·आनन्दाश्रमसंस्कृतान्थावाले।
अन्थाइ
(१०७)
श्रीमनास्कराचार्यविरचिता
लीलावती
उत्तराधरूपो द्वितीयो भागः[२]।
Camera

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः । ग्रन्थाङ्कः ३०७ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणाख्यटीकाद्वयोपेता श्रीमद्भास्कराचार्यविरचिता लीलावती। उत्तरार्धरूपो द्वितीयो भागः। एतत्पुस्तकम् आपटेकुलोत्पन्नेन विष्णुमूनुना दनात्रेयेण आनन्दाश्रमस्थपण्डितानां साहाय्येन संशोधितम् । तच .. बी. ए. इत्युपपदधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतैः पुण्याख्यपत्तेन श्रीमन् ‘महादेव चिमणाजी आपटे' इत्याभिधेय- महाभागप्रतिष्ठापिते । आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहनशकाब्दाः १८५९ । ख्रिस्ताब्दाः १९३७॥ ( अस्य सर्वेऽधिकारा राज यांसनानुसारेण स्वायत्तीकृताः )।

·लीलावत्युत्तरार्धस्य अनुक्रमणी पृ . क्षेत्रव्यवहारः १२६--२१९ २२०-२२६ खातव्यवहारः चितिव्यवहारः ... २२७--२२९ कचव्यवहारः २३०-२३३ राशिव्यवहारः २३३-२३९ छायाव्यवहारः २४०-२५० कुट्टकम् २५१--२७४ अङ्कपाश: २७४२८४ ग्रन्थसमातिः २८५-२८८ २८९-२९३ २९४ लीलावतीस्थश्लोकप्रतीकानां सचिः गणेशदेवशक्षिोकमतीकानां सूचिः लीलावतीस्थपद्यानां वृत्तसूचिः शुद्धिपत्रम् २९४. - २९६ --

·.
बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणाख्यटीकाइयोपेता
श्रीमद्भास्कराचार्यविरचिता
लीलावती।
उत्तरार्धरूपो द्वितीयो भागः ।
..

·अथ क्षेत्रव्यवहारः । तत्र भुजकोटिकर्णानामन्यतमाभ्यामन्यतमानयनाय करण- मूत्रं वृत्तद्वयम्-- इष्टो बाहुर्यः स्यात्तत्म्पर्धिन्यां दिशीतरो बाहुः। यस्र चतुरस्रं वा सा कोटिः कीर्तिता तज्ज्ञैः ॥१३५॥ बु० वि०-भव क्षेत्रज्ञ मां देव देवराज पियंकरम् ॥ रङ्कदैन्यहर बाहि त्राहि भूतेश भावन । अस्यार्थः-भो देव देवराज भव महादेव रङ्कदैन्यहर भूतेश क्षेत्रज्ञ परमात्मन् भावन । भानि नक्षत्राणि अवतीति भावश्चन्द्रः। तेन भातीति भावन । प्रियंकरं भक्तिकरं मां त्राहि । क्षेत्रेति क्षेत्रव्यवहारस्य पारिप्सि- तस्य नामापि सूचितं भवति । चापबन्धश्लोकोऽयम् । अथेदानी खातादीनां क्षेत्रमूलेन तावक्षेत्रव्यवहारो निरूप्यते । क्षेत्र नाम समभूमिः । तदनिदेशत्वेन यत्किचित्रिकोण प्रदेशादिकं तत् । व्यस्त्रा- दिक्षेत्रमिति व्यपदिश्यते । तस्य व्यवहारः कर्णलम्ब फलादिभिरियता निर्णयः । तत्र क्षेत्रं व्यत्रं चतुरस्रं वर्तुलं चापं चेति चतुर्धा । तिस्रोऽस्त्रयः कोणा यस्येति व्यस्रम् । चतस्रोऽस्त्रयो यस्येति चतुरस्त्रम् । वर्तुलचापे प्रसिद्ध । तत्र त्र्यसं द्वेधा । जात्यं त्रिभुजं चेति । यत्र यथोक्तलक्षणा भुजकोटिकर्णास्तज्जा- त्यमित्युच्यते पूर्वैः । व्यावहारिकीयं संज्ञा । तदन्यच्छृङ्गाटकाकारम् । त्रिभुजमिति । त्रयो भुजा यस्येति त्रिभुज मित्यन्वर्थसंज्ञा । त्रिभुजं च द्वेधा। अन्तलम्ब बहिर्लम्ब चेति । चतुरस्रं तु वेधा । समकर्ण विषमकर्ण चेति । तत्र समकर्णं चतुर्धा । समचतुर्भुजं विषमचतुर्भुजमायतमायतसमलम्बं चेति । आयतं दीर्घचतुरस्रम् । विषमकर्णं तु षोढा । समचतुर्भुजं समत्रिभुजं समद्विद्विभुजं समद्विभुजं विषमचतुर्भुजं समलम्ब चेति । वर्तुलं चापं चाप्येकमेव । एवं क्षेत्रं चतुर्दशधा । पञ्चास्त्रादिष्वपि त्र्यनादीन्यन्त- भूयन्ते । तत्र त्र्यनस्य चतुरस्रस्यापि भुजकाटिसंबन्धत्वनाऽऽदो भुजकोटिलक्षणमा र्ययाऽऽह-इष्टो बाहुर्यः स्यादिति । ऋजुप्रदेशस्य कंजुबाह्याकारत्वादाहुरिति

·१२७
.
.
प्रकरणम् ]
लीलावती।
तत्कृत्योर्योगपदं कर्णो दोःकर्णवर्गयोर्विवरात् ।
मूलं कोटिः कोटिश्रुतिकृत्योरन्तरात्पदं बाहुः ॥ १३६ ॥
बु०वि०-व्यपदेशः । एवं व्यत्रे त्रयः। चतुरस्त्रे चत्वारो बाहवः समन्तात्स-
न्त्येव । तेषु मध्ये य इष्टः स्वाभिमतस्यने चतुरस्त्रे वा क्षेत्रे बाहुः स्यात्
तस्पर्धिन्यां तस्य प्रतिकूलायां दिशि य इतरो बाहुः सा कोटिः कीर्तिता ।
ऊर्ध्वस्थितत्वात्कोटिरिति संज्ञा । यदा दक्षिणोत्तरो बाहुस्तदा तत्स्पर्धिनी
पाच्यपरैव कोटिः । यदा प्राच्यपरो भुजस्तदा तत्स्पर्धिनी दक्षिणोत्तरैव
कोटिः । एवं सर्वदिक्षु विदिक्ष्वपि भुजापेक्षया कोटेः प्रतिकूलदिक्त्वम् ।
अत एव भुजकोटयो मभेदो न स्वरूपभेद इति वक्ष्यति । तज्ज्ञैः क्षेत्र-
संस्थाभिज्ञैः ॥ १३५ ॥
अथ ज्ञाताभ्यां दो कोटिभ्यां कर्णं दो कर्णाभ्यां कोर्ट कोटिकाभ्यां
भुजं चाऽऽययाऽऽह-तत्कृत्योर्योगपदमिति । तत्कृत्योर्दोःकोटिकृत्योः। भुजको-
ट्यायोरज्जुबद्धसूत्राकारमदेशः कर्ण इत्युच्यते । व्यवहारार्थभियं संज्ञा पूर्वे-
षाम् । शेषं स्पष्टम् ॥ १३६ ॥
ली वि०-अथ क्षेत्रव्यवहारमाह-इष्टाद्वाहोरिति । इष्टाद्वाहोस्तत्स्पर्धिन्यां बाहु-
लमायां दिशि य इतरो बाहुः सा तज्ज्ञैः संख्याशास्त्राभि विद्वद्भित्या त्रिकोणे
चतुरस्र वा क्षेत्रे कोटिः कीर्तिता । त्रिकोणे चतुष्कोणे वा क्षेत्रे बाहुद्द्यमध्य
एको भुजः कोटेसंज्ञः कल्प्यः । तत्कृत्योरिति । अधुना त्र्यो कर्णा-
दिज्ञानमाह-दोरिति । दोःकर्णवर्गयोर्भुजकोटिकृत्योर्यविवरमन्तरं तस्मादानीतं
यत्पदं मूलं सा कोटिः स्यात् । कर्णकोटिज्ञाने भुजमाह-कोटीति । कोटिश्रुतिवर्ग-
योरन्तरात्पदं मूलं बाहुर्भवति । तत्कृत्योर्योगेति यदुक्तं तदज्ञानं दोःकर्णवर्गयो-
विवरादिति चोक्तं कोटिश्रुतिकृत्योरिति चोक्तम् । तवर्गविवरज्ञानम् । प्रकारान्तरे-
णाऽऽह---राश्योरिति । कोटिभुजयो|ते परस्परगुणने दिने सति तयोरेव
राश्योरन्तरस्य विवरस्य यो वर्गस्तेन युते सति वर्गयोगो भवेत् । कोटिभुजयो-
वर्गर्योगो भवेदित्यर्थः । वर्गविवरमाह-एवमिति । एवमेव तयोर्दोःकर्णयोगस्यान्त-
रेण दोःकर्णयोरेव विवरेण याऽऽहतिर्दोःकर्णयोगस्य गुणनं तद्वर्गान्तरं दो कर्ण-
वर्गविवरं भवेत् । तन्मूलं कोटिरित्यादिपूर्ववद्धीमता विदुषा । एवं सर्वत्र क्षेत्रग-
णिते ज्ञेयम् ॥ १३५ ॥ १३६ ॥

·१२८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य उदाहरणम्-कोटिश्चतुष्टयं यत्र दोस्वयं तत्र का श्रुतिः। कोटिदो कर्णतः कोटिश्रतिभ्यां च भुजं वद ॥ १३७ ॥ अत्रोपपत्तिरव्यक्तक्रियया ४ या १ ३ या १ ४ कर्णप्रमाणं या १ । एतत्त्र्यस्त्रं परिवयं कर्णे भूमौ कल्पिते भुजकोटिभुजयो- दर्शनम् । अत्र योऽवलम्बस्तदुभयतो ये त्र्यले तयोरपि भुजकोटी पूर्वरूपे स्तः । अतोऽत्रानुपातः । यदि यावत्तावति कर्णेऽयं भुजः ३ तदा भुजतुल्ये कर्णे क इति लब्धा भुजाश्रिताऽऽबाधा रू ९ । पुनर्यदि यावत्तावति कर्ण इयं कोटिः या १॥ ४ तदा कोटितुल्ये कर्णे का इति जाता कोट्याश्रिताऽऽबाधा रू १६ । या आबाधायोगः कर्णसम इति पक्षौ समच्छेदीहत्य च्छेदगमे ते पक्षयो- द्ले या १ रू० । पुनरनयोः समीकरणेन लब्धं कर्णमानं रू ५। एवं कृते या ० रू ५। भुजकोटयोर्गयोगमूलमेव कर्णमानमित्युपपन्नं या १ । अथवाऽन्यथोच्यते- क्षेत्रगतोपपत्या ४ । एतत्त्र्यस्रसमान्यव चत्वारि त्र्यस्राणि परिवर्त्य कर्णं भुजस्था ली०वि०-उदाहरणम् । कोटिरिति । यत्र त्र्यो क्षेत्रे चतुष्टयं कोटिः । वयं तत्र भुजः। श्रुतिः का। कः कर्णः । एवं दोः कर्णतो भुजकर्णाभ्यां कोटिं वद । कोटिकर्णाभ्यां च भुर्ज वद् । यथा न्यासः । कोटिभुजौ ४ । ३ तत्कृती १६ । ९ तयोर्योगः २५ तन्मूलं कर्णः ५। दोःकर्णी ३।५।कोटिज्ञानाय न्यासः अन- योर्वौ ९ । २५ । तद्विवरं १६ तन्मूलं कोदिः ४ न्यासः कोदिक्षुती ४ । ५ ·. मकरणम् ] लीलावती। कोटः ४ । भुजः ३। भुजवर्गः ९। न्यासः। कोटिवर्गः१६। एतयोर्योगात् २५। मूलं.५ । कर्णो जातः। अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम्-न्यासः। कर्णः ५। भुजः ३। अनयोर्वर्गान्तरम् १६ । एतन्मूलं कोटिः ४। अथ कोटिकाभ्यां भुजानयनम्-न्यासः । कोटिः ४ । कर्णः ५। अनयोर्वर्गान्तरम् ९ । एतन्मूलं भुजः ३ । अथ प्रकारान्तरेण तज्ज्ञानाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- बु०वि०-ने न्यस्य संयोज्य जातं समचतुर्भुजम् । अत्रान्तःसमचतुर्भुजे भुजकोटयोरन्तरं भुजः । त्रिभुजे भुजकोटिघातार्धं फलं स्यादिति भुजको- टिघातार्धं चतुर्गुण मन्तवर्तिचतुर्भुजफलेन युतं. जातं सर्वक्षेत्रफलम् । भुजकोटिघातो द्विगुणो भुजकोटयन्तरवर्गयुत इति । इदं फलं भुजको- टिवंगयोगसममेव । 'राश्योरन्तरवर्गेण द्विप्ने पाते युते तयोः । वर्गयोगो भवेदेवम् । इत्युक्तत्वात् । अतो भुजकोटिवर्गयोगः सम- चतुर्भुजस्य फलं स्यात् । तत्तु समचतुर्भुजे भुजदयघातादुत्पद्यते । अतस्तस्य मूलं समचतुर्भुजे बाहुः स्यात् । स एव त्रिभुजे कर्ण इत्युपपन्नम् ॥१३७ ॥ अथ वर्गयोगवर्गान्तरयोः प्रकारान्तरं सार्धानुष्टुभाऽऽह-राश्योरन्तरवर्गेणेति । स्पष्टार्थम् । अथ द्वितीयश्लोकोत्तरार्धादर्शनात्मकारान्तरकथनार्थ प्रक्षेपकरूपत्वेने सार्धवृत्तमाचार्येणापाठि नतु सूत्रत्वेन । यथा बीजगणिते भूपः कार्यः कुट्टकोऽवेति वृत्तपूर्वार्धं वर्गाद्यं चेत्तुल्यशुद्धौ कृतायामित्युत्तरार्धेन संयोज्य सम्यक्शालिनीवृत्तं सूत्रात्मकं संपद्यते। तयोरपि मध्येऽत्रैकाधिकवर्णस्येत्यनु- ष्टुब्बृत्तं परिशिष्टरूपत्वेनोक्तं तददिदमपीति । यद्दा षट्चरणात्मिका गाथेयम् । २० -- , ली०वि०-जत्कृतिः १६। २५ तदन्तरं ९ तत्पदं ३ बाहुः ३ राश्योः ३ । ४ घातः १२ दिनः २४ राश्योः ३ । ४ अन्तरं १ तद्वर्गः १ तेन युतः २५ अयं ·१३० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य . राश्योरन्तरवर्गेण द्विघ्ने पाते युते तयोः । वर्गयोगो भवेदेवं तयोर्योगान्तराहतिः । वर्गान्तरं भवेदेवं ज्ञेयं सर्वत्र धीरता ॥ १३८ ॥ बु०वि०-तथा चाऽऽहुश्छन्दोविदः- शेषं गाथास्त्रिभिः षड्भिश्चरणैरुपल- क्षिताः' इति । गाथाछन्दोनिदर्शनं श्रीमहाभारते- दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोधनात् । मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः आन्तः कुद्धो बुभुक्षितः ॥ त्वरमाणस्त्वभीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश । इति । अत्रोपपत्ति:--राशी कल्पितौ। असंकरणार्थं या १ का १ । अनयोरन्तर- वर्गः याव १ या भाका २ काव १। अत्र राश्योनिघातः ऋणं सदैवोत्पद्यते। अतोऽन्तरवर्गो द्विप्न घातयुतोऽयं याव १ काव १ राशिवर्गयोगो दृश्यत इति । अत्र वर्गान्तरोपपत्तिः । तत्र कल्पितौ राशी या १ का १ अनयो- योगः या १ का १ । अन्तरं च या १ का १ । अनयोर्चाते क्रियमाणे तुल्यधनर्णनाशाद्भावितनाशे सति राशिवर्गान्तरमेव शिष्यते । याव १ काव १ । अत उक्तं तयोर्योगान्तराहतिवर्गान्तरं भवेदिति । २ अथवाऽन्यथा क्षेत्रगतोपपत्तिस्तत्रोदाहतौ राशिवरें। अनयोरन्तरमकदिशि अधिककोष्ठकान्परिवयं शि- टकोष्ठकेषु संयोज्य जातम् । अत्र राशियोग एको भुजः। राश्यन्तरमन्यो भुजः । तयो(ते सर्वको- ष्ठका भवन्ति । अतो योगान्तरघातो वर्गान्तरमिति । अत्रोदाहरणमनुष्टुभाह-कोटिश्चतुष्टयं यत्रेति । सुगमार्थम् ॥ १३८॥ - ७. ७ ली वि०-वर्गयोगः२५दो कर्णयोः ३।५ योगः ८ एतस्य दोःकर्ण योरेवान्तरेणं ३ म ·लीलावती। मकरणम् कोटिश्चतुष्टयामिति पूर्वोक्तोदाहरणे । न्यासः । कोटिः ४ । भुजः ३। अनयो_ते १२ । द्विने २४ । अन्तरवर्गेण १ युते वर्गयोगः २५ । अस्य मूलं कर्णः ५। अथ कर्णभुजाभ्यां कोट्यानयनम्--न्यासः । कर्णः ५। भुजः ३। अनयोर्योगः ८ । पुनरेतयोरन्तरेण २ हतो वर्गान्तरं १६ । अस्य मूलं कोटिः ४। अथ भुजज्ञानम्-न्यासः। कोटिः४।कर्णः ५।एवं जातोभुजः३। उदाहरणम्-साध्रित्रयमितो बाहुर्यत्र कोटिश्च तावती । तत्र कर्णप्रमाणं किं गणक ब्रूहि मे द्रुतम् ॥ १३९॥ बु०वि०-अथ दोःकोटयोर्वर्गयोगस्य मूलाभावे कथं कर्णज्ञानमित्येतदर्थ- मुदाहरणान्तरमाह---सावित्रयमिति । स्पष्टार्थम् ॥ १३९ ॥ यस्य मूले गृह्यमाणे सम्यङ्मूलं न लभ्यते तन्नाम करणीति । तदुपचा- राद्वर्गराशेरपि मूले गृह्यमाणे सा करणीत्युच्यते । पूर्वेषां पारिभाषिकीयं संज्ञा । तथा चाऽऽहुः-मूलं ग्राह्य राशेस्तु यस्य ( यस्य तु ) करणीति नाम, तस्य स्यादिति (?)। अतः करण्या आसन्नमूलज्ञानार्थमुपायमनुष्टुभाऽऽह- वर्गेण महतेष्टेनेति । करण्याश्छेदशियोवधान्महतेष्टेन वर्गण गुणिताद्यन्मूलं तयेनेष्टं बर्गेण गुणिता करणी तत्पद्गुणितेन करणीच्छेदेन भक्तं सन्निकटमा- सन्नमूलं भवेत् । यथा यथा महानिष्टवर्गः कल्प्यते तथा तथा सूक्ष्मपदं स्यात् । करण्याश्छेदाभावे रूपं छेदः प्रकल्प्य इत्युक्तं प्रागेव । ली०वि०-आहतिः १६ एतद्दोःकर्णवर्गविवरं तन्मूलं ४ कोटिरित्यर्थः । एवमन्यत्रापि क्षेत्रे बोध्यम् ॥ १३७ ॥ १३८ ॥ उदाहरणम्-साधित्रयति । यत्र सावित्रयमितो भुजः सपादत्रयाङ्कः कोटिरपि तादृशी सपादवयमिता तत्र कर्णप्रमाण किं हे गणक द्रुतं मे ब्रूहि । न्यासो यथा-कोटिः १३ । भुजः १३। भुजकोटयोः कृती १६९ । १६९ १६ १६ तयोर्योगः ३३८ । अयं कर्णः करणीगतो मूलाभावात् ॥ १३९॥ १६ अस्याऽऽसन्नमूलज्ञानार्थमुपायमाह-वर्गणेति । छेदांशयोर्वधात् । अन्यो- न्यगुणवान्महतेष्टेन वर्गेण हतागुणितावत्पदं मूलं तद्गुणपदे क्षुण्णछिद्भक्तं गुणस्य गुणकस्य महतो वर्गस्य यत्पदं मूलं तेन क्षुण्णो हतो यश्छेदस्तेन - ४ ४ ·१३२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य भुजः १३। कोटिः १३। अनयोर्व- न्यासः। ४ गयोर्योगः १६९ । अस्य मूलाभा- वारकरणीगत एवायं कर्णः। अस्याऽऽसन्नमूलज्ञानार्थमुपायः- वर्गेण महतेष्टेन हताच्छेदांशयोर्वधात् । पदं गुणपदक्षुण्णच्छिद्भक्तं निकटं भवेत् ॥ १४० ॥ इयं कर्णकरणी १६९ अस्याश्छेदशिघातः १३५२ । अयुतनः १३५२०००० अस्याऽऽसन्नमूलं ३६७७। इदं गुण- मूल १०० गुणितच्छेदेन ८०० भक्तं लब्धमासन्नपदं ४ अयं कर्णः। एवं सर्वत्र बु०वि०-अत्रोपपत्तिः-यस्य राशेवादिष्टस्य वर्गेण गुणितान्मूलामष्टभक्तं स एव राशिः स्यात् । ' *वर्गेण वगै गुणयेद्भजेच्च । इत्युक्तत्वात् । एवं यस्य राशेवंगादिष्टयोवंगांभ्यां गुणितान्मूलमिष्टघातेन भक्तं स एव राशिः स्यात् । अतः करणीच्छेदतुल्यमिष्टमेकं कल्पितं महदन्यच्च । तत्र करण्याश्छेदे त्यक्ते सति च्छेदगुणिता करणी स्यात् । पुनरपि चेत्तेनैव च्छेदेन गुण्यते तदा छेदवर्गगुणिता भवति । साऽपि महतष्टेन वर्गेण गुणिता चेत्तदा, इष्टवर्गद्वयगुणिता स्यात् । अतस्तस्या मूलं छेदतुल्येष्टमहदिष्टयोधीतेन भक्तं पूर्वकरण्या मूलं स्यात् । अत उक्तं वगंण महतेत्यादि । अत्र मूले गृह्यमाणे यत्प्रमाणं शेषं त्यज्यते तत्सदृशमासन्नत्वं मूलस्येति प्रसिद्धम् ॥ १४० ॥ लीवि०-भक्तं सन्निकटमासन्नं भवेत् । मूलं छेदांशौ ३३८ । द्वाभ्यामपवर्तितौ । १६ १६९ । इयं करणी । अनयोर्घातः १३५२ महतेष्टेन शतस्य वर्गेण १०००० हतः १३५२०००० एतस्याऽऽसन्नपदं ३६७७ गुणकस्य १०००० पदं १०० तेन च्छेदः ८ क्षुण्णः ८०० अनेन भक्तं ३६७७ आसन्नमूलं कर्णः 30 .४७७ एवं सर्वत्र ॥ १४० ॥ * वर्गेणेत्यारभ्य राशिः स्यादित्यन्तो प्रन्थः क. व.क, पुस्तकेषु नास्ति ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। अथ त्र्यम्रजात्ये करणसूत्रं वृत्तद्वयम्- इष्टो भुजोऽस्मादावगुणेष्टनिनादिष्टस्य कृत्यैकवियुक्तयाऽऽप्तम् । कोटिः पृथक् सेप्टगुणा भुजोना कर्णो भवेत्व्यसमिदंत जात्यम्॥१४१॥ बु०वि०-अथ केवलभुजादेवा करणीगतकोटिकर्णज्ञानं केवलकोटेर्वा दोःकर्ण- ज्ञानं च प्रकारद्वयेनेन्द्रवज्राभ्यामाह-इष्टो भुजोऽस्मादिति । इष्टो भुजस्तकृति- रिति । इष्टो भुजो यःस्यादस्मात्तस्माद्भुजाद्विगुणेष्टराशिगुणितादेकवियुक्त- येष्टराशिकृत्या यल्लब्धं सा कोटिः स्यात् । सा कोटिः पृथस्थान इष्टराशिगुणिता भुजोना कर्णो भवेत् । एभिर्भुजकोटिकरिदं जात्यसंज्ञ व्यत्रं भवेत् । यत्र त्र्यस्र उक्तलक्षणा भुजकोटिकर्णास्तज्जात्यसंज्ञमन्यत्रि- भुजसंज्ञमिति भावः । जात्यमिति व्यवहारार्थं संज्ञा त्रिभुजमित्यन्वर्थसंज्ञा चेत्युक्तं प्रागेव । अत्रेष्टभुजादानीतौ कोटिकर्णावकरणीगतौ स्यातामिति वक्ष्यमाणं योजनीयम् । प्रकारान्तरमाह । इच्छा भुज इति । इच्छाया भुज इच्छाभुज इष्टो भुजः । तस्य कृतिरिष्टभक्ता द्वयोः स्थानयोः स्थापिता द्विष्ठापिता । अम्बाम्बगोभूमीति षत्वम् । इष्टोनयुताद्धिता क्रमेण कोटिकौँ भवतः । ' प्रकारान्तरेण ' इत्युक्त प्रकारद्वयेनापि इष्टकोटितो वा बाहुश्रुती भवतः । प्रकारद्वयसूचनार्थं वाकारद्वयमत्रैव योजनीयम् । अन्यथैकस्मिन्नेव वाऽऽकार उच्यमान इच्छाभुज इत्येक एव प्रकारः प्रसज्येतेति । अकर- णीगतेऽवर्गगते भुजकोटिभ्यां कर्ण आनीयमाने कर्णकोटिभ्यां वा भुजे भुज- कर्णाभ्यां वा कोटौ, अवश्यं निःशेषमूलं लभ्यत इत्यर्थः । अथ प्रथमप्रकारोपपत्तिर्गप्रकृत्या कोटिप्रमाणं या १ । अस्या वर्गों भुजवर्गयुतो जातोऽयं कर्णवर्गः याव १ रूभुव १ अत्र वर्गमकृत्या मूले साध्ये तत्र प्रकृती रूपमेव क्षेपको भुजवर्गः । ' इष्टवर्गहतः क्षेपः क्षेपः स्यादिष्टभाजितः । इत्युक्तत्वात् । अत्र रूपं क्षेपण कनिष्ठं यत्तद्भुजेन गुणितं भुजवगंतुल्यं क्षेपजं भवेत् । अत इष्टवर्गप्रकृत्योर्यद्विवरमित्यादिनाऽत्र ली०वि०-जात्यत्र्यस्र करणसूत्र वृत्तद्वयेनाऽऽह-इष्टेति । इष्टो जातो यो भुजो द्विगुणेष्टनिघ्नाद्विगुणं यदिष्टं द्वयादिकं तेन हतादस्माद्भुजादेकवि- युक्तयेष्टस्य कृत्या वर्गेण भक्तं यदाप्तं लब्धं सा कोटिः । सा च पृथस्थिता १ ग. ह. 'नं च ।

·३३४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- इष्टो भुजस्तकृतिरिष्टभक्ता द्विः स्थापितेष्टोनयुताऽर्धिता वा. तौ कोटिकाविति कोटितोवा बाहुश्रुती वाऽकरणीगते स्तः॥१४२॥ बू०वि०-द्विगुणेष्टं व्येकेनेष्टवर्गेण भक्तं रूपक्षेपण कनिष्ठमूलं स्यात्त - जगुणं भुजवर्गे समक्षेपे स्यात्तदेव यावत्तावन्मानं सैव कोटिः । अत उक्तम्-इष्टो भुजोऽस्माद्विगुणेष्टनिघ्नादिति । तस्याः कोटेर्वर्गाद्भुजवर्गयुतान्मूल कर्णः सोऽत्राकरणीगतो लभ्यत एव । यद्दा सैब कोटिस्तेनैवेष्टेन गुणा जकर्ण- योगः स्यात् । अत उक्तम्-सेष्टगुणा भुजोनेति । अनयैवोपपत्त्या को- टितोऽपि बाहुकर्णी स्तः। (+इ २ इदं कनिष्ठमत इष्ट हस्वमित्यादिना जातं ज्येष्ठं इव १ रू १ । इमे उपक्षेपजे कनिष्ठज्येष्ठे भुजगुणे भुजवर्गक्षेपे स्यातां क इभु २ ज्ये इव भु १ भु १ इव १ रू १ । अत्र कनिष्ठं कोटिद्विगुणेष्टनिघाद्भुजादिष्ट इव १ रू १ । अस्य कृत्या रूपोनया भक्ताद्यत्कलं तद्रूपेत्युपपन्नमिष्टो भुजो इव १ रू. १। इव १ रू १ तस्मादित्यादि । कर्णस्वरूपं ज्येष्ठं तु, इष्टवर्गगुणभुजस्य केवलभुजस्य च योग इष्टस्य कृत्यैकवियुक्तया भक्त यत्फलं तद्रूपम् । अत्र कोटिस्वरूपमि- टघ्नं कर्णे भाज्यपथमखण्डस्येव भु १ अस्य सजातीयं भवतीति लाघवाय द्विगुणं कोटिं तत्र विशोध्य शेषे हरभक्ते लब्धं भु १ इदमिष्टगुणकोट्या १ चेत् १ धनगतया युक्तं ध (?) तत्रोमपमितां कोटिं प्रकल्प्याऽऽनीतौ दो- कौँ भुजः रू १ इव कर्णः रू १ इव १ । यद्यनेन भुजनोपमिति- कोटिस्तदा निर्मातभुजेन केति लब्धं कोटिमानं भुइ २ अनेन भुजेनायं कर्णस्तदा निर्मातभुजन कः । अत्र भा इ २ ज्यभाजक २ योद्विग्नेष्टे- नापवर्त जातं कर्णमानं इव भु १ भु १ इव १ रू। अत्रोपसंहारः पूर्व- वदेव । अवेष्ट इव १ रू १ भक्ता कोटिः कर्णे शोधिता चेद्भुजोऽवशि- ली०वि०-कोटिः इष्टगुणिता भुजोना बाहुहीना सती कर्णो भवेत् । इदं तु जात्यं व्यस्रम् ॥ १४१ ॥ यत्र करणीगतः कर्णस्तत्र त्र्यसं तु जात्यं प्रकारान्तरमाह--इष्टो भुज इति । इष्टो जातो यो भुजस्तकृतिस्तस्य भुजस्य कृतिरिष्टभक्ता द्विःस्थापिता स्थानव- यगता, इष्टोनयुतेष्टेन द्वयादिनैकबोनाऽन्यत्रान्विता ततोऽधिता विधेया तो + धमुश्चिनितो ग्रन्थो ग. पुस्तकेऽधिकः । . . L ·मकरणम् । लीलावती। । उदाहरणम्-भुजे द्वादशके यौ यौ कोटिकावनेकधा। प्रकाराभ्यां वद क्षिप्रं तौ तावकरणीगतौ ॥ १४३॥ न्यासः । इष्टो भुजः १२ । इष्टं २ अनेन द्विगुणेन ४ गुणितो भुजः ४८ । इष्ट २ कृत्या ४ एकोनया ३ भक्तो लब्धा कोटि: १६ । इयमिष्टगुणा ३२ भुजोना १२ जातः कर्णः २० ।त्रिकेणे- प्टेन वा कोटिः ९ । कर्णः १५ । पञ्चकेन वा कोटिः ५ । कर्णः १३ इत्यादि। बु०वि०- 0-ध्यत इति कोटिः पृथक्सेष्टहृता भुजाढ्या कर्णो भवेदित्यपि पाठः साधीयान् )। अथ द्वितीयमकारोपपत्तिः-कोटिकर्णवर्गान्तरमूलं किल भुजः स्यादिति कृत्वा भुजवर्गः कोटिकर्णवर्गान्तरं स्यात् । वर्गान्तरं किल योगान्तरघात- सममतस्तद्वर्गान्तरमिष्टेन कोटिकर्णान्तरेण भक्तं कोटिकर्णयोगः स्यात् । अतो योगान्तराभ्यां संक्रमणसूत्रेण कोटिकौँ भवत इति. प्रसिद्धम् । अनयैव युक्त्येष्टकोटेरपि भुजकर्णी स्तः । दोःकोटयोः स्वरूपभेदाभावात् ॥ १४१ ॥ १४२॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-~-भुजे द्वादशके यौ याविति । द्वादशैव द्वाद- ली०वि०-कोटिकौँ भवेताम्। इत्युक्तप्रकारेण कोटितो वाऽप्यकरणीगते बाहु- श्रुती भुजकर्णी स्तः ॥ १४२ ॥ उदाहरणम्-भुज इति । द्वादशके भजे यौ यो कोटिकौँ भवेतामक- रणीगतौ तौ कोटिकाभ्यां प्रकाराभ्यामुक्तपकारद्वयेन क्षिप्रं वद । न्यासः क १२ १३ इष्टो भुजः १२ इष्टेन द्विगुणेन ४ गुणितः ४८ अस्मा- भु को ५ -- दिष्टस्य २ कृत्या ४ एकवियुक्तया ३ आप्तं १६ । इयं कोटिः १६ इष्ट २ गुणिता ३२ भुजेन. १२ हीना २० अयं कर्णः । अथ त्रिकेनेष्टेन वा । भुजः १२ इष्टेन ३ द्विगणेन ६ हतः ७२ । अस्मादिष्टस्य कृत्या ९ एकहीनया ८ आप्तं ९ । इयं कोटिरिष्ट ३ गुणिता २७ भुजेन १२ हीना १५ अयं कर्णः। पञ्चकेन वेति । भुजः १२ इष्ट ५ द्विगुणेन १० हतः १२० । अस्मादिष्टस्य ·१३६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- अथ द्वितीयप्रकारेण-न्यासः। इष्टो भुजः १२ । अस्य कृतिः १४४ । इष्टेन २ भक्ता लब्धम् ७२ । इष्टेन २ ऊन ७० युता- ७४ वर्धितौ जातौ कोटिकौँ ३५। ३७ । चतुष्टयेन वा कोटिः १६ । कर्णः २० । षट्केन वा कोटिः ९ । कर्णः १५। अथेष्टकर्णात्कोटिभुजानयने करणसूत्रं वृत्तम्- इष्टेन निनाद्विगुणाच्च कर्णादिष्टस्य कृत्येकयुजा यदाप्तम् । कोटिभवेत्सा पृथगिष्टनिधनी तत्कर्णयोरन्तरमत्र बाहुः॥१४४॥ बु०वि०-शकः । यौ यौ तौ ताविति चैकमेव पदम् । वीप्सायां द्विरुक्ति- विधानात् । शेषं स्पष्टम् ॥ १४३ ॥ अथेष्टकर्णादकरणीगतभुजकोटिसाधनमिन्द्रवजयाऽऽह-इष्टेन निनादिति । द्विगुणादिष्टकर्णादिष्टराशिना गुणितादिष्टराशिकृत्यैकयुक्तया यल्लब्धं सैव कोटिः स्यात् । सा कोटिः पृथक्स्थान इष्टराशिना गुणिता तस्याः कर्णस्य चान्तरं बाहुः स्यात् । अकरणीगत इत्यनुवृत्तिः । अत्राप्युपपत्तिर्वर्गप्ररुत्या पाग्वत् । तद्यथा-कोटिप्रमाणं या १ इयं वर्गीकृतोद्दिष्टस्य कर्णस्य वर्गाच्छोधिता ली वि०-कृत्या २५ एकहीनया २४ आप्तं ५ इयं कोटिः । इष्ट ५ गुणा २५ भुज १२ हीना १३ अयं कर्णः। एवमनेकेष्टव शादनेकपकारा बोध्या। अथ द्वितीयप्रकारेण-भुजः १२ तत्कृतिः १४ ४ इष्ट २ भक्ता ७२ इष्ट २ जना ७० युक्ता ७४ अर्धिता ३५।३७ इमौ कोटिकौँ । चतुष्टयेनेति । भुजः १२ तत्कतिः १४४ इष्ट ४ भक्ता ३६ इष्टेन ४ ऊना ३२ युता ४० आर्धिता १६ । २० जातौ कोटिकौँ । षट्केनेति । भुजः १२ तत्कतिः १४४ इष्ट ६ भक्ता २४ इष्टेन ६ ऊना १८ युता ३० अर्पिता ९ । १५ जातौ कोटिकौँ । कोटितो वा बाहुश्रुती यथा । इष्टा कोटिः १६ तत्कृतिः २५६ इष्टेन ८ भक्ता ३२ द्विःस्थापिता ३२ । ३२ इष्टेन ८ ऊना २४ युता ४० अर्धिता १२ । २० एवं कोटेः सकाशाद्वाहुकौँ । तथा कोटिः ३५ तत्कृतिः १२२५ इष्टेन २५ भक्ता ४९ द्विःस्थापिता ४९ । ४९ इष्टकोटिनां २५ जना २४ युता ७४ अर्थिता १२ । ३७ जातौ भुजको । कर्णा- कोटिभुजावाह ॥ १४३ ॥ अथेष्टकर्णात्कोदिभुजानयने करणसूत्र वृत्तनाऽऽह--इष्टेनेति । द्विगुणाकर्णाः;

·मकरणम् । लीलावती। १३७ उदाहरणम्-पञ्चाशीतिमिते कर्णे यौ यावकरणीगतौ। स्यातां कोटिभुजौ तौ तौ बद कोविद सत्वरम् ॥१४५॥ न्यासः। कर्णः ८५ । अयं द्विगुणः १७० । दिकेनेष्टेन हतः ३४० । इष्ट२ कृत्या ४ सैकया ५ भक्ते जाता कोटिः ६८। इयमिष्टगुणा १३६ । कर्ण ८५ ऊनिता जातो भुजः ५१ । चतुष्कणेष्टेन वा । कोटिः ४० भुजः ७५ । बु.वि-०जातो भुजवर्गः:याव १ रू० काव १ । अत्र वर्गप्रकृत्या मूले । तंत्र प्रकृतिः ऋणं रूपमेव । क्षेपकः कर्णवर्ग इष्टवर्गहृतः क्षेप इत्याधुक्तत्वा- दत्र रूपक्षेपजं यत्कनिष्ठपदं तत्कर्णेन गुणितं कर्णवर्गतुल्यक्षेपजं स्यात् । अत इष्टवर्गमकृत्योर्यद्विवरमित्यादिनाऽत्र द्विगुणेष्टं सैकेनेष्टवर्मेण भक्तं रूपक्षेपनं कनिष्ठं स्यात् । तत्कर्णगुणं कर्णवर्गसमक्षेपजं स्यात् । तदेव . यावत्तावन्मानं सैव कोटिः । अत उक्तमिष्टन निनाद्विगुणाच्च कर्णादि- त्यादि । एतत्कोटिवर्गोनात्कर्णवर्गान्मूलं भुजः स्यात् । सोऽत्राकरणीगत एव लभ्यते । यद्वा सैव कोटिस्तेनैवेष्टन गुणिता भुजकर्णयोगः स्यात् । अत उक्तं सा पृथगिष्टनिनीत्यादि ॥ १४४ ॥ अस्पोदाहरणमनुष्टुभाह--पञ्चाशीनिमिते कर्ण इति । यो यौः तौ ताविति चैकमेव पदम् । शेष स्पष्टम् ॥ १४५ ॥ ली वि.-दिष्टेन गुणितादेकयुजेष्टस्य कृत्या यदाप्तं सा कोटिर्भवेत् । सैव कोटिः पृथक् स्थापितेष्टगुणिता कार्या । तत्कर्णयोस्तस्या इष्टगुणितकोटेः कर्णस्य च यदन्तरं सोऽत्र बाहुः ॥ १४४ ॥ उदाहरणम्---पञ्चाशीतीति । कर्णे पञ्चाशीतिमितेऽकरणीगतो यौ यौ कोटि- भुजौ कोविद सत्वरमाशु वद । यथा न्यासः भु ५१ । को ६८ । क ८५ । कर्णः ८५ द्विगुणः १७० इष्टेन २ हतः ३४० अस्मादिष्टस्य २ कृत्या ४ एकयुजा ५ आप्तं ६८ पूर्वपङ्क्तिस्थं चतुरस्रमवत्यम् । इयं कोटिः । इष्टः २ गुणाः १३६ एतस्याः कर्णस्य च ८५ अन्तरं ५१अयं बाहुश्चतुष्कनेष्ट्वा कर्णः ८५ द्विगुणः १७० इष्टेन ४ हतः ६८० अस्मादिष्टस्य ४ कृत्या १६ एकयुतया १७ आप्तं ४० इयं कोटिः इष्ट ४ हता १६० एतस्याः कर्णस्य च ८५ अन्तरं ७५ अयं बाहुः ॥ १४५ ॥ 14 ·१३८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेित्रव्य- पुनः प्रकारान्तरेण तत्करणसूत्रं वृत्तम्-- इष्टवर्गेण सैकेन द्विघ्नः कर्णोऽथ वा हतः । फलोनः श्रवणः कोदिः फलमिष्टगुणं भुजः ॥ १४६ ॥ पूर्वोदाहरणे-न्यासः । कर्णः ८५ । अत्र द्विकेनेष्टेन जातो किल कोटिभुजौ ५१ । ६८ । चतुष्केण वा कोटिः ७५ । भुजः ४० । अत्र दो कोट्योनामभेद एव केवलं न स्वरूपभेदः। अथेष्टाभ्यां भुजकोटिकानयने करणसूत्रं वृत्तम्- इष्टयोराहतिर्दनी कोटिन्तिरं दुजः । बु.वि-अथ प्रकारान्तरमनुष्टुभाऽऽह-इष्टवर्गेण सैकेनेति । अथवा सैकेंनेष्टव- र्गेण द्विनः कर्णो हृतः सन्यत्फलं तत्पृथक् स्थाप्य तेनोनः श्रवणः कोटिः स्यात् । पृथक्स्थं फलमिष्टेन द्विगुणं भुजः स्यात् । अत्रोपपत्तिः-भुजम- माणं यावत्तावत्मकल्प्य वर्गप्रकृत्या प्राग्वदेव यत्र इष्टवर्गेण सैकेन द्विनः कर्णो त्दृतः फलमिष्टगुणं कनिष्ठपदं स्यात् । स एव भुजः फलोनश्रवणो ज्येष्ठपदं सैव कोटिः । शेषमनन्तरोक्तमेव ॥ १४६ ॥ भुजकाटिकर्णानां मध्ये द्वाभ्यां तृतीयमुक्त्वा तत एकस्मादप्यन्यद्व- यमुक्त्वाऽधुना त्रयाणामप्यकरणीगतानां साधनमनुष्टुभाऽऽह-इष्टयोराहतिरिति । सष्टार्थम् । अत्रोपपत्तिरनेकवर्णसंबन्धिमध्यमाहरणबीजेन । भुजपमाणं या १ कोटिप्रमाणं का १ । अनयोगयोगः याव १ काव 1 एष वर्ग इति नीलकवर्ग- लीवि-अथ प्रकारान्तरेण कर्णाद्भुजकोटिज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-इष्टव- गणेति । अथवाशब्दः पूर्वपक्षात्प्रकारान्तरद्योतनाय । कर्णी(D) द्विगुणः सेकेनेष्टव- र्गेण भक्तः कार्यः । तत्र लब्धं यत्फलं तेनोनः श्रवणः कर्णः कोटिर्भवति । फलमेवेष्टगुणं स बाहुर्भवति । यथा स एवं किल कर्णः ८५ द्विघ्नः १७० बाट २ वर्गेण ४ सेकेन ५ भक्तो लब्धं ३४ ।अनेन श्रवणः८५ऊनः ५१ इयं कोटिजाता । फलं ३४ इष्ट २ गुणं ६८ जातो भुजश्चतुष्केण वा कोटिभुजौ। कर्णः ८५ विनः १७० इष्ट ४ वर्गेण १६ सैकेन १७ हृतः १० अनेनोनः भषणः ८५ जाता कोटिः ६८ फलं १० इष्ट ४ गुणं ४० जातो. भुजः । भन दो कोटयो मभेद एव । कदाचिद्भुजः कोटिरुच्यते कोटिरपि भुजशब्देनोच्यते। ४ ·प्रकरणम् ] लीलावती। कृतियोगस्तयोरेब कर्णश्चा करणीगतः ॥ १४७ ॥ उदाहरणम्--यसयनं भवेज्जात्यं कोटिदोःश्रवणैः सखे । त्रीनप्यविदितानेतान क्षिप्रं ब्रूहि विचक्षण ॥ १४८॥ न्यासः। अत्रेष्टे २।१ आभ्यां कोटिभुजकर्णाः ४।३।५। अथवेष्टे २।३। आभ्यां कोटिभुजकर्णाः १२ । ५। १३ । अथवा २।४ । आभ्यां कोटिभुजकर्णाः १६।१२।२०। एवमन्यत्रानेकधा। बु०वि०-समं कृत्वा गृहीतं नीलक वर्गस्य मूलं नी १ परपक्षस्यास्य याव १ काव १ वर्गमकृत्या मूले । तत्र सरूपके वर्णकृती तु यत्र तत्रेच्छयैका प्रहात प्रकल्प्य शेषं ततः क्षेपकमित्युक्तत्वात्कल्पिता प्रकृतिः, याव १ शेषं क्षेपः काव १ । अत्र वर्गगता प्रकृतिरस्त्यत इष्टभक्तो द्विधाक्षेप इत्यादिना मूले साध्ये । तत्र भिन्न एव कालक इष्टः कल्पितः । तस्यांशस्थान इष्टमेक कल्पितम् । अन्यदिष्टं हरस्थान इति । तद्यथा-का २। अत उक्त कारण ३ जाते कनिष्ठज्येष्ठकनिष्ठमूले का ५ का १३ । अत्र कनिष्ठस्यांशस्थान १२ इष्टयोर्वर्गान्तरं हरस्थाने द्विप्रघात उत्पद्यते । तथा ज्येष्ठस्यांशस्थान इष्ट- योगयोगः । हरस्थाने द्विश्वघात एव । तत्र कनिष्ठं यावत्तावन्मानं भिन्न का ५ या. १२ । अत्र कुट्टकेन लब्धे गुणाप्ती ५। १२ । तत्र गुणो यावत्ता- वन्मानं स एव भुजः ५। लब्धिः कालकमानं सैव कोटिः १२ । कालकमानेन ज्येष्ठमूले कालकमुत्थाप्य जातं ज्येष्ठमूलं १३ । एतन्नीलकमानं स एव कर्णः। एवं जाता भुजकोटिकर्णाः ५ । १२। १३ इयमेव क्रिया निबद्धा इष्टयोरा- हतिनिीत्यादिना ॥ १४७ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-यख्यसमिति । यैरिति तास्तानिति चैकपदमेव । ली वि०-इष्टाद्वाहोर्यः स्यात्तस्पर्धिन्यां दिशीतरो बाहुरित्युक्तत्वादिति भावः ॥ १४६ ॥ अथाज्ञातान्कोटिभुजकर्णानाह-इष्टयोरिति । इष्टयोः स्वकल्पितयोर्द्वयोराश्योरा- हतिः परस्परगुणनाविनिन्नी द्विगुणा सती कोटिः स्यात् । वर्गान्तरमिष्टयोरेव वर्गविवरं भुजः स्यात् । तयोरेवेष्टयोः कृतियोगोऽकरणीगतः कर्णो भवति॥१४७॥ उदाहरणम्--यैरिति । येर्यैः कोतिः अणोपाययसभन् । हे विच- . क पक्षस्य। 1 ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य कर्णकोटियुतौ भुजे च ज्ञाते पृथक्करणसूत्रं वृत्तम्- वंशाग्रमूलान्तर भूमिवर्गो वंशोद्धृतेस्तेन पृथग्युतोनौ । वंशी. तदर्धे अवतः क्रमेण वंशस्य खण्डे श्रुतिकोटिरूपे ॥१४९॥ बु०वि०-शेषं स्पष्टम् ॥ १४८ ॥ अथ कोटिकर्णयोगे भुजे च दृष्टे पृथक्कोटिकर्णज्ञानार्थं सूत्रमिन्द्रवन- याऽऽह-वंशाग्रमूलान्तरभूमिवर्ग इति । वंशस्य ये अग्रमूले तयोरन्तरे मध्ये या भूमिस्तस्या वर्गो वंशोद्धृतस्तेन पृथग्युतोनो वंशस्तस्याधे क्रमेण कर्णको- टिरूपे वंशस्य खण्डे भवतः । अत्रोपपत्तिः-तत्र मूलाभप्रदेशपर्यन्तं वेणु- खण्डं कोदिः । शिष्टं वेणुखण्डं कर्णः । अतोअखिलवंशः कोटिकर्णयोगः। वंशाग्रमूलान्तरे भूमिभुजः । कोटिकणवर्गान्तरमूलं किल भुजो भवति । अतो भुजवर्गः कोटिकर्णयोगभक्तः कोटिकर्णान्तरं स्यात् । ताभ्यां कोटिकर्णयो- गान्तराभ्यां संक्रमसूत्रेण कोटिको स्त इति स्पष्टम् ॥ १४९ ॥ १ ली०वि०-क्षण सखे, अविदितानेतांस्त्रीनपि कोटिदोःश्रवणान् क्षिप्रं ब्रूहि । न्यासो यथा--अत्रेष्टौ १ । २ अनयोराहतिः २ द्विगुणा ४ इयं कोटिः । इष्ट १।२ वर्गौ १।४ तदन्तरं ३ भुजः । इष्ट १।२ कृत्योः १ । ४ योगः ५ कर्णः । अथ- वेष्टौ २ । ३ अनयोराहतिः ६ द्विनी १२ कोटिः । इष्ट २ । ४ वर्गों ४ । ९ तदन्तरं ५ भुजः । इष्टकृत्योः ४ । ९ योगः १३ कर्णः । अथ- वेष्टौ २ । ४ अनयोराहतिः ८ द्विनी १६ कोटिः । इष्ट २ । ४ वर्गों ४ । १६ तदन्तरं १२ भुजः । इष्टकृत्योः ४ । १६ योगः २० कर्णः । एव- मनेकपकारा बोध्याः ॥ १४८ ॥ अथ कोटिकर्णयुतौ भुजे च ज्ञाते पृथक्करणार्थं करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह- वंशाग्रेति । वंशागमूलान्तरभूमिवर्गवंशस्य येऽप्रमूले तयोर्याऽन्तरभूमिमध्यभूमि- मध्यभूमिमानं तद्वर्गो वंशोद्धृतो वंशप्रमाणेन भक्तः कार्यः । तेन लब्धफलेन पृथस्थितौ वंशैर्युतोनौ विधेयौ । एकत्र युतोऽन्यत्र हीनः । तदुर्धं फलयुतहीनं वंशार्धे क्रमेण श्रुतिकोटिरूपे वंशस्य खण्डे भवतः ॥ १४९ ॥ १५.क. एड़े स्त। L ·- प्रकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्-यदि समभुवि वेणुर्द्वित्रिपाणिप्रमाणो गणक पवनवेगादेकदेशे स भमः। भुवि नृपमितहस्तेष्वङ्ग लग्नं तदग्रं कथय कतिषु मूलादेष भन्नः करेषु ॥ १५० ॥ न्यासः । वंशाग्रमूलान्तरभूमिः १६ । वंशः ३२ । कोटिकर्ण- युतिः ३२ । भुजः १६ । जाते ऊध्वाधःखण्डे २० । १२ । बाहुकर्णयोगे दृष्टे कोट्यां च ज्ञातायां पृथक्करण सूत्रं वृत्तम्- स्तम्भर य वर्गोऽहि बिलान्तरेण भक्तः फलं व्यालबिलान्तर लात्। - बु०वि०-अत्रोदाहरणं मालिन्याऽऽह-यदि समभुवि वेणुरिति । जलवत्समायां भूमौ स्थितो द्वित्रिपाणिप्रमाणो वेणुः। पञ्च शाखः शयः पाणिरित्याभिधाना- च्छयवाच्यपि पाणिशब्दो हस्तैकदेशत्वेनात्र हस्त उपचर्यते । अन्यथा भुज- कोटिकर्णानां भिन्नभिन्नमानपरिगणनया क्षेत्रभङ्गप्रसङ्गः स्यात् । अतो द्वित्रिपाणिप्रमाणो द्वात्रिंशद्धस्त प्रमाण इत्यर्थः । योऽयं वेणुः स वायुवेगवशेनै- कस्मिन्प्रदेशे भग्नः सन्, तस्य वेणोरगं यदि भूमौ मूलाषोडशमितहस्तेषु लग्नं तदा भो गणक एष वेणुर्मूलात्कतिषु करेषु भग्न इति कथय ॥ १५० ॥ अथ भुजकर्णयोगे कोटौ दृष्टे चतुर्भुजकर्णयोः पृथक्करणार्थं सूत्रमुपजा- त्याऽऽह-स्तम्भस्य वर्गोऽहिबिलान्तरेणेति । कलापः शिखण्डोऽस्यास्तीति कलापी मयूरः। अहियालश्च सर्पः । शेषं स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः-तत्र ली०वि०-उदाहरणम्-यदीति। हे गणक समभुवि रूढो द्वित्रिपाणिप्रमाणो द्वात्रि- शद्धस्तो वेणुर्यदि.वायुवेगादेकदेशे भग्नः । भङ्गानन्तरं तदनं वंशाग्रं वंशमूला- नृपमितेषु हस्तेषु षोडशहस्तेषु भुवि लग्नम्। तर्हि, अङ्गति संबोधने । हे गणक एषो वंशो मूलात्कतिकरेषु भग्नस्तत्कथय । न्यासो यथा--वंशायमूलान्तर- भूमिः १६ । तद्वर्ग २५६ वंशेनानेन ३२ भक्तः ८ तेन वंशी ३२।३२ युतोनौ ४ ०।२४ तदध २०।१२ श्रुतिकोटी क्षेत्रदर्शनम् ॥ १५० ॥ अथवा वाहुकर्णयोगे दृष्टे कोटौ च ज्ञातायां बाहुकर्णयोः पृथक्करणार्थं ·१४२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य- . शोध्यं तदर्धप्रमितेः करैः स्याद्विलाग्रतो व्यालकलापियोगः ॥१५॥ उदाहरणम्-अस्ति स्तम्मतले बिलं तदुपरि क्रीडाशिखण्डी स्थितः। स्तम्भे हस्तनवोच्छ्रिते त्रिगुणिते स्तम्भप्रमाणान्तरे । दृष्ट्वाऽहिं बिलमावजन्तमपतत्तिर्यकस तस्योपरि क्षिप्रं ब्रूहि तयोबिलात्कतिकरैः साम्येन गत्योयुतिः ॥१५२॥ न्यासः । स्तम्भः९। अहिबिलान्तरमू २७। जाता बिलयुत्यो- मध्ये हस्ताः १२ । बु०वि०-स्तम्भः कोटिः । तन्मूले हिबिलं तद्यालयोरन्तराल भुजकर्णयोगः । यतः स्तम्भायात्कर्णगत्या निपतितमयूरस्य बिलं प्रत्यागन्तुकसर्पस्य च सम- गत्या युतिः । कर्णगत्या यावान्मयूरश्चलितरतावानेव भुजानुरूपं सर्पोऽपीति । अवो व्यालंबिलान्तरालं भुजकर्णयोगः कोटिवर्गे भुजकर्णयोगभक्ते भुजकर्णान्तरं स्यात् । ताभ्यां संक्रमणेन लघुराशिर्भुजः स्यादिति स्पष्टतरम् ॥ १५१ ॥ . अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह--अस्ति स्तम्भतल इति । स्तम्भ- स्य तले बिलमस्ति । तस्योपरि तदुपरीति तत्पुरुषः । हस्तनवोच्छ्रिते स्तम्भे क्रीडाशिखण्डी स्थितश्चास्ति । उच्छ्रितमुच्छ्रयः । भावे क्तः। औच्यमिति लीवि०-करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-स्तम्भस्येति । स्तम्भस्य वर्गोऽहिबिलान्तरेणा- हिबिलयोर्मध्यभूमिप्रमाणं तेन भक्तः कार्यः । तत्र. लब्धं यत्फलं तद्व्याल- बिलान्तरालासर्पविलमध्यभागभूमिमानाच्छोध्यम् । शेधिते यच्छिष्टं तदर्धमितै- हस्तैर्बिलाये सर्पमयूरयोोगो भवति ॥ १५१ ॥ उदाहरणम्--अस्तीति । स्तम्भतले बिलमस्ति । तदुपरि स्तम्भोपरिभागे नव- हस्तोच्चे स्तम्भे कीडामयूरः स्थितः। स मयूरस्विगुणितस्तम्भप्रमाणान्तरे सप्तविंशति- भूमिभागे बिलं प्रत्यागच्छन्तं सर्प दृष्ट्वा तिर्यकृतस्याहेरुपर्यपतत् । कतिहस्तैः ·४ प्रकरणम् | लीलावती। कोटिकर्णान्तरे भुजे च दृष्टे पृथक्करणसूत्रं वृत्तम्- भुजार्गितात्कोटिकर्णान्तराप्त द्विधा कोटिकर्णान्तरेणोनयुक्तम् । तदर्थे कमात्कोटिकों भवेता- मिदं धीमताऽऽवेद्य सर्वत्र योज्यम् ॥ १५३ ॥ बु०वि०-यावत् । नव उच्छ्रितं यस्य स नवोच्छ्रितो हस्तैनवोच्छ्रितस्तस्मिन् । शिखण्डोऽस्यास्तीति शिखण्डी मयूरः । क्रीडार्थं शिखण्डी क्रीडाशि- खण्डी । क्रीडाशिखण्डिनो गृहाश्रितनिवासत्वात्स्तम्भोपरि निवेशनं युक्तम् । विगुणितं च तत्स्तम्भप्रमाणं च तत्प्रमाणेऽन्तरे बिलात्सप्तविंशतिहस्ततु- ल्येऽन्तरे वर्तमानमहिं सर्प विलं प्रत्यावजन्तमायान्तं दृष्ट्वा स क्रीडाशि- खण्डी तस्य सर्पस्योपरि तिर्थक्वर्णगत्याऽपतत् । पल गतौ । तयोः सर्पमयूर- योर्गतिसाम्येन बिलात्कतिमितैर्हस्तैयुतिः स्यात्तत्क्षिपं ब्रूहि भो गणक ॥ १५२ ॥ अथ कोटिकर्णान्तरे भुजे च दृष्ट कोटिकर्णयोः पृथक्करणार्थ सूत्र भुजंगप्रयातेनाऽऽह-भुजाद्वान्तादिति । इदं वंशाग्रमूलान्तरमित्यारभ्योक्तं यथासंभवं वक्ष्यमाणं चावेत्यावंगम्य सर्वत्र धीमता योज्यम् । शेषं स्पष्टंम् । अत्रोपपत्तिः स्पष्टत्वेन प्रागुक्तव योजनीया ॥ १५३ ॥ ली वि०-साम्येन तयोरहिमयूरयोगतिर्योगः क्षिप्रं तब्रूहि यथा न्यासः ।- स्तम्भस्य ९ वर्गः ८१ अहिबिलान्तरेण २७ भक्ते लब्धं ३ आहिबिलान्तरात् २७ शोधितं २४ तदर्धहस्तैः १२ बिलात्सर्पमयूरयोगः १२ । अयं भुजः शेष १५ कर्ण इत्यर्थः ॥ १५२ ॥ अथ कोटिकर्णान्तरे च ज्ञाते भुजे च. दृष्टे कोटकर्णज्ञानार्थं करण सूत्र MALESAKA ·१४४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता क्षेत्रव्य:- सखे पद्मतन्मज्जनस्थानमध्यं भुजः कोटिकर्णान्तरं पद्मदृश्यम् । नलः कोटिरतन्मितं स्यायदो बदैवं समानीय पानीपमानम् ॥ १५४ ॥ उदाहरणम्--चक्रकौश्चाकुलितसालले क्वापि दृष्टं तडागे तोयादूर्व कमलकलिकायं वितस्तिप्रमाणम् । बु०वि०-अथ मन्दानां सर्वत्रैवविधभुजकोटयादियोजनेन बुद्धिपरिचर्यार्थं वक्ष्य- माणोदाहरणे भुजकोट्यादिस्वरूपं भुजंगप्रयातेनाऽऽह-सखे पद्मतन्मज्जन- स्थानमध्यमिति । पद्मं च तस्य मज्ज[ न स्थानं च तयोर्मध्यं भुजः स्यात् । पद्मं दृश्यं जलादुपरिवर्ति पद्मं कोटिकर्णान्तरं स्यात् । यावाञ्जल- मग्नः पद्मनलस्तावती च कोटिः । नलसहितमखिलं पद्मं जलमग्नं तावान्कर्णः । अतस्तयोरन्तरं पद्मदृश्यमेव । एतन्मितं कोटिमितं यतोऽम्भः स्यात्तत एवमुक्तपकारेण जलमानमानीय भोः सखे पद ॥ १५४ ॥ तदेवोदाहरणं मन्दाकान्तयाऽऽह-च चक्रौञ्च चाकुलितसलिल इति । चक्र- वाकाः क्रौञ्चा जलबकास्तैराकुलितं व्याप्तं सलिलं यस्मिन् । क्वापि ली वि०--वृत्तद्वयेनाऽऽह-~भुजादिति । वर्गीकृतानुजात्कोटिकान्त- रेण भक्ताद्यदाप्तं तद्विधा स्थाप्यं कोटिकर्णान्तरेणोनं युतं च तयोरर्धे कमा- कोटिकौँ भवेताम् । धीमतेदमवेत्य सर्वत्र योज्यम् ॥ १५३ ॥ तत्रैव भुजभागमाह--सखे इति । पद्मस्य मजनस्थानस्य च यन्मध्यं स भुजः । पद्मदृश्यं पद्मस्य दृश्यो भागः । कोटिकर्णान्तरं नलो मध्यगतः पद्मनालः कोटिः । यतो जलमेतन्मितं कोटितुल्यं स्यात् । हे सखे एवं सति समानीयै- कीकृत्य पानीयमानं वद ॥ १५४. ॥ उदाहरणम्-~-चकेति । क्वापि तडागे कमलकलिकाय तोयादूर्ध्वं वितस्ति- मपाणं दृष्टम् । किंभूते तडागे । चकैश्चक्रवाकैः कौचाकुलितं जलं यस्मिन् । L ·कर-प्रकरणम् लीलावती । १४५ मन्दं मन्दं चलितमनिलेनाऽहतं हस्तयुग्मे तस्मिन्मनं गणक कथय क्षिप्रमम्भःप्रमाणम् ॥१५५॥ न्यासः । कोटिकर्णान्तरम् १ । भुजः २ । लब्धं जलगा- २ जाम्भीर्यम् १५। इयं कोटिः १५ । इयमेव कोटिः कलिकामा- ४ कर्णः १७॥ नयुता जातः कोट्येकदेशेन युते कर्ण भुजे च दृष्ट कोटिकर्णज्ञानाय कर- णसूत्रं वृत्तम्- बु०वि०-कस्मिंश्चित्तडागे कमलकलिकाग्रतो यावदूंचं वितस्तिप्रमाणं दृष्टम् । तत्कमलकलिकायमनिलेन वायुनाऽऽहतमास्फालितं मन्दं मन्दं यथा तथा चलितं तस्मिञ्जले मग्नम् । एवं सति भो .गणक क्षिप्रमम्भःप्रमाणं गणय । मन्दं मन्दमित्येकमेव पदम् । वीप्सायां द्विरुक्तिविधानात् ॥१५५॥ अथ कोटयूलरवण्डकर्णयोगे कोट्यधःखण्डे भुजे च ज्ञाते पृथक्कर- णार्थं सूत्रमुपजात्याऽऽह--विनिम्नतालोच्छितिसंयुतामिति । सरोन्तरं ताल- सरोन्तरमिति व्याख्येयम् । तालसरोन्तरति अत्रैव वक्ष्यमाणत्वात् । द्विनि- घ्नतालोच्छितिसयुतं यत्सरांन्तरं तेन विभाजितायास्तालोच्छूितेः । कथंभूता- यास्तालसरोन्तरघ्न्याः । तालसरसोर्मध्ये यदन्तरं तद्गुणितायाः सकाशाद्य- लीवि-ततो वायुना मन्दं मन्दं चलितं सत्तास्मिंस्तडागे हस्तयुग्मे करद्वयमिते प्रदेशे गत्वा मग्नं हे गणक क्षिप्रं जलप्रमाणं वद । न्यासः । भुजः २ वर्गीकृतः ४ कोटिकर्णान्तरेण १ भक्तश्छेद लवं च परिवर्त्यति विधिनाऽऽनं ८ । विधा रुतं २. ८८ कोटिकर्णान्तरेणोनयुतं तदर्धम् । समच्छेदौ १६ । १ . ऊनः १५ युतः २ २ ४ १.७ तदर्ध १५.। १७ जातौ कोटिकौँ । कोटिरेव जलमानमित्यर्थः । मल: ४. कोदिरित्युक्तेः ॥ १५५॥ अथ कोटिखण्डकर्णयोगे भुजे च दृष्टे करण सूत्र वृत्तेनाऽऽह-द्विनिने ति । तत्स- १७ ·१४६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षत्रव्य- विनिघ्नतालोच्छितिसंयुतं यत्सरोन्तरं तेन विभाजितायाः। तालोच्छितेस्तालसरोन्तरन्या उडडीनमानं खल लायते तत् ॥ बु०वि०-सभ्यते तदुडीयमानं भवेत् । उड्डीयते तदुड्डीयमानम् । डीङ् विहायसा गतौ । अत्रोपपत्तिरेकवर्णबीजेन । तत्रास्यैवोदाहरणे तालोच्छितिः कोटेरधः- खण्डम् । उड्डीयमानमूर्ध्वखण्डम् । तालसरोन्तरं भुजः। उड्डीयमानाया- त्सरोवरपर्यन्तं तिर्यग्गतिः कर्णः । तत्रोड्डीयमानप्रमाणं या १ । एतत्तालयुतं कोटिः या १ रू १०० । कोटिवर्गयुतो भुजवर्गः याव १ या २०० रू ५०००० । अथान्यः पक्ष उड्डीयमानं समगतेः शोधितं कर्णः या १ रू ३.०० । अस्य वर्गः याव १ या ६०० रू ९०००० । एवमेतयोः पक्षयोः समशोधनेन समवर्गगमे पक्षों या २०० रू ५०००० । या ६०० रु ९०००० अत्र प्रथमपक्षे द्विनिनतालोच्छ्रितिरव्यक्तराशिस्तालवर्गसरौन्तरवर्ग- यो रूपराशिः । द्वितीयपक्षे द्विनिम्नसमंगतिः ऋणा, अव्यक्तराशिः । समगतिवर्गो रूपराशिः । पक्षयोर्यथोक्तशोधने कृते शेषे या ८०० . 20 अबाव्यक्तशेष विनिम्नतालविनिम्नसमगतियोगः । रूपशेषं तालवर्गसरो- न्तरवर्गयोगस्य समगतिवर्गस्य चान्तरम् । समंगतिः किल तालसरोन्तरयोगः। अतस्तालसरोन्तरयोगयोगस्य युतिवर्गस्यं चान्तरं रूपराशिः स्यात् । तच्च द्विघातसमम् । वर्गयोगस्य यद्राश्योर्युतिवर्गस्य चान्तरं दिमघातस्मानं स्यादित्युक्तत्वात् । एवंविधे शेषे द्वाभ्यामपवाव्यक्त शेष तालसमगतियोगः । समगतिः किल तालसरोन्तरयोगः । अतो द्विनिनतालोच्छ्रितिसंयुतं सरोन्त- रमव्यक्तशेष स्यात् । तालसरोन्तरयोर्घातो रूपशेषम् । अव्यक्त शेषेण रूपशेषे- भक्ते लब्धमव्यक्तमानं ५० । अतो द्विनिम्नतालोच्छितिरित्याधुप-पन्नम्।।१५६॥ ली०वि०-रोन्तरं सरसो वाप्यास्तालस्य च मध्यभूमानं तद्विनिन्नतालोच्छितिसंयुतं- कार्यम् । तद्विगुणं यत्तालोच्चमानं तेन सहितम्। तालसरोन्तरघ्न्या तालवापीमध्य भमानगणितायास्तालोच्चतायास्तेन विनिघ्नतालोच्छितियुतितालसरोन्तरेण भक्ता या लभ्यते तदुड्डीयमानं खलु । कपेस्तालादूर्ध्वगतिमानमित्यर्थः ॥१५६॥ ग- - वासित्वा । L सार ·लीलावती। उदाहरणाम-वृक्षाद्धस्तशतोच्छ्रयाच्छतयुगे वापी कपिः कोऽम्यगा- दुत्तीर्याथ परो द्रुतं श्रुतिपथेनोड्डीय किंचिद्रुमात् । जातैवं समता तयोर्यदि गतावुड्डीनमानं किय- द्विद्वेश्चत्मुपरिश्रमोऽस्ति गणिते क्षिप्रं तदाचक्ष्व मे ॥१५॥ न्यासः । वृक्षवाप्यन्तरम् २०० । वृक्षोच्छ्रायः १०० । लब्ध- मुड्डीनमानम् ५० । कोटिः १५० । कर्णः २५.० । भुजः २००। भुजकोदयायोगे कणं च ज्ञाते पृथक्करणमूत्रं वृत्तम्- वि०-अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-वृक्षाद्धस्तशतोच्छ्रयादिति । ह- स्तानां शतमुच्छयो यस्य तस्माद्बुक्षादुत्तीर्य वृक्षमूलाच्छतयुगे हस्तशतव्य स्थित वागों कोऽपि कपिरगमत् । अपरः कपिर्दुमावृक्षात्किचित्तोडीय श्रुतिपथाच्छ- तिपथं, कर्णमागमङ्गीकृत्य द्रुतं तामेव वापीमगमत् । श्रुतिपथादिति ल्यब्लोफे पञ्चमी । ऋकपुरब्धःपथामानक्ष इत्यप्रत्ययः। कचिच्छृतिपथति तृतीयां पठन्ति । तदसन् । अप्रत्ययस्य नित्यत्वात् । तयोवानरयोगतो यदि समता जाता तदोडीयमानं कियरस्यात्तन्क्षिप्रमाचक्ष्व । भो विद्वन्गणिते तव सुपरिश्रमः स्वाभ्यासोऽस्तीति ॥ १५७ ॥ अथ कर्ण ज्ञाते भुजकोट्यायोगेऽन्तरे वष्टे थक्करणार्थ सूत्रमिन्द्रवज्र- पाऽऽह-कर्णस्य वर्गाद्विगुणाद्विशाध्य इति । द्विगुणाकर्णवर्गात्स्वाणो वर्गी- ली०वि०-उदाहरणम्--वृक्षति । कोऽपि कपिवानरो हस्तशतोच्चात्तालादुत्तीय हस्तशतद्वये वर्तमानां वापी प्रत्यगात् । अथान्या वानरो द्रुमात्तस्मादव ताला- त्किचिदुडीय श्रुतिपथात्कर्षसूत्रमार्गमाश्रित्य द्रुतं बापों गतः । एवं सति तयो- वानरयोयदि गतौ समता जाता ताह, उड्डीयमानं कियत् । हे विद्वन, चेद्ग- णिते सुतरां परिश्रमोजरेत तत्क्षिप्रं म आचक्ष्व वद । न्यासः वृक्षाच्छ्रायः १०. वृक्षवाप्यन्तरं २०० सरोन्तरं द्विनिघ्नतालोच्छित्या २०० संयुतम् ४ अनेन. तालसरोन्तर २०० हता तालोच्छिति: १०० जात २०००० भक्ता लब्धं ५० उड्डीयमानम् ॥ १५७ ॥ अथ भुजकाटियोगे कर्ण च ज्ञात भुजकोटयोः पृथक्करणार्थ करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-कर्णस्पति । द्विगुणात्कर्णस्य वर्गात्स्वगुणः स्वेनैव गुणितो दो:- ००। क. 'डी MARA

