । तत्र तत्र तत्तत्फलानुकूलतत्तद्वयापारविशेष एव धात्वर्थः । सर्वच धात्वाश्रयत्वमेव कर्तृत्वं संख्यावर्त- मानत्वादिकं कचिदाश्रयत्वादिकमपि वा आख्यातार्थ इति गुरुमतमपि तत्र तत्र ताशयत्नाननुभवप्रसङ्गा- दनुपादेयम् ॥ १७॥ इति महोपाध्याय-श्रीरघुनायशिरोमणिभट्टाचार्यकृत आयातबादः समाप्तः। .. भ्रमेण या भविष्यतीत्यत आइ-फ्लेति । नन्यसाधारणानुकूलत्वस्य संसर्ग- स्वानापमपीत्यत आह-विभागेति । विमागायनुकूलसान्दत्य त्यजिघायर्य: स्थानातिप्रसंग इति भारः । ननु विमागरम परंपरसा कृतौ मादृशमनुकूलत्वं वादश एव संसर्ग इति नायगपि दोष इति चेत्, तथापि निरात प्रागेन व्यापारत्यस्याख्यान शक्यतावच्छेदकत्वं यत्नत्वस्य लाययेन तत्त्वौचित्यात् । पानादः शक्यन्तरक्त्पनायां गौरवाचानाति संयुग्यले जानीयात्संयुज्यादित्यादी धात्वथे प्रत्ययान्वयस्य क्तत्वात्सर्वत्र तपारचौचित्याश्च । किं च धानिक- पंदादिम्पनियाया अपि धातुना प्रतिपादनासंदत्वादेः संयोगस्वाधपेक्षया गुरुत्वाभावाच शक्यतावच्छेदकावं दुर्वारम् । यत्र च फलापेश्चया मागारो गुणस्तवास्तु फ्लोनार्यो व्यापारेल चणा, पृथक्शारेयोपगमादिति दिक् ॥१६॥ (मथु० ) गुरमतमाह-तन तत्रेत्यादिना । तत्तत्फले ति । तानि सानि फटानि संयोगविमाग-विक्लिति-स्वत्वविशेषादिरूपाणि, तदनुणे प्यापार- विशेष. गमि-त्पजि-पचीनो कर्तुः स्पन्दत्वददात्यादेशानरूप इत्यादिव्यापार- विशप इश्या विशेषपयोपादानात् नोदनाघटतमनकवृत्यादिपदासः । पचेः साधाद्विकित्तिजनक्स्य तण्डुलावयवकिपादेनदासः । तस्य पच्यर्थत्वे तण्डुलं पचतीच्यादी तपटपदस्य तण्डुटावयपरत्या पासमवेतस्य द्वितीयास्य पावसाक्षाद्विहित्तिजनारपन्दस्य पयर्यवेऽपि पचतीत्यादौ चत्रा वन- नवृत्यादिमवसंबन्धेन धात्वप्रियावारिति भावः। आश्रयत्यारिवामिति । आदिपात्प्रतियोगित्वपरियहः । वकर्माल्यातवारणाय क्वचिदिरपुतम् । मारल्यातस्य फलमेवार्थः । तादृधेति । वमानत्वादिविशिष्टेरपर्यः । ताह- शानुभदा स्वारतितत्वेन विशेषणीयः । तेन दक्षणया तत्र यत्नानुभव इति ·वादार्थसंग्रह [४ मागः निरस्तम् । इदम्पलक्षणम् । यत्नत्वादिषमुपेक्ष्य आश्रयत्वादेगुरुवादित्यपि बोध्यमिति दि .१०॥ इति महामहोपाध्याय-श्रीमथुरानाथतयागीश- विरचितमाख्यातादरहस्यं समाप्तम् । (राम) गुरुमत दूपयितुमाह-तर तति । पचति-नीयादा- वित्यर्थः । पचतीच्यादी विक्रिष्यनुालव्यापारोघः सन्तापनादिः । गच्छ- तीन्यादी संयोगानुकूलव्यापार इत्यर्थः । नन्येवं न्यायमताविशेष इत्यत आइ- सर्वनेति । पाचर्याश्रयाः च कृचिन् परम्परया कचिच साशादित्यर्थः । तथा घाश्रयतासंबन्धेन पात्वर्यस्य चत्रादावन्वयः । सादेन नामाधा. स्वयंप्रकारकान्वयरोपमा पुत्पत्र एति मात्र । नववमाड्यातायं को भवि. प्यतीरपाकाट्यायामाह-संरयेति । पचनीत्यादी वर्तमानवादिकमाख्याताः। नामार्यधात्वर्ययोमेंदेन साधादवयस्याव्युत्पनत्वमते स्वाह-वचिदिति । पचतीयादावाश्रयस्वमार यानार्थ इति न नामार्थधास्वर्थयोरित्यादिव्युत्पत्ति- निरोप इति भाव । नश्यतीत्यादी प्रतियोगिश्वस्पैदारातात्व क्वचिदित्य. कम । आभयतादीत्यादिपदेन कचित्प्रतियोगित्वमिरयस्य सग्रहः । गुटमत- मपीन्यस्यादपायमित्यनेनान्वर । अनुपादयो हेतुमाह-तत्र तसि । पचति गच्छतीत्यादावित्यर्थः । वस्तुतस्तु चैत्र पचतीत्यादिप्रयोगो न स्यात् पाकादे- विक्रित्त्यनुकूलव्यापारस्य स्थाटीपहिसंयोगादेराश्रयत्वस्य चैत्रावावभावान् पाकविशेष्यानुगतिमानादिरूपपरम्परासंबन्धनाश्रयत्वं च न प्रामाणिक व्यानुभवविरहान् । अपि च ताशपरम्परासबन्पावच्छिनाश्रयत्वत्वापेक्षया साघवेन कृतिन्दजाते शक्यतावच्छेदकताया एत्र एकवादित्यादि स्वयमूहनीय मितिमप'1 इति श्रीमहामहोपाध्याय-रामचन्द्रन्यायवागीशमाचार्य विरचिनाल्यानवादटिप्पणी समाप्ता । (रघु.) पाभाकरमवमुरन्यम्य तत्र दूपणमाह-तत्र तत्रेत्यादिना । तर दर गच्छनी यादौ । तत्तत्फलति । सयोगविभागादीत्यर्थ. चिदा श्रयवादिकमपीति । माख्यातस्यले आश्रयत्वादेरमावास्यचिदिति । प्रसका दिविलवणादिना वाहनानुमवोरपादन नु परतस्यैर शरणीकरणीय- त्सादिदि भाव। इति श्रीरघुदेवमट्टाचार्यकृतास्यादवादटिप्पणी समाप्ता । (जय०) गुरुमतमाद-तन तोचि । तानि वानि सयोगविभागविति- सादिरूपाणि । तदनुटो व्यापारो गमित्यग्यो. स्सन्दः । पचेरमिसंयोग , , ·। १३ प्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः । १६९ विशेष; अन्यदीयगमनानुकूलनोदनापजनकृत्यादिव्यावृत्तः । सर्वत्रयां वृत्तिन भवतीत्यत उक्त तत्र तत्रेदि। गमित्यज्यादिधातुविशेषे इत्ययः धात्वर्याश्रयत्वं तत्तद्धातुसमभिव्याहतास्यावप्रतिपाद्यस्तत्तद्धालयमवन्धः। तरच गमित्यजि- धात्वर्षस्य तु संयोगविभागानुकूलसंदस्यानयत्वं कर्तव्याहतमेव । पच्याद्या- भिसंयोगाद्याश्रयत्वस्य कर्तर्यमावेऽपि स्वजनातिसंवन्धेन वसंबन्धित्व चैत्रादावव्याहतं नदेव चाख्यातार्थः । यत्तु विलियनुकूला कृतिरेव पन्यर्य:, कृते- रपि कियाद्वारा विक्लिस्यनुकूलत्वादिति, सन्न, विलित्यनुकूलपतिविरामपि पाको विद्यत इत्यादिप्रयोगात् । पाक इत्यादी तेजःसंयोगा, पचतीत्यादौ तदनु. कूला कृतिः पयर्य इत्यपि केचित् । आख्यातायः किमित्यवाह-संख्येति । मादिपदादतीतत्यादीष्टसाधनत्वादेरात्मनेपदार्थस्य फलस्य ग्रहणम् । पाव- थैत्य मामार्थे भेदेनान्धयो नास्तीति स्योकमनुसत्याह-कचिदिति। आदि- पदानश्यतीत्यादी प्रतियोगित्यपरिमहः। कर्माख्याते फलार्थक भााख्यावे चाश्रयत्वाद्यर्थवाभावाकचिदित्युक्तम् । वत्र क्षत्र चैत्रः पति, सुंदरः एच- वीत्यादौ । मण्डनमतदूषणेनेव तन्म दूपितमित्यस्मादत-शब्दालोपरहस्य । विस्तरः॥ १७॥ अपूरि जयरामेण विबुधानन्ददायिनी । आख्यातवादव्याख्यानमुमा कण्डे निधीयताम् ॥१॥ इति श्रीजयरामन्यायपश्चाननकृताऽऽख्यातवावटीका ग्रमाता।

·वादार्थसंग्रहः शिरोमणिकृताख्यातशक्तिवादः । आख्यातस्य यत्नो वाच्यः पचति पाकं करोतीति यत्नार्थककरोतिना सर्वाख्यातविवरणात् । व्यव- हरादिव बाधकं विना विवरणादपि व्युत्पत्तेः किङ्क- रोतीत्यादियत्नमने पचतीत्यायुत्तरस्य पत्नार्थकत्यं विनानुपपत्तेश्च । अचेतने रथो गच्छतीत्यादी च अनुकूलव्यापारे लक्षणेति प्राचः ॥१॥ भ्यायवाचस्पतिज्ञता व्याख्या। आरयातस्येति । अभिपतानां ताशपरिभाषाविषयत्वरूपं भाख्या. तस्वं न शक्यतावच्छेदकं तदक्षानेऽपि शान्दोघानकिंतु तिहादिकम् । तावं दरालपारसाधारणे तया, तदक्षाने तिघमाच्छाम्दाति केचि एवं सति भार-पातत्वस्यैव तपास्वाचिन्यात् । शक्यवादकलाघादेश सर्वत्र सम्पदम्येव शाकिरपना घटादिपदानांवालिविलोपापनेरिति । एवं पत्तेऽपि पन्ने यत्तिः। स्टः शतृशानचाविति सूत्रेण स्टस्त्रयोरादेशत्वावगमाम् । किंच निकादिकमेव । पर्तमानधादियलयोरेशोधारणान्तमारे सा पुष्पान्तारि- पश्यन् शक्यतापदाम, अतएवातीतयस्ले धर्तमानबोधे , तारपर्यम् । तर पधतीपादिन प्रयोगः । मापदन्तावितिवन । भम्पपा पारस्प तर सरवान सामान्यतः केवटयानमानापत्ते, पन्नो वाच्यः । पाना बाप्पना. पदक मियः। सायातति। पारारघरमवारयातत्यर्थः । समाजकल्पनोमय. मामिसम्याग्य इति वा। तेन मध्यवीरपाली व्या विसरणेऽपि न पतिः । अपा समयात-दिमागयताक-पत्रिीयमाणापर. वृत्तिवादियः । पधेसाई यारिस्पादिना सिपायर्यस्यापि विवाणाम् । दिल पोवाभिप्राययामिमापनम् । पति पाई परो पनामयम् इ. पाट । रिदार इ. पाठ । सीति . 4:1४ युर-सपाट ।

·१३ प्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः। १७१ तीति विवरणम्य शचिवारणायाह-चाधकं विनति । रथो गरछत्तीरपादों व्यापारविवरणेऽपि तवस्य गुरुत्वान्न शक्यतावच्छेदसम्यम् । अतो वापर्क विनतीति फेचित विवरणादायाति तमाः। शनिग्रहं प्याकरणोपमानकोशात- वाक्यायवहारतश्च । वामस्य पाद्विवृते वदन्ति सानिध्यतः सिद्धपदस्य वृद्धाः । विवरणं चाबमानविघया शक्तिप्राइक स्वम् । यत्नवं पाख्याताच्यतारच्छेद- कम् । पत्तत्वविशिष्टबोधकं तदीयविवरणविषयतावच्छेदकत्वात् । अभियुक्तान- वाच्यतावच्छेदकलेन तात्पर्य विषयाश। माख्यातं पनत्व विशिष्टयोपकम् । पलवनिष्टिबोधकपदामिप्यमानार्थरस्यात्, इति वा भडमानम् । ननु विवरण सन्दिग्धम, मीमांसकैव्योपारवानित्येव विवरणा-यदा । अन्यलम्पतं धमिणि राघौ यथा वापकं तपाज्यलम्पत्वपलेऽपि इत्याशये- नाह-किं करोतीति । यदूपविशिष्टे प्राविषयत्वसम्बन्धः प्रभवाक्येन प्रतिपा. पते नदूपविधि विशेषधर्मेण तरसम्बन्धयोपकोत्तरवापादेव प्रमनिवृत्तिः । सपा व किविषयक्रयत्नवानिति प्रमे पचतीति वाक्यस्य पाकविषयकयलवानि- त्यर्थकरवं विनानुपपत्तरित्यर्थः। किमिच्छतीति प्रश्न घटमिच्यतीत्युत्तरवस् । यपि किं करोतीति प्रभे पाकमित्येवोत्तरमुचितं तथापि संशयनिवर्तकविशिष्टार्यवोप. कोनवाक्यप्रयोग एन साम्प्रदायिक इत्यभिप्रायेणेदम् । अचेतने अचेतवा- वितार्थबोधके ॥१॥ रामकृष्णनिर्मिता व्याख्या। गुकुन्दचरणद्वन्द्वमाशाप दयाम्बुजे । ख्यातवादसधाख्या रामकृष्णोन तन्यते ॥ १॥ आख्यावस्येति । यललमाख्यालवाव्यतावच्छेदमित्यर्थः वेन ब्यापारशक्ति- वादिना यत्ने सामान्यतः शक्तिस्वीकारेऽपि न सिद्धसाधनम् । एवं च यत्नत्व- माख्यावाच्यतावच्छेदकम् तत्वोपकविवरणवत्वादिति प्रयोगः । विपरणं प्रमा- गत्वव्याप्यमिति हेती सत्प्रवेशाबाधकामिति । कुत्रचिदाभ्रयस्यातियोगित्वादि विवरणेऽपि गौरवान्न तत्र शक्तिरित्यर्थः । व्युत्पत्तरिति व्युत्पत्ति: शक्तिप्रहः कोशादिवत् पिक: कोकिल इत्यादिविवरणे यथा कोकिला पिक्पदवास इति बोधस्तया पचति पार्क करोतीत्यादिविवरणस्यापि तत्तदर्थे तत्तत्पदवा भ्यताकोषकत्वमिति विवरणं शक्तिमाइकमिति भावः । एवं पिरणस्परले तपापियामासादयपदाकारा कोरापाले म मिव्याहारस्यस्ववार्यक्रयनमिति भेदः 1 तादृशं विवरणं न सर्वसमतमत आर 1 ·१७२ वादार्थसग्रह. [४ भाग किमिति । एतादृशाप्रभोत्तरमावस्तु सर्वसमत इत्यभिप्राय । यदा-पाकमित्य- शब्दार्थकर्मत्वस्य विवरणयदिदमुपपत्स्यत इत्याशङ्कायामाइ-किमिति । किमा- दिशब्दस्य प्रश्नविषयत्वेन रूपेण शक्ते । किं करोतीत्यादिवाक्येन प्रभविषय निरूपितविपयिताश्रयकृत्याश्रयतावानिति जनितो बोध । कृतिविषयस्य प्रभ विषयत्वमादाय पर्यनस्यतीति ताशप्रश्ननिवृत्तये पचतीत्युत्तरम् । प्रश्नो यद्यपि जिज्ञासव, सा च सामान्यतो न सम्भवति, स्वकारणीभूतानस्यैवा तत सिद्ध त्वात्।जत एव सामान्यतो घटशानेच्छा न सम्भवति, कारणीभूतघटज्ञानज्ञान स्यैव घटज्ञानत्वात् । किन्त्वसिद्धप्रत्यक्षादिगोचरा भवति । तथा च प्रकृवेप्युक्त रीत्या प्रश्नविषयविषयकज्ञानसत्यात् सामान्यतो जिज्ञासा दुर्लमा, वथापि वस्तुगत्या ये कृतिविषयत्वव्याप्यपाकत्वादिप्रकारका पचति गच्छतीत्यादि प्रत्यया तदन्यतरेष्वेव कृतिविषयगोचरज्ञानात्वादि...सामान्यरूपेणेच्छा ! सा च तदन्यतरसिद्धावेव निवर्तते । अतएव किं पचतीत्यादावपि भोदन पचति सूपं पचतीयादिप्रकारकशानानामन्यतमेष्वेव सामान्यत इच्छा । सा च ओदनं पचतील्यायेकतरज्ञाने जात एव निवर्तत इति किंशब्दाताहाजिज्ञासाविशेष- मवगत्य श्रोतुस्तथैवोत्तर प्रभवाक्यस्थपचतीत्यनेन साका पदाचिदोदनमिति, कदाचिदोदन पचतीति । एवकि द्रव्यमित्यादावपि । द्रव्यत्वव्याप्यघटत्वपटत्वा दिवत्प्रकारकशनेष्वेव द्रव्यत्वव्यायप्रकारक्शानत्वेन द्रव्यज्ञानत्वेन शानत्वेन था जिज्ञासा । उत्तरमपि तदनुरूपमेव । प्रतिबधकश्च ताजिशासाया सामा- घिकरण्येन स्वविषय एवेति न काऽप्यनुपपत्ति 1 एव निहि स्यानिधूम स्यादिशादिशब्दस्यले निर्वद्वित्वप्रकारक-पर्वतशानप्रयुक्त-निघूमत्वप्रकारकशन विषयोऽयमिति बोध स्यापदनिधूमपदनिहिपदैलक्षणादिना समर्थनीय । अत एव निघूमत्वप्रकारक-पर्वतज्ञानद्वेषप्रयतरतत्प्रयोजक-निर्वहिवाकारक- पर्वतज्ञाने देयो जायत इति ताजानेच्छा निवर्तते । ततश्च बलवत्या माहार्य वाशनिर्वतित्वज्ञानसामग्या निवृत्ती निरालाघानुमितिरिति रीत्या परिशोध क्स तर्कस्यानुमितावुपयोग । अथ सति बाधामाने परामर्शेनाहत्यानुमितिरेब जन्यत इति कुत्र विषय परिशोधकस्य तस्योपयोग इति चेत् यत्र निर्वदिपर्वतज्ञानगोचरेष्टसाघनता विषयको निर्वहिपर्वतज्ञानस्य निर्धमत्वप्रकारकपर्वतगानातिरिक्तफझगोचरेष्ट- साधनताविषयकश्च वहिव्याप्यधूमपरामर्श तदनु च तत्पूर्वकारीनफरवाया सत्पनेच्छासामग्या बलववेनेच्छेच निर्वहिपर्वतशानविषयिणी तत्फ विषयिणी ·१३ ग्रन्थः] आख्यावशतिवादः। च बायते नानुमितिः । तदनन्तरमपीच्छापटितसामच्या दलबत्त्वानिर्वहिपर्वत- शानमाहार्यमुपनीतताशेटसाधनतादिविषय जायते, वतलाशेच्चा, ततः पुनरपि तादृशं ज्ञानमिति क्रमेणानुमितिनं जायत एवेति । यदा पुनर्विषयपरिशोधकतावतारस्तदा तात्मकनिधूमत्वप्रकारकपर्वत- ज्ञानरूप-द्विष्टसाधनताशानात्मकेन वादशपरामर्शन विनश्यदवस्यशानोत्पादिव- वपूर्वकालीन-निघूमत्वाकारत-पर्वतवानसहकचेन द्वितीयवणे निहित्यप्रका- रकपर्वताने द्वेष एव जायते, न पुननिहित्यप्रकारक-पर्वतशाने इच्छाप- स्येव द्वेषसामया अपि बिरोधिप्सामग्रीत्वेनेच्छामतिबन्धकत्वात् तदनन्तरमपि नेच्याद्वैपेण प्रतिबन्धात देपोऽपि वदा न जायते, तत्पूर्व फलद्वेषाभावात् । अनुमितिसामग्री तु निराबापा मवर्तते इति भवत्यनुमितिरिति । मन्येवमपि तर्को व्यर्थः, तदानी फलेच्छाया अमायेनैवेच्छासामग्र्यमावा- दनुमित्युत्पत्तो बाधकामावादिति चेत्, न, फटेच्छाया अकारणत्वात् , इ2-- साधनताशानेन तस्याः कारणवायच्छेदकत्वात् । तदवच्छेदकत्वं च तस्या एककालावच्छेदेन एकामवृत्तित्वेन । कालवाभानुभवानुसारेण क्षणाहित्रात्मक: स्यूलो ग्राहः । स्थमेव बलवदनिष्टाननुबन्धीएसाधनतासगानस्य कारणवं संगच्यते । अन्यथा द्वेपेच्याज्ञानानामेकदा मिलनामावादसङ्कटः। एवं उदा- परमपि क्षगन्यपूर्व फलेच्छासरवादिच्छासामग्री निरमाधैवेति सुधीभिर्विमा. पनीयम्। एवं च यहिश्दयाम्मलिष्यत् भोदनमपाक्षीदित्यादौ प्रचलनाश्रयवहप- मावप्रयुक्तौदनकर्मकपाकामाववानिति बोधः । अत्र च पूर्वप्रतीके वरिषदे- स्वाभावे लक्षणा । प्रयुक्तत्वं चेत्पदार्यः । उत्तरप्रतीके चाख्यातस्येपामावोऽयः । नियत्वं च अपमार्थः । उत्तरप्रतीके चाख्यावस्यैवामावोऽर्थः । यद्वा-यदि- निष्प्रज्वलनामावप्रयुक्त-प्रज्वलनामावश्युक्त-ताशपाकामाययानित्येव बोधः । एवं बोमयप्रतीके याख्यातस्यैवामायोऽर्थः । नियत्वं च प्रथमार्थः । सच धास्ववेति । वहिपदे बहिर्तृवलक्षणया बहिकर्तृक-मन्बलनामावप्रयुक्तो- दनकर्मकपाकामावयानिति बोध इति कश्चित् । तश्चिन्त्यम् । यहिपदस्य- क्रियाविशेषणल्ये द्वितीयाद्यापतेः । यतार्यकत्वं चिनेति । अन्यथा पाक. विषय-यागरवानिति बोधस्य प्रभविषयत्वाभावेन सवः प्रथानिवृत्तिप्रसङ्गात् । सचेतनेत्यादिसणेऽत्यन्तं प्राचां मतम् ॥ १॥ .

