·PUBLICATIONS OF THE VARENDRA RESEARCH SOCIETY, RAJSHAHI, BENGAL. 1. Society's Own Series. 1. Gaudarajamala--A dynastic History of Bengal from early times to the Muhammadan conquest, (in Bengali). By Rai Bahadur Ramaprasad Chanda, Rs. 2. 2. Gaudalekhamala-Vol. II.--Inscriptions of the Pala Kings of Bengal, (in Bengali). Text in Nagari characters, with plates, Bengali translation and notes. By Akshay Kumar Maitra, C. I, E., Rs. 3. 3. Do Vol. III. Inscriptions of the Chandra, Varman and Sena Dynasties of Bengal, (In English). Text in Nagari characters with plates, English translation, introduction, and * notes. By N. G. Majumdar, (In the Press). 4. Taratantra-Text in Nagari characters. Edited by Girischandra Vedantatirtha, with an English introduction by Akshay Kumar Maitra, C. I. E., As. S. 5. Kasika-Vivarana-Panjika or Nyasa by Jinendrabuddhi. Edited by Srishchandra Chakravarti, Complete in 3 volumes, Vol. (Adhyayas 1-4), Rs. 9. Also available in 4 separate parts. Vol. II. Pt 1 (Adhyaya 5), Rs. 2-8. Vol. II. Pt. 2 (Adhyaya 6), Rs. 5. Vol. III (S. M. Series). (Adhyayas 7 8. 8), Rs. 6.8 "Done in a scholarly manner"-H. Jacobi. "The edition is very good and scholarlıke"-Sten Konow. 6. The Indo-Aryan Races (In English) - By Rai Bahadur Ramaprasad Chanda, Rs. 5. "A valuable addition to the literature dealing with the origin of the Indo-Aryan peoples." A. B. Keith (I. R. A. S, 1917).

·in (11) 7 A Catalogue of the Archaeological Relics the Museum of the Varendra Research Society, Rajshahi By Radhagovinda Basah and Dinesh Chandra Bhattacharya, As 12 8 A Descriptive List of Copper plates and Inscriptions in the Museum of the Varendra Research Society, Rajshahi. By Niradbandhu Sany al M A (In the Press) Varendra Research Society s Monographs No 1-The Nalanda Copper plate of Devapala By N G Majumdar, Rs 1 No 2—Mahasthan and its Environs by Prabhas Chandra Sen (In the Press) 9 I 2 II Savita Memorial Series Bhashavrıttı-a commentary on Panini's Grammar by Purushottamadera Edited by Srishchandra Chakravarti, Rs 6 "A scholarly work '-S K Belvalkar "A very creditable production"-A I R Hoernle The editor has carried out his work with care and success"-AB Keith Dhatupradıpa-a work on Panınıya Dhatupatha (Sanshrit verbal roots) by Maitreya Rakshita Edited by Srish chandra Chakravarti, Rs 18 3 Alamharakaustubha-a work on Sanskrit Poetics by hav Karnapura Edited by Sivaprasad Bhattacharyya hnutno 1-3 38 Kaas-10 (In the Press) “Excellent edition-Ganganath Jha "Edited with great judgment and di crimination"-AB Keith • The manner in which the work has been edited is to be highly commended"-H Jacobi 4 Prayaschittaprakarana Texts on expiatory rites by Bhatin Bhai adesa Edited by Grrishchandra Vedantatırtha. Rs 2 ·YAM श्रीश्रीकविकर्णपूरगोखामिकृतः अलङ्कारकौस्तुभः। प्रथमकिरणः। थीयोवृन्दावनचन्द्राय नमः । यथारग्ने स्वामीरदेवतानामगुणको तनात्मक मङ्गलमङ्गीकञ्चन ग्रन्थकारी ग्रन्यस्य निर्धाि परिसमाप्तिमाशाले। खानन्दरससळणः कृपणतन्यविग्रहो जयति । आपामरमपि कृपया सुधया सूपयाम्बभूव भूमी यः ॥ १ ॥ टीका। श्रीश्रीराधाकृणाभ्यां नमः। मदतप्रकटीकृतो नरहरिप्रेठः वरूपप्रियो नित्यानन्दसखः सनातनगतिः श्रीरुपहलकेतनः । लक्ष्मोपापपतिर्गदाधररसोबासी जगनाथभूः साङ्गोपाङ्गमपार्षदः म दयतां देवः शचीनन्दनः । टिप्पणी ( मौक्तिकावली)। श्रीयोरामचन्द्रो विषयतेतराम्। शलवामाभ्यासा उदयकमले प्रोग्छिवमो गिरी सारे पारेनहिमगहने देवभवने । पुनानाशाभासा नियतशुचिना मोहमलिना: सदाऽवातामाता निखिलनाता कापि रमताम् । मेघश्यामोऽध नरक शमो प्रेममाधुयरामो दोहामाहतसललिताकारन्यक्कारिकामः । (1) 'मौनीबौरविधु यति इति (म) (अ) पुतचयी. 'बोधौराधानचायो नमः' इलि (ख) पती, भौधौलपतवचन्द्राय नमः' मि () पर।

·मथमकिरणः। . Prapanchasaratantra Patals III अन्वस्याभिधेयमप्युपमाऽलहारण दर्शयति --ध्वनिरिवेति । ध्वनिरुत्तम. काव्यतत्वं व्ययभूतं यत् किमपि । सकीयः पतिशयिती पदयंदार्थों येन, पदपदार्यातिरिक्त इत्यर्थः । सुठु पग्यन्तोति सुदृश पालङ्कारिका:; तेषां दृशि ज्ञाने देन व्यजनावत्तिः प्रभवति प्रमभवति । किञ्च ध्वनि दवा। तदुक्तम्-- मूलाधारात् प्रथममुदिती यस्त भावः पराख्या पश्चात् पश्यत्यय हृदयगो बुद्दियुडमध्यमाख्या | Sankaracharya वतो वैखर्यथ रुरुदिपोरस्य जन्तोः सुषुम्ना- Verse 43 बदस्तस्मावति पवनप्रेरितों वर्षमाः (ख) । 'जि' अमिभने इति परामर्थक'मि'धातुः सकर्मकः, छतस्तारतार्थमार- जयतीति। खनिहो योऽपकजोपस्तदनुकूजयापारी नमस्कार ति नमस्कारलक्षणम् । या तु सपिचया उत्कर्षबोधकाले तुल्य वित्तिवेद्यताधायेन ससिलपक बोधो जायते, ताविधानुकूलयापीरे (4) 'नयोति प्रयोग. । तत्क गन्थकारस्यामि वाचनिकनमस्कार सिरिति भावः। "पंदं व्यवमितिमायस्थानलबावितुष्वि'त्यर्भिर्धानात् 'पद'शब्दोऽन. फुण्ठादिस्यांनविशेषवाचकः । तथा 'पदार्थ शन्दोऽपि वास्तववस्तुमतप्रधानन्दरूपंपदा विधाः। ताभ्यो परपदार्थाभ्यो सकाशाद्योऽतिशय उत्कर्षतहिशियः। तथाच पदपदार्थाभ्यो मायादतिशयित इति , राजदन्तादित्वात् पूर्वनिपातः। अवातिपूर्वको कर्मम शो'धातुरत्कय वाचकः । तत्र तत्र फुण्ठे ब्रह्मानन्द च दुम्भ इति-नk तदपे या सरलौवनी उत्कर्षवोधे सति कथं तर मुरलीधनलमताप्रतीति, यथा मस्वादापेक्षया मन्दधामोऽतिशयित तातो न च मुखे मन्दहासस्थ दुलभताप्रतीति- भपतीति चेत् । उच्यते--प्रतातिश्यपद तकर्षवाचकम् । म चोत्कर्षविशेष: वैकण्ठ- (ख) चतुपयो दाना प्रतिरिति दर्शगम् । स चोत्पत्तिपचत: वैख्यादि भेटूश्चतुभिः, चौघयापारविचारमालम्बा जातिगुण क्रयाद्यावाश्चतुर्मिश्च सध्यते । ध्यत्रोत- पतिपक्षमपनम्मेव योगशास्तमतोद्वारा 'वैखरा पदनियत्तिमधमा अतिगोचरा। दोतितार्या च पश्यन्ती मना वागनपापिनी' इत्ययभिमो मार्ग:। ध्ययेऽप्येतत् यक्ष्यते । नादोत्पत्तिविषये प्रतीयाना मतमन सादरं तुलनीयम्। निमियन करावेतन्यायविप्राः मन् भूमौ स्थित पामरपयन्त पापया सुधया उपयामभूवेत्यन्वय:- उधिक पाकपल मुद्रितपुस्तक एक हमले। (4) 'म्यापोरीनयमोसि पार; (क) (ख) (च) (क) पुर। 1 - ·४ तस्याः भलधारकोसमः। सस्यापि सर्वोत्कर्षशालिवं, तत एव वेदादिमबसिहः। तत्पने, पति अतिमयेन सुप्तौ पदपदार्थों यस्मिन्, परम्परया वर्श पदादीनां सर्वेषां ध्वनिरव बीमिति भावः। व्यज्यते अनया सर्वमिति व्यन्जना माया, हत्तिः प्रपञ्चः येन प्रभवतीति। सदृशां ज्ञानिना ज्ञाने। शेषोभयपक्ष- स्वीकारः काव्योपयोगित्वात् । प्रकारान्तरणोतमय स्तौति- गोकुलललनामोदी नानाविध एव स खलु मावानाम् । मावल्यप्रगमोदयसन्धिसुगन्धिधमत्कारी॥ ॥ पत्रापि त्रय एवार्थाः। स इति मुरलीध्वनि: काव्यध्वनिादय । श्राधे भावामा व्यभिचारिप्रभृतोना, द्वितीये तेषामेव, तृतीये भूतानाम् । आये - ब्रह्मागम्दाभ्यां वृन्दावनस्य य उत्कर्यस्तस्य तुरूपः। तथाच सरलीध्वनौ चन्दापनोत- का तुरूपोत्कर्षक्षदेव सिध्यति यदि वैकुण्ठे ब्रह्मानन्दे च सरलीनिन तिटतीव्याक्षेप. बलादेव तम ता दुभताप्रतीति; स्यादेवेव्यभिप्राय:। तत उत्कर्षविशेधे हेतुमाध- येन सरलीपमिना गोपाइनानां नेने विगतमन्ननं यत्र, तथाभूसा सूक्तिः सत्ता प्रभपसि। तपा च वृन्दावन एष सबपुरुषार्थ शिरोमणिभूतस्य सरलीध्वनिकेतक- गोपालनाप्रमोदयस्य सम्भव., न तु कुठे। महानन्दे तु प्रेमसामान्यस्य गन्ध एष नास्तीति भाषः। पन्थस्याभिधेयं प्रतिपाय सत्तमकायस्य तत्व' वरूपम् । यतिमयिती व्यतिमाती पदपदार्थों येन, परपदाभ्यामतिरिक्तो भिन्न प्रत्यर्थः। अतिक्रमणार्थकोति पूर्वक भो' धातुः मकर्मकः। यक एव पिघातुक्लुकर्थिकदकमकः पराभवाय सुसकर्मक तथाऽमापि समिन् यस्यातिक्रमणामम्मवात् यतिक्रमणलिङ्गेमेष पदे अर्थ पचप्रशोति, स्यादति भावः। डग मान इनि, 'दृक् गाने शासरि सिम्वित्यमरः । पप योगमायामत प्रापघटकोभृतनादन झन एव एवायत्पत्तिः । एवं पर्यामकाः भर्म भरा विद्या एक, कम्मतास्यादभितिक संयां प्राकटा मेवोतृपत्ति:। मनारमान- विति। तदुक्तं योगमाये । यस्तु भायो नादो परूप; मन माभिहरणशभरात प्रपमरापं प्राप्त पेन 'परा' इति पाग्या यस्य रायाभूतो भवति, पचासत म प चित्तं गगन 'पासनो'त्या'यो भवति, इडियल मध्य माया.. पर कई गरी पनि पाग्या यख नयाभूत प्रयारपटकीभवनारम्य महानुभाम्नु रोममम मामिहारारा यपानपद भवतोया-पपरियोणतो पौमातिएशमामा पापार भापारा पापित नारपए: प्राची ·प्रथमकिरणः। गोकुलललमा गोपाङ्गनाः, दितीये गोर्ध्वाच: कुलं वर्णादिस्तम्य तलनमीप्सा, तीये गोर्खाग्देवता सैव कुलललना। शावल्यं मिथीभावः, प्रशमो नाशः, उदयः सृष्टिः, सन्धिः सन्धान, पत्तलयेऽपि तौल्यम् । अस्मिन् ग्रन्थ शष्दार्थयोः प्राधान्येन नयीय वर्ष मूलत्वेन वर्णानाञ्च ध्वनि मूलत्वेन बने दब्रह्मय उद्देशः सतः । अथ ध्वने: काव्यप्राणत्वं दर्शयिष्यन् काव्यस्य शरीरादिस्वरूपमाह- शरीरं शब्दार्थों ध्वनिरसव आत्मा किल रसो गुणा माधुयाद्या उपमितिमुखोऽलङ्गतिगणः । सुसंस्थानं रौतिः स किल परमः काव्यपुरुषो यदस्मिन् दोषः स्याच्छ्रवणकटुतादिः स न परः ॥१ का भवति। तस्मात् वैखरोदसायनाडावात् पवनग्रेरितो वर्गसमूहो यक्षिः सबैषां प्रत्यक्ष विषयो भवतीत्यर्थः। परापश्यन्तीदशापन: (5) स तु योगिनामेव प्रत्यक्षो, न तु सबषामित्यपि बोध्यम्। ननु नादस्य सर्वोत्कर्षः शततार-तस्यापीति। वेदादाखिलपदार्थसिद्धिहेतुत्वेनैव वस्य सर्बोत्कर्षः। सप्तौ प्रलये लोनतया स्थिती रष्टिसमये ततो नि:सरत इति भाषः । 'यमने ति ण्यनात युच्प्रत्ययेन सिंहा। तस्या मायाया तिगडूपः प्रपञ्चः येन नादरूप चैतन्यसम्बन्धेन शानिनो ज्ञाने प्रभवति ज्ञेयो भवतीत्यर्थः। शेषोभयपक्ष: दृष्टान्तरूपः शुदध्वनिपक्षो नादयक्षश्च । तत्र कायस्य प्रायरूपत्यादेव ध्वनेरुपयोगित्वम, छोडारा- दाखिलोत्पादकत्वेग नादस्योपयोगित्वमिति बोध्यम् ग)। उत्तमर्थ बनेगतकम्। अनापीति-मुरलीधनिशन्दध्वनिनादधनयखयः १ व ध्वनि नाविधो भवति । यादो सरलीधनिपचे मावानो अभिधारिमाविकप्रभृतीनां शविन्यादिमिः। तथाच स ध्वनिर्भावशावल्य-मावशान्ति-भावोदय भावसन्धि रूपपुष्य सगन्धयुक्तः । वृक्षो यथा सकायें: पुप्पः सुगन्धयारलथा धनिरपि सकायंभूतभाव- (ग) वस्तुतस्तु मूले 'कायोपयोगित्वा दियेकाश्रयः पाठः। अतएव नाचनेमि कायोपयोगिवं पर्यवसेयम्। नादस्य वेदाशवेन विपिता कायोपयोगित्वमिति निष्कलमनुमानम् । प्रतिसाद दोषा व्यनिया ये च दशिता त्यादि धनिकारमम्मत. नियोषानित्यदोषवपक्षः परमवाप्याश्रित प्रत्यलम् । (5) 'दाइपनप नाति दुष्टः पाठ (ब) पुचकमन्न ममदेव पुरी हाने।

·६ अलवारकौतुंमः। यदि दोपो भवेत्तदा श्रवण करताऽदिः प्रसिद्धः स्फुटदोष एय, न तु तुद्रः, रसानपकर्षकत्वान,-मोऽपि यदि भवति । अतो निर्दोष एवासो भवितु. महतीत्यर्थः । उगो लक्ष परीक्षा चेति ग्रन्थस्य वयो व्यवहाराः। तत्रादौ शब्दा- दीनामनेनैव सोकेनोहेशः कृतः। लक्षणपरीचे करो। प्रथ किम्तायत काप्यं यस्य पुरुषत्वेन शरीरादीनि कथितानीत्यपक्षायां काव्यलक्षामाह- - पावत्यादिएप्प : सुगन्धिः शोभित व्यर्थः । दितीये शब्दनिपक्षेपि तेषां व्यभिचारि- भावादीना पावल्यादिभिः सुगन्धिः । तीये नादध्वनिपचे भूतानां शापल्यादिभिः । सरलोनिः पुनः वीरम:! गोकुलललनामोदो गोकुलानना ग्रामोदयतीत्यर्थः। द्वितीये भन्दागपचे तस्य वदलनं प्रामोसा यतः, म चासौ धामोदी चेति। पर्यस्य प्रारित उधारयमेव, सपाच चमत्ततध्वन्यर्थस्य स्माती सत्या काथात्मकवर्णनासपार. गेका जायत रत्यर्थः । हतीये मारपचे पारदेषनामरपती सा फुलललमा, तामामोश्यति । सौमिति पचायपि शापल्यादरेक एपार्थ:। माया पन्नाशात्मकमबर्णने कि प्रयोजनमियत थाह-सिनिति । पम्दा- चमात्यारात्मकाय निरूपपलपसिाम् पश्ये शदायोः प्राधान्यम्। सयोगदा यो: पम्लत्वम्। तपादस्य वयंटिसवेन यस्य तु वयोधाम मलं यम्। पांगा नादयस्वनिमूलटेन नाम कर देतसः। नादवोष बधा যাশা পৰিশি ঘুমন্ত্রী। पियन पयितुम्। अमिरमरप्राणाः। चातुर्यवेदावारको गुवाः काय. नियमाप्रपांदा एष। उपमितिरुपमा छममादिस्य तातोपमादमदार एवं पामारrine: कादम गालोमती रोतिरेव फायपुरमा म्यानमवादिनीपमा । परम: मापात पाचपुरुषः । अस्यकटादिरेष रोगः पर नपारम्पतोपो पोगोन भातीयः। ननरभानपकववापिति। मा पिपिपराये प्रपदीय यार-मोवानि । म. गरि गम मानि तदा न रोषा पतएवामी कायपुरषो निदव एक भारमोनि। Ti-TRA सरेप मा पास। दी | मादभराभाना सायहाय बमो. firm | सोपानin vurity - ·प्रथमकिरणः। कविवानिर्मितिः काव्यम् ॥ २ का 'बागि'त्यु के (6) कविवाहमात्रस्यैव काव्यत्वापत्तिः। निर्मितिरित्यक्त कविकतथिल्पान्तरस्यापि। 'वाइनिम्मितिरित्युले व्याख्या विशेषस्य यस्य कस्यापि भ्याख्याकौशलस्यापि। पसाधारणचमत्कारकारिणी रचना हि निर्मितिः। तेन रसापकर्षकदोपरहितं यथासम्भवगुणालङ्का रमाम पदार्थयुगनं काव्यमिति लक्षणस्य स्वरसः (घ)। 'कविवामि व्यक्त कवितवचनमासस्यैव कायत्वापत्ति: । 'कविनिम्मितिरित्युक्त कविकृत. चित्रादिशिल्पस्य कायवापतिः। 'वानिर्मितिरिक्त कविभिन्नथायाटविशेषस्य यस्य कस्यापि धारणाको शलस्य कायत्वापत्तिः, अतः 'कवी ति विपोषण देयम् । तेग असाधारण. चमत्कारकारिणी र पति यायानेन कायप्रकाशोक्त दोघाभावगुणशिशब्दार्थो भयत्वादिवशेषणं विनव निर्वाह; कृतः। तत्र तत्र दोषसहिते गुणरहिते च काया भासे यमाधारणच मतकारकारिरचनाऽभावादेव न कविवानिम्मितिरूपकायलक्षणस्य समन्वयः। दोपराइित्यादिक लक्षणस्य स्वरस एव खत.विश्वमेव, नतु तत्तविशेषणं लपणे देयमिति भावः। अधुना दोघोघाटनार्थ कायप्रकाशकृतो लक्षणहत्यापति-सेनेति। शेषरक्षिती मगुयी शब्दार्थों काथम्। कथम्भवी शब्दार्थो । कुवापि काचविशेपेऽनलकती अलधाराभावविशिरी। तथा च तन स्थले लक्षणसमन्वयार्थमलद्वारवैशिन निवेश- गीयमिति भावः (1)। एवञ्च स्फटदोघाभाववले सति तथा स्पास्महालद्वारान्यतरविशिरत्वे - (घ) एतच कायप्रकाशकतो मङ्गलाचरणशोकस्य वृत्ती प्रदर्शितं मार्गमनुदत्य । नेतलक्षण मेकान्ततः समोचोनम्। प्रथम तावन् यदनाये परस्परान्वयदोषनिरामप्रयासस्तत् प्रौदिरेव। दितीयतः, पर्यायान्तरप्रयोगो ने लक्षणं, लक्षणे लक्षणीयस्य प्राधान्येन स्फुरता धम्मरणामुलेखस्य नितान्तप्रयोजनोयत्वात, अन तु लक्षणे ग्रन्थकता स्वयमेव 'यात्मा किन रस' इत्युदिरस्य मुख्यधर्मस्यानुलेखातात अछ। रचनायामेव काग्रत्वे स्थापित 'पदार्थयुगलं कायमिति नक्षणस्य सरसः' इत्युक्तिरपि न खन प्रोभते। निष्कटनक्षयवरसस्तु कायप्रकाश नक्षमालोचनं वाचतो यकृतो दिसा खण्डनीयः। ‘ বয়ায় সেলৰ যশবযাথি মুহুবিনৰীশ্বিন’র অধিনাগমন सारवदिति च अयम्। (6) भागियुती बाइमावस्येव पति पाठः (ग) (घ) (क) पक्षक। (1) नया घत"दिवा सद्रितपुसद एव न दम्यते । सब, (ख) पतके च एतत्पू कायस्थ ·अनवारकौस्तुभः । तेन 'सददोपो.गव्दार्थों सगुणाचनलती पुनः कापी सि लक्षणं 'कुरण : नयने'त्यादावपि पर्याप्तं भवति, सगुग्पालङ्कारनिहोप- Karyaprakasa-- शब्दार्थत्वात् । 'याक्यं रसात्मक काव्यमिति व लक्षणे 'गोपीभिः सह विहरति हरि'' Sabityadarpags- रित्यादी पर्याप्तं स्यात्, रसात्मकवाक्यत्वात(ड)। व्यति- रेकेन दोपः, यद्याच' न भवति तत् काव्यं न भवती- Ullas. I . 1.8. " व्यायातः, ४ करङ्गस्य नयने व नयने Yogavasistha कम्मलोमपटच्छन्नः शशशृङ्गधनुर्डरः । Ramayang-Utpatti.4&20. एष बन्धासुतो भाति खपुष्यकतशेखर: (च) ॥ इत्यस्य वाक्यत्वामावेऽपि काव्यत्वदर्शनात् । मति गुणविशिषपदार्थोभयवत्वमिति काशलपणम् । यस्यास्तथाभूता इत्यादौ शब्दार्थोषाभावगुणालङ्कारादीनां सत्वात् तालक्षणं पर्याप्तमनिया भवति। स्वमते तु अमाधारणचमत्कारकारिरचनाऽभावादेव तत्र न घोषः। कस्यचिन्मते 'वाक्यं रसात्मकं काथमिति लक्षणम्। तदपि दुई, यतो 'गोपीभिः मर विरति हरिरियादापतिथान, दङ्गाररसात्मकत्वस्य वाक्यवस्य च वन पश्चात् । 'कूमलोमपटच्छन्न' इत्यादौ न वाक्यत्वमस्ति; परपरान्वितार्थबोधकपदमसुदायवत्व पाश्यत्वमिति तलक्षणात। व्यत्र तु मङ्गादौ प्रशादेथाक्रममन्वयापतिहरेव ग वाक्य त्वमिति भावः। .. (ड) कायप्रकाशकतो लक्षणं खण्डशो विचारित दूषितश्च तद्दयशमगङ्गाधर फाराः। व्यन तु खण्डनस्यापूर्यः पन्थाः । प्रस्तुतात लक्षणामस्थ समयस्सार्थबोधस्य' पाहार्यत्वादेवयं प्रीष्मिता पणशानक्षणं रमगङ्गाधरोपि दूषितं, तत प्रौपवेति । यदाहुः गाधरमाधिपायजा खटिप्पण्याम् । अवापि योऽयामातियामिरूपतालचय. रोपो दणित, मसल पामायतः माक्त एव । 'गोपीमि: महे' यन चियाभावः, चर्वणा- परपयायस्य रमाणातस्य महृदयशदयगस्य विरलता च। 'कूमलोमत्यादी गौहत्ता हामितमम्बश्वोकारात् पाश्यत्वं मम्भवमोति सु दिक्। एव पंथालयो लक्षणे पपामति यथामभवमदोष मेलि प्रतिमाति। Vide Dr.A. B. Keith's remarks in J.R.AS, 19101 'कामायो र पहा साटिने, प नत्र, नाम कादि म्यानपानागिरी, लिपाडा ·प्रथमकिरणः। यस्त 'रीतिरात्मा काव्यस्येति पठति, न तदपि साधीयः, Vamana's Kavya. lankara. रौतेवंधगाणत्वात् । यत्तु नोकोत्तरचमत्कारवर्णमानिपुणः कविः । तस्य सादृग् वचः काव्यम- इत्यपि न साधु, अन्योन्याश्रयदोषप्रसतोः । तथाहि लोकोत्तर- चमत्कारवर्णनानिपुणः कविः, कवर्लोकोत्तरचमत्कारवर्णनानिपुणा वाक् काव्यमिति परसराययम् । (8) तत् साधूक्तं 'कविवानिर्मितिः काव्यम्' इति । कविरिति पारिभापिकी सजेति परस्पराययदोपो निरस्तः । कस्यधिमते रीतिरेव कायस्यात्मा, रीतिभॊडीप्रभृतिः । तन्मते रीतिमत्व काथत्व मिति तलक्षणम्। तदपि न साधीयः, यतो रौतेबाह्यगुणत्वम् । तथाच सदोघे गुणालचार- भावविपि च रीतिमति काथाभासे दोषः स्यादिति भावः । यत्त्विति-लोकोत्तरवर्णनायो निपुणः कविः तस्य लोकोत्तरचमत्कारवणंना वाक काथमिति लक्षणमन्योन्याश्रयदोषदुश्म्। वथाच काथलक्षणघटितं कविलक्षणं, कविलक्षणघटितं कायलक्षमिदमेवान्योन्याश्रय- रूपम् । तथा सवि कायलक्षणे कविज्ञानापेक्षा, कविलक्षणे कायनानायचा। अत उभयोरेव (9) ज्ञानासम्भवादिदमपि लक्षणं न साधीय इत्यर्थः । नमु कविवानिम्मितिरिति लक्षणस्यापि कवितते कायभिन्नथाप्याकौशले दोध- प्रसङ्गः। न च निम्मितिपदेनासाधारण चमत्कारकारिरचनारूपोऽर्थः पूर्वमुक्त, अतः पिङ्गलऋन्दोमनादिरूपचन्दामाखोक्तताशरचनायासन यायोकौशलेभावान्न दोम इति वाच्यं, कविपदस्य वाक्यदस्य च वेयर्थापतेः। अन्यकृतयारयाकौशले शिक्ष्पकमय धनिम्मितिपदार्थताशरचनाया व्यभावादेव न शनामि दोषावकाश रवि। पारिभाषिकीति- ..को पारिभाषिक लक्ष स्वयमेव वक्ष्यति । (घ) श्लोकोऽयं शरणदेवक्षतदुर्घटवृत्तौ (शE) किञ्चित् विलक्षणतया दृश्यते। तवायं पाठ:-- एष बभ्यासतो याति खपुष्यकृतशेखरः। स्टगटयणाम्भसि सात्वा शशम्दङ्गाधनहर। दर्पणक्षमतेऽप्यन कायवस्थापन न दुरुपपादम्। याक्षेमात विशिजोधजनमसुखेन नूनमनापि चमत्कारित्वम् । 'रसे सारश्चमत्कार' इति धर्मदत्तोक्तदिशा ग्रन रखोदोधकत्व- (8) (क) (ब) (ङ) पुस्तकेषु 'यत्त' इत्यारम्य वाक्य 'निरक्ष यतस्य वाक्यस पश्चात हशते। (9) पाठोऽयं मचे देव पुनकेषु । 'उभयोरधानकाले एकतरानासभात्' इति भषितुमतीहि गेयम्। - २ ·अलद्धारकौस्तुभः । प्रथवा काव्यत्वं नाम गोवादिवजातिरेव । यथा सानायवयववतीघु गोव्यतिषु प्रत्येकमयं गौरय गौरित्यनुगताकारा येनासाधारणधम्म णावगतिः स एव जातिलक्षणः कोऽप्यसाधारणधम्मों गोवं, तथा शब्दार्थसातस्य सहृदयहृदयावाद्यः कोऽपि काव्यत्वलक्षणो धर्मविशेषः काव्यत्व नातिः। (छ) निपुणं कविकर्म तत् ॥ २का प्रय काव्यं कविकति कविजिज्ञासायां तस्वरूपमाह- लक्षणान्तरमाए-अपवेसि। अवगति: प्रतीतिः, येन गोत्वरूपामाधारणधर्मयायं गौरयं गौरित्यगुगताकारा समानाकारा भवति स एव गोवस्मो धर्मो जाति । तथानापि शब्दार्थममूहस्य कायवलक्षणे धर्मविशेष ग्व काथव जातिः। ननु गोत्वनाती अलिकलोकादिसयामनुगतप्रतीतिरेव प्रमाणे, कायस्वजातो किं प्रमाराम? तमाहस काथवरूपो धम्मः महश्यहदयावादा, तपाच सर्वक कार्य सहृदयानों काथवरूपेयानु. गता प्रतीतिरेव कायवनाती प्रमाणमिति भावः । न च प्रत्येकवनिष्ठकवखवादिशातिभिः कायत्वजाति: मोर्णा स्यात्। तथाहि कत्वादयभावप्रति कैवले काक्षरपटितचित्र काय काययं पतले, कायवाभाषपनि च वनककाररूपाचरे कन्य ज्ञातितते, एकमिनेय कारपटिकाये काथत्वभाति: कत्वजातिय पत्ते, यतः परस्परात्यन्ताभावसमानाधि. करणले मनि एकाधिकरयत्तिवरूपसायदोघेश काथवजानिऐति वाच्य (10), यो यम्मत मादयस्य न नासिवायकत्वं तमतमालम्वोत(), तो न दोषः। सपाच गोण्या कृपया फायमचयादितोऽयं शोकः। एमितरमापि चमत्काररान कायता यथायोदर्भित नेमचरितमोरे- यस्य चाधिपते: मरापरया सचोकताः मंश्यया प्रभाचतवसमापतिमिरप्रया:मिलाकीतयः । गोषकमरमरम कलपका का योग- माना करेगमरमपौधोद रोमि । (1) ननने पास्तरका पवटयो मंगल प्रकटगि ' कायम्य नामित्व गोश का मायामियम निषाद। मारप्पय जातियाधरया. भारच मो: गाझियो पालम तत्तपोप ए| एपy, कायस्वं क्षेत्र महापरिरिता लामिष, तनु रामपणपो पगः प्रापंपोसथापित मा मामा को मायोमम्। (10) '' PMu) [i) nts। - भव।

·प्रथमकिरणः। ११ 1 Sutra. कायत्वस्य सवोजो हि कवितयः स सवागमकोविदः । सरसः प्रतिभाशाली यदि स्यादुत्तमस्तदा ॥ ३का (ज) एतेन 'हये कवयः सम्भवन्ति अरोचकिनः सटणाभ्यवहारिणति वामनः। तल सरणाभ्यवहारिणः कवय एव न भवन्त्यनादृतत्वात् । Kavyalankara- अरोचकिन एव कवयः । (झ) ननु कायत्वस्य नातिरूपत्वे कविघटित कायलक्षणस्थासम्भवात् कथमालङ्कारिक- रलद्वारमात्र उत्तममध्यभादिभेदेन कवेलक्षणं क्रियते, तवाह-अर्थति। जातित्वेऽपि काथमिति पदं यौगिकत्ता कवेः कम्मै कायमिति याकरणसिहं भवति, अतस्तन कविनिज्ञासायर्या कवनक्षय सुसङ्गनमैवेति भाषः । सर्वांगमकोविदोलकारादानेक- प्रास्ताभिसः। (1) एतेन पारिभाषिककविलयकरक्षणेन हये दिप्रकाराः कवयो भवन्ति। दयशब्दस्य बहुवचनेऽपि प्रयोगः साधुः न तु दिशब्द इव नित्यविचनान्त:। घरोचकिन इति- यथा तसुकुमारा महान्तो जना असंस्कृतविरमवस्तुनि व्यरोचकिनो भवन्ति, तथैव (ज) 'सवीन:' 'सागमकोविदः' 'प्रतिभाशालीति विशेषणवयादाचार्याण्डिप्रोक्तं कायसम्पन्निधानभूतं कविततित्वमखिलमायाति। उसं हि दण्डिना- नैसर्गिको च प्रतिभा श्रुतश्च बहु निम्मलम् । ध्यमन्दश्चाभियोगोऽस्या: कारणं कायसम्पदः । घमन्दोऽभियोगोऽन कौस्तुभे कायरोभूमंस्कारविशेषफलतया वीनत्वेनोक्तः। एवमपि पीयपवर्षो जयदेव:- प्रतिभैष अताभ्याससहिता कविता प्रति । हेतुHदम्बसम्वन्धवीक्षयक्तिमतामिव । सच संस्कारविशेषः प्राक्तन एव । ४ का)। रसगङ्गाधरक्वजगन्नाथ: प्रतिभाषा इतरथवच्छिनायाः कारणत्वं निहि शति। ग्रन्थक्वपि 'सबौन इत्येव ' कविलक्षमिति निर्दिशन् एकस्यैव कारणत्वं कायकरणे खौकरोति । वस्तुतस्तु नाममाने भेदः । सरम- त्वञ्चालेवान्तर्भयते इति केचित, यन्त यं वा तदित्यपरे। यदा महिमभट्टस्तत्वोक्ति- कोशे- रसानुगुणशब्दार्थचिन्तास्तिमितचेतसः । क्षणं खरूपपोत्या प्रजैव प्रतिमा कवः। (11) 'म' पुस्तकेयमधिको पाठः । नाकामन्ये पुलकेष्वव दृश्यते ।

·१२ अलङ्कारकौस्तुभः। मवीज इत्येव कविलक्षणम्, अन्यानि तु विशेषणानि, सवीजः कषि- रोगः स्यादित्यर्थः । किन्तही येन सवीज इति नेयः कविरित्याह- वोनं प्राक्तनसंस्कारविशेषः काव्यरोहभूः ॥ ४ को रोहय इंधा निर्माटमूलः स्वादकमूलच, यं विना निर्मातु वादयितुञ्च न शक्यते । तेनोत्पत्त्याखादयोरेवास्य कारणता । कचित्तएकदिनना: सदोऽथवा गुणालझाररहित च यकाये (12) अरोकियो भवन्ति। यथा च पशवस्तृणहितामादिभोजिनो भवन्ति तथैव निभटकवयो दोष महितकायाखाका भवन्तोति विविधाः कवयो वामगसम्मता इत्यर्थः । 'मागमकोविदः 'मरम' 'प्रतिभाशालीति पदानि विशेषणयोधकान्येव, न तु कविलक्षण घटकानि । तथाच मीणः कविः कीदृशः स्यादित्याकाझायो ताविशेषणानि यानि । कायोत्पादकप्राक्तनमस्कार विशेष: काथरोहभूः कायरोस्यानम्। रोइश्चेति-- रिविध उत्पत्तिरूप ध्यावाददपथ। यस्य संस्कारविशेषस्य कारणमा वोध्या। तथा এ জায়নবিন্ধাত্মাভাবলীইমুমদাঞ্জাবিঘা জঘিরিনি হ্মণবয়। अन्यानि ।

·प्रथमकिरणः। १३ कामौ प्रतिभेत्याइ- Mahamahs. प्रज्ञा नवनवोल्लेख-(न्मेष) शालौनौ प्रतिभा मताका अथोतलक्षणं काव्यं कियत्मकारकं भवतोत्याकाचाया त दानाह- उत्तम ध्वनिवैशिथ्य मध्यमे तत्र मध्यमम् । अवरं तत्र निष्पन्द दूति विविधमादितः ॥ ६का (अ) व्यङ्ग्यमेव ध्वनिः । यत्तु 'इदमुत्तमातिशयिनि व्यङ्ग्य वाच्यावनिवुधैः Kavyaprakasa. I. .थित' इति काव्यस्यैव ध्वनिलं, त ध्वनिसम्बन्धाधुनि- रिति लक्षणा, किम्बा ध्वन्यतेऽनेनेति करणसाधनेन । वस्तुतस्तु ध्वन्यत इद- मिति कर्मसाधनमेव । तेन कविभिन्न कायाखादयति सहृदये ग्राखादनहेतुभूतप्राक्तनसंस्कारविशेषवत्वरूप लवणस्य न समन्वय इति भावः। नवनवोलखशालिनी नवनवार्थरचनायां समर्था प्रभा बुद्धिः प्रतिभा भवति । ध्वशिय उत्तमत्वे कायसनम भवति । वन ध्वनौ मध्यमे मति कायं मध्यम भवति। ध्वनी निस्सन्द असारे सहृदयहृदये शोघमप्रकटे पति अवर नितर कायम्। गनु कोऽयं ध्वनियस्य नैविध्येन काथस्यापि वैविध्यसक्त, वनाइ-अङ्गा यजनात्तिवोj वस्तु ध्वनिः। काथप्रकाशकतोक्त ध्वनिलक्षणमाइ यत्त्विति । अस्मिन् कार्थ वाध्यात् पाच्यार्थापेक्षया ययातिपिनि उत्करे सति इदसत्तमं कायं बधंधंनिः कथित इति कायस्यैव यवनित्वसक्त तत्त ध्यसङ्गतं, प्रामाणिकानां काथे ध्वनियवहाराभावात् । अतः काचे ध्वनिप्रदप्रयोगो ध्वनिसम्बन्धाताक्षणिकत्वेन गौण एव, नतु साक्षात्मण्यप्रयोगः। नन्वनेन कानार्थो ध्वन्यते शन्यत इति करयसाधनेन कायेऽपि ध्वनिपदस्य साक्षातृप्रयोग इट एवेत्याच किमेति। ननु कार्य प्रामाणिकानां न कदापि धनिपदस्य सख्यप्रयोगः, तो ध्वनिपद न करणसाधनं, किन्तु कायेनेदं वस्तु ध्वन्यत इति कम्ममाघनमेव । अतएवं ध्वनिपदस्य सख्यप्रयोगो बायार्थ एव नतु काये। काये तु ध्वनिसमन्धानाचणिक एवेत्यथ संक्षेपेयाह-वस्तुस्थिति। . (अ) निस्सन्द इति-छाम शरीर शम्दार्थावित्यादिवदारोमोक्तिः। निनास्ति स्यन्दन- सास: प्राणाः (ध्वनिरिति यावत् ध्वनिरसन इति ग्रन्थकता खयमवोक्तत्वात )--यन, व्यर्थात् यह केवलं शब्दावे चिनामेव स्फरति तदधर्म कायम्। चिनकामिति तस्य प्रकाशकदादिशतसंचा। न तन्मुख्य कार्य, काथानुकारो झसायिति ध्वनिकारः ।

·श्रलद्वारकौस्तुभः । ध्वनन्यन्तरोद्गार तदेव ह्युत्तमोत्तमम् । शब्दार्थयोश्च वैचित्र हे यातः पूर्वपूर्वताम् ॥ ७का (ट) यदि ध्वनिवैशिष्ट्य ध्वन्यन्तरवैशिष्टंय स्थात, यदि वा शब्दार्थयोवैचित्राच्च भवति, तदा काव्यमुत्तमोत्तमम्। एवं शब्दार्थवैचित्रे सति हे मध्यमावर पूर्वपूर्वतां यातः, मध्यममुक्तमं भवति, अवरं मध्यमं भवतीतार्थः । शब्दार्थयोरिति काकाक्षिगोलकन्यायेनोभयत्र योजनीयम् । क्रमणोदाहरणानि- गोरीमर्चयितुं प्रसूनविचये खथूनिदिष्टा हरः । क्रोडाकाननमागता वयमहो मेघागमश्चाभवत् । ध्वनेरिति-यसिान काये धन्ययस्यापि ध्वन्यर्थ: सम्भवति तत् कायमुत्तमोत्तम भवति । शब्दार्थयोचित मति दे काये पूर्व पूर्वतां यातः । ध्वनेर्धन्यन्तरोदगारे व्यस्थापमाह-योति। ननु यन्त्र काये ध्वनिवैशिष्टयमात्र वर्तत, नतु ध्वनेर्धन्यन्तर, अयाच शब्दार्थयोर्चेचिना वति, तदुत्तममपि कार्य शब्दार्थवैचिवाहतोत्तमोत्तम भवतीत्याच-यदिति । एवमिति-तथा च यत्कायं वनेमध्यमत्वान्मध्यमं भवति तत कान्य स्यापि शन्दस्यार्थस्य च (13) चमत्कारो वर्तते चेत्तदा मध्यममपि कायमुत्तमं भवति । एवं धन्यस्यास्पन्दे मति यत्कायमारं भवति तत्कायस्यापि शब्दार्थयोश्चमत्कारो पति चेत्तदा परमपि कायं मध्यमं भवतोत्यथः काकाक्षिगोलकन्यायेनेति-ब्दार्थयो. पति पदस्य काकाधिगोलकन्यायेन उत्तमोत्तममित्यत हे यातः पूर्वपूर्वका• भिव्यन चान्वयो वोध्या 1 मन वाध्यायांपेक्षया धन्यर्थम्योत्कर्षे मति उत्तम कायं भवतीत्यवोदाहरणमा- विधनायोऽवम्। जगनाथस्तु एमिधम्यश्लेषु यत्र शब्द चमतृतिसम्पन्या अर्थ चमत्. सिप्तर कायमा, यस तु परमतततिरेव केवलं वर्तते, नार्थचमतहतिक्षात चिधमाधमकायस्था मीचममपि न सत् कामियामा विक्रमादित इनि--पद्यात् पर्ण भेदाला पोकारावारिस पनि। धनिरिति लरथा-परक्तमेतत्। नादयनित: कायमितिमा भनिएदस्य सुरपया इमाम भवतोमि। (৪) যা খাবারবিধান হনশী ওষমম মমম ঘনমি गर: कार्य पर मिदो। रमालापरताप कायभेदापावार तमामाता पाता। भनिय मात्र Ti, जागरुका भूगयामसुराम पर ph vratri()())() पास। - ·प्रधमकिरणः। प्रेहोलाः परितच कण्टकलता: श्यामाश सा दिगो नो विद्मः प्रतिवेशवासिनि ! गुरोः किं भावि सम्भावितम् ॥ ४ अत्र वाच्याद्भावि यौरुष्णसङ्गजन्यनखवतस्थगनरूपस्य घ्यायस्य वैशिध्या- दुत्तमत्वम् । (3) गौरीमिति। श्रीकोन स मिलनार्थ वृन्दावनमध्ये गता काघिदनसुन्दरी थोशयोन सह मिलनात पूर्वमेवाकरसात कार्यान्तरे तवागतां पडसिनीति प्रसिहां कामपि प्रतिपेशिनों दृष्टा खोयागमनं पुष्पचयननिमित्तमिति वक्तं, एवं देवात् सम्भोगानमार- ममया सह पुनर्मिलनं चेत् सम्भोगचिनखक्षतादिकं दृष्ट्या किं विहरिथ्यतीत्यधुनैव सम्भोगघिई कण्टकचनत्वेन वक्तच तस्याये सखेदमभिनयति । स्वनिदिशा सती हरेः क्रीड़ाकाननं वृन्दावनमागता। मेघागमश्चेत्यनेन श्यामाश्च सर्जा दिश इत्यनेन च शोध यहं गन्तुं न शकोमीत्योतोऽत्र मम विलम्मच भविष्यतीत्यपि ध्वनितम्। हे प्रतिवेश- पासिनि ! पद्य गुरुजनस्य किं सम्भावितं भावि कोइशौ सम्भावना भविष्यतीति न जाने। तेन गुरुजनोऽपि यदि विलम्ब नखचतच दृष्ट्वा किचिददिष्यति तदा त्वामेव साक्षित्वेनो- पन्यस्य हे प्रतिधेशवासिनि ! तन्निकटे तदानीं मया यत् सम्भावित तदेव मम ललाटे फलितमित्यपि वक्ष्यामीति स्वाभिप्रायश्च ध्वनितः। प्रेझोलावला: कण्टकयतलता इत्यनेन शीघ्र पहागमनसमये मम कण्टकचतं भविष्यतीत्यमि विचापितम् । य: थीयासङ्गमस्तस्य स्थगन सम्मरणम् । व्यन भाबी यामप्रधानमेव सत चमत्कारकारि। एतच्च कर्णपूरमते मध्यममपि शब्दावचित्रण कदाचिदुत्तमं जायते-यथा तद्वदाहृते शिक्षितानि मुदामित्याहौ। मध्यमन्तु यन अङ्गा- चमत्काराममानाधिकरणो वायचमत्कार। उत्तममध्यमाखा कायदयम् जगन्नाथमते- सवारप्रधानमेव । अघमन्तु यन शब्दचमत्सतिसुपजीयैवार्थचमतक्षतिः कथमपि भासते। कर्णपूरस्तु एवविधस्यले अवरस्यापि कायस्य शब्दार्थचमत्क्षतिमूलतया मध्यमत्वमिच्छ- तीति विवाः। तदुदाहृताधमकाय उच्चतस्पूलैरियारि शब्दचित्रमेव, न तत् काथ- तया उरीक्रियते ततोऽर्वाचीनेन सार्थकनाम्ना पण्डितराने त्यस्माकमनुमानम् । काविद्याधराया उसममध्यमाधभेदेन विश कायभागमिन्ति। यानन्दवन- विश्वनाथादिमते ध्वनिगुणीभूतय उभे एव काथे, नेतरत्। महिमभट्टादयस्त व्यगा- चागत्वाचावकाविभागमरणिं दान नाट्रियन्ते यदाद महिमारतो महिमा म्वयमेव,-- यदि काव्ये गुणोभूतथङ्गाऽपीदैव चारता। प्रकर्षशालिनीताई बर्थ एखादरो ध्वनौ । (B) झोकोऽय काश्मीरस्थप्राचीनस्त्रीकवेः विघ्नकाया: 'दृएिं प्रतिवेमिनि ! प्रकाश ·१६ भलधारकोस्तुमः। मध्यमे यथा- उत्तमप्य पुरुषस्य बनान्तः सतामालि! कुसमाय गतासीः। पाययुम्मधुकरास्तव पश्चाद्दुःशकः परिमलो हि वरीतुम् ॥ ५ अन 'पुन्नागे पुरुषस्तुनः केशर' इतवादिनोतमपुरुषस्थ Vaneusadhiyarga. प्रकष्टपुवागस्य पक्षे पुरुषोत्तमस्य श्रीकृष्णस्येवेति व्ययमेव स्फुटम् । (ड) Amarakosar- अव यथा- ऊर्जतस्परले वारिवाहाः प्रोद्यहिद्युहामविद्योतितायाः । अद्भावदो विद्रुना ट्राधयन्ते दन्तिधान्या सिंहसद्धप्रकोपान् ॥ ६ । (8) अत्र केवल शम्दवैचित्रवासननिस्सन्दभावाश्चावरत्वम् । ध्वनर्धन्यन्तरीद्गारे उत्तमोत्तमत्वं यथा-- यातासि स्वयमेव रजपदकस्यान्चेपणा, चना- दायातासि चिरेणा कोमलतनुः लियासि हा मतकते। उसमस्य श्रेयस्य नागकेशर प्रति प्रसिदस्य पुमागस्य वनमधे युथ्याथै त्वं गतासौः। भ्रमरतिर पश्चादाययः। यतो हि निश्चितम् पुन्नागस्य परिमललया समरीतुं दुःशकः । श्रीहप त्वदशम्यः श्रीवास्य परिमल: सम्परो दुःशकः । धनेमध्यमत्वम् । भारमिति-उर्जन वसान न पाटोमी यन तथाभूतैर्गक्षनः करबारियाहा मेघा यादी प्रतिपर्वते विद्वता धावन्तः सन्तः इन्निधान्या स्यामाकाए एते हस्तिनः प्रतिपत्रंत ममन्नोति स्तिभमेण सिंहममूहस्य कोपान बाधयन्ते दोन कुमति বী হুশ ধাঘয়। ঘন ঘন্ধবীয়সী বা বিবাধা মানুষ याशा दिकः। अन्न श्रेषप्रामवेन पमिशाप्यमाट्यद दात्यमी व्यादि 'नीरवालदमालिसन्तु पटक्दा नलगन्या त्यात मन्दर्भरतमनुस्य कृतः। उभयमापि एक एव पस्तुवनिलेन च धनिकायवम् । () गुलोमूतथगनया मध्याम कायोत्। 'वर्षी गिरामपिहिम पतिय कशित भीभाग्य मेति यचनेन स्फुटयगावया नाव मित्कार रति धोध्यम् । (DENT सामोपयोग; 'यात्मनेपदमिति परमोपदिनां कचिदियादिना সময়। ঘৰুৱাৰমা মুহইলিরা আসে। মমঙ্গলবামৎিসি দ্বালি- मंगोटीशी मान्दियामाया मिदिरम्।

·प्रथमकिरणः। १७ खासो दोधतरः सकगटकपदं वक्षों मुखं नीरसं का ते ह्रीरसमजसा सखि । गतिरे रशः सुभ्रुवाम् (4) * ॥ ७ (ण) अव त्वं तदानयनाथं न गतासि, भपि तूपभोगार्थमेवेति , ध्वनिरेकः । अन्योऽपि वक्तृप्रकृतिप्रकरपवैशिष्ट्यात् प्रतिभासते। तथाहि प्रकरणन्तावत् प्रियसखोमेनां थी लष्णेन सह सङ्गमयितुं तेनैव सह श्रीराधया प्रारीव युतिः कता, यदासौ मया प्रहीयते तदास्याः सङ्गः करणीय इति । पश्चात्तथा समागतायान्तस्यां तामपराद्ध कर्नु (') तस्याः परीहासाहित्यासूयादि. भावावल्य', सखााथ हीसाध्वसकोपादिभावशावल्यमिति वदव एव बनेः पालवाः । तेन ध्वनचंन्यन्तरोहारः, अत एवम्बिधस्थले उत्तमोत्तमल नेयम् । शब्दार्थवैचित्रणोत्तमोत्तमत्व यथा- नवजलधरधामा कोटिकामावतारः प्रणयरसयशोरः श्रीयशोदाकिशोरः। अरुणदरुणदीर्धापानमाझ्या कुरड्नी. रिव निखिलरूपाङ्गी रङ्गिाणि ! त्वंक यासि ॥ ८ । (त) काचित यथेश्वरो खसखों श्रीक्षपणसम्मक्तां कतुं खकण्ठस्थितपदकानयनमिषेय फसमध्ये प्रेषित वा स्थितेन प्रोक्यो न सह सम्भोगानन्तरं खनिकटे ग्रागत्य लब्जयाघो. सखी तो प्रति मपरीहासमाह-यातेति । वक्ष: मकण्टकपदं कण्टकधिन सह वर्तमानम्। हे मखि । रह एकान्ते दूरे सुध्रुवां गतिरसमञ्जमा भवति । अतखयादा बसमक्षसं कृतमधुना पश्चात्तापे कि भविष्यति ? समिति-तदानयनाथ मकानयनाथ न, किन्तु श्रीलयोन सोमभोगार्थमा ग्रन्योऽपि ध्वनिः वक्तवैशियात् प्रततिपिद्यात् प्रकरणवैशियात प्रतिभासते। सखा (ग) सोकोऽयं 'नि:शेषयतचन्दनं स्तनतट' मित्यादि वापी नातुमितो गतासि न पुनस्तस्याधमस्यानिक'मित्यन्त वहुशः ध्वनिकारादिप्राचोनालङ्कारिकै: नितरामाटत. भमरककवेः सुभाषितस्पनीय रचितः। सुष्ठुक्त खलु नेघधकारेण विम्भितं यस्य कित ध्वनेरिद विदग्धनारीवदनं वदाकर' इति । (a) एवमादोनि पद्यानि सार्थकनान, श्रोत्रीकविकर्णपूरस्य सुललितसरखती. निस्सन्दभूतानि । यदि रमानुगुणवरचितार्थगम्भीरिममहितवाप्रपञ्च एवादरमहति, (14) 'द्रौरनवस्थितो हि भवति प्रेमा सखि रिश' इति (क) पुस्तके मूलतः पास। (15) 'मामपराहीका मिति (स) (घ) (क) पुस्तके पाठ । ३ ·! अलबार कौस्तुभः । अत्र शब्दार्थवैचित्रपण वाच्यादतिगयिना ध्वनिना चोत्तमोत्तमत्वम् । ध्वनिस्तु है रशिणि ! कुतकिनि ! त्वमतिप्रसिदा गुणवती । क यासि ? तत्रैव याहि यत्र श्रीयशोदाकिशोरः निखिलकशागीररुणत् रुरोध । कया । अरुणदीपागभया । कुरद्रीरिवेतापमालद्वारेणापानमन्या वागुरावे न रूपकालङ्कारो ध्वनितः । वस्तुतस्तु क यासीति तत्र किं यासि, मा याहीति(6) लक्ष्योऽर्थः, कोटिकामावतार इति प्रलोभनद्दारा तत्रैव याहीति व्यङ्ग्योऽयः । पवाविखासच्च मा कापोंः, यतः प्रणयरसययोरः प्रणयरसयभःप्रदः । नवजलधरधामेति स्वधाम्नेव सर्वतस्तिमिरमुत्पाद्य निःशड्डमलक्ष्यो भूत्वा विहरति । अतो लोकभीतिरपि न कायेति वदव एव ध्वनः पन्नवाः । शब्दार्थ वैचित्रेय मध्यमस्योक्तमत्व यथा- शिक्षितानि सुहृदा न गृहीतान्युक्षितासि निजगरमेन । दीक्षितः कुलवधूवधयागे वीक्षितः सखि ! म नन्दकुमारः ॥ अत्र ध्वनर्माध्यमलेऽपि शब्दार्थ वैचित्रापुच्या उत्तमत्वमेव | भए प्रेमामुवन्धप्रकरणवशात् राघयैव कृष्णेन सह प्राक् युक्तिः कृतेति निः । ध्वनेयन्यन्तरं यथा समागतायामिति । परीहासः स्पयः। अहित्या पोलयोन सा सम्पादरूपाकारगोपनम्। सधुवां दूरे गतिरममनसेत्यनेनामया, इत्यादि भावशावळयं श्वया:। भरयाश्च माध्वमं भयं, एतादृशमहिडपने त्वमेव हेतुरिति प्रणयकोपच । नबीनमेघस्येव धाम काम्तियस्य, तथा कोटिकन्दा अतारा यस्य, सौन्दयां- सिरायवेग तेषामवतारीत्यर्थः। प्रणयरसरूपं यशो राति ददानि, एवम्भतो यशोदा- জিগীষাবান্না লিখ্রিসঙ্গীয় বাঘ-নর বয়ান গ্রুক্সেীছত্রিী- वि। तमात हे रलिपि । त्वं न यासि ! तन मा याहोति लस्वार्थस्य वैचिताम् । पापाचवन्तु स्पष्टमेव। एवं वायार्थात् धन्यर्थस्योतकर्येणोत्तमत्वम् । है रहिणी व्यस्य यारणा हे किनि। व्यपाङ्गमङ्गया वागुरावं ग्टगवन्धनीत्वम् । तमि एवामोदाइते शोक प्रकटो नितरामपभोग्यच 1 माधुपयनको र य य म पहुसे रमयुक्तपक्षपा तिरूपररूपनायसंयुक्तावरच गुम्फिता सानुपाया रचनेयं ललिता सिंहा। (16) 'मोनि") () () () () पटक पार पाठ।

·प्रथमकिरण १८ --- । 1 - शब्दार्थचियावरस्य मध्यमल यथा- काननञ्जयति यत्र सदा सत् का न नन्दति यदेत्य सुखथीः । का न नन्दतनये प्रणयोतका काननं धयति वा न हि तस्य ॥ १० अत्र ध्वननिस्सन्दतायामवरत्वेऽपि मध्यमत्वम् । यशःप्रभृत्येव फलं नास्य क्षेवलमिष्यते । निमाणकाले श्रीकृष्णगुणलावण्यकलिषु ॥ चित्तस्याभिनिवेशेन सान्द्रानन्दलयस्तु यः । स एव परमो लाभः खादकानान्तथैव सः (१) ॥ ८ का शिक्षितानीति। हे मखि। नन्दनन्दनस्य दर्शन कदापि मा कुर्विति शिक्षितानि न यहौतानि। यतोऽहं कलागना, मच्चित्तस्य वाचल्यं क: कत्तुं शकोतीति निजगब्ध रसेनोक्षिता सिक्तासि। य: कुलाङ्गनावधे दीक्षितः स नन्दकमारवयेक्षितः। अवासाकं शतसहसशिक्षितान्यप्यनादृत्य अत्यौतमुक्येन त्वया तस्य दर्शनं कृतं, अधुना तु तेन सह मिलन विना त्वत्प्राणा न स्थास्यन्ति। यतः कुलाङ्गनावधै दोधितः, अतरवत्प्राण- रक्षार्थमस्माभिः सखीभिरेव तेन सह मिलने यतनीयमिति यूपेश्वरी प्रति सखीनामाचा सो ध्वनिः। अस्य ध्वनेर्गकृत्वाभावेन मध्यमत्वम्। यहात पतीः फलवतीरपि सम्यो मोक्षयितुम इति ध्वनिः। अस्य वायादतिशयित्वं नास्तीति मध्यमत्वम् । काननमिति। यत्र सत् काननं सृन्दावनलयति, यत् कानन मेत्य प्राप्य का सुखनी: सखसम्पत्ति गन्दति न सम्बद्धा भवति। का सुन्दरी प्रीतयो प्रणयार्थ नोतका नोस्- कण्ठिता। धैयनजावती का कुलाङ्गना तस्य कृष्यस्याननं ग यति म पानं करोति । सुखसम्पत्तिश्च (11) रमयमेवेति ध्वनिः, तसादाथार्थ एव चमत्कारी। (घ) अन चतुर्वेव पादेवादियमकम् । तेन च शब्दवैचितश्चमत्कारः। सखसम्पत्ती रमणमेवेति टोकालदुक्तदिशा यङ्गयार्थस्य तथा म यथा वाच्यार्यस्य वेपिनाम्। तथापि नावावरत्वमिति । (६) सत्कायवतः प्रकृतकायतत्वग्राहियच कायत एव तत्वत अखण्डप्रकाशानन्द चिम्मयस्य वक्षावादसहोदरस्य रसस्यानुभवः। उहं हि प्राचा भामहेन- धर्मार्थकाममोक्षेषु वचक्षण्यं कलासु च। करोति कीर्ति प्रीति साधुकायनियन्धनम् (निधेषणम्) । (1) 'मखमम्पनी रमपमेवेति (ग) (१) पुस्तकयोः पास ·अलहारकौस्तुभः। 'काव्यं यशोऽर्थकते' इत्यादीन्येव केवलं न फलानि, अपि Kavyaprakasa I. सूतीप्रकारः श्रीकृष्णगुणानुवादादिलत आनन्दछ । * इत्यलङ्कारकौस्तुभ काव्यादिसामान्योद्देशी नाम प्रथम: किरणः ॥* 'काय यासेऽर्थक्षत' इति वदता कायप्रकाशशता कायनिम्मायस्य फल यशोऽर्थ- प्राप्तामङ्गलनिवृत्तवादि फलसक्त, स्वमते तु तत्ततफलस्य तुच्छत्वात् तत्तन्न मुण्य फलम् । मुख्यफलन्तु निम्माणसमये श्रीकृष्णगुणलावण्यकेलिए चित्तस्याभिनिवेगेन सान्द्रानन्दमन्नन मेववाह- यति। (18) एवमपि कायमोमांमायाम् राजशेखर:-'पञ्चमी साहित्यविद्योति यायावरीयः। सा हिपतहां (प्रान्त्रोक्षियादीनाम् ) व्यपि निस्सन्दः। श्राभिधम्मायौ यत् विद्यातत् विद्वाना विद्यरत्वम्' इति । कालिदासभवभूयादिक्कतप्रवन्धेषु भट्टमयूरभट्टवाणादिकत. मर्यपालकचण्डीशतमादी ग्रन्थकृतरूपमनातनमयदेवादिगौडीयवैधावाचार्याणां धानन्द वृन्दावनपद्यावगीगोतगोविन्दादिकाय निवन्धेषु भक्तिरसनिझरिणीप्रवाहस्य सान्द्रानन्द- लयस्य वा साचादेवोयलम्मः, प्रशतकायतनिधि जगतो मातेर गङ्गेव च पामभ्याच पुनाति पयति च श्रेयामि, मङ्गल्या च मनोहरा च भवति । एतमेव लपासद्दिश्य ध्वन्यालोककरिणेतम- या यापारवती रसान रसयितु काचित् कवीना नवा दृरियां परिनिष्ठितार्थविषयोमेघा च वैमश्चिती। ते . यप्यपलपा विश्वमसिल निधनयन्तो वयं भान्ता नैव च लवमधिपयन । त्वतितुल्यं मुखम। ति (18) 'ममा प्रथम किरमिकिरकोकामेय इण्यने मदद पुस्तके। एक किलोय. हिरवादी ·द्वितीयः किरणः। अथ काव्यमुरुषस्य शरीरत्वेन निर्दिष्टयोः शब्दार्थयोः शन्दे निपित एवार्थनिरूपणमिति प्रथमतः शब्द एव निरुप्यते- आकाशस्य गुणः शब्दी वर्णध्वन्यात्मको विधा । का वर्णात्मको ध्वन्यात्मकवेति विधा। यद्यपि वर्णा नित्यास्तथापि तदभि- व्यतिः शरीरस्थवायुनैव भवति (क)। श्रत उक्त 'तस्माद्भवति पवनमेरितो वर्णसाः' (३ पृष्ठायाम् ) इति । नित्यत्वप्रकारथ यथा- सच्चिदानन्दविभवात् सकलात् परमेश्वरात् । आसौच्छक्तिस्ततो नादस्तस्मा हिन्दुसमुनवः ॥ नादो विन्दुश्च वीनञ्च स एव विविधो मतः । भिद्यमानात् परादिन्दोरभयात्मा रवोऽभवत् । स रवः श्रुतिसम्पन्नः () शब्दब्रह्माभवत् परम् ॥ १० का वर्णध्वन्यात्मक इत्यस्य याथा-पर्यात्मक इति। ननु वानां नित्यत्वमते वर्णघटित काथे कथं कविनन्यत्वयवहारतबाह यद्यपीति । अभिकिरिति- तयांच नित्यसिद्धस्य वस्तुनः कविशतप्राकट्यमेव, नतु धातरजन्यत्वमिति भावः। उक्त प्रथमकिरणे। (क) वर्णानां नित्यत्वविषये मीमांसकसिद्धान्तोऽनुकूल एव । वर्णा एव शब्द, शब्दाथ नित्या इति तेरमापगम्यते । एवमपि योगिनस्तेयां मतमन उमरिष्टाच उदावत- मेतदमेव । वर्यानां शब्दावयवत्वं, उत्पन्न प्रध्व सिवाहनामनित्यत्वमिति तु ताकिकाः । 'न शन्दनित्यत्वं कार्यत्वप्रतीते:' (बालसून पा५८) इति च दर्शनान्तर सिद्धान्तः। वैया कारणैः प्रतिष्ठामिते स्फोटवादे नितरामास्थावन्त घालवारिका: 'यदापि नित्य :, तथामि कार्य इति. महाभाष्योक्तदिशा नित्यानामपि वर्णानामभिवाक्तिमिच्छन्ति। विस्तरस्तु वाक्यपदीयादिनिवन्धेष्ठ दरयः। निव्याया अपि शक्तरुत्पत्तिकथनसपमदाने-' सामयाम- (1) 'म' एक युती'वि केवल मुद्रितपुस्तके पाठ -यथा ·XI.12 XII.8 अलझारकौस्तुभः। सकलादिति मूर्तात, नादी घोपः, तथा च 'प्राणेन धोपेण गुहां प्रविष्ट' इति। विन्दुः प्रणवः । स च वीज (२) सर्चवर्ण- Bhagavatapurans प्रभवत्वात् । सथाच- समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । BhagavataPurant हृद्याकाशादभूवादो तिरोधादिभाव्यते । ततोऽभूविदोहारो योऽव्यक्तप्रभवः खराट् ॥ इत्यारभ्य- ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजङ्गगवानजः ! सकलात्-कला ग्रंशोऽवयवस्ततसहितान्मूतादिदर्थः। तथाच मूर्तात सच्चिदानन्द विभवात् (3) मूर्तसच्चिदानन्दसरूपात परमेश्वरादित्यर्थः । तस्मात् सरूपभूता चिच्छक्ति एथग् वभूव । नतश्चिच्छतः सकाशात् परमेश्वरस्वरूपो नाद: पृथा वभूष। नादात् खरूमम्तो विन्दुरमि पृथा वभूव। स एष विन्दुबर्यानां प्राकव्ये बोगवादोज रूपच। स एव परमेश्वर एव भिद्य मानात् एथग तात् परात् परमेश्वरखरूपानादा हिन्दुः, विन्दो: मकामादुभयात्मा वर्णध्वन्यात्मा रव: शब्दोऽभवत् । स उभयात्मा रव एव मर्वेषां श्रतो कन्द्रियै सम्पन्नः सन् प्रत्यक्षगोचरो भवति, नतु नादविन्द । परमेश्वर एव विन्दुवारा वर्षात्मको भनि, इत्यमयात्मा शब्दः परं ब्रह्माभवत् । नादशब्दस्य घोषघाचित्व ईश्वरखरूपत्वे च प्रमाणमेकादशस्कन्धोक्तपदामाह-8 एव जीवो विवर- प्रतिः प्राणेन घोघेण गुहां प्रविष्ट' इति। अस्यार्थ:-जोधयतीति जोवो परमेश्वरः विवरेठ प्राधारादिचक्रेष्ठ प्रसूतिरिव प्रतिरमियक्तिर्यस्य सः। तामेवाभिव्यक्तिमाह-- घोघेयोति । पोषेण परान नादरता प्रायन सह गुहामाधार चक्र प्रविष्ट इत्यर्थः । मच प्रययः सर्चवांना प्रादुर्भाव प्रयोनकलादीजम्। प्रपत्र एव वर्णात्मकः सन् देवानां कार्य सिहामाविर्भवति मा यदा। उत्पति तदा लोके सा निव्याप्यभिधीयते । पिकमले निरव शन्दः, सच वर्गारात्मकवेन द्विविधः। तदभिवाक्तिस्त कामियमिनः म्पलत: मिहान्त त्याला ताहित्तरः। (a) तन्मातत्तिगुवस्पेति-नियामानत्तिगुणस्य। नित्यद्रयमावत्तिगुणवन्तु निवासराति मनि नियत्तिगुणवम्। तपाच शन्दस्य नियवाभिम निदा एपिगाताराकामुरूमे निव्या इत्तेप नियामावत्तिगुणस्त- (७) ' मति (0)(घ) (३) एस पाठः। (3) 'पविभवादिति (घ) (4) पुरवाया पाठ। - ·हितीयकिरणः। इति श्रीभागवतम् । तेन नादस्य : नित्यत्वात्तदात्मकस्यौद्धारस्य च नित्यत्वं, स्वराडिति पूर्वोत्तोः । तदात्मकस्य वर्ण समूहस्य च तथा । भाकाशस्य नित्यद्रव्यले तद्गुणस्यापि नित्यत्वं, गुग्णाश्रयो द्रव्यमिति गुणगुणिनी: समवाय. सम्बन्धात् (ग)। तेन पवनप्रेरणाप्रेरणव गादेवाभिव्यत्यनभिव्यक्ती। वस्तुतस्तु नित्यतेव तेषामित्ययमान्तरस्फोटः। उसाच 'शृणोति य इमं स्फोट'मिति हादश स्कन्धे। XII. 6. प्रकटो भवतीत्यन प्रमाण वारशस्कन्धस्य पदादयमाह- तथा पेति। व्यस्थार्थों यथा- चतुर्मुखनाणे हरि ग्राकाशस्तलानादोऽभूत् । य: कर्ण पुटपिधानेन थोत्तपत्ति- निरोधादरमदादिष्वपि विमायते वितर्यते । यतोऽभूदिति-विकृत विमानः व्यकारी कारमकारात्मक योङ्कारः। अयस्तात् परमेश्वरान प्रभवः प्राकटय यस्य सः। खराट खतन्त एव हदि प्रकाशमान: । ततोऽक्षरेयस्यार्थो यथा ततलिदोधारादरायो समा- म्नायं समाहारं भगवानराजत् । तदात्मकस्य घोडारात्मकस्य वर्णसमूहस्य तथा नित्यत्वम्। शब्दस्य नित्यत्वे प्रमाणभुका युक्तिमाह-याकाशस्येति । सगणस्य सन्मावत्तिगुणस्य- सघाच यो गुणः नित्यद्यमाने वर्तते स तु नियो भवति । अतएवाकाशत्तिदिखबहुवादि- संख्यानां तत्तिसंयोगानाधानित्यत्वेऽपि न पतिः, तेषामाकाशमानन्तिलामावात् । एतन्मते रागधेच्छाप्रयात्रादयो नात्मनो गुणाः, थपि वन्तकरणगुण एव । परमाणोऽपि समरेणोः सकाशानातिरिक्ताः। एवं पञ्चमसन्ये परमाणूनाम मानकल्पितत्वेनानित्य- त्वसक्तम् (4)। एवम् नित्यदिक्कालावपि न परमेश्वराविरिताविति बोध्यम्। गुणा- श्रयो मिति दयसामान्यलक्षणम्। गुणगुणिनोः शब्दाकाशयोः समवायसम्बन्धा- मित्यगुणाश्रयो नित्ययस्य लक्षणमिति वोध्यम्। तेन शब्दानां नित्यत्वेन हेतुना मथाहतम्। याकाशत्तिदिवबहुत्वादिसंस्थानामाकाशत्तिसंयोगानाच विशेष्य. दलसत्त्वेडमि सत्यन्तदलाभावान्न नित्यद्रवामावत्तिगुस् त्वम् । ध्याकाशमानत्तित्वा- भावादिति-याकाणेतरात्तित्वे सति याकाशत्तित्वस्याभावात्। तथाच संख्यादीना- माकाशभिने पृथिववादावपि वर्तमानत्वात् सत्यन्तदशामावादाकाशमानतिवाभावः। (ग) याकाशस्य नित्यद्रवात्वसपरिशदर्शितात् अक्षालिङ्गादेवापसेयम्। 'याकाशल- लिङ्गात (८१३२२), 'याका चाविशेषात' (२।२।२०) इति भगवहादरायणकतामसवयो- स्तमध भगवतमादभाष्यस्याशयात सुप्रकटमेव तत् । घटादीना कपालादी द्रवेणु गुणकर्मणोः। ते नातेय सम्बन्धः समवायः प्रकीर्तितः । इति समवायलक्षणतो प्रवास्य नियत्वे तद्गुणस्य नित्यत्वं भवतीत्यखिलमवदातम्। (4) ......पितमानित्यवमप्युक्त मिति (स्त्र) (ग) (च) (८) पुस्तक पाठो दृश्य।

·vana. II.42.? २४ अलमारकौस्तुभः। Vide Punysraja- अतएवैके प्राचार्योः शब्दार्थमान्तरं स्फोट शब्द- Vakyapadiya-prak888 I, 48. ब्रोत्याहुः । यथा 'निरंश एवाभिन्नो नित्यो बोधखभाषः शब्दार्थमय प्रान्तरः स्फोट' (ङ) इति । प्रयोगश्च- Yogarasistha- जातान्धमूकवधिरस्यान्त खोयपराशि । Ramayana-Nir- स्वयाक शब्दार्थयोोध प्रान्तरस्फोट एव सः ॥ घासत्पत्तिनाशौ पवनप्रेरणापरणवमादभिव्यक्तानभिक्तिरूपाविव । वस्तुतखिति- वस्तुतस्तु तेषां वर्णानां नित्यता एवेति हेतोरन्त रुपलभ्यमानोऽयं नित्यो वर्ष यान्तरः स्फोट इति पाचां प्रवादोऽपि सङ्गच्छते। ननु स्पोटभन्दस्यादृशाश्रतत्वेनाप्रामाणामिति न शाशनीय, यतो हादरून्ये स्फोटपाब्दस्य श्रवणमस्तवत्याह-उक्त ति। अस्याओं यथा--ननु कोऽसौ परमेश्वरस्तवाह-यः परमेश्वर इममोझारमन्तःकरणमातवेद्यतया पान्तरं स्फोट हयोति । (घ) (ष) अनार्थ: स्फुटीक्रियते समयमूलक्षोकीदाहरणेन, वन श्रीनीधरसामिकतटौकांगेन च । लोकरले वम्- दणोति य म स्फोटं सुप्तश्रोने च शून्धक । येन वायाज्यते यस्य पाक्तिराकाश च्यात्मनः । थौधरवामिचरणास्तवम्-..ननु भौष एव तं रणोतु, नेत्याह। सुप्तश्रोते कर्ण- पिधानादिना यत्तिकेऽपि श्रोते मति। जीवस्तु करणाधीनधानत्वान्न तदा श्रोता, तदुपलब्धिस्तु तस्य परमात्मदारिकैवेति भावः। (ड) स्फोटायो निरवयवो नित्यः शब्दो जगनिदान झैव। एवमपि इरिराष अक्षकाण्ड- अनादिनिधनं ब्रह्म प्रदतव यदक्षरम। विवतिर्थभावन प्रक्रिया जगतो यत: । इति स्फोटस्य निरंशत्वाभिनवप्रकारतत्रैव दीितो यथा-- नादस्य क्रमनातवान्न पूर्बो नापरनमः। प्रक्रमः क्रमरूपेण भेदवानिव मृह्यते । इति परयोति य मिमित्यादि भागवतझोकेन स्फोटात्मकशदश्रवणस्यात्मलिङ्गोता। शान्तरः स्फोट घान्तरः शब्दः। सच हृदयगो बद्धियुक् च भवति । एतदेवाभिप्रेत्योक्त 'अथवा प्रतीतपदार्थक' इत्यादि यास्थानावसरे भाष्यप्रदीपोयोते नागेशन-ध्वनिपदेनान खरी, म्फोटपदेनाभियतकवादिको मध्यमावस्य यान्तरः मन्द उच्यते। ब्रशवत्वमेव शिन्दरूपतया प्रप्तिमाति' इति। तदेव पटकान्वेषयाय प्रवृत्तचिन्तामणि लववाः निति भन्दविचाराय प्रवृत्त: मन् प्रसङ्गादईते ब्रह्मण्यपि युत्पादातामित्यादि च शन्द- कौस्तुभेदीधितः । नादयने रणन परामः। तथाच स्फोटमिहिन्यायविचारे- सम पंचन नादानां स्फोटाभिस्त्वमचिरे। शर्मवेद्यत्वमितरे स्वातला मेनिरे परे पति ·हितीयकिरणः । वैयाकरणास्तु पहिःस्फोटमाहुः (च)। नत्र पूर्वपूर्ववर्णोधारणाभिव्यता- तत्तत्संस्कारसहसतचरमवर्ण संस्कारनिष्ठपदजन्यैकपदार्थप्रत्यायकता पदस्फोटः। व्यतरवेके याचा: शुन्दा अर्थच शब्दार्थ तदन्तरेवोपलभ्यमानश्चेदान्तर स्फोटम् । वन भन्दस्फोट शब्दबोलाहुः। तत्र दृष्टान्तो ययेति-निरंशः न कस्याप्यंशः अतएवाभिन्न एक इत्यर्थः नित्यो भानस्वरूपच एवम्भूत व्योंकारः शब्दार्थवस्तुमावाण प्रादुर्भावकत्वात् शब्दार्थमयः। एतन्मते प्रणवादेव वेदादीनां सर्वेयो हरिरिति वोध्यम् । अन्तरेवोपलभ्यमानत्वात् स प्रणव यान्तरः स्फोटोऽयत इत्यर्थः । प्रयोग उदाहरणं यथा-जन्मान्धमूकबधिरस्य पुरुषस्थ चक्षुःकर्णवामिन्द्रियानामभावात् म्बौयान्त:करण एव स्वत एव शब्दार्थयोः परामर्श जाते सति खीयवाक्यस्य शब्दार्थस्य पान्तरेव बोधो भवतीत्यान्तरः स्फोट एव । अथ घटेन जलमाहरेति वाक्यश्रवणं विना घटकरणकजलाहरणस्य शाब्दबोध. वारणाय प्रत्येकवर्णमानसहितचरमवर्णज्ञानत्वेन (5) कारणता वलया। एवं मति हितोयवर्णस्य शानकाले प्रथमवर्यज्ञानस्य नाशादेवं क्रमेण घरमवणंज्ञानकाले पूर्व- पूर्नवर्ण ज्ञानानां नाशात् कथं शान्दवोधः? तथा विदहल तत्तहर्णज्ञानात्तादृशज्ञानजन्य- मंस्कारादा शाब्दवोधापतिश्च इत्यतोऽन वैयाकरणानां समाधानं यथा-घटकरणक- जलाहरणस्य शाब्दबोधं प्रति स्फोट एव कारण, नतु तनहर्यज्ञानानां तादृशः जाननन्यसंस्काराणां वा कारणत्वम्। स्फोटत्वन्तु यारयादृशानुपू.विशिरचरमवर्ण- ঘালাল বন্ধেভালায়মনীনিলীয়ন নাঘধৰালনিন্তঃৰাষায়- (च) वैयाकरणा भाष्यकदादयः । यदाह स्फुटमेव भाष्यकारतपरसूनमायोभियताप कारकत्वेन ध्वने: स्फोटहपशब्दगुणत्वं प्रतिपादयितुकाम:-'एवं ताई स्फोटः शब्दः । ध्वनिः शन्दगुणः । कथम् १ अर्याघातवदिति। तन कैयट:-एवं तहाँति पदाभियङ्गयो यतिस्पोटोऽन विवक्षितः। सच नित्यः एतच येनोच्चारितनेव्यत पस्पशायां विचारितमिति तत एव वोहयम्। नागेशखित्य विशदयामास अनेदं बोध्यम्- एक एवं स्फोटलादणेलनद्रेणाभियज्यते। ध्वनिः शन्दगुण इति भाष्ये ध्वनिशब्देन वों वैततध्वनिश्च .... .....वकृतवनिस्फोटयोः प्रमायमाह-बदुक्त • इरिणा,-- स्फोटस्य ग्रहयो हेतु: प्राकृतो ध्वनिरिभ्यते । स्थितिभेदे निमित्तलं वैधत प्रतिपदाते। इति 'वस्तुनस्तु पाचकता स्फोटेकनिहा। तन चासौ पचा:-वर्णस्फोटः पदस्फोटा (5) 'मलाहरपथ बोधाभावात् माशोधकर पाय प्रत्येकवर्णस्याश्य घ मानदेन तिरंग) ) पुसकयी पाठ।

·Vide citation by Punyaraja-Vakya. padiyaprakass- II.28. अलवारकौम्नभः । एवं पूर्वपूर्वपदोचारणाभिव्यक्तततत्संस्कारसकतचरमपदमस्कारनिष्ठवाक्य- जन्यैकवाक्याथेप्रत्यायकता वाक्यस्फोरः। एतदुभयलक्षणं गदराय । तथाच 'एक एव नित्यः पदाभियङ्गयो वाक्याभि- व्यङ्गयोऽखण्ड़ो व्यक्तिस्फोटो जातिस्फोटो वहौरूप" जातिविशेषः। स तु घटकरणजलाहरणविषयक शाब्द द्वित्वावच्छिन्न जन्यतानिरूपित- जनकतावच्छेदकलया सिद्धः। न च न्यायमतसिडतादृशानुपूर्वावच्छिन्न (6)-घरमवर्ग- मानस्यैव कारणत्वं कथं न खोक्रियते, यल स्फोटरूपवतन्त्रधर्मसीकारेणेति वाच्यम्--- धानुपूर्वीटतमय कारणतावछेदकत्वे मशगौरवात्। तथाहि घोचारणायव हितोत्तरटोच्चारणघटितानपूरे शरीरे तदद्यवहितोत्तरत्वं नाम तत्क्षणध्वंसाधिकरणक्षण- वंसानधिकरणत्त्वे सति तत्क्षणध्वंसाधिकरणत्वरूपं, एतादृशानन्तायवहितोत्तरत्वघटित- गुरुधर्मस्य कारणतावच्छेदकत्व प्रसङ्गः। एवं घटेन जनमाइरेति, जल घटेनाइरेति दिविधानपूर्वावच्छिन्नस्य कारयत्वे परस्परयभिचारवारणाय कारणवैशियमपि कार्य- तावच्छेदके निवेशनीयमिति कार्यतावच्छेदकेऽपि महागौरवप्रसङ्गः । यन्मते सायं न जातिवाधकं तन्मतमालम्बगोक्तम्-अतएव वैयाकरणतमतमेव माघीयः, ध्यतस्तन्मत- सपन्धस्थति- घेयाकरसावनि 1- तन वैयाकरणमते पूर्वपूर्ववर्णोच्चारणेनामियक्तस्तत्तदुच्चारण. संसार: ताप्रसंस्कारोऽत्र पूर्वपूर्ववर्णोच्चारायवहितो त्वरघटितानुपूर्वीत्यर्थः। तथा तादशानुपूर्वो विशिष्टचरमवर्णस्य भंस्कारश्चरमवर्णस्य मानम्। तनिष्ट पदजन्येकपदार्थ प्रत्यायकतेप्यस्य समुदायार्यों यथा-ताशानुपूर्वी विशिष्टचरमवर्ण ज्ञाननिष्ठपदजन्यपदार्थ- वोधनकतावच्छेदकधर्मः पदस्फोटत्वम् । स्फोटत्वविशिरपदज्ञानमेव पदस्फोटः। वारयस्फोटस्तु तत्तदयान्तरपदम्फोटसहितमहास्फोटखरूम व्याह एवमिति । एतदुभय लक्षणं पदस्फोटवाक्यस्फोटलपर्ण शब्दाझेद। तथा चेति यतः स्फोटः भावप्रधान निर्देशात स्फोटवमित्यर्थः । पायस्पोरा, अषपदस्फोटस्ताटवाक्यस्फोट इत्यं पच प्यक्तिस्फोटा;, वर्णपदवाक्य भेदेन विविधो जातिस्फोट रति, इत्यादिको विचार: मुख्द कौस्तुभे द्रश्यः। ममापिनोक्ता पास पाचोयुक्तिरित्व प्रदान तारानाथसवाचम्पतिपा- 'सन्न वर्णानां प्रचारण मन्पया प्रमीयमानतया नित्यत्वेन व्याशुविनाशिनाच तेघों मेप्तनासम्भवेन - सायानि भवपित्याभार प्रत्येक वर्ष पु कृती यभिधारेण च पूर्वपूर्ववर्यानुभवाहित मगरजाति अन्याय गनिनपरिपाकशालिनि नये झटिति मसदीयमानस्य (6) 'पूनानितिन (4) अटो, 'पूर्वमिनिटे ति १७) पुटले, 'पूर्धाप्यारि (क) पक्षक पाठः । तथाच घरमा ·द्वितीयकिरणः Kavyaprakass- इत्याहुः। व्यक्तिस्फोटपुरस्कारण जातिस्कोरः । आहुः-बुधैर्चयाकरणरिति काव्यप्रकाशलतः । समन्ये न सहन्ते। तथाहि पूर्वपूर्ववर्णाननुभवतथरमवयवणकाले पूर्वपूर्ववर्णानुभवजनित संस्कारसहकतचरमवर्णसम्बन्धेन पदव्युत्पादनसमय- ग्रहणानुग्रहीतेन पूर्वपूर्ववर्यानुभवजनितसंस्कारसहवतचरमवर्णसम्बन्धेन श्रोत्रेण युगपदेव सदसदनेकवर्णावगाहिनी पदमतीतिजन्यते। सहकारि- वर्णचानयक्तिनिष्ठस्फोटत्वरूपो (7) धर्मो नित्यः अखण्ड: पहाभियङ्गाश्च । एवं ताडगा. नेकपदघटितमहावाक्यस्फोट एव जातिस्फोटपटवाव्यः । तषाच थक्तिस्फोटसहित. जातिस्फोट एव महावाक्यानन्यशाब्दयोधे कारणम्। अतो वैयाकरणमतस्य सर्बोत्कयाँदेव कायप्रकाशकतापि बधशब्देन वैयाकरण एवोक्त त्याह-यात व्याहुरिति । ननु पूर्वोक्तदोघवारणाय घरमवर्यस्य श्रवणेन्द्रियजन्यमानकाले पूर्वपूर्वानां संस्कारवशात पुनरपि तेयां जालादेव शान्दवोध: खीकरणीयः, यतो र दोष इत्या- तमिति। तं स्फोटमन्ये व्यज्ञान सहन्त इति। पुर्वपूर्ववर्णाननुभवत: पुरुषस्य चरमवर्णसम्बन्धेन श्रोवेण युगमदेव पूर्वपूर्वातीतवर्णावगाहिनी पदप्रतीतिर्जायते, सदनन्तरं वाक्यार्थविषयकशाब्दबोधो जायते। श्रोत्रेण कौडमेन ? पदयत्पत्तिजनको य; समयस्तस्य ग्रहणं ज्ञानं, तदनुराहोतेन तत्महततेनेत्यर्थः। तथाच 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यत्र कालो न भासते इति मीमांसकमतानुसारेण कालथापि विषय- विधया कारणवमुक्तम्। तत्र दृष्टान्त:-सरकारोति। सोऽय देवदत्त प्रति प्रत्यभिधान. स्फोटरूपस्यैव शब्दस्य नियतया तव नित्यसमावस्य योग्यतया तिमत्वमुचित मिति। स्कुटाते यध्यते व रिति स्फोटो वाभियगरः, स्फुटोभवत्यमादर्थ इति स्फोटशब्दार्थ- समयमा निराहुः। एवं पदाभिथालिस्फोटपुरस्कारेण वाक्याभियङ्गानाति स्कोटस्वीकारो न याहतः। अनेकवर्णनां शक्ततावच्छेदकतापेक्षया एकस्यैव नातिरूप- स्फोटत्वस्य शक्ततावच्छेदकत्वकल्पने लाघवमपि द्रष्यमिति दिक। वाक्यस्फोटस्य निष्करलया तस्यैव वोधकत्वं, यदुक्तं वाक्यपदीये- 'पदे न वर्णा विद्यन्ते वर्षेऽवश्यवान च। वाच्या पदानामध्यम प्रविवकों ने कश्चन ।' "वाक्यस्फोटोऽतिनिध्वर्षे तितीति मतस्थितिः' इति च । योगदर्शनऽपि (३३१०) स्फोटः सीतत:-तन याममाप्य' भोनत्तिश्चानुसन्धितसुमि. दश्यम् । पश्चितचैतद दवाखलमेव वाक्यपदीयादौ । ग्रन्थवाहुल्यभयानाम निर्दिश्यते। (7) परम शायक्लिोनियमोटवरूपति () "गो पुचको पागे जसपी ·२८ अलङ्कारकोखमः। दान प्रत्यभिज्ञानवदेव प्रत्यभिज्ञाने , प्रत्यक्षेऽपि अतीतापि पूर्वावस्था स्फुरति,-तेन कृतं स्फोटेनेति (छ)। तब। तथाहि पदुव्यात्पादनसमयो हि स्फोटकृत एव । न च तत्र प्रमाणाभावः, प्रत्यक्षार्थापत्योः सम्भवात् । यथायं गोरित्यु हो नहि गकारीकार- विसर्गा एव प्रतीयन्ते, अपि तु सासादिमत् किमपीति प्रत्यक्षम् । अयं गौरित्यत्र किं गकारादयो वर्णा व्यस्ता एवार्थप्रत्यायकाः, किं समस्ताः नायः, इतरवर्णवैयात् । नापि हितीयः, उत्पन्नमध्वस्तानां सामस्त्याभावात् । स्थले यथा चतुःसन्निकर्षजन्येरंपदार्थमानकाले पूर्वप्रतीततत्कालतहेशरूपतत्तापि ताशप्रत्यई भासते, तथानापि चरमरस्य अवणेन्द्रियजन्यमाने पूर्वपूर्णालीतवर्णस्यापि संस्कारवशावानं भविष्यतीति। तेन कृतं यर्थ स्फोटेनेति । तन्नेति-यतसमयेऽतोतसमस्तवयंघटितपदानां युथाकं मते पुनः प्रतीतिर्भवति, तत्र समये स्फोटकृतशाब्दवोध एव भवति, न तु प्रतीतवर्यानो पुनः प्रतीतिरत्यर्थः । शत प्रमाणामावो न वलयः, यतः प्रत्यत्तशमायमांपत्तिप्रमाणध वर्तते। तत्रच प्रथमत: प्रत्यक्षप्रमाखमाह। गौरित्युक्ते नानौताकारादेः पुनः प्रतीतिः, किन्तु (छ) पर्णवादमेवार्थबोधे प्रमाणीकुर्वनिस्तार्किकादिदानप्रस्थानपरमाचाय-हुभिः स्फोटवार यापासत: प्रधक्षकल्प इव प्रतिभाति । वयादि नगु दर मरिताज्य सबंधारमार्गम्। सर्वनन्दगयरी ननं पिपासगटप्पिकाम् । (स्फोटमिहिन्यायविचार १७ नोक ) इति पूर्वपक्षिणे प्रया, 'तसादन्ये स्थायिनः संस्कारा: कल्पाः, तथा वतिरिक्त: भन्दः कल्पा इति प्रमाणकमापन मिति शाखदीपिकाकृतां पार्थमारथिमिमा मोतृप्रामा गर्दा प स्फोटवादिनः प्रति प्रस्तते। ताकिंकयुक्तिनिराहतात कौस्तुभष्टता, मममिहेतुभूमर्मसारवादिना मने निहित कल्पनागौरवशान शित्तम् । निर्विरोधमवेतपत पनि यथावतः कल्यः । एतत्प्रमों 'मन्द इति, चेनाप्त' (१.२८) इत्यादौ महामने भाष्यं, 'प्रसोत्यप्रौनिभ्याम् न म्फोटात्मकः शन्दः' (५'५७) रति साहास ने निथ, 'पपापयादिकम्माथि अमरत्तोनि सन्याप । मंदव्य कुते काम्प मेक वर्गास्तव मः। (चोकवातिक) "यका परचमः पूर्व प्रमशानेय यत्परम् । ममतरविमा तदर्थ जानकारयम्।" (शाखदीपिका) 'नार्यस्य सपक: म्फोटो प यो यतिरेकन' इत्यादि मीमांसाग्रन्योोपि निमालोचसोय एपीमिम्मोपदार्थम्। तिनमायपिचारममिमि पश्यः । याकर एक मप्रपः।

·darsana. द्वितीयकिरणः। २८ sarvadarsana. "न व व्याससमासाम्यामन्यः प्रकारोऽस्ति । तस्मादर्णानां Samgraha-Panini- वाचकत्वानुपपत्तौ यहलादर्थप्रतीतिः स एव स्फोटो वर्णातिरिक्तो वर्णाभिव्ययार्थ प्रत्यायको नित्य एवेति । अर्थापत्तिरपि । स्फोटानगीकारे सर्व एव संस्कारा विशृङ्खला एव सन्तः पदजन्य पदार्थ- प्रतीतो न शक्नुवन्ति । नापि प्रत्यभिज्ञाने प्रत्यक्षेऽप्यतीतापि पूर्वावस्था स्फुरति। न वा सदसदनेकवर्णावगाहिनी पदप्रतीतिः श्रोत्रेण जन्यते । सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञानस्य सत्तांचे संस्कारजनितस्मृतिविशेषत्वात, थोत्रेण सदसदनेकवर्णावगाहाभावाञ्च । नहि प्रत्यभिज्ञानमेकं ज्ञानं, तदंश संस्कारजन्यतया इदमंशे च चक्षुर्जन्यतया. च स्मरणयहयात्मकत्वात् । च तदंशेऽपि चक्षुः करणं, तस्य सन्निहितग्राहितया तदभावात्। नापीदमंश साखाद्यवयवविशिरगोपदार्थस्य प्रतीतिरित्यत्र मर्वेषामनुभव एव प्रमाणम् । पर्यापत्ति प्रमाणमाह-गौरिव्यन केवलगकारस्य कारणत्वेन्यवर्णोच्चारणस्य वेयर्थापत्तिः केवल- राकारोच्चारणात् प्रान्दवोधापत्तिस्थ। नापि दितीय इति-वर्णसमूहज्ञानानामेकदाऽ- सत्तेन दितीयपचोऽपि निरस्तः। तस्मात् पदजन्यमान्दवोधान्यथानुपपत्ता स्फोट: सिद्ध इत्यन्यथानुपपत्तिरेवान प्रमाणम् यथा स्थलो (6) देवदत्तो दिवा न भक्त दत्यन मीनत्वान्यषानुपपत्तिप्रमाणेग रानिमोनित्वसिद्धिः। नामि वर्णसधायज्ञामानो तादशज्ञान जन्यसंकाराणां वा कारणत्वं वक्तुं शक्यं, यतो विझलाराना ज्ञानात् मंस्कारादा शान्दवोधापत्तिरित्याह-स्फोटानङ्गीकार इति। यच्च सोऽयं देवदत्त इति प्रत्यभिज्ञानात्मकचाक्षुषप्रत्यक्ष दृष्टान्तीकृत्य अवयेन्द्रियजन्यचरमवर्णज्ञानेऽप्यतीतवर्णस्य संस्कारवशाझानसतं तदपि दुष्पमित्याह-जापि प्रत्यभिज्ञान इति । तत्र प्रथमतो रशान्त- मेवासिद्धीमत्याह। प्रत्यक्षात्मकप्रत्यमिझाने तहेशतत्कालरूपा अवोता पूबावस्था न स्फुरति, न वा दार्शल श्रोनेणतीतवर्णावगाहिनी चरमवर्णविषयकप्रतीतिजन्यते। सन हेतु:-मोऽयमिति-तनातीतदेशकालरूपतत्तायाः स्मरण, चक्षुःसभिवरेदम्पदार्थस्य वेदान्तादिदर्शनप्रतिपादितापत्तिच दूरादाते यदि तायवैयाकरणमनं धौरमालीप्यते । अवार्थे 'तसात यश्चोभयो: समो दोषः न तेनैकञ्चोयो भवतीति न्यायात् .. ..नातिरिक्त- स्फोटकल्पनावकल्पत इति चेत् तदेतत् कामकशावलम्बनकल्पनं विकल्पानुपपत्ते रित्यादिः 'तस्यादर्यानो वाचकत्वासम्भवात स्फोटोऽभ्यु मगन्तय' इत्यतः पाम्पिनिदर्शनप्रस्तावोत्यः सब- दानसंपन्यो द्रश्य इत्यलमतिगहनावगाइनेन । (8) पोनी देवदा ति मट्रिसपुस पादः।

·মলদ্বামঃ। मंस्कारः, चक्षुरन्वयव्यतिरेकानुविधानात् भरणहेतुभ्ययमायाभावाच । तेन स्फोट एवानीकार्य इति धेयाकरणाः । तेन पृथक्सम्बन्धानां मस्काराणां क्रमेण परस्यरसम्बन्धकारित्व स्फोटखम् । अन्यथा रसः सरः नदो दीन इत्येतेषां प्रतिनोमपाठेऽपि रेफर कारादीनां संस्कारोऽस्ति, न त तेऽनुलोमसंस्कारयत्वेन पदं व्युत्पादयन्ति, अन्यथा भेदो न स्यात् (१)(न)। साध्वसाधुनयाद्योऽमि-११ का। प्राद्यो वर्षात्मकः शब्दोऽपि मानतया असाधुतया च वेधा भवति । किन्दाम साधुत्वम् ? किं साधुजनोदितत्व', किमुत सूतत्वमुताही वेद प्रत्यक्षमिति शानदयमेव, न तु तत्ताविशिऐदंपदार्थस्य ज्ञानम्, यसलत्तणि चव: सनिकर्याभावेन चाक्षुधप्रत्यक्षे तस्य भानासम्भवात, एतन्मतेऽलौकिकनिकरूपमान लक्षमाया: प्रत्यासत्तिवानगीकारादिति। नापीदमंश पति-यथा तत्ताण संस्कारमात स्मरणं तथेदमंशेऽपि वामितापि न सम्भवति। इदम चक्ष:मकिकतावे मति ज्ञानं, तदभावे नेव्यन्वषयतिरेकात् मानिननकस्येदम्पदार्थस्यानुभपाभावाच । तेनेति-पृथकमम्वन्धानामानुपूर्तीरहितानां संस्कारायणं प्रत्येकवर्णोचारणानां क्रमेण परस्परानुपूर्तीविशिष्टचरमवर्ग ज्ञाने शादयोधकारिवं कारणतावच्छेदकं स्फोटत्वम् । तथाच याहशानुपूनौविशिटचामवर्णस्य ज्ञानसत्वे तत्तदर्थस्य शाब्दपोधो मायने ताइशज्ञाननिष्ठजातिविगैप एष स्फोटत्वम्। सा जातिस्तत्तदर्थविषयकशाब्दयोधजनक तावच्छेदकत्वेन सिद्वा। यथा लगाणिमण्यादिजन्यतावच्छेदकतया क्षिनिष्ठजातिविशेषस्य सिद्विस्तहदनापि तत्तच्छादवोघजनकतावच्छेदकतया परमवर्णज्ञाननिछनातिविशेषस्य स्फोटत्वस्य सिद्धिः। अन्यथा म्फोटत्वस्थानङ्गोकार एवं तत्तमानजन्यशाब्दबोध (ज) अन्न वेदान्तिमासत्तरं 'शब्द इति चेन्नातः प्रभवात्. प्रत्य चानुमानाभ्याम् (१।३।२८) इत्यत्र प्रदर्शिताल वक्ष्यमाणानगवच्छङ्करमाश्यतो ज्ञेयं । 'सत्यनि समस्त वयंप्रत्यवर यथा क्रमानुरोधिन्य एख पिपीलिकाः पक्तिबद्धिमारोहन्ति, एवं अमादुरोधिन एव वा पद्वद्धिमारोमान्ति। तत्र वर्णनामविशेषेऽपि क्रमविशेषता पदविशेषप्रतिपतिन विध्यत' इति शारोरकभाष्यम्। भामत्यादिषु चेतत् प्राचिन मिति तत एव द्रश्यम् । वस्तुतस्तु विभिन्न प्रयोजनमात् शास्त्रयोः विभिनसिहानतत्वमिति स्थितिः। अतो -- मानर्थोपपात। ७) 'या' ति पद (घ) (क) पुक्यो पलभ्यते ।

·हितोयकिरणः याक्यस्थलं वा, प्रकृतिप्रत्ययव्युत्पादितत्व' वा? पाये चण्डालादिप्रयुक्तस्य संस्कृतस्याप्यमाधुत्वापत्तिः, हितीये परुषसंस्कृतस्य, तीयेऽस्मदादिक्षतसंस्कृत- शब्दानां, चतुर्थे संज्ञाशब्दानामपि। तेन व्याकरणप्रणीतत्वं साधुत्वमिति । तथा सति डित्यादीनां संज्ञाशब्दानामपि डिस्योऽयं डवित्योऽयमिति विभत्तुरत्पत्तेः माधुत्वम् ; न तु गावोप्रभृतीनां, भ्रान्त प्रणीतत्वात् । तथापि तैर्यावहारनिष्पत्तिस्तद्विजानां ततस्मारितगोशब्दादिद्दारा, अज्ञानान्तु अजपरम्पराप्राप्त संस्कारधारेव। प्राकृतस्य तु साधुसमत्वात् साधूवत्वेन तत्तयाकरणप्रणीतत्वाञ्च साधुत्वम् । (झ) खौकारे च सरोवरवाचकस्य सर:शब्दस्य प्रतिलोमेन रस इति मामि सरोवरवोध: स्यात् । नदीशब्दस्यापि प्रतिलोमेन दीन इति पाठपि नदोवोध: स्यात् । संस्कार इति- प्रत्येकवर्णज्ञानजन्यसंस्कारोऽस्तीत्यर्थः। न विति-ते प्रतिलोमेनोचारिता वर्गा अनुलोम- संस्कारवत्त्वेन विशिष्टं पदं याडशा युत्पादयन्ति, ताशार्थ न यत्मादयन्तीत्यर्थः । अन्यथा अनुलोमप्रतिलोमपदाभ्याभेकबोधखीकारे रससर:पदाभ्यां जनितबोधयोनदीदीन- पदाभ्यां ननितवोधयोः भेदो न स्यादित्यर्थः । मन्तत्वं निग्धत्वादिगुणविशियत्वम्। पादय इत्यसाधुचण्डालादिप्रयुक्तस्येत्यर्थः। परुष. संस्कृतस्य कठोरसंस्कृतस्य । संभाशम्दानी चैतडित्यादिशब्दानां प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामवयवयुत्- पत्ताभिः। याकरणनिय्यादात्वं साधुत्वमित्यर्थः। अतएव डित्यादिशब्दानां प्रकृति- प्रत्ययाभ्यामवयवयुत्पत्ताभावेऽपि डित्योऽयमित्यादी ''विभक्तिसाहित्येन याकरणसिद्वत्व- मस्येव। नविति-यथा वच्घातोबहुवचने देवदत्ता वचन्तीति प्रयोगोऽसाधुः 'नान्यत्वोमेचे प्रयोगः' इति सत्रात, तथैवान केवलगाशब्दोत्तरापत्यार्थ कप्रत्ययेन 'गाव'प्रति प्रयोगोऽप्यमाधुः, यतो 'गायौं' इति योगणे भ्रान्तप्रणीत एव। ननु कथं भ्रान्तोक्त- 'गाजीपदप्रयोगाय विशेषदर्शिनामप्यर्थप्रत्ययो जायते, या ग्राह-तथायोति । तेरसाधु- पदेरमाधुशब्दम्मारितसाधुशन्दादिमानी शाब्दबोधः । अज्ञानामविशेषदर्शिनामकपरम्परा प्राप्त गावो' शब्दादेव शान्दवोधः । नाटकादौ विशेषदर्शिनां शौरसेनिकादिप्राकृतभन्दा माधुशब्दः, साधुशब्दसमन्यात् । माघभवत्वे साधुञ्चरितत्वे तत्तत्प्राकृतलकेश्वरयाकरण- प्रणीत त्याच साधुत्वम्। जातिरिति-जात्यादिवाचकत्वेन साधश्चतुर्विधा भवन्ति। गौरिति साधुशब्देन (झ) वस्तुतस्तु साधममसाधद्भवदेशीति भेदेने विध्यं प्राकृतभाषोक्त शब्दानाम् । अह-इला सावरोत्यादिप्राक्तशब्दा: शिएप्रयोगादररुच्यादितयाकरणानुमोदितत्वाच त साधव एवं ·- अलवारकौतभः । साधवश चतुर्विधाः जातिः क्रियागुणद्रव्यैः-१२ का गौः पाचकः शक्लो डिस्य इति क्रमाजात्यादिभियातुर्विध्यम् । चकारा- जातिरेय पदार्थ इति च मतम् (ब)। तयाहि गुडतण्डुलादिपाचकभेदेन पाचकोऽयं पाचकोऽयमिति पाचकत्वमस्ति । एवं चन्द्रचन्दनकुन्दादिषु भयं शतोऽयं शक्ल इति शतत्वम्। बालबाहयुवायुदीरितडित्याद्यर्थेषु डिस्या- दिस्वमिति । गोवरूपनातिविपिण्यायोल्पम्मेिवाधक इत्येको भेदः। तथा पाचक इति साधु शब्दः पचनक्रियारूपो यो मनुष्यनिठो धर्मस्तस्य वाचक रत्यपरो भेदः, एवं शुमा इति साधु भन्दः शुमारूपगुणविशेयो यो गवादितिधामस्तस्य वाचक इत्यन्यो भेदः। तथा हित्य रति माधुमन्दः हित्यरूपैयक्ति मावश्चकः इत्येषं क्रमेण माधुभन्दश्चन्निधो भयः । मा यमी जाताच शक्तिर्न कदापि व्यक्ती, शाब्दबोधे यक्तिभानन्तु 'जात्या व्यक्तिरातिप्यम मि न्यायमिहात्तपत्रमादेव. तमसे माधुशन्दो जातिमानवाचक नेकविध येतदेह-वकारादिति। गुड़तपडसादीनां नानापाचक देन पाचकोऽयं पाचकोयमिमि भर पाचके पचशतोः प्रयोगात् पाच कवपि जातिविशेषः। नमोबरतनमतविपिरस्य मन जानी शक्तिरम्नु, प्राधनिकारपतमस्य डित्यादी মাহির কালি হিময় অনিবাৰু স্কুল অধিযাম पारालमि। पचा पुने पिरततमसविशिष्टस्य देवदत विष्णदत्तादिशदस्य तिम्याला योगप्लामिासागरोटतिदेव विष्णुदतत्वारिभाती परी, तथैव पुरुषक्षस. मोनाहित्यकामा पनि पानायुवासेना जित्योऽयं हित्योऽयमिवानुस (1) एप मामटायक्तिमणमय। सपा च प्रकारे -'मानिससुभदो जात्यादि नोनित पानि पित मार्षिका शकिष पदार्थ यपि पति। भगवान मादिराम। जागिरोष पदार्थ रति मोममिमिवानपण। सय मोक्षसं भाषा: पिरामि: पक्षाचे पामोलि मिति पता विषयमाप्ये पसमाहि। गर, पापा गोद ३ ३ घटेन । चतुहां पार्षपरयो मिटा इति भूषा Raat मग ‘আবাসিনিয়িতি fথ যু माशेषामिनि मारिणं महामहोपाध्यायदानाचा पारा। पर ममम. सामन मितिमा महिलामा एलेर पतिविनामा IIIIIEA पोरोनो पपतपाको - ·धितीयकिरणः। ३ मुख्यो लाक्षणिकस्तथा ॥ व्यञ्चकोति–१३का विधा ते शब्दाः । मुख्यो वाचकः, यस्तु सकतमैखरं धत्ते, स मुख्यः । ऐश्वरमीश्वरकृतं, अस्मदादिक्षतं सद्धेतमपि यो धत्ते तस्य द्रव्यत्वे स्वार्थ प्रति. मुख्यता । (ट) सङ्केत ईशच्छा तब तत्त्वकृत् ॥ १४ का तत्र घटादौ तत्त्वकत घटादित्यवोधलत सङ्केतः स्यात् । तथाहि कधिद- शीतसङ्केतो बालः कदाचिदुसमहडेन घटमानये हो मध्यमवढे कम्बु- ग्रीवादिमन्तं व्यक्तिविशेष स्थानात् स्थानान्तरं नयति सति घटशब्देनेशी व्यतिरिति प्रथमं व्यक्तावेव घटशब्दशक्ति रिति प्रतिपद्यते । पुनस्तेनैव प्रतीतिवलात डित्यवस्तु घटकीभूतनानावयवत्तिडित्यत्वमपि जातिविशेषः। यम्मतेऽवयवाति. रिक्तखतन्त्रावयविनोऽभावात घटत्वनातिनावयवतिरेव, तन्मतमालम्बा डित्यत्वमपि जातिरेयेति सर्य समश्नसम् । नन्दीश्वरकृतसझेतविशिए पशब्दस्यैव सण्यत्व उक्त सदादिक्षतसङ्केतविशिष्टस्य डित्यादि शन्दस्ये वरष्ठतमताभावाम्म मुख्यत्वं, शक्तेरभावेन शयसम्बन्धरूपलाक्षणिकत्वममि न मम्भवतीत्यत याध-व्यसमदादीति। प्रयत्वे डित्यादितत्तद्रयमाववाचकत्वे स्वार्थ प्रत्यौपचारिकमुख्यता। यथार्थमुख्ययवहारसु (to) ईश्वरकृतसङ्केतविशिरशब्दस्येति वोध्यम्। तद्भिनभिन्नति-घटाद्भिग्नः पटादितभिन्नो घट एव ; ताशरूपेण निवेशस्त पोहदारा निर्धारणार्थमेव, न त्वसाधारणलक्षणे निवेशनीयं, ताशरूपेण निवेश (ट) ईश्वरेच्छारूपस्य स तस्य शक्तित्वमङ्गीतं नैयायिकनये। ईश्वरकृतसङ्केतार्थ प्रमाणं मनुस्मृतौ (१।२१) यथा- सर्वेषान्तु म नामानि कम्माणि च पृथक् पृथक् । वेदशब्दभ्य एवादी एथर संस्थाश्च निर्ममे।" उनेयमेतत् 'वेदपूर्मिक व मृष्टिः' 'यस्य निःश्वसितं वेदा' इत्याद्यास्तिकमतमाशालाच । वस्तुतस्तु न केवलं डिस्थडनित्यादय व्यपि तु सर्व एव शब्दा असदादिक्तस तमेव दधते, न तुऐश्वरं, भाघानामानन्त्यात, भाषाविशेषस्य चेश्वरलतानादिशाब्दसतधारणार्थस्य गौरवापतेरिति भावातत्वविदः कोविदाः। सतपदेन शन्दयतिरिक्त चिमान रहते चेत, तदा नानर्थक्यापात इति मन्बमवदातम्। (10) 'यथायमुखान्यवहार' ति पाठः () (4) एनजयोः। . ५ ·. अलङ्कारकोस्तुभः । पटमानयेत्यपुरले तहिातीयं व्यक्तिविशेषं तथैव तम्मिन् नयति सति पुनः सोऽपि घटाद्भिन्नः पटः पटामिनो घट इति व्युत्पद्यमानः पुनरघटभिन्त्री घटः अपटभिन्नः पटश्चेत्यपोहदारण निश्चिन्वन् पुनस्तेनैव घटान्तरं पटान्तर- चानयेपने तस्मिन् पूर्वधटपटयोराकारतो विसदृयो घटपटावानयति सति पुनरयं संशेते-अहो घटपटशब्दो न व्यक्तिविशेषविषयकसतो, यत एतौ पूर्वघटपटतो भित्री, तेन घटादिषु कश्चिदसाधारणो भविष्यति धर्मः यशादयं घटोऽयमपि घट इत्यनुगताकारावगाहिज्ञान जन्यत इति निश्चित्य जातादेव मझेतमवधारयति । तविभिन्नाधिकरणमात्रकृतित्वमसाधारणत्वं यथा गोः सानादिमत्त्वम् । यागरूढाश्च रूढाश्च यौगिकाश्चेति ते विधा। १५का () ते शब्दा: पुनस्विविधा भवन्ति । योगरूढ़ाः परजादयः। पहाजने. ई-प्रत्ययेन (1) पसजनिक-भिघायकेन योगेनापि पद्मार्थ एव प्रतिपद्यते, प्रयोजनाभावात् गौरवप्रसङ्गाच्च। तथा च तदृत्तित्वे सति तदितरावृत्तित्वं तदसाधारण- लक्षणमिति । तत्र दृष्टान्नो यथेनि-माना गलकमलादिगोभिन्ने न वर्तते, गवि वर्तते च, सातो गोरखाधारणधर्ममः सानादिः। योगरूपा इति-नतु पद्मशब्दस्यैव माजशब्दस्थापि पाव कथं शक्यतावच्छेदक नोक्तं, तत एव कुमोवानादिवारणं सम्भयेदित्याच-पवादिति । पद्मपदैन केवल पद्मवरूपेण बोधो जायते। पहजपदात्तु पानिक पद्ममिति बोधो जायत इति प्रामाणि कानामनुभववशात पङ्कजनिकलकत्वेन यौगिकरक्तिः, पद्मत्वरूपेण रूप शक्तिश्च सीकरणीयेति ज्ञेयम्। पमस्यैवेति 1-पइजनिकर्तपास्यैव स्मृतेः। यदेति- (ठ) नरुक्तस्तु मघामपि पदानां धातुभूतप्रतिप्रत्ययनिष्यन्नत्व स्वीक्रियते। उणादिममाणि च तत्र निष्पत्तौ सहायकानि। एवं मति किमवयवशक्तित एव निखिलानां पदानामर्थग्रह उतान्योऽपायोऽस्तोति एछायां शब्दाना वैविध्यप्रदर्शनचालेनाभिधानि यामकमन्यदप्यस्तोति सूचयति। उक्त हि शाब्दिकैः- भक्तिग्रहं याकरणोपमानकोषाप्तवाश्यावहारतश्च । वाग्यस्य शेषादिवृतेब्बदन्ति सानिध्यत: मिहपदस्य रहा। एवमर्थपरकारणेष्वनेकेषु लक्षितेष्वपि शब्दाना, तेषां यथायथसपरिसाहतिवेष भेद - (11) पानिमय ऐन' इति (इ) पुस्तके, 'पानितप्रत्ययेन' इति (ख) (ग पुनकयो. पादः।

·हितीयकिरणः। न त कुमुदाद्यर्थ, इति योगार्थपुरस्कारोऽपि रुढार्थ एवेति योगरूढ़ एव, ईखरमद्धेतमहिना झटिति पद्मस्यैव स्मृतेः । यदा तु यह वर्मदोगत्यमित्यादि केनाम्युच्यते तदा तव पकातले लक्षणा । वस्तुतस्तु पद्मशतिः। रुढ़ा मण्डपादयः। यथा पद्म पसजनिकर्तृत्व वर्तते, तथा मण्डप टइविशेषे मण्डयानकर्तुत्वं नास्ति, तेन केवलं टहविशेषो योगार्थ विनापि गम्यत इति रूढ़ एव । कम्मणि कुशल इत्यत्र कुशलशब्दो न लाक्षणिक- स्तस्य नानार्थत्वात, 'कुशलः क्षेमे पुण्य च शिक्षिते' इति शिक्षितो निपुणः, अतो मुख्य एव (ड)। एवं मण्डपशव्दो रूढत्वेन गृहविशेष मुख्यः । यदा तु मण्डपं भोजयेत्युनिस्तदा शब्दान्तरसाहचर्य्यात् मण्डयानकर्तरि लाक्षणिकः । पादितेयादिशब्दा यौगिकाः, अदितेरपत्यानीति 'ढ'प्रत्ययेन केवलं योगार्थ एव । यदा तु अपत्यार्थ प्रत्ययान्तरेण 'एप' प्रत्ययेन निशिस्तदा नानार्थ- वर्मदोगत्यं पवाज़ पानातमित्यत पसजशब्दस्य पदरातत्व लक्षणा, मन एव शशिः कस्यचिन्मते कम्मणि कुशल इत्यत्र कुश लातीत्यवयवयुत्पत्तिं विनैव निपुणाथै कुशल शब्दो लाक्षणिकस्तन्मत दूषयति-कम्मणोति । यदा तु अादित्यशब्दो {12) वापत्यार्थ एय' प्रत्ययान्तस्तदा तु नादितः पुत्तमामाग्यस्य वोधः, अपि तु दादशादित्य रूपस्य मर्य्यस्य वोधः, 'अादित्या ऋभव' इति देवसामान्यपर्याये पतितोऽपि । नन 'प्रत्यान्वितखार्थवोधकत्वं प्रत्ययाना मिति न्यायात प्रत्यर्थवहितस्यैव प्रत्ययार्थस्य , - यन्त वो द्रश्यः। तनाखण्ड शक्तिमानेणेकार्थप्रतिपादकत्वं रूधिः, अवयवशक्तिसापेई पदस्यैकार्थप्रतिपादकत्वं योगः, व्यवयवसमुदायोभयशक्तिसापेचमेकार्थप्रतिपादकत्व योग- रूतिरिति वृत्तिवार्तिकेऽप्पयदीक्षितचरणाः। डित्यादौ शब्द रूकि, ग्रादिते पाचकादी योगः, पङ्कजादौ योगरूक्षः। एवमभिधा विविधा। (ड) दर्भययाययोगालक्षणेयमिति कायप्रकाशलतो मतं, न तचारु। 'अन्यद्धि शून्दानां चत्पत्तिनिमित्तमन्यच्च प्रतिनिमित्त मिति दर्पणे दर्शितम् कारणम् । मण्डमादि- शब्दोषु मिन्नोऽभिधाया: प्रकार इति केचित्- यदाहुः शम्दशतिप्रकाशिकाकारा:-'परैः रूल्यौगिक मन्यतेाधिक मिति ! "यथाश्वगन्धाश्वकर्णमण्डपनिशान्तकुवलयादिशब्दे का शक्तिरिति । अब कैचित-अश्वगन्धारसं पित्यादिषु केवलसमुदायशक्ति:, अश्वगन्धा पानिशालेत्यादिषु केवलयोगशक्तिः। अन्ये तु वदन्ति, सहरस्य (योगरूपिमयस्येति यावत्) (13) 'अदितिशम्दानि () () () पुस्तके ·Unadi.235. अलङ्कारकौस्तुभः । वेऽम्यादित्य इति देवपयाये पठितोऽपि देवविशेपे शक्तिमत्वात् प्रत्ययमहिना योगरूढ़ यवार्थः । प्रतिशक्तिः प्रतत्यर्थपरा। सुप्प्रत्ययशनिः संख्याकारकत्वोपरक्त- प्रकृत्यर्थपरा। तिड्शक्ति: संख्याक कन्मभावोपरतवर्तमानादिकालपरा । उपसर्गा द्योतकवाडात्वर्थभेदका:- :-यथा संहारः प्रमिहारः विहारः आहारः मिलित्वा समभिव्याहारः। एवं कृत्तहितप्रत्ययावपि पूर्ववत्। प्रत्येकं सूत्र- करणात् सर्वत्र योगेन मुख्य एवार्थः । (6) Panini III. 3.1. 'उगादयो बहुल'मिति बहुलग्रहणात् प्रायथो न योगार्थः । तेन गच्छतीति 'गमेट:' इति क्लते 'डो' प्रत्यये गौः शेत बोधो भवति, नतु खातन्त्राणत्याह-प्रकृतीति । मिलित्वा-सम अभि वि या इत्युपसर्गा मिलित्वा समभियाहाररूपार्थवोधका भवन्ति। पूर्वदिति-कृत्तद्धिती प्रकृत्यर्थपरौ। सब्बतेति-मर्चेष्ठ प्रत्ययेषु योगेन योगशक्त्या मुख्य एवार्थः। ननु तेषां मध्य उणादिप्रत्ययो बहुलमिति मूत्रस्य वहूनर्थान् लातीति व्यत्पत्तमा यसिझर्षे विहितस्तदतिरिक्तार्थमपि बोधयति । तेनोणादिप्रत्ययो हिप्रायशो योगार्थ न प्रतिपादयति, प्यपि तु रूदार्थमपोत्याह-उपादय इति। कर्तबोधक'डो'प्रत्ययेन मिहस्य गोशब्दस्य प्रथमान्तपदघटितस्य 'गौ: शेते' इति वाक्यस्य गमनकत्तः प्रायनरूपार्थे वाघिते सति लक्षणायाः प्रसङ्गात् । व्यत यौणादिकप्रत्ययघटितगोशब्दस्य न प्रत्ययघटितावधवाओं विषक्षणीयः, व्यपि तु सानादिविशिष्ट एव रूमिः। स च प्रर्थश्च मुख्य एव, न सावणिकः। माऽम्यपदार्थ शक्तिधा, तह,रासं विज्ञानरूपाऽतगुणसंविज्ञानरूपा च। माहित्यस्य प्राधान्यं यवेवम्भते इन्द्रे एकत्वं भवति-यथा धवचावकर्णश्च हौ वृक्षविशेषौ। यदा तु सु पो भदौ योगदियोगिकरूपियेति । तवादस्योदाहरणं पङ्कजादिशब्द: 'न यवेक विमान्यस्याति भान्दो,, दिलीयस्य वश्वकर्यादयः । चतुर्थ एवायमभिशया भेद इत्यन्ये' रति रसगनापपि। (c) पनि प्रत्यय व निपादचेति म विधा' इति तार्किकमार्गेण विधा, "क्रियावाचकमारयातमुपसर्गो विशेषक्षत् । सत्वाभिधायकं नाम निपात: पादपूरणः।' उति नेलोक्तदिमा महाभाग्यश्चत्मम्मममर्तन चतुष्ठा,'तत्तद्वितममा कोषमनादन्तः धासुनमा पश तय:' इति वा पचया पानांचोनवैयाकरणसरथिमनुस्त्य पदाना ·हितीयकिरणः . इत्यत्रापि मुख्यार्थवाधे लक्षणा स्यात्, तेनोणादिप्रत्यये न योगार्थः, अपि त रूढ़ एवार्थः। सच मुख्य एव, न लाक्षणिकः । समासशक्तिच विविधा (ण)। तथाहि वहुव्रीहेरन्यपदार्थे शक्तिः। सा च इंधा-तद्गुणसं विज्ञानरूपा, तदितरा च । उभयपदार्थप्रधाना तत्पुरुषस्य । अव्ययांशनधानाऽव्ययीभावस्य । नञर्थप्राधाना नञ्तत्पुरुषस्य । प्रत्येक पद- प्रधाना बन्दस्य । तत्र साहित्यप्राधान्ये समाहार एकत्वं यथा धवाश्वकर्णम् । साहित्याययप्राधान्ये इतरेतरयोगे हिलवहुत्वे-धवखदिरावित्यत्र धवसाहित्य- वान् खदिर:, खटिरसाहित्यवान् धव इति साहित्येऽपि द्वयोः प्राधान्याविवचन- मेव, एवं धवखदिरपलागा इत्यत्र वहुवचनमेव । साहित्यमूलके हित्वादी विभक्तिन्ने प्रत्येक दिवादिकं वोधयति । धवखदिरी पश्येति क्रिया तु प्रत्येक सम्बध्यते । एकशेपे तु लक्षणैव-पितरावित्येकस्य पिटयान्वयाभावात् पिटमातरा- वेव लक्ष्येते, पिटशब्दस्य जनकार्थमात्रस्मृतेः । साहित्याश्रयस्य तत्तदृक्षस्या प्राधान्यं तदेतरेतरदन्दूसमासे दित्वबहुवे भवतः । धवखदिरा- वित्यन परस्परमाहित्यस्य दित्वसंख्यया दिवचनम्। धवखदिरपलाशा इत्यत्र परस्पर- माहिव्यस्य वहुत्वादहुवचनम्। दन्द्रसमासस्य साहित्ये शक्तिरितिहेतोः शान्दवोधे मादित्यस्य भानम् । साहित्यमूलक इति-न्यतः माहित्यस्यैव दित्वप्रतीतिनतु यवस्य खदिरस्य वा, यत एकवैकखदिराभिप्रायेण धवखदिरौ पश्येत्यपि सङ्गच्छते। पिटशब्दस्य जनके शक्तिः, माटपिवमयबोधे लक्षणा। तत्रोदाहरणमाह-एकशेष इति-माता च पिता चेत्येकशेषे कृते माटपित्रुभयबोधस्तु लक्षणयेवेति बोध्यम् । बिमारीसत्य मलि यथा देकं लिस्पषवङ्गमयतारा तमाचमस्त- सुप्तिडन्तोपसर्गसहितप्रकृतिकृतद्वितान्तेषु पदेषु यथायोग योगशक्या एवार्थप्रतीतिः। (य) प्रायशोऽभिघयैव वृत्तवार्थबोधः। तत्र शब्दशक्तीत्यादि पदेषु योगतः, पहनादि- पदेषु योगरूया, कैवर्तवोधकधीवरादिपदेषु च रूपव शक्तिमत्वम्। कचित् सवादि योधकधीवरादिपदेषु 'लब्धात्मिका मती रूभिवत् योगापहारिणौ' इति भट्टवधनाद प्लिक्षणेत्यतिरोहितार्थमेतत् । समामघटकपदार्थप्राधान्येनैव भागकल्पनो. परियादित्यवधेयम् । यदृच्छमहेशोऽस, न तु समामसध्यादर्शनाय । तयसंविधानेति- लमकर्यमानयेव्यादि प्रादयस्य भेदस्योदाहरणं, दृष्मागरमानयेत्यादि परस्येति । इहोत. ममुक्तच सर्व शम्दशक्तिप्रकाशिकादितो ग्राह्यम्। नयन्त्र - - ग ·साध्या ३८ अलसारकोस्तुमः। वाचकोऽपि शब्दः समाससद्भावे सति लाक्षणिको भवति । धीवर इति कैवर्सवाचकः शब्दः, धिया वर इति हतीयातत्पुरुषसमासेन सुवुद्धिः प्रति- पाद्यते । तत्र तु लक्षणेव । एवं सर्वत्र लक्षणा वोडव्या । दिड्मावमुदाहृतम् । यौगिकास्तु शब्दा: सिद्धाः साध्याच। सिद्धा वासुदेवादयः । वक्तृस्वेच्छालप्मा आनकदुन्दुभिनन्दनन्दनादयः (13 । ते च पूर्वपदपरिवत्तिसहा उत्तरपदपरिवत्तिसहा उभयपदपरित्तिसहाथ । वसुदेवनन्दन इति पूर्व- पदस्य परिवत्तिः, पानकदुन्दुभिमत इति परपदस्य, शूरसतपुच इताभयपदस्य (त)। एवमुन्नेयम् । कचिदुभयपदापरित्तिः, पवरथः गरुत्मान् गोसंख्य इत्यादि। वाचकोऽपीति-धीवर शब्दः कैवत रूप , धिया वर इति व्यत्पत्तया तस्य मधुद्धिजनवोधे लक्षणा। ननु मुख्यार्थस्य वाघाभावे कथं लक्षणा सम्भवतीति चेत् रूटिशब्दस्य मुख्यार्थों रूपार्थ एव, अवयवयत्पत्तयाऽर्थान्तरन्तु न सख्यम्। यथा मण्डपशब्दस्तथानापीति बोध्यम् । सिद्धाः कौयादो प्रसिद्धा (थ) यथा अमरे वासुदेवशब्दः। पूर्वपदपरिवृत्तीति- वाक्यधटकीभूतपूर्वपदस्य परित्ति पूर्वपदममानार्थ कशब्दान्तरं महन्ते। बसदेवेति-- वसुदेवमानन्दयतीति वाक्ये वसुदेवशब्द एव परिवृत्तिसहः, नतु नन्दनशब्दः, अतों वसुदेवपुत्र प्रत्यक्त वसुदेवस्यानन्दजनकत्वरूपेण प्रतीतिर्न भवति। एवं वसुदेवस्य जन्मकाले भाविभगवदतारमूचकं दुन्दुभिवायं देवाश्चक्रुरतस्तदर्थबोधक यानकदुभि (त) वसुदेवपिता शूरस्तस्य पत्ता पा रसुतपुत्तः । ग्रन सुतपुत्रमदयोः परिवृत्ति सहत्वं विदात एव, न तु शूरपदस्येति बोध्यम्। यत्त 'शूरसुतपुत्र इत्वन शूरसुतशब्दः परिवृत्तिसई' इति टोकाकृत् तत् शौरिशूरतनयरात्मजादिपदेरेव तस्य परिवृत्तिरित्यभि- पायकम्। वसुदेवार्थे शौरिपदं योगरूट, रूपा तु 'देवकीनन्दनः शौरि रिमभिधान- वलात कपास्यैव वोधः। (घ) कोयादाविति टोकाचदुक्त कोषयहथं न सम्यक-नान कोषप्रसिद्दाप्रसिडिभ्या विभागोऽवताप्यंत इति मूलत: प्रतिभाति । तथा मति ध्यानकदुन्दभिरित्यत्रापि सिद्धत्वं पर्यवस्खेत 'वमुदेवोऽस्य जनकः स एवानकदुन्दुभिरित्यमरोक्त:। 'उपाधिश दिविधी वस्तुपर्मो बक्तयटकामग्निवेशितश्च । वस्तुधर्मोऽपि विविधः सिद्धः साध्यति 'सङ्केतित चतुर्भेद इत्यादि कायप्रकाशकारिकास्थवृत्तिमनुसृत्यात भागकल्पना । सिद्धान्ते तु श्योमनाग लक्षणं यतस्तव माध्यपदेन कदाण्यातप्रकृत्यर्थो विवक्षितः । ६ वन्यथा । (13) 'पानकभिनन्दनादयः इति पाठ (ख) (ड) (1) पुस्तकेषु ।

·प्रितीयकिरणः। मुख्यों लाक्षणिको व्यन्नक इति ये विविधा पूर्वोक्तास्ते पुनरपि लचयिय. माणादृत्तित्रयादेतोरिह प्रस्तूयन्ते- त्तित्रयात् पुनस्वेधा-१६का ते शन्दा इति गम्यम् । --उत्तयस्त्वभिधादयः ॥ १७का हसिनयन्तु अभिधा लक्षणा व्यञ्जनेति। अभिधैव शक्तिः । यस्योञ्चारणमावेण सहनं यत् प्रतीयते । तस्य तत्र तु या वृत्तिः साभिधा-१८ का यथा गोशब्दस्य सानादिमति प्राणिविशेपे हत्तिः । सात न व्यक्ती, अपि तु जाती। व्यक्ती चेत्तईि गोविशेष एव प्रतिपाद्यते, न त गोमात्रम् । जाती घेताई व्यवहारानुपपत्तिः, अतो जात्याक्षिप्तव्यतावेव । न तु तत्र लक्षणा पाक्षेपलभ्यत्वात, अविनाभावो द्याक्षेपः । (द) शब्दो न परियत्तिसहः किन्तु मतान्द एव परियत्तिमहः । तथाच भरसुतपुत्र इत्यन असतशब्दः परित्तिमहः, पुत्रशब्दोऽपि परिवृत्तिमहः। ननु कस्यचित शब्दस्य परि- त्तिबर्तते कस्यचिन्नेत्यान किं प्रमाणमिति चेत्तने शब्दपक्तिखभावात् प्रामाणिकानामनु- भव एव प्रमाणमिति बोध्यम् । पत्ररथाब्द एव पक्षिवाची, नतु दसरथो, नापि पन- स्यन्दनः पचिनाची। गरमच्छन्द एत्र गरुड़वाची, नतु पक्षवान, नाप्यस्त्यर्थंकलकारादि- प्रत्ययान्तो गमलादिशब्दः। तथा गोसंथ शब्द एव गोपवाचो नतु घेनुसंख्या, नापि गोसहानः। यवस्तु सहज प्रतीयते तन तस्मिन् तस्य शब्दस्य या रत्तिः साभिधा। यक्ती चेदिति-तत्तद्यक्तिमान एव खोकारे यतिभेदेऽनन्तशक्तिखोकारेण गौरवात्, खनिसर- तत्तगोयक्तौ शक्तिवानवत: पुरुषस्य कायां गौरस्तीति वाक्यादवनितरकाशीस्थतत्तेद- (द) अविनाभाव इति नहि कदापि अति विना नातिर्वर्शते। ग्रामोऽनुमान याप्तिरिति यावत्। तथाचानुमानमहकारेण नातिविधियोः। इयं गौर्गोवादित्यनु.. मानान्न लक्षया। शवयार्थ एव प्रयोगो, नतु शक्यार्थवाधः । एवमपि वाक्यार्थबोधम्यले । अतो न लक्षणा। यदुक्त कुसुमाञ्जलाइयनाचार्यमाः (१२)- श्रुतान्वयादनाकाईन वाक्यं ह्यन्यदिच्छति । पदार्थान्वयवैधुर्यात्तदाधिन सङ्गतिः ।

·अलवारकौस्तुभः । -लक्षणा पुनः। मुख्यार्थवाधे शक्यस्य सम्बन्धे यान्यधौर्भवेत् ॥ १६ का 'गङ्गायां घोष' इत्याप्तोतो कश्चित् परामशति-गङ्गायां घोषान्वयाभावात् घोपशब्दोऽत्र ध्वन्यर्थः, नत्वामीरपलार्थः । ततः प्रतिवसतीति श्रुते गङ्गाशब्दो वा स्वसम्बन्धि तीरमभिधत्ते, घोषशब्दो बा खसम्बन्धिनं प्रतिविम्वमभिधत्ते । उभयोरेव लाक्षणिकलं सम्भाव्यते, तदव नेयं दिलक्षणा, अपि तु प्रयोजन- लक्षणैव। यदयमभ्रान्तो वक्ता ततायोजनमेव विचार्यम्। यदि गङ्गागब्द- स्तरं लक्षयति तदा तस्य शैत्यपावनत्वादिकमेव प्रयोजनम् । यदि वा घोष• शब्दः स्वप्रतिविम्ब लक्षयति, तदापि घोषस्य सक्तीरनैकव्यातिशय प्रतिपादनेन तदेव तीरगतं शेत्यपावनत्वादिक, अधिकञ्च गङ्गाजलस्य स्वच्छत्वम् । तेना. धिकप्रयोजनलामे धोपगन्दः एव लाक्षणिक इति परामर्शानन्तर पुनस्तमा• गोविषय कमान्दवोधानुपपत्तेच, तत शक्तिज्ञानाभावेन पदजन्य पदार्थोपस्थितेरभावात् । एघ दोषस्तु सामान्यलक्षणाया: प्रत्यासत्तित्यानगीकारपक्ष एव वोध्यः । ननु नातौ शक्तिखोकारे यतिज्ञानाभावेन कथं तत्तयक्तिविषयकावधारः मिध्यतीत्याइ- तोति। अतो नात्याक्षियतादेव यवहार इलार्थः। जाती शक्तिधादिनां मी यक्तिभावार्थ' यतो लक्षपा न सोकरणीया, शक्तिभावमापादेव। अविनाभावो यातिः। तथा च यक्तिभागं विना नातिभायमनुपपन्नमतो यत्र यत्र जातिमा तन तन व्यक्तिभागमाश्यकमेवेति व्यक्तिमानादेव शास्दयोधे यक्तिभाणमिति । मुरथार्थस्य वाघे नाते या शक्यस्य वाप्यस्य सम्पन्धस्तमिन् सति शक्यसम्बन्धस्य ज्ञाने जाते मतोत्यर्थः। या व्यन्यपदार्थविषयकोर्भवेत्ताराधीनमकशक्यसम्बन्यो लक्षणे खि पर्यवमिसाय:। व्यधिकश्चेति-गङ्गापदस्य लक्षणापेक्षया घोषपदस्य लक्षणायां गङ्गार्या मत्वामीतिरधिका। थोऽधिकप्रयोजनलाभात् घोघमरस्येव लक्षणोचिता। मपि दृयपति-पुनरिमि। समानयेत्यते तत्पदेन घोषपदास्य प्रतिविम्वस्थ बोनम्वीकारे सम्यानयमममम्भवमको गलापदम्यैव तोरे लक्षण वक्तया। घोपपदस्याभीरपाला शक्ति रेवागनदामन' मङ्गच्छत इति निचिन्वन् । समापदममभिथाहार विना व पोषः प्रतिरममि, समानयेते राग्याम्य पाघाभाव न लपणाया ध्यपकाशः। किन्तु महापदप्रयोगादव सग्यायाधः, यतएस गनापर व लपणेखि युतुपाते। लक्षणा पतृगा, पहन व्यवन् मार्य यस्यो, (घ) सपाभूनापि गङ्गारुपमाश्य त्यागं (घ) नासाजन माधों यामिनि या वियपः। एसम्मत- ·हितोयकिरण। ४१ Varttika. नयेति श्रुते गङ्गा'शब्द एव लाक्षणिको न 'घोष'शब्द इति निचिन्वन्, 'घोषः प्रतिवति, तमानये तुरते नान्वयवाधः, तेन वाक्ये न लक्षणा, अपि तु 'गङ्गा'- शब्द एवेति व्युत्पद्यते । इयन्तु लक्षणा नहतखार्थापि स्वसम्बन्धमावेण खाविनाभावप्रतिपादयित्री। 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादावजइत्स्वार्था, कुन्तधारिलेन कुन्तसहितप्रवेशात् । 'गोणो धावती'त्यत्र न लक्षणा, 'क्वचित् गुणवचनान्मतुपो Patanjali- लुगिष्ट' इति लुप्तेनापि मतुपा मुख्यार्थ एवाभिधीयते । 'छत्रियो गच्छन्तीति समूहाथै लक्षणा, सन्चेषां छवित्वेनान्वयाभावात् । 'रथो गच्छतो त्यत्र जहदजहत्वाथी, स्वाकर्षकगमनेन भक्वसम्बन्धात् स्वकत्तकगमनाभावादंगतो जहत्वार्था गमनानाजहत्वार्था । केचि- कुम्चत्यपीव्यर्थः। शक्यसम्बन्धरूपलक्षणाघटकीभूतखसम्बन्धमात्रेण य: स्वस्थाविनामावो याति: गङ्गासम्बन्धचानस्यावश्यकतारूपा तस्य सम्यादयित्री। कुन्तोऽस्वविशेषः, तदिपिटपुरुषप्रवेशतात्पर्यस्थले केवलपुरुषे 'कुन्न'पदस्य न लक्षणा, किन्तु कुन्तविशिष्टपुरुष एव । शोयो रक्तगुणविशिष्टो धावतीत्यन गुणवाचकस्य 'शोण'- शब्दस्य भोयगुणविशिष्टे लक्षणेति सर्वन प्रवितिः। कस्यचिन्मते लक्षयां विनव 'गुणवचनान्मतुपो लुमित्यनुशासनेन शोणशब्दोत्तर-मतुपो लोपान्मुथ एवार्थः। ननु नसहितानी छमरहितानाचानेकपुरुषाणो गमनस्यले 'छतियो गच्छन्तीति प्रयोगहना रहितछनसहितपुरुषसमूई लाक्षणिक इत्याह-सब्यामिति। छत्ररहिताना छत- सहितानाच मयां छवित्वेनान्वयाभावान्मुथयार्थस्य पाधः, यतोऽत्र छत्तानुभयन "छवि पदस्य लक्षणा। तेनानाप्यनइतवार्था लक्षया वोडया। ननु रथो गच्छतो' यादौ गमनानुकूलयनयत्वरूपस्य गमनकर्तृत्वस्य रथेऽचेतनत्वेन वाधितत्वात् कथं शाब्दयोधः । न च 'रघ'पदस्य रयप्रेरकपुरुषे लक्षणा खोकर्तया -तथा पति पुरुषस्य सचेतनत्वेन नमिन् गमनकर्तुत्व' न वाधितमिति वाच्यं, केवलं 'पुरुषो गस्ती- त्यनुका रथस्य गमनतात्पर्य्यय 'रथो गच्कृतीति वक्तुः पुरुषस्य विवक्षितास्य रथनिष्ठवोधितगममस्यासिहः। तस्मादेव वाच्य-यथा 'रथ'पदस्य पुरुधे लक्षणा तथा गमधातोरपि रथनिष्ठगमनविशेधे लक्षणा विवक्षणीया। নঘাৱ ঘনিষ্টামনামুক্কুল- यानवान् पुरुष हत्याकारकः शाब्दवोध: सिद्धः। एवं सति लक्षणया रपत्तित्वावच्छिन्न- गमनत्वरूपधम्म विशेषस्य शान्दवोधे भाये सति गम्घातो. शक्यतावच्छेदकस्य निरवच्छिन. गमनत्व नातिरूपखार्थस्य ताशशशब्दवोधे भाणेन जइतखार्या। एवं गमधात्वर्थस्य गमनविशेषस्य भाणे नानइत्वार्याच। तस्मादेकष लक्षणा जहदनहत्खाओं भवतीति . - ६ ·अलहारकौम्भः । ४२ दाख्यातम्य प्रयत्नयाचकखादतने तदभावाद्यापार लक्षणां पठन्ति ; केचि. दाख्यातस्यानुकूलव्यापारप्रधानतया चेतना घेतनयोर्धात्वर्थानुकूलच्यापारस्थ सवादाख्यातप्रयोगो मुख्य एवेति। 'मच्चाः क्रोशन्तो'त्यत्र स्वसम्बन्धमावेण जहत्वाथैव । नेयं प्रयोजनवती, न वा रूढ़िलक्षणा। कस्यचिदेकदेशिनो मतमाश्रित्याइ–'रथो गहतीति। वस्य रघस्याकको यः पुरुष- तस्मादयस्य गमनेन पुषधे 'रथ'पदस्य शक्यसम्बन्धरूपलक्षणसम्भवादित्यर्थः । स्वकत फेतिरथकत कगमनामम्मवादन्वयानयपत्तिरूपं लक्षणावीनमपि दर्शितम्। अंशत इमि-धातोरपि निरवच्छिन्नगमनत्वनातिरूपम्वार्थस्य शाब्दवीधे भाणेन तदंगे महतसार्या लक्षणा। गमनांशेनेति-गमधात्वस्य गमनविशेषस्य भाणेन तणजइत्- वार्था च । एतन्मतं नात्यन्तविचारसहमतो मतान्तरमाह-चिदिति (न) 1 व्याख्यातस्य यन्ने पाक्तिरतोऽतने रयादौ यत्नाभावाशापाररूपार्थे लक्षणं पठन्ति । यापारोऽत्र खप्रेरकपुरषेण मह रथस्य गमनक्रियानुकूलमंयोगः। तथाच गमनानुकूलयापाराश्रयो रय इत्याकारको वोध: सिद्ध इति भावः। कस्यचिन्मते 'रथो गमती'त्यत लक्षणेव नास्ति' किन्तु मुख्य एवायं प्रयोगस्तन्मतसमन्यस्यति-केचिदिति। यारयातस्य न यनमाने शक्ति:. किन्तु यापारवत्त्वरूपेण यामारे शक्तिः। थापारवत्तरूपधर्मस्तु यत्ने तथा रथपुरसयेगे वर्तते, (14) यतो यामाग्वत्वररूपेोभयत्र शक्तिः । वाच मवेतनका- समभिथाहारस्यचे यापारवत्तरूपेण यत्नस्य वोधो जायते, व्यचैतनकत्र्तकस्यले थापार- वत्वरूपेण संयोगादियोधो नायत इति न कुनापि लक्षणाया अवकाशः, एतदभिप्रायेणा-- ग्राण्यातस्यानुकूलेति। व्याख्यातानुकूलद्यापारस्य प्रधानतया सस्थतया चेतने पुरुष तिने रथे घ घात्वर्थानुकूलयापारस्य यत्नस्य संयोगस्य च यथासंस्थेन सत्त्वादाण्यातघटितो 'रयो गच्छतौति प्रयोगो मुख्य एव, नतु लाक्षणिकः । (न) वस्तुतस्तु 'केचिदिति निर्देशन नहदघहतम्बार्थलक्षणापच: ग्रन्थस्तो नानभि- मत इति सुयक्तमेव, यतः 'अलो मतान्तरमाई' इति टीकाशदभिधानं न ग्रन्थकारमत- तात्पर्यपालोचनया। ध्यायातस्य प्रयत्नादिवाचकत्वमपन्यस्त जगदीशेन-'धावर्थेन विशिरस्य विधेयत्वेन वोधने। समर्थः सार्थयवस्य शब्दो वाख्यातमुच्यते।' इति कारिकायाम्। (14) 'बायो तघ रपुरुषसंयोगे च वर्तते' इति (घ) पुस्तके पाठ:

·- Kumarila Bhatta- Slokavarttika हितीयकिरण। ४३ रूढ़या प्रयोजनेनापि सा द्विधा-२० का सा लक्षणा विधा भवतीत्यर्थः । 'विष्वक्सेन' इत्यादौ विपूची सेना यस्येति बहुतरसेनावति महाराजादौ व्युपनत्वेऽपि शतया भगवत्यपि भगवदभत्ता विशेष एव रूढ़िः । 'गङ्गाया घोपः प्रतिवसतो' त्यादा प्रयोजनं, तत्तु शैत्यपावनवादि। अत उक्तम्- अभिधेयाविनाभूतप्रतीतिर्मक्षणोच्यते । लक्ष्यमाणगुणैर्योगादृत्तरिष्टा तु गौणता । 'व्यङ्ग्रेन रहिता रूढ़ी सहिता तु प्रयोजने' इनि वचनाहागरसहिता Kavyaprakasa II प्रयोजनवती लक्षणैव प्रयोजिका, न रूढ़ि लक्षा। --भिदातेऽथ सा। २१ का सा प्रयोजनवती लक्षणा भिद्यते विविधा भवतीत्यर्थः । मचा इति-व्यचेतनमञ्चय कोशनासम्भवान्मञ्चपदेन मञ्चस्थपुरुधे लक्षया । प्रयोननवतोटिलक्षणयोरतिरिका निरधि कैव । सार्थकलशया तु दिविधव्याह-रूति। रूपिलक्षया तु शक्तितुल्यैघ, प्रोऽस्या यपि सार्थकलं बोध्यम्। 'वियुमब्दोऽयय. सर्ववाची, तेन विषु सम्बतोऽचति गच्छनीति विषची सर्वथापिका सेना यस्येति यत्पत्ता 'विश्वसन' शब्दोऽवयवश्वत्पत्तया महारान वोधकः, 'विश्वसनो जनाईम' इत्यभिधानाच्छक्या भगदाचक', रूपिलक्षणया भगवत्- पार्घदविशेधे लाक्षणिकः। तथाच 'रूदेर्यो ताप हारितेति नियमेन 'विष्वक्सेन' शब्देन पार्षदबोध एव भवति. नतु योगशया महारानादिवोधो भवति । न च रू प्रतिबन्ध कावाया भगवदोघोऽपि मालिति वाच्यः, यतो 'रूगोंगापहारितेति न्यायेन योगशल्या प्रत्ययवटितप्रतिजन्यमहारानादोनों वोध एव न जायते । नतु "विश्वकसनो जनाईन' इत्यभिधानात् मसुदायशया भगवदोधे रूप्रतिबन्धकत्वं सम्मवतीति बोध्यम् । व्यभिधेयस्य शक्यस्याविनाभूतोऽसाधारणसम्बन्धविमेघविशिष्टस्तस्य प्रतीतियस्याः सा लक्षणोचाते। उदाहरधन्तु 'गङ्गार्या घोष' इत्यादि। लक्ष्यमायगुणस्य मादृश्यस्य योगा खेतोवृत्तेर्गीयतेसा, गौणो वृत्तिर्भवतीत्यर्थः । तथाचैतन्मते मादृश्यलक्षणास्थले गौणी वृति: शक्तिलक्षणातिरिता खतन्त्रा वृत्तिरिति भावः। उदाहरणन्तु 'गौबांहोक' इत्यादि। पहितिष्ठतोयौणादिकप्रत्ययाह यामस्या स्थितनीचनातिबाहीक; (प), स तु गोर्गोमहशः। थनेनेति-रुदिलक्षणा यझनात्तिरहिता, प्रयोननवतो लक्षया यशामुत्तिवहितति इयन्तु . -- ·यत्र व्यक्ती यथा अन्नद्वारकौस्तुमः । सारोपा सारोग्यमाण आरोपविषयोऽपि च । -२२ का यत्र लक्षणायामारोप्यमाण आरोपविषयच स्फुटो, सा सारोपा । 'अमृतं श्रीकृष्णगुणवणम्' । अनामतमारोप्यमाणं गुणयवमारोपविषयो हावेव स्फुटौ। 'गोर्खाहोक' इत्यन्ये (प) । --आदिनान्तर्निगौर्ण चरमे सति । भवेत् साध्यवसाना सा-२३ का सा सारोपा साध्यवसाना भवेदादिनारोप्यमाणेन चरम आरोपविषये. ऽन्तर्निगीणे सति । यथा 'अमृतमेवेद'मिति । आरोग्यमाणेनामृतेन गुण- थवणमारोपविषयोऽन्तन्निगोण: 'गोरवाय'मित्येके । भिदे दे दिविधे इमे। गौण्यो शुद्धे च सादृश्यात् सम्बन्धान्तरतोऽपि च ॥ २४ का एतो भेदी सादृश्याद गौणो, सम्बन्धान्तरतः शुद्धौ भवत इत्यर्थः । प्रामाणिकानां वचनादाङ्गासहिता प्रयोजनक्तो लक्षणैव प्रयोजिका मार्थि का, न तु रूढ़ि लक्षया। एतन्मते रूप्लिक्षया अर्थति बोध्यम्। सा प्रयोजनवती लक्षया सारोमा। भक्तमत उदाहरणमग्टतं श्रीकृष्णगुणश्रवणं, अन्यमते तु 'गौवाहीक' इति । सूत्रस्थादिनेत्यस्य याख्या-यारोप्यमाणेनेत्यम्टतेनेत्यथः । धारोपविषय इति कया कथाश्रवण इत्यर्थः। अन्तन्नि गोर्य सतीति-नेदं कृपा कथा- श्राणमपि चम्दतमेवेति वाक्य एक्कारेण कृष्णकथाप्रवणस्य निषेधे सतीत्यर्थ । सारोपा. स्थले त्वम्टता कथाश्रवणयोरभदप्रतीत्या इयोरेव वाक्ये प्रवेशः। न तु साध्यवसानास्थल इवापरस्य निषेधः। अयं वाहोको न भवत्यपि तु गोरेवेत्युदाहरणं भक्तभिन्नानां ज्ञेयम् । (प) अन्न भक्त कृते ग्रन्ये ग्रीकृष्ण नामकथाश्रय एवोपशाहरणविन्यासः, तेनातदर्थसदाहरण मन्यत उपादोयत इत्यन्य इत्यभिधानम्। 'पञ्चानां सिन्धुषष्ठानामन्तरं ये समाश्रिताः। पासोका नाम त देशा न तन्त्र दिवस वसेत् ।" इति महाभारतीय कर्णपर्वस्यशोकादाहीको नाम वजनीयो देशविशेषस्तवत्यः पुरुषो घाहीक इति वा याखा। व्यवाचत्वानाचारादि: माधर्मग्रमम्बन्धः, अवखानाचारादतिश्ययोधन लक्षणार्या प्रयोजनमिति स्थितिः । चरम इत्यस्य थाख्या- ·द्वितीयकिरणः । 8५ । सादृश्यहतुका तूता सम्बन्धान्तरहेतुका । २५ का यथा 'भगवद्भक्तिमहत्सङ्गः', 'भगवद्भक्तिरेवायम्'-पत्र कार्यकारण- भावसम्बन्धः । 'आयुर्घतं,' 'आयुरेवेद'मित्यन्ये । कचित्तादात् यथा -'कृष्ण- सेवार्थो व्यापारः रुष्णसेवा' । क्वचित् स्वस्वामिभावसम्बन्धात् यथा -कपास्य सखा कृष्णः' । कचित्तात्कात् यथा-'कृष्णो गोपालनाद गोपः' । सर्वत्र प्रयोजन न रूढ़िः (फ)। पराक्षेपः खसिद्धार्थं परस्मिन् खसमर्पणम् । ययोस्त लवणे शुद्ध प्रागुपादानलक्षणे ॥ २६ का इमे सारोपासाध्यासाने हे दिविधे भवतः। सादृश्यमवन्धनारोपे सति हे गौण्यो भवतः, समधान्तरेखारोये सति दे रहे भवतः । महतसङ्गो भगवद्भक्तिननक इति लत्यार्थ: :-इत्यन मारोपा। भक्तिरेवायमिति साध्यव- साना। भक्तिजनकानां मध्ये महत्खनो यथा भक्तिननकस्तथा नान्यः, एतादृशजनकता- लिशयरूपप्रयोननवतीयं लक्षणेति ज्ञेयम्। अयं यापारः कृष्या सेवेत्यन तादासम्बन्ध लक्षणा। लयास्य सखा सुवलः कय्य एव, सखातिशय एव प्रयोजनम्। 'गो'पदस्य रुदिशक्ता गोपनातावेव प्रयोगः, तदतिरिक्त गोपालन कर्तरि वैश्यजातौ गोपयवहारस्तु लाक्षणिक एव-यथा 'मण्डपं भोनये त्यत्न 'मण्डप'शब्दो रहे रूधिरपि मनुष्ये लाक्षणिकः । एतन्मतमालम्बग्राह-सया गोपालनाहोपो न भवति. किन्तु गोपजातिरेव। तेन गोपनातेर्यथा कर्मान्तरं विहाय गोपालनेऽत्यासक्तिस्तथा ग्रीकृष्णास्यापि गोपालने व्यासयति भय एव लक्षणाया: प्रयोजनम्। सब्बन सारोपासाध्यवसानास्थले प्रयोजनवतो लक्षणा न रूदिः। पुनक्षिणायाः भेदयमाह-खस्य सिद्धार्थ पराक्षेपः, यथा 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यन कुन्तस्याचे मनस्य प्रवेशमिहार्थ परस्य पुरुषस्याचेप:-तत्रोपादानलक्षणा जेया। एवं 'गङ्गायां घाघ' इत्यत्र परमिस्तोरे गङ्गागुणस्य पौत्यपावनत्वादेः समर्पणम्- -तन लक्षण (फ) 'योगादाखवायाम् (१।४८) इति सूत्रयाखयानावसरे दर्शितं भाष्यकत- कैयदादिमतमप्येवम् । तथा च नागेशः तातस्ययात्तथैव तादात्तत्सामीप्यात्तथैव च । तत्माहचर्याप्तादानज्या वे लक्षया वृधः" तात्स्यात् यथा-'मषा: इसन्ति। तामांत यथा-'कृया गोपालनात गोपः । तत्सामोप्यात यथा-'गङ्गायां घोषः। तत्माहचर्यात् यथा--'कुन्ताः प्रविशन्ति'। तादोदाहरणन्तु मूल एव। एवमपि रसगङ्गाधरे।

