·No text on this page.

·20 20 0 0 0 0 0 0 0
શ્રી આનંદ-હેમ ગ્રંથમાળા-પુ૫૧૦ મું.
દાક્ષિણ્યચિહ્નાંક-શ્રીમદ-ઉદ્યોતનસુરિ-વિરચિત
કુ વ લ ચ મા લા.
પ્રાકૃતભાષાની ચમ્મસ્વરૂપ મહાકથાને
ગૂર્જરા નુ વા દ
અનુવાદક-સંપા
આગમેદ્ધારક આચાર્ય શ્રી આનંદસાગરસૂરીશ્વરજીના શિષ્ય
આ. શ્રી હે મ સ ગ ર સૂ
રાહ સંપાદક
છે. ૨ મ ણ લા લ ચી. શા હ
સેંટ ઝેવિયર્સ કોલેજ, મુંબઈ
0 0 0 0
09:00:00

·: પ્રકાશકે તથા પ્રાપ્તિસ્થાન :
શ્રી આનંદ-હેમ ગ્રંથમાળા વતી–
શ્રી ધનજીભાઈ દેવચંદ ઝવેરી
શ્રી ચંદ્રકાન્ત સાકરચંદ ઝવેરી
૫૦૫૪, મીરઝા સ્ટ્રીટ, ૪થે માળે,
૧/૨, ખારા કૂવા, ૩ જો માળ,
મુંબઈ ૩
મુંબઈ ૨
ન
પ્રથમવૃત્તિ ]
કિંમત : રૂા. ૧૩=પ૦
[ નકલ ૧૫૦૦
વીર સંવત ૨૪૯૧
વિક્રમ સં. ૨૦૨૧
ઈ. સ. ૧૯૬૫
[ સર્વ હક્ક સ્વાધીન ]
(
:: સુ છે કે :
અમચંદ બેચરદાસ મહેતા
શ્રી બહાદુરસિંહજી પિં. પ્રેસ
પાલીતાણા (સૌરાષ્ટ્ર)

·પ્રકાશકીય નિવેદન અત્યાર સુધીમાં અમારા તરફથી આનંદ-હેમ ગ્રંથમાળાનાં નવ ગ્રંથરત્ન પ્રગટ થયાં છે. દસમા ગ્રંથરત્ન તરીકે દાક્ષિણ્યચિહ્ન શ્રી ઉદ્યોતનસૂરિ કૃત “કુવલયમાલાને ગુજરાતી અનુવાદ પ્રગટ થાય છે. પ્રાકૃત ભાષામાં રચાએલી આ મરમ અને મનનીય કથાનો ગુજરાતી અનુવાદ કરીને ૫૦ પૂ. આચાર્ય શ્રી હેમસાગરસૂરિજીએ પ્રાકૃત ભાષાથી અન- ભિજ્ઞજને માટે તે કથા સુલભ કરી આપી છે. આવા મહાન પ્રાચીન ગ્રંથનો અનુવાદ પ્રગટ કરતાં અમને અત્યંત હર્ષ થાય છે. આ અનુવાદ ગ્રંથરૂપે પ્રસિદ્ધ થાય છે, તેમાં ઘણાઓને ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારે અમને સુંદર સહકાર સાંપડ્યો છે, જેની અમે સાનંદ અને સાભાર નેંધ લઈએ છીએ. આ પ્રાકૃત ગ્રંથનું ગુજરાતીમાં ભાષાન્તર કરી આપ્યું, એ માટે ૫૦ ૫૦ આ૦ શ્રી હેમસાગરસૂરિજીના અમે ઋણી છીએ. એમના એ ભગીરથ કાર્યમાં પૂ૦ મુનિ શ્રી અમરેન્દ્રસાગરજી મ., પૂ૦ મુનિ શ્રી મને સાગરજી મ૦, પૂ. મુનિ શ્રી મહાભદ્રસાગરજી