·१७४ वादार्थसंग्रहः [४ भागः अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिमति गच्छत्तीत्य- प्रयोगात् जानातीच्छति यतते-देष्टि-विद्यते-निद्रा. तीत्यादौ च मियानुकूल-कृति-व्यापारयोरप्रतीतेः गत्यादिमत्वमात्रप्रतीतेश्वाश्रयत्वे नश्यतीत्यादी च प्रतियोगित्वे निरूढलक्षणा । चैत्रः पचति तण्डुलः (न्यायवा०) नवीनमतमाह-अन्यदीयेत्यादिना । नोदनादीति । आदिपदादमिधातादिसंग्रह. । निश्चलेऽपि पुरुपे रयगमनाबकूलव्यापारवति गरवीति स्यादित्यर्थः । न च पाम गच्छतीयादी यथावधिगमनसमये स्वरूपयोग्यता प्रयोजना या आदाय तथा प्रयोगः, तपानीदनावलयानवति पुष्पे शक्रयैव गच्छनीति घी कुतो न स्यादिति वाच्यम्, तत्र सादृशमयो. जकताव्यापारत्तप्रयोजकतैर गमनकृत्योः सम्बन्ध इति नातिप्रसङ्ग । इह तु नोदनारूपो स्पारणनिष्ठ एक एव व्यापारः, स चेदयो गच्छतीति व्यवहार खनयसदा पुरुषो गच्छत्पपीति भावः। ननु गमनविशिष्टो व्यापारस्ता भासते इति वाच्यमत भाइ-जानातीति द्वधीस्यन्त प्रयोगवाहुल्यदर्शनाप । नन्वत्रापि शानं विशिष्ट एच व्यापारो पलः संपोगादिता भासते अतो वियते इति सत्तावर्तमान...........समन्धः । तातलो व्यापारो गुणारा नास्तीति भावः। निद्रातीति । मिदाख्यनाममन संयोग एवं निदा, तपत. पूलो व्यापार मसाधारणो व्यापारस्वदानीमात्मनि नास्ति, अदृष्ट तु सापा. रणमेति भावः। न च मिहामनःसयोगस्य निदर्ष मनो निदासीति स्यार, परम्पराप्तम्मन् विशेषणेव सदानात् । केचित्तु देष्टीयन्तेन द्वेपारनपूछकृति. पत्रच्छेदः, वियतेत्यादिना व्यापारव्यवच्छेद यावः । भनुम प्रमाणमाह-गत्यादीति । नश्यतीत्यादी नाशानुकूटव्यापारस्पा. पयस्वस्य वा बाँधे हन्तरि कपाटादौ च नद्रपतीति प्रसङ्गः । गमना. गमिपातसमभिण्याहताख्यातस्य गमनाश्रयसप्रकाषचोषवं पार्वतावच्छेद- कम् । अतस्त्वं गव्यतीम्यादापि पुष्मत्पादेः शरीरविशेपे क्षणेत्यपि पान्ति । निरूटेति। भवादिपयोगतत्वेऽपि यस्ततापेधया गौरवाह । न शक्ति किन्तु निस्टवणेव । अनादिप्रयोगानुसारिणी क्षणा निम्दरक्षणा । इत. रानुपपत्तिज्ञान विना योधिका क्षणा वा सा। ननु रथो गच्यतीत्यादी भाषे. अान्यत्र व गलिता अन्य । मतस्तत्तस्थाने......एतद्विध चिई निवे- चिम् । एवमेवाप्रेऽपि शेयम् ।

·१३ मन्थः] पारख्यातशक्तिवादः। मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्यादावन्वयावोधात् धात्वर्थ- प्रातिपदिकार्थयोर्भेदेन साक्षान्वयस्याव्युत्पन्नतया संवन्धमर्यादया तद्भानस्यासंभवादिति तु नव्याः॥२॥ यतासम्बन्धेन रथादौ गमनादेवाघोऽस्तु कृतलक्षणया। भतश्चैत्रः पचतीपादि। भेदेन अभेदातिरिक्तसम्बन्धेन । शिवस्तु तेन स्तोकं पचतीत्यादी स्तोकपाक- योरभेदान्वये वोधेऽपि न न्यभिचारसता तो प्रारतया । तण्डुल पक सौरपत्र पाक्मकारीभूतकर्मले प्रकारतया परम्परान्वयोस्तीति तमवच्छेदायेदम्। अपपर्य: यदि क्रियानामार्ययोः साक्षासम्बन्धस्तदा तण्टुलः पचतीत्यादौ कर्मतासंसर्गेण पाकै तन्दुलस्य वैवः पच्यते इत्यत्र कतासंसरोज पाके मैत्र. स्यान्वयप्रसङ्गः तद्भानस्याभयत्वादिमानस्य । न च पचति तण्डुल इत्यत्रा- रूपात मत्वानभिपानाद्वितीय साधुः, एवं क्षेत्र: पच्यते इत्याख्यातेन कर्तृत्वानभिधानाय तृतीयैव साधुः, सपा शतावशामादेव न शाम्दपीरिति पापम् , असाधुत्वज्ञानाभावे काळे शान्दधीप्रसाद । भनभिहिते पर्मवादी तत्प्रकारकबोधे एवं द्वितीयादिः साधुरिनि तत्संसर्गोपन दोष इति कश्रित । मन्वयाभेदेन नामार्थप्रकारकान्ययोधोऽप्रसिद्धः, प्रसिद्धी विभक्त्यर्थोपस्थिते- यभिचार एवेनि न च कर्मताविशेष्यक-तण्टुष्ठप्रकारकान्वपयोपे तन्दुखबाधकपदोचर-विभक्ति जम्यरमलोपस्थिति कारणाम, एवं कर्तृलादावपि तण्डुलः पचतीत्पादौ सपा- कार्यकारणभावाकल्पनाब शाम्पीरिति वाच्यम् । ति तलपोतर- द्वितीयारूपाकाहाज्ञानादीनां कर्मस्वादिविशेयरबोधे हेतुस्वस्य दृप्तस्वात तदमायादेव न शादधीरिति वृतम् । विभक्त्योपस्थितेतुसर्यो......स घेच, नरमार्थकारक्यो प्रति विमकिनन्यायाः प्रत्ययजन्पाया एवं बा उप- स्थितेदत्वात् । तत्र च समानविशेष्यात प्रत्यासत्तिः । तथा पपाकादी विमस्त्योपरिपतेरपात्तन्दुला परतीत्याशै र शान्दधीरिति । न च तण्डुछ- पदोत्ताद्वितीयारूपाकासानानाभावादेव न सपा, तस्या. कर्मवविशेष्यक. पोधे देवमातामारि सामान्यसामघ्या पायर्या राइनसम्मवात् । द्वितीयामा प्रभाहीनशक्तस्तण्डुलः कपलमिति पदण्ण् कर्मस्वोपस्थितावपि मण्डलं पच. सीरयादितोऽवयवोधाद्विमवत्पर्योपस्थितेततया अवश्यवाच्यत्वाध । एवं पारपर्थकारवान्दपवोपे विभक्त्योपस्थिते सामान्यविशेग्यतया हेतुत्वमिति । रयो गच्छतीरयादी गपनादेः साशाइन्व्यः । तण्डलो भवतीत्पादो पर सणुलपास्य तण्डुलपाके षणा, तब व्यभिचारवारणाय वण्डलविशिष्टे वृति- ·यादार्थसंग्रह। [४ भाग মাননীয় শিক্ষাবিবিরসারণ অণয়ঙ্কায় নি वत्यपश्यितेहेतुता पोध्या । पदा- यत्र सपमुलं यादी द्वितीयाया पागादी स्णा, तर पाविशेणकतण्दुलप्रशारक्यो विभश्यर्थोपस्थिते तुरव वतृप्तमिति तदमावालाहुष्ट पपतीत्या शब्दयी । एव गच्छतौरपत्र याहयातस्प त्यादी बाणा सत्र रथविशेष्यागमनान्वयरोथे विमष्याप स्थितेतुरकल्पनात् । भन्यत्र रयो गच्छतीयादी आश्रयत्व लगा । यदि व्याख्यातस्य रथादी लक्षणास्पले पजन्यायोपस्थितिखेनैव हेतुर, E विमत्पर्योपस्थितित्वेनेति विमृश्यते तदा धासम्प रपादौ साशान्वयेनाढ पपतिगन्धोऽपि । मणितामाशयोध्ययमेव । आश्व चैत्रो जानातीपास शाला वय साक्षादेव से समधित । भन्ये तु सामापतो नामाप्रशासबोधे विमारपस्थितईतत्त, न तु विशिष्यतण्डुलादिप्रकारको गौरवात् । नाम चार विभक्तिमिरत्वम् । अवो धात्वर्थप्रकारकबोधेऽपि विभक्त्ययों पस्थिनिरपेक्षितष्याह । भनेई बोध्यम्-प्रोक्तम्लादिनका बोधे विमत्यर्थोपश्चिात्तायां निपातातिरिसस्त देयम् । तेन लपडुलो सास्तीत्यादी न पमिदार । निपा नातिरिक्तवं च प्रकार विशेष्ये व विशेषणम् । नामाव, पश्यतीत्यादी शादरोधामावादमावप्रकारको विभत्पर्योपस्थितेतुताकल्पने घर पटो नेत्यादी अमावस्य फे साक्षात्कारपेऽपि न दोष । अत्र यपि निपाता तिरिकपदार्थत्वमप्रसिई सर्वेषामेव तत्पदार्थधात्, तथापि निपातन पोप स्थिति प्रयोज्य तत्प्रकारतानिरूपित विशेप्यताभिनये सति निपावजग्योप स्थिति प्रयोग्यत्तत्तद्विशेभ्यताभिन्ना या विशष्यमा तत्सम्बधेन नामार्थप्रकारक बोधे विमरपयाँपस्थितिवरिति । यतु निपातजयनामाप्रकारको विभक्त्यर्थोपस्थितितरिति, तत्र, भूतलं न घट घट प्रमेय इत्यस्य शान्दयोधस्य भटवडूतलमित्याकारतापत्ते , अस्प निपात यावाद । यद्वा तदुल्यकारकाधे तण्डलपोतरनिपातातिरिक्त पतिभिनजन्योपस्थिति पारणम् । तदिनत्वं निपातो विभत्रयों का। अर्व घटो नभ्यतात्यादी घटामार पक्ष्यतीति शासधा स्पान, नमो निपातसाद । मध पारवविशेष्यवानिरूपितनकारतासम्मन्न भये पिय प्रति विशे. पठया विमास्यर्थीपस्थित कारणा...कल्प्यम् । गज व गच्छति पिक एव पनीला हास्य गमवादी प्रारवाद । न च गजसाय गमने पापितम, गमपदादगंजगमनादी माणिकवादिति धेट, न, राजसादृश्यस्य कता नया गणादिगमनसाश्यामनवमेवेति ।

·१३ प्रत्य] माख्यातशतिवाद केविन नामार्ययोमदेनान्वयवोपे विमात्योपस्थिते न हेतलं, किन्तु निपावाहिरिनामार्थप्रकारकनामार्थविधप्पावोधे निपातजन्योपस्थितिविशे. प्यतया देव. । निपातातिरिकपदाम् घट. पटो त्यत्र भेदस्य घटएशरसायि न दोष इत्यादृ. । तन्त्र, सण्डुछ पचतीरयादी बोधवारणाय उसप्रकारस्यावश्यक- पान ! पो तु तण्डुल पचति जानातीपाझे कर्मचादिक संसोऽपि । तण्डुलः पचतीप्यादावन्वयायोशातन्छादिप्रकारको प्रश्मान्पविभक्त्योपत्पिते- रेकरवान्पविभक्त्ययोपस्थितेवा हेतुपकरसनात् । पापंतापच्छेदकसम्बन्धत समवायः। अत एव जानाति चैत्र इति शाब्ददोघे ज्ञानवान पति न संशयः। यदा-सण्हुर पचति ज्ञान क्षेत्र इत्यादिसममिव्याहारस्तु तण्डुलादिप्रकारकशाब्द- बोधे प्रतिबन्धक । ताल पचति चैत्रो जानातीत्यादिसमभिव्याहारजन्या उप- रिपतप , उत्तेगिका विशिष्टामाये सति पाकचंबादी तण्डुल. ज्ञानादिप्रकारको पोप इस्पातु.॥३॥ (राम) ननु रयो गन्तीत्यादौनोदके कियोसत्तिर्न मवतीति वदयावृतः काभिरनुरोऽस्ति कियोसतो स एव व्यापारत्वेन विवक्ष्यताम् । नोदनस्यैव वा सम्बन्धविशेष. नियाप्रयोजवारवेन व्यापारत्वेन रवीक्रियताम् । नामीत्यादि. चतुष्टये च वाहशव्यापारस्य मन सयोगस्य मनोऽतिमसञ्जकत्वेऽपि विशिष्टयान मादाप मानातीत्यत्र इच्छवीन्यादित्रितयसामान्ये च शानस्य यतत हस्यत्र चच्छायाम ताशव्यापारत्वरित्यति रेदित्यादि रिमाध्यय यक्ष्यवि-व्यप्रती- तेरिति ।नत्यमावादिति गत्यादिमत्वमाप्रतीवेति च । अत्र निद्रावीत्यत्र निदामन सयोगादिरूपायर्या निद्रायामिगपरितपरम्परामरत्वं पत्तथ्यम् । भो नाशिमउद्भाविप्रगती । यो गच्छत्तीत्यादावाल्यावरण विना रय. गमनयोरन्यये बायकमाह-पनेत्यादि । एकत्र कर्मतासमण सण्दुरखमका- रकयोधामाव , पात्र तास सोण चैनप्रकारकोधाभाव. 1 अप्र प्रपमयैव साधुत्वनिारे साधुत्ववानस्पासाधुत्वनिश्यामापस देवो. सत्त्वेऽपि शान्द- बोधाभावो निराकात्वादेवति भाव । साक्षादिवि स्वस्यकथनम् । भेदे- नेत्युपादानात् स्तोक पचतीत्यादिध्यातम् । अब यद्यपि विशेष्यतासम्बन्धे- নামৰহিব-মাত্রিঘহিষ্কা—কৰিবী সরি নিৱনুরি- पन्यवरन्योपरिपतेविषयश्या कारणत्वकल्पनयेय समतिप्रसवारण सम्भवति । प्राच धावपारक-मातिपदिकार्यदिशेयकयोधे किमपि बाप नोस. सपानि पारस्योपस्य बिमासम्बन्धेन नामाचे अमापा विशे- ·१७८ वादार्थसप्रह। [४ माग प्यतासम्बन्धेन धात्वगरकबोघ प्रति वि तदन्यतरनन्योपस्थिते कारणत्व कल्पनीयमिति हृदयमूघम् । मात्र सर्वत्र कार्यतावच्छेदकोटी नामार्थत्वादिक नामत यमतीति वैशिष्टयादिगर्भ कारणतावच्छेदककोरावपि अन्यत्वमुपधानमै वेति नातिप्रसङ्ग । एव विशेष्यतासम्बन्धैनाभेदसम्बन्धक बनामायकबोध प्रति तनामोत्तरसार्यकविभक्त्यसमानकालीना तन्नामोत्तरविमति विजातीयविमत्स्य सममिव्याहृवपदजन्योपस्थिति कारणम् । वेन चोक पचतीत्यत्र घातोर्यान्येन धनीत्यत्र धनपदस्य नीलो घट इत्यादौ पःपदस्य संग्रह अकालीनेत्यन्तोपस्थि तिविशेषणानोदन पचतीत्यादावोदनस्य पाकोपरि ताशकारवेति । अत्राभेदो द्विविध , वादात्म्यतदवच्छिनाव्याप्तिश्च । तेनोद्देश्यविधेयस्थलसग्रह । वस्तुतस्तु यथा कयचिद्रूपेण तस्य करिपतकार्यकारणभावदयस्यापि ज्ञान जानावीत्यादौ व्यभिचार. 1 7 घावर्षस्यापि मुवर्योपर्यपि प्रातिपदिकार्यस्य च विध्योप यपि प्रकारत्वादिवि घटप्रकारककर्मत्वादिविशेष्यनिरूपितत्वादिसंसर्गक शान्द- बोधविशेष प्रति पटमेतादृशानुपूर्वीन कारणम् । शाब्ददोघे विशेषश्च भव्य. वहितोत्तरतासम्बन्धेन तत्तदानुपूर्वीज्ञानवावमेव । आनुपूपि अव्यवहितोत्तर- स्वसम्म धेन पूर्वपूर्ववत्तवर्णवत्त्वमुत्तरोत्तरवणें । इयमेव च पदवृत्ति शक्तताव च्छेदिका प्रातिपदिकमुदादिवृच्चि । घावविद्यादिवृत्तिश्चाकाशा । मौनि लोकादौ वर्णप्रत्यशामावेऽपि तादृशानुपूर्वीक्वर्णानुमानम् । एव वादात्म्येन घटपकारक- तादृशबोधे द्रव्य घट इत्यानुपूर्वीशानम् । एवं पाकप्रकारककृतिविशेष्यक बोघ प्रति पचतीति । घट कर्मत्वमित्यादिकममेदससर्गकवत्पदार्थबोधे । तण्डुल पच्यत इत्येताहशविशिष्ट आख्यावार्यप्रकारकतन्दुलविशेष्यकबोध इत्या घनुभवानुसारेण स्वयमह्यम्। एव च वत्र वस्यास्तस्यानुपूर्व्या प्रयोतक नान्यत्र । कपालस्येव परे इत्येव च दत्तदयें तस्य तस्य वाक्यस्य निराकांशत्यम् । अत्र नियत ससर्ग आशाजानतोऽनियतश्च तात्पर्यशानमात्य इति । यदि घटपदाम पदयो प्रत्येकं गृहीतशक्तिस्य तात्पर्यज्ञानादिसत्वेऽपि द्वादशसमभिव्याहार- विशपस्य वाहनाशाब्दबोध प्रति कारणतामहरूपव्याकरणादिकारितव्युत्पत्ति- शून्यस्य वाहवाशान्दोघामावोऽनुभवसिद्धस्तदा ताशकार्यकारणमावप्रहरूप- म्युयतिरपि कारणम् । यवएव विपरीत-युत्पन्नस्य घट कर्मत्वमित्यादितोऽपि बाध । व्यमिचारोद्धारस्तु घट क्लामित्यनयोरिव कर्त . इति न किंचिदनु पपन्नम् । मात्तिभ यद्यत्यदाांना परस्परमन्वयबोधस्तेषां विमोप्यविशेषणवा- चपदाना निरचानुपूर्वी दशन चान्वयव्यतिरेकाम्या कारणम् । अदएव च ·१३ अन्यः माख्या शक्तिवादः। कृनश्च यत्नाभिधायकत्वं क्रियाजन्यत्वप्रतिसंघा- नाविशेपेपि यत्नजन्यत्वाजन्यत्वप्रतिसंधानात् पटांकुरयोः कृताकृतव्यवहारात् जात्रादिवदाश्रय- परतृजन्तकर्तृपदस्य पत्ताश्रययोधकत्वाच । क्रियाया- स्तदनुकूलव्यापारस्य वा कृमर्थत्वे तदाश्रयः कारक- मानं या कर्तृपदार्थः स्यात् । अथ रथोगच्छति गमनं करोति बीजादिना अंकुरादिः कृत इति विनापि पत्नं कृनः प्रयोगान तस्य यत्नवाचकत्वं, कर्तृपदे च लोरादौ योजनया तादृशानुपूर्वीज्ञानं वार्यते । भाएप च पदार्यपक्षकवैशे. पेकानुमानव्याख्यानमस्तावे आसत्तिश्चार्योपस्थापकपदाव्ययपानरूपैति मिथाः । न च निराकाहानासनस्यलेऽपि शाब्दसमानाकारो गानसपोधो दुरि एवेति किमपराद्ध शाब्दबोधेनेति याच्यम्, संशयाकारताशमानसबोधसामग्र्यास्त. दानी प्रायश: सौलम्येन शाब्दसमानाकारनिश्चयनियमाभावात् । शाब्दबोध. स्वीकारे च शाब्दसामण्या बलवत्वेन नियमतो निश्चयस्वीकारापो, । अतएव भूतल पवन वेवि संशयो भूतल घटवदिति शन्दरपठे निवर्तते । न निव- ते च भूतल घट इति सदस्यले । इदमेव च पदेनानेकार्पोपरयापनस्थले तात्पर्य प्रहस्य हेतुताया मीनम् । अतएप तत्रापि भूतलं. तुमारन वा स्वणवन्न वेवि संशये मति भूतल सैन्धवदित्यत्र यस्मिन्नर्थे तात्पर्य गृह्यते उत्सशयो भिवते, न पुनरन्य इति स्वयमूहमिति दिक् । एयदेशिनस्तु द्वितीयादीनां कर्मत्वादिदो मानामार. कर्मत्वत्वादिप्रका- रकदोषच संदिग्धः । वण्डुल. पचतीत्यादाातिप्रसङ्गपारण तु त्यससर्ग. मोषादौ दितीयासमभिट्याहारादेः कारणवस्वीकारेणापि भवतीत्यूचु. ॥ २ ॥ (न्यायपा०) को पलवानकारी एवं तेन माड्यातविवरणान् भार पा- तस्य यत्नवापार सेस्यति भत. पृषः पलाधर सापपति-राप्रति । दिया संयोगादि, मयोगादिजन्यात पटे भरे पास्ति, तपापिपरानो कर इति व्यवहारात परन पर पृश्यापारपर्य । भारतिजन्यस्वशानाशायी भोपित इति स्परहारारप्रतिसन्धानानुघापनम् । नाशपाती पति- रामधन वरती पस्या मृत्तिकति गोष, स्यानो मायादीति । सविसाव्यातलुवः समापियशासा । रियायाः शो कर्तृ- ·[४ मागः वादार्थसंग्रहः कृमो यत्ने निरूढिलक्षणा, यदि क्रियाद्याश्रयमा- त्रेण न तत्प्रयोगः, एवञ्चाचेतनेऽपि पचतीत्यादिप्रयो- गात् कियानुकूलच्यापारप्रतीतेर्वाधकं चिना गौणत्वा- योगात् जनकव्यापार एवाख्यातार्थः, तण्डुलक्रयणा- देश्च न पाकादिजनकत्वमिति नातिप्रसङ्गः । कथं तर्हि पचतीत्यादी पाकजनकयत्नानुभव इति चेत्, यत्ना- विनाभूतपाकादिना क्रियाविशेषकारणस्प पत्लस्पा- नुमानात् । पचति पाकविषयकयत्नवानिति तात्पर्य- विवरणम् । अन्यथा धर्मिणोऽपि वाच्यतापत्तेः ॥३॥ म्यवस्थाविरहरूपवाघामप्या-भाये याधकं तदाभय इतिद्वितीये कारक मितिकारकमावत्यैव क्रियानटव्यापारवस्वादित्याभत एव वनातविमा. गेन कर्तृरूपम्यवस्था यस्न र कृति पूर्वापरस्मिन् सैव भारना इत्यादुराचार्याः। तस्य यमः। यदीत्यनेन तत्रापि प्रयोगोऽस्तीति सूचितम् । दहनो दाहकर्ता हरयादिप्रयोगात् । सत्प्रयोगः पर्तृपदप्रयोगः । भाख्यानस्य व्यापारवाचावं साधयति-एवं चेत्यादिना । एवं प्रको यनायकलामावः । अचेतनेति । स्पाली पचतीत्यादिप्रयोगान् । रपो गरतीत्यादौ तु मतदयेऽपि गमनाशयत्ये वय । जनकल्यापारेति । व्यापार प्राते संयोगयत्नवादिसाधारणो जन्यमात्रमेव । ननु तण्डलक्रय- जादे यस्लमनावातमाप पचतीति स्यान भास्तण्डुलेनिश भाषा तथापि सन्दुलकयणानुकूटकृत्यादिनापि तपासकादिति बोध्यम् । तहि भारयातस्य पत्नयोधकरय पाकादिनति । पाकादियानासाध्य एवेति । प्यामिशाना पारशी पमिपरः । इयं दिया पत्नजन्या पारवासादरम्येन पाया इयतमानेन तदनुभव इति पनि पारपालवानिति विवरणादेवालयासस्य परमार्थरस्व स्पादत माह-पचतीति । तात्पर्यति । धूमोऽस्तीति वापरप पहाविवानुमानढम्पे परतुम्नापर्यसम्मन्थरवाहिरपः । भम्या विवरण स्पैत्र शक्षिनिवाहक मनायटयपापि पश्यय इतिवा। पमिण.:१॥ (राम) ननु सर्पमिदं श्यो यरनार्थकरवे सिदे मरतीति वन सिदम, अनुलव्यापारम्परिपामार तदर्थ यादिति, सरिससामिपुराह-गम इति । Himनमपोगादिस्पपियामन्यत्याविशेषऽपि । यत्नजन्यत्सामन्य.

