·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·श्रीः श्रीमन्महर्षिवरयास्कीय- निरुक्त(लघु)विवृतिः। पञ्चपादिका। सेयं वेविधविरुदावलीविराजमानमानोनतमहाराजाधिराजमिथिलेश श्री ५ मल्लक्ष्मीश्वरसिंहबहादुर-जी-सी-आइ-ई. महोदयानां ज्येष्ठधर्मपल्या:श्री ५ मलक्ष्मीवतीत्यन्वर्थाख्यावि- भूषिताया धर्माधिकारिपदवीमनुसंधता मैथिलझोपाख्यपण्डितवर- श्रीमुकुन्दशर्मणा प्रणीता परिष्कृता संशोधिताच । मुम्बयां तुकाराम जावजी इत्येतैः खीये निर्णयसागराख्यमुद्रणयन्त्रालये बा. रा. घाणेकरद्वारा मुद्रयित्वा प्रकाशिता । संवत् १९६८, सन १९१२.

·PORLISHER.-Tukaram Javaji,
PRINTER:-B. R. Chanekar,
"Nirnaya-sagar" Press,
23, Kolbbat Lane, Bombay.

·अथात्र निरुक्तोपोद्घातग्रन्थे आदितः सप्तपादात्मके समासतो विषयसंदर्भ उच्यते- १. तत्रादौ नामाख्यातोपसर्गनिपातलक्षणम् । २. भावविकारलक्षणम् । ३. नामान्याख्यातजानि सर्वाणि च यथोपन्यस्य पक्षप्रतिपक्षतो विचार्यावधा- रणम् ॥ ४. सर्वाण्याख्यातजानि, कानिचिदेवानेकधातुजान्यपीति मन्त्राणामर्थवत्त्वानर्थ- वत्त्वे विचार्य शास्त्रारम्भप्रयोजनद्वारेणार्थवत्त्वावधारणम् ॥ । ५. पदविभागपरिज्ञानप्रतिज्ञानबोधावलम्बिप्रदर्शनायादिम यान्तानेकदैवतलिङ्ग- सङ्कटेषु मन्त्रेषु याज्ञिकपरिज्ञानद्वारेण देवतापरिज्ञानप्रतिज्ञा ॥ ६. अर्थज्ञप्रशसा॥ ७. अनर्थज्ञावधीरणम् ॥ ८. वेदवेदाङ्गव्यूहः ॥ ९. सप्रयोजननिघण्टुसमाम्नायविरचनम् ॥ १०. प्रकरणत्रयविभागेन नैघण्टुकप्रधानदेवताभिधानप्रविभागलक्षणम् ।। ११. निर्वचनलक्षणद्वारेण शब्दवृत्तिविषयोपदेशः ॥ १२. अर्थप्राधान्यालोपोपधाविकारवर्णलोपविपर्ययोपदेशेन सामोपप्रदर्शनाया- दिमध्यान्तलोपोपधाविकारवर्णलोपविपर्ययायन्तवर्णव्यापत्तिवर्णोपजनोदाहरणचिन्ता। १३. अन्तस्थान्तर्धातुनिमित्तेन संप्रसार्यासंप्रसार्योभयप्रकृतिधातुनिर्वचनोपदेशः। १४. भाषिकप्रायोवृत्तिभ्यो नैगमशब्दार्थप्रसिद्धिः ॥ १५. नेगमप्रायोवृत्तिभ्यो भाषिकशब्दार्थप्रसिद्धिः ॥ १६. देशव्यवस्थया शब्दरूपव्यपदेशः॥ १५. तद्धितसमासनामनिर्वचनलक्षणम् ॥ १८. शिष्यलक्षणम् ॥ ॥ इति ॥ कलिवत्सराः ५००९ शरतरत्नपृथिवी-१९६५। शकवत्सराः २४८३ मितवैक्रमवत्सरे तपसि सुदिके। विक्रमवत्सराः १९६५ करमाहावंशाम्बुधि- शालिवाहनवत्सराः १८३० चन्द्रो व्यलिखन्मुकुन्दोऽदः ॥१॥ लक्ष्मणसेनवत्सराः ७४८ शुभं भूयात् ॥ ईशवीयवत्सरास्तु १९०९

·No text on this page.

·अथ निरुक्तविवृत्युपोबातः॥ अथ-सर्वकामप्राप्त्यादिर्मोक्षान्तःपुरुषार्थोवेदप्रतिपाद्यः तत्परिक्षा. नाय शिक्षा-छन्दः कल्पोज्यौतिष-व्याकरण-निरुक-मिति अनानिवृत १ अतएवैषामपरविद्यात्वं मुण्डकोपनिषद्याथर्वणिका आमनन्ति "द्वे विथे वेदितव्ये इति हम यद् ब्रह्मविदो वदन्ति परा चैवाऽपरा च । तत्रापरा ऋग्वेदो यजुर्वेदः सामवेदोऽथर्ववेदः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुकं छन्दो ज्यौतिषमिति । अथ परा यया तदक्षरमधिगम्यते" इति । साधनभूतधर्मज्ञानहेतुत्वात्पडङ्गसहितानां कर्म- काण्डानामपरविद्यात्वम् । परमपुरुषार्थभूतब्रह्मज्ञानहेतुत्वादुपनिषदां परविद्यात्वम् । तंत्र-वर्णखरााचारणप्रकारो यत्रोपदिश्यते सा शिक्षा। तथाच तैत्तिरीया उप- निषदारम्भे समामनन्ति “शिक्षा व्याख्यास्यामः । वर्णः खरः मात्रा बलं साम सन्तान इत्युक्तः शिक्षाध्याय"इति (तै० आ० ७ म प्र०) वर्णोऽकारादिः सचाग- भूतशिक्षाप्रन्थे स्पष्टमुदीरितः "त्रिषष्टिश्चतुःषष्टिर्वा वर्णाः संभवतो मताः। प्राकृते संस्कृते चाऽपि खयं प्रोक्ताः स्वयंभुवा ॥१॥" इत्यादिना (पा० शि० ३ श्लो०) खर उदात्तादिः। सोऽपि तत्रोक्तः "उदात्तश्चानुदात्तश्च खरितश्च खराख्नयः" इति ॥ मात्रा ह्रखादिः। सापि तत्रोक्ता "हखो दीर्घः प्लुत इति कालतो नियमा अचीति" ॥ बलं स्थानप्रयत्नौ ॥ तत्र अष्टौ स्थानानि वर्णानामित्यादिना स्थानमुक्तम् । अचोऽस्पृष्टा यणस्वीषदित्यादिना प्रयत्न उक्तः । सामशब्देन साम्यमुक्तम् । अतिद्वतातिविलम्बि- तगीत्यादिदोषराहित्येन माधुर्यादिगुणयुक्तत्वेन चोच्चारणं साम्यम् । तत्र गीती नीशिरःकम्पीत्यादिना, उपांशु दष्टं त्वरितमित्यादिनाचे दोषा उकाः । माधुर्य- मक्षरव्यक्तिरित्यादिना गुणा उक्ताः । सन्तानः संहिता साच “परः सन्निकर्षः संहि- "ति (१-४-१०९) पाणिन्युफरूपा। सा यथा “वायवायाही" (ऋ० सं० १- १-३) त्यत्रावादेशः । “इन्द्रामी आगत-"(ऋ० सं० ३-१-१०) मित्यत्र प्रकृतिभावः । एतच व्याकरणेऽभिहितत्वाच्छिक्षायामुपेक्षितम् । शिक्ष्यमाणवर्णा- दिवैकल्ये बाधस्तत्रोदाहृतः । यथा-"मत्रो हीनः खरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुको 1 अत्र शीक्षेतिदीर्घमध्यः पाठः सायणेन अग्भाष्यभूमिकायां धृतः ॥ 2 शम्भुमते मता इति प्रचुरः पाठः । प्राकृत इति लोकोक्तिमभिप्रेत्य नतु कात्या- यनाधुके प्राकृतभाषारूपे । तत्रतु चत्वारिंशदक्षरैरेव सर्वप्रयोगसिद्विरुक्ता । यथाहुर्लक्ष्मी- धरार्याः प्राकृतषड्भाषाचन्द्रिकायाम् । सिद्धिः संस्कृतशब्दानां भवेत्पञ्चाशदक्षरैः । प्राकृतानान्तु सिद्धिः स्यात्तैश्चत्वारिंशदक्षरैः । ऋलवर्णीविनैकारौकाराभ्याञ्च दश स्वराः । शपावसंयुक्तङनी विनैवान्ये हलो मताः" इति ॥ 3. सेत्यनेनात्र तत्कार्य "संहिताया"-(पा० ६-१-७२) मित्यधिकारोक्मुच्यते ॥ ।

·૨ निरुक्तविवृत्याः। न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनति यथेन्द्रशत्रुः खरतोऽपराधात् ॥१॥ इति ॥ इन्द्रशत्रुर्वर्धखेसस्मिन्मने इन्द्रस्य शत्रुर्घातक इत्यस्मिन्विवक्षितेऽयं तत्यु- रुषसमासे "समासस्ये" (पा० ६।१।२२३) ति सूत्रेण तत्पुरुषत्वादन्तो. दात्तेन भवितव्यम् । आधुदात्तस्तु प्रयुक्तः । तथासति बहुव्रीहित्वा"बहुव्रीही प्रकृल्या पूर्वपद"मिति पूर्वपदप्रकृतिखरत्वेन इन्द्रः शत्रुर्षातको यस्येत्यर्थः संपन्नस्ततश्च वृत्र उदभूदित्याद्युपरिष्टाधतीभविष्यति । तस्मात्खरवर्णाद्यपराधपरिहाराय शिक्षा- अन्योऽपेक्षितः ॥ १ ॥ कल्पस्त्वाश्वलायनापस्तम्बबौधायनादिसूत्र, कल्प्यते समर्थ्यते यागप्रयोगोऽत्रेति व्युत्पत्तेः । स यथा-इषेत्वेति छिनत्ति, ऊर्जेत्वेसनुमा- ष्टीत्यादि । नहि कल्पानभिज्ञः प्रयोगान्विजानीयादतः कल्पसूत्रं मन्त्रविनियोगेन कत्वनुष्ठानमुपदिश्योपकरोति तस्माच्छिक्षेव कल्पोऽप्यपेक्षितः ॥ २ ॥ व्याक रणमपि प्रकृतिप्रत्ययागुपदेशेन पदखरूपतदर्थनिश्चयायोपयुज्यते । तथाचेन्द्रवाई। य्ववप्रहब्राह्मणे समानायते "वाग्वै पराच्यव्याकृतावदत्ते देवा इन्द्रमब्रुवन् इमां को वाचं व्याकुर्विति । सोऽब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैष वायवे चासह गृह्यता इति तस्मा- दैन्द्रवायवः सह गृह्यते तामिन्द्रो मध्यतोऽवक्रम्य व्याकरोत्तस्मादियं व्याकृता वागु- द्यते" (ते. सं० ६-४-७) ति। अस्यार्थः । अग्निमीडे पुरोहितमित्यादिवाक् पूर्व- स्मिन्काले पराची-समुद्रादिध्वनिवदेकात्मिका सती अव्याकृता प्रकृतिः प्रत्ययः पदं वाक्यमित्यादिविभागकारिग्रन्थसंघरहिताऽऽसीत् । तदानीं देवैः प्रार्थित इन्द्र एकस्मिन्नेव पात्रे वायोः खस्य च सोमरसग्रहणरूपेण वरेण तुष्टस्तामखण्डां वाचं मध्ये विच्छिद्य प्रकृतिप्रत्ययादिविभागं सर्वत्राकरोत् । तस्मादियं वागिदानीमपि पाणिन्यादिमुनिभिर्व्याकृता सर्वैः पठ्यत इति ॥ ३ ॥ निरुक्तंतु “पदविभागमन्त्रार्थ- देवतानिरूपणार्थ शास्त्रं निरुक्क"मिति शौनकीयबढक्प्रातिशाख्यद्वितीयवृत्तिकारो देवमित्रपुत्रो विष्णुमित्रः प्राह । एतच्च (तथाविधशास्त्रत्वं) प्रवृत्तिनिमित्तभूत लक्षणं निरुक्तस्य । तत्पदप्रवृत्तिनिमित्तं तु "एकैकस्य पदस्य संभाविता अवयवार्था- 1. अयं क्रमोऽत्रोपदर्शितश्रुत्युक्तक्रमेण व्याख्यातः। मूले त्वध्ययनक्रमेण क्रमो दर्शितः। शिक्षाच्छन्दसोः पाठसहभावनियमाब्याकरणनिरुक्तयोरपि क्रमेण शब्दार्थशानायोपयुज मानयोः सहभावस्य यास्केनैव (नि० १-५-१) बोधनात्तत्र निरुक्तस्य सर्वमूर्धन्वं त्वेन सर्वान्ते प्रतिज्ञानमर्थज्ञान (फल) पर्यवसायित्वादङ्गानामिति कल्पज्यौतिषयोः क्रमेण यथोपयोग मध्ये संनिवेशनम् । अयमर्थः । पूर्वमुपनीतेन स्वाध्यायोध्येतव्यः कथमित्या ञ्चारणनियमनाय शिक्षाऽपेक्षिता, वर्णादीनां स्थानादिनैयत्ये शातेऽपि कतमेन छन्दसा प्रयोज्यमिति छन्दः । कथं प्रयोज्यमिति कल्पः । कदा कर्माणतया प्रयोज्यमिति ज्यौति- षम् । तदेवंप्रयोगे समनुशिष्टेऽध्ययनस्यार्थशानफलकत्वात्तदन्तरा कर्मासमृद्धेरक्तत्वाधा- करणेन शब्देऽर्थे चांशतो शाते तस्य कायं निरुक्तेनेत्यादि (नि० १-अ० ५-६ पा०) द्रष्टव्यमिति ॥ 2. प्रयोजनविशेषोऽस्य कात्यायनेन दर्शितः पतञ्जलिना स्पष्टीकृतश्च ( महाभा० १- १-१ आ०) द्रष्टव्यः॥

·उपोदातः। ३ स्तत्र निःशेषेणोच्यन्त" इति सायणः प्राह । निश्शेषेण व्याकरणानुशिष्टेन, वर्णागमा- दिनिरुफलक्षणलक्षितेन वर्मना विशदीकरणेन । तथा च पाणिनिसूत्रम् । "पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" (६-३-१०९) इति । अनेन हि वर्णागमादि ५ सर्वमपि संक्षेपेण विहितं तदेव निरुके विशदीकृत्य प्रदर्शितम् । तथाच तत्र (पृ. सू०) महाभाष्यम्-पृषोदरादीनीत्युच्यन्ते कानि पृषोदरादीनि ? पृषोदर. प्रकाराणि । कानि पुनः पृषोदरप्रकाराणि ? येषु लोपागमवर्णविकाराः धूयन्ते नचोच्यन्ते (६ अ० ३ पा० ३ आ.) इति । ते चात्र (यास्कीये निरुके) विशेषेणोच्यन्त इति निरुकत्वमस्यापि । यथाह हरिः-"वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ ॥ धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविध निरुतम् ॥ १ ॥" इति ॥ एतनिरुक्तलक्षणलक्षितं वेदाङ्गान्तःपात्यन्यदपि शाकपूण्यादिप्रणीतं शास्त्रं वर्तते यल्लक्षणमुपक्रमे विष्णुमित्रोकमुपवर्णितम् ॥ एतन्मूलकएव चतुर्दशधानिरुक्तमितिलेखो दुर्गाचार्यस्य निरुक्तव्याख्यायामृज्वर्था- ख्यायां वेदाङ्गानिचे-(नि० १-६-६) त्यस्य व्याख्याने दृष्टोऽस्ति । यास्केनापि "नरुक्तसमयः। नैरुक्ताः।" इत्येवं तत्रतत्र प्रदर्शनेनोकार्थः सूचित एव ॥ एतन्मूल- सूत्रभूते पञ्चाध्यायीशास्त्रसंग्रहे निघण्ट्परनामके गवादिदेवपल्यन्ते शब्दसमुदाये "अर्थावबोधनिरपेक्षतया पदजातं यत्रोक्तं तन्निरुक्त"मिति सायणोकनिरुकत्वं तु 1. निर्वचनलक्षणसाजात्यात् । वेदाङ्गत्वमपि तथैव । नह्यन्यथाऽनादिश्रुतिचोदिते पूर्वो- ताथर्वणिकवाक्येऽर्वाचीनानामुलेख उपपद्यते । अतएव च छान्दोग्योपनिषदि श्रूयते "स वा एष आत्मा हृदि तस्य तदेव निरुक्तं हृदयमिति तस्माद्धृदयम्" (८-३-३) इति । एवं गोपथब्राह्मणेऽपि "ओंकारं पृच्छामः * * किंनिरुक्तम् ? * * आपेरोंकारः सर्वमा- मोतीत्यर्थः (१-१-१४-३०) एवमन्यत्रापि । नयेषां हृदयींकारादीनां सत्यपि प्रसङ्गे निर्वचनमत्र (या. नि.) समस्ति । एवमेषां षण्णामप्यङ्गानां तत्तलक्षणलक्षितानां तिब्राह्मणादिषु समुटकनादनादित्वम् । 2. एतत्समन्वयप्रकारश्च तेनैव (सायणेन ऋग्भाष्यभूमिकायां) दर्शितः । योऽयं गौरित्यादिपदानां समाम्नायः समाम्नातस्तस्मिन् ग्रन्थे पदार्थावबोधाय परापेक्षा न विद्य- ते-एतावन्ति पृथिवीनामधेयानि-एतावन्ति हिरण्यनामधेयानि-इत्येवं तत्र विस्पष्टम- भिहितत्वात् । तदेतनिरुक्तं त्रिकाण्डम् । तत्र-एकार्थवाचिनां पर्यायशब्दानां संघो यत्र प्रायेणोपदिश्यते तत्र निघण्टुशब्दः प्रसिद्धः । तादृशेष्वमरसिंह-वैजयन्ती-हलायुधादिषु दशनिघण्टव इति व्यवहारात् । एवमत्रापि पर्यायशब्दसंघोपदेशादायकाण्डस्य नघण्टुक- त्वम् । तस्मिन्काण्डे त्रयोऽध्यायाः । तेषु प्रथमे पृथिव्यादिलोकदिकालादिद्रव्यविषयाणि नामानि । द्वितीये मनुष्यतदवयवादिद्रव्यविषयाणि । तृतीये तदुभयद्रव्यगततनुबहुत्वलख. वादिधर्मविषयाणि । निगमशब्दो वेदवाची यास्केन तत्रतत्रापि निगमो भवतीत्येवं वेदवा- क्यानामवतारितत्वात् । तस्मिन्निगम एव प्रायेण वर्तमानानां शब्दानां चतुर्थाध्यायरूपे द्वितीयस्मिन्काण्डे उपदिष्टत्वात्तस्य काण्डस्य नैगमत्वम् । पचमाध्यायरूपतृतीयकाण्डस्य ·निरुक्तविकृत्याः। .M तादर्थ्यात्ताधमिति न्यायेन द्रष्टव्यम् । यथाऽगाविप्रसाहारमूलसूचमूद “अइउण् ऋलक्" इत्यादिवर्णसमानाये प्रत्याहारपदप्रयोगः "प्रत्याहारेऽनुबन्धान कथमज्हणेषु न । आचारादप्रधानत्वालोपथ बलवत्तर"इति श्लोकवातिने कात्यायनोके तन्महाभाष्ये च दर्शित इति तस्यापि प्रत्याहारस्वम् । प्रत्याहियन्द्र संक्षिप्य बोध्यन्ते वर्णा यत्रेति तभिर्वचनात् । प्रत्याहारे (प्रसाहारार्थे ) वर्णस माम्नाये यान्येतान्यज्ग्रहणानि अज्ञाहकाणि “अइउण् ऋलक एओङ् ऐऔच्" इत्येतानि चतुःसूत्राणि तेष्वनुबन्धानां गकारादीनां चतुर्णामित्संज्ञकानां वर्णानां ग्रहणं कथं नेत्येवं हि तदर्थः ॥ एतन्मूलिकैव च "एवं निघण्टवोऽपि वैदिकद्रव्य. देवतात्मकपदार्थपर्यायशब्दात्मका निरुकान्तर्भूता एवेति" प्रस्थानभेदीया मधुसूदनसरखत्युकिरपि इति प्रतिभाति । एवं शिक्षाव्याकरणाभ्यां वर्णोधारण- पदसाधुत्वे ज्ञाते वैदिकमत्रपदानामर्थज्ञानाकालायां तदर्थ भगवता यास्केन "समानायः समानातः स व्याख्यातव्य इत्यादि त्रयोदशाध्यायात्मकं निरुतमार- चित-"मित्यादि तदीयोपक्रमोकेः। तथा चैतन्मूलकमेव दुर्गाचार्यस्यापि निरुक- प्रथमाध्यायान्ते "इति निरुक्तविकृतौ षष्ठोऽध्याय" इति प्राचीनपुस्तके लिखनं मुद्रितपुस्तकेषूपलब्धं द्रष्टव्यम् ॥ इत्थंच तस्याश्चतुर्दशसूच्या वेदप्रतिपादकवर्ण- समुदायत्वेन वर्णसमानायत्ववदस्या अपि पश्चाध्याय्या वैदिकशब्द-(समुदायत्वेन) समानायत्वं छन्दोधर्मित्वं च वक्ष्यते व्याख्यारम्भे । एवंचास्य निघण्टोर्न वेदाङ्गत्वमपि तु वेदत्वमेव । आनायसमानायशब्दयोर्वेद एव प्रसिद्धेरिति चतुर्दश- सूत्रीव्याख्यायां नागेशभाः प्राहुः। तथाचास्यापिज्ञाने चतुर्वेदपारायणजन्यपुण्यफला- वाप्तिर्भवतीत्यपि तत्रैव (श० शे०) द्रष्टव्यम् । अस्य (यास्कीयस्य) निरुकत्वं न केवलं निर्वचनलक्षणोपदेशमात्रेण । यथाच वक्ष्यति द्वितीयाध्यायारम्भे “अथ निर्वचनम्-" इत्यादि "नैकपदानि निरृयादि-” त्यन्तेन ग्रन्थसारभूतेन संदर्भण अपि तु भगवता कात्यायनेनाप्युक्तं भ्राजानामश्लोकप्रन्थे-"बाहुलकं प्रकृतेस्खनु- दैवतत्वं विस्पष्टम् ॥ एवं पचाध्यायरूपकाण्डत्रयात्मके एतस्मिन्ग्रन्थे परनिरपेक्षतया पदार्थ स्योक्तत्वात् तस्य ग्रन्थस्य निरुक्तत्वम् ॥ इति ॥ 1. अयंच निर्वचनप्रकारो योगार्थसंबन्धवशेन प्रत्याहारपदस्यात्र केवलयौगिकत्वमि- येतद्वोधनाय । यथा निरुक्तपदस्य निघण्टावपि सायणेन दर्शितो योगार्थसंबन्धः । निरू- ढिस्तु यथाप्रत्याहारपदस्य "आदिरन्त्येने-" (पा० १-३-७१) त्येतत्सूत्रेण कृताः संज्ञाः प्रत्याहारशम्देन व्यवन्हियन्त" इति दीक्षितोक्तदिशाऽणादिष्वेव। एवं निरुक्तपद- स्यापि शाकपूणियास्कायुक्ते निर्वचनलक्षणलक्षिते शास्त्रएव निरूढिरितीमौ (प्रत्याहारनिरुक्त. शब्दौ) योगरूपीभवत इति तत्त्वम् । 2. अज् गृह्यते एभिरिति करणे गृहातेः "करणाधिकरणयोश्चे" (पा० ३-३-११७) ति ल्युत् ॥ " 3. यास्केनापि निषण्टोर्वेदाङ्गात्स्थग्भाव एव दर्शितः (निरु. १-६-५)।

·उपोदाता। रटेनेंगमरूढिभवं हि सुसाधु ॥ नाम च धातुजमाह निश्के व्याकरणे शकटस्य च तोकम् ॥१॥" इति ॥ एतद्याख्यानावसरे भगवान्पतजलिरप्याह "नाम खल्वपि धातुजमेवमाहुनॆरुकाः” (३ अ० २ पा० ३ अ.) इत्यादि । एतचात्रैव (नि० १-४-१) प्राधान्येन चिन्तितमस्तीत्यस्य निरुतत्त्वमाभ्यामप्यनुकमिसलं पल्लवितेन । मच निर्वचनानां निर्मूलत्वं शङ्कनीयमेतद्युत्पत्त्यर्थमेव ब्राह्मणेषु पदनिर्ब- बनानां केषांचिदुकत्वात् 'तदाहुतीनामाहुतित्वमिति, तमिदैन्दं सन्तमिन्द्रमित्या- चक्षत' इति । 'यदप्रथयत्तत्पृथिव्याः पृथिवीत्वमिति चैवमादि । प्रन्थकारोऽपि तत्र तत्र खोकनिर्वचनमूलभूतब्राह्मणानि उदाहरिष्यति । केषांचिनिर्वचनानां व्याकरणेन सिद्धावपि न सर्वेषां तेन सिद्धिरस्तीति प्रन्थकारो (यास्को) वक्ष्यति "तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य काय खार्थसाधकं चेति" (निरु० १-५-१) तस्माद्वे- झार्थावबोधायोपयुक्तं निरुक्तम् ॥ ४ ॥ तथा छन्दोग्रन्थोऽप्युपयुज्यते छन्दो- विशेषाणां तत्र तत्र विहितत्वात् । "तस्मात्सप्तचतुरुत्तराणि च्छन्दांसि प्रातरनु- वाकेऽनूच्यन्त" इति ह्याम्नातं गायत्र्युष्णिगनुष्टुब्बृहतीपतित्रिष्टुब्जगतीत्येतानि सप्त छन्दांसि । चतुविशत्यक्षरा गायत्री। ततोऽपि चतुर्भिरक्षरैरधिकाष्टाविंशयक्षरोष्णिक् ।' एवमुत्तरोत्तराधिका अनुष्टुवादयोऽवगन्तव्याः। तथा चान्यत्रापि श्रूयते "गायत्री- भिर्ब्राह्मणस्यादध्यात्रिष्टुब्भी राजन्यस्य जगतीभिवैश्यस्ये"ति। तत्र मगणयगणादिसाध्यो गायत्र्यादिविवेकशब्दो ग्रन्थमन्तरेण न सुविज्ञेयः । तस्मात्तद्वेदनाय च्छन्दोग्रन्थ उपयुज्यते ॥५॥ ज्यौतिषस्य प्रयोजनं तु तस्मिन्नेव (वेदाङ्गज्योतिर्निबन्धे) 1. अत्रालंशब्दार्थस्तु । यत्पुनरर्थावबोधनिरपेक्षतयेत्यादिनिरुक्तलक्षणमुपक्रम्य (समन्व- य्यच) “पश्चाध्यायरूपकाण्डत्रयात्मकेऽस्मिन्यन्थे परनिरपेक्षतया पदार्थस्योक्तत्वात्तस्य ग्रन्थस्य निरुक्तत्वमिति । तद्याख्यानं च समाम्नायः समानात इत्यारम्यू-तस्यास्तस्यास्ताद्वान्यमनु- भवत्यनुभवतीत्यन्तैदशभिरध्यायैर्यास्को निर्ममे तदपि निरुक्तमित्युच्यते । एकैकस्य पदस्य प्रभाविता अवयवार्थास्तत्र निश्शेषेणोच्यन्त इति व्युत्पत्तेः" इत्येवं वचनभङ्गमा यदस्य गणनिरुक्तत्वं निघण्टोस्तु मुख्यमिति सायणऋग्भाष्यभूमिकायामभिदधौ तदस्य निघण्टो- रेव काण्डत्रयात्मकेन सपरिशिष्टेन पूर्वषट्कोत्तरषटकात्मकदादशाध्यायेन ब्याख्यानाद्या- ख्येयस्य च (व्याख्यानापेक्षया) मुख्यत्वात्तस्यैव निरुक्तत्वमस्य च तद्भाष्यभूतत्वादस्ति कथंचिन्निरुक्तस्वमित्यभिमत्यावयवार्थमपि निरुक्तशब्दस्य कथंचिदत्रान्वयितवान्परमस्य भाष्य- भूतस्य निर्वचनग्रन्थस्यैव निरुक्तलक्षणलक्षितत्वं श्रुत्यादिसंमतमिति स नावहितवानिति तस्याभिमतिरभिहितामाभिनिरुक्तालोचनवद्भिरिति । 2. खोत्प्रेक्षितत्वमात्रम् ॥ 3. एतत्तत्वमनुपदं निरुक्तप्रवृत्त्युपक्रमे स्फुटीभविष्यति । 4. ऐत. आ० चतुर्थाध्यायतृतीयखण्डे । 5.ते. प्रा. १-३-३॥ 6. ते प्रा.१-१-९)॥

·६
निरुक्तविवृत्याः।
चानि ॥ तत्र तावत्-यथावदध्ययनपरिक्षानाय शिक्षाऽपेक्ष
अन्येऽभिहितम् "यज्ञकालार्थसिद्धय" इति । कालविशेषविधयश्च श्रूयन्ते "संवत्सर-
मेतद्रतं चरेत् ।" "सॅव्वत्सरमुख्यं भृत्वे" त्येवमादयः संवत्सरविधयः । "वसन्ते
ब्राह्मणोऽमीनादधीत ग्रीष्मे राजन्यः शरदि वैश्य" इत्याद्या ऋतुविधयः ॥ "मासि.
मासि सत्रपृष्ठान्युपयन्ति" मासिमास्यतिमाह्या गृह्यन्त" इत्याद्या मासविधयः ।।
"यं कामयेत वशीयान्स्यादिति तं पूर्वपक्षे याजयेत्" इत्याद्याः पक्षविधयः ॥
"एकाष्टकायां दीक्षरन्फल्गुनीपूर्णमासे दीक्षरन्" इत्याद्यास्तिथिविधयः ॥ "कृत्तिका.
खनिमादधीते-" त्याद्या नक्षत्रविधयः॥ "प्रातर्जुहोति सायं जुहोती" त्याद्याश्च
प्रातःकालादिविधयः ॥ अतः कालविशेषानवगमयितुं ज्यौतिषमुपयुज्यते ॥ एतेषांच
वेदार्थोपकारिणां षण्णां प्रन्थानां वेदाङ्गत्वं शिक्षायामप्युक्तम्-
"छन्दः पादौ तु वेदस्य हस्तः कल्पोऽथ पठ्यते ।
ज्योतिषामयनं चक्षुनिरुक्तं श्रोत्रमुच्यते ॥ १ ॥
शिक्षा घ्राणं तु वेदस्य मुखं व्याकरणं स्मृतम् ।
तस्मात्साङ्गमधीत्यैव ब्रह्मलोके महीयते ॥२॥"
इति । वेदाङ्गानां षट्त्वपरिसंख्यानं तु गोपथादिवचनबलादवगतम्-तथाच गोप-
थब्राह्मणम्-“षडङ्गविदस्तत्तथाधीमहे" (१-१-२७) इति । पातञ्जलमहाभाष्यादौ
स्मयते च "आगमः खल्वपि ब्राह्मणेन निष्कारणो धर्मः षडङ्गो वेदोऽध्येयो ज्ञेयश्चेति"
(१- अ० १ पा० ३ आ.)। प्रस्थानभेदे मधुसूदनसरस्वतीभिरप्युक्तं "वेदाङ्गानि
षडि"ति ॥ एवं (वेदाङ्गवत्) वेदोपाङ्गानामपि पुराणेतिहासशास्त्राणां लौकिकानां
प्रन्थविस्तररचनानां च वेदार्थज्ञानायाध्ययनोपयोगो याज्ञवल्क्येन स्मर्यते-
"पुराणन्यायमीमांसाधर्मशास्त्राङ्गमित्रिताः।
वेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुर्दश ॥ १॥” इति ॥
(१ अ० श्लो० ३) अन्यत्रापि मर्यते-
"इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपवृंहयेत् ॥
बिभेत्यल्पश्रुताद्वदो मामयं प्रहरेदिति ॥ १॥” इत्यादि ।
1.तै. आ० प्रथमप्रपाठके ।
2.तै० स० ५-६-५॥
3.तै० ब्रा०१-१-२॥
4. अत्र-शेयश्चेत्युच्या-स्वाध्यायोऽध्येतव्य इत्यध्ययनस्याक्षरग्रहणान्तत्वेऽर्थज्ञानमवि-
हितं स्यादिति केषांचिदुक्तिः पराहता। अत्रच निष्कारणशब्देनाध्ययनशानयोः काम्यत्वं
निवार्यते। तथा चार्थशाने पुरुषप्रवृत्तिकरं वचनदयं शाखान्तरगतं निरुक्तकारो यास्क
एवोदाजहार अथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्यशाननिन्दा च "स्थाणुरयं भारहारः किलाभूद.,
धीत्यवेदं न विजानातियोऽर्थम् । योऽर्थश इत्सकलं भद्रमश्नुते नाकमेति विधूतपाप्मा" ॥१॥

·उपोद्धातः। -- अध्ययनविधेस्तस्या अन्यतः प्राथम्यात् । ततश्च वेदस्याक्षर १ "अष्टवर्षे ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयोते"ति प्राप्तवेदाध्ययनाधिकारमुद्दिश्य "खाध्यायोऽध्येतव्यः । खाध्यायमधीयीते"त्यादि ब्राह्मणवचनैरध्ययनं गुरुमुखाद्य- थावदुपदिश्यत इति ॥ 'यद्गहीतमविज्ञातं निगदेनैव शब्धते । अनग्नाविव शुष्कैथो न तज्ज्वलति कर्हिचित् ॥२॥ इति । अस्मिन्मत्रदये योऽर्थश इत्यनेनैवान वेदार्थशानं प्रशस्यते । इतरेणार्थत्रयेण ज्ञानराहित्यं निन्यते। यो वेदार्थ जानाति सोऽयमिह लोके सकलश्रेयः प्राप्नोति । तथा तेन शानेन पापक्षये सति मृतः स्वर्ग प्राप्नोति । तदेतदैहिकामुष्मिकं च ज्ञानफलं तैत्तिरीया मत्रोदाहरणेन तदीयतात्पर्याभिधायिब्राह्मणेन च स्पष्टीचक्रुः-"तदेषा- भ्युक्ता ये अर्वात वा पुराणे वेदं विद्वाश्समभितो वदन्त्यादित्यमेव ते परिवदन्ति सर्वे अग्निं द्वितीयं तृतीयं च ह समिति । यावती देवतास्ताः सर्वा वेदविदि ब्राह्मणे वसन्ति तस्माद्राह्मणेभ्यो वेदविग्यो दिवेदिवे नमस्कुर्याचाश्लीलं कीर्तयेदेता एव देवताः प्रोणातीति" । (ते. आ० दि० अध्याये) वेदं विद्वान् अर्थाभिज्ञः पुरुषः सच द्विविधः । अर्वाचीनकाले समुत्पन्नश्चतुर्दशविद्यास्थान कुशलः कश्चिदुपाध्यायः । पुरातनकाले समु- त्पन्नो व्यासादिश्च, तमेतमुभयविधं विद्वांसं विद्यामद-धनमद-कुलमदोपेताः पण्डितंमन्या ये पुरुषा अभितो विद्यादिषु दूषयन्ति ते सर्वेऽप्यादित्यमेव प्रथमं दूषयन्ति आदित्यापेक्षया द्वितीयमग्निं दूषयन्ति । तदुभयापेक्षया तृतीयं हंसं दूषयन्ति । हन्ति सदा गच्छतीति हंसो वायुः । अग्यादिरूपत्वं च वेदविद आम्नातम् तत्रैव। 'अग्नेयोरादित्यस्य सायुज्यं गच्छ- ती'ति ॥ न केवलमेतद्देवतात्रयं किंतु सर्वा एव देवता वेदविदि वसन्ति । ब्राह्मणान्वेदविदो इष्वा स्मृत्वा वा प्रतिदिनं नमस्कुर्यात् । नतु तस्मिन्विद्यमानमपि दोषं कीर्तयेत् । एवं. सति तत्र मत्रार्थभूताः सर्वा अपि देवता वेदार्थविदा स्मर्यमाणतया तदीयहृदयेऽवस्थिता अयं नमस्कर्ता तोषयति । नचैतदध्ययनस्यैव फलमिति शङ्कनीयं विद्वांसमित्याम्नातत्वात् । अन्यथा वेदमधीयानमित्याम्नायेत । तस्मात्सर्वदेवताबुया प्राणिभिः पूज्यस्य वेदार्थविदो लोकद्वयऽपि श्रेयःप्राप्तिरुपपद्यते । यस्तु वेदमधीयास्यार्थ न विजानाति सोऽयं पुमान्मार- वि हरति धारयति । स्थाणुरिति दृष्टान्तः । छिन्नशाखं शुष्कं वृक्षमूलं स्थाणुशब्देनोच्यते । सच यथेन्धनार्थमेवोपयुज्यते नतु पुष्पफलार्थ तथा केवलपाठकस्य व्रात्यत्वं न भवतीत्ये- तावदेव, नत्वनुष्ठानं स्वर्गादिफलसिद्धिर्वास्ति । किलेत्यनेन लोकप्रसिद्धिोत्यते । लोकेऽपि पाठकस्य यावती धनादिपूजा ततोऽभ्यधिका विदुषि दृश्यते । किंच यदेदवाक्यमाचा- द्गृिहीतमर्थशानरहितं पाठरूपेणैव पुनःपुनरुच्चार्यते तत्कदाचिदपि न ज्वलति स्वार्थन्न प्रकाशयति । यथाग्निरहितप्रदेशे प्रक्षिप्तं शुष्ककाष्ठं न ज्वलति तद्वत् । तथासति तस्य वाक्यस्य वदत्वमेव मुख्यं न स्यात् । अलौकिकपुरुषार्थोपायं वेत्यनेनेति वेदशब्दनिर्वच- नम् । तथाचोक्तम्- "प्रत्यक्षेणानुमित्या वा यस्तूपायो न बुध्यते । एनं विदन्ति वेदेन तस्माद्वेदस्य वेदता ॥१॥" इति ॥ अतो मुख्यवेदत्वसिद्धये ज्ञातव्य एव तदर्थः ॥ इत्थंच “यच्च स्तूयते तविधीयत" इति न्यायेनाध्ययनवदर्थशानस्यापि विधिरभ्युपगन्तव्यः ।।

·निरुत्तविकृत्याः । कोऽशंपादव्यवहालक्षणपरिक्षाने छन्दोविचितिराद्रियते । सम्यगधी- तस्य परिक्षातच्छन्दसोऽमुणिकर्मणि विनियोग इति कल्प आद्रियते । श्रुतिचोदितकांगभूतकालपरिशानाय ज्यौतिषम् ॥ व्याकरणाद्विभक्यादिपरिक्षानम् । एवं शाह"प्रयाजाः सविभक्तिकाः कर्तव्याः" तथाचेदं दर्शयति "संख्यादयो न विवर्धन्त" इति । एवमादि । नच व्याकरणानभिज्ञो विभक्तीर्जानीयात् । ऊहितुं वा मन्त्रान् ॥ इतएव चानुषङ्गतो लोके लौकिकलक्षणपरिक्षानमेवं छन्द- स्येवं भाषायामिति प्रविभागो नान्तरीयकोऽनन्तरेण व्यवस्थितः। अत उताध्ययनविधेरुक्तछन्दःप्रविभागस्योपलक्षितकर्माजभूतकाल- स्योपलक्षितलक्षणस्यैतैरहैर्वेदार्थपरिक्षानविषये निरुक्तं नामेदमा मारभ्यते । प्रधानं चेदमितरेभ्योऽभ्यः सर्वशालेभ्यश्चार्थपरिवाना भिनिवेशात् । अर्थो हि प्रधानं । तहणः शब्दः सचेतरेषु व्याकरणा- दिषु चिन्त्यते । कल्पे खल्वपि विनियोगश्चिन्त्यते । सच पुनरर्था- ऽभिधानवशेन मन्त्राणाम् । योयमर्थमभिधानेन संस्कर्तुं समर्थो मन्त्रः स तत्र विनियुज्यते। तदुक्तम् "अर्थाभिधानसामर्थ्यान्मन्त्रेषु शेषभावः स्यादि"(जै० ३-२-१)ति । तस्यैषा गवाचा देवपल्यन्ता पञ्चाध्यायी सूत्रसंग्रहः । तनिर्विवक्षया समारब्धमिदं समानायः समानात इत्यारभ्य य ऋतुः कालो जायानाम् २ इत्यन्तै दशभिर- १ कोशो राशिः। इयताक्षरकोशेनेयद्भिः पादैर्गायत्री इयद्भित्रिष्टुवित्येवम् । नाविज्ञातच्छन्दसा प्रयुज्यमानो मन्त्रः कर्मण्यार्थकः स्यात् । एवं हि श्रूयते “यो ह वा अविदिताःयच्छन्दोदैवतब्राह्मणेन मन्त्रण याजयति बाध्यापयति वा, स्थाणुं वर्छति गर्ने वा पद्यति प्रवामीयते पापीयान्भवति यातयामान्यस्य च्छन्दांसि भवन्ति तस्मादेतानि मत्रे मत्रे विद्यादिति ॥ अनुषङ्गतश्चातो वकादिच्छन्दोल क्षणपरिज्ञानपरिक्षानं लोकेऽत्र लौकिकमितित्याह । २ अनुषङ्गतश्चातः प्राणिनां शुभाशुभकर्मफलविपाक-काल-परिज्ञानमित्याह । ३ अत्र तस्यास्तस्यास्वाद्भाव्यमनुभवत्यनुभवतीत्यन्तैदशभिरध्यायैरिति ऋग्भू- मिकायां सायण आह । तस्य सपरिशिष्टैरित्येवमाशयोऽवगन्तव्यः। तस्यावस्या इत्याधुक्तेखायोदशाध्यायप्रथमपादान्ते दर्शनात् । तदन्तप्रन्थसन्दर्भेणैव निरुत. वक्तव्यार्थपरिसमाप्तेः तदप्रेतनेन व्याख्यातं दैवतमित्यादिना प्रन्थसन्दर्भेण तथा- बगमात् । अतएव च निरुकत्तिकृता दुर्गेण तावानेव ग्रन्थसंदी निरुक्तव्याख्या- रूपतया व्याख्यातः । तेन हि प्रन्थारम्भे निरुतस्य द्वादशाध्यायीत्वमुक्त्वाऽपि अन्ते सपादद्वादशाध्यावीत्वमुकं फलतस्त्रयोदशाध्यायीत्वमेव खीकृतम् । एतदेव चानुसृतं प्रस्थानभेदनामप्रन्थे मधुसूदनसरखतीभिः। एवं च वृत्तिकृन्मवेऽतिस्तुतिरूपत्रयो- ·उपोद्धातः। ९ ध्यायै घण्टुक नैगम-देवतेति नाममिनं काण्डत्रयम् । (नैघण्टुककाण्डे ) आदितः सपादेन द्वितीयाध्यायेन सप्तपादात्म- दशाध्याय-(पाद-स्य निरुकत्वमेव (न तु परिशिष्टत्वम्)। ऊर्ध्वमार्गगतिनिरू- पणरूप-(सप्तपाद्याश्चतुर्दशाध्यायान्त-)प्रकरणस्य परिशिष्टभूतस्य तु सर्वथा खीकरणमेव संपन्नम् । अपरंच त्रयोदशाध्यायस्य स्वल्पग्रन्थत्वादेकचरणत्वमेव मत्वा प्रन्थान्तेऽस्य विशेषतः सपादद्वादशाध्यायीत्वं खीकरिष्यमाणमपि सामान्यत एवोल्लिखितमुपक्रमे द्वादशाध्यायीति । तदेवमतिस्तुतिप्रकरणस्य खल्पत्वादध्याय- रूपत्वाभावा-(दल्पत्वादसत्त्वमुपचर्यत इति न्याया-) सामान्यतो निरुतप्रन्थो द्वादशाध्यायीत्येव निर्देश्यः । विशेषतस्तु सपादद्वादशाध्यायीति । एतदेव च सायणस्याप्यभिमतम् ॥ निरुकालोचनकृतस्त्वेवमाहुः। “य ऋतुः कालो जायानां भ ऋतुः कालो जायानामित्यन्तमेव (द्वादशाध्यायीग्रन्थो) यास्कीयं निरुतम् । अतिस्तुतिप्रकरणमूर्वमार्गगतिप्रकरणं च न यास्कीयं, समानातानां हि निघण्टु- पदानां व्याख्यानानि (निर्वचनानि) तत्प्रसङ्गतो विशेषवक्तव्यानि च द्वादशाध्याया- त्मकेनैव प्रन्थेन वृत्तानीति सिद्धेऽप्युद्देश्ये कथमन्यत्र यास्कमुनेः प्रवृत्तिरेवोदिया- दिति । अतएव च देवराज-सायणदुर्गाचार्येत्येतेषु विद्वत्सु प्राचीनतमेन देवराजेन तयोः (प्रकरणयोः) सत्तापि न द्योतिता। ततश्च देवराजयज्वकाले नस्त एव त इमे प्रकरणे । स्त एवेतिचेन्न निरुक्तत्वेन प्रसिद्ध इति सुव्यक्तमेव । ततो दुर्गाचार्य- समयेऽपि ऊर्ध्वमार्गगतेर्दशा तु तथैव । परमतिस्तुतेर्निरुक्तत्वे तु संशय एवासी- त्तदानीन्तनानाम् । अतएव ग्रन्थारम्भकालेऽनाकासमतिस्तुतिप्रकरणमिति मत्वा तस्य निरुक्तत्वपरिहारमनसि कृत्वैवोक्तं द्वादशाध्यायीत्वं निरु कस्य । पश्चाइन्थावसान- काले तुष्यतु दुर्जन इति न्यायेन बहुपुस्तकस्थत्वादेव तस्याप्यादरः कृतोऽपि चिर- प्रसिद्धो निरुक्तो द्वादशाध्यायात्मक एवेति संस्मृत्य पुनः संकोचभावेनोक्तं सपाद. द्वादशाध्यायीति । किंच मूलसूत्ररूपनिघण्टुपञ्चाध्याय्या सह सपादसप्तदशाध्यायीति त्येव वृत्तिकृन्मतमभिव्यक्तम् ॥ इति ॥ यत्तु तेन (निरुक्तालोचनकृता) सायणस्य दुर्गाचार्यतोऽप्यर्वाचीनत्वमभ्युपेत्य यत्किचिदुक्तं तत्तस्य दुर्गवृत्तेः सम्य- गनवलोकविजृम्भितमिति में प्रतिभाति । सायणनामोल्लेखस्य वृत्तिकृता (दुर्गेण) (निरु० १-३-५) “जीवनायक"मिति (ऋ० सं० ८-८-१९-१)मश्रशेषव्या. ख्याने कृतत्वात् ॥ एतदपि न मृष्यामः यदेतत्परिशिष्टं यास्ककृतं नेति । परिशिष्ट- . 1. यत्तु सायणभाष्ये "द्वासुपर्णा (ऋ० सं० २-२-१७-५)" इति मत्रव्याख्या. याम् “अत्र द्वौद्वौ प्रतिष्ठितौ सुकृतौ धर्मकर्तारौ" इत्यादि ( निरु० १४-४-२) निरु. क्तगतमस्य व्याख्यानमनुसंधेयमिति वचनं तट्टिप्पनीटीपितमाधुनिकमेव लेखकप्रमाद- पतितमिति युक्तमुत्पश्यामः ॥ निरुक्तकारोक्त्या निरुक्तमित्येवं व्यपदिष्टं स्यात् । यथा जभरी तुर्फरीतु इत्येतद्याख्यानं परिशिष्टोक्तं-निरुक्तकारोक्त्या ऋग्भाष्यभूमिकायां तेनैव (सायणेन) उक्तम् ॥ निरु० २ ·निरुक्तविवृत्याः। केन शिष्यलक्षणान्तग्रन्थसंदर्भण विषयप्रयोजनसंबन्धाधिकारिभेदेन चतुर्विधमनुबन्ध निर्डवता तत्रभवता भगवता यास्केन मुनिनोपो- द्धातोऽस्य निरुक्तशास्त्रस्य दर्शितः । सचातिगहनोऽनल्पमतिकरपि दुर्विज्ञेयमर्मा नाग्दिशां प्रतिपत्तिसौकर्याय स्यादिति कात्स्येन व्याख्यावद्भिर्व्याख्यातमपि नाधुनिकानां सुकुमारमतीनां व्युत्पि- सूनां प्रवृत्यै प्रभवतीति यत्न आलितोऽस्माभिरस्य विशव्याख्याने, त्वादेव चेदं ससंबन्धिक निरुकमेव कथंचिहुर्गोज-(१३-१-१) दिशा खप्रसद्धि नमाकाहुतीति प्रसकानुप्रसक्त्यास्थाध्यायद्वयस्य निरुकशेषे पाठः । यत्पुनश्चत्वारि- शेत्यादि (ऋ० सं० ३-४-१०-३) मन्त्रस्य यास्कादवरजेन महाभाष्यकारेण व्याकरणाध्ययनप्रयोजनान्वाख्यानपरकात्यायनवार्तिकव्याख्यानावसरे परिशिष्टोक्त. व्याख्यातोऽन्यथा व्याख्यानं द्वादशाध्यायानामेव यास्कीयत्वसाधकं तेनोकं तदस्य सर्वतत्रखतन्त्रस्य भगवतोऽन्यव्याख्याऽनवलम्बनं न तस्याधुनिकोप्रेक्षितत्वशङ्का- कलङ्कमाविर्भावयितुमीष्टे । तत्रापरितुष्टेन वाऽन्यथा तेनं व्याख्यातं स्यादिति कृतं यास्कान्यकृतत्वकल्पनया ॥ वस्तुतस्त्वेषां मन्त्राणां व्याख्यानं यथा प्रसङ्गमनेकविधं भवतीति "चत्वारि वाक्परिमिता पदानीति" (ऋ० सं० २-३-२२-५) मत्रव्याख्याने "कतमानि तानि चत्वारि पदान्योंकारो महाव्याहृतयश्चेत्यार्षे, नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्चेति वैयाकरणाः । मन्त्रः कल्पो ब्राह्मणं चतुर्थी व्याव- हारिकीति नैरुकाः । सर्पाणां वाग्वयसां क्षुद्रस्य सरीसृपस्य चतुर्थी व्यावहारिकीसेके, पशुषु तूणवेषु मृगेष्वात्मनि चेत्यात्मप्रवादा" इत्येवं (१३-१-९) परिशिष्ट- वचनेनावगम्यते । व्याख्यातश्च चत्वारि ति मन्त्रोऽनेकधानेकसंप्रदायविद्भिरिति नोकार्थसाधनमन्यथा व्याख्यानमस्य भाष्यकृदुक्तं भवितुमर्हति । यदपि "बहवोऽपि शब्दा येषामर्था न विज्ञायन्ते जरी-तुर्फरीतु" इत्यादि (२ अ. पा. १ आ. १) महाभाष्यद्वचनं, तत्सत्यप्यत्रातिस्तुतिप्रकरणे "जरीत्यस्य भर्तारौ, तुर्फरीतु इत्यस्य हन्तारौ" इत्येवमर्थनिर्देशे, नोक्तार्थसाधकं भवितुमर्हति, न विज्ञायन्त इत्यरा प्रमादालस्यादिनेत्यादिः । तथाच मीमांसासूत्रे (अ० १-पा० १) जैमिनिः । सतः परमदर्श (विज्ञा) नम् १३ इति । तदेत्सायण इत्थमृग्भाष्यभूमिकायां व्याख्यत् विद्यमानएवार्थः प्रमादालस्यादिभिर्न ज्ञायते । तेषां निगमनिरुकव्याकरण. वशेन धातुतोऽर्थः परिकल्पयितव्यः । तद्यथा जरी तुर्फरीतु-इत्येवमादीन्यश्विनो- रभिधानानि, तेषु हि द्विवचनान्तत्वं लक्ष्यते । आश्विनं चेदं सूकम् ( यस्मिन् सृण्येव जरी-इति मन्त्रो (ऋ० सं० ८-६-२) वर्तते) "अश्विनोः कामप्रा" इति दर्शनात् । एतदेवाभिप्रेत्य निरुक्तकारो व्याचष्टे-इत्येवम् । एवं च स्पष्टमिदं सायणेनोकं परिशिष्टकारो यास्क एवेति । ततएव वैषां शब्दानामृत्यत्राणां च सव्याख्यं समुद्धरणं महाभाष्ये इत्यपि संभाव्यते "यतोऽक्षरं न क्षरति नक्षीयते वा-" (१३-१-१२) इसेवं परिशिष्टोक्तार्थस्य प्रत्याहाराहिकान्ते-अक्षरं न क्षरं विद्यादित्येवं पद्यरूपेणाक्षरपदनिर्वचनलेखदर्शनादित्यलमत्यक्षरक्षरणेन ।

·उपोदातः। . अनेन परिक्षातनिरकोपोदातस्य च ग्रन्थमर्मान्वाख्यानशैली सुख परिशीलिता स्थातथाचोत्तरप्रन्थसंलापनं प्राचीनव्याख्याभिरपि ऋज्वाख्यादिभिः सुखमेव संपत्स्यत इति न तत्र पिष्टपेषणावका- शोऽस्ति ॥ तदेतां सप्तपदिकां यांस्कनिरुक्त-लघुविवृतिमष्टनवत्यधि- १ विशदव्याख्यानेन, निरुक्कसप्तपदीव्याख्या-लघुविकृति-नामकेन । २ अस्सैतभिरुककर्तृत्वे ऐतियम् (प्रवाद) एव गमकम् । यतो घेतस्य ग्रन्थ- स्यारम्भे मध्येऽन्ते वा न क्वचिदपि तथाप्रत्यायकं वाक्यादिकमस्ति । नाति च मन्वादाविव कथाप्रसझोऽपि प्रन्यकृमामावगमकः । परमस्त्येषः प्रवादः । एत- निरुकं यास्ककृतम् । एतन्मूलसूत्रं पश्चाध्याय्यात्मको निघण्टुस्तु ब्राह्मणप्रन्थादपि किमुत निरुकात्प्राक् महर्षिणा काश्यपेन समानात इति । तदानीन्तनस्यैव कश्यपस्य प्रजापतित्वश्रवणात् निघण्टुत्पत्तिज्ञापकस्य यास्कानूक्तवचनस्यापि तत्रैव तात्पर्याव- बोधाच । तथाच यास्कानूकं पुराकल्पश्रुतवचनम् । “साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः (मन्त्रकाले मन्त्रद्रष्टारः) तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्यः (शाखाप्रवक्तृभ्यः) उपदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः । उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे (निघण्टु-ब्राह्मण-वेदाङ्गकाराः) निल्मग्रहणायेमं प्रन्यं (निघण्टुं) समानासिषुः । वेदं च (ब्राह्मणं च ) वेदाङ्गानि च" (निरु. १-६-५) एतस्माच समासत इमानि पञ्च ज्ञायन्ते । पुराकल्पेऽपि मन्त्राणामुत्पत्तिरनिर्णीतैव । कदाकस्मादभवनिमे मश्रा इति । परं-धीमत्पु- रुषकृतत्वं, बहुपुरुषकृतत्वं च बहूनां मन्त्राणां वैशेषिक-न्याय-सांख्य-पातजल. दर्शनानां निरुक्तस्य चास्सै समालोचनादवगम्यते । ते चर्षयोऽनद्ययुगीया आधि. कारिकततनाममाजो वा मनुष्या एव दृष्टं आनातो वायं मन्त्रभाग इति मीमां- 1. मङ्गलाचरणे (देवताप्रणामादौ) ग्रन्थसमाप्तौ वा खाख्याख्यापनं अन्यकृच्छेली- परिशीलितमिह नास्त्येव । नापि मध्ये प्रकरणसमाप्तावपि । इति यास्कीये. इत्येवम् ।। 2. उत्पत्तिरिह निघण्टुसमाख्यायाः । समाहृतपदानां तु निगमसिखानामनादित्व- क्षेवेत्यस्य समानायत्वोपपत्तिः "सैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव यथायथापन्नास्ता गौर्गोधर्मा" इत्येवं दुर्गाचार्येण कृता । अस्याओं व्याख्यारम्भे द्रष्टव्यः ।। 3. विश्वामित्रऋषिनंदीस्तुष्टाव गाधा भवतेति, ऋषिपुत्र्या विलपितं वेदयन्ते, गृत्सम- दमर्थमभ्युत्थितं कपिजलोऽभिववाशे तदभिधायिन्येषगर्भवतीत्येवमादिषु सत्तन्मत्राणामृषिकृतत्वं सुव्यक्तमुपलभ्यते । ब्राह्मणग्रन्थेष्वपि "सर्पऋषिमप्रकृत् (ऐ० ब्रा० ६-१-१ इत्यादिषु स्पष्टमेवैतत् ।। 4. आम्नानमभ्यासः मा अभ्यासे (म्वा०प०) प्रवचनं वाम्नानं तत्र (मीमांस- केषु) बादरायणीयैः "शाखयोनित्वात् (१-१-३)" इति सूत्रेणग्वेदादिशास्त्रकारणत्वं ब्रह्मण एव विवाधिष्ठानभूतस्योरीकृतम् । जैमिनीयैस्तु "वेदोके सत्रिकर्ष पुरुषाख्या" "अनित्यदर्शनाचे" सेवं पुरुषकृतत्वमाक्षिप्य "उक्तंतु शब्दपूर्वत्वम् आख्या प्रवचना-" दिसादिनाऽकृतकत्वमेव वेदानां व्यवस्थापितम् ॥ (जै. सू० १-१-२७+३३) एत. तत्वं शासदीपिकादौ द्रष्टव्यम् ।।

·१२ निरुक्तविकृत्याः। काष्टादशशततमे खीष्टशकेऽधिवारणावते वेदोजीविनीसमाज्यसं. स्कृतपाठशाला प्रधानाध्यापकतयाधितिष्ठद्भिरमाभिनिर्मातुं कृतसं. विदामप्यन्तरायतिरस्कृतै पारि पूरयितुम् । सकाः प्राहुः । अतएव चैषामार्फत्वमिति प्रथमम् ॥ १॥ पूर्व मन्त्रा विप्रकीर्णा एव स्थितास्ततो प्रन्थीभूतानामतिमहद्रूपाणामेषामध्ययनाध्यापनतेः शाखाः समुद्भूताः । ततः सर्वशाखागतानां नैघण्टुकादिपदानां सुखबोधार्थ निघण्टुनामको प्रन्थः समा- प्रातः । ततस्तन्मात्रेण मन्त्रार्थज्ञानेऽकृतकृत्यतां संलक्ष्य मन्त्रभागीयदुरवबोधपदादीनां तात्पर्यादिवेदनाय ब्राह्मणप्रन्थाः समानाताः। ततउत्तरं ब्राह्मणप्रन्थैरपि मन्त्रार्थ- बोधो न पर्याप्त इति निरुकादीन्यानि समानातानीति द्वितीयम् ॥ २॥ यथाचेह मन्त्राणां पृथकूश्रुतेर्वेदशब्देन मन्त्रातिरिकानां ब्राह्मणानां बोध उपलभ्यते तथैव वेदाजानां पृथक्त्रवणाब्राह्मणेष्वपि वेदानेतरवाक्यानामेव ग्रहणीयतेति तृतीयम्॥३॥ निरुक्तादिवेदाङ्गानां सर्वेषामेव षण्णां बीजादिरूपतया एतनिरुक्ततोऽपि प्रागस्तित्व- मिति तुरीयम् ॥४॥ मन्त्राणामर्थज्ञानसौकर्यायैव यात्रानं निघण्टोः, यथाच वेदासानां निरुक्तादीनां, तथैव तदानीमपि खीकृतमासीद्वेद इति प्रसिद्धानां ब्राह्मणानां च, ततः कालभूयस्त्वानुसारत एव ब्राह्मणानां मन्त्रसमत्वं जात मिति पश्चमम् ॥ ५ ॥ सर्वे चैतनिरुक्तालोचनकृन्मतमनुसृत्याभिहितम् । परमृषयस्त आधिकारिकसृष्टिविधौ तत्तबामभाजोऽनियतास्तत्तत्कल्पे सृष्टिकाले मन्त्रद्रष्टारः सुप्तप्रबुद्धन्यायेन पूर्वकल्पाधीतमन्त्रान्स्मृतवन्तः समाधिबलेनार्थतो दृष्टवन्तश्च । तत्रान्तर्यामितया बुद्धिप्रवर्तकत्वेनेश्वरः कारणमिति शास्त्रयोनित्वं तस्य बुद्धिवृत्ति- । 1 अत्र-पौराणिकाः समष्टिभूतस्यातिमहतो वेदसुरद्रुमस्याल्पायुपो जनाजनिष्यमाणान- क्षीणेन तपोविज्ञानेनावेक्ष्य तदनुजिघृक्षया तत्रभवता भगवता वेदव्यासेन (कृष्णद्वैपाय. नेन) व्यसनात (शाखाप्रशाखारूपेण विभागकरणात्) शाखासमुद्भवं मन्वते । अतएवास्य वेदव्याससमाख्योपपत्तिरिति तेषाममिमतिः । तत्र शाखाभेदः पतअलिना ११३१ दर्शितो। महाभाष्ये "चत्वारो वेदाः साझाः सरहस्या एकशतमध्वर्युशाखाः सहस्रवत्मा सामवेदः विंशतिधा वाच्यं, नवधाथर्वणो वेद" इत्येवम् ॥ परमेवमभ्युपगते शाखाप्रणयनस्य बेदन्यासपरभवत्वं केन निराक्रियेत । प्रतिकल्पं द्वापरान्ते वेदव्यासप्रादुर्भावं मत्वा कल्प. परिवृत्तरेनादिपरम्परापतितत्वादाता यथापूर्वमकल्पयदिति न्यायेन संभवत्यनादिपारम्परिकत्वं शाखाप्रणायनस्येति स्यात्तेषां (पौराणिकानां) स्वभिमतिः ॥ परमेतदपि अविज्ञातकल्पनियम नानादिसिद्धत्वमस्यापोहति ॥ 2 एतादृशकमोत्पत्तिज्ञाने चोपक्रमोक्ततादृशकमश्रुतिरेव मानम् । किंच यतोऽत्र"मत्रान् संप्रादुरिति” कथनानन्तरं पुनरुक्तं "वेदंचे"ति, अतो ज्ञायते नेह वेदशब्देन मत्राणां बोफोपितु तदतिरिकभागानां ब्राह्मणानामेव । वेदशब्देन ब्राह्मणग्रन्थमात्राणां ग्रहणाच बेदागवं न बिलीयते निरुतादीनां । यदर्थ हि प्रवृत्ता वेदाः (ब्राह्मणग्रन्थाः) तदर्थमेव चेमानि प्रवृत्तान्यज्ञानीत्येवमेषामनाङ्गिभावोपपत्तेः ।।

·उपोदातः। १३ । - समुपजोषमयदरभङ्गाराजधान्या विविधविरुदावलीविराजमान- मानोचतमहाराजाधिराजद्विजराजमहोत्रप्रतापश्रीमल्लल्मीश्वरसिंह प्रवर्तकतयोपपद्यते यथाहुः "प्रचोदिता येन पुरा सरखती" इत्यादि (श्रीमद्भा० स्क०२ अ०४ श्लो० २२)। "तेने ब्रह्म हृदा य आदिकवये" इत्यादि । (श्रीम० सक०१००१श्लो०१)वस्तुतस्तु-तत्तनामकल्पनाऽनादिसिदैव सृष्टेरप्यनादित्वादनादि- सृष्टिप्रवाहे च परिवर्तमानानामर्थानां नित्यविज्ञानरूपे ब्रह्मणि (वेदे) उपन्यासो न विरुध्यते। अतीतानागतार्थभेदोऽनित्यज्ञानेष्वेवेति वेदा अनादिसृष्टावनादय एवेति जैमिनीयानां मतमवदातम् । तदेतद्भवार्तिके सुव्यकं द्रष्टव्यम् ॥ एतदेव चानुसृतं सायणाचार्यदेवराजयज्वदुर्गाचार्यादिभिः ॥ "अथात्र महाभारतीये मोक्षधर्मपर्वणि शिपिविष्टनामनिर्वचनप्रसझे ये त्रयः लोकाः (३४२ अ० ६९-७०-७१ श्लोक०) दृश्यन्ते तैश्च ज्ञायते यास्ककृतमे. वैतनिरुतम् । तथाहि- "शिपिविष्टेतिचाख्यायां हीनरोमा च योऽभवेत् । तेनाविष्टं तु यत्किंचिच्छिपिविष्टेति च स्मृतः ॥ यास्को मामृषिरव्यग्रोऽनेकयज्ञेषु गीतवान् । शिपिविष्ट इति ह्यस्माद्दुधनामधरो ह्यहम् ॥ स्तुवा मां शिपिविष्टति यास्कऋषिरुदारधीः । मत्प्रसादादथो नष्टं निरुक्तमभिजग्मिवान् ॥" इति ॥ अस्त्येव यत्र निघण्टुभाष्ये (यास्कीये) शिपिविष्टनिर्वचनं च (निरु. ५-२-३)। तत्रैव किंचिदुत्तरं द्वाभ्यां श्लोकाभ्यां निघण्टुकर्तृनाम च प्रकटितम् । तथाहि- "वृषो हि भगवान्धमः ख्यातो लोकेषु भारत । नैघण्टुकपदाख्याने विद्धि मां वृषमुत्तमम् ॥ कपिबराहः श्रेष्टश्च धर्मश्च वृष उच्यते । तस्मादृषाकपि प्राह कश्यपो मां प्रजापतिः ॥" इति ॥ अस्त्येव त्यत्र निघण्टौ दैवतकाण्डे पुस्थानदेवताख्याने वृषाकपिरिति पदपाठश्च" (५-६) इत्येवं केषांचिद्वचनमुपलभ्यमानमहाभारतपुस्तकेषु प्रदर्शितश्लोकानाम- दर्शनारसंशयितमेव । अस्य कालनिर्णयस्तु निरुतालोचनकृद्भिः श्रीसत्यव्रतसामश्रमि. भिरित्थं सिद्धान्तितः । कलेद्वादशतमशताब्द्यां खीष्टजन्मतश्चोनविंशशताब्दीतोऽपि प्राक् समभवदयं यास्क इति। सचायं पाणिनिकात्यायनाभ्यां परजन्मा पतजलेश्च पूर्वजन्मेत्यपि तैरेव सोपपत्तिकं तत्र(निरुक्तालोचने)व्यवस्थापितम् । पाणिनिसमयस्तु कलेरष्टमशताब्दीरूपः ततो द्विशताब्दीपरभूतस्तु कात्यायनसमय इत्यपि तैरेव तत्र सुव्यक्तमुक्तम् । परं कलिसमय एवास्ति विवादास्पदम् ॥ अत्र (कलिसमये) तावत्केचिदेवमाहुः । “यदैव भगवद्विष्णोरंशो यातो दिवं द्विज। वसुदेवकुलो- तस्तदैव कलिरागतः ॥ यस्मिन्कृष्णो दिवं यातस्तस्मिमेव तदाहनि । प्रतिपलं ·१४ निरुक्तविवृत्याः। देवदेवानां सदा समरविजयिनों (जी, सी, मार, ६) पदविभूषितानां ज्येष्ठधर्मपल्या लक्ष्मीमूर्त्याः संतीसावित्रीखभावाया महानुभावाचा कलियुगम्"। अंश ४ ० २४ श्लो० ३५-४०) इति विष्णुपुराणोक्त्या, "विष्णोर्म- गवतो भानुः कृष्णाख्योऽसौ दिवंगतः। तदाविशत्कलिलोकं पापे यद्रमते जनः (स्कं. १२ अ० २ श्लो. २९)" इति श्रीमद्भागवतोक्या च भारतयुद्धादनन्तरं कलिप्रवृत्ति रिति । केचित्तु "आसन्मघासु मुनयः शासति राज्यं युधिष्ठिरे नृपतौ । प. द्विकपश्चद्वियुतः शककालस्तस्य राज्ञ"तिवाराहीसंहितावचनेन कलेखिपचाशदधिक- षदशतवर्षानन्तरं युधिष्ठिरराज्यारम्भमाहुर्यतोहि "शाको नवादीन्दुकृशानुयुक्तः कर्म- वत्सन्दगणो व्यतीत" इति देवबान्धवकृद्भिहरपतिठकुरैरप्यभ्यधायि । परमेतत्सर्वम. विचारितरमणीयम् । एवं हि विज्ञायते अश्विन्यादिनक्षत्रक्रमेण युगारम्भः । तत्रैक- सिम्रक्षे शतं समाः सप्तर्षयो निवसन्ति । तेनैव च क्रमेण वर्षगणना पूर्व प्रात्ताऽसीत यथाच श्रीमद्भागवते (स्क. १२ अ० २) सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वी दृश्येते उदिती विदि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत्समं निशि ॥ २७॥ तेनैत ऋषयो युका- स्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजाः काले अधुना चाश्रिता मघाः ॥२८॥" इति “यदा मैघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षयः । तदानन्दप्रभृतितः कलिदि ग- मिष्यति ॥ ३२ ॥” इति च परीक्षितंप्रति शुकवाक्यम् । तथाच विष्णुपुराणेऽपि- "सप्तर्षीणां च यो पूर्वी दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्यनक्षत्रं दृश्यते यत्सम निशि। वेन सप्तर्षयो युक्तास्तिष्ठन्त्यन्दशतं नृणाम् ॥ ते तु पारिक्षिते काले मघाखासन्द्विजोत्तमेति" (अंश ४ अ० २४ श्लो० ३३॥३४)। ते सप्तर्षयः । इत्थंच मघासु सप्तर्षिचारे अश्विन्यादियुगादिमानेन नवशतं समाः कलेगता आसन् । एतदभिप्रेत्यैव च "भुजवसुदशमितशाके श्रीमदरलालसेननृपराज्ये । वर्षेकषष्टिभोगा मुनयस्त्वासन्विशाखाखि"ति श्रीनिवासमिश्रा अदुतसागरे प्राहुः । अयं च बल्लाल- सेनो लक्ष्मणसेनस्य पिता यस्य ल. स. ७४८ मिति राज्यसमयाख्यापिका वर्ष- प्रवृत्तिरिदानीम् । तपितृसमये भुजवसुदशमिता (१०८२) शालिवाहनशकप्रवृत्ति, रासीत् तन्त्र विशाखामु द्वितीयावृत्तौ वर्षेकषष्टिभोगा मुनय (सप्तर्षय) आसमित्युक्त्या तदानीं (४२६१) भूरसभुजयुगमितः कलिसमय इति सुव्यक्तम् । तथाचोकदिशा शालिवाहनशकारम्भे सप्तर्षयो द्वितीयावृत्तौ वर्षोनाशीतिभोगा मृगशिरस्थासमिति तदानीं नवादीन्दुकृशानुमितः कलिसमयो भवति । य एव दैवज्ञबान्धवकृतानुमतः । "शाको नवादीन्दुकृशानुयुक्तः कलेभवत्यब्दगणो व्यतीत" इति । इत्थंच विक्रम- राज्यारम्भे रोहिण्यां द्वितीयावृत्तौ चतुश्चत्वारिंशद्वर्षभोगाः सप्तर्षयो भवन्तीति तदानीं 1 भानु: अवतारः। 2 संवदति चेममुपक्रमोक्तमर्थम् । "आरभ्य भवतो जन्म यावनन्दाभिषेचनम् । एत- दर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् (१११५) इति । अत्रैवाध्याये २६ श्लोकः । अत्र शेयं पथदशोत्तरमिति विष्णुपुराणसमतः पाठस्वतिमनोहरः । यतो हि सप्तय॑धिष्ठितमघापूर्वा- षाढात्मकः कालो वकादशशताभ्यन्तर एव नाधिकः ।

·उपोद्धातः। सद्धर्मबद्धादरायाः श्रीपमल्लक्ष्मीवतीत्यन्वर्थाख्याविभूषिताया धर्मा- वेदयुगाम्बरगुण-(३०४४)र्मितः कलिसमयो भवतीति सुव्यकमुकं भवति । यथा- हुज्योतिर्विदाभरणकृतः कालिदासमिश्राः । “वर्षे सिन्धुरदर्शनाम्बरगुण (१०६०) याते कले: संमिते मासे माधवसंज्ञके च विहितो अन्यकियोपक्रमः । (अ० २२ श्लो० २१) इति ॥” तैर्हि विक्रमराज्याञ्चविंशतितमे वर्षे उक्तग्रन्थः प्राणायि । तथाच चतुर्विशत्योने तस्मिन् (३०६८) सएव (३०४४) कलिसमयः फलति । तस्य च वर्तमानविक्रमसमयेन (१९६५) योगे नवाधिकपश्चसहसमितः कलिसमयो दैवज्ञबान्धवकृदभ्युपेतः फलति । यत्तु तैः (ज्यो• कृद्भिः) युधिष्ठिरा- द्वेदयुगाम्बरामयः ( ३०४) कलम्बविश्वऽ(१३५)प्रखखाष्टभूमयः (१८०००)। ततोऽयुतं लक्षचतुष्टयं क्रमाद्धराहगष्टा(८२१)विति शाकवत्सरीः ॥१॥ इति तत्र (अ० १०) उक्तं तयुधिष्ठिरात्कलिप्रवृत्तिभ्रममूलकमिति द्रष्टव्यम् । यैरपि हि युधिष्ठिरात्कलिप्रवृत्तिरुका तैरपि तदानीं (युधिष्ठिरराज्यकाले ) मघासु सप्त- षय आसन्नित्यभ्युपेतव्यमेव । अनुपदोक्तश्रीमद्भागवत-विष्णुपुराणवाराहीसंहिता- दिवचनेभ्यः स्पष्टमेव तदर्थप्रतीतेः । तथाचोपदर्शितमघारोहिण्योरन्तराले युगवे. दमहीभुजा(२१४४)त्मकएव कलिसमयः युधिष्ठिरविक्रमयोरन्तरे संभवति न तु वेदयुगाम्बरामिरूपः। संभवति च सोश्विन्यादियुगादिमानेनेति स्थितमेतद्युधिष्ठि- रराज्यतः पूर्व नवशतवर्षात्मकों गतः कलिसमय इति । तथाच कलिमुपक्रम्य स्कान्दे भविष्यवचनम्- "ततोऽपि द्विसहस्रेषु दशाधिकशतत्रये । भविष्यं नन्दराज्यं च चाणक्यो यान्हनिष्यती"ति ॥ अस्य-ततो द्वापरानन्तरम्-द्विसहस्रेषु वर्षेषु कलेगतेषु सत्सु दशाधिकशतत्रये (३१०) तावद्वर्षात्मके कलौ नन्दानां तत्राम्नां नवानां राज्ञां राज्यं भविष्यं यान्क- तिपयानन्दान् चाणक्यो हनिष्यतीत्येवार्थः । तथाच विष्णुपुराणम् । “यावत्परि रक्षितो जन्म यावनन्दाभिषेचनम् । एतद्वर्षसहस्रं तु ज्ञेयं पञ्चदशोत्तरम् ॥ (अं. ४ 1 तेनहि "युधिष्ठिरो विक्रमशालिवाहनौ नराधिनाथो विजयाभिनन्दनः । इमेऽनु नागार्जुनमेदिनीविभुबली क्रमात्षट्शककारकाः कला"वित्युपक्रम्य "युधिष्ठिरादि"त्ययं लोको भविष्यत्कलिसमयेऽभ्यूहितः । परं तेन तदानीं (विक्रमसमये) सप्तर्षिचारो न दर्शितः । दर्शितश्च फलतोद्भुतसागरकृदुक्तदिशा रोहिण्यां द्वितीयावृत्तौ चतुश्चत्वारिंश- द्वर्षभोगेन वेदयुगाम्बरामिरूपः कलिसमयः । य एव दैवशबान्धवकृद्भिरपि समर्थितः । चोक्तानेकपामाणिकग्रन्थविरुद्धत्वाद्भागवतविष्णुपुराणादिवचनविरुद्धत्वाञ्चोपदर्शित- श्लोकदयं तदीयं भ्रान्तिनिबन्धनमेव । अत्र बीजमुपरिष्टादपि व्यक्तीभविष्यति । 2 यथाऽऽदिजनकस्य निमः कुलोत्पन्नाः सर्वएव राजानो जनकनाना व्यपदिष्टा एवम् नन्दकुलोत्पन्नानां नवानां राशां नन्दनाना व्यपदेश आसीत् । ततस्तत्कुलं संस्था- माप । अतएव नन्देति नवसंख्यासहेत इदानीमपि सुप्रसिद्धोऽस्ति । तथा ·१ निवृक्तविवृत्याः। v NANA म. २४ श्लो. ३२) इति ॥ एतच्चाश्विन्यां सप्तर्षिचारे कलिप्रवृत्त्यभ्युपगम एव संगच्छते । एतदुत्तर हि सप्तर्षीणां चेत्यादि पूर्वोत्तवचनं मघामुसप्तर्षिचारे परीक्षितस्थितिबोधकं, "प्रयासन्ति यदा चैते पूर्वाषाढा महर्षयः। तस बन्दा- प्रभृत्येष कलिवृद्धिं गमिष्यतीति च नन्दस्थितिबोधकम् ॥ यत्तु द्विसहलेविति निर्धारणे सप्तमी द्विसहस्रवर्षमध्ये दशाधिकशतत्रये स्थिते सति (अर्थाधवलपि- कषोडशशतवर्षात्मके कलौ) इति केषांचियाख्यानं श्रीमद्भागवतटीकायामन्धि. तार्थप्रकाशिकायां द्वादशस्कन्धे द्वितीयाध्यायेऽष्टाविंशतितमश्लोकव्याल्याने उक्त- वचनमुपक्रम्यानूदितं तत्तत्रैव "यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढा महर्षयः । तदा नन्द्रप्रभृतितः कलिवृद्धि गमिष्यती"त्युत्तरश्लोकविरोधादुपेक्षितमपीसलं कैदर्थनाति- 1 अत्रोत्तरत्वं व्याख्येयश्रीमद्भागवतवचनापेक्षया द्रष्टव्यम् ॥ 2 अलंशब्दार्थस्तु मध्येशब्दयोगे षष्ठयेव युज्यते न सप्तमी । तदेत"देचइग्नस्वादेश" इति पा० सूत्रे शब्देन्दुशेखरे तत्वतो द्रष्टव्यम् । अपरश्च । यत्-"शाकः शराम्भोधियुगो- (४४५) नितो हृतो मानं खतकै (६०) रयनांशकाः स्मृताः ॥ १८॥ इति । नगै- (७) नखै (२०) स्सन्निहतो द्विधा शकः सखत्रिशकोs( १४३०) क्षयमाङ (६२५) माजितः । गता सतलब्धशकोऽभ्रषडतोऽ(६०) वशेषके स्युः प्रभवादिवत्सराः ॥ १६ ॥ इति च तदीयं प्रथमाध्यायीयं वचनद्वयमाकलय्य विक्रमराज्यात् ६४० वर्षानन्तरं (६७८ वर्षे) शालिवाहनीये (५४३) शकाग्दे केनापि प्रणीतोयं (ज्यो० वि० भ०) ग्रन्थः । सुप्रसिद्धरघुवंशादिमहाकाव्यत्रयकृत्कालिदासनाम्ना प्रथयितुं तथा २ श्लोकाश्चात्रोपनिबद्धाः । नहि तदानीं (युधिष्ठिरराज्यकालरूपे तदुक्तोक्तग्रन्थसमये) शालिवाहनशकप्रवृत्तिरासीत् । इति । तदेतत्संभवदुक्तिकत्वे कदर्थनामात्रम् । शकशब्दो हि तदानीं शकानां म्लेच्छ. जातीयानां राश राज्यारम्भवत्सरे सुप्रसिद्ध आसीत् । यद्विषयेच "शकं हत्वा विको राजे-"त्येवमस्ति लौकिकानामामाणकः सुप्रसिद्धतमः । तथाच विक्रमार्कमुपक्रम्य ज्योति- विंदाभरणे द्वाविंशाध्याये- "येनास्मिन्वसुधातले शकगणान्सर्वा दिशः सङ्गरे । हत्वा पञ्चनव (९५) प्रमान्कलियुगे शाकप्रवृत्तिः कृता ॥" इति । अपरंच "यो रूमदेशाधिपतिं शकेश्वरं जित्वा गृहीत्वोजयिनी महाहवे । आनीय संभ्राम्य मुमोच तत्वहो स विक्रमार्कः समसाविक्रमः ॥" इति । सचायं शकवत्सरः (शककालः) वसुभूबाण(५१८)मित एव विक्रमार्कराज्यारम्भे (तत्संवत्सरदिनप्रवृत्तिपर्यन्तम् ) आसीदिति बृहत्संहिता (वाराहीसंहिता) वचनादवगम्यते। तथाच संहितावचनम्- "आसन्मघासु मुनयः शासति राज्यं युधिष्ठिरे नृपतौ । षड द्विकपञ्चति (२५२६) युतः शककालस्तस्य राजश्च ॥" इति । अस्वार्थः । योऽयं शकानां राज्ञां कालः (इदानी सुप्रसिद्धः) स यदि पडिशदधिक- पञ्चविंशतिशतेन युक्तः क्रियते तदा तस्य राशो युधिष्ठिरस्यापि कालो ज्ञायत इति । तथा.