મ. આદિ મુનિવરેએ વખતે વખત સહકાર આપ્યો છે, એ માટે અમે એમના પણ ઋણી છીએ. મૂળગ્રંથના કેટલાંક શંકાસ્થાને વિશે પૂ આ શ્રી હેમસાગરસૂરિજીને ખુલાસા લખી મોકલવા માટે પ્રાચીન હસ્તલિખિત સાહિત્ય અને પુરાતત્ત્વના સંશોધક અને - સાહિત્યરસિક પૂ૦ મુનિ શ્રી પુણ્યવિજયજી મહારાજ તથા જૈન સાહિત્ય વિકાસ મંડળના સ્થાપક વિદ્વાન-શ્રાદ્ધવર્ય શ્રી અમૃતલાલ કાલિદાસ દોશી અને તે સંસ્થાના પંડિતવર્ય શ્રી સુબોધચંદ્ર તથા વડેદરાના વિદ્વાન અને વયોવૃદ્ધ પંડિતવર્ય શ્રી લાલચંદ્ર ભગવાનદાસ ગાંધીને અમે અહીં સાભાર ઉલ્લેખ કરીએ છીએ. તદુપરાંત ગ્રંથ-સંપાદન અને પ્રકાશન માટે આર્થિક સહાય કરનાર વ્યક્તિઓ તથા સંસ્થાઓ તથા ગ્રાહક તરીકે આગળથી પિતાનાં શુભ નામ લખાવનાર મહાનુભાવોના અમે આભારી છીએ. ગ્રંથના અનુવાદને જોઈ જઈ સુધારી મઠારી આપવાનું તથા પ્રસંશ- ધનનું કાર્ય કરી આપવા માટે પ્રા. રમણલાલ ચી. શાહને, “દષ્ટિપાત” લખી આપવા બદલ છે. હીરાલાલ આર. કાપડિયાને તથા રસ લઈને કાળજીપૂર્વક મુદ્રણકાર્ય કરી આપવા માટે પાલીતાણાના શ્રી બહાદુરસિંહજી પ્રિન્ટીંગ પ્રેસના માલિકને પણ આભાર માનીએ છીએ. આ ઉપરાંત આ ગ્રંથના પ્રકાશનકાર્યમાં પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ જેમણે જેમણે સહકાર આપે છે અને સહાનુભૂતિ બતાવી છે, તે સર્વને અમે અંતઃકરણપૂર્વક આભાર માનીએ છીએ.

·[૪]
૫૦ પૂ. આચાર્ય શ્રી હેમસાગરસૂરિજીએ ૧૪૪૪ ગ્રંથપ્રણેતા આચાર્ય શ્રી હરિ-
ભદ્રસૂરિજી કૃત “સમરાઈકહા? અર્થાત વૈરાગ્યરસથી ભરપૂર સમરાદિયચરિત્રને
પ્રાકૃત ભાષામાંથી ગુજરાતી અનુવાદ અક્ષરશઃ 'તેયાર કરેલ છે, તેનું પણ પ્રકાશન હવે
પછી ટૂંક સમયમાં આ ગ્રંથમાળ તરફથી થશે.
લિ૦
શ્રી આનંદ-હેમ ગ્રંથમાળ હતી,
ધનજીભાઈ દેવચંદ ઝવેરી
ચન્દ્રકાન્ત સાકેરચંદ ઝવેરી
પ્રકાશકે
શ્રી આનંદ-હેમ ગ્રંથમાળાનાં પ્રકાશનો
૧ આગમ દ્વારકનાં ભગવતી સૂત્રના ૮ મા શતકનાં વ્યાખ્યાન.