·लचमा । ४६ अलङ्कारकौस्तुभः । प्रावर्तिनी उपादानलक्षणपदे ययोस्ते । तेनोपादानलक्षणा लक्षणलक्षणा चेत्यर्थः । उपचारेणामियत्वाच्छुद्धे । पृथक् त्वेन वर्तमानयोईयोरेक्यारोप उपचारः। तत्र 'वेणर्गायति', 'योगा: श्रुतिमनुकुवन्तो'ति, वेण्णादिभिः खसिद्धार्थ स्वस्ववादकानां परेषां थोकण ललितादोनामाक्षेपः कृत इत्युपादान- यत्र यत्राविनाभावोऽर्थापचिर्वा तत्र तत्र नोपादानलक्षणा प्रयोजनरूढ़योरभावात् । यथा 'गौरनुवष्य' इति श्रुतिचोदितमनुबन्धनं कथं मे स्यादिति जात्या व्यक्तिराषिप्यते नतु शन्देनोच्यते, "विशेषनाभिधा गच्छेत् क्षीणशक्तिचिगेपणे' इति न्यायात् (व)। उक्तश्च वाक्यपदीये-'गौः स्वरूपेण न गौ प्यगौगोत्वाभिसम्बन्धात्तु गोरिति । एवं क्रियतामित्यत्र कर्ता, कुबित्यत्र कम्म, प्रविश पिण्डों ग्टई भक्षयेत्या दिवाक्षेपः एव । 'पीनो लक्षणा ज्ञेया। एता दिविधे एवं लक्षणे शुद्धे शेये। प्रागुपादानलक्षणे इत्यस्य यारथामाह -प्रायतिनीति। इयोरे क्यारोप इति-गोर्बाहीक' इति स्थल उपचार इत्यर्थः। वेगरिति-वेणोः सातन्त्रण गानासम्भवादेणुपदेन श्रीकृष्णस्याक्षेपः कृतः । बोया: गान शालोक्ता अतिप्रनुकुर्वन्ति। योनि-यन जातिययोरविनामावो याप्तिरूप ममन्यस्तन माया व्यक्तिराक्षिप्यते। 'पोनो देवदत्तो दिवा न भुडते' व्यनाप्यर्थापक्तया रात्रिभोणित्वमितिः। यतलन तन्त्र स्थले नोपादानलक्षणा। तत्र हेतुः-लक्षणावीजयोः प्रपोमनरूयोरभावात् । 'गो'पदस्य व्यक्तौ लघणायां न प्रयोननं, न वा रूतिः। प्रयोजनं विनेव मर्मत तथा लाक्षणिकप्रयोगस्तु विशेषदर्शिनामनुचित इति बोध्यम् । एतदेवाह- यथेति। श्रुत्युक्त गोपदार्थस्य गोत्वस्य मतृकत कं पन्धनं कर्ष स्यादिति पुरुषस्य परामर्श - (ब) 'गौर नुवध्य' इत्योपादानलपणेति मण्डनमिश्रादीनां मतं, तम विचारमहमिळपरिया- देव दधितम् । 'गोरनुबन्धोऽनोऽयियोमोय' इत्यादि अतिबिवाहे गगनुबन्धनविधिवाग्यम् । प्यनुश्या घालभ्यो हम्तय इति यावत् । एवं विधम्यले भिध्येव जात्याचिनक्तिभाण. मिति दमितमेवैतालोकिकवायपचे १८ कारिकाम्पत्तो देदिकाक्ये पान मूलस्य प्रमोके-सेन थक्तिप्रमोतिप्रकारोनिरोहितार्थ एव । पाश्यपदीयवाक्यस्य स्फट तरा थाण्या पन्डितराम हमा। मेशन पते-गौ: सामादिमान धम्मों मरूपेणामासगोत्वकेन पनिमारमाय न गोन गोयवहारमिनाकः, नायगोनापि गोमिन रति सवारस्य निगम:-सपा ममि दूरादमिय तमभ्यानरया गोत्वाग्रहसमायो गरि गोरिति गाभिन्न रति पयरहार: स्यात् मयस्याविरोधात पटे गोरिति गदि चारितिया पहार गादिति मारः। गोवाभिमगधात गोवात्तथा ज्ञानात गोर्गा पदयाहार्य इति ।

·हितोर्याकरणः। ४७ देवदत्तो दिवा न भुडो-गरी भुक्ता इत्यर्थापत्त्यैव गम्यत इत्यादिषु नोपादानलक्षण। केवलं 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादिषु सा । 'गङ्गायां धोष'- इतबादौ शैतापावनत्वादि स्वगुणासमर्पगलक्षणेन लक्षणलक्षणा । पूर्वे चतुर्मि दैः सा द्वाभ्यामाभ्याञ्च षड़विधा । २७। (भ) । पूर्व : सारोपादिमि', पाभ्यामुपादानलक्षणालक्षणलक्षणाभ्याम् । गूढ़व्यङ्गया गतव्यङ्गया व्यक्तव्यङ्गेति सा विधा ॥ २८ का मा लक्षणा। गतव्यधति नाट्रियते । गूढव्यया यथा- उत्कीर्णेरिय चित्रितैरिव नवोझिरिवोद्ययः- कुन्द विभ्रमितरिव सरकलामाणे निशातैरिव । जाते मति नात्या यक्तिराक्षिप्यते, नतु गोपूब्देन क्या लक्षणया वा व्यक्तिरष्यते । विशेषणे ग.त्व क्षीणा पर्यवसिता शक्ति: मामथ्य यस्यास्तथाभूताभिधा विशेष्य गो. यक्तिंन गोत, विशेष्ये न तिष्ठतीत्यर्थः। उक्तञ्च वाक्यपदीये याकरणे-गौ:यक्तिः खरूपेण साक्षादिमत्वादिना न गौन गोपदार्थः, नाप्यगौन गोभिमानामवादि. पदानामर्थः, किन्तु गोत्वाभिसमन्यात गोत्वनानिसम्बन्धाक्षेपवशाद गोर्गोपदनन्यशाब्दबोध- विषयः। यथा गोपदस्थले ग्राचेपलम्पयक्ती प्रयोजनान्यभावालक्षणा नास्ति, तथैव 'कटः कियता मित्युक्त कर्ताक्षेपलभ्यस्तनामि लक्षया नास्तीत्याह-क्रियतामिति। एवं त्वं कुबित्यक्त कटं कमाक्षेपलभ्यम्। प्रविशत्युक्ते गई कमाक्षेपलभ्यम्। पिण्डीममादि- ग्राममित्र के भक्षयेति क्रियापलभ्या-इत्यादिष्वाक्षेप एव न तु लक्षणा, प्रयोजनरूट्यो- रभावादिति भावः। केवलमिति -वेणर्गायति। 'कुन्ताः प्रविशन्ती'त्यादौ सा उपादानजक्षणा। शमया कुन्तविशिया इत्वक्त कुन्तस्य विशेषणत्वेनोपलक्षणतया कदाचित्तद्रहितस्यापि पुरुषस्य प्रवेशसद्भावात् । अतः कुन्तस्य प्राधान्येन प्रवेशार्थ 'मुन्ता' इति लाक्षणिक पदसतम्। एवमेव सर्वत्र लक्षणार्या प्रयोजनं शेयम् । पूरिति-गौणशुद्धभेदेन सारोमा दिविधा, तथा साध्यवमानापि दिविधा, एवं क्रमेय चतुर्भिदैरित्यर्थः। (भ) एवमपि कायप्रकाशे। एतन्मते रूदिप्रयोजनाभ्यां भेदाधिक्य नाङ्गीकृतम्। विदयाधरेण प्रयोजनलक्षणाया एते घड़, भेदाः, रूपिलक्षण एकैवेति सप्तविधेव लक्षणे. व्यक्तम्। दर्पणक्षदादयस्तु रुप्रियोजनाभ्यामारोमाध्यवसानाभ्यां तथोपादानलक्षणाभ्यां प्रत्येकस्य भेदस्यान्योन्ययोजनेन (२४२४१-८) अवविधत्व तस्याः स्वीकुर्वन्ति । पश्चात् गौणशुदादानेकदहेतुत्वेन 'एवमशीति-(८०) प्रकारा लक्षणेति निकृर खमतमाहुः । निबन्धातिशयभिक्षे तन्नेव द्रश्या इयास्तां विक्षरः।

·४८ अलझारकौस्तुभः । मग्नोन्भग्नतयालसैरिव भृशं लावण्यवापीजले केयं कैलिकलानिधिः सुवल ! मे चेतो हरत्यङ्ग कैः (म)॥ १ अबोत्कीर्णादीनां लाक्षणिकानां पदानां व्यय गूढ़तया प्रकाशते । तथाहि-'उत्कीर्णेति निम्माणविशेषः, 'चित्रितेति नानावर्णत्वात् करचरण- नयनभूलतादिषु ये ये वर्णास्तै चित्रितत्वं, 'नवोद्भिन्ने त्यगुरत्वारोपेण कोमलत्वं, 'उद्ययःकुन्दे'ति मुवलितत्व', 'स्मरकलाशाणे'ति स्मरकृतशाततया चेतो. भेदकत्व', 'मग्नोन्मग्नतयेति लावण्याधिक्यम् । इदन्त्वस्पष्टमेव । अगूढ़ यथा- लीलाबिलासमहुरिमगरिमा पाहीरकुमारियाणं । कगहाणुरागरुणा विअड्ढमा पढाइदो झत्ति ॥ २ अत्र पाठित इत्य गूढव्ययम् । अथ का नाम व्यञ्जनेति व्यन्जनालक्षणमाइ- नाट्रियन इति-तथाच गव्यङ्गया व्यक्त यड्रेति द्विविधैव लक्षया (म)। हे सुवल । केयं केलिकलानिघिरगम वो हरति । कथम्भते? उत्कीरिव उकीर्णत्वमन्त्रेण वईकिकृतकाहादिपुतलाना निम्मायसौष्ठवातिशयः तेनाङ्गस्य निर्माण विशेषो ध्वनितः। उद्यदय एव कुन्दः 'कुंद' इति प्रसिद्धस्तन भाम प्राप्तः। सारस्य कलारूपे शाये 'सरात्' इति प्रसिहे निशतिस्तीशीततः, तेन कन्दर्पक्षततीक्षात्वेनास्य घेतोभेदकत्वमानौतम् । लावण्यरूपा या वापी दीर्घिका तस्या न झपमतिपयन मपोन्मयतयालमै शोममानः। धनेन लावण्याधिक ध्वनितम् । लोलाविनाति-लीलाविलासमधुरिमरिमा याभोरकुमारिकाणाम्। छष्णानुराग गुरुणा विदग्धभावं पाठितो झटिति ! विदग्धभावं वेदधाम। पारिता पति-तेन श्रीकृष्णप्रेषीय वेदपधादिकं सर्व शीघमयनेनैव स्वयं प्रकाशितमभूदिति वक्त- बहाम्। - (म) ग्रन्थशष्टतनिधाविभागो मम्मटमतमनुस्य । हप्तौ 'गतयड्रोह नाद्रियत' इति ग्रन्थक्षता वयमेशाभिहितखातु रतीयस्य भेदस्यापरिगणनं कृतं टीकाकता, तच्च दर्पयादि पशिसभागमारवत्ताभिप्रायकमिति प्रतिभाति। (य) यारानाधा पोरस सवसमेतदाछ कृया: इति माहित्यकौमुदीटीकायाम (२० । 'याक रिति 'क' प्रत्ययेन वालाया पयामधि मारूदाया वा राधाया पर्यनमिल्नेय भाति।

·४८ - द्वितीयकिरणः । अभिधालक्षणापतात्पर्याणां समाप्तितः । व्यापारो ध्वननादियः शब्दस्य व्यञ्चना तु सा (र) ॥ २८का 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र 'गङ्गा'शब्दः प्रथमं वाचकत्वेनाभिधात्तिकः, अन्यथान्वयाभाव एव न स्यात्। अनन्तरमभिधासमाप्तौ लचणामाथित्य तरं लक्षयति । तदनन्त लक्षणासमाप्तो व्यञ्जनामाथित्य शैत्यपावनत्वादिक प्रयोजनं व्यनक्ति। लक्षणायाः सधनवाव्यातया निरूपितत्वात् सव्यय- लक्षणैव व्यन्ननाजननी,- "प्रयोजनेन सहितं लक्षणीयं न लक्षयेत् (5)। Kavyaprakass II, ज्ञानस्य विषयो ह्यन्यः फलमन्यदुदाहृतम् ॥" अभिधेति-समाप्तिस इति-अभिधादिनन्यवोधसमाप्तानन्तरं धननादिर्ध्वन्यर्थबोध. स्थादिः कारणं यो यामारो वृत्तिविशेषः सा शब्दस्य अभनेत्यर्थः। तत्पदं कुलचिदुहेश्य- लिङ्ग कुत्रचिन विधेयलिई राहातोति नियमेनान विधेयलिङ्गग्रहणात् 'सति स्त्रीलिङ्गम्। अन्यधेति-ग्रन्यथा लक्षयास्थले प्रथमतोऽभिधानन्यवोषस्याखोकारोन्वयाभावो लक्षणा. वोनमन्वयानुभपत्तिन्न स्यात्-प्रथमतोऽभिधया गङ्गापदाथै घोषपदार्थस्यान्वयानुपपत्ति ज्ञानादेव लक्षणाया: प्रवृत्तिः, अतोऽभिधाया अभाव लक्षणेव नास्तीति भावः । ननु व्यञ्जनया याट शार्थवोधो भविष्यति ताशार्थबोधो लक्षणयैव भविष्यति, ग्रलं ध्यानाया: खतवत्तित्व. स्वीकारेणत्याह-लक्षयाया इति । लक्षणा हिदिविधा-यगासहिता यङ्गारहितेति च । तन यङ्गसहितेष लक्षणा थानानननो यानात्तिनन्यज्ञानोत्पादिति पूर्वपक्षः। तन समाधानमाड-प्रयोननेन शेयपावनत्वेन सहित लक्षणीयं तीरं न लक्षयेत् न लच्च णाजन्य- बोधविषयो भवेत् । अभिधाया नित्तानन्तरमन्वयानुपपत्तिज्ञानादथा लक्षणायाः प्रधत्ति- स्तथा लगाया नित्तानन्तरमझो अनेन विशेषदर्शिना गङ्गातीरे घोष इत्यनुका 'गङ्गायां घोय' इति प्रयोगः कथं : तमालक्षणायगर शेव्यपावनत्वादिकमेतदभिप्रेत भविष्यतीति (२) तार्किक कैश्चिदामनायाः खतन्त्रतत्वं न खोक्रियते। याना शाब्दो पायौं चेति विधा। सा च पुनरभिधामूला लक्षणामूलेति भेदेनापि भिन्ना। अन्न कारिकायां शान्द. यमनाया एव परिग्रहः। नैयायिकरभिधामूलाया यमनाया: क्वचिदभिधायर्या कचित् तात्पर्यवृत्ती, लक्षणालाया: शादयशनाया लक्षणायचानभाष: मयते। तन्मवखण्डन- पहतिस्तु मूलमन्थ एव सुस्पा । अधिकस्तु लक्षणामूलशाब्दयमनास्थले एघ युक्तिवन्धो (15) लसणीयं न युध्यते' इति सम्बंदेव मुदितकाथप्रकाशपुस्तक पाठ। मृतिपथमुपगीतमेनन् पद्य यन्यक्रतोदाघरा, पतो न किन तत्त्वतो वेलायाम्।

·५० - अन्नद्वारकौस्तुभः । इत्युक्तः, 'गब्दबुद्दिकम्मणां विरम्य व्यापाराभाव' इत्युक्तोशाभिधालक्षणयो- रुपक्षीणत्वात्, आकाशादिमत्पदकदम्बस्य वाक्यले वाक्यार्थस्यैव तातपयार्थले घामयं विनाप्येकस्य च पदस्थ पदांशस्यापि व्यञ्जकत्वेन ध्वनिकाव्याङ्गीकृतस्ताव पार्थस्याप्यनादरात, व्यञ्जना नाम तुरीया हतिरङ्गीकार्येव । परामर्मादामनाता शैत्वपावनत्वादियोधो भवति, नत्वे कस्सिव क्षणे लक्षण पोत्यपावनत्वादिविशिष्टतौरवोधः मर्चेषामनुभवमिव इति भावः। यतार्थे प्राचीनान मम्मतिमाह-ज्ञानस्येति । अभिधालक्षणानन्यज्ञानविषयः प्रवाइतीरादिन्यो बङ्गापा हिमः, पलं यायाधीत्यपावनत्वादि धन्यदभिधालक्षणयोरविषय उदाहुत प्राचीन शेषः । दनु 'गङ्गायां घोघ' इत्यनाभिघालक्षणाभ्यां प्रवाईतीरवोधानन्तरं 'गङ्गा पदात् (t पुनाक्षिणयेव शेव्यपावनत्वादिबोधो भवतु, किं यजनाबोकारेणत्यत: प्राचीनानां वचनान्ता माह-दयघोति। पाचनिकलाक्षणिकशब्दादीनां विरम्य व्यभिप्रया लक्षणया : मछान्दयोपसनुपादोत्यर्थ: यापाराभावः पुनरभिधया पक्षणया वा अर्थान्तरबोधे सामांभाष:, किम्त सतन्तपक्षनारता यर्थान्तरवोधे मामयंमस्तीति भाषः। तथा च यादरा मकरमान्दबोधो जातलाशत्तया पुनस्तत्पदनन्यप्राब्दधोधो नोत्पदान रति मिटान्तः। उपप णत्वात-पोव्यपारनत्यादिवोधेश्योजकत्यादित्यर्थः । ननु लपया मिरिता या तात्पत्तिस्तयेष पोव्यपावनत्वादियोधो भवतु, कथं यमनायाः स्वतन्त्रवृत्ति मोकळयम् ? रामाइ-याकाहादीति । याकाहायोग्यतामत्तियुक्तपदमाशात्मकत्वं पापपलं, तारणवायार्थत्वमेव तात्पर्यत्वं, प्रस्ताहायाक्यार्थस्यैव सात्पर्थित्वे मिठे योकपद पागम्य पा भपयोपकन्य, नोकपदम्य सातपस्योरमभाहालगाया: सतवत्तिय पोकरामिति। तुरीयेति-व्यभिधामयामानुपातिरिक्ता पी एत्तिका मोशाविन्यपः।

·हितोर्याकरणः। - तथादि मणिो वल्लभवणा अब्ज सुश्री महुपुरी गंदा । इस मणि अब्जाए पिअ वह सवणपुडएए || ३ इत्यत्र 'पिवतीति पदं लाक्षणिक, तेन ग्टहशून्यत्वमस्या प्रमिलपित- मित्यस्यार्थस्य पुनबाजना हत्तिमाश्रित्य, व्यञ्जकं भवति । अथ यनेकपदस्यैव ध्वमिना ध्वनिकाथमिदमिति यवहारलकपदस्य तात्पांसम्भवा- हाञ्जनापत्तिः खोकायंति पूर्वमुक्त, ततोदाहरणमाह तथाहीति। भणितो वसवपतिना व्यदा सतो मधुपुरौं गन्ता। इति मणितमार्यया पिवति वधूः श्रवणपुटकेन । वलवपतिना ब्रजराजेन, व्यायया जटिलया। पिवतीति-शब्दस्य पानासम्मवात् “पिरतोति पदं सादर- श्रवणे लाक्षयिक, तेन लाक्षणिकपदप्रयोगेनास्या वध्वा एहशून्यत्वं महपतिराहित्यमभि- लधितमिति निश्चितम्। एतादृशमहशून्यत्वरूपार्थस्य पुनर्बाचनात्तिमाथित्य यक्षक 'पिवतो ति लाक्षणिकम पदमेव भवति । अथान्विताभिधानवादिनी मतेपदार्थानां शाब्दवोधे सर्वथा भायं नास्ति, ताते विशेषणविशेप्ययोः शान्दवोधे सम्बन्धमाणार्थ विशेषणान्वित एव विशेय्यपदस्याभिधा खोकरणोया-विशेषणादिपर्व केवलं तात्पर्यमानयाहकम्। एवं पति विशेषणान्विते. ऽभिधेष लक्ष्ययनार्यान्वितेऽपि विशेष्यपदस्याभिधा वक्तया, अलं लक्षणायझनारूप- (Suggestiveness) कचिच्छन्दोत्यापितत्वेऽपि प्राधान्येनार्थदारव सत्यवृदयानुभूति पदवोमधिरोक्षत: सत्ता गुरुता च वीक्रियते। एवमपि यक्षनारक्तिप्रस्थानपरमाचार्या ध्वनिकारा: 'कायस्थात्मा स एवार्थ: (१) प्रत्यभिधति। [Suggestiveness is the very soul of poetry.] (Cf. Pope :-.Where more is meant than meets the ear.) तैरपि 'वाक्यं रसात्मकं कायम्' 'यौचित्यं रससिद्धस्य स्थिरं कावास्य जीवित मिति च मन्यमानलोकोत्तर चमत्कारमाणो रस एव यमनाया: सारतथा खोतः सबहुमानं निर्दिष्टश्च । अवार्थे दिवास्तेपासक्तयोऽनापेक्षिकमतसमालोचनामाहायकार्थमुदाट्रियन्ते; विस्तरस्तु तदाकर एव द्रध्दाः- (1) 'I should certainly lay it down that there is nothing so eloquent as real passion, standing, where it ought, in cothusiastic aflatus of inspired madness and filling the phrase with a sort of Delphic rapture.-- Longinus--'On the Sublime Translated in Di Saintsbury's Loci Critici. (2) All good poetry is the spontaneous overflow of powerful feelings .. It takes its origin from emotion recollected in tranquillity. Words worth in his Preface to Lyrical Ballads ·५२ अलद्वारकौस्तुभः । ये तु 'सोऽयमियोरिव दीर्घदोघोऽभिधान्यापार'-इत्यभिदधति (ल), त एवं प्रष्टव्याः-किं भवद्भिरभिधाया दीर्घव्यापारत्वेन लक्षणाव्यञ्जनयोरेव खण्डन क्रियते, किं व्यन्जनाया एव ? प्रायश्चेसदा 'गङ्गायां घोष' इत्यत्र 'गगाया' मित्यत्रान्वयायोगामुख्यार्थवाधेऽभिधैव भास्ति, तदभावात् कथं तस्या दीर्घदौर्घत्वं येन तटो लक्षणीयः १ द्वितीयत्तदा 'पिअर वह सवणपुडएण' इत्यत्र वचनस्य पेयत्वरूपमुख्यार्थवाधे लाक्षणिकतया लक्षणया सादरयवणरूपं लक्ष्यमथं जनयित्वा 'पिवती'ति शब्द उपक्षोणः । राहशून्य. त्वमस्या अभीष्टमित्यपरोऽर्थः केन प्रत्याय्यताम् ? उपक्षोणत्वे तु शन्दबुद्धि कर्मणी विरम्य व्यापाराभाववादिन एव साधकाः । खतन्वत्तिद्दयम्दीकारेण। एतन्मतं दूधयितुमपन्यस्यति-ये विति। घोाणस्य वेगास्य संस्कारवशाहोघेदीर्घक्रियारूपयापार वाभिधाया यपि सामर्थवशात् सोऽयं लक्षया वक्षनारूपदीधंद्यापारः स्वीकय इति ये भदति वदम्ति, त एवं प्रष्ठथाः। रोदिति-गडाघोषयोः समन्धमायार्थ घोपान्विते प्रवाहे गङ्गापदस्याभिधा वाच्या-तन गाया मोय स्यान्वयामम्मामुत्थार्थवाघेनाभिधैव नास्ति, कुतो लक्ष्यार्थयद्यार्थयोर्भाणार्थ मभिधाया दोघदीर्घयापारस्य सम्भावनापि ? ननु गङ्गायां घोघस्यान्वयासम्भवालवाया: सतवत्तित्यमस्तु, यङ्गया नपपाभावात् कथं यक्षनाया: स्वतन्त्रत्तित्वं सीकरणीयमिति दिसोयपत्तस्यार्थ::-तममि दूषयति-दितीय इति। ननु "पिवतीति पदमेव सक्षया मादरवण रामा पुनसंपण्या रहमून्यावरूपथनार्थ कथयिष्यतीत्यस ध्याह-उपपीयो विति, पुनर्स ययान्तरदोषस्यामामध्ये विदर्थः। (2) 'A poem is the very magic of life expressed in its ctemal truth- Shellcy in his Defena of Poetry. गुणदोषालारावामिा बलमायायापि परित्तिमहत्वामहत्वाभ्यामार्थत्वेन शासन च पचासमं घपदेशः। लपणाम मान्दयन्मनायाम्नु न मम्यक् परिहत्तामहता : यसो 'गार्या पोय' या "भागोरो योष' रमि प्रयोगपि लक्षणमूलयनना मिला। यम परिनामावतिषच त्य रिपरिपमनोयो यत् 'गना दिशामा परित्तिमहलपि पाच गाविसमाना परिपतामहब मेमियालयोपिया कायप्रकाशटोकालती भा मायापमएय भावामनाचायचरमाः। (6) ME मामतापनीशियनोमाटप्रमशीनी मनम्। पामयमाशय:-'यथा पाता fত পা ধসে আবাল বৃদয়হীম আমাঘ বিমীর্নিয়া, সইফ R शामिधाप्रयागारेम पदानि धारवाहमयं पनामोतियारियों।

·द्वितीयकिरणः। , नन्विदमनुमानेनैव साधनीयं, कि व्यञ्जनया १ तथाहि 'इअ भणिमं अन्नाए पिथइ वह सवणपुडएण' इत्यत्रेयं गोपवधूः पताहान्तरितवाभि- काहिशी, श्वयूक्तग्रहपतिप्रवासवणे साभिलाषत्वात् । या नैवं मा नैवं यथा तदितरेति केवलव्यतिरेकी हेतुरिति चेन्न-सामिलापत्वहतोः प्रमाणान्तरा. दमासेरेसिहत्वं, अनुमानान्तरात्ततप्राप्तौ प्रसाध्याङ्गखच्च । किञ्च पत्युहान्तरितत्वाकादित्वमेवास्या न साध्यं, अपि तु गृहशून्यत्वे सति कृष्णोऽत्राभिसायं इति वस्त्वेव । तत् कुतो लभ्यतामिति चेत् पुनरनु- मानान्तरं कायं-तथाहि इयं स्वग्रहाधिकरण ककृष्णाभिसारकाविणी, वधूतपतिप्रवाससादरवणे सति पतुपगंहान्तरितत्वं प्रति सामिलाप- बादिति चेद्र, ग्रहशून्यत्वे साभिलाषत्वं हेतुः कृष्णाभिसारकाविसाध्य नन्विति-दर्द राई विहाय पत्थरन्यन्न गमनमस्या अभिलपीयमनुमानेनैव साधनीयम् । अनुमानप्रकारमाध-तघाहीति । इति भणितमार्थया मिति वधूः श्रवणपुटकेने त्यनेयं गोपवधू रिति पचोदेशः । पव्यहान्तरितत्वं रायवधान रहादन्यत्र गमनमिति यावत् । तथा च पत्यप्रेहत्यागपूर्वकान्यनगमनाभिलाधित्वं माध्यमिति भावः। श्वश्रूतरहपति- प्रवासवणे साभिलायत्वादिति हेतुप्रयोगः। यत्रान्वये दृशान्ताभावेनान्वयसहचर- जानजन्यान्वययाप्तिधानासम्भवात् , यतो यतिरेकयाप्तिज्ञानमाइ-या नैवमिति । या वधूः पत्यशान्तरित्वकालियो न भवति, सा श्ववतरहपतिप्रवासवणे सामिलाघा न तथा च साध्याभावयापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपातिरेकयाप्तियानमेवान हेतुरिति भावः । तत्र दृष्टान्तो यति । तदितरा कृष्णानुरागिणी या पुस्तहिना पतिविषयकानुरागवतीत्यर्थः । केववेति-कैवलयतिरेकयातिविशिटो हेतुरित्यर्थः। वानुमाने हेत्वसिद्धिरूपदोघमाह-नेति । न च लक्षण्या सादरश्रवणस्य वोधे सति खयमेव पत्युः प्रवासेऽभिलाघस्यापि वोघो भविष्यति, कथं सामिलापत्वरूप हेतुमानस्यासिद्धि- रिति वाय, ग्रनभिलषितवस्तुनोऽपि सादरअक्यसम्भवात् । यथा केनचिदुक्तस्य 'प्रय तब यतो बङ्गाल्नेनाभिमतस्यार्थस्य वाध्यत्वमेवेति । यक्तिवादिना 'शब्दबुद्धिकर्मणा'मित्यादि न्यायमनुस्दत्य उपरिपात प्रदर्णितया दिशा तत्र दत्तमेवोत्तरमित्यलं चर्वितचर्वणेन । वस्तुतस्तु थानाया व्यभिधादितो नेयत्तया, अपि तु ईटक्तयैव भेदो भवति, अतो यश्लनारत्तिः सिदेव । 'यस्योचारणमात्रेणे त्यादीह दर्शितात् 'शब्दव्यापारविचारा'याप्तग्रन्थससहिया चाभिधालक्षणात नेतदायातीयपि बोध्यम् । न चाभिधादिप्रतीतादादतिरिक्त (थानागम्यं यत् किचन) न नातु वोध्यत इति वाच्यम्, तथाल्वे नगमनुभवसिष्हस्यापलामप्रसङ्ग इत्यल. मतिविस्तरेण। - भवति।

·এখান - अलङ्कारकौस्तुभः । पति नैकान्तिकः, तदन्यथापि तत्सम्भवात् । प्रकरणवशादिति चेत्, पूर्व- बहोपापतिः । हिअ जेव्व अणच्छ माणसिणि ण उण दे अंगं । आलिंगति पाणं गहरा पडिविवियं कणहं ॥ ४ ॥ इत्यत्रास्याः पादनखरा इति मानेनातसोव निमीलितनयनत्वञ्च, अन्यथा चरणोपान्तगतस्य कृष्णम्य दर्शनासहिष्णुतोपपत्तेः । सखीवचमा ससम्भूमं पदसम्बरणच, तदनु च मानस्य शैथिल्य, सणस्य च प्रणयजविनयमाहात्माचरणान्तिकमागतस्थापि सतस्पर्धाक्षमत्र', सख्याथ क्षणपक्षपातित्वं, स्वसखोमानचये साग्रहत्वञ्चेत्यादीनि वस्तूनि एकयैव व्यसनया गम्यन्ते। तेन भवद्भिरत्र कल्पनुमानप्रयोगाः कर्तव्याः ? लाधवादाजनैव येयसीति स्थितम् । (व) ग्राम राना घत्यतीति वचनस्य ग्रामदाहेऽभिलायाभाववत्युरुषकर्तृकवादश्रवण- मनुभवसिद्धं तदसापि पत्यः प्रयासेऽभिलाघाभावेऽपि तस्याः सादरश्रवणसम्भवात् । नर यभिचारामावमम्पादकनानाविशेषणविशिर हेयन्तरेण मामिलायत्वस्यानुमान कार्य , तदा तु न दोघ इत्याइ-अनुमानान्तरादिति । तस्य भामितापत्वरूपज्ञानस्य प्राप्तौ प्रसाध्याङ्गत्वं प्रसाध्याङ्गत्वरूपोषाय प्रमङ्ग इत्यर्थः। व्यनुमानान्तरेय मामिलापत्वरपहेतुं प्रसाध्य तस्य देतो. प्रवतानुमानेऽ इत्वमेव दोष, । तथाहि सामिलाघवरूपसाधकस्यावाभिचारि- हेतोजीनार्थ पुनरप्यनुमानान्तर कार्यमिति रीत्याना त् । वाचनाहत्तेरखोकारे दोषान्तरमप्याह-किश्चेति । अनुमानधकारमाध-तथाहौति। श्यं परिप्रति पक्षः। खगृहाधिकरणककृणामिसारकाहिवं माध्यम् । प्रवासमाहरणसमान कालोनपतिप्रवासविषयकाभिलाषबत्त्वादिनि हेतुः । অন্ধাৱমান हेतोचाभिचारदोघमाइ-ति । प्रवासे मादरवणसमानकालोनराशभन्यत्व স্বসুনি पाय: () অলিয়াহিয়ানিপ্লান্থলিমিনাৰালমানীনি হাজৰিকাণবীর। राधान्तः। तेस्तु कानुमिनिपदत्याधय प्रत्याशितः- वाथक्षनुमितो वा यवार्थोऽर्थान्तरं प्रकाशयति । मम्वन्धतः कृतश्चित मा कायाममितिरित्युक्ता। एवमेव धामितिपदस्यायकोशलतः श्य मुमानान्ताव मन्त्रस्येव धन: प्रकाशयितुम् । यक्तिविक करत प्रएम्य मदिमा परी पाचम् ।

·द्वितीयकिरणः । ५५ अर्थोऽपि व्यञ्जको जेयः (श)-३० का अर्थ इति जात्यपेक्षया। वायलक्ष्यव्यङ्गशास्त्रय एवार्था रायन्ते । क्रमे- घोदाहरणानि- अज्जे धरकरणिज्ज सब पिब्बाहिट जेव्व । एण्डिं समसमणत्य जउणाई सिणायमादिसस (प)॥ ५ विषयकाभिलाघवत्त्वरूपहेतुस्ताहशूसाध्यं प्रति नैकान्तिको नावाभिचारी। वाभिचारमेव स्पथ्यति-तदिति। कस्याश्चित् श्रीकृष्णाभिमारे ग्राकाङ्काया प्रभावेऽपि पति प्रति देघादेव परिप्रवासेऽभिलापसम्भवात् । ननु गोपीनां प्रकरणवशावेतौ कृष्यानुरागित्वं विशेषणं देयं, यतोऽन्य खियान्तदभावादेव न वाभिचार इत्याह-प्रकरणेति । पूर्ववदिति-- हेतुघटकस्य कृष्णानुरागित्वपतिप्रवाससामिलापत्वादेानार्थं पुनरप्यनुमानान्तरखीकारेण पूर्ववत् प्रमाध्याङ्गत्वरूपदोघापत्तिरित्यर्थः। अन्ननारखोकारमते पुनरपि दोषा. न्तरमाह-किच्चेति । मानिनों औराधिका प्रति श्रीक्षणयक्षपातिनी काचित सखााच- हिव्यय इति । हृदयमेव अनछ मनखिनि। न पुनस्तेऽङ्गम्। ध्यालिङ्गन्ति पदाना नखरा: इति खारेयप्रतिज्ञायाः स्थापने प्रयासस्तेन कृतः। स च न सफल: समननीति निपुण्य- वैदिनों मतं, यदाह तट्टोकाशत् प्रकृतग्रन्थयाण्यानावसरे–'यथासौ रोचते विश्व तदं परिवर्तते' इति न्यायेनानातिप्रौपतया ग्रन्थकारो निजायतां पदार्थवावस्था कत्तुंमारब्ध' इति, 'तदेतदस्य विश्वमगणनीयं मन्यमानस्य खात्मनः सोकर्षशालिताख्यापन मिति च (पाक्तिविर्वक ४९ :)। विस्तरस्तु वनैव द्रश्वाः। दर्पणकता विश्वनाथेनापि स्वग्रन्थ (५म परिच्छेदे) सर्व समासेन समालोचितम् । प्रसिद्धार्थ नुमितिपदस्य वावधारश्चेत, तदा वाप्तिग्रहाभावात् हेत्वाभासः। मूलचतिकारिण्यनुमानपरम्परानुवन्धिनी नितरामन- वस्थापतिश्च । यतो वाचनाखीकारः सुतरामपरिहार्य इत्यालङ्कारिकमतस्थितिः। (ो 'एकस्य यञ्जकत्वे तदन्यस सहकारितेति न्यायादर्थवापि शब्दखेव वैविध्य- मायाति । वस्तुतस्तु अथैयञ्जनेव व्यञ्जनायाश्चरमांशः, तसादेव काथस्य कावरत्वं, यदवलम्बा प्राचः प्राहु:-कावास्यात्मा थनिरिति'। 'प्रत्यक्षदऐ कामिमिथने तञ्चेश्यानुमितरत्यादी चाखादानुदयेन शब्दान्वयद्यतिरेकानुविधायित्वाच्छन्दोऽपि वलिकावे निमित्तं, किन्तु पर्यायान्तरेणापि तदुपस्थिती पागाप्रतीते: शब्दस्याप्रधानतार्थस्य च प्राधान्यमिति तन्मखेन अपदेशः, 'प्राधान्येन बामदेशा भवन्तोति न्यायादिति कावाप्रकाशोहोते। बघाचैकन शब्दसखेनैव चमत्कारवोधोऽन्या त्वर्थहारैवेति पृथगनयोद्योतनसामग्री। (५) '-हि-धारा विदुजुया ए यो-सुवा य वम मिलिया वि लहू' इति मिङ्गल- नागमतेनान 'गउर" इहान पञ्च माता एव ग्रहीतवद्याः, न घट्। तेनान उभयोरेवाईयोः ·५६ अलकारकौस्तुभः । अत्र निश्चिन्ताहं यमुनानानच्छलेन तत्तटे खेलन्तं कृष्णमवलोक्य तत्रैव विश्वमणं करोमीति वाया नैव व्यज्यते । लक्ष्यस्य यथा-- 'भणियो वलवणा' इत्यादौ 'पिपद् वह सवणपुडएण' इत्यत्र खत- पतिप्रवासमादराकर्णनं लक्ष्यम्, तेन स्वगृहशून्यत्वे सति कृष्णोऽत्राभिसाध्य इति व्ययम् । व्ययस्य यथा-- दूध वृंदावणमझे पीसंकणिसुत्तमोरमणिपरो। अलिमत्तभुत्तकुसुमो रमणिनो जामुणो कंजो ॥६ अत्र निर्जनत्व व्यङ्ग्य', तेन समुचितमिदमेव सचेतस्थानं, हे सखि ! तदत्रैव कृष्णाः सङ्गमनीय इति व्ययान्तरम् । प्रतिविमितं कृष्णाम् ॥ हे मनसिनि मानिनि । नखरा इति पदेन नखरेवेव प्रतिविमितं न वन्याड़ए। इदन्त्वन्याहानामावरण एव सम्भवतीत्याह-मानेनातसाङ्गत्वमिति। अन्यथा नयनस्यामोलने प्रणामार्थ चरणोपान्तगतस्य कृष्णस्य दर्शनेन सदाः श्रीक्यास्य, मम्मुखस्थिनावहिष्णुतोपपत्ते, असहिष्णुता स्यादित्यर्थः । प्रणामोद्यममालोव तत उत्यायान्यन गमन प्रसन्नतेति भावः । विनयवमाश्चरणनिकट प्राप्तस्यापि कृष्णस्य मानभद्रं विना चरणस्पाक्षमत्वं प्रतिविपित मासिङ्गन्तो' व्यनेन ध्वनितम् । मानक्षये सायहवं व्याग्रहेण सह वर्तमानत्वम् । चर्थ इति-तथा च यथा पदस्य यमनावृत्तिरुक्ता तथा पदजन्यार्थस्यापि, एवं वाय- लल्यमापांना यलनावृत्तिः सम्भवतीत्यर्थः । नन्वर्थोऽपौत्येकवचनं न मम्भवतीत्वात या पात्यपेपयेति। वस्तुतस्तु द्वय एवायां इति बहुवचनमेव । यो इनि-ग्राये । २६ करणो मर्म मिचीहितमेव । सानो प्रमशमनार्थ यसुनायां नानमादिश्यताम् । वाच्या नेपति 1-अन चोके पदत्य यन्ननाद तेरभागा'दन निश्चिन्ताहमित्यादियानार्थो वाचार्थस्यैव भवति, न तु पदम्योयर्थः। तथा च योशयास्य कृष्णस्य चेति- मविपतिमाहापाम, थाना प्रारुमपेनलोक्त 'गाई'छन्दचाव। गोतिरित्यपरकता संज्ञास्य । raীস নামধাবিকালিয় মায়াবী মুয়াবিথই যিয়বিধাদি रयः । पनुरूपोऽपोऽवम्यादिधामा-'घोरममारे यसमाप्तोरे चरति पने धनमालो ति 'परिरिक सम्पनिको पिनामिनि दिनमति केलिपर नि च श्रीमष्णयदेवगोमामि परवा पाय गोपालामा यमुनाममाये तात्पर्यम् ।

·- 31 - २ 2. (क) का द्वितीयकिरणः। नानार्थानाच मेदकाः। संयोगाद्याः- ३१ का नानार्थीनां शब्दाना नियम प्रति संयोगादय एव भेदका निरिका भवन्ति। प्रादिशब्देन वियोगादयश्च ।, तथाषि- संयोगश्च वियोगश्च विरोधः सहचारिता। सान्निधामन्यशब्दस्य देशः सामधामोचितौ । लिङ्गमयः प्रकरण' कालो वातिरिमा दिशः ॥ ३१ क्रमेणोदाहरणानि यथा-- सकौस्तुभो भाति बिधुः शेते विधुरकोस्तुभः;-संयोगवियोगी। रामार्जुनी तथा कन्जनौ सह नियुधातः (स);-विरोधः । लक्ष्यस्येति-भयितो वल्लवपतिने त्यादौ 'पिवति वः श्रवणपुटकेने' व्यन मारथवणं लत्याः, तेन लक्ष्यार्थेन यमनारत्तया 'सएहन्यत्व त्यादि ययार्थों जेयः । । इति-इह वृन्दावनमध्ये निःशङ्कनिषप्तमयरष्टगनिकरः। अलिमानमुक्तासमी रमणीयो यासुनः कुन्नः । तेन यद्याथैन 'ससचित'मित्यादि यजयार्थान्तरं वोध्यम् । ननु नानार्थ विधु'तिशब्दाना कदाचित् कृणादिवाचकता, कदाचिचन्द्रादिवाचकत्वं, ग्रत नियामकामाव:-नापि शक्तिलक्षणादीनां कस्या यपि नियामकता सम्भवतीत्यतो वलम्तरस्य संयोगवियोगादिरेवान नियामक इत्याह-मानार्थीनाञ्चेति । एतन्मते तात्पर्यस्य त्तित्याभावेन तज्ज्ञानस्य कारणता नास्ति (६)। नानार्थस्यले यजकपदसममिथाहारेय यसनादत्ताव निबाह इति शेयम्। नियम प्रतीति-'सकौस्तुभो भाति विधुरियन 'विधु'शब्दार्थस्य श्रीक्षणस्यैव बोधो, नतु चन्द्रस्यैताहनियम प्रतीत्यर्थः। दिशो दिगदन- मानम्। 'पीते' इति कौस्तुभषियुक्तो विधः शेष इत्यनापि तस्यस्यैव बोधो, नतु चन्द्रस्य ; चन्द्र (स) "नियुध्यत' इत्यतड्प्रयोगः 'युध्थती ति प्रयोगवदन्यथा समाधेयः। तथाचा: सिद्धान्तकौमुदीकारा:-'कथं युध्यतीति । युमिच्छतोलि क्यम् । अथवा चान्द्रादिमतेनान परमोपदोपपत्ति:-'चान्द्रादयस्तु मन्यन्ते सर्वमादुमय पदम्' इति न्यायसुधातदक्तेः। () 'वात्पर्य्याख्या तिमाहुः पदार्थान्वयवोधने' इत्यभिहितान्वयवादिभिरङ्गीलता तत्पर्यवृत्तिः वाक्यार्थरूपसा पसीन्वयस्य वोधिका, नात: प्रश्वतस्थले तस्या अवकाशः । 'नापदार्थो वाक्यार्थ' त्यभिधतामन्विताभिधानवादिना मते तु तात्पाण्यवत्तान्तर• ८ ·५८ T: 1 पलद्वारकौस्तुभः । राधामाधवयोः क्रीड़ा मधुमाधवयोर्दिने:-सहचारिता । कृष्णस्य मुनिवयंास्य ; - अनाशब्दसत्र सानिधाम् । अजेऽसौ परमेश्वरः -असौ योनन्दः बजे राजेतार्थः-देशः । मधुना कोकिलो मत्तः प्रमत्ता मधुना बधूः ;-सामर्थामौचिती च । उत्पद्य हृदये तस्याः पीड़को मकरध्वजः-लिङ्गम् । कामत्वे पीड़कत्वमेव लिङ्गम् । स्थाणुः कृष्णगुणामोदी -अर्थः देवो जानाति मे मनः ;-अत्र प्रकरणवशायुभदि । कौस्तुभस्य संयोगाभावादियोगोऽप्यसम्भवः, 'नासंयुक्तस्य वियोग' इति नियमादिति भावः। 'रामार्जुनी युध्यत' इत्यत्र परशुरामसहसा नयोरेव बोधः, नतु दशरथपुनपाण्डुपुत्रयोः शाले तयोविवादाश्रवणात् । एवं कर्णार्जुनाचित्यत्र न सइमार्जनस्य बोध:, किन्तु पाण्डवस्यैव। 'राधामाधवयो रिति दितीयमाधवशन्दोऽन्न बैशाखबाची, तत्सहकारेण मधुशब्दचैतवाची, गतु वसन्तवाची। कृष्णस्येति-'सनिवर्या' पदसन्निध्यात्कष्णब्दोऽन वेदयासवाची, नतु कृष्णबाची। मधुनेति- बसन्तस्य कोकिलवधीमत्ततोत्पादने सामर्थमोचित्यञ्च वर्तते, न तु 'मधु'शब्दस्यार्थान्तररूपमदिरायाः। 'मकरध्वन'मदेनात कन्दपस्यैष वोधो न तु ससदस्य तस्य हृदये पीड़ाननकत्वाभावात्। 'स्थाशब्देन महादेवस्यैव बोधो, न तु शाखापालपादि कल्पना नास्ति, तम्भतमाश्रित्य टीकारतेदनिहितमिति चेदोमिति ब्रूमः। एवमेव तेो भट्टानां मतम्- "शन्दडाभिधेयांश्च प्रत्यक्षेणान पश्यति । श्रोतुश्च प्रतिपन्नत्वमनुमानेन चेदया। धन्यथानुपपत्ता तु वोधेच्छति यात्मिकाम् । ध्यापसमावबोधेत सम्बन्ध विप्रमाणक" प्रति प्रतिपादितया सरण्या 'ग्रन्वयथतिरेकाभ्यां प्रवृत्तिनिवत्तिकारि वाक्यमेव प्रयोग योग्य मिति घाक्यस्थितानामेव पदानामन्विते: पदारन्वितानामेव सतो गृह्यते इति विशिष्टा एव पदार्था वाश्यार्थः, नतु पदैरभिधया प्रतिपादितानामर्थानामाकाश्चायोग्यता भत्तिववादासमानो विशिष्टः सम्बन्धरूपोऽर्थोऽपदार्थोऽपि तात्पथ्याख्ययातिरिक्तया दत्ता सोधतो वाफ्यार्थों वाश्यप्रतिपादो भवतीति । वस्तुतस्तु संयोगादीना पदार्थ नियन्त्रणे नियाम- कलमनोलय लस एव चाचात् (मत्तान्तरकल्पनागौरवेण) पदघटितवाक्यार्थधोधो जायता. मिति पथमनेकाभियुक्तमम्मतं मनमि निधायापालतमोकाशता असतातपायतानर ·दितीयकिरणः। चित्रभानुविभातीति दिनेऽकी निशि पावकः कालः । शास्त्रे भागवतं भागवतः स्याद् भगवजने -व्यभिः । एवभिधालक्षणयोरनवसरत्वात् संयोगादेरेव व्यञ्जकता। रहितष्ककृक्षस्य, तस्य सागुणामोदिपदार्थत्वाभावात् । कमध्यादरणीयं पुरुष प्रति केनाप्युक्तम्-'देवो जानाति मे मन' इति, अन प्रकरणवशा'घ'शादो थमदर्थक एव, न तु 'राजा भट्टारको देव' इत्यभिधानात् राजयोधक: । पात्रकोऽमिः। यतिरिति-यक्तिशब्देनाम पुनपुंसकादिलिङ्गमेव वोध्यम्-तथाहि नपुंसकलिङ्गत्वे भागवतं शास्त, लिङ्गवे भागवतो वैष्णव इत्यर्थः। एप्विति-विध शब्दस्य नानार्थ त्वेन कृष्णचन्द्रयोरुभयोबोधकत्वात कौस्तुभमयोगरूपयञ्जकपदसान्निध्यायलनात्तव श्रीकृष्ण मानवोधकत्वमिति ज्ञेयम्। एवमन्यत्र । युदासण्यासः। तत एवेयं 'एतन्मते' इत्यादौ दर्शिता वेदग्धी । न चाम्विताभिधानपक्ष एवाल- भारिकसम्मत इत्येतावता मन्तय इत्यलमभिजाना मान्याना थाण्यानोलो कटाक्ष- नियेण । 'यतपरः शब्दः स शब्दार्थ इति न्याय पाश्रीयते चेत्, तदा नानार्थशब्दम्यचे व्यसनात्तिसमाश्रयणस्य न किमपि प्रयोननम् । नन्वत्र तात्पर्यशब्दस्याचान्तरे प्रयोग इति, तेन प्रसुते न कापि वाधा-इति तु न साधीयान् कल्पः; तथात्वे दर्पयतदुक्तेरणुरणनं कृत्वा चूम:-'किमिदं तत्परत्वं नाम ? तदर्थत्वं वा, तात्पर्यवृत्तवातदोषकत्वं का? बाये न विवाद:, धङ्गात्वेऽपि तदर्थतानपाया' दित्यादि (५म परिच्छेदे )। 'न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके य: शब्दानुगमारते। व्यनुवितमिव मानं सन्न शन्देन भाषते ।' इति हरिकारिकात: शब्दादेव यया कयापि दिशा विशेषमतिहेतुः पप्यवसेयः । 'दमा दिए प्रति दिग्दर्शनमेतत् । तेन 'एतायमानस्सनी' इत्यादी हलादिष्टातः सनादीनां कमलकोरकाद्याकारत्वं, 'इत: स दैत्या प्रामश्री रित्यादौ 'इत' इत्यनेन 'मत्त' इत्यपदेशादिय लभ्यते। एतच्च सबमभियुक्तनि शादेव भवति-तत्रापि यक्तिविशेषतारतम्येनार्थवोध. प्रणालीभेदः, यदाहु:- 'योनानुमितोऽप्यर्थः फुशलेरनुमाभिः। अभियुक्ततरैरन्यैरन्यनेवोपपद्यते । इति 'संयोगो विप्रयोग' चेत्यादि वाक्यपदीयकारिकार्या खराणामपि विशेषस्मृति हैतुलं वीशतम्। पन तु 'कायमार्गे स्वरो न गण्यते इत्यालहारिकपम्प्रदायपरियहोताधायाम तिमा परिगणन मतम ·अलङ्कारकौस्तुभः । तथा- अद्यालोकि धनप्रभः सखि ! मया कथिविहारक्रमे लोलस्केशरमालिकाविलुलितग्रीवो हरिः कानने । यः सद्यस्तनकुम्भिकुम्भनिकरचोदे नखम्भ्रशिभि- मुलीधैधवलौकरोति यमुनातीरे निकुञस्थलीः (च)॥ 0 अचानेकार्थशब्दानामनेकसंसर्गस्य व्यञ्जकता । यः सिंह व्यधुना काय उदाहरणमाह-यदोति। हे मखि! व्यय कानने विचारक्रमे गमन परिपाया कवितार सिंघो मयानोकि। कोशः। धना निपिड़ा प्रभा यस्य तथाभूतः । पुनः कीदृशः ? लोलन्ती चाञ्चल्ययुक्ता या केशराणां स्कन्यस्थितरोमविशेषाणां माक्षिका श्रेणी, तया विलुलिता महिता अर्थात् तया विशिष्टा पौवा यस्य सः। पुम्भिकुम्भनिकराण इस्तिकुम्भसमूहानां सदास्तने तत्क्षणोत्पने चोदे नखकरणकविदार सति चोदसमये नखैः करयैर्धशिभिरध:पतितेर्मुक्तासमू निकुञ्जस्यलीर्घवलीकरोति । पधे कानने चन्दावने विहारक्रमे प्रेयसीभिः सद्द विहारपरिणाऱ्या स्थितो हरि; श्रीशष्यो मयालोकि। कोटमः । धनस्य मेघस्येव प्रभा यस्य म। पुनश्च लोलन्ती या केशराणी नागकेशराया माला तया विलुलिता गोवा यस्य सः। यः श्रीकृष्णः सहस्तक्षणे मानरूपाया इस्तिफम्भसमधाना नखाघानन क्षोदे सति तममय हारनोटनानवनिमि- मुक्तासमूहेर्यमुनाफुलस्यलीर्घवलीकरोति । यत्र विशेषणीभूतानां 'घन'विचार'केशरपर दोनामनेकार्थसम्बन्धेन विशेष्यस्य नाना परिषदस्याप्यर्थदयमात्रबोधकत्वं, न विन्द्रादित पोषशस्वमिति नेयम्। (च) 'राय: पद: पिशुनयेच रहस्यवस्नु' इति कामकलायां विदग्धविधानातदनुरुप म्य नामनिय प्रगमनारीवचनरचने लिननेकार्थशब्दप्रयोगार्थानमितिः। वनः विधारिलो श्रीक्षणोदपेय वर्णनमन्वामि प्रमि यथा गीतगोविन्द (L) 'भमति भवानवलादलाय बनेषु' इत्यादि। यत यद्यपि "नानार्थ'हरिपदस्याप्यर्थयमान पोधकामिनि टोकाश्यता मूलमातृपयनिनया मुक्त, मचापि न तेम प्रस्तुतो भूमदायो भिशात इति मन्यामह। पनुमस 'दलिहितविग्रदो मनमिजम्' (मादियो श्य परिणे) इत्यादि योकवसायभिधागला यमना दरोगतीद मेवेशोपन्यासः । प्रामाभिधा परि महम्य किरपा नियमित पानये व मोधों कोभते । पाच म पहिरि: तिमि च दोयते ।

·. ! । द्वितीयकिरणः । एक्मनुकरणशदानाञ्च व्यन्य प्रति वाक्यार्थ एव व्यकः । यथा- भासा रामविलासलास्थलइरीमावाद्य वाद्यच्छला- ताधिक् ताधिगिति प्रभाय मुरजः स्वकीर्निन्दति । ते-नाना-गरिमाधमां इति मुहुः पाठखरोचारणा- चासां इन्त जुगुप्सते भगवती वाणी च गानक्रमान् ॥ ८ अन ते नानेति पाठः, गरिमाधमा इति गान्धार-ऋषभ-मध्यम-धैवत- पुनर्मध्यमा इति तानविशेषस्वराः, ताभ्यां ते, नानाविधो योऽगरिमा तेनाधमा इत्यर्थो व्यज्यते । (इ) अथार्थानां व्यञ्जकत्वस्य हेतवः । ३२का अथार्थानां सामान्यत्वेन प्रागुताना वायादीना व्यन्नकत्वे विशेषतव उच्यन्ते । प्रथ यत्र ग्टदङ्गादौनां निरर्थकध्वन्यात्मकशब्दोत्पत्तिलायते तन कवयस्तु यथा कश्चिदर्णत्मकशब्दस्य सादृश्यसपलभ्य निरर्थकधन्यात्मकशब्दोपि सार्थकत्वमारोप्य कायं पुयन्तीत्याह-एवमिति। सदङ्गस्था येनुकरय्यप्रदा वर्थात्मकशब्दस्य सहशत्वेन प्रतीयमाना यक्तध्वन्यात्मक ताधिगितिशब्दालेषा मार्थकत्वेनारोपविधयीभूतानां 'स्वत्त कोधिगि ति यो वाक्यार्थः, स तु बनसन्दरीणां सर्वोतकरूपयनयार्थ प्रति यश्चक इत्यर्थः । सरनो रामस्याटदङ्गः) तास ब्रनसन्दरीणां रामज्ञापक तेनाना' इति कण्ठस्थः पाठः। एवं 'गरिमाधमा' इत्यक्षरा: खरा गान्धरादिसरवाचका इत्यर्थः । तधाच अजमन्र्यो यथा रामबोधका स्तेनाना' प्रत्यक्षरान पठन्ति, तथैव त नाना' इत्युच्चारणानन्तरं गान्धारादि- स्वरवोधकान् 'गरिमाधमा' इत्यक्षरान पठन्ति। सरखती तु तेरेवाक्षरैरकार प्रशिष्य गन्यवायो गानक्रमानु जुगुमते निन्दति। एतदर्थमेव स्यरतया १-अनेति। तानविशेष- खरा सानविशेषखरपापका इत्यर्थः। सरखतोक्षतमर्थ मेवाह ताभ्यामिति, पाठसराभ्या मित्यर्थः। ते गन्धर्चा:। गरिमा गुरुत्वं वद्भिनं नीचत्वं, तथाच अजसन्दर्यवेक्षया गानशा नीचत्वेन गन्धर्वा प्रघमा शयर्थ. अधेण यज्यत इति भावः। दानी पूर्वोक्तबाध्यलक्ष्यथयार्थानासत्कृष्टमममियाहारवशादुन्टाटध्वनियोधकल. (ड) “नाना यगरिमेति वाणीपने सभङ्गोषः। 'ताधिक् ताधिक्' 'ते नाना' इत्यादि भन्दा बङ्गभार्या तानम्बरबोधने प्रयुज्यन्ते, तेरेव भन्दैरत यङ्गामयकाथरचनम् । एवं पदकल्पतर-प्रभृति वैधावाचार्थमलितेषु वङ्गीयसाहित्यपदसंग्रहयन्येय वैश्यवकपीना मनुकरणशन्देभ्यः कायोपादनाएरथमनेकश व्यासोश्यते ।

·द्वितीयकिरणः । अन न केवलं कुसमभाजनेनैव पूर्णेनागमिष्यसि, अपि तु पूर्णेन मनो. रथेनापीति नकाकुद्योत्यम् । देशगिध यथा- जउचासीपरसिसिरा कमलवणी पत्रणधूपकिसलभगा । (प) जह बझीघरपनी धया पेकखंति तं देसं ॥ १० अन देशवैशिष्टयशाधया कृष्णेन सह तत्र मा रमयेति सखौं प्रति काचित स्वमनोरथं प्रकाशयति । कालवैशिष्टय यथा- एरिह जलहरसमए रमणिज्जा रणबलहीनो। णिबडन्तवारिधारा गहीरतरमुहरगन्मकुहराभो ॥११ अब क कृष्णमानेष्यामीति सङ्केतमिशितेन पृच्छन्तों सखौं प्रति नेदानों कुञ्जो रमणीयः, अपि तु प्रकृतं वलभीभवनमेवेति कालवैशिष्टेन व्ययम् । आदिशन्दात् प्रसिद्धिवैशिष्टय यथा- करकिशलयलीलाम्बुजनिमीलनोमीलनाविकुशुकिन्या । दक्षिणमक्षि मुरारी: पिधीयते मुच्यते च सिन्धुजया (प्रा) ॥१२ प्रत्यागमिष्यसि त्वं न केवल भाननेन पूर्णन ॥ नभपदोच्चारणे या काकस्तया द्योत्य'मपि तु पूने ति ध्वन्यर्थरूमं वस्तु । जउणेति। यमुनामीकरशिशिरा कमलवनीपवन किशलयाया। यन वालौरइमली धन्याः प्रेक्षन्ते तं देशम् ॥ वल्लीभिनिर्मितानि कुभयहाणि तेषां पक्षीसमक्षो यन्त्र वृन्दावनदेशे विराति तं दे धन्या जनाः पश्यन्ति । एण्इिमिति । इदानी जलघरसमये रमणीया रनवलम्या। नियतकारिधारागमौरतर- सखरगर्भकुहराः । ग्रन वलभौशब्द: 'वालाधर' (पिलेर् छाद) इति प्रसिद्धः सर्वोपरिस्थ- यहविभेयवाचकः। निपतदारिधारया गभीरलरसुखरा घोरशदविशिष्टाः फागहर- छिद्राः। एतेन पुनस्यारमणीयत्वसक्तम् । (ग) अनापि पूर्ववत् द्वितीयपादे एकस्या कलाया अतिरेकान्न छन्दोमङ्गः 'जादीहो विध वसो लहुजीहा पार हो सो बि लहू' इत्यभिधानात् । 'कमलवधी'त्यन इखेकार- पठने तु नाधिकमानत्वम् । “कृदिकारादक्तिन' इति गवस्त्रेण इस्खत्वमपि सम्भवति । (बा) लक्ष्मीपरयो मिथो बदनयनदिति साहिब्धकौसदोटीकायां कृष्णानन्दिनाम ·अलधारकौस्तुभः। अव मुरारक्षिणमति प्रसिहिवै शिष्टयात् सूर्य्यात्मकमिति व्यज्यते । * ॥ इत्यलहारकौस्तुभे शैदार्थस्तित्रयनिरूपणो नाम हितीयः किरणः ॥* करकिशलयेति-करपलवस्थलोलाकमलस्य निमौलनोन्मीलने सणे विकमने र फातु किन्या सिन्धुजया लक्ष्मया भगवतो दक्षियनेतं कदाचित् पिधीयते पाचन क्रियते, पदाचिमुच्यते च। तथा च सूर्यरूपं दक्षियनेनं यदाछन्नं क्रियते तथा चन्द्ररूपवामनेमस्या दर्शनेन लोलाकमले सद्भिनं भवति। यदा तु मुच्यते तदा सूपदर्शनेन लोणाकमलं प्रपुर भरतीत्यर्थः । भगवतो दक्षियनेजस्य सूर्यवं सर्वमाने प्रसिह, यतः प्रसिद्विवैशिष्ट्यादेव जस्य सप्यत्वं ध्वनितमिति!... (२) स्थितम्। 'विपरीयरए लच्छी बम्द पण गादिकमलहूं । हरियो दाक्षिणायं रमाउला भक्तिएको।' নি কাগমামীরনয়ম অামাহা মূল, যার নমনায়নি স্বীগ্রামনি वेष्यवकवरोचियमिष्ईि प्रकटयत्येतत् । परमौतमन्तयं यत् 'जललितरलकरसलगत (मा दर्पयो म परिषद) इत्यादी तदनुरूपीकास्तर वातापि नानुमानतोपान्तरप्रतीति अपि स यश्चमायशादति। यति मन दर्पण एव यालोकनीयेति ।

·अथ तृतीयकिरणः . अथ ध्वनिरसव' इति काव्यप्राणत्वेन निरूपितस्य ध्वने दमाख्यातुं ध्वनि- शब्दस्य व्युत्पत्तिमाह- शब्दार्थादिभिरन्यैश्च ध्वन्यतेऽसाविति ध्वनिः । ३४ का ध्वननं ध्वनिः, ध्वन्यतेऽनेनेति ध्वनिः, ध्वन्यतेऽस्मिनिति ध्वनिरिति भाव- करणाधिकरणसाधनोऽयि ध्वनिर्भवति । तन्निरासार्थ ध्वन्यतेऽसाविति कम्मंसाधन एवेति प्रसिजानीते। तदेव किमित्याह- रसो भावस्तदाभासी वस्त्वलद्धार एव च । भावानामुदयः शान्तिः सन्धिः शवलता तथा। सवं ध्वनिस्तज्जनिवे काव्यञ्च ध्वनिरुच्यते ॥ (क) ३५ का शब्दार्यादिभिरिति -शब्दाचार्या वायलत्ययगयाथ, यादिशब्देन शेषस्थले पदार्थान्तरसमन्धश्च, एवमन्यरनुकरण प्रदेवन्यते यञ्जनात्तमा वोध्यतेऽसौ शैत्यपावनत्वादि रूपोऽर्थों 'ध्वनि,' कर्मसाधनमेव । न तु ध्वननं ध्वनिरिति भावसाध, तथा सति ध्वन्यर्थ- विषयकशानेऽपि 'ध्वनि'यवहारापत्ते। न वा ध्वन्यतेऽनेनेति करणसाधनं, तथा सति ध्वनिकरणे कायामि वनि'यवहारामतः । न वा ध्वन्यतेऽसिमित्यधिकरणसाधनं, तथा (क) भावार्य ध्वनि पदपरामर्शो यथा ध्वन्यालोके चतुर्थोयोते-'यत् कायतत्त्वविषयं स्फुरितप्रसप्तकल्पं मनः। परिपक्वधियां यदायी दिव्यादौ। थापारार्थककरणसाधन ध्वनि पद परास्टरस्य वस्तुनो निर्देशचन्द्रालोके (१२)- साम्मुख्यं विदधानायाः स्फटमर्थान्तरे गिरः। कटाचा इव लोलाच्या यापारो यमनात्मकः' व्यधिकरणसाधनस्य 'ध्वनि सदस्यो- लेख 'इदमुत्तममतिमयिनि व्यङ्गे वाचाइनिर्बुधैः कथित' इति मम्मटकारिकायाम् । वस्तुतस्तु साधारण्येन कम्मसाधन एवायसदिएः-तथात्वे रसभावादिषु वस्ललकारादिषु च यड्नेश्वष्वेव ध्वनि पदयवहारः। यदाह ध्वनिकार:-कायस्यात्मा स एवार्थस्तथा चादिकवेः पुरा। क्रौचदन्दवियोगोत्य. भोकः शोकत्वमागत' इत्यादौ। एवं काये 'ध्वनि'पदप्रयोग उपचारत एवेति सम्यक् । तया च ध्वन्यालोके–'वाध्यवाचकसंमिश्रः शब्दार्थो काथमिति यपदेण्यो यजकत्वसाम्यात् धनिरित्यक्तः।' एवमपि-प्रत्ययेरनुमा स्थैर्यहणानुग्रहस्तथा। धनिप्रकाशिते शन्दे खरूपमधार्यते । तेन यनको शन्दार्या वपीइ वनिशन्देनोक्ताविभिनव .

·वतीयकिरणः। १७ , 'फलमपि फलं माकन्दानां सिता अयि ताः सिता अमृतममतं द्राक्षा द्राचा मधूनि मधून्याय । सह तुलयितुं तेनैतेषा न किञ्चन युज्यते सुक्ल । यदयं सारशाच्या भवत्यधरोऽधरः । १ प्रत्र वितीय फलादिशब्दा निन्दाद्यर्थसंक्रान्ताः । तथाहि-फलं नानावस्थं पाक एव कदाधिन्मधुरं भवति, तेन निन्धमेव । सिताः पाकपोन.पुन्येनैव निम्मला भवन्ति, नलारम्भ एव । अमृसं देवैरपि पोयते । द्राक्षा पूर्ववदेव । मधूनि सरघोच्छिष्टानि । अधरस्त्वघर एव, सायेतान्यधरयतीत्यधरः । 'सह श्रीकृष्णः सुवलं प्रत्याह-फलमपोति । व्यन्न दितीयफल शब्दः कदाचितकमधुरे लाक्षणिकः । तथा च माकन्दानामात्राणां पलं कदाचिम्मधरमिति लाक्षणिको वोधः । पचादालनारत्ता पले निन्द्यत्ववोधो (1) लक्षणामूलः । अन दितीयलाक्षणिक पत पदेन फूलत्वरूपेण फलवोधो न भवति, अतएवायं ध्वनिरविवक्षितवाच्यः स्यात् ; व्यथच प्रथम फल सदस्य फलहमार्थो वाच्यः (2) व्यङ्ग्यभूतनिन्द्यत्वेन संक्रमितश्च भवति। एवमेव सम्बन सिता'दिपदेऽमि वोध्यम्। सिता मिट्' इति प्रसिद्धा। हे सवल । तेन राधिकाया अघरेण सह तुलयितुं तेषामाबादीनां मध्ये किचन वस्तु न युज्यते। अटतं देवेविरपि पीयत इति इतोरग्टतस्यापि निन्द्यत्वम् । द्राक्षा पूर्ववत् पाकावस्थायामेव मधरा। श्य मरीची) इत्यादबाचीनवचने च रसस्यैवात्मताख्यापनम् । एवं पुनः न हि तन्य (रमध्वनिशून्य) किञ्चित् कामिति, यद्यपि च रसेनैव सर्व जीवति कायम (ध्वन्यालोकलोचने दितीयोगोतयारथायाम ) इत्यभिनवगुप्मादाना, 'प्रवन्धानां जीवितभूतो रस' इति प्रतापगद्रयशोभूषणकाराणच निर्देशात रसस्य प्राणत्वमपि भूचितमिति । त्यालङ्कारिकामतानक्ये (वस्तुतस्तु न मतानश्यविलसितमेतत्, किन्तु शब्दप्रयोगानवधान विजम्भितमेवेति दिक) श्रीमतृकर्णपूरगोखामिपादा यात्मरूपेय रसस्य, प्राणत्वेन च ध्वनेरभिधानमिन्ति। खनामधन्यानां ध्वनिकारप्रकाशकदादोना कायात्मत्वतलक्षण भेदादिनिर्देशप्रसङ्ग स्वस्वमतासङ्गतिह शितति केचिदनवद्यमभिहितम्। परमतदूषयिता यदपि नान विषये सावधान स्वाभाति-यतस्तन 'वाक्यं रसात्मकं काय मिति लक्षणं छतं, पश्चात् कायस्य ध्वनिगुणीभूतयारूपेश विधा विमाग: शत: 'ध्वनितत् कायमत्तम'. मित्यभिधानेन वल्ललवारधनीना रसधनेरिवोत्तमता आयाति, तेन कायस्य नियतरूपेण रमात्मता याइतेति खमतविरोषस्तस्य स्फुट एव। एवमादिकं वैमत्यमालोक्य ग्रन्थसतान (1) निदावोधे इषि बिन्दलीय पाठ (क)() (घ) पुस्तके । (७) 'पसापाय पति (ख) (ध) पुत्ताय पाउ।

·अलङ्कारकौस्तुभः। तुन्नयितं ते तेषां न किश्चन युज्यत' इति विशेषवचनादुपम्यदितीयपदे स्तुत्यर्थ एव व्यङ्ग्यः, न तूपमानहितीयपदवडेयांशता । यथावा- प्रेमा विद्रुतमेक वद्यदुभयोस्तन्मानसं मानस सास्तव दशासु यनवनवं तत् सौहद सौहृदम् । यत् कृष्णस्य विनोदभुरहरहमतदयौवनं यौवन- न्तहिच्छेदविधी न यत् परिचयस्त जीवन जीवनम् ॥ २ (ग) द्वितीय मधुपदस्य मरघोछिरे लक्षणा, 'सरघा मधुमक्षिका'। व्यधरस्वघरयति सापेक्षया माणेप मावस्तूनि निश्श्यतीत्यर्थः। विशेषवचनादिसि--उपमेयस्या धरोधर' इति वाक्यस्य रितीय घरपदे स्तुव्यों यानाः, न तूपमानोभूतानां 'फलमपि फल मित्यादिवाश्यापो रिसोयादिपरस्येव योभतारूपार्थो यत्रो ध्यान सर्वोपमानस्य तिरस्कार एवं चनमो वोयः। मापरविरदय थाकुता ओराधा ललिता प्रत्याश-उभयोः कान्तयोः या रिगुतं मत पदकलानि रामन एव मानमं मन:पदायम्। ख्या दितीय'मागम सदस्य 13) मन:पदयाच्यन्वहाब लक्षा, छतरय दिसोय'मानम पाविवक्षिपयायवमितिः। सेन लापिकपदन मनमः शाधनीयस्वरुपोव्यानरः । तपाच प्रथम मानम पदस्य मनोरम पाच्या पद्रोभूमापनीयवहपापांतरे भमिति भावः। श्रोतागपिचोद ममि यस्य पोपनायन परिचयोनपिनमानसा. सफोरन जोवनम ।

·हतीयकिरणः। . स्त्रविपरीतार्थेनाकान्तं यथा- सौभाग्यमेतदधिकं मम नाथ कृष्ण ! प्राणीमातनि मुखं प्रपयेन कीति: दृष्टविराटसि कृपापि तवेयमुच्चन समर्म्यते न भवतामगृहस्थ मार्ग: । ३ अत्र 'सौभाग्य मित्यसोभाग्यं, 'सुख'मिति दुःखं, 'कीत्ति'रकीर्तिः, 'कृपा'ऽसया, 'आत्मरहस्य'ति पररस्य स्वविपरोतेनाकान्तम् । (घ) ध्वनिर्यस्त्वभिधामूलस्तव वाची विवक्षितम् । तथापि व्यज्ञानिहं स्यात् स च हैविध्यमच्छति । कोऽपि लक्ष्यक्रमव्यङ्ग्योऽलक्ष्यव्यङ्यक्रमोऽपरः ॥ ३८ का अभिधामूलध्वनौ तु विवक्षितमपि वाचं व्ययनिष्ठम् । स च ध्वनिलक्ष्य- व्ययक्रमोऽलच्यव्यङ्गयक्रमथेति हिविधः-लक्ष्य क्रमप्राप्त व्यत्र यत्र स तथा, काचित् खण्डिता मोकृयां प्रति सोलुण्ठवचनमाह-एतत्तवागमनं ममाधिकसौभाग्य मधिकसौभाग्यननकमित्यर्थः । त्वविच्छेदे मम प्राणैः कर्तृभिः सुखमतनि विस्तचक्रे । एवं महिषयोय तब प्रणयेन मम कीर्तिरतानि । चिराहहुकालानमारं त्वं शोऽमि, सेन मयि कपाऽपि (4) त्वयातनि। महई लवात्मराह, ताहशात्महस्य मार्गखया मध्यंत इति न, अपितु सयंत एवा योति-'सौभाग्य'पदस्यासौभाग्य लक्षणा, 'सख'पदस्य दुःख लक्षणा। एतादृशोऽपि यसात पाणा न निर्गतास्तत एव मत्प्राण्या महःखदायका प्रति भावः। मदहं तक परएई, न तु खरहम। मन विलक्षणाभिर्मविषये त्वं प्रेमशून्य इत्यर्थो अध्यते। तथा च खसिन्नायकस्य प्रेमशून्यत्वरूपो थङ्गो लक्ष्याला, तथा पाण्यार्थस्य तिरस्कारः स्पर वेति भावः। तत्सेवायो तत्परता च परानन्दाय मोक्षायैव च। वितिः खलु मावात्मा, सौचदस्य भवनयत्वं नियमभ्यर्थनासाधुत्वाय, अतो यङ्गमार्थपरिपुषिः। लक्षणमूलोऽयं धनिर्यथा तथोपरिष्टाद्दर्शितमिति । (घ) इदमेवान्यरत्यन्ततिरस्कृताध्यमिति कथ्यते। उदाहरणान्नरे च नि:श्वासान्ध वाद चन्द्रमा म प्रकाशते' इत्यन् रामायणपढां, 'या निशा सर्वभूतानां तस्या जागति संयमी' इत्यादि भगवद्गीताशोकश्च । लक्षणामूलध्वनिपरिग्रहेन लक्षणान्वयन्वातिरेकानु विधायित्वमेवास्य धनेमिंदानमिति पक्ष: सीकृतः । निरूपलक्षणवत्पदघटितकाधीय भ्यनिरेवानागौशत पति, अन्यथा तु गुणोतयङ्गात्वमस्फुट सन्दिग्धप्राधान्य तुला- प्राधान्यादिसंज्ञक याइतं स्पादित्यनुपदमेव मूलत: स्फटीभविष्यति । (4) महसी कपापि, इति (क) () पुस्कयो पाठः। -- ·- अलबार कौस्तुभः । अलयो व्यगास्य क्रमो यत्र स तथा । क्रमस्तु विभावादिमिवाज्यमान एवं रसः, न तु विभावादय इति । लाघवाच्छत्तपत्रपतीयुगपहेधाभिमानवत् या क्रमो न लक्ष्यते स तावदक्रमः । (ङ) रसो भावस्तदाभासो भावशान्त्यादिरक्रमः । ३८का रसादिस्त्वक्रमोऽलक्ष्यक्रमव्यय इत्यर्थः । आदिशब्दादावीदयभावभावत्य- भावसन्धयः। प्रयमसंलक्ष्यक्रमव्ययो रसनिरूपणे दर्शयिष्यते । सम्मति लक्ष्यक्रमव्ययो दयते-- यवानुनिना व्या लक्ष्यते क्रमपूर्वकम् । स तु लक्ष्यक्रमव्यङ्गाः शब्दार्थोभयक्तिमः॥४०का विवक्षितमपीति-विवचितमपि वाचं यद्यनिष्ठं व्यापर्यवसानं स्पादियर्थः । तथाच वाच्यार्घस्य विवक्षायामपि यद्यार्थस्यैव प्राधान्यं, न तु वाच्यार्थस्येति भावः (ड)। लत्पमिति-वरुवलशारादिरूपयनयानां हृदये उत्पत्तान्तनरूपक्रमः सर्वेषां सरप व्यर्थः। घलय इति-रसादिरूपयद्यार्थानां चुदये उत्पत्तान्तनिरूपनमो न सपा प्रत्ययः। भनिविषयकज्ञानस्योत्पत्तवादिना धनेरप्यत्पत्तादियवहारः। यत्र दृष्टान्तो लाघादिति-पत्नस्य कमनस्य शतसंख्यकपनायां भूया वेधे जाते सति प्रत्येकपनस्य यः प्रत्येकघतस्योत्पत्तवादिक्रमो लाघवात सूचीकरणकघनिष्ठशेषशान लक्ष्यः। अतएव मया युगमदेकरण एप मर्चेपो वेध: हा इति तेषामभिमानो यथा, तथानापि रमादि यद्रमागासपणादिक्रमोऽपि न लत्यः । () प्रमक्षिति-एतमेवाभिप्राय मामि निघाय भगवता सनिनोक्तं "विभागगुभार- चमिचारिमयोगाममिष्यत्तिरिति । म त 'रम'किरवं एव नियतं विप्रदीभविष्यति । 'विभावादिभिरिथमादिपदस्य यावचनस्य च मार्थकतातएव स्फटा-'एपश विभाषादीको कारियायेन भाभयेव कारण, न तुटणारमिचिन्यायकैकल्ये ति मन्तबम् । बिमा पारणभेद, मोरो विभावाचा कारणाने मनाः' (भा. दपये ५५ परिपक्रम इनि-असम इति पावत। "यन थानाप्रोतबिमावादि प्रमोनिकारसहाला मोऽपमति दिनु भामा निपुयेनापि तयितुं भक्य: ।' कार्य MPTOTRAI पानिरनिराधानतया पविश्यनया व मनुष्यवरयं भतरमेवाति पर ना नि म पु रमादि कस्यापि भेदम्यानमात्यात भानुमसमानखम्पयामि शयमेवभेदमेशेक मिनि शिपापः।

·. तृतीयकिरणः। अनुवनिरपुरणनं ध्वनेरेव दीर्घदोभावः प्रतिध्वनिरिव वा। लक्ष्यक्रमव्यन्धः शब्दशक्तिभरर्थशक्तिभूः शब्दार्थोभयशिमूचेति विधा। पायो विधेवालङ्कारवस्तुनोतनाभवेत् । ४१का प्रायः शब्दतिभूहिधैव भवेत् । 'एव'कारस्तु अर्थशक्तिमवषच्छन्दशक्ति- भवोऽपि हादशेति परमतं व्यावयति (च); अथवाऽलङ्कारस्यैव, वस्तुन एव, नान्यतरविशिष्टस्त्यर्थः। तवालद्वारद्योतकः शब्दशक्तिभूर्यथा- आशामात्रे विलसदुदयः पमिनीचक्रवन्धुः सिद्धाभोगः सततमनिशामोदमैत्रीकपायः । ध्यमुरणनमिति-यथा घण्ठादीनामेकनादोत्तरमपरनादानां क्रमी ज्ञायते, यथा वा ध्वन्युत्तरं प्रतिध्वनि यते, तथैव येो ध्वनीनामुत्पत्यादिक्रमो लक्ष्यते, स लक्ष्यक्रमथनमः। घायवेति-'यादो विधेये त्यत्र 'एवं कारोऽलकारवस्तुनोरिव्यनन्तरमेव योजनीयम् (च)। तथा चोलद्वारस्यैव द्योतनात्, न तु वस्तुविशियालद्वारस्य एवं वस्तुन एव द्योतनात्, न त्वलङ्कारविशियस्य वस्तुनः। एवं सति केवलालङ्कारस्य द्योतनात, तथा केवलवस्तुनी दोलनादादयो दिघा भवतीत्यर्थः । ध्याशामात्र इति-व्ययं कृप्यरूपचन्द्रो रोचिःपूरैः कान्तिप्रवाहै: शीतता भाष्य हरतु । प्रसिद्धचन्द्रसु शीततां करोति । तथाऽयं भजता जनानामामामान एव विलसन्नदयो यस्य मः। अन शब्दमानलेघेणास्याशामाने दिक्सामान्य उदयः, प्रमिदचन्द्रस्य तु पूर्वाशायामेवोदयः । अयं पद्मिनीसम्हाना वन्धुः, स तु देघौ। अयं सततं सिद्ध याभोगः परिपूर्णता यस्य तथाभूतः. स तु कदाचित् पूर्णिमायामेव सिद्धाभोगः। अनि निरन्तरमामोदमेतीकषाया यस्य तथाभूत: । 'कथायशब्दोऽन माधुर्यवाची, 'मधुरोऽपि कथाय: स्यादिव्यमुशासनात्। अवापि शन्दमानलेघेण निशामिन्नेऽपि काल व्यामोदादयो उतृपलानपनयतिभेदे क्रमोऽतिशोधनन्यत्वादलक्ष्यः, अनापि कार्यकारणपरम्परा तदभि- व्यक्तितो रसभोगप्रयाली च न संलक्ष्यत इति तु न रिक्तं वचः। (च) परममिति-नेतन्मते प्रसिद्धरामवारिकैराम्था स्थाप्यते, मास्य मनस्योलेख- खेशोऽमि प्राचीनप्रमियन्थेयपलभ्यते । मूलमतन्मतस्य न तावत् दुर्निरूयम्-यत: 'मर्थस्य यमकवे तच्छन्दस्य सहकारिते'ति न्यायेन व्यर्थरोधप्रबों सर्वव भन्दस्य साचियम, अनोऽर्थ शक्यद्भवधनिभेदस्य प्रव्येकस्य प्रतिरूपकमेकं शब्दशक्युइवधनिकायमतीव्यनुमागम, तेन दादशव शब्दशनमुद्भवोऽपि विभननीय इति मतम् । टीकाक्षता 'एव'कारस्य दितीय- पक्षथामावलमनेन मतस्यायोखयोग्यत्वमपि याइतमिति शिवमिति मन्यामहे । ।

·१२ - अलबारकोस्तुभः । राधाश्लेषादिषु निरवधिव्यामृत: शोणपादो रोचि:पूरैहरतु भजतां गौततां कृष्णचन्द्रः (छ) ॥ ४ अव शब्दशक्त्याऽद्भुतश्चन्द्र इति प्रसिद्धचन्द्रायतिरिक्तरखिलेगुणैवातिरेका- लङ्गारो ध्वनितः । यद्यम्यसो ध्वनित्वेनालद्धार्य एव, तथापि व्राह्मणयमण- न्यायेनालङ्कार एव (ज)। एवमन्येऽपि । यस्य सः प्रसिद्धचन्द्रस्य तु निशायामेव। राधाया यालिङ्गनादिकम्मम निरवधियापार युक्तः, स तु राधालेघादिनक्षत्रेषु कदाचित संयुक्तः। अयं शोणपादो रक्तचरणः, स श्वेतपादः। अन 'पाद'शब्द; किरणबाचौ। अनाशादिशब्दानां परिवत्तापहवादेव शब्दशक्यङ्गयो ध्वनिरिति शेयम् । अलङ्कार्योऽलट्काराश्रय एव, धनेस्तु प्राणत्वात्, प्रायस्य च शरीरारम्भकत्वात् , शरीर ग्वलङ्काराश्रय एव, + त्वलवाररूपं, कथं यतिरेकालङ्कारस्य ध्वनिरूपत्वमित्याक्षेप, । श्रमणोऽवतः -याणवतस्य वर्णाश्रमादिकं किमपि नास्ति, तथापि पूर्वरस्य ब्राह्मणस्य स्मरणात् वामणभिन्नेऽप्यवघ्ते कदाचिद्रामयोऽयमिति प्रतीतिय था जायते, तथालद्वारभिन्नऽपि धनावलङ्कारप्रतीतिर्जायत इति भावः । (छ) लोकेऽसिन 'पद्मिनी' 'मेनो"मोद"कघाय'शब्दा: कृष्णपक्षे व्यायायां पारिभाषिकाः पारिभाषिककल्या वा। पद्मिनी खलत्तमा नीनातिः। 'निशामोद'त्यत्र सभङ्गामङ्गवेधः मोद इति कृष्णपक्षे। 'मोद मैत्री कयाय'पदेस्तिहणां चित्तवृत्तीनां मैत्रीकरणामुदितास्थाना परिपक्ष, न तु पापिएपेक्षालचणाया 'उपेक्षा'या अपि स खलु धम्मः वेगावमताननु मोदितः। 'कपायमदेन माधर्म्य, ततः गौण्या वृत्ता करणाया वोधः। भजता निव्यभक्तानामिति यावत्। ध्यन 'माने 'वन्धुः' 'सततम्' 'अनियं'निरवधि' 'शोध' इत्येतेर्धा पदानो पर्दामानां सार्थबोध माचिय' स्फटमेव। 'घाशामानि विलसदुदयः' इत्यस्य भन्दीनस्य पाण्याऽन्यथापि विधया। यदेव भक्तानां भगवम् साक्षात्क तु प्रबलतरातिय काहा पा जायते, तदैव स प्रकटो भवति, विभूतिरूपेां शकलात्वपक्षावलम्बनेऽवताररूपण पा। मयर तम्य प्रकाश:-'तस्य भामा भवमिदं विभातीति अतिः । सरिभूतिपरम्परा--'यनम्तवीर्यामितविक्रमात सर्व समाप्नोघि ततोऽमि मय रति श्रीभगवरचनात्। व्यवसाररूपेण भागापूरपाकाङ्गिया तदुइयत्तनैवामिक्षित:-'घर्गम मम्यापनार्याय मम्भवामि युगे युगे' इति । (क) सदुत कायप्रदो प्रकाश यन्थयारनावमरे 'नन्दाचतपममादीनां प्राधान्यं न वा! गाई फसनेयामलद्वारल, अन्धानलारणात, सोये कुतोऽस्य कायस्थ धनियं पायापापा-यादिति चेत्, न , पूर्ण ( वायपरमाणम) व्ययमनार यामीदिव्यतायता - धनता ·तृतीयकिरण। " दधती समधुपरागं परिमलमेकान्तसुकुमारा। गुणकलिता (5) ललिते ! मम भूषितकण्ठा त्वमेष धनमाला ॥ ५ अत्र शब्दशक्त्या कवेर्बनमालाललितयोः साधम्म निरूप्य प्रयासे व्युपरते सति वस्तुभूतः कथिदर्थः स्फुरति । त्वमेव वनमाला, नान्येति ; त्वा प्रत्येव मे समादरः, न तस्याम् ; तेन त्वदालिङ्गानमेव मे प्रेय इति वस्तु । अर्थशक्त्युद्धवोऽर्थस्तु व्यञ्जकः खयमुद्भवो। कवेः प्रौढोक्तिनिष्पन्नो वक्तस्तत्कल्पितस्य च ॥ ४२ का अर्थशतयुद्भवो यो ध्वनिः स विधा भवति-~खतःसम्भयो, कविप्रौढ़ोति- निष्पनगरोरः, तन्निववक्तृप्रौढ़िनिष्यनगरीरच (झ)। तब खतःसम्भवी ललिते ! भूषितकण्ठा सती त्वमेव मम वनमाला| मधुपस्य भ्रमरस्यानुरागैग्य मह वर्तमान परिमलं सगन्यं दधती, ललितापक्षे तवाधरमधुपानक म्ममानुरागेण सह वर्तमान परिमलं दधती। गुण. स्त्र वैदग्धप्रादिश्च । प्रेय इति अभीष्टमित्यर्थः, इति वस्तुध्वनिः 'मधुपादिशब्दाना परिश्त्तासहत्वाच्छन्दशक्युद्भवः । तन्निवद्ववक्तृप्रौदीति-तेन कविना सवतलोके निवधा उक्ता ये वक्तारस्ते दूतोनायिका- प्रभसयो वहयो भवन्ति। तेषां प्रौपोक्तिमिनिष्पन्न शरीरं यस्य सः। अर्थशयुद्भवो यो ध्वनिरिति-मनेऽर्थशयुद्भवोऽर्थस्तु याक' इत्पन्न यमकपडयानापि यायाया यमको यो धनिः स विविध इति धारयेयम्। एवं सति यन्त्र काये धने न्यन्तरोद्गारो लकारयपदेशात्-यथा माह्यणपूर्वबौद्धधन्यासिनि ब्राक्षणव्यपदेशः। नन्वेवं व्यपदेश समर्थनेऽप्यलझारध्वनित्वं न समर्पितमिति चेत्, न-'अलझार'पदेन (अलङ्कारध्वनिशब्दातेन) तयोग्यताया (यलकारनातीयकमाया:) विवक्षितत्वात्, न चे रसादिश्वनामप्यलकार ध्वनित्वपमङ्गः, संलक्ष्यक्रमस्यैव तादृशस्य (कदाचिदलकारस्य ) तथा (अलङ्कारध्वनि व्यपदेश्यतया ) भिप्रेतत्वात् । वस्तुतस्तु प्राधान्याप्राधान्ये व्यङ्गास्य वाप्यापेक्षयेव, न तु रमापेक्षयापि, तपेक्षया सर्वत्र गुग्योभावात , तथा चोपमादीनां रसागतयाऽलकारावं, वाच्यापेक्षया प्राधान्यति न दोघलेशावकाश' इति । (झ) रसगङ्गाधरलता नगनाथन तत्पूर्वतरेश्च कश्चित् कविनिवडवलप्रौद्योक्तिनिष्पन्न शरीरस्य वने कविप्रौधोतिनिध्यमादाङ्गयात् पृथक् सत्ता न तावत स्वीकृता । यदाहुपणकारा:-'न खलु कवेः कविनिषद्धस्येव रागद्याविटता। अतः कविनिवत (5) 'गुणगुम्फिता' पति (क) (ख) (इ) पुस्तकेषु पाठ । बघावे तु पायायानृतीये पाद क्योदय मामा, मावाधिक्यच प्रागप्रतिदिन कथमपि समर्थनीयम् । . सहमत- ·अनुहारकोभः। अत्र सखौं प्रति सखी वदति-खननाक्षी'ति सम्बोधनमर्यादया सखीरूपो वक्ता । 'अधुने'त्यकालेऽपि यदगास्तेन नातुं नागाः, कृष्णा- सङ्गायैधागा इति काव्यलिङ्गालझारः, तेन त्वं 'गुरूणां गञ्जनान्न विभपी'ति गुरुगञ्जने तव भयं नास्ति यया कृष्णाङ्गसङ्गविरह इति वस्तु ध्वन्यते । एवं 'कुन्नर' इति कृष्णनामापहवेनापत्विलशारण मणकुन्नरयोः सादृश्य- व्यञ्जनादुपमालद्वारश्च इति स्वतःसम्भधिनः लोकत्रयेण चातुर्विध्यम् (४) । कविप्रौढ़ोतेधातर्विध्यं यथा- स्पन्दते यदि पदादि तदासां स्यन्दते मधुरिमामृतधारा । सङ्गतः पवनजाइततीनामङ्गतो मधुकणा इव भूमौ ॥ ८ अव कविप्रौदोतिरेव, न पूर्ववत् स्वतःसम्भवी स चार्थः । यासा पदादि- स्पन्दनमावणाप्येवं माधुर्यरसप्रतिपत्तिरित्यको प्रामा लोकोत्तरतेति वस्तु- भूतोऽर्थः । स च तासां रासादिकृत्यविधी वा कीदृश्य इति वसु ध्यननौति स्पन्दत इति--यासा बनसुन्दरीयां पदादाङ्गं यदि स्पन्दते चलति तदा माधुर्य्याटतं स्यन्दते सवति। न पूर्ववत सतासम्भवीति-माधुयस्यामूर्तवातस्य धारापतनासम्भव लोकयवहारे समुचितत्वाभावान स्वतःसम्भवीत्यर्थः । घङ्गभाषामाषिणामेव वेदाम्। व्यन यद्यपि तक चायन घातौ परिसंस्था विगोयते' इति मौमांसकारियहोतपरिसंस्थावत्पदकदम्बक इवालङ्कारिककल्पितपरिसंख्याः तिहारवति प्रवन्धालङ्कारतो वस्तुभूतस्य बनलो मलावभावरूपस्यार्थस्य स्फुरणं सम्भवि, तथापि वस्तुत एव माक्षादलङ्कार बननेति ग्रन्यकृतो विवधा न याचिकी। अबेतरत्न मूले च स्वभावोक्तिपदेनालझारिकनिरूपखभावोयलद्वारस्य न प्रायशः खोकारः अपि तु खभावस्यालौकिकस्यापि पदार्थवेशियोक्तिचिकित्तिमनाभिधाननिबार इति निबंधनेनाध्यवसायमूलाया अतिशयोक्तरेव पाणं समर्थव इति मन्यामई। स्वमपि कायप्रकाणे 'गाएकान्तदशनक्षते'त्यादि माधकविपो तल्पयोगितालद्वारा হমিলনুষছিনাল্প লাভৱাৰিষঘিনা ‘বমুখ’লায় অল্পীলা-নর सट्टीकादिः केचिदस्यायमेवाणय: मचित इति तत एव दृश्यम् । (3) पान सत:मम्मधिनालङ्कारेथ (एकत्र कायलिनेणापरत्नापडत्या ) वलसतिश्च यथाक्रमं धन्यते । एवमादियदाहरणेववहारा सरतः स्वविच्छित्तिमाददाता अपि विकितिशियामर्यस्य धन्दर्भस्य वाममावन्तीति तु न चिनम् । यदादरमहाधरष्टता 'er शिवायसौन्दय धारा प्राय: सान्तर्गत प्रतीयमानं पृष्ठतः कुर्वन्तो नि। - ·तोयकिरणः। वस्तुना वस्तु । उत्सराचे व्रततीनां पवनजात् सङ्गान्मधुकथा इवेति तासामपि व्रततिभिरुपमैत्युपमालद्वारण खभावोत्यलद्वारो यनित इति इंधा । (ड) गोकुले कुलजवालवधूनां श्यामधामनि मनोरथभाजाम् । नोजगाम न जगाम विराम सौहदं हृदय एव जुघूणे ॥ १० भत्र कविप्रौढ़ोतिः। 'नोजगामति लनाधिक्यं वस्तु । 'न जगाम विगम मिति सौद्धदस्य दायातिशयो वस्तु। तेन तेन 'हृदय एव जुघूर्णे' इति हृदयचोभातिशयो घूर्णनलेनोत्प्रेचित इत्युत्प्रेक्षालवारथ । स्तुमः किन्वामम्भोधरसुभग ! शम्भोरधिशिरः पदाम्भोजस्याम्भी यदक्कत पदम्भोस्तव ततः । उमायै दत्त्वाई वपुरपरमईच्च भवते गुणेभ्यो निर्मुक्तः स परमभवद्दा परम ! ॥ ११ अत्र कविप्रौढोक्तिः । तत्र शम्भोरधिशिरो यद्यस्मात्तव पादाम्भः पदमरुत, तेन बमन्य एव कोऽपि सोपरि वर्तमानः स्तवविषयो नेत्यतिथयोयलवारः। गोकल इति-प्यामधामनि श्रीकृषो मनोरथभाजा पूर्वरागवतीनां कुलनवालवधूनां सौहदं नोजगाम नोहत बभूव, ललया ताभिन्न अक्तचक इत्यर्थः। कविप्रोक्तिरिति- सौहदस्यामूर्तत्वेन घूर्णनक्रियाया व्यसम्भवादितिभावः। तेन तेनेति- वस्तुयाइये नेत्ययः, उतक्षित इति-उत्प्रेक्षालझारो यङ्गय इत्यर्थः । स्तुम इति-मो अम्भोघरसभग । मेघ इव सुन्दर श्रीकरण । यदासात्तव पदाम्भोज- स्याम्भ: गङ्गा महादेवस्याधिशिरः शिरसि पदमास्पदमलत, तत एव हेतोखा सर्वोत्कर्ष किस्तुमः । तव चरणोदकस्पर्शम ३ महादेवो गुणेभ्यो सक्तः सन् परं अक्षाभवत्, हे परम ! । ननु देसवे कथं महादेवस्य परब्रह्मरूपत्वमिति चेदत याह (8)- उमाय इति । महादेवस्य परमेश्वरलेन देशस्य नित्यत्वान्न नाशसम्भवः, यतः कविप्रोक्तिः । शोकतानुप्रासगरिमाऽर्थचमत्कारसहकारी, 'अदालोकि धनप्रभ. सखि। मयेत्यादिसन्दर्भ कपास्य सिंहरूपेश वर्णन मिवेडापि तस्य कुञ्जरत्वेन वर्णन समयोपयोगि सरसतावहञ्चेति विदग्धजनसंवेद्यम् । नायिका चान अभिवारिका मध्या प्रगल्भा वा, 'नदादीना तटी तथा' (साद ३य परिच्छेद) इति निईशानुसारेण यमनातटमताभिसारस्थानमिति च ज्ञायते। (ड) 'ब्रजभामिनी•नेनानुभूय कर्यपूरः कविवर्णयतीति साहित्यकौमुदीटीकायाम् (१०)। यतापि मूले 'स्वभावोक्ति'पदं न निरूपलक्षयाटितम् । यद्यपि बततिमिरित्य- (8) 'परमपत्वमित्यत पाई ति (ख) (घ) (३) पुस्तके पाठः।

·अलक्षारकौस्तुभः । तेन 'उमाये दत्वाई वपुरपरसईच भवत' इत्यादिना स वपुर्विरहेण परं ब्रह्माभवत्, त्वन्तु वपुव परं ब्रह्मेति वस्तु-इति कविप्रौढोक्तिचतुर्दा । कविनिवश्वत प्रौढ़ोतिर्यथा- : परिपुट्टे परिपुट्टझीण झीयां समम्मि समं । 4. माइन । तीए अंगं तुझ सिणे हेग घडि व ॥ १२ अत्र साऽयुपां जीवतीति ,न, अपि तु तव मेहेनैवेति वस्तु । 'तुझ सिडेण घड़िय. ति तस्या.. अनन्त्व तने होपादानमित्यनान्तराद्यतिरिक्ष- न्तसमिति-व्यतिरेकालद्वार:-इति वसुमाऽस्तद्वारः । श्रुतियुगमभिधत्ते योलबन्दावनेऽसो. त्यनुदिशमिति नेत्रहन्तमात्मा हृदीति । परिपुट्टे इति-परिपुटे परिपुर क्षीणे क्षोणं धमे समम्। माधव ! तस्या व्यग्नं तव नेहेन घोटतमेव ॥ हे माधव । ता नेहे परिपुरे सत्यस्या यङ्गमपि परिपुष्टं भवति, व्यतस्तव स्नेहेन निर्मितमस्य यङ्गमङ्गान्तरात् पञ्चभूतारादनान्तराद्यतिरिक्तमित्यर्थः- इति वस्तुना व्यङ्गोऽलङ्कारः। अत्र कविनिवद्वयको दृती। यद्यपि लोकयवहारे देहस्य स्नेहारम्बत्वाभावात् प्रौदोक्तिस्तथापि आदिनोशक्तिरूपाणामासो देवस्य प्रेमारवत्वेन स्नेहारबत्वं नासम्भवमिति बोध्यम् । मायरविरहेणत्यन्तथाकुला काचिनसन्दरी श्रीकृष्णमुद्दिश्याह-श्रुतियुगमिति. हे महात्मन् ग्रीषया ! 'अरे मतकर्णदय । भरद्धयां श्रीकृष्णो दृष्ट' इति मया एवं श्रुतियुगं 'त्वं वृन्दावने वर्तसे' इयभित्ते। तथा च साऽनुरागवमा निरन्तर रुष्णो वृन्दावने वर्तते इति कर्णन परणोतीनि भावः। पुनर्मया पुएं नेतदन्'वं सास दिक्षु वर्तम' इति वदति । तथा च माऽनुरागाधिक्यात् सचदेव कृष्ण नेत्रेण पश्यतीति भावः। पश्चाग्मया पृष्ठ अात्मा घुद्धिः 'वं हृदये धर्तसे' इति वदति । तथा च मा धुवा निरमार त्वा हृदये पञ्चतीति भावः । तेषां वचने मम निरोन बात:--अतल छामे, निश्चय रुत्वा वद. व फुन्न भवति। कथा एतावत्पीडायामप्यनि.स्तत्वादाखरूपा मम पमालद्वारेण तामा सन्द नत्व कोमलत्वादिवस्तुन एव द्योता, तथापि तदध्यासमूलभूताति पायोक्यनझारसखेणेत्यनद्वारस्यैव यात्वाभिधान, 'प्राधान्दैन यपदेशा भवन्तौ त्यभियुक्त निशात । मधुररममबसस्य भगवतस्तादृशानां तबालभानाच वर्णन वैमाविसम्पदायस्थ सभावमिहम्। '51 51 दो बाद नादमी पवनी दरिया या इत्यादि बङ्गभाषा निवनपदभातमन निर्णनम् ।

·तृतीयकिरणः। क न भवसि महात्मन् ! ब्रूहि कष्टासकोऽमी त्वदनुसरणपान्याः कण्ठ एव भ्रमन्ति॥ १३ (6) अब कविनिवद्वानुरागिवाला वकी। अस्याः प्रौढ़ोतो शब्दप्रत्यक्षानुभव. रूपं प्रमाणत्रयं परस्परव्याइतमपि सर्वमेव प्रमाकरणम् । न कुत्राप्य- प्रामाण्य मिति वस्तु, तेन च त्वं व्यापकोऽसीति वस्त, तेनैकस्य सानुगत- वाविरोधे विरोधालङ्कारो व्यतिरेको वा । 'झनु भवमी ति प्रश्नेन सन्देहा- लङ्कारः, तेन 'महात्मन्निति कदाचिद्यदि न. ब्रूप, तदा कपटी त्वमिति हवनङ्कारः। तेन 'कष्टामवोऽमी त्वदनुसरणपान्याः कण्ठ एव भ्रमन्तीति, प्राणाल्वदनुसरये तर पश्चाद्गमने मान्थाः पथिकाः सन्तवहामिमाप्य खस्थानन्त्यका कण्ठ एव भ्रमन्ति। यत यदापि लोकयवहारहाकश्यक्तरेकस्मिन् क्षणे स्थलत्रय- वर्तित्वस्यामम्भवेन तज्ज्ञानस्यासम्भवात प्रौनोक्तिस्तथाप्यचिन्ताश्वये श्रीलया एकक्षणे स्पसवयन्वतित्वं नासम्भवमित्याह अस्याः पोलोक्ताविति । प्रमाणवयं परस्परथाहतं, एकक्ष स्थलनयत्तित्वस्य प्रमात्मकमानजनने समर्थमपि सबमेव प्रमाणत्रयं प्रमा करणम्। कृपणे न कस्यापि वस्तुनोऽसम्भवः, यतो न कुताप्यप्रामाण्य मिति: वस्तु व्यत्र वस्तुरूपमेको भेदः । पुनलेन यापकत्वरूपवस्तुनैकस्य परिच्छिन्नस्य सतानुगतत्वविरोधेन विरोधालझारः । यद्यपि परमेश्वरत्वेन नायं विरोध (७) इताच्यते, तथापि व्यतिरेकालङ्कारस्तु भवत्येवेत्याह-यतिरेको वेति । एतादृशः पुरुषोऽन्यो नास्तीति दिलक्षणोऽयमिति यतिरेकालकार इत्यर्थः । तथा च वस्तुयङ्गोऽलङ्कार ति दितीयो भेदः। तेन सन्देहालझारेण--तथा च मन्मन्दे निवर्तकं वाक्यं यदि न धूधे तदा त्वं न महात्मा किन्तु कपटौति हेवनद्वारः। तेनरल सरथङ्गयो लङ्कार इति तीयो भेदः । तेन हेत्वजडारण मत्प्राणाः कण्ठ एव घूर्णन्ते, अतो निर्णोय कथ्यतामिति वस्तु यगाम्। (1) पन्दमेतत् कविकर्णपूरगोस्वामिनो गुरोः सुराहोतनाम्नः श्रीमदाचार्यश्रीनाथस्य । अयमेवावस्थाविनिवेशः प्रेमोन्माद इति वैष्णवे गीयते। श्रीराधाभावभावितानां श्रीकृष्णा- चैतन्य चरणानां नीलाचलपतिनामियमेवावस्या तच्चरितेघु प्रकटिता। एवमपि लोके नायकनायिकादयः खदयितानासुदन्तादिग्रहणयापरनिर्दिष्देशादिमार्गणं तथा तदात्मीयतो संवादसहावादाकाशने, पचात्त विरहयाकुला: 'प्रासादे मा पथि पथि च सा पृष्ठतः सा पुरः सा पर्यों मा दिशि दिशि चा सेत्यादि अख्यितमालापयन्तः मनःस. व्यन्विप्यन्तोऽपि नाप्नुवन्त: स्वभवने खन्मिमेव वा प्रतिनिवत्तंन्त । (9) 'यदि परमेश्वरत्व नाय विरोध: पति (क) पुस्तके, 'यद्यपि परमेशरत्वेन चाय पिगेधाति (क) पुस्तके पाठ.1 - पुरुषान्तरा- ·. यथा घा- अलङ्कारकौस्तुभः । मदसवः स्वस्थानं त्यक्तवन्त एव निर्णयमज्ञात्वा करह एव पूर्णते, प्रतो निर्णीय कथ्यतामिति वस्तु । इदं पद्यमम्मदगुरोः-इति कविनिवडवक्तपीठोक्तियतुहा । । शब्दार्थभूरक एव- 8. का शब्दार्थोभयशात्यो ध्वनिरेक एव । * केपाश्चिन्मतेऽत्रापि वस्त्वलद्वार- सहावादनेकविधत्वं स्यात्, तबिरासाय ‘एवं कारः । 'किन्तु तन्मतम् न सङ्गच्छत इति न तेन लिखिथमाणभेदादाधिक्यमपि भेदानाम् । (ग) यथा- अशेषसन्तापहरो जनुमतो सदावचाकामदमेदुरयतिः । विपाश्चमाधव ! जीवनप्रदो भवान् भवं श्यामयते घनो नभः ॥ १४ परमतेऽवापि वस्त्वलद्वारसहावः (त) । तथा चालङ्कारयङ्गं परिवति चतुथों भेद,! एवं सत्ये कस्मिन्नेव गोके चतुहां भेदो दृष्टयः। अतएवैतन्मदा कतिप्रयशक्तिद्योतकमिति शेयम्। तन्मतं न भगत पनि न, अपितु संगत एव (य)। तेन तन्मते लिखिंयमाण- भेदादपि नामांधिक्यमपि वोध्यम् । उमयानयुद्भवस्य धनेरशाहरणमाई यथेति। ई माधव ! भवावियाचयः कान्ति भामभुवं श्यामयते श्यामं करोति, मेघस्तु वियाचयेरांकाशं श्यामयते । एवमवलागा कामदयामा सिधानिचेलि तयाभूतो भवान, मेघोऽपि वलाकया वकपड्या मोभा- जन्यमशे यस्य सपाभूमयामी सिधा तिचेति। मेघपने नौवनं जलम् । घन मेध रुपायोपालदार एवं यः न तु थाम्तरम। म घोपमालदारी 'वलाका'- 'नीवनादिरूपपरिश्तासहपश्यनावाच्छरमायुद्भवः, तथा देवधारणामषमतामहर रति परितिमवितोपणपदनन्यायलयत्याद तावच यः। परमोवापि करेन शायिनिमदाप. मोक्रिया भय शरदरस्यौदाहरणामारमाध (R)- यथा वेति । (a) यमभयमयधनेरनकविधत्वं पूर्वतरप्रसिहालहारिक पक्रमतानुमारिया कविकर्षपूरेय न मोतमिति गले कारिकाम: पाचिदिति ait मिदास, 'कि'विति ताप्रयोगापोपपद। মধ্যযধামরিক অয়ালীতি সম হায়ীর टोकाहिमभयपधानमनयनिक मामलस्य मानाय पेरिममिति एया। समय । मंगरा कयामतापमयामिति पदम वेरियो, न त । यदापोतकार: कायााटोकापाम् - एरेन शदायोरएवरम्यं यसकोपरयापि महायमोक्तत्वात मम योभपतिमलमियम, पोर्श स्तरोपकादम्य, या परोसा riचा पदमिति यानि । (पिम्मी उभयामागे अनावपि पानुनी वनुमोतिहारम्य च, प्यारा ·, बतीयकिरणः। ८१ मध्वन्तात् सुमनसामामोदेषितर्पणः। राधाद्यपरपायो माधवः कस्य न प्रियः ॥ १५ वाक्येऽष्टादशधा लिमे । ४६ का मेऽष्टादशधा वनयो वाक्ये,भवन्तीत्यर्थः । अष्टादशधास्य तु-प्रविधि- तस्य वायस्य दो भेदावर्यान्तरसंक्रमितमत्यन्ततिरस्कृतक्षेति। विवधित-, वायस्य पोड़श--असंलक्ष्यकमध्यङ्गः एकः, संलक्ष्यकमव्ययथ पञ्चदम । तत्र शब्दशनुमड़वो हो, अर्थ गनुपजयो हादश, उभययनुरङ्गव एकः । वाक्य एव विशक्तप्रत्यः-४७ का शब्दार्थोभयशरवो ध्वनिक्यि एव । 'दूध बुंदाग्रप्यमन्मे' (२य किरणे ६ लोकः) इत्यादि तदुदाहरणम् । काचिदनसुन्दरी गुरुननभइया से घण खसखीमाह-हे मखि। माधयो वैशाख: कस्य न प्रियः, पक्षे थोकमाः। मधोवेवस्यान्तवत्, वैशाखस्य प्रथमदिनारम्भ एप चैतस्यान्तहानादिति ; कापचे मधुगानो दैत्यस्यान्तात् । समना खोभवपुष्पाणमा- मौदगानो प्राणं तर्पयतीति, “पचे शोमनं मनो याखान्तानां सुन्दरीणामामोरः खीयागगन्धर्मार्ण तर्पयतीति। 'राधादि पद एवापरपर्य्यायो यस्य म;, "वैशाखे माधवी राध' व्यभिधानात , पक्षे राधाया एखादाः प्रथमः, परः श्रेष्ठः, पर्याय: मरिसरण मनुरातिर्यस्य मः। यत्रापि वैशाखयायोरुपमालङ्कारो व्यङ्गाः च परिहत्तासह 'मध"समनः' 'राध पदयङ्गात्वाच्छन्दशा जवः, तथा परिचिसहा तशदामोदनाथ- तर्पणादिविशेषणपदनन्यार्थ यावादर्थ शक्युवश्च । घाश्य इति-परस्परासक्तिमत्पदनिचयघटितत्वं वाक्यत्वम् । तथाच पूर्वोक्तानि सरिये वोदाहरणनि वाक्य एव दत्तानि, न तु खतन्त्रकैकपद इति भावः। अशाप्रकारा गणनामाह-योति। घोडाप्रकाराणां विवक्षितवाप्यानां गणनामाह-संलक्ष्यक्रमैति। पदमप्रकाराणां संलक्ष्यक्रमशङ्गानां गणनामाई-तन शदशलयभव इति। वयाँ ध्वनीना मध्ये शब्दार्थोभय ऐक्यवो ध्वनिस्तु वाक्य एव सम्भवति, न तु पदे । इस्तुनोलद्वारस्य चेप्यादिकया दिशा धरनेकविधत्व सम्भवति ! तामते 'यशेषसन्तापहर' 'इत्यादी शेषालवारवलेनोपमा यङ्गया, ततश्च 'सन्तानां त्वमसि शरण मिति श्रीष्टष्णस्य मेघस्येव भाभीरपूरकत्वरूपं वस्तु ध्वनितम्। ततु गोयल्पेग भवतीति 'करे नेव्यक्तं टोकाक्षता। एवमेव हितोयोदाहरणस्यालद्वारमायामयस्यावतारणमिति टीका सद्भावनम् । वस्तुतस्तदाहरणइयमेवैककक्षामधिरोति, यतो टोकायां सक्रियते' इति पात् पश्चात् इति'मदस्य निरर्थकमद्देश इति प्रतिभाति । 4 कर : " ।

·अतधारकौस्तुभः। पद सप्तदशापरे । ४८ का उभय शत्प्रत्यं विनाऽयरे सप्तदश पदे पीत्यर्थः । तथा च- Dhvanyaloka~ 'पदद्योत्येन सुकवे निना भाति भारती। under TII.2 एकेनैव प्रसूनेन नवोद्यानकेतकी।' इति (थ) तत्र दिवमात्रमुदायिते । पार्षदाः पार्षदा यस्य लक्ष्मीलझी कृपा कपा। अवतारोऽवतारय स देवः केन सेव्यते ॥ १६ पत्र द्वितीय पार्षदादिशब्दा निरन्सरपालस्थत्वनिरपायत्वनिरुपाधित्व. जन्ममरणभावरहितत्वे वर्थान्तरघु संक्रमिताः । तदुदाहरणमिपि-तेयामयादशप्रकाराणासदाहरणमित्यर्थः। उभय मयुद्ध विनाऽपरसप्तदशाप्रकाराणां पूर्व वाक्य उशहरणानि इसानि, पदेऽप्युदा हरणानि सम्भवन्तीत्या-भयेति । नन यकिचित्मध्वनिता पाश्थससदाये (10) कपमतमत्वयवहारलवाद-पदेति । पदद्योतन ध्वनिना सकवर्भारती काथरूण वाणी भाप्ति यचोदानन्या नवोना केसक्य नव पुप्येष भाति। केतकीयस्य नवीनराशायामेष शोमातिप्राय रति भारः। तम पदे। पूर्वोक्तशक्षणामूमशाभेदस्यार्यान्तरम मितवान्यस्य केवलपर उस घरमा-पार्यदा इति। अब हितोय पादपदस्य मा पास्थितत्वे लया, तथा शान्येषां पार्षापेत्तया भगवत्पादस्य सर्वोत्कयों धनितः, रसि लक्षणामूली या (प) यी कम्य पाय शक्त: प्राधान्यसम्पामानुगुण्यमा त महापयता; या सु विभिप्रपामा क्रियाकारकम्पा शतमुलाला, तर पायापति विषक:। एकस्सेर परम्य परिरक्तिमहत्वामदत्योदभयो गपदमम्मामोभवशक्तिमनभेदस्य वावध व्यतिरेकि म्यचे मम्मा, परः पदयोगदोगिरायायः भातशेव ! एमो पूर्वतो यरिया नितिinादेव एषणायना मलया, पदत भयालोमोतिपरिकरः, भोकोतराम ॥२):-'पानी मारकरि परमासाभामिनः। सभी प्रमहंग rance ता!' मोहतं पदं भयानोकम्पितपदाय रपामारमिलो प्रति मत दिनमपानोपन पानिलम री-चित्तिनोमिक परोप समिनो । पदोन एकरंथामा मानि भारती।' संयोहापाटातु 'एकाश्यामायन Prerana - (10) IEEE1410)(0) सर।

·m द्वतीयकिरणः। सवानुकम्पा त तवैव शोभते ममापि दोर्जन्यमहो। 'ममापि हि । रति दीर्घा मम, दीर्घमेव ते प्रेम, प्रियाऽहं तव कृष्ण ! किं ब्रुवे ॥ १७ अत्रानुकम्पा अननुकम्मा, दौजन्यमदीजन्यं, न दीर्घा दीर्घा, दीर्घ प्रदीघे, प्रिया अप्रियेत्यन्ततिरस्कृतम्-इत्युभयं पदगमाम् । 'फलमपि फल माकन्दाना'मित्यादौ (श्य किरणे १म लोके ) 'सौभाग्यमेतदधिक मित्यादौ (श्य किरणे श्य सीके ) चोभयोर्खाक्य एव वियान्तिरिति भेदः । (१) एकस्मिन्नेव “पार्षद' पद उत्कर्यादर्थेन संक्रमितत्वार्थान्तरसंक्रमितञ्च भयः। एवं द्वितीय'लजी'पदेनानपायित्वे लक्षण-तया प भगवत्सत्तिरेवानपायिनी, अत: सर्वोत्करेति ध्वनिः। दितीय क्वया पदेन निरुपाधिले लक्षणा, तया च भगवत्तपैव सर्वोत्क्षरेति ध्वनिः। दितीयावतार'पदेन जन्ममरणभावरहित्ये लक्षणा-तया च भगवदवतार एव सर्बोतकर इति ध्वनिः । अत्यन्ततिरस्कृतवाष्यस्य केवलपद एवोदाहरणमाह-वेति। काचिमागिनी श्रीक्षयां प्रति सोखरवचनमाह-तवानुकम्पा कमा तवैव शोभते। नानुकम्पा'पदस्याचपायां विपरीतलक्षणा, तया च कठोरत्वदोषेण वं दुध इति धनि। वाच्यार्थस्य तिरकार: स्पष्ट एव । 'दोर्जन्य' मदस्य सौजन्ये विरद्धलक्षणा, तया च खस्योत्कर्ष इति भनिः । मम रति दीर्घा विरुवलक्षयया दौत्यर्थः। तव प्रेम दीर्घ विरुद्वलक्षणयाऽदोघं. मित्यर्थः। तवाहं प्रियेत्या 'प्रिया'पदस्याप्रियायर्या लक्षणा, तया च मम निकटे तागमनमनुचितमित्युपासम्मो भनिः। 'फलमपि फलं माकन्दाना मिति पूर्वोक्तों. दाहरणस्य दितीय 'फल'पदस्याधरापचया निन्यवधनी 'सह तुलयितु वेतयां न किचन - (द) ' 'व्यत्यन्तासत्यपि ह्यर्थ जान शब्दः करोति हि' इति न्यायेनात विपरीतलक्षणा- समाश्रयणा'दनुकम्पा दिपदेभ्य इसार्थवोधः। तस्मादतिनिठुरख, भक्ते स्वदेकशरणे च मयि न ते कृपालेश इत्यही हानियमनाचरतो मम पूर्व जन्मदुष्कतधारेत्यात्मतिरस्कारश्च । एवमेव रविसंक्रान्तोमाग्यस्तुधाराविलमण्डलः। नि:श्वामान्य इवादश्चन्द्रमा न प्रकाशते।' इति रामायणपो, 'या निशा सर्वभूतानां तस्यां नागति संयमी। यस्यां नाति भूतानि सा निशा पश्यतो सनेः' इति श्रीमद्भगवहीतापदी च परत एव विरुद्धार्थप्रतीतिः, अतस्तन्युत्य एव ध्वनिरियलम्। एवमपि 'तं वयणं' इत्यादानन्तरोदाइते पो ताग- नुभवेकगोचरलादोतकानां 'वदा दिपदानामेव प्राधाम्यम्, अन्येषान्तु तदुपकारित्वमेवेति सख्यतः पदमूल एव थपदेशः, 'प्राधान्येन यमदेशा भवन्तोति न्यायात् । तन्मनुमन्दसितं श्वसितानि वानि सावै कलइविधुरा मधराननी' रियादिपण्डितराजशतमोक इवहामि सर्वनामपदानां चमकतावोध्या।

·८४ अलझारकौस्तुभः । तं बभणं सो एफंसो तं रूपं तं सरीरसौरभ । ते प्रहरमहरिमायो दाणि हातालं जा ॥ १८ अत्र 'सदादिपदान्धनुभवगोचरानान् प्रकाश्य पूर्वममृतवदासीत् सन्द- मिति वन प्रकागयतीति पदगतो ध्वनिः । भन्दमात पावो यथा- मुग्धे ! पद्मिनि ! कुलजे ! मा कारित विश्वासम् । अनवस्थितोऽतिमदतः सोऽयं सानादनेकपः कृष्णः ॥ १८ अत्रा'नेकप'गाद एकार्थोऽपि कविनिवडवलुप्रौढोक्तिवसादनेकार्थतां गतः सन् 'मुग्धे' इत्यादि सम्बोधनवयान साधनेन साध्य खगतमनवस्थत्वादिकम्- यथा त्वं मुग्धा, अयमनवस्थितः, त्वं कुलजा, अयमतिमदा, वं पद्मिनी, अयमनेकपो हस्तीत्ययंत्रयं वोधयति । अनेक पातीति, अनेकन पिवतीति च,-'पद्मिनी ति नायिकाविशेषः, कमलिनीति च। वं कुलजा, अयमनक पिक्तीति मत्तय, तेनात्र विश्वास मा कार्यितीऽतिमदतोऽनवस्थितः । मदो दानं गर्वय, तैनास्य सङ्गात् करिसदादिव पद्मिन्यास्तव विमर्दो भविष्यतीति वस्त, तेन धानवस्थितत्वेनातिमदत्वेन चायन्तामवश्य मयिष्यतीति गुज्यते' इति वाक्यान्तरस्यापेक्षा वर्तते; एवमन्येषां न्यूनतावोधकस्य 'व्यधरोऽधर इति वायत्यापेक्षा वर्तते. व्यतो न तत्र केवलपदमाने ध्वनिरिति । 'सौभाग्यमेतदधिकामिति पून सोदाहरयस्य'मौभाग्या' दिपदानां विरुवलक्षण्या प्रेमशून्यत्वरूपचन्यर्थ वोघे 'न सीते न भवतात्मएहस्य मार्ग' इत्यादि वहुवाश्यानामपेक्षा वर्तन इति न पदमा ध्वनिः । अभिघामूलध्वनेः प्रभेदस्य शन्दशतवनवस्य पदमाते प्रमेणोदाहरणयमा पथमिति । तदचनं स स्पर्शजकरीरमारभ्यम्। तवरमधुरिमाय दानी हाताल भासम् । अस वाक्याम्तरापेचां विना केवल तनु'पदेनेव वचनादीनामटतन्वं भनितम् । 'पापामामे दिग्नसदुदय' इति (३य किरपे ४ शोके पूर्वोक्त पदो प्रसिद्धचन्द्रादामिरेका पारधनादनकगरयानामपेक्षा भवति । साध रति- सम्धे ! यत्र लणे विश्वास माकापीयेतोऽयमनवस्थिमो Vए इयर्थः । एमतिमदानेकपो मत्तलो । नबनेकप'मन्दोऽनेकन पालनकारि करिब सा कपमस्यायपत्तया तस्य स्तियोधकत्व मियत धार-योति। ध्यसम्भशेयर्थ: সিমদিয়া স্বয়ং আল্লীযি, অষী'নহু গুভিধকাৰ শামই मिति बोध्यम्। राधे रशादोनि-मुग्धे परिनि । इसके । इति घमोधगागा .

·.. वतोयकिरणः। वस्वन्तरञ्च। हस्तिसाधादुपमालङ्कारः, अनवस्थित इति खलङ्कारः, अनेकस्य भत्तेति स्वभाषोक्त्यलद्वार:-इत्यलद्वारव्यञ्जका शब्दशनवः पदगतः। पदगतार्थशनुरवः स्वतःसम्भवी यथा- बिहुअणकपाहिं धणा णित्रपरिबारं महाबति । अप्पाणं पि ण हु तदा सुमरद दाणि' भणादु किं मोदी २० भन न ता धन्यास्त्वमेव धन्या, तासां सखीभ्यो वयमतिमुखिन्यः खदानन्दविगादेव वयमकथनेऽपमानन्द भाजः, तास्तु तत्कययैवेति धन्या पद- गतः स्वतःसम्भवी। अपरे तूह्याः, ग्रन्थगौरवमयाबोदायिन्ते । वाक्यगताः पूर्वमेव कियन्तो दर्शिताः । सुग्धत्वपभिनीत्व (1) कुलनात्वरूपार्थ त्रयेण साधनेन साधनमानेन श्रीकृष्णगतमनवस्थिता- त्वादार्थवयं साध्यं यथासंख्येन बोधयति। तथाहि तव मौग्ध विलोक्येव सस्य धाएँ प्रादुर्भवति, न तु सर्वदा पृष्टः । एवं तव फुलजात्वमाकण्य व मत्तो भवति, न तु सदा मत्तः। एवमन्यसामि त्वं मुग्धा, अयमनवस्थितो ४ः। 'छमेकम'मन्दस्य व्युत्पत्तया नानार्थत्वमेव बोधयति-अनेकमिति। अनेकवचननं पाति खानामगदानेन र तोति युत्पत्तता अनेक शब्दा'नेकवधूपति'शब्दयोस्तुल्यार्थत्वादनेकप'शब्देमानेकवधपतिः श्रीलप्णो दोध्यः । एवमनेकमधरं पिरतीति वात्पत्ताऽपि कामोन्मत्तः शया एव पोध्यः । नधानेकेन खीमुतादिना मिवतीति यात्पना इस्ती वोध्या-मत्तहस्तिन: खभाव एषायं यत खोपनादिभिः सहैव जल पिवति, तान् पाययति च। यदाऽनेकाभ्यां शुबह मुखाभ्यां पिपतीति । इतिपचे मदो दानं मदनलमित्यर्थः, कृष्णपक्षे मदो गयः । तेन चेति--तेन वस्तुरूपथङ्गेमेन्यर्थः । अनवस्थितत्वेन पूर्तत्वेनातिमदत्वेन च हेतुनाऽयं श्रीकृयाला न त्यान, किन्न वश्यं मई पिध्यत्येवेति वखन्तरं बङ्गाम् । अभवस्थितत्वेग हेतुना माविमहन- स्थानुमानाहवलदारच थङ्गाः। वस्तुतस्तु श्रीक्षणोऽनेकस्य जगतो भत्तत्यनेकपशब्दन बमावोमवारच बोध्या। पदात इति-अन्न परस्परान्वितपदयघटितवाक्यं विमेन केवल मशिनोपदेन केवला नेकमयदेन च वतन्यर्थयोधो जायत इति भावः। णिहुअणेतिनिधुवनकथाभिर्धन्या निमपरिवारं रुखापयन्ति । अात्मानमपि न हि तदा सरति इदानी भगतु किं भवती निधुवन' भन्दो नायिकानायकयोः सम्भोगवाची। (1) मुग्धावपचिनोवत्यादि (ख) () पुसकयो. पाठः। गुणवचनत्वविवक्षायां पुवाया पदावे 'मुग्धापदेन तनातीयन्द्रीमाववीधकले नमति विशेष, नदा 'मुग्धात्ये त्यादिरेव पाठः ।

·८६ अलङ्गारकौस्तुभः । - ५१ का - पञ्चविंशत्ततो भेदाः- ४६ का ततोऽष्टादशभिः सप्तदश मिश्चेत्यर्थः । -प्रवन्धेऽपार्थशक्तिभूः । ५० का अर्थशत्यद्भवो हादशविधो ध्वनिः प्रवन्धेऽपि । सप्तचत्वाविंशदत:- प्रतो हेतोः सप्तचत्वारिंशद्भबति । प्रवन्धे दिड्मात्रमुदायिते- सहति गंध वि प वै जणाणं णबप्पसूत्रा मला हि गाओ । प तेण दोहो ण पप्पसंगो अज्जे बहो तह विसति ॥ २१ अत्र वधूभिः प्रेषिता श्वथूधात्रया नदी तासां ख) प्रति कथयति । तच्छ्रुत्वा सापि जरती तामाह--- करेमि किं णत्तिणि धत्तिपाए वएस्सरौं लंभित्र विणबेहि । तहाण मञ्च मह गोहपादिधण जणाश्रो वि सुहं च दुर्ख ॥ २२ (घ) न ता घन्या इति-तासां प्रेग्नोऽल्पप्रमाणत्वेन सम्भोगनन्यानन्दस्याप्यल्पप्रमाणत्वम् तथा च तासां सम्भोगसमये देशादानुसन्धानसत्त्वात् सखीनामये तत्समयोचितपत्तान्त कथ मम्भवति, तव त्यानन्दानां सम्मनेनात्मानुसन्धानमेव नामौत्, फुतः सखीनामये विशेष पाकिचनसम्भावनापि तस्तामा सखीभ्यः सकाशाइयमतिमुखिन्यः । पिनेव केवल 'पन्या'पदेन स्वत सम्मवी ध्वनिर्धोध्यः । व्यपरे कविप्रोपोक्तिकविनिवरवक्त, प्रौदोक्तादयो धनयः पदनिष्ठाः सयमेवोह्याः। वाक्यगता वयस्त पूर्व कियात एक दशिताः, न तु तत्रापि वितरः कृतः। (घ) 'पत्तियाए' इति प्राप्तते सार्षिक: 'क'प्रत्ययः । गुमाकमितीर्थ 'तुझाय, 'तुकाय 'तुदाय' 'गुधाय त्यादि प्रयोगाः प्रासतरूपावतारे लापता, यलो गावामाधुस्वम्।। एकमपि 'कमरेण उत्त' इति चतुर्णपदस्यटनीय चरण सन्ध्यभायो ग दोषाय 'बहुल मिति तर मंहिताविभाग निहगात। प्रबन्धेऽन्न श्रीकृष्णानयनम्यावश्यम्भावितादीसोन पानामा मनोरथमम्सापत्य अनितम् । म च भगन्दोफशलप्तपा नीत भितरिति च वण्र्य है । तथा च नवनोममेपचिर पर प्रमानवनोमपाप्य तगोपवियमः। भोपकारिमपि भय नवनीतभिरधना म चिनयत ति योपियमनसपटे मगहयोतिः। नापि यदतिमाम तर नियाग्नातदाराया निश मच भारतिपादित सिमानु नामोपा भी mins मांगारिकमम्मत निरोपण। व्यन वाक्य ·हतीयकिरणः। ८७ - सुदुप्पोहा मह सञ्वगाओ पुता विदूरे किमहं करेमि । बिलोअणादो तह दणम सुदुप्पनोहा वि स पोहा ॥ २३ इति नरत्युत्तरान्ते गोठेखरौं गत्वा तया यदुक्त तत् कथयति- एब खु ताए भाणदा गदाहं वएस्सरी उत्तबदी समस्यं । इसेण ताए कुमरेण उत्तं गोसंप्योहो मम पा क्षु होइ ॥ २४ : इति चतुःसंवादप्रवन्धे वधूभिः कष्णसन्दर्शनार्थमुपायमनवेच्य माकरणिक- दुःपदोहगोदोधाभावप्रसनः वयं प्रति विज्ञापितः। अत्रापतिनामा- लझार:,(2) तया च दोहोपायचिन्तयित्वा हे धात्रिकानप्ति ! गोठेश्वरीं गला विज्ञापयेतुरतरं कातमिततरालद्वारः । ततय 'सुदुःपदोहा मम सर्वगाय' इति स्वभावोक्तिरलङ्कारः। 'विलोकनादित्यादिनाऽतिशयोक्तिः, तया च ता इति -तथा च पूर्वोक्तवाक्यगवायादाभिस्तयोभयशस्यशयध्वनेस्तु केवलपदरातत्वा. सम्मसारसः परत मराभिस्थ मिलिला पञ्चविंदा: सिहा इति भावः। चतुर्भिः पपभिर्चा झोकः पिडा या कल्पनाकथा सा प्रवन्धः (न)। तवार्थशयनये दादश विधो ध्वनिः सम्भवति। सहतीति-सहन्ते गन्धमपि न वै जनानां नवप्रसता सकलाहि गाय:। न तेग दोघो न पयःप्रसङ्ग पार्थ! वध्वस्वो विज्ञापयन्ति । करेमोति-करोमि कि नप्ति ! धान्या बनेश्वरों लक्षा विज्ञापय। युभाक सर्च मम गोधनादिधनं जना अपि सुखञ्च दुःखम् । सदृष्यदोहा मम सर्चगावः पुना विदूरे किमाई करोमि। विलोकनात्तव नन्दनस्य सुदुःप्रदोहा अपि स्वयंप्रदोहाः। . जरत्या उत्पनन्तरं गोष्ठेश्वरीनिकटं गत्वा तत्सर्च कथितं, पश्चात्तया गोटेश्वर्या यद्यदुक्तं तत् प पुननिकटे आगत्य धात्रया नप्ती कधति एवमिति। एवं खलु तया भगिता गताऽई बवेवरीमुक्तवती समलम्। उक्तन क्या कुमारेणेक्त गो. संप्रदोको मम न खलु भवति । गोपन्दः प्रभातकालवाचो। (न) चतुर्भिः पञ्चभिच्चत्युपलक्षणम्-तच प्रकृतोदाहरणानुकूलमिति नानक्यापातः । एवमपि प्रकाशष्टदाहते महाभारतीयकपूर्वस्यरगोमायसंवादे चतु.शोक्या 'प्रबन्ध'- पदस्य सिहता। वस्तुलबर्थपरम्पराघटितवाक्योच्चयमान एव 'प्रवन्ध पदस्य रूमि, तदर्थ के च सन्दर्भ सबवार्थशाक्युइयो धनिरेवेति महाकविमन्दर्भसञ्चयोऽन प्रतिपाद्यते । यत्र विषये ध्वनिकन्मतमेव प्रमाणम् । (12) 'प्रभापतिनामाखकार' इत्यंश (ग) (क) पुस्तकयोपिलभ्यते ।

·दद - अलङ्कारकोस्तमः। सुखदोई परियमस्तस्य न भविष्यतीति वस्तु । गोसंप्रदोहः प्रभातमदोतो मत्तो न भवतीति निसयालद्वारेण सायंदोहस्त मया कर्तव्य इति पधुना- [मागय जाला छलेन सङ्केतः कृत इति वस्तु-इति चतुःश्लोक्या समुदितः प्रवन्धी हि मुस्यो व्यनकः । तथाहि जनानां गन्धमपि न सहन्त इत्यन्यैरदोधात्वं वस्तु, सन 'नव. प्रसूति हेतो.त्वलङ्कारः-तेन कृष्णं विना नासान्दोह इति खम्बा कण पानायितम्य इति वस्त्वन्तरम् । 'न तेन दोह' इत्यनेन पयोऽभावाइयमक्रिया: सा:-पत्र मा कोपं कापीरिति च वस्त्वन्तरम्। 'हाण सम्वमित्यादिना पिनयमहिना कृष्णोऽययं बजखया प्रेपयितव्य इति वस्तु । एवं नाटकादिषु चेति तडेदकथनेनानन्त्यप्रसङ्ग इति नाप लिखितः । एवं प्रबन्योऽप्यन्य एकादशापि वोडण्याः। -पदांशाद्या रसालकाः। ५२का पदांगवर्ण रचना ति विसयमपि रसस्य घ्यनक भवति । रसोऽवा. मनकमः।

·2. . तमामा अलद्वारकौस्तुभः । अत्र 'कम् प्रकल्या सतेच्छिकल', तेन त्वमानकरण चदिच्छाधीनमे न तु साहजिक, तस्यापराधाभावात् तेन विभावनाइनद्वारः- कुरु त्यजेत्यर्थः । मुहद्दचनन्तव श्रवण प्रविशदपि न प्रवेष्टुं शक्नोति, बन्मनसः श्रवणेन सहासंयोगात्। तत्मवेशाय मनो दीयताम् । सुहृत्सम्बन्धित्वेन वचनस्य श्रवणप्रवेशो युती एवेति 'णि' प्रत्ययध्वनिः । प्रत्ययस्य यथा- आणि मअणदुप्रारं धरणीए पाइप्राणि कुसमाई। पिनसहि । किं ति बिसीदसि पुणी विचल तत्य कुसुमत्थं ॥ २६ एवं सति रमस्योदाहरणमग्रे रसयन्ये वक्ष्यति, व्यतः प्रत्ययादिनन्यवरखलवारयङ्गयाना साधरणान्याह-मा कुप मानिनोत्यादि। तर प्रमाई प्राप्य पीतयः समायो भवति त्यन्वय.। अर्थात् 'कम् धात्वर्ध. कृतिरुपाय एप सम्भः भवति, नतु फले । तवायंक्रम. यादी निरूपफल रहा. तदनन्तरं फलस्योपाये भोजन इच्छा, तदनन्तरताडपोचहाधीनभोजन रूपोपाये कनि: नाशकायनन्तरं भोजनक्रियासिद्धि.! भोजने जाते तिरूपं पलं स्वत एवं भवनि न तु फले कति: सम्भवति-न्यथा भोजनं करोतीयन प्ति करोतीत्यपि प्रयोग: स्यात् । एवं क्षति मानस्यापराधजन्यफ्लायवसोकारे तत्फलरूपमाने जतिन सम्भवति । तेरसम्मवादेव मानं न कुन्धि वि मानविषयकततिनिधधोऽपि न सम्भवति, इत्यतो 'मान মা নি নি যাঘল মালয়াল মুগন, কিন্তু শীঘল বহু যঘিাষাই सच्या मानस्य अतिमत्वमेव बुथत इत्याह । व्यत्र 'कृषिति- सम्यकत्या मानविषयक कृतरिक त्वं श्रीकृष्णेन मा परिमार्थमेव कृमिमेछापयामिति, न तु माणिक न पपराधजन्यपणाम्। तब इस:-तस्य श्रीकृष्णस्यापराधाभावादिति दिसीय झं घम्न, तेन वमय प्रानुना यिभाषनामहारो योध्या, कारणं विना कार्योत्पत्तिविभावनेर समयसम्। एमाहागमापांनुमन्यानन पावलदाराविध्वनिशेधो जायत यमलव समत्वषो जमादीनामचितमेव। एपगत्तरोत्तरपदामानासदारणे मचतामलका चशेयरतिभा धनियानयानानिमिशायशालादालीक पन्यादानोकनीयम् (१)। 'व्यापार शिवि: ममम्नविषयमा मिति: परेवादिको मोशन र माध्यमिान्ने पर भरमा मनियमो ! मन पदाचित भनिभारत कापि पनि मंगायोनिन एगर निगो भाशे। एएम्पयशिमा चिनामिति या मध्ये पदमारोहगारस गन्यतापितरानमोगर्मायमा ·हतीयकिरण ८१ भत्र कुसमाहरण लेन हान्दावनं गत्वा सङ्केतस्थले कृष्णमनागत वीक्ष्य कुसुमान्यादायैव गृहमागतां पुनः सङ्के तमुरलीखनवणानन्तरं पुनर्गमनीत- कण्ठ्या व्याजेन पातितकुसुमां काञ्चित् प्रति हृदयना सखी वदति- प्रियसखि ! किमिति विपोदसि । भूमिपतितानि देवदेयानि न भवन्ति, पुनरपि तव कुसमाथे गच्छ । मया ते गुरुजनो वोधनीयः, न किञ्चिदपि ते भयमिति "णि 'प्रत्ययस्यैव ध्वनिः । कालस्य यथा- सहजमरुण नेत्रइन्हं, स्वभावत एव ते सततमुरलीध्वानक्रीड़ाविधौ वणितोऽधरः । वनविहरणे रात्री गावं सकपटकलाञ्छनं कथमिव कृतः स्वामिन् । स्वात्माऽपराधविसंतुलः (फ) ॥ २७ ग्राणिय भयगेति-ग्रानीय भवनदार धरण्या पातितानि कुसुमानि । प्रियमसि । मिति विधीनि पुनरपि चन तन असुमार्थम् । 'पिच प्रत्ययस्येति-पातितागी'त्यन 'गि-प्रत्ययस्येत्यर्थः। भो, पायप्रिये ममापराधाभामि मियापराधं प्रकल्पाधिकं मध्यसि चेत्, भवतु त्वचनेनेदाधना समापराधकल्पन, तथापि त्वत्कृपय मम निस्तारकारणमिति श्रीकृयो वदति मति, नाघुना तवापराधो जात: किन्नु मग्निकटागमनात् पूर्वमेवेति स्प्रोकर्नु कापि मानिनी सोलण्ठवचनमा - हे कृष्ण । तव नेवहन्दू सनमरणं, म त कस्या अपि प्रियाया अधररांगणागणं, त गात्रं कण्टकचिान मह वर्तमानम् । सामिन् । सात्मा सदेहः कथमपराशेन विसंहलोऽममीचीनः कृत इति सम्भोगविश्य (৭) অস্বসি বহনঝুলন্ত ব্যালিনাবাললাগঞ্জে বিনযিলন ৰিংযেন वात् गानस्य कंगटकिरवेन चापाततः गायकस्यानपराधतापक्ष, स्पाटोकतुं सम्भाव्यते, तथाऽप्यन निष्ठाप्रत्य रस्य याथार्थावनात्तेरेव कारण यकस्यापराध: स्फुट इनि, न छ उपमपि निहोल शक्य इति च थण्यते। तथाशि महितरनायिकामदरागरञ्जितादधरतो. वणिमा तय नयनयो रह चुप्पनदाने मंक्रान्तः, तत्तििनवनादिकत्ये प्रयस्तो मुरलीध्वनिः, मत्तो मौतेस्तो प्रति परमेकालाच तस्य वासरप्रसवेन राम, स्यागपशा निपूणेन त्वया सदधमरण्यस्याश्रय, इति पर्व विशदं प्रतिभाति में प्रति नायिकाहव भाशया-यतो धूर्ती घच त्वं, न त्वयि विधासमोऽघि स्थापयितुं शक्य इत्यही मे दुर्भाय तव च दीर्ध्वन्धम्।

·28 अलङ्कारकौतुमः । अनासाथ वालीम्मकुरममिवीक्ष्य ववदन मुखं वा दुःखं वा किमपि कथनीयं मृगट्टशः ॥ ३२ (भ) अत्र 'सूपसर्गण मालिन्यातिशयो व्यज्यते, तेन च सखीनां प्रणयाधिक्यम् । निपातस्य यथा-- दळूण तस्न बघणं कखणमे शेण खु शारित्र हिअ । एवं वित्र अचरित्र तुरिअ' लई प्रतहि ॥ ३३ अब 'च' रूपनिपातेन तुल्ययोगिताऽलङ्कारः (म) निजहृदयहारणसमकाल- मेव तदृदयं नव्ध, अतोऽई हृदयशून्या नाभवमिति तस्य हृदयं ममिति वस्तुना इयोरेवौत्सुक्यं वस्तु प्रतीयते । सखं वा दुःखं वा युमाभिरस्माकमग्रे कथनीयं, ग्राण्यश्चेदप्रवर्तिभ्यालदा दर्पणेन कि प्रयोन, ता एघ दणस्थानीयाः। तामा दर्पणमामामा-पततीति। युभाकमजले पतति सति ता अपि सामा। सं खालीरनासादापाय। हर्णेति-रला तस्य वदनं क्षयमानेय खलु हारितं हृदयम्। एवमिषाश्चर्य वरित लयच तदयम् । अब 'लय'त्यत्र 'च' शब्दरूपनिपातेन तुलायोगिता रूपोऽलझारो व्यङ्गया। 'च' दशम्यन्तुच्ययोगित्यमेवाह-निन हृदयति । अययषामान्य स्यैव निपातसंज्ञा, तत. 'च' पदस्थापि निपातत्वं शेयम्। तहृदयं महृदयमिति वसलधारेण दयोरीत्मक्यं ध्वनितम् । (भ) यत्न सुन्दाया व्यभिधाननेपुण्येनालीनां दर्पणस्थानीयत्वं प्रस्तुयते। गोपौइन्दमध्य मगिॉघिदन्दारिक बन्देव दूती परं सर्वत्र प्रेमपरवाना नायिकानासवलनोलमणे. मायकस्य च दर्पयस्थानीयाऽभिमतगतभावप्रकाशिर्कति देशावकाथरसर्मिकै स्वीकार्यम् । भाशतिध्ये जाते न खजु कोऽपि स्वाभायं वाचा प्रकाशयितुं समयी भवति किं पुनर्भाव मागरमवसाना; परमानन्दमन्दोहशेइदा गोपिकाः। स सलु चिदिकार: परिक्षातीसः मकमरचनानामयियः । न तु 'म' परस्योपसर्गवस्थापन वैयाकरणमतानवधान विम्भिरा, उपमा क्रियायोग' इत्यनुशामनात् । 'मलिता' इति धावत्वेनाक्षिामिति पेर, यमनीचत्वातकरकल्पनाश्यत्वाच । 'परिवेशातीतः सकलव धनानामविषय' इत्यादि भवभूतिपदा, शाधारे विनि रियादि पदोऽपि यथाक्रम प्रकाशचना पंरहता चोप मांजपारमा यमकवंदर्भिसमिनि दिक् । (a) परमसे नाव प्रानुसाघम्नुभयोरेकपग्माभिमामवरूपसत्ययोगितासदारः अपि तु महोभामः, तुनाका योग हैन महेति तुलायोगे त्यादि वैयाकरयप्रयोग इव योशिका तु तुम्धयोगस्य समः। म तरिचारित विधात काटोकाटना ·द्वतीयकिरण। सम्बनानो यथा- . मध्ये सूक्ष्मधिय; सखोपरिषदो धृत्वा सखीभूमिका- मभ्यगाय गौतपाणिकमल पणन मा जानती। अदूरमपैहि नासि कुशला सातच्च वाशद्य मे नेत्यन्त कुपिता यदीक्षितवती तत् केन विमार्यते ॥ ३४ अत्र यसका बागगोचरत्वं व्ययम् । कम्मभूताधिकरणस्या यथा- अधिवमसि तस्य हृदय प्रियसखि । राधे । सवापि तव हृदयम् । हावेव पूर्णहृदयो प्रविधामी वा कथं वृदयेको ३५ अवाधारस्य कम्मभूतत्वे सर्वथापन व्ययम् -'यामे वसती'ति मैक देशो गम्यते, 'ग्राममधिवसतीति ग्रामं व्याप्यैवेति चमत्कारः । (य) कदाचिद्राधाया मानभा उपायान्तरमन्नेच्य खयमेव स्लीवला तस्या निकटगत वत.. श्रीशयास्य तदानीजातोय अानन्दातिप्रायस्तमौतमुक्येन श्रीकृष्णा, सबल प्रयाह- • मध्य इति । सनधिय. सखीसभाया मध्ये तायां साहाय्य न सोभूमिका, सेलमन कारियो या मसौ तस्या भूमिका वर्ण, एखा तैलाभ्यगाय राहोतं राधाया, पाणिकमल येन तयाभूत मा स्पर्शन मानतो-नेय स्त्री किन्त पुरुष या एवेति जानवनी-राधा- के प्रजे। त्वं नवीना भवसि, तेलान्यगकम्मणि न पाला तसादरमहि। खकौशन मभियतीक सदान्त मा वीच्य पुन पिता सत्याह-मम सानुमा वाञ्छा नास्ति, इत्यन्त पिता सा स्नानसमये यहिमवतो तच्चेपित केन विस्मय॑ते । मगधौति-परस्सरवासेनोभयोईदये पूर्णे भवनअवस्वारकामाभावेन के सौना प्रवेश भम्भवतीति। सोतपभाकाराम्यो माकान्तदशनक्षतयथे त्यादिमूलभूतपदालोचनप्रमन, विचार प्रकारसमेव दयः। पदोऽन्न बना प्रौद्योक्तिरेव सालद्वारगीवातुभूता तदाशर्थ पिहितापिहितचित दायतोत्यलझारभेवेमत्य न टुर्बोधन्वाय कल्पत इत्यप्यूशीयम् । (य) 'महिलासभरिए इत्यादि पद्य सानापि कविनिवडवलयौनलिचमतक्षति मावति । "क्रियायाप्य को त्यनुशासनादाघारस्य सन्नवलत. फम्मत्वे भूतार्य चमतकारोऽ --- वसम्माषीति भार । एमपि विशिष्कारकलयभूतेऽनुशासनमनुलहा कारकान्तर प्रयोगे तपोपपदविभत्तानो प्रयोगेसायाताया बमकताया बस्थाणि श्वन्यालोककाय प्रकाशादियन्येचवलोकनीयानि। वस्तुसखन 'याम थापा ति कर्मभूतत्वेऽर्थकल्पनं कथञ्चित याचिकमिव प्रतिभाति, न दिसमंत्र कम्मतो क्रियायाः सामयोग्य यातिौंध्यते।

·होयकिरणः। -ते तावद्भिः पृथक् पृथक । गुणनीया:- फूपूका त एकपश्चागडेदा एकैकन्तावद्भिरेकपञ्चायता गुणनीया:, शुदत्वेन केवल वर्षमानवाभावाद्यावतस्वप्रभेदं मियत्वयोग्यत्वाञ्च । - -तेन चन्द्रव्योम पक्षसंख्यकाः (२६०१) ॥ ५६ सकरेगा विरूपण संसृष्टया चैकरूपया। चतुर्गुणे कृते वेदखवेदककुभः (१०४०४). स्मृताः ॥ शुद्धमेदैर्युतास्ते स्युः गरेषुयुगखेन्दवः (१०४५५),॥.५७ इति पूर्वबिलिखितं न सर्वेषामुदाहृतिः । भवेद्योग्यत्वमावत्वादाधिक्यमपि गण्यते (र) | अथानेकपाशनिभेदानां मध्य एककध्वनिभेदो यदि प्रवाशनिभिः स्यात्तदेकेक रथ भेद एकपञ्चायतमयको भवति । एवं क्रमेणानन्तभेदा भवन्ति । तवाय क्रमः-एकप्रवाश बेदानां मध्य रकै कभेदो यदा पञ्चाशः सह कथ्यमानसंशयास्पदतारूपघाइयविशिरः स्यातदेकपञ्चाशदा एव एकपक्षाशदई. पूरणीयाः, तथा प्रति मिलित्वा चन्द्रव्योमत्त- पक्षसंख्यका ध्वनयः स्युः। एवं यदेककमैदः पञ्चाशद्धनिभिः मानुपायानुयापकतारूप- साइप्पविशिम: स्यात्तवापि पूर्वरीत्या पुनश्चन्द्रशोमत्तपक्षसंस्थका ध्वनयः स्यः । यदा त्वेक- यमकसंघरूमसाव्यविशिरः स्यात्तदाऽपि चन्द्रयोम पक्षमस्यकाः स्यः। एवमेकैको यदि मानीनां संस्था विशिरः स्यातदा पुनरपि चन्द्र योमर्नुपक्षसंख्यकाः अनयः स्यः। एवं क्रमेयेकेकभेदस्यैकपञ्चाशदवार चतुष्टयं पूरथे शते मिलित्वा वेदखवेदिक (२) एकसिमपि प्रपन्य एकविधम्मानिसमयेन खस्य खेन योजनं नासम्भवीति क्षमा प्रकाशलादिमतमनुदत्येयं गयना। दर्पयकारास्तु विभिनगणनाप्रणालीमदत्य 'वेद- खामियरा: शुढेरिपुवायामिसायका' इति मया दयन्ति। तत्रेयं शुक्तिरघोदशिता-च गयनापति:--प्रथमन्तावदेकपाशझेदाः, ( क ख ग . . ८व्य व्या... } 'क' भेदस्य येन केनापेकपाशतामेकतमेन ग्रहणयोग्यत्वात्, तत: पसात, 'ख' भदस्या 'ख' भेदादारभ्य येन केनाप्यराणां पश्चाप्रझेदानामेक्तमेन ग्रहणयोग्यत्वात. न तु,प्राकप्रदर्शि- तन 'क' भेदेन, ग्रहणे, नतनस्य स्टभेदस्य सम्भवः, - तस्य.प्रयतमेवरहीतात कि-ख' भेदादयतिरेकात (प्रकाशमानुमारिणो मते निभेदशनापलायो कस--समायिभरात ख 'क'-समयायिभेदस्य विभिन्नता, विश्वनाथमलेन तथेत्येव पछीतस्याभेदस्य मूलम् ।।