·उपोदातः। "धिकारि ( दानाध्यक्ष-)पदवीमनुसंदधद्भिचिरसेवकैशंपरम्परातो- ऽस्य खण्डवलाकुलस्य, यत्रचaur-... ----------- शयेन ॥ श्रीकृष्णस्य दिविप्रस्थानसमनन्तरमेव कलिप्रवृत्तिरिति कथयतां मूलभूतस्य "यदैवे"याद्युपक्रमोक्तविष्णुपुराणादिवचनजातस्य त्वयमेवाभिप्राय उन्नीयते । चायमपि ज्योतिर्विदाभरणदिव युधिष्ठिरादेव कलिप्रवृत्तिमभ्युपतीति प्रतीयते । युक्तं च तत्तस्य समसमयस्वादेकराजसंसदि नवरनसु परिसंख्यातत्वाच । अस्य विक्रमार्ककालिक- त्वे मानान्तरमपि। "ब्राह्मण्यामभवद्वराहमिहिरो ज्योतिर्विदामग्रणी राजा भर्तृहरिश्च विक्रमनृपः क्षत्रात्मजायामभूत् । वैश्यायां हरिचन्द्रवैद्यतिलको जातश्च शङ्कः कृती शूदायाममरः षडेव शबरस्वामिद्विजस्यात्मजाः ॥१॥" इति प्रामाणिकश्लोकः। (अयंच शबरो जैमिनीयमीमांसाभाष्यकृत् । यद्विषये इयं सुप्रसि- द्विरस्ति "सहस्र शाखा ह्यर्थतो वेद शबर" इति। अत्र शाखाः सामवेदीयाः। "सहस्रवा सामवेद" इति महाभाष्यादिति केचित् । वस्तुतः सहस्रं ब्राह्मणा आसन्नितिवदसंख्याताने. कवचनोत्र सहस्रशब्दस्तथाच चतुर्णा वेदानामेकत्रिंशदधिकैकादशशतमिताः शाखा महाभाष्यपरिसंख्याता हि निश्चयेनार्थतः शबरो वेदेति तस्य चतुर्वेदत्वाच्चतुर्पु वर्णेषु यथाक्रम विवाह उपपद्यते इत्यपि कश्चित् ॥) संप्रति चायं शकशब्दो राजकीयनियतसमयाख्यापक वर्षपूगे वर्तते यथा खीष्टशकः शालिवाहनशकः । अयंच प्रचारस्तदानीन्तनैज्योतिवि. दाभरणकृद्भिरेव प्रचारितः। यथाचाहुः "शाकप्रवृत्तिः कृता" "शाकवत्सराः" "घट् शक- कारकाः कलावि"त्येवम् । परंकिमेभिर्विक्रमार्कहतान् शकान्द्विषद्भिरेव तेषां शकोनपरि- संख्यातोऽथवा विक्रमार्कपर्यन्तं युधिष्ठिरशकमेव वेदयुगाम्बरामिरूपमुक्त्वा ततो विक्रमशकं ततश्च शालिवाहनविजयाभिनन्दननागार्जुनबलीयेवं षट् शककारकाः परिसंख्याता द्वात्रिंश- दधिकचतुर्लक्षवर्षात्मककलिसमयविज्ञानार्थमिति लक्ष्मणसेनादिशकान्तरवच्छकानामपि " मुख्यः शक एवोपेक्षित इति वाढं प्रतीमः । परमेतदभ्यूहनं तेषां नोपपद्यत इति मूलेख सुव्यक्तमुपपादितमेव । यत्तूक्तसंहितावचनव्याख्यायां भट्टोत्पलैरुतं- "कलिद्वापरसन्धौ तु स्थितास्त पितृदैवतम् (मघाः)। मुनयो धर्मनिरताः प्रजानां पालने रताः॥१॥" इति वृद्धगर्गवचनं तयदि समूलं तदा- "चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम् । तस्य तावच्छती सन्ध्या संध्यांशश्च तथाविधः ॥ ६९ ॥ इतरेषु ससन्ध्येषु ससन्ध्यांशेषु च त्रिषु । एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च ॥ ७० ॥" इति प्रथमाध्यायलमनुवचनाभ्यां देवमानेन द्वादशसहस्रवर्षात्मके कृतादिचतुर्युगे द्वादशशतवर्षभोग्यस्य कले रायोंशो युगमानानुसारेण लवलेशमितः मानुषं सहस्रवर्षात्मको .. - ·१८ निरुक्तविवृत्याः। 1 श्रीमान्गोकुलपालनार्चिततरश्री सत्यभामाहतः सहृन्दावनकौतुकी द्विजपतिप्रीति समुहीपयन् । यत्पूर्वमेव प्रवृत्तोऽपि कलिभगवन्महिमा प्रतिरुद्धप्रसरतद्मनप्रतीक्ष एवासीदिति यदैव भगवद्विष्णोरेशो दिवं यातः तदैव कलिरागतः। अदुवम् । यल्लोकः पापे रमते इति । संवदति चामुमथै पूर्वोक्तयदैवेत्यादिविष्णुपुराणीयवचनोत्तरश्लोकः । "यावत्स पादपद्माभ्यां पस्पर्शमां बसुन्धराम् । तावत्पृथ्वीपरिष्वंगे समर्थो ना- भवत्कलिः ॥ ३६॥ इति ॥ अन्यदपि युधिष्ठिरराज्यादपि पूर्व कलिस्थितिबोधकम्- अथ भाद्रपदेमासि कृष्णाष्टम्यां कलौ युगे। भष्टाविंशतिमे जातः कृष्णोऽसौ देवकीसुतः ॥ १॥ इति- मासमीमांसाधृतब्रह्मपुराणवचनम् । एवंवचनान्तरमपि पुराणान्तरे दृष्टव्यं सुधी- भिरिति ॥ १ श्रीरनन्यसाधारणसंपत् लक्ष्मीश्च। तद्वान् । गवां कुलस्य-गोकुलस्य च पालने- नार्चिततराऽतिपूजिता श्रीः संपत् । ऐश्वर्य( मीश्वरत्व-)ञ्च यस्य सः। सत्यंच भाच दापरसन्ध्यांशशेष इत्यभिमत्य द्रष्टव्यम् । वस्तुतस्तु सन्ध्यांशातिक्रमणानन्तरमेव युगा- न्तरप्रवृत्तिरभ्युपेयाऽन्यथा युगसाकाद्वादशसहस्रवर्षभोगो मनूक्तश्चतुर्णा युगानां नोपपधेत । तस्मादुपपन्नमेतवत् कलेनवशतवर्षभोगानन्तरं मघासु सप्तर्षिचारे युधिष्ठिरराज्यमासीदिति । दापरसन्धिस्तु धर्मकृतएव । अयंभावः । “त्रीणि लक्षाणि वर्षाणां द्विजमानुषसंख्यया। षष्टिं चैव सहस्राणि भविष्यत्येषवै कलिः इति" विष्णुपुराणीयवचने । शतानि तानि दिव्यानि सप्त पच (१२) च संख्ययेति तदुत्तरवचनानुसारेण पूर्वाक्तमनुवचनेन च सन्ध्यांशाभ्यां सहेति योज्यं तथा च दासप्ततिसहस्रवर्षात्मकमनुष्यकालरूपसन्ध्यांशेन सह षष्टयधिक- लक्षत्रयस्य योगे (४३२०००) द्वात्रिंशत्सहस्राधिकचतुर्लक्षवर्षभोग्यस्य कले: प्रथमसह. साम्बांसघो जातरूपतयाऽप्रकटधर्मत्वात्कृष्णावतारपर्यन्तं प्रतिरुद्धप्रसरत्वाच्चेति प्रागवोचाम यदपि दापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये । जातः पराशरायोगी वासव्यां कलया हरेः"। इति वचनं न्यासोत्पत्तिविषयं तदपि धर्मकृतमेव कलावपि द्वापरे समनुप्राप्ते समनुगते भगवत्प्रादुर्भावमहिम्ना ततः पूर्वमपि दापरधर्मस्यैव सुचिरानुवृत्तस्य वर्तमानत्वादेवमन्य- त्राप्यूयम् । केचिदेवंविधवचनानां युगान्तरविषयतया समादधते इत्यलं पल्लवितेन ॥ 1 यथा च हरिवंशे श्रीमद्भागवते च कालयवनवधायाद्रिगुहामुपसंक्रान्तेन श्रीकृष्णेन खपीताम्बरं चिरसुप्ते मान्धातृतनये मुचुकुन्दे राजनि निक्षिप्य (तेन तमाच्छाय) निली- नेन चिरकुपितकालयवनपदाऽभिहतिप्रबुद्धेन तेन देवलम्धवरेण रामा निजनेत्राग्निमरीच्या तस्मिन्कालयवने भस्मीकृते सति भगवताभिष्टुतो राजा परस्परपरिचयान्ते पुना राज्य- परिग्रहाय गुहातो निर्गमितः क्षुलकान्मनुजान्समन्ततो विचरतोऽवलोक्य क इम इति भग. वन्तं पृष्टवान् । सच विहस्यायं कलिसमय इति बोधितवान्तदात्व एव स विमनास्तपस एव कृतक्षणो विचक्षणस्ततएव निववृते"नायमस्माकं राज्यसमय"इतिवदन । तथाच भारत- युद्धानन्तरं कलिप्रवृत्ति बदद्रिः सन्तोष्टव्यमित्यलं पल्लवितेन । ra ·उपोदातः। १९ धुन्वजिह्मगचित्तमञ्चितबलो वंशं वह ज्वलम् कुर्वन्भर्जुनकीर्तिमुद्धृतधरो लक्ष्मीश्वरोऽराजत ॥१॥ यस्याज्ञानतिवर्तिनो हि मिथिलोपान्तेऽपि भूमीश्वराः सद्भावं गमिताः परे क्षितिभुजो मन्त्रप्रतीक्षा भृशम् । सम्राट् संसदि संविभावितमतौ प्रौढिं परामीयुषो वाचोयुक्तिपटोरदम्रकरुणागारस्य नैष्टापरः॥२॥ तस्याशेषगुणाकरस्य मिथिलाधीशस्य सर्वेश्वरी- पत्पमाहितसन्मतेरवरजः श्री५मानमेशाभिधः। नाम्नवाजनि भेदभाग्वसुमती विख्यातसत्कीर्तिमान शास्तीमा मिथिलामगाधमतिमान्सद्धर्मबद्धादरः॥३॥ संप्रवर्तमाने चात्र नवाधिकैकोनविंशतिशततमे खीष्टशके उक्त- श्री५मत्या समनुकम्पया सभाष्याणि ऋगादिवेदपुस्तकानि निरुक्त- पुस्तके चासाद्य समाकलय्य च तत्तन्मन्त्रार्थान्द्रष्टव्यार्थानन्यानपि प्रमाणयितव्यान्समापीदं प्रस्तुतं कार्यम् । ततश्च तश्चरणानुकम्पयै- वार्थसाहाय्यमप्यासाद्य मुद्रापयितुं प्रस्तुतेयं-सप्तपदिका-यास्कनि. रुक्तलघुविवृतिः। तामेतामवधानेनाकलयितुमनुगृह्णन्तु सहृदयवरा विपश्चितो येनात्मनः सफलोद्योगान्मन्यामहे । दुरवगाहश्चायं वेदम- माख्यापको निरुक्तग्रन्थः । यतो हि नात्र निर्वचनान्येव प्रदर्य यास्कमुनिरात्मनः कृतकृत्यतां मेने, अपितु मन्त्रार्थशानाय यथायथा यतितव्यं तत्सर्वमेवेहोपदिष्टवान् । यथाचात्र (निरु २-१) दिग्दर्श- माच, ताभिः सत्यभामया चाऽदृतः। सतां सुधियां वृन्दस्य अवने (पालने) .. सति (समीचीने ) वृन्दावने च कौतुकी । द्विजपतीनां ब्राह्मणानां (श्रोत्रियाणां) द्विजपतेर्गरुडस्य च प्रीतिम् समुद्दीपयन्संवर्धयन् । जिह्मगस्य पिशुनस्य कालियस्य च चित्तं परमर्मबिभित्सां धुन्वन्तिरस्कुर्वन् । अञ्चितं पूजितं बलं सामर्थ्य यस्य सः । अश्चितः पूतिहो बलो बलभद्रो(ज्येष्ठत्वात् )येन सः । उज्वलं सर्वदोषरहितं नाना- गुणवत् वंशं खण्डवलाख्यं कुलं वेणुं वा वहन् धारयन् अर्जुनां शुक्ला कीर्तिमर्जु- नस्य वा कीर्ति कुर्वन् सम्पादयन् । उदधिकं भृता पोषिता धरा येन सः। उदू भृहः धृतोधरो गोवर्द्धनो येनसः । लक्ष्मीश्वरो महाराजो विष्णुश्चेति श्लेषः । अत्र सर्वत्र "धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः" ( ३-४-१ पा.) इति भूतेलटः शताबोध्यः । १ अपरोऽन्यो महाराजादिः सम्राट्संसदि तथाभूतस्य यस्यनैष्ट ईशो नाभवत् । यमीशितुमतिवत्तितुं नाशकदिति यावत्। अत्र हि “अधीगर्थदयेशांकर्मणी (२-३- ६२-पा.)"ति ईशितुः कर्मणि शेषत्वेन विवक्षिते षष्ठी ॥

·२० निरुक्तविवृत्याः। नेन प्रदर्शयिष्यतेऽपि ॥ तदत्रामादृशाल्पझजनसुलमेन मविदोषेणं जनितानि स्खलितानि सुविमृश्य प्रबोधयन्तु विचक्षणवरा येन कृतमताप्रकाशनपुरस्सरं यतेमहि द्वितीयसंस्करणेऽस्या निर्दोषता. संपादनाय । क्षन्तारश्च गुणैकपक्षपातिनो दूषणवाचंयमाः सुधियः शीसकाक्षरयोजकदोषेणासदीयदृष्टिदोषेण चोपनता अशुद्धीरिति निश्चिन्वन्तो विरमामो निरर्थकाद्विस्तरादिति निगदति- विदुषामाश्रवो- मुकुन्दशर्मा वखशी। एषच “निरुक्तलघुविवृति" नामको ग्रन्थोऽस्माभिर्मुम्बापुरवासिने तुकाराम जावजीविसमाख्याय ससर्वाधिकार मुद्राप्य प्रकाशयितुमर्पित इति तमन्तरा नान्यस्यैतत्पुनर्मुद्रणेऽधिकार इति विदाकुर्वन्तु विदन्त इति च निगदति प्रन्थकृत् । पं० श्रीमुकुन्दशर्मा।

·निरुक्तम् । सप्तपादी। हरिः ॐ॥समानायः समानातःस व्याख्यातव्यस्तमिमं समानायं निघण्टव इत्याचक्षते निघण्टवः कस्मानिगमा इमे भवन्ति च्छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समानातास्ते निगन्तव एव सन्तो निगमनानि- घण्टव उच्यन्त इत्यौपमन्यवोऽपि वाहननादेव स्युः समाहता भवन्ति यद्वा समाहृता भवन्ति तद्यान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति भावप्रधानंमाख्यातं तत्त्वप्रधानानि नामानि तद्यत्रोभे भा- वप्रधाने भवतः पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे ब्रजति पचतीत्युप- क्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तं मूर्त सत्त्वभूतं सत्त्वनामभिव्रज्या पक्तिरित्यद इति सत्त्वानामुपदेशः (१) गौरश्वः पुरुषोहस्तीति भवतीति भावस्यास्ते शेते व्रजति तिष्ठतीतीन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणः-॥१॥ तत्र चतुष्वं नोपपद्यतेऽयुगपदुत्पन्नानां वा शब्दानामितरेतरोप- देशः शास्त्रकृतो योगश्च व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्याणीयस्त्वाच्च शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके तेषां मनुष्यवदेवताभिधानं पुरुषविद्या- नित्यत्वात्कर्मसंपत्तिर्मत्रो वेदे ॥ (२) षड्भावविकारा भवन्तीति वा- यायणिर्जायतेऽस्ति विपरिणमते वर्धतेऽपक्षीयते विनश्यतीति जायत इति पूर्वभावस्याद्रिमाचष्टे नापरभावमाचष्टे न प्रतिषेधत्यस्तीत्युत्पन्नस्य सत्त्वस्यावधारणं विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकारं वर्धत इति खाङ्गाभ्युच्चयं सांयौगिकानां वार्थानां वर्धते विजयेनेति वावर्धते शरीरेणेति वाऽपक्षीयत इत्येतेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमं विनश्यती- त्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति (३) ॥२॥ अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्तीति हमाह ते यथावचनमभ्यूहितव्या न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थानिराहुरिति शाक- (१) एवमादिखण्डसूत्रक्रमोऽत्र क्षीरखाम्यादिभिर्निरुकव्याख्यातृभिर्धतः ।

·२ निरुक्तम् । [अ० १ कं. ५ टायनो नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्त्युच्चावचा: प- दार्था भवन्तीति गाय॑स्तद्य एषु पदार्थः प्राहुरिमे तं नामाख्यातयोरर्थ- विकरणम् (४) आ इत्यर्वागर्थे प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यमभीत्याभिमुख्यं प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यमति सु इत्यभिपूजितार्थे निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोम्यं न्यवेति विनिग्रहार्थीया उदित्येतयोः प्रातिलोम्यं समित्येकीभावं व्यपे- त्येतस्य प्रातिलोम्यमन्विति सादृश्यापरभावमपीति संसर्गमुपेत्युपजनं परीति सर्वतोभावमधीत्युपरिभावमैश्वर्य वैवमुच्चावचानान्प्राहुस्त उपे- क्षितव्याः॥ ३॥(५)* ॥ इति प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ ॥१॥ अथ निपाता उच्चावचेष्वर्थेषु निपतन्यप्युपमार्थेऽपि कर्मोपसंग्रहार्थे.. ऽपि पदपूरणास्तेषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्तीवेति भाषायां चान्व- ध्यायं चाग्निरिवेन्द्र इवेति नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायामुभयमन्व- ध्यायं नेन्द्र देवममंसतेति प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपाचारस्तस्य यत्प्र- तिषेधति दुर्मदासो न सुरायामित्युपमार्थीय उपरिष्टादुपाचारस्तस्य येनोपमिमीते (१) चिदित्येषोऽनेककर्माचार्यश्चिदिदं ब्रूयादिति पूजा- यामाचार्यः (कस्मादाचार्य) आचारं ग्राहयत्याचिनोत्यर्थानाचिनोति बुद्धिमिति वादधि चिदित्युपमार्थे कुल्माषांश्चिदाहरेत्यवकुत्सिते कु- ल्माषाः कुलेषु सीदन्ति नु इत्येषोऽनेककर्मेदं नु करिष्यतीति हेत्वप- देशे कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे नन्वेतदकार्षीदिति चाथाप्युपमार्थे भ- वति (२) ॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः ॥ वृक्षस्येव ते पुरुहूत शाखा वयाः शाखा वेतेर्वातायना भवन्ति शाखाः खशयाः शक्कोतर्वाथ यस्या- गमादर्थपृथक्त्वमह विज्ञायते नत्वौदेशिकमिव विग्रहेण पृथक्त्वात्सक- मोपसंग्रहश्चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां संप्रयुज्यतेऽहं च त्वं च वृत्रह- नित्येतस्मिन्नेवार्थे देवेभ्यश्च पितृभ्य एत्याकारो वेति विचारणार्थे हन्ताहं पृथिवीमिमा निधानीह वेहवेत्यथापि समुच्चयार्थे भवति॥४॥ वायुर्वा त्वामनुर्वा त्वेति (३) । अह इति च ह इति च विनिग्रहा- र्थीयौ पूर्वेण संप्रयुज्यते अयमहेदं करोत्वयमिदमिदं ह करिष्यतीदं न करिष्यतीत्यथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण मृषेमे वदन्ति सत्यमु ते वदन्तीत्यथापि पदपूरण इदमु तदुहीत्येषोऽनेककर्मेदं हि करिष्यतीति ·अ० १ कं. ७] सप्तपादी। ३ हेत्वपदेशे कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे कथं हि व्याकरिष्यतीत्यसूयायां किलेति विद्याप्रकर्ष एवं किलेत्यथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्य- तेऽनुपृष्टे न किलैवं ननु किलैवं मेति प्रतिषेधे माकार्षीर्माहार्षीरिति च खल्विति च खलुकृत्वा खलुकृतमथापि पदपूरण एवं खलु तद्वभूवेति शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायां शश्वदेवमित्यनुपृष्ट एवं शश्वदि- त्यस्वयं पृष्टे नूनमिति विचिकित्सार्थीयो भाषायामुभयमन्वध्यायं वि- चिकित्सा यश्च पदपूरणश्चागस्त्य इन्द्राय हविर्निरुप्य मरुद्भ्यः संप्र- दित्सांचकार स इन्द्र एत्य परिदेवयांचके (४) ॥ ५ ॥ * इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः ॥ * ॥२॥ न नूनमस्तिनो श्वः कस्तद्वैद् यदद्भुतम् । अन्यस्यचित्तमभिसैचुरेण्य- मुताधीतं विनश्यति ॥ न नूनमस्त्यद्यतनं नो एव श्वस्तनमद्यास्मि- न्धवि दुरित्यह्नो नामधेयं द्योतत इति सतः श्व उपाशंसनीयः कालो ह्योहीनः कालः ॥ कस्तद्वैद् यदद्भुतम् ॥ कस्तद्वेद यदभूतमिदमपी- तरदद्भुतमभूतमिवान्यस्य चित्तमभिसंचरेण्यमभिसंचार्यन्यो नानेय- श्चित्तं चेततेरुताधीतं विनश्यती (त्यप्याध्यातं विनश्य) त्याध्यातमभिप्रे- तमथापि पदपूरणः (१)॥६॥ नूनं साते प्रतिवरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो मातिधग्भगो नो बृहद्वंदेम विदथै सुवीराः ॥ सा ते प्रति- दुग्धां वरं जरित्रे वरो वरयितव्यो भवति जरिता गरिता दक्षिणा मघोनी मघवती मघमिति धननामधेयं मंहतेर्दानकर्मणो दक्षिणा दक्षतेः समर्धयतिकर्मणो व्युद्धं समर्धयतीत्यपि वा प्रदक्षिणागमना- दिशमभिप्रेत्य दिग्घस्तप्रकृतिर्दक्षिणो हस्तो दक्षतेरुत्साहकर्मणो दाश- तेर्वा स्यादानकर्मणो हस्तो हन्तेः प्राशुहनने देहि स्तोतृभ्यः कामा- न्मास्मानतिदहीर्मास्मानतिहाय दा भगो नोऽस्तु बृहददेम स्वे वेदने भगो भजतेबृंहदिति महतो नामधेयं परिवृढं भवति वीरवन्तः कल्याण- वीरा वा वीरो वीरयत्यमित्रान्वेतेर्वा स्याद्गतिकर्मणो वीरयतेर्वा सी- मिति परिग्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा । प्रसीमादित्यो असृजत् । प्रासृजदिति वा प्रासृजत्सर्वत इति वा विसीमतः सुरुचो वेन आवरिति

·४
निरुक्तम् ।
[अ० १ कं. ९
च व्यवृणोत्सर्वत आदित्यः सुरुच आदित्यरश्मयः सुरोचनादपि
वा सिमेत्येतदनर्थक मुपबन्धमाददीत पञ्चमीकाणं सीनः सीमतः
सीमातो मर्यादातः सीमा मर्यादा विषीव्यति देशाविति त्व इति
विनिप्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तमर्धनामेत्येके (२) ॥ ७ ॥
ऋचा त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रत्वो गायति शकरीषु । ब्रह्मा त्वो
वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः ॥ इत्य॒त्विकर्मणां विनि-
योगमाचष्ट ऋचामेकः पोषमास्ते पुपुष्वान्होतर्गर्चनीगायत्रमेको गायति
शक्करीषूद्गाता गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः शकर्य ऋचः शक्नोतेस्तद्यदा-
भित्रमशकद्धन्तुं तच्छक्करीणां शकरीत्वमिति विज्ञायते ब्रह्मैको जातेजातं
विद्यां वदति ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्व वेदितुमर्हति ब्रह्मा परिवृढः श्रुततो ब्रह्म
परिवृढं सर्वतो यज्ञस्य मात्रां विमिमीत एकोऽध्वर्युरध्वरयुरध्वर्युरध्वर
युनत्यध्वरस्य नेताध्वरं कामयत इति वापि वाधीयानेयुरुपबन्धोऽध्वर
इति यज्ञनाम ध्वरतिहिंसाकर्मा तत्प्रतिषेधो निपात इत्येके तत्कथ-
मनुदात्तप्रकृतिनाम स्यादृष्टव्ययं तु भवत्युत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुरिति
द्वितीयायामुतो त्वस्मै तन्वं विसस्त्र इति चतुर्थ्यामथापि प्रथमा.
बहुवचने (३) ॥ ८॥
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आद्-
घ्नास उपकक्षास उ त्वे हदा इव स्नात्वा उ त्वे दहश्रे॥ अक्षिमन्तः
कर्णवन्तः सखायोऽक्षि चष्टेरनक्तरित्याग्रायणस्तस्मादेते व्यक्ततरे इव
भवत इति ह विज्ञायते कर्णः कृन्ततेनिकृत्तद्वारो भवत्यृच्छतेरित्या-
प्रायण ऋच्छन्तीव खे उदगन्तामिति ह विज्ञायते मनसां प्रजवेष्व-
समा बभूवुरास्यदना अपर उपकक्षदना अपर आस्यमस्यतेरास्यन्दत
एनदन्नमिति वा दनं दध्यते: स्रवतिकर्मणो दस्यतेर्वा स्याद्विदस्ततरं
भवति प्रस्रया हृदा इवैके प्रस्नेया ददृशिरे नानार्हा हदो हादतेः शब्द-
कर्मणो हादतेर्वा स्याच्छीतीभावकमणोऽथापि समुच्चयार्थे भवति (४)
पर्याया इव त्वदाश्विनमाश्विनं च पर्यायाश्चेत्यथ ये प्रवृत्तेऽर्थेऽमिता-
क्षरेषु मन्थेषु वाक्यपूरणा आगच्छन्ति पदपूरणास्ते मिताक्षरेष्वनर्थकाः
कमीमिद्विति ॥ ९॥

·अ० १ कं. १३] सप्तपादी। निष्टुत्क्रासश्चिदिन्नरो भूरि तोका कादिव । बिभ्यस्य॒न्तो वैवाशिरे शिशिरं जीवनायकम् ॥ शिशिरं जीवनाय शिशिरं शृणातेः शम्ना- तेर्वा । एमनं सृजता सुते । आसृजतैनं सुते । तमिद्वर्धन्तु नो गिरः॥ तं वर्धयन्तु नो गिरः स्तुतयो गिरो गृणाते: । अयमु ते समतसि । अयं ते समतसीवोऽपि दृश्यते (५) सुविदुरिव सुवि- ज्ञायते इवाथापि नेत्येष इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये ॥ १० ॥ हुविभिरेके स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सर्वनेषु सोमान् । शची- मदन्त उत दक्षिणाभिर्नेजिह्मायन्यो नरकं पतामेति नरकं न्यरकं नीचैर्गमनं नास्मिनमणं स्थानमल्पमप्यस्तीति वाथापि न चेत्येष इदि- येतेन संप्रयुज्यतेऽनु पृष्टे नचेत्सुरां पिबन्तीति सुरा सुनोतेरेवमुच्चा- वचेष्वर्थेषु निपतन्ति त उपेक्षितव्याः (६)॥ ११ ॥ * ॥ इति प्रथ- माध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ * ॥ ३॥ इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुक्रान्तानि नामाख्याते चोपसर्ग- निपाताश्च तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायनो नैरुक्तसमयश्च न सर्वाणीति गाग्यों वैयाकरणानां चैके तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थों प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां संविज्ञातानि तानि यथा गौरश्वः पुरुषो हस्तीयथ चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्वं तथा चक्षीरन्यः कश्चाध्वानम भुवीताश्वः स वच- नीयः स्याद्यत्किचित्तृन्द्यात्तृणं तदथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि ना- मानि स्युर्यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्येत तावन्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यात्त- त्रैवं स्थूणादरशयावासंजनी च स्यात् (१)॥ १२ ॥ अथापि य एषां न्यायवान्कार्मनामिकः संस्कारो यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरन्पुरुषं पुरिशय इत्याचक्षीरनष्टेत्य- श्वन्तर्दनमिति तृणमथापि निष्पन्नेऽमिव्याहारेऽभिविचारयन्ति प्रथ. नात्पृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चेत्यथानन्वितेऽर्थेऽप्रादे- शिके विकारे पदेभ्यः पदेतरार्धान्त्संचस्कार शाकटायन एतः का- रितं च यकारादि चान्तकरणमस्तेः शुद्धं च सकारादि चाथापि स- ·६ निरुक्तम् । [अ० १ कं. १५ त्त्वपूर्वो भाव इत्याहुरपरस्माद्भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति तदे- तन्नोपपद्यते (२)॥ १३ ॥ यथो हिनुवा एतत्तद्यत्र स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणेना- न्वितौ स्यातां सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एष भवति यथो एतद्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्वं तथाचक्षीरन्निति पश्यामः समा- नकर्मणांनामधेयप्रतिलम्भमेकेषां नैकेषां यथा तक्षा परिव्राजकोजीवनो भूमिज इत्येतेनैवोत्तरः प्रत्युक्तो यथो एतद्यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरन्निति सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोऽप्यैकपदिका यथा ब्रततिर्दमूना जाट्य आहारो जागरूको दर्विहोमीति यथो एतन्निष्पन्ने- ऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्तीति भवति हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगप- रीष्टिः प्रथनात्पृथिवीत्याहुः क एनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चेत्यथ वैदर्शनेन पृथुरप्रथिता चेदप्यन्यैः (३) अथाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते यथो एतत्पदेभ्यः पदेतरार्धान्त्संचस्कारेति योऽनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन गह: सैषा पुरुषगर्दा (न शास्त्रगर्दा इति) यथो एतदपरस्माद्भावात्पू- र्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्वानामपरस्मा- द्भावान्नामधेयप्रतिलम्भमेकेषां नैकेषां यथा बिल्वादो लम्बचूडक इति बिल्वं भरणाद्वा भेदनाद्वा (५) ॥ १४ ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ * ॥ ४ ॥ अथापीदमन्तरेण मवेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यतेऽर्थमप्रतियतो ना- त्यन्तं स्वरसंस्कारोद्देशस्तदिदं विद्यास्थानं व्याकरणस्य कालय स्वार्थ- साधकं च यदि मत्रार्थप्रत्ययायानर्थकं भवतीति कौत्सोऽनर्थका हि मन्त्रास्तदेतेनोपेक्षितव्यं नियतवाचो युक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्त्यथापि ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्त उरुप्रथखेति प्रथयति प्रोहाणीति प्रो- हत्यथाप्यनुपपन्नार्था भवन्त्योषधे त्रायस्वैनं स्वधिते मैनं हिंसीरित्याह हिंसन्नथापि विप्रतिषिद्धार्था भवन्ति । एक एव रुद्रोऽवतस्थे न द्वि- तीयः । असंख्याता सहस्राणि ये रुद्रा अधिभूम्याम् ॥ अशत्रुरिंद्र जशिषे; शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र इत्यथापि जानन्तं संप्रेष्यत्यमये समिध्यमानायानुग्रहीत्यथाप्याहादितिः सर्वमित्यदितिौरदितिरन्तरि- ·अ० १ कं. १८] सप्तपादी। क्षमिति तदुपरिष्टाब्याख्यास्यामोऽथाप्यविस्पष्टार्था भवन्त्यम्यग्याह- शिमन्जारयायि काणुकेति ॥ १५ ॥ अर्थवन्तः शब्दसामान्यादेतद्वै यज्ञस्य समृद्धं यद्रूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाणमृग्यजुर्वाभिवदतीति च ब्राह्मणं (१) क्रीळन्तौ पुत्रैर्नप्तृभिरिति यथो एतनियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्व्या भवन्तीति लौकिकेष्वप्ये- तद्यथेन्द्रानी पितापुत्राविति यथोएतद्ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्त इत्युदितानुवादः स भवति यथो एतदनुपपन्नार्था भवन्तीत्याम्नाय वचनादहिंसा प्रतीयेत यथोऽएतद्विप्रतिषिद्धार्था भवन्तीति लौकिके- ज्वप्येतद्यथाऽसपत्नोऽयं ब्राह्मणोऽनमित्रो राजेति यथो एतज्जानन्तं संप्रेष्यतीति जानन्तमभिवादयते जानते मधुपर्क प्राह यथो एतद- दितिः सर्वमिति लौकिकेष्वप्येतद्यथा सर्वरसा अनुप्राप्ताः पानीयमिति यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नैषस्याणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति पुरुषापराधः स भवति यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषवि- शे)षो भवति पारोवर्यवित्सुतु खलु वेदितृषु भूयोविद्यः प्रशस्यो भवति (५)॥ १६ ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य पञ्चमः पादः ॥ * ॥५॥ अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते । अवसाय पद्वते रुद्र मृळेति पद्वदवसं गाव: पथ्यदनमवतेर्गत्यर्थस्यासौनामकरणस्तस्मान्नावगृहन्त्य- वसायाश्वानिति स्यतिरुपसृष्टो विमोचने तस्मादवगृहन्ति दूतो निर्ऋत्या इदमाजगामेति पञ्चम्यर्थप्रेक्षा वा षष्ठयर्थप्रेक्षा वाः कारान्तं परो नि- त्या आचक्ष्वेति चतुर्थ्यर्थप्रेक्षकारान्तं परःसंनिकर्षः संहिता पदप्रक- तिः संहिता पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदान्यथापि याज्ञे दैवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति तदेतेनोपेक्षितव्यं ते चेयुर्लिङ्गज्ञा अत्र स्म इति । इन्द्रं न त्वा शव॑सा देवा वायुं पृणन्तीति वायुलिङ्गं चेन्द्रलिङ्गं चानेये मत्रेऽग्निरिव मन्यो विषितः सहस्खेति तथाग्निर्मान्यवे मत्रे विषितो ज्वलितस्त्विषिरित्यप्यस्य दीप्तिर्नाम भवत्यथापि ज्ञानप्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च (१)॥ १७ ॥ स्थाणुरयं भारहारः किलाभूधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् । यो- थज इत्सकलं भद्रम श्रुते नाकमेति ज्ञानविधूतपाप्मा । यहृहीतमविज्ञातं ·निरुक्तम् । [अ० १ कं. २० निगदेनैव शब्द्यते । अनमाविव शुष्कैधो न तज्ज्वलति कर्हिचित् । स्थाणुस्तिष्ठतेरर्थोऽर्तेररणस्थो वा (२) ॥ १८ ॥ उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं १ विसले जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥ अप्येकः प- श्यन्न पश्यति वाचमपि च शृण्वन्न शृणोत्येनामित्यविद्वांसमाहार्ध- मप्येकस्मै तन्वं विसस्र इति स्वमात्मानं विवृणुते ज्ञानं प्रकाशनमर्थ- स्याहानया वाचोपमोत्तमया वाचा जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु सुवासाः कल्याणवासा: कामयमाना ऋतुकालेषु यथा स एनां पश्यति स शृणोतीत्यर्थज्ञप्रशंसा तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय (३)॥ १९॥ उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुनैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अर्धेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥ अप्येकं वाक्सख्ये स्थिरपीतमाहू रममाणं विपीतार्थ देवसख्ये रमणीये स्थान इति वा विज्ञातार्थ यं नाप्नुवन्ति वाग्ज्ञेयेषु बलवत्स्वप्यधेन्वा ह्येष चरति मायया वाक्प्रतिरूपया नास्मै कामान्दुग्धे वाग्दोह्यान्देवमनुष्यस्थानेषु यो वाचं श्रुतवान्भवत्यफलामपुष्पामित्यफलास्मा अपुष्पा वाग्भवतीति वा किंचि- त्पुष्पफलेति वार्थ वाचः पुष्पफलमाह याज्ञदैवते पुष्पफले देवताध्यात्मे वा (४) साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्त्संप्रादुरुपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेमं प्रन्थं समानासिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च बिल्म मिल्म भासनमिति वै तावन्तः समानकर्माणो धातवो धातुर्दधातेरेतावन्त्यस्य सत्त्वस्य नामधेयान्ये- तावतामर्थानामिदमभिधानं नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेद- मिति तद्यदन्यदैवते मने निपतति नैघण्टुकं तत्। (५) अश्वं न त्वा वार- वन्तम् । अश्वमिव त्वा वालवन्तं वाला दंशनिवारणार्था भवन्ति दंशो दशतेः । मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः । मृग इव भीमः कुचरो गिरिष्ठा मृगो माटुंगेतिकर्मणो भीमो बिभ्यत्यस्माद्भीष्मोऽप्येतस्मादेव कुचर इति चरतिकर्म कुत्सितमथ चेद्देवताभिधानं कायं न चरतीति गिरिष्ठा गिरिस्थायी गिरिः पर्वतः समुद्गीर्णो भवति पर्ववान्पर्वतः पर्व ·अ० २ कं. २] सप्तपादी। ९ पुनः पृणातेः प्रीणातेर्वार्धमासपर्व देवानस्मिन्प्रीणन्तीति तत्प्रकृतीतर- संधिसामान्यान्मेघस्थायी मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदैवतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाद्व्याख्यास्यामो नैघण्टुकानि नैगमानीहेह (६) ॥ २० ॥ * ॥ इति प्रथमाध्यायस्य षष्ठः पादः ॥ * ॥६॥ (समानायस्तत्र चतुष्वमतोऽन्येऽथ निपाता वायुर्वात्वा ननूनं नूनं सा त ऋचां त्वोक्षण्वन्तो निष्वत्क्रासो हविर्भिरितीमान्यथापि यो यथो हिन्वथापीदमर्थवन्तोऽथापीदं स्थाणुरयमुत त्वः पश्यन्नुत त्वं सख्ये विंशतिः ) ॥ इति निरुक्तपूर्वषके प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ द्वितीयोऽध्यायः। अथ निर्वचनं तद्येषु पदेषु स्वरसंस्कारौ समर्थौ प्रादेशिकेन गुणे- नान्वितौ स्यातां तथा तानि नि यादथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे- ऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचिद्वृत्तिसामान्येनाविद्यमाने सामान्येऽप्यक्षरव- सामान्यान्नि—यान्नत्वेव न निर्ब्रयान्न संस्कारमाद्रियेत विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति यथार्थ विभक्तीः संनमयेत्प्रत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिष्येते (१) अथाप्यस्तेर्निवृत्तिस्थानेष्वादिलोपो भवति स्तः सन्तीत्य- थाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमित्यथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्ज- ग्मुरित्यथाप्युपधाविकारो भवति राजा दण्डीत्यथापि वर्णलोपो भवति तत्त्वा यामीत्यथापि द्विवर्णलोपस्तृच इत्यथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिर्घनो बिन्दुर्वाट्य इत्यथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोका रज्जुः सिकतास्तर्कित्यथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति (२) ॥ १॥ ओघो मेघो नाधोगाधो वधूर्मध्वित्यथापि वर्णोपजन आस्थद्वारोभ- रूजेति तद्यत्र स्वरादनन्तरान्तस्थान्तर्धातुभवति तद्विप्रकृतीनां स्थानमिति प्रदिशन्ति तत्र सिद्ध्यामनुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिषेत्तत्राप्ये- केऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति तद्यथैतदूतिम॒दुः पृथुः पृषतः कुणारुमित्यथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते दमूनाः क्षेत्रसाधा इत्य- ·१० निरुक्तम्। [अ० २ कं. थापि नैगमेभ्यो भाषिका उष्णं घृतमित्यथापि प्रकृतय एवैकेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु (३) शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेष्वेव भाज्यते कम्बोजाः कम्बलभोजाः कमनीयभोजा वा कम्बलः कमनीयो भवति विकारमस्यार्येषु भाषन्ते शव इति दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु दात्रमुदीच्येष्वेवमेकपदानि नियादथ तद्धितसमासेष्वेकपर्वसु चानेकपर्वसु च पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य नि याद्दण्ड्यः पु- रुषो (दण्डपुरुषो) दण्डमहतीति वा दण्डेन संपद्यत इति वा दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणोऽक्रूरो ददते मणिमित्यभिभाषन्ते दमनादित्यौ- पमन्यवो दण्डमस्याकर्षतेति गर्दायां (४) कक्ष्या रज्जुरश्वस्य कक्षं सेवते कक्षो गाहतेः क्स इति नामकरणः ख्यातेर्वानर्थकोऽभ्यासः किम- स्मिन्ख्यानमिति कषतेर्वा तत्सामान्यान्मनुष्यको बाहुमूलसामा- न्यादश्वस्य ॥ २ ॥ राज्ञः पुरुषो राजपुरुषो राजा राजतेः पुरुषः पुरिषादः पुरिशयः पूरयतेर्वा पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य । यस्मात्परं नापमस्ति किंचिद्यस्मान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किञ्चित् । वृक्षइव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वमित्यपि निगमो भवति (५) विश्व- कद्राकर्षों वीति च कद् इति श्वगतौ भाष्यते द्रातीति गतिकुत्सना कद्रातीति द्राति कुत्सना चकद्राति कद्रातीति सतोऽनर्थकोऽभ्यास- स्तदस्मिन्नस्तीति विश्वकद्रः । कल्याणवर्णरूपः कल्याणवर्णस्येवास्य । रूपं कल्याणं कमनीयं भवति वर्णो वृणोते रूपं रोचतेरेवं तद्धितस- मासान्निधूयान्नैकपदानि निर्ब्रयान्नावैयाकरणाय नानुपसन्नायाऽनिदं- विदे वा नित्यं ह्यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूयोपसन्नाय तु नियाद्यो वालं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपखिने वा (६) ॥ ३ ॥ विद्या हु वै ब्राह्मणाजगाम गोपाय मा शेवधिष्टेऽहमस्मि । अ- सूयकायानृजवेऽय॒ताय न मा ब्रूया वीर्यवती तथा स्याम् । य आ- तृणत्यविर्तथैन कर्णावदुःखं कुर्वन्नमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितर मातरं च तस्मै न द्रुह्येत्कृतमंचनाह । अध्यापिता ये गुरु नायिन्ते ·अ० २ कं. ४] सप्तपादी। ११ विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा । यथैव ते न गुरोर्मोजनीयास्तथैव तान्न भुनक्ति श्रुतं तत् । यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्यो- पपन्नम् । यस्तेन गुह्येत्कतमञ्चनाह तस्मै मा ब्रूया निधिपाय ब्रह्म- (निधिपाय ब्रह्म)निति निधिः शेवधिरिति (७) ॥४॥ * ॥ इति द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥ * ॥ १॥ शुभमस्तु ।

·No text on this page.

·निरुक्तविवृतिः। प्रथमोऽध्यायः। श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्वं वन्देऽर्थसिद्धये । निरुक्तविवृति लची ब्रुवे दुर्गमतं यथा ॥ १ ॥ श्रीमदाचार्यदुर्गोक्तिर्दुर्गमा विदुषामपि । इति व्युत्पित्समानानां प्रवृत्त्यै यतवानहम् ॥ २ ॥ दृष्दैनां दुर्गवक्रोक्तिः स्फुटं विज्ञास्यते यथा । इति क्वचिद्विस्तरं मे शंस्यन्ति गुणगृधवः ॥ ३ ॥ अथ तत्रभवान्भगवान्यास्कमुनिरल्पायुषोऽल्पमेधसो जनाजनिष्यमाणानक्षीणेन त- पोविज्ञानेनावेक्ष्य तदनुजिघृक्षया साक्षात्कृतधर्मभ्यो महिर्षिभ्य उपदेशेन मन्त्रार्थमुप. श्रुत्य श्रुतर्षिभिर्वाच्यार्थसामर्थ्यादभिधेयानुन्नीय मन्त्रार्थपरिज्ञानाय छन्दोभ्यः समा- हृत्य समाहृत्य समाम्नातं पञ्चाध्यायीशास्त्रसंग्रहभावेनैकस्मिन्नानाये ग्रन्थीकृतं गवादि- देवपत्न्यन्तं वैदिकशब्दसमुदायं निघण्ट्वपरनामकं काण्डत्रयविभागेन व्याचिख्यासुः १. कुतोऽप्यप्रतिहनेन, अनागतार्थदशिनेति यावत् । २. ऋपिशब्दाथों वक्ष्यते ऋपिदर्शनादिति (नै० २-३-२ ) तदर्थोऽपि वक्ष्यते (नै० १-६-५) तत्र ये साक्षात्कृतधर्माणस्तेभ्य उपदेशेन श्रुत्वा पश्चाद्ये ऋपयो बभूवुस्ते क्र- पिभ्यः श्रुतधर्मत्वाच्छ्रुतर्षय इत्युच्यन्ते । ३. अथैनां पञ्चाध्यायीमभिप्रेत्य-"सैषा छन्दोऽवयवभूता छन्दोधर्मिण्येव यथाऽयथाप- नास्ता गौगोंधर्मा इति' दुर्गवृत्त्या निघण्टोरछन्दस्त्वमव्याहतमुक्तं भवति । यथा (च) अयथापना अप्रकृतविपन्ना परं समान्यविपन्ना अस्ता यूथपरिभ्रष्टा गौगोंधर्मा एव नहि तस्या यूथपरिभ्रष्टत्वन गोत्वं नष्टम् । तथैव छन्दोभ्यः समाहृता एषा पञ्चाध्यायी छन्दएव । नह्यस्याः समाहरणत एव छन्दस्त्वं तिरोबभूवति हि तद्भावः ॥ ४. नैघण्टुकं,नैगम,दैवतमित्येवम् । एतेपां लक्षणादिकमग्रे(नै०१-६-५-६)रफुटीभविष्यति। उक्तं चोपक्रमणिकाभाष्यकृद्भिः। “आचं नघण्टुकं काण्डं द्वितीयं नैगमं तथा । नृतीयं दैवतं चेति समाम्नायस्त्रिधा स्मृतः ॥ गौराद्यपारपर्यन्तमाचं नैघण्टकं मतम् । जहाधुल्बमृत्रीमान्तं नेगमं संप्रचक्षते । अग्यादिदेवपत्न्यन्तं दैवतं काण्डमुच्यते ॥ इति ॥ ननु सर्वत्र ग्रन्थादौ ~ .. 1 तत्राप्युक्तम् “अग्यादिदेवीऊर्जाहुत्यन्तः क्षितिगतो गणः । वाय्वादयो भगान्ताः स्युरन्तरिक्षस्थदेवताः ॥ सूर्यादिदेवपल्यन्ता धुस्थानदेवता इति । गवादिदेवपल्यन्तं समाम्नायमधीयते” इति ।।

·२
निरुक्तविवृतिः।
प्रतिजानीते । समानायः समानातः स व्याख्यातव्य इति । अथास्य
व्याख्यानम् ॥
.
णं शिष्टाचारानुमितश्रुतिसंमतं तदत्र यास्कमुनिः किमिति नानुष्ठितवानिति चेन्न ।
"आशीर्वादनमस्कारवस्तुनिर्देशमेदतः । मङ्गलं त्रिविधं प्रोक्तं ग्रन्थादौ तत्सुखावह"
मित्यभियुक्तोक्तरीत्या त्रिविधस्य तस्यैकतमरूपेणात्रापि सत्वान्नह्याशीर्वादनमस्काराभ्या-
मेव मङ्गलं भवतीति नियमः । येन हि ग्रन्थफलबीजभूतं वस्तु निर्दिश्यते तदपि मङ्गलम् ।
यथा महाकाव्येषु । प्रकृते च तदेव तृतीयविधमनुसंधेयं धीधरित्यलमत्यक्षरक्षरणेन ॥
१. अत्रेदमवधेयम् । शास्त्रारम्भे विषय-प्रयोजन-संबन्धा-ऽधिकारिणो निर्वाचन प्रेक्षा.
वत्प्रवृत्तिप्रयोजक, प्रवृत्तौ हि तेषां बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधनताशानं जनक-
"मिदं मदिष्टसाधन"मिति । तथा कृतिसाध्यताज्ञानमपि "इदं मत्कृतिसाध्य"मिति ।
तयोश्च विषयविधयेदमिति विषयशानं, इष्टमिति प्रयोजनशानं, साधनं साध्यमित्येवं संब-
न्धज्ञानं, मदिति चाधिकारिज्ञानं जनकमिति जनकजनकत्वात्प्रयोजकमित्युच्यते । एतच्च-
तुष्टयानुगतरूपं तु ग्रन्थाध्ययनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्वमिदमेव च ग्रन्थारम्भेऽनुबध्य-
मानरूपत्वादनुवन्धत्वम् । एतन्निर्वाचनमन्तरा शास्त्रमारभ्यमाणं न प्रेक्षावद्भिराद्रियत इति ।
तदेतदत्र व्याख्यातव्यनिघण्टुपदव्युत्पादनमुखेन प्रथमाध्यायचतुर्थपादान्तेन ग्रन्थसन्द.
मेंण विषयलक्षणमुच्यते । अथापीदमन्तरेणेत्यादिना (१-५-१) तु शास्त्रारम्भप्रयोजन-
कथनमारप्स्यते । अधिकारिलक्षणं तु नावैयाकरणायेत्यादिना (२-१-६) वक्ष्यते ।
अनयोः (प्रयोजनाधिकारिलक्षणयोः ) मध्ये यत्किंचिद्वक्ष्यते तत्प्रयोजनाङ्गतयैवावस्थास्यते।
संवन्धस्तु शास्त्रविषययोः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावः । विषयप्रयोजनयोश्च साध्यसाधनभाव
इत्येवमनुक्तोऽप्यभ्यूहितुं शक्यत इति स इह मुखतो नोक्त इति ।।
२. व्याख्यानं च, 'पदच्छेदः पदार्थोक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजनम् । आक्षेपोऽथ समाधान
व्याख्यानं पड्डिधं स्मृत' मित्युक्तलक्षणं पटप्रकारकम् ॥
1 तच्छुभावहमित्यपि पाठः क्वचित् ॥
2 ग्रन्थः शास्त्रं तदेकदेशो वा प्रकरणाख्यापकः । अलौकिकैकप्रयोजनोदेशेन प्रवृत्तवाक्य-
समुदायो हि ग्रन्थः ॥
3 तथाचोक्तम् । विना विषयसंबन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ ।
अव्याख्येयो भवेद्वन्थः स्याद्गन्थे तच्चतुष्टयम् ॥ १॥ इति ॥
अत्रोपपत्तिमाह-सिद्धार्थ सिद्धसंवन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्तते ।
शास्त्रादौ तेन वक्तव्यः संबन्धः मप्रयोजनः ॥ २ ॥
सर्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्मणो वापि कस्यचित् ।
यावत्प्रयोजनं नोक्तं तावत्तत्केन गृह्यताम् ॥ ३ ॥
अनिर्दिष्टफलं सर्व न प्रेक्षापूर्वकारिभिः ।
शास्त्रमाद्रियते तेन वाच्यमग्रे प्रयोजनम् ॥ ४ ॥

·प्रथमोऽध्यायः। ३ तत्र तावत्सप्तदशावान्तरखण्डवाक्यात्मके प्रथमखण्डसूत्रे- समानायः समानातः॥१॥ इत्यादिमं वाक्यम् ॥ अस्यायमर्थः। सं-सम्यक्+आ-मर्यादयाxमायतेऽभ्यस्यतेऽयमित्यर्थे समाङ्-पूर्वान्नातेर- भ्यासार्थकात्कर्मणि अकर्तरिच कारक (३-३-१९) इति घञ्प्रत्ययः । आतो- युगि-(७-३-३३) ति युक् । गवादिदेवपन्यन्तो वैदिकशब्दसमुदायः समानाय इत्युच्यते। स च समानातः। ऋषिभिः प्राग्भवीयैर्मत्रार्थपरिज्ञानायोदाहरणभूतः। पश्चाध्यायीशास्त्रसङ्ग्रहभावेनैकस्मिन्नाम्नाये निघण्ट्रपरनामके ग्रन्थीकृत इति ॥ तस्य किमित्यपेक्षायामाह- स व्याख्यातव्यः॥२॥ स योऽसमानातश्छन्दस्येवावस्थितोऽगवादिरन्यैर्वा नैरुक्कैर्यः समानातः स एष उभयलक्षणोऽपि व्याख्यातव्यः वि-विभज्य इमा- me १. वाक्यं च 'सुप्तिङन्तचयो वाक्यं क्रिया वा कारकान्विता' इत्युक्तलक्षणम् । अत्र सुप्तिङन्तचय इति सुबन्तचयः । तिङन्तचयः सुप्तिङन्तचय इत्यर्थः । तदेतत्रिविधमप्यत्र निर्दिष्टमस्ति क्रमेण । इदं च सुबन्तचयात्मकमनन्तरमपि (द्वितीय) तदेव ॥ २. अतएवास्य समाम्नायत्वं नह्यद्ययुगीयैः कृतस्य ग्रन्थस्य समान्मायत्वमुपपद्यते । वक्ष्यते चाप्यस्यैवं समाम्नायत्वं "अवरेविल्मग्रह्णायेम ग्रन्थं समाम्नासिपु"रिति ॥ अस्य ग्रन्थीकृत इत्यनेनान्वयः। ३. अत्र दुर्ग आह-कथमेतद् गम्यते असमाम्नातव्याख्यानमप्यभिप्रेतमिति ?. समा- नानार्हाणां वा किमर्थमसमाम्नानमिति ? उच्यते निर्वचनलक्षणोपदेशात् । निर्वचनप्रस. कानां च मृगकर्णदक्षिणालक्ष्मीनिघण्टुभद्राधःशब्दप्रभृतीनामेवमाद्यानां . निर्वचनोपदे- शाद् ज्ञायतेऽसमाम्नातव्याख्यानमप्यत्राभिमतमिति । यत्पुनरेतदुक्तं समाम्नानार्हाणां वा किमर्थमसमाम्नानमिति । अत्रबमः । नहि समाम्नानार्हाणामन्तोऽस्ति । तेषां सर्वेषां समा- म्नाने शास्त्रान्त एव न स्यात् । अतश्चाध्ययनश्रवणज्ञानशक्तिहानदोप: प्रसज्येत । शक्यश्व तावल्लक्षणोद्देशोदाहरणभूतनिघण्टुशब्दसमवायेनाधीतवेदेन भाविना तपस्विना लक्षण- विनियोगार्षछन्दोदैवतनिदानविदाभियुक्तेनागमवता मत्रार्थोऽभ्यूहितुमित्येतावानेव निघण्टुषु शब्दसमुदायः समाम्नातः । तस्मादुपपन्नमसमाम्नातव्याख्यानमपि अत्राभिमतमिति । असमाम्नानं च सर्वेषां शास्त्रातिगौरवभयादिति ।। शास्त्रस्य च फले ज्ञाते तत्प्राध्याशावशीकृताः। प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते तेन वाच्यं प्रयोजनम् ॥ ५ ॥ यावत्प्रयोजनेनास्य संबन्धो नाभिधीयते । असंबद्धप्रलापित्वाद्भवेत्तावदसङ्गतिः ॥६॥ तस्माद्व्याख्याङ्गमिच्छद्भिः सहेतुः सप्रयोजनः । शास्त्रावतारसंबन्धो वाच्यो नान्योऽस्ति निष्फलः ॥ ७॥ इति ।। अत्र हेतुप्रयोजनयोर्युगपदाम्नानं हेतुशब्दस्य कारणवचनत्वात्पूर्वं हि कारणं वाच्यं तदेव हि फलभावेन विपरिणमिष्यते । यथात्र "अथापीदमन्तरेणे" त्यादिनोक्त, मिदं त्ववान्तर- प्रयोजनं परमप्रयोजनं तु कैवल्यप्राप्तिनिष्कामकृतयथावत्कर्मद्वारेति वक्ष्यते (१-६) तृती. यखण्डान्ते ॥

·४ निरुक्तविवृतिः। न्यत्र नामानि, इमान्याख्यातानि, इमे उपसर्गाः, इमे निपाताः, इदं सामान्यलक्षणं, इदं विशेषलक्षणम् , इमान्येकार्थानि, इमान्यनेकार्थानि, इमान्यवगतसंस्काराणि, इमा- न्यनवगतसंस्काराणि, इदमभिधानं, इदमभिधेयं, इदमभिधानस्य निर्वचनमित्येवं. विषया आ-मर्यादया परिपाट्या यथा समानात आख्यातव्यो निर्वतव्य इत्यर्थः ॥ तमिमं समानायं निघण्टव इत्याचक्षते ॥३॥ तं-पूर्वोक्तरूपम् इम- निरुच्यमानलक्षणं च समानायं समानायपदप्रतिपाद्यं निघण्टव इति-निघण्टुपद. प्रतिपाद्यमाचक्षते-कथयन्ति । अन्येऽप्याचार्या इति शेषः। निपातेनेतिना कर्मण उक्तत्वान्न द्वितीया । विधेयत्वाञ्चासमानवचनेता न दोषायेति बोध्यम् ॥ निघण्टु- शब्दव्युत्पिपादयिषया पृच्छति- निघण्टवः कस्मात् ॥ ४॥ इति । निर्विवक्षयोत्तरयति- निगमा इमे भवन्ति ॥ ५॥ इति । नि-निश्चयेनाधिकं वा निगूढार्था वा (एते परिज्ञाताः सन्तो) मन्त्रार्थान्गमयन्ति बोधयन्तीति निगमा-निगमसंज्ञकाः- सन्तो निघण्टव एव इमे गवादयो भवन्ति । कुतो यत एते- छन्दोभ्यः समाहृत्य समाहृत्य समानाताः ॥६॥ छन्दांसि मन्त्रास्तेभ्य (उपलक्षितसामर्थ्याः) समाहृत्य समाहृत्याभीक्ष्ण- मेकीकृत्य समानाता उक्ता ग्रन्थीकृता इति यावत् । अत इति शेषः ॥ ते निगन्तव एव सन्तो निगमनान्निघण्टव उच्यन्त इत्यौपमन्यवः॥७॥ ये पूर्वमुपदैर्शितास्ते उभये अपि निगमनान्मन्त्रार्थनिगमयितृत्वाद्धेतोनिगन्तवो निगमयितारः निश्चयेनार्थावगतिकराः एव एते संपन्ना वर्णविपर्ययवर्णव्यापत्त्यादि- निरुक्त-(निर्वचन) लक्षणेनातिपरोक्षतामापादिताः सन्तो निघण्टव इत्युच्यन्त, इति औपमन्यव आचार्यों मन्यत इति शेषः । त्रिविधा हि शब्दा भवन्ति प्रत्यक्ष- वृत्तयः परोक्षवृत्तयोऽतिपरोक्षवृत्तयश्च । तत्रोक्तक्रियाः प्रत्यक्षवृत्तयः । अन्तर्लीनक्रियाः परोक्षवृत्तयः। अविज्ञातक्रिया अतिपरोक्षवृत्तयः ॥ तेष्वेव विशिष्य निर्वचनाभ्यु- १. यद्वा तं पूर्वैः समाम्नातमिममत्र ( गवादिदेवपल्यन्तशब्दसमुदाये ) समाम्नातं च ॥ २. या विशेष्येषु दृश्यन्ते लिङ्गसंख्याविभक्तयः। प्रायस्ता एव कर्तव्याः समानार्थे विशेषणे ॥ इति वचनव्यवस्थितौ प्राय:पदोपादानात् ।। ३. अन्यैः समाम्नाता अगवादयः अत्र (गवादिदेवपल्यन्ते शब्दसमुदाये) वा समा- नाताः॥ ४. तथाचोक्तम् । वर्णागमो वर्णविपर्ययश्च द्वौ चापरौ वर्णविकारनाशौ । धातोस्तदर्थातिशयेन योगस्तदुच्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥१॥ इति । 'प्रकृते च नि-पूर्वाद्गमेरोणादिकस्तुन्प्रत्ययः । गकारस्थाने धकारस्तकारस्थाने च टकारः पृषोदरादित्वात् ॥ ५. उपरतमन्युरुपमन्युस्तस्यापत्यमोपमन्यवः । कीर्तिप्रथनार्थमौपमन्यवग्रहणम् ।।

·प्रथमोऽध्यायः। पायस्तस्मात्परोक्षवृत्तितामापाद्य प्रत्यक्षवृत्तिना शब्देन निर्वक्तव्याः-तद्यथा "निघ- ण्टव" इत्यतिपरोक्षवृत्तिः, “निगन्तव" इति परोक्षवृत्तिः, “निगमयितार" इति प्रत्यक्ष- वृत्तिः । यस्मानिगमयितार एते निगन्तव इति निघण्टव इत्युच्यन्ते । एवमन्य- त्राप्यूह्यम् ॥ तमेव निघण्टुशब्दमन्यथा निर्वक्ति- अपिवा हननादेव स्युः समाहता भवन्ति ॥ ८॥ वाशब्दोऽत्र चार्थे, अपिचाऽऽहननादेव निघण्टवः स्युनं तु निगमनात् । कुतो यत इमेऽत्र (एतस्मिन्पञ्चाध्यायीशास्त्रसङ्ग्रहे) समाहताः सं-सम्यक् आ- मर्यादया हताः पाठिता भवन्ति । तस्मात्समाहननक्रियायोगात्समाहन्तव एव एते संपन्ना उपसर्गव्यत्ययोपसर्गाध्याहारवर्णव्यापत्तिभिरतिपरोक्षवृत्तितामापादिताः सन्तो निघण्टव इत्युच्यन्ते । प्रसिद्धश्च पाठार्थे हन्तेः प्रयोगः । ब्राह्मणे इदमाहवं, सूत्रे इदमाहतमित्यादिषु ॥ प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- यद्वा समाहृता भवन्ति ॥९॥ यदित्यव्ययं यस्मादित्यर्थकम् । यस्माद्वा एते समाहृता भवन्ति छन्दोभ्यस्त- स्मात्समाहरणक्रियायोगात्समाहर्तव एव एते संपन्नाः पूर्ववदेवोपसर्गव्यत्ययादिक्र- मेणातिपरोक्षवृत्तितामापादिताः सन्तो निघण्टव इत्युच्यते । एवमेष निघण्टुशब्दो गमेवैकोपसर्गाद्धन्तिहरतिभ्यां वायुपसर्गाभ्यां निरुक्तः । एवमन्यत्रापि रूढशब्दो- ऽनेकक्रियाभिर्निवक्तव्यः । यथोक्तं वार्तिककृता । यावतामेव धातूनां लिङ्गं रूढिगतं भवेत् । अर्थश्चाप्यभिधेयस्थस्तावद्भिर्गुणविग्रहः ॥ इति ॥ एतावता ग्रन्थसंदर्भेण समानायो निघण्टव इति समानायशब्दपर्यायप्रसक्तस्य निघण्टुशब्दस्य व्युत्पत्तिरुक्ता नतु निघण्टुशब्दस्यार्थतत्वमवधारितं तदवधारणाय वाक्यमारचयति- तद्यान्येतानि चत्वारि पदजातानि नामाख्याते चोपसर्गनिपाताश्च तानीमानि भवन्ति ॥ १०॥ तत्-निघण्टुशब्दार्थतत्वम् अवधार्यत इति शेषः । किंपुनस्तत् यान्येतानि - १. विद्यमानमपि निगमनमविवक्षितमस्मिन्पक्षे, अनेकक्रियायोगेऽपि हि सति कांचिदेव क्रियामादाय नामधेयप्रतिलम्भो भवति ॥ २. अर्थस्य प्राधान्यादर्थनिर्वचनवशेन शब्दविपरिणामोऽयं दर्शितः । उत्तरत्राप्ययमेव क्रमो द्रष्टव्यः॥ ३. समःस्थाने नीत्येप नियुक्तः दर्शयिष्यति चैत–(उपसर्गव्यत्यय-) निरित्येष समित्यस्य स्थाने इति । आङविद्यमान एवाध्याहृतो मर्यादार्थप्रकाशनाय । हन्तेः पाठाथें वर्तमानस्यानेकार्थत्वाद्धातूनां, वर्णव्यापत्त्या हकारस्थाने धकारः ।

·६ निरुक्तविवृतिः। चत्वारि पदजातानि या एताश्चतस्रः पदजातयः । पदसामान्यानि (पदगणाः) जातिर्जातं च सामान्यमित्यमरः । लोके वेदे चेति शेषः । तद्भेदान्याह नामा- ख्यातेचोपसर्गनिपाताश्चेति, तानीमानि निघण्टुसंज्ञकानि भवन्ति । इमानि चत्वार्यवे पदजातानि सन्त्यस्मिञ्छास्त्रे इत्यर्थः । तत्र नामाख्यातयोर्निपातोपसर्गनिरपेक्षयोरपि अर्थाभिधायकत्वाद्वाच्यार्थेनार्थव- त्वाच्च प्राधान्यात्पूर्वमभिधानम् । निपातोपसर्गयोश्च नामाख्यातनिरपेक्षयोरर्थाभा- वाइयोत्यार्थेनैवार्थवत्त्वाचाप्राधान्यात्पश्चादभिधानम् । “नामाख्याते" इति समाँसेना- भिधानमितरेतराकासित्वप्रदर्शनाय । नाम्रः पूर्वनिपातोऽल्पाच्तरत्वात् नामपद- वाच्यार्थाश्रयक्रियोपलक्ष्यत्वाच्चाख्यातस्य पश्चान्निपातः । उपसर्गनिपातानामुभयेषा- मपि नामाख्यातयोरर्थविशेषद्योतकत्वरूपसमानकार्यकारित्वात्सामर्थ्यमिति समासः । उपसर्गाणामाख्यातसहयोगित्वादनन्तरमभिधानम् । परिशेषाणां निपातानां पश्चात् । अपरिमिताश्च निपाता इति । तत्रैतन्नामाख्यातयोर्लक्षणं प्रदिशन्ति ॥ ११ ॥ तत्र-तस्मिन् लोकवेदप्रसिद्ध पदचतुष्टये (निघण्टुशव्दसमानसंज्ञोपलक्षिते) ये तावन्नामाख्याते तयोस्तावदेतल्लक्षणं प्रदिशन्ति प्र-प्रकर्षेण (इदं नाम्नां लक्ष- णमिदमाख्यातस्येत्येवं विभज्य-) दिशन्ति उपदिशन्ति । आचार्य इति शेषः । तल्लक्षणं च समानातासमानातोभयसङ्ग्रहायैव । यथोक्तम्- ऋषयो झुपदेशेन नान्तं यान्ति पृथक्त्वशः । लक्षणेन तु सिद्धानामन्तं यान्ति विपश्चितः ॥१॥ इति । तल्लक्षणखरूपमाह- भावप्रधानमाख्यातं सत्वप्रधानानि नामानि ॥ १२॥ - १ नाम जाति: स्त्रीपुंनपुंसकप्रविभागेन नानासुबन्तपदव्यक्तिगता, एवमाख्यातजातिः कर्तृवचन, भाववचन, कर्मवचन,-प्रविभागेन नानातिङन्तपदव्यक्तिगता । उपसर्गजाति- राडादिः । निपातजातिश्चेवादिः । इति व्यक्ततरमुपपादयिष्यते । २. उद्देशेनैव चतुर्णामवगतौ कण्ठतश्चत्वारीत्युक्तिः परिसंचष्टे चत्वार्येवेति । यथा- पञ्च पञ्चनखा भक्ष्याः पञ्च पञ्चनखेतराः ॥ शशकः शल्लकी गोधा कुर्मः खड्गी च पञ्चमः ॥ १ ॥ इत्यादौ पञ्चेत्याधुक्तिः । पञ्चैवेत्यर्थेन पञ्चातिरिक्तानां पञ्चनखानामभक्ष्यत्वमवगमयति । सेयं परिसंख्याविधिरत्रापयेव मांसभक्षणप्रसक्तौ द्रष्टव्या, तथैव प्रक्रमात् ॥ ३. अजाद्यदन्तस्यापि उपसर्गस्य परप्रयोगोऽयमाख्यातेन यथासंख्यान्वयमनुरुध्य कृतः। दृष्टंच पूर्वनिपातप्रकरणस्यानित्यत्वं समुद्रानाद्ध (४-४-११८) इत्यादिषु । ४. सतिसामध्ये समास इति तेन (सामर्थेन) समानकार्यत्वं पूर्वोत्तरपदार्थयोरव- गम्यते ॥

·प्रथमोऽध्यायः । । V.N भावो भावना उत्पादना साच असत्वभूतो धात्वर्थोऽत्र गृह्यते । इयमेव च साध्यत्वेनाभिधीयमाना क्रियेत्युच्यते । यथोक्तं हरिणा- धात्वर्थो भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । इति । असत्वभूतो भावश्च तिपदैरभिधीयते । इति च ॥ यावत्सिद्धमसिद्धं च साध्यत्वेनाभिधीयते । आश्रितक्रमरूपत्वात्सा क्रियेत्यभिधीयते ॥ इतिच ॥ से (भावः) प्रधानं यत्र (गुणभूतानि चान्यानि कारकाणि) तदिदं भावप्रधा- १. सत्वशब्दार्थोऽनुपदं वक्ष्यते । सभूतस्तत्वं (सत्त्वत्वं) प्राप्तः सत्वभूतः । भूप्राप्तावात्म- नेपदी (चु.) तस्माद्गत्यर्थाकर्मके-( ३-४-७२ )-त्यादिना कतरिक्तः ॥ सत्वशब्दोऽत्र भावप्राधानो नलिर्दिष्टः येकयोद्विवचनैकवचने (२-४-५४ ) इत्यत्र व्यकयोरितिवत् । तद्भिन्नोऽसत्वभूतः । तत्वं च लिङ्गाधनन्वितत्वम् । यथाचोक्तम्- क्रियावाचकमाख्यातं लिङ्गतो न विशिष्यते ॥ चीनत्र पुरुषान्विद्यात्कालतस्तु विशिष्यते ॥ इति । अत्र आधादित्वात्सार्वविभक्तिकस्तसिल तृतीयान्ताभ्यां लिङ्गकालशब्दाभ्यां स्वरेण स्वरतः वर्णन वर्णत इत्यादिवत् । लिङ्गमिति संख्याया अप्युपलक्षणम् । तिङर्थक दिगता हि संख्या कियां न विशिनष्टि कितु काल एव । तथाचोक्तं हरिणा- क्रियाभेदाय कालस्तु संख्या सर्वस्य भेदिका । इति । क्रियाभेदाय क्रियां भेत्तु विशेषयितुं (स्वेन रूपेण रूपणीयं कर्तुं) कलस्तु-कालएव न संख्यादिः । सर्वस्येति क्रियाभिन्नस्य नामार्थस्येत्यर्थः । कालस्त्विति तु नातइँदैनस्य व्यावर्तनात् ।। २. माध्यत्वं च क्रियान्तराकाहानुत्थापकतावच्छेदको धर्मः । तद्रूपवत्त्वमेवासत्वभू- तत्वम् लिङ्गाधनन्वितत्वं तु व्युत्पत्तिनिमित्तमात्रम् । अन्यदेव हि शब्दानां व्युत्पत्तिनिमि- त्तमन्यच्च प्रवृत्तिनिमित्तम् । आचं यथा गोर्गमनकर्तृत्वम् गच्छतीति गौरितिव्युत्पत्तेः । गमे- डोस् । द्वितीयं यथा तस्यैव शृङ्गसालादिमत्त्वम् । "साला तु गलकम्बल: त्युक्ते हि क्रियान्तराकाहा नोत्तिष्ठति । सैव च पाक इत्युक्ते उत्तिष्ठत्येव भवति अभूदेति स कुदन्तनामप्रतिपाद्यो भावः सत्वप्रधान इति प्रोच्यते । ३. आचार्यदुर्गस्तु नामपदावाच्यार्थाश्रयक्रियाव्यङ्ग्यो भावः पाकरागत्यागादिः स यत्र प्रधानं गुणभूता च क्रिया तदिदं भावप्रधानं । कि पुनस्तदिति आख्यातम् आख्यायते- ऽनेन गुणभावेन वर्तमाना अनेककारकप्रविभक्ता स्फुरमाणेव प्रधानद्रव्यभावाभिव्यक्त्युन्मु- खीभूता क्रिया । तस्याश्च प्राधान्येन प्रवर्त्तमानो भावः स्वात्मलाभप्रधान इत्याख्यान इत्या- दिस्वमतं सोपपत्तिकमुक्तवाँस्तत्तत एव स्ववधेयम् ॥ ४. क्रिया चैषामुपरि प्राधान्येन वर्तते । यत एतानि तन्मुखप्रेक्षकाणि तां विना व्यर्थ- प्रयत्नानीव प्रतिभान्ति । नहि देवदत्तस्य गौर्ब्राह्मणाय गेहाद्गङ्गायां हस्तेन मयेत्येतत्कार- कचक्रप्रयोगेणापि कंचिदर्थ प्रतियन्त्यन्तरेण दीयते इति क्रियाम् । तथाचोक्तम् । सर्व वाक्यं क्रियया परिसमाप्यत इति । परिसमाप्यत इत्यस्य शान्ताकाझं भवतीत्यर्थः ।। 1 संख्याकृतक्रियाभेदनस्य । । पचती- ·८ निरुतविवृतिः। नम् । किंपुनस्तत् आख्यातम आख्यायन्ते क्रियागुणभावेन वर्तमानानि स्त्रीपुंनपुंसं. कानि अनेनेत्याख्यातम् (तिङन्तम् ) आयूर्वकाव्यक्तवागर्थकाञ्चक्षिडो बाहुलका- करणे क्तः । चक्षिङः ख्याञ् (२-४-५४) सामान्ये नपुंसकम् । तत्पुनरेतञ्चतु- विधं भवति । कर्तरि भावे कर्मणि कर्मकर्तरि चेति । तत्र पचतिदेवदत्त इति कर्तरि । भूयते देवदत्तेनेति भावे । पच्यते ओदैनो देवदत्तेनेति कर्मणि । पच्यते ओदनः खयमेवेति कर्मकर्तरि । चतुर्वप्यवयवार्थानि द्रव्याणि अप्रधानानि क्रियैव प्रधानम् ॥ इत्थं नाम्नामाख्यातजत्वात्प्रतिज्ञाक्रमं भित्वा पूर्वमाख्यातलक्षणमुक्तम् । इदानीं नाम्नां लक्षणमुच्यते सत्वप्रधानानीति । सीदति गच्छति (अन्वेति) लिङ्गसंख्यादिकमस्मिन्निति सत्वं (द्रव्यम्) षद् विशरणगत्यवसादनेष्वित्यस्मादधिक- रणे औणादिकस्त्वन्प्रत्ययः । तद्येषु प्रधानं गुणभूता च क्रिया तानीमानि सत्वप्र- धानि । कानि पुनस्तानि नामानि । नमन्त्याख्यातशब्दे गुणभावेन नम-(य-) न्ति वा स्वमर्थमाख्यातशब्दवाच्ये गुणभावेनेति नामानि । णम् प्रहृत्वे इत्यस्य शुद्ध- स्यान्तर्भावितण्यर्थस्य वा "नामन्सीमन्नि"-त्यादिनौणादिको निपातः । सामान्ये नपुंसकम् । यथैव ह्याख्याते विद्यमानमपि द्रव्यमविवक्षितमेवमिहापि विद्यमानापि क्रिया अविवक्षिता, द्रव्यपरत्वात्सत्वशब्दस्य तद्विक्रियाजनितमुत्तरकालं क्रियाशेष- भूतमभिधाय धात्वर्थोऽसौ व्यावर्तते । स्त्रीपुंनपुंसकभेदं-निपातोपेंसर्गाणामपि वा १. कृत्यल्युटो बहुलम् (३-३-११३) इत्यत्र बहुलग्रहणं योगविभागेन कृन्मात्रस्या- र्थव्यभिचारार्थ तेन कर्तर्यपि विहितः ण्वुल्तृचौ (३-१-१३३) इति ण्वुल पादाभ्यां हियत इति पादहारक इत्यत्र कर्मणिं भवति, यथा वा भावकर्मणोविहितोऽपि तव्यत्तव्या- नीयरः (३-१-९६) इत्यनीयर् स्थानीयं चूर्ण दानीयो विप्र इत्यत्र करणे संप्रदाने च क्रमेण भवति । २. यद्यपि पाको नाम विक्लित्तिरवयवशैथिल्यादि स च न ओदनस्य क्रियते किंतु तण्डु- लस्यैव तथापि सूत्रशाटकवद्भाविसंज्ञया निर्देशः पाकेन निष्पाद्यत इत्यर्थः ॥ ३. तथाचोक्तम्-शब्देनोच्चारितेनेह येन द्रव्यं प्रतीयते । तदक्षरविधौ युक्तं नामेत्याहुर्मनीषिणः ॥ १ ॥ इति । अन्यच्च-अष्टौ यत्र प्रयुज्यन्ते नानार्थेषु विभक्तयः ।। तन्नाम कवयः प्राहुभेंदे वचनलिङ्गयोः ॥ १॥ निर्देशः कर्मकरणं प्रदानमपकर्षणम् । स्वाम्यर्थश्चाधिकरणं विभक्त्यर्थाः प्रकीर्तिताः ॥ २॥ इति ।। अत्र चकारः संबन्धान्तरं कर्तृकर्मणी च समुच्चिनोति । सर्वेषामेषां पष्ठषर्थत्वात् ॥ ४. अतएव-कृत्तद्धितसमासाश्चेति (१-२-४६) सूत्रे चेति सार्थकम् । अनर्थका अपि निपाता भवन्तीति ॥ 1 यथास्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्युक्ते यदा वातव्यस्तदा न शाटको यदा शाटकस्तदा न वातव्य इति मन्ये स वातव्यः यस्योतस्य शाटक इत्येषा संशा भविष्यति । एवमिह स पक्तव्यो यस्य पक्कस्यौदन इत्येषा संज्ञा भविष्यति ॥ ।

·प्रथमोऽध्यायः। ९ , कंचिन्नामत्वमपेक्ष्य बहुवचननिर्देशो नामानीति । एकेत्वाहुः । भाव-काल-कारक- संख्याश्चत्वारोऽर्थी आख्यातस्य । तेषां मध्ये भावस्य प्रधानता भवति । अतो भावप्रधानमाख्यातमित्युक्तम् । नाम्नोऽपि सत्व-द्रव्य-संख्या-लिङ्गमित्येते चत्वारो. ऽर्थास्तेषां मध्ये सत्वं प्रधानमित्यतः सत्वप्रधानानि नामानीत्युक्तमिति । एवंतावदनयोर्नामाख्यातयोः परस्पराविनाभूतयोः खपदार्थोक्तावेकस्य भावप्रा- धान्यमपरस्य च सत्वप्राधान्यमिति स्थितम् । अथानयोर्गुणप्रधानभावविषये शङ्कासमाधी युगपदेकवाक्येनाचष्टे- तद्यत्रोभे, भावप्रधाने, भवतः ॥१३॥ तत्-अथ पुनः यत्र-यस्मिन्वाक्ये एते (नामाख्याते) उभे भवत (इत्यु- भयोः शेषः) तत्र कस्य प्रधानमर्थः कस्य च गुणभूत इत्याशङ्कायां समाधिमाह- भावप्रधाने भवतः। भावः प्रधानं ययोस्ते भावप्रधाने । अयमर्थः । वाक्ये याख्यातं प्रधानं तस्य चिकीर्षितत्वात् । तदर्थत्वार्च गुणभूतं नामेतीदमाख्यातमेव वाक्ये प्रधानमिति ॥ अथ पुनः कथमभिनिर्वय॑मानो भाव आख्यातेनोच्यते किंवा तदाख्यातमि- त्यपेक्षायां शब्दार्थसंबन्धस्य लोकप्रसिद्धत्वालोकप्रसिद्ध्यैवोदाहरति- पूर्वापरीभूतं भावमाख्यातेनाचष्टे व्रजति पचतीत्युपक्रम- प्रभृत्यपवर्गपर्यन्तम् ॥ १४॥ अपूर्वमनपरं सन्तमेकत्वात्पूर्वापरीभूतं पूर्वापरमिव पौर्वापर्येणावस्थितम् । अभू- ततद्भावे कृभ्वस्तियोगे सम्पद्यकर्तरि च्विरिति (५-४-५०) च्विः । अस्य च्याविति (७-४-३२) ईत्वम् एकमनेकासु क्रियासु (उपानदधिनहन-पूर्वोत्तरपदविहरण- पथिभोजन-शयनाऽसनोदकपानाद्यासु) आश्रितं तदभिनिर्वृत्तिवशेनाभिनिवर्तमानं १. सत्त्वं सत्तेत्यनर्थान्तरम् । तदिह स्वार्थ इत्यप्युच्यते । सच प्रवृत्तिनिमित्तम् । यद- र्थशानाच्छन्दत्प्रवृत्तिस्तत्प्रवृत्तिनिमित्तम् । यथा सास्लादिमत्वं गोः । तदेव च गवि गोत्वम् । वाच्यत्वे सति वाच्यवृत्तित्वे सति वाच्योपस्थितिप्रकारत्वं प्रवृत्तिनिमित्तत्वमिति नव्याः। तदा- श्रयो द्रव्यम् ॥ २. अवरोहणक्रमेणोत्तरस्य पूर्वमभिधानमत्र ।। ३. अव्ययानां नानार्थत्वात्तदित्यव्ययमथ पुनरियेतस्मिन्नर्थे वर्तते ॥ ४. यथा अष्टन आ विभक्तौ (७-२-८४) रायो हली-(७-२-८५) त्यत्र हली. त्युभयोः शेष इत्युक्तं महाभाष्यादौ । ५. भावः साध्यावस्थापन्नो धात्वर्थः आख्यातवाच्यः । वाच्यवाचकयोश्चाभेदारोपादा- ख्यातशब्देनात्र सर्वत्र भाव एवोच्यते इति ध्येयम् । व्यक्तीभविष्यति चैतदुपरिष्टात् । ६. तदर्थस्य भावनिष्पत्तावङ्गत्वात् ॥ ७. किमिति प्रश्ने। भावसामान्यस्वरूपविषयकोऽयं प्रश्नः ।।

