·THE
JOURNAL OF VEDIC STUDIES
(Issued three times a year)
The Journal publishes unknown and rare Vedic
texts in critical editions, and contains
articles dealing with higher criticism,
exegesis and comparative studies
Annual subscription Rupees 12 or Shillings 20
Books for review should be sent to the Chief Editor
Published by
MESSRS. MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Sanskrit Booksellers and Publishers
LAHORE
(India)

·MEHAR CHAND LACHHMAN DAS SANSKRIT AND PRAKRIT SERIES Even in these hard days, when the sales are quite unfavourable, we have undertaken to publish critical editions and translations of Vedic, Classical and Prakrit works. We shall also include in our Series general studies on different branches of these literatures. It is our sincere effort to present only high class work done by experts. Our printing and paper would be the very best. We are confident that scholars out of their love for Sanskrit literature will patronize our efforts. The progress of our Series depends entirely upon the number of customers. If Indian and foreign universities, colleges and other educational institutions would be pleased to subscribe to our publications, we hope we shall be able to pull on through these days of unprecedented economic depression. WORKS ALREADY PUBLISHED 1 Kapişthala-Katha-Samhitā, a text of the Black Yajur- Veda, critically edited for the first time by Dr. Raghu Virą. Rs. 30/ or Sh. 45/- 2. Vārāha-Śrautasútra, being the main ritualistic Sūtra of the Maitrāyaṇi Śakhā, critically edited for the first time with Mantra Index by the late Dr. W. Caland and Dr. Raghu Vira. Rs. 12)- or Sh. 18/- 3 Rktantra, a Prātiśākhya of the Sama-Veda, critically edited with notes, appendices and a commentary. The notes contain a detailed comparison with the other Prātiśākhyas and Pāņini. Burnell's edition has been much improved upon with the help of new mss. Rs. 20/- or Sh. 30/- ·IN PRESS Katha Brāhmaṇa. The Brāhmaṇa fragments printed by L. von Schroeder and Caland have been much improved upon with the help of new mss., and several new Brāhmaņas added with a very useful introduction, notes and appendices. Śânkhāyana-Śrautasūtra, translated into English by the late Prof. Dr. Caland and Prof. Dr. Raghu Vira. This is the first English translation of a Srautasūtra. Maitrāyaṇīya-Samhitā-Padapātha, accented. It contains the pada pātha of the Brāhmaṇa portion as well, which was not available to L. von Schroeder, the editor of the Samhitā. PUBLISHERS Messrs. MEHAR CHAND LACHHMAN DAS Sanskrit Booksellers & Publishers Said Mitha, Lahore

·VEDIC MYSTICISM
Being rhythmic renderings of Vedic verses
BY
RAGHU VIRA, M. A., PH. D., D. LITT. ET PHIL.
समुद्रो अस्मि विधर्मणा
THE UNBOUNDED OCEAN AM I
Poets, philosophers and mystics from all parts of the world have been
charmed by the music and freshness of the renderings
The originals and the translations are given on opposite pages
MEHAR CHAND LACHHMAN DAS
Said Mitha, Lahore
Rupees five
1933
Shillings 7/6

·THE JOURNAL OF VEDIC STUDIES JANUARY, 1934 CONTENTS PAGE Foreword 5 Gonāmika, One of the Newly Discovered Pariſistas of the Maitrāyaṇīyas 6 Drahyāyaṇa-Śrautasūtra, with the Commentary of Dhanvin, Patalas 11-15 13 Bhāradvāja-Śrautasūtra, Darśa-Pūrņamāsa, Praśnas 1-3 81 Diagrams of Vedic Fire Altars, Ubhayataḥ-Praüga and Praüga-Citis 124 ·FOREWORD The world of to-day is rapidly tearing itself away from the past. It has withdrawn its allegiance therefrom and is allowing it to perish. It is as true in India as in the West. There are only a few who, either out of love or intense inquisitiveness, would not let it pass beyond the horizon. A number of these few of the nineteenth century made passionate efforts to rescue the old wisdom that was still stored in the scattered hamlets of India. Works of astounding value were rescued and re-stored in the safe vaults of modern sanctuaries, the Universities and Research Institutes. Many were closely studied; and the printing press multiplied them for wider circulation. The nineteenth century enthusiasm has now spent much of its force in the West. The printers no more reproduce the ancient things (and particularly not those that pertain to the Veda). They are busy with the sheets of evaluation, the critical studies, which also are losing their charm because they bring to light no new material. In India we are struggling to start new waves. On these we shall carry the words of antiquity to eager ports. There is yet time for the transport, but it would not be long before our treasures begin to perish in their storerooms and be lost for ever. Indologists, come and join us. Let there be concerted effort, and the stately word-structures of the ancients would once more stand high in their grandeur of design and nobility of purpose. JVS. 1 ·GONĀMIKA One of the Newly Discovered Parisistas of the Maitrāyaṇīyas edited by RAGHU VIRA The Gonāmika is a unique contribution to our knowledge of the ancient cattle rites. For the Maitrāyaṇīyas we have three sources: (1) The second prapāthaka of the supplementary book IV of the Maitrāyaṇī-Samhitā, which is available in L. v. Schroeder's edition (2) Mānava-Śrautasūtra, 9. 5. 1-3, which is available only in manuscripts (3) The present Pariśista, which together with others is attached to the Vārāha-Śrauta ms., Baroda Oriental Institute, No. 11234. No second manuscript has yet been discoverd. The Vārāha and the Mānāva derive their contents entirely from the Samhita. For referring to the Brāhmaṇa portions of the Samhitā they use vyākhyātam. The use of iti vijñāyate had not crystallised by their time. For the Samhita the regular term is nigada. There are only a few linguistic changes, mainly substitutions of older or difficult words and forms by the later and simpler ones. The footnotes record the variations of the three versions, The Mānava can even be reconstructed. ܢܚܪ I could obtain for my use only the photo manuscript belonging to the library of the late Prof. W. Caland, VS. 1 ·रेवत्यां पशुकर्माणि कुर्वीत॥१॥ भिन्नेन स्रवतान हस्ता अवनेनिजीत न पिबेत् ॥२॥ अयस्पात्रेणेत्येके ॥३॥ तद् द्वेषप्रतिषेधार्थाय ॥४॥ यं द्विष्यात् तस्यै गवां मध्ये ऽरण्ये ऽधीते गोनामभिराह्वयेत् ॥५॥ सँशृङ्गी प्रातः प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य मूर्धनि गोनामर्भिस्तिन आहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥६॥ अग्निवे- लायों दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहृत्येन्वानो वारु (?) जागृयात् ॥७॥ श्वो भूत उपोदये सूर्यस्य हस्ता अवनिज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निर्वपेत् -कामकामं मा 1 Cp. MS 31. 8-9 यत् किंच पशूनां कुर्वीत gests the correction of STT said to तद् रेवत्यां कुर्वीत, Man, रेवत्यां चित्रायाँ ऽसुराधीतैः, which would then be वा पशुकामः कर्म कुर्वीत. But for the joined on to गोनामाभिः. differences noted in our footnotes 7 Man. पुरस्तात् for प्रातः the Gonāmika of Mān. is identica 8 For मूर्धनि गोनामभिः Man. reads with that of the Vār, काम्यायै स्वाहेति मूर्धनि 2Cp. MS 21. 16-18 अथासुरा अदुहाय 9 Cp. MS 22. 9-11 एतैरेव जुहुयात् । गोनामैः स्पात्रेण स्रवता सुराम् । तेऽस्रवन् । स्रवत्यस्य सँशृङ्गया गोर्मूर्धन् पशुकामः । काम्यायै भ्रातृव्यो य एवं वेद । तस्मात् स्रवता न स्वाहा श्रव्यायै स्वाहेलान्दायै स्वाहा इति हस्ता अवनेनिजीत न पिबेत् 10 Man. अपरस्यामग्निवेलायां 3 The ms. तद्वेशप्रतिशेधोर्था, Man. तद्देश- 11 Man, गृहादाहृत्येधने रात्री. Cp. MS 23. प्रतिषेधमित्यपरे 2-3 दीप्यमानं भ्रातृव्यस्य गृहादाहरेत् । श्रा द्विष्येतेस्य तु सूर्यस्योदेतोर्जागृयात् 5 The ms. Theta, Mān. Tre afta 12 Min. adds उत्तरो निगदे व्याख्यातः 6 Cp. MS 22. 8-9 अथ यथासुरा अाह्वय- 13 For श्वो भूते Man. has प्राचानप्रवणे च स्तेभ्यो वा अत्रसत् । यं द्विष्यात् तस्य तथा समूले पशुकाम गोष्ठ आह्वयेत्. The passage rather sug. 14 Min. निनयेत् 4 The ms. T JVS, 1 ·२ गोनामिकः - . श्रावर्तय इति' ॥८॥ गोभिः समेत्य प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः इति ब्रूयात् ॥६॥ एकाष्टकायां चतुष्पथेऽङ्गशोगांकारयेत्॥१०॥चतुष्पादवै इति तिलैरवकिरेत्॥११॥योयागच्छेत् तस्मैतस्मै दद्यात्॥१२॥उत्तरो निगदे व्याख्यातः॥१३॥वसीयस्येहि इति सप्त देवगव्यः ॥१४॥ चिदसि इत्युत्तरतः सप्त॥१५॥ तासामनुप्राणेति प्रथमाँ॥१६॥ एह्यन्तों उत्तरीः ॥१७॥ सप्त स्थवीर्यम् । सप्तानांगवामाज्यम् । पयसिं चरुः॥१८॥ सारस्वतं पयसि स्थालीपा श्रपयित्वा सरस्वती (?) इत्युग्भ्याँ स्थालीपाकस्याज्यस्य वा जुहुयात् ॥१६॥ वसीयस्येहि इति पूर्वाभिर्दुत्वोत्तरा निगदेत्॥२०॥ दिविः (?) इति हुत्वानुनिगदे ॥२१॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवाँ साण्डं वत्सतरमपनयति- 1 Cp. MS 24. 7-8 यत्र प्राचीनप्रवण समूलं the last word in विश्वा त्वं भूतानुप्राण भूम्या स्यात् तदुपोदये सूर्यस्य हस्ता अव MS 26. 15. निज्य दर्भस्तम्ब उदशरावं निनयेत्-काम- 14 Vār, and Man. mss. प्रथमाः कामं मा आवर्तय इति 15 एहि refers to the close of the last 2 Man. सहेत्य verse सुहवा ना एहि MS 27. 1. 3 Cp. MS 24. 14-15 यत्र गोभिः संगच्छेत 16 Man, adds सह रायस्पोषेण देवीर्देवीः [MS तद् ब्रूयात्-प्रशस्ताः स्थ कल्याण्यः इति 27.2-6] इत्यनुनिगदति । संग्रामं जिगीषन् 4 Cp. MS 25. 4-5 तद्य एवं विद्वानेकाष्ट. श्येनयोः संदृश्यमानयोः पूर्वाभिर्खत्वोत्तरा नि- कायां गाँ हते... गदेत् । यत्र समूला ओषधीरुपगच्छेत् पशून् 5 ? Thus temporarily emended. The ms. वा तत् । एता एयन्ता सप्त जपेत्. Cp. MS चतुद्व 28. 1-2, 7-8 जयति सग्रामम् ॥ यत्र 6 This sūtra is missing in MS and समूला (MS से मूला to be corrected) Man. ओषधीरुपगच्छेत् पशून् वा तत् । एता एवं 7 The ms, has missed the second तस्मै सप्त वदेत् 8 Man, adds श्वो ऽन्यां कारयित्वा ब्राह्मणान् 17 From पयसि upto the end of sātra 21 Man. has सप्तानां पयसि स्थालीपाकः। यस्थ 9 The ms, निगद- सप्त स्थविराश्चरमामन्तमा स्युः पूर्वाभिर्तृत्वोत्तरा 10 Man. वसीयस्येहि श्रेयस्येहीति, MS 26 निगदेत्. Cp. MS 28.9 -11 सप्त स्थवीर्येण 13-14 वसीयस्येहि... सूनृता एहि याजयेत् । यस्य सप्त स्थविराश्चरमामन्तमा 11 Cp. MS 27. 12 एता सप्त देवगव्यः स्युर्वसीयस्येहि श्रेयस्येहि इत्येतदेतदेवास्मा 12 Man. चिदसि मनासि धीरसीत्युत्तराः, MS अत्याह्वयति 26. 14-27. 1 चिदसि... सुहवा ना एहि 18 Perhaps सह रायस्पोषेण देवीदेवीरिति MS 13 To be emended to तासामनुप्राणान्ता ? 27.2-6. Man. °मनुप्राणान्ताः. अनुप्राण refers to 19 The ms. नुनिगददिति भोजयेत् पशुकामः वै 8 JVS. 1 ·१.३४] गोनामिकः ३ इलान्दाः स्थ इति' ॥२२॥ आयुर्मे दाः इति स्वासु गोष्ठे ऽपिविसृज्य परस्यात्यायेत्- वसीयस्यहि श्रेयस्येहि इति ॥२३॥ एतदेतदेवास्या अत्याह्वयति ॥२४॥ नास्य किंच- नोदशिषत् ॥२५॥ व्याहृत्य ग्रामकामैं याजयेत् ॥२६॥ सारस्वत ऋग्भ्याँ स्थाली- पाकस्य वा जुहुयात् ॥२७॥ इत्यतःप्रभृति समानं पशुकाम्यं चैं ॥२८॥ सर्वासा दुग्धे चतुःशरावमोदनं पक्त्वा ब्राह्मणेभ्य उपहरेत् ॥२६॥ तेभ्यो गा वालो हिरण्य वा दद्यात् ॥३०॥ पुण्यं प्रशस्तम् इति ब्रूयात् ॥३१॥ भद्रं कल्याणम् इति ब्रूयात् ॥३२॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥३३॥ अदानीयाय गां दत्त्वा न मे तदुपदम्भिषः इति जपेत् ॥३४॥ इति गोनामिके प्रथम खण्डम् ॥ १॥ ... 1 Man, वत्सतरमिलान्दा स्थ पूष्णो नक्षत्रं 8 For this and the preceding sutra पोषयिष्ण्वित्यपमयेत. Cp. MS 28. 11-13 Min, has तथा पशुकामः । सर्वासां दुग्धे यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवाँ चतुःशरावमोदनं पचेद् ब्राह्मणेभ्यः पशु- सारडं वत्सतरमपमयेत-इलान्दाः स्थ इति कामः । न छिन्नं देयमिति व्याख्यातम्. Of "पूष्णो नक्षत्रं पोषयिष्णु इति. Vār. this सर्वासां.. देयम् is from MS 29. अपनयति is a "correction" of the 5-6, 7-8. lectio difficilior अपमयेत 9 Cp. MS 29. 8 वासो हिरण्य वा देयम् 21. e. among his own cows. 10 The sutra is from MS 29. 11-12. 3 Man. स्वायु गोष्ठाखवसृज्य. For the sub For sātras 30, 31 Man, has ता भद्रं sequent Man. text see note 6. Hafala ere, which is followed by 4 Cp. MS 28. 14-16 आयुर्मे दा वर्षों मे दा a long passage, very likely an in- रयिं मे दाः पुष्टिं मे दाः इति "तमितो terpolation. ऽभि [v.1. ऽपि मृज्याथे३तोऽत्याह्वयेत् 11 Sūtras 32, 33 only in Vār. and वसीयस्येहि श्रेयस्यहि इति Man. 5 Satras 24, 25 are identical with MS 12 The ms. धेनुं भव्येति, Man. पुण्यं क्षत्र. 28. 16-29. I. मिति 6 Op. MS 29.1-2 ग्रामकामैं याजयेत् सारस्वत 13 The ms, अनिंदनीयाय, Man. अदीक्षि- ऋग्भ्याम्. The Man. text for परस्यात्या गीयाय ह्वयेत् (sā. 23) up to जुहुयात् is वसीयस्येहि 14 The ms. °दम्भिषदिति श्रेयस्येहीति परस्यात्याह्वयेत् । सरस्वन्तं 15 Cp. MS 29.13-14 यदि मन्येतादानीयाया- पयसि स्थालीपाऊँ श्रपयित्वा सारस्वत ऋग्भ्या दामित्येतदेव यजुर्वदेत्-न मे तदुपदम्भिषy- माहुतीर्जुहुयात् । एतेन ग्रामकामो यजेत् षिर्ब्रह्मा यद्ददाः इति 7 See MS 29.3-5. 16 Here ends Man. 9.5.2.