·।
१४० बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य:।
कर्णस्य वर्गाद्विगुणाद्विशोध्यो दोःकोटियागः स्वर्गुणोऽस्य मूलम् ।
योगो द्विधा मूलविहीनयुक्तः स्थातो तदर्थे भुजकोटमाने ॥१५॥
उदाहरणम्-दश सप्ताधिकः कर्णरूयधिका विंशतिः सखे।
भुजकोटियुतिर्यत्र तत्र ते मे पृथग्वद ॥ १५९ ॥
न्यासः। कर्णः १७ । दोकोटियोगः २३। जाते भुजकोटी८।१५।.
बु०वि०-कृतो दो कोटियोगो विशोध्यः । अस्य मूलं ग्राह्यम् । दोःकोरियोगो
द्विधा स्थाप्यः । तेन मूलेन विहीनयुक्तः कार्यः । तस्यार्धे क्रमण भुजकोटिमाने
स्याताम् । एवं भुजकोटयन्तरेऽपि दृष्टे योजनीयम् । तद्यथा--द्विगुणात्क-
र्णस्य वर्गात्स्वगुणं दोःकोटचन्तरं विशोध्यम् । अस्य मूलं ग्राह्यम् । एतद्-
द्विधा दो कोटयन्तरेण हनियुक्तं तदर्धे भुजकोटिमाने स्यातामिति । अस्यो-
पपत्तिः-कर्णवर्गः किल दोःकोटिवर्गयोगः । वर्गयोगस्तु द्विघ्नपातेन युक्त-
हीनो योगान्तरवर्गों स्तः । तथा चाऽऽह श्रीकेशवः-'राश्योगयुतिद्विध-
घाताढयोना क्रमेण ते । योगान्तरकृती स्याताम्' इति । अतों राश्योर्वर्ग-
योगों द्विप्रघातेन युक्तो योगवर्ग ऊनोऽन्तरवर्गः स्यात्"। तयोरपि योगों
योगवर्गान्तरवर्गयोोगः स्यात् । अतो द्विघ्नर्घातस्य तुल्यधनर्णत्वेन नाशे
सति द्विगुण एव कर्णयोगों दोःकोटियोगान्तरवगयाोगः स्यात् । अतो द्विगु-
-णाकर्णवादोःकोटयोर्योंगवर्ग शोधितेऽन्तरवर्गः शिष्यते । अन्तरवर्ग:
शोधिते योगवर्गः शिष्यत इति । अस्य मूलं योगान्तरं वा भवेत् । ताभ्यां
संक्रमणसूत्रेण दो:कोटी भवत इत्युपपन्नम् ॥ १५८ ॥
अत्र तावद्दोःकोटियोगे दृष्ट उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-दश सप्ताधिकः कणं
इति । स्पष्टार्थम् ॥ १५९ ॥
लीवि०-कोटियोगो विशोध्यः । अस्य शोधितस्य शेषस्य मूलं कामिति ।
एष योगो दोःकोटियोगो द्विधा कृत्वा मूलविहीनयुक्तः कार्यः । मूलं यत्पूर्वमानीतं
तेनैकत्र हीनोऽन्यत्र युक्त: कार्यः । तयोरर्धं भुजकोटिमाने स्यावाम् ॥ १५८ ॥
उदाहरणम्----दशेति । हे सखे यत्र कर्णः सप्तदश भुजकोटियोगस्त्रयोव-
शतिस्तत्र ते भुजकोटी पृथक्कृत्वा मे वद । न्यासः । कर्णस्य १७ वर्गः
२८९ द्विगुणः ५७८ । अस्माद्दोःकोटियोगः २३ स्वगुणः ५२९ विशाध्यः
४९ अस्य मूलं ७ अनेन दो कोटियोगः २३ हीनयुतः १६ । ३० । तदधै ८।
१५ इमे भुजकोटी ॥ १५९ ॥

·प्रकरणम् शुभ लीलावती उदाहरणम् दो कात्यारन्तरं शैला कर्णी चत्र यो भुजकोटी पृथक तत्र वदाऽऽशु गणकोत्तम ॥ १६० ॥ न्यासः । कर्णः १३। भुजकोट्यन्तरम् छ । लब्धे मुजकोटी ५। १२ । लम्बावबाधाज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तम् . अन्योन्य मूलाग्रगसूत्रयोगाद्वेण्वोधे योगहने ऽवलम्बा। बु०वि०-अथ दोःकोटयन्तरे दृष्ट उदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-दोःकोटयोरन्तरं शैला इति । स्पष्टार्थम् ।। १६० ॥ एवं जात्यत्र्यलस्य दोःकोटिप्रपञ्चमुक्त्वाऽधुना जात्यो :कोटिनिमको द्भूतं किंचिति शेषमिन्द्रवज्रयाऽऽह-अन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादितिकवण्योर्वक वेदोर्योगहते सति वेण्वोरन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादयोऽवलम्वः स्यात्।।। मूलं चाय 'चं मूलाग्रे मूलाग्रयोगते मूलागे । अन्योन्धस्य मूलाग्रपंच के ? सूत्रे चे, अन्योन्यमूलाग्रगसूत्र। तयोर्योगस्तस्मात् ।। एकवंशांवादसूत्रमा न्यमूलं नीत्वा तदयादृद्धसूत्रमितरमूलं नीत्वा तयोः सूत्रयोयोगमावलम्बः स्यादित्यर्थः । वंशावभीष्टभूमिगुणितौ वंशयोगदृतौ अवलम्बनिपातादुभय- तो भूमिखण्डे भवतः । अत्र यत्रेष्टन्यूनाधिकायामपि भूमौ तावानेव लम्बः। - लीवि: अर्थ भुजकोट्यौरन्तरे करणसूत्र वृत्तेमाडह-- +निजगुणीत्किल कोटिभुजान्तराद्विगुणकर्णकृतेः पतितात्पदम् : विवरहीनयुतं दलितं द्विधा प्रभवतो भुजकोटिमिते पृथक् ॥ निजेति । कोटिभुजान्तरात्स्वगुणाद्विगुणकर्णकृतेर्द्विगुणोयः कर्णस्तस्य वर्गस्त... स्मात्पतितयित्पदं तंविधा कृत्वा विवरण भुजकोटयोरन्तरेकात्र हीनमन्धकयुतं सविधा भुजकोटिमाने प्रभवतः। उदाहरणम्-दो कोटयोरिक्तियका भुजाकोम्योक रन्तरै सप्त कर्णस्त्रयोदश है गणकोत्तम तत्र क्षेत्रे भुजकोटी पृथक्कत्याशी वदं । न्यासः । भुजकोटयोरन्तरं ७ स्वगुणितं ४९ इदं कर्णस्य १३ वर्गाकार १६९ द्विगुणात् ३३८ शोधितं २८९ अस्य पदं १७ इदं द्विधाः १७१५ अन्तरेण ७ जनयुतंः १०. । २४ दलितं५ । १२ जाते भुजकोटी । इदं पूर्वेण सूत्रेण वा सिध्यति ॥ १६० ॥ अथ लम्बोभयपार्श्वज्ञानार्थं करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-अन्येति । वेण्योर्वेशद्वयस्य वधे + एतत्पधं मूले,न दृश्यते । मतो नास्य स्वतन्त्रतयाइकः । SHARMA ·4 १५०, बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणदीकाभ्यां समेता-क्षेत्रमा वंशो स्वयोगमे हृताकीटकना च-लम्बोभयतः कुखण्ड उदाहरणाम-पश्चद्रशदशकरोच्छयवेवोरज्ञातमध्यभूमिकयोः । इतरेतरमूलाग्रगसूत्रयुतेर्लम्बमानमाचक्ष्व ॥ १६२ ॥ न्यासः। वंशौ.१५.१०.जातो, लम्बः ६ । वंशान्तरभूः ५। अतो जाते भरवण्डे ३।२। अथवा भूः १० खण्डे ६ । ४. वा भूः १५ । खण्डे ,९ । ६ वा भूः २० खण्डे १२ । ८. । एवं सर्वत्र वि०-स्यादितीष्टग्रहणाल्लभ्यते । लम्बनं लम्बः । लम्ब्यतेऽसौ लम्बो वा ।। सूत्रधारादिकर्मणि प्रसिद्धः । स एवावलम्बः। वलम्बश्नावाप्योरुपसर्गसोरल्लोम- विधानात् । अतोऽन्वर्थसंज्ञेयम् । अत्रोपपत्तिरेकवर्णबीजेनः । तत्र क्षेत्रवर्मन नम्। लम्बप्रमाणं या १- यदि वंशतुल्यकोटौ भमिल्यो स्तदा लम्बतुल्यकोरी का । लब्धमत्यवंशाश्रिताः- या भू१ एवमुन्याऽऽबाधा या भू. १ अनमोर्योगो १०. भूमि- सम. इति. समच्छेदीस्त्यः च्छेदगमे रुत जातो पक्षोभ या. २५ रू० एतौ भूम्याऽपवयं वणुयोग एवाव्यक्तराशिः। भू० वेणुवधो रूपराशिः । तयोः समक्रियया देण्वोर्वधेः योगहनेऽवलम्ब इत्युपपन्नम्।। अथवा व्यकरीत्योच्यते । लम्बनिपातानुभयोध्या- पा १५.. ली कि-परस्पस्गुणने योगहते. वेणुयोगेन भने सति, अन्योन्यमूकामासूत्रयोग गादन्योन्यस्यामूले अग्रेच-गच्छतः। तेऽन्योन्यमूलाग्रगे ये सने तयोयोगः संबन्धन- स्मात् । तमारभ्यावलम्बः भूपयतं लम्बसूत्रमानं भवति । किंचः वंशी अभी भयो स्वष्टभूमातेन गुणिती स्वयोगेन वंशद्वयसंख्यैकोन हतौ सन्तौ लम्बोभसको लम्बस्स. पार्थद्वये कुखण्डेः भूभागौ भवतः । अत्रः वेण्वादिशब्देन- वेपवादिगुतमानं सभ्यते ॥ १६:१॥ उदाहरणम्-पञ्चदशेति । पञ्चदशकरोच्चदशकरोच्चयोवेश यो ] रबि- दिवमध्यभूमिभागयोरितरेतरमूलाग्रगसूत्रयुते परस्परमूलाग्रगस्थितसूत्रद्वपयोगाल- -- - ·णम् ] लीलावती। लम्बः स एव । यद्यत्र भूमितुल्ये भुजे वंशः कोटिस्तदा भूखण्डेन "किमिति त्रैराशिकेन सर्वत्र प्रतीतिः । अथाक्षेत्रलक्षणसूत्रम्- धृष्टोटिसृजुभुज क्षेत्रं यत्रैकबाहु-: स्वल्पा । बु०वि०-बाधे लघुबृहदशाश्रिते तदनुरूपे लघुमहत्यौ भवतः । अतोऽत्रानुपातः । यदि वंशयोगेन भूमितुल्य आयाधायोगा लम्यते तदा लघुवंशेन किम् । फलं लघुवंशाश्रिताऽऽबाधा भू १० । अन्योऽनुपातः । यदि भूमितुल्ये भुजे बृहदशः कोटिस्तदास्मिन्नाबाधातुल्ये भुजे कः। फलं सूत्रयोगादधोलम्बः भू १५० अत्र भूमितुल्ययोर्गुणकहरयोस्तुल्यत्वा- भू २५ नौशे रुते यशवधा भाज्यः । वंशयोंगो हरः। अत उक्तं वैण्वोर्वधे याँगहतेऽवलम्ब इति । एवमादौ बृहदाबाधांनुपातेऽपि कियमाणं एतादृश्येव क्रियात्पद्यते ॥ १६१ ॥ १६२ ॥ एवं जात्ये श्यले सविशेष "दोःकोटिप्रश्रमपञ्चं निरूप्याधना त्रिभुजादौ फलादिकं नि[रु]रूपयिषुस्तावत् क्षेत्रलक्षणमार्ययाऽऽह- धृष्टौद्दिष्टामति । यत्र क्षेत्र एकबाहुतः 'श्रेष्ठवाहृतः । एकस्तु केवले श्रेष्ठ लीवि-०म्बमधोभूपर्यन्तमानमाचक्ष्व वद् । न्यासः । वेण्वोः १५ । १० वधः १५० वंशयोः १५। १० योगेन २५ हृतः फलं स्त्रयोगादचलम्बः ६ । वैशौँ १५ । १० अभीष्टभूमि ५ हतौ ७५ । ५० वंशयोगेन२५ । भक्तो मन्तधे लम्घौभयतो वंशपर्यन्तं तें भूखण्डे ३ । २२। वा, इष्टभूः १० दशौ १५ । १० इष्टभू १० हलो १५० । १०० योगेन २५ मक्तौ लब्धे भूखण्ढे ६ । ४ या वंशौ १५ । १० इष्टभू १५ हतौ २२५ । १५० वणुयोगेन २५ भक्तो लब्धे कुखण्डे ९।६ वंशौ १५। १० इष्टभू २० हतौ ३००।२० योगेन २५ भक्तौ लब्धे कुखण्डे १२ । ८ एवं सर्वत्र भूखण्डानन्त्यमिष्टवशा- 'लम्बः सर्वत्र तुल्यः ६। एवं यदि भूतुल्ये भुजे वंशः कोटिलभ्यते तदा भूखण्डेन किमिति पैराशिकेन सर्वत्र प्रत्ययः । इदं त्रैराशिकेनाप्यायातीत्याध्यदीति । संष्टम् । प्रमाणमिच्छा येत्युक्तरीत्या ज्ञेयम् ॥ १६२ ॥ *अर्थ क्षेत्रलक्षणे करणत्र 'वृत्तेनाऽऽह-धृष्टोद्दिष्टमिति । केनचिकृष्टेनाजु- १ ·. *१५२ बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्या समेता- क्षेत्रव्य वितरभुजयतिरथदा तुल्या. ज्ञेयं तदक्षेत्रम् ॥ १६३ ॥ उदाहरणम्-चतुरस्ने त्रिपद्यर्का भुजारूया त्रिषण्णवाः। उद्दिष्टा यत्र धष्टेन तद्वक्षेत्रं विनिर्दिशेत् ॥ १६४ ॥ एते अनुपपन्ने क्षेत्रे । भुजप्रमाणा ऋजुशलाका भुजस्थानेषु -विन्यस्थानपपत्तिदर्शनीया । ०वि०-इत्यमरः । सर्वभजानां मध्ये योऽधिकचाहस्तस्मादित्यर्थः । तदितर- भुंजयतिः । तस्मादधिकबाहोरितरौ त्र्यस्रस्थौ यो भुजौ। चतुरस्रे तु तदितरे वयो ये भुजस्तेिषां युतिः स्वल्पा भवति । अथवाऽधिकबाहुना तुल्या भवति । तदृजमजमपि क्षेत्रमक्षेत्र ज्ञेयम् । क्षेत्र न भवतीत्यर्थः । अंत एव धृष्टोद्दिष्टं पष्टेन क्षेत्रधिवेकानभिज्ञेनोद्धतेनोद्दिष्टम् । अत्र धृष्टस्य क्षेत्रलक्ष- पानभिज्ञत्वनाक्षेत्रेऽपि क्षेत्रमयोगः । वन्ध्यापुत्रेऽपि पुत्रलक्षणमनप्रयोगवत् । अत्रोपपत्तिः--भुजप्रमाणा ऋजुशलाका भुजस्थाने भवि विन्यस्याः। तत्राधि- कबाहुतस्तदितरभुजयोगेऽल्पे समे वा सति, अधिकबाहोरयं तदितरबा- ह्वयं न पशत्येव । अतो बाह्वन्तरवर्तिप्रदेशासंभवादक्षेत्रमिति स्पष्ट- तरम् ॥ १६३॥ अंबोदाहरणमनष्टभाह-चतुरले विषडका इति । अनाधिकभजा- दूनाया इतरवाहयतेः प्रथमोदाहरणम् । तुल्यायास्तु द्वितीयमिति ॥१६४॥ अथ *क्षेत्रफलादिकं निरूपयिष्यन विभजे लम्बाबाधाफलान्यार्या- लीवि-भुज क्षेत्रमुपदिष्टम् । यत्र क्षेत्र एकबाहुत एकबाहुममाणातदितर- १. भुजयतिन्य जत्रयस्य विकोणे. भुजदयस्य वा योगः स्वल्पस्तुल्यो वा स्यात्तद्- क्षेत्र क्षेत्राभास एव ॥ १६३ ॥ उदाहरणम्-चतुरस्त्र इतिः । यत्र चतुरस्र द्विषनिद्वादशमिता भुजा धृष्टेनो- इद्दिष्टाः २ । ६ । ३ । १२ । यत्र त्र्यले त्रिषण्नव । ३ । ६। भुजा ६ उद्दिष्ट्यस्तदक्षेत्रं वदेन । अत्र क्षेत्राभावः शलाका विन्यस्य दर्शनीय इत्यर्थः । ... न्यासः र उभयोः क्षेत्रयोरेते क्षेत्रे अनुपपन्ने । भुजप्रमाणं कशैलाकाभुज- न स्थात्रे-विन्यस्यानुपपत्तिः क्षेत्रयोदर्शनीया ॥ १६४ ॥ अथ त्रिकोणे क्षेत्रस्य फलानयतार्थ करणसत्रमावियेनाविभुज, इति । मेज विभजे क्षेत्र भुजकार्योगस्तदन्तरगुणो भुजयोरन्तरेण गुणितो भुवा इतः कार्यः । " ·प्रकरणम् ] लीलावती। १५३ आवाधादिज्ञानाय करणसूत्रमार्याद्वयम्- त्रिभुजे भुजयोर्योगस्तदन्तरगुणो भुवा हृतो लब्ध्या । द्विःस्था भूरूनयुता दलिताऽऽबाधे तयोः स्याताम् ॥१६५॥ स्वाबाधासुजकृत्योरन्तरमूलं प्रजायते लम्बः । लम्बगुगं अम्य स्पष्टं त्रिनुमे फलं भवति ॥१६६॥ बु०वि०-इयेनाऽऽह-त्रिभुजे भुजयोर्योग इति । स्वाबाधाभुजकृत्योरिति । अत्र त्रिभुजे स्वाभिमतस्तियंग्भुजो भूमिरित्युच्यते । पूर्वेषां व्यावहारिकी संज्ञे- यम् । शेषौ भुजौ भुजसंज्ञावेव । भुजलक्षणं प्रागेवोक्तम् । तयोर्भुजयोर्योगाद्भू- मिपर्यन्तमध्येऽधोलम्बो लम्ब इत्युच्यते । अन्वर्थसंज्ञेयमिति प्रपञ्चितं प्राक् । लम्बनिपातादुभयतो ये भूखण्डे ते आवाधासंज्ञे अबधासंज्ञे अवबाधासंज्ञे वा । व्यवहारार्थमियं संज्ञा । तथा पूर्वेषां प्रयोगदर्शनात् । अत्र त्रिभुजक्षेत्रे यौ भुजौ तयोगिस्तदन्तरेण गुणितो भूम्या हतो या लब्धिस्तया लब्ध्या द्विष्ठा भूरूनयुता दलिता तयोर्भुजयोः संबन्धिन्यौ आवाधे स्याताम् । तत्र लघ्वी आबाधा लघुभुजाश्रिताऽऽवाधा महती महदाश्रितेति ज्ञेयम् । द्विष्ठे- त्यत्र अम्बाम्बगोभूमीति षत्वम् । स्वाबाधेति । स्वस्य भुजस्य याऽऽबाधा तस्या भुजस्य च ये कृती तयोरन्तरस्य मूलं सम्बः प्रजायते । लम्बेन गुणितं भूम्यर्धं विभुजे क्षेत्रे स्पष्टं फलं भवति । उत्तरत्र स्थूलफलानयना- पेक्षया स्पष्टमित्यत्रोक्तम् । फलं नाम चतुष्कोणकोष्ठकानां संख्यति वक्ष्यति । तद्गणितमप्युच्यते । अत्रोपपत्तिः-विभुजक्षेत्रे लम्बादुभयतो ये जात्य- त्र्यले उत्पन्ने तयो योरपि लम्ब एव कोटिः । भुजः कर्णस्तदाश्रि- ताऽऽबाधा भुजः। अतः स्वभुजवर्गाल्लम्बवर्ग विशोध्य स्वाबाधावर्गः शिष्यते । एवमन्यभुजवर्गादपि लम्बवर्ग विशोध्य तदाश्रितावाधावर्गः शिष्यते । तयो- रन्तरमाबाधावर्गान्तरं स्यात्। तच्च भुजवर्गान्तरसममेव । तमशोध्यत्वादुभयत्र । तथा हि-कयोरपि राश्योः केनचित्समेनोनयोर्यदन्तरं स्यात्तत्केवलराश्यन्तरतु- ल्यमेव । अतो यद्भुजवर्गान्तरं तदेवाऽऽयाधावन्तरमिति । तच्च योगान्तर- ली०वि०-त्रिकोणेऽधोभागे तिर्यक्सूत्रं भूशब्दवाच्यम् । तस्य लब्ध्या फलेन भूःि- स्थापिता सती ऊनयुता कार्या । सा दलिताधिनाऽऽबाधे अवलम्बोभयपार्श्व- यो माने स्याताम् । स्वाबाधाभुजकृत्योः । आवाधातपार्श्वभुजयोर्ये कृती कृतवर्गे तयोर्यदन्तरं बन्मूलं लम्बो जायते । भूमेरधैं चम्बगुणं सरित्रकोणे स्पष्टं फलं भवति ॥ १६५ ॥ १६६॥ २१ ·. १५४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य. उदाहरणम्-क्षेत्रे मही मनुमिता त्रिभुजे भुजौ यत्र त्रयोदशतिथिप्रमितौ च यस्य । तत्रावलम्बकमथो कथयाववाधे क्षिप्रं तथा च ममकोष्ठमिति फलाख्याम् ॥ १६७ ॥ न्यासः । भूः १४ । भुजौ १३।१५। लब्धे आबाधे ५।९। लम्बश्च १२ । क्षेत्रफलं च ८४। बु०वि०-घातसमम् । अतो भुजयोर्योगस्तदन्तरगुण आबाधावर्गान्तरं स्यात्। भूमिः किलाबाधायोगः । तेन भक्तमावाधावर्गान्तरमावाधान्तरं स्यात् । ताभ्यां योगान्तराभ्यां संक्रमणसूत्रेणाऽऽबाधे ज्ञायते । अत उक्तं भुवा हृत इत्यादि। स्वावाधेति । भुजकर्णरूपयो राबाधाभुजयोर्वर्गान्तरमूलं कोटिः । स एव लम्ब इति स्पष्टम् । लम्बगुणमिति त्रिभुजमध्ये तिर्यक्छित्वोलखण्डस्य लम्बादुभयतोऽर्धेऽधःखण्डस्य पार्श्वद्वये योजयित्वाऽऽयतं भवति । दर्शनं अत्राऽऽयते लम्बार्धमेको भुजः । भूमिरन्यो भुजः । अतो लम्बार्धभूमि- घातः समकोष्ठकाणां संख्या स्यात् । भूम्यर्धलम्बधातो वा तावानेव । अत उक्तं लम्बगुणमित्यादि ॥ १६५ ॥ १६६ ॥ अत्रोद्देशकं वसन्ततिलकयाऽऽह-क्षेत्रे मही मनुमितेति । यत्र त्रिभुजे क्षेत्रे मही मनुमिता यस्य च भुजौ त्रयोदशपञ्चदशमितो तत्र क्षेत्रेऽवलम्बकमिति शिमं कथय । तथा समकोष्ठं मितिं च कियन्तः समकोष्ठा भवन्तीति । ननु सर्वे समाः समचतुष्कोणा एव हस्तसंख्ययोद्दिष्टक्षेत्रे हस्तप्रमाणा दण्डा- दिसंख्ययोद्दिष्टक्षेत्रे दण्डादिप्रमाणा इति ज्ञेयम् । सा समकोष्ठमितिः फलाख्या भवति । फलमिति व्यावहारिकीयं संज्ञा । तद्वाणितमप्युच्यते । तथा प्रयो- गदर्शनात् ॥ १६७ ॥ ली वि-उदाहरणम्-क्षेत्र इति । क्षेत्रे यत्र त्रिभुजे मही भूश्चतुर्दश १४ यत्र भुजौ त्रयोदशपञ्चदश १३ । १५ मितो तत्र क्षेत्रेऽवलम्बमवधे अबाधे फलाख्यां समकोष्ठमिति क्षेत्रफलं च कथयेत्यर्थः । न्यासः । तथा भुजयोः १३ । १५ योगः २८ तद १३ । १५ न्तरेण २ गुणितः ५६ भुवा १४ हृतः फलं ४ अनेन द्विःस्थापिता भूः १४ । १४ ऊनयुता १० । १८ दलिता ५। ५ इमे अबाधे । स्वाबाधाभुजौ ५। १३ तत्कृती २५ । १६९ तदन्तरं १४ ४ तन्मूलं १२ अयं लम्बः । अन्यत्राऽऽवाधाभुजौ १५ । ९ तत्कृती २२५ । ८१ तदन्तरं १४४ तन्मूलं १२ लम्बः स एव । भूमेः १४ अर्घ ५ लम्बेन १२ गुणितं ८४ इदं क्षेत्रफलम् ॥ १६७ ॥ A L

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
ऋणावाधोदाहरणम्-दशसप्तदशप्रमौ भुजौ त्रिभुजे यत्र नवप्रमा मही।
अवधे वद लम्बकं तथा गणितं गाणितिकाऽऽशु तत्र मे॥१६॥
न्यासः । भुजौ १० । १७ । भूमिः ९ । अत्र त्रिभुजे भुजयो-
योग इत्यादिना लब्धं २१ । अनेन भूरूना न स्यात् । अस्मा-
देव भूरपनीता शेषार्धमृणगताऽऽवाधा दिग्वैपरीत्येनत्यर्थः ।
तथा जाते आवाधे ६।१५ अत्र उभयत्रापि आतो लम्बः ८।
फलं ३६॥
बु०वि०-अथ भूमेरत्यधिकभुजे सति बहिर्गतकोणत्वाद्भूमेबहिलम्बनिपाते
विशेष दर्शयितुमदाहरणान्तरं वैतालीयेनाऽऽह-दशसप्तदशप्रमौ भुजाविति ।
यत्र त्रिभुजे क्षेत्रे दशसप्तदशाप्रमों भुजौ स्तः । प्रमाणं प्रमा । आतश्चोपसर्ग
इत्यङ्प्रत्ययो भावे । इश सप्तदश च प्रमा ययोस्तौ तथा । मही भूमिर्नव-
प्रमा नवसंख्याका । तत्र क्षेत्रे । मे इति मह्यम् । अबधे वद । तथा लम्बकं
वद । गणितं फलं समकोष्ठमिति यावत् । तां चाऽऽश वद भी गाणितिक ।
गणिते पाटीगणिते कुशलो गाणितिकः । अत्र विशेषं दर्शयति-अनेन
भूरूना न स्यादित्यादिना। लम्बादुभयतः स्थिते खण्डे आवाधे इत्युच्यते ।
तत्र लवी लघुभुजाश्रिता महती महदाश्रितेति प्रागेवोक्तम् । यदा तु
भूमेः सकाशादधिकभुजबशेन बहिर्गतकोणत्वाल्लम्बो भूमेवहिनिपतति तदा
त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना आगतलब्धेनोना भून स्यात् । यतो द्वे अपि
ली०वि०-उदाहरणान्तरमाह-दशेति । यत्र त्रिभुजे भुजौ १० । १७ मही ९
तत्र लम्बकमबधे गणितं क्षेत्रफलं च हे गाणितिक गणितकुशल शीघं मे वद ।
न्यासः । तथा भुजयोः १० । १७ योगः २७ तदन्तरेण७ गुणितः १८९
भुवा ९ हतो लब्धं २१ अनेन भूः ९ ऊना न भवति । तस्माद्भू ९ रेव
फलात् २१ अपनीता शेषं १२ तदर्धे ६ ऋणगताबाधा दिग्वैपरी-
त्येनेत्यर्थः । लब्ध्या २१ भः ९ युता ३० दलिता १५ द्वितीया
बाधा। भुजौ ६ । १० तत्कृती ३६ । १०० तदन्तरं ६४ तन्मूलं ८ लम्बः ।
स्वाबाधाभुजौ १७ । १५ तत्कृती २८९ । २२५ तदन्तरं ६४ तन्मूलं ८
लम्बः स एव । भूमे ९ रधु ९ लम्ब ८ गुणितं ७२ छेदेन २ भक्तं ३६ जातं
.
२
२
क्षेत्रफलम् ॥ १६८॥

·१५६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- चतुर्भुजत्रिभुजयोरस्पष्टफलानयने करणसूत्रं वृत्तम्- सर्वदोर्युतिदलं चतुःस्थितं बाहुभिर्विरहितं च तद्वधात् । मूलमस्फुटफलं चतुर्भुजे स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके ॥१६९॥ बु०वि०-भुजमूले लम्बनिपातादेकदिश्यवस्थिते । अतो लब्धादेव भूमिमपास्य शेषार्धं विपरीतदिस्थिताऽऽबाधा स्यात् । ऋणगतत्वात् । अतोऽत्र द्वयो- रप्यावाधयोरेकदिशि स्थितत्वाल्लव्याबाधा बृहदाबाधायामन्तर्भूयते । अतो लव्याबाधा कणगतोत्पद्यते । बहिर्लम्बनिपातेऽपि क्षेत्रभूमिरेव लम्बा- धंगुणा क्षेत्रफलं भवतीति सर्वमनवद्यम् ॥ १६८ ॥ एवं द्विविधं विभुजं सविशेष निरूप्य सभेदं चतुर्भुजं विवक्षुस्तावत्सर्व- चतुर्भुजेषु साधारण्येन स्थूलं फलानयनं तदतिदेशेन त्रिभुजेऽपि स्पष्टफल- ज्ञानं च रथोद्धतेनाऽऽह-सर्वदोयुतिदलमिति । यस्मिन्कस्मिंश्चिच्चतुर्भुजक्षेत्रे सर्वभुजाना युतेर्दलं चतुर्ष स्थानेषु स्थितं सच्चतुर्भिबीहुभिर्विहीनं कार्यम् । तेषां चतुर्णां हतेर्मूलमस्फुटफलं स्यात् । एवमुक्तप्रकारेण बिबाहुके क्षेत्रे स्पष्टफलमुदितम् । तद्यथा-त्रिभुजे त्रयाणां भुजानां युतेर्दलं चतुर्धा स्थाप्यम् । तत्र त्रिषु स्थितं त्रिभि जैहीने कार्यम् । एकं तु यथास्थित- मेव । तेषां चतुर्णा घातान्मूलं स्पष्टफलं स्यादिति । अत्रोपपत्तिदर्शनार्थं वक्ष्यमाणविषमचतुर्भुजस्य दर्शनम् । अस्य फलसाधनार्थे समचतुरसं क्रियते । तद्यथा-भूमुखयोर्मध्ये मुखाद्भूमिर्यावताधिका तद्दलेनं मुखं स्वमा- र्गेण तिर्यग्वर्धयेत् । एवं पार्श्वभुजयोमध्ये लघुभुजान्महान्यावताऽधिकस्तद्द- लेन कनिष्ठं भुजं स्वमार्गेणोर्चे वर्धयेत् । एवं कृते वर्धितमुखस्योर्ध्ववर्धितबाहोश्च मध्येऽन्तरं भुजः। भुजवृद्धिः कोटिः । वर्धितवदनं कर्णः । एवमुपरि त्र्यसमुत्पद्यते। अत्र मुखाद्भूमिः पञ्चविंशताऽधिका तद्दलेन तिर्यक्वर्धितवदनं कर्णः ८५ । २ ली०वि०-अथ चतुर्भुजफ[ल]ज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-सर्वेति । सर्वदोर्यु- तिलं सर्वेषां भुजानां युतियोगस्तस्य दलमधू चतुःस्थितं सद्वाहुभिर्भुजैविरहितं कार्यम् । तद्वधात्तस्य चतुःस्थितबाहुहीनसर्वदोयुतिदलस्य वधात्परस्परगुणाना- द्यन्मूलं तच्च जे क्षेत्रेऽस्फुटं फलं भवति । त्रिभुजे तु स्पष्टमेवमुदितम् ॥१६९॥ १ ग. घ. इ. °दिश्येव ।

·प्रकरणम् लीलावती। १५७ बु०वि०-पार्श्वभुजयोर्मध्येऽल्पभुजान्महान् भुजस्त्रयोदशभिरधिकस्तद्दलं कनिष्ठभु- नाग्रादूर्ध्वकोटिः १३ । अनयोर्बान्तरमूलं भुजः ४२ वर्गान्तरं तु योगान्तर- २ २ घातसममतः कोटिकर्णयोरनयोः १३ । ८५ योगान्तरे राशी ४९ । ३६ २ एतावेव सर्वभुजानामेषां २५ । ३९ । ६० । ५२ । योगदलेऽस्मिन् ८८ पार्श्वभुजाभ्यामाभ्यां ३९ । ५२ हीने जायते । यतो भूमिमुखयोर्योगार्धं किल कर्णः । लघुभुनाबृहद्भुजो यावताऽधिकस्तधैं कोटिः। तयोर्वर्गा- न्तरार्थं योगान्तरे कार्ये । एवं सति भुजयोर्योगार्धन युतं भूमिमुखयोगार्धं लघुभजोनं कर्णकोटयोर्योगः स्यात् । बृहद्भुनोनमन्तरं स्यात् । ३६ अतः सर्वदोर्युतिदलं द्विधा लघुबृहद्भुजोनं कर्णकोटयोर्योगान्तरे जायेते इति । एतयोर्वधमूलमुपरितनत्र्यस्त्रे भुजः । तद्दर्शनमीदृशं च क्षेत्र- मधःपार्श्वे स्थित्वा दर्शनम् । अत्र यदेवाधख्यत्रं तदेवोपरितनत्र्यसम् । अतोऽधस्तादपास्य, उपरित नत्र्यस्त्रे दद्यात् । तद्वत्पार्श्वत्र्यसमपास्य व्यस्त- मन्यत्पार्श्वे दत्त्वा समचतुरस्रं जायते दर्शनमतः पार्श्वत्र्यस्रस्य या कोटि: सैवात्र कोटिः साध्यते । तत्र पूर्व वर्धितो भुजः कर्णः ९१ । २ तिर्यग्यातवर्धितमुखं तदेव भुजः ३५ । अनयोर्वर्गान्तरार्थं योगान्तरे राशी २ ६३ । २८ । एतावेव सर्वभुजानामेषां २५ । ३९ । ६० । ५२ युति- दलेऽस्मिन् ८८ मुखभूमिभ्यामाभ्यां २५ । ६० पृथग्धीने प्राग्वजायेते ६३ । २८ । तद्यथा-भुजयोर्योगार्धं किल कर्णः । मुखाद्भूमिर्यावताऽधिका तदर्धं भुजः । तयोर्वर्गान्तरार्थं योगान्तरे कार्ये । एवं सति भूमिमुखयोगार्थेन युतं भुजयोगार्धं मुखोनं भुजकर्णयोर्योगः स्यात् । भूमिहीनमन्तरं स्यात् । अतः सर्वदोयुतिदलं द्विधा मुखभूमिहीनं कर्णभुजयोर्योगान्तरे जायते इति । अनयोर्यातमूलं पार्श्वत्र्यस्ने कोटिः ४२ इयमेव समचतुरस्र कोटिः । उपरि- तनत्र्यले भुज एव भुजः ४२ । भुजकोटयोर्बधो गणितं स्यात् । अत्र ·I १५८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य :- उदाहरणम्-भूमिश्चतुर्दशमिता मुखमङ्कसंख्य बाहू त्रयोदशदिवाकरसंमितौ च । लम्बोऽपि यत्र रविसंख्यक एव तत्र क्षेत्रे फलं कथय तत्कथितं यदाद्यैः ॥ १७ ॥ बु०वि०-क्रियोपसंहारः । भुजः किलानयोर्यातमूला ३९। ५२ दुत्पन्नकोटिस्तु, अनयो ६३ । २८ तिमूलादुत्पद्यते । अतश्चतुर्णामप्येषां ६३ । २८ । ३९ । ५२ घातमूलं भुजकोटिवधो भवेत् । तत्कल्पितसमचतुरस्र फलं तदेव विषमचतुर्भुजस्य फलं स्यात् । अत उक्तं सर्वदोर्युतिदलमित्यादि । यत्र क्षेत्रे तु पार्श्वव्यत्रयोरूर्वाधस्यत्रयोर्वा तुल्यत्वं न स्यात्तत्रेदं फलं स्थूलं स्यादिति प्रसिद्धम् । अत एवोक्तमस्फुटफलं चतुर्भुज इति । त्रिभुजे तुं मुखाभावात्पार्श्वव्यस्रयोरूवाधस्त्र्यस्रयोश्च सदा तुल्यत्वमेव स्यात् । अत उक्तं स्पष्टमेवमुदितं त्रिबाहुके इति ॥ १६९ ॥ अत्रोदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-भूमिश्चतुर्दशमितेति । चतुर्भुजे क्षेत्रे चतुर्णां भुजानां मध्येऽधिको भुजो भूमिरित्युच्यते । तत्पतिभुजो मुखमित्युच्यते । इतरौ पार्श्वभुजौ भुजसंज्ञावेवेति पूर्वेषां संज्ञा । यत्र चतुर्भुजे क्षेत्रे भूमिश्चतु- दशमिता मुखं नवसंख्यं बाहू त्रयोदशद्वादशसंमिती मुखभुजसंपातादिनिःसृतो ली०वि०-उदाहरणम्-भूमिरिति । यत्र क्षेत्रे भमिरधस्तनसूत्रं चतुर्दशमितं मुखं सर्वसूत्र नवमितं बाहू दक्षिणोत्तरे वृत्ते त्रयोदशट्टादशमितौ १३ । १२ लम्बो द्वादशमितः १२ तत्र क्षेत्रे यदाद्यैः फलमुक्तं तत्कथय । न्यासः-यथा सर्वभुजाः १४ । १३ । १२ । ९ तद्युतिः ४८ तद्दलं २४ चतुःस्थितं २४ । २४ । २४ । २४ बाहुभिः १४ । १३ । १२ । ९ हीनं १० । ११ । १२ । १५ तद्धतिः १९८०० क्षेत्रफलमितीदं करणीगतं १९८०० अस्याऽऽसन्नमूलं किंचिन्यूनमेकचत्वारिंशदधिकशतं १४१ इद- मत्र वास्तवं क्षेत्रफलमस्पष्टम् । किंतु-लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति वक्ष्य- माणप्रकारेण वास्तवं फलं यथा-कुमुखैक्य २३ तत्खण्ड २२३ लम्बेन हतं २७६ छेदेन २ भक्तमिदं १३८ वास्तवं फलम् । अत्र त्रिभुजस्य पूर्वोदाल्ट- १ क. 'संज्ञक।

·प्रकणम् ] लीलावती। १५९ न्यासः । भूमिः १४ । मुखं ९ । बाहू १३।१२। लम्बः१२ । उक्तवत्करणेन जातं क्षेत्रफलं करणी १९८०० । अस्याः पदं किंचिन्यूनमेकचत्वारिंशच्छतं १४३ । इदमत्र क्षेत्रे न वास्तवं फलं किंतु लम्बन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति वक्ष्यमाणकरणेन वास्तवं फलं १३८ । अत्र त्रिभुजस्य पूर्वोदाहृतस्य । न्यासः । भूमिः १४ । भुजौ १३ । १५ । अनेनापि प्रकारेण विवाहुके तदेव वास्तवं फलं ८४ । अत्र चतुर्भुजस्यास्पष्टमुदितम् । अथ स्थूलत्वनिरूपणार्थं सूत्रं सार्धवृत्तम्- चतर्भ जस्यानियतौ हि कर्णो कथं ततोऽस्मिन्नियतं फलं स्यात् । बु०वि०-लम्बोऽपि द्वादशसंख्य एव । अपिः समुच्चये। एवकारो निश्चये । भुज- तुल्यस्यैव लम्बस्य कथनात् । तत्र क्षेत्रे यत्फलमायः कथितं तत्कथय । अनेनाऽऽद्योक्तमेवेदं फलसाधनमिति सूचितम् । उक्तक्षेत्रेऽस्य दर्शनम् ॥१७०॥ अथ चतुर्भुजक्षेत्रेऽनयाऽऽद्योक्त्याऽऽनीतक्षेत्रफलस्य स्थूलत्वं निरूप- यितुमपेन्द्रवंशोपजात्यर्धाभ्यां सूत्रमाह-चतुर्भजस्पानियताविति । तेष्वति । हि यस्मात्कारणाच्चतुर्भुजस्य कर्णावनियतौ ततोऽस्मिंश्चतुर्भुजक्षेत्रे नियतं क्षेत्र- फलं कथं स्यात् । ननु चतुर्भुजे क्षेत्र कर्णाश्रितभुजवातैक्यमित्या- दिना नियतकर्णौ ब्रह्मगुप्ताद्यैरानीतो तत्कथमित्युच्यते-चतुर्भुजस्यानियतो ली०वि०-नस्य न्यासः ११ तद्वर्गवर्जिता इष्टश्रुतिवर्गहीना कार्या । तदीयं मूलं द्वितीयकर्णप्रमाणम् । अतुल्यति । एवमानीतयोरतुल्यकत्रिभुजे यथासख्यं दोषः १४।१३।१५ युतिः ४२ तद्दलं २१ चतुःस्थितमित्युक्त्वा त्रिभुजेऽपि चतुर्धा स्थाप्यम् । तत्र बाहूनां वित्वात्विष्वेव स्थानेषु संस्थाप्यं २१ बाहुहीनं ७।८। ६ । २१ । तद्धतिः ७०५६ तन्मूलं ८४ इदं त्रिभुजे स्पष्टं क्षेत्रफलं पूर्वो- क्तमेव ॥ १७ ॥ अथ चतुर्भुजस्यानियमनिरूपणार्थं करणसूत्र सार्धवृत्तेनाऽऽह--चतुर्भुजेति । चतुर्भुजस्य क्षेत्रस्य को नियतौ न ततोऽस्मिंश्चतुर्भुजे नियतं फलं कथं स्यात् । आद्यैस्तच्छ्रवणौ चतुर्भुजकर्णी यत्प्रसाधितो तावेवेतरत्र न भवतः । तेष्वेव बाहुषु संकोचविकासाभ्यां सक्तं कर्ण संकोचयतः । अपरौ कौँ भवतः । ततः क्षेत्र- १ क, "मित्यादि व ·१६० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य :- प्रसाधितौ तच्छ्रवणी यदायैः स्वकल्पितौ तावितरत्र न स्तः ॥ तेष्वेव बाहुष्वपरौ च कर्णावनेकधा क्षेत्रफलं ततश्च ॥ १७१ ॥ चतुर्भुजे ह्येकान्तरकोणावाक्रम्यान्तःप्रवेश्यमानौ भुजौ तत्संसक्तं स्वकर्णं संकोचयतः । इतरौ तु बहिःप्रसरन्तौ स्वकर्णं वर्धयतः। अत उक्तं तेष्वेव बाहुण्वपरौ च कर्णाविति । लम्बयोः कर्णयोर्वैकमानिर्दिश्यापरं कथम् । पृच्छत्यनियतत्वेऽपि नियतं चापि तत्फलम् । स पृच्छकः पिशाचो वा वक्ता वा नितरां ततः। यो न वेत्ति चतुर्बाहुक्षेत्रस्यानियतां स्थितिम् । समचतुर्भुजायतयोः फलानयने करणसूत्रं सार्धश्लोकद्वयम- इष्टा श्रतिस्तुल्य चतर्भ नस्य कल्प्याऽथ तद्वगविवर्जिना या । चतुर्गुणा बाहुकृतिस्तदीयं मूलं द्वितीय श्रवणप्रमाणम् ॥ १७२ ॥ बु०वि०-हि कर्णाविति । एतदर्थमाह-प्रसाधिताविति । यत्तस्य चतुर्भुजस्य श्रवणौ आद्यैनियतौ ' प्रसाधितौ स्वकल्पिताच्चतुर्भुजादितरत्र चतुर्भुजे न स्तः । कर्णगुणेष्वथवा यत्तच्चतुरस्रस्य द्वितयबाहुपूर्वेष्वित्यादिश्रीधरा- द्युक्त्या कल्पितचतुर्भुज एव तौ साधितौ नियतकर्णौ भवतो नान्यत्रेत्यर्थः । तत्रैवेदं नियतफलं भवति नान्यत्रेति । एवं सति फलितमाह तेष्वेवति । तेष्वेव भुजेषु । अन्यौ कौँ बहुधा भवत्तः । ततश्च क्षेत्रफलं बहुधा भवेत् । कर्णयोरनेकत्वेन क्षेत्रस्याप्यन्यथात्वं फलस्यान्यथात्वमिति स्पष्टम् । एतदेव लीवि०-फलं कर्णभेदादनेकधा भवति । तदेव दर्शनीयम् । चतुर्भुजे हि एकान्तर- कोणावाक्रम्यान्तःप्रविश्यमानौ तत्संसक्तं कर्णं संकोचयतः । इतरौ चापि बहिरपस- रन्तौ स्वकं कर्णं विवर्धयतः। अत एवोक्तं तेष्वेव बाहुष्वपरौ च कर्णाविति । स्पष्टम्। लम्बयोरिति । लम्बयोः कर्णयोर्वा, एकमानर्दिश्यापरान्कथें पृच्छति। आनियत्वेऽपि नियतं फलं यः पश्यति स पृच्छकः पिशाचो वक्तापि नितरां पिशाचः । यश्चतुर्भुजस्यानियतां स्थितिं न बोत्त ॥१७१॥ अतुल्यकर्णचतुर्भुजस्य तथा तुल्यकर्णचतुर्भुजायतचतुर्भुजयोः फलज्ञानार्थं करणसूत्र सार्धवृत्तद्वयम्---इष्टति । तुल्यचतुर्भुजस्येष्टा श्रुतिः । एककर्णः कल्प्यः । अथातो बाहुरूतिर्मुजवर्गः । चतुर्गुणा तत्कर्णयोरभिहतिभ्यां १ क. हिरपसरन्ती कोणौ स्वसंसक्तं कर्णे । L ·. प्रकरणम् ] लीलावती। बु०वि० स्पष्टयति-चतुर्भुजे हीत्यादिना । भुजप्रमाणाभिर्कजुशलाकाभिश्चतुर्भुजं क्षेत्रं भुवि विन्यस्य तस्यैवान्तरकोणावाक्रम्य यथा यथा तौ संकोच्यमानौ तथा तथा तत्संसक्तकर्णः क्षीयते । इतरकोणयोर्यथा यथा बहिः प्रसरतस्तथा तथा तत्संसक्तकों वर्धत इति चतुर्भुजकर्णानियतत्वं स्पष्टम् । अत एव चतु- (जमानयम्य नियततत्फलं पृच्छतो युक्तिबाह्यमनमने ब्रुवतोऽपि सोपहासं कथायितुमनुष्टुब्द्वयं प्रक्षिपति-लम्बयोः कर्णयोरिति । स पृच्छक इति । यः पष्टा लम्बयोः कर्णयोर्वा मध्य एक लम्ब कर्ण वानिर्दिश्याकथयित्वानियत- त्वेऽपि सति अपरान् लम्बकर्णादीन् नियतान् कथं पृच्छति तत्फलं चापि नियतं कथं पृच्छति ईदृग्विधमयुक्तं तेन न प्रष्टव्यमिति तात्पर्यार्थः । अत एव स पृच्छकः पिशाचो वाऽविचारवानेव । वाकारो( शब्दो ) निश्चये । वा स्यादिकल्पोपमयोरेवार्थे च समुच्चये । इत्यभिधानात्। पिशाच एवेत्यर्थः। ततस्तस्मात्पष्टुः सकाशादेवंविधप्रश्नस्य स वक्ता वा नितरामतिशयेन पिशाचः । वाकारः( शब्दः) समुच्चये । प्रष्टुः सकाशाद्वक्ताऽपि नितरां पिशाच एवेत्यर्थः । स कः । यो वक्ता चतुबाहुक्षेत्रेषु, इमामनन्तरोक्तां स्थिति न वेत्ति । कश्चिज्ज्ञात्वा कश्चिदज्ञात्वा वा पृच्छति । तथाऽपि सम्य- ग्घटनां विचार्य वक्त्रा कथनीयमित्यर्थः ॥ १७१ ॥ एवं नियमं विधाय तावत्समचतुर्भुजे क्षेत्र एककर्णाद्वितीयकर्णज्ञानं तत्फलज्ञानं च तथा तुल्यचतुर्भुजे समचतुर्भुजे समचतुरस्त्रे तथाऽऽयते दीर्घ- चतुरने तथा समानलम्बे चतुर्भुजे च फलज्ञानमिन्द्रवज्रोत्तरा|पजातिद्वया- भ्यामाह-इष्टा श्रुतिरिति ।अतुल्यकर्णाभिहतिरिति । चतुर्भुजेऽन्यत्रोति। तुल्या- श्चत्वारो भुजा यस्येति तुल्यचतुर्भुजम् । तस्येष्टैका श्रुतिः कल्प्या । तस्या वर्गेण विवर्जिता बाहोः कृतिम् चतुर्गुणा तदीयं मूलं द्वितीय श्रवणप्रमाणं स्यात् । अतुल्यकर्णेति । तुल्यचतुर्भुजे क्षेत्रे यथोक्त्या ज्ञातयोरतुल्यकर्णयोर- भिहतिभिक्ता फलं स्फुटं स्यात् । प्रागुक्तात्स्थूलफलापेक्षयाऽत्र स्फुटामिति प्रयोगः। समश्रुताविति । समे श्रुती यस्मिन्तस्मिन्समश्रुतौ। तुल्यचतुर्भुजे सम- चतुरस इत्यर्थः। समश्रुतावित्यस्य नपुंसकत्वेऽपि, उक्तपुंस्कत्वात्पुत्सिद्धिः । तथाऽऽयते समश्रुतौ समचतुरस आयतं दीर्घचतुरस्र तस्मिन् । तस्य सम- चतुर्भुजस्याऽऽयतस्य वा भुजकोटिघातः फलं स्यात् । अन्यत्रान्यस्मिन्स- मानलम्बे चतुर्भुजे भुज़मुखसंपाताभ्यां विनिःसृतौ लम्बौ यत्र क्षेत्रे समौ २१ ·१६२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य - अतुल्यकर्णाभिहतिक्षिक्ता फलं स्फुटं तुल्यचतुर्भुजे स्यात् । समश्रुतौ तुल्यचतुर्भुजे च तथाऽऽयते तानकोटिघातः ॥ चतुर्भुजेऽन्यत्र समानलम्बे लम्बेन निन्नं कुमुखैक्यखण्डम् ॥१७३॥ बु०वि०-तत्समानलम्ब तस्मिन्क्षेत्रे भूमिमुस्खैक्यस्य दलं लम्बेन गुणितं फलं स्यात्। फलं नाम समकोष्टमितिरिति पागुक्तमेव । तदेव गणितमिति । अत्रोपपत्तिः- तुल्यचतुर्भुजमेकान्तरकोणयोराकम्य संकोच्यमानं मृदङ्गाकारं दीर्घं भवति । तद्दर्शनम् । अस्यैव पार्श्व एतादृशमेवान्य क्षेत्रं संयोज्य दर्शनम् । अत्र क्षेत्रद्वयं संसृष्टं त्रिभुवमुत्पद्यते । तत्र कल्पितो लघुकर्णो भुजः । अन्यत्क्षेत्रे बृहत्कर्णः कोटिः। द्विगुणो भुजः कर्णः । अस्य वर्गाद्भुजवर्ग विशोध्य मूलमन्यत्क्षेत्रे बृहत्कर्णः स एव प्रथमक्षेत्रेऽपि बृहत्कर्णः स्यादिति । एवमिष्टाबृहत्कर्णाल्लघु- कर्णो भवेत् । अत्र द्विगुणभुजस्य वर्गश्चतुर्गुणया बाहुकृत्या सम एव । वर्गेण वर्ग गुणयेगजेच्चेत्युक्तत्वात् । +अत उक्तं तवर्गविवर्जितेत्यादि । अतुल्यकर्णेति। विषमकर्णं तुल्यचतुर्भुजदेवं कर्णरेनावच्छेदेन चतुर्थी कृत्वा तत्तुल्यान्ये- वान्यशकलानि परिवर्त्य बहिश्चतुःपार्थेषु दत्ता समचतुरस्रमायतं भवति । तद्दर्शनम् । अत्रातुल्यकर्णावेव भुजकोटी । अतस्तयोरभिहतिईिभक्ता फलं स्पष्टं स्यादिति । समकर्णयोस्तुल्यचतुर्भुजायनयोरुपपत्ती स्पष्टे । चतुर्भु- जेऽन्यत्रेति । समानलम्बक्षेत्रं लम्बद्वयात्पार्श्वस्थिताबाधार्धयोश्छित्वा पार्श्व- स्थिते शकले उभयतो बहिर्दत्त्वा समचतुरस्रं भवति । तद्दर्शनम् । अथवा दर्शनम् । अत्र लम्बः कोटिः । भूमुखयोगार्धं भुजः । अतस्तद्धः मित्युपपन्नम् ॥ १७२ ॥ १७३ ॥ ली०वि०-भक्ता सती तुल्यं चतुर्भुजेऽतुल्यकर्णे स्फुटं फलं भवति । एवं तुल्यकर्णयो- राह-समेति । समकर्णतुल्यचतुर्भुजे तथाऽऽयते दीर्चे समकणे चतुर्भुजे तद्भुजकोटि- घात एव फलम् । प्रकारान्तरमाह-चतुर्भुज इति । अन्यत्र समानलम्बे चतुर्भुजे लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डं भूवदजैक्यदलं फलं भवति ॥ १७२॥ १७३॥ + अत उक्तमित्यारभ्य चतुर्धा कृत्वा, इत्यन्तो ग्रन्थो क घमुस्तकयो स्ति ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। अत्रोद्देशकः-क्षेत्रस्य पञ्चकृतितुल्यचतुर्भुजस्य कौँ वतश्च गणितं गणक प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेश्च खलु तस्य तथाऽऽयतस्य यद्विस्तृती रसमिताऽष्टमितं च दैर्घ्यम् ॥ १७४ ॥ प्रथमोदाहरणे न्यासः। भुजाः २५ । २५ । २५ । २५ । त्रिंश३०न्मितामेकां श्रुतिं प्रकल्प्य यथोक्तकर- णेन जाताऽन्या श्रुतिः ४० । फलं च ६०० । अत्र बु०वि०-अथ तावत्समचतुर्भुजायतयोरुदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-क्षेत्रस्य पञ्च- कृतितुल्यचतुर्भुजस्येति । पञ्चानां कृतिः पञ्चविंशतिस्तया तुल्याश्चत्वारो भुजा यस्य तस्य क्षेत्रस्य कर्णौ प्रचक्ष्व भो गणक । अत्र कर्णाविति सा- म्येनोक्तत्वात्समौ कौँ विषमावपि कौँ प्रचक्ष्वेति योजनीयम् । ततस्तस्य na लीवि-उदाहरणम्-क्षेत्रस्येति । पञ्चविंशतिमितस्य क्षेत्रस्य चतुर्भुजस्य कर्णी गणितं फलं हे गणक वद । तुल्यकर्णस्यापि चतुर्भुजस्य फलं. वद । तथाऽऽयतस्य चतुर्भुजस्य दीर्घचतुरस्रस्य फलं वद । कीदृशमायतं तदाह यद्विस्तारः षट् दैर्ध्यमष्टौ कराः । न्यासः । अत्र तत्कृत्योर्योगपदमित्यादिना जाता करणीगता श्रुतिरुभयत्र तुल्यैव १२५० । भुजकोटिधातः फलं ६२.५ । अत्रेति । तुल्यकर्णपक्षेऽतुल्यकर्णपक्ष आह । अथ विंशमितामेकां श्रुति प्रक- ल्प्य जाताऽन्या ४० । क्षेत्रदर्शनम्। अथेति । एकस्व विंशन्मितस्य कर्णस्य कल्पनेऽन्यश्चत्वारिंशन्मितो भवति । स यथा-ईष्टी श्रुतिः ३० तद्वर्गः ९०० बाहु २५ कृतिः ६२५ चतुर्गुणा २५०० श्रुतिवर्गेण ९०० विवर्जिता १६०० तन्मूलं ४० द्वितीयश्रवणप्रमाणम् । अथवा चतु- दशमितामेकां श्रुतेिं प्रकल्य जातोऽन्यः कर्णः ४८ । गणितं ६०० ।