·१० निरुक्तविवृतिः। भावं किंकरोतीति पृच्छते कस्मैचिदन्य आचष्टे व्रजतीत्याख्यातेन । एवं पंचतीत्यत्रापि बोध्यम् ॥ उपक्रमप्रभृतीति । उपक्रमः आरम्भस्तस्मादारभ्यापवर्गपर्यन्तमन्तिमक्रिया- वसानमित्यर्थः । एतच्च भावविशेषणमेतदर्थश्चोक्त एव । एवमनेकक्रियाभिनिवर्त्य- मानो भाव आख्यातेनोच्यत इति सिद्धम् ॥ तथाचोक्तम्- क्रियासु बहीष्वभिसंश्रितो यः पूर्वापरीभूत इवैक एव । क्रियाभिनिवृत्तिवशेन सिद्ध आख्यातशब्देन तमर्थमाहुः ॥ १॥ इति ॥ इत्थं भावसामान्यखरूपमभिधाय भावविशेषखरूपं निर्विवक्षन्पूर्वोक्तभावलक्ष- णस्य पुंयोगमपेक्ष्य क्वचिदपवादमाह- मूर्त सत्वभूतं सत्वनामभिः ॥१५॥ कदाचित्तु तमेव भावं तथैवोपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमभिनिर्वतमान मूर्तं किमपि रूपान्तरतामापन्नं सत्वभूतं सत्वरूपिणं सत्वनामभिर्लिङ्गसंख्यायुक्तैः शब्दराचष्टे इत्यनुवर्तमानमत्रापि द्रष्टव्यम् । कथमिति तदुदाहरणमाह- व्रज्यापक्तिरिति ॥१६॥ तथाचोक्तमभियुक्तैर्महाभाष्यकृदादिभिः "कृदभिहितो भावो द्रव्यवत्प्रकाशत" इति । अन्यत्रापि- क्रियाभिनिवृत्तिवशोपजातः कृदन्तशब्दाभिहितो यदा स्यात् । संख्याविभक्तिव्ययलिङ्गयुक्तं भावं तदा द्रव्यमिवोपलक्ष्ये ॥ १॥ इति ॥ व्ययो विकारः । तत्कृतो भेद इति यावत्तेन लिङ्गेन च युक्तमिति समुदितार्थः । एतच्च शब्दशक्तिखाभाव्यादित्यवगन्तव्यम् ॥ इत्थं (सत्वभूत) भावविशेषवरूपं सोदाहरणमभिधाय सत्वसामान्यखरूपमुदाहर- णेनेवोपदिशति- अद इति सत्वानामुपदेशः॥ १७ ॥ इति ॥१॥ सामान्यत इति शेषः । समान्यतः (सामान्येन रूपेण) सत्वानां द्रव्याणामुपदेशोऽद इति । उपलक्षणमेतदन्येषामपि लिङ्गसामान्यवचनानामिति व्याख्यातमादिमं खण्डसूत्रम् ॥ १. अधिश्रयणायधःश्रयणपर्यन्तः क्रियाकलापः पचतिना विक्लित्त्यनुकूलत्वेनैकरूपेणै- वोच्यते । अविभक्तकर्तृकमिदं द्वितीयमुदाहरणमित्युदाहरणद्वयमत्र भावद्वयोपदर्शनायेति बोध्यम् ॥ २. उपानदधिहननेत्यादिना ॥ ३. सत्त्वमिति भावप्रधाननिर्देशेन सत्त्व-(द्रव्य-) त्वं प्राप्तमित्यर्थः । अस्य साधनमुक्तं प्राक् (६.१०)॥ ४. युक्तो भाव इति मुद्रितपुस्तकेऽपपाठः ॥

·प्रथमोऽध्यायः। तदेवं सत्वसामान्यखरूपमुपदिश्य तद्विशेषखरूपमुपदिशति- गौरश्वः पुरुषो हस्तीति ॥१॥ सत्वानामिति पूर्वस्मात्खण्डसूत्रान्तवाक्यादनुवर्तते । विशेषोपदेश इति शेषः । सोपाधिकनिरुपाधिकोपप्रदर्शनार्थमनेकोदाहरणम् । इतिशब्द आद्यर्थः । ज्वलितिकसन्तेभ्यः (३-१-१४०) इत्यत्र यथा ॥ इत्थं सत्वसामान्यविशेषखरूपे उदाहरणमुखेनाभिधाय भावसामान्यमुपदिशति- भवतीति भावस्य ॥२॥ सामान्येनोपदेश इति शेषः । अनेनै हि सर्वक्रियाप्रसवबीजभूतमस्तित्वमा- त्रमेव अनुपसृष्टेनोच्यत इति उपपन्नं भवति सामान्यवाचित्वमस्य भवतिशब्दस्य । भावविशेषखरूपमुपदिशति- आस्ते शेते व्रजति तिष्ठतीति ॥३॥ सकर्मकाकर्मकोपप्रदर्शनार्थमुभयेषामुदाहरणम् । इतिशब्दोऽत्राप्याद्यार्थ एव ॥ एवं तावन्नामाख्यातोपसर्गनिपातभेदेन पदचतुष्टयं भाववचनता द्रव्यवचनता गुण- भावः प्रधानभावः पूर्वापरीभावः सामान्यवाचित्वं विशेषवाचित्वमित्युक्तं तदेव स्थूणानिखननन्यायेन दृढीकर्तुमाक्षिपति- इन्द्रियनित्यं वचनमौदुम्बरायणस्तत्र चतुष्वं नोपपद्यते ॥४॥ उच्यतेऽनेनेति वचनं वाक्यं नामाख्यातोपसर्गनिपातात्मकं तदिन्द्रिये इन्द्र- स्यात्मनो लिङ्गे (अनुमापके) वाग्रूपे नित्यं नियतं, तत्र चतुष्वं नोपपद्यते; सह- भावाभावादित्यौदुम्बरायण आचार्यों मन्यते इति शेषः । उदुम्बरस्य गोत्रापत्य- मौदुम्बरिः । अतइञ् (४-१-९५) इत्यपत्ये गोत्ररूपे इञ् । आदिवृद्धिः । ओदुम्बरे- रनन्तरापत्यमुदुम्वरस्य युवापत्यमौदुम्बरायणः यअिनोश्चेति (४-१-१०१) यूनि- (युवापत्ये) फक् । अयमर्थः । यावदेव वक्तर्वागिन्द्रिये वचनं तावदेव तदस्तीति शक्यते वक्तुं प्रच्युतं च नास्त्येवोच्चरितप्रध्वंसित्वाद्वर्णानामिति नास्ति पदभावोऽपि । प्रागेव वाक्यभावः । नहि विनष्टाविनष्टयोर्वर्णयोः पदयोर्वा सह परिसंख्यानं संभ- वति, तस्माद्वचनानित्यत्वात्पदचतुष्वानुपपत्तिरिति ॥ किंच- अयुगपदुत्पन्नानां वाशब्दानामितरेतरोपदेशः॥५॥ नोपपद्यत इत्यनुवर्तते । वाशब्दः समुच्चयार्थे वक्ष्यते (१-२-३) एवं -~-~~~-~...... १. सामान्यवृत्त्या विशेपवृत्त्या चोभयथाशब्द: प्रवर्तत इत्युभयमुपदर्शितम् ।। २. अत्रहि सर्वेषां सत्तावाचिनामध्ययने प्राप्ते भवतिरेवैक उदाहरणार्थः परिगृहीतः । विद्यमानत्वमेवानुभवन्तः सर्वे भवतिशब्दवाच्या अन्याभिर्विशेषक्रियाभिरभिसंबध्यन्त इति ॥ ३. उच्चार्यप्रवृत्तिनिवृत्ती बोध्येते अनेनेति करणे ल्युट् । ४. तथाच पाणिनिसूत्रम् । इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम् (५-२-९३) इति । अचेतनं चेतना. थिष्ठितं सत् कार्य करोतीति वास्यादौ गृहीतव्याप्तः "रूपादिशानं सकरणकं क्रियात्वाच्छि- दावत्" इत्यनुमित्या देहेन्द्रियादिव्यतिरिक्तस्यात्मनोऽस्तित्वावगमो भवति ॥ ।

·। सा १२ निरुक्तविवृतिः। चैतेषामयुगपदुत्पन्नानां शब्दानां योऽयमितरेतरोपदेशः परस्परगुणप्रधान- भावेन (नाम्न आख्यातं प्रति गुणभावेन आख्यातस्य च नामप्रति प्रधानभावेन) उपदेशः । अयं च नोपपद्यते । किं कारणं नहि विनष्टं नाम गुणभावमियादाख्याते, नाऽपि च विनष्टमाख्यातं प्रधानभावमियानानि नहि विनष्टाविनष्टयोः परस्पर गुणप्रधानभावोऽस्ति । किंच- शास्त्रकृतो योगश्च ॥६॥ अत्रापि नोपपद्यत इत्यनुवर्तते । यश्चायं शास्त्रकृतः शास्त्रदृष्टः योगः शब्दस्य शब्दान्तरेण संबन्धः । तद्यथोपसर्गस्य धातुना, धातोः प्रत्ययेन, प्रत्ययस्य च लोपागमवर्णविकारैः । सोऽपि वचनानित्य- त्वानोपपद्यते । नहि विनष्टाविनष्टयोर्योगोऽस्ति । तस्माद्यएव नामाख्यातयोरितरे- तरगुणप्रधानभावः उपसर्गनिपातानां नामाख्याताभ्यां योगे। यच्च पदचतुष्टयमुक्तं सर्वमेतदसम्यगिति ॥ प्रतिक्षिपति- व्याप्तिमत्त्वात्तु शब्दस्य ॥ ७ ॥ सर्वमेतदुपपद्यत इति शेषः । तुर्भेदार्थ उत्तरपक्षतां ध्वनयति । व्यापनं व्याप्तिः । स्त्रियां क्तिन्निति (३-३-९४) भावे क्तिन् । यस्मि- नस्ति सोऽयं व्याप्तिमान् शब्दः । तद्भावो व्याप्तिमत्त्वं तस्य भावस्त्वतलाविति (५-१-११९) भावे त्वः । तस्मायाप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य सर्वमेतदुपपद्यते। १. वाक्यावयवभूतानाम् ॥ अत्रेदं बोध्यम् । उपपद्यते-युगपदुत्पन्नानामित्येवं पठि- तयोर्वाक्ययोः सति पूर्वरूपेऽभ्युपगते अयुगपदिति शक्यते भेत्तम् । अनभ्युपगते तु तस्मि- न्यथास्थितमेव युगपदित्यादि वाक्यम् । तत्राद्यपक्षमपेक्ष्य व्याख्यामार्गोऽयं सुशेयत्वादुप. दर्शितः । एतच्च नैयायिकमतोत्थानबीजम् । वैयाकरणास्त्वपरं पक्षं कक्षीकृत्यदं व्याच- क्षते-यथाह भगवान्दुर्गः । अथ मतम् "अविचालिन एवैते कूटस्था अविनाशिनः शब्दास्ते तु कल्पान्ते" तस्माद्याप्तिरूपाद्विशीर्णेष्वभिधेयेष्वभिधातूपु कारणभावमापद्यमा- नेषु आश्रयाभावादेवावस्थातुमशक्नुवन्तः अभिधेयाभिधातृसहिता एव कारणात्मभावम• धिकमनुभूयाभिसंस्तवकाले कल्पादावन्यकल्पविशिष्टकर्मनिर्जितकार्यकारणसर्वभूतसाधारणा. त्मभूते हिरण्यगर्भ विवर्तमाने तद्बुद्धिमाश्रयं प्राप्य तेनैव सह युगपदेवाभिव्यज्यन्ते विशेषा- स्मलाभाय शब्दा इति । अत्र ब्रूमः । एवमप्येतेषां युगपदुत्पन्नानां युगपदुत्पत्तावपि सत्यां यद्यपि पदचतुष्टयं प्राप्नोत्येव सहावस्थितानां, तथापि इतरेतरोपदेश इतरेतरगुणप्रधान- भावश्च न प्राप्नोति । नहि युगपदुत्पन्नयोर्गोविषाणयोरितरेतरगुणप्रधानभावोऽस्ति । किंचा- न्यत् । कूटस्थेषु चाविचालिपु नित्येषु शब्देपु य एष शासकृतो योगः स एष नोपपद्यते । किं कारणम् ? अयुक्तो हि युज्यते । नित्यं युक्ता हि धातव उपसगैः प्रत्ययैश्च, प्रत्ययाश्च लोपागमवर्णविकारैरिति । तस्मानित्यपक्षऽपि वचनस्य तदेतदुपवर्णितं गुणप्रधानभावादि पद. चतुष्टयमधिकृत्य, सर्वमेतदसम्यगिति ॥ २. समाथत्ते ॥ ३. एतत्पदचतुष्वादि । तद्यथा । विनाशपक्षे पुरुषप्रयत्नोपजनिताद्वकोद्धातात्परस्यार्थ- प्रत्ययमाधाय शब्दव्यक्तय एव ध्वंसन्ते नतु शब्दाकृतयः । तास्तु तयाऽभिधानशक्त्या बुद्धि nh.

·प्रथमोऽध्यायः। अयमभिसन्धिः । शरीरे हृदयान्तर्गताकाशप्रतिष्ठिता बुद्धिरेवाभिधानामियो- भयखरूपा, तयो-(रभिधानाभिधेयरूपयोर्बुग्यो-) मध्येऽभिधानरूपया बुद्ध्याऽभि- मतप्रयोजनविजिज्ञापयिषया पुरुषेण तदभिव्यक्तिसमर्थन खगुणभूतप्रयत्नेनोदीर्य- माणः शब्द उरःकण्ठादिवर्णस्थानेषु निष्पद्यमानस्तया पुरुषार्थाभिधानसमर्थवर्णादि- भावमापद्यमानः पुरुषप्रयत्नेन बहिर्निःक्षिप्तोऽविनाशिनि व्यक्तिभावमापनः श्रोत्र- द्वारेणानुप्रविश्य प्रत्याय्यास्य बुद्धिं सर्वार्थरूपां सर्वाभिधानरूपां व्याप्नोतीत्येवं व्याप्ति- माञ्छन्दः । नह्यसंव्याप्य पुरुषस्य बुद्ध्यवस्थमर्थप्रत्ययमादधीत न चानवस्थितो व्याप्नुयात्ततश्च स शब्दः खमर्थमभिदधत्खक्रियाप्रवेशोपजनितेनाभिधानेनाख्यात- मित्येवमादिना खात्मानमभिसंबध्य तिरोभवितुमुपक्रमते विनाशं चोपैति । तस्य खदेशोपजनितैराख्यातादिभिः खप्रदेशविशेषानुस्मृतिपूर्वकं परिसंख्यानमुपपद्यत एवेति ॥ तथाच व्याप्तिमत्त्वाच्छब्दस्य लोकवेदव्यवहारार्थे पदचतुष्टमुपादीयते । एवमन्यत् ॥ द्वारेणावस्थिताः स्वानर्थान्प्रत्याययन्त्यः (प्रकाशयन्त्यः) स्थिता एव भवन्ति तासु साक्षा- पदपरिसंख्यानं वर्तमानमितरासु विनाशिनीषु व्यक्तिषु लक्षणयोपचर्यते इति । व्याप्ति- मत्त्वादित्यनेनैव इतरेतरोपदेशः प्रत्युक्तः । शास्त्रकृतो योगश्च नामाख्यातरूपबुद्धित्वे सत्त्वक्रियाविषये गुणप्रधानभावेनातिष्ठेत् । तयोर्गुणप्रधानभावे सति तच्छब्दे लक्षणयो. पचर्यते । तथाच धातुरूपा बुद्धिस्तदर्थरूपया बुध्या संयुज्यते । बुद्धिरेव हि धात्वादिरू. पेण विपरिणममाना शास्त्रेण संस्क्रियते । तस्यां च संस्क्रियमाणायां शब्दे संस्कारोपचारः क्रियते । तदभिधायकत्वाच्छब्दस्य ॥ नित्यत्वपक्षेऽपि-युगपदुत्पन्नानां गुणप्रधानभावो गोविषाणन्नास्तीति यदुक्तपूर्व तदप्यनैकान्तिकं दृष्टान्तभूतम् । दृष्टो हि एकस्मिन्नेव काले गुणप्रधानभावो युगपदुत्पन्नयो राजपुत्रामात्यपुत्रयोरिति ॥ एतत्तत्त्वमनुपदं स्फुटयति- अयमित्यादिना ॥ १. अभिसन्धिYढोऽभिप्रायः ॥ २. तथाच पाणिनिशिक्षायाम्- आत्मा बुद्ध्या समेत्यान्मनो युझे विवक्षया । मनः कायाग्निमाहन्ति स प्रेरयति मारुतम् ॥ १॥ इति । सोदी? मूर्ध्यमिहतो वक्रमापथ मारुतः । वर्णाअनयते-इति च ॥ आत्मा अन्तःकरणम् संस्काररूपेण स्वगतानर्थान्बुधा समेत्य एकबुद्धिविषयान्कृत्वा तद्वोधनेच्छया मनः युक्रे युक्तं करोति । तदिच्छावन्मनः कायाग्निं जाठरमग्निमभिहन्ति । स कायाग्निः । सोदीर्णः स मारुत उदीर्ण ऊध्र्व प्रेरित इत्यादिस्तदर्थः ॥ ३. अर्थः प्रयोजनम् । "अर्थोऽभिधेयैरवस्तुप्रयोजननिवृत्तिषु" इत्यमरः ॥ ४. एतत्तत्वमनुपदोक्तं द्रष्टव्यम् । केचित्तु इन्द्रियनित्यत्वात्पदचतुहानुपपत्तिस्तदाश्रयस्य सर्वस्येत्येवमाक्षिप्त परिहारपक्षेणेदमुभयपक्षसाधारण्येनेत्यं ब्याचक्षते-युगपदुत्पन्नानां बे- त्यादि । अत्र पक्षे समजसएव वाशब्दः । युगपदुत्पन्नानां वा अयुगपदुत्पन्नानां वाऽनि- त्यानां वा नित्यानां वा इतरेतरोपदेशः। इतरस्येत्याख्यातस्य क्रियावचने शब्देऽभिधान- 1. इच्छाऽप्यन्तःकरणवृत्तिविशेष एव । अन्तःकरणपरिणामविशेषो मनःकर्मात्र॥

·निरुतविति। - अथैवमपि व्यवहाराचे पदचतुएं नोपादेयम् । अभिनयैरेप पाणिविहाराक्षिनिको- बादिमिळप्तिमद्भिर्व्यवहारसिद्धस्तथाचायमतिमहान्वेदसमुद्रः क्लेशेन पठितव्योऽपि न भविष्यति । नापि चाध्ययनदोषैः संभक्ष्यामहे इत्यपरमनुकूलमित्याशी प्रति- समादधाति- त्वेनोपदेशः, इतरस्य च नामशब्दस्य सत्त्ववचने शब्देऽभिधानत्वेनोपदेशः । शासकृतो योगश्च । लक्षणशास्त्रेण चैते क्रियासत्त्वे आख्यातनामशब्दाभ्यां युज्यते । तस्मादुपपद्यते पदचतुष्वमिति । अत्र हेतुमप्याह व्याप्तिमत्वात्तुशब्दस्येति । उक्तएवार्थः ।। १. तथाच पाणिनिशिक्षा- मंत्रो हीनः खरतो बर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वजो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोऽपराधात् ॥१॥ इति ॥ स्वरेण खरतः वर्णेन वर्णतः । आधादिभ्यस्तसेरुपसंख्यानमिति सार्वविभक्तिकस्त सिः ।। मिथ्याप्रयुक्तः यदर्थप्रतिपादनाय प्रयुक्तस्ततोऽर्थान्तरं स्वरवर्णदोषात्प्रतिपादयन् अभिमतमर्थ नाहेत्यर्थः । वागेव वज्रो हिंसकत्वात् यथेन्द्रशत्रुशब्दः स्वरदोषाधजमानं हिंसितवानि- त्यर्थः । अयं भावः । इन्द्रस्याभिचारो विश्वकर्मणाऽऽरब्धः । एवं हि तैत्तिरीये श्रूयते-वि. श्वरूपवधात्कुपितेन त्वष्ट्राऽऽरम्धे बीन्द्रे सोमेऽनुपहूतेनेन्द्रेण पीतस्य सोमस्यावशेषं क्रुद्ध- स्त्वष्टाऽऽहवनीयमुपप्रावर्त्तयत् । "स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धखे"ति । ततो वृत्र उदभूदिति । तत्रो- हिते (स्वाहेन्द्रशत्रुर्वर्धस्वेति ) मत्रे इन्द्रस्यशत्रु-(शमयिता शैतयिता वा भवेति क्रियाश- ब्दोऽत्र शत्रुशब्द अश्रितो नतु रूढिशब्दः । तदाश्रयणे हि बहुव्रीहितत्पुरुषयोराभेदः । तत्रेन्द्रामित्रले सिद्धे सतीन्द्रस्य शत्रु-भवेत्यर्थे प्रतिपाथे समासस्ये-(६-१-२२३) त्यन्तोदात्ते प्रयोक्तव्ये आबुदात्त ऋत्विजा प्रयुक्तः । तथाच इन्द्रः शत्रुर्यस्येति बहुँनीया- श्रयणादर्थान्तराभिधानादिन्द्रएव वृत्रस्य शमयिता संपन्नः । इन्द्रशत्रुत्वस्य च विधेयत्वा- संबोधनविभक्तेरनुवाद्यविषयत्वादिहाभावः । यथा राजा भव युध्यस्खेति । ऊह्यमानस्य चामत्रत्वायज्ञकर्मण्यजपन्यूखसामखि-(१-२-३४) ति जपादिपर्युदार्सेन मत्राणामेक- अतिर्विधीयमानेह न भवति । इत्ययं स्वरदोषे दृष्टान्तः। वर्णदोषास्तु कलादयो महा- भाष्ये (१-१-१) अन्यत्र च द्रष्टव्याः ॥ । 1. मत्रशब्दोऽत्र बोधकशब्दसामान्यपरः । हीनो दुष्टः । अतएव महाभाष्ये मत्रो हीन इति प्रसिद्धमपि शिक्षापाठं हित्वा दुष्टः शब्द इत्येव पठितम् । तमेव पाठमनुसृत्यानुपदं तथैव मूले पठिष्यते ॥ 2. यथाध्वर्युकृताद्धोमाघजमाने धर्मोत्पत्तिरेवं तत्कृतापशब्दप्रयोगात्तसिन्प्रत्यवाय इ. त्याशयः॥ 3. शर्ण्यन्तादौणादिको रुशातिभ्यां कुन्निति कर्तरि कुन् । प्रशादिगणे निपातनादस्व- लम् । शमेर्वा तत्त्वम् । कुँचौणादिक एव । इत्थमुभयथैतत्सिद्धिः ।। 4. बहुव्रीही प्रकृत्या पूर्वपदमि-(६-२-१) तीन्द्रशब्दोऽन्तोदात्त एवावतिष्ठते । शशम्दो नित्यादिनिलमि-(६-१-१९) साबुदात्त एव । .

·- । प्रथमोऽध्यायः १५. मणीयस्त्वाच शब्देन संज्ञाकरणं व्यवहारार्थ लोके संज्ञाकरणमवोधन तब शब्देन सुखं भवति नियतं चेति शेषः । कुतः अणी- यस्त्वात् शब्दानामित्यादिरयवशात् । अतिशयेनाणुरणीयान् । द्विवचनविभज्यो- पपदेतरबीयसुनौ (५-३-५७) इति द्वयो-(रमिनयशब्दयो-) रेकस्यातिशयेऽर्थे ईयसुन् । टे (६-४-१५५) इति टिलोपः । तस्य भावोऽणीयस्त्वं तस्मादत्यल्प- वानियतत्वाचेति सार्थकश्चकारः । अयमर्थः । अभिनयानां व्याप्तिमत्त्वेऽपि अन- णीयस्त्वा-(बहुत्वा-) सन्दिग्धत्वात्प्रतीतशब्दार्थसंबन्धविषयत्वाच न तैर्व्यवहारो- पपत्तिः सुखं भवति । शब्दस्त्वपरिमितमर्थमल्पीयसैव यनेनोचारितो व्यामोती- त्यणीयस्त्वाच्छब्देनैव संज्ञाकरणं लोके व्यवहारार्थमिति । यच्चाप्युक्तमध्ययनक्लेशादि तत्रेदं बोध्यम् । अभ्युदयार्थो हि शास्त्रारम्भे यत्नः स चाध्ययनानुरूप एव भवति । तथाचानुश्रूयते “एकः शब्दः सुप्रयुक्तः सम्यग्ज्ञातः खर्गे लोके च कामधुग्भवती"ति॥ एवं तावनामादिभेदेन चतुर्धाभक्तेन शब्देन मनुष्याणां मनुष्येष्ववबोधकरण- मुक्तमथ तेषां (मनुष्याणां) वेदेषु हविःसंप्रदानाशीः प्रार्थनादिव्यवहारः केनेत्यत आह- तेषां मनुष्यवद्देवताभिधानम् ॥९॥ मनुष्येण तुल्यं मनुष्यवत् । तेन तुल्यं क्रियाचेद्वतिः (५-१-११५) इति वति- प्रत्ययः । तेषां शब्दानां (नामाख्यातोपसर्गनिपातानां) कर्तरि षष्ठी देवतानाम- भिधानमिति कर्मषष्ट्या समासः । शब्दानुशासनमितिवत् शक्यमिति शेषः । मनुष्यवद्देवानप्यभिधातुं शब्दानां शक्तिरपरिहीनेत्यर्थः । यद्वा देवताभिधानमिति कर्तृषष्ट्या समासः । देवताकर्तृकमभिधानं केषामित्यपेक्षायां तेषामिति कर्मषष्ठ्यन्त- मभिसंबध्यते । यथैव हि मनुष्याः सत्सु प्रयोजनेषु शब्दान् (शब्दैरर्थम् ) अभि- दधति । एवमेव देवा अपि । तेऽपि हि मनुष्यवदनादियुक्ताः पौरुषविधिकैरङ्गैः कर्मभिश्च संस्तूयते इति वक्ष्यते ॥ यद्येवं तर्हि किमर्थ वेदे मन्त्रः समानातोऽन्तरेणापि मन्त्रं लोकवद्वेदेऽपि व्यवहा- रोपपत्तरित्याशकां निराचष्टे- पुरुषविद्याऽनित्यत्वात्कर्मसंपत्तिर्मन्त्रो वेदे ॥ १० ॥२॥ पुरुषेषु मनुष्येषु विद्याया विज्ञानस्यानित्यत्वादनियतत्वाद्धेतोः कर्मणः संपत्तिः संपादनं फलवत्करण-(फलेन संपादन-) मविगुणकर्मसंपत्तिरिति यावत् । सा यथा स्यादित्येवमर्थ वेदे मन्त्रः समानात इति शेषः । अयमर्थः मनुष्याणा- मशिक्षितत्वाद्विस्मरणशीलत्वाद्वा अयथावत्प्रयुक्ताः शब्दा यथास्थितमर्थ नाभि- १. यथायथाऽऽयासं सहते तथातथा पर्माधिक्येन युज्यते ॥ २. सुप्रयोगो यथास्वं स्वरवर्णोच्चारणात् । सम्यग्शानं चार्थतः शास्त्रान्वयाच। तत्राधिकशास्त्रान्वयेऽधिकफलावाप्तिर्भवति । तथोक्तं महाभाष्ये "नाकाष्ठं सुखं यान्ति थेऽचीकमत भाषिणः । तेच पत्काषिणो यान्ति ये चाकमतभाषिणः" ॥१॥इति । ।

·१६ निरुक्तविवृतिः। दध्युः । ततश्च सर्वार्थप्रत्यक्षदृशो देवाः खल्पमप्ययथावदभिधानममर्षयन्तः कर्मणि । न समीयुः । ततश्च देवताविहीनं कर्माफलं संपवेत । न केवलं फलासंपत्तिरेवाऽपि तु दुरिष्टहेतुको दोषोऽपि स्यात् । तथाचोकम् । दुष्टः शब्दः खरतो वर्णतो वा मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वनो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः खरतोऽपराधात् ॥ १॥ इति ॥ तस्मादेतएव नामाख्यातोपसर्गनिपाताः प्रयोगानुगतपरिपाटीविनियमाथे मत्रत्वेन वेदे समानाताः । नहि नामाख्यातोपसर्गनिपातान्परित्यज्य मन्त्राः सन्ति । तदेव हि चतुर्विधं पदजातं प्रयोगानुगतपरिपाट्या कयाचिदवस्थितं मन्त्रा इत्युच्यन्त इति ॥ तदित्थं भावविशेषखरूपनिर्देशोपक्रमे पदचतुष्वमौदुम्बरायणमते. नाक्षिप्य पक्षप्रतिपक्षशो विचार्यावधारितम् । विषयोश्चाक्षेपप्रसङ्गेनैवास्य परिंकुप्ताः देवमनुष्यव्यवहारार्थमेतदिति । तदेतचोदकवशेन प्रसक्तानुप्रसक्तमुक्तम् । भाववि- कारविचार एव प्रकृत' इति तच्छेषोऽधुनोच्यते । सच पुनरुभयात्माभावः । का- त्मिा कारणात्मा च । तयोर्यः कार्यात्मा तमधिकृत्योक्तम् "क्रियानियों योऽर्थः (फललक्षणः) स भावः क्रियैवै वा भाव" इति ॥ २॥ इदानीं कारणात्मा भावो निरूप्यते । तद्विकार एव हि द्रव्यगुणकर्मभावेनाव- स्थिताः सन्तो नामाख्यातोपसर्गनिपातैरभिधीयत इति । तत्र विस्तरेणायं विधीयते तृतीयेन खण्डसूत्रेण- षड्भावविकारा भवन्तीति वार्ष्यायणिः ॥१॥ अपिच लक्षणविदो विगृह्णन्ति भावशब्दं भवतेः स्वपदार्थे भवनं भाव इति । पठन्ति च सन्मानं भावलिङ्गं स्यात् । इति । तस्य विकारा भावविकाराः षड्भवन्तीति । सामान्यादात्मनः प्रस्कन्दा इव सन्ततत्वेन वैशेषिकेण भावविकारात्मलाभाय भवन्ति । इति परः प्रयुज्यमानः शब्दपदार्थकः । प्रसिद्धं हीतिशब्दस्य पदार्थविपर्यासकत्वं गवित्ययमाहेत्यादौ । इति ह वार्ष्यायणिराचार्य आहस्मेति वक्ष्यमाणेन (च. खं. सूत्रे) अभिसंबन्धः । वृषस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे तिकादिभ्यः फिञ् (४-१-१५४ ) इति गोत्रे फिञ् । आदिवृद्धिः । अत्र कौशल्यकार्मार्याभ्यांचे-(४-१-१५५)ति सूत्रे पठितेन छागवृष- योरपीति वार्तिकेन प्रत्ययसंनियोगेन प्रकृतिरूपं निपात्यते ॥ निर्देशत उपलब्धानां १. परिपाटी अनुक्रमः । आनुपूर्वी चोच्यते ॥ २. विषिण्वन्ति विषयिणमनुवन्नतीति विषया अनुबन्धाः । यमुद्दिश्य हि प्रवर्तते स विषयः। व्यवहारार्थमेव हि पदचतुष्टयप्रयोगे प्रवृत्तिरिति । ३. क्रियते हि या सा क्रिया स्त्रियामित्यधिकृत्य कृमः श चे-(३-३-१००)ति कर्माणि शः। रिशयग्लिट्वि-(७-४-२८)ति रिङ् । भावकर्मणोरि-(२-३-१३)ति या। राम ॥ यदि तु क्रियतेऽनयेतिकरण साधनः क्रियाशब्दस्तदावतारयतीदानीमित्यादि।

·प्रथमोऽध्यायः। १७ पंडिति वचनं खवधारणार्थम् । अतोन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्ति नतु ते पृथगेभ्यः सन्तीति । तदेतदनुपदं खयमेव स्फुटीकरिष्यति ॥ तद्भेदानाह- जायते,ऽस्ति, विपरिणमते,ऽपक्षीयते, वर्धते विनश्यतीति ॥२॥ इतिपरः प्रयुज्यमानः शब्दपदार्थकः ॥ तदेतेषां जन्मादीनां भावविकारशब्दानां मध्ये कः कस्यां विकारावस्थायामवस्थितं भावमाचष्टे कं वा विद्यमानमपि नाचष्टे कं वा न प्रतिषेधतीत्युच्यते- जायत इति पूर्वभावस्यादिमाचष्टे, नापरभावमाचष्टे, न प्रतिषेधति ३ जायत इत्ययंशब्दः (तदन्तर्वर्ती जन्धातुः पूर्वोक्तानां जन्यादिभावानां मध्ये) पूर्वभावस्य प्रादुर्भावस्यादिमुपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमाचष्टे ब्रवीति । सएव हि पूर्वापरीभूतो भावशब्दवाच्यस्तावदेव हि जायत इत्युच्यते यावनिष्टान्तशब्दवाच्यो भवति जात इति । तस्यां चावस्थायां नासजायत इति न्यायेन विद्यमानमपि अपरं भावम-(स्तिशब्दवाच्यम-) स्तित्वं नाचष्टे तस्यापरिपूर्णत्वात् । अनवधृतरूपं हि तस्यामवस्थायांतद्भवत्यनुमानगम्यं किमपि जायत इति । नापि प्रतिषेधति अस्तित्वस्य प्रतिषेधं न करोतीत्यर्थः। यतो ह्यस्तित्वं प्रतिषेधननात्मक एव स्यात् कमालम्ज्यजायेत । तदवधारणकालस्योपस्थितत्वाच्च । एवमेवोत्तरत्रापि प्रपञ्चो द्रष्टव्यः । समासतस्तु वक्ष्यते । अस्तीत्युत्पन्नस्यसत्वस्यावधारणम् ॥४॥ अस्तीत्येषशब्द उत्पन्नस्य सत्वस्यावधारणं तन्मात्रं ब्रवीति न विपरिणाममा- चष्टे अपूर्णत्वात् न तं प्रतिषेधति । उपस्थितत्वात् ॥ विपरिणमत इत्यप्रच्यवमानस्य तत्त्वाद्विकारम् ॥५॥ विपरिणमत इत्येष शब्दोऽप्रच्यवमानस्य तत्त्वादप्रभ्रश्यमानस्य तत्त्वात्तद्भा- वादस्तित्वात्पुरुषत्वाद्वा विकारं विक्रियामात्रं ब्रवीति न वृद्धिमाचष्टे अपूर्णत्वान च तां प्रतिषेधति उपस्थितत्वात् ।। वर्धत इति वाङ्गाभ्युच्चयं सांयौगिकानां वार्थानाम् ॥ ६ ॥ वर्धत इत्येषशब्दः स्खेषामङ्गानां शिरोग्रीवाबाहूदरादीनामभ्युषयमभ्यु- ञ्चिततां (संचयं) ब्रवीति । सांयौगिकानां संयोगजनितानां वा अर्थानां हिर- ण्यधान्यादीनामभ्युच्चयं ब्रवीतीति पूर्वेणाभिसंबध्यतेऽर्थवशात् । तत्प्रयोगमाह- वर्धते विजयेनेति वा वर्धते शरीरेणेति वा ॥७॥ । - - ~~ १. पौर्वापर्यं हि देशकृतं कालकृतं च भवति । प्रकृते च कालकृतं, जनिशब्दवाच्यो भावविकारः पूर्वः । तस्मात्परकालोऽस्तिशम्दवाच्यः ।। २. आदिमित्येतदुपलक्षणविधयाऽत्र व्याख्यायते ।। ३. आचष्ट इत्यनुवर्तते तदर्थनिर्देशश्चायमेवमुत्तरत्रापि बोध्यम् ।। ४. उपचयप्रयोगमाहेत्यर्थः ।।

·१८ निरुक्तविकृतिः। अत्रायमवरोहणक्रमेण संयौगिकेषूदाहरणं द्वितीयं खानाभ्युच्ये । अत्र वर्षत इति ब्रुवाणो नापक्षयमाचष्टेऽपूर्णत्वात् । नापि तं प्रतिषेधति उपस्थितत्वात् ॥ अपक्षीयत इत्यनेनैव व्याख्यातः प्रतिलोमम् ॥ ८॥३॥ यथैव हि खाङ्गैः सांयौगिकैर्वा द्रव्यैरुपचीयते तथैवापक्षीयते । इत्येवमुपचय- प्रयोगः पूर्वनिर्दिष्टः प्रतिलोमं विपरीतं व्याख्यातः । भवति हि वृद्धः प्रतिलो- ममपक्षयः । प्रतिगतं लोम प्रतिलोमम् । अच्प्रत्यन्ववपूर्वात्सामलोन (५-४-७५) इति समासान्तोऽप्रत्ययो नस्तद्धित (६-४-१४४) इति टिलोपः ॥ तत्रापि नाचष्टे अपरभावं, न वा प्रतिषेधति ॥ विनश्यतीत्यपरभावस्यादिमाचष्टे न पूर्वभावमाचष्टे न प्रतिषेधति ९ विनाश एवात्रापरभावस्तस्यादिमुपक्रमप्रभृत्यपवर्गपर्यन्तमाचष्टे । तस्यां चा- वस्थायां विद्यमानमपि पूर्वभावमपक्षीयतेरथ नाचष्टे न प्रतिषेधतीति सर्वे निरवद्यम् ॥ ३॥ अथ इम एव भावविकाराः सन्ति किं वान्येऽपीत्यपेक्षायां चतुर्थ खण्ड- मारचयति- अतोऽन्ये भावविकारा एतेषामेव विकारा भवन्तीतिह माह ॥१॥ अतः भावविकारषकाद्येऽन्येऽन्यत्वेनाभिमता भावविकारा लक्ष्यन्त इति शेषः । ते (पृथकूपृथगत्यन्तभिन्ना अपि सन्तः ) एतेषामेव विकारा भव- न्ति । तद्यथा जनिशब्दवाच्यो भावविकारोऽनेकप्रभेदभिन्नोऽनेकपर्यायशब्दवचनो- निष्पद्यतेऽभिव्यज्यते उत्तिष्ठतीत्येवमादि १ तथा अस्तिशब्दवाच्योऽनेकप्रभेदभिन्नो. ऽनेकपर्यायवचनश्च अस्ति विद्यते भवतीत्येवमादि २ तथा विपरिणमतिशब्दवाच्यो विपरिणमते जीर्यति भावान्तरमापद्यते इत्येवमादि ३ तथावर्धतेशब्दवाच्यो वर्धते पुष्यति उपचीयते इत्येवमादि ४ तथाऽपक्षीयतिशब्दवाच्यो ध्वस्यति भ्रस्थती- त्येवमादि ५ तथा विनश्यतिशब्दवाच्यो विनश्यति म्रियते विलीयत इत्येवमादि ६ इतिह आहम आचर्यो वार्ष्यायणिरिति पूर्वोक्तमभिसंबध्यते, “इतिह" इत्ययं निपातसमुदायः पुरातीतवृत्ताख्याने । हशश्वतोर्लङ्चे-(३-२-११६) ति चालिट् ॥ ते यथावचनमभ्यूहितन्याः ॥२॥ त एते जन्यादिशब्दवाच्या विकारा वचनमनतिक्रम्य यथावचनं, ये यस्मि- न्वचनेऽवस्थिताः सन्ति ते प्रकरणोपपत्तिभ्यां मन्त्रावधारणप्रति अभ्यूहितव्या अभितो विताः प्रयुज्यमाना इति वाक्यशेषः । तदेते सर्व एव धातवो भाववचनास्तेषां सर्वेषामिहाध्ययने प्राप्ते शास्त्रातिगौरवमयादेतलक्षणमुत्रीष्टम् ॥ १. स एव हि पूर्वापरीभूतो विनाशशब्दवाच्यः । तावदेव हि विनश्यवीत्युच्यते- यावनिमन्तवाच्यो भवति विनष्ट इति ।। नयनपक्षीयमाणो विनश्येदिति ॥ इयमत्र शाले व्याख्याशली द्रष्टव्या उद्देशो-निर्देश:-प्रतिनिर्देश इति । तत्रोदेशः ·प्रथमोऽध्यायः। १९ . .. तदेवं सानुषझं नामाख्यातयोर्लक्षणमुक्तं संप्रति प्रतिज्ञाप्रसकमुपसर्गलक्षण- मुच्यते । अत्र तावत्कश्चिच्छाते-वक्ष्यति भवानुपसर्गलक्षणमिदमेव तावदुच्यता किमिम उपसर्गा नामाख्यातवत्पदचतुष्टानिकृष्य (पृथकृत्य) बद्धाः सन्तोऽर्थानाहु- स्तान्यथेति । तत्रोत्तरमाह- न निर्बद्धा उपसर्गा अर्थानिराहुरिति शाकटायनः॥३॥ उप-उपगृह्य (आख्यातं तस्यैवार्थविशेष ) सृजन्तीत्युपसर्गाः प्रादयः । निर्- निष्कृष्य (नामाख्यातमध्यात्) बद्धाः पदवाक्यरूपेण रचिताः सन्तोऽर्थान्-निर- निश्चयेन न आहुरिति शाकटायन आचार्यों मन्यते इति वाक्यशेषः । शकटस्थ गोत्रापत्यमित्यर्थे नडादिभ्यः · फक् (४-१-९९) इति फक् फस्यायन् । कथं तर्हि तेषामर्थवत्तेत्युच्यते- नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ति ॥ ४॥ तुशब्दोऽवधारणार्थः । नामाख्यातयोरेव योऽर्थः कर्म क्रिया तत्रैव विशेष कंचि. दुपसंयुज्य तेनोपसंयोगेनं तद्वलेनेतियावत् द्योतय-(न्ति व्यञ्जय-) न्तीत्युपसंयोग- सूत्रस्थानीयः । तद्यथा पड्भावविकारा इति । निर्देशो वृत्तिस्थानीयः। तद्यथा जायते अस्ति विपरिणमत इति । प्रतिनिर्देशो वार्तिकस्थानीयः । तद्यथा जायत इति पूर्वभावस्या- दिमाचष्टे । इति । एवं सर्वत्र यथासंभवं योजनीयम् ॥ १. नाम्नस्तु-किंचिदवशिष्यते तदवसरप्राप्तमपि पदचतुष्ट्वलक्षणप्रतिज्ञाव्याघातभयादत्र नोक्तम् । पदचतुष्वलक्षणानन्तरं चतुर्थेन पादेन "तत्र नामान्याख्यातजानीति शाकटायन" इत्यादिना तक्ष्यते ॥ २. तथाचाहुर्नव्याः। जन्यबोधविषयीभूतक्रियाविशेषविषयकतात्पर्यग्राहकत्वेसति प्राद्य- न्यतमत्वमुपसर्गत्वमिति । अत्र जन्येत्यादिपरिष्कृतौ मूलं तु-उपसर्गाः क्रियये-(१-४- ५९) तिवक्तव्ये योगग्रहणम् । इत्थं च “यक्रियायुक्ताः प्रादयस्तं प्रत्येव गत्युपसर्ग- संशेति" नियमः सनिरूपकोपसर्गलक्षणफलभूत एव नान्यः ॥ अत्रोपोपसृष्टात्सृजतेः पुंसि संज्ञायां घः प्रायेणेति (३-३-११८) कर्तरि घः । चजो-(७-३-५२) Arror । रिति कुत्वम् ॥ . ३. पदादपगतानां वर्णानामिव पृथग्विरचितानामपां साक्षादर्थाभिधाने शक्तिर्नास्त्येव किंतु तद्युक्तानामेव । कथं तङ्केपी प्रातिपदिकत्वात्पदत्वादिकमिति चेत् । कृत्तद्धितस. मासाश्चे-(१-२-४६) ति चकारेणेति संगृहाण ।। ४. अत्र नामेति संपातायातमविवक्षितं नहि नाम्नोऽर्थः क्रिया। नापि च तद्युक्ताः (नामयुक्ताः ) प्रादय उपसर्गा इत्युच्यन्ते उपसर्गाः क्रियायोग इति पाणिनिस्सरणात् । उपसर्गा हि क्रियाङ्गत्वेन नामान्यास्कन्दन्तीति केचिदाहुस्तदपरे न क्षमन्ते । सन्त्येव हि किया धातुजनामसु सिद्धावस्थापना इति ।। ५. तदाश्रयमेव । यथा प्रदीपसंयोगे द्रव्यस्य गुणविशेषोऽभिव्यज्यमानो द्रव्यामय एव भवति न प्रदीपाश्रयः । एवमिहापि बोध्यम् । ६. अत्रोपसंपूर्वायुज्यते वे घन । चजोरिति कुत्वम् ।।

·२० निरुक्तविवृतिः। । घोतका भवन्ति न तु खातध्येण कमप्यर्थे वाच्यवृत्त्याऽभिदधति, तस्मादनर्थकाः पृथगवस्थिताउपसर्गा इति सिद्धम् ॥ अथ प्रकारान्तरेणानेकार्थत्वमेषामुपपादयति- उच्चावचा पदार्था भवन्तीति गार्ग्यः ॥५॥ उच्चाश्चावचाश्चोचावचा नैकभेदा बहुप्रैकारा इतियावत् । पदानामुपसर्गपदाना- मर्था भवन्ति वियुक्तानामपि नामाख्याताभ्यामिति गार्ग्य आचार्यों मन्यते इति वाक्यशेषः । गर्गस्य गोत्रापत्यमित्यर्थे गर्गादिभ्यो यञ् (४-१-१०५) इति गोत्रे यञ् आदिवृद्धिः ॥ यदुक्तमनर्थकाः पृथगवस्थिता उपसर्गा इति तत्खण्डयति- तद्य एष पदार्थः प्राहुरिमे तम् ॥ ६॥ तदिति प्रसिद्धार्थकमव्ययं य एषु उपसर्गेषु (वाचकतासंबन्धेन) विद्यमानः पदार्थः । (खकीयोऽनेकप्रकारकोऽर्थः) तमिमे उपसर्गाः पृथगपि सन्तः प्राहुरभि-7 देवत्येवेत्येतत्प्रसिद्धम् ॥ तं-कम्- नामाख्यातयोरर्थविकरणम् ॥ ७॥४॥ अर्थविकरणमर्थविक्रियामर्थभेदमिति यावत् । तस्मादर्थवन्त एव ते पृथगवस्थिता अपीति सिद्धम् ॥ ४ ॥ १. यद्यपि उदक् च अवाक् चोच्चावचमिति मयूरव्यंसकादित्वान्निपात्य नपुंसकनिर्देशेन व्याख्यातं सिद्धान्तकौमुद्यादौ । तथाप्यर्थतस्तौल्यादुर्गाचार्येणेत्थमेव विगृहीतत्वादस्याश्च ( लघुविवृतेः) तदनुसारित्वात्तथैवात्र व्याख्यातम् । पुंस्त्वंतु विशेष्यनिघ्नत्वात् तथाच "उच्चावचं नैकभेद" मिति विशेष्यनिघ्नवगें अमरः ।। २. अयमर्थः । एषां (प्रादीनां) मध्ये एकैकोऽप्यनेकार्थः । यथा प्रश्शक्तितृप्तिशुद्ध- प्रादिकृतीच्छासुपूजायामित्यादि । यच्चोक्तं वर्णवत्पृथगनर्थका उपसर्गा इति । तदयुक्तम् । यथाहि मृदोऽवयवेषु मृन्मयभाण्डारम्भशक्तिरस्त्येवैवं वर्णेष्वपि सामान्याभिधानशक्ति- रस्त्येव । सातु पदत्वेन समुदितानामविशेषेऽवतिष्ठते । यथा मृदोऽवयवानां घटे घटार- म्भशक्तिरभिव्यज्यते ॥ अन्यथा वर्णैरनर्थकैरारभ्यमाणं पदमप्यनर्थकमेव स्यात् पदैश्च वाक्यं वाक्यैः शास्त्रमित्यर्थवन्तो वर्णाः ॥ यत्पुनरेतदुक्तं प्रदीपवदनर्थका उपसर्गा इति । अत्रोच्यते प्रदीपोऽपि खेनार्थेन प्रकाशाख्येनार्थवानेव । सत्यपि चार्थवत्त्वे प्रकाश्यमर्थ. माधारभूतं घटादि प्रत्याययन्वां प्रकाशनशक्तिमभिव्यनक्ति । एवमुपसर्गा अर्थवन्तोऽपि सन्तः स्वार्थाभिधानशक्तिमनेकप्रकारां विद्यमानामपि स्वार्थाभिधानशत्तयाधारभूते नामा- ख्याते प्रत्याय्यामिव्यजयेयुः । नचैवं वाच्यं नामाख्यातयोरेवासावर्थ उपसर्गसंयोगे सत्युपजायत इति । नहि लोके यो यत्र समर्थों भवति स तत्रान्यमपेक्षते । नामाख्याते चार्थविशेषं प्रत्युपसर्गसंयोगमपेक्षते । तस्मादुपपन्नमुपसर्गस्य क्रियाविशेषोऽर्थः । क्रिया- सामान्य मात्र चाख्यातस्येति ।। ३. सावधारणं हि सर्व वाक्यमामनन्ति, अम्भक्षो वायुभक्ष इत्युक्ते अपएव भक्षयति वायुमेव भक्षयतीति गम्यते ॥

·प्रथमोऽध्यायः। २१ - ननूच्यतां तर्हि क एषां मध्ये कस्मिन्नर्थविशेषे वर्तत इति तत्राह- आइत्यर्वागथें ॥१॥ तद्यथा आपर्वतादिति । अर्वा-(प्रा.) गितिमर्यादेह गम्यते । अत्रेदमवधेयम् । अनेकार्थत्वेऽपि सति उपसर्गाणामेकैकोऽर्थ उदाहरणत्वेनोच्यतेऽर्थवत्त्वप्रकाशनायेति ।। प्रपरेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥ २॥ प्रपरेत्येतौ उपसौं एतस्यैवाडोऽर्थस्थागित्यस्य प्रातिलोम्यं विपरीतमर्थमाहर्तुः ॥ तद्यथा प्रगतः । परागतः । इति । उल्लङ्घय गत इत्यर्थः।। अभीत्याभिमुख्यम् ॥३॥ आह । तद्यथा अभिगत इति । आभिमुख्येन गत इत्यर्थः ॥ प्रतीत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥ ४॥ प्रति इत्ययं एतस्यैवाभेः प्रातिलोम्यं विपरीतमर्थमाह । तद्यथा प्रतिगत इति परावृत्य गत इत्यर्थः ॥ अति सु इत्यभिपूजितार्थे ॥ ५॥ वर्तेते ॥ तद्यथा अतिधनः सुब्राह्मण इति । अभिपूजितः प्रशस्तः ॥ निर्दुरित्येतयोः प्रातिलोम्यम् ॥ ६॥ तद्यथा निर्धनो दुर्ब्राह्मणः । इति ॥ न्यवेति विनिग्रहार्थीयौ ॥७॥ विनीति द्वन्द्वो विश्च निश्चेति, ततो ग्रहशब्देन षष्ठीतत्पुरुषे विनिग्रही तावौँ य- योस्तौ विनिग्रहार्थों तावेव विनिग्रहार्थीयौ खार्थे छः । ग्रहशब्दस्य द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणत्वात्प्रत्येकमभिसंबन्धः । “द्वन्द्वान्ते द्वन्द्वादौ वा श्रूयमाणं पदं प्रत्येकमभि- संबध्यते” इति न्यायात् । तथाच विग्रहार्थीयो निग्रहार्थीयश्चेति तदर्थः । तद्यथा निगृह्णातीति । अवगृह्णातीति । अत्रावरोहणक्रमेणार्थयोरुदाहणम् । द्वयोः पदयोर्बहूनां वा पदानांविच्छेदेन ग्रहणमुच्चारणं विग्रहः। तयोरेवार्थविभागोपदर्शनार्थमवच्छेदेन ग्रहणमवग्रहः । तथाच विग्रहोऽवग्रह इत्यनर्थान्तरम् ॥ उदित्येतयोःप्रातिलोम्यम् ॥ ८ ॥ १. अत्र निरनुबन्ध आङदाहरणस्वरूपानुरूपो निर्दिष्टः । अर्थवत्वं हि लोकेर्थबोधजन- कत्वं तन्निरनुबन्धस्यैवेति ॥ २. मर्यादा धारणा स्थितिरित्यमरः । तेन विना मर्यादा तेन सहेत्यभिविधि"रिति प्राचामुक्तौ तेनेत्यवधिनिर्देशः ॥ ३. प्रतिलोममेव प्रातिलोम्यं स्वाथें व्यञ् चतुर्वर्णादेराकृतिगणत्वात् । तथाच वार्तिकं चतुर्वर्णादीनां स्वार्थ उपसंख्यानमिति ॥ ४. एतच्चोपसंहारवाक्यस्पेन विपरिणतवचनेन प्राहुरित्यनेनान्वयवशाबोध्यमेवमेवो. त्तरत्रापि यथाखमूधम् ॥ PAN ·२२ निरुक्तविकृतिः। उत्-इति अयमेक एव शब्द एतयोः समीपतरवर्तिनोन्यवयोः प्रातिलोम्यमाह। तद्यथा उगृहातीति ॥ समिस्खेकीभाषम् ॥९॥ अनेकस्यैकभवनमेकीभावः । “अभूततद्भावे कृभ्वस्तियोगे संपधकर्तरि चि- (५-४-५०) रिति च्विः । अस्य च्या-(७-४-३२) बितीत्वम् । तमाह । तद्यथा संग्रहाति । इति ॥ व्यपेत्येतस्य प्रातिलोम्यम् ॥१०॥ वि-अप-इत्येतो. एतस्य समित्यस्य प्रातिलोम्यं विग्रह-(मर्थ-) माहतुः । तथ. था-विगृह्णाति । अपगृहातीति ॥ अन्विति सादृश्यापरभावम् ॥ ११ ॥ अनु-इत्ययं सादृश्यमपरभावं पश्चाद्भवनं चाह । क्रमेण यथा अनुरूपमरयेदम् । । अनुगच्छति । इति ॥ अपीति संसर्गम् ॥ १२॥ आह । संसर्गः संबन्धः । सच संबन्धिभेदागिनो यथायोग्यमूयः तद्यथा सर्पिषो- ऽपि स्यान्मधुनोऽपि स्यादिति । अत्र बिन्दुरित्यध्याहार्योऽपिशब्दबलात् । सर्पिषोऽपी- त्युक्ते सर्पिषोऽवयवो बिन्दुरपि स्यादिति गम्यते । अतएव षष्ठी तैद्योगे सर्पिष इति । अत्र संभावनायां लिङ् । तस्या एव विषयभूतेऽस्त्यर्थे भवने बिन्दोः खकर्तृक- दौर्लभ्यप्रयुकदौर्लभ्यवत्त्वं संबन्धोऽपिशब्दार्थः । तद्बोधकत्तादेवापेः अपिः पदार्थे- (१-४-५६) त्यादिना कर्मप्रवचनीयसंज्ञा । अतएव चोपसर्गप्रादुर्ध्यामस्तिर्यच्पर (८-३-८७) इति सस्य षो नेति बोध्यम् ॥ उपेत्युपजनम् ॥ १३॥ आह । तद्यथा-उपजायत इति । समुत्पद्यत इति तदर्थः॥ परीति सर्वतोभावम् ॥ १४ ॥ आह । तद्यथा-परिधावति । सर्वतो धावतीत्यर्थः॥ .. १. तथाचोक्तम् । इदमस्तु सनिकृष्टे समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् ॥ अदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ इति ॥ २. अतएवाविद्यमानपदार्थयोतकस्यापेरपिः पदार्थे-(१-४-९६) त्यादिना कर्म- प्रवचनीयत्वम् ॥ ३. अपिशब्दबलेन गम्यमानस्य बिन्दोरवयवावयविभावे संबन्धे । कर्मप्रवचनीयानां हि क्रियानुयोगिकसंबन्धाभिधायित्वेनैव तत्त्वम् । कर्मक्रियां (तद. नुयोगिक संबन्ध) प्रोतवन्त इति कर्मप्रवचनीया बाहुलकात्कर्तरिभूतेऽनीयर् ॥ ५. मंत्रिवचनीयत्वादेव । "आकडारादेका संशे-" (१-४-१)ति नियमेहि "या पराऽनवकाशा चे"-युक्तरत्र परथा कर्मप्रवचनीयसंशयोपसर्गसंशाया नावात् ॥

·प्रथमोऽध्यायः अधीत्युपरिभावमैश्वर्य वा ॥ १५ ॥ आह । तद्यथा-अधितिष्ठति लोकमोजसा स विवखानिव मेदिनीपतिः।लोकस्यो- परि तिष्ठतीत्यर्थः । अत्राधिशीस्थासां कर्मे-(१-४-४६) ति लोकस्य कर्म- त्वम् ॥ ऐश्वर्य खखामिभावसंबन्धः । तत्रयथा । अधिभुवि रामः । अधिरामे भूः । इति । अत्रा"घिरीश्वर-" (१-४-५७) इत्यधेः कर्मप्रवचनीयत्वे तद्योगे “यस्मादधिकं यस्य चेश्वरवचनं तत्र सप्तमी-" (३-३-६) इति खखामिभ्यां पर्यायेण सप्तमी । भुव ईश्वरो राम इत्यर्थः ।। उपसंहरति- एवमुच्चावचानर्थानाहुस्त उपेक्षितव्याः ॥१६॥ एवममुना प्रकारेणोशावचाननेकविधानर्थानाहुस्त उपेक्षितव्याः उपत्योपग-. म्यानुप्रवेश्य वा बुद्धिमीक्षितव्याः कः कस्मिन्नर्थे वर्तत इत्येवं द्रष्टव्याः परीक्ष्या इत्यर्थः॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरुक्तलघुविवृतौ नैघण्टुककाण्डे प्रथामाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ - प्रथमाध्यायस्य द्वितीयः पादः। पूर्व "नामाख्यातयोस्तु कर्मोपसंयोगद्योतका भवन्ती-त्युपसर्गा इत्युपसर्गलक्षणं सामान्यतो विशेषतश्च "आ इत्यर्वागर्थे' इत्यादिनोक्त्वाऽधुना सामान्यलक्षणानुषक्त प्रतिज्ञाप्रसक्तमेव निपातलक्षणं वर्णयितुमुपक्रमते- अथ निपाताः॥१॥ निपातसामान्यलक्षणानुक्रमेऽयमथशब्दः ॥ मङ्गलप्रयोजनकश्चायमुपैक्षिप्तोत्र द्वितीयपादादौ ॥ निपातशब्दं निब्रवीति- - १. "कृत्तद्धितसमासैः संबन्धाभिधानं भावप्रत्ययेने-"तिव्याकृतिविदांनियमात् स्थेश- भासे-(३-२-१७५) तिवरजन्तादीश्वरशब्दाद्भावार्थकेन ष्यश्वरस्य स्वामिनः खेनसह संबन्धोऽर्थः प्रतीयते । सच प्रतियोगिवृत्तिधर्म एवेति प्राञ्चो न्यायविद आहुरनुयोगिवृत्ति- धर्म एवेति नन्याः । वैयाकरणास्तु उभयमप्युररीकृत्य ध्रुवते स्वस्वामिभाव इति । स्व स्वामिनो व इति द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणस्य भावपदस्य प्रत्येकमभिसंबन्धात्स्वभावः (खत्वं) स्वामिभावः (स्वामित्वं) चेति तदर्थः ।। २. सूत्रे यस्येति षष्ठया विनिगमनाविरहेण निरूपितत्वमाधेयत्वं वार्थः । यनिरूपितं यनिष्ठं वा ईश्वरवचनमैश्वर्यवचनम् । ईश्वरशब्दोऽत्र भावप्रधानः । संशासूत्रेऽपि तथैव । तथाच धृत्तिकृत् स्वस्वामिभावसंबन्धेऽधिः कर्मप्रवचनीयसंशः स्यादिति ॥ ३. “ओंकारनाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं मित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्मा- 1. अन्यतरपक्षस्थापिका युक्तिर्विनिगमना । तस्या विरहोऽभावस्तेन ॥

·३२ निरुक्तविवृतिः। . उचावचेवर्येषु निपतन्ति ॥२॥ उच्चावचेष्वनेकप्रकारकेष्वर्थेषु निपतन्तीति निपाताः । ज्वलादित्वाज्ज्वलितिकसन्ते भ्योण (३-१-१४-) इति कर्तरि णः । कतमे पुनस्त इत्याह- अप्युपमार्थेऽपि कर्मोपसङ्ग्रहार्थेऽपि पदपूरणाः ॥३॥ उपमैवार्थ उपमार्थस्तस्मिन्नेवमुत्तरत्रापि तत्खरूपमने वक्ष्यति (तृ. खं. सूत्रे) कर्मशब्दो हि प्रायेणार्थपर्यायवचन एतस्मिञ्छाने गतिकर्माण उत्तरे धातवः (३-२-३) गत्यर्था इति गम्यते, तथा चार्थोपसंग्रहार्थः । पदमेव पूरयितव्यमर्थो येषां ते पदपूरणाः । इति त्रिधा ते अर्थभेदाद्भवन्ति अपिरेकोवाक्यालङ्कारे- तषामेते चत्वार उपमार्थे भवन्ति ॥४॥ तेषां सर्वेषां मध्ये एतएव चत्वारः "इव, न, चित्, नू" प्रायेणोपमार्थे भवन्ति तत्र तावत्- इवेति भाषायां चान्वध्यायं च ॥५॥ उपमार्थे भवतीति विपरिणतवचनमनुवर्तते अर्थवशात् । भाषायां लोके अन्व- ध्यायं छन्दसि च । उपगम्यातथागुणैर्मीयत इत्युपमा । आतश्चोपसर्ग-(३-३- १०६) इति कर्मण्यङ् । अत्रोदाहरणमाह- अग्निरिवेन्द्र इवेति ॥६॥ अनाद्या अग्निरिवेति त्रिष्टुप् तपसः पुत्रेण मन्युना दृष्टा श्येनादिषु निष्कैवल्ये गलिकावुभा"-वित्यभियुक्तोक्तेः माङ्गलिको मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थः । मृदङ्गादिध्वनिवदस्यो- च्चारणमात्रेण मङ्गलं नत्वयं मङ्गलार्थक एव । कोशेऽपि "मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकालये- प्वथोअथे"त्युक्तौ मङ्गलार्थो. विषयविधयैव निर्दिष्टः । अर्थतस्तु आरम्भानन्तरादिकमेव विषिणोत्ययमिति भावः । १. कसिंश्चिदेवार्थे यः प्रसिद्धो गुणस्तदन्यस्मिन्नप्रसिद्धस्तद्गुणेऽथे शब्दमात्रेण यदुप- संयोज्य तद्गुणप्रकाशनं क्रियते सोपमा । २. कश्चिच्छन्दस्येव भवति, कश्चिद्भाषायामेव, कश्चिच्चोभयत्रेति विभागेन प्रदर्श्यते । अधीयन्तेऽस्मिन्नित्यध्यायो वेदः । "अध्यायन्याये"त्यादिना (४-३-११२) घान्तो निपात्यते ॥ मत्राः खल्वस्मिन्नधीयन्ते तस्मिन्नितीत्यन्वध्याय, विभत्त्यर्थेऽव्ययीभावः चकार एकोवाक्यालङ्कारे ॥ ३. तथाच मन्युरेवास्या ऋषिरितीयंमान्यवी । ऋषयो मत्रद्रष्टारो भवन्तीति वक्ष्यते (नै० २-३-२)। यद्वा मन्युरिन्द्रो देवता अस्या इति मान्यवी । अथ ऋक् । अमि. रिव मन्यो विषितः सहस्व सेनानीनः सुहरे हूत एधि । हत्वाय शत्रून् विमजस्व वेद ओजो विमानो बिमृधो नुदस्व ॥ इति ॥१॥ अस्या अर्थः हेमन्यो इन्द्र! । अन्यो वा कश्चन । हे मुहरे लहनशील ! ( एतस्मिन्प्रत्युपस्थिते शत्रूणामभिभवनकाले अस्माभिः) इतः आइक सन् नः अस्माकं सेनानीः सेनाप्रणेताएधि भव । ( ततश्च ) अभिरिव विषितः दीप्तः (तेजसा ज्वलितः) सहस्व अभिभव तानसच्छन् । किंच शत्रून् हत्वाय .. ४ ·प्रथमोऽध्यायः । २५ शस्यते (ऋ० सं०८-३-१९-२) द्वितीया इन्द्र इवेति अनुष्टुप् । अनया च ध्रुव आङ्गिरसो राजानमभिषिषेचेति तेनेयं दृष्टो (ऋ० सं० ८-८-३१-२) उदाहरणान्तरं (लौकिकं) लोके विदितमेवेति नाभिहितम् ॥ अमिरिव तीक्ष्णः । इन्द्रइव विक्रान्तः । इत्यादि । नेति प्रतिषेधार्थीयो भाषायाम् ॥७॥ प्रसिद्धः । यथा घटो नास्ति पटो नास्तीति । नशब्दोऽत्रास्तित्वं (सत्ता+विद्य- मानतां) प्रतिषेधति । उभयमन्वध्यायम् ॥८॥ प्रतिषेधार्थीय उपमार्थीयश्चेत्युभयमन्वध्यायं छन्दसि प्रसिद्धम् । आद्योदाहर- णम्- नेन्द्र देवममंसतेति ॥९॥ (ऋ० सं० ८-४-१-१) इन्द्रं देवमात्मनो दीपयितारं नामंसत नामन्यन्त आदित्यरश्मयः ॥ अथ किंलक्षणः प्रतिषेधार्थीयः किंलक्षणश्वोपमार्थीय इत्यावेदयितुमाद्यस्य लक्षण- माह- प्रतिषेधार्थीयः पुरस्तादुपचारस्तस्य यत्प्रतिषेधति ॥१०॥ ---- -~~~~. हत्वा क्त्वोयगि (७-१-४७) ति यगागमः । (यत्तेषामसच्छत्रूणां) वेदः धनम् ( नत् त्वमादाय ) विभजस्व प्रयच्छ । किंच ओजोमिमानोऽस्माकं बलं कुर्वन् मृधः संग्रा- मकारिणः शत्रून् विनुदस्व घातयेति ।। १. अथ ऋक् । इहैवैधि मापच्योष्ठाः पर्वत इवाविचाचलिः । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिछेह राष्ट्रमु धारय ।। इति ॥ २ ॥ अस्या अर्थ: । हे राजन् ; इहामिन्नेव राज्ये एघि स्वामि- त्वेन मर्वदा वर्तमानो भव माचातस्त्वमपच्योष्ठा अपच्युतोभूर्मापगमः । पर्वतइव यथा पर्वतो नैश्चल्येनावतिष्ठते एवम् अविचाचलि: चलनरहितो भव । इन्द्राव यथा स्वर्ग इन्द्र एवमिह लोके त्वं ध्रुवः शाश्वतस्तिष्ठ स्थितो भव । राष्ट्रमु राष्ट्र चेह लोके धारय खेम्बे कर्मण्यवस्थापयेति ।। २. अयमों दुर्गोंक्तिमनुसृत्य व्याख्यातः । सायणभाष्ये त्वन्यथा व्याख्यानमस्य । तत्र तावदियमृक् ॥ वि हि सोतोरसक्षत नेन्द्रं देवममंसत । यत्रामददृषाकपिरयः पुष्टेषु मत्सखा विश्वस्मादिन्द्र उत्तरः ॥ १ ॥ इति ॥ इयमिन्द्रवागितीन्द्रोऽस्या ऋषिः ॥ इन्द्रो वदति । सोतोः सोमाभिषवं कर्तुं व्यसूक्षत यागंप्रति मया विसृष्टा अनुज्ञाताः स्तोतारो वृषाकपेर्यष्टारः हीति पूरणः । तत्र देवं द्योतमानमिन्द्रं मां नामंसत । मया प्रेरिताः सन्तोऽपि ते स्तोतारो न स्तुतवन्तः किंतु मम पुत्रं वृषाकपिमेव स्तुतवन्तः । तत्र येषु पुष्टेषु सोमेन प्रवृद्धेषु यागेषु अर्यः स्वामी वृषाकपिर्मम पुत्रो मत्सखा मम सखिभूतः सन् अमदत् सोमपानेन हृष्टोऽभूत् । यद्यप्येवं तथापीन्द्रोऽहं विश्वस्मात्सर्वस्माज्जगत उत्तर उत्कृ- ष्टतर इति॥

·निरुक्तविवृतिः। यो हि प्रतिषेधार्थीयो भवति तस्य पुरस्वात्प्रथममुपचारः प्रयोगो भवति कस्मात यत्प्रतिषेधति तस्मादित्यर्थः ॥ द्वितीयोदाहरणमाह- दुर्मदासोनसुरायामिति ॥ ११॥ (ऋ० सं० ५-५-१९-१) "हृत्सु पीतासो युध्यन्ते" इत्यादिरस्य । “अधर्न नमा जरन्ते" इत्यन्तः ॥ काण्वोमेधातिथिराङ्गिरसश्च प्रियमेध ऐन्द्रं सूकं ददृशाते । तत्रैषा गायत्री । अनु- कविनियोगत्वाद्वाचःस्तोमे विनियुज्यते । अस्यार्थः । सोमा इत्यर्थवशात्कर्तृपदमा- क्षिप्यते। ते पीतासः पीताः सन्तः आजसेरसुक् (७-१-५०) इत्यसुगागमः । हृत्सु हृदयेषु (अवस्थिताः सन्तो) युध्यन्ते संप्रहारमिव कुर्वन्ति । युध संप्रहारे (दि. आ०) तङ् । तत्पानवशेन सोमपायिनोऽहमहमिकया (अहं विशिष्ट २ इत्येवं) स्पर्धमाना भवन्ति । क इव सुरायां (पीतायां) दुर्मदासोन कुत्सितमदा इव । अत्रापि पूर्ववदसुगागमः । किंच । (आत्मलाभपरितुष्टाः सन्तस्तमेव यजमानं) जरन्ते स्तुवन्ति । कथम् । नग्नाः (भूत्वा स्त्रियं संप्रयोक्ष्यामह इत्येवमभिप्रायाः) ऊधर्न ऊध इव रात्रिं यथा ॥ सायणस्तु हे इन्द्र, त्वया पीताः सोमास्त्वां मादयितुं हृत्सु त्वदीयेषु युध्यन्ते परस्परं संप्रहारं कुर्वते । अत्र दृष्टान्तः "दुर्म. याम्" सुरायां पीतायां जायमाना दुष्टमदा यथा पातारं मादयन्ति तद्वत् । अपि च नना स्तोतारस्ते च ऊधर्न पयसा पूर्ण गवादेरूध इव सोमपूर्ण त्वां जरन्ते स्तुवन्तीत्येवं व्याख्यत् ॥ द्वितीयस्य लक्षणमाह- उपमार्थीय उपरिष्टादुपचारस्तस्य येनोपमिमीते ॥ १२॥१॥ येनार्थेन उपमेयमर्थमुपमिमीते स उपमार्थीयस्तस्य । उपरिष्टादुपरि । शेष पूर्ववदूह्यम् ॥१॥ चिदित्येषोऽनेककर्मा ॥१॥ कर्मशब्दोऽर्थपर्यायवचनः । अनेकार्थोऽपि सनुपमार्थीयसंयोगादत्रोदाहृतः । कथमनेकार्थ ? इति तमेवार्थविशेषमुदाहरणद्वारा दर्शयति- आचार्यश्चिदिदं ब्रूयादिति पूजायाम् ॥२॥ आचार्य एवं ब्रूयात्कोऽन्य एवं वक्ष्यति । उदाहरणप्रसमाचार्यपदं निर्वकि- आचार्य आचारं ग्राहयति-आचिनोत्यर्थान् आचिनोति बुद्धि- मिति वा ॥३॥ १. तथाचाह भगवान्दुर्गः । येषामपि विनियोगः कचिदन्यत्र नास्ति तेऽपि वाचःस्तोमे विनियुज्यन्ते ॥ इति। २. तथाच मनुः । उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेद्गुरुः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्य - प्रचक्षते इति । अन्यत्रापि । आम्नायतत्त्वविज्ञानाच्चराचरसमानतः। यमादियो- गसिदत्वादाचार्य इति कथ्यते, इत्येवं लक्षणलक्षितो मतप्रस्थापकोऽप्याचार्यः । सहि जनानां बुद्धिमाचिनोत्यनुकृष्यैकत्र लगयतीति आचार्य इत्युच्यते ॥ । :

·प्रथमोऽध्यायः। आयूर्वावरतेरन्तर्भावितण्याद्वाहुलकात्कर्तरि "ऋहलोमेदि-(३-१-१२४)"ति ज्यत् । उपधावृद्धिराधकल्पे । कल्पान्तरे त्वौणादिको ण्यनुद्धिर्धातोरन्यस्यात्वमुगा- गमश्चेति साधनप्रक्रियोधा ॥ दधिचिदित्युपमार्थे ॥४॥ अत्रौदन इति वाक्यशेषः । दधितुल्यस्तद्रूप इत्यर्थः ॥ कुल्माषाँश्चिदाहरेत्यवकुत्सिते ॥५॥ अवकुत्सिते भृशं कुत्सिते । कुल्माषानपि तावदाहरेति किं वाऽन्यदाहरिष्यसि ॥ कुल्माषपदं निब्रवीति- कुल्माषाः कुलेषु सीदन्ति ॥६॥ कुलेषु सजातीयानसरेषु सीदन्ति भ्रष्टा भवन्ति । पृषोदरादित्वा-(६-३-१९१) त्साधुरयम् ॥ नु इत्येषोऽनेककर्मा ॥७॥ अनेककर्मा अनेकार्थः । तद्यथा- इदं नु करिष्यतीति हेत्वपदेशे ॥८॥ हेत्वपदेशे हेतुव्यवहारे ॥ हेतुविविधः कारको ज्ञापकश्च तत्रान्योऽत्र, यत इदं करिष्यतीत्यर्थः। कथं नु करिष्यतीत्यनुपृष्टे ॥९॥ अनुपृष्टे-कथं करिष्यतीति पृष्ट्वा करिष्यतीत्युक्ते यत्पुनरनुपच्छति तत्र, अत्रैवो- दाहणान्तरमाह- न न्वेतदकार्षीदिति च ॥१०॥ अयं नु एतन्नाकार्षीत् ? (त्वमुक्तवानसि अयमेतत्कृतवान्स्यादिति ?) अथाप्युपमार्थे भवति ॥ ११ ॥२॥ तद्यथा-(उत्तरेण)॥२॥ वृक्षस्य नु ते पुरुहूत वयाः॥१॥ (ऋ. सं. ४-६-१७-३)- १. कोलन्ति इति कुलानि कुल संस्त्याने बन्धुषुचेति भौवादिकात्कुल्धातोर्मूलविभुजादि. त्वात्कः । तेषु सजातीयानसंघेषु मष्यन्ते हता भवन्ती (तिज्वलादित्वाण्ण:)-त्यर्थतो निर्वक्ति सीदन्तीति । अर्धखिन्ना हि यवचणकादयः कुल्माषाः । तथाचोक्तम् अर्धस्विन्नाश्च गो. धूमा अन्ये च चणकादयः। कुल्माषा इति कथ्यन्त इति । "सहि कुल्माषान्खादन्तं भिक्षन" इति निन्दार्थवादश्रुतिरपि । अतःकुल्माषा निकृष्टतमा अन्नेषु प्रोच्यन्ते ॥ २. तथाचामरः “नु पृच्छायां विकल्पे चे"-ति । पृच्छा-पृष्टं प्रश्न इत्यनर्थान्तरम् ।। ३. नन्बोर्विभाषे-(३-२-१२१)ति वा लुङ्। नायं ननुशब्दस्तथा सति ननौ पृष्टप्रति- वचन (३-२-२०) इति लडेव स्यात् ।

·२८ निरुक्तविवृतिः। - व्यू ३ तयो रुरुहुरिन्द्रपूर्वीः । इत्यर्धचे त्रिष्टुभः । अनेन हि भारद्वाजो बार्हस्पत्य इन्द्रं तुष्टाव । तेनेयं दृष्टा । हे पुरुहूत बहुभिराहूत इन्द्र ते त्वदीयाः पूर्वीः पूर्वकालभवाः पूर्वैः कृता वा ऊतयोऽवनानि रक्षाः (अव रक्षणे भ्वा०प०) अवतेः क्तिनि “ज्वरत्वरे"-(६-४-२०)त्युपधावकारयोरूठ् । विरुरुहुः । विशेषेण रोह- न्तिस्म । तत्र दृष्टान्तः “वृक्ष. याः” अस्यार्थमाह- वृक्षस्येव ते पुरुहूत शाखाः॥२॥ यथा वृक्षस्य शाखा विरोहन्ति तद्वत् ॥ वया:शाखा:॥३॥ इति पर्यायवचनः । निगमप्रसक्तवयाशब्दं निर्वक्ति- वेतर्वातायना भवन्ति ॥४॥ वेतेः वीगतावित्यादादिकाद्वीधातोः कर्तरि "नन्दिप्रहिपचादिभ्य" (३-१-१३४) इत्यच्प्रत्ययः । वियन्ति चलन्तीति वयाः । वातेन हि ताः समन्ततोऽयन्त इति वातायनाः । अयतेनन्द्यादित्वाल्युः ॥ पर्यायप्रसक्तं शाखाशब्दं निर्वक्ति- शाखा: खशयाः॥५॥ खे आकाशे शेरत इति खशयाः । पृषोदरादित्वा-(६-३-१९१)त्साधुः । प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- शक्नोतेर्वा ॥६॥ औणादिको णः कर्तरि । कस्य खः ॥ इति व्याख्याता उपमार्थीयाः ॥ अथ प्रतिज्ञाप्रसक्तानर्थोपसंग्रहार्थानाह- यस्यागमादर्थपृथक्त्वमहविज्ञायते नत्वौदेशिकमिव विग्रहेण पृथक्त्वात्स कर्मोपसंग्रहः ॥ ७ ॥ यस्याश्रूयमाणस्यैव निपातस्यागमादध्याहारा-(त् सरूपविरूपैकशेषा-) दैर्थतो वा पृथक्त्वमह पृथक्त्वमेव विज्ञायते । तद्यथा देवदत्तयज्ञदत्तौ देवदत्तश्च यज्ञ- - - १. पुरुशब्दोऽयं बहुनामसु निघण्टौ (३ अ० १ खण्ड.) पठितः । लोकेऽपि “पुरुहूः पुरु भूयिष्ठं स्फारं भूयश्च भूरिचे" त्यमरः ॥ २. पूर्वस्सिन्काले भवाः पूर्वीः "भवे छन्दसी"-(४-४-११०) ति यत् । यदा "पूर्वैः कृतमिनयौ चे"-(४-४-१३३) ति यः । पिप्पल्यादेराकृतिगणत्वान्डी "यस्येति चै"-(६-४-१४८) त्यलोपे “हलस्तद्धितस्ये"-(६-४-१५०) ति यलोपः । दीर्घाजसि च वाच्छन्दसी-(६-१-१०६) पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ ३. अर्थेन पृथक्त्वमिति “कर्तृकरणे कृता बहुलमि"-(२-१-३२) ति बाहुलकात्स- मासः । आधादित्वात्सार्वविभक्तिकस्तसिः ॥ अस्योदाहरणं व्याख्यान्तेऽथवेत्यादिनात्रैव द्रष्टव्यम् ॥ ..