·वीरवतीभूयास्त यो नो वीरेवतो ऽकर्त इति पुमाँसं जातमभिमन्त्रयेत ॥१॥ भूयसी- भूयास्त या नो भूयसो ऽकर्त इति स्त्रियं जाताम् ॥२॥ अन्नादा भूयास्त ये नो ऽन्नादानकर्त इति बलिहतो ऽभिमन्त्रयेत ॥३॥ भूयाँसो भूयास्त ये नो भूयसो ऽकर्त इति सभासदः ॥२॥ पादौ प्रत्यवहरेदुपतिष्ठेद्वा ॥५॥ पुण्या पुण्यमसूचित्रा चित्रमसूद् दैडो मे भगवो ऽजनिष्ठा मैत्रावरुण ऊर्जा मे भगवः सह जनिष्ठीः सँविदं मे विन्द इति {साम् ॥६॥ पुण्या पुण्यामस- च्चित्रा चित्रामसू दैडी मे भगवत्यजनिष्ठा मैत्रावरुणी रायस्पोषेण मे भगवती सह जनिष्ठौ ज्ञात्रं मे विन्द इति स्त्रियः ॥७॥ एकाष्टकायाँ वत्सानेकैकमभिमन्त्र्य सर्वान् सहाभिमन्त्रयेत ॥८॥ पुण्याः पुण्यानसुव॑श्चित्राश्चित्रानसुवन् दैडौं में भगवन्तो ऽजनिई मैत्रावरुणा ऊर्जा मे भग- वन्तः सह जनिढें संविदं मे विन्दत इति पुंसा ॥६॥ पुण्याः पुण्या असुव॑श्चित्राश्चित्रा असुबन् 1 The ms. धार, Man, वार् 9 MS 30. 3-5 पुण्याविन्द इति पुमाँसं 2 For sātras 1-3 Man. reads °भूयास्त जातमभिमन्त्रयेत येति व्याख्यातमा बलिहृतः 10 For दैडी the ms. has ऐंद्री. Cp. note 7. 3 The ms. वार 11 MS 30. 6-8 पुण्या.. विन्द इति स्त्रिय मन्त्रयेते. Upto पादौ प्रत्यवहरेद् जाताम् in the fifth sātra the text is from 12 Min. एकाष्टकायां तूष्णी सर्वान् सँसृज्य MS 29. 16-30. 2. Cp. MS 30. 9-11 ये प्राचीनमेकाष्टकायां 5 Man. gives the pratika भूयाँसो भूयास्त जायन्ते .. ये प्रतीचीनं तानुभयान्त्सहाभि- इति मन्त्रयेत 6 For उपतिष्ठेद्वा Man. reads उपोपतिष्टेति 13 The ms. is corrupt. For असुवन् दैडा 2, and for the following sūtras it it has असू अर्धमौर्णी. Cp. notes 7, 10. gives only the pratikas पुण्या पुण्य For det Mān. reads JET. मसाविति व्याख्यातं पुण्यमसाविति च 14 Var. and Man. mss. सहा- 7 The ms. देवो. Cp. note 10. 15 For पुंसां Man. has पुँसो जातान् 8 The ms. सहाजनिष्टा : 4 The ms. 10 Jvs. 1 ·५ २.२२] गोनामिक दैडयो में' भगवत्यो ऽजनिळू मैत्रावरुण्यो रायस्पोषेण भे भगवत्या सह जनिढुं ज्ञानं मे विन्दत इति स्त्रीणाम ॥१०॥ धेनुंधेनुम् इति ब्रूयात् ॥११॥ धेनुर्भव्या इति ब्रूयात् ॥१२॥ न हत इति ब्रूयात् कुरुत इति ब्रूयात् ॥१३॥ न अन्तर्वत्नी इति ब्रूयाद् गर्भिणी विजन्या इति ब्रूयात् ॥१४॥ भुवनमसि सहस्रमिन्द्राय त्वा सूमो ऽददाद् यावतीनामिदं करोमि भूयसीना- मुत्तरों समां क्रियासम् इति गवां लक्ष्माणि कुर्यात् ॥१५॥ {सस्स्त्रियः इति व्यत्यासँ पराणां चतुर्णा वेचकाण्डमप्सु वासयित्वा ॥१६॥ यस्य दक्षिणतः प्रतिभिन्नम् इति"ब्राह्मणैव्याख्यातम् ॥१७॥ इह प्रजा विश्वरूपा रमन्ताम् इति गाः सायमाय- तीरभिमन्त्रयेत ॥१८॥ सँ वः सृजत्वर्थमा इति गाः सँसृजेद् या अस्य पुरौं स्युर्याश्चान्यतो विन्देते ॥१६॥ रेवती तन्तिः इति तन्ति वितनुयात् ॥२०॥ दधि घृते संनीय रय्या त्वा पुष्टया ऽनुमामि इत्यनुमार्टि ॥२१॥ प्रविमुंक्त- वत्साया व्रता[नि" न रिक्ता स्यानोपर्युपरि रिक्ता स्यान्नोपर्युपरि संचरेयुर्नाभिवर्षेन्नाभित- १६ 1 The ms. असूर्द्धमेण्यौ मे, Man, असुवं is naturally omitted hero. नैडी मे 11 MS 31.10-32.5. 2 Man. मैत्रावरुणी 12 Mân, omits TIETU- 3 The ms. सहा- 13 Except for the 4 Min. स्त्रीर्जाताः, and adds तानुभयान् the entire mantr. सहाभिमन्त्र्यायतनी tical with MS 32. 5 The ms. धेनुं for धेनुर्. For Man, also येत् for येत. at th the Vedic Concordance records धेनुं 14 The ms. पुर as a var. lec. for धनुर्. 15 MS 33. 1-5 supplie: 6 Sutras 13-15 are from MS 31.1-6. the mantras and the The variations are noted in their 16 From MS 33. 10 due place. प्राचीमुदीची वा 7 MS and Mān. omit mirati 17 Man. सँसृज्य 8 Man. इक्षुकाण्डमप्सु वासथित्वा लोहिते- 18 Var. and Man. 1 नायसा (the ms, तेनायसेन) वा (MS 19 Cp. MS 33. 12-18 32. 11-13) भुवनमसि त्वा पुटयानुमामि इति 9 MS and Man, FH 20 The ms, आवमु , Man, प्रमु 10 षण्णां चतुर्णा appears in Man.as षरणां 21 In the ms, नि of व्रतानि and the चतसृरणां and is placed before {स:. rest of the sûtra has fallon out, इक्षुकाण्डं• having been already given JVS, 1 11 ·६ गोनामिकः [२.३७ पेत् ॥२२॥ वृषभमुत्सृक्ष्यन् पिता वत्सौनाम् इति वृषभस्य दक्षिणे कर्णे जपति ॥२३॥ यो वैश्यः शूद्रो वा बहुपुष्टः स्यात् तस्य गवां गोष्ठादेकविशति शकान्याहृत्यै- कवि शतिमाहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥२४॥ गोनामभिर्देवगवीभिरग्रतः ॥२५॥ नामिनीः पुरस्तात् पूतेन प्रतीचीमवस्थाप्याधस्ताद् दर्भानास्तीर्य भसदिगोनाम- भिस्तिस्र आहुतीः [हुत्वा ? पशुकाम प्राकृतिहोमं जुहुयात् ॥२६॥ यासामिन्द्र उदाजत. इति चत्वार आकृतिहोमाः ॥२७॥ तेषामेकैकेन प्रातरन्तर्गोष्ठासु गोषु जुहुयात् ॥२८॥ एतैरेव जुहुयाद् गोष्वाकृतार्स ॥२६॥ एतैः संग्रामे ॥३०॥ मित्र- भृतः इत्यश्वानभिमन्त्रयते ॥३१॥ रोहिणीर्वो वृजे इति सप्ताहुतीः पशुकामो जुहुयात् ॥३२॥ उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३३॥ गोवर्चस-अनुगुप्तस्य सर्पिषः उभयेषां त्वा देवमनुष्याणां प्रियां करोमि इति श्रोत्रियस्य मुख समार्टि ॥३४॥ कुमार्याः पति- कामायाच ॥३५॥ अमुष्य इत्यवघृत (?) ॥३६॥ उत्तमो निगदे व्याख्यात उत्तमो निगदे व्याख्यातः ॥३७॥ १२ इति गोनामिके द्वितीयं खण्डम् ॥ . 1 Cp. MS 33. 13-14 तस्या व्रतं न रिक्षा 7 MS 34.6-14. स्यान्नोपर्युपरि संचरेयुर्नाभिवर्षेन्नाभितपेत् 8 Cp. MS 34. 17 प्रातरेवान्तर्गोष्ठासु गोषु 2 Mān, ऋ० होतव्यम् 3 After AT Mân, does not corres- 9 From MS 34.18. pond with our text. The passage 10 Cp. MS 34, 19 एतैरेव जुहुयात् संग्राम runs upto the end of 9. 5.3 and is 11 See MS 34. 19-35. I. The ms. °मन्त्र. probably an interpolation, येत् 4 Cp. MS 33.17-19 पिता वत्सानां 'इत्यू. 12 MS 35. 1-5. षभस्य कर्ण उत्सृजमानो वदत् 13 Cp. MS 37. 6 एतद्वै गोवर्चसं न सर्वस्मा 5 From MS 34, 1-2, which; however, "omits पशुकामः. 14. See MS 37. 3-5. 6 Cp. MS 34. 3-4 एतैरेव जुहुयाद् गोनामैर- 15 Cp. MS 37, 5-6 एतेन कुमार्या एतेन पति- प्रेत्वर्या गोर्भसदि पशुकामः कामायाः इव कुर्यात् 12 JVS. I ·DRAHYAYAŅA-ŚRAUTASUTRA With the Commentary of Dhanvin Patalas 11-15 edited by RAGHU VIRA Thirty years ago Dr. J. N. Reuter of the University of Helsingfors in Denmark had printed the first ten patalas and four sūtras of the eleventh of this Śrauta and its commentary, and a promise was held out for completing the work in two more parts. The promise was never made good. After getting an assurance from the Publishers, Messrs. Luzac and Co., London, that there is no further possibility of their continuing the work I procured the manuscripts that were in my reach and began with the 11th patala. They are all written in the Devanagari script : (1) Panjab University Library, Lahore, No. 5620a. Text only, paț. 1-22. (2) Dr. Sardesai of the Oriental Book Agency, Poona, very kindly presented to me this beautifully written and complete ms, of the text and com. (3) Pb. Univ. Lib. Lahore, No. 5451. Text and com., complete. JVS. 1 13 ·ii DRÁHYAYANA-ŚRAUTASŪTRA In the meanwhile I got Reuter's unpublished text for the five patalas, 11 (excluding the first four sūtras)-15. Herein were collated the following manuscripts : A. Devanāgari mss.: (1) India Office, London, Colebrook Collection, No. 363b. Text only, complete. (2) India Office, London, Colebrook Coll., No. 363a. Text and commentary, paț. 1-11. Bodleyan Library, Oxford, Wilson Coll., No. 328. Text and Com., paț. 12-15. 4. 9. The two mss. are really one ms. split into two. They are written in the same hand. (3) Calcutta Sanskrit College, No. 259. Text and com., complete. B. Grantha mss.: (4) India Office, London, Burnell Coll., No. 152. Text only, complete. (5) India Office, London, Burnell Coll., No. 187. Text and com., paț. 1-21. In our critical apparatus they are denoted by Da, Df, De, Ga, Gb respectively. Our own mss. are Db, Dc, Dd. Of these the largest number of individual readings are shown by Gb. Dcde form one uniform group. Dcd mark the end of every sūtra by the addition of iti. It is a very convenient device and one wonders why it did not get wide currency in ancient times. The mss. do not show the colophons either completely or systematically. Clerical errors of every type are rather numerous. It was not possible to register all of them. The editor had to exercise his judgement oftener, than he is usually called to. I have met misinterpretations of ligatures, wrong combinations leading to "ghost-words" and to false accomoda- JVS. 1 ·DRĀHYĀYANA-GRAUTASUTRA iii tion, assimilation of words and of terminations, anagrammatism, metathesis (either of words or of whole passages), substitution of synonyms, haplography, lipography, dittography, and adscripts. Being traceable to single mss. they were of no material use for reaching back to the original, and hence they were rejected. These eight mss. fairly settle the text. The collation of more mss. would not, I am sure, take the editor any nearer to the original, as it was known to the commentator Dhanvin. The Sūtra had already been conflated before the time of Dhanvin, that is before Sâyaņa who quotes Dhanvin extensively. The Śrauta text given in the following pages is after the commentator. He is a fairly safe guide. He is a master of his tradition and his choice of the readings is remarkably good. But there are instances where difficulties arise. The only passage where I have taken courage to put in the text, what Dhanvin expressly calls an apapatha, is 11.1.7 AT 5: (instead of Dhanvin's T 17:). In the very next sūtra, however, I have allowed pa: to remain where Dhanvin puts it. Fa: really belongs to the end of sūtra 7. For the division of the text into sūtras Dhanvin (or a lost predecessor of his) alone is responsible. Agnisvāmin, who is commenting on the Lāt., has a totally different division.2 THE DRĀHYAYANA AND THE LATYAYANA SRAUTASUTRAS The two Sūtras belong respectively to the Rāņāyanīya and the Kauthuma Śākhās of the Sama-Veda. Their comparison leads us to great antiquity, when (excepting slight differences in ritual), their text was one. We are forced to this conclu. i When tradition fails him, he allows a free play to his fancy. 2 Råmakrşņa Dikşita (alias Nánābhāi, son of Dämodara Tripāthi), another commentator of Lat., does not always follow Agnisvāmin, JVS 1 ·iv DRĀLYĀYANA ŚRAUTASŪTRA sion by the verbal identity in the vast majority of the sūtras. Their sequence also is mostly uniform. Even in the matter of division of chapters (adhyâyas in Dr., prapathakas in Lat.) the agreement is very close. In each case a chapter is divided into 12 sections. But of greater significance are the variations themselves. The variations consist in additions, paraphrases and change in sequence. The additions are numerous in the Dr., and they exceed the other variations. Now, the additions generally are of the nature of adscripts, marginalia or interlinear glosses. They can be thrown out without affecting the smoothness of the context. When one is a paraphrase of the other, or there is a change in sequence, the process of evolution does not reveal itself so readily. On the whole the Lāț. has preserved a purer text. 1 The Dr, has also a secondary division into patalas, 2 E. g. Dr, 11, 1.8 T qüafir UAT explains war of the preceding sūtra. 16 JVS. 1 ·दशदश तन्तवो रोहितेनानडुहेनोत्तरलोम्ना चर्मणापिहितः स्यात् ॥१॥ पूर्वोक्तो वाणश्चर्मणा छादितः स्यात् । वाणमुखस्य बिलं चर्मणा छादये- दित्यर्थः॥ तस्य दशसु पश्चाच्छिद्रेषु दशदश तन्त्र्यो बद्धाः स्युमौंज्यो दार्यो वा ॥२॥ तस्य वाणस्य पश्चाद्भागे मुखादितरस्मिन् प्रान्ते दश छिद्राणि कृत्वा प्रत्येक बद्धाः स्युः । मौओं वो दर्भमया वेति ॥ त्रिष्विति शाण्डिल्यः चतुस्त्रिंशन्मध्यमे त्रयस्त्रिंशतावभितः॥३॥ त्रीण्येव छिद्राणि कृत्वा मध्यमे चतुस्त्रिंशत्तन्तूनितरयोस्त्रयस्त्रिंशताविति । एवं शततन्तुर्वाण इति ॥ पुरस्तादेकैकशस्तावैध विभज्य भूर्भुवः स्वः इत्येताभिः पृथगु- त्तरोत्तर्युद्हेत् ॥४॥ एकैकश उदहोदित्यन्वयः । बन्धनात् प्रागेव तास्त्रैधं समं विभज्य मध्यम भागमेकाधिकं कृत्वा प्रतिवर्ग पृथग्व्याहृतिभिः प्रत्येकं तन्तूनुदूहेत् । छिद्रेषु तन्तू- नासृज्योर्ध्वमुदूह्य बिले बनीयादित्यर्थः । उत्तरोत्तरीति कोऽर्थः । बाह्यच्छिद्रे प्रथमं कुर्यान्मध्यमे द्वितीयं ततो ऽभ्यन्तरे तृतीयमपवर्गमिति । तेन प्रथमां व्याहृतिमुक्त्वा बाह्ये छिद्रे त्रयस्त्रिंशत्तन्तून् बनीयात् । प्रतितन्तुमावर्तयेत् । 1 Gb लो. 4 Gb मौंज्यो 2 Gb om. 5 DOGb सुवर् 6 Gb तंतुमंत्रमावर्तयेते 3 Gb adds ay JVS. 1 17 ·दाहायणश्रौतसूत्रम् [११. १ (४.५) । उहदिति वचनात् । एवं मध्यमे छिद्रे द्वितीयया व्याहृत्या तृतीये छिद्रे रा व्याहृत्येति । यदा पुनर्दश छिद्रेषु दशदर्श तन्तवस्तदापि त्रैधं विभज्य तेभिरुदूहनमिति ॥ तमभिमृशेत्-वदो वद वदा वदी वदो वदोरः पृथुः सुगः सुग- न्त्वः कर्मः करणः करः करस्युरभीषाट् चाभीषाही चाभिमाति- हश्चाभिमातिहा च सासहिश्च सहीयांश्च सहस्वांश्च सहमानश्चोद्वयाश्च बृहद्वयार्थं सवयार्थ वृद्धवंयाश्चैन्द्रीं वाचं बृहती विश्वरूपां शतायुषी प्रवद देव वाण इति ॥५॥ तं वाणमेवं कृत्वा मन्त्रेणाभिमशेदिति ॥ . शिथिलांस्तन्तूनायच्छेत्- एमिनों वाण तन्तुभिः शतं राद्धीरिहावद। अरात्स्म सर्वे ऽताम२ जीवा ज्योतिरशीमहि ।। इति ॥६॥ यदि तन्तवः शिथिलाः स्युश्छिन्नाः स्युस्तदा तान् सर्वान् सम संधाय च्छेन्मन्त्रेणेति ॥ वाक् सर्व मनो ज्योतिर्मानो भद्रः इति जपित्वा वादयेदिन्द्रणत- येषीकया वेतसशाखया च सपलाशया ॥७॥ आ नो भद्रः इति मन्त्रपाठः । मानः इत्यपपाठः । सपलाशया वेतसशाखया गच वाणं वादयेदिति ॥ इन्द्रणतयेति पदस्य स्वयमेवार्थमाह- मूलतो या स्वयंवक्रा सेन्द्रणता ॥८॥ of om. the second दश 10 DceGb og 11 Db राद्धिमिहा०, Gb रिहावत ter 99: (without variants) 12 Db तारिषु, Dce "रिष्म, Gb तारिषष्ठ b सुगंधः 13 Gb om. सर्वान् समं, Df om. समं वरुणः, Gb करुणः चाभि. सर्वा 16 Dab ज्योतिरा नो 17 Gb om, इति हद. (=Lat.) - दो यः 14 Gb ATETET 15 Gb om. m.; DC समवयाश्व JVS. 1 ·३ ११. २ (४,६)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् या मूलप्रदेशे स्वयमेव वक्रा भवति सेन्द्रणता। इन्द्रेण नता इन्द्रणता दैवान्नतेत्यर्थः ॥ प्राणाय त्वा [PB 5.6.14] इत्यूर्ध्वमुल्लिखेत् अपानाय त्वा fl.c.] इत्यवाश्चम् ॥६॥ छिन्द्रप्रदेशादारभ्य यावन्मुखमूर्ध्वमुल्लिख्य वादयेत् । तथा मुखप्रदेशा- दारभ्य अपानाय त्वा इत्यवाञ्चमवलिखेदिति ॥ व्यानाय त्वा [l.c.] इति त्रिः संल्लिख्योदनं वाणं प्रोहेड्राह्म- णमुक्त्वा इममुल्लिखन्नास्व इति ॥१०॥ व्यानाय त्वा इति त्रिः संल्लिख्य इममुल्लिखन्नास्व इति कंचिद्राह्मणमुक्त्वा तस्य हस्तयोरुदञ्च वाणं प्रोहेदिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥२॥ ॥५॥ Re- आहत दुन्दुभीन् प्रवदन्तु वीणाः इति ब्रूयात् ॥१॥ पाहत आनत दुन्दुभीनिति प्रैष इति ॥ अलाबुवीणा वक्राकपिशीष्एयौ च पूर्वस्यांद्वारि बहिःसदसम्॥२॥ अलावुवीणा प्रसिद्धा । वक्रा नाम वीणाविशेषः । तथा कपिशीष्म च । तास्तिस्रो वीणाः सदसः पूर्वस्यां द्वारि बहिःसदसं वीणावादिनो वादयेयुरिति ॥ वक्राकपिशीष्णयौँ दुन्दुभींश्च प्रतिमन्त्रयेत- यो वायां कपिशीयाँ दुन्दुभी यच्च वाद्यम् । घोषो यो महतो महांस्तेन नो राद्धिमावद ।। इति ॥३॥ श्रावदेत्येकवचनं वाग्देवताभिप्रायमिति ॥ महावीणापिशीलवीणे चापरस्यामन्तरिति गौतमशाण्डिल्यौ बहिरिति धानंजय्यः ॥४॥ 1 Dd adds इति 5 DeGb eणां (=Lat.) 2 Gb देवन 6 DbceGb Et 3 DdGb repeat व्यानाय त्वा (= Lat.) 4 Gb त्रिभिः 8 Gb घोषयोर 7 Gbaddsच JVS. 1 19 ·. द्राहायणश्रौतसूत्रम् [११.२ (४.६) अपरस्यां सदसो द्वार्यन्तर्बहिर्वेदि वीणाद्वयं वादयेयुः ॥ तयोश्च प्रति मन्त्रण कार्यमित्याह- अलाबुवीणापिशीलवीणे च प्रतिमन्त्रयेत- अलाबुवी पिशीली च यं मन्त्रमधिजग्मतुः ।... तेनेदमुपगायतां ते साम महयिष्यतः॥ इति ॥५॥ स्पष्टमिति ॥ पश्चिमेनोपेंगातॄन् द्वे एकैका पत्नी काण्डबीणां पिच्छोरां च व्यत्यासं वादयेत् ॥ ६॥ सत्त्रिणां यजमानानामेकैका पत्नी पश्चिमेनोपगातृनासित्वा द्वेद्वे वीणे व्यत्यासं वादयेत् । प्रथम काण्डवीणां ततः पिच्छोरां पुनरप्येवमेव सर्वा इति ॥ उपमुखं पिच्छोरी वादनेन काण्डमयीम् ॥ ७ ॥ उपमुखं स्थापयित्वा मुखमारुतेन पिच्छोरा वादयेयुः वादनदण्डेन काण्डमयीमिति ॥ ता अपघाटिला इत्याचक्षते ॥८॥ ताः पत्नीभिर्वाद्यमाना अपघाटिला इत्याचक्षते । अनेन तं पत्न्यो ऽपघाटिलाभि- रुपगायन्ति।आरिवज्यमेव तत् पत्न्यः कुर्वन्ति [PB 5.6.8] इति ब्राह्मणं व्याख्यातमिति ॥ ताः प्रतिमन्त्रयेत- यां पल्यपघाटिलां मृदुकं वादयिष्यति । सारातिमपबाधतां द्विषन्तं तैजनित्वक् ।। इति ॥६॥ ता अपघाटिलाः प्रतिमन्त्रयेतेति ॥ 1 Ded बहिर्वा, Gb om. वेदि 2 Gb om. प्रति 3 Da अलावुवी पिशीलीवीणे, Df अलाबुवाण- पिशीलवणे, Gb अलाबुवीणा पिशिलि (cp. Lāt, and coun) 4. DoGb नोद 5 Df "ला 6 DdfGb °ला 7 Gb वादनेन 8 Dce °मेतत् for "मेव तत् 9 Gb तां . JVS.1 20 ·५ ११. ३ (४.७)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् सर्वमनुवीक्षमाणो जपेत्- आक्रन्दा उलूलयः प्रक्रोशा यञ्च चेष्टितम् । सर्वा सत्त्रस्य सा राद्धिस्तथेदं साम गीयते ।। इति ॥१०॥ सर्वमपघाटिलास्ततो ऽन्यांश्च वीणादुन्दुभीश्चानुवीक्षमाणो जपेदिति ॥ जपेदेव-सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् प्रेमां वाचं वदिष्यामि बहु करिष्य- न्ती बहु करिष्यन स्वर्गमयिष्यन्ती स्वर्गमयिष्यन् मामिमान् यजमानान इति ॥ ११॥ पुनरपि सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् इति मन्त्र जपेदिति ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥६॥ ब्राह्मणोऽभिगरः पूर्वस्यां सदसो द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविशेद् वृषलो ऽपगरोऽपरस्यां प्राङ्मुखः॥१॥ यः सत्रिणो यजमानान् प्रशंसति सो ऽभिगर इत्युच्यते । स ब्राह्मणः पूर्वस्यां द्वारि प्रत्यङ्मुख उपविशेत् । अपरस्यां द्वारि वृषलो ऽपगरः प्राङ्मुख उपविशेन्निन्दार्थम् । यो निन्दति सो ऽपगर इत्युच्यते ॥ स ब्रूयात्-नारात्सुरिमे सत्रिणः [PB 5.9.14] इति ॥२॥ स वृषलो निन्दन ब्रूयात्-नारात्सुरिमे सत्त्रिणः इति । असिद्धा इत्यर्थः ॥ अरात्सुः [1. c.] इत्यभिगरः॥३॥ अभिगरो ब्राह्मणः अरात्सुः इति ब्रूयात् । संसिद्धा इत्यर्थः ॥ दक्षिणेन मार्जालीयमर्यो ऽन्तर्वेदि दक्षिणामुखस्तिष्ठेत् ॥ ४ ॥ अर्यः स्वामिवैश्ययोः [3.1.103] इति पाणिनिस्मृतेरयों वैश्य इति ॥ 1 DbdGb चेष्टति (= Lat.) 4 Dce om. इति 5 Gb adds in margin सत्रिणः प्रशसिषतुं 2 Gb सर्व- 3 DedeGa स्मि (= Lat.); Df corrects सि 6 Dce om. to स्मि 21 JVS.1 ·द्राहायणश्रौतसूत्रम् [११.३ (४.७) बहिर्वेदि शूद्र उदङ्मुखः॥५॥ स्पष्टमिति॥ अर्याभावे यः कश्चार्यों वर्णः ॥६॥ अर्याभावे यः कश्चार्यस्वर्णकः स्यादिति ॥ तौ श्वेतं परिमण्डलं चर्म व्यायच्छेतां शूद्रः पूर्वः॥७॥ तावर्यश्च शूद्रश्चान्योऽन्यं श्वेतं चर्म व्यायच्छेताम् । शूद्रः प्रथमं व्याय- च्छेदिति॥ पूर्वेणानीधीयं ब्रह्मचार्यन्तर्वेधुदङ्मुखस्तिष्ठेद्वहिर्वेदि पुश्चली दक्षिणामुखी ॥ ८॥ स्पष्टमिति ॥ सा ब्रूयात्--- दुश्चरितन्नवकीर्णिन इति ॥३॥ सा पुंश्चली वेश्या ब्रह्मचारिणं प्रति ब्रूयात्-हे दुश्चरितिन् हे अवकीर्णिन् इति । दुश्चरितं ब्रह्मचर्यस्खलनमिति ॥ धिक् त्वा जाल्मि पुंश्चली ग्रामस्य मार्जनि पुरुषस्य पुरुषस्य शिश्नप्रणे- जनि इति ब्रह्मचारी ॥१० ।। ब्रह्मचारी पुंश्चली प्रति ब्रूयात्-धिक् त्वा जाल्मि इति ॥ एंवमा तृतीयं व्यत्यासम् ॥११॥ एवमेव पुनः पुंश्चली ब्रूयात् पुनर्ब्रह्मचारी पुनरप्येवं कुर्याता । श्रा तृती- यमिति यावत् तृतीयं पर्यायं त्रिरित्यर्थः ॥ सर्वेषां कर्मणि निष्ठिते तदेवाभिगरस्त्रियात् ॥ १२ ॥ सर्वेषामभिगरप्रभृतीनां कर्मणि यथोक्ते कृते पुनरप्यभिगरस्त्रि—यात्- अरात्सुरिमे सत्रिणः इति ॥ अवसृज्य शूद्रः प्रद्रवेत् ॥१३॥ अथ शूद्रः परिमण्डलं चर्म विसृज्य धावेदिति ॥ 1 DdGb वर्णिक: 2 DacGb पूं० 3 De J० 4 Only Dbed Gb repeat पुरुषस्य 5 Dce om.; others add इति 6 Db ब्रह्मचार्य 7-7 Dd पुंश्चली ब्रह्मचारी पुनरिति 8 Gb गरस्तदेव त्रिब्रू 22 JVS.1 - ·७ ११. ३ (४. ७)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तं तेनैवावक्षिणुयात् ॥ १४ ॥ तं शूद्रं तेनैव परिमण्डलेन चर्मणार्यो वर्णो ऽवक्षिणुयाद विध्यत् ताड- यदिति॥ यथाभिप्रेतमितरां ब्रह्मचार्याक्रोशेत् ॥१५॥ अथ ब्रह्मचारी 'पुंश्चली यथाभिप्रेतमाक्रोशेत् । न पूर्वोक्तमात्रेण किं त्वधिकमपि यथाभिप्रेषणं कथयोदिति ॥ पश्चिमेनाग्नीधीयं बहिर्वेदि परिश्रिते मिथुनौ संभवेतां यो वौँ लभेरन् ॥ १६॥ यो वौँ लभेरनिति सत्रिणस्तौ मिथुनौ संभवतः । यदि कश्चिद् ब्राह्मणः ब्राह्मणी च कामवृत्तौ लभ्यते तदा तो संभवतः । अथ यदि क्षत्रियौ यदि वैश्यौ यदि वा शूद्रौ नात्र वर्णनियम इति ॥ गृहपतेर्दास्यो ऽभीष्टा वा नवानुर्दहरणान् पूरयित्वा प्रदक्षिणं मार्जालीयं परीयुः हैमहा इदं मध्विदं मधु इति वदत्यः॥१७॥ गृहपतेर्दास्यस्तस्याभीष्टा वा याः काश्चित् कुमार्यों नवानुदकुम्भानद्भिः पूरयित्वा मार्जालीयं परिगच्छेयुः। परिनृर्त्यन्ति इति कल्पान्तरमिति ॥ पश्चावरााः पञ्चशतं परार्ष्याः पञ्चविंशतिर्वा ॥ १८ ॥ स्पष्टमिति॥ ताभ्यो वीणा वादयेयुः ॥ १६ ॥ तासां दासीनामर्थे ऽपि वीणा वादयेयुः । तदीयनृत्याङ्गत्वेनेत्यर्थः । सर्वासु सक्तिषु दुन्दुभीनावधीयुः ॥ २०॥ महावेदेः सर्वासु सक्तिवित्यर्थः ॥ 1 Dee °क्षिणीयाद् 2 De j० 3-3 Gb om.; Df repeats these words, 4 Dce एककाम 5 DodGb add a 6 DIGb नवानुदका 7 Dce om.; Gb adds gia 8 Dce om. अद्भिः 9 Gb परिद्रुत्य. 10 Gb पवीणा 11 Dee तदीयं नृत्यं नृत्यांग, Dd तदियं, Gb तदियं नृत्तानाङ्ग 12 Dce नां ० , JVS. 1 ·२ IR- द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११.४ (४.८) उत्तरोत्तरि वाचो व्याहारयेयुर्यावतीरधिगच्छेयुः ॥ २१ ॥ अस्मिन् स्तोत्रे पूर्वोक्ताः सर्वा वाच उत्तरोत्तरमात्रायुक्ता ब्रूयुः। यावत्यो- चैर्मात्रया युक्ता वक्तुं क्षमास्तावत्या मात्रया युक्ता ब्युः । यथा हैमहा इदं मध्विदं मधु इत्युत्तरोत्तरमुर्गानम् । तथा उत्कोदं यजमानाः कुर्वते इति शाखान्तरमुत्कोदा- दिकच्चैरुञ्चैरिति ॥ घोषांश्च ॥ २२॥ दुन्दुभिघोषान् वीणाघोषांश्च सर्वानपि यावतोऽधिगच्छेथुस्तावतोऽत्युच्चै- स्तरानं कुर्युरिति ॥ एवं शिल्पान्युक्त्वा तदनुष्ठानकालमाह- हिंकारमन्वभिगरप्रभृतयः कृत्वा यथार्थ स्युः ॥२३॥ स्तोत्रोपक्रमे हिंकारवेलायामभिगरप्रभृतयः खंखं कर्म कृत्वा यथार्थ गच्छेयुः । ब्राह्मणो ऽभिगरः पूर्वस्यां [sātra 1] इत्यारभ्य मैथुनान्तं कर्म [sā. 2] यदुक्तं तत् स्वखं कर्म । तथा संनद्धो राजापि हिंकारवेलायामपि प्रदक्षिणं देवय- जनं परीयाँः [10. 2. 13] इति प्रैषार्थ कृत्वा यथार्थ गच्छेदिति ॥ आ स्तोत्रान्तात् कुम्भिन्यः सर्वे च घोषाः ॥२४॥ कुम्भिन्यो दास्यो वीणादुन्दुभिघोषाश्च हिंकारप्रभृति यावत्स्तोत्रसमाप्त्य- नुवर्तते तेषामुपगानरूपत्वात् । केचित् तु हिंकारात् पूर्वमेव घोषाः आहत दुन्दुभीन् प्रवदन्तु चीणाः [11. 2. 1] इति यथाप्रैषमुपक्रम्य प्रवर्तन्त इत्याहुरिति ॥ ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥७॥ अथेदानी सुपर्णो ऽसि गरुत्मान् [11. 2. 11] इति जपानन्तरं राजनेन पञ्च- विशेर्ने स्तोतव्यम् । अनाम्नातपर्यायश्च पञ्चविंशस्तोमः । तस्य पर्यायक्लुप्तौं जातिसंहारों" [17. 2. 25] युग्मायुक्संहार [17. 1. 27] आवापश्चेति [17. 7 Ddf याद् 1 Gb adds अतिवोच्चस्तरामित्यर्थः 2 Gb om.; Dd adds मधिदं 3 Dce य. 4 Gb °न्तरोक्तमुत्कोदादिरु. 5 Dedf स्तरां 6 Dd मनु, Gb मेव 8 Dedef विंश- 9 Ddf स्तोत्रीयं 10 Dce 'क्लप्तो 11 Gb सूत्रकारा 24 VS, 1 ·है ११. ४ (४.८)] द्राहायणश्रौतसूत्रम् 1. 3] श्रीन् पक्षान् वर्धमानपटले [pat. 17] वक्ष्यति । दशरात्रिकेभ्य एकया ज्यायःसु [17. 3. 4] इत्यादिना तत्रावापपक्षे कुत्रावाप इत्यपेक्षायामाह- पञ्चविंशे चतुर्विंशस्योत्तमे पर्याये परिचरायामावपेदिति गौतमः॥१॥ उत्तम पर्याये परिचरायां मध्यमायामृच्यांवपेत् । मध्यमां द्विर्गाये- दित्यर्थः॥ आवापस्थान इति धानंजय्यः॥२॥ उत्तम पर्याये प्रथमायामावापस्थान एवावपेदिति ॥ प्रथमस्यावा इति शाण्डिल्यः॥३॥ प्रथमस्य पर्यायस्यावापस्थान इत्यर्थः ॥ चतुर्विशेन वॉ स्तुत्वा मध्यमामहिंकृतां तृचस्य प्रस्तुयात् ॥ ४॥ अथवा चतुर्विंशेन स्तोमेनाविकृतेनैव तृचं समाप्य पुनर्मध्यमामृचं हिंकार- रहितां प्रस्तुयात् । प्रस्तुत्य सकृद्गायेदित्यर्थः ॥ स आस्कन्दो नाम ॥५॥ तस्य बहिःपर्यायगानस्यास्कन्द इति संज्ञा । बहिःपर्यायमास्कन्दनादिति । प्लवनात् संज्ञाकरणं च व्यवहारार्थम् । श्रास्कन्दं तु गौतमश्चत्वारिंश इति ॥ तं न कुर्यादिति शाण्डिल्यायनः ॥ ६ ॥ न सार्वत्रिकोऽयं निषेधः। आस्कन्दस्य श्रुत्युक्लत्वात् । तेन महाव्रते तमास्कन्दं न कुर्यादित्यर्थः ॥ उत्तमायां स्तोत्रीयायां प्रस्तुतायां पादानुपावहरेत् ॥ ७ ॥ राजनस्य साम्न उत्तमायां प्रस्तुतायामात्मनः पादावुपावहरेदिति ॥ सह निधनेन भूमौ प्रतिष्ठापयेत् ॥ ८॥ निधनोञ्चारणवेलायां पादौ भूमौ प्रतिष्ठापयेत् । ततः पूर्वमाकाश एव स्थापयेदिति ॥ आहियमाणे भक्षे प्रतिलोमैरारोहणीयैरवरुह्य जपेत्- मही द्यौः पृथिवी च न इमं यज्ञं मिमिक्षताम् । पिपृतां नो भरीमभिः ॥ 1. Gb परिचाया वापस्थान एवावपेदिति 4 Ded add-स्थान( = Lat.) 5 Gb osta for ont at 6 DedGb पयार्य R 2 Gb “चाराया 3 Dce चा० JVS. 1 25 ·१० द्राशायणश्रौतसूत्रम् [११. ४ (४.८) इति ॥४॥ अध्वर्युभिराह्रियमाणे नाराशंसादिभक्षणे प्रतिलोमैरारोहणमन्त्रैरवरो- हेत्। अवरोहन्तु अवरोहामि' इति च मन्त्रसंनामः कार्यः। अवरुह्येति विधानादन्यथा मन्त्रलिङ्गविरोधाच्च । तद्यथा-विश्वे त्वा देवा आनुष्टुभेन छन्दसावरोहन्तु तानन्ववैरोहामि इत्युपक्रम्य वसवस्त्वा इत्येवमन्तैः । अवरोहणमन्त्रातिग्राह्यभक्षणमप्युद्गातृभिः कार्य स्तुत्वा पृष्ठेन [9.2.11] विषुवव्रतयोश्च [9.2.12] इति पूर्वमुक्तत्वादिति ॥ अध अासीनाः शेषेण स्तुवीरन् ॥१०॥ अह्नः शेषेण वामदेव्यप्रभृतिना स्तोत्रेणाध एवासीनाः स्तुवीरन् । आसन्दीकूर्चान् वर्जयेयुरिति । एवं महावतकथा समाप्ता॥ अथोदयनीयमतिरात्रं प्रत्याहे- उदयनीये ऽतिराने संस्थिते ऽवभृथमभ्यवेयुः॥ ११ ॥ सिद्धमेवैतदुत्तरविवक्षार्थ वचनमिति ॥ अनुपमजन्तः पाणिभिस्तु संधावेरन् ॥ १२ ॥ अप्सु शिरस उपमजनमकुर्वन्तः पाणिभिःशरीरमन्योऽन्यं शोधयेयुरिति॥ यस्यात्र पत्नी स्यात् पृष्ठं तया व्युद्धावयेत् ॥ १३ ॥ यस्यात्र यजमानस्य पत्नी विद्यते स तया पत्न्या खदेहे पृष्ठवंशं शोधयेत्। कर्मव्यतिहारे विशब्दः । पत्न्याश्च देहं यजमानः शोधयेदिति ॥ तानुन्नेतोदानयेत् ॥ १४ ॥ तान् सत्त्रिण उन्नेतावभृथादुदानयेत् । तीरप्रदेश नयेदिति ॥ उदेत्य गृहपतिः सोमोपनहनं परिदधीत ॥१५॥ अहतानि वसनानीतरें ॥१६॥ स्पष्टे इति॥ अभ्युक्षणप्रभृति समापयेयुः ॥ १७ ॥ स्तुवीरन् 6Gb om. 1 Gb हानि 2 Gb विधि 3 Gb वचनात् for पूर्वमुक्त 4 Gb व्रतकार्या 5-5 Gb आसन्दीकूर्चे अवनह्य वामदेव्यादि 7 Dd देशं 8 Db वासांसीतरे Jv's. 1 ·११. ४ (४.८)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् अवभृथेष्टौ संस्थितायाम् अवभृथ निचुम्पुण [6.4.8] इत्यभ्युक्षणप्रभृति' कर्म- शेष तसिन्नहनि समापयेयुरिति ॥ येनेतो गच्छेयुरन्येन प्रत्याव्रजेयुः पाप्मनो व्यतिषङ्गाय॥१८॥ इतो देवयजनाद् येन पथावभृथं गच्छेयुस्त तो ऽन्येन मार्गेणावभृथात् प्रत्यावजेयुः । त्यक्तेन पापेनासंबन्धार्थम् । पूर्वस्मिन् हि मार्गे पाप्मा तिष्ठतीति मन्यत इति ॥ अनूंबन्ध्यवपायां हुतायां दक्षिणे वेद्यन्ते केशश्मश्रूणि वापयेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ तस्मिन् संस्थिते प्राश्च उदश्चो वा गत्वा पृथगुदगवसानीयाभि- रिष्टिभिराहिताग्नयो यजेरन् ॥ २० ॥ तस्मिन्नुदयनीये संस्थिते देवयजनात् प्राञ्च उदश्चो वा पृथक्पृथगिष्टि- भिर्यजेरनिति॥ गृहपतिं यजमानमनाहितामय उपासीरन् ॥२१॥ ये पुनरनाहिताग्नयः सत्त्रिणस्तेषामग्न्यभावाद् गृहपतिमुदयनीयेन यज- मानमुपासीरन् । अत एव वचनादनाहिताग्नेरपि सत्त्रमस्तीति गम्यते । श्राश्व- लायनो ऽप्याह - दीक्षणाद्यनग्नीनाम् [4. 1. 10] इति ॥ तद्देवत्यैः स्थालीपाकैर्यजेरनिति धानंजय्यः ॥ २२ ॥ श्रोताग्न्यभावे ऽप्यौपासनानौ स्थालीपाकैरुदयनीयेष्टिदेवत्यैरनाहिताग्नयो यजेरनिति॥ संवत्सरं संवसेयुः ॥ २३॥ समाते हि सत्त्रे सत्रिणः संवत्सरं सहैकत्र वसेयुरिति ॥ 1 Gb adds यदुक्तं 8 Gb न्नुदवसानीये 9 Gb adds गत्वा 3 Db adds ar 10 Gb °मुदसानिया 4 Dd adds इति 11 Df om. this sutra and its com. 5 Df om. हि ; Dd puts it after मार्गे 12 Reuter सभासे 6 Ddf मन्यंत 13 Dce पि, Dd वृत्तः षि for हि 14 Dce सत्त्रिणे 2 Db धिग. 7 Gb अनु० JVS. 1 27 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [११. ४ (४. ८) द्वादशरात्रमहोरात्रौ वा ॥ २४ ॥ स्पष्टमिति ॥ यावद्वा सुनुयुर्यावद्वा सुनुयुः ॥ २५ ॥ यावन्तं कालं सत्त्रे सुनुयुस्तावन्तं कालम् । त्रयोदशरात्रे समाप्ते त्रयो- दशरात्रं संवसेयुः । तथा चतुर्दशरात्रादावपि तावन्तं कालं सह वसेयुरिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥ एकादशः पटलः ॥११॥ द्राह्मायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते । द्वितीये दशके वृत्तः प्रथमः पटलो ऽधुना ॥ - 1 DhGb त्रं 3 Gb धन्विना च विनिर्मिते 4 Gb दीपे 2 Gb om. 28 JVS. 1 ·य - अथ सर्वयज्ञेषु ब्रह्मत्वं विधातुमुपक्रमते- सर्वत्र ब्रह्मा दक्षिणतः ॥१॥ सर्वेष्वपि श्रौतस्मातेषु कर्मसु ब्रह्मा दक्षिणतो भवेत् । न पुनरुद्गात्रादि- वत् । श्रौतेष्वेव ब्रह्मणः प्रवृत्तिरित्यर्थः । तथा तेषु कर्मसु क्रियमाणेषु नित्यं दक्षिणतो भवेदिति । द्वयमप्यत्र विवक्षितमिति ॥ उदङ्मुखः कुर्याद्धोमेभ्यो ऽन्यत् ॥ २ ॥ उपवेशनप्रभृति ब्रह्मणो यत् कृत्यं तत् सर्व होमव्यतिरिक्तमुदङ्मुख एव कुर्यात् । होमांस्तु प्राङ्मुख एव कुर्यात् । प्राङ्मुखकरणं चानादेश इति सामा- न्यविधानादिति ॥ प्रथमं पाकयज्ञेषु ब्रह्मत्वं विधास्यन् पाकयज्ञपदं व्याचष्टे- पाकयज्ञा इत्याचक्षत एकानौ यज्ञान् ॥ ३ ॥ एकाग्निरौपासनः । तत्र क्रियमाणान् यज्ञान पाकयज्ञा इत्याहुरिति ॥ तेषां होण्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ ४ ॥ तेषामर्थे ब्रह्मणैतत् कृत्यम्। किं तत् । होण्यत्सु कर्तृषु तूष्णीमुपविशेदिति । श्रौतेषु कर्मसु प्रायेण मन्त्रत उपवेशनात् तन्निवृत्त्यर्थमिह तूष्णीमिति वचनम् । यद्वा तूष्णीमिति वाग्यमनविधिरिति ॥ हुते यथार्थ स्यात् ॥५॥ होमे कृते यथार्थ स्यात् । आसीत वा गच्छेद्वेत्यर्थः ॥ शूलगवे च बलीन् हियमाणाननुगच्छेत् ॥ ६॥ शूलगवं नाम गवां पोषणार्थमध्वर्युबवचैरुक्तं कर्मेति ॥ 4-4 Dce उपवेशनार्थं नि(De adds य)त्य. 5 Dce at 1 Gb om. 2 Dce dei 3-3 Dcdef om. . 6 Dcdf पोषार्थम JVS, 1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. १ (४.६) निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितेष्वप उपस्पृश्यानवेनं प्रत्याव्रजेत् ॥७॥ निधीयमानानां बलीनों दक्षिणतं इत्यर्थः । श्रनवेक्षमिति अवेक्षणमकृत्वे. त्यर्थः॥ तूष्णीं पाकयज्ञे दक्षिणाम् ओम् इति वा प्रतिगृह्णीयात् ॥ ८॥ स्पष्टमिति ॥ पशुरेव पशोर्दक्षिणा॥६॥ पशुहविषः पाकयज्ञस्याष्टकादेः पशुरेव दक्षिणेति ॥ पूर्णपात्रं स्थालीपाकस्य ॥१०॥ उभयोर्यथोत्साहं वा ॥११॥ स्पष्टे इति ॥ न वितानं पृष्ठतः कुर्वीत ॥ १२ ॥ न वितानं श्रौताग्निविहारदेशं पृष्ठतः कुर्यादिति ॥ येन यज्ञाङ्गेन संयुज्येत तदभ्यावर्तेत ॥१३॥ अध्वर्वादिभिः सह कर्मकरणे सति तदानीं येन यज्ञाङ्गेन ब्रह्मा संयुज्यते संयुक्तो भवति तद्यज्ञाङ्गमभ्यावर्तेतै । अग्नी, पृष्ठतः कृत्वापि तदभिमुखः स्यादित्यर्थः॥ कर्मादिषु सर्वेष्वध्वर्युसंप्रैषमागमयेत् ॥ १४ ॥ कर्मणामुपक्रमेष्वध्वर्युणा प्रार्थनं कारयेत् । अत्रभवता ब्रह्मत्वं कार्यमित्य- ध्वर्युप्रार्थित एव ब्रह्मत्वं कुर्यात् । नान्यथेत्यर्थः ॥ पूर्वया द्वारानादेश प्रविशेत् ॥ १५ ॥ स्पष्टमिति ॥ अग्न्याधेये दक्षिणया द्वारा प्रपद्य चातुष्प्राश्य निर्वप्स्यत्सु तूष्णी- मुपविशेत् ॥ १६॥ 1 Gb णस्यां 2 Dbede पेक्षं (= Lat.) 7 Dede वर्ततेति: Dee add आसातः 8 Dce अग्निं 4 Dede देशे 9 Dede गमयेतेति 5 Gb न्तेन 10 Gb देशं 6 Gb om. 3 Df om. 30 JVS. 1 ·१२.१ (४.६)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् अग्न्याधेय इत्यधिकारः । चातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनम् । चत्वारो हि तद् ब्रा- ह्मणाः प्राश्नन्तीति । तन्निशायां निर्वपन्ति । तदानीं वाग्यत उपविशेदिति ।। निरुते यथार्थ स्यात् ॥१७॥ स्पष्टमिति ॥ वदुद्धरिष्यत्स्वेवमेव ॥ १८॥ तचातुष्प्राश्यं ब्रह्मौदनं पात्रेषूद्धरिष्यत्स्वध्वर्युष्वेवमेव तूष्णीमुपविशेदिति॥ तच्चेदनृत्विग्भिः प्राशयेयुस्तण्डुलानादायापविध्येयुः-निष्ट आ- विद्धं कृन्तानि इति ॥१६॥ यदि चातुष्प्राश्यमृत्विग्व्यतिरिक्तैः कैश्चित् प्राशयेयुरध्वर्यवस्तदा तस्मा- दोदनादृत्विजस्तण्डुलानादाय बहिर्निरस्येयुः 'निष्ट आविद्धम् इति मन्त्रेण । तस्य चायमर्थः हे यज्ञ तवाविद्धं शल्यं निष्कृन्तानीति । तस्याविद्धं निरकृन्तन् यवेन समि- तम् [TS 2.6.8.3-4] इति तैत्तिरीयकैः प्राशिवमधिकृत्योक्तम् । तद्वदेतदिति ॥ अथान्यान् निदधीरन् ॥२०॥ यतः प्रदेशात् तण्डुलादानं तत्र तण्डुलानन्यान् निदधीरनिति ॥ आधास्यमानस्यारण्योः प्रत्तयोर्यथार्थ स्यात् ।। २१॥ यदि तस्यामेव निशायामाधास्यते यजमानस्तदा तस्य हस्ते ऽध्वर्युणा- रण्योःप्रत्तयोर्यथार्थ स्यात्। अथ यदि तत ऊर्ध्व संवत्सरादिकालेष्वग्न्याधान" तदा प्राशनानन्तरमेव यथार्थमिति ॥ पूर्वाह्ने दक्षिणेनान्यायतनानि गत्वा यत्राग्निं मन्थिष्यन्तः स्यु- स्तदक्षिणतः निरस्तः परावसुः इति दक्षिणा तृणं निरस्येत् [=4.4. 11] आवसोः सदने सीदामि इत्युपविशेत् [=4. 4. 12] ॥२२॥ यस्मिन् दिवसे ऽग्न्याधानं तस्य दिवसस्य पूर्वाह्न एव गार्हपत्यस्य संभा- 1 Ded om. इति 7Gb निकृ. 2 Dbe °स्तंदु (-Lat.). तन्दुल occurs later also, but sporadically. 9 Gb adds sra 3-3 DbedeGb ने (DeGb नि)ष्टाविद्धं (=Lat.) 10 Dc न्याधेयान्तमाधानं 4 Dd शल्यं कृन्तानि 5 Gb मंत्रेण यदि 6-6 DedGb नेष्टाविद्ध - Lat.) .. 8 Gb प्रदत्त 11 DodGb om. 12 Gb संहा. JVS.1 31 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२. १ (४.६) राहरणकाले गार्हपत्यमन्थनदेशंस्य दक्षिणतो मन्त्रेण निरसनोपवेशने कुर्यात् । संभाराहरणानुसंधानार्थमिति ॥ भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष ओम् इति ॥ २३ ॥ उपविश्य जपेदिति शेषः । जपश्चोपवेशनाङ्गमिति ॥ एतेनोपविशेषजुषेति यत्र स्यात् ॥२४॥ यत्रयत्र यजुषोपविशेदिति विधिः स्यात् तत्र सर्वत्रतेनोपविशेत् निरस्तः परावसुः इत्यादिना मानुषः इत्यन्तेनेति ॥ अग्नि हिर्यमाणमनुगच्छेत् ॥ २५॥ गार्हपत्यमाग्निं मथित्वा ह्रियमाणमनुगच्छेदिति ॥ निहिते यजुषोपविशेत् ॥ २६ ॥ निहिते आहिते गार्हपत्ये यजुषोपविशेदिति ॥ अत्र प्रथममिति शाण्डिल्यः॥२७॥ अत्रैव यजुषा प्रथममुपवेशनं न पूर्वाह्वे संभाराहरणकाले मन्थनदेश इति ।। द्वितीयमिति धानंजय्यः ॥२८॥ पूर्वाद्धे यजुषा प्रथममुपैवेशनम् । अाहिते गार्हपत्ये द्वितीयं यजुषोपवेशनं कार्यमिति॥ जाते रथंतरं गायेत् ॥ २६ ॥ वामदेव्यं हियमाणे ॥३०॥ बृह- विहिते ॥ ३१॥ बीण्यपि सामानि गार्हपत्याधान एवेति ॥ सर्वाणि तृचेषु मनसा ॥३२॥ सर्वाण्यपि सामान्यग्न्याधेयविषयाणि मनसैव गायेत् । अरण्येगेयानां" 1 Dce मंथदेश°, Dd "मंथंदेश, DIGb 6 DoGb निधीयमानस्य दक्षिणत स्थित्वा मण्डलदेश. निहिते (=Lat.) 2 Ded नाङ्ग इति 7 Df मण्डल°, Gb मण्डन' 3 Ded मानुष ॐ, De मानुषोम् 8 Dede प्रथमोप० 4 Ded ही. 5 Dede पत्याग्निं 10 Dedof गेयमानानां 9 Gb त्यायतन JVS. 1 ·१२. २ (४.१०)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् तावद् ग्रामे वाचिकगानमयुक्तमिति मानसमेव शास्त्रार्थः । तथैव ग्रामेगेयानामपि गानम् । शास्त्रार्थस्यैकरूप्यार्थमिति ॥ वाचा वाँ गायदिति झुक्ने किमन्यद्वाचा प्रतीयेत ॥३३॥ अथवोभयान्यपि वाचैव गायेत् । कुतः । गायेदिति झुक्ने वाचा विना किमन्यत् प्रतीयते । वाचेति विनार्थे तृतीया । तेन वाचैव गानमिति ॥ अथापि गानमेवाध्वर्यवे विधीयते न मनसेति ॥३४॥ अध्वर्युब्राह्मणे ऽपि गानमेव विधीयते न मनसेति ॥ पक्षान्तरमाह- अपि वा रहस्यान्येव मनसा गायेत् । न ह्यरण्येगेयानां ग्रामे गानं विद्यते॥३५॥ अथवारण्येगेयान्येव मनसा गायेत् । तेषां ग्रामे वाचिकगानस्यायुक्त- त्वात् । ग्रामेगेयं तु वाचैव गायेद्दोषाभावादिति ॥ प्रथमोत्तमयोः स्थाने वारवन्तीययज्ञायज्ञीये इति लामकायन: ॥३६॥ प्रथमोत्तमयो रथंतरबृहतोः स्थान इत्यर्थः । पूर्वे कल्पे भूयांसीति शाण्डिल्यः ॥ ३७॥ पूर्वस्मिन्नेव पक्षे स्थित्वा पुनरप्यधिकानि सामानि शाण्डिल्यो ब्रूत इति ॥ तान्येव दर्शयति- - प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥६॥ ० मन्थिष्यत्स्वरणी आलभ्य अरण्योः [SV 1. 79] इति गायेत् ॥१॥ मथ्यमाने अग्निं नरः [SV 1. 72, 2. 723] इत्येतयो- 1 Ded add इति 8 Dede om. हि 2 Dedef गेयमानानाम 9 Dd प्रतीयते तेन for विधीयते न 3 Ded शास्त्रस्यैक 10-10 Dbce गानं ग्रामे; Gb adds गातुं 4 Dede रूप्यादिति after गानं 11 Gb वाचिकं धानंजय्यस्या 6 Dbcef हि 12 Ded conclude the section here. 7 Gb प्रमियत Dd adds ॥६॥ द्वादश, De adds द्वादशे 5 Gb om. om. JVS.1 33 ·८ । द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) रन्यतरत् ॥ २॥ धूम उदिते त्वेषस्ते धूम ऋण्वति [SV I. 83] इति ॥ ३॥ प्रज्वलिते अदार्श गातु [SV 1. 47, 2. 865] इति ॥४॥ निधीयमाने गवां व्रतं यत् अग्निमीडे [ArS 3. 4] इति ॥५॥ पञ्चस्वपि सूत्रेषु गायेदित्यनुषङ्ग इति । प्रज्वलित इति जननानन्तरमध्व- युभिः प्रज्वलित इत्यर्थः॥ तान्युगातृकमैके ॥६॥ तानि गानान्युद्गातुरेव कर्म न ब्रह्मण इत्येक इति ॥ कुत इत्यतं आह- उद्गाता सामवेदेन [SB 11. 5. 8. 4] इति श्रुतेः ॥७॥ वेदशब्दो मन्त्रब्राह्मणवचनम् । साममन्त्रैर्यत् कार्य तत् कर्तृविशेषानादेश उद्गातैवेति वचनार्थः । तेनाग्याँधेये सामगानविधौ ब्रह्मणः प्रकृतत्वे ऽप्युद्गातु- रेव गानमिति ॥ अत्र दृष्टान्तमाह- यथा विहव्यसजनीयकयाशुभीयानि होतुः ॥८॥ यथा प्रकृते ऽप्यौद्गात्रे कर्मणि विहव्यं शस्यं सजनीयं शस्यमगस्त्यस्य कयाशुभीयं शस्यमिति । विहव्यादीनि सूक्तानि होतुरेव शस्यानि । ऋग्वेदे होतुः [SB 11. 5. 8. 4] इति श्रुतेः । तद्वदत्रापीति ॥ प्रस्तोतुश्च वैराजशाक्करप्रस्तावाः ॥ ६ ॥ चकारो यथेत्यनुकर्षणार्थः । वैराजे सान्नि ब्राह्मणं प्रस्ताव प्रस्तुत्य विष्टम्भान् विष्टश्नोति [PB 12. 10. 7] इति । तथा महानाम्नीषु क्षिप्रं प्रस्तुत्य क्षिप्रं गेयम् [PB 13. 4.11] इति । उभयत्रापि प्रस्तुत्येत्युद्गात्रा समानकर्तृकश्रवणे ऽपि तदनादृत्य प्रस्तोतुरेव प्रस्तावाः । सर्वत्र प्रस्तोता प्रस्तुयादिति सामान्यविधेरभङ्गार्थम् । तद्वदनापीति ॥ सर्वैश्वाविधानाद् ब्रह्मत्वकारिभिः ॥१०॥ न च ब्रह्मत्वविधायिभिः सूत्रकारैः सर्वैरपि ब्रह्मणो गानं विहितम् । किं तु कतिपयैरेव । तत्र ब्रह्मणो गानपक्षे सर्वैरपि वक्तव्यं स्यादिति ॥ rom 1 Dd om. अतः 2 Df °वाचनं, Gb मंत्रवचनः 3 Dede विशेषादनादेशे 4 Gb तेन श्रुतिध्वन्या 5 Gb ऋग्वेदन होता करोति 6 Dbce oरी-(= Lat.), Ddf रे, Gb रीः 7 Dedf कर्तृकत्वश्रः . Jvs. 1 ·१२. २ (४. १०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् कर्मयोगाच्चोद्गातुश्चत्वारो महविजः प्राश्नन्तीति' चातुष्प्राश्यप्रा- शनम् ॥११॥ - महत्विजः प्राश्नन्तीति वचनादुद्गातुरपि ब्रह्मौदनप्राशनम् । तेन तस्याधा- ने ऽप्यात्विज्येन योगो ऽस्ति न च गानं विना तस्यात्विज्यमस्तीति । तथा च जैमिनिरुद्भातुरेव गानमाहेति ॥ अथ स्वमतमाह- अधिकारात् तु ब्रह्मणः ॥ १२ ॥ तुशब्दोमतान्तरनिवृत्त्यर्थः। गानविधौ ब्रह्मणः प्रकृतत्वात् तस्यैव गानमिति ॥ औद्गात्रे चाविधानात् ॥ १३ ॥ यद्युद्गातुरेव गानं स्यात् तदानीमौगात्रप्रकरणे विधातव्यम् । न च तदस्तीति॥ दृष्टं चानेन सामगानं ब्रह्मा रथचक्रे ऽभिगायति [PB 18.7.12] इति ॥१४॥ वाजपेये ब्रह्मणश्चगानं दृष्टमिति । न ब्रह्मणो गानविरोध इति ॥ उद्गाता [sā. 7] इति यथाभूयसों वादः ॥१५॥ यः पुनः उद्गाता सामवेदेन [sā. 7] इति वादः स भूयस्त्वानुसारेण द्रष्टव्यः । तस्य गानभूयस्त्वात् । यथाभूयसमिति भूयस्त्वानुसारेणेत्यर्थः ॥ हौत्रे विधेर्विहव्यादीनि ॥ १६ ॥ यत् पुनरुक्तं यथा विहव्यादीनि होतुः [sā. 8] इति तद्युक्तमेव । हौत्रमधिकृत्य बचब्राह्मणे तेषां विधानात् । सामवेदे ऽपि तद्विधेस्तेनैकवाक्यत्वादिति ॥ स्तोत्रवत् प्रस्तावाः विराट्सु स्तुवन्ति [PB 12. 10. 10] पुरीषेण स्तुवते [PB 13. 4. 12] इति च बहुश्रुतेः ॥ १७॥ अथ यदुक्तं यर्था चँ प्रस्तोतुः प्रस्तावाँ [sā. 9] इति तत्र ब्रूमः । न हि सामान्यविधेस्तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । समानकर्तृकत्वविरोधादेव । किं तु विराट्सु स्तुवन्ति ॥ पुरीषेण स्तुवते इति च बहुवचनात् प्रस्तोतुस्तत्रान्वयः । समानकर्तृकत्वं 1 Dbed add ह (= Lat.), Gb adds हि 5 Dedef यथाभूयमिति 2-2 Gb श्रुतौ ब्रह्मत्वं विधि प्रकृत्य तन्मध्ये 6 Gb om.; Dede तथा गानविधानात् ब्रह्मण एव गानश्रुतिश्च सूत्र 7-7 Gb प्रस्तोतुश्च वैराजशक्करीः प्रस्तोता वा कारेण दृष्टेन 8 Dde °कत्वाद् for "कत्व- 9 Df adds इति 4 Da °भूयसा, Gb भूयः स 3 Dede ब्रह्मणः साम- JVS, 1 35 ·२० द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. २ (४. १०) विवक्षितम् । स्तोत्रवदिति को ऽर्थः । यथा गौरीविते' षोडशिना स्तुवीत [PB 12. 13. 13] शाकलेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 10] मानवेन तुष्टुवानः [PB 13. 3. 15] इत्यादावेकवचनादुगातुरेव स्तोत्रे प्राप्ते ऽपि हिरण्यं संप्रदायं षोडशिना स्तुवते [PB 12. 13. 25] इत्यादि बहुवचनात् तत्र प्रस्तोतुरन्वयः । तद्वदनापीति ॥ अविधानं विधेद्वैधात् ॥१८॥ यत् पुनरुक्तं सर्वैर्ब्रह्मणो गानं विहितं [com. on sā. 10] इति तद्युक्तम् । विधेद्वैविध्यात् विकल्पात् । कचिच्छाखायां ब्रह्मणो गानं विहितं क्वचिन्निषिद्धम् । तत्र निषेधैंश्रुतिमाश्रित्य गानं न विहितमिति ॥ यावद्वचनं कर्मयोगः ।।१६।। यत एव न्यायतो ब्रह्मण एव गानं तेन यावद्वचनं ब्रह्मौदनप्राशनमेवोद्गा- तुराविज्यं न गानमिति ॥ हुतायां पूर्णाहुतौ यथार्थ स्यात् ॥ २० ॥ गतमिति ॥ अक्षांश्चेदभिजुहुयुस्तत्रं गत्वा तूष्णीमुपविशेत् ॥ २१ ॥ यद्यध्वर्यवो ऽक्षामिहोमं कुर्युस्तदोपविशेदिति ॥ तैर्वृते यथार्थ स्यात् ॥ २२॥ अक्षयूते कृत इत्यर्थः ॥ इष्टयादिषु सर्वेषु यजुषोपविशेत् पूर्वो यजमानादाहवनीयं प्रति ॥२३॥ अग्न्याधेयेष्टीनामादिष्वारम्भेषु सर्वेषु यजमानस्य पुरस्तादाहवनीयाभि- मुखो यजुषोपविशेत् । कः पुनरिष्टीनामारम्भः। यदीदमध्वर्योः कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयम् [Ap. 1. 15. 4] इति हस्तप्रक्षालनं कुत एतत् । श्रापस्तम्बेन उदित 7 Dce om. 1 Dede अपेक्षित 2 Dede वितेन निषेध; Ddf निषिद्ध- 8 De adds विहितं 3 Dce om. 9 Gb om. 4. Gb स्तुवीत 5 Ded repeat तत्र 6 Daf द्वैविध्यात् 10 Gb जुहुयात्तत्र 11 Gb सत्सु 36. JVS, .1 ·२१ १२. २ (४.१०)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् आदित्ये पौर्णमास्यास्तन्वं प्रक्रमयति [1. 15. 1] इत्युक्तत्वादनन्तरं प्रक्षालनविधानात् तथा यजमानस्यापि तदानीमारम्भाभिधानात् । तद्यथा इदं शकेयं यदिदं करोम्यात्माँ करोत्वात्मने [Ap. 4. 4.1] इति । तथा तदानीमेव [l.c.2] ब्रह्मणो वरणं तदासन- कल्पनं मन्त्रत उपवेशनं चापस्तम्बेन विहितमिति ॥ परिध्यो, संधिम् ॥ २४॥ प्रतीत्यनुवर्तते। दक्षिणपश्चिमयोः परिध्यो, संधिमभिमुख उपविशेदिति॥ सुचां वांग्राणि ॥ २५ ॥ उत्करं वा ॥ २६ ॥ प्रतीत्यनुवर्तत एव ॥ तमन्तरेणाहवनीयं च यजमानस्य संचरो नान्येषाम् ॥ २७॥ तं ब्रह्माणमिति ॥ तं यदाध्वर्युयात् ब्रह्मन्निदं करिष्यामि इति सवितृप्रसूतोऽदः कुरु ।। भूर्भुवः स्वज्रहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष ओम् इत्येतेनानुमन्त्रयेत ॥२८॥ ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि इति ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इत्यादेरुपलक्षणं ब्रह्मन्निदं करिष्यामि इति ।ओं प्रणय ॥ प्रोः इत्यादेरुपलक्षणं अदः कुरु इति ॥ एतत् सर्वानुमन्त्रणम् ॥ २६ ॥ सर्वानुमन्त्रणमिति' संज्ञाकरणं व्यवहारार्थमिति ॥ उच्चैः अदः कुर्वोम् इति ॥३०॥ तस्मिन्ननुमन्त्रणमन्त्रे अदः कुर्वोम् इत्यंशमुच्चैयादितरर्दुपांश्विति ॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छेदा तासां विमोचनात् ।।३१ ॥ स्पष्टमिति ॥ पक्षान्तरमाह- तास्वेव प्रणीयमानास्वा हविष्कृतः स्तम्बयजुषश्चाध्या समिधः - om. 1 Ded इत्युक्लत्वात्तदनन्तरं, Gb इत्युक्त्वा 7 Gb om. अभिमुखः तदनन्तरं 8 Dce चा. 2 Dede add हि 9 Dd ओं 3 Dede रम्भावि. 10 Dce अओं प्राक्ष 4 Dd करोस्यात्मना 5 Thus Ap. and Dd; other mss. करो- 12 Dedf omit इति; Df रार्थे for रार्थं म्या 13 Gb °मु० 6 Reuter य० 11 Gb om. JVS.1 37.