·.३ अन्य पाख्यातशक्तिवादः। १८१ सथैवं यत्नस्य वर्तमानत्वं न प्रतीयेन तस्याप- दार्थत्वात् । अन्यत्र धात्वर्थक्रियायां स्वार्थव्यापारे वा लडादेवर्तमानत्वाद्यनुभावकत्वस्य व्युत्पन्नत्याच । न च पाकजनकवर्तमानव्यापारेण पाकजनकवर्तमान- यत्नानुमान, यत्नविगमेऽपि व्यापारानुवृत्तेः । धर्मि- विशेपनिष्ठता च यत्नस्य न प्रतीयेत तवयधिकरण- व्यापारस्यापि पाकजनकत्वात्, चैतन्या विनाभूत- चैत्रत्वादिविशेपितेन तेन यत्नानुमानमिति चेन्न, वेति । पटाकुरयोर्ययाससभेनान्वयः । अत्र यत्नः प्रवृत्तिरूपः । तेनारमन्मते ईश्वरकृतिजन्यस्यारे प्रतिसन्धानेऽपि न क्षतिः । ननु कृतः कृतिशको धातो. (पि कृतिवाचकत्वे कर्वे यत्र कृतिकति दोघः सादत आह-ज्ञानवि । पोषकत्वादिति । निष्टलक्षणया सविपयार्यरधानुसगभियाइतकृतः सम- यायित्वमात्रगोत्यादित्यर्थः । साधकमुस्त्या' बाधकमाइ-क्रियाया ' इति । किया स्पन्दः । तदनुकूलेति, कार्यानुकूलेत्यर्थः । प्रयमे बाधकमाइ-तदा- श्रयः क्रियाश्रयः । द्वितीपे तदाह-कारकेति । अधिकरणादेरिति । तदनु- फूलव्यापारसंयोगादिसवादिति भावः । गन्तीत्यस्य विवरण गमन करोतीति। बीजादिना की अचेतने स्थात्पादो। यत्नाचिनेति । किया सपना' पाक- स्वात् पाकाहा इत्यनुमानादित्ययः । अन्यथा प्रकारान्तरलम्यस्यापि शक्यते विवरणविषयस्यैव शक्यत्वे या । भिण: कर्नादिः ॥३॥ (न्यायवा०) एवं यलस्यापदार्थत्वे तस्य यत्नस्य अब पचती यादितोऽन्यत्र जानातीपादोसार्थव्यापारे...ति पतीत्यादी अब स्वार्थव्यापारादपत्र तपाच घातक्रियायाः सार्थव्यापारान्यतरस्मिन्नेव वर्तमानवोपावं, न स्वनुमानो- पस्थितेशीस्यर्थ इति कश्चित् । अव चाभपत्ववोधमास्यातजन्यवतमानवबोरे पापर्थोपस्थितिष्यापारे वोष......तजन्यतद्वोधे आख्यातजन्यव्यापारोप- स्थितिः देतः समानविशेष्यवं प्रत्याप्ततिः । नश्यतीत्यादी वर्तमानोत्पत्ति- रेवार्थः । तादृशव्यापारे एतादृशपलानुमाने कालिकायाप्तौ व्यभिचारमाह- यलविगमेऽपि । नु तादृशचेष्टापग्छिनष्पापारेण वानुमेयस्थलकालमादाय पान्पातिरतो घर्मिविपति। ननु पलसामानाधिकरण एवं व्यापारस पाकजनाः, तपा प तेनैव धर्मि- विशेषसिदिः स्यादतो व्यधिकरणेति । पविकरण फाटतंयोगादेः। तेन ·२८२ वादासंप्रदा [४ माग सन्यं, चत्रत्वाद्यप्रतीतावपि शोभनः पचनीत्यादी शोमनादेःपाकजनकयत्नवत्त्वप्रनीतेरिति चेत्,सत्यं, तत्राध्यानस्य जनकयत्ने लाक्षणिकन्यात् । मैयं, जनकल्यापारमपन्य लायवेन जनकयत्नव शक्य- त्वात् । यत्नं विहाय जनकमात्र शक्तिरस्तु लाय- पात् नया चाचेननेऽपि प्रयोगो मुग्न्य एवेति चेत्, न, अपचन्यपि पाकजनकादृष्टवनि पचतीनि प्रयोगा- पानुदव्यागरंग तादृशन्याराखन चैरन तादृश्यन्नमारन दोरमाह- चनत्यायेति । देवो दान् बलपान गरानी प्रीतिनं सर्ववेति मावःदमनन्त्रम्य स्यारादिसाधारणवान् शोपन सति ताहराभ्यापार- वर्च न पन्नापंच इति मात्र लामणिकन्यादिति । तथा च ठत्र बर्व- मानान्वर डि । लागवननि । च्यापरवाचा पन्नवस्य बाविन्न हारम् । व्याराग्वालदारावित्वं मानामा: । सम्रहत तननुगत- स्वनिति तचम् . नबनावन्दकद्रया व्या मिति, येन संपंग वादगंधी. नुबमिरस्तम्भव रायगावच्छेदकत्वकल्पनान् । अन्यथा मृत-मूतं विनुसत्र- व्यत्यादिपदानां तावदनाया अमोगरिपिदिः स्यात् । न म्यान परति नातीनि डानातीयादी पलानियोगिस्तानाश्रयादिसंशयनिरामः । तम्मत टागाश्रमादिमागरगम्यादाडोरागेर प्रयपात् । यनु पती रवा पननादमयमानान् गुरुवे एदाव्यानिडांबवान् न । तपारि म्यापारे अतिरािपात् । टान यन्ने शटरनिरान् । सने यन्ननिनि अंदन:नि स्थान्यादी पनि प्रयोग इन्दः । भदृष्टइतिर पदद्वीति प्रयोग करपति-मानानासादिति । तार वे पपरटं प्यारारम्नदाह-मार वति । ननु जनकल्न अदृटान्दैव पनि मांपत इति प्यानि कम्पनीर मत बाद-यन्नमात्रमिति । नन्तरीक रामोजी रान- इति प्रशंगात् । दर कृतिविषयन्दा. मावान् । अती उनकत्वं दैनि। अडरस्य नदी पारसियवसम्मवाद । मला उनम्त्वं वेति । अमएवामनरहस्य गमरदिप प सापनि • पवनामयम।

·१३ प्रन्य:] आख्यातशक्तिवादः। १८३ पत्तेः । पाकजनकादृष्टजनककृतश्च न पाकजनकत्वं मानाभावात् । अतएव क्षित्यादैः कृत्यादिजन्यत्वे साध्ये तन्ननकादृष्टजनककृत्यादिना अर्थान्तरप्रसङ्गो- ऽपि प्रत्युक्तः । भावे वा तादृशकृतिनिवारणाया- दृष्टाद्वारकत्वेन जनकतायास्त्वंयापि वाच्यत्वात् । यत्नमानं शक्यं विषयित्वं जनकत्वं वा संवन्धमर्या- दया भासत इति तु नव्याः ॥४॥ गच्छतीति न प्रयोगः । सनस्वस्य गुरुत्वेऽप्यनुपस्या तस्यैव पाककृत्योः संसातास्वीकारा । अखण्डव वा जनकखेत्यन्ये । नवीधरः पचतीति प्रयोगः स्याद, तत्र रागमन्यतावच्छेदकजातेराख्यातयक्यतावच्छेदकत्वेन तथा प्रयोगाप्रसकेः । न चैवं मीनरीरेण वेदै पठवीति घीन स्पार, न स्पाच निमसितीश्यारी जीवनयोनियनलाम इति वाच्यम्, भाज्यातस्य तर टाणि- कत्वाद, जीवनयोनियले मानामा । धादिद्वारा विलक्षणमेव जनक भासते । अतो नेश्वरः पचनीति प्रयोग इत्यनेन चात्मा पचतीति स्याद्विशेष- दर्शितामिष्टापत्तेः। नये...चैत्र पचतीति न स्यात् , चैत्रपदस्य चैत्रस्वाच्छि- प्रारमनि सामाणिकत्वाद। करितु सर्वनावरहवासम्बन्धेन पृतन्त्रयः, अतो नेश्वरः पयतीति प्रयोग.नच पचप्तीत्यादिप्रयोगो न स्थान, तत्र गुप्मत्पदव्य संदोप्या- त्मवाचनस्यार, न स्याच मीनथरीरे मेरे पटवोति प्रयोग, ईश्वरयलस्य परीरानवच्छेयत्वात् इति वाच्यम्, नत्र पुष्मत्सदस्य शरीरे दावणिकवापती- तिवलाषाप्यवृत्तेरप्यवच्छेदकवस्तीकारत् । न च हस्तः पचतीति प्रयोगः स्पात् , इष्टापते,हरति रिपनृपाणामस्य पाणि:शिरांतीति प्रयोगादियाः॥४॥ (राम) एवं यत्नस्यानुमानिकत्वे कदाचित्पदान्तरेण यत्नोपस्यितावपि बायकमाइ । अन्योति अन्यत्र स्वाध्यापारादन्यस्याम् । स्थलान्तरे वा ॥ अप यदा पाकजना व्यापारस्तदा पाअजनयन इवि व्याप्त्या वर्तमान- कालावृत्तित्वमनुमैयमिति वा । अयवा यो यदा यादृशव्यापारवान् इति व्याप्त्या धर्तमानकालावृत्तित्वमनुमेयमिति वा । स तदा ताशयत्नवानिदि व्याप्त्या घर्मिणि पर्वमानवादश्यानयत्वमनुमेपमिति, सत्रायव्यभिचारेणदूपति-यत्ले- फर्तृज इति पाट:। २ द्वारकत्वेन जनकताया ट्यापिदाच्यत्वादिति पाया ·तण्डुल इति १८४ वादार्थसंग्रहः [४ भाग: कर्तृ-कर्मणी लकारगच्ये, चैत्रः पचति पच्यते सामानाधिकरण्यानुरोधात्, अन्यथा पचतीत्यत्रापि कर्तरि तृतीया पच्यत इत्यत्र क- मणि द्वितीया स्यात् तयोरनभिहिताधिकारीयत्वात् त्यादि । तत्रैव दूपणान्तरमाह-धीति । द्वितीये वह्यादायपि व्यभिचारमाह- प्रदूषधिकरणति, यत्नव्यधिकरणेत्यर्थः। भय चैत्रत्वे सति यो यदा यादृशव्यापारवानिति वक्तव्यमित्याह-चैतन्येति शब्दाचनत्वाद्यप्रतीतावपि प्रकारान्तरेणोपस्थितिस्तु न नियता। वर्तमानयत्नवत्त्व प्रतीतिस्तु नियति भावः । यद्वा-घ्यापारानुवृत्तरेतरवत्पर्यन्त यत्नस्य वर्तमानत्व- प्रतीतो बाधकम् । धर्मात्यादिकस्तु चित्रत्वादी शुद्धयलयत्वबोधोऽपि न सम्भवतीत्यतत्परभिन्नो अन्य. । अतएव तत्र केवल्यत्नपदमेव श्रूयत इति । तत्र शोमनः पचतीत्यादौ । स्यमवे बाधकमुद्धर्तुमाह-तदित्यादि । अतएव अदृष्टजनक कृतेर्जनकत्वे प्रमाणसद्भावे वा । अदृष्टाद्वारकत्वस्य स्वजनकीभूता- हटाजनकत्वस्य । त्वयापीति । पाक्जनकादृष्टजनककृतिमादायातिप्रसङ्गस्यो- भयमतसाम्यादिति भावः। नवीनमतमाह-यत्नेति । सिद्धपाकविषयकासिद्धतत्फलोद्देश्यकृतिमा- दाय पचतीति प्रयोगापत्याइ-जनकत्वं वेति । अत्र जनकत्वं फलोपघाम, वच चेष्टादिद्वारकम् । तेन न सरूपयोग्यपुरुषान्तरीयकृतिमादायातिप्रसङ्गः। अतएव ईश्वरो गच्छवि पचतीद्यप्रयोग. (१) । तादृशजनक वाविशेषः ससर्ग आकांक्षाज्ञानमा......तेन योग्यताम्रमदशायां पुनरिष्टापत्तिरेव । ईश्वरकृति- व्यावृत्त कृतिविशेषणत्वं शक्यतावच्छेदकमिति केचित् ॥ ४ ॥ (न्यायवा०) वैयाकरणमतमुपस्थापयति-वर्तृकर्मणीति । सामाना- धिकरण्याभिन्नाम्यां धर्माम्यामेरधर्मियोधरल, उप नामाख्यातस्य कर्तृत्वेन पगोषक विना अनुपपत्र मिति भाव । ईदृशसामानाधिकरण्यं यथसिद्ध सदाह-अन्ययेति । भाख्यातेनानभिहिते कतरीत्यर्थः । तयोस्तृतीयाद्विती- ययो । मविशिष्टत्वा फर्माख्यातेनापि कृत्यनामिधानात् । तथा च परपन- भिधानमपि न तृतीयानियामकम् । कर्मात्यातस्थळे तृतीयानापत्तेरिति भावः ! प्राधा मतेन । स्वमते काहपाठस्य फलवाचकत्वं वक्ष्यति । कर्तृकमंगतमायाभिधाना- ·१३ ग्रन्थः] माल्यावशक्तिवादा। कृत्यभिधानस्याविशिष्टत्वात् । कर्तृ-कर्मसङ्घयाभि. घानानभिधानाभ्यां नियमान चैवं चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादी विनापि तिडं सच्याप्रतीतेः क्लृप्तशक्तः सुप एव संख्योपस्थितिसंभवे तिडो न तदभिधायक- त्वमिति वाच्यम् । चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादी विनापिताशसुपंद्रित्वादिप्रत्ययात् लाघवादेकवच- नत्वादिनैव एकत्वादी शक्तत्वाच-इत्यपि नास्ति, नभिधानाभ्यामेव नियमो भविष्यतीष्याह-कर्तृकर्मेति । इत्यपि नास्तीत्यत- न्यायमत नियम तृतीयादिनियमः । तथा पाख्यातेन कः सहयायामन- भिहितायां तृतीयाकर्मणः सङ्ख्यायामननिहिता या द्वितीया इत्यर्पः । तर्हि प्रियारहित वाक्यमस्तीतिरीत्या घटो द्रध्यमिरयादिवाक्ये अस्तिपदाध्याहारे तिक एक सवयापा गोष इति वकं शक्यम् । अत- कियावद्वाक्यमाद-- चैत्रेणेति । चैत्रो मैत्रश्चेति । न चैत्रपदादुत्तरसुप ए द्विते क्षणा, मुविभक्तौ नदमावात् । मावे वा क्षेत्रे मैत्रे वा विश्वमनुभूयेत, भयमादाय उभयस्पैकप्रकृत्यर्थत्वाभावात् इति । न चक्रस्व विधिटे कथं द्वित्वान्वयः, एकत्रः, एको मैत्र , दो गमनानुकूल. कृतिमन्तौ इति वोपसम्भवात् । ननु तथापि मानणाः पचत पत्र वषो ब्रामणरः द्वौ पाकालालातिमन्तौ इति बोध. स्यात् । भारूपातजन्यदि- सोधे बाणा. परन्ते प्रामणः पचत इत्पादिज्ञानस्य प्रतियन्धकाल्पनाम् । द्वित्वादिति । इदमुपलक्षणम् । वक्ष्यमाणदिशा द्विवचनत्वेनैव द्विष्वशक्ति- रित्पपि योध्यम् । ननु तथाप्यारयातस्य द्विवचनबहुवचनयोदित्वयवादी शकिरस्तु न त्वेकले......भतो लाघवादिति । आप यद्यपि एकवचनत्वं नैकशक्तत्वम्, मामाचयात् । न स्वैकरवयोधकत्ये, एकरचे च तस्यकत्वेऽप्यालाक्षणिकस्यापि तच्चत्वप्रसङ्गात् । तथाप्येकवचन- स्वैन परिमापाविषयत्वं तस्वम् । तान्येकवचन द्विवचनबहुवचनानीति संज्ञान- दर्शनेन सुतिछेकवचनादिषु तपापरिमाणभाषानिश्चयात् । नामवं धानुस्वाख्या- नवोदिवदिनाभाषा न तेषामननुगमेन सवै विशंदमापायतेति () पेयम् । केचित्तु तडि निष्ठतीत्या सतविमकिप्रतिसन्धान विनापि एकत्वबोधातू सकिएर चिरन्यथा नीरपट इत्यादरम्यध्याहनास्तीति नियकस्व- मोधनात् न मुपःसंख्यायां शविः पात् । चतन्दुट परतीस्यादी उप ·वादार्यसंग्रहः । [४ भागः कृता संख्यानभिधानात् । किंच एकत्यादिसं- ख्याभिधाने न नियमः पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्न- स्थाकांक्षादिवशात् कर्तृकर्मसाधारण्येनान्वययोधस्य दुर्वारत्यास् । कर्बकत्वत्वादिनाभिधानेऽपि कर्नादे- रप्यभिधेयत्वं, शक्तौ शक्ततावच्छेदकशक्यतावच्छे. दकयोश्च गौरवमधिकम् । तस्मादाख्यातत्वेन कर्तरि, आत्मनेपदत्वेन च कर्मणि एकवचनत्वादिना तत्तद्रू- पेण वा एकत्वादी शक्तिः, एकपदोपात्तत्वाच पारचे शक्तिः कहप्तेति वाच्यम्, उपापि प्रधपैकवचनस्पेकसे पती विनि- गमनाविहादिया। पतु पचतीत्या पाकारकरससंभयामावात्तिस्तत्र न शक्ति सत्र एकापनीतावपि पर्यभाने मंशयातुच्छेदात् धमिणि क्षणार्या चकश्ववि- शिष्ट एव तस्मारकत्वात् । पश्चिनु पचती एके शक क्षणपा का वास्थिति पर्तरि एयरवस्य प्रतीत. तब तिसादीनां शक्तिरियार, तस,भ्यामनये पचती. स्वा स रक्षणायों बीमामान इचिपातिमात्रप्रतीतः। सर्वत्र पती- फरवतीयसिटे एतेति तदुत्तरप एत संख्यामोधकरवान कृत. संस्पायां शतिः। तपाच पैशे माम गतवानियादापि तृतीया । मैत्रेण पामो गत इत्पादावपि द्वितीया था। क्ता संस्थान भिधानास्पि:। भग्वाम्यात पायपदावविभागात फिश्चेति । - नियमः सध्यान्वयः फाख्याते कर्मण्येव कमास्यात पतति नियमो न। फर्मकतसाधार- ज्येनेति । तथा च ताल पचठीपत्र तगलनिशापि संख्या काचिदाख्याते. माभिधीयते । एवमम्यापि यस्य योग्यम् । कोकवादिना हाती पापादेव मह म मामते मनः कोकयनिकाकरन शादी पहाधिकल्पना- उतारकर करवाका पाकर घरपमिस्पर्ष.. एकाच प्रकारचएमभिप्रेत्या-तत्तदोणेति । तिवारिस्पषः । एकरदेति । फर्मापारमन्ययाप्रभारको पांच्यामापासास्थि. ति: । एवं समोठयानापोति भावगामिर मारपातोपस्था. पादितम् । प्रचारमनेपदस्य मंबासमारपेश गावकर सापानावना । तपाद: पम्प वाटर प्रयोग: रपार भतः - ·- १३ अन्य ] माख्यातातिवाद । १८७ संख्याया वाच्यगामित्वम् । कर्तृ-कर्मयोधकत्वं च एकदाऽव्युत्पन्नम्, अतएव मैत्रः पच्यते तण्डुल इत्या- दयो न प्रयोगाः । कर्तरि पकोऽसाधुत्वाच पच्यते चैत्र इत्यादयोऽपि कर्तरि नेति वैयाकरणाः ॥५॥ कतानि । भाख्यातजन्मे फतवोपे तात्पर्यज्ञान, पर्मतात्पर्योधे घ कत- तात्पयज्ञान विरोधिफलबलासपा कल्पन कृतिमावशणापि तुज्यामिति भार। अत इति । मत्र पाया तण्डुल पाषर्मेति बोधो मैत्र पच्यते तन्दुल इति वाक्यादितो न भवतीत्यर्थ । ननु तत्र मारतु तत्र कर्तृकर्मपोयोप, चत्र पथ्यत इत्यवाख्यातत्वेन फ्र्तृशक्षादात्मनेपदाव कलामस्तु यादत क्रीति समभिव्याहताख्यातजन्यक्तुपस्थिते , भरदयातजन्पश्र्तृ. साधे हेरवादिति भाव ॥५॥ (गमकृष्ण) धैयाकरणमतमाह-कर्तृकर्मणीति । सामानाधिकर- ज्येति । मित्राभ्यां धर्माम्यामेकर्मियोधकस्यमिह सामानाधिकरण्यम् । अन्यया फर्काउनभिघाने । ठयोस्तृतीयाद्वितीययो । अथ कृत्यभिधाना नभिधानाम्या कमिदितवानमिस्तित्वव्यवस्ये यत्राइ-यूत्यभिधानस्येति । अविशिटत्यात् कर्तृकर्मप्रत्ययसाधारण्यात् । इद च प्राचा पतन । स्वमते कर्मप्रत्ययस्थले तृतीयाया एष पभिधायकत्वरय व्यवस्थाप्पापात् कर्तृकर्म- सल्यस्यादिस्यिपि नास्ती येको प्रग। चैत्रो मैत्रवेति । अत्र प्रथमा- यामेव द्वित्वलक्षमा निर्वाह तिहाचिन क्स्प्यत इति श्रमो हेय । तथा सति दो चत्रौ दो मौ इति बोधारते. तिहस्तदर्थले स्वार्यविशेष्य- भयोममिति तयोरव दियमन्वेति। पव द्विवचनरहुवचनयो शक्ति व्यवस्यायेकवचनेऽपि सा व्यरत्यापयति- लाधादिति । एकवचनमुत्वेन प्रमाक्सवे गौरवमिति माव । मन एकपचनत्य नेकत्वशतत्वमामाभयात् । एकत्यशेषका लाणियामा- रणम् । एकवचनलेन शावकारपारिभाषितस्य पदन्पतरस्यस्प तहान- विश्पत्यस्य या सपाले मानाभाय । किंच शानयतीनां प्रत्येकमादाय विनि गमनाविरदेण नाविकापने स्पषम, फथ या मुम्पाभ्युत्पन्पतरवा पेड्या वि--साधारणायतरस्वस्य स्पुरम् । रिच एकवपनत्वं नश- सावटकम्, पटपदनिपटययनरत् । किन्तु अध्ययस्तिोतरवासम्बन घन्यत्यादिवत् उपरोत्तर पूर्वतवरणवत्वमेवेत्यादिक विचिन्त्यानुपर- ·[४ भागः ar १८८ वादार्थसंग्रहः। मेव वक्ष्यति-ताद्रूष्येण वैति । यत्तु केवलं पचतीत्युक्ते एकत्वसंशयाभावात् एकत्वे शक्तिरिति तन्न, एवमपि कनुपस्थिती पाककृतिरेकत्वमित्येव बोधात् संशयानिवृत्तः । तिड. कर्तरि लक्षणास्थलेऽपि एकत्वविशिष्टकर्तरि लक्षणैव । तादृशबोधोपपत्तौ सन्देहनिराससम्भवान्नैकत्वशक्ति कल्पनम् । तडितितीत्या- दावपि लुप्ताया एव विभक्तेः प्रतिसन्धानम् । अन्यथा दधि पश्येत्यादी का गतिः । यत्त सुप एकत्वशक्तिमहाभावदशाया तिड एकत्वशक्तिग्रहे सति एकत्वानुभव, सर्वसिद्ध इति तिड एकत्वशचिर्दुरेति मत तत् घटपदे पटे शतिग्रहेण समं तुल्ययोगक्षेममित्युपेक्षितम् । कृतेति । क्लसशक्तेस्तदुत्तरमुप एव तथा बोधकत्वादिति भावः । एकत्वत्यादिरूपेण विडा संख्याभिधाय. कत्वात् योग्यतावशादबाधिनस्यले कर्तृधर्ममाधारण्येनैव तदन्वये भवन्मते विनिगमनाभावात्तिडभिहितसंख्याकत्याभिहितत्वमपि न नियामक सम्भ वति । मन्मवे तु एकपदोपात्तात्यासत्या दिडर्थसख्या कर्तरि कर्मणि वा एकस्मिन्नेवान्येतीत्याशयेनाइ-किश्वेत्यादि । न नियम: अभिहितत्वानभि- हिवरवनियमाभावः । पदार्थतावच्छेदकावच्छिन्नस्य शाक्यतावच्छेदकीभूतैकत्व- त्वाद्यवच्छिन्नस्य......फर्तृकर्मेति । तथाच तिर्थसंख्यान्वयित्वादुभयोरप्यु- पत्र स्यादित्यर्थः । अत्र कर्बन्वितस्वार्थवैकवचनत्वं कर्मान्वितस्वाधैकवचनत्वं च शक्ततावच्छेदकं कलि कमैकत्वं च शक्यतावच्छेदकम् । तथाच करें. कत्वरूपेण यत्र तासर्यवंशत्तिडा संख्याऽभिधीयते तत्र फभिहितत्वम् । एवं रीत्या कर्माभिहितत्वमपीत्यत्राह-फक्त्वाभिधानेविति । शक्यताव- च्छेदक्तया कर्तुरभिधान शक्ती गौरवं तन्नानात्व शक्ततावच्छेदक-शक्यताव- च्छेदकयोश्च शरीरगौरवम् । पूर्वोक्तास्वरसादाह-तत्तद्रूपेणेति । मुस्त्वतिस्वा- दिनेत्यर्थः । एतन्मते केवलं पचतीति प्रयोगस्थलेऽनुभवसिद्ध एकत्वबोधो न, निदस्तत्र शनि विनति बोध्यम् । यदा-तसिष्ठतीत्यादी सुधनुसन्धान विनापि एकत्वबोधात्तिड एव तत्र शक्तिः। अन्यया अश्रूयमाणतिश: स्यले चैत्रेण दृष्ट इत्यादावपि तिदुपस्थिति कल्पयित्वा तत एव एकत्वबोध: स्वी- क्रियतामिति वैपरीत्यमेव न रोचयेः । एकेति । एकेनेवाख्यातेन संख्या- कळधोरुमयोपस्थापनादेवपदोपात्तत्वम् । नच सर्वेषामेव पदार्थाना एकपदो. परिषतिसत्त्वात् किमत्र लपवमिति यामम्, पदान्तरार्थेन समं वस्यान्वये सत्पदे वत्पदघटितानुपूर्वीशानस्य कारणत्वमेतदन्वयबोधे कल्पनीयमिति तद- पेश्य एवत्पघटकवर्णानुपूर्वीशानमात्रस्य कारणताकपने लाधवमिति ।