૨ આગમેદ્ધારક દેશના સંગ્રહ ભાગ ૧ લો. (વ્યાખ્યાનો)
આગદ્ધારક પર્વવ્યાખ્યાનસંગ્રહ. (વ્યાખ્યાને )
૪ આગમે દ્ધારક પયુંષણાલિંકા. (વ્યાખ્યાને)
૫ સિરિ જંબુચરિય–પ્રાકૃત (પ્રતાકારે)
૬ શ્રી ઉપદેશમાળા ઘટ્ટી ટીકા (પ્રતાકારે)
૭ પર્યુષણછાલિંકા વ્યાખ્યાન (પ્રતાકારે)
૮ શ્રી ભગવતીદેશના સમુચ્ચય ભાગ બીજે (આગદ્ધારકનાં વ્યાખ્યાને)
( અંતિમ સાધના (બે આવૃત્તિ)
૧૦ શ્રી કુવલયમાલા (પ્રાકૃત)-ગૂર્જરનુવાદ,
૧૧ હરિભદ્રસૂરિકૃત સમરાઈગ્ન-કહાને શૂરાનુવાદ (છપાય છે.)
E

·અ નું ક્રમ ણિ કા પારિભાષિક શબ્દોને અર્થો, પ્રસ્તાવના દષ્ટિપાત, ઉપોદઘાત, પ્રકાશકીય નિવેદન કુવલયમાળા-ગુજરાનુવાદ : વિષયસૂચી n N પ્રકરણ પહેલું-પીઠિકા ૫. ૧ થી ૧૧ મંગળાચરણ-પ્રથમ તીર્થકરને નમરકાર. ૫.૧ શ્રી મહાવીર ભગવંતને નમસ્કાર. પૃ ૨. મનુષ્યપણું અને પુરુષાર્થ, પુરુષાર્થના પ્રકારે, મધ્યમ પુરવાર્થ. ૩. અધમ પુરુષાર્થ, એક પુરુષાર્થ, ધર્મના પ્રકારે. ૪. પૂર્વે થયેલા મહાકવિઓની સ્મૃર્તિ. ૫. કથાપ્રકાર અને તેનાં લક્ષણે. ૬. નવવધૂ જેવી કથા, ચાર પ્રકારની કથા. ૭. કથાશરીર. ૮. દુર્જન સ્તુતિ. ૯. સજ્જન રસ્તુતિ. ૧૦. પ્રકરણ બીજું–લદવીની ઉપાસના અને કુવલયચંદ્રને જન્મ પૃ૧૨ થી ૩૧ વિનીતા નગરીનું વર્ણન. ૧૨. નગરીના દુકાનમાર્ગો. ૧૩. દઢવમાં રાજા. ૧૫. પ્રિયંગુસ્થામા રાણી ૧૬. એણને પ્રવેશ. ૧૭. રાજપુત્રનું આગમન. ૧૮. મહેન્દ્રકુમારને સાત્ત્વન. રાણુને શોક, ૧૯. સ્ત્રીઓને કેપનાં કારણે. ૨૦. રાણીના શેકતું કારણું. ૨૧. કુલદેવતાની આરાધનાને નિર્ણય. ૨૨. પુત્ર માટે દેવીની ઉપાસના. ૨૩. વરદાન-પ્રાપ્તિ. ૨૫. રાણીને સ્વપ્નદશન. ૨. સ્વફળ પ્રક્ષ. ૨૭. સ્વખકળનિર્ણય, ગર્ભપાલન, કુમારને જન્મ. ૨૮. પુત્રની વધામણી. ૨૯. પ્રકરણ ત્રીજું–રાશિફળાદેશ પૂ. ર થી ૩૦ સાંવત્સરિકને તેડું. રાશિફળાદેશ ૩૨. કુમારનું નામકરણ. કળાભ્યાસ ૩૫. પ્રકરણ ચાયું–અધ સાધે કુમારનું દિવ્યહરણ, ૫, ૪૦ થી પ૩ ઘિકાની તિઓ. અધુરી માટે નિગમન ૪૧.કુમારનાં દર્શન માટે સ્ત્રીઓનું સુકાય ૪૨. કમર ના જેવા જ તરુણીઓની ચેષ્ટા ૪૫. અધ સાથે કુમારનું આકાશમાં ઊડવું ૪૬. વિખ્યા- ટવીનું વર્ણન , તિરવાળા તિર્થોનું વનમાં સાથે રહેવું ૨૯. મુનિસમાગમ ૫૦. સંસાર સ્વરૂપ પર.