·२२ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. ३ (४.११) प्रस्थानीयाया इति वा ॥ ३२ ॥ प्रणीताप्रणीयमानप्रभृति हविष्कृदेहि इति संप्रैषात् पूर्व वाग्यमनम् । तथा स्तम्बयजुरारभ्य प्राक् समिदाधानात् । प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्था समित् प्रस्थानीयोति ॥ पक्षान्तरमाह- यत्र वाध्वर्युववृचौ चेष्टेताम् ॥ ३३ ॥ अध्वर्युबवृचयोश्चेष्टायामवश्यं वाग्यमनमिति ॥ किमन्यत्र कामचारो नेत्याह- यत्र वा न चेष्टेतां वाग्यतः प्रायस्त्वेव स्यात् ॥३४॥ तयोश्चेष्टाभावे ऽपि प्रायेण वाग्यत एव स्यादिति ॥ - द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥१०॥ प्रायश्चित्तं चेत् कर्तव्यं स्यात् भूः स्वाहा इति गार्हपत्ये जुहुयात् । भुवः स्वाहा इति दक्षिणानौ । आनीधीये सुत्या चेत् । स्वः स्वाहा इत्याहवनीये । भूर्भुवः स्वः स्वाहा इति तत्रैव ॥१॥ मन्त्रस्य कर्मणो वा भ्रषे सति तत्समाधानं प्रायाश्चत्तम् । तत्राविशेषण त्रिष्वग्निषु होमः । सुत्या चेद्वर्तत आग्नीधीये भुवः स्वाहा इति होम इति ॥ हुत्वा ब्रूयात्-चेष्टताकाम प्रायश्चित्तम् इति ॥ २॥ चेष्टत प्रवर्तध्वं यूयम् अकार्म वयं व्याहृतिहोमेन प्रायश्चित्तमित्यर्थः ॥ अवेलायां चेद्याहरेदयज्ञीयं वापद्येतता एव व्याहृतीरनुप्रेक्षेत ॥३॥ अयज्ञीयं द्विविधं दैवकृतमात्मकृतं च । विहारदेशे कृष्णशकुनिश्वापदा- दिसंचारो दैवम । अमेध्यैदर्शनं पतितादिसंभाषणादिकं चात्मकृतम् । अनुप्रेक्षणं मनसानुद्रवणम् । तथैव षड्विंशश्रुतेरिति"[1.6.7]॥ 6 Dede add इति 7 Gb दैवकृतं 3 Dce. तत्र विशेषेण, Gb अत्राविशेषण 8 Dce अमेध्यं 4 Ded त्रिष्वप्यनिषु 9 Gb पतितसं. 10 Gb "श्रुतिरिति 1 Dce च 2 Gb om. 5 Gbadds तदा . 38. JVS.1 ·११.३ (४.११)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् इदं विष्णुः [SV 1. 22, 2.1019] इति वर्चम् ॥ ४ ॥ स्पष्टमिति ॥ अमावास्यायां दोहनपवित्रे मार्जयेरनापोहिष्ठीयाभिः ॥५॥ अमावास्यायां दर्शयोगे ऽयज्ञीयोपनिपाते ऽभ्युच्चयविधिरयम् । दोहन- पवित्रं दोहनार्थ शाखापवित्रम् । अकाले वाग्विसर्जने ऽयज्ञीयापत्तौ च दोहनप- वित्रं हस्ते गृहीत्वापोहिष्ठीयाभिस्तिसृभिर्मार्जनमधिकं कुर्युरिति ॥ बहुवचनात् सर्वे ऽपि कर्मान्विताः कुर्युः ॥६॥ एवमुत्तरत्रापि बहुवचनप्रयोगे वेद्यमिति ॥ तदभावे दार्मे ॥७॥ यदा शाखापवित्रं नास्त्यग्नौ प्रहरणात् तदानीं दर्भमयं पवित्रं कृत्वा तेनैव मार्जन कार्यमिति ॥ सर्वेष्टिष्विति शाण्डिल्यायनः ॥ ८॥ न केवलममावास्यायाम् । सर्वेष्टिष्वपि दर्भमये पवित्रे मार्जनमधिकं कार्यमिति । नन्वग्न्याधेयेष्टयः प्राकृतीः । कथममावास्यायामिष्टयन्तरेषु चै विशे- पविधिरुच्यते । एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् [12.4.4] इत्यतिदेशं वक्ष्यति । तद्धृदि कृत्वा विशेषविधिरिति॥ प्राशित्रमाहियमाणं प्रतिमन्त्रयेत-मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रति- पश्यामि इति ॥ ६॥ अध्वर्युणा प्राशित्रमाह्रियमाणमिति ॥ अप आचम्य देवस्य त्वा इति प्रतिगृह्णीयात् ॥१०॥ स्पष्टमिति ॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद्दण्डं सादयत्-पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि 8 Dce add कृत्वा 9 Gb om. अधिक 10 Dce प्रकृतायाः, Ddf प्रकृताः . 1 D. हिष्ठीयादिभिः 2 Ded "ज्ञि. Dce त्रे अधिक 5 Gb कार्यमिति 6 Gb योगेन 7 Gb शाण्डिल्यः 4 DdGb om. 11 Gb om. 12 Bb तं हृ. 13 Gb विशेषक्थनमिति jvs.1 ·द्राहायणश्रौतसूत्रम् [१२. ३ (४.११) इति ॥११॥ अन्तर्वेदि दर्भतृणानि व्यूह्येत्यर्थः ॥ अङ्गुष्ठेनानामिकया चोदाय अग्नेष्ट्वास्येन प्राभामि इति प्राश्नी- यात् ॥१२॥ स्पष्टमिति ॥ असंखादं निगिरेत् ॥ १३॥ दन्तैः खादनमकुर्वन्नित्यर्थः ॥ अप आचम्योरसि पाणिं निदधीत-इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥१४॥ स्पष्टमिति ॥ प्रक्षाल्य प्राशिवहरणं तत्र निदध्यात् ॥१५॥ तत्रेति पूर्वोक्तस्थान इति ॥ यथाहृतं वा प्रतिहारयेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ ब्रह्मभागमाहृतमग्रत उपनिदधीत ॥ १७ ॥ तमिष्टौ संस्थितायां प्राश्नीयात् ॥ १८॥ स्पष्टे इति ॥ अन्वाहार्यमन्तरेण ब्रह्माणं यजमानं चाहरेत् ॥ १६ ॥ अन्वाहार्यमिष्टेदक्षिणा । प्रभूतमोदनं पक्वान्नं ब्रह्मयजमानावन्तरेणा- ध्वर्युहरेत् ॥ स्वयं चेद् ब्रह्मा यजमानः स्यात् पूर्वेणैनम् ॥ २० ॥ हरेदित्यनुषङ्गः । यदि यजमानः स्वयमेवापत्कल्पेन ब्रह्मा स्यात् तदानी- मेनं पूर्वेणान्वाहार्यमाहरोदिति ॥ हृत्वा तमन्तर्वेदि सन्नं तूष्णीमालभेत ॥२१॥ 5-5 Gb अध्वर्युरिति शेषः । अन्चाहार्यपचन- मिष्टिं दक्षिणाहृतं 1 Dce aro 2 Gb om. 3 Dbce तत्रैव 6 Dede om. प्र 4-4 DOGb ब्रह्मभाग प्राहृतं तत्रोप. 7 Gb adds यजमानं 40 JYS. 1 ·१२.४ (४. १२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् तथा हृत्वाध्वर्युणा वेद्यां सादितं ब्रह्मा स्पृशेदिति ॥ प्रजापतेर्भागो ऽसि इति ॥ २२ ॥ एतावन्मन्त्र इति॥ अथापरं प्रजापतेर्भागो ऽस्यूर्जस्वान् पयस्वान् ॥ अक्षितो ऽस्यक्षित्यै त्वा ॥ प्राणापानौ मे पाहि समानव्यानौ मे पाादानव्यानौ मे पाहि ॥ ऊर्गस्यूर्ज मयि धेहि इति ॥२३॥ अथापरं मतम्-अनेन मन्त्रेणाभिमृशेदिति ॥ तत्रैव यजमानं वाचयेत्-प्रजापतिं त्वया समक्षमृध्यासम् ।। आ मा गम्याः ॥ अन्वाहार्यं ददामि ॥ ब्रह्मन् ब्रह्मासि ॥ ब्रह्मणे वाहुताधं ॥ मा मा हिंसीः।। अहुतो मह्यं शिवो भव इति ॥ २४॥ तत्रैवान्वाहार्ये यजमानं मथित्वा वाचयेदिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ समिधं प्रस्थानीयामनुमन्त्रयेत-देव सवितरेतत् ते यज्ञं प्राहुर्बह- स्पतये ब्रह्मणे तेन यज्ञमव तेन यज्ञपतिं तेन मामव ॥ मनो ज्यो- तिर्जुषतामाज्यस्य बृहस्पतिर्यज्ञामिमं तनोत्वरिष्टं यज्ञं समिमं दधातु विश्वे देवास इह मादयन्ताम् इत्युपांशु प्रतिष्ठा इत्युच्चैः । भूर्भुवः स्वर्वृहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुषः इत्युपांशु ओम् इत्युच्चैः॥१॥ प्रस्थानमनुयाजप्रचारः । तदर्थी समिधमनुमन्त्रयेत मानुष इत्यन्तेन मन्त्रेण । तत्र च ओम् इति च प्रतिष्ठा इति चोच्चैयादितरदुपांश्चिति ॥ सर्वानुमन्त्रणेन वा ॥२॥ 1 Gb यथा 6 Reuter समक्षमृद्धया सं सम् 2 Gb-भिमृ. 7 Db ददाति, Dce ददति, Dd ददानि 3 Dede add वा (=Lat.) 4 Dede प्रजापतेर्भागोसीत्येता. 8 DbceGa ताज्य 5 Dbode दानरूपे (= Lat.) 9 Dce तदर्थ JVS. 1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२.४ (४.१२) सर्वानुमन्त्रणमन्त्रः पूर्वमुक्तः [12. 2. 28] । तेन वानुमन्त्रयेतं ॥ विमुक्तासु प्रणीतासु समिध आदध्यायथावभृथादुदेत्य ॥३॥ प्रणीताविमोचने कृते ब्रह्मा समिध श्रादध्यात् । यथावभृथादुदेत्य एधो ऽस्येधिषीमहि [cp: 6. 4. 11] इत्यादिभिर्मन्त्रैः समिदाधानं तद्वदिति ॥ एतत् सर्वेष्टीनां ब्रह्मत्वम् ॥४॥ एतदुपवेशनप्रभृति समिदाधानान्तं न केवलमाधानेष्टीनां किं तु सर्वेष्टी- नामित्यर्थः ॥ समानाहन्येकासने न पुनर्यजुषोपविशेदिति शाण्डिल्यः ॥ ५ ॥ संस्काराणामिष्टिसमाप्तावप्रवृत्तत्वादिष्टिभेदे पुनरपि यजुषोपवेशनमहरा- सनैक्ये ऽपि कार्यमेवेति स्वपक्षः । शाण्डिल्यस्य तन्नाभिमतमिति ।। अग्न्याधेयेष्टिषु प्रथमायां यजुषोपविशदुत्तमायां समिध श्राद- ध्यादिति गौतमः ॥ ६॥ इष्टिभेदे यद्यपि प्रयाजादिवत् पृथगुपवेशनं प्राप्त तथाप्यांधानेष्टीनाम- ग्न्यर्थत्वादेकेष्टितुल्यत्वात् सकृदेवादी मन्त्रत उपवेशनमन्ते समिदाधानं चेति गौतम इति ॥ पृथगिष्टिष्विति धानंजय्यः ॥७॥ स्पष्टमिति॥ चातुष्प्राश्यं च प्राश्नत्सु ॥८॥ चकारो धानंजय्यानुकर्षणार्थः । ऋत्विच चातुष्प्राश्यं प्राश्नत्सु यजुषोप- विशेद् ब्रह्मेति ॥ अग्न्याधेयस्य दक्षिणामाह- धेनुं दद्याद् ब्रह्मणे ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ अध्वर्यवे चाग्निपदम् ॥ १० ॥ अग्नेराहवनीयस्याधाने यदपेक्षितमश्वादिपदं तदग्निपदमें। तत्सिद्धयर्थों 1 Dede मंत्रयेताम् ब्रह्मति 2 Dede को 3 Gb न्यायमेवेति 5 Dede om. 6Gb अथा० 7 Dede om, 4 Dede तथाप्रा. JVS 1 ·१२.४ (४.१२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् यो ऽश्वादिरानीयते स अग्निपदो ऽश्वादिरिति ॥ धेनूहोने वत्सतरीब्रह्मणे ऽनडहो ऽध्वर्यवे सर्वे त्रिवर्गाः ॥११॥ त्रिवर्गाः त्रिगुणा इत्यर्थः । तिस्रो धेनूर्होत्रे तिस्त्रो वत्सतरीब्रह्मणे त्रीन- नहुहो ऽध्वर्यव इत्युक्तं भवति ॥ पष्ठौहीमाग्नीध्राय ॥१२॥ तदेवं द्वादश दक्षिणाः ॥ अथ साधारणमाह- सर्वेभ्यो ऽश्वरथं कुण्डले चेति ॥१३॥ एकाश्वरथः कुण्डलद्वयं च सर्वसाधारणमिति ॥ एवमेव धेनुमाँग्निपदं चेति शाण्डिल्यः ॥१४॥ पूर्वोक्तमाँग्निपदं धेनुं च साधारणमाहेत्यर्थः ॥श्रथेष्टीनां दक्षिणमाह- धेनुमनड्वाहं वत्सतरी वत्सतरमजं पूर्णपात्रमिति तत् प्रथमाया- मिष्टौ दद्यात् ॥१५॥ तदिति तद्धेन्वादिषट्कमित्यर्थः ॥ तेथोत्तरयोरन्यत्राजपूर्णपात्राभ्याम् ॥१६॥ उत्तरयोरिष्टयोर्धेन्वादिचतुष्टयमिति ॥ पक्षान्तरमाह- वरः सप्तमो दक्षिणानां त्रयोदशो वा पञ्चविंशो वा एतद्वाज- सनेयकम् ।। १७॥ अग्न्याधेयस्य सेष्टिकस्य षड् गावो दक्षिणाः । तासां सप्तमो वरः स्यात् । अथवा द्वादश गावः स्युः । त्रयोदशो वरः स्यात् । अथवा चतुर्विशतिर्गावः । पञ्चविंशो वरः स्यात् । तदेतद्वाजसनेयकमतम् [cp. Kat. 4. 10. 12] । अत्रा पस्तम्बः षड् देया द्वादश देयाश्चतुर्विंशतिर्देयाः [5. 20. 13] इति प्राह विकल्पत इति॥ - । 1 Dcdef अ० 6 Gb साधारणशब्दमित्यर्थः 7 Gb अथाग्न्याधेयेष्टीनां 2 After T one leaf is missing in Df, Satras 13-20 which are missing here are supplied by a supplement- 8 Gb om. 'ary leaf. 9 Daf (supp, folio) 7° 10 Daf (supp. fol.)Ga इति for एतद् 11 Gb ou.; Dede ता 12 DedGb °ल्पंत, De °ल्प्यंत 3 Dbce म० 4 Dede म० 5 Dcde om. JVS. 1 ·२८ द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१२. ४ (४. १२) अग्न्याधेयान्तान् कुर्वते पूर्णाहुतिमक्षाभिहोममिष्टीरिति ॥१८॥ अग्न्याधेयस्य त्रीनन्तानध्वर्यवो विकल्पेन कुर्वते । तदानीमिष्टयभावे तद्दक्षिणालोप इति ॥ मिथुनौ दक्षिणान्वारम्भणीयायामिष्टौ ॥ १६ ॥ दर्शपूर्णमासयोरारम्भार्थेष्टिरन्वारम्भणीया। तस्यामन्वाहार्यस्थाने मिथुनौ गावौ दक्षिणा । तयोः प्रजापतेर्भागो स्थः इत्यनुमन्त्रणमन्त्रस्योहः [cp. 12. 3. 22] कार्य इति ॥ बाजिनाश्विनधर्माणामृत्विचूपहवमिष्ट्वा प्राणभक्षं भक्षयेत्॥२०॥ आश्विनो नाम सौत्रामण्यां कश्चिद् ग्रहः। चातुर्मास्येषु वाजिनं नाम हविः। धर्मः प्रवर्ग्यः । प्राणभक्षो ऽवघ्राणमिति ॥ प्रत्यक्षभदं स्वे यज्ञे ॥२१॥ स्पष्टमिति ॥ वाजिनस्य भक्षणमन्त्रमाह- यन्मे रेतः प्रसिच्यते यद्वा मे अपिगच्छति यद्वा जायते पुनस्तेन मा शिवमाविश तेन मा वाजिनं कुरु तस्य ते वा पीतस्योपहूत उपहूत- स्य भक्षयामि इति वाजिनस्य ॥२२॥ ऋतूनां त्वा वाजिनां वाजिनं भक्षयामि इति वा ॥ २३॥ उभाभ्यां वोभाभ्यां वा ॥ २४ ॥ स्पष्टानीति ॥ आश्विनधर्मयोस्तु मन्त्रो वक्ष्यत [13.4.8, 14.3.7] इति ॥ चतुर्थः खण्डः॥४॥ ॥१२॥ द्वादशः पटलः ॥१२॥ 1Gत्रीनवसानानक 7 Ddf om. 2 Gb प्राण 3 DaGb स्व- 4 Dbed om. अ (=Lat.) 8Gb स्पष्टमिति 9 Dede add द्राह्यायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते । द्वितीये दशके वृत्तो द्वितीयः पटलोऽधुना ॥ 5 Dce add उ 6 DbG वाजि. JVS. 1

·२६
१२. ४ (४. १२)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम्
ब्रह्मत्वमिदमाधाने सर्वेष्टिषु च दर्शितम् ।
द्वितीये पटले तच्च व्याख्यातं धन्विना स्फुटम् ॥
इति चतुर्थो ऽध्यायः॥
.
1 Dede प्रपाठकः (= Lat.)
JVs. 1

·चातुर्मास्येषु वरुणप्रधासानां स्तम्बयजुर्हरिष्यत्सु यजुषोपवि- शेत् ॥१॥ चातुर्मास्येष्वित्यधिकारः । चतुर्युचतुर्पु मासेषु क्रियन्त इति चातुर्मा- स्यानि । वैश्वदेववरुणप्रधाससाकमेधशुनासीरीयाणि चत्वारि' पर्वाण्येकंत- न्त्राणि । आपो दारा इतिवद् वरुणप्रघासा इति नित्यं बहुवचनान्तम् । तेषां स्तम्बयजुर्हरणकाल ऐष्टिकात् प्रथमोपवेशनादधिकमेतदुपवेशनमपूर्व कार्यम् । तथाध्वर्योर्हस्तप्रक्षालनकाले ऽप्यैष्टिकमुपवेशनं द्वितीयं कार्यमिति ॥ विलिखिते चात्वाले ऽध्वर्युणा सह प्रत्याव्रज्याहवनीय उपवि- शेत् ॥२॥ उत्तरवेदिनिर्माणार्थ यस्मादवटान्मृदमाहरन्ति तच्चात्वालम् । तस्मा- न्मृदाहरणकाले ऽध्वर्युणा सह गत्वा चात्वाले ऽभ्रियों परिलिखिते सति तेनैव सह प्रत्यावज्याहवनीयं प्रत्युपविशेत् । ननु । इदानीमाहवनीयो नास्ति उत्तर- वेदिकरणोत्तरकालमध्वर्युभिः प्रणयनंविधानात् । सत्यम् । अत्र पक्षद्वयमध्वर्यु- भिरुक्तम् । गार्हपत्यस्य पुरस्ताद वेदिद्वयं कृत्वा गार्हपत्याद् द्वयोरग्न्योः प्रणयन- मित्यापस्तम्बः [8. 5. 4, 22] । आहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयकरणं ततश्च प्रणयनमिति बोधायनकात्यायनौ [Kat. 5. 3. 9] । तत्र द्वितीयपक्षाश्रयणे नेदं सूत्रम् । तदानीं पूर्वमेवाहवनायस्य सद्भावादिति ॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमनुगच्छेत् ॥ ३ ॥ 1 Dede चत्वार्येव 2 Gb पाण्यैष्टिक प्रथम 7 Dee वेदिकद्वयकरणे 4 DbedeG "नीयम् 5 Dede णा . 6 Gb om. 3 Gb om. 8 Dedeom. 46 JVS. 1 ·१३.१ (५.१)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् ३१ पाहवनीयस्य पुरस्ताद् वेदिद्वयं कृत्वा तत एवाहवनीयाद् द्वावग्नी प्रणे- याविति बोधायनकात्यायनौ । तावनी यथैतमनुगच्छेत् । येन पथाध्वर्युः प्रणयति तेन तमनुगच्छेत् । येन प्रतिप्रस्थाता तेन तमनुगच्छेदित्यर्थः ॥ अध्वर्युश्चेद् ब्रूयात् ब्रह्मन्नेकस्फथयोपसमिन्द्धि इति स्फयेनाहवनी- यातू पांसुनुपहत्योत्तरस्या वेदेर्दक्षिणादन्तात् कर्षन्नियात् ॥४॥ एकयत्नेन स्फ्यकता कर्षणक्रिया एकस्पया । तया संभेदनमेकीकरणं सकृदेव पांसूनाहवनीयान्तात् संततमाकृष्य तस्याहवनीयस्य पूर्ववेदिद्वयेन मेलनं कुर्विति प्रैषार्थः। उत्तरस्था वेदेर्दक्षिणमन्तं यावत् पांसून् कर्षन् गच्छेदि- त्यर्थः । एवं मेलने कृते ऽग्निद्वयमप्येकायतनस्थं कृतं भवेदिति भावः ॥ आ वेदिमध्यादेका चेत् ॥ ५ ॥ यत्र साकमेधपशुबन्धादिषु पूर्वा वेदिरेकैव भवति तदा तन्मध्यं यावत् पांसूनाकर्षन् गच्छेदिति ॥ प्रोह्य स्फ्यं पश्चिमेन वेदी गत्वा निधीयमानयोरग्न्योस्तूष्णी- मुपविशेत् ॥ ६॥ प्रोहणमुदसनम् । तत् कृत्वा तयोरग्न्योदक्षिणत उपविशेदिति ॥ एतत् कर्माग्निप्रणयनेषु सर्वेषु ॥ ७॥ अग्नी प्रणीयमानौ यथैतमनुगच्छेत् [sā. 3] इत्यारभ्य यदुक्तं तत् सर्वेष्वग्निप्रण- यनेषु स्यादिति ॥ अवभृथन्यङ्गं गच्छत्सु पूर्वेणानी चात्वालं च गच्छेत् ॥८॥ मुख्यावभृथः सौमिकः । तस्य क्रियास्पर्शो न्यङ्गः । स यत्रास्ति तदव- भृथन्यङ्गं तुषनिष्काषप्रतिपादनम् । तत् कर्तुमध्वर्युषु गच्छत्सु पूर्वेण गच्छेदिति ॥ पश्चिमेन वेदी चात्वालं च स्वे यज्ञे ॥६॥ स्वे यज्ञे सत्त्रे कुराउँपायिनामयनगतेषु चातुर्मास्येष्टिष्वित्यर्थः॥ । हविर्यज्ञेष्वेष संचर उत्तरेण विहारं कर्मभ्यः ॥१०॥ उत्तरेण विहारं यानि कर्माणि क्रियन्ते तदर्थमेष एव संचरः । न तु अपरेणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्य [6.5.3] इत्यापस्तम्बोक्तः संचरो ऽभिप्रेत इति ॥ 1 Dedef प्रणेष्यामिति 2 Dabdf वेदिं 3 DIG नं 4 Dede कौंड . JVS. 1 ·३२ । द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१३. १ (५.१) यथा चात्वाले तथा यूपे शामित्रे च पशौ ॥ ११ ॥ निरूढेपशौ यूपशामित्रयोः पुरस्तादेष संचरश्चात्वालवदिति ॥ अवभृथन्यङ्गं प्राप्याभ्युक्षणप्रभृति सौत्यं कर्म समापयेयुः॥१२॥ अवभृथदेशं गत्वाभ्युक्षणप्रभृति [6. 4. 8] समिदाधानान्तं [6. 4. 11] सुत्यायां यदुक्तं तत् सर्व कुर्युः । एतदन्तं वरुणप्रघासेषु ब्रह्मत्वम् । बहुवचनं सर्वार्थमिति ॥ साकमेधेषु क्षीरोदनस्य यथार्थ प्राश्नीयात् ॥ १३ ॥ यहेन साकमेधानुष्ठानम् । पूर्वस्मिन् दिवसे रात्रौ क्षीरोदनो गृहमेधीयः। साकमेधे गृहमेधीयस्य शेषं यथेच्छं प्राश्नीयाद् वा न वेति ॥ यजमानं ब्रूयात्-प्रभूतमन्नं कारय । सुहिता अलंकृता भवतेत्यमा- त्यान् ब्रूहि ॥ वत्सांश्च मातृभिः सह वासय ॥१४॥ कारय ॥ ब्रूहि ॥ वासय इति त्रयः प्रैषा इति ॥ पूर्वाह्ने ऽध्वर्युः क्षीरोदनमृषभस्य रखथे जुहोति ब्रह्माणमुप- वेश्य ॥१५॥ उत्तरेयुः पूर्वाह्न ऋषभमानीय तस्य रवथे शब्दे सत्यध्वर्यु होतीत्यनु- वादो ऽयमुत्तरार्थम् ॥ ऋषभे ऽरुवति ब्रह्मैव ब्रूयात्-जुहुधि इति ॥ १६ ॥ यवृषभो न शब्दं कुर्यात् तदा ब्रह्मैव जुहुधि इति ब्रूयात् । अरुवतीति नसमासात् सप्तमीति ॥ तूष्णीं पैयज्ञिकायां सर्वं कुर्यात् ॥ १७ ॥ अथ पितृयशिकायामिष्टौं सर्वमुपवेशनादिकं तूष्णीमेव कुर्यादिति ॥ ओम् इत्येवानुमन्त्रयेत ॥१८॥ सर्वानुमन्त्रणमन्त्रे ओम् इत्येतावन्मात्रं ब्रूयादिति ॥ यज्ञोपवीतप्राचीनावीतयोरध्वर्युमनु विदधीत ॥१६॥ 1 DEGb निरूढे 2-2 Dede om. 3 Dede वासयेत (=Lat.), Ga संवासयेत् , Gb वासयेत् 4 DeGb oर्थः 5 Daf add वै 6 G पैतृक 7 Gb पित्र्यायामिष्टो JVS. 1 48 ·३३ १३.२ (५.२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् यदाध्वर्युर्यज्ञोपवीती प्राचीनावीती वो स्यात् तदानीं तद्वदेव ब्रह्मापि स्यादिति ॥ तस्या हवींषि निर्वप्स्यत्सु दक्षिणया द्वारा प्रपद्य पश्चात् प्राङ्- मुख उपविशेत् ॥ २० ॥ निर्वापदेशस्य पश्चादिति ॥ एवमेव वेदिं गत्वा स्तम्बयजुर्हरिष्यत्सु ॥ २१ ॥ स्तम्बयजुर्हरणदेशस्य पश्चात् प्राङ्मुख इति ॥ आज्यभागयो?तयोर्दक्षिणेनाग्निं परिक्रम्य पुरस्तात् प्रत्यङ्मुख उपविशेद् यजमानश्च ।। २२ ॥ स्पष्टमिति ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १॥ ॥१॥ हुते स्विष्टकृति यथेत प्रत्याव्रज्योपविशेताम् ॥ १॥ स्पष्टमिति ॥ प्राशित्रमाहतमुपघायापविध्येत् ॥ २ ॥ आघ्रायोदस्यदिति ॥ आज्यं चेत् प्राशिवभागादवद्येयुस्तदुपैघ्रायाप उपस्पृशेत् ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ इडां च प्रतिगृह्य प्रतिप्रयच्छेत् ॥ ४ ॥ इडाप्रतिग्रहः प्रकृतौ नास्ति । तस्यापूर्वस्य विधिः सचों दृष्टार्थे भक्षणाभा- वादिति ॥ अध्वर्युणा परिषिच्यमाने व्युत्क्रम्य परिषिक्त आहवनीयमुपति- ष्ठेरन् ॥ ५॥ अध्वर्युणा वेदिपरिषेचने प्रक्रान्ते परिश्रिताया वेदेनिष्क्रम्य परिषिक्त उपस्थानमिति॥ 1 Ddef om. 4 Dai °दव° for °दुप 5 Dce सचाः सन्चा 2 DoceG यथैतं 3 Dcdef om. JVS. 1 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१३.२ (५.२) दक्षिणेन दक्षिणाग्निमुत्तरेण दक्षिणाग्निं खे यज्ञे ॥६॥ दक्षिणेन दक्षिणाग्निं स्थित्वाहवन यमुपतिष्ठेरन् सत्त्रेषूत्तरेण स्थित्वेति ॥ अक्षन्नमीमदन्त हि [SV 1. 415] इति प्रथमा । सुसंदृशं त्वा वयं मघवन् मन्दिषीमहि । प्र नूनं पूर्णवन्धुरः स्तुतो यासि वशां अनु योजा विन्द्र ते हरी ॥ इति द्वितीया । उपो षु शृणुही गिरः [SV 1. 416] इति तृतीया ॥ ७॥ एताभिस्तिसृभिरुपस्थानमिति ॥ तत एवेक्षमाणा गार्हपत्यं मनो न्वा हुवामहे नाराशंसेन स्तोमेन । पितॄणां च मन्मभिः॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यो जनः । जीवं वातं सचेमहि ॥ आ न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय जीवसे। ज्योक् च सूर्यं दृशेयम् ॥ इति ॥८॥ तस्मिन्नेव स्थाने स्थित्वों मनो न्वा हुवामहे इति तिसृभिर्गार्हपत्यमुपतिष्ठेर- निति॥ कया नश्चित्र आ भुवत् [SV 1. 169] इत्येकया दक्षिणाग्रिम् ।। ६ ॥ स्पष्टमिति ॥ पित्र्या समाप्तौ ॥ त्रैयम्बका नामापूपा भवन्त्येककपालाः। तेषां यमध्वर्युरास्वत्कर उपवपेत् तस्मिन्नप उपस्पृशेयुः- - 6Gb om, 1 Daf स्व. 2 DIG हि 3 Dbede सोमेन (-Lat.) 4 Dede om. 7 Dedef have here the figure ॥२॥ denoting thereby the conclusion of this khanda. 5 Daf त JVS. 1 ·३५ १३.३ (५.३)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् शिवा नः शंतमा भव सुमृडीका सरस्वति । मा ते व्योम संहशि'॥ इति ॥ १०॥ त्र्यम्बकदेवत्यत्वात् त्रयम्बका नाम केचनापूपाः पुरोडाशाः । तेषामेक- मध्वर्युराखूत्करे निवपति । तस्योपरिष्टादप उपस्पृशेयुरिति ॥ आसीतेतरेषां हूयमान इति धानंजय्यः ॥११॥ इतरेषां पुरोडाशानां होमे क्रियमाणे प्रासीतेत्येकमतमिति ॥ तिष्ठेदिति शाण्डिल्यः॥१२॥ गतमिति ॥ हुते तिष्ठन्तो जपेयुः-अवाम्ब रुद्रमयक्ष्माव देवं त्र्यम्बकम् । यथा नः श्रेयसः करद् यथा नो वस्यसः करद् यथा नः पशुमतः करद् यथा नो व्यवसाययात् । भेषजमसि भेषजं गवे ऽश्वाय पुरुषाय भेषजं सुगं मेषाय मेध्यै सुभेषजं यथासत् इति ॥ १३ ॥ सर्वेषु हुतेषु तिष्ठन्तो जपेयुरिति ।। द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥२॥ यजमानस्यामात्या एकैकमपूपमादायें प्रदक्षिणमग्निं परीयुः । तत्र ब्रह्मा परियञ्जपेदिति धानंजय्यः॥१॥ अमात्याश्चतुष्पथ्यमग्निं परियन्ति । तदानीं ब्रह्मापि तमग्निं परिगच्छा- पेद् वक्ष्यमाणं मन्त्रमिति ॥ तिष्ठन्निति शाण्डिल्यः॥२॥ 1 Dbd श (=Lat.) 4 Dbede वसीयसः (= Lāt.) 2 Gb om. इति ; Dee read शेयुरिवा न 5 Dbede (and Lat.) add त्रिः इति मंत्रेणेति 6 Dede add इति ॐ Gb om. 7 Dede उपग० JVS. 1 51 ·दाहायणश्रौतसूत्रम् [१३.३ (५.३) मन्त्रमाह- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम् । उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात् ॥ इति । जामी कुमारी वा या स्यात् पतिकामा सा' विपरीयात्- त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पतिवेदनम् । उर्वारुकमिव बन्धनादितो मुक्षीय ।। इति ज्ञातीनभिकल्पयेत ॥३॥ सा कुमारी त्र्यम्बकम् इति मन्त्रं ब्रुवाणा मृत्योर्मुक्षीय इत्यस्य स्थाने इतो मुक्षीय इत्युक्त्वा इतः इत्यनेन पादेनं ज्ञातीनभिसंदध्यात् । इतः पितृकुलादित्यर्थः ॥ मामुतः इतीष्टमभिनिर्दिशेदमुष्य गृहादिति ॥ ४ ॥ मामृतात् इत्यस्य स्थाने मामुतः इतीष्टं परिग्रहं निर्दिशेत् । तद्यथा--इतो मुक्षीय माँ पत्युमहादेवस्य गृहात् इति ॥ एवं त्रिः परीत्योदस्येयुः ॥ ५ ॥ एवमग्निं त्रिः परीत्य पुरोडाशानाकाशे हस्ताभ्यामुदस्येयुरमात्या इति ॥ तेषां ब्रह्मैकं लिप्सित्वा यस्य स स्यात् तस्मै प्रयच्छेत् ॥ ६ ॥ तेषामुत्क्षिप्तानां पुरोडाशानामेकमाकाश एव ब्रह्मा स्वहस्तेन प्रतिलभ्य चं पुनः प्रयच्छेद् येनोत्क्षिप्त इति ॥ तस्य वैव सन्तं पाणावालभेत ॥७॥ अथवा तस्यैव पाणौ सन्तं ब्रह्मा स्पृशेत् । न स्वयमाकाशे गृह्णीयादिति ॥ तथैव त्रिः प्रतिपरीयुः ॥८॥ तथैव त्रिः प्रसव्यं परीयुरिति । यत्रैनानध्वर्युरासजेत् तत्रोपतिष्ठेरन्-एष ते रुद्र भागस्तेनावसेन 6 Def पदेन 2 Gb org 7-7 Dee नय मा पुनरिष्टग्रहान् , Ddf मा पत्युर्नारायणस्य गृहं (Dd प्रहा) 4 Dbce परीयात् , Gb विपादिति 8 Dedef मुद्दिष्टानां 5 Df 9-9 Gb om. तस्मा एव 1Gb om. 3Gb पुरुवारु JVS. 1 ·१३.३ (५.३)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् परो मूजवतो ऽतीहि कृत्तिवासाः पिनाकहस्तो ऽवततधन्वोम् इति ॥8॥ यत्र वृक्षेषु तानध्वर्युरपूपानासजेत् तत्र देवमुपतिष्ठेरनिति ॥ आ तमितोरुपेयुः॥१०॥ यावत् प्राणस्य समस्तावदनुच्छ्सन्तः एष ते रुद्र भागः इति मन्त्रं पुनः पुनरावर्तयन्तो जपेयुरिति ॥ शं नो देवीः [SV 1.33] इत्यप उपस्पृश्यानवेक्षं प्रत्याव्रजेयुः : स्पष्टमिति ॥ एवं चातुर्मास्येषु ब्रह्मत्वमुक्तम् । शुनासीरीये पर्वणि वैशेषिकाभावान्न किंचिदुक्तम् । अथ यदुक्तं वरुणप्रघासिकं ब्रह्मत्वं तच्चात्वालादिकमत्सु हविर्य- झेष्वतिदिश्यत इति ॥ वरुणप्रघासैाख्यातं ब्रह्मत्वं हविर्यज्ञेषु ॥ १२ ॥ सप्त हविर्यज्ञान वक्ष्यति । तेषामादित्यश्चतुष्टये तावञ्चात्वालाग्निप्रणयना- वभृथानामभावाद् ब्रह्मत्वं नातिदेष्टव्यम् । पारिशेष्याचात्वालादिमत्सु हविर्यक्षे. ष्वतिदिश्यत इति ॥ अथ पशुबन्धेषु वैशेषिकमाह-- पशूनां यूपाहुतिं होष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ १३ ॥ हुतायां यथार्थं स्यात् ॥ १४ ॥ स्पष्टे इति ॥ वपायां हुतायां इदमापः इति चात्वाले मार्जयित्वा सर्वपशूनां यथार्थ स्यात् ।। १५॥ सर्वेषु पशुषु यागेषु इदमापः इति तृचेन मार्जनं कार्यम् । सर्वपशुग्रहणं पशुविशेषं प्रत्याचार्याणां मार्जने विप्रतिपत्तिर्नास्तीति दर्शयितुमिति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ 1 Gb तेन for देवं 4 Gb विशेषप्र. 5-5 Gu पुरोडाशे चरित्वा सु 2 Gb oin. 3-3 Gb भावात्तथोक्तं 6 DdiGb om. JVS. 1 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) श्राहृतं पुरोडाशमालभ्य ब्रूयात्-प्रानन्तु ये प्राशिष्यन्ते इति ॥ १७॥ पुरोडाशमिडामाहृतामालभ्य ब्रूयात्-ये मध्यतिरिकाः प्राशिष्यन्ते त एव प्राश्नन्तु नाहमिति । प्रकृतौ ब्रह्मण इडाप्राशनाभावादिति ॥ अनुव्रजेत् सर्वपशूनां पत्नीसंयाजानिति गौतमः ॥ १८ ॥ सर्वेष्वपि पशुयाजे पत्नीसंयाजान् क्रियमाणाननुवजेद् ब्रह्मेति गौतम इति ॥ सवनीयस्यैवेति धानंजय्यः ॥ १६ ॥ गतमिति ॥ ने सवनीयस्य चनेत शाण्डिल्यः॥ २०॥ चनेति निपाते व्यर्थे सवनीयस्यापि पत्नीसयाजानं नानुबजेदित्यर्थः ॥ हृदयशूलो बावभृथन्यङ्गस्थाने भवति ॥ २१ ॥ वरुणप्रघासेषु यदवभृथन्यङ्गमुक्तं तत्स्थाने हृदयशूलोद्वासनमत्र भवतीति ॥ तस्मिन्नप उपस्पृशेयुः-धाम्नोधाम्नो राजस्ततो वरुण नो मुश्च । यदापो अध्न्या वरुणेति शपामहे ततो वरुण नो मुश्च ॥ सुमित्र्या न आप ओषधयः सन्तु दुर्मित्र्यास्तस्मै सन्तु द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः इति ॥ २२ ॥ हृदयशूलस्योपरिष्टादुपस्पर्शनमिति ॥ यो ऽस्मान् तृतीयः खण्डः ॥ ३॥ ॥३॥ अभ्युक्षणप्रभृत्यत ऊर्ध्वम् ॥ १॥ 1-1 Dedef om. 2 Ded "यागेषु 3 Da सवनीयानामेवेति 6 Gb Sara 7 Gb adds क्रियमाणान् 8 Dbede सुमित्रिया (= Lat.) 9 Dbede दुर्मित्रिया' (= Lat.) 4 Gb om. 5 Ga om. JVS. 1 ·- १३.४ (५.४)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् ३६ अभ्युक्षणादुपस्पर्शनादूर्ध्वमभ्युक्षणप्रभृति सर्व सौत्यकर्म कुर्युरिति । तत्रा- दित्योपस्थानमप्युक्तम् [6. 4.9] । तदिह न कार्यमित्याह- आदित्यं नोपतिष्ठेरन् ॥ २॥ गतमिति ॥ पूर्णाहुतौ हूयमानायामासित्वा हुतायां यथार्थं स्यात् ॥ ३ ॥ बोधायनमते पूर्णाहुत्यन्तः पशुरिति ॥ सक्तुहोमांश्चज्जुहुयुरासीतां तेषां होमात् ॥ ४ ॥ सक्नुहोमाश्च पशौ बोधायनेनोक्ताः । तेषामा होमादासित्वा पश्चाद् गमनमिति ॥ सौत्रामण्यां सुराकर्मस्वाव्राजमासीत ॥ ५ ॥ आवाजमिति णमुल्प्रत्ययान्तः । अध्वर्युणा सुरासंधानादिषु क्रियमाणे- प्वावज्याव्रज्येत्यर्थः॥ तत्र द्वावग्नी अतिप्रणयन्ति । तयोर्दक्षिणत आसीत ॥ ६॥ ननु च वरुणप्रघासधर्मातिदेशात् सिद्धमेव द्वयोर्दक्षिणत आसनम् । सत्यम् । पशुबन्धेषु चात्वाले मार्जनानन्तरं यथार्थं स्यात् [13. 3. 15] इत्युक्तम् । तन्मा भूदित्येवमर्थ सूत्रम् । मार्जनानन्तरं कुम्भ्यामासकायां पुनरप्यासीत न पुनर्यथार्थ गच्छेदिति ॥ दक्षिणमध्यधि कुम्भ्यामासक्तायां सुराशेषेष्वासिच्यमानेषूपति- ष्ठेरन्- यत् ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरों। ब्रह्म तेन पुनीहि मा ।। इति ॥ ७॥ दक्षिणमग्निं मथितस्योपरिष्टाच्छतच्छिद्रायौं कुम्भ्यां सुराशेषेष्वालिच्य- मानेष्वग्नेरुपस्थानं कार्यम् । बहुवचनमध्वर्वादेरप्यावश्यकमुपस्थानमिति ॥ अश्विनोग्रंहस्य भक्षयेत्- 1 Thus emended. Dede अभ्युतउप०, 3 Dee °देशेन for देशात् Df अभ्यु उप", Gb अभ्युक्ष उप° 4 Dbe add शतातृणायां 2 Thus Dbode (and Lat.); o'her mss. 5 Dbdef °न्तरं (=Lāt.) रासित्वा 6 Dede छिद्रया, DIGb छिद्रया JVS. 1 55 ·॥ द्राहायणश्रौतसूत्रम् [१३.४ (५.४) यमश्विना नमुचेरासुरादधि सरस्वत्यसुनोदिन्द्रियेण । इमं तं शुक्रं मधुमन्तमिन्दुं सोमं राजानमिह भक्षयामि ॥ इति ॥८॥ स्पष्टमिति॥ यजमानं चेद् वसातिशेषेणाभिषिञ्चेयुरुपोत्थायान्तरेणामी गत्वा- ध्वर्युणोक्तः संशानानि गायेत् ॥ ६॥ यदि पशुरसेन यजमानमभिषिञ्चयुस्तदा संशानसानां गानमध्वर्युणोक्त इति वचनात् प्रैषाभावे न गायेदिति ॥ पदायपदाय स्तोभेत् ॥१०॥ परिसामत्वात् स्वाध्यायवद् गाने प्राप्त इदं वचनमिति ॥ निधनान्युपयन्तो यजमानस्य मूर्धानमालमेरन् ॥ ११ ॥ बहुवचनं सर्वेषामृत्विजां ग्रहणार्थमिति ॥ के पुनः स्तोभाः कानि वा निधनानीत्यत आह- सं त्वा हिन्वन्ति इत्येतेषां पूर्वःपूर्वः स्तोभ उत्तरं निधनम् ॥१२॥ बृहदिन्द्राय गायत [SV 1. 258] इत्यस्या ऋचः पुरस्तात् सं त्वा हिन्वन्ति धीतिभिः ॥ स त्वा रिणन्ति धीतिभिः ॥ सं त्वा ततक्षुधीतिभिः ॥ सं त्वा शिशन्ति धीतिभिः' इति चत्वारि वाक्यानि गीतानि । चतुर्थ वाक्यमुपरिष्टादपि गीतम् । तदितरे- षामपि प्रदर्शनार्थम् । तेन तस्यैव गीतिप्रकारेणेतराण्यपि पुरस्तादुपरिष्टाञ्च विभज्य गेयानि । ततः औहो वा इत्युपायात् पूर्वःपूर्वो ऽशः स्तोभ उत्तरमुत्तरं संश्रवसे इत्यादि निधनम् । स्तोभनिधनभेदात् सामभेदः । एकरूपमेवार्चिक गानमिति ॥ अवसे इति स्थाने जित्यै इति क्षत्रियस्य पुष्टथै इति वैश्यस्ये- त्येके" ॥ १३॥ 1 Dbede add भक्षयेत् (= Lat.) 7 Dedef add sila 2 DIG नं 8-8 Ded तत्रोहो 9 Ded पूर्वाश for पूर्वो ऽशः 4-4 Ga स्तोभमुत्तरं ; Gb repeats उत्तरं 10-10 Dbede श्रवस स्थाने (= Lat.) 11 Dbd वैश्यस्यैके, वैश्यस्य कुर्यादित्येके 6Gb अधी for . 3 Ded om. 5 Dedef om. Gb JVS. 1 ·१३.४ (५.४)] द्राशायणश्रौतसूत्रम् संश्रवसे ॥ विश्रवसे ॥ सत्यश्रवसे ॥ श्रवसे इति चत्वारि निधनानि । तत्र श्रेवसे इति स्थाने जित्य इति क्षत्रियस्य यजमनास्य कुर्यात् । पुष्टयै इति वैश्यस्य कुर्यात् । तद्यथा-संजियै विजित्यै सत्यजित्यै जित्यै इति । संपुष्टयै विपुष्टयै सत्यपुष्टयै पुष्टयै इति ॥ द्वे सौत्रामण्यौ कौकिली चरकसौत्रामणी च ॥ १४ ॥ गतमिति ॥ कौकिल्यां सामगानं नेतरस्याम् । संशानानि गायेदिति ह स्माह कौत्सः॥१५॥ कौकिल्यामेव सामगानं नेतरस्यामिति कौत्सो मन्यत इति ॥ अथ केषु पुनर्ह विर्यशेषं ब्रह्मत्वमुक्तं तानाह ॥ सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः-अग्न्याधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणं चातुर्मास्यानि निरूढपशुबन्धः सौत्रामणी चें ॥१६॥ स्पष्टमिति ॥ अग्निहोत्रे ऽपि ब्रह्मा भवतीति सूत्रकारस्य पक्ष इति ॥ इदानीं सुत्यायां ब्रह्मत्वं विधास्यस्तस्याः संस्थाया भेदाद् ब्रह्मत्वविषयानार्ह ॥ सप्त सोमसंस्थाः-अग्निष्टोमो ऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडशी वाजपेयो ऽतिरात्रो ऽप्तोर्याम इत्यप्तोर्याम इति ॥ १७॥ ब्राह्मणेष्वग्निष्टोमादयः शब्दाः संस्थाविशेषवाचिनो न पुनर्विश्वजिदादि- शब्दवदेकाहविशेषवाचिन इत्यर्थः । तेन वाजपेयादिसंशब्दनेन ब्रह्मत्वं विधीय- मानं तत्संस्थाप्रयुक्तं ने पुनः ऋतुविशेषप्रयुक्तमिति" दर्शितं भवति । केचित् तु संस्थानुक्रमणं तासां नित्यताप्रतिपादनार्थमित्याहुः । तदयुक्तम् । न ह्यनुक्रमण- मात्रान्नित्यतासिद्धिरिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ ॥४॥ 1 Ded स्थानानि 2-2 Dede श्रवस स्थाने 3Gb om. 7 Dbede add इति; Ga inserts इति before 8 Gb भवेदिति 9-9 Ddf संस्थाभेदमाह 10 DedeGb संशब्देन 4-4 Gb om.; Dof om, only सत्यपुष्टयै 5 Dede भिमन्यत 6-6 Gb के पुनर्हविर्यज्ञा येषु 11-11 Gb om. JYS. 1 57 ·[१३.४ (५.४) द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् त्रयोदशः पटलः ॥ १३॥ इति छन्दोगसूत्रस्य दीपे धन्विविनिर्मिते । तृतीयः पटलो वृत्तो हविर्यशा निरूपिताः ॥