·१३ प्रन्यः मास्यावशक्तिवादः। अत्र वदन्ति-भावनाविशेष्ये संख्यान्वयः समान- पदोपात्तत्वेन एकान्वयित्वस्योचितत्वात् । भावना- याच विशेष्यत्वेनान्वययोग्या कर्मत्वाचनवरुद्धः प्रथ- मान्तपदोपस्थायः । तथैवाकांक्षितत्वात् । चैत्रः एकदेवि । पश्यत इत्यस कर्तरि कर्मणि चाव्युत्पन्नवादाख्यावार्थद्वयस्य युगपदुपस्थितरम यथायोग्य कर्तरि कर्मणि व युगपदन्यये बोपकाभावात् । कर्तृविशेष्यकान्वयबोधतात्पर्यज्ञानादेः मंविशेष्यकान्वयबोधे वदन्वयवोप- तात्पर्यज्ञानादेश कविशेष्यकान्वयबोधे प्रतिवन्धकत्व कल्प्यते । फलामावस्य निर्णीदत्यादिति भाव.। न प्रयोगा इति । अत्र शाब्दोघामाचे वात्पर्यम् । प्रयोगसाधुत्वे बाधकामावात् । करि यक इति | आत्मनेपद पचिधातो. उत्तर तपशि साध्यिति यक इत्युक्तम् ॥ ५ ॥ (न्यायवा० ) टाववाहाव्यातस्य पृतो शक्ति, न तु कर्तरि । आख्या. तेन पसलपान भिधानाभिधानाम्यामेव तृतीयादिनियम इति विद्वान्त । सत्र सङ्खयाया व मारण्येन बोध स्यादिति सामरति-भावने- नेवि । तपाधापामएस याबोधे भावनाप्रकारस्वोसासीत्वेन हेतु- स्वम् । प्रथमान्तपदजन्योपरिपत्यादेवा हेतुत्वमिति मात्र । भव पचेत नेत्यादौ प्रतिसाध्यत्वरूपाख्यातार्थविशेप्ये पाकादीन संल्यान्वय । पाका अपमान्तपदानुपस्थाप्पलात् । यतु आख्यातत्वेन एस्वेन वा यच्छतस्वम- वछिपते सामावना प्रतिसाध्यरवन सयेति तर रयो गच्यतीत्पादोर बापानन्दयापत्ते । स्वदीत्यामपत्वस्य मावनात्यामावाद । भावनायाति । विशेपत्तेन पावागावन्दपार विशेष्यत्यनेम । कर्मणि इतो नान्वयस्ता-कर्मत्वाद्यनवरुद्ध इति । मत्वविशेषणत्यैन हन्दुलारेपपितले भावनानिराकारतमित्यर्थ । प्रथमेति । तपाचेतरविशे- पणस्येन मारपर्यविपपत्ये सति प्रथमान्तपदोपस्थाप्यत्वं भावनाग्वये तन्त्रम् । नच सरपन्तमेशातु सदुख पचति जानातीत्यादौ यत्र तन्दुलस्य कर्मस्व विशेष्य- तपा पोपे पत्तात्पर्य तथापि तन्दुले मात्रमानवपाए । नप अपनातोपस्या- प्यस्वमेवात चन्द्र इस बयालीसौ चन्द भाषमागावपात, सत्यम, तस्पायपेक्षितस्वादिति। अपमयों मारनायताकांक्षा पुरुषोऽपि क्रियापविशेषणसाका इति उमपाकशासनाम्यययोषा मिरपादः फटेगावपानिरामयम् । १ रा. 'स्याप्य एव साहित्यात् ।। ३ मपुरानापास्नु ण मुम्यो स्थत प्रागिर्द कार्य व्यापते।

·१९० वादार्थसंग्रह [४ मागः पनि पच्यते तण्डल इत्यादौ कर्तृ-कर्मणी प्रथमान्न- पटोपस्थाप्यनया भावनाविशेप्ये इति तत्रैव सचया- न्वयः । चत्रेण सुप्यते गगन स्थीयते इत्यादी तरमायः पन्यवरायंक्षा अन्वयहनुः किन्नूमपाश । प्रातिपहि- कार्यों हि फटनाबरमरममान. रियासम्बन्धमांत । मावनारि वाचार- मृता सती यागरिगमिन्युमदारांति । नवं चादिविशेषावया भाष नायां तो नान्वर इति वाच्यम्, अननुमदात् । न च मानाप्रभरकावे प्रथमान्तोरस्थाप्यत्वाईलनसत्वात् । चत्रः पचनीयादावि मावनाप्रभाक. बांगे मास्तु, नदिन स्यादिति वाच्यम् ,भावनायकारकनानन्दम्यारा- दस्तावदकवाद । न इन घर त दुपने इन्पत्र एवकारापन्य- भित्रति घटस्स विपना इनरविपातेन तापहानामापासवान कर्य मावनान्वय, कममारनप्रष्ट इत्यनेन तन्मुन्यविध्ययों द्वारा शारर हेतुतारा तान् । मुख्य विप्यकत्र व स्वम्पसम्बन्धविशेषानि- रिक्ष यान पिठराविदोपत्रत्वम् । तथ मत्पर घटे मुख्याविशेष्यम्त्वयन- हाम्दादिनि धेयम् । उनु कर्मवानास्वाधौ पात्वादिसागरम्यम, मानपदोपन्याय- तोको चन्द्रव मुखमतीपत्र पन्टमाधारण्यम् । अतो द्वयं इन्दवारणार इनरविचरनये सापांगिरवायककमतति । तत्र इतर विशेषमन्वय सम्पवान् । चिनु आत्मानं बातादीदशमनः कर्मविषमता भावना- न्यो न स्यादतीलाविषगन्यमानायांविषपदार्थ कर्मवनि वाच्यम, वयाप पर इन्दु काचविषम भावनाविपन्न व वायहस्तुत्र वन्दु भावनावपवारमाय प्रथमान्तः पादः औदनः पचति चैत्र इन्यत्र प्रपमायाः कर्मवटाणायानादनस्य मानाया विपन्नावादार-कमवति । नवोपकपदार्यमममिम्मानपदार स्वायनामिनि कथिन् । आमा बानातीनि महावर विशेषगावर- पांचव दीदायकान्दोरम्यान्य तंत्रमि परें। प्रातसिति नई रिति इत्या प्रमादादोपल्याच पाउमाटे म्पियनयन्त्रमयति वदनि तपदापारम्पान्यायंम । न च प्रातरित्या अपमेव न सम्पतिरिकलि- कार्यवचन एव दविधानादित्यार । नु अपमानपदासस्थाप्यस्य विपदया तो नानपतति । तादृशानुमादित्य । भदायनसम्पदिर इलादिना सियत इत्यत्र End. प्यापारस्प कदागिन्यम्पबाव बार-गगर्नेति । पान्दविशेष्या - ·१३ प्रन्यः आख्यातशासिवाद। प्रथमान्तपदाभावात् धात्वर्थस्प भावनायां विशेषण- तपेयान्ययस्य व्युत्पन्नत्यात्, भावनाया बाधितत्याच, भावनाविशेष्यविरहादनन्वितेय संख्या। एकवचनं तु साधुत्वार्थम् । अत एव स्वापस्प वित्वबहुत्येऽप्पी- सर्गिकमेकवचनमेय। एवं घ भारतिडा यथायथं पर्तमानत्यादीष्टसाधनत्यादिकमर्थः, तच घात्यर्थ पवान्येति, राधव प्रत्ययात् । तदद्योधकानां तु चना- दीनां प्रयोगधातुत्वमात्रम् । भावनायाच कर्तरि ফা, স্নাঘ ও মাধ্যমিল্লায়লাখাৰে মোঃ धो पावस्यति । पारस्पार्योधे भागातस्य हेनुस्खाल्पनादि. पर्यः । ननप्रारि मायाव्यातभिषा यातपरपनमत भार-भावनाया इमिगने सीरत इरसाद तिरेय मारनेत्याशयेन । परमस्या. भपग्यस्य भानावपि प्रथमान्तपोपस्याप्यतदिशेप्याशिवाम् संगानन्यय মলি দেয় যায়। যা আলগাৰ মাৰিব ধৰিবন্ত। प्रमालपोमायामारेल मारनाम्ययस्यामाभावियोव पापिनामिनि বি। ধ ধ য য ব্যাখ্যা দিলংখনৰ मान्यसप प्रतियोगितानासरवारपत्रण म गुप्पत निमपाता ममतापा निनियामा-भावामान पायाप पारित सापः भारतावान् मापनोपागम्भवाम् । शप्रथमाता- খাবার লাগােয়া গেলা ঘখি বস এ শয়া। মদ ছায়া বোমার সম সমীনি দু যান্যধা পাষায় থমথ্যা রানি মায়ান- मिति । पाप ना सिर (पांग या पारी विद्यामागे मार स्पिो शेयः । यस मा पार नमामि सीमारित्यागमाशंगाधम् । पापा भाषनाया form. शार पारिनारप: यामी पाप इस भाप: सोनेहम सम्पने सिमापारिये। प्रामाणि दाणे भापामार वा AITHपाणा- new: मोशनरियोग मागे ना गाना अपामा भारजति पानाहि. सादापाNिITारि भाhिifi मा ।

·१९२ वादार्थसंग्रहा [४ भागः आंधयित्वेन कर्मणि पुनरन्यथान्वयः, तव कर्तृ-कर्मा- भिधायित्ववचास्माकमपि तथान्वयबोधकत्वम् । अतो मैत्रेण पचति तण्डुलः, तण्डुलं पच्यते मैत्रा, मैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयो न प्रयोगाः। भावना च व्यापारमानोपलाक्षिका अचेतनानुरोधात् । भि- नाभ्यां रूपाभ्यामेकथर्मियोधकत्वलक्षणं सामाना- धिकरण्यमप्रसिद्ध संभवदन्यादृशं तु न वार्यते ॥६॥ तदबोधकानां वर्तमानत्वायवोधकानाम् । भावनायाः कुत्र कीगन्वयस्त- माद-आथयित्वेन आश्रयस्वतंसर्गेण । अन्यया वक्ष्यमाणरीत्या तवेत्यादि यथा त्वन्मते परस्मैपदेन कर्मणोनभियान तथा मन्मते तदुपस्थाप्यते विषय तया कर्मणि नान्वपः । भाख्यातजन्ये विषयतासम्बन्धन कृतिबोधे आत्मने- पदजन्यपपस्थितेरेव हेतुस्वादिति । यथा तब मते पतरियकोऽसापुरवं तथा मम कृतेराभयतया पोधेऽपि तस्यासाधुत्वम् । यथा तब पतकर्मणोमकदा. न्वपस्तथा आधयतया विषयतया च नकरा तेरन्वयः । क्रमेणोदाहरणानि । मैत्रेणेत्यादि । इत्यादय इत्यादिपदापत्रेण पचति तन्दुल इत्यत्र कृतेः सम- यायिनया चैत्रस्तन्दु पच्यते चैत्रेणेत्यत्र विषयतया तन्दुरले न वोधः । प्रथमा. न्तपदामावाम् । अत्रातिप्रसङ्गभिया त्वयापि तनियामकतापी...वाच्यत्वा- दित्याशयः। नव इतिरेव भावना तयाच तदन्ययः नियमेऽपि रयो गहतीयारीक नियमोऽत आह-भावना चेति । प्यापारो पाप्पाश्रयत्वादेरुपयशकः, मानातीत्यायनरोधात् । भिनाभ्यामिति । नील घट इत्यत्र पर एवं धर्मी नील. पैन नीलपदन घटवन घटपदेनोपस्थाप्यते धर्मिवाचकत्वं चोमपोस्तथा........ पते पर्तृत्वेन कानाख्यातेनोय्यते......मित्रधर्मावकिमिवृत्तिमल्यलक्ष- णम् । सामानायिकरण्यं मामाख्यातयोरसिद्धमित्या भयाश एकमिटि- शिष्टे पर्मान्तरपोपवलम् । परस्पराान्वितस्थायवोधात्वमिति यावए । तथा पोपस्थाप्यं चैत्रवादिविशिष्टे पारातियोकत्वमाख्यातस्येश्यर्थः ॥4॥ (गम०)मा या पुनर। भाख्यातायें संल्यान्वयित्वमेवाभिहितस्य. मित्यत्र ककर्मसाधारण्येन संख्यान्वयबोपनियामकामावेन पूर्वोत्तमविद्यमान- माश्रयत्वनेति माथिक्वेनेति पाट्यम् ।

·। १३ मन्थः] आल्यावशक्तिवादः। मुद्धरति-भावनेत्यादिना । भावना चार संख्याकालायतिरिक्त आख्यातार्थः । समानेति । अतएवेकयोगनिर्दिष्टानां सह या प्रकृतिः सह या नितिरिति मवादः। औचित्यादिति । तदुभयप्रकारकशाब्दबोध प्रति एफैपानुपूर्वीप्रयोजिकेति लाप- वादिस्यर्थः । यद्यपि संख्यान्वयनियामत्वकल्पनायो समानपदोपात्तान्वयित्व. मपेक्ष्य समानपदोपातत्वमेव लम्विति पूर्वोक्तरीत्यानुपूर्वी ज्ञानस्य कारणवाया सन्मत एव काश्वमिति च प्रतिभाति । वापि कृतीनागानन्याचा शपता- पच्छेदकावारनामपेय लापन कृतित्वस्यैव शस्यतावच्छेदकत्वे सिद्धे वारश- कल्पनामवस्तगौरवं फलमुखमिति । ननु भावनान्ययेऽपि नियामकामावात्तद्दोपतादेवस्थ्यमत आह-भावनाया- वेति । धात्यविशेषणत्वेनान्वयादाह-विशेष्यत्वेनेति । कर्मत्वेत्यादि । इद- गपि तथाविशेषणत्वसूचनाय । अतएव चन्द्र इव मुखमुत्पद्यते इत्यादी भुक्त्वा बजतीत्यादौ चानाख्यातार्यश्चन्द्र क्त्वाप्रत्ययायें या । कर्मल्याद्यनवरूद्रो धात्व- थोऽपीत्यत माह-प्रथमैति । एवं च विशेष्यतासम्बन्धेनाख्यातार्थभावना- प्रकारक-समवायादिसंसर्गक-शान्दयोधं प्रति इतरानन्वितार्थक-प्रथमान्त- नामजन्योपस्थितिपयतासम्बन्धेन कारणमिति सामान्यतः कार्यकारणमाव: यत्तु चन्द्रस्यैतरान्वितत्त्वेन निराकावलम्, एवं कर्मत्याद्यमवरुदस्यापीवि । तन्न, एकविशेष्यावरुदस्य विशेष्यान्तर एखाकावाविरहः, न तु विशेषणेऽपि । अवएय कर्मत्वविरोपणस्यापि घटस्य नीलान्वये निराकक्षित्वं नीलं घटमानये. यादी। विशेषणतयैवेति । तया च न धावर्षे भावनान्वयः । अन्तिमोदा- हरणमभिप्रेत्याह-मावनाया इति । बाधितलं घालथे प्रातिपदिकार्थे च । यद्यपि चात्र भावनापदेन संख्याकालाद्यतिरिक्त आरशातार्य एवोच्यते अन्यथा नानातील्यादौ संख्यान्वयो न स्यात् , लया च प्रकृतेराश्रयावादेबोध एव, तथापि पूर्वोक्तरीत्या फर्मत्वाचनवरुद्ध-प्रथमान्तपदामाषाहारनान्वयो योद्धव्यः । अतएवाद-भावनाविशेष्यविरहादिति । अतएव संख्याया अनन्वयादेव । प्रथमोपस्थितमेकवचनमेव साधुत्याय कलयत इति सम्प्रदायः । एवं चति । भावनाया अपनत्व इत्यर्थः । ययायथं लटतिहादिनिय- त्रिवम् । तथैवेति । वर्तमानत्वमाारण धात्वर्यस्यैव प्रत्ययादित्यर्थः । इष्ट- साधनबादेः सर्वत्र पापपोन्वयस्वीकारेशात्र विशेषाभावेऽपि वस्तुगतिमदल- म्योक्तम् । भावनाया विशेषणत्वेनान्वयनियमे संसर्गव्यास्थामाह-भावनाया- धेति । अन्यथा वक्तव्यमेण। १७ ·१९४ वादार्थसप्रहः [४ भाग. अथ तण्डुलं पचति चैत्रः इत्यादावाश्रयतया चैत्रोऽस्तु भावनाविशेष्यः मैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादी तण्डुलस्तु कथं, विषयतयेति चेत्, रथेन गम्यते ग्रामः इत्यादौसविषयकव्यापारानभिधाने का गतिः । अत्र प्रान्च:--मैत्रेण पच्यते तण्डल इत्यत्र मैत्रनिष्ठपाकभावनाविषयः, मैत्रनिष्ठभावनाविषय- ननु भवन्मते कर्मप्रत्ययस्थले आश्रयतया कर्तृप्रत्ययस्यले अन्यथेति वेर- रीत्यमेव किं न स्यात् । अस्माक तु घर्मिणि शक्तिबलादेव प्रतिनियततत्त- त्ससर्गप्राप्तिरित्याशङ्काया भवन्मते कर्तृकर्मशक्तावपि भवद्धि कर्तृबोधे यन्निया मक वक्तव्यमस्माभिरपि आश्रयतया कृतिप्रकारकबोघे तन्नियामक वक्तव्यम् , भवद्भिश्च कर्मप्रत्ययस्थले यन्नियामक वाच्यमस्माभिरपि, अयथा कृतिप्रका- एकबोधे तन्नियामक वक्तव्यम्, अन्यथा भवन्मतेऽपि पचतीत्यत्र कर्मबोध, पच्यत इत्यत्र कर्तृबोध , पक्ष्यत इत्यत्रोभयबोध किं न स्यादित्याशयवा नाह-तवेत्यादि । तदुत्तं सामानाधिकरण्य निराकरोति-भिन्नाभ्यामिति । भन्यादृश तदर्थान्वयिस्वार्यकत्वादिरूपम् ॥६॥ (न्यायवा०) कर्मणि पुनरन्यथान्वयं विवृणोति अथेत्यादिना । मैत्रेण परयते रथेन गम्यते इत्यादी विभिन्न एव कार्यकारणभाव । अतएव पाकाचकूलवृतो मैत्रादिनिष्ठत्वम्यान्ये घ गमने तस्य भानम् । अतएव चाये विपयस्वस्य भान नाम्त्यमित्याशयेनाह-मैत्रेणेत्यादि । कर्मप्रत्यये फलातु भवस्यानुभवसिद्धत्वादाद-मैत्रनिष्ठभावनेति । अब निष्ठत्वं तनीयार्थ । तच भावनायो सत्यां कि सच परे तच तन्दुले प्रकार इत्यन्वयबोध (8) म. । अत्र यद्यपि पटावच्छिन्नक्रियाशेधाव धातोस्तथा च पलादी की ...कस्य क्थमन्वय । तथापीदं दूषणम एव वाच्यमिति केचित् । परेड पढ़ पाकादिव पृथगेव पचधास्वादेरर्थ । तथाच मोक्तदोष । नच भावना- विशेप्यकस्यैव पात्वर्यान्वयस्य पचतीत्यादी दृष्ट्वात् कथमत्र भावनाविशेषणक पाकाग्वय इति याय्यम , पाकस्य भावनायां सस्या फ्लेऽन्वयात् । नघ शिपाजन्यत्वालाम फाले बियायामिव पटेऽप्यन्वयेऽपि रोधाम् । यत्र घटत्व. मिरपत्र प्रत्यया इतर सातव्ये च परस्य प्रकारतयाऽन्वय । तथा च क्षेत्र निष्ठपाकमावनाविषय पारन यस तदा तदुछ इति प्राचीनमत ·१३ ग्रन्थः] आख्यातशक्तिवादः। पाकजन्यफलशाली वा तण्डुलः प्रतीयत इति साक्षा- त्परम्परया भावनाया विशेष्यरतण्डुलः, रथेन गम्यते ग्राम इत्यत्र स्थनिष्ठगमनानुकूलव्यापारजन्यफरक- शाली ग्रामः प्रतीयते इति व्यापारविशेष्यो ग्राम इति ॥ ७॥ नव्यास्तु भावनादेराख्यातलभ्यत्वात् आधेयत्व- मात्रं तृतीयार्थोऽस्तु संख्यामानं वा, संवन्धस्तु पच- साध्वित्याहुः । तन, तथापि फले धात्वर्षे विनस्पर्धभावनाविणेपणकाम्यय. योधस्वीकारात । फेचित्तु चैत्रेण पच्यत इत्यन कृतिस्तृतीयायः पाके सर फले तमाश्रयत्वे तप तन्दुले प्रकार: । आमपर्व स्वारूपावापः । अत्रापि पातोः क्रियाफल्योः स्वदशः अतिरस्तीत्याहुः । ननु द्वितीयकल्पे पाकस्य कथं भावनावियोप्या स्वम् । प्रथमान्तपदानुपस्याप्यत्वादितिपण मुख्यविशेष्यतया भावनान्वयबोधे प्रथमान्तपोपस्याप्यत्वमपेक्षितमित्याशयेन परिहरति-साक्षादिति प्रथम पक्षपाभिप्रायेण, द्वितीयाभिप्रायेण परम्परयेति । रयनिष्ठेति भत्र तृतीयार्थी निगर्व गमने तच व्यापारे ५५ फडे सय ग्रामे प्रकार इति । फलस्पापा- योरन्वये अचप्रकारो बोधः ॥७॥ (रामक) अयेत्यादिकेन कयमित्यन्वेन प्रश्नः । चेतनाचेतनयोविभिन्न पवान्वय इत्यभिप्रायेणाह-मैत्रेणेत्यादिना । कर्मप्रत्ययस्यले फलबोधोऽनुमय- मिद इत्यभिप्रायेण द्वितीयम् । आख्यातार्यमावनाया घावविशेषणवेनाप्यन्ध- यस्य : स्वीकारादिदमुक्तम् उमपत्रापि पक्षे निठलं तृतीयाः। एवमप्रेऽपि । साक्षादिति । आद्यकरूपे साक्षात् द्वितीयकल्पे परम्परया ॥ ७॥ (न्यायया.) संख्यामानं वेति । काख्यात इव कर्माख्यातेऽपि कृतिः वैशायोः सम्बन्पो च्याश्याय इत्युमपत्र ताशेन वैदक्षण्यमित्याश्येनेदम् । तथा च भावनाः परे तृतीयामात्यांन्वयो नामार्थेन धात्वर्थस्यैवान्यपोऽपुत्पन्न कापतातरम.(१), मावि परपन पर दिनाकरन तघ प्रात्पर्यातिरिचनामाषाविशेषणान्यपरोपकत्वम् । अतएव मैत्रेण पच्यते तन्दुलमिष्यत्र तन्दुकोन विशेषणतया भावनापामन्येति । अन्यथा मैर इव ·ताहशा- १९६ वादार्थसंग्रहः [४ भागः तीत्यादाविव वाक्यार्थः । अस्तु च फल-कर्मणोरपि संबन्धस्ता फलं तु कस्याः । न च तदपि तथा, प्रकारीभूय भासमानत्वात् । फलावच्छिन्नक्रियाया धात्वर्थत्वेऽपि क्रियाजन्यफलालाभात् विशेषण- विशेयभावविपर्ययस्यावश्यकत्वात् । नन्दुलो:पि विशेष्यतया विशेषणं स्यात्तथापि प्रत्यर्थप्रकारकान्वयवोधकत्वं प्रत्ययान भावनाप्रकारकतन्दुलविशेप्यक-शाब्दबोधत्वमेव च कांशाज्ञानकार्यतावच्छेदकमिति तन्दुलादिप्रकारक्वोर इति भावः । केचित्तु माधयत्वं तृतीयार्थ इति पक्ष एव साधुः । चैत्रेण पच्यत इत्यादी चैत्रमावनयोः सम्वन्धो न वाक्यार्थः। प्रत्ययाय विशेप्यतानिरूपितप्रकारता- सम्बन्धन प्रत्ययजन्यवोधे प्रतिभित्रनामान्यपदानन्योपस्थितेतुस्वात् । भन्यथा चत्रेण पच्यते मैत्रो बानातीति प्रयोगे मैत्रस्यापि पाकभावनायामन्वयः स्यादिति प्रतिमिन्नत्यादि विशिष्टामावाद । कृती वर्तमानत्वान्वयेऽपि न अतिरित्यावः। सम्बन्धस्तृतीयाप्रत्यर्यभावनयोः सम्बन्धः, वाक्यार्थः संसर्ग- मर्यादया लम्पः। तथा संसर्गमर्यादालम्यः आकांक्षाशानमास्य इत्यर्थः । तदपि फलमपि । तथा वाक्पार्थः। तथाचानुभव विरोधेन न फलस्य संस- मर्यादया भानमिति भावः। ननु घातोः फटावच्छिन्नचियापाचवान दत एवं फललाम इस्या- क्याह-फलावच्छिन्नेति । फलमेव रियाया प्रकारः, न तु क्रियापि फसे येन क्यिाजन्यत्वं फटे लभ्येत। विशेषणविशेष्येति । यया घटपदाघटतं नीलपदा. श्रीटगुणः प्रकारीभूय धर्मिमाने भासते क्या फलमपीत्यर्थः । न च फलनिष्ठ- जन्पतानिरूपक्वरपजनकत्वभाने जन्यत्वमपि भानमिति वाच्यम्, जन्यत्व मेव जनकतानिरूपश्त्वमिन्यस्यापि वातुं शश्याशत् । तस्मान्यताजनकता. मिन्ने एव । अनन्ययासिहव्यापक्वरूपजनकत्वमाने नु जन्यस्वमानं न सम्भव- स्यत्र । जन्यत्वभाने जनकत्वमानं तु स्याम् तादृशव्याप सामानाधिकरण्यगर्भ- स्वानपनाया इत्यन्ये । एतेन समानसं वित्सविधसन्यायो जन्यजनकायोनि- रस्त । अनन्यथामिदतदमावदत्तिवरूपं जन्यत्वम् । तथा च तदभानेऽपि नायभानमित्यो । यस्तो जनकत्वस्य जन्यतानिपरत्वम्पवं मझाने १ पटाभावादिति पाठ । ३विशेष्यविशेषणोतीत्यन्यत्र पाट.।