·प्रथमोऽध्यायः। २९ दत्तश्चेति गम्यते । द्वावप्यंत्र देवदत्तयज्ञदत्तौ श्रूयेते नतु तयोरौदेशिकमुद्देशकृतमिव (पृथक्त्वं) यथा गां अश्वं पुरुषं पशुमिति प्रत्येकमुद्दिश्यमानानां, कुतः विग्रहेण पृथक्त्वात् द्वयोर्बहूनां वाऽर्थानां विविच्य (विभिद्य नानाकृत्वा वा) ग्रहणं ज्ञानं विग्रहस्तेन पृथक्त्वात्पृथग्भावात् । इत्थं च यस्मात्स द्वावौँ बहून्वा गृहीत्वा एकस्मिन्समसनकर्मणि उपसंगृह्णात्युपसमावेष्टयति तस्मादयं कर्मोपसंग्रह इत्युच्यते । गृह्णतेरत्र पचाद्यजन्तस्य कर्मशब्देन सप्तमीति योगविभागाच्छौण्डादेराकृतिगण- त्वाद्वा समासः । अथवा बृहस्पतिश्चेत्युक्त प्रजापतिरनुक्तोऽपि द्वितीयो गम्यते प्रजापतिरपीति ॥ कतमः पुनरसावित्यपेक्षायामाह- चेति समुच्चयार्थ उभाभ्यां संप्रयुज्यते ॥ ८॥ च इत्ययमेव कदाचित्समुच्चयार्थः सन् उभाभ्यामर्थाभ्यां विगृहीताभ्यामेव सं- संयुक्तः प्रयुज्यते । तद्यथा- अहं च त्वं च वृत्रहन् इति ॥९॥ (ऋ० सं० ६-४-४१-५) एतस्मिन्नेवार्थे देवेभ्यश्च पितृभ्य एत्याकारः ॥१०॥ अथाकार एतस्मिन्नेव समुच्चयार्थे वर्तते । तद्यथा-देवेभ्यश्च पितृभ्यओं इति । (ऋ० सं० ७-६-२२-१) - : - १. देवदत्तयशदत्ताविति समासे । २. उद्देशो नाम्नैव वस्तुकीर्तनम् । तेन कृतमित्यर्थे ठमविहितोऽपि उद्दिश्यतेऽस्मिन्निति उद्देश इत्यधिकरणसाधनस्योद्देशशब्दस्य कालवचनत्वाभिधाना "त्कालाकृञ् (४-३-११) इति भवाथै यद्वा कालादित्यधिकृत्य तेन निवृत्त-(६-१-७९) मिति ठञ् । निर्वृत्तं कृतं संपादितमित्यनान्तरम् ।। ३. अहं च त्वं च वृत्रहन्संयुज्याव सनिभ्य आ । अराती वाचिदद्रिवोऽनु नौ शूर मंस्यते भद्रा इन्द्रस्य रातयः ॥ १॥ घोरपुत्रः प्रगाथोऽनया ऐन्या पतथा इन्द्रस्य सख्या- थींसनबवीत् । हेवृत्रहन् इन्द्र, अहं च त्वं च संयुज्याव संगतौ भवाव । कियदवधि इत्युच्यते। सनिभ्य आ आप्राप्तः। सनिशब्दोऽयं "सनिस्त्वध्येपणे"-त्यमरेण गुर्वादेः कचि- दर्थे प्रार्थनया नियोजनरूपायामध्येपणायामुक्तोऽपीह (वेदे) दाने प्रयुज्यते । तद्यथा वाजोऽन्नं स स निर्दानमस्येति वाजसनिरिति ॥ दानेन च तत्पूर्विका प्राप्तिर्लक्ष्यते यावता कालेन धनानि लभ्यन्ते तावत्कालम् । हे अद्रिवः वज्रवनिन्द्र हे शूर, नौ सङ्गतयोश्चाव- योर्दाने अरातीवा चित् अदानशीलोऽपि जनः (दानशीलतामुपेत्य ) अनुमंस्यते अनुमति करिष्यत्येवं भद्रा भन्दनीयाः मुखप्रदाः कल्याणप्रदा वा इन्द्रस्य रातयः दानानि इति मन्यमान इति शेपः । भदि कल्याणे सुखे च । (भ्वा० आ०) तस्मादौणादिको रक् नलोपश्च ॥ ४. योऽअग्निः कव्यवाहनः पितृन्यक्षदृतावृधः । प्रेदु हव्यानि वोचति देवेभ्यश्च पितृ- भ्यआ ॥ १॥ अनुष्टुप् । आप्री। पितृयशे बिनियुक्ता । योऽग्निः कन्यस्य पित्र्यस्य हविषो ·३० निरुक्तविवृतिः । वेति विचारणायें ॥११॥ वेत्ययं विचारणेऽथें वर्तते । तद्यथा- हन्ताहं पृथिवीमिमां निदधानी हवे हवा-ति ॥१२॥ (ऋ० सं०८-६-२४-३) ऐन्द्रो लबस्तस्येयमार्षम् गायत्री । “कुवित्सोमस्यापामिती"त्यस्यास्तृतीयः पादः । अर्थश्च । हेन्तेति हर्षे । हन्त हर्षेऽनुकम्पायां वाक्यारम्भविषादयोरित्यमरः । इदानीमेवाहमिमां पृथिवीमिह वा अन्तरिक्षलोके इह वा धुलोके । अथवा इह दक्षिणे स्कन्धे इह वा सव्ये स्कन्धे निदधानि अवस्थापयानि इति हस्तेन निर्दि- शति । दधातेर्लोटि उत्तमपुरुषैकवचने मेनिः । अत्र हेतुं वदति कुविदित्यादि । इतिशब्दो हेतौ । यस्मात् कुविद्वहुवार सोमस्य सोममपां पीतवानस्मि । अस्य मे सोमपानस्यानुरूपमेव वीर्यमस्तीत्यभिप्रायः। अत्र "क्रियया यमभिप्रेति स संप्रदानमि- (वा.)"ति सोमस्य संप्रदानसंज्ञायां "चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसी-(२-३-६२)"ति षष्टी । अपामिति पा पाने लुङि “गातिस्थे(२-४-७७)"ति सिचो लुक् ॥ अथापि समुच्चयार्थे भवति ॥ १३ ॥ वेतीत्यनुवर्तते । उदाहरणम्- वायुर्वा त्वामनुर्वा त्वा-इति ॥ १४॥ (य० सं० ९-७)॥३॥ अनुठुबेषा वाजपेये अश्वयोजने विनियुक्ता । गन्धर्वाः सप्तविंशतिः । ते अमे, अश्वमयुऑस्तेऽअस्मिजवमादधुः ॥ इत्यस्याः शेषः । हे अश्व, वायुश्च त्वा त्वां मनुश्च त्वा- त्वां गन्धर्वा एते सप्तविंशतिर्युजन्ति त्वामस्मिनथे। ते हि विदुर्यथा त्वं योक्तव्यः । एवं च पूर्वमप्यश्वं युक्तवन्तो देवानामृषीणां च । त एव च तस्मिन्जव- मादधुः आहितवन्तो यस्मादतो ब्रवीमि ममापि चाने। तमिममश्वं त एव युजन्तु जवं चास्मिन्नादधत्विति भगवान्दुर्गो व्याख्यातवानिमाम् ॥ ३ ॥ अह इति च ह इति च विनिग्रहार्थीयौ पूर्वेण संप्रयुज्यते॥१॥ अह इति ह इति च द्वावप्येतो विनिग्रहार्थीयो । विनिग्रहो नाम विभागेनावस्थित- MA । बोढा प्रापकः । यस्यायमधिकारः कव्यानि बोढव्यानीति स (इहास्माकं पितृयशे होतृत्वेन स्थितः) ऋतावृधः । ऋतस्य सत्यस्य यशस्य वा वृधः । वर्षयितॄन् पितॄन्यक्षत् पूजयतु । यजे- लेंटि सिपि अडागमः । लेटोऽडाटा-(३-४-९४) विति । किंच हव्यानि प्रवोचति प्रब- बीतु (एतान्यस्मत्प्रदत्तानि) इदू पादपूरणौ ॥ केभ्यः देवेभ्यश्च पितृभ्यश्चेति मत्रार्थः १. सायणस्तु हन्तेति संभावनायामनुशायां वा संभावयाम्येतदनुजानामि वा । किंतत् अहमिमामित्येवं व्याचख्यौ ।। २. माध्यन्दिनीये तु । वातो वा मनो वा गन्धर्वाः सप्तविंशतिः। ते अग्रे अश्वमयु- अस्ते अस्मिअवमादधुः ॥ ७ ॥ इत्युष्णिक्पठ्यतेऽश्वदैवत्या ॥ तदर्थश्च वातो वायुश्च मन इन्द्रियं च सप्तविंशतिनक्षत्राणि गन्धर्वा गोभूमेर्धारः । ते वातादयोग्रे पूर्वमश्वमयुञ्जनथे योजितवन्तः तेच वातादयोऽस्मिन्नश्वे जवं बेगमादधुः स्थापितवन्तः । इति ।

·प्रथमोऽध्यायः। योद्देवदत्तयज्ञदत्तयोरेकस्मिन्देवदत्तेऽभिमतरसगोपायनस्य नियमेन ग्रहणं तदर्थों विनिग्रहार्थः । विनिग्रहार्थ एव विनिप्रहार्थायः। खार्थे छ इति दुर्गः । तयोः पुनरेतत्प्रयोगखाभाव्यं यद्वयोरर्थयोर्युगेपत्प्रकृतयोर्मध्ये पूर्वेण पूर्ववाक्यगतेनार्थेन सं-संयुको प्रयुज्यते। तद्यथा- अयमहेदं करोत्वयमिदम् ॥२॥ अयमह देवदत्तो गाः पाययतु । अयं यज्ञदत्तो भुङ्गामिति ॥ हकारस्यो- दाहरणम्- इदं ह करिष्यति इदं न करिष्यतीति ॥३॥ यज्ञदत्त इदं ह इदमेव करिष्यति सामग्रीसंवननम् । इदं नकरिष्यति ओदनं न पक्ष्यतीति ॥ अथाप्युकार एतस्मिन्नेवार्थ उत्तरेण ॥४॥ एतस्मिन् विनिग्रहार्थ एव भवति । स पुनरुत्तरेण द्वितीयवाक्यगतेनार्थेन संप्र- युज्यत इति पूर्वतनवाक्यात्परिणतवचनमनुवर्तते । अर्थः प्राग्वत् । तद्यथा- मृषेमे वदन्ति सत्यमु ते वदन्ति । इति ॥५॥ इमे वृषलाः मृषा मिथ्या वदन्ति । ते ब्राह्मणाः सत्यमु सत्यमेव वदन्ति ॥ इति॥ अथापि पदपूरणः॥६॥ अथाप्युकारः पदपूरणः। पदं चरणमेव पूरयितव्यमस्येति पदपूरणः। पूरी आप्यायने (चु० प०) नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ल्युः । इदमुक्तंदु ॥७॥ १. स अर्थोयस्येति बहुव्रीहिरत्र । २. युगपदित्येककालेऽव्ययम् ॥ ३. अयं देवदत्त एव गाः पाययत्वित्यर्थः ।। ४. इदमुत्यत्पुरुतमं पुरस्ताज्योतिस्तमसो वयुनावदस्थात् । नूनं दिवो दुहितरो विभाती- गर्गातुं कृणवन्नुषसो जनाय ॥ १॥ अस्या अर्थः । इदमु पुरतो दृश्यमानमिदम् । ( उकारः पदपूरणः ) त्यत्तत् अस्माभिः स्तुत्यं सर्वप्रसिद्ध ज्योतिस्तेजः पुस्तममत्यन्तप्रभूतम् । कुतो यतो वयुनावत् ज्ञानवत् । वयुनशब्दः प्रज्ञानामसु निघण्टौ (३-९) निर्दिष्टः । ततो मतुपि मती बहचोऽनजिरादीनामि-(६-३-११९) ति दीर्घः । तमसस्तमोऽभिभूग ल्यब्लोपे कर्मणीति (वा.) पञ्चमी । पुरस्तात्माच्यां दिशि अस्थात् उदतिष्ठत् । एवं सति नूनं निश्चयेनैता उषसो दिवोऽन्तरिक्षदेवताया आदित्यस्य दुहितरो विभातीविशेषण भानं कुर्वती: "दीर्घाजसिच-वाछन्दसी"-(६-१-१०६) ति पूर्वसवर्णदीर्घः । जनाय जनानां" चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसी"-(२-३-६२) ति बहुलग्रहणात्षष्ठयथें चतुर्थी ।

·- निरुक्तविवृतिः। द्वे अपीने ऋचौ कमेण (क. सं० ३-४-२-१) (1-५-२-१) पोते। त्रिष्टुभौ । अनयोराधया पामदेवो गौतम उपसं तुटाव । सम्यया तु गौतमो नोषाधेन्द्रमसौत् ।। हीत्येषोऽनेककर्मा ॥८॥ अनेककर्मा अनेकार्थः । तद्यथा- इदं हि करिष्यतीति हेत्वपदेशे ॥९॥ हेतोः कारकस्य ज्ञापकस्य वा अपदेशो व्यवहारतस्मिन् । हि यत इदं करिष्यति अत इति वाक्यार्थः । तथा चामरोऽपि हि हेताववधारणे इति । कथं हि करिष्यतीत्यनुपृष्टे ॥ १०॥ अनुपृष्टं व्याख्यातपूर्वम् (पृ. २७ पं० १८)॥ कथं हि व्याकरिष्यतीत्यसूयायाम् ॥ ११ ॥ अमर्षादसाक्षाच्छब्दपूर्वकोऽभिप्रायः परिवादो वाऽत्रासूया ॥ कथमयमकृतप्रयत्नः व्याकरिष्यति नास्य सामर्थ्यमित्यभिप्रायः॥ गातुं गमनम् । गाङ् गतौ (भ्वा० अ०) कमि मनि जनि गा भा याहिभ्यश्च (उ० १- ७०) इति भावे तुन् । (गमनादिव्यापारसामर्थ्य ) कृणवन्नकुर्वन् । इत्येकस्या एवादरीर्थे बहुवचनम् ॥ ५. तदु प्रयक्षतममस्य कर्मदश्मस्य चारुतममस्ति दंसः । उपहरे यदु परा अपिन्वन्म- ध्वर्णसो नघश्चतस्रः ॥ १॥ अस्या अर्थः । दश्मस्य दर्शनीयस्यास्येन्द्रस्य तत्कर्म (उ: पाद- पूरणः) प्रयक्षतमं प्रकर्षणपूज्यतमम् । यक्ष पूजायां (भ्वा०प०) कर्मणि घञ् हलचे- (३-३-१२१) ति। यक्ष्यते पूज्यते इति यक्षः पूज्योऽतिशयेन यक्षो यक्षतमस्ततः प्रादि- समासः । दसि दसनदर्शनयोः (चु० आ०) दस्यते कर्तव्यतया दृश्यत इति दंसः कर्तव्यं कर्म (निघ० २-१) चारुतममतिशयेन शोभनमस्ति । किंतत् । यदयमिन्द्र उप- हरे उपहर्तव्ये (गन्तव्ये ) पृथिव्याः संबन्धिनि समीपदेशे । रहोऽन्तिकमुपहरे इत्यमरः । उपरा दिशः (नि. १-६) अपिन्बत् । पिवि सेचने (भ्वा०प०) लछ । यदा उपरा उप्ता मेघपूरिता वेति दुर्गः । मधु मधुरम् अर्णः जलं यासु ता मध्वर्णसो मधुरोदकाश्चतस्रो नघः प्रधानभूता गङ्गादिनदीः अपिन्वत् अपातपत् अक्षारयत् वर्षदारेण च यज्ञादि प्राव- यदिति दुर्गः । तदेतत्कर्मान्येन कर्तुमशक्यत्वात्पूज्यतममिति ॥ १. अन्यत्र तु गुणेष्वपि दोषारोपोऽसूया । तथाचामरः ॥ असूया तु दोषारोपो गुणेष्व- 1. गुणगवं बहुत्वं तस्यामारोप्य बहुवचनम् । अतएव एकसिन्नपि गुरवः समागता मादयः प्रयोगाः साच्छन्ते । 2. युद्धा उपारन्ति गच्छन्स्यसिनथ इत्युपहरो भूप्रदेशः पुंसि संशा घः प्रायेणेत्यधि- करणे : गुणः । दुर्गस्तु-उपहानमर्हन्ति यस्सिन्देशेऽवस्थिताः सहाया: स उपहरो देशः। जनैरनाकीणों वा यसिनेकाकीति व्याख्यौ ।

·प्रथमोऽध्यायः किलेति विद्याप्रकर्षे ॥ १२॥ विद्यावा विज्ञानस प्रकर्षे अतिशये । अन्यतो विद्यामुपश्रुत्सातिशयेनावधा अन्यसै कस्मैचिदाचष्टे एवं किलैतदासीयुद्धमित्येवम् । अत्र प्रवकुर्विज्ञानाविशयो गम्यते ॥ अथापि न ननु इत्येताभ्यां संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे ॥ १३ ॥ किलेतीति संबध्यते । संयुक्त प्रयुज्यते संप्रयुज्यते । अन्यलात्कंविदर्षे नायमेव. मित्येवमुपश्रुत्य तमेवार्थमन्यमनुपृच्छति अथेतरमश्रध्धपूर्वस्व- नकिलैवं ननु किलैवम् ॥ १३ ॥ इति ॥ मेति प्रतिषेधे॥१४॥ मेत्ययं प्रतिषेधेऽथें वर्तते । तद्यथा- माकार्षीर्माहार्षीरिति च ॥ १५॥ अत्र न माड्योग (६-४-७४) इत्यडभावः । विध्यर्थे (आज्ञायां) लछ । माङि लुङ् (३-३-१७५) इति हि सर्वलकारापवादः ॥ खल्विति च ॥१६॥ प्रतिषेधार्थीय एव । तद्यथा- खलुकृत्वा खलुकृतम् ॥ १७ ॥ खलुकृत्वा-अकृत्वा न कर्तव्यमिति वार्थः । खलुकृतं-नकृतमित्यर्थः। अथापि पदपूरणः॥१८॥ अथापि-खल्वित्ययं पदपूरणः पादपूरणेऽर्थे वर्तते । तद्यथा- एवं खलु तदभूव इति ॥ १९ ॥ वेदे, लोकेऽपि 'निर्धारितेऽर्थे लेख्येन खलूक्त्वा खलु वाचिकमि' ति । लेख्येन लेखितव्येन पत्रेणार्थे निर्धारित निर्धार्य बोधिते वाचिकं संदेशवाचमुक्त्वा खलु न वक्तव्यमित्यर्थः । अत्रैकः खलुशब्दः प्रतिषेधार्थीयोऽपरः पादपूरणः ॥ शश्वदिति विचिकित्सार्थीयो भाषायाम् ॥२०॥ विचिकित्सानाम विवेकपूर्वकः प्रश्नस्तत्पूर्वकमवधारणं वात्मप्रश्न इति केचित् । विपूर्वकात्कित निवासे (भ्वा०प०) गुप्तिच्किझ्यः सन्नि-(३-१-५)ति सन् सच "कितेाधिप्रतीकारे निप्रहेऽपनयने नाशने संशये चे"ति (वा.) संशयेऽर्थे पीति ॥ परिवादो विषमानदोषकानम् । अविधमानदोषकथनं तु निन्देति निन्दापरीवादयो दो "गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा वापि प्रवर्तते। कौँ तत्र पिधातम्यौ गन्तव्यं वा ततोऽन्यत" इति बदता मनुना दर्शितः । परीवाद इति उपसर्गस्य घनीति (६-३-१२३) वा दीर्घः ॥ १ यथाहु व प्रदीपकारा:-लोकपादः परं केचित्सुप्तिङन्तमथापरे । परेऽवान्तर- वाक्यैकस्वरूपं पदम् चिर" इति ॥' २. तथाच मेदिनी-शश्वत्स्यादात्मप्रश्ने च मङ्गले । पुराकल्पे सदार्थे च पुनरर्थे च दृश्यत इति ॥

·३१ निरुतवितिः। भवति । समन्तात् अप्रत्ययादि-(३-३-१०२)तिलियामप्रत्यययप् ॥ तथा- चामरोऽपि विचिकित्सा तु संशय इति । विचिकित्सायों यस्य स विचिकित्सार्थः स एव विचिकित्साधीयः । खायें छः। स भाषायां लोके भवति । छन्दसि पुनर- न्येष्वप्यर्थेषु भवतीत्याह-(इयमत्रास्थार्थवशास्थितिशैली द्रष्टव्या यदस्य (शश्व- च्छन्दस्स) एवंशब्दस्य पुरस्तात्रयोगो भवत्युपरिष्टाद्वा तयथा-) शश्वदेवमित्यनुपृष्टे । एवं शश्वदित्यखयं पृष्टे ॥ २१ ॥ अर्थे वर्तत इति वाक्यशेषः । अखयं पृष्टे खयमात्मनास्पृष्टे । नूनमिति विचिकित्सा यो भाषायाम् ॥ २२॥ स्पष्टम्- उभयमन्वघ्यायम् ॥ २३ ॥ अन्वघ्यायं छन्दसि पुनरयमुभयमाह । उभयार्थ इति यावत् । तमेवार्थद्वय- माह- विचिकित्सा यश्च पादपूरणश्च ॥ २४ ॥ इति । अत्रोदाहरणमुत्तरखण्डसूत्रेण तृतीयपादादिगतेन निर्विवार्निदानं तस्य ताव- - अगस्त्य इन्द्राय हविर्निरूप्य मरुल संप्रदित्सांचकार स इन्द्र एत्य परिदेवयांचवे ॥२५॥४॥ इति. या० मु.प्र.नि. शा. प्र. ध्या० द्वि० पादः॥॥ अगः कुम्भस्तत्र स्त्यानः संहत इत्यगस्त्यः कुम्भसंभवोमुनिः । अगस्त्यः कुम्भसंभव इत्यमरः । स इन्द्रायेन्द्रदेवतायै हविहवनीयं धृतादि निरूप्य समुद्यम्य मरुज्यस्तनामिकाभ्यो देवताभ्यः संप्रदित्सां संप्रदातुमिच्छां चकार कृतवान् स इन्द्र एल्यागत्य परिदेवयांचके मन्युपूर्वकं विलोपं कृतवान् ॥ ४ ॥ * ॥ इति श्रीमद्या- स्कमुनिप्रणीतनि०लघुविकृतौ नै० काण्डे प्र० द्वि० पादः॥ * ॥ ननूनमस्ति नो श्वः कस्तछेद यदद्भुतम् । अन्यस्य चित्तमभिसंचरेण्यमुताधीतं विनश्यति ॥१॥ (क्र. सं० २-४-१०-१) परिदेवनप्रकार प्रतिपादयधुकश्रुतिमर्थतो ब्याचष्टे- न नूनमस्त्यचतनम् । नो एव श्वस्तनम् ॥२॥ इन्द्रो वदति विचार्यमेतन्ममैतत्तावत् यदद्यतनं हविर्मम नास्तीति । प्रतिषेधेसति १. निदानं त्वादिकारणम् । तस उदाहरिष्यमाणमास । तावदादौ ॥ अयमर्थः। निदानवां मत्राणां निदानमेव पूर्व वक्तव्यम् । तेनोच्यमानोऽर्थोऽतितरां प्रकाशते ततः पदानि । ततोऽर्थः । ततः प्रत्येकं विग्रहेण निवंचनमेष हि व्याख्यानमोऽत्र शास इति ॥ २. परिदेवनं नाम मन्युपूर्वको विलापः । तथाचामरः विलापः परिदेवनमिति ॥

·प्रथमोऽध्यायः प्रतिषेध्येनावश्यंभाव्यमित्यतनशब्दोऽध्याहृत आचार्येण । उत्तरवाक्ये व इति दर्शनात् । अथापि स्यात् श्वखनं भविष्यतीति ? नो श्वः उशब्दोऽवधारणार्यः (न श्वः) श्वःशब्दो वृत्तिविषये श्वोभवं श्वखनमाह । “अमानोनाः प्रविषेष" इति स्मृतेर्नशब्दोऽत्र नोशब्देन व्याख्यातः पर्यायवचनत्वात्तथाचायमयों नोएब श्वसनं श्वस्तनमपि नैवास्तीति । अनहेतुं चतुर्थपादेनाह-उतेति । उत, अपि, अये,तिशब्दा वेदे समानार्थाः । (मया ममेदमिति) आधीतमाध्यातमभिप्रेतं यद्वाऽधीतमल- दर्थ निरूपितं भृशमुद्रुष्टं वा विनश्यति अन्यसात्करणेनादर्शनमुपैति । तर्हि श्वसन- मस्माकं भविष्यतीति कुत एतदिति समस्तार्थः । (पादद्वयार्थ मूल एव वक्ष्यति)॥ अथैकपदनिरुकम् ।- अद्यास्मिन्यवि ॥ धुरित्यह्रोनामधेयम् । द्योतत इति सतः॥३॥ द्योतते रविकिरणसंबन्धादित्य दुत् दीप्तौ ( भ्वा० आ०) अस्माद्गमेझैः (उ० २-६४) इति बाहुलकात्कर्तरि डोप्रत्ययः । डिवाहिलोपः । सचायं कर्तरि विहित इत्याह सत इति कर्तृकारकस्येत्यर्थः । अत्रास्तेः शतरि षष्ठयेकवचने सो- (६-४-१११)रित्यल्लोपे सत्शब्दः सिध्यति । इत्थं च योशब्दो दिनपर्याय- वचनो यस्य सप्तम्येकवचने द्यवीत्युक्तमधस्तात् । अस्मिन्यवि (अहि) इत्यर्थे सद्यःपरुत्परारी-(५-३-२२)त्यादिना अयशब्दो निपातितः । दुरित्सहो नाम- धेयमिति तु योशब्दपर्यायविवक्षयाभिहितम् । यु अभिगमने (अ०प०) शुग- मिभ्यां डोरिति भोजोके डोप्रत्यये द्योशब्दः । अस्मादेव (घु धातोः) डिचेत्य- धिकारे युहुभ्यां चेति भोजसूत्रेण उप्रत्यये दुशब्दः । अभिगच्छन्त्यस्मिन्खं- खमभिमतप्रदेशं प्राणिन इति द्यौर्युर्वा । दुतेरेव वा अध्वादयश्च (उ०५-३०) इति डन्प्रत्ययान्तो निपातितो द्रष्टव्यः । अस्मिन्पक्षे द्योतत इति सत इति शब्द- स्यैव व्युत्पादनम् । सच उक्तविधया योशब्दसमानार्थतया निर्दिष्टः । अतएवाह - मसु (नि. १-९) द्यौःशब्दसाधने केचिद्दयुरिति पठन्तीति देवराजयज्वनिर्वचनं संगच्छते ॥ निगमश्च "घुमिरतुभिः परिपातमस्मान् (ऋ० सं० १-७-३७-५) इत्यादिः॥ श्व उपाशंसनीयः कालः ॥४॥ उपगम्य अभिप्रायविषयीकृत्य सचेतसा (प्राणिना) आशंसनीय आशस्तव्यो भवत्यनागतत्वादित्युपाशंसनीयः : कालः श्व इत्युच्यते ॥ १. एते च मत्रैकदेश एव सन्तोऽध्याहार्या भवन्ति । पदातिरेकादध्ययनकाले नाधी- यन्ते । ते त्वनिर्वचनकाले प्रकाशयितव्याः॥ २. अन्यसै प्रदानेन । विभाषा सातिः कास्येइत्यनुवृत्तौ तदधी नवचने (५-४-५४) इति सातिप्रत्ययः। ३. भाववचनानामिति (२-३-५४ ) वत्प्रकृत्योंऽत्र सच्छन्देऽविवक्षितः। तथाच दुर्गः । पोतत इति कर्तृकारकं सदिति यत्र ब्रूयात्तत्रोच्चारित एव कारकनियमो द्रष्टव्योऽन्यत्र यथेष्ट योज्यमिति । । .

·निरुक्तनिवृति घोहीनः कालः॥५॥ अविकान्तो हिस भवति । अयं च श्वःसंबन्धादनुकोऽप्यन्त्र निरुकोऽयवक्षात् ।। इदानीमुपकान्तमन्त्रस्य द्वितीयपादमनूध व्याचष्टे- कस्तबेद यवद्धतं-कस्तछेद यदभूतम् ॥६॥ को हि नाम तवेद जानाति यदभूतमनुत्पनं कस्य भविष्यति मम वाऽन्यस्य वेति । भूधातुरत्रोत्पत्तावनिहितो यागात्स्खों भवतीत्यत्र यथा । शब्दसारूप्यप्रस न निकि- इदमपीतरवद्भुतमभूतमिव ॥ ७॥ लोके इदमपि इतरयत्किंचिच्छोणितवर्षादि तदभूतमिव कादाचित्कत्वात् । उत्तस्यैव तृतीयपादमनूय व्याचष्टे- अन्यस्य चित्तमभिसंचरेण्यम् अभिसंचारि॥ ८॥ करमापुनर्न ज्ञायते मम नैव भविष्यतीत्साह अन्यस्येति । अवरोहणक्रमेणोप- स्थितमभिसंचरेण्यपदं निब्रवीति अभिसंचारि अभितः संचरणशीलम् । अभिसं- पूर्वाञ्चरतेर्गत्यर्थात्ताच्छील्ये कर्तरि एण्य प्रत्ययः । अन्यशब्द निर्वक्ति- अन्यो नानेयः॥९॥ नाना(नानात्वेन व्यवस्थितस्यासत्कुलजस्या )पत्यं नानेयः । अव्ययस्थाबन्त- प्रतिरूपकत्वा-( दाबन्तसमानानुपूर्वीकत्वा- )दावन्तत्वनिबन्धन स्त्रीभ्योढगि- (४-१-१२०)ति ढक् भवति । क्वायामित्यत्र याध्यथा । यद्वा न सतामानेयो नानेयः ॥ चित्तपदं निर्भूते- चित्तं चेततेः॥१०॥ चेतत्यनेनानिति चित्तम् । चिती संज्ञाने (भ्वा० प०) अजिघृतिभ्यः (उ०३-८६) इति बाहुलकात् कः । अधीतशब्दनिर्विवक्षया तुरीयं पाद- उताधीतं विनश्यतीति । आध्यातमभिप्रेतम् ॥ ११ ॥ आध्यातमित्याधीतशब्दार्थः । ध्यायतेः संप्रसारणं च (बा.) इति किपि विहितं संप्रसारणमिह फेऽपि भवति बाहुलकाद्बहुलं छन्दसीति । अत्र संयोगा- देरातो-( ८-२-४३ )रिति विहितं नत्वं नध्याख्ये(८-२-५७)ति निषेधान भवति ॥ अभिप्रेतमिति पर्यायवचनम् । आपूर्वको ध्यायतिरुत्कण्ठापूर्वकस्मृती वर्तते । मतिचिन्तनम् । चिति स्मृत्याम् (चु० प०)॥ अयापि पदपूरणः ॥ १२॥१॥ अवाप्येवमसिन्माने पदपूरणः । पदं पादएव पूरयितव्योऽस्य भवतीत्ययं । १ अयं नूनमिलेष शम् ·प्रथमोऽध्यायः। - । तद्यथा- नूनं सा ते प्रतिवरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी ॥ शिक्षा स्तोतृभ्यो मातिधग्भगो नो वृहदेम विदथे सुवीराः॥१॥ (ऋ. सं. २. ६. ६. ६) गृत्समदस्पेदमा त्रिष्टुप् । अत्र नूनमिति पादपूरणएवे- ति सेत्यारभ्य व्याचष्टेऽर्थतः- साते प्रतिदुग्धां वरं जरित्रे ॥२॥ हेइन्द्र, सा ते तव दक्षिणा (या पुत्रभावके कर्मणि ऋत्विग्भ्यो देया) मघोनी मघवती हिरण्यधान्यादिधनेन संयुक्ता (तद्वती) सती जरित्रे स्तुवते यजमानाय बरं श्रेष्ठमभिमतमर्थ प्रतिदुहीयत् प्रतिदुग्धाम् "छन्दसि परेऽपि" "व्यवहिताचे"ति (१-४-८२) प्रतेर्व्यवहितस्यौपि प्रयोगः । किंच स्तोतृभ्योऽस्मभ्यं "कमान्" इति शेषः शिक्षा प्रयच्छ । "शिक्षतिर्दानकर्मा पठित"इति स्कन्दवामि- भाष्यम् । आइत्ययं प्र इत्यस्यार्थे । निपातानां नानार्थत्वात् ।। प्रदेहि । किंच मातिधक् मास्मानतिहाया-(तीत्या-) न्येभ्यो देहि ( अस्मानतिक्रम्यान्येभ्यो मा दाः) प्रथममस्मभ्यं दत्वा ततोऽन्येभ्योऽपि दीयताम् । दहेर्दानार्थस्य लुङि “मन्त्रे घसे-" (२-४-८०) तिच्ले क् । किंच भगो धनं नोऽस्माकमस्तु इति शेषः । येन विर्दथे यज्ञे (खेगूहे ) बृहन्महर्जितंवदेम ब्रवाम दीयतां भुज्यतामिति । किंच (तवानु- महात् ) सुवीराः वीरवन्तः (पुत्रवन्तः)यद्यपुत्राः । मत्वर्थीयः सुः पुरस्तात्प्रयुक- श्छान्दसः । अथ पुत्रवन्तस्तदा शोभनवीराः सुपुत्रा भवेम ॥ वीरशब्दश्छन्दसि पुत्रपर्यायवचन इह निरुतः ॥ १॥ अथैकपदनिरुक्तम्- वरो वरयितव्यो भवति ॥३॥ वियते यसाविति वरः । वृ वरणे (ऋ. उ.) ऋदोरप् ( ३-३-५७) इत्यप् प्रत्ययःकर्मणि । जरितृशब्दं निर्वक्ति- १ प्रतिपूरयतु ददात्विति यावत् दक्षिणागुणकाद्धि कर्मणः फलप्राप्तिरिति दक्षिणायामेव फलदातृत्वमुपचर्यते । सायणस्तु प्रतिदुहीयत्संपादयति तादृशी दक्षिणां स्तोतृभ्योऽस्मभ्यं शिक्षाप्रयच्छ । किंच भगो भजनीयस्त्वं मातिषक् । यदा नोऽस्माकं कामान्मा धाक्षीः । अपे- क्षितफलदानेन पूरयेत्यर्थः । सुवीराः शोभनपुत्रपौत्राः सन्तो वयं विदथेऽस्मिन्यो वृहत्प्र. भूतं स्तोत्रं वदेम त्वामुद्दिश्य अवाम इत्येवं व्याख्यत् । शेषं समानम् ॥ २. ते प्राग्धातोः (१-४-८०) इति हि लौकिको नियमः । ते गत्युपसर्गसंशका धातोः प्रागेव प्रयोक्तव्या इति हि तदर्थः ।। ३. मसीकरणार्थस्यापि धातूनामर्थनिर्देशस्योपलक्षणत्वादत्र दाने वृत्तिरेवमुत्तरत्रापि बोध्यम् ॥ ४. विदयशब्दो यशवचनश्छन्दसि । विद शाने (अ. प. विद् विचारणे (रु. भा.) बिललामे (तु० उ०) विद् सत्तायाम् (दि. मा०) रुदिविदिभ्यां गिरा (उ०३-१११) इति अथप्रलयः सच किट निवागुणाभावः । शायते हि यशः । लभते हि दक्षिणादिरत्र विचार्यते हि विद्भिः। भावयत्यनेन फलम् ॥ ५.बदा से गृहे यहः करिष्यते तदा तत्र ।

·३८ निकाति - - - जरिता गरिता॥४॥ खत्यस मातोः (भा.प.) कृषि रूपम् । गरिवेति पर्यावसनः । एकातिरति कर्मा (निष. ३-१४) अनापि सुखाविरूपैन । ममोनी शब्द नि—ते- दक्षिणा मघोनी मघवती॥५॥ अत्र दक्षिणा मघोनीति प्रतीकम् । मधपतीति मघोनीलसपर्यायः । तदर्थे व्युत्पादयति- मध इति धननामधेयम् ॥६॥ तहस्यामस्तीति विग्रहे "तदस्यास्त्यस्मिनि-" (५-२-१४) विमतुप् "मादुप- घायाः" (८-२-९) इति मस्य वः । मघशब्द निर्वकि- मंहतेदनकर्मणः ॥७॥ मंहतिर्दानकर्मा (५०३-२०-१०) घमर्थे कविधानम् (३-३-५८ वा.) इत्यत्र परिगणनस्य प्रायिकत्वात्कर्मणि कप्रत्यये पृषोदरादित्वाबलोपो हस्य घच भवति ॥ मंह्यते दीयते इति मघम् धनम् ॥ अथ सिंहावलोकितकेन प्रतीकोपातं दक्षिणाशब्दं निब्रवीति- दक्षिणा दक्षते समर्धयति कर्मणः व्यृद्ध समर्धयतीति ॥ ८॥ समर्धयत्यर्थकस्य दक्षतेर्दक्षद्धौ शीघ्रार्थे चेति (भ्वा. पो.) धातोरोणादिक इनच् । एतदेव विकृणोति-व्यूद्धं समर्धयतीति । यज्ञे हि यत्किंचिद्विगतर्दिक (न्यूनं ) भवति तदियं ( दक्षिणा ) समर्धयति विवर्ध्य पूरयति विशिष्टं यज्ञस्य साधनमेतैदितीयं दक्षिणेत्युच्यते ॥ प्रकारान्तरेण निर्वकि- अपि वा प्रदक्षिणा गमनात् ॥९॥ दक्षिणाशन्दोन दक्षिणादाच् (५-३-३६) इत्याजन्तोऽव्ययम् । प्रत्ययवि- धानकाले प्रेत्युपसर्गस्य पृयाकृतिराविज्ञानबलात् । अर्थकाळे तूपसजलेवे । तवाच गृहीतदक्षिणसर्विजोऽरेणाभिम् प्रदक्षिणेन गैमनापियं दक्षिणा । अपीत्ययेलस्याये । अथवा दक्षिणाम्-- दिशमभिप्रेत्य ॥१०॥ १. स-सम्यक् अर्षयति वर्षयति, ऋधु वृद्धौ (भ्वा०प०)। इत्थंच वृधस समर्थ- यत्पर्षकत्वं युज्यत एव ॥ २. डोश्यप्रतिनिर्देश्ययोरेक्यमापादयत्सर्वनाम पर्यायेण तत्तलिमागिति" विषयमा धान्यात्त्रीलिनिदेशो व कृतः ।। ३. यतो सबमपसर्गः । निरुतमेतत् (उपसर्गपदम्) अवस्वाद ॥ - एक्वन्यावसामहरेअनम्याः (५-३-३५) इत्यतोऽदूरेपनम्या । बानुबल विहिती या पानी बिहाव यथासंभवं तृतीयासतम्यापवादक्षिणशब्दाहाबवीले पियूपित- मित्र मानिमित्लब एनपा विवीये (२-१-११)विविवीया । बोरवि बद।

·प्रयोज्यादा साई दक्षिणस्यां वेदिश्रोणी-अप्रेण गार्हपत्यम् , जवनेन सदा, दक्षिणकालीधीयं गत्वा अन्तर्वेदि स्थित्वा अन्तरेण चात्वालोकरी,तमानीधे चोत्सुज्यमाना-गावाति- दिक। ११॥ पुनर्दक्षिणा । अत्र निदानमाह- इत्तप्रकतिः ॥ १२ हस्तः प्रकृतिः कारणं नामनिदानं यस्याः सा। तयाच "प्रामुखख प्रजापक्षिये हखो बभूव । सा दक्षिणादिगभवदि"यात्रायते । अथ- दक्षिणो हस्तः॥१३॥ कस्मात्पुनर्दक्षिणः? इत्यनुयुतः प्राह- दक्षतेरुत्साहकर्मणः ॥ १४ ॥ उत्साहार्थस्य दक्षधातोरुकदिशासिद्धिः । स यथोत्साहवान्भवति कर्मसु न तथा सव्यः॥ १. सेत्येतस्या गतिक्रियायाः कर्तृपदम् । ऋत्विग्दारकमेव हि तस्यागमनमुपपद्यत इति गच्छन्तीति पाठो मुद्रितपुस्तकेषु दुर्गभाष्ये। सच प्रामादिकस्तस्कर्तुविजोऽनुपादानादु. पात्तस्स सेति कर्तृपदस्य क्रियाकाहाऽनिवृत्तेश्व, अयं च दुर्गमाष्यानुवादः । अस्यायमः। हि यतः सा दक्षिणोत्सृज्यमाना यजमानेनोत्सृष्टा सतीदक्षिणस्यां दिशि वेषाः श्रोणी गच्छतीति दक्षिणेत्युच्यते । कथं (केन प्रदेशेन) गच्छतीत्याह-अग्रणेत्यादि । गृहपतिर्यजमानस्तेन संयुक्तो गार्हपत्योऽमिः "गृहपतिना संयुक्त व्य" (४-४-९०) इति म्यः प्रत्ययः । तम- ग्रेण गत्वा (पूज्यपूजकयोमध्ये प्राचीति व्यपदेशात्प्रत्यरमुखस्याः संमुखीनस प्रारम- खस्य यजमानस्य च मध्येनोत्तरपूर्वक्रमेणविंग्गच्छतीति ) सदः सदस्यसानं तद् जघनेन मध्यप्रदेशेन, अवच्छेदकत्वं तृतीयार्थः। प्रकृत्यादिगणाज्जाता तृतीया तु तदात्मताम् । अवच्छेदकताबुद्धिप्रकारत्वादिशंसतीति" हेर्युक्तेः । अमिमिन्धे दीपयतीत्यभीत् ब्रह्माभिान्धी दीप्तौ (रु. आ०) किम् । तस्य स्थानमामीश्रम् । "आमीयः शरणे रणभं च (बा.) इति रणित्त्वादादिवृद्धिः। भत्वाजश्त्वाभावः । आमीभ्रमेवाभीत्रीयम् स्वाथैछः। तदक्षि. नादूरे तस्य दक्षिणस्यां दिशि "एनबन्यतरस्यामदूरेऽपचम्या" (५-३-३५) इति एनप् । “एनपा द्वितीये" (२-३-३१) ति द्वितीया अन्तवेंदि वेचामध्ये स्थित्वा । अन्त- रेणेत्येतदिनाऽर्थकम् । चत्वालो गर्तविशेषः । उत्करः रक्षादिकूटः । “उत्करः कूटमलिया-" मित्यमरः । तावन्तरेण तो विना (तौ परिहत्य ) "अन्तरान्तरेण युक्ते" (२-३-४) इतिद्वितीया । "पृथग्विनान्तरेणतें" इत्यमरः। तमामी चेति, पृथग्वाक्यम् समाची ब्रह्माणं (तात्थ्यात्ताच्छन्थमिति न्यायात्) च गच्छतीति दक्षिणेत्यपि द्रष्टव्यम् । २. पृष्टः । प्रश्नोनुयोगः पृच्छा चेत्यमरः ॥ ३. शीघ्राणे अयं पठितः । यो पुत्सहते स एव शीघ्रं कर्म का प्रभवति । इति शीत्रा- स्याप्यत्रोत्साहाथै वृत्तिः ॥ 1 तथाच तस्याग्रेण सदसो मध्येनेति फलितोऽर्थः । अग्रावच्छेदेन गाईपलं, मध्या- बच्छेवेन सद इलारार्थः । उपपदविमक्तीनां सम्बन्धोऽर्थः पाषपवादवाद । उत्सर्गसमान- देशा अपदा भवन्तीति महाभाष्यकतः प्राहुः ॥

·१० निरुतवितिः । 4 -- . दाशतेर्वा स्यादानकर्मणः ॥ १५ ॥ दानकर्मणः दानार्थस्य । दाश दाने (भ्वा. उ.) दाश्यतेऽनेनेवि दक्षिणः । पृषोदरादिः ॥ तेनैव हि प्रायेण दीयते ॥ हस्तशब्दं निर्वचनप्रस निर्मवीति- हस्तो हन्तेः॥१६॥ हन्यनेनेति हस्तः । पृषोदरादिः । तेन हि हन्यते । यद्यप्यन्येनापि हन्यते पादादिना, तथापि यो हन्तव्यो भवति तस्य- प्राशुहनने ॥ १७॥ हननेऽयमेव प्राशुः शीघ्रः । झटिति समुद्यच्छमानो भवति ॥ तदेतनिगमस्थं दक्षिणामघोनीति प्रतीकमुपादाय व्याख्यातमिदानी शिक्षास्तोतृभ्य इति तदुत्तरं वाक्यं व्याचष्टे- देहि स्तोतृभ्यः कामान् ॥ १८ ॥ इति । एवमुत्तरोत्तरम् । मातिधगिति व्याचष्टे- मास्मानतिहाय दहीः ॥१९॥ अस्मानतिहायातिक्रम्य (अन्येभ्यो) मा दहीर्मा देहि । दहिरत्र दानार्थ इति विवरीतुमाह- मास्मानतिहाय दाः॥२०॥ अस्मानतिहायातिक्रम्य मा दाः मा देहि । “माङि लु" (३-३-१०५) सर्वल- कारापवाद इति लोडर्थेऽत्र । “न माझ्योग-" (६-४-९७) इत्यडभावः ॥ भगो नो अस्तु बृहद्धदेम ॥ २१ ॥ इत्येतत्रिगदव्याख्यातम् (३७ पृ.)। विदथे इति निगमस्थपदमर्थतोनुवदति- स्वे वेदने ॥ २२॥ खे-खीये ( आत्मीये) वेदने विन्दते लभते सुखमस्मिन्निति वेदनं गृहम् । विदल लाभे (तु. उ.) "करणाधिकरणायोश्च" (३-३-११७ ) इति ल्युट् ॥ सिंहावलोकितकेन निगमप्रसकं भगपदं निब्रवीति- भगो भजतेः॥२३॥ भगशब्दः पुल्लिङ्गो धनवचनः । भज्यते सेव्यते भोगार्थिमिः । यद्वा भज्यते सेव्यतेऽनेन हेतुना तद्वान् (धनवान्) भज सेवायाम् (भ्वा. उ.) "पुंसि संज्ञाया-" (३-३- ११८) मिति घः । “चजो" (७-३-५२) रिति जस्य गः । बृहत्पदं व्याचष्टे- वृहदिति महतो नामधेयम् ॥२४॥ नामधेयं नामैव भवति । “वर्तमाने पृषन्महबृहज्जगच्छतृवचे-"(उ. २. ७७) ति निपातीवेतौ | माणरूपनामभ्यो धेय-"(वा.) इति खार्थे धेयप्रत्ययः ॥ १. इन्माच्छन्दौ॥ - - ·प्रथमोऽध्यायः । कुत एतत् ! इति महतो नामधेयत्वे निदानप्रश्ने आह- परिवृक्ष भवति ॥२५॥ परितः सर्वतो वृढं व्याप्तम् । यद्वा परिवृढं व्याप्तं यद्धि महद्भवति तत्सर्वं व्याप्नोति। तथाच वक्ष्यति "ब्रह्मपरिवढं सर्वत" इति (निरु. १-३-३) इदानीं निगमान्तस्थं सुवीरा इत्येतद्वाक्यमर्थतो द्विधा व्याचष्टे- वीरवन्तः। कल्याणवीरा वा ॥२६॥ पुरस्तास्थितेन मत्वर्थसुना योऽर्थो लभ्यते सहि वीरवन्त इत्यनेनोच्यते । तत्रान- तिप्रसिद्धत्वमाशय प्रसिद्धेन शोभनार्थेन बहुव्रीहिणा योऽर्थो लभ्यते तमर्थमाह कल्याणवीरा वेति । कल्याणशब्दार्थो वक्ष्यते मूले (नि. २-१-६)। इदानीं निगमान्तस्थं वीरपदमनेकधा निर्वक्ति- वीरो वीरयत्यमित्रान् ॥ २७ ॥ अमित्रान् शत्रून्वीरयति विविधप्रकारमीरयति । क्षिपति । कम्पयति । मारयति वेति वीरः । ईर क्षेपे (चु. प.) खार्थणिजन्तात्पचाद्यच् । यद्वा ईर गतौ कम्पने च (अ. आ.) अन्तर्भावितण्यर्थात्पचायच् । अमित्रशब्दःपुंसि । तथाच (पा.लि.) सूत्रम् "भृत्रा-ऽमित्र-छात्र-पुत्र-मन्त्र-त्र-मेढ़ो-ष्टाः पुंसी"ति ॥ प्रकारान्तरेण वीरशब्दं साधयति- तेर्वा स्यादतिकर्मणः ॥२८॥ गतिकर्मणो गत्यर्थेवर्तमानस्य वीधातोः ( अ. प.) औणादिको रक् ॥ गच्छत्ये- वासावभिमुखं शत्रून् ॥ वीरयते ॥ २९॥ विक्रान्त्यर्थकस्य वीरधातोः (चु. आ.) विक्रान्तो विक्रम-(पराक्रम-) वानसौ भवति ॥ सीमिति परिप्रहार्थीयो वा पदपूरणो वा ॥ ३०॥ परि सर्वतो ग्रहणं ज्ञानं परिग्रहः स अर्थो यस्य स परिप्रहार्थः स एव परिग्रहा- थीयः खार्थे छः । सर्वत इत्यर्थकः । तद्यथा- प्रसीमादित्योऽअसृजत् ॥ ३१ ॥ (ऋ. सं. २-७-९-४) १. विषयत्वं सप्तम्यर्थः॥ २. परिळहम् इति मूलपुस्तके पाठः । यद्यपि पाणिनिना प्रभावेव परिवृढ इति (७- २-२१) निपातितस्तथापि अर्थसाम्यादिह महतो नामधेयनिदाने निरुक्तः । प्रभुरपि महत्तया सर्व पोष्यवर्ग व्यामोत्येतावतैव परिवृढ इत्युच्यते ॥ ३. मत्वर्थसोः पुरस्तात्प्रयोगस्य लोके सर्वथाऽभावो वेदेऽपि काचिकत्वमेवेति । ४. प्रसीमादित्योऽअसजदिषा ऋतं सिन्धवो वरुणस्य यन्ति । न धान्यन्ति न विमु- चन्त्येते वयो नपतू रघुया परिज्मन् ॥ ४ ॥ विधर्ता विविधप्रकारेण रसानां रश्मीनां वा ·१२ गृत्समदस्सेदमार्षत्रिष्टुप्सौरी । अस्सामेव चि तावदुभयमपि प्रदर्शयति- प्राखजदिति वा प्रासृजत्सर्वत इति वा ॥३९॥ इति ॥ तत्रायस्य प्रासजस्सूर्यो रश्मीनित्यर्थः । सीमिति पदपूरण एव । कुतोऽपीलविव- क्षितमेवैतत्पक्षे । द्वितीयोदाहरणे सीमित्यस्यार्थः सर्वत इति । परिग्रहार्थीये उदाहरणान्तरमप्याह- विसीमतः सुरुचो वेन पावः ॥ इतिच॥३३॥ (म. का सं. १३-३) स्वरश्मिजालान्तर्गतस्य सर्वस्य जगतो वा, पर्ता धारयिता। “अणोऽप्रगृमसे"(८-४-५७) त्यनुनासिकः । आदित्य अदितेरपत्वं पुमान् विवस्वान् । प्रासजत्नकण सटवान्सर्वतोर- श्मीन् इति शेषः । (ते च सूर्यरश्मयः) सिन्धवः स्यन्दमाना (आदित्यमण्डलामाबो वर्त- माना) तमुदकम् (आदाय पृथिवीलोकादन्तरिक्षलोकाच) वरुणस्य सूर्यस्य (मण्डलं) यन्ति गच्छन्ति । (तदेवमुत्सर्गादानलक्षणं स्वस्वकर्म कुर्बाणा अपि) न श्राम्यन्ति ब (वा भान्ता अपि सन्तो विरागादप्येतत्कर्म) विमुञ्चन्ति एते (कथंपुनः पतन्तो न पाम्यन्ति? किं शनकैः? न) वयो न वयः पक्षिण इव(शीघ्र) पहुँः पतन्तः रघुया लघुया (लव्या) श्रीनिकया गया परिज्मन् परिजमन्तः परिगच्छन्तः सर्वमप्येतज्जगत् ॥ इत्यर्थः ।। १. सूर्यो यस्यां वरुणनाम्ना स्तूयते सोऽप्यदितेः पुत्र इत्यादित्य एव ।। २. प्रथमम् । ततः परिग्रहार्थीयत्वे द्वितीयमुदाहरणमनुपदं वक्ष्यति ।। ३. ब्रह्माजशानं प्रथम पुरस्तादिसीमतः सुरुचो वेन आवः । स बुभ्या उपमा अस्य विष्ठाः सतश्च योनिमसतश्च विकः ॥ ३ ॥ अझ बृहत् रुक्मारूपमादित्याख्यं प्रथममादी पुरस्तात् (प्राच्यादिर्शि) जशानं जायमानं दृश्यमानमिति यावत् । जनेः शानचि शपः श्लौ दित्वम्। गमहने-(६-४-९८) त्युपधालोपः । किंच वेनः कमनीयो मेधावी वा स आदित्यः । मुरुचः प्रशस्तरोचनाद रश्मीन् सीमतः सर्वतः वि आवः व्यवृणोत् विवृतानकरोत् । छन्दसि परेऽपि व्यवहिताश्चेति (१-४-८२) विशम्दस्य पुरस्तात् प्रयोगो व्यवहितस्य । सचार्थकाले आवरितिक्रियापदेन संबध्यते उपसर्गत्वात् । उपसर्गाः क्रियायोग (१-४- 1. सायणस्तु विषा सेतुरिव जलस्य धारयिता आदित्यः। अदितेः पुत्रो वरुण ऋतं विधारणहेतुभूतं सलं यदा नदीनामुपादानभूतमुदकं सी सर्वतः प्रासजस्प्रकर्षेण सृष्टवान् । तेन वरुणस्यन सिन्धवः स्यन्दनशीला नयो यन्ति गच्छन्ति प्रवहन्ति । एते सिन्धवः न श्राम्यन्ति न प्रामुवन्ति न विमुश्चन्ति नोपरता भवन्ति । अनलसाः सर्वदैकरूपेण प्रवहन्ती- त्यर्थः । एतदेवोच्यते । वयो न बयः पक्षिण इव रघुयाः लघुवर्गाः शीघ्रगामिनः परिज्मन्परि- ज्मनि भूम्यां पतुः पतन्ति गच्छन्ति ॥ इत्येवं व्याख्यत् ।। अत्र सुपा मुलगिति मेछुक् ॥ 2.हि वर्षाकाले मेघद्वारा स्पन्दन्ते । वनच सूर्येण प्रसधः सावलौकिकमुदकमा- दाय पुनः सूर्यमण्डलं प्रविशन्ति ।। 3. लडो बिटिजति, तनिपयोश्छन्दसी (६-४-९९) युपपालोमः ॥ 4.पा सकगि-+-1-18)ति हासाने या । खायणमते जसः साने 5. बहुरोपकक्षितमेव प्राध्याः प्राचीत्वम् । ..

·प्रथमोऽध्यायः बामदेवपुत्रो नकुलोऽनमा त्रिशुभाऽदिलं तुष्यन ॥ तदेतत्प्रदर्शयलवंतः- व्यवृणोत्सर्वत आदित्यः॥ ३४॥ व्यवृणोदिति-वि आवरिलस्यार्थः । सीमत इत्यस्य सर्वत इति । किं व्यवृणोदित्यपेक्षितमर्थतो निर्दिशति- सुरुच आदित्यरश्मयः ॥ ३५॥ आदित्याख्यस्य ब्रह्माणो रश्मयः किरणाः । किरणप्रग्रही रश्मी इत्यमरः। त एव सुरुचस्तानित्यर्थः । कुतस्ते सुरुच? इति सुरुच्शब्दं निब्रवीति- सुरोचनात् ॥ ३६॥ तथाच सुरुचः प्रशस्तरोचनावश्मीनित्यर्थतो गम्यते । रुच दीप्तौ (भ्वा. आ.) कि वेनो मेधावी ॥ अथ परिग्रहार्थीयस्य सीमिति मान्तस्य कथं सीमत इत्यकारान्तमुपादाय तसिना सीमत इति साधितमित्यनुयुक्त उत्तरमाह- अपिवा सीमेत्येतदनर्थकमुपबन्धमादीत पञ्चमीकर्माणं सीनः सीमतः सीमातो मर्यातः॥ ३७॥ अत्र अपिवेति भिन्नक्रमः सीन इत्यतः प्रारद्रष्टव्यः। सीम् अ इत्येतदनर्थकमुपबन्धं संज्ञाकरणम् ( अकारम् ) आददीतार्थकाले । पञ्चम्याः कर्म कार्य “पञ्चम्यास्तसिल्" (५-३-७) इति तसिल्प्रत्ययरूपं यस्मात्पुरस्तथाभूतम् । तथाच सीमित्ययं सर्वशब्दसमानार्थ एव पर्यवसनो भवतीति व्याख्यातं सीमतः सर्वत इति ॥ ५९) इति पाणिनिसरणात् किंच उपमा उप समीपे मान्ति भूतानि यासु ताः साव- काशा अतएवास्य जगतो विष्ठाः विविधं तिष्ठन्ति यासु ता विविधस्थानभूता "अम्बाम्बगो- भूमी (८-३-९७) त्यादिना षत्वम् । एवंभूता बुध्या बुनमन्तीरक्षं तत्र भवा दिशः विवः व्यवृणोत् । किंच सतोऽभिव्यक्तस्य स्थूलस्यासतोऽनभिव्यक्तस्य सूक्ष्मस्य च मूर्तस्य घटपटा- देरमूर्तस्य वाय्वादेश्चेति वा योनि प्रभवं विवः व्यवृणोत् । वृणोतेर्लङि शपि लुप्ते गुणे च व इति रूपमडभाव आर्षः । बहुलं छन्दस्यमाझ्योगेऽपीति (६-४-७५) वचनात् ॥ १. उपक्रान्तं सीमित्यस्य परिग्रहार्थीयत्वम् । २. अनुबन्धमिवोच्चारणकाले प्रयोजनवशादुपबध्यमानम् । संशाकरणं संथात्वप्रयोज- कम् ॥ ३. अवधिविशिष्टो हि सर्वार्षः सीमशम्देन विवक्षितस्ततस्तसिनाऽवध्यर्थेऽभिहिते सर्वार्थ एवावशिष्यते । बिशिष्टवाचकपदानां विशेषणवाचकपदसमवधाने विशेष्यमात्रपरत्वमिति नियमात् । अत्र पदं शक्कं नतु सुप्तिङन्तं पदमिति (१-४-१४पा०) परिभाषितम् ॥ ४. मनार्थकरणकाले दुर्गोंकि मूोकिं चानुसत्रीतमाख्यानम् महीधरमते तु मर्यादार्थ- सैनेदमदाहरणं सीमतः सीमानं मर्यादा भूगोळमध्यभागमारभ्येति तदर्थ स आह । एतदे- बात्र द्वितीयोदाहरणदानस्सास्वरसमूलमपिवेत्यनेन सूचितं पूर्वोदाहरणस्वोभयाविषयत्व- मिति राशन्तः ॥

·निरुक्तविवृतिः। इदानी शब्दसालप्यप्रसकं निब्रवीति-सीनस्सीमत इति । अपिवा-अथवा प्रामादेम- ोदार्थस नान्तस्य सीमन् शब्दस्यापि पूर्ववत्तसिलन्तस्य "खादिष्विति (1-४-१५) पदत्वामलोपे सीमत इति संभवतीत्याह-सीमातो मर्यादात इति । अत्र द्वितीयान्तात्सार्वविभकिकस्तसिरिति महीधरः खरसः । इदानीं निर्वचनप्रसकं सीमाशब्दार्थ निब्रवीति- सीमा मर्यादा विषीव्यतिदेशाविति ॥ ३८॥ सीमन्शब्दो मर्यादार्थः। कुतः? देशौ पूर्वापरौ विषीव्यति विगतसन्तानाववच्छिन्नौ (विभको ) करोतीति हेतोमर्यादा सीमेत्युच्यते । तथाच 'सीमसीमे स्त्रियामुभे' इत्यमरव्याख्यायां महेश्वरः द्वेप्रामादेर्मर्यादायामित्याह "सीमा घाटस्थिति क्षेत्रेष्वण्ड- कोशेषु च त्रिया"मिति मेदिनीच । स्थितिरत्र मर्यादा "मर्यादा धारणा स्थितिरि" त्यमरः । अयं चार्थतो निर्वचनक्रमः। सीमेति तु षिञ् बन्धने (खा.उ.) इत्यस्य “नामन्सीमत्रि"त्यादिना ( उ० ४-१४०) मनिनन्तो निपातः। सिनोति बधाति देशातावानेवायमित्येवं सा सीमा ॥ त्व इति विनिग्रहार्थीयं सर्वनामानुदात्तम् ॥ ३९ ॥ निपातत्वेनैतदपि संदियते । वक्ष्यति हि निपात इत्येक (नि. १-३-३)इति ॥ अतस्व इति येवं निपातकाण्ड उदाहियते । संशयपरिशोधनाय त्व इत्येतद्विनिग्रहार्थी- यमिति व्याख्यातम् । खरविप्रतिपत्ति निराकरोति-अनुदासमिति । “त्वत्त्वसम- सिमेत्यनुबानीति" (फि. ४-७८) सर्वानुदात्त इत्यर्थः ।। अर्धनामेत्येके ॥४०॥२॥ अर्धस्यैवैतमाम त्व इत्येवमेके आचार्या मन्यन्ते इति शेषः । वक्ष्यति चायमपि । त्वो नेम इत्यर्धस्य (निरु. ३-४-१) इति । तदेतत्प्रकरणोपपदाभ्यामध्यवसेयं, क्वार्धनाम, क सर्वनामेति ॥ २ ख. सू. ॥ यथात्र सर्वनाम तथेयमुदाहियते- ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायन्तं त्वो गायति शक्करीषु ॥ ब्रह्मा त्वो वदति जातवियां यज्ञस्य मात्रां विमिमीत उ त्वः॥१॥ (ऋ. सं. ८-२-२४-११) आङ्गिरसस्य बृहस्पतेरापम् । त्रिष्टुप् । अनया हि बृहस्पतिर्वेदितवेदार्थज्ञानं तुष्टाव ॥ अथास्यामृच्येकशब्दसमानार्थ त्वशब्दं दिदर्शयिषुरनया कर्तव्यं तावदाह- इत्य॒त्विकर्मणां विनियोगमाचष्टे ॥२॥ अयमयः । होत्रादयः षोडशर्विजो भवन्ति । ससदस्याः सप्तदश । तेषु चत्वारो महर्विजः । होता, उद्दाता, ब्रह्मा, अध्वर्युश्चेति । तेषां होत्रादीनां चतुर्णामृत्विजां यानि कर्माणि अक्शंसनादीनि तेषां विनियोगं बिविच्य नियोग नियोजनम् (कर्वपुरुषेण्यासजनम् ) इति-अनयर्चाऽचष्टे अवीति, ॥ कपम्-ति प्रथम पादं विकृणोति- १. निपातत्वे हि निपाता माधुदात्ताः (फि० ४-८०) इत्याधुदात्तत्वं प्रसज्येत ।। - ·प्रथमोऽध्यायः। ऋचामेका पोषमास्ते पुपुष्वान्होतर्गर्चनी ॥३॥ य एते चत्वारो महर्विजखेषां मध्ये एको होता यहकाले खकीयवेदगतानाम् ऋचां पोषं यथाविधिकमणि प्रयोगं पुपुष्वान् ( एको धातुरनुवादार्थः) बहीचः पुष्यन् शंसन् आस्ते । इतीयमृक् अर्चनी । अय॑ते स्तूयतेऽनयेति करणे ल्युट (३-३- ११७) टित्वान्डीप् ऋब् स्तुतौ (भ्वा. प.) तदेतदृक्शंसनेकर्म होतरि विनियुक्तम् । उकंच “यहचैव होत्रं क्रियत" इति (ऐ• ब्रा ५-५-८)॥ अथ द्वितीयं पादं विवृणोति- गायत्रमेको गायति शकरीष्वाता ॥४॥ एक उत्पादन्य उदाता । गायत्र गायत्रशब्दाभिधेयं स्तोत्रं साम, शकरीषु शक्करी- शब्दाभिधेयासु ऋक्षु गायति इत्येतत्सामगानकर्मोद्गातरि नियुक्तम् । उकंच "सानोद्रीय"मिति (ऐ. प्रा. ५-५-८)॥ अथ मन्त्रार्थ पादशोऽप्रे निर्विवक्षुरुकाधर्चे एकपदनिरुक्तं तावदाह- गायत्रं गायतेः स्तुतिकर्मणः ॥५॥ स्तुत्यर्थस्य गैधातोः ( निघ. ३-१४ ) (भ्वा. प.) करणे षत्रन् । गायत्यने- नेति गायत्रम् ॥ शकर्य ऋचः शक्रोतेः॥६॥ शक शक्तौ (खा. प.) अस्माद्बाहुलकात्करणे वनिपि “वनौर च" (४-१-७) इति डीब्रादेशश्च । शकोत्साभिरिति शक्कर्यः । १. विनिग्रहार्थीयस्य सर्वनाम्नस्त्वशब्दस्यार्थनिदशोऽयम् ॥ प्रथम इत्यर्थः । तथा चोक्तम् । एकोऽन्यार्थे प्रधाने च प्रथमे केवले तथा । साधारणे समानेऽल्पे संख्यायां च प्रयुज्यत इति॥ २. पुनः पुनर्भृशं वा देवतायाथात्म्यानुचिन्तनसन्तानमर्मस्थानकरणानुप्रदानवतीर्यथा- कालमृचोऽधीयान इति दुर्गः ॥ ३. अयमर्थः सायणेनोक्तस्तथाच पुपुष्वानिति कखन्तः । धातुसंबन्धे प्रत्ययाः (३- ४-१) इति वर्तमाने लिट् । लिटः कानज्वा+कसुश्च (३-२-१०७) इति कसुः । लिटि धातो-(६-१-८) रिति द्वित्वम् । पुष पुष्टौ (दि. ५०) पोषमिति णमुलन्तम् । स्वेपुष (३-४-४०) इति णमुल बाडुलकादनुपपदेऽपि । अतएव कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोग इति पुषेरेवानुप्रयोगः ॥ शंसन् स्तुवन् शंसु स्तुतौ (भ्वा०प०) लटः शतरि रूपम् ॥ धातूनामनेकार्थत्वादेवादिकस्य पुष्टयर्थस्य पुषेरत्रशंसत्यर्थे वृत्तिः । ऋग्भाष्यभूमिकायां साय- णस्तु पोषमास्ते पुपुष्बानित्यस्य पुष्टिं कुर्वन्नास्त इत्यर्थमाह। भिन्नप्रदेशेष्वानातानामृचा संघ- मेकत्र संपाचैतावदिदं शस्त्रमिति कृप्ति करोति सेयं पुष्टिरिति च ब्याचष्ट। क्रक्शब्दोऽपि तेनैव तत्र व्युदपायत "अर्च्यते प्रशस्यतेऽनया देवविशेषः क्रियाविशेषस्तत्साधनविशेषो वेत्यृक्" इत्येवम् ॥ ४. एतत्तादूगध्ययनकर्म तलिन्होतरि विनियुक्तम् ॥ ।

·अवैतस्लिम निगम प्रमाणयञ्छकरीशन्दे दिशेचति- तद्यदामित्रमशकन्तुं तच्छकरीणां शकरीत्वमिति विज्ञायते ॥७॥ यद्यस्मादाभिरभिष्टुत इन्द्रो वृत्रमसुरं हन्तुमशकत् ताला-रीणामचा शकरीत्वमित्येवमैन्दब्राह्मणेऽपि (५-२-२) शोतेरेव शकर्य इति विज्ञायते। लिङ्गतोऽपि हि दर्शितं भवति आख्यातजानि नामानीति ॥ अथ तृतीयमुफमत्रपादमर्थतो व्याचष्टे- ब्रह्मैको जातेजाते विद्यां वदति ॥८॥ एकोऽपरो ब्रह्मा नाम ऋत्विक् । जातविद्यामिति वीप्साम सप्तमीतत्पुरुषमावि- ज्ञानबलान्मत्वा ब्याचष्टे-जातेजाते भृशमुत्पन्ने प्रायश्चित्तादौ कर्तव्ये कर्मणि । विदन्त्यनयेति विद्या विद् शाने (दि. आ०) "संज्ञायां समजे"त्यादिना (३-३-९९) करणे क्यप् । तां वेदयित्रीं वाचमिति सायणः । विधात्रयहेतुत्वादात्मनो विज्ञानमिति दुर्गः । वदतीतरेभ्य ऋत्विग्भ्य"इदमत्र कुरुते"-ति ॥ तत्रापि तत्कर्म विनियुक्तम् ॥ अथ ब्रह्मैव कुतो विद्यां वदतीत्यनुयुक्तस्तस्य विद्याप्रकर्षात्सर्ववेत्तृत्वमाह- ब्रह्मा सर्वविद्यः सर्व वेदितुमर्हति ॥९॥ नासर्ववित्तमधिकार निर्वर्तयितुं शक्नुयाद्यतो स्वयं सर्वविद्यः । सर्वो (त्रयों) विद्या वेदेति "तद्धितार्थे-” (२-१-५१) ति समासः । “तदधीते तद्वेदे-" (४-२-५९) ति हि वेदार्थे विद्यालक्षणकल्पान्ताश्चेति वक्तव्यम् (४-२-६० वा.) इति ठक् । तस्य "सर्वादेः सादेश्च लुग्वक्तव्यः” (वा.) इति लुक् । तथाविधो बसावधि- कारी त्रयीविद्यासंयुको येनासौ सर्वमेव वेदितुमर्हति अतोऽयं ब्रह्मा भवति । उकंच "अथ केन ब्रह्मत्वं क्रियते इति ? त्रय्या विद्यया" (ऐ० ब्रा० ५-५-८)॥ १. अथवात्र यत्तच्छब्दाभ्यां धात्वर्थः शक्तिरुच्यते । इन्द्रगता हि सा शकरीद्वारेति तासां करणत्वोपपत्तिः । यत्तासामभिष्टुतिद्वारा शक्तिजनकत्वं तदेव शकरीत्वमिति पर्यवसि- तोऽर्थः । शक्तिजनकत्वं शक्तिजनकस्य भावः सच प्रकृतिजन्यवोधे प्रकारीभूतो भवति । तथा च शक्तिजनक इत्यसिन्नथे शक्तिरेव प्रकार इति । २. शब्दसामर्थ्य हि लिङ्गं मीमांसायां प्रसिद्धम् ।। ३. ऋग्भाष्यभूमिकायां सायणस्तु जातेजाते तदातदोत्पन्ने प्रस्तुते प्रणयनादिकर्मणि विद्यामनुशां वदति । ब्रह्मनपः प्रणेष्यामीत्येवं संबोधितः सन् ओप्रणयेत्यनुजानाति स च ब्रह्मा वेदत्रयोक्तसर्वकर्मामिशः ॥ तमाचोग्यतां दृष्ट्वा तत्सदनुशातुं सति प्रमादे समाधातुंच समर्थ इति । तच 'सामर्थ्य छन्दोगा आमनन्ति । एष एव यशस्तस्य मनब बाक्च वर्तनी तयोरन्यतरां मनसा संस्करोति ब्रह्मा वाचा होताऽध्वर्युरदातान्यतरामिति कस्तो प्रमादराहिलाय मनसा सम्यगनुसन्धेयः वाचा च वेदत्रयोक्तमत्राः पठनीयास्तत्र होत्रादयसंग्रे मिलित्वा बाभूपं यजमार्ग संस्कुर्वन्ति ब्रह्मा त्वेकएव मनोरूपं यक्षमार्ग करा- मपि संस्करोति तसादस्पास्ति सामर्थ"मिति ।।

·PM ब्रह्मा परिबुट भुततः॥१०॥ श्रूयत एव (न परं केनचित्कियते-) इति श्रुतो वेदः । कर्मणि कः । तस्मादिति “पञ्चम्यास्तसिल्" (५३-५)। परिवृढः प्रभुस्तेषां मध्ये नेता ( नायकः ) "प्रभौ परिवृद्धः" (७-२-२१) इति निपातः। “प्रभुः परिवृढोऽधिप" इत्यमरश्च । स हि त्रयीविद्यां वेद । अन्ये वेकैकामित्यस विद्याप्रकर्षोऽन्यतः । अधुना शब्दसारूप्यप्रसकमुच्यते- अझ परिखुदं सर्वतः॥ ११ ॥ सर्वतः सर्वासु दिक्षु । “आधादिभ्यस्तसेरुपसंख्यानमि"ति (वा.) सार्वविभ- किकस्तसिः । ब्रह्म वेदान्तप्रतिपाबमृगादि वोभयमपि एतत्परिशुद्धं व्याप्तम् ॥ अथ तुरीयपादं तस्या अर्थतो व्याचष्टे- यशस्य मात्रां विमिमीत एकोऽध्वर्युः ॥ १२॥ एकोऽध्वर्युश्च यज्ञस्य मात्रां मीयतेऽनेनेति मात्री तां यां कांचिदिति कर्तव्यताम- भिषवग्रहणादिरूपां (यज्ञशरीर) विमिमीते अत्यर्थे ( नानाप्रकारं ) निर्मिमीते (करोति )। उ इत्यवधारणार्थो मन्त्रे । स्वखकर्तव्यमेव सर्वोऽनुतिष्ठति नान्यकर्त- व्यमित्यवधारणा । यद्वा वितर्कार्थः । सच सुगम इति कृत्वा व्याख्याकाले उपेक्षितः॥ यज्ञखरूपनिष्पादकत्वं चाध्वर्योर्नामनिर्वचनादेवावगम्यत इत्यध्वरशब्दमनेकधा निब्रवीति- अध्वर्युरम्परयुरध्वरंयुनत्यध्वरस्य नेताऽध्वरं कामयत इति वा ॥१३॥ अध्वरशब्दे पृषोदरादित्वादन्त्यलोपेऽध्वरयुरेवाध्वर्युरित्युच्यते। कथं सोऽध्वरयुरिति तत्साधयत्यवयवार्थनिर्वचनेन । अध्वरं यज्ञं युनक्ति सर्वाङ्गसंवननेन संयोजयती- त्यध्वरयुः । युजिर् योगे (रु. प.) प्रत्यय औणादिकः । यतः सोऽध्वरस्य नेता- ऽन्तं प्रापयितेति, अध्वर्युशब्दस्यैव तात्पर्यार्थोऽयमिति सायणः । एतदेवाभिप्रेत्याध्वर्यु- वेदसं (यजुषः) यागनिष्पादकत्वद्योतकं निर्वचनं यास्को दर्शयिष्यति “मन्त्रा मन- नात् । छन्दांसि छादनात् । स्तोमः स्तवनात् । यजुर्यजतेरिति” (नि. ७-१३) अथवा अध्वरं कामयते कर्तुमित्ययमध्वर्युः । एतस्मिनिर्वचने युरित्ययं कामनार्थः । वसुकामा बसुयष इति यथा ॥ मपिवाऽधीयानेयुरुपबन्धः ॥ १४ ॥ अथवा अवर- (न्तत्प्रतिपादकं शास्त्र-) मधीयानो लक्षणयाऽध्वर इत्युच्यते । मसौः कोश्चन्तीतिवत् । तस्मिंश्चाधीयाने ब्राह्मणे युरित्ययमुपबन्धो नामकरणम् । मघरमधीते यस्खस्स नामाध्वर्युरिति ॥ अकारलोपः पृषोदरादित्वादत्रापि ॥ १.मीयते इति मानं कर्म तन्मात्रेत्युच्यत इति दुर्गः ।। २. मासेषु पुरपेठ क्रोशष्ठ माः कोशन्तीति यथोच्यते तथात्रावरमधीयानोऽवयु. नाना ध्यपदिश्यते ॥

·१८ निरुतविवृतिः - मथ विग्रहप्रसक्तस्यावरशब्दस्य तत्त्वमाचष्टे- अन्वर इति यज्ञनाम ॥१५॥ कथम्- ध्वरतिहिंसाकर्मा तत्प्रतिषेधः॥ १६ ॥ हिंसाकर्मा हिंसार्थकः (निघ० २-१९) ध्वरधातुः । तस्मा"मर्थे कविधानमिति मैधिकरणे कः । पर्यन्ते बध्यन्तेऽस्मित्रिति ध्वरस्तत्प्रतिषेधो न परोऽधर इति । अहिंस्रो हि यज्ञः । यत्किचित्पशुबीजादिकमत्र हिंस्यते साऽभ्युदयहेतुत्वातेषां हिंसा न भवति । द्वेषपूर्वको हि प्राणिवधो हिंसा । न तथात्रेति भवति सोऽपरः । तथाच श्रुतिः “न वा उ एतस्मिन्नियसे" (य. वा० सं० २३-१६) इति । स्मृतिष "कुशत्वमिच्छन्ति तृणानि राजन्" इति ॥ निपात इत्येके ॥१७॥ अयं त्वशब्दो निपात इत्येके आचार्या मन्यन्ते ॥ एवंसति पूर्वाभ्युपगतेऽनुदात्तत्वे (नि. १-१-२) शहते- तत्कथमनुदात्तप्रकृति नाम स्यात् ॥१८॥ तदेतत्त्वेतिशब्दखरूपमनुदात्तखभावं सत्कथं नाम स्यात् । (यद्भवतोफ सर्वनामानुदात्तमिति) उत्तरमाह- दृष्टव्ययं तु भवति ॥ १९ ॥ दृष्टानुविविश्छन्दसि भवतीति दृष्टव्ययत्वान्नामेति तद्भवति । तुशब्दोऽत्र भेदार्थ उत्तरपक्षतां ध्वनयितुम् ॥ यद्वा हेतुसमुच्चयार्थ एव तुशब्दः । अयंभावः । यद्यपि "फिषोऽन्त उदात्तः"(फि० सू०१-१) इति फिटसूत्रं फिषःप्रातिपदिकस्यान्तोदात्तत्वं विदधाति, "निपाताआद्युदात्ताः" (फि० सू०४-८०) इतिचायुदात्तत्वं, तथापि "त्वत्त्वसमसिमे"त्यनुचानी (फि-सू०४-९)ति फिटसूत्रं तदपवदति। तथा चापवाद- १. किमयं रूढ एव घटपटादिवदुत योगार्थोऽप्यत्र कविदटत इति प्रश्नः ॥ २. यदा वरणं ध्वरो न ध्वरो यस्मिन्सोऽध्वरः । तत्प्रतिषेध इत्यस्य तस्य प्रतिषेधोऽस्मि- निति बहुव्रीहिः।। ३. निपातत्वं वेकेषां केषांचिन्मतं तत्तु विभक्तिदर्शनादेवापातरमणीयं बाडमानमिति कृत्वा नावधारितं, निपातत्वेनैतदपि सन्दिात इति कला निपातकाण्डे उदाहतः । इत्युक्त. मपस्तात् ॥ ४. दृष्टमनु यथा प्रयोगदर्शनं विधिविधानं छन्दसि भवतीति बाडुलकरलेन महाभाष्य- कारः पतजलिरप्याह । अतएव दृष्टव्ययत्वं छन्दसः । व्ययो व्यत्ययो यथासिवसामान्यनि- यमपरिवर्तनमिति यावत् । तथाचोक्तम् "अतिदुपग्रहलिङ्गनराणां कालहलबतरकतयडाँच । बलवमिच्छवि शासकदेषां सोऽपि च सिध्यति बाहुलकेनेति ॥ उपग्रहः परस्मैपदात्मनेपदे । नरः पुरुषः प्रथमादिः । स्वर उदात्तादिः। कर्तशब्दः कारकमात्रपरः । तथाच वाचकाना कुत्तरिताना व्यत्ययः । पहिति प्रत्याहारः । यो यशब्दादारभ्य लिल्याशियमिति ·प्रथमोऽध्यायः ४९ स्मरणाययदर्शनाच अनुदात्तमपि सदेतमामैव भवतीति ॥ वस्तुतस्तु । निपाता अबाबुदात्ता भवन्तीति (फि. सू०.४-११) कृतापवादत्वाइटाव्ययत्वाचना- मैवैतवित्युपपममिति दुर्गः ॥ क पुनरस्य व्ययो दृष्ट इत्यपेक्षायामाह- उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुरिति द्वितीयायाम् ॥ २०॥ एकवचने ब्ययो दृष्टः । त्वमित्ययमत्रोदात्तः सच निपातखरेणैव भवितुमर्हति । एवम्- उतो त्वमै तन्वं विसन इति चतुर्थ्याम् ॥ २१ ॥ सर्वनामत्वान्डेः सै (७-१-१४) । मन्त्रीर्थस्तु (नि. १-६-पा.) उपरिष्टा- व्याख्यास्यते॥ अथापि प्रथमाबहुवचने ॥ २२ ॥ ३॥ व्ययो दृष्टः । स यथा-॥३॥ अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेवसमा बभूवुः॥ आवनास उपकक्षास उत्वे हुदा इव स्नात्वा उत्वे वर॥१॥ (ऋ. स. ८-२-२४-७) आङ्गिरसस्य वृहस्पतेरा विद्यासूक्तं त्रिष्टुप् ॥ अक्षण्वन्त इत्यस्यार्थे निर्विवक्षु- राद्यपादमस्या अर्थतो व्याचष्टे- अक्षिमन्तः कर्णवन्तः सखायः॥२॥ अक्षि विद्यते येषामित्यर्थे "तदस्यास्त्यस्मिन्निति (५-२-९४) मतुपि "छन्द- स्वपि दृश्यत (७-१-७६) इति अक्षिशब्दस्यानडि । अनो नुद् (८-२-१६) इति मतुपो नुडागमे अक्षण्वन्तः । लोके पुनरक्षिमन्तः । अक्षिसंयुकाः । एवं कर्ण- वन्तः कर्णबिललक्षणाकाशवन्तः । उपलक्षणमेतदन्येषामप्यङ्गानाम् । तथाच समाने- न्द्रियाः समानोदरपृष्ठपाणिपादाः । अतएव सखायः समानं ख्यानं (ज्ञान) येषां ते बायेन्द्रियेषु समानज्ञाना इत्यर्थः ॥ अथात्रैकपदनिरुक्तम्- अक्षिचष्टेः ॥३॥ पश्यत्यर्थस्य चक्षिधातोः (अ. आ.) क्तिरोणादिकः । स्को (८-२-२९) रिति कलोपः । षस्य कत्वं सस्य षत्वं बाहुलकाच्चक्षिङः स्याम् (२-४-५४) इति १. सर्वनामत्वेऽप्युदात्तत्वं छान्दसत्वायत्ययं दर्शयति । यद्यपि तत्र खागशिटामदन्ता- नामिति (फि. सू० २ पा.) शिटः सर्वनाम्न आधुदात्तत्वं विहितं तथापि तदौत्सर्गिकम् । त्वत्वसमसिमेत्यनुश्चानीति (फ० सू० ४ पा.) विशिष्यानुदात्तत्वविधानात् । विशेषवि. चित्रौत्सर्गिकस्यापवाद एवेति सूपपादितं प्राक् ।। २. उत त्वम् उतो त्वमै इत्येतद्वाक्य-(पाद-) षटितमत्रयोरर्थस्त्वित्यर्थः ।। ३. अनेकार्थत्वाखातूनां व्यक्तवागर्थकस्यापि पश्यत्यर्थकत्वम् ।।