·अथ सोमयागेषु ब्रह्मत्वं विधातुमारभते- सुत्यायांब्रह्मणः प्राक् सुब्रह्मण्यायाऔद्गात्रेण समानं कर्म॥१॥ सुत्यायामित्यधिकारः। क्रीते राजनि [cp.1.2.23] सुब्रह्मण्याप्रवृत्तेर्यत् पूर्वमुद्गातुः कर्म तद् ब्रह्मणो' ऽपि समानम् । किं पुनस्तत् । महन्मे ऽवोचः इति प्रतिमन्त्रणं [1.1.10] सोमप्रवाकस्य परिवेषणमिति [1.1.12] ॥ ईक्षणाक्रमणे वेदेः ॥ २॥ समानमित्यनुवर्तते । पूर्वमुद्गातुः उत्तरं वेद्यन्तमाक्रम्य दक्षिणमीक्षमाणः पितरो भूः इति [1.1.25] तदपि ब्रह्मणः समानमित्यर्थः । सुब्रह्मण्याप्रवृत्तेरुद्गातुवैदेराक- मणमिति सूत्रारम्भः । देवो देवमेतु इति मन्त्रेण गमनम् [1.1.23] अप्याक्रमणाङ्ग- त्वाद् ब्रह्मणः समानमेवेति ॥ संचरधिष्ण्योपस्थानदक्षिणाप्रतिग्रहभक्षाः ॥३॥ समानमित्येवम् । अन्तरेण चात्वालोत्करौ संचरः [2.1.6] इति यदुक्तं यच्च धिष्ण्योपस्थानं [4.2.1] यच्च दक्षिणाप्रतिग्रहो [5.3.15] यच्च सोमभक्षः [5.1.3] तत् सर्वे समानमिति ॥ स्तोमविमोचनाच्चोर्ध्वमन्यत् सामगानात् ॥ ४ ॥ तृतीयसवने स्तोमविमोचनादूर्ध्वम् [6.3.4] । तदपि समानम् । अवभृर्थ- वजमिति [6.4.1] ॥ तत्रौद्गात्रवदोपवसथ्ये ऽहनि गमने प्राप्त [1.1.22] आह- अनुष्यात् तु दीक्षणीयायाम् ॥ ५ ॥ दीक्षणीयायामिष्टिमनु ब्रह्मा स्यात् । तत्काल एव मन्त्रेण देवयजनं गत्वा 1 Dedef णा 2 Dee मंत्रेण, Ddf मंत्रणं 4-4 Df गमनं तत् ब्रह्मणः, 5 Gb adds यदुक्तं 6 Gb adds साम after अवभृथ 3Gb om. JVS. 1 ·द्राशायणश्रौतसूत्रम् [१४.१ (५.५) वेदेराक्रमणमाक्षणं च कार्य दीक्षणीयायां ब्रह्मत्वकरणार्थमिति भावः । तदानीं ब्रह्मणो ऽपि मधुपर्काहरणं तु कार्यम् [cp.1.2.1] । मधुपर्कभक्षणं तु शास्त्रान्तरो. कप्रकारेण ब्रह्मणः कार्यम् । ननु पुनरुद्भातुः प्रकारेणातिदेशाभावादिति ॥ तस्यां संस्थितायामासीता दीक्षणाद् यजमानस्य ॥ ६ ॥ इष्टयनन्तरमा दीक्षासमाप्तेरुभावपि न कुत्रचिद् गच्छेताम् । अदीक्षिष्टायं ब्राह्मणः इत्यावेदनात् पूर्वमिति यावदिति ॥ तं यदाध्वर्युवाचं यमयेदथ यथार्थ स्यात् ॥ ७ ॥ तं यजमानमित्यर्थः । दीक्षित वाचं यच्छ इत्यध्वर्युप्रैषानन्तरं यथार्थ स्या- दिति ॥ महावीरान् संभरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ ८ ॥ दीक्षितासु महावीरान संभरिष्यति [cp. Kat. 26.1.1] इति कात्यायन- सूत्रम् । महावीरोः प्रवर्दीपात्राणि । तेषां संभरणकाले वाग्यत उपविशेदिति ॥ संभृतेषु यथार्थ स्यात् ॥ ६॥ स्पष्टमिति ॥ प्रायणीयायां संस्थितायां पूर्वेण पत्नीशालां तिष्ठेदाभिहोमात् पदस्य राजक्रयण्याः॥१०॥ सोमक्रयाः पदाभिहोमं यावत् तिष्ठेदिति ॥ अभिहुत उत्तरेण सोमवहनं गत्वा प्राग् वा पदाभिहोमाद् दक्षिणेन यत्र राजानं केष्यन्तः स्युस्तत्र गत्वा तूष्णीमुपविशेत् ॥ ११ ॥ पदाभिहोमे कृते सोमवहनं शकटमुत्तरेण गत्वा यत्र सोमं केष्यन्तः स्यु- स्तत्र गत्वोपविशेत् । अथवा पदाभिहोमात् पूर्वमेव सोमवहनं दक्षिणेन गत्वा क्रयदेश उपविशेदिति॥ क्रीते" प्राडुत्क्रामेत् पश्चिमेनैनं हृत्वा राजानमादध्युराहितं पूर्वेण परीत्योद्यमानमनुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ।। १२ ॥ 1 Gb ब्रह्मत्वप्रकरणमिति 6 Dede °ध्यंति, Gb भरेद् 7 Gb संभार 8 Dbede add यथेतं निष्क्रम्य (= Lat.) 9 Gb ऋयिण्याः 10 Gb adds ATA 2 Gb om. 3 Dedef om. 4 Gb प्रकरणा' 5 Dod omn. JVS. 1 ·१४.१ (५.५)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् यदि पूर्व सोमवहनं दक्षिणेन ब्रह्मां गतः स्यात् तदा क्रयानन्तरं प्राक् प्रसत् । तं पश्चिमेन राजानं हृत्वा शकट श्रादध्युरध्वर्यवः। अथ ब्रह्मा तमा- हितं सोमं पूर्वेण प्रसव्यं' परीत्य शकटेनोह्यमानमनुगच्छेदिति ॥ उत्तरेण चेत् क्रीते प्रत्यङ्डुत्क्रामेत् पूर्वेणैनं हृत्वा राजानमाद- ध्युराहितं पश्चिमेन परीत्योह्यमानमनुगच्छेत् ॥ १३ ॥ यदि सोमवहनमुत्तरेण ब्रह्मा गतः स्यात् तदा क्रयानन्तरं प्रत्यक् प्रसत् । गतमन्यदिति ॥ तामेवाषामन्वावर्तेत ॥ १४ ॥ प्राङ्मुखे शकटे वर्तमाने यस्याः पार्श्वन गतस्तस्पाचैनै प्रत्यङ्मुखे शकटे ऽपि गच्छेदित्यर्थः ॥ का पुनरसौ तामाह- सा हि प्राचीवर्तमानस्य दक्षिणेषा भवति ॥ १५ ॥ प्राग्वैर्तमानस्य शकटस्य॑ दक्षिणेषा सैवासाविति । दक्षिणेषा पाश्चैनैव प्राग्गमनं प्रत्यग्गमनमपीत्यर्थः ।। विमुक्त चान्तरेण सोमवहनं पत्नीशालां च दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेदा राज्ञो ऽपहरणात् ।। १६ ॥ अनडुहि विमुक्त इत्यर्थः१२॥ प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदव्यवयन्नग्निना ॥१७॥ अग्निनाहवनीयेन सह सोमस्य व्यवायमकुर्वन् प्राग्वंशं प्रवेश्यमानं राजानमनुप्रविशेदिति ॥ 10 DbcdGb नेव 2 Gb सप॑त् 11 Dbedf दक्षिणेनो० 3 Gb adds are 12 Gb adds अदीक्षित इति पर्युदासः सत्रे 4 Gb गतस्तस्याः पार्श्व दीक्षितस्यातित्थ्यायां निर्वापानुसंधानार्थमन्तः- 5-5 Dode पि शकटे प्रवेशस्यावश्यंभावात् सत्रादन्यत्र राजरक्ष- 6 Dbede त्यस्य णार्थं तिष्ठेदेवेति 7 Dbede प्राचिव (= Lat.) 13 Ga °दव्यवयं नाना, Gb °दव्ययं न निनीते 8Gb प्राचीन 14 DedeGb अग्निरा. 1 Gbom. 9 Dcd Gb add या 15 Gb om. स्य JVS. 1 ·४६ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१४.२ (५.६) संबाधं चेत् स्याद् दक्षिणयापि द्वारा प्रविशेत् ॥१८॥ स्पष्टमिति ॥ उत्तरेणाहवनीयं पश्चिमेन वेदि संचरेद् दीक्षितश्चेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ प्रथमः खण्डः॥१॥ ॥५॥ आतिथ्यामिष्टिं निर्वपन्ते ॥१॥ अध्वर्यव इति शेषः॥ तां चेदनपहृते राजनि निर्वपेरन् ब्राह्मणं राजनि समादिश्य तत्र गत्वासीत ॥ २॥ यदि राज्ञो ऽपैहरणात् पूर्वमेव निर्वपेरन् तदा राजरक्षार्थ कंचिद् ब्राह्म- णमादिश्यान्तः प्रविशेदिति ॥ तस्यां संस्थितायां तानूनत्रमाज्यमवमृशन्तो जपेयुः-हविरसि वैश्वानरम् । अनाधृष्टमस्यनाधृष्यं देवानामोजो उनभिशस्त्यभिशस्तिपा अनभिशस्तेन्यम् । अञ्जसा सत्यमुपगेषं सुविते मा धाः इति ॥३॥ ऋत्विजामन्योन्यद्रोहपरिहाराय यद् घृतं स्पृश्यते तत् तानूनप्त्रम् । तत् सर्वे ऽप्युद्गातारो ब्रह्मा चावमृश्य जपेयुरिति ॥ अप उपस्पृश्याध्वर्युणोक्तो राजानं विख्सयेत् ॥ ४ ॥ तं हिरण्यमन्तर्धायाभिमृशेयु:-अंशुरंशुष्टे देव सोमाप्यायतामि- न्द्रायैकधनविदे । श्रा तुभ्यमिन्द्रः प्यायतामा त्वमिन्द्राय प्यायस्व । आप्याययास्मान् सखीन् सन्या मेधया । स्वस्ति ते देव सोम 1 Dbede संबधः 2 Gb om. अपि 3 DbedG वहृते (= Lat. 4 Dbed व० 5 Gb रक्षणार्थ 6 Dabed विज्ञेभयेत् (= Lat.), Df विश्रंभ- येत् . Cp. Reuter's note on x. 2. 13. Gb has the following commentary on this sitra: सोमोष्णीषं विस्रसयेत् आप्यायनायेति. 7-7 Gbom. JVS. 1 62 ·१४.२ (५.६)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् सुत्यामुचमशीय इति ॥ ५॥ स्पष्टे इति ॥ काशमये प्रस्तरे निहुवीरनं दक्षिणान् पाणीनुत्तानान् कृत्वा सव्यान् नीची-एष्टा राय एष्टा वामानि प्रेषे भगायर्तमृतवादिभ्यो नमो दिवे नमः पृथिव्यै इति ॥६॥ निह्नवो नमस्कारः । कृते हि नमस्कारे पुरुषस्य दोषश्छादितो भवतीति । तदुपायत्वान्निह्नव इत्युच्यते । तथा च ब्राह्मणम्-न वै देवा नमस्कारमति । यज्ञो वै नमस्कारः इति । आतिथ्यासंबन्धिनि काशमये प्रस्तरे दक्षिणान् पाणीनुत्तानान् निधाय तत उपरि सव्यान् नीचः कुर्युः । सो ऽयं नमस्काराजलिरिति ॥ सुब्रह्मण्यास्वाहूयमानासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेद् दीक्षितश्चेत् ॥७॥ आहूतासु यथार्थ स्यात् ॥८॥ स्पष्टे इति॥ उपसदिष्टिरत ऊचं तस्यां तथैवाभिमनिनिह्नवने ॥६॥ तस्यामुपसदि संस्थितायां तथैव हिरण्यमन्तर्धाय सोमाभिमर्शननिह्नवने कुर्युरिति ॥ सव्या अपराह्न उत्तानाः स्युदक्षिणा न्यञ्चः ॥१०॥ आपराढिक्यामुपसदि सव्याः पाणय उत्तानाः स्युदक्षिणाः पाणयो न्यश्चः स्युरिति ॥ कः पुनरुपसदन्तो यत्र निह्नवः । तमाह- सुवेणोपसद्धोमे हुते विद्यात् संस्थितेति ॥११॥ त्वेषं वचो अपावधीम् इत्यध्वर्युणा हुते संस्थितेति विद्यादिति ॥ तस्या धर्मः प्रवर्दीवति पूर्वस्तमभीन्धिष्यत्सु ॥ १२ ॥ द्वितीयः E - ': खण्डः ॥२॥ ॥६॥ 7 DcefGb om. 34 1-1 Gb om. 2 Df निनु यात् 3 Ga सव्यान्यञ्च 4 Ga repeats नमो दिवे 5 Gb तदुपायं नि. 6 Gb नं च 8 Dede सदोन्तो 9 Gb निह्नवनः 10 Dd धीद् 11 Ga मभिसंधीष्यत् JVS. 1 ·[ १४.३ (५.७) द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् गार्हपत्यं गत्वा यजुषोपविशेद् दक्षिणेन ॥१॥ प्रवर्दीवति ऋतौ तस्या उपसदिष्टेः पूर्वः' प्रवर्यो भवति । तमभीन्धिष्य त्स्वध्वर्युषु गार्हपत्यं गत्वा तस्य दक्षिणत उपविशेदिति ॥ दक्षिणाग्निमुत्तरेण बहिश्चेत् ॥२॥ यदि गार्हपत्यायतनाद् वहिः प्रवर्यः स्यात् तदानीं दक्षिणाग्निमुत्तरेणो. पविशेदिति ॥ रुचितो धर्मः [cp. 2. 2. 28] इत्युक्ते ऽनुवाकेन तिष्ठन्तो ऽवेक्षरन् यमध्वर्युर्च्यात् ॥३॥ रुचितो धर्मः इत्यध्वर्युणोक्ने अपश्यं गोपाम् इति यमनुवाकमध्वर्युयात् तेना. नुवाकेन महावीरमवेक्षेरैन्नुद्गातारो ब्रह्मा वेति ॥ तं ह्रियमाणं यथैतमनुव्रजञ्जपेत्- विश्वा आशा दक्षिणसत् सर्वान् देवानयाडिह । स्वाहाकृतस्य धर्मस्य मधोः पिबतमश्विना । इति ॥४॥ तं घर्म ह्रियमाणं यथेतमनुव्रजञ्जपेदिति ॥ श्रावित उपविश्य जपेत्- अश्विना धर्म पातं हार्दिवानमहर्दिवाभिरूतिभिः । तन्त्रायणेन नमो द्यावापृथिवीभ्याम् ।। इति ॥५॥ हुते यजमानं वाचयेत्- अपातामश्विना धर्ममनु द्यावापृथिवी अमंसाताम् । इहैव रातयः सन्तु ॥ इति ॥६॥ 1 Ded पूर्व 2 Gb यजुषोप. 4 Ga तनानु 5 Gb मनुवाक्षेर. 3 Gb तदा 6 DIG यथेत JVS 1 ·१४.३ (५.७)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् धर्मशेषस्य भक्षयेत्-मधु हुतमिन्द्रतमे ऽग्नावश्याम ते देव धर्म नमस्ते ऽस्तु मा मा हिंसीः इति ॥७॥ स्पष्टानीति ॥ सत्त्रं चेत् स्यात् यजमाना उपह्वयध्वम् इत्येवोपह्वानम् ॥८॥ सत्तंव्यतिरिक्तेषु होतरुपह्वयस्वाध्वर्य उपह्वयस्व इति कर्मनामधेयेनोपह्वान कार्य चाजिनाश्विनधर्माणामृत्विचूपवमिष्ट्वा [12.4.20] इति वचनादिति ॥ एवं सदा प्रवर्योपसदः कुर्यात् ॥ ६ ॥ महावेदेः स्तम्बयजुर्हरि- प्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥ १०॥ विलिखिते चात्वाले यथार्थं स्यात् ॥ ११ ॥ उत्तरवदि निर्वप्स्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् । न्युप्तायां यथार्थ स्यात् ॥ १२॥ स्पष्टानीति ॥ अग्निचित्यायों प्राग्दीक्षणीयाः सावित्रान् होमान् होष्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥ १३ ॥ अग्निचित्यायामित्यधिकारः । यदि तावग्निचित्या स्यात् तदेत्यर्थः अनु- ध्यात्तु दीक्षणीयायाम् [14.1.5] इति वचनात् । साग्निचित्ये ऽपि सोमयागे दीक्षणी- याप्रभृत्येव ब्रह्मत्वमिति शङ्का स्यात् तन्निवृत्त्यर्थं प्रागपि दीक्षणीयायाः सावित्रे- धूपविशत् । सावित्रहोमस्त्वेक एवेत्यापस्तम्बः [cp. 15.9. 3]। होमानिति बहु- वचनं कस्यांचिच्छाखायां होमबहुत्वादिति ॥ तेषु हुतेषूख्यां मृत्तिकामाह्रियमाणामनुगच्छेत् ॥ १४ ॥ तस्यां हियमाणायामासित्वा संभृतायां यथार्थ स्यात् ॥ १५ ॥ स्पष्टे इति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ ॥७॥ . ० om. 1 Dce .पा. 2 Gb स्मृति for सत्त्र 3 Gb कर्म 4 Daf °सदोः 5 Ddf (see. m.) निव. 6 Gb निरुप्ता 7 Gb .याः 8 Df यां 9 ? Dce तेषूपविशेत्, Ddf सत्रेषूपविशेत्, Gb सावित्रेषूपविशेदित्युक्तमिति 10 Da (first hand) संह्रीय, Dbede संनिय. (=Lat.) 11 Da संह . . JVS. 1 65 ·द्राशायणश्रौतसूत्रम् [१४.४ (५,८) आहवनीयं चेष्यत्सु यजुषोपविशेत् ॥१॥ आहवनीयः शालामुखीयः । तस्यायतनमिष्टकाभिश्चेष्यस्वित्यर्थ इति ॥ तस्मिन् संचित उख्यामासन्दी नैर्ऋतीश्चेष्टका अरण्यं हियमाणा अनुगच्छेत् ॥२॥ तस्मिन् शालामुखीये ऽध्वर्युणा चिते सत्युख्याग्निर्यत्रासन्धाः पूर्वं निहि- तस्तामुख्यां निधानभूतामासन्दी नैर्ऋताश्चेष्टका ऽरण्य प्रति ह्रियमाणा अनु- गच्छेदिति ॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितास्वप उपस्पृश्यान- पेई प्रत्याव्रजेत् ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ अग्निं विक्रयत्सुं सौंषधं च वप्स्यत्सु तत्र गत्वा तूष्णीमुपवि- शेत् ॥४॥ महावेद्यामग्निक्षेत्रस्य कर्षणं तत्र बीजावपनं च करिष्यस्वित्यर्थः॥ तैः सार्धं प्रत्याव्रज्य चितीः प्रणीयमाना अनुगच्छेत् ॥ ५ ॥ चितीश्चयनार्था इष्टकाः प्रणीयमाना इत्यर्थः॥ निधीयमानानां दक्षिणतः स्थित्वा निहितासु दक्षिणस्य पक्ष- स्यासन्नो यजुषोपविशेत् ॥ ६॥ उपधीयमानानामिष्टकानां तस्यास्तां दक्षिणतः स्थित्वा सर्वासु समा- तासु दक्षिणस्य पक्षस्य दक्षिणतः संनिकृष्ट उपविशेदिति ॥ लोकंपृणास्पंधीयमानासु ब्राह्मणं तत्र समादिश्य यथार्थ स्या- 1 Df °श्चेष्यन्नित्यर्थः, Gb श्वेष्यत्सु सत्स्वित्यर्थः 6 Dedef वापनं, Gb वापं 2 Gb निधः 7 Dd नार्थ 8 Gbom. 3 Gb नैॠतीरिष्टकाश्च 4 G श्वेतं 9 Da o for 39° 5 Df विक्रम्यत्सु , Ga विकर्षन् सु , Gb 10 Da ब्रह्माणं विकृष्यत्सु 66 JVS. 1 ·१४.४ (५.८)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् दिति शाण्डिल्यः ॥७॥ आसीतैवेति धानंजय्यः ॥८॥ स्पष्टे इति ॥ एवं सदा चितिषु कुर्यात् ॥६॥ एवं पञ्चस्वपि चितिषु कुर्यादिति ॥ संचितकर्माणि करिष्यत्स्वानाजमासीत ॥१०॥ वसवस्त्वा रुद्रैः पुरस्तात् पान्तु इत्याज्यप्रोक्षणप्रभृति मण्डूकविकर्षणान्तानि संचितकर्माणि । तेष्वाव्रज्यासीतेति ॥ एतदन्तमग्निचित्यानिमित्तं ब्रह्मत्वमिति ॥ सम्राडासन्दी ह्रियमाणामनुगच्छेत् ॥११॥ प्रवोद्वासनकाले इति शेषः॥ निधीयमानायां दक्षिणतः स्थित्वा परिषिच्यमाने ऽप उपस्पृश्य तैः सार्धं प्रत्याव्रज्याग्निं प्रणीयमानमनुगच्छेदप्रतिरथं जपन् ॥ १२ ॥ धर्म परिषिच्यमाने ऽप उपस्पृश्य तैः सार्धं प्रत्यावज्य सौमिकमग्निं प्रणी- यमानम् आशुः शिशानः [SV 2. 1199] इति सूक्तमप्रतिरथसंज्ञकमध्वर्युप्रसिद्ध जपन्ननुगच्छेदिति ॥ तूष्णीमनग्निचित्या चेत् ॥ १३॥ अग्निचित्याभावे तूष्णीमनुगमनं न सूक्तजप इति ॥ निधीयमानस्य दक्षिणतः स्थित्वा निहिते दक्षिणा बहिदि यजुषोपविशेत् ॥१४॥ अग्निनिधानानन्तरमग्निवत्युत्तरं परिग्राहं परिगृह्णातीत्यध्वर्युभिरुत्तरप- रिग्राहो विहितः । तत्काले न केनचिदप्यन्तर्वेदि स्थातव्यमित्यभिप्रायेण बहि- 1 Ga संनिहित. 7 Gb प्रणीयमानमनुमंत्रयते । प्र. 2 DfG ७० 8 Gb adds वृषभ 3 Gb प्रोक्षणं प्रति 9 Gb धानान्तमग्नीत्यु 4 Gb adds आध्वर्यवाणि 10 DodeGb गृहामात्य 5 Gb प्रवर्योद्वास 11 Gb adds वेदि- 6 Dbede नाना . Jvs.1 ·५२ द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१४.४ (५.८८) - वैद्युपविशेदित्युक्तमिति ॥ हविर्धाने प्रवर्त्यमाने ऽनुगच्छेत् ॥ १५॥ स्पष्टमिति॥ परिवार्यमाणयोस्तत्रैव गत्वासीत ॥ १६ ॥ उच्छ्रितायामौदु- म्बर्या यथार्थ स्यात् ॥ १७ ॥ वेदिकर्मप्रभृति वाग्नीषोमप्रणय- नात् प्रणयनात् ॥ १८॥ अथवाँग्निप्रणयनानन्तरं यद् वेदिकर्मोत्तरं परिग्राहस्तत्प्रभृत्यग्नीषोमप्रण- यनात् पूर्व यथार्थ ब्रह्मा स्यात् । तथोक्तं ब्रह्मत्वं कुर्याद् वा न वेत्यर्थः ॥ चतुर्थः खण्डः ॥४॥ चतुर्दशः पटलः ।। १४॥ धन्विना रोपिते दीपे ब्रह्मत्वस्य विधिं प्रति । चतुर्थे पटले त्वधं सोमयागस्य कीर्तितम् ॥ 1 Dee द्युपवेशनमित्यु , Dd वैदिरित्युप- वेशनमित्यु 2 Gb adds हविर्धाने इति द्विवचनमध्वर्युणा प्रवर्त्यमाने शकटे इति SGb adds the comment परिवारणं कटा- दिभिः परिश्रयणमिति 4. Gb adds the comment स्पष्टमिति. 16 and 17 are one sūtra in De, while Ddf om, them. 5 Da चान्नीषोमीय 6 DaGb repeat प्रणयनात् 7 Gbअथा 8-8 Gb हविर्धानप्रवर्तनकर्मानुसंधानं JVS. 1 ·अग्नीषोमौ प्रणेष्यत्सु वेदिमाक्रामन्मन्त्रेण ॥१॥ कः पुनमन्त्रः कथं वाक्रमणमत श्राह- पश्चिमेनोत्तरवेदिमुदङ्ङतिक्रम्याक्रमणयजुर्जपेत् ॥ २॥ मृदा शिथिरा देवानां तीर्थम् [cp.3.1.2] इत्युद्गातॄणां यदाक्रमणयजुरुक्तं तज्ज- पदिति ॥ चात्वालसमीपे दीक्षितश्चेत् ॥ ३॥ स्पष्टमिति ॥ तूष्णीमत ऊर्ध्व वेदेराक्रमणम् ॥ ४॥ सवनमुखेषु च यजुषाहरहरिति गौतमः [3.1.4-5] यावद्धाकामयुरित्येके [3.1.7] इति सूत्रद्वयेन सर्वेषु वेद्याक्रमणेषगातॄणां पुनःपुनमन्त्री विहितः । ब्रह्मणस्तु तनिवृ. त्तये तूष्णीमिति वचनमिति ॥ क्रीत्वा राजा येनातिहतः स्यात् तेन गत्वा तूष्णीमुपविशेद येन मार्गेण सोमं क्रीतमतिहरन्ति तेन गत्वान्तः प्रविश्याध्वर्युप्रभृतीनां दक्षिणेनोत्तरेण वा गत्वापरणाहवनीयं दक्षिणातिक्रम्योपविशेदिति ॥ राजानं हर इत्युक्तः पूर्वेणाग्निमेकस्मा अतिप्रदाय तान् प्रसव्यं परीत्यादायानुगच्छेद् दक्षिणेन चेद् गतः स्यात् ॥ ६ ॥ यदि राजानं हर इत्यध्वर्युरेनं ब्रूयात् तदा प्रणीयमानमग्निं पूर्वेण सोमं I Da °मुदनिष्क. 4 Gb तत्तन्निवर्तयेत् 2 Gb यदाक्रमणे उक्त 5 Dede तूष्णी- 3 Gb वेद्यनुक्र. 6 Gb om. JYS. 1 -- ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.१ (५.६) कस्यचिद्धस्ते प्रदाय तानध्वर्युप्रभृतीन् प्रसव्यं परीत्य सोममादाय तान् गच्छतो ऽनुगच्छेद् यदि दक्षिणेन तान् प्रविष्टः स्यादिति ॥ उत्तरेण चेद् यथेत परीत्यादायानुगच्छेत् ॥७॥ यद्यध्वर्युप्रभृतीनुत्तरेण गतः स्यात् तदा यथागतं प्रदक्षिणं परीत्यानुग- च्छेदिति ॥ अन्येन चेद् ब्रह्मा बजितः स्यादन्येन राजा तेनैनं प्रतिगृह्णीयात् ॥८॥ उत्तरेण विहारं पश्चिमेन वेदि संचरेद् दीक्षितश्चेत् ॥ ६ ॥ पूर्वमुक्तं यदि तेन पथा ब्रह्मा गतः स्यात् ततो ऽन्येन मार्गेण सोमस्तदा- पि राजानं हर इति चोदितः प्रत्याव्रज्य राज्ञो मार्गेणैव राजानमाददीतापरेणाह- वनीयं दक्षिणातिक्रम्येत्यर्थः ॥ स एव हि राज्ञः पन्था अध्वर्युभिरक्तः ॥ १०॥ एतौ त्वेव ब्रह्मणो गतिकल्पावहरतो ऽपि ॥ ११॥ राज्ञो हरणमकुर्वतोऽपि ब्रह्मण एतावेव गतिकल्पौ भवतः। तान् प्रसव्यं परीत्य [sā. 6] इत्येकः कल्पः । यथेतं परीत्य [sā. 7] इत्यपर इति ॥ आसीताग्नीधीय आहुत्योहूंयमानयोरिति धानंजय्यस्तिष्ठेदिति शाण्डिल्यः ॥१२॥ आग्नीध्रीयाहवनीययो वैसर्जनाहुती स्तः । तयोहूंयमानयोराग्नीध्रीय एवासीत तिष्ठेद् वेति ॥ उत्तरेणानीधीयं राजानमाज्यानि च ह्रियमाणान्यनुगच्छेत् ॥१३॥ तयोर्तुतयोः पुनरपि" राजानमग्नीषोमीयपश्चर्थानि चोज्यान्यनुगच्छे- दिति ॥ सोमं. 2 Ga यथैतं; Dbcde (and Lat.) add अग्निं 3Ga प्रब 9 Gb गमनक० 4-4 Gb उत्तरेणाहवनीयं 10 Dbcd ही. 5 DbGa (and Lat.) om. sutras 9,10. 11 Gb adds ह्रियमाणानि 6 Gb क्रमेणेत्यर्थः 1 Gb om. 7 Dcde om. २. 8 Dcdeवहरण . 1.2 Gb om. 70 JVS: 2 ·१५.२ (५.१०)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् प्रवोशतेषु हविर्धानं पश्चिमेन गत्वासीतेति गौतमः ॥ १४ ॥ पूर्वेणेति धानंजय्यो दक्षिणस्य द्वारबाहोः पुरस्ताद् यजुषोपविशे ॥ १५॥ स्पष्टे इति ॥ अग्नीषोमीयवपायां हुतायां यथेतमुदङ्कुतिक्रम्य चात्वाले मार्ज- येत ॥ १६ ॥ मार्जनं सिद्धमे [13. 3. 15] । यथेतमित्येतग्वद्विधेयमिति ॥ एवमेवापररात्र आज्येषु प्रविष्टेषूपवेशनम् ॥ १७ ॥ अपररात्रे सवनीयपशोराज्येषु प्रविष्टेष्वेवमेवोपवेशनं कार्यम् । हविर्धानं पश्चिमेन पूर्वेण वा गत्वेत्यर्थः ॥ मार्जनं च ॥ १८ ॥ प्रथमः खण्डः ॥ १॥ ॥६॥ सवनीयवपायां हुतायाम् ॥१॥ एवमेवेत्यनुवर्तत इति ॥ पुरोडाशेन चरिष्यत्सु तूष्णीमुपविशेत् ॥ २ ॥ अग्नीषोमीयस्य पशुपुरोडाशेनेत्यर्थः ॥ दीक्षितश्चेत् सर्वा इडा अन्वारभेत ॥३॥ स्पष्टमिति ॥ वसतीवरीषु परिहियमाणासु दक्षिणोत्क्रम्य तिष्ठेददीक्षितश्चेदा तासां परिहरणात् ॥ ४॥ अदीक्षितो बहिर्वेदि दक्षिणोत्कम्य तिष्ठेदिति ॥ 16 यजुषेति (=Lat.) 4 Gb सर्वपशूनां पूर्वमुक्तमेव for सिद्धमेव 2G यथैत . 5Gb om. 3 Daf त् 6 Daf om. परि JVS 1 71 ·द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१५.२ (५.१०) आग्नीधीयं राजानं हियमाणमनुगच्छेत् ॥ ५ ॥ वसतीवरीहरणोत्तरमांनीध्रीयं प्रति सोमं ह्रियमाणमनुगच्छेदिति । ननु चापस्तम्बादिभिः सोमस्य हरणं नोक्तम् । सत्यम् । अत एव विधानादन्यैः कैश्चि- दुक्तमिति । कल्पसामर्थ्यसिद्धं चैतत् । कथम् । ऋत्विजो यजमानश्चाग्नीध्रीये हि वसन्ति यजमानो राजानं गोपयतीति विहितम् । ततश्च सामर्थ्यसिद्धं हरणमिति ॥ दीक्षितश्चेत् तत्रैव संविशेत् ॥६॥ स्पष्टमिति ॥ अपररात्र आज्यानि ग्रहीष्यतः पूर्वेण गत्वाग्निं च पश्चिमेन वा यजुषोपविशेत् ॥ ७॥ सवनीयपश्वर्थान्याज्यानि ग्रहीष्यतो ऽध्वर्याराग्नीध्रीयमग्निं च पूर्वेण पश्चिमेन वा गत्वोपविशेदिति ॥ आत्तेषु प्राङत्क्रम्य प्रसव्यं परीत्यानुगच्छेत् पूर्वेण चेद् गतः स्यात् ॥८॥ आत्तेष्वाज्येषु प्राङत्क्रम्य तानध्वयून प्रसव्यं परीत्यानुगच्छेदिति ॥ पश्चिमेन चेद् यथेत परीत्यानुगच्छेत् ॥६॥ याज्यग्रहणकाले पश्चिमेनोपविष्टस्तदा प्रदक्षिणं परिगमनमिति ॥ प्रवेशितेषूपविशेत् ॥ १०॥ हविर्धानमाज्येषु प्रवेशितेष्वित्यर्थः॥ आज्येष्वेव ग्रहीष्यमाणेष्वत्रोपविशेदिति शाण्डिल्यः ॥११॥ आज्यग्रहणवेलायाँमेवाग्नीध्रीयान्निष्क्रम्य हविर्धानस्य पश्चिमेन पूर्वेण वोपविशदिति॥ अध्वर्युणोक्को वाचं यच्छेदा तृतीयं प्रातरनुवाकस्य ॥ १२ ॥ 1 Dbc हीय. 2 Ded °हरणानन्तरमा०, Gb वसतीवरीपरि 7 Ga संवसेत् 8 G यथैतं ; Dbede (and Lat) add अग्नि यदि 6 Dadf om. हरणाग्रहणानन्तरमा 3 Dcde om. 9 Gb om. 4 Gb om. 10 Daf गृह्यमा 11 Gb काले for वेलायां 5 Gb adds 72 IVs. 1 ·१५.२ (५.१०)] द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् प्रातरनुवाकस्य प्रथमायास्तृतीयं यद् वचनम् श्रा तस्माद् वाग्यतः स्या- दिति । अथवा पा तृतीयमित्या तृतीयाया ऋच इत्यर्थः ॥ आ वा परिधानीयायाः ॥ १३ ॥ अथवा प्रातरनुवाकस्य परिधानीयान्तं वाग्यतः स्यादिति ॥ आ वोपांश्वन्तर्यामयो.मात् ॥ १४ ॥ स्पष्टमिति ॥ आ वा बहिष्पवमानात् ॥ १५ ॥ प्रातरनुवाकप्रभृति बहिष्पवमानपर्यन्त इति ॥ हविर्धानं चेत् पूर्वेण गतः स्यादुपांश्वन्तर्यामी होण्यत्सदश्तिक्र- म्य तिष्ठेत् ॥ १६ ॥ यदि हविर्धानं पश्चिमेनोपविष्टस्तदोपांश्चन्तर्यामयोह)मकाले स्थानं ने कार्यमिति ॥ दीक्षितश्चेदा तयोर्होमात् ॥ १७ ॥ दीक्षितस्य॑ ब्रह्मणो होमसमाप्तिं यावत् स्थानं न कार्यमिति ॥ निःसर्पत्स्वन्वारभेत ॥ १८ ॥ बहिष्पवमानार्थ हविर्धानानिःसर्पत्स्वध्वादिषु प्रतिहारमन्वारभेत ब्रह्मा । तत् पूर्वमेव [3. 3. 12] सूत्रकृतोक्तमिति ॥ तस्य प्रस्तोत्रा समानं कर्म प्रागुपवेशनात् ॥ १६ ॥ प्रवृतहोमादिकर्म [cp. 3. 3.17] तस्य प्रस्तोत्रा समानमुपवेशनवर्जमिति । आस्तावं प्राप्यानासन्नो यजुषोपविशेत् प्रस्तोतारं प्रति ॥२०॥ बहिष्पवमानस्तुतिदेशं प्राप्योद्गातृभ्यः किंचिद् विप्रकृष्टः प्रस्तोतारमभि- मुखो यजुषोपविशेदिति [cp. 2. 4. 20] ॥ द्वितीयः खण्डः ॥२॥ ॥१०॥ 1 Gbom. 2 DdGb अन्तम् 5-5 Gb न्याय्यमिति 6 Gb सत्रेषु दीक्षितस्य तु 7 Dede प्रकृत 8 Dedef(first hand) om. वर्ज 3 Dce यदा + Dce पूर्वेण प्रविष्ट . JVs. 1 73 ·. द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् [१५.३ (५.११) रश्मिरसि [PB 1. 9, 10] इत्येतावनुवाकौ स्तोमभागाः॥१॥ तस्मा एतान् स्तोमभागानब्रवीत् [PB 15.5.24] इति ब्राह्मणे स्तोमभाग- पदेन रश्मिरसि इत्यादयः समाख्यायन्त इत्यर्थः ॥ समाख्याप्रयोजनं च वक्ष्याम इति॥ तैः पृथगनुपूर्व स्तोत्राण्यनुमन्त्रयेत ब्रह्मन् स्तोष्यामः प्रशास्तः इत्युक्तः॥२॥ .. बहिष्पवमानादीनि स्तोत्राण्यतिरिक्तस्तोत्रपर्यन्तानि त्रयस्त्रिंशत् तानि । तैः स्तोमभागैस्तावत्संख्यैः क्रमेण पृथगनुमन्त्रयेत ॥ तत्र विशेषं वक्ष्याम इति ॥ ऊर्ध्व प्रथमाद् रात्रिपर्यायान् यत्र स्यात् अमुष्मै त्वा इति तं जिन्व इति तत्रं ब्रूयात् ॥ ३॥ प्रथमाद् रात्रिपर्यायादूर्व स्तोमभागेषु यत्रयत्र अमुष्मै त्वा इति पदद्वय- मस्ति । अमुष्मा इति चतुर्थ्यन्तानां पदानामुपलक्षणम्। तत्र पदद्वयानन्तरमध्यय- नाभावे ऽपि तं जिन्व इति ब्रूयात् । तमिति द्वितीयान्ततया प्रयोज्यानां त्रिवृदादि- पदानामुपलक्षणम् । तेनैवं प्रयोगः-त्रिवृदसि त्रिवृते त्वा त्रिवृतं जिन्व । प्रैवृदसि प्रवृते त्वा प्रवृतं जिन्वें इति ॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्येकैकस्यान्तः॥४॥ तेषु सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुते इति प्रत्येकमनुषञ्जनीयमिति ॥ पूर्वेषां च ॥५॥ पूर्वेषां रश्मिरसि इत्यादीनां विंशतिमन्त्राणामपि [PB1.9.1-12, 10. 1-8] सवितृप्रसूर्तीः इत्येवान्तः । नन्वध्ययनसिद्धमेवैतन्न वक्तव्यम् । सत्यम् । वक्ष्यमाण- विकल्पदर्शनार्थमनुवादो मन्त्रपरिमाणज्ञानार्थं चेति ॥ भूर्भुवः स्वहस्पतिर्ब्रह्माहं मानुष ओम् [cp. 12. 2. 28] इत्ये- तद् वाधिकं कुर्यादोंकारं वा ॥ ६॥ सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इत्यस्यानन्तरमधिकं निवेशयेद् विकल्पेनेति ॥ 6 Gb adds बृहस्पतये स्तुत 2 Dce यत्र only once; Gb यथा 7 Gb इत्येव मन्त्रान्तः 3 Gb adds पूर्वेषु तथाध्ययनात् 8 Gb मन्त्रमोक्षार्थ 9-9 De मानुषोम् 10 Gb इति मन्त्रस्या० 1 Gb तत् 4-4 Gb om. 5-5 Dcd om. 74 JVS 1 ·५६ १५.३ (५.११)] द्राहायणश्रौतसूत्रम् यथाम्नायं संधेरनुमन्त्रयेत ॥ ७॥ वसुको ऽसि [PB 1. 10. 11] इत्यादिसंधिस्तोत्रानुमन्त्रणमविकृतमेवेति ।। मतान्तरमाह त्रैधं विभजेदिति धानंजय्यः----वसुको ऽसि वस्यष्टिरसि वेषश्री- रसि । वसुकाय त्वा वस्यष्टये त्वा वेषश्रिये त्वा । वसुकं जिन्व वस्यष्टिं जिन्व वेषश्रियं जिन्व । सवितृप्रसूता बृहस्पतये स्तुत इति॥८॥ वसुको ऽसि वसुकाय त्वा वसुकं जिन्व इत्येवमर्थः संबन्धः । सो ऽयमेको विभाग एवमुत्तरावपीति ॥ स्तुत देवेन सवित्रा प्रसूताः इत्यनुमन्त्रयेत मानसं वाजपेये च वृहत् ॥ ६॥ अविवाक्ये दशमे ऽहनि मानसं स्तोत्रं वाजपेये च बृहदुत्तमं स्तोत्रं स्तुत देवेन इत्येवानुमन्त्रयेतेति ॥ आनन्तर्येणेतराणि ॥ १० ॥ इतराणि मानसवाजपेयान्त्यव्यतिरिक्तानि सर्वसंस्थासु संहत्य त्रयस्त्रि- शदेव स्तोत्राणि तानि त्रयस्त्रिशता स्तोमभागैः क्रमेणानुमन्त्रयेत । ननु च । अत्यग्निष्टोममेकमधिकमस्ति । तत् कथं त्रयस्त्रिंशत् स्तोत्राणि । उच्यते। उक्थ्या- नन्तरमुत्पन्नस्य षोडशिनः स्तोत्रस्य तत्रापकृष्य प्रयोगमात्रं न पुनरपूर्व स्तोत्रा- न्तरमस्तीति ॥ अथ नैमित्तिकेषु स्तोत्रेषु कथमनुमन्त्रणमत श्राह- ईध्रात् स्तोत्राणि पूर्वेण तद्वृद्धेः ॥ ११ ॥ ई-शब्दो निमित्तवचनः । निमित्तं च सोमातिरेकः । यदि प्रातःसवनात् सामा ऽतिरिच्येत [PB 9. 7. 1] इति ब्राह्मणेने निमित्तान्यन्यानि विहितानि । पूर्वेण 1 Dbede भजेतेति 7 Dce पेयोन्यानि व्य°, Gb पेयव्य. 2 Gb adds sià, thus making this a 8 Dede स्तोत्रभागैः, Gb स्तोमविभागैः separate sutra, 9 Gb अत्यग्निष्टोमे स्तोत्रमेकमस्ति 3 Ga वसुज, Gb वसुर् 10-10 Gb मुक्तस्य वपनस्य षोडशि- 11 DbcdeGa arte: (=Lat.) 5 Gb मुत्तरत्रापीति 12 Gb ब्राह्मणे 6 Gb इत्यनु 13 Gb निमित्ताद्यानि 4 Ded °मर्थतः JVS.1 75 ·द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.३ (५.११) पूर्वस्तोत्रस्य स्तोमभागेनानुमन्त्रयेत नित्यस्तोत्रस्य वृद्धिमात्रत्वात् तस्येति ॥ परेण वा तनिकामनात् ॥ १२ ॥ पश्चाद्भाविना वा स्तोमभागेनानुमन्त्रणम् । कुतः । माध्यन्दिनं वा एष सवनं निकामयमानो ऽभ्यतिरिच्यते [PB 9. 7. 2] इतीतरस्य माध्यन्दिनादेर्निकामनश्रव- णात् । निकामनमिच्छति ॥ मानसवद् वातिरिक्तसामान्यात् ॥ १३ ॥ अथवा मानसस्तोत्रवदनुमन्त्रणमतिरिक्तत्वसामान्यात् । अग्निष्टोमादति- रिक्तं हि मानसम् । नैमित्तिकमपि नित्यादतिरिक्तमिति ॥ सर्वानुमन्त्रणेन वानुक्नत्वात् ॥ १४ ॥ अथवा यः पूर्वमिष्टिप्रकरणे सर्वानुमन्त्रणसंज्ञको मन्त्र उक्तस्तेन वानु- मन्त्रणमन्यस्यानुक्तत्वादिति ॥ यद्यत् स्तोत्रं लुप्येत सहैव स्तोमभागेन ॥ १५ ॥ यदि पर्यायानभिव्युच्छेत् सर्वेभ्य एक संभैरेयुः [6. 6. 1] इत्याश्वलायनोक्ने संभारी- पक्षे यानि स्तोत्राणिं लुप्तानि यश्च षोडशी वैकल्पिकत्वाल्लुप्यते तानि स्वकीयैः स्तोमभागैः सहैव लुप्यन्ते । न तैः शिष्टानुमन्त्रणं कार्य क्रमसंख्याभ्यां नियतत्वात् स्तोमभागानाम । स्तोत्रस्यासाधारणो भागः स्तोमभाग इति हि" समाख्या । एतदेव हि समाख्याप्रयोजनम् । ननु च । प्रधानलोपे गुणलोपो न्याय्य एवेति । न वक्तव्यमित्येतत् । सत्यम् । आपस्तम्बस्तु सप्तदश वाजपेये [11. 10. 13] इति वदन तं नियमं मन्यते तदनिष्टमिति दर्शयितुमेतदुक्तमिति ॥ स्तुते बहिष्पवमाने वपायां हुतायां मार्जयित्वा धिष्ण्यानुप- स्थायोक्तं सदस्युपवेशनम् ॥१६॥ दक्षिणार्धे तु सदसः पूर्वमुपवेशनम् [4.4.9] इत्यादि षट्पटल्यामुक्तमनुसंधे 1 Gb स्तोत्र 2-2 Gb स्तोत्रवृद्धिमात्रत्वात् नैमित्तिकस्येति 8 Df संह 9 Ded संभरण, Def संहरण. 3 Dede विवृ० 10 Gb adds हि 4 Gb इति परस्य 12 Dd मानेन (=DLat.); Dbede (and Lat) 6 Gb रिक्तस्य add तत्रैव गत्वासति 7 Gb यत् भावः 11 DceGb om, 5 Dce अथ T6 JVS. 1 ·१५.४ (५.१२)] द्राह्मायणश्रौतसूत्रम् ६१ यमिति ॥ स्तुतस्त्रियोर्वाचं यच्छेत् ॥ १७ ॥ स्पष्टमिति॥ अनूच्यमाने च सर्वत्र ॥१८॥ सर्वेषु पुरोनुवाक्यामनोतानुवचनेषु वाग्यमनमिति ॥ वषट्कृते विसृजेत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ अवभृथादुदेत्यानुष्याद् यज्ञशेषम् ॥ २० ॥ यज्ञशेषमन्वासीतेत्यर्थः ॥ अहर्गणेष्वेनं सदातिप्रेषेण प्रशास्ता वाचं यमयति राजानं रक्ष इति चाह तदुभयं कुर्यादा वसतीवरीणां परिहरणात् ॥ २१ ॥ प्रशास्ता मैत्रावरुणः स एनम प्रेषेणाश्वलायेनोक्तेन हारियोजनप्रचा- रानन्तरं वाचं यमयति-ब्रह्मन् वाचं यच्छ [Asv. 6.11.16] इति ॥ तत् सत्त्रे पर्यायेण कुर्युरहीने तु ब्रह्मैवं ॥ २२ ।। सत्त्रेषु यजमानाः पर्यायेण तदुभयं कुर्युः । प्रथमे दिवसे कश्चिद् द्वितीये ऽपर इत्येवम् । अहीने तु ब्रह्मैव प्रतिदिवसमुभयं कुर्यादिति ॥ तृतीयः खण्डः ॥३॥ वाजपेये पृष्ठयस्य स्तोत्रमनुमन्य सदस्यं ब्रह्मासन उपवेश्य निष्कामेत् ॥ १॥ पूर्वेणाग्नीधीयं स्थूणा निखाता स्यात् ॥२॥ अध्वर्युणेति शेषः ॥ 1 Dd adds ॥११॥ thus ending the section here (=Lit.). 2-2 Gb शस्त्रवपायां वाचं यच्छेयुरिति 3 Gb om. 4 Dede सर्वत्रति सर्वेषु 5 Dbed जेत (= Lat.) 6Ga हरणान्तम् 7 Dod एनमति. 8-8 Gb यनोक्लहार्योज 9 Gb om. अहीने तु ब्रह्मैव 10 Gb om.; Dede सत्रे तु 11 Gb सनम् JYS. 1 17 ·६२ २ द्राशायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) दक्षिणेन मार्जालीयमन्तर्वेदीति शाण्डिल्यः॥३॥ तस्यामौ- दुम्बरं सप्तदशारं रथचक्रं प्रतिमुक्तं स्यात् ॥ ४॥ स्पष्टे इति॥ तदभावे यत् किंचिद् रथचक्रम् ॥ ५ ॥ उदुम्बराभावे यदेव किंचिद् रथचक्रं सप्तदशारं स्थूणायां प्रतिमुक्तं स्या- दिति॥ तस्मिन् बाहू आदध्यात्-देवस्याहं सवितुः प्रसवे सत्यसैवसो बृहस्पतेर्वाजिनो वाजजितो वर्षिष्ठमधि नाकं रुहेयम् इति ॥ ६॥ तस्मिन् रथचक्रे बाहू श्रादध्यान्मन्त्रेणेति ॥ रथेष्वाजि धावत्सु आविमर्याः इति गायेदाकारमुद्गीथादौ लुप्त्वा तस्य स्थाने प्रत्याहृत्य यक्षरम् अग्मन् इति ॥ ७ ॥ लक्षणमुंद्दिश्य रथेषु धावत्हँ साम गायेत् । आ वाजं वाजिनो अग्मन् इत्यु. गीथादावाकारमुपसर्ग लोपयित्वा तस्य स्थाने अग्मन्निति यक्षरं प्रत्याहृत्य गायेत् अग्मन्वाजं वाजिनः इति । किमर्थः पुनरालोपः। गमनकाले मन्त्रेण गमन- मेव प्रतिपादनीयं न पुनरागमनमिति लोप उक्त इति ॥ गतेषु वा ॥८॥ अथवा रथेषु लक्ष्यं प्रतिगतेष्वेव गायेन धावत्सु अग्मन् इति भूतनिर्देश- विरोधादिति ॥ यथाधीतमाधावत्सु ॥६॥ प्रत्यागच्छत्सु रथेषु यथाधीतमाकारमलुप्त्वैव गायेत् तस्यागमनाभि- रूपत्वादिति ॥ आसृतेषु वा ॥१०॥ 1-1 Gb om. 2 DodGb किंच (= Lat.) 3 Da (sec. m.) श°, D(1)Ga श्र० 4 Ga वरिषिष्ठमधि, Gb वर्षिष्ठे अधि 5 Gb adds TET 7 Df अक्षमु०, Gb लक्ष्यमु° 8 Gb adds आविर्या इति 9 In Dd the rest of the patala is missing. 10 Df ends here. 11 Dbe हृ०, Gb हु. 6 Ded नि 18: JVS 1 ·-- १५.४ (५.१२)] द्राडायणश्रौतसूत्रम् आगंतेष्वेव गायेद् भूतनिर्देशादेवेति ॥ सर्वत्र वा यथाधीतम् ॥११॥ गमने चागमने चेत्यर्थः । सर्वथोपि द्विरेव गानमिति परिवर्तयन् गाये- दिति ॥ गानकाले रथचक्रं. बाहुभ्यां प्रदक्षिणं परिवर्तयन् गायेत् ॥१२॥ परिवर्त्य गायेद् गीत्वा वा परिवर्तयेत् ॥ १३ ॥ अथवा परिवर्तनात् पूर्वकालमुत्तरकालं वा गानं न सकालमिति ॥ गायतो वान्यस्तं परिवर्तयेत् ।। १४ ॥ ब्रह्मणि गायति सति रथचक्रमन्यः परिवर्तयेदिति ॥ उदवरोहं मन्येत-विष्णोः क्रमो ऽसि विष्णोः क्रान्तमसि विष्णोर्विक्रान्तमसि इति ।। १५ ॥ उदङ्मुखो भूत्वा रथचक्रादवरूढमात्मानं मन्येत । अत एव गम्यते न प्रत्यक्षेणारोहणमवरोहणं वेति ॥ अभिदक्षिणमावृत्य सदः प्रविशत् ॥ १६ ॥ स्पष्टमिति ॥ तत्रासीनो हिरण्यस्थाल मधु च नाना प्रतिगृह्णीयात् ॥ १७॥ हिरण्यस्थालं मधुना पूर्ण ब्रह्मणे [24. 3. 27] दद्यादिति वाजपेये वक्ष्यति । तत्र स्थालस्य प्राधान्यात् तस्यैव मन्त्रेण प्रतिग्रहो न मधुन इति शङ्कानिवृत्त्यर्थ नानति वचनमिति ॥ ऋतपेये च दक्षिणां चमसम् ॥ १८ ॥ ऋतपेये तो सोमचमसो दक्षिणा [PB 18. 2. 10] इति ब्राह्मणम् । तत्रापि सोमरसं तत्पात्रं च दक्षिणाभूतं पृथगेव प्रतिगृह्णीयादिति ॥ ब्राह्मणाय मधु दद्यानिदधीत हिरण्यम् ॥ १६ ॥ आत्मार्थमेव हिरण्यस्थालं निदधीतेति ॥ 6 Da वान्यस्तत् , DoGa वान्यं, Gb वान्यः (=Lat.) 1 Dce ाह 2 Ga om. 3 Gb सर्वत्रा० 7 Gb om. 4-4 DbGa (and Lat.) om., Da om.प्रद- 8 DbG हिरण्यं (= Lat.) क्षिणं परिवर्तयन् गायेत् 9 Gb हिरण्यं हिरण्य 5 Gb adds ar 10 Dce ब्राह्मणे JVS. 1 79 ·.- द्राह्यायणश्रौतसूत्रम् [१५.४ (५.१२) त्रिष्टुप्छन्दसा सर्वभक्षं चमसं भक्षयेत् ॥ २० ॥ सोमचमसस्य दक्षिणार्थत्वादप्राप्तमेव मन्त्रेण भक्षणं विधीयत इति ॥ तं प्रतिगृह्णीयादिति स्थविरो गौतमः ॥२१॥ तं सोमरसमेव प्रतिगृह्णीयान्न पुनः पात्रस्य पृथग् ग्रहणभक्षः । कुतः। हुतो देयः [24.1.22] इति वचनात् सोमरसस्यैव दक्षिणात्वप्रतीतेरिति गौतम इति ॥ गौतममतेनैव चमसभक्षणे मन्त्रान्तरमाह ॥ कस्त्वा ददाति स त्वा ददाति कस्मै त्वा ददाति तस्मै त्वा ददाति कस्त्वा कं भक्षयामि इति भक्षयेत् ॥ २२ ॥ वाग् देवी सोमस्य तृप्यतु इति वा ॥ २३ ॥ उभाभ्यां वोभाभ्यां वा ॥ २४ ॥ गौतमस्य मतेन मन्त्रद्वयमिति ॥ चतुर्थः खण्डः ॥ ४॥ ॥ १२ ॥ पञ्चदशः पटलः॥१५॥ द्राहायणकृते सूत्रे दीपे धन्विविनिर्मिते । द्वितीये दशके वृत्तः पञ्चमः पटलो ऽधुना ॥ इति पञ्चमो ऽध्यायः॥ 3 Dd resumes the text here. 1-1 Gb पात्रस्यापि पृथक् प्रतिग्रहः 2-2 Gb om. 80 JVs.