·शुद्धन्वेनेति-तेपासदाहरणमुत्तमकाये सप्तासानां वा ध्वनीनां साइर्यमवश्यं स्वीकरणीयमित्यर्थः । यावतप्रभेदमिति-एकपञ्चाय- इनीनां यावन्तः प्रभेदास्तषों परस्परमिथत्वस्य साईयस्य योग्यत्वावध्यस्वीकार्यय मालाः सह प्रभेदैः खैः। सहरसंएिभ्यां पुनरमायोतते बहुधा। एतदेव लहर सत्याचीभेलदल्यापोनच कधिनिबन्धभिः। तत्र निदर्शनाममा मिड्मिानं लशने, अनभेद८१४५ गुपोभूतथगाभेदा:-माकल्येन ३१,०६, २४... कायमेशा इति कथयन्ति । सो मत तावत्तगणनाप्रकार (म च सुधासागराचे तत्तटोकापये तामरण माया मापा:-पम्दिायाप एका, पनातिवापरा, एकाथम्बित बलकारकौस्तुभः । तत्र त्रिरूप: सदरो यथा- संशयास्पदतानुग्राह्यानुग्राहकतापि च । एकव्यश्चकसंश्लेषः सङ्करस्त्रिविधो मतः (ल) ॥ ५८ का संख्यका धनयः एरित्यर्थ मेव दाभ्यां सवाभ्यामाह। किं वोत्तमोत्तमकाये शेयम्। तत्र तत्र शुद्ध केवल कमनेरसम्भवात् किन्तु न्याशाचतुरी स्वादित्यर्थः। अब चन्द्रयोमत्तपक्षसंख्या पापातत एवोक्ताः, वस्तुतो वक्ष्यमाणाना एवं दर्पणकृतृमुचितगणगायाँ ५१+१+...+३+२+२)x 8वा ५३०४ सष्टीर्णभेदाः,पुढे मह गणनायो ५३५५ भेदाः । एषा कायभेदानां मर्वेषां मत्ता मम्भवत्वेष, परं लक्ष्याणातदा हरणाना प्रदर्शनं निष्प्रयोजनवितरमिया न कैरपि चेष्टितम्। वस्तुतस्तु चैषां बहुत्वायर एव मातृपयमालारिकाणां, न तु संख्यामाताभिधान इति निपुणेबिभावगीयम्याहुः ध्वनिकाराः ध्वनिगुणीभूतादिसञ्चविधकायममधिभेदप्रदर्शनावसरे-8 गुणीभूतशयः मनमिकत्याभिहित कौम्नुभकारिन मूलकारिकार्या-'योग्यत्वमानवादाधिक्यमपि गण्यते ।' नेश सेनानिरिक्तसंयाऽनयनवैदग्धो जिज्ञासूनासुत्कट कौतूहल निवृत्तये लक्षिता यथा तत् पया-प्रकाशटोकाशवो भीमसेनदोधिताः ४, ५१,१२० शुवसहोर्यविशेषसमेमाः प्रयाः) मन्या, न चापीय गणनानुरक्तिर्गुणमया कामपि सूचयति । एतसादनि भेदशमाविषये निरतिशयनिम्ब न्धत एवानिक पाचात्यपण्डितेमापोगालारिक नित्यविषय एष पदनाम्या म्याप्यते, थनिमानामपि सचिनम् । म प निभायो रममावादिविषयकल्प সয়াবিন্ধান্ধিবিমান বমকান্নাহালীধসময় स्पटमेष निभासे, रबबहुना। (4) मनोग निलयायेन मयोगयोगमा भाटिः, पोरगोरपायेन ममाप भाग:मरति भारिमारपोचरम्। चलदारादिलक्षामटे येतदेय साराम नो-मीना पाrar पायो तिमिति पणारा तमा मौषममापा मारमा ·हतीयकिरणः। उदाहरणम्- पमिन्यहं कुमुदिनी किल सैव सत्य सत्यं भवांथ मधुसूदन एव मत्तः । वामेन तामसुखयविशि दचिणेन प्रातः प्रबोधयति मामपि लोचनन ॥ ३८ प्रत्र पप्रिन्या दिशब्दार्थयो: शब्दार्थशतुरद्भवानुध्वनेः सहारत्रयम् । तथाहि मां प्रति भवतोऽनुरागो महान्, यतो मां दक्षिणेनोदारे लोचनेन दर्शनेन प्रबोधयति ; तां प्रति तथा नानुरागः, यतो वामन दर्शनेन तां निश्यमुखयत-अत्र हवलद्वारो व्ययः, यतोऽई पमिनी, सा कुमुदिनी- पग्रिन्यपेक्षया कुमुदिनी निकटव। किं वाऽई नाम्नैव पद्मिनी, न त वस्तुत भनीना भेदचतुथ्यानामन्तभूता एव, न तु ततः एथक् पृथक् । अन्यथा एग्विवचायाँ 'चतुर्गुणे क्षते' इत्यादि प्रन्योक्तसंखाया असङ्गत्यापत्तिः, यतस्ततोऽप्यनन्तकोटिगुणसंख्याया याधिक्यापत्तिः स्यात् । ननु यनावरकाये शुद्ध एक एव ध्वनिस्ततापि वाघ्यार्थस्य चमत्कारे तत्कायस्य मध्यमत्वमुक्तं एवं सति तन तत्र शुकमज्ञाशचनयः कस्यां गणनाया निविष्टाः स्युरित्यपेक्षायान्ताटमाशुद्ध कपचाप दा व्यपि स्वातन्त्र प्रग्य गणनायो निवेशनीया इत्यभिप्रायेणाह-शुभेदेरिति । इति पूर्वेरिति-पूना पायरपि ताः सभा एवोदाहता। न तेरप्येतावत्संख्य कानां) धनौनामदाहरणनि सपन्थे कथितानि, शतएव बाहुलाभयान्मया नोक्तानीत्यर्थः। भवेदिति-कस्यापि नियस्य सायाणा- मपान्तरभेद प्रकल्पातोऽप्यधिकसंख्याय थानयने सामाक्षेत्तदैततृसंख्यकम्वनिभ्योऽप्यधिका- धिकसंस्थका धनयो भवन्तीति शेयमिति । एकयनकेति-एकथनामानवोधक: शब्दवैध इत्यर्थः। यस्य शब्दोषस्यैवेध यमना এ জন্ধা অম্ল। অৱ মন্ত্রণালয় নাযেলামন संदधिरिति योमतो वोध्य लि। प्रातःकाचे काऽपि खडिता नायिका मानमगार्थ बिनयनत्यादिकङ्गबन श्रीकृष्य प्रत्याश-पशिनीति। शोकशाग्यां स्वयमेव करिष्यति। शन्दाति-शब्दशक्तुबनवार्थ- भक्तरङ्गयोध्ययोरियर्थः। अव प्रथमत: मंशयास्पतारूपसदरमाह-तथाहीति । अन 'दक्षिणशब्दोस्थत सार्थकत्वं, 'वाम' शब्दस्य निवार्थकलम्। एवं 'लोचनन्दय दर्शनार्थकत्वमिति शिशार्थमभियाइ-मा प्रतीनि । संशय इति-यन निधयाभावेनायं वा भनिरयं वा অনিৰিনৈ সুষ্যক অযুহানা সুয়া। যুগযন খুকনাৱাৱাখানায়- ·किन्न प्रलद्वारकौस्तमः। इति- -अन्यया मय्येव त्वमनुरशोऽभविष्यः। सा नामेव कुमुदिनी, न त वस्तुत इति च सत्यं, अन्यथा तस्यां नानुरतोऽभविथ इति संशयः । पय पदिन्यई कुमुदिनी सैवेति रूपकालहारण तहेतूपन्यासद्वारा प्राती प्रयोधयति, निशि तामसुखयदिति हेवनदारो'व्ययः । भवान् 'मधुसूदन एवेति, मधुसूदनस्य भ्रमरस्य तवोभर्यतः समरागसया न दोषः, ममेव दोपः-यतोऽहं पद्मिनी, पगिन्याः प्रातरेव भमरेण सह सन्दर्शन मिति 'मधुसूदन गन्दद्योतेन वस्तुना पुनरपि रूपकालहारो धनित:- इत्य नयोमियोऽनुप्राधानुग्राइकतया सतरः (व)। एवं मधुसूदन एव भवाम्मतः बामस्मृतः, मद घतियोगे धातुः । तव कुवापि नापेक्षेति स्वभावोगासहारेप तव दचिणचक्षुः सूर्यास्मक, यतस्तेन पद्मिनी मां प्रबोधयसि, वामन चन्द्रामक, येन कुमुदिनी ताममुग्खया-त्ये कस्मिन्नेष ध्यान के 'मधुसूदन पदमप एकटयनमानुप्रवेगः । मारमा-पति। पन्चासेप्ति-मम पदिानोरूपत्वे प्रातः प्रबोधन मेव हेसु, ता. रादिनोगमत्वे निशि समाश्रयत्वमेष रेरिति । एवं 'मधुसन पास्य धमरावते भमरम्पोभयन मायेन तस्य दोधाभा नक्षस्या पनिीत्वरूपकालदार एव प्रयोशः বনহ'ব এনিংহামাল্লালাহুকাকামনি হয় গ্রহী ‘খুন’ মহী शादि। बस्नुमति-शोधाभाषनेत्यर्थः । पुनरप्याने मोक्य कर्मवकपमा परमार-एपमिनि। मधुमुदनः परमेन्या भयान-परमेश्वरथेष दक्षिण মু, বাম বসু, লালমনিরুমসমরাইজ, অমনি মা। ft मिमिति-प्रयो: भूसंचनावमारोप 'प्रघमदनशमशेष एक एं। यानमा पद ·4865 हतोकि अर्थ दक्षिणेन सरल, दर्शनेन मा प्रवोधर्यसि तेन ते मयि रांगो नास्ति -वामन कुटिलेन ताममुखयः, न तस्यामिव राग इति वातुना मधुसुदनो' मारो नामशून्यस्त वापि मत्त इति स्वभावोति ।। तथाविधस्य तप कुतो विवेकः; तेन त्वमविदग्धोऽसीति' स्वभावाख्यानाचेपयो: (13) संसृष्टिः । एवं' पदवाक्यदोत्यैर्गर्वधैर्य दैन्यग्लानिनिदीवहित्यादिभाषध्वनिभिच संशृष्टिः (ग)-उतस्विरूपः सङ्कारः संसृष्टिच । यथा-दा- उच्छूनस्तनितस्य सर्वसुखदः कृष्णाग्वुदस्योदयो। वाता: मौकरवाहिनः सुमनमा वीथी विकाशं गता।' निग्धा भूर्गत एव सञ्जरभरः श्यामायमाना दिग: स्फीर गोकुलमुम्मदाय सरितः गीता गिरिष्ट्रोणयः ॥ ३८. पुनरप्यमेव बोकेण संस्टेशदाहरणमाह-अथेति। अन्न कल्पे 'दक्षिण भन्दा भरलार्थकः, 'लोचन' शब्दो दर्शनार्थ को यः। सरलनेतेश नायिकाया व्यवलोकनमौदासीन्य. अनकं, टिलनेनेणावलोकनन्त प्रेमथनकमिति रसपालप्रसिहिः। तत्र 'मधुसूदन' भन्द श्रेषस्य प्रथमतो भानगूदे यानानिः। पुनङ्गस्याविवेकावेदग्धप्रादिल्पाक्षेमार्थे यमना। लिएवैकथन कसंघाझेदो शेयः। तम 'मघसदन'पदश्लेषस्य केवलचन्द्रसूर्यमान' एकैव व्यसनेसि । उक्त इति एकसि व शोके विरूपः सङ्कर उक्तः, संश्श्यिोक्तव्यर्थः । मंदारणान्तरमाई'-यथा वति। काचित् सखी गोवर्द्धनस्य' निकटवर्तिनि नगरे स्थिता वय थेश्वरौं' गुरुजनसमीपस्या दृपा गोवर्द्धनकन्दरामवतस्यं श्रीक्षयान्ता भापयितुं थानेन देवाहोवईनोपर्यदित मेघ लक्ष्यीकृत्य वदति-उच्चति । हे सखि ! (श) पशिन्यहमित्यादिशोके ध्वनिसंदरः। तत्र संलक्ष्यक्रमथनास्यालद्वारयुगल स्य खभावोक्ताक्षेपाभिषस्य संधिः, तथासंलयमयअास्य भावध्वनिकदम्बकस्यापि महरिः। 'पद्मिन्यसमिति स्वकीयोतकस्यापन गर्न, वस्यामेव वव राग इत्यवाञ्चन्त्यपि नाविकाई त्यो प्रति सानुरागेति धैर्य, ज्ञानशून्यल', तथापि त्वयि मे प्रेमलि ग्वाभिः, घिदमा यविधामइसकारिणि विश्वमिति, यद्दा धिड मा त्वत्पीतिमतभमानां वराकौमिति निवेदः, नायकस्य भानशून्यताविकारेषेधावस्येण भावगुनापरपायावमित्यादयो वयो भावाः शोकादेवातो निपुरषोया। एो भावधनीना भानादपसन्धिप्रदलतादि. विविधभेदेन विवचन सत्तरन 'रस' किरणे, घतो नान मूले तत्प्रपञ्चः । (13) 'समावासामाषेचयो हि (क) (म) (इ) पुस्तक पाठ उपलयते। 9855 ·संसृष्टिः। १०३ अलङ्कारकौस्तुमः । अत्र शब्दशनुरडवार्यगघवध्वन्योः संसृथ्या ध्वनिसंसृष्टिः, तथाऽलहाराणां वस्तूनाञ्च तथाहि गुरुसमीपस्थितां गोवईननिकटनगरनागरौं प्रति गिरिकन्दर- सङ्केतस्थं श्रीकृष्णं विज्ञापयितुं व्याजेन दैवोपनतं मेघोदयं लक्ष्यीकृत्य कावित सखी वदति । वाचार्थः स्फुट एव । अत्रोहीपनविभावः स्फुटो मवस्तुल्य- योगिताऽलङ्कार व्यनक्ति । कृष्णध सङ्केतस्थोऽम्बुदोदयशाभूदिति योगपद्य- प्रतिपत्त्या तुल्ययोगिता, कम्मधारयोपलक्षणतीयातत्पुरुषमात्रयोः संसृष्टिः । कृष्णाम्बुदयोः साधम्म दुपमालहारो व्यङ्ग्यः । 'उच्छ्नस्तनितस्येति उच्छून- गर्जितत्वेनाम्बुदस्य वर्षकलं, तेन च शीघ्रमभिसरेति वस्तु व्यगाम् -- है 'उच्छूनम्तनि ! तस्येति सभङ्गश्लेपेण संवोध्यमानजनस्य प्रौढ़त्वं, तेन तन- भाराकान्ततया गमनमान्ययं, तेन न च नातः परं विलम्बनीयमिति ध्वनि- प्रतिवन्धनुध्वननं, 'तस्येति सर्वनाम्रो महिमा कृष्णस्य परमदुर्लभता, तया च बहुवल्लभत्वम् । 'सर्वसुखद' इति तोहत्वलद्धारो व्यङ्ग्यः (प), तस्मात्रातः पर विलम्बः कार्य इति वस्तु । 'वाता: गौकरवाहिन' इति स्वभावाख्याने, माँ बनविलासिनां सुखद; कणवर्णस्य मेघस्य गोवईनोपयुदयो जातः । कथम्मतस्य १० उच्छनं घोरं स्तनितं गलितं यस्य। एवं सर्वेषां मुखदाः पवना अपि शीकराञ्जलकणार वोट शीत येषान्तथाभूताः सन्तश्चलन्तीति शेषः। एवं समनसा मालनीनां पौधी विका वर्षासमयं प्राप्य प्रफलताङ्गता । तथा अजवासिनो निदाघजन्यसारभयोऽपि गतः। मेधैरेव दिग. यामायमाना बभूवः-व्यतएव समस्तं गोकुलमपि स्फोतमानन्द न प्रफुल्लम एषं मरितो नदोऽपि वर्षाकालोनजलाना महेनानन्दबशादुन्मत्ता बभूवुः । गोवईनदोगायो ऽपि शीतला माताः। तस्मात् मर्चप्रकारेणास्माकं बनवासिनां मुखसमयो जातः । पाथार्थ : स्मार', शिष्टार्थस्तु-हे उच्न सनि । गोबईने कोन मह घस्योदयो जाता। मेघादीनासत्यकथनेनोद्दीपन विभावसानदार मिसार उतकण्ठो बई यति। निधेति-- मानाद्यभान त्वमपि स्निग्धाभरित्यर्थः। व्यनोदीपति-'कृष्णादुर'पदस्य कर्मधारय ममान मेघम्योद्दीपनविभावत्वं स्फट थीभवत श्रोषणेन मद मेघस्योदय इति तोया. तत्पुरुषेण सुल्ल्ायोगितालदार थक्ति । तुल्ययोगितामेवाह-कृष्णश्चेसि । कम्मधारयेति । (५) 'यो देनाभिधा तो तुमसा मईयपरेबिश्वनाथादिभिरमिस्तिो त्वतारो भार्थ, पां निष्पादकहेसुगर्भकातिलाशयभिचालद्वारम्वाद हेतु'पदन परियह ति ·हतोयकिरणः। तेन सुरतश्रमजलकणाहारिणी ते भविष्यतीति वस्तु । सुमनमा मालती. नामिति पूर्ववत् स्वभावाख्यानं, तेन समनसा मानरहितानामन्यासासगना- नान वीथी क्षणोऽभिसरव्य पति यो विकायः प्रसादस्तं गतेति वस्तु, तेन च यावत् काऽपि तं नाभिसरति तावत्वमभिसरेति वस्तु । 'स्निग्धा भूरिति चरण- सञ्चरणसुखदत्वं, परश्च विधाऽभूस्त्वष मनसि वाम्यञ्च नास्ति, तत् कथमपों घिलम्बस इति वस्तु । सिन्धवे हेत: 'गत एव सभरभर' इति हेललकारा, तेन च त्वदाकारणेव मया त्वदन्तःकरणं जातमिति खचातुर्यप्रकटनम् । 'श्यामायमाना दिश' इत्यलक्ष्या भूत्वा गमिष्यसि, तेन न काऽपि शझै ति वस्तु । व्ययपक्षे-गोकुलं ब्रजस्थलो स्फोतं जनाकोण, तेनान नमानेतं न शक्नोमि । मरितो यमुनाद्या उत्पूराः, तेन तत्तटादौ च न सङ्केतयोग्यता, ताई पारिशयात् 'शोता गिरिट्रोणय' इति भया तत्रैवामिसारः क्रियतां, तवे- वागतोऽस्ति क्षण इति व्यञ्जकानां संमृष्टिरेव । एवंविधा एव ध्वनय उत्तमोत्तमकाव्यलक्षणयीजम् । ध्वनवापरयुगलं ध्वननमनुध्वननश्च । यत्र केवलं ध्वननं तदुत्तमं काव्यं, यव तु ध्वननानुध्वनने --कृष्णयासावयुदखेति कर्मधारयपदं, एवं होम महामदोदय इत्युपत क्षयात्रतीयातत्- पुरुषपदच, माना कारयं ययोः, एबग्मतयोक्होपविभाववतुल्ययोगियरूपचन्योः मणिः। कम्मधारयपचे 'कृयोति विशेषणेन मेवरूपोहोपनत्य लक्षण्यं बोधयति । स्तनस्योच्छूनताकथनैन संवोध्यमानस्य स्वयुधेश्वरीजनस्य प्रौद्यौवन त्वमानीतम् । यसनादा इति-बहता पूरा: प्रवाहा यन तथाभूताः। सेनेति-प्रवाहाधिक्येन तासा नदीनामादौ मारे मद्देतयोग्यता न सम्भवतीव्यर्थः । वरिति-उत्तमचरत्तमोत्तमध्वनेत्यर्थः । 'वामसि वचमी'त्यादौ वर्तमानो. हिन्लो वचमीत्यर्थः । यतालि'पदेनाइसमष्टवक्तेयर्थान्तरसंक्रमितवाच्यध्वनिः । एवं बिग्धश्यामति पदो 'लिप्त प्रदेनातिपयमेषागमनरूपान्तरसंक्रमितवायाधनि:: तेन चास्मिन् धनागमे सीता कथं नौविष्यतोव्यनुध्वनिः । रामोऽहमिति-मते रमयतीति वा युत्पति सवरामो न भवामि, किन्तु नाम्नैव रामः व्यतोऽनात्यन्ततिरस्कृतवाच्यार्थी प्रतिभाति । उनटादयः प्राचलमेव 'हेतु पदेनोसिखन्ति। एवमपि प्रागुरज पाल- शरोहे 'हेपिदप्रयोगोऽन्न ग्रन्थ एततप्रसङ्गे समर्थनीय।

·Ullaga under IV. १०४ अलङ्कारकौस्तुमः । Quoled ID तटुक्मोसमम्। प्राचीनेस्तु सम्पामुत्तमयत्वं लिस्वत, Kavyaprakasa तत्तु नास्माकमभीष्टम् (स) यतः 'लामम्मि वच्मोत्यादी बच्चेरान्तरसंक्रमितवायधने, सिन्धयामनशान्तिनिध- वियत' इत्यादेशानुध्वननरूपान्तरसंक्रमितात्वन्ततिरस्कृतसंसृष्टया च,महा ध्वनरक एवाम्वादयेलभ्यत, तैसम्यतां नाम न स्वम्माभिः । * इत्यनद्वारकौस्तुभ ध्वनिनिर्णयो नाम हतीयः किरणः । धनिः। एवं विप्रनम्मरमादिरूपा वहतो ध्वन्यनुध्वनयो दन्ते । व्यत लाभलौति कायापेक्षयाऽस्य कायस्योत्तमचमिति विवचनीयम् । पदयं 'कायप्रकाशलता सपध्ये तम्। इनि- पन्यक्रता। तचिरमिति कर्णपूर (म) 'धनेश्वयेन्तरोदगारे तदेव यत्तमोत्तम मिति प्रागेव प्रदर्णित वैशक्षण्यशेध धनिकारमम्मटादिभिरापातनः धन्युत्यापितानुध्वननादिगर्भानान्तति- रितानाच मर्वेषामेव धनोनासत्तमकायत्वं खोकृतम्। न गोमामिमामापतिः। यसकताया यासादस्य तारतम्यं स्फुटमेघ, ततोऽन विभिन्ना भाग कष्यमा। रसगलाधरकारेगाप्युक्तमोत्तमाख्यतत्तभेदस्य कायस्योत्तमायादमराप्ति रिक्तस्य मत्ता सोचता-तन्मतश प्रागेवामाभिरितरत्र दर्शितम्। 'तेल्लभ्यतां नाम, न त्वमामि रिति मोत्प्रामनि शोषवोचितः-म तु मान्यानामपि-प्राची मतमम मनागनादरणीयमिति स्वमताविष्कारायवहित इति ।

·व अथ चतुर्थकिरणः । धय गुणीभूतव्यद्गानि कियन्ति भवन्तीत्याकाहायां तेषां भेदानाह- यद्यपि 'मध्यमे तत्र मध्यम' मिति (१ किरणे ६ कारिकायाम् ) पूर्वोक्तस्य मध्यमकाव्यस्यैव गुणभूतव्यङ्ग्यत्वं, तथापि ध्वनरवैशिष्टेव वैशिध च हेत्वन्तरी- पाधितो गुपभाषाहुणीभूतत्वमिति '' एव इविध्यं वोधयति (क)। ननु कायप्रकाशस्तोत्तमयोभ्यः सकाशानिनान्येव गुयोमूतयङ्गयान्युक्तानि, खमते तु मध्यमकायस्यैव गुणीभूतत्वं, तथात्वे मध्यमकायस्य पूर्वोक्तयुक्तया शब्दार्थयोचिय सव्युत्तमताकथनानुपपत्तिरित्याह-यापोति। तथापीति-ध्वनेरवैशिवरत्वे मति वैशिया च ध्वमेग्मध्यमत्वादौ च सति तथाऽपराङ्गत्ववाच्यपोषकत्वादिगुपयोगाटुप्तमध्धने रपि (1) गुणोभूतलमिति, तथा सत्ये कस्यैव मध्यमकायस्य शब्दार्थानां वैदिने सत्तमत्वं, उस्योत्तमकायस्यापराङ्गत्ववाध्यपोषकतादिगुणसचापदान्तरसमभियाहारे सति गुयी- भूतलं , यतो न विरोधः। एतदर्थमेव 'गुषोभूत'पदस्यान्तर्भूतेन 'चि' प्रत्ययेन बोधयति- 'य' एवेनि। म गुणो गुणो भवतीति यत्पत्ता पूर्वमगुणत्वं (2), पश्चाद्गुणयोगागणी (को इह सवालझारशास्ते 'गुगीभूतप्यङ्गा'पदेन विशिटलक्षणलक्षितः कायभेद एवं समते-पाच तरतो योगरूपमित्यालशारिकायां खरमः। तमभवता कर्णपूरगौखामिना परस्य यौगिकार्थमपतष्य-गुण: मुख्य. गुणोऽमुख्यो भवतीत्यति यत्पत्तया-सुखस्य यास्य ध्वन्यपराभिधेयस्योपाधिभूतयोशियाशियो दसरथिमीशय वैविध्य. मस्य कायविशेषस्याङ्गीक्रियते। अवैशिधापचे तु 'पदार्थ वैशिषेत्र हे याव: पूर्वपूर्वताम्' (१म किरणे ७ कारिकायाम) इति कारिकालस्यस्याविषयेऽवरत्नमायाति-न तब भेदकल्पना । शब्दार्थ वैशिययोरेकतरस्य योर्चा वर्तमानले बङ्गास्य ध्वनेचाच्याहानतया माम्येन वानुत्तमत्वे 'स्फुटमपरानमित्यादिनाच्या भेदकल्पनेति ततेर तत्प्रपञ्च प्रयाशयेन मुलस्यप्रीतकावतारणा। इत्यं विशिष्टस्य गुणीभूतथास्य 'ध्वनि पदेन परामर्श यापात विसदृशोऽपि नानुचितो यथा 'काटिन्यं गुथ एवे' यादौ (किरणे इछ शोके ) लक्ष्ये। या खल कौस्तुभवलक्षित उत्तमः कास्यभेद इति नदेव मूले दर्शितम् । वस्तुवस्तु 'गुणीभूतया पदयावान्तरोहिष्कायभेदार्थकल्पनागौरवादरं तस्यापेक्षिकत्वपक्षवीकार: -यनोत्तमोत्तमत्वं तत्र स्फटत्वादीहलवितात कारणात् गुणीभूतयगाव उत्तमत्वं, यन्त्र (1) 'वरले मति तथा पावरध्वनिम्पलेयपराववाच्यपोषकत्वादिगुपयोगादिति (क) पुसक, "पर मति वैशिष्टा च ध्वनर्ययमवादी च सति मध्यम कायस्थापगत्वे त्यादि सहित पुतक नवधान- विभिता पाठ । - (३) 'पशुपत्वरूपीतमल मिति (क) पुस्तक पाठ उपलबने । १४ ·अलङ्कारकौस्तुभः। तनावैशिष्टय भेदो नास्तकरूपत्वात्, हितीये तु भेदोऽष्टधेति सूत्रयति- स्फुटमपराङ्ग वाच्यप्रपोपर्क कष्टगम्यञ्च । सन्दिग्धप्राधान्यन्तुल्यप्राधान्यकाकुगम्ये च । अमनोनञ्चेति गुणीभूतव्ययस्य भेदाः स्युः॥ ५ का क्रमेणोदाहरणानि- दृष्टा भागवताः, कपाप्युपगता तेषां, स्थितन्तः सम, जातं वस्तु विनियितञ्च, कियता नापि ततासितम् । जीवद्भिन्न मृतं, मृतैर्यदि पुनमा व्यमस्मादृशे- कतपद्यैव न किं मृतं, क्त विधे! वामाय तुभ्यं नमः (ख) ॥ १ भूतत्वमिति देविध्धं वोधयतीत्यर्थः। तत्रेति-अवैशियादवरत्वे मत्यगुणदणायामणि निकटत्वेन गुणदशायान्तु सुतरामतिशयनिकृष्टचात्, व्यतस्तकहमत्वा दो नास्तीत्यर्थः । सन्दिाति-वायार्थापक्षया सन्दिग्ध प्राधान्यं यत्नेत्यर्थः। तथा च वाच्यार्थापेक्षया वने: प्राधान्य निश्चय एवोत्तमतायाः प्रयोजकः, न तु सन्देश इति भावः। तुल्येतिन वाधार्यध्वन्योस्तुलाप्राधान्यमित्यर्थः । व्यन व्यस्थ कार एव महाप्रभोः पार्थदाना मध्ये कस्यचित् कस्यचित् प्राकदा दृष्टा पिरयाकुन: मनात्मानं निन्दमाह-हएा इति। तेषां पाऽप्यस्माहपोः प्रामा। सबमारलेन निश्चितं यदस्त तदपि मातम्। तत्र तेषां निकट व्यामितं वास: सात इत्यर्थः । मत एवोत्तमत्वं, तब तसादेव कारणानाननाय कायस्य मध्यमत्वं, यत्र ध्वनेमध्यमत्वं' तवैतम्मादेव कारणात् गुणभूतयगावे कायस्यावरस्वमिति तु न रिक्त वचः। पोषोक्त स्थलये तथा 'पागुक्तध्वनिसंस्था.' (६. कारिकायाम् ) इतादौ तन टीकायाय माधारण्येन ममेव 'धमि' पदप्रयोगम्नु भाक्त एव। गुणीभूतयङ्गास्यापचिकार्थ कल्पनापमा सयं धनिहतैवानुमोदित:-'प्रकारोऽय गुणीभतयङ्गयोऽपि ध्वनिरूपताम् । घले रमादितात्पर्य पालोचनया पुन:'-यादि। तदबाचीना व्यालसारिका प्रकार- हादादा वक्ष्व एय 'गुणोभतयङ्ग'पदस्य काय्यभेदस्वरूप हटिप्रयोगापपादयतोऽपि सबहु मार्ग ध्वनिक्षतामुपरिपितं मतमनुसरतीयाला तापत पारिभाषिकपदप्रयोग साधुलचिन्ता। (घ) स्फमिति कायप्रकाशादिनिरन्यवेवदेव 'व्यगामात मण्यते । एवं यदा कर गम्य पदेशाभिदितं तस्य तर 'स्फुट मिति मंज्ञा। स्फुट मर्चगनमवदामतिबकाशम् । 'तार पायापमानमया न मया चमकरोति यथा कामिनोकपकल मश्गूपम' - तदुक्तम ·१०७ . चतुर्थकिरणे। अव 'लोवद्धिरिति बिग्धावस्यैः, 'मृत'रिति तदिपरोतावस्यै:- इत्यर्थान्सरसंक्रमितवाय, तत्तु स्फुटमिति गुणीभूतम् । यथावा- शयनसहचरीणां लोचनरर्थ माना- भ्यतिरतिजयलक्ष्मोलक्ष्मभिः पक्ष्मालानि । तेषां दनिकपासहवामादिप्राभिरेव जीवन, तारजीवनवनिरस्ताभिन्न स्तम्। ध्यधुना तेयो विरहे वयं स्टता एव। एतर्यदि पुनमत होत्पवि किं न म्टतम्। तथा च नोवद्दशायां मरणं न जातं, यधुना टतानामस्माकं पुनमरण भविष्यायेतदपेञ्चयोत्पत्तिका एवासार्क विधाना मरणं कथं न कृतं, तमान पतिकूलाय विधाने नम इत्यर्थः। सिन्धेति- सुखमयावस्यरित्यर्थः। तदिपरोसि-दुःखमयावत्यैरित्यर्थः । तविति--सिन्धावस्यत्वे ग्टतरमि न दुःखद इति व्यङ्गामित्यर्थः । यथा वैति-रगाची साङ्गः करण साङ्गानि सजत इव। एवमति एयरविनये या सनी: शोभा तस्याः सूचकनिमिचिहः करणैः पक्षलानि पुष्ठानोव । पुन: कथम्मुतानि- श्यनसमये परिचरणमराणाविरोणां लोचनरचीमानानि । 'समानानीति पदेन खसापलामानसेन (3) सादरं नीत्यर्थान्तरसंक्रमित पाथं स्फुटम् । 'पननानी' ति पदेन नान्धोपयोधर इवातितरा प्रकाशो नो गुर्जरोशन यातितरां निगाः व्यर्थो गिरामामति: विहितश्च कश्चिन मौभाग्यमेखि मरहट्टवक्षुचाम' इति । न चैतेयां गुणीभूतयजयमेदानां कथमपि ध्वनि साना लक्षणाभिषोत्यापिताना मध्य अन्तर्भावः शक्यः-याहुण्योत कारा.-'लक्षणामूत्यनेन लक्षणावश्यतिरेकानुविधायीत्यर्थ केन निरूपलक्षणवत्पद पदितकायोयधोरस्फटसदिधप्राधान्यतुल्यप्राधान्यासुन्दराणा शदास', ते अगोद्देशेन অথবা অনুক। জাজ।মিণি ৰ সঘামৰাৰা, মুখে 'प्राधान्य' स्यनेनापराशयायसितागयोचोदाम' इति।-स्फटसोदाहरणस्परिदर्शित अन्यत्रततचैतन्यचन्द्रोदय नाटके शेषाई सद्विवेशितम्। वैथ्यवसाधिव्यपायोनिधी छभिहतानां भगवदवताररूपाना महाप्रभुप्रीष्टयण चैतन्यगदानां प्राकश्चमातेनिह. याकुलता, कचिदा तेषां प्राकट्यदर्शनामावेन भावविधुरता वरीवतो त्येतत् सत्काय. सपारसोम्निमुखथामजनं सनना एव अध्यन्ते। गोविन्दवरारिशिवानन्दानन्दोक्तयः प्रथमोक्त प्रमाय, दिनीयोदिर गोविन्ददासकविवष्णदासकविराजादीनामाया सकीय- रचनामण्डलमण्डनाधिता प्रमाणमा (3) 'समासस्य मनेने ति (क) पुस्तके 'समापत्यमननेने नि, (ख) (क) पुस्तकयो, 'समाशस्यमानेनैति (क) पुस्तके, 'समाफल्यमानीस (प) प्रत्तने, 'ससामन्यमान नि (4) पुच्चले -

·अलहारकौस्तुभः ।
रहसि सबहुमानचुम्यामानानि दृग्भ्यां
स्वजत इव मृगाक्षी स्वाइकैः स्वागकानि ॥२
पत्र 'परमानानि' 'पक्ष्मलानि' 'घुम्वामानानि' 'स्वजते' इत्यर्यान्तर
संक्रमितवाच्यानि, तानि तु स्फुटान्ये ।
अपरान यथा-
कोपे यधातिललितं न तथा प्रसादे
व, विधिस्तव तमोतु सदैव कोपम् ।
इत्याकलय्य दयितस्य वचोविभङ्गीं
राधा जहास विसत्स सखीजनेषु (ग) ॥ ३
पत्र विपलम्मशृङ्गारो हायस्याङ्गम् ।
'राधा विवर्तित विनम्नमुखी
वभूति चेत्, तदा कोपप्रगमो बोड़ोदयश्चेति ध्वनिरव स्यात् ।
चिनिसत्वं यत्र तत् स्फट, तेन च मम्मतिश्योत्थतनुग्वानिवस्तु व्यगाम्।
'खहरायो
যুণমানাধীনশানকিছু ছালি, নাম জনাঘানি ভাই অঙ্গাণ।
'मनस' रवि पदेन पुनः पुन: स्पमतोत्यर्थान्तरसंक्रमितं वाय, इति मन्नत स्फुटमेव ।
अपरागमिति-व्यपरस्य गौचरमस्याङ्गमित्यर्थः । वचमो विभहीं श्रुत्वा । राधा
विवतितति-यस्य पदस्य (4) गुणोभतत्वम्पर्क राया बहाम विक्षमता सतीजनेवि ति
पर विधाय 'राधा विवर्तित त्यादि परयस्य प्रोपे शत प्रत्येष कायस्योतमता
भषेदित्यर्थः। न च पूतिपदादयस्य गुणोभूतत्वम चकथाश्यस्थल उत्तमतावोधकपारर
प्रयोगः कथं ग राम रमि याप्य', तत्पदयोगंयोभूतत्वापि याच्या स्थानिचमत्कारिक
प्रचपखालापियान (1)1
.

·: चतुर्थकिरणः।
यथावा-
मुग्ध। परिहर मान मानय वचनं प्रियालिहन्दस्य ।
यौवनमिदमम्मोरुहदलजलपिन्टू पमं विधि ॥ ४
अवापि विप्रलम्भशृङ्गारध्वनिः शान्तरसस्थागम् । 'अर्चय यौवनकुसुमै-
देवं कुछ परं कमपी'त्यु के ध्यनिरेव स्यात् ।
पायपोषकं यथा-
काई गोपवधूः, मरायुवजयी गोपेन्द्रसूनुः क वां
साई तेन रतिम्ममावदिति भ्रान्तः परभण्यते ।
इत्येवं गुरुकर्णगोचरतया सख्या समं निम्मिता
पाणीमन्यथयाञ्चकार पुलकी गण्डः कुरङ्गीश: (घ) ॥ ५
भवा न्यथयाञ्चकार त्यस्य वाच्यस्य गण्डस्य पुलकितत्वं प्रपोषकम् ।
'इतेय गुरुकर्णगोचरतया सख्या समं जल्पने
रोमाञ्चो किरमञ्चलेन सुमुखी गण्डस्थलीमाहणोत् ।'
इतरले ध्वनिरव स्यात् ।
यथा वा-
काठिन्य गुण एव येन भवती कान्तस्य केशग्रह
नेहो दूषणमेव येन लभते देपी दशा दग्धताम् ।
सग्ध इति-यौवनमिदं कमानदलस्यजलविन्दुवनश्वरं विद्वीव्यनेन शान्तरसो सत्ययङ्गाः,
तेनायं ध्वनिगुणोमतो शेय,।
काहमितियोमानामिन्द्रस्य राजः पुनस्तत्रापि मरायतजयो कोटिकन्दर्पताऽपि सन्दरः
में श्रीकरणो वा क। एवं तस्य प्रना कचिन्निको गोपस्तस्य वधः तत्रापि तस्याये
रूपाई वा क पति वाक्प्रयोगकाले "कृष्ण'मान्दोच्चारणाज्जातो यो गण्डदेशे पुलक:
स एव सखया समं निम्मितां वाणीमन्यथयाचकार मियाभूताचकार। মন্ত্রী
कपभूता-रोमायोकिरं रोमाशयाप्तामिति यावत् ।
(घ) सारायुतनयोति-श्रीकृष्णः श्रीमद्भागवतादो 'कोटिकन्दर्पद हेत्या दिना, राक्षा
ध्याच्या वर्णितः। तत्र टीकाक्षता वैग्णावगोस्वामिचरणानो विश्वनाथ चक्रवर्तिप्रटतीनां
पायैव 'माई तेन रतिमि मामवदिति भ्रान्त रित्याद्य शस्य सुतरा प्रकाशिका। अत
वायस्य मिहिरेव थायाधीनेति वाध्यप्रपोषकत्वम्। 'गुरुकर्णगोचरनये ति सचमस्य
तस्याहं दङ्गाररस',

·११. अलङ्कारकौस्तुभः। तुभ्य कतिके । नमोऽस, धिगतिहामिति व्याजना. ग्विन्यासा चिकुरप्रसाधनविधी कृष्णेन सा सखजे ॥ ६ अत्र विपक्षरमों प्रति काठिन्यादिदोषप्रसञ्जनेन प्रागल्यातिशय- प्रकटनेन बाऽसूया। आत्मानं प्रति स्नेहमयत्वगुणारोपेण खाधिकसन्ताए. प्रकटनेन दैन्यम् । काठिन्यन्नेहयोगुणदोपत्वारोपेणात्यन्ततिरस्कृतवाच्य ध्वनित्वम् । कतिका प्रति विषक्षरमणीवारीपेण समासोक्तिः । 'तुभ्यं भमोऽतिनिग्धां धिगिति हासनियंदयोः शावल्य-दूतावं भूयसाऽपि लक्षणेनोत्तमोत्तममपि काव्य 'याजवाग्विन्यातकस्यैव परस्य वाचस्य पोषकत्वादुत्तमोत्तमत्वं विहाय केवल गुणीभूतव्ययत्वेनोत्तमं जातं, किन्तु 'धिगतिहामितीपतस्मितं जल्दन्ती चिकुरप्रसाधन विधा' वित्यादि चेत्तदा. ऽस्योत्तमोत्तमत्वमेव (ड)। मानानन्तरं सदी सम्मक्ता पश्चात् साधोनमर्तृका काचिनायिका श्रीमाणस्य देशप्रमानबती कइतिको लक्षीतत्य याजेन तामाई-काउिन्धमिति । हे कतिके! तव काठिन्यं गुश एव। येन काठिन्येन हेतुना भवती श्रीकृष्णकेशनई लभते । इसे दूषणमेव येन तैलरूपेण देपो दीपसम्बन्धिनी हशा पर्तिका दग्धा लभते। इति द्यान कनिकामिण विपक्षमण्या दोषयनकस्य वधसो विन्यासो यस्या: मा। पाविन्याम श्रुत्वा प्रमनेन श्रीकृष्णेन समझे तया महालिङ्गनचक्र इत्यर्थः। प्रागल्भाति- केशाकर्षयरूपमाातिशयप्रकटनेनेत्यर्थः। गुणदोषत्वेति काटिन्य गुण इत्यत्र गुण- सदस्य दोपे सक्षणा, काठिन्यस्य निन्द्यलं ध्वनिः एवं नेोत्तरदोष' ('दूषण' ) भन्दस्यापि गुथे लक्षणा, नेहस्य भर्वोतकर्यो धनिः। धनेलायन्नतिरस्कृतवायत्त जियम। नायिकावारोप एव समामोमानदारः। गुरु कांगोचरवमेव नायिकाया यभिमतं, तया बरोषचालनार्थ प्रयास समः व्यपराध लोति तस्या करारं भवमोति के मुतिक्रम्यायनाभियानमा (e) 'पाणयाविन्यालोकरयव पदम्येति-'स्यारपुः सन्दरमपि चिकेन दुn fifta रोखा अनिकायमाघमारायो घटितः। एवं 'जनन्याने भारत कनकमटणाधिन पियवादि मानिमिततपद्ये 'मयाम रामवमियिक मादेव पाण्यप्रयोगाहनिर्व বান-নৰ সাংঘাম পাগ, এম এ বাহীঘলী। দীর ঘর বগমৗখাল সংসঃ পবি, বয়স মূfaনি মলিনমা- माननितिन ·१११ चतुर्थकिरणः। कष्टगम्यं प्रस्फुटतया लोशगम्यमित्यर्थः । यथा-- त्वदभिरमिता द्वितीया जगत्यभूदहितीयेव । भनुमतिरप्यननुमतिस्तिथिरतिथिम्में निशाम्यनिगा ॥ ७ अब विरोधाभासेन तव प्रशतवैकल्यकारिणी काऽपि शक्तिरस्तीति । 'द्वितीया' सपबीत्ययः, अतो मे ममा नुमतिः' कलोनचन्द्रा पूर्णिमातिथि. रनुमतिहीना सती 'अतिथि'रागतेत्यर्थः । निशाऽपि मानिशा शाखता. प्रमानेवासीदितार्थ: पर्यायामाऽपि मे पूर्णिमातिथिस्त्वयाऽननुमतिः छता अनादृतेति मम जीवनमेव व्यर्थमिति व्यङ्ग्यमस्फुटम्। 'प्रतिपदमह. मप्रतिपदमुपागता त्वत्प्रभावेनेति चे निरव-प्रतिपदं प्रतिव्यवसायमप्रति पदमप्रतिपत्तिमहमुपागतेतार्थः । सन्दिग्धपाधान्यं यथा-- हे भट्र भाद्रपदमासचतुर्थिकेन्दो ! तुम्यं नमोऽस्तु न कदापि मयासि दृष्टः । श्यामन तेन कतमेन नयेन यूना साकन्तथापि मम किं प्रथितः प्रवादः (च)। ८ त्वमिरमिभेति यत्र दितीयाऽ हितीया'। 'अनुमति ननुमतिरिति सर्वत्र शब्द- विरोधमा, तेन विरोधाभासेन तव प्रकृतवै कृत्यकारिणी शक्तिरस्तीति परिहासो यङ्गाः। वास्तपार्थसु-दितीया मम सपनादिनीयाभत्, त्वद्दत्तसौभाग्यादिति भाष:1 'कलाहोने माऽनुमति'रिमभिधाना'दनुमतिपदं कलादीनचन्द्रयुक्तपूर्णिमाबोधकम् । तथा चागामियां पूर्णिमायां मया सह तव समोऽवश्यम्भावीति लयैव पूर्व सम्मतिदैत्ता, अधुना सा मम पूर्णिमा तिथिस्तवानुमतिहीना महातिथिस्ताहातिधिभिन्ना भत्वाऽगतेत्यर्थः। 'अभिशा'- (च) मन्दिग्धप्राधान्यमिति-किं तावदार्थ प्रधानसत यनयमिति संश्यो यत्र नामाक्रियते यथा 'ई भद्र' इत्यादा घाइते पस्ये। भादचतुर्थीचन्द्रो 'नएचन्द्र' इत्यादि लौकिकपरिभाषया गीयतेऽस्मद्देशीय:-तहनापवादनिराकरणार्थ' कयाचरितसंघटित म्यमन्तकहरवाण्यानं पुराणवर्षित भूयते , असमर्थपक्षे ततम धकं मोकमान सिंह: घनमीदित्यादि पाते, जलमण्डपं च दृष्टनचन्द्रेन जनेर राहाते इति च ति:। अव मूलतः लोकमस्कार:- च नै कान्तिको हेतुरिनि। गोप्या: विदितकष्णातुरागाया: समाजजनिाम चापजश समपट्टयानाया नरचन्द्र मुरिस्य पानोक्ति । मम दुरदृटविलसित मेतत् पिशुनैननद विनय निदर्शनत्वेन स्याप्यत इत्यहो यकारयनिहरो झातिवर्गः।

·, " अलद्वारकोनुभः। अत्र तव दर्शनेन प्रवादो भवतीत्यनैकान्तिकं, अपि तु तथाविधाट- हारैवेति । किं वा नाय प्रवादः, मलैयं किंवदन्ती, यतो भवदर्शन- मन्तरेणापि जनश्चेटुहुप्यते- इति मन्दिग्ध प्राधान्य यस्य । इदं गुणीभूत- व्ययमण्याखादस्य चमत्कारितया ध्वनिधम भजत इति व कृताऽस्य परिवत्तिः (छ)। तुल्यप्राधान्यं यथा- मरसमरसमाप्ती वक्रतां भूरहानि दानिपत मृगाच्या वीतलच्याः कटाचाः । पदेन लक्ष्यया शाश्वतीत्यर्थः। पयायपाति-वत्तनियमप्राप्त्यर्थः। प्रतियवसाय- मिनि--यवसायो निश्चयः। तथाच यस्मिन् यसिन दिवसे त्वया भहेतनिश्चय सतस्तस्मिन्नेव दिवसे त्वत्प्रभावनाइमप्रतिपत्तिमुपागतेटर्थः । ऐकान्तिकं याप्तिलदभावोऽनेकान्तिक, तथा च ता दीनादेव प्रदादो भवतीति । नियमः, यतो मध्येव तस्य व्यभिचारः, किन्तु प्रवादननकीभूताश्रमेव कारणमिति निः। किं वा त्वदर्शनादेव प्रवाद इति यथार्थ एव, तथापि त्वदर्शनं बिना जनश्चेष्टुप्यते तदा नायं पवाद; किन्त्वियं किंवदन्तो। सत्येव-यतो मियाप्रवाददर्शन विना न भवतीति नियमात-इत्यपि धनि: सम्भवति। यतो निश्चयाभावागणीभूतत्वम् । मानभङ्गानन्तरं मम्भोगरमयापि मानाभासो वत्तंत, सम्भोगान्ते मोऽमि मासीयाह- मारसमरति । अहापात् तत्यान। मानसमये ये कटाना: कान्तं लस्यौहत्य प्रता शासन त रवान्य सम्भोगान्ते मानाभासस्यायपगमादीतलक्ष्या धननिघत-तथाच कान्त लक्ष्योगव्य कटाक्षाशरान विपतीत्यर्थः। भवोचक्रतीत्याग उत्प्रेक्षामा समेघोः (घ) भासादस्येति-प्रमाणपनमेवान सामने विदुषां मन मिति लक्षिवाया रसोप- लहसानुपयादव मन्दिपप्राधान्यमयगुणभूतथङ्गत्वापि भवनित्वं मम्भवि, रमादाबादस्य। कायोत्र कर लान् । यदाहुकारा:--'यर बाललझाररमरपञ्चङ्गानां रक्षा भ्यारे गुगौभाष: तम प्रधानकात एव काययवहार' इति । एवमप्यत प्रकाप्रटीकाकृती चोदामपादाना प्रमाणपुर:मरं पनपदभिधानम् -'कायार्थयाखण्डवृद्धिवेदस्य सम्मयी भार्यमामादलगाया गुप्पयानभारावभामालावनानुभूयते, कालान्तरे तु प्रकरणदिपाः लोनया भवनयमी काययपदेश शाइमोशक्षम्यामादमाहायमत्वादिति । एवं জনি বনহংসতা বন্ধ সংলো যা দমকাযuসাধীনমঃ দুই লাশসীম'লমবি (বিব কাশীয়াহিঙ্গালমদা:) र गोमाग रतिनिधी ·। चतुर्थाकरणः । धनुरिव कुसमपोाविमुक्त बदामी. घिविशुरिव निषड़े मुक्तशेषाः मृपत्काः ॥ प्रवीत्प्रेक्षालद्वारेणोपमालद्वारो ध्वनितः-तौ स्वप्राधान्येन स्थितापिति तुल्यप्राधान्यम् । काकुगम्यं काकालिप्तम् । तद्यथा- काति न पतितं पादोपान्ते, न चाटु कतोरितं, कति न शपयः गीर्णो दत्तः, कता कति न स्तुतिः । तदपि न गत वाम । वार, लभस्व कृतार्थतां, भवतु नव तु प्रेयान्मानो, न मानिनि। माधवः ॥ १० 'न पतित'मपि तु पतितमति नकाकुस्तयाऽक्षिप्तम्। नेदमचमत्. कारि, तथापि 'कति निपतितं पादोपान्त , कृतं कति चाटु वा, कति कति मया शीर्ण , कति स्तुतिरीहिता।' एति पठनीयम् । अमनोजमसुन्दरम् । तद्यथा-- सुदपुब्ब बि णिग्रामं हरिणो मुरनीरनं सगांतोए । जयंतीए गुरुहि बाचात्यमो बहुए संबुत्तो (ज) ॥ ११ कन्दस्य धनुयंदा मानन्तरं ज्यामुक्तं गत् यथा घनतान्त्यजति । कटाचा लक्ष्यसाग उत्प्रेक्षामा-कन्दपस्य मुलापशिष्टा वाणा युद्धसमानन्तरं निधङ्गे तूणे विविशुरिव । गणिनि-नरूपा या कापुसायाचित, पतितमपि तु पतितमे वेति वस्तु । मैदमिति यद्यप्यन चमत्कारसनावात परिहत्तापेक्षा नाति तथापि परिष्टतावाप्रव वेत्तामपि दशु-कति निपतितमिति । सरयमिति युतपूर्वमपि निकाम हरेम्मुरलोरवं शृण्वन्धाः । सपन्या गुरुभिः वास्तम्मो पध्वाः संवृत्तः ॥ "अनपूर्वमपी ति पदेन तत्कालीनमुरलीरवस्य सतजनक- स्वरूपं या वोयते। गुरुभयेन सङ्केतस्थले गन्तुमशक्यत्वाम्मोहेन वाकसम्मो जात:- (ज) 'बाणोरकुंजीडीयमणिकोलाहल सुखतौए । घरकमवावडार वडूए मोति अंगा।' इति नातिशयामजीय रचितऽध्यवाधिकतरं मनोगत्वनिदान वर्तत इति निपुगलक्षणे प्रतिभाति । तत्र मुरलीरवम्य माइनिकमाकगमेव मरोयान हेतु:-वैष्णव ·. ११२ अलद्वारकौस्तुभः। अत्र तव दर्शनेन प्रवादो भवतीत्यनैकान्तिके, अपि तु तथाविधादृष्ट- हारैवेति । किं वा नाय प्रवादः, सलवेयं विवदन्ती, यतो भवद्दर्शन- मन्तरेणापि जनेश्चेदुडुप्यते इति सन्दिग्ध प्राधान्य यस्य । इदं गुणीभूत- व्ययमप्यावादस्य चमत्कारितया ध्वनिधम भजत इति व कृताऽस्य परित्तिः (छ)। तुल्यप्राधान्य यथा- स्मरसमरसमाप्तौ वक्रता भूरहाी- दनिपत मृगाच्या वीतलक्ष्याः कटाचाः । पदेन लक्षणया शाश्वतीत्यर्थः। पर्यायानेति--त्वत्कृतनियमप्राप्त्यर्थः । प्रतियवधाय- मिलि-यवसायो निश्चयः । तथाच यस्मिन् यसिन दिवसे त्वया सङ्केतनिश्चय कृतस्तस्मिन्नेव दिवसे त्वत्प्रभावेनाइमप्रतिपत्तिसपागतेटर्थः । ऐकान्तिक यानिस्तदभावोऽनेकान्तिकं, तथा च तब दर्शनादेव प्रधादो भवतीति न नियमः, यतो मय्येव तस्य व्यभिचारः, किन्तु प्रवादजनकोभूतादृष्टमेव कारणमिति धनिः । किं वा त्वदर्शनादेव प्रवाद इति यथार्थ एष, तथामि त्वदर्शनं बिना जनश्चेदुहुप्यते तदा नायं प्रवाद, किन्त्वियं किंवदन्तो। सत्येव-यतो मिथ्यावादलशन विना न भवतीति नियमात-रत्यपि ध्वनिः सम्भवति । यतो निश्चयाभावागणीभूतत्वम् । मानभङ्गानन्तरं मम्भोगसमयेऽपि मानाभामो वर्तते, सम्भोगान्ते सोऽपि भास्तीत्याह- भारममरेति। यहाात् तत्यान। मानसमये ये कटाक्षा: कान्तं लक्ष्यीकृत्य प्रता ध्यामनु स एवाद्य मम्भोगान्ते मानाभामस्याप्य पगमादीतलत्या घन निघत-सथाच कान्त लक्ष्योकत्य कटाच शरान क्षिपतीत्यर्थः। भवोवनात्याग उत्प्रेक्षामाह-समयोः (छ) यासातम्येति -प्रमाणचनणेयान स्वामिने विदुषां मत'मिति लचिमाया रसोप लहेमास्ययादव मन्दिग्धप्राधान्यमयगुणोभून यङ्गत्वेऽपि भनित्व मम्भवि, रसादाबादस्य। कायोनकरत्वात् । पाहुई मयकार:-'यन वखलझाररमरपथयागो रमाः দলীমা নয় ঘন হয় স্বাস্থ্যবস্থা' (নি। যময় ঘামীকাষা पदोदामपादानां प्रमागपुर:मरं पनपदभिधानम् -'काथार्थस्यासटप द्विवेदस्य सम्मपी. भावनामासमाऱ्या गुणप्रधानभागवमामतावानुभूयरी, कालान्तरे तु प्रकरणारिपथः लोचनया भवनशमी न काययपदेश यादतमीगतम्यामादमावायतत्वादिति । एवं দশি যশােনীবালাসী সনালী অাসী মনজ।অামসাগীসহ पादेको गुगोमतया समापि (चिदम्येव कोयचन्दोदयादिकान्तिभक्ताः) पार गगोभानमनिषा ·- - चतुर्थकिरणः । धनुरिव कुस्मेषोज्या विमुक्त तदामी. घिविशुरिव निषड्ने मुक्तशेषाः प्रपत्का: ॥ प्रत्रोत्प्रेनालङ्कारेणोपमानहारो वनिता-तौ स्वप्राधान्यन स्थिताविति तत्यप्राधान्यम्। काकुगम्यं काकाक्षिप्तम् । तद्यथा- कति न पतितं पादोपान्ते, न चाट कतोरितं, कति न गपथः गीर्णो दत्ता, कता कति न सुतिः । तदपि न गतं वार्म । वाम्म, लमख कृतार्थतां, भवतु तव तु प्रेयान्मानो, न मानिनि । माधवः ॥१० 'न पतित'मपि तु पतितमेवेति नश्काकुम्तयाऽक्षिप्तम्। नेदमचमत्- कारि, तथापि 'कति निपतितं पादोपान्त, कृतं कति चाटु वा, कति कति मया भीर्णः श, कति स्तुतिरीहिता ।' इति पठनीयम् । अमनोजमसुन्दरम् । तद्यथा--- सुदपुन्च बिगियामं हरिणो मुरलीरनं सुरांतोए । अप्पतीए गुरुहि बाचात्यंभी बहुए संबुत्तो (ज) ॥ ११ कन्दर्पम्य धनुर्यहममानानन्तरं ज्यामुलं मत् यथा वक्रतान्यजति । कटाक्षाणां लक्ष्यलाय उत्प्रेचामाकन्दपस्य सतावशिष्टा वाणा युद्धस मानानन्तरं निषङ्गे तूणे विविशुरिव । गनिलि-नगरूपा या कासयाक्षिप्त न पतितमपि तु पतितमे वेति वस्तु । स-यद्यप्यत्र चमत्कारमहावात परिवत्तापेक्षा नास्ति तथापि परिहत्तावायह वेत्तामपि पशु कति निपतितमिति ! सदायमिति-श्रुतपूर्वमपि नि काम हरेम्सुरलोरवं वन्त्याः । नरूपन्या गुरुभिः वाक्काम्भो मध्या; संवृत्त 'श्रुतपूर्वमपी नि पदेग तत्कालीन सरलीरयस्य स वाक वरूपं यङ्गा वोध्यते । गुरुभयेन सङ्केतस्थले गन्तुमशक्यतामोहेन वाकस्तम्भो जात:- (ज) 'वाणोरकुंशोड्डीणमणिकोलाहल मुणतोए। घरकामबावडार बहए मोति या' इति नातिछायासपजोश रचिशमाधिकतरं मनोजवनिदान व अति निपुगालतले प्रतिभाति। तत्र सरलौरवमा माइक्षिकमाकयमेव गरोयान हेतुः वैष्णव नेदमिति- ·अलङ्कारकौस्तुभः । अव निकामं श्रुतपूर्वमपी'ति तत् कालीनमुरलीरवस्य सद्धेसकारिख व्यनकि । तेन गुरुभिः समं कथयन्त्या वध्वा वाक स्तम्भो जात: -तत्र गन्तु मशक्यत्वाम्मोहो जात इत्यर्थः । अब 'वाक् स्तम्भः महत्तः' इति वाच्यार्थ एव चमत्कारी, व्ययार्थस्तु सबपि तथा न चमत्करोति-त्यसन्दरम् । एवमन्येऽपि । प्रागुताध्वनिसंख्या एभिर्गुणितास्तथाष्टाभिः । खयुग वहिवसवो ध्वनिसाझात् पुनर्देधा ॥ ६० का सरलोरवस्य सङ्केतकारित्वरूपयङ्ग्यार्थ, सन्नपि वाच्यार्थापेक्षया चमत्कारी नेत्यक्षो गुणीभूतथङ्गात्वम् । 'प्रागुता,मखे.'त्यारभ्य 'ध्वनिमाहात् पुनर्देधे ति सूत्रदयम् (झ)। तयोर्वप्राण्या माइ-यष्टौ प्रकारा रति पूर्वोक्तः शरेषयुगखेन्टुभेदेनिभिः सह गुणीभूतारध्वनीना साहित्यनिवन्धमा सरलीरवन्य सङ्केतकारिल्येयोद्दोपविभावतयाण्यानम्- गोपदयाधरणकारणान्तरे महति सत्यपि तस्यैव परामः । 'लप्पनीए गुरुहि'इति तुर्गभविशेषणेन वोषितो हेतुः । वारस्तम्भः खलु माविकभावानामन्यतमः, तेनानुत् माइन श्रीक्षण प्रत्यनुरागानिशथ्यप्रकटनमेव या वस्तु, तचानुभावेन वाक्तामरूपेण यथा माधु भू तथा नानोपायेनेति वाच्यार्थच चमत्कारात्तुलनया बनाईयामनोगत्वम् । एवमन्यत्रापि चमतकारहास एप गुगोभूतथगास्य निङ्गमिति म्यूमनो बोध्यम् । प्रमाणस ततायोलिखित शोकमग्रह:- "रमध्वनिर्न यतास्ति तन बन्ध्यं विभूषणम् । म्हनाया गया कि पलं क्षारसम्पदा" .. . ... "रमभावादितात्पर्यमाश्रिय विनिवेशनम् । छालातोना मन्बामामलद्वारवसाधकम् "ध्वन्यात्मभूते मारे ममौत्य विनिवेशितः। रूपकादिरलारवर्ग एप्ति यथार्थताम" (धन्यालोके रितीयोगीते) (২৫) মুরহুমমিনি-জাহিঙ্কায়ালদিনি ঘঘ। যমজমহলিষ: শ্রী- भनयाधाना मायामयममार्गतरनत शायत एव । सम रिलीयमूबस्य परिष्कारवाया () 0 (4) *। पोप माप पु मनि काकाविया मनुका नात मे 2004 ·चतुर्थकिरणः । ११५ पष्टो प्रकारा गुणीभूतव्ययध्वनयः परेषयुगखेन्दु-(१०४५५) भेटै_निभिः प्रत्येकमभिसम्बध्यन्ते । तेन खयुगत्तुवतिवमयो (८३६४०) भवन्ति । एते पुननिसाडयण वेषा (१६७३८०) भवन्ति-तेन व्योमदिङनागपक्षाहयरिजनोकराः । गुणीभूतव्यामेदा विज्ञेया सूक्ष्मबुद्धिभिः (अ) ॥ ६१ का इतालद्वारकौस्तुभे गुणीभूतव्यन्यनिर्णयो नाम चतुर्थः किरणः ॥* मिलने आते तथा च पूर्वोक्लारे युगखेन्दुसरयानामभिरदः पूरणे शते खयुग वद्भिवस्तु मण्या धनय: सारित्यर्थ.। व्यथात्र पूर्वोत्लब नभिः सह गुणीभूतावनीनों संदृष्टेयक एष भेद उत्तः, विरूपसराणन्तु सामान्याकारणेक एव भेदो विवक्षणीयः, न तु, मैदलयमित्यभिप्रायेणाह-एत इति। शरेयुयुगखेन्टुभेदानां गुणीभूताटध्वनिभिः माये सति पुनरपि खयुगपक्षिवस्यका धयः सारित्यर्थः। दिइनागा दिग्धस्तिमोऽटी, पकस्य भूयस्य हयाः सप्त, ऋतपः घट्, रजनीकरश्चन्द्र एक इति । * * * टीकाकारेण पिता, मने तु 'अनिसा योगपति पदत्यार्थ प्रकटनार्थ प्रयामो न कृतः । एवमादिषु स्थलेषु गगनाप्रदर्शन केवलं प्रौपोक्तिमूलभूसं, न तु तत् सर्वमेध सम्भवतीति पामाभिः प्रागेव प्रदर्शितम्। 'अन्योन्धयोगादेवं स्यात् भेदसमातिभ्यसो ति 'पुगर- प्योतते बहुतिप्राय कथनं निष्कसङ्गमिटेब विद्यः । (क) सघासागरकाराणा भीमसेनदीक्षिताना मते गुणे तयङ्गयानामेव तावञ्चिवारण- शारहित महिलामा परम्परसंशियानां पञ्चचत्वारिंशदा (e+cto+.......२+१)। सजातीयविजातीयादिमदः परस्परसंनिक्षः २०२५ १५४ ४५) विधाः, तब 'महारेए निरूपेश संस्था रेकरूपया' ते १.. (XPP) भेदाः सहोणाः । शुहा:-भाकल्येन गुगोभतययास्तावत् ११४५ भेदाः । यथास्तु पारेषुयुगखेन्दु-(१०४५) प्रमाणकाः, ते च आगेव गलिताः। यतो चलिगुणीभूतयानामभयेषां परस्परसंयोगात मष्टिमार- मेलनेन (१०४५५X BX८१४५) ३ ४,०६,२३, ६०० मीणा: काभेदा: सुधासागरे गणिताः । बतलयं गनाप्रकारसनुकतामसंयोजनवैदग्धीमानस्य यथा জান্তারবনিযুগনায়া গুলি ছুটসিন্থিমনসি, ঘন; নন ননুমম। অলয়া काथमेहाना 'मुग्गोभूवयनाभेदा विशेया सूक्ष्मतिभिरिति भूतस्यावान्तरकारिकार्या दुभतयायकायरूपेण निई शो 'प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ती' त्यभियतनौतिमरणि- भाष्य। तथाच बातमवन्तो मम्मटमाः सणिका -'यद्यपि स नास्ति कश्चियियो * भनिगुषोभनयङ्गयोः सप्रभेदादिमिः स बर: महिना नाति, तथापि प्रकाशकस्तपा ने

·অৰদ্বাৰ্জাম:।
যায় যাইমা মলীনি ধিনু কলঙ্কিায় নি। লন্ত ধনী মাৰি-
বিয়ে না হীন মন্ত্রীলিঙ্কালিব মাত্ৰণয়াল নি, নথ দু ঈশ্ব
ঘলানাহার পলি জ ঘড়িমুনদাবাব বুখীনযালদিনি নিদিগন্তু
ঘাষাভিনিয়মনবিদ্ধ হলেন নাভি নাহিনি স ঘাঘ, ঘষ:
আগাম্মামনিযিমানূজ্জনিমাই নি। ঘাবাঙ্গীমুষাংলা মুলুৱা
মুনি যে মুঘীনাল, ক্লিনঘাল বিল্লিনি ভৱিা আঘা। অনু অস্ত্র
পলিখীসুমঘানিনালী যায় ন নগ্ন। দুমাসোয়ী লখিনী
যথা নয় নিল অলি, ন ম্ব মুলিমা নষ, অনীচত মাৰ হগিনা
যীহীদয়েই 'গুন্ডীমুনখা'বার মুখীনঅালীঘারানীনি মুমমীম ঘন্য
যুণীসুনাময় হৃাথরিন্দমবাবগীসামাঠৰ প্ৰশষ্ট, অনী হিমশঙ্কা
যাদ্ধামঘৰ অৰ” নি মানছীদাদিয়া নর নয়ামশঙ্কায়াখা যায় খিসিল্প
নীলমাথঙ্গল। চুনি-

·अथ पञ्चमः किरगाः। प्रथा'मा किन्त रस' इतपक्षस्य काव्यपुरुषस्यात्मनो रसम्याभिव्यक्ति लस भरतमुनिसून प्रमाणयन्नाह- 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति'रिति का (क) Bharati-Nityrenstrn Chap VI. पूर्व ध्वनिपकरण रमात्मकधनिः काथपुरुषस्यात्मत्वेन कथितः तस्तम्य समस्याभि शक्ति. साक्षात्कारस्तस्य लक्षणं चापक भरतमुनिसत प्रमागयितुमाह-अधेति । (क) मरतोषजं किल रमतत्वयाग्यानमित्यमपादयन्तो तन्नमवात झालझारिका आदायेव रवरिवचनप्रसङ्गे तन्मतमेवोदाक्षरन्ति-वापि सेव पतिः। मूनीक्तमतिपक्षिद्ध- मैकमेव सूत्रप्रतीकसुपजीय वहुधा वितन्यमानचिन्ताप्रवाहो रममावत्य थापकसा सपपति भोगादिकञ्च प्रकाशयतितराम-त वावदमम्वरूपनिरूपण उत्पत्तिवादिनां भट्टममादीनाम्, अनुमितित्रादिनां प्रौपाचकपतीना, भक्तिवादिना भट्टगायकपुरः मराणाम, अभिव्यक्तिवादिनामालकारिकल चडामणीना मुग्रहीतनाम्बामभिनवगुप्तपादानो बान्ताः प्रकापकदादीनां प्रार्चा यथन रवालोकनीयाः न च तयामतो मूर्व प्रपञ्चः । कौस्तुभशतस्तु यात्मवादिनी दणदारोगा मतमेवान्सरन्ति यतश्चेतदिति पूर्वमेवा बोधाम । तत रमस्य काव्यात्मत्या तहाटनमान दार्शनिक विचारादिर्नान दर्शितो भूले- तदानोमानगौडीयदेपावसम्प्रदायिनो रमतत्त्वमाविष्कुबाया वहवः श्रीपसनातनादि गोसामिपादाः पृथगेव तन्मूलानिवन्यान्विरचयामासः, तन चाऱ्यांचोनाना जिज्ञासगो सात खादर; मम्भवितति न कृतस्ततुपकटनप्रयासः। अपि चालङ्कारशास्त्रस्य चेइ रस खरूपमाद्यामिकार कल्यने न तावन्मुख्यतस्तात्पर्य किमपि कल्पनीयम् । भरतनावशास्त्र ध्वन्यालोक दशरूपक-रमाणवसुधाकर रममन्वयादित हुन निवन्धेवत एव न दार्शनिक तत्वनिरपणादि लक्ष्यते-मा च पिता प्रथानामि वरीयत्तीति । तानवोपनीय विषय- सखेनाम रमफिरणे यालोकपातः। तन्न भावविभावादिपारिभाषिकपदानां लक्षणा- सविार्थी नामाचे (घडाध्याये मप्तमाध्याये च) निपुखं दर्शितः। “यथा नाना थमनोपियर्मयोगाननिष्यत्तिः......, तथा नानाभायोपगता थपि स्थायिमो ·- पञ्चमकिरणः । कार्यसहकारित्वेन लोके या रसनिष्पत्तिसामग्रो सैव • काव्ये नाव्ये च विभावादिव्यपदेशा भवतीति सम्प्रदायः (ख)।- कारणमत्र निमित्तम् । रमादौना या या प्रक्रिया; कथिताः, तद्भिमा एवास यन्ये प्रक्रिया घालद्वारिकाणामनु रोधेनोक्ताछातएव काचित काचित प्रक्रिया नात्यन्त विचारमहाऽपि, तथाऽप्यप्राप्त धर्मदतोचनुसरणं दशे, 'अानन्दः महनस्तस्य (अक्षण:) वाध्यते च कदाचन । व्यक्तिः सा सस्य पैतन्य चमत्काररसाइया।-यादास्तस्य विकारो यः सोऽहद्वार इतौरितः । ततोऽभिमानस्ततेदं ममाप्त भवनत्यम् । व्यभिमानादतिः सा च परिपोषापेठपी । मिचार्यादिसामान्याछङ्गार प्रति गीयते । इत्यादापये (३५६ अध्याये ) रसमालोचन यस। रत्यं दर्शितस्य रसस्यावादसुलभ यानन्द इति तत्पश्चादेव तदालोचन प्रसङ्गो मूले सन्यक्षता निक्षितः । ..... (ख) परमार्थतत्वस पड एक एव रस, लोके च रमनिध्यत्तिसामोसम्भारस्य स्फरणेऽपि खण मस्तेषां रमोदोधकत्वरूपेन न सार्वत्रिकी वोव इति तु सुप्रतीत, परं काये दृश्ये अथे च रमस्य प्रकाशशरीरसपलक्ष्य विषय दारा तेघों खराहतया बोधोऽन्य पेयते, प्रति बलकारशास्त्रविदां श्रेजो। यस प्रक्रिया सामालिकानां भक्तानान्तदिवराणच रत्यादीन भाशनासादारप्रादुर्भावयोग्यानितरां माघयतीति दार्शनिकमतमतिपमाना प्यवलमाते ।। रसात्मकस्य पाक्यस्योपलबिरेप ब्रहमाक्षात्कारमोदरतया वरयंते-सांच साधनादिकल्पनमन्तरेण न म्पपाहा, प्रती गाव काचिदिष्टम्पना। एवमेव वाग्यपदीय कारः सनिवन्धे श्योपनियांस्ताव द्धेविषयतां गतान् । प्रत्यतानिव मादौन रमनिष्पत्तिरिति-परमार्थतो रस एवास्वादाइरकन्दः, लौकिकेतु . यो घटोसमामकल्पना-यदाहुईपणकारा.-'यद्यपि रसाभिन्नतया रस,स्थापि न काम्यत्वं, तथापि तस्य कादाश्चिकतयोपरितन कार्यत्वेन काथ्यवरुप चर्यते" इति । कार्य नाटा प पालकारिकोपक्रम विभाषादिसंधाकलापकमिति प्रागेर दतिममाभिः-मक्तिशास्तस्रा, विशेषतो गौडीयवैष्णवपरितमण्डलीमण्डितस्य तस्यालवारिकप्रक्रियादिशमनुसरतः । (Vide the article on Bhakt: by Sit G Grierson in the Encyclopaedia of Religion and Ethics) न विभिन्न: मंजमंहितादिः। तथाच भक्तिरमाटतुसिन्धी मले रसत्वेनालद्वारिकसरणिमनुसृत्य प्रकाशः श्रीमद्पगोसामिमा ति:-ताचा विभावरनुमावेश्च मात्तिकभिचारिभिः । म्यादानां दि भक्तानामानौता अवधिभिः। रथा कप्यारति; स्थायिभानो भक्तिरसो भवेत् । कारणकार्यति-एच लौकिकवोध यत्तिमनुशा-यदुक्त दपणे 'कारण कार्यमचारिरूपा व्यपि हि लोकत, । रमोदोधे বিদায়া; ফাহতাশৰ নমনী?” মনষাদানুন্ধায় স্মাজাঞ্জিষীবন লামা- Hifatin i (lo man as he nos exists, intuution is the fringe or penumbra, माघरवेन मन्यो।' 1 .

·१२२
पनहारकोभः।
म न्यायो कथ्यते विविभावस्य पृषताया।
पृथग्विधत्वं यात्येप सामानिकतया सताम् ॥ ६३ का
मामाभिवतया मता मामालिकानामेक एन कपिदामादारपद
मनमः होऽपि धपिणेष: म्यायो। म त विमाययोत प्रकाशि
मटी भिपते (5)।
অনুকাবাদ গায়া যব শথিলী সামাবিয়াঃ। যা-
गारे रतिमत्माहो यो स्वाच्छोकपिम्पयो।
फरुपादुयोर्शमो हाम्ये भौतिभयानको ॥
मुगुप्मा योभत्ममंजे कोपो रोट्रैट नायगाः ॥ ६४ जा

·. पञ्चमकिरण। १२३ एतेऽष्टो स्थायिनोटाम नायरमेष्विति केचित् । केचित्र 'निवेदस्थायिभावोऽस्ति Kavyaprakaa- भान्तोऽपि नवमो रस' इति शान्तोऽपि माय रसः । Ullasa IV. भोजस्तु वत्सलप्रेमभ्यामेशादा रसानाचटे-वात्सल्ये ममकारः, प्रेमणि चितवः स्थायी; एकादशैव दृशेष यव्येपि च रसिक. संसदः प्रेष्ठाः (च) 1 (1) शानुकाप्पाणामिति -येषामनुकरणं नटाः यन्ति तेनुकारामसीताऽदयः, यान्तु स्वत:सिद्धा, स्वतन्त्र एव नानाविधाः स्यायिनो वन्ति तदेवाइ-यथेति । गायरसेविति--जो के भयजनकथाघादिदीनाइयजन्यदुःखमेव जायते, न त्वानन्दात्मक- भयानकरस-यसो नाटा एव मामानिकाला रस इति भावः (प)। एकादशैव रखा इनि रसिकर्ममा सामाजिकस्य प्रेटाः। महते, विनिपातादिभति, विश्विदयुक्ततपाऽभिमन्यमानो जगुभते, ततश्च परकत्र्तययेचिना- दर्शनादिमायरो, किष्णिधामन बैराग्यात् प्रशमं भजते । न हि कदाचिञ्चित्त- त्तिवासनाशून्यः प्राणो भवतीति। एष च भावानासहावनप्रकारतदानितमस्य पासवानमनतापञ्चसपनोय सिद्धोऽप्यायमसे सुतरामयुत्तो नेति विदुषामहनीयम् । परं प्राश्चननायकगतो यो भाव; म रमनियामसादा मरतारिणि योशष्ये लक्षितम्यया विजमते, रवमपि पार्षदेसापकाद्यायितो या वरतरमामालिकाश्रिताशावादिन्नः । एवं चन्द्र चन्दनमजयमातादिगती मावो विधतुहिनशीकरादिगतादिनः । एतरा चेतापस भारथीयं यत् सच्छरतिमतामेव रसासादनं, नान्येयाम् । एवमभि धम्मदत:- वासनानां सभ्यानो रमस्याखानं भरता निर्वासनात रहात:कायद्यामसग्निभाः । इति । (च) • कारोऽयं भोग मारप्रकाश तदितरो वेति न विदित विदुषामपि, अत एकादशति संखायां तन्मतानुयायिन्यां न किमपि तात्पर्य समाकलनीयम् । महारप्रकाशमतमुदाय मन्दारमान्दै नवधा ययितानी रमानामेक्यं प्रतिपादितम्- घदया-"अप भोनमादीनां मतम प्रकाध्यते। रसो वै स इति श्रव्या रच एक: प्रकीर्तिताः । अतो रस: याहार एक एवेतरे तु ना" घड़, रमा इति रखना भिवत्रतानुसारिणः कपिलधारमागंगा पि। शान्तवमर्श रसा: इम्मे यर्थ च काथे মনি মংলাৱাষায়িী এৰিহ্মাহ। নব বৰা বুলি মূৰিীবিন্যসাংস। तेच य नाटेवापि, यशःमोतरनाकरकारा: सनिवन्धस्यानिमाध्याये-'बराव रसा (4) অন ও শৰীয়েকবা ঘি ঘন্সাৰধিমালামবিয়া বা গরিশচুম্বন্ধ সুখি पादप ·- ससमोगेसि-तुधा यथाऽनयअनादोनों भोजगजन्य सुखस्यानुकूल्यं करोति वर्थयं रतिरमि चन्द्रोदये च सत्यानिषेनोपलब्धि; वाजपरिसशान्तलोत्तर चरितादीवितरेमवेति १२४ अलवारकौस्तुभः । तत्र रतिर्थया- रतिश्चेतोरञ्जकता सुखभोगानुकूल्यकृत् । सा प्रीतिमैबीसौहाईभावसंताच गछति ॥ (छ', या सम्प्रयोगविषया सा रतिः परिकीर्तिता। सम्प्रयोगः स्त्रीपुरुषव्यवहारः सतां मतः ॥ रतियोति-चित्तस्य रजनं द्रवीभावलष्कनकधम्मविशेष एव चेतोरलकता। क्षेत्र सम्प्रयोगविषया चेत्तदा रतिरप्यते-यमेव चित्तस्य कठोरव दूरीमत्य कोमलव प्रवीभावञ्चोतृपादयति। पूर्व सामाजिकानां स्थायिरूपो यो धम्मों आदिनोशले बृत्तिरूपेणोक्तततोऽपि कोटिगुणितानन्दरागाया मादिनीशक्तः भारत्तिस्तदपेयं रतिः. यस्या एव रते; पाकात् पाकान्तरं प्राप्य चरमशाया महारापर्यन्तपाको भविष्यति । अतएव यमस्क नाशं मागं लाउ सचमत्कारमाई 'कृष्टी का ऐन परमात्मनि रूदभाव' इति। रूमावस्यापरपयायो महारागो महाभाव इति च मतो यथा श्रीष्टप्णस्य नामगुणलोलाऽदिश्रवणदर्शनादिनन्यं सखं वायते न तथा रति भून्यानामिति क्षेत्रम्। सख्य स यताियदे लक्षण्यमादाय भेदलयमाह-सेति। की रतिभिन्न घेतोरमकता संजालयं गच्छति । माटोविनि केचिद वृदन् । यदपार, यन; कचिन रस मदते नट: ।' इत्यादिना नाटेपनि भातरमोऽस्तीति यस्यापितम्। परिकरणले भरिनिदे कृयामिश्रहरी प्रवीत रमिकर्ममयो साम्तः। का पत्मसमरिता इत्यन्ये । दादा दास्यसायातमवायुमा সরি, 'বায়ে মাখীলা মায়াবিন্ধ্য যদুন। অয় মুম্বয়স গিরিখ रमालायां गवना, रसापेर मायामामावनिर्देशात एकादशति कपनमः। 81 श्रीमान चापूरपाप्रपडे (४०) मचिता:-यया- মানসিলা গবে: দীঘী বা মিল गोवान मनमोसमा चिनिसको शाना मपितो: मिशः। भानपतमिराष्टुिपा तत्व पर योगिनी मोती परदन विदियो र गमः भायणः।" समापन समापि मानिनो गोपागा मन न ·- - पञ्चमकिरणः । १२५ असम्प्रयोगविषया सैव प्रौतिर्निगद्यते ॥ ६५ का . सैव वेतोरनकता। सखिपत्नयां पतिसखे द्रौपदीकृष्णयोर्धया । इयोः सखोपु सखिषु सैव मैवौ. निगद्यते ॥ ६६ का योः स्त्रीपुरुषयोः-स्त्रीणां सखीयु, पुरुषाणां सखिषु । दौपदीकृष्णयोः सरय' प्रोतिरप्यते। तथा लोण सखोप पारपरसस्य मैनुप्रय, एवं पुरुषायां सखित परस्परमण्य च मेवाचाते। इयं मैनो परस्परस्कवादियु पलादि- सपहासयोः, खपित्रो: शिशुरिति वत्सलकरुणयोः, वृष्णीनां परदेवतेवि दास्यस्य च सम्मतत्वात् । शेषाः नव मुलक्ष्याः। एते हादश रमाः सर्वेऽपि एकतो विपरिणमनीयाः। प्रेमपसलमस्याना रतौ भावापरमजदेवताविषयकरतो वान्तर्भाव: सशकः। इतरेयां परिवृत्ती रत्नापणे अमारसामिना दर्शिता। "चतुर्वर्गमध्ये सर्वप्राणिमुलभस्य कामस्य सधंदयतमत्वात् प्रथम दङ्गारः, ततस्तचन्चत्वेन शाम। ततस्तहिरोधित्वात करणः । तप्तस्तनिमित्तभूतोऽर्थप्रधानो वीरः। ततोऽकाम गोर्धग्ममूलत्वाहम्मप्रधानो वीरः। तस्य भीलाभयपदानमारत्वात्तदनन्तरं भयागकः। ततस्ततुकारणभूतो वीभत्सः । वीराक्षिप्त , ময়লালন ফীষণমূতী। নিয়ন্ধিত নীলজ গাল व्येवसद्देश्यक मोपपत्तिः।" वैष्णवालवारिकवयः श्रीरूपशीखामिचरयैरपि तत्पूर्व- छतिमिः कल्पिताना दादशाना रसानामेकत्व प्रतिष्ठापितम्। स च भक्तिसंगः, रतिरिति बहुलं तस्याख्या। 'भा डेधा रसज्जैः परिकीर्तितेति सत्यतरसाम्यत्तसिन्धौ। सख्खशब्द; शान्तप्रीतियोवतमलमधुराष्ो ङ्गारभेदे, गौवपन्देन इतरेषां वौरहास- करणादीनां संप्राप्तिः। एवमप्य ज्वलनीलमणाइपक्रमे 'मण्यरमेषु य: संक्षेपेदिती रतस्यत्वात् । पृथगेव भक्तिरसराट् म विस्तरेणेयो मधुरः' इत्येकेगाखिलस्य तस्य परामर्शः। 'मुस्यगोयाना, 'दृश्यप्रथयो रेवं पृथक्करणमालवारिकसम्प्रदायसिन्यथा काथप्रकाशे-'यष्टौ गाटे रसाः स्मृताः' इति प्राक्, पश्चात् 'शाम्तोऽपि भवमो रस' इति निमः, दयापि 'इत्ययौ रमा शान्तस्तथा मत' इति शान्तस्य एथक्नया सूचनम्। श्रये तु नवैवेत्यभिप्रायाभिधानमेतदिति केचित। न बहुचिरमियुक्तमेवेध प्राक्। मानकापगतो रसः, यपि तु रस यालगत इत्यतो हस्ये प्रये च कार्य समानसंस्यका एष रसा:-व्यतो मूले से प्रयोऽपीति प्रतीकम् । (छ) रतिरेव सर्वमान्य तिलति-वस्था एव रते; शान्तप्रीत्यादिगा पधा सखानेन कल्पन, वौरहासादिस्वरया मौयत्वेनापि निर्देशः। रतरित्यं मैदास्तृप्रमश्वस्त नीलमण्यादिषु यथेष्ट पिताश नैव तत् स्यम्। - ·अलमारकौस्तुभः । मनोवृत्तिमयो प्रौतिम्मवी स्पादिकोचिता। निर्विकारा सदैकाभा सा सोहाईमितीष्यते ॥(न),६७का सदैकामा सदैकरूपा सा चेतोरचकता सोहाईम्-सा च स्त्रीसखीना पतिसखीनाञ्च परस्परविषया । स्पर्शकानेगचिता भवति खोया परस्परययस्पर्शादियवहारे दोषो नास्ति-श्व पुरुषाणमपि शेयम्। प्रोतिसोधाभ्यामेतार विशेयो मैत्रयां शेय. तन तत स्वोपुरुष सखे पच्छन्दस्पशांनौचित्यात स्वोसखोनां स्वीणां पविघखीनां पुरुषाणाच परस्पर विधया। निर्विकारेति-खीपुरुषयोः परस्परदनायि विकाररहितेत्यर्थः । ननु श्रीकृष्णस्य देवोत्तमत्वेन सद्यामकात्वादिरूपत्वेन स्लवक तस्य य. स्थायी ब. (७) सम्पयोगाविषयवाभावान रतिप्राब्दवाच्य किन्तु तस्य स्थायिनो भाव इति सतलवंशा विदधाना मिथो लोलाविलायेन हि यत मुखम् । म तथा सम्प्रयोगेन स्यादिव रसिका विदु । इत्यम प्रयोगविषयाया खोजनालम्बनाया पुरुषालमनायाश्च रते स्तुति. ग्रीरूपगोसामि चरणान ग्रन्थे। (ज) यान्तर भावसपनोय वर्तमानाया अपि रतेवहिरभियक्तितो व्यक्तितोचिता । यस्याह मञ्चिताया प्रीतम्मनोप्तिमयत्वकल्पनम् । मेराख हस्यादिवाहाभियक्तिमत्त्व, सौहाई त्वपरिवर्तनशीलत्वमेव सुप लिङ्गः, विश्वासो मिनभावश्च सख्य दिविघमौरितम् । अस्या व्यत वैशावमास्त्रपिंतपडत्या पालम्बनभेदेन विभाग , पिलरस्तु भक्तिरसाम्टत सिन्धादौ द्रश्य । एव भेदेषु फेचित कामानुगाया भक्त विमानविमभूता, केचन सम्बन्ध रूपायाः, इत्यादिविचारस नात शव । भा: एप सञ्चातिशापिमाहात्मानमहाभावा গ্লোরি যতম চরিখ- 'शुद्धसत्व विशेषात्मा प्रेमभूयांशुखान्यभाक। रुचिमिश्चित्तमादण्यशादमी भाव उते। {भावभक्तिलाम) मैनामख्ययोभदो दर्शित ग्रीमद्रपगोसामियरणे: लक्षणपदर्शनयावेन यथा- 'भाव प्रोयते मत विशम्भो विनयान्वित ।' 'विश्रम्मा साधसामत सरथं समतामय ४ रतो तिस्तु न नया, रामस्य विभावो विलासी विस्तारश्च वर्तते। भौशादा प्रोतयारविमगयो प्रीती रतिया। याालनयो ७) एकमेव सार्वति पाठ शिदाच इति इयुबाकासापकमानतया माधु बाद।

·पञ्चमकिरणः। १२७ सैव देवादिविषया रतिर्भावच कथ्यते ॥ ६८ का सेव वेतोरजकता-पादिशब्दासमभृतिय । या सम्प्रयोगविषया साप्यवस्थाविशेषतः । पाकात् पाकान्तरं प्राप्य चरमे पर्य्यवस्थति ॥ (4) ६६ का भयेव्याइ-सेवेति। देवः श्रीवास्तस्य देवत्वसर्बयापकत्वादिरूपेण या चेतोरमकता सेव भाव:-अयमेव भक्तिरसो भवतीत्यग्रे पक्षाति (झ)। किन्लय भावरूपस्थायी सम्प्रयोगविषया या रतिस्तस्याः परिणामरूपो यो भावस्तम्मानिन्न एव शेयः। व्यवस्थाविशेष इति-रत्युत्तरवणकीर्तनादिभजनानां पौन:पुन्येन जातो यो रतेयत कर्यरूमावस्याविशेषां प्राप्य त्यर्थः, सा, रतियतकदशां प्राप्य प्रथमपाकाद्भावरूपेण (झ) भक्तिरसो भविष्यतीति- एतच सन्प्रदायिमतानुसारेण-व्यलझारनिवन्ध भक्तिरमस्य रतित्वेन भावतया वा निशि नातिदुःसाध इति पूर्वमेवावोचाम। "ग्रन्याभिलाषिताशून्यं जानकायनातम् । यानुकूल्यन कृष्णानुशीलनं भक्तियत्तमा ।" सा च भक्ति सामाजिकमानहुदत्तिनी, अतोऽलङ्कारशाले तमनुलक्ष्य भेदादिकल्पन न यथार्थम्। कविकर्णपूरगोसामिपादास्तु कचिदुभयमतमामञ्जस्यमाघनमिच्छन्तः ककोयमन जाले असामञ्जस जटि नवाचानयन्ति। यो भावोऽत रतमदलनोक्तः स पचामित्वेन गण्यत इति नातिसुन्दरं समाधानम् । (ण) एस भावा यथोक्तविवर्त्तभेदा:-चरमे विवौं महाभावस्य विलासः। 'इनाररमसबस' भिसिपुविभूषणम् । व्यङ्गीकवनराकारमाथये भुवनाश्रयम् ।' इति लीलाशुकोक्तौ सेव परियतिरुपभोग्या। रसस्याभियत: परां काठामालम्मेवोक्तं रससबसे श्रीमद्भागरते प्रथम- निगमकल्पतरोगलितं धनं शुकसखादाटतदवसयतम् । :पिरत भागवतं रसमालयं मुहुरहो रमिका भुवि भावुकाः।" 'प्रेम'पदेन माघारण्येन परिचिताया अस्या रतप्रकर्षतारतम्यात् कचित् मंत्रान्तरा- ग्यपि प्रदप्यंन्त, ते चेत्यं निर्दिया नीलमयो- "इयमेव रतिः प्रौला महामावदा मधेत । या न्टग्या स्थादिसताना भक्तानाञ्च वरीयताम् । स्याइयं ति: प्रेमा प्रोद्यनने हा क्रमादयम् । म्यान्मान, प्रणयो रागोऽनुरागो भाव इत्यपि।

·. १२८ अलङ्कारकौस्तुभः । घरमै पाके यत: पाकान्तर' नास्ति, यथेचुरसः सितोपलापाकायधिः । यदुताम्- "यथेचूणां रसो घामः पाकात पाकान्तरैगुड़ः । Anantadasas Rasa. गुड़ोऽपि पाकत: पाके चरम स्यात् सितोपना । तथा रतिर्भावपूर्वरागरागाख्यपाकतः । surchakura (?) अनुरागः स प्रणयमभ्यां पाकमागतः । नेपाकमथो याति महारागोऽयमुच्यते ॥" Sahityadarpana निर्विकारात्मक चित्ते भाष: प्रथमविक्रियेततो रतः Chap ifil प्रथमः पाको भावः । कोसी रसो यस्याभिव्यक्तये विभावादीनां कारणत्वमित्यपेक्षायां(6) सतस्वरूपमाह-- परिणतो भवति। अत्र पाकस्तु भजनस्य पौन:पुन्यमेव शेयम्। तत्र दृष्टान्तो यथैति-- धामोऽपक इत्तरसः पाकात पाकान्तर: पाकपौन:पुन्येन गुडी भवति, यथा घ गुड एव पापोनपुन्येन खण्डो भवति, तथा भावोऽपि भजनमौन पुन्येन रत्यपेक्ष्योत्कर्षदशा प्राण्य पूर्वरागो भवति, एवं क्रमेणोत्कर्यस्य परमकामाऽपनो महाराण यानन्दस्य परमावधिमा -एलाइयो महारागो गोपीनामेव, नान्येषां भक्तानाम्, व्यतएव 'यो व वैष परमात्मनि रूदभाष' इत्युक्तवता उहवेनाप्यस्यैव रूमावत्वेनोतृकधः कृतः । एवम् 'व्यासामधो ध परव- रेणुजघामहं स्यामिति पदोष गोपीनामेष चरणलिप्राप्तौ रणजन्माकाङ्क्षा कृता, न तु कदापि पक्मिणीलनोप्रभृतीना, अनापि शास्तदष्टत्वात् । सितोपलेति-मिट' इति . प्रमिताया मतस्यण्डिकायाश्चरमपाकापात: कश्चिदपूर्वपदार्थविशेषः पश्चिमदेशे प्रसिद्धः। मिबिकारेति-विकारोऽन विषयेऽत्याक्ति:, तद्रहित चित्त प्रत्यर्थः। वीनमित्तः स च रस: गुडः सण्ड एव सः। सारा सिता सा घसा यथा स्यात सितोपला ॥ यसः प्रेमविलामाः स्यर्भावाः नेहादयस्तु घट् । प्रायो यड्रियन्तेऽमी मशदन मरिभिः" विस्तरखतेव दया। रमार्णवसुधाकरे वयमर्थ उपमानान्तरेण मूक्तिः-प्रेमविलासा माह मघा सम चामेष यथाक्रममेव मंज्ञापरिपाटी। तपाच- ध्यहरममयकलिकाश्मनफलभोगभाग क्रमशः। प्रेमा मानः प्रणय: प्रेश रागोऽनुराग 6) 4() पुती पाठ । पण मध्यपरि पुन 'कारयमियपचया' पनि पाठः।

·पक्षमकिरणः। वहिरन्त:करणयोापारान्तररोधकम् । खकारणादिसंश्लेषि चमत्कारि सुखं रसः १.७० का अयन्तुसमप्रकृतीनामनुकार्याणां स्वतःसिद्ध एव (ट), काव्यादौ तु व्यप रभसाक्षात्कारे परिपाटो यथा-यादौ श्रवणकीर्तनादिमननानो यौनःपुन्यादानन्द- रूपाया रखराविभवः, तदनन्तरं विभावादिसमवधानदशायो रते: साचातकारः तदनन्तरं रतिरेव रसरूपा भवति, बदनन्तरं पुनस्तरेव विभावादिभिः करणे रससाक्षात्कारः। एवं सति रतिसाक्षातकारे याट शानन्दाविर्भावतोऽपि कोटिगुचितानन्दाविर्भावो रस साक्षात्कार , एतदेवाह-वधिरिति । सन्प्रति रतिसाक्षातुकारे यादृशमुखानुभवः, एवं पूर्वमिन्ननेकपदार्थविषयका (7) ये ये मुखानुभवा यासन. तेभ्य: सर्वेभ्यः सकाशात कोटि कोटिगुयाधिको यो रसदशायामानन्दानुभवसमाजातो यश्चमत्कारस्तशिशिरं सखं रस इति रसलक्षणम्। प्यथ कोऽसौ चमत्कार प्रत्याकाक्षायामाह-यथा वहिवस्तुनामनेको मो कस्यचित् सर्बोत्सासरस्तुनो दर्शनामेवस्य चमत्कारो जायते, तन चमत्कार- पदार्थो नेतस्य स्फारतारूपः, तथैवावाप्यन्तर्वसूनां मध्ये रसतादशायां कस्यचिदगुतमुखस्या- नुभवालाना चित्तस्य स्फारतर चमत्कारः। चमत्कारि सुखं कीदृशं भवेदित्यपेवायो विशेषणमा -वहिरिति । रसस्योदयदशायां वहिरिन्द्रियाणामन्तरिन्द्रियायात रमानुप- योगिपदार्थमाले यो तिरूपो थापारस्तस्य रोधक प्रतिसन्धकमित्यर्थः।-तथा च रस माक्षात्कार कारणीभूतविभावादेरभान, न तु तसनीमिन्द्रियाणां पदार्थान्तरस्य भान- जमने सामधामस्तोनि मावः। तदेव पुनबि गेषणान्तरेणाई-म्वकारणेति । बकारयादि विभावादि. (8) तस्य मवेषि,-यथा च विभावादिसहितस्यैव रसस्य साक्षात्कारी नायत इत्यर्थः। यथेकमेव दघि वस्तु नितामरिचकरादिनानावस्तुमिलितं सहसालारथं भपति, तस्यालादनका पितरमस्य प्रत्ययो भवति, तथेत्यर्थः। परिवति-अयं रम उत्तमप्रक्षतीनामप्राशतामामकार्याणां भक्तानाम्। ना (2) रसत्य सरूपलक्षयं तटस्थलक्षयच दर्शितं टीकाहनाऽम्बाखमावसूचनेन विषयप्रपञ्च यागेन च। एवंविधेष्ठ म्यवेपमानदारा विशदोकरयं विना नाम्या गति:- सेव टीकायां दर्शिता। 'रसे सारश्चमत्कार' इति चमत्कारस्यैव प्राधान्यम् । दर्पणादिए निवन्धमत्येव 'अलौकिक चमत्कारप्राण, केचित् प्रमाभिः । म्वाकारवभिनत्वेना. यमाखादाते रमः' इत्यादि वाक्येन परामर्शो विहितः। चमत्कारीति-धमत्कारस्या- प्राशतते वोधयिती। - (1) एषोऽपि माषिक पाठ। सच 'विशेषयमावप्रयोगो विध्यप्रतिपत्ताविति दायेन समायः। (8) पब () (क) सशयो। 'सकार विभावादिति पाठः।

·१३० अनदारकोस्तुभः । सामाजिकानामेव-पां सबरमाभिव्यतिमात्येक एवं पूर्वोत: करना. स्वादकन्दश्वेतीधम्मविगेपः स्थायी। तत्र युक्तियिष्यते । रसस्यानन्दधर्मत्वादैकध्य, भाव एव हि। उपाधिभेदान्नानात्व, रत्यादय उपाधयः ॥ (8) ७१ का रत्यादयः स्थायिनः। यया नानाविधारावसलिलतारतम्येऽपि तरणि. विम्वप्रतिविम्व एक एप, तथोपाधिगत एव भेदः, नानन्दमतो रसस्य (७) उत्तप्रकार स्थायिषु कपिदुभयनिष्ठः, करिदेकनिष्ठ उभयनिष्ठय । रत्यादिरुभयनिष्ठः, जुगुप्साऽदिरेकनिष्ठः, क्रोधादिरेकनिठो हिनिष्ठय-इत्यनु- कार्याणामेय, सामाजिकानामक एषेत्युक्तत्वात् (ड) । यथा रबादोनो मायपूर्वरागादिरूमो नानाविधयाक उलथा रमस्याप्येकस्य मरकामाना. विधलं कथं नोक, तबाच-समस्येति । यानन्दधम्मत्वाचरमानन्दरूपत्वादे कध्यमेक विधत्वमा यथा मिलोपनाया: पाकान्तरं नास्ति यथा वा महारागस्यापि चरमामन्दावन पाकार नास्ति सधैव रमम्यापि। यस कम्य रमस्य न नानाविधत्वं संयम्। भाव -नामात्वं प्राप्नोतीति शेषः। 'यथा गानाविचाराधे' त्यादिपारः काचितको म मनिमम्मत। . (3) पक एकाश उपाश्भेिशम् घटाकाशपटाकाशादिसंशया एयक एप বঘি, ই য র লীলাবিলাকাবিথীঘিমলৈ বিশ্বাসে कतापिरत्वेन काचित करणारया या यक्षियो। एपमेय रमागसमितिपरि- মায়া লীখাই না। সব সময় স্বলশ মানুষই प्रहारप-पलो वस्तुगमा भिमबखोपिम मरूपमो मिला। (1) मामालिकाना पचे महापपषम्य , पम्नुतोविभूति: थपिए तो भातायागामापागायेवामा। । पड्कायर्ण सनाररमभाषा कहानिय मभोग: साचिदिनमः सचिनमान:, शाचिरिता पेशं २ का-सय ममतामामामाविकामामेक र गामना सन्चय। एवं पीरातादिमिरे । . पर भागालिरापारिकरण गायमिति कृत्या रमानों भागना तिta ante निदान 'पोनामदार न मन्दोषि प्रातति हारोिग मागानिमा शेवाट मोरोपम्। पपगाया ) nrrti ( Treer"t-Tr-internet ·स पञ्चमकिरणः। प्राकृताप्राकृताभासमेदादेष विधा मतः ॥ ७२ का एप रसः प्रांसतो लौकिको मालतीमाधवादिनिष्ठः, अप्राकृतः श्रीकृष्ण- राधाऽदिनिष्ठः । आमासस्वनौचित्याटिप्रवर्तितः । चाभामस्त्रिविधः प्रसिहकत्रिमसिदभेदात् । आद्यः प्राक् प्रसिहिमानोपहतः, न तु सम्पत् स्थमानः; स च रसाभासो भवनपि रसपोषकः-यथा नन्दनसम्बन्ध- प्रसिही मालत्या माधये रतिमुष्टिरिति प्राकृते, अप्राकते त शिशपालसम्बन्ध प्राशतेति-प्रालते रस एव नास्ति (1), तदपि यत्रैविध्यसक्त तत् परमतानुसारेणेति नेयम्। प्रायते ये रसं मन्यन्ते ते भान्ता एव ;-यनोऽत्र कमिविड्मसान्तनिष्ठेषु प्रातनायकेष्वतिनवरे रसो न भवति, विचारतो विभाववैरुप्यातरिपरीत सामयं रस्य मेवोत्परते, तमेव रसं वर्णयन्तीत्यर्थः। अतएव ग्रन्थकारेगापि पाशतविषय एकमपि पर्व नोदाहतं, किन्त्यपाकृत एव समाथि पद्यान्युहातानोति शेयम्। प्रमिद्धेति -सक्मिण्या सह शिशुपाल स्य सवधो लोकानां प्रमिद्धिमानेवोपहतः भ्रान्ताना प्रतीतिविषयः, न तु सम्पत्यमान:~स समन्धो न तु मम्पनो भविष्यतीत्यर्थः। अतः शिशुपालस्य रक्मिण्यां रती रसाभास एव। एवं परोपमणीषु पुरुषस्य रतिपि रमाभास एप, प्राकृतविषयत्वात् । यासानामथ्या विभाग: कृतस्तदगुभावादिवधि:प्रकाशकक्षामवलम्बामुकार्यायो नायका- दोगी बहुल मनुस्त्य, न तु रमस्वरूपस्यानन्दस्यदक्तयेत्तया वा भेदेन। रसात्मवादिना- मनुभवमाक्षिकानन्दस्य तदानी पेद्यान्तास्पर्णशून्पत्वेनालौकिक चमत्कारवतया च न भेदकल्पना सम्भवतीति तत्वम् । प्रकाशदर्पणतदादयो वामेतम्मतपोधका चपि मामा. भिकानामेक एप रस इति न स्फुटामियति । तवेदमपि सदभिप्रायविलमितं सम्मपि यह खलु मर्धा रसानामानन्दमाता ग्रानन्दप्रकृतिका, धौभतसमगुभाऽदिपु सङ्गार- करणारित उपलब्धः पृथक्त्वस्य निलोतुमशक्यत्वात्। चयनु सम्भावनामध्येताहशी न यहु मन्यामहे, कारणच तन्त्र प्राक् प्रदर्शितमेव । न खलु वहिराशनभेदत घातरानन्दस्वं सरूपभेदः पाल्पा:- एवमयाधुनिका प्रतीच्याः कायतत्त्वविद(Cr. the views of B. Croce, Spingarn, Henderson and others), (८) पाशते रम एव नास्तीति हि सम्प्रदायविदः, तन्मने प्रौशया एष रमः सम्भवी, मखितरसिम् प्रासतजने । मतमेतदालझारिकमतानुसारि नेति टोकाशव सचितम्- वस्तुतस्तु रसात्मपदिनो ग्रन्थक्षतः प्राशते रममत्वमपोतुं न शकुवन्तीति म ायत एव- सथापि समम्प्रदायमतरवणमियेण चातुरोनालजम्मयम्। मान्तावा जीवानामनम्तमा- पान मदेव बागतिं यदेव त रसाम्बादमयभमानन्दसपसन, अतः पन्चामनधिकार:

·अलङ्कारकोस्तुमः । प्रसिहौ श्रीरुक्मिण्या श्रीकण रतिपुष्टिः। कृत्रिमस्तु नन्दनं प्रति मालती- वेशधारिणो मकरन्दस्य वाम्यप्रकटनादिः । मिस्त्वनौचित्यप्रवर्तित एव- अनौचित्य कस्या अनेककान्तनिष्ठत्वम् (प); यदुक्तम्- शतश्चानवसर इति पासवानामस्माकं न ज्ञानगोचरम् । यत्त ग्रन्थकारेण प्रातिविषय एकमपि पदां नोहतमिति कृत्वा तस्य प्राकृते रमासत्वकल्पपक्षानीकरण न तत् सम्यक्, अपि तु वैदग्धोमानव-यतोत्र यन्ध श्रीकृष्णलीलास्टतमेव वर्षनीयसराधरणक्लेनेति ग्रन्थकतो हृद्गवो भाव:-अतोऽत्र प्रासवचरितार्थनमप्रासङ्गिकमित्येष तस पणन, न तु कारणान्तरेणेति । प्राक्षताअयस्य रसस्य सत्तामपवतां देय वालवारिकाध्यामियं दिशेली- पत्र प्राकृतचरितमपनीय होतरेषामालारिकाणां मते रसो वर्तते, तर वैष्णवाया मते रमना न नातु सम्भवति । यत्र तु परोपरमपीरतिस्थले धैग्णवानां मत रसस्यैतरशवच्छिन्ना सत्ता, तवालमारिकचक्रवर्तिन इतरे रसस्यामासत्वेन स्थितिसुमपाद मन्ति। प्राशते रसविततिममहमामानां रौतियुक्तिवानन्दचन्द्रिकायामित्य लक्षिता- 'मनु ताँतलक्षणं प्रासतनायिकासु दमयन्तीमालत्यादिवयासमिति चैदिशामतिरे। 'रसो वैसः" 'रसं ह्येवार्य लधानन्दी भवतो'न्यादितिप्रतिपादितस्प सामाचिदानन्दघनस्य रमस्य विवृतिर्भवादिभिरप्राकृतीभगवत्प्रेयसोरालयैव हता। तत्र सहाङ्गिः कविभिर्यदि प्रालवादित पिशिता विरामबनरामरणदिमतीघ लीप स रसः पापयिष्यते, नहिं घयं कि अम्मा तथा हात रसमययाख्यायाम (भागवत )-'तेने ब्रह्म हुदा य शादिकवये मुह्यन्ति यत् मूरयः । तमोवारिग्दर्श यथा विनिमय' इति । य याद्यस्य रसस्य ब्रह्म तत्त्व मादिकवये भरताय तेने। या रसतत्त्वे काय: कायवो मन्ति, भ्रमेणालयऽपि शासनरसलक्षणस्य सङ्गमनात् । इत्यादि। कविकर्णपूर चरणास्त प्रायतेप्याश्रये रसस्य मतामितहालद्वारिका । म्योकुन्ति, परं तेषामपि मोऽप्राकृताश्रय एव मुरखो रसः। टोकाकतो गोम्वामिचधुरोणा एतदपि न महन्ते, 'प्राकृते ये रसं मन्यन्त ते धान्ता एवं'त्यादि कटाय मचयन्त: समाशय मतदायमेव वाञ्छन्ति । रसस्यामामतापचम्त वयमितरनालोचयिष्याम:। 'पातते रस एव नातीति तु मोतः प्रासमाम्फाजनं भक्तिशालथारयाने यथाकथञ्चित यौचित्यमावत, न तु कान्तामम्मितसया उपदेशपनि काये ताग्रिमानहारिकाच प्रमचे च तस्योपयोगः। अतेदमवधेयम्-यति गानारूपे रसे पाकलाययतापतत्वाम्बादादाचतरकशामधिरोहनिरपाक सशक एव, रमि पंगा गोम्यामिमतम्याधान्ततास्त यवहारिक प्रयरूपे न तस्य प्रयुक्तिव॑नान प्रामाग्रितानि कालिदामादिशतकायानि प्रत्यारिणो विधातेय तस्य सम्यकपरियाण। (e) याचिय-योपिक रममितम्य मिरं कायभ्य गोविनमियोचियमेर प्राक मर्मत गएयो। पशातरमहंम्पटपुरुषातीमत्रा न कदापि कालासम्मिमयोपदेश प्रारुतात्रयस्य ·पञ्चमकिरणः। १३३ 1 'यद्यपायं रसाभासः परोदरमणीरतिः । Rasasudhaksrat तथापि ध्वनिवेशिध्यादुप्सम काव्यमेव तत् ॥' इति तथापि 'रसी भाषस्तदाभासो भावणान्यादिग्क्रम:' (२५ का) प्रत्यादुरातदिशा 'आभासोऽपि चमत्कारदशायां ध्वनिभाग् भवेत्' इति ध्वनिमर्यादयेवोत्तमकाव्यत्व', न त्वनीचित्यरीत्या-इति प्राकृते, भमासते त परोदरमणीरतिरेव सर्वोत्तमतया भूयसी यूयते, न तस्या अनौचित्य- प्रयसित्वम्, अलोकिकवसिषणमेव न तु दूषपमिति न्यायात, तकागोचर- खाच (त)। तथा च- सर्वोत्तमतयेति-शान्तिप्रतिपञ्चविधरतीनां मध्ये दङ्गाररनि: सर्वोत्तमा। सा च रतिदिविधा-खकीया रक्मिण्यादिनिष्ठा, परकीया मसुन्दरौनिष्ठा च । तयोर्ममध्ये परोदरमणी पोबासुन्दरी तनिष्ठा रतिः पर्वोत्तमेत्यर्थः। भूयसीति -सर्ववेदेतिक्षाम. पराबादीनां सारभूते श्रीभागवते पावणेनोक्तं न मारयमित्यादौ 'या मा भनन् दुलरंगेवदहला: मंचा' इत्यादि-तनव श्रोउववेणाप्युक्तं 'या दुस्तानं खजन- मार्थपथच हित्वयादि। उष्णजनोजमणौ श्रीमदपयोखामिमिरप्यतम्-'यसेव परमोत् कर्षः प्रसारमा प्रतिष्ठित' इत्यादी। महानुभागना हश्य प्रयकाथादो परकीया सबोत्तमोत्तमतया अयत इत्यर्थः । योनित्वं म्वाभाविकभू-प्राकृत एवेदम, व्यपालते तु सकललौकिकसीमामतिशयाने परम पुरुधे न काऽपि निन्द्यानिन्दताचिन्ता । अन्यत्र खेप विचारो न निहित:-अनम ग्रदायमता. विष्कारकल्पनामाकाका स निपुणं ममाहितः। च्याभामस्य भेदप्रदर्शनमप्यस्य ग्रन्थक्कत पालद्वारिकमतमामजस्यमाघने निय॑न्ध प्रकटयतितराम्। 'सिद्ध रसाभामं विनाऽन्ये भेदा एतेरपरालझारिकैस्तथा मर्म स्वीकृताः। 'सिहरमाभासस्याव घेाषमतप्रणालीममहत्य परमरमरक्षे म्यापनप्रयासः खम प्रदाय मतं प्रति भक्तिकल्पनाकौतुकसपपादयति । न देवकपने स्वमतविरोध यौदासीन्यं वा हेतुः, यतश्चमत्कारलक्षणेन कायस्याउत्कर्षस्थापना दामामत्यापि मुख्यत्वेन विपरिणति व्यन्तदूधयोया। कनिमो रमाभासः निसर्गप्रेमवता गोपसभुवा गोकुलनन्दनस्य च परे न कल्पा इति न तस्य तद्भदे निर्देशः। (त) परोपरमयोरती रसो नु, व्यपि तु रसाभाष एवेति सम्प्रदायविदामालारिकाणां राधान्त:-'परो वर्णयित्वाऽन देण्यासानमुरागिणोम। बालमनं नायिका: सारिति दर्पणकदुत, 'एकले वानुरागच वियहनेछगतोपि छ। योषितो वहुसक्तिचेमाभास- खिधा मत' इति प्रतापद्रियमतस्थितेच्च । एवमप्यनबाचीनाः सर्वे कण्ठाभरण दोनाद्याः, रसशास्त्रवि शारदा वरो कदमभानुत्तादयश्च । परोपरमपोरनी रम एक ·Mahabharata- अलद्वारकौस्तुमः। 'अलौकिकाश ये भावा न तांस्तक योजयेत् । इति च । ayoga-Paryan ब्रजवधूनां रूपोकतानमानसवेन स्वपतिनिष्ठत्वाभावापाच माया. कलिततच्छायाऽनुशीलनेन तदङ्गसङ्गमात् प्रत्युत केवलानुरागमातोपाधितया तोरनकतया शुद्धत्वमेव । न रसामास रति वैषणवालद्वारिका भक्तिमार्गचारिणः श्रीमदपगोसामियमतयः । कौस्तुभकत रसाभामो भवनप्यासी रमपोषक इति सुचिन्तितं स्वसमोहित प्रकाशयन्नपि ससम्प्रदायमतदार द्राक निबंधशनिव प्रतीयते। परोपरमवीरत्याश्रय काथममम कायमेवेत्या तु न विभिन्नमतावलम्विनोरणेतयोः काऽपि विप्रतिपत्ति:-ध्वनिवेशियामेर कारणत्वेनोपन्यस्य उभयरपि ते गाइसत्तसई अमानक प्राङ्गारशतक-पद्यावलादि- म्यक्षानां पदानो भत्कायत्वेनाङ्गीकृतत्वात् । यप्राकृतविषय कपरोप्रमखोरतिपक्षेच नामाकं रसोऽसौ रसामाणे वेति निबन्धातिशयः, यतः सकलसवृदयवृदयावयनकारिणि रमनिर्याममादामघारिणि साचादमदमे 'कृष्णस्तु भगवान् स्वयमिति भागवत महतोदित किमनेनालोकप्रपञ्चकलिते व म्याविवादशौण्डोन । ঘলীয়া गोपाहुनाना भगरता,प्रोक्यान मह 'वृन्दारण्ये विहरता सदा रामादिविभ्रम: । हरिया मननारीयां विरोजिन करिचितांति स्कन्दपुराणीयोपदेशामतादनादान्तसम्बन्धत्वं, "कायायनि महामाये महायोगिन्यधीवरि । नन्दगोपसुतं दघि पति मे कुरते नमः" इति मल्पमायां गोलमारिका: । तास्तेव कियतीनाम्तु पतिभावो हरायभूत् । '... ति, गायरोला खोकारात म्बोयावमिद वस्तुतः । इति च भवसामभिधानात् 'यामारला वनं मिता भयेमा रंधपाः।" "भविष्यामि पनिष.' हादि श्रीमहागवतनाप भगवतः पतित्वमेवात, 'या दुस्थलं समनमाग्यपधप हित यदि 'या मा भवन दुष्करशाहला' यादि तमायाशयात 'डा केशव गोपरागततया किश्चिम उरममा नाम गालितामा नाय ! पसिना किं नाम नालमसे' इत्यादभियुक्तोक्ष मिमीपपव्यमेवान था गम्य, नाममा कायरमरमिकानां किमपि वक्षयमवक्तव्यं या तनाप्ने। 'परमिमापदेशमाद्रिय निगम नितान्तसेदसिमा विचित्र भवनेयु वामवीनायप নিখাশ লিঃ। শি যমুন্নি জিৱিীৰৰ সয়দ হ যমীলিসি नमः। पाकताये उतनवाया रते: "बहु पाप्यने यतः राणु यन प्रानकारपाखच । पाच मिपोखभगा मा परमा मम्मपस्य रमिः " My नादिसुलपये मुनिनियन्ये या प्रमागता कायमाकमिपत्तिरिति । वर्ष निचयदिभवद्विरानन्दचन्द्रिकायाम 'पगारदा माया पाप्यां पपानमा । गाम्नु इन प्रेमा नया रागियी मता।' रनि निकाममा परोमोपपयोग मकसमय उदपमात्तिको रमनिर्धामा पारमत नपादाचारयानाwिr कर्यादिराषिका चिता पर ·पचमकिरणः। अत्र रसग्रन्ये कायमधिकृत्यैव विधारः (थ)। काव्यं दृश्यं अध्यञ्च । दृश्ये शब्दोपाता विभावादयोऽभिनायकाश्रया अभिनयायाश, श्रष्ये केवलं शब्दोपात्ताः। कुतोऽत्रानुकायंगतो रस: १ (10) नापुरनुकगतः, तेषां मामानिकानां रसोत्पत्तौ प्रकारमाध-अभिनायको नटलदाश्रयाः-एवं भावहाव- कटाक्षादयो नटानामभिनेयास्तदाश्रयाः। अनुकार्येति-अनुकार्या भक्तानाम्तदानों तनाविद्यमानत्वात नाथदर्शनात पद्यश्रवणाञ्च तदानों कस्य रमो भविष्यतीति पूर्वपक्षः। धनकर्ता नट, नापि तहतो रमो भवति। ननु कस्यचिदशरथवेशधारिणो नटस्य एवं 'नातीव सम्मतलाइरसमनेग्मतविरोधाच्च । साहित्यप्रणीयान गोता प्रक्रिया,प्राय:।' त्य- यथा भरतसनेमतविरोधमप्राक्तनायकाभितरदायिपिययं दपणेऽनालोचितमचितमाम भवत्कृताया नाटकचन्द्रिका प्रकटोकुहिरनर्थकन्तदुपरि कप्तापरलेपश्च ततः, न तत् ससहत्वसौजन्यप्रथितनाम्नां वैष्णयानां भवता वास्करमिति मन्यामहे। प्राकृतविषयक *परीरमणोरसावाभामतेवेत्यसाकमालक्षारिकम प्रदायिनो मतं, कौस्तुभकुदपि भवानसात सपक्ष ग्व। सत युक्तिवानौचित्यमेव मुले निहितं, तचानौचित्यं सहृदयमामानिक- याहारसो मेयम्। उमप्रकतिप्रायवे परोपरमयोतिः समाजहिता, सरितस्य कायनानगतत्वेनोपादेयतयाऽमादने 'यदधम्मकत: स्थानं सच कस्यामि तद्भवेत.' इति न्यायात् मन्यानामपि तद्रपापत्ते वैधर्मस्पर्शोऽवश्यम्भावी । यत्त 'प्राकृने रस एव मस्तीति साटोपमाश्याविष्कारस्तत भक्तिभावसिहं, न कायतत्वोमयोगोति प्रागेव प्रतिमादितवमो वयम्। व्यतालझारणावे कायावादद्वारसाधनमेव मताविष्करणं साध्यमिति न कटाच. पात:, परं भक्तिशालमक्तिशालयोयंघाधिकारभेदो भवद्भिराविकता, एवमपि काय तत्वतोऽन सा प्रदायिकरमतत्त्वस्य भेदाविष्करण मान्यायमिति। अतएव रसस्यान प्रन्ये विधा विभागो ग्रन्थकृतां वेचक्षण्यं योतयतितराम्। 'यप्राकृते तु', इत्यारभ्य स्थितस्य सर्का गोहत्याचे वक्तसर महारतमा सन्दर्भखासदाद्रिकपामुहारः कृतप्रायविरमः। (घ) ग्य ण्व प्रकृतः पन्या यालझारिकमिवन्ध रमतत्वनिहारण इति निपुणं माशय भूचनं खमम्प्रदायिन: प्रति ग्रन्गकृत इत्यम्माकं म्यूलतः प्रतिभानम्। 'शानं कार्य शास्त्र कायं कायशासच भेदतः । चतुःप्रकार प्रसरः मर्ता सारखतो मतः' इत्यादाभियुक्त समदर्शितभेदतः भक्ति सम्माद्वापदेशकृतो निवन्धवन्यामखात: रमालमनजीवितस्य वाक्य- कदमकस्य वैशियमनुमीयते। यद्ययन ग्रन्थे आदिमकिरणे काथप्रयोननप्रदर्शनावमरे 'या:प्रमत्येव पतं नाम्य केवलमिप्यत । निम्मायकाले श्रीकृष्णगुणलावण्यकेलिपु । पित्त- स्याभिनिवेशेन सान्द्रानन्दलयस्तु यः। स एव परमो लामा म्वादकानन्तव मः।" इति (10) 'कुता व नानुकाप्यंगतो रस' इति मुद्रितपुत्त निन्दनीयः पाठः ।

·पलधारकोखभः। . मिक्षाsभ्यासप्रकटनमालकोगलेन वादक वाभावात् । यदि तु विगलित- वेद्यान्तरत्वमनुकणामपि दृश्यते, तदा तेपामपि सामाजिकत्वमेव । अनु. करणन्तु संस्कारवगादेव जीवन्मुक्तानामाहारविहारादिवत्-नेन सामाजिका- नामवं रसः । (द)। हम पधारिणो नरस्य च लोके रसोत्पत्ति: श्रुयते, नवाद-यहोति। नमु नटस्य मामालिकस्य रमानुभवका विगलिसवेद्यान्तरत्वात् कथन्सस्यानु करणं सम्भवति, तमाच- संस्कारवादेवेति । भक्तिमुक्किदत्वचापि कायस्य प्रयोजनत्वेनोक्तं तच्चातिरिकमेव, न सम्बस्य तदकानिकततर. यवच्छिन्नतया वा सम्भवतीति सरणीयम् । एवमेव धर्ममोपशाखप्रतिषिदेऽनुरागिणि वेश्याजनावलम्बिनि भावानुवन्धे रसत्व कायोपयोगीति नोल्ययं वचः। (९) रसमडावे 'प्रमापञ्चवथैवान-सच सामानिकानामेव केवलं सम्भवति। अतएव रसो नानु कर्तगतः, नाप्यनुकायतो वा, परसपलहगत एव। निखिलगत- स्थितिकतो धर्मस्येवास्याप्यास्वादनमेव जीवन सेवन भोगो वा. म एवेश पर: पदार्थः । तथा च कश्चिदाधुनिक प्रतोयमनस्तत्वकोविदः- ( Cf. in another context 'Religion is neither an act of knowledge nor a rule - it is a life, it is an crperience ; and this life has its source in the deepest part of our being, vir feeling. We cannot proceed through knowledge of religion to religion-this latter is an original fact. -Emile Boutroux in Science and Religron in Comtemporary Philosophy, translated into English by Jonathan Nield (19091] मच रब्यादिवासनां विना नोत्पद्यत इति प्रागेवायोचामा त एवं सामाषिकधुया ये कविप्रतिभामसत्यापितकाहारण यहाखादसोदरस्य रमाखादस्य वियियो चायन्ते। मामानिकपट्येष्वेव कदिवास्यापि हमस्काराणि अपमानि च मायने। केचिदाधुनिकाः पाचात्य कायाप्रवृदय याप्तवाच व सामाजिकमन्यत्वमेव कः स्वप्रतिभोग्ने परमं , सामन्यमाना एक्सघोषयन्ति- [Cr. Spingam-4Creative Criticism) kp.43):--The identity of gries and taste is the final achievement of modern thought on the subject of art, and it means that fundimentally in their most significant moment, the creative and the critical instincts are one and the same] यद्रमोप्राप्तगतोऽप्यपभोग्यस्तरातसक्त भूलेन वृत्तिप्रतीके-तपाहि नटेभानु नियमाययावतरमन्द । . ।

·पञ्चमकिरणः । १३० है तथाहि नटेनानुक्रियमाणानुकायंचरितदर्शन यवणजनितवमत्काराति. भयेन विगलितवेद्यान्तरतया तदेकस्फूर्तिमनाथेन बहुतमिदं रामसीतयो रतिकलाकोपलम्, अद्भुतमिदं रामरायणयोर्युइम्, प्रहुतमिदं मेतरहादि. विचेष्टितम्-दूतादिना मम्वेव रसेषु- रसे सारचमत्कारी यं विना न रसो रसः । सचमत्कारसारत्वे सबवैवाछुतो रसः ॥ (ध) इतपादिदिशा चमत्कारपूर्वकमजुतत्वातिययस्फुत्तौ सम्य मिष्या- संशयसादृश्यप्रतायातिरितोन प्रतायविशेषेण चित्रोतकोभिरूपप्रतिमाऽदि. विध 'मै रामसीने', 'रामोऽयं सीताशोककीर्णः', 'रामरावणावतो', 'व्याघ्रोऽयं जनोपप्लावकः', 'श्मयानमिदं शवसमूहान्तमांसाशनमत्तोम्मत- पियाचादिवृतासङ्गुल मिति कनिमेष्वपि तेषु विभावादिष्य कृत्रिमवत् प्रतीय. मानेषु स्वगतरसवासनाधौतरजम्तमस्तया (ध) स्वच्छतरेषु तेषां चेतःस्खेक एवानन्दो जायते । न तु तेषामकस्मिन्नेव चेतसि रतवादयः सबै स्थायिभावा: सनाथेनेति-रसोपयोगिविभावादिस्फतिशतेन क्रियमाणानुकार्यचरितदनयवण. जनितचमत्कारातिशयेन हेतुना सर्वेषु रसेवगुतातिशयस्फतौ सत्यां सम्यह निषयः। तथाच निश्चयमिथ्यादिप्रत्ययातिरिक्तन केनचिनिर्वचनीय प्रत्ययविशेषेण हेतुमा कृतिमेष्वपि विभावादिप्वजनिमवत् प्रतीयमानेषु मन्सु मामानिकानां चेतःखेक एवानन्दो जायत इत्यन्वयः। तेषामिति-उत्माशोकविसायादोनों परस्परविरुद्वानो युगपदेकन (घ) रमस्यालौकिकाम्मिलं चमत्कारप्राणचञ्चोपलक्ष्य प्राचीनमतोद्वारपुर:सर. मेरममिशनमा लाइड्स मदतान मारिभाषिकलममरमविशेश्य यह, क्तः सम्वेव नवस रसेन स एवाङ्गतापरपर्यायश्चमत्कारकारी कोऽपि पदाथों बरोवत्ति। रसिन्धित पक्षात् यहोताऽसामनोतिरलौकिकलोप पबिसपमुलाना सान्द्रानन्दलयत्व- मुपैति । एतदेव रमस्य रमत्वम्, एतावतो च तस्य रस्यता । Cf Longinus --On th* Sublim: ( Translated by Dr Saintsbury in his Los Critic)-What is out of thc common leida an audience not to persuasion but to ecstasy "I should certainly lay it down that there is nothing so eloquent af neil passion standing, where it ought, in cnthusiastic afflatus of inspired madness and filling the phrase with a sort Delphic . rapture" ·अन्नकारकौस्तुभः । । ? मन्ति, तेषां परस्परविमशानां युगपदेकत्र स्थितेरभावात् । नापि यत्यादिश्वेतसि रते: स्थायित्वं, न च शमिनान्तेषां भयशोकादिसत्ता-अपि तु सर्वरसचमत्- कारग्राहक एक एवास्वादकन्दः करान चेतोधम्म इति-पती भयानक धीमत्सादेः काथनाट्ययोरेन रसता, न लोके (न)। अतएवोक्तम्- स्थितेरभावात्। दोषान्तरमयाह-नापीति। यतिनां सन्नामिनाक्षि सन्बत समस्या निर्विकारत्वेन भयशोकादिम्यायिमावानामसम्भवात्तेषां रसाखाहो न स्यात् पति तु परमतानुसारेणेवोतमन)। वस्तुतस्तु तेषां चानित्वेन चित्तस्य कठोरत्वादमाखादेड- धिकार एवं नाति -पाचो तन्तृतीयस्को-'तच्चापि चित्तवड़िशनकैम्बियुक्ते' इत्यादिना रितस्य वड़िवोत्या महाकठोरत्व सक्तम् । " खतराममेति-रसदेव मुखामुपकरणं रसस्फूर्तिममा-लन्तु सर्वत्र समान सहाऽन्टतमय व कश्चनानन्दकन्द इवि सारखतमारानां धन्यम्मन्यानामनुभूतिः। रमस्फुर्तिच सा वास्तवाश्रया वासनास्थितत्वात, न तु गगनकसमाधोपलब्धिप्रतिवत कल्पनाकषिता सत्याश्रयेति वेदितयम्-व्यत्रैव भावनाभुक्तिवादिना भट्टनायकादीनां मतादाक्तिवादिना- मभिनवगुप्तपादादीनामालपारिकोपनीयानां मतस्य वैलक्षणाम् । एतामेव रसस्फूतिमभि लस्य श्रीवाग्देवताऽवतारस्य मम्मटभट्ठस्य रसवरूपनिरूपणे माधुरीमयी सन्दर्भमुक्ति:- 'पुर व परिस्फरन् दृश्यमिव प्रविशन् मबानोनमिवालि गन्नन्यत् सर्वमिव तिरोधदि' त्यादि। इदानीन्तनानुभूतिसंवेद्याऽनोतानुभवप्रत्यभिज्ञासातिजड़िता वा स्वातरमवासना अधुनिकेरपि प्राोय कोविदः सामाजिकसंस्क रोहोकताकल्प स्वीक्रियते साम्यते च। (CF -- Impressiveness consists in greater intensity of present feeling and in taking a strong and permanent hold of the memory -Bain, Rhetore and Compositton l'art I p 258, (न) रतिहासमादीनां लोकेऽनुभूतानां खत एवानन्दः सम्भविता, काये नाटेप निहितानां वेघामानन्दात्मकत्वमानन्दोदोधकत्वञ्च व तेतराम्। भयानकवीभत्सारितो लोके घेरस्य विमुखीभावय प्राय; सम्पदा ते-तथाहि स तावदल्यमंख्यो मानवसह यः सबंदमनो भरत व मगेन्द्र पोतेन चिको डिसुः-निम रे सिंहसावया जिभ देता ६ गणम्' इत्यभिधदन्तरानन्दं विन्दते प्रत्यप्पाच योगिमिष्वमाध्यगणात्मकारले थे प्रेमाये इस गानम्मलेऽमन्दमानन्दसन्दोहसपमुझसे। काथे माटो च तेभ्य एव भावेश्य धानन्दोत्पत्तिरिति न किमपि चिनम्। पुर.स्यात् धम्मावतो धौराद्भयमेव जायते, चिमर्षितारम्भातसारानन्द-रति विश्वजनीनानुभूतिरेवान निदर्शनम् । यत गाये रमा' इति तद्पलक्षणं, कायेपि नाप्यायाने ते-उभयहापि नघमः भातास्य ३ 'बी ·Ullasav. पञ्चमकिरणः। 'भष्टौ नाये रसाः स्मृताः ' Karyaprakasan undey नाव्य एवाटो, लोके तु शृङ्गारादीनां कियतामेव, पूर्वोत्तरसलक्षणा- ययत्वात्। अथ नाट्यरसानां मेदेषु शृङ्गारस्यादित्वेन समुचितेऽपि मानिश सविशेषवर्णनीयवात, अलौकिकत्वेनैव प्रतिपादनीयत्वाच पयादेव निरूपयां करिष्यते। सम्प्रति वीरक्रमेणाह-तत्र च प्राकृतामालतत्वेन भापितऽपि भेदेऽप्राकतमेवोदाइरिष्यामः (प)। अप्राकृतोऽपि हिविधः प्रत्यालम्बनभेदतः । सजातीयं विजातोयं प्रत्यालम्बनमिष्यते ॥ ७३का तव विजातीयालम्बनोऽप्रारुतवीरो यथा-- गुणं कर्या कष्ट करकिशलयं तूग शिखरे धनुचक्रीभूतं निपदिषुमन्दं तत इतः । व्यथेति-या पिङ्गाररसस्य परममुस्यत्वेनादौ तस्यैव निर्देश: मसचितः, तथापि तस्याङ्गानामतिवाहुल्येन पश्चानिरूपणं भविष्यति। सम्प्रति सचोकटाइन्यायेमादौ धीरादिरसवर्णनमेवाह-वन चेति । गुग्धमिति-जरासन्धस्य युझे देवसमहे श्रीकशास्य युद्धलाधव पश्यति सति श्रीक यास्य सुनवार्यनयति। युद्धलाधवमेवाह 1)-या देवानां गुणे दृष्टिस्तता कर्यनिकटे सर्वदा. गुणं पश्यन्ति। यदा तु दक्षिणे करे रिसदा सर्वदैव वाणग्रहणार्थ तूणे कर-. किशलयम्पश्यन्ति। यश तु धनुषि दृष्टिस्तदा मन्यदेवतस्ततो निपतितान् वायसम्मान पश्यन्ति। यदा विपक्षसमूहे दृष्टिलदा सर्वदेव तान भूमौ निपतितान् पश्यन्ति । इति तु दतिमेवासमाभिः 'वस्तुतस्तु तेर्या शानिले नेत्यादि टीकायर्या यचक्रवर्तिपररी. वक्त तत् मानयोगतो मतियोगस्य श्रेयस्वदर्शनाय-निर्विकल्पज्ञानसमाधिमाधाना परमानन्द नाखादयोति तु तत्त्वतो रिक्त वचः । (4) अप्राशतमेवोदाहरिष्याम इति-सर्वेषो लयाणामन श्रीश्या चरितनिष्टलात, न तु सावत् 'प्रायने रसो नास्तीति देतोः। तच 'प्रावताप्राकृतत्वेन शापितेऽपि भेदै' इति प्रतीकात् सस्पटमेव । (u) एव (ग ) (1) पुरुषयो पाठः। "सबा पाचापाघे गुण पाकष्ट पश्यनि। यदा पूरे सियादि पाठ (2) पुस्तके, “यदा करकिसलये रिक्ष यादि (स) पुस्तके, (८) पुस 4 मगीतः पक्षित।

·१४. अन्लङ्गारकौस्तुमः। रिपून् भूमौ सुतान् कलयति समं देवनिकरे जरासन्धस्याजी जयति भुजवीयं मुरभिदः ॥ १ भत्र प्रकृते उत्साहः स्थायी -सच हिनिष्ठः । पालम्बनविभावो नरा. सन्धस्तस्य च कृष्णः। उद्दीपनमन्योन्यगोटीर्यादि। अनुभावो वाणवणे हस्तलाघवम् । व्यभिचारी गब्बौंग्रताऽमपंचपलताऽदिः। एतैः परिपुष्टः स्थायी रसता प्राप्तः। स चानुकायें भगवति प्रकृते परोक्षः, काव्य- अषणात सामाजिके प्रत्यक्ष इति सर्ववोन्नेयम्। सजातीयालम्बनस्तूधः । कैश्चित् सखिभिः सह युइमुदायिते--तत्तु लीलाविशेव इति प्रकृते न लिख्यते (क)। एष च युस्दानदयाधम्मपूर्वस्वाच्चतुर्दा । सर्वत्रोत्साहः स्थायी। जवान्युदाहरणानि । एवध इस्तस्यातिलाघवात् सर्वाः क्रियाः सर्वदेवालातचक्रवत् पश्यन्तीति भावः। तस्य घरामन्धस्य विजातीयालमनः श्रीकृष्णाः । प्रकृते, न तु नटवत् कृतिमै । एवम्भूते भगवति मरस इदानीम्तम्लोलाना लीलाप्रयाणाश्च सधामपाकटोन परोक्ष', माम्गनिकानान्तु याखादादरमूलभूतस्य स्यायिनोऽचिन्त्या शक्तिरोटशी या प्रकटामपि तत्तलीला काय नाटकगतां साक्षात्कारत्वेन प्रकाशति-प्रतक्षेषां स रमः प्रत्यक्षरुपः। सनातीया क्षम्पनो महादेवादि। मखिभिः श्रीदामादिभिः सजातीयालम्वनैः सह श्रीकृष्णस्य यसदायिते। लोलाविशेष इति-जरामन्यस्य यथा देवकोपादिजन्ययुयुतमारूप उतमा स्थायी तथा श्रीदामादीनां न, किन्तु कौतुकविशेष इत्यर्थः । एप चेतियुडवोर दानवीर दयावोर धर्मवोरा इति चतुईघ रमो भवतीत्यर्थः। (4) कचिदिति-वैषणवाल द्वारिकरिति । वस्तुतस्तु सखिभिः मा युरेन तारात्यविषयादिकम्मपि तात्विक किमि तात्पर्यम्, घतो तस्यागणनमेव वरम- श्रीक्षप्यास्य निखिममेव चयं लोलाविलमिमिति घेत–दार्शनिकरुलभप्रौटोक्तिमत, म च पचः रमस्ये कध्यमेव प्रमापयति, न तदमाकमरुधिरं, परं भेदोन कायो रसाना साभि: मा कसक्युहस्य बोररममध्यान्तर्भाशे न सष्ठिति । र रमाना New प्राककारिकामन्दर्भवतलासीदेवतानुभावादीनि तत्त्वापि दरेय रसायबसुधाकरा. दिको सत्यादि। पते सुहवीरस्यैवोदाहरणोपन्यास:-तरेषा मकलसुचरितनिकषायमा मोकृष्ण लसे मम्भवप न वैशदेनेध प्रदर्शनम्। दानशेरो भामदयाः, दयायोरो मागावन्दनायको गोमतपाइन: धम्मवीरो युधिष्ठिर इलीतरे-तत्तपरिणलाएदारयानि चमोत्ययो दमितानि ।

·पञ्चमकिरणः। १४१ अथ करुणा:- दोगुप्तायां मधुपिनयिनो हा कथं हारवत्या- मन्यायोऽस्यामयमुदभवहन्त निष्क एमपायाम् । जात जातं सुतमु पहरत्येप मेऽकालमृत्युः की मां वाता हरिरि हहा हा इता हा हताः समः॥२ पर शोकस्थायी। एप एकनिष्ठः पुवनाश पालम्बनम्। पुत्रगत- ममताऽधुद्दीपनम् । अनुभावः शिरस्ताड़नादि। व्यभिचारी विषादटैन्य- ग्वान्यादिः। प्रयन्तु सामाजिकगत एव, नानुकार्यगतः परोक्षेऽपि । अयं सामानिकगतोऽप्यप्रारुत', सपाययत्वात् । प्रथाद्भुतः- आलोकः सखि । लोकलोचनमुदामुद्रेक मुद्भावयन् सोमस्तोमनिदाघधामनिवप्रद्योतसद्योहरः । मचे माघवने मणावपि वृणानिर्बाहको नीलिमा सामानाधिकरण्यमत्र किमहो चित्रं तमम्सेजसोः । ३ अत्र विस्मयः स्थायो। एप एकनिष्ठः । पालम्बनं श्रीकृष्णः । उद्दीपनं तलावयादि । अनुभावो रोमाचादिः । व्यभिचारी भावेगमतिचपलतादिः । अयं परोक्षोऽनुकार्यगतः, प्रत्यक्षः सामाजिकगतः। अयमप्राकृत एव (व । यस्यो दारवत्यामयमन्याय उदभवत् । ध्यन्यायमेवाइ-बातमिति। नानु कार्यगत इति-पुसमरणजन्योनकटदु खमानन्दरूपस्य रसस्याविभावे प्रतिवन्धकमिति भावः । लोक इति । विएडमि नमज्ञमो: Bामानाधिकरण्यं या एकक्षण एव पत्तते इत्यही अगाययम्। श्रीकृष्ण तयोः सामानाधिकरण्यमाह-कृयो वर्तमानो ययालोकः प्रकाश: म लोकलोधमानामानन्दोद्रेक सद्भावयन सन् सोमजोमचन्द्रसमूहः निदावधानियहः सूर्यममूहस्तयोः प्रद्योताना र काशानो सद्योत। 'चालोको दमोहयोता विति नानार्थः । (4) धन प्रशते विरुधामयोरेकन म्यितेरेव विस्मय:-स चालौकिकचमनुकारमयः, यप्रारुतत्वामासनताश्रयश्च । 'लोकलोचमसुदामिति बहुत्वोक्तेलादतर्भावितणनामा. मखिलानामेवानन्ददायकत्वं, 'स्तोम' निवह'पराभ्यां तस्यानुपमत्वञ्च सूचितम् । बोलिम- प्रशंसनेम तहतश्यामवयंस लावण्यललितता सचिता। नामरूपन एपेरनेषस्यागएकसा ·१४२ अलङ्कारकौस्तुभः। अध हासः- 1 A - - - उन्मत्ताभिसन्तोत्सवरभसमदैगोदुहां कन्यकाभिः चोदैः सिन्दूरचन्द्रागुरुमलयकहां हा धिगन्धीकृतोऽस्मि । जायगन्धाम्बुमेकरजनि तत इतो धावितं नास्मि शतो व्यापोऽहं वयस्य । प्रियसखमव मां मास्त्विह ब्रह्महत्या ॥ ४ अत्र भगवत्सखो विदूषको ब्राह्मणव मधुमगलो वक्ता। हासः स्वायी। एप बहुनिष्ठः। पालम्बनं वसन्तोत्मवः। उहोपनं विदूषकस्य वैलव्यम् । अनुभावो नयनस्फारतादिः। व्यभिचारी यमसदचपलताग्लान्यादिः । उम्मनेति-वमन्तोत्मयजन्यमदैः करयैरन्मत्ताभिगो पौमिम्मलयही इन्दनाना पोदेणैरन्यीकृतोऽसि । तथा जलसेकम बाडामप्यजनि, यतः पलायितुमपि न भक्तोऽस्मि । हे वयस्य ! कृष्ण } आई थापये, म्रिये, व्यतो मामव रक्ष । वैश्वकविसम्प्रदायणिता-तस्याचान रूनिष्ठवर्णमाधुर्येण प्रकटनं, वर्णगौरवं श्रीष्यों चैतन्य विग्यहे 'कृष्णवर्णं त्विषाऽक्षणा'मित्यादिना भूचिते ग्रीकाणचेतन्ये च समदत्तंत इति माधनघनानासपामकानामनुभवमिद्ध, वैपावकवीनां परा मोक्षोपनिषस तदुपजीविनीति मन्यमवदातम्। 'नवनशधरवर्ण चम्पकोझामिकर्ण विकसितनलिनास्वं विस्फरम्मन्हास्थम् । कनकरुचिफूल चारवरफुल कमपि निसिलसारं नौमि गोपौकुमारम्" इति सकुन्द- सक्तावल्याप्तस्यैय नवलपररचोपवघटीफूलचौरस्य घयंस्तुत्यवलम्विन्यायधना। 'व्यंभालमिसरामशानभरं मन्दोन्नतभलतं किश्चित्कष्क्षितकोमलारपुटं माचिसारे- पम्। प्यालो लागलिपासवे मरलिकामापूरयन्न सुदक्ष मूछ कल्पतरोरिनभङ्गललित जाने जगमोचनम् ।' 'कस्तुरीतिलक ललारपसके पक्ष:म्यले कौस्तुभ नामाऽये भवातिक शरतचे पणुं करे कणम्। भवाने परिचन्दनय कामयन् कण्ठे च सत्तापली गोपलो. परिवायो विजयी गोपाल चडामाय। इति श्रीक्षणकर्णाटतादावलौकिकरणापि तस्यैव रूपप्रकस्य लौकिकात प्रत्यवायमाणत्वम्। 'मिया मागरे मिमान करिया माधिप मी माघामरिया हाय योगन्दनन्दन गोमारे करिव राधा' 'पल पल कीचा भनेर लामो यगो पहिया याय।' स्यादि गौड़ीयवेण्णायकवीनासपा मिसे प्रतिमा पारियो हरायोहाट मसमामाविकारच निमगोस नः परियपगारोनि । पायाधुनिरकशि गिचित भगवतमतानुयशीतमचिपमपि जाग्नु कदमक राप फिपरमस्य ANARAI उपभोग्योपोनिविष्मदर्भधन:- Into the Llynian fields of thought cniers no satisfaction but brings with it youth and stren, th and ardur; Dus is there a thing in this orld ·पश्चमकिरणः । ऐप विविध:-स्मित हासः प्रहामति (भ)। अधरोष्ठस्फारतया सूक्षण्योरेव विस्फुरत् । अलक्षितदिनं धौरा उत्तमानां स्मितं विदुः ।। विकसदृशनद्योतो गण्डाभोगे प्रफुल्लता। किञ्चित्कलः कण्ठरवो यव हासः स मध्यमः ॥ सधर्मः साश्रुताम्राक्षः स्पुटघोरकटुखनः । व्यात्ताननो व्यक्तदन्तः प्रहासो ग्राम्य उच्यते ॥ ७४का अथ भयानक:- नाकोटिकठोरकूटकटुना ब्रह्माण्डमाण्डस्थित मध्वं चर्चयसोव इन्त वदनेनोहोर्य पूर्णार्चिषा । जिहाग्रेग्य समग्रमुग्रमहसा से लियसे रोदसो सम्त मामिह पाहि पाहि भगन् पायर्याऽप्यपार्थोऽभवम् (म) ॥५ दति-वदनेन कथम्मतेन ? दंष्ट्राया: कोटिभिरग्रभागे, करणे: कटोराहयापि कटना। रोदसो द्यावापृथियौ जिया लेलिासे । यतस्वस्त मां पाहि। पार्थोऽध्यक्षमा पार्थो यर्थोऽभवम् अनु कार्य जुनेऽपि । यात्रानबनेन करणेन मकरन्दस्य भय विना नानन्दोतपत्ति। यदि शीर्य्य मति प्रदश नेऽप्यानन्दस्तदोत्साह एव म्यायो। on which the mind thirnes more readily than the ecstasy, nay the debauch, of eagerness comprehension and wonder The Buried Temple of Maeterlinch translated by A Sutro (भ) 'भीषणाष्ठतिवघाणां मियायाच विकारत.। लौलादेव परस्थानामेघामनुकते. रिति । विकासचेतमो धाम' इति हासलक्षण रमार्यचसुधाकरे। विविधश्चायम-'यात्मस्थः परस्यथा यदा सयं हमति तदात्मन्यः, या परं हासयति तदा परस्यः।' इति भरतीये माध्यशाने। एप चाप्राकृतनिष्ठ उतशासविनम्मितो वा सुतरां पोयमेति। सनीन्द्री:- प्येवमाह-स्वीनीचप्रतावेष भूयिष्ठ दृश्यते रम:।' मुनीन्द्रादीनां मतेऽस्य यह भेदा विजेयाः, ते नामतो लक्षणश्च नायशास्त्रादिप्वाकरेष्वेव द्रश्य :। अप्राकृताश्रितस्यास्य उत्तममध्यमाधमप्रवतिभेदेन वैरुप्यपि तत्र दर्शिप्तम्। यप्रास्तनिष्ठस्य हासस्य दिड, मानसुदाहरण माजघरपडनावतोऽधोदर्शितः शोक -'मोपनं प्राप्य दुर्बुद्धे मा प्रायेषु दयों कुए। दुलमानि परान्नानि प्राण जन्मनि जम्मान' (म) विश्वरूपदर्शनमस्तस्यार्जनम्य कातरोक्तिरियम्-तथा च श्रीमद्गगवहीतायाम-. - 1 ·१४४ . अलङ्कारकौस्तुभः । अवार्जुनस्य भयं स्थायि। स चैकनिष्ठः । पालम्बनं विश्वरूपदर्शकः थीकृष्णः। उद्दोपनन्त तदंष्ट्राऽदि । अनुभाव: 'पाहि पाहीति कार्यम् । व्यभिचारी 'अपार्थोऽभव'मिति दैन्यम् । एष च कृष्णालम्बनत्वात् सामग्रो- साविध्ये नानुकायेऽपि रसतां प्राक् प्राप्त एव । भयेऽपि वप्पणस्फूस्तम्- सम्बन्धादानन्द एवेत्यप्राक्षप्त एव । न तु मालत्यादौ गाईलाद्यालम्बनेन मकरन्दस्य भयं विनाऽनन्दः। सति गौये उत्साह एव स्थायी भवति । तेन कदाचिदानन्दो जायते, न भयतः । तेन मालते न रसता (य)। अथ वीभत्सः- दैत्येन्द्राणां मथितवपुषामन्तमेदोऽस्थिमन्ना- मांसासकत्वकस्थपुटपटलीखादमोदप्रमत्ताः ! कौमोदक्या मधुविजयिनः कीर्तिमुत्कीर्तयन्तः साई सजिदधति मुदं प्रेतरा विशङ्काः । ६ कौमोदक्या गदया मथितवपुयां दैव्येन्द्राणाम् । यन्त्र यात' इति प्रसिह स्थपुटं नाड़ी. प्रन्थिविशेष:-तेषां पटनौनां समूहानामाबादनातो यो मोरस्तेन प्रमत्ता: प्रेतरहा सदं पिद्घति। 'लेलिह्यसे ग्रसमानः ममन्तालोकान् ममयान वदनेज्वजनिः। तेजोभिरापूर्य जातु ममयं भामस्तयोग्राः प्रापन्ति विभो ।' 'दंष्ट्राकरानानि च ते सखानि दृष्ट्व कालानलसग्निमानि । दिशो न जाने न सभे च शम्म प्रसीद देवेश जगनिवास।' इति । प्राकृताश्रितो भयानकरमः प्राय: स्वीनीचप्रशतिः परमपाहताश्रित तस्मिन यथे। ऊर्जखिनः क्षत्रियोत्तमस्यापि भीतिबनने म किमप्यशोभनम् । लोक क्षयवत: कालानोतिन कदापि कस्यापि गईयव्यलम् । (य) न रमसा–किमभिप्रायमेतदभिधानमिति एकार्या घयं बूम:- यदन प्रावधायिवि भयानकरसे रसंसा म सावदपयते कौस्तुभकृतिः परं प्राकृतेऽनुकायें सवारिभयनानन्दस्य बापाद रमस्यागन्दमयत्वात न रमसत्ता सम्भवति। उभयतापि सामाजिकानामानन्दो दोघाहमोपलचिरिति सु नान्यायमिति प्रागैव एशितममाभिः। 'भयानकवीभत्सादेः काथ- माययोरेव रमते' सि (१५८ पृष्ठायाम) ग्रन्यक्तृतरसादेतत् समतोतमपि टीकाकृता मलनिबन्धप्रागल्याप्रकटमाय पुनमियते। सर्वेषां रपानामप्राकृताधिकारित्वकपने न कापि हानि: यलो निखिरममुक्तिरमन्दम्पत्ति: खानन्दरसमटष्ण: श्रीकृष्ण इत्यत्रमार्थ पो, परं तेषां प्राकृताश्रयस्वमिरासे हानिरेव पाएं स्यात् । 'यदभिहित रोशनगदीगा दोरम: किमी नाति उच्यते । अस्यम्पेयामपि किन्तधिकारी यह्मते, ते दि ·पचमकिरता। अव देवासुरसंग्रामावसानमालोकयता व्योमचारिणा जुगुप्सा स्थायी। स कनिष्ठः। अपशरीराद्यालपनम् । मैतरवाहोपनम् । अनुभावो सुख- वैकल्यादिः । व्यभिचारो ग्लानिदेयादिः । एतैः परिपुष्टा जुगुसा जुगुप्सेष यद्यपि तथापि भगवतः सतिरियमिति भगवतम्मरणादेवानन्दः । प्रासते नलानन्दः, अपि तु नटव्यापारदर्शनात सामाजिकानामेव तत्र रसः । यथावा- शैव करुणाईया सहचरान, समुन्नीयय- वघस्य नठरं गतो गरलजातवेदोव्यसून । तदन्तधमनीवसारुधिरमन्जलालादिभिः सुतोऽप्यनवलिप्तपच्छुचिरुचिः स जीयादरिः ॥ . अत्र भगतत एवानन्दत्वात्तदन्वादिदर्शनेनाप्यानन्द एव लीलावता, तथात्वात भमानाच सस्य स्फूविव । अथ रोद्रः- स्पर्गेनापि न वेद्य एव भवता मृत्योर्मुखं गच्छता कि दोगण्डनचण्डिमैप भवते विज्ञापनीयो मया । येनावण्ड लगोण्डाखण्डनकता गेण्डूक्कतोऽयं गिरिः कि रे कष्टमरिट दुष्ट तनुपे गोष्ठस्य मस्तिष्ठ रे (र) ॥ ८ शेवेति-गरतरूपेन जातवेदमाऽमोना यस्न विगतप्रायान् मूर्छितानित्यर्थ.. तेयाँ पार्षदत्वेन नित्यत्वान्न वास्तवप्राणत्याग. मम्भवतीति। शुतोऽपि याप्तोऽप्यनलिन इव शुचि. शुक्षा रचि. कान्तिर्यस्य सः 'सुन्दरे किमसुन्दर'मित्यक्त:-उक्तञ्च दशमे- 'पवाहरागरूधिर मिति। अनेति-भगवत यानन्दरूपत्वालोलावना पार्घदानामपि तथास्वादानन्दरूपत्वात् । व्याएवानन्दोटे कस्याधिवये नान्लादिदर्शनेनानन्दोतपत्तिरेष- T स्वभावत एव रौदा, (नायगास्ने पठाध्याये) इतिवदेनाशस्थलेऽपि मतपरिणामः सशक. सुमहत्यले पिटपेषणेन। (0) व्यरिएबध, श्रीमद्भागवतसंहितोदितः पन्यकृतकृते ध्यानन्दयन्दावने पश्चदशे स्तबके लक्षणीयः। खाघिदेवमाददायक क्रियात्मकादव रौद इति मोति यहवा शोध म्यायिभायो रखोदानवोहतमनुष्य प्रकृतिकः सयामहेतुकचाय रसः। रक्तास्यनेनता अटोकरय दस्तौठपीडन गण्डस्फरय पलायनिष्येषादिभिरनुभावरस्य प्रायशः सामाजिक १८ ·अलद्वारकोसुभः । अत्र कोपः स्थायी। एष एकनिष्ठ उभयनिष्टध-पत्र तूमयनिष्ठ एव । पालम्बनमन्योन्यम् । उद्दीपनमन्यो यविक्रमः । अनुभावो वागाडम्वयादिः । व्यभिचारी गादिः । एवं स्फुटोऽयं रसः स च भगति परोक्षः, सामाजिक प्रत्यक्षः। आये विजातीयालम्बनोऽप्रातः ; हितीयेऽमात एष । अथ शान्त:- वयो जीणं हा धिक् तदपि न हि जीर्णो मदभरः नर्थ चमाझेभ्यस्तदपि न हि रागः नथ इव । रदाः मोर्णास्तदपि न हि मोहः, कथमयं जनः कंसारातेश्चरणकमलाय स्पृहयत (ल) ne न तु प्राकृतानामिव दुःखं, तेो दुःखरूपत्वेन भयानकनीमत्सितवस्तुदीने दुःखमेपोत पात इति विशेषो जयः। स्पर्शनेति-मतकर्तृकस्पर्श नापि हेतुना ग्टत्योन्मुखं गच्छता भक्ताऽई न वेद्यः न चातुं शक्य एव-तथा च मदिषयकज्ञानमेव तव न भविष्यति, वि दोश्चण्डिमा मया भवते विज्ञापनीय इति भावः। इन्द्रपराक्रमखण्ड नकृता येन दोहं गडेनायं गोपहनगिरिगण्डूवृतः । यादो व्य तर माननिष्ठे कोपे विजातीयानावनो भगवान् । द्वितीये उभयनिष्ठे, तदा। सतरी भगगनप्राकृत एव। प्रत्यक्षता। विनावीयालम्बनोऽप्राकम:-विजातीयोऽरिरालम्पनं यस्य स भगवानप्राकृतः प्रश्न पतुर्थ चरो 'ट'वर्गयुक्तवर्णानां निवेशनेन रमानुगुण्यं प्रकटम् । (ल) वयो नोमिति-एवमप्याचार्यशको समग्ने मोडमुहरे विशिष्य 'अङ्ग गलित पनितं स दन्तविधीनं जातं तुण्ड 'मिति' पाटिकायां निबदमेवोपदिदेश। तदुत्या समाधिमयेकान्तता चान विममति । व्याध च भगवान् भरत:-'योगीव ध्यानरतो भनि हिनिदवान पुरुषः।' भरतोये तु निदस्य थभिचारिभावरूपेण परिग्रहः, न तु ग्यायिभावनया-तन तन्मने सावत्र रमा:। मतान् पागेवालोचितमम्माभिः-मथाः पादोनामभावयुक्तिन इत्यमपाला दपणे–'यक्तिवियुक्तदशायामपस्थितो यः शमः स एवं यतः। रमतामेति सामिान् मचार्यादेः म्पितिश्च न विवधा। इति । अतएव ध्वनिकारादि मसानुमारिभिः समस्य ज्यायलसका शान्तरसय प्राधान्यगायनाय अपेरि। एवमभिः धुपालभारिकचूड़ामययो खोपनको भिनवगुप्तपादा:-"मोचपनत्वेन चार्य परम- पुरुषार्थनिभत्यात मयरमभ्यः प्रधाननम: म चार्य शान्तरमः" इति। भत्तृहरिकृतरेराग्य प्रमके भसन्दरचितलव कदम् च रमस्यास्य बहुल: प्रमारतत्र म ममासादनीय: मनोयच मतदछ।