·१६४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[ क्षेत्रव्य:- अथवा । न्यासः । चतुर्दश१४मितामे- कां श्रुतिं प्रकप्ल्योक्तवत्करणेन जाताऽ- न्या श्रुतिः४८ । फलं च ३३६ । २५ द्वितीयोदाहरणे न्यासः । तत्कृत्यो- योगपदं कर्ण इति जाता करणीगता श्रुतिरुभयत्र तुल्यैव १२५० । गणितं च ६२५। अथाऽऽयतस्य । न्यासः। विस्तृतिः ६। दैय॑म् ८ । अस्य गणितम ४८॥ । बु०वि०-तुल्यचतुर्भुजस्य समश्रुतेविषमश्रुतेश्च गणितं प्रचक्ष्व । तुल्यश्रुतेरित्यस्य नपुंसकत्वेऽपि उक्त पुस्कत्वात्सिद्धिः । तस्य कस्य । यस्य विस्तृती रस६मिता देयं त्वष्टमितमायतं समद्विद्विभुजं तस्य समश्रुतेरेवं फलं स्यात् । विषम- कर्णस्येष्टोऽत्र कर्णः। प्रथम प्रकल्प्येति वक्ष्यमाणोक्त्या द्वितीयकर्णज्ञानं फलज्ञानं च भवेदिति ॥ १७४ ॥ ली वि०-अतुल्यकौँ ३० । ४० अनयोराभिहतिः १२०० द्विभक्ता । इदं तत्र फलम् ६००। यत्र चत्वारो भुजाः पञ्चविंशतिः २५ एकः कर्णः ३० अन्यः ४०। प्रकारान्तरेण विषमकर्णं दर्शयति--अथवेति । एकस्य चतुर्दशत्वेऽन्यः कर्णोऽष्टचत्वारिंशत्स्यात् । यथा-इष्टा श्रुतिः १४ तद्वर्गः १९६ अनेन चतुर्गुणा बाहुरूतिः २५०० हीना २३०४ तन्मूलं ४८ द्वितीय श्रवणप्रमाणम् । अत्र गणितं ३३६ । अतुल्यकर्णयो १४ । ४८ राभिहतिः ६७२ द्विभक्ता ३३६ इदं तत्र क्षेत्रफलम् । यत्र भुजाः २५ एकः कर्णः १४ अन्यः ४८ ।आयते अष्टकरायते षड्विस्तारे न्यासो यथा-अत्र तत्कृत्योर्योगपदमित्युभयतः कर्णस्तुल्य एव १० । भुजकोटयोः ८ । ६ घातो गणितं ४८ ॥ १७४ ॥ L ·प्रकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्-क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यं विश्वंभरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या। बाहू त्रयोदशनखप्रमितौ च लम्बः सूर्योन्मितश्च गणितं वद तत्र किं स्यात् ॥ १७५॥ न्यासः । वदनम् ११ । विश्वंभरा २२ । बाहू १३ । २० । लम्बः १२ । अत्र सर्व- दोर्युतिदलमित्यादिना स्थूल- फलं २५० । वास्तवं तु लम्बन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति जातं फलं १९८। क्षेत्रस्य खण्डत्रयं कृत्वा फलानि पृथगानीय ऐक्यं कृत्वाऽस्य फलोपपत्तिदर्शनीया । खण्डत्रयदर्शनम् । १२ १३ १३ १२ १२ बु०वि-अथ समचतुरस्रायतयोरुदाहरणमुक्त्वेदानीं समलम्बोदाहरणं वसन्त- तिल केनाऽऽह-क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारितुल्यमिति । यस्य क्षेत्रस्य मुखं मदनारिभिरेकादशभिस्तुल्यम्। विश्वंभरा द्विगुणितेन मुखेन तुल्या वाहू बयो- दशनखपमितौ लम्बश्च सूर्यैर्मितः, तस्य क्षेत्रस्य गणितं किं स्यात् । अत्र भुजमुखसंपाताद्धस्त्वेको लम्बः। भूमिभुजसंपातादूर्ध्वमन्यो लम्बः । एवं संपातद्वयादेतौ लम्बौ समौ । अतः समलम्बं तद्दर्शनम् । अत्र सर्वदोर्यु- तिदलमित्यस्योपपत्तिकथन उत्पादिते ये ऊर्ध्वाधस्त्र्यले पार्थत्र्यले च ते प्रत्यक्षं समेनोत्पद्यते । अतः प्राग्वत्समचतुरस्र क्रियमाणे समचतुरस्रं न स्यात् । अतोऽत्र सर्वदोर्युतिदलमित्यादिनाऽऽनीतं फलं स्थूलमुत्पद्यते तदिदं २५० । ली०वि०-उदाहरणान्तरमाह-क्षेत्रस्येति । यस्य क्षेत्रस्यैकादशमितं ११ मुखं विश्वंभरा भूमिर्मुखाद्विगुणिता २२ बाहू १३।२० मितौ लम्बः १२तत्र फलं किं स्याद्वद । न्यासः-अत्र सर्वदोयुतिदलमित्यादिकरणेन स्थलफलं २५० ।

·१६६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य:-
न्यासः। प्रथमस्य भुजकोटिकर्णाः ५ । १२ । १३ ।
द्वितीयस्याऽऽयतस्य विस्तृतिः ६। दैव्यं १२ । तृतीयस्य
भुजकोटिकर्णाः १६ । १२ । २० । अत्र त्रिभुजयोः
क्षेत्रयोर्भुजकोटिधाताधैं फलम् आयते चतुरस्र क्षेत्रे
तद्भुजकोटिघातः फलम् । यथा प्रथमक्षेत्रे फलम् ३० ।
द्वितीये ७२ । तृतीये ९६ । एषामैक्यं सर्वक्षेत्रे फलं
बु०वि०-वास्तवं तु सोपपत्तिकं कुमुखैक्यखण्डमिदं ३३ लम्बेनानेन १२
२
निम्नमिति जातं १९८ । तद्यथा-पाचवाधार्धयोः क्षेत्र छित्त्वा पार्श्वस्थे खण्डे
बहिः पूरणार्थमुभयतो दत्त्वा समचतुरस्रं जातम् । तस्य दर्शनम् । अत्राऽऽयते
भमुखयोगार्धं भुजो लम्बः कोटिः । अतस्तद्वधो वास्तवं फलं स्यात् ।।
तथापि मन्दविश्वासार्थमाह-क्षेत्रस्य खण्डत्रयमित्यादिना । तत्र पार्श्वस्थे
त्र्यले मध्यस्थमायतम् । एषां पाग्वत्फलानि ३० । ९६ । ७२ । एषां
योगस्तदेव फलम् १९८ ॥ १७५ ॥
लीवि०-अत्रेति । सर्वदोषः ११ । १३।२०। २२ तद्युतिः ६६ तद्दलं ३३
चतुःस्थितं बाहुहीनं २२ । २० । १३। ११ तद्धतिः ६२९२० तन्मूलं २५० ।
इदमस्फुटं फलम् । वास्तवं तु लम्बेन निघ्नं कुमुखैक्यखण्डमिति जातं १९८ ।
११।२२ ऐक्यं ३३ एतद्दलं ३३ लम्बेन १२ हतं ३९६ छेदेन २ भक्तं १९८
२
२
इदं स्फुटफलम् । अत्र पार्थावाधार्धयोः क्षेत्र छित्वा पार्श्वस्थे खण्डे बहिः
पूरणार्थे उभयतो दत्त्वा समचतुरस्रम् । यथा । अवाऽऽयते भूमुखयोगार्धं
भुजो लम्बः कोटिः । अतस्तद्वधो वास्तवं फलम् । अथापि मन्दमातिविश्वासा-
र्थमाह । क्षेत्रस्य खण्डवयं कृत्वा तत्फलानि पृथगानीयैक्यं कृत्वा फल-
स्योपपत्तिदर्शनीया । अत्र त्रिभुजयोः क्षेत्रयोर्भुजकोटिघातार्धं फलमायते
चतुरस्र क्षेत्रे तद्भुजकोटिघातः फलम् । क्षेत्रस्य खण्डत्रयमिति । तत्र पार्श्वस्थे
त्र्यले मध्यस्थमायतं चतुरस्रम् । यथा प्रथमक्षेत्रे फलं ३० । द्वितीये ७२
तृतीये ९६ एषामैक्यं तदेव फलं वास्तवं १९८ ॥ १७५ ॥

·१६७ पंकणरम् ] लीलावती। अथान्यदुदाहरणम्-पश्चाशदेकसहिता वदनं यदीयं भूः पञ्चसप्ततिमिता प्रमितोऽष्टषष्ट्या । सव्यो भुजो द्विगुणविंशतिसंमितोऽन्य- स्तस्मिन्फलं श्रवणलम्बमिती प्रचक्ष्व॥१७॥ ३०८।२३१ न्यासः । वदनम् ५१ । भूमिः ७५। भुजौ ६८।४० । अत्र फलावलम्बश्रुतीनां सूत्रं वृत्तार्धम्- ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः श्रुतौ तु लम्बः फलं स्थानियतं तु तत्र ॥१७७॥ कर्णस्यानियतत्वाल्लम्बोऽप्यनियत इत्यर्थः । बु०वि०-अथ लम्बात्कर्णज्ञानार्थं कर्णाल्लम्बज्ञानार्थं च, एककर्णाद्वितीयक- दिज्ञानार्थं सूत्राणामनेकत्वाच्च तावदुदाहरणमेव वसन्ततिलकेनाऽऽह- पञ्चाशदेकसहिता च वदनं यदीयमिति । स्पष्टार्थम् ॥ १७६ ॥ अथ लम्बे ज्ञातेऽन्यलम्बकादिकं नियतं स्यात् । कर्णेऽपि ज्ञातेऽन्य- कर्णलम्बादिकं नियतं स्यादिति प्रागुतप्रक्षेपश्लोकद्वयेनार्थसिद्धमपि पुनः सूत्रत्वेनोपजात्यर्धेनाऽऽह-ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः श्रुतौ तु लम्ब इति । यत्र क्षेत्र एकस्मिन् लम्बै ज्ञाते को नियतः स्यात् । अथवा श्रुतौ तु ज्ञातायां सत्यां लम्वोऽपि नियतः स्यात् । उभयत्रापि तत्र क्षेत्रे फलं च नियतं स्यात् । यथा कर्णस्यानियतत्वमुक्तं तदशेन लम्बस्याप्यनियतत्वमित्याह- कर्णस्यानियतत्वादिति ॥ १७७ ॥ ली०वि०-अथ लम्बात्कर्णज्ञानाय कर्णाल्लम्बज्ञानाय चैककर्णाद्वितीयकर्णज्ञानाय च सूत्राणामनेकत्वातावदुहारणान्तरमाह-पञ्चाशदिति । एकाधिका पञ्चाशत् ५१ यदीयं मुखम् । पञ्चसप्ततिमिता ७५ यत्र भूमिः । अष्टषष्टिप्रमितो यत्र सव्यो भुजः ६८ द्विगुणविंशतिसंमितश्चत्वारिंशन्मितोऽन्यो भुजः ४० तस्मि- क्षेत्रे फलं वद श्रवणलम्बयोर्मानं वद ॥ १७६ ॥ अत्रैव क्षेत्रफलावलम्बश्रुतिज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तार्धेनाऽऽह-ज्ञात इति । लम्बे ज्ञाते कर्णो ज्ञायते । श्रुतौ ज्ञातायां तु लम्बो ज्ञायते । तत्रैव नियत फलं स्यात् । कर्णस्यानियतत्वाल्लम्बोऽप्यनियत इत्यर्थः ॥ १७७ ॥ : PURISTRETAR ·१६८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य - लम्बज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्-- चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजेऽवलम्बः प्राग्वद्भुजौ कर्णभुजौ मही भूः ॥१७॥ अत्र लम्बज्ञानार्थं सव्यभुजाग्राइक्षिणभुजमूलगामी इष्टकर्णः सप्तसप्ततिमितः ७७ कल्पितस्तेन चतुर्भुजान्तस्त्रि- भुजं कल्पितं तत्रासौ कर्ण एको भुजः ७७ । द्वितीयस्तु सव्यभुजः ६८ । भूः सैव ७५ । अत्र प्राग्वल्लब्धो लम्बः बु०वि०-अथ तावत्कणे ज्ञाते लम्बज्ञानमुपजात्युत्तरार्धेनाऽऽह-चतुर्भुजान्तस्त्रि- भुजेऽवलम्ब इति । चतुर्भुजान्तवर्तिनि त्रिभुजे माग्वत् । त्रिभुजे भुजयो- ोग इत्यादिना लम्बः स्यात् । तत्र कर्ण एको भुजः । तदाश्रितोऽन्यो भुजः । भूमिरेव भूमिः कल्प्या । एतदाचार्य एव स्पष्टयति-तत्रासावित्या- दिना। वासनाऽत्र त्रिभुजोक्त्या स्पष्टा ॥ १७८ ॥ लीवि०-अथ लम्बज्ञानार्थं करणसूत्रं वृत्तार्थेनाऽऽह-चतुभुर्जेति । चतुर्भुजान्त- त्रिभुज चतुर्भुजमध्ये वर्तमाने त्रिभुजेऽवलम्बः प्राग्वदानेयः । त्रिभुजे भुजयो- योगस्तदन्तरगुणो भुवा हतो लब्ध्येत्याद्युक्तमकारेणाऽऽनेयः । तत्र कर्णभुजौ ज्ञेयौ । मही भः । भरेव भूतॆयेत्यर्थः । एकः कर्णः कल्पनीयः । अत्रावलम्ब- ज्ञानार्थं सव्यभुजापाद्दक्षिणभुजमूलगामी सप्तसप्ततिरिष्टकर्णः कल्पितः ७७ । तेन चतुभुर्जान्तस्त्रिभुजं कल्पितम् । तत्रासौ कर्ण एको भुजः ७७ सव्यभुजो द्वितीयः ६८ भूः सैव ७५ । अत्रेति । सप्तसप्ततिमित एकः कर्णः कल्पितः ७७ एके कल्पिते कर्णे फलादिज्ञानं विशदी क्रियते-पञ्चाशदेकसहितति । अवाबलम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानम् । कर्णे च ज्ञाते लम्बंज्ञानम् । ततो नियतं फलम् । तत्र चतुर्भुजान्तस्विभुजेऽवलम्बः प्राग्वत् त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिनाऽऽनेयः । तत्र प्रकारः कर्णभुजौ ७७ । ६८ भुजौ ज्ञेयौ। भूरेव ७५ भूः कल्पितः कर्णः ७७ दर्शनं विभुजे भुजयोः ६८ । ७७ योगः १४५ तदन्तरण ९ गुणितः १३०५ भुवा ७५ हृतः स विशेषाभावात्पञ्चदशभिरुभयोरपर्वतः ८७ । अनया लब्ध्या विस्था भूः ७५ । ७५ जनयुता समच्छेदेन ·प्रकरणम् ] लीलावती। लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तम्- यल्लम्बलम्बाश्रितबाहुवर्गविश्लेषमूलं कथिताऽवबाधा । तदूनवर्गसमन्वितस्य यल्लम्बवर्गस्य पई स कर्णः॥१७९॥ ३०८ अत्र सव्यभुजाग्राल्लम्बः किल कल्पितः : । अतो ५ ६८ १४४ जातानाधा तदूनभूवर्गसम- ५ न्वितस्येत्यादिना जातःकर्णः ७७ । बु०वि०-अथ लम्बे ज्ञाते कर्ण ज्ञानमुपजात्याऽऽह-यल्लम्बलम्बाभितबाहुवर्गवि- श्लेषमूलमिति । लम्बश्च तदाश्रितबाहुश्च लम्बतदाश्रितबाहू तयोर्वगविश्लेषः । तस्य यन्मूलं स्यात् । सा तल्लम्बाश्रितभुजस्याऽऽवाधा स्यात् । तयोना भूदितीयाऽऽवाधा स्यात् । तस्या यो वर्गस्तेन समन्वितस्य लम्बवर्गस्य यत्पदं स कर्णः स्यात् । अयं कर्णस्तल्लम्बाश्रित एव भवेदित्यर्थसिद्धम् । वासनाऽ- त्रातिस्फुटा ॥ १७९॥ ली०वि०-३७५ ली०वि०-३७५ ८७ ऊना२८८ युता ४६२ उभे दलिते १४४ | २३१ ५ ५ ५ १ आबाधाभुजौ १४४ | ६८ तत्कृती २०७३६ भुजस्य ६८ कृतिः ४६२४ २५ अनयोरन्तरार्थं समच्छेदौ कृतौ ११५६०० / २०७३६ तयोरन्तरं ९४८६४ २५ २५ २५ तन्मूलं लम्बः ३०८ ॥ १७८ ॥ ५ अथ लम्बे ज्ञाते कर्णज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-यल्लम्बलम्बाश्रितेति । यो लम्बो लम्बाश्रितबाहुश्च तयोर्वर्गान्तरं तस्य मूलं साऽऽवाधोक्ता। तयाऽऽवाधयोना या भूमिस्तस्या वर्गस्तेन समन्वितो यो लम्बवर्गस्तस्य पदं स कर्ण उक्तः । यथा ·१७० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-क्षेत्रव्य- द्वितीयकर्णज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तद्वयम्- इष्टोऽत्र कर्णः प्रथम प्रकल्प्यस्यते तु कभयतः स्थिते ये कर्ण तयोः क्ष्माभितरौ च बाहू प्रकल्प्य लम्बावबधे च साध्ये ॥ आबाधयोरेकककुप्स्थयोत्स्वादन्तरं तस्कृतिसंयुतस्य । लम्बैक्यवर्गस्य पदं द्वितीयः कर्णो भवेत्सर्वचतुर्भुजेषु ॥१८१॥ बु०वि०-अथैकस्मात्कर्णाद्वितीयकर्णज्ञानमुपजातीन्द्रवज्राभ्यामाह-इष्टोऽत्र कर्णः प्रथममिति ।आबाधयोरिति । अत्र चतुर्भुजे प्रथममिष्टः कर्णः प्रकल्प्यः। उद्देशकेन कथितो वा । तत्कर्णरेखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य तत्कर्णादुभयतो ये त्र्यले स्थिते तयोर्द्वयोरपि व्यत्रयोः कर्णं मां भूमि प्रकल्प्य, इतरौ बाहू प्रकल्प्य लम्बो, आवाधाश्च साध्याः । तत्रैकत्रिमुजे भूमितदाश्रितभुजौ भुजौ । अन्यत्र त्रिभुजे मुखतदाश्रितभुजौ भुजौ। द्वयोरपि कर्ण एव भूमिः । एवं प्रकल्प्य विभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना द्वयोरपि त्र्यस्त्रयो- लम्बावबाधाश्च साध्याः।तत्रैकदिशि स्थितयोराबाधयोर्यदन्तरं तस्य कृत्या संयुतस्य लम्बैक्यवर्गस्य यत्पदं स द्वितीयः कर्णो भवेत् । कुत्र । सर्वेषु सम- +चतुरस्रभुजादिषु चतुर्भुजक्षेत्रेषु । अत्रोपपत्तिः-कर्णरेखावच्छिन्ने क्षेत्रे कर्ण- लीवि०-लम्बः ३०८ तदाश्रितबाहुः ६८ अन्योर्वौँ ९४८६४ ! ४६२४ २५ समच्छेदौ कृतौ ९४८६४ / ११५६०० अनयोविश्लेषः २०७३६ तन्मूलं २५ २५ २५ १४४ आवाधा । तदूना भूः ७५ समच्छेदौ १४४ / ३७५ ऊना २३१ ५ ५ तद्वर्गः ५३३६१ तेन लम्बवर्गः ९४८६४ समन्वितः १४८२२५ छेदेन २५ २५ २५ २५ भक्तो लब्धं ५९२९ तन्मूलमयं कर्णः ७७ ॥ १७९ ॥ अथ द्वितीयकर्णज्ञानार्थं करणसूत्रं वृत्तद्वयम्-इष्टोऽत्रेति । आबाधयोरिति । तत्र चतुर्भुजे सव्यभुजामाद्दक्षिणभुजमूलगाभिनः किल कर्णस्य मानं कल्पितं ७७॥ तत्कर्णरेखावच्छिन्नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कर्णरेखोभयतस्त्र्यो क्षेत्र उत्पन्ने तयोः + ग. पुस्तके 'चतुरस्त्रभुजादिधुः एतत्पदं नास्ति। ५ - ·मकरणम् ] लीलावती। न्यासः। तत्र चतुर्भुजे सव्यभुजाग्रादक्षिणभुजमूलगा- मिनः कर्णस्य मानं कल्पितम् ७७ । तत्कर्णरेखावच्छि- नस्य क्षेत्रस्य मध्ये कर्णरेखोमयतो ये व्यस्त्रे उत्पन्ने तयोः कर्ण भूमिं तदितरौ च भुजौ प्रकल्प्य प्राग्वल्लम्बः ४५ २४ बु०वि-रेखोभयतः स्थितयोख्यत्रयोः साधितो लम्बौ द्वितीयकर्णादुभयतो निप- ततः। तत्रैकादशि स्थितयोराबाधयोरन्तरं लम्बनिपातान्तरं स्यात् । सा कोटिः। एकलम्बानुसारं द्वितीयं लम्बं दत्त्वा लम्बैक्यं भुजः। द्वितीयकर्ण एव कर्णः। एवं त्रिभुजमुत्पद्यते । तद्दर्शनम् । अतोऽनयोभुजकोटयोर्वर्गयोगस्य मूलं द्वितीयः कर्ण इत्युपपन्नम् । यत्र क्षेत्रे चतुर्णां भुजानां मध्ये महती भूलघु मुखमितरौ भुजौ तत्र लम्बनिपातान्तरं नोत्पद्यते । यतो लघुभुजाश्रिताऽऽबाधा लवी । महदाश्रिता महतीति । अतस्तत्रैकदिस्थितयोराबाधयोः समत्वाल्लम्बनिपा- ली वि०-कर्णं भूमि प्रकल्प्य तदितरौ भुजौ च प्रकल्प्य प्राग्वल्लम्बाबाधाः साधि- ताः। उदाहरणम्-इष्टोऽत्रेति । इष्टकर्णः ७७ तदुभयतस्त्र्यस्त्रयोः कर्णो भूमिः । इतरौ भुजौ । ततो लम्बाबाधासाधनम् । यथा त्रिभुजे भुजयोः ७५ । ६८ योगः १४३ तदन्तरेण ७ गुणितः १००१ भुवा ७७ हृतो लब्धं १३ । अनेन भूः ७७ ऊनयुता ६४ । ९० दलिता ३२। ४५ एते महाव्यस्रस्याऽऽवाधे । आबाधाभुजौ ३२ । ६८ तत्कृती १०२४ । ४६२४ तदन्तरं ३६०० तन्मूलं ६० लम्बः । एवमन्यत्रापि । स्वाबाधाभुजौ ४५ । ७५ तत्कृती २०२५ । ५६२५ अन्तरं ३६०० तन्मूलं लम्बः ६०। स एव । अथ द्वितीयत्रिकोणस्य भुजयोः ४० । ५१ योगः ९१ अन्तरेण ११ हतः १००१ भुवा ७७ हृतः १३ अनेन भूः ७७ ऊनयुता ६४ । ९० दलिता लब्धे आवाधे ३२ । ४५। अथ स्वाबाधाभुजौ ३२।४० तत्कृती १०२४ । १६०० तदन्तरं ५७६ तन्मलं लम्बः २४ । एवमन्यत्र स्वाबाधाभुजौ ४५ । .

·. १७२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य आवाधा च साधिता । तद्दर्शनं लम्बः ६० । द्वितीयलम्बः २४ । आवाधयोः ४५। ३२ । एकककुप्स्थयोरन्तरस्य १३ । कृतेः १६९ लम्बैक्य ८४ कृतेश्च ७०५६ । योगः ७२२५ । तस्य पदं द्वितीयकर्णप्रमाणम् ८५ । अत्रेष्टकर्णकल्पने विशेषोक्तिसूत्रं सार्धवृत्तम्- कर्णाश्रितस्वल्पभुजैक्यमुर्वी प्रकल्प्य तच्छेषभुजौ च बाहूं । साध्योऽवलम्बोऽथ तथाऽन्यकर्णः स्वोाः कथंचिच्छ्रवणो न दीर्घः। तदन्य लम्बान्न लघुस्तथेदं ज्ञात्वेष्टकर्णः सुधिया प्रकल्प्यः॥१८२॥ बु०वि०-तान्तरं न स्यात् । समचतुरस्रअपि भुजानां समत्वेन लघुमहत्त्वाभावाल्ल- म्बनिपातान्तरं न स्यात् । तत्र लम्बनिपातान्तराभावाल्लम्बैक्यमेव द्वितीयः कर्णः । एतद्विलक्षणेषु सर्वचतुर्भुजेषु लम्बानिपातान्तरमुत्पद्यत एवेति स्पष्टम् ॥१८०॥१८१॥ अथेष्टकर्णकल्पनेऽपि नियम सापजातिकयाऽऽह-काश्रितस्वल्पभुजै- क्यमिति । तदन्यलम्बान्न लघुरिति । भुजयोरैक्यं भुजैक्यं कर्णस्याऽऽश्रितं स्वल्पं च तद्भुजैक्यं च कर्णाश्रितस्वल्पभुजक्यम् । कर्णादुभयतः पार्श्वस्थौ यो यौ भुजौ तयोस्तयोरेकैकपार्थस्थितयोर्भुजयोः पृथगैक्ये कृत्वा तयोर्मध्ये स्वल्पं यद्भुजैक्यं तदुर्वी भूमि प्रकल्प्य तच्छेषमितावितरपार्श्वस्थितौ भुजौ भुजा- वेव प्रकल्प्य त्रिभुजवल्लम्बः साध्यः । तथा तेनैव प्रकारेण इतरकर्णेऽपि तत्कर्णाश्रितत्वेन भूमिभुजौ च प्रकल्प्य लम्बः साध्यः। एवं कृते फलित-. माह-स्वोर्व्या इति । स्वकीयकल्पितभूमदर्दीर्घः श्रवणः कथंचिन्न स्यात् । लीवि०-५१ तत्कृती २०२५ । २६०१ अन्तरं ५७६ तन्मूलं लम्बः । स एव २४ । आवाक्ष्योरेकककुप्स्थयोरिति । एकदिशास्थयोराबाध्योः ४५। ३२ तदन्तरं १३ लम्बसंपातान्तरभूमिरित्यर्थः । अन्तरस्य १३. कृतिः १६९ । एवं लम्बयोः ६० । २४ ऐक्य ८४ वर्गः ७०५६ योगोऽयं ७२२५ । अस्य पदं हितर कर्णप्रमाणे ८५। फलमाह-ज्योति । व्यस्रयोः फलैक्यं फलम् । लम्बगुणं भूम्यमिति भूमिः ७७ लम्बः ६० तदर्धेन ३० गुणिता २३१० अन्यत्र भूमिः ७७ लम्बः २४ तर्धेन १२ गुणिता ९२४ फलैक्यं क्षेत्रफलं ३२३४ क्षेत्रदर्शनम् ॥ १८० ॥ १८१ ॥ अत्रेष्टकर्णकल्पने विशेषोऽस्ति । तत्सूत्र सार्धवृत्तेनाऽऽह-कर्णाश्रितस्वल्पेति । चतुर्भुजं ह्येकान्तरकोणयोराक्रम्य संकोच्यमानं त्रिभुजत्वमेति । तत्रैककोणाल्लम- L

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
१७३
चतुर्भुजे ह्येकान्तरकोणावाक्रम्य संकोच्यमानं त्रिभु-
जत्वं याति । तत्रैककोणे लग्नलघु जयोस्क्यं भूमिमितरी
भुजौ च प्रकल्प्य तल्लम्बादूनः संकोच्यमानः कर्णः कथं-
चिदपि न स्यात्तदितरो भूमेरधिको न स्यादेवमुभयथाऽ-
प्येतदनुक्तमपि बुद्धिमता ज्ञायते ।
विषमचतुर्भजफलानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्-
यस्ले तु कर्णोक्षयतः स्थिते ये तयोः फलैक्यं फलमत्र नूनम् ।।
अनन्तरोक्तक्षेत्रान्तस्यत्रयोः फले ९२४ । २३१०
अनयोरक्यं ३२३४ तस्य फलम् ।
बु०वि०-तथा तदन्यकर्णे यो लम्बस्तस्माल्लघुर्न स्यात् । एवमन्यकर्णस्वोया
दीर्घोऽन्यलम्बाल्लघुर्न स्यात् । इदं कर्णस्य दीर्घत्वं लघुत्वं ज्ञात्वेष्टकर्णः
सुधिया प्रकल्प्यः। सुधियेति हेतुगर्भम् । ततः प्रष्ट्रा कथितमपि कर्णमेवं परीक्ष्य
फलादिकं धीमता कथनीयामिति । अत्रोपपत्तिराचार्यणोपपादिता-चतुर्भुज-
मित्यादिना । चतुर्भुजमेकान्तरकोणयोराक्रम्य संकोच्यमानं त्रिभुजत्वं याति ।
तत्र कर्णपार्श्वद्वयोत्पन्नयो जैक्ययोर्मध्ये स्वल्पभुजैक्यं भूमिः। तदितरपार्श्वस्थौ
भुजौ भुजावेव । तत्र यो लम्बस्तल्लम्बादूनः संकोच्यमानोऽन्यकर्णः कदा-
चिन्न स्यात् । स्वकीयभूमेरधिको न स्यात् । एवमन्यकर्णोऽपि । एकस्याधि-
क्येऽन्यस्य न्यूनत्वमित्यादि स्पष्टम् । अत एवोक्तमाचार्येणैवदनुक्तमपि बुद्धि-
मता ज्ञायत इति । भुजप्रमाणाभिर्कजुशलाकाभिः क्षेत्रं भुवि विन्यस्यैकान्तर-
कोणयोराक्रम्य मन्दानां प्रतीतिरुत्पाद्या ॥ १८२॥
अथानन्तरोक्तक्षेत्रे फलसाधनमुपजात्युत्तरार्धेनाऽऽह-त्र्यस्त्रे तु कर्णो-
भयत इति । अत्रत्येषु सर्वचतुर्भुजेषु । नूनं निश्चये । आद्योक्तस्थूलफलसा-
धनापेक्षया स्पष्टत्वद्योतनार्थमत्र नूनमिति प्रयोगः । शेषं स्पष्टम् । वासनाs-
प्यत्र स्पष्टा ॥ १८३॥
ली०वि०-भुजयोरैक्यं भूमि प्रकल्प्य । इतरौ भुजौ । तल्लम्बादूनः संकोच्यमानः
कर्णः कथंचिन्न स्यात् । तदितरो भूमेरधिको न स्यात् । एतदनुक्तमपि बुद्धिमता
ज्ञायते । न्यासः ॥ १८२ ॥
अथ करणसूत्रं वृत्तार्धनाऽऽह-त्र्यस्त्रे तु कर्णोभयत इति । अनन्तरीक्तक्ष-
त्रान्तस्यत्रयोः फले ९२४ । २३१० अनयोरैक्यं तस्य फलं ३२३४ ।
अस्योदाहरणं पूर्व लिखितमेव ॥ १८३॥

·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य समानलम्बस्याबाधादिज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तद्वयम्- समानलम्बस्य चतुजस्य मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिम् । भुजौ अजौ व्यस्रवदेव साध्ये तस्याबधे लम्बमितिस्ततश्च ॥१८४॥ बु०वि०-समानलम्बक्षेत्रादितरचतुर्भुजं लम्बयोः कर्णयोर्वा मध्य एकस्य निर्द- शेन नियम्यते । समानलम्बं तु समानलम्बत्वेनैव नियम्यते । अतः समच- तुर्भुजादिषु लम्बयोः कर्णयोर्वैकस्य कथनेन नियतकर्णादीन् प्रसाध्येदानीं समलम्बक्षेत्रस्य समलम्बत्वेनैव नियतत्वात्तत्र नियतकर्णादीनुपजातिकाद्वये- नाऽऽह-समानलम्बस्य चतुर्भुजस्येति । आबाधयोनेति। समानलम्बस्य चतुर्भुजक्षेत्रस्य मुखोनभूमिं भूमिं प्रकल्प्य भुजौ भुजावेव प्रकल्प्य त्र्यस्रवदेव त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना तस्य समानलम्बस्याऽऽबाधे साध्ये । ततो लम्बमितिश्च साध्या । कल्पितन्यले यः साधितो लम्बो ये च साधिते आवाधे ते एव समानलम्बे चतुर्भुजे भवतः । तत्राल्पाऽऽबाधा अल्पभुजा- श्रिता । अन्याऽन्यलम्बनिपातादन्यभुजाश्रितेति आबाधयोना या चतुरस्रस्य भूमिर्न तु कल्पितत्र्यस्रस्य । तस्या लम्बस्य च यौ वर्गों तयोरैक्यस्य मूलं तल्लम्बाश्रितः कर्णः स्यात् । एवमाबाधाद्वयेन कर्णद्वयं स्यात् । फलं तु कोभयतख्यस्रद्वयफलयोगेन स्यादिति प्रागुक्त्यैव भवेत् । विशेषाभावात् । समानलम्बे नियममाह-समानलम्बे लघुदोःकुयोगादिति । समानलम्बे क्षेत्रे लघुभुजभूमियोगान्मुखान्यदोःसंयुतिरल्पा स्यात् । ईदृग्विधं यत्र क्षेत्रे भवे- तदेव समानलम्बं स्यात् । नत्वन्यदित्यर्थः । अत्रोदाहृतक्षेत्रे लघुदोः- कुयोगः९९ मुखान्यभुजयोर्योगः ७७ अयमल्पः। अत इदं समानलम्बं युज्यते । पञ्चाशदेकेति यत्मागुक्त क्षेत्र तत्र लघुदोःकुयोगः ११५। मुखान्यदोःसंयु- तिः ११९ । इयमल्पा न स्यादत इदं कथंचित्समानलम्बं न भवदिति । अत्रो- पपत्तिः-समानलम्बे क्षेत्रे भूमुखयोर्मध्ये सर्वत्र लम्बंतुल्यान्तरत्वाल्लम्बद्या- न्तर्वति क्षेत्रखण्डं त्यक्त्वा लम्बद्वयस्य बहिः पार्थस्थितं जात्यद्वयं शिष्यते । तज्जात्यद्वयं संयोज्य त्रिभुजं स्यात् । तत्र त्रिभुजे चतुर्भुजस्य भुजावेव भुजौ मुखोना भूमिभूमिः । अतोऽत्र त्रिभुजे भुजयोर्योग इत्यादिना यः साधितो ली वि०-अथ करणसूत्रं वृत्तद्वयम्-समानलम्बस्येति । आबाधयोना इति च ॥ १८४॥ १८५॥ L ·प्रकणरम् ] लीलावती। ७५ आबाधयोना चतुरस्रभूमिस्तल्लम्बवगैंक्यपदं श्रुतिः स्यात् । समानलम्बे लघुदोःकुयोगान्मुखान्य यदोःसंयुतिरल्पिका स्यात् ॥ उदाहरणम्-द्विपञ्चाशन्मितव्येकचत्वारिंशन्मितौ भुजौ। मुखं तु पञ्चविंशत्या तुल्यं षष्ट्या मही किल ॥ १८६॥ बु०वि०-लम्बः स एव तत्र समानलम्बचतुरस्र लम्बः स्यात् । ये च साधिते आवाधे ते एव लम्बतदाश्रितबाह्वोर्मध्ये भवतः । अतस्तयोरन्यतरयाऽऽबा- धया ऊना या समलम्बचतुरस्रस्य भूमिः सा तस्मिंश्चतुरस्र तल्लम्बस्य द्वितीयाऽऽ- बाधा स्यात् । सैव भुजोः लम्बः कोटिः । अतस्तयोवगैक्यमूलं तल्लम्बा- श्रितः कर्णः स्यात् । एवमन्याबाधयाऽन्यलम्बाश्रितः कर्णः स्यादि- त्युपपन्न समानलम्ब इति । विषमलम्बक्षेत्रे मुखाश्रितकोणयोर्मध्ये बृहद्भुजाश्रितकोण एवाधिकः स्यात् । तत्कोणस्यान्तःसंकोचनेनेतरको- णस्य बहिःप्रसरणात्तयोः कोणयोः समत्वेन तत्समलम्बत्वं याति । अतो बृहद्भुज मुखयोोंगे लघुभुजभूमियोगाइल्पे सत्येव कोणयोः समत्वं स्यात् । अधिके तु तदधिकत्वेनाधिककोणः संकोच्यमानोऽप्यन्यकोणसमत्वं न पामो- त्येव । अत उक्तं-समानलम्बे लघुदोःकुयोगादित्यादि । अबोदाहतक्षे- बद्यमिदं भुजप्रमाणाभिजुशलाकाभिर्भुवि विन्यस्य मन्दावबोधार्थं समान- लम्बस्य संभवासंभवौ क्रमेण दर्शनीयौ ॥ १८४ ॥ १८५॥ अत्रोदाहरणं सार्धानुष्टुब्द्वयेनाऽऽह द्विपञ्चाशन्मितव्येकेति । अतुल्य- लम्बकं क्षेत्रमिति । कौँ तवापराविति। द्विपञ्चाशन्मितश्च व्येकचत्वारिंश- न्मितश्च तौ यत्र क्षेत्रे भुजौ स्तः । पञ्चविंशत्या तुल्यं तु मुखं षष्ट्या तुल्या मही । इदं किल विषमलम्ब क्षेत्र पूर्वैरुदाहृतम् । यतः षट्पञ्चाशत् त्रिषष्टिश्च कर्णयोर्मिती नियते । एतावन्नियतकर्णयोः सतोर्विषमलम्बत्वम् । तत्र क्षेत्रेऽपरौ ली०वि०-उदाहरणम्-क्षेत्रदर्शनम् । द्विपञ्चाशदिति । त्रिभुजे भुजयोः ५२। २५ योगः ७७ तदन्तरेण २७ हतः २०७९ भुवा ६३ हृतो लब्धं ३३ । अनेन भूः ६३ ऊनयुता ३० । ९६ दलिता १५ । ४८ आबाधे इमे । स्वाबाधाभुजौ ४८.५२ तत्कृती २३०४। २७०४ तदन्तरं ४०० तन्मूलं लम्बः। अन्यत्र स्वाबाधाभुजौ १५ । २५ तत्कृती २२५। ६२५ तदन्तरं ४०० तन्मूलं लम्बः२० स एव । अथान्यत्र । अन्यत्र भुजौ ६० ॥ ३९ तयोर्योगः ९९ तदन्तरेण २१ गुणितः२०७९ ·न्यासः। १७६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य - अतुल्यलम्बकं क्षेत्रमिदं पूर्वैरुदाहृतम् । षट्पञ्चाशत्रिषष्टिश्च नियते कर्णयोर्मिती । कौँ तत्रापरौ ब्रूहि समलम्ब च तच्छ्रुती ॥ १८७ ॥ अत्र बृहत्कण त्रिषष्टि- मितं प्रकल्प्य ज्ञा(जा)तः प्राग्वदन्यःकर्णः ५६। अथ षट्पञ्चाशत्स्थाने द्वात्रिंशन्मितंकण ३२ बु०वि०- कौँ ब्रूहि । एकस्मिन्कर्णे न्यूने कल्पिते सत्यन्योऽधिकः स्यात् । इति कर्णयोरन्यथात्वम् । तदेव क्षेत्रं यदा समलम्बम् । समौ लम्बौ यस्य तत्समलम्बम् । तदा तच्छ्रुती ब्रूहि । यदा समश्चासौ लम्बश्च समलम्बः । तं ब्रहि । तस्य श्रुती च ब्रूहि । अत्र षट्पञ्चाशन्मितामेकां श्रुतिं प्रकल्प्य प्राग्वत्साध्यमानेऽन्ये कर्णे लम्बनिपातान्तराभावाल्लम्बयोरनयोः ४८ । १५ ऐक्यमेव द्वितीयः कर्णः ६३ । यद्वा षट्पञ्चाशत्स्थाने द्वाविंशन्मितं कर्ण ली०वि०-भुवा ६३ हते लब्धं ३३ अनेन भू ६३रूनयुता ३० । ९६ दलिता १५॥ ४८ जाते आवाधे । स्वाबाधाभुजौ ४८ । ६० तत्कृती २३०४ । ३६०० तदन्तरं १२९६ तन्मूलं लम्बः ३६ अन्यत्राऽऽबाधाभुजौ १५ । ३९ तत्कृती २२५॥ १५२१ तदन्तरं १२९६ तन्मूलं लम्बः ३६। अथ द्वितीयकर्णानयनम् । अन्य- वाऽऽबाधयोरेकककुप्स्थयोरन्तरं नास्त्येव । तस्मात्तत्कतिसंयुतत्वं गतमेव । केवलं लम्बैक्यवर्गमूलमेव द्वितीयः कर्णः । यथा लम्बयोः २०। ३६ ऐक्यं ५६ वर्गः ३१३६ तन्मूलं द्वितीयः कर्णः ५६ । अत्र बृहत्कर्णं त्रिषष्टि ६३ मितं प्रकल्प्यान्यः कर्णः साधितः । अथवा षट्पञ्चाशत्स्थाने ५६ द्वाविंशन्मितः ३२ कर्णः कल्पितः । तत्र भुजौ ३९ । २५ तद्योगः ६४ । तदन्तरेण १४ हतः ८९६ भुवा ३२ हृतो लब्धं २८ तेन भूः ३२ जनयुता ४ । ६० दलिता २ । ३० जाते आबाधे । स्वाबाधाभुजौ ३० । ३९ तत्कृती ९००। १५२१ तदन्तरं ६२१ तन्मूलाभावात्करणीगत एवायं लम्बः । अन्यत्राऽऽबा- धाभुजौ २ । २५ तत्कृती ४ । ६२५ तदन्तरं ६२१ तदेव । अन्यत्र्यस्त्रे ६० । ५२ योगः ११२ तदन्तरेण ८ गुणः ८९६ भुवा ३२ हृतो लब्धं २८ तेन भूः ३२ जनयुता ४ । ६० दलिता २ । ३० आबाधे । आबाधा L ·प्रकरणम् ] लीलावती। १२ प्रकल्प्य प्राग्वत्साध्यमाने कर्ण न्यामः । जातं करणीखण्डद्वयं ६२११२७०० । अनयामूलयो- दव ७६ ५१ २३ / २४ रैक्यं द्वितीयः कर्णः२२ २५ २५ अथ तदेव क्षेत्रं चेत् समलम्बम ३६ ६० बु०वि०-प्रकल्प्य प्राग्वदिष्टोऽत्र कर्णः प्रथमं प्रकल्प्य, इत्यादिना साध्यमान:- न्यकर्णे जाते उभयव्यस्रयोरप्यावाधे २ । ३० । लम्बावपि करणीगतो २७०० । ६२१ । अत्राऽऽबाधयोरेकदिक्स्थयोः समत्वेनान्तराभावालम्बै- ली०वि०-भुजौ ३० । ६० तत्कृती ९०० । ३६०० तदन्तरं २७० ० मूला- भावात्करणीगत एवायं कर्णः । अन्यत्राऽऽवाधाभुजो २।५२ तन्छती ४ । २७०४ अन्तरं २७०० तदेव । खण्डद्वयं ६२१ । २७०० । अस्य ६२१ आसन्नमूलार्थं वर्गण महतेनेष्टेनेत्यादिना मूलैक्यं द्वितीयः कर्ण इत्यर्थः । यथा छेदांशौ ६२१ अनयोधोऽयमेव । महतेष्टेन पञ्चविंशति २५ वर्गण ६२५ हतः ३८८१२५ । अस्य पदं ६२३ । गुण ६२५ पद २५ क्षुण्णो हतः। छेदः १ एकः । गुणितं तदेव २५ । तेन भक्तं लब्धं २३ इदं निकटमूलम्। २५ अथ द्वितीयं २७०० इदं पञ्चविंशति२५वर्गणेष्टेन ६२५ हतं १६८७५०० एतत्पदं १२९९ गुणपद २५ क्षुण्णच्छिदा २५ भक्तं लब्ध ५१ ७५ २४ निकटमूलम् । अनयोर्मूल योरैक्यं ४७तत्र च्छेदेन २५अंशे ४७ हने व्य २५ २५ L ·१७ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य - ७ ३९ न्यासः ६२५ ३९ मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिमिति ज्ञानार्थं त्र्यस्त्रं कल्पितम् । अत्राबाधे जाते ३ १७२ | लम्बश्च करणीगतो ५ ३८ जातः३८०१६आसन्नमूलकरणेन जातः६२२ ६२५ अयं तत्र चतुर्भुजे समलम्बः लघ्वाबाधोनितभूमेः समल- बु०वि०-क्यमेव कर्णः किंचिन्न्यूनसप्तसप्ततिमितः ७७ । तस्य दर्शनम् । अथ तदेव क्षेत्रं चेत्समलम्ब तदा तस्य दर्शनम् । अत्र मुखसमं क्षेत्रखण्डं त्यक्त्वा क्षेत्रखण्डेऽनयोः संयोजनेन व्यस्रं जातम् । अत्र मुखोनभूमिं भूमिमिमां ३५ ली०वि०-रूपं १ । तद्रूपेषु निवेशितं शेषांशाः द्वाविंशतिः२२। एवं सिद्धो द्वितीयः ७६ कर्णः २२ क्षेत्रदर्शनम् । अथ तदेव क्षेत्रं यदा समलम्बं चिकीर्षितं तदा समानल- २५ म्बस्य चतुर्भुजस्य मुखोनभूमि परिकल्प्य भूमिमिति त्र्यसं लम्बज्ञामार्थं कल्पि- तम् । अस्यार्थः-भूमि ६. मुखेन २५ ऊनां ३५ परिकल्प्य भुजौ ३९।५२ कृत्वा व्यस्रयत्तस्याऽऽबाधे लम्बश्च साध्यः । यथा भुजौ ३९।५२ तयोर्योगः ९१ तदन्तरेण १३ गुणितः ११८३ भुवा ३५ हरणे निःशेषाभावाच्छे- दांशयोः सप्तभिरपवर्तः कृतः १६९ तेन भूः ३५ जनयुता कार्या । तदर्थं समच्छंदौ १६९ । १७५ । ऊना भूः ६ युता ३४४ दलिता जाते आबाधे ५ ३ १७२ स्वावाधाभुजौ ३ तत्कृती ९ ३९ १५२१ २५ समच्छेदौ ३८०२५ ९ तयोरन्तरं ३८०१६ | अस्य मूलार्भावात्करणी- २५ २५ २५ गत एवायं लम्बः । अन्यत्राऽऽबाधाभुजौ १७२ | ५२ तत्कृती २९५८४ २५ २७०४ अन्तरार्थं समच्छेदौ ६७६०० २९५८४ तदन्तरं ३८०१६ २५ २५ २५ ·प्रकरणम् ] लीलावती। १७९ म्बस्य च वर्गयोगः ५०४९ अयं कर्णवर्गः । एवं बृहदा- 'बाधातो द्वितीयकर्णवर्गः २१७६ । अनयोगसन्नमूलकर- ७१ ४६ णेन जातौ कौँ १ १३ एवं चतुरखे तेष्वेव वाहुष्वन्यौ कौँ बहुधा भवतः॥ बु०वि०-भुजावेव भुजाविमौ ३९।५२ प्रकल्प्य साधितमावाधालम्बादिकमाचा- र्येणैव विवृतम् । तत्र करणीगतलम्बस्याऽऽसन्न मूलग्रहणार्थं कल्पित इष्टवर्ग: ६२५ ल बुबृहत्कर्णयोश्चमी ४००।६२५ । शेषं स्पष्टम् ॥ १८६॥१८७॥ ली वि०-तदेव। एतस्याऽऽसन्नमूलार्थ वर्गेण महतेष्टेनेत्यादिना कार्यम् । तद्यथा- छेदांशयोरनयोर्वधः ९५० ४ ० ० पञ्चविंशतिवर्गण ६२५हृतः५९४ ००० ००० एतस्य पदं २ ४३७२ गुण ६२५ पद २५ क्षुण्णच्छिदा ६२५ भक्तं लब्धं ३८ निकटमूलम् ६२२ । अयमेव लम्बः। क्षेत्रदर्शनम् । आवाधयोनति । आवाधयाऽ- ६२५ नया ३ चतुरस्रभूमिः ६० ऊना कार्या । तदर्थं समच्छेदौ ३।३०० ऊना ५ ५ ५. जाता २९.७॥ तल्लम्बवगैक्यपदामति । सा च लम्बश्च तल्लम्बौ तयोर्वगयोरेक्यं तस्य पदं श्रुतिः। सा शब्देनाबाधोना चतुरस्रभूमिः २९७ तद्वगः ८८२०९ लम्बवर्गः सिद्ध एव ३८० १६ अनयोरैक्यं १२६२२५ छेदेन २५ भक्ते २५ लब्धं ५०४९ । अयं लब्धाबाधोनचतुरस्त्रभूमेलम्बस्य च वर्गयोगः ५०४९ अयं कर्णवर्गः । एवं बृहदाबाधोनचतुरस्रभूमेलम्बस्य च वर्गयोगो द्वितीयः कर्णवर्गः २१७६ । यथा बृहदावाधया १७२ चतुरस्र भूमिः ६० ऊना कार्या । तदर्थ ५ समच्छेदौ १७२ | ३०० ऊना भूमिः १२८ तद्वर्गः १६३८४ लम्बवर्गः ·बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य- M 7 एवमनियतत्वेऽपि नियतावव कर्णावानीतो ब्रह्मगुप्तायै- स्तदानयनं यथा- कर्णाश्रितभुज घातैक्यमुभयथाऽन्योन्यभाजितं गुणयेत् । योगेन भुजप्रतिभुजवधयोः कर्णौ पदे विषमे ॥ १८८॥ न्यासः । कर्णाश्रितभुजघातेत्येकवारमनयोः २५ । ३९ घातः ९७५ । तथा ५२ । ६० अनयोतिः ३.१२० । घातयो योरैक्यं ४०९५ । तथा द्वितीयवारं २५ । ५२ । अनयोर्याते जातं १३०० । तथा द्वितीय- वारं ३९ । ६० । अनयोर्धाते जातं २३४० । घातयो - बु०वि०-एवं चतुर्भुजे तेष्वेव वाहुषु कर्णयोरनेकत्वसंभवेऽपि ब्रह्मगुप्तादिकथितां नियतकर्णयोरानयनस्याऽऽयां दूषयितुं दर्शयति---कर्णाश्रितभुजघातैक्य- मिति । उभयथोभयपाधै कर्णाश्रितौ यो यौ भुजौ तयोस्तयोर्भुजयोः पृथक् पृथग्यौ धातो तयोरैक्यं कार्यम् । एतदुक्तं भवति । एककर्णस्यैकस्मि- पार्श्व यौ स्थितौ भुजौ तयोर्यो वातः, अन्यपार्श्वे च यो स्थितौ भुजौ तयोरपि यो वातः, तयोर्यातयोरैक्यं कार्यम् । एवमन्यकर्णस्याप्युभयपार्श्व- ली०वि०-३८०१६ तदैक्यं ५४४ ०० छेदेन २५ हृतं २१७६ । अयं २५ द्वितीयः कर्णवर्गः ॥ अनयोरासन्नमूलानयनम् । तत्र कर्णवर्गः ५०४९ अयं महतेष्टेन विंशति २० वर्गेण ४०० हतः २०१९६०० तत्पदं २५ १४२१ गुणपदक्षुण्णच्छिदा २० भक्तं लब्ध एकः कर्णः १ । अथ २० द्वितीयः कर्णवर्गः २१७६ । अयं महतेष्टेन पञ्चविंशति २५ वर्गेण ६२५ हतः १३६०००० तत्पदं ११६६ गुणपदक्षुण्णच्छिदा २५ भक्तं लब्धो ४६ द्वितीयः कर्णः १६ अत्र व्यवस्थामाह-समानति। समानलम्बे चतुरस्र लघुदोः- २५ कुयोगात् लघुभजभूमियोगात्। लघुभुजः ३९ कु ६० योगः ९९ एतस्मान्मुखा- न्यदोःसंयुतिः। अन्यदोः ५२ मुखं २५ तत्संयुतिः ७७ इयमल्पिका भवति । एवं चतुरस्त्रे तेष्वेव बाहुध्वन्यावन्यौ च कर्णौ भवतः ॥ १८६ ॥ १८७ ॥ एवमनियतत्वेऽपि नियतवत्कर्णावानीतौ ब्रह्मगुप्ताद्यैस्तदानयनं महताऽऽयासेन ।

·मकरणम् ] लीलावती। १८१ योरैक्यं ३६४० । भुजप्रतिभुजयोः ५२ । ३९ घातः २०२८ । पश्चात् २५। ६० अनयोर्वधः १५०० । तयोरैक्यं ३५२८ । अनेनैक्येन ३६४० गुणितं जातं पूर्वै- क्यं १२८४१९२० । प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्येन ४०९५ भक्तं लब्धं ३१३६। अस्य मूलं ५६ एककर्णः । तथा द्वितीयकर्णार्थं प्रथमकर्णाश्रितभुजघातैक्यं ४०९५ भुजप्र- तिभुजवधयोग ३५२८ गुणितं जातं १४४४७१६० । अन्यकाश्रित घातैक्येन ३६४० भक्तं लब्धं ३९६९ । अस्य मूलं ६३ द्वितीयः कर्णः। बु०वि०-स्थितभुजघातयोरैक्यं कार्यम् । एवं सिद्धमैक्यद्वयमन्योन्यभाजितं कार्यम्। प्रथमेन द्वितीयं द्वितीयेन प्रथमं भक्तमित्यर्थः। एवंविधं द्वयमपि गुणयेत् । केन। भुजप्रतिभुजयोर्वधयोर्योगेन। भुजस्य प्रत्यभिमुखमन्यो भुजः प्रतिभुजः । भुजश्च प्रतिभुजश्च भुजप्रतिभुजौ । तौ भूमिमुखे पार्श्वभुजौ च भवतः । तयोः पृथग्यो वधौ तयोर्योगेन गुण येदित्यर्थः । तयोर्मूले विषमे चतुर्भुजे कौँ स्तः । अनन्तरोदाहृतक्षेत्र एकपाद्ये कर्णाश्रितभुजाविमौ ३९ । २५ । अन्यपाधै चेमौ ५२१६० ।अनयोः पृथग्वातौ ९७५। ३१२० अनयोरैक्यं ४०९५ । एवमन्यकर्णाश्रितभुजाविमौ २५ । ५२ अन्यपाधै चेमौ ६०१३९ अनयोः पृथग्घातौ १३०० । २३४० अनयोरैक्यं ३६४० एवमै- क्यद्वयमन्योन्यभाजितं जातम् ३६४० । ४०९५ । भुजप्रतिभुजाविमौ ४०९५ ३६४० २५ । ६० इमौ च ३९ । ५२ अनयोः पृथग्घातौ १५०० । २०२८ । अनयोर्योगः ३०२८ । अनेन तवयं गुणयित्वा जातं ३५२८ • ३६४० ॥ ३५२८ • ४०९५ ॥ गुणकहरौ गुण्यहरौ ३६४० च यथासंभवमपवर्त्य तन्मूले जातौ कौँ ६३ । ५६ । एवं पञ्चाशदेकेति पूर्वोदाहृतक्षेत्रे कर्णाश्रितभुजघातैक्ये इमे ६४६८ । ७१४० । भुजपति- भुजवधयोर्योगोऽयं ६५४५ । उक्तवज्जातौ कर्णौ ८५ १७७ । अत्रो- पपत्तिर्वक्ष्यते ॥ १८८॥ ली वि०-यथा-कर्णाश्रितौ यौ भुजौ तयोर्चातः परस्परगुणनं तयोरैक्यमुभयथाऽ- न्योन्यभाजितं कृत्वा भुजपतिभुजघातयोर्योगेन गुणयेत् ॥ तयोः पदे विषमे ४०९५ ·१८२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य- अस्मिन्विषये क्षेत्रकर्णसाधनम् । अस्य कर्णानयनस्य प्रक्रियागौरवं लघुप्रक्रियादर्शनद्वारेणाऽऽह-- अभीष्ट जात्यद्वयवाहकोटयः परस्परं कर्णहता भुजा इति । चतुर्भुजं यद्विपमं प्रकल्पितं श्रुती तु तत्र त्रिभुजद्वयात्ततः॥१८९॥ बु०वि०-चतुर्भुजेऽनियतकर्णत्वेऽपि नियतकर्णयोरानयनस्यास्य प्रक्रियागौरवे सति लघुप्रकारान्तरस्य दर्शनमेव दूषणं वंशस्थेन्द्रवज्राभ्यामाह--अभीष्टजात्यव- यबाहुकोटय इति । बाह्वोर्वधः कोटिवधेनेति । इष्टयोराहतिन्निीत्यादिनाऽभीष्टं यज्जात्यद्वयं तस्य बाहू च कोटी च बाहुकोटयः परस्परकर्णहताः सत्यो भुजाः स्युः । एकस्य कर्णेनान्यस्य बाहुकोटी गुण्ये । तस्य कर्णेनान्यस्य । एवं चत्वारो भुजाः स्युरित्यर्थः । एभिश्चतुर्भिर्भुजैर्यद्विषमं चतुर्भुज प्रक- ली०वि०-चतुरस्र कर्णौ भवतः। तद्यथा-कर्णाश्रितौ भुजौ २५/५२ तयोरन्यो- न्यघातः १३०० तथा कर्णाश्रितौ भुजौ ३९।६० तयोर्घातः २३४० घातयो- रैक्यं ३६४० तथाऽन्यौ कर्णाश्रितौ भुजौ ३९ । २५ तयोर्चातः ९७५ । तथा कर्णाश्रितौ भुजौ ५२। ६० तयोर्घातः ३ १२० पुनीतयोरैक्यं ४०९५ । एवमुभयथा भुजघातैक्यं विधायान्योन्यभाजितं कुर्यात् । ३६४० | ४०९५तयोर्भुजपतिभुजघातयोोगेन गुणयेत् । तथा हि-भुजपति- ४०९५ ३६४० भुजौ पूर्वपश्चिमभुजौ २५ । ६० तयोर्वधः १५०० तथा भुजपतिभुजौ दक्षि- णोत्तरौ ५२ । ३९ तयोर्वधः २०२८ वधयोर्योगः ३५२८ । अनेन ३६४० अयं ३५२८ गुणितः १२८४१९२० छेदेन ४०९५ हृतो लब्धं ३१३६ अस्य पदं ५६ एकः कर्णः। पुनर्योगेनानेन ३५२८ अयं ४०९५ हतो जातः १४४४७१६० छेदेनानेन ३६४० भक्तो लब्धं ३९६९ अस्य पदं ६३ द्वितीयः कर्णः ॥ १८८ ॥ अस्य कर्णानयनस्य प्रक्रियागौरवं दूषणं लघुप्रक्रियादर्शनद्वारेणाह-अभी- टेति । अभीष्टं यज्जात्यद्वयं शुद्धं त्रिकोणद्वयं तस्य बाहुकोटयो बाहुकोटी वाऽन्योन्यं कर्णहताः सन्तो भुजा विषमचतुरस्र स्युः। पञ्चभिः५ पञ्चगुणिताः २५ । पञ्च- भिदिशगुणिताः ६० । एवं त्रयोदश १३ भिगुणिताः ३९ त्रयोदशभिः १३ चत्वारो गुणिताः ५२ एते विषमभुजाः । तत्र महती भूमिः ६० लघु मुखं २५ इतरौ भुजौ ३९ । ५२ । तत्र विषम उक्ताज्जात्यत्रिकोणयाच्छ्रती स्तः। तद्यथा- ·प्रकणरेम् ] लीलावती। १८३ बाहोर्वधः कोटिवधेन युक्स्यादेका श्रुतिः कोटिभुजावधैक्यम् । अन्या लघौ सत्यपि साधनेऽस्मिन्पूर्वैः कृतं यद्गुरु तन्न विद्मः ॥ बु०वि०-ल्पितं तत्र चतुर्भुजे ततस्त्रिभुजवयाच्छ्रुती स्तः । कथं श्रुती स्त इत्याह- बाह्वोरित्यादिना। तस्य त्रिभुजद्वयस्य बाह्वोर्वधः कोटिवधेन युगेका श्रुतिः स्यात् । कोटिभुजानामावाधयोतियोरैक्यमन्या श्रुतिः स्यात् । परस्परमिति मण्डूकप्लुतन्यायेनावाप्यनुवर्तनीयम् । ततश्चायमर्थः, एकस्य कोट्या, अन्य- स्य भुजं संगुण्य तत्कोट्याऽन्यस्य भुजं संगुण्य तदैक्यमन्यकर्णः स्यात् । इति उद्देशकोद्दिष्टचतुर्भुजस्य भुजा यथा स्युस्तथैव जात्यद्वयं सुधिया ताव- कल्पनीयमित्यर्थसिद्धम् । एवं लघुसाधनेन लघुकर्मणि साधने सत्यपि पूर्वैर्ब्रह्मगुप्तादिभिर्वहु पृथुप्रक्रियं यत्कर्णसाधनं कृतं तत्र हेतुं वयं न विद्मः। ययोपपत्त्या पृथुसाधनं कृतं तयैव युक्त्यैतस्मिल्लँघुसाधने सत्यपि लघुसाध- नमदृष्ट्वा बृहत्साधनमेव दृष्टं तत्र कारणं वयं न जानीम इत्युपहासः । ननु लघुसाधनं तावज्जात्यद्वयकल्पनेन सूक्ष्मबुद्धीनामेवोपयुज्यते बृहत्साधनं तु सर्वेषामुच्चावचानामिति चेन्न । यतः साधितनियतकर्णी जात्यद्वयात्कल्पि- तचतुरस्र एव भवतो नान्यत्रेत्येतत्मागुक्तमेव-प्रसाधितौ तच्छ्रवणावित्या- दिना । अथाऽनन्तरोदाहतचतुरस्र कर्णसाधनार्थमिष्टे कल्पिते १ । २ आभ्यां प्राग्वदुत्पन्न जात्यम् । अन्यदिष्टद्वयं २।३ आभ्यां जातं जात्यम् । अस्य कर्णेनानेन १३ गुणित इतरस्य भुजकोटी ५२ । ३९ तत्कणे- णिते इतरस्य भुजकोटी ६० । १२ २५ । एवं जाता भुजाः५२ । ३९। ६० । २५ ॥ महती भूलघु मुखमितरौ भुजाविति जातं चतुरस्रम् । तदेव जात्यद्वयबाह्वोधोऽयं १५ कोटिवधेनानेन ४८ युक्तो जात एकः कर्णः ६३। परस्परं कोटिभुजघातौ २०। ३६ अन- यौरैक्यमन्यः कर्णः ५६ । यत्र महती भूलघु मुखमितरौ भुजाबिति न्यस्तं क्षेत्रं चेत्तदैवैतौ कौँ स्तः । यदा तु पार्श्वभु- जमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वा एनदेव न्यस्त क्षेत्रं तदा जात्यद्वयकर्णयोरनयोः ५ । १३ वधौ द्वितीयः कर्णः ६५ स्यादि- नानेन ५ गु- तत्र तस्य - ६.