·१३ प्रन्यः ] आख्यावशक्तिवादः। तस्मात् फलमात्मनेपदार्थः, इत्यं च आख्यातो- पस्थापिताया भावनाया: क्रियाविषपिण्याः फले- ऽन्वये फलस्य क्रियाजन्यत्वं नलभ्येत भावनाविषय- क्रियायाः फलेऽन्वये तिडपस्थापितभावनायाः किया- विशेष्यत्वेनान्यत्रान्वया क्लुप्तो भन्येत । तस्मात् कृत्यनभिधायकभावकर्मकृयोगे क्लृप्सशक्तः सुपो लब्धया भावनया विशिष्टायाः क्रियायाः फलेऽन्वयः, जम्यताभानेऽपि क्रियाजन्पफलशादित्वं तन्दुलेन प्रकारीमूतं तत्रानुभाविक तन्दुलं पचतीत्योधनापीति मावः। फलस्येति । क्रियाविश्यभायनानन्यस्वमेव सभ्यते हिपाजन्यत्वपल्या- डिवरूपकर्मयोगः कर्माख्यातेन भातभरिक इति भावः । यपि नियायाः पले भावनायो भान्वये नावं दोषः, पाकविषयकभावनाविषयपाकजन्यफल- शालीति बोपसम्मवात् । तथापि तन्दुर पचतीत्यत्रेवात्रापि फले पाकजन्यत्व. मेव भासते, न तु भावनाविपयस्वमपीरयेवं दूपर्ण योध्यम् | nतु भावना- विषय नियाजन्यत्वमेव फले मासवे भावनायाः कियाविशेषणवादिस्पत माह-भावनाविपयेति । पात्वरिय तृतीपार्थमावनाविशेष्यत्वादाह- तिदुपस्थापितेति । अन्यत्रेति । पचतीत्यादौ वृतिरत्र पाकवियेप्पत्वेन भासते यस्नायकाख्यातान्तधातुजन्यपरकप्रकारकबोधे आख्यातजन्ययलोप- स्थितेतुत्वकल्पना । अतः काटगे ने विशेष्यत्वेन भासते पचति नश्यती- स्यादौ वर्तमानत्वादेः प्रकारतया अन्वयवोधाच । केचित्तु भाख्यातार्थप्रकारको प्रकृतिभित्रपदजन्योपरिपततुलोकत्वात भावनायाः पाके विशेषणतयैवान्दयः। मायातायच हतिताम्यत्वादिमियो याध इत्याट्वः । प्रथमान्नपदादुपस्याप्यत्वादेव शिया में भावनाविशेष्पेनि शः पन्थाः । सुपो लन्धयेति । चैन्ने गत मैत्रेण पक्कास्तन्दुला इत्यादी तृतीयापाः कृतौ शक्तिः कट्टप्लेत्यर्थः । न च तत्र लक्षणा प्रतेपि वत्सम्मवाद । करणत्वापेक्षया ताव लाएवात्तृतीशया शक्तिरित्यन्ये । घ वृतीयाजन्य- तिप्रकारक पाकविशेष्यकरक्शेये पावनयपाकोपस्थितेतलं वैग पक्षा इत्यनुरोधेन कट्टप्पमिनि भावः। .

·१९८ वादार्थसंग्रहः [४ भागः सुयर्थ-कृतेविक्लियां विशेषणत्वेनैवान्ययस्य व्युत्प- नत्वात् कर्तृकर्मवच्च कृति-फलयोग्प्यभिधाननिय- मान्नातिप्रसङ्गः न वा पक्ष्यते तण्डुलो मैत्र इत्या- दयः प्रयोगाः । तिकुपस्थापितायाः संख्याया भाव- नापा इव प्रथमान्तपदोपस्थाप्येनैवान्वयोव्युत्पन्नः॥८॥ रियाविशेषणतया भावनात्वयं पुत्पादयति-सुरति । एवर्षस्य प्रशारतया बोपोन्तु कटेन पचरीत्यादी काटकरणलादेरिव पाके पैरेण पास्तदुला इयादाविशवापि ग्युत्पन्न इति बोध्यम् । कर्तृकर्मयधेति । परपी। तब कर्तृकौस्यादिना पूर्व मेशेकं स्यापि विषयतया वर्मणि भावनान्वयेऽतिप्राप्त पूर्ण समाहितम् । इदानी फलावमाहापतामापायेति भावः । अतिप्रसङ्गो मैत्रेण पचति तन्दुल इस्यापतिप्रसनः। यथा म स्वरमते परस्मैपदस्य कर्मा- मभिधायित्वातथाऽम्मम्पसेऽपि तस्य फलानथियायिक मेस्यवः । नति। यपा तप करमणो लाग्यपस्तथा ममापि प्रतिषष्योरिस्पारिपूर्वोचमेयेति । हर पोपम्-चैत्र पच्या इरपाद पैगर्तृत्वषीवारणार यायसम- मिण्याहनालयातजन्पारणपस्थितेराख्यातमन्यानिमारको देवस्वरूप वा. स्यत्वान् तरमावादेव घेत पय्यते सम्दुल इत्यादी म पेत्राशि परपन्ययः। म स्वारपातजपातियो कर्मकारपान प्रविधिकम् , गौरवात, पण पनि तन्दुमित्यारीत प्रथमान्तपदामाषादव र वैवादी पपन्यप इति । ननु पर्मप्ररपय स्थडे मावनापा भारपातष्टम्पत्ये तिदुपापाप्यसंख्या पपमन्वपो भावनावापिसव सदस्यपारस भाह-मायनाया पेति । तिनुप- पायसम्पाययेऽपि प्रथमाग्नदोषायाध्य कर्मयापनाव मिति भाव । महिपान ३ मारना नहिं मानानीरया मंदपायनियामक न स्यात् । मतो मानापार्षविशेषगामापातयाच्यमेय नप परमेष, प्रासमा सति वावविध मापाय मिमि ॥८॥ (मा.) नभ्यास्थिति। प्राचीनमत दूरयितुं पूर्व तदनुवदति- भावनादरियादिना । मंग्यामात्र देति । नामापातयो: माशान्यो सवि हिदित मागमायुगमादेन । मत्र पो यादरमावादि। Pण पायाः पिकामनिया पापं.। अप पाश्मिभिधारा पायासाय परामो मार-पटे। विशेषता ·१३ मन्थः] प्रख्यातशतिवारः। फलावच्छिन्नक्रियाया धात्वर्यत्वेन कर्य क्रियानन्यपालसामश्वेन रूपेण शक्त्य- प्रहात । नहि घटपदस्य घटत्वप्रकारपटविशेष्यकातिराने सति जात्यपि तो घटत्यविशेष्यघटप्रकारमशानमिति भावः। स्वमतमुपसंहरति-तस्मादिति । इत्यं परमात्मनेपदार्थत्वे । अन्यति । मस्याकाष्ठातिरिकस्य प्रत्ययार्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यत्वेनेवान्वयस्य पचतीत्यादी कलसत्यादित्यर्थः । चैत्रस्य पाश्चैत्रेण पक्कास्तन्दुला इत्यादी क्लसशक्तेः । पूर्व तब फर्तृकमेंत्यादिना । आश्रपतया कृत्यन्वयबोधः । अन्यया कृत्यन्यय. बोधे च कर्तृकर्मयोधनियामकापनियामकायुक्तौ । नवीनमते तु फर्मप्रत्ययस्थले कृतेर्बोधास्वीकारात्तत्र सम्भवतीत्साइ-फर्तेफोठि । नाविप्रसङ्गः न चैत्रेण पति तण्डुलः चैत्रेण पच्यते अण्डल इत्यादिप्रयोगप्रसाः। एवमेकदा ति- फलोमयायोधकत्वनियमाभिप्रायेणाह-नचेति । कर्मप्रत्ययस्थळे भावनान्वपात् पूर्वोत्तरस्यान्वयनियामकं न सम्मवतीत्यतो वाधवादा आह-तिहिति । तया च भावनान्धये यन्नियामक सदेव संख्यान्वय इत्यर्थः । तन्दुर्ल पाचति क्षेत्रो मैत्रणेत्यादी निष्ठस्वं तृतीयार्यः । तथ गिजऽन्वेति । णिजयश्च कतिः । एवं नवे तिदर्थतिः, तदुपरि अनुक्तासंसर्गेण णितिः, तदुपरि पाको मैत्रनिटत्वं च, पाकोपरिकर्मता, वदुपरि तन्दुलेन्वेति मियते युशूल: स्वयमेवे- त्यादौ च भेदानुशव्यापाररूप कर्तृत्वं भेदाश्रयत्वरूपं कर्मत्वं चैकदा पुशले- इन्वेति । धानुना चाकाडामर्यादया तत्कुशूलनियाभेदतिरेव योध्यंत किंवा तत्वुलकर्मकमेदत्वेनेव बोध्यत इत्यन्यदेवत् । पयोदनं पचतीत्यादापति प्रसङ्गभङ्काय तदोदनार्मकापावव्यक्तिः । न चाकशविचित्पात् पाककृति मत्कतकेचोदनव्यक्तिभासत इति न विभिनकर्तृकातिप्रसनः । एचमन्य त्राप्यूखम् । आकाशं पच्यतीत्यादौ शशविपाणजन्य कार्मुकमित्यादौ च विशेष्ये विशेषण- मित्येव प्रथमतो बोधः । आकाशं न पश्यतीत्यादौ चाकाश विषयिताश्रयशना. अयत्यस्य ताशचाक्षुषाश्रयत्वस्य वा अमारो मिणि भासते । ताविप यिवायां प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन पश्यामीति विपयितानिरूपितस्वरूप- सम्बन्धविशेषो व्यधिकरणः । अतो मैत्र आकाश न पश्यतीत्यादौ मैत्रस्या- काशविपयक-चाचपरत्वेऽपि न तिरिति । यदि तु तदशे लौकिकसनिकर्षा- जन्येऽपि दोपविशेषजज्ञार्ने तनिरूपितों रजत पश्याीत्यनुव्यवसायसिद्ध आकाशनिरूपिनो विषयताविशेपोऽपि स्वीकर्तव्यः । इत्थं चाकाशनिरूपित- ·वादार्थसंग्रहः [४ भागः तादाविषयिवाश्रय-चाशुपाश्रयत्वावच्छिन्नप्रतियोगितैव तयोः ससर्गः । आकाश न दृश्यत इत्यादौ च शानविषयतायास्वादशलौकिकविषयतानिरूपितस्वरूप- सम्बन्धेनामाव आकाशे भासते, तेनान्धवृत्तिचाक्षुपासत्वे चैत्रीयघटचाशुष रिपयताया आकाशे सत्त्वेऽपि न क्षतिरिति शशविषाणजन्य कार्मुकमस्तीत्यादौ च शशविषाणजन्य कार्मुक्त्वमेव प्रतियोगितावच्छेदक परन्तु प्रतियोगिताव- च्छेदक्तावच्छेदकः सम्बन्ध, शशविपाणयोर्जन्यत्वरूपो व्यधिकरण इति । एर पीत शखो नास्तीत्यादावपि पीतत्वशखस्वोभयावच्छिन्नप्रतियोगितव मम्बन्ध. । यद्वा-पूर्वरीत्या पीतत्वशखत्वयो प्रतियोगितावच्छेदक्तावच्छेदक सम्बन्ध एवं समवायः, न तु प्रतियोगिताधर्मघटक इति नाप्रसिद्धिः । वस्तुतस्तु अन्नयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताक्त्वव्युत्पत्तिसिद्धमित्यस्याप्यु परि प्रभारीभूठधर्म आकासावशादभावप्रतियोगिनो ससर्गतया मासत इत्यर्थः । प्रतिनध्यप्रतिबन्धक मावादी लाघवमनुरुन्याना नवीना पुनस्तत्रैवाखण्डप्रति योगितामामनन्ति । एव च नीलपटो नास्तीत्यादी धर्मविधया प्रतियोगितावच्छेदकता। नीरत्व नीलगुणे धर्मिणि घटत्वे च ससर्गविघया तत्व च नीलत्वसमवाये नीलगुणसमबाये तद्वदमेदे घटत्वसमवाये च व्यासज्यवृत्तिरवच्छेदक्सम्बन्घाश्च प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदक्सम्बन्धास्ते च प्रतियोगिकोटौ तत्तदशे मासन्तो घटो नास्तीत्यादौ पात्वस्य समवाय इब त एव धर्मा अभावप्रतियोगिनोः ससर्गतयाऽपि भासन्वे। एवं दण्डपुरुषवान् चैत्रो नास्ति दण्डिपुरुपवश्चितो मास्तीत्यनयोराधे धर्मविधया प्रतियोगितावच्छेदक्त्व दण्डत्वादी दण्डपुरुषतत्सयोगाश्रयचैनत्वेषु च । द्वितीये दण्डत्वादो दण्डसयोगिपुरुषत संयोगिचैत्रत्वेषु सम्बन्धविधया वत्व तु तत्तत्पदायांना तेषु तेषु सम्बन्धिषु च्यासम्यवृत्ति......अमावेन सह सम्बन्धा. । दण्डस्योगचैनत्वाामयन तुल्यान्येवेति । सौर प्रतियोगिताव च्छेदतावच्छेदकसम्बन्ध. प्रवियोग्युपरि ससर्गतया तत्तदशे भासते । प्रति- योगितावच्छेदकसम्बन्ध पुनरमावप्रतियोगिनोरिति । एवं चाकाशं न पश्यति शनिपाणजन्य कार्मुक नास्तीत्यादौ व एय पदार्या श्रमापतियोगिनो ससर्गक्या मासन्ते विशिष्टस्यानतिरेकेण विशिष्ट- मंसर्ग इत्यस्यार्यान्दरस्यामागादिति ।