·१४७ Mahabharata पञ्चमकिरण। पत्र नियंदः स्थायी। स चेकनिष्ठः । पालम्बनं संसारदुःखम् । उद्दीपनं पुरवतीर्थादि । अनुभावो विषयासतित्यागः । व्यभिचारी मतिमृतित्यादिः । एप रसोऽनुकाये परोक्षः, सामाजिक प्रतानः। चमत्कारी घायम् । तथाच- "यच कामसुखं लोके यच्च दिव्यसुखं महत् । तृष्णाक्षयसुखस्यैते नाईत: पोड़ीं कलाम् ॥" चमतकारातिशयेनानन्दातिशयः। अयं योकृष्णभक्त्युपयुक्तो यदि भवति तदाऽप्राकृत एव । यथाऽयं निर्वेदो व्यभिचारी सन्नपि शान्तरसे स्थायितां प्राप्य रसतामाप्नोति तथा सैव देवादिविषया रतिर्भाव' इति पारिभाषिकोऽपि भावः (12) स्थायी सन् तत्सदिभावादिसामग्रोसमवेतो भूत्वा भक्तिरस' प्रति (घ) हादश रसा भवन्ति । स पुनर्भतिरसः श्री कृष्णाश्रयो भवन् रतवादिभिः स्थायिभिशविधो भवति। तदन्यत्रोद्यम् । वय इति व्यङ्गेभ्यः सकाशाचम सर्थ, तदपि रागः शथ इघ श्वथतुल्योऽपि न भवति । कैचिच्छान्तस्य रसत्वं न मन्यन्ते, तन्मतं दूधयितुमाइ अर्यामति । चमत्कारित्वे हेतुं प्राचीनानां झोकमाह-तथा चेति। टपणाक्षपसुखरूपचन्द्रस्य घोड़शीमेको कलामपेते मालोकस्यम्बर्गस्यमुसे नाईत:-तसाचमत्कारसत्वे तस्य रसत्वमवश्यमङ्गीकार्य 'रसे पारश्चमत्कार' इत्यतः। बादश रसा पति-पूर्वमेकादश रमा उक्ताः, अयमेको रसो मिलित्वा ६.दश भवन्तीत्यर्थः। कस्यचिन्मते मी भक्तिरस एव श्रीक्षयानयो भवन, सातन्त्रण दशविधो भवति, तस्य सरूपलक्षणेदाहरणमन्यन तस्यैव ग्रन्थ ऊह्यम् । (घ) रतिर्भाव इति पारिमाधिकोऽपीति-यापकत्ता 'रतिपदेन प्रीतिमूलाना निखिलानां पित्तरत्तीनां परिग्रहः । पारिभाषिकस्य तसत्यमों निर्दिष्टो रसाम्टतमिन्धौ- 'मिथो चरेम्मंगायाश्च सम्भोगस्यादिकारणम्। मधुरापरपाया प्रियतायोदिता रतिः।" 'भाव'पदेग रतिशोकोत्माइक्रोधामादीनां सर्वघामेव थापरत्या परियह पारि- भाषिकासात 'सच्चारिणः प्रधागानि देवादिविषया रतिः। उद्धमानः म्यायो च भाव प्रायभिधीयते।' इत्युक्तलक्षणपदार्थग्रहः। अन लपये देवादी'त्यादि पदेन पुनादिविषया रतिरपि यचौतति केचित् । रमगङ्गाधरकृदयेवम् । तन्मसे वात्सल्यस्य रसत्वेन न एयग- गणना। परं श्रीकया विषया सा परोरस:-मतिरम इति तस्य संज्ञा। एतच्च प्रागेवासामो रसखरूपसंख्यादालोचनप्रस्ताये मम्यविवेचितमिति ने पुनरवतारतस्यान कृतः। (12) वारिभाषिको भा.लि (क) (1) पुसायो।

·१४८ अलद्वारकौस्तुभः। अथ वात्सल्यम्- पाराजानुकरोपसर्पणयरो जात स्मितं सच्चर- वहारोहमनाप्नुवन, रुरुदिपाविन्वानचन्द्राननः । अभ्यासार्थमुपेक्षितोऽपसरणप्रकान्तया सत्वर कण्ठेवता यशोदया न न न नेतयाम्नासि वालो हरिः। १० अन ममकारः स्थायी। एप एकनिष्ठः । पालम्बन श्रीकृष्णः, उद्दीपन- न्तद्गतचटुमद्यादि। अनुभावः कण्ठेक्कतालिङ्गनादिः। व्यभिचारी हर्षादिः । एप परोसो बजेखरीनिठः, प्रताक्षः सामाजिकनिष्ठः। उभय. धैवाऽयमप्रासतः। प्रेमरस:- प्रेयांस्तेऽहं त्वमपि च मम प्रेयसीति प्रवाद- स्त्वंम प्राणा अहमपि सवास्मीति इन्त प्रलापः । वं मे ते स्याममिति च यत्तश्च नो साधु राधे ! व्याहार नौ न हि समुचितो युपदस्मत्प्रयोगः ॥ ११ अत्र चिसद्रयः स्थायी। स चोभयनिष्ठः । पालम्बनमन्योन्यम् । उद्दीपन. मन्चोम्यगुणपरिमनः। अनुभावो विशिष्य निर्वचनाभावः। व्यभिचारी मतगीतसक्यादिः । परोक्षः श्रीकृष्णराधयोः, सामाजिकानां प्रतक्षः । प्रेमरसे मध्ये रमा अन्तर्भवम्तीमात्र महोयानेव प्रपञ्चः। ग्रन्यगौरवमयाद्दिमाव प्यारादिति- यारामिकटे जानुकराभ्यां गमनपरो वाल: मोकणो मातुरक्षारोहणार्य मथएन, यशोदयाऽपि गमनप्रक्रियायामभ्यामार्ष पुमानयनाय मम्मुखगमनं विधायापसरणे स्पस्य प्रदेशगमने प्रशान्तयोपशितः श्रीकृष्णो मातुरझारोहमप्राप्य रादिधाम्नानसख: पचायमोत्या मत्वरं यथा स्यासपा कण्ठेवत्यावामित:। प्रेयांक्षामिति-श्रीक्या बाप-हे राधेशले तव प्रेयाम्, स्वं मे प्रेयसी व मे प्रायाः, अहमपिता प्राणा अमोति। त्वं मे मम, से सवाई स्यामिति च यत् तस मर्म माध, यसो नापावयोमाधारे कषाप्रमले युमसात्प्रपोगो न समुचिता-यात्ममोरि- सदगति कथं भवति , तदप्यदाहरणोपन्यामपूर्वक्षन्तवैव प्रितम । म पुरतिरो सविणे भनीति-प्राप्त प्रति प्रेयो दमल मघरायभः पञ्च, सार्या पराति प्रत्येक रो। भलोपर। सोनम- मीमामिप्रभमोना विधिन शेषः ।

·पञ्चमकिरणः। १४८ - मुक्तम् (13).! केषास्चिन्मते श्रीराधाक्षणयोः शृङ्गार एव रसः (श)-तन्मते- ऽप्येतदुदारणं नासङ्गतम् । शृङ्गारोऽङ्गो प्रेमाउंङ्गम् , अङ्गस्यापि क्वचिदुद्रिक्तता। वयन्तु प्रेमानी, शृङ्गारोगामिति विशेष:। तथा च- उन्मजन्ति निमनन्ति प्रेमाखण्डरसत्वतः । सन् रमाथ भावाच तरगा व वारिधी (प) ॥ १२ देहत्व एव ताश: प्रयोगः समुचितो भवति। यन तु यःमयोतदेययोरेक एवात्मा- यथे कसा कमानालादुत्पनं नीलपीतकमलइयं, तदिति ज्ञेयम्। उद्रिक्तता-ध्यङ्गि 'रसापेक्षयाऽगरमस्याधिक्यम् । एतदभिप्रायेण वयमपि दङ्गारोऽनमिति ब्रूमः । व्यखरहरसत्वतोऽखण्डरसत्यात सर्व उन्मलन्ति निमनन्ति समुद्र तरङ्गा इव । (४) प्रेमरसे चित्तद्रवरूपविप्रियाया रतेोधादस्य यापकत्वं इङ्गाररसात् यथा- कचिदपि उद्धात माघारणात् रतिभावमयादपमिति केचित-अपरेस्तु तेनैव मार्गेण प्रेमरसस्य यातिरधिसत्यनुमीयते। (If the connotation decrcases, the denotation increases and vice versa) तन्मते प्रेमाऽङ्गी, इङ्गारोऽमिति। वस्तुतस्तु यत्किचिदपि पार्थक्य सपकल्पातावान विभागविस्तारः। ग्रन्थेऽत्र प्राक् सप्तविधगौयरतीना बोरादारभ्य रौद्र यावद्दर्शितानासपन्यासः, पश्चात् शान्त वात्सला-प्रेयो भक्ति प्रीतीमा मचाना सस्यरतीनां पृथािईपाः स्वम लदायमततात्पर्य नक्षणाय , ग्रन्थकत्त्वितराल द्वारिका इव नव रमा इति खमतं मूचितवान- खेच्या लिखितं किचित किश्चिदन परेकया। यत् पूनापरसंबई तत् पूर्वमपरं परम् ।'-अग्रे श्रीकृष्णस्य सबरमात्मकत्वं मूचयितु रचितः शोकोऽपि तदाश्यक एव। महीयानेव प्रच-मघरोपनामकस्य भक्तिरसस्पेव' महत्प्रपनत्वं श्रीमदपंगोखामिना ग्रन्थे--ग्रन्थावसाने सविनयसक्तिय-व्यतलवाद- पारत्वादाप्नोऽसौ दुबिगाहताम् । स्पृष्टः परं तटस्थेन रसाम्बिामघरो मया।' इति । (घ) 'एते चांशकसा: पुंमः कृष्णस्तु भगवान् स्वय'मिमिवत प्रेमरसस्या- खण्डत्वमितरेया सण्डरसतानाशत: सचिता। प्रेमरसे हि भूमखरूपस्य भगवतः शक्ति निधिमा-यदि छनाररमत इतरेषा रसानां विपरिणाम; सुकरः, कथं न संतसारभूतात . प्रेग्न एतत्सम्भवः नो नात्र केवलं प्रौदि। मानवहृदये वैरं तथाऽस्त, पृणा वास्तु, मचने प्रेमप्रकर्षभूम, प्रेमिनिसीने इथे सयौ साधीयाम लय इति नासाधारणसंवेदवं तत्त्रम् । प्रेम्बो वारिधिसाम्यं कथचिदाहरणहाराऽनुमीयते-वैशावकलशेखरजयदेष- सुचदमापतिघरस्थाघोदर्शित: झोको रसस्यैकस्याखखत्वं निपुयमनमापयतीत्यसाकं प्रति- भानम्-रसायाचुरितजमधौ मन्दिरे दारकाया रामिण्याऽपि प्रवलपुलको दमा- (13) 'पत्यगौरवतया दिइमाव' मिति मुद्रित पुस्तके, 'प्रन्योरयाद्दिमात्रमिति (क) (ब) पुस्तक योः, 'पन्यवौरवमयादिन्यादि (ग) (घ) (च) पुके ।

·पञ्चमकिरणः। . 'रसः शृङ्गारनामाऽयं श्यामलः सपण दैवतः ।' Rasasudhakara (E) एवञ्च सज्वेषामेव रसानां वर्षा देवताच बोहय्याः । सदरसात्मकत्वं श्रीकृष्णस्य यथा- शृङ्गारी राधिकायां, सखिषु सकरुपः खेड़दग्धेश्वघाहे, बीभत्सी तस्य गर्भ, प्रजकुलतनयाचेलचौय्ये प्रहासी। घोरो दैत्येषु, रौद्री कुपितवति सरासाहि, हैयनवीन- स्ते ये भीमान, विचित्री निजमइसि, शमी दामवन्धे, स जीयान (च) ॥ १३ भय गृङ्गार:- ते पाणिइन्हे झटिति माणितं रनवलय- हते नीवीग्रन्यो मुखरितममन्दं रसनया। मङ्गारीतिरक्षारी दङ्गाररमविशिरः बघाहे जिंघदग्धेष्ठ सखिल करणरमविशिरः- तस्याधामरस्य गर्ने प्रविट; कण्यो वीभत्सरमविशिरः, तुरामादीन्द्रे मितवति मति रौद्ररमविशियः, निनतेनसि विममयरमवान -तथा च दर्पणे या खकान्तिम्पश्यति तदा तस्य महान. विसायो जायत इति भावः, शमी शान्तरसविशियः। धाति-श्री कपास्य स्पर्शानातो य यानन्दस्तस तु प्रतिहतधियो विगतबोधाया सारभूता धोरयो। एवममि रसाटतसिन्धादो सम्बरमात्मकत्वेऽपि श्रीकृष्णस्य तस्मिन मधुररमस्य व विघयत्वमछिक सूचितम्। सर्चरमकदमे ति 1-स्य नानारमात्मकत्वं तहत नियतावलम्बनविभाववत्तासपनीय वर्तते। एवमाहू रमतरङ्गिण्या श्रीमनारायणभट्टा.- 'शान्ते पालण एव स्यात् प्रीते दासः प्रकीर्तितः। प्रेयमि स्यः सखायो हि यशोदा वत्मले माता । मधुरे राधिका ज्ञेया हास्ये स्यान्मघमङ्गलः । सखीयूथोड़ते सेयो वौरे चानूर गो हमा: 1 करणे वतुमरवादियटिलायाम्नु रौनक गोपाईनभिमन्याच भयानक उदाहतौ। तपस्विन्यादयो ह्या वीभत्से परिकीर्तिताः। बशम्या नियता ज्ञेया पालघनविभावकाः।' रसाना वयं देवतानिह शो भरतोयादिए द्रश्यः। 'हङ्गारे तु नीलमपि: स्यामवर्णो देवते उनुभवमाक्षिकं तत्वम् । (३) अन नब रमा लक्षिता:-एवमपि रद्रमट्टीयर गारतिलकस्यावतरणिकायाम प्रहलारी गिरिनानने भकपणे रत्या प्रवीरः समरे बौभतमोऽयिनिरुपणी च भयकत्ता इतस्त जया। रोहो दयविमईने च इससनम, प्रशान्तचिरादित्य सबरसात्मक. पशुपति भूयात् म बो भूतये।' दादय रसाशक्षिताः प्रागुदाहुते 'महानामानि रित्यादिशोके । ग्रन्थकतकतानन्दसन्दावमचम्मकाथे 'मङ्गारोति भोके उद्दिष्टानां बहुना बार्ताऽनुसन्धेया, व्यपान्तु श्रीमद्भागवतपुराण एव कथा लयया।

·. १५२ अलवारकौस्तुभः । प्रियायाः खानन्दप्रसिहतधियः, किन्वपघनो : धनोतृष्ण कृष्ण प्रति समतनोत्तजनमिव ॥ १४ यथा वा- मृदुस्पन्दं लीलाकरकिशलयोतकम्ममुदयत्- प्रसूनेषुकीड़ाविवशमुदितालिवजसुखम् । अमन्दीकुर्बाणशिमपि कलकण्ठध्वनिकला मिपेवे राधाङ्ग हरिरघ वसन्तानिलमिव ॥ १५ चित्तस्य क्षणमात्रनिहतिकते तस्या मुखं चित्रित सद्यः पनमभूसंतः परमहो पूर्णेन्दुरको जित: (14)। पानन्दामृतमण्डलम्पुनरभूद्धिड्मा नतोऽभूहिष- सत्पथायभूब तहत सखे ! मत्संविदो गोचरः ॥ १६ व्यर्थादानन्दमच्छिताया राधाया व्यपघनो देव एव सम्भोगे घनोत्तृष्णं कृष्णं निधारयित ताममिव समतनोत्, वस्यास्तष्लनेऽसामर्थेऽपि तत्परिजनरूपी दे एवं श्रीकृष्ण মষধ। যন্ত্রন যাহুবহন ব্যকিমত্রি জ ন মুঈনুদা- लिपारगम्यो यम्नुध्वनिः। तर्जनमेवाइ-ओकृष्णेन तस्याः पाणिइन्द्रे ते पति रेक वनयझटिति झणितं, तथाच रनवल यागामारपन्देनैव इतरूपो देहः श्रीकृष्णम्ततर्थ । यथा पेलि-हरो राधाया ध्यङ्ग सिधेये यथा 'महाप्रसादानं मिधे' इत्यत्ती मशः प्रमावस्य भोजनमेष नि बुध्यत, तथैवाताप्यस्य सम्भोग एव सेवेति शेय। ध्यन्नं कोशमा यमन्तकालस्यानिलमिव। मामामाह-तत्मनोगममये स्टुपन्द, यमन्नानिममपि हदुस्मन्दं, निधारणलोलया कमिशालयस्योतकम्यो यत, धानिनपचे लोनाकर; कानुष कर: किशलयस्य नवीनपालवस्योतकम्यो यन, उदयन्ती प्रमूनेयोः कन्दर्यस्य या फोड़ा नया विगम, उदितमालोम नामा मखीमज्ञानां सरां यन, पचालिप्रजाना भमरमगानाम्। फलो मघरास्फटो ‘न ने ति मध्वनिस्तस्य कला वेदाधी किमप्य निर्वचनीय यथारयातपाइमन्दीकाणं मोंतकृष्ट फर्माणं, पक्षे कलकण्ठ, कोकिलः। ' श्रीराशारिदिय थाल: ग्रीका: सवर्ण प्रयाद-चित्तति। पद्ममभूदिति- ঘাসগবদ মুহসৰ সঘমি ময়মহিষ। অম্বাসিস भाता या नम्पा: मापानिमशेतकरछा मया गणित विहारकत्वम विषमभूत् । नासकार परभूत मार मारदो जाममा गोचरो न भवनि-तथा च विरपौड़या गया पानिमारः। 11) पुतनि ) (३) मा पार ·पजमकरतः - मुंग्या सुधाशकिरणे जालेंगते भवनदाई चकिताबी। पादातमधिले प्रविति भवन निवार्य ध्यानीः (१) । एवं पूर्वी सम्भोगे, परौ विलम्भे। सर्वत्र रतिः स्थायी-से चौमय- निष्ठः, पन्योन्धमालम्बनम्, उद्दीपनमन्योन्यलावण्यादि बिजनस्थानादि ,, अनुभावः करग्रहणादिः, व्यभिचारी श्रमजड़ताऽदि । विप्रलम्भे च रतिरेव स्थायी, स चोभयनिष्ठः, विप्रकऽपि रतेस्तथैव स्वतःसिहत्वात, पालम्बन पूर्ववत, उद्दीपर्ने विप्रकाऽन्योन्यदुःखानुभवयंन्द्रचन्दनपनादिय, पशु- भावसिषलेखादिः। उभयोरवामन्दधमत्वाद्रसत्वम्-पामन्दस्वामधमत्ता. दात्मनच बहिरिन्द्रियापेक्षित्वमात्रत्वाभावात् स्फूर्तिपर एवानन्दः (द)। व्यप माथुरविर देणात्यनाथामाया राधाया गावमारा रहमध्ये प्रविचिन्द्रकिरयान दायकत्वादमित्वेन जानन्यारतस्यायामाह । चन्द्रकिरणस्यापित्वेग चानामुग्धा। भमर सहिम्य राधयोक्तं 'मधुप किसवबन्यो' (भागवते .. । ४०१२) इत्यादि पदरातवराखा युवा स्थालेग भीकृष्णेन तथा प्राणरवार्थ काचिदवधिपनी प्रेषितेनि नेणं, जीवन शेतुभवा मा पतो यहमध्य पासीत्, नदानयनार्थ सा भवनं पविशति । सल्यागतो; मखौनिवार्यति -यनेन पयामयनाथै मद्देशस्य दाशे भववि चेङ्गवसु, सखीना दाचो माप्तिति तस्या यभिप्राय: (इ) संर्घाशुकिरयांदाहालको विरहिणों मसक्षसतीति हिं कविसम्प्रदायसमय:। निय मध्यान्तो:-मम प्रेमो निदारयं फलममेव सविधा, कथं मतप्राणप्रिया: सखी मध्यान्तवार्थम्त इति चिन्तया वासा निवारणम्-पस्तुतस्तु तवावधिलेखे लिखितस्थावध. ईशनकौतूहलममि त्वरायों हेतुः स च मेख राम इव प्राणाराम प्रिय व सतरां गोप्यो भवतीति कामिनामाचार:। प्रतियमनुभूता ध्यप्यपूपायमाया निवपंधि. मधुरातालाप्रेमलीला देखनसत: सारिता या भवेरिति । () उभयोरेवेत्यादि -सम्भोगरतावानन्दः समातियो वहिरिनियतिगोचर विप्रलम्भ प्रियप्राप्माकाहाणनित ध्यानन्दं उसेजेगा वा वर्तते । संथा च चोरकाम- स्मनिनि पंदो-प्रासाद सापथि पविचमा पठतमा पुरःसा पर्यवादिशि दिशिर सातदियोगीतुरस्य । ईहो घेत: प्रकतिरपेरा मार्ति ते काऽपि सा सा मौसा माना _गति सकले कोऽयमदतवादः विप्रलम्भ वहिरिन्द्रियगनटमरेभावादानन्दो मातीति वक्तन शस्वत, यत बोनन्द यात्मन: नख हिमाघोन प्रीतयः संयन्त। स्पतिपर व -प्रकाशंभरीर यानन्दः, संच प्रकाशो वहुंधा बहुं शो भवति । स्फत्तिस्या हुस- धम्मस्य विलास पराकोठा। -- . - २० ·१५४ अलहारकोसमः। पनेन शहारो विविधः सम्भोगो विप्रलम्भयेति । प्रायः परस्परावलोकमा- धरपानघुम्बननखदशनचतादिप्रभूतप्रभेदोऽप्येक एव. गण्यते । अपर- स्वामिलापविरहप्रवासभापहेतुक इति पक्षधा। लोक एव शापहेतुः- सेनालौकिकरातर्विधः (4)। अभिलाषः पूर्वरागस्तस्यावस्था दश स्मृताः । ७५ का पादाः सम्भोग: मखननक्षतादिप्रपुरभेदविशिशोऽपि सम्भोगवरूपसामान्यधनेयेक एष गण्यते। धन तु भेदविवक्षया सम्भोगविप्रलम्भयोः किया प्रकारा पाने । परत 'प्रापागतः मान्मानप्रेमवेचित्तादूरतः। प्रायः संक्षिप्तसहोर्यसम्पमहिमतो विदः।' त्याज्ज्वलनीलमयो विप्रलम्भसम्भोगयोचतुश्चतुर्भक्ष उक्ताः, पुनः प्रश्यकमरया- एवं विप्रजम्मो शानिपत, सम्भोगय दासिंगत, समुदायचतु:रिः। (घ) सम्भोगमङ्गारस्य परम्परावलोकनादानुष्ठानसहमेय प्रभूसतमभेदत्व, परमज्वल- गोलमण्यादिव रमतत्तम चकेतु ग्रन्थेष्ठ तस्यैव मुरणगौषभेदेनादौ दैविध्यम् । सप्लो जायर षस्थायाम' 'सन प्राप्तिविशेषोऽन गौण तीर्यते' इनि सघषित तत, समावस्य भेदस्य पूर्वराग मान-शिश्चिद्रप्रयास सदूरप्रयासभेदतच पवारो विभेदाः, तेधाच प्रत्येक मंतिपादिटोकाशदाहतभेदान्तरेशपविभागादयं पुण्यः सम्भोगदार: पोडधर्मदा त्मकः। संगीयोऽपि मामान्य-विशेषादिचतुविभेदेन मंचितादिप्रागुमिखितावान्तरं भेराम्तरेच घोडवियः। अतएव 'निशत् मम्मोगा: रति टीकाहनिश: ससम्म पायमसानुमोदितः । एषां प्रत्येकश: लक्षणाकरे श्यमा सम्भोगबहारस्य भनागरेश कामरनिदेन रेविय जोपगोस्लामिष्टतभोपनरोचपादित चितम्-तन रितीय नामा मोशिशा प्रोत्रो मम्मान पुनविभेदप्रपथः। विप्रलभामगारस्य. टोकाटदर्शित- भः पूर्वरमुग्गीयभेदमागंश पदानि गरिययम्। मोवाणामिलापस्य पूर्वरागस्य सिम्पले प्रेमवेशिताप यांम्परे मानयो यो रामी। लौकिकाधिवविलम्भस्य भावारो भैता पांचोनशक्पकरपारिनिन्छ। न तावत् प्रधाममापयो पपा पदपमाला पानो कपललान् । रान यद्योतः कायामको विप्रमोहन प्रामभेन ए सी पक्षालमवियत:-'पिपलम परं चित करपाभिषमचिरे। माशिमा पागोरिल:: 'भोरेक्तरपिान गतपति लोकांना पुनर्जन्थे । যিদশাহ যা পধ জলিলায়। মধ: মা ঘইষীমথ: sthaचित पोहचणभूरतिमचे न पम्भवपति च तम्। माविमार TEara Anापियननिचोयोस पापारपो-पम-मर्यादा ·पंचमकिरणः। यथा- -- । पभिलाषश्चिन्तनश्च स्मृतिश्च गुणकीर्तनम् । उहेगव प्रलापथोन्मादश्च व्याधिरष्टमः। नड़ता नवमो जेया मरणं दशम स्मृतम् (या) ॥ ७६ का विपत भावी भवन् भूतथेति विधा। शिष्टोत मानपरः-स च द्वेधा । (15) ईर्ष्याप्रणयसम्भूतो हेधा मानः प्रकीताते । पन्यासक्ते प्रियतमे ईर्ष्यामानो भवेत् स्त्रियाः ॥ हयोः प्रणयमानः स्यात् प्रमोद सुमहत्यपि । प्रेसः कुटिलगामित्वात् कोपो यः कारणं विना ॥ ७७ का तथाच- Rassordhokara. नदीनाञ्च वधूनाच भुजगानाच सर्वदा । प्रेबामपि गतिव्यका कारणन्तत्र नेष्यते ॥ सच मागो विधा भवति-एक यांसम्भूतः, दितीयः प्रययसम्मतः। ननु कातस्थापराधो माने कारण, प्रणयकानेऽपराधस्य सम्भावनाऽपि नास्ति, कती मानप्रवत्ति:, ता-योरिति। कान्ताकान्तयोमति प्रमोदपि कारणं विनाऽपि प्रणयमानः स्यात्। प्रेयः कुटिलगामित्वे प्राचीनानासारणमाह-तथा “पेति। विभागमापतेव क्षरसः, न था भागकल्पनामाथिता, यत: समर्थाया रतेरेव ग्रन्थोमिन धच्यभेदेधून खो रम्यते। (या) मममसरतिरूपस्य पूर्वरागस्येमा एव दशा यथाक्रम नीलमण्यादौ दर्शिताः। साधारपरतिरूपस्य तु उन्मादादिवलमभिलाषादिकाः प्रधमनिर्दिष्टाः घट। समर्थ रतिरूपस्य प्रौदायस्य पूर्वरागस्य लालसोरेगलागातानवनिमयपाथाध्यमादमोह- नयुक्रमेण दशेति च । न च तावत् प्रशतं किमपि बैलपण्यमेतत्य 'नयनप्रीतिक्षिक ज्यादाण उदातात कैश्चिदपितात दशापारम्पयात् । पर स्थलविशेषतोऽवस्थाविशेषताप भिना संज्ञा-मातः परं किमपि। (15) पात् खमियधिक. पाठ (स) (घ) पुरुषयोरपत्रम।

·अलधारकौस्तुभः। भूतविरहेण सह प्रयागस्यावान्तरभेदो यथोदाहरण स्फुटीभविषति । अथोभयोरेव [सम्भोगविप्रलम्भयो, परस्परावलोकनाधरपानाधभिलाषा- दीनाक्रमेणोदाहरणानि । तत्र परस्परावलोकनं यथा- एहीति पृष्ठगसखीक्षणकैतवेन ध्यानृत्य यो मयि तया निहितः कटाक्षः । प्रत्यस्त्रवम्भम कटाक्षमवाप्य शान्तो ऽप्यन्तर्बिभेद स निकलशराईवन्मे । १८ अपि च- तस्याः सखीभिरपि वीक्ष्य सुजातमन्त- र्भावोदयं कमपि चञ्चललोचनान्त । धन्यो भवानिति कता मम सम्मुखीभि- रिन्दीवरच्छदमयी (16) मयि पुष्पष्टिः ॥ १८ परस्पराधरपानं यथा- पासपदि पिबदि पास्सं पेसि ललिदे कहिं सौति । सान्द्रानन्दविनिट्रितराधास्वप्रायितनयति (१) (17) ॥ २० पर्याहारयमिति-उदाहरणे व्यर्थ । एहोति-पृष्ठस्थितसखौदर्शनामधेय मयि निहितोय कटाक्ष. व प्रव्यस्वयम्भकटाच प्राय शान्तोऽपि ममात करणं विभेद। यस दृशान्तमाह-निकृत्तेति। शवमहिम शरस्य वेधे तथा पौड़ा न जायते यथा छिनो योऽपरतस्य वैध व्यर्थः । र मायामिकाणामनुभवसिहमेष | कमपि सखायमुद्दिश्य श्रीकृष्णस्योतिरियमिति बोध्यम् । यथा सस्था कटाक्षपरेणाई पित्तथा मत्कटाचारेणापि पिशायातस्याः कमध्यन्तमायोदय वीक्ष्य तस्या, मखौभिरपि धन्पो भवामित्यर्थयोधक्षत एय भदायामम परेशामापरावलोचना करीमयि मौलकमलदलमयो पुप्पष्टिकता। (५) व्यपोशापरणे गौणमम्मोगदङ्गारस्य मूचनम् । न केवल पोसिनोदिपाश्चात मगरालझम्य भावप्रपथम्यादानं प्रात भानुदय भगवनमानसमानन्दपात्त तोप, (16) 'परवनिमयो नि (च) (1) पुस्कयो पाठ'। सच टीकाकारापत्य । (1) 'सादारविनिहितरावासाद नदि पति सहितपुरक एवं प्राकृतभाषामय पाई। RI - पियामनेपा। - ·पषमकिरणः। १५७ यथावा- अकुमलितानिमेषनयनं निस्पन्दतार किय- दीर्घश्वासमलायकापनिनदं सानन्दतन्द्रायिता । कृष्णे पाययति खकीयमधर' प्रागेव पीसाधरे किवित्वं ललिते! पिवेति किमपि स्वप्रायते राधिका । २१ परस्सरचुम्बनं यथा-- पावाहि सूखल कराकरि मनःसंवादसंवेदनं कर्णाकर्णि तथाकथास युगपञ्चुम्बाः शतं गण्डयोः । स्कन्धास्कन्धि भुजौ मुखामुखि मुहुर्माध्वीकपानक्रमो राधामाधवयोमधौ मधुमदक्रीड़ा मरीजृम्भाते ॥ २२ राधायाः स्वप्नायितं जयति। निदादशायामसङ्गतमङ्गतनानार्थकोधकशब्दोच्चारण- मेव स्यप्रायितं, तदेवा। ललित । प्रेयसि। औरणे खोयास्यं मा पाययति सति भमास्यं वयं पिवति मति त्वं पागताऽसीति समायितम् । पति-प्राक् प्रथमं पोतो मदीयाघरो थैन तथाभूते श्रोहयो खकीयाधरं मां पाययति मति है ललिवे ! त्वमपि किश्चित पिवेति किमपि स्वप्नायते राधिका । खप्रायत रयत क्रियाविशेषणान्याए-नेबाई याप्यागजिते इयमद्रिते एवं निमेघरधिते नयने यम तथा स्यात्तथा, सन्दरहिता नेसतारा या स्यात्, कियस्तो दीघवासा यमा अलपोसः कण्ठनिनदो यत्र। मघौ धमके राधामाधवयोवसम्तकालोनमदेन जाता या क्रीड़ा मा नरीजृम्भाते प्रतिश्येन प्रकाशते। क्रीड़ामेवाह-तयो: स्खलनमशाष्ट्रिय नान निर्व', तथा मधुमदेन राधाया बडे श्रीकृष्णः मसति, श्रीक्षणस्याई राधा पततीत्यर्थः । मनमः संवादोऽभिप्रायलस्य संवेदनं ज्ञानं कराकर कराम्या कराम्या निर्वता, तथा च श्रीलपणस्य हस्तौहव्यादेव तस्य मनोऽभिप्रायो राधिकृया भातः एष राधाया अपोति नेयम् । कर्याभ्यो कर्णाा निर्वृत्तास सुधाकथासु सतोस परस्परगण्डयोः शतसंख्यकममनम् । सषौ स्कन्धास्कन्धि-तथाच तयो जौ परस्तरस्कन्धे निक्षिप्तावियर्थः । मधुमानोमनमो सखारासि सखेय मुखेय निर्वृतः। तदुपचितानन्दस्य भागाधरणयान्धधाऽन्यदा च कपिताना प्रतिरन्द्रिभक्तखेन घेतरेयां प्राणणि मधुरमधुरमागनम्। मनायाया दितीयाऽन्योक्तिसूचककविवाक्यनिम्मिति: संस्कृतेनैव भवितुमर्दा। टौकाष्ठतृष्टतप्रायवसन्दर्भगतछायाऽपि गान प्रसरतीति निखिल- . मतदातम्।

·१५८ मलकारकोस्तभः । परस्परनखचतानि यथा- जातानुराणि किममून्यनुरागवीजा- न्युप्सामि नमसरसोरुभयोरुभाभ्याम् । पाणि कोमलतराण्यरुपानि भुग्ना- न्याभान्ति पश्य ललिते! नखलक्षणानि । २३ परसरदशनमा यथा- माध्वीकाचमनोत्सवे कुतुकिनोरन्योन्यदन्तच्छदा- वन्योन्येन कतोयदंशरचनौ पौराधिकालपायोः । सुखी च हिजकुमलेरभवतामञ्ज खलक्ष्मीभरौ पीतौ चारुपितो बभूवतुरहो प्रेम्रो विचित्रा गतिः (ई) ॥ २४ नीवोमोक्षो यथा- निर्यातायान्वयि विरमितो मालया रनदीप: क्षपणे चोल चपयति मया स्वस्तिकः सविदहः । सयोः परस्परनखक्षतानि परस्परानुरागरूपवीजस्यारत्वेनोत्नेचते-जातेति । यादाथि निग्धानि पानि किषिरक्रीभूतानि-वनीनामदुराप्पत्पत्तिकाले भमानीति श्रेयम्। माध्वीकेति-चकोटरेभ्यो नि:स्तोऽत्यम्तमादको रसः माध्वीकः, तस्य पागोत्स फतुकिनो राधाष्पयोरन्योन्याष्टाधरी - कथम्मती ? अन्योन्येन छता मधपानस्योपदंश- रचना यन तथाभूती. मत्तजनर्मादकवस्तुमानानम्तरं किमपि भटवस्तु भन्यते, तस्यैव संचा उपदंशा, लोके 'नपुप्त' इति तस्य प्रमिहिः-याभ्यान्तु परम्पराघरपानमेवोपदंशावे रचितम् : पिजकपकाले शुमावभवा, तथापि वावोडाघरौ थरी प्रापमतम- शोभामरी बभूवतुः-एक्सभाभ्यां पोलापपि परस्पराघरावयितौ वभूवतुः । १ मखि! त्वयि शमयशानिर्यातायां सत्यामेकाकिन्या मया सरचकान्य कारः निम्माया रबपोपो मालया पिरमित धानोशतः-तदपि वलात्कारेण मम कपनों पपयति मति अपइयाकादनार्थ इताभ्यां मया सतिका सग्निवतः। मंदसोर यथास्यात्तथा मयोपविष्टम. कवयं मिलितोतयोपवेशनेनैव परिधेयवख- (0 उपदंशस्य गोडभाषायां 'पाट व संसा। 'भौतापणपपिता विति च धगर्मविरोधमपथितिवशात प्रेम्बो विचितगतित्वका एपहियमिति। काफिलोरिबा 'पुमान विशेषः। -- पसावघ्यहमलजीभराविति, ·पञ्चमकिरण 1 मीवीग्रन्थिहरति सहसा संहसोपविष्ट' बुवाई सखि ! समधिका पक्षमस्ते बलेन ॥ २५ पादिशब्दाहनविहार-जलविहार-मधुपान सङ्गीतादि। तत्र याविहारो यथा- पर्धेय कुभलके मरन्दपटतैः पाद्यं परागैम - स्यन्दा:रनुलेपनं किसलयैः पुष्पैच भूषां फलैः । नैवेधं पवनाहरवयवैर्नृत्यं मदालिखने- गोतं कल्पयता हरिवनगतो वल्लीचयेनातिः ॥ २६ पपिच- एकेनानिलचपलेन पत्रहस्तेनारीत्सीत् स्तबकपयोधर' परण । पाक्षेप न न न न नेति चञ्चलानिभूभङ्गरा व्यधित हरि विलोक्य पक्षो ॥ २० सन्नास किसलयपाणिकम्पनेन प्रोत्साई कुसुममयेन सुस्मितेन । रोषञ्च भमरघटाकटाचपातरासने मधुमिदि वोरुधोऽस्यनेषुः ॥ २८ सीमन्तोपरि बन्धुजीवकुमुमं सिन्दूरबिन्दूकतं चितव्यदलैधायि मकरी गण्डे नखानचतः । चक्र कालिका पयोधरभरे नानाप्रमूनच्छदैः कपणेन प्रथयातिरेकरभसस्तस्यामभिव्यजितः ॥ २८ कार्यमपि तमित्यर्थः। यतएव ते तव वल्लभः श्रीकृष्णो वनाधिको नतु पछा- बमस्याये युद्ध:प्रभावो गतिशतीति । यद्भवितवमतदभूदिति ध्वनिः । एतेः करणः पादादिकल्पयता लवासमूईन श्रीकृष्णोऽतिः, एतदेवार-कमलकः पुष्पस्तव, मनुचरणेना: परामः पुपरजोभिरनुलेपनम् । घल्लीरूपा गायिका सम्भोगोभखं नायकमिव हार चलधमरखरूपया प्रणयकोप- यनकभभङ्गया विलोक्य जयकरूप तनमरौत्सीत् गहमकरोत् । ब्यधुना वनीरूपनायिकायाः মুলাঙ্গানমনষ यभिचारिमावाना शावल्यमाह-मन्त्रासमिति। श्रोषण थामने मसि वीरधो वाल्यो वाम्ययनकमन्नाम पक्षयरपपाधिकम्पेनाभ्याखासाभिनयसकरिव्ययः । एवं पुण्यरूपमितेनाभिखाप- यमकसत्माइमभ्यनमः। श्रीन तस्यां राधापामेते; करणे; प्रथयातिशयवेगोऽभियनितः। प्रणयातिमय- ·१६. पलहरिकौस्तमः। 4 जलविहारो यथा- कण कर्षति कोफीयुग्मकामियं दोया व्यधात् स्वस्तिक कण्ठे चारमणालमर्पयति सा पाइ दधे कुचिती। पजिघ्रति पाणिनास्थमवृणोदित्य जले खेलतो- रस्पा सरतिस्तयोः प्रियसखोहन्दस्य रस्यामवत् (उ) ॥ ३० मधुपानं यथा- 'मालि । प्रेयान् हरिरतियठः' 'कष्ण ! मे सम्प्रसीद 'श्याम ! स खामभिसरसि कि' 'नाथ । दासो तवासि।' इत्यन्योन्यप्रतिविकृती भावतोऽनन्वितोती राधाक्ष्यो मधुमदमुदा मोहिती व: पुनीताम् ॥ ३१ व्यश्लक पुष्यमण्डनमाह-सौमसेति। सिन्दूरविन्दुस्थानीकृतं, नखांयक्षतेधिनानावरे - इलमकरो मकाकारञ्चित्रं गण्डे बघायि-नानापुष्यदलैः स्थलपयोधरे कलिका चक्के। अथ जलक्रीड़ायां राधाकृष्णयोः स्पर्श विगैव दूरे तिष्ठतोस्तयोः प्रीडामां-- को इति। स्तनस्पर्शकाड्या चक्रवाकयुग्म को प्याकति सतीयं राधा ना सम्मतियन्मक सनाच्छादक खस्तिकं दोभ्यों यघात । राधिकाया हताभ्यां कण्ठ स्थालिङ्गनाकाचया श्रीकृष्णे सुकण्ठे चार ग्टयालमयति मति सामि तमासम्मति थभको धिती वाछु दधार। व्यस्पर्शा स्वहिता शोभना रतिः सखोसमाहस्य रस्याऽसादनोयाऽभवत् । मधपाननन्धेन मदेन का जितो कथम्मती, वासात फवनियेऽधिकापर सचिहमिताधरः करणरम्यान्य त्वा यादरम्तो । 'धरणिपतितति वालथे 'धधे'त्यधि- कोपर रेफसिकारौ न मः अतः इमितातरम्। (3) शोकोऽयमेतदनन्तरीदी, एकेनानिलचपलेनेति (२७) शेकचानन्दहन्दावने माघीक- पान गजविहार वमम्तोतुमयादिवयनप्रसङ्गेय वतन्ते । मसकालमगसमित्यादि योग र पदापि भूतबारविधायकस्येतरलतो निश्यादिकस्य शिरा नाम वर्तते, तथापि वचनमा पिछत्तिरुपभोग्य व्यस्योत्तमकाथत्वम्। 'शा परमिति परतिनि भोक सनीयचर 'बपिशामित रिति काररूपमयुवावरस्यापम्यानात् ' प्रधनुशासनात पूर्वपत्तिको लपवाय धैकल्पिक लघुत्वमिति धन्दामासाहामायापत्यं न रोपाय । एतेषु यो पचायोग्य पोष्टप्लो पूर्वरागो गन्ध चतुगलमो नायको या नापिका शिरोमयो राधा च पूनरागमो सधा मया नायिका पा-यांप वक्त सम्मायति उगयो रलोकिकन पेव्यतम्।

·पञ्चगकिरणः । यथावा- - 1 हा कष्ट योः पपतति कथं हन्त धूपूर्णते भु- रालम्मे त्वां धधध-पतिता कम्पते गात्रयष्टिः । इत्यन्नासादधिकइसितैरनरेगाहरन्ती धृत्वान्योन्यं मधुमदजितौ नोमि राधामुकुन्दौ ॥ ३२ अथ विप्रलम्भः- खप्नाहा श्रवणादापि चित्रादेवी विलोकनात् ।' साक्षादाकस्मिकाहापि दर्शनादुर्लभे जने ॥ प्रातानो रतिसद्भूता सम्पाप्त: पूर्वमेव सा। पाकयान्तरे पूर्वरागतां प्रतिपद्यते ( क ) ॥७८ का पाकदयान्तर इति- भावः पूर्वरागश्चेति पाक यं, तदन्तरे तन्मध्ये । तत्र स्वाहारा यथा-- इन्दीवरादपि सुकोमलमिन्द्रनीला- दप्युञ्चन्न नलधरादपि मेदुरन्तत् । स्वप्नः स किं सखि ! महो यदधो ममेद- मद्यापि नो नयनयोः पदवीनहाति ॥३३॥ श्रीक्षणस्य प्राप्ने: पूर्वमेव दुर्लभे श्रीकण्ये प्राक्तनी अवतारात पूर्वमेव भावमिहा, किन्त्वेते: करणेसद्भूता या रति: सा पूर्वरागता प्रतिपद्यते । भाव पूर्वराग रूमपाकरयान्तरे मध्ये ग्राह्यमपि थाप्य त्यर्थः । अथ खने श्रीशक्षस्य दन प्राप्य तद्दनस्यातिचमतकारित्वेन माक्षादप नम्व जानती श्रीराधिका मखी प्रत्याइ-हे मखि! म कि स्वप्ता, अपि तु खनो न भवति, किन्तु माक्षानमेव-पद्यमादिदं महस्तेज.म्वरूपन्तदरखधुनाऽपि नेतपदवी न यजति । तामह, वीटामित्याह-इन्दीवरादित्यादि । मेदुरं स्निग्धमा (अ) प्राकनीति-व्यतिपति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु रिति-सच हेतु: पूर्व मस्कारभित्तिकः। संप्रातः पूर्व काथन्तस्य 'राग' इति चित्तरक्षकत्वयलिनी मंजेति ? व्यवाहुनीलमषिकारा:--'दु,समप्यधिक चिते सखत्वेनेय यज्यते । मतस्तु प्रथमोत् कांत न रागइति कोसी' मारपाकम्य लक्षणन्तदेव-'छनुरागः समवेद्यां प्राप्य २१ ·अलहारकोसभः श्रवणहारा यथा- तमालनीलं किमपि त्वदुता हिम्बोठि । कणेति पदादुदीर्णम् । अन्तः प्रविश्य युतिवर्मना मे न वेनि तहाम किमातनोति ॥३४ चित्रदर्शनहारा यथा- व्रजभुवि किमलोकि सञ्चरन्या यदिह विलिख्य पटे ममोपनीतम् । कुतुकिनि ! कुतुकेन ते समस्तं मम गतमेव हि जातिजीवनश्च ॥३५ माचादर्शनहारा यथा-- नो वा दृष्टचरी न वा श्रुतचरी नामापि न जायते यस्याः काचन सा व्यलोकि विपिने मेघद्युतिर्देवता । अानन्द्रवर्षिगाः किमथवा हालाइलीलासिनः सौहित्यञ्च रुजन नो विदधते यस्या: कटानोमयः ॥३॥ अथास्य दश दशाः। तत्राभिलापो यथा- मा किं निशा सखि ! भविथति सम्बंदा मे स्त्रापः स किं सुमुखि ! तत्र सदैव भूयात् । कश्चित्तमालदलनौलतमः स यस्मि- बालोकि लोकरमणो रमणीयमूर्तिः ॥३० हे विमोटि । त्वदुक्तात् कृयोति पदादुदीर्ण सुझतं तमालवन्नील किममि धाम तेलःखरू ममातःकरणं प्रविश्य मिपि चोभादिकमातनोति, ता वेद्मि । ३ किनि । बजभुवि मघरन्त्या त्वया किमतमलोकि यदतिं वस्ति चित्रपटे विलियममा उपनीतम्। तव फतुकेनेव मम जातिजीवनच समस्तं गतम। यस्याः नामदेवतायाः कटायोमीयो मम मोहित सखं कुर्वन्तीति देतो: किमानन्द प्रवर्षियः, अथवा मम पीड़ा कवन्तीति हालाहलोहामिनः । सन निमायां किं सदेव मप्नो भूयात् यसिमान् बन्ने स नोलतमी मयालोकि । प्रकाशितः। यावदाप्रयत्तिवेदार इलभिधीयते। यत्र जीवगोखामिमतमयोदर्शित सो पूर्वरागयचोप्यामार्यम्-'असण्याव शाम्भेषु भूपते राधिकाऽदिए। पूर्वशा- प्रमनेवि प्रकटं रामलक्षयम्'! तमान ससोदास्ते मोकनये 'दीपरायी यादी प्य परिचितेषु गोतेषु च नाहशाम्यो रमः गणरामाम्पादनीयः। 'इन्दीवरादपो'लादि घोकः कवियपूगगोम्यामिवरणानो शोकमग्री प्रयुत नायकाय !

·पशमकिरण। . अध चिन्तनम्- आसंगो सिविणगयो मम्मप्फंसो महं क्खु प्रणरायो । पिपरिणो गा चउरो जीण तह णस्थि जीणोबाओ (2) ॥ ३८ स्मृतिः-'इन्दीवरा'दितादि ( ३३ झोकः )। गुणकीर्तनम्- धाम श्याममयातयाममधुरन्तलोचनानन्दनं कस्तूरीधनसारकुटुमरसामोदी स गानानिलः । पालाप: स सुधाम्बुधेरपि तिरस्कारी बभूवाधुना सम्मोहाय विनोदनाय मनसः क्षोभाय लोभाय च ॥ ३८ अयोइंग:- नो विद्मः किमु गौरवं गुरुकुले, कोलीन्यरक्षाविधी न थडा किम, दुर्जनोक्तिगरलज्वान्नार कि नो भयम् । उद्देगादनवस्थितं मम मनः कस्यापि मेघविपो यूनः थोत्रगतः घुणेरिव गुणैरन्तः हातं जर्जरम् ॥ ४० पास वनगतो मग्मयो महान् सत्यनुरागः। प्रियपरिजनो न चतुरो जीवन । तब गास्ति जीवनोपायः खाग्निकवस्तुनः शीघ्र विसरणं भवव्यत ग्राह-मम्मी विसत्तुं न शताऽमोत्यर्थः। कुनाशनायास्तत्राभिजाय एवानुचितस्तताह-महाननु. गा। परिमनस्य चातुर्यञ्चेत्तदा तेन सह मङ्गसम्भावनया जीवन रक्षितु समाऽस्मी- त्यपि नास्तीत्याच-प्रियपरिजन इत्यादि। तहाम कान्तिविशेषः। ननु मधुरवलपि पुनः पुनराखादने गतरसम्भवति, तसाह- अयातयाममधुरं 'यातयामो गारस' इत्यमरः । धनसारश्चन्दनः-एतेयो रमानमामोद दाय व्यामोहनदिशियः) अधुना तत्सम् मत्र व मनम: सम्मोहायमेव बभूव । 'नो विम' इत्यादौ शिरचालने नन, गुरुकुलस्य गौरवं किं न विद्मः अपि तु नानीम (ऋ) "वजतु रात्रौ रात्रावखण्डकल: शशी त्यादि मालत्या स्थिवात भावात्, 'दुलाहमणा- गुरायो लज्जा गराई परवसो व्यप्पा। पियहि विधभं प्रेम्म मरणं सरणं णरि एक न्यादिसो पा रापल्या नायिकासेशेक्तिविजामणेने वानाप्य तििश्चतायतानमयनीविता मुतरामालमतीति तत्त्वम्। 'याशाबन्धः कुलममां प्रायशो हा नानां मयःमाति प्रणय हृदयं विप्रयोगे रुचि' इति तु स्वाभाविकातुन्नाप्रययम्यन्ते, यदा तु उत्कटा मनोरना, भाहमनिरिघ मनस्तदेव ग्वम्प्रायमभिधानं, ना कायोत्कर्ष नितरां जनयति ।

·१६४ अनहारकोस्तुभः । पूर्वरागः कृष्णम्यापि स्यात्-इत्यतःपरं तथैव दर्शयते । तत्र प्रलाप:- उदयति भयो, थोराधाया न तन्मुखमण्डल सवलति तिमिर', प्राणेऽवय्या न नीलनिचोलकः । हसति हरिताञ्चक्र, तस्या न नाम सखीगणो, भ्रमति भुवने ज्योत्ने वास्या न देहरुचिच्छटा (ऋ) ॥ ४१ उम्माद:- हे वासन्ति । विलोकिताद्य मुमुखी राधा त्वयास्मिन् वने ? वातान्दोलितपन करतले 'र्ना ने ति (19) किं भाषसे ? यातानन पथैव सा परिमलैस्तस्या यदन्धोकता- स्त्वत्पुष्पेषु पतन्त्य हो न मधुपा भ्राम्यन्ति सबा दिश: ॥ ४२ एव। एवं कोलोन्यरक्षायामपि श्रद्धाऽस्त्येव, कि कर्तव्यम्। उद्देगान्मम मनोऽनवस्थित जातं, ततस्तत्तल करणे प्रतिबन्धकं भवतीत्यर्थः। तस्मात् कस्यापि यूनो गुणैर्गममान्त:करणं जलरं कृतम्-घुरिवति-वुणः कीटविशेषा यथा काठ जलरं कुर्वन्ति । तदानोमेवोदितश्चन्द्र राधिकासखं मत्वा ? नातः, पश्चात्तस्मिन् वैगुण्य दृष्ट्या क्षण: सखेदमाह-उत्यतीति । व्ययं राधासुखमण्डलं न भवति, किन्तु शशी चन्द्र योऽधुनवोदयति, तन्मुखपण्ड लन्तु सदा प्रकाशमानमेव। एवमन्धकार रात्रिकालीन वख मत्वाऽह। इदं पाये श्वा नियमपि नीलवस्व न भाति, किन्नु तिमिरं, यतचन्द्रोदयाहमति, इदन्तु न। तस्याः सखोगणो न, अपि तु हरितां दिशाचक्र', यत' चन्द्रोदयेय हसति प्रकाशते, तेयान्नु सदैव प्रकाशः। एवमियन्तस्या देहचिच्छटान माति, किन्तु ज्योतृवव-यनो भुवनमध्य तलवो भ्रमति, सा तु मकरूपैव (15) ! है वामन्तीति । ना नेतीति-मया राधिका न ऐलि प्रमावसे चेत्तदा त्वाचन मित्र, (घ) निययान्तेन मन्देहासद्वारेथ सूचिनो हड्यो नायकस्य-'नवजलधार मन्नहोऽयं न टुप्तनिशाचरः' इतिवदुपभोग्यः । 'तत्' 'यमो लादि पर्दन पूर्वान. भूमानामामोदसपननया भावराशीना परामर्शः । तेन च मूचितेन वैमादृश्येन तदानान्तर वैयस्य प्रकाशः। यत्र विधेयाविमर्श शेषस्पर्शः पद्यमेतत् कथञ्चित गी करोति। (18) ९५ (ग) (1) पुस्तको । सटेवसरवति (क) पुस्तके, उदेकर सप्तरूपैवेति (e) (द) एटायो। (19) ' मानाति (म) (4) पुर क्यों पारः। नर्थ मन्दाकारानयान्यवन पर सनी तो बने यौमासिकमामध्यमारनाय करितो होयभागमारामताडोपरिदस्ति पार । .

·पञ्चमकिरणः। अथ व्याधिः- नो कथ्यते किमु कयाविषयो यदि स्या. नो गोप्यते किमु भवेद्यदि गोपनीयः । प्रापच्यमान इव हहण एप भाव: झणस्य कामपि दशां भजते न विद्मः ॥ ४३ जड़ता-वां स्वपलब्धमवलोकयितु विनिख्य वर्ण्यमाप तव वर्णविलोमनेन । तूलीग्रहे सति सशाजनि तूलिकेव चित्रोद्यताजनि हरे! स्वयमेव चित्रम् ॥ 8४ मरणममङ्गलवेन न पीते, भया तु वर्ण्यते । तद्यथा- निखिलेन्द्रियसंवत्तें श्यामसुधाधाममधुरिमावर्त । मग्नानन्दविवर्त मातनांत: पर' व ॥ ४४ केचित्तु--"नयनप्रीतिचिन्ता सइल्यः स्वप्नविच्छदः । काश्य विषयनिहात्तिनाशः स्यादयोन्मादः । किन्त्वनेनेव पथा सा राधिका गता, यसमात्नस्या: परिमलैरन्यीकता भ्रमरावत्पुय्ये पुन पतन्ति, किन्तु तस्याः सुगन्धग्रहणार्थ भ्राम्यन्ति । यदि कश्चिदर्थ, कथाविषय: स्यासदा किं सोऽर्थो न कथ्यते यपि तु कथ्यत एव । एवं यदि गोपनीयः स्यातक्ष किं न गोप्यत, व्यपि तु गोप्यत एव । योन तु हृदिस्य. भावस्य निर्वचनामामात् स तावन्न कथ्यते न वा गोप्यते । यतः रुपास्य भावः कामनि- बचनीयां दशा प्राप्नोतीति न विद्मः। रध भाव: कोडणः? ईयत्पच्यमानहाय इष- स यथा सरदृश्य; सन्नन्तरे पौडों जनयति तदत् । धाते-हे घरे। त्वां विलिण्यावलोकयितुं तव चिनोपयोगिवदर्शनमात्रेणेव वैदर्द- खरूपमात्तिकविकारमपि। तदनन्तरश्चियाय न्तलीग्रहणे सति कशाऽननि। तदनन्तर चिनायोद्यता सती खयमेव चित्रमननि जडा बभूवैत्यर्थः । अपना पूनरागावस्ययाऽत्यन्तथाला श्रीराधा सखी प्रत्याह-हे मात: मणि। सन्द्रियाणां संवतं. प्रजयो यत्र तथाभूतानन्दविवत्त। कथम्भूते ? श्यामसुधामयदेहस्य माधय॑रूम च्यावत्तो भ्रमियत । तत्र निममाऽहमनःपरं न वः न जीवामीटमा तत्क्षणे मूचिंता वभूति भावः। 'मंवत: प्रचयः कला' इमर.। एवं सति नित्यमिहाना मूच्छापर्यनादशावत, नतोधिका नास्तीति शेयम (2)। Raeafudhakara ·अलङ्कारकौस्तुभः । मूर्छा मृतिरिति कथिता दशा दशेमास्तु पूर्वरागस्य । स च लन्ननायाः पूर्व पश्चान्द्रेतुः समाख्येयः (ल) n" अथ नैलः कौसुन्धो माञ्जिष्ठश्चाघ हारिद्रः । रागचतुर्विधोऽतशातुदिध्येन हि प्रकृतेः ॥ ७E का अतः पूर्वरागात् पाकत इत्यर्थः। नेलो नौल्या रतः । नैलः स एष कधितो न कदाचिसति शोभतेऽत्वर्थम् । कौसुम्भः स हि विदितः स्थित्वाऽपैति प्रशोभते पूज्वम् । मानिठः स हि यः किल नापैत्येवातिशोभतेऽजसम् । हारिद्रः स तु वोध्यो यात्यपि न च शोमते यस्तु (ए)। का स्वप्नविच्छेदो निद्राक्षयः । केयाधिन्मते पूर्वरागस्येमा दश दशा: कथिताः । स च पूर्वराग यादो नायिकायाः पश्चाने तुयिकस्य कथितः । इदानी पूर्वरागवणे नसक्ने पूर्बोहो या पूर्वरागपाकासातो रागस्तस्य भेदचतुथ्यमा यति । प्रष्टतेनायिकानायकयोः खभावस्य चातुबिध्येन। नौलद्रयस्य घर्षरोन जातो वर्णको नौलो उच्यते। यथा नोलोवस्तस्य महमक्षालन पि नीलिमा न इमति, प्रत्यन शोमते 'च, तथा नेलरागोऽपि । यथा कौमुम्भास्त्रस्य कौमुम्भराग: पूवं शोभते पशाह काये तु खत एष इमति, (ट) 'व्याने पाया लियो रागः पुमः पश्चात्तदितिः।' इति लांकिकपचे शोमना रोतिरिक्षाप्यानहारिकसम्म ना, तस्या एवामाश्रयः कृतः । सकलनायकचूडामण श्रीक्षणोच सरोवं निद शो दार्शनिकमतविरोधं कमिह वनपि सोप्या-तथा चोज्वलनीलमणी सानिकशिरोमणि श्रीरूपगोसामिलगौ-'यपि माधवरागस्य प्राथम्ये सम्भवत्यपि । भारी रागे रगामीण प्रोक्ता स्याचारताऽधिका।' याने कायदानयोर्भेद विसास:। (ए) लोकरोयाऽनुमितपम्पितिमाादिकम्पमानमाश्रित्येयं भेदकल्पना। एमपि दामपणादिनिवन्धेष। 'ग चातिशोभत यमापति म मनोगतम्। तमोली रागमाप्यन्ति या योराममोरायोः। इति दरी नोलीरामजप सदुदाहरणच । "गुम्भराग: म यो यपि मजति नतम् । अन्यरागवियानी शोमते च पयोधिपम् । महापारविपि कासम्मोपि पिरो भवेत् । रमि कृपायित धानिरस्य न युज्यते।' शाचायनाचो मान्दा पहमे महा। ममाजिठरागोमा राधामाधषयोर्यचा'. प्रसारमा निरिनि मोटो कामत मारवादिनि शेयम् । पारिवागम्य पयानो 'यामा :गि मंगा, पां मन किमपि भेनिमिमय पत्त-पि प्रपत्रमा पो म प्रायन, नtraka 0 याला पश्यम्।

·पञ्चमकिरणाः। ३ प्रय विरहः- :- च त्रिविधः, भावी भवन् भूतति । तत्र भावी यथा- यास्यामि वः मुमुखि ! मथुरामागतो राजदूतः प्रतपायातु कति नु घटिका हन्त भावी विलम्बः । नो जानीमः, प्रकतिकठिनः कार्यभावस्तथा घेत साई यान्तः प्रिय। मदसवः कापि कार्ये नियोज्याः ॥ ४६ भघन् यया- यामीति कृष्णवचने/माणैर्विनिरुवाण्ठकुहरायाः । पहिरेव भवितमभक्त प्रतुरत्तरमन्तरेव विजुघणे ॥ ४७. भुतो यथा-- साई यविजदेवतेन न गतं दौरामामेतदि वो जानीतावधिवासरच गणनागम्योऽस्ति लेखास यः। इतबाकण्यं वियुक्तगोपसुदृशः प्राणे: समं सनथा- मेकैका प्रतिवासर प्रियसखी रेखा रहो लुम्मति ॥ ४८ तरदसापि। कौशुम्भराग: शोमते, मानिष्ठरागच जसमतिशयेन शोभत इति भेदो ज्ञेयः । या न शोभने शीघ याति च स हरिदारागो ज्ञेयः। तेयां मध्ये कोसम्म, दारिदश्च प्राशते, व्यपालते तु नेलो माक्षिष्ठति भेदो ज्ञेयः। अधुना पिपलम्भरवस्यावान्तरभेदं पूचरागं वयित्वा क्रमप्राप्तन्तरसेव भेदान्तर विर वर्णयति-अथेति । प्रत्यायातुमत्र पुन: प्रत्यागमने कति घटिका थाप्य विलखी भावी? रानकार्यभावः प्रहत्या स्वभावेन कठिनः । भवन् वत्तैमानो दिरहः। व्यधुनेवाऽहं यामीति हास्य वचने सति खम्यानं हृदयं ताला प्राणा: कण्ठगता बभूवुः-ग्रतस्तैरेव प्रायै रुद्धकण्ठहरायास्तस्याः कण्ठरोधेनैव प्रत्युत्तर वहिरिव भवितुमश सदन्तहदयमध्य एव विजणे । अत्र विरजन्य पीडया मामयदेव तया नोक्तं प्रत्युत्तरं, कवीश्वरेण तु प्राय ककवारठरोधनेनैव प्रयुत्तर- इण्ठानिमंतमित्प्रेक्षितम् । हे प्राणा भवद्भिर्निजदेवतेन मह मथुरागमनसमये या गतम्, एतदेव वो युसाकं दाराम मया चान्तम् । म प्रति तेन कान्लेग मतप्राणरक्षार्थ प्रेषिता या पत्नी तन अद्यारभ्य निंपादिवस लमिटे मया गन्तयमिति योऽवधिवासरो वर्तते स तु मित्तौ मया दोयमानासु रेगस गयनया सम्यो भवति, यतस्त वामर यूयं नानीत. मात्वा च तस्मिन् दिवसे तम्यागमने भनि भवद्भिः शीघ्रमेव मदेशात गम्तयम्-तिप्राणे: मह वियोगयुक्ताया ·१६८ अनहारनौम्भः। श्रय प्रपयमान:- मानस्तिष्ठतु राधिके ! तव हृतं रक्तं मनो देहि मे, तत् लेनापि कृतं, (३०) बया, न हि, न दिया परस्वे मम । अड़े पेशव दृश्यते, भवति चेचूमन्त्वयैवापिस नीत्वा गच्छ, मुखे तवास्ति यदयं रागस्तदासङ्गजः ॥ ४८ इं मानो यथा-- सहजमरुण नेत्रहन्द तवाधरपल्लव: सततमुरलीनादक्रीड़ाविधो तव सत्रणः | A little alterently read as Kiran: III ($1 27) वनविहरी रात्री गात्रं सकगट क नाछन कमिद विना दोपं जातापराध दूर स्थितः ॥ ५० अथ प्रवास:-भूतविरहप्रवासयोः कालदेशकत एव भेदः । नानाकोगलतः कृतानि सहदा इन्दन नानन्दतो गव्याग्यसि, नया कवोणमधिकं राधे ! वसिष सः। गोपगुटा: कथामाण्य प्रियमखो प्रतिदिन २६ एकान्त यागत्य मित्तिस्थिताभकका रेगा शिविमान्य ममातभावार्थ लुम्पति । अगि-मानकारपोप्यादिकं विनैव प्रेम्नः फटिसगामित्वात् प्रययातिरस्नेव माग रय:। हे राधे । . तर मानस्तिसतु, मम रक्त रायविशिर घेणेव रागस्य रक्तत्वमा रोप्य र प्राविगिरध मनो देहि। राधा-तमन: सेनापतम्। श्रीया यार -- येति। गए-नोति। पुनः श्रीकृष्ण वाह-वगन थाप्य तिराम मनस्त. पास काय मामिवियसि रामह-ममाने पदवसि तदा त्वम्मालय दापित श्यप गोचा गए। गणत्या पोलण: मध्यमार-तस्य मदोयरक्तमनमग्वधरेय मह मामलामामो यो राग: म तुम सममि, छतो मनोधरामय दपंग मनमोनियत, मानसि सालमा राममोहन रायरं पपाविति गम्योऽधों गोमा प्रपत्रपमान नापिया मम्ममि दिनापिम्पा दोषो मासायपि यम्। पति- वर मरमवर्ग, ना सम्यामलासलगप। एवापर. पविमा गुस्मोकोपेश मात्रयः सम्या तापानेन । यति पप गाने ran manxi को i fm TERTAITRHITAIT, व ·पञ्चमकिरणः। १६८ त्वत्पल्लीप्रतिवेशपण्य जनताकय्यन्तु दध्यादिकं क्रीत्वा सम्प्रतिपादितं प्रियजनैरशाति दृष्टान्तरः ॥ ५१ प्रय सामान्यतो वर्णितस्य विभावयालोकिकातया विशेषमाह- तत्रालम्बनं नायको नायिकाश । तत्र कोऽसौ नायकः काय नायिका इतापेक्षायां नायकमाह- सञ्चशुद्धरसहन्दकन्दलः सर्चनायकघटाकिरीटगः । अत्यलौकिकगुरलङ्घतो गोकुलेन्द्रतनयः सुनायकः (ऐ)॥८० का सशधरसवन्दकन्दलत्वं यथा-'शृङ्गारी राधिकाया'मितवाटि (१३श लोक। 'सर्वनायकघटे'ति सर्वशब्दो धूतनायकवलनपरः । 'अतालौकिकगुणै'- रिति विरुडाविरुद्धचमत्कारिगुणवान् । विरुड्यद्भासते, न तु विरुडः स विरुडाविरुद्धः-'एकोऽनेकः परिच्छिन्नो व्यापी'तपादिवदलौकिकगुणवति लोकिकगुणा अपि जेयाः । एतावदिवसमयन्त कान्तेन मह विच्छे दो नातः, व्ययधिवासरे पुनरपि तेन मेलन भविष्यतीति कालहतविरहो भूतविरक्षः। मां विहाय श्रोशणो दूरदेशे स्थित इति देशघटितविरहः प्रवाः। हे राधे ! त्वदिरहेण व्याकु नः श्रीकृष्ण; सदा यादवादीनां वन्देन तानि गयानि नानन्देनात्ति । तथा तैरानीतं कवोणं दुग्धादिकमधिकं न भुक्त, किन्तु प्राणरक्षार्थ यत् किश्चिदेव-ग्रतएव केवलं श्वसित्येव जीवतोव, न तु तस्य किचिदपि सुखम्तन वर्तते। किन्तु तव पल्लीग्रामस्तसम्था या प्रतिवेशपण्यननता क्रयविक्रयादि. थवहारविशिरचनसमूहस्तेषां क्रय्यं क्रये प्रसारितं दध्यादिक तस्याभिप्रायविजः प्रियपरिजनेम्मधुमङ्गलादिभिः क्रीत्वा सम्प्रतिपादितं यत्नेन संस्कृतं तदेव हृशान्तरः समनाति। (ए। 'तनालम्बन नायको नायिका व्यन्न नायकमदे यदेकवचनप्रयोग इतरन बहुवचन. विन्यासश्च तत् ग्रन्थकतो खसम्प्रदायिमतसम्मति स्फुटमावेदयति। नचानेन तावदितरा- लद्वारिकवर्गकल्पिते प्राकृतनायकसझे दोघटिराघुथ्यते यतस्तमिमपि मनीय- मधिमत्वादिगुणगयभूषितता वरीवत्ति। तथापि 'सर्वशुद्धे यादिपदेसावदेकस्येव परामर्शी भवति-स चादयः साचात् भगवान् श्रीकृष्ण यन्वर्धनामरूप्रच्छन्नो मन्मथननकोऽमि स्वयं मम्मघमन्मयः। श्रीमद्भागवतमहापुराणे भक्तिशाले च बहुधा विजृम्भित स्तस्य निर्देशक्रम इत्यलम्। 'सर्वशुबरसे'त्यादि पदस्यैका याण्या मूले लक्षिता, अग्यधा ·१७० अलङ्कारकौन्तुभः । ते यथा- कृतो कुलोनः सशोकस्त्यागो यौवनरूपभाक् Relatin shagrat. दक्षोऽनुरक्त उत्साहो तेजोवैदग्धाभूषितः ॥ ८०(कोका 1.16. 28 20. अधिकास्तु- सत्यं शोचं दया कान्तिरास्तिक्यं धैर्यमेव च । ओदायं प्रश्रयः शोलं क्षान्तिः प्रहोनहङ्गतिः ॥ ८०(ख) का इतपादयो नियाः । तत्र 'नायकघटेति त दानाह- उदात्त उद्दतथैव प्रशान्तो ललितस्तथा । सर्वेऽमी धोरशब्दाद्याशत्वारो नायकाः स्मृताः ॥ ८१का. मवंशब्द इति -धर्तनायकं वर्जयित्वा या सर्वनायकघटा तस्या सकटमणिः । यद्यपि धीरोद्वतस्य गुणा: धीरप्रशान्तस्य गुणाश्च परस्पर विरहा भवन्ति तथापि श्रीकणे तेषां विरोधो नास्ति-यथा श्रीकृष्ण एकः मन्ननेकोऽपि भवति, एवं परिचिनः सन् थापकोऽपि भवति, तथैव विरहगुमाश्रयोऽपि भवति। अलौकिकगुणवतीति-- लोके न प्रसिडा ये गुणास्तइति श्रीकृष्णे लोकप्रमिता गुणा व्यपि शेयाः, किन्नु लोकस्थाले मायिकाः, भगवनिष्ठा यमायिका इति भेदो जयः। प्रहो नत्रता। ग्रमी उदात्तादयश्चत्वारो 'धोर' शब्द याय यादौ येषान्तथाभूताः । तथा च धीरोदात्त घोरोद्धन धीर पान्त-घोरललिमा इतिमंज्ञा भवन्तीत्यर्थः । च वैष्णवरममालाकारः पदं तयाकृतं, तथात्वे "शुरद्वरस'पदेन मधररसस्यैव परिणतः, मम्भवो-तमादितररसानामुत्पत्तिः प्रागेवाम्माभिलिखिता। 'वृन्दारण्य विचरते व्यादि स्कन्दपुराणोयं पूर्वप्रदर्शितं पद, केतवरहित पेम्मो यहि होर माण लोए। ना होर कम विरहो विरदे शेतम्मि व कोवि वीच्या इति 'जयति ते इत्यादिकस्य श्रीमद्भागवतीयस्य (१९३५) शोकस्य तात्पर्य प्रकटनप्रसने तोषपोष्ठता तच न्यायम्तमार्य प्रमाणम्। 'गोफन्द्रतायेति विशेषणेन वमपुरममधलस्य गनायकत्वे निदानमिति च मुचिममिति प्रतिभागि । 'पचिरोटपुटम्यते त्यादि गौतमीयतन्ते भोगोशणायन अमरशपायोमनाभिप्रायकम्। भक्तिरमस्य प्राथम्येन सत्यत्वेग र तो प्रकटनम्। 'यो गोप-गोपिकामी यत्र कोड़ति कमज्ञा' इति 'रमपुरवनितागा ·पञ्चमकिरणः। धीरशब्दाद्या इति-धीरोदासादय इत्यर्थः । तत्र धीरोदात्तो यथा-.. आत्मश्लाघारहितः क्षमौ गभौरो महासत्त्वः । धौरोदात्तः स्थेयानिगूढमानो दृढ़वतः सुवचाः ॥ ८२ का आत्मश्लाघानिरतो मायो चण्डश्च चपलच । धोरोद्दतः स कथितोऽहमृतिमद्वारनिःशकः ॥ ८३का उभयगुणव्यतिरिक्तो भूयान् साधारणैश्च गुणैः । धौरप्रशान्तसंजो भवति दिनवैश्यादिकः साधुः ॥ ८४ का मृदुल: कलाकलापो निश्चिन्तो मधुरवेदग्धाः । प्रथमरसप्रधानो ललितकथो धौरललितः स्यात् ॥ ८५का सर्वेऽनुकूल-दांक्षण-शठ्-धृष्टत्वेन षोड़शधा॥ ८६ का के पाश्चिन्मते धीरललितस्यैवानुकूलादिभेदाः, न सर्वेपाम् । महासत्त्व उदारचित्तः, स्यानतिशयस्थिरः । ग्रहइतिरहङ्कारस्तेन यो झङ्कार यात्मशाधाबोधकान्दप्रयोगस्तन निःसङ्कः। उभयगुणाम्या धीरोदात्तगुणधौरीद्धत. गुणाभ्यां रहितो धोरशान्त: माधुळ्गदर्तिसाधारणगुथै विशिष्टः स भूयान, धौरो- दात्तादिः खल्पः, तथा प आक्षण-वैभ्यादयो बहब एव धौरशान्ता जेथाः। कलेति- रमोपयोगिचतु:परिकलाभिभूपित इत्यर्थः। मधुरे दङ्गाररसे वैदग्धा यस्य, पदङ्गाररस एष प्रधान यस्य। वयन कामदेव'मित्यादि च तद्देशिय तदैकास्तिकत्वं च मूचयसः। 'मर्चनायक- घटेति 'सन्'शब्दो तनायकवलनपर' इति वृत्तौ यत् ग्रन्थक्षतो मतं न हन सावनिक सम्बवादिसम्मतच । तथा च 'नोक्लो धूर्तादिभेदस्तु मुनेः सम्मत्यमावत:' 'माटाधारी परं नाव्यप्रोक्त उपपतेषभे। कृष्णे तु सर्च नायुक्त तत्तद्भावस्य सम्भवात इति श्रीमतां नीलमणिततामाशयख्यापनपुर:सरमभिधानम्। पह कौस्तुभऽपि व 'लीलावशात् कदाचन योऽपि शव कुताप" (८. का। नवतावण्यत्व नारीमोइनत्व नित्यन्तनत्वातुल्यकेलिसौन्दर्यप्रष्ठवंशीखनाहितत्वादयो वश्वस्तवालौकिक गुणा: प्रामाणिकरसग्रन्थान्तरतो लत्याः । यच्छ क्तयो वदता वादिना घे विवादसंवादभयो भवन्ति । कुर्वन्ति चेषां सहराममोई तस्मै नमोऽनन्तगुणाय भूने।" इति श्रीमहागपते साधारण्येन, वृत्तिप्रतीकप्रदर्शितेन विराष्ट्राविरुद्धनित्य चमत्कारिगुणवत्वेन वा धी ·१७२ अलहारकौस्तुभः । एषां लक्षणम्- एकाश्रितोऽनुकूलः समरागो दचिणस्तु सासु । शठ एकवैव रतो वहिरन्यन प्रियोऽप्रियो मनसि ॥ ८७का अपराच विशको दृष्टे दोषऽपि मिय्यावाक् । तर्जनलाइनयोरपि कृतयोनिर्लज्ज एव धृष्टः स्यात् ॥८८का पोड़शविधास्त एते पुनस्विधा चोत्तमादिभेदन । अष्टाधिकचत्वारिंगडेदा नायकाः कषिताः ॥ पुनरेते स्युदिव्या दिव्यादिव्या अदिव्याश्च । स चतुश्चत्वारिंशच्छतमेकं तेन तभेदाः ॥ एषामनुकूलादीनां लक्षणमाह-एकामैव नायिकामाश्रितोऽनुकूलः, सयाम नायिकास ममरागो एवियः, एकस्यामेव नायिका रतोयन नायिकायां मनप्रियः, बक्षिस कपटेन प्रिया पटः। पुनरेतरचत्वारिंशाहेदा नायका दिया थदिव्या दिशादियाश्च भवन्ति, तेन चतुश्चत्या. रिता महकमत नायकदा भवन्ति । - परामर्श:: एमान्नु वदानिकसिधेन 'लीला'पदेन प्रायशः परिग्रहो भवति । पानन्द पन्द्रिको तपो लोसा घेना प्रियाधिक्य माधय गुरूपयोः। त्वमाधारण पोक्त गोविन्दस्य चतुष्टयम् । सैषा लीला नित्येय-तथा हि "यथा च मूर्यस्य वर्षदेश विपरमात मदेवोदयः मदेव पूनानः मदेव मध्यात प्रत्याहि तव सम्पयापि प्रज्ञापार मात मदेव जन्म मदेव वाला मदेव यकायसरमारणं मदेव मघराप्रस्थानमित्येव धर्मा एव प्रकटलीला पिया एव' रति गन्यान्तरे। लोलवाभिक्तिभंगवतो भक्तसाधक भगतापमका भवति । प्राप्ततनायक महामहिमत्यादिलोकिकमार्ग सम्भवापि न तमाम निगा रायगोसि भागः तखम्। एमपि च कथित प्रतीप्यभावुक पड़ामपि: mystic) अमलातर- "If in the emotion that this tight cause you, you do noe proclaim that it is beautial and iſ turning your quzc into your own heart, you do not then feel the carry of rauty, it train for you in such a meed to rek for intelligitte 19:15, k21 you areld caly sees is way what is impure und ugly: -Plounus ·पञ्चमकिरणः। १७३ धौरप्रशान्तशठयोर्दृष्टस्य च मेदवजितेरपरैः । लोलावशत: सब रविरुद्धत्वाविमपि । गोकुलराजकुमारस्तेन परं सर्वनायकाधीशः ॥. धीरोदात्ती गुरुषु जातिपु धौरोद्धतो विपक्षेषु । मायाविपु नियतमसौ बनपुर्यां धौरललितः स्यात् ॥ अनुकूलो राधायां सर्वाखपरासु दक्षिणः कथितः । लौलावशात् कदाचन धृष्टोऽपि शठश्च कुवापि॥(ओ)का प्रथानुकूलादीनां क्रमेयोदाहरणानि-तवानुकूलो यथा- नान्यस्याः सदन (1) प्रयाति स मया सम्प्रार्थमानोऽपि च मायो मे हृदयन्दुनोति ललिते ! तासां मनस्तापतः । धौरप्रशान्त शूठ भेदभिमेरपरीरललितधीरोदातादिभि देविशिटो गोकलराज- शामारः कदाचिल्लीलावशादिगद्वाविरुद्धधीरप्रशान्तादिभिः सबैरेव भेबिशिव भवति । तया परस्परविरीधेऽपि सति श्रीकृष्णविवहत्वात्तेन हेतुना श्रीजया एव परं सर्वमायकाधीशः। एतदेवाह-गुरुधु मातियु च धीरोदात्तः, विपक्षेषु मायाविषु च धौरोचतः, धीरभान्तो भक्तपु, बनपुर्यान्तु मदेव घोरललितः। referred to by Maeterlinck in his Le Tresor des Humbles and translated and discussed by M. Clark in his Maurice Maeterlinck-- Poet and Philosopher.) (यो) नन्दनन्दनस्य वृन्दावनरसकन्दस्यातुल गुणन्दारिकाधिकतरानन्दचिम्मकरन्दस्य गोपीरतिरसरोपियो मेदुरजलघरमोमिनः सकलकलाकलापमीवरस्य पुरुषवरस्य विभिन्नथप- देशाश्रयेणेव तावनानात्वतो निर्देशः। भरतनाट्यशास्त्र-मगारतिलक-दशरूपक भावप्रकाश रममन्जरी रखार्णवसुधाकर साहित्यदर्पण रसाटमिन्यूज्ज्वलनीलमण्यादिप निबन्धेष्विव परमिहापि नायकभेदप्रस्तावा- वतरणम्। कयास्य भगवतः सनायकत्वं परमन्येषां प्राधतानां नायकत्वं न थाहतमिति प्रदायितुतझेदावतार तो वा। भरतीये रमाटतसिन्धावंतच चतुर्णमेव औरोदात्ता- दीनामल्लखः। भरतीये तु नायप्रोक्त नायकभेदेषु देवा धीरोइता ज्ञेया स्पौरललिता (1) 'समय प्रयातोति मुद्रितपुस्तक दृष्ट पाठो दृश्यते ।

·o १७४ अलद्वारकौस्तुभः। पाराम रमते ममैव मत महर्म संवीक्षते खमेऽपि प्रतिकूलतां न गतवान् कृष्णः सणो मयि ॥ ५२ एवमेकत्र रतोऽप्यलौकिकनायकवादक्षिणोऽपि । तद्यथा- श्यामाझे चरणो कलोरुफलके शीर्ष सुरेखाइलो केशांचामरचालिकाभुजसटे दृष्टि प्रियोक्ती श्रुतिम् । ताम्बू लार्पणिकाकरे करपुटौं कस्तूरिकोरसार- चन्द्रायक्षसि पृष्ठमयदहो निद्राति नील महः ॥ ५३ एवं दक्षिणोऽपि लीलावशात् कदाचिदृष्टोऽपि भवति । तद्यथा- चन्द्रावलीति कपटेन निगद राधां जातापराध एव सझुचितः सखीभिः । सन्तर्जितोऽपि सतया यवनोत्पलेन सन्ताड़ितोऽपि पिजहास न सम्बिभाय । ५४ म ममैवाराम उपबने रमते। भधारामान्ते खयमेव बहुक्ष नर्तिवा विश्राम कुर्वत: थोष्टपणस्य वर्णनमिद 'मामा' इति पदम्। कला चन्द्रावल्या मखी तस्या ऊरपदेशे शीर्षम, एवं सरेखा काचिहोपी सस्या यजलो केशान् ममयत मनोर्स मदः श्रीकृष्णो निहातीत्यन्वयः । प्रिया पोराधिका, तस्या उत्तो क्षणमन सपिशोति वाचि श्रुतिम्। कस्तूरिका योराधिका मखो सनिदेशवशा, व्यतएव तस्या पक्षाम्यले पोकणस्योरः वचस्यलम् । यम दक्षिसपा पाममा वा समस्य पीतय्यस्य पृष्ठदेशलया चन्द्रावली, स्वमुझे ঘলদা জিা, যীলর জালায়া হয়ে য—য অকাষ মুখবন্ধনী रापारादिप्म 'द प्रिये पन्द्रायनीति कपटेन निगा नशामेष, मत्वपराधेन कदापि भीतोपभूपया । ममानिरमायाच पोरोपता: प्रकीतिमा। ग्रामवा पविभप प्रोता धोर. प्रमालका।' इति कचित विभिप्रणालोनिमितक्रमः कोऽपि विभागो पति:। सरपके धोरोदातादिभेटेपमादिचतुभिभिरेनापित, थोड़पया भागो तषितः! मारिसमापियामेमायतमादिशपिभेदनारसवातिया राम, पर मोनाको दबानहारिका पामरतिय शतामिति समग प्रतिष्ठापितमा गुमारि मिनि मेरः। परिनिरनि प्रभावित pि ·पक्षमकिरणः १७५ एवं कुत्रपिछठोऽपि । यथा- एकवैव कृतासने निजनिजैरालीजनैः कुवचित क्रीडाकुञ्जरहागने व्यवहितो दूरेण दृष्ट्वा प्रिये । वंशीकूजितसूचितातिनिभूतं चन्द्रावली लम्भयन् सङ्केतन्तरसा रसादभिसरन् राधा हरिः पातु वः ॥ ५५ अथ विभाषप्रसङ्ग नायकस्य सहायाः सखायः, एवं नायिकायाः सव्यः । तेनादौ नायकस्य सहाया लक्ष्यन्ते । सहायाः स्युः सहचरास्ते भवन्ति चतुर्विधाः । सखायश्च प्रियसखास्तथा नर्मसखा अपि ॥ अाकस्मिन् कुन मखीभिः सह राधाचन्द्रावल्यौ। लताऽदियवहितः श्रोक्लयो दूरत एव दृधा राधा चन्द्रावलौवियुक्तां का दूरे सङ्केतन गत्वा सरलोशब्देन चन्द्रावली- मानुहाघ, तं शरमन्द्रावल्येव पूणोनि, नान्या तस्या अचिन्त्यप्रभावत्वात् । तत्वाऽप्ति हृष्टा चन्द्रावली सखीभिः सहिता केनचिन्मियेण तत उत्याय तदेव सङ्केतस्थलं नगाम । ततः प्रोक्षायाः सखेन राधिकाममिवसार। एतदेवाह-एकत्रेति। एकत्रव कृतमासनं याभ्यामेवम्भूते प्रिये राधाचन्द्रावल्यो लताऽदियवहित: श्रीकृष्णो दूर एव दृष्ट्वा वंशी पन्दन सचितमतिनिझतं सङ्केतस्थल लम्भयन् स्खयन्तरसा वेगेन रमादानन्दात् राधा- मभिसरन वो युभान पातु । इत्यज्ज्वजनीलमणी। 'उदात्तादोश्चतुर्भदैनिमिः पूर्वतमादिभिः (पूर्ण पूर्णतर-पूर्वतमायैरिति )। बादशामा चतुर्विशत्यात्मा प्रत्यादियुग्मतः । नायकः सोऽनुकलादयः स्यात घसतिधोचितः ।' तन नीलमणौ को उत्तमादिभेदकल्पनं न सम्यक, व्यतस्वतस्थले पूर्णतमादितारतम्येन भेदकल्पना। दियादिभेदस्यापि स न विषय:-इतरनायकेष्विव न तत्रोपपत्यासङ्गतिरपि, ध्यतः संख्यानयनवैमत्यमित्यलं बहुना। एषां भेदानां प्रत्येकशी भिनान्यदाहरणानि दर्पणनोलमण्यादिषु निबन्धेषु स्पष्टानि । व्यनुकूलनायकस्य विश्वप्रसिद्ध- सदहारणं रामायण कथानायकः मुचरितनिधो दियादिया श्रीरामचन्द्रः, वेगवतन्त्र स्थिती तु 'राधायामेन कृष्णस्य सुप्रसिद्धानुकूलता । तदालोके कदाप्यस्य नान्यासङ्गः स्मृति' बनेत्' इति कृत्वा तस्यैव' तथात्वेन निर्देशो जेय: एवमेव श्रीगीतगोविन्दे "राधामाधाय हृदये तत्याग बनसुन्दरौः" अनुकूलस्य दक्षिणस्य च तस्य देशपानकालादिषभूततमभेद- कलनया पटत्वं पटत्वं वा कादाचित्कमिति नान्याय्यम् । मधुररमकदमस्य भगवतो ध्यत्वेन ·अलद्वारकौस्तुभः। प्रियनर्मसखाश्चान्ये तेषु टूतस्विधा मतः । निसृष्टार्थी मितार्थश्च (22) तथा सन्देशहारकः ॥ इयोरिङ्गितमादाय खयमुत्तरदायकः । सुनिष्टं कुरुते कार्य निसृष्टार्थः स उच्यते ॥ प्रमितं वक्ति कार्यास्य चान्त याति मितार्थकः । यथोतमेव वदति यः स सन्देशहारकः ॥ ६०का एवं दूत्योऽपि-यथोदाइरिष्यस्त (ओ)। तेषु मखिषु मध्ये पियनममता एव दूता, नान्ये ते दूताविधा भवन्ति । नियो दत्तोऽर्थः कार्यभारो यस तथा चावाभ्यां किमपि न वळयम, व्यावयोर्मिलनं यथा भवति तथा त्वमेव बुद्दा कर्तमिति विन्यस्त कार्यभारो निमार्थ इत्यर्थः । प्रमितन्ताभ्यां यद्यतन्तदेव परिमितं वक्ति, किन्तु इयोमिलनरूपकार्यस्यान्त सोमान याति प्राप्नोति, सपा च कार्यमवश्यहरोतीत्यर्थः। ताभ्यां यथोक्त तथैवोभयोनि कटे गत्वा पति, कार्यं भवतु मा भवतु वैति कोऽपि भारतस्मिन्नास्तीति सन्देशधारकः । दूतास्तथा खियोपि दूत्यः सन्ति। उदाहरणे तानां दूत्यं व्यक्तीभविष्यतीत्यर्थः । भठवेन या वयंनया नायिकास्यानोयभक्त चयखान्नैवधिकतरा चमतृक्षतिल्दतीति च निययिभाय तत्वम्। (यो) मधुरापरपम्यायाद शाररमभेर सुत्यस प्रकल्पा पेट-विट विदूषक पीठमई. प्रियन मेमसा: पप नायकमहाया इति वक्ष:-चतुर्विधाः मखायोऽन चेटः किार प्यते' मि नीलमगी। महायगुप्याच सोव मोशरण दशिताः। ध्यन कोटपिटाला न प्रस्तावितारः । गोको कडारादा पिटा', भर-भलारायाचेटा, मधुमजसो विदूषकः श्रीरामा पोटमई, मापोभार ममाश्रितः सवनः प्रियनमम रति येणावलोया चिनि:, '3TRI पीठमादा मया विटविपको। तपा कारपेटामा थधमाः परिकीतिमा: रति दरी । दृतगोविभागवितारो नीलमयावेव लसः। शिपाया सया कपंनि राप दनाय या निदण। मा पनि नियटायां परवंशकाकलो दूसो। या सपणा। यजीदृको, घोरान्दादिराममो, पार्यमास्यादिमितिनी दूपी-- महाशिमोनायिकाममोपोति मितिमालम (10 TETAPEET (e) (१) (1) दुरी पार गरिसादा विमान Fatnaante for: भर पा लिममा। यथा पुक्या - ·पञ्चमकिरण: १०७ प्रय नायकानामुतामियतसामान्यगुणादतिरित्ताः सत्त्वजा गुणा उयन्ते-- शोभा विलासो माधुऱ्या गाम्भीयं धैर्यतेजसौ औदार्य ललितञ्चेति गुणा अष्टव सात्त्विकाः ॥ ६१ का तत्र शोभा (23)- शौर्य दाक्ष्यच्च सत्यच्च महोत्साहोऽनुरक्तता। घृणा नौचाधिक श्रद्धा (A) सा शोभा गिलितोच्यते ॥ ६२ का शौर्य शत्रुषु दाक्ष्यमात्मकुछ सत्यं भवो धूःक्षये रागो गोकुलमध्यवर्तिघु महोतसाहो गिरारणे । श्रयं पिटमाटबन्धुपु हरे गोमेव ते सर्वया (24) नीचे मय्य ऐति केवलमसावकाश होनाऽभवत् ॥ ५६ सत्वना इति- शुद्धसत्वाच्चित्तानाता इत्यर्थः । मिलितति-गौम्यादय, परस्परं मिलता. सन्त एकाधिकरणे वर्तन्ते चेत्तदा शोभोप्यते । च्यात्मकुहने रामारम्भे गोपीमिः सह प्रेमपरीक्षार्थ स्वशतकपटे दात्य सम्यक्तया क्षिप्रकारित्वमित्यर्थः । भुनः एथिया भारक्षये। हे हरे ! मयि नीचे ते वारणा श्ररुपा, यतस्तर शोभेकाहीनाऽभवत् । यया- (A) भरतनाट्य शास्त्र दशरूपक रसायवमुधाकरादिष्वेषां विस्तारः। यदप्यवाचीन- ग्रन्थेष्वाकरादितो लक्षणलक्षणे किमपि लक्षण्यं न तत् सर्वज्ञानुपादेयम्। वस्तुतस्तु सनियतलक्षणानां भित्तिमूलवे सीसतेऽपि स्मृतिमान्द्यात् थाख्यानभेदात् मतान्तर- कल्पनस्याप्यादरणीयत्वान्न मिमपि मिसान्तपक्षे लक्षणवलक्षण्यविवादावसरे वक्तथमस्ति । लक्षणवलक्षण्यमयिमगुणलक्षण एव मुवरां बरोवति । 'यधिक स्पई नि दणदादीनां लक्षणे पाठो लक्ष्यते। 'अधिो बडे ति कौस्तुभवतः । इदानीन्तनलम्ये भरतीये नायशाखे २४ाध्याये ( निर्णयमागरमुद्रिते तु २२शाध्याये ) शोभालक्षामित्यद्दिष्टम्-'दाय शौर्य मथोत्साहो नीचार्थेषु जगुभितम् । उत्तभैश्च गुणे: स्पा यन शोभेति सा स्मृता।' स्पद्धास्थाने यहाया: ग्रहणं वैवाचारसम्ममिति नास्ति कापि विप्रतिपत्तिः, उदाहरणे च चमत्कारिताप्रमजोऽसादेव कारणालयः। ग्वमपि विलासादिगुणानां प्राचीनमत (23) पयमः (ख) (क) पुस्तकयोनास्ति। (24) 'सर्चदति, (क) (ख) (छ) पुतके पाद । २३ ·अलद्वारकौस्तुमः । रम्यवेशविभूषा_विलासः शिल्पकोशलम् । ६३का- तध स्खविपयमन्यविषयञ्च । यया कचिद् गुञ्जाधातुस्त वकदलब प्रभृतिभि- वनेऽनल्पाकल्यैः प्रणयिसखिभिभूषिततनुः । स्वयपा वेशानतिकुतकत: शिल्पकुशल- स्ततोऽप्युचैपिवान् हरिरहह तेरव तनुते । ५७ अन्य विषयेऽन्यदपि। गुजागिखण्डगिरिधातुदलप्रसूने राधा विभूप्य मुरलीव करे निधाप्य । पीताम्मरच परिवेश हरिः प्रसीद हे सण मय्यनुगते रुपयेत्यवादीत् ॥ ५८ 'मजामपि निरुगभावो माधुयमिप्यते।' इति केचित् । केपित 'मायस्याविशेषेषु माधुय्य रमणीयता| Santyadreams, गरिशासार। वम्तम् येन फेनापि वैशेन माधुय्यं रमणीयता (A) । ६४का यद्या- ·पश्चमकिरणः। २७८ क रत्नालङ्काराः वचन वनवेशो (1) मुरहरे न तत् पश्याम्यस्मिन् यदतिमधुरत्वं न लमते ॥ ५८ भौशोकक्रोधहर्षादोर्गाम्भीर्यमविकारिता ५ का 'नो कथ्यते किम कथाविषयो यदि स्यादित्यादि (४३शशोके)। खभावादप्रतिच्यावो धैय शोके महत्यपि ॥ ६ का यथा किमेषा तापिञ्छ?मलतिकया मडुजधिया स्वकण्ठं तन्वगी शिवशिव दृढ़ पीड़ितवती । स्थिता वा कालिन्दीपयसि मम वक्षःस्थलधिये- त्यमुषेयते तर्काः परमहह जीयन्ति हृदये ॥ ६० अवक्षेमावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । निर्वापकं भवेत्तेनः- ६७का यथा- मदान्धेनेन्द्रेण स्वमखविधिभगव्यसनिना महासष्टि सृष्टां वजनगरनाशाय कलयन् । गिरीन्द्रं श्रीकृष्ण: करकिसलयाग्रेण मृदुना सलीलम्बिभ्राणो व्रजमवितवांस्तञ्च जितवान् ॥ ६१ खमतमाछ-वस्तुतस्वित्यादि। उरसि वक्षःस्थले गुनादाम एवं स्तवकयुक्तलताखण्ड --व्यस्सिन मौलायो तदस्तु न पश्यामि यदतिमधुरत्व न लभते । महत्यपि शोके सभावादतिच्यावोऽचननं धेयम्। माथरविर हेऽन्यतयाकुलो राधा सत्वा स्वयमपि व्याकुलः श्रीक्षय्यः खगतमाह-किमेधेति। एषा मनमा तमालरक्षस्य शाखया वकण्ठं पौड़ितवती, अथवा महक्षःस्थलधिया कालिन्दीनले स्थिति मानाविधता अमुष्य श्रीकृष्णस्य हृदय एव जीर्णा भवन्ति-न तु बहिः कोऽमि विकारः प्रकटीभवतीति भावः। परेय तस्यावक्षेपात्रमानादेः प्रतिकारं विनेव खत एवं निर्वाण ननकं यद्भवति सत्तेजः। सस्य मखस्य भङ्गाष्नातं यसमं प्रीतधो कटक्यादिकं यस्य। तेन दी दृष् िपश्यन् । पौत्यादि लक्षणं शक्यकादिसम्मतं, दितीयन्तु नात्यशास्त्रादौ नायिकासाविकभावानामन्य- तमस्य माधुय्यस्य निदर्शकम् । इस्य कुत्रचित यानि यकगुणलक्षणविचारे प्राचीनोक- नायिकागुणसंवादहितः, स च न मर्वधा शोभन इत्यलम् । (25) 'क वनचरवेश' इति (छ) पुनके पाठः ।

·पञ्चमकिरणः । १८१ अथ नायिकाभेदा:-- तत्र 'परोढ़ां गणिकाचापि वयित्वाऽत्र नायिका' इति परोढ़ागणिकयोः साधारण्येन रसाभासपरत्वमेवेति (26) लोकिक एव । अलौविकि तु कृष्णाधि- करणक-रतेस्तदेकमात्रनिष्ठत्वान्न रसाभासः, 'अनौचित्यप्रवर्तिता आभास' इति, तदभावात् (27) (D), प्रत्यतौचित्यमेव । तेन परकीयाऽवान्तरभेदमा परोढ़ावमङ्गीकृत्य नायिकाभेदानाह- खकौया परकीयेति नायिकादौ विधा सता। मुग्धा मध्या प्रगल्भेति खकोया तु विधा भवेत् । मध्याप्रगल्भयोर्मेदाः षड़ धौरादिप्रभेदतः ॥ १०० का धीरा, अधोरा, धीराधीरा - इति भेदास्त्रयः । कनिष्ठाहरूपत्वात्तयोदशधा मतम् । १०१का च्यनौचिलेन नरकमम्यादकत्वमारिमित्यादिदोघेय प्राकृते प्रदर्शिता रमा अाभासा भवन्तीत्यर्थः। पारिमित्यन्नु स्त्रिया: सम्पूर्णाग्रहममये पुरुषस्यामामधारूपं, श्रीय त्वमन्तकोटिगोपीभिः सह विहारेऽपि सम्पूर्णसामधीम्, अतस्तामामेव पराभवो न तु कृष्णस्थ, यतोऽत्र सम्पूर्णरम एव, व्यतण्य सयो तदमावादोश्वरखेनानौचित्यदोघाभावात् । परोदात्वमिति-यपालते परोदरमएयामपि रसमगीकृत्येत्यर्थः । पुण्याति। देवानां कृष्ण पक्षप्रययत्रत्व कल्पाम् । देवताना मध्ये कुभदेवता चा श्यामतर. दलशोमिनी। (D) अल 'तदावादिति पाठे कृयाधिकरणक रतेरनौचित्यभङ्गेन प्रशतरसपरत्वादि- त्याकारोऽर्थः कल्पाः । अप्राकृत रसाभामादिविचारोऽस्लामी रमस्वरूपोद्घाटन एव विहितः। ध्यन तत्त्वे 'यामामशे चरणरेगुनुघामई स्यां वृन्दावने किमपि गुलालनौषधीनाम् । या दुस्यनं सजनमार्यपथच हित्वा वर्मुकुन्दपदी श्रुतिभिर्विम्टग्याम् ' इति श्रीमद्भागवत- पुराणोयो ग्रन्थः, 'नेशा यदनिनि रसे कविभिः परोपा वत् गोकुलाम्वुजदशा फालमन्तरेण । न्याशंमया रसविधेरक्तारिताना गरिणा रविकमण्डलशेखरेण।' इति प्राचा मतय प्रमाणम्। (25) 'परवमेवेति प्रबादी लौकिक एवेति पाठः (क) (ग) (घ) पुस्तकेषु । (27) 'तभावादिति (क) (ख) (घ) पुसके पाठ । स च टोकाकदसम्मत इति प्रतिभाति।

·। १०२ (ख) का १८२ अलङ्कारकौस्तुभः । तयोः पटप्रकारयो मध्या प्रगलायोः कनिष्ठोष्ठत्व' थोकष्णप्रेमतारतम्येनेव, न तु वयसा | मुग्धाया एकरूपत्वेनानयोर्दादश लेन- तेन त्रयोदश खोयाः-१०२ का पदोढ़ा स्वादलौकिकी। नयोदश विधा साऽपि-१०२ (क) का यतोऽलौकिके परोढ़ाऽपि मम्मन्यते, ततः साऽपि त्रयोदविधा । तेन पडूविंशतिर्मिदा तेन मिलित्वेत्यर्थः। अवस्थाभिरधाष्टाभिरष्टोत्तरशतइयो। कन्याज्येष्ठ कनिष्ठत्वान्मुटुमध्यमृदुत्वतः ।। चतुर्मेदास्ततस्तासां सहादशशतहयो । अत्युत्तम-प्रकृयादितया ताः स्युः पुनस्विधा। षट्त्रिंशत्सहिता तेन षट्शतौ नायिकाभिदा॥१०२(ग)का अत्युत्तमा, उत्तमा, मध्यमेति वैधम् । तव सिद्धाः सुसिद्धाश्च नित्यसिद्धा इति विधा। स्त्रियोऽवतीणास्तेन स्युर्वसुशून्यग्रहेन्दवः (१८०८)(E) ॥ १०३का सुग्धाया एकरूपत्वमेय, व्यतो मध्याप्रगन्भयोरेव धौराऽदिभेदतः घड् भेदा उच्चन। ध्यनयोर्मध्याप्रगलायोः। तेनेति--सकीयायास्त्रयोदशभेदैः सह मिलित्वा घडू विशतिर्भेदा उता:, छभिमारिका यामकमजेत्यादयराभिरटोत्तरशतहयो । परोपामिन्ना कन्या केनाप्यविवाहिता-तस्या भेदचतुष्टयमाइ-कम्येति। ज्येहा कमिटा, अत्यन्तमदो मध्यगदी च। नियमिहा व्यस्य धारया सभावमिहाः। एता: स्त्रियो गोकलेवतीर्णाः, तेम पूर्वोत्तमायायास्तिगुणीलतेन वमुशून्यमहेन्दवो नायिकाभेदा भवन्ति । (E) मिहा: सनिरुपा इत्यादि-इन वैष्णवागमस्य मतानुसारेण । भका: म भगवतो जायारूपा -पोटेष मसान् सभ्यः। त्रधिभि: अतिरूमाभिः देशोभिच म लमः। असोयम: सन्द प्रवादिपरायेभ्यो तिरो याहाः ।

·पञ्चमकिरणः। १८३ सिद्धा मुनिरूपाः साधनसिद्धाथ, सुसिहाः श्रुतिरूपा देव्यथ, नित्यसिखा राधाद्या कश्मियाद्याश स्वभावसिद्धाः। अथैतासामादितो लक्षणानि-- खकौया तु कृतोहाहा पित्राद्यैः खयमर्पिता या तु व्यूढाऽपि गोपेण लोकधर्मानपक्षिणी। कृषौकताना रागेण परोढ़ा व्रज एव सा (F) ॥ पित्रादिदानात् प्रागेव पित्रादेरप्यसम्मती ॥ नातानुरागा या कन्या सा भैप्पी कुण्डिने यथा ॥ पिधानादिसतोचात् वधार्टयादिभयादपि ॥ गूढ़ा यस्था रतिर्गाढ़ा सर्वथा सुरसायते। कात्यायनीव्रतपरा सा कन्या सर्वदा बजे (8) ॥ १०४का अथ मुग्धादेर्लक्षणम्- अभिनवविकसितयौवनमदनविकारा मृदुर्माने । वार्तायामपि सुरते पराङ्मुखी सबपा मुग्धा ॥ १०५ का फुरितनपुरे भेनी रुक्मियी। वजम्य कात्यायनीरतपराणां कन्यानां खरूपमाह- टभानेति। परोहानामिव रखोत्कर्घहेतुभूतस्य मित्रादिस्तनिवारणदुर्लभताप्रम- कामवादेः सत्त्वात् गोपान्तरेण विवाहाभावेऽपि न पतिः। (F) परकीयानामपि तासां श्रीकृष्णपतित्वं दर्शितं बहुशो भागवतसंहितायां यथाऽवोचाम प्रांक। तथा चानन्दचन्द्रिकायाम् 'न हि पत्यादिशब्दाना परिणतयैव केवलं शक्ति: सर्वेष्वे व रसग्रन्थेषु।' एवमेव स्वकीयास खाघोनभत्तू काऽदिरन्तभुक्ता। -- (28) इस परम् 'एव विद कपिभि परकीयेव वर्ष । परपाणियहोवो तु कण एव हि भीमले। नवान्यनायकै यमातसावान्यव सा किल ।' त्यधिको यो सृद्रितपुस्तक उपलभ्यते । स चाशः प्रक्षित व प्रतिभाति ।

·१८४ अलहारकोस्तुमः। तत्र नवयौवना यथा- पदोः पारितव्यं नयनमहरमध्यगुक्तां स्तनयोणी मान्यं धिय इव (G) जियो वाग्वावसितिः । शिवे राधाया विगलदधिकार सति तनौ किमङ्गान्यन्योन्यं दधत इव लुण्डा गपदवीम् ॥ ६५ नवमदनविकारा यया- कटाक्षं सोप्यन्ती (G) व्यक्त इव नेत्रान्तलहरी निरातहूं वक्षो जननयनतः गवत इव । शिशुव तारस्योदयमपि नयन्यास्त नुतुला स्मरोऽस्था नि:स्पन्दं कल यति नन: कण्टकमिव ॥ ६६ व्यथ वाल्ये मयंत्र रच्छन्दगमनागमन पदयस्य चान्यमासीत् नेवदयस्य कन्ट्र्पविकाररपचापल्यं नामोत्, योगनारमे तु वैपरोत्यमभूदितात्प्रेक्षालहरेगाह-- पदोरिति। वाल्ये स्थितं पोशाच्चन्य यौनारम्भे नयनमहरत्, एवं बाल्ये स्थिता मध्ये गुरुना स्तनयोणे अहरताम, यौवने सननिवषयोः पुरताऽभूदिति भावः। तथा च थाले या बढेसथा सजाया व्यपि मान्दाम, एवं वचः स्याधिस्यमामीत् यौवनारम्भ तु तयोर्मान्दा वाचावमितिवांफपयोगोऽहरत्। यथा च बुडिलब्जयोराधिक्यं वचनस्याय त्वमदिति भावः। राधायान्तनुरूपदेश मान्यरूपराज्यस्याधिकारे गते मति। ग्वं योरगारम्भ पाल्यस्य याकिचिम्मानमत्यात चोगत्वं, यौवनस्याप्यारम्भमाबत्वात पोपत्वम्-एवं ममि मिशुत्व वारुण्यादयस तनुतु शोषवस्तुतुम्नां नयनया: शापयन्याः तम्या राधापा नेवासमहरा कटाशं भोप्यन्ता या चा घड प्रमये धातुः । तथा कटापनपापव्ययम्य करिष्याती तत्पूर्व यां प्राप्नोतीव, यथार्भकप्रमत्रपू- काचित्र प्राप्नोति। यीनिहारमात स्टाले धिकोपां. नालाय शेषात् मन शक्नोति यथा जायमरसि भार.। पूर्व निरात गई वच.म्यसमधुना जननयनत: मी, पाण्या; मार; कन्दप मि.ग्मन्द निष्फि यमघांत पन्दप्रक्रियारहितं मनः कण्टकमित्र বয়সি। PAIREरियादिलायामुक्षमा प्रामाणिक-यमत्यान মাথা ঘাহিন্দি [ পিসি। যে লহনামা ও 'म प्रयिमान मिया मालाया पाया रदेश:। घर जारी तिमनसा शमर चार पक्षानीति गुपोमिदम् ।

·पञ्चमकिरणः । १८५ माने मृदुर्यथा-- सख्या शिचितपाठितानि सभृशं याम्योपदेशाक्षरा. ख्यद्यावश्यमभीष्टसनसमये सम्पादनीयानि हि | इत्यं चेतसि निशयो व्यजनि यः कृष्णस्य सन्दर्शने सद्योऽसौ सह चेतसाऽपस्तवांस्त्रास्तास्मि तस्या हृदः ॥ ६७ सरतपरामुखी यथा- अयि प्राणेभ्योऽपि प्रणयवसतिस्त्वं प्रियसखी ममेवेति प्रायो निरथयमई पहाजमुखि । । इदानीन्तु ज्ञातं जपतिसुतस्येव भवतो यतस्तत्मोत्यर्थ मदनभिमताय स्मृहयते । ६८ अनभितमत्र सुरतम् । . सवपा यथा- - पाटटा नमयति वक्त मीक्ष्यमाणा नेत्राओ मुकुलयति बजे गजेन । यान्तोषु प्रायिसखोपु याति पश्चातानगो नमयति कोमलं मनोऽस्याः ॥ ६८ मध्या सुललितसुरता मध्यमसमुदौर्णयोवना नोच्चैः । ब्रोडावतोषदोषनागलापा निभृतवैदग्धा ॥ १०६ का तत्र सुलनितसुरना यथा--'निर्यातान्त्वयो'त्यादि (२५ श्लोकः) । मध्यमसमुदो योवना यथा- काचियेश्वरी खातमाह-सख्येति। अनी निश्चयश्चेतमा सह दो मम हृदयादप रतवान्, अतस्तस्याः सख्या. सकाशादहं बस्ताऽसि, न जाने सा किं वदिष्यतीति मानाफुलामीत्यर्थः। व्ययि पट्टानसखि । प्राणेभ्योऽपि प्रेमपात्रो त्वं ममैव प्रियसखोत्यहं निरणयं निर्णय शतवती। यतस्तस्य श्रीवास्य प्रीत्यर्थ ममानभिमतं सरतं वाञ्छति । श्रीयोन एथा मा वह नमर्यात, तेनेक्ष्यमाणा सती नेवाजे सकालयति सहिते करोति, तसादस्या: कोमल मन: क्रन्दो न नमति, कोमलत्वान्मन: कदाचित्तटात्यपीति भयान नमयतीत्यर्थः। मध्याया लक्षणमाइ-नोचैरपि तु ईयछोडावतो। राधे! त्वं कन्दपंस्य भुवि स्थिता कल्पवल्ली भवयि। कल्पवाहीसाधर्मामाह-तव २४ .

·मलद्वारकौस्तुभः । स्तनौ स्तबकविभ्रमौ विहसितं प्रसूनोहति- वैचो मधुरसो दृशावमिमुखस्थिती खजनौ । ध्रुवी भ्रमरमण्डली करपदं नवाः पल्लवा- स्त्वमेव सखि राधिके ! मदनकल्पवली भुवि ॥ ७० नोच्चैींडावती यथा- प्राकष्टे रमणेन नीलवसने (29) निर्मोचिरायते: कशोधैनिरवाहयं सखि ! तनीः साम्मुख्य सनोपनम् । जिमि स्मरणेऽपि तस्य यदियं कृष्णाष्टमी यामिनी. वासीत् सुन्दरि ! सम्मुखाईतिमिरा पचाईचन्द्रप्रभा ॥ ७१ ईयसमागमा यथा- मम यो शब्दः सुरतमिति हे कृष्ण ! न गतः सखीयो याचित्वा यदि भवति दास्यामि भवते । इति खोक्तं प्रातः शकयुवतिभिर्भापितमसी कयेट व: प्रोक्तं वच इति सखीवेव निदधे ॥ ७२ जनौ स्तवकविभ्रमी पुष्पगुचविलासरूपौ। परस्परसम्मुखतया स्थितौ कल्पवतीनिष्ठ • खननी सब दशौ। तव धुवौ कल्पवल्लीस्थितभमरमण्डलो। 'करपदमिति प्राण्याखात ममाहाररन्दः। श्रीकृष्ोन मम मौलवस्त्र व्याकरे मनि तदात्मानं नमां दृष्ट्वा निमोचित कासमूहः करोः मम्मसदेशस्य सङ्गोपन निरवाह निर्वाइं कृतवती । यत् यमादियं मे तनुयामचतुय्यात्मिका कृष्णामी यामिनीवासोत-सा यथा पूर्व प्रहरर याप्य चन्द्राभावेनाईसिमिरा पचादई चन्द्रप्रभा तथैवामप्यभवम् । हे सरतरनिशि ! सरताभिलाषिणे मां मरतं दास्यसि नति बोलोन एटा काषित यथेगो पाह-'सरस'मिति भन्दा गम श्रोवगतोऽपि न ति प्रथमवचन, सदगन्त 'गुमाय सरसमति मया श्रुत'मिनि श्रीकृष्णस्य वचनं श्रुत्वा मा पुनराध-'मयि सम्भावना पिनाति, किन्तु ममो भवति ताभ्यो पावित्वा दिनान्तरे भरते दास्यामि । एतदई पदमदानीमात्र मियताभिः शुकालनाभिः कण्ठन्य शाला प्रात:काले मसौगामये पटिस, तलामा पर्दवरी मोक्तमपि यचो यो युमाकं मध्ये कयोक्तमिका मयोम्वेव निदधे । तपाच मोल वचाजपा मसीनो प्रिमि निषितम्। । वस्य सङ्गोपनस्य। (19) humपति () () पुरषी पाठ।

·पञ्चमकिरणः । १८७ निभूतदग्धया यथा- परीरम' मेहे कथमपि मुखाम्भोजमधुनः प्रपाण ना नेति (39) व्यधित करकम्मं किमपि या । स्वयं लब्धोच्छासं जधनभुवि वास: स्थगयितु स्वयं सा योलणं किमपि परिरेभे दृढ़तरम् ॥ ७३ पथ प्रगल्भा-- तरुणी मदनमदान्धा रतिरणकुशला दरब्रीड़ा। भावोन्नता प्रगल्भा वैदगध्याक्रान्तनायका कथिता ॥ १०७का तत्र तरुणी यया- दाहोत्तीर्ण सुवर्षपूर्णकलसो वक्षोजयोर्युग्मक मेरेन्दीवरदामतोरणततिः निग्धाः कटाक्षोर्मयः । थोणि: शिल्पतरङ्गमङ्गलमयं सिंहासनं निर्मिता वं कामोत्सवमण्डलेकरचना केनासि चन्द्रावलि ! ॥ ७४ मदनमदान्धा यथा- लिष्टा नियति गोकुलेन्द्रतनयेनाचुम्बिता चुम्बति स्वच्छन्दं लिखिता नखे खपदैराभूययत्यङ्गकम् । अथ कुमरहात किञ्चिभिघेण सखी निर्गताखेकाकिनौ यू धेश्वरौं प्राप्य श्रीकृष्णलया सह विलासारम्भ कुतवान्, गवाचदारा तं विलास दृष्ट्वा काचित् सखो स्वसखौं प्रत्याह । या श्रीकृष्णकुतपरोरम्म कथमपि कृत्रिमदुःखयञ्जनेन से हे बघरमधुपानेऽपि 'ना नेति वाम्यबोधककरकम्पचकार, यधुना सा वाम्यं विहाय श्रीकृष्णस्य यापार विनव कामो. न्मादेन खयमेव नौवीचन्धनालयमो परिधेयवस्त्र जघनदेशे स्थायितु स्थिरीकर तन्मिधेश खयमेव श्रीकृणां पतरं परिरेभे। वैदग्ध नाकान्तो नायको यया सा प्रगल्भा कथिता। श्रीकृष्ण याद-हे चन्द्रावलि । त्वं कन्दर्पस्योतसो केनापि मण्डलर चनानिर्मिता. सि। तस्या रचनाखरूपत्वमाह-माहेति। ग्रामत्मक्षे पूर्णकुम्भोऽपेधितो भवति ततस्थानीयं तव सनयुसकम्, एवमीपहिकसितेन्दीवरमालया बन्धनमालाततिरपेक्षिता भवति, ततस्थानीयास्तव कटाक्षोमय,, एवमुत्सवे नानाविधशिल्पकौशल विशिष्ट सिंहासनमपेक्षितं भवति, ततस्यानोयन्तष मितमदेशो भवति । (30) 'मी मेति इति (ग) पुस्तके पाठः ।

·सपाच मानाएवाधयधिशरण्ये जय हेतुन तु तपास्य, तस्य तु हे पराभवपि त्वये। अलङ्कारकौस्तुमः। शिक्षित्वा तत एव पुष्पधनुषः संग्रामविद्यामियं तस्य धीभकरी यदैष्ट तदियं विद्या गुरुक्षोभिका ॥ ०५ रतिरणकुमला यधा- अन्योन्यमणयप्रकाशपरयोरन्योन्यनिर्माल्ययोः स्यामामाधवयोनिरीक्ष्य वपुपोलक्ष्मी रजन्याः क्षये । सख्या एव मनोजसगरजयोसूचकाचार्यक सामानाधिकरण्यममतिहतं मैने सखीनां गणः ॥ ७६ इयमेव दरब्रीडामावोवताऽदिः । श्रथ मध्याप्रगल्भयो(रादिभेदकवनम्- तत्र मध्याधीरा- प्रियं वैदग्धावक्रोक्त्या मध्याधोरा वद्रुषा । १०८ 'पद्मिन्यहं कुमुदिनी किल मैव सत्यमित्यादि (३य किरणे ३८ श्लोकः)। धौराधौरा तु सदितैः- उत्खातं गुरुगौरवं कुलवतीनीतिश्च नि:सारिता कृष्ण । त्वत्प्रणयेन, तत् कथमिदं कापव्यमालम्बसे । इत्यालप्य तदीयपोतवसनेनाहत्य वक्ताम्बुजं वाला केवनमथुमिथितमुखी पारुख रोदिति ॥ ७६ श्रीकोन नखेलिसिना चिक्षिता मतो सयमपि नखचि; यद्यमादिप ततः श्राकष्णादेव कन्दर्पयुद्धविद्या शिक्षिचा तस्य श्रीकृष्णस्य चोभकरी यती ऐप ऐश्वयं कृतवतो तस्मादस्या इयं विद्या गुरुक्षोभिका भवति । अन्योन्यनिर्मालायोः परम्परमभक्तयोरतः सम्भोगनन्य श्रमेण मुप्तयोः श्यामाकृष्णयोः पुषो गसचिादिजन्यशोभी गवाक्षदारा निरीय योमध्ये सध्या एव कन्दमुष्ट जयमम्पत्तिम पकाचार्यत्वे सामानाधिकरण्यमवैयविकरण्यमप्रतिशत सखोगयो मे। सा यथा- १०६ का। यथा- श्रीकृष्णाङ्गमाभूषयति जितमिति वैयधिकरण्येन जयमम्पत्तिरिति भावः । व्यय धोरवादिकं मानदशायामेव प्रकटोभवनीयतो मानिनोप्ये पोशाइन धोरिभर मार-पता ·१८८ पद्यमकिरणः। -अधोरा निष्ठुरोतिभिः । ११०का यथा- साक्षासिनि जीविते मम कथं भाव्यन्वमालम्बसे । विना लाच, धिगावयोः सुजनता, धिक् प्रेम, धिक तद्यशः । किं ब्रूमः, पुरुषोत्तमोऽसि, जगतां भासि, मय्येव ते धूर्तवं, न हि तेन ते गुणगणः किचित्तरां हीयते ॥ ७८ सत्यभामोतिः। अथ प्रगमाधीराऽदिलक्षणम्- यदि प्रगल्भा धोरा स्थादव हित्वाऽवहेलया। उदास्ते प्रकृतात् कोपादादरं दर्शयेहिः ॥ १११ का यथा- - कि पादान्तमुपैषि, नास्मि कुपिता, नैवापराहो भवान्, मिहतुन हि जायते कतधियां कोपोऽपराधोऽथ वा। योगा एव हि भोग्यतां दधति, तबानौचितो कापि नो, तेमाद्यावधि गोकुलेन्द्रतनय । स्वातन्वामेवास्तु ते (31) ॥ ७e. धोराधौरप्रगल्भा तु साकूतैर्वचनैर्मुहुः । प्रियमुच्चैः खेदयति- ११२ का अयेकसिन् दिवसे नारदो दारकामागत्येकपारिजातपुष्पं श्रीकृयाय ददौ। तत पुष्प श्रोक्षणेन रक्मिण्ये दत्त, नारदेन कौतुकार्थमेतवृत्तान्तं सत्यभामायै कषितम्। तच्छ्रीषा सत्यभामा मानिनी बभूव, तदनन्तरं तत्या मानभङ्गार्थ निकटे गत्वा श्रीलया याह हे प्रिये, एकपुष्पस्य का कथा, पारिजातक्षम्मेवेन्द्रपुरादानीय तुभ्यं दास्य इति वदनं श्रीक्षा फुपिता सव्याइ-माचादिति । सत्यपामायाः पेन्नोऽधोन: ग्रीष्मण इति योऽमि धिक् । उदा-नाई कोमस्तीपदासीना भवति । योग्या एव तव भोग्यतो दति भोग्या भवन्तीत्यर्थः, तथा चायोग्यत्वान्मत्तयागनवोचित इति भावः । साततामिति-यत तपेच्छा वलेव गच्छ । सम्मेत्यहन्तु देहादियुक्ता भनि- प्यामीति वनिः। (31) रतज'घा वा दूरादुरियनमन्तिक मित्यादि परतम. मोकोम सदामो इम्यते ।

·. - १८० अलहारकोखमा नैतावताऽपि समयेन तवोपलब्ध. वेतो यदन्तरगतैव तदाहणीते । तसेऽपि चेतसि ममाविरतं यदास्से पूर्णाऽस्मि तेन, किमनेन बहिःस्थितेन ॥ ८० पराऽवौच्यैव निन्दति! ११३ का परा अधीरप्रगमा । अवीक्ष्यैव अदृष्ट्वैव । यथा- 'सख्यः । कथं परिमलो विमलः प्रसपौं' 'श्यामो निलीय चिरमस्ति' 'कुतः स वामः ।।' 'तल्पान्तिक तव' 'निवारयताश, यात, 'वर्तस्य तस्य वदनं न विलोकयामि ॥ प्रयास ज्येष्ठकनि ठत्वभावो यथा- एकत्रैव कृतासनं स्थितवती राधा समं श्यामया, श्यामिन प्रहितं समं सुमनसामासाद्य दामदयम् । एतावताऽमि समयनैतावत्कालपर्यन्त तव चेतो मया नोपलब्ध न प्राप्त', यद यस्मात सा मम रिणी तवान्तःकरणं गता सतो त्वच्चेत यायोति, तथा च सर्वदेव त्वचेतो याप्य सा तिष्ठति । अतो मत्सरयं तव कथं भवेदिति ध्वनिः। किन्तु त्वरिइय तोऽपि ममे चेतसि त्वं तादृशतापमध्ये यत् सतत मास तेन हेतुनाऽई पूर्णाऽसि, ततस्तवानया वहि:स्थित्या किम् । तथा च सम्प्रति तवातागमनं प्यर्थमिति भावः । सेग च त्वत्सारणमई सततं करोमि, नया तु सप्नेऽपि न सयंत पालम्भो अनिः । स्मिमिति भावसाधन भयम् । मयीयू थेश्वर्योक्तिप्रव्यक्ती ग्राह-सण्य इति। सर्वत्र पसी श्रेष्ठपरिमलः कृत व्यायाति ? मयाह-श्रोणश्चिरं याप्य निलीयास्ति। यू थेश्वयाह-स मम पाम: प्रतिकूलः कम ! ययं निवारयत मनिकटात् शीघ्र गन्तु। एकवामने यामया मह मियततो राधा योको न प्रक्षितं मममेकाकार माल्यरयं (H) “यन निघेघविशेषो दुभत्वच टगावोणम् । तत्रैव नागराया निर्भरमासदाते उदयम् । यभिजातोश्रीकणे यापातदारये तहतचित्तानां गोपीनां प्रणयहि: राणायास रमणोशिरोमणिपु दाभ्यकनुषामपि प्रोकृष्णस्य सतो भावप्रसादय! एमपि गोपी श्रीकृष्ण मनममदानाय राधाचन्द्रायल्यादिम्वन्यासामसुभगानो सदानी मोकृष्णारिरिता प्रकट परी कोटिमापद्यमानं प्रवाहमहमिकाविलमनं प्रोयनम्मितः ·पञ्चमकिरणः। श्यामावक्षसि दातुमैच्छदुभयं, साऽकृष्थ तदक्षसि मादादेकमयावतीर्य कबरीपूजां (H) चकारात्मनः ॥ ८२ पत्र श्यामायाः कनिष्ठत्व व्यय 'कबरो' 'पूजा' शब्दाभ्याम् । मुग्धा मध्या प्रगल्भा च मिश्रभावात् पुनर्नव । ११४का आदिमुग्धा मध्यमुग्धा अन्तिममुग्धा-एवमन्येऽपीति नव । अत्र मुग्धा वैविध्य यथा- मानग्राइणसाग्रहप्रियसखीशिक्षोपरोधादसौ सूणीमेव चिरं निमोल्य नयने नमानव स्थिता । रोपान्धस्य मदीयदूषणकथावेशेन (1) वाचालतां श्रुत्वा बन्धुजनस्य कातरमुखी कणं करणारुणत् ॥ ८३ नेत्र किं विनिमीलयामि, दयितस्तत्रापि सन्दृश्यते चेतः किं कठिनीकरोमि, सततन्तत्राप्यसौ खेलति । प्राप्योमय मेव श्यामाया वक्षसि दातुमच्छत् श्यामा तु माल्यदयमाथ्य राधाया वक्षस प्रादात् पश्चादेकं माल्य राधायाः कण्ठादवतायं तेन माल्येनात्मनः कवरीपूनां चकार सनिर्माल्येन खस्य मस्तकस्थसंयतकेशपूमाकरणेन श्यामाया: कनिष्ठत्वमायातमिति शेयम् । मिश्रभावात -त्यादिशन्देन सह मिलनादादिमुग्धेत्यादि भवति । ग्रादिसम्धाऽव्यात सुग्धा, अन्तिममुग्धाऽल्पमुग्धव्यर्थः । श्रीकृष्णः सबलं प्रत्या६। मानयादणायय सह वर्तमाना या प्रियसखी तस्याः शिवोपरोधात्। रोषान्धस्य सखोजनस्य वाचालतो अत्वाऽव्यन्तमौग्धावशात् प्रत्युत्तर- दाने भामर्थात केवलं कर्णमेव रुच चकारत्मर्थः । मेव न कतिमम्, यतोऽवरा एता: श्रीकृष्णदयितानां सेवातात्ययेनैव मार्थकम्मन्यनौविता भवन्ति। चिवाललिताणामाया बड़ा एव निपातासाथोकया लीलाम लिख्यते। यासामवरत्वं प्रेमतारतम्येन पावागमे यवस्थितत्वेऽपि बाचित् कविभिरितरच वयोभावादि- नाऽपि दयते। लत्यलेन लक्षितेदारणेवे वमेव लस्यलक्षयसङ्गतिमहिमाणमित्ति- मवलम्य सुधीभोविमाया। (1) .उपरिदर्शित झोके राधाया समधिकमलावत्वमेवादिसग्धासभावं तस्या विनिगमयति । तदयवहितोत्तरे च सोके कोपप्रत्तावप्यमहायत्वयपदेशः स्वकीयं मध्यासुग्धत्वम्, एवमन्तिमे च पदये ग्रीशष्योपरि प्रणयरसोर्जितत्वात् केशलवकल्पितो ·अलझारकोसुभः । दोषान् कि गणयामि तस्य, गुणतां गच्छन्ति ते तत्वणा- न्मानोऽन्येन यथा भवेद्यदि, तदा सख्यः स एवोच्चताम् ॥ ८४ रोमा: सममुत्थितं प्रथमतो, मानेन साई दृशो- रशु यावितमाननेन च समं नीतं ममाहोऽप्यधः । सख्यचाभरणैः समं मुखरितास्तुप्णीकता प्रापिता (I) मामालीक्य चिरार्जितोऽपि सुदृशा कोपस्तया विस्मृतः ॥ ८५ तत्रापि-निमीलिसनेनेऽपि दयित: सन्दम्यते। ते दोषास्तवृक्षणे दोषत्वेन दनक्षये गुणतां गच्छन्ति। हे सख्य भवतीभिरुपदिन्मिार्गज्यादन्येन पथा यदि मानः सम्भवेत्तदा स एव पन्या उच्यताम्। सखीभिर्याच्छिक्षितं मम दर्शने तत् सर्वे विपरोतमभूदिति श्रीराधा याइ । प्रथमतो मामालोक्य सहशा तयाऽसनादुत्थितं, 'रोमाञ्चैः समुत्थित मित्यनेन रोमाञ्चोऽपि जात, मानस्य का कथेति भावः। ध्यावितं भूमौ पातितं, 'मानेन सार्द्धमिनि मानोऽप्यघः पातित इत्यर्थः। अहो ममापराधोऽमि मुखेन सहाधो नोतं सब्जया मुखमपि नम्रौलत- मिति शेयम्। अस्माकं निकटे माऽगच्छ, इतो दूरीभवेत्यादि वाक्यमुखरिताः खण्योऽप्यत्या- प्रदेण. तया धोकतां प्रापिताः। 'याभरणैः सममिति हस्तादिचालनेन मिवारण- ममये तासा कङ्कणाालद्वारा यपि सुखरिता बभूवुः नामां तूथ्योकत्वे ते तूष्णी बभूवुरित्यर्थः । विविधुमुग्धा एव मानग्रहणे सामर्थ्यान्मानाचमा इति पूर्वमुक्तम् । माम्बादः। ज्यभिनन्दनभरो राधाया अन्तिममुग्धाप्रकृतिमनुमापयति । एषु लक्ष्य वे वंविधध्वन्येस च पोषु कचित् प्रश्नोत्तरकौतुककतो लेशः कचिदुचितभाववर्यनानिवन्धो वा सतरा- व्यासां भावतादात्मानिधारणे कृष्णप्रेमगरिमैव वरीवत्तिं । याविष्कृतच तदानन्दवृन्दावने केशोरादिलोलापस्तावे कयाचिदनतिप्रगल्भया गोपललनया- मां धयो यदि निहन्ति हन्यता बान्धको यदि जहाति हीयताम् । साधवो यदि इमन्ति हस्यतां माधवः खयसरीकतो मया । अग्रिमदशान्यितप्रगल्भाधान्त 'दूरास्थित"मित्यादौ यच्छन्नाकोपासतेश्चन्द्रावला: सुचारु भावाकारवर्णनं तदमाशतकीयस्य 'एकवास्थनमंस्थितिः परिहते'त्यादिकस्य "चतुरया कोप: सार्याकृत' इत्यन्तस्याकरपन्थे धूहृतस्य पदास्यापाततो विभिन्नकक्षा- गतमपि सरूपत: ममं ममनसच। वस्तुतश्छन्नकोपाकृतेः पृथक् पृथक् विकाभः । गामानेका नायिका, इमरा तु यतिगुप्मागा, यथोक्तमेवंह मूले ।

·पञ्चमकिरणः। अथ मध्यात्रैविध्यम्- पादान्तंगमिना चिरानुनयिना नीता प्रसाद शनै- राहार्यस्खलितं (33) मया निगदता भूयः कृते साहसे । न्यचक्कन्धरमुस्मितं मयि मनाग्वापारयन्ती दृशं सीमन्ताग्रनिषेगिताञ्जलिपुटं राधा व्यधाहन्दनम् ॥ ८६ पालि ! त्वं वनमालिना निगदिता, प्राणेश्वरि ! प्रीयता, दैवादेष ममानयः समजनि, क्षन्तव्य एप त्वया । इत्याकण्यं सखीमुखात् प्रियवचो मूडीनमाधुन्धती सा म्मित्वैव शिखामणिप्रणयिनं च के प्रणामाम्नलिम् ॥ ८७ दूराष्ट्राधयते स्तनपट लोलामुलीमुद्रया प्रत्यासेदुघि मय्यसौ करयुगेनापादयत्यजलिम् । आपृष्टाऽननपनमानयति सृष्टा समुत्कम्पते दाक्षिण्यं किमु वामताऽथ सुतनोवेदि किञ्चिन्मया ॥ ८८ अथ प्रगल्भावैविध्यम् - दूरादुत्थितमन्तिकं मयि गते पीठं करेणापित मित्वा भापिणि भापितं मृदुधानिस्यन्दि मन्दं कियत् । ग्रीष्णः सखायं प्रत्याह। अद्य कुश्मएह उपवियां राधा समोध्य "हे प्रिये चन्द्रामने !' इति वक्त थे देवान्मन्मुखात 'चन्द्रावलोति पाक्यं निर्गतं, तच्छुत्या सा मानिनी बभूव । ततो मया नानायन मा प्रमादं नीता, पश्चात कोतुकव शादाहायण खेच्छयैव पूर्वोक्त ' चन्द्रावली ति स्वसितं निगदता मया भूयस्तस्या मागोत्पत्तार्थ वाहसे कसे मा मच्चातुर्य बुद्धा 'हे घूत्तशिरोमणे। तुभ्यं नम' इत्युका सौमन्तायनिवेशितामलिपुटं यथा स्यात्तथा वन्दनं यधात् । काचित सखो खयथेश्वरोमाह-हे यालि ! श्रीकृष्णेन त्वं निगदिता । श्रीक्षणस्योति मेवाह-देवादेव ममापराधः समननि । मस्तकस्यशिखामणिसंयुक्त' 'धूर्ताय तो नम' इति प्रणामबोधकाअलि चक्र। श्रीकृष्णा याद-हे सखे ! सा मां दूरादोश्य लीलायुक्ता याऽनलोसदा तयाऽवगुण्ठन दोघोंकरोति। मयि प्रत्यासेदुषि निकटवर्तिनि सति यादरवोधकं करयुम्मनाभलिं करोति। मया इस्तेन स्पधा सा .. । (33) 'पाहार्य स्खलित'मिति पाठ (क) (5) पुस्तकयोः। २५

·१८४
अन्नहारकोस्तभः ।
प्रारुढ़ेऽईमधासनं प्रकटितं मौभाग्यमाश्लिष्यति
प्रत्याग्निष्टमवामदेव सुहगो वामत्वमख्यापयत् ॥ ८९
अतिगूढमानवादियं प्रगल्भाऽग्रिमदशास्यितैव ।
नो सनीलकमानपन्ति, न शकीरध्यापयन्त्यालयो,
नानन्दम्तव मन्दिरेऽद्य किमिति स्वं दोपमाच्छादयन् ।
यदूपऽहमिदन्तयापि लगद भुग्नारुणापाङ्गया
'तुभ्य धूधिये नमोऽस्तु भगवन् मधञ्च वीतहिये' ॥ ८
अन्तिमप्रगल्भा यथा(34)-
"लिटा लिप्यति गोकुलेन्द्रतनय मित्यादि (०५ भोके) ।
प्रथामामवस्याभेदेनाष्टविधत्वमुच्यते । लक्षणे नैव मंक्षा गम्या ।
तत विरहोत्कण्ठिताऽदिकामः-
गाढ़ानुरागा प्रागेव लब्धसंज्ञाऽपि हेतुके ।
विरहे वड़ितोत्कण्ठा विरहोत्कण्ठिता मता ॥ ११५का
यथा-अन्तः सन्तति मम्म मुमरयति, प्राणान् पिनष्टोव मे,

·पञ्चमकिरणः। १८५ तं वा सङ्गमयख सुन्दरि ! मया मजीवितम्तेन वा, हाम्यां नायरमस्ति किश्चिदपि मे सन्तापनिर्वापयाम् । १ सङ्केतस्थं प्रियं ज्ञात्वा सह सख्यैकिकाय वा। गतभौर्याऽभिसरति सा भवेदभिसारिका (३) १६ का यथा-श्याम त्वामभिसमन्धतमसे पादार्पणप्रक्रमे सस्तो नीलानचोल कास्तनुराचा निर्वतमन्धन्तमः । विश्वन्तावदिलातायितमभद्गौरेऽमिलगौरिमा तेनालक्षितमाजगाम सुतनुः, प्रेम्नस्तवेदं यशः ॥ ८२ अन्चासतेन कान्तेन खण्डिताशा तु या निशि । प्रातस्तद्धोगचिहानि वोक्ष्योहिग्ना तु खण्डिता ॥ ११७ का यथा--'पद्मिन्यहं कुमुदिनी किल मैवेत्यादि (३य किरणे ३८ श्लोक:)। मयाऽदा रु योऽनादरो विहितः स ममान्तःकरणं छिनत्ति। समरस्तुषामिः, मम ताशामिषत करोति । हे मुन्दरि! मया सह श्रीकृष्ण सङ्गमयख व्यथवा तेन मनीवित सङ्गमयख। सरया सह किंवा एकाकिन्यभिसरति । दे श्याम ! सतनुम्मम सखी त्वामभिमत्त गामान्धकाररानी पादार्पणारम्भ त्वराति- यादगानीलवस्त्र सस्त, वस्त्ररूपावरण गते तनुकान्त्याऽन्धकारोऽपि गतः, अतोऽभिसारे महान विभो बभूव। पश्चाद्भाग्येन तस्य देहस्य पौतकान्या विश्वमेवैलालायितं पीतवर्ग मभूत सुमेरोनिकटवर्णिभूमेरिलाकृतसंज्ञा, सा भूमिः सुमेरोः मोतकान्त्या सदा पीतपयवेति। गौरवर्णवृन्दावनप्रदेशे वस्या देहस्य गौरताऽमिलत, तेन हेतुनाऽलक्षित यथा स्यात्तथा लव निकटमाजगाम त्वयियप्रेन रवेदं यशः। धन्यनायकासक्तेन ग्रतएव निशि तन्निकटागमनेऽसमर्थन श्रीलयोन खण्डिता सम्भोगाशा यस्या एवम्भूता या प्रात:काल व्यपराधमानार्थमागतस्य श्रीवास्य सम्भोगचिहानि वीक्ष्य कोपेन मानिनी बभूव (J), सा खण्डितोयते । (3) विरघोतकहिताविधनायिकाभेदलक्षणं चिन्मूलतो भरतकतादापोना. दशरूपक दर्पयादि पारयातादा मनाङ भिन्नम्-प्रेमवैचिघटनायां विभिन्ना दशा वैधाव- रसपाखकार: वसम्प्रदायमतमनुवर्तमानराकरादितो विभिन्न मंचामिविहिताः, याक्षता. श्रितरसवेन च तथा संस्थाप्रस्थानं तेषां नामङ्गतमिति च शेयम् । एवमभिसारिकालवणे पाभिसरति सेव केवलमभिसारिका न पुनः पाचोनमतमनस्य 'अमिसारयते कान्त ·१८६ अलहारकोस्तुमः। यथा- यथा- यदा दूतौभिः प्राामानोऽपि गन्ताऽसोत्युतवानपि । देवामायाति यत्कान्तो विप्रलब्धति सा स्मृता ॥ ११८ का 'मुगुणि! स किमवादीदेप यामीति, तस्मात फयमननि विलम्बो' 'मास्म भूः सन्दिहाना' । 'कथय किमु भवत्या यास्यते तत्र भूयः, किमय मदभिर्वा, तुल्यमंतष्ठ्यं मे । (35) कोपनान्तरिता या तु कलहान्तरिता तु सा । ११६का अस्माभिः मह चाटुशन्न गणितः पादानतो माधवः, कोपोऽयं बहु मानिती, न च वयं, प्राणेश्वरो नाप्यसो । चन्द्रयन्दनमारुतः पिकरुतं सम्भय सर्व त्वामुजयिता तदेय सकलं कीपः समाधास्यते ॥ ८४ वासगेहे वेशभूपाताम्बूलवसनादिभिः । सुसनापिनते कान्त सा स्यावासकसन्निका ॥ १२० का एप ग्रीष्तथ्य: यामीत किमवादीत् । यद्यवादीत् तदा विलमः कथमणनि । मणि । तस्यागमने मन्दिाधाप मा भूः। म तु नागत एव, अधुना कि कत्तय कपप। तदानयनाय भवता यास्यते किंवा मत्प्राणे:-त्वं मे प्रायाचनाय प्रेमापदत्य मम सुश्चमेष। सपा च विराज्यासया म्यातुममीः प्राणा यदि मद्देशात गतासा मरि देग तय महरा भविष्यति, व्यसलगमगमेयोचिसमिति ध्वनि: (1)। कोपेनारिता रक्षिता ()। मागभन्नार्थ नन्मदिरे गत्वा प्रपयनत्यादिपर प्रीक्षणां कोपान मसानिकार को मत पचात्तापयतो मा मागोमा (311 मति। गौतया: क गतः मोमानता परेपरों प्रति माया-माभिरिनि। मावसो वधातानिलः । नामा ममप मिनिया यदा या शियिोग गयिता उदोपनवेश मेदयति गद पोप श महर्म ममापारिन, मिममितिहानिरिति भगोमामाचेपोचमिः। पमा मानिस बभूवनि-पाहत रमो गातो पानटप्रयोग, मोपलीता ·पञ्चमफिरण। १८७ यथा- . यथा- साम्यूलमास्यवसनाभर णानुलेपाः सम्पादितास्तव कृते स्वयमेतया ये। से घेव तान्वयि विलम्बिनि तत्क्षणेन सन्तापयन्ति वितुदन्ति विमोहयन्ति ॥ ८५ कायान्तरेण प्रावासं गते सति मनोऽधिप। तन्मनस्वैव या तिठेत् सा स्यात् प्रोषितभर्तृका ()॥ १२१का न वाणी न स्पन्दो न च नयनपङ्ग्रेजलहरी न वीणादेर्गानश्रुतिरपि न चालीजनकथा । कुरुन् याते लणे पुरि पुरि महियः समभवन् पटे चित्रोत्कीर्णा इव विरहवैधुर्यतनवः ॥ ८६ निरन्तर प्रेमवशात् पार्श्ववर्तीव यतप्रियः । वाग्वशः प्राय आभाति सा स्यात् स्वाधीनभर्तृका॥()१२२का पाण्डवदर्शनार्थं कृयो फण्देशान् गते सति महियीणां नयनकमलस्य लहरी कटाक्षादिक नास्तौति । एवं वीणादानप्रवणमपि नास्ति, किन्तु ता महिण्यः पटे चित्रपुसलीवाड़ाः समभवम् । कथम्भूना:? विरहस्य वैधुऱ्याण प्रातिकूलोन कशाः । नियलीलाप्रकटनमिषेण वा सत इति बोध्यम्। विरहज्वालया स्थातुमसमर्था इत्यादि- यहा भवहमनकृतविलम्ब एव न सहनीयो मया यथा विप्रलबादृष्टान्तेऽवालाकोहते 'यात: परमपि जीवनोवितनाथो भवेत्तस्याः' इति पदााई। रहिता-न तु रहितैव तदानीन्तनधणे, अपि तु रहितकल्पैवेति, पश्चातापवत्वमेव मुख्य लिङ्गं न कोपामसरण- मिति दिक् । (K) यक्षाचीने वैधापनये अप्राशतरतिमवलम्बा यो रसविकाशप्रकार: स यादि. माकरे भरलीये तोऽन्यथा कल्पितात कारणनिधहालातोऽपि तद्दर्शितमार्गानुयायोति न तत्त्वतो वेलक्षण्यम्। तथा च सनिदर्शिताटनायिकासंज्ञाप्रसङ्गावतरणिकायामाचीन- वैया वनयसंवादमावनिव कारिकाप्रकार:-'यदप्यस्ति नृपायान्तु कामवन्त्रमनेकधा। प्रच्छमें कामिनं वक्तं तद रतिकर भवेत् ॥ यहामाभिनिवेशित्वं यतव निवार्यते। दुभत्वं च यवास्याः सा कामस्य रतिः परा। (इति निर्णयसागरसद्रिते २२माध्याये )। एवमपि सायनायिकालक्षणे दशरूपक दर्पणादिकृतामिव न कदापि यादृच्छिक: वैवाहिक लक्षणशिष्ट पनि शब्दप्रयोगः परितक्ष्यते, यपि तु सर्वनैव 'ममोऽधिप' प्रिया दिपदानां ·१८८ यथा- अलारकोस्तुमः। इयं मम सखो प्रिया, रचय वैशमस्या: स्वयं, प्रसादय सखीमिमां मयि वृथैव जातक्रुधम् । इति प्रणयकौतुकादिव नियोजितो राधया चका रसिकाग्रणीरथ तथा तथा माधवः ॥ ८७ प्रयाऽसामलद्वारा:- योवने सत्वजास्तासामष्टाविंशतिसंख्यकाः । अलङ्कारास्तव भाव-हाव-हेलास्खयोऽङ्गानाः ॥ शोभा कान्तिश्च दोप्तिश्च माधुर्य्यञ्च प्रगल्भता। चोदायं धैर्यमित्येते सप्तैव स्युरयत्नजाः ॥ लौला विलासो विच्छित्तिर्विव्वोकः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टोमतं विधमो ललितं मदः ॥ विकृतं तपनं मोग्धा विक्षेपश्च कुतूहलम् । हसितं चकितं फैलिरनुभावादिमे पृथक् (५) ॥ १२३ का श्रीराधिका श्रीकृयामाह-यं सखी ललिता ममात्यन्तप्रिया। यदस्या विडम्पनं तन्मत्प्रेरितं ज्ञाचा मयि स्थैव जातऋमिमा प्रसादय। एवं कामोन्मत्तेन चया खण्डितमस्या वशं पुनखमेव रचयेति राधया नियोजितो रसिकायणी: श्रीकृष्णस्तथा तथा पकार। सत्वना इति-यासमन्धिचेधोत्यभावराकान चित्तं सत्त्वं तस्माजाता: (L) | अङ्गजा पति-नेनान्तधुग्रीवाभङ्गयादीनां ततसूचकत्वात्तेभ्य एवाङ्गेभ्यो जाता: प्रतीता इत्यर्थः न तु वस्तुतोऽङ्गजाः, 'मत्वना' इत्युक्तत्वात् । अयनना इति-शोभाऽद्यर्थ वेशादिप्रयत्ना- भाषापि शोभादयः मारियर्थः। इमे भावादयोऽनुभावाशिन्ना भवन्ति। तेऽनुभावा रसादियनका गौणा एव, अलङ्कारास्तु रसाभियझकत्वेऽपि स्वत:समर्थाः-रसोत्पत्ती तेषां प्राधान्येन भाभमस्तीत्यर्थः। किन्तु त्वया शर्त व्यवधारः। मंझायां यो भत्तुं शब्द; स तु इत्यादियो जीवगोसामिप्रतिभिः–'यन भर्नु भन्द-प्रयोगो दाम्पत्यस्यैवाहिनि रसे रमशास्त्र कर्तृभिः सोचतत्वात युक्त एव ।' सर्वनेवाः लहारशास्ने प्राचीनेऽर्वाचीने का पल्ल्पपव्योरेव भत्तशप्रयोगो दृर' इत्यानन्दचन्द्रिकाशतः। एयमपि म्यापोनभकासपोनि दशरूपकादिकृतलक्षणत यादेलक्षण्यविलमित तथ्याव- ·यश्चमकिरण: १२८ यद्यपाषु केचिदनुभावसदृशाः सन्ति,तथापि पृथक् । ते तु रसादिव्यचकाः, एते तु व्यञ्जकत्वेऽपि स्वतःसमर्थाः तेनालद्वारा एव । तत्रैषां लक्षणम्- भावो यथा- 'निर्विकारात्मक चित्ते भावः प्रथमविक्रिया ।' • पालम्बनोद्दीपनोत्यमावादपि स च विधा ॥ १२४ का सवालम्पनोत्यो यथा- पालिकेलि मतगः सह येन येणं प्रागभाचार सुचिरं कलहायते का। तं श्यामसुन्दरमपूर्वमिवेक्षमाणा सा गण्डयोः पुलकमण्डलिकां तनोति ॥ ८८ 'उद्दीपनोत्थो यथा- एतानि तानि नलिनीविपिनानि वाप्या. मते त एव मधुपा नलिनाननेषु । भावाल्यमेव कलितानि किमद्य राधा नेवायकर्षति विलोचनमेषु लग्नम् ॥ ८८ येयं राधिका वालो येन श्रीक्रयणेन बह धूलिकेशिकालमभियाप्य शतश: परस्परं छस्ताभ्यां ताड़नेन यत् प्रागभा तेन चार यथा स्यात्तथा कल हायते सा सा राधिकाऽधुना वयासन्धी ग्रीकृष्णमपूर्वमिचमाणा मत्री गण्डयोः पुलकरूपभूषणं तनोतीति पौर्णमासीवाक्यमिदं जेयम। वाप्य जलाशये एतानि प्रत्यक्षविषयोभूतानि कमलिनीविपिनानि बाल्यममियाष्य यानि ग्रीराधया कलितानि हानि तान्येव, एवं कमलिन्याः कमलरूपाननेषु विद्यमाना एते मघपा बाल्ये यास्त एव । यद वयःसन्धौ किन याकर्यतीति चिनम्। देवस्थानीया कमलिनी, सखस्थानीय कमलं, कणस्थानीयो भ्रमरः, तमादेन उद्योपका भवन्ति । तन्तस्य श्रीराधातत्त्वाट्टोपनपरतन्त्र स्यानुकूल्यविज़म्भितमधिकतरोनिंतरमणीयभाषसम्पत्ति- समवति कोविदानामूहः। लक्ष्येवेष्वनेकतैषामन्योन्यसाईर्थमपि लक्ष्यते। (L) उजलनीलमणावनभावप्रकरण एघो मध्ये प्राग दर्शिताना वितिसंथकाना मनिवेशः। भरतमतमनुसृत्य तत्रैघामङ्गनास्त्रयः, व्ययमनाः सप्त, लीलादा मदं विज्ञाय विकतान्ता विकृतान्ता या दश खभावना लक्षिताः। कौस्तुभे तु दर्पणकृतां कारिका- मनहत्य याकृता एते। तबायकचाइयमन्तभक्ता दश पुरयाणामपि भवन्ति यथोलिम्वित- ·अलधारकौस्तुभः । हुन्नेवादिविकारस्तु व्यतोऽसौ याति हायताम् । १२५ का घसो भावः।- लोलेन किञ्चिदलसेन च किस्विक्ष्या सा यदिभेद हृदयं व्रजराजसूनोः । तस्यास्तदेव हटयेन समं तदन्त- स्तेनावनेव न विवेश नवोऽनुरागः (८) १०० हला स एवाभिलत्यविकारः परिकीर्तिते । १२६ का सएवहाय एव। एकमप्यतिरहोऽपि तमकाऽपुत्सकाऽपि सखि ! नाइमपश्यम् । कोमल कुवनयादपि हयात साहमेन कतमन कटाक्षः ॥ () १०१ यमी भाव एव वयम ग्राधिक्ये कमात्कर्ष प्राप्य हानो भवेत्, पूर्वापेक्षयाउन नेवाधिकाराधिक्य बोध्यम्। एक्सत्तरोत्तर लादावस्येवमेव शेयम् । मा राधिका किश्चितरलेन किचिदलसेन मन्थरेण 'चारणा श्रीकृष्णस्य यहदयं विभेद, न विदयस्य छिद्ररूपमागण्य तस्या राधाया हृदयेन सह नशापुरागस्वस्थ श्रीतपस्यात.कर विवध । तथा श्रोतयो राधिकाया नेम पोय तस्या प्रत्येक मच (ग)म्मविषयकानुरागो भात इत्यन्त करणे निधिकायेति भावः। ललिता राधिकामार- मति! या सवसमसामया अतं, फवाप्येकाले त्वया रश: श्रीरयो लिप्त सवत-म प्रति भोलन' सखिभिः म खेलनं गोपारमादि तन्मय किमपि तमो न रोचरे, ध्यत एताडपोममनमायया कथं धसः। शुक्ला শিয়া মুনি মহিঙ্গাছ-গলায়ই মরন্ধনমি অফা, হয় মাস समापि तय गो भविष्यमोति उहा नाप किन्तु ममममानपन्मनु कटाच पकारी कोमका सात, मया कि कय स्वपेव पिचार्यतामिति भावः। মজা। যাননি কা ম ম স ফf শিলিঃ। বিয়াfিফ মা शिम: कारण मोमि दयितात कारणात मत्वमा व्यपि। मादोगा विनोमा विALTH - मनोरोगः, अतएवाम परिमानगिरामा 'तो' यादि मोरे पोरदाय नाकको भिएमोः गुस्मा पारी शितम्य 'तारमंत्रमित पटि बनाRA मानिनिगामा कोमलमियादि-हटापदिलाया पात्रो लिगामा महरायो र परिमलत। 3 FEITTER ARRE (1) Ts ·9655 पञ्चमकिरणः । २०१ हेलैव शोभा लावण्यरूपवेशादिभिर्युता (1) ॥ १२७ का वेशो नवः प्रतिनवञ्च()वयो, नवीनं लावण्यक, मधुरिमाऽपि नवीन एव । कृष्णानुरागसरसीसततावमाहे तस्या बभूवुरतिधौतनिराविलानि ॥ १०२ शोमैव मन्मथोन्माथात् कान्तिमद्दोपितद्युतिः ॥ १२८ का यथा-को वेदरे सखि ! लगियति दृष्ट एव को वेद जीवमपनेष्यति नग्न एव । प्रेलोलिभिः परिमलैः सहसाऽन्धयाऽसौ श्यामो रसः (१) परिचितो वद कोऽपराधः ॥ १०३ कान्तिरेवातिविस्तोर्णा दोप्तिरित्युच्यते बुधैः ॥ १२६ । यथा-धोताश्रुभिः प्रसव एव कटाक्षभूमि- रुच्छास एव कुचरत्नखनि: प्रतप्ता । बालं वधस्तदनुरागभरचमत्व- मध्याप्य केन गुणिनेवमकारि राधे । ॥ १०४ नवीनो वेपः, प्रतिक्षणं नवं वयः (35) तस्या राधायाः श्रीकम्य विषयकानुरागरूप सरस्या सततावगाहे सति वेशवयोलावण्यानि व्यतिधौतान्युजलान्येवं निराविलान्यत्य- वादिदोषरहितानि बभूवुरित्यार्थः । मन्मथस्यालने कादुद्दीपिता तिर्यस्याः मा शोभेव कान्तिरुयते। 'श्रीशष्यलया- सनिषेधमनादृत्य कथं डर.? यदि यस्तदा तत्फलमपि सड'त्यक्तवती सखों प्रत्यार- को वेदेति। प्रेडोलिभिः सर्वत्र प्रसरशिस्तस्य परिमले: च्यामखरूपो रसो मया दृष्टः। पौर्णमास्याह-हे राधे ! तत् प्रौवयसोऽपि दुःसहानुरागभरक्षमस्वं केनापि गुणिना सव मवीनं क्योऽध्याप्येवमकारित कि कृतमित्यपेक्षायामाह-येन कटाक्षरूमा भूमिः प्रसव एव प्रतिकान एवाभिौताकारि तथाच कटाक्षस्यारम्म एवायुजन्नः मर्व भावितमिति भावः। एवं कचरूपरतखनिरह्नम एव कामप्रतप्ताऽकारि। (M) क्रममारम्पथ्येण स्फुटतामेतेषां नायिकाऽलङ्काराणां मनस्तत्वतरणिमनुस्त्य निदशो भरतीये, तदायितेविनरेवालवारिकनिबन्येषु च। सुकमारे ललितात्मके च प्रयोगेऽभिनय जीवातुभूत एवेषां विलासश्चमत्कारकोटिमापति, ललितोदारशिल्पकल्पे भास्कर्थ केयाशनेषां समझेदोऽपि निरधारि। एयां निदानं शरीरविकारजन्-'देवात्मकं (38) एवं (ग) पुत्त । एतानि तम्घा' इत्यादि (क) पुस्तके, 'एवेश तथा प्रत्यायन्येषु । 9855 ·१३०का यथा- १३१ का २०२ अनदारकोस्तुभः । 'सर्वावस्थाविशेपेषु माधुर्य रमणीयता' 1 (v) Shittalirama -जनावगाहे च्युतमेखनायाः शेवानपाव वभो मितम्बः । प्रति रुपमहेशार्ट सर्वाम्वयस्यास सदैकरूपम् ॥ १०५ प्रगल्भता निर्भयत्वम्- यया-'भिटामिप्यतो त्यादि (५म किरणे । सोकः)। पोदाय विनयः सदा ॥ १३२ का मम्यो निजेरेव गुर्भवविधा मयोव तन्वन्त्यनुरागमौरभम् । न धान्यमाहस्यमपेक्ष्य मोहदं प्रकाशयन्तीह निसर्गसाधयः ॥ १०६ सुख दुःखापि महति धैर्य स्यानिर्विकारता ॥ १३३ का यथा-पामा तदीयनपोषनपूर्णधापी कापोयम न करोमि निमजनेशम् ()। रामि कमपि कानमनग्नमुश्च- राकन्दितु सुमुग्मि । हा प्रिय ! हा प्रियेति । १.० पवगैरलद्वारे ला कान्तानुकारिता ॥ १३४ का मा च रिविधा-गता मपोगता । माता च विधा, पाका प्रियकका नेति । ममपोदार- परेप वाचिकुरा कराये पुरामुथ पोसयममं वनमानिकाध । हारिवाचिततम रममादियेप राधा घमनमुपस्तिमाकेम ! १.६ पोलिकिर पाम, पानामनिमम । दोमाय fm . E मारणे हा रममा गोपालमान मान पायोपो गोपदिमिरेप।