·१८४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य ०- बु०वि०-त्याह-यदा तु पार्श्वभुजमुखयोरित्यादि । तस्य दर्शनं एवंपूर्वोदाहते पञ्चाशदेकेत्यादिना चतुरले कणंसाधनार्थं कल्पितं जात्यद्वयं यथोक्तकरणेन ६. ६२, ७५ जातौ कौँ ७७ । ८४ उदाहृतक्षेत्रे पार्श्वभुजमुखयोयंत्ययो दृश्यते । अतो जात्यद्वयकर्णयोरनयोः ५। १७ वधो द्वितीयः कर्णः स्यात् । एवमत्र जातौ कर्णौ ७७। ८५। अत्रोपपत्तिः-विषमचतुर्भुजे किल कर्ण- दयावच्छेदेन त्र्यनचतुष्टयं वर्तते । अतरूयत्रचतुष्टययोगेन विषमचतुर्भुजमुत्प- द्यते । तदर्थं त्र्यलचतुष्टयं कल्प्यते । तत्रोक्तवत्कल्पितमिष्टं जात्यद्वयम् । १३ अकरणीगतजात्यस्य भुजकोटिकणैः केनचिदिष्टेन संगुणितैरकरणीगतं जात्य- मन्यद्भवत्येव । अतः प्रथमजात्यस्य भुजकोटितुल्येनेष्टेन चान्यजात्यस्य कर्णादीन् द्विधा संगुण्य जात्यद्वयमन्यज्जायते । एवमन्यजात्यस्य भुजको- टितुल्येनेष्टेन प्रथमं संगुण्य जात्यद्वयम् । एवं क्रमेण जातं जात्यचतुष्टयम् । ४८ ५२ ૨૬ २० રહ १५ २० १५ एतानि परिवयं कर्णादीन्भुजस्थाने निवेश्य यथायोगं संयोज्य जातं विष-

·पंकणरम् ]
लीलावती।
जात्यक्षेत्रद्वयम् । न्यामः
एतयोरितरेतरकर्णहता भुजाः
कोटयः इतरेतरकर्णहताः
कोटयो भुजा इति कृते जातं
२५। ६० । ५२ । ३९ ।
५
बु०वि०-मचतुर्भुजमेतत्
२५
६३
६०
अत्राभीष्टजात्यद्वयस्य भुजकोट्यः परस्परं कर्णहतास्त एव भुजा
जायन्ते । अत उक्तम्-अभीष्टजात्यद्वयेत्यादि । बाह्वोर्वध एककर्णस्यैकं
खण्डम् । कोटिवधो द्वितीयम् । अतस्तद्योग एकः कर्णः । परस्परभुजको-
रिघातावन्यकर्णस्य खण्डद्वयम् । अतस्तद्योगो द्वितीयः कर्णः । अत उक्तं-
बाह्वोवर्ध इत्यादि । एवं कर्णस्खण्डद्वयं प्रागेककर्णाद्वितीयकर्णसाधने साधि-
तलम्बद्वयतुल्यं भवति । लम्बनिपातान्तराभावात् । यदा लघुमुखं महती
भूरितरौ भुजौ यथा स्तस्तथा जात्यचतुष्टयं संयोज्य कृतं क्षेत्रं चेत्तदा
प्रथमकर्णस्य खण्डयोः परस्पराभिमुख त्वात्तद्योगः कर्णः स्यात् । यदा
त्वन्यथा संयोज्य कृतं क्षेत्रं तदा पार्श्वभुज मुखयोर्व्यत्यासः स्यात् । तत्-
:
लीवि-श्रुती एवाह-बाह्वोर्वध इति । बाह्वोः १२ । ४ वधः ४८ कोटयोः ३।
५ वधेन १५ युक्तः ६३ एकः कर्णः। कोटिभुजयोः ३ । १२ वधः ३६ पुनः
कोटिभुजयोः ४ । ५ वधः २० वधयोः ३६ । २० ऐक्यं ५६ अन्यः कर्णः।

·म . १८६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[ क्षेत्रव्य- तेषां महती भूलधुमुखमितरौ बाहू इति प्रकल्प्य क्षेत्रदर्श- नम्। इमौ कौँ महताऽऽयासेनाऽऽनतिौ ६३ । ५६ । बु०वि०-दर्शन २० १५ ५२ 28 २५ Halasa अत्राऽऽनीतप्रथमकर्णखण्डव्यस्यास्य ४८ । १५ परस्पराभिमुखत्वं न स्यात् । किंतु अन्यकर्णखण्डद्वयस्यास्य ३६ । २० यदन्तरं तदेव १६ मध्यान्तरं स्यात् । एतदेव इष्टोऽत्र कर्णः प्रथमं प्रकल्प्येत्यादिना साधितमे- कदिक्थाबाधयोरन्तरं स्यात् । एतदेव लम्बनिपातान्तरं स्यात् । सैव कोटिः । एतत्सप्रपञ्चं दर्शितं प्राक् । लम्बद्दयतुल्यस्यास्याऽऽनीतस्य कर्णख- ण्डद्वयस्य ४८।१५ योगो ६३ भुजः । भुजकोटयोर्वर्गयोरनयोः ३९६९ । २५६ ऐक्यस्य मूलमिदं ६५ प्रथमः कर्णः स्यात् । अयं जात्यद्वयकर्णयो- रनयोः १३। ५ वधतुल्य एवोत्पद्यते। अत उक्तं-यदा तु पार्श्वभुजमुखयोw- त्यासं कृत्वा यस्तं क्षेत्रं तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधात्प्रथमः कर्णः स्यात् , इति । इयमेवोपपत्तिः प्रकारान्तरेण सुगमा वक्ष्यते । अथैतत्सूत्रोपपत्तिमङ्गीकृत्य ब्रह्मगुपसूत्रोपपत्तिः सुधिया कल्प्या । तद्यथा-अत्र किल प्रागुक्तजात्यह- यस्य वाह्वोर्वधः प्रथमकर्णस्येकं खण्ड कोटिवधो द्वितीयमित्युक्तं तत्कर्णा- श्रितावेकपार्श्वस्थौ भुजौ २५ । ३९ । इमावन्योन्यकर्णगुणिताभ्यां जात्य- द्वयभुजाभ्यां जायते । अतोऽनयोर्षातो जात्यद्वयवाहोर्वधेन कर्णघातगुणितेन समः स्यात् । तथाऽन्यपार्श्वस्थौ भुजौ ६० । ५२ इमावन्योन्यकर्णगुणिते जात्यद्वयकोटी जायते । अतोऽनयोर्षातो जात्यद्वयस्य कोटिवधेन कर्णवातगु- णितेन समः स्यात् । अतस्तत्काश्रितभुजवातैक्यं जात्यद्वयकर्ण वातगुणितः -- ·प्रकरणम् ] लीलावती। अस्यैव जात्यद्वयस्योत्तरोत्तरभुजकोट्योर्घातौ जातौ ३६ । २० । अनयोरैक्यमेकः कर्णः ५६ । बाह्वोः ३।५। कोट्योश्च ४ । १२ घाती १५ । ४८ । अनयोरैक्यमन्यः कर्णः ६३ । एवं श्रुती स्याताम् । एवं सुखेन ज्ञायते । अथ यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्तं क्षेत्रम् । : न्यासः। तदा जात्यद्वयकर्णयोर्दधः ६५ । द्वितीयकर्णः। बु०वि०-कर्णः स्यात् । अथ द्वितीयकर्णस्य किलान्योन्यगुणितो जात्यद्वयकोटि- भुजौ खण्डद्वयं तन्कर्णाश्रिताकपार्थस्थौ भुजौ ६० । ३९ । एतावन्योन्यक- र्णगुणिताभ्यां जात्यद्वयकोटिभुजाभ्यामुत्पद्यते । अतोऽनयो तो जात्यद्वयस्य कर्णघातगुणितोऽन्योन्यभुजकोटिवधः स्यात् ॥ तथाऽन्यपार्श्वस्थौ भुजौ २५॥ ५२ इमावप्यन्योन्यकर्णगुणिताभ्यां जात्ययकोटिभुजाभ्यामुत्पद्यते । अनयो- तो जात्यदयस्य कर्णवातगुणितेनान्योन्यकोटिभुजवधेन तुल्यः स्यात् । अत- स्तत्कर्णाश्रितभुजघातैक्यं जात्यद्वयकर्णवातगुणितं तत्कर्णः स्यात् । अतस्ते कर्णाश्रितभुजघातैक्ये चेदन्योन्यभाजिते तदा जान्यद्वयकर्णघातस्य तुल्यगुणह- रत्वान्नाशे कृतेऽन्योन्यभक्तो कर्णावेव शिष्येते । अथ भुजप्रतिभुजवधयोर्योगः कर्णवात एव भवति । कर्ण वातः किल कर्णन गुणितः कर्णः । तेना- न्योन्यभाजितौ कौँ चेद्गुणितौ तदा तुल्यगुणकहरयोः कर्णयोनाशे कृते कर्णवर्गावेव शिष्येते । अतस्तयोर्मूले कर्णौ भवत इत्युपपन्नम् । अथ भुज- प्रतिभुजवधयोर्योगः कर्णपातेन समः कथं स्यात् । तदुच्यते । पूर्वोक्तजात्य- द्वयमन्योन्यकर्णसमेनेष्टेन गुणितं जातमन्यज्जात्यद्वयं- S ·१८८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य बुवि०- ६५ ६५ ३९ २५ ६० ५२ अनयोरानि एतानि ६५ ६५ ર ૨ ६५ ६ २५ ६० ह यथायोगं संयोज्य जातं जात्यद्वयम् । अस्य भुजकोटिसमानबाहुकं तदेव विषमचतुरस्रम् । एतज्जात्यद्वयफलयोगोऽत्र गणितं १७६४ । तत्र भूमुखघाता- धमेकजात्यस्य फलम् । पार्श्वबाहु५२।३९वधोऽन्यस्य फलम् । अतो भुजपति- भुजवधयोगार्धं चतुरस्रफलम् । अथ पूर्वोक्तजात्यचतुष्टयमेतत्तुल्यमेवान्य- जात्यचतुष्टयं चैवमष्टौ जात्यानि यथायोगं संयोज्य जातं चतुरसं कर्णसमानबाहुकमायतचतुरसमेतत् । तद्दर्शनम् । अत्र कर्णवधो गणित ३५२८ । यदेवास्यार्धं तदेव विषमचतुरस्रफलं स्यात् ६३ १७६४ । एतदेव तत्र भुजमति- भुजवधयोर्योगार्धम् । अतो- विषमचतरसभुजपतिभुजवधयो- રદ્ધિ र्योगार्थः कर्णवात एवेत्युपप- ३९ न्नम् । अथ यदि पार्श्व- भुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वेत्युक्तस्य २५ ५२ १५ ·प्रकरणम् ] लीलावती। १८९ अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणम्- - ६०४८ ६२४० t ८७ 10 १९५५ १८५ 888 पी. 4.११ १६८/सं. ३०० क्षेत्रे यत्र शतत्रयं ३०० क्षिातीमतिस्तत्त्वेन्दु १२५तुल्यं मुखं बाहू खोत्कृतिभिः २६० शराति १९५ धृतिभिस्तुल्यौ च तत्र श्रुती । बु०वि०-प्रकारान्तरेणोपपत्तिः कथ्यते । अनन्तरमेव साधितं जात्यद्वय- कोटिभुजसमानबाहुकं विषमचतुर्भुजं यत्तदेव यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्तं तदा जात्यखण्डयोः संमुखत्वेन समकर्णयोर्जात्ययोः कर्णवध एव प्रथमकर्णः स्यात् । स एव पूर्वजात्यद्वयस्य कर्णवातादुत्पद्यते । अत उक्तं यदि पार्श्वभुजमुखयोर्व्यत्ययं कृत्वेत्यादि ॥ १८९ ॥ १९ ॥ एवमिष्टा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भजस्येत्यारभ्य ग्रन्थसंदर्भण चतुर्दशविधचतु- भुजक्षेत्रेषु सम्यक्फलादिकं निरूप्य, अधुना श्रोतृबुद्धिविवृद्धयर्थं कर्णल- म्बयोगाद्धस्तारखण्डादिपश्नान्निरूपयन्नन्यद्विषमचतुर्भुज शार्दूलविक्रीडित- देयेनाऽऽह-क्षेत्रे यत्र शनत्रयमिति । तत्खण्डे कथयेति । क्षेत्रे यत्रत्यारभ्य जिन- लीवि- एवं सुखेन ज्ञायते। क्षेत्रदर्शनम् । अथ यदि पार्श्वभुजयोर्व्यत्ययं कृत्वा न्यस्तं क्षेत्रं तदा जात्यद्वयकर्णयोर्वधः ६५ द्वितीयकर्ण इति ॥१८९॥१९॥ अथ सूचीक्षेत्रोदाहरणमाह-क्षेत्र इति । यत्र क्षेत्रे भूमिः ३०० । मुखं १२५ बाहू द्वौ २६० । १९५ कर्णौ द्वौ २८० । ३१५ लम्बौ १८९ । २२४ तत्र कर्णलम्बयोर्योगाधरे खण्डे कथय । कर्णयोगाच्च लम्बाबधे च बाधः N ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां मसेता-[क्षेत्रव्य- एका खाष्टयमैः २८० समा तिथि ३१५ गुणैरन्याऽथ तल्लम्बको तुल्यौ गोधृतिभि १८९ स्तथा जिन२२४यमैर्योगाच्छ्रवोलम्बयोः॥ तत्खण्डे कथयाधरे श्रवणयोर्योगाच्च लम्बाबधे तत्सूची निजमार्गवृद्धभुजयोर्योगाद्यथा स्यात्ततः। साबाधं बद लम्बकं च भुजयोः सूच्याः प्रमाणे च के सर्व गाणितिक प्रचक्ष्व नितरां क्षेत्रेऽत्र दृक्षोऽसि चेत् ॥१९२॥ अथ संध्याद्यानयनाय करणसूत्रं वृत्तद्वयम्- लम्बतदाश्रित बाह्वोर्मध्यं संध्याध्यमस्य लम्बस्म । संध्यूना भूः पीठं साध्यं यस्याधरं खण्डम् ॥१९३॥ वु०वि०-यमैरित्यन्तं क्षेत्रकथनं स्पष्टम् । द्विपञ्चाशन्मितेति प्रागुक्तं क्षेत्रं पञ्चगुण- मेतत्पठितं लम्बादीनामाभिन्नत्वार्थं विशेषप्रश्नानाह-योगाच्छ्रवोलम्बयोरि- त्यादिना । श्रवः श्रवणम् । श्रवणलम्बयोर्योगादधरेऽधःस्थिते तत्खण्डे तयोः श्रवण लम्बयोः खण्डे कथय। श्रवणयोर्योगादधोलम्बाबधाश्च कथय । लम्ब- श्चाबधे च लम्बाबधाः । निजमार्गेण वृद्धयोर्भुजयोर्योगने या तत्सूची स्यात् । तयोर्भुजयोः सूची सूच्याकारं क्षेत्रं स्यात् । ततस्तस्याः सूच्याः सकाशा- लम्ब स्वाबाधासहितं च कथय । सूच्या भुजयोः प्रमाणे च के स्तस्ते च कथय । गणिते कुशलो गाणितिकः । बत अहो । गाणितिक, एतत्सर्वं प्रचक्ष्व चेत्त्वमत्र क्षेत्रे नितरां दक्षः कुशलोऽसि ॥ १९१ ॥ १९२॥ अथ तावत्पथमप्रश्नस्योत्तरमार्याद्वयेनाऽऽह-लम्बतदाश्रितबाह्वोरिति । त- संधिष्ठि इति । लम्बश्च लम्बाश्रितबाहुश्च लम्बतदाश्रितबाहू । तयोर्मध्यं यत्तदाश्रिताबाधेति यावत् । तदस्य लम्बस्य संधिसंज्ञं स्यात् । तेन ली वि०-स्वमार्गेण वृद्धौ यौ भुजौ तयोर्योगेन या सूची स्यात्तां वद । ततः सूच्याः साबाधमवाधायुतं लम्बकं वद । सूच्या भुजयोः प्रमाणे च वद । हे गाणितिक । गणितकुशल यदि अत्र सूचीक्षेत्रे दक्षोऽसि तीदं मत्पृष्टं सर्वं वद ॥ १९१ ॥ १९२॥ तत्र करणसूत्रं वृत्तद्वयेनाऽऽह--लम्बेति । लम्बलम्बाश्रितभुजयोर्मध्यं संधिसंज्ञं यथा लम्बः १८९ । तदाश्रितबाहुः १९५। तौ कोटिश्रुती तत्कृती ३५७२१ ।

·प्रकरणम् ] लीलावती। संधिष्ठिः परलम्बश्रवणहतः परस्य पीठेन । भक्तो लम्बश्रुत्योर्योगात्स्यालामधःखण्डे ॥१९४॥ लम्बः १८९ । तदाश्रितभुजः १९५ । अनयोर्मध्ये यल्लम्बलम्बाश्रितवाहुवर्गत्यादिनाऽऽगताऽऽवाधा संधिसंज्ञा ४८ । तनितभूरिति द्वितीयाऽऽवाधा सा पीठसंज्ञा २५२। एवं द्वितीयलम्बः २२४। तदाश्रितभुजः २६० पूर्ववत्संधिः १३२ । पीठं १६८। बुं०वि०-संधिनोना भूदितीयाऽऽवाधेत्यर्थः। साऽस्य लम्बस्य पीठं पीठसंज्ञं भवेत् । व्यवहारार्थमिमे संज्ञे । एवमन्यलम्बस्यापि संधिपीठे स्तः । यस्य लम्ब- स्याधरं खण्डं साध्यते तस्य संधिष्ठिः । द्वयोः स्थानयोस्तिष्ठतीति द्विष्ठः । अम्बाम्बेति षत्वम् । क्रमेणान्यलम्बश्रवणाभ्यामाहतोऽन्यस्य पीठेन भक्तो लम्बश्रुत्योर्योगात्तयोरध वण्डे क्रमेण स्याताम् । अत्रोपपत्तिः- तत्रानुपातार्थं त्र्यत्रं यस्य लम्बस्याधरं खण्डं साध्यते तदन्यलम्बस्य पीठं भुजः । तल्लम्बश्रवणो कोटिकौँ । एतदन्यवार्ति, अन्यत्रिभुजं तत्र स्वसं- धिर्भुजः। लम्बकर्णाधःखण्डे कोटिकौँ । एतत्रिभुजं पूर्वानुरूपमेव । अतः पूर्वणानुपातः । यदि परपीटतुल्ये भुजे तल्लम्बश्रवणो कोटिकौँ तदा ली०वि०-३८०२५ तदन्तरं २३०४ तत्पदं बाहुः ४८ स एव संधिसंज्ञः। अस्य लम्बस्याऽऽवाधाऽपि सैव संधिः ४८ । तदूना भूः ३०० पीठसंज्ञा २५२ सैव द्वितीयाऽऽवाधा। एवं द्वितीयो लम्बः २२४ तदाश्रितवाहुः २६० । तत्कृती ५०१७६ १६७६०० तदन्तरं १७४२४ तन्मूलं १३२ सा संधिसंज्ञा भूः ३०० संध्यू १३२ ना पीठं १६८ तत्संधिरिति । स चासौ संधिश्च स द्विष्ठः। यदा तयोलम्बयोः संधिष्ठिः ४८ । ४८ परलम्बेनानेन २२४ हतः १०७५२ परश्रवणेन च २८० हतः १३४४ ० परलम्बहतोऽसौ १०७५२ परपीठेन १६८ भक्तः ६४ लब्धं लम्बाधःखण्डम् । कर्णहतः १३४४० परपीठेन १६८ भक्तः ८० लब्धं कर्णाधःखण्डम् । एवमन्यलम्बस्य २२४ संधिः १३२ परलम्बेन हतः २४९४८ परपीठेन २५२ भक्तः १९९ लब्धं ·१९२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[क्षेत्रव्य . अथाऽऽद्यलम्बस्य १८९ अधःखण्डं साध्यम् । अस्य संधिः४८॥ द्विस्थः४८। परलम्बेन २२४। श्रवणेन च २८०। पृथग्गुणितः १०७५२ । १३४४० । परस्य पीठेन १६८ भक्तो लब्धं लम्बाधःखण्ड ६४ । श्रवणाधःखण्डं च ८० । एवं द्वितीयलम्बस्य २२४ । संधिः १३२ । परल- म्बन १८९ । कर्णेन च ३१५ । पृथग्गुणितः परस्य पीठेन २५२ भक्तो लब्धं लम्बाधःखण्डं ९९ । श्रव- णाधःखण्डं च १६५। अथ कर्णयोर्योगादधोलम्बज्ञानार्थ सूत्रं वृत्तम्- लम्बौ भनौ निजनिजपीठविभक्ता च वंशौ स्तः। ताश्यां प्राग्वच्छृत्योर्योगाल्लम्बः कुखण्डे च ॥१९५॥ बु०वि०-संधितुल्ये भुजे कौ । एवं पृथगनुपातद्वयेन लब्धे लम्बकर्णयोगाद्धः- खण्डे ॥ १९३ ॥ १९४ ॥ अथ कर्णयोर्योगाधोलम्बाबाधाज्ञानार्थं सूत्रमार्ययाऽऽह-लम्बौ भूना- विति । पृथग्भूमिगुणितौ लम्बौ निजनिजपठिविभक्तौ वंशौ स्तः। ताभ्यां वंशाभ्यां सकाशात्माग्वदन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादित्यादिना श्रुत्योर्योगाल्लम्बः स्यात् । तल्लम्बादुभयतो भूमिखण्डे च स्तः । तत्र लघुवंशाश्रिता लव्या- बाधा महदापिता महतीति पागुक्तमेव । अत्रोपपत्तिः--भूमिभुजयोगा- भ्यामूर्ध्वं लम्बानुसारं नीते सूत्रे स्वमार्गवृद्धयोः कर्णसूत्रयोर्यत्र स्पृशतस्तद्- धों ये सूत्रखण्डे तौ वंशौ । यतस्तयोरन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगः स एव लीवि०-लम्बाधःखण्डम् । संधिः १३२ परश्रवणेन ३१५ हतः ४१५८० परपीठेन २५२ भक्तः १६५ लब्धं कर्णाधःखण्डम् ॥ १९३ ॥ १९४ ॥ अथ कर्णयोगादधोलम्बज्ञानार्थं करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह--लम्बाविति । लम्बौ १८९ । २२४ भुवाऽनया ३०० क्रमाद्गुणितौ ५६७०० । ६७२०० निजनिजपीठाभ्यां २५२ । १६८ क्रमाद्भक्तौ २२५ । ४०० इमो लब्धौ वंशौ । ताभ्यां वंशाभ्यां माग्वत् । अन्योन्यमूलाग्रगसूत्रयोगादिति L ·. प्रकणरम् ] लीलावती। १९३ लम्बौ १८९ । २२४ । भू ३०० नौ जातौ ५६७०० । ६७२०० । स्वस्वपीठाभ्यां २५२ । १६८ भक्तौ। एवमत्र लब्धौ वंशौ २२५ । ४००। आभ्यामन्योन्यमूलाग्रगसू- त्रयोगादित्यादिकरणेन लब्धः कर्णयोगादधोलम्बः१४४। भूखण्डे च १०८ । १९२ । अथ सूच्यावाधालम्बभुजज्ञानार्थं सूत्रं वृत्तत्रयम् । लम्बहतो निजसंधिः परलम्वगुणः समायो ज्ञेयः। समपरसंध्योरैक्यं हारस्तेनोद्धृतौ तौ च ॥ १९६ ॥ बु०वि०-कर्णयोः संपातः । तथा हि । तौ वंशौ. कोटी निजमार्गवृद्धौ करें कर्णी भूमिरेव भुजौ । एतत्व्यस्रद्वयं परस्परं स्पृष्टम् । तदन्तर्वति तथैवान्य- त्यस्रद्वयम् । तत्र लम्बौ कोटी स्वस्वकर्णौ कौँ स्वस्वपीठे भुजौ । अतोऽन्येनानुपातः । यदि पीठतुल्ये भुजे लम्बः कोटिस्तदा भूमितुल्ये भुजे का, इति । लम्बाभ्यां पृथगनुपातद्वयेन लब्धौ वंशौ ताभ्यामन्योन्यमूला- ग्रगसूत्रयोगादित्यादिना प्राग्वल्लम्बः कुखण्डे च भवत इति ॥ १९५॥ अथ सूचीलम्बाबाधाभुजज्ञानरूपं तृतीयप्रश्नस्योत्तरमात्रियेणाऽऽह- लम्बहतो निजसंधिरिति । समपरसंधी भन्नाविति । सूचलिम्बनभुजाविति । लम्बयोर्मध्य ·इष्टलम्बेन हतः स्वसंधिः परलम्बेनेष्टलम्बादन्यलम्बेनाऽऽ- दो गुणितः सन् समसंज्ञो ज्ञेयः । परस्य लम्बस्य संधिः परसंधिः। सम- श्व परसंधिश्चसमपरसंधिः । तयोरैक्यं हारसंज्ञं स्यात् । अन्वर्थसंज्ञा चेयम् । लीवि-सूत्रोक्तमार्गेण श्रुत्योः कर्णयोर्योगाल्लम्बो भूखण्डे च साध्ये । तथा हि-वेण्वोः२२५।४०० वधः ९०००० वंशयोगेन ६२५ भक्तो लब्धः कर्णयो- गाधोलम्बः १४४ कुखण्डे यथा वंशौ २२५॥ ४०० अभीष्टभूनौ, अभीष्ट- भुवाऽनया ३० हतौ ६७५०० । १२०००० स्वयोगेन ६२५ क्रमा- भक्तौ लब्धे च क्रमाद्भूखण्ड़े १०८ । १९२ ॥ १९५ ॥ अथ सूचीलम्बाबाधाभुजज्ञानार्थ करणसूत्र वृत्तत्रयेणाऽऽह-लम्बहत इति । निजसंधिः ४८ परलम्बेन २२४ गुणितः १०७५२ स्वलम्बन १८९ भक्तो ५१२ निःशेषाभावादेकविंशत्याऽपवर्तितः ९ समाख्योऽयम् । अथ द्वितीयपार्थ २५ ·बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां मसेता-क्षत्रव्य- समपरसंधी भनौ सूच्याबाधे पृथक् स्याताम् । हारहृतः परलम्बः. सूचीलम्बो अवघ्नः ॥ १९७ ॥ सूचीलम्बनभुजौ निजनिजलम्बोद्धृतौ भुजौ सूच्याः । एवं क्षेत्रक्षोदः प्रा बैराशिकास्क्रियते ॥ १९८ ॥ बु०वि०-तौ समपरसंधी पृथक्पृथग्भूमिगुणितो तेन हारेणोद्धृतौ सूचीलम्बस्या- ऽऽबाधे स्याताम् । तत्राल्पभुजाश्रिताऽल्पा महदाश्रिता महतीति प्रागुक्तमेव । सर्वत्र परलम्बो भूमिगुणितो हारहतः सन् सूच्याः सकाशाल्लम्बो भवेत् । एवमितरेष्टलम्बेन वा सूचीलम्बाबाधाः स्युः । सूचीलम्बेन गुणितौ भुजौ स्वेन स्वेन लम्बेनोद्धृतौ सूच्या भुजौ स्तः । क्षेत्र एवं क्षोदः । अतः शोधनं त्रैराशिकात्प्राज्ञैः क्रियते । एवमन्यदपि त्रैराशिकेन प्राज्ञैरूयमिति भावः । अत्रोपपति:-स्वमार्गवृद्धभुजयोर्योगेन सूचक्षेित्रं त्रिभुजं स्यात् । तत्र सूचीभुजौ भुजौ । भभिरेव भूमिः । सूचीलम्बो लम्बः । तत्साधनार्थं तद- नुसारमेव तदन्तर्वति अन्यत्रिभुजं कल्पितम् । तत्र चतुर्भुजस्यैव पार्श्व- भुज एको भुजः । तदनान्यसूचीभुजानुसारी द्वितीयो भुजः कल्पितः । लम्ब एव लम्बः। तत्संधिरैवैकाऽऽबाधा समसंज्ञा । आबाधादर्शनम् । अथवाऽन्यद्द- र्शनम् । अत्र समसंज्ञाबाधासाधनार्थमुपायः । स्वलम्बात्परलूम्बो यथा न्यूनोऽधिको वा स्यात्तथा तत्संधिसंज्ञाबाधायाः संमसंज्ञाऽऽबाधाऽपि न्यूनाधिका स्यात् । यतः स्वलम्बाश्रितभुजस्य न्यूनाधिक्येन तदनुसारी कल्पितभुजोअप न्यूनाधिकः स्यात् । तन्न्यूनाधिक्येन तदाश्रिताऽऽवाधाऽपि लीवि-निजसंधिः १३२ परलम्बेन १८९ गुणितः २४९४८ स्वलम्बन २२४ ८९१ भक्ते निःशेषाभावादष्टाविंशत्या हारभाज्यावपवयं जातः समाख्यः ८९१ / ३८४ १२७५ संधिः ४८ । तयोरक्यार्थं समच्छेदौ ८ तयोरैक्यं २६७३०० हाराख्योऽयम् । समपरसंधी ८ ४८ भुवा ३०० गुणितो १२७५ २६७३ १४४०० हारेण ८ हतौ गुणहारयोस्तुल्यत्वान्नाशः १२७५ | उभयोः हाराख्योऽयम् । समपरसंघ ४ । ४८ भुवा ३.. गुणिती ८ ·प्रकरणम् ] लीलावती। अत्र किलायं लम्बः २२४ । अस्य संधिः १३२ । अयं परलम्बेन १८९ गुणितो .२२४ अनेन भक्तो जातः समाह्वयः ८९१ । अस्य परमंधेश्च ४८ । योगो हारः १२७५ । अनेन भन्नः ३०० समः २६७३०० परसं- धिश्च १४४०० । भक्तो जाते मृच्यावाधे ३५६४ । १ १५३६ । एवं द्वितीयसमाह्वयः ५१२ । द्वितीयो हारः १७. १७०० । अनेन भन्नः स्वीयः समः १५३६०० । परमं- २ ९ धिश्च ३९६७० । भक्तो जात मृच्यावाधे १५३६।३५६४ १ १७ बु०वि०-तथा । अतः परलम्बेनानुपातः । यदि स्वलम्बे स्वागाधा लभ्यते तदा परलम्बे का । फलं कल्पितन्योऽन्याऽऽबाधा सा समसंज्ञा । तस्याः परसंधिसं- ज्ञान्याबाधायाश्च योगः कल्पितत्र्यले भूमिः स्यात् । सा हारसंज्ञा । एतदनुसा- रित्वेन सूचीक्षेत्रलम्बस्याऽऽबाधासाधनार्थमनुपातः । यद्यस्यां भूमौ एते आषाधे तदा भूमितुल्यायामेव सूचीक्षेत्रभूमौ के । फलद्वयं सूचीलम्बस्याऽऽवाधे । अथ सूचीलम्बार्थमनुपातः । यद्यस्यामेव भूमो लम्ब एव लम्बस्तदा भूमितु- ल्यायामेतत्सूचीक्षेत्रभूमौ कः। फलं सूचलिम्बः । अथ सूचीभुजार्थमनु- पातः । यदि स्वलम्बकोटौ स्वभुजः कर्णस्तदा सूचीलम्बकोटौ कः। फलं 3 - लीवि०- ३५६४ | पश्चसप्तत्या७५ अपवर्तः । लब्धा सूच्यावाधा अथ द्वितीया सू- ५१२ च्यावाधा । द्वितीयः समः ९ परसंधिः १३२ अनयोरैक्यार्थं समच्छेदौ ११८८ | ५१२ ५१२ ९ अनयोरैक्यं •९ हाराख्योऽयम् । समः ९ भूनः३०० .. om ९ ·, १९६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य. परलम्बः २२४ । भूमि ३०० गुणो हारेण १७००. ९ भक्तो जातः सूचीलम्बः ६०४८ । सूचीलम्बेन भुजौ १९५ । २६० गुणितौ स्वस्वलम्बाभ्यां १८९ । २२४ यथाक्रम भक्तौ जातौ स्वमार्गवृद्धौ सूचीभुजौ ६२४० ७०२० । एवमंत्र सर्वत्र भागहारराशिप्रमाणम् । गुण्य- गुणको तु यथायोग्यं फलेच्छे प्रकल्प्य सुधिया त्रैरा- शिकमूह्यम् । बु०वि०-सूचीभुजः । एवमन्यलम्बेनान्यो भुजः। एवमादित्रैराशिककल्पनेनैतद- न्यदपि सुधियोयम् । तद्यथोक्तं मया- स्वलम्बाभ्यां हतौ संधी तदैक्येन हता क्षितिः । सूचीलम्बो भवेद्यद्वाऽतोऽवधाद्यनुपाततः ॥ इति । . ली वि०-१५३६० ९ हारेण ९ भक्के गुणहारयोस्तुल्यत्वान्नाशः । १५३६ । शून्याभ्यां शून्येऽपवर्तिते जाता सूच्याबाधा १७ | परसंधिः १३२ भूः, १७०० हतः ३९६०० हारेण हारेण : ९ भक्तो छेदं लवं च परिवाति नवगुणितः संधिः ३५६४०० ३५६४ १७०० शून्याभ्यां शून्यऽपवर्तिते जाता सूच्यावाधा सैवं १७॥ सूची- लम्बमाह-हारहत इति । परलम्बः १८९ भूः ३०० हतः ५६७०० हारेण १२७५ ४५३६०० ८ भक्तः, छेदं लवं चेत्यष्टगुणः १२७५ पञ्चसप्तत्योभयोरपवर्ते लब्धः ·मकरणम् ] लीलावती। १९७ .. अथ वृत्तक्षेत्रे करणसूत्रं वृत्तम् । व्यासे भनन्दाग्नि ३९२७ हते विभक्ते । खबाणसूर्यैः १२५. पारधिः स सूक्ष्मः। बु०वि०-एवमुक्तः सर्वत्र त्रैराशिककल्पनार्थमाह-एवमवेत्यादि भागहारराशि- प्रमाणं कल्पयेत् । अतस्तवादी स्थापयेत् । · गुण्यगुणको तु यथायोगं फलेच्छे प्रकल्पयेत् । तत्र प्रमाण जातीयं गुप्यं गुणं वेच्छां प्रकल्प्यान्ते स्थापयेत् । इतरत्फलं प्रकल्प्य मध्ये स्थापयेत् । एवं सर्वत्रोपपत्तो त्रैरा- शिकमूह्यमित्यर्थः ॥ १९६ ॥ १९७ ॥ १९८ ॥ एवं चतुर्दशविधचत जक्षेत्र सुप्रपञ्च फलादिकमुक्त्वेदानीं वृत्त क्षेत्रमाह- तत्र व्यासात्परािधं परिक्षेत्र व्यासमुपेन्द्रवजयाऽऽह-व्यासे भनन्दाग्निहत इति । व्यस्यतेऽसौ व्यासः । असु क्षेपणे विपूर्वः । भावे घञ् । विस्तार इत्यर्थः । स्तृ विस्तृतौ विपूर्वः। भावे धन् । विस्तार एव विस्तृतिः । भावे क्तिः । अतो वृत्तस्य मध्ये विस्तारस्य व्यासविस्तृतिविष्कम्भाः पर्यायाः। स्कभि स्तम्भे। भावे पञ् । इदित्वानुम्। विपूर्वः षत्वम् । विष्कम्भनं विष्कम्भः। ली वि०- ६०४८ सूचलिम्बः १७ अन्य पार्थे परलयः २२४ भूः ३०० हतः ६७२०० १७०० ६०४८०० हारेण ९ भक्तः, छेदं लवं चेति नवगुणितः १७०० शून्याभ्यां शून्ये ६०४८ गते लब्धः स एव सूचीलम्बः १७ सूचीभुजावाह। सूचीलम्बनेति। भुजौ १९५ । ६०४८ १७ गुणितौ ११७९३६० । १५७२४८० स्वस्वलम्बा- भ्यामाभ्यां यथाक्रमं १८९ । २२४ भक्तौ जातौ स्वस्वमार्गवृद्धावेव सूचीभुजौ २६० लम्बन ६२४० ७०२० १७। एवं सर्वत्र भांगहारप्रमाणम् । गुण्यगुणको तु यथायोग्यं फलं प्रकल्प्य सुधिया त्रैराशिकमूहनीयम् । एवं सूचीक्षेत्रम् ॥ १९६ ॥ १९५ ॥ १९८ ॥ अथ वृत्तक्षेत्रे परिधिज्ञानार्थं करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-व्यासः ७ भनन्दा- निभिः ३९२७ हतः २७४८९ खबाणसूर्यैः १२५० भक्तलब्धं परिधिमानं ·१९८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणदीकाभ्यां समता- [क्षेत्रव्य :- द्वाविंशति २२ ने विहृतेऽथ शैलैः ७ स्थूलोऽथवा स्याव्यवहारयोग्यः ॥ १९९ ॥ बु०वि०-वृत्तपरिवेषस्य परिधिवृतिनेमीत्यादीनि पर्यायनामानि । परिधानं परिधिः। भावे किः । वृञ् वृतौ । वरणं वृतिः । भावे क्तिः । आवरणमित्यर्थः । चक्रं रथाङ्गम् । तस्यन्तेि नेमिः स्त्री स्यात्प्रधिः पमानित्यमरः । वृत्तस्य विस्तारे भनन्दाग्नि ३९२७ हते खबाणसूर्यैः १२५० विवृते सति फलं सूक्ष्मं परिधिः स्यात् । अथवा वृत्तस्य व्यासे द्वाविंशति २२ गुणिते शैलैर्विधृते सति फलम् । स्थूलो यत्र कुत्रापि संव्यवहारयोग्यः परिधिः स्यात् । यथा यथा वृत्तव्यास उपचीयते क्षीयते वा तथा तथा तदशेन परि- धिरप्युपचीयते क्षीयते च । अतो व्यासात्परिध्यर्थमनुपातः परिधेासार्थं च । तद्यथा-जलवत्समीकृतायां भूमौ सार्द्धद्वादशशतव्यासं वृत्तं कृत्वा तत्परि- धिनिःशेषो भनन्दाग्निमितः स्यात् । अथानुपात:--यद्यस्मिन् १२५० व्यासेऽयं परिधिः ३९२७ तदेष्टव्यासे क इति: लब्धः परिधिः । अथ व्यत्ययेन परिधासः । यदाऽस्मिन्परिधौ ३९२७ अयं व्यासः १२५० तदेष्टपरिधौ कः इति लब्धो व्यासः । इत्थमिष्टव्यासपरिधिभ्यामपि मिथोऽनुपातः स्यात् । द्वाविंशतीति । यद्यस्मिन्व्यासे १२५० अयं परिधिः ३९२७ तदेष्टसमव्यासे क इति लब्धः परिधिद्वाविंशतिः २२ किंचित्सा- न्तरः। अतोऽनेनान्यत्रानुपाते स्थूलत्वं प्रसिद्धम् । अश्वान्यथोच्यते- वृत्तमध्ये व्यासार्धं समषडलस्य भुजो भवेदिति वक्ष्यते । अस्मात्समदा- दशास्त्रस्य भुजः साध्यः । तद्यथा-व्यासार्धं कर्णः षडस्रभुजस्यार्धं भुजः । तद्वर्गान्तरमूलेनोनं व्यासामिषुः स्यात् । पुनः स च कोटिः षडस्रभुजाधु भुजः। तदुर्गंक्यमूलं द्वादशास्रस्य भुजः स्यात् । दर्शनम् । एवं द्वादशास्रस्य भुजाच्चतुर्विंशास्रस्य भुजः स्यात् । एवं द्विगुणद्विगुणभुजक्षेत्रकल्पनया यावच्चापासन्नो बाहुः स्यात्तावत्साधयेत् । तेषां चापासन्नबाहूनां योगः परिधिप्रमाणं स्यात् । तद्यथा-शतव्यांसे वृत्ते षडलस्य भुजः ५० । अतो लीवि०-२१ सूक्ष्म १२३९ यद्वा व्यासः ७ द्वाविंशत्या २२ हतः १५४ सप्त ७ भक्तो १२५० लब्धं परिधिमानं स्थूलं २२ ॥ १९९ ॥ ।

·.
प्रकरणम् ।
लीलावती।
१९९
उदाहरणम्--विष्कम्भमानं किल सप्त ७ यत्र
तत्र प्रमाणं परिधेः प्रचक्ष्व ।
द्वाविंशति २२ यत्परिधिप्रमाणं
तयाससंख्यां च सखे विचिन्त्य ॥२०॥
न्यासः । व्यासमानम् ७ । लब्धं
२१
परिधिमानम् १२३९ । स्थूलो वा
१२५० ।
परिधिलब्धः २२ ।
अथवा परिधितो व्यासानयनायं
न्यासः । गुणहारविपर्ययेण व्यास-
-
मानं मूक्ष्म ११ स्थूलं वा ७ ।
११
३६२
बु०वि०-यथोक्त्या द्वादशास्त्रस्य भुजकरणी ६७३ । एवं चतुरशीत्यधिकत्रि-
शत्यस्रस्य ३८४ भुजश्चापासन्नः स्यात् । तं साधयित्वा लब्धा करणी
९८६८३ । अथानुपातः । यदि शतव्यासवर्गे १०००० इयं परिधि-
करणी ९८६८३ तदेष्टे सार्धद्वादशशते व्यासवर्गे १५६२५०० क इति
लब्धस्य निःशेषं मूलं भनन्दामयः ३९२७ । १९९ ॥
अत्रोदाहरणमिन्द्रवज्रयाऽऽह--विष्कम्भमानं किल सप्तेति । स्पष्टा-
र्थम् ॥ २० ॥
लीवि०
२१
उदाहरणम्-न्यासः । व्यासः ७ परिधिः १२३९ स्थूलः २२ व्यास
१२५०
२२ गुणहारविपर्ययेण परिधेः सकाशाद्व्यासमानं यथा छेदनरूपेषु लवा इति
२७४८९
हते जातं
अयं खबाणसूर्यैः १२५० हतश्छेदेन
१२५०
१२५० भक्त एतावानेव २७४८९ भनन्दाग्नि ३९२७ भक्तो लब्धं ७
व्यासमानं स्थूलं वा ७ । क्षेत्रदर्शनम् ॥ २०० ॥

·२०० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ क्षेत्रव्य स वृत्तगोलयोः फलानयने करणसूत्रं वृत्तम्- वृत्तक्षेत्र परिधिगुणितव्यासपादः फलं य- क्षुण्णं वेदैरुपरि परितः कन्दुकस्येव जालम् । बु०वि०-अथ वृत्तक्षेत्र परिधिगुणितव्यासपाद इति । वृत्तक्षेत्रे वर्तुलक्षेत्रे परिधिना गुणितो व्यासस्य पादश्चतुर्थांशः फलं स्यात् । समकोष्ठमितिरिति यावत् । गोलस्य प्रसिद्धस्य जम्बीरादिसदृशस्य पृष्ठफलं वनफलं चाऽऽ. ह--तत्क्षुण्णं वेदैरिति । गोलस्य परिधिमत्त्वात्परिधेयासमानीय परिधिगु- णितव्यासपादः समफलं स्यात् । तस्य गोलान्तःस्थितत्वात्प्रयोजनाभावः। त- त्फलं वेदैः ४ क्षुण्णं गुणितं गोलस्योपरि परितः समन्तात्पृष्ठजं फलं समकोष्ठ- मितिः स्यात् । किमिव कन्दुकस्योपरि समन्ताज्जालमिव । यथा कन्दुको- परि समन्ताज्जालस्य चतुष्कोणाः कोष्ठका दृश्यन्ते तद्गोलोपरि समन्ता- त्समचतुष्कोणकोष्ठकानां संख्या स्यादित्यर्थः। आनायः पुंसि जालं स्यादि- त्यमरः । कन्दुको वस्त्रखण्डतूलादीनां गोलाकारो रज्ज्वादिनिबद्धः क्रीड़ा) क्रियते । अत्र चतुस्तुल्ययोर्गुणकहरयोस्तुल्यत्वान्नाशे कृते गोलस्य परि- धिव्यासघात एव. पृष्ठफलं स्यादिति स्पष्टम् । एवं यद्गोलस्य पृष्ठजं फलं तदपि व्यासेन गुणितं षभिभक्तं गोलस्य गर्ने वनसंज्ञं फलं स्यात् । हस्ततुल्यविस्ताराणि हस्ततुल्यदैया॑णि हस्ततुल्यपिण्डानि सावन्ति चतु- कोणानि• खण्डानि तत्प्रमाणं घनफलमित्युच्यते । तथा चोक्तं प्राक्- हस्तोन्मितैविस्तृतिय॑पिण्डैर्यवादशास्त्रं धनहस्तसंज्ञमिति । एवं मण्ड- लादिमितैरपि विस्तृतिय॑पिण्डैर्यद्वादशास्त्रे वनसंज्ञत्वमुपचर्यते । अत्रोप- पत्तिः--वृत्तक्षेत्रस्य समं खण्डद्वयं कृत्वा तयोः खण्डयोर्यथेप्सितानि सूच्यग्राणि शकलानि यथा स्युस्तथा खण्डे छित्वा प्रसारयेत् । दर्शनम् । एते परस्परमध्ये संक्रमथ्याऽऽयतं जायते तस्य दर्शनम् । अत्र व्यासार्ध- मेको भुजः । परिध्यर्धमन्यः । तयोर्धातः फलम् । तदर्धमर्धेन गुणितं चतु- र्थांशः स्यात् । अतः परिधिगुणितव्यासपादः समवृत्तक्षेत्रफलं स्यादित्युपप- नम् । अथ गोलपृष्ठफलोपपत्तिः--गोलस्य परिध्यर्धेन तुल्यव्यासं वर्तुले वस्त्रादि च्छित्वा तेन वर्तुलवस्त्रेण स गोलोऽर्धश्चेदाच्छाद्यते तद्वस्त्रं नीवीस- दृशं किंचिच्छिष्यते । अतो न्यूनं तद्वस्त्रफलमर्धगोलस्य पृष्ठफलं स्यात् । वस्त्रफलं तु गोलस्थ परिधिगुणितव्यासपादस्य सार्धद्विगुणितस्याऽऽसन्न - ·प्रकरणम् ] लीलावती। गोलस्यैवं तदपि च फलं पृष्ठजं व्यासनिम्न पइभिर्भक्तं भवति नियतं गोलगर्भे घनाख्यम् ॥ २०१ ॥ बु.वि.-भवेत् । अतो वस्त्रस्य किंचिदवशिष्टत्वाद्गोलस्य परिधिगुणितव्यासपादो द्विगुणित एव गोलार्धे पृष्ठफलं कल्प्यते । अतश्चतुर्गुणितः परिधिगुणित- व्यासपादो गोलपृष्ठफलं स्यात् । अत उक्त-फलं तत्क्षुण्णं वेदैरित्यादि । अथवा गोलस्य परिधिः कल्प्य इत्यादिना सिद्धान्ते गोलाध्याय आचार्य- जैव सम्यक्पतिपादिता पृष्ठफलोपपत्तिईष्टव्या । अथ घनफलोपपत्तिः- गोलस्य व्यासातुल्यदैयाणि सूच्याकाराणि सूच्यग्राणि चतुष्कोणदै- याणि मूनि हस्ततुल्यविस्तृतिदैयाणि कृतानि खण्डानि पृष्ठफलसं- ख्यान्येवं भवन्ति । एवंविधैकखण्डस्य मूनि क्षेत्रफलं रूपमेव । खण्ड- देयं व्यासार्धं स एव वेधः । तेन गुणितं क्षेत्रफलं तस्य त्र्यंशो वनफलं स्वात् । क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते घनहस्तसंख्या स्यात् । समखातफलव्यंशः सूचीखाते फलं भवतीति + वक्ष्यमाणत्वात् । अतो व्यासषडंश एवैकरख- ण्डस्व घनफलं स्यात् । तत्पृष्ठफलगुणितं सर्वगोलस्य घनफलं जायत इति । अत उक्तं तदपि च फलं पृष्ठजमित्यादि ॥ २०१॥ ली०वि०-अथ वृत्तक्षेत्रे फलज्ञानार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह--- वृत्तक्षेत्र इति । गोलपरिधिना २२ व्यासः ७ हतः १५४ तस्य पादः १५४ । छेदेन ४ भक्तो लब्धं वृत्तफलं १ । फलं १५४ वतुर्गुणं गुण- ४ २ ४ हारयोस्तुल्यत्वान्नाशे जातं गोलपृष्ठफलं १५४ । पृष्ठफलं १५४ व्यास ७ १७९ निनं १०७८ षड्भिर्भक्तं जातं गोलस्यान्तर्घनफलं स्थूलं २ । यद्वा परिधिना + ३ २७४८९ व्यासपादः ७ गुणितः १९२४२३ छेदेन भक्तो लब्धं वृत्तफलं. १२५० ४ ५००० तीति-हस्यारम्य जायत इत्यन्तो अन्धो ग. पुस्तके नास्ति । २8324 ALLAHABAD ·२०२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[ क्षेत्रव्य - उदाहरणम्-यद्व्यासस्तुरंगैर्मितः किल फलं क्षेत्र समे तत्र किं व्यासः सप्तमितश्च यस्य सुमते गोलस्य तस्यापि किम् । पृष्ठे कन्दुकजालसंनिभफलं गोलस्य तस्यापि किं मध्ये ब्रूहि धनं फलं च विमलां चेद्वेसि लीलावतीम् ॥२०२॥ वृत्तक्षेत्रफलदर्शनाय न्यासः। १५३ व्यासः । परिधिः १२५० । क्षेत्रफलम् २४२३ । १२५० ५००० १२५० गोलपृष्ठफलदर्शनाय न्यासः। १५३ न्यासः ७ । गोलपृष्ठफलं ११७३ । १२५० ३८ २४२३ ५.०० गोलान्तर्गतघनफलदर्शनाय न्यासः व्यामः ७॥ गोलस्यान्तर्गतं घनफलं १४८७॥ १७६ बु०वि०-अथोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह-यद्यासस्तुरंगमित' इति । भोः सुमते यस्य समक्षेत्रस्य व्यासस्तुरगैर्मितः स्यात् । व्यासकथनादादाका- रस्य वृत्तक्षेत्रस्येत्यर्थसिद्धम् । तत्र समक्षेत्रे फलं किं स्यात्तब्रूहि । यस्य गोलस्यापि सप्तमितो व्यासस्तस्य गोलस्य पृष्ठे कन्दुकजालसंनिभं फलं किं स्यात्तच्च ब्रूहि । तस्यैव गोलस्य मध्ये गर्भे धनं च फलं च किं स्यात्तच्च बहि । चेत्त्वं लीलावती विमलां यथार्थी वेत्सि ॥ २०२॥ ली वि०-३८ २४२३ । गोलोपरि फलमाह-तत्क्षुण्ण मिति । तद्वृत्तक्षेत्रफलं चतुर्भिर्हतं छेदनरूपेध्विति जातं १९२४२३ चतुर्भिः क्षुण्णं७६९६९२ छेदेन भक्तं लब्धं १५३ १५३ शेष ४६९२ उभयोश्चतुभिरपवर्तः । जातं गोलडकलं ११७३ । इदं १२५० + ·. प्रकरणम् ] लीलावती। अथ प्रकारान्तरेण तत्फलानयने करणमत्रं सार्थवृत्तम्- व्यामस्य वर्गे भनवाग्निनिध्ने मूक्ष्मं फलं पञ्चमहसूभक्ते । रुद्राहते शकहतेऽथवा स्यात्स्थूलं फलं तद्व्यवहारयोग्यम् ॥ धनीकृतव्यासदलं निजैकविंशांशयुग्गोलघनं फलं स्यात् ॥२०॥ बु०वि०-अथ प्रकारान्तरेण व्यासादेव सूक्ष्मं फलं स्थूलं च फलं स्थूलवनफलं चेन्द्रवज्रोपेन्द्रवज्रापूर्वा[ ( ]भ्यामाह-व्यासस्य वर्ग इति । वनीक- तव्यासदलमिति । प्रथमश्लोकः स्पष्टार्थः। वनीकृतेति । वनीस्तस्य व्यासस्य दलं व्यासघनस्यामित्यर्थः । स्वकीयेनैकविंशांशेन युक्तं गोलस्य धनं फलं स्यात् । अत्रोपपनि:-व्यासे भनन्दाग्निहते खबाणसूर्यविभक्ते परिधिः स्यात् ३९२७ । व्यासः १२५० अनेन गुणितो व्यासश्चतुर्भक्तः फलं स्यात् ३९२७ । व्यासः १२५० । अत्र व्यासस्य व्यासे गुणे प्राप्ते ली वि०-कन्दुकस्य परितो जालमिव फलं स्यात् । गोलगर्भवनफलमाह-तदपीति । तदपि गोलपृष्ठफलं व्यासाहतं षड्भिर्भक्तं सगोलग वनफलं स्यात् । तद्यथा- छेदनरूपेष्विति जातं १९२४२३ व्यासेन ७ हतं १३४६९६१ षभिर्भक्तं १२५० तत्र हरवातो हरः १३४६९६१ छेदेन भक्तं १७९ शिष्टं ४४६१ उभ- १२५० ७५.०० १७९ योस्त्रिभिरपवर्तः। जातं गोलस्यान्तर्वनफलं १४८॥ यद्वा परिधिमानं १२३९ । २५०० १२५० उपरिस्थोऽङ्कः २१ खचाणसूर्यै १२५० र्हतः २६२५.० सोऽयं खलाणसूर्यैर्यु- क्तश्च २७५०० ततो भनन्दाग्निभिः३९२७ भक्तो लब्धं ११ ॥२०१॥२०२॥ ३९२७ अथ प्रकारान्तरेण वृचक्षेत्रफलज्ञानार्थ करणसूत्रं सार्थवत्तेनाऽऽह- व्यासस्येति । व्यासस्य ७ वर्गो ४९ भनन्दाग्नि ३९२७ हतः १९२४२३ ३८ पञ्चसहस्रेण ५००० भक्तो लब्धं सूक्ष्मफलं २४२३ । स्थूलमाह-रुद्रेति । L

·२०४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रन्य...
बु०वि०-व्यासवर्गो जातः। हरयोरनयोः१२५०।४पाते पञ्चसहस्राणि५०००।
अत उक्तं १२५० व्यासस्य वर्ग इत्यादि । एवं व्यासे द्वाविंशतिने शैलहते
४
स्थूलपरिधिः। असौ व्यासगुणिश्चतुर्भक्तः स्थूलफलं व्यासस्म व्यासगुणे
प्राप्ते व्यासवर्गः । अस्य हरयोरनयोः ४ घाते हरः २८ गुणहराविमौ
२२ । २८ द्वाभ्यामपवर्त्य रुद्राहते शकहत इति निष्पन्नम् । धनीकृतेति
व्यासो द्वाविंशतिन्नः सप्तहतः परिधिः। अनेन गुणितो व्यासश्चतुर्भक्तः फलम्।
एतद्वेदैः क्षुण्णं पृष्ठफलं तद्वयासगुणितं षड्भिर्भक्तं घनफलं स्यादिति । अत्र
चतुस्तुल्ययोगुणहरयो शो व्यासस्य द्विवारं व्यासो गुणोऽतो व्यासघनः ।
हरयोरनयोः ७६ घातो हरः ४२ गुणश्चाय २२ द्वाभ्यामपवर्त्य जातो
२१ । ११ । अत्र संचारः-यद्यस्मिन्हरे २१ असं गुणः ११। तदेष्टे
द्वितुल्ये हरे कः फलं गुणः २२। अयं निजैकविशांशयुक्त रूप ।
२१
अत उक्तं-वनीकृतव्यासेत्यादि । २०३ ॥
ली वि०-व्यासस्य ७ वर्गः ४९ रुद्रा ११ हतः५३९शक १४हतः३८ शिष्टं७
उभयोः सप्तापवर्तः । एवं लब्धं स्थूलफलं । गोलघनफलमाह-पनीरुतेति ।
२
सूक्ष्मं पूर्ववत् । स्थूलं यथा-व्यासः ७ घनीकृतः ३४३ तद्दलं ३४३ निजेक-
२
विंशांशः३४३ तेन योगार्थं समच्छेदौ । मिथो हराभ्यामित्यनेन द्वाभ्यां हरयो-
४२
रपवर्तः १।२१ आभ्यां परस्परं हरांशौ गुणितौ ३४३ । ७२०३ अनयोर्योगः
४२ ४२
७५४६ हरेण ४२ भक्तो लब्धं १७९ शिष्टं २८ तयोश्चतुर्दशापवर्तः । लब्ध
४२
१७९
घनफलं स्थूलं २ । क्षेत्रदर्शनम् ॥ २०३ ॥

·मकरणम् ]
लीलावती।
शरजीवानयनाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम्--
ज्याव्यासयोगान्तरघातमूलं व्यासस्तदूनो दलितः शरः स्यात् ।
व्यासाच्छरोनाच्छरसंगुणाच्च मूलं द्विनिम्नं भवतीह जीवा ।
जीवार्धवर्गे शरभक्तयुक्त व्यासप्रमाणं प्रवदन्ति वृत्ते ॥ २०४॥
चु०वि०-अथ वृत्तक्षेत्रैकदेशत्वेन ज्याव्यासाभ्यां शरं शरव्यासाभ्यां जीवां
च ज्याशराभ्यां व्यासं चोपेन्द्रवजोत्तरार्धेन्द्रवज्राभ्यामाह-ज्या व्यासयो-
गान्तरघातमूलमिति । जीवार्धवर्ग इति । परिध्येकदेशश्चायं तदग्रयोावत्सूत्रं
ज्या । तयोर्मध्ये शर इव शरः । अतोऽन्वर्थसंज्ञा इंमाः । ज्याव्यासयोर्यो-
गान्तरे तयोर्घातस्य यन्मूलं तेनोनो व्यासो दलितः शरः स्यात् । अथ शरो-
नाव्यासाच्छरसंगुणाच्च यन्मूलं तावनिनं इह वृत्ते जीवा भवन्ति । अथ
जीवार्धस्य वर्ग शरेण भक्ते शरेण युक्ते च सति व्यासप्रमाणं वृत्ते प्रवद-
त्याचार्याः । आद्योक्तमेवेदमिति भावः । अत्रोपपत्तिः-वृत्तपरिधाविष्टचापे
जीवामङ्कयित्वा तत्स्पर्धिन्यन्यपार्श्वेऽपि तत्तुल्यामेवान्यां जीवामङ्कयित्वा
तयोर्जीवयोरितरेतरमूलाग्रयोर्मध्ये तिर्यग्व्यासः । स एव कर्णः । ज्याग्रयो-
{लयोर्वा मध्य ऊर्ध्वाधरा कोटि वैव भुजः । दर्शनम् । ज्याव्यासयोर्योगा-
न्तरघातो वर्गान्तरं तन्मूलं कोटिः । तयोनो व्यास उभयतः शरौ
शिष्यते । अतस्तद्दलं शरः स्यादिति । अथ व्यासाच्छरोनादिति ।
ज्याधं भुजः । व्यासार्धं कर्णः । शराधोव्यासार्धस्य खण्डं कोटिः ।
कोटिकर्णयोर्गान्तरं योगान्तरघातसमम् । तत्र शरोनं व्यासार्धं कोटिः ।
व्यासार्धं कर्णः । तयोर्योगः शरहीनव्यासेन समः । अन्तरं शर एव ।
तयोर्घातः कोटिकर्णवर्गान्तरं स्यात् । तन्मूलं भुजः । तदेव ज्याधम् । तद्-
द्विगुणं जीवा स्यादित्युपपन्नम् । एतद्वैपरीत्येनैव जीवार्धवर्ग इत्यस्योप-
पत्तिः । तद्यथा--जीवार्धं भुजः । तस्य वर्गः कोटिकर्णयोर्वर्गान्तरम् ।
ली०वि०-वृत्ते शरज्याव्यासप्रमाणं सार्धवृत्तेनाऽऽह-ज्याव्यासयोगेति । ज्याव्यास-
योर्योगस्यान्तरेण यो घातो ज्याव्यासयोगतदन्तरयोर्यो घातः। तस्य मूलेनोनितोऽ-
द्धितश्च व्यासः शरः स्यात् । शरहीनाच्छरगुणिताच्च व्यासाद्यन्मूलं तद्विगुणं
जीबा भवति । ज्याधस्य वर्ग शरेण भक्ते शरेण च युक्ते व्यासपमाणं बृत्ते
प्रवदन्ति ॥ २०४॥

·: २०६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य उदाहरणम्-दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यत्र ज्या पण्मिता सखे । तत्रेषु वद वाणाज्यां ज्यावाणाभ्यां च विस्तृतिम् ॥ २०५॥ व्यासः १० । ज्या ६। योगः १६ । अन्तरम् ४। घातः ६४ । मूलं ८। एतदूनो व्यासः २। दलितः १ । जातः न्यामः शरः १ । व्यासात् १० । शरो- नात् ९ । शर १ संगुणात् ९। मूलं ३द्विनिम्नं जाता जीवा ६। एवं ज्ञाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां व्यासानयनं यथा-जीवार्ध- ३ वर्गे ९ शर १ भक्ते ९। शर ३ युक्ते जातो व्यासः १०॥ अथ वृत्तान्तस्यसादिनवालान्तक्षेत्राणां भुजमानानय- नाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम्- बु०वि०-तच्च योगान्तरघातसमम् । अतोऽस्मिन्कोटिकर्णयोर्गान्तरेऽन्तरण शरेण भक्ते योगो लभ्यते । स एव शरोनव्यासः । अतोऽयं शरयुक्तो व्यासः स्यादिति ॥ २०४ ॥ अथ क्रमेणोद्देशकत्रयमनुष्टुभाऽऽह-दशविस्तृतिवृत्तान्तर्यति । दशविस्तृ- तिर्व्यासो यस्य तद्दशविस्तृतिः । तच्च तद्वृत्तं च तस्य वृत्तस्यान्तमध्ये यत्र यस्मिन्प्रदेशे ज्या षण्मिता स्यात् , तत्रेषु शरं वद । अथ ज्ञाताद्वाणाज्ज्यां च वद । अथ ज्ञाताभ्यां ज्यावाणाभ्यां विस्तृतिं च वद । ज्याशराभ्यां चापसाधनमाह आर्यभट्ट:-~-शरवर्गात्षड्गुणिताज्ज्यारुतियुक्तात्पदं चाप- मिति ॥ २०५॥ अथ वृत्तमध्ये कृतानां समनवानपर्यन्तं समत्रिभुजादीनां पृथक्पृथ- । ली०वि०-न्यासः । ज्या ६ व्यासः १० तयोर्योगः १६ तदन्तरेण ४ हतः ६४ तन्मूलं ८ व्यासः १० मूलोनः२ दलितः१ अयं शरः। व्यासः १० शर १ ऊनः९ शर १ गुणस्तावानेव ९ तन्मूलं ३ द्विगुणं ६ इयं जीवा ६। तदर्धं ३ तर्गः९ शर १ भक्तः ९ तावानेव ९ शर १ युक्तः१० व्यासोऽयम् ॥२०५॥ अथ वृत्ते त्र्यस्रादीनां क्षेत्राणां भुजज्ञानाय करणसूत्रं वृत्तत्रयम्-उदाह- रणम्-वीति । वृत्तव्यासे ज्यादिभिर्हते खरखरखाभ्राः १२०००० भक्ते ·प्रकरणम् ] लीलावती। त्रियङ्कानिनभश्चन्द्रः१०३९२३त्रिवाणाष्टयुगाष्टभिः ८४८५३ । वेदाग्निवाणखाश्वैश्च ७०५३४ खखाभ्राभ्ररसैः ६०००० क्रमात् ॥ बाणेषुनखबाणैश्च ५२०५५ द्विद्दिनन्देषुसागरैः४५९२२ । कुरामदशवेदेश्च ४१०३१ वृत्तव्यासे समाहते ॥ २०७ ॥ बु०वि०-भुजाननुष्टुपत्रयेणाऽऽह-त्रियङ्कगग्निनभश्चन्द्रेरिति । वाणेषुनखवा- गैश्चेति । रखरखरखाभार्कसंभक्त इति । विद्वयङ्काग्निनभश्चन्द्ररित्यादिभिः सप्तभि- गुणैः सप्तधा वृत्तव्यासे समाहते सति खरखरखाभार्कसंभक्ते सति क्रमशः पृथक्पृथग्भुजा लभ्यन्ते । केषाम् । वृत्तस्यान्तमध्ये व्यस्रपूर्वाणां त्रिभुजादीनां गौणत्वे सर्वनामता न । कथं नवास्त्रान्तम् । नव, अस्रमन्तो यथा स्यात्तथा नवालपर्यन्तमिति यावत् । अत्रैवोद्देशकेन समत्र्यस्रादीना- मित्यस्य समपदमत्रापि योजनीयम् । तेनायमर्थः-वृतस्यान्तः समत्रिभुज- समचतुरस्रादीनां समनवानपर्यन्तं पृथक् पृथग्भुजान्वदेति । एवं सर्वत्र सूत्रेऽ- परिपूर्ण तदुद्देशकसंस्थं योजनीयम्। उद्देशकस्थऽपि तत्सूत्रं च । अत्रोपपत्तिः- सिद्धान्तोक्तजीवाभिस्तत्र परिधिश्चक्रकलातुल्यः २१६०० । अस्माया- सार्धमियं त्रिज्या ३४३८ त्रिभज्यकार्धं स्वगुणांशजीवेत्यादिना साधिता । अर्धवृत्ते चतुर्विंशतिरर्धजीवास्तत्त्वाश्विनो नन्दसमुवेदा इत्यादय सिद्धा- न्तेऽर्धीवाया एव ज्या संज्ञा कृता । उक्तं च तत्रैव-अर्धज्याने खचरो -- ली०वि०-वृत्तान्तवर्तिनां व्यस्रचतुरस्रादीनां नवानान्तानां पृथक् पृथग्भुजाः क्रमेण लभ्यन्ते । तथा हि-वृत्तव्यासः२००० त्रियङ्काग्निनभश्चन्द्रः १०३९२३ हतः २०७८४६००० खसखाभ्राः १२०००० भक्तो लब्धं १७३२ शेषं ६ १७३२ हारः १२० तयोः षड्भिरपवर्तः २० व्या भुजमानं । । वृत्तव्यासः २० २००० विवाणाष्टयुगाष्टभिः ८४८५३ हतः १६९७०६००० खवस्था- श्राः १२०००० भक्तो लब्धं १४ १४ । शेष २६ हारः १२० । तयो- १३ दाभ्यामपवर्तः ६० । चतुरस्रे भुजमानं १३। वृत्तव्यासः २००० ६. १४१४ ·२०८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य- खखखाभार्क १२००००संभक्त लभ्यन्ते क्रमशो भुजाः। वृत्तान्तस्त्र्यपूर्वाणां नवाम्रान्तं पृथक्पृथक् ॥ २०८॥ बु०वि०-मध्यसूत्रादित्यादि । अथानुपानार्थं चक्रकला तुल्यपरिधिवृत्तस्यान्तः- समत्र्यलादीनां भुजाः साध्यन्ते । तत्र चक्रकलानां व्यादिभिर्भक्तानामर्धानि चापा/नि स्युः ३६ ००।२७०० । २१६० । १८०० । १५४३ । १३५०।१२०० । तत्त्वाश्विभक्ता असवः कला वेत्यादिना । एषां साधिता अर्धजीवाः २९७७ । २४३१ । २०२४ । १७१९ । १४९५ । १३१५। १ १७५ । एता द्विगुणाश्चक्रकलातुल्यपरिधिवृत्ते समयस्रादीनां भुजाः ५९५४ । ४८६२ । ४०४८ । ३८३८ । २९९० । २६३० । २३५० यद्यस्मिन्व्यासार्धे ३४३८ एते भुजास्तदा खरखरखा- भ्रषट् ६०० ० ० व्यासार्धे के । फलं खखखाभार्क १२०००० तुल्य- व्यासवृत्ते समन्यत्रादीनां भुजास्त्रियङ्काग्निनभश्चन्द्रा इत्यादयो लब्धाः १०३९२३ । ८४८५३ । ७०५३४ । ६०००० । ५२०५५ । ४५९२२ । ४१०३१। यदि ख खखाभार्कव्यासे वृत्त एते भुजास्तदृष्टव्यासे वृत्ते के इति । फलमिष्टव्यासवृत्तान्तःसमत्र्यस्रादीनां भुजा लभ्यन्त इत्युपपन्नम् । यदाऽन्यथोपपत्तिः-अभीष्टकर्कटेन वृत्तं कृत्वा तत्परिधि समं विधा विभज्या- ङ्कयित्वा तेष्वङ्केषु तेनैव कर्कटकेनं वृत्तत्रयं कृत्वा प्रथमवृत्तपरिधौ समं ली वि०-वेदाग्निपञ्चखाश्वैः ७०५३४ हतः १४ १०६८००० खरखरखानाकैः १२०००० भक्तो लब्धं १ १७५शेषं ६८ हारः १२०। तयोश्चतुर्भिरपवर्तः १७ ३० ११७५ पञ्चास्ने भुजमानं १७ । व्यासः २० व्यासः २००० । खरखरखावरसैः ६.००० ३० हनः १२०० ० ० ० ० ० । खखखानाकः १२०००० भक्तो लब्धं षडले भुजमानं १००० । व्यासः २००० । बाणेषुनखबाणैः ५२०५५ हतः १. ४११०००० खखखाभ्राः : १२०००० भक्तो लब्धं सप्तास्त्रे भुजमानं ८६७ ७ । व्यासः २०००। द्विविनन्देषुसागरैः४५९२२ हतः ९१८४४००० १२ ·प्रकरणम् ] लीलावती। २०९ उदाहरणम्-सहस्रद्वितयव्यासं यवृत्तं तस्य मध्यतः । समयसादिकानां मे भुजान्वद पृथक् पृथक् ॥ २०९ ॥ बु०वि०-वृत्तयोगत्रयं स्यात् । एवं वृत्तमध्ये समषट्कोणस्य भुजो व्यासार्धं दृश्यते । तस्य दर्शनम् । अतोऽवाभीष्टव्यासस्य १२०००० अर्धं समषट्कोणस्य भुजः खखखाभरसा इति ६०००० । अथ वृत्तमध्ये समत्रिभुजस्य यो भुजः स कोटिः । व्यासः कर्णः । षट्कोणभुजो भुजः । तदेव दर्शनम् । अतो व्यासार्धव्यासयोर्वर्गान्तरमूलं समत्र्यले भुजः स्यात् । अत्राभीष्टव्या- सार्धव्यासयोर्वौ ३६०००००००० । १४४०००००००० अनयो- रन्तरं १०८०००००००० अस्य मूलं त्रियङ्काग्निनभश्चन्द्रा इति १०३९२३ । अथ समचतुरस्त्रस्य भुजः कर्णः । व्यासार्धं भुजः कोटिश्च । दर्शनम् । अतो द्विगुणस्य व्यासार्धवर्गस्य मूलं समचतुरले भुजः स्यात् । अत्राभीष्टव्यासार्धस्य वर्गो द्विगुणोऽयं ७२०००००००० अस्य मूलं त्रिवाणाष्टयुगाष्टाविति ८४८५३ । अथ समाष्टास्त्रभुजः कर्णः । समचतुर- स्रभुजाधु कोटिः । तयोनं व्यासार्धं भुजः । दर्शनम् । अतः समचतुरस्त्रभु जार्धवर्गस्य समचतुरस्रभुजोनयासार्धवर्गस्य च योगस्य मूलं समाष्टाले भुजः स्यात् । अवाभीष्टव्यासे समचतुरस्त्रभुजाधु ४२४२६ एतदूनं व्यासार्धं १७५७४ अनयोर्व! १७२९९४५४७६ ।। ३०८८४५४७६ । एतयोर्योगः २१०८८१०९५२ अस्य मूलं द्विद्विनन्देषुसागरा इति ४५९२२ । समपञ्चास्त्रसप्तास्त्रनवास्त्राणां भुजोपपत्तिरीदृशी न संभवति । ॥ २०६॥ २०७॥ २०८ ॥ ली०वि०-खखखाम्राः १२००००भक्तो लब्धं ७६५। शेष ४४ हारः १२० ११ ७६५ तयोश्चतुर्भिरपवर्तः ३० । लब्धमष्टास्त्रे भुजमानं ११ व्यासः २००० । कुरा- ३० मदशवेदैः ४९०३१ हतः ८२०६२००० खखरखानाकैः १२०००० भक्तो लब्धं ६८३ । शेषं १०२ हारः १२० । तयोः षड्भिरपवर्तः १७॥ २० २५