·निरकविकृतिः। स्थामादेशाभाव इडभावश्च । चलोपश्च पृषोदरादित्वात् । ख्यायते (श्यते) बनेन सर्वमित्यक्षि॥ अनतरित्याग्रायणः॥४॥ व्यक्त्यर्थस्याधातोः (रु. प.) औणादिकः फिरनिदितामि-(६-४-२४) ति नलोपः । चोःकु-(८-२-३०) रिति कुत्वं चत्वं सस्य षत्वं च अनफि व्यकं भवती- यक्षि । इति अग्रस्थापत्यमामायणः “नडादित्वात् (४-१-९९) फक् । फस्यायन (७-१-१)। आप्रायण आचार्यों मन्यते ॥ यद्यप्यज्ञान्तरमपि व्यकमेव भवति तथापीदं तैजसत्वादन्येभ्योऽभ्यो व्यकतरं भवति ॥ अत्रार्थे श्रुति प्रमाणयति- "तस्मादेते व्यकतरे इव भवत" इति ह विज्ञायते ॥५॥ यस्मादेते तेजोऽवयवभूयिष्ठे तस्मात्कारणादित्येवं तच्छन्दबलाद्यच्छन्दमध्याहत्य व्याख्याक्रमो निरुक्कशास्त्रकृच्छैलीपरिशीलितोऽन्यत्रापि यथावसरमूख्यः । एते अक्षिणी इतरेभ्योऽजेभ्यो व्यक्तरे स्पष्टतरे (प्रकाशतरे) भवतः । अन्धकारेपि होते प्रका- शेते एव नकंचरादीनां न तथेतराण्यज्ञानि । एवं ब्राह्मणेऽपि अनफेरेवाक्षिणी इति ह विज्ञायते ॥ कर्णः कृन्ततेर्निकृत्तद्वारो भवति ॥ ६॥ कृती च्छेदने धातोः (रु. प.) औणादिकोऽन्प्रत्ययः । गुणः । पृषोदरादित्वा- त्तस्य नः णत्वम् ॥ यद्वानिष्टान्त एव पृषोदरादिः । उभयथापि निकृत्त-(छिन्न-) द्वार इति कर्णो भवति । गर्भावस्थायामेव केनापि निर्मितबिल इत्यर्थः ॥ ऋच्छतेरित्याग्रायणः॥७॥ गत्यर्थस्य ऋधातोः (भ्वा. प.) औणादिकः कर्मणि नन्धातोः कुटागमश्च । गुणो णत्वं च ॥ ऋच्छन्ति (गच्छन्ति) शब्दा एताविति कर्णावित्येवमामायणो मन्यते ॥ ब्राह्मणमप्येतस्मिनिर्वचने प्रमाणयति- ऋच्छन्तीव खे उदगन्तामिति ह विज्ञायते ॥८॥ ऋच्छन्ती-(गच्छन्ती-) वैतौ खे आकाशेऽभिव्यक्ताः (सन्तः) शब्दाः। एता- वपि च उदगन्तां प्रत्युदृच्छत इव प्रहणाय । विचार्यमाणे ज्ञायते खे'कर्णाविति ॥ द्वितीयपादमर्थतो व्याचष्टे- मनसां प्रजवेष्वसमा बभूवुः ॥९॥ एवंभूता अप्येते मनसां सुखाद्युपलब्धिसाधनेन्द्रियाणा-(मन्तरिन्द्रियाणां ) प्रजू- यन्ते गम्यन्तेऽत्रेति प्रजवा गम्यप्रदेशाः प्रज्ञाद्याः । जु इति सौत्रो धातुर्गतौ वेगे च १. पाम्राध्येति (७-३-७८-)ऋच्छादेश:शिति (शपि) परे विग्रहवाक्ये दर्शितः । एवमन्यत्राप्यूवम् । २. शरीरख शिरसो वा ऊर्ध्व गते (उच्चैः स्थिते) स्थाने आकाशलक्षणे । ३. पुरुषभदाबहुवचनम् । मनो हि प्रत्यात्मनियतत्वादनन्तं परमाणुरूपं नित्यं चेति न्यायविदो बदन्ति ॥

·प्रथमोऽध्यायः। - तलाकमणि "मादोरम् (३-३-५७) इत्याप्रलयः । तेषु (मनोगन्येषु) असमा अतुल्या बभूवुः भवन्ति । छान्दसो लिट् ॥ केचिदूहापोहनधारणाप्रवक्तृत्वसमर्थः । केचित्ततोऽनेल्पाः । केचिश्वमेधस एव ।। कथमसामान्यमिति तृतीयपादमर्थतोव्याख्यन-दृष्टान्तेन प्रतिपादयति- आयदना अपर उपकक्षदना अपरे॥१०॥ भासं प्रमाणं येषां ते आस्पदन्नाः "प्रमाणे यसज्दनमात्रच" (५-३-३६) इति ऊर्ध्वमाने दनप्रत्ययः । आस्यदना एव आदताः । पृषोदरादित्वादास्यशब्दस्या- कारादेशः स्यशब्दलोपो वा आदना एव आदनासः । आबसेरसुगि-(७-१-५०) ति जसोऽसुगागमश्छान्दसः । हृदा इवेति तुरीयपादस्थमत्रानुसन्धीयतेऽर्थवशादुप- मानलाभाय । तथाचास्यप्रमाणोदका हदा इवेति मध्यमप्रज्ञानाह । अपरे इति त्वे इत्यस्याएँ । सर्वनामत्वाजसः शी-(७-१-१७) भावः । अथ मध्यमप्रज्ञानाह उपकक्षदना इति । कक्षस्य समीपमुपकक्षं तत्प्रमाणं येषान्त उपकक्षदनाः पूर्ववदत्रापि साधनप्रक्रियोह्या । कक्षो बाहुमूलम् "बाहुमूले उभे कक्षा" वित्यमरः । कक्षसमीप- प्रमाणोदका (अल्पोदका) हृदा इवेति । उः पादपूरण एव ॥ तथाचात्र आदनास इत्यतिपरोक्षवृत्तिं तमिमं परोक्षवृत्तितामास्यदना इत्यनेन संपायास्यप्रमाणेदाका इत्येवं प्रत्यक्षवृत्तितामापादितवान् ॥ इति ध्येयम् ॥ अथात्रैकपदनिरुक्तम्- आस्यमस्यतेः॥११॥ क्षेपार्थस्यासुधातोः (दि. प.) ऋहलोमेदिति (३-१-१२४) ण्यत् । अस्यते क्षिप्यते घेतदाभिमुख्येनानमित्यास्यम् ॥ आस्यन्दत एनदन्नमिति वा ॥१२॥ आडुपसृष्टस्य स्रवणार्थस्य स्यन्दतेः (भ्वा० आ०) अन्येष्वपि दृश्यते-(३-२- १.१) इति डः । अन्नं कर्तृ । एनदिति कर्म । अन्वादेशे नपुंसके एनद्वक्तव्य (२- ४-३४ वा.) इति एनदादेशो द्वितीयैकवचने । एतदास्यमास्यन्दते द्रवीकरोत्सनम् । यद्वा एनदिति कर्तृ बाहुलकात्प्रथमैकवचनेऽप्येनत् । अन्नं (शुष्कमपि) प्राप्यासम- न्तात्स्रवत्येव श्लेष्माणं येन तदार्टीकृतं प्रसितुं शक्यते ॥ अथ दशब्दं परिमाणार्थक नाम मत्वा निर्वक्ति- वनं दण्यतेः सवति कर्मणः ॥१३॥ स्रवत्यर्थस्य दघधातोः कर्मणि बाहुलकादौणादिको नन् इडभावश्च । स्रुततरमिव १. ईषदल्पाः । नमोऽत्राल्पाथें वृत्तिः । अनुदरा कन्येत्यत्र यथा । पठन्ति च । तस्सा- दृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः षट् प्रकीर्तिताः । इति । अवाक्षणः । अपापम् । अनश्वः । अपशवो वाऽन्येगोऽश्वेभ्यः। अधर्म इति शिष्टमुदाहरन्ति ॥ २. प्रथमश्च द्वितीयब्ध ऊर्ध्वमाने मतावुभाविति हि नियमस्तथा चात्र (सूत्रे) प्रमाण- पदमूर्वमानपरमेतविषये ॥ ।

·निरुक्तविकृतिः। - तद्भवत्युत्तरात्परिमाणात् ॥ यद्यप्यय रुपादौ पातने पालने व पठितो न विवादौ तथापि यास्कवचनादिधरित्वं सवत्सर्थकत्वं च कल्प्यते । उफ ब । दिवादिछ भ्वादिवदाकृतिगमस्तेन क्षीयते मृग्यतीत्यादिसिद्धिरितीति । एतच शाब्दसारूप्याद- न्यवापि निरुक, प्रकृते तु दानपत्यय एव प्रमाणार्थ इति व्यवमुक्तमयखात् ॥ दस्यतेर्वा स्याद्विदस्ततरं भवति ॥१४॥ उपक्षयार्थस्य दसुधातोः (दि. प.) औणादिको नन्सस घो बाहुलकादिड़- भावश्च । दसतेर्वा दनं स्यात् । इत्येवमपरथा ब्युस्पायार्थतो निर्बचीति-विदखतर- मुपक्षीणतरं तद्भवत्युत्तरस्मात्परिमाणादिति ॥ अथ तुरीयं पादमर्थतो व्याचष्टे- प्रस्नेया हदा इवैके प्रस्नेया दरशिरे नानार्हाः॥१५॥ नात्वा इत्यस्यार्थतो निर्वचनं प्रमेया इति । तत्रहि नातेः (अ. प.) कृतार्थ (२-४-१४) त्वन् प्रत्ययः । सचाहे कृत्यतृचव (३-३-१६९) इत्यहोर्ये भवति । अत्रापि प्रकर्षेण मातुं योग्या इत्यर्थे नातेः अचो यत् (३-१-९७) इति यत् । इंद्यती-(६-४-६५) तीत्वे गुणे प्रस्नेया इति खानाहीं अक्षोभ्योदका इति तदर्थः । एवंभूता हृदा इव एके प्रधानभूता महान्तः प्रज्ञया प्रस्नेया अगाधाः (अगा- धप्रज्ञाः) ददृशिरे दृश्यन्ते । छान्दसो लिट् वर्तमान इह भवति । अत्र त्वेइत्यस्यार्थ एके इति । दहश्रे इत्यस्य च ददृशिरे इति । उः पादपूरण एव । अथात्रैकपदनिरुक्तम्- हृदोहदतेः शब्दकर्मणः॥१६॥ (अव्यक्त) शब्दार्थस्य हाद्धातोः (भ्वा. आ.) पचायच् । बाहुलकाद्रखः । शब्दं असावमिहन्यमानः करोतीति हृदः ॥ प्रकारान्तरेण निर्वक्ति- हादतेर्वा स्याच्छीतीभावकर्मणः ॥ १७ ॥ शीतीभावार्थस्य हादी सुखेचेति धातो-(भ्वा. आ.) रुतवत्सिद्धिः । लस्य रत्वं पृषोदरादित्वात् । प्रीष्मेऽप्यसौ शीतल एव भवजनान् सुखयतीति हृद इत्युच्यते ॥ अथापि समुच्चयार्थे भवति ॥ १८॥४॥ अथापि अयमपरो निपातः समुच्चयार्थे भवत्येकतमः । त्वत् इति ॥४॥ अथास्योदाहरणम्- पर्याया व त्वदाश्विनम् ॥१॥ (ऋ. प्रा. १२-१.) इलाह । किमुकं भवति- आश्विनच पर्यायाति ॥२॥ इत्येवम् । त्वदिति समुबया भवति । - "१. अधीनस शीतभवनं शीवीभावः । अभूततळावे "कम्वस्तियोगे सम्पचकतरि चि-४-५०)रति चिः। 'अस व्या'-(.-४-३२) वितीत्वम् ।

·प्रथमोऽन्याया। अथये प्रवृऽऽमिताक्षरेषु प्रन्येषु वाक्यपूरणा भाग- च्छन्ति, पदपूरणास्ते मिताक्षरेवनर्थकार कमीमिद्विति ॥३॥ पदपूरणसामान्यानुक्रमेऽयमयशब्दः । पूर्व हि व्याख्याताः केऽपि सङ्ग्रहार्थीया- वादयः । (१-२-३) तत्प्रसङ्गेन हीयेवमादयोऽनर्थका अप्युक्ताः । (१-२-४) प्रतिज्ञाप्रसक्तानेवाधुना पदपूरणान्वक्ष्यति । तत्सामान्यलक्षणन्तावदनुकम्यतेऽनेन । प्रवृत्ते-परिसमाप्ते अन्यैरेव वाक्यगतैः पदैरिति शेषः । अमिताक्षरेषु प्रन्थेषु गद्य- अन्येषु । त एव मिताक्षरेषु पदपूरणा भवन्ति । उभयत्रापितु ते अनर्थकाः अर्था- न्तरावाचकाः ॥ कतमे पुनस्ते-इत्याह "कम् इम् इत् उ" इति ॥ एते हि प्रायेण पद- पूरणा एव । अन्ये पुनः “इव-न-चित्-न्या"दयोऽर्थवन्तोऽपि । अर्थासम्भवे पदपूर- णा भवन्ति । लक्षणं हि तानपि व्याप्नोति । एते पुनः प्रायेणानर्थका एवेति विशेषतो निर्दिश्यन्ते । अथवा ते प्रायेणार्थवन्तः कदाचिदनर्थका इत्यतो विशेषतो निर्दिश्यन्ते । अधुनोक्तान्कमीमिदून्समासतः प्रत्येकमुदाहरणैर्दर्शयति- निष्कासश्चिदिन्नरो भूरितोका वृकादिव ॥ विभ्यस्यन्तो वकासिरे शिशिरजीवनायकम् ॥ ४॥ १. प्रकृतादर्थान्न किश्चिदर्थान्तरं द्योतयन्ति । पदमेव वाक्यमेव वा पूरयितव्यमित्ययमेव हि तेषामों नान्यदर्थान्तरमस्ति । उक्तञ्च- क्रिया वाचकमाख्यातमुपसगों विशेषवत् ॥ सत्वाभिधायकं नाम निपातः पादपूरणः ॥ १॥ इति । २. उपलक्षणमेतदुक्तानां खलु-नून-मित्यादीनामनुक्तानाच घादीनां, तपथा- आ-घा-ता.गच्छानुत्तरा युगानि यत्र जामयः कृणवत्रजामिम् ।। उपवईहि वृषभाय बाहुमन्यमिच्छस्व सुभगे। पतिम्मत् ॥ १ ॥ (क्र. सं०७-६-७-१०) भ्रातृभगिन्योः संवादोऽयम् ॥ काचिद्धातरं पतिं कामयतेस बाल्याबालिश्यादा । तदा विज्ञानसम्पन्नो भ्राता तां बोधयति । हे सुभगे आ-गच्छान्-आगमिष्यन्ति ता-तानि उत्तरा- उत्तराणि युगानि-कालविशेषाः यत्र जामयो भगिन्यः अजामि-प्रातरं पतिं कृणवन् करि- प्यन्ति । यस्मादेवंतस्मात्त्वमिदानी मत्मत्तोऽन्यं पतिं भर्तारमिच्छख कामयस्व । तदनन्तर वृषभाय तब योनौ रेतः सेके पुरुषायात्मीयं बाहुमुपबईहि शयनकाले उपवर्हणं कुरु । इतिहि मत्रार्थः । अत्र"या" इत्यनर्थकः पदपूरणः ।। ३. इति तेष्वतिव्याप्तिवारणाय स्वरूपतोऽप्येषां निर्देश उक्तः ॥ ४. इदन्त्वत्रावषेयम् पूर्वोक्तस्य विनिग्रहावर्षी यस्सायमपवाद इति विज्ञायतेति ॥ ५. संक्षेपतः ॥ ६. एतद्वचनं कत्यमिति न दृढं प्रतीमः । दुर्गेण तु केचिदेवं कृतशेष. मधीयत इत्युक्तम् । ऋचितु-मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कम् । अज्ञातयक्ष्मादुत राज- यक्ष्मात् ॥ (र. सं. ८-८-१९-१) इति पठ्यते । अत्र सायणः । हे यक्ष्मामिभूत ! हविषाऽनेन चरुणा साधनेन त्वा त्वामहातयक्ष्मादयमेतत्संह इत्यप्रातः शरीरगतो रोगोड- ·चिदिनरः केचिन्मनुष्याः निकासः निर्वसनाः । अपिच । भूरितोका बहुपत्याः (दरिवाः) कान्मार्गरोधकात्तेना-(निघ० ३-२४) मालादिव बालघातकाद्धि- मादिति शेषः विभ्यस्यन्तः पुनःपुनर्भशं वा बिभ्यतः सन्तः हेमन्ते वबाशिरे पुनः पुनर्भृशं वा पार्शन्ते कुत्सितं शब्दं कुर्वन्ति ।वाश शब्दकुत्सायाम् (भ्वा.आ.) किम्- शिशिरंजीवनाय॥५॥ शिशिरमस्माकं जीवनाय, आगच्छतीति शेषः । अल्पतरशीतं हि शिशिरं सुखं तत्र जीविष्याम इत्यभिप्रायाः ॥ अत्र (मन्त्रे) कमित्यनर्थकः पादपूरण एवेति स नोकः ॥ अथ निगमप्रसकं शिशिरशब्दं द्विधा निब्रवीति- शिशिरं शुणातेः शनाता ॥६॥ हिंसार्थकस्य शृधातोः (क्या. उ.) अजिरशिशिरेत्यादिना (उ. १-५३) निपातः । शृणाति हिनस्तीति शिशिरम् । अर्धर्चादिः (२-४-३१) । अथवा शनातेहिसार्थस्यैव । नार्यकृतो विशेषः किन्तुसाधनकृतः। हिनस्ति तस्मिन्कालेऽप्रति- बध्यमानो दवानिरतिशयेन शुष्कानोषधिवनस्पतीन् इति । अथ ईमित्यस्योदाहरणम्- एमेनं सुजतासुते ॥७॥ (ऋ. सं. १-१-१७-२) इति । एषैन्द्री गायत्री मधुच्छन्दस आर्षम् ॥ अत्र ईमिति पदपूरण इति बोध- यितुं पादार्थमाह- आसृजतैनसुते ॥ ८॥ मन्दिमिन्द्राय मन्दिने। चकिं विश्वानि चक्रये ॥२॥ इत्यस्य शेषः। हे अध्वर्यवः । सुतेऽभिषुते चमसस्थे सोमे एनं सोममिन्द्रायेन्द्रार्थमासृजत आभिमुख्येन सृजत । पुनरभ्युम्नयतेति सार्यणः । कीदृशमेनं मन्दि हर्षहेतुं चक्र साधुकरणशीलं शातयक्ष्मस्तादृशादुत राजयक्ष्माद्रोगात् मुचामि मोचयामि (अन्तर्भावितण्यर्थः) विश्लेष- यामि । किमर्थ जीवनाय कम् । जीवनार्थम् । इहलोके चिरकालावस्थानायेत्यर्थः । कमिति पदपूरक एवेति ॥ १. अत्र किं शब्दोऽनुक्तोऽप्यर्थवशादध्याहृतः । इदितिपदपूरण एवेति वयमुत्पश्यामः ॥ २. वश्यन्त इतिदुर्गः । वशकान्तौ (अ. प.) व्यत्ययेन श्यन्नात्मनेपदे । कान्तिरिच्छा। भृशमिच्छन्तीत्यर्थः ।। ३. शीतार्तस्य दन्ताभिघातपूर्वकः शब्दो दारिशमूलकः कुत्सित एव भवतीति भावः ।। ४. अन्येत्वाहुः । तत्रहि प्रायेण प्रचुराणि शरद्धान्यानि भवन्तीति शिशिरजीवनार्थ तेषाम् ॥ इति ॥ ५. अयं ज्यादावपठितोऽपि वैदिकत्वाचत्रोसः । तथाच बहुलमेतनिदर्शन मिति धातु- पाठपठितगणवात्तिकमुपादायोक्तम्-(सि. कौ.) अन्येतु दशगणीपाठो बहुलमित्याहुः । तेनापत्तिा अपि सौनलौकिकवैदिका बोध्या इति । ६. शुक्रामन्थिचमसगणे पुनरभ्युन्नयनमापस्तम्बेनोक्तम् । तथाचामिष्टोमप्रकरणे आ० सूत्रम् "होत्रकारणं चमसाध्वर्यवः सकृत्सकदुत्वा शुक्रस्याभ्युनीयोपावर्तध्वमिवी"ति ॥ - ~~ ·प्रथमोऽध्यायः कीदृशायेन्द्राय मन्दिने हर्षयुक्ताय । विश्वानि सर्वाणि कर्माणि चक्रये कृतवते सर्वकर्मनिष्पादनशीलायेत्यर्थः ॥२॥ अथेदित्यस्योदाहरणम्- तमिवर्द्धन्तु नो गिरः ॥९॥ (ऋ. सं. ७-१-२०-१४) इति । गायत्र्येषा सौमी । अमहीयोरागिरसस्पेयमार्षम् ॥ अदिति पादपूरण इति बोधयितुं पादार्थमाह- तं वर्धयन्तु नोगिरः स्तुतयः ॥१०॥ वत्सं संशिश्वरीरिव । य इन्द्रस्य हृदंसनिः ॥ १४ ॥ इत्यस्याः शेषः ॥ अर्थश्च- नोऽस्माकमेता गिरो प्रावस्तुतौ विनियुका वाचः स्तुतिरूपास्तं सोमं वर्द्धन्तु बर्द्धयन्तु (अन्तर्भावितण्यर्थः) । यः सोमः इन्द्रस्य हृदंसनिर्हदयस्य सम्भक्का । तत्र दृष्यन्तः । वत्सं बालं शिश्वरीरिव यथा शिश्वर्यों बद्धपयस्का मातरो वत्सं वर्द्धयन्ति तद्वदिति ॥ १४ ॥ अथ निगमप्रसर्फ "गिर"-इत्येतनिर्वक्ति- गिरोगृणातेः ॥ ११ ॥ गृशब्दे इति धातोः (क्या. प.) क्विप् । ऋत इद्धातोः (७-१-११०) इतीत्वं रपरत्वम् । अथोकारस्योदाहरणम्- अयमुते समतसि ॥ १२॥ (ऋ. सं. १-२-२८-४) इति । शुनःशेफो (हरिश्चन्द्रमखे वधाय) नियुक्त आत्मानं मोचयितुमिच्छन्नेतया गायत्र्येन्द्रं तुष्टाव । अत्रोकारः पदपूरण इति व्याचष्टे- अयन्ते समतसि ॥१३॥ कपोत इव गर्भधिम् । वचस्तच्चिन्नओहसे ॥४॥ इत्यस्याः शेषः । हे इन्द्र : अयन्ते त्वदर्थः सोमः (यं त्वं नित्यमेव) समतैसि संपतसि तासु २ क्रियाखाहूय- मानः इति वाक्यशेषोऽर्थवशादोध्यः । अत्र दृष्टान्तः कपोत इव गर्भधिम् । कवेरो- तच्पश्चे (उ. सू. १-६२) ति साधुरव्युत्पन्नो वा कपोतः कम्पतनः कुत्सितपतनो- वेति दुर्गः । सयथा गर्भधि गर्भधारिणी कपोती अण्डाश्रयं वा नीडं प्रति पुनः पुनः पतति तद्वत् । सोऽयमृत्विग्भिस्त्वदर्थमभिषुतः सोमः । अथ किमस्माभिः करि- ३ १. अन्ये व्याचक्षते-वत्सं संशिश्वरी: एकशिशुका बयो गाव इव । यथा मृतवत्साः पर्यायेणैकं वत्सं स्वैःस्वैः पयोभिर्वहनादिसमर्थ कुर्युः । एवमस्माभिरभिष्टुतं सोमं वर्द्धयन्तु प्रजातवीर्यं कुर्वन्तु देवतर्पणायेत्येवम् ।। २. अत सातत्यगमने (भ्वा०प०) सातत्येनाविच्छेदेन (नरन्तर्येण ) गमनं सात- त्यगमनं तत्फलितमर्थमाह नित्यमेव सम्पतसीति । पततिर्गत्यर्थ एव (भ्वा०प०) इति ॥ ३. गोऽस्यां धीयत इति "कर्मण्यधिकरणेचेति (३-३-९३ ) किप्रत्ययः । आतो. लोपः (६+४-६४)॥

·निरुतवितिः। प्यसि ? मोचमालान् । किंवा वच (एव) वदेतनः तुविलक्षणं न ऊहसे न वित्त- यसि रोस्यमाणानाम् ? केनाप्यभिप्रायेण वयमेतहमः । कैर्वा युष्मा संयु- कोऽयं सोमो यदिमं परिगृयामानतो यूपान मोचयसि । किं वा बच ऐवैतत्वाऽ- बबुध्यार्थमवधार्यात्ततामस्माकं कारुण्यान्मोचयास्मान्किन्तेऽस्माभिरयमेतेऽस्मत्तः प्रति- विशिष्टतरः सोमोऽभिषुत इति तात्पर्यायः ॥४॥ इवोऽपि रश्यते ॥१४॥५ख.सू.॥ कदाचिदनर्थकः पदपूरण एवेति वाक्यशेषः ॥ किमुदाहरणम्- सुविदुरिव सुविधायेते व ॥१॥ इत्येते उदाहरणे । तत्र सुष्टुविदुर्यझं ब्राह्मणा इत्याद्यस्यार्थः । अत्रेवोऽनर्थक एव वाक्यपूरणः । सुष्ठु विज्ञायते यज्ञो नक्षत्रश्च ब्राह्मणैरिति द्वितीयस्यार्थः । अत्रापीवोs- नर्थक एव वाक्यपूरणः ॥ इत्येवं पदपूरणान्व्याख्याय निपातसमुदायं दर्शयति- अथापि नेत्येष इदित्येतेन संप्रयुज्यते परिभये ॥२॥ निपातसमुदायाधिकारार्थोऽयमथशब्दः । इतिः सम्भावने । अथायमेवेदिति केवलः प्रयुज्यमानः पदपूरणो भवति । अपि चैष एव न इत्येतेन संयुकः प्रयुज्यते परि सर्वतो भये अर्षे इति शेषः । तद्यथा- हावाभरक स्वरितः सचन्ते सुन्वन्त एके सवनेषु सोमान् ॥ शचीसुदन्त उत दक्षिणाभिजिह्मायन्त्यो नरकं पतामै ॥१॥ इति ॥३॥ नारदेन किल वश्चयितुं विप्रलभ्यमाना असुरपन्यो भर्तृन्प्रति-तमनेन मत्रेण प्रत्यूचुः । एके तावत् इतो भूलोकात् हविर्भिः पुरोडाशादिमिनिमित्तभूतैः खः स्वर्ग- लोक सचन्ते गच्छन्ति स ॥ अथ एके सवनेषु यज्ञेषु सोमान्सुन्वन्तः अमिषुण- वन्तः । तेन कर्मणेत्यर्थः। अन्ये शचीः शच्या वाचा स्तुतिभिः । सुब्व्य- त्ययश्छान्दसः । मदन्तः मादयन्तः (अन्तर्भावितण्यर्थः) देवांस्तर्पयन्तः । उत अपिच दक्षिणाभिः खः सचन्ते इत्येतदेवानुषज्यते । (तत्रैवंसति । वयमेतेषां स्वः श्रेयसोपायानामसत्वाद्भर्तृन्परिचरेम) नेदितिपरिभयोक्तिः । वयमेतेषामप्युपजिह्मा- १. अयमपि कत्य इति न दृढं प्रवीमः । दुर्गेणापि "नेज्जिम्हायन्त्यो नरकं पतामे-"ति वाक्यमुक्त्वा "मृग्यः शेष" इत्यभिधाय केचित्त्वेवं कृतशेषमत्राधीयत इति हविमिरित्या- दिलोकमभिदधौ ॥ २. प्राणिषु तेन तेनाभ्युपायेन स्वः श्रेयसं प्रत्यभ्युचतेषु सत्सु ॥ ३. असामिरशक्यानुहानत्वादिति तात्पर्य्यम् । ४. स्वमर्तृणाम्पुरस्तात् (अ) सतीधर्ममपहाय कपटमाचरन्यो नरकं पतामेति सम्भावयामः॥

·प्रथमोऽध्यायः - - यन्त्यो जिम-(पट) माचरन्त्यो (भगवन् ! ) नरकं पताम । नबन्यो भर्तृपरि- चातः श्रियाः कश्चन धर्मोऽस्तीति भावः ॥१॥ नरकशन्दं निर्मवीति- नरकं न्यरकं नीचैर्गमनम् ॥ ४॥ नीचैरस्मिन्नर्यते गम्यत इति नरकम् । निपूर्वाद्रत्यर्थाहधातोः (भ्वा. प.) अधि- करणे बुन् गुणः नीत्ययं नीचैरित्यर्थकस्तस्य नादेशः पृषोदरादित्वात्ततश्च शकन्ध्यादे- राकृतिगणत्वात्पररूपम् । यद्वा इकारलोप एव पृषोदरादित्वादित्याह-न्यरकमिति । नासिब्रमणकं खानमल्पमप्यस्तीति वा ॥५॥ वा-अथवा नास्त्यस्मिन् रमणकं रतिजनक स्थानमल्पमपीति नरकम् । न रतिकरम् । न रमणकमितिवाऽर्थः । पृषोदरादित्वाद्वर्णलोपेन वर्णविपर्ययेण वा साधुः॥ अथापि न चेत्येष इदित्येतेन संप्रयुज्यतेऽनुपृष्टे ॥ ६ ॥ अथाप्ययमपरो निपातसमाहारो न चेति । एष इदित्येतेन संयुक्तः प्रयुज्यते केन- चिदनुपष्टे (सति प्रतिवचनं भवति) तद्यथा- न चेत्सुरां पिबन्तीति ॥७॥ कञ्चित्कश्चित्पृच्छति तिष्ठन्ति गृहे वृषलाः ? इति । स प्रत्याचष्टे तिष्ठन्तीति । ततो यदि तिष्ठन्ति किमिति नागच्छन्तीति पुनरनुपृष्टे प्रतिवक्ति न चेदिति । यदि सुरां न पिबन्ति इत्यर्थः ॥ अथ सुरापदं निर्ब्रवीति- सुरासुनोतेः॥८॥ सा त्यभिधूयतेऽनेकैर्दव्यैः पिष्टादिभिरिति सुरेत्युच्यते । घुम् अभिषवे (खा. उ.) अस्मादौणादिको रक्प्रत्ययः कर्मणि । कित्वाद्गुणाभावः ॥ अथोपक्रान्तं निपातलक्षणमुपसंहरति- एवमुखावचेष्वर्थेषु निपतन्ति त उपेक्षितव्याः॥९॥ ६ ख. सू. ॥ इति या. मु.प्र.नि. शा.प्र. ध्या. तु. पादः॥ एवमनेन प्रकारेण उच्चावचेषु बहुप्रकारेषु अर्थेषु निपतन्ति प्रयुज्यन्तेऽन्येऽपि समाहृता द्वित्रा अपि असमाहृताश्चापि कियन्तस्ते लक्षणशास्त्रमेतश्चार्थनिर्वचनशास्त्र- मुपेत्योपगम्यानुप्रविश्येक्षितव्या द्रष्टव्याः कः कस्मिन्नर्थे वर्तत इत्येवम् परीक्ष्या इत्यर्थः॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनि. लघुविवृतौ नैघ. काण्डे प्रथमाध्यायस्य तृतीयः पादः ॥ १. पुनः पृष्टे । प्रमानन्तरमुत्तरे दत्ते पुनः प्रश्ने सतीति यावत् ।। २. तर्हि किमर्थम् ॥ ३. पैष्टी, गौरी, माध्वीत्यादिसराभेदाः ॥ ४. अमिषवोत्र मुरासन्धानं (सुरोत्पादनप्रकारः) नतु सपनादि । ५. व्याकरणम् ॥

·५८ निरुतविवृतिः। १०४पादा। इतीमानि चत्वारि पदजातान्यनुकान्तानि ॥ नामाख्याते चोपसर्गनिपाताच ॥१॥ इतीत्ययमधिकारसमाप्त्यर्थः । इमानि अनुपदोकानि चत्वारि पदजातानि चतस्रः पदजातयः पदसामान्यानि "जातिर्जातच सामान्य" मित्यमरः । अनुकान्तानि पूर्व- माख्यातानि, ततो नामानि, तत उपसर्गाः, ततो निपाता इत्येवमानुपूर्येण कान्तानि वर्णितानि, व्याख्ययेति वाक्यशेषः । कतमानि पुनस्तानि ? नामाख्याते चोप- सर्गनिपाताश्चेति । अयश्च प्रतिज्ञाभ्यासो निगमनार्थः । प्रतिज्ञाभ्यासो हि निगम तत्र नामान्याल्यातजानीति शाकटायनो नैरुकसमयञ्च ॥२॥ तत्र तस्मिन्नेव पदचतुष्टये यानि नामानि तानि सर्वाण्येवाविशेषेणाल्यातजानीयेवं शकटस्य गोत्रापर नडादिभ्यः फक् (४-१-९९) फस्यायन् (७-१-२) आदि- वृद्धिः । शाकटायन आचार्यों ब्रवीतीति वाक्यशेषः । तथाच पतञ्चलिरपि-सर्वनाम- धातुजमाह शकटस्य च तोकैमिति महाभाष्य आह । नैरकानां निरुक्तशास्त्रविदां तदधीते तद्वेदे-(४-२-५९) त्यण आदिवृद्धिः। (पूर्वेषां सर्वेषामविशेषेण गार्य- बज्य ) चैष समयः सिद्धान्तः । “समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद" इत्यमरः ॥ तदत्र मतान्तरमाह- न सर्वाणीति गार्ग्यः॥३॥ न सर्वाणि नामान्याख्यातजान्यपितु कानिचिदेवेति वक्ष्यमाणेन तद्यत्रेत्यादिना सम्बन्धः । इति गर्गस्य गोत्रापत्यम् गर्गादिभ्यो यञ् (४-१-१०५) आदिवृद्धिः । गार्य आचार्योब्रवीतीतिवाक्यशेषः ॥ न केवलं गार्य एवापितु- घयाकरणाना ॥४॥ व्याकरणं व्याक्रियन्ते धात्वादिप्रविभागेण व्युत्पाद्यन्ते शब्दा अनेनेति करणेऽर्थे व्यापर्वात्करोतेः करणाधिकरणयोश्चे-(३-३-११७) ति ल्युट् । तद्विदन्तीति वैयाकरणाः । वेदित>ण तद्धितः (४-२-५९) आदिवृष्यपवाद ऐजागमः (v- ३-३) तेषाम्मध्ये चैके पाणिनिप्रभृतयो न सर्वाणीत्युक्तमर्थे ब्रुवते ॥ अत एव 'उणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिकानी ति तेषां समयः॥ १. व्याख्यालक्षणमुक्तमधस्तात् (२ पृ. २१)॥ तत्राक्षेपसमाधाने नामविषये अवशि. ज्येतेऽन्यत्सर्व लक्षणोदाहरणमुखेन दर्शितमिति व्याख्यया वर्णितानीत्यस्य तात्पर्यम् ।। २. नाम्नस्तु किनिदवशिष्यत इति यदुपप्रेक्षितमधस्तात्प्रतिशातच "तत्पदचतुइलक्षणा- नन्तरं चतुर्थपादेन वक्ष्यत" इति । तदत्र यथावसर विशेषचिन्तापक्षमनुसृत्याक्षेपसमाधान- रूपन्याख्याधम्णोच्यते ॥ "अपर तोकं तयोः सम-" इत्यमरः ॥ ४. सिबान्तः । “समयाः शपथाचारकालसिद्धान्तसंविद" इत्यमरः । तेषां पाणिनीया.

·प्रथमोऽध्यायः । तयन लरसंस्कारी समयों प्रादेशिकेन गुणे- नान्वितौ स्यातां सँग्विज्ञातानि तानि ॥५॥ ( तदेतत्प्रपञ्च्यते गार्ग्यपक्षेणेति पर्युपयुक्तस्तच्छन्दः । इह हि त्रिधा व्यवस्था ना नाम् । प्रत्यक्षक्रियाणि, प्रकल्प्यक्रियाणि, अविद्यमानक्रियाणि च नामानि भवन्ति । तत्र-यत्र येषु नामसु खर उदात्तादिः । संस्कारः प्रकृतिप्रत्ययादिः । तौ समयों सङ्ग- तायौँप्रादेशिकेन व्याकरणलक्षणानुगतेन गुणेन धानाऽन्वितावनुगतौ स्यातां भवे- तान्तानि सं-सममैकमसेनाल्यातजानीत्येवं विज्ञातानि । न तत्र विप्रतिपत्तिः। यथा कारकहारकादीनि । प्रत्यक्षक्रियाणि खेतानि ॥ अत उत्तरं नपुर्नरिति वाक्यशेषो द्रष्टव्यः- गौरश्वः पुरुषोहस्तीति ॥ ६ ॥ इत्येवमादीनि पुनर्नसंविज्ञातानि (प्रत्यक्षक्रियाणि) अपि तु-प्रकल्प्यक्रियाणि । एतेषु हि प्रकल्प्यन्ते क्रिया न साक्षादुपलभ्यन्ते । अविद्यमानक्रियाणि तु डित्थो डवित्थोऽरविन्दोऽर्वाडित्येवमादीनि । अथ शाकटायनमतमाक्षिपति- अथ चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यः कश्च(न) तत्कर्म कुर्यात्सर्वन्तत्सत्वं तथाचक्षीरन् ॥ ७॥ + - ~~~-~- ~~~~~~~~ नाम् अव्युत्पन्नानीत्यस्योद्देश्यत्वेन विधेयत्वेन वा पाणिनितात्पर्याविषयाणीत्यर्थः । अन्यथादि वदतो व्याघातः । उणादय इत्यस्यहि उणादिप्रत्ययान्तानीत्येवार्थः । नहि तान्यव्युत्पन्नानि भवितुमर्हन्ति। अथाव्युत्पन्नानि, नहि तर्दुणादिप्रत्ययान्तानि। उद्देश्यत्वेनेत्यायुक्त्या निमित्त- त्वेन पाणिनितात्पर्यविषयताभ्युपगमस्तेन "अयामन्ताल्वाय्येल्विष्णुपु" (पा. ६-४-५५) इति सूत्रं संगच्छते । तदेतच्छब्देन्दुशेखरे सुव्यक्तं द्रष्टव्यम् ॥ १. समर्थतानामोपपत्तिरुच्यते ॥ २. यथैव हि लक्षणाविप्रतिपत्त्या स्वरोऽवस्थित एवं संस्कारोऽपि यत्रेत्यर्थः ।। ३. याहि तमिन्द्रव्येऽवस्थिता यहेतुकश्च तस्य नामधेयप्रतिलम्भोऽभिप्रेतः सा प्रदेशा- ख्या क्रियेत्युच्यते । सा च प्रधानतया पदेऽवतिष्ठते। तद्वाचकश्च धातुः प्रादेशिको गुण इत्युच्यते । गुणः शेषोऽङ्गमित्यनर्थान्तरम् । तथाच प्रदिश्यते नाम्ना निर्दिश्यते द्रव्यमनयेति प्रदेशः क्रिया नामधेयप्रतिलम्भहेतुभूता तामभिधत्त इति प्रादेशिको धातुरित्येके मन्यन्ते । अपरे पुनरन्यथैतब्याचक्षते तदुर्गभाष्यादौ द्रष्टव्यम् ॥ ४. वस्तुतस्तु अत्र संविशातानीतिपदे तत्रावृत्यादिन्याय आश्रीयते । एकस्य पूर्वेणापरस्य च परेणाभिसम्बन्धः। तत्र संविज्ञानमिति रूढिशम्दस्य संशात्र करिष्यते (दै.का.१-३-६)। तथाच संविशातानि संविज्ञानपदानि तानि यथा गौरश्वः पुरुषोऽहस्तीत्येवमादीनि । नधेषां गवादीनामष्टाध्याय्यां व्युत्पत्तिलक्षणमस्ति । तथाचोक्तमुणादयोऽव्युत्पन्नानि प्रातिपदिका- नीति । तस्मादूढिशब्दा एवैते भवन्ति इति ॥ पाचकादयस्तु न्यायवत्कार्मनामिकसंस्का- रेणानुगता यौगिकशब्दा इत्येवमन्ये व्याचक्षते ॥

·निरुक्तविपतिः। कश्च (न) कश्चित् । (अविशेषेण प्राणिमात्रम् ) तत्कर्म एकाकारकमनेकः कुर्य्यात्सर्वं तत्सत्वं प्राणिजातं तया एकनान्नैव ते शाकटायनादय माचक्षीरन कथ- येयुः । तयथा- यः कयाध्वानमधीताश्वा स वचनीयः स्यात् यत्किश्चित्तृन्धात् तणं तत् ॥८॥ यः कश्चिदनश्वोऽप्यध्वानमनुवीत व्याप्नुयात् अशू व्याप्ती (खा. मा.) विधौ- लिङ्। अश्वइत्येवं स वचनीयः स्यात् । कस्माद्वाऽश्वोप्यनभुवननश्व इत्युच्येत तैः ।अब चेदनश्नुवन्नप्यश्वस्तदान्योऽप्यनश्नुवनश्व इत्युच्यताम् । तस्मादश्वोऽपि नैवाशनक्रिया. योगाभिप्रायेणाश्व इत्युच्यते किन्तर्हि १ शब्दव्यवहारएवायमर्थप्रत्यायनार्य ईदृशः क्रियानिरपेक्षः । एवमेव यत्किश्चित्तृन्याच्छिन्द्यात् । उतृदिहिंसानादरयोः (रु. प.) विधौ लिङ्। अविशेषेण तत्सर्वं तईनक्रियायोगात्तृणमित्येवमाचक्षीरन चाचक्षते । तस्मान्न सर्वाण्याख्यातजानि नामानि ॥ अथापि चेत्सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युर्यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्येत तावलो नामधेयप्रतिलम्मा स्यात् ॥९॥ क्रियाहेतुके हि नामधेयप्रतिलम्भे सति यावद्भिर्भावैर्यावतीभिः क्रियाभिरेक द्रव्यं संयुक्तं प्रयुज्येत तावन्यो भावेभ्यः क्रियाभ्यो नामधेयप्रतिलम्भः स्यानहि तत्र कासाच्चियावतको विशेषहेतुरस्ति अन्यासां वा नियामकः ॥ अपिरत्र शङ्कायां सं- म्भावनायां वा एवमुत्तरत्रापि । “गर्दासमुच्चयप्रश्नशङ्कासम्भावनाखपी"त्यमरः ।। तत्रैवं स्थूणा दरशया वा सजनी च स्यात् ॥१०॥ १ सं. सू. ॥ तत्रैवं सति स्थूणा एकैच सती दरे (श्वश्रे गर्ते) शेत इति “दरशया" इत्युच्येत न चोच्यते । एवं सज्जतेऽस्यां वंश इति सज्जनीत्युच्येत । न चोच्यते । एवमनेकानि सत्वानि एकक्रियायोगादेकनामानि स्युः । एकं वाऽनेकक्रियायोगादनेकनाम । उभय थापिच व्यवहाराप्रसिद्धिः । तस्मान्न सर्वाण्याख्यातजानि नामानि स्युः॥१०॥१॥ अथापि य एषां न्यायवान्कार्मनामिकः संस्कारो यथाचापि प्रतीतार्थानि स्युस्तयैनान्याचक्षीरन् ॥१॥ एषां पुरुषादिनाम्नां यः न्यायवान् लक्षणन्यायेन युक्तः कार्मनामिकः कर्मकृते नानि (पाचकलावकादौ) भवः संस्कारः यथा चापि यथैव च । प्रतीतार्थानि प्रतीतक्रियाणि स्युर्भवेयुस्तथा आचक्षीरन् कथयेयुर्जना इति शेषः ॥ कथं पुना- यवत्संस्कारोपेतानि कथं वा प्रतीतक्रियाणि स्युस्तत्राह- पुरुषं पुरिशय इत्याचक्षीरन् ॥२॥ १. "सवं द्रव्ये गुणे चित्ते व्यवसायस्वभावयोः । पिशाचादावात्मभावे बले प्राणेषु जन्तुषु" इति हेमचन्द्रः । “प्राणी तु चेतनो जन्मी जन्तुजन्युशरीरिण" इति त्वमरः ।। २. उत्तरसूत्रेऽपि वस्तुतस्तु अथशब्दः प्रश्ने अपिशब्दःसम्भावनायाम् "मङ्गलानन्तरा. रम्मप्रश्नकाल्यबथो अथ" इत्यमरः ।।

·प्रथमोऽध्याका या। पुरुवं तावत् पुरिशय इत्याचक्षीरन् । इतिना निपातेन कर्मण उकलान पुरि घसौ शेत इति अधिकरणे शेते" (३-१-१५) रिवि सत् । इखे यापता कार्मनामिकसंस्कारयुकेन पुरिशय इति शब्देनोक्तः स्यात् । एवं वैष प्रतीतक्रियः शब्दो भवति ॥ एवमेव- अष्रेत्यश्वं तर्दनमिति तृणम् ॥ ३॥ आचक्षीरनित्यनुषज्यते। अश्नोति बसावित्यष्टा इत्येवमश्वमाचक्षीरन् । तृयते यत्त- तर्दवमित्येवं तृणमाचक्षीरन् । न चैवमानक्षते। कि कारणम् । नचासति कारणे विद्यमाना क्रिया परोक्षीकर्ते न्याय्या । तस्मानाख्यातजानि नामानीति ।। अथापि निष्पन्नेऽभिव्याहारेऽभिविचारयन्ति ॥४॥ अवापीदमपरमप्राप्तं कुर्वन्ति ते शाकटायनाः। यनिष्पन्ने सिद्ध अभिव्योहारे नानि अभि आभिमुल्येन (तस्य नानः) स्थित्वा विचारयन्ति कतमस धातोरत्र रूपमिति ॥ ततश्च- प्रथनात्पृथिवीत्याहुः, क एनामप्रथयिष्यत्किमाधारभेति ॥५॥ प्रथनात्पृथुत्वात्पृथिवीत्याहुते शाकटायनाः । तत्र पृच्छामः । यदीयं खभावत एव पृथिवीनाम नाभविष्यत् तदा कएनामप्रथयिष्यत्कोऽस्याः प्रथनमकरिष्यत् । अथापि कथंचिदस्या अपृथिव्याः सत्याः कश्चित्प्रथनकर्ताऽभ्युपगम्येत । ततोऽपि च वयमिदमपरं पृच्छामः । किमाधारश्चेति ? चशब्दः समुथयार्थः । सर्वस्य हि प्राणिजातस्येयमेवाधारः । अथ पुनर्यदेयमप्रथिताऽऽसीत् तदा योऽस्याः प्रथमकर्ता- स किमाधार आसीत् । न ह्यनाधारेण शक्येय प्रथितुम् । आधारामाचेच प्रथन- क्रियाभावः । प्रथन क्रियाभावे च सति क्रियाजान्येव नामानीत्येतदयुतम् ॥ तस्मान सर्वाण्याख्यातजानि नामानि ॥ अथानन्वितेऽर्थेऽप्रादेशिके विकारे पदेभ्यः। पदेतरार्धान्संचस्कार शाकटायनः ॥६॥ अथापीदमपरमप्राप्तं कृतवान् शाकटायनः । यदनन्वितेऽननुगते शब्देनार्थ-पत्र संस्कार्यमाणोऽपि शब्दोऽर्थमनुगन्तुं न शक्रोति तादृशे, अथ चाप्रादेशिके विकारे ययाहि क्रियया तद्रव्यं प्रदिश्यते (नानोचार्यते) तदमिधायको धातुः प्रादेशिक: स तदभिधानं विगृह्यमाणं विकर्तुं न शक्नोति तादृशे, हीयमानप्रतिशः (शाकटायनः) सर्वाण्याख्यातजानि नामान्युपपादयिष्यन् असम्भवे सति कुशकाशावलम्बनमिव कुर्वन् पदेभ्य आख्यातपदेभ्यः समस्तेभ्योऽवयवानुपादाय पदेतरार्धानन्यानन्यांचे. तरेतराख्यान् पदावयवैरन्यैश्वान्यैश्चान्यदर्धनान्नः संचस्कार संस्कृतवान् । सन्तमर्य- माययति गमयतीति सत्यमित्येवम् । अत्र- पतेः कारितंच यकारादिचान्तकरणमस्तेः शुद्धंच सकारादिश्च ॥७॥ १. अमिमुखं न्याहियते उच्यतेऽसाविति कम्मणि हकति घञ् ॥ किः ॥ २.मत्र कारितंच वकारादिंच शुबंच सकारादिति इतरस्य चेवरंचामिति ससुख- या धकाराः ॥ इति दुर्गः ।। - ६ ·निरुक्तविवृतिः । एतेः इण्गतावित्यस धातोः (अ.प.) कारितं भ्यन्तं रूपं कृत्वा तदर्थस्या- (न्त वितण्यर्थस्या-) चिइ णोयणिति ( ६-४-८१) यणि सत्यशब्दस यका- रादिमन्तकरणमन्याधै यमितिशब्दं सञ्चस्कारेत्यनुषज्यते । अस्तेरस्धातोः (अ. प.) शुद्धमनन्त वितण्यर्थे सकारादि सदिति शब्दं शतरि 'नसो'(६-४-१११)रित्य. ल्लोपे सञ्चस्कार । तदेतदकृतपूर्वमन्यैर्विद्वद्भिः कृतवान्पाण्डित्याभिमानी शाकटायनो यदभिनत्पदानि ॥१॥ अथापि सत्वपूर्वो भाव इत्याहुरपरमाद्भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति तदेतन्नोपपद्यते ॥ ८॥ (२ ख. सू. ॥) अथाप्ययमपरो दोषः प्रसज्येत यत्सत्वपूर्वो भाव इत्याहुरभियुक्तास्तद्विदः । सत्वं (द्रव्यं) पूर्वमस्मात्सोऽयं सत्वपूर्वः । सत्वाश्रय एव ह्यसौ भावः (क्रिया)। तत्रैवं सति अपरस्माद्भावादपरकालिकेन भावेन (क्रियया) पूर्वस्य पूर्वोत्पन्नस्य प्रदेशनं प्रदेशः संज्ञाप्रतिलम्भो नोपपद्यते । किंकारणम् ? उत्पत्तिसहभूता हि सा, स्वेनाभिधानेन क्रियानिरपेक्षेणाभिसंबद्धमेव द्रव्यमुत्पद्यते । नित्यसम्बद्धौ हि शब्दार्थों । इति तदेत- सर्वथा सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति शाकटायनमतं नोपपद्यते । तदनुपपत्ता- वस्मत्पक्षसिद्धिः कानिचिदाख्यातजानि मानानि कानिचिदनाख्यातजानीति ॥ (परिसमाप्तोऽयं गार्ग्यपक्षः) ॥२॥ अथ शाकटायनपक्षेण समाधत्ते- यथो हि नु वा एतत् ॥१॥ यथेति वाक्योपादाने । यथा येन प्रकारेण । उकारोऽवधारणार्थः हीत्यसूयायाम् नुइत्येष हेत्वपदेशे वै इत्ययं यथोक्तपूर्वपक्षोपदेशार्थः । तथाचायमर्थः । येनैव - . । १. अत्रायमप्यर्थः स्वरसतः प्रतीयते । यथासौ शाकटयनः प्रवृत्तो न पदेषु स्थास्यति अपिचासौ वर्णानपि भेत्स्यति अनेकार्थीश्च कल्पयिष्यति । योहि पदानमिनत्तस्य वर्णाभेदने विशेषहेतुः को भविष्यति । तस्मादतिप्रसङ्गदोषापत्त्या नानेकधातुजानि नामानि नापि सर्वाण्याख्यातजानि नामानीति ॥ २. नाख्यातजानि किन्तु रूढान्येव तेषुतेष्वग्विति ॥ कानिचिदित्युक्त्वाऽन्यान्यपि सन्तीतिसूच्यते । तथाच आख्यातजानीत्यनेन यौगिकानि अनयोरेव परस्परभेदायोगरूढानि यौगिकरूढानि चेति चतुर्विधानि नामानि । यत्रावयवार्थ एव बुध्यते तानि यौगिकानि। यथा पाचकादीनि । यत्रावयवशक्तिनैरपेक्ष्येण समुदायशक्तिमात्रेणार्थो बुध्यते तानि रूढानि यथा गोपदमण्डलादिपदानि । यत्र त्ववयवशक्तिविषये समुदायशक्तिरप्यस्ति तानि योगरूढानि यथा पङ्कजादिपदानि ॥ तथाहि पङ्कजपदमवयवशक्या पङ्कजनिकर्तृरूपमर्थ बोधयति समुदा- यशच्या च पास्वेन रूपेण पचं बोधयति एवमन्यत्र । यत्रावयवार्थव्यर्थयोः खातव्येण बोधस्तानि यौगिकरूढानि यथोद्भिदादिपदानि । तत्रहि ऊर्ध्वभेदनकर्ता तरुगुल्मादिरपि बुध्यते, यागविशेषोऽपीत्येवमन्यत्राप्यूलम् ॥

·प्रथमोऽध्यायः । ६३ - प्रकारेणासूयिता (असमर्था) हेतवो गार्गीयैरुकास्तेनैवप्रकारेण एतत् प्रत्यनु- भाष्य प्रवक्तृधर्मेण समीकरिष्याम इति भावः शाकटायनानाम् ॥ इत्येवं प्रतिज्ञाय सार्यमतमनूध खण्डयति- तपत्र खरसंस्कारी समर्थो प्रादेशिकेन गुणेनान्वितौ स्यातां । सर्व प्रादेशिकमित्येवं सत्यनुपालम्भ एष भवति ॥ २॥ यथैतदुक्तं यत्रेत्यादि तदेतत्प्रत्युच्यते-सर्वमित्यादिनेति पर्युपयुक्तस्तच्छब्दः । सर्वमेव प्रादेशिकं क्रियाज नाम। किंततः ? इत्येवं सत्यनुपालम्भ एष भवति । अयमाशयः । प्रदेशवाचिन आख्यातानुत्प्रेक्ष्य तदाश्रयौ खरसंस्कारौ यावद्गम्यम. नुविधेयौ। विभ्वीहि लक्षणगतिनैष शब्दापराधो नाप्यस्माकं किन्तु भवत एव, मन्द. शिक्षितत्वात् । यथार्चाहुः । न चैष स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यतीति । येने त्वं प्रदेशवाचिनि धातौ विद्यमानावपि खरसंस्कारौ नानुविधातुं शक्नोषि स त्वं तावत्पुनः पुनः शिक्षखान्यद्याकरणं यावच्छतिस्तवानुविधातुमिति ॥ यथो एतद्यः कश्च तत्कर्म कुर्यात्सर्व तत्सत्वं तथा चक्षीरनिति* । पश्यामः समानकर्मणां नामधेयप्रतिलम्भमेकेषां नैकेषां । यथा तक्षा परिव्राजको जीवनो भूमिज इति ॥३॥ यंथो एतत् यत्पुनरेतदुक्तं-यः कश्चेत्यादि ( अनेकेषामेकक्रियायोगादेकनामता प्रसज्येतेति तदर्थः) तदेतत्प्रत्युच्यते-पश्याम इत्यादिना । त्वमपि पश्यसि वय- मपिच, पश्यामः समानकर्मणां तुल्यकर्मणामपि सतां ( कर्मकर्तृणां) मध्ये नामधेयप्र. तिलम्भस्तत्कर्मकृतसंज्ञाप्राप्तिरेकेषामेव केषांचिये नियमतस्तत्कर्म कुर्वन्ति इति। नैकेषों १. गर्गगोत्रापत्यछात्रैस्तन्मतानुयायिभिरित्यर्थः । अत्र गर्गाणां छात्रा इत्यर्थे "यभिञोश्चे" ति (२-४-६४ ) प्राप्तं यनोलकं "गोत्रेऽलुगची"ति (४-१-८९ ) "वृद्धाच्छ” इति (४-२-११४) छे विवक्षिते बाधते । “आपत्यस्य चे"ति (६-४-१५१) यलोपः । २. अयंच पूर्वपक्षसमीकरणाभिनयः । पूर्वपक्षस्वरूपानुवादो वा तथार्थकस्यैवोत्तर- 'त्राप्यभिसंबन्धात् । तथात्वेच प्रत्युच्यत इति क्रियाध्याहार्या योत्तरत्राप्युपयोक्ष्यते ॥ ३. प्रवक्तृत्वेन प्रकृष्टवक्तृत्वेन, प्रवचनकर्तृत्वेन वा ॥ ४. महाभाष्ये पतञ्जलिचरणैरुपन्यस्तोऽयंलोकानामाभाणकः । अत्रापि स्फुटीभविष्यत्यु. परिष्टान्मूले । ( निरु. १-५-२)॥ ५. मन्दशिक्षितत्वेन ॥ ६. "निपातएकाजि"-(१-१-१४)ति प्रगृह्यत्वात्प्रकृतिभावे(६-१-१२५) असन्धिः।। ७. त्वंच वयं चेति वयं "त्यदादीनां मिथः सहोक्तौ यत्परंतच्छिष्यत" इत्यसदः शेषः।। ८. निपातेनामुना कर्मण उक्तस्वान्न द्वितीया नामधेयप्रतिलम्भात् ॥ ९. एकशब्दोऽत्र साधारणवचनः पूर्वत्र तु प्रधानवचनः । यथाहुः "एकोऽन्याथें प्रधान च प्रथमे केवले तथा । साधारणेसमानेऽल्पे संख्यायाञ्च प्रयुज्यत" इति ।। *गाय॑मतानुवादसूचकमेतत् ॥ एवमुत्तरत्रापि बोध्यं सूत्रेष्वनुपदम् ॥ . -- ·निरुत्तमिति । न सर्वेषां तस्कर्मकर्तृणां, तयया तक्षकवित् (वर्षकिः ) तक्षेत्युच्यते अन्याममपि न तक्षेत्युच्यते । नाहमुफ्लन्धव्यो लोकनियम एवायम् । एवं परिजतीति परि- ब्राजकः सन्यासी एव, नपुनः सर्वोऽपि कार्यवशात्प्रयोन्ग्रहादिभ्यः । एवं जीवन, इक्षुरसः शाकजातिर्वा । भूमिजोऽकारकः (कुज.) एकेत्येवमन्यत्राप्यूपम् । उदा- हरणस दिङ्मात्रप्रदर्शकत्वात्तदेतदाह-इतीति । इतिशब्द बापर्यः । एतेनैवोत्तरः प्रत्युक्तः॥४॥ उत्तरः यावद्भिर्भावैः संप्रयुज्यते तावझ्यो नामधेयप्रतिलम्मः स्यादित्येषः । स प्रत्युक्तः खण्डितः । अयं भावः । पश्यामोऽनेकक्रियायुक्तानामपि एकक्रियाकारितो नामधेयप्रतिलम्भो भवति । तद्यथा तक्षादिः । तक्षादियन्यान्यपि कर्माणि करोत्सव न पुनस्तस तत्कृतो नामधेयप्रतिलम्भोऽस्ति । तस्मादेकस्यानेकक्रियायोगेऽपि, अनेकस्यैकक्रियायोगेऽपि वा व्यवस्थितएव शब्दनियमः खभावत एव लोके इति न व्यवहाराप्रसिद्धिदोषः शनीय इति । यथो एतद्यथा चापि प्रतीतार्थानि स्युस्तथैनान्याचक्षीरनिति । सन्त्यल्पप्रयोगाः कृतोप्यैकपदिका यथा व्रततिर्दमूना जाव्य आणारो जागरूको दर्विहोमीति ॥५॥ यथो एतद्यत्पुनरेतदुक्तं यथा-चापीत्यादि । अत्र ब्रूमः । सन्त्येवाल्पे प्रयोगाः प्रतीतार्थकाः केचित् कृतः कृत्प्रत्ययान्ताः शब्दा अप्यैकपदिका एकपदप्रकर- णोकाः। तद्यथा । व्रततिर्वणोतेस्तनोतेश्च (खा. त• उ०) तिच् । “अनुदात्तो- पदेशे"-(पा०६-४-३७) त्यनुनासिकलोपः । वृणोतेरगागमच बाहुलकात् । तथाच व्रततिर्वरणाच तननाचेति (नैग• का० ६-५-६) वली । “वल्ली तु व्रततिलते"त्यमरः । दमूना दममना वा दानमना वा दान्तमना वापिवा दम इति गृहनाम ( निघ० ३-४) तन्मनाः स्यादिति (नैग० का० ४-१-४)। दाम्य- १. परित्यज्य सर्व रुदन्तं पुत्रादिकं ब्रजति गच्छत्येवेति ण्वुलू (३-१-१३३)॥ २. प्रयाणं ( प्रस्थानं ) कुर्वन् । ३. जले तु क्लीवम् । "जीवनं भुवनं जलमि" त्यमरः ॥ ४. "ज्वलितिकसन्तेभ्य"(३-१-१४०) इत्यत्र यथा ॥ ५. प्रथमतस्तुशब्दखाभाव्यमेतत्तथा सर्वाण्याख्यायन्ते यथा यथाप्रतीतार्थानि म- बन्ति । न तत्राहमपराध्ये भवतो नापि च शालम् । यथावस्थितानां शब्दानामन्वाल्या- नमेव क्रियते । नाइंशब्दानां कर्ता । य एषां प्रयोक्तारस्तानेवोपालमस्व निराकुर वा यदि शक्रोषि । अथ कलारपुनः कानिचिदेवाख्यायन्ते लोके ? तदप्यमिधानस्वाभाग्यमेव । कानिचित्पतीतार्थानि कानिचिदप्रतीतानि । वान्यपि शामेण प्रवीतार्थान्येव कर्तव्यानि । एतदेव हि शाबला शाखत्वं यदप्रवीतार्थान्यपि यथा प्रकृत्यादिना प्रतीतार्यानि स्युस्तथै- नान्यांचधीरणिति । भाख्यायन्तएव कानिचित् । कानिचित् शाखेण प्रतीतानि क्रियन्ते । रूल्यनुविधायित्वास गुणवखेषु लक्षणम्-अपिच-(इतिदुर्गः)॥

·प्रथमोऽध्यायः - तीति दमूनाः। पमु उपशमे (दि. १०) अन्तर्भावितण्यर्थात् "मेक्नसिः" (उ. ४-२३५) पृषोदरादित्वादीर्घः। “दमूना दमुनाः प्राचीनवर्हिशुचिहियो" इति नामनिषानम् । दम इति घमन्तः “नोदात्तोयदेशस्पति (५-३-१४) वृद्धि- निषेधः । दाम्यते शाम्यतेऽनेन शीतादिरिति । ददातेर्भावे ल्युटि दानम् । तत्र (दमे दाने वा) मगो यस्य । यद्वा दमेर्निष्ठायां "वा दान्ते"-(पा.७-१-२७) त्यादिना निपातितेन दान्तशब्देन बहुव्रीहिर्दान्तं मनोयस्य असौ । अत्र दम-दान- दान्तानां दभावो मनस उपधाया ऊकारश्च पृषोदरादित्वात् ॥ अग्निरतिथिर्वा दमूनाः । “सप्ताचिर्दमुनाः शुक्रधित्रभानुर्विभावसु"-रित्यमरः । निगमच "द. मूना अतिथिर्दुरोणे (३० सं० ३-८-१८-५)। जाव्यो जटावाजटसंघाते (भ्वा. प.) बाहुलकात्कर्तरि "ऋहलोर्ण्यत्" (पा० ३-१-१२४) । आद्गारो- ऽटनशीलः । अट गतौ (भ्वा. प.) औणादिकोटणारच् बाहुलकात्ताच्छील्यविशिष्टे कर्तरि “लोपोव्योवली"ति (६।१।६६) यलोपः । भृशमत्यर्थमटतीति सः । सततकरणं हि ताच्छील्यम् ॥ एवं जागरूको जागरणशीलः । “आकेस्तच्छीले"- त्यधिकारे "जागर्तेरूकः" (पा. ३-२-१६५) इति कर्त!के गुणः । दर्विहोमी दया॑ जुहोतीति । हु दानादनयोः (जु. प.) मिनिर्बाहुलकादौणादिकः । इत्येवं- प्रतीतार्था अन्येऽपीति ॥ १. अतएवोक्तं सि. कौ. उपशमे इति ण्यन्तस्य तेन सकर्मकोऽयं नतु शमिक. दकर्मक इति । २. अयंच दीर्घमध्योऽपीत्युक्तमुपरि द्विरूपंनामनिधानम् ॥ ३. केचित्तु मत्वर्थे ण्यदिति व्याख्युः । यद्यपि "तद्धिताः" (पा. ४-१-७६) इत्यधिकारसूत्रे बहुवचननिर्देशेनाविहिता अपि केचनेन् टिकन्नादयो भवन्ति तेनाल्पः शकटः शकटिः । अल्पो ग्रामो ग्रामटिका इत्येवं सत्वाल्पत्वैविवक्षया स्त्रीत्वाट्टापि सिध्यति । एवमि- हापि कथंचित्सिद्धिरुद्भाविता स्यात्तथापि कृतोऽप्यल्पप्रयोगाः कृतोत्र्यैकपदिका इति मूलविरो- धादुपेक्ष्यं तत् ॥ तुष्यन्तु "अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासा"इति पतअल्युक्त्या कथनिव।। ४. अस्य सन्तीतिपूर्वोक्तेनामिसंबन्धः । अत्रापिना-येऽप्यप्रतीतार्थास्तेऽपि शाखण प्रतीतार्थी एव कर्तव्याः। एतदेव हि शास्त्रस्य शास्त्रत्वं यदप्रतीतार्था अपि प्रकृत्यादिप्रद र्शनेन यथाप्रतीतार्थाः स्युस्तथैनानाचक्षीरनिति-सूचितम् ॥ 1. जाट्यो जटावानिति सायणभाष्यमुपादायैतत्केषांचियाख्यानम् ।। 2. तथाच ह. नाटकम् “न्यकारो अयमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः । सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवत्यहो रावणः ॥ धिक् धिक् शक्रजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा । स्वर्गप्रामटिकाविलुण्ठनवृषोच्छ्नैः किमेभिर्भुजैः ॥ १ ॥” इति । 3. तथाच “एकार्थे शब्दान्यत्वादृष्टं लिझान्यत्व"मिति महामायं पातमलमुपादायाचे- तनखट्वाक्षादिसाधारणं सत्वादीनांत्रगुणानामुपचयापचयस्थितिरूपं क्रमेण पुंजीनपुंसकाल 'लिजमन्युपेतमभियुक्तः । तनिष्ठं केवलान्वयीति नाशः । शब्दनि तरिसन्ये ।। - ·६६ निरुक्तविवृतिः । यथो एतनिष्पोऽभिव्याहारेऽमिविचारयन्तीति । भवति हि निष्पन्नेऽभिव्याहारे योगपरीष्टिः॥६॥ यथो एतत् यत्पुनरेतदुक्तं-निष्पन्न इत्यादि । अत्रापि ब्रूमः । युकं ते कुर्वन्ति । भवति हि (निश्चयेन ) निष्पन्ने सिद्धेऽभिव्याहारे नानि योगस्यावयवार्थस्य परीष्टिः परीक्षणम् । कथंचानुत्पन्नः सन्नभिधानयोगः परीक्ष्येत ॥ तत्र यदुक्तम्- प्रथनात्पृथिवी त्याहुः क एनामप्रथयिष्यत्किमाधारश्चेति * । अथ वै दर्शनेन पृथुरप्रथिता चेदप्यन्यैः ॥ ७॥ ३ खं.॥ अत्र तावडूमः । प्रथितेयं केनचिदतः पृथिवीत्युच्यते । कथमप्रथिता सतीयं पृथिवीत्वमापेति । यदि नैवमभ्युपैषि तदापि प्रतिब्रूमः । अथेति पक्षान्तरे अथवे. त्यर्थकम् । वै निश्चयार्थः । चेदिति यद्यर्थः । यद्यप्यन्यैरप्रथिता तथापि पृथुदर्शन- योगात्तथोच्यत इति ॥३॥ अथाप्येवं सर्व एव दृष्टप्रवादा उपालभ्यन्ते ॥१॥ अपिचैवं सति सर्वएव दृष्ट्वा प्रैवदन्तीति दृष्टप्रवादाः “कर्मण्यण" (३-२-१) उपा- लभ्यन्ते उपालब्धा (निन्दिता) भवन्ति न केवलमहमेव । योऽयं दृष्ट्वा ब्रवीति स दोष एव ॥ यथो एतत्पदेभ्यः पदेतरार्धान्संचस्कारेति * । योनन्वितेऽर्थे संचस्कार स तेन गर्यः। सैषा पुरुषगर्दा ॥२॥ यत्पुनरेतदुक्तं-पदेभ्य इत्यादि । अत्र ब्रूमः । योऽनन्विते शब्देनाभिधेयेऽर्थे संच- स्कार अर्थात् अननुगतमसंबद्धं, स तेनासंबद्धन संस्कारेण गर्यो गर्हणीयः "ऋहलो- र्ण्यत्" (३-१-१२४ ) न पुनराचार्योऽनुगतधातुभिरनेकैरेकाभिधानगतानस्तितः संचस्कार विद्याप्राकर्येण न मौढ्येन सैषा तदभिप्रायापरिज्ञानात्पुरुषगहीं भवति । पुरुषो हि कश्चिदशिक्षितत्वादेकधातुजमपि नाम न जानाति किं पुनर्बहुधातुजम् । अपिच सन्ति लोके तादृशाः पुमांसो ये कारकहारकादीन्यपि प्रकटक्रियाणि सन्ति, कतमेभ्यो धातुभ्य एतान्यभिनिष्पाद्यन्त इति न जानते । एष पुरुषदोषो न शास्त्रदोषों यदनुगमयितुं शब्दैरर्थो न शक्यतइति ॥ १. तुष्यतुदुर्जनइतिन्यायेनेदमुच्यते। अयमर्थोऽप्रथिताचेदपीति पदकदम्बस्वारस्यात्प्र- तीयते ॥ २. एतच्चार्थनिर्वचनं, व्युत्पत्तिस्तु दृष्टं प्रवदन्तीति । ३. कस्वांचियक्तौ कोषपूर्वकं दोषप्रतिपादनमुपालम्भः । ४. एतेन यदुक्तमननुगत एवार्थे संचस्कार शाकटायनः "सन्तमेव बर्थमाययति गमयतीति सत्यमित्येव"मिति तत्सत्यमेव शाकटायनमतम् । अपिच रूदिशब्दव्युत्पत्ति- मन्त्रेष्वपि दृश्यते । यथाच लक्षणं तथैव लक्ष्य प्रवर्तितुमर्हति । इतरथा हि कस्य तल्लक्षणं स्यात् । तथाहि यदसर्पतत्सपिरिति मत्रः । यत्रवनीतमभवदिति मत्रः । अपिच ब्राह्मणे- ·प्रथमोऽध्यायः। ६७ । यथो एतदपरमाद्भावात्पूर्वस्य प्रदेशो नोपपद्यत इति । पश्यामः पूर्वोत्पन्नानां सत्वानामपरमाद्भावानामधेय. प्रतिलम्भमेकेषांनैकेषाम् । यथा बिल्वादो लम्बचूड इति ॥३॥ यत्पुनरेतदुक्तमपरस्मादित्यादि । अत्र ब्रूमः । पश्या० केषाम् । स्पष्टोऽर्थः ॥ उदाहरति—यथेति । पश्चात्कालिकयापि चूडालम्बनक्रियया भविष्यता योगेन, बिल्वादनक्रियया च पूर्वोत्पन्नस्य सत्वस्य (पदार्थस्य ) नामधेयप्रतिलम्भ उपपद्य- मानो दृष्टः ॥ बिल्वं निर्वक्ति- बिल्वं भरणाद्भेदनाद्वा ॥४॥४ ख. सू.॥ इति या. मु. प्र. निरु. शा. प्र. ध्या. चतुर्थः पादः ॥ * ॥ बिल्वं कस्मात् ? भरणात् । भृतं हि तद्भवति बीजानां, बिभर्ति वा दुर्भिक्षादौ भक्षयितारमिति भरणाद्भेदनाद्वा भक्षणकाले हि तदवश्यं भिद्यते । ततः प्राक भवि- ध्यक्रियया नामोपलम्भः कथमिति युक्तः शास्त्रार्थः ॥ * ॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरुक्तलघुविवृतौ नैघण्टुककाण्डे प्रथमाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥ १ अ० ५ पादः। एवं नामाख्यातोपसर्गनिपातानां प्रविभागेनावस्थिताना लक्षणं सपरिकर सोदा- हरणमुस्त्वा शास्त्रारम्भप्रयोजनं प्रतिजानीते- अथापीदमन्तरेण मन्त्रेष्वर्थप्रत्ययो न विद्यते ॥१॥ शास्त्रप्रयोजनारम्भेऽयमथंशब्दः । द्वितीयं शास्त्रारम्भप्रयोजनमधिकरोतीति । अपीति सम्भावने अपिपदेषु विभागेनावस्थितेषु लोके वेदे वा, अपिमत्रेषु वाक्य- भावेनावस्थितेषु यः समस्तोऽर्थस्तस्मिन् (तद्विषयकः ) प्रत्ययो विशेषावधारणमिदं निरुक्तशास्त्रमन्तरेण विना, “अन्तराऽन्तरेण युक्त"-(२-३-४) इति द्वितीया ॥ न विद्यते न भवति ॥ अर्थमप्रतियतो नात्यन्तं खरसंस्कारोदेशः॥२॥ अप्रतियतोऽप्रतिपद्यमानस्यानवधृतार्थस्येति यावत् । नात्यन्तं नैकान्तिकेन नापि अनेकधातुजान्येव कृत्वा निरुच्यन्ते । तत्र मत्राभिधानानि यत्परिशाने च फलमु- पपद्यते । आह (श० प्रा० १४-८-४-१) "तदेतत्रयक्षर हृदयमिति, ह इत्येकमक्षर- मभिहरन्त्यसै स्वाश्चान्ये च य एवं वेद । द इत्येकमक्षरं ददत्यस्मै स्वाश्चान्ये च य एवंवेद । यमित्येकमक्षरमेति स्वर्ग लोकं य एवं वेद" इति ॥ एवं हरतेर्ददातेरेतेहृदयशब्दः तदर्थफलोपदर्शनार्थ ब्राह्मणेनैवं निरुक्तः । तच्च नः परं प्रमाणं, तस्माच्छाकटाय- नस्तदनुदृश्य सम्यगेव कृतवान्यदनेकैर्धातुभिरेकमभिधानं निरुक्तवान् इति शाकटाय- नाभिप्रायमाह दुर्गः ॥