·१३ ग्रन्थ.] याख्यातशक्विादः। २०१ एवं रक्तरूपदण्डदितयादिनिरूपिता एका प्रकारिता रक्तदण्डो दण्डवानिति विशेष्ये विशेषणन्यायन रत्तदण्डपानित्यादिशातव्यावृवा रक्दण्डवानिति पि. शिष्टयैशिष्टयनोधे तिति विशेग्ये विशेषमित्यत्र च रत्तरूपनिरूपितमेव दण्डनिरूपिन कमिति प्रारित्वद्वय, तच्च रक्दण्डः दण्डवानिति समूहा. लम्बनादच्यावृत्तम् । एवं धर्मितारछेदक विशिष्टमविशिष्ट वा कृत्वा विधेय च तादृश कृस्या तत्तदुभयादिनिरूपिता विलक्षणविषयतावोध्या । तव च विधेयोदेस्यतावच्छेदकयो. परस्परख्यत्ययेन तदुभयादिनिरूपिता एव । ततो. ऽन्या एताश्च विषयिताः सर्वाः प्रतिबन्ध्यप्रतिबन्धकभावाद्यनुरोधेन क्लृष्ठा अनुभवारूढाश्च । ताश्च प्रतिनियटकारणप्रयोज्याः स्वयमूयाः । एतेन साभार. वादापत्तिमोत्या सर्व विशिष्टवैशिष्टयनोधादौ विशिष्टादिनिरूपित, ससर्ग- विशेषोऽतिरिक्तः संसर्गमर्यादया मारावे, स च रासर्गविशेपो नान्यत्र वर्मा- सया वा अन्यथा वा भासते इति फलबलात्तस्यत इत्यादि कुक्सनमपा- स्तम, विषविताया विषयनिस्प्यस्वानभ्युपगम एप साकारवादापातात् । इदं त्ववधेयम्--विशिष्टवैशिष्टयबोधादिषु स्वीकृदा विपयिताः सरायव्यावृत्ता एव कल्पन्ते । परामर्शादिकारणतार्या व्याप्त्यादिवत्तदशावच्छिनिश्चयत्वम- पेक्ष्य लापन दनिरूपितविपरिता एवं सदायव्यारवाया जनकतावच्छेदक- चौचित्यात् । अतएवानुमानदीधितो रत्तो दण्डोम वेति समायानन्तरं रक्त- दण्डवानिति विशिश्वैशिष्टयदोधाभावः स्वीकृतो दण्डाशे निर्णयाकारो रक्तत्वाशे सायाकारस्तु जायत एव, न सामग्रीसत्यादिति संक्षेपः । गवा कृष्णा सम्पन्नक्षीरा इत्यादौ च कृष्णामिनगोसामान्यभेदोऽभेदश्च कृष्णोपरि अभेदोपरि च प्रकृत्यर्थों गोरन्येति । ताशकृष्णत्वावच्छिन्नाभेदश्च सम्पन्नधीरकृष्णयो, सम्बन्धः । एव च गवामित्र-कृष्णाकृष्णाभिन्न-गोसाम्य- भिन्न सम्पन्नक्षीरामिना इति बोध । अविप्रसङ्गश्रोक्त सम्बन्धाम्यामेव निरा- कृतः । गोषु दुयमानास्वागत इत्यादी भावामीस्थले च कालीनत्व सस- म्यर्थ, । काल एन वा तयावृत्तित्वं ससर्ग, ) एव च दुह्यमाना मिन गोका- लीनागमनवानिति बोधः दुग्धास्वागत इत्यादौ चोत्तरकालीनस्वमुत्तरकाल एध ३ प्रप्तभ्यर्ष इत्यादि स्त्यमुद्यम् । इनिणो यान्वीपादायजदरस्पार्य- रक्षणास्थले च यद्यपि छत्रपदे उवाभावविशिष्टच्यत्रे रक्षणा। विशेष्य च स्वारगमनकालीगमनवृत्तित्प, यदि चेचन्यच्छनिगोविभिनदेशीय- ·। २०२ वादार्थसंग्रहः। [४ भागः चैत्रो गन्ता गतो ग्रामो मित्रा पक्री गतं पुरम् । भोक्ता तृप्पति पवानि भुंक्त पत्तापसार्यताम् ॥ इत्यादी सामानाधिकरण्यायन्यथानुपपत्त्या कर्तृ- गमनवत्वेनैतादृशप्रयोगः तदा वैशिष्टधे देशघटित सामानाधिकरण्यमपि प्रवेश्यताम् । यत्र च उनी एक छत्रशून्याश्च बहव , तत्र बहुत्वान्वयानुरोधात् छत्रविशिष्टयनाभावे लक्षणा । वैशिष्टय निरुक्तमेवेत्यापाततो वक्तुं शक्यते तथा छत्रिणी द्वावच्छत्रिणौ च द्वौ तत्र कथितप्रकाराभ्यां बहुत्वान्वयो दुरुपपाद इति तन थदेयम् । परतु यथा पुष्पवन्तादिस्थले एकैकशक्त्या चन्द्रत्वसूर्य- स्वाभ्यो प्रकाराम्या बोव्यते । शक्यतावच्छेदकता च व्यासज्यवृत्तिरिति केवल- चन्द्रत्वादिप्रकारको मोधो लक्षणयेव । तथा छत्रपदस्य केवल छत्रत्व शक्यता- वच्छेदकमिति शक्यतावच्छेदकमन्यासज्यवृत्ति । लक्षणा तु उभाम्यां छत्रत्वछत्रत्वामावत्वाभ्यामिति । लक्ष्यतावच्छेदकत्वं व्यासज्यवृत्ति । चोमाभ्यां रूपाभ्यामुपस्थितमुभयथा योग्यमन्धेति । तत्र च गमनानयत्वादिक बहुत्वादिकम वेतीति न काप्यनुपपत्तिरिति दिक् ॥ ८॥ (न्यायया) मन्वाख्यातोक्तयुक्त्या कृतामपि कृत्यादी धर्मे शक्ति यादवो धर्मिणि पृतां शकिमुपपादयति-चैन इत्यादिना । समानविमतिकत्तस्य विद्धविमतिराहित्यस्य वा अभेदान्वये तन्त्रत्वादिति भाव' । यद्यपि चत्रो दण्डी कुण्डलीत्यत्र समान विभक्तिकत्वेऽपि गुणाना च परार्थवादिति न्यायेन ददिकुण्डलिनोन परस्परान्वय , तथापीतरविशेषणत्वेन तात्पर्याविषयत्वमपि तत्र तन्त्र बोध्यम् । कर्मस्थले वाह-गत इति । लिङ्गप्रयेऽप्यभेदानुभव दुदयितुमपर- लिङ्गद्वयमाह-मित्यादिना । चैत्रो गन्तेत्यत्र भेदावयेऽप्युपपत्ति । नव समानविभक्तियोर्भेदेनान्वयबोधो न दृष्टचर , निपातस्थले एव दृष्टत्वादिति । अतो यत्र तथा नोपस्थितिस्तदाह-भोक्तेति । यद्वा योपान्तरमाह-भोकेति । अब कृत कृतिवाचकत्वे भोजनकृतिस्तृप्यतीत्पन्धय स्यात् , सा च बाधिता, न च परम्परया कृतेरन्वय , वर्तुरभानेऽनुमविरोधात् । न च नियमेन पुरुप इत्यध्याहार्यम, तथा च भोला पुरुष इत्यानपतया वृतेरन्वय इति वाच्यम्, निर्धानाध्याहारकल्पेन गौरवात् । पचानीति । धर्मे शको परस्य तन्दुला- दर्भान न स्यात् । धर्मे व भोजनार्म वाधित मित्याशय । फर्मप्रत्यये रवाइरति-पतेति।

·१३ ग्रन्थः] पाण्यातशक्तिवादः। २०३ कर्मणी कृठाच्ये । चैत्रस्य नप्ता मैत्रादन्यो घटात् पृथक् परोऽपरो येत्यादाविव पदार्थतावच्छेदकेनैव कृत्यादिनाधात्वर्थान्ययः, तथैव साकांक्षत्यात्। अस्तु वृतः कदाचनवे पंदकदेशे प्रतौ पाकस्य कथमन्वयोऽत आह-चैत्रस्य नातेति । नतृपदेन जन्पजन्यशरीरविशेष अपस्थाप्यते, न तु जन्यजन्यमानम्, पेवपुत्ररूपादौ रप्तृपदाप्रयोगात् । मन्त्र विशेष्ये शरीरे चैवस्येत्यत्यये चैत्रपुत्रेऽपि तथा प्रयोगः स्यादतो जन्यत्वरूपैकदेश एव चैत्रस्येत्यन्वय इत्यर्थः । ननु चैत्रजन्यजन्यत्वारिक न नमुपदशक्यतावच्छेदकम, नानार्थत्वप्रसवात् । न वा जन्यजन्यशरीरत्तम्, जन्यत्तस्यानगमात् । किन्तु एवज्ञारादीनामिव ताव पदा खण्डातिवाच्या । तथा चैकदेशान्दयोऽत आह-मैत्रादन्य इति । भन्ने बोध्यम्-पतृपदस्य चनजन्यजन्यशरीरमः । सन्न खण्डशक्तिमति चर्चा शपिविरहात् । यो मातृनवृप्रिय इत्यत्र चैत्रीपनलामो म पात् । न हि भन्यनवीयचैत्रो नष्तृप्रिय इति प्रयोगः । न च चैत्रस्य मतृपदवाप्यपदा धेऽप्यन्वयः, तथा सति चैत्रनप्तदाऽपि पुनावण नप्तृप्रियत्व नान्विचं त्याव। रपाच नामार्थयोभैदान्वये पुरपतिविरोधः । तस्माषप्तृपदवण्दशक्ती चैत्रोऽप्य- स्तवति । तथा च चत्रादीनां सर्वेषां शक्यत्वे गौरव स्वीकार्यमेषा तथा चनजन्यजन्यत्वे मैत्रमन्यजन्यले विशिष्ट एष शक्तिरस्तु, न तु खण्टशक्ति। मानुपदासारप्येषमा एक प्राचो पीदमेव वर्गवति ।मच चैषजन्यजन्यरये- नोपस्थिते चैत्रत्त्येत्यग्वयो न स्यात् । सम्बन्धत्वेन नदानात् इति । अन्ये हु नप्तृपदे जन्पत्य खण्डयक्तिीद । चैत्रांचे रणव । तेन चैत्र नइलामः | पुगपतिद्वयविणेभस्तु निरस्त एकापाहः । केचितु को - इत्यस्य दिशे- - पर्चापरिपत्यपेक्षा मैत्राय इत्यत्रान्यपदेशे भेदे पंचम्पान्वयः। धन्यपदस्य स्वमते भेदविशिष्टयानकर्व प्राचा मते पृषक विशिष्टचाचकत्वमिरपुभषयाप्पेशदेशा- स्वयः। यदपन्य इत्यादी भेद पाथपे च शतिद्धयात्वीकारे नैकदेशान्धयः, तयापि शतिद्वपक-पनागौरबार पत्तिभेद एव कल्पत इति भावः 1 अन्य- पदादेदप्रकारेणैव धर्मिणो मान, नवाश्रयत्वादिप्रकारेण । भतएशान्यपदस्थ मित इत्यनेन तथा च विद्धपकल्पनेऽपि न निवड इत्पन्ये । नड घटादन्य इत्यादान्वयानुपपाया तथास्तु । अस्तुपा तापि भवति घट-

·वादार्थसंग्रहः ।
[४ भागः
वा कृत्यादिघटित एव कादिना सममन्वयः ।
मुख्यभाक्तसाधारणस्य फलादिलक्षणकर्मत्वस्य -
त्यादिलक्षणकर्तृत्वस्य चानभिधाने द्वितीयादयः ।
कृता विशिष्टाभिधाने विशेपणस्याप्यभिधानात्।।९।।
प्रतियोगितादे परम्परासम्बन्धनान्वयः । अन्यथा तदृष्टान्तेन गोनित्या
इत्यत्रापि लक्षणा गोन्येन स्यात् । न च तद्विशेप्यपदार्थान्तरबोध इत्तिजन्य-
सविशेष्यकोपस्थिते हेनुत्वान्न तथा बोधः । मैत्राद-यो नित्य इत्यवैकदेशे भे?
नित्यानन्वया ।
भवापि तथावत्पनादन आह-अस्तु वेति । एवं पाकरय पमिण्येव
स्वजनकातिसम्बन्धेनान्वयात् । तथा च पक्तत्यत्र पारुवान् कर्ता इत्पन्धय-
बोधः । न चैव पवा पचतीत्यन्वयनोप: स्यात् । उदेश्यतावच्छेदक विधेययो-
क्याभावादिति वाच्यम् , दोश्यतावच्छेदक-विधेयाभेदस्थल दवावापि निरा-
काहत्वात पनात् । केचित्तु तथापतिरित्याह चैवस्य नप्तैत्पादावपि षष्टय-
र्थस्य स्वाश्रयान्यत्वसम्बन्धेन धर्मिणि अन्वयो मित्रैरपि तथैवोपपादिन शब्द-
मणी कृती कर्मत्व माश्रये च कृत शक्तिरतो क्देशान्धयः । तेन पवे त्यत्र
पायान् कति बोघे पाकानुकूतिमान वेति संशयनिरासो न स्पादित्यपा-
स्तमित्याः। चित्तु अस्तु वेत्यापातत । चैत्रपका मैवादन्यो घट इत्यादि-
बोधेन तद्विशेष्यकरपरपदार्यान्वयवोध एव वृत्तिजन्यतद्विशेष्यकोपस्थितहेत-
सा । मनो गोनिया इयादाक्दशान्वय इत्याहः, तच्चिन्त्यम, घटो ज्ञापन
इत्यादी घटते ज्ञानविषयवान्वयापत्ते. । पन्द्र व मुखं चैत्रस्य घनमित्यादी
मुसत्वधनवादी सादृश्यान्वयापत्तिश्च । परे तु ययुक्तमंशयामाव भानुभविक-
स्तदश भन्यादिपदानां मैत्रादिभेदवति लक्षणेति पदावर तात्पर्यप्राहक आश्रये
अन्यत्वादी वा अन्यादिपदानां वा खण्डश शक्तिरित्याहुः ।
नत कृत. पर्नुकर्मवाचकले तन्दुळ पचति चौण पक्त्यपि स्यात् मतो
मुख्यति मुख्यं तन्दुल पनत्यादी माझं घरै ज्ञाता इत्यादी आदिपदेन
जानानीच्यतीयविषयत्वादिसंग्रह । नादित्यादिपदान रयो गच्यतीयादावा-
श्रयत्वादिपरिग्रहः । पथरि नां कर्मादिशको सिहायों कृताकारन भिधाने
द्विीपादय इत्येव वस्तु पुछ तथापि सापवान् धर्मस्वाभिधानमित्युतम् ।
मा कर्तृत्वानमियान सर्वदेव कृतस्तविशिष्टवाचवलादत आह-कृति ।
विशिष्टस्पानतिरेकाद्विशेषणतिरप्यनिधानादिति भावः ॥९॥

·१३ प्रन्थः] माख्यातशक्तिवादः। २०५ (रामक०) कृत्सु व्यवस्यामाह-चैत्र इत्यादिना । चैत्रो गन्तेत्यादौ समानविभत्कियोरभेदान्वयस्य व्युत्पन्नत्वादिति भावः । कर्मप्यपि तथा द्रढ- यति-गत इति । लिङ्गविशेषेणापि सामानाधिकरण्य द्रव्यति-मित्रेति । ननु लाघवादाख्यातयत् कृतामपि कृवावेव शक्तिरस्तु । अभेदससर्गवोधश्च सदिग्धः, चैत्री गच्छतीत्यत्रैव चत्रो गन्तस्यादावपि कृदयस्य चैनादिना भेदभैवान्वयो- ऽतु, प्रातिपदिकार्ययोदनान्वयबोधे प्रकारीभूतेत्यादिव्युत्पत्तौ तु प्रातिपदि- क्लमपंवदधातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकमिति सूत्रस्वरससिद्ध कथावृत्तमेव वत्त- पम्, लिजैक्यं तु साधुत्वार्यकमन्ययाध्युपपत्त्यत इत्यत आह-भोक्तेति । कृत: कृतिवाचकत्वेऽत्र भोजनकविस्तृप्याश्रय इति बोध: स्यात् । न चैवमनु- मवविरोधादिति लाघवेन कृतौ शक्तिः कृतिविशिष्ट प्रकृते लक्षणेल्यत्र च ग्रन्थ- वेव वश्यत इति । , कर्तृशक्तत्वे एकदेशान्वयं बापकमुद्धर्तुमाह-चैत्रस्येत्यादि । नतृपदस्थ पुत्रपुरशक्तस्य पुत्रेणैकदेशेन यया पष्टयर्थान्ययो यथा वा भेदप्रथक्त्यादि गुण- विशिष्टशताना अन्यपृथगादिशब्दाना एकदेशेन भेदादिना पञ्चम्यर्थस्तथाऽना- पीत्यर्थः । तथैव एकदेशेनेर। अस्तु वेति । पाचक इत्यादौ जनाकृत्याथ- यस्व कृतिमात्र पातकर्ता । नत्यत्र स्वाश्रयपुनपुत्रत्वं स्थाश्रयपुन एव या जन्यतापपष्टयर्यनोरन्य इत्यादी व स्वाभयभेदवाव स्वाभयभेद एव वाऽनु- योगितारूपपञ्चम्यर्यान्वयः । एष रीत्या परनापि सम्बन्धोऽस्त्वित्यर्थः । दपत्रावधेयम्-पुनत्यस्य व्यातिपटिनजन्यवघटितत्याद्वयारोध व्याप- पाप्योमयघटितत्वायत्रस्य पुत्र इतिवदत्रापि नानार्यनप्तृपदतात्पर्षग्राहकत्वमेध चनस्येत्यत्यति धैकदेशान्वयसम्मावना । अन्यथा नस्य पुत्र इत्येष क्य नोझावितमिति। पदाल्यावसाधारणमभिहितानभिस्तित्वविवेकमाइ-मादीनि । आदिना विषयत्वादिपरिग्रहः । कृत्यादीत्यादिना आश्रयायादिसा । ननु विशिष्ट- पाताप वृत. क्यं वृतिफ्लाघभिधायकत्वमन भाइ-फतेति ॥ ९ ॥ १८ ·बादार्थसंग्रहः -[४ भागः यत्तु धातृत्तरप्रत्ययत्वेनैव कृती शक्तिः, पाचका- दिपदे तु सामानाधिकरण्यानुरोधात् कृतिविशिष्टे लक्षणेति, तन, भावकृतोऽपि कृतिवाचकतापत्तः, घातुत्वादिघटितात्तस्मादाख्यातत्वस्यैव लघुत्वाच । पदपि ककृतोऽपि कृतौ शक्तिः कृतिविशिष्टे तु लक्षणैवेति, तदप्यसत् यतो यिनारच्छेदकरूपं शक्यत्वासंभवात, गोत्यत्यादिना शक्ती चातिगौर- (न्यायवा०) कर्मप्रत्ययेऽपि कृतो शतिरस्येव समभिहारविशेषाभावान तदोष इण्याशयेन तदुपेक्ष्याह-भावकृत इति । तथा च कृतिनाशकाले इदानी पाक इति पीने स्यादिति भावः । ननु तत्र प्रत्यया) म तात्पर्यम् , स्थलकाला- वच्छेदेन वा वर्तमानत्वं भासते मतो धातुत्यादीति । फेषित्तु भावतोऽपि पतिवाचकसमास्ता किन च्छिमम् । कृतिनाशकाल इदानी पाक इति बुरप्रमात्वमेवात आह-धातुत्यादीत्याहुः। धातुत्वादीत्यादिषदान प्रत्य- यत्वादिसरदः। तथा च धातुवप्रत्ययत्वोभयचटित-तदपेक्षया आख्यातस्वस्यैव घुवादित्य.। प्रत्ययत्व घटकान्यतरत्वविशिष्ट तात्रफ़ेदापेक्षया तदन्यभेद- घटितायातपस्य एवाचलत्वस्य शक्यतावच्छेदकावेऽतिलाघवाच कर्तृकृतः कृती शक्तिः पाचक इत्यादी अभेदान्वयानुरोपाद्विशिष्ट लक्षणेति मतमाह- यदपीत्यादिना । यत इति । असदित्यत्र हेतुर्यको विशिष्टान्तराणां शश्वत्वं विलीयेत सतो:सदिध्यर्थः । न च यद्धे गोवे शक्तिरास्ताम् , गोखरवं संस्कार- वशादुपम्धितं भासते लसणायामतिरिकस्वामिवेति वाच्यम् , तथा सति धर्मिणो लामो न स्यात् । आक्षेपलभ्यस्वोक्ती जातिशक्तिवादोक्तदोपापते.। गौगोव घानित्यम्बयोऽपि न स्यात् । टक्ष्यतावच्छेदकवनियतभाने च न स्यात् गोस्व. स्वस्येति ध्येयम् । वस्तुतो टश्यतावच्छेदकेऽपि टक्षणैः। चतीरसविशिष्ट पोपत्वं गहापदणा जानकार्यतावच्छेदक इति तीरस्वांचे लक्षणां विनापि निवदित्तिजन्यपदार्थोपस्थितिः, न तु तदंशेऽपिरतिज-येति न तदर्थमपि तथणेति वाच्यम् । एवं घटायेऽपि शक्तिनं स्या, कारणताकार्यतायन्यानां पारणतावरछेदकस्वस्व शतिशम्यस्यापि शक्यतावच्छेशवाविरोधात् । अशक्येनापि शक्यावगमसम्मवादिति ध्येयम् । विशिष्टान्तराणामिति। विमुमतपदाना महापविशेष भूतरवादी शतिः .