·२१०
बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य-
१७३२
अथ वृत्तान्तस्त्रिभुजे भुजमानानयनाय
व्यासः २००० । त्रियन्का-
ग्निनभश्चन्द्रैः। ०३९२३गुणितः
२०७८४६००० खसखाभ्राकैः
१२००००भक्ते लब्धं व्यत्रे
१७३२
भुजमानं
न्यासः
१७३३
२०
वृत्तान्तश्चतुर्भुजे भुजमानानयनाय
व्यासः २००० । त्रिवाणाष्टयुगा-
टभिः ८४८५३
गुणितः
१३
alcala
न्यासः
See
२०००
खखखाभ्राकैः
१२०००० भक्ते लब्धं चतुरस्त्रे
१४१४
भुजमानं १३
on
.
वृत्तान्तःपञ्चभुजे भुजमानानयनाय
११७५
११७५
१७
d
न्यास:।
व्यासः २००० । वेदानि-
बाणखाश्चैः७०५३४ गुणितः
१४१०६८००० खसखाभ्राकैः
१२००००भक्ते लब्धं पञ्चास्त्रे
हल
११७५
भुजमानं १७॥
लीवि०-
६८३
लब्धं नवाने भुजमानं १७। एवमिष्टव्यासपि । एभ्योऽन्या अपि जीवाः
२०
सिध्यन्ति बास्तु गोले वक्ष्ये । क्षेत्रदर्शनम् ॥२०६॥२०७॥२०८॥२०९॥

·प्रकरणम् ]
लीलावती।
៦ ។ ។
वृत्तान्तःपड़भुजे भुजमानानयनाय
व्यासः २००० । खरखाभ्रा-
भ्ररमैः ६००००
गुणितः
१२००००००० खखखाभ्राकैः
१२
भक्तो लब्ध
पडने भुजमानं १०००।
१०००
न्यासः।
२००६
८००४
वृत्तान्तःसप्तभुजे भुजमानानयनाय
Cole
८६७
न्यासः।
८६७
व्यासः २००० । बाणे-
पुनखवाणः ५२०५५ ।
गुणितः १०४११००००
खखखाभ्राः १२००००
भक्ते लब्धं सप्ता
२०००
com
भुजमानं ७ ।
१२
वृत्तान्तरष्टभुजे भुजमानानयनाय न्यामः।
व्यामः २००० । द्विद्विनन्दषुमागणैः ४५९२२
गुणितः ११८४४००० खख़खाभ्राः
भक्त
लब्धमष्टाने
७६५
भुजमानं ११ ।
०वि०-अथोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह-सहस्रद्वितयव्यासमिति । सहस्रद्वितयं
व्यासो यस्य तत्सहस्रद्वितयव्यासं यद्वृत्तं स्यात्तस्य मध्यतो मध्ये सप्तम्यर्थे
तसिल । समत्र्यस्रादिकानां क्षेत्राणां भुजान्मे पृथक्पृथग्वद । नवानान्त-
मिति सूत्रस्थमत्र योजनीयम् ॥ २०९ ॥

·HAR
२१२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य-
वृत्तान्तनवभुजे भुजमानानयनाय
101
१४
न्यासः।
३०००
व्यासः २०००
कुरामदशवेदैः : ४१०३१
Ved) गुणितः ८२०६२०००
खखखाभ्राकैः १२००००
भक्तो लब्धं नवाने
भुजमानं १७ ।
२०
एवमिष्टव्यासादिभ्योऽन्या अपि. जीवाः सिध्यन्तीति
तास्तु गोले ज्योत्पत्तौ वक्ष्ये ।
अथ स्थूलजीवाज्ञानार्थं लघुक्रियया करणसूत्रं वृत्तम्-
चापोननिनपरिधिः प्रथमाह्वयः स्यात्
पञ्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थभागः ।
आयोनितेन खलु तेन भजेच्चतुर्भ-
व्यासाहतं प्रथममाप्तमिह ज्यका स्यात् ॥ २१० ॥
बु०वि०-अथ परिधितदेकदेशात्मकचापाभ्यां स्थूलं जीवानयनं वसन्ततिलक-
याऽऽह-चापोननिघ्नपरिधिरिति । चापेन ऊनश्चासौ निम्नश्च चापोननिम्नः ।
स चासौ परिधिश्च चापोननिनपरिधिः । स प्रथमसंज्ञः स्यात् । परिधिव-
र्गस्य चतुर्थभागः पञ्चगुणितो यः स्यात्तेन प्रथमोनितेन चतुर्गुणितं व्यास-
गुणितं च प्रथमं भजेत् । इहाऽऽप्तं ज्यका स्यात् । अत्रोपपत्तिरुपलब्ध्यनु-
ली०वि०-अथ स्थूलजी[वा ]ज्ञानार्थं लघुप्रक्रियया करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-चापो-
नेति । चापेन ऊनश्चासौ निनश्चासौ परिधिश्च स प्रथमसंज्ञः । परिधेर्वर्गस्य
चतुर्थभागः पञ्चगुणः कार्यः। आद्योनितेन प्रथमहीनेन तेन पञ्चघ्नपरिधिवर्गचतु-
थांशेन चतुर्गुणं व्यासाहतं प्रथमं भजेत् । यल्लब्धं सा ज्या स्यात् ॥२१०॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। जी बु०वि० ? CE -रूपा । अल्पयिा चापे तत्तुल्यैव जीवा स्यात् । ततो यथा यथा चापमधिकं तथा तथा जीवाऽप्यधिका भवेत् । किंतु पूर्वस्मादल्पतराधिका स्यात् । एवं परिध्यर्धचापे व्यासतुल्या जीवा परमा स्यात् । तत उभयतोऽ- प्यपचीयते । अतश्चापोननिनपरिधि वा ( ? ) स्यात् । स प्रथमसंज्ञः कृतः । यथा यथा जीवा वर्धते तथा तथा प्रथमोऽपि वर्धत इत्यर्थः । परिध्यर्धतुल्यचापे जीवायाः परमत्वं तत्र प्रथमस्यापि पर- मत्वम् । तत्र परिध्यतुल्यचाप परिध्यर्धवर्गतुल्यः प्रथम उत्पद्यते । स तु परिधिवर्गचतुर्थांश एव । स चेत्पञ्चगुण एकगुणेन प्रथमेनोनः क्रियते तदा परिधिवर्गतुल्यश्चतुर्गुणः प्रथमः शिष्यते । अथानुपातः । यद्यनेन चतुर्गुणप्रथमेन व्यासाधतुल्या जीवा लभ्यते तदेष्टेन चतुर्गुणप्रथमेन का । एवमत्रानुपाते पश्चाहतेन परिधिवर्गचतुर्थां- शेन, इष्टप्रथमोनेनेष्टहर ऊहनीयः । अत उक्त-पञ्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थ- त्यादि । इदं जीवासाधनार्थं यथाकथंचितत्रैराशिकमुपलब्ध्याऽऽचार्यैः कल्पितम् । एवमन्यान्यप्युपलब्ध्यनुरूपाणि ज्यासाधनार्थं सुधीभिश्चिन्त्यानि । तद्यथा-' भुजान्यभागवर्गोना परिध्यविकृतिर्गुणः । हरस्तदनिसंयुक्ता व्यासार्धस्य क्रमज्यका ' इति । अस्यार्थः-भुजान्यभागाः कोटयंशास्तषां वर्गस्तेनोना परिध्यविकृति- र्गुणः स्यात् । तदतियुक्ता तस्य भुजान्यभागवर्गस्यानिस्तेन युक्ता परि- ध्यविकृतिः परिधिश्चक्रांशाः ३६० तेषामधिः ९० तस्य कृतिः ८१०० हरः स्यात् । कस्येमौ गुणहरावित्याह--व्यासार्धस्यति । तेना- यमर्थः । व्यासार्धमनेन गुणेन संगुण्यानेन हरेण भक्त्वा फलं क्रमज्यका स्यादित्यर्थः।इयमर्धज्यैव भवेत्मागुक्तत्वात् । एवमिष्टपरिधिनाऽपि योजनीयम् । तद्यथा-चापार्धं भुजः । तदूनः परिधिचतुर्थांशः कोटिः । शेषं स्पष्टम् । एवमुपलब्ध्योत्क्रमज्याऽपि सिध्यति । तद्यथा- भुजांशवर्गः पञ्चमोगुणो वृत्तार्धवर्गयुक् ॥ हरो व्यासदलस्यात्र भवेदुत्क्रमसिञ्जिनी। इति व्याख्यातप्रायमेतत्पूर्ववत् ॥ २१० ॥ १ घ. इ. ध तुल्ट,न्या ! ग. 'धं चापे व्या ।

·२१४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य :- उदाहरणम्-~-अष्टादशांशेन वृतेः समान- मेकादिनिमेन च यत्र चापम् । पृथक्पृथक् तत्र वदाऽऽशु जीवां खामितं व्यासदलं च यत्र ॥२११ ॥ बु०वि०-अत्रोदाहरणमुपजात्याऽऽह-अष्टादशांशेन वृतेः समानमिति-यत्र वृत्ते खार्केः १२०मितं व्यासदलं स्यात्तत्र वृत्ते वृतेः परिधेरष्टादशांशेन पृथ- पृथगेकादिगुणितेन समानं चापं स्यात्तत्र तत्र जीवां वद । अष्टाद- शांशेन युक्तत्वादृष्टादशपर्यन्तमेकादिगुणितेनोते प्रसिद्धम् । तथाऽपि नव- पर्यन्तमेवैकादिगुणितेनेति योजनीयम् । अत उत्तरत्राप्युर्वरितचापसाम्ये तादृ- शा एव जीवाः स्युः। याऽष्टमी जीवा सैव दशमी । या च सप्तमी सेवैका- दशीत्यादि । अत्र व्यासः २४० परिधिः ७५४ अस्याष्टादशांशः ४२ अयमेकादिगुणितः ४२ । ८४ । १२६ । १६८ । २१० । २५२ । २९४ । ३३६ । ३७८ । एतत्तुल्येषु चापेषूक्तवज्ज्याः साध्याः । अथवा परिधेरष्टादशांशेनानेन ४२ परिधि धषि चापवयं जातानि चापानि १ । २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७ । ८ । ९ । परिधिश्च १८ अतोऽप्यु- क्तवदेता एव जीवाः सिध्यन्तीत्याचार्येणैव विवृतम् । तत्राऽऽद्यचापे प्रथमः १७ परिधिवर्गः ३२४ । अस्य चतुर्थांशः ८१ । अयं पञ्चाहतः ४०५ असौ प्रथमोनितः ३८८ अनेन प्रथमं १७ चतुर्म ६८.व्यासाहतं १६३२० भजेत् । लब्धं ४२ प्रथमज्या । एवं क्रमेण साधिता जीवाः ली वि०-उदाहरणम्-अष्टादशेति । एकादिगुणितेन वृतेः परिधेरष्टादशांशेन १८ समानं यत्र वृत्ते चापम् । यत्र च खामितं १२० व्यासार्धं तत्र पृथक् पृथग्जीवां ज्यां वद । तथा हि-व्यासे भनन्दाग्निहत इत्यादिना परिध्यानयनं यथा व्यासः २४० भनन्दाग्नि ३९२७ हतः ९४२४८० खबाणसूर्यैः १२५० भक्तो लब्धः परिधिः ७५४ । अस्य किलाष्टादशांशेन ४२ पृथक् पृथगेकादिगुणतेन तुल्ये धनुषि कल्पिते ज्या पृथक् पृथक् साध्या । अथवा सुखार्थे परिध्यष्टादशांशेन ४२ परिधिधनुषी ७५४ । ४२ अपवर्त्य ज्याः साध्यन्ते । तथाऽपि ता एव भवन्ति । अपवर्तिते न्यासः । परिधिः १८ चापानि १ । २ । ३। ४ । ५।६। ७ । ८ । ९ परिधिः १८ चापेन १७ निघ्नः १७ प्रथमसंज्ञोऽयम् । परिधिः १८ वर्गः ३२४ तच्चतुर्भागः ८१ ·प्रकरणम् ] लीलावती। २१५ १२० २२६ व्यासः २४० । अत्र किलाङ्कलाधवाय विंशतः मार्किशतांशमिलितः मूक्ष्मपरिधिः ७५४ अस्याटादशांशः ४२ । न्यासः। अत्राप्यङ्कलाधवाय द्वयो- रष्टादशांशयुतो गृहीतः । अनेन पृथक्पृथगेकादि- गुणितेन तुल्ये धनुषि कल्पिते ज्याः साध्याः। अथवाऽत्र मुखार्थं परिंधरष्टादशांशेन परिधि धनपि चापवयं ज्याः साध्यास्तथाऽपि ता एव भवन्ति । अपवर्तिते न्यामः । परिधिः १८ । चापानि च ।।२। ३।४ । ५।६। ७ । ८।९। यथोक्तकरणन लब्धा जीवाः ४२ । ८२ । १२० । १५४. । १८४ । २०८। २२६ । २३६ । २४० ॥ बु०वि०-४२१८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० ब्रझतुल्ये त्रिज्या खार्कमिता १२० तदेव व्यासार्धं वृत्तार्धन तत्व- ण्डान्यपि नवैव । अर्धज्येव ज्यासंज्ञेति प्रागुक्तत्वात् । साधितजीवानामर्धा- न्युत्तरोत्तराद्विशोध्य जातानि खण्डानि २१ । २० । १९ । १७ । १५ । १२ । ९ । ५। २। एवं करणप्रकाशे वृत्ताधे षड् ज्याखण्डानि । अतः परिधिद्वादशांशेनानेन ६२ अपवर्तितः परिधिः १२ चापानि च १ । २ । ३ । ४ । ५। ६ । अत उक्तवज्जाताः जीवाः ६२ । १२० । १७० । २०८ । २३२ । २४० आसामर्धा युत्तरोत्तराद्विशाध्य लीवि -पञ्चाहतः ४०५आद्योनितः ३८८ व्यासः २४० चतुर्मः ९६० अनेन प्रथमो १७ हतः १६३२० । इमं चतुर्नव्यासाहतं प्रथमं १६३२० आद्यो नितपञ्चनपरिधिवर्गचतुर्थांशेनानेन ३८८ भक्तं लब्धं ४२ इयं प्रथमे चापे ज्या चापोननिनपरिधिः ३२ प्रथमोऽयं पञ्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थभागः ४०५ । आद्य ३२ ऊनितः ३६० । अनेन चतुर्भव्यासाहतः ९६० । प्रथमं ४५ ·२१६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [क्षेत्रव्य- अथ चापानयनाय करणसूत्रं वृत्तम् । व्यासाब्धिघातयुतमौर्विकया विभक्तो जीवाध्रिपञ्चगुणितः परिधेस्तु वर्गः। लब्धोनितात्परिधिवर्गचतुर्थभागात् आप्ते पदे वृतिदलात्पतिते धनुः स्यात् ॥ २१२ ॥ बु०वि०-जातानि ज्याखण्डानि । ३१ । २९ । २५] १६।१२ । ४ । यदा खण्डकैर्जीवा साध्यते तदा भुक्तखण्डकेनाभीष्टजीवा स्यादिति स्पष्टम् । उत्तरो- तरशोधनेन खण्डकोत्पत्तेः । एवं सिद्धान्तेऽपि वृत्तार्थे चतुर्विंशतिजीवाः व्यासार्धं त्रिज्या ३४३८ उक्तवदपवर्तितः परिधिः ४८ चापानि च १ । २। ३ । ४ । इत्यादीनि । उक्तवज्जाता प्रथमज्या २२८ तत्वाश्विनो भाव्याः २२५ । अत इंदमानयनं स्थूलम् । एवं किंचित् स्थूला उत्तरा अपि जीवाः स्युः । एवमिष्टव्यासेभ्योऽपि जीवाः सिध्यन्तीति ॥२११॥ अथ जीवायाश्चापानयनं स्थूलं वसन्ततिलकयाऽऽह-व्यासाब्धिघात- युतमौर्षिकयेति । जीवाघिणा जीवाचतुर्थांशेन पञ्चभिश्च गुणितः परिधेर्वर्गो व्यासाब्धिघातेन युतया मोा विभक्तः सन् लब्धेनोनितात्परिधिवर्गचतुर्थ- भागाद्यदाप्तं पदं तस्मिन्पदे वृतेः परिधेर्दलात्पतिते सति शेषं धनुः स्यात् । अत्रोपपत्तिरव्यक्तकल्पनया । क्वचिदादेः क्वचिन्मध्यात्क्वचिदन्त्याक्रियाबुधैः । आरभ्यते यथा लध्वी विस्तरेन यथा तथाइत्युक्तत्वात् ।। प्रथमप्रमाणं या १ पञ्चाहतः परिधिवर्गचतुर्थभाग आद्योनितोऽयं या १ रू५ पव ४ ली०वि०-भजेत् ४३२०० लब्धं तृतीया धनुषि ज्या १२०। एवमन्येष्वपि चतुर्था- दिनवान्तधनुःषु ज्या साध्या यथोक्तकरणन ज्यामानानि । ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० । एवमन्य- स्मिन्नपि व्यासे दर्शनम् ॥ २११ ॥ अथ धनुरानयनार्थं करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-व्यासेति । परिधर्वों जीवा- विपञ्चगुणितः । जीवा ज्या तशिस्तच्चतुर्थांशस्तेन पञ्चभिश्च गुणितः सन् । व्यासाब्धिचातयुत्तमौकिया व्यासस्य विस्तारस्याब्धिभिश्चतुभिर्यो चातो ·प्रकरणम् लीलावती। २३७ ४ RATAUDAI प१८.० पक्ष- उदाहरणम्-विदिता इह ये गुणास्ततो वद तेषामधुना धनुर्मितीः। यदि तेऽस्ति धनुर्गुणक्रिया- गणिते गाणितिकातिनैपुणम् ॥२१॥ न्यासः। ज्याः ४२ । ८२।१२० ११५४।१८४२०८। २२६६२३६।२४० स एवापवर्तितपरिधिः १८। जीवा- बु०वि०-चतुर्भो व्यासहतः प्रथमोऽयं याव्या ४। अयं पूर्वेण भक्तो जीवा लभ्यते। इति पूर्वो जीवंया गुणित एतत्सम इति जातो पक्षो। याजी १ रू. पवजी ५ याव्या ४ रू. एकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षादित्यादिना व्यासाधिवातयुतमौकिया विभक्तो जीवाद्विपञ्चगुणितः परिधेस्तु वर्ग इत्युपपन्नम् । लब्धं यावत्तावन्मानं स एवं प्रथमः। अथ चापप्रमाणं या १ चापोननिम्नपरिधिः प्रथमाव्हयः स्यादिति जातो पक्षी याव १ याप १ रू० समशोधने कृते जातं याव याप १६० याव०या० रूम योलग्रहणार्थं परिध्यवर्गः क्षेप्यः । तत्र परिध्यप्रवर्गः परिधिवर्गचतुर्थांश एव । अतोऽस्य धनभूतस्य ऋणभूतपथमस्य चान्तरं यत्तस्य मूलं रूपराशिः। अव्यक्तपक्षे रूपराशिमूलं ऋणभूतं परिध्यमेव। मूल्योः पुनः समीकरणे ते आप्ते पदे बृतिदलालतिते । इति निष्पद्यते । लब्धं यावत्तावन्मानं चाप स्यादित्युपपन्नम् ॥ २१२ ॥ अत्रोदाहरणं वैतालीयेनाऽऽह-विदिता इह य गुणा इति । भो गाणितिक इह ये गुणा जीवा विहिताः कृता अधुना तेषां गुणानां धनुर्मितीवद । लीवि०-गुणनं तेन युता या मौर्विका ज्या तया विभक्तः कार्यः । तत्र यल्लब्धं तेनोनितादीनात्परिधिवर्गचतुर्थभागादाप्ने लब्धे पदे मूले वृतिबलात्परिध्यत्पितित ऊनीकृते शिष्टं धनुः स्यात् ॥ २१२ ॥ उदाहरणम्-विदि( हि )ता इति । इह ये गुमा ज्ञातास्तेषां धनुर्माना- न्यधुना वद हे गाणितिक गणितकुशल यदि ते धनुर्गुणश्यिागणितेऽतिनैपुणं कौशलमस्ति । न्यासः । ज्याः ४२ । ८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६।२३६। २४०। स एवापवर्तितः परिधिः १८ । यथा । परिधि- याव .० या. रूम १ T ·२३८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्षेत्रव्य इघ्रिणा २१ पञ्चभिः ५ च परिधेः १८ वर्गो ३२४ २ गुणितः १७०१० । व्यास २४० अब्धि ४ घात ९६० युतमौर्विकया १००२ अनया विभक्तो लब्धः १७ । अत्राकलाघवाय चतुर्विशतेयधिकसहस्रांशयुतो गृही- तः। अनेनोनितात्-परिध १८ वर्ग ३२४ चतुर्थ ८१ बु०वि०-धनुषां मितयो धनुर्मितयः। ता धनुर्मितीः। यदि धनुषां गुणानां कि- यायाः गणितेऽतिनैपुणमस्ति । चापक्षेत्रेषु फलसाधनं श्रीधर आह-जीवा- शरैक्यदलहतशरस्य वर्ग दशाहतं नवभिषिभजेदवाप्तमूलं प्रजायते कार्मु- कस्य फुलमिति । श्रीकेशवोऽपि चापे फलं शरो ज्येषुयोगार्धन्नो नखांशयु- गिलि । अथान्यथा सोपपत्तिकमुच्यते । ज्याशराभ्यां प्राग्वद्व्यासं ज्ञात्वा व्यासात्परिधिमानीय व्यासाब्धिघातयुतमौर्विकयोत्यादिना चापमानयेत् । ली वि०-वर्गः ३२४ अयं जीवा ४२ अधिणा ४२ गुणितः १३६०८पञ्चभिश्च २० ४ गुणितः ६८०४० हारेण हते लब्धं १७०१०। अयं व्यासाब्धिघातयुतमौर्वि- ४ कया भक्तः । व्यासः २४० तस्याब्धिघातः ९६० । अनेन मौर्वी ४२ युता १००२ । अनयाऽयं १७०१० भक्तो लब्धं १६ शेषं त्यक्तम् । परिधिवर्ग- चतुर्थभागः ८१ । लब्धेनानेन १६ ऊनितः ६५ अस्मादाप्तं पदं ८ वृति १८ दलात् ९ अस्मात्पतितं जातं धनुः १ । एवं द्वितीयादिधनूंषि साध्या- नि । द्वितीयादिधनुरानयनं यथा । परिधिः १८ वर्गः ३२४ जीवा ८२ तदधिः ८२ तेन गुणितः २६५६८ पञ्चभिश्च गुणितः १३२८४० हारेण ४ ४ ४ भक्तो लब्धं ३३२१० । अयं व्यास २४० अब्धि- ४ घात ९६० युतमौ- विकया ८२ अनया १०४२ भक्तं लब्धं ३१ । शेषं ९०८ त्यक्तम् । परिधि- वर्गचतुर्थभागः ८१ लब्धेनानेन ३१ अनितः ५० अस्मादाप्तं पदं ७ वृति- दलात् ९ पतितं शिष्टं २ द्वितीयं धनुः । परिधिः १८ वर्गः ३२४ जीवा १२० अविणा ३० गुणितः ९७२० पञ्चभिश्च गुणितः ४८६०० । अयं व्यास २४० अधिः ४ घातेन ९६० मौर्वी १२० युता १०८० । अनया विभको लब्धं ४५ । परिधिवर्गचतुर्थभागः ८१ लब्धेन ४५ ऊनितः ·. बु०वि० R ६५ शेष ४० प्रकरणम् ] लीलावती। भागात् ६४ पदे प्राप्ते ८ वृति १८ दलात् ९ पतिते १ जातं धनुः । एवं जातानि धनूंषि १ । २ । ३।४ । ५। ६ । ७।८।९ एतानि परिध्यष्टादशां- शेन गुणितानि स्युः। इति भास्कराचार्यविरचितायां लीलावत्यां क्षेत्रव्यव- हारः समाप्तः। ०-अथ चापप्रान्ताभ्यां वृत्तमध्यपर्यन्तं रेखे कृत्वा तदन्तर्वर्तिनो वृत्तखण्डस्य फलं साध्यते । दर्शनम् । यथा परिध्यर्धन व्यासार्धं संगुण्य सर्ववृत्तफलं स्यात् । तदृच्चापार्धन व्यासाधू संगुण्य वृत्तखण्डस्य फलं स्यात् । अथ चापाधःस्थस्य त्रिभुजस्य फलं साध्यते । शरोनेन व्यासार्धन जीवार्ध संगुण्य त्रिभुजस्य फलं स्यात् । तेनोनितवृत्तखण्डफलं चापफलं शिष्यत इति ॥ २१३॥ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं ० तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगात्क्षेत्राभिधः प्रस्फुटः। इति क्षेत्रव्यवहारः- ली०वि०-३६। अस्मात्पदं ६ वृतिदलात् ९ पतितं शिष्टं ३ तृतीयं धनुः। परिधिवर्गः ३२४ जीवायाः १५४ अधिणा १५४ गुणितः ४९८९६ हारेण ४ ४. हृतो लब्बं १२.४७४ । अयं पञ्चभिश्च गुणितः ६२३७० । अयं व्यासा- ब्धिघातः ९६० युता १५४ मौर्वी १११४ अनया विहृतो लब्धं ५६ । परिधिवर्गचतुर्थभागः ८२ लब्धेन ५६ ऊनितः २६ तत्पदं ५ वृतिदलात् ९ पतितं ४ । इदं चतुर्थं धनुः। परिधिवर्गः ३२४ । जीवायाः १८४ अधिः ४६ । तेन गुणितः १४९०४ पञ्चभिश्च गुणितः ७४५२० व्यासाब्धिघातेन ९६० इयं मौर्वी १८४ युता ११४४ अनयाऽयं ७४५२० विभक्तः लब्धं त्यक्तम् । पारीधिवर्गचतुर्थभागः ८१ ऊनितः १६ तत्पदं ४ वृतिदलात् ९ पतितं शिष्टं ५ पञ्चमं धनुः । एवं सर्वत्र लब्धानि धनूंषि १ । २ । ३ । ४ । ५। ६ । ७ । ८ । ९ ज्या मानानि ४२।८२ । १२० । १५४ । १८४ । २०८ । २२६ । २३६ । २४० । एतानि धनूंषि परिध्यष्टादशांशेन ४२ गुणितानि तानि भवन्ति ॥२१३॥ इति श्रीमहीधरविरचिते लीलावतीविवरणे क्षेत्रव्यवहाररतृतीयः । ४ लब्धेन ६५ 7 ·२२० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- खातव्य:- अथ खातव्यवहारः। करणमूत्रं सार्धाऽऽर्या- गणयित्वा विस्तारं बहुषु स्थानेषु तद्युतिर्भाज्या । स्थानकमित्या सममितिरेवं देयं च वेधे च ॥ क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते धनहस्तसंख्या स्यात् ॥२१४॥ बु०वि०-- खातपूतन पापाश शमिकाकाश जातिभूः । भूतिदास्तु स्थिरा सारा परा घुद्युतितुल्यका ॥ कलशबन्धश्लोकोऽयम् । खातोन्मूलिता पूतना येन सः। तथा पापमश्ना- तीति पापाशः। शमो येषां ते शमिनो योगिनः। कं सुखम् । अकं दुःस्वम् । कं चाकं च काकम् । शमिनां काकमश्नातीति शमिकाकोशः । युगपत्सुखदुःखयोमोक्ष इत्युक्तेः । भवनं भूः प्रभवः । जातीनां ब्राह्मणादीनां प्रभवो जातिभूः । ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीदित्यादिश्रुतेः। भूतिमैश्वर्यं ददातीति भूतिदः । एवंविध हरे सारा लक्ष्मीः परा उत्कृष्टा स्थिराऽस्तु । मयीति शेषः । सा का । या घुद्युतितुल्यका । द्योतते सा द्युत् , विद्युल्लता तस्या द्युतिः । तया तुल्यः कः प्रकाशो यस्याः सा तथा । विद्युदिव चञ्चलाऽपि लक्ष्मीमयि स्थिराऽस्त्विति भावः । अत्र खातेति व्याख्यास्यमोनव्यवहार- स्यापि नाम सूचितम् । अथेदानी खातस्य क्षेत्राकारत्वेन क्षेत्रव्यवहारोपजीवित्वादनन्तरं खात- व्यवहारो निरूप्यते । तत्राऽऽदौ विषमचतुरस्राख्ये खाते घनफलं सार्धार्य- याऽऽह-गणयित्वा विस्तारमिति । खाते गर्ने विस्तारं बहुषु स्थानेषु गुण- यित्वा तेषां विस्ताराणां युतिः स्थानकमित्या भाज्या। यावस्थानेषु ली०वि०-अथ स्वातव्यवहारे करणसूत्र सार्ययाऽऽह-गणयित्वेति । बहुषु स्थानेषु विस्तारं गणयित्वा । तद्युतिरनेकस्थानस्थिताविस्तारयोगः स्थानकमित्या यावन्ति स्थानानि तन्मानेन भाज्या। लब्धा सममितिः सममानं बोध्यम् । एवं च देयं च वेधेऽपि सममानं यथा देयं वेधे च बहुषु स्थानेषु गणयित्वा दैर्ध्ययु- तिबंधयुतिश्च स्थानकमित्या भाज्येत्यर्थः । क्षेत्रेति । क्षेत्रफलं “ यथाऽऽयते तद्भु- जकोटिधातः' इत्युक्तविधिनाऽऽनतिं क्षेत्रफलं वेधगुणं गाम्भीर्यमानगुणितं सत्खाते धनहस्तसंख्या भवति ॥ २१४ ॥ C Homeste । - ·प्रकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्--भुजवक्रतया दैव्यं दशेशार्ककरैर्मितम् । त्रिषु स्थानेषु षट्पञ्च सप्तहस्ता च विस्तृतिः ॥२१५॥ यस्य खातस्य वेधोऽपि द्विचतुरिकरः सखे । तत्र खाते कियन्तः स्युर्घनहस्ताः प्रचक्ष्व मे ॥ २१६॥ १० न्यासः। ७६५ मध्यान्नत विषमरवाला बु०वि०-विस्तारो गणितस्तत्संख्यया भाज्येत्यर्थः। सा समस्य मध्यस्थस्य मितिः स्यात् । विस्तारस्येति विशेषः । एवं दैर्ये च वेधे च तत्सममितिः स्यात् । एतदुक्तं भवति । दैर्ध्य बहुषु स्थानेषु गणयित्वा तद्युतिः स्थानसंख्यया भाज्या । दैय॑स्य सममितिः स्यात् । एवं वेधस्यापि। वेधनं वेधः। निम्नत्व- मिति यावत् । यथा यथा बहुषु स्थानेषु विस्तारादिकं गण्यते तथा तथा सममितिः सूक्ष्मसूक्ष्मतरा स्यादिति स्पष्टम् । एवं साधितयोः समविस्तारयो- राहतिः क्षेत्रफलं स्यात् । त्रिकोणवर्तुलादिषु प्रागुक्त्यैव तत्क्षेत्रफलं वेधेन गुणितं सत्खाते गर्ने घनहस्तानां संख्या स्यात् । वनहस्तलक्षणं प्रागे- वोक्तम् । अन्नोपपत्तिः सुगमा। खाते विस्तारादिकं सर्वस्मिन्नपि प्रदेशेन हि सममितिं कृत्वा बहुषु स्थानेषु गणयित्वा तद्युतिः स्थानसंख्यया हता मध्यस्थस्य विस्तारादिकस्य मितिः स्यात् । एकस्मिन्प्रदेशे तस्मान्यूनम- न्यस्मिन्नधिकमतो मध्यस्थ इति रूपतुल्यवेधे क्षेत्रफल तुल्या एव धनहस्ताः स्युः । अतो वेधगुणं क्षेत्रफलं धनहस्तसंख्या स्यादिति ॥ २१४ ॥ 'अत्रोदाहरणमनुष्टुब्द्वयेनाऽऽह-भुजवक्रतया दैयमिति । यस्य खातस्य वेधोऽपीति । यस्य खातस्य भुजवक्रत्वेन दैर्घ्यं त्रिषु स्थानेषु क्रमण दशेशा- कतुल्यैः करैः १० । ११ । १२ मितं विस्तृतिश्च त्रिषु स्थानेषु द्विच- ली०वि०-उदाहरणम्-भुजेति। भुजानां वक्रतया यत्र दशैकादशहादशकरमितं दैयँ स्थानत्रये यत्र पञ्चषट्सप्तमितो विस्तारो यत्र द्विचतुस्त्रिकरमितो वेधः, हे सखे तत्र खाते कियन्तो वनहस्तास्तान्वद । न्यासः । यथा विस्तारैक्यं १८ दैर्ध्य युतिः ३३ वेधयुतिः ९ स्थानकमित्या ३ - ·२२२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविदरणटीकाभ्यां समेता-[खातव्य ११ अत्र सममिति- करणेन विस्तारे न्यासः। सममितिः हस्ताः ६। दैर्ये ११वेधे च । तथा कृते क्षेत्रदर्शनम् । यथोक्तरणेन लब्धा धनहस्तसंख्या १९८ । खातान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- मुखजतलजतातिजक्षेत्रफलैक्यं हृतं षभिः । बु०वि०-तुस्विहस्तमिता २ । ४ । ३ मध्ये विहस्तमिताऽऽद्यन्तयो िचतुर्हस्तति योज्यम् । भो सखे तत्र तस्मिनवाते कियन्तः किंप्रमाणा वनहस्ताः स्युस्तान्मे प्रचक्ष्व ॥ २१५ ॥ २१६ ॥ अथ समचतुरस्रखाते वर्तुल खाते च तयोः सूचीरूपस्वातयोश्च घनफलं सा- र्ययाऽऽह-मुखजतलजतद्युतिजेति । क्षेत्रफलं सममिति । मुखे जातं मुखजम् । मुखजं च तलजं च तद्युतिजं च मुखजतलजतद्युतिजानि । तानि च तानि क्षेत्र- फलानि च तेषां ऐक्यं षड्भिर्हतं समं मध्यस्थं क्षेत्रफलं स्यात् । एतदुक्तं भवति । खातस्य मुखविस्तारदेययोर्षातो मुखजं फलम् । एवं तलजं च । मुखजतलज- योर्विस्तारयोर्योगेन गुणितो मुखतल विस्तारदैर्ध्ययोर्योगस्तद्युतिजं फलं स्यात् । एषां त्रयाणामैक्यं षड्भक्तं मध्यस्थं क्षेत्रफलं स्यादिति । एतत्क्षेत्रफलं वेधगुणं क्षेत्रे स्पष्टं वनफलं स्यात् । यस्य खातस्य मुखे यावद्दादिकं तावदेव तले तत्स- मखातं तस्य वनफलस्य त्र्यंशस्तस्मिन्नेव सूच्याकारे क्षेत्रे खाते घनफलं स्यात्। एतदुक्तं भवति । मुखे विस्तारदैर्ध्ययोर्धातः क्षेत्रफलम् । तद्वेधगुणं समखाते धन- फलम् । तस्य त्र्यंशस्तस्मिन्नेव सूच्याकारे खाते सति घनफलं स्यात् । एवं त्रिकोणविषमचतुरस्त्रवर्तुलादिष्वपि सूच्याकारेषु तत्समरवातफलत्र्यंशो घनफलं ली०वि०-भक्तानि विस्तारे हस्ताः ६दैर्ये १ १ वेधे ३ इयं सममितिः। क्षेत्रदर्शनम् । यथाऽऽयते तद्भुजकोटि घात इत्यादिना क्षेत्रफलं ६६ । एतद्वेधेन ३ गुणितं जातं धनहस्तमानं १९८ ॥ २१५ ॥ २१६ ॥ अथ सूचीखाते करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-तलजामिति । तलजं तले जातं यत्क्षे- त्रफलं तद्युतिजं मुरुजतलजयोमजं यक्षेत्रफलं, तेषां त्रयाणां क्षेत्रफलाना- ·प्रकरणम् । लीलावती। २२३ क्षेत्रफलं सममेवं वेधहतं धनफलं स्पष्टम् ॥ समखातफलञ्यंशः सूचीखाते फलं भवति ॥ २१७ ॥ बु०वि०-स्यादिति । अत्रोपपत्तिः। तत्र मुखे दश द्वादशोति वृक्ष्यमाणखातस्य निद- र्शनम् । अत्र तलक्षेत्रानुसारिणः सप्तवेधस्य समस्खातस्य वनफलं २१०। अव- शिष्टखातस्य कोणेषु चत्वारि सूचीखातखण्डानि एवमष्टौ । तथा पूर्वादिदिक्षु चत्वारि। दर्शनम् । कोणस्थरखण्डचतुष्टययोगेन जातं सप्तवेधं सूचीखातदर्शनम् । तस्यास्य सूचीखातस्य वनफलं ७० । तथा दिक्षु स्थितखण्डचतुष्टयमध्ये द्वयोर्द्वयोरन्योन्याभिमुखयोोंगेन जातं सप्तवेधं समखातद्वयम् । तयोर्दर्शनम् । अनयोर्घनफले १०५/१०५ एवं चतुर्णामेपां२ १०७०।१०५।१०५ योगेन जातं सर्वखातस्य फलं ४९० । मुखजतलजतद्युतिजेत्यादिक्रियया समं दृश्यत इति । यद्वा सामान्येनान्यथोच्यते । मुख जतलजविस्तारयोर्योगार्धं मध्यवर्तिवि- स्तारः । एवं दैर्येच । तयोर्षातो मध्यफलन् । अत्रार्धनार्धं गुणितं चतु- थांशः स्यादिति विस्तारयोगदेययोगयोवीतश्चतुर्गुणं मध्यफलं स्यात् । तथा मुखजं फलमेकगुणं तथा तलजमेकगुणरेषां याणां योगः षड्गुणं समफलं स्यात् । अत उक्तं मुखजतलजेत्यादि । अथ समखातफलस्योपपत्तिः । इष्टवर्तुलखातस्य नवतुल्यव्यासस्य नवतु- ल्यवेधस्य सूच्याकारस्य तिर्यङ्नवस्खण्डानां रूपतुल्यवेधानां पृथग्वनफल- न्यानीयन्ते । तत्र खण्डानां पृथग् व्यासः साध्यते । खातमुखे व्यासो नव । तले खम् । अतोऽनुपातः । यदि नववेधेन नव क्षीयन्ते । तदैकेन किमिति ९।९।१ लब्धं क्षयः १। अतो ज्ञाताः क्रमेण खण्डानां मुखेषु व्यासाः ९! ८.। ७।६। ५। ४ । ३ । २ । १ यो द्वितीयस्य मुखे व्यासः स एव मथमतले । यश्च दृतीयस्य मुखे स एव द्वितीयस्य तल इत्यादि । अतो मुखतलयोर्योगार्धं समव्यासः । व्यासस्य वर्ग रुद्राहते शकहत इत्यनेन जातं यत्क्षेत्रफलं तद्रूपतुल्यवेधेन गुणितं वनफलं ली०वि०-मैक्यं षड्भिर्भक्तं सत्समं क्षेत्रफलं समखातफलं भवति । तदेव सम- खातफलं वेधगुणितं सद्घनफलं भवति । समखातफलव्यंशस्तृतीयोऽशः सूची- खाते फलं. भवति ॥ २१७ ॥ 7 ·३३ ९ ० ११ ११ ५१ ५१ ११ ५६ २२४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समता- [खातव्य ०- उदाहरणम्-मुखे दशद्वादशहस्ततुल्यं विस्तारदैव्यं तु तले तदर्धम् । यस्याः सखे सप्तकरश्च वेधः का खातसंख्या बद तत्र वाप्याम् ॥ २१८॥ बु०वि०-जायते । एवं क्रमेण जातानि नवखण्डानां घनफलानीमानि । ५६ / ४४ ३ / २३ / १५ ४३ ४३ ३५ ४३ ५६ ५६ । ५६ । ५६ - ५६ ५६ ५६ १९० एषां योगः सूचीखातस्य फलं १९ । ५६ ६३ अथ खातस्य नवव्यासे मुखक्षेत्रफलं ९ । एतद्वधेनानेन १४ ५७२ गुणितं समखातफलं ११ । अस्य त्र्यंशः १३ । अयं पाक्साधित- १४ सूचीखाते फैलं भवतीति । एवं चतुष्कोणादिखातसूचीध्वपि समरखात- फलत्र्यंशः ५६ सूचीफलं दृश्यते ॥ २१७ ॥ अत्र प्रथमोदाहरणमुपजात्याऽऽह-मुखे दशद्वादशहस्ततुल्यमिति । भो सखे यस्या वाप्या मुखे क्रमेण दशद्वादशहस्ततुल्यविस्तारदैर्घ्यं स्यात् । दशतुल्यो विस्तारः। द्वादशतुल्यदैर्ध्यमित्यर्थः। तले तु तर्धविस्तारदैर्घ्यं स्यात्। पञ्चतुल्यो विस्तारः षट्तुल्यं दैयमित्यर्थः । वेधश्च सप्तकराः स्युः । तत्र तस्यां वाप्यां खातस्य संख्या का स्यात्तां वद । खातसंख्याधनफलामति यावत् । ९ स लीवि ०-उदाहरणम्--मुखेति । मुखे दश करा विस्तारः। द्वादश दैय॑म् । तदर्धं तले । सप्तकरो वेधः । तत्र वाप्यां धनहस्तसंख्यां वद । क्षेत्रदर्शनम् । मुखजं क्षेत्रफलं १२० तलज ३० तद्युति १८ । १५ जं फलं २७० । एषां त्रयाणां क्षेत्रफलानामैक्यं ४२० । इदं षड्भिर्भक्तं लब्धं ७० । इदं समक्षे- ·प्रकरणम् ] लीलावती। न्यासः। मुख क्षेत्रफल १२० । तलज ३०।ता- विषमरवातम् तिज २७० । एपामैक्यं ४२०। पडभिः ६ हुतं जातं समफलं ७० वेधा ७ हतं जातं खातफलं धनहस्ताः ४९० ॥ द्वितीयोदाहरणम्--पातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतुर्भजे च किं स्यात्फलं नवमितः किल यत्र वेधः। वृत्ते तथैव दशविस्तृतिपञ्चवधे सूचीफलं बढ़ तयोश्च पृथक्पृथमे ॥॥२९॥ भुजः १२ । वेषः ९ । जातं यथोक्तकरणेन खातफलं धन- १२९६ । सूचीफलं १२ समरवातम् न्यामः। बु०वि०-अथ मुखजं क्षेत्रफलं १२० तल ३० तद्युतिज २७० एषामैक्यं ४२० षड्भिहतं जातं समक्षेत्रफलं ७० । एतवेधेन ७ गुणितं जातं घनफलं १९० ॥ २१८ ॥ अथ समचतुर्भुजखातस्य समवर्तुलखातस्य च तयोः सूच्योश्च उदाहर- णानि सिंहोद्धतयाऽऽह-खातेऽथ तिग्मकरतुल्यचतुर्भुजे चेति । द्वादश- भिस्तुल्याश्चत्वारो भुजा यस्य तादृशे यस्मिन्खाते नवमितो वेधः स्यात्तत्र फलं किं स्यात् । तथैव दशविस्तारपञ्चवेधे वर्तुले स्वाते फलं किं स्यात् । लीवि०-त्रफलम् । इदं वेधेन ७ गुणितं ४९० जातं बनहस्तमानम् । समखातफलस्य ७० तृतीयोऽशः ७० सूचीखातफलम् ॥ २१८ ॥ ३ अन्यदुदाहरणम्---विात इति । न्यासः । तिग्मकरतुल्यचतुर्भुजे द्वाद- शहस्तमिते चतुर्भुजे क्षेत्रे यत्र नवमितो वेधः खननं तत्र फलं वनहस्तफल किं स्यात् । तथा दशविस्तृतिपञ्चवेधे दशहस्तविस्तारे पञ्चहस्तवेधे च वृत्त- क्षेत्रे किं धनहस्तफलं तदुभयं बद । तथाऽनयोदिशविस्तृतिनववेधे चतुर्भुजे दश- विस्तृतिपञ्चवेधवृत्तक्षेत्रयोः पृथक्पृथक् सूचीफलं मे वद् । न्यासः । तथाऽयते L ·२२६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [खातव्य - वेधः व्यासः १० । वेधः ५ । अत्र सूक्ष्मपरिधिः ३९२७। मूक्ष्मक्षेत्रफलं वृत्तखातदर्शनाय १२५ न्यासः । ३९२७ वेधगुणं जातं वृत्तवातम् व्यासः खातफलं ३९२७ । सूक्ष्मसूचीफलं १३०९ । यद्वा स्थूलखातफलं १० २७५० । सूचीफलं स्थूलं वा २७५० । ७ इति खातव्यवहारः समाप्तः। बु०वि०-तयोः समच तुर्भुजवर्तुलखातयोः सूच्याकारयोश्च सूचीफलं पृथक् पृथक् किं स्यात्तन्मे वद । अत्राऽऽदौ खातोद्देशेन वनफलमिवोद्दिश्यते । क्षेत्र - फलं तु खातमुखस्थमेव । अतोऽत्र समचतुर्भुजादिषु चतुर्यु खातेषु फलं नाम घनफलं कथयेत्यर्थः । अत्र प्रथमोदाहरणे वाप्या मुखे क्षेत्रफलं १४४ एत- द्वेधगुणं वनफलं जातं फलं सर्ववाप्याः १२९६ । अथ सैव वापी चेत्सूची तदाऽस्य व्यंशो धनफलं ४३२ । अथ वृत्तखाते व्यासस्य वर्गे भनवानिनिन इत्यादिना जातं सूक्ष्म क्षेत्रफलं ३९२७ । एतवेधगुणं जातं ५० वृत्तखाते घनफलं सूक्ष्मं ३९२७ । एवं स्थूलं क्षेत्रफलं वृत्ते ५५० । धन- 0 फलं च २७५० । सूचीफलं सूक्ष्मं १३०९ स्थूलं च २७५० ॥२१९॥ २१ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं • तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगात्खाताभिधः प्रस्फुटः । इति खातव्यवहारः ॥ ली वि०-तद्भुजकोटिवात इत्युक्ते भुजकोटिवातः फलं १४४। इदं क्षेत्रफलं वेधेन ९गुणितं खाते वनहस्तफलं जातं १२९६। अस्य खातफलस्य तृतीयोऽशः ४३२। इदं सूचीखातफलम् । वृत्तक्षेत्रे न्यासः। एतस्य सूक्ष्मफलानयनं यथा । व्यासस्य वर्गे भनवाग्निनिम्न इति व्यासः १० तद्वर्गः १०० भनवाग्नि ३९२७ निम्नः ·लीलावती! प्रकरणम् ] २२७ चिती करणमूत्रं सार्धवृत्तम्- उच्छ्रयेण गुणितं चितेः किल क्षेत्रसंभवफलं धनं भवेत् । बु०वि० अयात्कान्ता कान्तं निजपरवपुर्णौतमऋषेः । शिलारूपा रूपाधरितसुरपालप्रियवधूः ॥ यदीयस्पर्शन प्रतिहतभवोत्थापचितिना । नमामस्तत्सीतापतिपदपयोजद्वयरजः ॥ १ ॥ ली०वि०-३९२७००पञ्च सहः ५००० भने हारस्य शून्याभ्यां भाज्यस्य शून्ये गते शिष्टं ३९२७ । इदं सक्ष्मक्षेत्रफलम्। वधेन ५ गुणितं १९६३५ हारेण- क हियमाणे निःोषाभावात्पञ्चभिट्टयोरपवर्तः ३९२७ । इदं खाते धनहस्तफलं १० सूक्ष्मम् । समरखातफलव्यंश इत्युक्तेस्तस्य तृतीयांशः १३०९ इदं सूचीसूक्ष्म- १० फलम् । अथ स्थलफलानयनम् । व्यासस्य वर्गे रुद्राहत इति । व्यासः १० वर्ग १०० रुद्र ११ आहतः ११०० शः १४ हृतः ११०० निःशेषाभावा- १४ भाज्यहारयोाभ्यामपवर्तः ५५० । इदं स्थूलं क्षेत्रफलं वेधेन ५ गुणितं २७५० १ इदं स्थूलं वनहस्तफलम् । एतस्य तृतीयोऽशः स्थूलं सूचीफलम्। हारे त्रिगुणिते तृतीयांशो जातः २७५० स्थूलं सूचीफलम् । सूक्ष्मफलस्य ३९२७ तृतीयोऽश: १३०९ ॥ २१९ ॥ १० १० इति श्रीमहीधरविरचिते लीलावतीविवरणे खातव्यवहारः ॥ अथ चितिव्यवहारे करणसूत्रं सार्धवृत्तेनाऽऽह-उच्छृयेणेति । चितेः क्षेत्रसं- भवफलं क्षेत्रफलमुछ्येण गुणितं सद्धनं भवेत् । चितेर्धने इष्टिकाघनेन भक्ते सति, इष्टिकामानं भवति। चितेरुच्छ्रय इष्टिकोच्छ्रयेग भक्तस्तदा स्तरा लभ्यन्ते ॥२२०॥ HERREARMATHRASAN ·२२८ बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[चितिव्य . इष्टकाएनहते धन चितेरिष्टकापरिमितिश्च लभ्यते ॥ इष्टकोच्छ्यहृदुच्छ्रितिश्चितेः स्युः स्तराश्च दृषदां चितेरपि ॥२२०॥ उदाहरणम्-अष्टादशाङ्गुलं दैये विस्तारो द्वादशाङ्गुलः। उच्छितिस्ब्यङ्गुला यासामिष्टकास्ताश्चितौ किल ॥२२१॥ यविस्तृतिः पञ्चकराष्टहस्तं देयं च यस्यां त्रिकरोच्छृितिश्च । तस्यां चितौ किं फलमिष्ठकानां संख्या च का ब्रूहि कति स्तराश्च ॥ बु०वि०-अथेदानी चितेरुच्छ्रयरूपत्वात्खातातिदेशेन वनफलादिसिद्धेः खातव्य- वहारानन्तरं चितिव्यवहारो निरूप्यते । तत्र चितौ घनफलमिष्टकादीनां संख्यां च स्तरसंख्यां च सार्धरथोद्धतावृत्तेनाऽऽह-उच्छ्रयेण गुणितं चितेरपि क्षेत्रसं- भवफलामिति । इष्टकोच्छ्यहादिति । अपिः खातघनफलातिदेशत्वात्समुच्चये । तथा क्षेत्रफलं वेधगुणं खाते धनहस्तसंख्या स्यात् । तदृच्चितेरपि क्षेत्रसंभव- फलमुच्छ्रयेणौच्येन गुणितं सद् वनफलं भवेत् । इष्टकादीनां चयनं चितिः, रचनं चतुष्कोणराशिरिति यावत् । चितेघने घनफल एकस्या इष्टकाया धनेन घनफलेन हते सतीष्टकानां परिमितिश्च जायते । इष्टकाया विस्तारदैव्य॑योर्षात उच्छ्रयेण गुणितो बनफलं स्यादिति स्पष्टम् चितेरुच्छ्रितिरेकस्या इष्टकाया उच्छ्रयेण हताः स्तराः स्युः । स्तृ स्तृतौ स्तरणं स्तरः। ऋदोरप् इति अप- त्ययः । इष्टकानां तत्तुल्यानि स्तरणानि भवन्तीत्यर्थः । एवं दृषदः पाषा- णानां चितेरपि पाषाणादिपरिमाणादिकं स्यात् । अत्रोपपत्तिः स्पष्टायझेकस्या इष्टकाया घनफलेनेकेष्टका लभ्यते तदा चितेर्वनफलेन कियत्यः । लब्धं, चिताविष्टकानां संख्या । यद्येकेष्टकाया उच्छ्रयेणैक स्तरो लभ्यते तदा चितेरुच्छ्रयेण कियन्तः । फलं चितौ सर्वेष्टकासु तुल्यपरिमाणास्वेवेदं स्या- दिति स्पष्टम् ॥ २२० ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुविन्द्रवज्याभ्यामाह-अष्टादशाङ्गुलं दैयमिति । याव- स्तृतिः पञ्चकरेति । तस्यां चितौ ता इष्टकाः किल सन्ति । ताः काः । ली०वि०-उदाहरण म्-न्यासो यथा। इष्टकावनफलम् । यासामिष्टकानां देयं ३ 40 ४ उच्छ्रायः १ विस्तारः १ । देयं विस्तारगुणितं ३ इदं क्षेत्रफलमुच्छ्यण १ ८ ८ ·प्रकरणम् ] लीलावती। २२९ इष्टकाचितिः। इष्टकायाः घनहस्तमानं ३ । चितेः स्तरा: २४ क्षेत्रफलं४०॥ उच्छ्रयेण गु- न्यासः। इष्टकाचितिः णितं चितर्घ- इष्टिका है नफलं १२०॥ लब्धा इष्ट- कासंख्या २५६०। स्तरमंख्या २४। एवं पाषाणचितावपि। इति चितिव्यवहारः। म बु०वि०-यासामिष्टकानां दैर्घ्यमष्टादशाङ्गुलं विस्तारो द्वादशाङ्गुल उच्छि- तिरङ्गलवयमिता । तस्यां कस्याम् । यस्यां चितौ विस्तृतिः पञ्चकरा । पञ्च करा मानं यस्याः सा पञ्चकरा । प्रत्ययलोपः प्राग्वत् । एवमुत्तर- त्रापि दैर्घ्य चाष्टहस्तम् । उच्छितिश्च विकरा । तस्यां चितौ फलं किं स्यात् । इष्टकानां संख्या च का स्यात् । स्तराश्च कति स्युरिति ब्रूहि ॥ २२१ ॥ २२२ ॥ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं ० एष निरगाञ्चित्याह्वयः प्रस्फुटः । इति चितिव्यवहारः ॥ ली वि०-गुणितं ३ इष्टकाघनफलमिदम् । चितिवनफलं यथा । चितेविस्तारः ६४ • ५ दैर्ध्य ८ उच्छ्रितिः ३। दैर्ध्य विस्तारगुणितं ४०। इदं क्षेत्रफलमुच्छ्रयेण ३ गुणितं १२० जातं चितौ वनफलम् । इष्टिकासंख्यामाह इष्टिकेति । चितेर्वनः १२० इष्टिकावनेन ३ भक्तश्छेदं लवं च परिवत्यति अंशहतिर्विशत्युत्तरं शतं ६४ चतुःषष्टया गुणितं ७६८० हारेण ३ भक्त मिष्टिकासंख्या २५६० । स्तरसं- ख्यामाह । इष्टिकोच्छ्रायेण १ चित्युच्छ्रायः ३ भक्ते लब्धं स्तरमानं २४ । एवं पाषाणचयेऽपि ॥ २२१ ॥ २२२ ॥ इति लीलावताविवरणे चितिव्यवहारः ॥

·२३० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविबरणटीकाभ्यां समेता- क्रिकचव्य :-
अथ कचव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम्-
पिण्डयोगदलमग्रमूलयोर्दैर्व्यसंगुणितमङ्गुलात्मकम् ।
दारुदारणपथैः समाहतं षट्स्तरेषु विहृतं करात्मकम् ॥
बु०वि०- हरेऽहमंहसां मूलं दारणानघ नौमि नम् ।
नन्दनन्दन भूभूभूनन्दरखेइदखेदनम् ॥ १ ॥
त्रिशूलबन्धः श्लोकोऽयम् । अस्यार्थः । भो हरे, अंहसां पातकानां
मूलं तस्य दारण पातकोन्मूलन अनघ नन्दनन्दन नन्दपुत्र भूभूभूः भुवि
भवन्ति ते भूभुवः प्राणिनः । तेषां भूः प्रभवः । तत्संबुद्धिः, भूभूभूः ।
त्वामहं नौमि स्तौमि। कथंभूतं त्वाम् । नं सर्वज्ञम् । नः सर्वज्ञ इति निघण्टः।
खेदं ददति ते खेददाः । नन्दखेददाः कंसादयस्तेषां खेदनमुन्मूलनम् ।
दारणेति व्याख्यास्यमानस्य व्यवहारस्यापि नाम सूचितम् ॥
खातचित्योः कर्मकारवेतननिश्चयार्थं घनफलमुक्त्वेदानीं तत्साहचर्येण काष्ठ-
दारणवेतननियमार्थं ऋकचव्यवहारः प्रारभ्यते। तत्राऽऽदौ दारुदैर्ये दारणगणितं
रथोडतोत्तरार्धेनाऽऽह-अन्यरथोद्धतापूर्वार्धेनाऽऽह-पिण्डयोगदलमिति। दारु-
दारणपथैरिति । दारुदारणमितीदमुत्तरत्र समसितपदं विभक्तिपरिणामेऽपि
योजनीयम् । दारुणः काष्ठस्याग्रमूलयोः पिण्डयोरङ्गुलात्मकयोर्योगदलम-
मुलात्मकेन दैर्येण संगुणितम् । पिण्डो जाडयम् । दारुणा दारु काष्ठम् । दृदारणे
उण् प्रत्ययः । अनेन दारणयोग्यमेव काष्ठं गृह्यते । तस्य दारणं पाटनं
दारुदारणम् । तस्य पन्थानो मार्गा दारुदारणपन्थाः । ऋक्पूरब्धः पथा-
मानक्षे इत्यप्रत्ययः । तैः समाहतं षट्स्वरेषुभिः ५७६ विहृतं करात्मकं
स्यात् । किम् । दारणमार्गेषु गणितम् । इदमुदाहरणस्थं योजनीयम् ।
अत्रोपपत्तिः सुगमा । अग्रमूलपिण्डयोर्योगार्धं पिण्डस्य सममितिः स्यात् ।
साङ्गुलात्मकोदारणस्य विस्तारः । अयमङ्गुलात्मकदैर्येण गुणित एकस्य
दारणमार्गस्याङ्गुलात्मकं गणितं स्यात् । यदा एकमार्गस्येदं तदेष्टानां
किमिति । करात्मकार्थं षट्स्वरेषु ५७६ विहतं तत्कथम् । पिण्डस्याधः
करात्मकार्थं चतुर्विंशतिहरः । एवं विस्तारस्याधश्चतुर्विंशतिः । तयोर्घातः
षट्स्वरेषवः । तेन हरेण भक्तमगुलात्मकं गणितं करात्मकं स्यादिति॥२२३॥
ली वि०-अथ कचव्यवहारे करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह । पिण्डेति । अग्रमूलयोर्ये
पिण्डस्थौल्ये तयोर्योगस्य दलं दैर्येण गुणितं सदङ्गुलात्मकं भवति । तदेव फलं
दारुदारणमार्गेण गुणितं षट्स्वरेषुभिर्भक्तं सत्करात्मकं भवति ॥ २२३ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती । २३३ उदाहरणम्-भूले नखागुलमितोऽथ नृपाङ्गुलोऽग्रे पिण्डः शताङ्गुलंमितं किल यस्य दैर्घ्यम् । तदारुदारणपथेषु चतुर्पु किं स्याद् हस्तात्मकं वद सखे गणितं द्रुतं मे॥ पिण्डयोगदलं १८ दैध्येण १०० संगुणितं १८०० । दारुदारणपथैः गुणितं क्राकच्यंदारुविधमम् ७२०० । षट्- स्वरेषु ५७६ विहृतं जातं करात्मकं गणितं २५ | ४ यामः। २० १६ २ ककचान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम्- छिद्यते तु यदि तिर्यगुक्तवत्पिण्डविस्तृतिहतः फलं तदा । बु०वि०-अत्रोदाहरणं सिंहोद्धतयाऽऽह-मूले नखाङ्गुल इति । यस्य दारुणः पिण्डो जाडयं मूले नखाङ्गुलमितः । अग्रे षोडशाङ्गुलः । देव्यं किल शताङ्गुलमितम् । तच्च तद्दारु च तद्दारु । तदारुणो दारणं तस्य पन्थानस्त- दारुदारणपथाः । तेषु चतुर्यु मार्गेषु हस्तात्मकं गणितं स्यात्तन्मे वद । भोः सखे । अत्र दारुणो देव्येण दारणे सति विस्तृतेः प्रयोजनाभावाद- कथनम् ।। २२४ ॥ अथ तिर्यग्दारणस्य गणितं रथोद्धतोत्तरार्धेनाऽऽह । छिद्यते तु यदि तिर्य- गिति-तुर्विशेषे । यदि तु काष्ठं तिर्यक्छिद्यते दीयते तदा पिण्डविस्तृत्योर्हतेः ली०वि०-उदाहरणम्-अथ न्यासः । पिण्डयोः २० । १६ योगः ३६ तद्दलं १८ दैर्येण १०० गुणितं १८०० अङ्गुलात्मकं कार्यम् । दारुदारणमार्गेण ४ समाहतं ७२०० षट्स्वरेषुभिः ५७६ भक्तं लब्धं १२ शिष्टं २८८ अष्टाशी- ५७६ १२ गुत्तरशतद्वयेनाभयोरपर्ते लब्धं हस्तात्मकं फलं १ । ॥ २२४ ॥ २ अथ तिर्यक्छेदफलज्ञानाय, करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह--छिद्यत इति । यदि L