·पञ्चमकिरणः। काञ्चित् सखों कुवलयोदरसोदरागीं कृष्णाकृतिं समुपकल्पा विभूषणाद्यैः । प्रालिनित कृतमतिः स्वयमेव राधा इंधा विभक्तमुपलब्धवती प्रमोदम् ॥ १०८ खगतप्रियकर्त का यथा- सीमन्तचारु दयितस्य बबन्ध वेणीं राधा शिखण्डवलयः स च मोलिमस्याः । अन्योन्यवेशपरिवर्तनकौशलेन हाभ्यामलभ्यत विशेषरते: प्रमोदः ॥ ११० यानस्थानासनादीनां मुखनेवादिकर्मणाम् । विशेषो दयितालोके विलासः परिकल्पाते ॥ १३५ का यथा- कैशिञ्चामरपाणिभिः कतिपयैस्ताम्बूलपात्रीकरैः कैश्चिचामनधारिभिः परिजने हू तातपौः परेः । संवीता मणियानतोऽवरुरुहुः थोशे निखातेक्षणा योपिन्मीलिमणीवरा इव कुरुक्षेत्र समेत्याइनाः ॥ १११ इयं सखी श्रीकृष्णा इव सहनश्यामा, तां वेशादिना कृष्णाशतिसपकल्पा संघाविभक्त प्रमोद क्यालिङ्गनसुखं सण्यालिङ्गनसुखचोपलब्यवती । राधा श्रीकृयास्य सीमन्त चार यथा स्यात्तथा वौँ ववन्ध। श्रीकृष्णोऽप्यस्या राधाया मस्तकभूषणचूडां शिखण्डपिच्छादिभिवंबन्ध । राधयाऽत्मानं श्रीक्वय्यकर्तकौडया- दिना रतिविशेषजन्यप्रमोदीनभ्यत, एवं श्रीकृयो नाप्यात्मानं राघों मत्वा राधिकाकर्तृक- वाम्यादिना रतिविशेषजन्यप्रमोदोलभ्यत। योषितां सकुटस्थमणिवरा बागना श्रीकृष्णा स्य महिण्य, सूर्योपरागे कुरक्षेत्रमागव्य लयो निक्षिप्तानीक्षणानि याभिरांडूरादेव तं दृष्ट्या मणिमययानतो रथात् । कथगता:? परिचारिकाल्पपरिजनेयाः। पानी शुद्रपान, शिरसि धृतः परैः। 'प्रतिनवमिति तु दुषल: प्रयोग, ! 'स्यामो रस' इत्यत्न तु रमघने ग्रीको रस एव म स्यभेद- प्रतीतिः। रमणीयतालक्षितलक्षणे माधुयें चेष्टाया अनुल्वणत्वनि एव सायाचत्ति करः स तु व्यवाचीनगन्यलक्षणे लक्ष्येषु च न स्फरनि । 'केचिदिव्यरतिप्रकाशामिदम् । 1 ·२०४ अलङ्कारकौस्तुभः । यथावा- . सख्यैकया मूर्ति धृतांशुकाञ्चना संवीज्यमाना दलमालयाऽन्यया । अवेक्षमाणा दयितं विदूरतचिनोति मन्दं कुसुमानि राधिका ॥ ११२ केचित्यानं गतिः, स्थान स्थितिः, आसनमुपवेश: (M)। तन्मते यथा- स्थितिमंदभरालसा न गरिमाणमालम्बते गतिः प्रकृतिमन्यरा बरत इषदेव क्रमात् । सलीलमवलोकितं नमति बवते शङ्कत स्वभाव इव लडितः प्रियसमीपतो राधया ॥ ११३ 'स्तोकाऽप्याकल्परचना विच्छित्तिः कान्तिपोषकत्॥ "Sahityadarpa da III. 138 १३६ का यथा -दिवाणि पायोमणिकक्षणानि तवा परित्य समस्तभूषा । एक दधे वक्षसि नीलरत्नं तेनैव राधा नितरां विरजे ॥ १४४ गर्वण वस्तुनौटेऽपि विश्वोकः स्यादनादरः ॥ १३७ का यथा-सौरभ्य हानिर्वपुषोऽनुलेपन सौन्दयद्वासो मणिभूषणैरिति । अनादरा तेष्वपि तानि मुख्याः प्रेमीपरोधेन वभार राधा ॥ ११५ यथा वा-कृष्णेन बर्षादुपठोकितानि निर्माय पुष्याभरणानि यानि । उच्चरमोटायपि तानि राधा नेच्छहभीरमणयमयेन ॥ ११६ अमर्प-हास-विवास-शुष्करोदन-भत्सनैः । निषेधेय रतारम्भे किलकिचिवमिष्यते ॥ १३८ का राधिकाया: मभावनोऽवस्थितियोवनादिमदभरेग्णालस्ययुक्ता भवति, श्रीकृष्णदर्शने मप्ति गुरुया मानपते, किन्तु मम्ममयुक्ता भवति। एवमवलोकनमपि सभाषन: सलील तस्य दराने कदापितमति, कदाचित् यते, कदाचिच्छन् । वपुयो या मइभगन्धस्तदपे चयानुखेपनस्य गन्यो नानः, एवं वपुषः सौदयापचया भूपयाय मौन्दर्य नम्। देव सत्तामुनो दाने माभाविकरागन्धसौन्दयोस एव स्यात, यता तस्या अनार, तथापि माया प्रेमोपरोधेन तानि यभार । यसहारा भामामधारय ययं दरिमा नि ना लम्ति, प्रमो लोकानरोधमेव भसोनामायशो मेयः ।

·यथा- पञ्चमकिरणः । २०५ पराला भूवल्लो स्मितसमधुरा भत्सनगिरी मृषा कम्पः शुष्क रुदितमभिलापेऽपि महति । निषेधो नेत्यस्याः करकमलरोधेन सकलं हरेरासीदेतत् कुसुमधनुषोऽनुग्रह इष (N) ॥ ११७ तद्भावभुग्न मनसो वल्लभस्य कथादिषु । मोट्टायितं समाखातं कर्णकण्डूयनादिकम् ॥ १३८ का - झगुर्वाणविलोलकणभृतो वामस्य दोणः शनै. रुत्कम्मेन कनिष्ठया विदधती कर्णस्य कण्डूयनम् पुष्येपोः पृतनेष सगरजयथोसूचनं व्यातनो- इण्टानादमियं कुरङ्गनयना दपेण कृष्णान्तिके ॥ ११८ जृम्भादि (N) यथा- अन्योन्यग्रथिताङ्गली किसलयामुवीय बाहुइयों जृम्भारम्भपुर.सरं विदधती गात्रस्य संमोटनम् । मौलनेत्रमुरोजयोनख पदव्यादानदीनानना ना ना नेति पुनर्नखक्षतधिया सा कप्णपाणी दधे ॥ ११८ रमणार्थ श्रोतपोन म्वाभिलाधे प्रकटीक्वते सत्यमहासादीनामेकस्मिन् समये मिलनमेव शिाकश्चितमित्यर्थः। भ्र वही व्यराला कुटिलेत्यनेनाम:, स्वहस्ताभ्यां श्रीक्षपास्य करकमलरोघने न नेति निषेधः। एतत् सर्व श्रोधणोपरि कन्दपस्यानुग्रह कारणमिवाभूदित्यर्थः। श्रीलच्यास्य कथादर्शनादिषु जातेषु प्रादुर्भतो यो भावस्तेन भुग्न कन्दर्पस्यावशेन याकुलं मनो यस्यास्तस्या राधायाः श्रोग्येन सह मगाथै खाभियोगरूप कणेकण्डू यना- दिकं मोहायिनं समायातम् । प्रात:काले • वाहुद्दयीसन्नीय जम्माऽरम्भपुरःसरं गानस्य संमोटन विश्धतो राधिका उरोनयो रानिसम्बन्धिनखक्षतस्य गानमोटनसमये यादानेन मुखप्रसारणेन यत् किञ्चिदःखयञ्जक दीनमाननं यस्यास्तथाभूता सती (N) न करोमोत्यादि-एतच वैयावमतानुसारेण कामगन्ध मुक्तस्यात्मसमर्पणखस्य प्रेम्बो महिमस्थापनाय । विबोकस्य दितीयोदाहरण मेवोपयोगि न प्रथमम् यत मोको क्तयुक्याऽनुलेपनादोनामिहत्वं थाइतमेव । कुसुमधनधोऽनुग्रह इति–'यायुटव'मितिवत् पाललक्षणा। जुम्भाऽदीनां भावहावादितो भेद उद्भाखराभिधानुभावप्रकरणे निर्देश मोलमयिकृता यथा-'उदासते म्वधानीति प्रोता उदासरा बुधः । नौथत्तरीयस्मिन ·: २०६ अलङ्कारकौस्तुभः। यथा वा-मंगोपाय्य पटाश्चलेन तनुना नि:मारिदन्तावली- ज्योत्माभिः खपितेन दक्षिणकरासष्टेन वहाब जम् । तोलोलासितकन्धरं मृटुकलैर्वामागुलीच्छोटिका- नि:स्वानैश्चलकइणस्वनसखैः पोराधिकाऽजृम्भत ॥ १२० यथा वा-- अलसालतमूर्बीक्वल्य मूर्टोपकण्ठे वलयितमिदमन्योन्येन संसक्तपाणि । विकविवलन- 33)मङ्गीसङ्गि मोडायिताया: परिधिरिव मुखेन्दो ति दोहंन्दमस्याः ॥ १२१ सनग्रहास्यपानादौ क्रियमाणे प्रियेण चेत् । वहिः कोऽधोन्तरमोतो तदा कुदृमितं विदुः ॥ १४० का यथा--स्तनकनकघटीं पटीमुदस्य स्मगति हरो बहुभङ्गिभङ्ग रम्भूः। ध्यमसरसवागि पाणिरोधात तकरूपा परुया कपायिताऽसीत् ॥ १२२ गावमोटरममये स्तनयोः शोमः दृष्ट्वा तत्स्पर्श याऊलचित्तस्य कपास्य भाखियं पुनर्नसचतं मविष्यनीति बुया चाफुला मा ना ना नेत्यवा। मंगोपायेाति--जघ्यावतीनां जम्भारम्भसमये सभात्र स्वायमिति जेयम्। लोलया किश्चिदुच्चीकृता कन्धरा तन तद्यथा यातयातम्भन । जम्माकाले शयनयमाइ- पटुकलैयकिश्चित् कण्ठभन्दै सपा वामहस्तस्यालिदयक्तकोटिकाशब्देश्च। कोदःचलकडणेति-छोटिका वामहस्तम्यक साम्दोऽपि भात ति यम्। मोडायिताया गानमोटर युक्ताया अम्या रामाया घलई मोमकण्ठे मतकोपरि यालस्यय यथा म्यानयोचीकृत्य रामचन्द्रस्य परिधिरिव चन्द्रनिकटवर्तिमहलमित्र भाति) कण्ठस्य पूर्वभागलिकपदास्तस्य या भ्रमणभङ्गो, तत्मनि यथा स्या सथा। यालस्य म्यागस में विकयुक्तस्य मस्तकस्य मये भानोति शेयम् । पटों कपलोम्। फरिलमारिय राधिका व्यमरमा क्वचरा पाणणे यत्र सपाभूत यया स्यातया कपापिना दुःखिनामात् । कथाम ता? कृष्ण कसं कपाणिरोधात कृतक पापविमरोपण गमा टोरा। भन्दममये भर्ग गाममोटनम् । जम्मा पाय फुल निसादाय ने मता: । यदप्येते विधा: rainfरिमामया: । गोमापियोपियागपाणि पारिता::ति । 13 hritarनपा।

·२०७ . Ift 145. १४३ का यथा-- पश्चकिरणः। 'त्वरया हर्परागादेईयितागमनादिषु।' saliyadarana II. 143 भूषाणां वपदादन्यपदे न्यासस्तु विभमः ॥ १४१ का यथा-अधात काची कण्ठे, जघनभुवि हार, चरणयोः लशाङ्गो केयूरे, भुजलतिकयो५पुरयुगम् । किमरैरन्योन्य मधुमथनसङ्गोत्सवविधौ प्रसादो व्याने प्रणयपिशुनः बस्त्रविभवै: (0)॥ १२३ 'सुकुमारतयाऽङ्गानां विचासो ललितं भवेत् ॥ SUParam १४२का यथा-प्रसूनतपोदरसङ्गन नूनं वपु सखि ! नेति निद्राम् । इति स्मरायासविशीर्णचित्ता सखीधियाऽसौ हरिमालिलिङ्ग ॥ १२४ 'मदो विकारः सौभाग्ययौवनाद्यवलेपजः' । S Darpana --टूतीभिरामगुणगौरवमम्प्रयोगैः शक्यो न सङ्गमयितुच कलावतीभिः । अभ्यर्थितोऽपि स मया परसद्म गन्तु' नापेति मे सखि ! हात् क्षणमप्यधारि:(40)॥ १२५ वक्तुं योग्यापि समये न वक्ति क्रौड़या तु यत् । तदेव विकृतं वाच्यम्- किमगरिति-श्रीकृष्णेन सह सङ्गोत्सवकर्मणि श्रीराधायाः कण्ठाद्यङ्गः परस्परं हारादिरूपवस्वविभवैः करणै: किं प्रणयसूचकः प्रमादो व्यातेने । पुष्प शय्यासनेनापि वपुर्दू नमियनेन पुध्यादयगस्य मोकुमार्यमायातमिति शेयम् । रातिसम्बन्धिकन्दर्यक्रीड़ानन्यायासेन विशोर्णचित्ताऽसावालस्यदरीकरणार्थ सखोबुद्धया। श्रीराशिका ललितरमाह-छाति! वैधादिमतीभिर्योपोभिः कत्लो भिई तीमिदार- भूताभिः सम्प्रयोगे न्यदारा सग्या कपनेरपि करणैः कृष्णः सङ्गमयितु न प्र.क्यः, किं पून: कृष्णेन मई तासां विलासवार्ताऽपि-व्यप्यर्थे चकारः। (O) प्रमादो यातेन इति यनान्योन्यक्तचेटाकत इव प्रतीयमानो यत्यासस्तब्ननिता- प्रजानां परस्परप्रेममुचिका चमत्कतिः । यथैतदनुरूप रामलीलावर्णनप्रसङ्गायिता- नन्ददावनचम्यूपदो - उपरोयमपि चान्तरीयतामन्तरीयमधि चोत्तरीयताम् । यलगाम किमभूत् परस्परं पूजनम्तदिन न नमङ्गयो; त्वराहत टित्वन्तु लक्षणखभूतम् । लक्ष्य तत्त गुणीभूतम्। उत्मवकाले सर्वैवरात्मनामुत्कृष्टवस्तून्येवोत्सृध्यन्ते, व्यतो रास- (40) 'नाति मात्रमतः कथमाचि' कण' इति (क) (प) (घ) पुस्तकेषु पाठः । १४४ का

·१४५ का
अलहारकौस्तुभः।
यथा-संप्रार्थमानाऽपि मयाऽनुवेलं न वक्तुमिष्टामपि वक्ति वाणीम् ।
रुपा निया वेति न वैद्मि सस्यो। जानन्तु राधा हृदयं भवत्यः ॥१२६
-चेष्टा स्मरविकारजा।
तपनं प्रियविच्छदे-
यथा-गीतप्रयोगैहिरोधमानेरन्तर्गतो घईत एव दाहः ।
बहिर्विलेपेवहिरप्रकाशी प्रोन्जृम्भतेऽन्तः पुटपाकजोऽग्निः ॥ १२०
-प्रतीतस्यापि वस्तुनः।
अप्रतीतवदापृच्छा प्रियाय मौग्धामेव तत् ॥ १४६ का
प्रियाय इत्यु पलक्षणम् सख्या अग्रे च । यथा-
'हु (41) मातरम्तबहिरेति का तव' 'प्रिये ! त्वमेव प्रतिविम्बिता मयि ।'
'धन्येव' 'तत् किम्तय सुन्यमोहते' 'धूर्तेय'मित्याप भियं चलेक्षपा ॥ ११८
यधा पा-कयाऽत्ममूर्तिलिखिता नखे न घामम्त ना तय पहजाच ! ॥

·पचमकिरयः। सखी प्रति यथा- वन निधुवन नाम क्क नाम सखि! वर्तते । यदर्थ तव क्योऽयमन्मना दुर्मनायते ॥ १३० अर्द्धार्द्धभूषारचना गावे विष्वग्विलोकनम् । रहसौषत्कथारम्भो विक्षेप: स्यात् प्रियागमे ॥ १४७ का प्रादर्शऽनुचरोकराञ्चलगने संवीक्षमाणा मुखं दिवाभिः क्रियमाणमगडनविधी राधा सखीभिर्मियः । उत्यायाविभूषितव परितो व्यापारयन्ती हर्ण दृष्ट्वा टेवत आगतं प्रियमयो सम्पूर्णभूयाऽभवत् ॥ १३१ कुतूहलं रम्यवस्तुसमालोके विलोलता॥१४८ का यया-घटाम्बुसिना निजहस्तरोपितां श्रुत्वा लतां पुष्पवती सखीमुखात् । उद्यानसीनि त्वरयाऽभिगामिनों ददर्श गधां पथि नन्दनन्दनः ॥ १२२ हसितं स्यादृथा हासो नवयोवनगर्वजः ॥ १४८ का -पासष्टहेत शिरसः शयथैः सखीभिराकस्मिकं स्मितमरोचत राधिकाया। अन्तःप्रफुझदनुरागलताप्रकाण्डादेकं प्रसूनमिव किं बहिनिममोल ॥ १२३ कुतोऽपि दयितस्याये चकितं स्याइयोदयः ॥ १५० का यथा-मुखमनु निपतन्तं वारयन्ती हिरफ भयचकितचलाक्षी न्यड्मुखीयं करण । निधुवनशब्दः स्त्रीपुरुषयोः कामक्रोडावाचो। सयमवगत्याऽपि कौतुकार्थे श्रीराधि- काहे बखि । यसाभिस्तु वृन्दावनादिकं जायते, किन्तु निघुवनसंच वनं वर्तते कम यदर्थ 'निधुवन महं कदा प्रापस्यामी'त्युत् कण्ठया निधुवनप्राप्मार्थम् । यादर्श इति। भूषाफलेन श्रीकृष्णाकर्तृकदर्शनेनैव भूषायाः पूर्णवं जातमिति भावः । ओराधाया यौवनजन्यार्वोत्यमाकसि हास्यं दृष्ट्वा सख्यः पप्रच्छुरित्याह-याटोति । सखोमिः को भः शिरमा शपथैराटयो हेतुर्यस्य तत सितमरोचत। व्योत्प्रेक्षामा- व्यन्तरिति । अन्त: प्रफुलन्ती याऽनुरागसता तस्या देहादेकं प्रसूनमिव । सुखमनु सखे मतन्त भमरमियमधोमुखी मती करेण वारयन्तौ पञ्चाम्मुखं विहाय करे पतम्तमानस्य तेन भमरेणाभिभूतं तमपि करमपि सचित मा धुनौते कम्पयति । तलोत्प्रेक्षामाह-स च करः कङ्कणीनां झड़ते: करणे रुषमभिनिन्ये रोषाभिनयं यथा- । .

·बलद्वारकौस्तुभः। तमपि तदभिभूत कृषितभूनीते सच रुपमभिनिन्ये झवतः कहाणी नाम् ॥ १३४ यया वा-सललितमुपनोतां पृष्ठतो वाममंसं चलदसितभुजङ्गीमनिमालोक्य वेणीम् । 'हु'मिति कनकमहापशिलवासमेषा दयितमुपजुगूहे द्रोहिणं कालियस्य ॥ १३५ विहार सह कान्तेन क्रोडितं केलिरिष्यते ॥ १५१ का यया-अपि सह विहरन्या कृष्ण मुल्लचा रम्ये सुरमिणि कुसुमेऽपूर्विकाकौतुकेन । अनियतगतिमझ्या पाच संघटनेन स्तनहतिपरिभूतो राधयाऽसो व्यधायि ॥ १३६ प्रत्येक सप्तविंशत्या योगेष्टाविंशतिस्त्वमी। रसवाणपि-(७५६) संखातास्ते पुनः सेगिता यदि । पक्षेन्द्रिविन्दु-(१५१२)-संखयाः स्युरन्योन्यगुणिता ननु॥१५२ का तेऽन्योन्य गुपिता अनवारा वक्ष्यमाणेरिद्भितेः सहिता यदि भवन्ति । अन्यगोरवभयानोदाहियन्ते । न च वक्तव्यं निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रयमधिक्रियति (१२४ का) भावस्य तथाविधत्वात् कथं हावादिसाहय्येम् ? यतः कन्यानामेव तयाक्रमः (P)-परोदामध्याऽदोना श्रीकृष्ण' प्रति प्राड निर्षिकारात्मक चिरे यदैव भाव उत्पन्नस्तदेव हावादिमार्यमपि । चकारे व्यर्थः। मलजितं यथास्यात्तथोपनोता प्राप्तामालोक्येषा कृतिमाशलाव्यातनाम यया स्यात्तथा मर्म गन्यमयनियतकं श्रीकृष्ण मालिलिङ्ग । थेराशिय जवारा उक्तास्तयां प्रत्येक सप्त विपात्याऽमहारैः सह योगेऽमी त्वन्योन्यगुपिता ध्यमद्वारा रमबाणपिस्यका. स्युः। यथा भावे भावरहिताना झापादीनां सममितेर्योग सपा पक्षाने पावरहितानामिति (P), सस्मिन् सत्य योगाभावात् सप्तविंशय व्युक्तम् । महारा: केवगा, एमिनिममहिता यदि भवन्ति, तदा पन्द्रिविन्दुसंस्यका भवन्ति । जन घय मन्यो भावस्योराहरणं दत्त, तपेक्षयाधिकषयावस्योदाहरणमेप, (P) म मानियन कारणसुपरिणितायां टोकायां प्रागुग्लिखित माय किरणम्यानमायानग्रस्ताव मासिकारत्याग म्फर्ट गितम्। कमलदलानां यमिभेद ·तत्र पञ्चमकिरणः। २११ तथाहि-व्यरचि न यदपेक्षा पत्रिकाटूतिकादे- रतनि न च (42) विचारो यत्त्वया साईमन्यैः । हृदय ! यदनुरक्तं माधवे युक्तमतत् किमिति (42) युगपदानोत् सर्वशौय्यं मनोभूः ॥ १३० अत्र भावहावहेलाऽदीनां साझयमनया दिगोताकारं ग्रन्यगौरवमयान्न लिख्यते । पथ कानि तानीङ्गितानि यैरेषां दैविध्यमङ्गीकृतम्-इति त्रिविधा- पीड़ितानि दर्शयवाह- मुग्धामध्याप्रगल्भानां विविधानोनितान्यपि ॥ १५३ का मुग्धाऽदीनां वैविध्ये इशितानामपि वैविध्यं, न तु प्रत्येकम् । मुग्धाकन्ययोरेकरूपाणि । तथाहि- दृष्टा तनोति मन्दाक्षं सम्मुखं नैव वोक्षते। प्रच्छन्नं तत्प्रतिकृतिं चित्रादौ स्पृहयेक्षते ॥ वहुधा पृच्छामानाऽपि रमणेन न जल्पति । तत्कथायां श्रुतो दत्ते नेत्रे त्वन्यत्र यच्छति ॥ १५४ का तदपेक्षयाऽधिकवयस्खे हेलायाः, एवं क्रमेण मिन्नभिन्नकाले भूतानां भावानां कई सार्य सम्भवेदित्याहन चेति । तत समाधानमाह-यत इति । तथाहौति। माघर्ष यत्वयाऽनुरक्तम-एतत् सर्व युक्त मेव, किन्तु धुगमदेकसिन काले मनोभूः कन्दो भावहावादिसर्वशौर्यमाञ्जीत् यक्तं चकारत्याश्चर्यम् । मुग्धादौनामिति-सम्पाया इङ्गितानि भिन्नानि, तथा मध्याया दङ्गितानि भिनानि, एवं क्रमेणेनितानि विविधानि। न तु प्रत्येकमिति-एकस्या सग्धाया: सर्वायोगितामि, संथैकस्या मध्यायाः सर्वाणोगितानीत्येवंक्रमेण न तु विविधानीत्यर्थः । ग्रोकयान दृष्टा सम्धा मन्दा कन्नां तनोति। सुलामधिरोहतख प्वजदारेषु एकनावस्थितिमूनामाकर्यसम्भावना न दूरापासा-नामि कन्यानामत्र संस्थानप्रसने वर्जनमिमिति शाम क्योभेदकृतपशतिविक्षतेरसार्वत्रिक त्वात, श्रीकृया लोलासु मध्याप्रगल्भानामिव सम्धानामप्यधिकारदर्शनात् । (42) अमरितोये चरणेन तु विचारी यदिव्यावद्य पाठो मुद्रितपुरख । चतु घरणे किमि युगादित्यादि पाठः (ग) पसके। --

·पत्र भाव
पेचलता विवानि। परं तर भेदमूनत्यं कारिका दर्शितम् 'एसेम्वधिकलनानि
अलद्वारकोस्तुमः ।
दिङ्मात्रमुदायिते।
पन्यैः संप्रतिपादितां प्रियकथामन्यत्र दत्तेक्षणा
स्निग्धाऽकर्णयति प्रदपुलकान्यङ्गानि गोपायति ।
पश्यन्ती पटचित्रितं प्रियवपुर्दृष्टा जनैलज्जते
निर्बीजः कुत आविरति सहयः कृष्णानुरागापुरः ॥ १३८
एव हावहेलाभ्यां शवलोभूयेङ्गितेन सह संसृष्ट इत्यय
मेङ्गितोऽलङ्कारसवरः। एवमन्येऽप्यनुसतव्याः ।
अथ मध्येगितानि-
प्रकाण्डे नौविधस्मिनमोक्षसंयमनक्रियाः।
अलकोल्लासनमिषा नामूलप्रदर्शनम् ॥
सखीभिः सह संवादो निर्हेतुमधुराधरः ।
परस्परं परोहासो मन्दमन्दः प्रियान्तिके (Q) ॥ १५५का
यथा-उनास्य नीवी पुनराबबन्धे निर्मोच वेणी पुनराजुगुम्फे ।
शनैरकाण्डे ललितं जम्भे कयाऽपि कण पुरतो निरीक्ष्य ॥ १३५
अवापि हावोऽलद्धारः शोभया शबलोमूनि तेन संसृष्टः। प्रगल्भेशितानि
चुम्वति लोलाकमलं परिरभते प्रियसखीमपि च
मुकुर निजमुखकमलं निरीक्ष्य तिलकं करोति कृषणाये ॥१५७का
व्यन्यैः कय्यमान (43) प्रौटा कथामन्यन्न दोषणा साऽकर्णयति इथोति। अस्या
সীঘাষ স্বীশ বিনষ ধ্রুবঃ স্বন্ধানি বিষমুক্ত।
अकाले नवसरे मोचनबन्धनादेः कारणं विनैवेत्यर्थः कयाऽपि बरकमार्या उलास्थ
मध्यदेभात किश्दुिस्याप्य नौदी पुनराववन्ध ।
(9) সুঘা ইমামগনামঞ্জস্যের ময়িযদি যাক। নোমানি ও
বাৱালীগিলি ধবারিয়ালনৱশষ ‘ঘিায় যভিঘ দয়াবদিল্লাহির
यथा
-
বহুমাৰি সাহা। প্রীতি মায়া'শ্রাধিনা। মান্নর মালীমাগ্রাধিষ
(13) 'तिमिति (1) ()() पुरक पारः।

·पश्चमकिरणः। यथा-बाई दक्षिणमालिकण्ठपलये (44) विन्यस्य लीलाऽलसं वामिनैव करण केलिकमलं प्राणच्छलाचुम्वति । अस्यन्ती निपनन्तमास्य कमले भृशिर:कम्पनैः कृष्णाने कुसमे विभ्रमभरैः यान्तेव काचिद्दभौ ॥ १४० पत्र विलास एवालद्वारी मदनालवारण सबलीभूयेशितेन संमृष्टः । सगीतादिकौशलमप्याम विलास एव पर्यवस्यति(Q), तेन पृथड् न दर्शितम् । पादिशब्दात् कलाकौशलमपि यथा- अन्तर्मोदमदेन काकलिकया वर्णैरनाविष्कृतैः सहामस्वरमूच्र्छनाश्रुतिपरिष्कारण कण्ठस्पृशा। गायन्ती ललितं तथैव ललितादत्तश्रुतिः श्यामया प्रत्येक निहितैः कर कुरवकै राधा स्रज मुज्यते ॥ १४१ थडावतकारकात मृजो यचिणी, कर्तरि यक्(2)। मुखकमले पान्त' भमर शिर:कम्पनैः कररस्यन्तो क्षिपन्तो काचिदभौ। कन्दप्स्य विलासभर पाव। यथा कथ यत् श्रान्तो जनोऽन्यस्य स्कन्धमवलम्बते कदाचिदमहेन भरेण शिरकम्पन करोति च तददित्यर्थः । व्यतरानन्दामोदेन सहामादीनां परिष्कारेण कण्ठस्पशा काकलिकया मधुरास्फुटध्वमिमा एक्मनाविकतर्ग: स्पटमनञ्चारित: करपललितं यथा स्यातथा गायती राधा स्यामया निहित करके मिण्टोपुष्यैः स एज्यते, कर्तरि यक । 'काकलिकवि 'अनाविष्करिति पदाभ्यामेतहान निकटवर्तितखोनामेव कर्णयाह्यनान्येषामिति शेयम् । काभता? गानेन साहाय्यार्थ ललितया दत्ता अनियस्यै सा। यहादश अत्यस्तु कफवातपित्तवता प्राटाताना कण्ठेस न स्फरन्ति, किन्तु तद्रहिताना गोपीनामिति बोध्यम् । कायघु भूयसामेघो विलासः । वाचिकाङ्गिकचातुरेवमादिभिरभियोगे: नायिकाः खाकूत सदामरन्ति, गोलमयो विस्तरतर्घा मानममि। कलाकौशलमध्ये ग्रालेख्यनिम्माण मन्त्रोत- . लखितच कायज्ञद्वारयन्येषु च मम प्रथितमेव। 'करवक' इति मात, 'करवका रखकारणतां ययुरिति माघपद्यप्रामाण्यममा पाणिनि कलापपरिशिष्टादिमते न यक, अपि तु स्यनेवाम हिकरयस्थानीयः-तथा च वार्तिके 'युनिटलो: स्यन् ।' 'हजः अहोमपन्ने कतैयवति वाद्यम्। (44) 'कलकुही विन्यस्येति पाठः (ग) (घ) पुस्तकयो' । 'दचिणमाकनिष्ठवलय' अत्यनवधानतादृष्ट पाठ (5) पुख। अन्यत्रोदाहत एवामिन भोके (अस्व किरण सान्तिम मागे) 'दविणमालिकलवालय रणव-पाठ ।

·अलक्षारकौस्तुभः।
अथासां सखीभेदाः । तत्र संखीलक्षणम्-
निरुपाधिप्रीतिपरा सदृशो सुखदुःखयोः ।
वयस्यभावादन्योन्यं हृदयना सखौ भवेत् ॥ १५७ का
यथा-'पतत्वस्ने सास्त्र'मित्यादि ( ३य किरणे ३२ लोके)।
छायेव याऽनुसरति सैव प्रियसखौ स्मृता । १५७ (क) का
यथा--क्वचिदने क्वचित् पश्चात् क्वचित् पार्श्व पदान्तयोः ।
सूर्यानुरोधात् छायेव सा राधामनुवर्तते ॥ १४२
सुरसे नमणि रता सैव नर्मसखौ भवेत् ॥ १५८ का
यथा- वृथाऽकथा यावकमहि,पद्धजे ख एव रागोऽस्य दृशां रसायन: (१)।
किन्वेक एवास्ति गुणोऽस्य राधिके ! यः केशवस्यापि च केशरजनः ॥ १४२
(45) न सोचं यया याति कान्तन शयितोत्थिता ।
आत्मनो मूत्तिरन्येव प्रियनमसखो तु सा ॥ १५८
यथा-अन्योन्यग्रथिनाद्गुली किसलयो विन्यस्य सलं सयो.
हि गावविमोटनं विदधतो कृत्वा स्तनाग्रे स्तनौ ।
यत् कृष्णस्य जये समजितवतो पोम्पाटधै सद्भरे
तत् सौभाग्यधनं न्यधादिधुमुखो खानात्तदनष्विव ॥ १४१
ध्या जनस्याये मर्यश्चेत्तदा छाया एटदेश तिष्ठति, मूर्य: पृष्ठदेश वर्तते चेत्तदा
छाया सम्म विवि कदापि न त्यति तथेत्यर्थ.। हे राधे । त्वमर्माह,कमले यावर्क
वृषाऽतथा: यतोऽस्याह खत.सिद्धो रागः। विन्त्वस्य यावकस्य समयविशेषे गुणः--
श्रीकृष्णस्यापि देशं रनधियति ।
कामोन मा सुता पश्चादुत्यिता कान्तस्याये निर्वतमङ्ग एवत्या यया करणभूतया
यूपे बरोमण्या मान प्राप्नोति सा प्रियनमसण्यात्मनो दितीया मूप्तिः।
राविसमन्धिविशामोत्याच जातस्यालम्यस्य दृरीरणार्थ सस्थाः स्कन्धदेश का
विपत्य कन्दयुद्धे श्रीक्षणपराये यत् मौभाग्यमर्मितं तदय मौभाग्य' धनं साजात
मकामात मग्या ध्यनेत पधादिय ।
(1.) कंभरमन ta-प्रवाहायशोभासम्पनिदानभूतम्य याचकस्य में
मध्यम, थपि तु नि पदमावतार मिति मयेन श्रोता शिरोधारायाऽवत्कृष्ट कराम:
45) आता परिमाप का दिने नियममा भ म पि
पनर सदोषत्वं

·पञ्चमकिरगाः । २१५ - एता अपि चतुर्विधाः सख्यी नायिकागुणैरन्यूना एव । विशेषतस्तु- दूतोभावः समये परिजनभावस्तु वेशभूषाऽदौ । उपदेष्टता च माने तस्मिन् गाढ़े तु गहकत्वञ्च (६) ॥१६०का तासामिति भावः । दूतीभावस्तु विधा । लक्षणन्तु प्रागुप्तासमानमेव (R)। तप निस्ष्टार्थी यया उच्छन स्तनित'त्यादौ (३य किरणे ३८ श्लोके) । मितार्था यथा T-'ताम्बूलमाले' त्यादौ (५म किरण ८५ लोके) । सन्देशहारिका यथा बदुक्त मुक्त सखि । कृष्णमनिधो तदुक्तमतच निवेदयामि ते । 'प्रसादनेनालमनन निग्रहोऽप्यनुग्रहोऽयं मम यः सतस्तया ॥ १४५ परिजनभावो यथा -'आदर्शऽनुचरी'त्यादि (५म किरणे १३१श्लोके)। मानोपदेता यथा-'सख्या शिक्षितपाठितानी'त्यादि (५म किरयो ६७ नाक) । तस्मिन् गाढ़े गईकत्व यथा -'कति न पतितं पादोपान्त' इत्यादी (४थकिरणे १० साले ) । 'अम्माभिः सह चाटुकदित्यादो वा (५म किरणे 28 शोके )। उक्त बालम्बनविभावः । उहोपनविभावो (R) यथा- उन्दावनं पड़तवः सह वर्तमानाः कुञा मीन्द्रराहतोऽपि मनोविनोदाः । कईरभांसि यमुनापलिनानि हंस- कारएडवादिललितं नलिनौवनञ्च ॥ मानभङ्गार्य प्रणत्यादिनाऽनुनयन्त श्रोक्षणं तिरस्कृत्य बिमुखी वभूक, पचात श्रोकों गते 'टुडिरई किमकरवम्, ब्रजराजनन्दनो मया तिरस्कृत' इति पश्चात्तापवतौ काचित् श्रीकृष्ण प्रसादयितु सन्देशहारिणी दूती औरणनिकट प्रथयामास इत्याइ-खदुक्तमिति । योकपास्याक्तिमेवाह-ग्रनेन मम प्रसादनेनाल, तवा कृतो यो निग्रहःस ममानुग्रह रव, सस्य प्रीतिमनन एव नियहोनुग्रहं करोति. व्यन्यथा मयि तस्या औदासीन्यमेवस्यात् । करतोऽपि दोनिमन्ति यसुनापुलिनानि । दिशो हृद्याः, 'यपि'कारात्तेषां शब्दा अघि हृदया प्रत्यर्थः। मम्पादनन वाऽपाततश्चारिताच्या 'नखरन परस्य व ('नरुव' शत यस्य गोडाया भाषा) 'केशरमन पदस्थापि योगड़िताऽपि सूचिता । मखानामेषामपि नायिकाभेदानामिव प्रखर मध्यम्टदुत्वेन, नित्यानित्यादित्वकल्पनया च विभागवितर इतरत्र नक्ष्यः। वैधावागममतेन

·पञ्चमकिरणः।
२१०
अलकाराय ये प्रोतास्तेषां मध्ये च केचन ।
कालऽनुभावतां यान्ति तथा तानीहितानि च ।। १६२ का
यथावा-
सत्र कटाक्षो यथा-
संस्थावपाभयविषादविवेकधैर्यदैन्याभिलापभरकोरकितः कटाक्षः ।
उन्मादमोहमददाइविसर्पशूलटणाऽन्वितो वर इवात्मनि में प्रविष्टः ॥ १४०
कृष्णोक्तिः।
तव शशिमुखि राधे ! दक्षिणादक्षिणाभ्यां श्रवणपथमुपात: प्रेड्क्षयाऽयं कटाक्षः
निभृतरभसवेगारोपितः शाहिकानां क्रकच इव ममोक्षेः कन्तन्ति स्वान्तयहम् ।
(२) १४८
एवमन्येऽपानसर्तव्याः।
सात्विका अपि येऽन्येऽष्टो तेऽपि यान्त्वनुभावताम् ॥१६श्का
ते यथा-

·२१८ अलद्वारकोस्तुमः। अथ व्यभिचारिणः- निर्वेदग्लानिशङ्खाश्च मदासूयाश्रमा अथ । आलस्यदैन्यचिन्ताच मोहः स्मृतिधृतो अपि ॥ बौड़ा चपलता हर्ष आवेगजड़ते तथा । विषादौत्सुक्यगर्वाश्च निद्राऽपस्मार एव च ॥ विमर्पसुप्तामांश्चाप्यवहित्योग्रतेत्यपि । उन्मादव्याधिमतयो वितर्कमरणे पुनः । वासचेति वयस्त्रिंशदुच्यन्त व्यभिचारिणः (s) ॥१६५का अधेपो लक्षणम्- - खनुगुप्सा तु निर्वेदो, ग्लानिर्विकृतिराकृतेः । अनिष्टाशनं शङ्का, मदो मध्वादिसत्तता ॥ दोषदृष्टिरसूया स्यायायामलान्तता श्रमः । शक्तौ च कर्मवैमुख्यमालस्य, दैन्चमात्मनि । मधुमन्या मत्तता मदः-यादिशब्दन योवनादिरपि। विचित्तता चित्ततिशूभ्यता मोपः। त्वरया मखरामन्यमत्तताऽवग इत्यर्थः । उदाहरणे व्यक्तीभविष्यति। तत्वज्ञानो {S) एयमपि कारिकाप्रकारो भरताये। ग्रन्ये तु जम्मामहिता नयेते इति कथयन्ति । तब जुम्माया व्यन्यवान्तरित दर्शिता । न च वस्तुतः भाविकानामेय यक्षिविकारमयच. मपि गु मर्यपामनुभायामाम्-तथापि, माचिका मर्यजनमुबोध्यत्वमिति तेषां एक्वेन निर्धारणम् । रापमपि ममायानप्रकारो भगोये। किमन्ये भाग मत्त्वेगनामिनीयम्त नेते माविका उच्यते' इगि पूपिचर पेग, रिपक्षर पेणाह रमाग्यमभिन्यो स्पोमामि पा:--'गनुभायाम् पितम्यभागानामनुयोरकाः। ते यहितिक्रियाताया गि। याधुनिका 974 Amiroi morti CE Spencer's Principles of Psychnda.ry -'Diverse feeling hus for its primary concomitant a differeed rerous discharge which excites the muse'c at large, including those that mo.e the rocal orzins in a dece proportional to the trength of the feeling i 1973 নিশির মুসলমারিস যুঘণমালায়নিকাসাসংঘামা- रमसमनापानामपिरोनि। গুমাইশশিস মীমাবিহলবশান্তা ·पञ्चमकिरणः। २१८ . अयोग्यबुद्धि, चिन्ता तु किं भावीति विचिन्तनम् । विचित्तता तु मोहः स्यात्, स्मृति: प्रारवृत्तचिन्तनम् ॥ धैर्य धृति,स्त्रमा ब्रौड़ा, लोल्यं चपलता मता। हर्षश्चित्तस्य विस्फार, विगस्त्वरया मदः । निष्यन्दत्वन्तु जड़ता, विषादस्तु विपणता ॥ उत्कण्ठ वौत्सुक्यमाहु, गवोऽहद्वार एव हि । निद्रा निट्रैव, स्खलनं फेननिष्ठीवपूर्वकम् ॥ अपस्मारः, परामर्षी विमर्षी, निद्रया विना। खप्नस्तु सुप्तिरित्याहु,रमर्पः कोप एव च ॥ अवहित्याऽकारगुप्ति,रुग्रता तीव्रतैव हि । अनवस्थितचित्तत्वमुन्मादो, हृाधाऽदिकाः ॥ व्याधि,यथार्थम्मरणं मतिः, संशय एव हि । वितर्को, मरग प्राणत्यागस्वासो भयोदयः ॥ त्यो मिर्चद एवं नारे न यभिचारी-श्रीकृष्ण स्वस्यौदासोन्येन जातो यो निबद: स तु यभिचारी भदेव। विचारोऽन्यत्र कृतः-स च विझे घणससेनेतच्छाखस्यानुभवसायिकता कूटतामप्यनुमाप यति। ब्रयस्त्रि प्रद्यभिचारिणोऽसौ साविका अधौ स्थायिनः- एवमेकोनपञ्चाशदावा इति गणना। म्यायिनिरिक्तानामेघां भावानां सचारिपदेन ग्रहणं बहुशो भवति यथा नायशास्त्र - सर्वेषां समवेतानां रूपं यस्य भवेवहु। स संगतो रस: स्थायी प्रयाः मक्षारिणो मता:" रसतत्त्वे मुरथस्य बजारस्य करुणवीभत्सरौद्रादिभिर्विरोधितया शोकम्यायिगमनमा वर्तमानस्य करणस्यामङ्गलसचकस्यापायस्य शान्यङ्गस्य निर्वेदस्य 4 नान ग्रहणम् । नचाखिनस्यैव निवदस्य महातिविप्रयोगेनिनितस्य निष्काशनमिति 'तत्त्वज्ञानोत्य' इत्यादिमलप्रतीकत उपलभ्यते । रूपगोखामिप्रतियस्तु केवलयोरोप्रवाल- स्ययोरणमिच्छन्ति। 'योग्रवालस्ये पिना तेऽन विज्ञेया यभिचारिया' मरणादीनां माक्षागतये निघेघः-साक्षादगतया नेटाः किन्त्वन मरणादयः ।' विस्तरस्तु नीलमणि तस्तहोकाभ्याश्च ग्राह्यः। एयां वनवजवनिर्धारणे तु स्थितिज्ञानोभयात्मको विरोधबोध एवं यावतक इति दिए ।

·२२०
अलङ्कारकोस्तुभः ।
अपस्मारच निवदं मरणञ्च विना किल ।
विंशदेवाव विजेयाः शृङ्गार व्यभिचारिणः ॥ १६६का
अपस्मारादयस्वय: क्रमादमग लत्वात् शान्ताङ्गत्वात् करुणाइत्वाच न
गृहीताः। तत्वज्ञानोत्यो निवेद एव केवलं न गृहीत इति केचित् । (46)
भवन्त्येकैकथस्त्वेते खातन्वाण पृथक् पृथक् ।
उदयः प्रशमशामि पृथगेव निरूप्यते ॥
हाभ्याश्च बहुभिचापि शावल्य संहिता द्वयोः ।
सन्धिलक्षणमेतेषां यघाखमुपदर्श्यते ॥
तात्कालिकं हेतुमेत्य तत्कालोडू ततोदयः ।
प्रशमो निजसामग्रमा प्रागुडूतस्य संक्षयः ॥
अन्योन्यानुग्राहकानुयाह्यत्वात् सह संस्थितिः ।
अन्योन्यनिरपेक्षत्वात् स्वखस्वातन्त्रातोऽधवा ।
सपक्षाणां विपक्षाणां शाबला परिकीर्तितम् ॥ (7)
एकस्य गमनारम्भो ह्यन्यस्यागमनोदयः ।
सन्धिः स्यादथवा तुल्योदयस्तुलाशमो इयोः ॥१६७का
इयोस्तुत्य कालीन उदयः प्रगमो वा सन्धिरित्यर्थः।
एसे यभिचारिणः शारल्यादिकं विनविकरामातन्त्रण ग्लान्यादिनामभि: एपक
एचा भपनि। एय: एषकएचक्नामभ्यः पृथग भागेदयो भाषप्रशमथ मिरुप्यते ।
सपा ताभ्यां यहुभिभायः परारमिलन भावलाम, एवं योभावयोः महिमा सन्धान
मभिः। भारस्य सकालोत्पप्रयोदय;। ममता विपवाणय भाषानामेकामा
यभिचारोति भया निर्दिया गये ते गोपखा:-तपा च तनम्मरूपाने भाग
प्रकाममा 'मचाप निमप्यतः कमोलाने पधारे। तस्योतक यिसम्पनिल याति
..पामपि म्यायिनि मिर्मया एमपा यभिचारिणः। पुति म्यायिनं माय
म पानि रमाशाम । मपि प्रदाप गोविन्दठारा:- तूपक त मायान्ति म्यादिन
माम उपर गम्नितमा पगिनारिणः" इति।
(46) 'ratrTER. (R) (0) Sental

·२२१ पञ्चमकिरणः । उदयाद्यैश्चतुर्भिस्तु शाबलामपरं भवेत् । तत् स्यात् षोड़शधा तत्र प्रस्तारक्राम दुष्यते ॥ १६८का योड़शधा यथा- सन्धुप्रत्तराः सुाश्चत्वारस्तथाऽन्ये धवलोत्तराः । चत्वार एवं प्रशमोत्तरा अयुदयोत्तराः ॥ १६६का प्रस्तारदर्शनम्-- (T) उप्र श स । उ प्र म | प्र श उ स । प्रउ श स । एते सन्धातराशत्वारः । सउ प्रश। सप्र उश । उ स श | उ प्र स ग । एते शाबल्योत्तराचत्वारः । उशस प्रास उश प्र। श स उ प्र सश उप्र । एते प्रशमोत्तराचत्वारः । भस प्रउ । स शप्रउ । प्र श स उ । स प्रश उ । एते उदयोत्तराचत्वारः । एवं स्थाहिंशतिः-१७०का केवलेख्दयाद्येचतुर्भिः प्रस्तारगतैः पोड़शभिस्तु विंशतिप्रकाराः । -सन्धेः सन्धिनाऽप्रदयस्य च । उदयेन शमस्यापि शमेनापि विधा पुनः ॥ १७१का शावल्यमिति शेप:-सन्धिशावल्यमुदयगाबल्य प्रथमशावल्यमिति विधा । काले संस्थितिः शावल्यम्। मा संस्थितिदिघा भवति-परस्परानुग्राहकानुयाद्यत्वात् व्यथवा परस्परनरपेक्ष्येण वखस्वातन्त्रात् । एकस्य भावस्य गमनस्यान्त नस्यारम्भोऽन्यस्य भावस्यागमनोदय: सन्धिः, अथवा यो वयोस्तुल्यकालौनोदयस्तुल्यकालीनप्रशम: सन्धिः । व्यपरं पूर्वोक्तशावल्यभिम प्रस्तारक्रमप्राप्तमपरं भावल्यं भवेत्। सन्यत्तरा इति- मन्धिरुत्तरे शोकस्य पश्चाद्भागे येयां ते चत्वारः-तथा चायं प्रमः-लोकस्य पश्चाद्भागे सविस्तपूर्ण शपला ब्रहपूर्व मनपसहक इतनम:। एमको जमा। बालोद प्रस्तार इति मंचा। एवंरीत्या शावल्योत्तरादयोऽपि जेयाः। (T) एघाऽपि प्रथाइलद्वारमिश्रणनितचारुत्ववैशियालोचने। भेदस्योसकटकोटितया संयोगम्पायेन वत्तमानल एक: प्रकार:, अङ्गाङ्गिभावादिकले समवायम्यायेन विद्यमानता- दशायामपरः । सन्धिशमलतयोभद इत्य लक्षितः पगिहतराजेन-'एककालमेव तुल्यक चत्वे- माखादः समकालमेर विरुद्धयोरपि तुल्यरूपयोरासादो वा मन्धिः-पूर्वपूर्वोपमदन परपरोदयः शबलता।' एतेषां चतुर्णां मिथणजनित प्रस्तारक्रमे तथा शावत्ययतिरिक्तानी बयाणां प्रत्येकमात्मभेदेन योगपि 'शावल्य पदमतिदिश्यते। 'सन्ध: सन्धिने त्यादी तु कारिकाऽयां 'भारल्य'पदं पूर्वत जहम् ।

·॥
२२२
अलङ्कारकोस्तुमः ।
तथैवोदयसन्धिश्च शमसन्धिरिति स्मृतेः ।
पञ्चविंशतिरेते स्युरन्योन्यस्थितिमेदतः ॥
प्रत्येकामेकैकयोगे मिथोऽङ्गाङ्गित्वभावतः ।
एकोनविंशता विंशहिन्दुसिन्धुमतद्रजाः (८७०) ॥१७२का
निवेदादित्रितयवर्जितस्य त्रिंशद्याभिचारिभावम्योनत्रिंशता गुणितस्यैते
प्रकारा इत्यर्थः ।
एतैश्च पञ्चविंशत्या वाणग्रहमतङ्गजाः (८५) ॥ १७३का
ते बिन्दुसिन्धुमतङ्गजाः पञ्चविंशतियुक्ताः सन्तो बाणग्रहमतङ्गजा भवन्ति ।
पुनरेतेः प्राग गगितेस्तैः सेङ्गिनिरिङ्गितैः
अलङ्कारैः शवलितैः पक्षचन्द्रशरेन्दुभिः ।
शावलेान भवन्त्येते बिन्दुवेदकरदिपैः ? (विन्दुवेदकाराग्निभिः) ।
वेदाग्नि ? -(वाणाग्नि) चन्द्रसंखराका-
(१३४८२४० ?-१३५३२४०) स्तेपां दिगदर्शनं भवेत् ()।
एतान् कास्नेन निर्वत वाणो शक्नोति नो नरः ॥ १७४ का
तत्र शुद्रास्त्रिंशद्यथा-
ग्लानि:--म्बानानीव मृणालागि धत्तेऽङ्गानि यङ्गना ।
तत: कृष्णानुरागोऽस्थामन्तज्वर इव स्थितः ॥ १५०
प्रवामादागतमत एव कार्यमानिन्वादियुक्त प्राणनाथं कथं पश्यन्ति १ तथा च प्रवास
गमनममय गय तामां प्राणानामपि तेन मह गमनमुचितमिति भावः ।
(U) शवलतापस्तारगणनायर्या टिम्त सहनानुमेया-मन्ध्याानराणां प्रत्येकमेव घट
भेदाः सर:. न चत्वार इति । तथा च मन्वात्तरप्रतारने 'उ पर प्रस' 'श प्र उ स' इति
स्योरेनयोरनन्तर्भावो न सम्यह । एपमन्यन्न । पस्नुलग्वयं सूनातिमनमेश्यतिकरप्रकाभः
न मदा मनापतिदायमादयति,नाप्यालोचन चायनायोतिका रीति-निष्प्रयोजनमेतत् ।
ध्वनिकिरणे मौक्तिकावन्या नेतदपि । कौस्तुभ कनुन्दतगणनायो रममामान्ये (३३.४३२
+rt}x१५१२ भा: स्यात्रः। धर्मस्याऽनयने यत् गुणनदोषः म मध्ये व पुस्तके वर्तमाग:
--भवदयं ग्रन्थकारस्य दोष इमि । अगाभिस्तु मने प्रकृतमया कारिकामध्य एव बन्धनोमि-
मिरिस

·पञ्चमकिरणः। . शङ्का-प्रोष्यागतं प्राणनाथं कथं पश्यन्ति सुभुवः । इति शशितचित्तेव मणं पृच्छति सा सखीम् ॥ १५१ मदः-रूपयौवनगए नोव्धी पतति ते पदम् । तत्रापि गधुपानन्ते राधे ! किं स्यादतः परम् ॥ १५२ असूया-प्रसादिता चाटकारैः स्वप्ने माऽजनि राधिका । लभेय यावदानेपं तावदोधो विरोधमाक् ॥ १५३ थमः- पुष्यावचयनेनालं कुञ्ज विथाम्य राधिके ।। लमः कमलपवाचि ! मुखेन तव कथ्यते ॥ १५४ यथा वा-छायाऽपि गमनयान्ता तव सुन्दरि राधिके । आगत्य चरणोपान्तं विधान्तिमिव याचते ॥ १५५ आलस्यम्-विलासनिःसहतनोनिमीलनयनभुवः । निभान्ते नीविबन्धादि राधायाः कुरुते हरिः ।। १५६ दैन्यम्-काहं वासी बलवेन्द्रकुमारी बहुवल्लभः । कथं मय्य नुरज्येत वृथा त्वं सखि ! खिद्यसि ॥ १५७ चिन्ता-कृष्णो टुर्लभ एवासो मनो बहुमनोरथम् । इति चिन्तामिमग्नायास्तरिम्त्व मे गरीयसी ॥ १५८ मोहः-सप्णोऽतिदुर्लभः प्रेम नवपुरिदै मृदु । सहायोऽस्या न कोऽपीति मूर्च्छवाधात सहायताम् ॥ १५८ स्मृतिः-विस्मर्तव्याः कथममी राधाया नयनोमयः । यः समुम्मूलितशेतः सखे । नेव प्ररोहति ॥ १६० धुतिः-धैर्य मजत भोः प्राणा! गतेः कृष्णः क लप्साते। अवधि दिनमीजव तदेवास्थास्थलं हि वः ॥ १६१ बीड़ा-पंग्य यक्षसि मे राधे ! स्वमूर्ति प्रतिबिम्बिताम् । कोपात् पराम,खी वेति कृष्णोक्त्या सा तु तत्रपे ॥ १६२ निद्राममालातो यो बोध: म मया मह विरोधमाक् बभूवेति शेयः। विश्राम्य विश्रमणं कुरु। 'अतिदुर्लम' इत्यनेग प्रामधयोग्यत्वं 'न प्रेमेति त्यक्तमसमर्थत्वं, 'स्टटु वपुरिति विच्छेद- जन्यन्वालामइने समर्थवमिति नेयम् । !

·२२४ अनद्वारकौस्तुभः । चपलता- -कृष्णागमनमाकण्यं वनात् सायं व्रजागनाः । मनसोऽपि पुरश्चक्रुर्वातायनपथे दृशः ॥ १६३ हर्घ:-सपणवंशीनिमादेन सङ्घताचरशालिना । रोमाञ्चैः सममुत्तस्थुव॑जस्त्रीणां मनोरथाः ॥ १६४ यावेग:-वेगविम्लधया काञ्चना लग्नया पादपप्रयोः । मृणालरुडा हंसीव काचित् कृष्णान्तिकं ययौ । १६५ जड़ता-फलके लिखितं कृष्णमीक्षमाणां नवाबलाम् । सम्यस्तामेव पश्यन्ति गगने लिखितामिव ॥ १६६ विषादः-अयं सखि ! गतो यामः श्यामो वामः स नागतः । उदितो यामिनीनाथो विपीदन्ति ममासवः ॥ १६७ श्रोतसक्यम् -धन्याम्ताः सखि । भाविन्यः वन पश्यन्ति या परिम् । प्रभूत कं दोपमालक्ष्य निद्राऽपि विमुखी मम ॥ १५८ गर्व:-मुनीन्द्राणाञ्च या वन्द्या ध्वजवचादिलान्छना । मदालिपक्षहारान्ते नित्याऽसौ पदपतिः । १६८ नयनोमयः कटापा, ये: कटाक्षेरुन्मूलितं मूपमधितमेवोत्पाटिसचेतो न पुनः प्रादुर्भपति चित्तस्यालबन न्यत्वमेवोन्मुलितत्वमिति बोध्यम् । मानजन्यकोपादाचा दावा व परासी भवमि तथैव मम वाम प्रतिविमितां तव मूर्ति पश्य । पल पिपटे लिखित ग्रीतयां काचिनवीना बाला पश्यति । ग्रीक्षणामरोईना प्पडोभूता मा, ध्यतएय कौतुकवशात् मायः ग्रीकृष्णमूर्ति विज्ञाय गगनरूमफल लिखितो गरिमिद तामेव पश्यन्ति । मपि! यामः प्रारो गतः, यतो यामिनोनापचन्द्र उत्तिः। शप्पपरे चतुष्यों 'चन्द्रोदयेन प्रहरमाम जायसे । वामः प्रतिकूलः कृणो नागतः । माविन्धः सन्दरक्षियः । शमी धादिलान्छना मदाले राधायाः 'सिड़की ति प्रमिहे महारान्त भदा विद्यमाना ममी पाना पासिमागहया भवति--तथा च सगौना पन्य योण चाचित्रम, पमादाय: मय जगातराकम्प गमनागमनं कुर्वन्तोव्यर्थः। विपचा प्रति ललितापा हिरियमिति नेयम्। मदन मोतिन भयोपरि स्पसा प्रोता चपठेत्र । गि याचनरिप्रेणा शिशा भवामि, समरि प्रेणा मोरपि शिम: माय मावि भाति(7)। मयि पर - (1) 'HRPTa (.) पर।

·पचमकिरणः । २२५ निद्रा-राधा निधुवनयान्ता निद्राति श्यामवक्षसि । मदनेनेव नि:स्यूता चपला जलदोपरि ॥ १७० विमर्श:--थितः किमन्यां किं वाऽस्य सझेतस्थ नविस्मृतिः । कि वाऽहमिव विलान्तः प्रेग्नेति विममर्श सा ॥ १७१ सुप्तम्-'पापअदि पिबदि चास्म'मित्यादि (५म किरणे २० श्लोके )- निद्रासप्तयारयं भेदः । कोपोऽवहिया च यथा- उत्तिष्ठ मुयतां कृष्ण ! चरणग्रहनिग्रहः । नैवामि कुपिता नापि भवान्मय्यपराध्यति ॥ १७२ उग्रता-धिक प्रेम भवतः कृष्ण ! वक्षस: सहजः सखा । यत्पादालतकैम्त स्या: कौस्तुभोऽप्यधरीकृतः ॥ १७३ उन्मादा-इतस्ततस्त्वां पश्यामि पाणिभ्यां न तु लभ्यसे । किमिन्द्रजालं जानामि राधे! किंवा मम नमः । १७४ भयन्तु बहुधा भवति । तथा च- भावान्तरसमावेशाटुक्तिवैचित्रातोऽपि च । उत्तरङ्गतयाऽङ्गित्वादुन्मादो वहुधा मतः ॥ तव प्रलाप पालापः संलापो विप्रलापकः । अनुलामः सुपलायः परिलामो विलापकः। अपलापः प्रतौलापो वैचित्रा दशधा गिराम् (") ॥१०५का जधान्युदाहरणानि । व्याधिः-ममी दाहस्तथोन्मादो वईन्ते यदनुक्षणम् । आधिरेवावियुलोऽपि व्याधिरस्या: स्टोऽभवत् (१) ॥ १०५ सप्तो पाश्यति खेति मिति चेति वनायित वर्चते, निन्द्रायां तनातोति भेदो शेयः। हे सण! मत्प्रतिपक्षगोपीविषयक भरतः प्रेम धिक् यत् यम्माद्धेतुभूतात सर्वश्रेष्ठः कौस्तुभोऽपि नीपीकातः। कथम्भतः ! पचास्यलय सहनः सभापसिद्धः सरण सदा तन श्वत्वात्। यसादनुक्षयं भ्रमायो वईन्त तदस्या अषियुक्तो विच्छेदरहितोऽप्याधिर्मन:पीड़ेव देसम्बन्धियाधिः सन् स्फुदो पहियतोऽभवत्, शेषेण वि-उपसर्गमायुक्तोऽप्याधियोधि. रभवदिति विरोधालङ्कारो जेयः।

·२२६
अन्नद्वारकौस्तुमः।
वास:-
मतिः-गोकुलेन्द्रकुमारस्व गुणरत्नाकरः स्वयम् ।
वक्तं कर्तुमभिज्ञोऽसि त्वयि का चतुरायताम् ॥ १७६
वितक:-किं पीयूपं किमु विष किं हिमं किमु वाऽननः ।
अभूत कणानुरागोऽस्यां विरोधियधर्मकः ॥ १७७
:-उच्चगर्नति मेघौधे राधा चकितलोचना ।
वस्यन्ती माधवं कण्ठे भुजाभ्यां परिषखजे ॥ १७८
प्रथैपामगाभिभाववे दिगदर्शनं यथा-
प्रागच्छन्मामः तण ! परासत: पथीति माम् ।
केवल नायग: प्रेति वाचत्याशति मे मनः ॥ १७८
पत्र पूर्वा ग्लानिभावोऽही घना त्वङ्गम् । एवम्-
सर्वच समपतित्वं युतमेव महात्मनाम् ।
मय्येव समवत्तिव नान्यत्र पुरुपोत्तम ! ॥ १८०
पत्र मतिभावोजी घशाऽङ्गम् । एवमेकम्याड्रिनो बहन्यतानि भवन्ति ।
यं गाढ़ोतकण्ठा विषमविपदिग्धेव हदि मे
ममूनेपोभग्ना विशिषफनिकेश स्थितवती ।
प्रतो मे प्रत्यक्षं ध्वनयति तदत्याफु नयरी ()
धुनोत मुगीने अत्यति घमवर्षयति च १८१
यथा

·पञ्चमकिरयः २२७ अत्र स्मृतिभावोऽङ्गी, मोह चपलता-ग्लानि-जड़तामभृतीन्यज्ञानि ! अगलेन नेतद्भावशावल्यम् । अथ भावोदयादि-तत्र भावोदयो यथा- प्रालीजनमण्डनकेनिकाले विभूष्यमाणा पभानुपुत्री। उरोगते नीलमणीन्द्रहार खिना सकम्पा पुलकाकुलाऽसीत् ॥ १८२ अत्र हर्षोदयः। प्रशमो यथा--- 'नानाऽसि किं प्रेयसि !' 'मामकोनं हृत् पृच्छ' 'पृच्छामि तदि'त्युरोऽस्थाः । स्मृश विदं स्वस्थ मिति स्म कृष्णो ब्रवीति सा नममुखी बभूव ॥ १८३ अत्र विपादप्रशमः। गाबल्य यथा- क्रोधान्धा गुरवो जनान्तरलितं दुरितम्मनो मर्मच्छेदकरी खलोक्तिरचना रम्यः स वंशीखनः । कीनागो भवनेश्वरस्त्रिजगतीलावण्यलक्ष्मीपतिः प्रेमानन्दरसः स एव तनुमान् कृष्णः किमीहे सखि ! (W) ॥१८२ हर्षासूयौत्सुक्यानि पृथक् पृथगेव स्थितानि । अथ सन्धि:--'स्त्रानाऽसि किं प्रेयसी'त्यदी (इम किरणे १८३ श्लोके) चतुर्थ पादा. 'मा ननमुखी बभूवेति विपादनिर्गमे लज्जाऽगमः, अनयोः सन्धिः । यथा वा-- सुचिरमनुचरीभिः पाठितां कृष्णगाथा सदसि शुकवधूभिः शृणुती गीयमानाम् । प्रणयसदयमेकन्तास विन्यस्यतीयं चकितचकितमन्यन्नेत्रमास्ये गुरूणाम ॥१८५ अत्रोत्सवत्रासयो: सन्धिः । मोहादीनामङ्गत्वेन परस्परप्राधान्याभावान्नै तेयो भावशावल्यमिति ज्ञेयम् । श्रीराधा--मामकीनं हृन्मानसं एच। श्रीकृष्णस्तु 'ह'छन्दस्य हृदयवाचित्वमभि- घेत्याह-तत्तव हृदयं एहामि । भवनेश्वरो सहमति: स्वामी कोनाशः कयक इत्यस या। किमोहे किं चेटे कि करोमीति यावत् । 'क्रोधान्धा' इत्यनेन भयम, इत्येवरीत्या सर्वत्र यथासस्य सम्बन्धो ज्ञेयः। एतानि पृथक् पृथगेव मियतानि, न त्वङ्गाङ्गिभावतया, यत. शावल्यमिति बोध्यम् । (W) अत "कोनाशपर्द घोऽपि भवितुमई.-कौनाशः कृतान्तः। भवगपति: तान्तदारण: ग्रामीणच, प्रायपतिस्तु व्यपरूपयेशरूपसम्पत्तिमान नागरः कलादग्धा- भूषितचे त्यो महाननयोभैदः । खत एव चेतलभिमुखं धावतोयौत्सुक्यं भागः ।

·यथा २२८ अलवारकौस्तुभः । एते चोक्तप्रकाराः स्वयंचया अपि भावान्तरस्यञ्चकाः स्युः। 'काई गोपवधू रियादो (४ किरणे ५म लाके)। दैन्यादिभिः प्रतिपद- व्यहोर्भावरहित्यामाव एवं व्यज्यते । यथा वा- 'नाभ्यन्जनोयं सरिख । मे भवत्या नोहनीयञ्च वपुः कदाऽपि । 'न सावधाना खनखेवसो'ति ननान्दुरग्रे निजगाद गोपी ॥ १८६ पत्र खगावनग्ननखचतगोपनं प्रत्यवाहत्या व्यया, तया च न मे पते; सद्भः कदाऽप्यभूत येनैतत् मम्भावनीयं, न कणसगजमेवेति बीड़ा -तेने व्यया व्यायागतरव्यजकाश भवन्तीति ()। अथ प्रस्तारप्रकारेणोकानां पोड़गाविधानां गावल्यानां भेदानाह । तत्र सन्धुरतरा:- उप्र शम'पादं मुच्च' 'विमुन्न मानिनि ! रुष' 'प्रत्येहि, रमे गता, 'योगोपेन्द्र मुते खभायकुटिले का रोपमाकाइति ।' इत्यन्योन्य कयास 'गमयने भूयः पदं धितमति यहाधिक्यतन तस्करयुगेनाम्यं रुटस्वप्यधात् । १८० भत्र 'पादं मुख' त्यमर्मादयः, 'विमुच्च मानिनि ! रुचमिति करवाक्या- कृतन, 'हरम गर्न'ति रोपप्रगमः । ततः 'योगोपेन्द्रसत,' इति मतिः, 'वभावटिन' इत्यच्या, 'का रोपमाकाहनी'व्ययहित्या-एभिः शायन्धम् । 'य'त्यादिमीतसक्यं, 'कटतीप्ति दैन्यम्-पनयो: मधिरा । .

·पञ्चमकिरणः। २२८ स्फूर्त्याऽनन्दलयेन तेन महता स्वाभाविकनाप्यहो तहिच्छेददवोमणा च युगपट्टेधाऽभिभूतो हरिः ॥१८८ अत्र 'परिष्वजस्खे' त्यौत्सुक्यं, 'कठिने ल्यायसुया, 'ते ते गुणा' इति स्मृतिः-त्रिभिः शबलता। 'तूणो मिति नड़तोदयः । 'ततो निहतः स्फूत्येति पूर्वपूर्वभावप्रथमः। ततः स्फूर्य नन्तर मानन्दलयेन' 'विच्छेद- दवोमणा' च 'इंधाऽमिभूत' इति हर्षविपादयोः सन्धिः । प्रशउस-'गतो मे सन्तायो' 'भति! हिमनस्यागत इव प्रियन्ते' हा कष्टं ! मनसि कथमद्यागत इति । 'पुरः पश्चात् पाखें मनसि च सदैवेति पुलकि- न्यमुट्राधा पवादमृतविपनद्योः किमविशत् ॥ १८८ अब स्फूर्त्या स्वास्थयानुभवे 'गतो मे मन्ताप' इति ग्लानः प्रशमः । ततः मखीवाक्यानन्तरं 'हा कष्ट मिति विपादः, 'मनसि कथमित्यादि सखी प्रत्यसूया, 'पुरः पश्यादि'त्युन्मादः-एभिः शावल्यम् । 'पुन्नकिनी'ति होदयः । 'अमृतविपनद्योरिति हर्षमोहयोः सन्धिः । तूष्णीमभूत्। ततस्तदनन्तरं स्फतिप्राप्तया तया सह मानसालिङ्गनेन निर्वृतः-तथा चागन्तुकानन्दजन्य लयसात्तिकेनवं साभाविकेन तेन महता विच्छेदवाभणा च युगपदे- कस्मिन्नेव काले हटो विघरमश्चेति विधाभूतो हरिरभूदिति । माथुरविरहेणात्यन्तयाकुलचित्ता श्रीराधिका सखी पत्याह-मयाऽन्य श्रीकृष्णो दृष्टः, ततो मे सन्तामो गतः। सख्याह-ई भवति राधे। तब प्रियो मनस्यागत इव, मुतस्तस्य साक्षादगम् इति ससोवास्यानन्तरं साह-'हा कष्ट मिति विषादः। पश्चाटुन्माद- स्यातिशयप्राबल्योदयेन सखीवाक्यमयथार्थ मत्वा कुप्यन्ती मख्याह-हे सखि! मम मनस्येव श्रीकृष्ण यागत इति त्यथा कथन - तु मम पुरोऽगे पश्चात पापि मनसि च मदा तिहत्येव, तदनमपि मया प्राप्यन एवेत्यागन्तुकानन्देन कदाचिदम्पतनदया तस्याः प्रवेशः, साहजिकविरहम्फत्ता च विघनद्या प्रवेशः। उन्मादावसानेऽद्ववाहो यविचारविचारोत्यो यो सयोगवियोगी तज्जन्ययोईयमोइयो: सन्धिरित्यर्थः । - भारतयोस्तोप्यादिमे बनादिकालती वर्तमाने वेदवाक्ये चापीयं प्रथा वरीवत्तीति न चित्रम् । कधिहदतोऽपरतार्थतो या यङ्गयात् यन्नकानुथनकता। तेन 'सर्वगुणौ सन्तो सुहाविध मङ्गतौ। परम्परस्य शोभाये शायौँ भवत' इति रानानककुन्तलोक्तदिशा शानां यमकानुशझकत्वम् । यर्थम्यापि परस्परोद्गतत्वजनितचमत्कारातिप्रय. कदापि यथा, 'यालिङ्गान्त गुणवति मया! ते तुषारादिवाता: पूर्व स्पषं यदि किल भवरङ्ग मेभिस्तपैत्यस्य ·ततः २३० अलद्वारकौस्तुभः । प्रउ स-पश्चादेत्य शनैररिष्टमयनस्तां सस्वजे साहसा- त्तत्संस्पर्शरसेन मा स्मितमुखी सद्योऽविचारादभूत् । आलिभ्यः परिशययाऽरुणमुखी 'धिग् धूर्ततां धूतं ! ते, 'धिमेति त्वरयाऽपसारिततनात्य तूरणों स्थिता ॥ १८० अन 'स्मितमुखी'त्वमर्थप्रशमः। 'पालीभिः परिशद्वयेति शसोदयः । 'अरुण्य मुखी ति 'धिग् धूर्तता मिति विमति पुनरमर्षोंग्रताग्लानिमिः शाबल्यम्। 'वग्याऽपसारिततनु रिति चपलता, 'व्याहत्त्य तूष्णी स्थिति यम्-अनयोः सन्धिः । एते सन्धुत्तराश्चत्वारः । स उ प्र ग-अक्रूरोऽद्यागत इति मुखम्तानिहत्कम्पभाज: स्तम्भो जातश्विरमथ सखीसान्वनैर्बोध पासीत् । 'प्रातः कृष्णोऽम्यहह मथुरा मित्यपूर्णो जनोत प्रत्याहत स्विभिरय पुनः सैव पूर्ण बभूव ॥ १८१ पत्र 'मुखम्लानिहतकम्ममाज' इति ग्लानि-गवयोः सन्धिः, 'स्तम्भो जात' इति जडतोदयः। 'सखीमान्त्वनै रिति तत्पशमः । 'प्रत्या- वृत्तस्तिभिरिति ग्लानि शङ्का-जाय: भावल्यम् । स प्रश-मेघालोके पुलकिततनुर्विद्युदालोकने सा घ्याभुग्नभूमतदुपगमने सुप्रसवागनेन्दुः । भूयो विद्यु इलयकलने लोहिताक्षी मृगाक्षी धारापाते रुदितमलिनीभावमूर्धाः प्रपेदे ॥ १९२ तस्था मानो गतप्राय एव, किन्तु सखीनामनुरोधेन मानाभास एव वक्त इति दूतीशक्येन जातो यत् माहमन्तस्यात् ग्रीक्षणाखा सखजे । अविचारादिति-यई मानिनी, मम मिातमनुचितमिति विचारं पिन थेत्यर्थः। त्वरयाऽपसारिता मीतपणादियुक्तीकता तनुर्य या तथाभूता मती यार य ग्रीक्रयो एठं दत्वा यता। प्राम: कप्पो मपरामिव्या न तु यास्यतोट पूण जनानासक्ते सति प्रत्यत्तेः पुनरागते. निभिसग्नानिहत् कम्प स्तम्भ भवि: मा पुन: पूर्ण बभूव । मेघस्यालोके श्रीक्षण सानात घुलकिततनुस्ता विद्युदालोकने मनि प्रतिपक्षरमयो. भानेन कोपन यासुपचूसत्या विद्यात उशमने झोघामावात प्रम न मुखेन्दुः । धारामात मतिमा छ, किन्नु मेघः' निशानामुदितम् । मेघनकाय भावशायानुमारिनि प्रयोरपिन्दमुरभि, कयाही मालिगोतरमाण' fnaik माकुम्तमपटी असमानुमापककारयकार्यपरम्परालभाषयमनप्रपणे। एपो ·पवमकिरणः। 'मेघालोके लष्णागमनभ्रमात् 'पुलकिततनुत्लेन इ:, 'विद्युदालोकनेन' विपक्षरमणीबुड्याऽसूया-अनयोः सन्धिः। तदुपगमने 'सुप्रसन्ने त्यसूया. प्रशमः । 'भूय' इत्यादिना 'लोहिताक्षी'त्यमर्पोदयः । 'धारापात' सति मेघ एवायमिति 'रुदित मिति विषादः, 'मलिनोभावेति ग्लानिः, 'मूच्छेति मोहा-एभिः शावल्यम् । म उ सश-'असाचादेव त्व' भवसि न हि साचादिति रुपे प्रकुप्यन्ती कृष्ण गतवति निरागस्यपि पदम् । त्वराऽतवयग्रा कपटमिति तस्मिन् विदितव- त्यही नानाभावव्यतिकरवतीयं विजयते ॥ १८३ पत्र 'साचान भवसी'ति प्रागजातस्यामर्थस्य प्रशमः। ततो 'रुपे कुप्यन्तो'ति रोपं प्रति कोपोदयः । पश्चात् कृष्णपादपतने 'वराऽतस व्यग्रेति चपलता-शद्वयोः सन्धिः। ततो 'नानाभावे ति बोड़ा-मद-स्मृति-गदा-बासा- दिभिः शावल्यम् । उ प्र स -गण्डे कुण्डलपद्मरागमहमो बिम्ब प्रति (X) प्रेयस: पारक्योऽधरराग इत्यरुणितापाङ्गी चलं वीक्ष्य तम । स्निग्धाक्षी 'दयितो रुपं विदिनवानो वेति दोलायिता न्यञ्चहतातया विचायं च मृपा मानं दधे राधिका ॥ १८४ काचित् स्खक्रोधं प्रत्याह--श्रोतया स्यामाक्षादेर त्वं प्रादुर्भवति, न तु तस्य साक्षात् । दति रुघे सक्रोधाय कृप्यन्तो मा निरपराधे श्रीकधो खपादं गतवति (48) सति त्वरा- शङ्काभ्यां व्यग्रा बभूव । खकर्तृकपादग्रहणे सति तस्या वैयप्रादर्शनेनाहो व्ययं मानो न क्रोधजन्तः, अपि तु कपटमिति तस्मिन् वृष्णो विज्ञापित सतीयं बोड़ामदादिनानामाव- समूहकमी विनयते प्रेयस: श्रीकृष्णस्य गण्डे कुण्डलस्यपद्मरागकान्ते र प्रतिविमं पारश्योऽधरराग इति मत्वा मतप्रतिपचरमण्यधरसमन्विताम्य लाग इति मत्येत्यर्थः। शादी क्रोधेनारणापाङ्गी पश्चात प्रतिविम्म चञ्चलं वमोक्ष्य 'ग्रहो! नायमघरराग: किन्तु प्रतिविम्ब' इति चानात विलासोऽलङ्कारनिवन्ध म्वेषु द्राक् यथा लक्ष्यते न तथा कायनाटकादिष्विति सुविदितमेव जिज्ञासू नामित्यनं पलवितेन । 'विम प्रतीति प्रतिविम्वार्थ सिस्टम्। (48) 'खपदं यते सतीत्यमगोत्र पाठ' (क) (ख) (5) गुरुदेवपक्षम्यते । ।

·२३२ अलद्धारकौस्तुभः । पर 'गाई' इत्यादिनाऽमर्योदयः। 'चलं वीक्ष्ये'ति तम्य प्रथमः। 'रुपं विदितवान्नो वेति महावितर्काभ्यां सन्धिः । 'न्यवदतासयति बोड़ा; 'विचार्य'ति मतिः। 'मृया मानमित्यवाहित्या---एमिः शाबन्धम् । एते चखार: शवलोतराः। उसम-प्रियाइलो दृष्टिं नमयतितमन्यां प्रति लस. दृशं निग्धारका चलनयना पश्यति वधूः । पुनः पश्यत्यम्मिन् प्रितपुलकसोपनपरा घठानालिटा सपदि गतवाम्या समभवत् ॥ १८५ प्रय 'दृष्टिं नमयतीति वीडोदयः । 'निग्धा रक्तप्रचन नयने त्योत्सुक्य- फ्रोध चपलताना गावलाम् । मामनाहत्यान्या पग्यतोति मोधः, 'तिपुलकेसि मद-यो; सन्धिः । 'मपदि गतवाम्येति फ्रोधादिप्रगमः । म उगम-यदालोके पूर्व भुजग एति सम्भास्तचकिता प्रियाग्रे तामेव सजमुरसि सद्यो विदधती। सखीपु पोरासु भुकुटिसरनारमानयना ·पञ्चमकिरगा। २३३ , श स उ प्र-- 'मां पश्यन्तास्तव किमरुणामुग्नभग्ना दृगन्ता 'निस्पन्देऽत्राधरकिशलये गूढलच्या विवक्षा । 'हासो जाताङ्गुर इव कियसेन चिसे प्रमोदो 'वामवन्ते बहिरिति हरेर्वाचि राधा जहास ॥ १८७ पवारुणे'ति कोपः, 'आभुग्ने त्यसूया, 'भग्नेति वया-ताभिः शावल्यम् । 'निस्पन्द' व गूढ़"विवक्षा'भ्यां धुति-चपलतयोः सन्धिः । 'हासो जातागुर' इति हर्षोदयः । 'जहासे'ति कोपप्रशमः । स श उप्र-त्वं मे प्राणा:' 'कथमिव विभो !' 'वां विना नैव वसे' 'नाई, या ते वसति हृदये सैव ते प्राण हेतः।' 'वं मे नित्यं वससि हृदये 'ना न नेत्य नुपूर्ण' (49) रुपणो दोभ्यां वृदि विनिदधे सा विसमार वाम्यम् (Y) ॥१८८ पत्र 'कथमिवेति वितकः; 'विभो' इत्यसूया-हाभ्यां सन्धिः। 'नाह'मिति दैन्यं, 'या ते वसति हृदये सैवे'त्यसूया, 'प्राणहेतु रित्युग्रता-- एभिः थावत्यम् । 'अश्रुपूर्णा'मित्यौत्सुक्योदयः । 'विसम्मार वाम्य' मिति कोपप्रशमः । एते प्रशमोत्तराचत्वारः । स श म उ-'कोहग्वेणुमवीवदो व्रजपुरी'त्यापृष्ट एव प्रियो रुक्मिण्या ब्रजलिकौतुककथासंवेदनासंविदोः । सन्धी बन्धुरमानमः पुनरहो रोमाञ्चनेत्राम्बुनी मंहणून प्रकृतो बभूव स पुन: पारितवात्माऽभवत् ॥१८८ चकिता पश्चात् श्रीकृष्णे मिलति सति तामेव मालामौत्सुक्याइ क्षमि तवतो। यादी यस्यां सर्पबुहिरधुना तामेवारत ह्या दधारेति सखीयु सेरास सतौषु । हे राधे ! तथा वव निष्क्रियाघरे वक्तमिच्छा समातिएव लक्ष्सा यनेन लक्षयितु प्रक्या । 'किदिनि ननिक्रियाविशेषणम्। वान्तु वहि: काल्पनिकम् । संवेदनं ज्ञानमेव जाधववादसविद जानाभारः, तयोः सन्धौ बन्धुरमानसः सन् पुनश्च भाते रोमाञ्चनजले संयन्त्रन् खस्यो बभूव । (Y) विभुर्निग्रहानग्रहसमर्थ:- मयि निग्रहः, 'या ते वसति हृदये' तस्यामनुया इति निग्रहानुयायोः स्थानमाननिधारणे तवैवाथाहतोऽधिकार इति कृत्वैव । किमिति त्वं मयि (49) 'इदधे नो न नैति पाठः (क) पुस्तके । 'हदयेऽन्या न नेत्ययपूर्णमिति (ख) (ग) पुस्तकयोः । ३० ·। " प्रसश उ- २३४ अलबारकोखमः। पत्र 'बजकेलिकोतुककथासंवेदनासंविदोः मन्वा विति स्मृतिजड़तयोः सन्धिः । 'रोमाञ'ति हर्षः, 'नेत्राम्बु' इति विषादः, 'संहप'नित्यवरिया- तैः भावल्यम् । 'प्रलतो व वेति तत्तत्पशमः । 'पारिप्लवात्मे त्यौत्सुक्योदयः । श सप्र उ-लिखियामीत्यग्रे ससुरदभिनिवेशाऽर्ततरला ततोऽयुनाताक्षी धिगिति विधिनिन्दां विदधती । अवष्टभ्य स्वान्तं(Y) प्रततिमिव याता क्षणमसौ लिखन्ती प्राणेशं शिवशिव विसस्मार सकलम् ॥ २०० पत्र 'स्फुरदभिनिवेशे ति स्मृतिः, 'पा' त्यावेगः, 'तरले त्योत्सुक्यम् - एभिः शावल्यम् । 'अथुनात'ति विषादः, धिमिति विधिनिन्दामित्यस्या, तयोः सन्धिः । 'अवष्टभ्य स्वान्त'मित्यादिप्रशमः । 'विसस्मार सकल' मिति मोहोदयः । -'विथान्तः मखि ! संशयः, स रमते, नैकाऽपि नभ्य जपा 'व्यर्थे त्यालपनप्रयोगसमये कण विलोक्यागतम् । दृष्टा किं श्रुतमयुतं किमथवेत्याशङ्कमाना नम- हता तेन विचुम्बिताऽथ सुमुखी स्पन्देन मन्दाऽभवत् ॥२०१ अत्र 'विथान्त' इत्यादि वितक प्रथमः । 'स रमते' इत्यसूया, 'नेकाऽपि तस्य क्षपा घ्यर्थे त्यमर्ष:-अनयोः सन्धिः । 'हटे'ति हर्ष:, 'श्रुतमश्रुतं वेति' विप्तकः, 'प्राशनमाने ति शङ्का, 'नमस्ते ति बीड़ा-एभिः गाजन्यम् । 'स्पन्देन मन्दाऽभव'दिति जड़तोदयः । माथुरविरहेणात्यन्त याकुला काचित् स्वचित्तस्य क्षणिकविनोदार्थमये प्रथमतः श्रीकृणा लिखिय्यामोति म्फरन्जभिनिवेशो यस्याः पश्चादा तरलाऽशुसाताक्षी चाभवत् । ततश्च लिखने विनदृष्टोपायान्तरमपश्यन्ती विनिर्मातुविधनिन्दां विदधती खान्तमवरभ्य मनः स्पिरीकृत्य क्षणं प्रकृति सभावं प्राप्ताऽमी सुम्या भूत्वा प्राणेशलिखनममये मूर्योदयेन मकान थिममार। शिवप्रिति खेदे। म्पन्देन मन्दा रहिना पड़ाऽभवदिव्यर्थः। निष्ठरोऽमीव्याकूतपूर्णमार्षदनम् । तृतीय चरणे "हृदयेऽन्येति पार्टि, न ते सर्वपतेव साधाना माशामभाग्यशेतुरपि तु एनायक सुलभोनकटा कपटताऽपीति मरलमन्दमात्मनिवेदनम् । व्यय काकुतात्रय किमपि वक्रोक्तिचातुर्य लक्ष्यम्। छवरभ्य सान्तमिति-वस्तुतस्तु चित्तम्य एव मनायाधिगमो नासुलभः, निवन्यायिभाव पदइन्दे ध्येवमादिकम्य वडून भावाना लाम्पायेन मनियमः, यथा 'यदी की धारे या' इति कायप्रकाशोतहते, 'एथ्योरेगुरगः पामि कणिकाः पगुम्फ निगोलाघ'नि दक्षियाशामरेग मछिरमयी ·पञ्चमकिरणः तत्र शपस उ -मनो रागज्वालावरकवलितं भस्मत चिरा- दयं प्रेने बद्दोऽनलिरजनि दुःखस्य विगमः । गुरूणामाक्षेपः खलहसितमित्यपैतु पृथुता. मिति खालोवन्दे रुदति समरोदीदथ वधूः ॥ २०२ 'राग' इत्युत्कण्ठा, 'ज्वाले'ति ग्लानि:, 'कवलित' मिति मोहः, 'भस्मत्वि'ति ग्लानि:-एभिः शाबव्यम् । 'अयं प्रेग्ने बहोऽञ्जलि'- रित्याद्योत्सवप्रथमः । 'गुरूणामाक्षेप' इति शङ्का, 'खलहसित'मित्यसूया- अनयोः सन्धिः । 'ममरोदीदिति विषादोदयः । एते उदयो तराश्चत्वारः। अथालद्धारसाशय्या ये प्रकारा भवन्ति तेषामपि दिग्दर्शनम् -तत्र 'हुमातरित्यत्र ( १२८ श्लोके ) 'मात'गिति बासः, धूत्य'मित्यस्या, 'आप भिय'मित्यवाहित्या-अब शाबल्यं मौग्धधाम्नारसवीर्णम् । तेषामपि मेणितनिरिणितत्वेन पुनर्यविध्यमुक्त तत्र निरिङ्गितमुदाहृतं, सेगितस्य दिग्दर्शनं क्रियते । 'बाहु दक्षिणमालिकण्ठवलय' इत्यादौ (१४० श्लोके) मेशितो विलासनामाऽलङ्कारः । तत्र 'प्रौढमनोजविनमभरेः थान्लेव विधाजते (Y) इति थमगर्वयोः सन्धिः । एवमुदयशाबल्यादोनां दिग्दर्शनं (Z) यथा- निथितं परिसमापितमेव मयास्त्रपरिशीलनमालि । श्यामनाम कथमद्य गृहीतं कृतयो यदखिलाः समुदीयुः ॥ २०३ त्रा खिला वृत्तय' इति सर्व एव मागनुभूता विषादव्याधिग्लान्युन्मादा- मर्यास्याऽदयः समानकालमुदितवन्तः। एवं 'श्यामनानि विरता भव, काचित खस्य देहत्यागं निश्चिन्वती सखोः सनिश्चयमाह-मन इति । अनुरागज्वाला रूपचरेण ग्रस्त मनश्चिरकालं यापा भस्मतु भस्मेवाचरतु, ग्रहन्तु न जीविष्यामीति ध्वनिः । देह त्यस्यन्त्या मम दुःखस्यापि विगमोहननि । इत्येवं श्र त्वाऽलौन्दे रुदति सति। प्रेमशास्तपरिशीलनं मया समापितमिति त्वदने निश्चयं कृत्वा बहुधोक्तम, हे यालि ! तथापि मदन श्यामनाम चया कथं सहीतम् । यत: कानाम्नो हेतुभूताम्मम ग्वान्यादयो- ऽखिलत्तयः समुदोः। मणिविशेषकेण कुलशेखरनृपेण प्रयोताया मुकुन्दमालाया उत्तराई निबढे पो च। 'बाहु दक्षियमित्यादि पूर्वपठिनझोकेऽत्र किञ्चित् पाठवलक्षण्यम् याविष्कृतम्-तत्तु लक्ष्यलक्षण सङ्गति प्रत्यगुलमिति निगदेव यारयातम् ।

·२३५ अलद्वारकौस्तुमः । शान्तिं यान्तु हन्त हृदयस्य विकारा' इति प्रशमशावल्यम् । एवं सन्धिशाबल्यं यथा- उन्मादमीहावपि दैन्यचिन्ते वितर्कश समकालमेव । दियो द्विशस्तस्य कथाप्रसङ्ग पूर्वानुमूख्या कुरुतोऽतिदुखम् ॥२०४ 'हियो हिग' इत्यवस्थाभेदात् । तथाहि-विरह 'उन्मादमोही', विमलया- ऽवस्थायां 'दैन्यचिन्त', वासकसज्जाऽवस्थायां 'वितर्कशड्डे' दुःखमेव कुरता, तत्तत्प्रसनं त्यजतेत्यर्थः (50)। एवं स्वबुद्धिकौशल्यादनुमेयाः मुनिभिः । अन्यगौरवमीत्यैव मया नोदाचताः परे ॥ अनेनैव हि मागेंए कवयो भावकोविदाः। विदयुर्भावकाव्यानि ( ) तेनायं प्रक्रमः कृतः ॥ * इत्यलडारकौस्तुभे रसभावत दनिरूपणो नाम पञ्चमः किरणः ॥ । एवमिति--पूर्वशेकस्यैवोत्तराईस्यले यदि 'श्यामनाम्नि विरते'त्यादाईपयं पठति सदा प्रशमशाबल्यं भवतीति। ... (2) उपयशावल्यस्य 'समुदीरिति पदादेव परामः प्रशमभावलयस्य 'विरता भय भाम्ति यान्विति पदाम्यामापातत एव प्रतीतिः। भावकायानि विदधुः-न केवल भाष- कायनिर्मितावर ग्रन्यक्षता तात्पत्टेमपि तु बहुधा वितन्यमाननानेमालोचनपया कावासादस्य गौरवमानेऽपि । 'भावकाथानीति पदारवलबार ध्वनि प्रतितापितकायतो रमणीशतुभूतानामुत्तमोत्तमकाथलशाणां यात्तिरपि। इति यावमसमाचातरी पोशण स्लिमिलोमतादामा । ध्यरमियदि का कलिला न स्ट्या सभागहा मा। मालिनतो मदभरादुर युक्ति सक्त निर्वन्धमो यययान टुक्क्तमतम् । एको रम: मतदुरत हात्तिवस्नुभोगी शत; प्रतसिता म गित । रागी पचामार चोमनात भाति पास यह लोनच जातु। मारतारेतलीलाप्रपणे माचोमूमः मोऽम्नु भूतान्तरामा ! रमि मोतिकायला मिमिगम। श्री:---- (10) ५५ " (1(1)()" ·षष्ठकिरणः । अथ 'गुणा माधुर्याद्या' इति (१म किरणे श्म कारिकायाम्) कृतोद्देशस्य गुणस्य लक्षणपरीचे करिष्यन् प्रथमतो लक्षणमाह- रसस्योत्कर्षकः कश्चिद्धर्माऽसाधारणो गुणः । शौयादिरात्मन पूव वर्णास्तञ्जका मताः ॥ १७६ का आत्मन इति-यथा शौर्यादिकमा मन एव नाकारस्य, (क) तथा माधया- दिक रसस्यैव,न त्वाकाररूपयोः शब्दार्थयो:(t) । न घयमाकारः शूरः स्थूलत्वा. दिति सस्तः, अस्थूलस्यापि शूरवदर्शनात, यथा महामतगजपञ्चाननयोः । यत्तु वीरसूसतयोः शिशुयूनोराकारगतमेव शूरत्वं तच्च वय:रुतमेव, तेन सव्यभिचारदोपादाकारस्य शौर्यादिगुषो न भवति किन्तु तस्य व्यञ्जक अघ गुणरूपपदस्योद्देश लक्षण रोक्षा इति य एव यवहाराः, तत्र कायरूम. पुरुषवर्णनप्रसङ्ग 'गुथा माधुर्य्याया' इत्यनेन (१म पारिकायाम् ) गुणस्योद्देशः कृतः। सझेपतो नाममात्रेण कथनमद्देशः। उदाहरणं परीक्षा-साऽये पक्ष्यते। अधुना गुणस्य लक्षण करीतीत्याह-व्यथेत्यादिना। यथा जीवात्मन उत्कर्षजनक यात्मनिष्ठः कश्चिद्धर्म विशेष एव शौर्य तथा रसस्योत्कर्षजनको रसनिष्ठः कश्चिधर्मविशेष एव माधुर्य्यम् । यथा नानाविधासाधारणगुणक्रिया एवात्मनः शौर्यध्यमकाः, तथा कठोरवर्णमिना: सुकुमारवर्ण एव रसनिटमाघययनका भवन्तीत्याइ-वर्णा इति। तस्य माधुय॑स्य । नन्वनुमानादेव शौम्यं मपि देवधर्म एव भवत्वित्याच-नहीति। तत्र हेतुः यतोऽस्थूलस्य सिंहस्य शौर्य, तथा स्थूलस्य मतङ्ग नस्य न सिंविच्छौर्यम्। वीरं स्ते वीरसस्तस्याः (क) अथ गुणदोषालङ्काराणां स्वरूपनिर्णये मुख्य रस्तावद्दयो गतिरभ्यु पगम्यते । प्राचो दण्डिवामनाक्ष्यस्तदनुमारिणः केचन नवीनालङ्कारशास्वविदश्च संघटनाश्रयत्वादि. लौकिकन्यायमनुरुन्धाना अडमरूम रसमभावपचे स्यामयन्तो गुणानां प्राणत्वं शब्दार्थ- गतवच्चे दोहोषयन्ति। तेषामयमाशयः, गुणादिविवेचने प्रत्यक्षतः शब्दार्थ चमत्कारित्व- प्रतीतिरेव सख्यं लिङ्गं. रसत्य कथञ्चिदनुभवसिद्धत्वेऽपि निषिद्धस्याययस्यायतिक्रमस्या- स्य चोतकर्यापकर्षोपकारा: कथकारं सम्भवेयुः, कायकर्तृणां काय करणे शब्दार्थ दारैव चमत्कमितो प्रवृत्तिश्चात प्रमाणम्। अर्वाच्चो ध्वनिकारमम्मविश्वनाथप्रभृतयस्त कायल (1) 'पाकारी वर्ग:मयत्वा दिल्यकाधिक वाक्यांश, पाठ. (ज) पुस्तक ।

·२३५ अलद्वारकौस्तुभ। प्राकारः । अत 'उत्कर्षकत्वं गुणत्वमिति मुख्य लक्षणम् । सदैकरूपस्या- नन्दस्य रसत्वेनोत् कर्पापकर्पयोः प्रमाणाभाव इति रसशब्दोऽत्र तदावादार्थः (क), तेन रसास्वादोत्कर्षकत्वं गुणवम् । गुगास्य व्यञ्जका वर्णाः-१७७ का ययाऽयं शब्दार्थव्यतिकरः काव्यतया व्यवहरणीयो रसात्मकत्वाद् इति रसात्मकत्व हेतमतोरव पदार्थयोः काव्य व्यवहारः, तथाऽयं वर्णसमूहो मधुर- रसादिव्यञ्जकः सुकुमारादित्वात् इति मुकुमारत्वादिहेतुमतामेव वर्णानां रसस्य माधु यादिव्यञ्जकले व्यवहारः । तेन समुचितमेव वर्णानां माधुर्यादि- व्यञ्जकलम् (क)। ननु 'उत्कर्षकत्वं गुग्णत्व'मिति चेत्तदाऽलङ्काराणामप्युत. कर्षकत्व' वर्तते, तेषामपि गुणत्वमस्तु । सत्यं, यथा हारादयो घलङ्काराः कण्ठायनान्येवोपकुर्वन्ति नात्मानं, तथाऽनुपामखभावोक्तादयोऽलामारा: गन्दार्थमेव, नतु काव्यम्। एवोतदा श्रुतिकटुपुष्टार्थादिदोपाग्या शब्दार्थी- ययत्वेन सदपकर्षकत्वमेवास्तु, कथं रमापकर्षकत्वं, यन्मूला तेषां दोपता ! - पुत्रयो: शिशुय नोर्मध्ये शिशोरपेक्षया युवा शूर इत्यत यहेहगतमरत्वं तत्त वयातमेष, न तु गुणवमित्यतो निर्गुणशतशोय एवान हयान्तो वोद्धयः। स्थूलत्वरूप घेतोयभिचाराद म शौर्यादिगुणो देवस्य न भवति, तस्य शौर्यस्य नानाविश्गुणक्रिया विशिए, याकारी चमक इत्यर्थः। अत इति-रमोत्कर्षजनकतावच्छेदकधर्मत्वं गुणत्व- मित्यर्थः। न च 'गोपोमिः मन विहरति हरिरित्यत्र नाररमात्मकत्वं वर्तते, न सत्र काथत्वयवहारः, यतोऽत्र व्यभिचारात् कथं रमात्मकत्वस्य हेतुत्वमिति वाप्यम, यतोऽन देती (2) कायवनातिमत्त इति विशेषणं दयम्। 'गोपीभिः मह विदरती त्या कायत्व आतरभागदिवन यभिचार पति भावः। तापत् मरू पोपे नापिग्मित तदरमामयं फमतदुर्लपितमिळरोच्यमाना:म्माश्रयोतकानि पारा रमोनुपादिततामित्वं गुणादीना निर्विशन्ति। प्राचीनपक्षीयानां युक्तिवयमन्वय- यमिरकाम्या, मारकर पायाहरणीयस्य रमान्दम्यालाचणिकत्वनि पन्न, कायपटना- समामाप मिनिभरत्यापि मन सुनन्यायेन रमायभिचारित्व प्रतिपादयता को मामाप्रयोग न कतीति। राम प्रकाशपयां मम्मटभट्टानां सदोषी प्रदायों (1) () iita trifuk (e) पु, it rifनमा five प, मिFिorm. 'CHER Rifan ·पठकिरणः । २३८ . उच्यते-यथैव शौर्यादयो गुणास्तथैव कातय्यादयो दोषां अध्यात्मन एष धर्माः, तस्यैवोत्कर्षोंपकपहेतय उपलभ्यन्ते । एवमेव माधुर्य्यादयो गुणाः श्रुतिकवादयो दोपा अपि रसस्यैवेति(8)। वर्णा माधुयादिव्यचकाः सुकुमारत्वादिति, अब न तु सुकुमारत्वं कोमललं, तस्य शिथिलत्वात् । यथा 'शिथिलं, मालतीमाला लोलालि. कलिला (4) यथे' त्याचार्य्यदण्डिनः (क)। Kavyadarsa. Chapt: Verse 43 एवञ्चेदिति -नयोहरूपयोः शदार्थयोरपकर्षकत्व मस्तु यन्मला रनायकर्षकत्वमूना तेषां श्रुतिकदादीनां दोषता। तथा च 'रसायकर्षकत्वं दोषत्व' मिति दोघलक्षणात्तयां रमापकर्षकन्याभावेन माऽस्तु दोषत्वमिति पूर्वपक्षः। ननु सुकुमारत्वं यदि कोमलत्वमुच्यते तदा वर्ण निष्ठकोमलत्वं शिथिलत्वमेव भविष्यति, तत्त कठोरवर्ण भिन्न सर्वत्रैव वत्तते। एवञ्चेत् यन कवितायां लकारवाहुल्यमानं तत्र माधयं नास्ति, किन्तु भवन्मते माधुर्य- यनका बहुतरलकारघटितकोमलवर्ण वर्तन्ते, इत्यत: सकुमारत्वं न कोमलत्वमित्याह - तु सरुमारस्वमिति। तस्य कोमलत्वस्य शिथिलत्यत्वात् । यथा लोलालिभिः कलिला यु का मानतीमालेति दण्डिनोक्त पदो माझंभावेऽपि कोमलवर्णा वर्तन्ते, एवममापि पगाररसवर्णनप्रसङ्गे । मगुणा वित्यादिना कायखरूपं प्रकटयता गुणामा विवेचनमाभाधेन निर्दिशती पुनः 'ये रसस्यागिनी धर्मा.' 'यात्मन एव हि यथा शौयादयः, नाकारस्य, तथा रसस्यैव माधुर्य्यादयो गुणा' इत्यादि चाभिधतां प्राचीनपक्षीयमङ्गतित्यागे काऽप्यनिच्छा स्फुटमेव वरोवतीति नवीनानां मध्ये त्यामनन्यतन्त्रत्वम्। कौस्तुभवतो मम्मटमतानु- मारिणोऽप्यन विधये न देधीमावकातराः यथोक्त मेव : 'शरीर शब्दार्थों ध्वनिरसव यात्मा किल रस' इत्याद्यादिमकारिकायाम्। एवञ्च 'रमोत्कर्ष हेतुत्वे सति रसधर्मत्वं, না জানি না, জাব দেজিলিকি জবাজ’ गुणानां द्रश्य मिति प्रदीपो ग कैयामपि तपामाधुनिकानां विमतिः। वर्णाद्याश्रयत्व पक्षोऽपि नासम्यड यतो विमप्रवर्णघटनेनापि गुणत्वं भावि, एवं मति वर्णादीनां यजकत्व- (3) इस अई देहस्य काणत्व खघ्रवादिदोषऽपि 'काणोऽय दे' प्रति न पायिदपि वदति अपितु माणोऽय देवदा इत्यान, न तु देवदत्तो देश, देवदत्तम्य देहोऽयमिति प्रतीतः, गोपचागदेव दोषाणा रमापकर्षकत्व , वस्तुतस्तु शब्दार्थ योरेन । एमनकाराणामापचाराट्रमोनकर्षताऽस्तु तथा सति तेषामपि गुणत्वेन भूयताम् । नैवम, तेषां शम्दायांवलकत्यं वोपक्षीणत्वात्, कथ रमापेचव', येनोपचारेण भवितव्य- मिनि मुद्रित पुस्तके एवशतिरिक्त: पाठ । (4) 'कलित ति (ख) (1) पुस्तक यो पाठ ।

·२४० अलङ्कारकोनमः। अवापि-लीलाइजमलन्निताङ्गी नघु लघु ललनालनाममौलिमणिः । ललिताऽदिभिरालीभिविलसति ललितमिता राधा । १ तेन सोकुमाय्य नाम रक्षकत्वम् (5) । यदुनामन्यः, 'कार: काव्यशोभाया धर्मा एव गुणाः स्मृताः । अलङ्कारास्तदुत्कर्ष हेतवः सारिति क्रमः ॥ इति लखनाया उत्कृयसकुटमपि: औराधिका मखीभिः सह लघु लघु यथा स्वासघा विलसति- 1- त्यन माधुयीभावेऽमि वहुगरलकारघटितकोमलवर्या वर्तन्ते । रनकत्वमिति - चेतमश्चमत्कारकारित्वमित्यर्थः । यथाऽइतवस्तुदर्शने सति नेलस्य स्कारकताजनक चमत्कारी बायते तथैवाइतसुकुमारवर्णानां श्रवणे सति चित्तख स्फारकताजनक 'चमतकारी भवतीति शेयम् । मेव, नेतरदिनि राद्वान्तः सुछ । गुणालङ्कारविवेके च यः पत्ता:-तत्र 'न कान्तमपि निर्भूधं विभाति वनितामुखमिति लौकिकन्यायमुपजीवता भामहादीनामलार रध काव्य- खरूपे प्रधान लिङ्गमिति थपशिनासभयोरभेदकल्पनेत्येक: पक्षः। तथा च तदुपनीय वर्तमानानामाचार्योगटानां माकूतमत्तो 'समवायत्तया शौथ्यादयः संयोगत्तमा त हारा दयः इति गडलिकाप्रवाहियों भेदः' 'केनापि प्राक्तनालङ्कारिक्य गुणालद्वारी कयापिट्ट झान्या मिनत्वेनोक्ती, इतरे अाधुनिकास्तु विनैव हेतुविचार बदनसारेण न द वदती ति चाचार्यदरिडवामनयोरुपरि कलङ्कपडलेपार्थ । द्वितीयः यचो रीलिंगयात्मवादिमि- यदितो वामनादिमतं यदुक्तम रिति प्रतीकेन मूले व्याक्षिप्तः। चन्द्रालोकप्रतापदीयादि निबन्धानां मतमात्मविघातकारोत्याभासचाव भूले। 'निर्दोषा लचणवतो मरीति गुणभूषिता। सालङ्काररसानेकवृत्तिर्वाक कायनामभाक।' इति स्वरूपनिर्देशकारिकायाः विद्यानाथोयलक्षयस्य या कर्तारः कायशोभाया धर्मा एवं गुणः स्मृता' इत्यादिकारिकया सम्बाधः। टतीयपक्षस्तु नवीनानो मतानुयायो ‘शब्दार्थयोर स्थिरा ये धर्माः व्यलद्वारास्ते' इत्यलद्दाराणां गुणतः खरूपतो भेदः। वामनोऽपि क्वचिदस्फटतयान सदीयमम्मति ( १६३ काव्यालङ्कारमृ वत्ति ) सुहाटयामाम । तथाच तत्र तट्टीकाकारा स्तिय्यभूपालचरणाः-'नित्यानित्यत्वाभ्यां गुणाल कारभेदः सिद्ध' इति । घलहाराणा समचारादसोत्कर्धता, वस्तुतस्तु ते गुणोकतोऽभिन्ना इति पक्षः 'ब्दबुद्धिकर्मणों विरम्य यापाराभाव' इति नयेनालझारस्योपक्षीणत्वे प्रश्वस्त कल्पः। अतोऽयमाति याप्तिवारणाय वर्णानां गुणयनकत्वमायातीत्यनू दाते । दण्डि पदांशस्त म्युएशैथिल्ास्याप्य शिथिजस्य नमतेऽने घगयखरूपस्य निदर्शनम् धरेदमधेयम्, न तावदाचाय्यदहिमतान शिथिलत्वदोषस्पर्श: परमय गुणगुम्मित रखेति कश्चित्। 'अन्नत्स्यूल रित्यन प्रथम किरण खल्यः पाठभेदः । 'अर्थ कस्येयादि टोकालतामाक्षेपस्तत्समाधानच प्रागुक्तदिशा भूचित कल्पमिति विरम्यते। मह (5) 'व्यन्नवत्व'मिति (क) (ग) पुतयोः। (क) पुक्षक टीकायामपि स एष पाठी गृहीत ।

·पठकिरणाः। २४१ तदपि नातिननितम्-यतः खलु गुप्पालङ्कारादिमहानिर्मितिविशेष. स्यैव (6) कान्यत्वाङ्गीकारे न गुणालङ्कारादिभ्योऽन्यः कायनामा पदार्थोऽस्ति, नापि काव्यादन्ये गुग्णालद्वाराः, के कस्य गोमायाः कतारो भविष्यन्ति ? किश्च काव्यशोभायाः कार इत्येकस्यैव काव्यस्य किं सर्वे गुणा शोभा. कारः, किं पृयक् ! श्राद्येऽसमग्रगुणयोः पाञ्चालीगोद्योः काव्यशोभाकर. बानुपपत्तिः। यदि वा पृयगेव तदा 'जर्जतस्फूर्जहर्जनै रित्यादौ(१म किरणे ६ लोके ) सत्यप्याजोगुण नास्य शोभा। तेन वर्णा एव माधुर्य्यादिव्यञ्जकाः, माधुर्य्यादयो मधुररमाद्युत्कर्षका इति स्थितम् (क) । - ते माधुवादयः पुनः (7) ॥ १७८ का अय कति ते इत्याह (1)- माधुर्य्यमपि चौजश्व प्रसादचेति ते त्रयः । फेचिद्दति ब्रूवत एप्वेवान्तर्मवन्ति ते ॥ १७६. का ते गुणाः सप्त एवेव माधुर्यादिप्वव। के ते सप्तेति दर्शयति- कस्यचिन्मते माघाद्या गुणाः काय पुरुषस्य शोभाक तारः, व्यलद्वारास्तस्योत- कर्ष इतका, तन्मतं दूधयितु सत्यापपति-यदुक्तमिति । एतन्मतं दूषयति-यत इति । गुणालङ्कारपिशिष्टस्यैव तन्मते काव्यत्वाङ्गीकारे गुणालङ्कारावपि कायपुरुषान्त भूतावेव, तत् कथं गुणस्य काय शोभाकर त्वं कथं वाऽलद्वारस्य कायोत्कर्षकत्वं, स्वस्य सशोभाजनक वायभावात् । दोघान्तरमाह-किचेति । यदस्य काय पुरुषस्य सर्व गुणा एव शोभा- कारो नान्ये (क), किंवा गुण जन्य गोमा प्रति गुणस्य कारण, गौड़ोतिरीतिजन्य- शोभा प्रति रीतेः कारणत्वमिति एथक् पृथक् कारणत्वम् - इति पक्षयं क्रमेण दूधयति । खाद्य इति । नापि दितीयः पक्ष इत्याह- यदि ति। पाश्चान्यादीनां पृथक् शोभाभगवाङ्गीकारे पाश्चान्यादीनामपि गुणत्वापत्तिः, यदि तन गुणत्वशारणाय 'पाचाल्यादिरीतिभिन्नले मति कायशोभाकरत्वं गुणत्व'मिटुच्यते तदा 'अनंतस्फून'- दियनीजोरूपगुरोऽयाप्तिः, तन कायशोभाजनकत्वाभावात्-माधुर्यप्रसादगुणयोरेव काय शोभाजनकत्वं, न तु व्योनोगुणस्येति जेयम् । पुनः स्वमतमाह (ख)- ते इति । (6)'-माइनिर्मिनि. कामिति विग्रस्यैव काव्य वाडीकार' नि (ब) पुस्कऽद्यः पाठ । (स) 'पथ के ते माधुवादयो मुहा' इत्यम्मानमोकारकारिकाजितः सुनरामसइतः पाठ (ख) (क) पुकया।

·२६२ गुलझारकोस्तुमः। अर्धव्यक्तिरुदारत्वलेषश समता तथा । कान्तिः प्रोढ़िः(ख) समाधिश सप्तैते तैः समं दश ॥१८० जा तैर्माधुयादिभिः । सप्तानां लक्षणमाह- प्रसाद एवौजोमिथशैथिल्यात्मा भवद्यहि । तदाऽर्थव्यक्तिरिष्येत, विकटलमुदारता ॥ पदानामे करूपत्व सन्धवादावस्फुटे सति । श्लेषो, मार्गाभेद एव समतो,ज्जलामेव हि । . कान्तिः, साभिप्रायतया समासव्यासयोः सतोः ॥ वाक्यार्थ पदविन्यासः पदार्थ वाक्यनिर्मितिः। प्रोटि,रारोहावरोहक्रमः समाधिरिप्यते ॥ १८१ का तदन्तर्भाव युक्ति वक्ति । तप्वेवान्तर्भवत्येक एक वैचित्राबोधकाः। एके दोषपरित्यागाट्गतार्या इति (8) नो दश ॥१८२का अर्थव्यक्तिः प्रसादान्तः प्रौढि चित्रावोधिका ॥१८२(क) का न तु गुगा इत्यर्थः (ख)। समता तु कचिद्दोषः-१८३ का ममता तु कचिद्दोषोऽपि भवति । कुत इत्याह- वैपम्य यत्र वाञ्छाते। सनातीयविनातोययुगप दर्गाने सति ॥ १८४ का मामानामिति परमतमिद्यानां मनाना लक्षणमा कतं, न तु तेपासदाहरणम् ध्यासरिता सायापापि मन्यतया न भविष्यतीति । न तिन वैषम्यममा (TI) प्रोहिरिनि - दरियामनादियिते गण गीतस्य मौकमायस्य स्यले सो शः। प्रायपोषम्नु पर्थ गुगविचनारताचे पामनेन 'ईस्य बौदिरोण (शरारति रुतमिशाग्योलमो पिमददगीर तेति मेयम्। माधुर्मीकमार्ययो: प्राची যিশবিসয়ী শীল। মাসুপরি ঘর। স্যামি-মামণি या यम। एमएसस्नु कौन मा प्रकाराता fing! गुयाना (8) '-rrrनविन 3 मेमन।

·पष्ठकिरणः । २४३ यत्र परस्परविसदृशयोर्युगपदर्शने वैषम्य मभीष्ट तत्र समता दोप एव । यत्र न तथा तल गुणः । यथा- ऊोर्ड स्पर्डिगोवईन (ख) शिखरिवरोद्धारसारोडरोऽई शझे पोजनेते ! तव कुचमुकुलानोकने जातकम्पः । उद्दण्डे कालियस्य स्फुटविकटफणाम पडले ताण्डवाढयः मोऽयं (9) राधेऽभिभूतस्तव तरलितया इन्त वेणीभुजङ्गया ॥ २ इत्यादिवसमतैव गुणः । ग्राम्यकष्टत्वादिहानादपासप्योररोहती। औरञ्चलारूपा या कान्तिः सा माधुर्यान्तरस्थिता(ख)॥ अन्ये वोजसि वर्तन्ते तेन ते न पुनर्दश ॥ १८५ का अन्चे स्लीपसमाधुधदारता श्रोजस्य वान्तर्भवन्तीत्यर्थः । नन्वेवं चेत् लिष्टत्व. दोपनिरसनेनेव प्रसादगुणस्यापि माधुर्य्य एव लब्धः किं प्रसादगुणस्य पृथड् निर्देशः ? नै, प्रसादस्य खतःसिदत्वात् कान्तर्भावः ? अन्यथाऽनवस्थाप्रसक्तः । तम समता गुण एव । वैघन्य वर्णनमेवाह-जोवेति । ऊोई स्थितान् मेघादीनपि स्पईते यो गोवर्द्धनो गिरिश्रेष्ठस्तस्योद्वारे मारोहरः श्रेष्ठभारवाहकोऽहम्। शह शशाविशियो भवामीत्यर्थः। ग्राम्यत्वकष्टत्वादिदोषाभावादपारथस्याकठोरत्यस्याङ्गीकृतौ या कान्ति: मा माधुर्य- स्यान्तर्भूता न एथक्। नैवमिति-यथाऽयं घटोऽयं पट इति एथक एथवावहार एव घट पटयोः एथके प्रमाणं तत एव ने कम्मिन्नन्यस्यान्तर्भाव: सम्भवति, तथैवायं प्रसादगुणोऽयं माधुर्यगुण इति प्रथाजवहार एव पार्थक्ये प्रमाणमित्यर्थ:- :-छान्यथा सर्वेषी पदार्थानां सर्वप्वन्तभावप्रसतरनवस्या स्यादिति ज्ञेयम्। नन्वेवं चेत् सप्तानां गुणानामपि मायादि- प्यन्तर्भावो न सम्भवति तेषामपि पृथक एयवहारा वन्त एव इत्यत ग्राह-किञ्चेति। उममिति-विविधत्व सप्त ? ( दश ) विधत्वमित्युभयमित्यर्थः । वैधत्वमेवोपपादयन्त उद्योतष्टतो नागोजीभट्टा इत्यमेघां रसधवपि प्रतिष्ठापयामास:- सामाजिकाना नरसनम्यास्तिसोऽवस्था इतिविस्फारो विकाशवेति। तत्र ङ्गारशान्त करणेभ्यो इतिश्चित्तस्य। धौररोद्रवीभत्सेभ्यो विस्तारस्तस्य। हास्याङ्तभयानकेभ्यो विकाशचेति। विकाश हाये वदनख छन,ते नयनस भयानके मुतापसरणल्यो सच कचिदिस्तारेण युक्तः विभाववैचिनियात् । प्रसादस्तु सर्वघामाधिस्यकारी- (७) 'मोह मिति (क) () (क) (झ) पुरक पाउ.। । गमनस्या ·२४४ अलद्वारकौस्तुभः। विच मतान्तरकथनमेवैतत्, तेन दविधत्व' न दुष्टमितुभयमम्माम- मभीष्टम् (10) (ख)। अथ माधुर्यादयः के ते इत्याह- रजकत्वं हि माधुश्यं चेतसो दृतिकारणम् । सम्भोग विप्रलम्भ च तदेवातिशयोचितम् ॥ १८६ का धकारात करुणादी च (ग) । चेतीविस्ताररूपस्य दीप्तत्वस्य हि कारणम् । योजः स्याहौरवोभत्सरौद्रेषु क्रमपष्टिकृत् ॥ १८७ का दोसत्व' गैथिल्याभावः गाढ़तत्यर्थः। तच चेतसो विस्तारहे विस्फार• कारणम्-क्रमाहीरादिपु पुष्टिमईतीत्यर्थः । श्रुतिमात्रेण यवार्थः सहसैव प्रकाशते । सौरभ्यादिव कस्तूरी प्रसादः सोऽभिधीयते ॥ स सर्वेपु रसव व सर्वाखपि च रीतिपु। उपयुक्तः (ग)-१८८का म प्रसादनामा गुणः । व्यन्जकाः स्युर्दाथ रचना अपि ॥ १८६ यामित्यर्थात् । तत्र धर्माना व्यजकत्वमिदानी दर्शाते, रीतिनिरूपणे दायितम्यम् । रचनाया ·यघा- पठकिरणः । २४५ स्पर्शाः स्वपञ्चमाधास्या अटवर्गा लघू रणौ । माधुर्य्यव्यञ्जका वर्णा नैकरूपाः क्रमेण चेत् ॥ १६०का नेकरूपा इति पृथक पृय ग्वर्गजा एव । अटदर्गा इति टवर्ग: केवलो वा स्वपञ्चमाधःस्थो वा श्रोजस्येव । उदाहरणम्- विधाय पुष्पावचयं चलन्त्या मजीरनादो मदखञ्जनाच्याः । मन्दोऽप्यमन्दं हरिमनाभं कुलेशयं नागरयाञ्चकार ॥ ३ नेकरूपाः क्रमणेत्येक रुपल्वे दूपणम् । कान्ले निगान्त एकान्ते पादान्ते क्लान्तिमन्तति । अञ्जस्ते गञ्जनव्यञ्जी मण्डीरो मझुभिः वनैः ॥ ४ इत्यादेः खलनुप्रासरीतिरुढस्य वर्त्मनः । माधुर्य बहुलत्वेऽपि गौड़ीया रीतिरिष्यते (ग)॥१६० (क)का किन्तु-नृम्भते तव कजाक्षि ! कान्तिः काञ्चनबन्धुरा । अम्बुदोपरि शम्मेव नन्दनन्दनवक्षसि ॥ ५ तददित्यर्थः। तेषां माधुर्यादीनाम्। स्पा इति-कादयो मकारपर्यन्ता वणाः स्यशी इत्यर्थः । तत्र स्वस्य कवर्गस्य पञ्चमो डकारः तदध,स्या: इस गवा वर्णा माधु ययनका भवन्ति-एवं चवर्गादपि ज्ञेयम् । इटवा इति–टवर्गाम्नु सर्वथैव न माधुर्यशक्षकाः । रेफणकारौ लघू एव माधुयरञ्जको, चेत् यदि ते पञ्चमाधःस्था वणी एकरपा न भवन्ति तदा माधुर्य रजका:- यदि चेकसिम नपि काये वहङ्गादिमजातीयवर्णानां धारावाहिक- तया निवेशस्तदा दोघ एव- उदाहरणे यक्तीभविष्यति । तम्मात् एथवर्गना एव पच्चमा. ध:म्यसंयुक्तपणी याह्या, न त्वेकवर्गना इत्यथ: । एकवर्गस्थसजातीयवर्णानां निवेशो दोषो यथा 'कान्ते निशान्त' इति । कानो श्रीकृया एकान्ते निशान्त मन्दिरे त्वान्विथ्य पदान्त शान्ति सममन्तति नाति सति। यति यदि वन्धने धातु:-श्रम प्राप्तवतीत्यर्थः । चन्मीर एवानः शीघन्तव गमनस्यात्रैव त्वं वर्गस प्रत्याक्षेपस्य वली प्रकाशकः । व्यनुप्रामरीतियुक्तस्यास्य मार्गस्य मधुरवर बहुलत्वेऽपि गौड़ीया रौतिरेवान, न तु ग्मनिष्ठ माध्यमिति दम् । ५म्पा विद्युदिव । बन्दो माधुर्यमयमेवानुमास इति (ग) चकारात व्यादिपदेन शान्तोऽपि गृहीतः। इदानी रसनिउधमत्वमेघां दर्शयति । विधा विभागस्य तत्वमूलसुद्योतकदुक्तमत मारणीयम्, तच्च प्राक् दर्शितम, प्रसादगुणस्य रस- विशेषातिरिक्त त्वम्। प्रछादव रुतु वाक्यनियो गुण इत्र न्याभ्यां भिन्न इति जयदेवादिमतम् । गौडीया रोनिरिलि-अयसपविमागो रीतिगुणस्वरूपनिरूपण कालुप्यकलितोऽनवस्थापादकश्च ·पठकिरणः । २४७ गदिगर्वखवीकरण(12)-चणभुजादण्डगौटीय चण्ड: शिष्टामो कपीष्ट प्रचुरघनघणाविक्रमचक्रपाणिः ॥ ६ एप पोजीमार्गः। अटवगैररेफैश्च कखगघाभ्याञ्च विवर्जितैः । अयुक्तश्च महाप्राणैर्मध्यतां प्रतिपद्यते ॥ १८२ का मध्यतां मध्योजस्त्वम्(ग)। कखगघाभ्यामिति-अच्छादिवर्जनं न कार्य- मित्यर्थः । महाप्रापैरिति इकारण सह वर्गचतयस्तैः, अयुक्तः केवलैरित्यर्थः, चकारात् क्वचित् संयुक्तेश्च । शृङ्गारोऽप्ये प चामः स्यात् करुगादौ भवेन्न वा । माधुर्यव्यञ्जकैवार्युताश्चेदतिसुन्दरः । गाढवन्धः स आखाातः पाठे वदनपूर्तिकृत् (घ)॥१३का यथा-कस्तूरीतिलकायितं त्रिजगतीसौभाग्यलक्ष्मया धन- सिग्धश्याममयानयाममधिक श्लाघ्य मुहुः पातु वः । आभीरीस्तमकुम्भकुझुमरसासङ्गेन सोगध्यभाग- ब्रह्मानन्दमहासुधाम्बुधिरहःसन्दोहदोहं महः । अोई यस्य पादपीटं सर्वेषां देवरानप्रभृतीनां मूर्धा सफटसमन्धिरत्नदीति- च्छटामिन्छन्न प्रकटितपटुताया: प्रोतिर्गर्भे येया महोमिस्ते चोमि; करणे हादेवादरपि गाव खीकरण स्यातो यो भुलादल्ड स्तस्य शौटीय पराक्रमे प्रचण्डश्चक्रपाणि: शियाना- ममीपं क्योर। कथम्मतः । प्ररो मेघतुल्य चपादिक्रमो यस्य सः । एप मध्यमौजोय लकवर्ग: वरुणरमे कस्यचिन्नते चार: स्यात् कस्यचिन्मते न । ब्रह्मा- नन्दस्वरूपमहामधाम धेः सकाशादपि यो रक्षामन्दोशे रहस्यप्रेमानन्दसमूहसं पूरयति यन्मइतन:सरूम वस्तु वदो युभान मातु । कथम्म तम् । मेघतुलाजिम्पश्यामं पुनश्चायात- याममगतरममेकरसमित्यर्थ । पनः निजगतीसौभाग्यसम्पत्तिरूपनायिकाया: कस्तरी. तिलकायितमा (घ) 'गबन्यत्वमोज' इति वामनकृतं शाश्गुणत्वेन निर्दिष्टयौजमो लक्षणम्। 'बन्धः पदरचना, तस्य गुण ग्रोमाप्रश्तय' इति कविप्रियायाम् । स च बन्धो दृमिअशिथिलभेदेन विध्यमापन्नो यथायथं चमत्कारमावहतोत्याकरे मूचितम। ग्रन सौन्दर्य न पावधर्मवन, (12) -'करण धान मुलगद पाठ केवलम् (क) पुम्क पोपलभ्यते ।

·२४६ अन्नद्धारकौस्तुभः । यथा वा-सान्द्रानन्दधनं घनाघनघटास्निग्धोच्च नश्यामल. ज्योतजालन्टालमालय इव प्रेमान्चिलोकोथियः । कपणागमनङ्ग सङ्गरलसहोयाङ्गनाइयाङ्गक- च्यामन रहितं मम मनः सङ्गित्वमङ्गीक्रियात् ॥ ८ प्रसादस्य व्यचिका तु केवलं रचना मता । न तत्र वर्गाप्राधान्य प्रसादो विशदार्थता ॥ १६४ का म वेव रमेषु प्रसादयोपयुक्त वान्न वर्गगनियमः। उदाहरण कोपे यातितलितं न तथा प्रमाद वक्त विधे! सततमातनु मानमस्याः । त्याकन्नय्य दयितम्य वचोविभगीं राधा विक्तिविनम्रमुखो बभूव ॥2 यद्यपि गुणापरतन्ता रचनाधास्तदपि वक्तादेः (घ)। ओचित्यात्तदधीना भवन्ति तस्माद् गुणोऽपि तदधीनः॥१८४(क)का समादेतोः, यक्कादेवाध्ययोदय्याना, तदधीनो बतायधीनः । उरते यारि उर तमोजो धीरोदासे वारि मध्यममोजो धीरललित कलरि माध्य्यं, , ·LIBRARY सप्तमः किरणः । - अथ 'उपमितिमुखोऽलसतिगण' इति (१मकारिकायाम् ) यदुक्त तत्र मुखशब्दस्य मुख्यार्थवादमुख्यस्य प्राप्तौ प्रथमतोऽमुख्य शब्दालङ्कारमेवाह- एकनार्थेन यत् प्रोक्तमन्येनार्थेन चान्यथा । क्रियते श्लेषकाकुभ्यां सा(१)वक्रोक्तिर्भवेद्दिधा (क) ॥ नेपोऽपि च भवेधा सभङ्गाभङ्गभेदतः ॥ १८५ का शोषेण काका वा, श्लेपश्च विधाऽमङ्गः समङ्गश्वेति । अत्रामङ्गले पेण- 'कस्त्व श्याम !' 'हरि'-'बभूव तदिदं वृन्दावनं निर्मगं' "हो नागरि! माधवोऽस्मर'-'समये वैशाखमासः कुतः '' 'मुग्धे! विधि जनाईनोऽस्मि' 'तदियं योग्या वनेऽवस्थिति'. 'बर्बालाई मधुसूदनोऽम्मि' 'विदितं योग्यदिरेफो ( क ) भवान्' ॥ १ ग्रथानालङ्कारो द्विविधोऽर्थालङ्कारः शब्दालङ्कारचेति । तन पूर्वोक्त "उपमिति- मुख्योऽल विगण" इत्युपमितिप्रत्यर्थालङ्कारो मुखः, वक्रोत्यादिशब्दालङ्कारो गौयः। अत ध्यादौ गौणालङ्कारमेवाह-व्यथेत्यादिना । अभिधात्ताकेनान यदस्तु प्रोक्तं क्षेपकाकुरूपेण यानात्तिभ्यां प्रोक्तेनान्येनार्थेन तहखन्यथा क्रियते तत्र स्यले शब्दनिष्ठो वनोनयनवारो ज्ञेयः । श्रीराधिका पाह-हे श्याम ! त्वं कः! अभिधात्तया प्रत्युत्तरमाह-हरिरिति । पुन: शेषरूपयञ्जनात्तमा 'हरि'शब्दस्य सिंहपरत्वमभिप्रेत्य नीराधा पूर्वार्थमन्यथा करोति -बभूवेति । जनानयतीति सेघेण जनमोडक, ग्रतो वनेऽवस्थितिस्तव योग्यैव । दिरफो भ्रमरः, शेषेण दो रेपो यति वात्पत्ता त्वं ववरोऽपि। यो हि गोपालक: स वर्वरो भवतीति प्रसिद्धः। (क) व्यथ तायत काद्यमार्गेऽलवारतया निरूलानां कियती मयादति चिरन्तनाना भामहादीनां सत्यामपि बहुधा विप्रतिपत्ती ध्वनिकारयवस्थापिताधनि विक्षरता नवीनाना नायं प्रश्नः कामपि सन्देहकूटकोटिमधिरोहति । यत्तु प्राचीनानां सुखपानेण वक्रोक्ति- ·२५० अलङ्कारकोस्तुभः । सभहो बधा- 'कान्ते' 'कोतिरकोतिरेव' 'वद मे किञ्चि'-"जड़ेभ्यः परं" 'धौरा काऽपि भवत्यही' 'कथमही बुद्धिर्भवेत् पूर्णिमा ?' 'का मेधा तव भूयसी' 'न मदने, त्वय्येवमाधारण- 'तम्मा मा स्लम 'न स्पृशेय'मिति स बीमाजितो राधया (क)॥२ काका यथा- न वदसि हरिणाऽपि पुच्च्यमाना न बत विलोकयमे विलोक्यमाना। निजमभिमतमीयतामिदानी विभुवदने । समयः स नो न भावी॥३ अपि तु भाव्येव, यदा भविथति तदा वैकल्यञ्च ट्रक्ष्याम इति भावः । अनुप्रास्यत इत्यर्यनुप्रासो(२)वर्णसाम्यतः ।१६६का सजातीयं वर्णमनु मजातीयवर्णान्तरं प्रकगायत इति व्युत्पत्तिः । हे कान्ते ! पति कृष्णोन समोधिता मानिनो व्यहन्त काला न भवामीत्यर्थ व्यञ्चयन्तो कान्त नारी मति तिष्ठतीति प्रश्नस्योत्तरमाइ-टतस्य ननस्य की ताकीती एव तिष्ठत नान्यत् किञ्चिदपीत्यर्थः। किश्चिन्मे बदेलका सा त्वया मह सम्बन्ध एव मम नास्ति किं वयामौतीममर्थं यजयन्तो चिवस्तु विमिति प्रश्नस्योत्तरमाइ, नडेभ्यः परं जमिन मित्यर्थः। घोर्बुद्धिः कथं राका पूरिमा भवेत, का मेघा बुद्धिस्तवेत्तात कामे बन्द धाधारणमित्युयते चेत् मम कन्दर्षे धारणा नास्त, किन्तु त्वय्येति, प्रश्नस्योत्तरं या यत्किश्चित स्वरसनायां तत्तस्मान्मा स्पशेति प्रग्ने त्वामहं न स्पृशेयमिलुत्तरं कुर्वत्या राघया पानी मानस्य दार्थरूपं निजमभिमतमीहतां क्रियतामित्यर्थः। यसिम् समये मतमुरलीध्वनिर्भविष्यति स समयो नोऽस्माकं न न भावी, व्यपि तु भविष्यत्येव--तदा सर्य मानं विहाय ध्याफला भूत्वा तनिकटे गमिष्यमीयपि तत वैकल्यं द्रक्ष्यामः । ध्यनु पचान प्रास्यते प्रकर्येणास्यते क्षिप्यते इति युगपतया यव मजातोयवयंस्य प्रोप- समानुप्रामालारो भैयः। मष्टतया महत्त्वेन, तथा च यत्र मनातीयवर्णहयस्य महत् प्रक्षेपमा कानुग्रामो भयः । श्रीविभकारेगाभानि-'तत्व मामदारम्य कायते'ति, तनाला तस्य कायत्वमिति स्थिति म पुनः कायस्यालदारयोग" इति च नत्रामवारिक चुडामणोना ध्वनिक्षता यानि भन्यात्मने मारे ममोस विनिये शिराः। रूपकारितारपा एति यथार्थताम् । इनि, तदनुयायिनामालोक्यन्यशता तो दिकवि शामिलारनिवन्यने तापितयेगा. जित एव।

·सप्तमः किरणः । स च दे॒धा छेकत्तिभेदात्-१६७ का केकानुप्रासो हत्त्यनुप्रासश्चेति हेधा । छेकः सकृत्तया। २६८ का एकवारानुन्यासेन च्छकः स्यात् । यथा- धाम श्याममिदं श्रीदं जगतो विरतोदयम् । ध्येयं गयञ्च सर्वेषां शोः प्रेम (ख) यशोमयम् ॥ ४ अन मकारादीनां सक्दनुन्यासः । माधुर्यव्यञ्चकत्वेन स एव झुपनागरः ॥ १६६ का स एव वर्णविन्यासः। यथा- अनङ्गमङ्गलारम्भे सम्भेदः खेदकम्पयोः । शङ्ख पढेरुइदृशो न रस्याऽनन्दमत्तता ॥ ५ एकस्याप्यथवाऽनेकस्यामेड़िततया यदि । न्यासः स्यादृत्तानुप्रासः (ख)-२०० का यथा-धाम श्यामलमुद्दाम कामकोटिमनोहरम् । ध्येयं गेयं समास्थ्यं समानयञ्च मानसे ॥६ यशोमयं यशःखरूपम्, व्याधिक्य विवक्षया धर्मनिर्देश:. 'अयं साक्षात पाण्डि व्यमिति- घत्। चबम'कार दयस्य "यकारदयस्य च (ग्व) सहदेव पाठः। छेकानुप्रासयेष माधुर्ययमकवयंटितत्वेन "उपनागर'-इति संज्ञा (ख) भवति। श्रीकृयोन खटू थैश्वाः सम्भोगं गवाक्षदारा पश्यन्ती काचित मख्यन्यां सखी प्रत्याह। कमलदृशो- इस्या; सम्भोगस्यारग्म एव खेदकम्ययोः सम्भेदरूपो विनो जातः। यतो विनवशाहप. रीत्यादिघटित: सम्पूर्ण सम्भोगोऽपि न भविष्यति, तत ग्व याऽनन्दस्य मत्तताऽतिशयः या रस्या नेत्य शथे। ध्यामंडिततया विहिरक्ततया। पूर्वोदाहरणे 'म'कार'म'कारयोः महग्निवेश, व्यवो दाहरणे 'म'काराणां 'य'काराणां पुन:पुनशक्तिः। समास्येयं सम्यग विश्वसनीयमित्यर्थः । नपेक्षितरससमन्धः प्रवन्धमारभते, तदुपदेशार्थमिदम लम्। श्यन्ते च कवयोऽलवार- निबन्धनकरसा छानचितरमा प्रवन्धेषु" इति च साकूतभापतिः पथ्यानरुत्तरषच ति तदिचारच तो विरम्यते । ध्यम प्रन्य प्रकापासता तामलबारोटेशप्रथमहत्य स ·२५२ अलद्वारकोस्तुमः। अनेकस्य यथा- विविधवधूवधमाधो ! विरम रमानाथ ! नाप्यता (ख) नाथ ! कैतविज ! समन्नां तव विज्ञान विज्ञाऽहम् ॥ ६ एप च हिविधो भवेत् । माधुयोजोऽनुकूलत्वात्-२०१ का क्रमिणोदाहरपो- अनड्गसङ्गरासने भडिमेव (ख] स जङ्गमः । मगीतरङ्गी तन्वगीसगी रासङ्गतो हरिः॥८ उद्दण्डकामकण्डूलबाहुमण्डलचण्डिमा । श्रीखण्डपिण्डहिण्डीरपुण्डरीकयशा हरिः॥८ तथा-चकारात् पदावयवजोऽपि च । (1) उद्दाममाधवीदामकण्ठ उत्कण्या हरिः। राधा नातिदुराराधी ससार रससारवित् ॥ ८ एवमोजस्यपि 'कोई सर्वमा मित्यादि (६किरणे ६छ श्लोकः)। काचिन्मानिनी प्रार्थनां कुर्वन्तं श्रोहणमाइ-विविधेति। व्यथानन्तरं न माध्यता यामा क्रियताम्। एघ कृत्तानुप्रासः । श्रीखण्डपिण्ड चन्दनपिण्टा हिडोर: फेनः पुण्डरीकः श्वेतकमलम् एषामिव देतं यशोऽस्य । एप लकारघटितानुपाम:-कारस्य वाहुल्येन शिधिलबन्धाििधल उद्यते। धोक्त रेव प्रथमं निर्देशः। प्राचा भामहेन निहियात् रूपकादिरलद्वारलथान्ये- घेहुधोदित' इत्यादि कारिकायन्यात कैश्चिमकादितचालकारधाराऽनुभियते । ध्वनिकार कारिकायां तन्मतोपन्यामो वरोवत्ति । व्यपरगट्टादिभिः (मर्यसकारोऽपि तन्मतानुयायी) बहुभिरेव पुनरक्तवदामासम्य पागुल्ले खो यधाय। अयच्चापरः पन्था:- लड़ाए शास्त्रविमर्शकाना स एष: वक्रोक्तिपदप्रतिपाद्यवस्तुमहिना वित्तिमावति वनकविशा पारे व्यलझारसामान्यापरपाये शचा मृचिनां शक्तिमानितरां तत्त्वोन्मेष इत्येव मन्या म -यमुद्दिश्य, विपश्चिदुक्ती 'वक्रोक्तिः कायनोवितम' 'भिहं दिया खभावोक्तिनोलि थेति वाद्यम्' यमेोपमुच्य घ पूर्वपक्षिणो मतभ्व सकल्पमुष्वम्भयमाचार्य्यहिना 'समावोक्तिश जानिश्चेव्यादा सानइ तिरिति म्वभावोरलदारकशान्त तो निर्दधान्तः मिसान्तस्तला यादिमतया निवेशय । परमर्वाचीनग्रन्थेवस्य परस्य वक्रोक्तिपथागत. (1) व्यतिरित: पाठ देवन्ने कुदित पुस्तक एसोरष्टभ्यते । - ·सप्तमः किरणः। २५३ कोमलो लाट इष्यते । २०२ का कोमलवर्णानुप्रासो लाटानुप्रासः । उदाहरणम्-'लीलाल मललितागो'- यादि (६७किरणे १म श्लोकः)। एपः कैथिच्छिथिल उच्यते (ख)। तात्पर्य्यमावभेदत्वाल्लाट इत्युच्यतेऽपरैः ॥ २०३ का शब्दार्थयोरभेदेऽपि तात्पर्यमावभिनले, लाटो विदग्धः (2), तस्य प्रियत्वालाटानुप्रास (ख) इत्यपरैरुच्यते । पदस्थाम्येषः-२०४ का एप: लाटानुप्रास: पदस्थापि, 'अपि'शब्दात् पदांशानां पदानामपि- क्रमेणोदाहरणानि- कृष्णावेन सखि ! प्रादुर्भावो मन्ये मनोजनेः । मनोजनेः पुनरियवैदग्धीवैदुपी (ख) कुतः ॥ १० रत्नानि रत्नाकर एव सन्ति पुष्याणि पुष्याकर एव धत्ते । गुणो गुणन्ने लभते प्रकाशं यशो यगोदासतसेवयैव ॥ ११ पदानां यथा- येषां न हन्दावनचन्द्रलीला हृद्यस्ति तेषामपरगणैः किम् । येपान्त वृन्दावनचन्द्रलीला हृद्यस्ति तेषामपरैर्गुणैः किम् ॥ १२ एवञ्च उत्तावन्यन वा पुनः । वृत्तावत्तपोश्च वा नाज: सारूप्ये स्यादथापरः । २०५ का तत्रैव वा समासेऽन्यत्र वाऽसमासे समासासमासयोर्वा नाम्न एव, न त पदस्य, सारय सत्यपरो लाटानुप्रासः । (ख) पदानामनेघामपि। बैदुधी पाण्डित्यम् । गत पदस्यानुप्रामः, छत्यैव भिमार्थत यमको भवतीति स्यम्। नाम्नः प्रातिपादिकस्स ममानरूपत्वेन नतु नामविभक्तिघटितपदस्य । प्रतिलक्ष्येष्विव सतरामल्लसरायामलइनो शक्ति: प्रयोगश्च स च विदग्धमान संवेदो मेघकाकुहिते कूटकमणि प्रवर्तते। पदपरिश्त्तमा नास्य गत्योऽपोति शब्दालङ्कार एवायम्। 'दिरेफ' इत्यस्य 'वर्वर' इत्यर्थान्तरं टोकालता स्वीकृतम् -परंभ्रमरकाम- जिना कासकलेन घटिमोऽप्ययं स्यात् । 'किश्चित्' 'धीराकाऽपि''कामेधे लादिधु सुस्पटोदया कटाता न दोघायेत्यनम् । (2) 'लाटोऽविदग्ध गति (स) (1) पुस्तक यो पाठ।