·९०७ १३ ग्रन्थः] সাহাসি। वादस्तु गवादिपदानां गोत्वविशिष्टं शश्य, विशि- धान्तरण तु शक्यत्वं विलीयेत । केवलविशेषणे स्वारसिकप्रयोगविरहस्तुल्य एवेति ॥ १० ॥ स्पाहिए । मनु नहि पेडलेअपि भूवरचे भूतपदयोगः स्याद मत आई- केवलेति। तत्रापि केवल तीन प्रयोग इति तुल्या । यस पविशेष्पक- पोये नाग पक्का गुण इत्युक्त तर भावना पक्तत्या क्षणा, परेषां शवोर बोध इति चेहभूत गुण स्यापि तुल्यम् । मन पो स्वारसिकेति । इतरानुपाचिमसन्धानकालीन इति तदर्थ । एई यत्र यत्रानुपपत्तिमनिसम्माता- देव योषस्तव मोऽपि स्यवादकत्वमिति भाव । कवितु विशिष्यतराणामिति । मादीदीना महत्त्वाच्यता न स्यादित्यर्थ इत्याद, तन, महसदस्य यकारिप एल्पत्या महार एवं गतिः । तत्परिमार्ण चतुर्विषन् , भणु महदी हवं चेति मान्यता विभजनात् । यत्तु लपणा आयविधि वाया तहि वृतिप्रकारेण घर्मिबोधो न स्यात् किन्तु उदा- प्रयरवेनेस्यइपरविरोधादिति, तन, कृतिप्रकारेण धर्मिणि धणासम्भवात् । अब केचिन्-एवं सरदारूयातेऽपि धर्मिणि अपि स्यातच सर केवल. पत्तो प्रयोगान साम्पम् । नापि चैत्र. पति केवी प्रयोगा। म चाभेदा वयानलमत्र स्पा इटस्वाद, अन्यथारूपावेऽपि तौल्याइ । म चाश- भेदान्वपपीविरुद्ध विभक्तिरादिपसवादभेदान्वय एन स्यात, या पममभे दावपे वापान । भन्या पारस्थ स्तोक पवतीयोव तपः पवतीत्य- नापि तण्डुलेनरमेशवप स्यात् । तस्माता शकि. मोडा तृप्पतीशा तर कोरिक्षण गन्तत्यादी विधानपतया वे करितात्पर्य- सा लक्षणया ततो भेदान्वय इति पत्रादापि चिरस्सरसिकप्रयोग पवानीति वदन्ति, तन, पत्र. परस्पर न तेश्रवण मेदान्वयासम्म वात् । नामायोदनात्वा विमपयोपस्थितेंदुत्वान, रे पति মহাখতে স্কালিবানিবিষয় গুদ , तीत्पादौ पाकाविलामो न स्पा, : वानवानिनि मग समोरादे. शसागमा । आदेचे धराश्यमाश। न च ट एकतरिणा तथापि शक्रया से परनिति प्रशेग: स्यात् । न स्यात्पन्न पायतीत्पादो पाकिदियोधः। काको प्रयासरतपदोपल्यावस्प हवाधार । - ·२०८ वादार्थसंग्रहः [४ भागः एवं च गतो ग्रामो गम्यत इत्यादी फलस्य कृदात्म- नेपदाभ्यामेव लामात् लापवादातोरनन्यलभ्य- व्यापारविशेपमानवाचकवस्थितौ ग्रामं गच्छति ग्रामस्य गन्तेत्यादौ द्वितीयादेः फलजनकत्वलक्षणं कर्मत्वमर्थः । फले च प्रातिपदिकार्थोऽधिकरणत्वेना- न च कृत. सामान्यतस्तेन तेन रूपेण वा कर्तरि शचिः। तृशानचादी तु आदेशीभूतटट स्मरण बर्वमानवांशदोघे एव तन्त्रम् । पत्नबोधकाख्यात- जन्यवर्तमानावबोधे भाख्यातजन्ययत्नोपस्थितहेतुरवारपनात् । अन्यथा चैत्र, पचतीत्यादी चवे वर्तमानरवान्वयापत्तेरिरया ॥१०॥ (रामकृ०) भावकृतोऽपीति । क्याने च पाचक इत्यादौ पाक- ऋतिरित्यनुभव: स्यात् । स्याच व्यापारस्य वर्तमानदशायां कृतेरतीतले पाको नष्ट इति भाव. । धातुत्वादीति । भातूना बहुत्वात्तद्घटितान्यवरत्वरूपघातु- त्वमपैश्यैव तत स्वल्पतरतिवटितान्यतरत्वरूपास्यावत्वस्य लघुत्व मुतरांच धातूतरप्रत्ययत्वापेक्षयेति भावः । इद चाभ्युपगमेन । वस्तुतो घात्त्तरमत्ययत्व- माख्यातत्व वान शततावच्छेद किन्तु तिप्वादिकमेवेत्युतमेव मागिति । एवंदस्वरसेनेव वा । यदपीति । कृता विशिष्यशचिकल्पनेऽपि कृतित्वमेव पक्यतावच्छेदकम, राघवात् । कृतिप्रकारकोषस्तु लक्षणयतन्मठामियाय इति । प्रविवधान दूषयति-यत इति । अलु वा गवादिपदानाभित्यादौ हेतु- विनित्यादिगौरवादित्यन्तम् । विशिष्टेति । याकाशादिपदस्थापि उपयुके. शत्तेचि शब्दविशिष्ट वक्षणाऽस्त्वित्यर्थ: । भय केवले विशेषणे स्वार- सिकप्रयोगामाव एव केवर विशेषणशतो बाघकस्तदा प्रकृतेऽपि तुल्यमित्याह- केवलेत्यादि । एतत्मविनन्धा आल्यावस्यापि कृतिविलोपप्रसवस्तु ध्येयः॥१०॥ (न्यायवा०) टापटिने व्यापार घातोन शकिः किन्तु एदेन्यापारे इति मत्र दूपयितुं एवंचेत्यारम्य केचिदिस्यन्तेन तम्मनमुपन्यस्यति । एवं फलस्था- रमनेपदसमर्थने यापारविषो गमनादि । सपाच गम्पादिपातुनोतरदेश- सपोगापदच्छिवा रियान योध्यते किन्तु सत्सतिपैवेत्यर्थ मापदापकपद च्छेद । द्वितीयादेरिनि । आरिपदादामस्थपत्र पट्या भवकर्ष । देश विरिति मत। वस्तुतः परया द्वितीया स्मार्यते । भादेश को गौरकार द्वितीयाररित्यादिपाहारमनेपदपरिप्रह इस्पाये। - ·१३ मन्यः माख्यातशक्तिवादः। न्वेति, फलमान वा अर्थः । जनकत्वं तु संसर्गमर्या- दया लभ्यत इति केचित् । तदसत्, ग्राम गच्छति त्यजतोत्यादौ द्वितीयादितः फलसामान्यलाभेऽपि नियतसंयोग-विभागाधलाभेन फलविशेषावच्छि- नव्यापारस्यैव धात्वर्थत्वात् । इतरथा त्यजि-गमिन- भृतीनां पर्यापत्वापत्तेः। तथापि गम्यते नाम इत्यादी ग्रामादेः संयोगादिफलशालित्वं कुतः प्रतीयत इति चेत्, न तवच्छिन्नव्यापारवाचिधातुसमभिव्याहा- रादेष, यथाइष्टसाधनत्ववाचकाद्विधेरैव स्वर्गकामादि. पदसमभिन्याहारात् स्वादिजनकत्वं, प्रतीतिस्वि., ए-फलयोरिष्टत्व-फलत्वाम्यां स्वर्गत्व-संयोगत्वाम्यां अधिकरणत्वेनेति, संसर्गभूतेनेति योध्यम् । आयत्वसंसर्गम या पोधो योध्या 1 लाघवादाह-फलमात्रमिति, तदसद । पापारविशेषमानवाचारवं मह । नियतेति । तदला गृहापा गातो पामस्ये गपन, न त गृह- स्पेति न पात् । पृठबृत्तिफक जनकत्वसामान्याभावस्य तवासस्वास् । न त्यजिगम्पादेव विमासंयोगरूपपाटतात्पर्य प्रार्थ, प्रत्ययरत द्वितीया- दितः फलत्वेनैवत्यत इतरयेति । यहा-फल माडगतमिति संयोगवाहि. विशिष्ट द्वितीयादिशतिः, तर संयोगादिबोये गम्पादिस्तात्पर्य ग्राहक इत्यत इतरथेति । इतरथा घातोपास्वाचितवे पर्यायतापतेः। मध्यागयोरेका. र्थवा स्यादिपर्धः। मनिपात् मुजिस्पन्दा परिमदः । ननु फलावरिटनव्यापारमाचिस्वेऽपि कलाविग्रेपलामस्तव मते कई स्यार, फलस्य व्यापारविशेषणत्वेन कर्मणि सरन्ययाद । आयातस्य फलसामाग्यपा- पत्यारित्याशते-तवापीति । मार्म पवीत्या पाववादासंयोग द्वितीयासाधेपत्वस्यायपीसाभरातनोकम् । तदवच्छिन्नेति । रिचय- संपोगाश्वछिमेत्यर्थः । तफलस्य प्राशदावन्वयेऽपि तत्समभिम्याहारेण फसविशेषोपकत द्वितीयादेरित्यर्थः । सरसमभिव्याहारेण सामान्य वाचक- शापि विशेणगोपाले उमगतमाह-यति। नन्वमिसाधनस्वामिव संयामिधेपनिविषयमापनावमपि श याद विशेषणसमभिन्माहाराद्विशेषोपोपपसितिति स्वयंसाधनस्वादिकमेव शक्यमतः ·२१. वादार्यसप्रह [४ भाग वेत्यन्यदेतत् । अस्तु वा बुद्धिविशेषवाचकतदादे- रिव व्युत्पत्तिवशादेव प्रकृत्यर्थतावच्छेदकफल- तच्छालिवाचकारस्यात-कृतोरपि विशेषरूपेण घो- धकत्वम् ॥ २१॥ स्वर्गसाधनस्वादिप्रकारकायो नेस्यत माह-अस्तु वेति । यदा-नन विशेष वाचा सविधेन वितरसमभिन्याहारादिविशेषवावयम्, तथा सति वर्ग कामो दधिन मुभीतेत्यादिन स्यात् । भोजने इसापनत्वसामान्याभावस्या स्वाद. (१) । तथा च दृष्टान्तासङ्गति । एवं यामा गम्यते न तु गृहमिति २ स्यात् । गमनन एक्लप्सामा याभावस्य पहेऽसवादत माह-अस्तु वेति । अयम-गृहे चवोऽस्ति न ति प्रमे सोऽन्तीत्युत्तरात सदेहनिहते विशेषरूपणेव तशादर्वाचकत्व, न तु बुद्धिस्यलेन । तया च घरवादीना पृथक शक्यतावच्छेदकले नहफिकल्पनमित्यैशविर्वाच्या तपाच घटस्वादिकमेव शक्यतावच्छेदक तेषामनगमकं बुद्धिस्थतावच्छेदकत्र तथा व शक्ति । शक्यतावच्छेदकस्यैव शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकस्याप्यनुगमाच्छकत्येक्यामिति मतेना-धुद्धिविशेषवाचकेति। यसप्य या शक्यतावच्छेदकनावच्छेदकमपि मासते । प्रकृते नहाने विशेषरूपण नदोषकता न स्थानथापि बुद्धिस्थता एकत्तिाच रियाकार शक्तिपह । पदायाँपस्थितीतु बुद्धिस्यतावच्छेदन मासते तदश्च तद्वोधा विरहादिति मात्र । तथा च तदादिवत्तत्प्रस्यान खोदकस्वविशिष्टे शनिमहात् यहमविशिष्टप्रयोगादिफट प्रात्यतायछेदक सदविशिष्टमेगख्यातादिनों पयतीत्यर्थ ॥११॥ (रामक०) चैत्रो गच्छवीत्युदाहरणस्य चनो गन्द्रेत्यनन साम्याहूपयितुं देवांचिमतमुपन्यस्यति-ए चेति । एव च फरस्यात्मनेपदादिना का पत्थे च । व्यापारविषयो गमनादिक्रियारूप । प्रामस्येला पाया एव कर्मत्वमर्थ रवि । एकदेशापरीहाराय शक्यतावच्छेदकलापवाय चाह-परमानं वेति । सामादिरसन्त पर विशेषत्वादी हेतु । परसामान्यंगभेऽपि फलस्वरूपेण फरलाभेऽपि । नियतति, गतिनियतेत्यर्थ । इतरथा.....क्रियाया एव वायचे पर्यायेति । उमयत्रापि कियारूपराक्यानिशेषात् त्यागगमनपदामृती- नामप्येकार्थत्व शादिवि मार। 1 उपस्थापत्यमिति पाया २ दिविषपनीतरीकामु ।

·१३ प्रन्यः] माल्यावशक्तिवादः । अपि च धात्वतावच्छेदकफलशालित्वं कर्म- त्वम् । न तु धात्वर्थजन्यफलशालितामात्रं गमि- शकते-तबापीति । सपोगादिस्पततत्पलावच्छिन्नन्यापारस्य धावत्ववा- दिनोऽपि । कुत इति, आत्मनेपदस पलसामान्ययावत्यादिवि भाषः । सदचिन्नति । संयोगावच्छिन नियायाचि-धातुसमभिव्याहवात्मनेपदादिना संयोगरूप फल वाध्यते । एवमन्यनापि त्रावच्छेदकीभूतं फलं यत्र यत् तदेव परमात्मनेपदादिना बोध्यते । तत्तत्सममिव्याक्षराणा तथैव कार्यकारण- भावकल्पनादिति मायः । अथ फलावच्छिन्नव्यामारवाचिल्दै घाटोमांस्तु । बादशधातुसमभिन्याशरादेव संयोगादिरूपो विशेषता र भाशतामित्या- शा दयानुरोपित्वात् क्स्सनापा निराचिकीत्राद-यधेत्यादि । इय क्लयोः स्वर्गत्यसयोगादित्यादिनेव रूपेण बोथमुपपादयति अस्तु वैत्यादिना । तनादेरिवेति । यथा अद्धिविषयतावच्छेदकरपेण शचावति तदा- देवदिविषयतावच्छेदकत्याशत्यागेन शुद्धयटायादिरूपेण वोपरत्व तथा क्ल तददात्यात द्यामपि सममिव्याहार विशेषतायेन संयोगिस्वादिना स्पेण धारवयंढार-उदबत्व परस्य तेन रूपेण शेपजननमस्त्वित्यर्थः। भर भार.-यदि अभिविश्यत्यरूपेणोपस्थित-घटत्पपटत्यादिशालि बुद्धि विषमति सममित्येय पदादः शक्तिः । पुद्धिविषयावरूपमुपस्पिती अनुग मकमान, न तु वदेशेऽपि शतिरिति शादयाचे ठाम भासते किन्तु इदं पट. स्यपटवादिक कचित्त मामले विशिष्टत्यादि बुद्धिविषयत्वेन विशिष्टस्यादि शापवावस्छेदकत्यपहात । खतियादिनामेयकारादिरपन पाशादि. पशादा नियमस्त तात्पर्यत इति उदा भवेयुलपणीभूते इत्याविषयस्य- पलवावरटेदकत्यादिरूपेणोपरिपतस्वर्गलसंयोगत्यादिविशिष्टुं शनिमहादा- हावारिशेषरूपेणैव बोयो । पदि मा दिविषय वादिपर शत- মিযানাযায়াসমইল মন মগাহিবধাদিসগ- नन्तरम्णोपस्थितिमा ददन १ हादसोप इति मत प्रापि म सानादिदोष वासपदोपदेशावास्याएंजानसमातेन मनसा विधिमाल्यावादिभवणानन्दरं स्वर्गादेन स्यजिम्पादिभावना च विशेष. रूपेमोरिस्ते थे विमोऽय, तुचकाम्ददोषरति न काप्यनुरofile (न्यायपा० मत तमेव पराकम्मनाएगाया ·२१२ वादार्थसंग्रह [४ भाग पत्योः कर्मत्वस्य पूर्वस्मिन्देशे त्यजेश्चोत्तरस्मिन्देशे स्पन्देः पूर्वापरदेशयोः प्रसङ्गात् । फलावच्छिन्नव्या- पारवोधकत्वादेव च धातूनां सकर्मकत्वव्यवहारः । भारतस्तु जानात्यादेस्तादृशधातुयोग एव च कर्म- गौरव स्वीकरणीयमेव, अयथा शक्तिविपयस्यस्थितावच्छदकत्वादेरपि भान स्था, अन्यथा मत्सरपदादावपि शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकभान स्यात् । विश्व ईदृशेन धर्मेण शक्यतावच्छेदकाननुगम्पशक्यैक्ये सेवादा प्य यतरत्वेन तदनुगमानानार्थता न स्यात् । अतो दृष्टान्तविलये दार्शन्तिक स्यापि विलय । न च द्वितीयादे विशिष्यसयोगादिवायरले गम्यादिधानु विशेष्ययोग एव संयोगादिता पर्यबाहको वाच्य, तथा च स्यागतातात्पर्या ग्राम गच्छतीत्युत्ते सयोगरूपफलप्रत्यापत्तिरिति वाच्यम्, गमिधातुयोगस्य सपोगतात्पर्यग्राहकस्वस्यीत्सर्गिकरवाद । शचित्प्रकारान्तरेण प्रकरणादिना विमागतात्पर्पपहपावि सम्मका ता धातोविभागारच्छित्रपदे लाध- णिवत्वम् । अस्पन्दबोधकममिधातुपोगस्व का सयोगतात्पप्राहकस्वमि स्यभिप्रेस्य प्रकारान्तरेण पठप धात्वर्यतावच्छेदकस्व हगुरपादयति-अपि चेत्यादिना । ननु द्वितीयाया भाषेयत्वोपने तस्य फलेऽन्वये बिपाजपपल शालिकरूप कर्मत्व न मातमेवात कर्मत्वमेवान्याहामाह-धात्वर्थतापच्छे- दकेति । गमिपत्योरिति । गमन जन्य फरमुत्तरसयोगी यथा ग्राम तथा विभागरूप पूर्वदेवीमा । एव पतनस्यापि पजेरिति उत्तरदेशेऽपि तजन्य सयोगमवादित्यर्थ । स्वमते तु सयोगादिरेव पार्थवावच्छेदक स्पन्देश सदभारादेव न सकर्मताब्यवहार । पात्वताच्छदक फलशालित्वस्य कर्मस्व हेत्वतरमाइ-फावच्छिन्नेति । या-वस्तस्यनिगम्यादिधातूपस्याप्यक्रियाया परपूर्वदेशयो कमलमस्त्येव। भतरतामेव बियामादाय कदाचित त्यजति खग कदाचित्तरोभूमि गच्छति सग इति प्रयोग, भतो हेलम्तरमाइ-फलावच्छिन्नेति । न भानुमतगण्या दितत्तदासूनामेव सकर्मकम्पवहारविषयस्वम्, सम्भवतोऽनुगमन स्यागा- योगात । एव पातो पदम्यापारविन यजिगम्याई पर्यापतापत्ति स्मत- या। तथा च मार्मकस्लम्पहारप्रयोजकत्र कर्मतासमिति भाव । बानातीस्यायो नवभाविभावामुपयाति-मातस्त्यिति । दितीपाया भाधेयर आदि कल्प्यते खापवान् । म सपोगादिपलेन पटे कानाशदिगम्यादिषातोच दियाया विजयाची संयोगाविषय.

·१३ प्रन्थः । অাহাবিরা। २१३ प्रत्ययाः । तत्र च द्वितीययाधेयत्वमभिधीयते तचाकांक्षावैचित्र्यादात्वर्थतावच्छेदकेपि फलेऽन्वेति, अत एव चास्याः पदार्थान्विताधेपत्वयोधकसप्तमीतो भेदः । अस्तु वा कर्माख्यातस्येव द्वितीयाया अपि तयावच्छेदक पल्प्यते । तत एव फलविशेषलाभ स्याप्या: । ननु अनु- गतरूपेण सकर्मकत्वातिवंचने को दोपः अतस्तादृशेति । शायधातुमोगे सकर्मकघातगोगे नोति । अन्यथावस्पतेरेवैकदेशान्वयवोध: कल्पत इति भारः । इत एकदेशान्वपुरोधानात्वादेव सप्तम्पर्यस्त्वावता घटादो पदार्थ एशतीत्यर्थः। मउ तवेतरपरापापपबोधे वृतिजन्यताविशेष्यकोपस्थिति तरिवि कथमेकदे- शान्वयः, पर एकदेशान्वयेम्पुरपतिमाह-अस्तु वेति । मन्येवमपि द्वितीया- सप्तम्यो: पर्यायता स्यात् । अतोऽस्तु धन्ये । तथा फले सत्तरदशादेशसंयो. गादी (१) जमकवादिसाव-भेन यामादिश्शार क्रियायाम । तथाप माम गमतीयादे प्रामीपफटजनकरियानुकूलकतिमानित्यर्थः । म परियारो पाया, दितीपात्र फलम , तथा च प्राम. हतिफटनिका क्रियेत्यन्वयपर्यवसिसः । मचाय......सम्मत्री, श्यता. कविषयतावच्छेदकपोरक्यानपाननिनिया पामीपपटन- निकरपन्धरधीः......दण्डवान्....क...इण्डवानितिवत् स्यायेति माध्यम प्राधीनता भोधास्तीत भाद-स्तां येति । म फल दितीपाएं- स्व विशेषरूपेण भरने म श्या । न च छवियेफ एव दिती । संयोगादि- मानREVIE गौरपात् । लाघवेनापपस्यैव द्वितीयाबादतः स्तालि। धास्तु फलविशेष रति न दोष रति धित म पात्र मते मामनेपदस्थ पतवापता पारवर्पालेबाम्पपसम्पादिति वाय्यम्, নাখা- पंप मायामान फाल्पनाद। पति तयारा सदि मीप भाषेपम्पपारयाताः पतिः । पा वकिपमा कायालये किया. अन्य परविश्यः काविधिपस्वप इति शेषः । वा च धनपाति- स्वरसहिपापामभाना दानश्याइयवसिदलाए । तामपशालि. कर्मसम्म नन्दुमानमसाविति भार । म कर्मस्पदम फला. सिरियामाटी तनुस इनि पी., न र सामति, पशिड. বিবাহ; মশাল ধাশ, पालो पोषशिलशिपावापान तथा फसमतामणदिति।

·वादार्थसंग्रहः [४ भाग फलमर्थः । स्यादा फलव्यापारी पृथगेव धात्वों, विशिष्टस्तु अन्वयबललभ्यः ॥ १२ ॥ यद्वा-अस्मिन् पल्पे द्वितीयाया भाषेयत्वमिव कमोख्पातस्याश्नपत्व मेरार्थः । गमनं धारवान्तरे फले तवाश्रयत्वे तच प्रामादौ प्रकार । गम्यते ग्राम स्यादौ गमनज-यफलाश्रयत्ववान् प्राम इति बोधः । कर्मप्रत्य यान्तगम्यादिधातुजन्यस्पन्न प्रकारकयोधे तदर्थतयोगोपस्थितेतुत्वं, कर्म प्रत्ययान्तगम्यादिधातुजन्यसंयोगादिप्रकारक्योधे तदर्थ स्पन्दोपस्थिते हेतु. स्वकल्पनानातिप्रसनः । न चास्मिन् करपे सप्तमीतो द्वितीयाया अमेद; धावविशेष्यकाषेयत्वबोधकश्वात् । द्वितीयाया. सप्तम्यर्षस्य नामाऽ पन्छन यात् । नच तन्दुष्टस्य पाक इत्यत्र पष्ठीस्मारितद्वितीयार्थस्य पारेऽप्यन्वयात् । मैवम, तत्र पच्यर्थस्य मानादिति । यद्वा-द्वितीयाधेियत्वबोधे उभिनसाकप्रत्यपप्रकृतिजन्योपस्थितेतस्त्वं कल्प्यते, न सप्तम्यर्थयोधे भूतले देवदत्त इत्पादिप्रयोगादिति विशेष इत्याहुः । इतरा स्मारिता या अर्धस्य धात्वर्थे सेवावयास इस्यनेनैव भेर इपन्ये ॥ १२॥ (राम) फलावच्छिन्नव्यापारस्य घात्वर्थत्वे प्राचीनसमति दर्शयति कर्मत्वविभक्त्यन्यमानुपपत्तिमपि प्रमाणयति-अपि चेत्यादिना । पूर्वस्मिन् देश इति । तर क्रियाजन्यविभागरूपफलसत्वादिति भावः । उत्तरस्मिन्निति । तत्र रियाजन्यसयोगसत्वादिति भाव. । स्पन्देरकर्मकत्वायोगादाह-पूर्वापरयो. रिति । एकन तासयोगस्य परत्र तादृशविभागस्य सत्वादिति भावः । समते तु पूर्व धात्वर्यतावच्छेदकं तत्तत्फलमनतिप्रसक्तमेव । तादृशफ्लमेव नास्तीति प्रसङ्गशवाऽपि न । फलावच्छिन्नध्यापारवाचिरवे- ज्यदप्युपटामन मादफलेत्यादि । ......नादेः फ्लामारात् । तादृशधानुयोगे फलावच्छिनव्यापारवाचि धानुयोगे। अतएव सन्दादेन कर्मप्रत्यया इति । एवं चाधेयत्वमेव द्विदीयार्थ, फलस्य धानुन एव मादित्यभिप्रायवान् तदनुसारेणेकदेशान्वर स्वीकुर्वन् शान्दमोघमुफ्पादयति-तन चेति । अत एवं पदायकदेशान्वयाधेयत्वबोधकत्यादेव । एकदेशान्वयासहिष्णुराह-मातु वेति । अत्रापि पूर्वोत्तरीत्या दाण्यातवन्नियतसंयोगादिरूपपल्लामस पदवच्छिन्न. व्यापारवाचित्वेन मीरघटस्वस्य दास्यवानवच्छेदकत्वेऽपि परस्परमन्वयवलादुप. स्थि-नी पटवाडिन्न प्रतिपोगितालामस्तथा प्रीति माः ॥ १२ ॥ उत्तरनतु ·१३ अन्थः] आल्यावशक्तिवादः। २१५ *भूमि प्रयाति विहगो विजहाति महीरुहं, न तु स्वात्मानमित्यायनुरोधात्, क्रियान्वयि परसमवेत- त्वमपि कर्मप्रत्ययार्थः । इयांस्तु विशेपो यत्परत्व सुपा प्रकृत्यर्थापेक्षिकं तिडादिना च स्वार्थफलान- यापेक्षिकं प्रत्याय्यते ॥ १३ ॥ (न्यायया०) भूमि प्रयातीति । भूमिसंयोगस्य भूमाविव विहगेऽपि वृते गर्मि प्रचातीतिवत् विहगो विदर्गप्रयातीति वारणाय कर्ममत्पपस्य पर- समवेतत्वमर्थ इत्यर्थः । विजहातीति । विभागस्पाप्युभयनिष्टत्वात्तथा बोयम् । पर मित्रायरूपमेवार्थः । समवेतवं संसाः । तथा च ग्राम इत्यत्र द्वितीपार्थ माधेप मिन्नं च तदुभयं क्रियान्वपि, राधा सति यामाधेया ग्राममित्तियां ग्रामभिनीया क्रिया तहवाटकृतिमानित्यर्थः । न यत्र विटपविगोमयज उत्तरसंयोगस्तत्र विहगस्यापि परसमवेतक्रियाजन्यत्वात् फर्मर स्पादिति वाच्यम्, इष्टापत्तेः, तत्रोमयोरेत्र कर्मस्वात् । नचैवं तर बिगो विहर्ग गच्छतीति स्यात् । विहगभित्रसमवेता या क्रिया तदस्यूलरते विहगेऽमारेन तत्पदाताशप्रतीतेरमावादिति । न च या पाकर्षणादिता रममिमुखं सम्पादयन् र गच्छति चैत्रस्तत्र चैत्र गरउत्तीति स्यादिति पाध्यप, सादृशरपत्रिवाहकूतव्यावृत्ताउलेश्यस्य सप्तर्गताया पिशितवाम् । भर द्वितीया-प्रत्ययंतावच्छेदकं यत्तदवच्छित्ररूप परत्वं बोध्यम् । अन्यथा विहगेऽपि विगस्प व्यासज्यवृत्ति-धर्मावरिछत्रप्रतियोगिताक-भेदुसरवादुक्त. दोषः स्यात् । न चै प्रमेयनन्दुलं पचतीयत्र प्रमेयतन्दुलयावच्छिन्नभेदा. प्रसिदिः । प्रमेयपटो नास्तीति प्रसारस्पानुसरणीपवादिति । म चार प्रामतात्पर्यण दणं गच्छति क्षेत्र इति प्रयोगः, तत्र द्रव्यत्वाव. छिनभेइप गमनदस्यसम्भवः, सत्र दम्पपदस्य दम्पविशेष लाक्षणिकत्वात् । परत्वं यदि प्रहरपर्थापेशित सर्वत्र सदा चोण स्वात्मा गम्यत पपि स्यात इयांरित्यति । स्यार्थफलाययेति । स्वार्थकटप्रकारखानयोपविया पेशिमिरपः ॥१३॥ (न्यायया०) चिरसविषयकवानुयोगेऽपि नान्तरीयक शरामोगनादा शराभोजन करल इत्यादी द्वितीपाया पनकत्ये पणा, न विवादिमि. भूमि प्रयाति' इस्पारम्पपोडयाकोनर्गतः 'स्वरसम्याननुगमाया- नन्त्य ' स्यन्तम्य प्रन्यस्य रामप्यानेमिना व्याम्पा मस्तीमा वियन्तो घय सदं विज्ञापयामो विदुषः । .