·.- BHARADVAJA-SRAUTASUTRA edited by RAGHU VIRA 7 The Bhārś, which belongs to the Kha(v.1.Kā)ndikeya group of the Taittirîyas, is known to us only partially. Its manuscripts are far from being numerous. The few that we have been able to obtain may be conveniently divided into two groups, D(evanāgari) and G(rantha), according to the scripts in which they are written. All of them are incomplete. Da (Baroda, Oriental Institute, No. 894), Db (Bombay, University Library, No. 26) give the longest text-complete upto the end of Jyotistoma, and four sections of the next 1 In some of the accounts the Bhāradvājas are replaced by the Audh- (v.l. A ugh)oyas. Soe Wilhelm Siegling's "Die Rezensionen des Caraṇa vyűha", pp. 24, 34, 2 There are six Śrautasūtras attached to the Taittiriyas. Of these four have already been published: (1) Āpastamba, od. by R. Garbe, 1882-1902 (2) Baudhảyana, ed. by W. Caland, 1904-23 (3) Satyåşādha-Hirapyakesin, ed. by Kāśinātha Bāla Agāśe, 1907-'30 (4) Vaikhānasa, ed. by W. Caland, 1933. I possess only the loose printed sheets, which were very kindly suppliod to me by Prof. Gonda of the University of Utrecht. The fifth Sūtra, that of the Vâdhulas, was made known by Professor Caland through long extracts printed in the Acta Orientalia, I-IV. 81 JVS. 1 ·ii BHÄRADVĀJA-SRAUTASŪTRA chapter. The text is uniform in these mss., and is derived from a common source. Ga (Lahore, Panjab University Library, No. 1427) concludes with the Jyotistoma. Gbc were supplied through the good offices of Pt. G. Harihara Šāstrī of Trivandrum. Of these Gb stops with 12. 18 of our text, while Gc has only nine complete chapters. At the end of the Sūtra Gb appends a big fragment of the Bhāradvāja-Darśa- Purnamāsa-Prayoga. Still another Grantha manuscript (Lahore, D. A.-V. College, No. 5980) was examined and even collated. It has, however, not been included in our critical . 1 In the year 1926 I had compared the Berlin (Weber's Catalogue, No. 1448) and Munich (Aufrecht's Cat., No. 118) manuscripts with our Da, and was greatly disappointed to discover that they were recent transcripts made from the same source as our Da. The Munich ms., however, has a Supplement, the Bharadvaja-Parisesasūtra, which is of exceptional interest. After the customary salutations to Ganesa, Sarasvati and the Gurus the Supplement begins : अथात: सूत्रपरिशेषान् व्याख्यास्यामः ॥ बाहुमात्राः परिधयः स्फ्यं शम्या च । प्रादेश- 'मात्राण्यरनिमात्राणि वेध्मकाष्ठानि शुष्काण्याणि वा । सवल्कलानि ॥ It is a small work, not exceeding 200 granthas%3; but its contents are most varied. We give a few short extracts below : अथ नक्षत्रेष्टीनां याज्यानुवाक्या यथा समानाता उपहोमाश्च भवन्ति प्राकृतावाज्यभागी पानातै संयाज्ये यथाश्रद्धं दक्षिणा भवन्ति ॥ अत ऊर्ध्वं याजमानं यथासमानातं वाजपेयं साग्निमेके समामनन्ति ॥ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात् स गर्दभं पशुमालभेत आहिताग्निरित्येकमनाहिताग्निरित्यपरम् ॥ हविर्दोषान् व्याख्यास्यामः॥ अथातोनीनामुद्वातानां खंडद्वयं बौधायनवत्...यद्याहिताग्निः पुनरान् कुर्वीत अग्नीन् नोत्सृजेयुलौकिकाः संपोरन् । तस्य पुनरग्न्याधेयं विद्यत इत्याश्मरथ्यः॥ पुनराधेयमित्यालेखनः पुनरग्न्याधेयमित्यौडलोमिः ॥ ॥ अथातोनुग्रहान् व्याख्यास्यामः समस्तहोमो बौधायनवत् ॥ ॥ Vijñāyate-passages are scattered all over the text. It ends: प्राज्यालामे आजमाविकमाहिषं वा घृतंमाज्यार्थे इत्यादि। ॥ इति भारद्वाजीयपरिशेष सूत्रं संपूर्ण: श्री रामार्पणमस्तु ॥ श्री सांबसदाशिवप्रसन्न ॥ श्री वासुदेवप्रसन्न ॥ श्री गोविन्दाय ॥ I also possess a Bhärad vāja-Pravarasūtra in Grantha characters .. JVS, 1 ·BHÄRADVĀJA-SRAUTASŪTRA iii apparatus, for it is full of lacunae and is not of much value for the constitution of the text. Its inclusion would have made the critical apparatus unnecessarily heavy. The Devanāgari mss, differ from the Grantha mss. in their division and numbering of the chapters. The differences are clearly shown by the colophons of D and Gb, which are given below. Gac have generally no celophons. Ga shows the numbers of chapters sporadically. In its, divisions of chapters Gc agrees entirely with Gb. Ga, however, differs from Gb in marking the end of the eleventh praśna. The constituted text follows the divisions of Ga. The colophons of D and Gb are : D Gb इति प्रथमः॥ इति दर्शपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ।। इति द्वितीयः॥ इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः ॥ तृतीयः ॥ प्रथमः प्रश्नः समाप्तः ॥ Praśna continued द्वितीयः प्रश्नः ॥ इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ प्रथमः॥ इति याजमानश्चतुर्थः प्रश्नः ॥ द्वितीयः॥ इति अग्न्याधानः पञ्चमः प्रश्नः । इति तृतीयः प्रश्नः॥ इत्यग्न्युपस्थानं समाप्तम् ॥ चतुर्थः प्रश्नः ॥ अग्निहोत्रं समाप्तम् ॥ पञ्चमः प्रश्नः ॥ इत्यग्न्युपस्थानाग्निहोत्राग्रयन्तः ॥ षष्ठ: प्रश्नः समाप्तः॥ Here D shows a double division : once treating its three praśnas as separate chapters, and hence numbering the sections separately for each praśna, and once taking them as one whole and marking the numbers of the sections continuously (thus agreeing with Gb). षष्ठः प्रश्रः॥ इति पशुबन्धः सप्तमः प्रश्नः॥ सप्तमः प्रश्नः॥ इति समाप्तश्चातुर्मास्यप्रयोगः ॥ इति . JYS, 1 83 ·iv BHÀRADVĀJA-ŚRAUTASUTRA प्रथमः॥ . भारद्धाजश्रौते अष्टमः प्रश्नः ॥' अष्टमः प्रश्नः॥ इति पूर्वप्रायश्चित्तं नाम नवमः प्रश्नः॥ इति भारद्वाजसूत्रे दशमः सोमप्रश्नः ॥ प्रवर्ग्यप्रश्नः॥ Praśna continued Ga agrees with D in closing the praśna here. Gb ends with the 40th sec. of its 11th chapter. The remaining three colophons of D, viz., द्वितीयः॥ तृतीयः॥ नवमः प्रश्नः ॥ correspond to the close of the 12th, 13th and 14th praśnas of Ga. This is the end of Jyotistoma. Besides these manuscripts, none of which can claim to be older than three hundred years, the text of the Bharś can be partly controlled and partly verified by the large number of citations in ancient commentaries and digests.” These would be found collected in Appendix I, which will appear at the end of the complete work. I have to thank most cordially Pt. G. Harihara Šāstrī and the Directors of Lahore and Baroda Libraries for their courtesy in allowing me the use of their valuable manuscripts. 1 Gb further adds : वर्षे प्रमाथिनानि च श्रावण्यां मासि संयुते । ऋक्षे बृहस्पतेस्तस्य वारे द्वादशिसंयुते ॥ शुभयोगे शुभे लग्ने शुभकरणसंयुते । चातुर्मास्यक्रतुरिदं सूत्रे व्यासदनुग्रहात् ॥ लिखित्वा पुस्तकेच्छैव रामकृष्णाख्यशर्मणा । तस्यैव पुस्तकमिदमुदक्तटनिवासिनः । काश्चिकरिकुले जातो शिवभक्तो भविष्यति ॥ अष्टमः प्रश्नश्चातुर्मास्यक्रतोः सूत्रं समाप्तम् ॥ 2 These citations do not always give the exact words of the Sūtra. Sometimes they give merely the paraphrase of the original. Cp. Rudradatta (on Aps 1. 4. 5, 2. 4. 9, 2.19. 9) and Mahadeva (on SatHirs 1. 5 ; page 126, last line) with Bhārs 1. 3. 21, 2. 4. 10, 2. 18. 1, 1.21.6. JVS 1 ·दर्शपूर्णमासौ व्याख्यास्यामः ॥ १॥ आमावास्येन हविषा यक्ष्यमाण एकस्या द्वयोर्वा पूर्वेधुर्हविरातञ्चनं दोहयति ॥२॥ अपि वा पुरस्तादेव द्वयहे यहे वानुगुप्तं दुग्धं दोहयित्वानुगुप्तेन दनातनक्ति ॥ ३॥ संततमविच्छिन्न- मभिदुहन्त्योपवसथात् ॥ ४॥ यदहः पूर्णश्चन्द्रमाः स्यात् तां पौर्णमासीमुपव- सेत् ॥ ५॥ श्वः पूरितेति वा ॥ ६ ॥ यदहर्न दृश्येत ताममावास्याम् ॥ ७॥ श्वो नोदेतेति वा ॥ ८॥ तत्रैषो ऽत्यन्तै प्रदेशो ये केचन पौर्णमासीममावास्यां वा धर्मा अनारभ्याम्नायन्त उभयत्रैव ते क्रियन्ते ॥ ६ ॥ यज्ञोपवीत्येव देवेषु कर्मसु भवति ॥ १० ॥ प्राचीनावीती पित्र्येषु ॥ ११ ॥ प्राङ्न्यायान्युदङ्न्यायानि वा प्रद- क्षिणं दैवानि कर्माणि कुर्यात् ॥ १२ ॥ विपरीतं पित्र्याणि ॥ १३ ॥ न विहाराद- पपर्यावर्तेत ॥१४॥ न यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेदन्यं वा ॥ १५॥ उत्तरतउप- चारो विहारः ॥ १६ ॥ यत्र वच जुहोतीति चोदयेद्ध्वर्युरेव जुह्वाज्येनाहव- नीये जुहुयात् ॥ १७ ॥ अध्वर्युमेवानादिष्टे कर्तरि प्रतीयादाग्नीध्र द्वितीयम् ॥ १८॥ यत्र कचोपतिष्ठते ऽनुमन्त्रयत इति चोदयेद् यजमान एव तत् कुर्यात् ॥१६॥ एकमन्त्राणि कर्माणि ॥ २०॥ आदिप्रदिष्टा मन्त्रा भवन्ति ॥२१॥ ॥१॥ उत्तरस्यादिना पूर्वस्यावसानम् ॥ १॥ मन्त्रान्तैः कर्मादीन् संनिपातयेत् ॥ २॥ अथ यत्र इस्वो मन्त्रः स्याद् दीर्घ कर्म कर्मादौ मन्त्रं जपेत् ॥ ३॥ अथ 8 DGc add ह 9D °दु 1-1D दोहयित्वा 2 Ga पूर्ण 3 DGa om. ताम् 4 D तांति, Gc नोदितेति ; Gb corrupt. 5 DGc न्तः 60 केच 10 D "दिष्टेषु कारं 11 Dom. 12 Ge पूर्वस्यान्तम् ; Gbe add विद्यात् 13 D संपा 7 Gb तद्विप. JYS, 1 ·- :- २ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.३.६ यत्र द्वाभ्यां जुहोति पञ्चभिर्जुहोतीति चोदयेत् प्रतिमन्त्रं तत्राहुतीर्जु?यात् ॥ ४॥ अथ यत्र यज्ञाङ्गे कर्माभ्यावर्तयेन्न मन्त्रो ऽभ्यावर्तेत ॥ ५॥ ज्वलत्येव सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ६॥ व्रतमुपैष्यति शाखामच्छति ॥ ७॥ पलाशशाखाँ शमीशाखां वा ॥ ८ ॥ सा या प्राच्युदीची प्राची बोदीची वा बहुपर्णा बहुशाखाप्रतिशुष्कॉग्रासुषिरा तामाछिनत्ति-इषे त्वा [1. 1. 1a] इति ॥ ६ ॥ अर्जे त्वा [1. c.] इति संनमय- त्यनुमार्टि वा ॥ १० ॥ अथैनामाहरति- इमां प्राचीमुदीचीमिषमूर्जमभिसँस्कृताम् । बहुपर्णामशुष्कागाँ हरामि पशुपामहम् ॥ [TB 3. 7. 4. 8] इति ॥ ११॥ तया षडवराान् वत्लानपाकरोति-वायव स्थोपायव स्थ [1.1.1 6] इति ॥ १२ ॥ यावतीनामेका कुम्भी दुग्धं संभरेत् तावती परार्ध्या मात्राँ स्यात् ॥१३॥ एक शाखयोपस्पृशति ॥ १४॥ तयैव गाः प्रस्थापयति-देवो वः सविता प्रार्पयतु श्रेष्ठतमाय कर्मण आप्यायध्वमनियाँ इन्द्राय देवभागम् इति ॥ १५॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६ ॥ एकाँ शाखयोपस्पृशति ॥ १७ ॥ प्रस्थिता अनु. मन्त्रयते- शुद्धा अपः सुप्रपाणे पिबन्तीः शतमिन्द्राय शरदो दुहानाः । रुद्रस्य हेतिः परि वो वृणक्नु । इति ॥ १८॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १६ ॥ ध्रुवा अस्मिन् गोपतौ स्यात बह्वीः [1. c. g] इति यजमानस्य गृहानभिपर्याव- तते ॥ १ ॥ अग्निष्ठे ऽनस्यग्न्यगारे वा पुरस्तात् प्रतीची* शाखामुपगृहति- मानस्य पशून् पाहि [l. c. 1] इति ॥ २॥ पश्चात् प्राचीमित्येकेषाम् ॥ ३ ॥ यो वा अध्वर्योहान् वेद गृहवान् भवति । आ चतुर्थात् कर्मणो ऽभिसमीक्षतेदं करिष्यामीदं करिष्यामीति । एते वा अध्वर्योहाः । य एवं वेद गृहवान् भव- तीति विज्ञायते ॥४॥ सावित्रेणाश्वपशुमनडुत्पशुमलिदं वादाय गार्हपत्य. मभिमन्त्रयते- यज्ञस्य घोषदसि [1. 1. 2a] इति ॥५॥ प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः 1 Gbe °हुतिं जुहु 6Gb षट्प० 2 Gb °मुपेष्यतीति 7 D स्त्री 3 Gac o gra 8 'Gac orati 4 Gauff 9 Thus Gbc ( = Āp., Hir.); DGa sato 5 D प्रतिकृष्णा -- " 9 86 JYS. 1 ·भारद्धाजश्रौतसूत्रम् [1. 1. 26] इत्याहवनीये दानं प्रतितपति॥६॥ प्रेयमगाद्धिषणा बर्हिरच्छ [1. c. c] इति प्राङ्वोदङ् वाभिप्रबेज्य यतः कुतश्च दर्भमयं बर्हिराहरति ॥७॥ विष्णो स्तूपो ऽसि [1. 1. 11g] इति प्रथमैं स्तम्बमुत्सृजति ॥८॥ द्वितीय परिषौति- देवानां परिघूतमसि वर्षवृद्धमसि [1. 1. 2de] इति ॥ ६ ॥ तस्य द्वे तिस्रो वा नाडी- रुत्सृजति-अवशिष्टो गवां भागः इति ॥ १०॥ स्तम्बमारभते-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां बर्हिर्देवसदनमारभे इति ॥११॥ पर्वणि दाति-देवबहिर्मा त्वान्वङ् मा तिर्यक् पर्व ते राध्यासमाछेत्ता ते मा रिषम् [1. c. fgh] इति ॥ १२ ॥ संनखं मुष्टिं लुनोति ॥ १३॥ स प्रस्तरो भवति ॥ १४ ॥ कुल्मिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १५ ॥ ऊर्वस्थिमात्र इत्येकेषाम् ॥ १६ ॥ त्रुग्दण्डमात्र इत्येकेषाम् ॥ १७ ॥ अप- रिमित इत्येकेषाम् ॥ १८ ॥ एवमेवायुजो मुष्टील्लुनोति ॥ १६ ॥ यदन्यत् परिष- वणादुत्सर्जनादिति सर्व तत् करोति ॥ २० ॥ प्रस्तरो युक्तमित्येकेषामयुक्तमित्ये- केषाम् ॥ २१ ॥ अयुजि निधनानि लुनोतीत्येकेषाम् ॥ २२॥ ॥३॥ देवबर्हिः शतवल्शं विरोह [1. c. i] इत्यालवान् प्रत्यभिमृशति ॥१॥ सहस्र- वल्शा वि वयँ रुहेम [1. c.] इत्यात्मानम् ॥ २॥ अथैनत् संभरति-पृथिव्याः संपृचः पाहि सुसंभृता त्वा संभरामि [1. c. ht] इति ॥ ३ ॥ अत एव बर्हिषः शुल्वं करोति त्रिधातु पञ्चधातु वा ॥ ४॥ अयुपिता योनिः इति शुल्बमावेष्टयति ॥५॥ अदित्यै रानासि [1. c. m] इति प्रतिदधाति ॥ ६॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यानि कानिच शुल्बानि न समस्यन्ते प्रदक्षिणं तान्यावेष्टयेत् ॥ ७॥ अथ यानि सम- स्यन्ते प्रसव्यं तेषां गुणमावेष्टय प्रदक्षिणमभिसमस्येत् ॥ ८ ॥ उदगā शुल्वं निधाय तस्मिन् प्रागग्रं बर्हिनिदधाति ॥ ६ ॥ अलुभितौ योनिः इत्युत्तमे निधने प्रस्तरमत्यादधाति ॥ १० ॥ अथैनत् सनाति–इन्द्राण्यै संनहनम् [1. c.] इति ॥ ११ ॥ पूषा ते ग्रन्थि ग्रथ्नातु [1. c. n] इति ग्रन्थि करोति ॥ १२ ॥ स ते मास्थात् [1. c.] इति पश्चात् प्राश्चमुपगृहति ॥ १३॥ पुरस्तात् प्रत्यञ्चमित्ये- केषाम् ॥ १४ ॥ अथैनदारभते- 8 DGb om. एवम् 9 Ga लुना 10 Gc om. - 1 Thus Da, others tº 2 D. सृज्यति, Gbe °मृज्य 3.Gc adds.स्तम्ब 4 D परिषन्नेति 5 Gac लुनाति 6-6 D om. 7 D विनिमित, Gaविनिर्मित प्रति 11 DGc अन्तः 12 D निधायति 13 Ga हिता, Gbe °दा 14 Gb करोतु JVS. 1 .-87 ·४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.५. १५ आपस्त्वामश्विनौ त्वामृषयः सप्त मामृजुः । बर्हिः सूर्यस्य रश्मिभिरुषसां केतुमारभे ॥ इति ॥ १५॥ उद्यच्छते-इन्द्रस्य त्वा बाहुभ्यामुद्यच्छे [1. 1. 20] इति ॥१६॥ शीर्षन्नधिनिधत्ते-बृहस्पतेर्मूर्ना हरामि [l. c. ] इति ॥ १७॥ श्राहरति-उर्वन्त- रिक्षमन्विहि [1. c. p] इति ॥ १८ ॥ अपरेणाहवनीयं परिधीनां काले ऽन्तर्वेद्यनधः सादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. 1. 48] इति ॥ १६ ॥ देवंगममसि [1. 1. 2q] इत्यासन्नमभिमन्त्रयते ॥ २० ॥ उपरीव प्रज्ञातं निदधाति ॥ २१ ॥ ॥४॥ या जाता ओषधयो देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा। तासां पर्व राध्यासं परिस्तरमाहरन् ।। अपां मेध्यं यज्ञिय सदेव शिवमस्तु मे। आछेत्ता वो मा रिषं जीवानि शरदः शतम् ॥ अपरिमितानां परिमिताः संनो सुकृताय कम् । एनो मा निगां कतमञ्चनाहं पुनरुत्थाय बहुला भवन्तु ॥ [TB3.7.4. 9,10] इति परिस्तरणानां दर्भाणामधि निधान्याछेदनी संनहनीत्येता पानाता भवन्ति ॥ १॥ एकवि शतिदारुमिमं करोति पालाशं खादिरं वा ॥ २॥ अष्टा- दशदारुमिध्म सनातीत्येकेषाम् ॥ ३॥ पञ्चदशसामिधेनीदारूणि भवन्ति ॥४॥ त्रयः परिधयः ॥ ५॥ पालाशाः कार्मर्यमया वा शुष्का वार्दा वा सवल्कलाः ॥ ६॥ अथो खादिरा बैल्वा औदुम्बरा वैकङ्कता रौहितका वेति विज्ञायते ॥ ७॥ स्थविष्ठो मध्यमो ऽणीयान् द्राधीयान् दक्षिणायॊ ऽणिष्ठो हसिष्ठ उत्तरार्ध्यः ॥८॥ द्वे प्राधारसमिधौ ॥६॥ अनूयाजसमिदेकवि शी ॥१०॥ समूलानाममूलानां वा दर्भाणामयुग्धातु तथैव शुल्बं करोति ॥११॥ तस्मिन्निध्मं संभरति ॥ १२ ॥ यत् कृष्णो रूपं कृत्वा प्राविशस्त्वं वनस्पतीन् । ततस्त्वामेकविशतिधा संभरामि सुसंभृता ॥ त्रीन् परिधी स्तिस्रः समिधो यज्ञायुरनुसंचरान् । उपवेषं मेक्षणं धृष्टि संभरामि सुसंभृता ॥ [l.c. इति संनयति ॥ १३ ॥ कृष्णो ऽस्याखरेष्ठः [1. 1. 11a] ॥ देव पुरश्वर सध्यासं त्वा इति पुरस्तात् प्रत्यञ्च ग्रन्थिमुपगृहति ॥ १४॥ अथैनमनधः सादयित्वा प्रज्ञातानीम- प्रवचनानि निदधाति ॥ १५॥ ॥५॥ दर्भाणाम् 3 Gc adds इति 2 D रोहीत, Gac रोहत. 4 DGa om. sutras. 11, 12. 1 Dom. JIV. 1 88 .