·२३२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- क्रिकचव्य
इष्टकाचितिपच्चितिखातकाकचव्यवहतौ खलु मूल्यम् ।
कर्मकारजनसंप्रतिपत्त्या तन्मृदुत्वकठिनत्ववशेन ॥ २२५ ॥
1
बु०वि०-सकाशादुक्तवत्कलं गणितं स्यात् । तथाहि-अग्रमूलयोः पिण्डयोग-
दलं पिण्डस्य समामितिः स्यात् । साऽगुलात्मकाऽङ्गलात्मकाविस्तृत्यगुिणता
दारणमार्गश्च गुणिता षट्स्वरेषु विहृता दारणमार्गेषु करात्मकं गणितं स्यात् ।
सर्वमार्गेषु तुल्य एव विस्तार एतत् । विषमविस्तारे तु मार्गेषु पृथक् पृथक्
फलान्यानीयैकीकृत्य दारणगणितं कथयेदिति स्पष्टम् । अत्रोपपत्तिः
पागुक्तैव ।
अथेष्टकादौ मौल्यं स्वागतयाऽऽह-इष्टकाचितिदृषञ्चितीति-इष्टकानां
चितिरिष्टकाचितिः । दृषदां चितिः दृषच्चितिः । खातं गतम् । ककचं
दारणम् । तेषां व्यवहतिर्व्यवहारः । तत्र तत्कर्मकारजनस्य कुलालादेः
संपतिपत्या संमतेन मौल्यं स्यात् । केन तेषामिष्टकादीनां मृदुत्वं कठिनत्वं
च तदशेन । इष्टकादृषदादीनां मृदुत्वं कठिनत्वं च प्रसिद्धम् । मृदुत्वे मौल्या-
ल्पत्वं कठिणव आधिक्यं कर्मकारसंपतिपत्या स्यात् । इष्टकादीनां
नियतमौल्यं कश्चिदुक्तं तल्लोके न संभवतीति ज्ञापयितुमेतदुक्तम् । अन्यथा
कर्मकारस्य वेतनं संप्रतिपत्त्या स्यादिति । कोऽयमनुवादः। दारणस्य
नियतमौल्यमाहाऽऽर्यभट्टः-
विस्तृतिपिण्डाङ्मलहतिरभिमतभागैर्हता भक्ता ।
षट्सप्तपञ्चभि ५७६ रिदं खादिरदारोविदारणफलम् ।
श्रीपर्णशालकादिषु कल्प्यो हारः शतत्रयं सार्धं ।
जम्बूबीजकदम्बाम्लीषु नखोनं शतचतुष्कं ३८० ।
सार्धं शतद्वयं स्याच्छेदः शालाम्रसरलेषु ।
शाल्मल्यादौ द्विशती २०० हारो हरवद्धनं देयम् । इति ॥२२५||
.
ली वि०-काष्ठं तिर्यक्छिद्यते तदा पिण्डविस्तृतिहतेः पिण्डस्य विस्तृतेश्च परस्प-
रघातादुक्तप्रकारेण दारुदारणपथैः समाहतमित्यादिना फलं स्यात् ॥ २२५ ॥

·भकरणम् । लीलावती। ३२ काकाच्या काटासामाम् न्यासः। ३२ - हस्ताः ८॥ उदाहरणम् -यद्विस्तृतिर्दन्तमिताङ्गुलानि पिण्डस्तथा पोडश यत्र काठे। छेदेषु तिर्यनवमु प्रचक्ष्व किं स्यात्फलं तत्र करात्मकं मे ॥ २२६ ॥ विस्तारः ३२ । पिण्डः ६ । पिण्डविस्तृतिहतिः ५१२ । दाकदारणमार्ग९ नी ४६०८ । घटस्वरेषु ५७६ विहता जातं फलं इति क्रकचव्यवहारः॥ अथ राशिव्यवहारे करणभूत्रं वृत्तम्- अनणुषु दशमांशोऽणुप्वथकादशांशः। परिधिनवमभागः शूकिधान्येषु वेधः । बु०वि०-अथ तिर्यग्दारणोदाहरणमिन्द्रवज्रयाऽऽह-यविस्तृतिदन्तमिनाङ्गुलानीति यस्य काष्ठस्य विस्तृतिर्दन्तमितानुलानि ३२ । तथा पिण्डः पोडशाङ्ग लानि १६ । तत्र काष्ठे तिर्यङ् नवसु च्छेदेषुः दारणमार्गेषु करात्मकं गणितं किं स्यात् । तच्च मे प्रचक्ष्व । तिर्यग्दारणे देय॑स्य प्रयोजनाभा- वात्तन्नोक्तम् ॥ २२६ ॥ ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपति निरगात्स काकचाख्यः स्फुटः ॥ इति ककचव्यवहारः ॥ विनोदति यागं सुरस्थानलब्धिविनोदे प्रवीणः स्मृतर्यस्य नाम्नः । विनोदेऽवराशेश्च यः श्रीगणेशं विनोड़े परस्तं नमामि पणोमि ।। ली वि०-उदाहरणम्---विस्तारोङ्गुलानि ३२ पिण्डः १६ तयोर्हतिः ५१२ दारुदारण मागैः ९हता ४६०८ पट्स्वरेषुभिः ५७६ भक्ता लब्धं करात्मकं फलं ८ । एतस्य कथनं किमर्थमित्यत आइ-इटकाचिता अश्मचितो खाते कचसंवन्धिनि व्यवहारे कर्मकज्जनसंमत्या मार्दवकाठिन्यवशा- न्मूल्यं भवति । तेषां मूल्यदानार्थ हस्तात्मकफलमवश्यमपेक्षितमिति भावः ॥२२६॥ इति लीलावतीविवरणे कचव्यवहारः ॥ अथ राशिव्यवहारे करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह--अनणुप्विति । अस्यार्थः- CAN - ·२३४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [राशिव्य ० भवति परिधिषष्ठे वर्गिते वेधनिन्ने घनगणितकराः स्युर्मागधास्ताश्च खायः॥२२॥ बु०वि०-खाते घनफलमुक्त्वा कर्मकारवेतनसाहचर्येणाऽऽदो क्रकचवनफल- मुक्त्वेदानीं घनफलोपयोगित्वेन राशिव्यवहारो निरूप्यते। तत्राऽऽदौ समभुवि स्थितराशेः स्थूलधान्यादि परिमाणं मालिन्याऽऽह-अनणुषु दशमांश इति। समभुवि स्थितो राशिरित्युदाहरणस्थमत्रयोजनीयम् । परिधेरिति धान्य- मिति च उत्तरत्र स्थितं विभक्तिपरिणामेनात्र संधेयम् । तेनायमर्थः । सम- भुवि स्थितेष्वनणुषु स्थूलधान्येषु वल्लादिषु तद्राशिपरिधेर्दशमांशस्तद्राशेर्वेधो भवति । धान्यराश्ययाद्भूमिपर्यन्तं लम्बवदृज्वन्तरं राशेर्वेधः । अथाणुषु धान्येषु तिलसर्षपादिषु परिधेरेकादशाशस्तद्राशेर्वेधः स्यात् । शूकं येषां तानि शूकीनि । तानि च तानि धान्यानि च क्षारशालिजल- शल्यादीनि । तेषु तदाशिपरिधेर्नवमभागो वेधः स्यात् । अन्यधान्यराशौ तु साधनवमांशः सार्धदशमांशश्च सुधीभिः कल्पनीयः । अथ परिधेः षष्ठे षडंशे वगिते यथोक्तेन स्ववेधेन गुणिते सति तद्राशेर्धनगणितकराः स्युः । अत्र करग्रहणात्करात्मक एव परिधिर्बोध्य इति ज्ञापितम् । ताश्च मागधाः खार्यो मागधदेशीयाः खारिकाः स्युः । मगधदेशः प्रागुक्तः । यत्र केन- चित्तुषस्याधारण निबद्ध वर्तुलादो धान्यराशौ तत्र धनहस्तसंख्या पाग्वत्कर्तव्येति स्पष्टम् । अष्टभिर्यवोरैरङ्गुलम् । तेषां चतुर्विंशत्या हस्तः। अयं हस्तः शिल्पिनां कर्महस्ततुल्य एव । स च लोके 'गज ' इत्युच्यते । तत्तुल्यविस्तृतिय॑पिण्डघनहस्तसंज्ञे माने धान्यं देशपरिभाषया पादोन- षड्विंशतिः ‘मणा ' भवन्ति । नरहस्ततुल्यविस्तृतिदैर्घ्यपिण्डे तु घनहस्तसंज्ञे माने, अष्टौ 'मणाः। वितस्तितुल्य एको मणः । एवं नरहस्तादिभिगणि- तेन धान्यराशिपरिधिना स्वस्वदेशीयकुडवादिमानपरिमाणेन त्रैराशिकक- ल्पनया तत्तद्देशीयखारिकादिकं सुधीभिः कथनीयम् । तद्यथा----ऊर्ध्व- निबद्धे वर्तुलसमराशौ सूत्रं मयोक्तम् । नरहस्तैर्मितपरिधेः कृतिरुच्छ्रयताडिता नपविभक्ता यल्लब्धं सा ज्ञेया नन्दिग्रामीणखारिकासंख्या ' इति । ली०वि०-स्थूलधान्येषु परिधेर्दशमांशो वेधः स्यात्। अणुवान्येषु परिधेरैकादशांशो वेधः । शुकधान्येषु गोधूमादिषु परिधेनवमांश: । घनफलमाह-परिधिषष्ठ इति ॥ २२७ ॥ ,

·.
धकर ग]
लीलावती।
..
उदाहरणम्-समभुवि किल राशियः स्थितः स्थूलधान्य-
परिधिपरिमितिः स्याद्धस्तषष्टिर्यदीया।
बु०वि०-देवगिरिदेशस्थमपि सूत्रं मयोक्तम् ।
'परिधि»करेण यो मितः कृतिरस्योच्छ्रयताडिता खतः६० ।
विहता फलमत्र खारिका गदिता देवगिरिप्रदेशजा' इति ।
एवमन्यदेशीयमपि सूत्रं स्वस्वदेशीयमानेन कर्तव्यं सुधीभिः॥ अत्रोपपत्तिः-
यथा यथा धान्यराशिपरिधेराधिक्यं तथा तथा तद्वेधस्यापि प्रत्यक्षमा-
धिक्यम् । अतः परिधर्वधानय नमुक्तम् । तत्र स्थलराशिपरिधेर्दशमांशो
वेधः । ततोऽणुधान्यराशिवेधो न्यूनः शूकिराशिधान्यवेधोऽधिक इति प्रसि-
द्धम् । अतोऽणुधान्यराशिपरिधेर्वेधो दशांशः । शकिधान्यराशिपरिधेस्तु
नवमांशो वेधः स्यात् । एतदुपलब्ध्याऽऽद्यैः कथितम् । अथ परिधिषष्ठे
वर्गित इति । परिधेस्तृतीयांशः स्थूलो व्यासः । व्यासार्धन परिध्यधैं गुणितं
क्षेत्रफलं स्यात् । तद्वेधगुणं बनफलम् । तस्य तृतीयांशः सूचीवनफलम् ।
एवं परिधिषडंशस्य परिधिषडंशो वेधश्च गुणको । परिधिषष्ठस्य परिधिषष्ठे
गुणके प्राप्ते परिधिषडशवर्गः। अतः परिधिषष्ठे वगिते वेधनिध्ने धन-
गणितं स्थलं स्यात् । करात्मकपरिधिना करात्मकं स्यात् । अनयैव
युक्त्या सूक्ष्मव्यासात्सूक्ष्मं फलं स्यात् । आचार्येण वेधस्यापि स्थूलत्वा-
स्थूलमेवोक्तम् ॥ २२७ ॥
अब स्थूलाणुशूकिधान्यराशीनामुद्दाहरणानि मालिन्याऽऽह-समभुवि
किल राशिरिति । भो गणक यः किल राशि: समभुवि स्थित आसीत् ।
कथं भूतः स्थूलधान्यः । स्थूलं धान्यं यस्मिन् स तथा । यस्येय
ली०वि०-उदाहरणम् । समभुवीति । वेधः ६ परिधिः ६० तत्षष्ठोऽशः
१० वर्गितः १०० वेध
इदं धनहस्तफलम् ।
स्थूलधान्यराशा एतावत्य एवात्र धान्यस्य खार्यः । अणुधान्यराशौ
परिधिः ६० तत्षष्ठोंऽश: १० वर्गितः १०० वेधेन ६० निघ्नः ६०००
६ निनः
६
११
जातं धनहस्तफलम् । शुकधान्यराशौ परिधिः ६० । तत्पष्ठोऽशः १० ।
। वेधेन ६० हतः ६००० त्रिभिरपवर्तः २००० जातं
वर्गितः १०
९
३
घनफलम् ॥ २२८ ॥

·२६६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [राशिव्य-
प्रवद गणक स्वार्यः किमिताः सन्ति तस्मिन
अथ पृथगणुधान्यैः शुकधान्यैश्च शीघ्रम् ॥ २२८ ॥
अथ स्थूलधान्यराशिमानावबोधनाय
६०
न्यासः।
अनणुधान्यराशिः
वैधः
६
परिधिः ६० । वेधः ६।
परिधेः षष्ठांशः १० । वर्गितः
१०० वेध निन्नः। लब्धाः
खार्यः ६०० ।
अथाणुधान्यराशिमानानयनाय
६०
परिधिः ६० । वेधः ६० ।
११
न्यासः।
अगुधान्यराशिः
वेधः
जातं फलं ५ ।
११
अथ शूकधान्यराशिमानानयनाय
परिधिः ६० । वेधः २० ।
३
न्यासः।
खार्यः
३
बु.वि.--यदीया । परिधेर्मितिः, हस्तषष्टिः । तस्मिन्रांशो खार्यः किंमिताः
सन्तीति शी बद । मितं मानम् । भावे क्तः। किं मितं यासां ताः किंमिताः।
किंसंख्या इत्यर्थः। अथ तस्मिन्राशावणुधान्ये शूकिधान्ये च प्रवद। अणु-
धान्यं यस्मिन्सोऽणुधान्यः । शकि धान्यं यस्मिन्नसौ शूकिधान्यः ।
तस्मिन्हस्तषष्टिपरिधावणुधान्यराशौ शूकिधान्यराशौ च पृथक् खारिकाः
किंमिताः सन्तीति प्रवदेत्यर्थः ॥ २२८ ॥

·. प्रकरणम् ] लीलावती। अथ भित्त्यन्तर्वाह्यकोणसंलग्नराशिप्रमाणानयनकरणसूत्रं वृत्तम् । द्विवेदसत्रिभागैकनिम्नात्तु परिधेः फलम् । भित्त्यन्तर्बाह्यकोणस्थराशेः स्वगुणभाजितम् ॥२२९॥ बु०वि०-अथ भित्तिलग्नराशौ भित्योरन्तःकोणस्थितराशौ च भित्योबहिः- कोणस्थितराशौ च धान्यपरिमाणमनुष्टुभाऽऽह-द्विवेदसत्रिभागैकनिन्नादिति । तुर्विशेषे । अन्तश्च बाह्यश्चान्तर्वाह्यौ। तौ च तो कोणौ चान्तर्वासकोणौ । भित्तिश्चान्तर्बायकोणौ च भित्यन्तीयकोणास्तेषु तिष्ठतीति भित्यन्तर्बाह्य- कोणस्थः । स चासौ राशिश्च । भित्तिसाहचर्याद्भित्त्योरेवान्तःकोणो बाह्य- कोणश्च । एतदुदाहरणेऽपि स्पष्टीभविष्यतीति । तस्य राशेः परिधेः क्रमेण द्विवेदसत्रिभागैकनिम्नात्सकाशाद्यदुक्तवद्घनफले स्यात् तत्स्वगुण- भाजितं कार्यम् । एतदुक्तं भवति । भित्तिपार्श्वलग्नस्य राशेः परिधिनिः । तस्मादुक्तवज्जातं फलं द्विभक्तं कार्यम् । तथा भित्योरन्तःकोणस्थितराशेः परि धिर्वेदैर्गुणितस्तत्फलं चतुर्भक्तं कार्यम्। तथा भित्त्योबहिःकोणस्थितराशेः परि- धिः सत्रिभागैकेन गुणितस्तत्फलं सत्रिभागेकेन ४ भक्तं कार्यम् । एवं तत्तद्रा- ४ ३ शेर्घनफलं स्यात् । अत्रोपपत्तिः । भित्तिसंलग्नो राशिर्वर्तुलराश्यर्धमेव । अंत- स्तत्परिधिर्द्विगुणितस्तदुद्भवं फलं विभक्तं तद्राशौ घनफलं स्यात् . । एवं भित्त्योरन्तःकोणस्थितराशिर्वर्तुलराशि चतुर्थांश एव । अतस्तत्परिधेश्चतुर्गु- णितात्फलं चतुर्भक्तं तद्राशौ घनफलं स्यात् । एवं भित्योबहिःकोणस्थितराशि: पादोनवर्तुलराशिः । पादोनरूपेण ३ रूपे १ भक्ते सत्रिभागेकः ४ । अतोऽनेन ४ ३ पादोनपरिधौ गुणिते वर्तुलराशिपरिधिः स्यात् । तस्मादुत्पन्नं फलं सत्रिभाग- केन ४ भक्तं पादोनराशेः फलं स्यात् । अत उक्तं द्विवेदेत्यादि ॥२२९॥ ३ ली०वि०-अथान्तःकोणबायकोणस्थितस्य धान्यस्य फलज्ञानाय करणसूत्र वृत्ते- नाऽऽह-द्विवेदेति । द्वाभ्यां चतुर्भिः सत्रिभागेनैकेन चतुर्भिस्त्रिभागैरित्यर्थः । हतात्परिधेः फलं पूर्ववदानीय स्वगुणैर्यादिभिर्भक्तं सद्भित्यन्तर्बायकोणस्थस्य धान्यराशेः फलं स्यात् ॥ २२९ ॥ METURNSTARDOI ·२३८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-राशिव्य - उदाहरणम्-परिधिभित्तिलमस्य राशेस्त्रिंशत्करः किल । अन्तःकोणस्थितस्यापि तिथितुल्यकरः सखे ॥२३०॥ बहिष्कोणस्थितस्यापि पञ्चन्ननवसंमितः । तेषामाचक्ष्व मे क्षिप्रं धनहस्तान् पृथक् पृथक् ॥२३॥ अत्रापि स्थूलादिधान्यानां राशिमानावबोधनाय स्पष्टं क्षेत्रत्रयम् । तत्रादावनणुधान्यराशिमानबोधकं क्षेत्रम् । अत्राऽऽद्यस्य परिधिः ३० बहिटकोणराशिः ) द्विनिघ्नः ६०। न्यासः। अन्यः१५च- तुम्नः ६० । भित्तिराशिः अपरः ४५ सत्रिभागैक ४ निन्नः ६०। एषां वेधः ६ एभ्यः फलं प.४५ अनणुधान्यराशयः वेध: प०३० वेधः६ वेधः६ ३ तुल्यमेतावन्त्य एव खार्यः ६०० । एतत्स्वस्वगुणेन भक्तं जातं पृथक पृथक फलम् ३०० । १५० । ४५० । अथाणुधान्यराशिमानानयनाय पूर्ववत्क्षे- त्रत्रयाणां स्वगुणगु- न्यासः। णितपरि- प०४५ ब.रा. वेधः अणुधान्यराशयः प० देधः वेधः । प० ३० धिः ६०॥ वेधः ६० मि.रा. मिरा ។ ។ २७२ १३६ ४०९ फलानि ८ । ४ । ។ ។ ११ बु०वि०-अत्रोदाहरणान्यनुष्टुब्द्वयेनाऽऽह-परिधोर्भत्तिलग्नस्यति । बहिःकोण- स्थितस्यापीति । भोः सखे भित्तिलग्नस्य राशेः परिधर्मितिस्त्रिंशत्करा भित्त्योर- न्तःकोणस्थितस्यापि राशेः परिधेर्मितिस्तिथितुल्यकरा १५ भित्योर्बहिःकोण- ·प्रकरणम् ] लीलावती। २३९ अथ शूकिधान्यराशिमानानयनाय प० ४५ अत्रापि पूर्ववत्क्षेत्र- त्रयाणां स्वगुणगु. व.रा. न्यासः। वेधः शूक धान्यराशिः ३ वेधः वेध:२० णितः प- रिधिः६॥ वेधः २० मि.रा. मिरा ३ फलानि १ । २ । ५०० ।। ३ इति राशिव्यवहारः समाप्तः ॥ ३ बु०वि०-स्थितस्यापि राशेः परिधेः संमितिः पञ्चन्ननव पञ्चचत्वारिंशदित्यर्थः। तेषां राशीनां धनहस्तान् पृथक्पृथङ् म आचक्ष्व ॥ २३० ॥ २३१ ॥ ज्योतिर्वित्कुलम० एष निरगादाश्याह्वयः पस्फुटः । इति बुद्धिविलासिन्यां राशिव्यवहारः ॥ ली०वि०-उदाहरणम् । परिधेरिति । भित्तिस्थस्य धान्यराशेः परिधिः ३० अन्तः- कोणस्थस्य १५ बहिःकोणस्थस्य ४५ । अत्र परिधिः ३० द्विनः ६० अन्यः १५ वेदनः ६० अन्यः ४५ सत्र्यंशरूप ४ हतः ६० । एतत्ष- ३ ठोऽशः १० वर्गितः १०० वेधेन ६ हतः ६०० । एतद्वयादिभिः २ । ४ । ४ ३ भक्तं लब्धं त्रयाणां फलं ३०० । १५० । ४५० वनहस्ताः॥२३०॥२३॥ इति लीलावतीविवरणे राशिव्यवहारः ॥ TC

·२४० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[छायाव्य.
अथ च्छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तम्-
छाययोः कर्णयोरन्तरे ये तयोर्वर्गविश्लेषभक्ता रसाद्रीषवः ।
सैकलब्धेः पदनं तु कर्णान्तरं भान्तरेणोनयुक्तं दले स्तः प्रभे॥२३२॥
बु०वि०-पयोदो यथा व्योम्नि सूर्यांशवश्च तथा गोपिनाथाम्बराणि प्रवीर ।
प्रभाताम्बुजाक्ष श्रिया ललिताने प्रभा ते प्रभाते प्रभाते प्रभाते ॥
क्षेत्रव्यवहारानन्तरं क्षेत्राकारत्वेन च्छायाव्यवहारो निरूप्यते । तत्राऽऽदौ
द्वादशाङ्गुलशनश्छायाद्वयस्यान्तरे तत्कर्णद्वयस्यान्तर उद्दिष्टे सति
तच्छायापरिज्ञानं त्रग्विण्याऽऽह-छाययोः कर्णयोरन्तरे इति । छाययोः
कर्णयोश्च ये अन्तरे स्तः, तयोर्वर्गविश्लेषेण रसाद्रीषवो भक्ताः सन्तो या
लब्धिस्तस्याः सैकया लब्धेः पदेन गुणितं कर्णान्तरं द्विधा स्थाप्यम् । छाया-
न्तरेणोनयुक्तं तस्य दले प्रभे स्तः । अत्रोपपत्तिः-द्वादशाङ्गुल-
शङ्कुः कोटिः। तस्य च्छाया भुजः । छायाग्रशवयमध्ये कर्णः ।
एतज्जात्यं व्यत्रम् । एवमन्यदपि । एते व्यस्ले पार्श्वयोः संयोज्य
जातं त्रिभुजम् । तस्य दर्शनम् । अत्र द्वादशैव लम्बः । कर्णी
भुजौ । छाये आवाधे । तद्योगो भूमिः । तत्प्रमाणं या १ । अत्र
क्रियावतरणार्थं छायान्तरमुद्दिष्टं ११ कर्णान्तरं च ७ । आभ्यां संक-
मणसूत्रेण जाते आबा या १ रू ११।या १ रू ११॥बृहदाबाधाव!
२
द्वादशवर्गयुतो जातो बृहद्भुजवर्गः याव १ या २२ रू ६९७ । अय-
४
मेकः पक्षः । यदावाधावर्गान्तरं तदेव भुजवर्गान्तरमिति त्रिभुजे भुजयो-
योर्योग इत्यत्र प्राक् प्रतिपादितम् । वर्गान्तरं तु योगान्तरघातसमम् ।
आवाधयोर्योगः या १ अन्तरं ११ अनयोर्षातः, या ११ इदमेव (जव-
र्गान्तरम् । वर्गान्तरं राशिवियोगभक्तमिति जातो भुजयोगः, या ११ ।
लीवि०-अथ च्छायाव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-छाययोरितिद्वयोश्छाययोः
कर्णयोश्च ये अन्तरे तयोयौँ वर्गों तयोविश्लेषेणान्तरेण रसाद्रीषवः षट्सप्तत्यु-
तरा पञ्चशती भक्ता कार्या । तत्र या लब्धिः फलं तां सैकां कृत्वा तन्मूलेन
कर्णान्तरं हत्वा छायान्तरेण पृथक् पृथगूनयुक्त कार्यम् । तयोर्दले अर्धे शङ्-
कुच्छाये स्तः ॥ २३२ ॥

·३ पकरणम् ] लीलावती। २४१ उदाहरणम्-नन्दचन्द्रमितं छाययोरन्तरं कर्णयोरन्तरं विश्वतुल्यं ययोः। बु०वि०-योगोऽन्तरेणोनयुतोधित इति जातो बृहद्भुजः। या ११ रू ४९ अस्य १४ वर्गः । याव १२१ या १०७८ रू २४०१ अयं द्वितीयः पक्षः । १९६ एवमेतौ जातौ पक्षौ । याव १ या २२ रू ६९७ । ४ .. याव १२१ या १०७८ रु २४०१ । १९६ एतौ समच्छेदीकत्व छेदगमे कृते जातो पक्षौ इमौ याव ४९ या १०७८ रू३४१५३ । याव१२१ या १०७८ रु २४०१ । अत्र प्रथमपक्षेऽव्यक्तवर्गराशिः कर्णान्तरवर्गः । रूपराशिश्छायान्तरवर्ग- युक्तरसादषिवः कर्णान्तरवर्गगुणितः । द्वितीयपक्षे तु, अव्यक्तवर्गराशि- श्छायान्तरवर्गो रूपराशिः कर्णान्तरवर्गः कर्णान्तरवर्गणैव गुणितः । अथ समशाधने क्रियमाणेऽव्यक्तवर्गशेषं छाययोः कर्णयोरन्तरे ये तयोर्वर्गवि- श्लेषः । अव्यक्तशेषं शून्यमेव । पक्षद्वयरूपराश्योः कर्णान्तवरप्रेणापवर्ति- तयोः प्रथमपक्षे कर्णान्तरवर्गः। द्वितीयपक्षे रसादीषुयुक्तश्छायान्तरवर्गः । तयोः समशोधने क्रियमाणे रूपशेषं कर्णान्तरवर्गच्छायान्तरवर्गयोरन्तरं रसादीषुयुक्तम् । अव्यक्तवर्गाङ्क शेषेणाव्यक्तवर्गशेषे भक्ते रूपमेव । रूप- शेषेऽपवर्तिते छाययोः कर्णयोरन्तरे ये तयोर्वर्गविश्लेषभक्ता रसाद्रीषवः सैका इत्यादि निष्पन्नम् । अस्य मूलं रूपराशेर्मूलम् । पारूपराशिः कर्णान्तरचर्गेणा- पवर्तितः । अतः कर्णान्तरेण राशिमूलं गुणयेत् । अत उक्तं पदघ्नं तु कर्णा- न्तरामिति । एतदेव पुनः समीकरणेन लब्धं यावत्तावन्मानं सैव भूमिः । स एव च्छायायोगः । स च्छायान्तरेणोनयुक्तस्तद्दले छाये स्त इति संक्रमणे- नोपपन्नम् ॥ २३२॥ अत्र. स्वकौशलपौढी दर्शयन्नुदाहरणं स्रग्विण्याऽऽह-नन्दचन्द्रैर्मितमिति । ली०वि०-उदाहरण: । नन्दचन्द्ररिति । छायान्तरं १९ कर्णान्तरं १३ तयोर्वर्गौ ३६१ । १६९ तयोविश्लेषः १९२ तेन रसादीषवः ५५६ भत्ता ३१ 7 ·- २४२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [छायव्यि. ते प्रभे वक्ति यो युक्तिमान् वेत्यसौ व्यक्तमव्यक्तयुक्तं हि मन्येऽखिलम् ॥ २३३ ॥ छायान्तरं १९ । कर्णान्तरं १३ । अनयोर्व- र्गान्तरेण १९२भक्ता रसाद्रीषवः ५७६ लब्धं ३। सैकस्यास्य शंकु: न्यासः। ४ मूलं २ । अनेन ₹ कर्णान्तरं १३ गुणि- तं २६ द्विस्थं २६। २६ भान्तरेण १९ ऊनयुते ७ । ४५। तदर्धे लब्धे छाये ७ । ४५। तत्कृत्योर्योगपदमित्यादिना जातौ छाया ४९ २ कौँ २५। ५१ २ २ बु०वि०-ययोश्छाययोरन्तरं नन्दचन्द्रमितं स्यात्तत्कर्णयोश्चान्तरं विश्वतुल्यं स्यात् । ते प्रभे यो युक्तिमान्गणको वक्ति कथयत्यसावखिलमव्यक्तं व्यक्तं गणितं वेत्ति इत्यहं मन्ये । व्यक्ताव्यक्तगणितयोः सम्यग्ज्ञानमन्तरेणेदं ज्ञातुमशक्यमि- त्यर्थः । एतद्विषये मयैवेदं सूत्र सुगमं निबद्धमिति कृत्या व्यक्ताव्यक्तगणितं सम्यगहमेंव जान इत्याचार्येण स्वाकूतं दर्शितम् । अथ च्छाययोः कर्णयोश्च योगे ज्ञाते सूत्रं मयोक्तम् । भयोः कर्णयोर्ये युती तज्जवर्गान्तराप्ताः षडद्रीषवो रूपशुद्धाः । ततो मूलनिना श्रवसंयुतिस्तद्युतोनं प्रभैक्यं तदर्धे प्रभे स्तः । यत्र च्छायैक्यं २५ कर्णैक्यं ३५। यथोक्तकरणेन जाते छाये ९।१६। आभ्यां जातौ कर्णौ २० । १५ । एवमन्यदपि सुधीभिश्चिन्त्यम् ॥२३३॥ लीवि०-लब्धं ३ सैकं ४ तत्पदं २ तेन कर्णान्तरं १३ हतं २६ भान्तरेण १९ ऊनयुतं ७ । ४५ तयोर्दले ७ । ४५ प्रभे स्तः। एते प्रभे यो युक्तिमान्वेत्ति, سم २ असौ व्यक्तं पाटीगणितमव्यक्तं बीजगणितं सर्वं वेत्तीति मन्ये । कर्णानयनं यथा-शकुः कोटिः १२ छाया भुजः ७ तत्सती १४४ । ४९ तयोर्योगार्थ ? ४ ·प्रकरणम् ] लीलावती छायान्तरे करणसूत्रं वृत्तार्धम्- शकुः प्रदीपतलशकुंतलान्तरमः छाया भवेद्विनरदीपशिखौच्च्यभक्तः ॥ २३४ ॥ roader बु०वि०-अथ दीपौच्च्ये दीपतले शङ्कुतले मध्यवर्तिभूमौ च दृष्टायां शङ्कु- च्छायाज्ञानं वसन्ततिलकापूर्वार्धेनाऽऽह-शङ्कुः प्रदीपतलशकुंतलान्तरम इति । प्रदीपतलं च शकुंतलं च प्रदीपतलशकुंतले। तयोरन्तरं मध्यहस्त- वितस्त्यादिकम्। तेन घ्नो गुणितः शङ्कुर्विनरेण शङ्कुहीनेन दीपशिखौ- च्च्येन भक्तः सन् फलं छायांप्रमाणं भवेत् । दीपतलादुद्दिष्टान्तरे न्यस्तशङ्को- स्तावती छाया भवतीत्यर्थः । अत्रोपपत्तौ कल्पितं क्षेत्रम् । तत्र दीपौच्च्यं कोटिः । दीपमूलच्छाययोरन्तरे भूमिर्भुजः । छायादीपशिखौच्च्यमध्ये तिर्यकर्णः । एतदनुकारमेवैतदन्तर्वय॑न्यत्क्षेत्रम् । तत्र शङ्कुः कोटिः । छाया भुजः । छायाग्रशङ्कायोरन्तरं तिर्यकर्णः । तस्य दर्शनम् । दीप- तल एवं न्यस्तस्य शङ्कोश्छाया शून्यमेव । ततो यथा यथा शङ्कुश्शाल्मने तथा तथा तच्छङ्कोरपि छाया वर्धते । अतः शकुंतलदीपतलान्तरेण छायार्थमनुपातः । यदि विशङ्खदीपौच्च्यकोट्या दीपतलशकुंतलान्तरं भुजस्तदा शङ्कुकोट्या कः। फलं छाया। एवमुत्तरवापि योजनीयम्॥२३४॥ ली वि०-समच्छेदौ ५७६ । ४९ योगः ६२५। तन्मूलं २५ कर्णः। द्वितीयो ४ ४ ४ २ यथा-शङ्कुः १२ कोटिश्छाया भुजः ४५ तद्वौ १४४। २०२५। तयोर्यो- سر ४ गार्थ समच्छेदौ ५७६ । २०२५। योगः२६०१ तन्मूलं ५१कर्णः। २३३॥ ४ . ४ ४ २ अथ शङ्कुच्छायार्थ करणसूत्र वृत्ताधैनाऽऽह-शङ्कुरिति । न्यासः । दीपौच्च्यं ७ । शङ्खः १ प्रदीपतलशकुंतलयोरन्तरं भूः ३ तेन हतः ३। नरः २ १ शङ्कुः १ तद्धीनं विनरं यद्दीपशिखौच्च्यं तेन ३ भक्तः । छेदं लवं च १

·३
२
शंकु
२५४ बुद्धिविलामिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [छायाव्य -
उदाहरणम्-शङ्कुप्रदीपान्तरभूस्त्रिहस्ता
दीपोच्छ्रितिः सार्धकरत्रया चेत् ।
शन्कोस्तदाऽहिगुलसमितस्य
तस्य प्रभा स्यात्कियती वदाऽऽशु ॥२३५॥
शङ्कुः १ । प्रदीपशकुंतलान्तरं
३ । अनयोर्घातः ३ । विनरदीप-
न्यासः।
दीपोस्ट्रिति
शिखौच्येन ३ भक्तो लब्धानि
'छाया। छायागुलानि १२॥
अथ दीपोच्छ्रित्यानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्-
छायाहृते तु नरदीपतलान्तरने
शङ्कौ भवेन्नरयुते खलु दीपकौच्यम् ॥ २३६ ॥
बु०वि०-अत्रोदाहरणमुपजात्याऽऽह-शङ्कुपदीपान्तरभूरिति । शङ्कुः शकु-
तलम् । प्रदीपः प्रदीपतलम् । तयोरन्तरं मध्यम् । तत्र भूस्त्रिहस्ता हस्तत्रय-
मिता । दीपोच्छ्रितिः सार्धहस्तत्रयमिता चेद्भवति तदाऽकाङ्गलामतस्य शङ्कोः
प्रभा कियती किंप्रमाणा स्यादित्याशु शीघ्रं वद । भो गणक ॥ २३५॥
अथ दीपशवन्तरे छायायां च दृष्टायां दीपौच्च्यपरिज्ञामं वसन्तति-
लकोत्तरार्धेनाऽऽह--छायोद्धृते तु नरदीपतलान्तरन इति । नरश्च दीपश्च-
नरदीपौ तयोस्तले मूले तयोरन्तरं मध्यम् । तेन गुणिते शङ्कौ छाया-
हते शङ्कयुक्ते सति दीपोच्च्यं भवेत् । अत्रानुपातः । यदा च्छाया भुजः
शङ्कुः कोटिस्तदा शङ्कुदीपतलान्तरतुल्ये भुजे कः । फलं दीपतलस्थ-
शवग्रादुपरि दीपौच्च्यम्। अतस्तच्छङ्कुयुक्तं भूमेः सकाशाद्दीपौच्च्यं स्या-
दिति स्पष्टतरम् ॥ २३६ ॥
लीवि०-परिवाति जातं ३ । उभयोस्त्रिभिरपवर्तः १। जातं शकुंछायामानं
.
२
द्वादशाङ्गुलं १२ ॥ २३४ ॥ २३५ ॥
अत्र दीपौच्च्यज्ञानाय करणसूत्रं वृत्ताधनाऽऽह-छायोद्धृतेति अस्यार्थः। शङ्को
नरदीपतलयोरन्तरेण हते छायया भक्ते शङ्कुयुते दिपोच्चता भवेत् ॥२३६॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। २४५ . उदाहरणम्-प्रदीपशवन्तरभूस्विहस्ता छायागुलैः षोडशभिः समा चेत् । दीपोच्छ्रितिः स्यातू कियती वदाऽऽशु प्रदीपशवन्तरमुच्यतां मे ॥ २३७ ॥ शकुः १२। छायागुलानि ६ । शकुप्रदीपान्तरहस्ताः म्यासः। ३। लब्धं दीपकौच्च्यं हस्ताः ११॥ शंकु छाया ४ - प्रदीपशवन्तरभूमानानयनाय करणसूत्रं वृत्तार्धम्- विशङ्कुदीपोच्छ्रयसंगुणा भा शङ्कद्धृता दीपनरान्तरं स्यात्॥२३८॥ चु०वि०-अबोदाहरणमनन्तरसूत्रवक्ष्यमाणोदाहरणं विपरीताख्यानिक्याऽऽह- प्रदीपशक्वन्तरभूरिति । प्रदीपः प्रदीपवलम् । शङ्कुः शकुंतलम् । तयो- रन्तरं मध्यम् । तत्र भूमिस्त्रिहस्ता हस्तत्रयमिता छाया षोडशभिरजुलैः समा चेद्भवति तदा दीपोच्छ्रितिः कियती स्यात् । अथ वक्ष्यमाणसूत्रोदा- हरणं प्रदीपेति । एवं दीपोच्च्यं यज्ज्ञातं तस्मिन्दृष्टे सति छाया षोडश- भिरनुलैः समा चेत्तदा प्रदीपशवन्तरं च म उच्यताम् । चकारादयमों लब्धः ॥ २३७॥ अथ च्छायादीपौच्च्ययोर्जीने दीपशळेंन्तरभूमिज्ञानमुपजातिकापूर्वार्धे-- नाऽऽह-विशङ्कुदीपोच्छ्यसंगुणेति । शङ्कहीनेन दीपोच्छ्रयेण संगु- णिता छाया शकुंभक्ता दीपतलशकुंतलान्तरं भवेत् । अत्रानुपातः । ली०नि०-उदादरणम्-प्रदीपेति । यथा शङ्कुः १ नरदीपतलान्तरं ३ तेन हतः ३ २ २ छायया २ भक्तश्छेदं लवं च परिवर्त्य ९ । नरः १। युत्यै समच्छेदौ १८ | ४ ३ ४ २ योगः २२ द्वाभ्यामपवर्तः ११ लब्धं दीपशिखौच्च्यं ११ ॥ २३७ ॥ . ८ ४ ४ प्रदीपशवन्तरमुच्यतां म इति यदुक्तं तत्सूत्रं वृत्तेनाऽऽह-उदाहरणं पूर्वोक्त- मेव । विशक्विति । भा शङ्कुच्छाया विशफुदीपोच्छ्रयसंगुणा शङ्कुमानरहितो ·२४६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [छायाव्य - उदाहरणम्-पूर्वोक्त एव दीपोच्छ्रायः ११ । शङ्क्वङ्गु- ४ लानि १२ छाया १६ । लब्धाः शकुप्रदी- पान्तरहस्ताः ३॥ छायाप्रदीपान्तरदीपौच्च्यानयनाय करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । छायाग्रयोरन्तरसंगुणा भा छायाप्रमाणान्तरहृद्भवेद्भः । बु०वि०-यदि शङ्कुकोटया छायाभुजस्तदा विशङ्ककुदीपोच्छ्रयकोट्या कः । फलं दीपनरान्तराले भूमिः । अत्रोदाहरणमनन्तरोक्तम् ॥ २३८॥ अथ स्थानद्वये न्यस्तस्यैकस्यैव शङ्कोश्छायाद्वये दृष्टे च्छायाग्रयो- रन्तरे च दृष्टे शकुंदीपान्तरभूमिज्ञानं दीपौच्च्यज्ञानं च, उपजात्युत्तरार्ध- नान्योपजातिकापूर्वार्धेनाऽऽह-छायाग्रयोरन्तरसंगुणेति । भूशङ्कुवात इति । समभुवि यथेष्टस्थाने यथेष्टप्रमाणं शकुं न्यस्य प्रदीपवशेन जातां तच्छायां मित्वा तदने चिह्नयित्वा तच्छायाग्राभिमुखे यथेष्टदेशे तमेव शकुं पुनर्यस्य तामपि छायां गणयित्वा तदनमपि चिह्नायित्वा ततः सूत्रावतारोऽयम् । छायाग्रयोरन्तरेण मध्यवर्तिभूमा- नन यथेष्टेका छाया संगुणा छायाप्रमाणयोरन्तरेण विवरण हता भूमिर्भवेत्तच्छायाग्रदीपतलयोरन्तरे भूमिभवेदित्यर्थः । च्छाययाऽपि तदग्रदीपतलयोरन्तरे भूमिः स्यात् । स्वभूमिशङ्कोर्षातः स्वप्रभया विभक्तः सन् दीपशिखौच्च्यं जायते । तच्च च्छायावयादपि प्रत्यक्ष . एवमन्य- ली वि०-यो दीपोच्छ्यस्तेन गुणिता शङ्कद्धृता शङ्खमानेन भक्ता सती दीपशक्वन्तरभूः स्यात् । यथा भा २। शङ्कुः १ दीपोच्छ्रयः ११। अन्तरार्थं ३ ४ समच्छेदौ ४। २२ तदन्तरं १८। अयं विशङ्कुदीपोच्छ्यः । तेन १८ भा २ ३ २ गुणिता ३६ शङ्कुना १ भक्ता छेदं लवं च परिवाति ७२ । हारेण भक्ता २४ २४ लब्धं हस्ताः ३ । ॥ २३८ ॥ अथशङ्कुद्वयेन दीपौच्च्यज्ञानार्थं करणसूत्र सार्धवृत्तेनाऽऽह- ·पकरणम् ] लीलावती। २४७ भूशकुयातः प्रभया विभक्तः प्रजायते दीपशिखौच्च्यमेवम् । त्रैराशिकेनैव यदेतदुक्तं व्याप्तं स्वभेदैहरिणेव विश्वम् ॥२३९॥ उदाहरणम्-शङ्कोर्भाऽर्कमिताङ्गुलस्य सुमते दृष्टा किलाष्टाइगुला छायाग्राभिमुखे करद्वयमिते न्यस्तस्य देशे पुनः । बु०वि०-सममेवोत्पद्यते । छायाद्वयेऽप्येकस्थाने स्थितस्यैव दीपस्य संब- न्धित्वात् । एवमितिपदमग्रे संबध्यते । अथ मागुक्तसकलस्यापि गणितस्य त्रैराशिकव्यापित्वमुपजात्युत्तरार्धे- नाऽऽह-वैराशिकेनैवेति । यथा व्यवहारे भूमिज्ञानादिकं पैराशिकेन व्याप्तम् । एवं यदेतत्मागुक्तं सकलं तत्त्रैराशिकेन व्याप्तम् । कैः पश्च- राशिकादिभिः स्वभेदैः । किमिव । हरिणा विश्वमिव । न तु वक्ष्यमाणौ कुट्टकाङ्कपाशौ वैराशिकव्याप्तौ । तत्र वैराशिकमूलत्वं नास्तीति । तत्रापि स्थिरकुट्टकादावेकदेशेऽपि त्रैराशिककल्पनमस्त्येव । यथाऽत्र च्छायाव्यवहारे प्रत्यक्षं राशिककल्पनं दृश्यते तद्वत्यागुक्तं सकलस्यापि त्रैराशिकमेव मूलमित्यर्थः ॥ २३९ ॥ अत्रोदाहरणं शार्दूलविक्रीडितेनाऽऽह--शङ्कोर्भाऽमिताङ्गुलस्येति । भोः सुमते द्वादशाङ्गुलमितस्य शङ्कोश्छाया किलाष्टाङ्गुला दृष्टा । पुनस्त- स्यैव शङ्कोः 'स्वच्छायाग्राभिमुखे करद्वयमिते देशे न्यस्तस्य छाया यदि द्वादशाङ्गुला दृष्टा तदा शङ्कुप्रदीपान्तरं दीपोच्च्यं च कियत्स्यात्तद्वद चेत्त्वं ली वि०-छायाग्रयोरिति । शङ्कुच्छायादयस्याग्रयोरन्तरेण गुणिता भा छाया छायाढ्यप्रमाणान्तरेण हता सती भूर्भवेत् । भूशङ्वोर्घातः । छायया भक्तःसन् दीपोच्चता भवेत् एवं त्रैराशिकेन गणितं व्याप्तम् । एतत्पूर्वोदितं निजभेदैस्तत्र दृष्टान्ते हरिणा विश्वमिव ॥ २३९ ॥ शङ्कोरिति । अर्कमिताछुलस्य शङ्कोर्भा हे सुमतेऽष्टाङ्गुला दृष्टा । प्रथमछायाप्रमुखे हस्तद्वयमिते देशे न्यस्तस्य निखातस्य तस्यैव शङ्को- श्छाया द्वादशाङ्गुला यदि तदा शङ्घद्वयदीपान्तरं दीपोच्चतां च वद । छाया- व्यवहारं चेवेत्सि जानासि । यथा छायाग्रयोरन्तरमगुलात्मकं ५२ तेन प्रभे ८।१२ गुणिते ४१६ । ६२४ छायाप्रमाणे ८ । १२ तदन्तरं ४ तेन हृते T ·२४८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [छायाव्य ० तस्यैवार्कमितागुला यदि तदा छायाप्रदीपान्तरं । दीपौच्च्यं च कियद्वद व्यवहृति छायाभिधां वेत्सि चेत् ॥ अत्र छायाग्रयोरन्तर- मगुलात्मकम् ५२। छाये च ८।१२। अनयोराया ८। इयमनेन ५२ गुणिता दीपोच्छ्रिति ४१६ छायाप्रमाणान्तरण शंकुः। शंकु ४ भक्ता लब्धं भूमानं भूइ ३ १०४। इदं प्रथमच्छा- बासः। २ बु०वि०-छायासंज्ञां व्यवहतिं छायाव्यवहारं वेत्सि । यथेदं वैराशिकेन व्याप्तमेवमखिलं पागुक्तं वैराशिकेन व्याप्तमित्युक्तमतोऽत्रास्य सूत्रस्योपप- तेसैराशिकानि स्वयमेव दर्शयति । प्रथमच्छायात इत्यादिना । दीपतल एव न्यस्तस्य शङ्कोश्छाया शून्यं स्यात् । ततो यथा यथा शङ्कुश्चाल्यते तथा छा- याऽपि वर्धते । इति कृत्वाऽत्र च्छायायान्तराच्छङ्कुदीपान्तरभूमिः सिध्य- तीति । ततो भूमिज्ञाने जाते सति दीपौच्यार्थमनुपातं दर्शयति । यदि च्छाया भुज इति । पश्चराशिकादीनामपि वैराशिकं मूलमिति कथयति । पञ्चराशिकादिकमिति । त्रैराशिकव्यापित्वे पठितं श्लोकोत्तरार्धं स्वयमेव विवृणोति । यथा भगवतेति । यथा हरिणेदं प्रसिद्धं जगद्व्याप्तमेवमखिलं गणितजातं वैराशिकेन व्याप्तमित्यन्वयः। एतव्याजेनैव हरिं स्तौति । भगव- तेत्यादिना । कथं भूतेन हरिणा भगवता। भगवल्लक्षणमुक्तं वाक्यवृत्तौ- उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागात गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति ॥ . ली०वि०-लब्धे १०४।१५६ । प्रथमशङ्कुच्छायायान्तरम् । द्वितीयशङ्कु- च्छायाग्रान्तरम् । दीपौच्च्यहि-भूः१ ० ४ शङ्कुः १२तयोर्घातः १२४८ तथाऽन्या भूः १५६ शङ्कुः १२ तयोर्घातः१८७२। प्रथमप्रभया ८ भक्तः१५६। द्विती- यमभया १२ भक्तः १५६। उभयथा सममेव दीपशिखौच्च्यं १५६। चतुर्विंशत्या - १ भक्तं लब्धं ६ शिष्टं १२॥उभयोदशरभिरपवर्तः १ हस्तात्मकम् । एवामिति । २४ है

·प्रकरणम् ।
लीलावती।
याग्रदीपतलयोरन्तरमित्यर्थः । एवं द्वितीयच्छायाप्रभूमानं
भूशकुधातः प्रभया विभक्तः' इति
६
जातमुभयतोऽपि दीपौच्च्यं सममेव हस्ताः १
एवमित्यत्र च्छायाव्यवहार त्रैराशिककल्पनयाऽऽनयनं व-
तते तद्यथा-प्रथमच्छायातः८द्वितीयच्छाया १२ यावताऽ-
धिका तावता छायावयवेन यदि च्छायाग्रान्तरतुल्या भूल-
भ्यते तदा प्रथमच्छाययाकिमिति। एवं पृथक पृथक छाया-
प्रदीपतलान्तरप्रमाणं लभ्यते । ततो द्वितीयं त्रैराशिकम् ।
यदि च्छायातुल्ये भुजे शकुः कोटिस्तदा भूतुल्ये भुजे
किमिति । लब्धं दीपकौच्च्यमुभयतोऽपि तुल्यमेव । एवं
बु०वि०-पुनः कथंभूतन । भक्ता ये जनास्तेषां मनांसि तत्र क्लेशस्तमपह-
रतीति तथा । श्रवणमनननिदिध्यासनादिभिर्भजतां जनानां सविलासाविद्या-
जनितमनोमसनिरासात्परमसुखपदेनेत्यर्थः । पुनः कथंभूतेन । निखिलं च
तज्जगच्च तस्य जननमुत्पादनः । तस्यैकेन बीजेनोपादानकारणेन । यतो वा
इमानि भूमावि जायन्ते इति श्रुतेः । कैः सरिदादिभिः स्वभेदैः सरितो
गङ्गाजाहल्यादयः । असुरा रावणादयः । सुरा ब्रह्मादयः। नरा अस्मादा-
दयः। नगा वृक्षाः पर्वता वा। नगरं पत्तनम्। तत्रस्थमचेतनं पण्यादि लक्ष्यते ।
ली०वि०-गथा छायाव्यवहारे वैराशिककल्पनयोक्तम् । तद्यथा-प्रथमच्छायातो
द्वितीया छाया यावताऽवयवेनाधिका तावताऽवयवेनच्छायान्तिरभूलभ्यते तदा
छायया किनिति ।। ५२। ८। एवं पुनः ४। ५२। १२। एवं पृथक् पृथक्
छायाप्रदीपलान्तरभूप्रमाणे १०४ । १५६ लभ्येते । ततो द्वितीयं त्रैराशि-
कम् । यदि छायाभुजे शङ्कुस्तदा भूतुल्ये भुजे किमिति ८। १२ । १०४।
एवं पुनश्च १२॥ १२॥ ५६ लब्धं दीपशिखाँच्च्यमुभयतोऽपि. तुल्यमेव १५६।
एवं पञ्चराशिकादिकमखिलं द्विव्यादिौराशिकल्पनया सिद्धम् । यथा भक्त-
जनमनःक्लेशापहारिणा हरिणा निखिलजगजननैकबीजेन सकलभुवनभवन-
गिरिसरिदसुरसुरनगरादिभिः स्वैर्भदेर्जगद्व्याप्तेमवमखिलमपि गणितं त्रैराशिकेन
व्याप्तम् ॥ २४० ॥

·२५. बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[छायाव्य.- पञ्चराशिकादिकमखिलं त्रैराशिककल्पनयैव मिद्धम । यथा भगवता श्रीनारायणेन जननमरणक्लेशापहारिणा निखिलजगज्जननैकबीजेन सकलभुवनभावनेन गिरिस- रित्सुरनरासुरादिभिः स्वभेदैरिदं जगद्व्याप्तं तदमखिलं गणितजातं त्रैराशिकेन व्याप्तम् ॥ यद्येवं तद्बहुभिः किमित्याशझ्याऽऽह- यत्किंचिद्गुणभागहारविधिना बीजेत्र वा गण्यते तत्रैराशिकमेव निर्मलधियामेवावगम्यं विदाम् । एतद्यबहुधाऽस्मदादिजडधीधीवृद्धिबुद्धया बुधैः सद्भेदान् सुगमान विधाय रचितं प्राज्ञैः प्रकीर्णादिकम् ॥२४१॥ इति श्रीभास्कराचार्यविरचितायां लीलावत्यां छायाधि- कारः समाप्तिमगात् । ०वि०-इत्यादयो ये स्वस्यैव भेदास्तैरविद्यावच्छेदकत्वेन परमात्मैव चेतनात्मकं जगदिदमिति । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभूतः इति श्रुतेः। अतोऽखिलगणितजातस्य त्रैराशिकमेव मूलम् । अत एवोक्तमाचार्येणैव वर्ग वर्गपदं धनं धनपदमित्यादि ॥ २४० ॥ एवं चेत्तर्हि त्रैराशिकमेव वक्तव्यं किमनेन ग्रन्थसंदर्भेणेत्याशङ्कां शार्दूलविक्रीडितेन निरस्यति । यत्किंचिद्गुणभागहारविधिनेति । बीजे बीज, गणिते । अब पाटीगणिते वा । गुणभागहारविधिना नतु वर्गधनादिना यत्किंचितद्गण्यते तत्सर्वं त्रैराशिकमेव। तत्कथं न ज्ञायत इत्याशङ्कायामाह। निर्मलधियामित्यादि । विदां ज्ञातॄणां निर्मलधियामेवावगम्यं नत्वल्पबुद्धीनाम् । कृत्यानां कर्तरि वेति षष्ठी बुधैर्निर्मत्सरादिगुणयुक्तैः। प्राज्ञैः परुष्टबुद्धिभिः । ली०वि०-यद्येवं तर्हि बहुभिर्विद्वद्भिर्बहु किमुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह-यत्किञ्चिदिति। अस्यार्थः । एवं त्रैराशिकेनापि विदाङ्कर्तुं शक्यम् । एतद्यत्पाज्ञैस्तद्भेदान् त्रैरा- शिकभेदान् सुगमान् कृत्वा प्रकीर्णादिकं रचितं तदस्मदादिजडधीनां बुद्धिवृद्धया हेतूनोक्तम् ॥ २४१ ॥ इति श्रीमहीधरविरचिते लीलावती विवरणे छायाव्यवहारः ।।