·,
वादार्यसंमहः
[४ भागः
घटं जानाति, इच्छति कुमते, चैत्रः (मैत्रः)।मैत्रेण
ज्ञायते इप्यते, क्रियते घट इत्यादौ सविपयकपदा-
र्थाभिधायिधातुयोगे कर्मप्रत्ययेन यथायथं विपयित्वं
विषयत्वं च कर्तृतिडा स्वाश्रयत्वं तृतीयया चाधे-
यत्व योध्यते ॥ १४ ॥
अन्वयवोघे त्वयं विशेष:-यदेकन कर्तयोश्रय-
त्वं नत्र क्रिया तत्र विषयत्वं तत्र कर्मविशेषणत्वम् ।
अन्यत्र कर्मणि विषयता तत्र क्रिया तत्राधेयत्वं तत्र
च कर्तेति । ज्ञातो ज्ञाता नष्ट इत्यादौ कर्तृकर्मकृतां
विषयाश्रय-प्रतियोगियोधकत्वम् । यतत इत्यादी
यत्यादिनोपस्थिते यत्ने विपयित्वेन नान्वया, किन्त-
द्देश्यत्वेन पदस्वाभाव्यात् । अत एवाभुञानेपि
भोजनाय यतते इत्यादयः प्रयोगाः ॥ १५॥
स्याहः । यथायथमिति । द्वितीयाया विपयित्वमाख्यातन विषयत्वमि-
त्यर्थः । अब पच्यते तन्दुट इत्यादी तन्दुलादेरेव परत्वप्रतीतिर्भावनान्वय-
योष इवाख्यातोपस्थाप्यपरत्वे विशेषणतया पोधे प्रथमान्तजन्योपस्थितित ,
फबलात् । प्रथपान्तोरस्थायस्पापि तथास्वमिति । अत्र च पुष्पबन्तादि
पदवदेकोचारणान्तविन शक्विोंध्या । अन्यथा परसमवेतस्पायोग्यतया
अन्वयेऽपि सामानं गच्यतीति प्रयोगापः ॥ १४ ॥
एकत्र कर्तृस्थले । आश्रयत्वमित्यादे विशेषणमित्यनेनान्वय. । ज्ञात
इत्यनेन विषयः, ज्ञातेगनेनामयः, नष्ट इत्यनेन प्रतियोगिोंध्यते इति
बोध्यम् । घर्मिवाचक कृतामभिप्रेत्याह-कर्मकृतामिति । सविषयामि-
धायिपानुयोग इति सामान्यत उके. । अपवादमाह-यतत इत्यादि । करो-
तीत्यादिविवरणायाह-यत्यादिनेति । आदिना यस्यतीत्यादिसहहः । पति-
घातोर्शने लक्षणायां विषयत्वेनान्वयादाह-यल इति । ननु स्पृहावत्स-
विपपत्वरोघ एव चनुर्थी स्यादतोऽत एवेति । मुझाने तु न विलक्षणोरेषत्व.
नान्वयादित्यपि बोध्यम् । जनकपात्तप्रपोजकत्वमेव च बाध्यते ।
माएवामझाने भोजनाप यतत इत्यादिरित्याः । उद्देश्यत्वेनेति । तचाति.
रिक सम्पविशेषो वरपन्यदेतद । अत एव श्पत्वेनान्वादेव । भग्यश
भोजन करोगीतिकनोमनकाल पक्ष भोजनाय यात इत्यपि स्यात् ॥ १५॥

·१३ प्रन्यः बाख्यावशक्तिवादः। २१७ धातोरथैः फलमनुकूलव्यापारो व्यापारमान वा, आख्यातस्यजन्यजनकभावः संसर्गमर्यादया सभ्यः। लडादितिडाद्यर्थो वर्तमानत्वादीष्टसाधनत्यादिक- मेकपदोत्तरत्वमत्यासत्या तत्रैवान्वेति । भावप्रत्ययस्य घनादेरनुकूलच्यापार एवार्थः। तेन व्यापारसत्त्वे फलानुत्पाददशायां पाको भविष्यतीति न प्रयोगः। नया व्यापारविगमे फलसत्त्वे पाको विद्यते इति । नापि घट-भूतलयोमिधः संयोग इति वत् मिथो गमनमित्यादि। मत्ययोपनीलपरसमवेतव्यापारजन्यधात्वर्थफल- शालित्वं च कर्मत्वं, फलनिष्ठाघेयत्वं द्वितीयादीनां, (न्यायवा०) मण्डगमवाउसारिमतमाह-धातोरिति । गमिपत्पादीना- मुत्तरसयोगादिम्पफलवाचकसान पापनापत्ति: । प्राख्यानजन्यवर्तमानगोये भारलपातमन्पपासारोपस्थितितुरिग्येक पदोपात्तत्वमित्यस्पाशयः। ननु फलक्ष्य धारवर्षो फलसरचे व्यापारविगमेऽपि पाकस्नियतीत्यादि स्यारत पाव-भावनत्ययस्येति । अनुकूलभ्यापार इति । अापि व्यापार एव शक्यः साल संसर्ग इनि वोयम् । मिथो गमनमिति । गमधा- स्पस्योत्तरसर द्विवरपि तनुम्यापारस्यातत्वादिति तन्मते फलस्य घालता। भास्वजन्यफडालिए पावतावच्छेयालगालि पर्मिस्वमुभयमम्पनु. पपत्रामन पाह-प्रत्यपोपनीतेति । प्रत्ययोपनीतो यो व्यापारः परसमतः नमय पायपालं तरडास्पिमित्यर्थः । धैत्रभित्रामय पदामादि सजन्य पफ पारवर्यः तस्माटिस्वंतरि चैत्रादापयस्ति, अतः प्रत्ययो- पनीतेति वस्तुस्थनमहिनीयादिना परसमरसत्यम् । भारयाताम्पापरे भा. हशतेन जीपा द्रोपते पर बद्धोध्यम् । परप्समयेतस्यापारजन्य सद- ससस्पतगालिनिकषगरणापपात्वति मनिष्ठेवि निवस्वं तृतीपाई प्यार:, भानपणे पाहपावापा, व्यापारः फले, तवायएप, तर संरले, प्रसार पनि प्यापारादितो धारयः फर्म साशदिवाग्वितं तसे मार एपनेर।

·२१८ वादार्थसंग्रहः [४ भाग: व्यापारनिष्टं च तृतीयादिनाऽभिधीयते। एवं च तण्डुलं पचति चैत्र इत्यस्य तण्डुल वृत्तिफलविशेपजनक- व्यापारवांश्चैत्रा, मैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यस्य मैत्र- निष्ठव्यापारजन्यफलविशेपशाली तण्डुल इत्यर्थः । फलव्यापारयोविंशेपण-विशेप्यभावभेदादेव कर्तृ- कर्मप्रत्ययव्यवहारः। यस्तुतस्त्वाख्यातस्येव तृतीयाया अपि व्यापार एवार्थः । कर्माख्यातस्य च धात्वर्थफलनिरूपितमधि- करणत्वं, कर्मकृत आश्रयः, कर्तृकृतश्च व्यापारा- श्रयः, कर्मकर्तृसामानाधिकरण्यानुरोधात् । जानाती- त्यादिप्रयोगे तु पूर्वोक्तय रीतिरनुसतव्या। चैत्रेण पच्यते पक्क इत्यादी सुयर्थ एव व्यापार वर्तमानत्वाद्यन्ययः । पचमानः पकवानित्यादी पुन- रनायत्या पदार्थतावच्छेदक एव व्यापार तदन्ययः । नसल्याकालातिरिक्ताविभक्त्यर्थस्वव्यापारस्य धारवर्षे प्रकारतया भानम गुणवमतोवस्तुतस्विति । मैत्रेण पच्यते इस्पान्यापारस्तृतीया.,फले पात्वर्थ, स चाभएको आख्यातार्थ, तच तंदुले अन्वेतीति एतस्पल्पे कर्माख्यातस्य फले न शाहिरिनि धात्वर्थनिरूपित मिति निरपितस्वसम्बन्धेन पात्वर्थस्याधिकरण खे। अम्बयबोधनायेदम् । अविकरणखमात्रमर्थ इति बोध्यम् । पूर्वोत्तवेति । घटे जादरावी यादी विपयित्व द्वितीयार्थ , कर्मत्व तत्र भात मिति । नद्यापारस्याख्याताबामा कुत्र वर्तमानवान्बयोऽतः सुवर्थेति नचवमा समानदीपाते व्यापारे वर्तमानत्वान्वयेऽतिप्रसङ्गः, पटबोधधातुसमभिष्पा- हारे तन्छाहयातजन्यवर्तमानस्वबोधे घ तृतीयाजन्यव्यापारोपस्थितेईनुवादि- स्याहादोष इस्पत भाइ-अन्ययोगेति, भविप्रसवत्वात् । अन्ययोगवस्यपि तिशियपादिसरवादप्रसिद्धि यविचित्पनियोगिकान्ययोगस्य सर्वत्र सपादिविशेष । .

·१३ ग्रन्थः] पाख्यातशतिवादः । २१९ स्तां वा व्यापाराअघी शक्यौ विशिष्टमन्वयनल- लभ्यम् एषकारस्येवान्ययोगव्यवच्छेदादी, अन्ययोग- प्रतियोगिकव्यवच्छेदस्यातिप्रसक्तत्वात् । अन्ययो- गत्यावच्छिन्नप्रतियोगिकन्यवच्छेदस्य शक्यत्वे श- क्यासिद्धिः, याधितत्वं च पार्थ एवेत्यादौ, पार्थान्य- योगत्वावच्छिन्नव्यवच्छेदस्याप्रतीतिप्रसङ्गः । तस्य ततोऽन्यत्वात् स्वान्ययोगव्यवच्छेदेन शक्यत्वे च स्वत्वस्याननुगमाच्छक्यानन्त्यं, नीलो घटो नारती- त्यादौ नीलघटत्वाचवच्छिन्नस्येव पार्थ एवेत्वादावपि पार्थान्ययोगत्वावच्छिन्नस्याभावप्रतीतिः । ससानं चेदं कृतौ कालान्वययादिनाम् । धात्वर्थानुकूटव्या- पारविरहिण्यपि महीरुहादी संयुज्यत इत्यादिव्यव- हारात् संयोगवत्स्वमात्रप्रतीते, नतु तत्र प्रत्ययस्य व्यापारवाचितेति न सकर्मकत्वम् । संयोग इत्यादौ धात्वर्थमात्रप्रतोतेर्धनादेः प्रयोगसाधुतामानत्वमिति मण्डनमतानुपायिनः1 तन्ने, पचतोत्यादौ पाकानुकूलवर्तमानयत्नांननुभ- चमसङ्गात् । फलानुकूलादृष्टवत्यपि पचतीत्यादेविभा- ननु योगः सम्बायः संयोगसमायादिः, सया चान्यपुतलप्समवेत भावादेर्गुणादीचंतादौ च प्रसिद्धिरतो वाषितस्वमिति एकपदवाच्यपोकर्य परस्परमन्वयोनधाइ-समानं चेति । यद्वा स्वयाऽपि कृतः पृतिमद्वाचकातस्त्री- कारादेकदेशे तो वर्तमानस्वायन्वयो वाच्य इति साम्पमित्यर्थः । नन या ताशपापारोऽस्ति सत्र संयुज्यत इत्यतस्तदनुलरात्मके व्यापार पर माताभासते संशयः इत्यादी, नशातीतस्वमत माह-संयोगवावेति । मन्वस्तु तत्राख्यातस्य याने क्षणा, शशिमोहा, पात: फलेति। मन्दर- हातिरिको व्यापारो पायोऽत भाइ-विभागेति पर्याप पूर्वसंयोगातिरको दति पाठः । ३ यत्नानुभवेति पाठान्तरम ।

·२२० वादार्थसंप्रदः [४ भागः गायनुकूलपूर्वसंयोगादिमति निश्चलादावपि विहगे त्यजतीयादेः प्रयोगस्य प्रसङ्गाच ॥ १६ ॥ तत्र तत्र तत्तत्फलानुकूलतत्तदयापारविशेष एव धात्वर्थः । सर्वत्र धात्वाश्रयत्वमेव कर्तृत्वं संख्यावर्त- व्यापार भारपातेनोपस्थाप्यते इरपुत्तौ न दोपः, सामान्यशम्दस्य विशेषपर- वाद, तथाप्याराशे गमनमित्ति प्रयोगापत्तिः । इतरसंयोगस्य तवापि सवारि- त्याव, तचिन्त्यम् । अवापि लाघरादाख्यातस्य यत्ने शक्तिरिति दूषणमित्यन्य- सिहोऽपि वतिमयोगो विकृत्यत्पादककाले पचतीति प्रयोगः स्यात् । एवं पाक इस्पादिस्थले घमादीनामनेकेषां शक्किल्पनमस्मिन्मते दूपणमित्यपरे । एतेन पलधात्वर्थों यलस्तु लाघवादाख्यातार्थ इस्यपि मन निरस्तम् ।। १६ ।। [रामम]चिनु-ननु शसशक्तिपक्षे व्यवच्छेदसामान्य एव शती क्ष- बच्छेदविशेषलामस्तनाह-नील इति । यथा अमावमाप्रशक्तन नमुपदेन समभि- म्यादारविशेषगभादभावविशेष योधस्तथाऽन्यत्वादिमाशकादप्यमारात् सम- मिध्याहारविशेषात् पार्यान्यत्यादिशाम इत्यर्य इत्याहुः । तत्र नीलविशेषणानुसर- वयातः । नन्वेकपदोपाचानां कथं परस्परमन्च यस्तगाह-समानं चेति । ननु सर्वत्र व्यापारस्य प्रत्ययार्यत्वे रायुज्यते इत्यत्र गच्यतीत्यतोऽविशेषात् कर्ष न कर्मयोगस्तपार-धारवर्येति । व्यापारविरहिणि प्रियाविरहिणि । ननु तपारिन व्यापारसामान्याभावः, ततस्तदवच्छेदेन निविसंयोगान्तराभारादि- स्मतिबन्धस्यैव सत्त्वादित्यत आइ-संयोगवति । दमुपलपणम् । व्यापारकाले संयुज्यते......त्यतीत श्रेत्यति बोध्यम् । अन्यत्र घमादेव्यापारया- चि येति संयोग इत्यादौन क्या रत्याह-संयोग इत्यादायित्यादिना । ननु सार्थविषय नानुभव: संदिग्पः कादाचित्कल आनुमानियो मानो या शाद एष एवणया भविष्यतीत्यत मार-पलेति । नन्यसाधारणानुवापिशेष एस मंसों भारभ्यतीत्यव भार-विमागेति । नारायुधस्य विमागवि पूर्य- सयोगापासधारभेवानुरदेवि ॥ १६ ॥ गुरुमतमार-तत्र नि। माल्यातमा-सपेति।चिदितिशयमी. से मारपसमि। तत्रतामापासप गुप्त पगमना.

·१३ प्रत्यः आस्थावहात्तिवादः। २२१ मानत्वादिकं कचिदाअयत्यादिकमपि वा आख्याता इति गुरुमतमपि तत्र तत्र ताशयत्नाननुभवप्रसा- दनुपादेयम् ॥ १७॥ इति महोपाध्याय-धोरघुनाथशिरोमणिभट्टाचार्यकृत आप्यातवादः समाप्तः। शपूजनोदनवता गस्तीन्या...दानमपि बोपम् । पापारतस्यासपडोपापिये मानामा: । जनस्तरूपस्प रचननुगतस्वम् । एवमापावापेक्षया लापन पत्न एघाल्यातराक्तिरित्यागुः । मन्दविश्यमादिनियापचयः पाकः, तपाच कस्य. चित् क्रियायामतीतापामनागदायामपाशीव , परवीति स्यादिति चेत्, ने, अपाशीदिश्यत्र चरमनियाचंखात्य पक्ष्यतीत्यवायरियामागमावस्यैव भावान्, नियमतः तथैव तात्पर्याए । यत्तु रनकोरामतम्यात्वों व्यापारः आख्याता उत्पादकता पचति पाश्वाश्यतीत्यर्थः । तर, दरपतेरायणसम्बन्धरूपाया अनगमात् । भत्रेई बोध्यम्---मोदनः पका यज्यत इत्पन पचधातोरोदनपाके लक्षणा। तया चौदनपाक्सयानाक-तद्त्तरमावि-भोजन-जन्यफलशाली ओपन इति बोधः। केचित्तु भीदनोत्तर-प्रथमायाः कर्मले टक्षणात् सत्ताकेन्वेति । भोदनस्तु भावनाशा...पि विशेष्यत्वेनान्वेतीत्याहुः । एवं सति ओलित्य मायनान्यो न पाव । कर्मवाचनवद्धस्यैव तइन्वययोग्यत्वात् । इत्यनेने कर्मकर्तरि मियते कुशूल: सयमैवेरयादी इसपरेनरप्रथमायाः कर्मलं यापारमार्थः । तेन मुगल: स्वर्मभेदाउलन्यापरवान् सतिष्पापारम्पपेदजन्यायाली --.-:m पानाग गशेramat. पापा । तेन कुशल कर्मकभेदानुकूटब्यापारवान् कुमूलतिव्यापारजन्यमेद. जन्यफटयाधनि रोध इति बोध्यम् । तन्दुलं पाचपति मैत्र इत्यादी विपदोत्तरद्वितीयापाः कर्तृत्वलक्षणकर्म. समर्थ निघश्व व्यापारोऽय: आमयस्वे माश्यातस्य लक्षणा णिम तिरेर . वा...तने...हि त पाचपनि पाचयन इत्यादौ जियो क्षण, श्राख्यातेन तात्र व्यापारवादि...बाध्यते गियो निरपतमिरपादः। तथाध तक- तन्दुलकर्मको प: पाकतानुकूदायापाराश्रयो मैत्र इत्यर्थः। परपि मैगेममा ·२२ वादार्थसंग्रह. [४ भागः कर्तृकेऽपि पारे इस सम्भवति तथापि चैत्ररर्तृत्वविशिष्टरूप पाकस्पानुकूलन पाकन्यापारयो. ससग वाध्य । यद्वा-तब णिच आरपातस्य व्यापारोऽर्थ । चैत्र सपदुल पाचय मैत्र इत्यादौ चैत्रककतन्दुलकर्मकपाकानुकूलव्यापारवा मैत्र इति बोध । अतएव कालयोरपि पचति पाचयति शब्दयोर्विलक्षणवाघहेतुत्वम् । क्षेत्र घट ज्ञापयती त्यादी चैत्रपदोत्तरद्वितीयाया समवेतत्व घटपदोत्तराया विपषित समवेतवं घटविषयकज्ञानानुकूलव्यापारवानित्यर्थ । चत्रं तन्दुः पाचयति मैत्र इत्यादी गिजय व्यापारे क्षेत्रपदोनाद्विनीयाई । चैत्रकर्तृकत्वं जनकतासम्बन्धे- नावेतीति केचित् । चैत्रमैत्री मिथ आलिप्यत इत्यत्र मिथ पक्षार्थ धर्मत्व तत्तत्कर्मत्व वा । तभाटेपेणाधयि । तथा चैत्रकर्मकाटेपगावकूटकृतिमाश्चन भैत्रकर्मकाटेपणा- नुकूल तिमचित्र इति बोध । तत्तत्समभिन्याहार ताशचोपदेवत्वात चैत्रकर्मनापानुकूल सिमाक्षेत्र इति धीरिति । विद्यानिवासपुत्रस्य न्यायवाचस्पतेरियम् । आख्यानवादन्यार पानमानन्दयद कोविदान् ॥ १॥ समाप्नेयमाख्यातवादरौदी। (रामकृ०) गुरुमतमाह---तत्रतत्रेति सकर्मधातुविशेषेवियर्थ । व्या- पारविशेष कर्तृत्वनियामको व्यागविशेष । अतएव मण्डनमतीतो विभागा- धनुकूलत्यादिदोषोऽपि । अत माह । सर्ववेत्यादि । पचतीत्यादौ विक्ट. स्यनुल्तेन संयोगविशेषानाश्रयन्वेऽपि कृतिम् पव्यापारात्मक्याल्वर्याभयल्लम- स्यवेति । न कर्तृत्वानुपपत्तिरिति । भाख्यातार्थ विवेचयनि-संग्येति । नश्यतीत्पादाराश्रयत्वार्थकत्वासम्भवादाद-कचिदिति । तत्र च प्रतियो गित्वमर्थ इति प्रागेवोत्तम् । तादृशेदि। इद च वर्तमानयत्नाद्यतुमवस्य सार्वत्रिकलं शाब्दत्व चामिप्रेयति सचए॥१७॥ गोविरचरणदन्दूवादनानन्दशारिना। भास्यातवादव्याख्येयं रामकृयौन निर्मिता ॥१॥ रवि रामकृष्णनिर्मिता व्याख्या समासा ! शुभमस्तु सर्वेषाम् ।

·“ गुजराती " प्रिंटिंग प्रेस-स्थानि ऋय्यसंस्कृतपुस्तकानि ०-८-० ०-४-० ०- ... १-८-० सर्गाः ७-१२ संस्कृत प्रथमादर्श: (सचित्र) संस्कृत द्वितीयादर्शः (सचित्र) संस्कृत तृतीयादर्श (सचिन) ०-१०-० चदिकसाहित्यचरित्रम् २-४-० श्रीकृष्णविलासकाव्यम् (विलासिन्यास्यया व्याख्यया समेतम्) ०-१२-० भासकथासार (प्रयमद्वितीयौ भागों) नेपघकाव्यरतम् (महाकवित्रीहर्षप्रणीतम् महि- नायसुरीकृत व्याख्यया साहितन् सर्गाः-१-६ १-१२-० शब्दमरी (अव्यय समासप्रकरणः धातुमालिका सहिता पं. अनंत नारायण शास्रिणासंकरिता नित्याह्निकम् सत्वरम् (कापडी पुर्ड) (अंग्रेजी भाषांतर कापडी पुड)... प्रशमार्ग (पूर्वार्ध) (ज्योतिष) पुनश्शेरि नम्मि नीलकण्ठशर्मणा संस्कृता टिप्पण्या सहित... ३-०-० श्रीरामोदन्तम् गणपति शास्त्रीकृत टीप्पण सहित तर्फसार ०-६-० ऋम्बिधानम् प्राकृत संविधानम्... शिवानन्द लहरी with English Trans. - वास्यतत्यम् कोकिल संदेशः श्यामला दण्डकम्-श्यामला नवरत्न मालिका. .-४-. . -१-० ... ... ०-८-० ... ०- १-. ... ... ... ... .---. शिवनाम कल्पलतालवाला पद्मपुराणम् महामुनिश्रीमद्वयास प्रणीत श्री मधुसूदन सरस्वती विरचीव. (चारमाग) २४- -- श्रीमद भागवत श्रीधरी टीका सहित (प्रख्यात गणपत कृष्णाजी के छापासानामें उपी दुए.) २०-०..