·- १.७.६] আলস্থান श्वो भूत इध्माबहिषी व्रतोपेते पौर्णमास्यां कुर्यात् ॥ १॥ पूर्वद्युरेवामा. वास्यायाम् ॥ २॥ यांथाकामी पौर्णमास्यामित्यपरम् ॥ ३॥ दर्भमयं वेदं करो- ति-वेदो ऽसि येन त्वं देव वेद देवेभ्यो वेदो ऽभवस्तेन मह्यं वेदो भूयाः इति ॥४॥ वत्सद्धं पशुकामस्य भूतकार्यमन्नाद्यकामस्य त्रिवृतं ब्रह्मवर्चसकामस्य त्रिवृच्छि- रसं ब्रुवते ॥ ५॥ नित्यवत् पूर्वी कल्पावेके समामनन्ति ॥ ६॥ अथैनं प्रादे- शमात्रे परिवालयति ॥ ७॥ शुल्बात् प्रादेशमात्र इत्येकेषाम् ॥ ८॥ प्रज्ञातानि वेदाग्राणि निधार्य यया शाखया वत्सानपाकरोति तस्या अन्तर्वेदि पलाशाना- मेकदेशं प्रशातयति ॥ ६॥ मूलतः शाखां परिवास्य तमुपवेषं करोति- उपवेषो ऽसि यज्ञाय त्वां परिवषमधारयन् । इन्द्राय हविः कृण्वन्तः शिवः शम्मो भवासि नः ॥ [TB 3. 7. 4. 13] इति ॥ १० ॥ अथास्या दर्भमयं प्रादेशमात्रं पवित्रं करोति त्रिवृदवदलम्-वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्रधारम् इति ॥ ११॥ मूले मूलमवसृजत्यग्रे ऽनं न अन्थि करोति ॥ १२ ॥ क्रियमाणं यजमानो ऽनुमन्त्रयते- त्रिवृत् पलाशे दर्भ इयान् प्रादेशसंमितः । यज्ञे पवित्रं पोतृतमं पयो हव्यं करोतु मे ॥ [ 1. c. 11] इति ॥१३॥ परिसमूहन्त्यग्न्यगाराण्युपलिम्पन्त्यायतनानि ॥ १४ ॥ यावच्छकर सांनाय्यकुम्भ्यो गोमयेनानुलिप्ते भवतः ॥ १५॥ अलंकुर्वाते यजमानः पत्नी च॥१६॥ ॥६॥ अमावास्यायामधिवृक्षसूर्ये पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति ॥१॥ दक्षिणाप्राग- ग्रैर्दभैरन्वाहार्य परिस्तीकैकशः पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रक्षाल्य प्रयुनक्ति- स्फयू वमाज्यस्थाली मेक्षणं कृष्णाजिनमुलूखलं मुसलँ शूर्प येन चार्थी भवति ॥ २ ॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणतः शकटादेकपवित्रे ऽघि स्थाल्यां निर्वपति ॥ ३॥ पूरयित्वा निमाटि ॥ ४॥ कृष्णाजिन उलूखलं प्रतिष्ठाप्य दक्षि- णाप्राची पत्नी तिष्ठन्ती परापावमविवेकमवहन्ति ॥ ५॥ सकृत् फलीकरोति 8Gc ददातु 2 Gbe पूर्व- 9 Ga नोप. 3 Gb स्तोत्राणि. 10 Gbe "रन्वाहार्यपचनं 4. Gc निदधाति 11 Gc adds चरुस्थाली (= Ap.) 5 DGa त्रिवृदवलयम् ऽधि 6 Gb मूलमुपसू०,Ga मूलमवस 13 Gbe नम् 7 D om. अनु 1Gab य 12 DGc om. 89 JVS. 2 ·६ - ॥ ७॥ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.६.२ ॥ ६॥ दक्षिणाग्नौ जीवतण्डुलमिव श्रपयित्वोत्पूतेन नवनीतेनाभिधारयत्यनुत्पू- तेन वा सर्पिषा ॥ ७ ॥ दक्षिणपूर्वेणान्वाहार्यपचनमुत्तरापरेण वा दक्षिणाप्राची- मेकस्फ्यां वेदिमुद्धत्यावोक्ष्य सकृदाछिन्नेन बर्हिषा स्तृणाति- सकृदाछिन्नं बर्हिरूर्णामृदु स्योनं पितृभ्यस्त्वा भराम्यहम् । अस्मिन् सीदन्तु मे पितरः सोम्याः पितामहाः प्रपितामहाश्चानुगैः सह ॥ [TB 3. 7. 4. 10] इति ॥८॥ तस्यामेत स्थालीपाकं प्रतिष्ठाप्य दक्षिणतः कशिपूपब- हणमाञ्जनमभ्यञ्जनमित्यकैकश आसाद्य ॥ ६ ॥ अध्वर्युर्यज्ञोपवीती दक्षिणं जान्वाच्य मेक्षणेन स्थालीपाकस्योपहत्या- भिघार्य जुहोति-सोमाय पितृपीताय स्वधा नमः [TB 1. 3. 10. 2] इति प्रथमाम् ॥ १॥ यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नमः इति द्वितीयाम् ॥ २॥ ये मेक्षणे तण्डुला- स्तान् अग्नये कव्यवाहनाय स्विष्टकृते स्वधा नमः इति तृतीयाम् ॥ ३॥ तूष्णीं मेक्षणमाद- धाति ॥ ४॥ दक्षिणाग्नेरेकोल्मुकं निरूहति- ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परापुरो निपुरो ये हैरन्त्यग्निष्टांल्लोकात् प्रणुदात्वस्मात् ॥ इति ॥ ५॥ यजमानः सव्यं जान्वाच्य प्राचीनावीती त्रीनुदकाञ्जलीने कस्फया- यामुपनिनयति-असाववनेनिक्ष्व इति पितरम् असाववनेनिव इति पितामहम् असाववनेनिव इति प्रपितामहम् ॥ ६॥ अत्रैव नामादेशमवाचीनपाणिर्दक्षिणा- पवर्गास्त्रीन् पिण्डान् निदधाति-एतत्ते तत ये च त्वामनु [1. 8. 56] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ ७ ॥ अथ यदि द्विपिता स्यात् प्रतिपूरुषं पिण्डान् दद्यात् ॥ ८॥ अपि वैकैक- स्मिन् पिण्डे द्वौद्वावुपलक्षयेत् ॥ ६ ॥ अथ यदि जीवपिता स्यात् पितामहाय प्रपितामहार्यं दद्यात् ॥ १०॥ न जीवन्तमतिददातीत्येकेषाम् ॥ ११ ॥ होमान्त- मेव कुर्वीत ॥ १२॥ ॥८॥ अथ यदि बन्धुनामानि न विन्देत स्वधा पितृभ्यः पृथिवीषद्भयः इति प्रथम पिण्डं दद्यात् । स्वधा पितृभ्यो ऽन्तरिक्षसद्भयः इति द्वितीय स्वधा पितृभ्यो दिविषद्भयः इति तृतीयम् ॥१॥ तूष्णीं चतुर्थ पिण्डं निधाय अत्र पितरो यथाभागं मन्दध्वम् [1. c.] 1 Ga. ०पस्थित्या०, Gb पस्थाप्या . 6 Ga. जीवत् for यदि जीव १ 2 Gb 779 7 Gab add च 3 DGa नाम . 8 D om. 4 DbGa पु० 9 Gb नाम for नामानि 10 Gbe विदितः . 5G वैक : 90 JVS. 1 ·॥६॥ १.१०.७] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् इत्युक्त्वा पराङावर्तते ॥ २॥ श्रोष्मणो व्यावृत उपास्ते ॥ ३ ॥ व्यावृत्त ऊष्म- एयभिपर्यावर्तते ॥४॥ अव्यावृत्ते वा अमीमदन्त पितरः सोम्याः [TB 1. 6. 9. 9] इत्यभिपर्यावृत्य यः स्थाल्याँ शेषस्तमवजिप्रति-वीरं धत्त पितरः इति ॥ ५॥ श्रामयाविना प्राश्योऽन्नाद्यकामेन प्राश्यो यो ऽलमन्नाधाय सन्नौद्यात् तेन प्राश्य इति विज्ञायते ॥६॥ तथैवोदकाञ्जलीनुपनिनीयाञ्जनाभ्यञ्जने ददाति-आङ्- क्ष्वासौ ॥ अभ्यर्दवासौ इति त्रिनुपिण्डम् ॥ ७॥ एतानि वः पितरो वासाँस्यतो नो ऽन्यत् पितरो मा योष्ट इति लोम छित्त्वोपन्यस्यति वाससो वा दशाम् ॥ ८॥ उत्तर आयुषि लोम छिन्दीत ॥ ६॥ छित्त्वा नमस्कारैरुपतिष्ठते-नमो वः पितरो रसाय [3. 2. 5s] इति प्रतिपद्य अहं तेषां वसिष्ठो भूयासम् [1. c. u] इत्यन्तेन ॥ १० ॥ अथ पितृनुत्थापयति उत्तिष्ठत पितरः प्रेत शूरा यमस्य पन्थामनुवेता पुराणम् । धत्तादस्मासु द्रविणं यच्च भद्रं प्र णो बताद् भागधार्न देवतासु ॥ इति ॥ ११ ॥ पितॄन् प्रवाहयति-परेत पितरः सोम्याः [1. 8. 5f] इत्येतया ॥१२॥ मनस्वतीभिरुपतिष्ठते-मनो न्वा हुवामहे [1. c. g] इति तिसृभिः॥१३॥ उल्मुकमपिसृजति- अभून्नो दूतो हविषो" जातवेदा अवाड्ढव्यानि सुरभीणि कृत्वा । प्रादाः "पितृभ्यः स्वधया ते अक्षन् प्रजानन्नने पुनरप्येहि देवान् ॥ इति ॥१॥ प्राजापत्ययर्चा पुनरेति-प्रजापते [1. 8. 14m] इत्येतया पङ्- क्त्या ॥२॥ गार्हपत्यमुपतिष्ठते-यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत द्याम् [1. 8. 5k] इति ॥३॥ अग्नौ सकृदाछिन्नं प्रहृत्याद्भिः प्रोक्ष्य द्वंद्व पिण्डपितृयज्ञपात्राणि प्रत्युदाहरति ॥४॥ अपः पिण्डानभ्यवहरेद् ब्राह्मणं वा भोजयेदग्नौ वा प्रहरेत् ॥ ५॥ ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये। तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् ॥ इति प्रथमं पिण्डं प्रहरति ॥६॥ ये सजाताः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । 7 Gb न्यस्य for न्यस्यति 2 DGa om. व्यावृत उपास्ते 8 Gb °नुत्थाप्य 3 DGc वर्त्य 9 DGac °वां, Gb ०धेयां 4 Ga सन्नन्यंन्या. 10 Ga परेतन 5 D लिमु. 6 D त्रिस्त्रिर० 12 DGa °दात् - 1 Ga पराचा 11 DGa om. SVS. 1 91 ·८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१२.३ तेषाँ श्रमिथि कल्पतामस्मिल्लोके शत समाः ॥ [TB 2. 6. 3.5] इतीतरौं' ॥७॥ पत्नी वा मध्यमं पिण्डं प्राश्नाति ॥ ८॥ पुमाँसँ ह जानुका भव- तीति विज्ञायते ॥६॥ प्राधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुष्करस्रजम् । यथेह पितरो लोके दीर्घमायुः प्रजीवितात् ॥ इति प्राशन आनातो भवति ॥ १० ॥ संतिष्ठते पिण्डपितृयज्ञः ॥ ११ ॥ एवं विहित एवानाहिताग्नेर्भवत्यन्यत्र गार्हपत्योपस्थानात् ॥ १२ ॥ अन्यं गार्हपत्य- स्थानीयमागमयेदित्येकम् ॥ १३ ॥ यस्मिन् प्रहरेत् तमुपतिष्ठत इत्यपरम् ॥ १४ ॥ तत्र गार्हपत्यशब्दो लुप्यते सँस्कारप्रतिषेधात् ॥ १५ ॥ ॥ १० ॥ ततः संप्रेष्यति- परिस्तृणीत परिधत्ताग्निं परिहितो ऽग्निर्यजमानं भुनक्तु । अपाँ रस ओषधीना सुवर्णो निष्का इमे यजमानस्य सन्तु कामदुघा अमुत्रामुष्मिंल्लोके ॥ [TB3.7.6.1] इति ॥१॥ ततो ऽग्नीनं परिस्तृणाति पूर्वाश्चापरौ च प्रागौ- दर्भः॥२॥अपि वोदगग्राः पश्चात् पुरस्ताञ्च भवन्ति ॥३॥दक्षिणः पक्ष उपरिष्टाद् भवत्यधस्तादुत्तरः॥४॥दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मयजमानयोरायतने कल्पयति ॥५॥ पूर्व ब्रह्मणोऽपरं यजमानस्य ॥६॥ स्वयं यजमानः पर्वण्यग्निहोत्रं जुहोति ॥७॥ नास्यामावास्याँ रात्रि कुमारा अपि पयः पिबन्ति ॥ ८॥ यवाग्वास्यैताँ रात्रिम- ग्निहोनँ हुत्वाग्निहोत्रोच्छेषण हविरातञ्चनं निदधाति ॥ ६॥ सांनाय्यपात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्ति ॥ १०॥ उत्तरेण गार्हपत्यं कुम्भीदोहन शाखापवित्रमुप- वेषमभिधानी निदाने येन चार्थी भवति ॥ ११ ॥ अग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्र- मप श्रानीयोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [1. 1. 5a] इति पच्छो गायत्र्या ॥ १२॥ अथैना अभिमन्त्रयते-आपो देवीरग्रेपुवः [1. c. ] इति प्रतिपद्य प्रोक्षिता स्थ [l. c. d] इत्यन्तेन ॥ १३ ॥ सांनाय्यपात्राणि प्रोक्षत्यु: त्तानानि पर्यावृत्य ॥ १४॥ ॥११॥ शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवयज्यायै [1. 1. 3a] इति त्रिः ॥ १॥ अथैतानि निष्टपति-निष्टप्त रक्षो निष्टप्तो ऽघ सः इति ॥२॥ अथ गा आयतीः प्रतीतते- 5 DGac निं 2 DGC Red 6 Ga. दक्षिण- 3 DbGood उत्तानानि पर्यावृत्य 4 D लुप्यते 1 Dadds वा 7 Ga om. 92 JVS. 1 ·8. १.१३.१४]] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् एता आचरन्ति मधुमद् दुहानाः प्रजावतीर्यशसो विश्वरूपाः । बह्वर्भिवन्तीरुपजायमाना इह व इन्द्रो रमयतु गावः ॥[TB 3. 7. 4. 14,15] इति ॥ ३ ॥ अदित्यै रास्नासि [1. 1. 2m] इत्यभिधानीमादाय पूषासि इति वत्स- मभिदधाति ॥ ४ ॥ पूषा स्थ [TB 3. 7. 4. 15] इति वा सर्वान् तत आह ॥५॥ उपसृष्टामनुमन्त्रयते--अयक्ष्मा वः प्रजया सँसृजामि रायस्योषेण बहुला भवन्तीः [l. c.] इति ॥ ६॥ उपसीदन्तमनुमन्त्रयते-ऊर्ज पयः पिन्वमाना घृतं च जीवो जीवन्तीरुप वः सदेयम् [1. c.] इति ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति-विहारं गां चोपसृष्टामन्तरेण मा संचारिष्ट इति ॥ ८॥ न दुह्यमानामन्तरेण संचरन्ति विहारं च ॥ ६ ॥ यदि व्यवेयात् सानाय्यं मा विलोपि इति ब्रूयात् ॥ १० ॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ [1. 1. 7a] इत्युपवेषमादाय गार्हपत्यादुदीचो ऽङ्गारान् निरूहति-निरूढं जन्यं भयम् इति ॥ ११ ॥ तेषु कुम्भीमधिश्रयति-मातरिश्वनो धर्मो ऽसि [1. 1. 36] इति ॥ १२ ॥ अथैनां प्रदक्षिणमङ्गारैः पयूहति-भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्यस्व इति ॥ १३ ॥ अथा- स्याँ शाखापवित्रं प्रागग्रं निदधाति-वसूनां पवित्रमसि शतधारं वसूनां पवित्रमसि सहस्र- धारम् इति ॥१४॥ ॥१२॥ सपवित्रां कुम्भीमन्वारभ्य वाचं यच्छति ॥ १॥ धारयन्नास्ते ॥ २ ॥ धाराघोषमाभमन्त्रयते- उत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलमिडां देवीं मधुमती सुवर्विदम् । तदिन्द्राग्नी जिन्वतँ सूनृतावत् तद्यजमानममृतत्वे दधातु ॥ [TB 3.7.4.16] इति ॥ ३॥ दुह्यमाने विग्रुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो द्रप्सः [1. 1. 3g] इति ॥४॥ दुग्ध्वा हरति ॥५॥ तं पृच्छति-कामधुक्षः प्र णो ब्रूहीन्द्राय हवि- रिन्द्रियम् [TB 3. 7. 4. 16] इति ॥ ६॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ७ ॥ अमूं यस्यां देवानां मनुष्याणां पयो हितम् [1. c.] इति नाम गृह्णाति ॥ ८ ॥ सा विश्वायुः [1. 1. 33] इत्यनुमन्त्रयते ॥ ६ ॥ कुम्भ्यां तिरः पवि- त्रमानयति-देवस्त्वा सविता पुनातु वसोः पवित्रेण शतधारेण सुपुवा इति ॥ १०॥ पानी. यमानविभुषो ऽनुमन्त्रयते-हुत स्तोको हुतो द्रप्सः [l. c. g] इति ॥ ११॥ एवमे- वोत्तरे दोहयति ॥ १२॥ सा विश्वव्यचाः [1. c. k] इति द्वितीयामनुमन्त्रयते सा विश्वकर्मा [1. c.] इति तृतीयाम् ॥ १३ ॥ तिसृषु दुग्धासु वाचं विसृजते- बहु दुग्धीन्द्राय देवेभ्यो हव्यमाप्यायतां पुनः । 1 Gbe उपसृष्टां भे प्रब्रूतादित्युष - - 3 Gb om. 2 Gbc add च 4 Gab ने JVS. 1 93 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् वत्सेभ्यो मनुष्येभ्यः पुनर्दोहाय कल्पताम् ॥ [TB 3.7. 4. 16,17] इति त्रिरुद्वदति ॥ १४॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ १५ ॥ विसृष्टवागनन्वारभ्य तूष्णीमुत्तरा दोहयित्वा कुम्भ्याँ संक्षालनमानयति --संपृच्यध्वमृतावरीः [1. 1. 31] इति ॥ १॥ कर्षन्निवोदगुद्वासयति-ह्ह गा हुँह गोपतिं मा वो यज्ञपती रिषत् इति ॥ २॥ प्रागित्येकेषां प्रागुदगित्येकेषाम् ॥ ३॥ शीतं बुघ्नं कृत्वा दध्नातनक्ति-सोमेन त्वातनच्मीन्द्राय दधि [1. c. m] इति ॥४॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ५ ॥ अग्निहोत्रोच्छेषणमानयति-यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संततिमनु संतनोमि [TB 3. 7. 4. 17] इति ॥ ६॥ अग्निहोत्रो- च्छेषणमानीय ध्यानयेदित्याश्मरथ्यः ध्यानीयाग्निहोत्रोच्छेषणमित्यालेखनः ॥७॥ यद्यग्निहोत्रोच्छेषणं न विन्देत् तण्डुलैरातच्यात् । यदि तण्डुलान् न विन्देदोषधीभिरातच्यात् ॥ ८ ॥ आपो हविष्षु जागृत यथा देवेषु जाग्रथ । एवमस्मिन् यज्ञे यजमानाय जागृत ॥ इत्यपिधाने उप प्रानीयोदन्वतायस्पात्रेण दारुपात्रेण वापिदधाति- अदस्तमसि विष्णवे त्वा यज्ञायापिदधाम्यहम् । अद्भिररिक्तेन पात्रेण याः पूताः पारशेरते ॥ इति ॥ ६ ॥ न मृन्मयेनापिध्यात् । यदि मृन्मयेनापिध्यात् तृणं काष्ठं वान्तर्धाया- पिदध्यात् ॥ १॥ अपिधायानधः सादयति-विष्णो हव्य रक्षस्व [1. 1. 3n] इति ॥२॥ तथैव रात्रौ प्रातर्दोहाय वत्सानपाकरोति ॥ ३॥ अपि वापराह्न एवोभ- योर्दोहयोर्वत्सानपाकुर्यात् ॥ ४॥ उपधाय कपालानि सायंदोहवत् प्रातःहं दोहयति ॥ ५॥ एतावन्नानोदगग्रं पवित्रं निदधाति ॥ ६॥ नातनक्ति ॥ ७ ॥ नासोमयाजी संनयेदिति विज्ञायते ॥ ८॥ संनयेदित्येकेषाम् ॥ ६ ॥ ऐन्द्रमेके सांनाय्य समामनन्ति माहेन्द्रमेके ॥ १०॥ त एते महेन्द्रयाजिनः-शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्य औ• गौतमो भारद्वाजः ॥ ११ ॥ त अादित एवाग्नीनाधाय 1 Gb om. 2 Gbe श्रपयित्वा क. 3 Gb रिषम् 5 D पि for अपि 6 Gab मृराम 7 DGa om. त एते 8 D तत्र 4 Gab om. 94 JVS. 1 ·१.१७.१२] কালীগ महेन्द्रं यजेरन् ॥ १२ ॥ अथेतर इन्द्रयाजिनः ॥ १३ ॥ स ये इन्द्रयाजी महेन्द्र यियक्षेत संवत्सरमिन्द्रमिष्ट्वाग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टादशकपालं निर्वपेत् ॥ १४ ॥ ततोऽधिकाम महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १५॥ तस्माद् यः कश्चन सोमेनेष्ट्वा महेन्द्रं यजेतेति विज्ञायते ॥ १६॥ ॥ १५ ॥ श्वो भूते ऽग्नीन् परिस्तीर्य यथा पुरस्तात् कर्मणे वां देवेभ्यः शकेयम् [1. 1. 4a] इति हस्ताववनिज्य पात्राणि प्रक्षाल्य द्वंद्वं प्रयुनक्ति दशापराणि दश पूर्वाणि ॥१॥ स्फ्यं च कपालानि चाग्निहोत्रहवीं च शूर्पे च कृष्णाजिनं च शम्यों चोलूखलं च मुसलं च दृषदं चोपलां चेत्युत्तरेण गाईपत्यम् ॥ २॥ नुवं च जुहूं चापभृतं च ध्रुवां च प्राशित्रहरणं चाज्यस्थाली च वेदं पात्री च प्रणी- ताप्रणयनं चेडापात्रं चेत्युत्तरेणाहवनीयम् ॥ ३ ॥ यथोपपातमवशिष्टान्यन्ततः प्रातर्दोहपात्राणि ॥ ४॥ खादिरः सुवः स्फ्यः शम्या प्राशित्रहरणं च । पर्णमयी जुहूः । अाश्वत्थ्युपभृत् । वैकङ्कती ध्रुवाग्निहोत्रहवणी च ॥५॥ प्रादेशमात्र्यो ऽरतिमात्र्यो वा घुचो भवन्ति त्वग्बिला मूलदण्डा हस्त्योष्ठयो वायसपुच्छा हँसमुखप्रसेचना वा ॥ ६ ॥ यान्यनादिष्टवृक्षाणि यः कश्च यज्ञियो वृक्षस्तस्य स्युरित्याश्मरथ्यः ॥ ७ ॥ ॥ १६ ॥ वैकङ्कतानीत्यालेखनः ॥ १॥ वारणान्यहोमार्थानि स्युः ॥२॥ विज्ञायते- तस्माद् वारणो यज्ञापचारः । न त्वेतानि जुहुयादिति ॥ ३॥ गार्हपत्यात् प्रक्रम्य संततां प्राचीमुलपराजी स्तृणात्याहवनीयात्-यज्ञस्य संततिरसि यज्ञस्य त्वा संतत्यै स्तृणामि संतत्यै त्वा यज्ञस्य [TB 3. 2. 4. 1] इति ॥ ४ ॥ अत्र ब्रह्मा प्रपद्यते ॥५॥ बर्हिषः समावप्रछिन्नायौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे कुरुते-पवित्रे स्थो वैष्णवी वायुर्वं मनसा पुनातु [TB 3. 7. 4. 11] इति ॥ ६॥ तृणं काष्ठं वान्तर्धाय छिनत्ति न नखेन ॥ ७॥ अथैने अद्भिरनुमार्टि-विष्णोर्मनसा पूते स्थो वैष्णवी स्थो वायुपूते स्थः इति ॥८॥ अथैने अभिमन्त्रयते- इमौ प्राणापानौ यज्ञस्याङ्गानि सर्वशः । आप्याययन्तौ संचरतां पवित्रे हव्यशोधने ॥ [1. c.] इति ॥ ६ ॥ वेषाय त्वा [1. 1. 46] इति प्रणीताप्रणयनम् ॥ १०॥ चमसमादाय प्रक्षालयति-वानस्पत्यो ऽसि देवेभ्यः शुन्धस्व इति ॥ ११॥ कँसेन ब्रह्मवर्चसकामस्य .. - 1-1 D इन्द्र 2 D स्फ्यश्च 3 DGa °णी 4 All mass. PITIT 5 Da °पात्तम , Ga व्हतम, Gb °पादम° 6 Ga adds बाहुमात्र्यो 7 Ga कश्चन, Gb कश्चिद् 8-8 D om. JVS. 1 ·- भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.१६.११ प्रणयेद् गोदोहनेन पशुकामस्य मृन्मयेन प्रतिष्ठाकामस्येति विज्ञायते ॥१२॥ ॥१७॥ तस्मिन्नुत्तरेण गार्हपत्यमुपविश्य पवित्रान्तर्हिते पात्रे ऽप आनयति को वो गृह्णाति स वो गृह्णातु इति ॥१॥ अपो गृह्णन्निमां मनसा ध्यायति ॥२॥ उप- बिलं चमसं पूरयित्वोदगग्राभ्यां पवित्राभ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ३॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि यजमान वाचं यच्छ इति ॥४॥ प्रणीताः प्रणयन् वाचं यच्छत्या हविष्कृतः ॥५॥ प्रसूतो ब्रह्मणा समं प्राणैर्धा- रयमाणो ऽविषिश्चन् स्फ्येनोपसंगृह्य हरत्यनुपसंगृह्य वा-को वः प्रणयति स वः प्रणयतु । - अपो देवीः प्रणयामि यसँ सँसादयन्तु नः । इरं मदन्तीर्घतपृष्टा उदाहुँः सहस्रपोषं यजमाने न्यञ्चतीः ॥ इति ॥६॥ मनसा मन्त्रं जपति ॥ ७॥ उत्तरेणाहवनीयं प्रणीताः सादयतिको वो युनक्ति सँ वो युनर्तु इति ॥ ८॥ दभैरपिधाय पवित्रे श्रादाय पात्राणि संमृशति- सँसीदन्तां दैवीर्विशः पात्राणि देवयज्यायै इति ॥ ॥ देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामाददे वानस्पत्यासि इत्यग्निहोत्रवणीमादत्ते ॥ १०॥ वेषाय त्वा [1.1.48] इति शूर्पम् ॥ ११ ॥ उर्वन्तरिक्षमन्विहि [1. 1. 2p] इत्यभिप्रव्रज्याहवनीये निष्ट- पति-प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1. 1. 4c] इति ॥ १२॥ ॥१८॥ यजमानमामन्त्रयते-यजमान हविर्निर्वस्यामि इति ॥१॥ओं निर्वप इति यज- मानः प्रत्याह ॥२॥ यदि यजमानः प्रवसेत् अग्ने हविनिर्वस्यामि इति ब्रूयात् ॥३॥ अपरेण गार्हपत्यं प्रागीष शकटमवस्थाप्य पुरोडाशीयानाधाय दक्षिणं युग- धुरमभिमृशति-धूरसि धूर्व धूर्वन्तम् इति ॥ ४ ॥ एवमुत्तराम् ॥ ५॥ त्वं देवानामसि सस्नितमम् इत्युत्तरामीषामालभ्य जपति ॥ ६॥ विष्णुस्त्वास्त इत्युत्तरे चक्रे दक्षिणं पाद्मत्यादधाति ॥ ७॥ अहुतमसि हविर्धानम् [1. c. g] इत्यारोहति ॥८॥ मित्रस्य त्वा चक्षुषा प्रेक्षे [l.c.i] इति परिणाहं प्रेक्षते ॥ ६॥ उरु वाताय [1. c.l] इत्य- पच्छाद्यान्तः शकट उपविश्य दशहोतारं व्याख्याय यच्छन्तु त्वा पञ्च इति ब्रीहीन् यवान् वाग्निहोत्रहवण्यां मुष्टीनोप्य तिरः पवित्र शूर्पे निर्वपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं निर्वपामि [1. C. m] इति ॥ १० ॥ त्रीन 5 D इमा अनु 6-6 DGa om. 1 Ga. मृण्म 2 D °न्नुत्तरे 3 Gb ब्रह्माणमभिः 4Gb गुः 7 Gb adds तस्मिन् 8 DGa om. JVS. 1 ·. १.२१.६] মালখাঁবমুমু मुष्टीन् यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥ ११॥ निरुतेष्वन्वावपति भक्षणांप्ररेकाय ॥ १२ ॥ एवमेवोत्तरं पुरोडाशं निर्वपति-अग्नीषोमाभ्याम् [1. 1. 4m] इति पौर्णमास्याम् इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥ १३ ॥ अर्थ यदि पाभ्यां निर्वपेद् दक्षि- रणतः स्फयमवधाय तस्याँ सर्वान् शकटमन्त्रान् जपेत् ॥ १४ ॥ ॥ १६ ॥ इदं देवानाम् [1. c. n] इति निरुप्तानभिमृशति । इदमु नः सह [1. c. इति यतो ऽधि निर्वपति ॥ १ ॥ स्फात्यै त्वा नारात्यै [l. c. 0] इति हविरादा- योपनिष्कामति-इदमहं निर्वरुणस्य पाशात् इति ॥ २॥ विहारमभिवीक्षते-सुव- रभिविख्येषं वैश्वानरं ज्योतिः [1. c. p] इति ॥ ३॥ ह्हन्तां दुर्गा द्यावापृथिव्योः [1. c. q] इति प्रत्यवरोहति ॥४॥ श्राहरति~-उर्वन्तरिक्षमन्विहि [l. c. r] इति ॥५॥ अपरेणाहवनीयमुपसादयति-अदित्यास्त्वोपस्थे सादयामि [1. c. s] इति ॥ ६॥ परिददाति-अग्ने हव्य रक्षस्व [1. c. t] ॥ अमीषोमौ हव्य रक्षेथाम् ।। इन्द्राग्नी हव्य रक्षेथाम् इति यथादेवतम् ॥ ७ ॥ अग्ने हव्य रक्षस्व [1. c.] इति वा ॥८॥ सशूकायामग्निहोत्रहवण्यां तिरः पवित्रमप श्रानीयोदगग्राभ्यां पवित्रा- भ्यां त्रिरुत्पूयाभिमन्त्रयते ॥ ६ ॥ यथा पुरस्ताद् ब्रह्माणमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रोक्षि- ष्यामि इति ॥ १०॥ प्रसूतो ब्रह्मणा हविः प्रोक्षति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनी- बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामनये जुष्टं प्रोक्षामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् [1.1.5e] इति यथादेवत. मेकैकं त्रिस्त्रिः प्रोक्षति ॥ ११ ॥ हविः प्रोक्षन्नाग्निमभिप्रोक्षति ॥ १२॥ हविः प्रोक्ष्य पात्राणि प्रोक्षति ॥ १३ ॥ उत्तानानि पर्यावृत्य शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे देवय- ज्यायै [ 1. c. f] इति त्रिः कुर्यात् ॥ १४॥ प्रोक्षणीनाँ शेषमित्याश्मरथ्यः सर्वाभिः प्रोक्षेदित्यालेखनः ॥ १५ ॥ ॥२०॥ सावित्रेण कृष्णाजिनमादायोत्करे त्रिरवधूनोत्यूर्ध्वग्रीवं बहिर्विशसनम्-- अवधूत रक्षो ऽवधूता अरातयः [1. c. g] इति ॥१॥ उत्तरेण विहारं प्रतीचीनग्रीव- मुत्तरलोमास्तृणाति-अदित्यास्त्वगसि [1. c. h] इति ॥ २॥ प्रति त्वा पृथिवी वेत्तु [l. c.] इति प्रतीची भसदं प्रतिसमस्यति ॥३॥ अनुत्सृजन् कृष्णाजिनमु- लूखलमधिर्तयति-अधिषवणमसि वानस्पत्यम् [l. c. i] इति ॥ ४॥ अनुत्सृज- न्नुलूखलँ हविरावपति-अग्नेस्तनूरसि वाचो विसर्जनं देववीतये त्वा गृह्णामि {l. c. kd] इति त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥ ५॥ अदिरसि वानस्पत्यः [1. C. m] इति मुसलमा- 1 Ga भक्षानि, Gb भक्षाणां 4 Thus all mss. 5D भभिव. 2 DGa om. 3D om. JYS. 1 , ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [१.२३.७ दाय हविष्कृतं त्रिराह्वयति-हविष्कृदेहि इति ब्राह्मणस्य आद्रव इति राजन्यस्य आगहि इति वैश्यस्य ॥६॥ अवहन्ति-अव रक्षो दिवः सपत्नं वध्यासम् इति ॥ ७ ॥ प्रादुर्भूतेषु तण्डुलेषु उच्चैः समाहन्तवै इत्याग्नीधं प्रेष्यति ॥ ८॥ कुटरुरसि मधुजिह्वः इत्याग्नीधो ऽश्मानमादाय शम्यां वा सावित्रेणोचैदृषदुपले समाहन्ति-इषमाव- दोर्जमावद [1. 1. 50] इति ॥ ६॥ द्विदृषदि सकृदुपलायां त्रिः संचारयन् नव- कृत्वः संपादयति ॥ १० ॥ ॥२१॥ उत्तरतः शूर्पमुपोहति वैणवमैषीकं नलमयं वा-वर्षवृद्धमसि [1. c. r] इति ॥१॥ हविरुद्धपति-प्रति त्वा वर्षवृद्धं वेत्तु [1. c. s] इति ॥ २॥ उत्करे परा- पुनाति-परापूत रक्षः परापूता अरातयः [l. c. t] इति ॥ ३॥ अपहतँ इति ॥३॥ अपहतँ रक्षः इति तुषान् प्रतिहन्ति ॥४॥ मध्यमे पुरोडाशकपाले तुषानोप्याधस्तात् कृष्णाजिनस्योपव- पति-रक्षसां भागो ऽसि [l. c. ४] इति ॥५॥ अप उपस्पृश्य विविनक्ति-वायु: वि विनक्तु [1. c. v] इति ॥ ६॥ पात्र्यां तण्डुलान् प्रस्कन्दयति-देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णातु [1. c. w] इति ॥७॥ प्रस्कन्नानभिमृशति-देवेभ्यः शुन्ध- ध्वम् इति ॥ ८॥ हविष्कृतं प्रेष्यति-निष्फलीकर्तवै इति ॥ ६॥ या यजमानस्य पत्नी साभ्युदेत्यावहन्त्यन्यो वा ॥ १० ॥ त्रिः सुफलीकृतान् करोति ॥ ११ ॥ प्रज्ञातानं फलीकरणान् निधायोत्करे तण्डुलप्रक्षालनं निनयति- त्रिष्फलीक्रियमाणानां यो न्यङ्गो अवशिष्यते । रक्षसां भागधेयमापस्तत् प्रवहतादितः ॥ [TB:3. 7. 6. 20] इति ॥ १२॥ तथैव कृष्णाजिनमादायावधूनोति ॥ १३॥ ॥ २२ ॥ व्याख्यातमास्तरणम् ॥ १ ॥ कृष्णाजिने हीवग्रीवाः (?) पश्चादु. दीचीनकुम्बाँ शम्यां निदधाति-दिव स्कम्भनिरसि [1. 1. 6c] इति ॥ २॥ शम्या- यां दृषदं धिषणासि पर्वत्या [l. c. d] इति । दृषद्युपलां धिषणासि पार्वतेयी [l. c. e] इति ॥ ३ ॥ दृषदि तण्डुलानाधवपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टमधिवपामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णीं चतुर्थम् ॥ ४ ॥ संततं पिनष्टि ॥ ५॥ प्राणाय त्वा [1. c. h] इति प्राचीमुपला प्रोहति अपानाय त्वा [l. c.] इति प्रतीची व्यानाय त्वा [l. c.] इति मध्यदेशे व्यवधारयति ॥ ६॥ दीर्घामनु प्रसितिमायुषे धाम् [l. c. i] इति प्राचीमन्ततो ऽनु- 1 Gb मिषीक 4 Thus DGa; Gb भवप्रीवाः, Gc अभिग्रीवां 5 DGa प्रताचीनं 6 DaGa प्रतीचीनम, DoGc प्राचीनम. Gc न्या 3-Dom. JVS. 1 ·१.२५.१०] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् प्रोहति ॥ ७ ॥, कृष्णाजिने पिष्टानि प्रस्कन्दयति-देवो वः सविता हिरण्यपाणिः प्रति गृह्णातु [1. 1. 6k] इति ॥८॥ प्रस्कन्नान्यवेक्षते-अदब्धेन वश्चक्षुषावपश्यामि इति ॥६॥ हविष्कृतं प्रेष्यति-असंवपन्ती पिषाणूनि कुरुतात् इति ॥१०॥ ॥२३॥ पत्नी पिनष्टि दासी वा ॥१॥ धृष्टिरसि ब्रह्म यच्छ [1. 1. 7a] इत्युपवेषमा- दाय गार्हपत्यात् प्रत्यञ्चावङ्गारौ निरूह्यान्यतरमुत्तरापरमवान्तरदेशं प्रतिनिरस्य- ति-अपाग्ने ऽग्निमामादं जहि निष्क्रव्याद सेध [l. c. b] इति ॥२॥ आ देवयजं वह [1. .c.] इत्यन्यतरमवस्थाप्य तस्मिन् कपालमुपदधाति-ध्रवमासि पृथिवीं हँह [l.c. d] इति ॥३॥ तत् सव्यस्याङ्गुल्याधिनिधाय कपाले' ऽङ्गारमधिवर्तयति- निर्दग्धं रक्षो निर्दग्धा अरातयः [1. c. c] इति ॥४॥ धमसि ॥ धरुणमसि [l. c. ef] इति पूर्वपूर्व कपालमुपद्धाति । धर्मासि [l. c. g] इति दक्षिणम् चित स्थ [1. c. h] इत्युत्तरम् । महताँ शर्धो ऽसि इति षष्ठम् । चिदसि ॥ परिचिदसि इत्यवशिष्टे उप- दधाति । तूष्णीं वाष्टौ संपादयति ॥ ५॥ एवमेवोत्तरं कपालयोगमुपदधाति ॥६॥ एकादश संपादयति द्वादश वैन्द्रानस्य ॥ ७॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥८॥ अथैनान्यङ्गारैरभ्यूहति-भृगूणामङ्गिरसां तपसा तप्य- ध्वम् [1. c. i] इति ॥ ६ ॥ अत्र मदन्तीरधिश्रयति ॥ १० ॥ निष्टप्तोपवातायां पात्र्यां वाचंयमस्तिरः पवित्रं पिष्टानि संवपति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बाहु- भ्यां पूष्णो हस्ताभ्यामग्नये जुष्टं संवपामि ॥ अग्नीषोमाभ्याम् इति यथादेवतं त्रिर्यजुषा तूष्णी चतुर्थम् ॥ ११॥ ॥२४॥ अथैनानि पवित्राभ्यामुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [1. 1. 5a] इति पच्छो गायत्र्या ॥१॥ प्रणीताभिर्हवी षि संयोति ॥ २॥ अन्या वा यजुषोत्पूय ॥३॥ सुवेण प्रणीताभ्य श्रादाय वेदेनोपयत्यौहरति ॥४॥ समापो अद्भिरग्मत [1. 1. 86] इति पिष्टेष्वानयति ॥ ५ ॥ अद्भयः परि प्रजाता स्थ समद्भिः पृच्यध्वम् [1. c. d] इति तप्ताभिः प्रदक्षिणं पर्यासावयति ॥ ६ ॥ जनयत्यै त्वा सं यौमि [l. c. e] इति संयुत्य विभजते-यथाभागं व्यावतेथाम् इति ॥ ७॥ यतः पुनर्न सँहरिष्यन् भवति ॥८॥ अथाभिमृशति-अग्नये त्वा [1. c. f] इति दक्षिणं पिण्डं अग्नीषोमाभ्यां त्वा इत्युत्तरं पौर्णमास्यां इन्द्राग्निभ्याम् इत्यमावास्यायामसंनयतः ॥६॥ इदमहँ सेनाया अभीत्वयै मुखमपोहामि [TB 3.7.5. 1,2] इति वेदेन कपालेभ्यो ऽङ्गारानपोह्य मखस्य शिरो ऽसि [1. 1. 8g] इति दक्षिणं पिण्डमादाय दक्षिणे . 3 Gbc FIT 1 D 'लम् 2 DGb शर्ध स्थ JVS. 1 99 ·মাসঙ্গী [१.२६.१० कपालयोगे ऽधिश्रयति-धर्मो ऽसि विश्वायुः [1. 1. 84] इति ॥ १० ॥ एवमेवोत्तरं पिण्डमादायोत्तरंकपालयोगे ऽधिश्रयति ॥ ११ ॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥१२॥ अत्राज्यं निर्वपति । उपरितरं वा ॥१३॥ सर्वाणि कपालान्यभिप्रथयति-उरु प्रथस्वोरु ते यज्ञपतिः प्रथताम् [1. c.i] इति ॥ १॥ अतुङ्गमनपूपाकृति कूर्मस्येव प्रतिकृतिमश्वशफमात्रं करोति ॥२॥ पात्र्यामप आनीय प्रदक्षिणं लेपेनानुपरिमार्टि-त्वचं गृह्णीष्व [1. c. E] इत्येकै- कम् । नातिक्षारयति ॥ ३॥ त्रिः पर्यग्नि करोति-अन्तरित रक्षो ऽन्तरिता अरातयः [1. c. 1] इति ॥ ४॥ परि वाजपतिः कविः [4. 1. 2t] इति वा ॥५॥ देवस्त्वा सविता श्रपयतु [1. 1. 8m] इत्युल्मुकैः प्रतितपति ॥६॥ अग्निस्ते तनुवं माति धाक [1. c. n] इति दभैरभिज्वलयति ॥ ७ ॥ अविदहन्तः श्रपयत [TB 3. 2. 8.7] इति वाचं विसृजते ॥८॥ सं ब्रह्मणा पृच्यस्व [1. 1. 8p] इति वेदेन पुरोडाशे साङ्गारं भस्माध्यूहति ॥ ६॥ अथाङ्गुलिप्रक्षालनं पात्रीनिर्णैजनमित्युल्मुकेनाभि- तप्य स्फ्येनान्तर्वेदि तिम्रः प्राचीरुदीचीर्वा लेखा लिखित्वासँस्यन्दयन् प्रत्यगप- वर्ग त्रिर्निनयति-एकताय स्वाहा [1. c. q] इत्येतैः प्रतिमन्त्रम् ॥ १०॥ ॥२६॥ इति दर्शपूर्णमासे प्रथमः प्रश्नः ॥ 1G 2 Gab रां 4-4D प्रथमः,Ga प्रथमः खण्डः; Gogives no colophon. 3 Dनयन् 100 JYS. 1 ·देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे इति स्फ्यमादाय तृणेन संमृति-शतभृष्टिरसि वान- स्पत्यो द्विषतो वधः सहस्रभृष्टिः शततेजा वायुरसि तिग्मतेजाः इति ॥१॥ अपरेणाहवनीयं वेदिर्भवति यजमानमात्र्यपरिमिता वा प्राची ॥२॥ यथा हवी यासन्नानि संभवेदेवं तिरश्ची ॥३॥ वेदेन वेदिं विविदुः पृथिवी सा पप्रथे पृथिवी पार्थिवानि । गर्भ बिभर्ति भुवनेष्वन्तस्ततो यज्ञो जायते विश्वदानिः ॥ [TB 3. 3. 9. 10] इति पुरस्तात् स्तम्बयजुषो वेदेन वेदिं त्रिः संमार्टथुपरिष्टाद् वा ॥ ४॥ पूर्वार्धाद् वितृतीयदेशाद् वेदेः स्तम्बयजुर्हरति ॥ ५॥ पृथिव्य वर्मासि इत्यन्तर्वेदि प्रागन- मुदगग्रं वा दर्भ निधाय तस्मिन् स्फ्येन प्रहरति-पृथिवि देवयजन्योषध्यास्ते मूलं मा हिसिषम् [1. 1. 9d] इति ॥६॥ अपहतो ऽररुः पृथिव्यै [l. c.] इति स्फ्यन सतृणान् पाँसूनपादाय हरति-व्रजं गच्छ गोस्थानम् [l. c. k] इति ॥७॥ वर्षतु ते द्यौः [1. C. U] इति वेदि प्रत्यवेक्षते ॥८॥ उत्तरतो निवपति-बधान देव सवितः परमस्यां परावति शतेन पाशैर्यो ऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मस्तमतो मा मौक् ॥ अररुस्ते दिवं मा स्कान् [l.c. gr] इति ॥ ६॥ स उत्करो भवति ॥१०॥ तमाग्नीध्रो गृह्णाति-अररो दिवं मा पप्तः इति ॥ ११॥ एवमेव द्वितीय हरत्येवं तृतीयम् ॥ १२॥ अपहतो ररुः पृथिव्यै देवयजन्य [1.c.i] इति द्वितीयमपादत्ते ॥ १३॥ अपहतो ऽररुः पृथिव्या अदेवयजनः [l. c. n] इति तृतीयम् ॥ १४ ॥ ॥१॥ तूष्णी चतुर्थ हृत्वा स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति ॥१॥ वसवस्त्वा परि गृह्णन्तु गायत्रेण छन्दसा [1. c. s] इति दक्षिणतः॥२॥ रुद्रास्त्वा [1. c.] इति पश्चात् ॥३॥ आदित्यास्त्वा [l. c.] इत्युत्तरतः॥४॥ स्फ्येन वै सर्वे वेदिकर्म क्रियते ॥ ५॥ ततः संप्रेष्यति- इमां नराः कृणुत वेदिमेत्य वसुमती, रुद्रवतीमादित्यवतीम् । 2 DGa °वी- 1 Ga ज. JVS. 1 101 ·१८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.३.१८ वर्मन् दिवो नाभा पृथिव्या यथायं यजमानो न रिष्येत् ॥[TB 3.7.7.13,14] एत देवेभ्यो जुष्टामदित्या उपस्थे । इमां देवा अजुषन्त सर्वे । रायस्पोषा यजमानं विशन्तु ॥ इति ॥ ६ ॥ अथास्या उत्तमा त्वच समुद्धत्योत्करं गमयति ॥ ७ ॥ अथैनां खनति द्वयगुलं व्यङ्गुलं चतुरगुलं वा सीतामात्री रथवर्ममात्री यावत् पार्णयाः श्वेतं तावती वा-देवस्य सवितुः सवे कर्म कृण्वन्ति वेधसः [1. 1. 9t] इति ॥८॥ मूलं छिनत्ति ॥ ६ ॥ श्रा प्रतिष्ठायै खनति ॥ १०॥ प्राञ्चौ वेधंसावुन्नयत्यभित आहवनीयं प्रतीची श्रोणी अभितो गार्हपत्यम् ॥ ११ ॥ मध्ये संनतां प्राचीमुदीची प्रवणां पुरस्तादहीयसी पश्चात् प्रथीयसी दक्षिणतो वर्षीयसी पुरीषवतीं करोति ॥ १२ ॥ यत् पुरीषमतिशत उत्करं तद् गमयति ॥ १३ ॥ यत् तृणं मूलं वाति. शेते स्फ्येन तच्छिनत्ति न नखेन ॥ १४ ॥ ॥२॥ आहार्यपुरीषां पशुकामस्य वेदिं कुर्यात् खननपुरीषां प्रजाकामस्येति विज्ञायते ॥ १॥ उदुप्य नित्यमन्यदावपेदित्येकमखातायामेवान्यदावपेदित्यपरम् ॥२॥ यत्र खनेत् तत्र खननमन्त्र जपेत् ॥ ३॥ अधिश्रितेषु हविष्णु पौर्णमास्यां वेदिं कुर्यात् ॥ ४॥ पूर्वेयुः प्राग् बर्हिष अाहरणादमावास्यायाम् ॥ ५॥ यत् प्रागु त्तरस्मात् परिग्रोहात् तत् कृत्वोपवसति ॥६॥ समानमितरत् ॥ ७ ॥ ब्रह्माण- मामन्त्रयते-ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिग्रहीष्यामि इति ॥ ८॥ प्रसूतो ब्रह्मणा स्फ्येन वेदिं परिगृह्णाति-ऋतमसि [l. c. u] इति दक्षिणतः ऋतसदनमसि [1. c.] इति पश्चात् ऋतश्रीरसि [1. c. v] इत्युत्तरतः ॥ ६॥ अथैना स्फ्येन प्रतीची योयुप्यते-धा असि स्वधा असि [1. c.] इति ॥ १० ॥ अनुवाकशेषेण पश्चार्धे वितृतीयदेशे वेदेः स्फ्यं तिर्यञ्च स्तब्ध्वा संप्रेष्यति--प्रोक्षणीरासादयेध्माबर्हिरुप- सादय ॥ स्रुव च सुचश्च संमृड्ढि ॥ पत्नी* संनह्याज्येनोदेहि इति ॥ ११॥ श्राग्नीध्र एतानि कर्माणि कुर्यादित्येकमध्वर्युरित्यपरम् ॥ १२॥ उपनिनीय प्रोक्षणीः स्फ्यस्य वर्त्मन् दक्षिणेन स्फ्यमसँस्पृष्टा बर्हिरासादयति ॥ १३ ॥ यं द्विष्यात् तं ध्यायेत् ॥ १४ ॥ उत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्फ्यमुदस्यति-शतभृष्टिरसि वानस्पत्यो द्विषतो वधः [2. 6. 4. 1] इति ॥ १५॥ यं द्वेष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १६॥ हस्ताववनिज्य स्फ्यं प्रक्षालयति । नाग्रं प्रतिमुञ्चति ॥ १७ ॥ वेदिं कृत्वा नानवनिज्य हस्तौ पात्राणि I DOT 3 DbGc ग्र० 2 Gb om. 102 JVS.1 ·m २.५.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पराहण्यात् ॥ १८ ॥ उत्तरेण प्रणीताः पश्चात् प्रागमिध्माबहिषी उपसादयति ॥ १६ ॥ ॥३॥ दक्षिणमिध्ममुत्तरं बर्हिः ॥ १॥ त्रुवं च सुचश्च प्राशित्रहरणं चादाय गार्हपत्ये वाहवनीये वा निष्टपति-प्रत्युष्ट रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः [1.1.10a] इति ॥ २॥ वेदाः प्रतिविभज्य संमार्टि। अप्रतिविभज्य वा ॥ ३॥ सुवमग्र उत्तानं धारयमाणो ऽग्रैरन्तरतो ऽभ्याकार सर्वतो बिलमभिसमाहारं तन्मूलैर्दण्डम्- गोष्ठं मा निर्मुक्षम् [l. c.c] इति ॥४॥ जुहूँ समायुत्तानी धारयमाणो ऽत्रैरन्त- रतो ऽभ्याकारं प्राची मध्यैर्बाह्यतः प्रतीची मूलैर्दण्डम्-वाचं प्राणं मा निर्मक्षम् [l. c. d] इति ॥ ५॥ उपभृत समाटि तिरश्ची धारयमाणो ऽौरन्तरतो ऽभ्या. कारं प्रतीची मध्यैर्वाह्यतः प्राची मूलैर्दण्डम्-चक्षुः श्रोत्रं मा निर्मक्षम् [l. c.] इति ॥ ६॥ यथा खुवं तथा ध्रुवाम्-प्रजां योनि मा निर्मुक्षम् [l. c.] इति ॥७॥ रूपं वर्णं मा निर्मक्षम् ॥ वाजिनं त्वा सपत्नसाहँ समामि [l. c. c] इति प्राशि- त्रहरणम् ॥८॥ न संमृष्टानि चासंमृष्टानि च सँस्पर्शयेत् ॥ ६॥ यदि सँ- स्पर्शयेत् पुनरेव निष्टप्य संमृज्यात् ॥ १० ॥ संमृष्टानि निष्टपति-अमेर्वस्तेजि- छेन तेजसा निष्टपामि [1. c. 6] इति ॥ ११ ॥ ॥४॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः संस्पृश्याग्नौ प्रहरति ॥१॥ यतरस्मिन् निष्टपति- दिवः शिल्पमवततं पृथिव्याः ककुभि श्रितम् । तेन वय सहस्रवल्शेन सपत्नं नाशयामसि स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2. 1] इति ॥२॥ उत्करे वोदस्यति ॥ ३ ॥ पत्नीमूर्ध्वनुमासीनाँ संनाति तिष्ठन्ती वा । स्वयं वा पत्न्यात्मानं मौओन योक्त्रेणान्यतरतः पाशनाभ्यन्तरं वाससो बाह्यतो वा-आशासाना सौमनसम् [1. 1. 10e] इति ॥४॥ उत्तरेण नाभिं निष्ट- यं ग्रन्थि कृत्वा दक्षिणतो नाभेः पयूहते ॥ ५॥ अग्ने गृहपते उप मा ह्वयस्व इति गार्हपत्यमाभिमन्त्रयते ॥६॥ देवानां पत्नीरुप मा यध्वम् इति देवपत्नीरपरेण गार्ह- पत्यम् ॥ ७॥ देवपत्न्या लोकर्मुपतिष्ठते-पत्नि पल्येष ते लोको नमस्ते अस्तु मा मा हिंसीः इति ॥ ८ ॥ देशाद् दक्षिणत उदीच्युपविशति- इन्द्राणीवाविधवा भूयासमदितिरिव सुपुत्रा । 1G प्राग् for प्रागग्रम् 4 DGb वाजि 2 DaGac add स, Db add -मस- 5 Gb संमार्टि 3-3 D जुहूमुत्तानां संमार्टि प्राची 6G लोक उ० - - JVS-1 103 ·२० भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.७.३ अस्थूरि त्वा गार्हपत्योपनिषदे सुप्रजास्त्वाय ॥ [TB 3. 7. 5. 10,11] इति ॥६॥ गार्हपत्यमभिमन्त्रयते-सुप्रजसस्त्वा वयम् [ 1. 1. 10f] इत्येतया ॥१०॥ मम पुत्राः शत्रुहणो अथो मे दुहिता विराट् । उताहमस्मि संजया पत्युर्मे श्लोक उत्तमः ॥ इति च ॥ ११ ॥ पूषा ते बिलं विष्यतु इति सर्पिर्धानस्य बिलं विष्यति ॥ १२ ॥ अदितिरस्यच्छिद्रपत्रों इत्याज्यस्थालीमादाय ॥ १३ ॥ तस्यां पवित्रान्तर्हितायां प्रभूतमाज्य निर्वपति-महीनां पयो ऽस्योषधीनाँ रस- स्तस्य ते ऽक्षीयमाणस्य निर्वपाभि देवयज्यायै [TB. 3. 3. 3.5] इति ॥१॥ दक्षिणाना- वधिश्रयति-इदं विष्णुर्वि चक्रमे [1. 2. 13e] इति ॥ २॥ विलाप्य वा निर्वपति ॥३॥ इषे त्वा [1. 1. 1a] इति दक्षिणार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥४॥ ऊर्जे त्वा [l. c.] इत्यपादाय वेदेनोपयम्य पत्न्या उपयच्छति ॥५॥ तत् सा निमील्या- नुच्वसन्त्यवेक्षते-महीनां पयो ऽस्योषधीनाँ रसो ऽदब्धेन त्वा चक्षुषावेक्षे सुप्रजास्त्वाय [1.1. 10k] इति ॥ ६॥ तेजो ऽसि इत्युत्तरार्धे गार्हपत्यस्याधिश्रयति ॥ ७॥ तेजसे त्वा इत्यपादाय वेदेनोपहयोहरति-तेजो ऽसि तेजो ऽनुप्रेहि [1. c. 1] इति ॥ ८॥ आहवनीये ऽधिश्रयति-अग्निस्ते तेजो मा वि नैत् [1. c.] इति ॥॥ उत्तरेण प्रोक्षणीः स्फ्यस्य वर्त्मन् सादयति-अग्नेर्जिह्वासि सुर्भूर्देवानां धाम्नेधान्ने देवेभ्यो यजुषे- यजुषे भव [1. c. mn] इति ॥ १० ॥ अथैनध्वर्युश्च यजमानश्च निमील्य वी- क्ष्यानुच्चसन्ताववेक्षते-ाज्यमसि [1. 6. 16] इति प्रतिपद्य तस्य ते भक्षीय [1. c.] इत्यन्तेन ॥ ११॥ अथैनहुँदगग्राभ्यां पवित्राभ्यों पुनराहारं त्रिरुत्पुनाति शुक्रमसि ॥ ज्योतिरसि ॥ तेजो ऽसि [1. 1. 100] इत्येतैर्मन्त्रैः ॥ १२ ॥ प्राज्यवतीभ्यां पवित्राभ्यां प्रोक्षणीरुत्पुनाति-देवो वः सवितोत्पुनातु [1. c. p] इति पच्छो गायत्र्या ॥ १३॥ ॥६॥ अनिष्कासिना सुवेणान्तवेद्याज्यानि गृह्णाति ॥ १ ॥ वेदे सुचो ऽत्याधाय चतुर्गृहीतं जुह्वाम्-शुक्रं त्वा शुक्रायां धाम्नेधाम्ने देवेभ्यो यजुषेयजुषे गृह्णामि [1. c. q] इत्येतैत्रिभिर्मन्त्रैः । पञ्चानां त्वा वातानाम् [1. 6. 10] इति चतुर्थम् ॥२॥ एवमे- - 6Gc ०म० 1 Gc °मनुम° 2 Ga °पात्रा, Gc पवित्रा 3Ga त्य 4. Ga वेदेनोपत्या , Gb वेदेनोपयाम्या 5Gb जुहू 7 Gc °मु० 8 DGa om. 9 Gab ध्रु० . 1.04 JVS, 1 ·२.८.८] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् २१ वोत्तरैर्मन्त्रैरुपभृति ध्रुवायामिति गृह्णाति ॥ ३॥ अष्टगृहीतमुपभृति चतुर्ग्रहीतं ध्रुवायां पञ्चगृहीतं पशुकामस्य ॥ ४॥ तैरेव मन्त्रैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते' ॥५॥ अपि वाध्वर्यवैरेवाध्वर्युगृह्णीयात् ॥ ६॥ याजमानैर्यजमानो ऽनुमन्त्रयते ॥ ७ ॥ भूयो जुह्वां गृह्णात्यल्पीय उपभृति भूयिष्ठं ध्रुवायाम् ॥ ८॥ समंबिलं धारयमाणो जुह्वां गृह्णाति मध्यदेश उपभृति भूमौ प्रतिष्ठितायां ध्रुवायाम् ॥ ६ ॥ नान्तर्वेदि गृहीतस्य पश्चात् प्रतिहरन्ति ॥ १० ॥ नोत्कर प्राज्यं किंचन सादयति ॥ ११ ॥ आपो देवीरग्रेपुवः [1. 1. 56] इति प्रोक्षणीरभिमन्य ब्रह्माणमामन्त्रयते--ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति ॥ १२ ॥ प्रसूतो ब्रह्मणा विषायेध्मं प्रोक्षति-कृष्णो ऽस्याखरेष्ठो ऽग्नये त्वा स्वाहा [1. 1. 11a] इति ॥ १३ ॥ वेदिरसि [l. c. b] इति वेदिं बर्हिरसि [1. c. c] इति बर्हिः । एकैकं त्रिस्त्रिः प्रोक्षति ॥ १४ ॥ अन्तर्वेदि पुरोग्रन्थेि बर्हिरासाद्य प्रोक्षति-दिवे त्वा [1. c. d] इत्यग्रं अन्तरिक्षाय त्वा [1. c.] इति मध्यं पृथिव्यै त्वा [1. c.] इति मूलम् ॥ १५ ॥ खुच्यग्राण्युपपाय्य मूलान्युप- पाययति ॥ १६॥ ॥ ७ ॥ सहस्रुचा पुरस्तात् प्रत्यञ्च ग्रन्थि प्रत्युक्षति-पोषाय त्वा इति ॥ १॥ यत् प्रोक्षणीनामुच्छिष्यति तदन्तर्वेदि निनयति-स्वधा पितृभ्यः [1. c. e] इति ॥ २॥ दक्षिणायै श्रोणेरुपक्रम्योत्तरस्याः संततां धाराँ स्त्रावयति ॥ ३ ॥ पूषा ते ग्रन्थि विष्यतु इति बर्हिर्विसँसयति ॥४॥ ऊर्ध्व प्राञ्चमुद्गूढं प्रत्यञ्चमायच्छति ॥ ५॥ पुरस्तात् प्रस्तरं गृह्णाति । नानुमाटि न प्रतिमार्टि नावधूनोति । कर्षन्नि- वापादत्ते-विष्णो स्तूपो ऽसि [l. c. g] इति ॥ ६॥ तस्मिन् पवित्रे अपि- सृजति- अयं प्राणश्चापानश्च यजमानमपिगच्छताम् । यज्ञे ह्यभूतां पोतारौ पवित्रे हव्यशोधने ॥ [TB 3. 7. 4. 12] इति ॥ ७ ॥ ततः संप्रेष्यति- स्तुणीत बर्हिः परिधत्त वेदि जामि मा हि सीरमुया शयाना । दर्भ स्तृणीत हरितैः सुवर्णैर्निष्का इमे यजमानस्य ब्रघ्ने । 1: Gac येत 7 D सावित्र्या वपति 2 Gb भूमि- 8 D छेत् 3 Ga °ति, Gb प्रहरन्ति, Ge परिहरन्ति 9 Da °धत्ते, Db °धाते, Gb पाके for 4. Ga विस्रस्येमं पादत्ते 10 D अभिस्तृ 6 Gbe च्येत - - 5 Gb om. JVS. 1 105 ·२२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१०.३ इति ॥ ८॥ ब्रह्मणे प्रस्तरं प्रयच्छति'-प्राणापानाभ्यां त्वा सतनुं करोमि इति ॥ ६ ॥ ब्रह्मा यजमानाय-यजमाने प्राणापानौ दधामि इति ॥ १० ॥ मयि प्राणापानौ इति यजमानः प्रत्याह ॥ ११ ॥ शुल्ब स्तृणाति-ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि [1. 1. 110] इति ॥ १२॥ श्रा दक्षिणायै श्रोणेः प्रपाद्योत्तरस्मादसात् संततँ सर्वस्यां वेद्यां बर्हिः स्तुणाति बहुलमनतिदृश्नम्-ऊर्णाम्रदसं त्वा स्तृणामि [1. c.] इति त्रिधातु पञ्चधातु वा प्रागपवर्ग प्रत्यगपवर्ग वा ॥ १३ ॥ अप्रैर्मूलान्याछादयति धातौधातौ मन्त्रं जपति ॥ १॥ अत्रके ऽनूयाजार्थे उल्मुके निरूहन्ति ॥२॥ प्रस्तरं धारयमाणो ऽपरेणाहवनीय सँस्पृष्टान् परिधीन् परिदधात्युद- गग्रं मध्यमम्-गन्धर्वो ऽसि विश्वावसुः [1. c.i] इति इन्द्रस्य बाहुरसि [1. c. k] इति दक्षिणं मित्रावरुणौ त्वा [1. c. 1] इत्युत्तरम् ॥ ३॥ अभ्यग्रमाहवनीयं दक्षिणमवाग]मुत्तरम् ॥ ४ ॥ एवमनुपूर्वाण्येवैष्वत ऊर्ध्व कर्माणि क्रियन्ते ॥५॥ सूर्यस्त्वा पुरस्तात् पातु [1. C. m] इत्याहवनीयमभिमन्य मध्ये ऽग्नेरूचे आघा- रसमिधावादधाति ॥ ६॥ वीतिहोत्रं त्वा कवे [l. c. n] इति दक्षिणाम् ॥ ७ ॥ तूष्णीमुत्तराम् ॥ ८॥ बर्हिषः समावनन्तर्गर्भो विधृती कृत्वा मध्ये वेदेरुदीची- नाग्रे निदधाति-विशो यन्त्र स्थः [1. c. 0] इति ॥ ॥ विधृत्योः प्रस्तर सादयति-वसूनौँ रुद्राणामादित्यानाँ सदसि सीद [1. c. p] इति ॥ १०॥ प्रस्तरे जुहूम्-जुहूरसि घृताची [1. c. g] इति ॥ ११ ॥ समं मूलैर्दण्डं करोति ॥ १२॥ उत्तरेण जुहूमुपभृतं प्रतिकृष्टतरामधस्ताद् विधृत्योः उपभृदसि [l. c.] इति ॥ १३॥ उत्तरेणोपभृतं ध्रुवां प्रतिकृष्टतरामुपरिष्टाद् विधृत्योः ध्रुवासि [1. c.] इति ॥ १४॥ सँस्पृष्टाः सादयति ॥ १५॥ दक्षिणेन जुहूँ सुवँ सादयति । उत्तरेण वा ध्रुवाम्-ऋषभो ऽसि शाक्वरो घृताचीना सूनुः प्रियेण नाम्ना प्रिये सदसि सीद [TB 3. 7.6. 10] इति ॥१६॥ ॥ ६ ॥ अथैना अभिमन्त्रयते-एता असदन [ 1. 1. 11r] इत्यनुवाकशेषेण ॥१॥ विष्णुनि स्थ वैष्णवानि धामानि स्थ प्राजापत्यानि इत्याज्यान्यभिमन्त्रयते ॥ २॥ ससु- वामाज्यस्थाली वेदं पात्री चादायापरेण गार्हपत्यमुपविश्य इदमहँ सेनाया अभीत्व 5 Ga adds दौं 2D °ण्या 3Gb उपक्रम्योत्त 7 D नम्, Gb नाम् 1 Gb om. 6 DGacअप्र. 4G भवाग्र० 106 JYS. 1 ·- - २.११.१३] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् २३ मुखमपोहामि [TB 3. 7. 5. 1,2] इति वेदेन पुरोडाशात् साङ्गारं भस्मापोह्याभि- मन्त्रयते-सूर्य ज्योतिर्विभाहि महत इन्द्रियाय बलाय इति ॥ ३॥ पाच्यामुपस्तृणाति- स्योनं ते सदनं करोमि घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन् सीदामृते' प्रतितिष्ठ व्रीहीणां मेध सुमनस्यमानः ॥ [ 1. c. 2, 3] इति ॥ ४ ॥ श्राज्येनाभिघारयति- आप्यायतां घृतयोनिरग्निहव्यानुमन्यताम् । खमत्व त्वचमच्च सुरूपं त्वा वसुविदं पशूनां तेजसानये जुष्टमभिधारयामि ॥ [1. C. 2] इति दक्षिणम् । तूष्णीमुत्तरम् ॥ ५॥ सांनाय्यमभिधारयति- यस्त आत्मा पशुषु प्रविष्टो देवानां विष्ठामनु यो वितस्थे । आत्मन्वान् सोम घृतवान् हि भूत्वा देवान् गच्छ सुवर्विन्दै यजमानाय मह्यम् ॥ [1. c. 3] इति ॥ ६॥ पाञ्यामुद्वासयति-- आर्द्रः प्रथस्नुर्भुवनस्य गोपाः। शृत उत्स्नाति जनिता मतीनाम् ॥ [1. c.] इति ॥ ७॥ न पर्यावर्तयति न भिनत्ति ॥ ८॥ ॥१०॥ . N -- इरा भूतिः पृथिव्यै रसो मोत्क्रमीत् [1. c.] इति कपालानि प्रत्यनक्ति ॥१॥ अथैनावपरिवर्गमणिकोषमनक्लि-देवस्त्वा सविता मध्वानक्तु [1. 3. 5d] इति ॥२॥ उपरिष्टादभ्यज्याधस्तादुपानक्ति ॥३॥ स्वक्लमकूर्मपृषन्तं कृत्वा सांनाय्ये चालं- कृत्यान्तर्वेदि चतुर्होत्रा पौर्णमास्याँ हवी यासादयेत् । पञ्चहोत्रामावास्या- याम् ॥ ४ ॥ भूर्भुवः सुवः इति प्रथमायां पौर्णमास्याम् ॥ ५ ॥ संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवासादयेत् ॥ ६॥ प्रथम एव संवत्सर इत्याश्मरथ्यः । संवत्सरेसंवत्सर इत्यालेखनः ॥ ७ ॥ अपरेण चुचः पुरोडाशावासादयति ॥ ८ ॥ मध्ये वेदेः सां. नाय्यकुम्भ्यौ संधाय दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्याँशृतमासादयत्युत्तरस्यां दधि ॥६॥ अपि वा पूर्व शृतमपरं दधीत्येकेषाम् ॥ १० ॥ अग्रेण ध्रुवां वे सादयति- अयं वेदः पृथिवीमन्वविन्दद् गुहा सती गहने गह्वरेषु । स विन्दतु यजमानाय लोकमच्छिद्रं यज्ञं भूरिकर्मा करोतु ॥ [TB 3.7.6. 13] इति ॥ ११ ॥ वेद्यन्तान् परिस्तीर्य होतृर्षदनं कल्पयति ॥ १२ ॥ जघनेन 4 DGb स्वतकूर्मपृष्टन्तं, Gc स्वक्तं कूर्म- 2 TaitBr. सुवर्विद पृषदन्तं; Ga missing. 3 DGac निका 1 D तं 5 D स. 107 JVS, 1 ·भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१३.१५ वेदिमुदगर्दर्भः सँस्तीर्ण भवति ॥ १३ ॥ ततः संप्रेष्यति-अग्नये समिध्यमानायानुब्रूहि इति ॥ १॥ आसीन इध्मं प्रणवेप्रणवे समिधमादधाति ॥२॥ यत्राभिजानाति समिद्धो अग्न आहुत [TB 3. 5. 2. 3] इति तदेकामनूयाजसमिधमवशिष्य सर्वमिध्मशेषमभ्याधाय वेदेना- हवनीयं त्रिरुपवाजयति ॥ ३॥ सुवेण ध्रुवाया श्राज्यमादाय वेदेनोपयम्योत्तरं परिधिसंधिमन्ववहृत्य दक्षिणाप्राञ्चमासीनः संततमृजुमाघारमाघारयति ॥ ४ ॥ प्रजापतिं मनसा ध्यायन् सुवेणाज्यस्थाल्या भाज्यमादाय ध्रुवामाप्याययति- आ प्यायतां ध्रुवा घृतेन [1.6.5a] इत्येतया ॥ ५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कच ध्रुवाया आज्यमादत्त एवमेवैनमाप्याययति। ध्रुवाया एवानादिष्टाज्यार्थाः क्रियन्ते ॥६॥ ततः संप्रेष्यति-अग्नीत् परिधीश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः संमृड्ढि इति ॥७॥ सस्फ्यैः रिध्मसंनहनैराग्नीध्रः परिधीश्चाग्निं च त्रिस्त्रिः समाष्टिं ॥८॥ तूष्णीं परि- धीन् ॥ ६ ॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा सारिष्यन्तं वाजं जेष्यन्तं वाजिनं वाजजितं वाजजित्यायै संमार्म्यग्निमन्नादमन्नाधाय इत्यग्नि समार्टि ॥ १० ॥ अग्रेण जुहूं ध्रुवां चोत्तानौ पाणी प्रतिष्ठाप्य ॥ ११ ॥ ॥१२॥ श्राहवनीयायाञ्जलिं करोति-भुवनमसि विप्रथस्व ॥ अग्ने यष्टरिदं नमः [1. 1. 12ab] इति ॥ १ ॥ जुहूमादत्ते-जुह्वेहि [1. c. c] इति । उपभृतम् उपभृदेहि [l. c. d] इति ॥२॥ उपभृति जुहूमत्याद्धाति--सुयमे मे अद्य घृताची भूयास्त स्वावृतौ सूपावृतौ इति ॥ ३॥ तत्रैषो ऽत्यन्तंप्रदेशो यत्र क्वचोपभृति जुहूमत्यादधाति मुखत एवाध्यूहति मुखत उपावहरति ॥ ४॥ न च सँशिञ्जयति नाभिदेशे च चौ धारयते ॥ ५॥ समं प्राणैरित्येकेषाम् ॥ ६॥ अग्रेण ध्रुवामनवक्लिनन् प्रस्तरमत्याकामाति-अग्नाविष्णू मा वामव क्रमिषम् [1. c. e] इति ॥ ७॥ दक्षिणतो ऽवतिष्ठते--विष्णो स्थानमसि [l. c. h] इति ॥ ८ ॥ अन्तर्वेदि दक्षिणः पादो भवति । अवघ्र इव सव्यः ॥ ६ ॥ दक्षिणं परिधिसंधिमन्ववहृत्योर्ध्वस्तिष्ठन्नन्वा- रब्धे यजमाने प्राञ्चमुदञ्च संततमृजुमाघारमाधारयति-समारभ्योो ऽध्वरः [1. c. k] इति ॥ १० ॥ न्यञ्चमाघारयेद् वृष्टिकामस्योर्ध्व स्वर्गकामस्य ॥ ११ ॥ एतं भूयिष्ठमाहुतीनां जुहोति ॥ १२॥ हुँत्वा हैं प्राणिति ॥ १३ ॥ हिं बृहद्भाः [1. c. n] इति सुचमुद्गृह्णाति ॥ १४ ॥ असँस्पर्शयन् सुचौ प्रत्याक्रामति- - 1 DGc त्यंतः 2 D संसि. 3 D अवनः (omitting इव), Ga अविस्रुवस् 4-4 Gbe हुत्वानु-; others as above. 5 Thus all the mss. हिं not in Taits. 108 JVS. 1 ·२५ - २.१५.८] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् पाहि माग्ने दुश्चरितादा मा सुचरिते भज [1. 1. 120] इति ॥१॥ एते एवा- क्रमणप्रत्याक्रमणे मन्त्रवती भवतः॥२॥ तत्रैषोऽत्यन्तप्रदेशो या उत्तरतः सन्ना- हुतीर्जुहोत्युत्तरं परिधिसंधिमन्ववहृत्य ता जुहोति । या दक्षिणतो दक्षिण परिधि- संधिमन्ववहृत्य ताः ॥३॥ दक्षिणेनैव दक्षिणाक्रोमति सव्येनोदङ् । अपि वा सव्येन दक्षिणा दक्षिणेनोदङ् ॥ ४॥ प्रत्याक्रम्य जुह्वा ध्रुवाँ समनक्ति-मखस्य शिरो ऽसि सं ज्योतिषा ज्योतिरताम् [1. c. p] इति ॥ ५ ॥ उन्नीत रायः इति सुवेण ध्रुवाया आज्यमादाय सुवीराय स्वाहा इति जुहूं प्रत्यभिधारयति ॥६॥ यज्ञेन यज्ञः संततः इति जुह्वा ध्रुवाम् ॥ ७ ॥निधाय चुचौ वेदेरव्यन्तं तृणमादा- योत्तरत उत्करे प्राची प्रवरायावतिष्ठते- क इदमध्वर्युभविष्यति स इदमध्वर्युभविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । वागाविज्यं करोतु मन आर्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये । भूर्भुवः सुवः ॥ इति पूर्वो ऽध्वर्युः। क इदमग्नीद् भविष्यति स इदमनीद् भविष्यति । यज्ञो यज्ञस्य विष्णो स्थाने तिष्ठामि । वागाविज्यं करोतु मन आर्विज्यं करोतु । वाचं प्रपद्ये । भूर्भुवः सुवः ॥ इति ॥८॥ ॥१४॥ अपर श्राग्नीनः ॥१॥ स्फ्यं चेमसंनहनानि चान्वारभेते ॥२॥ ब्रह्मा- णमामन्त्रयते-ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति ॥ ३ ॥ ततो ब्रह्मणा प्रसूतो ऽध्व-. युराश्रावयतिआ श्रावय [1. 6. 11. 1] इति ओ श्रावय इति वा ॥ ४॥ अस्तु श्रौषट् [1. c.] इत्याग्नीध्रः प्रत्याश्रावयति ॥ ५॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो यत्र कचाध्वर्युराश्रावयेन्नित्यमेवाग्नीध्रो ऽपरेणोत्करं दक्षिणामुखस्तिष्ठन स्फ्य सेध्म- संनहनमूर्ध्वं धारयमाणः प्रत्याश्रावयति ॥ ६ ॥ श्राग्नीध्रागारे तु सोमे ॥७॥ आश्राव्य प्रवरं प्रवृणीते-अग्निर्देवो होता देवान् यक्षद् विद्वाँश्चिकित्वान् मनुष्वद्भरतवद- 1 D दक्षिणं क्रा, Gbc दक्षिणात्याका 2 Gbeadd त्रिः 3 D रभ्यंतं, Gac रभ्यन्तरं, Gb रप्यन्तः 4-4 Ga प्रसृतो ब्रह्मणा, Gb प्रसूतो अध्वर्युः; Gb ब्रह्म 5 Ga om. JYS. 1 109 ·- भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१७.६ दोवददोवत् इति यथार्षेयो यजमानः ॥ ८ ॥ त्रीनर्षियान् मन्त्रकृत इत ऊर्ध्वान् वृणीते ॥ ६ ॥ अपि वा मनुवद् इत्येव प्रवृणीते ॥ १०॥ पुरोहितस्यायान् राज्ञः प्रवृणीते ॥ ११ ॥ ब्रह्मण्वदा च वक्षद् ब्राह्मणा अस्य यज्ञस्य प्रावितारः इत्युक्त्वा असौ इति होतुरुपाँशु नाम गृह्णाति ॥ १२॥ मानुषः इत्युच्चैः ॥ १३ ॥ वेद्यां तृणमपि- सृज्य ॥ १४॥ ॥१५॥ अनपव्याहरन्तः प्रचरन्तीति विज्ञायते ॥१॥ यत्राभिजानाति घृतवैतीम- ध्वर्यो स्रुचमास्यस्व [2. 5.9.6] इति तज्जुहूपभृतावादायात्याक्रम्याश्राव्याह- समिधो यज इति ॥ २॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ३ ॥ श्राश्राव्याश्राव्य यजयज इत्येवो. त्तरेभ्यः संप्रेष्यति ॥ ४ ॥ अपरेणाघारसंभेदं प्राचः प्रयाजानभिक्रॉमन् जुहोति ॥५॥ समानत्र वा ॥ ६॥ अपि वा समिधः पुरस्ताद् यजति तनूनपातं दक्षि- णत इडः पश्चाद् बर्हिरुत्तरतः स्वाहाकार मध्ये ॥ ७॥ यत्र समिधस्तत्र सर्वा आहुतीर्जुहुयात् ॥ ८॥ चतुर्थ होष्यन्नौपभृतादध जुह्वानियते ॥ ६ ॥ पञ्च प्रयाजानिष्ट्वा प्रत्याक्रम्य यज्जुह्वामाज्यं परिशिष्टं तेन हवी व्यभिधारयति- ध्रुवामग्रे ऽथाग्नेयं पुरोडाशमथोत्तरमथ शृतमथ दध्युपभृतमन्ततः ॥ १० ॥ अथायतने सुचौ सादयित्वा पुनरादत्ते ॥ ११ ॥ एवमादत्ते भवत प्रा स्विष्टकृतः ॥ १२॥ आँज्यभागाभ्यां प्रचरति ॥ १३ ॥ अग्नये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १४ ॥ जुह्वां चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्वा पञ्चगृहीतं वात्याक्रम्याश्राव्याह-अग्निं यज इति ॥ १५ ॥ वषट्कृत उत्तरार्धपूर्वार्धे जुहोति ॥ १६ ॥ नैतामुत्तरेणान्यामाहुर्ति जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥ १७॥ ॥१६॥ सोमायानुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्या- श्राव्याह-सोमं यज इति ॥ २॥ वषट्कृते दक्षिणार्धपूर्वार्धे प्रबाहुक् पूर्वया जुहोति ॥३॥ नैतां दक्षिणनान्यामाहुतिं जुहोति प्रत्याक्रम्य ॥ ४॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशः सुवेणैवाज्यदोहयोरित्यंवद्यति हस्तेन पुरोडाशस्य ॥ ५॥ जमद- ग्रीनामेव पञ्चावत्तं चतुरवत्तमितरेषाम् ॥ ६॥ अप्यजामदग्न्यो जामदग्न्यमाम- न्य पञ्चावत्तं कुर्वीत ॥ ७॥ ततः संप्रेष्यति-अग्नये ऽनुब्रूहि इति ॥ ८॥ जुह्वामु- 1 D °भरतवददावत्, Ga भरतवद्देवाद्देवत्, . 6 Gb जुह्वां समा० Gb भरतवदोवदतोवत् 2 DGa om. त्रीन् 8-8 D उत्तरार्धे 3Gb मधुम 4G प्रयाजाननभि चक्रा. 7 Gbc तत प्रा० 9 DGa om. 10 Gb om. इति 5 Gb सामद्धतमस्तत्र 110 Jvs.1 ·२.१८.१६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् २७ पस्तीर्याग्नेियस्य पुरोडाशस्याङ्गुष्ठेन माँससहिताभ्यामङ्गुलीभ्यां मध्यादवदाय पूर्वार्धादवद्यति पश्चार्धात् तृतीयं यदि पञ्चावदान:-मा भेर्मा संविक्था मा त्वा हि सिषं मा ते तेजो ऽपक्रमीत् । भरतमुद्धरेमनुषिञ्च । अवदानानि ते प्रत्यवदास्यामि । नमस्ते अस्तु मा मा हि सीः [TB 3. 7. 5. 5] इति ॥ ६ ॥ अङ्गुष्ठपर्वमात्राण्यवदानान्यसभि- न्दन्नवद्यति ॥ १०॥ अवदानान्यभिघार्य हविःप्रत्यभिधारयति- यदवदानानि ते ऽवद्यन् विलोमाकार्षमात्मनः । आज्येन प्रत्यनज्म्येनत् तत् त प्राप्यायतां पुनः ॥[l. c. 5,6] इति ॥ ११ ॥ श्राक्रम्याश्राव्याह-अग्निं यज इति ॥ १२ ॥ वषट्कृते मध्ये जुहोति ॥१३॥ अपिदधदिवाप्रक्षिणन्नाज्य हुत्वा पुरोडाशं जुहोति तत श्राज्यम् ॥१४॥ पूर्वापूर्वी सँहितामाहुतिं जुहोत्या स्विष्टकृतः ॥ १॥ अपि वा मुच्य- माघारमभिजुहुयात् ॥२॥ तत उपाँशुयाजाय संप्रेष्यति-विष्णवे इत्युपाँशु अनुब्रूहि इत्युच्चैः ॥ ३॥ यथागृहीतमाज्यं गृहीत्वात्याक्रम्याश्राव्याह-विष्णुम् इत्युपाँशु यज इत्युच्चैः ॥ ४॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ५॥ अग्नीषोमीयमेक उपाँ- शुया समामनन्ति प्राजापत्यमेके ॥ ६॥ स एष पौर्णमास्यामेव भवति ॥ ७॥ यथाग्नेयेनैवमुत्तमेन पुरोडाशेन प्रचरति-अग्नीषोमाभ्याम् इति पौर्णमास्यां इन्द्राग्नि- भ्याम् इत्यमावास्यायाम् ॥ ८ ॥ इत्यसंनयतः ॥ ६ ॥ अथ यदि संनयेत् इन्द्राया- नुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १०॥ महेन्द्राय इति वा यदि महेन्द्रयाजी भवति ॥ ११ ॥ जुह्वामुपस्तीर्य द्विः शृतस्यावद्यति द्विदनश्चतुरवदानस्य त्रिः पञ्चावदानस्य ॥ १२॥ अभिघार्यात्याक्रम्याश्राव्याह-इन्द्रं यज इति ॥ १३॥ महेन्द्रम् इति वा ॥ १४ ॥ वषद्कृते जुहोति ॥ १५॥ प्रत्याक्रम्य खुवेण पार्वणी होमौ जुहोति- ऋषभं वाजिनं वयं पूर्णमासं यजामहे । नो दोहताँ सुवीर्य रायस्पोष सहस्रिणम् । प्राणाय सुराधसे पूर्णमासाय स्वाहा ॥ [1. c. 13] इति पौर्णमास्याम् । अमावास्या सुभगा सुशेवा धेनुरिव भूय आप्यायमाना। सा नो दोहता सुवीर्य रायस्पोर्षं सहस्रिणम् । अपानाय सुराधसे ऽमावास्यायै स्वाहा ॥ [1. c.] 1 Da ऊर्ववलोमा , Gab कारिषमा. 2 Ga गृहीत्वाक. 4 Gb त्रिस्त्रिः . 3 Gb om. VS. 1 11.2 ·२८ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [२.१६.६ इत्यमावास्यायाम् ॥ १६॥ ॥१८॥ - अत्र नारिष्ठान् होमान् जुहोति- दश ते तनुवो यज्ञ यज्ञियास्ताः प्रीणातु यजमानो घृतेन । नारिष्ठयोः प्रशिषमीडमानो देवानां दैव्ये ऽपि यजमानो ऽमृतो ऽभूत् ॥ स्वाहा ॥ यं वां देवा अकल्पयन्नू| भागें शतक्रतू । एतद्वां तेन प्रीणानि तेन तृप्यतमँहहौ ॥ स्वाहा ।। अहं देवानाँ सुकृतामस्मि लोके ममेदमिष्टं न मिथुर्भवाति । अहं नारिष्ठावनुयजामि विद्वान् यदाभ्यामिन्द्रो अदधाद् भागधेयम् ॥ स्वाहा ॥ अदारमृद् भवत देव सोमास्मिन् यज्ञे मरुतो मृडता नः । मा नो विददभिभा मो अशस्तिर्मा नो विदद् वृजना द्वेष्या या ॥ स्वाहा ॥ [TB 3.7.5. 11-13] इति ॥१॥ ततःसंप्रेष्यति-अग्नये स्विष्टकृते ऽनुब्रूहि इति ॥२॥ जुह्वामुपस्तीर्य सर्वेषाँ हविषामुत्तरार्धात् सकृत्सकृञ्चतुरवदानस्य द्विः पञ्चाव- दानस्य ॥ ३॥ स्थवीयाँस्येतानि दैवतेभ्यो भवन्ति ॥४॥ द्विरभिधार्य न हविः प्रत्यभिधारयति ॥५॥ प्रत्याक्रम्याश्राव्याह-अनि स्विष्टकृतं यज इति ॥ ६॥वष- दकृत उत्तरार्धपूर्वार्धे ऽतिहाय पूर्वा आहुतीर्जुहोति ॥ ७ ॥ प्रत्याक्रम्यायतने खुचौ सादयति ॥८॥ अत्रैके प्राशि समामनन्ति । उपरिष्टादेके ॥ ६ ॥ ॥ १६ ॥ इति दर्शपूर्णमासे द्वितीयः प्रश्नः ॥ 3-3 D इति द्वितीयः, Ga ॥२॥, Go द्वितीयः 1 Gb adds अवद्यति 2 Gc repeats उपरिष्टादेके प्रश्नः समाप्तः 112 JVS.1 ·इडापात्रमुपस्तीग्नेियस्य पुरोडाशस्य दक्षिणार्धात् पूर्वमिडावदानमव- द्यति- मनुना दृष्टां घृतपदी मित्रावरुणसमीरिताम् । दक्षिणार्धादसंभिन्दन्नवद्याम्येकतोमुखाम् ॥ [TB 3. 7. 5.6] इति ॥१॥ पृष्ठं संभिद्य पूर्वार्धाद् यजमानभागमवद्यत्यणुमिव दीर्घम् ॥२॥ संभेदाद् द्वितीयमिडावदानमवद्यति ॥ ३॥ एवं सर्वेषाँ हविषामिडाँ समवद्यति ॥४॥ स्थवीयाँस्येतानि सौविष्टकृतेभ्योभवन्ति ॥५॥ अभिघार्यान्तरा हवी षि चश्व हृत्वा होत्र इडामादधाति ॥ ६॥ स्वयं वा होतेडामादत्ते ॥ ७॥ अग्रेण होतारमध्वर्युदक्षिणातिक्रोमति ॥ ८ ॥ अनुत्सृजन्निव होतेडयाध्वर्यु परिगृह्णाति ॥६॥ पश्चात् प्राङपविश्य सुवेण होतुरगुलिपर्वणी अनक्ति ॥ १०॥ पूर्वमक्त्वा- परमनक्ति ॥ ११ ॥ यथेतं प्रतिपरेत्य पुरस्तात् प्रत्यासीन इडाया इडामादधा- ति ॥ १२॥ हस्त्याँ होने सकृदुपस्तृणाति द्विरादधाति सकृदभिधारयति ॥ १३ ॥ स्वयं वा होतोत्तरमिडावदानमादत्ते ॥ १४ ॥ लेपार्दुपस्तृणाति ॥ १५ ॥ लेपाद- भिधारयति ॥ १६ ॥ उपहूयमानामिडामन्वारभेते अध्वर्युर्यजमानश्च ॥ १७ ॥ यत्राभिजानाति दैव्या अध्वर्य उपहूता उपहूता मनुष्याः [2. 6.7. 4] इति ॥ १८॥ ॥१॥ तदध्वर्युरतं मन्त्रं जपति-उपहूतः पशुमानसानि [TB 3. 3. 8. 4] इति ॥१॥ यत्राभिजानाति उपहूतो ऽयं यजमानः [2. 6. 7.5] इति तद् यजमान एतमेव मन्त्रं जपति ॥ २॥ उपहूतायामिडायामवान्तरेडाँ होता प्राश्नाति- वाचस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि सदसस्पतये त्वा हुतं प्राश्नामि [2. 6. 8. 1] इति ॥ ३ ॥ उप- हूतामिडां यजमानपञ्चमा ऋत्विजः प्राश्नन्ति- 4 D परिमगृ॰, Ga परिप्रगृ', Gb परिप्रतिगृ. 2 D दक्षिणाक. 3 Da °डाया अ', Db "डायां अ°, Ga डाया 6 D युवः - 1 Gbc पात्र उ. 5 D मु० Jvs. 1 118 ·- भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.४.५ इडे भागं जुषस्व नो जिन्व गा जिन्वार्वतः । तस्यास्ते भक्षिवाणः स्याम सर्वात्मानः सर्वगणाः ॥ [TB 3. 7. 5.7] इति ॥ ४॥ प्राश्य तूष्णीमासीता मार्जनात् ॥ ५॥ अन्तर्वेदि पवित्रवति मार्ज- यन्ते-मनो ज्योतिर्जुषताम् [1. 5. 3g] इति ॥ ६॥ आग्नेयं पुरोडाशं प्राञ्चं विरुज्य प्राशित्रहरणमादाय प्राशित्रमवद्यति- अज्यायो यवमात्रादाव्याधात् कृत्यतामिदम् । मा रूरुपाम यज्ञस्य शुद्ध स्विष्टमि हविः ॥ [TB 3. 7.5.6] इति ॥ ७॥ एवमुत्तरेषाम् ॥ ८॥ अविरुज्याङ्गुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गुल्या यव- मात्र पिप्पलमात्रं वादाय ॥६॥ आग्नेयं पुरोडाशं बर्हिषदं कृत्वा यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ अथैनं चतुर्धा कृत्वा व्यादिशेत्-इदं ब्रह्मण इद होतुरिदम- ध्वर्योरिदमनीधः [TB 3. 3. 8. 8] इति ॥ २॥ इदं यजमानस्य इत्यध्वर्युर्यजमान- भागम् ॥ ३॥ स्थवीयाँस्येतानीडावदानेभ्यो भवन्ति ॥ ४ ॥ व्यादिश्याग्नीधे ऽने षडवत्तमादधाति ॥ ५॥ उपस्तीर्यावदीयाभिधार्य पुनरेवोपस्तीर्यावदीया- भिधारयति । षडवत्त संपादयति ॥ ६॥ प्राश्नात्याग्नीध्रः- उपहूतो द्यौः पितोप मां द्यौः पिता ह्वयताम् । अग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय ॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥ ७ ॥ वेदेन ब्रह्मयजमानभागौ परिहरति ॥ ८॥ अन्येन होने ऽन्येनाध्व- र्यवे ॥ ६ ॥ पृथिव्यै भागो ऽसि इति होता प्राश्नाति अन्तरिक्षस्य भागो ऽसि इत्यध्वर्युः दिवो भागो ऽसि इति सँस्थिते ब्रह्मा॥१०॥ अन्वाहार्यपचने महान्तमोदनं पक्त्वा- भिधार्यानभिघार्य वोद्वास्यान्तवेद्यन्वाहार्यमासन्नं यजमानो ऽभिमृशति । तद् याजमाने व्याख्यास्यामः ॥ ११॥ ॥३॥ दक्षिणसङ्ग्य उपहर्तवै इति संप्रेष्यति ॥ १॥ य ऋत्विजामुत्तरतः स्युस्तान ब्रूयात्-दक्षिणत एत इति ॥२॥तेभ्यो दक्षिणत आसीनेभ्यो ऽन्वाहार्यं ददाति- ब्राह्मणा अयं व ओदनः इति ॥ ३ ॥ उत्तरतः परीत इति पुनराह ॥४॥ हविःशेषानु- द्वास्योल्मुके अपिसृज्य संप्रेष्यति-ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः॥ समिधमाधायाग्नीत् परिधी श्चाग्निं - - 1 Gbe "दिशति 2D om. ऽग्रे 3 G TOT for 1967° 4 Gb °स्तीर्याभिधा, Ge °स्तीर्याधा; Ga om. अवदायाभि 5 D न ब्रह्मयजमानभागौ परिप्रा. 6 Gb adds formi 114 JVS. 1 ·- ३.५.१६.] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् च सकृत्सकृत् संमृड्डि इति ॥ ५॥ प्रसूतो ब्रह्मणाग्नीध्रो ऽनूयाजसमिधमादधाति- एषा ते ऽग्ने समित् तया वर्धस्व चाप्यायस्व । वर्धतां च ते यज्ञपतिरा च प्यायतों' स्वाहा ।। इति ॥ ६॥ अस्फ्यैरिध्मसनहनैराग्नीध्रः परिधी श्वाग्निं च सकृत्सकृत् संमार्टि । तूष्णीं परिधीन् ॥७॥ अग्ने वाजजिद् वाजं त्वा ससृवाँसं वाजं जिगिवाँसं वाजिनं वाजजितं बाजजित्याथै समाजग्निमन्नादमन्नाद्याय [TB 3. 7. 6. 17,18] इत्यग्नि संमार्टि ॥८॥ अथैतानि संमार्जनान्यद्भिः सँस्पृश्याहवनीये प्रहरति- यो भूतानामधिपती रुद्रस्तन्तिचरो वृषौ । पशूनस्माकं मा हि सीरेतदस्तु हुतं तव ॥ स्वाहा ॥ [TB 3. 3. 2.5] इति ॥ ६ ॥ उत्कर उदस्यतीत्येकेषाम् ॥ १०॥ ॥४॥ जुहूपभृतावादायौपभृतं जुहाँ समानीयात्याक्रम्याश्राव्याह-देवान् यज इति ॥ १॥ वषद्कृते जुहोति ॥ २॥ आश्राव्याश्राव्य यजयज इत्येवोत्तराभ्याँ संप्रेष्यति ॥ ३॥ अग्रेणाघारसंभेदं प्रतीचो ऽनूयाजान् यजति ॥ ४॥ प्राञ्च- मुत्तममनुसँस्थापयति ॥ ५ ॥ उत्तमेनेतरावनुसंभिनत्ति ॥ ६ ॥ प्रत्याक्रम्याय- तने सुचौ सादयित्वा वाजवतीभ्यां व्यूहति ॥ ७ ॥ वाजस्य मा प्रसवेन [1. 1. 13a] इति दक्षिणेनोत्तानेन सप्रस्तरां जुहूमुद्गृह्णाति । अथा सपत्नाँ इन्द्रो मे निग्राभे- णाधराँ अकः इति सव्येन नीचोपभृतं नियच्छति ॥ ८॥ उद्ग्राभं च [1. C. B] इति जुहूमुद्गृह्णाति । निग्राभं च [1. c.] इत्युपभृतं नियच्छति ॥ ६ ॥ ब्रह्म देवा अवीवृधन् [1. c.] इति प्राची जुहूं प्रोहति ॥ १० ॥ अथा सपत्नानिन्द्रानी मे विषूचीनान् व्यस्यताम् [1. c.] इति प्रतीचीमुपभृतं बहिर्वेदि निरस्यति ॥ ११ ॥ अद्भिरभ्युत्योपभृतमभ्यु- दाहृत्य जुह्वा सँस्रावेण परिधीननक्ति-वसुभ्यस्त्वा [1. c. c] इति मध्यमं रुद्रे- भ्यस्त्वा [1. c.] इति दक्षिणं श्रादित्येभ्यस्त्वा [1. c. ] इत्युत्तरम् ॥ १२॥ न प्रस्तरे जुहूँ सादयति ॥ १३ ॥ विधृतीभ्यां प्रस्तर समुल्लिप्य बर्हिषि विधृती अपिसृज्य स्तु प्रस्तरमनक्ति-अक्त रिहाणाः [1 c. d] इति जुह्वाम वियन्तु वयः [1. c.] इत्युपभृति मध्यं प्रजां योनि मा निर्मक्षम [1. c. e] इति ध्रुवायां मूलम् ॥ १४ ॥ एवमेव द्वितीयमनक्ति । एवं तृतीयम् ॥ १५ ॥ आयुषे त्वा इत्यनस्य तृणमपयर्त्य 1Gb adds वधिषीमहिष च वयमा मा च 4 Gb मध्ययं प्यासिषीमहि 5 Gb adds आप्यायन्तामोषधयः 2 D सकृत् only once. 6 Gb •JIET 3D नृपा JVs.1 ·३२ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.७.६ जुह्वां प्रस्तरं प्रतिष्ठाप्याश्राव्यासीनः संप्रेष्यति-इषिता दैव्या होतारो भद्रवाच्याय प्रेषितो मानुषः सूक्लवाकाय सूक्ता ब्रूहि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १६ ॥ अनूच्यमाने सूक्तवाके ॥ १७॥ ॥५॥ सह शाखया प्रस्तरमुपरीव प्राञ्चमाहवनीये प्रहरति-रोहितेन त्वाग्निर्देवतां गमयतु [1. 6. 4p] इत्येतैर्मन्त्रैः । मरुतां पृषतय स्थ दिवं गच्छ ततो नो वृष्टिमेरय [1. 1. 13gh] इति च ॥१॥ न प्रतिशृणाति नात्यग्रं प्रहरेत् ॥ २॥ न पुरस्तात् प्रत्य- स्येत् ॥ ३॥ जिह्ममिव हस्तं कृत्वा न्यञ्चमन्ततो नियच्छति ॥ ४॥ यत्राभिजा- नाति प्राशास्ते ऽयं यजमानो ऽसौ [2. 6. 9. 7] इति तत् प्रस्तरमपिसृज्याह अग्नीद् गमय इति ॥ ५॥ त्रिरञ्जलिनाग्नीध्रः प्रस्तरमूर्ध्वमुद्यौति ॥ ६॥ न विश्वञ्चं वियु- यात् ॥७॥ ततोऽध्वर्युमाह-अनुप्रहर संवदस्व इति ॥८॥ पुरस्तादपात्तं तृणमध्व- युरनुप्रहरति-स्वगा तनुभ्यः इति ॥ ६ ॥ एतदेतत् इति त्रिरगुल्यान्ववदिशति ॥१०॥ अहीनः प्राणः इति प्राणायतनानि संमृशति ॥ ११॥ आयुष्पा अग्ने ऽस्यायुर्मे पाहि [1. 1. 132] इति मुखं विमृष्टे ॥ १२॥ ध्रवासि [1. C. 1] इतीमामभि- मृश्य अगानग्नीत् [2. 6. 5. 6] इति [अध्वर्युर्] आँह । अगन् [1. c.] इत्याग्नीध्रः । श्रावय इत्यध्वर्युः । श्रौषट् इत्याग्नीध्रः ॥१३॥ मध्यमं परिधिमन्वारभ्य संप्रेष्यति- स्वगा दैव्या होतृभ्यः स्वस्तिर्मानुषेभ्यः शंयोब्रूहि [TB 3. 3. 8. 11] इति ॥ १४ ॥ अनूच्यमाने शंयुवाके परिधीन् प्रहरति-यं परिधिं पर्यधत्थाः [1. 1. 13m] इति मध्यमं यज्ञस्य पाथ उप समितम् [1. c. n] इतीतरौ ॥ १५॥ अवाश्चमुत्तरार्ध्य- मङ्गारेषूपोहति ॥ १६ ॥ जुह्वामुपभृतो मुखमवधाय सँस्रावेण परिधीनभिजुहोति -सँस्रावभागा स्थेषा बृहन्तः [l. c. o] इति ॥ १७॥ अत्रविजो हविशेषान् भक्षयन्ति ॥ १८॥ ॥६॥ ससुवे जुडूपभृतावध्वर्युरादत्ते वेद होता स्फ्यं चाज्यस्थालीमुदकम- एडलुं चाग्नीध्रः॥१॥ पत्नीः सं या जयिष्यन्तः प्रत्यञ्चः प्रतिपरियन्ति ॥ २॥ दक्षिणेन गार्हपत्यमध्वर्युः प्रतिपद्यत उत्तरेणेतरौ ॥ ३॥ कस्तम्भ्याँ शुचौ सादयति-अग्नेर्वामपन्नगृहस्य सदसि सादयामि [1. c. p] इति ॥ ४ ॥ धुरोः प्रोहति-धुरि धुर्गी पातम् [l. c. r] इति ॥ ५॥ यदि पाच्या निर्वपेत् स्फ्ये विमु- ञ्चेत् ॥ ६॥ अपरेण गाईपत्यमूर्ध्वशव आसीना ध्वानेनोपाँशु वा पत्नीः संयाजयन्ति ॥ ७॥ वेदमुपभृतं कृत्वा सोमायानुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥८॥ यथा. 1 Ga वृष्टिमावह 2 Gab विधु. 3Ga मृश्याथा Gc मृश्याणा 4 DGb om.. 116 JVS,1 ·RD ३.६.६] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् गृहीतमाज्यं गृहीत्वाश्राव्याह-सोमं यज इति ॥ ६ ॥ वषट्कृते दक्षिणार्धे जुहोति ॥ १०॥ यथागृहीतेनैव पत्नीः संयाजयन्ति ॥ ११ ॥ त्वष्ट्रे ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ १२॥ श्राश्राव्याहत्वष्टारं यज इति ॥ १३॥ वषट्कृत उत्तरार्धे जुहोति ॥१४॥ उत्तरतः सोमं यजति दक्षिणतस्त्वष्टारमित्येकेषाम् ॥ १५॥ अत्र राकां पुत्रकामो यजेत सिनीवाली पशुकामः कुहूं पुष्टिकामः ॥ १६ ॥ राकाया अनुब्रूहि इति संप्रे- ष्यति ॥ १७ ॥ श्राश्राव्याह-राकां यज इति ॥ १८॥ वषट्कृते जुहोति ॥ १६ ॥ सिनीवाल्या अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥२०॥ श्राश्राव्याह-सिनीवालीं यज इति ॥२१॥ वषट्कृते जुहोति ॥ २२॥ ॥ ७ ॥ कुह्वा अनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥१॥ आश्राव्याह-कुहूं यज इति ॥२॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ३॥ परिश्रिते देवानां पत्नीर्यजति । अपरिश्रिते वा ॥४॥ देवानां पत्नीभ्यो ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥५॥ श्राश्राव्याह-देवानां पत्नीर्यज इति ॥६॥ वषट्कृते जुहोति ॥ ७॥ अग्नये गृहपतये ऽनुब्रूहि इति संप्रेष्यति ॥ ८॥ आश्राव्याह- अग्निं गृहपतिं यज इति ॥ ६ ॥ वषद्कृते जुहोति ॥१०॥ पत्नीमन्वारम्भयित्वा घुवेण गार्हपत्ये जुहोति- सं पत्नी पत्या सुकृतेन गच्छतां यज्ञस्य युक्तौ धुर्यावभूताम् । संजानानौ विजहतामरातीदिवि ज्योतिरजरमारभेताम्॥ स्वाहा ॥[T B3.7.5.11] इति ॥ ११ ॥ वेण होतुरङ्गुलिपर्वणी अनक्ति ॥ १२ ॥ अपरमत्वा पूर्वमनक्ति ॥ १३॥ चतुर ाज्याबन्दून होत्र इडामवद्यति' षडग्नीधे ॥ १४ ॥ उपहूयमाना- मिडामन्वारभेते अध्वर्युः पत्नी च ॥ १५॥ उपहूतामिडां प्राश्नाति होता प्राश्ना- त्याग्नीध्र:- उपहूता पृथिवी मातोप मां माता पृथिवी हृयताम् ॥ अग्निराग्नीध्रादायुषे वर्चसे जीवात्वै पुण्याय ॥ [TB 3. 7. 6. 15] इति ॥ १६॥ प्राश्य मार्जयते ॥ १७ ॥ इडान्तं भवति ॥१८॥ ॥८॥ शंयुवन्तं वा ॥ १ ॥ यदि शंयुवन्तं कुर्याद् वेदात् तृणमपादाय जुह्वाम- अमळ्यात् स्खुवे मध्यमाज्यस्थाल्यां मूलम् ॥२॥ तस्य स एव कल्पो यः प्रस्त- रस्य ॥ ३ ॥ इध्मप्रवचनान्यन्वाहार्यपचने उभ्याधाय पिष्टलेपफलीकरणहोमौ जुहोति ॥४॥ चतुर्ग्रहीत श्राज्ये फलीकरणानोप्य जुहोति-अग्ने ऽदब्धायो ऽशी- ततनो [1. 1. 138] इति प्रतिपद्य स्वाहाकारान्तेन ॥५॥ श्राज्येनैव पिष्टले जुहोति- 1 Ga इडामादायाति, Gbe इडामादधाति - - JVS.1 117 ·३४ भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१०.२ उलूखले मुसले यच्च शूर्प आशिश्लेष दृषदि यत् कपाले । अवग्रुषो विश्रुषः संयजामि विश्वे देवा हविरिदं जुषन्ताम् । यज्ञे या विद्युषः सन्ति बह्वीरग्नौ ताः सर्वाः स्विष्टाः सुहुता जुहोमि ॥ स्वाहा ॥ [TB 3. 7.6. 21] इति ॥ ६॥ वेद होता पत्न्या उपस्थे त्रिरस्यति- वेदो ऽसि ॥ वित्तिरसि ॥ विदेय [1.6.40] इत्येतैर्मन्त्रैः॥७॥ अस्तमस्तं पत्नी प्रतिनि- रस्यति-निर्द्विषन्तं निररातिं नुद इति ॥८॥ स्वयं वा पत्न्यास्यते ॥ ६ ॥ पुमाँसँ ह जानुका भवतीति विज्ञायते ॥ १०॥ अत्रैके पत्न्या विमोचन समामनन्ति ॥११॥ वेद होताहवनीयात् स्तृणन्नेति-धृतवन्तं कुलायिनम् [l. c. 2] इत्यनुवाकशेषेण ॥ १२ ॥ अत्रैके पार्वणी होमो समामनन्ति ॥ १३ ॥ वेण सर्वप्रायश्चित्तानि जुहोतीति विज्ञायते ॥ १४ ॥ ॥ ६ ॥ प्रत्याहुती' गृहीत्वा वो ॥ १ ॥ ब्रह्म प्रतिष्ठा मनसो ब्रह्म वाचो ब्रह्म यज्ञानाँ हविषामाज्यस्य । अतिरिक्तं कर्मणो यच्च हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् । स्वाहा ॥ आश्रावितमत्याश्रावितं वषट्कृतमत्यनूक्तं च यज्ञे । अतिरिक्तं कर्मणो यच हीनं यज्ञः पर्वाणि प्रतिरन्नेति कल्पयन् । स्वाहाकृताहुतिरेतु देवान् ॥ स्वाहा ॥ यद् वो देवा अतिपादयानि वाचाचित् प्रयतं देवहेङनम् । अरायो अस्माँ अभिदुच्छुनायते ऽन्यत्रास्मन्मरुतस्तन्निधेतन ॥ स्वाहा । ततं म आऽपस्तदु तायते पुनः स्वादिष्ठा धीतिरुचथाय शस्यते । अयँ समुद्र उत विश्वभेषजः स्वाहाकृतस्य समु तृप्णुतर्भुवः ।। स्वाहा ॥ उद् वयं तमसस्परि ॥ उदु त्यम् ॥ चित्रम् ॥ इमं मे वरुण ॥ तत् त्वा यामि ॥ त्वं नो अग्ने । स त्वं नो अग्ने ॥ त्वमग्ने अयासि ॥ प्रजापते ॥ इमं जीवेभ्यः परिधि दधामि मैषां नु गादपरो अर्धमेतम् । शतं जीवन्तु शरदः पुरूचीस्तिरो मृत्यु दधतां पर्वतेन ॥ स्वाहा ।। इष्टेभ्यः स्वाहा वषडनिष्टेभ्यः स्वाहा । भेषजं दुरिष्टयै स्वाहा निष्कृत्यै स्वाहा । दौराध्यै स्वाहा देवीभ्यस्तनूभ्यः स्वाहा ॥ ऋद्धयै स्वाहा समृद्धयै स्वाहा [TB3. 7. 11: 1-4] ॥ २ ॥ 1 Ga °ति, Gb तिर् 2 Gac om.वा. 118 JVS. 1 ·३.१२.४] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ३५ या सरस्वती विशोभगीना तस्यै ते' स्वाहा ॥ या सरस्वती वेशभगीना तस्यै ते स्वाहा ॥ इन्द्रोपानस्य वेशान् सुमनसः सुजातान् कुरु स्वाहा । यदकर्म यन्नाकर्म यदत्यगाम यन्नात्यगाम यदत्यरीरिचाम यन्नात्यरीरिचामै तत् त्वं विष्णो यज्ञे यज्ञप्रतिष्ठापय स्वाहा ॥ यत इन्द्र भयामहे ततो नो अभयं कृधि । मघवञ्छग्धि तव तन्न ऊतये । विद्विषो विमृधो जहि ॥ स्वाहा ॥ स्वस्तिदा विशस्पतिवत्रहा विमृधो वशी। वृषेन्द्रः पुर एतु नः स्वस्तिदा अभयंकरः ॥ स्वाहा ॥ आभिर्गीर्भिर्यदतो न जनमाप्यायय हरिवो वर्धमानः । यदा स्तोतृभ्यो महि गोत्रा रुजासि भूयिष्ठभाजो अर्धे ते स्याम ॥ स्वाहा ॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं यज्ञस्य क्रियते मिथु । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ पुरुषसंमितो यज्ञ यज्ञः पुरुषसंमितः । अग्ने तदस्य कल्पय त्वं हि वेत्थ यथातथम् ॥ स्वाहा ॥ यत् पाकता मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्वते मर्तासः । अग्निष्टद्धोता ऋतुविद् विजानन् यजिष्टो देवाँ ऋतुशो यजाति ॥ स्वाहा ॥ [TB 3.7. 11.4,5] यदस्य कर्मणो ऽत्यरीरिचं यद् वा न्यूनमिहाकरम् । अग्निष्टत् स्विष्टकृद् विद्वान् सर्व स्विष्टं सुहुतं करोतु मे ॥ अग्नये स्विष्टकृते सुहुतहुत आहुतीनां कामानौँ समर्धयित्रे स्वाहा इति प्राजापामित्युत्तमाँ, हुत्वा ॥१॥ ॥११ ।। अन्तर्वैर्ध्वस्तिष्ठन् ध्रुवया समिष्टयजुर्जुहोति-देवा गातुविदः [1. 1. 13u] इति प्रथमामाहुति हुत्वा बर्हिरनुप्रहरति ॥१॥ वाचि स्वाहा [1. c. v] इति द्वितीयां वाते धाः [1. c.] स्वाहा इति तृतीयाम् ॥२॥होतृषदनाद् वेदिमाभस्तृणाति अभिस्तृणीहि परिधेहि वेदि जामि मा हिंसीरमुया शयाना । होतृषदना हरिताः सुवर्णा निष्का इमे यजमानस्य अध्ने ॥ [TB 3.7. 5.13] इति ॥३॥ अन्तर्वेदि प्रणीता प्रासादयति-को वो ऽयोक्षीत् स वो विमुञ्चतु 1 Gc om. त 2 Gc स० 4 DGac ysi 5Gab अथ 6Gb प्रजापते for प्राजापत्याम् 3 DGac om. 119 Jvs. 1 ·- भारद्वाजश्रौतसूत्रम् [३.१३.१२ इति ॥ ४॥ ततः पत्नी विमुञ्चति-इमं वि ष्यामि वरुणस्य पाशम् [1. 1. 10 g] इत्यादाय योक्त्रं पत्नी सहाप उपगृह्णीते ॥५॥ अञ्जलावस्यै पूर्णपात्रमानयति ॥ ६॥ श्रानीयमाने जपति-समायुषा सं प्रजया [l. c. h] इत्येताम् ॥ ७॥ मुखं विमृज्योत्तिष्ठति-पुष्टिमती पशुमती प्रजावती गृहमेधिनी भूयासम् इति ॥ ८॥ तत उप- वेषमुत्करे पुरस्तात् प्रत्यञ्च स्थविमत उपगृहति- यं देवा मनुष्येषूपवेषमधारयन् । ये अस्मदपचेतसस्तानस्मभ्यमिहा कुरु ॥ उपवेषोपविड्डि नः प्रजा पुष्टिमथो धनम् । द्विपदो नश्चतुष्पदो ध्रुवाननपगान कुरु ॥ [TB 3. 3. 11. 1, 2] इति ॥ ६ ॥ योपवेषे शुक् सामुमृच्छतु यं द्विष्मः [1. c. 2] इति यं वष्टि तस्य नाम गृह्णाति ॥ १०॥ ॥१२॥ अथास्मै नामगृह्य प्रहरति- निरमुं नुद अोकसः सपत्नो यः पृतन्यति । निबाध्यन हविषेन्द्र एणं पराशरीत् ॥ इहि तिस्रः परावत इहि पञ्चजनाँ अति । इहि तिस्रो ऽति रोचना यावत् सूर्यो असद् दिवि ॥ परमां त्वा परावतमिन्द्रो नयतु वृत्रहा । यतो न पुनरायसि शश्वतीभ्यः समाभ्यः ॥ [l. c. 3, 4] इति ॥ १ ॥ हतो ऽसाववधिष्मामुम् [1. c. 4] इति ब्रूयाद् यं द्विष्यात् ॥ २ ॥ सँस्थिते कपालानि विमुञ्चति-यानि धर्मे कपालानि [1. 1. 7 k] इति ॥३॥ एतयैव यजमानो ऽभिमन्त्रयेत ॥ ४॥ संस्थाप्य पौर्णमासीमिन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालमनुनिर्वपति ॥५॥ तत्र यौथाकामी प्रक्रमे । प्रक्रमात् तु नियम्यते॥६॥ सप्तदश सामिधेनीको यथाश्रद्धदक्षिणः॥७॥ शर्धवत्यौ संयाज्ये ॥ ८॥ अपि वैन समानतन्त्रं पौर्णमास्यां निर्वपेत् ॥ ६ ॥ तमेतन्नित्यवदेके समा- मनन्ति काम्यवदेके ॥ १० ॥ तं यदा निर्वपेन तत ऊर्ध्व विरमेत् ॥ ११ ॥ एवं विहिताभ्यां दर्शपूर्णमासाभ्यां यावज्जीवं यजते । त्रिशतं वा वर्षाणि त्रिशतं वा वर्षाणि ॥ १२॥ ॥१३॥ .. : 1 DGc °मवधा for मधा 4 D adds the colophon : तृतीयः॥प्रथमः प्रश्नः समाप्त:॥ 2 D नुम० 3 Gac yo 120 JYS,1 ...