·निरकविवृतिः। एकान्तं नाम निश्चयः स एवैकान्तिकं विनयादित्वात्सा (५-४-३४) ठक् । नैकान्तिकेनानिश्चयेन खरसंस्कारयोरुद्देशः खवधारणं नास्तीति शेषः । कि कारणम् ? मानवकृतायः खरसंस्काराववधारयितुं शकुयात् । अर्थवशेन हि खरसंस्काराव- वतिष्ठेते ॥ तदिदं विद्यासानं व्याकरणस्य कार्यम् ॥३॥ तदिदमुपक्रान्तं निरुकशास्त्र विद्यास्थानं खातच्येणेत्यादिः । विद्याया ब्रह्मविद्याया वेदार्थज्ञानस्येति यावत् स्थानमसाधारण उपायः । अर्थपरिज्ञानस्यैतदधीनत्वात् अर्थवशगत्वाच स्वरसंस्कारयोरिदं व्याकरणस्य कास्य साहाय्येन कृतलभावं पूर्णता करोतीति शेषः । व्याकरणेन हि खरसंस्कारौ चिन्त्येते । तस्मादपरिसमाप्तमेव तावत् व्याकरणं यावनिरुकशास्त्रं नाधिगतमिति । नयनरुक्तोऽर्थमवधारयितुमलं भवति । नानवधृतार्थः खरसंस्कारतत्वं जानीयादिति ॥ ननु व्याकरणस्य कायमेतत्करोतीत्युक्ते तच्छेषमेवैतदुणादिवदिति-गुणशास्त्र. त्वमस्योकं भवति । ततश्च खातब्येण विद्यास्थानत्वमस्योक्तं विरुध्येतेति गुणशास्त्रत्वं निराचष्टे- खार्थसाधकं च॥४॥ यथा कश्चिल्लोके खार्थमपरिहाय परानुग्रहं करोति खार्थे च साधयत्येवमिदं खार्थाजहत्वाऽनुषङ्गतो व्याकणस्य कृत्स्मतां करोति। उणादयस्तु "उणादयो बहुलम्" ( ३-३-१) इत्युक्तस्तत्रान्तर्भूता एवेति तस्य गुणशास्त्रत्वं युक्तमेव । तस्मात्खत. अमेवेदं विद्यास्थानमर्थनिर्वचनात्मकं निरुतशास्त्रम् । व्याकरणं तु लक्षणप्रधानम् इति विशेषः॥ यदि मन्त्रार्थप्रत्ययाय, अनर्थकं भवतीति कौत्सः॥५॥ यदि मन्त्रार्थस्य प्रत्ययाय झानायेदं शास्त्रमारभ्यते तर्हि (एतदर्थमारभ्यमाण- मिदं निरुतशास्त्रम् ) अनर्थकं भवति नास्त्यर्थः प्रयोजनमस्येति कौत्स आचार्यो मन्यते इति शेषः ॥ कुतः? 1 अनर्थका हि मन्त्राः॥६॥ हि यतो मन्त्रा अनर्थकास्तस्मानारब्धव्यमिदमित्येवं कौत्सो मन्यत इति पूर्ववा- क्यस्यैव शेषः ॥ तदेतेनोपेक्षितव्यम् ॥ ७॥ तत्कौत्सोक्तमेतेन नैरुकेन उपगम्य मन्त्राणामर्थवत्वमीक्षितव्यमालोचितव्यम् । . या वेदंबा बोपगम्येक्षितव्यमयं ससं वदति नवेति । नियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्ति ॥८॥ मन्त्रा इत्यनुवर्ततेऽर्थवशात् । नियता निरूढा सर्वदैवैकरूपा पाचोयुक्तिः शब्द. -- ·प्रथमोपाय योजना ये है। "वाग्दिवपश्यन्यो बुकिदण्डहरेष्वि"-(-३-२१ वा.) षमा अडा। तदेव विवृष्णोति-नियतानुपूर्व्या इति । नियतं विधितमानपी पद- प्रकोगपरिपाटी येषां ते तबाभूता मन्त्रा भवन्ति । बम बायाहि वीतये (सा. के. सं. १-१-१-१) इति मन्त्रेण विभावसो आगच्छ संपातायेखेवमर्थ उच्यते । अत्र नियता आनुपूर्वी पदप्रयोगस्य । तद्यथा अम आयाहीत्येवोच्यते न पुनरा. याह्यमे इति विभावसो आगच्छेति वा । इहहि लोकेऽर्थवतां शब्दानामनियमेन पर्यायवचनता पौर्वापर्य च दृष्टं, तद्यथा गामभ्याज गोणीमभ्याज अभ्याजगोणी- मित्यादि । नच तथा मन्त्रेषु। तथाचार्थवत्प्रयोगवैधात्पश्यामोऽनर्थका मन्त्रा इति । तथाचानुमितिप्रयोगः । मन्त्रा अनर्थका नियतानुपूर्वीकत्वात् यत्रनियतानुपूर्वी तभानर्थकं (कित्वर्थवत् ) यथा लोके-आहर पात्रं पात्रमाहरेत्यादि ॥ इति (कौत्समतम्)। हेत्वन्तरमाह- अथापि ब्राह्मणेन रूपसंपन्ना विधीयन्ते ॥९॥ मथ-अयमपरो हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणाम् । यदिमे रूपसंपना रूपेण खेन लिग नैव संपन्नाः खमात्मानं बोधयितुं समर्था अपि सन्तो ब्राह्मणेन शतपथादिना विधीयन्ते तेषु तेषु कर्मसु । यदीमेऽर्थवन्तोऽभविष्यंस्तदा न ब्राह्मणेन तेषु तेषु कर्मसु व्यधास्यन्त । विहिताश्च । तद्यथा- उरुप्रथखेति प्रथयति । प्रोहाणीति प्रोहति ॥१०॥ (श.बा.१-१-६-८) उरुप्रथखेति प्रथनलिको मन्त्री विहितः प्रथनेकर्मणि । तथा प्रोहाणीति ब्राह्मणं द्रोणकलशप्रोहणविधौ “इदमहमात्मानं प्रोहामि" प्रोहामि प्राचं प्रेरयामीति प्रोह- णलिङ्गो मन्त्री विहितः॥ तस्माल्लिङ्गसंपन्नविधानादननर्थका मन्त्रा इति युक्तमुत्प- श्यामः ॥ ननु ब्राह्मणस्यैव किमिति नानर्थक्यमुरीक्रियते गुणत्वाद्गुणे त्वन्याय्यक- ल्पनेति न्यायान्मन्त्रास्तु मुख्यतयाऽवस्थिता इति कथं तेषामानर्थक्यम् इतिचेन । ब्राह्मणस्यानर्थक्ये बभ्युपगम्यमाने देशकालकर्तृदक्षिणादि-कर्माङ्गभूतं कुत उप- लभ्येत । अपिचास्यानर्थक्येऽभ्युपगम्यमाने वेदैकदेशस्य मन्त्रस्यात्यन्तमेवानर्थकत्व- १. उरुप्रथा : रु प्रथखोर ते यशपतिः प्रथताम् (य. बा. सं. १-२२) यजुरिदं पुरोडाशं प्रत्युच्यते । हेपुरोडाश! स्वं स्वभावत एव उर विस्तीर्णं यथा स्यात्तथा प्रयते प्रसरतीत्युरुप्रथा विस्तीर्णप्रथनस्वभाव इतीदानीमपि उर अधिक प्रयख विस्तारयथाः स्वात्मानं । किंचायन्ते यशपतिर्यजमानः प्रजापशुहिरण्यादिमिरुस्पषतामधिकं विस्तीर्य- ताम् ॥ "विशङ्कटं पृथु बहविशालं पृथुलं महत् । बोरुविपुल" मित्यमरः ॥ २. पुरोडाशप्रथनविधौ ॥ ३. तथाहि मनमामणयोवेदनामधेयम् । ( आश्व गृहम् ) इति सो मत्राणामक हितत्वेन पुरस्वाद प्रयोगो मुस्थता व्यजयतीति वादिनोऽभिमतं । तथाच बार्तिकम् "अम्वस्तिये"-ति (२-२-३४) अल्पावरत्वात्पूर्वप्रयोगो मलेति प्रविशदिनः । तषाच सूत्रम् "अल्पान्तरम्" (२-२-३४) इति ॥

·निरुक्तविवृतिः। मभ्युपगतं स्यानहि ब्राह्मणस्य विधिस्तुत्यर्थाहतेऽर्थवत्तास्ति । मन्त्राणां पुनर्वाच्यवा- चकत्वेनानर्थकानामपि सतां विनियोगमात्रेणार्थवत्ता स्यात् । विधेयत्वाबानर्थका मन्त्राः । विधायकत्वाच ब्राह्मणमर्थवत् । एतेन मुख्यत्वं मन्त्राणां, ब्राह्मणस्य तु गुण- त्वमित्यपि निरस्तं वेदितव्यम् ॥ हेत्वन्तरमाह- अथाप्यनुपपन्नार्था भवन्ति ॥ ११ ॥ अथ अयमपरो हेतुरानर्थक्ये मन्त्राणां यदिमे अनुपपन्ना अर्था येषां ते तथा- भूता भवन्ति । य एष्वर्था उपलभ्यन्ते न त उपपद्यन्ते । तद्यथा- ओषधे त्रायखैनम् । स्वधिते मैन हि सीरित्याह हिंसन् ॥१२॥ ओषधे त्रायख (य. वा. सं. ४-१) एनमित्याह । प्रजापतेरिदमार्षम् कुशत- रुणो देवता स एवाषधे इत्यनेन संबोध्यते । चरेण छेत्स्यन्तृणेन (कुशेन) शिखाम् (जूटिकाम् ) अन्तर्दधाति तत्रायं मन्त्री नियुक्तः । हे ओषधे कुशतरुण ! त्वमेनं यजमानं त्रायख क्षुराद्रक्षेति तदर्थः । नचौषधय आत्मानमपि त्रातुं समर्थाः किंपुनर्यजमानम् । एवं "खधिते मैनं हिंसी" (य. वा. सं. ४-१) रित्याह । इदमपि प्रजापतेरार्षे क्षुरो देवता स एव खंधिते इत्यनेन संबोध्यते । हे खधिते क्षुर ? एनं कुशतरुणं यजमानं वा मा हिंसीरिति तदर्थः । को ह्येवं वदेदात्मनैव हिंसैन् । उक्त्वा वा खयमेव हिंस्यात् । हिनस्ति च । लोके यान्येवंविधानि वाक्यानि तान्युन्मत्तप्रभृतीनामिति कृत्वाऽनर्थकान्येव भवन्तीतीहापीमान्यनर्थकान्येवेत्युपप- यते ॥ तस्मादनर्थका मन्त्राः ॥ हेत्वन्तरमाह- अथापि विप्रतिषिद्धार्था भवन्ति ॥१३॥ इति । अन्यस्यान्येन विरुद्धार्थेन प्रतिषेधो वारणं विप्रतिषेधः परस्परव्याघातस्त- १. यद्यपि कोशे "द्रयोः कुठारः स्वधितिः परशुश्च परश्वध" इति कुठारस्य संशामाह वधितिरिति । तथापीह छेदनसाधनत्वसाम्याच्छुरे प्रयुज्यतेऽजहत्स्वार्थलक्षणया। यथा काकेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्यत्र काकपदमजहत्स्वार्थलक्षणया दध्युपघातके श्वादावपि वर्तते । ये केचन दध्युपधातकास्तेभ्यो दधि रक्ष्यतामित्येव वकुस्तात्पर्यात् ।। २. छिन्दन् । छेदनश्च कुशतरुणस्यैव निषिध्यते, विधीयते च शिखायाः । तथा च कात्यायनः "यूपवत्कुशतरुणं पुरेण चाभिनिधाय छित्वे"ति । ८।२।११॥ पश्वर्थयूपस्य यथा छेदे म एवमत्रापि तृणान्तर्बानं पुरस्थापनं च मत्रदयेन कर्त्तव्यमिति सूत्रार्थः । तथाचैनमिति यजमानाभिधानं कुशतरुणसम्बन्धात् । शिखाद्वारको हि तस्य सः (स- मन्धा) शिखां छिन्दन् कुशतरुणं यजमानं वा मा हिंसीरिति स्फुटोऽर्थः ।। ३. इतिशब्दोऽयं हेत्वर्थः । 'इतिहेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्तिष्वि' त्यमरः । तथाचार्य प्रयोगः । मात्रा अनर्थकाः परस्परविरतार्थत्वाबधस्परस्परविरुद्धार्थ तत्तदनर्थकं यथा लोके तदेतदुपपादयति-अन्यसेत्यादिना-॥

·प्रथमोऽध्यायः विशिष्ट विप्रतिषिद्धास्ते अर्था येषां ते विप्रतिषिद्धार्थाः परस्परविरुद्धार्थी भव. न्ति । तयथा- एक एव रुद्रोऽवतस्पेन द्वितीयः। असंख्यातासहस्राणि ये रुद्राअधि- भूम्याम् । अशत्रुरिन्द्र जशिषे शतं सेना अजयत्साकमिन्द्रा इति॥१४॥ एक एवेत्यस्य "रणे निघ्नन्पृतनासु शत्रून् । संसृज्य विश्वा भुवनानि गोप्ता प्रत्य- ङ्जनान्संचुकोचान्तकाले” इति शेषः । रुद्रस्तुतिरेषा । अवतस्थे-स्थितवान् । रणे रणाय रणार्थे । “निमित्तात्कर्मयोगे" (२-३-३६ वा०) इति सप्तमी। नान्यो द्वितीयः कश्चिदस्तीति रुद्रबहुत्वप्रतिषेधः । कथमवतस्थे पृतनासु सेनासु "ध्वजिनी वाहिनी सेना पृतनाऽनीकिनी चमू"रित्यमरः । शत्रून् शातयितव्याँलोकानामरातीन् नि-निश्चयेन नन् हिंसन् ॥ किंच स एक एव स्रष्टा पालयिता संहर्ता चेत्याह-संसृज्येति । विश्वा विश्वानि ( सर्वाणि ) भुवनानि “सुपा सुलुगि"-(७-१-३९) ति जसः स्थाने डा। संसृज्य सम्यक्सृष्ट्वा गोप्ता रक्षिता सृष्टिकालानन्तरमेव पालयिता च स्थितिकाले। अन्तकाले प्रलयकाले जनान् लोकान् प्रत्यङ् सृष्टिप्रातिलोम्येन संचुकोच संकोचयति वर्तमाने लिट् छान्दसः ॥ अथैतद्विप्रतिषिद्धं (विपरीतं ) प्रब्रवीति असंख्याता- भूम्याम् । अस्य-तेषा सहस्रयोजनेऽवधन्वानि तन्मसि (य. वा. सं. १६-५४ ) इति शेषः । शतरुद्रियेऽनुष्टुप् । प्रजापतेरोषम् । असंख्याता असंख्यातानि सह- स्राणि अमिता ये रुद्रा भूम्यामधि भूमेरुपरि स्थिताः । तेषां रुद्राणां धन्वानि धनूंषि "छन्दस्यपि दृश्यत" (७-१-७६) इति दृशिप्रहणादन्येषामप्यन्यत्राप्यनङ् । सहस्त्रं योजनानि यस्मिंस्तादृशे सहस्रयोजनव्यवहिते पथि मार्गे वयमवतन्मसि अवतनुमोऽवतारयामः अपगतज्यानि कृत्वाऽस्मत्तो दूर क्षिपाम इति तदर्थः ॥ एवम् अशत्रुरिन्द्र जज्ञिषे-अस्य "त्वं सिन्धूरवासृजोऽधराचोऽहन्नहिम्" इत्यादिः। "विश्वं पुष्यसि वार्य तंत्वा परिष्वजामहे नभन्तामन्यकेषां ज्याका अधिधन्वसु"- (ऋ. सं. ८-७-२१-२) इति शेषः । एतयाऽतिच्छन्दसा इन्द्रं तुष्टाव सुदाः पैजवनः । षोडशिनि शस्त्रे विनियुक्ता । हे इन्द्र ! त्वं सिन्धून् स्यन्दनशीलान् १. “समानकर्तृकयोः पूर्वकाल' ( ३-४-२१) इति हि क्त्वाऽव्यवहितपूर्वकाल एव विधीयतेऽसतिबाधके । २. रुद्रस्तुतिरेवैषा तावदेतानभिष्टुमो यावत्ततानि तानि धनूंषीति स्तोतुरनुध्यानम् । अनेनार्षेण चाग्निचयनेऽर्कपणेनाजाक्षीरमिश्रा गवेधुकाः ( मुन्यन्नविशेषाः ) सप्तकृत्व उत्तरस्यां श्रोणावन्त्यायामिष्टकायां हूयन्ते ।। ३. नास्ति संख्यातं संख्यानं परिगणनं येषां ते, इति सहस्राणीति च बहुत्वोत्या- ऽपरिमितत्वमनन्तत्वमुक्तं भवति । तथाहि "विंशत्याचाः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययो" रित्यभिधानबलेन सहस्रमित्येव भवितुमर्हति "सहस्रं शाखा अर्थतो वेद शवर" इत्यत्र यथा । ततश्च सहस्रं च ३ इत्येवमेकशेषे सहस्राणीति संभवतीति ।। ४. "अस्थिदधी" त्यादिसूत्रानन्तरमस्य विधिः । तद्धि टादावच्येव लोके विधीयते। वेदे पुनरस्थ्यादिमिन्नानां टादिमिन्नेऽप्यच्यनर भवतीति भावः ।।

·७२. निरकविकृति जलपूरानबराचः अवरमयोमुलमयतो गन्तृन् मेघानवासजो निगमयः । तस्क: महिमन्तरिक्ष गतं मेघमहन् अभिहतवानसि । यद्वा अहिं आगख हन्तारं सर्वस जगत आवरकम् । अह व्याप्ती (खा. प.) महोति व्यामोवि भाका दिगन्त- राणि वेत्यहिः "सर्वधातुभ्य इन्" (उ. ४. ११४) इतन्त्रलयः । नमसुरम् । "महिनासुरे सप्" इति मेदिन्यपि । अहन् हतवानसि अतस्त्वमशः शत्रुरहितो जहिये जायसे। तथा विश्व सर्वे बोयें वरणीयं संभजनीयं धनं पुण्यतिवर्षयति । संभको "ऋहलोर्यत्" (३-१-१२४) तं तादृशं ला परिवगामहे इविनिःशुदि- मिश्चालिजनं कुर्मः । वसीकुर्म इतियावत् । वंज परिवंगे (मा. आ.) "दंशवं जखजां सपी"--६-४-२५) त्यनुनासिकलोपः । अन्यकेषां कुस्सितानामन्येषा सर्वेषौ शत्रूणां "कुत्सिते" (५-३-७४) इत्यधिकृत्य "अव्ययसर्वनाम्नामकच्याक्टे"- (५-३-७१) रित्यकच् । ज्याकाः कुत्सिता ज्या मौर्व्यः । कुत्सिचे "प्रागियाक" .(५-३-७०१) इति कः । अधिधन्वसु धनुष्षु (भारोपिताः) नभन्तां माभूकन् । णभ तुभ हिंसायाम् (भ्वा. दि. क्या. आ.) अत्राद्योऽभावेऽपि । इति लि. कौ. ॥ यद्वा नभन्तां हिंस्यन्तां नश्यन्तां नश्यन्तु इति सायणः ॥२॥ मथैतद्विप्रति- षिद्ध-(विपरीत-) मुच्यते "शतं सेने"ति । अस्प-आशुः शिशानो कृषभो न भीमो धनाधनः क्षोभणश्चर्षणीनां । संक्रन्दनोऽनिमिष एकवीर (ऋ० सं०८-५-२२-१) इत्यादिः ॥ अप्रत्रियस्येन्द्रपुत्रस्याः त्रिष्टुप् । तेन हि अभिप्रणयने विनि- युकेयमिन्दस्तुतिः । अस्या अर्थः । अयमिन्द्रः शतं सेनाः शतसंख्याका अनन्ता इत्यर्थः । निरुपपदाः शतसहस्रशब्दा असंख्यातमर्षमाहुः । पातं मनुष्याः । सहन शीर्षा पुरुष इत्यादौ यथा । साकं सहैव एकप्रयमेनैवाजयत् जयति । वर्तमाने लङ् छान्दसः । कीदृश इन्द्रः । आशुः । अक्षुते व्यामोतीति "कृवापेत्यादिना" (उ. १-१) उण उपधावृद्धिः । अशू व्याप्तौ (खा. प.) शीघ्रगामी व्यापको वा । शिशानः । श्यति वजं तीक्ष्णीकरोतीति शो तनूकरणे (दि. प.) बहुलं छन्द- सीति जुहोत्यादित्वाच्छानचि श्लौ द्वित्वम् । “भृआमिदि"-(७-४-७६) अत्र बहुवचननिर्देशादाद्यर्थावगतेर्बाहुलकबलेन स्यतेरभ्यासस्येलम् । वृषभो न वृषभ इव बिभेत्यस्मादिति भीमः "भीमादयोऽपादाने" (३-४-७४) इति निपातः । धनाधनः घातकः । हन्तेः पचाद्यचि । “हन्तेषत्वंच" (३-१-१३४ वा.) इति द्विखमभ्याससाकागमो घत्वं च । उत्तरस खभ्यासाच (--३-५५) इति कुलम् । हनहनेति बका वा दृष्टिकर्तृमेघरूपो वा “वर्युकान्दो चमापन" इत्समि- धानादिति महीधरः । चर्षणीनां चर्षणयो द्रटारो मनुष्यास्तेषां, द्वेष्याणामिति सायणः । प्रत्यनीकाबस्थितानामसुरादीनामिति दुर्गः । कृष विलेखने (भ्वा. प.) इससार "कृषेरादेव यः" (उ० २-९०) इत्यनिप्रत्यये ककारस बकारो गुणध १.बारि भवं बीमादिकमिति दुर्गः। २. किमुखान्ये केचनान्युषमाना एतेऽलहिषेऽवततज्यधनुषो इतसमोचमाः सन्वित्यत- सला परिष्वजामह इत्यभिप्राय इति दुर्गः ॥ प्र ·. प्रथमोऽध्यायः । ७॥ धातोरुपधायाः । क्षोभणः । क्षोभयतीति क्षोभणामन्यादित्वान्युः। (३-१-१३४) क्षुम संचलने (भ्वा. आ.)। क्षोभहेतुर्भयजनक इत्यर्थः । संक्रन्दनः सम्यन्दविता समाहाता शत्रूणाम् । सम्यक्रन्दयिता रोदयिता प्राणिनामाकर्षणेन रोदनेन वेति सायणः । सम्यकन्दनं परभयहेतु–निर्यस्येति महीधरः । समाहूय त्र अनिमिषः । न निमिषतीति "इणुपधझेति" (३-१-१३५) कः । निमेषरहितः अनलसः आदरवान् जयं प्रतीति दुर्गः । एकवीरः । वीरयति विविधं क्षिपत्यमित्रानिति वीरः । एकथासौ वीरेधेति कर्मधारयः । अन्यनिरपेक्षं शत्रून्संग्रामे जेतुं समर्थः । अप्रतिद्वन्द्व इति यावत् य एवं भूत इन्द्रस्तं वयं स्तुम इतीन्द्रस्तुतिरेषा ॥१॥ एव. मितरेतरप्रतिषिद्धान्येतानि मन्त्रवाक्यानि । यद्यको रुद्रः नासंख्यातानि सहस्राणि । अथासंख्यातानि, नैकः । यद्यशत्रुः कथं शतं सेना अजयत् ? । अथ शतं सेना अजयत् कथमशत्रुः ? । लोके हि यान्येतलक्षणानि वाक्यानि तान्युन्मत्तादीनामेव भवंतीत्यनर्थकान्येवैतानीति ॥ हेत्वन्तरमाह- अथापि जानन्तं संप्रेष्यत्यनये समिध्यमानयानुहीति ॥१५॥ जानन्तं विधिज्ञ संप्रेष्यति संप्रेषणं (प्रेरणं) करोति । इष् गतौ (दि.प.) कः कम् ? अध्वर्युर्योतारम् । कथमित्याहामये इति "तदुहैक आहुरमये समिध्यमानाय होत. रनुब्रूहीति" (श. ब्रा. १-३-२-३) होता हि विधिज्ञ एव भवति । नत्यविद्वान् विहितोऽस्तीति स विजानात्येवामुष्मित्रवधाविदं मयानुष्ठातव्यमिति । तदेतद्विज्ञाता- र्थस्य सतः संप्रेषणमनर्थकमेव भवति । यदैतदनर्थकं तदैवमन्येऽपि मन्त्रा इति ।। अथाप्याहादितिः सर्वमिति ॥ १६ ॥ अथापि अयमपरो हेतुर्मन्त्राणामानर्थक्ये यदाह मन्त्रनिगम इति शेषः । किम् ? अदितिः सर्वमिति । नोकः सर्वे माता पिता चेयेवमादि भवितुमर्हति ॥ अत्रोदाहरणम्- अदितिौरदितिरन्तरिक्षमिति ॥ १७ ॥ (ऋ. सं. १-६-१६-५) तदुपरिष्टायाख्यास्यामः॥१८॥ तत्-एतदुदाहरणम् उपरिष्टात् उपरि अग्रे (निरु. ४-४-१)व्याख्यास्यामः विवि- - .. ~ १. निमेषोऽक्षिपक्ष्मनिकोचः। 'अक्षिपक्ष्मपरिक्षेपो निमेषः परिकीर्तित' इत्यभिधानात् । नास्ति निमेषो यस्य सः । देवत्वात् । यदा कदाचिदपि निमेषं न करोति अत्यन्तसावधान इति चर्षणीनां (विनाशच्छिद्रं पश्यतां) प्रतिभटत्वमनेन युक्तंभवतीति महीधरस्वरसः ।। २. अत्र यद्यपि "पूर्वकालैके"(३-१-४९)ति बाधित्वा परत्वा "त्पूर्वापरप्रथमचरम- जघन्यसमानमध्यमध्यमवीराश्चेति" (२-१-५८)समासे वीरशम्दस्यैव "प्रथमानिर्दिष्टत्वे नोपसर्जनवाद" (१-२-४३) उपसर्जनं पूर्व (२-२-३०) इति पूर्वनिपाते वीरैक इति पामोति । तथापि बहुलग्रहणाझविष्यति । "कर्तृकरणे कृताबहुलम्" (२-१-३२) इति ॥ मत्र बलप्रहणं योगविभागेन सोंपाधिव्यभिचारार्थमित्युक्तम् ॥

·निरुक्तविकृतिः। . व्य अदितिरदीना देवमातेत्यादिना आख्यास्यामो निर्वक्ष्यामः शन्दतोऽर्षतवेलर्थः । इह त्वेवमर्थमियमृगुदाहृता-कथं यैव द्यौः सैवान्तरिक्षम् । यैव माता स एव पुत्रः स एव पितेयेवमादि परस्परविरुद्धं किमपि बहुत्रासंबद्धमुच्यते ? तदर्थवत्त्वे सत्युप. पादयितुमशक्यम् । तस्मादनर्थका मन्त्रा इति ॥ हेवन्तरमाह- अथाप्यविस्पष्टार्था भवन्ति ॥१९॥ नास्ति विस्पष्टः प्रकटं प्रतीयमानोऽर्थों येषां ते तथाभूता अपिहि केचिन्मत्रा भवन्ति ॥ तद्यथा- अम्यग्-यारश्मिन्-जारयायि-काणुकेति ॥ २०॥ इत्येवमादयः । नयेषां विस्पष्टार्थता मन्त्रेषु शक्यते परिज्ञातुम् । नच केचि. दर्थवन्तः केचिदनर्थका इति न्याय्यमभ्युपगन्तुम् । अर्धवैशसं हि स्यात् । तस्मा- सर्व एवानर्थका मन्त्रा इति ॥ इतिशब्दः पूर्वपक्षसमाप्त्यर्थ आयर्थों वा ॥ * ॥ - अर्थवन्तः शब्दसामान्यात् ॥२१॥ मन्त्राः अर्थवन्तः इति प्रतिज्ञा शब्दसामान्यात् शब्दलात् इतिहेतुः गवादिवदिति प्रसिद्धमुदाहरणमिति कृला नोक्तम् । त्रितयमेवानुमितौ प्रदर्शनीयं भवत्सवयवभूतम् । याहुः अवयवपञ्चकमुपादाय,- तच्च पञ्चतयं केचिद्यमन्ये वयं त्रयम् । उदाहरणपर्यन्तं यद्वोदाहरणादिकम् ॥ १॥ इति ॥ एवं लौकिकहेतुमुक्त्वा वैदिकमुपपादयिष्यन्ब्राह्मणमप्यर्थवत्त्वे प्रमाणयति- एतद्वै यक्षस्य समृद्धं यदूपसमृद्धं यत्कर्म क्रियमाण- मृग्यजुःसामाभिवदतीति च ब्राह्मणम् ॥ २२ ॥ - १. अर्द्धजरतीयं स्यादित्यर्थः । यथैका स्त्री अर्ध युवती अर्धं च जरतीति परस्परविरुद्धं- न भवति तथेति तदर्थः । २. "इतिहेतुप्रकरणप्रकाशादिसमाप्तिवि"त्यमरः ॥ आवर्थस्तु "ज्वलितिकसन्तेभ्यो ण:"(३-१-१४०)श्त्यत्र दृष्ट श्त्यसकृदुक्तमधस्ताद ।। ३. अवयवत्रयं प्रतिज्ञा-हेतू-दाहरणरूपम् । ४. प्रदर्शयितुमावश्यकम् ॥ ५. शाखदीपिकायां तर्कपादे मैथिलमहामहोपाध्यायभीपार्थसारथिमिश्रचरणाः । 1. विशसनं विशसः हिंसा, 'शसु हिंसायां (भ्वा. प.) ततः पुंसि । संशाया" (३-३-१९८) मिति घः । स एव वैशसम् स्वार्थेऽण् । अर्धचर्चादिः । अवैशसस्पे- सवेशसमर्थहिंसनमित्यक्षरार्थः॥

·प्रथमोऽध्यायः। - एतदेव हि यज्ञकर्मणः समृद्धं यपसमृद्धं मलिझेरभिधीयते । तदेव हि समस्त- वृध्या युक्तं भवति नेतरत् । एतदेव स्पष्टयति-यत्कर्मेति । तस्मादर्थवत्त्वे हेतुद्वयम् । चशब्देनैतदाह अनर्थका हि सन्तः कथंकर्माभिवदेयुः । कथंवाऽनभिवदन्तः सम. धयेयुरिति यदेव भवतां मुख्यं प्रमाणं तदेव तथाविधमस्मदर्य वाच्यवृत्त्या स्थाप- यतीति सर्वमवदातम् ॥ १ खं. सूत्रम् ॥ समृद्धरूपत्वं मन्त्राणामुदाहरति- क्रीळन्तौ पुत्रैर्नसृभिरिति ॥१॥ इहैव स्तं मा वियौष्टं विश्वमायुर्व्यश्नुतम् । क्रीळन्तौ पुत्रैर्नतृभिर्मोदमानौ खे गृहे (ऋ. सं. ८-३-२८-४२) सवितृसुतायाः सूर्याया आर्षमनुष्टुप् । विवाहे विनि- युक्ता । हेवधूवरौ ! युवाम् इहास्मिन्नेव लोके खं भवतं खे गृहे मोदमानौ हर्षमाणौ सन्तौ मा वियौष्टम् वियुक्तौ मा भवतम् “माडिलुङ्” (३-३-१७५) लोडर्थे सर्वलकारापवादत्वात् । “नमाड्योगे" (६-४-७४ ) इत्यडभावः । पुत्रैर्नसृभिः पौत्रैः सह क्रीळन्तौ विहरन्तौ विश्वं सर्वमायुर्व्यश्नुतं व्यानुतमायुर्व्याप्यस्थितौ भवतं प्राप्नुतमिति सायणाः ॥ इत्येवं मन्त्राणामर्थवत्त्वं संस्थाप्य परोक्तदूषणान्यनूद्य सद्धेतुमिनिराकरोति- यथो एतन्नियतवाचोयुक्तयो नियतानुपूर्ध्या भवन्तीति लौकिकेष्वप्येतद्यथेन्द्राग्नी पितापुत्राविति ॥२॥ यथो एतत् यत्पुनरेतदुक्तं नियतेत्यादि । अत्र ब्रूमः । लौकिकेष्वपि ह्यर्थवत्पदेषु एतनियतवाचोयुक्तित्वं नियतानुपूर्वीकत्वं दृष्टमेव । यथेन्द्रामी, पितापुत्राविति, च । नहि भवति अमीन्द्रौ पुत्रपितरों विति । तथाच प्रयोगनियमादनर्थका मन्त्रा इति यत्साधितं स एष हेतुरनैकान्तिक उक्तप्रयोगे लोकेऽपि व्यभिचरित इति नोक्तार्थसाधकोऽसद्धेतुत्वात् तस्मादर्थवन्त एव ते ॥ यथो एतद्राह्मणे न रूपसम्पन्ना विधीयन्त इति* उदितानुवादः स भवति ॥३॥ यत्पुनरेतदुक्तं ब्राह्मणेनेत्यादि । अत्र ब्रूमः । उदितानुवादः स भवतीति । उदि- तस्योक्तस्यैवानुवादोजुविधिरुदितानुवादः । अयमर्थः । आत्मानमात्मना विधातुं मत्रो न समर्थ इति ब्राह्मणेन मन्त्रोक्त एवार्थो विस्तरेण प्रकृतार्थसन्तुष्षयाऽनूद्य १. अत्र हि "घ्यन्तादजाघदन्तं विप्रतिषेधेने"ति नियमान्यन्तस्यामिशन्दस्यैव पूर्वप्रयोगः "वन्देषी"-(२-२-३२) ति प्राप्तोऽपि न भवति ॥ २. अत्र हि अभ्यर्हितत्वात्पितुरेव पूर्वप्रयोगो भवति "अभ्यहितं च (२-२-३४ वा०) इति नियमात् पितापुत्रावित्येव भवति । अत्र यद्यपि "आन तो दन्दे"(६-३-२५) इति, ऋदन्तानामेव इन्द्र आनऊं विदधाति । इति स इह न प्रामोति । तथापि "पुत्रेऽन्य- तरस्यामि"-(६-३-२२) त्यतो मण्डूकप्लुत्या पुत्र इत्यनुवृत्तेस्तस्मिन् परेऽपि भवति । इति बोध्यम् ॥

·निरुक्तविकृतिः। ४ विधीयते । नखानुक स्वोतुं शक्यते सोऽयमुबानुवाद एव । अपिचानेऽनि समा- नलिझाः प्रकरणे मन्त्रा भवन्ति । ते बहपूर्विकयैक प्रयोग प्रति खले कपोतवत् संप. तन्ति । तेषां समुखये विकल्पे च प्राते सति अभिमत एको निश्मा बामणेन विधीयते । एवमुभयोमनब्राह्मणयोरर्यवत्वं साधितम् ॥ तथाच यत्पूर्वमुक्तम् रूप- संपन्न विधानान्मत्रानर्थक्यम् । मन्त्रार्थवत्त्वे वा ब्राह्मणानर्थक्यमिति तदयुकम् । तस्मादुभयमप्यर्थवन्मन्त्राश्च ब्राह्मणाचेति ॥ यथो एतदनुपपनार्था भवन्तीति आनायवचनादहिंसा प्रतीयतmen यत्पुनरेतदुतम्-"ओषधे त्रायखैनं," खधिते मैनहिसी"रित्यादयो मन्त्रा अनुपपनार्था भवन्तीति । अत्र ब्रूमः । ओषध्यधिदेवताऽयत्रोच्यते । हे ओषधे । एनं खाधिष्ठितमोषधि कुशं त्रायख । त्वत्पूर्वको शेष कुशश्छिद्यमानः सम्यकछिनो भविष्यति ततश्च यज्ञे विनियुक्तः प्रतिविशिष्टमुत्कर्षमेतस्याः स्थावरजातेः प्राप्यत इत्येतत्राणमभिप्रेत्योक्तमोषधे! त्रायखैनम् । इति । तस्मादुपपन्नार्थ एवायम् । यदपि चोकं खधिते मैनहि सीरित्याह हिंसन्निति । अत्रोच्यते आम्नायवचनादिति । अत्रेति शेषः । अत्रास्मिननुपदमुपक्रान्ते खधिते इत्यादिद्वितीयवाक्ये । अयंभावः । इयं हिंसा; इयमहिंसेत्येतदानायादेवावसीयते । आम्नायश्चायं वैदिक आगमः कृत्नस्य जगतः प्रतिविशिष्टाय श्रेयसेऽभ्युद्यतः सन्कार हिंसायां विनियोजयतीहिंसैवैषेति प्रतीयते । तद्वचनात् इति । यथो एतद्विप्रतिषिद्धार्था भवन्तीति । लोकेऽप्येतद्यथाऽसपनोऽयं ब्राह्मणो इनमित्रो राजेति ॥५॥ १. अहंपूर्वमहंपूर्वमहमग्रे भवामीत्याग्रहपुरस्सरं पूर्व युशमहपूर्विका सुप्सुपेति समासे खार्थे कन् । त्रियां टाप् । “अहंपूर्वमहंपूर्वमित्यहपूर्विका स्त्रियामि"त्यमरः ॥ २. प्रथमवाक्ये । फलपाकान्ता ब्रीहियवादयो धान्यभेदास्तृणवीरुधश्च ओषधय इत्य- भिधीयन्ते । "ओषध्यः फलपाकान्ताः स्यु" रित्यमरः । तात्स्थ्यात्ताच्छब्धं यथा गृहा दारा इत्येवं तदधिष्ठातृदेवता ओषधि रित्युच्यतेऽत्र ओषध्य इति "कृदिकारादि"-(४- १-४५ वा० )ति डीष्वा भवतीति । ओषधिः । ओषधी । रात्रिः रात्रीतिवत् ॥ ३. यो हि विधानतः सकृच्छिद्यमानोऽयं न पुनश्छेदनं प्रतिपत्स्यतेऽल्पमपि कदापी- त्यभिप्रायः॥ ४. सर्वेषामितरेषामागमानां प्रभवोयं सर्वतः प्रतिविशिष्टः पुरुषार्थसाधनं न न्यधि कर्मणि पुरुषं प्रवर्तयेद्धिंसारूपे । वस्तुतस्तु । द्वेषपूर्वकः प्राणिवध एव हिंसा नहि कश्चित्पशुं द्विषन्यशे हिनस्ति नापि तृणवीरुदादिम् । तदेतन्मीमांसितम् (जै-सू-१-१-२ सूत्रमु- पादाय शोकवार्तिके ५. तथाच दुर्गः । अपिचैतदोपषिवनस्पतिपशुमृगपक्षिसरीसपाः सम्यगुपयुक्ताः सन्तो यो परमुत्कर्ष प्रामुवन्ति । सोऽयमभ्युदय एव सम्पयते । न हिंसा । नमसौ हिनस्ति किंतर्हिी अनुगृनाति । यशः विनियोयाणे विधानतश्छिन्दन् । तस्मादुपपन्नार्थ एवेति ।। - ·प्रथमोऽध्यायः यस्पुनरेतदुक्तम् “एक एव रुद्रोऽवतस्थे, असंख्याता सहस्राणि ये स्मा" इत्या- दयो विप्रतिषिद्धार्थी भवन्तीति । अत्र ब्रूमः । नैष विप्रतिषिद्धोऽर्थः । देवता हि महाभाग्ययोगादेकाऽपि सत्यनेकधा भवति, अनेकाऽपि चैकधेति वक्ष्यते "महा- भाग्यादेवतायाः" (दै. का. ४-१-४) इति । यत्पुनरेतदुष्कम् “अशत्रुरिन्द्र जशिषे, शतं सेना अजयत्साकमिन्द्र" इति । अत्र तावदुच्यते लौकिकेष्वप्यर्थवत्सु पदेषु एतदेवमेवोच्यमानं दृष्टम् । तद्यथाऽसपन इति । नहि कश्चिदसपनोऽस्ति लोके । यथाहु:- मुनेरपि वनस्पस्य खानि कर्माणि कुर्वतः। उत्पद्यन्ते त्रयः पक्षा मित्रोदासीनशत्रवः ॥१॥ इति ॥ तथापि खल्पसपनं दृष्ट्वाऽल्पार्थे ननं प्रयुजानोऽसपनोऽयं ब्राह्मणः । अनमित्रोऽयं राजेति लोको ब्रवीति । अल्पत्वादसत्वं वोपचर्यते यथा लोकेऽनुदरा कन्येति । एवम कस्मिंश्चिदतिप्रवृद्ध मेघे वृत्रे वा भृशं पातितेऽन्येषामसारतामभिप्रेत्येदमुकं स्याद- "शत्रुरिन्द्र जशिषे” यस्त्वमेतमेवमतिप्रवृद्ध"महनहिम्' इति । यत्पुनरेतदुक्कं "शतं सेना अजयदि "ति । अत्र 'धूमः । देवा हि विभवो वशिनोऽधिकरणधर्माः परेण महिना युक्ताश्च भवन्तीति नहि देवानां जेतव्याः शत्रवः सन्ति कुतो हि सेना या इन्द्रो जेष्यति । कथंतर्हि शतं सेना अजयदित्युच्यते ? रूपकल्पनयैवैषा युद्धप्रवादा. रस्तुतिः । वक्ष्यति च अपांच ज्योतिषश्च मिश्रीभावकर्मणो वर्षकर्म जायते । तत्रोप- मार्थेन युद्धवर्णा भवन्ति (नै० का० २-५-२) इति । तदेतद्भवता न सम्यग्दृश्यते सम्यगनुशिष्यतां देवतातत्त्वं नैरुक्केभ्यः। ततो मन्त्रार्थानविरोधेन सम्यगवभोत्स्यते । नैक्मवाक्यतत्वज्ञेन मन्त्रार्थो विगाहितुं शक्यः गम्भीरपदार्थों हि वेदस्तस्माद्यदुक्तं विप्रतिषिद्धार्था भवन्तीति तदयुक्तम् ॥ इत्थंचार्थवन्त एव मन्त्रा इति साधितम् ॥ यथो एतजानन्तं संप्रेष्यतीति जानन्तमभिवादयते । जानते मधुपर्क प्राह ॥६॥ यत्पुनरेतदुक्तम् जानन्तं संप्रेष्यतीति । अत्र ब्रूमः । लौकिकेष्वप्यर्थवत्सु पदेष्वे- तदेव खाभाव्यं दृष्टम् । यत् जानन्तं गुरुं शिष्योऽभिवादयते खगोत्रमभिवदन् । "अयमहंभोः शाण्डिल्यः प्रियव्रतो गुरुमभिवादये" इत्येवम् । तथा च गो. गृ. सू० २-३-१३ “अनुमन्त्रिता गुरुं गोत्रेणाभिवादयते। तथा च जानते मधुपर्क प्राह त्रिर्मधुपर्को मधुपर्को मधुपर्क इति ॥ तदेततर्थवत्खपि शब्देषु विहितार्थ- ख्यापनार्थशब्दसामान्यादर्थवन्तो मन्त्रा इति ॥ यथो एतददितिः सर्वमिति* लौकिकेष्वप्येतद्यथा- सर्वरसा अनुप्राप्ता पानीयमिति ॥७॥ १. यथात्मानं समुद्रं ध्यायेदिति ध्यानार्थ रूपकल्पना । तथाचाहुमीमांसकाः "देवता या प्रयोजयेदतिथिवद्रोजनस्य तदर्थत्वात्' (जै० ९-१-६) इति सूत्रे शाखदीपिकायाम् । (एतच पूर्वपक्षसूत्रमित्यपि तत्रैव सुव्यकम् ) ॥

·निरुक्तविवृतिः। यत्पुनरेतदुक्तम्-अथाप्याहादितिः सर्वमिति। अत्र ब्रूमः भक्तिरेषा । द्विविधा हि शब्दप्रवृत्तिः मुख्यार्था गौणी च । तदेवंसति यत्र मुख्याऽसंभवतत्र गौणी आधीयते स एष भक्तिवादोऽदितिः सर्वमिति । यथा कश्चित्कंचिदनेकोपकारिणं ब्रूयात्त्वमेव मे माता, त्वं मे पितेत्येवमेतदपि द्रष्टव्यम् । लौकिकेष्वपि चार्थवत्सु शब्देषु एतदुच्य- मानं दृष्टं यथा सर्व. नीयमिति । ततो हि तेषां प्रभव इत्यनया गुणवृत्त्यैव- मुच्यते । एवमिहापि गुणवृत्त्या कयाचिददितेः सर्वलमुच्यते। तथा च यदुक्त- मित्येवमादिपरस्परविरुद्धं किमपि बत्रासंबद्धमुच्यत इति । एतदयुक्तं सर्वमेवैतदु- पपद्यते एव गुणवृत्त्या । तस्मादर्थवन्त एव मन्त्रा इति ।। यथो एतदविस्पष्टार्था भवन्तीति नैष खाणोरपराधोयदेनमन्धोनपश्यति पुरुषापराधःस भवति ॥८॥ यत्पुनरेतदुक्तम् अथाप्यविस्पष्टार्था भवन्तीति । अत्र ब्रूमः । नैष स्थाणोरपराध इति । नह्यत्र स्थाणुरपराध्यति यदेनं स्थाणुमन्धो न पश्यति यदत्रासावभिहन्यते । किंतर्हि ? पुरुषापराधः स भवति । पुरुष एवापराधी तत्र यदसावचक्षुष्मान् । एव. मिहापि नैव मन्त्राणामपराधो नवा मम यदशिक्षितेन भवता न विज्ञायन्ते । भवत एवापराधोऽस्ति । भो भवान् सर्वमात्मीयमपराधं मन्त्रेष्वस्मासु वा संयोजयितुमि- च्छति न तव प्रज्ञास्ति किंचित् ।। यथा जानपदीषु विद्यातः पुरुषो भवति ॥९॥ यथा जानपदीषु जनपदभवासु कासुचित्प्रवृत्तिषु (इतिकर्तव्यतासु) विद्यातः कौशलशिक्षा (कृ) तः पुरुषः पुरुषाणां विशेषो भवति । एवमिहापि मन्त्रार्थशि- क्षाकौशलकृतः पुरुषाणां विशेषो भवत्येव । तत्रैवं सति केचित्पुरुषा विस्पष्टार्थानपि मन्त्रान शक्नुवन्ति निर्वतमपरे पुनरविस्पष्टार्थानपि शक्नुवन्ति विस्पष्टीकर्तुम् ॥ तदु- कम् उतत्वः (ऋ. सं. ८-२-२३-४)। (नैघ. का. १-६-३) इत्यत्र ॥ तत्रैवंसति- पारोवर्यवित्सुतु खलुवेदितृषुभूयोविद्यः प्रशस्यो भवति॥१०॥.२ ख.॥ इति या. मु. प्र. निरु. शा. प्र. ध्या. पञ्चमः पादः ॥॥ - - १. जनाः पद्यन्ते गच्छन्त्यस्मिन्निति जनपदो देशः । "पुंसि संशायामि"-(३-३- ११८)ति घः । ततो भवार्थे (४-३-५३) अण् डीप् । देशप्रसिद्धासु ॥ सर्वजनसा- धारणीषु ॥ लोकोक्तिषु-इति केचित् । इत्युच्यते इति तत्र (मते) शेषः ।। २. यथा पुरुषाय कन्या देयेत्युक्ते पुरुषविशेषाय सद्गुणवत इति प्रतीयते । यन्मूलि- का हि मैथिलमहामहोपाध्यायविद्यापतिठकुराणां "पुरुषपरीक्षा" प्रन्थप्रवृत्तिः ॥ 1. एवं याख्यायते पारावारनामा भूपतिर्मत्रिणं सुबुद्धिनामानं मुनिं पप्रच्छ । कस्मै मवेपमावती कन्या देवेति । स प्रत्याह पुरुषायेति । "नमपुरुषाय कन्या प्रदीयत इति किमेवमुच्यते" इति भूपतिना पुनरनुयुक्तः स विधातः पुरुषो भवतीलाहेति ॥

·प्रथमोऽध्यायः ७९ परॉश्चावराँश्च विदन्तीति पारोवविदतेषु । "तद्धिताति" (२-१-५१) समासे "चतुर्वर्णादे-"(५-१-१२४ वा.) राकृतिगणत्वाखार्थे व्यञ् । “परोवरपर- म्परे" (५-१-१०) ति परावरशब्दस्य परोवरादेशो बाहुलकात्खप्रत्ययं विनापि .भवति । आचार्यपरम्परया विद्वत्सु वेदितृषु ब्राह्मणेषु “यतश्च निर्धारणम्" (२-३. ४१) इति गुणतो निरिणे सप्तमी। तेषांमध्ये भूयोविद्यो बहुश्रुतो यो मन्त्रार्थ- परिज्ञानकुशलः स एव प्रशस्यः प्रशंसा) भवति नेतरः । नहि तेषामविस्पष्टार्थाः केचन सन्ति मन्त्राः । ताश्योपैरिष्टात्स्पष्टीकृत्य व्याख्यास्यामहे । तस्मादर्थवन्त एव मन्त्रा इति सिद्धम् ॥ तस्माचैतदपि शास्त्र मन्त्रार्थपरिज्ञानायारभ्यमाणमर्थवदेव भवतीति सिद्धः शास्त्रारम्भः ॥ १ अ० ६ पादः। अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यते ॥१॥ शास्त्रारम्भप्रयोजनान्तरारम्भेऽयमथशब्दः । अपीति संभावने । इदं निरुक्तशास्त्र- मन्तरेण विना पदविभाग एवं पदानि वक्तव्यानीत्येतद्विभागपरिज्ञानं नास्तीत्यर्थः । किं कारणम् ? अर्थवशेन हि पदान्यवतिष्ठन्ते न चेदमन्तरेणार्थपरिज्ञानमस्ति ॥ एवं प्रतिज्ञाय समानसंहितेषु मन्त्रेष्वर्थहेतुको पदाविभागविभागाबुदाहरणंद्वारा दर्शयति-तत्राद्योदाहणम्- अवसाय पद्धते रुद्र मुळेति ॥२॥ (ऋ. सं. ८-८-२७-१) पदंघ्रिरस्यास्तीति पद्वत्तस्मै पादयुक्तायावसाय पथ्यदनाय गोरूपाय हे रुद्र ! त्वं मृळ सुखयेति प्रार्थना॥ - -~--------------- ...---------- १. तेहि आचार्यपरम्परया मत्रार्थ मर्मतत्त्वंच विदन्ति न पुनस्ते साक्षात्कृतधर्माणस्ते तु पुनर्ऋषय एव भवन्ति । यथाच वक्ष्यते (निरु०१-६-५)॥ २. जातिगुणक्रियासंज्ञाभिः समुदायादेकदेशस्य पृथकरणं निर्धारणं तस्मिन् ॥ ३. अविस्पष्टार्थत्वेन तवाभिमतान् मत्रान् ।। ४. एतेन यदि मन्त्रार्थपरिशानायानर्थकं भवतीत्येवं (पादारम्भे १ सू. ५ वाक्यत आरभ्योक्तं) कौत्समतं निराकृत्य प्रतिशतं शास्त्रारम्भप्रयोजनं समर्थितं वेदितव्यम् ॥ ५. मयोभूतोऽभिवातूला ऊर्जवतीरोषधीरारिशन्ताम् । पीवस्वतीजीवधन्याः पिब- नववसाय पढ़ते रुद्र मूळ ॥ १ ॥ कक्षीवद्गोत्रस्य शबरस्यार्ष गोदैवत्यं त्रिष्टुप् । घासाय 1. तथाचानुक्रान्तम्-मयोभूः शबरः कक्षीवतो गव्यमिति । सूत्रितंच-गाः प्रतिष्ठमाना अनुमत्रयेत "मयोभूतोऽभिवातूस्रा" इति ॥ दुर्गस्तु सुचरो नाम गौतमः स मयोभूरित्य- स्यालिष्टुभः पूर्वैलिमिः पादैर्गवामाशिषमाशास्योत्तमेन तासामेव रुद्रात्सुखमयाचत । गवा- मुपस्थाने विनियुक्तत्याह ॥

·८० निरकविवृतिः। - पडत् । अवसंगावः पथ्यदनम् ॥ ३ ॥ पद्वत् पादयुतम् । अवसं भृशं गन्तृ सत्त्वभूतं लिङ्गसामान्यनपुंसकमेतब्बात्ये- कवचनम् । गोजातिमभिप्रेत्य तस्या एवोपक्रान्तत्वादित्यवसपदेन गाव एबोच्यन्त इत्याह गावइति । पथ्यदनमित्यवसमित्यस्यैव निगमप्रसकस्य पर्यायवचनम् । पथि अत्तीति । नन्द्यादित्वाल्युः (३-१-१३४ ) “युवोरनाको" (७-१-१)। इत्यनादेशे साधुः ॥ अवतर्गत्यर्थस्थासौनामकरणस्तलामावगृहन्ति ॥४॥ गत्यर्थस्य अवधातोः (भ्वा० प०) असौ समित्येष नाम क्रियतेऽनेनेति नामकरणः करणेल्युट् (३-२-११७) संज्ञाप्रयोजकः प्रत्ययोः सश् । शित्वा त्सार्वधातुकत्वे ( ३-४-११३) “कर्तरि शबिति" (३-१-६८) शप् । वस्तु तस्तु अवद्गच्छदनातीयवसं पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) शस्य सः । तस्माद- समासत्वादस्य, नावगृह्णन्ति एतत् पदकारा इति शेषः । इत्येतत्पदाविभागोदाह- रणम् । अथ पदविभागोदाहरणम्- अवसायाश्वानिति ॥५॥ (ऋ. सं. १-७-१८-11) अस्मिन्वाक्ये पूर्वेण सरूपमेवावसायेतिपदमर्थकृताद्विशेषादवगृह्यते- स्यतिरुपसृष्टो विमोचने तस्मादवगृहन्ति ॥६॥ स्थतिः "षोऽन्तकर्मणि" (दि. प.) इत्येष धातुरुपसृष्ट उपसर्गेणावेत्यनेन संयुक्तः सन् विमोचनेऽर्थे वर्त्तते अवसात्वेत्यवसायावमुच्येत्यर्थः । तस्माद्गतिस- मौसरूपत्वादस्य अवगृह्णन्ति एतत्पदकारा इति पूर्ववत् शेषोऽत्रापि बोध्यः॥ यान्यपि खल्वनवगृह्याणि पदानि समानसंहितानि तेषामप्यर्थकृतमेव विभाग- वैशेष्यं भवति तद्यथा- वनं प्रतिष्ठमानानां गवामनुमत्रणे विनियुक्ता । मयइति सुखनामधेयं ( निष. ३-६) मिनोति हिनस्ति दुःखमिति मयः । मिञ् हिंसायाम् (स्वा. उ ) असुन औणादिकः । मयः सुखं भावयतीति मयोभूः सुखस्य भावयिता (पुरो) वातः । एता उनाः गाः "माहेयी. सौरभेयी गौरुस्रा माता च सृङ्गिणी" त्यमरः। अभि-आभिमुख्येन वातु वहतु । किंच (तेन मुखभावयित्राऽनुद्वेजनीयेन पुरोवातेन स्पृश्यमाना एता गावः) ऊर्ध्वस्वतीः प्रभू- तरसाः ओषधीस्तृणानि आ. अमितः रिशन्तां खादयन्तु । (आखाथ २ च सलवणखा- दमात्मामिप्रेते काले) पीवस्वतीः प्रवृद्धा जीवधन्या जीवानां प्राणयित्रीरपच पिबन्तु । हे रुद्र ज्वरादिरोगस्य प्रेषणेन संहतः । देव त्वमसै पदते पादसंयुताय गोलक्षणायावसाय पथ्यदनाय सस्वाय मृड सुखय । मैनां हिंसीस्त्वमासामीश्वर इत्यभिप्रायः ॥१॥ १. अवग्रहलक्षणमुक्तमधस्तात् । २. द्वयोः पदयोबहूनां वा यदविच्छेदेनोच्चारणं स समासः समसनं (संक्षेपणमविस्त- रकरणं ) समास इति निर्वचनात् । भावेऽत्र धम् । स च समर्थानां (सकिष्टार्थानामेव) भवतीति "समर्थः पदविधि"-(२-१-१)रिति शाखमनुशास्ति ।।

·प्रथमोऽध्यायः ८१ दूतो नित्या इदमाजगामेति ॥७॥ (ऋ. सं. ८-८-२३-१) निर्भयाः पापदेवतायाः दूतः (कपोतः) इदमस्सगृहमाजगामेति वाक्यार्थः ।। अस्मिन्बाक्ये नित्या इत्येतस्मिन्पदे सन्दिग्धे- पश्चम्यर्थप्रेक्षा वा षष्ठयर्थप्रेक्षावाः कारान्तम् ॥८॥ प्रेक्षा दर्शनम् । पञ्चम्यर्थदर्शनं वा षध्यर्थदर्शनं वेत्यर्थः । उभयमप्यत्र दृश्यते संमबि च यत एतत् आःकारान्तं पदं नित्याः इति ॥ आः"इत्यनुकरणस्यानितिप- रकस (१-४-६२) निपातत्वेन निपाताबकारप्रत्ययस्य "उबैस्तरां वा वषट्कार" (१-२-३५) इत्यादौ दर्शनेनेह तथा प्रयोगः । तद्दर्शनेन निपातानां वर्णत्वाति- देशेन "वर्णात्कार" (३-३-१०८ वा.) इति कारप्रत्ययो भवतीति तत्त्वम् ॥ परो नित्या आचक्ष्वेति ॥९॥ (ऋ. सं. ८-८-२२-१) परः परस्ताद्वर्तमानायै नित्यै पापदेवतायै आचक्ष्व वयं न बाधनीया इति प्रब्रूहि । इति वाक्यार्थः । अत्र वाक्ये तस्मिन्नेव नित्या इत्येतस्मिन्पदे- १. देवाः कपोत इषितो यदिच्छन् दूतो निर्ऋत्या इदमाजगाम । तसा अर्चाम कृणवाम निष्कृति शं नोऽअस्तु द्विपदे शं चतुष्पदे ॥१॥ आङ्गिरसस्य प्रचेतस आर्षे वैश्वदेवं त्रिष्टुप् । कपोतनिलयनशान्त्यै तेनेयं कपोतसूक्ते दृष्टा । तत्रैवास्या विनियोगः । सूवितं च कपोतश्चेदेगारमुपहन्यादनुपतेदा देवाः कपोत इति प्रत्यूचं जुहुयाज्जपेवेति ॥ मत्रार्थस्तु । हे देवाः । निर्ऋत्याः पापदेवतायाः सकाशात् इषितः प्राप्तः कपोतः यद्धनादि इच्छन्नभिल- पन् इदमस्मदीयं गृहमाजगाम । (यस्य जन्मान्तरकृतकर्मणो विपाकलिङ्गमेतत्कपोतगृहनिल. यनं कुड्यादिषु तत्पददर्शनं च ) तस्मै पाप्मने तनिवृत्यर्थ युष्मानेवार्चाम हविषा पूजयाम (ततश्चानेन हविर्दानेन तस्य कपोतप्रवेशजन्यस्य दोषस्य ) निष्कृति परिहृति (निर्गजनं शान्ति ) कृणवाम करवाम । अतो नोऽस्माकं द्विपदे पुत्राय शं सुखमस्तु । चतुष्पदे गवा. श्वप्रभृतये च शं सुखमस्त्विति ॥ १ ॥ २. अपेहि मनसस्पतेऽपकाम परश्चर । परो नित्या आचक्ष्व बहुधा जीवतो मनः ॥१॥ आङ्गिरस्यप्रचेतस आर्षमनुष्टुप् । दुःस्वप्ननाशने विनियुक्ता ॥ हे मनसस्पते ! स्वभावस्थस्य मनसः स्वामिन् दुःस्वप्नाधिदेव ! अपेहि अपगच्छासत्तो निद्रावस्थावतः । अपगत्य चाप- काम देशान्तरं गन्तुं पादौ विक्षिप । क्रमू पादविक्षेपे (भ्वा० प०) लोट । दूरदेशं गच्छे- त्यर्थः । अपक्रम्य च परः परस्तादसत्तो विप्रकृष्टदेशे चर यथेच्छ विहर । अपिच निर्जी । 1. तथाच सायणः । कपोतो यदि गृहं प्रविशेत्तदाऽनेन सूक्तेन होतन्यमित्येतत्सूत्रार्थ- माह । तन्मते च नितिपुत्रस्य कपोतस्याप त्रैष्टुभं वैश्वदेवम् । तथाचानुकान्तं "देवा नैर्ऋतः कपोतः कपोतोपहतो प्रायश्चित्तमिदं । वैश्वदेव" मिति हि स आह ॥ शान्तिरपि प्रायश्चित्तमेवेत्सत एवावसीयते । पापशोधकत्वात् । "प्रायः पापमिति प्रोक्तं चित्रं तस्य विशोषन मिति तनिर्वचनात् ।। 2. हरिणेभ्यो वागुरा, मशकाय धूम, इतिवत्तादर्यचतुर्थ्यास्तनिवृत्यर्थकत्वमत्र । नसे बाधनाय तबाधननिवृत्यर्थमिलई सायण आह ।

·૨ निरुक्तविवृतिः। चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा-ऐकारान्तम् ॥ १० ॥ चतुर्थ्यर्थप्रेक्षा चतुर्थ्यर्थदर्शनमत एतत्पदं निया इत्यैकारान्तम् । सेहितायां- "एचोऽयवायाव" ( ६-१-७८) इत्यायादेशे" लोपः शाकल्यस्वे-" (८-३- २९) ति यलोपः । “पूर्वत्रासिद्धमिति" (८-२-१) यलोपस्यासिद्धत्वान खर- सन्धि"रागुण" (६-१-८७) इति ॥ एवं समानसंहितानामपि पदानामर्थभे- दकृतं विभागवलक्षण्यं सचार्थ इदं निरुक्तशास्त्रमन्तरेण न विज्ञायते अत इदमुक्तम् “अथापीदमन्तरेण पदविभागो न विद्यत" इति ॥ एवं प्रतिज्ञातं समर्थ्याधुना पदविभागप्रसक्तं संहितालक्षणमाह- परः सन्निकर्षः संहिता ॥ ११॥ (पा. १-४-१०९) परः प्रकृष्टो यः सन्निकर्षः संश्लेषः खराणां खराधिरूढानां व्यजनानां च परस्परं खारसिकार्धमात्राधिककालव्यवायेनानुच्चारणं सा संहितेत्युच्यते । साच पुनरियम्- पदप्रकृतिः संहिता ॥१२॥ (ऋ० प्रा० २-१) पदानां संधीयमानानां प्रकृतिः संहिता, विकृतिस्तुपैदानीत्यर्थः । अपरे तु पदान्येव प्रकृतिर्यस्याः सा, विकृतिः संहितेत्यर्थमाहुः ॥ एवं च कृत्वा- पदप्रकृतीनि सर्वचरणानां पार्षदानि ॥१३॥ सर्वेषां शाखान्तराणां पार्षदोनि प्रातिशाख्यानि पदप्रकृतीनि पदानि (संहि- पापदेवतायै परः परस्तादर्तमानायै आचक्ष्व वयं न बाधनीया इति प्रहि । जीवतो मम मनो बहुधा भोक्तव्येषु विषयेषु बहुप्रकारं भवति ( उत्सुकं सद्वर्त्तते) तस्मात्तद्विनाशक दुःस्वप्नदर्शनं नश्यत्वित्यभिप्रायः ॥१॥ १. अथापीदमन्तरेण पदविभागो नोपपद्यत इत्येतत् ॥ २. वर्णावर्णान्तरोच्चारणेऽर्धमात्राकालव्यवायो नान्तरीयकः । यमन्तरोच्चारणमेव न संभवतीति ॥ ३. या विशेष्येषु दृश्यन्ते लिङ्गसंख्याविभक्तयः । प्रायस्ता एव कर्त्तव्याः समानाथें. विशेषणे ॥ १॥ इति नियमे प्रायःपदोपादानेनोद्देश्यविधेयस्थले वेदाः प्रमाणमितिवलिङ्ग- बचनव्यत्यय इष्यते ॥ ४. चरणान्यत्र शाखास्तेषां सर्वशब्देन "पूर्वकालैकसवें"-(पा० २-४-४९) त्यादिना कर्मधारय समासे फलितमर्थमाह सर्वेषामित्यादि ॥ ५. स्वचरणपंथेव यैः प्रतिशाखानियतमेव पदावग्रहप्रगृह्यक्रमसंहितास्वरलक्षणमुच्यते । तानीमानि । प्रातिशाख्यानि । शाखेव शाख्यः "शाखादिभ्यो यः" (पा. ५-३-१०३) इतीबायः । वृक्षादीनां शाखा इवास्य वेदकल्परहोऽवयवाः शाखा इत्युच्यन्ते शाख्यं का प्रतीति प्रतिशाख्यं वीप्सायाम् "अव्ययविभक्ती"-(पा० २-१-६) त्यादिनाऽव्य- यीभावः । तदपिकल कृतं प्रातिशाख्यम् "अधिकृत्यकृते" मन्थे इत्यर्थे शैषिकोऽण् ॥ 1.बहुप्रकारविषयसुखविघातकमित्यर्थः ॥ 2. पर्षत्परिषन्मण्डलमित्यनान्तरम् । ..

·प्रथमोऽध्यायः। ८३ विधिषु .. तायाः) प्रकृतिर्येषु तानि तथाभूतानि भवन्ति । अथापि या देवतेन बहवः प्रदेशा भवन्ति ॥ १४ ॥ शास्त्रारम्भप्रयोजनविशेषाधिकारार्थोऽयमथशब्दः । अपीति संभावने । अपीदं वक्ष्यमाणमपीत्येवम् । किम् ? या यज्ञविहिते कर्मणि देवतेन लिङ्गेन उपलक्षणे तृतीया (पा० २-३-२१) उपलक्षिता इति तदर्थः । बहवः प्रदेशा देशा भवन्ति । तद्यथा ज्योतिष्ठोमे श्रूयते-आग्नेय्याऽऽमीध्रमुपतिष्ठते, ऐन्या सदः, वैष्णव्या हविर्धानमित्येवमादि । याज्ञिकाः खल्वपि न्यायविदो (मीमांसकाः) लिङ्गतो मन्त्राणां शेषेभावमधिकृत्य पठन्ति “लिङ्गक्रमसमाख्यानात्काम्ययुकं समा- ख्यानम्" इति (जै. सू. ३-२-१९) "अधिकारे च मन्त्राविधिरतदाख्येषु शिष्टत्वादि"तिच (जै. सू. ३-२-२०) एवमादि- तदेतेनोपेक्षितव्यम् ॥ १५॥ तदेतन्न्यायविदुक्कमेतेन नैरतेनोप (प्रवेश्य बुद्धिम् ) ईक्षितव्यमालोचितव्यं किमिमे वदन्तीति-॥ ते चेयुर्लिङ्गशा वयमत्र म इति ॥ १६ ॥ ते न्यायविदश्चेद्यदि ब्रूयुर्वयमत्रैतस्मिन्नानाये लिङ्गज्ञा लिङ्गज्ञातारः स्मो भवामः । लिङ्गतो वयमत्र यद्यस्मिन्देवतारूपं तत्तत्र विजानीमः । विज्ञाय च तं मन्त्रं तदैवत एव कर्मणि विनियोक्ष्यामहे । एवंच सति न नो निरुक्तशास्त्रेण प्रयोजनमस्ति ---- १. तान्येव हि तत्र प्रकृतित्वेन चिन्त्यन्ते । तेषामेव च सन्धान संहिता। "दधातेहिं" (पा० ७-४-४२) रित्यादौ किति । अत्र हि संपूर्वाधाते त्याकर्मके" (पा० ३- ४-७२) त्यादिना कर्तरिक्तः ॥ २. नन्वत्रोपक्रान्ते व्याख्यानद्वयेऽपरस्यैवानेन ज्यायस्त्वमुक्तं भवति नचैतधुज्यते यतो हि मत्रदृश ऋषेः सकाशादभिव्यज्यमानो मत्रः पूर्व संहितयैवाभिव्यज्यते न पदैः । अतश्च संहितामेव पूर्वमध्यापयन्त्यनूचाना ब्राह्मणा अधीयते चाध्येतार इति चेत्सत्यम् । एतदभि- प्रेत्यैवापरेत्वित्येवमयं पक्षः केषांचित्प्रातिशाख्यीयानां, व्याख्याभेदेनोपन्यस्त इत्यवेहि ॥ ३. प्रदेशपदेन सर्वत्र शाने विशेषतो व्याकरणे निरुक्ते च विधिदेश उच्यते। तद्दे- शीयत्वमेव हि तस्य प्रकर्षः । विर्धािर्ह विधायकं वाक्यं सर्वतः प्रधानं तदङ्गभूताश्चान्य ४. शिष्यते विशेषणीक्रियतेऽसौ शेषोऽहं तद्भावस्तत्त्वमङ्गत्वं कर्मसु विनियोगकाले। ५. इदंच सूत्रद्वयं शावरभाष्ये सपरिकर पूर्वपक्षे स्थापितम् । सिद्धान्तसूत्रं तु तत्रैव तृतीयम् (२१)"तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम्" ॥ इति । ६. "सामर्थ्य सर्वशब्दानां लिङ्गमित्यभिधीयत" इति मीमांसापरिभाषा । यस शब्दस्य पदर्थप्रकाशनसामर्थ्य तदेव तस्य लिङ्गमिति सोदाहरणं "भुतिलिावाक्ये" त्यादिसूत्र (जै० ३-३-१४) व्याख्याने शाखदीपिकादौ द्रष्टव्यम् ॥

·८४ निरुक्तविवृतिः। लिङ्गमेवास्माकं ज्ञापकं देवतानामिति-त एवं अवन्तः प्रतिवकाव्या यदि लिङ्गतो मन्त्रदेवता विजानीये-तदा- इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्तीति ॥ १७ ॥ (ऋ. सं. ४-५-६-२), इत्यत्र- वायुलिङ्गं चेन्द्रलिग चामेये मने ॥ १८ ॥ अत्र तावदोमेये मत्रे इन्द्रवायू अपि भूयेते । तदेतदुष्परिज्ञानं लिझमात्रेण कतमदत्र प्रधानं देवताभिधानं कतमदत्र नैघण्टुकम् । इति । तस्मात्परिज्ञेयं निरुकम् तेन हि एकमन्त्रगतानां देवताभिधानानां गुणप्रधानभावः शक्यते. विज्ञातुम् ॥ उदाहरणान्तरमाह- अग्निरिव मन्योत्त्विषितः सहखेति ॥ १९॥ (ऋ.सं. ८-३-१९-२) १. अथामेयत्वं कथमखेति चेच्छृणु "त्वां हि मन्द्रतममर्कशोर्वमहे महिनः ओष्यने । इन्द्रं न त्वा शवसा देवता वायुं पृणन्ति राधसा नृतमाः"॥२॥ इति ॥ अयं हि मनः। अस्यार्थः । भरद्वाजस्याष त्रिष्टुप् आमेयी । प्रातरनुवाकाश्विनशस्त्रयोविनियुक्ता । हे अमे ! त्वमेव मन्द्रतमं मृदुतमं स्तुत्यतमं वा अर्कशोकैरकैरर्चनीयैः शोकैदीप्तिभिब्रह्मचर्यजनितवीय- र्युक्तम् । “इत्थंभूतलक्षण"-(पा० २-३-२१) इति उपलक्षणे तृतीया ववृमहे वृणी- महे संभजामहे "वृद्ध संभक्तो" (क्या० आ०) हि यतोऽतस्त्वं नोऽमाकं महि महत् स्तोत्रं (तैरेव मत्रैर्युष्मद्गुणानुस्मृतिसन्तानगभैंरुपमथितं) औषि शृणु । किंच एवं त्वं महती देवता येन त्वामेवैकं सर्वा अपि देवता इन्द्रं नेन्द्रमिव वायुमिव च शवसा बलेन युक्तं यद्वा बलेन वायु गन्तारं, वा गतिगन्धनयोः (अ० प०) उणू "आतो युगिति" (पा० ३-३-१२८) युक् । पृणन्ति अभ्यर्थन्ति । अथच ये नृतमा नृषु बलधनश्रुतैः श्रेष्ठाः । स्तुतीनां वा नेतृतमा ऋत्विजस्ते उभयेऽपि राधसा हविर्लक्षणेन धनेन । राधः शब्दो धनवचनः (निघ० २-१०) रामोतेरसुन्नन्तः राधोति सानोति धर्मादीन् पुरुषा- निति राधः । पृणन्ति प्रीणयन्ति तर्पयन्ति । यद्वा एते नृतमा देवतां देवतात्मानं त्वां पृणन्तीति "सुपा सुलुगि" (पा० ७-१-३९) त्यादिनाऽमो लुक् । पृण प्रीणने (तु, प०) प्रीणनं तर्पणमिति ॥२॥ एवमयमानेयो मत्रः। स एष लिङ्गमात्रदर्शनेनाविशातप्रभानदेवतो विनियुज्यमान ऐन्द्रको वायव्ये वा कर्मणि कर्तुरभिप्रेतफलसिने नालं साव । कर्मवैगुण्याच कर्तुरपध्वंस, स्यात् । तस्मादिशेयं मत्रदेवतानिश्चयशानाय निरुक्तमिदमिति समुदितोऽर्थः ॥ २.लिङ्गतो देवताविनियोगे दोषभूतं द्वितीयमुदाहरणमाहेत्वः ।। ३. अभिरिव मन्यो । विषितः सहस्त्र सेनानीनं सहुरे डूत पपि । हत्वाय शन्विभ- 1. "सावधारणं हि सर्व वाक्यमम्भक्षो वायुमक्ष इति । अप एव भक्षयति वायुमेव मलयतीति गम्यत इति महामाष्योक्तदिशाऽत्रावधारणपरतया व्याख्यातम् ।। 2. मुखाराध्यतममिति यावत् । त्वं हि देवेषु मृतमहदयो यतोऽतस्त्वामेव संभ- बामह लन्वयः॥ 1 म द ·प्रथमोऽध्यायः। t- २ - इत्येत्र- तथाग्निर्मान्यवे मने २०॥ यथा पूर्वस्मिन्नामेये मब्रे वायुलिङ्गमिन्द्रलिङ्गं च तथा एतस्मिन्नपि मान्यवे मन्युदे- ताके मन्त्रे अमिः अमिलिङ्गं नैघण्टकम् । एवमनेकदेवतालिङ्गसङ्टेषु दुरवधारं देवतातत्त्वमनैरुक्तनाप्रसिद्धमत्रव्याख्यानसमयेन । तस्माद्यदुकं तैर्लिङ्गत एव मन्त्रा- कर्मसु विनियोक्ष्यामहे न नो निरुक्तशास्त्रेण प्रयोजनमस्तीति तदयुकम् ॥ अर्थ मन्त्रस्थं विषित इत्येतत्पदमर्थतो व्याचष्टे निर्बवीति विषितो ज्वलितः। विषिरित्यप्यस्य दीप्ति म भवति ॥२१॥ अस्य नैरुक्तस्य नैघण्टुककाण्डेऽपठितमपि दीप्तिनामसु विषिरित्येतद्धातुखरूपं दीप्तिरित्येतनास प्रसिद्धं भवति । लोकेऽपि विष दीप्तौ (भ्वा. उ.) विप् । त्विट् संजाताऽस्येति विषितः । “तदस्य संजातं तारकादिभ्य इतच्" (पा. ५-२- ३६) एवमन्यान्यपि धातुरूपाणि नैघण्टुकप्रकरणेऽपठितान्यपि लोकवेदप्रसिद्धा- न्युपादाय व्याख्येयानीति भावः ॥ अथापि वानप्रशंसा भवत्यज्ञाननिन्दा च ॥ २२॥ १ खं. सू. ॥ अथापीदमपरमारम्भप्रयोजनमस्य-यदत्र लोके शास्त्रे च ज्ञानं प्रशस्यते, अज्ञानं च निन्द्यते । तत्रैवंसति वयमनिन्द्याः स्याम प्रशस्याश्चेति ज्ञेयं निरुतम् । अतो हि आध्यात्माधिदैवताधियज्ञाभिधायिनां मन्त्राणामाः परिज्ञायन्ते । तेच परिज्ञाताः सन्तः पुरुषस्योत्तमाय श्रेयसे भवन्ति । तदेवमखिलपुरुषार्थोपकारसमर्थशास्त्रमिति न्याय्यमारब्धुम् ॥ १॥ अथ व पुनर्ज्ञानं प्रशंस्यतेऽज्ञानं च निन्द्यत इत्यपेक्षायां लोके तावत्प्रसिद्धमेव । शालेऽपि- स्थाणुरयं भारहारः किलाभूत् ॥१॥ जस्व वेद ओजो विमानो विमृधो नुदस्खा ॥ २ ॥ इयं त्रिष्टुप् तपसः पुत्रेण मन्युना दृष्टा । तस्यैवेदमार्ष मन्युदैवत्यम् । अजिरनाम्यभिचारे विनियुक्ता । हे मन्यो ! अभिरिव त्विषितो ज्वलितः सहस्व अभिभव नः शत्रून् । हे सहुरे ! सहनशील ! नोऽस्माकं संग्रामे हूत आहूतः सन् सेनानी:सेनाध्यक्ष एघि भव । किंच हत्वाय हत्वा "क्त्वोयगि" (पा. ७-१-४७)ति यगागमः । शत्रून् विभजख प्रयच्छास्माकं वेदो धनं शत्रुसंबन्धि । किंच जोविमानः अस्माकं बलं कुर्वन्मृधः संग्रामात् शत्रून् विनुदस्व क्षिप दूरीभूतान्कुरु । यदा वृधः शत्रून् विनुदस्व घातयेत्यर्थः ॥२॥ १. तावदित्ययं साकल्ये वर्तते । "यावत्तावच्च साकल्येऽवधौ मानेऽवधारण" इत्य- मरात् । तथाच लोके सर्वत्रैतत्प्रसिद्ध प्रत्यक्षमेव यथः कश्चिविद्वान्भवति स पुण्यफलैषिमि. जनैः पूज्यते इति ॥ 1. यद्यपि मृधशब्दः संग्रामवचनः (निष०२-१७) पठितः । मृतिहिंसा इति स्कन्दस्वामिभाष्यम् ततः किम् । तथापि तास्थ्यात्ताच्छम्यं यथा गृहा दारा इतिबदन तस्सा रपयोपि सूप इत्युच्यन्ते ।। - ·निरुकविवृतिः। स्थाणुर्वक्षः । स यथा पत्रपुष्पफलानामात्मीयानां धारणमात्रेणैव संबध्यते न तजनितैर्गन्धरसरूपस्पर्शोपभोगसुखैस्तथायमपि । अभूत्किलेति संभावने ॥ कः ?- अधीत्य वेदं न विजानाति योऽर्थम् ॥२॥ वेदाध्ययनस्य भारमात्रमेव घसौ बिभर्ति ॥ अथ- योऽर्थक्ष इत्सकलं भद्रमभुते ॥ ३॥ इदित्ययमेवकारार्थे भिन्नक्रमश्च । य एवार्थज्ञो भवति (न ग्रन्थमात्राध्येता) स एव सकलमनवखण्डितं भद्रमर्थपरिज्ञानफल-(मिहलोके शिष्टानां पूज्यतादिक-) मश्नुते प्राप्नोति । इतो लोकादन्तकाले च- नाकमेति ॥४॥ कमिति सुखनाम । तथा चोकं कमित्युदकसुखयोरिति । तत्प्रतिषिद्ध(मकं दुःख) म्प्रतिषियते "नवाऽअमुं लोकं जग्मुषे किंचनाकम्" नवा अमुं लोकं गतवते किंचनासुखम् । पुण्यकृतो येव तत्र गच्छन्ती"ति (नैग. का. २-४-२)॥न अकं यस्मिंस्तनाकम् । न भ्राडि-(पा० ६-३-७५)त्यादिना नलोपाभावो निपात- नात् । तन्निरतिशयं स्थानमेति खर्गाख्यम् । नहि यत्र किमप्याध्यात्मिकमाधिदैविक- माधिभौतिक वा दुःखमस्ति । अत्र हेतुं विशेषणमुखेनाह- ज्ञानविधूतपाप्मा ॥५॥ यतोऽयसौ ज्ञानेन विधूतास्तिरस्कृताः (नाकगमनप्रतिबन्धिनः) पाप्मानः पापानि यस्य स तथाभूतोऽतोऽसौ नाकमेति । तथाचोक्तं भगवता गीतायाम्-"नहि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यत" इति । पवित्रं पावनं पापनाशकमिति यावत् । तथाच "ज्ञानामिः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन।" इति भगवद्वाक्यम् ॥ एवंतावदस्मिन्पद्ये ज्ञान प्रशस्तमथैतस्मिन्नज्ञानं निन्द्यते- यगृहीतमविज्ञातम् ॥ ६॥ यगृहीतं श्रुतं गुरुमुखाच्छब्दतोऽर्थतश्चाविज्ञातं किंच- निगदेनैव शब्यते ॥ ७॥ १. यदा स्थाणुर्गर्दभः । स यथा चन्दनभार वहन्नपि तद्गन्धाधुपभोगैर्न सम्बध्यते । वकिलासौ यो ग्रन्थमात्राध्येता नार्थश इति भावः ।। २. तथाचामरः “वार्तासंम्भाव्ययोः किले"ति ॥ ३. तथाच मेदिनी"कं शिरःसुखबारिषु" इति ॥ ४. तत् लोकबेदप्रसिद्धम् । ५. आध्यात्मिक वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिवन्धनम् । आधिदैविकं यक्षराक्षसपिशाच. महापादेशनिबन्धनम् । आधिभौतिकं मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिवन्धनमित्येतदुःखत्र- यमुच्यते। ६. तमाचामरः "भली पर्व पुमान्पाप्मा पापं किस्विपकल्मष"-मिति ।