·प्रकरणम् ] . लीलावती। २५१ :- अथ कुट्टके करणसूत्रं वृत्तपञ्चकम् । भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्यः केनाप्यादौ संभवे कुट्टकार्थम् । येन च्छिन्नौ भाज्यहारौ न तेन क्षेपश्चैतदुष्टमुद्दिष्टमेव ॥२४२॥ बु०वि०-तस्य त्रैराकियस्यैव भेदान्सुगमान्लघुप्रक्रियान् बहुधा नानाप्रकारा विधायैतद्यत्मागुक्तं प्रकीर्णादिकं तद्रचितम्। कया हेतुभूतयाऽस्मदादिजडधी धीवृद्धिबुध्या। वयमादिर्येषां तेऽस्मदादयः। तेच ते जडधियश्च तेषां धीवुद्धिः। तस्या वृद्धिस्तद्विषये बुद्धिस्तया । अस्मदादिजडधियां धीवृद्धिर्भूयादिति- बुध्या त्रैराशिकस्य भेदान्सुगमान्बहुधा कृत्वा प्रकाणीदिक रचितमित्यर्थः । ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलानीसमभिधौ लीलावतीव्याकृतौ तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगात् छायाभिधः प्रस्फुटः ॥ इति श्रीसकलागमाचार्यवर्यश्रीकेशवदेवज्ञसुतश्रीगणेशदैवज्ञविरचितायां लीलावतीविवृत्तौ बुद्धिविलासिन्यां छायाव्यवहारः समाप्तः ॥ स्वीयपादयुगुलाब्जपरागःस्पृष्टमौलितनुवृत्तमसोऽयम् । कुट्टको विबुधगीतसुकीर्तिः श्रीगुरुर्जयति केशवशर्मा ॥ १ ॥ श्रीकेशवो विष्णुर्मद्गुरुश्च । शेषं स्पष्टम् । अथ कुट्टकाध्यायो व्याख्यायते । कुट्टको नाम गुणकः । हिंसावाचक- शब्दैगुणनाभ्युपगमात् । कश्चिद्राशियन गुणित उद्दिष्टक्षेपयुतोन उद्दिष्टहर- अक्तः सन्निःशेषो भवेत्स गुणकः । कुट्टक इति पूर्वैर्व्यपदिश्यते । विशेषसं- ज्ञेयम् । ननु स्वतन्त्रस्य कुट्टकाध्यायस्य कथं पाटीगणिते निवेशः । विविधखगामपाटी कुट्टकबीजादिदृष्टशास्त्रेण । इत्याद्यार्यभट्टादिक्येषु कुट्टकस्य पृथगुपादानदर्शनात् । अपि च परिकर्मविंशतिं यः संकलिताद्यां पृथग्विजानाति । अष्टौ च व्यवहारान्छायान्तान् भवति गणकः सः ॥ ली०वि०-अथ कुट्टकव्यवहारे करणसूत्रं वृत्तपञ्चकेनाऽऽह-भाज्य इति । आदौ केनाप्यकेन्न सति संभवे कुट्टकार्थं भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्यः । येनालेन भाज्यहारौ छिन्नावपवर्तितौ न चेत्क्षेपोऽपवर्तितुं शक्यं तदा तदुद्दिष्टं दुष्टमेव। केनाप्यपवर्त्य इत्युक्तं तत्कथं ज्ञेयमित्यत आह । परस्परमिति । ययो- 7 m ·२५२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुटकma बु०वि०-इति ब्रह्मगुप्तादिपाटीगणितारम्भे प्रश्नरूपेण पाटीगणितस्वरूपकथनाच्च । संकलितादीनि परिकर्माण्यष्टौ । भागजात्यादि जातिचतुष्टयम् । विलोम- विधिप्रमुखाणि प्रकीर्णान्यष्टौ । एवं परिकर्मणां विंशतिः । मिश्राद्याश्छा- यान्ता अष्टौ व्यवहाराः । एतावदवे पाटीगणितम् । तत्तु समपञ्चं निरूपि- तम् । अतोऽत्र कुट्टकस्याङ्कपाशस्यापि निरूपणमनुचितम् । उच्यते । द्विविधं गणितमुक्तम् । व्यक्तमव्यक्तसंज्ञमित्यादि गणितस्य वैविध्यमेवोक्तम् । तत्र वीजगणित एव कुट्टकादेरन्तर्भावः । तदुपयोगित्वावर्गप्रकत्यादिवत् । उक्तं च बीजे। उक्तं बीजोपयोगीदं संक्षिप्तं गणितं किल । अतो बीजं प्रवक्ष्यामि गणकानन्दकारकम् । इति ॥ यत्तु, आर्यभट्टायुक्तवाक्येषु पाट्या च बीजेन च कुट्टकेन । वर्गप्रकृत्या च यथोत्तराणीत्यादिभास्करादिवाक्येषु च कुट्टकादेः पृथगुपादानं तज्ज्ञानप्र- कारातिशयद्योतनार्थम् । नतु पृथग्ग्रन्थोपादानपरम् । एवमङ्कपाशभद्रगणि- तादेगणितजातस्य संकलितादिच्छायाव्यवहारान्तं पाटीगणितबाह्यस्य बीज- गणित एवान्तर्भावः । तस्य सूत्रोपदेशेनैव बुध्येकगम्यत्वात् । उक्तं च गोलाध्याये- अस्ति त्रैराशिकं पाटीबीजं च विमला मतिरिति । अतो गणित विध्यमेवेति सिद्धम् । यथा नारायणादिभिर्भद्रगणिता- दिकमव्यक्तकल्पनानपेक्षं पाटीगणिते सुखार्थमुक्तम् । एवं कुट्टकाङ्कपाशयो- बीजगणिताध्यायभूतत्वेऽप्यव्यक्तमार्गानपेक्षत्वाव्यक्तगणितानभिज्ञानां सु- खार्थमत्रापि तौ निरूप्येते । इति सर्वमनवद्यम् । अवाऽऽदी कुट्टकज्ञानार्थं प्रथमकर्तव्यतां कुट्टकोद्देशस्याघटमानत्वं ज्ञानं च शालिन्याऽऽह-भाज्यो हारः क्षेपकश्चेति । कश्चिद्राशिर्येन गुणित उद्दि- ष्टक्षेपेण युतोन उद्दिष्टहरेण भक्तः सन्निःशेषो भवति तस्य गुणकस्य कुट्टक इति संज्ञेत्युक्तं प्राक् । अत्राऽऽगता लब्धिलब्धिसंज्ञैव । हरो हर- संज्ञ एव । क्षेपोऽपि क्षेपसंज्ञ एव । अन्वर्थसंज्ञाश्चैताः । यो राशिर्गुण्यते तस्य भाज्य इति संज्ञा । भजनयोग्यत्वात् । अस्य कुट्टकस्य ज्ञानार्थमादौ स भाज्यो हरः क्षेपकश्च केनापि समेनाङ्केनापवर्त्य भाज्यहारक्षेपा एके- नैवापवर्त्या इत्यर्थः। कस्मिन्सति । अपवर्तनस्य संभवे सति । अपवर्तन - ·प्रकरणम् ] लीलावती। परस्परं भाजितयोर्ययोर्यः शेषस्तयोः स्यादपवर्तनं सः । तेनापवर्तन विभाजितौ यौ तौ भाज्यहारौ दृढसंज्ञितौ स्तः॥२४३॥ मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारी यावद्विभाज्ये भवतीह रूपम् । फलान्यधोऽधस्तदधी निवेश्यः क्षेपस्ततः शून्यमुपान्तिमेन ॥२४४॥ बु०वि०-नाम निःशेषभजनम् । इयं पूर्वेषां संज्ञा। भाज्यहारक्षेपाणामपवर्तनसंभवे सत्यवश्यमपवर्त्या एव । अन्यथा कुट्टको न संभवतीत्यर्थात् सिद्धम् । उद्देशस्य खिलत्वज्ञापनार्थमाह-येनेति । येनाङ्कन भाज्यहारौ च्छिन्ना अपवर्तितौ तेनैवाङ्कन क्षेपश्चन्न च्छिन्नोऽपवर्तितो न स्यात्तदैतदुद्दिष्टं पृच्छ- केन पृष्टं दुष्टमेव । अत्र भाज्यो येन केनापि गुणितस्तेन क्षेपेण युक्तो- नस्तेन हरेण भक्तः स न कदाचिदपि निःशेषो न भवतीत्यर्थः ॥२४२॥ परस्परं भाजितयोगिति । ययो राश्योः परस्परं भाजितयोः सतोर्यः शेषोऽङ्कः स तयोरपवर्तनं स्यात् । तेन तो निःशेषौ भज्येते एव । एतदुक्तं भवति। हरेण भाज्ये भक्ते यच्छेषं तेनापि स हरो भाजनीयः। तच्छेषे- णापि भाज्यशेषं तेनापि हरशेषमिति पुनः पुनः परस्परभजने क्रियमाणे यदान्ते रूपं शेषं स्यात्तदा नापर्वर्तते एव । यावद्विभाज्ये भव- तीह रूपम् । इति नियमत्वात् । यदा तु शून्यं शेषं स्यात्तदा हरीभूतं यत्प्राक्शेषमधःस्थापितं तदेव भाज्यहरयोरपवर्तनं स्यात् । एवं ज्ञातेनाप- वर्तनाङ्केन मौ भाज्यहारों विभाजितौ तौ दृढसंज्ञको स्तः । तेनैव क्षेपोऽ- प्यपवर्तनीयः । ‘भाज्यो हारः क्षेपकश्चापवर्त्यः । इत्युक्तत्वात्सोऽपि दृढ- संज्ञः स्यात् । दृढेत्यन्वर्थसंज्ञा । पुलने क्षीयन्ते नापवर्तन्त इत्यर्थः । दृढा- विति संज्ञां वदता कृतेऽप्यपवर्ते यावदन्यदपवर्तनं संभवति तावदपवर्तनी- याविति ज्ञापितम् । एवं ते भाज्यहारक्षेपाः दृढाः स्युः ॥ २४३ ॥ अथानन्तरकर्तव्यमाख्यानिकीहयेनाऽऽह-मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारा- विति । स्वोर्ध्वहतेऽन्त्येनेति । तौ दृढभाज्यहारावुक्तवन्मिथः परस्परं तावद्भ- जेत् । तावत्कथम्। यावद्विभाज्ये भाज्यस्थाने रूपं भवति । इहेषु परस्परंभ- जनेष्वागतानि फलान्यधोऽधो निवेश्यानि स्थाप्यानि । फलं च फले च , ली०व०-ईयोरङ्कयोः परस्परं भाजितयोः सतोर्यः शेषः स्यात्स एवाङ्कस्तयोरप- वर्तनं स्यात् । एवं स्वेन तेनापवर्तितेन विभाजितौ यौ दृढभाज्यहारौ तौ दृढ़संज्ञितौ R ·I २५४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- स्वोर्चे हतेऽन्त्येन युते तदन्त्यं त्यजेन्मुहुः स्यादिति राशियुग्मम् । ऊों विभाज्येन दृढेन तष्टः फलं गुणः स्यादधरो हरेण ॥२४५॥ एवं तदैवात्र यदा समास्ताः स्युर्लव्धयश्चेद्दिषमास्तदानीम् । यथागतौ लब्धिगुणौ विशोध्यौ स्वतक्षणाच्छेषमितौ तु तौ स्तः बु०वि०-फलानि च फलानि द्वंद्वैकशेषः। एकमेव फलं लब्ध्वा रूपं शेषं स्यात्तदा तदेकमेव फलं स्थाप्यम् । द्वे चेत्ताह द्वे स्थाप्ये। बहूनि चेत्तर्हि बहूनि स्थाप्या- नीत्यर्थः। तेषां फलानां वल्लीवद्धःस्थापितानामधः क्षेपो निवेश्यः । दृढ इति पूर्वानुवत्तिः । तथा तेषामप्यधोऽन्ते खं निवेश्यम् । एवं वल्ली जायते । तत उपान्तिमेनाङ्केन स्वोर्चे स्वोर्चे स्थितेऽङ्क हतेऽन्त्येनाङ्केन युते सति तदन्त्यं त्यजेत् । अन्ते भवोऽन्तिमः । अन्ताच्चेतीमन् [ च ] । उपग- तोऽन्तिममुपान्तिमः । अत्यादयः कान्ताद्यर्थे द्वितीययेति तत्पुरुषः । अन्ते भवोऽन्त्यः । दिगादित्वाद्यत् । इति मुहुरुपान्तिमेन स्वोर्ध्वहतेऽन्त्येन युते तदन्त्यं त्यजेदिति पुनः पुनः कृते सति राशियुग्मं स्यात् । तत्रोर्ध्वराशि- १ढेन विभाज्येन तष्टः सन्फलं भवेत् । फलं नाम लब्धिः । अपरोऽधो- राशिढेन हरेण तष्टः सन्गुणः स्यात् । तसू त्वष तनूकरणे । कर्माण क्तः । तष्टस्तनूकतः कृशीकृतोऽवशेषित इति यावत् । भक्त्वाऽवशेषितरा- शियिो न तु लब्धमित्यर्थः । तेन गुणेन भाज्यसंज्ञ उद्दिष्टराशौ गुणित उद्दिष्टक्षेपयुतोन उद्दिष्टहरेण भक्ते निःशेषं लब्धं स्यादिति दृढेरपि भाज्य- हारक्षेपैस्त एव गुणलब्धी स्त इत्यर्थसिद्धम् ॥ २४४ ॥ २४५ ॥ अथ विषमेष्वागतेषु फलेषु सत्सु विशेषमुपजात्याऽऽह-एवं तदैवात्रेति । एवं तदैव स्यात् । तदा कदा । यदाऽत्र परस्परभाजनेनाऽऽगता लब्धयः समाः स्युः । द्वे चतस्रः षड्वेत्यादयः । चेत्ता लब्धयो विषमाः स्युः एका तिस्रः पञ्च वेत्यादयस्तदेदानीमुक्तप्रकारेण यथाऽऽगतौ यौ लब्धि- गुणौ तौ स्वतक्षणाच्छोध्यौ शेषतुल्यौ तौ लब्धिगुणौ स्तः । तक्ष्यते तनूक्रियतेऽनेनेति तक्षणः । तक्ष्णोतीति तक्षण इति वा । स्वश्चासौ तक्षणश्च स्वतक्षणः । तस्माद्गुणो दृढहराच्छोध्यो लब्धिदृढभाज्याच्छोध्ये- त्यर्थः ॥ २४६॥ लीवि०-स्तः। वल्लीमाह । मिथ इति। तौ भाज्यहारौ मिथोऽन्योन्यं भजेत् । याव- ·प्रकरणम् ] लीलावती। २५५ उदाहरणम्-एकविंशतियुतं शतद्वयं यद्गुणं गणक पश्चषष्टियुक । पञ्चवर्जितशतद्वयोद्धृतं शुद्धिमेति गुणकं वदाऽऽशु तम् ॥२४॥ न्यासः। भाज्यः २२१ । हारः १९५ । क्षेपः ६५ । अत्र परस्परभाजितयोज्यि २२१ भाजकयोः१९५शेषं १३अनेन भाज्यहारक्षेपा अपवर्त्तिता जातो भाज्यः १७ । हारः १५ । क्षेपः ५। अनयोदृढभाज्यहारयोः परस्परभक्तयोलब्धान्यधोऽधस्तदधः बु०वि०-अत्रोदाहरणं रथोद्धतयाऽऽह-एकविंशतियुतं शतद्वयामिति स्पष्टार्थम् । अत्रापवर्नानाङ्कज्ञानार्थं भाज्ये हरेण भक्ते शेषं २६ । अनेनापि हरे भक्ते शेषं १३ । अनेनापि भाज्यशेपेऽस्मिन् २६ भक्ते शून्यं शिष्यते । अत इदमेव १३तयोरपवर्तनम् । अनेन तौ निःशेषं भज्येते एव । अन्यदाचार्य- णैव विवृतम् । अत्र जाते गुणाप्ती ५। ६ । ' इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्ते ते वा भवेतां बहुधा गुणाप्ती ' इति । वक्ष्यमाणोक्त्यैकेनेष्टेन गुणिताभ्यां हरभाज्याभ्यां युक्ते जाते वा गुणाप्ती २० । २३ । एवं द्विकेनेष्टेन वा जाते ३५ । ४० इत्यादि । अत्रोपपत्तिः-भाज्यो हार इति । भाज्यहार- ली वि०-भाज्ये रूपमेकोङ्कने भवति । भजने लब्धानि फलान्यधोधो वल्लीवत्स्था- पितानि । तदधः फलानामधस्तात्क्षेपः स्थाप्यः। अन्त क्षेपान्ते खं स्थाप्यम् । उपान्तिमेनान्त्योपरिस्थेनाङ्केन स्वोर्चे हतेऽन्त्येन युते सति तदन्यं त्यजेत् । इति मुहुः कृते सति सर्वोपरिस्थ उपान्तिमेन हतेऽन्त्येन युतेऽन्त्यत्याग उपान्तिमाभावादाशियुग्मं शिष्टम् । तत्रोोऽङ्को दृढो विभाज्येन तष्टो भक्तः शिष्टः फलं स्यात् । अपरोऽधःस्थो हरेण दृढेन तष्टः सन्गुणः स्यात् । एवं तदेव यदाऽत्र लब्धयो वल्लीरूपाः समा हृयादिकाः स्युः । यदि विषमा लब्धयः स्युस्त्र्यादिकास्तदा यथागतो, उक्तविधिना कृतौ लब्धिगुणौ स्वत- क्षणाद्भाज्यहाररूपाच्छोध्यौ शेषतुल्यौ लब्धिगुणौ भवतः ॥२४२॥ ॥२४३॥ ॥ २४४ ॥ २४५ ॥ २४६ ॥ उदाहरणम् । एकेति--अस्यार्थः । हे गणक सैकविंशतियुतं शतद्वयं यद्गुणं येन गुणितं पञ्चषष्टियुतं पञ्चोन शतद्वयेन भक्तं सन्निशेष स्यात्तं गुणमाशु वद । न्यासः भाज्यः २२१ क्षेपः ६५ । अत्र परस्परं भाजितयोहरियोः पर- हर. १९५ - ·२५६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- क्षेपस्तदधः शून्यं निवेश्यमिति न्यस्ते जाता वल्ली उपान्तिमेन स्वोर्षे हते इत्यादिकरणेन जातं राशिद्वयं ४० । एतौ दृढभाज्यहाराभ्यां १७ । तष्टौ लब्धिगुणौ १ जातौ ६।५। 'इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्ते' इति वक्ष्यमाणवि- धिनताविष्टगुणितस्वतक्षणयुक्ती वा लब्धिगुण, २३ । २० । द्विकेनेष्टेन वा ४० । ३५। इत्यादि । बु०वि०-क्षेपाणां कृतेऽप्यपवर्तने गुणलब्थ्योरविशेषः। तथाहि-अनपवर्तितीनां भाज्यादीनां ये गुणलब्धी ते एवापवर्तितानां भवतः। यथा भाज्यश्छिन्न- स्तथा हरक्षेपावपि छित्वा पूर्वीपेक्षया गुणलब्ध्योरविशेषः स्यात्। त्रयाणामपि तुल्यापवर्तनात् । उक्तं च पाक् । समेन केनाप्यपवर्त्य हारभाज्यौ भजेता सति संभवे त्विति । एवं चेत्संभवे सत्यपवयां एवेति कथमुक्तम् । उच्यते । हर- भाज्ययोः सत्यपवर्तनसंभवे कृतं नापवर्तनं चेत्तहि परस्परभजने रुते सत्य- न्ते रूपं शेषं न स्यात् । अपवर्तनसंभवात् । रूपशेषाभावे गुणनाद्भागा- दाप्तं भागादिविपर्यये गुणों भवतीति वक्ष्यमाणोपपत्तौ व्यस्तविधिन सिध्य- ति। अतोऽपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तनं कार्यमेवेति सिद्धम् । अत एव च हर- भाज्योयदपर्वतन तेनैव क्षेपस्यापि भवितव्यमविरोधात् । अन्यथा तदुदा- हृतं खिलमेवेति स्पष्टम् । परस्परभिति । परस्परभजने मुः क्रियमाणे सति यदा यो येन भक्तो निःशेषः स तस्यापवर्तनं किल जातः। स एव तन्मूल- राशेरप्यपवर्तनं स्यात् । तदुत्पन्नत्वाच्छेषस्य स एव । स्वमूलराशेरप्यपवर्तनं लीवि०-स्परभक्तयोलब्धिवद्गुणलब्धी भवतः । परंतु लब्धिः क्षेपस्य यत्तक्षणं हरणं तत्र यो लाभस्तेनाढया युक्ता कार्या । विशुद्धौ तु क्षेपतक्षणलाभेन वर्जिता कार्या । उदाहरणम् । येन संगुणिताः पञ्च तयोर्भाज्यभाजकयोः शेषः १३ । अनेन भाज्यभाजकाक्षेपा अपवर्तिता जाता दृढा भाज्यहारक्षेपाः । अनयोः- ढभाज्यहारयोः भा१७ परस्परभक्तयोलब्धिरधोधः तद्ध क्षेपः तदधः खं निवेश्य हा १५ जाता वल्ली १ उपान्तिमेन स्वोर्चे हत इत्यादिना करमैन जातं राशिद्वयं ४० ३५ ५ एतौ दृढभाज्यहाराभ्यामाभ्यां १७ तष्टौ जातौ लब्धिगुणौ ६।५ . . ७ १५ ·पकरणम् ] लीलावती। ३५७ कुट्टकान्तरे करणसूत्रं वृत्तम् । भवति कुट्टविधेयुतिभाज्ययोः समपवर्तितयोरपि वा गुणः। भवति यो युतिभाजकयोः पुनः स च भवेदपवर्तनसंगुणः ॥२४॥ वु वि०-भवत्येव । यतः परस्परभजनेनान्यस्माद्यदधिकं तदेवावशिष्टम्। तेनान्य- स्मिान्नःशेषभक्ते सति स्वमूलराशिरपि निःशेषो भविष्यतीति । अन्ततश्च पर- स्परभजनेन रूपशेषे सति निःशेषाभावत्वात्तौ नापवर्तते एवेतिस्पष्टम् । तद्यथा भाज्यः १०० हरः ८० अनेनान्यस्मिन्मक्ते सति शेषं २० । अनेनाप्य- न्यस्मिन्भक्त निःशेषम् । अतोऽयं २० अस्य ८० अपवर्तनम् । अस्माद- धिकं किलोवरितमिदं २० । अनेनान्यस्मिन्निःशेषे ८० भक्ते सति स्वमूलराशिरयं १०० अपि निःशेषभक्तः स्यात् इति । मिथो भजेत्तावित्य- स्योपपत्तिः पाठनिवद्धा। गुणनानागावाप्तं भाज्यादिविपर्ययेण गुणो भवति । तद्व्यत्यासे गुणनाल्लब्धः स्यात्पूर्वभाज्य इति । भवति कुविधेरिति । युतिः क्षेपः । युतिभाज्ययोः समपवर्तितयोः सतोरपि मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारा- विति यथोक्तात्कुट्टविधेर्वा गुणः स्यात् । अपिः समुच्चये । वा प्रकारान्तरे। क्षेपभाज्ययोरपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तनमकृत्त्वाऽपि गुणः सिध्यति । यद्वा तयो- रपवर्तितयोः सतोरपि यथोक्तकुट्टकविधिना स एव गुणः स्यादित्यर्थः । तेन गुणेन भाज्यं संगुण्य क्षेपेण संयोज्य हरेण विभज्य लब्धिर्भवतीति । यहाऽपवर्तनसंगुण इति वक्ष्यमाणमत्र योजनीयम् । तद्यथा। याऽऽगता लब्धिः सपिवर्तनांङ्केन गुणिता सती सेव लब्धिः स्यात् । भवति य इति । पुनर्वि- शेषे । युतिभाजकयोस्त्वपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तितयोः सतोर्यथोक्तकुट्टविधिना ली वि-तथाहि । २२१ पञ्चगुणिता १९०५ पञ्चषष्टि ६५ युता ११७० हार १९५ हता लब्धिः ६ । एवं स्वतक्षणमिष्टगुणं क्षेप इति वक्ष्यमाणादेकगुणे तक्षणे लब्धिगुणयोः ६ । ५ क्षिप्ते जातौ लब्धिगुणौ २३॥ २०। भाज्यः २२१ गुणेन २० हतः ४४२० पञ्चषष्टि ६५ युतः ४४८५ हार १९५ हतो लब्धिः २३। एवं ड्यादिगुणिततक्षणे लब्धि- गुणक्षिप्ते बोध्यम् । द्वाभ्यां लब्धिगुणौ ४० । ३५ । ॥ २४७ ॥ अथ करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह । भवतीति । अपि वा यहा युतिभाज्य- योरपवतियोरपि पूर्वोक्तविधिना कुट्टकविधेर्गुणो भवति लब्धिरपि, अपवर्तनसं- - HARSSETTE ·२५८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां सोता- [ कुट्टक- उदाहरणम्-शतं हतं येन युतं नवत्या विवर्जितं वा विहृतं त्रिषष्ट्या । निरग्रकं स्याद मे गुणं तं स्पष्टं पटीयान्यदि कुट्टकेऽसि ॥२४९॥ बु०वि०-यो गुणो भवति स च । चो निश्चये। स एव गुणोऽपवर्तनसंगुणः सन्गुणो भवेत् । अनपवर्तितयोरित्यर्थसिद्धम्। लब्धिर्यथागतैव । एवं भाज्यक्षेपयोहरक्षे- पयोऽिपवर्तनसंभव इदं प्रकारान्तरं भाज्यहारापवर्तनसंभवे सति खिलोद्दिष्टम् । त्रयाणामपवर्तनसंभवे सत्यपवर्तनं विना न सिध्यत्येवेति प्रागुक्तम् । अत्रोपपत्तिः। भाज्यहारक्षेपाणामपवर्तनसंभवे सति तेभ्यो लब्धिगुणौ यथोक्त्या सिध्येते एव । अथ द्वयोरपवर्तनसंभवे सति तो चेदपवर्तितौ हरश्च यथास्थितस्तेभ्योऽपि यथोक्त्या यो गुण उत्पद्यते स पूर्वगुणसम एव । लब्धावन्यथात्वम् । किंतु लब्धिरेवापवर्तनभक्तया पूर्वलब्ध्या तुल्योत्पद्यते । भाज्यक्षेपयोरपवर्ति- तत्वात् । यथा भाज्यक्षेपावपवर्तितौ तथा तदुत्पन्नालब्धिरप्यपवर्तितोत्पद्यते । पूर्वगुणस्यास्य च तुल्यत्वे सति हरस्याविकृतत्वात् । अत इयं लब्धिरपवर्त- नगुणिता पूर्वलब्धिर्भवतीति । एवं हरक्षेपयोरपवर्तितयोभीज्ये यथास्थिते सति तेभ्यो या लब्धिरुत्पद्यते सा पूर्वलब्धिसमैव । गुणेऽन्यथात्वम् । किंतु । अपवर्तनभक्तेन पूर्वगुणेन समोऽयं गुण उत्पद्यते । हरक्षेपयोरपवर्तितत्वात् । यथा हरक्षेपावपतितौ तथा तदुत्पन्नो गुणोऽप्यपवर्तित एवोत्पद्यते । पूर्वलब्धेरस्याश्च तुल्यत्वे सति भाजस्याविकृतत्वात् । अतोऽयं. गुणोऽपव- निगुणितः पूर्वगुणो भवतीत्युपपन्नम् ॥ २४७ ॥ २४८ ॥ अत्रोद्देशकलाघवार्थमुत्तरसूत्रोद्देशक चोपजात्याऽऽह-शातं हतं येनेति । शतं येनाङ्केन हतं नवत्या युतं त्रिषष्टया विहृतं निरयकं स्यात्तं गुणं स्पष्ट- माशु वद। अथ वक्ष्यमाणसूत्रोद्देशकः । विवर्जितं वेति । शतं येन हतं नवत्या विवर्जितं विषष्टया विहृतं निरग्रकं स्यात्तं गुणं स्पष्टमांशु वद । यदि त्वं कुट्टके पटीयान्पटुतरोऽसि । अत्र हरभाज्ययोः परस्परं पुनः पुनर्भक्तयोः ली०वि०-गुणा सती भवति । पुनर्युतिभाजक्योरपव र्तितयोों गुणो भवति सोऽपवर्तनसंगुणः सन् भवति ।लब्धिस्त्वपवर्तनेन गुणितैवेति बोध्यम् ॥२४८॥ उदाहरणम् । शतमिति। न्यासः। भा १०० क्षेपः ९० अत्र किल लब्धिक्षेपाणां हा.६३ ·a प्रकरणम् ] लीलावती न्यास: भाज्यः १००। हारः ६३।क्षेपः ९०। जाता पूर्ववल्लब्धिक्षे- पाणां वल्ली १ उपान्तिमेन स्वोर्चे हतेऽन्त्येन युत इत्यादिकर- णेन जातं राशिद्वयम् २४३० । जातौ पूर्व- १ १ 10 ३ ९ वल्लब्धिगुणौ ३० । १८ । अथवा भाज्यक्षेपौ दशभिरपवर्त्य भाज्यः १० । क्षेपः ९। पर- स्परभजनाल्लब्धानि फलानि क्षेपं शून्यं चाधोऽधो निवेश्य जाता वल्ली : पूर्ववल्लब्धो गुणः ४५। अत्र लब्धिर्न ग्राह्या । यतो लब्धयो विषमा जाताः । अतो गुणे ४५ स्वतक्षणादस्माद ६३ विशोधिते जातो गुणः स एव १८। गुणनभाज्ये क्षेप ९० युते हर६३तष्टे लब्धिश्च ३० । बु०वि०-शेष रूपम् । अतोऽनयो पवर्तनसंभवः । आभ्यां पागुक्तविधिना जाते गुणाप्ती १८ । ३०। यहा भाज्यक्षेपौ दशभिरपवर्तितो जाते गुणाप्ती १८ । ३। भाज्यक्षेपापवर्तननानेन १० लब्धि संगुण्य जाते गुणाप्ती ते एव १८। ३० । यहा हरक्षेपौ नवभिरपवर्त्य जाते गुणाप्ती २ । ३० । हरक्षेपावर्तनेनानेन ९ गुणं संगुण्यं जाते गुणाप्ती त एव १८ । ३० । यहा भाज्यक्षेपो दशभिरपवर्त्य पुनहरक्षेपौ नवभिरपवर्त्य जाते गुणाप्ती २ । ३ । भाज्य- ली०वि०-वल्ली १ उपान्तिमेन स्वोर्चे हत इत्यादिना करणेन जातं राशियुग्म २४३० भाज्यहाराभ्यां तष्टौ जातौ पूर्ववल्लब्धिगुणौ २ ३० । १८ । अथवा भाज्यक्षेपो दशभिरपवर्तितौ भा १० क्षेपः ९ । परस्परभजनालब्धानि क्षेप २ १ ३ चाधोधो विन्यस्य नाता वल्ली अथ लब्धयो विषमा जाताः । अतः पूर्वोक्तरीत्या जातौ लब्धिगुणौ ७ । ४५ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां १० । ६३ शोधितौ जातौ लब्धिगुणौ ३ । १८। लब्धिः ३ अपवर्तनेन १० संगुणा जाता ३० । अथवा हारक्षेपौ नवभिः९ अपवर्तितौ भा १०० क्षेपकः १० । अत्र गुणलब्धिक्षेपाणां हा or 7 ·-wad ३ २६. बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- अथवा हारक्षेपौ ६३ । ९० । नवभिरपवर्तितो जाती हारक्षेपौ ७ । १० । अत्र लब्धिक्षेपाणां वल्ली १४ लब्धो गुणः २ । क्षेपहारापवर्तन ९ गुणितो जातः स एव गुणः १८। भाज्य १०० भाजक ६३ १० क्षेपेभ्यः ९० लब्धिश्च ३० । अथवा भाज्यक्षेपौ पुनरिक्षेपो चापवर्तितौ जातौ भाज्य- हारौ १०। ७ । क्षेपः १ । अत्र पूर्ववज्जाता वल्ली गुणश्च २। हारक्षेपापवर्तनेन गुणितो जातः स एव गुणः १८ । पूर्ववल्लाब्धिश्च ३० । 'इष्टाहतस्वस्व- हरेण युक्ते' इत्यादिनाथवा गुणलब्धी ८१ । १३०। इत्यादि। कुट्टकान्तरे करण सूत्रं वृत्तार्धम् । योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगजे ॥ २५० ॥ १ , बु०वि०-क्षेपापवर्तनेनानेन १० लब्धि संगुण्य हरक्षेपापवर्तननानेन९ गुणं च संगुण्य जाते गुणाप्ती त एव १८ । ३० ॥ २४९ ॥ अथ ऋणक्षेपे सति सूत्रमनुष्टुप्पूर्वार्धेनाऽऽह-योगजे तक्षणाच्छुद्धे इति । योगजे गुणाप्ती ये ते निजात्तक्षणाच्छुद्धे वियोगजे ऋणक्षेपजे भवतः । ली वि०-वल्ली० १४ पूर्ववद्राशियुग्मं ४३० भाज्यहाराभ्यां १०० । ३० ७ तष्टौ जातो लब्धिगुणौ ३०। २। गुणो २ अप- वर्तनेन ९ गुणितो जातः स एव १८ । अथवा भाज्यक्षेपो पुनस्रक्षेपौ च दशभिरपवर्तितो भा १० क्षेपः १ । अतः १० . . हा १ पूर्ववदल्ली १ जातो गुणः २ लब्धिः ३ । अपवर्तनेन गुणितो जातः स एव १८ गुणः । लब्धिश्च ३० । गुणलब्ध्योः स्वस्वहारक्षेपावित्यथवागुणलब्धी ८१ । १३० । अथवा १४४ । २३० इत्यादि । एवमन्यत् ॥ २४९ ॥ अथ करणसूत्र वृत्ताधंधाऽऽह-क्षेपज इति । क्षेपजे क्षेपोत्थे गुणाप्ती गुणलब्धी स्वतक्षणाच्छौधिते सत्यौ वियोजने भवतः । अत्र पूर्वो- ·प्रकरणम् ] लीलावती। अत्र पूर्वोदाहरणे नवतिक्षेपे यौ लब्धिगुणौ जातो ३०। १८। एतौ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां १००। ६३ शोधितौ ये शेषके तन्मितौ लब्धिगणौ नवतिशोधिते ज्ञातव्यौ ७०। ४५ । एतयोरपि इष्टाहतस्वस्वतक्षणं क्षेप इति लब्धिगुणौ १७० । १०८ । अथवा २७० । १७१ इत्यादि। द्वितीयोदाहरणम्-यद्गुणा गणक पष्टिरन्विता वर्जिता च दशभिः षडुत्तरैः स्यात्रयोदशहता निरग्रका तद्गुणं कथय मे पृथक पृथक् ॥२५॥ न्यासः। भाज्यः ६० हारः १३ क्षेपः १६। प्राग्वज्जाता वल्ली ४ तथा जाते गुणाप्ती २ । ८। अत्रापि लब्धयो विषमाः। अतो गुणाप्ती स्वतक्ष- णाभ्यां १३ । ६० शोधिते जाते ११ । ५२ । एवं षोडशक्षेपे एता एव १ लब्धिगुणौ ५२ । ११ । स्वस्वहराभ्यां १६ शोधितौ जाती पोडशविशुद्धौ २।८। HRA १ १ बु०वि०-गुणो हराच्छोध्यो लब्धिर्भाज्याच्छोध्येत्यर्थः। अत्रोद्देशकोऽनन्तरोक्त एव । तत्र यथोक्त्या योगजे गुणाप्ती १८ । ३०। एते स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां ६३ । १.०० शुद्धे जाते नवतौ ९० ऋणक्षेपे ४५ । ७० । एते स्वतक्ष- णाभ्यां युक्ते वा जाते १०८। १७० द्विकेन वा १७१। २७० इत्यादि ॥ २५० ॥ २५१ ॥ ली वि०-दाहरणे नवतिक्षेपे यौ लब्धिगुणो जातौ३०। १८तौ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां १००। ६३ शोधितौ शेषमितो लब्धिगुणौ ७० । ४५ नवतिऋणे ज्ञातव्यौ । तथाहि शतं १०० पञ्चचत्वारिंशता ४५ गुणितं ४५०० नवत्या ९० विवर्जितं ४४१० त्रिषष्ट्या ६३ भक्तं लब्धं ७० । अनयोरपि ७० । ४५ स्वस्वतक्षणक्षेपौ इति । अथवा गुणलब्धी १०८ । १७० अथवा १७१ । २७० ॥ २५० ॥ उदाहरणम् । यद्गुणा इति। हे गणक षष्टिर्यद्गुणा येन गुणिता षोडशभिर्युता हीना वा त्रयोदशहता सती निःशेषा भवति तं गुणं वद । न्यासः भा ६० क्षे १६ हा १३ ·Manisha २६२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ कुट्टक... कुट्टकान्तरे करणसूत्रं सार्धवृत्तम् । गुणलब्ध्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् । हरतष्टे धनक्षेपे गुणलब्धी तु पूर्ववत् । क्षेपतक्षणलाभाढया लब्धिः शुद्धौ तु वर्जिता ॥ २५२ ॥ बु०वि०-अथ भाज्यहाराभ्यां सकाशादभ्यधिके क्षेपे सति सविशेषमनुष्टुबत्तरा- र्धनाऽऽह-गुणलब्ध्योः समं ग्राह्यमिति । ऊो विभाज्येन दृढेन तष्टः फलं गुणः स्यादपरो हरेणेत्यत्र गुणलब्धिसंवन्धिनि तक्षणे क्रियमाणे सत्युभ- यत्र तक्षणस्य फलं सममेव ग्राह्यम् । केन। धीमता बुद्धिमता। हेतुगर्भमिदम् । तथाहि-उभयत्र तक्षणे क्रियमाणे यत्राल्पं तक्षणफलं लभ्यते तत्सममेवान्य- वापि फलं ग्राह्यम् । न त्वधिकं लब्धमपि । अत्रोपपत्तिः-हरेणाधिके गुणे कृते सति तेन गुणितो भाज्यो हरगुणित एवाधिकः । तस्मिन्हरभक्ते या लब्धिः सा भाज्यतुल्याऽधिका स्यात् । अतो यद्गुणितो हरो गुणके क्षिप्यते तद्गुणितो भाज्योऽपि लब्धौ क्षेप्यः । एवं ते गुणाप्ती अनेकधा भवतः । अतो गुणलब्ध्योः स्वस्वहारेण तक्षण उभयत्र फलं सममेव ग्राह्यमिति स्पष्टम् । अथात्र प्रकारान्तरमनुष्टुभाऽऽह । हरतष्ट इति । धनक्षेपे हरेण तष्टे कृते सति पूर्ववद्गुणलब्धी साध्ये । तत्र लब्धिः क्षेपतक्षणलाभाढया कार्या । क्षेपस्य तक्षणमवशेषणम् । तत्र यो लाभः फलं तेनाऽऽढया युक्ता। अथ ऋणक्षेपे सत्याह-शुद्धौ त्विति । शुद्धौ ऋणक्षेपे तु हरतष्टे कृते सति पूर्ववद्योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगज इत्युक्तप्रकारेण ये गुणाप्ती स्तस्तत्र लब्धिः क्षेपतक्षणलाभेन वर्जिता कार्या । अत्रोपपत्तिः। अधिके क्षेपे सति अनन्तरोक्त्या लब्धिगुणौ साध्येते । अथ प्रकाराअत्र ली०वि०-वल्ली ४ अतो जादं राशिद्वयं ३६८१ ८० भाज्यहाराभ्यां •६० । १३ तष्टौ ८। २ अत्र लब्धानां विषमत्वादेतौ लब्धिगुणौ १ स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां ६०। १३ विशोधितौ जातौ लब्धि- १ गुणौ ५२ । ११ क्षेपजौ। एवं तौ स्वतक्षणामाभ्यां ६० । १३ विशोधितौ जातौ षोडशविशुद्धौ लब्धिगुणौ १६ ८ । २॥ २५१ ॥ १ १ अथ करणसूत्रं सार्धवृत्तेनाऽऽह । गुणलब्ध्योरिति । धीमता तक्षणे ·प्रकरणम् ] लीलावती। २६३ उदाहरणम्-येन संगुणिताः पञ्च त्रयोविंशतिसंयुताः । वर्जिता वा त्रिभित्ता निरग्राः स्युः स को गुणः॥२५३॥ न्यासः । भाज्यः ५। हारः ३ । क्षेपः २३ । अत्र वल्ली १ पूर्ववज्जातं राशियं ४६। एतौ भाज्य- १ २३ हाराभ्यां तष्टौ।अत्राधोराशौ २३ त्रिभि- स्तष्टे सप्त लभ्यन्ते। उर्ध्वराशौ ४६ पञ्च- भिस्तष्टे नव लभ्यन्ते । तत्र नव न ग्राह्याः। 'गुणलब्ध्योः समं ग्राह्य धीमता तक्षणे फलम् ' इति । अतः सप्तैव ग्राह्याः । एवं जाते गुणाप्ती २ । ११ । क्षेपजे तक्षणा- च्छुद्ध इति त्रयोविंछतिशुद्धो जाता विपरीतशोधनादव- बु०वि०-न्तरम् । तस्मिन्क्षेपे हरेण तष्टे सति गुणः पूर्व एवोत्पद्यते । उभयत्रापि हरभाज्ययोस्तुल्यत्वे सति गुणेऽन्यथात्वं कथं स्यात् । किं तु लब्ध एवान्यथा- त्वम् । तथा हि--उभयत्रापि हरभाज्ययोस्तुल्यत्वे सति धनक्षेपस्य हरत- ष्टस्य तक्षणफलेन लब्धिरधिका स्यात् । ऋणस्य तूना स्यात् । अत उक्तं क्षेपतक्षणलाभादयेत्यादि ॥ २५२ ॥ अत्र धनक्षेपे ऋणक्षेपे चोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह--येन संगुणिता इति । स्पष्टार्थम् । अत्र जातं पूर्ववद्राशिट्टयं ४६ । २३ । अत्राधोराशौ स्वत- क्षणेन सप्तकेन तक्ष्यमाणे नव नभ्यन्ते। ते न ग्राह्याः। किंत्वल्पफलतुल्याः सप्तव ग्राह्याः । अतो जाते गुणाप्ती त्रयोविंशतिक्षेपे २। ११ स्वताण- लीवि०-फलं गुणलब्ध्योः समं तुल्यं ग्राह्यम् । धनक्षेपे हरेण तष्टे सति पूर्ववद्गुण लब्धी भवतः। परं लश्विक्षेपस्य यत्तक्षणं हरणं तत्र यो लाभस्तेनाढया युक्ता कार्या । विशुद्धौ तु क्षेपतक्षणलाभेन वर्जिता कार्या ॥ २५२ ॥ उदाहरणम् । येनेति । न्यासः भा ५ क्षे २३ । वल्ली १ १ पूर्ववद्राशियुग्मं ४६ । २३ उभौ तु स्वहाराभ्यां तष्टौ तयोः २३ सप्तव ग्राह्याः । अत्राधोराशौ त्रिभिस्तष्टे सप्त लब्धा ऊर्वराशौ पञ्चभिस्तष्टे नव लभ्यन्ते । ते तत्र न ग्राह्याः । गुणलब्ध्योः समं ग्राह्यं धीमता - ·, २६४ बुद्धिविलासिनीलीलावताविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- शिष्टा लब्धिः ६ । शुद्धौ जाते १ । ६।' इष्टाहतस्वस्व- हरेण युक्ते ' इति वक्ष्यमाणविधिना 'धनर्णयोरन्तरमेव- योगः' इति बीजोक्त्या च । इष्टगुणितस्वहारक्षेपणेन यथा धनलब्धिः स्यादिति तथा कृते जाते गुणाप्ती ७। ४। एवं सर्वत्र ॥ अथवा हरतष्टे धनक्षेप इति । न्यासः। भाज्यः ५। हारः ३ । क्षेपः २ । पूर्ववज्जाते गुणाप्ती २ । ४ एते स्वस्वहाराभ्यां शोधिते विशुद्धिजे जाते १ । १ । क्षेपत- क्षणलाभात्या लब्धिरिति जातौ क्षेपजौ लब्धिगुणौ ११ । २ । शुद्धौ तु वर्जितेति शुद्धिजौ भवतः । किन्त्वत्र शुद्धा न भवति तस्माविपरीतशोधनेन ऋणलब्धिः ६। गुणः १ । धनलब्ध्यर्थं द्विगुणे स्वहारे क्षिप्ते सति जाते ७।४। बु०वि०-क्षेप इत्यथवा जाते ५। १६ इत्यादि। अथ क्षेपजे गुणाप्ती ये जाते २। ११ते स्वतक्षणाभ्यामाभ्यां ३। ५ विशोधिते त्रयोविंशतिकणक्षेपे इदं ६। अथ व्यस्तशोधनोत्पन्नत्वेन लब्धिणगता । नहि व्यक्ते ऋणगतस्य प्रतीतिरस्ति । अतो धनलब्ध्यर्थं द्विगुणे स्वतक्षणे क्षिप्तधनवर्णयोरन्तरमेव योग इत्युक्त्या जाते त्रयोविंशतिऋणक्षेपे गुणाप्ती ७ । ४ विगुणे क्षिप्ते वा १० । ९ । यद्वा धनक्षेपोऽयं २३ हरेणानेन ३ तष्टः २ । अतो जाते गुणाप्ती २ । । अत्र लब्धिः क्षेपतक्षणलाभेनानेन ७ वर्जिता कार्या। एवं जाते त्रयोविंशतिऋणक्षेपे गुणाप्ती १।६ पूर्ववद्- द्विगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते ते एव गुणाप्ती ७ । ४ । त्रिगुणे वा १० ९॥२५३ ॥ ली वि०-तक्षणे फलमिति वचनात् । अतः सप्तैव ग्राह्याः। अतस्त्रयोविंशतिस्त्रिभि- स्तष्टा सप्त फलं वे शिष्टे । फलस्य साम्यात्वट्चत्वारिंशदापि पञ्चभिस्तष्टा सप्त फलपर्यन्तमेव तक्षणीया । ततः पञ्चत्रिंशत्पर्यन्तं तष्ट एकादश शिष्टाः। एवं जाते गुणाप्ती २ । ११ । क्षेपजे तक्षणाच्छुद इति । क्षेपजाते गुणाप्ती तक्षणात् भाज्यहाररूपाच्छोधनीये । यथा दो वयाच्छोधितौ एकः शिष्टः । पञ्चभ्य ·मकरणम् लीलावती। २६५ कुट्टकान्तर करणसूत्रं वृत्तम्- क्षेपाभावोऽथवा यत्र क्षेपः शुद्धो हरोदधृतः। ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् ॥ २५४ ॥ उदाहरणम्-येन पश्चगुणिताः खसंयुताः पञ्चषष्टिसहिताश्च तेऽथवा । बु०वि०-अय क्षेपाभावे सति हरतष्टे क्षेपे निःशेषे वा सति प्रकारान्तरमाह- क्षेपाभावो व्ययेति । यत्र क्षेपाभावः स्यात् । अथवा यत्र हरोद्धृतः क्षेपो निःोपो भवति तत्र गुणः शून्यं ज्ञेयः । हरहतः क्षेपः फलं लब्धिः स्यात् । अत्रोपपतिः स्पष्टा ॥ २५४ ॥ अत्र कमणोदाहरणं रथोड़तेनाऽऽह-येन पञ्चगुणिता इति । येना- ली वि-कादश शोधितुं न शक्याः। इति विवरीतं शोधनम् । एकादशभ्य: पञ्च शोधिताः शिक्षाः षट् ऋणगता जाते विशुद्धौ गुणाप्ती ।।६। एवं सति पञ्चगुणका जानाः पञ्चैव । पश्चैव ऋणत्वात्त्रयोविंशत्याः सकाशात्पञ्चैव त्यक्ताः। गिटा अटादश त्रिभिर्भक्ताः प्राप्ताः षट् ॥ अन्य एव स्पष्टमुदाहरणम् । इष्टाहतेति वचनाद्विगुणितौ स्वस्वहारौ क्षेप्यो । धनर्णयोरन्तरमेव योग इति । यथा तद्गुणलब्धी स्यातामिति जाते गुणाप्नी १४। एवं सर्वत्र । अथवा हरतष्टे धनक्षेप इति । न्यासः भा ५ क्षे । 1 मग बड़ी १ पूर्ववज्जाते गुणाप्ती २ । ४ । एते स्वस्वहा- राभ्यां ३। ५ शोधिते जाते विशुद्धिजे गुणाप्ती ।। क्षेपतक्षणलाभाड्या लब्धि- रिति जाते क्षेपजे गुणाप्ती ने । ११॥ शुद्धौ तु नितांते धनलब्ध्या जाते गुणाप्ती १ । ६॥धनलब्ध्यर्थं द्विगुणे स्वस्वहारे प्ति सति विशुद्धौ जाते गुणाप्ती ७॥ ४ ॥ २५३ ॥ अथ : सूत्र वृत्तम्-क्षेपाभाव इति । यत्र क्षेपस्याभावो यद्वा हारहतः क्षेपो मिला याना नान्यं गुण के हारतः क्षेपो लब्धं फलम् ॥ २५४ ॥ ६४ 7 ·, २६६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टके- स्युस्त्रयोदशहता निराकास्तं गुणं गणक कीर्तयाऽऽशु मे ॥२५५॥ न्यासः । भाज्यः ५। हारः १३ । क्षेपः ० । 'ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् ' इति । क्षेपाभावे गुणाप्ती ०० इष्टाहतेति । अथवा १३। ५ वा २६ । १० । न्यासः। भाज्यः ५। हारः १३ । क्षेपः ६५। क्षेपः शुद्धो हरोद्धृतः । ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहृतः फलम् ' इति जाते गुणाप्ती ० । ५। वा १३ । १० । अथवा २६ । १५ । इत्यादि । बु०वि०-ड्रेन पञ्च गुणिताः खसंयुतास्त्रयोदशभिर्हता निरयकाः स्युस्तं गुणमाशु कीर्तय । भो गणक । अत्र प्रथमोदाहरणे 'मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ । इत्यादिना पाग्वज्जाते गुणाप्ती ० । ० । अनेनापि प्रकारेण क्षेपाभावे सति गुणः शून्यम् । क्षेपो हारहतः फलम् । ' इति फलमपि शून्यमेव । एकगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते गुणाप्ती १३ । ५ । द्विगुणेन वा २६ । १० इत्यादि । अथ द्वितीयोदाहरणे 'मियो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ' इत्या- दिना गुणलब्ध्योः समं ग्राह्यमित्युक्त्या जाते गुणाप्ती ।। अनेनापि प्रकारेण हरोद्धृते क्षेपे निःशेष सति गुणः शून्यं हरोद्धृतः क्षेपः फल- मिति जाता लब्धिः ५ । अनयोरेकगुणे स्वतक्षणे क्षिप्ते जाते गुणाप्ती १३ । १० । द्विगुणे वा २६ । १५ इत्यादि ॥ २५५ ॥ ली०वि०-उदाहरणम्--येनेति । न्यासः भा ५ क्षे. अत्र वल्ली हा १३ क्षेपाभावे गुणाप्ती • अथवा १३ । ५ अथवा २६ । १० ॥ न्यासः भा ५ । क्षे ६५ । क्षेपः शुद्धो हा १३ हरोद्धृतः । ज्ञेयः शून्यं गुणस्तत्र क्षेपो हारहतः फलम् । जाते गुणाप्ती .५ अथवा १३ । १० ॥ २५५ ॥ १ १ ·प्रकरणम् । लीलावती। अथ सर्वत्र कुट्टके गुणलब्ध्योरनेकधादर्शनार्थ करण- सूत्रं वृत्तार्धम् । इष्टाहतस्वस्वहरेण युक्ते ते वा भवेतां बहुधा गुणामी ॥२५॥ अस्योदाहरणानि दर्शितानि पूर्वमिति । अथ स्थिरकुट्टके करणसूत्रं वृत्तम् । क्षेपे तु रूपे यदि वा विशुद्ध स्यातां क्रमाये गुणकारलब्धी । अभीप्सितक्षेपविशुद्धिनिम्ने स्वहारतष्टे भवतस्तयोस्ते ॥ २५७ ॥ चु०वि०-अथ गुणलब्ध्योरनेकत्वामिन्द्रवोंपूर्वार्धनाऽऽह-इष्टाहतस्वस्वहरे- णेति । स्वस्य स्वस्य हरः स्वस्वहरः । इष्टेनाऽऽहतश्चासौ स्वस्वहरश्चेष्टाहत- स्वस्वहरः । तेन युक्ते गुणाप्ती ते बहुधा भवेताम् । इष्टेन गुणितं हरं गुणे प्रक्षिपेत् । तेनैवेष्टेन गुणितं भाज्यं लब्धौ च प्रक्षिपेत् । एवमेते गुण- लब्धी भवतः । इष्टवशादित्यर्थः । अस्य व्याप्तिः प्रागेव सप्रपञ्चं दर्शिता । उपपत्तिश्च ‘गुणलब्ध्योः समं ग्राह्यम् । इत्यस्योपपत्तौ दर्शिता ॥२५६॥ अथ स्थिरकुट्टकः । स्थिरश्चासौ कुदृकश्च स्थिरकुट्टकः । अन्वर्थसं- ज्ञेयम् । तथाहि-ग्रहगणितादौ विकलादिशेषप्रश्नादिषु कुट्टकसंभवे सति हारभाज्ययोनियतत्वे क्षेपस्यानियतत्वान्नियतक्रियानिवन्धनं न शक्यते । ली०वि०-अर्थ सर्वत्र कुट्टके :गुणलब्ध्योरनेकत्वार्थ करणसूत्र वृत्तानाऽऽह- इष्टति । इष्टाहतो यः स्वस्वहारस्तेन युक्ते गुणाप्ती बहुधा भवेताम् । अस्य व्याप्तिः पूर्वमेवदर्शिता ॥ २५६ ॥ अथ स्थिरकुट्टके करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-क्षेपेति । रूप एकाङ्के क्षेपे वि- शुद्धौ च वर्जनीये वा सति ये क्रमाद्गुणकारलब्धी स्यातां ते इष्टक्षेपविशुद्धि- हते सत्यौ तथा स्वस्वहारतष्टे सत्यौ तयोर्भाज्यभाजकयोस्ते गुणलब्धी भवतः । प्रथमोदाहरणे दृढभाज्यहारयो रूपक्षेपयोासः भा १७ । क्षे १ वल्ली १ हा १५ ७ अत्र गुणाप्ती ७ । ८ एते इष्टक्षेपेण पञ्चकेन गुणिते स्वस्वहाराभ्यां तष्टे १ च जाते ५।६। अथ रूपशुद्धौ गुणाप्ती ८१ ९ एते पञ्चगुणिते स्वस्व- हारतष्टे च जाते गुणाप्ती १० । ११ । एवं सर्वत्र ॥ २५७ ॥ 7 ·२६. बुद्धिविलासिनीलीलावती विवरणटीकाभ्य, समेता- [कृष्टक- प्रथमोदाहरणे दृढभाज्यहारयोः रूपक्षेपयोन्यामः । भाज्यः १७ हारः १५ क्षेपः १ । अत्र गुणाती ७ । ८ पने विष्टक्षेपेण पञ्चकेन गुणिते स्वहारतष्टे च जाते ५। ६ ॥ अथ रूपशुद्धौ गुणाप्ती ७ । ८ तक्षणाच्छुद्धी जातो लब्धि- गुणौ ९।८। एत पञ्चगुणे स्वहारतष्टे च जाते १० । ११ एवं सर्वत्र॥ अस्य ग्रहगणित उपयोगस्तदर्थं किंचिदुच्यते । कल्प्याऽथ शुद्धिर्विकलावशेषः षष्टिश्च भाज्यः कुदिनानि हारः। चु०वि०-अतो नियतक्रियानिबन्धनार्थं स्थिरकुट्टकमिन्द्रवज्रोत्तरार्धनोपजातिका- पूर्वार्धेनाऽऽह-क्षेपे तु रूपे यदि वेति । क्षेपे धनक्षेपे रूपे कल्पिते सति यदि वा विशुद्धौ ऋणक्षेपे कल्पिते सति ये गुणकारलब्धी स्यातां ते क्रमाभीप्सि- ताभ्यां क्षेपविशुद्धिभ्यां निघ्ने स्वहराभ्यां तष्टे तयोरभीप्सितक्षेपविशुध्योस्ते गुणकारलब्धी भवतः । एतदुक्तं भवति । ' मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ । इत्यादिना फलान्यधोऽधो निवेश्य तदधः क्षेपस्थाने रूपं निवेश्यान्ते खं च निवेश्योपान्तिमेन स्वोर्चे हत इत्यादिनाऽभीप्सिते धनक्षेपे सति धनक्षे- पजे ऋणक्षेपे सति ऋणक्षेपजे गुणलब्धी स्थिरे साध्ये । ततस्तेनाभीप्सि - तेन क्षेपे गुणिते. स्वतक्षणेन तष्टेऽभीष्टक्षेपजे गुणाप्ती स्तः । अत्रोपपत्तिः । कुट्टकविधौ किल परस्परभजनाल्लब्धयोऽधोऽधस्तदधः क्षेपोऽन्ते र निवे- श्यते । तत्रोपान्तिमेन स्योर्चे हतेऽन्त्ययुत. इत्यादौ क्रियमाण उपा- न्तिमस्थाने स्थितः क्षेपस्तदूधै स्थितस्य गुणः स्यात् । सोऽपि तदूर्ध्वस्थि- तस्य सोऽपि तदूर्ध्वस्थितस्येत्यादि । एवं सति क्षेपस्थाने चेद्रूपं निवेश्यते तदा तदुत्पन्ने ये गुणाप्ती ते इष्टक्षेपेण गुणिते इष्टक्षेपजे भवत इत्युपपन्नम् । अत्रोदाहृतं पागुक्तमेव मन्दविश्वासार्थं दर्शयति-अवेत्यादिना । सविस्तरं तु गोलाध्याये लिप्तामं शशिनः खखाभ्रगगनप्राण भमिर्हत मित्यादिना निबद्धः स्थिरकुट्टको दर्शितः ॥ २५७ ॥ एवमस्य कुट्टकस्य ग्रहगणिते महानुपयोगः । तदर्थं किंचिदुपदेशमा- वमुपजातिकोत्तरार्धेनोपजातिकयाचाऽऽह-कल्प्याऽथ शुद्धिरिति । तजं फलं ली वि०-अथास्य ग्रहगणिते महानुपयोगस्तदर्थं किंचिदुच्यते । कल्प्येति । विकलावशेषं शुद्धिः कल्प्या । भाज्यः षष्टिः । कुदिनानि कल्पाहणे हारः ।

·मकरणम् ] लीलावती। तज्जं फलं स्युर्विकला गुणस्तु लिप्ताग्रमस्मांच्च कला लवाग्रम् । एवं तवं च तथाधिमामावमायकाभ्यां दिवमा रवीन्द्वोः ॥२५८॥ ग्रहस्य विकलावशेषात् ग्रहाहर्गणयोरानयनं तद्यथा । तत्र षष्टिर्भाज्यः। कुदिनानि हारो विकलावशेषं शुद्धि- रिति प्रकल्प्य साध्ये गुणाप्ती। तत्र लब्धिर्विकलाः स्युः। गुणस्तु कलावशेषम् । * बु०वि०-स्युरिति । युचरचक्रतो दिनसंचयः क्वहहतो भगणादि फलं ग्रह इत्युक्तप्रकारेण चक्रादिविकलान्तमानीतमात्रे ग्रहे वायुवेगादिना भ्रष्टे सति विकलावशेषमात्रस्य दर्शनादेव ग्रहाहर्गणयोरानयनार्थं सूत्रावतारोऽयम् । विकलावशेषं शुद्धिः । ऋणक्षेपः कल्प्यः । षष्टिर्भाज्यः । कुदिनानि हारः कल्पसूर्यसावनदिनानि भूदिनानि शरवेदभूपगोसप्तसप्ततिथयो युता हता इत्युदितानि हारः कल्प्यः । तेभ्यो जातं तज्जम् । तेभ्यो हारभाज्यक्षेपेभ्यो 'मिथो भजेत्तौ दृढभाज्यहारौ।। इत्यादिना योगजे तक्षणाच्छुद्धे गुणाप्ती स्तो वियोगज इत्युक्त्या जातमृणक्षेपजं फलं विकलाः स्युः । अत्राऽऽ- गतो गुणस्तु लिप्तायं कलाशेषं स्यात् । अस्मात्कलावशेषादुक्तवत्कुट्टक- विधिना लब्धं कलाः स्युः । गुणस्तु लवाग्रं भवेत् । एवं तदूर्वा स्यात् । तत्र षष्टिश्च भाज्य इत्युक्तं तत्स्वगुणस्योपलक्षणार्थं तेन भागार्थं त्रिंश- भाज्यः कल्प्यः । राश्यर्थं द्वादशचक्रार्थ कल्पचक्राणीति । एवं कृते लवायाल्लब्धिमिता लवाः स्युः । गुणो राशिशेषम् । तस्मादपि लब्धिमिता राशयः । गुणश्चक्रशेषम् । तस्मादपि लब्धिमितानि चक्राणि । गुणोऽहर्गणः ख्यादिति । अत्र मन्दप्रतीत्यर्थमिष्टानि कल्पितानि । कल्पकुदिनानि । एकोनविंशतिः १९. ग्रहचक्राणि च १० अहर्गणो द्वादश । यदि कल्प- १ लीवि०-तज्जं फलं विकला लिप्ताग्रं गुणः । तस्मात्कलाः साध्याः लवायं शुद्धिरित्यायुर्वं वल्लीभिर्ग्रहः साध्यः। तथाऽधिमासावमशेषकाभ्यां रवीन्द्वोदिवसाः साध्याः । अधिमासशेषात्सौरा दिवसाः । ग्रहस्य विकलावशेषाग्रहाहर्गणयो- रानयनम् । तद्यथा । तत्र षष्टिज्यिः कुदिनानि हारो विकलावदशेनं शुद्धिरिति ·२७० बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [कुट्टक- एवं कलावशेष शुद्धिस्तत्र पष्टिर्भाग्यः कुदिनानि हारो लब्धिः कला गुणो भागशेषम् । भागशेषं शुद्धिः। त्रिंशद्भाज्यःकुदिनानिहारः फलं भागा। गुणो राशिशेषम् । एवं राशिशेषं शुद्धिादश भाज्यः कुदिनानि हारः फलं गतराशयो गुणो भगणशेषम् । कल्पभगणो भाज्यः कुदिनानि हारो भगणशेषं शुद्धिः फलं गतभगणो गुणोऽहगणः स्यादिति । . बु०वि०-कुदिनैः कल्पग्रहचक्राणि तदेष्टैः किमिति १९ । १० । १२ । । वैरा- शिकेनाऽऽनीतश्चक्राद्यो ग्रहोऽयं ६।३ । २३ । ४१ । ३ विकला- स्वानीतासु विकलावशेषमिदं ३ । अस्मादेव विलोमगत्या ग्रह आनी. यते । तत्र विकलाशेषं शुद्धिः ३ भाज्यः ६० हरः १९ । अतो यथो- क्त्या ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १ । ३। तत्र लब्धिमिता विकलाः ३। गुणकः कलावशेष १ । इदमृणक्षेपः १ भाज्यः ६० हारः १९ अतो यथोक्त्या ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १३ । ४१तत्र लब्धिमिताः कलाः ४१ । गुणो भागशेष १३ । इदमृणक्षेपः १३। भाज्यः ३०। हरः १९ । अतो यथोक्त्या ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १५॥ २३ एवं लब्धिर्भागाः२३गुणो राशिशेष १५ इदं ऋणक्षेपः १५ भाज्यः १२ हरः१९ अत ऋणक्षेपज गुणाप्ती ६। ३ । तत्र लब्धी राशयः ३। गुणो राशिशेषं ६ इदमृणक्षेपः ६ भाज्य: कल्पचक्राणि १० हरः १९ । अत ऋणक्षेपजे गुणाप्ती १२ । ६ लब्धि- श्वक्राणि ६ । गुणोऽहर्गणः स्यादिति १२ । अत्रोपपत्तिः-कलाशेषे किल षष्टया गुणिते कुदिनभक्ते सति लब्धिर्विकलाः शेषं विकलाशेषम् । अत्र व्यस्तविधिः । यदि षष्टिगुणितं कलाशेषं विकलाशेषणोनीकृतं तदा कुदिननिःशेषं भज्यत एव । तत्र लब्धिर्विकलाः। अत्र षष्टेः कलाशेष ली०वि०-प्रकल्प्या साध्ये गुणाप्ती। तत्र लब्धिप्रमिता विकलाः स्युः। गुणमितिः कलाशेषम् । एवं विकलाशेषं शुद्धिः। ततो लब्धिमिताः कलाः । गुणो ·भकरणम् ] लीलावती। २७१ अस्योदाहरणानि--त्रिप्रश्नाध्याये । एवं कल्पाधिमासा भाज्यो रविदिनानि हारोऽधिमास- शेषं शुद्धिः । फलं गताधिमासा गुणो गतरविदिवसाः। एवं कल्पावमानि भाज्यः, चन्द्रदिवसा हारः । अव- मशेषं शुद्धिः। फलंगतावमानि गुणो गतचान्द्रदिवसा इति । । बु०वि०-गुणः । गुण्यगुणकयोरभेदात् । विकलावशेषमृणक्षेपः कुदिनानि हारः। अतस्तेभ्यः कुट्टकविधिना या लब्धिस्ता विकलाः। गुणः कलावशेषं स्यादिति । एवं विंशतो भागशेष गुणः । कलावशेषमृणक्षेपः । कुदिनानि हरः। तेभ्यः कुट्टकविधिना या लब्धिस्ताः कलाः गुणो भागशेषमिति । एवं द्वादशभाज्ये कल्पिते फलं राशयो गुणश्चक्रशेषम् । ग्रहचक्राण्यहर्ग- णगुणितानि चक्रशेषोनितानि कुदिनभक्तानि । लब्धिश्चकाणि स्युः । अतो ग्रहच काणि भाज्यः। चक्रशेष शुद्धिः । कुदिनानि हरः । तेभ्यः कुट्टकवि- धिना या लब्धिस्तानि श्चक्राणि । गुणोऽहर्गणःस्यादिति । एवं कल्पाधिमासा । गतसौरदिनैर्गुणिताः कल्पसौरदिनभक्ताः फलं गताधिमासाः शेषं किलाधिमास- शेषम् । अतो गतसौरदिवसाः कल्पाधिमासैर्गुणिताः। अधिमासशेषेणोनाः कल्पसौरभक्ता निःशेषा भवन्त्येव । तत्र लब्धिर्गताधिमासाः। अत एभ्यः कुट्टकविधिना लब्धिगताधिमासाः । गुणो गतरविदिवसाः स्युरिति । एवमवमशेषाद्गतावमगतचान्द्रदिवसाः स्युरित्युपपन्नम् । अत ली वि०-भागशेषम् । तद्भागशेषं शुद्धिः। त्रिंशद्भाव्यः। कुदिनानि हारः। भग- णशेषं शुद्धिः। फलं गतभगणाः। गुणोऽहगणः स्यादिति । अस्योदाहरणानि प्रश्ना- ध्याये वक्ष्यति। एवं कल्पाधिमासा भाज्यः। रविदिनानि हारः। लब्धिभागाः । गुणो राशिशेषं द्वादश भाज्यः। कुदिनानि हारः । राशिशेषं शुद्धिः। फलं गतराशयः। गुणो भगणशेष कल्पभगणः भाज्यः । शेषं शुद्धिः। लब्धिर्गता- धिमासाः । गुणो गतरविदिवसाः । एवं कल्यावमानि भाज्यः । चन्द्रदिनानि हारः । अवमशेष शुद्धिः । फलं गतावमानि गुणो गतचन्द्रदिवसा इत्यादि ॥ २५८ ॥ 7

·m
१७२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [ कुदृक-
संश्लिष्टकुट्टके करणसूत्रं वृत्तम्-
एको हरश्चेद्गुणको विभिन्नौ तदा गुणैक्यं परिकल्प्य भाज्यम् ।
अप्रैक्यमयं कृत उक्तवद्यः संश्लिष्टसंज्ञः स्फुटकुट्टकोऽसौ॥२५९॥
बु०वि०-उक्तं तथाधिमासावमेत्यादि । तथा तेनैव प्रकारेणाधिमासावमाग्र-
काभ्यां रवीन्द्वोर्दिवसाः स्युः। अधिमासाग्राविदिवसाः। अवमानाच्चान्द्रदि-
वसाः स्युरित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अहर्गणार्थमधिमासानयने गतसौर-
दिनानां कल्पाधिमासा गुणः । कल्पसौरदिनानि हरः। अतः कल्पाधि-
मासा भाज्यः कल्प्यः । कल्पसौरदिनानि हरः । अधिमासशेष शुद्धिः ।
एभ्यः कुट्टकविधिना लब्धिर्गताधिमासाः । गुणो गतरविदिवसाः स्युः।
एवमवमानयने गतचान्द्रदिनानां कल्पावमानि गुणः । कल्पचान्द्रदिनानि
हरः । अवमशेषं शुद्धिः । एभ्यः कुट्टकविधिना लब्धिगतावमानि । गुणो
गतचान्द्रदिवसाः स्युरिति । एवं मन्दप्रतीत्यर्थं प्राग्वादिष्टानि कल्पसौरदि-
नादीनि प्रकल्प्याधिमासाग्राद्गताधिमासा गतरविदिवसा दर्शनीयाः ।
अवमायाद्गतावमचान्द्रदिवसाश्च ॥ २५८ ॥
एवमेकस्मिन्नेव गुणके सति कुट्टकविधिना राशिज्ञानमभिधायाधुना
यादिषु गुणेषु सत्सु राशिपरिज्ञानमुपजात्याऽऽह, एको हरश्चेदिति-
चेदेको हरः स्यात् । गुणको तु विभिन्नौ स्तः । गुणकावित्युपलक्षणम् ।
तेन त्र्याइयो गुणका वा स्युः । एकस्यैव राशेः पृथक्पृथग्वौ गुणको
त्रयश्चतुरादयो वा गुणकाः स्युः । सर्वत्रैक एव हरः स्यात् । तदा तेषां
यादीनां गुणानामैक्यं भाज्यं परिकल्प्योद्दिष्टं यदग्रैक्यं तद्ग्रमृणक्षेप
प्रकल्प्य । अर्थाद्धरं हरमेव प्रकल्प्य, उक्तवद्यः कृतः स्फुटः कुट्टकः ।
असौ संश्लिष्टसंज्ञः स्यात्
संश्लिष्टः
स्फुटकुट्टक इत्यर्थः
भन्वर्थसंज्ञेयम् । तथा हि कुट्टको गुणकः। संश्लिष्टानामेकीभू-
तानामग्राणां संबन्धी स्फुटो विभक्तः कुट्टकः संश्लिष्टकुट्टकः । स एव
राशिः स्यादित्यर्थीसिद्धम् । अत्र लब्धिर्न ग्राह्या । तस्या अन्यथोपपत्तेः।
तथाहि-यथोद्दिष्टैर्गुणकैः पृथग्गुणिते राशौ हररष्टे सति या आगता लब्ध-
लीवि •-अथ संश्लिष्टकुट्टके करणसूत्र वृत्तेनाऽऽह-एको हरश्चेदिति । यद्येको हारो
गुणकौ च विभिन्नौ तदा गुणैक्यं भाज्यं कृत्वा शेषैक्यमग्रं शुद्धिं च कृत्वोक्त
वत्कृते सति संश्लिष्टनामा कुट्टको भवेत् ॥ २५९ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। उदाहरणम्--कः पञ्चनिनो वितत्रिषष्ट्या मनावशेषोऽथ म एव राशिः। दशाहनः स्यादिवतत्रिपष्टया चतुर्दशानो बद राशिमेनम् ॥ २६० ।। बु०वि०-यमाणां चैवयं हनडे याःगता लब्धिस्तासामैक्यं तदव लब्धिरू- पमुत्पद्यते । अतस्तत्प्रयोजनाभावान्न प्रायम् । अत्रोपपत्तिः प्राग्वत् । सा यथा । केनचिद्गुणितो गलिईरभको पच्छे लेनोनितः स एव हरभक्तः शुध्य- त्येव । नचादिभिर्गुणकैरपि पृथगुणितो राशिहरेण भक्तो यानि शेषाणि तेषामक्यनोनितस्तद्गुणितत्यगुणिराशिस्तेन हरेण भक्तः शुध्यत्येव । अत्र लब्धिस्तल्लब्बैक्यं स्यात् । नबधा-हाभ्यां गुणिता दश, एकोनविंशत्या भक्ताः शेर्पं । लब्धिः । विभिश्च गुणिताः गोपं १ । लब्धिः।। चतुर्भिश्च गुणिताः शेषं २ लब्धिः २ । यदा गुणैक्येकानेन. ९ गुणिता दश ९० शेषैक्येनानेन १४ अनिताः ७६ । एकोनविंशत्या भक्ता । लब्धिः ४ शेष ० । अब लब्धिलक्यम् । अतो गुगैक्यं भाज्यः । अौक्यं शुद्धिः । हर एव हरः । तेभ्यो लक्विपश्यन् । गुणो गशिः स्यादिति ॥ २५९ ॥ अबोदाहरण मुपजात्याऽऽह-कः पञ्चनिन इति : मष्टार्थम् । अस्यान्योऽ- प्युदेशको गोलाध्याये ये याताविकमानहीनदिवसा इति । बहुगुणकोदाह- रणं तु तत्रैव । चक्रामाणि गृहायकाणीति श्लोकद्दयेन । एवं व्यक्तमार्ग- गम्यं कुकदेशं मुशार्थमाचार्योऽत्र प्रक्षिावान् । एतदन्यपि वर्गकुट्टकघन- कुट्टकादिकमव्यक्तमार्गकगन्यं बीजगणिते प्रतिपादयिष्यति ॥ २६० ॥ लीवि०-उदाहरणम्-क: पश्चनिन्न इति । अत्र गुणैक्यं भाज्यः । अप्रैक्यं शुद्धिः । को राशि: पञ्चमी दशाहत इति गुणौ ५.३ ० तदेक्यं १५ सप्तावशेषः। चतुर्दशाग्र इत्युक्तौ । अग्रे ७ ॥ ३४ तदैक्यं २१ न्यासः भा १५ हा ६३ क्षे २१ । प्रयाणां त्रिभिरपवतः मा ५। क्षे ७ अन वल्ली . देपाव ४ ७ जातौ राही ७ । २८ भाग्यहाराभ्यां तष्टौ जातो लब्धिगुणौ २ । ७ तक्षणाभ्यां ५ । २१ । शुद्धौ जातो वियोगजौ तौ ३ । १४ । अयं L.