·२५४ अलङ्कारकौस्तुभः। उदाहरणम्- हिमकिरणकिरणमधुरा राका राकाऽमृतांशुमुख ! भवतः । विरहे विरह मूळ सख्यास्तां केवलं दहति (3) ॥ १३ नेह (4)-- सुमहिमहिमकरमधुरा मधुराकाया निशा निशातेयम् । तव रुचिर ! चिरविलम्बे प्रदहति तां कृष्ण ! कृष्णवमेव ॥ १४ दूदन्तु यमकान्तर्गतमेव भिवभिन्नार्थत्वात् (ख) । तदेवं वर्णितके कष्टान्ति- पदावयवैकपदानेकपदनामसारुण्यात् पटप्रकारोऽनुप्रासः । (३) यसकं त्वभिन्नानां पदादीनां समाऽकृतिः (5) । २०६का परस्परमर्थगतभेदवतां पदपदावयवानां समाऽततिः सारूप्यं यमकम्(ग) । राकाऽस्टतांशु: पूर्णिमाचन्द्रस्त तुल्यसुखेति श्रीकृया सम्बोधनं, तव विरहे भूरूप मयाच विरहे राका पूर्णिमा तां दहति । राका कथम्भूता? हिमकिरणचन्द्रसस्य किरन मधुरा। इयं वसन्तकालीनपूर्णिमाया निशा निशाता विरहिन्या दुःखदायकत्वेन तीक्ष्णा कृष्ण- वर्मा यग्निरिव तां दहति । निशा कथम्भूता ? मुमहिमचन्द्रेन मधुरा । “हिम" "मि" "मधरा" 'मधुरे"त्यादिपदानां भिन्न भिन्नार्थत्वादिदमदाहरणं यमकान्तर्गतमिति नेयम्- यतोऽम यमकत्वमनप्रासत्त्वमुभयमपि वर्तते (स)। एपमिति-क्षेकानुप्रास एकः, वृत्तानुप्रासो द्वितीयः, लाटानुप्रासचतुर्विधः ,एघ अमेय घटप्रकारोऽनुग्रामः। (स) अनुप्रामस्य शातिमतायां खभावनिहायामपि न तावत् किमपि मानवकृत कार्य भूतं भवतु मयं पा यमाय माहायकमपंक्षितुमईति । (cr the aids of Assonance, Alliteration, Oncmatopria, Rime etc. in all verse) परं मधुररचमायां सफमार: मामय प्रकर्षः मइजमिह एप प्रतिभाति । 'प्रेमयशोमयामिक पद वा ध्यास 'म'म' 'द 'तो' सो ' ' 'म' 'म' इत्यनुक्रममनुन्यामः । उपनागरेति-रटायले वम् । प्रकाश लगा नहटादिप्रतितिपयकस्य वामनरामसरभोणाविशतमन्ये प्रदर्शितरीतिभिः गायमाघनाय चारिशाभोसमा रीतयो मता' सभ्यधायिन म पन्या या मम्यानमार, री: एपर प्रम ययापितत्वात्। परं विनामविन्याममोत्यम पमन्: (5) "-5 | पnिगुगन्मिदा मम में चाया , (4) Mtr(s) (). (5) ARIAlia (0) Tranाच पाउ । पठाग () 01 ·सप्तमः किरणः । २५५ एतच्च पादजत्वेन नवधा-२०७ का एतत् यमकम् । प्रथमस्य तु। हितीयेन तीयेन चतुर्थेनेति तत्तिधा॥ हितीयन्तु ढतीयेन चतुर्थनेति च विधा। हतीयन्तु चतुर्थेनत्येक एवेति षड़ भिदः । प्रथमस्तिष्वपौत्यन्य इति सप्तइयं पुनः। प्रथमस्तु चतुर्थेन द्वितीयस्तत्परेण च । प्रथमस्तु द्वितीयेन तृतीयस्तत्परेण च ॥ २०८ का प्रथमो हितीयेन तीयेन चतुर्थेनेति त्रयो भेदाः। द्वितीयस्तृतोयेन चतुर्थेनेति चेति हो। तीयश्चतुर्थेनेत्येकः । प्रथमस्त्रिप्वपीत्येकः । प्रथम- थतन द्वितीयस्तृतीयेनेत्येकः, प्रथमो हितीयेन टतीयश्चतुर्थे नेत्येकः-एवं नव । अश्लोकश्लोकयोशावृत्तवा वेधा भवेदथ । तेनैकादश भेडाः स्युः पदभागे च पूर्ववत् ॥ नवधेति भिदा जेया विंशतियमकोद्भवाः ॥ २०६ का अईनोकाहता झोकात्ता च पुनीकादश । पुनः पदस्य मागे च यामकं तत् पूर्ववन्नवधेति विंशतिर्भेदाः । पादस्य तु विखण्डत्वे विंशभेदाः प्रकीर्तिताः । चतुःखण्डत्वे च पुनश्चत्वारिंशद वेडिदा () ॥ २२० का कारित्वमिति सार्थकमस्य प्रकारस्योपनागरत्वेन कथनम्। वृत्तीति-वृत्तिरातिरिति यावत् । एवमेव विद्यानाथ: 'एकदित्रिप्रभृतीना यानानां यदा भवेत् । पुनरुक्तिरसौ नाम रत्त्यनुप्रास इष्यते ।' नार्थति-- अथेति पदभक्तिः सा च व्यधुंवाक्ये कियदस्वाभाविकीव प्रतिभाति । 'समझे'त्यत्न मद्देतः पारिभाषिकोऽध इति वक्ष्यः । 'भङ्गिमे यमनिश्च: माधत्वं कश्चिदुपपादाम, परं केचिदीडशाः प्रयोगा चीनसाहित्य उपलभ्यन्ते। कैधिदिति- अल्पप्राणाक्षरं शिथिलमिति कायाद गौड़ोरीतिसिख ग्राचार्यदण्डौ। परमेष्वपि म्यलेषु नोत्कर्षहासः, तन्न निरताया गौड़ीरोतेरादरदर्शन मिति 'कथिदिल्लेख: । लाटानुप्राम ·२५६ अलवारकोस्तुभः । दिमावमुदाहियो- सुरतरुरेप नतानां सुरतरुचिोपतरुणीनाम् । विभुवनजनकमनीयो(6)जयतादाभोरराजयुवराजः ॥ १५ सुरमार्थपितपदेवमादिभिरधिकभक्तिसनमः। सुरसार्थभूपितपदैः स्वरैः स्तुतः केशिहा जयति ॥ १६ मन्मथनमदन्तरया कुटिलोऽञ्जनकालकूटातः । प्रियसख । कटाचविशिखो मन्मयनमदं स राधया सहजे ॥ १७ जयति ब्रजपतितनयो नमदनमतुल्यकारुण्यः । न मदन ! मतुल्य हता काऽपि विना येन मान्तुदसि ॥ १८ राधा स्कुमारतनुर्मदनवधानादुपैष्यति ग्लानिम् । वडोऽयमञ्जलिस्ते मदन ! वधार्थ न तां वितुदेः ॥ १८ वजपतिनन्दन । नन्दय नन्दय वृषभानुनन्दिनीहृदयम् । मदनमदोवनमतुन्न मदनमदोजःप्रसादमाधुर्यम् ॥ २० नताना भक्ताना मुरतरुः कल्पवृक्ष. गोपरमणीनां सरते रचियतस्तथाभूतः। मुराया सार्य: सरमगृहस्तेन भूषितं पदं वेषान्त हदिभिः सरसो योऽप्लेन भूषितानि पदानि येषु ते: स्तः स्तुतः श्रीकृष्णो मन्मधेनाभिलाघेय नमननमन्तरं यस्यास्तया राधया मन्मथने मदो गर्यो यतस्तदया स्यातया म कटाक्षरूपो वाण: मस्ते। नमति नम्वेऽनमत्यनने सुन्यं कारगयं यस्य मः, यदा नमनि गनेऽनमत् स तुल्य मेकरमं कारुण्यं यस्य सः। पता :खिता। 'नन्दय गन्दये नि वीमा । मदनमत्ततयो ज्वलं मदेन गण नमन्ति भाषाधि. फ्याहमाम्योग:प्रमादमाधुयागि यब तहदयम् । योशो वलम् । मामदत्तमानं नित्यमित्यर्थः । पति-लाटायदा (यग्य गुजराट् इत्याधुनिको मंज्ञा) प्रचलितमनुप्रासक्रमसपल म शु कोमलामा पदपाशादायवभेदेन वहुघा भिवेत्याकरे प्ररथा। तस्य nिdनि निदान महाभिदधनं न मवेशनमम्मतम् । वेदाधी' 'वैदुषी'टुभयनापि भायपर मय य: fami प्रयोग, यकारम्यानुहेशच मामयो चातुरोगाधिन. प्यमा पिसावकारे मिनि वामनः । भिन्नभिगोगि-यमेन लाटानुप्रामादमय दा। यमपुनिमाया रसादि सिभित यायः। मन्नापि। तो मेघ लाटानमः। गोदार 'मरा' र लमिनामिका 'मधुरकाया' या भगत पनिमाया र । सामान मात्रामावभेद या मिशागनाशपि, एवं टोर on:'गाय यानि पदा, यमानशामापादन विश्राममायां । (6) AUTHOR: () पु । सत्। - ·सप्तमःकिरः यथा घा...- काननं जयति यत्र सदा मत् का न नन्दति यदेत्य मुखश्रीः । का न नन्दतनयस्य मनोना काऽननन्धयति वा न पितम्य (ग) ॥ ---(ग) नवपयोधरकान्त ! विरम्यतां न वप योधरसं हृदि मान्मयम् । नवपयोधरकान्त ! स वै भवानवप योऽधरपः प्रतियोगिताम् ॥ २२ कामन्दधाना हृदयेऽनुरागं स्मरालसाझी विदुनोति बाला। स्मरालसाडीकुरु तां मुकुन्द ! का मन्दधाना न भवेद् विना त्वाम् ॥ २३ समस्तकल्याणगृणैकवारिधे ! समस्तवास्ते कतमस्त्रिलोक्याम् । नमामि, मे माधव ! सम्प्रसीद, न मामिमे द्यन्तु दुरन्ततापाः (8)॥ २४ हे नवपयोधरकान्त ! नवमेघश्याम! मान्मथं योधरसं हुदिन वप नागेपयेत्यर्थः । नवपयोधरा कान्ता यस्य हे ताश ! नवा नवीना:, तासांप ! प्राणशोषण । मै यो वै शोधणे, हे मध्लीयनशोषकेत्यर्थः। यख मदिपक्षरमणीनामधरं पिबसीति । काम यथेटमनुरागं दधाना वाला। अतस्तां साराङ्गीकर च, हे घ्यलस । त्वां विना का मन्दधाना न भवेत् अपि तु सर्वेव। धागं धारणं, मन्दं धारणं यस्याः दु.म्थितेत्यर्थः। द्यन्तु खण्डयन्तु । (ग) तुल्यथुविनिदाना माधुयसतिरनादिकालतः मवेव मानवमनोरत्तिं हादयन्ती शोभाकारितयाऽलङ्कारमार्गे प्रष्टसुपस्याप्यते-तत्र भाषास कासुचिचित्रोपधायकता. सखेन तस्या ऐकान्तिकतया स्वरतो वर्णतो वा वरवर्णमिलितादक्षराधाविर्भावः, कासचित पुनरन्यथाऽपि म्वरवर्णसंहतिमाश्येन तस्याः स्फरणम्। पूर्वत क्रमगणनाऽर्थ- भेदादिचिन्ता च यभिचारिणी, इतरत्र क्रमो विभिन्नार्थवत्ता च सख्यं लिङ्गम्। प्रथम स्वावदनुप्रासपदवाच्यः, दितीयो यमकमित्यन्वधमभिधीयते । पूर्वत्र रमपुटिरयाहता भवितुमईति, अन्यन तु कष्टकल्पनाश्रयतया रमरिपन्यित्वं बहुश एव जायते, यदाहुः- 'तनु नै कान्तमधुर'मिति यमकान देशे यालङ्कारिकचूडामणय व्याचायद रिटनः 'सानुप्रामा रमाबद्दे वीङ्गिनास्यानुप्रामतो बहुशी लघवं निपुर्ण प्रतिषिमादयिका खयन्थे-छामरे- ऽप्यर्वाचीना: खां विमतिसदृघोषयन्तो रसहितकायतत्वा: 'प्रायेण यमके चित्रे रमपुरिन दृश्यते' इत्यादिमतवादेन । परमानीत कश्चन काल: यनास्य भूयानादरो निपुणकषिकर्मतया काथाङ्गरूपेण खोकारश्च कविसन दायसम्मतो जातः । कालिदासकृते रघुवंशे भारविकाये 'च काचिदतिमेव योभनमुपगीय वरीवनॊति सहृदयानामुपलब्धिरेव प्रमाण-भट्टिकाये (8) इस आई "यथा वा-सदासदानन्दमय वधुने मदामदामोनिकर पुरश्च । महो महोदामरसतवायमही मझी भूमि तवैव रुप !॥' इत्यधिक; नोकः (ख) पुस्तकस्य तलभागे दर्शित, सुद्रितपुर के चोपलभ्यते । टौका च तमत्या प्रतिक्षमायी- प्रस्तुभ्यते। - ३३ ·२५८ अलझारकौस्तुभः । पादर्ज नवधा यमकं दर्शितम् (ग)-प्रय पादभागजानि दर्शान्ते । कलह कलहंसानां कलह क-ल तु-हंसकाः । अभ्यस्यन्तीव गोपीना चरणाम्भोजवासिनः ॥ २५ मधुरा मधुराकाया रजनी सा यदाऽजनि । मधु-राम-धुरा कासां तदा नासीद्दरः पुरः ॥ २६ साध्वसाध्वन्यदनाद्धि : गुरूणामपि सन्निधौ । कृष्ण वीक्ष्योत्सुका साऽसीत् साध्वसाध्वविचारतः ॥ २७ काञ्चीदानो रवस्तस्या रणतोऽरणतोऽतनोः । रण-तोरणतो भूरिथिणः कृष्णमनोऽहरत् ॥ ३८ गोपीनां कलईसका: के सुखं लान्तोति तथाभूता इसकाः पादकटका: कलहंभाना कादम्बकानां कलहमभ्यस्यन्तीव : ते यथा परस्परं कलहायन्ते तथा कलहायन्ते । कीदृशम् १ कलमयक्तमधुरध्वनि निहीते प्राप्तोतीति तथा. तत् हन्तीति वा तारमित्यर्थः । धरेर काम पौयमानर्मधुमी रामधुरा रमणातिशयो नासीत्। साध्वसाध्वनि साध्वस- पये न कदाऽपि दत्ताववौ यया सा गुरूणामध्यम उत्सुका ग्रासीत् । कथम्म तस्य ! अरणतो गमनाइवो रणत: शन्दायमानस्यातनोः कन्दर्पस्य रणसमन्धिन तोरणाइन्धनमालाया: सकाशादपि भूयसी श्रीर्यस्य तस्य । नपुंभकाइखो काञ्चीदान:- नुमागमा माधकाथे तदनुसारिणि नातिप्रमिहे गडलिकाप्रवाहपतिते सगंबन्धकाथकदम्बके, यमकमाना हृनजीविते कीचकवध हरिप्रबोध नलोदयायनेककाय विशेधेऽस्य स्फुरणन्तु न तथा सद्यः हृदयक्षारि। तचित्रं यदस्य इत ऊहम चीनकविसमयमये नये कायान्तगर्भूततया तुच्छत्वमधिद्वान्तः । तथा मति न तावदस्य परमार्थतो माधययनकत्वमपाक्रियते-पर: निखिलं माधुर्य शब्दाश्रयमेघ प्रशस्यमित्यरस्कारः। नाप्यनेन सकलजनसंवेयः मदर्थ- सनामिः शन्दमाघाखादो वाऽपलप्यते यमाश्रित्य प्रतीच्यसाहित्यभेदेषु Onomatopeic poetry इति कायभेदपरिगणन यमुपलक्ष्य च तवायसमालोचकानां समय:- Tis not enough no harshness gives offence The sound must seem an echo to the sense'. प्राचीनार्थमाहित्ये चास्य वैशिष्टास्य 'सचरणविनिविटेन पुरैनैतकोना मणिति रपितामोत्तम चित्रं कनचे त्यादिकोमलबन्धे पदो, 'एते ते फहरे गहन गोदावरोवारय' इत्यादिकटोरकिशायां भवभुतिवमाया, 'पञ्चगनभमित पडदा भिधारोन्यादि वेण्या माटोपोक्ती च प्रकाशः। परमेयामनुपासतया ग्रहण सम्प्रदाय मम्मामित्व विवाहम-अनुपामभेदाच बहवः प्रतियुग प्रत्यालमारिकवर्य भिन्ना इनि ·सप्तमः किरणः । २५८ दृशोरगोचरेणैव हरिया हरिणाक्षि ! ते। कपोलभित्तिर्मानमहरिणा हरिणाकृतिः ॥ २९ भगोचर सति हरी दहत्येप मनो मम । मदमो मदनोदेनामदनो मदनोजसा ॥ ३० सदासदासीनिकरैः परिच्छदैः सदा सदानन्दविलासविग्रहः । सदाऽस-(ग)दाक्षिण्य तपाऽदिभिगुणैः सदासदारो विललास माधवः ॥३ दृशोरगोचरेणेव सता हरिणा श्रीकृष्णो न तव कमोलभित्ति: हरिणाकृतिः पाण्डुच्छ विरभूत् । कीटनमान एव इभो हस्ती तस्य हरिणा सिंहेन। मदनो मनो दति। केन १ मदमोदेन मत्तताखण्डनेन। कौटशः । मदनोनसा ममावस्येन मदनोऽणिः, मदि ६ । (9) परिच्छदैः सह सदा सदानन्दमयो विलासो वियहच यस्य स माधवः। दा धानम, व्यामो दीप्तिः, दाक्षिण्यञ्च तदादिभिर्गुणः सनास उपवेशो येषान्ते दारा यस्य सः। .. भातमेव । श्रुत्यनुप्रामस्य निरूपानुशासनिकसवर्णत्वमययञ्जननिष्ठत्वखरूपस्य, 'दृशा दग्धं मनसिजं जीवन्ति दोष या' इत्यादिलत्येषु स्फुटस्य, ग्रन्ययोज्यावर्तितया ण्यातस्था- न्यानुप्रासस्य 'माद नहीहि धनागमणां कुरु तनु वुद्धे मनसि विटया'मित्यादि-बहुप्रसिद्ध लक्येवाविर्भवतो यथा नान ग्रन्थे गणनं, तथा प्रतिदेश मिनस्य कार्णटो-कौन्तलीत्यादि. नाम्बा लक्षितस्य कण्ठाभरणकता कृतोद्देशस्य हादशविधस्यापि न सूचनमित्यप्यविरूहो मार्गः, यत एषां दिगदर्शनन्यायेन विन्यास एव साधीयान । नाव्यशास्तष्कृता पुनमकस्यै कस्य शब्दालकारतया गणनं कृतं, तथाऽलङ्कारिकसम्प्रदायसिद्धस्यैव यमकस्य तत्र लक्ष्यलक्षणानि । ध्यनुप्रायस्य वन कथं न ग्रहणमिति तु सम्यविमर्शनीयम् । 'एतदविधं ज्ञेयं यमक नाटका. अयम्' (१६६३) इत्यभिधानन्तव, परं नाटकाश्रयस्यालद्वारबातस्य गणनायो प्रब्दालदार- करोऽनुप्राखस्यैव ग्रहणपरो निन्धो परीयानिव प्रतिभाति। दानों परिचितेघु नाटकेम्वनु. प्रामस्यैव प्रसारो दृश्यते, यमकन्तु तत्र विरलविरलमेव । रामायणादिप्राचीनतमरचनादि- स्वप्येवम् । एवं स्थित प्राचा यमकपदेनानुप्रासस्यापि ग्राहणं, इयोमध्ये यमके चायादरप्रसङ्गः न सशक: प्रतिमादयितुमिति वहा 'नानाकारण कान्तमराराधितमनीसवा। विविक्तेन विलासेन ततक्ष हृदयं नृणा मित्यादौ सरैकयलनाऽसत्तावपि केषाञ्चित् यमकावकथव. मेतत्पचेऽनुकूलं यमकतोऽनुप्रासस्योद्भवे विश्वासकारितावीजमपोति वोयम्। अन्न ताक्त प्राचा भामहेन तो भारतीय नाट्यशास्त्रनिहिशेलसारचतुष्केऽनुप्रासस्य एथक्तया योग: ७) "दासदामोनिक: सहवामान इत्यधिकोमोऽस्थाने (ख) पुस्तक एकोपलभ्यते ।

·सप्तमः किरणः। मनोज-हार-प्रतिमा समाना सरस्वती ! मद-सु-स्वर ॥ मनी जहार प्रतिमा समाना सरस्वती ते मदमस्वरूपे ॥ ३४ अञहतिः । न वंशी-कर-मासाद्य यमानुजनिभङ्गतः । कस्था विशदतां याति मनो मानपरिशवम् । नवं शीकरमासाद्य यमानुजनिभङ्गतः। कस्याविशदतां याति मनो मानपरिप्लवम् (ग) ॥ ३५ शोकातिः। अयमेव समुहकः। एकविंशतिः । हे मदरुखरूपे ! मत्प्राणतुल्ये। तब सरखती वाणी मम मनोनहार। कोही! मां प्रति समाना सादरा । पुन: कोडशी मनोजस्य हारस्य प्रतिमा सुक्ताहारतुलया हृदयधारणाईत्यर्थः, समानाऽवक्रा। मरस्य मत्तताया यत् स मुटु खरूपं तस्मिन् सरखति समुद्र ते सङ्गते ! हे भूतमत्ततासमुद्रप्रविष्ट इत्यर्थः । षय सर्वास्ता वेयर्य यथा ब्रह्माखप्रयोगः क्रियते तथा भागभङ्गार्य मानापियो- मायानां वैय मति श्रीकृष्णेनापि मतसरलीवादनं क्रियते, सरलीनादयवणमात्रेण (10) सा विगतमाला प्रसन्नाबभूवेत्याह-नेति । श्याः करं कलमामादा यमनियमासनादासाग- योगस्य प्रथमो यमस्तस्यासु पश्चाज नरतपत्तिर्यस्य स नियमस्तस्य मङ्गतः, तथा ध श्रीक्षपोन मह मया कदापि सङ्गो न कत्तंय इति यो नियमस्तस्य सुरलीश्रवणेन भङ्गान्मानेन पचलं कस्या मनी विशदतां न याति, व्यपि तु मक्षिामेव । पुनसास्यैव शोकस्यार्थान्तरमायमानुन नियसना पुण्यनदी तस्य भगतस्तरङ्गास्नातो यो नवीन शीकरः नलकणस्तमासादा मानेनाभिमाननार्थाद गर्वन दोघेण परिप्लवं कस्य मनः घन विदतां याति, अपि तु सबंधामेव, यमुनाजलस्पस्यि सर्वदोषनाशकत्वप्रसिहेरिति भावः। दिना विभागेन भेट्संस्था प्रकाशकृता सूचिताऽपि न विस्तरको दशिता, मा च मनोरमः पारिज निहा। यमकमित्यावृत्तस्यांशस्य पूर्वत: सोसाध्याताकारतो मंहला नियममादा नियक्ता मंज्ञा, अयमेव शैली प्राचीनानां शास्त्रकृतां यत्ते जिना संजानियक्ता सहकारि. गुणान्तराणि प्रकटयन्ति । सा च मुस्य, दर्शिताऽचार्यद्दण्डिना गुणालबारादिविवंचनप्रताये। यथा वेति-कानन मित्यादि झोक यादिमकिरणे इंगिनतया पठित इत्यतो यथा चेति प्रतीन नतनतरस्यावतारः। पादजमित्यादि-व्यहात्तिरियादि-एषां वक्ष्यमाणानाञ्च भरत भामह दरिद रुद्रटोभटादिक्षतमन्ये षु लक्ष्यभेदाचायचं सुख गर्भ रत्ति-पुष्प इन्त- (10) "श्रीकमपि दिवसईतमुग्लो प्रथमावेण न्यध्या पाठो ट्रित पक्षके।

·२६२ घलशारकीस्तमः। पाद्यन्तमध्यभेदेन क्रमादथ समुच्चयात् । अन्तादिभेदेन पुनर्वहुधा यमक क्रिया (ग)॥ २११ का आदियमकमन्तयमकं मध्ययमकमायन्समध्ययमकमन्तयमकमिति पर भदाः। ममिपोदाहरणानि- कलाकलापेन गरीयसा हरिनंदीनदोप्तिः करुणारसाम्बुधिः । सुरासुराणां मुकुटाटवीमणिः सदा सदानन्दचिदात्मको बभी ॥ २५ रोपण शबन्न हि नागरी गरी-यसा(ग) कठोरत्वमुपेत्य भात्यभा । विधाय मान हरिमानयानया धिया हि सर्व भवतीहित हितम् ॥ ३७ मदन सगर-सङ्ग रसाकुला भव विहारिणि हारिणि । माधवे। कुसुम-राजि-विराजि विभूषणा मधुप-राग पराग-पराचिसा (ग) ॥ ३८ माऽसो मासो मरीच्या समधुर मधुर प्रेयसी प्रेय-सीमा- धन्दा वृन्दावनयीरुपयन-पवन-भ्रान्तिरान्तिरम्या । गरीयमा शश्वद्रोघेण कठोरत्वस्पेत्य काऽपि नागरी नहि भाति । यतोऽभा विगत कान्तिका। धिया तव सर्व हितमोहितं धान्छित भवति, वर्तमानसामीप्ये धर्तमानप्रयोगः। हे हारिणि । मनोशारिणि ! माधवे विशारिणि सति मदनयुद्धस्य मले यो रसस्तेना कुला भव । कधम्म ता ? असमणिनिर्विरानि भूषणं यस्यास्तथाभता भती। व्यथ मधपाना रागो रञ्जनं येभ्यस्तथाभूते. सगन्यैः परागे, पराधिता याप्ता सतौ च । उद्दीपनविभावाना-मास इति। मासचन्द्रस्य मरीच्या किरणा: मामा मो शोभामस्यन्तीपि माऽस: शोभानिक्षेविका इत्यर्थ,। वृन्दावनस्य श्रीः भोमा कोशो ? समधुरा दङ्गाररसहिता एवं मधुराश्च या प्रेयस्यस्ताभिः प्रेयं पूरयितुमई भीमा बन्द यस्या: मा, तथाच वृन्दावनौयशोभायाः सीमासमाधि प्रेयसीना साहिटमवैति जेयम् । उपवनेषु पवनस्य भ्रान्तिभ्रमणम् अभान्तिरम्या यभ्रान्तिईन्दावनीयोपवने मम मन्द गमनमेवोचितमिलि या सावधानता तया रम्या। वालम्बनविभावमा-दह समये । पुच्छ पक्ति परिकृत्ति मदंश-काची पदान्तान्नेडित झोकाभ्यास समुहक यमकालि महायम कादशेषविधा भवति संज्ञा-इतोऽधिकानि संस्थाऽन्तराणि च तभ्यो भट्टिकायादितश्चेद यामानि पति-यादान्तादिभेदगणना प्राचीनानुसारिणी दिखण्डेत्यादिविकृित्तिविशेष जीवातुरांची नबद्भाविता। वस्तुतस्वसंख्य एवायं भेदक्रमः । सप्तविंशतिरिति तु वस्तुगत्या गणनायां न किमपि तातृपय ‘बहुधा यमकक्रिये त्येव निष्कई । अयुक्पाद शव पाद मिश्न ·सप्तमः किरणः । नदानन्दायकन्दः स्मर-समर-स-म-व्यूह-हारीह हारी सङ्गी सङ्गीतदेव्या अहरहरहरदासराधा स राधाम् (ग) ॥३८ म मानमाधेहि मनस्यदास्यदः शुभं शुमंयोः स्यति देवि ! तेऽविते (ग)। महो अहोरावकताऽरुपा रुपायशो यशोदाभुवि विद्यतेऽद्य ते ॥४. प्रतिपादसर्वममकं यथा- ममत्वयाऽममत्वया न वेहितं नवे ! हितम् । स्मराधिके म राधिके ! चर क्षमाञ्च रक्षमाम् ॥ ४१ हरी राधामहरत। कीदृशः। नन्द: [ग) सम्दहो य यानन्दस्तस्यापकन्दः प्रथममूलं सारसमरे ममः मा शोभा ततसहितो यो बलविन्यासस्तं हतं शीलं यस्य सः। 'यूहस्तु बलविन्यास' इत्यमरः । तथा हारी हारवान सङ्गीतदेयाः सङ्गी। राधा कौडमीम अहरक्षः प्रतिवासरमेव राखराधा रासस्य राध: संसिडियंतस्ताम् । दूती पाह-न मानमिति। मनसि मानं नाधेहि। कुतः। अदास्यरः यमुष्य मानस्य वेगः हे देवि! शुभंयोः प्रशंसावत्याले तव शुभं मङ्गलं स्यति नाशयति अशुभमोर्युस. इति युस । शुभमिति मान्तमथयं प्रशंसावचनम्। अहो इत्याश्चर्य । अहोरातशतमरुमन:पौड़ा यतस्तया रुपाऽविते इति सम्बोधनम, तथा च तादृश्या गया त्वमधुनाऽपि वलिता नाभूरित्याश्चर्या, यशोदाभुवि मोकृष्णेऽद्य तेऽयशो दुर्यश एवेदं वर्तते । श्रीयोऽप्याह-मम त्वयेति। राधिके त्वया मम न हितं न वा ईक्षित वाञ्छितं भवति। अतः ? ध्यममत्वया मयि ममत्वन्यया। ननु तहि मासपेक्षस तनाह-हे नवे! नित्यनूतनत्वात्वं मे चेतो लोभयसीति भावः । व्यथ च चेत: पोड्यास त्याह- सारेण सरणेनाधिन:पीड़ा कामोहगमो यतः हे तथाभूते ! यहा सरेण कन्दर्पण हेतुमा- ऽधिमन:पीड़ा यत: हे तथाभूते राधिके ! तमात् त्वं मां चर प्राप्तहि माश्च रक्ष । सति पादपूरये। सषयमकादयोऽन्ये च अनामकाः सनामका: बहवोऽनोदाहा-: । 'सदास'कादिष्वप्रयुक्त- ता लक्ष्या, 'कस्या विशदता मिळादिवपि कृतिमो पदभापति म एवं प्राचीनो दोषः, 'रासे- चरेत्यादिय, सवारसा' इत्यादिषु च पाना चादीनामनुहेशः, 'तेरिते' इत्यादिम्बान्तरेक- पदतेत्यादि दोषप्रसङ्गाः यमकतया कथमपि मोठ्याः। 'गरौयसैलन पादेन पदच्छदेन न किमाप माधुर्य-मान्थर्यमित्र प्रत भासते। न तानत सर्वत्रेयं दोपरिः, यतो 'मन- सगरमङ्गे'त्यादिषु उपभोग्येव काऽपि खादुता, 'वितते'त्यादौपये नलोदयादितदाकार- भदोषिव किमपि मुख्यसक्तमेव, अतो हानोपादानयोर्भेद निदर्शनम् । मदनेति-राधां प्रति ·अलङ्कारकौतुमः। सर्वयमकं यथा- (५)(८) (8) संसार सा ससारसाऽसमार-माससार-सा। (२) (0) ससारसाससारसा स सारमास-सार-सा (ग) ॥ ४२ प्रत्यक्षरयमकमपि केचिदिच्छन्ति । तद्यथा- (8) (६) (८) (2) वि-वितत-नाना-मामा विविधधना ना-वश्याया। (२) (११) (३) सा साधुधुततरारा मम बबले लेहि-हित-तनु ! नु (ग)॥४३ इत्यादि एवं सप्तविंशतिभेदा:(ग) । विखण्डत्रिखण्डादिकञ्चोक्तोदाहरणेष्वन्तर्भवतीति पृथइन दर्शितम्। तथाहि 'अहो अहोरावतारुपारुषा' (8• श्लोक) इत्यादी दिखण्डम् ! 'मासो माऽसी मरीच्या (३८ श्लोके) इत्यादौ विखण्डम् । 'विवित त्यादी (४३ होक) चतुःखण्डम् । एवमन्यान्य पूरयानि । गयेषु तु तत्व यथा-'सदा सोदर दामोदरे गुणसाराधिका सा राधिकाऽनुरज्यति स्मेति । मा राधा प्रातनि कुनाच्चलति स्म। कोहशी? समारसा सलीलाकमलासकार: सामसारमा या सम्यकप्रकारेण यामो विक्षेपो यत असू चेपणे। तथाभूते सारे गमने यः सामो निहा तस्य सारं बलं स्यति खोयप्रतिभया हसयतीति सा। स गती मोन्तकम्मयि व्यातकर्मशन्दम्य नाशी हासथार्थः। समारमा-मसारमा समन्ति मत गन्तीति समाः, या सम्यक् रमम्ति शब्दायन्त प्रत्यारसा:, अस्यन्ति दीप्यन्त इत्यसाःसारमाञ्चक्रवाका यत: या विलोक्येत्यर्थ: मा। मुख नतो, रस शदे, यस दीप्तौ। ; श्रौष्ठप्प समारेति पूर्वषान्वयः । कोश: मारसाम सारमा मारमानां पक्षिविशेषाणामासस्योपवेश्य भार: स्यर्थ सत् स्थति (माति) नाशयति मीयगमनन चकितीहत्येति भावः। साधनम्यही नाववम्याग्या नौ प्रावयौरवश्य मेवाच्या थाप्या ध्यपाड याप्तौ। विधि नामापश्यं मतम्पलत्वात् । कोइपी ! विभिः पक्षिभिवितता नाना मा योभा यस्याः गा। माऽपरिमितानुपमा वा) विविधानि धनानि अम्यो मा। बाधु यथा स्यात्तथा धमतरोऽतिसहित प्यारो गतिर्यस्या यया वा यां प्राप्यान्यन गमनं नैव युज्यम इनि भाष:। বিuaইনি ঝালাহুম্মা মনি স্বল। মামি কে হা ॥ যনি ইন ममनोकमहिमवत्यप्यर्थ नम्दागन्देत्या नन्दस्य प्रजरालस्य नन्दा इति साम एमा:। नार्य क्रमः।

·~ सप्तमः किरणः । २६५ भिन्ना अप्यर्थभेदेन युगपद्भाषणक्षमाः । त्यजन्ति भिन्नरूपत्वं शब्दा यत् (४) श्लेष (यच्छे प) एव सः।। २१२ का 'अर्थभेदेन शब्दभेद' इति न्यायात काव्य स्वरस्यानुपयोगेन खरगतभेदा- भावाच, केवलार्थभेदेन भिन्ना अपि शब्दा युगपदेकदा यत् यद्यर्थान्तरभाषण- क्षमाः सन्तो भित्ररूपत्वं त्यजन्ति तदा सः श्लेषः (घ) । अर्थक्ष्यश्लेषणाच्छेषः । स प्रकृतिलिङ्गवर्णप्रत्ययभाषाविभक्तिपदवचनैः । अष्टविधो, निरपेक्षस्तुल्योभयवाच्च एव नवमः स्यात् ॥२१३ का निरपेक्षः प्रकरणादिव्यतिरेणापि तुल्यवाच्यदय: (घ) । क्रमेणोदाहरणानि- मनस्तु दन्ती क्षणदा बतेष्टा विधी विरुडे तमसि प्रष्ट हे । तस्मिन प्रसन्न हरितः प्रसादं धन्या लभन्ते तमसि प्रनटे ॥४४ सा बबले वलवती भवति सा। मम लेधिनी मन्मुखमाधुर्याखादिनी हिता च तनुयस्याः, हे तथाविधे! नु इति सम्बोधनम्। राधिका दामोदरे रज्यति मा । कथम्भ ता! गुणेषु साराधिका गुणेषु मध्ये ये सारभूता गुणास्तै रधिका। दामोदरे कथाभते । सदा मोई राति ददातीति तसिन्। मनस्तुदन्तीति-विधौ चन्द्र विरुहे सतीष्ठाऽपि चणदा उत्सवदाटतया यथार्थनानी रात्रिर्मनस्तुदन्ती स्यादिति. तस्मिन् विधौ प्रसन्ने हरितो दिशः कः प्रमादं प्रसन्मनां लभन्त इति। पचे, विधी विधातरि विण्डे सति यत्तमसत्तमोगुणस्य रवं तम्सिन सति या पदार्था ईक्षणच्छे दका: मन्तो मनस्तुदन्तीति प्रथमाईस्य, हरितः श्रीकृष्णात् जना धन्याः प्रसाई लमन्त इति द्वितीयाई स्यान्वयः। अनापि क्रमस्याक्षरायाश्च नियमितत्वात् यमकमेव नानुप्रास इति । गोविनि-तथा 'च रुद्रटकारिका :-'प्रायम्छन्दांसि विषयोऽस्येति । तत्र टीकाकता नमिसाधुचरणानों विति:-'प्रायोग्रहणात् गयमपि कापीति चोदाहाया। 'मम वेहोत्यत्र सापेक्षत्वेऽपि गमकत्वात् समामः। (घ) सिधा तु भिद्यते शब्दोल्पतः सरतोऽथत' इति शादिकायेनार्थभेदभिन्नानामेव शब्दानामत्र कारिकया पराम। रूपत व्याप्ततितो न तु प्रततितः। घस्तुतस्ते. तेयामाकृतितोऽभिनानामपि प्रकृतितो भिन्नत्वं दुरपवमित्याह वृत्ती, 'व्यर्थभेदेन शब्दभेद' इति । 'सकुदुचरित: शन्द: मकृदर्थ ग्मयती'त्यभियुक्तसतिरत्र प्रमा। माठगये सनिगा २४ ·२६६ अलबारकोस्तुमः। अत्र 'ईक्षपदेति टाप् लवने, 'क्षणटेति डु दाञ्दाने, इति प्रतिभेदः । 'इष्टा' इति पुलिङ्गम्। 'इति स्त्रीलिङ्गम् इति निङ्गभेदः । पुनरिया' इति बहुवचनं, 'इष्टे'त्येकवचनं, तेन वचनभेदः । “विधा" वितीकारोकार सारूप्य वर्णभेटः। “सुदन्ती"ति शट प्रत्ययः, "तुदन्ति' इत्याख्यातमत्ययः, तेन प्रत्ययभेदः । 'हरित' इति पञ्चमी, 'हरित' इति जम्, तेन विक्षिभेदः । अने किन पड़ भेदाः प्रदर्शिताः । पुनरपि भयन्तरेण लिङ्गवचनभेट दर्शयति- लीलाऽम्भोरुहगचिनी रतिरणक्रीडायमोद्गारिणी निद्रोभेदविलासिनी स्ववशताऽसहोचसन्चारिणी। अन्योन्यप्रणयप्रकाशन विधावन्योन्यमहादिनी राधाया नयने हरेरपि तनुः क्षेमं विधत्ता तव (11)॥ ४५ भापाले पो यथा -(घ) उहासकामकण्डूलकरमण्डल चण्डिमा । कालिन्दीकुञ्जरो धत्ते विहारं वारिमचुलम् ॥ ४३ लीलाग्मोर हेति-राघाया नयने तव में विधत्तां कुरुतामिति परसेपदस्य हिवचनं, तथा हरेरपि तनुश्च तव जेम विधानामित्यात्मनेपदकाचनम्, घाण धानोरभयपदित्वात् । नयनयोस्तनोश्च विशेषणान्याह-लीलेत्यादि। सपति-नेनपने या श्रीकृष्ानिष्ठ वशीभूतता तस्या असोचो विस्तारसस्य सञ्चारिणी, तनुपच्छे सकर्तका या भानिध- वशीभूतता तस्या इत्यादि। भाषामेषः शौरसेन्याः संघः। उद्दामेति-स्कृतपक्षः सुगमः। प्राकृतपक्षे-हे चड़ि। हे कोपने । कालिन्दीकुलरोधसस्ते (घ) जलं युगलं दन्दशो विहारं वारिस धारयिष्ये। कथं वारयिष्यमीयाह-लकरम प्रस्तुत कम मा हल मा इल प्रक्षुतार मारि कर्म कवित्यर्थः। प्रस्तुतकर्म कौशाम ? उहामकामकम् । 'कालिन्दीझरति 'उद्दामकामेति पत्यापि ममानार्थत्वात् भाषासमाधाः, अन्यत् पर्वमर्थ दाहापारेष इति। भरतेन 'पास्यमहारयोः सरितोदात्तं वीरोदाइ,दात्तमरिन मियादिकमा दिया प्रतिपादितम्यिमिकोऽपि काथे रूरभेदयमन्त्रः प्रकृतेनाप्रकृत इत्यर्फ दुदिग्धयोनिप्रकटनेन। एवं मियते एक्मेगाकारमात्रिय वर्तमानस्य पद पटकावयविनो भिनार्थत्वप्रकटने पार्थ शियन् मिानमिनरूपेग भिन्नाऽति छावास्यालद्वारस्य धर्मज्ञा। अल तिरियमा (11) 'विध ः" इति (क) (छ) पुरश्या राट ।

·सप्तमः किरणः । । . पदरले पो यथा- समराला रुपेवेयं राधिके ! सर्वदारुणा मतिथ तव दृष्टिय समे एव बभूवतुः ॥ ४० कृष्णपने बलवती दोपाकरपरामुखी । समे तामसी रात्रिः सात्त्विकी च सता मतिः ॥ ४२ वाक्यगतत्वेनायं समोभयवाच्यः। शब्दार्थ श्लेषयोरयं भेदः-यत्र शब्द- परिवर्तनेनापि न श्लेषत्वमङ्गः सोऽर्थश्लेषः, अन्यस्तु सभनाभनत्वाभ्यामेव शब्दापः। स चोतोदाहरणेषु, शब्दपरिवृत्त्यभावात (ड)। अर्थ श्लेषो यथा- विलोलसंफुलकदम्बमालः समुल सन्मनुनबहिबईः । अशेपसन्तापहरी जनाना कृष्णय मेघच सहोजिहोते ॥ ४८ अत्र 'कदम्बा'दिगन्दानां परिबत्त्याऽपि न श्लेषत्व हानिः, इत्यर्थ श्लेष एव(ड)। अथ शब्दालङ्कारप्रस्ताव प्राप्तावसरतया चित्रकाव्यमपि दयते । तत्र यद्यपि- मानवती श्रीराधा प्रति श्रीक्षण ग्राह-समरालेति। साम्ये हेतुसाह-सूर्य मति- दृष्टिश्च सर्वदारणा सर्वस्मिन् काले दारण्या सर्वदाऽरणा च समराला टिपचे सम्यक फुटिलेयर्थः, यदुक्तम् मेदिनीकारेण 'ग्रराल: कुटिये सर्जरसे सामनि दन्तिनीति। मति- पचे समरो युद्धं तत् ग्रालातीति। कृष्णपक्ष इति कृयापचे शुलातिरिक्तपचे भवत्- पने च। दोषाकरश्चन्द्रो दोषोत्पत्तिस्थानच। विलोलेति-माला सक्समूहश्च । भारतीयसाहित्य खत:स्फूत्व खाभाविकौति मर्ववेवास्था अकुण्ठप्रमर:-परं गदयकाये- प्वस्या भूयानुतकर्यो लक्ष्यते । ग्रतापि ममत्यन्तगतिमिति नीत्याऽतिवेदग्धोतो निक- धोऽपि प्रासङ्गिक प्रश्त्तः। पोऽप्यस्या विञ्चित्ति स्थलट शा प्रेक्ष्येवं प्राचा निर्बन्धप्रकटनं 'वेषः पुण्णाति सर्वासु प्रायो वक्रोक्तिधु थियामिति । भाषाशेषस्यापरैरुताझापासमारया- लड्वारात स्वतन्त्र विषयता, पूर्वत भाषाभेदादर्थभेदोऽप्यानुङ्गिकः, उत्तरत्न न तथेत्यामाणात् । सदटादिभिस्तुभयो देऽङ्गीकृतेऽपि संज्ञामेदकल्प; पाचौनमतनियन्त्रितत्वात् कथमपि परिहतः। काव्यप्रकाशोक्त दिशा नान तस्य तथा अतिरिक्तस्य लेशत: सूचनमपि। भाषा मेघे कचित् भाषासमेऽपि कटकल्पनाश्रय: दुष्करः परिहा यथोदामे यादौ लक्ष्ये । (ड) 'सभः शब्दश्लेषः यमन एवार्थ मेघ' इति प्रायोदादमपाकत्तुंसहटादिकता सर्वखयता कृताश्रयामाश्यायिभाररूपां शब्दार्थोमयालङ्कारनि व्यवस्था दूथितुशेय- मातारणिका। मम्मटादिभिर्विधरला समुद्रधन्यादा चीन निवन्धक निरजीवयितुमिहाऽपि ।

·२६८ अलङ्कारकौस्तुभः । नटानाञ्च कवीनाञ्च मार्ग: कर्कश एव यः। रमाभिव्यक्तिये नामो शक्तिजौर स केवलम् ॥ (ङ) चित्र नौरसमेवाहुभंगवहिषयं यदि। तदा किञ्चिन्न रसवद्यथेनोः पर्वचर्वणम् (घ) ॥ २१४ का- अत्र किञ्चित् प्रदर्श्यते । प्रथम प्रतिलोमानुन्तोमपादो यथा- - राधा साररसाधारा मारमाऽर-रमारमा। (४) (६) (८) (५) फागोदाररदाऽगोका सा ललास सलालसा ॥ ५० प्रतिलोमानुलोमसोको यथा--- (२) (३) (४) (१) (६) (9)(८) (५) काऽधिदा सखभा राधे ! मानो माऽस्तु रमाधवे । (१०) (१२) (११ (८) (१७)(१३(१४) (१५) वेधमारस्तु मा नो माऽरभा स्वसदाधिका ॥ ५१ अथ चित्रकाथटीका-सा राधा ललाम । कीडशी? साररसमाधारगतीसि मा। मारेय कामेन मां शोभामाराति गृहातीति साच, रमेव रमते इति रमारमा चमा। कान दीपा उदारा रदा यस्याः मा। अशोका शोकरहिता। मुलालमा स्पृहावती । काधिदति-हे राधे 1 का नारी व्याधिदा मन:पौड़ादायिनी सती मखमा स्वभया खकान्या सह वर्तमाना भवति, अपि तु न कायोत्यथैः । अतो रमाने श्रीक्षणे मानो माऽस्तु, माने मति तस्याधिस्तथापि ग्वानिरिति भाषः। नोसाक धमारो विधाननाश: क्रिया नाणसा माऽस्तु-विध विधाने घष । तथाऽधेरामा मन:पोड़ाया थाभा स्वमदा खगता- अधिका माऽस्तु, सदस्ट गती। म सम्या मेहलं गतमारणेन। ममोभयवाध्यत्वेनास्याभिषामूलध्वनितो मति प्रागेव चितं ध्वनिकिरणविवरणे। मेघम्यो शम्परिकृतिसदत्वोमवचयोच्यामध्यत्तित्वप्राय उभयामारकपना न म र दायमम्मतेत्य न पालवितेन । भाषान्तरेध्ये विषमभन्न शेषप्रमनः छदूरपरान व्यापार्यभारतीयमाहित वैशिधनीयातुः । विनोमेनिनोकोऽयं किचित मित्रवेनामोदादमः। घमाई यश्वेिचनं न प्रमग्राममति दिक। (च) मटामायेति भयोक व भाममाने तापक्सम्य याशाम्फोटरपात समाश्मिया गटनाटिकग्य मोहन्यामाप मापभोभ्यः गावमिष्टय। प्रत रमोधेका प्राचारपि गौर शिदर्शनमायेन रमविरमा लोमाटमानो ·सप्तमः किरणः । प्रतिलोमानुलोमोसोको यथा- (६) (५) मानसाररसाधारा साऽयन्ती वनमालिना। संललास महामोदा साऽखामाद-नि-साध्वमा ॥ (२) (३) (१) (७) (६)(५) (8) साध्यसानि दमाखासा दा मोहामसलालसम् । (१४)(८) (१२)(१०) ११)(१२) (e) नालि ! मानवतीयं सा राधा सार-रसा-नमा । ५३ । महामानवतो राधा सप्रति किं करोतोति प्रच्छन्तीं सूखों प्रति सखी प्राह- मानसाररसाधारा मानस्य सारं रसं न धारयतीति तथा, यतो वनमालिना महायन्ती गच्छन्ती (च) सती व्याशु शीघ्र संललास, इण गतौ शवन्तः । कोशी ! महामोदेनासो दीप्तिर्यस्याः था। यामादनिसाध्वसा या सम्यक् मादेन सौरभमत्ततया निसाध्यसा भिंया निशब्दोऽयं निघेधार्थो "यथा दीपो निवातस्य" इतिवत् । व्यहं साधु यथास्यात्तथा यसानि वर्त। यतो दमाश्वामा दमेनेवाश्यामोऽभूदित्यर्थः। ननु मा ग्टया वादी: ताशमानस्य शीघ्रमेवोपशमं न सम्भावयामीति वदन्ती प्रत्याह-ध्यमलालसं यथास्यात्तथा जहां वितर्क मादाः, किन्तु सलालमं यथास्यात्तथा वितर्क खण्ड येत्यर्थः । निश्चय सखियाह नालीति। हे यानि । सेयं राधा मानवती न किन्तु साररसेन श्रेष्ठरसेन यानमतीतिमा पचनं प्रकाशटीकाकृतामोमेश्वरेणोइ तमपोट्टियते-'यमकानुलोमतदितर चक्रादिमिदा हि । अभिधानमानमेतत् गडलिकाऽदिप्रवाहो वेति । 'क्रीड़ागोष्ठीविनोदेष तज्ज्ञैराकीर्णमन्त्रणे । परयामोहने चैव सोपयोगा: प्रहेलिका' इत्युमलक्षणमुखेन च तत्वोघाटनस् । शक्तिमा अति 1-मा च शक्तिर्गोष्ठीगरिष्ठानां कुतुकिनां कृपश्रेष्ठाना खाम्यनुवृत्तिवृतविशेषेण सप्रका. ति भट्टाणादिग्रन्थे घल्लेखत: प्रतीयते, खङ्ग-चक्र-वाणादिराजवभासिद्धपदार्थान्कृतिमिधा- चावसीयते। 'व्यनेकधारत्तवर्णविन्यास: शिल्पकल्पना। तत्तत्प्रसिद्धवस्तूनां वन्य इत्यभि- धोयते' इत्यमिपुराण (३४२ तमाध्याये) असा कार शिल्पकल्पं पुरस्कारस्चनम् । भगवत- विषयमिति कृत्वा यदेवामन सार्थकत्वममर्थनं तत् भक्तवैष्णवकविसहृदयतार्थ शोभि एव । गर्भाधरादौनि तत्कालोपयोगीनि चित्राणि । ध्याकार-गति सर-यञ्जन स्थान चातक. गुप्त-प्रहेलिकाऽदिमदरमा भृयान्विस्तर याकरतो स्टग्यः। अनघामादितचतु प्रचुरतो लक्ष्यलक्षयानि । पहादिकन्धानां सुद्रितग्रन्ये घु बहुश: प्रदर्शितत्वादिरलप्रायाणि च्छन खत- मताकागदा-मरन्धमयान्यन मरिशि दर्शन्ते। एषां मन्दालहाराणां सदेव बहुभ- ..

·२७० अलङ्कारकोन्नुभः । महासर्वतोभद्रं यथा-(च) साधारानीः श्रीराधा सा धामाकामा मा-कामाऽधात् । (१०) (5) (10 (8) राकाधीमा माऽधीकारा थीमा माननेमामाथीः (च) ॥ ५४ सर्वतोभद्रं यथा- (३) धारासाररसा राधा रासलास्यस्य लासरा। (४) सालाकाररकालासा रस्थरस्य स्व ! रस्सर ! ॥ ५५ (12) साधारेनि-मा श्रीराधा माधारात्री: माघं मिहिमिति प्राप्नोति माधारा या सायक श्री: भोमा यस्यात्तथाभूता भवतीत्यन्वयः। कौशी? धामाकामा धाम्नि निकुञ्जरहे अ' श्रोतयं कामयत इति सा। 'शोलिकाममिक्षिचरिभ्यो ' ( पा र वार्तिके ) इति ण प्रव्यः। ननु किं स्वीयकामस्यार्थ कामयत इति तना-माकामा। मेति निधंधे, न विदाते कामः खलुखतात्पर्य यस्याः सा, कृष्ण मुखार्थमेव तं कामयत इत्यतः प्रेमवतीति भावः । राकाघीमा राकायां पौर्णमास्यां धियो बुहेम शोमा यस्था सा रास विलाससिंहामिति भावः (124)। माधीकारा मा छाधिर्मन:पीड़ा यस्याः । कन्दर्प कं सखच या सम्यक् रातोति, सा च मा च सा, अतएव तस्याः सर्वत: च्यात सीमा सम्पत्तिरूपा लनो: मानेम यादरेण ध्यानीव्याश्रयमाण मा राधामषात् खसर्वसम्पत्ति- समर्पयन पालयामास । धारामाररसति-धारायामासारः सम्यात रमो यस्यों सा राहतसया प्रतियुग नया: भंस्था: क्वचित् चितालिव्यादिभिर्गुरुल्लिखितप्रायतया मत्काथरूपेणादरश्च विदग्धगोयामित्यपरोचमेव प्राधीनविनाम । यानिकप्रायाण (124) '-मिति मेर' पति स्यात् । पर टीकापन्य मबीपरिदर्गित एष। (13) पर पापा, मोकामनकामी नाडौष भाररसावलो। कामा रसासारमाकानरमा मम मारन। पधिका पाठ () () परकर्यारपसन्दते। टीकापि नगपार्मिका सभा- "इम में सोमो समयपस ना वेगवामपनतः म्यमुशिरियम् । सा मत्वाचाविशत्येक ममिहान पर मारतो। सिनामा कानरमा मरदानान दान, " पापाययों - हिनि मदिर, वानी कोषक म एष मो विवाया मा, "मी ममाम बसे । सादी वर्ष " एखादमदन। सतक रसामारमा रमण AIRY यात मान wala s। nfer! मान-alamaraति निमारा मकौरमोमोन कादि ·सप्तमः किरणः । २७१ छत्रबन्धो यथा--(च) तनुतां तनुतां राधाकृष्णयोधरितयुतिः । (८)(9)() (१०) हत्तापाना सुधासिन्धुधारा तां न ततां नुत ॥ ५६ खगबन्धो यथा--- राधामाधवयोः केलिः श्रुतिहत् सुखदायिका । कामन्तनोतु वः क्षेम प्रेमानन्दौघनिर्भरा ॥ ५७ रासारमा नृत्यगीतवादिनादिमनोहरा । रामस्य सारा सौभाग्याधरीकृतपरा परा (च) ॥ ५८ राधा "धारासम्यात यामार" इत्यमरः, धनुर्ध्याकरिहितादिवयं धाराऽसारशब्दो जेयः। रामलास्यस्य रासायनृत्यस्य लासरा लासं कान्तिं राति ददातीति, तया विना तप रामविलासोन सिध्यतीति भावः। पुनः कोशी? साराकाररकालामा साराकार राति दातीति माराकाररो यः कालो यौवनसमय: तबाम: सम्यक् दीप्तिर्यस्याः। हे रस्थरस्यस्य ! रसेभ्यो हिताः रसया रसिनो रमणपराश्य ये युवतिजनाले रस्यो गम्य:. हे तथाभूत! हे रस्यर ! रस्यान रमणीयान् विलासादीन राति तेभ्यो ददातीति है तथाभूत श्रीकृष्ण ! तमुतामिति-चरितश्रुति चरितश्रवणं हृत्तापानां तनुता सतां तनुतो विस्तारयतु । कोदशी ? सुधासिन्धुधारा। नु भोः, वा तता विस्तृता नुत स्तुत, यहा चर्पण दिक्तिः । रामारम्भ इत्यस्य पूर्वणान्वयः। रामस्य नृत्यविशेषस्यारम्भ नृत्वं हस्तपादादिचालन. विशेष., गौतं घडूलादिमिलन, वादिनादि वीणाऽदि, ते नोहरा रामसास्य कौतुकस्य सार: स्थिरांशो यस्यां सा। सौभागानाधरोहता अधःकता: परे ब्रह्मानन्दादयोऽपरे (13) सार्वभौमसुखादयो यया मा इति, केल्या: मकाशान्न केऽप्रीति भावः। गोपीयविदुधामुत्तम्भितसंस्थानसुद्राणामालङ्कारिकधुरीणाणां प्रेमचन्द्रतकंवागीश पादाना "इतव कमवले नडताफले बजति मारशले (Marshall) च मघुनते। विधिवशादधुना मधुनाऽहतो रसमय: समय: ममुपायया विव्यादि संग्रहीतृणामामोदसुत्तेजयति । 'अयन्ती'- त्यादि-जीवातस्तु, व्यय गताविति धातोरनुदात्तेललक्षणमात्मनेपदमनित्यमिति । 'उदयति -गलौनोलिया नादशी, माररसावली उत्तममधुन क्लिरिव भमगदुष्टा परमभुधारेव परमानन्ददैत्यर्थः । पुनः कोहशो नानीकं पमिशननं यस्याः मा, बहुनौती ।" तृतीयचतुर्थ चरणसभी बधस्तन सरसः, अती य एषायम् । (13)-'दयः परति कचित् पाठः।

·२७२ अलङ्कार कौस्तुभः । मुरजबन्यो यया- 'सासार' त्यादि (४२ लोक;) । एय एव गोमूत्रिकाबन्धः, एष एष बन्धकवारः, एप एच डलावन्धः, एप एव द्वाक्षरः। खगवन्धो यथा- (३) (५) () ()(४) धेयमाधुयामर्यादा राधा माधवमार सा । सारमाऽवधमाधारा धेयमाधुयसीमगा ॥ ५८ पताकाबन्धो यथा- (५) (४८) (4) रास-तंसरसारम्भे राधा साऽर रमाधवम् । (१) (३) वन्यमाररसाधाराभऽरं सारमतसरा॥६. एप गदाबधय । गर्भाक्षरी यथा- कामवपालीलास्य राधिका । साऽध्वनि गाते नास्य राजते (छ) ॥ ६१ धेया धार्या माधुर्य मयदा यस्यां सा राधा माधवनार बा ! कादशौ ! मार मावघमाधारा मार श्रेष्ठमप्रारुतं यत् मा मा शोभामवति रपति मवि मोरं सकते मा पोमा धारपतीति, मा च सा च मा। धेयं परिपाल्यं माधुर्य मौभाग्यञ्च यस्या: मा। ध्या धारणे शोषये च धात्र कृत्यप्रत्ययान्तः। रामहपो यस्तघरमः तसि पवारे ग्रेटरम रव्यर्थः। तम्यारम्भे राधा माधवं ग्रीकृप्या मार, तेन सङ्गवा बभूवे व्यर्थः, ऋ गती। पन्धमाररमाधाराभे वन्यस्य ममारस्य मारो नाशो यमात । रमस्याघार घ्यामाऽपि याय-- म च समिान् । घर शोधम् यार वनेम मापन्यः मारमत लीलाकमल रातोति मा। रामपनि--कामेन हेतुमा या प्रयासो सल्लाथेयो सस्था लास्यं वं प्राग मिति पाय रापयनि मायनोमि म।। पतराय ग्रीशयास्य शाते सखाप मोहबार रामादेमिमारमार्ग न रावते लोकपप्पामयादति भावः। तेन पर वरदं गुमनता गट काष पानि लयमभिमानानि । तिमि मापयोग. 'यति मा सदरामानिमिरियादि श्रीमप्रयोग देवासाः। शकतो यागार, स्पाये गणपणे भागे, न चामो पाम'मापाराधी रियादी दिमागरः - ·सप्तमः किरणः । २७३ पाबन्धो यथा- राधिका रुचिराकारा राकारासस्थलीसरा । रासलीलापरा सारारासारा गी: पिकाधिरा (छ) ॥ ६२ चक्रवन्धी यथा- (१) (१३) (२२) (१६) (१०) (8) [यस्य] यी तुलनां न [क-श्वन] ग मी भक्तोष ता पार्दनी (१८) (२) (क) (१६) (१४) (१२) (५) [ध्वस्ता] ना क्य बल- [छवि:] स न हि मां त्वं मुश्च मो दक्षम ! १५) (२१) [सन्ना-] थ! व जलि- शब्दनमनः [यडा-] न दी को तुको(छ) घोलप्राय इहाध्वनी सतते नो मत्समः पातकी ॥ ६३ थीनाथपादकौतुक्यनतामोदो कविः शमी (छ) । यस्य ध्वस्ताऽच्छविः मनाऽयदा कश्चन मत्समः13) ॥ ६४ गर्भाधर इति-एतान्येवाक्षराणि क्रमनरपेक्ष्येण गर्भ निधाय कविना नानानन्दोभिः शोकाः क्रियन्तामिटेतदप्येकं चिनम् (च)। राधिकेति-राकायां रामस्थली सरतीति सा। साररासारा सारं साररसम् प्रा मम्यक् रामच इयतीति सागो:पिकाधिरा गीमि: पिकानामप्याधि रातीति मा। यस्येति-यस्य श्रीयुक्तों तुलनां कश्चन कश्चिदपि न गमी न गमिष्यति। यस्व ध्वस्तानायवलचविः वस्तमनाच्यानामसुराणा बलं विश्च येन सवं मान सच। हे मोदक्षम । भक्तजनानन्दने ममर्थ ! हे सर्व नाथ ! इहाध्वनि भक्तिमार्ग सततेऽविरते मतमम: कोलतुल्यः कोऽपि पातको नास्ति। कीदृशः ? मजस्य केले: कथावणेनेव या मनमि श्रद्वानदो तस्यां कौतु को स्नातुं कौतुकवान, तनात्यन्ता- योग्योऽपीति भावः। ग्रीनाथस्य पाद पदसेवायां कौतुक्यं तु किनो भावस्तव ते ग्रामोदी कविः पण्डितः शमी शान्त: । यस्याविनिता ध्वस्ता यता च सन्ना विशीर्ण तत्समः कोऽपि न भवेत्। पचे कविः वदेत्य स्वयमेव वर्षयति स्म-ग्रीनाथमा श्रीगुरोः पादयोः कौतुक्य पादावस्यैव संश्रयामीति यत् कोतुक्यं तन्मान एव बत ग्रामोदो, न तु पादयोः कदाचित कामपि सेवामकरोदिति भावः। कविः श्रीमहाप्रभुदत्तशक्तिक; शमी विरक्तो गुरुक्षया- (क) अन्यलोकेषु नामाङ्कता हि प्रायम: प्राचीनशोककृतां शैली। रघु शचित् कवर्गुर- सरणं गुरनामाइता च वरीवर्ति। वन विस्तर: करडाभरणादिलो याह्यः। नौरमा. (13) अव "न गत्सम' इति पाउ' (ब) (ग) (६) पुस्तकेय, म प टोकाकता राहीनः । ३५ ·२७४ अलङ्कारकौस्तुभः । शाहबन्धी यथा -~-श्रीकृष्णगाथा नामियं कर्मणा व कदाचन । नासाधते पावनिका विना तस्य दयां हरः ॥ ६५ कयमस्य सपासिन्धोर्जनेषु च मिथोरतिः । जयते वहुजन्मान्त महतैः कारणायितैः ॥ ६६ चरणासवलाभेन दारुणाकरणात्मनाम् । मोहं हित्वा किल प्रैति तममु सततं मर ॥ ६० तस्य रूपं चेतसि च मन्नवत् सततं लिख । तेन साधुतया कृष्ण भविष्यति समागमः ॥ ६८ श्रीनाथपादपायोज-(14) रमलालमचे तसा । सतेयं ततमोदा च सुजने कविता तथा ॥ ६८ इति श्लोकान्तरम् । यथा वा-यीशपीतिः खनामाकृतिक यनविनाभावपक्षे न, विद्या. इमोदयाकलापादपि सुखदमियोभावसाम्राजतय (15) (क)। रम्या रम्यस्थलस्थमसरमदकतामोदलक्ष्मीसमत. प्रेमासन प्रगीतप्रणयिनि रुरुचे तात तडा विसाभा । ७० सेवायामप्नासक्त इति भावः। धतएव यस्य विमलम मदि ध्वस्ता, हा प मना, सत्ममो महाप्रभुभक्तमन्दले कोऽपि नास्ति, स एवैकोऽस्ति इति भावः। 'चरयेति- दारया कठोगोऽपि। श्रीराधीति: श्रीक्षणविषया ग्रीति में मोयं यमामासयोनामरूपयो: कथन कीर्तन तदिनामापसे न भवति, किन्नु तदविगाभारपक्ष एव भवतीत्यर्थः। विदाया घामोर: मौरभ, अगदापि यश इत्यर्थः। यतायाः कालाप: समश्य वयोन्देवा, तरसादपि न सि, सपा रासदो यो मियोभार: पापरीतिस्नग्यापि मानाजनः भानाण्यात "नायनान्स- सुरिभ्ययम्। कोहशी रण्या, रमा शोभा सम्या माधः रम्ययन ग्रीनन्दानं रामन्या ·सप्तमः किरणः । २७५ अत्र च श्रीनाथ पदपाथोजरसलालसचेतमा। भाविताततमोदस्थरसा सुकविना तिः(छ) ॥ ७१ एकाचरपादो (छ) यथा- शंगीः शशी गागागां पापोऽप-पाप-पः पपिः। लोलो (छ) ललाल ली-ला-लौं ययाऽयं योऽयया ययौ ॥ ७२ एकाक्षरो यथा- ন নানা নাতিনীননা নানাননালী ৰ ৰ। नूनं नोनाननू नाननु नुनुन्ननून्निनीः ॥ ७३ ये प्रसरा जङ्गमा: पशुपतिम्टगादयस्तेषां मदो भावोन्मादः, कला वैदग्धी, मोदो हो, लक्ष्नो शोमा, तत्समेतो य: प्रेमा तमामन्नोऽनुगतो य: प्रगीत: प्रतिष्ठितः प्रणयिजनस्तास रचे रोचते सा । तातेति वात्मन्येन सम्बोधनम्। हे मप्रियशिप्य ! तडा तस्य प्रणयि- जनय मा शोभा विसाभा स्टयालसदृशौ प्रतिनिर्मवेत्यर्थः। श्रीनाथेति-सुकविना कृति: कायं भाविता प्राविर्भाषिता। कीदशी ! ततमोदस्यो विस्ततानन्दस्यो रसो यस्यां सा। एघ शावन्यस्यैव प्रपञ्चः। काचित् कृष्णमभिमरन्ती ग्रकमाञ्चन्द्रमुदितं वीक्ष्यामिममिक्षमाउनुनपति-शोरिति। शशी चन्द्र याशा पूमी, दिशं शशाश प्राप, मण सुलगती, पश्चिमस्या दिश्य स्तीभूय पुनः सुतेनैव पूर्वी दिशं जगामेत्यर्थः । कीदृशः १ शंशी: पां कल्याणं, तत्र शेते, न तु मत् कल्याणे नागीति भावः शी स्वप्ने विवन्तः । यहा मत्कल्याण शोईिसा यतः, मट्ट हिंसायां सम्पदादित्वात् किम्, शमिति मान्तमयम्। दुःखेन शशिनमाधिपति -माप इति। अप माप-मः अमगत- पापानसादिधयुवतिजनान् पायनि, (16) पै यो वै शोषणे। पुनः कीदृशः १ याशामसान्मनो- रथं मित्रतीति सः, न लोकेत्यादिना घष्ठीनिधेधः। अतएव लोलो युवतिमत्त्या क्षणी सीमावे लाति ददातीति याऽसी सखी वा ललाल कामितवान् । 'लोलचलमट पायो:', लीड्वेषणे, लल ईमायाम। यया लीलाला सह अयं शुभावह विधि सर योगं ययौ पाप। कोदश्या ? अयया न विदाते या यानं यस्यास्तया सम्योगे स्थिरयेत्यर्थः, वाम्यमकुर्वत्येवेति भावः। यहा, न यातीति यया तया। नेत्यादिना पुरुषः परमेश्वरी नाना न भवति , किन्लेक रवेत्यर्थः। कोश ! अमिन न विद्यते इनः प्रभुयं समान, म एक एव प्रभरित्यर्थः । 'इनः मर्य: प्रभौ रामौत्यमरः । घटित शेकान्तरगर्भ बन्ध । तत्घटकझोवेषु श्रीकृष्णभक्तिः, तदुहूतेषु च गुरोः स्तुति रिति विचित्रा भणितिपरिपाटी। श्रीमद्भागवतपुरायोपरि निवन्यता प्रत्यक्षतः खयामे (16) 'पाययतौति (ग) (इ) (1) पुस्तकेश्वभइतः पाठः । पापयतोनि' (ख) पुस्तके नवधानमः पाठय ।

·२७६ अनवारकौस्तुमः। सिंहावलोकश्लोकान्तरगर्मी यथा(छ)-- सेजः किचन तत्तदस्य सततं नव्याम्बुदामं भज] (8) (३) निग्धं लोचन- लोभदञ्च-] तुरता- लीलाविलासावलि । अन्तचिन्तय [ता रसस्य सरणिं [थौराधिकापीढ़िम-] प्रेमा, रुचि [रच्छवि सा]-रवतों [कोड़ा दधडामसु] ॥ EB अत्र-नव्याम्बुदामं भज तत्तदस्य लीलाविलासावलि लोभदछ । थोराधिका मौढिमतां रसस्य क्रीड़ा दधदाम सुरच्छवि स्म (क) ॥ २५ इति श्लोकान्तरगर्मः। (६) पुनरुतावदाभासः पुनरुतवदेव सः॥ २१५ का-- तव तनुशरीरसदृशीं काञ्चन कनकस्य वीरुधं नेक्षे । राधे ! समुखि ! न भवत्या मुखवदनकोऽपि शुभाशः ॥ ७६ अनेनाः न विदधत्ते एनः पापं यस्य, "अयमात्माऽमहतपाम तिवत् । यदा विषमजगतस्थावप्य- भेना निरपराधः। एकस्यैव तम्य नानाविधनगत्कारणमाइ-हानेन परमेश्वरेणेव नाना मानाविधमायिक जावतीति भावः। नु भो नुजीवस्थाजस्यापि च्यननं जीवनमम परमात्मनैव भवति, किं पुनायिकस्य नानाविधजगत इति भावः । नूनमिति वित्त । ऊनान न्यनान् मन् पुरुषान् छन् नान् व्यन्ट्रन्यांच पुरुषोननु ललौशव्य न नुन्नगवति, नु सुतौ किमि नुन बतं सुतं नुदति दूरीकरोतीति तथाभूतो न भवति, लानुताय सतह वा पुरुषं कञ्चित ईश्वरत्न नौनु, तनाप्यसहिष्णुता नास्यमात्सर्यादिति भावः। प्रत्युत ननु निश्चित मुनिनी उई वर्ग महर्लोकादिकञ्च नितरां नयतीति, सन्निकोतवदवतोपासकाना- मपि म एव स्वर्गादिकं पलं प्रापयति, तस्यैव सफलदायत्वादिति भावः। तेज: क्यम्भूतम् । च्यापिन्तया जनामा रसस्य मरणिं वर्म । 'सरणिमित्यय लेनोविशेषणत्वेऽप्यनइलिङ्ग वाम मोवत्वम्। पामसु कुलम्हे स्मारवर्ती क्रीडां दधत परिपुष्णत् । मुराण सूर्यादीना मपि विलेघो यमान, 'न तदासयते मूर्य' इत्यादि, "न तक सूयो न च चन्द्रतारकाः "तमंघ भान्तमनु भाति सव"मियादिः, “यच्चन्द्रमसि यच्चानी तत्तेजो विवि मामक" मिति मातिच । यमकचिनकायथाया ममाना। समारहदान्त: कानपनामिधे थोमणरायास्यदेवायतनप्रतिशत परमभागवताना हिसराय श्रीनाथचरमाना सादरणारगं श्रीकृष्णचनन्यायोदे दीपिकायामानन्दा ·२०७ । .. ..सप्तमः किरणः। अयं शब्दार्थनिहोऽपि (ज) । यथा- घनजलदरुचिर! सुन्दरधाम ! महःसञ्चयोधलिसागः। विधुरमृतकरकालानिधिरेष नमःपुष्कराकाणः ॥ ७७ मत्र शब्दवदर्थोऽपि पुनरुकवदाभासते, न तस्य पौनकताम् । नभाः श्रावपस्तत्सम्बन्धि पुकारं व्योम तदा सम्यक् काश: प्रकाशो यस स तथेति । कृष्ण-पक्षेऽनेनैव श्यामलोपलव्धेः,पुनधिगजलदे'न्यादिना पुनरुतवच्छयामत्वमर्थः प्रतिभासते, न तु पुनरुताम् । वस्तुतस्तु 'नमःपुष्कराकाशे' त्यस्य साध्यस्य श्रीषा च्याह तवेति यत्र 'तनु"शरीर'योरेकप-यत्वेन एवं 'काश्चन कनक योरेकपर्याय. त्वेन च पुगरक्तत्वम्। भवत्या सखवदनको निष्कल सोऽपि शुत्रांशुश्चन्द्रो न भवतीत्यर्थः । व्यतापि 'सख"वदन'योः समानपायत्वेन पुनरुक्तत्वं जेयम्। घनेति-हे निविड़जलद दव पचिर मोकृया ! पुनश्च हे सुन्दरदह ! एघ त्वं विधुः सर्वेषां संसारदःख विधुनोति धरतीति तथाविधः सन् भासि। त्वं कथम्भ तः ? महामञ्चय कान्तिसमूहस्यौधेग वेगेन लिप्ताऽशा दिक् येन सः । पुनः कथम्भूतः। व्यग्रतहस्तश्चासौ कलानिधि ति । तथा कछा वैदग्धी तस्या निधिरिव। नभःपुष्करस्य श्रारयमाससम्बन्धमाकाशस्येव या सम्यक् काश, श्यामदीप्तियंस्य सः। यत्र 'घन जलद' सन्दयोस्तथा'चिर"मुन्दर'यो 'र्धाम'महसोः' 'सञ्चयोध'योरेकपायत्वेन पुनरुक्तबदाभासत्वं ज्ञेयम्। एवमुत्तराहमि। चन्द्रपक्षे, हे निविडमेधेन सन्दर! किश्चिद्दरवर्तिमेधेन चन्द्रस्य शोभाऽतिशयो भवतीति सबैरेव दाते इति जेयम्। अन्तकिरणचामौ कलानिधिश्चेति, फना घोड़ो भागस्तस्या निधिः । घनाथचम्पयन्ये च कविकर्णपूरेण विहितम-यथा 'गुरुनः ग्रीनाथाभिधमनिदेवान्वय- विधू नुमो भूधारन भुव इव विभोरस्य दयितम्' इति, 'कुमारहट्टे यत्कीर्तिः सयदेवो पिराजते,' इति च। यथा तन तथाऽनापि अहायुतो वैष्णवजनोचितो विनयमहिमा मनागुपभोग्यः । चित्रकायत्वादेषु 'बजक्रेलिशनमनः' "ध्वस्ताऽहविः" 'ततमोदा च सुजने' 'रम्या रम्यस्थल..... 'सुरवि स, इत्यादौ हिरतार्थापरिपोय-नेयत्व-निरर्थकत्वादीनां दोघाण समाधानं नामुकरम् । लोल दति-'विशेषणमात्र प्रयोगो विशेष्यप्रतिपत्ता विति विध्यार्थबोधः। श्रीकृष्ण रय स्खय' मन्मथन्मयत्वेऽमि लोलता मकाकर्षणयाजेनेति सर्वमवहातमा साम्रानत-व्यस्य युवादिगयपाठमिनत्वं न पाणिनीयानुशासनसंवादि। एतदधिका. लहारिकमम्मतक्रियाकारकगुप्तस्थानचितादीनां भेदा याकरतो याः। (ज) पुनरावदाभासस्य देवलशदनिष्ठत्व मब्दार्थोभयनिष्ठत्वचोभयमेव प्रकाश- क्षदादिकनरोत्या। आदो कल्प लवास्यावतार: सभ्यड्, दितीयऽपि तथैव, अतोऽनाना .

·अलहारकोशुभः। 'धनजनः त्यादि हेतुभूतम् । एवं चन्द्रपनेऽपि, तेनोक्तरुपन्दपरिहत्तावपि ' विरिति नानाऽर्थस्य शब्दस्य स्थिती तथाविधार्यालद्वारस्य प्राधान्यम् (ज)। ॥ इत्यरलङ्कारकौस्तुभे शब्दालद्वारनि यो नाम सममः किरणः ॥ * नभस्याकाशे पुथ्करं चेतकमलमिव व्या सम्यक् काशो दीप्तिर्यस्य । मशेवरे यथा श्वेतकमल शोभते सधैव नभीरूपसरोवरे चन्द्रोऽपीति ॥ भेदसरमिरेकधा न्यायानुसारिणी, तथा च शब्दालङ्कारतोऽर्थालङ्कारोत्तरणकल्प पुनरयमेव साधीयान सेतुविन्यासः । याथयायिन्यायमनुरुधाना रुम्कायखिममलद्वारत्वेन सारन्ति । परिवत्तिमहत्वामहत्वयुक्तिमुपयुनाना अपि दर्पण क्लदादा कैचिदस्योभयखरूपस्य पादप्राधान्यमित्तिसरोकात्य तन्निनन्दप्वादावेवास्यालङ्कारस्य विमर्भनेन सर्वसकता क्रमभक्तिसपजीवन्ति। ঘাবাসঘাঘমিনিলাগাঘমুনিনৰাষাগুলি- प्राधान्यपरिकल्पना प्राचीनमतबाई प्रति श्रद्धावृहिल: प्रसूतत्यापासतः प्रतिभाति । इति- ·अष्टमः किरणः । अयार्थानद्वारा उच्यन्ते- यथाकथञ्चित् साधर्म्यनुपमा (१) (क)-२१६ का उपमानोपमेययोर्य थाकयनियेन केनापि समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा । स च अंगेन, (क) न तु सधैरंश;-सर्वाश त्वेनाभेदादुपमानोपमेयभाव एव न भवतीति । -सा भवेड्डिधा। पूर्णा लुप्तेति–२१७ का -पूर्णा तु धर्मेनेव-यथाऽदिभिः ॥ उपमानोपमेयाभ्याम्-२१८ का यथाकथश्चिदिति सूत्रस्यार्थमाइ-उपमानोपमेययोरित्यादिना। उपमानोपमेययोः उपमाऽलङ्कारः। सादृश्यमबन्धमेवाह-यथा कथचिदिति । एक धादि- धर्मेण, न तु सर्वेण धर्मवेत्यर्थः। येन केनापीति साधारणेन धर्मणेत्यर्थः। 'समानेनेति उपमानोपमेयत्तिनेत्यर्थः। 'धर्मति धान्येन धनवान' इति दभेदे टतीया । तथाचोममानोपमेयर तेजक दादिसाधारणधर्माभिन्नः समन्यः नतु सरंशेरिति-तूपमागतिणवन्तो धर्मास्तरित्यर्थः। बभेदादिति-स्वनिष्ठयावद्धर्मेण खपशं खमेर, अतोऽभेदेन उपमानोपमेयभाव एव न सम्भवतीत्यर्थः। साउपमा। सारथ्यसम्बन्ध साहश्यसम्बन्धः। (क) यथाकथञ्चिदिति-दकितीपमालक्षणछायेवातियाप्तिमतीव प्रतीयमानेयं लक्षण- घटना वृत्तिग्रन्यादाक्तयितिरिक्तव प्रतिपाद्यते। नाव तन रहीवाया: प्रतीयमानबारश्याया उपमाया घन्तर्भाती कथचिदिमायः। स नाशेनेति-भूयोऽवयवसामान्ययोगो नात्य. न्तरस्य यदिति कैश्चि लक्षितस्य सादृश्यलक्षणस्थानुबन्य, स्फट एवा एतदमिप्रेटर प्रकाश- सर्वस्व कौस्तुभ कदादीनां लक्षणेषु साम्य-सामान्य माण्यादिपदन्यगायन माधयमदस्य निवेमः। सन्नचिकया मतदयसमाधानमित्य वैश्चिञ्चेष्टितस् यथा, 'यत्र किञ्चित् सामान्य कश्चिञ्च विशेषः स विधयः सदृशताया:' इलुइते भवस्खग्रन्योक्ते। उपमाया विवित्तिमाता- तिरेकोऽनेकालङ्कारजीवातुभूवत्वचानारिकालत: कलितमित्यस्यानन्यसाधारणतेवानाधिम- निदेशबीजम्। व्यव माधारणघम्स्यामाधारणस्यापि सामान्य कचिदेवरूप्येण पू.ब्दक्य- मयत्वेन वाक्कचिदा तस्य पृथक्तया निर्देशो वस्तुप्रतिवस्तुभावेन,यथा लक्ष्य यान्या सहुलित- कन्परमाननन्तदात्तन्तशतपत्रनिभं वहन्या' इत्यादि मालतीमाधवपो, “पाण्डयोऽयमंचा ·२७८ अलङ्कारकोमामः। 'घनजलदे त्यादि हेतुभूतम् । एवं चन्द्रपतेऽपि, तेनोनारूपशब्दपरिवत्तावपि 'विधु'रिति नानाऽर्थस्य शब्दस्य स्थिती तयाविधालद्वारस्य प्राधान्यम् (ज)। ॥ इत्यरलहारकोस्तुभे शब्दालङ्कारनिए यो नाम सप्तमः किरण: * नभस्याका पुष्करं श्वेतकमलमिव या सम्यक काशो दीतिर्यस्य । मशेवरे यथा श्वेतकमल शोभते तधैव नभोल्मसरोवरे चन्द्रोऽसीति । * ॥ भेदमणिरेकधा न्यायानुसारिणी, तथा च शब्दालङ्कारतोऽर्थालङ्कारोत्तरणकल्पे पुनरयमेव साधीयान सेतुविन्यासः। गाश्रयाययिन्यायमनुसन्धाना स्यकादयखिममालारत्वेन सारन्ति । परित्तिमहत्वामहत्वयुक्तिमुपयुञ्जाना व्यपि दासकृदायाः केचिदस्योभयसरूपस्य सरप्राधान्यभित्तिमुररीकृत्य सन्नियन्येवादावेवास्यालद्वारस्य विमानन सबखता समभक्तिसपजीवन्ति । ঘালঙ্কাধানি-সাঘীঘিমন্দ্রনাথ प्राधान्यपरिकल्पना प्राचीनमतवादं प्रति श्रद्धाबुद्वित: प्रसूतेत्यामासन: प्रतिभाति । इति--. - ·अष्टमः किरणः । अथार्थालङ्कारा उच्यन्ते- यथाकथञ्चित् साधर्म्यसुपमा (१) (क)-२१६ का उपमानोपमेययोयधाकयश्चियेन केनापि समानेन धर्मेण सम्बन्ध उपमा । स च अंशन, (क) न तु सधैरंगै-सर्वाशं वेनाभदादुपमानोपमेयभाव एव न भवतीति । -~~-सा भवेविधा। पूर्णा लुप्तेति–२१७ का -पूर्णा तु धर्मेनेव-यथाऽदिभिः ॥ उपमानोपमेयाभ्याम्-२१८ का यथाकथचिदिति सूत्रस्यार्थमाइ-उपमानोपमेययोरित्यादिना। उपमानोपमेययोः उपमाऽलङ्कारः। साइथ्यसम्बन्धमेवाह-यथा कथचिदिति । एक धादि- धर्मेण, न तु सर्वेय धर्मणेत्यर्थः। येन केनापीति साधारणेन धर्मणेत्यर्थः। 'समानेनेति उपमानोपमेयरत्तिनेत्यर्थः। 'धणेति 'धान्येन धनवान्' इति दभेदे टतीया। तथाचोपमानोयमेयरत्तेजक दाहिसाधारणधर्माभिन्नः सम्बन्धः सारथ्यसम्बन्ध नतु सरंशेरिति-तूपमामवृत्तिणवन्तो धर्मारित्यर्थः । भेदादिति-स्वनिष्ठयावद्धर्मेय स्वघशंखमेव, यतोऽभेदेन उपमानोपमेयभाव एव न सम्भश्तीत्यर्थः । सा उपमा। साहश्यसम्बन्ध (क) यथाकश्चिदिति-दण्डि कृतोपमालक्षणायेवातिया प्तमतीव प्रतीयमानेयं लक्षण- घटना रत्तियन्यादाक्तदिधतिरिक्तव प्रतिपादते। नान तन ग्रहीतायाः पतीयमानसाइभ्याया उपमाया छन्तर्भावो कथश्चिदिमायः। स चशिनैति-भूयोऽवयवसामान्ययोगो जात्य- न्तरस्य यदिति केचिल्लक्षितस्य सादृश्यलक्षणस्यानुबन्धः स्फट एव। एतदमिदैव प्रकार- सर्वम्ब कौस्तुभ कदादीनां लक्षणेषु साम्य-सामान्य कारस्यादिपदन्यगावेन साधर्म्यपदस्य निवेशः । रुमक्षिकया मतदयसमाधानमित्य' वैश्चिचेरितस् यथा, 'यत्न किधित सामान्य कश्चिच्च विशेषः स विषयः घडताया:' इटहुते सर्वसग्रन्थोक्ते। उपमाया विचित्तिमाता- तिरेकोऽनेकालङ्कारजीवातुभूतत्वच्चानादिकालतः कलितमित्यस्यानन्यसाधारणतवासायिम- निशबीनम्। छान माधारणस्यामाधारणस्यापि सामान्य कचिदैकरूप्येण पू.ब्देश्य- मयस्वेन वा,कचिदा तस्य पृथक्तया निर्देशो वस्तुप्रतिवन्नुभावेन,यथा लक्ष्य यान्त्या सहुलित- कन्परमाननन्तदात्तन्तशतपननिभं पहन्या' इत्यादि मालतीमाधवपो, 'पाण्डयोऽयमंसा- ·२८० अलङ्कारकोस्तुभः । धर्म: सामान्यधर्म प्रासादकलादिः । इव-यथा-वाऽदय श्रीपम्यवाचकाः । उपमान चन्द्रादि । उपमेयं मुखादि। एतैयु का पूर्णत्यर्थः । -दूयमेवेव-वादिभिः। - वृता थोतो- २१९ का 'तन इयमेव पूर्ण इव-यथा-वाऽदिभियुला यति तदा श्रौती तस्येवे' त्यनेन (पा ५॥११११६) विहितो वतिय श्रोत्यामेव । समायैस्तु सा स्थादार्थो च-२२० का- सा पूर्ण समायेयुक्ता यदि भवति तदाऽयों। समादयस्तु सम-समान. सदृश सदृक्ष-सहक तुल्य-सम्मित-निभ-चोर-बन्धु-प्रभृतयः (क)। 'तस्य तुल्य' क्रिया घेदित्यनेन (पा ५।१।११५) विहिन वतिना चार्थी । तब तेन तुल्य. मिति तच्छन्द उपमानपरः । तुल्यशन्द उपमेयपरः । तस्य तुल्यमित्यत्र विपर्ययः । उभयं तुल्यमित्युभयनिष्ठः । --तधिते। वाक्ये समासे रेत्येते पोढ़ा-२२१ का एते थोत्यार्थी च । तहितादिनिके षविधा भवति । तद्वितन्तु वत्यादि -- तद्यथा वति-कल्प-देश्य-देशीय बहुच्-प्रभृतयः। वाक्य प्रसि, समामश्च । तदितगा नौती, वाक्यगा श्रौती, समासगा यौती, तद्धितगा थाथीं, वाक्यगा प्रार्थी, समासगा प्रार्थी, इति पूर्ण पड़ेष । --लुप्ता तु लोपतः। धर्मवाद्युपमानानामेकादिविक्रमेण हि ॥ २२२ का धर्मादीनामेकस्य योस्खयादा वा लोपतो तुप्ता भवतीत्यर्थः । पूर्णा विति-यह घायये एने सर्वे शुदा वर्तन्त, वन पूर्णेमालङ्कारो श्रेय इति समुदायार्थः। विपर्यय इति--तस्योपमेयस्य तुल्यसममानमित्यर्थः। उभयं तुल्यमिलते तिनबदार इत्यादि रघुपो च। परं न ग भेद: माधयं प्रतिघातकः । एतमेवाभिप्राय चिदाचार्यदलक्षणे उद्भव' मिति पदनैद गतायें मन्यन्ते। परमाचार्यपादेवियार्थोत्यं तत्र तत्र माइग्य भिमरायघटनेऽप्य पमान्चिति, मोसना, न नन्नवीनालङ्गारिक चक्रममत- ·. घटसः किरणः। .२८१ धर्मलोपे क्रमेणेपा पूर्णावत् पविधोदिता। किन्तु तद्धितगा श्रीती लुप्तायां नेति पञ्चधा ॥२२३ झा- एपा लुप्ता तदितगाऽदिभेदेन पूर्णावत् पडूविधा भवितुमुचिता। श्रोती लप्ता विविधा, भार्थी लुप्ता विविधेति। किन्तु धर्मलोपतद्धितगा श्रौती लुप्ता न भवतीति पञ्चैव-वाक्यगा थौती लुप्ता, समासमा थोतो लुप्ता, तडितगा प्रार्थी लुप्ता, वाक्यगा प्रार्थी लुप्ता, ममासगा भार्थो लुप्तेति । क्यचि कर्माधारकृते कर्तृकर्मकृते णमि । क्याङि चेति पुनः पञ्चेवादिलोपे यथाक्रमम् ॥ २२४ का- कर्मकते क्यचि, आधारकते क्यचि, कर्तृकते गामि पमुलि, कर्मकते वा णमुलि, क्यङि चेति सा लुप्ता पुनः पञ्चेति दश | उपमानानुपादाने हैधं वाक्यसमासयोः॥ २२५ का तत्र लुप्तायामुपमानानुपादाने सति वाक्य समायोनिमित्तयोध भवति । इवादेरनुपादाने हैध स्यात् क्विपसमासयोः ॥ २२६ का पुनस्तस्या इवादिलोपे विपि समामे च दे॒धम् । धर्मोपमानयोलॊपे वैधं वाक्यसमासयोः ॥ २२७ का पुनस्तस्या वैधमित्यर्थः। धर्मववादिलोप तु वैधं स्यात् विपसमासयोः ॥ २२८ का पुनर्देधमित्यर्थः। उपमानोपमेयोभवनिष्ठधर्मः प्रतीयते। किन्लिति-यन तस्योपमेयस्य तुल्यमित्यर्थे 'वर्तिप्रत्यय- सव श्रौती लुप्ता। या यदि धर्मलोपस्तदा वाक्यार्थ एव न भवति, तथा वक्ष्यमाणो. दाहरणे "वदाननस्य'त्यादी माधुयादिधर्मलोपे वाक्यार्थसङ्गतिनं स्यात, तसातद्वितगा श्रौती लुना नास्तोत्यमौ दिधैव श्रौती शुप्ता । मिति विशेषः । उपमाद्योतकानामिव वदादीनां सुछु संग्रहः कायादती ग्रहणीयः । यम्य भेदपरिगणने प्राचीन भामहरयादिभिः, नातिप्राचीनरुद्भटरवटादिभिरर्वाचीने न- मन्मट-विश्वनाथादिभिश्च यथारुचि मिन्न एव मागोवालम्नि। तब नवीनमतपक्षमातिना ·२८२ अलवारकौस्तुभः । उपमेयख लोमे तु स्यादेका प्रत्यये क्यचि ॥ २२६ का पुमरेका। धर्मोपमेयलोपिऽन्या विलोप तु समासगा । एवं दशैकादश च लुप्ता स्यादेवाविंशतिः ॥ पूर्णा षड़ेव तेन स्युरुपमाः सप्तविंशतिः ॥ २३० का- तत्र पूर्यादिक्रमेनोदाहरणानि । तद्धितगा श्रोतो पूर्ण यथा-- तदाननस्य माधुर्य लोचनानन्दि चन्द्रवत् । अक्ष्णोश्च तव लालित्वं राधे ! नीलसरोजवत् ॥ १। अत्र तव तस्ये वेत्य'नेन वतिः थोत्यर्थ प्रतिपादकः । वाक्यगा चौती पूर्णा यथा- श्याम वक्षसि कृष्णस्य गौरी राजति राधिका। कनकस्य यथा रेखा विमले निकयोपले ।। पत्र श्यामगौरवं धर्मः, यथाशब्दः उपमावावी, उपमान कानकरेखाऽदि, उपमेयं राधाऽदि । अत्र व्ययमपि धर्मान्तरमुपमागतम् (क), तद्यथा कनक- रेखानिकपोपलयोनिष्यन्दत्वेन राधासप्णयोरानन्दनिष्पन्दत्वम् । समासगा यौती पूर्णा यथा- राधाकृष्णो मम नवतड़िहाममघाविवाष्णोः स्थानान्तापप्रगमनकृती पीतनोलप्रकाशौ । यावन्योन्याषयवरुचिभिः काञ्चनेरिन्द्रनीले- रालोन प्रकटम हसा निष्कराजेन तुल्यौ ३ । 'कनकरेसाोन्यादिपदेन निकयोपपञ्च । "राधे"त्यादिपदेन अध्यक्षच । राधाकण्यो परमपरामरतिभिः मरिन्दनोममणिभियाशानेन निष्कराजेन पदकोऐन मुल्लो। कौम्नुभगा दगानुमोदिता; माविंशतिरेय भेदा: मनिवडा, मम्मटोक्तास्तु परविंशतिः । দেখ মহুদ্ধিমুন্সয়াল বন্ধfত্ব স্ব লিথুলিঙ্কা মল--য় मामापतो रिच इति अनिकिरणयाप्मान सम्माभिरमास्तिम. परं भरमात मापिन रागमो भैदमाग युक्तिमुक्लिनिर:, यथायोति नवोनस्य कस्यचिदुपमा মম-সামগ্রি স্থান হিঐীময়িক। খামিসূন্য ধর্মাবল্লাম। , ·अष्टमः किरणः । २८३ अत्र पूर्वाद 'दुवेन नित्यसमासे विभक्त्यलोपः, पूर्वपदप्रकृतिसरत्यश्चति इवेन समासः। प्रार्थी तस्तिगा पूर्णा यया- कोमलं ते वपुस्तवि। राधे ! भाति शिरीपवत् । परुपं वर्तते करमान्मनो दम्भोलिवत्तव ॥ ४ ॥ अत्र 'तेन तुल्यक्रिया चेदित्यनेन वतिः ; तेन तुल्यायवादार्थो । वाक्य. गाऽर्थी पूर्ण यथा, "राधाकृष्णौ ममे"त्यादेखत्तरार्दै (३य योक) 'यावन्धोन्याय- यवरुचिभिः (1) काञ्चनेर्नीलरत्नैराकृप्तेन प्रकटमहसा निष्कराजेन तुल्यौ।' समासगार्थी पूर्णा यथा- मृदुलमपि शिरीपतुल्यमॉ कमलसमं विकशनाखन्तवेदम् । रमयति च वचः सुधासमानं कथमशनिप्रतिमं मनो दुनोति ॥ ५ इति पूर्षायाः पड़, भेदाः । अय धम्मलोपे वाक्यगा यौती लुप्ता यथा- राधे! सुन्दरताऽङ्ग वागभनो वदने तव । मनसि प्रेमवेदग्धी सत्य वच्मि सुधा यथा ॥ ६ समासगा श्रीती लुप्ता यथा- ध्रुवौ तव धनुलते इव, तदग्रतो लोचने लसन्मदिरदम्पतो इव, पुरस्तयोर्नामिका । मरेपुधिरिव स्फुरत्पुरटनिर्मिताऽधोमुखी, तदीयशिखरे न्यधात् भमिव कः कृती मोक्तिकम् ॥ ७ हे राधे! तवानमिदं सुखच्च सुधासमान वचच मां रसयति मुखयतीत्यर्थः। सधा यथा-सुधेव खादी, यन्त्र सादुत्ववोधकपदामाधादेव धर्मलोपो सेयः, तथापि धर्मवाचक- पदाध्याहारादेव शादयोधी जेयः। एवमुपमानादिलोऽपि बोध्यम् । नवाविति-धनुर्तते इव वक्रे, मदिरम्यती समनस्वीपुरुषाविर चञ्चले। कन्दयस्य सर्थ निमिताभोसखी धिम्तण व नामिका मनोहरा। वस्या नासिकाया अग्रभागे इति; अतोऽरोचाऽपि चियाकरणालङ्कारिकपदार्थमदरमन्ये भेदबन्ध मतितार्थमित्यल पालविर्तन । यगमपीत्यादि-नातालद्वारस्य अनारखेन मंस्थितिरिति, स चाललाय एवे- त्याधुनिकानां वाचायतियक्तिमगता, परंगासखेनागतयेव दिपा तात्पर्य्यालोचनायो शोमा- (1) "काय नरिन्द्र रिति (३) पुश पाठ, मॉलर रित्युत्तरव मूल पाठः ।

·२९४ प्रलद्वारकोखमः। सधिसगाऽर्थी गुप्ता यथा-- शिरीपकल्पान्यगानि राधे ! दृष्ट्वा विधिस्तव । दम्भोलिदेण्यं धीराक्षि ! चेतो निमिमीत किम् ॥ ८ , वाक्यगाथों लुप्ता यथा- तवास्यं सममन्जेन मधुना सदृशं सितम् । राधिक सुधया तुल्या वाचि शब्दार्थमाधुरी ॥ समासगाऽर्थी लुप्ता यथा--- कनकशम्भुसमौ बत ते कुचौ मम करावपि नीरजसन्निभौ । त्वमपि चन्द्रकशेखरमविनी यदुचितं तदिहादिश राधिके ! ॥ १० अधेिवादिलोपे कर्मकाचि यया- वागीयति कटाक्षं ते कार्मुकीयति यो भ्रुवम् । वृथा वामः पुष्यवाणकार्मुको भुवि विश्रुतः ॥ ११ प्राधारक्यचि यथा- वनीयति गहे राधा ग्रहीयति वनान्तरे । यावदालोकितः कोऽपि त्वया नवधनद्युतिः ॥ १२ स्वसि यथा--- हरीयते सा सच राधिकायते निरन्तरं भावनयोभयोरुभौ । विपर्ययेणापि विपर्ययोस्थितां वियोगवाधां मट्टशीमुपेयतुः (क) ॥ १३ कर्मणमुनि यथा--राधे ! सुधाधामदर्श पश्य नमुखमिदं तव । कर पमुलि यथा-कृष्णशकोरमञ्चार सञ्चरत्येप लालसः ॥ १४ एवं दश । भमिय नसमिप । उभयो राधार पायोध्येमा राधा श्रीवास्य भावनया हरीयते व्यय रिरियामान परिमिपाचरति,नया ग्रीऋणोऽप्यमेव राधिनत्यात्मानं रामिकामियाचरति। विषयेय राधायाः शरुर पचा श्रीवाय राधिकारपत्वस्य च विमपये। विपयोपिसमिनि-ौराधिकाया: माया: प्रोकसभावनया योषष्यपिरपीड़ाद- मायापि चौतष्ठस्य यथा गधिकारिपीटा जायते तस्मग्री राधिकापिरपोड़ा रापिशाया वतु, एवं पोक्रयाय मस्य राधिकावभावनया राधिकारियोडाय नारसम्यामार सराय मध्याकारी मि,-"मधुरिपुरचमिति भाषनी' तिपदेपदराचार्यम्। नपा ममो इत्याशि-एविधाची पायप्रयोगा थममाया ·अष्टमः किरणः । २९५ उपमानानुपादाने विधा यथा-- त्वदाननस्य सदृशं किमपीह न दृश्यते। इति वाक्यगा । नहि त्वत्सदृशो कापि राधे ! काऽपि विलोक्यते ॥ १५ इति समासगा। दूवाद्यनुपादाने ईधं यथा- अगनयति कुसुममशनिः कुसुमति हालाहलयमृतम् । हालाहलमप्यमृतति समयेऽस्या दुःखसुखदत्वे ॥ १६ इयं विगा नवधाराधरण्याममभिराममिदं महः। आनयन्वयनानन्दं कस्य नो हरते मनः ॥ १७ इयं समासगा। धर्मोपमानबोलौंपे हे यथा--- तम्मासि किं ति पिअन्तो करसं मुरलिवाअण कण्ह । जस्म समो णस्थि रसो सो दुह अरे घरे धरे होइ ॥ (क) १८ इयं वाक्यगा। इहेब "जच्छरिसो णस्थि रसो" इति पाठे समासगा। धर्मवादि- लोप हैधं यथा “प्रशनयति कुसम"मित्यादी (१६ श्लोक) 'हन्त कदाचि- दपि तासा' मिति चतुर्थ चरणे यदि स्यात्तदेवादिलोपे धर्मलोपे च विप गा । राधे ! शारदपीयूपमयूखमुखि ! मौनताम् । मुञ्च, पीयूषवचनैः सिञ्च मे कर्णयोर्युगम् ॥ १८ भावेऽपि श्रीराधिकाया यथा श्रीकया विरक्ष्योड़ा जायते तत्मणी श्रीमपण विरहपीड़ा श्रीसधास्य भवत्येवेत्यर्थः। ध्यस्या राधिकाया: समये नीला विच्छेदसमये दुःसमयमस्तुनः सुखदखे मति कुममा मनिरिव भवति पुय्यस्योद्दीपनत्वेन वजतुन्यतापवत्त्वात् । तथाऽशनिः सममिव भवति, वजस्य सदापागाहारकलेन, विरहवालानिवकत्वात् । गम्मतम्य मरगनिवर्तकले ना. म्टतमपि हालाहलतुल्यं भवति--तथा हालाहलस्य सदा:प्राणहारकत्वेन हालाहलमप्य- मृततुल्यं भवति--जीवनापेक्षया मरणं तस्याः सुखदं भवतीति ज्ञेयम्॥ ताम्यसि किमिति पिबन् काठर मुरलीवादने क्षण ।। यस्य समो नास्ति रस: म दह नगरे रहे रहे लझारान्तरलत्यानीति केचित्-'मववोपमानिधेधेसमायोऽलङ्कारः' इति तेधां लक्षणम्। परन्तु तस्य मिन्नतया स्वीकारयुक्तिर्विध मिलेव रमगङ्गाधरप्रभृतिनिबन्दा। रमनीम- माया: एथारून स्वीकारकल्पो न सर्ववादिसम्मत: तथा च प्रकाशकारसता हेतुसम्मति:- ‘एवंविधचितामसिसम्भात्, उत्तभेदानतिकमार्च'ति। अनन्वयोपमा-हिमतसंज्ञा ·२८६ अन्नहारकोस्तुमः । बडो राधिकयाऽपालतया सणकुन्धरः । तत्केलिसाधनीभूतो न गन्तं वचिदति ॥ २० अन धर्मवादिलोप समासगा। उपमेयलोप क्यचि लेका, यथा- कोमलाऽसि प्रहात्य व शिरीपादपि राधिके !! अहो मानस्य माहामंत्र येन त्वमशनीयसि ॥ २१ अब "अात्मानमशनीयसीति वक्तव्ये अात्मशब्दस्योपमेयस्य लोपः । धर्मोपमेयलोप यथा-- जयति मनोभवसिद्धि काऽपि शरच्चन्द्रमासमं दधती । (2) इत्यत्र उपमेयलोपो धर्मलोपश्च, "शरश्चन्द्र नलितास्ये"ति यतो न कृतम् । विलोपे समासगा। पूर्वस्योत्सराचम्- चकितमगशावनयना नयनानन्दं चकारोच्च ः ॥ २ ॥ श्रव मृगणावस्य नयने इवायते नयने यस्या इति समासे उपमानं, तयोतकमिवादि च, तदर्मच, त्रयाणा लुमता-इत्येकविंशतिः। पूर्णाभिः सह सप्तविंशतिः। एकत्वमुपमेयानासुपमानामनेकता । धर्मकरुप्यरुप्य वेधा मालोपमा भवेत् ॥२३१ का- भवनि ॥ अव यस्य मम' इटपमानलोपो धर्मलोपश्च। मनोभवस्य कन्दस्य मिहिरूपा काऽपि बनसन्दरो चयति । 'पारश्चन्द्रमसं दधती यत्र ससदस्य लालित्यरूपधर्मवोधकपदस्य च लोपो ज्ञेयः। 'शरचन्द्र ललितास्य उभयोरेव विद्यमानत्वान्न धौपमेययोलोपः । यत्रोपमेयानामेव लसपमानानामनेकचं तत मालोपमा भवेतामा हिविधा, यत्रोपमेयोम मानयोरेक एव धसका, यत्राममेयरी को धर्म उपमागानामनेको धर्मस्तनान्या । मानन्वय पनि मामशादोगा पाचा नयोगानाञ्च वहनामाता मंज्ञा, उभयमेव सार्थकस्मा निः । अाधार्यण्डिमत इयमापमाप्रपञ्च र, यदाहुन एप-'अनन्वयनमा (2) ९३ () पु' । चन्द्रमा ति (ब) () पुसाकपाौकाता च स पार । मचा नियममहार मा दिमिमाTALI उपदिय होत पाउ अभियालीपणा, 'मम'पदन विशेषाभूतन शिE पमयसापय मन्मन्येव । वदतात न काऽपि पाठाय सह । - ·प्रथमः किरणः। २८० 1- उपमाप्रपञ्चोऽयम् (क)। उदाहरणम्- मूलस्थितेनेव महोरगेण नता टवेनेय गुरङ्ग बाला । हिमागमेनेव मरोजिनी सा भयहियोगेन दुनोति राधा १२३ अन्न धर्मकरूप्यम् । बेलोध सम्पदिव निर्भरगर्वहेतुर्माध्वीकपीतिरिव विद्वलताविधात्री प्रस्खापनास्तफलिकेव मनोभवस्य त्वं ज्ञानविप्लवकरो मम भासि राधे ! ॥ २४ अत्र वैरूम्य नानाविधत्वात् । उपमेयस्योपमात्वमुत्तरोत्तरतो यदि। अभिन्न भिन्न हेतुत्वे विधा सा रसनोपमा (३)(क)॥२३२का- यथा-आततिरिव ते प्रशतिः प्रतिरिव व्यवहृतिः सुमुखि ! । व्यवहति रिव सत्कीर्शी रम्या रमणीसभासु सखि ! राधे ! ॥ २५ अभिन्नधर्मा। वपुरिय मधुरं रूपं रूपमिवानन्ददायि गुणवन्दम् । गुणवन्दमिव विमुई यशः कशागीसभासु तव राधे ! ॥ २६ भिन्नधर्मा । एकस्यैवोपमानोपमेयत्वेऽनन्वयोपमा (४)। एकवाक्ये (क)- २३३ का- उपमानान्तरासम्बन्धोऽनन्वयः । यथा- भानोकि सा बान्त कुरङ्गनेत्रा राधेव राधा भुवनेऽदितीया । अद्यापि मे सन्ति मनोनिखाताम्ते सत्कटाक्षा इव तत्कटाक्षाः ॥२० विपास उपमेयोपमा (५) इयोः ॥ २३४ का हयोरुपमानोपमेययोविपक्मे उपमेयोपमा । बैलोक्यसम्पदाथा निर्मराहकारहेतुः, एवं माधोकस्य प्रीतिः पानं यथा विकलता- कनी, तथा कन्दपस जग्भणास्त्रस्य फलिका यथा पिलताकतों, तथा त्वमपि मम भागस्य पूर्वापरानुसन्वानस्य विप्लवकरी नाशकरी । उपमेयस्योपमानत्यमुत्तरन यदि भवति तदा रमनोपमानकारी शेषः। माद्विविधा- उपमानोपमेधयोरभिन्न एको धर्मश्चेदुममाऽनवारस्य हेतुस्तदैका, एवसुपम्योपमानां भिन्ना माम्खेव दर्शिताविति। एया सर्वेषां प्रतिस्तूपमायाचीपमाप्रपञ्चत्वेनाभिधानं वक्रोक्ति- जोविनादौ दरिहमतस्यानुवादलेन,परं भामहादीनां मतेनोपमानान्तरसम्बन्वाभावादुपमातो यथा- ·यथा- ! अन्नद्वारकौस्तुमः। ननुरिव शोभा शोभेव तनुर्गरिमेव मधुरिमा तस्याः । अथ मधुरिमेव गरिमा राधायाः किमपरं ब्रूमः ॥ २२ यथा वा-हरिरिव राधा राव हरिगरिसेव मधुरिमा च तयोः । अथ मधुरिमेव गरिमा महिमेव सपा कृपेव महिमा च ॥ २८ इयमेवान्योन्योपमा । उपमानस्य निन्दायामयोग्यत्वे निधतः । प्रशंसा योपमेयस्य सोपमेयोपमाऽपरा (क)॥ २३५ का- योति शेपः। कल्पद्रुमे स्थावरता दल चिन्तामणी कामगवीषु गोत्वम् । स्वभकमान्य विधेविधान हे नाथ ! रुष्ण ! त्वसित त्वमेव ॥ ३० श्रवोपमानस्य निन्दा । इन्दीवरं वा दनिताञ्जनं वा नवाम्बुदो वा मघवन्मणिर्वा । रुपणस्य धाम्नः सदृशं न किञ्चिपदीयधामेव तदीयधाम ॥ ३१ अवायोग्यत्वे निषेधः । एवमन्येऽपि बहवः सन्ति, ग्रन्यगोरवमयान्नोटामियन्ते । असम्भाव्यं समुझायोपमानासम्भवोपमा (६) (क) ॥२३६ का- या क्रियत इति शेपः। पूर्ण: सदैवास्तु सुधामयूख: कनङ्गहीनश्च मदेय भूयात् । नायं चकोरैरपि पीयताञ्च राधे ! त्वदाम्येन तुलां बिभर्तु ॥ ३२ नानाधर्माचेवेतवस्तदाऽन्या। रपमानम्य निन्दायां मां यत्रोपमेयस्य प्रशंसा, एवमुप मानस्यायोग्यत्वे मति तस्य निषेधादुपमैयत्य प्रशंमा माऽपरा उपमेयोपमा। असम्माथ- मिति-उपमाने मम्मायं यहसनः मम्भावना नास्ति तथ मनानां कृत्वा योपमा क्रियते माउसम्भोपमा भिग्नेयेयम्, अतः किल नामकरणेन व्यामोहन वारणायोपमेयन्तिमपदं परित्यक्तमितीच प्रतिभाति । उपभयोगमाऽपरेति-नाम्या छापाततः पाचां ग्रन्य प्रहसम, उभयधैवा- मोपमानम्याप: यन्दरद्धापिलान् पनोपानद्वारा पदस्यागुरेव भेदम्प:। ग्रन्थक्तामुदा घरयत इसमनन्ययम हटेव मातियचमत्कातिमतीति प्रतिभाति । यसम्मोपमा-'उभी यदि गोषि यक्षगा वित्यादिविवारया चित्रावहले भिनालदारत्वमिति कैपित বইলাহা ঘামায় ছু, উনাবেল জাননা বিছিন খুনি থ দখ। यथा- ·अष्टमः किरणः। २८८ यथा 04 सम्भावनोपमानेनोपमेयोत्कर्ष हेतुका। उत्प्रेक्षा (७) नूनमित्यादिशब्दद्योत्या-(ख)॥२३७ का- उत्प्रेक्षानामाऽलहारः। सम्भावना हेवन्तरोपन्यासेन वितर्कनम् । नून-मन्ये शद्धे-व- ध्रुवं-नु-किम्-किमुतेत्यादयो नूनमादयः । नष्टो नः प्रतिकुहु मुहुः पूर्णतामेति चन्द्रो राकां राकां प्रति नतु भवेदन्यरूपः कदाऽपि । नान्यो हेतस्तदिह ललिते ! वीक्ष्य वीच्य त्वदास्य नूनं धाता तमतिचतुरो निर्मि मीतेऽनुमासम् ॥ ३३ यथा वा 'उत्कोरिवेत्यादि (हितीय किरणे १म लोकः । यथा वा-- सृम्भाऽनुबन्धविकसहदनोदराणां चन्द्रः करेण रुपयेव कुमुद्दतीनाम् । निर्वाम्य गाढ़विरहानलमुचनत्तमगारपुञ्जमिव कर्षति भृङ्गसङ्घम् (ख) ॥ ३४ यथा वा-श्रीवत्सस्य च कौस्तुभस्य च रमादेव्याच महीकरो गधापादसरोजयावकरसो वक्षःस्थलस्थो हरेः । प्रतिकुहु मस्याममावस्यायां चन्द्रो गोऽवश्य नश्यत्येव । एवं सर्वस्यामेव पूर्णिमायो चन्द्रः पूर्णता प्राप्नोति । कदापि कस्यामप्यमावस्यायां पूर्णिमायां पा चन्द्रोऽन्यरूपोन च्यन मवस्याममावस्यायां नाशे सर्वस्यामेव पूर्णिमायां पूर्णतायाश्च पुराणादौ योऽन्यो हेतुः श्रूयते स न, किन्तु मयेदं मम्भायते, हे ललिते । तन्मुखं वीक्ष्य वीक्ष्य विधातानुमासं मासि मासि तं चन्द्र निर्मिमौते। अयम्भाय:-सर्वननिर्माणं कृत्वा ललितासखं दृष्येतत्सदृशे किचिदल्लनिर्माणे विधातुरिचा यदा ननि तदा प्रतिपद्दिन- मारभ्य पूर्णिमायां सम्पूर्णचन्द्र निर्माय ललितासखसादृश्यमदृष्ट्या दुःखेन पुनः प्रतिपद्दिन- मारभ्य किशित किक्षिदिखामावस्यायां पूर्वनिर्मित पुर्णचन्द्रं दूरीकव्य पुनश्चन्द्रान्तर. निर्माणे प्रवचतुरो विधाताऽद्यापि मासि मास्येवमेव करोति, नतु निहत्तो भवति । भवति । (ख) साइम्समूलानामजवाराणां विवेचनप्रसङ्ग उत्प्रेक्षाया व्यवावतारणं ग्रन्थमता मसाटाद्याचार्थमतं प्रति श्रहामुहिं सूचयति। गर्वाचीनाः प्रायेण निर्विशेषसुत्नेचार्या भ्यग्नावितसादृश्यमूचनस्याध्यवसायविशेषस्य कल्पितमम्भावनमेव लिङ्ग मन्यन्ते ; परं प्राचीनाचाच्या भामहादयः नवीनाव केचनायं कल्पमेवोपजीवन्ति-तदनुसारिणे बहव- चन्द्रालोकदाद्याश्चक्रवत्तिप्रभृतयः कुवलयानन्दकृतोऽर्वाचोनाश्च । रघा मते उपमानत्या- सौकमिहत्वमेवोपमात उत्प्रेक्षायाः कस्यान्तरवघड़क, न तदतिरिक्तः कश्चन विलक्षणे ·२८० अतहारकौतुमः। वालाकंद्युतिमण्डलीव तिमिरेशन्दैन बन्दौलता कानिन्याः पयसोव पोवविकचं रजोत्पलं पातु वः ॥ ३५ अव 'इव' उत्प्रेक्षायाम्-इत्यादौ मर्वत्र सम्भावनमेव । -स संशयः । भेदानुक्तौ तटुक्तौ तु सन्देहः (८) (ग)-२२८ का सन्देहालद्वारः । क्रमगोदाहरणे- राधे! मुखं तव विधु सरोरुहं नु नेत्रे च जुञ्जनयुगं नु चकोरको नु । मूर्तिच काञ्चननतेवन चन्द्रिका नु धाता नु पञ्चविशिखो न रसो नु वाऽयः। (ग) ३६ मेघः किमेप, स कथं धरणी, किमस्मि- थन्ट्रोऽय,मस्य विगतः कनु वा कलहः। माला किमत्र तड़ितः, स्थिरता क तस्याः, सणः किमेप सुमुखः सखि ! पीतवासाः ॥ ३० যদিনলিঙ্কান অংশ যাত্রায় হa ভূল হামিময়লীয়া पुरारमीना गाविरधानमरूपमाञ्चलसमझारसम्मई चन्द्रः रुपयेव सक्रियरूपकरेत निप्य पधातु सदगोगायत ध्वालारहितमन एव ज्यामवर्णमझारपुञ्जमिव भामा तोत्नप्रेचा। व्यन साइनोममरयोहारो यथा-रानी विकशितान मुदतीनो मओं मकरन्दपानार्थ ये भमराः प्रविष्टा यामन् प्रातःकाले मप्रदर्शनामुद्रिताना मध्ये गए RBा यभः पुनः मन्याकाले चन्द्रदर्शनादिकशितानां तामां मध्ये ये भमरा पिजग्ग: म रवानारपुनवेगोत्प्रेचिता रति भाव: । कृपयर न्यसाय; श्रीराधापामरोजयाकरमो यमान पातु। कपम्मतः । श्रीम मनोरेगागानिराकार रोनि, पाकशोपाया ये कामादयसिरममा भानोदयः। तमोप्रेपामार-धमा मनामनारपायकारेन्द्रीयता प्राप्त.वाली. भगद्धानिमा लो। म योदयनासोथार: २५ मनी नदीकरोनि, AHIT-Tीतियता पमपायलचामुदत्यर्थः । उपचार मार-कानिदोपपमि पर सिमरा ममिया पमाः। लिपान मा पापा ममोपमाPriti at ধগেই লেমেয়েলিম শাহিসলিঃ (দায়নি স্যাশা ছিলেন পুলিপীনসীয়ত যানলিয়ছে ·अष्टमः किरणः। २८१ नात्र 'स कथं 'धरणा'विति सन्देहोच्छेदः, अपि तु तत्परिपोप एव । एतेन निश्चयान्तोऽयं न भवति । 'रुणः किमेष' इति 'कि' शब्दी नियं बाधते । केचिविद्ययान्तमपि सन्देहं मन्यन्ते (ग)। स यथा- मेघो नाय, व्रजपतिसतो, नापि सौदामिनीयं, पौतं वासः, सुरधनुरिदं, नैप बर्दासः । बालाकीयं न खलु विरुतिः, पश्य मुक्तावलौयं, विस्रन्या त्वं विहर, शरदि प्रापः कोऽवकाशः १ ॥ ३८ -रूपकन्तु () तत् । यचादात्मा यो:-२३६ का इयोरुपमानोपमेययोः । अतिशयाभेदादपहुतमेदत्वं तादात्माम् (घ)। -तच्च विधैवेति विटुव॒धाः। समस्तवस्तुविषयमेकदेशविवति च ॥ २४० का- स इति-उपमेय उपमानस्य भेदानुक्ती या संशयः सः सन्देहनामाऽलङ्कारः किं वोप- मेय उपमानस्य भेदस्योकौ यः मंशय: स सन्देहनामालङ्कारः। 'नुविकल्पे। व्यासंगेये उपमेये मुखे चन्द्रस्य भेदोलिनास्ति। एय: श्यामसुन्दरः पदार्थः कि मेघः? इति सन्देशोऽन्न वर्तत एव । व्यत्रोपमेये उपमानस्य मेघस्य भेदोक्तिर्वर्तते। सख पौधाह- ग्र निष्कलो दृश्यते, स तु सकलसा, यवः प्रमिद्धचन्द्रो न भवति। तथाचार्य क इति सन्देहो यथास्थित एव । पीताम्बरमालयाह-मालेति। अनापि निश्चयो नास्ति, तमामायं निश्चयान्तसन्देशः। कस्यचिन्मले निश्चयान्तसन्देकोऽप्यलदार विशेषः तन्मत व्यन्यसोदाहरणमाइ-मेघ इति । वक्षःस्यले दृश्यमानयं पिततिः श्वेतवस्तुनो विस्तारोम वालाको न वकपक्तिसमूहः । अयं श्रीकृया एवेति विश्वस्ता सती त्वमनेन मह विहर। दयोरुममानोपमेयमोयत्तादात्मा' तद्रूपकम् । तथा च चन्द्रवम्मुखमिन्यन्न उपमानो. पर्मययोभदबोधक वति' प्रत्ययोऽस्ति, यतो न रूपकम्-किन्तु यव 'मुख चन्द्रमिति कृतम्। अयमापातत एयां निष्कर्षो यत्तिडन्तमममियाहतेवादिशब्दघटितत्वेऽस्या उत्. प्रेक्षाया एवावकाश इति। अर्वाचोना वखवादाद्या रतहिशेधेयदलस्याम्योपयोगमाचक्षाणा उत्प्रेक्षाया विशाललक्ष्य त्वचाशोकम्तः प्रतिमोत्यापितामध्यवसायलक्षणां बुद्धिमेवास्थाः सादृश्यमूलालद्वारात भेदलक्षणे बोजवन निर्दिन्ति । विस्तरस्तत चिप्तमीमामायां चिन- मोमांसाखण्डने च द्रश्यः। परमेतनापलाप्यं यत् प्रकाशमारिभिर्गन्यचशिरस्यालद्वार- - ·२८२ अलहारकोतुमः । आरोप्यमाणयारोपविषयो यत्र शव्दगी। तदादिः- २४१ का- आदि समस्तवस्तुविषयम् । आरीप्यमाणः शाब्द आर्थश्च तत्परम् । एकदेशविवर्ति- २४२ का- गाब्दः शब्दोपातः, पायोऽधगम्यय । कश्चिच्छाब्दः कश्चिदर्थमर्यादया अवस्य इत्येकदेशविवर्तित्वम् । क्रमेणोदाहरणे- उदचक्षोजस्तबकनमिता वाहुविटप- यादोले रम्या स्मितकुसमसौरभ्यसुभगा । इयं सन्ध्यारागच्छविलमृदुपाखङ्गलिदला नवीना ते राधे ! विलसति तवरत्नलतिका ॥ ३८ चन्द्रसखयोरभेदप्रतीतिस्तव रूपकमित्यर्थः । यारोपविषयस्योममेयस्य तथारोप्य मानस्योपमानस्य च श्योरेव बोधकशब्दी वर्तते तन समलवस्तुविधयं रूपर्क, यत्र तु यारोपविषयस्योपमेयस्य बोधकशब्दो वर्तते विचारोष्यमाणोपमानवोधकदा काये नाति, अपि तु छार्थमर्यादया स शन्दोनुमेय एव, यसिन्नव पदो कवचिचरण उपमान- बोधकाब्दोऽप्यस्ति, तक्देिश विवक्तिरूप जयम्। एवं क्रमेण भेददयं भवतीत्यर्थः । इयन्तनूरूपा रनलतिका विलसति। कथम्भ ता! तनरूपस्सन नमिता-सनुरमि साहजिक्लब्जया किनिया भवति । पुनच वाह व शाखादयी तस्या दोन विषये रम्या, लताऽपि शाखायाः किञ्चिचलने रमणीया भवति। तयोः किविश्वसने माम्यस्योतकों भवति । पुनः मन्याकालीनरक्तच्छविलान्ति एम्ति ये ग्टदुपारयनलया एवं पागपत्र - भदाय विग्मिने विभागनिर्देश चायना स्पटीक्षता। फम्भानुवन्धेश्यादि-थान पन्द्रीय विभिा सदन ग्रीष्टप्यो वर्ष यतोति प्रकरणनिर्देशः माहित्यकोसदाम्। व्याम्तिमें पालेभामधादियोचा। (ग) भमरेशागोपामार मशाग्य इति मन्देशः कैबिदार्याची टीका महिपोत्साण।। मामशादरम्नु प्राचीना एवं मसन्देशमेगाहः, उमचापि विनाताईस्य যা সিনহা বিকাছাকাসিমাদীনায়নি বিক। শামা शादय सुवासका 'म' प्रनय रामाचा भरायः च । एन। रमोन पाद:-याटः शनि टोकाशतत्ततान्वयम्न म অনুষ্কাকো, ·{अमः किरणः। २८३ अत्र समस्तवस्तुविषयम्, पारोप्यमाणारोपविषययोः शन्दोपात्तत्वात् । प्रसुनैर्नानाभैः स्मितमलिनिमारुखपिशन- लसवानाभावा मधुपगपझङ्कारकलहा। थिया साई स्पी बत विदधती गोकुलपते. रुरत्या रस्थानामुपरि वनमाला विजयते (घ)॥ ४० अत्र वनमालाया नायिकालेनारोपः, श्रियः प्रतिनायिकालेन-स चार्थ एव, प्रसूनानां स्मिताधारोपस्तु शाब्द, इत्येक देशविवति । आरोपविषयाभावऽप्यारोप्य यदि तत् परम् । २४३ का- परमन्यप्रकारमित्यर्थः। यथा- मधुरिमरसवापीमत्तहंसीप्रजल्पः प्रणयकुसुमवाटीभृगसङ्गीतघोपः । सुरतसमरभेरीमाङ्गतिः पूतनार्जियति हृदयदंशी कोऽपि वंशोनिनादा(ब) ॥४ अन 'मधुरिमरसमाप्या' दीनामारोप्याणामारोपविषयो नास्तीति । उक्त प्रसङ्गि-२४४ का- प्रसनि मक्कष्टसङ्गवत् सजातीयबहुलमित्यर्थः। विविधभेदमेव यदुलाम् । नागाभै; श्वेतश्यामरतनानावणे: पस्नै सन्नानाभावा श्रीक्षपणस्य उरस्या उरमि भवा पभमाला रस्यानामासादानां वस्जुनासपरि विजयते। प्रसन: कौटणः सितेतिग्रस 'स्मिते'त्यनेन प्रसादः, 'मलिनिमेति वाम्यं, 'यारण्ये त्यनुराग', एतेषां रुचरित्यर्थः । यत श्वेतपुष्ये सितस्यारोपः, श्यामपुय्ये वामत्वारोपः, रक्तपुष्य अनुरागित्वारोपो वोध्यः । वनमालाया नायिकात्वारोमः रेखारूपाया जनाः प्रतिनायिकात्वारोपश्चार्थ एक, नतु शाब्दः, तयोर्षोधकशब्दाभावात्, पुष्पेषु सितस्यारोपस्त शाद एव, सितादिवोधक. शब्दाना विद्यमानत्वात्। अतोऽत्र शाब्द ग्रार्थचोभयमपि वर्तत इत्येकदेशविवर्ति। यत्र केवल शाद एव तन समस्तक्सविषयं रूपकमिति भेदो शेयः। यारोमविषयस्योप- मेयस्थामावेऽपि यद्यारोप्यसपमान वर्तते तदा तदूपकमन्यप्रकारम्। मधुरिमेति-- माधुयरसस्य वापोखरूपे नौकयो या मत्तहंसो तस्याः प्रनत्यरूपो वंशीनिनाद जयति, यत्रोपमेयस्य जयणस्य बोधकपदामावादन्य प्रकाररूपकम् । परम् 'पायो' रम इत्यन्वय एव वरम्। तथाचानार्थं प्रमाणे 'इङ्गारेकरमः खयं नु मदन' इति विक्रमोवोयपदास्य प्रकाशीदाहरणं यदुपनीय रचितं स्यात् पद्यमरः। निश्चयाना- मपीति-निश्चयान्तस्य सन्देशस्य प्रकाशलतां खीचतत्व' सारणीयम् । अभियुक्त श्रेष्ठा उद्भट- भा: प्रकाश ग्रन्थोपनीयभूता न निश्चयान्तं सन्देई खोकुर्वन्ति,निश्चयस्य वाप्यत्वे न ताश-

·२८४
अन्नद्धारकौस्तुभः।
यथा-
-निःसङ्गमेकमेव विवचितम् ॥ २४५ का-
एकमेव प्रधानत्वेन विवक्षितं तथाविधसजातीयशून्यं निःसङ्गम् ।
न पश्यति न भापते न च स्थगोति न स्पन्दते
निमीलति विपूर्णते पतति सूचतीयं यतः ।
तदेतदनुमीयते किमपि वाधते राधिका
मुकुन्दविरहव्यथाविषविमर्पविस्मर्जितम् ॥ ४२
मालारुपकमन्यत्तु जेयं मालोपमानवत् (घ)॥ २४६ का-
ययमो: कुवलयमक्षयोरखनमुरसी महन्द्रमणिदाम ।
सन्दावनरमणीना मरइनमविलं हरिर्जयति (घ) ॥ ४३
शोटीय्यं मारभूपते,मधुमदी लावण्यलक्ष्मयाः,
मौभाग्यस्य, विलामभूमरिमोमासस्य, हामः थियः ।
अतं गुणमम्पदा,मुपनिषत केलीविलासाधलेः
मेयं नोपनचन्द्रिकाचयचमत्कारचकोरेक्षणा ॥ ४४
विष्टस्य वाचकस्यानुरोधादारोप एव यः ।
सोन्यस्यारोपहेतुचेत् परम्परितनामकम् (घ) ॥२४७का--
यथा-
यथावा-
स्मयः

·अष्टम किरणः । २८५ . - अन्यस्याश्लिष्टस्यारोप यदि हेतुः स्थासदा रूपकं परम्परिताख्यम् । यथा- पमाननोत्सकतया भ्रमरः, कलाभिः सर्वाभिरविततया त्वमखण्ड इन्दुः । त्वम्मानसे कनकपद्धजिनीतयाऽसो मा राधिका सुरमगीनिकराधिकैव ॥ ४५ अत्र पमं या च, कलायतःपष्टिः, कला चन्द्रस्य पोडशो भागव, मान चितं मानससरश्च, सा राधिका सारणाधिका माराधिका च, इत्येषां सिष्टानां वाचकानामनुरोधात् 'भमरा दिशब्दानामारोपः । भेदे सत्यपि तत्- २४८ का तत् परम्परितम् । यथा -रत्नस्तम्भी जगहगां चित्तदीलोत्सवस्य श्रीराधाया रतिजयकलातोरपोत्तानदण्डो । दैत्येन्द्रायां परिभवमहायजनीलेन्द्रयूपी शुण्डे कामप्रमदकरिणोः क्षणबाह स्मरामः (घ)॥ ४६ प्रत्र चित्तदोलनादेर्मिनगष्ट्वाच्यस्योत्सवाद्यारोपण बाह्रो रत्नस्तम्भ- वाद्यारोप: सिद्द एव । प्राद्ययोर्मियत्व', उपसरयोः शुद्धत्वम् । 'पद्माननेति मिथ्यरम-पद्माऽननमेव पझाननं तनोत्सुकतया हे या ! त्वं भ्रमरः । अन पद्मा चन्द्रावत्याः सखी, तस्सा यानने कमलाननारोमः, तेनारोपलियस्य भ्रमरस्य क्षषा ग्रारोपः, यतोऽत परम्परितरूपकम्। तथा कलाभिरेव कलाभिः; अन चतु:पटि- कलायां चन्द्रस्य घोड़शमागरूपकलारोपः, तेनारोपण नियस्य चन्द्रस्य कृया व्यारोपः । एवं त्वमानसमेव मानसं सरस्तन वर्णकमलिनोत्वेनासौ मा प्रमिता राधिका स्वर्गाङ्गना. निकरेभ्योऽधिकव। अन मानसे चित्ते मानमसरोवरारोपः, तेनारोपेण शिशाया: वर्ण- कमलिन्या राधिकारोपः। भेदेऽसिरे सत्यपि तत् परम्परितरूपकं भवति । वाह कथम्भूबौ ? चित्तदोलनमेवोतुसब- स्तस्य रत्नस्तम्भी श्रीराधाया रतां नयकला उत्कर्षवैदरम्धी मैव तोरणं वन्धनमाला तस्य बन्धनार्थमत्तानदण्डौ। भिन्नशब्दस्यालिस्पदस्य वाध्यस्य चित्तदोलनादेरादायो रत्नस्तम्भदण्डयोमिश्रत्वं मालाल्पकेण सह मिलनं जयं, धर्मे करूयात् । तदाथा चित्तस्य दोलनेन य रत्मवस्तस्य रत्नस्तम्भौ, रर्या जयकला उतकर्धवैदग्धी तत्र तोरणमिति हिन्ति, परं न तत् प्रामाणिकमम्मतं 'मुसमपरश्चन्द्र' इत्यादावपि तथाकथिवताय रूपके भेदरूपकस्यैव सम्भवान् । उयमावन्मनोहारित्वमादधदप्येषः न तथा विपुनलक्ष्य इति सविदितमेव, तथाऽपि प्राचां वाल्मोकियासाश्वघोषमासकासिदामादीनां प्रबन्धेव स्योतकर्यो न हीयते । यथा 'प्रज्ञाऽम्बुवेग स्थिरशीलवां समाधिमौता बतचक्राकाम् । अस्योत्तमा धमनहीं प्रपत्ता लगाइदितः पायति जीवलोकः' इत्यादि बुहचरितपदो।

·अलहारकोस्तुभः। यया- रसनारूपकमन्ये पठन्ति (ध) । कुसम स्मितेसतानां मितकुसुमैगौंपरमपीनाम् । किसलयकरैरमूपां स करकिसलदैश्च पिप्रिये तासाम् ॥४७ समष्णः, अभूपां लतानाम्, नासां गोपरमणीनाम् । -या तु प्रकृतस्यान्वयाकृतिः। साऽपहुतिः (१०) (ड)-२४८ का- पपतिनामाऽलद्वारः । अन्यथाततिः प्रकृतं निषिध्यान्यस्य स्थापनम् ।यथा-- सामाधरीष्ठदनमुव्रतचारुनासमत्यायतेक्षणमिदं तव नास्यमास्यम् । धन्यूकदुग्मतिलयुष्यसरोजयुरमे:()संपूजितः स्वयमसो विधिनेव चन्द्रः । इदन्ते लावण्यव्रततिफन युग्मं, न त कुची, मते रब्जन्मायो नमसि, तव राधे ! न यलयः । प्याग्याने मालारूपकम्। (4) राधे। तर मध्यदेशरूपनभषि वलयस्त्रिवल्यो न भवन्ति, किम्त मनः प्रोक्षणमुष्टर्यन्धनार्थ रष्यरूप उभाषो कूटयन्तं भवति । अर्थ सनुरक्षायां लतिका रोमापनी न भवनि, किन्तु नामिपदे मयः कन्दहप- मतस्य पयायनीलमगे: सकाशात मसान्ती कान्तिभवति । यथावा- ·अष्टमः किरणः । २८७ इयं नाभीमग्नसारफणिफणानीलमपितः समुदयान्तो कान्ति,स्तव तनुकहाणां न लसिका ॥ ४८ यथा वा-धीराधेः कति वीचयः, कति लसद्रतोत्पलानां दल- द्रोणीसच्चयष्टयः (ड) कति मन्मत्तालि विछोलयः । हेलोदवदवाञ्चतोनयनयोः कृष्णस्य लीलेषण- व्यापार कति नोन्मिपन्ति विविधज्योतिर्विलासच्छन्नात् ॥ ५० --अनेकार्थप्रतिपादकता यदि । एकार्थस्य तु शब्दस्य तदा श्लेषः(११) स कथ्यते(च) ॥२५० का- यथा उदयति यस्मिन्द्रुदयति तिरोभवत्यपि तिरोभवति । जगदेव तत्र तमसा नाशिनि के कृष्ण । तन्यतां कोपः ॥ ५१ हेलयोदत्तिरशीनयोः श्रीकृयानयनयोलीलेक्षणयापारे मति विविधानां श्रीलया- नेवस्यश्वेतरक्तभ्यामज्योतिघां विलासच्छलात् चौरमसदस्य कति तरङ्गा नोहच्छन्ति, अपि तु उहछन्तोष (5) । तथाच श्रीकण्ठस्य तिरश्चोनावलोकनममये नेत्रस्यमिदं श्वेतरूप न भवति, किन्त क्षीरसमुद्रस्य तरङ्गा एव दृश्यमाना भवन्तीत्यपइ तिरेव । एवमुत्तरतापि शेयम्। नेवस्यमिदं रक्तं रूपं न भवति किन्तु प्रफुम्न रक्तोत्पलानां दलान्येव भोगी. समूहातेषां वृष्टयः कति नोन्मियन्ति। वमन्तसमये उन्मत्तभ्रमर श्रेणयः। (ड) व्यपहा तिरिति-'उपमेयं मघा कृत्वा मत्यञ्चैवोपमानकम्। स्थाप्यते चेत्तदा यापन तिरिति कायदपणे लक्षण मप्येतभिप्रायम्। प्राचार्य्यदण्डिमतसपपादयन्तः केऽपि यत्किञ्चिदप त्यान्यस्य कस्यचित् प्रदर्शनमपतिरिति लक्षणं वर्णयन्ति । दरिहर लक्ष्य न पञ्चेषुः शरस्तस्य महसं परिणा'मित्यप्येतविनिगमकम् । एवमुद्योतकतो नागो. जीमहाः। यत्र सादृश्यमूलता ('किञ्चिदन्तर्गतोपमेति भामहलक्षणे) भूतार्थापनतर- यावर्तकत्वे बीजं, नापलापमानमाचार्यदण्डप्रतिनियिमिति विमर्शकाणां सरणिः । एव. मेतेन न सर्वथा निर्विवाद वामनमतम् 'अपहृतौ वाक्यायोराधिक ताहूप्यं, रूपके तु पदार्थयो: शाद तादू प्यमिति भेद इति । मर्वसर्शितमस्य भेदवयं भ्रान्तिहेतुक्तवः पूर्वमपतिसंज्ञाकल्पनं मालाऽपह तेच लक्षणप्रदर्शनमन्यनेत्यास्ता विस्तरः। द्युनौति अन युग्मपदस्य पुनः प्रयोगो न मुछु, परं नानार्थ पौनरुवान्ताम्रधरोष्ठदितयेनेका ध्यायतेक्षणयुगलेनापरत यथाक्रमं साम्यादिति बोध्यम् । 'द्रोणीति'-स्तीत्वमनियतलिङ्गशब्द, विषयकम्। (5) एवं सयष्येव पुस्तके, परन्तु 'अपि तु व उपन्ये वे'त्यनेम भाव्यम् । porno ·२८८ यथावा- यथा- कृपयस्यौ वाच्यौ,तथापि प्रकरणानियमनकोऽयोर्थो वोह पूज्य. । यदा एकार्थता भयो: पलद्वारकोगमः । इहार्थम्यैव श्रेपो,न शब्दम्य, परिक्तिमत्त्वात् । अत्र वाक्यमकामय(घ), सम्च सूर्यप्रतिपादक, तवापि श्रीरूपां प्रति काऽप्यभिमानवती विचारणा- मिमानखण्डनपूर्वकं वदति-यम्योदये मर्यादयः, यम्य तिरोभावे सर्व तिरोभाषः, तत्र त्वयि की नाम कोप इत्यर्यान्तरम् । -'विनोलमंफुलकदम्ममान्न' इत्यादि ( म किरणे ४८. लोकः)। निविशेषगैरव विशेष्यस्थान्ययास्थितिः । समासोक्तिः (१२) (छ)- २५१ का- विशेप्यस्य केवलस्य लिटेविगेपरन्य धाथितिरत्ययामामनं समासोधि- नामालद्धारः। बदमझेन विन्ध राधे कृषि क्ष ग्लायति नन्दसूनुः । सदैव वनास्थल केन्नियोग्या न रोचतेऽमें वनमालिकाऽपि । ५२ उदयतीति-ग्रन 'उदयतिरोधाना दिपधानां परित्तिमहत्वान शब्दोष', अपितु त्यर्थलेष एव। एवमत्रोदयादा नेकपघटितमेकं वाक्यं मशहकार्य प्रतिपादक, वनायेत. हायशेधेण सया रूपान्तरमपि बुध्यते। विमेय्यस्य केवलादिरस्य । (च) भामइप्रत्त: सेवालदारो दण्डातोऽभिन्नपदोषश्च बहुन तावन्नयोद्दिष्टतदा- खालिद्वार एवेति विमर्श ने प्रतिभाति । मरे भामोदटाहिटतमस्य साम्यमलोहाटनम 'उपमानेन यत्तत्व'मित्यादि तामक्षणम्यं सहोक्तिहेतूपमानितं भेदवयं चिरन्तनावराच घोपमाघटकसम्बन्धविचारोत्यापकताऽनुक्ताऽप्यनवमीयते। साभ्यातायातिरस्कारपुरस्कत उल्लेखः। अयमपि कानक्रमेणालद्वारान्तरकल्पको जातः भनियमस्यास्वाधुनिक परिसंख्यारूपेण गणितत्वात् । एतसा शब्दार्थोभयात्मकतया भेद মীজা: জ্বলন্ধাৱনীতি নাৰিকৰিব ঘুষি মুহাৱাৰীৰ বৰ মুগিলঙ্কাসি। यथा धेसि-व्यन्न सहोक्तिमूलता लक्ष्या। 'झायावन्तो गतथाला' इत्यादाविव विशेष्यस्यादि माम्यं इयोश्च वाच्यत्यमिति यावत्र्तकत्वे वीचम्, अलहारान्तरविविक्तो नास्य विषयोऽस्तौति, सालद्वारापवादोऽयमिति, अभिन्नपदत्व एवार्थशेष इति च प्रायोवादाः। शेष:-ई स्थास्याथीलदारत्वे वो प्रागेव दर्शितम् । यतानेकार्थवाचकतेनि शब्दशाह पनि भेहाद भेद इति धनिकिरण उदृष्टितम्। वाक्यमेकार्थमेवेति वैयाकरणदिनिकतम वाक्यसमन्वितेः प्रयोजक पदमन वाक्यमुच्यते । व्यन यदायभिधाया अनियन्त्रणात दावपि दण्डितपरिगयनोस्य घर सामान्यरूप्यैकस्यार्थस्य घटकता। म क्यापचे सध्याचे च मविपोध इत्यस्त, 'सामान्यत ऐक्यमिनि केचित्। कएकल्पनेघे यादा, पच एवं वरम् ।

·अष्टमः किरणः। २८८ अव वनमालिकायाः प्रतिनायिकात्वं केवलेन 'वनमाला'शम्देन नायाति, अपि तु 'सदैव वक्षःस्थलकेली'त्यादिना विशेषणेरेव । समासः सह पस्तेनोक्ति; । असम्बन्धरूपं बत्तूपमाकृति। निदर्शनेषा दृष्टान्तमाया (१३) (ज)-२५२ का निदर्शननामाऽलङ्कारः। यया- क नाम कृष्णस्य कृपाकटाक्षः क तावदस्मिन् बत नोऽभिलापः। रत्नाकरस्योदरवर्ति रत्नं वयं करेणैव जिहीर्षवः समः ॥ ५३ यथा वा-पावष्यतां तक्षकमौलिरत्नमुल्लास्यतां हेम गिरिः करेण । प्राच्छिद्यतां केगरिकेशराली न स्मृश्यतां केशव ! मत्सखीयम् ॥५४ मालारुयाऽप्येपा। यदुपमावत्यमम्वन्धरूपा एघा निदर्शना किन्तु दृधान्तप्राया च। हेमगिरि: समय: करेणोल्लास्यता ध्रियताम्। व्यमाशे तक्षकपणास्थरत्नाकर्षणे साहसं क्रियताम् । ततो- ऽप्यायसाधो मत्सखीस्पर्शने कदापि मा सासं कुर्विति भावः । एघा मालारूमा निदर्शना । (छ) समासोक्तिरिति-अन्वर्थताऽस्य प्राचीनरूपलक्षिता, सा चलिव कुत्रापि साक्षा- अयोगेरादिश्यते। प्रताधस्य यदनाप्रकृतार्थवोधन तरिशेषणवलादेव भवतीत्यस्य ध्धने. रलारान्तराञ्च भूयान भेदः । 'काम्य लिङ्ग-विशेषणैरिति 'यवहारसमारोप" इति च विश्व- भाषलक्षणे लक्ष्यस्यालङ्कारस्य स्फटीकरणार्थ, तन एव विस्तारो ग्राह्यः। केवलस्येति--- विशेष्यपदे न शेष इति यावत् । 'सोममेयस्यानुक्तौ समानगुणन्याया ममासोक्तिः, बोम- षचनात् ममासोक्तिरित्यायेति वामनः । 'पिवन्मधु यथाकाम', 'स्कन्धवानृमुरथाल' इत्यादि पतलयेष्वस्या मान्यमूलता लक्षणीया। एवं प्राचीनाचा: । न म साधीयान् कल्पः, प्राचीनाप्रस्तुतार्यकथनं प्रस्तुतस्य प्रतीतोक्कात् समानविशेषणत्वलिङ्गात्, प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य वस्तुनो व्यवहारसमारोप एवास्यालद्वारस्य विषय इति नवीनानां नवं दर्शम। शिष्ट विरोधणेति-अपरेतु सिविशेषयोत्यापिता, साधारण विशेषणोत्यापिता चेति विधवेति भावनावितानामस्य मैदानामस्य ध्वनितायतिरिक्तायाश्च विषयस्य दपंगरमगङ्गाधरादिपु विचारो निशामुभिरवश्यमवलोकनीयः। यदापि मरतनिर्दि- सवार चतुक नारयोल्लेखो प्यते, तथापि चिरन्तनांना चिन्तासन्तु श्रित एघ इति मालिशयवादः। एवमप्याहुः प्रनीथाः- मन्यन्ते।

·यथा- अनसारकौस्तुमः । -यत्र क्रियैव हि। वक्ति स्वरूप हेतुञ्च साऽन्या--(ज) २५३ का यवेकैव किया स्वरूपं हेतुञ्च वक्ति साऽन्या निदर्शना । --अभिवन्धवन्दनविपर्ययः सदा विदधाति नूनमियती हि यातनाम् । अधिकण्ठसौम परिधाय राधिका रमणीमणिनं हि मणीकता यतः ॥५५ अत्र 'यातनां विदधातीति कियां स्वरूप रमणीमणेमगीकरणविपर्याय रूपं हेतुन वक्ति। - अप्रासङ्गिकस्य वाक् । प्राससिककथायां स्यादप्रस्तुतप्रशंसनम् (१४)।(झ)२५४ का- अप्रासनिकस्याप्राकरणिकस्यार्थम्य वाक् कथनं यत् प्रासनिककथायाँ तदप्रस्तुतप्रशंसा स्यात् । कदाचित् श्रीष्मण्यो राधा सङ्केतकुच्चस्यां विधाय तस्याः प्रतिपक्षरमणीचन्द्रावलीष्टात- प्रतिबन्धकवशात्तद्रिकटे गन्नु न शाक, तदा श्रीराधिका मानिनी वभूव, तस्या मान- भगाथै सतेऽपि नानायने यदा मानशान्तिन बभूव (7) तदा श्रीकृष्ण खिन्न: सन् माहाय्याध ललितामकाशं नगाम, तं प्रति ललिताऽह-अभिवन्दा ति-"वदि अभिवादमसुत्यो:' स्तुव्यहोर्णा वन्दनविपर्ययोऽनादराई निश्चितमियी यातनां विदधाति यतस्तया गतरावावधिकण्ठसीम कण्ठसीमायाँ परिधाय राधिकारूपरमणीमणिन हि कौस्तुभमयो. कृता । यत्र यातनाविधानरूपक्रिया पहेतु बोधयति, तथाच यातनाविधानरूपकार्य- लिङ्गेन रमणीमणेमणीकर भावरूपं कारणमनुमीयत इत्यर्थः । Personification is as old as language. Man never knows fully how anthromorphic he is परमस्य मर्यादाप्लवनमे व दोमाय। प्राचीनगणनायामप्रस्तुत प्रशंसात: समालोक्त दः मन्न', यतो नेदं विसयकरं यत् कैश्चित् कुन्तकादिभिरप्रसुत प्रशंसासररीअनिरन्यथा चास्याः शोभाशून्यत्व मिहान्तितम् । (न) दृशान्तप्रायेति-निदर्शनं निश्चिन्य दशान्तकरणम् । पदार्थयोर्वा मन्यन्यः सतो दुरुपपादः, परमैतत्मबन्धकरणहाग माइण्यापेणौपम्यकरणं मारण्यपरिकल्पनं विम्मामुधियत्वबोधो वा। पातालवारादाय भेदशेदणादी सटीकत 1 यस हितोयसमन्वो भवनवि भार यसखेनैव स्थितिमानित्यस्य मादृश्यमूलता भया । यन्येमि प्यमापरेनियमग्भवतो घम्सुमपन्यस्यामामा-परमत्रभेदप्रकटन भिन्नार्थमिति या वस्तुनी स्वार्थयोः गिमामि।

·अष्टमः किरणः। कार्यकारसामान्यविशेषेषु तदन्यगीः । प्रस्तुतेषु च तुल्ये च तुल्यगौः पञ्चधैव तत् ॥ २५५ का- तदप्रस्तुतप्रशंसनं प्रस्तुतेषु कार्यादिषु तदन्यगीः कारणादिनिरूक्तिः चकारादन्येषामप्रस्तुतप्रमङ्गतुल्ये प्रस्तुते तुल्यस्याप्रस्तुतस्य गीचेति पञ्चधा । काये कारगणकथनं, कारण कार्यकथनं, सामान्ये विशेषकथनं, विगेप मामान्यकथनं, तुल्य तुल्यस्याप्रस्तुतस्य कथनमित्यर्थः। क्रमेणोदाहरणानि- गेहेन किं तेन सदासितेन (5a) दिया तैः किमु यापितर्वा । न यत्र मे चन्द्रकशेखरस्य यागोदयः सिध्यति साधु साध्वाः । ५६ पत्र ग्टहाबिशि कबिदनाय गच्छामीति कार्यो प्रश्ने प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य तत्कारणस्य प्रशंसा। 'कुतः समागच्छसि राधिके ! त्वं' १ यत्र स्थिता तस्य मुखं निरीने । 'क यासि मुग्धाति । सम सखीभिर्न कस्य पुष्पावचयो घमौष्टः १॥ पत्र 'कुत प्रागच्छसि' 'क यासी'ति प्रग्ने प्रस्तुतेऽप्रस्तुतस्य तस्य तत्- कारणस्य तम्मुखावलोकनस्य पुष्पावचयस्य च प्रशंसा । यत्र तन्मुखावलोकन भवति तत्रैव याम:, पुष्पावच यस्तु व्याज इति ध्वनिः (झ)। अस्ताचले पुम्बति भानुविम्बे रहे ग्टहे गोकुलसुन्दरीणाम् । दिव्यानुलेपाभरणाम्बराणि कृष्णायिन्ते परितः सखीभिः ॥ ५. अत्र तदागमने प्रमनुते कारणे कार्यमुक्तम् । मदामिन बन्धनाधिकरणेन तेन गेहेन किम् ? बिड बन्धने व्यधिकरणे क्तः। यत्र गृहे दिवसे पा मम चन्द्रक खरस्य महादेवस्य पक्षे प्रीतपास्य यागोदय: पूनोदयः पन्चे कन्दर्पयागोदयो न साधु मिध्यति । अनेति-कञ्चित् प्रश्ने। हे सखि! वनाय गजामौति प्रस्तुतस्य कार्यस्य प्रप्रस्तुतस्य तस्मिन् वनगमने कारणस्य रहे कन्दर्पयागामारस्य सिद्धः प्रशंसा कथममित्यर्थः। यस्ताचलमिति-अप्रस्तुतस्य वस्वाभरणादाहरणरूप काम्यस्य परसा तया दूत्या कृता-तथाच सन्धमाकाले वस्तामरणादिभिर्विनियाता: सर्वाः श्रीकृष्णां मिलिप्यन्नौनि भाव। मानो शरीरेप वपु स्वभावेन कामादिदोषा (झ) वाक् कथन मिति--एतदेव प्राचीनलक्षितालक्षणात भेदम्फुटोकरणम् । एवमपि (5a) 'सुध जिननि (ग) पुमके पाठ । 9855 ·:-यत:शरीरान्तरे तस्य कृष्णस्य प्राप्तावधा. अलङ्कारकौस्तुभः । ३०२ अन्तलताग्रहमनस्पतमं तमिस्त्रमालिङ्गा सा तव तनुभमतो वसन्तो। देवोदितेन्दुकिरणेरितेऽय तस्मिन्मा गा: प्रिय ! त्वमिति सीदति कृष्ण राधा : अन तदाकारऽपि साऽनुरज्यतीति मामान्य विशेषकथनम् । अनुरागिवधूमनोवरक्षतये त्वं ननु कृष्ण ! भेषजम् । स कृती स महत् स वत्सलः सहदाधिप्रतिकारको हि यः ॥ ६. अत्र त्वां नीत्वा यदि तथा विरचन्चरं नाई शमये तदा सोऽपि न भविष्यति। अहश्च न कतिनी, न सुहृत्, न वत्सला। तथा मनोज्वर- गमनं विना तद्रूपेण भेषजैन न सम्मत्स्यते । तमात्त्वं शीघ्रमेव गन्तुमहसौति विशये प्रस्तुते सामान्यकथनम् । तुल्य प्रस्तुते तुल्यस्याप्रस्तुत स्याभिधानेऽस्य त्या प्रकाराः श्लेप-समासोक्ति. सादृश्य-रूपाः। क्रमेणोदाहरणानि-- न दोषदर्शी भवितव विद्वान्वपुःस्वभावेन सतां वपुःषु । युज्येत फेनादिभिरबुदोषैरघौधविध्वस्यापि गाङ्गमम्बु । ६१ एप श्लेषरूपः । {6 या-लोलोऽपि पानविवशोऽपि सम सपोऽध्यातिप्यता समुखि ! न धमर. कदाऽपि । जात्यैव खेलनपरी व्रततीभवम् यः सारग्रही भवति सासु महागुणः । १२ अव कृपय मानिन्याय तुत्ययोर्भमरमालत्योरभिधाने नेषरूपः ।। हो प्रेम तवायगो विरचितं सद्योऽविनिर्गच्छता येनानेन इतेन जीवितमिदं तीन सन्धार्यते । दृश्यमाना व्यपि पण्डितस्तु तत्तदोषदर्शी न भविता (1) गङ्गाजले जनस्वभावेन फेनादिदोषा दृश्यमाना थपि तच्चलं नक्षहरूपमघसमूहविधस्वपि । व्यत्र 'दोषदर्शि'शही नानार्थ- वाचकलाचिका व्यन प्रस्तुते साधुधीरे दोपदनामावेऽप्रस्तुतस्य गङ्गाजलस्य यायसमहनाशक्त्वस्य कथनम्। मारविरहेण थाइला थोराधा सप्रेमाणं समोध्याह-होखेदे हे प्रेम! भयः श्रोध विच्छेदत्तोऽविनिर्गता येन जीवितेन तायशे विचितं तवोदित येनावधियामरेग धार्यते तस्यैव सुमहान दोष:- प्रकाशता सदन्ध म्यवचः' पदैन, यदाहः सतत: 'यस वर्णमा न स्तुति' रिति । 'व्यप्रान्तमा प्रस्तुतपरा समावच,यमिधानम'। अनहारान्तरेविहानापि शेषधागत्वावधः Gो नाम माम्-04 मापन एन्। m !