·प्रथमोऽध्यायः। ८७ निगदेन पाठमात्रेणैव निलं शब्यते उच्चार्यते न पुनरर्थतो विचार्यते ॥ तस्य किमित्यपेक्षायामाह- अनमाविव शुष्कैधो न तज्वलति कर्हिचित् ॥२॥ ८॥ यथा शुष्कमेधः काष्ठमनमावमिरहितप्रदेशे न ज्वलति न दीप्यते । ज्वल दीप्तौ (भ्वा०प०) एवमर्थानभिज्ञेऽध्येतरि तदधीतमपि निष्फलं भवति । परिज्ञातं तु तदेव श्रेयसाभ्युदयेन च युनतीति सर्वथा तत्परिज्ञानाय निरुक्तशास्त्रमिदमारम्भ- णीयमिति भावः॥ 'स्थाणु शब्दमर्थशब्दं च निगमप्रसक्तौ निर्वक्ति- स्थाणुस्तिष्ठतेरर्थोऽर्तेः । अरणस्थो वा ॥९॥२॥ तिष्ठतेर्गतिनिवृत्त्यर्थात्स्थाधातो (भ्वा. प.) " प्रत्ययः (उ० ३-३७)॥ नित्यकालमेवासी तिष्ठति स्थितो भवति न कदाचिदप्यास्ते । अर्थः अतंर्गत्यर्थात् ऋधातोः (जु०प०) "उषिकुषीति" (उ० २-४) कर्मणि थन् । गुणः । अर्यते यसावर्थिभिः । यद्वाऽरणस्थोऽर्थः । अरणं गमनम् । “ल्युट्चे"ति (पा० ३-३-१) ल्युट् । योरनादेशः। तत्र तिष्ठतीत्यरणस्थः। पृषोदरादिः यदास्य खामी गच्छत्यस्मा. लोकालोकान्तरं तदायमिहैव (लोके) तिष्ठति न तेन सहामुं लोकं गच्छतीति हिरण्यादिरर्थः । तत्सामान्यादितरोऽपि शब्दाऽर्थोर्थ इत्युच्यते ॥ एवं तावच्छिष्टानुगमस्मृतौ ज्ञान प्रशस्यतेऽज्ञानं च निन्द्यत इति दर्शितम् । इदानीं न केवलं स्मृतावेव (ज्ञानं प्रशस्यतेऽज्ञानंच निन्द्यते) अपितु श्रुतावपीति प्रदर्श्यते खण्डसूत्राभ्याम् ॥ तत्राये-यथा- उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं विसने जायेव पत्य उशती सुवासाः॥१॥ (ऋ. सं. ८-२-२३-४ ।) वाक्सूक्तमियमृग्बृहस्पतिना दृष्टा । एवमपेरापि । त्रिष्टुप् ॥ अत्रोतशब्दोऽप्यर्थे । उशब्दो वितर्के । सचात्र पूर्वोक्तानभिज्ञवलक्षण्यायात्र प्रयुक्तः निपातानामनेकार्थ- वात् ॥ त्व इत्येकवाची। तदाह- अथैकः पश्यन्न पश्यति वाचमपि च शृण्वन्न शृणोत्येनाम् ॥२॥ अयमर्थः । बहूनामपि समानोदरपृष्ठपाणिपादानां समानमेवाध्ययनमधीयाना- नामेकः कश्चित् पुरुषः पाठमात्रपर्यवसितः पश्यन्नपि मनसा पर्यालोचयन्नपि वाचं वेदरूपां न पश्यति । अर्थ विज्ञानरूपदर्शनफलाभावात् । मूले ददर्शेति छान्दसो लिट १. इदं शाखान्तरगतं मत्रवचनद्यमिति ऋग्भाष्यभूमिकायां सायणः ।। २. अनुपदं (४ खं. सूत्रे) वक्ष्यमाणा "उतत्वं सख्ये" इत्यादिकापि ॥ ३. एतच्च महाभाष्यकृयाख्यानानुसारेणोक्तम् । सायणस्तु-पश्यन्नपि न सम्यक्पश्यति । - ·निरुक्तविवृतिः। लडर्ये । एवमेकः शृण्वन्नपि एनां वाचं न शृणोति श्रवणफलाभावात् । येनैव हि वाचोऽर्थोऽवबुध्यते तेनैव सा श्रुता भवति नेतरेणाविदुषा । तदाह- इत्यविद्वांसमाहार्द्धम् ॥ ३॥ इत्यधमनेनार्धनाविद्वनिन्दनमाह मत्रदृगित्यर्थः ॥ अथ तृतीयपादेन विदितवेदितार्थमर्थझं प्रशंसंस्तदर्थमाह- अथैकस्सै तन्वं विसन इति ॥४॥ अथैकस्मै कस्मैचिदर्थज्ञाय तन्वं तनुं “वाछन्दसिअमिपूर्व" (पा० ६-१-१०७) इति पूर्वरूपाभावपक्षे यण् । विसले विसंसयति विवृणोतीति तदर्थस्तदाह- खमात्मानं विवृणुते शानम् ॥५॥ इति । ज्ञानमित्यनेनार्थों लक्ष्यते । तद्विषया हि वागुच्यते । अर्थो हि वाचः शरीरम् । तं विवृणोत्यात्मानं दर्शयति प्रकाशयतीत्यर्थस्तदाह- प्रकाशनमर्थस्याहानया वाचा ॥६॥ अनया वाचा अनेन तृतीयेन पादेनेत्यर्थः । कथं तर्हि विवृणुते तन्वमित्यतः- उपमोत्तमया वाचा ॥ ७॥ . :- AN- ~ 4... --.../v.. एकवचनबहुवचनादिविवेकाभावे पाठशुद्धरपि कर्तुमशक्यत्वात् । वायुमेव स्वेनभागेनो- पधावति स एवैनं भूतिं गमयति (तै. सं. २-१-१) आदित्यानेव स्वेन भागधेयेनो- पधावति त एवैनं भूतिं गमयंति (तै. सं. २-३-१) इत्यादावव्युत्पन्नः कथं पाठं निश्चिनु- यात् । अन्यः कश्चिदर्थशानाय व्याकरणाघङ्गानि शृण्वन्नपि मीमांसाराहित्यादेनां वेदरूपां वाचं न सम्यक् शृणोति यावतोऽश्वान्प्रतिगृह्णीयात्तावतो वारुणांश्चतुष्कपालान्निर्व- पेदि-(तै. सं. २-३-१२) ति । अत्र व्याकरणमात्रेणाप्रतिगृहीतुरिष्टिः प्रतीयते। मीमां- सायां तु न्यायेन दातुरिति निर्णीतम् । तस्मादुभयमप्यविद्वांसं प्रत्येवमाहेति व्याख्यत् ।। १. अर्थशानपूर्विका प्रवृत्तिनिवृत्ती एव श्रवणफलं तदभावे तच्छ्रवणमप्यश्रवणप्रायमिति भावः ॥ २. नहि मत्रः कंचिदर्थमाह किंतु तेन तद्वक्ता । अयं च न्यायवैशेषिकसंमतोऽध्वा । मीमांसका-(जैमिनीया)-स्तु वेदमपौरुषेयं मन्वाना मत्रस्यैव स्वातत्र्येण प्रवर्तकत्वं निवर्तकत्वं चाहुः॥ ३. तृतीयपादार्थम् सायणस्तु-यः पुमान्व्याकरणाबरैः स्वशब्दार्थ मीमांसया तात्पर्यचं शोधयितुं प्रवृत्तस्तस्मा एकस्मै वेदः स्वकीयां तनुं विसरे । स्वमित्यादिकं पदव्याख्यानम् । शानमिल्लादिकं तात्पर्यव्याख्यानम् । वेदार्थप्रकाशनक्षमं सम्यग्ज्ञानमनया तृतीयपादरू- पया वाचा मत्र आहेत्येवं व्याचल्यो । ४. अपिशब्दोऽत्र उतशब्दस्य मत्रोक्तस्य पर्यायः । सचायशब्दसमानर्थोऽत्र (निरुक्ते), बहुत व्याख्यातः॥

·प्रथमोऽध्यायः। . उत्तमया वाचा उत्तमेन (अन्तिमेन) पादेन "जायेव पत्ये उशती सुवासा" इत्यनेन तृतीयपादस्योपमा “उच्यत" इति शेषः ॥ तदर्थमाह- जायेव पत्ये कामयमाना सुवासा ऋतुकालेषु ॥ ८॥ यथा जाया जायतेऽस्यामित्यधिकरणे घञ् बाहुलकाजादेशे आतो युक् । (पा० ७-३-३३) तथाच निगमः "तजाया जाया भवति यदस्यां जायते पुन"रिति । पसे इष्टाय भत्रे । उशतीत्यस्यार्थमाह कामयमाना इच्छन्ती क्शकान्तावियादादिकस्य शतैरि डिति संप्रसारणे "उगितचे" (पा० ४-१-६)ति डीप् । संभोगार्थमत्यर्थे प्रार्थयमानेतियावत् । कदेत्यपेक्षायामाह ऋतुकालेषु । “षोडशेर्तुर्निशा स्त्रीणा"मिति मनूके रजोनिर्गमदिवसादारभ्य षोड़शाहोरात्राणि ऋतुस्तदुपलक्षिताः काला ऋतुकालास्तेषु । तत्रापि न सर्वदा किंतु यदा सुवासास्तदर्थमाह- सुवासाः कल्याणवासाः ॥९॥ बहुव्रीहिणा निर्णिक्तवसना नीरजस्का "भवति तदे"ति शेषः । तथाभूता च चतुर्थादिषु रात्रिषु भवतीति व्यक्तमन्यत्र । कामयमाना ऋतुकालेषु ॥१०॥ अयं च प्रतिज्ञाभ्यासो निगमलक्षणम् । तथाचोकं "प्रतिज्ञाभ्यासो निगम" इति ॥ तदाहि साऽतितरां संभोगार्थ पुरुषं प्रार्थयतेऽत एतयावस्थयोपमीयते । इत्थंच । यथा जाया पत्नी विवृतसर्वाङ्गावयवा भूत्वाऽत्यर्थकामयमाना सती पये इष्टाय भर्ने १. तुरीयपादार्थम् ॥ २. शतुर्डित्वं "सार्वधातुकमपिदि"-पा. १-२-४)ति। संप्रसारणंच "ग्रहि ज्येति" (पा. ६-१-१६)॥ ३. अस्यार्थमाह रक्तेत्यादिना ।। ४. शोभनं वासो वस्त्रं यस्या इत्येवम् ।। ५. रजोदिवसादित्यादिः । आचासु हि तिसूषु रजोनिर्गमावश्यंभावान सा नीरजस्का भवति । अतएव याज्ञवल्क्यः। "स्त्रीधम्मिणी त्रिरात्रं तु स्वमुखं नैव दर्शये"दित्यादि । स्त्रीयों रजः सोस्त्यस्या इति स्त्रीधर्मिणी पुष्पवती । तथाचामरोऽपि 'वीधर्मि- ण्यविरात्रेयी मलिनी पुष्पवत्यपी"-ति ॥ तथा चतुर्थदिने लानमुक्त्वा सएव "सुलाता मर्चवदनमीक्षेन्नान्यस्य कस्यचि-"दित्याह । अन्ये त्वाहुः सुवासाः शोभनवस्त्रा । वास इत्युपलक्षणं भूषादेरपि । तथाच कृतप्रसाधनेति तदर्थः । अतुष्वित्युक्त्यैव षोडशरात्रिलाभे कालेष्वित्युक्त्या च विहितकालेषु । "तासामाथाश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च ये-" त्यादिना मनुना निषिद्धतत्कालभिनेवित्यर्थः इति ॥ ६. सायणस्तु-यचयहि गृहकृत्यवेलायां मलिनवासास्तथापि संभोगकालेषु कल्याण- वासा भवति । अत्र हेतुः कामयमाना ऋतुकालेष्विति । इत्येवमवतारयामास ॥ "घोडश- तुनिशा"इति मनुना षोडशनिशानामृतुसंशाकरणादेवमुच्यते ।।

·निरुक्तविवृतिः। - ऋतुकालेषु संभोगार्थ प्रेम्णोपतिष्ठते खात्मानं विवृणुते । एवं वागप्यर्थज्ञायेति-दृष्टान्तं सम्यगभिधाय प्रकृतमुपसंहरति- यथा स एनां पश्यति स शुणोतीत्यर्थक्षप्रशंसा ॥ ११॥ तथा, एवेति शेषः । यथा स पुरुषस्तामेनां स्त्रियं यथावत्पश्यति नेतरामेषं स (अर्थ) [वैतां वाचं यथावच्छृणोति नेतरः । इति एवमस्यामृचीयमर्थज्ञप्रशंसोका ॥ तस्योत्तरा भूयसे निर्वचनाय ॥ १२॥ ३ (खं०) । तस्यैव प्रकृतस्यार्थस्य ज्ञानप्रशंसाख्यस्योत्तरा पूर्वोका उतत्व इत्यस्या ऋचः परभूः ताऽनुपदमुपक्रमिष्यमाणोतत्वमित्यादिका (फलाभिधानद्वारा) भूयसे बहुतराय निर्विविच्य अमुना फलेनाभिसंबन्धात्प्रतिविशिष्टं ज्ञानमित्येवं निर्धार्य-वचनं निर्वचनं तस्मै निर्वचनाय भवति । तादयें चतुर्थी ॥ (पा० २-३-१३ वा.) तद्यथा- उतत्वं सख्ये खिरपीतमाहुर्केनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु ॥ अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥१॥ (ऋ. सं. ८-२-२३-५) १. अद्यार्द्धन प्रस्तुतम् ॥ २. साकल्येनादरयुक्तः । पश्यति । किं च तयोक्तमर्थ हितबुध्या शृणोति । तथायं चतुईशविधास्थानपरिशीलनोपेतः पुरुषो वेदार्थरहस्यं सम्यक्पश्यति वेदोक्तञ्च धर्मब्रह्मरूपमर्थ हितबुद्धया स्वीकरोति सेयमुक्ता वेदार्थाभिशस्य प्रशंसेति सायणः ॥ ३. याह्यनल्पावृतसर्वगात्रा भवतीति दुर्गः ।। ४. यः पदशोऽवच्छिद्यैतां विगृह्यार्थमस्याः पश्यति समन्ततः । इति दुर्गः ॥ ५. प्रक्रान्तार्थको यत्र तच्छन्दोऽतएव च न यच्छन्द्रापेक्षापि। "प्रक्रान्तप्रसिद्धानु- भूतार्थकस्तच्छब्दो यच्छब्दोपादानं नापेक्षत-"इति मम्मटोक्तेः । सावधारणोक्तिस्तु वाक्यधर्मत्वादब्भक्षवदित्युक्तमसकृदधस्तात् ॥ ६. तसै इदं तदर्थ तस्य भावस्तादर्थ्य तत्संबन्ध उपकार्योपकारकभावरूपस्तस्मिन् । कृत्तद्धितसमासैः संबन्धाभिधानं भावप्रत्ययेनेति नियमो व्याकृतिविदाम् ।। ७. सायणस्त्विमं मत्रमित्थं व्याख्यत् । अपिचैकं चतुर्दशविधास्थान-कुशलं पुरुष बेदरूपाया वाचः सख्ये स्थित्वा स्थैर्येण वेदोक्तार्थामृतपानयुक्तमाहुः । अभिशाः कथयन्ति, "सखिबिदं सखायमि (क्र. सं.८-२-२४) ति" मत्रे वेदस्य सखित्वमुदाहृतम् । यदा स्वर्गलोके वेदानां सख्ये स्थित्वाऽतिशयेन पीतामृतमाहुः । वाचामिना ईश्वराः। सभासु प्रगल्भा वा वाजिनास्तेषु तेषां मध्येऽप्येनं वेदार्थकुशलं चोदयितुं न हिन्वन्ति । न केऽपि प्रामुवन्ति । तेन सह विवदितुमसमर्थत्वात् । यस्त्वन्यः पाठमात्रपरः पुष्पफलरहितां . वार्च शुश्रुवान्भवति । पूर्वकाण्डोक्तस्य धर्मस्य ज्ञानं पुष्पम् । उत्तरकाण्डोकस्य ब्रह्मणो शानं फलम् । यथा लोके पुष्पं फलस्योत्पादक, तथा वेदानुवचना-दिधर्मशानमनुष्ठान- द्वारा फलात्मकब्रह्मशानेच्छां जनयति । "तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्ति ·प्रथमोऽध्यायः। अत्राप्युत-ब-शब्दावप्ये-वाऽयौँ । तदाह- मप्येकं वाक्सख्ये खिरपीतमाहुः॥२॥ विदुषां संसदि या सत्कथा भवति सा सखिकर्मत्वात्सल्यमित्युच्यते । साच वाचा क्रियतेऽतो वासंबन्धाद्वाक्सख्ये स्थिरपीतं पीतं मधु यस्य हृदये स्थिरं भवति स स्थिरपीतः । बहुव्रीही सुखादिलास्थिरशब्दस्य, निष्ठान्तस्य पीतशब्दस्य परप्रयोग. स्तथाच वार्तिकम् । “जातिकालसुखादिभ्यः परा निष्ठा वाच्ये"ति (पा० २-३- ३६ वा०) यद्वा स्थिरप्राप्तिमाहुर्ऋषयः ॥ प्रकारान्तरेणैतदर्थमाह- रममाणं विपीतार्थ देवसख्ये रमणीये स्थान इति वा ॥३॥ अत्र सख्ये इत्यस्यार्थमाह' देवसख्य इति । समानख्यानतायां देवसायुज्य इति तदर्थः । वक्ष्यति हि "यां यां देवतां निराह, तस्यास्तस्यास्ताद्भाव्यमनुभवति" (प० का० १३-१३) इति ॥ अथवा देवसख्ये देवानां सख्यं यत्र तस्मित्रमणीये स्थाने देवलोके इत्यर्थः । स्थिरपीतमित्यस्यार्थमाह रममाणं विपीतार्थमिति । स्थिरम- विचालिनमप्रच्यवमानधर्माणं तत्रैव रममाणमिति यावत् । विपीतार्थमापीतार्थ गृहीतार्थमिति यावत् । लोकेऽपिहि ज्ञाताथै पुरुषं पीतार्थमिति वदन्ति ॥ एकं कमित्यपेक्षायां द्वितीयपादार्थमाह- विज्ञाताथै यन्नामुवान्ति वाग्झयेषु बलवत्वपि ॥४॥ यमेनं स्थिरपीतं विज्ञातार्थ पुरुष वाजिनेषु वाक् इना ईश्वरा येषांते वाजिना अर्थास्तेषु वाच आयत्ताः खल्वर्था इत्याह वाग्ज्ञेयेषु अर्थेषु बलवत्सु यशेन दानेन तपसाऽनाशकेने"ति श्रुतेः । यथाच फलं तृप्तिहेतुस्तथा ब्रह्मशानं कृतकृत्यत्व- हेतुः। “यत्पूर्णानन्दैकबोधस्तद्ब्रह्माहमस्मीति कृतकृत्यो भवतीति"श्रुतेः। तादृशपुष्पफलरहित- वेदपाठकः स एष पुमानधेन्वा मायया सह चरति । नवप्रसूतिका क्षीरस्य दोग्धी गौः प्रीतिहेतुत्वादिनोवीति व्युत्पत्त्या धेनुरित्युच्यते। पाठमात्रपरं प्रति वेदरूपा वाक् धर्म- ब्रह्म-शानरूपं क्षीरं न दोग्धीत्यधेनुः । अतएवासौ मायाकपटरूपा ऐन्द्रजालिकनिर्मितगो- सदृशगोरूपत्वात् । तया मायया सह चरनयं परमपुरुषार्थ न लभत इति ॥१॥ १. तदेतदुपदर्शयन्प्रथमपादार्थमाहेत्यर्थः ।। २. ईश्वरा ईशयित्री प्रभुरिति यावत् । तथाचामरः "इनः सूर्ये प्रभौ"इत्यादिः ॥ ईश ऐश्वर्ये (अ. आ.) वरच्टाप् । ३. दुरवघटनीयेषु समुद्रपिहितरत्नसन्निभेषु देवतापरिज्ञानादिषु व्याकर्तव्येषु । सए- वहि तान् व्याकर्तुं शक्नोति नेतरे मन्दमतयो बहवोऽपि समागताः शक्नुवन्ति तानान्व्या- कर्तुं यानसौ व्याकरोति इति दुर्गः ॥ यद्वा वाजिनेषु सारभूतेषु निरूपणीयेष्वर्थेषु एनं न हिन्वन्ति न बहिष्कुर्वन्ति एनं पुरस्कृत्यैव सर्व वेदार्थ विचारयन्तीत्यर्थः । वाजिनो धुस्थान- देवतास्तदुद्देश्यकत्वादाजिनानि । शुतोष्णे क्षीरे दधियोगे धनीभूतांशादन्यानि द्रवीभूतानि दुग्धदध्युभयसारभूतानि जलानि । धनीभूतांशस्त्वामिक्षा । तथाच श्रुति: "तप्ते पयसि .

·९२ निरुक्तविद्युतिः। - नापि हिन्वन्ति । अपिशब्दोऽन्वर्थे । केचिदपि नानुगन्तुं शक्नुवन्ति । प्रीणनार्थों- पि हिवि-(भ्वा० प०)रिहानेकार्थत्वादुकार्थकः । एवंतावदर्थः प्रशस्तः । अथेदानी केवलपाठकोऽनर्थशः (अविद्वान्) उत्तरेणापर्नेन निन्द्यते । तदर्थमाह- अधेन्वा वेष चरति मायया वाक्प्रतिरूपया॥५॥ एषोऽविज्ञातार्थः । अधेन्वा धेनुत्ववर्जितया कामानामदोग्ध्या वाक्प्रतिरूपया मायया हि निश्चयेन चरति ॥ कुतः । यतः- नासै कामान्दुग्धे वाग्दोलान् देवमनुष्यस्थानेषु ॥६॥ वाक्-की । देवाश्च मनुष्याश्च देवमनुष्यास्तेषां स्थानानि तेषु देवतास्थानेषु मनुष्यस्थानेषु च दोह्यान्दोग्धव्यान् कामानभिलषणीयान् अस्सै अविज्ञातार्थाय न दुग्धे न प्रपूरयति ॥ क एवंविधः- यो वाचं श्रुतवान्भवत्यफलामपुष्पामिति ॥७॥ इति- एवं पाठमात्रेण यः अफलामपुष्पां वाचं शुश्रुवान् श्रुतवान् भवति । एभ्यः : सकशात् श्रुत्वाचदृढग्राहेण गृहीत्वाऽवस्थितो भवति 'अध्ययनादृते नान्यदस्ति किंचिद्वाचि मृग्यमिति' ॥ तस्मै किमित्यपेक्षायामाह- अफलामा अपुष्पा वाग्भवतीति वा॥ ८॥ यथैव त्यसौ पश्यति अफलेयमपुष्पा चेति तथैवास्मै अफलैव अपुष्पैव च वाग्भ- वतीति भावः ॥ वाशब्दोत्र एवकारार्थे प्रयुक्तः ॥ किंचित्पुष्पफलेति वा ॥९॥ दध्यानयति सा वैश्वदेव्यामिक्षा भवति वाजिभ्यो वाजिन"मिति । अमरोऽपि “आमिक्षा सा शुतोष्णे या क्षीरे स्याइषियोगत"इति ॥ वैश्वदेवी विश्वदेवदेवताकत्वात् ।। १. तृतीयपादार्थमाहेत्यर्थः ।। २. वाक्तुल्यया यतो हि नेयं वास्तविकी वाक् । या हि कामदोग्ध्री सैव सा । प्रतिरूपशब्दः सदृशवचनोऽस्ति यथोपसर्गविभक्तिस्वरप्रतिरूपकाश्चेति । माययेति । यथा बन्ध्या पीना गौः किं द्रोणमात्रमियं क्षीरं दोग्धीति ? मायां भ्रान्तिमुत्पादयन्ती चरति, यथावा बन्ध्यो वृक्षोऽकाले पल्लवादियुक्तःसन्पुष्प्यति फलतीति भ्रान्तिमुत्पादयंस्तिष्ठति तथाऽर्थवर्जिता कर्मादिविषयज्ञानवर्जितां वा वाचं श्रुतवान्केवलं पाठमात्रं प्रबुवाणश्चरतीत्यर्थ इति समुदितार्थः ॥ ३. शृणोतेश्छान्दसो लिटः कसुस्तदर्थमाह श्रुतवानिति । शुक्षुवानिति निगमोक्का- नुवाद: ।। ४. पाठमात्रेणाफलामपुष्पां वाचं श्रुतकाय आत्मवदनात्मविन्यः ।। 1. एतच्च परिशात्रपेक्षयोच्यते । सत्यपि वाचकतयाऽथें, विषयतया च शाने, स्वविषय- कहानबत्तया समवायेन चापरिशातरि पाठमात्रेणाधीयाने फलाभावात्रास्त्येवेति सती अपि अर्थशाने नस्त एवेतिभावः । खम् अर्थः ॥ RAM .... .4 ·प्रथमोऽध्यायः। ९३ वा अथवा । अयमर्थः । नअल्पार्थेऽप्यस्ति । अनुदरा कन्येति यथा । तथाच अफलामपुष्पामित्यस्याल्पफलामल्पपुष्पामित्यर्थोऽपि भवितुमर्हति । नहि सर्वथाड- ध्ययनमनर्थकं भवितुमर्हति अध्यापनविधिना शिष्टखादध्ययन विधेश्चेति भाष्यकारा. भिप्रायः॥ किं पुनर्वाचः पुष्पंफल? मुच्यते- अर्थ वाचः पुष्पफलमाह ॥ १०॥ एतस्मिन्मत्रे महक ॥ कःपुनरसावर्थ ? इति (याज्ञदैवतमध्यात्ममित्येष वाचः समासतोऽर्थः । स एष रूपकल्पनया) पुष्पफलविभागेन द्विधा प्रविभज्यते- याशदैवते पुष्पफले देवताध्यात्मे वा ॥ ११ ॥ ४ खं० ॥ यज्ञे भवं ज्ञानं या देवतासु भवं दैवतम् । आत्मन्यपि यद्वर्त्तते तदध्यात्मम् ॥ १. तथाचोक्तम् (वै० मू० का०) तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्रा. शस्त्यं विरोधश्च नअर्थाः षट प्रकीर्तिताः॥१॥ इति ॥ २. अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपनयीत तमध्यापयीतेत्यध्यापनविधिनाऽध्ययनस्यापि शिष्टत्वादु- पदिष्टत्वाद्वेदबोधितत्वादिति यावत् । नहि विधिबोधितं किंचिदफलं भवति ॥ ३. तथाच ब्राह्मणं "स्वाध्यायोऽध्येतव्यः, स्वाध्यायमधीयीते"तिच ॥ सु-समीचीनं यथावदामर्यादयापरिपाट्याऽध्यायोऽध्ययनं यस्य स वेदः सांङ्गः सफलोऽध्येतव्य इति तदक्षरार्थः ॥ ४. भाष्यकारस्यास्य यास्कमुनेरभिप्राय आशयः । "छन्दोऽभिप्राय आशय"इत्यमरः॥ ५. पुष्पं च फलं चेति द्वन्दे “जोतिरप्राणिना"-(पा. २-४-६) मित्येकवद्भावः ॥ ६. क एवमाहेत्यपेक्षायामिदमुक्तम् ॥ ७. एतच्चार्थमपेक्ष्योक्तं विग्रहस्तु नित्यसमासत्वादात्मनि-इतीत्येव । अविग्रहो नित्यसमासः अस्वपदविग्रहो वेति नियमात् । अवपदविग्रह इति स्वभिन्नेन (शब्दतः) स्वसदृशेन (अर्थतः) पदेन विग्रहो वृत्यर्थावबोधकं वाक्यं यत्रेत्यर्थः नसमासादयमों लभ्यते॥ .. 1. विधिना वेदवाक्येन । बोधितं विहितम् । किंचिद्बहुफलं किंचिदल्पफल मिति त्वन्य- त्सर्वथा फलरहितं तु न किमपि । तथाच शश्वच्छूयते "प्रातरधीयानो रात्रिकृतं पापं नाशयति । सायमधीयानो दिवसकृतं पापं नाशयती"त्येवम् ।। 2. अङ्गैः षड्भिः शिक्षादिभिः । फलेनाध्यात्म-(ब्रह्म) शानेन च सहितस्तावत्पर्यन्तं यावदात्मशानं न संबध्यत इति भावः॥ 3. आकृतिग्रहणा हि वैयाकरणनये जातिः। आकृत्याऽवयवसंस्थानेन ग्रहणं शानं यस्या इति तदर्थः । तथाचोक्तम् आकृतिग्रहणा जाति ('पा. ४-१-६३ वा.) रित्यादि। 4. अस्व इति नन्समसे नज्योगा"नभिव युक्तमन्यसदृशाधिकरणे तथा बर्षगतिरिवि" ·निरुक्तविवृतिः । यज्ञपरिज्ञानं देवतापरिज्ञानमात्मपरिज्ञानं च । एतदेव मन्त्रब्राह्मणात्मकसमस्तवेदप्रति- पायम् । तत्र यद्यभ्युदयलक्षणो धर्मोऽभिप्रेयते तदा दैवतार्थत्वाद्याझं पुष्पं दैवतं फलम् । फलार्थ हि पुष्पं भवति पूर्वम् । यदि पुनर्निःश्रेयसक्षणो धर्मोऽभिप्रेयते तदोभे याज्ञदैवते पुष्पत्वमेव विभृतः। दैवते हि तदर्थत्वाद्याज्ञमन्तर्भूतमेवेति दैवतं पुष्पमध्यात्म फलम् । अत्रेदमवधेयम् ॥ यथा पुष्पं निजं पुष्पभावमुच्छिद्य सरूप- विरूपपरिणामाभ्यां फलभावाय प्रभवति, तथा निष्कामकृते आये आत्मज्ञानं संपाद्य निःश्रेयसफलाय भवत इति ॥ ४ ॥ एवं तावच्छास्त्रारम्भमुपसमाधायास्याङ्गान्तरात्प्राधान्यमुच्यते- साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुः ॥१॥ यैः प्रतिविशिष्टेन तपसा साक्षात्कृतः प्रत्यक्षतो दृष्टो धर्मस्ते साक्षात्कृतधर्माणः । "धर्मादनिच् केवलादि" (पा० ५-४-१२४) ति समासान्तोऽनिच्प्रत्ययः । ऋषयः ऋषन्त्यवगच्छन्त्यमुष्मात्कर्मण एवमर्थवता मन्त्रेण संयुक्कादमुना प्रकारेणैवलक्षणं फलं (विपरिणामो) भवतीत्यृषयो मन्त्रद्रष्टारो मत्रकाले बभूवुः । वक्ष्यति च"ऋषि- दर्शनात्" (ने. २-३-२) इति ॥ तदेतत्कर्मणः फलविपरिणामदर्शनं धर्म उप- चर्यते । नहि धर्मस्य दर्शनमस्त्यत्यन्तापूर्वो हि धर्मोऽतएवादृष्टमिति तस्य नामधेयं भवति ॥ तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृतधर्मभ्य उपदेशेन मन्त्रान्संप्रादुः॥२॥ ते-ये साक्षात्कृतधर्माणः । अवरेभ्योऽवरकालिकेभ्यः विज्ञानशक्तिहीनेभ्योऽ. साक्षात्कृतधर्मभ्यः शाखाप्रवक्तृभ्यः श्रुतर्षिभ्य उपदेशेन शिष्योपाधिकया वृत्त्या १. निश्चितं श्रेयो निःश्रेयसम् "अचतुरे- (पा. ५-४-७७) त्यादिनाच्समा- सान्तः । मोक्षः "मुक्तिः कैवल्यनिर्वाणश्रेयोनिःश्रेयसामृतम् । मोक्षोऽपवर्गः" इत्यमरः ।। २. आरोप्यते । उपचार आरोपः ॥ ३. तेषां हि ततः पश्चादृषित्वमुपजायते, न यथा पूर्वेषां साक्षात्कृतधर्मणां श्रवणमन्त- रेणैवेति ते श्रुतर्षय उच्यन्ते। एतेनेदं भाष्यवचनं प्राचीनमेव यास्केनेहानूक्तमिति प्रतिभाति ॥ परिभाषणात् । नव्युक्तमिव युक्तं च यदृश्यते तत्र तद्भिन्ने तत्सदृशेऽधिकरणे द्रव्ये (वस्तुनि) कार्य विज्ञायते । हि यतस्तथैवार्थस्य गतिर्शानं भवति नेतरथा । अतएव च वैयाकरणैः सादृश्यलक्षणं भेदघटितं नोरीक्रियते "तद्भिन्नत्वेसति तद्गतभूयोधर्मवत्त्व" मित्येवम् , किंतु तगतभूयोधर्मवत्त्वमित्येव । तेन स्वस्मिन्नपि स्वसादृश्यमक्षतमिति समानः पतिर्यस्याःसा सपत्नीति सिध्यति । नहि द्वयोरेकः पतिःसमानो भवति तन्मतेन (नैयायिकमतेन) कष्टकल्पनयौपचारिकभेदमादाय तत्त्वोपगमे तूक्तमेव वरम् ॥ 1. नहि स्वयमेवदुरूहं शब्दं प्रयुज्य तयाख्यानाय च यतितुं प्रवर्चते कश्चित् । खपदवर्णनमेव भाष्यलक्षणम् । यथाहुः "सूत्रसं पदमादाय वाक्यैः सूत्रानुसारिभिः । खपदानि च वर्ण्यन्ते भाष्यं भाष्यविदो विदुः ॥१॥" इति । निरुक्तस्य च निघण्टु- भाष्यत्वं सर्वसंमतमिति स्वपदव्याख्यानमपीह न दोषायेत्यपि वक्तुं न युज्यते । यदत्र Po ·प्रथमोऽध्यायः। मन्त्रान् शब्दतोऽर्थतच संप्रादुः सम्यक् प्रदत्तवन्तस्तेऽपि चोपदेशेनैव जगृहु रित्यर्थः॥ अथ तेऽपि- - उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेम ग्रन्थं समाना- सिषुर्वेदं च वेदाङ्गानि च ॥३॥ अवरे । निघण्टु-ब्राह्मण-वेदाङ्ग-कारा उपदेशाय उपदेशार्थ ग्लायन्तः कथमिमे- ऽल्पायुषोऽल्पग्रहणशक्तिकाश्चैतावन्तं शब्दतोऽर्थतश्च समुपदिश्यमानमर्थजातं ग्रहीतुं शकुयुरिति खिद्यमानास्तेष्वनुकम्पया बिल्मग्रहणाय भेदज्ञानार्थम् इमं अन्य गवादि- देवपत्न्यन्तं निघण्टुपरनामकम् समानासिषुः समानातवन्तः ॥ इममेव न, किंतु चेदं ब्राह्मणं च वेदाङ्गानि चेतरीणि ॥ बिल्मपदं भाष्यवाकप्रसक्तं खयं निर्वक्ति- बिल्म मिल्मं भासनमिति वा ॥४॥ यदेतद्विल्ममित्युक्तमेतद्भिल्मं वेदानां भेदनम् । भेदोऽत्र व्यासः । शाखाप्रशा- १. अत्र पञ्चेति पदप्रयोगो भ्रान्तिमूलक एव केषाञ्चिब्याख्यातॄणामित्यवगन्तव्यम् ॥ अतः पूर्वमपि निरुक्तान्तरसद्भावस्थानेनै-(यास्केनै-)व नरुक्तसमयश्चेत्येव (नि. १-४-१) मुक्त्या बोधनात् ॥ इममित्युत्त्या च निघण्टोरेव ग्रहणमिष्टम् । नतु निरुक्तस्यास्य । प्रणी- यमाने हि निरुक्ते समानासिषु"रिति परोक्षातीलप्रयोगानुपपत्तेः । अपरंच निरुक्तमासीत् शाकपूण्यादिप्रोक्तं तदभिलक्ष्यैव तथा क्रियाप्रयुक्तेत्यपीह वक्तुं न युज्यते । अनुपदमेव "एतावन्तः समानकर्माणो धातव इत्याधुक्त्या निघण्टुपरिचयस्यैवोपलब्धेः॥ २. व्यसनं व्यासः । विपूर्वादसुक्षेपण इत्यस्माद्ध । यत्समाख्यया बादरायणः पाराश- योपि व्यासः वेदव्यास इति चोच्यते । तत्र व्यस्यतीति व्यासः । ज्वलादित्वादाघे णो द्वितीये तु कर्मण्यण । (पा. ३-२-१) अयमर्थः । वेदं तावदेकमतिमहत्त्वादुरध्येयं सन्तं तेषामल्पायुषामल्पग्रहणशक्तिकानां मुखग्रहणाय व्यासेनानेकशाखाभेदेन समानातवन्तः । तद्यथा-एकविंशतिधा बाहेच्यम् । एकशतधाऽऽध्वयंवम् । सहस्रधा सामवेदम् । नवधा- ऽऽथर्वणम् एवं वेदाङ्गान्यपि । तद्यथा व्याकरणमष्टंधा निरुक्तं चतुर्दशधेत्येवमादि । विल्मशब्दस्य भिल्ममिति प्रतिशब्दमुक्त्वापि अर्थान्तरं वदति भासनमिति बेति। संशयमपि ध्वनयति । अतश्च ज्ञायते नेदं स्वपदवर्णनमिति । नहि स्वपदव्याख्याने म्वज्ञानवैकल्पिक- त्वप्रकटनमुपयुज्यते कचिदपीति । पुराकल्पश्रुतवचनमिदंयास्केनानूक्तमिति निरुक्तालो- चनकारा आहुः । एतत्तत्त्वमस्या भूमिकायां द्रष्टव्यम् । 1. बय चोऽधीयते इति बचाः । "ऋक्पूरब्धः पथामानक्षे" (पा०५-४-७४) "अनृचबचावध्येतर्यवे"ति निपातः । बहृचानामाम्नायो बाढच्यम् । “छन्दोगौक्षिकया- शिकवचनटाम" (पा० ४-३-१२९) इति न्य आदिवृद्धिः । एवमध्वर्पूणामयमानाय आध्वर्यवम् । शैषिकोऽण् ॥ 2. तथाचाहुः । “इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्वाऽऽपिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा अपन्त्यष्टौ च शान्दिका" इति ।

·निरुक्तविकृतिः। खादिना नानाकरणम् । वा-अथवा भासनं प्रकाशनमित्येव विल्मशब्देनोच्यते । वेदाझविज्ञानेन हि वेदार्थः प्रकाशते । एवं मिदेर्भासतेर्वा मप्रत्यये पृषोदरादित्वाद्वर्ण- 'व्यत्ययेन बिल्मशब्दः साधितः । एवमग्रेऽपि यथायथं द्रष्टव्यम् ॥ एवमिदं साक्षात्कृतधर्मभ्य ऋषिभ्य उपदेशपरम्परया सनिघण्टुकं निरुतशास्त्र- मागतमितराणि चाङ्गानीति परिशोधित आगमपन्थाः॥ अथेदानी निघण्टुसमानाय निर्वचनाय तदीयविरचनाप्रकारः प्रदर्शनीयः प्रकरण- त्रयविभागेन सुखव्याख्यानार्थमस्य शास्त्रस्य । सोऽयमुच्यते-तत्र तावन्नाम्नो धातुमूल त्वादादौ धातुप्रविभागप्रकारं दर्शयति- एतावन्तःसमानकर्माणोधातवः ॥५॥ एतावत्पदेनात्र या चैषु धातुषु व्याख्यातव्येषु प्रतिनियता संख्यास्ति सामिप्रेयते। तद्यथा कान्तिकर्माण उत्तरे धातवोऽष्टादश । गतिकर्माण उत्तरे धातवो द्वाविंशं शतम् (नैघ० ३-२-३) इत्येवमादि ॥ धातुईधातेः॥६॥ डुधाञ् धारणपोषणयोः (जु० उ०) इत्यस्मानुनि धातुशब्दो निष्पद्यते ॥ एतावन्त्यस्य सत्वस्य नामधेयानि ॥७॥ अत्राप्येतावत्पदेन या नामसु प्रतिनियता संख्यास्ति साभिप्रेयते । तद्यथा इमान्यकर्विशतिः पृथिवीनामधेयान्यनुक्रान्तानि (नैघ०-२-२-३) हिरण्यनामान्यु- तराणि पश्चदश (नघ. ३-३-१) इत्येवमादि । यत्रैतावौँ प्रायेण चिन्त्येते प्रसङ्गतोऽन्यद्यत्किंचित् एवंलक्षणं नैघण्टुकं नाम प्रकरणम् । गवादि-प्राक्जहा- (नेग० ४-१-१) शब्दात् ॥ अथ पुनर्यत्र- एतावतामर्थानामिदमभिधानम् ॥ ८॥ इत्यर्थः प्रायेण चिन्त्यते। तद्यथा आदित्योऽप्यकूपारः । समुद्रोऽप्यकूपारः । कच्छपोप्यकूपारः (नैग. ४-३-२) इत्येवमादि । अनवगतसंस्काराश्च निर्गमाः (निगमशब्दा.) जहादयः प्रायेण चिन्त्यन्ते प्रसङ्गतोऽन्यद्यत्किचित् एवंलक्षणमैकेंप- दिकं नाम प्रकरणं जहादि-प्राक् अग्नि (दै० का० ७-३-६) शब्दात् ।। १. नामप्रविभागात्पूर्वम् ॥ २. ऐतत्सर्वमर्थवशादध्याहृतं वेदितव्यम् यद्यपि निघण्टुसामान्यलक्षणोपलक्षितः प्रकरण- त्रयविभागेनावस्थितो गवादिदेवपल्यन्तः सर्वोऽप्ययं पञ्चाध्यायीशालसंग्रहः। तथापि तदेकदेशेऽत्र (प्रकरणे) नघण्टुकमित्येतया निरूढसंशया व्यवहारः शासकृतो वेदितन्यः । एवमुत्तरत्रापि यथायथमूमम्।। ३. एतच्चानुक्तमप्यत्र, वक्ष्यमाणतत्काण्डारम्भप्रतिज्ञावाक्यादत्रानुसंहितमिति बोध्यम् ॥ ४. अतएवास्य नैगममिति संशात्रैव खण्डसूत्रान्तप्रतिज्ञास्यते ॥ ५. व्यक्तीभविष्यतिचेतत् (नै० ग० का. १-४-१) एकं पदमनेकेचा इत्ये- तत्महल स्तत्वादिदमैकपदिकमित्युच्यते ॥ 1. बतावों चिन्त्येते इत्यादि प्रकरणान्तम् । ~•~ iM ·प्रथमोऽध्यायः - अथ पुनयंत्र- नैघण्टुकमिदं देवतानाम, प्राधान्येनेदमिति ॥९॥ इदमभिधानमनुपदमुदाहरिष्यमाणमश्वादि-नैघण्टुकं-देवतानाम, (अप्राधान्येन) इदमन्यदुतवदम्यादिच, प्राधान्येनात्र मन्त्रे वर्तत इत्ययं विभागः प्रायेण चिन्त्यते ॥ तत्र किमित्यपेक्षायामुत्तरं वक्ष्यति तद्यानि नामानीत्यादि (1-1-६खं०) अनुपदमत्रैव । संप्रति पश्चाध्यायीशास्त्रसंग्रहे प्रवृत्तं निघण्टुपदं तद्धितवृत्या तदेकदेशे गवादि- जहाशब्दान्ते प्रकरणे प्रवृत्तं कथं पुनरस्मिन्न(प्राधान्येन देवताभिधानेऽ)श्वादिशब्दे- पदमुदाहरिष्यमाणे प्रवृत्तमिति किमिदमुकं भवतीत्याह- तद्यदन्यदैवते मन्त्रे निपतति नैघण्टुकं तत् ॥१०॥५ खं० ॥ यदिदमुक्तं नैघण्टुकमिदं देवतानाम प्राधान्येनेदमिति । यत्र न ज्ञायते किमिदमुक्तं भवतीति तदेतल्लक्षणत उपदिश्यत इति पर्युपयुक्तस्तच्छब्दः । यत् अभिधानमन्यदैवते अन्यदैवतम् (अन्याप्रधानदेवता) यस्मिन्सोयमन्यदैवतस्तस्मिन् मने मन्त्रवाक्ये निपतत्यर्थे निगमयत्यन्यस्यां प्रधानायां मन्त्रदेवतायां, खयं चाभिप्रयुज्यमानमनभावं गच्छति तद्गुणभूतं नैघण्टुकम् । संज्ञा हि तस्येयमस्मिञ्छाने । तद्यथा- अश्वंन त्वा वारवन्तम् ॥ १॥ (ऋ. सं. १-२-२२-१) अस्यामृचि अश्वो नैघण्टुकः । अग्निः प्रधानम् । इति तदैवयं शुनःशेपस्या गायत्री । वारवन्तीयानुशंसने विनियुक्तों ॥ अस्य "वन्दध्या अनि नमोभिः । सम्राजन्तमध्वराणामिति" शेषः ॥ अत्र नेतीवार्थे । वारशब्दः कपिलादिरतो लत्वविकल्प इत्याह- अश्वमिव त्वा बालतन्वम् ॥२॥ अयमर्थः। हे अने, अध्वराणां यज्ञानां सम्राजन्तं सम्राट् स्वरूपम् । संपूर्वाद्वाजतेः शतरि रूपम् । (स्वामिनम्) अग्निं (हूयमानहविषः) देवानामग्रे नेतारं त्वां नमोभिः www १. अनुपदं तत्रैवोदाहरिष्यमाणम् ॥ २. यत्पूर्वमुपक्रान्तं अथ पुनर्यत्र नैघण्टुकमिदमित्यादि-प्रायेण चिन्त्यते इत्यन्तम् ॥ ३. सहि अमिमिति द्वितीयया विभक्तिश्रुत्या साक्षाद्विनियोजको देवतारूपस । अश्वस्तु शब्दसामर्थ्यरूपलिनेन श्रुतिकल्पनाद्वारा देवतात्वेन विनियुक्तः सनङ्गभाव भजिण्यतीति, श्रुतितो लिङ्गदौर्बल्यस्य “तिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौल्यमर्थ- विप्रकर्षादि-"ति-जैमिनिना (जै० सू० ३-३-१४)ऽनुशिष्टत्वादिहामः प्राधान्यतो देवतात्वमेवमुत्तरत्रापि बोध्यम् ।। ४. सान्नश्च वारवन्तीयस्यैषा योनिरिति भगवदुर्गः ॥ ५. यदा दीप्यमानम् । राज दीप्तौ (म्वा० उ० ) शता ॥ अध्वराणां मचे उत्तर. बादिषु पिण्येष्ववस्थितम् ॥ इति शेषः ॥. , ·९८ स्तुतिमिर्वन्दध्यै (अभिप्रेतार्थसिद्धये) वन्दितुं प्रवृत्ता वयमिति शेषः । बदि अमि- वादनस्तुत्योः (भ्वा० आ०) “इदितो कुमि"ति (पा० -१-५८) जुम् । “तुमर्थे सेसेनि" (पा० ३-४-९) ति तुमनोऽर्थे अध्यैप्रत्ययः । अत्र दृष्टान्तोऽयम् । बारवन्तं बालवन्तम् (वृषाश्च सहि अतितरां बालवान्भवति वन्यते परिचर्यते च) अश्वं न अश्वमिव । अश्वो यथा बालैर्बाधकान्मशकमक्षिकादीन्परिहरति तथा स्वमणि ज्वालाभिरमाद्विरोधिनः परिहरसीति ॥ २॥ बालशब्दं निगमप्रसकं निर्ब्रवीति- बाला दंशनिवारणार्था भवन्ति ॥३॥ तैर्हि दंशादयो निवार्यन्ते । अथ प्रसकानुप्रसक्तं दंशशब्दं निर्वति- दंशो दंशतेः॥४॥ दंश दर्शने (भ्वा० प०) पचाद्यच् । दंशतीति दंशः । वनमक्षिका सह्यतितरां - दशैति॥ द्वितीयमुदाहरणम्- मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ॥५॥ (ऋ. सं. ८-८-३८-२) इयमृग्गयनानेन्द्रपुत्रेण दृष्टा त्रिष्टुप् । वैमृधस्य हविषो याज्या (आ० सू०२-१०) अस्यां मृगो नैघण्टुक इन्द्रः प्रधानमिति तदैवत्या । अत्रापि नेतीवार्थे तदाह- मृग इव भीमः कुचरो गिरिष्ठाः ॥६॥ अस्य “परावत आजगन्था परस्याः । मृकं संशाय पविमिन्द्रतिग्मं विशत्रू ताहिक विमृधो नुदखे"तिशेषः । अयमर्थः । हे इन्द्र ! त्वं कुचरः कुत्सितचरणः (कुत्सितगमनः हिंस्रत्वात् ) गिरिष्ठाः पर्वताश्रयः (पर्वतनिवासी) मृगोनै सिंहइव व्याघ्रइव वा भीमः भयारोऽसि । स वं परस्याः दिवः संबन्धिनः परावतः परस्मात्स्थानाद्दथुलोकादाजगन्थ आगच्छ । आड्यूर्वाद्गमेश्छान्दसे लिटि क्रादिनियम- प्राप्तस्थेट "उपदेशेऽवतः" (पा. ७-२-६२) इति प्रतिषेधः । (आगत्य च) सृकं सरणशीलं शत्रुवधकार्येषु सर्तुं शकं वा तिग्मं तीक्ष्णं पविं वज्रं संशाय सम्यक तनूकृत्य (तीक्ष्णीकृत्य तेन) शत्रूनस्मदीयान्वैरिणो विताहिळ विशेषेण ताडय विना- शय 'तड आघाते' (चु. ५०) ण्यन्तादस्मालोटि रूपमेतत् । “छन्दसि परेऽपि" १. पृषोदरादित्वादत्रानुनासिकलोपः ।। २. अत्र "वंशसजस्वजां शपी"(पा० ६-४-२५)ति नलोपः । मूलेतु धातुनिर्देश श्तिप् । “इश्लिपौ धातुनिर्देश" (पा. ३-३-१०८ वा०) इति । नात्र शप्परत्वमिति नलोपो न॥ ३. प्राणिवथजीवनत्वात् । ४. मृगशब्दश्चतुष्पाजातिमात्रे मृगशीर्षे मार्गणायांच वर्तते न केवलं हरिगएन । तथा- चामरः पशवोऽपि मृगा वेगः प्रवाहजक्योरपी"ति। मत्रापि शब्दावुक्तमर्षद प्राचाम् ।

·(पा० १-४-८१) उपसर्गाः प्रयुज्यन्ते । तथा मृधो हिंसकान्संग्रामोत्सुकान्युयु- सून्वाऽन्यानपि विनुदख विशेषेण तिरस्कुर्विति ॥ ६॥ मृगशब्दं निगमप्रसफ निर्वकि- मुगो माटेंगेतिकर्मणः॥७॥ धातूनामनेकार्थत्वाच्छुध्यर्थे पठितोऽपि मृजधातुः (अ० प०) अत्र गत्यर्थे प्रयुक्तः । (पा. ७-३-११४) तस्मात्कर्तरि "पुंसि संज्ञायामि" (पा० ३-३-११८) ति घः । बाहुलकान्मृद्धिरिति वृद्ध्यभावः । “चजो" (पा० ७-३-५२)रिति कुत्वम् । नित्यं बसौ मार्टि गच्छतीति मृगः ॥ भीमो विभ्यत्यस्मात् ॥ ८॥ "भीमादयोऽपादाने"-(पा. ३-४-६४) इति बिभ्यते-(जु. ५०) रपादाने मक् । कित्वाद् गुणाभावः । सर्व एव यस्माद्विभ्यति प्राणिन इत्ययं भीमः ॥ भीमशब्दसारूप्यप्रसकं निराह- भीष्मोऽप्येतस्मादेव ॥९॥ उक्तवत्सिद्धिः । धातोः षुगागमोऽत्र विशेषः ॥ कुचर इपि चरतिकर्म कुत्सितम् ॥ १० ॥ कुत्सितं कर्मनित्यं प्राणिवधाख्यं चरतीति कुचरः । मूलविभुजादित्वात्कः ॥ तदेवं निगमप्रसक्तान्काँश्चिन्मृगादीनिरुच्य कुचरशब्दनिर्वचनप्रसङ्गेन पूर्वोपक्रा- न्तमर्थ सिंहावलोकितकेनाह- अथ चेद्देवताभिधानम् ॥ ११ ॥ एतत् कुचर इति तदा- कायं न चरतीति ॥१२॥ देवताभिधानत्वे क्वायं न चरति सर्वत्र चरतीति नेदमैपि देवताभिधानं कुचर इति ॥ गिरिष्ठा मेघस्थायी ॥१३॥ इति च ॥ - इन्द्रोऽपि हि मेघवाहनत्वाद्विरिष्ठाः । सिंहोऽपि पर्वताश्रयत्वात्तथा चेदं श्लिष्टं विशेषणमुभयोरित्याह- १. यदा नानाप्रकारेण प्रेरयस्व दूरमपुनरागमाय । नुद प्रेरणे (तु. ५०) पदव्य- त्ययश्छान्दसः । “व्यवहिताश्चे"-(पा. १-४-८२)ति विशम्दस्यात्रापि संबन्धः ।। २. अनेन निगमोक्तकुचरपदे कुपदं "गोत्रा कुः पृथिवी पृथ्वी" त्यमराभिधानवला- मिवाचीति निरुक्तकदभ्युपगच्छति । तदपि विमुत्वाद्देवानां न विरुध्यते । सायणादयस्तु यथाइस्तथासाभिरप्यत्र (निगमव्याख्याकाले) उक्तम् ॥ ३. तवाचामरः "तुरापाण्मेघवाहन" इति ॥ ४. गिरि रत्येतदमुन्नन्त श्रेषबलेनेन्द्रस सिंहस च विशेषणमिति भावः ॥ ग ·निरुकविकृतिः। गिरिः पर्वतः॥१४॥ इति । एतब पर्यायाभिधानं व्युत्पत्तिसाधर्म्यप्रदर्शनायेत्युपरिटायचीभविष्यति । तदेव साधये व्युत्पत्तिमुखेन तावदाह- समुद्री! भवति ॥१५॥ इति । सं-समस्त उद्गीर्णः। वान्त इव भूमौ भवति । समुद्भिरणं चात्र भूम्या एव ।। पर्वतशब्दं पर्यायाख्यानप्रसकं निराह- पर्ववान्पर्वतः॥१६॥ शिलाशिखरसंधिभिरसौपर्ववान्भवति । पर्वाणि सन्ति यत्रासौ पर्वतः । "तप्पर्व. मरुभ्या" (पा० ५-२-१२१ वा०)मिति मत्वर्थीयस्तप्प्रत्ययः ॥ पर्वशब्दं विग्रहप्रसकं निराह- पर्व पुनः पृणातेः॥१७॥ पूरणार्थस्य पृधातोः (श्या० प०) "नामदिपद्यर्तिपृशकिभ्यो वनिप्" (उ. ४- १०९) इति वनिपि साधुः । पृणन्ति पूरयन्ति हि ते शिलाशिखरसन्धयोऽखिलं पर्वतमिति तोनि पर्वाणि । प्रीणातेर्वा ॥१८॥ तर्पणार्थस्य प्रीधातोः (क्या० उ०) बाहुलकात् (३-३-१) वनिपि ईकारस्याकारः सच पकारात्परः । प्रीणयन्ति खाश्रयमिति पर्वाणि ॥ तत्पुनरेतत्- अर्धमास-पर्व ॥१९॥ अमावास्या वा पूर्णिमा वा । दर्शपूर्णमासेष्ठ्योः श्रुतौ श्रवणेन तयोरेवात्र . - प्रेसः॥ - कुतः- देवानस्मिन्प्रीणन्तीति ॥ २० ॥ हविभिरिति शेषः॥ तत्प्रकृतीतरत्सन्धिसामान्यात् ॥ २१ ॥ तदुभयं शिलासन्धिकालसन्ध्यात्मकं सन्धिसामान्यान्सन्धित्वात्पर्वेत्युच्यते । १. कर्तृपदमेतत् । भूमिकर्तृकं पर्वतस्य समुगिरणमिव लक्ष्यत इत्यर्थः । २. विषेवप्राधान्यानपुंसकनिर्देशः। तत्पदेन हि शिलासन्धय एवोच्यन्ते। उद्देश्य- प्रतिनिर्देश्यबोरक्यमापादयत्सर्वनामपर्यायेण तत्तलिङ्गभाग्भवतीत्यसकृदबोचाम । पर्व तु नपुं- सकमेव । सन्धिना पर्वपरुषी" इति कोशे । रूपमेदानपुंसकत्वोक्तः ॥ ३. स्मृतौ तु "चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेन्द्र रविसंक्रान्तिरेव चे"त्युकं विष्णुपुराणेऽपीदमेव ।।

·प्रकृतीतरत्खरूपतो मित्रम् । सन्धित्साम्यात्पर्वेति यावत् । तथाचामराभिधानम् "स पर्व सन्धिः प्रतिपत्पादश्योर्मदन्तर"मति । प्रतिपत्तश्चदस्योर्यदन्तरं स सन्धिः पर्वेत्यन्वयः । यदाह रुद्रः “दर्शप्रतिपदोः सन्धौ प्रन्धिप्रस्तावयोरपि । पर्वलीये विजानीयाद्विषुवत्प्रभृतिष्वपी"ति ॥ देवताभिधानपक्षे- मेघस्थायी ॥ २२॥ गिरिष्ठा इत्यस्यार्थः। मेघोऽपि गिरिरेतस्मादेव ॥ २३ ॥ असावप्यन्तरिक्षलोके समुद्रीणों भवति समुगिरणसामान्यागिरिः पर्वतो मेष- श्वेति ॥ दैवतलक्षणं वदन्पूर्वोपक्रान्तमुपसंहरति- तद्यानि नामानि प्राधान्यस्तुतीनां देवतानां तदेवतमित्याचक्षते तदुपरिष्टाघाख्यास्यामो नैघण्टुकानि नैगमानीहेह ॥ २४॥ ६ ख• ।। तत्-तत्रै यानि नामानि अम्यादीनि देवपश्यन्तानि प्राधान्येन स्तूयन्त इति प्रधानस्तुतयः कर्मणि किन् । देवतास्तासां; तानि सर्वाणि समुदितानि सन्ति एतयैकया देवतामधिकृत्य कृतत्वाद्देवैतमित्येतया सामान्यया प्रकरणसमायया संज्ञया आचक्षते आचार्या इति शेषः ॥ तत्पुनरेतदैवतं प्रकरणमुपरिष्यत् (दै. का० ७-४-१) अस्य शास्त्रस्य व्याख्यास्यामः । गुणपदेषु हि व्याख्यातेषु प्रधान- देवतापदानि सुखं व्याख्यास्यन्त इति ॥ यानि पुन घण्टुकानि गवादीनि,नैगमानि जहादीनि तानि इह प्रकरणद्वये (नैघण्टुकयैकपदिके च) व्याख्यास्याम इत्यनु- वर्तते । अध्यायपरिसमाप्तिलक्षणार्थः परितोषार्थों वेहेहेति द्विरभ्यासः ॥ * ॥ इति नि० ल. विवृतौ प्रथमस्य षष्टः पादोऽध्यायश्च समाप्तः ॥ * ॥ २ अ० १ पादः। अथ निर्वचनलक्षणद्वारेण शब्दवृत्तिविषयोपदेशाय द्वितीयाध्यायस्य प्रथमखण्ड- सूत्रमारचयति- अथ निर्वचनम् ॥१॥ : १. नेघण्टकमिदं देवतानामेत्यादि ॥ ९ वाक्ये ।। २. नेवण्डकावादिषटिते “अश्वं न त्वा बारवन्त" मित्यादिमत्रवाक्ये ॥ ३. निरूढाहीयमेतस्मिन्नघण्टुक (निघण्टुप्रोक्त) शब्दसमुदाये संशेति भावः । ४. समाख्या यौगिकः शब्दः ॥ ५. तान्येतानि त्रीणि प्रकरणानि, नघण्टुक, मैकपदिकं (नगर्म), देवतमिति । भनेन प्रकरणत्रयविभागप्रपञ्चेनेदमवस्थितं निरुतशासमिति ॥

·१०२ अयत्यय हैती, यतो लेते समुपकान्त निषष्टुपमैगमे) प्रकरणे निधनलक्षण- ममुक्त्वाव्याख्यातुमशको अथ एतसाकारणाभियां सक्षणचो व्याख्यायाम इति शेषः । अपिहि तस्यार्थस्य परीक्षवृत्तावपरोक्षरतौबा शब्द निष्कृय विरा-बाव निर्वचनम् । स एष निर्वचनाभ्युपाय उच्यते ॥ इह तावच्छन्दाद्विविधा समर्थखरसंस्कारा, असमर्थखरसंस्कारामतत्राद्यानधि- कृयोच्यते- तघेषु यदेषु स्वरसंस्कारी समयौँ प्रादेशिकेन गुणेकर न्वितौ स्यातां तथा तानि नियात् ॥२॥ तत् तत्रैवं सति येवु (तावत् )पदेषु खरसंस्कारी, समयाँ अर्थमामयितुं शकौ । तदेवाह । प्रादेशिकेन प्रदेशाभिधायिनाऽर्थमवगमयता गुणेन धातुरूपेणान्वितौ संबद्धौ (अनुगताभिधेयस्थे धातुरूपे स्थितौ) स्याता भवेतां तानि (तावत्) तथा (एव यथालक्षणं) निब्रूयात् नैरुक इति शेषः। लक्षणप्रधान हि व्याकरणमायभूमावव- - तिष्ठते॥ द्वितीयानधिकृत्य वदति- अथानन्धितेऽर्थेऽप्रादेशिक विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेत केनचित्तिसामान्येन ॥३॥ अथ पुनरर्थेऽनन्विते न्याय्यखरसंस्कारयुक्तेन शब्देनोसंबद्धे । तदेवाह-विकारे संस्कारे अप्रादेशिके प्रदेशानभिधायिन्यर्थमनवगमयति सति अर्थनित्योऽर्थप्रधानो भूत्वा, अर्थस्य प्राधान्येन खरसंस्कारावनाहत्य शब्दसामान्यादर्थसामान्यं बैलीय इति न्यायेन केनचित्तिसामान्येन क्रियागुणसामान्येन कथमस्य धातोरर्थसामान्य- मत्रास्तीति परीक्षेत । ततस्तयित्वार्थसामान्यतेन निद्र्यात् ॥ १. यत्र निपुणतरमन्विष्यमाणोऽपिशब्दार्थोऽयमित्थमित्यवकल्पयितुं न शक्यते, अन्य. 2वार्थोऽवतिष्ठते अन्यथैव च शब्दस्तत्र । २. यथा मुद्गनित्यमेवास्यभोजनमित्युक्ते मुद्गप्रथानमिति गम्यते एवमिहापि बोध्यम् ॥ ३. अर्थो हि प्रधानं गुणभूतश्च शब्द इति । ४. वृत्तिरत्रार्थः । यथा प्रवीणोदारनिस्विंशशब्दा असष्टस्वार्थाभिषेयसंबन्धाः सन्तः क्रियागुणं सामान्यं हेतुमात्रमाश्रियान्यवेवार्थान्तरेषु वर्तन्ते । तबधा प्रकटो वीणावां प्रवीणो गान्धवें । अत्र अस्य मुख्यावृत्तिः । स एव स्वमर्थ-(मभिधेयं) गान्धर्वमुत्सन्या- भ्यासपाटवमात्रसामान्यमाश्रित्य सर्वत्रैवामिप्रवृत्तः । यो हि यस्मिन्कृतया उत्पनकौशलो भवति स तत्र प्रवीण इत्युच्यते । तथाचाभिधानम्"प्रवीणे निपुणामिविक्षनिष्णात. शिक्षिता" इति ॥ यथा प्रवीणो व्याकरणे प्रवीणो मिरुक शति ॥ एवं भागारसचिमातादाकूतेनैव सारथेयोन्योऽऽनडान्वा वहति स गहतारत्वाबुदारः । तत्र समसा वृत्तिरस्य शब्दस । स एष उत्सृज्यैव स्वमर्भमाकूतानुविधायित्वमात्रमेव 1. भारः कशा "चाबुक" इति भाषायां प्रसिद्धः ॥

·अब पुनयंत्रासामन्यमपि नास्ति तत्र कर्ष नियादिस्यपेक्षायामाह- अविद्यमाने सामान्येऽप्यारवर्णसामान्याधिया- अत्वेवन नियात्र संस्कारमाद्रियेत॥४॥ अक्षरः खरः वर्णो व्यजनम् । अमुष्मिन्धातावयमक्षरो वर्णों वा मया दृष्टः स एवारिसमभिधानेऽपि वर्तत इत्येवमुत्प्रेक्ष्यार्थसामन्येऽविद्यमानेऽपि अक्षरवर्गसोमा- यमात्रेणापि निद्र्यात्तत्तद्धात्वर्थ प्रकाशयेदेव । नत्वेव न निर्भूयात्तथासत्यनर्थकमे- तमिरुकशानं स्मात्तन्माभूदित्यत इदमुच्यते । लक्षणपरामुखेषु शब्देषु न संस्कार- पाद्रियेवेति ॥ अत्र हेतुमाह- विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्ति ॥५॥ अत्र हिशब्दो हेत्वर्थे "हि हेताववधारण"इत्यमरः । यस्माद्विशयवसो बढेसंशय- सामान्यमाश्रित्य प्रवृत्तो यो हि कश्चित्कस्मैचिदाकूतं लक्षयित्वा प्रार्थनास्त्रागेव ददाति स उदार इत्युच्यते ॥ एवं त्रिभिः प्रदेशैर्दाभ्यां धाराभ्यामग्रेण च निशितः श्यतीति निविंशः खड्गः (तथाचामरः "खणे तु निविंशचन्द्रहासासिरिष्टय" इति) मुख्यग्रहणात्तत्र सस्य शब्दस्य समजसा वृत्तिः । स एष च्छेदनसमानरूपं क्रौर्यसामान्यमाश्रित्य सर्वत्रैव प्रवृत्तः। यो हि लोके क्रूरो भवति स लोके निविंश इत्युच्यते । एवमेते क्रियागुणसामान्येन वर्तन्ते । एवमन्येऽप्यभ्यूहितम्या अभ्यूब चैवमर्थसामान्येन निर्वक्तव्याः ॥ १. अर्धर्चादिः । अतएव वा पुंसि । तथाच पाणिनिसूत्रम् "अर्धर्चाः पुंसिचे"- २-४-३१)ति॥ २. यथा सर्वेष्वेव नेगमेषु जहादिषु ॥ ३. तदर्थमेव हि निरुक्तशालारम्भः । अयमर्थः । नहि निरक्त कारकहारकलावकादि- शब्दा न्युत्पाद्यन्ते । सुबोथैव हि तेषां वृत्तिः प्रसिदैव च व्याकरणे। य एव दुर्योधाः परोक्षातिपरोक्षवृत्तयः बिल्म, कृदरोदारवैतसपर्वशब्दादयस्त एव पत्र व्युत्पाथ निरुच्यन्ते तेषु हि विशेषेणार्थवत्ता निरुक्तशालस्यात एवेदमुत्तमकोटाववतिष्ठत इति तान्येवार्थसामा- न्येन वाशब्दसामान्येन वा निर्बयान तेषु संस्कारमाद्रियेत अमुष्मादातोरयं प्रत्यय इत्यय- मेवार्थो भवितुमईतीति ॥ ४. विशयाः सन्त्यसिनित्यर्थे भून्नि मतुम् । तथा चोक्तम् "भूमनिन्दाप्रशंसा नित्ययोगेऽतिशायने । संबन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुवादय" इति ॥ नानाभावेनार्थेषु शब्दानामवस्थिता वृत्तिरिति-एवं स्यात् नैवं स्वादिति विचारयन्तः सन्तः प्रतिपत्तिसमो- हाच्छेरत इवास्मिन्निति विशयः संशयः "एरच्" (पा. ३-३-५६) इत्यभिकरणेऽन् । तथाचोक्तमन्यत्रापि- विषयो विशयदैव पूर्वपक्षस्तथोत्तरम् ॥ सिद्धान्तति पते शालेऽधिकरणं स्मृतम् ॥१॥शति ।

·- निस्कविकृति वत्यः शब्दानाम.बु वृत्तयो भवन्ति ॥ अथ केचिच्छब्दाः कचिउर्वसामान्येन वर्तन्ते केचित् खरसामान्येन केचिद्वर्णसामान्येनेत्यतः- यथार्थ विभक्तीः सत्रमयेत् ॥६॥ विभकीरपि यथार्थम् अर्थमनतिक्रम्यैव सममयेत् पूर्वोत्तरप्रकरणाविरोधन विपरिणमयेत् । यतस्तासामपि व्यत्ययो भवत्येव । यथाच दर्शयिष्यते । हत्तु शोको हृदयानि शोकैः (ने. का० ९-३-१२) इत्येवमादि ॥ अथ यदुक्तं विशयवत्यो हि वृत्तयो भवन्तीति, तदर्थवशेन व्याकरणेऽपि शब्द- विपरिणामो भवतीत्येवं दर्शयति- प्रत्तमवत्तमिति धात्वादी एव शिष्येते ॥७॥१खं. ॥ इत्येवमादि ॥ प्रोपसृष्टाद्दामः कर्मणि भावे वा के "दोदो"रित्यनुवर्तमाने "अच उपसर्गादि" (पा० ७-४-४७) ति घोरचस्तस्य "मरोझरी" (पा०८- ४-६५)तिलोपे दस्य “खरिचे"-(पा० ४-४-५५)ति चत्वम् । ततश्च धातुप्रत्यय- तकारयोः संयोगे प्रादिसमासः । एवमेवोपसृष्टस्य दोऽवखण्डन-(दि. ५०) इत्यस्य "आ देच उपदेश"-(पा. ६-१-४५) इत्यात्वेऽवत्तमिति पूर्ववदूह्यम् ॥ एवमनयोर्धा- त्वोरादी एव शिष्येते । एवमन्येषामपि दृक्षा यथासंभवमनुविधातव्यम् ॥ १॥ तदेवाह- अथाप्यस्तेर्निवृत्तिस्थानभ्वादिलोपो भवति स्तः सन्तीति ॥१॥ निवृत्तिरत्र गुणवृद्ध्योरभिमता, तस्याः स्थानेषु तथाच फित्प्रसङ्गेषु "श्नसोरल्लोप" (पा० ६-४-१११) इत्यस्धातोरादिलोपो भवति । अत्र धात्वन्त एवशिष्यते ॥ अथाप्यन्तलोपो भवति गत्वा गतमिति ॥२॥ निवृत्तिस्थानेष्विति वर्तते । अत्र गमेः क्त्वाप्रत्यये के च कितीत्यधिकृत्या"नुदा- तोपदेशे"(पा० ६-४-३७)त्यादिना अनुनासिकलोपो भवति । अथाप्युपधालोपो भवति जग्मतुर्जग्मुरिति ॥३॥ अत्र गमे"रलोन्त्यात्पूर्व उपधे-(पा० १-१-६५)त्युपधासंज्ञकस्याकारस्य गम. हने"(पा० ६-४-९८)त्यादिना लोपो भवति ॥ अथाप्युपधाधिकारो भवति राजा दण्डीति ॥४॥ राजन् शब्दात्सौ-नोपधाया इत्यनुवर्तमाने "सर्वनामस्थाने चासंबुद्धावि". (पा० ६-४-८)त्युपधादीर्घत्वम् । एवं दण्डिन्शब्दात्सौ "इन्हन्पुषार्यम्गाशौ- सौचे"-(पा० ६-४-१३) त्युपधादीर्घत्वम् । “हलूड्यावि"-(पा० ६-१-६८)ति सुलोपे “प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणमि"-(पा. १-१-६२)तिपदत्वा "भलोपः प्राति- पदिकान्तस्ये" (पा०८-२-७) त्युभयोरपि नकारलोपो भवति । एवमुपधा- विकारो भवति। .. १..विकारोमावरूपो लोपस्त्वभावरूप इति पृथगुक्तः। व्या. म. भाष्येऽपि- कोपागमवर्णविकारो हि सम्यग्वेदान् पालयिष्यतीत्युक्तौ लोपावर्णविकारः पृषगुक्तः ।

·द्वितीयोऽध्यायः अथापि वर्णलोपो भवति, तत्त्वायामीति॥५॥(ऋ० सं० १.२.१.५१) अत्र यावामीत्यर्थे यामीति चाशब्दलोपश्छान्दसो भवति । अत एवंचात्मने पदव्यत्ययोऽपि । अथापि द्विवर्णलोपस्तृच इति ॥६॥ अत्र तिसृणामृचां समाहार इत्यर्थे "ऋपरि-(पा० ५-४-७४) त्यादिना Sकारः समासान्तः । ऋचि रुत्तरपदादिलोपश्च छन्दसीति वार्तिकेन ऋक्शब्दे परे त्रेः संप्रसारणमुत्तरपदादेर्ऋकारस्य लोपश्च "संप्रसारणाचेति" (पा० ६-१-१०८) पूर्वरूपम् । इत्थं वर्णद्वयलोपो भवति । अथाप्यादिविपर्ययो भवति ज्योतिघनो बिन्दुर्वादय इति ॥ ७॥ द्युत दीप्तौ (भ्वा० आ.) तस्माद्युतेरिसिनादेश्च ज (उ० २-१११) इति इसित्रुपधागुणो दस्य ज इत्यादिव्यापत्त्या ज्योतिरेवं हन हिंसागयोः (अ. प.) अस्मात्पचायचि हस्य घो व्यत्ययेनेति घनः । एवं भिदिर्विदारणे (० उ०) "शृस्तृनिहि. मनिभ्यश्चेति.(उ० १-११) चाद्भिदेरपि उः । भस्य बो व्यत्ययेनेति बिन्दुः । भट भृतौ (भ्वा० प.) तस्मात् ण्यति भस्य वो व्यत्ययेनेति वाद्योभ- र्तव्यः । अयं सर्वोऽपि व्यत्ययो बाहुलक (पा० ३-३-१) बलेन समाधेयः ॥ अथाप्याद्यन्तविपर्ययो भवति स्तोका रजुः सिकतास्तर्किति ॥८॥ श्रुतिर् क्षरणे (भ्वा० प०) तस्य पृषोदरादित्वादाद्यन्तविपर्ययेण स्तोकाः । । १. तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविभिः । आहेळमानो वरुणेह बोध्युरुशंसमान आयुः प्रमोषीः ॥ १॥ अनया त्रिष्टुभा शुनःशेपो वरुणं तुष्टाव हरिश्चन्द्र- मखे उपाकृतः सन् । हे वरुण ! मुमूर्षुरहं त्वा त्वां तत् आयुः यामि याचामि (याचे) कीदृशः । ब्रह्मणा वेदेन वन्दमानोऽभिष्टुवानः। प्रौढेन स्तोत्रेण स्तुवन्वा । अयं यजमानोऽपि तदायुरेव हविर्मिः संस्कृतैश्चरुपुरोडाशादिभिराशास्तेऽभिकाइति (प्रार्थयते) तावावां भवन्त. मेकमेवार्थ याचावहे स्तुतिभिईविभिश्च । त्वं चेह कर्मणि समाहूतः । अहेडमानोऽनादरमै- कुर्वन् बोधि असदपेक्षितं बुध्यस्व । हे उरुशंस! बहुभिः स्तुत! नोऽस्मदीयमायुर्मा प्रमोषीः मुखितं माकुरु माङि लुङि (पा० ३-३-१७५) तिलोड़थे लुछ । “न माङयोगे"-(पा० ६-४-७४) इत्यडभावः ॥ १॥ २. अतएव याच्माकर्मसु ईमहे यामीत्यादिशब्दाः (निघ० ३-७९) पठिताः।। ३. छान्दसत्वादेव । पदव्यत्यय उपग्रहव्यत्यये पूर्व सप्रमाणो बाहुलकबलेन उक्तोऽ. धस्ताद ।। ॥ ४. पचादिगणे निपातनात् ॥ 1. अत्यावृतः सन्। नयस प्रकृतार्थदायबोधकत्वात् । अनादरे हि हेधातुः (भ्वा० आ.) पठितः। तस्मादत्रशानच् शपू। आनेमुक (पा. ७-२-७२) इति मुगागमः शवन्तस्य ॥

·निरुक्तपिकविः। सृज विसर्गे (दि. मा० x तु. ५०) तस्मात्सजेरसुम्चेति (उ.-१६) उः। धातोरसुमागमआदिसकारस्य लोपश्च स्कन्देः सलोपञ्चे (उ०१-१५) त्यतः सलोपश्चे- त्यनुवर्तनात् यण् । सस्य जस्त्वम् रज्जुः । कस विकसने (भ्वा० ५.) इतजामन्त- विपर्ययश्चौणादिकः । कृती छेदने (तु. ५०) तस्मा-स्कृतेराधन्तविपर्ययश्चे (उ० १-१७)त्युः । आदौ तकारोऽन्ते च ककारः ॥ इत्येवं तकुंः । सूत्रादेः कर्तन- साधनम् ॥ २॥ अथाप्यन्तव्यापत्तिर्भवति ॥९॥२ खं० ॥ व्यापत्तिर्विपर्यय इत्यनन्तरम् ॥ २ ॥ तद्यथा- मोजोमेघोनाधोगाधोवधूर्मध्विति ॥१॥ 'बह प्रापणे (भ्वा० उ०) तस्यान्तव्यापत्त्यौ घः । वहः कप्पश्चौणादिकः । कित्वात्संप्रसारणं चागुणो हस्य धः । उह्यतेऽसावोघः । मिह सेचने (भ्वा०प०) अस्य मेघः । पचायच् (पा० ३-१-१३४) न्यकादित्वात्कुत्वम् । मेहति सिञ्चति वर्षणेन भूमिमिति मेघः ॥ ‘णह बन्धने' (दि० उ०) तस्माद्धनि हस्यान्तव्यापत्तिर्धः 'गाहू विलोडने (भ्वा० आ०) कर्मणि घञ् गायतेऽवगायतेऽसौ गाधः । हस्यो- कवद्धः । 'वह प्रापणे' (भ्वा० उ०) 'बहो धश्च' (उ० १-८०) इत्यूप्रत्ययः । ऊह्यते प्राप्यतेऽसौ वधूः । हस्यः धः । 'मद तृप्तौ' (दि. ५०) तस्माद्बाहुलका-(पा. ३-४-१) दुप्रत्ययो धान्तादेशश्च । माद्यन्ति हि तेन पीतेन प्राणिनः । इदं तु स्कन्दखामिनो निर्वचनम् । वैयाकरणास्तु मन ज्ञाने (दि. आ०) इत्यस्मा"निदि"ति (उ० १-९) वर्तमाने "फलिपाटिनभिमनिजनां गुपटिनाविधतश्चे"(उ० १-१८) त्युप्रत्ययो धोऽन्तादेशश्च मन्यतेऽतिशयेन जनैरिति मधु ॥ मननीयं मध्विति भट्ट- भास्करमिश्रः॥ अथापि वर्णोपजन आस्थद्वारो भसजेति ॥२॥ उपजन आगमः । तद्यथा आस्थत् अत्रासु क्षेपणे (दि. ५०) इत्यस्माल्लुङि तिपि । आडागमे “अस्यतिवक्की” (पा. ३-१-५२) त्यङि “अस्यतेस्थुक" (पा० ७-४-१५)इति धातोस्थुगागमः ॥ वारो वरणं "वृङ् संभक्तौ' (क्या० आ०) धम् 'अचोणिती-(पा. ७-२-११५) ति वृद्धिराकारः सच उरण्रपरः (पा. १- १-५२) इति रपरस्सन्नेव प्रवर्तत इति रेफोऽत्रागम एव अवयवतया विहित एवं बागमो व्यपदिश्यते । यल्लक्षणमवयवत्वावच्छिन्नविधेयताश्रयत्वं नव्या व्याकृतिविदो वदन्ति ॥ भरूजेति भ्रस्ज पाके (तु० उ०) इत्यस्य, भिदादित्वा (३।३।१०४) दडि- बाहुलकत्वा (३।३।११३) नेफस्योपधायाश्च स्थाने रूमागमः अत्र सर्वत्र इतिशब्द आद्यर्थः । तेनान्यत्राप्येवमादिमध्यान्तलोप आदिमध्यान्तविकारो वर्णलोपो द्विव. १. कुवल्लुटो बहुरूमिति सूने बहुलग्रहणं योगविभागेन कृत्प्रत्ययमात्रविषये सर्व बालमिति विदयाति॥