·.. भारद्वाजश्रौतसूत्रम् ३७ श्वो भूते यजमानो ब्रह्माणं वृणीते-भूपते भुवनपते महतो भूतस्य पते ब्रह्माणं त्वा वृणीमहे [TB 3. 7. 6. 1] इति ॥ १॥ वृतो जपति-अहं भूपतिरहं भुवनपति- रहं महतो भूतस्य पतिर्देवेन सवित्रा प्रसूत अार्विज्यं करिष्यामि ॥ देव सवितरेतं त्वा वृणते बृह- स्पतिं दैव्यं ब्रह्माणम् ॥ तदहं मनसे प्रब्रवीमि मनो गायात्रियै गायत्री त्रिष्टुभे त्रिष्टुब् जगत्यै जगत्यनुष्टुभे ऽनुष्टुप् पङ्क्त्यै पङ्क्तिः प्रजापतये प्रजापतिर्विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वे देवा बृहस्पतये बृहस्पतिर्ब्रह्मणे ॥ ब्रह्म भूर्भुवः सुवः ॥ बृहस्पतिर्देवानां ब्रह्माहं मनुष्याणां बृहस्पते यज्ञं गोपाय [1. c. 1-3] इत्युक्त्वापरेणाहवनीयमतिक्रम्य दक्षिणतो ब्रह्मसदनात् तृणं निर- स्यति-निरस्तः परावसुः इति ॥ २॥ अप उपस्पृश्य ब्रह्मसदन आहवनीयमभिमुख उपविशति-इदमहमर्वाग्वसोः सदने सीदामि ॥ प्रसूतो देवेन सवित्रा बृहस्पतेः सदने सीदामि ॥ तदग्नये प्रब्रवीमि तद् वायवे तत् सूर्याय तत् पृथिव्यै इति ॥ ३ ॥ तत्रैषो ऽत्यन्तप्रदेशो वाग्यत एव मन्त्रवत्सु कर्मसु भवति याथाकामी तूष्णीकेषु ॥ १॥ प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छति ॥२॥श्रा हविष्कृतः परुषिपरुषि वाचं यच्छतीति विज्ञायते ॥ ३॥ अथैकेषां प्रातरनुवाक उपाकृते सामिधेनीषु प्रयाजानूयाजेषु स्तुतशस्त्रेष्विति वाचमेव यच्छेदिति ॥ ४॥ अथै- केषां यचा यदि यजुषा यदि साना क्रियते वाचमेव यच्छेदिति ॥ ५॥ अथै- केषामन्यो ऽन्यस्मै वा ऋत्विजो यज्ञसंप्रदायं चरन्ति । यावद् वा ऋचाविज्यं क्रियते होतृष्वेव तावद्यज्ञो भवति । यावद्यजुषाध्वर्युष्वेव तावद् यावत् सानो- गातृष्वेव तावत् । अथ यत्र क्वच यज्ञस्य विहितं ब्रह्मण्येव तावद् यज्ञो भवति । तस्मादेतस्मिन्नन्तौं ब्रह्मा वाचंयमः स्यात् ॥ ६॥ स यदि प्रमत्तो व्यावहरेदेता एव व्याहृतीरभिव्याहरेत्-भूर्भुवः सुवः इति वैष्णवीं वार्चम् ॥ ७॥ यशो वै विष्णुर्यज्ञेनैव या संतनोतीति विज्ञायते ॥ ८ ॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन्नपः प्रणेष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रणय यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं प्रणय इति ॥१॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्राक्ष यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं] यजमानं च धेहि ॥ ॥ १५ ॥ 1 D|| १ ॥ 2 D || २ ॥ JYS.1 121 ·- . - মালঙ্গন [३.१८.१ ओं प्रोक्ष इति ॥२॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन्नुत्तरं परिग्राहं परिप्रहीष्यामि इति तत् प्रसौति- हिं बृहस्पते परिगृहाण वेदि* स्वगा वो देवाः सदनानि सन्तु । तस्यां बर्हिः प्रथताँ साध्वन्तरहि ना नः पृथिवी देव्यस्तु ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओं परिगृहाण इति ॥ ३॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रोक्षिष्यामि' इति तत् प्रसौति- हिं प्रोक्ष यज्ञम् इत्येतया ॥ ४॥ ॥१६॥ यौनमामन्त्रयते ब्रह्मन् सामिधेनीरनुवक्ष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं प्रजापते ऽनुब्रूहि यज्ञम् ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीयाँ सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओमनुब्रूहि इति ॥ १ ॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रवरायाश्रावयिष्यामि इति तत् प्रसौति-हिं वाचस्पते वाचमाश्रावयतामाश्रावय यज्ञं देवेधुं मां मनुष्येषु ॥ देवता वर्धय त्वं नाकस्य पृष्ठे यजमानो अस्तु । सप्तर्षीणां सुकृतां यत्र लोकस्तत्रेमं यज्ञं यजमानं च धेहि ॥ ओमाश्रावय इति ॥ २॥ यत्रास्मै प्राशित्रं परिहरति तत् प्रतीक्षते-सूर्यस्य त्वा चक्षुषा प्रति पश्यामि [2. 6. 8. 5] इति ॥३॥ ऋतस्य पथा पर्येहि इत्याड़ियमाण- मभिमन्त्रयते ॥ ४॥ अप उपस्पृश्य प्रतिगृह्णाति-देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे ऽश्विनोर्बा- हुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रति गृहामि [1. c. 6] इति ॥५॥ व्यूह्य तृणानि पुरस्ताद् दण्डं भूमौ प्रतिष्ठापयति-पृथिव्यास्त्वा नाभौ सादयामि इति ॥ ६ ॥ अवेक्षते- सुपर्णस्य त्वा गरुत्मतश्चक्षुषावपश्यामि इति ॥७॥ अथैनदगुष्ठेनोपमध्यमया चाङ्गु- ल्यादायासंम्लेत्यावगिरति-अमेस्त्वास्येन प्राश्नामि ब्राह्मणस्योदरेण बृहस्पतेर्ब्रह्मणा [2. 6. 8. 6, 7] ॥ इन्द्रस्य त्वा जठरे सादयामि इति ॥ ८ ॥ अप आचम्य पुनरेवाप प्राचा. मति या अप्स्वन्तर्देवतास्ता इदै शमयन्तु ॥ स्वाहाकृतं जठरमिन्द्रस्य गच्छ स्वाहा इति x नाभिदेशमभिमृशति-घसीना मे मा संपृक्थाः॥ ऊर्ध्व मे नाभेः सीद॥ इन्द्रस्य त्वा 1 D प्रोक्ष्यामि Gac add आश्रावय 21 Thus all the mss, 5 D|| ४ ॥ 3D॥३॥ 122 JVs.1 ·३.१८.१२] भारद्वाजश्रौतसूत्रम् जठरे सादयामि इति ॥१॥ प्राणायतनानि संमृशति-वाङ् म अासन् नसोः प्राणः [5. 5. 9g] इत्येतैर्मन्त्रैर्यथारूपम् ॥ २॥ अद्भिः पात्रं प्रक्षाल्य पूरयित्वा प्राङ् निनयति ॥३॥ दिशो जिन्व इत्यपरं पूरयित्वाभ्यात्म निनयति-मां जिन्व इति ॥४॥ यत्रास्मै ब्रह्मभागं परिहरति तन्न पुरा सँस्थायाः प्राश्नीयात् ॥ ५॥ यत् किंच यज्ञे मृन्मयं भिधेत तदभिमृशेत्- भूमिभूमिमगान्माता मातरमप्यगात् । भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स भिद्यताम् ॥ इति ॥ ६ ॥ अन्तर्वेधन्वाहार्यमासन्नमभिमृशति-ब्रह्मन् ब्रह्मासि ब्रह्मणे त्वाहुताद्य मा मा हि सीरहुतो महाँ शिवो भव इति ॥ ७॥ यत्रैनमामन्त्रयते ब्रह्मन् प्रस्थास्यामः इति तत् प्रसौति-हिं देव सवितरेतत्ते प्राह तत् प्र च सुव प्र च यज बृहस्पतिर्ब्रह्मा [3. 2. 7 ab] ॥ स यज्ञं पाहि स यज्ञपतिं पाहि स मां पाहि [2. 6. 9.3] ॥ओं प्रतिष्ठ इति ॥८॥सो ऽत्रै- वास्ता यस्य संस्थानात् ॥ ६ ॥ सँस्थिते यशे यथान्ववेतमुपनिष्क्रम्याहव- नीये समिधमादधाति-नमः कृताय कर्मणे ऽकृतस्य कर्मणे नमः स्वाहा इति ॥१०॥ प्राधायोपतिष्ठते- अया. यज्ञं जातवेदा अदब्धो अन्तरः पूर्वो अस्मिन् निषध । सन्वन् सनि सुविमुचा विमुञ्च धेह्यस्मासु द्रविणं जातवेदो यच्च भद्रम् ॥ प्रणो... भिवस्यो अस्मान् सं नः सृज सुमत्या वाजवत्या इति ॥११॥ एवं विहितमे- वास्येष्टिपशुबन्धेषु ब्रह्मत्वं भवति ब्रह्मत्वं भवति ॥ १२॥ ॥१८॥ - 'इति दर्शपूर्णमासे तृतीयः प्रश्नः ॥ . स्य , Go र्धास्य 1 Gab मृराम° यास्य 3 D यास्यः, Ga यच्चाक्ष्य", Gb यक्ष्म- 2 The mss. 4D॥ ५॥ 5-5 D द्वितीयः प्रश्नः ॥, Ga ॥ ३ ॥ , JVS.1 123

·DIAGRAMS OF VEDIC FIRE ALTARS
Ubhayatah-Praüga and Praüga-Citis
by
RAGHU VIRA
The diagrams are based on three manuscripts, viz.,
Panjab University Library, Lahore, Nos. 2051, 4453, 5846.
Explanations of the diagrams will follow in the next number
of the Journal.
(a) Ubhayatah-Praüga-Citis
121
DIAG. 1
JYS, 1

·2
VEDIC TIRE ALTARS
DIAG. 2
JVS. 1
198

·3
VEDIC FIRE ALTARS
DIAG 3
126
JVS: 1

·VEDIC FIRE ALTARS
DIAG. #
() Praüga-Citis
DIAG. 5
EVS 1
BT

·5
VEDIC FIRE ALTARS
DIAG. 6
*
DIAG. 7
JVS. 1