·अष्टमः किरणः । तस्यैवावधिवासरस्य समहान् टोपः शरीरान्तरे तत्प्राप्ती समयोऽधिकः विमवधाविस्थ न येनोधते ॥ ६२ अन समासोक्तिरूपः। यिका (6)- किं चातकोरपि रपये करताना वर्षन्तमबुदमपि स्वकी गयनो । वात्यै। विधाय रागोचरमतमामा कनेन राजसि रजोभिरनेन कामम् ॥" पव रासामताना गोपमा रुन मनायाय मुम्हातमाया: प्रस्ताव चातकोनां नायिकाव', বালা শিলাযিল মিথদাঙাম্মাইঘামঘৰ। বুনি দীঝিবঃ। चन्द्रादिनानाविधरम्यवस्तुनः सौन्दर्यमादाय मुखादि निर्ममे । यस्याः स्मरण, स्वयमेव तामसौ हिनस्ति तैरव हरे ! त्वया विना । ६५ अत्र सावश्यरूपः। यिथावा-(0) कि केतकी पुनरपि यता विदग्धभडो ययाभिपतन्नभिनम ए । विधा छक पटकभरैरददानयर सह यदेष नलिनी ययौ विहर्जुन १६ घप कलशान्तरितायाः आपस च प्रस्ताव केतकीमायोरभिधाने सादृश्यरूपः।] प्रतीयमानस्यारोपानारोपाभ्यां पुनर्दिधा । २६६ का- पुनरिदमप्रस्तुतप्रशंसनं विधा प्रतीयमानस्यार्थस्थारोपानारोपाभ्याम् । यथा-का व १ "पृच्छसि दुःखिनी किमिति मां" कस्मादयं ते शुभे ! निवेदो 'ननु मुक्तिरस्मि' तो मतिमा व "नहि। दूरस्थामपि सादरोऽनुभजते भक्तिं मुकुन्दमियो नोपेत्यर्थनकारिणीमपि दृशः कोएन मां वीक्षते" ॥ ६७ [यथा वा (10)-- व कोऽस्यूपरदेशमेव मधियो । आनीस, कि मो भवा निवेदै तनुते, साध्वमभिती राजन्ति ता भूमयः। वधिवामरे किमधिक: समयो भावौति तेनावधिवासरेण न ऊह्यते न विलयते--तथा च देहाना सत्यः सत्यमत्वाचान्तरस्यामि शौघभाविबाचीरान्तरे तन खल्पः ममयो विचारलब्ध इति भावः। यति-श्रीलया विशेदममये प्राणगमन प्रतिबन्धकरूपविशेषणेन विशेष्यस्यावधियामरस्य रत्वारोप इति समायोक्तिरूप इत्यर्थ: । कश्चिदेवो सा प्रकृति त्वं केत्यादि । यथाक्रमं प्रश्नोत्तराणि । मुक्तः सकाशाइक्ति सुरसेति प्रतायमानस्यारोप: प्राधान्येन कथनम्। उपेत्य निकटे गत्वा । -परं मात्र सर्वत्र धगत्वमनुमापकं लिङ्गम् । 'धान' इत्यतोऽप्रस्तुतान प्रस्तुतञ्चेत गम्यत' इति दर्पयता लक्षणाच नेदमूहनौयं यत् प्रतीयमानरूपणेवास्याविर्भाव:-वाच्यरूपेणाप्यस्य ·पलहारकोस्तुभः । तथा- या अमोधरमप्यमाणपय मा जस्यैव पूर्ण किम मयुक्त मारिह प्ररोहति कदाऽयक नबोज पुनः ॥ ८ भनीयोयोरन्योन्यक यनम्-वाचेतनम्बोपरदेशस्य प्रस्तुते निर्विक्ष हरिभक्तपुरुषनाऽरोपेनेव पति वचनोप्रपति बहिशेदस्यान्तर्भवति यदि चान्तर्बहिरहो जन: स्वस्मिन् देहे भवति घणया धूतलतिपरः । अभद्रं भद्रं वा विरचितिविशेषोपधि नहि स्वतो, भद्र किञ्चिद्भवति भगवद्भागवशत: (६८)॥ अत्र प्रतीयमानार्यस्यानारोपः, वाच्यस्यैव प्राधान्यात् । निगोर्गस्योपमाननोपमेयस्य निरूपणम् । यत् स्यादतिशयोक्तिः (१५) सा (अ)-२५७ का क्षितो शोणेऽम्भोजे तदुपरि नवौ हेमकदली. तरू नीधीनानाविद कनकसिंहासनमिदम् । ततः शून्य तम्योपरि सुमिलितं कोकमिथुन ततश्चन्द्रम्तस्मात्तम इति विधे: का नु घटना ॥ ७० वधिरिति-रचनाविशेष एवोपधिर्यवेत्येवम्भतम्। जगत् खतोऽमद भद्रपा नक्ष, विस्तूपाधिष्टतं भद्रामदात्मकसभयरूपं भवति, उपाघेरुभयात्मकन्यात् । मर्वथा किधिगद्रन्तु भगवदंशबानार्दव भवनि, भगवद्दननादेः मर्दधा मद्ररूत्वात् । अन प्रतीयमानस्यात्य दे इयत्वस्यानारोपोऽप्राधान्येन कथनं, वाध्यार्थस्यैव चमत्कारित्वेन प्राधान्यात् । निगोर्ण ग्रसं, नयाचोपमानस्यैव प्रयोगो न तूपमानेन यस्तस्योपमयेस्य, यथोपमानस्य रक्तकमलस्यैव प्रयोगो न तूपमेयस्य चरणस्येत्यर्थः। चिती चरणदयस्थानीये रक्तकमले । तदुपरि जगत्यम्यानोयो नबोनम्वर्णकदलोवृत्ती। कथम्भूतौ ? नोचीनायो अरदेशस्योपरि म्यूलत्यमयः काश्यमियभिप्रायान् । ६ तदुपरि नितमस्थानीय वनकमि हासनम् । समाजम्योपरि मध्यदेशम्यानीयं गूपमिति मदेशाख सुनवाभिप्रायेणोक्तम्। तदुपरि जनदयम्यानीय चक्रवाकमियनं, मुखम्यानीय इन्द्रः, तस्मात् के प्रस्थानीयं तमसि विधः कास्यनिर्वाचनीया घटना। गित: भम्मानि। चिन् प्रतीयमानहाया भृपाविधित्तियथा, "FA: ममागरमी' व्यापरिमित मन्दर्भ। (७) (४)(9) (10) (r) sel (e) सकये पर्व १t' ranदि तपापिता Airit ·अष्टमः किरणः । -तदेवान्यवया यदि। निरूपाते सा दितीया-२५८ का- तदेव प्रकृतं वस्तूपमानं पाऽन्य देवेदमिति यदि निरूप्यते तदा साऽतिशयोक्ति द्वितीया भवति । यथा-- अन्य सूती ते रसना सान्या चेतः सतां तत् पुनरन्यदेव । श्रीक्षणशीतयुतिनामलीलारूपामृतं यानि सदा धयन्ति ॥ ७१ अन्यैवेयं कनकलसिका चन्द्रमायायमन्य- स्तस्मिन्नेतन्मदमदिरयोर्युग्मकचान्यदेव । अन्यैवेयन्तदुपरि मनोनन्मनथापवली राधानाम स्फुरति मनसः केयमुन्माथवीथी (11) ॥७२ -यद्यर्थेन तु कल्पना। यद्यसम्भाविनोऽर्थस्य सा हतीया-२५६ का- यथा पूर्णी यदि स्यादनिशं सुधांशः स चेत् कलझेन मवेविहीनः । चकोरपेयोऽपि न चेदयं स्यात्वदास्यदास्याय तदैव राधे ! ॥ ७३ -विपर्यये। कार्यकारणयोरन्या-२६० का- अन्या चतुर्थी । यथा- अविद एव प्रविवेश यस्ता सरोरुहाच्या इदि कृष्ण ! वेदना । परस्ततोऽन्येन विलोचनाञ्चलीशरण विदं हदयं त्वयाऽस्याः ॥ ७४ राघानाम विशेष्यं काऽप्यनिर्वचनीया मनस उन्मादश्रेणी-तथाच राधानामश्रवण मानेय श्रीवास्य मनस उन्मादपरम्परा नायत इत्यर्थः। यादौ कायोत्पत्तिः पश्चात् कारणोत्पत्तिः ध्ययमेव कार्यकारणयोर्विपम्ययः, तत्र चतुर्थातिशयोक्तिया । यथा- 'विद्य एवं'त्यादी। अन कटाक्षारजन्यहृदयवेधरूपकारणोत्पतेः पूर्वमेव ताशवेधजन्य- (গ) অনিষীক্লিনি—নিয়ন কাজিৰীমষিকামঘদ্ধিবিষ্মলন ঘাম ग्राह्या। यस्याः काव्यशोमाऽधायकत्वं मालद्धारान्त वित्वञ्च प्राचीन: या सर्वत्र कोतिरनयार्थी विभायते। योऽस्या कविना कार्थः कोइलद्वारोऽनया विना।""लारा. (1) कयमन्मादयोयोति पाठः (ख) (ग) पुस्तकयो । मप टौवातदनुमोदितः । - ..

·रित्यर्थः। अलङ्कारकोस्तुमः । -प्रतिवस्तूपमा (१६) तदा। सामान्य स्य स्थितिर्वाक्य उपमानोपमेयोः (ट) ॥ २६२ का-- उपमानवाक्य उपमेयवाक्य च सामान्य म्य साधारणधर्मस्य यदा स्थिति. यथा- अहमिव कथमिव सहते राधा निविड़ानुरागमरवाधाम् । न हि नवकुसुमवाटी दहनज्वालेन भवति नो दग्धा ॥ ७५ बिभर्ति सनिमरान् सुमेरुस्तञ्चापरञ्चास्ति 'ट) धरा वहन्ती । धराञ्च धत्ते भुजगाधिनाथो धुरन्धारेव धुरो प्रियन्ते ॥ ७६ एपा माला प्रतिवस्तूपमा । सर्वेषामेव धर्माणां दृष्टान्तः(१७) प्रतिविम्बन (ट)॥ २६२ का- सर्वेषामेव साधारणधर्माणां प्रतिबिम्बवनामनं यत् तदृष्टान्तनामाइलझारः । वेदनारूपकायोत्पत्तिरित्यर्थ । मराम्यश्रीगो बनादागतमुद्ध प्रत्याह-प्राइमिति । नवीनकुइमत्य के पारस्यानिसञ्जमारत्वात् तस्य वाटी दहनचालेन दाधा भवलेव। व्यत्रोप मेयवाक्ये बाधति उपमानवाक्ये दहनचालेल्या सव साधारणधर्म: शब्दभेदेनोक्तः । न्नराणामध्ये कमाहु. परायणम् । वागीशमहितामुक्तिमिमामतिशयाइयास्" । इत्यादोरनु वाद. स्वीकृतमेव। एवमपि नवीना प्रतीच्या:--Hyperbole is to poetry what the harmless exaggeration, natural to children, 13 to their story tellings hich Indeed isa form of poetry । परमस्या मर्यादालनेन कविप्रतिमोत्यापितस्यापि हानिः स्यात् । गौडोयाना रचनास प्रागस्या बछुलमुपगम्भो दृष्टस्तथा च ग्रोह कृतनेघधचरिता दावम्य पचरलक्ष्यवेत्यादिक टिप्यनोकताऽन्यत्र दर्शित मतमुलिप्यते। The atmosphere is hy perbolical Vide The Gaudi Rite in Theory and Practice Indian Histortcal Quarterly, V II 1928) उत्प्रेशतिशयोक्तिरिति केचिदतिप्राचीना- परसभयोर्भदो । वामनादिभियंचायथं निरूपितः। नयानां परिभाषानुसारेणाध्यवमाये पति माध्यत्वेन यत थापारप्राधान्यप्रकटनं तनोत्प्रेक्षा, यन्न तु मिहत्वेनाध्यमित प्राधान्यं तवाति श्योक्तिरिति निश्वयः। मम्मटादनमारेणात मृते चत्वारो भेदा लक्षिताः। यदान यान कल्पना तन मम्वनदादिम्फुटीहतस्यामबन्ने सम्बन्धल्पस्य भेदस्योत्यापनम् । पञ्चमी भेदस्तै, भमन्येप्यममन्वरूपोऽपि स्वीकारः, यथा 'यस्या: मांविधावित्यादि विक्रमोर्वशीये पदो। यन्त्र विषये रयकमाथिक्यचन्द्रप्रभृतिमिः मरेव प्राचीनटीकाहानिरस्थापिकस्य भारस्यान्तभावोऽनुमोदितः। (2) प्रनिवस्नुपमेति-साधारणधर्मभ्य यितिरिति-मत वादेनोपादानमात्र ·.. अष्टम किरगाः । ३०७ सच साधयंवैधय॑मेदेन विविधो मतः । २६३ का- क्रमेणोदाहरणे-इरिसन्दर्शनसमये द्रवति मनी मे कठोरमपि समुखि ! उदये मति चन्द्रमसचन्द्रमणः स्यन्दते स्वरसः ॥ ७७ प्रेयसि नयनविटूरे सति मम समुपैति नयनयोरान्भ्यम् । उदयेन हि तुहिनशोर्मीलति नीलोत्पलश्रेणी ॥ ७८ कारकैक्ये क्रिया वही व्यत्ययेऽपि च दीपकम्(१८)(ठ)॥२६४का- व्यत्यये क्रियेक्ये बहूनि कारकानीत्यर्घः । यथा 'न पश्यति न भापते न च शृणोति न स्पन्दत' इत्यादी (८म किरण ४२ श्लोक पूाईम्) । कारकबाहुल्ये किटक्यं यथा- महहियोगश्च महाज्वरश्च विपञ्च पाकोन्मुखहृव्रणश्च । महहिनिन्दा च खलोदितञ्ज पड़ेव मान्यवसादयन्ति ) 2 माला स्यात् पूर्वपूर्वञ्चदुत्तरोत्तरमृच्छति ॥ २६५ का- माला मालादीपकम् । इरिसन्दर्शनेति-व्यव मनभः कटोरत्वं यासानिध्ये इवलञ्चेति धर्मयं दान्ति, दृशान्तेऽपि पिलाया: बटोरत्वं चन्द्रमन्निधौ च द्रवत्वच्चेति धादयम,अतोन दयस्योमयत्र प्रतिविम्बवदासनमेकमजातीयभामनमित्यर्थः । प्रेयसीति-न हि मौलति महिना मवती- त्यर्थः। तथा च यथा चन्द्रोदये सति नीलोत्पलाकामाध्याभावस्तथा प्रेयसि श्रीकृया नयनयोर्विदूरे मति मम मयनयोरायमिति वैधर्म्यम्, गवं सति श्रीकृष्णस्योदये ममाप्यान्थ्य- भावः, अत: माधारणधर्मस्यैकनातीयभासनम् । एवं सति । श्यकम् । यदाहुरन्ये 'एकोऽपि धर्म: सामान्यो यत्र निर्दिस्यते एयमिति । कालिदामादि- कृतिभ्योऽस्या विच्छित्तिविशेषोऽनुमीयते,यत एतस्या उपमातः पृथगायन मवथा सङ्गतमेव । यथेषा प्राचीनयिभेदेऽप्यमास्थितिम्ङ्गोकुझिरुपमाभेदेन गृहीता तथाऽस्माभिरेतत- किरणपारम्भ एव दर्शितम्। वस्तु न: प्रतिवस्तुप्रथया प्रथनमित्यन्वर्ट नाममा । तचापर'मिति पर्वतमामान्यसंग्रह। हयात खेतमात् पृथगेष साधारणधर्मादीनां योऽन्त: निश्चयो योति मम टगन्यत्तिप्रामाणे मात्र सशधर्मस्य प्रतिविम्वनात् । परं नैत दकथनमाम्रियते वैश्चित्-रसगङ्गाधरकृतस्तदनुवादिन एव। यतोभयन दावव वाक्याओं, उपमानोप- मेयथपस्या च प्रायः प्राकरणिकाप्राकर पिकत्वाभ्यामेव ज्ञेया। एप दृशान्तालझारमहिम्नव विम्वप्रतिविमभावन प्रतीयमानमुपमानोपम्यभावममनात्य शान्तीदारण निदर्शनादि- यथा- ·पलद्वारकोसुभः। . " पालोके सति सम्मदामृतनिधी स्वान्तन्तदेवाविशत, खान्ते मम्मघ एप, मन्मथ इदं क्रूरत्वमुच्चस्तराम् । क्रूरत्वेऽपि च तस्य धैर्यहरता, तस्यां समस्तेन्द्रिय- ग्लानि:, का सखि ! सुस्थिताऽभिलपति श्रीकृष्णमालोकितम् ॥ ८० प्रशतानाश्चैकदोतिरुच्यते तुल्ययोगिता (१८) (ठ) । २६६ का- घकारादप्रसतानाच, प्राकरिकाणामनाकरणिकानाचैत्यर्थः । यथा-दृष्टि: 3: शून्या, गमनमलसं, मानसं निरवस्य, देहः चामस्तव, सखि ! मुख केतकीगर्भपाण्डु । प्रबासी दी: परिजनगणे मानमायामि राधे ! सर्यो धर्मः कथमयमभूदेकदेवान्यथैव ॥ ८१ कुवलय हरिपाङ्ग नागन्तस्परशरमीनघकोरखनरीटाः । नयनविलचितेन राधिकाया युगपदयास्तसमस्तसौभगाः स्युः ॥ ८२ चकारेगापि सानिया (3)-२६७ का- सा सुनायोगिता। यथा- दृष्ट यीसपण्यदनं हारित निज मनः । मधः कोऽपि परानन्दो निपीतच महाविषम् ॥ ८३ -व्यतिरेका (२०) विलक्षणः। उपमानात् (ड)-२६८ का- विमचान रमि गुणेन दोपप । प्रमोदाहरणानि"पागामाने पिनमदुदय" इत्यादि (श्य किरणे पसुईसोकः)। नि-मातम मनमामिमादिक विदार्य लाथम्यासमोर मायामि राम. या भाषा: EET पति-THREE TAः। धाम रहा ~ ·अष्टमः किरणः। ३०८ - यथा वा-राधे ! सुधांशुरेवायं सत्यमेव तवाननम् ।. किन्त्वमौ मलिनोऽझेन सुनिमलमिदं सदा ॥ ८४ दुरापलोके च नानुरागो हालाइलश्चापि समं विशाखे ! अन्त्यन्त मन्त्रीपधिरत्नसाध्य हा इन्त कमापि कदापि नायः ॥ ८५ -अयोरुत्कर्षापकर्षार्थशंसिनोः । (ड) हेलोस्तो बयाणां वाऽनुक्तौ शब्दार्थशक्तितः । आक्षिप्ते सति च षे स स्याबहुविधः पुनः ॥ २६९ का- द्वयोरुपमेयोपमानयोरुपमेयस्योत्कर्व उपमानस्थापकर्षः, तयोरुक्ती- योरूपमेयोपमानयोरुत्कर्षापकर्षयोरनुक्तिः, उपमेयस्योत्कर्षस्य वाऽनुक्तिः, उपमानस्यापकर्षस्य वाऽनुक्तिः, इति वितयं मिलित्वा चत्वारो भेदाः। एते च गम्दप्रतिपादिता अर्थप्रतिपादिताचेत्यष्टौ । प्राक्षिप्तेऽप्यौपम्ये चत्वारः-एवं हादश । पुनः मेघे हादशेति चतुर्विशतिभेदाः । क्रमेणोदाहरणानि- बाह्नादकस्य सुरभेर्मुखस्य तव राधिके ! चन्द्रस्य कमलस्येव नाही न जलजन्मता ॥ ८६ अनोपमेयस्योत्कर्ष उपमानस्यापकर्षः, योरेवोक्तिः । तवाननस्योपमानं न चन्द्रो न च पङ्कजम् । अस्पोर म्युपमानन्ते न राधे ! खननादयः ॥ ८७ अत्र इयोहानुक्तिः। मुखस्य तव पद्माक्षि! कलवी न समः शशी। वचसो न च तुला ते माक्षिकत्वेन माचिकम् ॥ ८८ यतिरेक दति-वेलक्षण्यमाधिक्यम्। चौपम्य उपमानधर्म याक्षिप्ते उपमानबोध- केवादिशब्दमन्तरेखापालभ्ये सतीत्यर्थ:-तस्य पुनश्चत्वारी भेदाः। सखस्येति- माक्षिक मध माक्षिकत्वेन मक्षिकाकृतत्वेन । अयायामिति-कुचिपतिप्रत्ययस्थले उत्कर्षायकर्षयो.ईयोरनुक्तिः, एवं फलचिदुप. मानस्यापकर्षस्थानुक्तिः, तथा कुत्रचिदुपमेयस्योत्कर्षस्थामुक्तिरिति बयाणामित्यर्थः। पूर्वोक्त 'ग्रानादक मिति पदो क्ष्योरेवोक्ति:- इत्यनेन चत्वारो भेदा ज्ञेयाः । माहुदोपकमिति दण्डिलक्षणमस्य प्राचीनालङ्कारिकनये बहुलप्रसारत्वं दीपादिव पदार्थ- जातस्य प्रकाशकत्वञ्च सारयति। परमजटाया नैतत् ममतिविरुततर विनियाधायक ·दण्डिना तु य: कारकदोपकारयो भेदसं दीपक एवान्तर्भायाधुनिकनिरुततुल्ययोगिताऽपि सदत्वेने प्रसिपादिता तत्प्रथामनुस्त्यावधीना अपि कार कंदीपकं नालद्वारातरं मन्यम्ते, पर म म मच: मध्य डमालादोपकपदस्य एघालझारतेष योग्या, नदीमकन्तभक्ति. दपमागर्भताया नवोनदांपत्य जीवातुनया गणिताया हाभाषात् । तुलायोमिति अलङ्कारकौस्तुभः । प्रत्रोपमेयस्य नोत्कर्षोक्तिः । आहादकस्य सुरभेमुखस्य तव राधिके ! । नोपमानं भवेदिन्दुनै च पझे रुहं प्रिये ! ॥ ८८ अत्रोपमानस्थापकर्पानुक्तिः । एते चत्वारो भेदाः । श्राहादक सौरभवादनं तव राधिके ! सकलजेन्टुवन्नैव नैव स्थल जलानवत् ॥ ८० अत्र तुल्यार्थेन वतिनाऽर्थप्रतिपाद्यमौपम्यम् । एतच पुनस्त्रयाणामनुको पूर्ववदनेन सह चत्वारः-इत्यष्टौ । शनैश्चलन्ती चरणदयेन सा दासीकताम्भीरहकाननथिणा । मुखेन राधा सहजामलत्विषा जिगाय चन्द्रं समलं कलातः ॥६१ अवादिशब्दमन्तरेणाधितोपमा। इयमपि पूर्ववदुत्कर्षाद्युक्त्यनुत्योचतुर्दा । तेन हादश भेदाः । एते च पुनः श्लेपगतलेन इंधा-इति चतुर्विगतिः । कियन्त उदायिन्ते-कामकार्मुकमैवेदं राधे ! तव युगं सुवोः । गुणस्यायोगसंयोगी यत्र नैवान्यचा पवत् ॥ ८२ अवार्थे वतिः । 'गुण' शब्दः श्लिष्टः। सदादानः स्निग्धकरः योकपणः परवारणः । नान्यदारणवदाले ! पद्मिनीगणभन्ननः ॥ ८३ कामकार्मुति-नायचापवत् अन्यचापि गुणस्य प्रतिघ्याया (१२) कदाचिट्योगः । भूधनुषि तौ नस्त: किन्तु सदा गुणस्य संयोग एव । मेघेण माधुयादैः। है। बाले ! हैं यचे ! व्ययं ग्रीष्ठष्ण; परवारण; परान शयन् धारयतीति पक्षे मत्तहस्ती। कथम्भूतः । मदा दानं यस्य तथाभूतः, इतिपचे दान मदनलं, करः शुखः। किन्तु श्रीकृष्णोऽन्यवारणवन्न भवति, यतः स पशिनीगणमानः, श्रीकृष्णरूपवारयस्तु पद्मिनीगण- रमन:-शेपेन पदिानी मसक्षणाक्रान्ता खो! मन्यन्ते यानभुगव्याचीनानां मम्मटादीनां निवन्धेष्वस्यालझारस्य महिमाकघटित (११) 'पापानि विक साकार पाठी सुद्रितपुरका ·अष्टमः किरणः। - पन तल्यार्थे वति:--'दान'कर'वारणा'दिगन्दा लिष्टाः । हरवन तनुशिवोऽयं रविवन्द्र कुमुदतीग्ल पनः । शशिवनाप्यनस्थित कलाकलापः स एप सखि कृष्ण: । 48 अत्रापि तुल्याङ्के वतिः-'तनुशिवा' दयः शब्दाः निष्टाः । राधाऽश्लेपादिपु सदा निरतः सततोदयः । पूर्ण कलामिरनिशं जिग्ये कण ! सुधाकरम् ॥ ८५ अवाचितोपमा। 'राधा'दिशब्दाः निष्टा-इत्यादयोऽनुसन्धेयाः । आनेपो(२१) वक्तु लिष्टस्य यो विशेषविवक्षया । निषेधो वक्ष्यमाणत्वेनोक्तत्वेन च स विधा (ढ)॥२७०का- पापनामाऽन्लद्वारः । क्रमेणोदाहरणे- टुर्लील ! लीलया वं हरसि कटाक्षेण जीवितं सुदृशाम् । अविमृष्यकारिणीनामुचितमिदं किं भणियामः ॥ ८६ हिमकरकिरणासारो धनमारो गन्धसारोऽपि । तव विरहे निर्दयतां दहति किमभिस्त्वयि प्रोक्तः ॥ ८७ अयं श्री यशो महादेववत तमुशियः तनौ देह शिवा दुर्गा यस्य तथाभूतः, ग्रईनारीश्वरो यथा महादेवस्तथाभूतो नेत्यर्थः । लेधैण तनु कृशं शिवं कल्याणं यस्य तथाभूतो न, यपि तु वृहत्कल्याणविशिष्ट इत्यर्थः। तथा स्र्यवन्न कुमदतीग्लपना, व्यपि तु सामुदतीनां धकरः, मेघेण को थियो सत् प्रीतिविदते घास काहनीनां अर्धवतीना स्त्रीयामानन्द. करः। शशौ यथा न व्यवस्थित एकरूपः कलाकलायो यस्य नयाभूतः, तस्य तु कला कदाचिहमति कदाचिदईत, यत एव न सटे करूप, कय्यस्तु तथाभूतो न, अपि तु सद्दे क- रूप एव । सर्पण क्ला, वैग्यायः । ध्ययं श्रीक्षणचन्द्रं निग्य। नये कारणमाह-राधिकाया व्यायाधरपानादिकर्मस सदा नितरां रतः, चन्द्रस्तु कदाचिद्राधानक्षत्रे कदाचिदशोघानक्षत्रे रतः, न तु सदा। अयं मततोदयः, चन्द्रस्य तु कदाचिदुदयः कदाचिदनुयश्च । अ कलादिग्धवादिभि- रनिमा पूर्णः, चन्द्रस्तु पूर्णिमायामेव । तुल्ययोगिताऽन्वयो यति निर्वचनम् । तुल्ययोगितायां दीपके चोभयत्रोममा गुणीभूततया चकास्तीति न सा चमत्कृतिमतीत्यालङ्कारिक चक्रषिद्धान्त:। प्राचीनानां स्तुतिनिन्दार्थ यत् ममौकात्य वर्णनं तस्य तुल्ययोगिता, इतरस्य तु तुल्ययोगोपमेटुपमाप्रमश्वतया खोततिः। कस्यचित् प्रकृतत्वे दीपकं धन्यथा तुल्ययोगितति राहान्त: । दृमिति परमतेऽन्न सहोक्तिगा।

·(८) ध्यायेम इनि सामान्यतो योगरूद नाम, अप्रस्तुतप्रशंसादावलशारान्तरे। याचिममधमेव प्रमाणीकृत्य विवित्तियवस्थितघंटकलात् । निषेध इति निषेधाभास रति ३१२ अलबारकोस्तुभः । हेतुरूपनियाऽभाव फलं यत् स्यादिभावना (२२)॥२०१का- विभावनानामाऽनङ्कारः। फलं फलप्राकव्यम् । अभाव निषेधे (ढ) । यथा--प्रियालोके राधा कुसुमचयने कौतुकवतो धुनौते सत्रासं करतलमदष्टाऽपि मधुपैः । अखिन्नाऽपि शान्त्याऽथयति भुजयाऽनीभुजशिरः पराहत्ता पश्यत्यधृतवसनाऽपि व्रतिभिः (ढ) ॥ १८ विशेषोक्तिः(२३) कारणेषु सत्सु कार्यस्य नोदयः ॥२७२का- विशेपोतिनामालङ्कारः । यथा- उदेतीन्दुः पूर्णो वहति पवनचन्दनवनात् कुहकण्ठ; कण्ठात कलमविकलं निर्गमयति । वक्तुमिएसा यथाऽनोदाहरणे सरख्याः कृष्ण प्रीत्यतिशयमा 'हे सखि ! निदये श्रोशष्यों त्वया प्रीतिः कथं कृते ति यो निषेधः स एवाक्षेपः। कि भणियाम इति वक्ष्यमाणत्वेनाक्षेप उक्तः। हिमकरश्चन्द्रस्तस्य किरणानामाषारो धारासम्पात:, घनसारश्चन्दन, गन्धधारः सुगन्धिपदार्थमातम्'। तां मम सखीम्। त्वयि निर्दयत्वेन प्रमिद्धे एमिस्तमा दाहकः पूर्व प्रोक्तैः किं प्रयोजनमित्यर्थः, यत्रोक्तत्वेनाक्षेप उक्तः । हेविति-तथा च कारणाभावे कार्योत्पत्तिविभावनेत्यर्थः। तृन्दावनमध्ये स्थिता श्रीराधाऽकस्मात्तन लीलण ने सति पुण्याचयने कौतुकवती प्रतेतर्थः। भ्रमरैरदष्टा- ऽपि सन्नासं यथा सात्तथा भ्रमरविद्रावणाध करतल कम्पयति ध्यत्र भ्रमरद पूनरूपकारण विनव कार्यस्य करतलकम्पनस्योत्पत्तिः। श्रमजन्यखेदरूपकारणं विनैव स्मर भनया भयीस्कन्ध श्रयति । प्रतिमिलताकण्ठकः । परावृत्ता मती पृष्ठदेशं पश्यति । प्रथमतोऽकसात् कान्तमेलने सति नायिकायाः स्वभाव एवायमिति भावः । (ड) विलक्षण इति गुणेन दोघेय चेति वृत्तिः। माग्योद्देशपुरःसरं यत्र वैषम्योघोषय एव नात्पर्य्य तवैवायमल द्वारः। एतन 'उपमेयत्याधिक्य एव तिरेक' इति मन्मटादिमत प्रतक्तम् । मम्मटमतमनुसरन्तो रसगङ्गाधरकृतश्चन्द्रिकायाम् व्यत्यन्तासारतया तु नामुषार मईतीदपरम्यत' इति मोतृप्रासकटूक्तिपूर्व विध्वस्ताः। एवमयापाततो गुरुममेप्रकाशिया नागोजीमाः। यत् 'उपमानापमेययापक उपमेषति केचिदवांश्चस्तविष्ट पत्तथ नान प्रशस २पमायामिव म.म्यवाचने तात्पम्पम, अपि तु वैषम्यप्रकटन एच । दयोक्त कर्यापकति धन कारिकायो यतिमतः स्फुटः। व समरदूरीकरणार्य ।

·अष्टमः किरणः । प्रियालीनां मू: शपयरचना दन्तर गाता पादोपान्ते कृष्णस्तदपि तव मानो न विरतः ॥22 एपाऽनुलोक्ताचिन्त्यनिमिश्नवाचिधा। अनुतनिमित्तता तूना । अन्ये दश्यते । भयानुकम्पार्थमजोऽपि जातो लीलाकृते गर्भजगच गरें । जगदितायैव जगत्रयस्य पिता यगोदातनयो बभूव ॥१०० अवाजत्वादेः कारणत्वेऽप्युक्तनिमित्तलाद जवादिकायाभावः । रुपणस्य चञ्चल कटाक्षगरेण भिन्न शूनाकरोषि हृदयन्वमनङ्ग ! किन्न । भस्मीशतस्य भवतो अपमध्वजेन किं भस्मसाबहि तो बत बाहुदर्पः ॥१०१ यथासंख्य(२४) यथासंख्यं क्रमिकाणां यदन्वयः(ढ) ॥२७३का- झमिकाणां वाचकानां यथासंख्य यद्यन्वयस्तदा यथासंखामित्यलबारः। यया-गोपोश्च गोपतमयाथ सुरहिषच रूपेण च प्रियतया च भुजोजसा च । सम्मोहयंच रमयंच निसूदयंश्च श्रीगोकुलेन्द्र तनयो व्रजमध्यवातमीत् ॥१.१ रया विशेषोक्तिः। अनुक्तेति-पूर्वलोके कारणसत्वेऽपि मानविरामरूपकायस्यानुक्ती किचिनिमित्तं नोतमित्यतोऽनुक्त निमित्ततोक्ता। लीलाते लीलाकरणाय। व्यनोऽपि जात इत्यजत्वकारणसत्तेऽपि जम्मामावरूपकार्यस्याभावः, तथा गर्भ नगदस्य तथा- भूतोऽपि गर्भ नाव:, एवं जगत्रयस्य पिता सन्नपि यशोहामुतो वभूय सर्वत्र निमितं जगद्वित. मिति। शूनाकरोघोति- लातु पाके डाच, मूलाग्रेण विद्वा पचसीति । अत्र देह- यावत् । प्राकरणिकत्वाप्राकरणिकत्वाभ्यामेवास्य प्राचीन कश्चित् प्रतीयमानार्थजीवातुक्षया खोकृतस्य 'भम धम्मिय' इत्यादिपो लक्षितात् ध्वविशेषो ध्वन्यालोकादौ विचारित:। दर्पणकद्धिर्विध्याभामतया लक्षितस्यास्यैव भेदान्तरस्य चमत्कारो नापलपनीय इति योऽपि याह्य इत्यलम्। विभावनेति-विभायते परिकल्पाते कारणान्तरं योति कला संश- संगिनोरभेदः। विना कारण पनिवध्यमानोऽपि कार्योदयः किञ्चिदन्यत् कारणमपेक्षौव भवितुं युक्त इति कारणान्तरोद्भावनचेया। वस्तुतस्तु कायगनालौकिकत्वविचतिरेवैतेषा- महाराणां प्राणा: तस्य विविधा भेदास्तदिचाराश्च कुवलयानन्दे वन्मतध्वंसनपरे रमगङ्गाधरे च द्रश्या: । विभावनाविशेयोन्यो: सवरेत्वेनावस्थितिरित्यनेके नवीनालद्वारिकाः। प्राचा विशेषोक्तिखितो द्राक् भिव। परारत्तेत्यादि-ग्रन शाकुन्तले प्रथमाइशेषे ग्रासन- राजविरहखेदमनुभवत्या नायिकायाश्चेवायो मूनवेनीलोयतया सप्ता इति कायरस- रसिकानामगूदमेघ । यथातजामिति-वाक्य न्यायमूनस्यास्य विञ्छित्तिसत्त्व एवातहारव. खीकारः। वििित्तस्तु बहु शतात्विस्येव यथा लत्येषु प्राचामश्वघोषादीनां प्रबन्येषु (बुद्धचरिते ५॥२४॥४) । एवमपि परित्तिपरिसंख्याऽदिस्यलेह्यम् । - ४० ·. विशेषा: स विकस्वर' इति च चन्द्रालोकमत इतत्त्वधिकालङ्कारान्तरं मन्यन्तेतत्वतिरिकतर किमपि, समर्थनस्य विवक्षितत्वेऽर्थान्तरन्यासेनेव गतार्थत्वात। सरस्वतदनुसारिभि ३१४ प्रलद्वारफोनमः। यस्मिन् विशेषः सामान्य समयंत (13) परेगा यत् । साधादथ वैधात् स न्यासोऽर्थान्तरस्य(२५)हि(गा)।२७४ का- स अर्थान्तरन्यामनामाऽनहार इत्यर्थः। परेोति विगेपः सामान्येन सामान्य विशेषेणे यर्थः। साधयाधिशेषः सामान्य न यथा-- त्वमेवाद्या राष्टिस्त्वयि भगवतः हेलिगयन त्वया सों लोक. परिहरति लपणापरिभयम् । वयाऽभूतः पूतो भवति तदपि त्वं घनाम ! क्रमाबीचोमाचं व्रजसि, महतामिप महिमा ॥१०३ "महतां नैप महिम"ति वैधादपि । साधम्यात् सामान्य विशेगए यथा- सझेपतस्ता ललिते। भग्णामो दुखं हि नान्यत् मियविप्रयोगात् । ते पामरा इन्त सहहियोगात् प्रागेव येषां न समाप्तमायुः ॥१०४ "ते तूतमा एव सुदिगोगान् प्रागेव वेपामपयातमायु"रिति वैधय॑ऽपि । विरोध:(२६) स विरोधाभः (ण)-२७५ का- विरोधाभ इति वस्तुतो न विरोध, विरोध इव भासत इत्यर्थः । भसामरवरूपकारण रत्वेऽपि देहैकदेशवाहुदर्पभमोभावरूपकार्यस्याभाव:-अब निमित्त मजेयम्। हे घनरम ! नन ! यादया सृष्टिरिति प्रथमतो गर्भदजनस्य स्टत्वात् । शयनमिति भगवतो नगपायित्व न पवितः। नीव नोचवमा प्राप्नोमि, जलस्य नीचशामित्व अभिः। सामान्यधमैय विशेघधर्मरूपार्थान्तरस्यासमा -मतामिति । सर्वोत्कृष्टत्वेऽपि नीचस्वभावोऽहं निकर इति सभावो महिमा उत्कर्ष एवेत्यर्थः। धन्या दिति यस्मिन् पचे सर्वगुणविशिष्टस्य नोत्तस्यलगामित्वरूप संघ धर्मों महतां महिमा उतकों नेत्यर्थः। ते पामरा दुखिनः, अन दुस्खयो. साधाय, ते तूनेमा' यन सुखद् खयोवैधयम् । (ण)। अर्थान्तरन्यास इति महतीयं संज्ञा। यत धमर्थने स उभयन्यास' इति कायान शासन कदागभटाद्याः 'यस्मिन्विोधसामान्य विश्वनाथ विद्यानाथदाभिस्त कार्यान कारणस्य कारणात् कार्यस्य च (13) "समय ते 'नि (छ) () पुस्तक यौजियनान्त पाइ ! कैलि - यदत्त 'सामान्य मामधन মমঘনঘালয় ·- - अष्टमः किरणः। -जातिर्जात्यादिभिर्गुणैः। विभिर्दाभ्यां क्रिया, द्रव्य द्रव्ये वेति ते दश ॥२७५का- जात्यादिभिश्चतुर्भिर्जातिविरुयते, गुणणे गुणनियाट्री, क्रिया क्रिया- ट्रव्याभ्यां, द्रव्य ट्रव्येणे ति दश । क्रमेणोदाहरणानि- हिमकरकिरणासारो घनसारो गन्धसारोऽपि । लयि मनसोऽन्नःसिनि सम्पति दावानलस्तावान् ॥१०५-इति आतिर्जात्या। 'गुणरत्नरोक्षणभुवः कृष्ण ! नवाग्रे धारोऽपि बीभत्सः। रत्नाक रोऽपि गाधो न रत्नसानुस्तथो नतिमान् ॥१०६-पत्र जाति प्रेम 'यदङ्ग मासाद्य विधूसराथ गोधूनयो भूपणामुपेयुः । विभूपणानां मण्यश्च जग्मुर्विधूमरत्वं स उपैति कृष्णः ॥१०७ अब नातिः क्रियया। हैं ! त्वयि मनसोऽन्तर्वतिनि मारणावस्यता प्राप्त सति चन्द्रकिरणादि- स्तावान् सर्वोऽपि शीतलः पदार्थः सम्प्रति दावानलो भवति-हिमकरकिरणजाति- दावानल जात्यो विरोधः। स यामासरूप एव, नतु वस्तुको विरोधः। श्रीकृष्ण पिरहे तेवासदोषकत्वेन दावानलबत्तामा प्रतीतिभवति, नतु वसुतो दावानली भवतीति। रोहण व उत्पत्तिस्थानस्य । कन्दर्पत्वनातिबीभत्सत्यगुणेन विरुध्यते, नहि कन्दपः कदापि वौतमसो भवतीति विरोधः। गाम्भीर्यगुणेन समुहोऽपि त्वदये गायः यल्प एव, नत्वगाधः, महनातिरस्यत्वगुणेन विरुध्यते, नहि समुद्रः कदाचिद्गाधो भवतीति विरोधः। एबमोमि। रनमानुः सुमेरुपर्वतो नोन्नतिमान् नोचतरः, छामि तु शुष्ट एव । यद्नेति-भूषणता भूषणधर्म चाचियम्। व्यन धूलिवजाति घणस्यरत्ननिष्ठ सदा- उत्पददमान चाकचियक्रियया विरुध्यते, न हि धूलयः कदापि रमनिष्ठनेत्र चमत्कारि- चाक्यचियक्रियाऽयया भवन्ति । यथा दौपानां प्रतिक्षणं ज्वलनक्रिया उत्पदन्ते न्यासत्वसररीकृतम्। रसागाधरकारास्तमिम भेदं कायलिङ्गऽन्तर्भावयन्ति–वदा क्षेपिका युक्तयस्ततममाधानपद्धतिश्च दर्पयादेवावलोकनीयाः। विरोध इति- यस्य साधारण- प्रयत्वेऽध्यमाघारण्यं प्रतीच्यसाहित्याशवप्यतिरोद्वितं, तदाधायकै यन्येष्वपि के समात्य विनिवेशनम्। याहु:- Antithesis, perhaps the most direct form of contrast, has an appeal more Furely intellectual than most figuras of speecb .. • Antithesis depends for its effect not only upon contrast, but uporn balance-the scales must be er enly wesghted.

·अलहारकोगमः। गत्वा कलावान् गुरुगोयलक्षितः कृणोऽपि विमोऽजनि भास्करावर । यन्नवपाठो मधुरोऽप्यभूत् कटुस्तस्याः ममुद्यत्स्मरसंचरस्थः ॥ १०८ पत्र पूर्ण जातिव्ये ए, उत्तराई गुग्यो गुणोन । गोतनमपि मुरलीस्तमन्तर्मम सन्ततं दहति । तीनोऽपि तव कटानः शीतनयति मानस कृष्ण ! ॥१०-गुणः क्रियया । कठिनः गिलामयत्वानोवईन एप मुभृतां नाथः । रुपाकरे कुसुममयः कन्दुक इव कोमनोभाति ॥११.-पत्र गुणो द्रव्येष । जीवति च मुद्दयति च पीबयति च सूक्ष्मयत्यपि च । तय मुरनीरवखरनी नो जाने कि विजानाति १११-क्रिया क्रियया । विभाजते यत्कटाक्षोऽप्यनगमपि माग यन् । पक्षणदः रुपणो वोषितः चणदामुळे ११२-फिया ध्येण । त्वयि नयनयामयत्तिनि घरमयति रति य एव रमणीनाम् । मति मनमोऽन्तलिनि मण ! म एय मारः कुन्निगः ११३ ट्रय द्रव्येण । एवं दश भेदाः । राघोलपारायभगिमीमा मेय, न तु लोनामिति शेयम्। भास्कराभरे पूजा- म्य गुरुगोपीमिटिपादिभिरक्षित श्रीकृष्णो मानिरपि वियोमरि irr: पदापि पाइयो भवनीति विरोधः। एवं माप गुणस्य कलागुणेन मा पिः। सोनि-गोवगुणे दामिया पिरो भवति। कटिन रति-काटिगुआर शोगमा पेय म धि:। गोषपाति-मुरलीप सरलो घायाम:, पुरा मिति पार| रामान का बोधमक्रियागशिप पर रोष:-प्रायाना भम्पा चर्म भोप. निविणामच मिशेयः। एशियो. ना-TIमर माति: JAUTHI या fami यत पाft Ini irtinalesat.), FARMEtaintmela Nagarik NMMEni भाfini Tru ! हामsfaci antraffaireral Aft या KinnamrutfiNETHEY कार्य - Veer- REETarra THAPTER Hara (Trian MirriR TERMIRE THER Hit it instrailer ·अष्टमः किरणः। खभावोक्तिः(२७) खभावस्य वर्गनं यत् (त)-२७६ का- यथा-'पाराजानुकरोपसर्पणपर' इत्यादि (५म किरणे १०म मोकः)। यथा वा--भस्व तात! मुखमाक लयामि दन्ताः कत्युहता भवत इत्युदिते जनन्या । सिमत्वा विकाशितमुखस्य हरजयन्ति द्रोणप्रसूनकलिका इव केऽपि दन्ताः (त) ॥११४ यथा वा--स्वभावसुन्दरः कृष्णो राधा सहजसुन्दरी। अन्योन्यमनयोः प्रीतिरखिलोत्सवकारिणी (त) ॥११५ -मुखे स्तुतिः। निन्दा वा हृदये व्याजस्तुति:(२८) स्यात्तत्तदन्चथा(त) ॥२७७का स्तुते निन्दा निन्दाः स्तुतिरित्यर्थः। कमणोदाहरणे- न निःस्पृहस्तत्सदृशो विरक्तः स्वकीयको वसि नानुरक्तः ! दिड्मात्रनिष्माद्यपरोपकारे न क्षण ! कोसि यदुरीकरोपि ॥११६ अत्र मुखे स्तुतिरन्तमिन्दा । विरोधः। विमानत इति-व्यनगमगरहितं वस्तु मागमङ्गजन्य क्रियायुक्तं करोतीति विरोध. । वस्तुतस्तु अनङ्गं कन्दर्प साङ्गं सम्भोगस्य यावन्यङ्गानि तदिशिरं करोतीत्यर्थः । क्षणदासखे सन्ध्याय वौक्षितो नेवानां क्षणद उत्सवदो मति । त्वयोति-सन्ध्याकाले मनागमनममये यः कन्दो अजसुन्दरीणां रति रमणं च क्षुषसम्भोगमिति यावत् । स एव सरस्वयि नेत्रदारा वजमन्दरीयो मनोऽन्तर्वतिनि सति तत्स्योतक एडयाऽशनिरभूत् । नहि रमखादहेतुः कन्दपः कदापि वचो भवप्तौति विरोधः । त्वदनीति-चिरन्तनस्यानादिकाल एव प्राप्तस्य स्थूलमनदेहदयस्य देवदयनाश एव मोक्षः। तथाप्य तद्भननस्य कोऽयचिन्यः प्रमावो यदयं भजनारम्भकाल एव भक्तस्य संमारं (त) खभावोक्तिरितिप्राचार्यदण्ड नेवास्य माम्राज्यमाविष्कृत चरमिति प्रागे- घासाभिरूति। यत्र 'दह वस्तुस्वभाववर्णनमा नालवार' इत्यादि युक्तिसरणिः सर्वस्व. अन्यतो ग्राह्या । एवं सति 'खभावमुन्दर"इत्यादिमूलस्यपदो रतदलकारख्यापने विचिकित्सा नामङ्गता। 'दन्ता' इति प्राचीनपये पुनर्वचनं न छु । याजस्तुतिरिति-स्तुते: स्तुत्य तरे निन्दाया निन्दाऽन्तरे च गम्ये इयमेवालङ्क तिरिति कुवलयानन्दहादादोनामावतम्। तत्रादी 'रुख जीवन्ति दरिया प्रत्यादि दसियो प्रस्तुतप्रवति वशे मीनाः, द्वितीयस्थले थाननिन्दायोऽतिरिक्तोऽलद्वार: कश्चिदर्वाचीनस्वीकृतः । परमतिमनभेटमेतमावलझार- ।

·षो वा त्यो वैति तत्वं न जानीति ध्वनि। पञ्चविशिख: कश्चिमहादस्यमा मेघदकत्व बोजलेन ग्राह्यम् । पञ्च महामारूकानीति-तथाच मन: 'ब्रक्षश्या सरामान चनुप्रामुखेनैव विचितिविधिप्रकटनादियाशा सोक्ति:-ग्रन सबसता मते यौपम्यघटकतव विनिगमक, नतति तु साम्प्रदायिकाः। विरहेण विनवति- दिना ३१८ अलहारकोम्नुमः । त्वदहि मूल भजता मुकुन्द । लाभोऽस्तु दूरे वपुपो निजस्य । चिरन्तनस्यापि भवदिनाशः स्वभाव एवैप तव प्रमिछः ॥ ११७ अत्र मुखे निन्दाऽन्तः स्तुतिः। उभयथैव व्याजस्तुतिः । यत्तु-- वक्त्रं वा विजराजहिसि मदिरातोन्नं दृशो मक कान्तिः काञ्चनहारिणी विहरणं गुङ्गनासङ्गतम् । मगी पञ्चम एव पञ्चयिशिखः शुद्धिस्तथाऽपीह वो देत्य यन्यवधीहषासतिमयं तेनैष दुष्टो हरिः ॥ ११८ इति यद्यपि व्याजस्तुतिः, तथाऽपि शब्दालदार एवामी, तेनायमुभयनैव । इयं विदूषकस्यैवोक्तिः। सहोक्तिः (२६)सा सहार्थेन शब्द का क्रिया यदि(त)॥२७८का- यथा-खासै: साई विरहिसदृशां दैर्यमापू रजन्यः सार्क देहेरहद । कृशतां वासराः सम्प्रतीयुः । माशयति। कदाचिदरियासुरवधानन्तरं पौराधिकायथगतं श्रीकृष्णमालोक्य राधिका ललिताप्रतिसखी: ससोध्याह, भो: सस्य , मम त्यहा श्रीकृष्णो नारियवधः कृतः सादस्य स्पर्शी भवतीमिन कर्तच इति वाणां राधा प्रति विदूषक: एयणस्य सखा मधुमल व्याह- यविति-भोः राधिक ! यूयं महापातविन्यः श्रीकृष्णेन तु जन्ममध्ये एक पाई कृतम, तदपि पापाभासमेव, यतोऽयमसरो मायया वृयातिभवतीति। ध्यत्र तामा पञ्च महापातकानीति प्रसासत्त्व'ऽपि निन्दासुखेनाच.-वक्त हिजरानो वाहणारे स्तस्य हिंसक मति बहाया, प्रशं मायक्षे दिनराजचन्द्रस्तस्य निन्दापयोकत्वेन स्मि । रशोथुग्मक मदिरया लोलमिति मुरापान, पक्षे मदिरा खञ्जनस्तरदाचवल्म । कावनचारिणीति स्वर्ण सेय, परे सुवर्णमिव मनोहारियौ। गुङ्ग नामङ्गसमिति गुरुदारामः, मचे गुरूणामङ्गन एव अासङ्गत कुलपतीत्वावहिर्गमनाभावात् । यो सङ्गी एघ पञ्चममहापातकरूपः, पक्षे बन्दः । र यति- या स्लो पदालहारे पति प्रयोगोज्ञेय इत्यर्थ वयं गुर्वगनागमः। महान्ति पातकान्याहुस्तत्समचापि पचरम् । पूब्दालदार रवासी ·अष्टमः किरणः। बाप्याम्भोभिः सह हिमपयःप्रस्रवाः (14) पेतुरुच्चे- ा धिक् प्राणैः सह कमलिनीकाननं स्थानमासीत् ॥ ११८ विनोति:(३०)सा विनैकेनान्यस्य चेत् सदसत्कृतिः(त)॥२७ का- विनोक्तिनामाइल हारः। सत्कतिः शोभनता, असत्यतिस्तदन्येति विधा। क्रमेयोदाहरणे- विरहेण विनैव शोभते ललिते ! मेम निसर्गशोभनम् । असमिय विनैव गोमते विरहश्वेत सम्भवद्दयः ॥ १२० विना राधा कपणो न खलु सुखदः, मा न सुखदा विना कृष्ण, हाभ्यामपि बत विनाऽन्या न सरसाः । विना रात्रि नेन्दुस्तमपि न विना साऽपि रुचिभा- ग्विना ताभ्यां जृम्भां दधनि कुमुदिन्योऽपि नतराम् ॥ १२१ समासमाभ्यां नियमः(३१) परित्तिमदोर्यवे(त) ॥२८०का--- अर्थयोरर्थानां या ममेनासमेन वा विनिमयः परिवत्तिः । समन यथा- हारादिमिः संतुटितै निजागादिभूपयामास पतनपुत्रीम् । तस्याः सरोजादिभिराम नोऽई राधाऽलिवर्गों जनके लिकाले ॥ ११२ यथा वा---एका ददु पुरनादशोभामन्या: प्रयापक्रममन्यरत्वम् । प्राभोरवालाकलहंसवालाममूहयोः किचन सखामासीत् ॥ १२३ श्वारिति-विरहविशिष्व जमुन्दरीणौ रजन्य: स्याम: माई देय मापुः, विरहेण तास रात्रय: श्यामा अपि दोर्षा बभूवुः, महार्थ कमाई पदेने का क्रियेति महोक्यालङ्कारः । वासरा प्रति-कान्तविच्छेदजन्या या शो पौड़ा रात्री वाइशी दिवसे न भवति, अतस्तामा दिवसाः शौघं यान्ति, तम्मादेव दिवसानामल्पत्वम्। हिमपय:प्रमा रानिमम्बन्धिनौहार- प्रवाहाः। कमलिनीना म्लानत्वं हिमघटामिरेव यम्। निसर्ग गोपनम, यतो विरहापेक्षा नास्ति। कान्न सह विरश्चेत्तदा प्राविनेव प्रेम शोभते । विरहेऽपि प्राणास्तिष्ठन्ति चेत्तदा प्रेमेव नास्ति, कुतस्तस्य शोभनताविरः। कथम्भूत: । सम्भवन्तो मरणपर्यन्ता दशा यत्र तथाभूतः, । जम्मा प्रफुल्ल त्वं न दधति । इयं दृष्टान्तमिथिता महोक्तिः। विप्रजम्मेन मम्मीग: पुटिमनन' इति यद्रमविदां मुचन न तस्त्रायलप्यते। विरहतापस्य तीनतापरमेतत् । व्यत्र प्रमऽन्योक्तिरिति कावादप्रमाधिकाधिका काचिदमयतिरन्य (14) "सवा" अनि (६) पुसके पाठः । - ·. . ३२० अलद्धारकोस्तमः। असमेन यथा-मनोरागं दत्वा चरणदल रागो मृगश- स्त्वयाऽदत्तो वक्षःस्थलमलति यः कौस्तुभ एव । रसं दत्त्वा नीता त्वदधरपुटेनेक्षणमसो समन्व देदग्धान्तदवयवदग्धामपि च ॥ १२४ अतीतानागतार्थानां साक्षात्त्वमिव(३२)भाविकम्(थ)॥२८१का- भाविकनामाऽलङ्कारः। कमेणोदाहरणे - प्रातः सखीनां पुरतः शुक्रीभिः कथा तथा वलमयोरदारा । व्यधायि, तौ सा च निगा तयोः मा केलिय माक्षादभवन् ययाऽसाम् ॥ १२५ पूदानीभेव राधाया भूर्यथा गुणवत्यभृत् । तथा मन्ये स्मारस्येयं स्खं चायं त्याजयिष्यति ॥ १२६ पट्याक्यार्यता हेतोः(३३) काव्यलिङ्ग प्रकोप्रवे(थ)॥ २८२का- पदार्घता वाक्यार्थता च । पदार्थता च विधा-एकपदार्थताऽनक पदार्थता चेति । क्रमिणोदाहरणानि- संसारालर्क दंडातः पापाशीविपदंशतः । कृष्णनाघि महामन्त्र सति मा भैष्ट माधवः ॥ १२० अपारकरुणाम्बुधौ स्मरणमात्रसानुग्रहे विधिप्रभृतिपामरावधिसमानसम्भावने । तवाहमिति जल्पतामखिलकामकल्पद्रुमे इरौ निहितमानसात्य जत देहवन्ध' जनाः ॥ १२८ हे कृष्ण! त्वया सोयमनोऽनुराग राधाय दत्त्वा माचरणसम्बन्थलिट्लान यायकराग यादत्तो नरहे। ध्यलति भूषयति। एवं त्वदधरपुटेन स्त्रीयतामलर तथा इंधणय दत्वा चयस्य कव्यालरूपममो वयं जगृहे, यतस्तदेवा तवाधररूपाक्य वेदाधापानयो माम्यमेव यम्। ध्यमागतापांना मापातमाह-दानी यौवनारम्भ एव । संभारति-भयाभाव साष्य नागोयरस्य पदम्य सुना। व्यपारेमि-ममानमभावने मुल्य इष्टावित्यर्थ,। देवन्धत्याग मीडिया मागे या वाकर राय ETएका दरियादिव्या'यनीयस पनुपदेश' रियारिफमारसम्भवपद्रसपणीपावन सदोमिति प्रतिभाति। (২) বিমিনি- ৪াধীনবরাৱিষ্য মাথায় শা प्रश: पानीप:--उमयोमिलचावात्। भाम महिमहोटप्रभसयतम प्रमाणम्। 1 - - ·अष्टम: किरणः । वाक्याथ ता यया-वपुःस्थित्या जातं कपटरहितं प्रेम नहि मे सति प्रेम्नि प्रायो न भवति वियोगः प्रणयिनोः । अतः प्रेनोऽकीर्तिप्रकटननिमित्ता मम जनिः कथं नु थोतव्य दयित इति भूयो हरिवचः ॥ १२८ विना वाचकवाच्यत्वं यव वस्तु प्रतीयते । .पयायोक्त (३४) तत् (थ)-२८३ का- जही थोकृष्णमालोक्य स्थिति स्वाभाविकीमपि। 'दप: कन्द हृदये मानो मानवतीहृदि ॥ १३० अव कन्दपो निर्दषों, मानवत्योऽपि मानरहिता इति यद्यपि वस्तु शब्दे- नेघ प्रतीयते, तथापि न वाचक मुखेन, न च वाच्यमुखेन । वाचकमुखेन 'अपारे त्यादीनां चतुर्ण पदानां हेतुता। माथुरविरहपीड़या याफुला श्रीराधिकाई- पपुरिति। हे दयिते । पति पदघटितं सन्देशवचनं मया कथं श्रोतयं यतो मयि तस्य दयितात्य मेव नास्ति, तदिच्छेदेऽपि प्राणानां विद्यमानत्वादिति भावः। न मने: प्रेमाकीर्तिप्रकटननिमित्तत्वे 'वपु:स्थित्ये त्यादि प्रथमाईस्य हेतुता। মুহু মুকিষাঘরূৰ যিনা বা মুহুলব্যাঘৱ ৰান্তৰাষাৰঘ নিশা যন্ত किमपि वस्तु प्रतीयते तत्र पयायोक्तनामाइलद्वारो ज्ञेयः । रासोत्वसम्बन्धिनों श्रीकृपा पमा मौर्यमामी प्रति वृन्दा वर्णयति। सर्वापेक्षया कन्दोऽतिमन्दर इति सर्वजनप्रसिद्धा खाभाविकी स्थितिः, तथा सन्दीखीममा मानवती भवतीति च या स्थितिस्तामपि नही। ध्यत्र कन्दो निर्दप: मानवती च मानरहितति बोधस्तु शक्ति' विनैव जायते, नहि एताशा पदास्थस्य कस्यापि शब्दस्य शक्तिरति, भक्तरभाष वाध्यस्य सामर्थ्य सतरा- मेव नास्तीति। यदि शक्ति विना वाचकमन्दमुखेन तासार्थबोधः खोक्रियते तदेतद्भिनानन्तवस्तुप्रतीतिरपि स्वीक्रियताम् (घ)। ननु शक्तियननयोरभावेऽपि मण्यार्थस्य वाधादेव लक्षणयेताप्रार्थबोधो भविष्यति-तथाहि दर्पस्याचेतनत्वेन साभाविकस्थिति व्यागे कर्तृत्वासम्भवामुण्यार्थस्य बाधः, तत एव लक्षणायाः प्रवृत्ति सम्भवतीति चेदाह- राशा तु माविकस्य शब्दगुणताऽर्थगुणवाइलद्वाररूपती च एथक् एयगेव यवस्थापिता। तस्य तु भाको भावना पुन: पुनश्चेतसि विनिवेश:-सोऽस्यास्तीति भाविकमिति धाकृतिः समद्रवन्टेन सबैखटीकायो या दर्शिता सेव चमत्कृतिहेतुं साध सूचयति । प्रात: मखौना.. मिति-यवानन्दवृन्दावन मा (३।३०) स्मरणीयम् । कावालिङ्गमिति-नैयायिकमाधित- लिङ्गात् पार्थक्य, सिद्धान्ते तत्र नून वैचित्यमेव जौवातु। उइटोपजमेतदिति सम्मायते ।

·यथा- - ३२२ अतद्वारकौतुभः । चेदमवियत्तदा तस्यान्यार्थोऽभविष्यत् । अत्र वाचका एव गन्दा न तूतार्थ- व्यमकाः । एवं वाच्य मुखेन चेदभविष्यवदाऽन्योऽप्यर्थोऽभविष्यत् । अयन्तु वाच्य एवार्थः, न तु व्ययः, तर्हि सबाधमित्यपि न वक्तव्यम् । तथाहि गवि शने चलति दृष्टे, गौः शक्लश्चल इति वितयविकल्यो यदेव दृष्ट नदेव विकल्प यति, तचाभित्रसंसृष्टत्वेन दर्शन भेदसंसर्गाभ्यां विकल्प यति । -समृद्धिरुदान(३५) वस्तुनः परा (घ)॥ २८४ का- मानः कामगवीषु नैव नतरां (15) कल्पद्रुमेप्वादरो लोष्टाणीव लुठन्ति इन्त परितचिन्तामणीनां गणाः । गवीति। शुकगुणविशिष्टे चलन क्रियायुक्त गधि हरे गौः शुकश्चल' इति प्रयोगात् गोत्वजातिशुलगुण चलनक्रियाणां विकल्पो वोध्यो भवति, यन यदेव पिण्डमानपूर्व दरं तदेव विकल्पयति ताइभवोधे विषयौकरोतीत्यर्थः। यत्र 'गो'पदस्य गोत्वनातिरूपेण शक्तिः नतु सानागलकमलादिरूपेण पिण्डे शक्तिः, यत एव लक्षणादीनां सतरा नावकराः। एवं सति शक्तिलक्षणायलना विना पूइसामा ताशगोरूपवम्नु प्रतीयते। तथाऽनापि 'कन्दो निर्दष' इति वस्तु शब्दसामर्थ्यादेव प्रतीयते। यन्मते 'गो' शब्दात साम्राऽदिरूपेण पिण्डवोधो भवति तन्मतमाल मोक्तम्। यथा जातिशक्तिवादिमते व्यक्तौ शक्ति विनाऽण्याचपबलात शब्दबोधे व्यक्तिभान भवति, तथैवानापि शक्यादिक विनाऽपि दमामादेव तामार्थमा भवतीति मेघम्। अर्थ भावः-सामान्यतः पिदमावत्येन अपमं पनवणान्तरे थे 'गौरिति चात्यन्तरात् 'शुद्ध' इति गुणान्तरात् 'चल' इति क्रियान्तराद्वेदैन तक्षितय भमाण प तस्य विकल्प: स्यात्, ततश्च किमपि वस्तुमावमिदमित्यनेन यदेवाभ्यधायि रुदेव गौः शुलयलोऽयमित्यनेमाप्यभिधीयते, नतु जालिगुणक्रियाः। तत्र जात्यादीमा भेद मंगयोरेव प्रतीतिमात्रमितीतम्मानमधिकम्। एवमपि कन्दमानवत्यौ ८पमानरहित अभूतामिति योऽयमर्थ: म एय ६५: कन्दर्पचदय' इत्यादिनाऽप्यभिधीयते, किन्न पचन अचिवामानमधिक, तदेवानियालदार प्रवरात इति। यथा चतुर्धानियोयनारम्यले বিনিময়ে বিজিলিয়মছিল স্বাধীনুজ গায় জামিলিফা মহারাবি पसायोसारम्पले मानगादिकं पिनेय वस्तुप्रतीतिभनीति सर्वमनयदाम् । कायचतुरिति पापित प्राची मंजा1 'एकामक्पदानि भी प्रकाश दादर भारय। रतुवा विपद परामाविमादिता वाच्यत्वेऽगवेग चमत्कारामारावास मनहार कित्तयाः कारदेखोरपातापि शुमा बाशियादिना गया . . (15) Amin(s) (0) पुस ।

·भेष्टमः किरणः । ३२३. . यथा- शम्बूका इव वापिकापरिसरे मुक्ताकिरः शतायो वीक्ष्यन्ते न जनस्त्वमेव नगरि ! थीहारके ! नि:स्पृहा ।१३१ प्रधानमपि यनाङ्गम्-२८पूका- यत्न प्रधानमप्युपलक्षणं तचोदात्तम् । यथा सेयं मथुरानगरी सुरगुरुभिर्याचितो भगवान् । यत्रावतीर्य शतशः सुरहियो हेलया न्यवधीत् ॥ १३२ अत्र समस्तदेत्यहननरूपो वीररसो गुणीभूतः (य)। -एकस्मिन् यत्र साधके । साधकान्तरनिर्देशः स समुच्चय(३६) दृष्यते (द) ॥ २८६का- प्रकृतकार्यस्यैकस्मिन्नेव साधक सिहे सिहत्त्वोपयोगार्थ साधकान्तरनिर्देशः समुच्चयः। [-दुरापोऽयं कृष्णः सहजतरलं मानसमिदं सुदुर्वारः कामो, गुरुतरकरालो गुरुजनः । मान इति-तनगरस्यननानां नि:स्पृहत्वेन तव नि:स्प हत्त्वम्। तव परिसरे दिमा (दिल ) इति प्रमिहानि लोटानीव चिन्तामणीनां गणा लुटन्ति, अतएव कामधेनुघु बनाना नेवादर. वापिकातड़ागादिपरिसरे 'सामुक' इति प्रसिद्धाः शम का इव शुक्तयो ननैर्न वीक्ष्यन्ते। कथम्भताः मुक्ताकिर: याभ्यो सक्ता उत्पद्यन्ते । सरगुरुमिम शादिभि- चितः मन् यत्र मधुपुयाम्। मथुराया उत्कर्षार्थ प्रधानीभूतस्यामि श्रीकृष्णा श्रीकृपानिष्ठवीर- रसस्य गुणीभूतत्त्वज्ञेयम् । यन प्रतीयते तदेवाय मिति सम्प्रदायविदः। पयायोक्तमिति-पयायोक्तिरिति वा सानामि संज्ञा । निर्वचनमुखेनास्य निर्धाऽभिनवगुमपादेलोचने प्रकटितः । पर्यायोक्तस्य वाक्यार्थी- तया विषय इति प्राचीनमताभासमुपपादयन्तो वक्रोक्तिजीवितकृत: स्वतन्त्राः। प्राची यञ्जमाधिकारे उप्रकरणीकृतोऽयमिति. कंचिदमिपुराणाद्यानुसारिणः-शत्यसौ परभूत' त्यादि दरिख पद्यन्तन साधकप्रखाम् । एवमेव 'ध्वनिताभिधाने पर्यायोक्तिरिति लक्षणेन 'भम धग्निम' इत्यादि नि.शेषच्यतचन्दने व्याादाहरणमुखेन च सूचनं काथानुशासनक्ता घागभटमरीयाम। यत्र भङ्गान्तरेणातात्पर्येण वा गम्यस्याभिधानमिति सर्वस्वग्रन्था- नुमारियो विद्याधरविश्वनाथादयः। यदीति-इह भूले टीकायाच थअनाशयमद्भावे हेतुत्वं स्फुटं कयाचित् प्रौधाऽविक तमित्यनमा प्रतिभाति । उदात्तमिति-यवाभिमानस्थायि. भावाननिर्दिष्टादुदात्तरसात मराईत्यादेकनोद्दीपन विभावत्वेन वस्तुनोऽन्यति सनक्षिकयां भेदापात: । दण्डादिखोकनस्योदाराण्यगुणस्योतिना पान वरीपर्ति। गुयीभूत इति- यतमालद्वारत्वेन निदशी नालदायखेन । -

·एप
अलङ्कारकौस्तुभः ।
नवीनेपोत्कण्ठा, नवमपि वयो, नातिचतुरः
सखीलोको, हाधिम् भवतु कथमाधेश्यामः ॥ ११३
अवारुपयमाभावस्य कृष्णदुरापत्वमेव मुख्य साधक, तन्नान्येषां
साधकानामुपादानेनायं समुच्चयः ।
च सदसदुभययोगाविधा, सह
भोभनम, असदशोभनम्, उभयं शोभनागोभनम् । सद्योगे यथा-
रूपं कुन्तं धन्लभदुर्लभत्वं शीलं कला कान्तिरुदारता छ ।
एकेन चैपामपरा: सगर्वा रा! समस्तैरपि ते न गर्व: ॥१३४
असयोगे यया-
संसारमा धधम: स्वभावात् कर्माणि तमिन् कटक
कण्टकामि ।
गतागताभ्यामिद खेद एव तयापि नास्मिन् कुजनो विरज्येत् ॥१३५
सदमद्योग-प्रियः प्रणयकोविदः, प्रणयिनी सदेवोत्सुका,
खुलः चतपराक्रमो, गुरुजनः खलोतामहः ।
रह रहपति युतं, मनसिजस्य पशेपवः
कलावति ! दियरा व लसन्तामी पच नः ॥ १३६.
पत्र मियादयः सन्तः खन्नोऽसन् ।
गुणो गुणक्रियाभ्यास क्रियया य क्रियाऽपरः ॥२८०का-
परः ममुचय इत्यर्थः। गुणेन गुणो यया-

·अष्टमः किरणः। ३२५ बजपतिनन्दन हृदयं राधायामेधितामिलापञ्च साऽपि च भृशमनुरक्षा तस्मिन्निति सहजभावसार्वयम् ॥१३० अव सामिलापत्वानुरतत्वे गुणौ। अञ्चलेनान्यालङ्कारः (द), शोऽयं तथा न चमत्करोति, अतः संहरतयोदाहतम् । गुणः क्रियया यथा- प्रणच नीलमलिनमममपि नयनं प्रिये ! मयि ते । पासवश ममायं हृदि कम्मरम्मकद्योते ! ॥ १३८ क्रियवा क्रिया यथा- हरिरभियास्यति मथुरामिति वार्ता नः श्रुती च विनिहन्ति । मम तु सखी भवति न वेत्यपि गहा मे मनथ मूच्र्छयति ॥१३८ अनेकस्मिन् क्रमेण कः (३०) पर्यायः (द)---२८८ का- एक वस्तु क्रमेणाने कस्मिन् यदि भवति भारोप्यते वा तदा पर्यायः । तत् भवतीति पक्षे यथा-- एकस्व निखिलवधूढदि प्रविष्टः संक्षोभं जनयमि गोकुललेन्द्रसुनो ! खामक नहि सकलाः प्रवेष्टुमः किं सोमं बत जनयन्तु चेतसस्ते ॥ २४० यन्येषां गोणकारणवं ज्ञेयम् । वजपतीति-चकाराभ्याममिलायानुरागयो: साहित्यस्यापि बोणे भवति। ननु राधिका कथं स्वविषयक श्रीसमास्याभिलाधं जानाति श्रीकृष्णो वा कथ खविधयक राधाया अनुरागं नानाति, तबाह-सहनेति । राधामाधवयोय : स्वभावसिहो भाव: प्रेमातेन सार्वज्ञाम। यथा योगिजनो योगनेोणातीतानागतान पश्यति तथेतावपि ইমন সাহাৱা মন নি মা। হনুমানই: মান্না लारीऽपि यः । अरणमिति-व्यन हृदयनिष्ठकम्पनक्रियया सह नयनमिष्टकोपारण्य- गुणणे निर्दियः। अरे जमागति ललित! खसखौमाह-हरिरिति । सखी राधिका . जीवति न वैति शा। धन हमनक्रियया (16) सह.मूच्छन क्रिया निर्दिष्टा। জয়ছালানি স্বীয়া জঘ অনি মক্কা নানাম- নি। নাম सामर्थमधिकम् । एवञ्च प्रेमशन्य न त्वया सहास्माकं प्रीतिरनुचितति ध्वनिः । मानिनों - - यावत् । ममाध्यलकारादस्य भेदः सर्वखरुदादिभिः चितः। पर्याय इति-यन क्रमाद्वि- छित्तिरेव प्रागभवति नामङ्गता मंज्ञा । एकस्मिंस्तवैति-अन्न 'महिलासहसाभरिर' इति गाथासप्तशतीपदासयजीयम्। 'शिसखौं ति झोके टवीय चतुर्थ चरणविभागे हाला इलेति (16) 'धसक्रिय ति पाठ (म) (क) पुस्तकयो ।

·मतो तमपाङ्गेम पश्यतीति भावः । अतोत्नेक्षामाह-पुननिममय एतेषां पुन: मखस्थाने ३२६ अलहारकौस्तुभः। भारोप्यत इति पक्षे यथा- मदनेनोभित वाम्यं राधे ! गृह्णाति ते मनः । मनस्त्यजति से राग लोचने परिगृह्णतः ॥ १४१ यथा वा-बया त्यता राधे ! रुपमहह गृहाति मदन- स्वदक्षिभ्यां त्यक परिवहति रागं तव मनः । घिया कौटिल्य ते परिहतमपाङ्गोऽधिकुरुते पुनः सन्धानार्थ किमुचितपदे न्यस्तमखिलम् ॥ १४२ -अन्यो विपर्ययात् ॥ २८४का- विपर्ययादुक्तमकारस्थ वैपरीत्यादेकस्मिन्नने कमित्यर्थः । यथा भवतीति पक्षे- एकस्मि'स्तव हृदये ब्रजेन्द्र मूनो ! भयस्यो नलिमशः कृतप्रवेशाः । नात्यस्मिन्नवसर एव गादपूर्णे तादृश्यो गुणबहुलाः कथं विशन्तु (द) ॥१४३ पारोपपक्षे तु यथा- शशिमुखि ! तव राधिके ! कटाक्षः प्रथममभूदमृतद्रवातिवर्षी । अथ दि विनिविष्ट एव हाला-इल परिदिग्धगरायमाण प्रास्त (द) ॥१४४ श्रीराधां प्रति श्रीकृया ग्राह-मदनेनेति । त्वया मयि क्रोधवशान्मंदनी वाम्य याहितः, तत एष तहदये कन्दपविशाभावात्मानो वर्तते। सम्पति महःखदर्शनात करणेन मदनेन वामात्य वाम्य व्यक्तम्, व्यतस्तददि कन्दपविशो दृश्यते-तथापि त्वं मया सह न मिलसि तन मदःग्वदर्शनेऽपि कठोरं तव मन एव कारणम्-मनो मदन त्यक्तं बान्यं जमा । रागो मदिषयानुराग;, में पेण नयनपक्षे रक्तिमा महिषयकस्य तव क्रोधस्यानुभावरूप एव। उन मदननिर वाम्य' मनस्यारोप्यते। मानभङ्गानन्तरं कलहान्तरितां श्रीराधा प्रति श्रीक्षण याह-त्वयेति । मदनः कः सन त्वन्मिलनमप्राप्त मा पारेण विध्यनीति भावः। परिवहति सोकरोति-तथा च के धामावाने त्यो रागो गतः मनसि चाइराग प्रादुभूव । धियेति-पूर्व मामसमये श्रीलपास्य दर्शनमपि न कृतम्, यधना प्रमशा दोन मनोज इत्ययययम्। अनुमानमिति-त्रिविधी हेतुनें यायिकमम्मनः पू: घामान्यतो इर: शेषना पागभटादा: काशतितयवर्तिनी लिनिनो निशाननाय ने विध्यमदाहरन्ति । या नयोगाना ग्रन्ये तोनिष्पादकज्ञापकममर्थकभेदेन भागथवम्यापनं तत्तत्यालदार भदोहराना मिसि दर्पणादिलो शेयम् । समपदस्य चारता 'स्या सुनोनामपि मो यामियदे नितरामपभोग्या । उन रुद्र-जपदेय विश्वनाधादिमिरभ्यु प्रगती व ·अष्टमः किरण। साध्यसाधनसद्धावऽनुमान-(३८) मनुमानवत् (द)। २६० का- अनुमाने यथा विविधो हेतुम्तयाऽत्रापि । यथा- इन्दीवराक्षि ! भवदक्षि मनोभवस्य बाणः सुधांशुमुखि ! मानसभेदकत्वात् । येनाहतो मनसि गोकुल राजसूनुः सन्धुक्षते न हि बहिः कुरुतेऽवहिन्याम् ॥१४५ अव 'भदक्षि पक्षः, "मनोभवस्य बाए" ति माध्य, मानभेदकत्वादिति हेतः। यथा- - यथावा- नाभीयहं तव कलावति। मन्मयस्य लोलाऽग्निहोत्रभुजदर्पकुशानुशालि ! एतदन्ननगगनाल चुनिचाकन्धोल्लमतनुरूहालिधूमहतो: ५१४६ अत्र रूपकगर्भमनुमानम्। विशेषोक्तिः परिकरः(३८)स्यात् साकृतैर्विशेषणः (द)। २८१का- मात्मागविंगत हृदयन्यिभिर्मुक्लबन्ध-~- दंडाध्या सप्रशमशमिभिमभूयं व्रजभिः । स्थापनार्थसचिवपद्ने योग्य त्याने किं त्वयाऽखिनं न्यस्तम! श्रीराधाया मानभार्थतन्यस्त श्रीक्षां पति ललिताऽह-एकस्मिन्निति। तादृशी गुथबहुला राधिका कथ' विशतु ? गौरवे वहुवचनम् । इन्दोवरेति मन्धुक्षते नोवति । हे सखे ! श्रीकृष्ण ! कन्याभवाम्मत्त व दृश्यते इति मखीमि: पोऽमि वहिरवाहित्यमाकारगोपेनं करोति,नतु तत्त्व' कथयति । कलावत्या नामी एव मन्मथस्य राहमिति रूपकं तदेव पक्षः। सग्मोगलोलेवाग्निहोत्र, श्रीकृष्णस्य सुनद एब ताइपापिहोलस्य समानुरमि', म एव माध्यम् । एतस्याः कलावव्या वलमो मध्यदेश:. “वधि भागुरिनोपमवाप्योरुपमर्मयो"रित्ययस्याकारलोपः। स एवात्यन्ततोगत्वेन गगनप्रदेशस्तसम्बन्धिनी चारन्येनोलासालोमावलिरेव धूमः स एव हेतुः । तथा च याजिकबाहया यथा सहायितं मगनप्रदेश उडोपमा सगन्ध. धुमविशेषं हेतुकत्यामि होनीयाहरनुमानं कुर्वन्ते तथा रुखोऽपि नाभिरूपयवास्थित मध्यदेशरूपगगनस्पपिसुिगन्धरोमावलीरूपमविशेधं हेतुकृत्य (17) सम्भोगामिहोत्रीयस्य सुनदर परनमान कुर्वन्तीति । सकारः (प्राचीनानां हेत्वलद्वारो वा) इतो मिथच अनामिभिन्न एव-परं जगन्नाथ विश्वेश्वर- प्रतिभिरादास्यातिशयोक्तिभेदतया कधन प्राचीनमशिनियन्त्रणमूनमिति सुतिस क्लयो वयः। परिकर इति-यन विशेषयानां प्रतीयमानार्थगर्भीकारेण तात्पर्य बन्धसमूह- स्पेन शोभात, सार्थक संज्ञापनम् । विषय्यस्य साताभिधाने परिकराराग्योऽ ग) हेतु' मत्व"दि (ग) (5) पुतश्योः पाठ ।

·३३८ अलङ्कारकौस्तुभः । चिसे चिन्त्य कथमपि चिर धाम यच्छयामलन्ते गोपस्तीशां कुचकनमयोतिरत्न वभूव (द) ॥१४७ अन"आत्मारामे"रित्यस्य विशेषणस्य सन्येिव विशेषणानि माकूतानि । प्रक्षतस्थगनं छद्म(४०) व्यानोतिरनिषेधभाक(ध) ॥ २६२ का- अपहतिस्तु निषेधपूर्वा, इयन्तु न तथेत्यनिषेधभागिल क्तम् । इयन्तु च्छमपूछ । यथा-अहो प्रोत्यस्य महिमा हिमानिल ! तवेदृशः । न शक्यते गोपायितुं कृतो येनाधरव्रणः ॥ १४८ यथावा- अलमलममिलापणामुना वारिखेलाकुकिनि ! कमलानामाहृते कौतुकस्य । क्लय कलितमचं कण्टकर्नाललग्नेः शिवशिव ! परिदष्टं पट्पदेनाधरोष्ठम् ॥१४८ प्रश्नपूर्वकमाखयानं तत्सामान्चल्यपोहनम् । तस्य तस्यापि च तेये व्ययत्वे स्यादथापरम् । अप्रश्नपूर्वकं वाच्यं परिसंख्या (४१) चतुर्विधा (ध) ॥ २८३ का- 'तस्य तस्य' चेति प्रश्नपूर्वाख्यानस्य तत्सामान्यव्यपोहनस्य च व्यगावम्, अप्रश्नपूर्वकस्य तत् सामान्यव्यपोहनस्य च वायत्वञ्चति .चतुर्दा । क्रम- पोदाहरणानि- सरताई गोपायितुं श्यामलाऽह-है शीतकालीन हिमानिल ! तव पौत्यस्रोटपो महिमा कियदक्तया? व्यत्र हिमपवनस्य मधामधरणजनकत्वेन दुःखदायित्वादमाहात्मारूपता र्थस्य संवरण, तत्त मिपमान किन्नु दुःखदायित्वादमाहात्मा एव वक्तुस्तात्पर्यम् । औराधिका काश्चित् खसखी स्तनाधरादौ सम्भोगचिई दृष्ट्वा परिधमन्याह-व्यक्षमल- मिनि-तथा च त्वया कुश्नमध्ये जनक्रोडायामेव मतम्, तन्त्र जलमध्यस्थितानां कमलानामा हरणार्य गतायातवानस्य यामलनालम्य कण्टकैः करणैः क्षतादिक बातम् । प्रतमार्थस्य श्रीकोन मह सम्भोगस्य संवरणमात्रम्, किन्नु नात्पयं तवेवेति भावः। लद्वारमद इति चन्द्रालोकदादा। ध्यात्मारामैरिति-"यात्मारामा विश्रितय रत्यादि योसंहारपद मेतदभिप्रायमेव । (५) सामोशिरिसि-पाचोनाना ग्रन्येपु लो लेपो वेति निर्दियः। लेमन गुगम्यानिटमाधन या दोपत्वेन शेषग्येष्टमानतया गुणत्वेन धणेने जहुटौतीति भिन्न एव । व्यन तयसो गोपन एव तात्पर्य सदत्यच्च वैचित्रमितीतरालारयापकता। परिमंसि-परि' शम्दोऽन पर्नने, 'परेन' इयटाध्यायो कृता निर्देशात् । मख्या दिन ध्यत्र रमालाधरता ·अष्टमः किरगा। ३२८ किं गेयं । व्रजलिकर्म, किमतियः । सता सद्गतिः, कि मध्य-मनन्तनाम, किमनुध्येयं १ मुरार: पदम् । का स्वेयं व्रज एव, किं श्रवणयोरानन्दि । बन्दायन- क्रीड़े का, किमुपास्यमत ? महसी थीमणराधाभिधे ॥ १५० का विद्या ? हरिभक्तिरेव, न पुनवेदादिनिष्णातता, कोतिः का ? भगवत्परोऽयमिति या ख्याति,नं दानादिजा । का श्री कृष्णरति, न वै धनजनग्रामादिभूयिष्ठता, किं दुःख १ भगवप्रियस्य विरहो, नो हृणादिन्यथा ॥ १५१ वक्रता मगहमां कचपाशे पाणिपादनयनादिषु रागः। नोविकेशवमनादिषु बन्धः मान्द्र चन्दनरमादिपु परः ॥१५२ अव का वक्रता' इत्यादिपश्नपूर्वकस्यास्यानस्य ततसामान्य व्यपोहनस्य प व्यङ्गता-तथाहि क वझता मृगगां गोपिनां । कचपाश एव, नान्त:- करग्यादौ कस्या अपीत्यादि । प्रत्यासत्तिई रिचरणयोः सानुराग, न रागे, प्रीतिः प्रेमातिशयिनि इरभक्तियोगे, न योगे । प्रास्था तस्य प्रणयरमसस्योपदेहे, न देहे, पां ते हि प्रकृतिलतिनो, इन्त मुता न मुक्ताः ॥ १५३ पत्र प्रश्नपूर्वकं व्यय तदन्यत्र्ययोहनं वाच्यमिति भेदः । वक्रतेति-धजे अटिज्ञान्त,करणा विधयेय रागयुक्ताश्च मनान सन्ति, तत्र कस्यामि निगड़ादिबन्धनं कलदस्पर्शो वा नास्तीति ध्वनिः। हरिचरणयो सामुरागे वैशा वे यासक्ति, न विषयरागे। न योगे जानकर्माती। प्रणयरभसस्य प्रेमातिशयस्योपयोगिविदेह यास्या नित्यत्ववद्धिः, नतु पाचभौतिक दे। तथा च के सक्ता इति प्रमो धङ्गाः, तनोत्तरं येषामिति । सत्ताभिमानिनो मुक्ता न, तेषां भाभावात् । तथा श्रीदशमे 'येऽन्योऽरविन्दाक्ष विसक्तमानिन' इत्यादौ तेधामध:पतनमेवोत्तम्। तेन वजनहावियमित्यन्वर्थमभिधानम्। न केवलं 'तत चान्यन च प्राप्ती परिसंस्थति वास्यविदा मौसकाना विभाघाऽनुमोदितोवाङ्गीकारः, परं कायगतानादिविच्छिति बोधितणीपातोरेवान परिग्रह। नियमवच्छ घस्यैवान्तरभेदोऽयमिति प्राचीनानां दण्डि प्रभतीना दर्शनम्। किं गेयमिति-श्रीरामानन्दरायमहाशयीचान्यमहाप्रभोः प्रश्नोत्तरी- ४२ ·, यथा- अलङ्कारकौस्तुभः । यधोत्तरं पूर्वपूर्वहेतुकस्य तु हेतुता । सदा कारणमाला (४२) स्यात् (ध)-२८४ का- पूर्वपूर्वतकार्थस्योत्तरोत्तरपदार्थस्य यदि है तुता, तदा तदैवेत्यर्थः । यथा-सत्सङ्गमेनैव भवेदिरागो विरागतः स्यान्मनसो विशुद्धिः । मनोविशुधव हरे: प्रकाशो हरेः प्रकाशन सतार्थता स्यात् ॥ १५४ -किययाऽन्योन्चकारणम् । वस्तु इयं यदाऽन्योन्यम् (४३) (1)-२८५का- वस्तुहयं यदि क्रिययाऽन्योन्य कारणं स्याचदाऽन्योन्यमित्युच्यते । राधाभासो मरकतमयों कुर्वते कृष्णकान्तिं कृष्णस्यामा अपि च हरितीकुर्वते धाम तस्याः । स्थाने स्थाने यदि निवसतम्तौ तदा गौरनीला- वकस्थाने यदि बत तदा तुल्यभासी विभातः ॥ १५५ -प्रश्नस्योन्नयनं यदि। उत्तरथुतिमात्रेणोत्तरं (४४) स्यात् (ध)-२८६ का प्रतिवचनथवणादेव पूर्व चनस्योत्तरस्य यानयनं भवति तदोसरालद्वारः । यथा-भम क्पह अग्णधरं विरमदु दे (18) काबि वग्णपरिबाड़ी। अझ सही दूध एका ण एस्य तुह ओसरो ठा९ ॥ १५६ पत्र मस्याः प्रतिवचने कृष्णस्य कोऽपि प्रश्नः पूर्व जात इति बुध्यते । नचैतदनमान, व्याप्तप्रभावात् । न चापि काव्यलिङ्गं, हेतोः पदव्याक्यार्थता. भाषात् ; नतु प्रश्नस्य प्रतिवचनजनको हेतु:-तेनेदमनहारान्तरमेव । भम कदेति-भम क्षणान्यगई विरमतु ते कापि वचनपरिपाटी। मम सरथन्त्रका न चावानुमानासद्वारो घतयः, प्रतिवचन प्रश्नयोः परस्परमि- चारेप थानाभावात् । नाप्यन काथलिङ्गालमारो धक्तयः, न विति--प्रन्न प्रति प्रतिवचनं न जनको हेतुः, प्यपि तु जायक एव हेतुः, कायनिद्रे जनकरूपस्य देतोरेव पश्यात् । मिदं कविकर्णपूरकने रेतन्यचन्द्रोदयनाटके । कारगमालेति-पलामूलिकाऽन विविधि एषमाया मोक्तम्यन्यत्रोद्धावित या मालादीपावलोमारप्रतिवन्तयम् । म (18) "" इति पद (क) Fधा मानि। मन मुगु, चापादनापरिनितान् । नान सवामरः म्यातुम।

·अष्टमः किरणः। -प्रनतोऽमि वा ॥ २६७का- प्रश्नतः पश्चादुत्तरं वा उत्तरम् । यथा- किं दुर्लभ ? यन्मनमो न गोचरः, किं प्रार्थनौयं १ क च यन्न लभ्यते । किं वादकं १ यत्स्मरणेऽपि स स्यात, तत्तच तत् किं व्रजराजनन्दनः ॥१५७ पत्र चतुर्विधपरिसंख्यातो विलक्षणता-तत्र तत्र सर्वत्रान्यव्यपोहे तात- पथ्यं क्वचिवाच्य मुखेन कचिङ्गामुखेन । इह तु शुद्धप्रश्नस्य शुद्धमुत्तरमिति भेदः । आकारणेङ्गितेनापि सूक्ष्मार्थी यव लच्यते । प्रकाश्यते वाऽन्यस्मै च स सूक्ष्मः(४५)कोताते विधा(ध)॥२६८का- समिणोदाहरणे-र -राधायाः करकमले शिखण्डदल पक्ष्म लग्नमालोक्य । प्रातः सखी विदग्धा लिलेख तवैव कार्मुकं सशरम् ॥ १५८ अत्र हि विपरीतरते कृपा केशाकर्षगाविलग्नतइहावतंसदर्शनेन पुरुषा- यितं तवेदं मयाऽवगतमिति सख्या स्ववेदग्धं प्रकटयितु पुरुषस्व धनुईरत्वं सङ्गच्छत इति सशरकार्मुकं लिखितमिति मूक्ष्मम् । भवनप्राङ्गनसङ्गतमनगरसमगलं कृष्णम् । मतदवलोक्य सलील राधा पिदधेऽवगुण्डनेन मुखम् ॥ १५८ अत्र चन्द्रास्तसमये समागन्तव्यमिति कृष्ण' प्रति सतोऽनया प्रकटितः, सच सूक्ष्मः । सारः (४६)सावधिसत्कर्षो यद्भवेदुत्तरोत्तरम् (न) ॥२६का- सारोऽनद्वारः। यथा-वर्षेषु भारतामिमि सारो मारते च तीर्थानि । तीर्थेषु च मयुरेका इन्दाहरण्यं मथुरायाम् ॥ १६० सङ्गमेनैवेत्यादि -धून कथितपदत्वं न दोषः, पर शोभाऽधायकमेव । अन्योन्यमिति- पश्चालक्षितात् ममालद्वारादस्य भेदः महज इति तिग्रन्थ एव प्रमाणम्। उत्तरम- ध्यन्न प्रकाशकृता लक्ष'असकृत यदसम्मायमिति 'व्यमकृत्'यदं वैचित्रावोधकमिति घरमन तन्निदशः। इह प्रयोत्तरसूखे तात्पर्य नेति प्रथमभेदादेवावगम्यते, यस तथा तना- प्युत्तराशे न परन्तु प्रमोन्नयन एव परं लक्ष्यमिति। प्रयोक्तरायोऽलङ्कारः कथिागभटा. दिभिरयदर्शित; प्रहेलिकाभेद एवेति महाकवीन वाणमादीनां सूचनम्। 'किमभं साध्यमास्याति पक्षियं का मुतो यमः। गरुड़: कौमो नित्यं दानवारिविराजित" - ·यथा- अलहारकोस्तुभः । यघोत्तरं पूर्वपूर्वहेतुकस्य तु हेतुता । तदा कारणमाला (४२) स्यात् (ध)-२८४ का- पूर्वपूर्वहेतुकार्थम्योत्तरोत्तरपदार्थस्य यदि हेतुता, तदा तदैवेत्यर्थः । यथा-सत्सङ्गमेनैव भवैदिरागो विरागत: स्यान्मनसो विशुद्धिः । मनोविशुधव हरेः प्रकाशो हरे; प्रकाशेन कृतार्थता स्यात् ॥ १५४ —किययाऽन्योन्यकारणम् । वस्तुदयं यदाऽन्योन्यम् (४३) (ध)-२८५का- वस्तुयं यदि क्रिययाऽन्योन्य कारणं स्यातदाऽन्योन्यमित्युच्यते । राधाभासो मरकतमयों कुर्वते कृष्णकान्ति कृष्णस्यामा अपि च हरितीकुर्वते धाम तस्याः । स्थाने स्थाने यदि निवसतस्तौ तदा गौरनीला. वेकस्थाने यदि बत तदा तुल्यभासी विभातः ॥ १५५ –प्रश्नस्योन्नयनं यदि। उत्तरथुतिमावेणोत्तरं (४४) स्यात् (ध)—२६६ का- प्रतिवचन यवणादेय पूर्वचनम्योत्तरम्य यात्रयनं भवति तदोप्सरालद्वारः । यथा-भम कण अग्घरं विरमदु दे (18) काबि अपपरिवाड़ी। घा सही पध एका ण एत्य तह प्रोसरो ठा९ ॥ १५६ प्रत्र मन्याः प्रतियचने कृष्णस्य कोऽपि प्रश्नः पूर्व जात इति युध्यते । नचेतदनुमान, प्याप्तामायात् । न चापि कायलिङ्गं, हेतोः पदम्याक्यार्थता. भावान; नतु प्रगम्य प्रतिषचनजनको हेतु:-तेनेदमनहारान्तरमेव । भम कशि-भम यान्यरश्मितु कापि वचनपरिपाटी। मम লাল মাদ: যায়। এ ব্যায়ামানবী যথা:, এশিয়ানমন্বয়ী: যজ্ঞেমি যে আগামা। সাম কালিশী থঃ , স হিনি-গ্ন মসি এসি मनको, अपि गायक ए गुः कापित करूयस्य सोरेघ याया' मिकशिपाएगगनयमाट। कारगमा-लामजिकाइम विगिति. एमmrite marriani] या मालादीपवालोमारभसियामायम्। मा (18) "A" () मि। शुभ मानिस . मायका ·प्यत्तशिन परन्तु प्रोन्नयन एव परं लवमिति । प्रनोकरायोलबार; चिरागभटा. श्रष्टमः किरण। -प्रनतोऽमि वा ॥ २६७का- प्रश्नतः पश्चादुत्तरं वा उत्तरम् । यथा- किं दुर्लभं १ यन्मनमो न गोचरः, किं प्रार्थनौयं ? क च यन्त्र लभ्यते । किं वादकं १ यतस्मरणेऽपि स स्यात, तत्तञ्च तत् किं १ वजराजनन्दनः ॥१५० पत्र चतुर्विधपरिसंख्यातो विलक्षणता-तत्र तत्र सर्ववान्यव्यपोहे तात- पथ्यं क्वचिदाच्यमुखेन क्वचिङ्गामुखेन । इह तु शुद्धप्रश्नस्य शुद्धमुत्तरमिति भेदः । आकारणेशितेनापि सूक्ष्मार्थो यत्र लक्ष्यते । प्रकाश्यते वाऽन्यस्मै च स सूक्ष्मः(४५)कोताते विधा(ध)॥२८८का- क्रमेणोदाहरणे-राधायाः करकमले शिखण्ड दल पक्ष्म लग्नमालोक्य । प्रातः सखी विदग्धा लिलेख तत्रैव कार्मुकं सशरम् ॥ १५८ अत्र हि विपरीतरते कृष्ण केशाकर्षगाविलग्नतावतंसदर्शनेन पुरुषा. यितं तवेदं मयाऽवगतमिति सख्या स्ववेदग्धं प्रकटयितु पुरुपरीव धनुईरत्वं सङ्गच्छत इति सगरकार्मुकं लिखितमिति सूक्ष्मम् । भवनप्रागनसङ्गतमनगरसमङ्गलं कृष्णम् । सकदवलोक्य सलील राधा पिदधेऽवगुण्ठनेन मुखम् ॥ १५८ अत्र चन्द्रास्तसमये समागन्तव्यमिति कृष्ण प्रति सङ्केतोऽनया प्रकटितः, सारः (४६)सावधिसत्कर्षी यद्भवेटुत्तरोत्तरम् (न) ॥२६का- सारोऽनद्वारः। -वर्षेषु भारताभिधामह सारी भारते च तीर्थानि तीर्थेषु च मथु चैका बन्दाऽरण्यं मथुरायाम् । १६० सङ्गमेनैवेत्यादि-पन्न कषितपदत्व न दोषः, परं शोभाऽधायकमेव । व्यन्योन्यमिति- पचालचितात समालद्वारादस्य भेदः सहज इति वृत्तिग्रन्थ एव प्रमाणम्। उत्तरम- व्यत्र प्रकाशकृतां लक्षणे'असकृत् यदसम्माय मिति 'यसकृत पदं वैचित्राबोधकमिति परभव पद प्रयोत्तरसखे तात्पर्य नेति प्रथमभेदादेवावगम्यते, यन्न तथा तना- सच सूक्ष्मः । यथा- तग्निदशः। दिभिश्पदर्शितः प्रतिकाभेद एवेति महाकवीनां वाणभट्टादीनां सूचनम् । किम शाध्यमायाति पक्षियं कः तो यशः। गर: कोहगो नित्यं दानवारिविराजितः।"

·Anticlinax-व्याख्यावलद्वारावेततडशावपि प्रायाः क्वचिद्भिन्नाधों। असङ्गतिरिति- ३२३ पनहारकोशमः। अत्यन्तभिन्नाधारत्वे युगपदापणं यदि । धर्मयोई तुफलयोम्तदा सा स्थादसति:(१७) (न) ॥३००का- यदाधारी हेतुम्त दाधारं फत्तमिति, यया पायपुशलते एकाधार एवं दुःण्य सुरो, तदन्ययामायादसनसिः । सवापि युगपदेव हेतुः फसव, नत पापादिकतापयत् कालान्तरव्यवधानम्। यथा- तयाधरोहे घात मनव मम व्यथा मलिन चेतः । पीतस्वया ते बदनासपम्व' गश, कुतोऽनर्थ परम्परेयम् ॥ १६१ नायं विरोध, म वेकाययः । कारणान्तरसाहाय्यात् कार्य यत् मुकरं भवेत् । कर्तुविना प्रयत्नेन स(१८) समाधिरितोय्यते(५) ॥ (३०१)का- यथा- मयि व्यग्रे तम्या प्रणययनहसानमनसः प्रसाद राधाया: पदपतनमारिसितवति। राधार इति-मसिम पाधिकरणे हेतुतमिले पाधिकरये पलोत्पत्तिरिति सर्वथा नियमः, तस्यान्यधाभावः कारणस्याधिकरण मेकं कार्योत्पत्तेरपामियन्यथामावः। तथा पापपुण्य अन्ये सुखदुःखे एकमिान पात्मनि भवतः। समापि यमनतावप्यसनाबसरमा यापदिति । एकसिम व काये हेतुः न भवति । काचिम्मानिमी प्रात:काले भान भन्नार्थमाग ग्रीक्षण तस्याधरे सम्भोगविनादिक वोया-तपैति । यसिसव हणे सवाघरे तथा पतं कृतं तदेव तस्य सारणान्मम मनमि यथा जाता, नतु कालयवधानम्। त्वं मत्त: भम्भोगचिई धत्वा मानभामागतः, इदमेव माताचिमिति भावः। एव मशाध्यत्त्वेनोह्य यदुदाहरणं तत्तकृष्णसम्बन्धराहित्येन विगीतत्त्वात् ग्रन्थकारेण परिहतम्। इत्यादि लक्ष्यतस्तन् गम्यते। रुन रति-निपुणमिति प्राचीनानां महान्तरमस्येवि कश्चित । गास्थ विवर्त उत्तरकाले कथमप्यासीदिव्यप्रधानलेऽप्यस्य प्रथमत्वख्यापनं कुवचित् । विदधानाश्रित्य काशवम नोवतीतीवं प्रायादलदाराष्ट्राने, पर धैदाधामेलदास्फोटनप्रायम्। अन्न वक्रोक्तिविरहानालङ्कारतेति भामहानुमारिण: कुन्तकादयः । (न) मावधिरिति-'परावधिरिति प्रकाशलक्षणे-'तन मयन्तभागो यत्र पर्वोत्ष्टाष्ट इत्यर्थः, धारावाहिकतया तत्रैवोत्कर्षविधान्तरिति गोविन्दव्याख्यानम्। उत्तरोत्तर मनाच्या समावेशेऽप्यमिति । अस्य न केवल धर्मधर्मिकपेय यतिरेकाझेदः परं माता रूपेय धाराविरोधिवयवति शेयम्। सर्वखे त्वस्येवोशर इत्याख्या । प्रतोद्यान CHmare

·अष्टमः किरणः।
अकस्मादम्भोदव्यतिकरकृतः स्फूर्जथुरभूत
सखे ! वासादेषा सपदि मम कण्ठं धृतवती ॥ १६२
श्लाघ्यत्वेन भवेद्योग्यो यदि योगस्तदा समम(४८)(न)॥३०२का-
सममित्यलवारः । यथा-ललामं नारीणामियमइह पुंसामयमहो
वयोऽस्या अस्यापि प्रकृतिनवकै शोरकमिदम् ।
प्रसूनेपोर्भाग्यान्मिलितमिव रत्नहमिदं
न राधाकृष्णाख्यं भजत कथमाद्योऽपि च रसः॥१६३
एवमलाध्यत्वेऽपूरघमुदाहरणम् ।
अत्यन्तवैसाहायेन योगो यदतिदुर्घटः ।
कर्तुः क्रियाफलाभावः प्रत्युतानघसम्भवः ॥
गुणकियाभ्यां ते एव कार्यकारणयोश्च यत् ।
परस्पर विरुध्येते विषमः(५०) स चतुर्विधः(न)॥३९३का-
ते गुणक्रिये एव । क्रमेणोदाहरणानि-
शिरीषकुसुमादपि प्रकृतिकोमलन्तहपुः
कुकूल विपशूलयोयसिकरोऽनुरागज्वरः।
तथापि सहतेतरां तममुनैव राधा चिरं
न वामनमगोचरः सहजभावबन्धनमः ॥ १२४ पत्र गुणो गुणेन ।
संसारदावग्लपितं मनो मे शियाय तापप्रशमाय जपणम् ।
स निधुणस्त इत लब्ध मात्र समूलमुन्मूलितमेव चक्रे ॥ १६५ प्रत्र क्रिया क्रियया
शिरोघेति-कुक्नविधलयोस्तुघाग्निविषाक्त गलयोः समूहरूपः श्रोष्ट्रय विधयकामु-
रागचरः। मनभावः स्वभाव सप्रेमा। अब कोमजम्पर्शगुणेनानुरागज्वररूपगुणो
विरुध्यते। संसारेति-निघण: कृपारहितः। तथा श्रोतया चरणारविन्दाश्रययमानेण
संसारज्वालाया मूलभूतस्य मनोटितलिङ्गदेहस्य नाशं वकारेत्य हो तस्य कृपालुतेति
यस्य तथा प्रत्यीकाधिक विधालद्वाराणां विरोधभेदेन परिगणना प्राची ग्रन्थेषु । चिन.
हेतुरबाजार इति राजानु मारिणः । अयमतिसयोक्ति प्रपञ्च इयपि क्षेचित् । चतुर्थभेदा-
तिशयोक्तिसामान्य कार्यकारणयोः पौवापर्यविपर्ययः, १६ तु तयोरेव वैयधिकरण्य मितीया-

·। २३४ अलङ्कारकोखमः। पीयूषवीरुधो बोजमेकमेव ममान्तरे । अहुराः किममी तस्माइहवो विधवीरुधाम् ॥ १६६ अत्र कार्य भूतानामड्डुराणा बहुवे न गुपिन कारणभूतस्य बीजस्यै कलं गुणो बाध्यते । पोयूषविषयोश्च कार्यकारणरूपत्वाधर्म्यम् । प्रेमवीज परानन्द स्थन्दि रोपितमन्तरे । तस्याझुराः कुकूनस्य स्फुलिङ्गा इव दाहकाः ॥ १६७ अत्र कार्यस्य दहनक्रियमा कारण स्य परमानन्द स्यन्दनक्रिया विरुध्यते । आधाराधेयो नोर्मियस्तत्प्रतियोगिनी । ततोऽप्यधिकभूमानो स्यातां तदधिक (५१) भवेत् (न)॥३०४का- अधिक नामाऽनवारः। क्रमिणोदाइरगो- अहो ते मनसः सुभ्र । विशालत्वमिदं महत् । विलोक्यां यो न मालेप यत्र माति रमापतिः ॥ १६८ अत्राधेयस्य भूयस्त्वेऽप्याधारस्य ततोऽपि भूयम्त्वम् । पां वेनि यस्या प्रतिरोमकूपं ब्रह्माण्डमाण्डानि समुलमन्ति । तस्यां तनो ते न ममौ मुकुन्द ! तस्याः समालोकमहोत्सवोऽयम् ॥१६८ अवाधारभूयस्त्वे ऽप्यप्राधेयस्य भूयस्त्वम् । अपकायापकारार्थमसमर्थन तत्प्रियम् । हिनस्ति यत्तदोयोक्तिः प्रत्यनौक(५२) स्तवो यदि (न)॥३०५का- थानम्नुतिरमि शेया। यताश्रय क्रिययोन्म मनक्रिया विरुध्यते। बीजं प्रेम. तातु एकमेव, तस्यादरा विरहजन्यच्च लाहमा वधः--एकस्य वानस्य बयोबुराग सम्भवन्तीति विरोध , पीयप विषयोरपि विरोधश्च । भूषोः यापकयोः । नत्प्रतीति-याधारस्य प्रतियोग्याधेयः, व्याधियस्य प्रतियोग्याधार इति। नया चायापेक्षया यदाधारो यायको भातिव्यवाधारापेचया यदायो यापो भवति तदाधिकालमारः। म्यवाघे यस्य श्री कृष्णस्य, व्यापारम्य राधिकामनमः। में भर. विविधोऽयमित मानो मणिधारकार: ममाधिरिति-समातितमिति मंधा था, যয় জামাই যত মাথী ৪ সমাধি। অমান্ধন্যি কঙ্কাবায় ঘুঘল বিষ, मरेपी मु गायखेन । मममिमि-यय तयो भेदा रमालाघरे चिनाविषम नियम .

·अष्टमः किरणः । ३३५ अपकारिणोऽपकारासामर्थन तप्रियस्य योऽपकारम्तदुक्तिः स्तवरूपा यदि भवति तदा प्रत्यनीकम । यथा- माधुर्यमादाय तवाननेन कलङ्गवारो विहितः शशाशः । तेनैप राधे ! तव वल्लभवादसबिधाने तव मां हिनस्ति ॥ १७० तुलान लागा स्तोकेनान्यद्यदि निगूद्यते । सहजेनेतरेणापि त-(५३)न्मौलितमपि विधा(प)॥३०६ का- एकेन वस्तुना अन्यबस्तु यदि तुले नास्तोकेन चिरुन निगृह्यते सहजेन स्वाभाविकेनेतरणागन्तुकेन वा स मोलितनामाऽलङ्कारः । क्रमेणोदाहरणे- स्वतथपललोहिते सुमुखि ! राधिके । ते दृशौ गतं सहजलालसं प्रतिमन्दमन्दं स्मितम् । स्वभावमृदुवक्रता ललितमईमई वची मदश्च मदनोऽथवा मधुमदश्च कैलक्ष्यताम् ॥ १७१ सजातकम्मोवपुलको हिमागमे सानोस्थितां कृष्णगन्तपातिनीम् । शीतार्दिता भाववती नु वेति तां विनाऽपि न जातवतो सखों सखी ॥ १७२ पूर्वध जह, उत्तरत्रागन्तुकम् । स्थाम्यते खण्डाते वापि पूर्वं पूर्व परेगा यत् । विशेषणतया वस्तु सा विधेकावलौ(५४) भवेत् (प)॥३०७का-- माधुर्यमिति-हिनस्ति, विच्छेदे चन्द्रस्योद्दीपकत्वेन पीडाकरत्वं जेयमिति भाव, । स्वत इति -अन्न च स्वभावसिजेन महता नेत्रस्य चाचल्ये नारण्येन च यौवनमत्तताऽदिजन्यवयं ये मंज्ञा। एतदतिरिक्ता असम्भवाद्यालदारा: प्रपञ्चायितानीति बहुमिन गण्यन्ते । व्यधिक इति-यतिशयोक्तिहिनीय भेदा विशेषत्वात्तदन्त भुक्तोऽयमिति केचिदाधुनिका:-परमाधा- राया धिक्य नशोभाऽधायकत्वादस्य विशेष इति सर्व खात्यम्। अल्पमित्यलद्वार: 'यल्पनु मूनादाधेयादाघारयातिमन ति लक्षितः केचित् खोक्रियते। प्रायनी कमिति लौकिक न्यायमूनोऽमहारनि शो वैचिधात । 'यथाऽनीकेभियोग्ये तत्प्रतिनिधीभूतमपरं मातया कश्चिदमियज्यो तयेह प्रतियोगिनि विजेये तदीयोऽन्यो विनीयते इत्यर्थ इति संज्ञाऽन्वर्थता मम्मटभ पतिपादिता। यदस्य पञ्च भेदा: कैच्चिद्दशितास्तत्प्रदर्शनमात्रम् । (प) मोनितम-व्यत्र निगूहनन्त वशीयस्तया-तेन सामान्यालद्वारगद मुशक । एका• - ·घलोसिएकायली पार, सदापि विशेषणान मालाकारण अपनम्। सारथमिमि- अलङ्कारकौस्तुमः। परेण परणेत्यर्थः। क्रमिणोदाहरणे- यस्यां रजन्यः समणिप्रदीपा: मणिपदोपाथ रतेऽप्यहाः । रतच कृष्णप्रणय कसारं कृष्णश्च सर्वात बलामु तुल्यः ॥१०३ अत्र स्थापनम् । पोतिन सा प्रैति न या परं जनुन तज्जनुयंत्र महाकुन्नोगतम् । महाकुलं तच न यन्न वैष्णव न वैष्णवः सोऽपि न यो व्रजप्रियः ॥ १७४ अत्र खण्डनम् । पूर्वानुभूतम्मरणं तत्समान विलोकिते। सारणम् (५५) (प)- ३०८का- विसशकलमेकामदता विलोलदीर्घ रथाङ्ग युगलेन । हिवाईहारराधास्तनघटयोः स्मारितः कृष्णः ॥ १७५ भान्तिमा(५६)-स्तौरतस्मिन् साम्यमानि यत् (प) ॥ ३०६ का माम्यं मदृश्यम् । यथा- तापिन्द्रुममरीति नखरैग्छित्वा श्रुतौ कुर्वते या काशित् कबरोभरे कुवलययणीति यां काथन । गाइन्ते कुनसभुवोऽपि यमुनापन्येति वामनाने सपणम्य व्रजरन्ननो जयति सा तेजस्तरावलिः ॥ १७६ मंसं बभूव । मत्तस्याप्येवं भवति। एवहत्तरतापि ज्ञेयम्। संजातेति-सानादयिते नागन्तुकर कम्मेन ग्रोमणीनजन्य: कम्प ग्राहतो बभूव । सपना ने दिमाईचारस्य मारयं, चक्रवाकयदर्शनेन तनयोः सारयं यम् । सामयानिगलकोऽयं, न केवल मातिमात मनोवृत्तिमय राजाममम । तेनातिवित्तियामिति भाक्यमाने नातियामि.। भान्तिमानिति -यापि मानता वीजम्। भ्रान्तिरण भूमिमोत्या माडग्य कन्दिय याह्या, न मुरमोत्या, शुक्तिकाया रणमिति पदिति मम्प्रदाय मिततः। प्रतोमिनि-प्रतिनियरियादिय मंत्रा। বলি, ‘বদ্বান্ধনিহি লাদি ললবাসা মালা। শালীমাগীযষমাময় হয় সূম, ঘামল সিদ্ধান্তই যমিক পাহৰি লৈ ঘাশিয়া, ধু पग्गियोपमिति विसति-घन ग्टया प्राइसरायममा देता ·अष्टमः किरणः। यथाधा-- पृष्ठे मणीन्द्रमसि प्रतिबिम्बभव केशस्य केगपरिशेष इति मेगा । उन्नासयत्य सदगुलिपल्लवेन सा व्ययधीरजनि केशव केशबन्धे ॥ १७७ उपमानस्य धिकार उपमेयस्तुती यदि । (५७)प्रतीपमुपमानस्य धिकृत्यै चोपमेयता (प) ॥ ३१०वा- उपमेयस्तुत्यर्थमुपमानधिकारो यदि तदा प्रतीपं, यदि वा धिक्कारायव उपमानस्यैवोपमेयता तदा चेति दिविधम्। मेयोदाहरणे- तव जयति जगत्यां राधिके ! भूविभन्ने किमिति कुसुमचापचापमन्यं विभर्ति। थिलसति मुखबिम्बे वैधमा वा किमर्थ व्यरचि विधुविधाने निष्फनोऽयं प्रयासः ॥१७८ वरतनु ! ननु कृष्णो इन्त वैदग्धप्रमुग्धः शिवशिव भुवि भद्राभद्मावऽनभिज्ञः। तव विगतकलट्नानमेनेव योऽयं शशिनमुपमिमीते नैव लज्जा करोति ॥ १७८ मम वदनमव नयनानन्दकमिति मा कृथाः सुतनु ! गर्वम् । अपरोऽपि कश्चिदेवं राकायां भरदि गीतांशः । १८० अहमेव दारुणतम इति मा कुरु कालकूट ! गुरुगर्वम् । बत्तोऽपि दारुपातमो दुर्लभलोके मनोरागः ॥ १८१ इत्याद्यपि तद्वेदान्तर्गतम् । एव इति-श्रीवास्य केशवन्यने कर्मणि थयधीरननि थपले कारणमाद। मणोन्द्र इन्द्रनोलमणिस्तदन्मइत्तेजो यस्य नयाभूते ए केशस्थ प्रतिविम्ब मैव केशस्य परियोऽयमा। इति भ्रमेणामक दुलासयन्ताई नयन्ती। ममति-शरत्काले राकायों पूर्णिमायां शीतांशुश्चन्द्रः । यतिशयोक्या श्रीराः प्राह । अहमेवेति । दुर्लभलोके मोहयो । (फ) सामान्यमिति--तत्वतो भालोनीदमपि कविनिर्मिविगौरवेय नमानगुणत्वेन निवध्यते चेहस्तु तदाऽयम् । ततो भेनाप्रातमि तेन विशेयेय देन यदिश्यिते । विशेषः । तयोरेकन ग्रहणेन लक्षण्य स्फटनरं नामिति च ज्ञेयम् । एकान्न वस्तुमामान्य- ४३ ·३३८ अलहारको स्तुभः । प्रस्तुतस्याग्रस्तुतेन गुणकत्वविवक्षया । ऐक्यं निबध्यते योगाद्यत् सामान्य(५८) तदिष्यते ॥३११ का- राधे ! तड़िहोरि । तवैप गण्ड्योः कर्णान्तलम्बी नवकेतकीच्छ दः । न सौरभेणापि गतो विभिन्नतां मधुव्रतेनैव विविय बाधितः ॥ १८२ अथवा-हिरदरदनलाले चारुपर्यशराजे छतकशिपुनि तल्पे मल्लिकापत्रिकामे । गशिमहसि निदाघे प्राङ्गने निर्विताने जयति निरवलम्बस्वापशालीव कृष्णः ॥ आधारस्य प्रसिद्धस्याभावेऽप्याधेयदर्शनम् । एकस्य युगपद्दत्तिरनेकात्र खरूपतः ॥ एकस्यैवातिचिवस्य वस्तुनः करणेन हि । तत्सामान्यान्यवस्तूनां करणं स भवेचिधा ॥ विशेपः (५८) (फ) -३१२ का देन प्रयत्नेन चित्रवस्तुकरणारम्भस्तेनैव प्रयत्नेन तथाविधाशक्ययस्त्वन्तर-- मप्यारभत इति केचित् (फ) । मभिगोदाहरणानि- लोकान्तरान्तः सुहृदां गतानां गिरथ रूपाणि च सेलयश्च । तथैव मन्तीद महज नाना मनस्यको सौहद ! ते प्रभावः ॥ १८४ पत्र प्रसिद्ध श्राधारः सहदेव, तदभावेऽम्याधेयानां रूपादीनां स्थितिः । नायं विरोध', पूर्वदेकविषयलाभावात् । हितीयो यथा- राधे इति-गण्डकीकोपनयोः सगन्धलेन केतकीनदो न भिन्नता प्राप्त: किन्तु भ्रमरणेच गदहस्यलात् कोपर्व भिन्नमिति विविध घोधितः। तथा च पूर्वानुभूते कप्स्योत्पले पतितुमागतो भमरः पश्चात् कर्गस्यकेतकीपत्रान्धनान्ध; मन पलायित:, तहवा मशामिदं केतकीपामिनि ज्ञानं जातमिति भाः। केतकोगन्यो भमरस्यामा इति मर्यन प्रमिति: प्रम्नुतस्य गण्डम्यनन्यायम्नुतेनागनुरेन मद योगात पीनार्यरूपगुणेनैकत्वविवपश्यं वनितम्। हिरदेगि-प्राणगस्य शय्यानाद मनपाचनत्ययान् निरवनसमापशाली সঘা সব বাবা কি মালায়ানু স্বীসঃ সুমা যমিনীষি যুগ रयर्थः। मणिकाया. वे वपु न: कन, कशिपुतनिका यह तथाले। ईपिदिमि-- संपाधिमा यन प्रपन नमादितनमाकान्त मागोयभेदो विशेषनामामारः। প্রশিল সমর ভাই হিসেবে বলা যায়। অঞ্জf# . - ·अष्टमः किरणः। ३३८ राधाऽग्रतच परतोऽपि च पावतश्च योले च चक्षुपि च वाचि च मानसे च । कोनाध्वनैप मदनो हदि मे प्रविय मां इन्ति इन्त किमियं न निराच कार॥१८५ अकस्यैव वस्तुनो युगपदेवानेकत्र स्थितिः । बतीयो यथा-आनन्दो निधिरमृतं धीः श्रीविद्या तिः पुष्टिः । अनुकूलेन हि विधिना त्वां ददता मे न किं दत्तम् ॥१८६ करणेन इति करपमत्र क्रियामानं, नतु निर्माणमेव । तेन 'प्रतिकूलेन कि हि विधिना व हरता हन्त किं न हृतम्' 'प्रतिनिपुणेन हि विधिना बां सृजता भुवि न कि सृष्ट'मित्यादोन्यपि। सर्वत्र चे विधेषु स्थलेषु वक्रोक्ति रवान्तभूता (फ)। तथापि किनिनक्षमाश्रित्य भेदः क्रियते । वस्तुतस्तु सर्वेष्व वालदारेषु वक्रोक्तिरेव वैचित्राकारिणी, यथोक्तं 'वक्रोक्तिः काव्य. जीवितम्' (फ)। अन्ये शोकम्-यक्रोतिरेव कायनां सर्वालङ्कारमाजिका ! तस्मादेव प्रयझेन सम्माद्या कविपुङ्गवैः (फ) ॥ -स्वगुणं त्यका प्रगुणस्य समीपगम् । तस्यैव गुणमादले यस्तु स्यात् स (६०)तहयः॥३१३का- -विम्बाधरोष्ठ मइसा समुदित्वरेण वन्तिरे लसति दाडिमबोजवुधा। नासाऽवलम्बि गजमौक्तिकमुल्लिलेख खेलाशुकः करमुपेत्य स राधिकायाः॥१८७ लोकान्तरेति-यत्र विरोधालङ्कारो सम्भवति । परलोकगतमुहृदामेवलोकगतन- सच्चनमनसाच भिन्नत्वान्न दोष । व्यानन्द इति एवं सति व्यताभ,नवस्तुमो दानक्रियायै तत्मामान्यस्यैव दानक्रियासिद्धिः । एतच 'वां हरते'त्यनेन नहरणरूपक्रियया सवेधी हरक्रियासिद्धिः। ननु लिविधविशेषालद्वारस्यले सन वक्रोक्तिनामालङ्कार एव सम्भवति, किमन स्वतन्त्रालङ्कारकरणेनेति-तमाह-सर्वदति । किञ्चिदैलक्षण्यं सौत्य विशेषनामा लड्वारः क्षतः। वक्रोक्त्यनदारः (19) सववेपालबारेषु वत्तते, अतोऽत्र न दोघ हत्याइ। विमेखि-राधिकाया नामावलमिगजमौलिके वर्णन्तरे लपति सति खेलाशुको कायजीवितम्-~-एतच्च भामहमतानुसारिणामलङ्कारमाहात्मवादिनामलङ्कारप्राणभूतवि- छित्तिममंदोतनमा उक्तमिति-व्यापाततो वक्रोक्तिपदेन खभावोतिः प्रतिविध्यते-यदाः प्राधः, "भिन्न विधा स्वभावोक्तिर्वक्रोक्तिश्चेति वामय मिति। परं वमोक्तिजीवितकारय अन्तकेन दग्धीमभिपित्यपरययायाया यस्या. मारवत्वं यापकत्वञ्च यथोपयोग वित्तरन्न (19) एवं (ख) पुस्तके। "घुमा दकोशालार" इयारी । यथा- --

·मां कच्चनमहोदधिः नामम सरलरहमीरो मोशोऽन्धकारश्च । मोचो विषयेयामतिः
धन्यकारच मनम: प्रमादं मुम्पतीव,मोहे ममि मनम: प्रमादलोपो भवति,तपाइन्धकारपि
णमोन्पो माति, मचा मोर मनि पियन जनोय: मन् पुरः मौपि माथुम पति,
३४०
श्रलद्धारकौस्तुभः ।
न गद्यते यदि गुणस्तस्य स स्यादतद्गुण:(६१) ॥३१४ का-
यथा-सदाऽनुरको मनमोह वर्तसे तयाऽपि च त्व न दधामि रक्षताम् ।
सदाऽनुषतं त्वयि नाथ ! कृष्ण ! हे मनोऽपि मे नैव विभर्ति कष्णताम् ॥१८८
यथा वा-तीरोदधिजठरभव: सहजन्मा कालकूटस्य ।
तदपि च न सितो न गितिः कोस्तुभ एकः स्वभावतो रक्तः ॥१८८
यवस्तु साधितं येन करणेन तदन्यथा ।
तेनैव यदि तस्य स्यात्तदा(फ) व्याघात(६२) इष्यते ॥ ३१५का-
यया-घन्तापयास य एव चित्तं म एव भूयः शिशिरीचकार ।
न कालकूटो न सुधातरङ्गः स कीदृशः केशिरूपः कटाच: १८०
उपमाऽदय एतेऽमौ व्याघातान्ता क्रमेण हि ।
विपष्टिसंख्या एवैतालद्धारा वहवः पुनः ॥
संसृष्ट्या सकरेणापि (ब) भूयः संसृष्टिरप्यसौ ।
क्रियाशब्दा?भयभूः सा क्रमेणा प्रदर्शाते ॥ ३१६का-
शब्दः शब्दालद्वारः, अर्थोऽर्थालङ्कारः, उभय शब्दार्यालद्वार:-एते त्रयः
झियाप्रधाना इत्यर्थः। एतेपामन्योन्यनिरपेक्षत्वेन विशकलिततयाऽवस्थान
मंसृष्टिः तत्र गम्दानहारसंसृष्टियथा-'सुरतरित्यादो (म किरणे
१५ नोक) यमकानुप्रासयाः । पर्थानद्वारष्टियथा-
पान्नुम्पतीय परितो मनमः प्रमादमालुलतीव पदवीं नयनयन्य ।
उद्देनकननमहोदधिवहभीरो मोहोऽन्धकार व मोह इवान्धकारः॥ १
माग्यपानिमः शुको मौक्तिकसम्मिटेश्य सचोग्लिवितयकारेत्यर्थः। उस उहती.
मविशवागमनपा या मनमः प्रमाला गमिति एमपकार नेयाय पदोलोया
पलपाति परमपिन पायोनि मारः।
निरामयन्य । यस पद नसानलहारविशेषारिय मयमामा
।
चामान

·अष्टमः किरणः। ३४१ अत्रोतक्षाममासगाऽन्योन्योपमाऽदिभिः संमृष्टिः(ब)। पदार्थान्नमारयोः संसृष्टियथा 'मेघे माधयने मणावपी'वादी (५म किरणे ३य लोके) अनुप्रास विरोधी। सङ्गरस्त्वङ्गाङ्गिभावः (व)-३१७का- एषामलङ्काराणामङ्गाङ्गिभावः सङ्करः। स चानुग्रामानुग्राहकभावेन । यथा- कपोलयोः कुण्डल पद्मरागमयुखबिम्ब ब्रजराजसूनोः । स्वचुम्बलग्नाधररागबुध्या स्ववाससा लम्पति काऽपि मुग्धा ॥१८२ अत्र तहुणोऽनी, भ्रान्तिमानगम-उभयोरनुग्रामानुग्राहकभावेन सङ्कारः। यथा वा-निरस्य करलोलया तिमिरनीललाञ्चली रथान मिथुनस्तनावपि निपीड़ा जात स्मितः । हियेव निमिषतकुशेशयदृशं सरागां प्रियः प्रियामिव सुधाकरो इरिहरिद्वधू' चुम्बति ॥ १८३ अत्र रूपकमुत्प्रेक्षा श्लेष उपमा समुच्चयशेति परस्परमागितयैव पञ्चा- लहाराः। तथाहि तिमिरस्य नोलघेलत्वारोपाद्रूपकं, 'जिये।' त्युत्प्रेक्षा, 'करलोलय'ति श्लेषः, 'प्रियः प्रियामि'त्युपमा, 'निरस्य' 'निपीडोति' समुच्चयः । एषु यो मुख्यः सोऽङ्गी, अन्येऽङ्गानि ! एवं शब्दालतारपक्षेऽपि । यथा-'ससार से' त्यादौ (७म किरणे ४२ श्लोले) यमकानुप्रास हाक्षर- मुरजबन्ध गोमुत्रिकावन्ध बद्दकवाट-मुक्तकवाट शृड्स लादयः । कपोलयोरिति-कुण्डलभियतपद्मरागस्य रक्तिमानं कपोलो राहात्यतस्तद्गुणालङ्कारः, तापारक्तिम्नि मुग्धाया: खोयाधररागस्य भान्या भ्रान्तिमानलङ्कारः। निरस्येति-हरिहरित् पूर्वदिगेव घृतां चुमति । अन्यो नायकः मस्तकस्य पटं दूरीशत्य चुमति, चन्द्रोऽपि सन्ध्याकालीनान्धकाररूपनीलचेलाञ्चली किरण एव करस्तस्य लोलया निरस्य चुम्बति । ज्योतनव चन्द्रस्य सितम्। व्यन्या नायिका घुमनसमये माहितनेता भवति, इयमपि चन्द्रदर्शनान्मुद्रितकुमेशयं कमलमिव लजया सहिता हक भ्रान्ता एव । विनाधराव्यादि-अन कः कमलाकरस्य 'तव करकमलम्यां स्फाटिकीमक्ष. माला'मित्यादि, माहित्यको सुमीत: झोकस्तुलनीयः। याघ तइवि-लौकिकन्यायमूल कोऽयं -नात विरोधालङ्कारमंस्प: कथमपि कल्पनीयः तस्य युगपदापणे तात्पर्यवत्वात ·- (1) संप माilly-नारम्य भगवानदारोग एचगामनाया ३४२ अल द्वारकौस्तुभः। -बहूनां वा योश वा। सहावस्थानवाधेन भवन्नो वैत्यनिश्चये । सङ्करोनिययाखाः स्यादाथास्थानं प्रदश्यते ॥ ३१८का- योवहां वाऽलङ्काराणां सहावस्थानबाधेनायं भवेत्रवेत्यनिश्चयेऽ- निधयाख्यो द्वितीय: सदरः । यथा- यथाऽनन्दस्यन्दी दृशि इगि यथाऽयं बहुकलो यथा नक्षत्राणां पतिरपि यथा तापहरणः । यथाऽयं भानोरप्युपरि परिसा कथमहो तथा नायं धात्रा विधुरनिशपूर्णी विरचितः ॥१८: अत्र विशेष्यस्य चन्द्रस्य प्रस्तुतस्य विष्टव विशेषणैरप्रस्तुतस्य कस्यचिदमस्य प्रतीतिरूपा कि स्मासोतिः, किंवा तरेव चन्द्रस्याप्रस्तुतस्य शंसनमुखेन कस्यचित् माधोस्सथाधिस्य क्षीणत्वादिधर्मस्य प्रसुतत्वात्यायिन्यप्रस्तुतप्रशंमिति निश्चयाभावादनिश्चयमकरः (ब)। यतानुकुलता प्रतिकूलता वा स्फुटतया स्फुरति तत्र निश्चयान्न (व)। अनुकूलता साधकत्वं, प्रतिकूलता बाधकलम् । इदं ते रदनद्योतेरेतरूपचितं स्मितम् ! ज्योत व मुग्नु चन्द्रस्य काममामोदक दृशोः ॥ १८५ अव प्रधानतया स्मितं मुख एवानुकूल न तु चन्द्रे । तेनोपामया: साधक -प्रतो मुखचन्द्रम्येति रूपक न भवति । तेन न सन्देह, भायात् महरोऽपि न। अहो बत म इत्यस्य धृष्टताऽभीरताऽपि च । मुग्नचन्द्र मत्स्यन्ते यदन्य यन्द्र उहतः ॥ १८६ यथास्यातघाभना। पचानन्देति। भानो: मयस्यापापरिभ्रमणकत्ता, भूमासस्या पाप पन्द्रममिति पथमपन्यो: (१) সব বলসিলসিলভি মীমাসি ঘাম শিম মীমাংগসইস मातोपानोपमेयो योनिमयदान शानं न भवति तत रूपकमलद्वारः। पा যু সিলগাষ বৃহস’লার ঘন্ধ বিল মাকাল যথা সখি " यथा- न रूपकम्य- तद.

·अष्टमः किरणः। ३४३ प्रवान्यत्वं चन्द्रस्यानुकूलं, न तु मुखस्य, तस्य प्रतिकूलमेव ; तेन रूपकस्य साधक, न तूपमायाः, तस्यास्तु बाधकम् । शास्त्रजभास्कर संजा तामालिङ्गति सर्वदा ॥ १८७ इत्यत्रालिङ्गनमुपमाबाधक, नहि सतो स्त्री पतिसदृशेऽनुरज्यति, अतो रूपकस्यैव साधकम् । कशोदरि ! मुखेन्टुम्त स्फुरत्कनककुण्डलः । दृशोरक्तशमानन्दमुलासयति मे भृशम् ॥ १८८ अत्र स्फुरत्कनक कुडलस्वमिन्दो प्रतिकूलम् असम्भवादिति रूपकस्य बाधकम्, उपमायास्तु साधकमिति न सङ्करः। एवमन्यदपूरद्यम् । एकात्र विषये व्यतासुभयालङ्कृतियदि । तदाऽपरः सङ्कारः स्यादिति विविध एव सः(ब) ॥३१का- অধ্যা ঘষিযলীহুড়মিলৰিষযমযমান। मग्नचिरं रिहरितसरसीरमेभ्यः प्रत्युन्ममन शनकै रमृतांशुहंसः ॥१५८ अत्र रूपकानुप्रासाविकपदविषयो, नत संसृष्टिवत् पृथग्विषयौ- इति त्रिविधः महरः । तेन शब्दालङ्कारोऽर्थालङ्कार उभयानद्वारश्च संमृष्टि ससरत्वेन बहुवेन बहुविधा भवन्ति । तथाहि- दूपमाऽलङ्कार एव। व्यहोति अन सखचन्द्र यो मैदास्फया रूपकालङ्कारः। अन्य सखभिन्नश्चन्द्र उहत इत्यन मुखचन्द्रयोरत्यन्तभेदान्न सादृश्य म, यतो नोपमाऽलङ्कारः। मंज्ञा सम्पक ज्ञानरूपा तो शास्वरूपम् भास्कर सूर्य त्वामालिङ्गति। पास्तजयो: रूपकमेव गोषमा अन्न कारणमाह-बहि सत्तीति । सभ्याकाले पूर्वदिशः सकाशादुच्छन्त चन्द्रं वर्णयति-~ो बालेति। हरिहरित् पूर्वदिक मैव सरसो तस्या रसेभ्यो जलेभ्यश्चन्द्ररूपो हंस उन्ममज्न । प्रादौ चिरं कालं वाय्या सरोवरजले निमग्न पश्चातसाह्नत इत्यर्थः। ग्रन्यो ईस: चालणालाभ्यां शोभित: सन् सरोवराकृति, व्ययन्तु शैवालखरूपं विलक्षणं लक्ष चन्द्रनिष्ठकनस्पपि तस्य लक्ष्मी: शोभा यस्य तथाभूत.। एवमुद्दण्ड रश्मय एव विममण्डलं टगालसमूहलेन मण्डपमानश्चन्द्रः। तन बहुपु निबन्ध सु । तिलतण्डलन्यायेन संसरि: क्षीरनीरन्यायेन सहर हि साम दायिकाः । मङ्करस्य भेद निर्देश व्याधुनिकैटर्शितः। मूर्यमण्डलस्यापुपरीति-तथा च श्रीमद्भागवते (५।२८) एवं चन्द्रमा व्यगमस्तिभ्य उपरि लक्षयोजनत उपलभ्यमान' इत्यादि। व्यनिश्चय-

·३४४
पनद्वारकोम्नुभः ।
शन्दालतयः शुद्धास्त्रिचत्वारिंशदौरिताः (४३) ।
ताः परस्परसंमष्टया तावता गुणनेन हि ॥
पड़ बिन्दुवमुचन्द्राः (१८०६) स्युश्चित्रं चेत्तत्र गण्यते ।
तदा तस्य वहुत्वेऽपि स्यादैक्यन्तेन तद्युती।
मुनिबिन्दि भचन्द्राः (१८०७) स्युः सद्धरेण विधा पुनः ।
पन्द्रपचाब्धिवाणाः (५४२१) स्युः शब्दालारसंग्रहे ।
अर्यालक्ष तयः शुद्धा (६२) दिपष्टिस्तत्प्रभेदतः ।
अश्वनागशाला: (१८७) स्युम्तावता गुगानेन ते ।।
दुरितरसंस्श्या ग्रहत्तुंग्रहसिन्धुभिः ।
युतोऽग्निरले च (३४८६८) पुनः सकरेगा विरुपिगा ॥
अप्रविन्दुग्रहाम्भोधियिन्दुचन्द्रा:(१०४६०७) प्रकोर्तिताः ।
शब्दानदारसंमथ्या वाजिसिन्धुमतद्नैः ॥
यिन्यानोभपड़वागा(५४८७००८४७)उभयानहतिग्रहाः ॥३२०
ग्मयत्-प्रेय-अस्वि-ममाहितममारपाया ।
रमानहरायोपान्यारातमो रमपीपिकाः (भ) ॥३२१का-

·अष्टमः किरणः। ३४५ अधैषां कथ्यते दोषः-३२२का- एप भन्दालताराग्याम् । -दैफल्य वृत्तायोग्यता । प्रसिहेश्च विरुद्धत्वमनुप्रासे मलबयम् ॥१२३का- मलो दोषः। क्रमेणोदाहरणानि- इन्दं इन्दं वादेयदुन्दुभीनां नन्ददृन्दं व्योनि खन्दारकाणाम् । हषोत्कर्षान्नाकमाकन्दवः सान्द्रानन्दं नन्दसून ववन्दे ॥ २०० अत्र 'माकन्द'शको निष्फलः । अत्रैव 'हपोत्कर्षादिन्दुकुन्द द्युतीना'मिति पाठे सर्वेषां देवानां शुक्न वमप्रसिद्धम्। तेन 'शीधुस्यन्दामन्दमन्दारवर्षे'- रिति न्याय्यः पाठः । हत्तिविरोधो यथा--प्रकाण्डभुजदण्डोऽयं पुगडरीक्षणः क्षणी। कुण्डलीभासिगण्ड थी: स्त्रीमण्डलममण्यत् ॥ २०१ अत्र शृङ्गाररसे या वृत्तिस्तत्रायोग्यत्वम् । पाहवयगतत्वेन यमनं यमकस्य तु । अप्रयुक्ततया दोषः-३२४का- वैफल्यमार्थत्वस् (म) । वृत्तायोग्यता प्रतिकूलवय न्यासः। प्रमिद्धिविरहरू परम् । व्यमुरवधानन्तरं देवानां ग्रीकृष्ण भक्तिमाह-इन्दमिति । नाकमाकन्दवधैः खर्गीयान. फलानां वर्षेः धइत्यपुथार्थत्येन यर्थोऽयं प्रयोग: शोधुस्यन्देति-एवं सति देव यथा इन्दुभिवादन क्षतम्, एवं वन्दनं शतं, तथा पारिजातपुष्यष्टिरपि तेति भावः। क्षणोति-क्षणोऽवसरस्तहान् स्तोमण्डलैः सह विहार प्राप्तावसर इत्यर्थः वृत्ति माधुययनकपदन्यामः। च्यायोग्यत्वमिति-योनोगुणाईवर्णन्यासात् । कर्तुकामानामतिसूचनधियामुपस्कृतमिति प्रागेव ध्वनिकिरयटिप्पणेऽसामिर्मनाक मचितम् । शब्दालङ्कृतीनां भेदगयनये व त्रिचत्वारिंशदिति संख्याऽयाति, तदा था सप्तमकिरणोहित- रौत्या वक्रोक्तो २ भेदाः, अनुप्रासे ६ भदाः, यमके २. भेदाः, वे घे भेदाः, चित्रे प्रति- लोमानुलोमपादादिरेका, सर्वतोभद्रादिरेकः, छत्रादिबन्ध एकः, एकाक्षरादिपाद एकः, शोकान्तरगर्भ एक:-इति ५ भेदाः, पुनरक्तवदामासे १ भेदः-साकलोग ४३ मशः। एवमप्यालझारगणनायाम्। गुणनेनानयने उपरिदर्शितैय मरयेवि सर्व स्वस्यम् । पर कारिकापन्थे 'बिन्दुवानीमयड़ि'त्यादिस्याने 'दिविन्दूबोमडियादिगणनाविशुध पठनीयम्। समाना मान- ·अष्टमः किरणः। २४७ काल्पवल्लीव राजन्ते राधासस्यो गुणाधिकाः ॥ २०० इति वचनभेदेऽशधम् 'कल्पवल्ला इवाभान्तीति शुद्धम् । चिन्तारत्नानीव राधे ! गुणास्ते खञ्जनेनधि ! २१०-पत्र लिनभेदः । 'चिन्तामणीनां खनिवद्राधे ! तव गुणावलि रिति शुङ्गम् । व्रजं विशवन्दसुतः प्रदोये व्रजाङ्गनानां मुदमाततान । रथ्यां बनारातिदिगङ्गनायाः कुमुदतीनामिव शीलरश्मिः ॥ २११ अत्र कालभेदः-तनाशुद्धम् । 'प्रजाजनानां भवति प्रमोदी'ति शुद्धम् । भासि त्वं कल्पवल्लीव सर्वकामफलप्रदा ॥ २१२ अत्र पुरुषभेदः, तेनाशुद्धम् । "कल्पवल्लीव भवती भाति सर्वफलप्रति शुद्धम् । कपणे प्रवहत प्रीतिस्तव गॉव मन्ततम् ॥ २१३ इत्यव विध्यादिभेदः । तेनाशुधम् । 'गङ्गेव प्रवद्रूपा तव कृष्ण मदा रति'रिति शुद्धम् । श्रादिशब्दादनुमतिरपि(20)। अमाम्ये यथा- 'ग्रथामि काव्यशशिनं वितताधरश्मि' मित्यत्र काव्यगशिनो केनापंगेन साम्य नास्ति, एवमर्थरश्मयोश्च । Vamana's Kavyalankaras.v.4.2.10. असम्भाव्यं यथा-तवाननादिदं राधे । निर्गतं मधुरं वचः । अानन्दयति मे कणों चन्द्रादिव मधु चरत् ॥२१४ चन्द्रान्मधुचरणमसम्भाव्य, कर्णयोरपि मधुन अानन्दकत्वमसम्भाव्यम् । 'पास्वाद्यवमतीवैति पद्मादिव मधु नर'दिति शुद्धम् । गत्वाद्भावालद्वारस्य विषय' इत्यन्तात् लोचन ग्रन्थाच्च स्फुट मेव। प्रकाशग्रन्थस्य सूचनमप्येतदर्थ अनुकूलमेतदनुसाध्यैव वेति समधियामतिरोहितम्। यत्तु 'रसवत्प्रेयऊनखिभावसमा- हितानि गुणोभूतव्यङ्गाप्रकार एव नालद्वारा ति प्रौदा केयाश्चिदाशयोहोपणं तद् गनिमीलितप्रायमिवानादेयम्। अथवा घामात्रेण विशद एघ न तात्विक इति । मूले "शुङ्गारे प्रेय' इत्यादि ग्रन्थरतां मतस्थापनन्तु याचिकमिय प्रतिभाति । सम्प्रदायश्ता- माचायणमानन्दवर्धनाभिनवगुप्तप्रमतीनां मतमनू दीव दर्पयतोक्तं रसभावो तदा. भासौ भावस्य प्रशमत्तधे'त्यादि। एवमपि मूले 'यत्र रसे बोद्धया' इति तु विवरणमेव, न लक्षणम्। लक्ष यन्त 'प्रधानेऽन्यन गक्याथै यत्रागन्तु रमादयः । काये तस्मिनलकारी (२०) यादिशब्दादनुमतिविभक्तिरपीति (ग) पुस्तके, 'अनुमितिविभक्तिरिति (ख) पुस्तके, 'व्यनुमतिर्विभक्ति' रिति (क) पुस्तके पाठः।

·यथा- पानमयोषितानि विषयोपादानमनधक मर्शमामलातीनामेव तवन सम्भपात ३४८ अलङ्कारकौस्तुभः। धर्महीनता यथा- स पीतवासाः शिखिपिचमौलिर्विलोलहारो हरिरुच्चकाशे । तडिल ताशकशरासनाभ्यां विभूपितो नव्य इवाम्बुवाहः ॥ २१५ अत्र 'विलोलहार' इत्यस्य बलाकारूपधर्महीनता। तेन विभूष्यमाणः क्षयरोचिरिन्द्रधनुर्वलाकाभिरिवाम्बुवाद ॥ धर्माधिक्यं यथा-~-चामोकराभं वसनं वसानः शिखण्डचूड़ो हरिराबभासे। विभूष्यमाणः क्षणरोचिरिन्द्रधनुर्बलाकाभिरिवाम्बुवाहः ॥२१६ अत्र बलाकारूपधर्माधिक्यम् । सारूपेर लिङ्गभेदस्तु न दोपो न च वा गुणः (म) ॥ ३२६ का-- सारूप्य भिन्नलिङ्गत्वेऽप्ये काकारत्वम् । महारत्न रिव गुणेः कृष्णरत्नाकरो भवान् । तवाम तमिव खा? व्याहारं वेद्मि राधिक ॥ २१७ उत्प्रेक्षायां 'यथा'शब्द:(म)-३२७का- दुष्ट इत्यर्थः । 'यथा' शब्दस्य केवल साधर्म्यमात्र पर्यवमायित्वादवाचकत्व. मुत्प्रेक्षायाः । तस्यास्तु 'नू"मन्ये' 'ध्रुव'मित्यादयो वाचकाः । उदाहरणम्-- चित्ते यति तोयेन पूर्यते नयनवयम् । प्रिययोथितनयने संवादचतुरे यथा ॥ २१८ चामीकरेति-पामौकराभं सुवर्णमयम, क्षणरोचिविंदात्, वलाका वकपडक्तिः थोपमेये प्रीतये विलोलधार' पदाभावाटुपमायां वलाकारूपधर्मस्य सत्त्वाच धर्माधिवर्ष नेयम्। महारप्रेरिति-यह 'रन' मन्दो नपुंसकलिङ्गः गुणशम्दम्नु पुंलिङ्गः तथाऽपि टसीयापा नमकथोरेकरूपत्वात ‘रने गुगरियेकाकारत्यम्। एवं दितीयायाम् 'वाटतं' 'यापार मिलेकाकारणम्। पितति -पाच यथा प्रोबायो भयादचतुरयोदयोमध्ये रमादिरिनि मे मतिरिति भनिता मुचितम्। राजा तु एवं विधम्यो यत रमालाकारण Trयनियरचार तु रानमन्ये रमालद्वारयोरिसरसराश्रयतापक्षमाध, गयानाम: नचिकरमेतदेवियोगाभिरमनिमग्याति दूधणाकातत्यादतिविवादपदानपत्याए । मामाोणमिणतानिदेशमा मात्र मापनम् ।

·अष्टमः किरण। ३४८ अत्र 'यथा' शब्द उत्प्रेक्षाया अवाचकः । तेन 'संवादचतुरे पूर्व संवादचतुरे हुव'मिति वा शुद्धम् । -एवमन्येऽपि सूक्ष्मतः ॥ ३२८का- -- अन्य सूक्ष्मतयाऽनशारदोषाः सन्ति, तेषां केचिदने दोपकिरणे दर्शयिष्यन्ते । * इत्यलद्वारकोस्तुभेऽर्थालङ्कारनिरूपणो नामाष्टमः किरणः । एकस्यानन्दं ज्ञात्वाऽन्यो दृष्टो भवति तथा चित्तस्य द्रौत्यं ज्ञात्वा नयनं नलपूर्ण भवतीत्यर्थः इति- - (म) अथैयामिति-व्यलझारायां मध्ये मुख्यत उपमाया दोषचर्चाऽतिप्राचीनेंमधाविरुद- प्रतिमिराङ्गाविता, सा च नवीनरप्यनेकरसियते। 'उपमादोषाः सप्त मेधाविनोदिता' भामहशतकायालद्वारे विचिता, याचार्य्यदहिप्रमतिभिश्च निपुणं विमर्शिताः। वैफल्यम- पुरार्थमिति कौस्तुभटीकालत्-अर्थपारिशेष्यत एवार्थालङ्काराणां परिनिष्ठिता विच्छित्ति- रिति। 'वैफल्य मित्यादिमूलकारिकाया 'मलनयमिति दोधार्थ 'मल' शब्दप्रयोगो न यथा निर्मल इत्यलं मूलनागेन। यस्मिन् प्रसङ्गे वृत्तिविरोधस्य दोषत्वेन पृथक् स्वीकारे दोषकिरणो. कमेतद्नुयङ्गि यत् किञ्चिददाते। एतच्च विमर्शयोग्य भवनि वृत्तियोग्यत्वे ग्रन्थमन्मतस्य गुणविशेष हेतुकस्य रीतिपदार्थस्य स्थितिः समदते तदन्यथात्वे वैशेषिकतया दोषस्य खोकारः सम्यड न वेति। परमकिचित्करमेतदालङ्कारिकवरन्यैरपराष्टमित्यनमयथाध्यासाटोपेन । इदन्तु ग्रन्थसत्पचे उदाहार्य यदनुप्रासमाहात्मशान्धितधियां गौडीरीतिलानियलेशलालित- मानमानामन्येयाश्च केयामयथाप्रयोगा: स्पलनानि दृशानां नवोनानां निवन्य व तदवतरणस्य यौक्तिकता प्रति प्रमाणम्। उपमायान्तु दौगतेत्यादि-ग्रन्थमन्मता एते नव मेधाविस प्रतिमि: पूर्वाचायनिर्दिष्टानां सप्तानामुपमादोधाणां प्रपञ्चा ति तु सुथक्तमेव । सारूफ्य लिङ्गभेदखिति-'न लिङ्गवचने भिन्ने न होनाधिकताऽपि वा । उपमादूषणायालं यत्रो देगो न धीमताम् ।' इत्याचार्यदण्डिवचनमानमेवान प्रमाणं, परं 'छायेव तां भूपतिरबगच्छदित्या दिषु स लोहद्वारभस्व व श्वमन्नपि न जीवति।' 'व्यमानि तत्तेन निजायशोयुगं हिफालबहा- चिकराः शिरस्थित'मित्यादिषु चैतदनुषङ्गिघु साइश्यघटितेषु लक्ष्येय सिद्धान्तनिर्णयो न सशकः । नौचित्यहानिरेष तथा वरीवर्ति यथा दोषकिरणप्रसङ्ग एव वरमस्य विचार ति प्रमाणविदो पन्या एवानुसत्तयः। उत्प्रेक्षायां 'यथा'शब्द:-'मन्ये शहे ध्रुवं प्रायो मनमित्येव. मादिभिः । उत्प्रेक्षा शज्यते शब्द विपन्दोऽपि वारश:।' इत्येषां परिगणनं कायाद”। ध्यवाचक इति दोषवैशिष्ट्यप्रकटनमिति मन्तयम् । एवमन्येऽनौति-यथाऽर्थान्तरन्यासा.