·द्वितीयोऽध्याय १०७ . लोप आदिविपर्यय भावन्तविपर्ययोऽन्तव्यापत्तिवर्गापजनय छन्दसि भाषायां व यथासंभवं द्रष्टव्याः । दृष्ट्वा च यथासंभवमन्ततो बाहुलकबलेनानुविधवाः । बहुलं छन्दसि । उणादयो बहुलमिति । तत्राहि-संज्ञासु धातुरूपाणि प्रत्ययाच ततः परे। कार्याद्विद्यादनबन्धमेतच्छास्त्रमुणादिषु ॥ १॥ इत्युकम् ॥ छन्दसयुजमघखापत्य- यस्थानम् ॥ एवमर्थवशेन लक्षणप्रधाने व्याकरणेऽपि शब्दविपरिणामो दृष्टः । किमुत निरुके यदर्थप्रधानमेव तस्मात्साधूतं "विशयैवत्यो हि वृत्तयो भवन्तीत्सनन्वितेऽर्थे- ऽप्रादेशिके विकारेऽर्थनित्यः परीक्षेते"त्येवमादि ॥ अथ (अतः परं) संप्रसारणचिन्तावतिष्यते तदर्थमिदमारभ्यते- तद्यत्र खरादनन्तरान्तस्थान्त तु भवति तद्धिप्रकृतीनां स्थानमिति 'प्रदिशान्ति ॥३॥ त्रिविधा हि धातवः । संप्रसार्यप्रकृतयोऽसंप्रसार्यप्रकृतय उभयप्रकृतयश्च । तत्रैवं सत्युभयप्रकृतिषु शास्त्रविषयगतं यद्वक्तव्यं तत्-इदमुच्यत इति पर्युपयु- क्तस्तच्छन्दः । तत्र तावदुभयप्रकृतिलक्षणमाह-यत्रेत्यादिना यत्र-यसिन्धातौ खरा. दकारादेरनन्तरा अव्ययहिता अन्तस्था यरलवा अन्तर्वातु-धातुमध्धे भवन्ति तत्-एवं लक्षणं धातुरूपं द्विप्रकृतीनां द्विखभावानां शब्दानां स्थानमाश्रय इति एवम् आचर्या इति शेषः । तद्यथा-यज-देवपूजादौ (भ्या० उ०) अत्र देशब्द- प्रकृती भवतः । संप्रसारणपक्षे तावदिष्टवा-इष्टः इष्टवाम् । एताः शब्दप्रकृतयो भवन्ति असंप्रसारणपक्षेतु यष्टा-यष्टुं यष्टव्यम् इत्येताः ॥ तत्र सिद्ध्यामनुपपद्यमानायामितरयोपपिपादयिषेत् ॥४॥ तत्रैवंसति एकया रीत्या सिध्यामर्थसिद्धावनुपपद्यमानायामितरया रीत्या : १. अथ यदुक्तमित्यादिना यत्प्राक् (१०४५.) प्रदर्शयितुमुपक्रान्तं तदुपसंहरति- एवमित्यादिना ॥ २. लोपागमवर्णविकाररूपः । यत्परिशानफलमुकं व्या. म. भाष्ये "लोपागमवर्णवि- कारशो हि सम्यग्वेदान्पालयिष्यतीति रक्षार्थ वेदानामध्येयं व्याकरण"मिति ॥ ३. अयंचान्वयवशायथाऽर्थों लभ्यते तथाभूतस्यानुवादः । आदिना विभक्तीरपि यथार्थ सचमयेदिति ॥ ४. व्यवधानं च विजातीयैरेव भवतीति व्यअनान्तरिताः पराः पूर्वा वा ॥ ५. तदन्यतमः । अन्तस्थाशब्द आवन्तोऽपि । संपूर्वकात्तिष्ठतेः "खः कचे:" (पा० ३-२-७७)ति कष्टाप् । स्पर्शीष्मणोरन्तमध्ये तिष्ठन्तीति तदर्थः । अतएवान्तवाभिश्च संयुतम् । ईषत्ष्टमन्तस्थानामित्यादि सङ्गच्छते ।। ६. अत्र सिखायामिति पाठो मुद्रितपुस्तके भूतोऽप्यनाइतोऽसामिरासंबतेः ॥

·निरुक्तषिवृतिः। (तल्लक्षणशास्त्रविहितेनार्यसाधनोपायेन) उपपिपादयिषेदुपपादयितुमिच्छेत् । बों हि प्रधानं स यथैवोपपोत तथा यनं कुर्यात् ॥ तत्राप्येकेऽल्पनिष्पत्तयो भवन्ति ॥५॥ तत्राप्येतस्मिन्नपि संप्रसारणलक्षणे सति । एके धातवः अल्पनिष्पत्तयो भवन्ति अल्पेषु शब्दरूपेषु संप्रसारणप्रकृतिरभिनिष्पद्यते-तदेतदुपेक्षितव्यम्- तबथैतदूतिर्मूदुः पृथुः पृषतः कुणारुमिति ॥ ६ ॥ तत् यथा एतदुदाहरणजातम्-अवनमूतिः। अवरक्षणादौ (भ्वा०प०)तस्मानियां तिन् (पा० ३-३-९४) इति तिनि रूपम् । छोःशूडित्यनुवर्तमाने "ज्वरत्वरे' (पा० ६-४-२०) त्यादिना ऊडिति वकारस्योकारोऽमिसंपद्यते । एवं ब्रद मर्दने (भ्वा० आ०) तस्मात्"प्रथिम्रदिभ्रस्जां संप्रसारणं सलोपश्च" (उ०-२९)ति उः । अत्र रेफः संप्रसार्यमाणऋकारः । एवमेव प्रथप्रथने (भ्वा० आ०) इत्यस्य पृथुः । कुषदाहे (भ्वा० प०) इत्यस्य "कुषिरजिभ्यां किदिति (उ० ३-१११) अतच् । सच किदिति संप्रसारणं पूर्वरूपंच ॥ कुण शब्दे (भ्वा०प०) इत्यस्य कुणारुम् । बाहुलकात्कारुप्रत्ययः कित्वादुणाभावः ॥ इति शब्द आद्यर्थः । एवमादयोऽन्येऽपि बहवः समूदाः ॥ तामेनां कृत्सु संप्रसारणचिन्तां वर्तयित्वाऽन्यमपि विशेषद्रष्टव्यमागमशब्दनिर्वचनो. पायं वक्तुमुपक्रमते- अथापि भाषिकेभ्यो धातुभ्यो नैगमाः कृतो भाष्यन्ते ॥७॥ अथेति प्रकारान्तरोपक्रमे । अपीति वाक्यालहारे । अथापीदमपरमुपेक्षितव्य- मनेनागमशब्दाग्निब्रुवता । यत्-भाषिकेभ्यः भाषायां प्रायेण प्रसिद्धप्रयोगेभ्यो धातुभ्यो नैगमाश्छन्दोविषयाः कृतः कृत्प्रत्ययान्ताः शब्दा भाष्यन्ते विवियन्ते निरुच्यन्त इत्यर्थः॥ तद्यथा- दमूनाः क्षेत्रसाधा इति ॥ ८॥ दम उपशमे (दि. ५०) तस्य भाषायां दाम्यति अनड्वान् दमयत्यनड्वाहम (नस्योतं करोतीत्यर्थस्तथा च ) दान्तोऽनड्डान् । इत्येवमादयः प्रयोगा भवन्ति । १. द्वयोः संप्रसारणासंप्रसारणप्रकृत्योर्यथैवोपपद्यतेऽर्थस्तथैवोपपादयेत् । अथवोमय- थाप्यनुपपद्यमानेऽर्थे स्वयमुत्पाद्य (निर्धार्य) यथायथोपपयेतार्थस्तथातथोपपादयेदित्यर्थः । २. उपगम्य तथाभूतेषु शब्देषु ईक्षितव्यमालोचितव्यं नैरक्तैरितिशेषः । दिग्दर्शनार्थ- मुदाहियते च अयमेव ब्याख्यामार्गोऽन्यत्रापि (अग्रे अथापीत्येतच्छन्दघटिते) द्रष्टव्यः ।। ३. यपि मुद्रितपुस्तकेषु "पृषिरजिभ्यां किदि"ति पाठउपलभ्यते तथापि दुर्गसंमतो. ऽयं पाठः । संवदति चामुमर्थ पृषन्ति विन्दुप्रषताः पुमांसो विपलियामि"ति अमरोऽपि । अत्र हि पुषेः किवन्तस्य पर्यायवचनतयोपन्यासस्तथा गमयति ॥ ४.कित्वसामर्थ्याचजादित्वकल्पना । एवमन्यत्रापि ॥ ५. तथाच विशेषाधिकारार्थोयमयशब्द इति भावः ॥

·द्वितीयोमाया १०९ छन्दसि पुनर्दमूना अमिरुच्यते । स भाषासामान्येन केनचिनिर्वकम्बो इममना इलेवमादिना। एवमेव सानोर्भाषाप्रायो वृत्तः। “सर्वधातुभ्योऽसुन्" (301-1८८) इत्यमुनि साधा इति । "मित्रं न क्षेत्रसाधसम्" (•सं• ६-२-४-४) इत्येवमादयो मित्रमिव क्षेत्रसाधसमित्येवमादिना प्रकारेण निर्वचव्याः॥ अथापि नैगमेन्यो भाषिकाः॥९॥ निगमे छन्दसि ये प्रायो वृत्त्या प्रसिद्धास्ते नैगमास्तेभ्यः सामान्य गृहीत्वा भा- षिकाः कृतो भाष्यन्त इत्यनुवर्तते । तद्यथा- उष्णं घृतमिवि ॥१०॥ उष दाहे (भ्वा. प.) एष प्रायेण छन्दसि प्रसिद्धः । “प्रत्युष्टं रक्षः प्रत्युष्टा अरातयः" (य. सं. १-७) इत्येवमादौ । भाषायां पुनरुष्णमिति श्रूयते । स एष नैगमशब्दसामान्येन निर्वकव्यः । एवं भाषाविषयेभ्यश्छन्दोविषयाश्छन्दोविषयेभ्यो भाषाविषयाः॥ अथापि प्रकृतय एवैकेषु भाष्यन्ते विकृतय एकेषु ॥११॥३ खं०॥ एकेषु प्रदेशेषु प्रकृतय एंव धातुशब्दानां भाष्यन्ते विकृतय एकेषु । धातोरा- ख्यातपदभावेन यः प्रयोगः सा प्रकृतिः । नामीभूतस्य तस्यैव यः प्रयोगः सा विकृतिः ॥३॥ अथ व प्रकृतय एव भाष्यन्ते क्व वा विकृतय इत्येतदुपदर्शयितुं चतुर्थ खण्ड- सूत्रमारचयति- शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेवेव भाष्यते ॥१॥ शवतिः शवधातुः । (भ्वा.प.) “इकरितपौ धातुनिर्देशे" (पा.३-३-१०८ वा.) स गतिकर्मा गत्यर्थः । कम्बोजेषु ननामकेषु देशविशेषेषु (तद्देशभवेषु म्लेच्छेषु) एव प्रकृत्या भाष्यते आख्यातपदभावेन प्रयुज्यते, शवतीति, गच्छतीत्यर्थः । उदाहरणविशेषप्रसक्तः कम्बोजशब्दो निरुच्यते ॥ कम्बोजाः कम्बलभोजाः ॥२॥ पृषोदरादिः (पा० ६-३-१०-९) ते हि प्रायेण कम्बलमुपभुजते हिमप्रधान- त्वात्तस्य देशस्य ॥ १. अत्र निर्वचनप्रकार उक्तः (६४ पृ. २१ प.) स एवात्राप्यनुसन्धेयः ।। २. कम्बोजशब्दात्तद्राजप्रत्ययस्यानो “कम्बोजालुक" (पा०४-१-१७५) इतिलुकि कम्बोजदेशराजानोऽपि कम्बोजाः । क्षत्रियसमानशब्दाजनपदात्तस्य राजन्यपत्यवत्' । (४- १-१६८वा.) इति यत्राविहितः। तद्राजमाचक्षाणस्तद्राज इत्यन्वर्थसंशा हि "जनपदशब्दा- क्षत्रियाद"(पा.४-१-१६८) इत्येतदपत्ये विहितानामादीनां "ते तद्राजाः" (पा०४- १-१७४) इत्यनेन विहिता। तथाच कम्बोजानां राज्ञामपत्यानि कम्बोजा मनुष्या देशाश्च। देशशब्दा हि नियतबहुवचनान्ता एव प्रयुज्यन्ते। यथा अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गा इत्येवमादयः॥ 1 1. अत्र मानमाह ताजेत्यादिना । हि यतः॥

·मनीषनोजाबा।३॥ कमनीयानि शनीयानि प्रयाणि उपमुजते इति कर्मण्यण ॥ अधुररतो हि सदेशः । कम्बकाद विग्रहास निर्मवीति- कम्बक कमनीयो भवति॥४॥ कमनीयः प्रार्थनीयो हि स भवति शीतातैरिति शेषः । "क" इसतुवर्तमाने "कमेघुर (उ० १-१०७) इति कलप्रलयो धातोर्युक् च । कम्यतेऽमीप्यते इति कम्बलः॥ विकारमस्य चार्येषुभाषन्ते शव इति ॥५॥(शवति विकारं मच्छतीति) आर्येषु जनपदेषु (आर्यावर्तेषु) अस्यैव शवतेर्विकार मृतकनामधेयभूतं शव इत्येवं भाषन्ते प्रयुजते । एवमेकेष्वाख्यातस्थ एव प्रयुज्यते, नामीभूत एकेषु । इत्येतत्प्रकृतित्वं विकारत्वं च । अथवा-चेतने गमनक्रियावति द्रव्ये एकेषु प्रयुज्यते । एकेषु पुनश्चेतनारहित एव । इत्येतत्प्रकृतित्वं विकारत्वं च ॥ द्वितीयमुदाहरणम्- दातिर्लवनार्थे प्राच्येषु ॥ ६ ॥ दातिर्दाधातु-(अ. प.) राख्यातस्थो लवनायें छेदनार्थे प्राच्येषु जनपदेषु प्रयुज्यते । तद्यथा ब्रीहीन् दाति यवान्दाति छिनत्तीत्यर्थः । अयमेव नामीभूतः- दानमुदीच्येषु ॥७॥ उदीच्येषु जनपदेषु दात्रमिति प्रयुज्यते । दीयते लूयतेऽनेनेति दात्रम् “दानी" (पा०३-२-१८२)त्यादिना करणे ष्ट्रन् । यद्वा त्रनित्यनुवर्तमाने-"दादिभ्यश्छन्दसी" (उ. ४-१६९) ति करणे अन् ॥ एवमेकपदानि नियात् ॥ ८॥ १. आर्यावर्तलक्षणन्तु मनुनोक्तम्-(अ० २ श्लो० २२) "आसमुद्रात्तु वै पूर्वा- दासमुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गियोंरार्यावर्त विदुर्बुधा" इति ॥ तयोः हिमव-, द्विन्ध्ययोः। तथा चामरः “आर्यावर्त्तः पुण्यभूमिर्मध्यं विन्ध्यहिमागयो"रिति ॥ २. पूर्वोदाहरणेप्रकृतिविकृतिभावयोधा सम्भवमुपपाय, प्रकृतिविकृत्योर्यथाप्रतिज्ञात- (१०९ पृ. १४ पं.) मर्थमेव मुख्यं मत्वेदमुच्यते ॥ ३. शरावत्याअवधेः प्राक्सहितो दक्षिणो देशः प्राच्यः । एवं पश्चिमसहित उत्तरो देश उदीच्य इति देशविभागोऽमरेणोक्तः । "शरावत्यास्तु योऽवधेर्देशः प्राग्दक्षिणः प्राच्य उदीच्यःपश्चिमोत्तर" इति ॥ शराबतीनाम नदीविशेषः । यामधिकृत्योक्तमेप्राचां देश- (पा०१-१-७५) इति सूत्रे वृत्तिकृता, "प्रागुदगै विभजते हंसः क्षीरोदके यथा। विदुषां शब्दसिध्यर्थ सा नः पातु शरावती"ति॥ .. 1. हिमप्रधानोडा पर्वतो हिमागः । शाकपार्थिवादित्वात् (पा०२-१-६० वा.) उत्तरपदलोपः । हिमालयोरिति पाठे हिमेनाल्यने भूष्यते इति कर्मणि घन् 'अल भूषणादौ. (भ्वा० १०) वर्तते ॥

·- एक्सनेन प्रकारेण एकपदानि कान्वाइमानि रविवाद (माता-दिममव्य- बाबया, वेशभाषाविधिविभागेन च ) निर्यि भूयात् ॥ एक्मतद्वितसमासयोः पदानां निर्वचनोपायमुक्त्वा तबोरपि तन्मपकमले- मथ तद्धितसमासेवेकपर्वसुचानेकपर्वसुच पूर्व पूर्वमपरमपरं प्रविभज्य निगात् ॥९॥ अयशब्दो विशेषाधिकाराः "तदिताः" (पा. ४-१-१) इसनिकृत्य ये.प्रत्यया विहिताखे तदिताः । "समर्थः पदविधिः" (पा. २-१-१) इत्यपि इस ये विहिताखे समासास्तेधूमयेष्वपि तद्धितसमासेषु । अविशेषेणैकपर्वहुँ एकप- देषु अनेकपर्वसु भनेकपदेषु च (एकचो वाक्यालंकारे) पूर्व तद्धिता समासा च पूर्वमेव (पदार्थात् ) अपरं पदार्थमपरं पश्चादेव (कमेण-पदार्थात-समासाच) प्रविभज्य विगृह्य निर्धूयात् ॥ तत्रैकपदतद्धितोदाहरणम्- दण्डयः पुरुषः॥१०॥ इति । अत्र दण्ज्य इति पुरुषविशेषणं तत्र तावत्तद्धिताथै निर्वकि- दण्डमहतीति वा दण्डेन निष्पद्यत इति वा ॥१॥ कलिंश्चिदपराधे दण्डमईतीति दण्ज्यः । तदहतीत्यधिकारे "दण्डादिभ्यो यद" (पा० ५-१-६६)इति द्वितीयान्ताद्यत्।दण्डेन वा कार्षापणादिना यः निष्पद्यते संप- धवे(संयुज्यते)स दण्ज्यः।" "तेन यथाकथा च हस्ताभ्यां णयता" (पा०५-१-९८) वित्यतस्तेन यदित्यनुवर्त्य "संपादिनि" (पा. ५-१-९९) इत्यनेन संपनाये यदिति यास्कोऽभिप्रैति । पाणिनीयास्तु तेनेत्येवानुवर्तयन्ति प्रत्ययस्तु "प्राग्ववेष्ठम्" (पा. ५-१-१८) इति "तेन तुल्यमि-" (पा० ५-१-११५) वि वतिं याव- द्वमेवासति विशेषेऽनुवर्तत इत्याहुः ॥ अथात्र पदार्थनिर्वचनम्- दण्डो ददतेर्धारयतिकर्मणः ॥ १२ ॥ धारणार्थस्य दद्धातोः (भ्वा. आ.) कर्मण्यौणादिकमनि धातोर्णमागमे ध्रुत्वे च दण्डः । धार्यते येषोऽपराधेषु राजभिः ॥अत्रे लोकदर्शनं तावत् प्रमाणयति- अरो ददते मणिमित्यभिभाषन्ते ॥ १३ ॥ १. तद्धिते पदेषु समासे पदेषु च। तत्र तद्धितपदं प्रत्ययग्रहणपरिभाषया तद्धितान्तपरं यद्वा तखितयुक्तपरमेवं समासपदं तयुंक्तपरं तदस्सिन्वाक्याथें पूर्व तदितं तदप्यर्थपरमेवं समासपदमपि। २. पर्वात्र पदंतदपि शक्तं न तु सुप्तिङन्तरूपम् । तदेतदने स्फुटीभविष्यति ॥ ३. पमपि दद दाने दध धारणे इत्युदात्तावनुदात्ततावात्मनेपदिनी वाले पठ्यते । तथापीह दक्षतिसाहचर्याइदतिरपि धारणा प्रयुक्तरछान्दसत्वासातूनामनेकार्यलाच ॥ ४. अत्र ददारणेऽर्थे वृत्तौ तावस्मथमम् । कोकसैव व्यवहारे प्राथम्यमिति तमेवादौ प्रमाणयति । यत्र खविसंवादं भारणाः पृत्तिः स वेदख नह प्रमाणितः अनुर- ·- - - निरुकविवृतिः। अको नाम राजा वृष्ण्यन्धकाधिपतिः स मणिं समन्तकनामा भफितुष्टेन भगवता भास्करण प्रदत्तं ददते शिरसा धारयति इति-एवं लोकेऽपि ददति चार- गाउँऽभिभाषन्ते शिष्टाः॥ अत्रैव मतान्तररीत्या साधनान्तरमुपवर्णयति- दमनादित्यौपमन्यवः ॥१४॥ दमनाइण्ड इत्यौपमन्यव आचार्यों मन्यत इति शेषः । तेन हि अदान्तो दम्यते राजभिः । दाम्यत्युपशाम्यत्यनेनेति दण्डः । दम उपशमे (दि. प.) “ममन्ताः" (उ० १-११३) इति करणे ः ॥ अतएवादान्तान्दमयेइण्डेनेत्युकं दण्डनीयाम् । लोकेऽपि हि प्रसिद्धो यः कश्चिददान्तो भवति तमधिकृत्य वकारो वदन्ति- प्रयोगतया सुगमत्वाचन बर्षे लोक एव प्रमाणं तत्र किमिति वेदानुधावनम्-तत्र यथा दिनमात्रमुदाहियते- "उतासि मैत्रावरुणो बसिष्ठोर्वश्या ब्रह्मन्मनसोऽभिजातः । द्रप्स स्कन्न ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त ॥ (क० सं० ५-३-२४-११)-इयं त्रिष्टुप् मित्रावरुण- योर्वशीमप्सरसं दृष्ट्वा जले पतितारोतसो वसिष्ठोत्पत्तिमभिनन्दतीति वसिष्ठस्तुतिरियम् । सथाचादितेर्मित्रावरुणौ जशाते इति प्रकृत्य (स्मृतौ) पठ्यते- तयोरादित्ययोः सत्रे दृष्ट्वाप्सरसमुवंशीम् । रेतश्चस्कन्द तत्कुम्भे न्यपतदासतीवरे ॥१॥ तेनैव तु मुहूर्तेन वीर्यवन्तौ तपस्विनौ । अगस्त्यश्च वसिष्ठश्च तत्रर्षी संबभूवतुः ॥ २ ॥ बहुधा पतितं रेत: कलशे च जले स्थले । सले बसिष्ठस्तु मुनिः संभूत ऋषिसत्तमः ॥ ३॥ कुम्मे त्वगस्त्यः संभूतो जले मत्स्यो महाद्युतिः । उदियाय ततोऽगस्त्यः शम्यापात्रो महातपाः ॥ ४॥" मानेन संमितो यसात्तस्मान्मान्य होच्यते। यदा कुम्भादृषिर्जातः कुम्भेनापि हि मीयते॥५॥ कुम्भ इत्यभिधानं च परिमाणं च लक्ष्यते । ततोप्सु गृह्यमाणासु वसिष्ठः पुष्करे स्थितः ।। सर्वतः पुष्करे तं हि विश्वेदेवा अधारयन् ॥" इति ॥ मत्रार्थस्तु । उतापिच हे वसिष्ठ ! त्वं मैत्रावरुणोऽसि मित्रावरुणयोः पुत्रोसि । हे ब्रह्मन् वसिष्ठ ! उर्वश्या अप्सरसो-मनसो ममायं पुत्रः स्यादितीदृशात्संकल्पात् द्रप्स द्रवीभूतं घनीभूतं रेतो मित्रावरुणयोरुवंशीदर्शनात्स्कनमासीत् । तस्मादधिजातोऽसि । तथा च वक्ष्यते । सत्रेह जाताविषिता नमोभिः कुम्भे रेतः सिषिचतुः समानम् । ततो ह मान दियाय मध्यात्ततो जातमृषिमाडुर्वसिष्ठम् ॥ (२० सं० ५-३-२४-१३) एवं जातं त्वां दैव्येन देवसंबन्धिना ब्रह्मणा वेदराशिना अहंभुवा युक्तं विश्वेदेवाः सर्वेदेवाः पुष्करे पनकोशे अददन्त अधारयन्त । इति ॥ १. एष प्रसंगः श्रीमद्भागवते (द. स्क० अ० ५६) द्रष्टव्यः ॥ 1. श्यमेवन्मत्रार्थव्याख्याने सायणेन धृता ॥ 2. सत्रे बहुकर्वके मागे जातो दीक्षितौ मित्रावरुणौ इषिताऽध्येषितौ खयमन्वैर्जन- नमोमिः स्तुतिमिः कुम्भे वासवीबरे कलशे समानमेकदैव रेतः सिषिचतुः असिञ्चतां । ततो सिवीराकुम्भान्मध्यान्मध्यभागादगस्त्योमुनिः शमीप्रमाण उदियाय प्रादुर्बभूव । तत एव कुम्बादसिडमप्वृषि जातमाहः इति पदपूरणः ॥ १३ ॥ इति सायणः ।।

·दण्डमस्याकर्षतेति गहायाम् ॥ १५ ॥ ४ सं.॥ हे सभासदः यूयमस्य दण्डमाकर्षत दण्डम प्रयच्छत । तेन दण्डेन सम्पच- तामयं ततो दान्तो भविष्यतीत्येवं गहींयां दृष्टः ॥ एवं दमनाइण्ड इत्यौपमन्यवो मन्यते इति संपुटितो वाक्यार्थः ॥ ४ ॥ अथकपदतद्धितस्यैव द्वितीयमुदाहरणमाह- कल्या रज्जुरश्वस्य ॥१॥ कक्ष्या इत्येष तद्धितः (तद्धितान्तम् ) योऽयमश्वस्य रज्जुः समहनसाधनं "त" इति भाषायां प्रसिद्धः स कश्येत्युच्यते ॥ एवं कक्ष्याशब्दस्य तत्त्वमुक्त्वाऽधुना तद्धितार्थ प्रवीति- कक्षं सेवते ॥२॥ कक्षो बाहुमूलप्रदेशं "बाहुमूले उभे कक्षावि"त्यमरः । तं सेवते तत्र भवा वा । "तत्र भवः” (पा० ४-३-५३) इत्यधिकारे "शरीरावयवाचे-" (पा० ४-३- ५५) ति यत् ॥ अधुनापदार्थ निर्वक्ति. कक्षो गाहतेः॥३॥ विलोडनार्थस्य गाधातोः (भ्वा० आ० ) अयं कक्ष इति निपात्यते । पृषो- दरादित्वात् ॥ गाहते विलोडयति द्रष्टव्यमर्थमस्मिन्निति कक्षः ॥ अत्र साधनप्रक्रियामाह- क्स इति नामकरणम् ॥४॥ क्स इत्ययं नाम (संज्ञाशब्दः) क्रियते निष्पाद्यतेऽनेनेति संज्ञाकरणं संज्ञा- (त्व) प्रयोजकः प्रत्ययभूतः शब्दः धातोश्च कादेशः । प्रत्ययावयवस्य च सस्य षत्व "मादेशप्रत्यययोः-" (पा. ८-३-५९) इति ऐवं सर्वमन्यदाधन्तविपर्य- यादियथासंभवमन्यत्रापि योज्यम् ॥ ख्यातेर्वाऽनर्थकोऽभ्यासः॥५॥ प्रकथनार्थस्य ख्याधातोः (आ. प.) अनर्थकोऽभ्यासो द्विर्भावः ककारः । कख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते । अत्र ख्याधातो"रातचोपसर्ग-" (पा० ३-३-१०६) इत्यत्रात इति योगविभागात्कम मिति यास्कः । “आतो लोप इटि चे-" (पा.. ६-४-६४) त्याकारलोपः ॥ ख्यातीवायमिति कक्षः ॥ १. अस्याकर्षतेति क्रिययाऽभिप्रेतस्यापि संबन्धमात्रविवक्षायां शेषेषष्ठी सांगत- मितिवत् ॥ सद्भिर्गतमिति हि तदर्थः । २. यथोपदर्शितम् । ३. पाणिनीयास्त्वस (ख्यातेः) सार्वधातुकमात्रविषयत्वं मन्यते । चक्षिाल्याआदे. शस्य शादित्वप्रयोजनान्बाख्याने "मस्थानत्वं नमःख्याने" इति वार्तिककदुक्तस्य प्रयोजनस्य सस्थानो जिज्ञामूलीयः स नेह भवति । शामः सस्स यो वेत्यस्यासिद्धकाण्डे पाठेनासिद्धत्वात्कुप्वोः परत्वाभावादिति पतजलिना समर्थनात् । सतियस्याधातुकविषय- -- ·निरुकनियति यद्वाऽवानेव ककार इलाह- किमसिन्ख्यानमिति ॥६॥ एवं किमलिन्ख्यापनीयमस्ति । न किंचिदपि अदर्शनीयत्वात् । गृहनीयोऽय- मित्यर्थः । स एष एवं कृत्वा किंख्यः सन् कक्ष इत्युच्यते। कषते ॥७॥ हिंसार्थकस्य कषधातोः (भ्या. प.) "तृवदिहनिकमिकषिभ्यः सः" (उ.. ३-५९) इति सः । षस्य कत्वं (पा०८-२-४१) सय षत्वम् (पा०८-३-५९) नित्यकालं असौ खेदशीलत्वात्कण्ई ददाति । ततो नखैः कष्यते इति कषणक्रिया- योगात्कक्षः ॥ एवं श्रीकक्षं व्युत्पाद्य पुंकळं व्याचष्टे- तत्सामान्यान्मनुष्यकक्षः॥८॥ तस्य स्त्रीकक्षस्य सामान्यात्समानधर्मवत्वान्मनुष्यकक्षः पुरुषकक्षोऽपि कक्ष इत्युच्यते। बाहुमूलसामान्यादश्वस्य ॥९॥ अश्वस्यापि यो बाहुमूलप्रदेशः स कक्ष इत्युच्यते । तं सेवत इति कक्ष्या ॥ इत्ये- वमेकपदतद्धितोदाहरणं दिग्दर्शनार्थ द्विधादर्शितं दुर्वेयं, सुखवेद्यं तु ऋजुमतिमिरप्यू- हितुं शक्यमिति नो दर्शितम् । एतेनानेकपदतद्धितोदाहरणादिकमपि सुखवेद्यतयैवो. पेक्षितं तदस्माभित्रैजुमतीनामर्वाग्दृशामुपयोगाय किंचित्प्रदर्श्यते-तत्र तावदनेकप- दतद्धितोदाहरणम्-गाायण इति । अनेकानि त्वेष पदानि खात्मन्यन्तीय प्रवर्तते त्वेऽस्यैव तृचा तत्सिरिति तेषां भावः ॥ योगविभागोऽपि भाष्यानुक्तो न संगृह्यते तैर्लक्षणेकचक्षुष्कैः । अयन्तु (यास्कः) लक्ष्यैकगिति नोपेक्षणीयमेतब्याख्यानममियुक्तैः । पाणिनिस्त्वमादर्वाचीन इत्यपि बहवः ॥ १. दुर्गस्तु वार्ष्यायणिरित्युदाजहार विजग्राह च वृषस्थापत्यं वार्ण्यः। वार्ण्यस्थापत्य वार्ष्यायणः । तस्यापि वार्ष्यायणिरिति । तदेतदसमजसम् । तथथा "कौशल्यकार्मार्या-' भ्यांचे" (पा. ४-१-१५५) ति सूत्रे "छागवृषयोरपी"ति वार्तिकं पठ्यते । अपत्ये हि तेग फिम् विधीयते सच "परमप्रकृतेरेवायमिष्यत"तिषशब्दादेव भवति । प्रत्ययसन्नि- 1. तेषामयं भावः । शाकटायनगार्यवाायणादीनां व्याकृतिविदां मतं यथावानेना. नूयते न तथा पाणिनेः नामनिर्देशमनुवदनमिहास्तीति । पुराणप्रसिद्धः पाणिनिरिति तु गुरवः ॥ तदेतत् ब्रह्मवैवर्ते प्रकृतखण्डे चतुर्थाध्याये "शेषः पाणिनये प्रादादि"लादि सरस्वतीमत्रप्रसंगे द्रष्टव्यम् । शेषोऽत्रानन्तः । यदंशः पतजलिः । एवं गणेशखण्डेऽपि (अ० २३-०१४) और्वः कात्यायनश्चैव कणादः पाणिनिस्तथेतिपठ्यते ॥ एवं देवीभागवतेऽपि द्रष्टव्यम् । अतएवात्र निरके (१-४-१) वैयाकरणानाचैक साचा पाणिनिमेव लक्षवति । एके प्रधानाः । "एकोऽन्याचे प्रधाने चेति" कोशः। पाणिनिमा संक्षिप्य पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम्" इत्येवमुक्तमेवार्थ वास्को वितस्तार ।, देवमायादी प्रष्टव्यम् ॥ ।

·तद्यथा गर्गस्य गोत्रापलं मायः "गौदिभ्यो यनि"-(पा. ४-१-१.५)ति गोत्रे यन् । बादिवृद्धिः । गास्थानन्तरापत्यं पर्गस्य युवापत्यं गावियः “बनिनोचे" (पा० ४-१-१01) ति बून्यपले फछ । अत्र “समासेष्वप्येकादेषु वैवं नियूं. यात् यथावस्यामः । एकशेषः एकपदसमासः । तथाच पाणिनिसूत्रम् “सल्पाणा- मेकशेष एफविभौ"-(१-२-६४) इति । तद्यथा पुरुषश्च पुरुषव पुरुषो पुरुषव पुरुषक्ष पुरुषवेति पुरुषा इत्येव"मिति दुर्गा बनाम ॥ एकपदसमावसु नैव भव- तीति स्फुटमपदम् ॥ एवं तद्धितनिर्वचनलक्षणं सोदाहरणमुक्त्वा समासोदाहर- णमुच्यते- योगेन प्रकृतिरूपं निपात्यते । तथा च कृषस्थापत्यं वार्ष्यायणिरिस्येव विग्रहो न्याय्य इति ॥ गाायणशब्दातु "अत इनि" (पा० ४-१-७६)ति इम् न भवति सहि अपत्ये विधीवमानो न नि, गोत्राधून्यस्त्रियामि" (पा० ४-१-९४) ति गोत्रप्रत्ययान्तादेव तद्विधानं । नापि गोत्रे "एकोगोत्र-" (पा० ४-१-९३) इति नियमनात् । अपत्यसामान्ये (अनन्तरापत्ये ) तु नैव स्यात्तस्या"पत्यं पौत्रप्रभृतिगोत्रमि"-(पा. ४।१।१६२) ति गोत्रसंशावश्यंभावात् ॥ तत्र चैकस्य पूर्व विधानेनापरस्य पुनर्विधातु- मशक्यत्वात् ॥ २. एष गायर्यायणशब्दः। अनेकानि पदानि गर्ग-य-क इत्येतानि । अन्ती- यान्तः प्रवेश्य ॥ १. "समर्थः पदविधि"-(पा० २-१-१) रित्यधिकृत्य ये विधीयन्ते ते समासा इति प्रतिज्ञाविरोधात् । वस्तुतस्तु समर्थः पदविधिरित्येष नाधिकारः किंतु परिभाषा- पदोदेश्यकवियित्वमेवास्य प्रवृत्तिबीजम् । तच्च कृत्तद्धितसमासैकशेषसनाचन्तधातुरूपपञ्च- वृत्तिषु साक्षात्परम्परया वास्तीति सर्वेषां समर्थविषयत्वम् । तत्रैकशेषस्य इन्दापबादभूतस्य तद्देशतया सह विवक्षाविषयस्वंतत्सहचरिततया पदविधित्वं चेत्यस्ति समर्थपरिभाषावि- षयत्वम् । तत्र पदविधिसहचरितोऽपि पदविधिशब्दे न गृह्यत इति हि भाष्यकृदादिस्वरसः। अतएव चास्य समासमध्ये परिगणनं कथंचित्तस्य (दुर्गस्य) उपपद्यत इति वाढू प्रवीमः । यास्कस्त्वेतमर्थ नाभ्युपतीति स्पष्टमनुपदोक्त्या । २. दिपदस्यैव समासोदाहरणस्य मूलकृताप्रदर्शनात् समासपदार्थनिर्विवक्षया “राश इत्युक्ते सर्व स्वं गम्यते । षष्ठीसामथ्यात्तथा पुरुष इत्युक्ते सर्वः स्वामी गम्यते निर्देशसा- 1. केषुचित्कर्मण्यणि (पा. ३-२-१) त्यादिषु साक्षात्केषुचित्तत्सहचरितेषु पदो- देश्यकविषिघटितप्रघट्टकघटकत्वादिरूपपरम्परया तेनैकशेषस्यापि पदविध्यपवादत्वात्परंपरया पदविधित्वोक्तिर्न विरुध्यते॥अतएव च माता गच्छति पिता मुझे इत्येवंस्थले "पितामात्रे"- (पा. १-२-७०)त्येकशेषेण पितरौ, मातापितरौ, मातरपितरावित्येवं न भवति ।। इति तस्वम् ॥ 2. स्वत्वं हि षष्ठयर्थः। राजा निरूपित्तत्वेन, तच्चाश्रयत्वेन पुरुषेऽन्वेतीति राज- निरूपितखत्ववान्पुरुष इति नव्यमते वाक्यार्थः । प्रापस्तु खामित्वं पष्ठवर्षस्तत्रादेयतया शाजा विशेषणं, तत्तु निरूपकतया पुरुषे । तथाच राजनिष्ठस्वामितानिरूपकः पुरुष इति वाक्वार्थमाः॥ ..

·निरुक्तविवृतिः। ब्रूतः । पुरुषोत्र AM राज्ञः पुरुषो राजपुरुषः॥१०॥ राजलामिकः पुरुषविशेषः समासाों न राजा नापि पुरुषमात्रम् । प्रधानोपस- र्जने हि सहभूते विवक्षितमेकं कमप्य प्रधानं राजा चोपसर्ज- नमतएव ततः “षष्ठीशेषे (पा० २-१-५०) भवति । उपसर्जनादेव हि तेन सो विधीयते । यवाहुः- "भेद्यभेदकयोचव संबन्धोऽन्योन्यमिष्यते। द्विछो यद्यपि संबन्धः षष्ठयुत्पत्तिस्तु भेदकात् ॥१॥" इति ॥ भेदकं व्यावर्तकं विशेषणमुपसर्जनमित्यनयान्तरम् ॥ ऎवमनेकपदसमासार्थमुक्ला पदार्थमाह- राजा राजतेः॥११॥ दीप्त्यर्थस्य राजधातोः (भ्वा० उ०) "कनिन्युषितक्षिराजिधन्विद्युप्रतिदिव"" (उ० १-१५६) इति कनिन् ॥ नान्तलक्षण उपधादीर्घः (पा० ६-४-८) दीप्यते बसावष्टानां लोकपालानां वपुषा । तथाच स्मृतिः "अष्टाभिर्लोकपा- लानां मात्राभिर्जायते नृप"इति । मात्रा अंशाः ॥ मात् । अथेदानीं राजपुरुष इत्युक्ते, राजा पुरुषमन्येभ्यः स्वामिभ्यो विनिवर्त्य त्वात्मना संयुनकि । तावुभावप्यन्योन्यविमिश्रपदार्थको मिथः संसृष्टपदार्थों समस्येते । अथेदानी राजपुरुषमानयेत्युक्त न राजानमानयन्ति नापि पुरुषमात्रम् । नाप्युभयम् । किंतु राजस्खा- मिकं पुरुषमानयन्ति । इति स एव समासार्थ" इति तेनैव (दुर्गेण) व्याख्यानाच्च ।। १. वाक्ये। २. षष्ठी शेष इति सूत्रेण । सा-षष्ठी ॥ ३ मिनत्ति (भेदयति) व्यावतंयतीतरेभ्य आत्मना स्वविशेष्यमिति भेदकम् । एवं च्यावर्तयति भेदयवीति व्यावर्तकं, विशिनष्टि विशेषयति (ब्यावर्तयति) विशेषणं "नन्या- दित्वा" (पा० ३-१-१३४) युः । उपसृज्यतेऽन्यत्रासावित्युपसर्जनं कर्मणि ल्युट (पा० ३-३-११३) ४. अनेकपदसमासाः षट् तथाच संग्रहः- "द्विगुर्दन्द्रोऽव्ययीभावः कर्मधारय एव च । पञ्चमस्तु बहुव्रीहिः षष्ठस्तत्पुरुषः स्मृतः॥१॥" इति ॥ तत्र "संख्यापूर्वो दिगुः" (पा० २-१-५२) पञ्चमूली पञ्चरथीत्येवमादि । पञ्चानां मूलानां समाहार इत्यर्थे "तद्धितार्थोत्तरपदसमाहारेचे-(पा० २-१-५१)ति समासः। "अकारान्तोत्तरपदो दिगुलियामिष्ट" (पा० २-४-१७) इति स्त्रीत्वा "द्विगो-" (पा०४-१-२१) रिति डीम् । एवमन्यत्राप्यूपम् ॥१॥ "चा द्वन्दः" (पा० २-१-२६) स पुनर्विमापैकवद्भवति । द्विपदो बहुपदश्चेति । तपथा प्लक्षन्यग्रोधी । अहिनकुलम् ॥ भीमार्जुनवानदेवा इत्येवमादि ॥२॥ उपसर्गनिपातादिपूर्वकोऽव्ययीभावः। तथथा उपमणिकम्। अनुसमुहम् । बभ्रमित्येवमादि ॥ ३॥ तुल्यविभक्तिलिङ्गयो रुभयोः पदयोः समानाधिकरण, कर्मधारयः (पा. १-२-४२) तथा कृष्णमृगः । रक्ताश्वः । श्वेतपताका लेवमादिषु - ·द्वितीयोऽध्याया। पुरुषः पुरिषादः ॥ १२॥ पर शरीरं बुद्धिर्वा तयोरसौ विषयोपलब्भ्यर्थे सीदतीति पुरि सीदनायुरिषादः । स एवातिपरोक्षपत्तितामापादितः पुरुषः ॥ यद्वा- पुरि शयः ॥१३॥ तयोरसौ शेते विशेषेणास्त इति पुरिशयः सन्पुरुष इत्युच्यते । पूरयतेर्वा ॥ १४ ॥ पूरयत्य-(पूरणा-)र्यकस पृधातोः (जु०प०) "पुरः कुषन्" (उ. ४-७४) इति कुषन् प्रत्यये “उदोष्ठयपूर्वस्से-(पा. ७-२-१०२) त्युत्वमृकारस्य तस्य (उकारस्य) च रपरत्व"मुरणपर" (पा० १-१-५१) इति ॥ पूर्णमनेन पुरुषेण सर्वगतत्वाजगदिदमिति पुरुषः ॥ तदेतदर्थतोऽनुवदति- पूरयत्यन्तरित्यन्तरपुरुषमभिप्रेत्य ॥ १५ ॥ अन्तरित्येवमन्तरपुरुषस्य ब्रह्मणोऽभिप्रायेण प्रासङ्गिकमुच्यते ॥ अत्र (वाक्यद्वयनोऽर्थे ) निगम प्रमाणयति- यस्मात्परं नापरमस्ति किंचिद्यमान्नाणीयो न ज्यायोऽस्ति किंचित्। वृक्ष इव स्तब्धो दिवि तिष्ठत्येकस्तेनेदं पूर्ण पुरुषेण सर्वम् ॥१॥ अनेकप्रथमान्तस्यान्यपदार्थे बहुव्रीहिः । तथाच सूत्रम् "शेषो बहुव्रीहि:"। "अनेक- मन्यपदार्थ" (पा० २-२-२४) इति । शेष इत्यस्य प्रथमान्त इत्यर्थः । अनेकोक्तबहू- नामप्ययं भवति–तपथा प्राप्तोदेको ग्राम-ऊढ़रथोनड्डान्-चित्राजरतीगुरित्येवमादि । प्रायेणोत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः । अयं तु प्रायेणे दिपद एवेऽति स एव प्रसिद्धो राजपुरुष इत्यत्र दर्शितः॥ १. तयोरित्येतत्पुरीत्येकयोक्त्यात्र सूत्रे निर्दिश्यते । उमयं व्याप्य तिष्ठतीति ॥ ... - । 1 अत्र प्राप्तमुदकं यमिति उदकप्रधानो वाक्यार्थः । यत्कर्मकप्राप्तिकर्युदकमिति । समा- सार्थस्तूदककर्तृकमाप्तिकर्मग्राम इति । विशेष्यविशेषणभावव्यत्ययेऽपि तुल्यार्थतया वृत्तिवि- ग्रहयोः समानार्थत्वमित्युपपादनीयम् । एवमुत्तरत्रापीति बोध्यम् ॥ 2 तत्पुरुषभेदावेव दिगुकर्मधारयावितिचतुधैव समास इति संख्याविदः ॥ एषां लक्षणानि मेदा-(अवान्तरविशेषा-) श्वान्यत्र द्रष्टव्याः । दिङ्मात्रमत्रोच्यते । प्रायेणान्य- पदार्थप्रधानो बहुव्रीहिः । प्रायेण पूर्वपदार्थप्रधानोऽव्ययीभावः। प्रायेण चोभयपदार्थप्रधानो द्वन्द इति ॥ तथाचाहुः। षोढा समासाः संक्षेपादष्टाविंशतिधा पुनः । नित्यानित्यत्वयोगेन लुगलुक्त्वेन च द्विधा ॥ तत्राटधा तत्पुरुषः सप्तपा कर्मधारयः। सप्तथा च बहुव्रीहिदिगु- राभाषितो विधा ॥ इन्दोपि दिविधो शेयोऽव्ययीभावो द्विधा मतः । तेषां पुनः समासाना प्राधान्यं स्याश्चतुर्विधमिति ॥ कचित् दे भहनी जातस्य (यस्य-स) बहजात इति त्रिपदस्वत्पुरुषस्त्वौपसंख्यानिको न सूत्रकदुक्तः। तथा च बात्तिकम् । “उत्तरपदेन परिमाणिना दिगोः सिखये बहूनां तत्पुरुष. सोपसंख्यान-" (पा०२-२-५) मिति ॥

·११८ निरकवितिः। इत्यपि निगमो भवति ॥ १६॥५॥ अस्थार्थः । यस्मात्पुरुषात्परं परस्वादपरमपस्ताद्वा न किंचिदति। बलाचन कि- चिदणीयोऽतिशयेनाणु "द्विवचन विभज्योपपदे तरवीयसुनौ" (पा.५-३-५७) इति विभजव्ये उपपदे ईयसुनि "टे" (पा० ६-४-१५५) रिति टिलोषः । नापि ज्यायोऽतिप्रशस्वं महदन्यदस्ति । अत्र "प्रशस्सस्सनः । ज्यवे" (पा. ५-३-६१) ति ज्यादेशे "ज्यादादीयस' पा० ६-४-१६०) इत्यात्वम् (स एव सर्वमित्यमि- प्रायः) यव वृक्षइव स्तब्धो नित्यसोचविकाशधर्मा दिवि योतनावति खात्मनि सर्वविभागेन तिष्ठति तेन पुरुषेणेदं सर्व जगत्पूर्णमिति ॥५॥ समासस्यैव द्वितीयमुदाहरणमाह- विश्वकद्राकर्षः॥१॥ विश्वकरमाकर्षतीति विश्वकद्राकर्षः॥ अत्रावयवार्थाभिर्विवक्षन्धन्शब्दस्य प्रसिद्धार्थत्वाद्वि-पदं-करपदं च व्याख्यन्भा- थान्तरघृतं चकरपदव्याख्यानपरं भाष्यमनुभाषते- वीति चकद्र इति श्वगतौ भाष्यते ॥२॥ वि-ति-चकद्र-इति-च शब्दद्वयं श्वभिः साकं गतिर्यस्य तस्मिन्मनुष्ये भाष्यते उच्यते । समासघटकतयेत्याशयः । कथम्- द्रातीति गतिकुत्सना ॥३॥ अत्र पुनाति-दा-धातुः । "इश्तिपौ धातुनिर्देशे" (पा० ३-३-१०८ वा) इति-अनेन गतिकुत्सना कुत्सिता गतिरुच्यते इति शेषः। द्रा कुत्सायां गैतौ (अ.. प०) इदं हि तस्य कुत्सितगतिवं यदस्य श्वभिः सह गतिः। कद्रातीति द्रातिकुत्सना ॥४॥ इदानीं कहातीति छातिकृत्समा कुत्सितगतिकुत्सना उकवदर्थः । कत्पूर्वकेन द्राघातुना कुत्सितगतेरपि कुत्सना उच्यत इति ॥ अत्र "रथवदयो" (पा० ६- ३-१०२)ति चकाराहातावपि कोः कदादेशः॥ इदमपरं कुत्सिततरं यद्रत्वा श्वभिः सह निहन्ति तस्मात्कद्रातीति कुत्सितगतिकुत्सनेत्युपपद्यते ॥ १. इदं हि निघण्टुभाष्यं शाकपूण्यादिषु यास्कपूर्वतनेषु निरुक्तकारेवन्यतमेन केनचिकृतं यदनुवादोन यास्केन कृतः । एतेन हि (चकशब्देन) कद्रशब्दोऽपि वेन व्याख्यात एनेति कस्वा । कचिदिश्वचकाकर्ष इत्येवमपि संहितादिषु पाठः साधममि- प्रेत्य भाष्यान्तरीयाणां तथा व्याख्यानाभ्युधम इत्यप्यनेन प्रतिमाति ।। २. गतिविज्ञायां कुत्सायां, कचिकुस्सायामित्येव पाले पालयनिर्देशे गतिस्तु क्रियासा- मान्यमिति वा पावर्षमात्रशिहत्वाचन बिशिष्य न निर्दिध स्मादिति बाढ़ प्रदीमः। कुत्सा कुत्सनेत्युमवमनन्तरं भाववचनम् ।

·- दिवीपीया। वाति कछातीतिलतोऽनयको मास॥ अदानी च इलेष कद्रातीत्येवमेव सतः शन्दसरूपवानर्थक एवाभ्यातः । यदेवो भवति कद्रातीति-तदेव चकहातीति । तदसिमस्तीति विश्वकः ॥६॥ तदलिद्वितवमप्यति । कुगतिकुत्सिततरगतित्वं च । तथाच कद्राणं का मिदावित्वात् (पा० ३-३-१०४) अङ् । टाप् ॥ श्वमिः सह कहा पहा वि- विधाः श्वकटा यस्य स विश्वकरः । श्वजीवनः पुरुषः । यद्वा श्वैव विश्वकाः । शुना हि कहाः श्वकहाः विविधाः श्वकद्रा यस्सेत्येवम् । यावद्विधाः शुनां कुत्सिततरा गत- यस्ताः सर्वा अप्यस्य सन्तीति भवति श्वव विश्वकरः। तं कनिश्चिदपराधे वर्तमान श्वजीवनं, पादादिविकलं मृगयानुगतं श्वानं वा यः कश्चनाकर्षति स विश्वकद्राकर्ष इत्युच्यते ॥ अधुना स्पसमासं दर्शयति- कल्याणवर्णरूपः। कल्याणवर्णस्येवास्य रूपम् ॥ ७॥ कल्याणवणे सुवर्णे तस्येव रूपं यस्यासौ कल्याणवर्णरूपः । अमिरन्यो वा कश्चित् ॥ कल्याणादिशब्दान्विग्रहप्रसकानिब्रवीति- कल्याणं कमनीयं भवति॥८॥ सर्वैः कमनीयं प्रार्थनीयं भवतीति कल्याणं, कामयतेः कर्मणि लट् “आयादय" (पा. ३-१-३१) इति णिडभावे "सार्वधातुके यगि"-(पा० ३-१-६७) ति यक् आगमशालमनित्य (प० पा० ९४) मिति आनेमुगि (पा. ७-२-८२) ति मुम । मकारस्य लत्वं नस्य णत्वं च पृषोदरादित्वा ॥ वर्णो वृणोतेः॥९॥ आवृणोत्याश्रयमिति वर्णः । आङ्पूर्वाद्धातोः (खा० उ०) बाहुलका-(पा. -३-१) दौणादिको नन् गुणो रपरत्वम् ॥ बाहुलकादेवोपसर्गलोपोऽपि ॥ रूपं रोचतेः ॥१०॥ तद्धि रोचते दीप्यते इति रूपम् । रुचदीप्तावित्यस्य (भ्वा० आ०) बाहुलका- दौणादिके कर्मणिपनि चस्योत्वं पृषोदरादित्वात् ॥ अथोपसंहरति- एवं तद्धितसमासानियात् ॥ ११ ॥ एवमनेन प्रकारेण तद्धितांश्च समासांश्चैकपदिकाननेकपदिकांश्च निर्धार्य व्याक- रणादिलक्षणैरथैचापि समीक्ष्य ब्रूयाभिर्वचनलक्षणेन नैरुक्त इति वाक्यशेषः ॥ १. रूपशब्दघटितेष्ववंविधवाक्येषु समासप्रकारं दर्शयतीत्यर्थः । अयं भावः । "कल्या- वर्णरूप" इत्यादिषु वर्णरूपयोः समानार्थयोः सहोपादाने कल्याणशब्दो न सुवर्णवचनः किन्तु कमनीयमात्रबचनस्तथाच कल्याणः कमनीयो वर्णोऽस्येति कल्याणवर्ण सुवर्णम् ।

·निरुक्तविकृतिः। तदेवं तद्धितसमास-नाम-निर्वचनलक्षणमुक्त्वा निर्वफव्यायें संप्रदायपरिरक पायाभ्युदयार्थच कंचिद्विशेषमाह- नैकपदानि नियात् ॥१२॥ पान्येकपदानि जहादीनि नैगमकाण्डे वक्ष्यमाणानि तत्सहक्षाण्यन्यानि वा प्रकर. णोपपदविरहितानि सन्ति, तानि केवलान्येव परेणामिद्रोहबुद्ध्यो पृच्छयमानानि प्रक- रणादिकमनभिज्ञाय न नियात्र निर्वकव्यानि । तेषां स्यनषगतसंस्काराणामेकप- दानां प्रकरणादर्षावधारणमुपपदावों भवति नान्यथा । अन्यया तु ब्रुवाणः प्रत्य- तस्येव रूपं यस्येति बहुव्रीहौ इवपदलोपो बाचनिको वात्तिकदुक्तः “सप्तम्युपमानपूर्व- पदस्योत्तरपदलोपश्च (२-२-२४ वा.)" इति । महाभाष्यकृतिस्तत्र (इवार्थगर्भबहुव्रीहौ) पूर्वपदं स्वसम्बन्ध्युत्तरपदार्थसदृशे लाक्षणिकमिति कृत्वा बहुबीहिदर्शितः । उष्टः मुखं यस्येत्येवम् । तथेहापि कल्याणवर्णः रूपमस्येत्येव विग्रहः । अर्थस्तु कल्याणवर्णशब्दस्य कल्याणवर्णसम्बन्धिरूपसदृशमिति-लक्षणाबलात् ॥ इयमेवदिगन्यत्रापीति ॥ १ पदान्तरासमभिव्याहृतानि ।। २. विद्याप्रकर्षजिज्ञासया। नतु स्वबोधाय । ३. सहसा । आत्मनो विद्याप्रकर्षविचिख्यापयिषया ॥ ४. यथाच वक्ष्यते (नैग० का० ४-१-१) तत्र जहा इत्यादिकं यत् (नै०५० का०४-१) उक्तं । तस्य निर्वचनाभ्युपायश्चिन्त्यतेऽनवगतसंस्कारे हि तस्मिन् (जहादी) न ज्ञायते प्रकरणोपपदमन्तरा कतमस्य धातोरयं, किं हन्तेः (अ० प०) उत-ओहाक त्यागे (जु० प०) इत्यस्य धातोः स्यात् ? इति । यथाच निगमः । कोनु मर्या अमिथितः सखा सखायमब्रवीत् जहाको अस्मदीषते ॥ (क्र० स० ६-३-४९-२) त्रिशोकस्य काण्वस्येयमाणे गायत्री । अस्यामृचि जहेत्यस्य शब्दस्य पूर्वोत्तरपदाविरोध- प्रकरणशब्दसारूप्यार्थोपस्थितिभिः संस्कारानवगमेऽपि सति हन्तेरेवाविशेषणार्थोऽवतिष्ठते न जहातेः प्रकरणोपपदबलात् । तथाच निगमः । मान एकस्मिन्नागसि मा द्वयोरुत त्रिषु । वधीर्मा शूर भूरिषु ॥ (क्र० स० ६-३-४८-४) हे शूर इन्द्र! नोऽस्मानेकस्मि- नागस्यपराधे । “आगोऽपराधो मन्तुस्त्वि" त्यमरः । मा वधी हिसीः । द्वयोराग- सोरपि मा वधीरुतापिच त्रिष्वागस्वपि मावधीभूरिष्वसंख्यातेष्वप्यागस्सु मावधीः ॥ एतस्मिन्प्रकरणे ब्रवीति-कोन्विति-हे मर्या मनुष्याः । युष्मानेव तावत्पृच्छामि । को नु कः खलु अमिथितोऽनाक्रुष्टः परुषमपि वा कश्चिदनुक्तः सखा समानख्यान: मखायं समानख्यानमेव सन्तम् (यथाभवतामहं यशेऽत्र समानख्यानः । एवं सन्तम् अब्रवीत् ) । अयायथा यूयमनाहताः सन्तो मां ब्रूत मा वधीरिति । “जहा- कोऽस्मदीपंत" अत्र यास्क: "मेथतिराक्रोशकर्मा-पापकं जघान कमहं जातु,-कोऽसद्भीतः पलायत" इत्याह व्याख्यन् । अत्रापापकशब्द उपपदभूतो(जहाशब्दात्प्राग)ध्याहृतो 1 नहाशब्दः॥

·द्वितीयोऽध्याया। पाये न योक्यते । तथाच भूयते-'यो ह वा अविदितावान्दोदेवतबामणेन । मन्त्रेण याजयति वाऽध्यापयति वा स्थाणुवर्छति गर्ने वा पचति प्रवामीयते पापीया- न्भवति यातयामान्यस छन्दांसि भवन्ति' इति ॥ तदेवंनिर्वचनलक्षणान्तमभिदधता मुनिना (यास्केन) सपरिकर विषयप्रयोजने प्रतिपादिते । संप्रति यसै निर्वछ- व्योऽयमुफनिर्वचनलक्षणः समानायस्तमधिकारिणमनुबन्धेष्ववशिष्ट लक्षयति- नावैयाकरणाय नानुपसनाय नानिषिदेवा ॥ १३॥ : निद्र्यादित्यनुवर्तते ॥ वैयाकरणो हि लक्षणझो भवति । यः पुनरलक्षणहस्तमै भाष्यकारेण (यास्केन) जहाशम्दस्वार्थयोतेनार्थोऽर्थसंगलर्थश्च कमर जाविति च। तथाच-अपापकमनपकारिणं सन्तं कमहं जातु कदाचिदपि जहा-'जधान (प्रमादतो विक्षिप्तचित्तोऽपि सन् ) इति इन्द्रस्तान् (मा वधीरिति बदतः) प्राह। न कदाचिदपि कश्चिदपापको मया हतपूर्वः । पापकं (पापकारिणं) तु हन्मीत्यमिमायः। ते यूपमपापका एवाजलं भूयास्थ न वो हनिष्यामि । यत्पुनरेतदुक्तं भवद्भिर्भूरिष्वप्यागस्सु “मामान्वषी. रिति । कथमागस्कारी न हन्येत। एवं सति सर्वमसमअसं स्यात् । किमेष श्वा पुरो- डाशमवलिहलगुडेन न हन्येत ॥ अथ चेदेवं ब्रूष-मनुष्यानपापानपि ईस्येव त्वमिति । अत्र ब्रूमः "कोऽस्मदीषते" इति । कोऽपापकारी अस्मत् असत्तः (मीतः सन् ) ईषते पलायते। न कश्चिदप्यपापकारी मत्त उद्विजमानः पलायते । सहि सुखेन चेतसाऽमि- मुख एव मामभ्येति । य एव तु पापकारी भवति स एवात्मापराधशङ्कितया बुनाऽसत्तो भीतः सन्पलायते इत्यभिप्रायः ॥ अत्रास्मदिति पञ्चमीवलादीषते-(भ्वा० आ०) गैतिसामान्यवाचिनोऽपि पलायनेऽवस्थानम् । यो हि यस्मादिभेति स तस्मात्पलायते इति भीतशब्दोऽध्याहृतो भाष्यकारेण । न समीतः पलायते । इत्येष समस्तप्रकरणस्यार्थः ॥ १. न विदितानि आर्षेयच्छन्दोदैवतब्राह्मणानि यस्य तथाभूतेन मोणत्येवमर्थकेनानेन निगमवचनेनार्थज्ञानापेक्षदेवतादिज्ञानस्यैव याजनाथुपयोगेन पुरुषार्थसाधनत्वमुच्यते । 'अज्ञानस्य तु प्रत्यवायसाधनत्वम् ।। २. विषयप्रयोजनसंबन्धाधिकारिलक्षणाश्चतुर्विधा अनुबन्धा ये पूर्वमुपक्रान्तास्तेषु यथा- प्रतिक्षातंतुरीयांसमनुबन्धमनेनोपोडातान्तसंदर्भणोच्यते ॥ एतलक्षणादिकमुक्तमप- स्तात् ॥ (२१.१३६) ३. व्याक्रियन्ते धातुप्रत्ययादिप्रविभागेण व्युत्पायन्ते-शब्दा अनेनेति व्याकरण ध्यारपूर्वोत्करोतेः "करणाधिकरणयोश्चे" (पा. ३-३-११७)ति ल्युत् । व्याकरणं वेदेति वैयाकरणः । तदधीते तदेदे-" (पा० ४-२-५९)ति वेदित्रण । "नवा- 1 निराकाहीकरणार्थ जहाशब्दस्यापस्तायोपरिष्टाच "अपापर्क" "कम्" "अहं" "जातु" इति सर्वमेतत्पदचतुष्टयमध्याहृतं भाष्यकारेणेत्यर्थः ॥ 2 अतएवोचमपुरुषे लिडुपपयतेऽन्यथा स्वक्रियायां पारोक्ष्यं दुरुपपादम् । तथाचोक सि.को०) उत्तमपुरुषे चित्तविक्षेपादिना पारोक्ष्यम् । इति । "सुप्तोऽई किल विलकापे"ति। "बहुजगद पुरस्तात्तस्य मचा किलाहमि"ति चोदाइतम् ।

·१२२ सवैयाकरणाय न निगाथतो खसी व्युत्पाद्य निरुच्यमानमेतलावबुध्येत । सवय वर्ष एवं श्रमः स्यात् । तथा चैतभिषेधति मनुः । 'विद्ययैव समं कामं मर्तव्यं मया- दिना । आपथपि च धोराया न वैनानिरिणे वपेत्' इति ॥ इरिणं शून्यमूपरमियमरः । यथा तत्रोसं बीजं नोत्पद्यत इति नोप्यते तपैतस्मिननधिकारिणि विद्यापि नो देवेवि सद्भावः ॥ तस्मा अप्यनुपसत्राय परां. शिष्यवृत्तिमनास्थिताब न किंवास्थितायैवे. सेवं व्यतिरेकमुखेनाधिकारिलक्षणकपनं नम्बयस प्रकृतार्यदायबोधकत्वेन तमिय- मनाय । एवं हि धर्मो न हीयते ॥ तथाभूतायाप्यनिदंविदे-इदं निरकशास्त्रं वेती- (बेदितुंशकोती) ति-इदंवित् स न भवतीत्यनिदंवित्तस्मै इदं वेदितुमसमर्थाय न किन्तु समर्थायैव नि—यादित्यर्थः ॥ अत्र हेतुमाह- नित्यं स्यविज्ञातुर्विज्ञानेऽसूया ॥ १४ ॥ यो हि न विजानाति (नावबुध्यते) तस्याविज्ञातुर्विज्ञाने नित्यम् (नित्यकाल मेव ) नियमेनासूया गुणेषु दोषाविष्करणमुपजायते ॥ स हि अनवबुध्यमान आ- स्मीयं दोषमाचार्य एवावसृजति खयमेव तावदयं न बुध्यते किमस्मान्बोधयिष्य- तीति । एतस्मात्कारणादश्रुतपूर्वान्यशास्त्रायाखिनमनसे नेदं निग्र्यादिति पुष्कलम् ॥ एवमधिकारिपरिज्ञानायानधिकारिणमुक्त्वा संप्रत्यधिकारिणमाह- उपसनाय तु नियाद्यो घालं विज्ञातुं स्यान्मेधाविने तपखिने वा॥१५॥ ६ खं.॥ - भ्यामि-(पा० ७-३-३) ति यात्पूर्वमैजागमः ॥ सहि लक्षणानि पाणिन्यष्टकादीनि जानातीति लक्षणशः ॥ .१. "आकेस्तच्छीले-"(पा० ३-२-१३४) युक्तेरन्येभ्योऽपि दृश्यते"-(पा. ३-२-७५) इति ताच्छील्ये किम् ।। विशिष्टे कर्तरि लटमाह वेदितुं शकोतीति ॥ २ अथवा इदमित्यनेन यत्किञ्चिच्छासं निर्दिश्यते । येन अन्यस्किमपि शाखं नाधिगतं तमा अनिषिदेऽनास्फालितहृदयकुड्मलायेदं निरुक्तशास्त्रं न निब्रूयात् । इदंषिदे तु नियात् । यो हि शाखान्तरविद्भवति स विज्ञातसमुपसत्तिको विशदान्तष्करणः सुखं ग्राहयितुं शक इति तसै निāयादिति पर्यवसितोऽर्थः । अथवा इदमित्यात्मपर्यायोऽपि संभवति-सन्नि- कृष्टत्वात्सर्वस्य पात्मा सन्निकृष्टएव भवति । इदमचं सनिकृष्ट शक्तिरितीदंविद आत्मविदे योगिन । समात्मशानंविधूतकल्मषोऽल्पेनैव यलेन बोढुं सूक्ष्मानन्छित इति तसा इदनियादित्यप्यर्थः समवति ॥ ३. आरोपयति ॥ 1. बबपि सततकरणं ताच्छील्यं तथापि शक्तिमन्सरा सततकरणं नोपपवत इति शक्तिरत्रामिहिता ॥ यथा: "इदमन्तु सनिकृष्टे समीपतरवत्ति चैतदो रूपम् । भदसस्तु विप्रकृष्टे तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ १॥" इति ॥

·दितीयोऽन्याया। १२३ बन्मान्तरानुभावितप्रज्ञावान्मेधावी ग्रहणधारणपटुतपखी प्रशस्वतपाः । प्रलं. साया "मलायामेवानजोविनि-(पा. ५-२-१२१) रिति" विनिमत्वर्थे । तल । यो वाऽन्यः कचिदिदं विज्ञातुमलं पर्याप्तस्तस्मै दृढमाहिणे (स्थिरसुद्धये) अवैयाक- रणायापि निबूंगादेव परमुपसनाय अनुपसनाय तु तपखिनेऽपि मेधाविनेऽपि दृढ- प्राहिणेऽपि वा नैव नियात् । उकं च मनुनौ 'यश्चान्यायेन नियाघवान्यायेन पृच्छति । तयोरन्यतरो मृत्यु विद्वेषं वाधिगच्छति ॥ इति ॥६॥ अयाप्येतमर्थमधिकृत्योदाहरन्ति विद्या ह वै ब्राह्मणमाजगाम ॥१॥ विद्या वागधिष्ठात्री देवता। ह इति पुरातीते पादपूरणे वा । इति निश्चये । सा किल कामरूपिणी भूला ब्राह्मणं संयतात्मानं विदितवेदाङ्गवेदार्थ कंचनोपाध्यायं विप्रं- प्रति आजगाम । आगत्य च प्रतीभूतोवाच- गोपाय माम् ॥२॥ मा गोपाय रक्ष । गु' रक्षणे (भ्वा. प.) 'गुपूधूपविच्छिपणिपनिभ्यआय' (पा० ३-१-२८) इत्यायन्तस्य 'सनाद्यन्ता' (पा० ३-१-३२) इति धातुला- लोट । का त्वमसीति पृष्टे वाह- शेवधिष्टेऽहममि ॥३॥ ते तवाहं शेवधिनिधिरस्मि "निधिर्ना शेवधिर्भेदाः पद्मशजादयो निधे"रित्य- .. १. तत्र हि-- "भूमनिन्दाप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । सम्बन्धेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥१॥" इत्युक्तम् ॥ प्रशस्ततपसा मेधाविना वा स्वयमपि वेदार्थोऽभ्यूहितुं शक्यते किमुतोच्यमानोऽव- 'बोबुम् ॥ २. अतएव पूर्वमाझेदार्थकस्तुशब्द उपन्यस्तो मुनिना ।। ३. यद्यपि समुपलभ्यमानमनुस्मृतिपुस्तकेऽन्यथापाठ उपलभ्यते-यथा- "अन्यायेन च यः प्राह यश्चान्यायेन पृच्छति । तयोरन्यतरः प्रैति विदेषं वाधिगच्छति ॥१॥"इति तथाप्यर्थतस्तौल्यादुर्गेण यथानिर्दिष्टमिहोपनिवद्धं तदनुसारित्वादस्या लघुविवृतेः ।। ४. तथाभूतायैव हि गोपनोपदेशः फलिष्यतीति । तथाभूत एव ब्राह्मणादाह्मण्या- मुत्पादितः कृतसंस्कारः प्रशस्ततरो मुख्यो ब्राह्मणपदार्थः । अन्यस्तु जालैव ब्राह्मणः न कर्मणा नापि श्रुतेन । तथा चोक्तमहाभाष्ये पतजलिना-"तपः श्रुतं च योनिश्वेत्येतद्वाक्षण- कारणम् । तप:श्रुताभ्यां यो हीनो जातिब्रामण एव सः ॥” इति ॥ प्रामणकारणं मुल्यत्रामणत्वव्यपदेशकारणम् ॥ ५. विनीतासदी बसानीवेति भावः।

·१२१ मरः । यथा निषिर्षनिना चियदपि पवाचि रखमाणो नापक्षीयते त्वविरत परिपूर्णरूपएव प्रस्फुरति । एवमहं विदुषा शश्वत्प्रदत्ताऽपि नापक्षविमायामि किंतु पर्वधीम्येवेति वाग्देवी महमलीवि निगूढामिसंघिरेवमाहे। कृतः पुनस्त्वां रक्षामीति पृष्टेवाह- भस्यकायानुजवेऽयतायं न मा ध्याः॥ ४॥ खम् असूयकाय गुणेषु दोषाविष्कारिणे परापवादशीलाय वा अनृजवे कुटिल- वृत्तये (शहाय) यस्य वा मनोवाग्देहेष्वसमाः प्रवृत्तयस्तस्मै। भयतायासंयतेन्द्रि. याय (विप्रकीर्णेन्द्रियाय) यत्किंचन कायाशुचये वा मा-मां न ब्रूयाः मा बद ॥ कि तपाकृते भविष्यति? वीर्यवती तथा स्याम् ॥१॥५॥ तथा सत्यहं ते वीर्यवती-निग्रहानुप्रहसामर्थ्यभूता स्यां भवेयम् ॥ यस्मै त्वम- सुप्रहीष्यसि तसै प्रभविष्यामि, यस्य वा निग्रहीष्यसि तं पराभविष्यामि । ततः पराग्भविष्यामि वा ॥ अधुना शिष्यमुपदिशति- य भातुणत्यवितयेन कर्णावदुःखकुर्वनमृतं संप्रयच्छन् । तं मन्येत पितरं मातरं च तसै न दुखेत्कतमच नाह ॥२॥६॥ यो गुरुस्ते कर्णावपिहिताविव सन्तावातृणत्ति आभिनत्ति (विवृणोति) उत्तृदिर हिंसानादरयोः (रु० उ०) रुधादिभ्यः श्नम्' (पा० ३-१-७८)। केन ? अवि- तपेन सत्येन ब्रह्मणा वाचा । कथंपुनरातृणत्ति-अदुःखं दुःखाभौवं कुर्वन् । अन्यो हि यः कश्चन कर्णावन्यद्वाऽऽतृणत्ति स दुःखयति । अयं तु न तथा। किंत्वमृत- ममतल-(मोक्ष-) प्राप्तिहेतुज्ञानं संप्रयच्छन् ददत् । हेतावत्रोभयत्र शता। तं मन्येत पितर मातरं च नेतरौ मातापितरौ स्तः (तथा समुद्धत्तुं भवन्तं प्रभवतः - -- उकंच- उत्पादकब्रह्मदात्रोर्गरीयान्ब्रह्मदः पिता। ब्रह्मजन्म च विप्रस्य प्रेत्य चेह च शाश्वतम् ॥ १॥ (म० सं०२-१४६) इति । अतस्तस्मै मातापितृभूताय गुरवे कतमचनाह कदाचिदपि (कष्टा याम- प्यापदि) (अहेति खेदे) न वृह्येत् अपकुर्यात् । 'क्रुधठ्ठासूयार्थानां यंप्रति कोप' (पा. १-४-३७) इति चतुर्थी । १. दुर्गस्तु गोपाय मा" रक्ष माम् ततस्तेऽहं गुप्ता सती ते शेषधिः सुखनिधानं भविष्यामीत्यर्षमार। मनासीति वर्तमानसामीप्ये लडुक्तिः सथो भविष्यामीत्तमर्थ- मक्यमवतीति तसावः। २. "निकृतस्त्वनजुः शठ" इत्यमरः ।। ३. दुश्मप्रतिघातकमिहामत्र सुखं वा ।

·द्वितीयोऽध्यायः . अधुनेतरान्दुष्टशिष्यानमिक्षपन्तीदमाह-(विद्या) अध्यापिता ये गुरु नाद्रियन्ते विप्रा वाचा मनसा कर्मणा वा। यथैव तेन गुरोभोजनीयास्तथैव तात्र भुनकि श्रुतन्तत् ॥३॥७॥ ये वित्रा मेधाविनो द्विजन्मानोऽध्यापिताः सन्तो गृहीतविद्या वाचा प्रियवचनेन मनसा शुभानुध्यानेन कर्मणा परिचरणेन गुरुं गुप्तं वेदरहस्यं रुवन्तमुपदेष्टार निज- मध्यापकं नाद्रियन्ते गुरुप्रति नादरं कुर्वन्ति । किं तेषामित्युच्यते-यथैव ते शिष्यास्तस्य गुरोर्न भोजनीया न भोजनाहीः । न भोगदायिनः । तथैव तान् शिष्यान् तत् गुरूपदिष्टं श्रुतं वेदशास्त्रादिकमपि न भुनक्कि न पालयति । श्रुत- फलेन न-संयुनतीत्यर्थः ॥ अधुना यस्मै वक्तव्या तस्य लक्षणमाह- यमेव विद्याः शुचिमप्रमत्तं मेधाविनं ब्रह्मचर्योपपनम् । यस्ते न द्वोत्कतमश्चनाह तस्सैमा ब्रूया निधिपाय ब्रह्मन्॥॥इति॥८॥ हे ब्रह्मन् यमेव शुचिं सदाचारसंपत्रिमप्रमत्तमवहितं यमनियमेषु । मेधाविनं मेधावन्तं (प्रहणधारणसमर्थ) ब्रह्मचर्येणोपपन्न विद्या जानीयाः । किंच यस्ते तुभ्यं कतमचनाह कदाचिदपि (सर्वाखप्यापत्सु) न दुह्येत् न द्रोहमुपगच्छेत् तस्मै निधिपाय निधिवदोपत्रे मां त्वं ब्रूयाः वदेः । विधौ लिङ् ॥ इतिशब्द उक्ति- समाप्त्यर्थः उक्तिखरूपपरामर्शार्थको वा ॥ निधिशब्दार्थमाह- निधिः शेवधिरिति ॥९॥७॥ अयमितिशब्द उपोद्घातप्रकरणसमाप्त्यर्थः ॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरुक्त- शाने द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥ ॥ इति श्रीमद्यास्कमुनिप्रणीतनिरुक्कलघुविवृतौ नैघण्टककाण्डे द्वितीयाध्यायस्य प्रथमः पादः॥१॥ ॥ समाप्ता चेयं सप्तपदिका यास्कनिरुक्कलघुविवृतिः ॥ श्रीमन्मुकुन्दशर्माऽवदातकाम्बिकापदाऽऽसेवी । करमाहावंशाम्बुधिचन्द्रः प्राणेष्टसद्विवृतिम् ॥ १ ॥ १. अत्र "निधिपायब्रह्मन्नि"त्यस्याभ्यासोलिखितपुस्तके दृष्टः २. यमाश्च पतअलिना योगसूत्रे उक्ताः । "अहिंसा सत्यास्तेयापरिग्रहा यमा" इति । नियमाच."शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमा" इति । एषां लक्षणानि ततएव द्रष्टयानि ॥ ३. धीर्धारणावती मेधा" इत्यमरः ।।

·१२६ निरुतविपतिः। अथोपोडातप्रकरणशेषस्य- शाखान्तरगतमन्त्रचतुष्टयस्य सायणोफव्याख्यानमुच्यते ॥ १ विद्यामिमानिनीदेवता ब्राह्मणमुपदेष्टारमाचार्यमागलैवं प्रार्थयामास, हे बा- अण ! मामनधिकारिणेऽनुपदिश्य पालयः । तवाहं निधिवत्पुरुषार्थहेतुरस्मि । तादृश्यां मयि-मदुपदेष्टरि त्वयि च योऽसूयां करोति, यश्चार्जवेन विद्या नाभ्य- स्थति, योऽपि सानाचमनाद्याचारनियतो न भवति तादृशेभ्यः शिष्याभासेभ्यो मां न ब्रूयाः । तथासति बद्धृदये स्थिखा फलप्रदा भवेयम् ॥ २ पूर्वस्मिन्मन्त्रे आचार्यस्य नियममभिधायास्सिन्मने शिष्यस्य नियमोऽभि- धीयते वितथमनृतमपुरुषार्थभूतं लौकिकं वाक्यं तद्विपरीतं सत्यं वेदवाक्यमवित- थम् । तादृशेन वाक्येन य आचार्यः शिष्यस्य कर्णावातृणत्ति सर्वतस्तदनपूरणं करोति, उपसर्गवशादौचित्याच तृणत्ति धातोरान्तरे वृत्तिः, सर्वदा वेदं यः श्रावयतीत्यर्थः । किंकुर्वन् । अदुःखं कुर्वन् मन्दप्रज्ञस्य माणवकस्यादावर्धर्चमृचं वा ग्रहीतुमशकस्य यथा दुःखं न भवति तथा पादं पादैकदेशं वा प्राहयन् । किंच अमृतं संप्रयच्छन् अमृतवस्य देवत्वजन्मनो मोक्षस्य वा प्रापकलात् अमृतं वेदार्थ- स्तस्य दानं कुर्वन् तं तादृशमाचार्य सच्छिध्यो मुख्यं मातापितृरूपं मन्येत पूर्वसिद्धौ तु मातापितरौ अधमस्य मनुष्यशरीरस्य प्रदानादमुख्यौ । तस्मै मुख्यमातापित- रूपायाचार्यायैकमपि द्रोहं न कुर्यात् ॥ ३ ये त्वधमा विप्रा गुरुणाऽध्यापिताः सन्तो विनयोक्त्या तदीयहितचिन्तनेन शुश्रूषया वा गुरुं नाद्रियन्ते आदररहितास्ते शिष्याभासा गुरोर्न भोजनीया अनु- भवयोग्या न भवन्ति । नहि तेषु गुरुः कृपां करोति । यथैव ते गुरुणा न पालनीयास्तथैव तानधमान् शिष्यान् तच्छुतं गुरूपदिष्टं वेदवाक्यं न पालयति फलप्रदं न भवतीत्यर्थः ॥ ४ हे आचार्य ! यमेव मुख्यशिष्यं शुचित्वादिगुणोपेतं जानीयाः । किंच यो मुख्यशिष्यस्तुभ्यं कदाचिदपि न द्रुह्येत्तस्मै तु मुख्यशिष्याय लदीयनिधिपालकाय हे ब्रह्मन् वेदरूपां मां विद्यां ब्रूयाः। इत्थं विद्यादेवतया प्रार्थितवादाचार्येण मुख्यशिष्याय वेदविद्योपदेष्टव्या ॥ इति ऋम्भाष्यभूमिकायाम् ॥ १. पुराणादिमिचतुर्दशविधास्थानरुपद्वंहिताया विधाया ग्रहणेऽधिकारिविशेषप्रतिमा एकसेलादिः॥

·निरुक(लघुविवृतिशुद्धिपत्रम् । मशुद्धम् पृ. १७ शुखम् पं. वर्द्धते ऽपक्षीयते पं. ३ ३ ऽपक्षीयते वर्द्धते १८ २३ २८ २० यया प्रकर्षे ३३ ३४ ३८ ४. ४३ मघइति नतिहाय र्यातः यन्तं हदतेः गौरश्वः ४४ २४ ५२ १९ ९॥३॥ १६॥ ५॥ अथयस्या प्रकर्षे एवं किलेति रुप्य मघमिति नति र्यादातः यत्रं हादतेः यथा गौरश्वः नव नाया जुर्वाभि २२ ॥ १ ॥ णेन येत लौकिकेष्वप्ये णोऽनमि (२१ पृ. २४ पं.) झा अत्र रितिहिः, तादौ भ्यर्चन्ति अप्येक: १४ नया जुः सामाभि ७४ २३ ७४ २३ २२ ॥ णे न यते लोकेऽप्ये गोइनमि १९ ) १४ ८३ १९ शावयमत्र त्यादी यन्ति अवैकः २१ ·. अबै सुवान्ति ११ मुवन्ति इपि मेषस्था रिबिस्था व्य (४८ पृ. ३२५०) ११० स्था १११ निष्प निष्पद्यते संप- सम्प संप- १११ ११३ रणम् रण: ११८ १० ११९ २४

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.