·२७४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[अङ्कपाश- अत्र गुणैक्यं भाज्यः । अप्रैक्यं शुद्धिरिति । न्यासः। भाज्यः १५ हारः ६३ शुद्धिः २१ । पूर्वव- जातः शुद्धो गुणः १४॥ इति लीलावत्यां कुट्टकाध्यायः॥ अथाङ्कपाशः। अथ गणितपाशे निर्दिष्टाकैः संख्याया विभेदे कर- णमूत्रं वृत्तम्--- बु०वि०-ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्तशास्त्रनिपुणं श्रीमदणेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसममिधौ लीलावतीव्याकृतौ तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगात्सद्वासनः कुट्टकः । इति श्रीगणेशदैवज्ञविरचितायां लीलावतीटीकायां बुद्धिविलासिन्यां कुट्टकाधिकारः। गूढोपपत्त्यनवबोधमहाध्वखिन्नः श्रीकेशवाङ्गजनिसद्वचनाञ्जनेन । संस्कारनिर्मलितयोधविलोचनः सन् नैवं वचित्स निपतेगणिताङ्कपाशे ॥ १ ॥ केशवो विष्णुर्मद्गुरुर्वा तस्याङ्गजनिब्रह्मा अस्मदादि । शेषं स्पष्टम् । अपाशेत्यध्यायनामापि सूचितम् । अथाङ्कपाशाध्यायो व्याख्यायते । व्यक्तगणिते तदारम्भपयोगः प्रागे- वोक्तः । अङ्कानां पाश इव पाशोऽङ्कपाशः । अन्वर्थसंज्ञेयमध्यायस्य । ली वि०-राशिः १४ पञ्चाहतः ७० विषष्ट्या ६३ भक्तः शेषं ७। अथवाऽयं १४ दशाहतः १४० । त्रिषष्ट्या भक्तः शेषं १४ ॥ इति श्रीलीलावतीविवरणे कुट्टकव्यवहारः ॥ २६० ॥ अथाङ्कपाशे निर्दिष्टाङ्गैः संख्यायां करण सूत्र वृत्नेनाऽऽह-स्थानान्तमिति । स्थानान्तं स्थानपर्यन्तमेकादिचयेनैकद्विव्यादिवृद्धया १ । २ । ३ । ४ येऽङ्का- स्तेषां घातो नियतैरङ्गैः संरन्याभेदाः स्युः । एकादिचयाङ्कघातः । अङ्क- समासनिनः । अङ्कगनां यावत्स्थानस्थितानां यः समास ऐक्यं तेन हतः । Eि ·७५ .. भकरणम् ] लीलावती। स्थानान्तमेकादिचयाङ्कघातः संख्याविभेदा नियतैः स्युरकैः। भक्तोऽङ्कमित्याकसमासनिघ्नः स्थानेषु युक्तो मितिसंयुतिः स्यात् ॥ अत्रोद्देशकः-द्विकाष्टकाभ्यां त्रिनवाष्टकै निरन्तरं यादिनवावसानैः। संख्याविभेदाः कति संभवन्ति तत्संख्यकैक्यानि पृथग्वदाऽऽशु ॥२६२॥ बु०वि०-यतोऽङ्कानामितरेतरस्थाननिवेशनेनावोत्पन्नभेदा रज्जुपाशा इव दृश्यन्ते । तत्राऽऽदौ नियत्ताङ्कानामितरेतरस्थाननिवेशनेन ये जाता भेदास्तेषां परिमिति संयुर्ति चेन्द्रवज्रयाऽऽह-स्थानान्तमेकादिचयाङ्कघात इति । आदिश्च चयश्चाऽऽदिचयो । एक आदिचयो येषां त एकादिचयाः। ते च तेऽङ्काश्चै- कादिचयाङ्कगः। स्थानमन्तोऽवसानं यथा स्यात्तथा स्थानान्तम् । निर्दिष्टा- ङ्कानां यावन्ति स्थानानि तत्परिमिता येऽङ्का एकादय एकोत्तंरा अङ्कास्तेषां घातः संख्याविभेदाः स्युरिति। कैनियतादैनिश्चितैरङ्कः। अथ प्रस्तारे निहि- तानां भेदानां योगमाई-भक्त इति । स एकादिचयाङ्कघातः। अङ्कमित्या:- ङ्कस्थानानां मित्या भक्त आदावङ्कानां समासेन योगेन निम्नः स्थानेषु युक्तो यावन्ति निर्दिष्टाङ्कनस्थानानि तावत्सु स्थानेषु स्थानान्तरत्वेन युक्तो भेदानां मितिसंयुतिः स्यात् । इतरत्र स्थाननिवेशनेन ये निहिताः सर्वे प्रस्तारा- भेदास्तेषां संयुतिः स्यादित्यर्थः ॥ २६१ ॥ अत्रोदाहरणवयमुपजात्याऽऽह-द्विकाष्ठकाभ्यामिति । द्विकाष्टकाभ्यामङ्का- भ्यां कति संख्याविभेदाः संभवन्ति । द्वावेव द्विकः। अष्टावेवाष्टकः । ताभ्यां द्विकाष्ठकाभ्याम् । अत्र भेदो द्वावेव संभवतः । कथं बहुत्वेनं प्रश्नः । उच्यते । भेदानामज्ञातत्वात् । यथा कश्चन पृच्छति श्रीमतां ली०वि०-अङ्कमित्या संख्याभेदेन भक्तः। पृथक्पृथक्स्थानेषु युक्तः सन् मिति- संयुतिनिसंयोगसंख्या स्यात् ॥ २६१ ॥ उदाहरणम् । द्विकाष्टेति न्यासः २ । ८ । अत्र स्थाने २ स्थानान्तमेका- दिचयाङ्कौ १। २ वातः २ । एवं जातौ संख्याभेदौ २ । अथ स एव धातः २। अङ्कसमासः १० घातः२ अनेन २ निघ्नः२० अङ्कमित्या २ भक्तः१० स्थानद्वये १० । १० युक्तो जातं संख्यैक्यं ११० । अथ द्वितीयोदाहरणे न्यासः ३ । ९ । ८ अथैकादिचयाङ्कः १ । २ । ३ धातः ६ एतावन्तः संख्याभेदाः । घातः ६ अङ्कसमासेन २० हतः १२० अङ्कमित्या ३ भक्तः ४० स्थानत्रये ४० । ४० । ४० युक्तो जातं संख्यैक्यं ४४४ ० । अथ .. L ·८७३ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविध णटीकाभ्यां समेता- [अडूपाश- न्यासः २ । ८ । अत्र स्थाने २ स्थानान्तमेकादिच- याङ्कयोः १।२ घातः २। एवं जातौ संख्याभेदौ २ । अथ स एव घातोऽङ्कसमास १० निमः २० अडकमित्याऽनया २ भक्तः १० स्थानहये युक्तो जातं संध्यैक्यं ११० । द्वितीयोदाहरणे न्यासः। । ९।८। अत्रैकादिच- याङ्कानां १ । २ । ३ घातः ६ एतावन्तः संख्याभेदाः। अथ स एव घातः ६ । अङ्कसमास २० आहतः १२० अङ्कमित्या ३ भक्तः ४० । स्थानत्रये युक्तो जातं संख्यैक्यं ४४४०। ०वि०-कति पुत्रा इति । द्वावेव मम पुत्राविति प्रतिवचः । अनयोर्वचः प्रतिवचसोर्यथा संगतिस्तद्वदत्रापि। विनवाष्टकैति । विनवाष्टकैङ्किः कति संख्याविभेदाः संभवन्ति । द्वावादियेषां ते व्यादयः। नय, अवसानं येषां ते नवावसानाः । निर्गतमन्तरं यथास्यात्तथानिरन्तरम् । व्यादयो नवावताना येऽङ्कगस्तैः संख्याविभेदाः कति संभवन्ति । तत्संख्यकक्यति लेपानुद्दाहरणत्रये पृथगुत्पन्नानां भेदानां प्रस्तारे याः संख्यका अड्डानाभियत्तास्तासां वीण्यै- क्यानि च पृथगाशु वद ॥ अथ प्रथमोदाहरणे भेदयोः प्रस्तारः २८ । ८२ अनयोरेक्यं । १० । अथ द्वितीयोदाहरणे भेदानां प्रस्तारः ३९८ । ३८९ । ९८३ । ९३८। ८९३ । ८३९ एषामैक्यं ४ ४ ४ ० । एवं तृतीयोबाहरणेऽप्यूहनीयाः । अत्र लोष्टादैर्भेदप्रस्तारो नारायणादिभिरुतो ज्ञेयः । विस्तारभयाइन नोक्तः । अत्रोपपत्तिः । एकश्चदङ्कस्तदाऽस्थैक एव भेदः । वो चेत्तदेतरेतरस्थान- निवेशनेन द्वावेव भेदी संभवतः । वयश्चेत्तीन्योन्यस्थाननिवेशनेन भेदप- स्तारे क्रियमाणे स्थानयोत्पन्नभेदी त्रिगुणावेव स्थानत्रयाङ्कन्भेदा ली वि०-तृतीयोदाहरणे न्यासः। २।३ । ४।५।६।७।८। ९। एवमत्र प्रस्तारभेदाश्चत्वारिंशत्सहस्राणि शतवयं विंशतिश्च ४०३२० । एते संख्या- भेदाः ४०३२० अङ्गमित्या ८ भक्ताः ५०४० अङ्कसमासेन ४४ निघ्नाः २२१७६० स्थानाष्टके युक्ता जातं संख्यैक्यं चतुर्विशतिवर्वाणि निषष्टिपद्मानि नवववतिकोटयो नवनवतिलक्षाणि पञ्चसप्तीतसहस्राणि शत्वयं षष्टिश्च २४६३९९९९७५३६० ॥ २६२ ।।

·प्रकरणम् ] लीलावती २७७ । बु.वि तृतीयोदाहरणे न्यामः। २।३।४।५।। ७ । ८।९। एवमत्र संख्याभेदाश्चत्वारिंशत्महम्माणि शतत्रयं विंशतिश्च ४०३२० । संख्यैक्यं च चतुर्विशतिनिखाणि त्रिपष्टिपमानि नवनवतिकोटयः नवनवतिलक्षाणि पञ्च- सप्ततिसहस्राणि शतत्रयं पष्टिश्च २४६३९९९९७५३६० । उदाहरणम्-पाशाङ्कुशाहिडमरुककपालगलैः खट्वाङ्गशक्तिशरचापशुतैर्भवन्ति । अन्योऽन्यहस्तकलितः कति मतिभेदाः शंभोहरेरिव गवारिसोजमरः ॥ २६३॥ ०-भाव्याः।स्थानत्रय एकैकाङ्गस्यैव वर्तमानत्वात् । एवं चत्वारश्चंदङ्का- स्तदा स्थानत्रयोत्पन्नभेदाश्चतुर्गुणिताः स्थानचतुष्टयाङ्गभेदा भाव्याः । एवं पश्चादयः । अतः स्थानतुल्यकाचिपाडभदौ ममः। वावपि विगुणो स्थान- त्रयभेदाः स्यः। तेऽपि चतुरादिगुणिताश्चतुरादिन्यानाडुभेनाः स्युरिति । तत्र सर्वभेदप्रस्तारे प्रतिस्थानं योगे क्रियमा सप्पा निकस्थानोत्पन्न- भेदतुल्या एवाऽऽवर्तन्ते । तद्यथा--भानयामनार एकत्याकस्यै कधाऽऽवर्तनं स्थानत्रयस्य विधा स्थानचतुष्टयस्य पोडेत्यादि ! एन एकादि- चयाङ्कघातः संख्याभेदाः । अतः सा अङ्कस्थानमंख्यया भक्ता प्रतिस्था- नमङ्कावर्तनसंख्या भवति । अतश्च साऽडयोगेन गुपिता एकथानेऽङयोगो भवेत् । स च प्रतिस्थानं सम एव । संवपालप्पानामन्योन्मस्थाननिवेश- नेन भेदोत्पत्तेः । अतः स एवाङ्कयोगो यावन्न्याकस्थानानि तावत्सु स्था- नेषु संयुतः सर्वभेदेवयं भवतीत्युपपन्नम् । अत्र द्वितीयोबाहरणेऽङ्काः ३।९।८। एषां सर्वभेदप्रस्तारः ।३।९१८॥ ३॥ ८ ॥ ९॥९।८।३॥ ९ । ३ । ८॥ ८। ३ । ९॥ ८ । ९ । ३ ॥ अत्र स्थानानि त्रीण। स्थानद्वयोत्पत्तौ भेदों द्वौ। अतः षट्भेदेवयोगे क्रियमाणे प्रतिस्थानमेकै- कोऽङ्कने द्विरावर्तते । सर्वस्थानेष्वप्यडूयोगोप्यं हम एक ४० । अयं स्थानत्रये संयुतो जातः सर्वभेदयोगः ४४४० ॥ २६२ ॥ अथाङ्कातिदेशेनान्यत्रापि सूत्रव्याप्ति दर्शयितुमुद्दाहरणान्तरद्वयं सिंहो- द्धतयाऽऽह-पाशाङ्कुशाहीति । पाशाकुनी प्रसिद्धौ । अहिः सर्पः । ली०वि०-उदाहरणम्-पाशाङ्कुशेति । परस्परकरे धृतैः पाशादिदशायुधैः। शंभोः - 7

·J
२७८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणदीकाभ्यां समेता- [अङ्कपाश-
न्यासः । स्थानानि १० । जाता मूर्तिभेदाः ३६२८८००।
एवं हरेश्च २४॥
विशेषकरणसूत्रं वृत्तम्-
यावरस्थानेषु तुल्याङ्कास्तद्भेदैस्तु पृथक्रतैः ।
प्राग्भेदा विहता भेदास्तत्संख्यैक्यं च पूर्ववत् ॥२६४॥
बु०वि०-दुमरुको डमरुः । कपालं नरकपालम् । शूलस्त्रिशूलः । खट्वाङ्गं
शय्यागात्रम् । शक्तिश्छुरिका । शरचापे प्रसिद्धे। पाशादिभिर्दशभिरायुधैर्दशसु
हस्तेषु स्थितैः शंभोः कति मूर्तिभेदा भवन्ति । किं प्रश्ने । मूर्तिभेदेषु कार-
णमाह-अन्योन्यति । अन्योन्यं परस्परं हस्तेषु कलितानि लक्षितानि
तैरन्यहस्तेऽन्यन्न्यस्तं तद्धस्तेऽन्यदिति कृत्वा मूर्तिभेदैः । कैः कस्येव ।
गदारिसरोजशहरेरिव । गदा प्रसिद्धा । अरिश्चक्रम् । सरोजं पद्मम् ।
शङ्ख्यः प्रसिद्धः । यथा गदादिभिरायुधैरन्योन्यं चतुर्पु हस्तेषु कलितैहरेः
केशवादयो मर्निभेदा दृश्यन्ते तद्वत्पाशादिशभिरायुधैर्दशहस्तेष्वन्योन्यं
कलितैः शंभोः कति भेदा भवन्तीत्यर्थः । यथा हरेमूर्तिभेदा लोके पास-
दास्तथा शंभोर्नेति कृत्वा हरेनिदर्शनम् । शंभोर्हरेरपिमूर्तिभेदान्कथयति
तात्पर्यार्थः । यथाऽङ्कानामन्योन्यस्थाननिवेशनेनोत्पन्ना भेदास्तद्वदायुधा-
नामप्यन्योन्यहस्तधारणेन मूर्तिभेदाः । अतस्तत्सूत्रेणैवैषां प्रसिद्धि-
रिति ॥ २६३ ॥
अथात्र विशेषमनुष्टुभाऽऽह-यावत्स्थानेषु तुल्याङ्का इति । यावत्स्थानेषु
तुल्याः समाना अङ्काः स्युस्ते स्थानान्तमेकादिचयाङ्कघात इत्यनेन पृथ-
कतै दैः प्राक्साधितभेदा भक्ताः स्युः। नतु केवलं प्राक्साधिताः । तेषां
ली वि०-कति भेदाः । हरेश्च गदापद्मचक्रशङ्करन्योन्यकरधृतैः कति भेदाः।
न्यासस्थानानि १।२।३।४।५।६।७८१९।१० एवमत्र जाता मूर्तिभेदाः शंभोः
३६२८८०० । अयमङ्कसमासेन ५५ निघ्नः १९९५८४ ००० अङ्कमित्या
१० भक्तः १९९५८४ ००स्थानदशके युक्तः२२१७५९९९९९७७८२४००
जातं संख्यैक्यम् । एवं हरेऍतिभेदाः २४ । संख्यैक्यं च ६६६६० ॥२६३॥
अथ विशेषार्थ करणसूत्रं वृत्तेनाऽऽह-यावदिति । यावत्स्थानेषु तुल्याङ्काः
पृथक्पृथग्युतैस्तद्भेदहिता भक्ताः प्राग्वद्भेदाः प्रागुक्ताश्चतुर्विंशत्यादयो भेदा
भवन्ति सत्संख्यैक्यं च पूर्ववत् ॥ २६४ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। अत्रोद्देशकः-द्विव्येकभूपरिमितः कति संख्यकाः स्यु- स्तासां युतिश्च गणकाऽऽशु मम प्रचक्ष्व । अम्भोधिकुम्भिशरभूतशरैस्तथाङ्क: चेदङ्कपाशमितियुक्तिविशारदोऽमि ॥ २६५ ॥ न्यासः। २ । २ । ३ । । । अत्र प्राग्वद्भेदाः २४ । यावत्स्थानेषु तुल्याङ्का इत्यत्र प्रथमं तावत्स्थानद्वय तुल्यौ । प्राग्वत्स्थानद्याज्जाती भेदी २ । पुनर- त्रापि स्थानद्वये तुल्यौ । तत्राप्यवं भेदो २ । भेदाभ्यां प्राग्भेदाः २४ भक्ता जाता भेदाः ६ । तद्यथा २२३ । २१२१ । २०१२ । १२१२ । १२२१ ।१२२ । पूर्ववत्संख्यैक्यं च ॥ द्वितीयोदाहरणे बु०वि०-भेदानां संख्यैक्यं च पूर्ववत्स्यात् । तद्यथा-एवं विधा ये जाता भेदास्तेऽङ्कन्समासनिना अङ्कमित्या भक्ताः स्थानेषु युका मितिसंयुतिः स्यादिति ॥ २६४ ॥ अत्रोदाहरणद्वयं सिंहोड़तयाऽऽह-द्विव्यकभूपरिमितैरिति । स्पष्टार्थम् । अत्र प्रथमोदाहरणे प्रथमस्थानद्दये तुल्याङ्कनै । अतः स्थानयोत्पन्नभेदी २। शेषस्थानद्वयेऽपि तुल्याङ्को । अतस्तदुत्पन्नौ भेदो २ । आभ्यां विहताः स्थानचतुष्टयोत्पन्नाः प्राभेदाः २४ जाता भेदाः ६ । एतेऽ- ङ्कसमासेनानेन ६ निन्नाः ३६ अङ्कमित्यानया ४ भक्ताः ९ स्थानच- तुष्टययुक्ता जातं संख्यैक्यं ९९९९ । अत्र भेदानां प्रस्तार: २२११ । २११२ । २१२१ । १२२१ । १२१२।११२२ ।। ली वि०-अङ्क-समासनिदेन इत्युक्तविधिना उदाहरणम् । न्यासोऽयम् २.२१ १ अत्र प्राग्वद्भेदाः २४। यावत्स्थानेषु तुल्याङ्का इत्यत्र तावत्प्रथमं स्थानट्टये तुल्ये वर्तते । पाग्वत्स्थानद्वयाजातौ भेदो २। पुनरन्यत्रापि स्थानद्वये तुल्ये वर्तते । तत्रा- प्येतो भेदौ २। भेदाभ्यां प्राग्भेदाः २४ भक्ता जाताः संख्याभेदाः ६॥ तद्यथा २२११ । २११२ । १२२१ । १२१२ । २१२१ । ११२२। पूर्ववत्सं- व्यक्यं आतं ९९९९॥न्यासः४।८।५।५।५ अनापि जाताः पूर्ववन्नेदाः १२० स्थानत्रये तुल्याङ्कोत्पन्नभेदैः६-भक्का जाताः संख्याभेदाः२८। तद्यथा ५५५४८ ·२८० बुद्धिविलासिनीलीलापतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अडूपाश- न्यासः । ४ । ८ । ५। ५। ५। अत्रापि .पूर्ववद्भेदाः १२० । स्थानत्रयोत्थभेदैः ६ भक्ता जाताः २० । तद्यथा ४८५५५ । ८४५५५ । ५४८५५ । ५८४५५ ५५४८५ । ५५८४५ । ५५५४८ । ५५५८४ ४५८५५ । ४५५८५ । ४५५५८ । ८५४५५ ८५५४५ । ८५५५४ । ५४५८५ । ५८५४५ ५५४५८ । ५५.८५४ । ५४५५८ ।। ५८५५४ एवं विंशतिः । अथ संस्क्यं च ११९९९८८ । अनियताकैरतुल्यैश्च विभेदे करणसूत्रं वृत्तार्धम् । स्थानान्तमेकापचितान्तिम ङ्कघातोऽसमाङ्कश्च मितिप्रभेदाः॥२६६॥ बु०वि०-अथ द्वितीयोदाहरणे स्थानत्रये तुल्याङ्काः । अतः स्थानत्रयोत्प- न्नभेदैरोभिः ६ स्थानपञ्चकोत्पन्नाः प्राभेदा इने १२० विहता जाता भेदाः २० । एतेऽङ्क-समासेनानेन २७ निनाः ५४० अङ्कमित्याऽनया ५ भक्ताः १०८ ॥ पञ्चसु स्थानेषु युक्ता जातं संख्यैक्यं. ११९९९८८ । भेदानां प्रस्तारोऽयं ४८५५५ । ५४८५५ । ५५४८५ । ५५४५८ । ४५८५५ । ४५५.८५ । ८५४५५ । ८४५५५ । ५४५८५ ।. ५५८५४ । ५५५८४ । ५५५४८ । ५८५४५ । ५८५५४. । ५८४५५ । ५५८४५ ।५४५५.८ । ४५५५८ । ८५५४५ । ८५५५४ । एवं विंशतिभेदाः । अत्रोपपत्तिः---तुल्याङ्कनामन्योन्यस्थाननिवेशनेऽपि भेदाः संभवन्ति । अतस्तुल्याङ्कन्स्थानोत्पन्नभेदाः न- सम्यक् । अतश्च ते भेदास्तुल्याङ्कस्थानोत्पन्नभेदभक्ताः सम्यक् स्युरिति ॥ २६५ ॥. एवं नियतस्थानेषु नियताकमैदानभिधायाधुनानियतस्थानेष्वनियता- भदानुपजातिपूर्धिनाऽऽह--स्थानान्तमेकापचितान्तिमाङ्कघातोऽसमाङ्कन्श्च ली वि०-५५८४५। ४८५५५ एवं विंशतिर्भदा ज्ञेयाः। अथ संख्यैक्यम् । संख्याभेदाः २० अङ्क-समास २७ निघ्नाः ९४० अङ्कमित्या ५ भक्ताः १०८ स्थानमित्या युक्ता जातं ११९९९८८ ॥ २६५ ॥ अथानियताकैरतुल्यैश्च करणसूत्रं वृत्तार्धम् -- स्थानान्तभिति । स्थानान्त १ ·प्रकरणम् ] लीलावती। २८१ उदाहरण-स्थानपदकस्थितरङ्करन्योन्यं खेन वर्जितैः। कति संख्याविभेदाः स्युर्यदि वेसि निगद्यताम् ॥२६७॥ अनान्तिमाङ्को नव ९ । पट्स्थाने एकापचिता न्यस्ताः। न्यासः ९।८।७।६।५।४ । एषां घाते जाताः संख्याभेदाः ६०४८० । बु०वि०-नितिप्रभेदाः ॥ स्थानमन्तो यथा स्यात्तथा स्थानान्तम् । एकेनापचित ऊनितश्चासावन्निमाङ्कश्चैकापचितान्तिमाङ्कः । तस्य वातः । अन्ते भवोऽन्तिम् । अन्तिमश्चातावकश्चान्तिमाङ्कः। नवेत्यर्थः । यावन्ति निर्दिष्टानि स्थानानि तावत्नु स्थानेष्वकैकेनापचितं नवकं विधाय तेषां वातः मितेः संख्याया अङ्कानामित्यर्थः । तेषां प्रभेदाः स्युः। कैरसमा र तुल्याङ्क: खेन वजितरित्युदाहरणस्थमत्र योजनीयम् ॥ २६६ ॥ अत्रोदाहरणमनुष्टुभाह--स्थानपट्कस्थिर रिति । स्थानषट्के स्थितैयैयरकैः खेन शून्येन वर्जितैः संख्याविभेदाः कति स्युः। असमै- रिति सूत्रस्थमत्रानुसंधेयम् । षट्सु स्थानेषु ये केचन शून्यवर्जिता असमाः षडेव अङ्कग निवेश्या इति कृत्वा येऽङ्कभेदा उत्पद्यन्ते ते निगद्यताम् । यदि त्वं वेत्सि । तद्यथा-स्थानद्वय एकापचित्तान्तिमाङ्कः ९ । ८ अस्य घातः ७२ जाताः स्थानयभेदाः । १२ । १३ । १४ । १५। १६ । १७ । १८ १९ । २१ । २३ । २४ । २५ । २६ । २७ । २८ । इत्यादयो द्विसप्ततिः ७२ । एवं स्थानत्रये यथा-१२३ । १२४ । १२५ । १२६ । १२७ । १२८ । १२९ । १३६ । १३७ । १३८ । १३२ । १३४ । १३५ । इत्यादयः ५०४ । एवं स्थान- षदङ्कस्थिौरप्यूहनीयम् । अोपपनिः-दशाऽऽरभ्य नवनवतिपर्यन्तं ली वि०-नापकापचितान्तिमाङ्कन्चात एकापचित एकैकन्यूनोऽन्तिमश्चरभो नवक- लक्षणो येषावकाश्च, एकापचितान्तिमाङ्कनस्तेषां घातोऽन्योन्यगुणनमिति प्रभेदा मानभेदा भवन्ति । परंत्यसमाङ्करतुल्या?यदि मध्ये कश्चिदङ्कः सदृशः पुनरुक्तो न स्यादित्यर्थः ॥ २६६ ॥ स्थानषट्केति । परसरत्वेन शून्येन वर्जितैः षट्स्थानस्थैरङ्गैः कति भेदाः स्युस्तद्वद । अत्रान्तिमाङ्को नव । स्थानानि षट् । अतो यावत्स्थानं नवैकैकापचिताः न्यासः। ९।८।७।६।५।४ एषां पाते जाताः संख्याभेदाः ६०४८० ॥२६॥ 7 HEETatarna ·Low-ups -- २८२ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अङ्कपाश- अन्यत्करणसूत्रं वृत्तद्वयम्- निरेकमद्वेक्यमिदं निरेकस्थानान्तमेकापचितं विभक्तम् । रूपादिभिस्तनिहतैः समाः स्युः संख्याविभेदा नियतेऽङ्कायोगे ॥ नवान्वितस्थानकसंख्यकाया ऊनेऽङ्कायोगे कथितं तु वेद्यम् । संक्षिप्तमुक्तं पृथुताभयेन नान्तोऽस्ति यस्माद्गणितार्णवस्य ॥२६९ ॥ बु०वि०-स्थानद्वयाङ्कगनां नवदशकाः। तेषु दशविंशत्यादयो नवाङ्कनः शून्य- समेताः । एकादशद्वाविंशत्यादयो नवतुल्याङ्काः । एवं व्यूनदशकेन ८ गुणिता नव स्थानद्वयाङ्कभेदाः ७२ स्युः । एवं शतमारभ्यैकोनसहस्रपर्यन्तं स्थानत्रयाङ्काः । तेष्वपि शत १०० दशोत्तरशतादयः ११० शून्य- समेताः । एकादशोत्तरशत 1 ११द्वाविंशत्युत्तरशतादिष्वपि १२२ । द्वौ समाङ्कनै स्तः । अतस्त्र्यूनदशकेन ७ गुणिताः स्थानद्वयभेदाः ७२ स्थानत्रयाङ्कभेदाः ५०४ स्युः । अत उक्तं स्थानान्तमेकाप- चितेत्यादि ॥ २६७ ॥ अथ नियतस्थानेषु नियतयोगैरनियता न्भेदानुपजात्युत्तरार्धेनोपजात्या चाऽऽह-निरेकमट्टैक्षमिति । रूपादिभिस्तनिहतीरति । उद्दिष्टमङ्गैक्य निरकं कार्यम् । इदं निरेकस्थानान्तमेकापचितं कार्यम् । निरेकानि च तानि स्थानानि च निरेकस्थानानि । तानि । अतो यथा स्यात्तथा अकैक्यं निरेकं कृत्वा यावन्ति स्थानान्युद्दिष्टानि तावत्सु स्थानेष्वेकैकेनापचितम- कैक्यं कार्यमित्यर्थः । तत्क्रमेण रूपादिभिरेकद्विव्यादिभिर्भजेत् । तेषां निहतेस्तुल्याः संख्याविभेदाः स्युः । कस्मिन् सति । अङ्कयोगे नियत उद्दिष्टे सति । अनियते तु मागुक्तम् । नवभिरन्वितायाः स्थानसंख्यायाः सकाशादङ्कयोग ऊन उद्दिष्टे सति कथितं यदिदं तत्तु वेद्यम् । अधिक त्वनेन विधिना न सिध्यतीति । तद्वक्ष्यमाणपकारान्तरतोऽवगन्तव्यम् । अवोपलब्धिरेव वासना ॥ २६८ ॥ २६९ ॥ लो०वि०-अथ करणसूत्र वृत्तद्वयम्-निरेकमिति । अबैक्यं पृष्टोऽपयोगः। निरेकमेकहीनं सत् निरेकस्थानान्तमुदाहरणे यावन्ति स्थानान्युक्तानि तत्रैकही- वस्थानपर्यन्तं, एकापचितमेकाङ्कन्हीनं यथा तथा स्थाप्यम् । इदं रूपादिभि- कादिभिः ।। २ । ३ विभक्त कार्यम् । रूपादयोश्योहाराः स्थाप्या ·प्रकरणाम् ] लीलावती। उदाहरणम्----पश्चस्थानस्थितैरकैयद्यद्योगस्त्रयोदश। कति भेदा भवेत्संख्या यदि वेत्सि निगद्यताम् ॥२७०॥ बु०वि०-अत्रोदाहरणमनुष्टुभाऽऽह---पञ्चस्थानस्थितैरङ्करिति-तैस्तैः पञ्चसु स्थानेषु स्थितैरकैः संख्याविभेदाः कति स्युः । तैः कैः । येषां येषाम- कानां योगो ' यद्यद्योगस्त्रयोदश भवेत् । इति यदि वेत्सि सहि निगद्य- ताम् । अत्रोद्दिष्टमकैक्यं १३ । इदमस्याः ५ स्थानसंख्याया नवा- न्वितायाः सकाशादूनम् । अतोऽनेन सूत्रेणैवंविधा भेदाः सिध्यन्ति । तद्यथा उद्दिष्टमकैक्यं १३ । निरेकं १२ । उद्दिष्ट स्थानेषु पञ्चसु ५ निरकेषु ४ चतुर्षु जातेप्येकापचितं स्थापितं १२ । ११ । १० । ९ रूपादिमिहतं १२ । ११ । १० । ९ । एषां घातो जाता भेदा: ४ ४९५ । अत्र मन्दप्रतीत्यर्थमेते भेदाः प्रकारान्तरेणोत्पाद्यन्ते । येषाम- कानां योगस्त्रयोदश भवत्तषामितरतरस्थाननिवेशनेन ये जाता भेदास्तेषां प्रत्येकं योगस्त्रयोदशैव भवेत् । तथा हि-एतेऽङ्काः १११।१।१ . ९ । एषां प्राग्वज्जाताः संख्याभेदाः५ ते यथा ११११९। १११९१ । ११९११। १९१११ । ९११११ । एतेषां प्रत्येकं योगस्त्रयांदश भवत्येव । एव- मन्येऽङ्कगः ११ १२८ । एषामते भेदाः २० । तथाऽन्येऽङ्काः १११३७ एषां जाताः भेदाः २० । तथाऽन्ये १११४६ एषां भेदा: २० । अन्ये १११५५ । एषां भेदाः १० । अन्ये ११२३६ । एषां भेदाः ६० । अन्ये ११२४५ । एषां भेदाः ६० । अन्ये ११३४४ । एषां भेदाः३० १ २ ३ .. लीवि०-इत्यर्थः । तत्र हते संख्याभेदाः स्युः। परमयोगेन नियते सति निरके- स्थानान्तस्थापिता अङ्का अन्योन्यं हताः सन्तोऽन्योन्यं हतै रूपादिभिर्भाज्या लब्धाः संख्याभेदा इत्यर्थः । अङ्कयोगस्य नियतत्वमाह--नवेति । नवान्विता या स्थानकसंख्या तस्याः सकाशादूनेऽङ्कायोगे कथितमिदं वेद्यम् । अङ्कस्था- नेषूनयुक्तेषु सत्सु या संख्या तदूनोऽङ्कयोगश्चेत्तदोक्तं वेद्यम् । इदं विस्तरभयेन संक्षिप्तमुक्तम् । हि यस्मागणितार्णवस्यान्तो नास्ति ॥ २६८ ॥ २६९ ॥ उदाहरणम्---पञ्चेति । त्रयोदशाख्ये योगे पञ्चस्थानस्थैरकैः कतिभेदा संख्या स्यात् । अत्रान्तिमाङ्कः १३ निरेकः १२ । एतलिरेकस्थानान्त ४

·२८४ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अङ्क पाश-
अत्राकैक्यं १३। निरेक १२ एतन्निरेकस्थानान्तमे
कापचितमेकादिभिश्च भक्तं जातं १२।११।१०।९।
१
एषां घातैः समा जाताः संख्याभेदाः ४९५ ।
न गुणो न हरो न कृतिर्न घनः पृष्टस्तथाऽपि दुष्टानाम् ।
गर्वितगणकबटूनां स्यात्पातोऽवश्यमङ्कपाशेऽस्मिन् ॥२७॥
इति लीलावत्यामङ्कपाशः।
बु०वि०-अन्ये ११३३५ एषां भेदाः ३०। अन्ये १२३४ ३। एषां भेदाः ६०।
अन्ये २२२२.५ एषां भेदाः ५। अन्ये १२२२६ । एषां भेदाः २० ।
अन्ये ३३३३१ । एषां भेदाः ५। अन्ये ४४२२१ । एषां भेदाः ३०
अन्ये १२२३५ एषां भेदाः ६० । अन्ये ३३३२२ । एषां भेदाः १०
अन्ये २२२३४ । एषां भेदाः २० । अन्ये ७२२११ एषां भेदाः ३०
एषां सर्वेषां भेदानामैक्यं जाताः प्राक्साधितसमाः । एवं सर्वे भेदाः
४९५ । यत्र तु नवान्वितस्थानसंख्याया अधिकोऽन्योग उद्दिष्टरतत्रानयैव
युक्त्या भेदाः साध्या इत्यादिकं कथं नोक्तमिति वृत्तार्धेन परिहरति--
संक्षिप्तमुक्तमिति । संकलितमारभ्यैतत्पर्यन्तं मया संक्षिप्तमिदमुक्तम् । केन
हेतुना। पृथुताभयेन ग्रन्थगौरवभयात् । यतो गणितसागरस्यान्तो नास्ति ।
पतिपुरुषं बुद्धिवैचित्र्येण प्रश्नानां वैचित्र्यात् । यद्वा ग्रन्थगौरवादिभयेन
त्यक्तमिति दूषणाय कल्पते । यत उक्तमाचार्येणैवं सिद्धान्ते ।
स्वल्पान्तरत्वादबहूपयोगात्प्रसिद्ध्यभावाच्च बहुप्रयासात् ।
ग्रन्थस्य तज्ज्ञैः पृथुताभयेन यस्त्यज्यतेऽर्थो न स दूषणाय' इति ॥२७०॥
अथाध्यायस्य प्रशंसाद्वारेण दुर्जनगणकान्मन्दायितुमार्ययाऽऽह-न गुणो
लीवि०मेकापचितं रूपादिभिश्च भक्तं न्यस्तं १२ । ११ । १० । ९ । एषां
आय-
१
२
३
घातोंऽशाहतिश्छेदवधेन भक्तेति । एषामंशानां वातः ११८८० छेदा रूपा-
दयः १ । २ । ३ । ४ एषां घातः २४ । अनेन पूर्वलब्धा भक्ता जाताः
संख्याभेदाः ४९५ ॥ २७० ॥
नगुणो न हर इति । यद्यपि गुणहारादयो न पृष्टास्तथाऽपि दुष्टानां गर्वि-
तगणकवटूनामवश्यमस्मिन्नङ्कपाशे पातः स्यात् ॥ २७१ ॥

·प्रकरणम् ] लीलावती। २८५ : येषां सुजातिगुणवर्गविभूषिताङ्गी शुद्धाऽखिलव्यवहृतिः खलु कण्ठसक्ता। बु०वि०-न हर इति । यद्यपि गुणो न पृष्टः । नापि हरः । नापि वर्गः । नापि धनः, तथाऽपि दुष्टानां · गर्वितानां गणकवटूनामस्मिन्नपारोऽवश्यं पातो भवेत् । किमुत गुणकहरादिमतामङ्कगनां प्रश्ने । अङ्कपाशप्रश्नस्य वैराशिकाद्यसंभवे व्यक्तक्रिययाऽव्यक्तक्रिययाऽपि ज्ञातुमशक्यत्वात् । अतोऽ गपाशप्रश्नो बुध्यैव यथाकथंचिज्ज्ञातव्य इति कृत्वाऽल्पबुद्ध्यैव गर्वितानां गणकानामत्राङ्कपाशे पातो भवेदिति छलं यथा कश्चन दुष्टः पाशे पात- यित्वा निबद्धस्तूष्णीमेव तिष्ठतीति ॥ २७१ ॥ अथाङ्गनाश्लेषेण स्वकृतपाटीस्तवनरूपं ग्रन्थसमाप्त्यलङ्कारं सिंहोद्धत- तयाऽऽह-येषां सुजातिगुणवर्गविभूषिताङ्गीति--येषां नराणां लीलावती नामेयं पाटी सदैव कण्ठसक्ता भवति । तेषां सुखसंपबृद्धिमुपैति । पाठमात्रे- णापि आधिकसुखकरीत्यर्थः । अथ च लीलावती काचनाङ्गना। लीला भावविशेषः सा विद्यते यस्याः सा तथा । कण्ठसक्ताऽश्लिष्टाऽालिङ्गिता भवति । तेषां सदैव सुखसंपत् । देवेन सह वर्तमाना सदैव । सा चासौ सुखसंपच्च भाग्येन प्राप्ता सुखसमृद्धिः। सा वृद्धिमुपैति । कथं भता पाटी । सुजातिगुणवर्गविभूषिताङ्गी । सुष्टु च ता जातयश्च सुजातयो भागजात्यादयः । गुणा गुणाकाराः। वर्गाः प्रसिद्धाः । तैविभूषितान्यध्याया- त्मकान्यङ्गानि यस्याः सा । तथाऽत्रप्राणिस्थत्वेऽप्यङ्गनाश्लेषत्वेन विवक्षिता- स्वाङ्गान्ङ्गीए । अङ्गना च किदृशी । जातिः पद्मिन्यादिः। गुणा गाम्भीर्यादयः। तेषां वर्गाः समूहाः । सुष्ठु च ते जातिगुणवर्गाश्च सुजातिगुणवर्गाः । तैर्वि- भूषितान्यङ्गानि यस्याः सा । तथा पुनः कीदृशी । शुद्धाऽखिलव्यव- हतिः । व्यवहतयो व्यवहारा मिाझ्यः । शुद्धा निर्दोषाः । अखिला व्यवहतयो यस्याः सा तथा । अङ्गाना पक्षे शुद्धा निर्दोषाऽखिला व्यव- हतिर्लोकव्यवहारो यस्याः सा तथा । पुनः कीदृशी । पाटी । सरसोक्तिं सरसवाक्यमुदाहरन्ती । उदाहरणं कथयन्ती । अङ्गनापक्षे सरसोक्ति ली वि०-येषामिति । येषामिह लोके लीलावतीग्रन्थो नारी च कण्ठसक्ता तेष नित्यं सुखसंपबृद्धि पामोति । कीदृशी । शोभना जातिभॊगजात्यादिबाह्य- --- 7 ·२६६ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता- [अङ्कपाश- लीलावतीह सरसोक्तिमुद्दाहरन्ती तेषां सदैव सुखसंपदुपैति वृद्धिम् ॥ २७२ ॥ बु०वि०-सरसं मञ्जुलवचनमुदाहरन्ती लपन्ती । एवं विशेषणत्रयेणोभयत्रापि सुखवृद्धौ हेतुरुक्तः ।। ज्योतिर्वित्कुलमण्डनं द्विजपतिः श्रीकेशवोऽजीजनद् यं लक्ष्मीश्च समस्त शास्त्रनिपुणं श्रीमद्गणेशाभिधम् । अस्यां बुद्धिविलासिनीसममिधौ लीलावतीव्याहतौ तत्कृत्यां व्यवहार एष निरगाच्छास्तोऽङ्कपाशाह्वयः ॥ इति श्रीसकलागमाचार्यवर्य श्रीमत्केशव सांवत्सरात्मज गणेश दैवज्ञ विरचितायां लीलावतीटीकायां बुद्धिविला- सिन्यामङ्कपाशाधिकारः समाप्तिमगमत् । अथ ग्रन्थसमाप्तावाशीलक्षणमङ्गलमाचरता हारवन्धश्लोकेन विष्णुर्गु- रुश्च मया स्तूयते । भुवनववरिष्ठो वित्तविद्या विलासः। स्मरहरपरनिष्ठः शिष्टशिष्याशिबन्धः । क्षितिपतिततिपूज्यो लब्धलक्ष्म्यालयोऽयम् । गुरुरुरुपुरुषो वोऽशर्मशारके शवोऽस्तु ॥ १ ॥ अयं श्रुतिस्मृतिपुराणादौ प्रसिद्धः । केहावो विष्णुः । वो युष्माकम- शर्मशदस्तु । अशर्मामङ्गलं तच्छीर्यतेऽसौ अशर्मशत् । शनल शातने । कथं भूतः केशवः। गुरुः। गणात्युपदिशत्युद्धवार्जुनादीनिति गुरुः। वदन्ति वेदान् विबुधाः । भुवनेषु वदा । ते वरिष्ठाः। येन स तथा । तदंशत्वात्तेषां वरिष्टत्वम् । वित्तस्य विद्यायाश्च विलासो येन स तथा। स्मरस्य-हरः ली०वि०-णत्वादिश्च गुणो गुणनं वर्गः कृतिः पक्षे गुणवर्गो विनयादिसमूहः । तैविभूषितमङ्गं यस्याः सा । शुद्धाऽखिला समना व्यवहतिमिश्रकादिव्यवहारः संस्कारव्यवहारश्च यस्याः सा । सरसां शृङ्गारादियुताम् । प्रीतियुक्तामुक्ति शब्दं वचनमुदाहरन्ती वदन्ती ॥ २७२ ॥ इति श्रीमहीधरविरचिते लीलावतीविवरणेऽङ्कपाशः॥ समाप्तोऽयं ग्रन्थः॥ RRENERAGNN ·२८७ प्रेकरं गम् ] लीलावती। इति श्रीभास्कराचार्यविरचित सिद्धान्तशिरोमणी लीलावतीसंज्ञः पाट्यध्यायः मंपूर्णः । : बु०वि०-शिवः । तत्र परा निष्ठा यस्य स तथा । शिव विष्णोरुत्कटभजनं काशीखण्डादौ प्रसिद्धम् । यहा स्मरहस्य परा निष्ठा यस्मिन् स तथा । शिवस्य हृदये विष्णुर्विष्णोश्च हृदये शिवः । इति स्मृतेः । शिष्टाश्च वे शिष्याश्चोवार्जुनादयः । तेषामशिवमज्ञानं तद्धन्तीति । तथा क्षिति- पतिर्यदुस्तस्य ततिः संततिदिवाः। तैः पूज्यः । लब्धं लक्ष्म्याऽऽलयं यस्मिन् स तथा । पुनः कथं भूतः । उरुपूरुषः । पुरुषोत्तमः । अथ श्रीगुरुपक्षे । अयं क्षिती प्रसिद्धः । केशवो गुरुयोऽशर्मशदज्ञानशा- तनोऽस्तु । कथंभूते भुवने । वदा वक्तारस्तषु वरिष्ठः । न केवलं वक्ता किंतु वित्तं च विद्याश्च सतां विलासो यस्मिन् सः । तथा शिष्टाः साधवः । ते च शिष्याश्च यद्वा शिष्टाः शिष्टधर्मरता ये शिष्यास्तेषामशिवमज्ञा- नादि तद्धन्तीति । तथा क्षितिपतीनां ततिः परम्परा तस्याः पूज्यः। लब्धो लक्ष्म्या रमया तन्नामबारकथा ममाम्बया आलयो यस्मिन् स तथा। अत एवोरुपुरुषो महापुरुषः । गुरुः केशवोऽशर्मशदस्तु । इत्याशीः ॥ मया सदुपपत्तयः कतिचिदन्यदप्यत्र यत् । स्वधीलवविकासितं यदि सदोषमत्रास्ति यत् । तदीयपरिशोधनं सुजन सुज्ञवोचितं ॥ यतो दिनकरोदये व तमसो जनेऽवस्थितिः ॥ २ ॥ दृष्ट्वा केचिदिहोपपत्तिममला तुप्यन्तु ये सजना ये केचित्कविताविशेषरचनां व्याख्यादिकं केचन । केचिद्धि ब्रुवतेऽत्र किंचिदपि नापूर्वं वचोऽस्तीति ये तुण्यन्तु स्वगिरैव तेऽपि निखिलं पश्यन्ति सन्तः समम् ।

·२८८ बुद्धिविलासिनीलीलावतीविवरणटीकाभ्यां समेता-[अङ्क पाश- .. : बु०वि०- श्रीमत्सज्जनधामवृन्दरुचिरे क्षीराम्बुधेः प्राक्तटे । नन्दिग्राम इहावसन् द्विजवरः श्रीकेशवोऽस्याऽऽत्मजः । तत्पादाब्जयुगाप्त शास्त्रविभवः श्रीमद्गणेशः कृती ॥ नानायुक्तिमतीमिमां हि कृतवान् लीलावतीव्याकृतिम् ॥ ४ ॥ श्रीशालिवाहनशकेऽदिरसेन्द्रतुल्ये १४६७ विश्वावसौ शरदि मासि मधौ सिताजे (ये)। लीलावतीसुविबुर्ति कृतवान् गणेशः श्रीकैशविर्गणकवर्यकुलावतंसः॥ २७२ ॥ इति श्रीसकलागमाचार्यवर्यश्रीकेशयदैवज्ञसतश्रीगणेशदैवज्ञविरचिता लीलावतीटीका बुद्धिविलासिनी समाप्ता ॥ : A MORA ·लीलावतीस्थश्लोकप्रतीकानासकारादिवर्गानुक्रमेण मूचिः। - . अमिः स्वयंशयुक्तः अतुल्यकामिति अतुल्यलम्बकं क्षेत्र अथ प्रमाणे गिताः अथ स्वांगाधिकाने तु अनणुपु दशमांशो अन्योन्यमूलामसूत्र अन्योन्यहारामिहतो अभीष्टजात्यव्यवाहु अमलकमलरा अये वाले लीलावति अर्ध स्वाद्यांचाहीनं नव अलिकुलदलमूल अंशाहतिवन अटादशाशनं देव्य अष्टादशांशेन वृतेः अस्ति सनले विलं आदिदिक र वृद्धिः आदिः सतर: : पञ्च आधं वनस्५ : जमथापने आधे दिन : भचतुष्टयं आवाधयाना बतुरल आवाधयारेक कुपथ इच्छावृद्धौ भले ह्रासो इष्टकविरहगुनिता इष्टयोराहनितिमी ३७ पृष्ठाकाः। पृष्टाकाः। इष्टगंध कना 1३८ १६२ इस वर्भवों घनश्च ६० १७६ इटा श्रुतिस्तुल्यचतुर्भुज १६० ८७ साहनस्वस्वहरण शुक्ने २६७ ४३ इंटन निवाइ हिगुणाच १३६ २३३ इन बायः स्यात १२६ १४९ इटो मुजातिय ... १३४ २८ इछौ भुनानाद द्विगुणेष्ट १३३ 1८२ मोन कर्णः प्रलं १७० ४७ योगयुक्तन गगननिम्नः १५ १३ उच्छयण गुणितं चितेः ३४ उद्देशकालावविध ६८ पक जनसहलायुक्त ३६ एकष्म्यिादिभाः स्युः १०६ २२८ पवित्र्यादिनुपायह २१४ एकविंशनियुतं गतवयं २५५ १४२ एकादीनां नवान्तानां ११२ १२३ एकाधेकोतरा अङ्काः 3 १५ एको हगुणको २७२ २७ एवं तदेवात्र या २५४ .... ११५ कर्णस्य वर्गाद्विकुणा १७५ काश्रित जातक्य १७० कर्णाभितत्वल्लभुजक्य १७२ ७४ कपूरस्य वारस्य निष्क ९५ ५६ करप्याज्य नुधिविकला २६८ १३८ कः पञ्चनिनो विनः २७३ : : : १०६ Ant. ::

·लीलावतीस्थश्लोकप्रतीकानाम्- पृष्ठाङ्काः। २३१ ३२ ४२ ३७ १२ ! १६७ २०५ १९० ८३ पृष्ठाकाः। कार्यः क्रमादुत्क्रमतो १२ छिद्यते तु यदि तिर्य कुङ्कुमस्य सदलं पलद्वयं ७२ छेदनरूपेषु लवा कोटिश्चतुष्टयं यत्र १२८ छेदं गुणं गुणं छेदं क्षेत्रस्य पञ्चतितुल्य १६४ छेदं लवं च परिवर्त्य क्षेत्रस्य यस्य वदनं मदनारि १६५ जलधिश्चान्त्यं मध्यं क्षेत्रे मही मनुमिता १५४ जीवानां वयसो मौल्ये क्षेत्रे यत्र शतत्रयं १८९ ज्ञातेऽवलम्बे श्रवणः क्षेपाभावोऽथवा यत्र २६५ ज्याव्यासयोगान्तरघात क्षेपे तु रूपे यदि वा २६७ तत्कृत्योर्योगपदं कर्णो खरखरखाभ्रार्कसमक्ते २०८ तत्खण्डे कथयाधरे खण्डद्वयस्याभिहतिः तथैव भाण्डप्रतिभाण्ड १९ खण्डाभ्यां वाऽऽहतो २४ तुल्या यवाभ्यां कथिता खं पञ्चयुग्भवति किं ४० ते शोधने यदि च खातेऽथ तिग्मकरतुल्य २२५ तेषामेवं च वगैक्यं गच्छहृतं धनमाधि ११७ त्यक्त्वाऽन्त्याद्विषमात्कृति गच्छहते गणिते वदनं 1१६ विद्वयङ्काग्निनभश्चन्दैः मणयित्वा विस्तारं बहुषु २२० विभुजे भुजयोर्योगः गुणधमूलोनयुतस्य ६२ श्यले तु कर्णोभयतः मुणलब्ध्योः समं ग्राह्य २६२ दशवर्ण सुवर्णं चेद गुण्यान्त्यमङ्कं गुणकेन १४ दशविस्तृतिवृत्तान्तः चक्रकोचाकुलित १४४ दश सप्तदशममौ चतुरसे विषयको १५२ दश सप्ताधिकः कर्ण चतुर्भुजस्यानियती १५९ दशार्धगुञ्ज प्रवदन्ति चतुर्भुजान्तस्त्रिभुजे १६८ दशेन्द्रवर्णा गुणचन्द्र चापोननिधनपरिधिः २१२ दशेशवर्णा वसुनेत्र छाययोः कर्णयोरन्तरे २४० दो कोटयोरन्तरं शैलाः छायाग्रयोरन्तरसंगुणा २४६ दम्मवयं यः प्रथमे छायाले तु नरदीप २४४ दुम्मदयेन साष्टांशा ११३ २०७ १५३ १७३, , ७५. २०६ ... ...-१५५ १४८ ... १०३ १०२ १४९ ११९ ७३ :: ...

·अकारादिवर्णानुक्रमण मचिः। २३८ २ ... पृष्ठाकाः। पृष्ठाकाः। इम्माविलवद्वयस्य ३, पञ्चांशोऽलिकुलात्कदम्ब ५३ द्रम्मेण लभ्यत इहा ८४ पट्टा ये प्रथमोदित ४२ द्रोणस्तु खार्याः खलु १० पण्यैः स्वमूल्यानि भजेत् द्विकाष्टकाभ्यां विनवाष्ट २७५ परस्परं भाजितयोः २५३ द्विघ्नपदं कुयुतं त्रिविभक्तं ११३ परिधिभितिलग्नस्य द्विव्येकभूपरिमितैः २७९ पाटीसूत्रोपमं बीज द्विनिघ्नतालोच्छितिसं १४६ पादाक्षरमितगच्छे १२३ द्विपञ्चाशन्मितव्येक १७५ पादोनगद्याणकतुल्य द्विवेदसविभागैक २३७ पार्थः कर्णवधाय मार्ग ६५ घष्टोद्दिष्टमृजुभुज १५१ पाशाङ्कुशाहिम न गुणो न हरो न कृतिः २८४ पिण्डयोगदलमय २३० नन्दचन्द्रर्मितं छाययोः २४१ पिण्डे येऽकमिताङ्गुलाः नरमदानोनितरत्न ९७ पूर्व वराटकयुगं १२१ नवधन विधनस्य २५. प्रकृष्टकर्पूरपल ७२ नवान्वितस्थानक २८२ प्रक्षेपका मिश्रहता ६२ प्रथममगमता निरेकमबैक्यमिदं २८२ प्रदीपशवन्तरभूः पङ्क्त्यां न्यसेत्तकृति २८ प्रमाणकालेन हतं : . . पञ्चकेन शतेनारे ८६ प्रमाणमिच्छा च समान ७.१ पञ्चन्नः स्वत्रिभागोनो ४५. प्रस्तारे मित्र गायत्र्याः १०७ पञ्चदशदशकरोच्छाय १५. प्रामोति चेत्षोडा पञ्चसप्तनवराशिका ७६ प्रीतिं भक्तजनस्य यो पञ्चस्थानस्थितैरकैः २८३ बाणेपुनखबाणैश्च पञ्चाधिकं शतं श्रेढी ११६ बाले बालकुरङ्गलोल १६ पञ्चाशदेकसहिता गणका ९० बाले मगलकुलमूल ६४ पञ्चाशदेकसहिता वदनं १६७ माह्वोर्वधः कोटिवधेन १८३ पञ्चांशपादविलवार्ध ३५ भक्तो गुणः शुध्यति येन पञ्चाशीतिमिते कर्णे १३७ भजेच्छिदोंऽशैरथ तै नास्ति गूढममूढानां : : ८५ २०७ ९ १ ·लीलावतीस्थश्लोकप्रतकिानाम्- पृष्ठाङ्काः। २६५ २६३ ०८. १३९ २८५ २६० ३९ ३५ ३ ५४ :: : : १३० ५७ ५६ पृष्ठाकाः। भवति कुविधेयुति २५७ येन पञ्चगुणिताः ख भाज्याधरः शुध्यति यद्गुणः १८ येन संगुणिताः पञ्च भाज्यो हारः क्षेपकश्चाप २५१ ये निझरा दिनदिना भुजागिताकोटि १४३ यैर्यख्यत्रं भवेज्जात्यं भुजे द्वादशके यो यो १३५ येषां पुजातिगुणवर्ग भूमिश्चतुर्दशमिता १५८ योगजे तक्षणाच्छुद्धे माणिक्याष्टकमिन्द्रनील ९७ योगे वं क्षेपसमं वादी मासे शतस्य यदि पञ्च ७७ योगोऽन्तरं तुल्यहरां मिथो भजेत्तौ दृढभा २५३ योगोऽन्तरेणोनयुतो मुखजतलजताति २२२ यो राशिरष्टादशभिः मुरखे दशद्वादशहरत २२४ राश्योरन्तरवर्गण मूलं चतुर्णा च तथा २३ राश्याययोः कृतिवियोग मूलं मुखोनं चयखण्ड ११८ रामाययात्रियोगोऽष्टी मूले नखाङ्गुलमितोऽश २३१ रूपमा पलय मूषावहनभेदादी १०७ रू हिगुणेष्टहा सेष्ट यदा लवैश्चानयुतः ६३ लम्बतदाचितबाह्वोः २५० लम्बयोः कर्णयोर्वेक यत्पञ्चकत्रिकचतुष्क ८८ लम्बहलो निजसंधिः यदि समभुवि वणुः १४१ लम्बा नौ निजनिज यट्टिस्तृतिः पञ्चकरा २२८ लवा लवप्नाथ हरा यट्टिस्तुतिइन्तमिता २३३ लीलागलललल्लोल यद्व्यासस्तुरगौमतः २०२ दराटकानां इशकड्यं ययोर्योगः दातं सैकं ५४ वर्मान्तरं राशिवियोग यल्लम्बलम्बाश्रितवाहु १६९ वर्ग कती बनविधी यवोदरैरङ्गुलमष्ट ९ वर्गण महतेष्टेन यस्त्रिनास्त्रिभिरान्वितः ४३ वंशाअमूलान्तरभूमि ६५ विड़िता इह ये गुणा यावत्स्थानेषु तुल्याङ्का २७८ विशदीपोच्छ्रय ३ यत्किचिद्गुणभाग ५६ १९० १६० १९३ १९२... ३१ :: ११ :: १३२ १४० यातं हंसकुलस्य मूल ... २४५ ·अकारादिवर्णानुक्रमेण मूचिः। सार्धं तण्डुलमानक विषमे गच्छे व्येके गुण विष्कम्भमानं किल सप्त विश्वार्करुद्रदशवर्ण विस्तारे विकराः करा वृक्षाद्धस्तशतोच्छ्या वृत्तक्षेत्र परिधिगुणित व्यासस्य वर्ग भनवाग्नि व्यासाब्धिघातयुत व्यासे भनन्दाग्निहते व्येकपघ्नचयो मुख शङ्कुप्रदीपतलशङ्कु शड़कोर्भाऽर्कमिता शङ्कुमदीपान्तर शतं हतं येन युतं शून्ये गुणके जाते खं सखे नवानां च चतु सखे पद्मतन्मज्जन सत्र्यंशमासेन शतस्य सत्र्यंशरूपद्वितयेन निघ्नं सत्यंशरूपट्टितयेन संधिष्ठिः परलम्ब सताकेन मानेन समत्रिवातश्च वनः समद्विघातः कृतिरुच्यते समपरसंधी भनौ समभुवि किल राशिः समानलम्बस्य चतुर्भुजस्य : :: :: :: पृष्ठाकाः। पृष्ठाङ्काः। ११९ समानामतुल्यानां १२५ १९९ सर्वदोर्युनिदलं चतुः १५६ १०० सहस्रातियव्यासं २०९ ७५ सावित्रयमितो बाहुः १३१ १४७ साघिद्वयं वयं व्याय २०० साध्ये नोनोऽनल्पवर्णो २०३ साध्योऽवलाम्योऽथ १७२ २१६ ९३ १९७ सार्वत्रयाणां कथयाऽऽशु ३८ ११४ सुवर्णवर्णाहतियोग २४३ सूचीलम्बनभुजौ निज १९४ २४७ सैकपदघ्नपदार्थ ११२. २४४ स्तम्भस्य बाहिबिला १४१ २५८ स्थानषट्कस्थितर ३९ स्थानान्तमकादिचया २० स्थानान्तमेकापचिता १४४ स्थानान्तरत्वेन युता ७८ स्यायोजनं क्रोशचतुष्टयेन ३६ स्वपर्नवभिर्युक्तः ६५ स्वणक्य निनाद्युति १०२ १९१ स्वर्णक्यनिनो युति १०३ ७६ स्वाबाधाभुजकृत्योरन्तर २३ स्वार्थ प्रादात्पयोगे नव १९ ४९ स्वोध हतेऽन्त्येन युने १९४ २५४ २३५ हस्तोन्मितैर्विस्तृति १७४ हाटकगुटिके षोड़श १०५ २८० or ३७ or 1 ·गणेशदैवज्ञकृतश्लोकप्रतीकानामकारादिवर्णानुक्रमेण सूचिः। पृष्ठाङ्काः। २४२ १२६ २१३ ... २१३ ... २८६ २८७ २३३ : : १ पृष्ठाङ्काः। अत्रोच्चावचदेवज्ञा १ भयोः कर्णयोर्ये युती अयात्कान्ता कान्तं निज २२७ भव क्षेत्रज्ञ मां देव इष्टकृतिर्यमयुक्ता ६० भुजान्यभागवर्गाना अवमानं किलोन्मानं १० भुजांशवर्गः पञ्चन्नो को राशिः स्वचुांशहीनो ७० भुवनववरिष्ठो को राशिस्त्रिगुणः स्वस्य ७० मया सदुपपत्तयः क्वचिदादेः क्वाचिन्मध्यात् २१६ विनोदेतियागं सुर खातपूतन पापाश २२० व्यक्त वाऽव्यक्तसंज्ञे गूढोपपत्यनवबोध २७४ शरजावहरावीश चिन्तये तव तत्त्वाय ४२ शशभत्काय पुण्याय दृष्ट्वा केचिदिहोपपत्ति २८७ शन्याभ्यासवशात् नरहस्तमितपरिधः २३४ श्रीमत्सज्जनधामवृन्द नानागमार्थनिपुणः १. श्रीविद्याधरसेवितो निजगुणात्किल कोटि १४९ श्रीशालिवाहनशके पयोदो यथा व्योम्नि २४० स्वलम्बाभ्यां हतौ परिधिकरण यो मितः २३५ स्वीयपादयुगुलाब्ज मोझ्यान्परिकर्माणि १२ हरेऽमंहसां मूलं - oc २८८ . ::: १ २८८ : : १९६ २५१ २३० लीलावतीस्थपद्यवृत्तानां भूचिः। श्लोकाङ्काः। श्लोकाङ्काः। अनुष्टुप् ९, २६, ३५, ४८, ४९, १८७, २०५-२०९, २१५, ५२, ५७, ५९,६४,६८, ७६ २१६, २२९-२३१, २५०, ७८, ८०, ८१, ९१, ११२ २५२-२५४, २६४, २६७, ११५, १३८, १२०, १२३, १२५, १३२, १३४, १३७- आख्यानिकी १२८, २४४, २४५ १४३, १४५-१४८, आर्या १०, ११, ४५, ४६, ६०, १५९, १६०, १६४, १८६, ६१, ६३, १११, १३०, १३१, २७०, , , ·लीलावतीस्थपद्यवृत्नानां मूचिः। - , श्लोकाङ्काः। श्लोकाङ्काः। १३३, १३५, १३६, १६३, दोधकम् ११७, ११९. १२१, १२४, १६५, १६६, १८८, १९३ १२६ १९८, २१४, २१७, २७१ भुजंगप्रयातम् १५३, १५.४ इन्द्रवजा १२, १४, ३४-३९, मन्दाकान्ता १५५, २०१ ४२, ५.१, ५६, ५८, ७२, ९८, मालिनी ५३, ७१, १२७. १५०, १२२, १४१, १४२, १४४, २२७, २२८ १४९, १५८, १६१, १७२, रथोद्धता ७४, ८२, १६९, २२० १८१, १८९, १९०, २००, २२३, २२५, २४७, २५५ २०३, २०४, २२०, २२२, वसन्ततिलका ४१, ४३, ४७, ६७, २२६, २४८, २५.६, २५७, ९३, १०४, १०५, १६७, २६१ १७५, १७६, २१०, २१२, उपजातिका २-८, १५, १६, १८- २३४, २३६. विपरीताख्यानिकी २३७ २१, २३--२५, २८-३२, वैतालीयम् १६८, २१३ ३४, ४०, ४४, ६५, ६६, ७३, ७५, ७९, ८४, ९०, ९४, शार्दूलविक्रीडितम् १, १७, २२, ३३, ५०, ५५, ६९, ७० ८५- १०१,१०३, १०६-१०८, ८७, ९९, १००, १०२ १५२, १२९, १५१, १५६, १७१, १५७, १९३, १९२, २०२, ३७३, १७७-१८०, १८२- १८५, २११, २१८, २३५, शालिनी ११०, २१२ २३८, २३९, २४३, २४६, शिखरिणी १३ २४९, २५१, २५८-२६०, सिंहोद्धता ६२, ८३, ८९, ९५, २६२, २६६, २६९ ९७, १७०, १७४, २१९, उपेन्द्रवज्रा ८८, ९०, ९२, ९६, २२४, २६३, २६५, २७२ १९९, २०३, २०४ स्रग्धरा ३६, ५४, ११६, स्रग्विणी २३२, २३३, द्रुतविलम्बितम् २७ स्वागता २२५, १ , - २४०, २४१ . , गीतिः १६२ 7 ·शुद्धिपत्रम् । bu पंक्तिः अशुद्धम् १२७ एवं व्यस्ले . १२८ ३ २ ४ १ १३३ १४० कोटिश्रतिभ्यां देवा करणी वंशोतस्तेन चतुर्भुजकर्णयोः उडडीनमानं शुद्धम् एवं व्यस्ले कोटिश्रुतिभ्यां देवाकरणी वंशोद्धृतस्तेन भुजकर्णयोः उड्डीनमानं इष्टा श्रुति निर्दे १४१ १६ १४६ २ १६० इष्टा श्रति a १७४ निर्द ४ ३ २२३ वृक्ष्यमाण वक्ष्यमाण २२५ . २५१ २२ २६८ २८६ २५ २१९ विविधखगागम दर्शितः निरगाच्छस्तो विविधखगाम दाशतः निरगाच्छास्तो menstery w 25524 - HTRA