·यथा- रचना यावत'त्यादी पदाति मतमित्यनुमौर्यत। रीति गन्दस्य उत्पत्तिलभ्योऽर्थः प्राचीने केबिन रोड् गनाविति घातोसत्यो ति: प्राचीनतरा मार्गपदयवहारोन ३५२ चलदारकोस्तुभः । समस्तगुणिति गुणास्त्रयी दश वा । पालोकनगुटिलिवेन विलोचनेन सम्माषणञ्च वचसा मनमाऽई मईम् । लीलामयस्य वपुपः प्रकृतिस्तवेयं गधे ! क्रमो न मदनस्य न वा मदस्य ॥१ अत्र अत्तिरल्यत्तिश्च । 'गु'-''-''मि माधुर्यव्यञ्जका वर्णाः । 'मईमित्योजोव्यजको हो । अर्थवैशा प्रसादः, अनिठुरत्वं सुकुमारते- त्यादिः समस्तगुणाः । न केवलमियं तयाविधवर्णविन्यामादृत्यभावाच वैदर्भो, अपि त्वर्थगतीदायेणापि । अन्यथा-मदनेन मदेन चालसो वनितामिर्जनितातिलालसः । अतिम नि कुञ्जमन्दिरे रमतेऽसो सखि ! नन्दनन्दनः ॥ २ इत्यवालावृत्तित्वातयाविधवर्णविन्यासोपाधिगुणवयवत्वाच वैदर्भी यद्यपि, (ख) तथाऽपि तथाविधौदार्याभावान्न तथा शोभते । कारणत्वात् । अयम्भावः मूच्छितजनोऽधरमुधो पाययित्वा जीवयितुमेव योग्यः, नतु कटाचशरेय हन्तुम् । एवञ्च तस्य जीवने सति पश्चाजोलया कुटिलावलोकनरूपार- प्रहारे कृतेऽपि न दोघ इति क्रमस्तयो स्तोत्याक्षेप उक्तः । व्यधुना वैदर्भीलक्षणेऽनि छसौष्ठवरदेशियरूपविशेषणान्तरं देयमित्याह(ख)-न केवल 'त्यादिषु 'संघटना लभरुपतास्यापनच्च प्रकाशदादीनां मतपक्षे दूषणमुद्धोषयन्ति । रीतिगुणयोरयभिचारित्व सन्धानसिद्धान्त प्रतिपादने प्राचीन मनादिभिर्जीवातुनया खोकते न किमपि प्रमाणं गरीयोऽस्तीति युक्तिमूक्तिनिचयैः मुचितः प्रामाणिकैर्धन्यालोकवद्भिः स्वग्रन्थे टनीयोदोते। अतः पृथक्तया विवचनमेव श्रेय इति वचः । गुणरीत्योरयभिचारि- त्वमग्नेधं सोमत्यापि केचित् प्राचीनमानिनः कण्ठाभरणकृतप्रकाशययंप्रष्टतयो शैतः शम्दालद्वारकचाऽन्तभुक्ति ममर्धयितुमोहमाना इयतेध गुणरीयोविवेकोऽवश्यम्भावोनि प्रतिपद्यन्ते। एनदेव कण्ठाभरणटोकावतां 'गुणाः पादयः काथायभिचारियो नव । तेषामन्योन्यमिलनक्षमतया पानकरम इव गुडमरीचादीनो साइप व मधाबादौना यत्र संमूछनरूपावभ्याऽन्तरागमनं तसंस्कारादेव हि लोकप्रास्त्रपदरचनात: काथरूमा . सुमितः। रोनिम्ति धेमि वामनः,चनुर्धव्यपरे, पञ्चधेत्यपि केचिन पोति राजमतानुसारिणः पामनकुस्तकादिभिरम्या देशविशेषमंद निवारव्याकरन एवैतानि मनि ग्राह्यानोवपम्।

·- नवमः किरणः। ३५२ पाकोऽप्यस्याः सहायः स्यादामवार्ताकुपाक्षवत्(ख) ॥ ३२२ का- अस्या वैदाः पाको निर्वाहः । स च विविध:-रसाल पाको वार्ताक- पाकचेति । रमाल पाक एव सहाय: स्यात, गोमाकरवात, नेतरः । पूर्वं पूर्व दशायाश्चेत्तदुरोत्तररम्यता । तदा रसालपाकः स्वादिपरोते तदन्यकः ॥ ३३३ का- क्रमेणोदाहरणानि–'आलोकन कुटिलितेने त्यादो (१म लोके ) चतुर्थ- परणे रमालपाकः । तवैध यदि लीलामयस्य वापस्तव राधिक यः कोपक्रमो नु सहजः किमु कृत्रिमो वा ॥" अत्र सत्यामपि वैदयी पाकेन वार्ताकुपाकता, तेनास्या विरसत्वम् । एवं छन्दोऽप्यस्याः सहायता व्यनलि-तच्च वमन्ततिलको. पेन्द्रवजाऽदि। यथा (3) एतानि तानि नलिनी विपिनी त्यादि (५म किरणे ८८ लोकः), यथा-"आलोकन कुटिलितेने त्यादि च (१म शोकः) । यथा च न वाग्मिनः सन्ति कतीह भूतले भवन्ति सर्वे न हितप्रियो का यः । मयूरमुख्या: कति भान्ति पत्रिणः परं पिका एव रुवन्ति पञ्चमम् ॥ ३ मिति न शोभत इति-अनार्थमौवाभावान वैदभौत्यर्थ । रसाल यानलस्य परक एवोत्तर- काले शोभाकरः, न वार्ताकुपाकः, पानीकोः प्रथमदशायामेव सौन्दर्य, पक्कादशायामत्यन्त- वैल्य्यात् । सहाय इति एवं सति वैदर्भी लक्षणे रसालमाकवैशिष्टयमपि विशेषयं देयमिति छन्दोऽपीति-नथाच वैदीलक्षणे वसन्ततिलकोपेन्द्रवचाऽदिवैशियविशेषण (ख)न तथा शोभत इति-समस्तगणाया वैदभ्या: प्राचीनमते 'तदाराहयं तेन सनाथा काथपति रिति निद्द शादुत्कर्यवत्त्व स्वीकार्यम् । नयमते गाम्भीर्यमस्या, प्राणप्रदो धर्मः । वस्तुतस्तु याछिकया युक्तिः। नयानामपि टेदभोपक्षपात: वस्तुसिद्धः। अथस्य प्रौप्या गम्भोरिम्ना वा य उत्कर्षस्तमाश्रित्यौदार्यस्य परिकल्पनेति चेत्, कथं तस्य रीत्यन्तरनिव- काश इति न वयं प्रतीमः।पाकोऽयोति-एतच्च राजशेखर भोज विद्याधर-विद्यानाथप्रती. नामालद्वारिकाणां सिद्धान्त मुपनीयावतार्यते । शय्यायुक्तिमणितिपठितिप्रभृतीनामिवास्यामि शब्दाश्रयत्वं चमत्कारस्येति च विभाथम। यान्त्रवार्ताकयतिरिक्ता इतरे अपि पाका गुडादाभिधा व्याकरतो तेया: । वैदर्भी गर्भिणीति--सर्वानिशायिलात्तस्या अनुगुण. च्छन्दोबन्धनमावश्यकमेव। प्रतोयानामप्येतदर्थं छन्दस्तया कलितस्यावान्तरभावप्रपञ्चस्य सामनये मतिः मुस्थितेव। शब्दालद्वारविवेचनप्रसङ्गे राजा गतिपदार्थान्त तमध्यवि- लबिनानां तेषामितरतरसवराणां मियतिः स्वीकृता। मुत्ततिल के ग्रार्यक्षेमेन्द्ररचिते (3) 'यथा' इति (ग) पुस्तक एवास्ति, नान्यन्न । ज्ञेयम्। - ·यथा- यथा- लपये: माधतं तेरस्यारोतमांधुयायत्ताया यस्तारपंमिश चधाय । गुणतयलोकारे प्रमादगुयवाहुन्ये वेदी, माधुयायत्तत्वे पाचाली, योगोभूयिष्ठले गौड़ी रीतिरित्यपतिः गोडो भदनपामबहुलेन-वस्तुतलनुपास एव नास्योतकर्य हेतुर्नवासा "असमस्तगुणा मोड़ो'व्यादमियुक्तञ्चनरम्तोनिकप: स्वत:मिहः। एतघालामिरग्या सविता अलहारकोस्तुमः । अवापि 'पञ्चम'मित्यनुस्वारस्तथाविधं नौजो बध्नाति, गुरुरप्ययं क्लोव- वज्ञासते । तेन 'न भान्ति किं किमुखाः खगाः पिकाः परच ते पञ्चमगान- चञ्चवः' इत्येव शोभते । आदिशदात् रथोडताऽदि च । गाहते गहनमीहतेतरामईमईमभिराममोहितम् । भाषते वचनमुन्मदाकुलं कोऽयमिन्दुमुखि ! मेघमेदुरः ॥ ४ यथा वा-इन्दुनिन्दिवदनं मृदुस्मितं कझगनिनयनं सुनासिकम् । स्निग्धमुग्धवचनं नवं नवं मधमेदुरमुपास्महे महः ॥ ५ अन्यत्र छन्दसि तयाविधरचनायामपि वैदर्भी न तथा चमत्करोति, यया 'वैदर्भी गर्भिणीव स्फुरति रसमयी कामसू रुक्मिणीव'ति छन्दोदोपान तया सुरमेति । एतच्छन्दस्तु गौड़ानुकूलम् । -'गौड़ी गाढ़ोपगूढ़ प्रकटहठधटागगर्भव गौरी' (ख) । कथाप्रायो हि यवार्थी माधुर्यप्रायको गुणः । न गाढ़ता न शैथिल्य सा पाञ्चालो निगद्यते(ग)॥३३४का- -'कान्ते !' का प्रति ते बभूव मधुर सम्बोधन', 'खां प्रति' जातं, कि कमनीयताऽनुगमिदं किंवा प्रियखानुगम् । 'तात्पर्यन्तु ममोभयन', न न न प्राप्तोऽसि, नाहन्त सा, 'काइसौ', या हृदये तवास्ति, 'हृदये नित्यं त्वमेवासि में' ॥ ६ इत्येवमनुमच्चम् । मपि देयमित्यर्थः। सोचयदिति-यर्थ भातीति यावत् । व्यन्यनेति-वसन्ततिलकादिभिन्न छन्दमि वैदर्भो न चमत्करोति। एतच्छन्दोऽनुकूलत्वं गौड़ोरोत्यामाह-यथेति । यचास्यात्तथोपगाणे गुप्तः प्रकट हठसमरूपगर्यो गर्भ यस्यास्तधाभूतेष । छन्दमा भावप्रपञ्चस्य कवीनाचतानुशिप्रावीण्यप्रकटनपत्वस्य विमर्श: साधु साधित: (1) सा पाचालो निगदत इति वालायां वर्णने पारस्यचाररुपयोग:--यथा 'व्यय सत्यति समा अनः पद्मिनोनामिति पो । 'वाचि बनुन्यपि रमस्थितिरियतैध माधु मिहामतः। यथा- गा ·नवमः किरणः। निठुराक्षरविन्चासा दीर्घवृत्तियुतौजसा । गौड़ी भवेदनुप्रासबहुला वा (ग)-२३५ का- यथा-'किं २ कष्टमरिष्ट ! दुष्ट' त्यादि (५म किरणे प्म लोक:)। न केवलं निठुराचरप्रायत्वमेवास्या लक्षणम्, अपि त्वनुप्रासबाहुल्यमपि । नेन यस्य यस्य गुणस्थानुगुणो भवत्यनुमासः तस्य बाहुल्यमेव गोड़ीरीतिमनु- बध्नाति (ग) । अतो 'इन्दं इन्दौं वादयदि'त्याद्यपि (म किरणे २०० लोके गोड़ी। एवम् 'धनङ्गसङ्गारासङ्ग' (5) इत्यादी (७म किरणे आम लोके ), किन्त्वन न गौड़ीत्वम् । बलाइला-वतंस-मांसविगलन्मन्दारमालामिल. ट्रोलम्बद्रुतिलम्बमानसुमनोधूलीभिराधमरः । लोलाबन्धुरकन्धराञ्चलचलच्छीकोस्तभं मानते धावन् धूतधरो धराधरधरो धाराधरश्यामल:(ग) ॥ ७ पत्र सत्यप्योजोगुणभूयिष्ठत्वे वृत्तिबाहुल्येऽप्यर्थ कौमत्यप्रसादादिभिवेदी- मार्गपतितेवेयम् (ग)। निठुरेति-योजसा गुणेन यता तथाऽनुप्रासबहुला वा भवेत् । अन्न'वा' शब्दो विशेषण- समुच्चयबोधको नतु पिकल्पार्थ क;। व्यन डे तिग्रन निधराधराणामभावान्न गौड़ी (ग)। अपना भोभेण सह पद्धे प्राप्तपराभवमर्जुनं वीक्ष्य क्रोधेन भोभवधार्थं शीन गच्छतः श्रोष्यास्य धावने क्रियां वर्णयति-वलादिति। धाराधरो मेघनत्तुल्यश्यामल: श्रीक्षा धापन भाजते। धारण क्रियाया विशेष यनयमाह-वलान् चावल्यं प्राप्त वन वल्गुवतंसो मनोहरं कर्णभूषणं शिरोभूषणञ्च यत तद्यथा स्यात्तथा--अवेत्यस्याकारलोपः। पुनश्च धावन लीलया वधुरा उन्नता या कन्धरा तस्या अञ्चले चलन् श्रीकौस्तुभो यत तद्यथा स्यात्तथा । पुनश्च धूता कम्यिता भरा यस तथाविधं यथा स्यात्तथा। श्रीकृष्णाः कथम्भूतः? अपातु स्वधाद्विगलन्ती या मन्दारमाला तस्यां मिलन्तो ये रोलमा भ्रमरास्तेषां मालाया- शाचलो नेवास स्थातुमसमर्थानां द्रुत्या मालया सह धारणेन लममानानां पुप्याणं धूलिभि- रोषहू मरः पुनश्च पवनधरः । इयं गौड़ी वैदर्भालचणघटकीभूतविशेषणविशिष्टेत्यर्थः (4)। यथावा- । सप्रमायोपन्यासं विवेचितम्। (Vide The Gandi Riti in Theory and Practice. IH.D.Vol. 1927...)वैदी मार्गपतितेपेयमिति-एतच्च गौड़ीयस्य ग्रन्थकारस्य कौस्तुभ- सातः वैद रोते: सर्वानिशायित्वबुद्धिप्रसूतमिति नास्ति सन्देइलवोऽमि। गौड़ीयस्य (4)"विशेषणविशिष्टाऽपोन्थ थे.' यसतमायः पाठः (ख) (६) पुस्तकयोरुपलभ्यते । (5) 'पनामालासायन (छ) पुस्तकस्सा पाठः।

·पानमिव विधत्ते। कयम्भूतस्य लक्षणं कलङ्करूपचिई तल्लक्षणस्य तत्खरूपस्या 'नातचतिक ममामात..परं न ममामान्तसहितं पदमेतत् सहृदयाना रुचिकरमाथि अलङ्कारकोस्तुभः। दाक्षिण्वोत्कया गुरोरधिकया प्रेमा गतालीकया लीलाकेन्तिपताकया कृत-कया चित्कौमुदीराकया । दृक्क' रशलाकया नवकया लावण्यवापीकया (ग) सप्णो राधिकयाऽन्वरञ्जि, न कया जातं निरातसया ॥ ८ -समन्ततः । शैथिल्य यत्र मृदुलैर्वण लादिभिरुत्कटम् । सा लाटी स्यालाटजनप्रियानुप्रासनिर्भरा ॥ ३३६का- लाटो विदग्धः (6)। उदाहरणम्- लीलाविलासलुलिता ललनावलीपु लोलालका ललिताऽलिरलं ललामम् । कौलालकेलिकलयाऽनिल चञ्चलायाः काले लली मृदुलता लवन्नीलतायाः ॥2 अत्र केवल शैथिन्त्यम् । लाटानुप्रासबाहुलोऽपि तथा- मेरारविन्दवदनावदनारविन्दसौन्दर्य काम इव शारदशीतरश्मिः । आकाशवासतपसा सह संविधत्ते धूमस्य पान मिर लक्षणलक्षणस्य ॥ १० एप लाटानुप्रासः-एषाऽपि लाटी रीतिः । ॥ " || इलालङ्कारकौस्तुभे रीतिनिरूपणी नाम नवमः किरणः ॥ * ॥ दाक्षिण्येति-राधया कृष्णोऽन्वरनि राधा कृष्णमनुरक्त चकारेत्यर्थः । सख्या नि.शङ्कया न जातम, अपि तु सर्वा एव सस्यो निःशवा बभूवुरित्यर्थः । श्रीकृष्णो राधायामनुरक्तो भविष्यति न वेति पूर्व सखीना या शशाऽसोत साधुना गति पर्यवसितार्थः। राधया कथग्भूतया? वाम्य त्याका दाक्षिण्य उतसुकया प्रेग्ना हेतुना गतालीकया निष्कपटया पुनलीलारूपधजस्य कतिपताकया, पुन, कत के मुखं यया तथा तया, पुनश्च चिक्तिरेव कीसदी तत्या राकथा पूर्णचन्द्रवरूपया, नवकथा नवीनया, सार्थ कः। लावण्यस्य वाप्यस्यामिति बहुबौहौ इम्बत्वनिषेध. (ग)। समन्ततः सर्वत्र लादिभिर्मुटुले नोत्कटं शैघि ल्यम् । अनुप्रासानां निर्भरोऽतिशयो यत्र तयाभूता। ललिता मदिता व्यालियस्याः मालाला ललनासु मध्ये श्रीक्रयान लीलाविलासललिता मर्दिता सर्वापक्षयातिशयलीलादिलामवतीति यावत् । व्यतोऽलमनिशयन ललाम सर्वासा शिरोरत्नमेवम्भूता राधा जलकलिकलया हेतुमा मिन चञ्चलाया लवलोलताया स्टटुता लनी गृहोतवती। कोमनर्यानुप्रासेपि तथा शैथिल्यं ज्ञेयम् । रतियाकाशवामरूपतपमा धमस्य तथाच चन्द्र, यानिष्टकज तिच्यामेन घूमपानरूपतपश्चकारेत्यर्थः (ग)-इति । घीयीकस्य कप. पनदूत माटोपसपामिता वैदमप्रतिस्पर्षका लावण्यवापोकयति- (6) 'बाटोपिदानि पूर्ववत (ब) (क) पुस्तक या पाठ । च्यतःकया लाटः कोमल:-तथाच ·अथ दशमकिरणः। 'यदमिन् दोषः स्याच्छवणकटुताऽदिः स न पर:' (प्रथम कारिकायाम्) इन्युद्दिष्टस्य दोषस्य लक्षणपरीक्षे दर्शयितुं दोपकिरणमारभते । कोऽसो दोष रसापकर्षको दोपः (क)-३३७ का- अपकर्षक: स्थगनकारी । ननु रसस्थात्मनः कथं स्थगनमित्याशगाह रसोऽवास्वाद उच्चते (क) । ३३८का- अत्र दोपलक्षणे रसशब्देनाखाद एवोच्चत, रस्यत इति रसः, ना, शृङ्गारादिक प्रात्मभूतो रसः (क) । यया न कागत्वखञ्जत्वादिकमात्मनः कोरूप्यकारणम् अपि तु देहस्यैव, तथाऽत्र शब्दार्थयोरेव दोषः, नान्मभूतस्य रसस्य । तहिं 'शब्दार्थापकर्षको दोप' इत्येवास्तु लक्षणम् इत्याशवाह- अपकर्षस्तत्वगनम्-३२८का- तस्यावादस्य स्थगन सवोचः । न हि शब्दस्यार्थस्य वा तेन सद्धीच: क्रियते, अपि तु तत्तदाययेण मताऽखादम्यैव । घर: सम्यगुतं 'रसापकर्षको दोष' इति । प्रास्वादश सहृदयान्तर्गत एव येन शदाययेणार्थाथ येण वाऽप. कर्पेण तेषां जायमान प्राखादः सञ्जयते स एव दोपः । मन्विति-कायपुरुषस्य रस एवात्मा तस्य कथं स्थगनमित्यर्थ,। तत्तदिति-शब्दार्या- श्रये दोधेनाखादखें सवोचः क्रियते, न तु शम्दस्वार्थस्य इति । तथा सति दोषस्य 4 (क) रसापकर्षक इति-न तु हमारादिक यात्मभूतो रस इति च-एरच श्वनालोक- घसध्वान्ताना नवीनानां मम्मटादीनां नमी 'गुणविपर्ययात्मानो दोषाः' 'ये यास्ते होघा' इत्यादिलक्षणानामघातियाप्तिप्रभृतिः सशकसन्धान इत्यनं मिटपेषणेन । भरत भाम-दपिप्रमतीनो पाचौ गन्धेषु दोयतत्वोहाटनं शब्दशुद्धियुक्तिशुधोरेकतरसभयं वा परिकल्पानि । याचार्यवामनेन काथालङ्कारसृततिक्तता पदपाशादिविभागथवस्थया दीपायर्या खरूपसम्बन्धखरमाविष्वारेण शास्त्रस्यास्य महदुमकृतं साधितम। महिमाइतेन ·-- ३५८ अलहारकौस्तुभः । सच वेधा निरूप्यते ॥ ३४० का- यावदास्वादापकर्षको यत्किञ्चिदालादापकर्षकथ(क)। यत्र सहृदया- नामसहिष्णुता भवति स वाद्यः, यत्र सहिष्णुता स्यात् सोऽन्त्यः । श्रुतिवाटादयस्तवादावुच्यन्ते समासतः । पदे वाक्ये पदांशऽमौ अर्थे चेति चतुर्विधाः ॥३४१ का- अमौ युतिकटादयः । ते यथा- श्रवण कठोरमसंस्कृतमसमर्थञ्चाप्रयुक्तानि हतार्थम् । व्यर्थमवाचकमपि चानुचितार्थ ग्राम्यमप्रतीतञ्च ॥ अश्लील सन्दिग्ध नेयार्थमयो समासगं क्लिष्टम् । अविमृष्टविधेयांशं विरुद्दमतिकृच्च षोड़शैतानि(ख)॥३४२ का- एतानि पोड़ग पदानि दुष्टानीत्यर्थः । क्लिादिवितयं समासगमेव, असमस्तस्य दुष्टत्वाद्यसम्भवात्। श्रवण कठोरं श्रुतिकटु । असंस्कृतं च्युत- संस्कृति । व्ययं निरर्थकम् । प्रश्नीलन्तु त्रिविधं, बीड़ाजुगुप्साऽमङ्गलदायि- त्वात्। क्रमेणोदाहरणानि- निष्कष्ट (1)-लक्षणमाह-येनेति । स च दोषश्च । यत्रेति-या दोघस्योत्कटत्वे भदया नामसहियाता म यावहाखादरूपापकर्यकः, दोषस्याल्पत्वे सहृदयानां यन महिणाता तब यचिदासादापर्धकः। भक्तिविवेककारेण महिमभन रुद्रटेन तनभवता च कायालद्वारकता दोषविचारसरणिः निपुण सुपन्यस्तेसि तदनुमारिभिराचार्यवमटाहिरिनुस्तात् सिद्धान्तमार्गात् जायते । परमेतदेव नवीनानां ने नवा तथ्यं यदसस्य कायात्मनो दोधे: स्यगनं भवति। एक भूलिका एव नित्यानित्यशेषयवस्या प्राचां ग्रन्थेषु। अवापि 'यावदासादापकर्षको यत् किचिदम्मादापकर्यक' इति विधा संग्रहसनपीकरति । एवं स्थित रसदोषा इति पारिभाषिका एव मुख्यदोषाः प्रबन्धानाम्, इतरे पदपदामादिशतास्तमेव रसं परोक्षतयोप- जोयन्तीति गौणाः। तथापि सम्प्रदायसिसमेत प्रलमालोचामिति काथप्रकाशदीपिका- सच्चण्डौदामादीनां मघनमेष मम्यक् । (ख) पदवाक्यवारयात्रियभेदतया निधे व दोया इति प्राचीनमानिनो मोजानुसारिणः । मशानामपि गुणदोष यञ्जनाधिकारे शक्तिमामान्यमस्तीति क्या नयने एयराम सहोता। मरमतविष्ठा र भर्फ दोषा: पोड़पति पदोषाणामपि घोडारवसुररी (1) मिति नि; पारः (१) (क) पुस्खयोः ।

·. दशमः किरणः। ३५९ शिरोषध्यादपि कोमलानि राधे ! तवाङ्गानि कुरङ्गनेले । स्तनहय ते हृदयम्य शिष्य काठोय॑मुच्चैर्यदिद' विमति ॥१ अब 'काठोय॑'मिति श्रुतिकटु, तेन काठिन्यमिति पाठ्यम् । ब्रूमः किमन्यैर्वजसुन्दरीजनेः सम समत्व तव देवि ! राधिके । वैदग्धामध्यापयते क्योऽपरा वयस्त्वमध्यापयसे विदग्धताम् ॥२ अत्र 'अध्यापयत' इत्यात्मनेपदं च्युतसंस्कृति । तेने 'वैदग्धामध्यापयती- तरां ययस्तदेतदध्यापयसि त्वमग्रत' इति पाठ्यम् । हंसीव हंसि मदमेदुरमन्दमन्दमालोक्यसे सचकित हरिपाङ्गनेव । आभापमे मृदुकल लग्निते ! पिकीव लक्ष्मी बिर्षि सरसश्च वनस्य च त्वम् ॥ अत्र यद्यपि 'हन् हिंमागत्यो रिति इन्तिर्गत्यर्थेऽपि वर्त्तते, तथापि श्लेषादिक' विनाऽन्यत्र गमनार्थेऽसमर्थ मिद', तेन 'सोव यासी'ति पठनीयम् । Varga राधे ! तवाडि पद्मोऽय' सत्य दोहददैवतः (ख) । प्रकालेऽपि यदाघातादशोकः पुष्पितोऽभवत् ॥४ पत्र 'वा पुसि पद्म नलिन' 'देवतानि पुंसि वेति यद्यशानुसन वर्तते Amarakosa-Vari. तथापि कविभिरप्रयुज्यमानत्वादप्रयुक्तम् । तेन 'राधे ! varga and Svarga- तव पदाम्भोज सत्य दोहददैवत'मिति पाव्यम् । लाचारमेन तव शोणितमद्य वचस्तस्याः पदाम्बुरुहतो गलितेन कण ! आभाति फुलनवकोकनदावलोकः शान्तोमिको इद इव द्युमणेः सुतायाः १५ पत्र यद्यप्यगणितादिपदसमानार्थ गोणितपद,तथापि प्रसिद्धेन चतजार्थलेना. प्रसिद्धाथों व्याइन्यत इति निहतार्थम् । तेन 'लोहित'मिति पाव्यम् । बूम इति-ग्रपरी वसुन्दरीम्। राधे इनि-वृक्षाणां शोधडौ तथाऽकावे पुष्य फन्नोत्पत्तौ च कारणमोघधिविशेषो दोहदः। तथा च पादपाशेहदरूपदेवताविशेषः । यस्य पादपद्मस्याघातात् । काचिन्मानितो मानभङ्गार्थमागतस्य श्रीकरणास्य वक्षःस्थले शतम्। एवं परिगयनायां प्रकाशासदादिभिर्वामनमहिमगटप्रतिकृतविभागं निपुणे पालोचयशिलहितमिति म एवाधुनिकरतुम्रियते। यत्रापि स एवं पन्था। - - ·प्रलदारकौशुभः । गुणास्त्वनेनैव तवीहिता हरे! प्राणेश्वरीजीवितवलमोऽसि यत् । दोषोऽप्यय किन्तु कुलाङ्गनासतेमनोमणिस्तेय करत्वमेव च ॥६ अत्र चकारः केवल' पादपूरणत्वार्य इति व्यर्थ पर्द,तेन 'मनोमणिस्तेय- करत्वमेव ते' इति पाठ्यम् । यस्थामीक्षणकौमुदीयमुदिता हा हन्त साऽभूबिया योऽय तहिरहान्धकारगहनः सोऽभूदहो वासरः । तद्रूपस्मरण य इन्द्रियलयः सोऽभूदहो मुर्छन किं ब्रूयामविवेकतां तव विधे ! वामाय तुम्य नमः ॥७ पत्र पूर्वाई 'निशा' पद केवलान्धकारेऽवाचक्रम् ; एवं 'वासर' शब्दोऽपि केवलप्रकाशेऽवाचकः, तेनेदमवाचकम् । अतो 'हा इन्त सा तामसी येय' तदिरहान्धकारगहना ज्योत्नावती साऽभवदिति परिवर्तनीयम् । विभर्षि नील' वसन यदेत इलञ्च पाणी न कथ' करोपि । जानातु लोकस्तष कृष्ण ! वेशाहीयसि भ्रातरि भक्तिमत्वम् ॥ अत्र 'हल'पदं कृष्ण प्रति साकूतखेनोचितमपि लपकत्वव्यञ्जनयाs- क्षेपेण तदेव बलदेव' प्रत्यनुचितार्थम्-तेन प्रकृतभोव 'कथ न पाणी मुपल' करोपी'ति प्रकृतार्थ प्रत्युचितमेव । अनाग्नि ध्यन्यन्तरसद्भावः । मम्मोगचिह्न दृष्ट्वा सक्रोपमाह-नाकारसेनेति । मथुरास्थ: श्रीकण: ग्रौराधिकाविरहेण थाज: मन स्वगतमाह-ममेक्षणस्य कौसुदीरूपेयं राधिका यस्यां नियरिता मा निगाऽन्धकारोऽभूत्, म मम वासरः प्रकाशोऽभूत् । कदाचिदिन्द्रियाणां कृत्तिलीपापलयो भवति चेत्तदा क्षणं विरहपीडाया व्यपि निवृत्तिर्भवति, मोऽपि न सम्भवेदिव्याह-तपेति । म लय: म प्रति मूचनमभूतु । जरासन्धेन सह युद्धोदामादानकविधये सदा इन्द्रियार्या विक्षेप एव तिष्ठति, कथं लय: सम्भवतीति भावः। भ्रमेण खोयपीववमनं विहाय विपक्षाया दोहरदेवत अति-प्रश्ते पुंलिङ्ग देवत' शब्दप्रयोगोऽमि दूष्य इति सारणीयस् । व्यापाय पदमिति -योगदने त्वम्पार्थान्तरमिति तसपणीय लक्ष्यशिरवचनं दर्पणादिनिवन्धे धु। पन्य त्रस्य वनोयंवेदवंशीय इति वैद्यकशास्त्र एवास्य वहुमानः । उक्त ति-तष धामग कमकायापारम् महत्तो भवोतस्य हि लोकेऽमिान दोघान्वेषणं धममिति पूर्वाशोऽस्य । व्यमा पान्दमागि-एवमेप-भगिनीभगवत्यानिगन्दा इत्यादिप्रभृतयः प्रमाणविः ।

·दशमः किरणः। वक्षोरहो काञ्चनपद्मकोरको मुष्टिप्रमेय तव सभु! मध्यमम् । कटिय ते हेमशिलाविलासिनी भगी मुख' पहाजमवियुग्मकम् ॥e अत्र 'कटि' शब्दो ग्राम्यः । एवमु समनायक 'नागरादिशब्दोऽपि(2), नाग- रिकनागस्योरेकार्थत्वात् । तेन 'श्रोणिय ते हेमथिलापिलासिनो' ति पाठ्यम् । नामन पच्यमाने वा न पकेऽप्ययमाशये। माति प्रेमरमः किन्तु दुर्जरोऽझविमई कः ॥१० अब 'आशय'शब्दः । तस्य वैविध्यञ्च वैद्यकशास्त्र एव प्रतीतम्, भन्यवा- प्रतोतमिति तया(ख)। तेन 'नामोऽसो पच्यमानश्च न पक्कश्च भवत्यसौ । एकावस्थः प्रेमरसो दुर्जरः प्राणिपीड़क' इति पाव्यम् । अशोलन्तु विविधमिति यदुक्तं तस्य भेदमाह। बोड़ादायि यया- लावण्यमन्यादृशमन्यथैव माधुर्यमन्यागिदं वपुथ । योगे वियोगे च भवन्ति तस्य स तेऽनुवर्ती किमतो भगं ते ॥ ११ अन 'भगं श्रीकाममाहात्मेत्यादिषु यद्यम्यनेकेष्वर्थे यु वर्तते तथाऽप्यन्त्र बीड़ाकरं, किन्तु सुभगा-दुर्भगा-भगिनी भगवत्यादिषु न तथा (ख)। शब्दस्य तथैव मर्यादा (ख), तेन 'स एव कृष्णस्तव पाववत्तीति पाठ्यम् । एवं लिङ्ग पदमपि क्वचिद्रीड़ाकर, न सर्वत्र । उत्ताञ्च (ख) 'शिवलिङ्गस्य संस्थाने कस्यामभ्यत्वभावना।' एवं योन्यादिशब्दोऽपि । कचित्र, यथाऽमयोनिप्रभृतिः। जुगुप्साकरं यथा- बामणः क्षत्रियो विड़ वा शूद्रो वा निजधर्मतः । न निस्तरति संसारं विगा कृष्णाहि सेवनात् ॥ १२ नोलवरून मङ्गे विधाय मानभङ्गाथमागतं श्रीक्रया काचिन्मानिनी सालतमाह। बलदेवस्य परिधेयवस्त्र भन्या यदि सोयाङ्ग. करोषि तदा तस्स हन्तमपि पायौ कथं न करोषि? वर्षीयसि ज्ये । ध्वन्यन्तरमिति-घरं सुघनाघातोऽपि मह्यो नतु विभक्षरमणीवमन- धारित्वमिति ध्वनिः। नागरिक मन्दो (2) नगरसम्बन्धिवाचकः, तथा नागरशब्दोऽपि । यत उमयोरेकार्थत्वानागरादिशब्दो ग्राम्य एव। ज्वरजनको रस यामाशये तिष्ठति, पथमानाशये किंवा पकाये सति याति, कश्चिदम आमाशयेऽपि यातोति पैदाकशाले Amarakowar- Nanarthavarga. (२) नागरीशब्द' इति (७) पुस्तके, 'नागरिकशब्द' इति (1) पुस्तके । ४६ ·सती एकस्सा सुख चन्द्रादन्य सा सुख पन्द्र पदं चरणं कृत्वा खवां सुखचन्द्रं प्रयाति। यथा- कथितम्। घयन्तु सर्वथा न तथा। ग्रीगण ग्राहकालिन्द्या इति। दोषान्तरश्चेति- कानमिति शब्दो नपुखक:-वेणिरिति शब्दः स्खोलिङ्गः यत उपमायो लिङ्गभेदरूपो यो दोष, मोत्यत्र पक्षे नास्ति। काञ्चनत्य कनकार्यत्व मोकार्थः सचते त्यपरितुष्य नाह वेति । ललिता श्रीराधा प्रत्याह-श्रीकयो राधाया शवति कीतिवदनादरमं गता घनदारकोगमः। पर विग्-विषोभिन्नमतिकत्वेऽप्या कारवयेन विडिप्ति जुगुमाकर, लेन 'बेस' इति पाव्यम् । पर्व 'यायु प्रतिपदमपि । रमापसूनस्य ममाधिनग्नमिति प्ययां काऽपि तयाऽभ्यनेपोत्। मुपम्य वायुं ददता मुकुन्देनोदम्य सत्सव ए मा चुचुम्बे ॥ १३ पत्र 'वायुगप्दो जुगुमाजनकः गदमर्यादया। तेन 'मुखानिनेनेव निरस्यता तत् रूष्णेन मा तत्र चि चुचुम' इति पाट्यम् । अमनदायि यथा-मह हदयवयोः कोऽपि शोकः कुकूनो ज्वनति किमपि मन्दं मन्दमेवामितीनः। अपि तु दक्षति सोन्येष मर्माणि गाढ़ धगिति भवति दीप्तम्तज्जनम्यायनोके ॥ १४ पत्र 'शोक' इति कमगरसम्यायित्वादमङ्गलं मरणरूपं प्रत्याययति, प्रतोऽमसनमरणादसोनम्। तेन 'प्रियविरहसकूनः कोऽपि नोच्च गिखो- ऽपोति वाच्यम् । एवं नागादिशब्दोऽप्यदर्शनयायपि । तथा कालिन्दया: पुन्निनमावि काञ्चनं सतरनकम् । द्योतते सुरतम्रता वेषिः योणिगतेव ते ॥ १५ प्रत्र कस्य जनस्थाञ्चनं गतिः किंवा काचमं कनकमिति सन्देहात सन्दिग्धम्। तेन 'पुलिनानाविनी धारा घनवोचिर्यमम्व सुरिति पाठे दोया न्तरच नश्यति। कृष्णोऽस्या वशवर्तीति वदनादनं गता। चन्द्राश्चन्द्रे पदं कृत्वा स्तुत्या कीर्तिः प्रमाति ते ॥ १६ पत्र 'स्तुत्ये' ति, तीयया स्तवेन, किं स्तवाहेति धा, सन्देहः । 'कीर्तिमति ते भुवी'ति वाच्यम् । -यथा देति। यहाति ननाघनस्यायस्याप्रसिद्धवात् निहतार्थवमेवेन्यत याद यथा यथावा- - ·Kumarila Bhatta- Slokaverttika. -- देशमः किरणः। २६२ तव नयनचकोरीपुच्छकच्च्याभिघातव्यथितहदयातीनीव नौलोत्पन्नानि । कमलमुखि ! जनेभ्यो लज्जया न प्रकारां दधति दिवसमध्ये मुद्रितान्येव सन्ति ॥ अत्र 'पुच्छकच्छाभिधाते त्यादिना निजितत्वमेव लक्ष्यते । सा च लक्षणा दुष्टेव । 'लक्षणा सा न कर्सव्या कटेनार्थागमो यतः। न यत्र शक्यसम्बन्धी न रूढ़िन प्रयोजनम् ॥ तेन नेयार्थमिदम् (ग) । तेन 'तव नयनयुगयीसाम्यलेशं न लब्धे'ति पाव्यम् (2a)| अंथ लिटादौनि समासगतान्यव । यमुनाजनकज्योतिरुदयस्मितयालिभिः। वन्मुखस्य तलामामुदयासतपो दधे ॥ १८ प्रथ यमुनाजनकः सूर्यस्तस्य ज्योतिष उदयेन स्मितशालीनि पानि तैः, इति क्लेशत एवार्थावगतिरिति क्लिष्टम् । नायं पौष्पः न खलु धनुपी नापि मौाथ निघ्नो मुग्धे ! दिग्धः किममृतरसेनैव किंवा विपेण । निर्मुक्तोऽपि प्रकटमसक्क दीयते मुच्यमानी राधे! कोऽयं तव रतिपतेः पष्ठबाणः कटाक्षः ॥ १८ अत्र षष्ठत्व' विधेयं, तत्तु समारिन गुणीभूतम्-इत्यविमृष्टविधयांशम् । सेम 'मुग्धे' इत्यत्र 'राधे' इति कृत्वा 'षष्ठः कोऽयं नयनमधिक पञ्चबाणस्य रात्रौ विकषितानि नीलोत्पलानि दिवसे सुनितान्येव सन्तोत्यन हेतुः--श्रीकृष्णाः प्रियां प्रत्याह-नवेति। अनोत्पलानां दिवसे मुद्रणे कारणं लम्ला, तस्याः कारणं प्रियानयन- कात के तनिनितत्वं, तस्य बोध. पुच्चकच्छेत्यादिना न भवति। तत्र निर्मितत्वरूपाय कस्यापि पदस्य शक्यसम्बन्धो न भवतीति न लक्षणा सम्भवति । यदि यथाकथञ्चित कोन शक्यसम्बन्धखीकरोति (2b) तहा करगम्यत्वे नेयं अक्षणा दुरेत्यर्थः । चकोया पुच्छ- (ग) लक्षणा सेति-यन्त्र मीमांसकाना शब्दशक्तिनिष्णातानां मतं सप्रमायोपन्यासम्प स्थाप्यते कौस्तुभवद्भिः। दितीयकिरणटिप्पणेऽसाभिरेवदनुपङ्गि विवेचनं सचितमारूको (21) 'साहचर्य न ल 'दि (ड) पुस्तक पाठ । (b) एक सर्वेशवादर्श पुस्तकेषु।

·प्रयोजचशाखममन्यापरिक्षारयाकल्पनार्या लक्षणाऽवकाश:-यमाशरवः ममन्यता (3) सपा शामितितिप्रतिभाति मोमीनपने पक्षमोहिमपात (4) Tet,५२ मुखामोनि (1) पुसा, 'मोनोपनाम सपनोतिनपान असदारकौस्तुभः । -'उदयति शशी यथा- M बाण' इति पाठ साधु यथा वा- अक्षतं सततं किञ्चिदतप्तञ्च तथा तपः । भवयं येन ते नाथ ! करुणालवभाजनम् ॥२० अत्र नां प्राधान्यम्, तस्य समासेन गुणीभावः- एवं लवस्य विधेयवेन समासे गुणीभावः । तेन 'न लतं मुक्ततं किञ्चिन्न ततञ्च तथा तपः। मषि येन भवेदाध ! करुणाया लवोऽपि ते ॥ इति साधु । तथा-- श्रीराधाया न तन्मुखमण्डल'मित्यत्र (५म किरणे ४१ लोक ) नकारस्य प्राधान्याच गुणः। यत्र तु विशेषामिधानं तत्र नः समासोऽपि न दुष्यति । श्रमार्जितसुचिकणेरनभिषिक्तधौतोज्ज्वलै- रभूपितमनोहरेरननुलिप्तसत्सौरमः। तमालदलकोमलनयनकौमुदीकन्दले. रहो किमिदमनकः स्फुरति नीलमायं महः ॥ २१ पत्र 'सुचिकणादिविशेषणाभिधानेऽमार्जितादिपु नञः समासो गुण एव, तद्रूपत्वमेव विधेयम्। नातो विधेयाविमर्श: यथा 'अपीतक्षीबकादम्ब'मिति दण्डिनः (काव्यादर्श श्य परिच्छेदे २००तमः श्लोकः)। यथा वा-अनासक्तः कर्म कुर्वन्नसक्तो विषयान् जुपन् । अप्रमत्तो भजन कृष्ण न स तैस्तैर्निबध्यते ॥ २२ घातो नीलोत्पले न सम्भवतीति लक्षणाऽभाववीज ज्ञेयम् (3)। न कृतमिति-व्यवोर वाक्यगत यत'पदेन 'तत्'-पदापेक्षा नास्तीति भावः। प्राधान्यादिधेयस्य ननोऽप्राधान्य दोषः। कदाचिदिराजन्योन्मादेन चन्द्रादीन श्रीराधा- ऽऽदवयवत्येन भावा दिधोपया धावन्तं श्रीकृष्ण प्रति मधुमङ्गल व्याघ--उदयतोति । शोकोऽयं प्राग्वग्राण्यात मस्तिसमस्तपदार्थस्य विशेषाभिधानमक्षित भनिषा मध वभाऽपि व्या नकारस्य प्राधान्याद् गुण एव नतु दोष इत्यर्थः। पर न दोषः। यो थार्य किमिदं ग्रीकृष्णम्मरूपमाद नीलम कोमला: करय: स्फति! कथम्भ : ? नेमाया प्रकाशिका या कीसदी तया: कन्दरहरसरूपः सदूपत्वमिति - व्यत नण तत्पुरुषे उत्तरपर - .. लपया निरषकाशति नेयार्थत्य शब्दय दोपताच याययामिनि तनपरिक्षा (viseनसत(e) पर मत पाठ पर ·दशमः किरणः। यथा पा-अपूतः पूततां गच्छेदविनी विजतां व्रजेत् । प्रगुणी गुणितामेति कृष्णे भक्तो भवेद्यदि ॥ २३ यया वा 'अग्रभुराददे सोऽर्थान्' (Raghuvamsam I. 21) इत्यादि कालि- दासः। यत्र नः प्राधान्येन दोषान्तरमापतति, तव दोष एव । "गिरो न हरितत्परा दृगपि न हरीनोत्तरे' त्यादी कि गिरो न हरि- तत्परा:, किं, हरितत्परा गिरो न, किं, गिरो न, कुतः, हरितत्- पराश्चेदिति सन्देशः स्यात् । तेन 'गिरस्त्वहरितत्परा हगपि हरीना- यथा परति साधु । विना शपथमालीनां विना कृष्ण स्य नम्रताम् । न सम्मुखीनाऽमीत्यैष राधे ! कस्तव दुर्ग्रहः ॥ २४ 'अत्र दुई' इति दुराग्रहवाची च, ग्रहवैगुण्यप्रतिपादकत्वेन विरुद्धमतिक्तत् । 'विना शपथ'मित्यत्रापि 'विनाश'शब्देऽपि विरुद्धता । तेन 'ऋते शपथ- मालीना मिति पठित्वा 'राधे ! कोऽयं दुराग्रह' इति पाठ्यम् । यथा- समांसमीनावलि चारयनिगवां कुलं बनवबालबन्दैः। वृन्दावने कौतुककैलिलोलः पुनातु वः श्रीब्रजराजसूनुः ॥ २५ अमानितसुचिकणत्वमेव विधेयं न माननाभावो विधेय इत्यर्थः। एवममीतेत्यादौ पाना. भावो न विधेयः, अतोनमा सह ममासे न दोषः। अनासक्त इति-अनायासमाषो न विधेयः किन्तु यासयभावविशिष्टकर्मक तत्व मेव विधेयमिति भावः । अराभुरिति-तथाचाकाहामावविशिष्टस्य पुरुषस्थायहरणकर्तृत्वमेव विधेयं, नत्वाकासाभावो विधेय इति भावः। नम इति-यन नत्रः प्राधान्यं वन विमुष्ट विधेयरूपदोघाभावेऽपि दोषान्तरमापतति तत्र दोष एव सः। तदेवाह-गिर इति । किं गिरो हरितत्परा न, किंवा हरितत्परा यास्ता गिरो न, किंवा एता गिरो न भवन्ति यतो क्षरितत्परा न इति सन्देहरूपो दोषः । तेनेति-ग्रन हरिततपरत्वाभावो न विधेयः किन्तु हरितत्परत्वाभावविशिष्ट्याश्यत्वमेव विधेयम् । एवं हरिदर्शनामावविशिडक्त्वमेव विधेयम् -ग्रतो नाविन्टरविधेयदोषो, नापि सन्देहदोषः। समाखीनामिना श्रेश नामि । तथा च पूर्व सम्मखीनामानुल्यवतोनां प्रियाणं मध्ये ऽवश्यं साध्य;; नितत्वाप्रयुक्त वादिस्थलेषु त्वर्थोपम्पितिबाधा प्रयोगविधिनियन्त्रिता शाख- विशेषमरिरमामध्यां च प्रसिविता चेत्येतेषां परस्परं भेदः । किंबहुति-एतच्च निध. - ·एवम् प्रकार्यमित व मतोशोपणं, पर प्रत्यक्ष निरत कचिदिति यदचिमूत तत् योक्ता एव वसमतमो अलवारकौस्तुभः । अत्र मांममीनावलिसहितमिति विरुद्धमतिकृत् । भवानीपतिरम्बिकारमण इत्यादयोऽपि विरुद्धमतिकृतः । कि बहुना, प्रियतम-वल्लभतमत्यादयोऽपि प्रियान्तरं वलभान्तरञ्च प्रति- पादयन्ति । तेन तेऽपि तथा। प्रियतमाप्रभृतयस्तु न तथा, औचित्लादिति केचिदाहुः (ग) । चूषणवान्तादिशब्दासु न तथा, कविभिः प्रयुक्तात्वात् । एषां समासगतलेन दिमात्रमदाहरणं क्रियते । समास गतश्रुतिकटु यथा- प्रचक्रमे विक्रमविक्रयं भ्रुवा याऽसौ रतिचक्रमकमात् । सुनिष्ठुराष्ट्रपतकटाक्षसौष्ठवा गोठाधिराजस्य सुते विसंाले ॥२६ अत्र पराई समासगतं युतिकटु । समुदायेन प्रतिकूलवर्णत्वात् प्रक्षत. रसाननगुणम् । 'विसंठुल' इति समानपुनरातञ्चेति-परिहत्ती मूलनागः । एवमन्ये यथास्यूलं या वाक्ये तथैव च ॥ ३४३ का- युतसंस्कृत्यनर्थक निरर्थक वर्जयित्वैते श्रुतिकवादयो दोपा अनुमयाः । कमेणोदाहरणानि-'प्रचक्रमे विक्रमविक्रयेत्यादि वाक्यमेव ( ३६ श्लोके ) वं श्रेष्ठाइसोरिदानीतु तथा न भवसति। गवां मुलं कथम्भूतम् ! ममासमीनावलिः प्रतिवर्धप्रसूता गोथेणियंत्र तयाभूतम्। 'ममांसमीना मा प्रोक्ता सूते या प्रतिवत्सर' मिति पदार्णवः। न कार्य किन्तु सतासिहं मित्रम्। भवस्य पनी भवानी, तखाः पतिरिति भवभिन्नोपपतिबोधो जायत इति विरुद्धमतिष्कृत् । एवं 'रमण पान्दीप पतिं यनक्ति- यातएव राधारमण इटुच्यते, न इक्मिणीरमणः। तेऽपि प्रियतमादयो- पि विरुतमतिकृतः। यौचित्यात् कविप्रयुक्तत्वे नोचितत्वात (i) | सविक्रमस्य विक्रयो व्यत्ययो यत्र तपाभूतं रतिचक्रं विपरीतसम्भोगसमूहम। ध्यक्रमादिति-वक्रमविरह पुरुषक्रममारुह्या, व्यानोपे पञ्चमी। तं निहितम् । विक्ष- एवे. पुरुषामं विहाय स्त्रोसंस्यया स्थिते । परिष्टत्तौ निर्दूषणपदप्रयोगे मृतस्य धमलचोक गायकः नापरः पाहत: कचिमिति भक्तमतपमानकीकतमिति प्रतिभाति। प्रियतमा प्रतिपदप्रयोग एकस्य वशीनां पानभाना नारीणामीधिव्यहामिप्रमशाभावास दोधस्वमिति रोपामाशयः। या टोकालदुलीयों कषिप्रयुक्तयेनेव्यादि मौशः। विष्णुस्यन्दनेति-- परिकृतिमापिया चिन् परिक्तिमोत्तराषा - ·- दशमः किरणः । श्रुतिकटु । यथा वा-कष्टमष्टापदस्येदं दौठवञ्च सुधारः। धर्मणो धनया पुण्या तुण्डेन च तव प्रिये ! ॥ २७ सुधाछुरश्चन्द्रस्य तथा किरखेन । अत्र वाक्यमेव तथा । लेखेर्दशावना? : सुरज्येष्यादिकैरपि । वन्दामानो विधू रात गातं श्यतु च दुष्कृतिम् ॥ २८ लेखेवैः, दुश्चयवन इन्द्रः, सुरज्येठो ब्रह्मा, विधुः श्रीकृष्णः, रात ददात, श्यतु लशं करोतु। अत्र लेखादिशब्दा: सुरादिवाचका भपि शेषादिक विना कविभिरप्रयुक्ताः तेन वाक्यमेवेदमप्रयुताम् । समाक्षमाधरानन्तमकरध्वजल विनः । प्रयन्ते शैव्यसुग्रीवमेधपुष्यबलाहकाः ॥ २८ अत्र चमाऽदयो बलाहकान्ता: शब्दाः शान्त्यादिभिः प्रसिडेनिहतार्थाः । तथा हि क्षमा शान्तिः, क्षमाधरः नमी, अनन्तः परमेश्वरः, मकरध्वजः कामः,शैव्यः शिविपुत्रः, सुग्रोवो वानरराजः, मेघपुष्पो जलं,बनाइको मेधः- एतैः प्रसिद्ध पृथ्वी-पर्वत-व्योम समुद्रा भगवतो याचवारथाप्रसिद्धा व्याहन्यन्ते। यथा वा सामुद्र नवनीतं च महारिष्टिश्च नन्दकः । हरिवत्सशयासन्नी रातां भातं सदेव वः ॥ ३० अत्र सामुद्रं नवनीत कौस्तुभः, महारिष्टिनन्दकः खङ्ग, वत्सं वक्षः, शयः पाणिः, एते सामुद्र लवण नवनीत-महोत्पात-समृद्धि-तर्पक-शयनैः प्रसिदै. निहता:--इति वाक्यमेव निहतार्थम् । विष्णुस्यन्दनपर्णानां पृषदखेन धाविताः । निपेतुः काश्यपीकान्ताः कौण्डिन्याः करपीड़ने (ग)॥ ३१ अत्र 'विष्णुस्यन्दना' दयः शन्दा विष्णुरयादय इव गरड़ाद्यर्थ न बोधयन्ति, तेनामी अवाचका इति वाक्य मेवावाचकम् । पर्णः पक्षाः, धाविताः कम्पिताः, काश्यपीकान्ता महीखराः, कौण्डिन्याः रुक्मिणाः । स्लेव नाशः स्यात्। वर्म यो देहरा। दौष्ठवं दुःस्यताम्। दौख्वमपि याकरणसिद्धम् । - चमेलि-क्षमादीन लडिन: यादयो भगवतश्चत्वारोऽश्वाः। विष्णुस्यन्दनेति (ग) -यथा विष्णरथशब्दो गरुडवाची न तथा विष्णुस्यन्दनभरः (ग)। दलचे पक्षे शुरूप केयाचिदिरलानामुभयवेव परिवृत्तौ वाधा, एतेषां शिप्रयोगतः संस्थाऽवान्तथेति तेघासद्भावन समीचीनम्। खानपानादीति-अयमन नूतनतया - न ·नयनकुसुमं अवान्नमयादयः केवल . अलद्वारकौस्तुभः । वलक्षेपचेऽयं दिवस परिणाम शशधरो दिविष्ठं कुष्टं वा न किरणकलापं विकिरति । तथाऽपि द्रष्टुंणां नयनकुसुमं व्योमसरसो सहामोठीवल्काकृतिरपि कुलीकप्रियतमः ॥ ३२ अत्र पृथिवीस्वादियाचिनोऽपि कुष्ठादयः शब्दाः, कुष्ठं व्याधिः, नयनव्याधिः, कुलोकः कुजनः, इत्यनुचितार्थ प्रतिपादकाः। तेनेदं वाक्य- मनुचितार्थम् । खानपानादिसामग्री नाद्यापि वत साधिता । कृष्णोऽयमागतः प्रायो भन्न ते गलचर्वणम् (ग) ॥ ३३ खानपानादयः शब्दा ग्राम्याः । कोपभ्योऽन्नमयादिभ्यो विश्वादिभ्यश्च यः परः । सूते प्राणपतिः कृष्णः सौभाग्यं किमतः परम् ? ॥ ३४ पञ्च कोपाः, विश्वकै जसमाजास्त्रय प्रात्मानः, वेदान्तगास्त्र प्रयुक्रत्वादप्रतीताः, नेदमप्रतीतं वाक्यम् । अपाननाभोजनेनामेहनेनापि खिद्यसे । किं ते तपखिन् ! कष्टेन मज क्रुण सुखी भव ॥ ३५ अत्र 'अपानादयः' गन्दाः पानाद्यभाववाचिनोऽपि अपानादिकमर्थ बोध. दिवसपरिणामे अपराळे । प्रोटो सफरी मत्स्यविशेषस्तस्य वल्कं वा। व्यपराक्ष चन्द्रस्य शोभाया अभावात् मत्स्य वल्काकृतित्वं जेयम्। यशोदा प्रति श्रीनन्द याह- पानेति-तब गलचर्वणं भन्नम्। व्यहमेव श्रीकृष्णस्य भत्त्य भोज्यसम्पादितेति वाखायो वृधेवेत्यर्थः। परस्तुरोयः। अनेति-ग्रन्नमयज्ञानमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इति मञ्च कोषाः तथा जीवात्मनो विश्वतेसवाचा इत्यवस्यात्यम् । तन जायगाया जीवात्मनो विश्व इति संसा, मनमायां तेजस इति, सप्तिदशायाम प्राज्ञ इति च वेदान्त शास्त्र एव प्रसिद्ध मान्यत । यमानेन पानाभावेन पक्षेऽधोवायुना । एवमभोजनेनेत्यनेन शब्दशक्यामेध्यभोजन मेवोयते। तयामेनेन मेहनं नि तेलादिशेचनं तदभावेन पचे मूबासे धनेन । सानापिनेव्यहवेच्छन्दमनिशाः। 'भाल गालचज मिव्यादिष्वपि भाषाविभाषाप्रचलित प्रकारमयाऽर्थम् चना। सराचार्य; ( रालय इति-व्यलावजोत्प्रामपरतया दितीयाय भन्मायने न दोपमा इति सारणीयम् ।

·दगमः किरणः । , यन्तोऽमीलाः, नोडाव्यञ्जकत्वात् । अमेहन ने हाभावः । वचो वान्तसमं तस्य प्रतिस्तस्य दुःखदा । उत्सर्गोऽपि वियं तस्य यो वैष्णवविनिन्दकः ॥ ३६ अब वान्तादयः गदा जुगुप्सादायिनः, प्रहत्तिर्वार्ता, उत्सर्गी दानं, पने विड़,त्सर्गबोधकम्-इदन्तु जगुप्सादायि । किन्तु वान्तशब्दो वम्. धातुप्रयोगार्थान्तरसंक्रमितध्वन्यादी न दोषः । यथा- -'वान्तरक्षरमूर्तिभिः सुकविना मुक्ताफलैर्गुम्फिता' इति (Anargharaghava I) मुरारिः । स्तिमितमदुचचीनोहान्तकान्तोरपीन. स्तनजघननितम्बद्योतधाराप्रहार जितमपि भुजपाशेः कान्तमावष्य शृङ्गा- हरणकुतुकखेला सुभुवो नाटयन्ति ॥ इति कन्दर्पमतरी। 'मा वम संहरा विपमिति सातई पितामहेनोक्त' इति (Aryasaptasati,a) गोवईनः। सतं सा पिटवने चकाराद्य तपखिनी। जीवितेशस्य संज्ञायै रङ्गिणी मङ्गलमये ॥ ३७ पिटवने पितुरुयाने, तपखिनो विरहिणो, जोवितेशः कान्तः, मगल. क्षयः मङ्गलग्रहमित्यादिभिः श्मशान-यम-मन लाभावाः प्रतीवन्ते-इत्यमङ्गलम् । विद्वत्सभायां भासि व दीपाकर इवोज्वलः । विद्यया च तथा धोर: सराचार्य. सुरालये ॥ ३८ अत्र कि दोषायामाकरः किं दोपाकरचन्द्रः, किं मुराणामाचार्यः, किंवा सुरायामाचार्यः, एमपरोऽपि-इति सन्दिग्ध वाक्यम् । हरिचरणरत्नकिरगोजागरमम्मोदकुसमजन्मना गहनम् । अनुहरति प्रसवाश गर्दननिट्रोत्ययुवतिमुख सपमाम् (घ) ॥ ३८ गोपीमिः सह श्रीकृष्णस्य जनकोडा वर्णयति-स्तिमितेति। ति। जलयन्त्राहरण- खेला नाटयन्ति । 'पूड़ प्रघाने शिखरे विधाने जलयन्त्र' इति । अपरोऽयौति--सुरालये देवर हे पक्षे मदिरा जये। सूर्योदयेन प्रफुल्लानां कमलानां गहनं वनं कत्तुं कन्दपकोड़ा- (घ) चरिचरणेति-व्यनााया गोतिज्ञाया दितीयः पादो दशेपइट स्वाभाति, राममनुषा घनमिति पाठेस निर्मलम् । गहन मिति काननसामान्यार्थ प्रयोगो 'विशेषणमानप्रयोगो - ·'अनुवादयमनुके व न विधय प्रयोजये'दिति वचनात् (4)। व्यत्र विधेयान्तरमयाह-सश पलद्वारकानुभः । अव हरिचरणं विष्णुपदमम्बरं तस्य रत्नं मणिः, ामणिः सूर्य इत्यर्थः । उज्जागरं प्रफुल्लता, पम्भोटकुसुमजन्मानि कमलानि, प्रसवाशुगः कामः, कुर्दनं केलिः-इति नेयार्थाः। इति वाक्यं नेयार्थम् । थोकष्णम्य जनानां निरूपाधि विहिता पदाम्भोजे । गमयति सुशतं जनयति दुष्कृतमकान्तनिर्मना हि मतिः ॥ ४० अव श्रीकृष्णस्य परशाम्भोजनिहिता जनानां मतिष्कृतं शमयति सकतं जनयतीति वक्तव्यं ययास्थितं क्लिष्टम् इति वाक्य मेव लिष्टम् । नवं यस्तेऽधिकसीफुमायंता प्रियानुरागामृतसिन्धुरत्वता । यथोत्तर वृद्धिमती गुणावलिः का ते समाना भवतीह राधे ! ॥ 8१ अत. अधिकसो कुमार्यता' 'मियानुराग'त्यादि च विधेयम् । तच्च समान गतत्वेनाविमृष्टम् । तेन 'नवं वयस्ते सुकुमारताऽधिका प्रियस्य च प्रेम नवं नई त्खयोति साधु । असमासगनलेऽपि वाक्याविमृष्टविधेयांग ट्रष्टव्यम् । सौभाग्य मम पुनरेतदेव कृष्ण ! यत् कान्तागपगपने ममापि लेखः । अवायं यदधिक आदरस्तदेशमाहात्मा तव परमुलमं कृपाया: ४२ अत्र 'एतदेव'ति विध्यं, नत्वनुवाद्यम्-तत्तु पश्चाब्रिटेंशेनाप्यनुवाद्यमेव जातम् । यया वा-अपाङ्गभङ्गेन धर्ति धुनोते कलेन वेणोश्च द्वियं लुनोते । कुलञ्च शीलञ्च पुन: पुनीते स्पर्श न योऽसौ पुरतः प्रियन्ते ॥४३ अन्न योऽमावित्येतयोः पदयोः पूर्वमनुवाद्यं हितोयन्तु विधेयं, सबिष्ट तमत्वेन द्वितीयमेवानुवादवत् प्रतिभासते । तेन 'स्वर्गेन यस्ते सखि ! सोऽभ्यः पैतीति वाच्यम् । जन्यनिहाया उस्थिता या घुतिस्तस्या सुखभोभां हरति । समागतत्वं विनाऽपि वायोविन्टविधा याह-असमाति। एतदेव सौभाग्यं मम पुनरियन्वये एतदित्यस्य विवक्षित विधेयन न सम्भवनि, पञ्चानिदेशात् । किन्त्वनुवादरूपत्वमेव जातं तस्य, व्यतः 'मौभाग्य'मित्यस्य विधेयस्यापिटरविधेयांशत्व यथा- M विशेष्यप्रतिपत्ता' पिति कधञ्चित समाधेयः। ते ते गुणा इति एतदर्थे विनामचेष्टाः सद्धि कैशिनाशिन' (L) इत्यादि पदो शन्तन्ति णि गुणा घणा इवति वाक्यं तुलनीयम्। (4) "किनियादि शक मुद्रितपुचक एबीपलभ्यते ।

·दशमः किरणः। एवं प्रस्तावतो यत्तदोः सम्बन्धोऽपि विचार्य। तथाहि यत छि प्रकान्तासिहानुभूतार्थविषय तच्छन्दः तत्र यच्छन्दो नापेक्षितः स्यात् । यया-वृन्दावने चन्दनवातमोते सचन्द्रिकायां निशि सुन्दरोभिः । कलिन्दकन्यापुनिनेऽतिरम्य स रासप्लास्योत्सवमाततान ॥ ४४ अत्र 'स' इति प्रसान्तं श्रीक्षणमेव प्रस्तोति। स रासलास्यं विततान कृष्ण' इति पाठे 'स' इति प्रसिदिमात्रद्योतकम् । सा कान्तिरेकान्तरसायनं हगां स वाग्विलासः श्रवसा सुधायवः । तहोनितं प्रेमरमस्य दुर्दिनं कदा पुनमें विषयो मविथति ॥४५ अत्र तच्छब्दोऽनुभूतार्थ:-एवम स्मिन्नथें वीसाऽपि दृश्यते । ते ते कटाक्षाः स स वाग्विलासस्तत्तत् स्मितं तत्सदसीमधाम । ते ते गुग्गा इन्त समस्तमेव ममाधुना सन्तति मम मम (घ) ॥४६ एवञ्चोत्तरवाक्यस्थो यच्छन्दः पूर्ववाक्यस्थतच्छदं प्रति न साकाइः । यया-वैनीक्यलक्ष्मीमाटेकरनं श्रीकृष्ण एव प्रणयेन सेव्यः । येन स्वकीयं पदमादरेण प्रदीयते मुत्यधिक भजयः ॥४७ अवोत्तरपदस्यो यच्छन्दः स्वाच्छन्दानेव भोभते। पूर्ववास्यस्यो यच्छन्द उत्तरवाक्य स्थं तच्छदं प्रति सापेक्षः-यथा 'येन स्वकोय'मित्याद्युत्तरमई पूर्वाद यदि भवति तदेव तच्छन्दाकाहा। तेन 'थोराण पत्र प्रपयात् स मेश्य इति चतुर्थ चरणं पाठयम् । हयोरनुपादानेऽपि योरथः काचिदवगम्यते । ययाऽस्मद्गुरो:- न वादिनिग्रहः कार्या न शिष्यानुग्रहोऽपि च । उमयायितरूपस्य मनसो शुभयं मतम् (घ)। Srinatha-Bhagavatamatadipika Introduchon नेति। प्रकृतिप्रत्ययमादाया मसाक'मियत बहुवचनस्यापि विधेयत्वं जेयम्। एवं मनापोत्यकाचनस्य। व्ययमर्थः ममैवास्यापि त्वज्जनमध्ये लेखश्चत्ता सखीसहिता- नामस्माकं वोनामिद सौभगम-अनामनिष्ठबहुवचनस्य तथा मनिकचस्यापि विधान शेयम्। यधुना मायुरविरहेश याकुला श्रीराधिकाऽह-तरीन मौमारहितं धाम प्रभावादि समस्तमेव मम मम वन्तति । शोक दिसतिन दुष्यति। हयोयत्तदोः । न वादोति-एतच ग्रन्यवद्गुरुचरणानां श्रीमहागवतमतनिष्कर्षमाविष्कतकामानां वेगवाया श्रीनाथाचायण सप्रश्रयमालमतनिवेदनमिति श्रीमागवतमतदीपिकारय. - -- ·बोधकत्व उदाहरणमा। राधामाधवयोयत् तत् प्रसिद्ध प्रेमवत किं वर्णपितु पाक्यम् । व्यत्र निवन्धस्योपएम्भ स्थितम्। परममहृदयत्वादिति-यन प्रत्ययप्रयोगकृतचितहानिश्च . यथा- व्यवहितो सतु नकवाक्यस्थम्, अपि तूत्तरवाक्यस्यमेव। बदनिकटस्य तन्दस्य प्रषिद्धार्थ- ३०२ अलहारकोस्तुमः। अत्र यो वादी भवति तस्य जिगीषा में नास्ति, यः शिष्यो भवति तस्मि- ननुग्रहोऽपि नास्ति । किन्तु मन एव उभयायितं, तेन तस्यैवोभयं निग्रहानु ग्रहो-इति वाक्य ये पूर्ववाक्ये यत्तटोरभावेऽपि यत्तदर्थ प्रत्यायकत्वम् । तथा'सा' विति शन्दः स इत्यस्यार्थ नाभिधसे । असौ गुणानां निकपो, गुग्णाना-मुत्पत्ति मिर्भवती च राधे ! जनस्तृतीयः कथमत्र योग्यो येन हयोदौत्यमुरीक्रियेत ॥४८ शव 'स' इत्यर्थे न असो-गन्दः, धपि तु प्रकान्त एवार्थे । यद्यपि 'यस्ते प्रियोऽसौ जहाति पाच मिति यच्छन्दानन्तरं ऽप्यदाशब्दस्तच्छन्दप्रतीतो समर्थवज्ञामते तथापि विना तच्छन्दान्त न वाक्यार्थ परिपोषः । तच्चभ्दोपादानेनैव स स्यात् । प्रियोऽसौ स तवैव पाखें' इति । यस्त मनोरनहरः सुनेते ! नवीननीलाम्बुदहन्दकान्तः । राकेन्दुनिन्दाकरवत्र बिम्बो मयाऽयमालोकि वनं प्रयात्या ॥ ४2. यत्तु (5) कचिदिदम्-शब्दवददाशब्दोऽपि तच्छदार्थमभिधत्ते, तत्तु तद्यथा मैकवाक्य स्यम्, उत्तरवाक्यस्य मेव तया, नतु योऽयं सोऽसाविति यच्छन्द निकटवे, तथा सति प्रसिद्धार्थबोधकमेव, यथा यच्छन्दनिकटस्थस्तच्छन्दः प्पथ ये पण्डिता स्ते वादिषु निग्रहं शिष्य वनुग्रहच कुर्वन्ति । एतद्यमेव तेया साध्यं भवति मम तु तहयं साध्य न भवति, किन्तु मन्मन एव मम पादि। तथाहि रे मनखं भगवनी कृष्णको निस्सरणादौ तिष्ठ, विषयेषु सदामा सिसि मदाजामनगीकुञ्चत् सदा विषयेषु विति इत्यतो भगवच्चरणाश्रयणरूपवलेन तन्मनो जित्वा शिष्य' करिष्यामि । पश्चात भगवन्मधुरनामकोर्तनादौ निमन्ननरूपानुग्रहं मनोरूपशिष्य विधास्यामौत्यत याद म वादीति । उभयायितरूपस्य बादिशिष्यस्वरूपस्य मनस उभयं भिग्रहानुग्रही मतं मम मम्मतम् । मयाऽयमालोकोत्यात 'इदम्'-शब्दस्तच्छदार्थबोधकः, तददाशब्दोऽपीति यदुक्त, यथा-'यस्त .. दितीय तत्'राम्देन सह 'यत्'शब्दस्याकासा, तेनैव यत पदं निराकाइम व्यत: प्रथम गरा लया। परित्तो मूलनासम्भावनेति ना तशा ग्रन्थकता। देया इति- (5) 'ततु तदति' इदंगाइयम्य स्थानमा: (ख) (ड) (क) पुस्तकेषु ।

·दशमः किरणः। ३७३ प्रसिद्धार्थमेवाभिधत्ते । तद्यथा राधामाधवयोर्यवत् प्रेम क्षेमकरं महत् । सत् किं वर्णयितुं शक्य गिरा देव्याऽपि कर्हिषित ॥५. अत्र' तत् कि'मिति पुनस्तच्छन्देनेव निराकाइम् । एवं प्रागुपात्तस्य यच्छन्दस्य वीप्सायामुत्तरवाक्यस्थस्य तच्छन्दस्यापि वीसा का व्यवति न नियमः, तदकरणेऽपि दोषाभावात् ।यतो वीप्साप्रतियाद्यं यत् किञ्चिच्छन्दार्थ- रूपं तदेवोत्तरवाक्यस्थै कतच्छदेनैव समर्थ ते, उत्तरवाक्यस्थितिसामदेिव । बथा-गुणा अपि कापि भवन्ति दोषा दोपा अपि कापि गुम्पा भवन्ति । यो यो गुणस्त स स ताहगेव दोषस्तु यो न च तस्य लेशः ॥५१ अत्र तोयचरणे योरपि वीप्सा, चतुर्थ चरणे यच्छन्दम्यैव । उक्तो- दाहरणहये प्रामाण्यं यं यं व्यतीयाय पतिंवरा सा विवर्णभावः स स भूमि- पाल:' (Raghu VI. BD) इति कालिदामः, 'यद्यत् पापं मतिजहि जगन्नाथ ! नमस्य तन्मे' (Malatimadhava I.) इत्यादि भवभूतिः । पदाम्बुजइन्डपरागवाही सुपावनोऽयं तव मातरिश्वा । ललाग है येणव ! पुखयोगात् पूतः कृतार्थव सतोऽस्मि तेन ॥५२ अत्र मातरि वा ललागेति तव मातरि वा ललागेति विरुदमतिक- हाव्यम् । अय पदांशेऽप्येते श्रुतिकवादय इति यदुक्त तदुदाहियते । परमसहृदयत्वात् मर्वभूतप्रियवाद्भगवदनुगतत्वात् सर्वदा दुर्लभत्वात् । जगति कति न धन्याः पुण्यदेहा हगन्तैरपि धनमघमाजामप्यघं नाशयन्ति॥५३ 'तत्'मदं प्रसिद्धार्थ मेव । तदुभयस्योदाहरणमाह-गुथा इति । कस्यचित्पुरुषस्य पारिडव्या. दयो गुणा अप्यसत्सङ्गेन दोघा भवन्ति। उक्त हि देया (घ) चतुर्थ स्कन्वे-विद्याऽदिभिः 'सतां गुथे; पडमिरसत्तमेतरः'। एवं स्त्रीपुत्रादिमहितगहरूपदोघा अमि सत्सडेन गुणा भवन्ति । उक्तं हि दशम (११४॥३६) वक्षणा-'तावद्रागादयः नास्तावत् कारायइं सहमति। यत्र तु यो यो गुण; स स तागेव गुणरूप एप, न कदाचिद्दोषरूपः । देथे इति स्यात् । अादर्शपुस्तकमलयितुः प्रमाद एषायं, न तु भागवतपुराणेऽसामान्य- यत्पत्तिमता टोकालच्चरणानाम् । तथा च (४।३।१७) देवौं प्रति भगरसो भवस्य वाक्यम्- विद्यालयोवित्तवपुर्वय:कुलैः सतां गुणैः घमिरमत्तमेवरः। स्मृती इतायां भतमानदुर्दशः स्तथा न पश्यन्ति हि धाम भूयसाम्" इति। अमत्तमानामितरैः दोषभूरियर्थः । ध्यायलात समासः कश्चित् समाधेयः।

·इति पाठ्यम् । विरागाः क्वचिदनुकूलेघु जनेयुटरागा भवन्ति। कामक्रीडाप्रचुरे जलयुद्धहोलिकोत्सबादी ३७४ बलद्वारकोभः । अव-स्वात्-खात्-त्वात् त्वादिति युतिकटुवम् (घ) । सत्प्रीतिमतां तव किं वदामः मर्वत्र ते कष्ण ! समेव दृष्टिः। समावरागा न भवन्ति नूनं क्वचिदिरागाः क्वचिदूदरागाः ॥५४ पदांगे मनशब्दः क्षीवार्थेन निहतार्थः तेन 'प्रोतः प्रभाव तब किं वदाम' तव तन्वनि ! तरलैरपाङ्गानां तरङ्गकः। पञ्चयोरिपयः पञ्च राधे ! स्युः शतकोटयः ॥५५ इति पदांगगतम् । 'अपाङ्गाना'मिति बहुल मनर्थक, तेन 'तव तन्वति निकरे स्तरङ्गाना मपाङ्गयो' रिति पाठ्यम् । यथा वा 'दूराष्ट्राधयतेऽवगुण्ठनपटं वामागुनीपत रभ्यणे मयि सङ्गत करयुगने'त्यादि (५म किरणे ८८ श्लोक:) । अब 'पनवे'- रिति बहुवचनमनर्थकम् । तेन 'लोनाङ्गलिमुद्रये त्यादि पाव्यम् । विजेयः कामसमरे राधया माधवो मुदा । सखीमण्ड नमध्ये ऽपि प्रजगल्भे न तत्रपे॥ ५७ अत्र 'विजित' इति त प्रत्यये वाच्चे 'विजेय' इति ण्यत्-प्रत्ययोऽवाचकः । तेम 'जितोऽपि स्मरसंग्राम' इति पाठ्यम् । गिरीपपुष्पादपि पेलवं वपुर्दुनोति यस्याः शयनेऽपि कौसुमे । आदर्शवच्छाससमीरणादपि प्रतायतोदं सहते तथा व्ययाम् ॥ ५८ अत्र 'पेलव'मित्यमोल वीड़ाजनक, तेन 'कोमन मिति पाठ्यम् । व्यबोभ पतेव वीमा । एवं यो यो दोषस्तस्य चयि ले मोडमि नास्ति- न तु तत्पदे। सदिति-सर्वतासन ने कमादिवपि मोक्षदायकत्वात् ममैव तत्र अपामयी दृष्टिः। नगदतिनो बनास्तु सर्वन स्वभावसिद्धानुरागविशिया न भवन्ति किन्तु कचि पित्र . -यन यच्छन्द एव वीधा, - राधया विजेयः विजितोऽपि माघयोऽवमेव नितवानिति मिथ्या प्रगल्भे, नतु वनपे। दिविष्ठानामिति पदांशे विष्ठति निर्देशादसौलम् । एवं पूयते इत्यादौ पूय दिविष्ठानामिति एवं पूयत इति च एतच्च गोर्याणवाण्या ध्यपूर्वतरवैशियविलसितात स्थितिमदित न नित्यनाऽस्य खोकाया, परं 'कुरु चिमियादि प्राचीनतरग्रन्थकारादि दयितेषु म्यतेष्विव सन्निमतया विचिकृत्तिवानिकरमित्यानित्यदोषास्पदम्। शेषायां नित्यानित्यत्व यस्या निम्यानाचाय: पूर्वविशद यस्यामिति सवात प्रमाणम् । पूर्वमेधार्थ- ·दशमः किरणः। . दिविद्यानां क्लेशकरा: शतशो दितिनन्दनाः। हता केन हरिणा हरिणा हरिणा इव ॥ ५८ अत्र 'दिविष्ठा' इति पदांश जुगुप्साऽश्लीलं, 'देवताना'मिति पाठ्यम्-एवं 'पूयते' 'अभिप्रेतादिशब्दाश्च । मृगाचीयां कामरणे निचेष्टानां वपुः स्पृशन् । दक्षिणोऽयं जगत्प्राणः प्रणयो समपद्यत ॥ ६२ भत्र 'मरपा' इति पदांशेऽमङ्गलाशीलं, तेन गोपिकानां रतिरणे नि:प्य न्दाना मिति पाठयम् । नीलाबहारो.हरिणीदृशां वत्सरुहोपरि । सरोजकोरकगतो भृङ्गसङ्घ एवाबभो । ६३ अत्र 'वत्स'शब्देन वक्षो लक्ष्यते-तच नेयार्थ पदांशगतमेव । तेन 'पक्षोरुहोपरीति वाच्यम् । यद्यपि पूर्वपदपरिवत्तिसहमुत्तरपदपरिवत्ति. सहमभयपदपरिवचिसहञ्चेति प्रागेवोक्तं तयापि तेषां यथाममिति परित्तिः का- । सा तु महाकविप्रयोगतः सहृदयहृदयादूषणाच्च समुचिता भवति । नहि सर्वान्येकपयायोक्तानि पदानि परिसिवमाणि । यद्यप्ययममयुक्त एव दोषस्तथापि पूनर्यार्थतयाऽयं भेदो लिखित इनि लिखितम् (ध)। अय वाक्येऽन्येऽपि दोपाः सन्तीति तानाह- प्रतिलोमाक्षरमाहतनष्टविसर्गञ्च संहिताहीनम् । हतवत्तं होनाधिककथितपदप्रस्खलत्प्रकर्षञ्च ॥ टतदंशेऽशोषम् । अप दितीयकिरणे दोषरहितशब्दानामेव त्रिविधा परिवत्ति: छता। न तु श्रुति- कदादिदोषविशियानां पदानां प्रयोग एवानुचितः, कुतस्तेषां परियत्तिसम्भावनाऽमोत्याह- यामीति। महीति-रकपर्यायोक्तानां मां पदानां मध्ये यानि दुष्टानि पदानि तानि न परित्तिनमाथि। ननु यद्यपि नेयार्थस्य सतन्त्र होषत्वं न सम्भवति, अप्रयुक्त त्वदोषस्य लक्षण एव तस्थान्तविमझावात, तथापि पूर्वरयं स्वतन्त्रतया लिखितः, तदभिप्रायेण मयाऽमि लिखितमित्या-त्याध्ययमिति। तयेति-वस्तुतस्तु वे गद्यार्थमेव संज्ञाप्रपञ्चकल्पना। भेदे स्फुटनरे नामान्तरसचित, परं सम्प्रदायसितमा यागे लाघवं स्वादिति सतो निवेमः।

·अलहारकौस्तुभः । ससमाप्त पुनरुपात्तं नश्यन्मतयोगसङ्कीर्ण अन्तरैकवाचकमनभिहितार्थं प्रसिद्धिधृतमपि च ॥ अपदस्थपदसमासं गर्मितमानक्रमाक्रमावपि च । चमतपरार्घञ्चेति ज्ञेयं दोषान्वितं वाक्यम्(ड)॥३४४का- एवमेवाविंशतिदीपाः। प्रतिलोमाक्षरमुक्तरसानुगुणवर्णप्रतिकूनवर्णम् । यथा- पुष्पकोदण्डकण्डूलप्रकाण्डभुजमण्डलम् । कम्बुकण्ठि ! समुत्कण्ठ कण्हेऽकुण्ठा हरिं कुरु ॥ ६४ अत्र शृङ्गारे प्रतिकूलवर्णाः-एते तु वीररौद्रादानुकूलाः। एवं बोर- रोष्ट्रादी माधुर्यष्यनका वर्णाः प्रतिकूला इति वोषध्यम् । पाहत उत्व प्राप्तो विसौं यत्र यथा- श्यामोऽभिरामो रमणो मदनो मोदनो हरिः । मनोविनोदनो भाति सततं गोपसु वाम् ॥ ६५ मष्टो लुप्ती विमौ यत्र यया- इत इत इत एहि देहि वान्नं शशिमुखि! नापसर प्रमीद कपणे ! अयमपि भवतावत्प्रमादान्मनसि गतव्यय उत्क उन्मदश्च ॥६६ प्रवाद्य योलता विसर्गाः। संहिता सन्धिस्तया होने विसन्धिरित्यर्थः । विवक्षितथ सन्धिर्भवतीति वाक्यरचात् कृतो विसन्धिः,स सकृदपि दोयावहः, प्रयवादिहेतुकश्चेदसकदेव । संहितायां हीनमित्वथें संहितायां टु यवमनौलञ्च इति विविधोऽयं दोषः। कमेपोदाहरणानि- तवैतहदनं इन्दुनिन्दकं पडजेक्षणे ! सकलड्की निष्कलङ्के कथमस्मिन लज्जताम् । ६० पत्र 'चन्द्रनिन्दक मिति पाव्यम् । कन्नडिनचन्द्रमस: सुभ्राननमिदन्तव । रुचि विचदपि प्रायो निकालहमितीर्यते ॥ १८ ॥ संहिताहोमिति-मनमोतत्पुरुषेणार्थ शते दोनशब्दस्य निश्चछार्थवाद :प्रवादियोध- यमुक्त', लनीयातत्पुरुष कते महितया Reaमिलन चरिको दोषः मिलिन्दा (ड) दोयान्विसं वायमिति-ग्रवापि मम्मटादिमतमनुस्त्य मणना । विवक्षातः इन्धि भवतीति-तब मदाप्रवन्ध कथमपि सङ्टन प्रति न बन्पन्न । पदाहा-सहितकपद ·यथा- दशमः किरणः। ३७१ अत्र 'सुभ्र ति दुःश्रवम्-लेन 'राधे ! मुख'मिति पाव्यम् । अलण्डमरुडाम्बयं तव मध्ये विराजिनि (ङ) ! स हरस्य करना छः करमाधमिदं हरेः ॥६८ पत्र 'लण्ड'शब्दोऽश्लील:-तेन 'वृथा इमरुडाम्बयं मिति पाठ्यम् । इतकृतं छन्दोगतवैरूष्य गुरौ लघुत्वम् । शशिमुखि ! सखि ! राधिकेऽधिकोऽसि गुणविभवेन समस्तसन्दरीभ्यः । त्वयि निहितमना मनागपि थीव्रजपतिसूनुरुपैति नान्यपालम् ॥७० अब ‘पादान्तो लघुगुरुर्वेति' वाक्यबलात् सतो लघुवर्णन्यासो हतत्तता व्यनति । तत्तु द्वितीयपादान्ते गोमते न चतुर्घपादान्ते, बन्धगैथिल्यात् । प्रथम- तीयपादान्ते तु नैव (ड, । एवमायासु च गणलता विरुवता (ङ) । यथा-- गोकुलललनामण्डलरतिरणपारिइत्यमुग्धमधुरथीः । श्रीवजराजकुमारी रासविलासे कुमारयति ॥ ७१ पत्र द्वितीयटतीयगणो सकारभकारी विरुदौ। तेन 'व्रजललनामणि. मालारती'त्यादि पाठ्यम् । एवं रसाननुगुणवृत्तञ्च तहत्तम् । पूज्झटिकादि शृङ्गारकरुणादी विरुई, हास्यशान्तादौ न (च)। शृङ्गार यथा- हे सखि। मा कुरु मानमखवं मानः सौख्यं ग्रसति हि सर्वम् । कुरु सानन्दं हृदयममन्द रसभरकन्द भज गोविन्दम् ॥७२ होनपदं यथा- नामलमुखि ! विचित्रस्यावधिः कोऽपि दृष्ट- स्तरणिहिटतीरोपान्तमद्य प्रयान्त्या (च)। अन् 'मयेति हीनं पदम्। तेन 'तरणिहिटतीरं हन्त यात्या मयाऽधेति पाव्यम्। विविधो दोषः। परिणाक्षीलक्षाणां स्तनोपरि हाराणां जुटनपटिम्ना एवं तदुपरिपाटी- पाटनेन च प्रौदः प्रौशल्यो मिर्दयं यथा स्यात्तथा पथि गये मिथ्याघट्टाधिपत्यं नित्या नित्या धातूपसर्गयोः। योर्केष्वपि तथा निन्या सेवान्यन विभावये"ति। पादान्तो लघगुगर्वति-व्यत्र लौकिकछन्दःशास्त्रविदा मम्प्रदायेन दितीयचतुर्थयादान्तसघोरेव तथा याहारः। चतुर्थ पादान्ते यालङ्कारिकनिवन्यपु कुनधिदस्य प्रतिघेघो निदर्शितस्त्राव रचनागतं शैथिल्यन्तदुत्यमेव हेतुः । 'यन्यास्ता गुणरत्ने'त्यादौ यदन्यैर्दर्शितं तनापि तावदेवं नियामकं विधानम् । प्रथमटतोयपादान्तसम्बये गुरुत्लयवस्था वसन्ततिलकादिदीर्घच्छन्द ·यथा- ३७८ अलवारकौस्तुभः । अधिकपदं यथा-जवजलधरधामा श्यामलोऽयं किशोरः (च) इत्यत्र 'नवजलधरधाम त्यनेनेव सिद्दे 'श्यामल' इत्यधिकम् । तेन 'नवकुवलय. धामश्यामलोऽय' मिति पाठ्यम् । कथितपटं यथा-कलयति जलसेलि मत्तमातङ्ग के लिः (च) । ७३ प्रत्र केलि केलिरिति कथितं पदम् । प्रसवलतप्रकर्ष पतत्मकर्षमित्यर्थः । यथा- हरि हरि हरिणाचीलक्षवमोजहारवुटनपटिमगाटोपाटनप्रौढ़दर्पः । अयमदयमुदारोऽलोकघाधिपत्यं कथयति पथि गव्ये दानलीलां दधानः ॥७० अत्र पूर्वाडादुत्तराई पतन्न व प्रकर्षः । अल समाप्तपुनरामच। 'कथयति पथि गव्ये' इत्यनेनेवाकाहाममाप्त': 'दानलीलां दधान' इति पुनरात्तम्। तेनोत्तराई पूर्वाडौँ क्लत्य पाठ्य म्, तथा सति दोपहयहानिः । नयन्मतयोगोऽसम्मतो योगो यत्र, अभवन्मतयोग इत्यर्थः । यस्याज्ञा विधिमौलिमाल्यमधुपी, यं सेवते शहरी, यम्मिन् सर्वमिदं चराचरगुरो कृष्ण, विलोकी यतः । येनाकारि समस्तदानववधूवैधव्य,सुर्वीभर यो जड़े, बलिमर्पयन्ति विबुधा यस्मै, स पायाज्जगत् ॥७४ प्रत्र 'कृष्ण' इति पदं विशेष्यं प्रथमान्त यदि स्यात्तदा मतयोगो भवति- यच्छन्दैब्रिद्दिष्टस्य तच्छन्दार्थस्य कृष्णपदस्य यच्छब्दार्थ एव प्रवेशेऽभवन्मत- करोति। यान पूचाई यथा कोमलसमस्तपदं तथोत्तरावन, अतः पतत्प्रकर्घदोषः । जीवनेनेति-त्वदर्शनननितवालया चीवनोऽत्यन्त कटरभूदित्यर्थः (5a)1 एवं ताशकटुतया खेव प्रचलितुमईति न त यूनाक्षरोपजातिपतिधिति बहवः। परं 'भावन्ति रत्नानि महौषधीश्च पृथपदिष्यामित्यादिषु वहुतरेप कालिदासादिकविभिरस्य मर्यादा न सा रचितेति प्रतिभाति। अतएव लक्ष्य लक्षणसङ्गत्या सत्रापि वैकल्पिकत्वविधान सारवदिव्यभियुक्ताः। गयकृत विरुद्धनेति-एवमन प्राधामायास क्वचिद्विधिभङ्गा ध्यांचास्तु बहुवेति मन्तयम्। विरानिनोति-विलासिनीत्यर्थ करारम् । (च) दास्य मान्नादी नेति--तवादिपु हास्यपरासन्योक्ति च तथासंस्था। प्रझटिकाहीति -धादिपदेन दोपकच्छन्दमो ग्रहणं शेयम् । इनारकरणादीति-वस्तुतस्तु मुफबौनों तथा रचनाया एवाभाषः। दिगुदर्श नमेतत् । सत्ततित्तलकादिप्राचीनतरनिवन्ध मन्दारमन्दा (६३) योग्य च टोकापा 'बीप'ष्ट्रय पु लिाप्रयोग: प्रामादिक एवलियम्। - ·दशमः किरणः। योगः । तेन 'यस्याना विधिमौलिमाल्यमापी, यं सेवते शहरो येनाकारि समस्तदानववधूवैधव्य,मुभिरम् । यो जड़े, बलिमर्पयनि विबुधा यमे, त्रिलोको यतो यस्मिन् सर्वमिदं चराचर, मसी कृष्णः, स पायानगम् ॥ 'इति वरम् । तथापि विभतारकामदोषः, तेन- 'यो भक्तप्रव वशीभवेत,पशुपतियं मेवते,येन भू-निर्भारा,वस्लिमर्पयन्ति विबुधा यम , त्रिलोकी यतः। यस्याना विधिमोलिमात्यमधुपी, यस्मिन् समस्त जगत् सोऽयं मोपवधूविलासरसिकः कृष्णोऽस्तु वः श्रेयसे ।' इति शुधम् । यथा वा--मुञ्चति त्वयि दृशोः पदवों में येन येन शृणु यद्यदवाप्तम् । जीवनेन कटुता, मरणेन प्रार्थता, प्रियतया परिवादः ॥ ७५ अत्र णिति क्रियायाः कपिचित्वे जीवनादेः सर्वस्य कर्मत्वे हितीयाऽन्तवमतम्। वाक्यार्थकर्मले जीवनादः प्रथमाऽन्तत्वमेव मतम् । तदुभयाभावेऽभवन्मतयोग इति केचित्। वस्तुतस्तु 'येन येन यद्यदयाप्तम् सच्चण्डित्यनेनैव वाक्यार्थश्चरितार्थः, पश्चा'ज्जीवनेन कटुताऽवाप्ते त्यादिना लिङ्गन्यत्ययेनान्व येन नोकदोषः । अवाप्तमित्यत्र अवापोति प्रेत् क्रियते, तदा सुतरा न दीपः। खामिरूप्यकमलाकरजात पहजे इव सह भ्रमराभ्याम् । निःसरत्तररूपामकरन्दे माधवस्य नयने रुचाते [७६ अत्र स्वशब्दो माधये विवचितः। म तु वाक्यमर्यादया कर्तुगतत्वेन प्रतिभासमानो नयनभ्रमरगत एव जातः, तेन 'आमिरूप्ये त्य'व एडम् । यथावा- सशीण यया- असहिष्णुत्वेनाधुना मम मरणं भवचिति जोवनक्रतुं कप्रार्थता मरणेन प्राप्ता। तथा कान्तस्यादनेऽपि या जोवति तस्याः प्रेमाणं घिगिति परिवादं प्रमा प्राप्येत्यर्थः । दितीयाs. मतत्वमिति-कढ़ता प्राप्त जीवनमित्येव सम्मतं भवति । प्रथमाऽन्तत्त्वमिति-जीवनः कटुता प्राप्त (sa) इवि खियपेक्षितो भवति। तदुभयाभाडे कमंत्वप्रथमान्तलामाघे सति। स्फटिकवत् परकीयरूपमयममर्थोऽभिरूपशब्दार्थः। साभिरूप्येति-खं क्षय्य तत्- खरूपोय च्यामिप्यमरोरस्ता नाते तारास्थानीयभ्रमरविशिये पहले दूब कयास्य नयने । अति-चैत्रः सपुतं पश्यतीतियत् सर्वत्र स्वाद; प्रथमाइतपदार्थ वाची। प्रथमान्तयशार्थो भमर विशिगयने एप, गती दोष: (6)। दर्श चीन ग्रन्येषु चास्य पिस्तरो लक्ष्यः। कमलमखोति-यन्ने के नैव सोवन होनाधिक कथितपदत्वदोषा लक्षणम्। कलारणकश्चेति-नावाणुकपटेन दार्शनिकपरिभाषादि हावतु (6) नयने धन तो दाप' इत्यम्फर पाठ (ड) पुस्तके ।

·एकवाक्य- तूतरा- ३८० अलद्वारकौस्तुभः। मा कुरु मानिनि ! कृण पदगतमुत्थाम्य विषमविप्रतीक्ष्यम् । पालिङ्ग भुवनमङ्गलमङ्गलमन्तर्मलं मानम् ॥ ७७ अत्र वाक्यदयस्थपदानि व्यत्ययेन वाक्ययान्तर्गतानि । गतपदानामन्योन्यसगुलवेन तु लिष्टमिति भेदः । अन्तिकवाचकं यथा- किमिन्दुः, कि सरसिज, किमास्यं, ललितानि ! किम् । सुञ्जनौ, किं स्मरशरौ राधे !, कि लोचने तव ॥ ७८ अनोत्तराईस्यकं 'कि'मिति वाचकं पूर्वाद्धान्ते । पदान्तपतितं राधे! पश्य कृष्णरुपं त्यज । सन्मम थूयतां वाणी गादो मानः परं विषम् ॥ ७८ अत्र ताब्दः पूर्वार्षवाक्यस्थ:--तत् तस्माद्रुपत्यजेत्यर्थः । म दिस्य इति तथा। अनभिहितवाच्यं यथा- वासी हरिमम मनोरथदूरवर्ती, काई, न म गुग्गलवो, न कलाइएकथ (च) ! किं दूति ! दूनयसि मां वमलीकयैव वाचा, विचारय कथं स वशी मम स्यात् ॥८० पत्र मनोरथस्यापि दूरवर्ती, गुणस्यापि लवः, कलाया अभ्यणुक इत्यवश्यवाच्यमनभिहितम् । रणितादि नू परादिपु विहगादिपु कूनितादौनि । स्तनितादि च जलदादी भेयादिपु भातादीनि ।। मणिवादीनि च सुरते रवादि भेकादिपु प्रसिद्धिरियम् । अस्या विपर्यये स्यात् प्रसिद्धिहतदूपणं वाक्ये ॥३४५ का- गा क्यं सहायस्य स्वतन्तदोषाध्यमुक्त, सिरदोष एव तस्यान्तासम्भवात, इत्यत धार-एकति। लिष्टम्पस एकवाक्याताना पदाना के शेनान्वये दोषः, व्यव तु वाक्यदय: प्रमिद्वारा कराएकनायकादाना मारणम्। छविटष्टविधांशवेलस्ये पूर्ण न कुचित पारमय काप्याकाहाजनिता माधा रीति, उत्तर तुमास्य पति रममनीत कापिरचमामिति-शोला मनोविधिमादित्य' याचा डिप्रतोदारय समापि ·दशमः किरणः। ३६१ यथा-धिनोति राधे! मचित्तं मणिमजीरयोस्तव | रवो नवधनस्व सन्तानां श्रुतिइयम् ॥ ८१ मन 'रव'शब्दो वचननिष्ठ एव। अपदस्थमस्थानस्थं पदं यथा- विवाहवेपेग तदा मुरारबभूव या श्रीः कवयन्तु के ताम् । सपनभावादिव साम्यसूया सरस्वती कापि न तां व्यनक्ति || ८२ अन तो न व्यनतीति स्थानस्थितत्वं, तदभाव तथा। तेन 'वाण्येव तां कापि च न व्यनको'ति वाच्यम् । यदि सनिकर्ष एव स्थाने वेजात्यं तदेव दोषः, न त विप्रक च। यथा-'वाणी न कुत्रापि च तां व्यनतीति वायम् । प्रकायितविरुई यथा-'न मे वाणी वृन्दावनरमणलीलामृतदे निमग्नाऽम्युत्यात प्रभवति कथं या तु परित' इत्यादि (च)। यत्तु 'नजं न काचिदिति (Kiratarjuniya VIII. 37.) तब न काचिन्नही अपितु सर्वेव जहाविति विरुद्धार्थजननम् । अस्थानस्थसमासं यथा- किं लूमेन घनावली विधुनुपे, कि रे क्षुरक्षोदनैः मां तुभासि, विनुद्यतां निजमहाकण्डू: समासाद्य माम् । इत्थं दोस्तटघटनीडटकरवानप्रतिवानित- माभृत्वान्दरहन्दमध्यमयते गोठादरिष्टं हरिः ॥ ३ अत्र क्रुदस्य भगवत उक्तौ न समासः, अनुदस्य वतन्तरस्योहौ स इति तया। तेन 'किं लालविघटनक्षतघनव्युहं खुरक्षीदन-क्षुभ्यत्मातटमुक्ष- खाता प्रदाता शालिकमेगावशे होश इति भेट्टो जयः। सपनभावातु प्रावभावात यदि सरस्वती का कुत्रापि न यतोचकार तदा पण्डितानां कुतस्तदर्शने सामर्थ्य मिति भावः। यविति-यत: शिरञ्चालननमाऽभावरूपार्थो न अपि स्वभावविरुद्धार्थस्य भावरूपार्थस्योत्पत्तिः। श्रीशा याइ-लमेन लाबेन किं मेघों कम्पयसि ? मिगतेनसः कडू या बिनुद्यतां दूरोक्रियताम् । इत्यनेन प्रकारेण वामहस्तेन दपिणहत्तस्य घट्टनेन चाज्ञनेन जातो य उनटकरधानलेन प्रतिध्वानितर गोवहन. जात, यतिच्छेदाच्छन्दोमङ्गदोषो दुध इसि विभायम् । न मे वायोति-काचिदीयामिव्यादि- पक्ष्यमानन्द दादनकायस्थितं किशोरस्य श्रीकृष्णस्य लोलामाहात्माप्रकटनपरमित्याकरः । हरेः कति शोक उतराई न पूरिक्षमत। एवमत्तरत्न (तमे शोके ।

·यथा- यथा- कन्दरममूहाना गर्भा यन्त्र तथा स्यात्तथाऽरियामरंगोटादयते प्राप्नोति। धफन्तरस्थ ३८२ अलवारकौस्तुभः। लक्षयुगपत्रावमभ्येपि रे' इत्यादि स्यात्सदा न दोषः । गर्भित प्रतवाकोऽप्रतवाक्यस्य गर्भस्थितिः । भन्माऽनिलमिव लयलीप्रणयलता न सहते दीर्घाम् । मतिघां, प्रियसखि ! तत्त्वं वदामि तब, माऽतिकोपिनी भूयाः ॥ ६५ अत्र 'तत्त्व' वदामि तवे ति वाक्यान्तरं गर्भितम्-अत: 'प्रतिघां मानिनि ! राधे ! तेन त्वं माऽतिकोपिनी भूया' इति साधु । भग्नक्रमो भग्नप्रक्रम इत्यर्थः-स च कारक-वचन-पर्यायादि-क्रम- भङ्गादित्वेन बहुधा भवति । काचिहीणां मुरजमपरा काऽपि वंगों दधाना काशित्तालं करकिशलये तालधारिखमाप्ताः । चक्रुः सङ्गीतकविरचनां (च) रासमध्ये कयाचि. हानं नानास्वरपरिमलं मोदमुवितेने ॥ ८५ अत्र 'कयाचिदिति कारकक्रमभङ्गः, 'काचिदिति वचनक्रमभङ्गः- तेन 'काचिदिति स्थाने 'काचिदि त्येव पाव्यम्, 'आमा' इत्यत्र विसर्गाभायथ, 'चरित्यत्र 'चक्रे' इति च । कयाचिदि समासाद्य कावि-दान नानास्वरपरिमलामोदमाविश्वकारेति पाठ्यम् । पव्यक्रमभगो यथा- हरेः कपा काऽपि समुज्जिहीते, मुकुन्दभक्तेषु न चापरषु (च) । ८६ अत्र पय्याय क्रमभङ्गः। तेन 'हरिप्रियेष्वेव न चापरेविति वाच्यम् । इदं ये प्राचीना देवतादिविषये रसं न मन्यन्ते तेषां मतानुरोधेन लिखितम् । ते तु सत्यं व्याहरन्ति थीभगवन्तं विनाऽन्येषां नामान्तराभावाहेदप्रतीतिः स्यादेव, तत्तवामा प्रमिदम्य योभगवतस्तु नामान्तराण्यानेन प-यक्रममा दोषः, तस्य नानामनन्तत्वात् । यत्र तु सुतरां न दोषः, हरिमुकुन्दयोभैद- . , तेनेति-उपलक्षस्य मत्तष समाइस्येव यो यापत पर्यनकननस्योती। म ममामः। मरापोऽतिधोरणदो यन्त्र तथा स्थानथाभ्ये घि व्यभिमुख गमि । मविपर्यायात पदेन नस्य भनो शेयः। पत्र कपिशाय 'परि परस्य पुन कधनात या पानसमामा भाऽप्यन न का त्याच तथा पेनि।

·। दशमः किरणः । ३८३ मतोतेरभावात् (१) । अत्र कथितपदागड्ढाऽपि न कार्या! तथा च- विषादे विस्मये हर्पे कोप दैन्येऽवधारणे । उद्देश्यप्रतिनिई ग्यविषये च प्रसादने । आनुक्रम्यादिके चापि पौनरुत्य न दुष्यति ॥ ३४५ (क) का- पत्रौद्देश्यप्रतिनिर्देश्यविषयतैव । यथा-न भजति तपसा क्लमः लमत्वं विषयमवं न सुखं सुखत्वमेति । विषमपि च विपस्य नाशक स्यानहि सदृशे सदृशत्वमेव नित्यम् ॥८७ इत्यादी पौनरुत्य तच्छन्देन वा निहें शो गुणः । प्रादिशब्दादर्थान्तर- संक्रमितऽपि । यया-'फलमपि फलं माकन्दाना'मित्यादि (३यकिरणे १मलोकः)। यत्र तु भारम्भ एव क्रमो नास्ति, तत्र मग्न कमो नास्ति । यथा- आलिङ्गन् बाहुदायास्तन,मनुरमयनर्मदा, तुगभद्रां चुम्बन, भट्रां विकर्षन्, निरवधिसरसो देविकाया रमेन । वाद्मत्याः केलिलुब्यो, मुखनि कटमिलचन्द्रभागोऽयमुच्चैः कावेरीवारिखेलो कलयति रमणोमण्डले क्षणसिन्धुः ॥ ८८ एवमन्यदम्यूह्यम् । न विद्यते क्रमो यत्र तदक्रमम् । यथा- इह मयि सुख निद्रामा कया मम चोरिता मणिमुरलिकाहारः कण्ठात् स चाधिकदुर्लभः । उद्देश्यप्रतिनिदशस्योदाहरणान्तरमाह-यथैति। तपमा करणे न जातो य: सामः दुःख तस्य वैघयिकदुःखमहशत्वेऽपि न दुःसत्वम्। एवं विषयजन्यसुखस्य पारमार्थिक- सुखसत्वेऽपि न तस्य मुखत्वम्। तथाविघदुःखजनकत्वेन डेप्यमपि कदादियान्तरस्य नाशकमपि भवति, ध्यत: मदा देयमपि न भवति । यालिनिति-रमणीमण्डले श्रीमारूप: सिन्धुः कावेरीवारिखेलों करोति-'कावेरी स्थानदीभेदे हरिद्वापण्ययोपितो। अन्न कृयापचे हरिहा, सिन्धुपचे नही। किं नित्याकालायामाई-बाई दाबीति वादा गीपो, पचे वाहुदा नदी! नर्मदेव्याइयो गोपीविशेषाः, पचे प्रमिहनाः। दियतीति देविका प्रेयसी तस्याः ङ्गाररसेन सरमः, पचे देविका नदीविशेषस्तस्या रसेन जलेन । वामती प्रशष्टरचोयुक्ता काचिहोपी, पचे पाड्मनी नदी। चन्द्रभागा काचिह्नोपो, पत्ते चन्द्रमा मदी। पत्यः कुञ्जमध्ये गान्धवरीत्या विवाहकत्तुंः नौटणस्य निगदितं श्रुत्वा मा कात्यायनीवतपरा नन्दन जकमारिका। (1) 'दमित्यादिः 'भावादिन्यतः सन्टी मुट्रित पुस्तके नाति मच सन्दर्भष्टीकाहनाऽप्यपेचित हवामाति। कैनापि प्रतितोऽय स्वात् ।

·१८४ अलहारकौस्तुभः। निगदितमिति श्रुत्वा पत्युर्विहस्य विहस्य सा निभृतनिभृतजेलाचल्या मुखेन्दुमपाचपोत् ॥ ८८ अत्र 'हारथायं मणीन्द्र कुलोज्वल' इति चकारस्थितौ क्रमः, अन्यथाऽक्रमः । एवम् ‘इति मिगदितं युवेति क्रमः-तदन्ययाऽक्रमः । प्रस्थानस्यपदादवायं भेदः -तत्तु तयाभूतमन्यन्वयबोध झटिति करोत्येव, इदन्तु न तथा । श्रमतो विरुद्धः परार्थः परस्य रसय्यार्थों यत्र तदमतपरार्थम् । यथा- हरिपरिचयाबीवी मोक्षं गता, गतवन्धन- चिकुरनिकरो, हारथायं गुणेन वियोजितः । दशनवसन (छ) निलेपत्वं जगाम मृगीयां सुरतरभसो जानाभ्यासादतीय विशिष्यते ॥ ८० अन्न परार्थः शान्तरसः शृङ्गाररसे विरुद्द इत्यमत परार्थम् (छ)-नेन 'इइ (8( विहरणे नीवी' त्यादि पठित्वा चतुर्थ चरणे 'घनरसमयीभावः कामोत्सवस्तु समोऽभवदिति पाठ्यम् । हरिपरिचयादिति-श्रीकृष्णस्य निविड़संयोगामीयादीनां मोक्षपदवीप्राप्तत्वे पति प्रकटिनो यः सरतमच ध्यानन्दसमुद्र त त्य परमाणुरपि जानाभ्यामजन्यमझानन्दे नास्ति। एतदेवाच -सुरतरभम इति। तथा च भक्तिरसाटसिधुतपुराणवचनम्-'ब्रह्मानन्दो भवेदेष चेत् पराईगुणोक्तः। नेति भक्ति सुधाऽम्मोघः परमाणुतुला मपि ।' घनमयीभावः मान्द्रानन्द मयोभाव:-जया च कामकोडाजन्य सान्द्रानन्दः कामकोड़ा च व्यनयोः साम्यन्तु यथा कारण तथैव कार्यस्योत्पत्तिरित्याकारानुरूप त्वमेयेति ज्ञेयम् । (छ) दगनवासन मिति-दन्त छ दशब्दवत् परित्तिसहोभयावयवघटितोऽघरबोधकः शन्द इति शेषम्। थन सत्यवाक्यार्थ विमर्गे 'निर्म एरागोऽधर' इति विदग्धनारोललितलषितं मूसभूतं स्यात् । परार्थ. शान्तरस: साररसे विरुद्ध इति-रसविरोधचायाँ न मरमा इतररमैः सहाय क्येन विषयेक्येन वा स्यात् प्रभवन्ति यथा शान्तरमः দ্বয়ালিয়ানিলিয়ে হত্নাবৰ ৰিহঘৰ। হয় মন মা: সাঘীনাল बदनादिभिनयमनप्रवर्तके. 'चिनो इस्तावनम्' इत्यादि सन्दर्भसमाकलनेन ध्वन्यालोके मिशान्तिको जिज्ञानिस्तन एव समाकलनीयः। मचिदानन्दघनस्याखण्डस्य रसस्येक्या ব্যবসায়ী সাদি মালােঘিজী দ্বিীনি ঘি মল্লয়া হল। দম্ভ মীনামানি -नापि न बंशोकरम् यामादा नवंशोकरमामादौति दिरा पदभः समायोति पेयम् । र नेयार्थता निहगार्थता वा न दोषायेति विदुषां सस्थितः मिहान्तः । (8) 'परिविहार कि निजतर पाठो रुट्रिस पुस्तक एशेषम्य ।

·दशमः किरणः । ए वोकादोषानुशाऽयंदीपानाह- कष्टोऽपुष्ट-व्याहत-पुनरुक्त-ग्राम्य-दुष्करा अपि च । संशयितो तुहत: प्रसिद्धिविद्याविरुद्धश्च ॥ अनवीकृतः सनियमोऽनियमस्तथा सनियमे च । सामान्ये सविशेषः सामान्यो युतो विशेषे च ॥ साकाहो निर्वाहे पूरणकारी विरुपसहचरितः । व्यङ्ग्यविरुद्धी विध्यनुवादयुक्तस्तथाऽश्लीलः । त्यतपुनःस्वीकृत इति दुष्टा अर्थास्तु विंशतिस्वियुता (छ) । ३४६का- प्रत्येकनोदाहरणानि व्यस्तेन-'न वंशीकरमासायेति (छ) (म किरणे २५ लोके)। अत्र यमानुजनिय मुना, पक्षे नियमः, यमनियमति गणना क्रमादिति कटोऽर्थः। किन्त्वयं चित्रकाव्यादी न दोषो न च वा गुणः ॥३४६(क)का- अपुष्टो यथा- कौस्तुभमहसा वक्षःस्थलमिदसामाति राधिकाजानः । उद्यदिनमणिकिरणैरतिवितता गमनसरणीव । ८१ पत्रातिवितसत्वमपुटम् । व्याहतो यथा- यस्थायन्दनचन्द्रिकासरसिजपालेयवोधन- स्पर्शादप्यधिर्क त्वचा सुखकरपर्यो निदाघाइनि | सेयं लोचनकीमुदी मम सखे । राधा हिमस्यागमे वक्षोजस्तियोमोणेव परते शीतस्य भीतिश्च मे 122 अत्र चन्द्रिकाया अभ्यधिको यस्याः स्पर्श इति तस्या अपकर्षः मूचितः, पुनः 'सेयं लोचनकौमुदी'ति तस्या एवोत्कर्ष व्याहतोऽर्थः । तेन 'मेयं चित- रसायन मिति पाठ्यम् । व्यतेन यथाविक्रम विनोऽपि यतक्रमेन प्रोकेन झोकेन । लोलोपघानं सम्मोगलीनाथ - ·३८६ अलमारकौस्तुभः । पुनरुतो यथा-प्रेयसि ! राधे! कधं ममोरी सति भूमावुपविश्यते । तथापि-करः पीठ,मुरो विलास गयन, लीलीपधानं भुजो, खेलान करपल्लवो, मणिमयादर्श; कपोलस्थली। आचम्यं पदनाम्बुजासवरमः, खेच्छोपदंशोऽधरो, मन्म सिस्तव वल्लभ ! मधुमतीसिधिः स्वयं साधिता ॥ ८३ पत्र कन्दर्पमञ्जरीनाटिकायां पूर्णिकायां 'प्रेयसी'ति सम्बोधने सति पुनर्थनभे' इति सम्योधन अर्थपौनरुक्ता, तेन चूर्णिकायाम् ‘पयोति सम्बोधने प्रति दोषहानिः । 'मधुमतीसिद्धिरित्यत एवं समाप्यते चेत्तथाऽपि 'वयं साधिते'ति निर्वाहें पूरणकारी दोषः। एवं 'मधुमतीति सामान्ये सविशेष:-- 'मन्मति' रिति विवचिते सति सनियमऽनियमः-तेन 'मधुमती काऽप्येव सिधिः परति चेत् क्रियते तदा पूरणकारिदोषहानिः, कित्लनियमे सनियमो दोषः । तन्वेण चत्वारो दोपा दर्शिताः। तेन 'प्रायोऽयं मम विग्रहः खलु तक क्रीडोपहारः पर' इति पाठे सर्वदोषहानिः । किञ्चास्य ढतीयचरणं चेञ्चतुर्थ- चरणं भवति तदा दुष्कमदोपोऽपीति । किन्न 'प्रायोऽयं मम काय एव हि मया भोगाय ते कल्पित' इति चेत् ग्राम्योऽपि । संशयितः सन्दिग्धो यथा- नृदेशमासाद्य निषेवणीयं किमत्र तत्रोपदिशन्तु भव्याः । गोविन्द पादाम्बुरुहासवः किं स्त्रीरत्नवक्ताम्बुरुहासवः किम् ॥ ८४ पत्र गान्तशृङ्गारयोः शान्तस्यैवोपदेण्यवादसन्टिग्धत्वे (१०) प्रश्नो दोषः । 'त किया' इति प्रसिद्धसपाधानम् । भर्जितगोधूमादय 'उपदंश'पदेवाच्या। मधुमतीसिद्धि कामोन्मत्तताजनक यन्मादकं वस्तु तत्सम्पादनीया सितिस्तद्रूपेत्यर्थः। सयं साधिता खतामिछा । सामान्य इति-पोटशथ्यालीलाकमलादिसर्व वस्तुसम्पादनीया () सिद्वितद्रूषा श्रीकृष्णमूर्तिरिति सामान्ये वक्तथे 'मधुमतीति विशेषनिर्देशात् सामान्ये सविशेषयपो दोषः। प्रायोऽयमिति–'काय' शब्दस्यापोऽविशेषकत्वेन याम्यरूपी दोषी शेयः । (8) 'बोलाकमलादिमम्पादनीयति' (छ) पुस्ने पाठः। (1.) -तादमन्दिाः' इति (स) (क) पुसकयो पाठ ।

·दगमः किरणः। ३८७ हेतुहतो यया-अपि देशः स किमास्ते श्रवणशलाकिव कोकिलालप्तिः ? दावानलकोला य न यत्र सखि ! चन्द्रमापादाः ॥ ६५ अत्र कोकिलालयादेः श्रवण गलाकाऽऽदिवे हेतु क्तः । तेन 'प्रिया- पिरहेन स देशः श्रवणयलकिव यत्र न पिकोक्तिः । न च दवदहनज्वाला इय था यवेन्दुदीधित्तय' इति पाव्यम् । 'अपि देगः स किमास्ते यवणालाकेष कोकिलालतिः। दावान नकोला इन दयितवियोगे न यत्र शशिभासः ।' इति चेत्तदा व्यङ्गाविरुडो भवति-यस्मिन् देशे वक्षमान्तरं लम्पत प्रति व्यझेर विरुदम् । प्रसिदिविरुद्धो यथा- बमनाकुलवकुलतरो! मत्तः खलु सुभग एवासि । राधायाः पदकमलजघाताद्यदकालफुलोऽसि ॥ ८५ अत्र पद्मिन्याश्चरणापातेन रतायोक एकाकाले फुनति, मुखमदिरा. गपडूपेण हि वकुन इति कविसम्प्रदायप्रसिदिः (ज)-तदन्यथा चेत् प्रसिद्धिविरुदोऽर्थः-नेन 'राधाया मुखमदिरागण्डूपबलादकालफुलो यदिति वाच्यम्। विद्याविरुदः शास्त्र विरुद्धी यथा- अयं महात्मा परमस्तपस्यो मायी निशीयेपु निगीयभोजी (ज) ॥८७ अपि देश इति- देश उपदिश्य वा, तई शनिगमिधा नायिकाया अभिप्रायः। (न) सुखमदिरेत्यादि-तथा च संग्रहः-स्त्रोणा स्पर्मात प्रियङ्गविकसति वालो योषितामास्समद्यात् पादाघाताशोकस्सिन कारवको वीक्षणालिङ्गनाभ्याम्। मन्दारो नर्मवाक्यात् पटुग्टदुहसनाचम्पको वक्रवातात् गोतालापान मेरुविकसति च परो नर्तनात कर्णिकार' इति। कविसम्प्रदायसिद्धिरिति-एतदधिकानां कविप्रसिद्धिमतां सामान्यतः पगमर्श: माहित्यदर्पणे मालिन्यं योनि पाप इत्यादिनोदिएतत एवालोकनीयः। एषो कक्षाविभागे नियामक वचनम असतोऽपि निवन्धन मतामध्यनिवन्धनात् । नियमस्य पुरस्कारात सम्प्रदायविधा मत' इति। अब 'वस्तुन्तिरतन्त्र, कविसमयः प्रमाय- मिति यायावरीयसिद्धान्तस्तलम्। रानशेखरलतार्या कायमीमांसायां केवमिश्रा रपितलिङ्कारशेखरे वागमटोये कायालङ्कारे निनोनहते सहारचिन्तामयो तपैषमादिषु ·कविशिक्षानिवन्धघु वहुतरेखेतेयो विस्तर:। विदाविरुद्ध इत्यादि-याचार्यदण्ड परि- गणितेषु देशकालकलालोकन्यायागमविरोधिवतेषामन्तर्भावो मायः। अयं महात्मेति- "प्रमावनुयनीतोऽपि वेदानधिजगे गुरो रितिवदुद्दिष्टम्। नवोक्तत: स्यादिति-परं तथापि ई अलङ्कारकोम्भः इत्यादौ ग्रहोपरागादिकमन्तरेण रात्रिनाम धर्मशास्तविरुई, निशीथ- भोजनमपि तया । यद्यपहासपरमिदं तदान दोषः । स्तुतिपरत्वे तु दोष एव । यथा वा-नखाशितं दोस्तटमगदस्यारोपेए गोपायति काऽपि गोपी। उरोजयोः काचन चुम्बलग्नं ताम्बूलरागं घुसृष्णैः पिनष्टि ॥ ८८ इत्यादावादस्याने नखक्षतं स्तनयोच घुम्बनं कामशास्त्रविरुद्धम् । एवं यस्य यच्छास्त्र तस्य सविरुद्धवं दोपः । अनवीतो यथा-जातं कुले धनवता महतां ततः किं शास्त्रेषु बुद्धिरखिलेषु कृता ततः किम् । पुण्यान्युरूणि विहितानि जनैस्ततः किं विस्तारितञ्च भुवनेषु यशस्ततः किम् (न) ॥ 22 अत्र 'ततः किमि'त्येतैरर्थोऽनवीकृतः । पदमातनोती' ति नवीकृतः स्यात् । सनियमो दोपो 'मधुमती काऽप्येव सिधि: परे'त्यत्र (८३ लोके) दर्शितः, अनियमच 'मन्मूतिरेव'ति यन्न कृतं तेन तत्रैव दर्शितः। सामान्य विशेषच 'मधुमतीसिधिरित्यत्व, मधुमतीति विशेषनिर्देशे दर्शितः-वस्तुतः सिदिसामान्यमेव निर्देषु युज्यते । . विशेपे सामान्य' यथा- भाग्याधिक्यत उत्तरोत्तरसमुत्कर्षावधिभ्यो गुण- ग्रामिभ्योऽपि बलाधिकस्तनुभृतां कोऽपि खभावोदयः । जन्म चोरनिधी, थियः सहजता, श्रीकृष्ण वक्षःस्थले वासो, इन्त तथाऽपि न मणेर प्रमेति वादो गतः ॥ १०० अत्र विशेपे कौस्तुभे सामान्यस्य मणेनिदेशः तेन 'वासो यस्य तथाऽपि कौस्तुभमणेस्तस्याश्मता नो गते'ति पाव्यम् । साकाको यथा-- वथाऽकथा मानिनि ! मानमुच्चैः कृणोऽयमेताच वयं समस्ताः । प्रसीद राधे ! विनिधेहि चिसे कृपामपारो गुणवारिधिस्ते ॥ १ १ तेन 'कणे रतिहि परम . . - चरणबये 'तत: कि मिति वाक्यावयवाहतो विच्छित्तिहामि: ।

·दशमः किरणः । अंबायं कृष्णो नोपेक्षितुं योग्यः, नापि वयं लेगायितुं योग्या इत्याकाहा. मपेचते इति साकारः । निर्वाहे पूरणकारी तु 'मधुमतीसिद्धिः खयं साधित' ति (८२ श्लोके) 'स्वयं साधितेति पूरणकारी, 'मधुमतोसिद्धिरित्येतावतेव निर्वाहः स्यात् । इममेव दोषमपदयुक्त इति पूर्वं पठन्ति (झ)। विरूपसहचरितः सहचरभित्र इत्यर्थः । स यथा- स्तवेन लज्मा द्रविक्रमसता श्रुतेन धैर्य यशसाऽतिनम्रता। दोपेण तापः प्रपयेन वैश्यता सतामियं स्वारसिकी हि रीतिः ॥ १०२ अब स्तवादिमिरुत कष्टः सहचरैःपतापयोतिष्टयोरुप्यम् । तेन 'हानैरवप्ति'रिति पाठ्य॑म् । व्यङ्गाविरुद्धस्तु 'अपि देगः स किमास्त' इत्यादी (२५ बोक) प्रागेव दर्शितः। विध्ययुक्तो विधेयस्यान्यथा स्थितिमत्ता। यथा- मुहुर्ललितया राधे! त्वं प्रयत्नैः प्रबोधिता। त्वयाऽसमीक्ष्यकारिण्या तथापि क्रियते इठः ॥ १०३ अत्र 'स्व' प्रयन्नेः प्रबोध्यसे' इत्येव विधेयम् । तदन्ययास्थितौ विश्वयुमाः । अनुवादायुक्तो यथा-अयि परभृप्त ! तस्याः कण्ठनादेन तस्या- स्तव निपतितमधि प्राययो विमयेन । विरहिहृदयकालव्यालमावञ्चयेथाः कथय कथमिदानों लप्साते कुत्र राधा ॥ १०४ प्रबोधितेति-मत विधेयस्य सख्यावेन स्थितिरपेक्षिता भवति, यद तु विधेयरूपाया: प्रमोधन क्रियायाः गौणकदन्तप्रत्ययसममियाहारात गौणत्वमायावि, अतो विध्ययक्तत्व- दोघो शेयः। यि परम्तेयादि-पूर्वक्ति परमत'पदस्यानुवादरूपं हे विरदियकाल. संपति पदं, तत्तु व्ययुक्तम्-अकयोधकसमोधनानन्तरं कथयति प्रार्थनाया असङ्गतः। (झ) निर्वाई पूरणकारीति-ग्रन्यतः प्राचीनतराणां कैघामियं संज्ञा स्यात् । प्रार्चा मम्मटादीनां यन्थेवत्यापयुक्ततेति (अपदसवतेति वा बजेति प्रकाशविवेक कारा मोमांचक- चक्रघरोणाः श्रीधरादयः, साहित्यदणे त्वस्थाम्यानयुक्ततेवि संज्ञा पिता। न चान च -तु-होत्यादिवत् शोकपादपूरणार्थ मेतदिति छात्वाऽस्य प्राचीनोक्तपुनरक्ताधिक- पदोघाभ्यां कक्षीकार: स्वीकार्य: । व्यत्र ममग्रस्यैवान्तरवाज्यस्य निष्पयोजनत्वादि, तमनु ·अलङ्कारकौम्नुमः। कुतः । 'कथति प्रतीयते अन 'विरहिहदयकालव्यालेति नानुवाद्यम् । मार्थनाफलाभावात् । तेन 'मम चिसदृश त्वामित्रे'त्यनुवाद्यम् । अनीलो यथा-प्रादित्सयांऽशुकानामुन्नतभुजवीरुधां कुमारीणाम् ।। पश्यति हरी विरेजे गतवसनामामधो दृष्टिः (झ) ॥ १०५ अव नम्रा दृष्टिरिति विवक्षितम् । अवाधोऽदृष्टिरिति यत् तदेवालोलम् । तेन 'गतवचनानां नता दृष्टिरित्येव शुदम् । त्यक्तपुनःस्वीकृती यघा- न चन्द्रेनास्यन्ते तुलयितुमिदं साहसमही ! ममास्ते, नेपा स्तुतिरपि न चन्द्रानन इति । न चन्द्रो लवावास्तंदपि यदुदेति स्मितमुखी धिरीनं यं शश्वत् ग्लपयति कुहराविरसती ॥ १०६ अत्र 'स्तुतिरपि न चन्द्रानन' इत्येवोपसंहारः कृतः, तथाऽपि 'न चन्द्रो लज्जावानि ति यदपरमुपक्रम्य ते तेन त्यक्तापुनःस्वोकृतता। उक्तास्त्रयोविंशतिःपाः । येषु येवेते दोषा दर्शितास्तेषु तेष्वन्येऽपि बोहव्याः, तेन दोषा अपि 'सरेण विरूपेण संमृध्या चैकरूपया' उक्त संख्याः शब्दादिगता बहवो भवन्ति । तथाहि युतिकवादयः पोड़श पददोषाः । एते समासगतत्वेऽपि पुनः पोड़श, तेन पुनाविशत्। पदांश त्रयोदश, वाक्ये पोडशैव-एवमूनविंशत। पुनर्वाक्यमेव याष्टं तत्र वर्णादित्वेनैकशितिः। पुनरर्थदीपास्त्रयोविंशतिः–एवं चतुश्चत्वारिंशत् । सर्वेकले पञ्चोत्तरशतं (१०५) दोषाः (झ) । एते यथास्थिति सङ्घरसंसध्या बहुवेति (झ)। एतदेवाह-व्यति। पाक्यघटकस्य कस्यापि पदस्येति स्फुटमेव भेदोपलम्भात्। अतएव तस्य वाक्यदोषत्वमेव । एतत्प्रसक्त' दर्पणालोचनमुपयोग। गतवसनानामघोधिरिति-भागवतपुराणप्रथित वस्त्रहरणप्रस्ताव इति प्रकृतप्रसङ्गः । पञ्चोत्तरशतमिति-पतच कायप्रकाशदर्पणकारादीन- रसदोषायामये वक्ष्यमाणानां नान गणनम् । रमापकर्षकत्वमुखेनैव परिणामे तव पर्यवसानादमोघां सर्वेषां दोषत्वप्रसङ्ग अन्यच्च वक्ष्यमाणा इतरविनक्षणा रमदोघा सत्यता प्रबन्याश्रया एव, न वाक्यतदवयवाः श्यामया:। वहुधैवेति-'मरेण विरूपेणेत्यादि नयमनुसृत्य । ध्वनिकिरणटिप्पणे (६७४) गुयीभूतकायकिरणटिप्पणे (१२४ पुः) चोददेशि। तनावचिकारणमधुनातनाना पूर्व मेवेसाभिरुहाटिनम् । प्रतिलोम- ननुदव्य। नेदमसमीचीनम, यतो गणनाशेली प्रागेव ·दशमः किरणः। ३८१ . कर्णावतंसादिपु यत् कर्णादिशब्द ईच्यते । तत्सान्निध्यादिबोधार्थ तनयं न प्रयोजयेत् ॥ ३४७ का- अवतंसादिशब्दः कर्णाद्याभरणार्थ क एव, तथाऽपि तेषु कर्यादिशब्दो यदीयते तसदारूढत्वादिप्रतिपक्तार्थ ज्ञेयं, न त यमित्यर्थः। न तु 'प्रयोजयेन स्वयं कविनाऽप्रयोज्यम्', (अ) 'प्रक्षालनादि पवस्य दूरादस्पर्शनं वरमिति न्यायात्। यदि दृश्यते कापि, तदा न दूपयेदिति यावत् । श्रादिशब्दान शिरःशेखरः,श्रवणकुण्डलं, धनुा-एघारूढ़त्वाद्यर्थः । मुनाहारः, पुष्पमाला- अनयोरन्यरनामियत्वोत्कृष्ट पुष्पनिर्मितत्वे, केवल-'हार'शन्देन लेवल-'माला'- शब्देनैव तत्तत्प्रतीतेः । न प्रयोजयेदित्यस्यायमों वा, एवमादीनां कवि. प्रयुक्तलात् कदाचित् प्रयोक्त व्यत्वञ्च, नवित्यादिदिशा पादनूपुरजघनकाचादि प्रयोक्तव्यमिति (ञ)। 'वाचं जगादे'त्यादिषु वापियामेव वाचमित्यादिप्रयोगः--विशेषणा- भावे तु "वाचं जगादेति दोष एव, धात्वर्थे नैव प्रतोतेः। अत्रापि क्रिया- विशेषणेनैव तदवगतेने दातव्य 'वाच'मित्यादिपदमिति केचित, (ज) तन्त्र, बहुविशेष क्रियाविशेषणं न चमत्कारि। एवं पद्मा गच्छतोत्यादिष्वपि विशेष सति न दोपः (११)। ख्यातेऽथे निसता न दोषः, ख्यातेरेव झटिति बुहेऽथें हेतु पेक्षते । श्रुतिकवादोनां दोषाणां परकथितानुकथने न दोपः कचिदनाद्यौचित्ये नानुकथनं विनाऽपि गुग्णोऽपि, क्वचित्र दोपी न गुणथ । वैयाकरणादौ वतरि रोद्रादी रमे च गुणः, वीररमे गुणः ; नीरसे न , (१) न तु प्रयोजयेदिति-यदाह कायालङ्गारमूत्रवृत्तिकद्दामनः (२।२।१८)-'तदिदं प्रयुक्तेष।' प्रकाशकदपि तमनुस्त्य 'स्थितेम्बे तत्ममर्थनम्। प्रयुक्तानामायतिसंग्रहो वामगोये ग्रन्थे। तन च सिद्धान्त घोषणम्-'न हि भवति यथा अवयकुण्डलमिति तथा नितम्बकाची ध्यपी ति। प्रक्षालनाद्वीति न्याय एपो खत एवापुरत्वादिशातर्घटत्त्वे विनिगम हेतुः, शिरप्रयोग एवान तन्त्र' यथेतरन। वाचं जगादेव्यादि-वापि प्राचीना लहारिकवामनादिमतपरामर्शः। बहुविशेषय इत्यादि-तथा चेतदर्थ दर्पयोहतं केषाधि ग्मतम्-'यस विशेषणस्यापि क्रियाविशेषणत्वं सम्मति तन्नापि ततप्रयोगो न घटत' इति । (११) 'ए'मित्यादि वाक्य (1) (क) पुस्तक योनादि।

·३८२ पलद्वारकौस्तुभः । गुणो, नि दोषय । अप्रयुकानिहताधी शेषादी न दुष्टौ । प्रश्नोलन्तु मानवारि न दुरम् । (११क) 'हार्य : पटैः पिशुनयेच रहस्यवस्विति मुनिपचनधनात 'करिहस्तेन सम्माः' इत्यादि केचित् पठन्ति । तदसत्-तम्याग्नीलवादपंदोष एव (ब)। किन्तु रहस्यमबति यम्य शब्दवाचतायां दोयम्त देव नवनीलम् । मन्दिग्धमपि कचिदाननमशंसाध्या जम्नचादिप्रतिपादक यदि भवति प्रत्युक्त गुप एव। प्रतिपाद्यमतिपादकयोपिकत्वे सत्यप्रतीतो गुपः । মমমি विदूषकादो च याम्यो गुणः (ब) । न्यूनपदं हर्षशोकमतताऽऽधिक्ये सति गुणः, फचिय गुणो न दोपः । अधिक पदं विषादादो गुपः-प्रागुतमेतत् । मातायातु पिरीपत एव। फयितपदं नाटानुप्रामऽर्यान्तरसंक्रमितवाचे पिरितम्यानुयादे च गुपः । पतत्मकर्षः क्रमेण क्रोधादिधाम गुणः । भिवापर नया रमभेदे च। समाप्त पुनरात फचिन्न दोषो न गुण:-अधिदिति यत्र झटिति रमापकर्षक न म्यादिसि । विशेषगदानार्यमेव यत्र पुनदीयते न पाया भारस्पेन सोप टूप पम् । पम्यानम्य ममामं कचिहणः क्रोधावस्यानापि । यत फोधाधानुकरण नयेत्यर्थः। गर्मितममग्न विधयत्वेन प्रतवाक्यपरिपोषको मति गुपः । पन्चे म दुवा एव । felaनि-यापारमा। मायायामिति गपाप काय ' मान मरा दोष पये:-म र रमोशे , बर्दोषः (ग)। मशिनि- ·दशमः किरगा। - अथ रसदोषागाह- रसानां शब्दवाच्यत्वं स्थायिनां व्यभिचारिगाम् । विभावस्थानुभावस्य व्यक्ती कष्टा च कल्पना ॥ प्रतिलोम विभावादिग्रहो दौप्तिरभीक्षणशः। था विस्तारहासौ च तथाऽङ्गस्यातिविस्तृतिः ॥ अभिनीऽनभिसन्धान प्रकृतीनां व्यतिक्रमः । अनङ्गस्य प्रकटनं रसदोपा इमे स्मृताः ॥ ३४४का- तत्र रसानां शब्दवाच्यत्वं (2) यथा- राधामाधवयोरेव गृङ्गारः श्रुतिरोचनः । वैदग्ध यत्न पान कतार्धथ मनीभवः ॥ १०७ अत्र 'शृङ्गार'शब्दः । किन्तु 'विलास: श्रुतिरोधन' इति पाव्यम् । एवं रसादिशब्दश्च । एवं वीरादयश्च । रमादीनां शृङ्गारादिपरत्व एव दोपः, नत्वाखादादिपरखे, तस्य नानाऽयत्वात् । तेन सरसो रसवान् रसिक इत्यादी न दोपः। चन्दनानिल चन्द्रांशु'स्कोकिल कलस्वनैः । माधयां रजनी राधाकृष्णयो रतिरैधत ॥ १०८ ध्यतो सनिवचनबलात् कायसीलार्थयोधकदार्थपदप्रगोगोऽपि न कर्त्तय इति भावः । विभाय. रोतिरसयाक्षात्कारे रमान्तःपातितया विभावादित्रयायां सम्य क्लयाऽभिव्यक्तिरपेक्षिता भवति । यत्र तु अनुभावस्य चमत्काराति गयेन तस्यैव रसे प्राधान्यनाभियतिनं तु विभावाद, विभावादयस्तु अनुमावपर्यत्रमायिनो भवन्ति, तत्र विभावस्थाभिथक्तौ कटकल्पना, (ट) रमदोषा इति-ग्रतापि गतानुगतिकतया प्राचीनतरनिवत्वामुदतिः, प्रवन्धाश्रयत्वा- दुद्दाहरणप्रपञ्चोऽमि ततो सहीत;। ते च निबन्धकाराः प्राचीनतरा भावहरयाँ सरचिमनुसरन्तीति कुतोऽन्न बैसल्यावमरः । रसाना शून्दवान्यत्वमिति एवमेव भूपसा प्राचीनानां दर्शन यानारादिपदममावेशनेनापि रवादीनाममगति: स्यात् । तथाचोटपते मामहविवरणे 'पञ्चपो रम' इति प्रतिपत्तिः। एवमपि तम्मतनुसत्य छलायां प्रनोहारेन्दराजजघुत्तो 'एतेषां पञ्चाशत्संस्थानां भावानां सूपकाचत्वारोऽनु. भावादयः। ते चानुभावा विभाषा यभिचारिणः सशब्दच ।' निजामुभिरनटोय. कायालयारोपरि प्रतीहारेन्दुरानकतो लघवृत्तिग्रन्या प्रेयखिलक्षणयाकरणपरः परामर्श .

·व्यतो रमदोघो ज्ञेयः एवं विभावस्य चमत्कारातिशयेऽनुभावस्याभियक्तौ करकल्पना संवरण, वयोश्चमत्कारातिशयेन प्राधान्येन रसेभियक्तिः, दक्षिणानिलचन्द्रोदयरूपो- प्राचीनमतवनवण्यमेशन देतुः। तस्या इति-पकिरणयमेतत् पयं कौस्तुभवतो दशमल डिपिटमारामहोपयति । अहमदाहरणम्-यथा परिधरति रति ३८४ अलङ्कारकौस्तुभः । अब रते: स्थायिनः शब्दवाच्यत्वं, तेन 'प्रोतिरेधते ति पाव्यम् । यन 'रतिशब्दस्य स्थायिता न प्रतीयते तत्र न दोषः-यथा भगवति रतिरम् । प्रादर्श स्वमुखालोत विस्मयोत्फुललोचना । देवादागतमालोक्य कृष्ण राधा नियं दधे ॥ १०८ अत्र ड्रीव्यभिचारिभावः (ट)। यत्र तु स्वस्वव्यापारण लन्नाऽऽदयो व्यभिचारिणो बोधयितुं न शक्यन्तै परं गन्दवाच्यतयैव प्रतीयन्ते, तत्र न दोपः। यथा--'तस्यास्त्र पाभये' त्यादिः (५म किरणे २१७ पृ.) । अत्र तयाऽऽदोनां व्यञ्जकशब्दोपादान उन्मादादिभिः सहारोम्यारोपकभावो न घटते । यवान्योन्यं हेतहतमझावस्तव न दोप:- श्रौत्सुक्येनाजनि चपलता, हौस्तया मादुरासी- तयाश्चिन्ता समनि, नया प्रादुरासीहिमर्शः । इस्तेन व्यजनि सदृशां, तेन चावेग एवं प्रादुर्भूतः प्रविगति हरौ कौण्डिनों राजधानीम् (८)॥११० पब गुणः । एवं विभावानुभावयोः कष्टकल्पनाव्यतिर्य था- सा दचिणे मरुति शाति समुद्यतीन्दौ कृष्ण विलोक्य रचनामवगुण्ठनस्य । द्राधीयों विदधतो भुजवलिमूलव्यतां पयोधरतटों पुनराववार ॥ १११ प्रबोद्दीपन विभावा पालम्बनविभावाचानुभावपर्यवसायिनः स्थिता इति एवमनुभावाचालम्बनविभावपर्यवसायित्व दुटा:-मन मुदाहरणम् (ट)। शेया । अवगुण्ठनस्येति-यनानुभावोऽवगुण्टनस्थ होघोंकरणम्, एवं पयोधरनथाः पुनः होपनादयोऽनुभावपर्यवसायिनः स्थिता इति कटकल्पनया रमदोषो ज्ञेयः। गोयः। केचित्त नश्यता नाघदर्पणकामचन्द्रगुणचन्द्रादयो गतानुगतिकत्वादभिकतय प्राचीनमनवौष्यवादिनः । पर धन्यालोकानुमारिणे नदीना एतद्रिततरमिति रखा भन्दाष्यत्वपक्षं निराकर्वन्ति प्रष्टुताय दोपवेति घोषयन्ति । रमोपलविविधये नोगामा कटकल्पना।

·दशमः किरण। ३८५ प्रतिलोमविभावादिग्रहो यथा- मुग्धे मा कुरु मानं, कलय कटाक्षेष पुण्डरीकाक्षम् । अनिलतरल नलिनीदलजलकणमिव योवनं विडि ॥ ११२ • अत्र शृङ्गारे प्रतिलोमस्य शान्त स्यानित्यताप्रकाशनरूपो विभावस्तत्- प्रकाशितश्च निर्वेद इति दुष्टम्। एवं शृङ्गारे शान्तानुभावश्व प्रसिलोमतया दुष्टः। अभीक्ष्णशो दीप्तिः पुनरैकस्यैव रसंस्यौज्वल्य यथा बुामारसम्भवे रति- विलाप। याविस्तारीकाण्डे प्रथम यथा वेणीसंहार हितोयेऽनिकसंचये प्रवृत्ते भानुमत्या सह दुर्योधनस्य शृङ्गारवर्णनम् । वृथा झासोऽकाण्डे च्छेदों यथा वीरचरिते द्वितीयेऽ राधवभागवयोरिरमे 'कापमोचनाय गच्छामी'ति राधोती। अगस्यातिविस्तृतिहयग्रीववधे हयग्रीवस्य । अगिनोऽनभिसन्धान रत्नावल्यां चतुर्थेऽङ्क वाभ्रव्यागमने सागरिकाविस्मृतिः । मकृतीनां व्यतिक्रमस्तु यया-प्रकृतयस्तायत् दिया अदिव्या दिव्या- दिश्याश्च । तथा धीरोदात्तादीनां प्रागुतानाञ्चतुर्णामुक्तमा मध्यमा अधमाथ | अनीतमप्रकृतिमध्यमाधमलेन वर्णनं, मध्यमाधमप्रकृतिकयोत्तमप्रकृति- कत्वेन वर्णनं, मध्यमस्याधमत्वेन च वर्णनं दुष्टम्। उत्तमदेवताऽऽदीनां पार्वतीपरमेश्वरादीनां शृङ्गारवर्णनञ्च न कार्यम् । यत्, कृतं श्रीकालि- दासादिभिस्तद्दष्टम् (ट)। तदर्शनं हि स्वपित्रोः शृङ्गारवर्णनमिय। एवं प्रोकेशवयोतनीनारायणयोरियर्थः। उक्लं होति-प्रसिहे श्रीकयो (3) प्रौषिव्य. - मति सुनीत, इत्यादाकरोतं पद्यम्। अनङ्गस्य प्रकटितम्-यताफ्यु दाहरणाविश्कारो दर्पणादी दृश्यः। अन्यच्च रत्नावल्या हतीयाके राजा सयं वर्णिवस्य मास्तमनस्य तमोपिधानस्य च तिरस्कार कापणेतो विदूषकवर्यनस्य प्रशंभाऽऽद्यप्यस्य सत्यम् । या वतमियादि-प्वधा मतानुवाद एतत्। दोपविवेचने नीना अपि निबन्धारो ने यक्तिगतमाशामाग्रतज्ञाना इति मस्त गोरवस्यानम्। एसञ्चातिरमतहृदयाना प्रायशोमर्यादोलनमयि,यदानमिसाधुपादा गहटालझारटोकायां प्राचीनसम्मतिमुखेन- 'गणयन्ति नामशब्द न वृत्तमा चर्य वाऽर्थस्थ। रसिकत्वे मालिता वयापतयः फकित्यय' वस्तुतस्तविमर्वेषामेव दोषाणामुपलक्षणम्। यौत्सुक्येनेवादावनवीकर. स्वमर्थदोष इति स्फटमेव ।

·उक्तं हि ध्वनिहता- 4 अन्तद्वारकौस्तुभः। बीकेशवयोरपीति केचित् (ठ)। केचित्तु वर्णयन्ति, तयोरीवरत्वाद्देवताव नेति। वर्णनं यथा- 'विपरीपरए लच्छी मित्यादि ( काव्यप्रकाशोदाहृते ५म लोके १३ लोके)। 'अन्धसमन्धसमय इत्यादि च । राधामाधवयोस्तु वर्ष नोयमेव (3), सर्वेश्वरत्वेन देवतात्वाभावात, विधि- वाक्यच 'विक्रीडितं व्रजवधूभिरिदञ्च विष्णोः यहाऽन्वितोऽनु शृणुयादय वर्णवेद्य' (थीमद्भागवतपुराणे १३२५) इत्यादि । किन्तु यत्र यवानौचित्य प्रतीयते तत्तदेव न वर्णनीयमिति । प्रनीचित्याहते नान्यद्रसमनस्य कारणम् । प्रसिद्धीचित्ववन्धस्तुं रस्यस्योपनिषत् परा ॥ इति ॥ (Dhvanyaloka. p. 145), अमङ्गस्य रसानुपकारकस्य प्रकरणं दुष्टम् । जह्ममुदाहरणम् । एकाश्रयत्वे रसयोन विरोधः प्रवर्तते । भिन्नाश्रयत्वे विरोधः शान्तशृङ्गारयोर्यथा ॥ ३५०का- एकाययत्वे हास्यनारयोरडुतहासयोरडुत्शृङ्गारयोरिकरुणयोर्न विरोधः। शान्तशृङ्गारयोः शृङ्गारकरुपयोः मृङ्गारबीभत्सयोः केवलं बन्धस्तु रसस्य सर्वोत्कृयोपनिघत्परमप्रमापीभूतवेदतुल्य इत्यर्थः । एकविषये हामहङ्गारयोर्न विरोध:, भिन्नविषये तु सुतरामेव विरोधी नाति । (e) श्री केशवयोरपीत्यादि-तयोदेवतात्वेऽयं सिद्धान्तः। यदुशहतं मगौरवं तेरेव-- "राधामाधवयोरेव विनाम: ( ङ्गारः) श्रुतिरोचनः ।" ( 'कप्णस्तु भगवान् सय मिति ) समस्यापूरकः। अनौचित्यादित्यादि-योचियपदार्थस्यार्थ- विचार: ग्रीक्षेमेन्द्रादिभिः कृतः, घचालोकस्य यौक्तिकता प्रतिपादिता। वनवासस्यसोताया व्यादि-यथोत्तररामचरित घरहे। शान्तशृङ्गारयोः कचिन्न दोष रवि-'चिप्लो इत्यादि पदालोचनानन्दवईनादिभिरपि प्राचीनरयं पत: प्रवर्तितः। पारमार्घिकनचे तु न कोsपि विरोध:-मच्चिदानन्द रमस्य सडतो घनविशेधे न काऽपि विचितिः, न वा स्यायिविरोधनव फैश समम्म:। रनवामोचित दयकता मयन्ये तत दानिकममानमवचेतन्यौसीकारे विरोघल कचापि न पुमविरोधमा ममापि सपकटम् । सघाचामायक:-पिरो नास्ति शिरोयचा! याहुः प्राचीनटीकापन:-'नयभदादाम्पाद्याद म रमातादृशो म' इति । विवाय व्यादि-भक्तिमिताम्तमारभूतमेमन् । यहादुरताचायचय . एकाश्रयत्व इति- यस भागवतपुराणोयराद्वान्तः यथा इस्तावलम्ब रमहा दरम्। जागति द्यपि भक्ति ·दशमः किरणाः। ३६७ विरोध एव । शृङ्गारकरुणयोरङ्गानिभावे न दोषः। यथा वनवासस्थतीताया गर्भदर्शनात् प्राक् शृङ्गारस्मृतिः (3)। अत्र करुणोऽङ्गी गृङ्गारोऽङ्गम् । शान्त वारयोः क्वचिन दोपः । यथा- निर्वापनिम्बरसमेव पिबन्ति केचिदव्या न ते रसविशेषविदो क्यन्तु । श्यामामत मदनमन्थरगोपरामानवाचलीचुलुकितावसितं पिबाम (5) ॥११३ श्रत पूर्षा शान्तः पराई गृहारः, तथाऽपि शम्-शान्तस्य न्यकृतत्वात् शृङ्गार एव पुर। प्रागुक्त लक्षणस्य रमस्थानन्दस्वरूपत्वेन प्रतिपादितक्ये रसस्य रसेन विरोध इति यदिह प्रतिपाद्यते त सामग्रीभूतस्य स्थाय्याद रेव, मत रसस्य (१२)। प्रत्यलबारकौस्तुभ दोषप्रदर्शनो नाम दशमः किरणः । 23 समासोऽयं ग्रन्थः। मिन्नविषये शान्तपारयोविरोधः, एकविषये तु सतरामेव विरोधः। निर्वागति-उया यथासमुकुल विज्ञाय कटुकधायकण्टकिता लता खादन्ति, तथा केचिद्भगवद पगुण- माधुर्यादिकं विहाय निर्वाणरूपनिमरस पिवन्ति। ते भया न रमविशेषविज्ञाः। घयन्त मदन मन्थरा या गोपाङ्गनानेवाझलीरूपा रसना तया जुनकितमास्वादितं तत एवावसितं तामिः स्वीयत्वेन निश्चितं यत् स्यामाटतं तत् मियाम: -इति । मार्गोपदेशका मधुसूदनसरसतीचरणा. समान्य भक्तिरसायने-'नवरसमिक्षितं वा केवल वा पुमर्थ परममपि सान्दे भक्तियोगं वदन्तीति प्रास्ताविकी प्रभक्ति सूचयन्तोऽप्याटप्पा खायान्ताः-'तष्जन्यायां द्रुतौ शुद्वारतिगोविन्दगोपरा । एतदन्तं हि शास्त्रेषु साधनाम्नान- मिप्यते' इति। वहयोऽयपईतवीथोपथिका गोपवधू पिटेन पोहतचित्तवित्ता रतनघतं श्रीमागवलपरायवचनमेव समययन्ति। 'श्रेयादति भक्तिसदस्य ते विभो । किम्यन्ति यै केवल योधनमये । तेषामसौ स एव शिष्यते नान्यद यथा स्थूलतुयावघातिनाम' इति । निर्वायत्यादि पयं कवेः श्री चैतन्यचन्द्रोदये नाट स्थितम्-गद्वितकस्यः पाठः किपिदिभिः । नियनियरसमिति साधुः पदविन्यासः । यतार्थ एवमाहुरालारिकवर्याः -- (१२) (च) (5) पुस्तक योर्मूल पद नाम 'श्रीमत' कपूरस परयावनि भने। मिमित क्षण पानी येनावारकीम इगोऽयधोपलभ्यते । स च दौशाऽवमाने यदि भविनुमति नदेव विनिवेश । (ख) पुसा टोकापमाने पाठो यथा-गगानेय पवश्व टोका। यौलीराधागोविन्दी भयतिमरामा श्रीमतः कर्णपूरस्थ परयायित्यादि।

·३० अलङ्कारकौस्तुभः । केचित् प्रवीय मतय:-"तत्तद्रमास्टतमयान् विषयान् विहाय सग्धचिरं श्रयति मोक्ष- मरुस्थलों यः। वम्यात्मनः कामवास्तु गुणो विनाशो भोगात्ययेऽपि विकला विमुतान य"ति। दह रसघनत्य कर्णपूरप्रवन्ध विशदपदकदम्बेटिप्पणीमादरेण । अरचयदनुमत्या प्राच्यपाश्चात्यविद्यामरणिसरयसन्यो नास्ततन्द्रो नवीनः ।। कौस्तुभे मणिमये वनमाला मौक्तिकावलिरिति प्रथमानाः। उहर दयवि यन्मयि मोहालाघयं किमपि तलघु, यातु ॥ २ पुत्रातिशान्तिक्षमया धिया या न्यनेकदा धूर्वनफेन केन । प्रत्ययवार्तिकर्थितेन साऽन्येन इच्शत् परिनिहिताऽद्य १३ अशक्तानो समुदत्तं धर्व ज्योतिः प्रमादाताम् । अस्तु मे पारणं वस्तु चिदानन्दमयं महत् ॥ 8 भट्टपल्लीनिवासस्य शिव ! श्रीशिवशर्मणः। करणलवलिप्सोकतौ प्रीतिरिहास्तु ते । ५ इति वाशिष्ठान्वयसम्भव श्रीशिवप्रसादभट्टाचार्यकृताया- मलद्वारकौस्तुभमौक्तिकावलया-सुत्तराहमवसितम्। समाप्तोऽयं ग्रन्थ शम्।

·धमाधारा
परिशिष्टम्।
INE
छत्रबन्धः।
नमो मतो राधामपयोथरिमति ।
हत्तापानी सुधामिभुधारा सा न सा नुस ।
(२०११)
माव
यी दा
धेयमायामयादा राधा माधवमार सा।
মাদাঘমাধা ধাধুৰীমা ।
(Rory)
एयमा धर्मसी म

·धनद्वारकोभः ।
४००
रा धा
भ
पताकानन्धः।
राम मरमारको राधा मार रमाधयम्।
बममाररमाधारभिरं सारससमरा ।
(९०२)
गदाबन्धः ।
FEER)
राससरसारभे राधा साऽर रमाधवम् ।
वधमाररसाचारामेऽर सारसतसरा ॥
(२०११)

·अमदारकोगभः ।
घा
भ
रा
र
सा
ध वं।
पताकावन्धः।
राम मामा पापा मार रमाधम्।
पममारएमाधारामार मारमतमग।
(२०१५)
गदाबन्धः ।
A 44 ला
---
राससरसार राधा सार रमाधवम् ।
बचमाररसाचारारं सारस्त मरा।
(२७१ पृ.)