·[ ૬ ] પ્રકરણ પાંચમું–મુનિને આત્મવૃત્તાન અને કુમારહરણનું કારણ પૃ. ૫૪ થી ૬૧ કૌશાંબી નગરી ૫૫. રાજા પુરંદરદત્ત પ૬. ઉઘાનવર્ણન ૫૮. મુનિ-ગુણચર્યાવર્ણન ૬૦. પ્રકરણ છડું–ચારગતિ સ્વરૂપ એકાંત દુઃખરૂપ સંસાર ૫, ૬ર થી ૩૬ નારકીમાં વેદના કેવી છે? ૬૩. તિર્યંચગતિનાં દુઃખો . મનુષ્યગતિનાં કારણે ૬૯. ગર્ભવાસનાં દુઃખો. મનુષ્યગતિનાં દુઃખ ૭૧. દેવત્વનાં કારણે ૭૨. દેવગતિનાં દુઃખો. ચ્યવન સમયને કલ્પાંત ૭૭. રાજાને હિતશિક્ષા ૭૫. પ્રકરણ સાતમું–કલાયસ્વરૂપ-૧ ૫, થી ૯૫ ચંડમનો કેપ ૭. ચંડમને વિલાપ ૮ર. પાપશુદ્ધિને ઉપાય. ૮૩. ચંડોમને દીક્ષા ૮૫ માનનું સ્વરૂપ ૮૫. ઉજજયિની નગરીનું વર્ણન ૮૬. માનભટ્ટે ભીલપુત્રની કરેલી હત્યા. ૮૭. સ્વપત્ની ગખલન ૯૦. કુટુંબનું ફૂવામાં પતન ૯૨. માનભટ્ટનો વિલાપ ૯૩. અનાથાશ્રમ ૯૪. માનભટ્ટની દીક્ષા ૯૫. પ્રકરણ આઠમું–ાયસ્વરૂપ-૨ પૃ. ૯૬ થી ૧૨૦ માથાદિત્ય ૬. સરળ મિત્ર થાણું ૭. અર્થોપાર્જનના અનિંદિત ઉપાય. મિત્રવંચના ૯૮. પિોતે જ સગા ૯૯. મિત્ર માટે થાણુંનો વિલાપ ૧૦૦, માયાદિત્યને જવાબ ૧૦૧. અટવીવર્ણન ૧૦૨. ગ્રીષ્યકાળ, ભૂલા પડ્યા, દુર્જનની દુર્જનતા ૧૦૩, સજજનની સરળતા ૧૦૪. દુર્જનતાનું પરિણામ ૧૦૫. કુવામાંથી નિર્ગમન ૧૦૫. મિત્ર પ્રાપ્તિ. પાપનો પશ્ચાતાપ ૧૦૬. પ્રભુ આજ્ઞા સિવાય કે શરણ નથી ૧૦૭. લેભનું સ્વરૂપ ૧૦૮. તક્ષશિલાનગરી. અર્થોપાર્જનની અભિલાષા ૧૦૮ પિતાની હિતશિક્ષા ૧૧. લેભદેવની ધનતૃષ્ણા ૧૧૧. રત્નદીપ તરફ પ્રયાણ ૧૧૨. ભશેને સમુદ્રમાં ફેકયા ૧૧૩. સમુદ્રમાં તોફાન ૧૧૪. રાક્ષસવર્ણન વહાણને વિનાશ ૧૧૫. ભારેડ પક્ષીએ કરેલું હરણ ૧૧૭. પાપને પશ્ચાત્તાપ. ભાષા ભેદ અને લક્ષણ ૧૧૮. પિશાનો વાર્તાવિનોદ ૧૧૯. લેભદેવની દીક્ષા ૧૨૦. પ્રકરણ નવમું–કપાયસ્વરૂપ-૩ ૫. ૧૧ થી ૧૩૪ મોહનું સ્વરૂપ. કેશલા નગરીને રાજા ૧૨૧. રાજપુત્ર અને બાલિકાનું મિલન ૧૨૩. બાલિકાનું વૃતાન્ત ૧૨૪. રાજપુત્રને શિક્ષા ૧૨૫. યુગલને જન્મ ૧૨૭. બાળયુગલનું હરણ, માતાનો વિલાપ ૧૨૮. મોહદને અનુરાગ ૧૨૯. મિલનનો સંકેત. તેસલનું આકર્ષણ ૧૩૦. તેલનું મરણ ૧૩૧. પ્રકરણ દશમું–રાજાની રાત્રિચર્યા પૃ. ૧૩પ થી ૧૫૧ કીધજય. માનજય ૧૩૫. માયાજય લોભજય. મેહજય ૧૩૬. સંધ્યાવર્ણન ૧૩૭. સંધ્યા સમ- થના વિવિધ અવાજે ૧૩૮. કામિનીઓની ચેષ્ટાઓ ૧૩૯. રાજાની વેશભૂષા ૧૪૦. રાગી અને ત્યાગીને અવસ્થાભેદ. ૧૪૧. સખીનું વૃત્તાન્ત ૧૪૨. સ્તંભ કે પુરુષ? રાત્રે મુનિચર્યા ૧૪પ. જિનમાર્ગની દુર્લભના ૧૪૬. અ૮૫ સુખનું દષ્ટાન્ત ૧૪૭. દષ્ટાન્તનું રહસ્ય ૧૪૯, સેનું તે સોનું ૧૫૦. પ્રકરણ અગિયારમું—પાંચે દીક્ષિતની દત્પત્તિ પૃ. ૧પ થી ૧૬૪ શ્રાવક ધર્મ સ્વીકાર ૧પ. ભવાન્તરમાં સમ્યકત્વ આપવું ૧૫૩. દેવલેકનું વર્ણન, દેવત્પત્તિ ૧૫૪. પ્રતિહારીનું નિવેદન ૧૫૬. વાવડીનું વર્ણન, જલક્રીડા ૧૫૭. પ્રભુ–પ્રતિમા–પૂજન ૧૫૮. પંચ નમરકાર ૧૫૯, બાકીને ચાની દેવત્પત્તિ, સમવસરણ સમયે દેવપ્રવૃત્તિ ૧૬૦. સમવસરણની રચના ૧૧. પર્વદા, જીવ સ્વરૂપ ૧૬૨, દુર્ગતિ-સદ્ગતિનાં કારણે ૧૬૪. 20 ·[ s ] પ્રકરણ બારમું ઊંદરની આરાધના પૃ. ૧૬૫ થી ૧૧ ઉદરને પૂર્વભવ ૧પ. નિદાનશલ્યનું પરિણામ ૧૬૭. સમ્યક્ત સમયે નરક, તિર્યંચ આયુ ન બધાય ૧૬૮. ઉદરમાંથી રાજપુત્ર ૧૬૯ જિનેશ્વર-માગને પ્રભાવ, ભવાનરમાં સમ્યકત્વ-પ્રાપ્તિની જના ૧૭૦. પ્રકરણ તેરમુ–સાગરદત્તની કથા પુ, ૧૭૨ થી ૧૮૬ સુભાષિતની કદર, સાગરદતને સંકલ્પ ૧૭૩. ખન્યવાદ ૧૭૪. વેપારીને મેળાપ ૧૭૫. યવન- દિપને અનુભવ ૧૭૬. અરયમાં કન્યા-શબ્દ-શ્રવણ ૧૦૭. કન્યા-વૃતાન્ત ૧૭૯. બે વિદ્યાધરનું મરણ, આમહત્યા માટે નિર્ણય ૧૮૦. બંનેને અગ્નિવેશ, ચિતામાંથી કમળશયા ૧૮૧. સાગરદત્તની દીક્ષા ૧૮૨. બીજા દે ક્યાં ? ૧૮૩. ઉપદેશ અને વ્રતસ્વીકાર, સિંહને પ્રતિબોધ, સિંહને કરાવેલી અંતિમ આરાધના ૧૮૪. પ્રકરણ ચૌદમું–યક્ષ જિનશેખરની પ્રભુભક્તિ… પૃ. ૧૮૭ થી ૨૦૩ ફેબ્રુપલી, પલ્લીની પ્રવૃતિઓ ૧૮૭. ગ્રીષ્મવર્ણન, ગ્રીષ્મમધ્યાહૂન ૧૮૮. નગરસુંદરીઓની પ્રવૃત્તિ ૧૮૯ વિવિધ અવાજે, વનહસ્તિનાં પગલાં ૧૯૦. સાવરદર્શન ૧૯૧. યક્ષ મરતક પર પ્રતિમા. અરિહંતની સ્તુતિ, સવરની લક્ષ્મી ૧૯૨. દેણે પૂજા કરી? ૧૯૩. દેવીની પ્રભુભક્તિ, કુમારનું કતલ ૧૯૪. માર્કદી નગરી, દુષ્કાળ વર્ણન ૧૯૫. દુકાળની અસર ૧૯. ચાર પુરુષાર્થને વિચાર. વિંધ્યાટવીમાં ૧૯૭. સવરદર્શન, પ્રતિમાદર્શન ૧૯૮. બ્રાહ્મણનું મૃત્યુ, બ્રાહ્મણમાંથી યક્ષરાજ ૧૯૯, ભગવંતની રતુતિ, નામપરિવર્તન, યક્ષકન્યાને પૂજાને આદેશ, ૨૦૦, ઔષધિવલય નર્મદા નદી ૨૦૧. મહિલા જેવી નર્મદા ૨૦૨. પ્રકરણ પંદરમું–વનસુંદરી એણિકા પુ, ર૦૪ થી ૨૨૪ તાપસીનું મનુષ્યદર્શન ૨૦૪. રાજપુત્રનું સ્વાગત, રાજપોપટે કહેલી કથા, રાજપાટને જન્મ ૨૫. કળાભ્યાસ ૨૦૬, રાજમુનિને કેવળજ્ઞાન, બે વિદ્યાધરને પ્રશ્ન ૨૦૭. ઉજ્જયિની નગરી ૨૦૮. સંશયનું પરિણામ ૨૦૯. ભવાંતરનું વર, વિદ્યાધરના પ્રશ્નોનો ઉત્તર ૨૧૦. બાલિકાને ધર્માચાર્ય ર૧૧. બાલિકાને અભ્યાસ, જનસંપર્કથી દૂર રહેવાની પ્રથા ૨૧૨. ઘભરતુતિ ર૧૩. ભીલદંપતી, સાચા બીલપણા વિશે સંજય ૨૧૪. સામુદ્રિક લક્ષણો, પગનાં આંગળાં ૨૧૫. પગ અને ઘણ, કેડ, નાભિ અને ગરદન ૨૧. હોઠ અને દાંત, જીભ અને નાક, આંખ અને ભ્રમર ૨૧૭. કપાળ અને મસ્તક ર૧૮. અન્ય લક્ષણે, એ બિલ દંપતી ? ૨૧૯. વિદ્યાધરની ઓળખ, હલાસ રર૧. વિદ્યા પ્રાપ્તિ, વિદ્યાધરનું સિદ્ધિક્ષેત્ર, શબરયુગલનું દર્શન ૨૨. વિદાય માટે માગેલી રજા ૨૨૩. વિદાય ૨૨૪. પ્રકરણ સેળયું–રાજપુત્ર દર્પલિહ પૂર૨૫ થી ૨૮ સાર્થવર્ણન ૨૨૫. સૂર્યાસ્ત ૨૨૬. પ્રભાતે સાર્થ કે લાલ ર૨૬. સાર્થકન્યા, ભીલસેનાપતિ સાથે યુદ ૨૨૭. પરસ્પર મિચ્છામિ દુક્કડ રર. પલ્લી તરફ પ્રયાણ ર૩૦. વાર્તાવિદ ૨૩૧. ચિંતામણિ પલી, દદડ મારનાર કેણ ૨૩૨. રત્નાપુરીને રાજા રતનમુગટ ૨૩૩. પતંગિયાને પ્રસંગ ૨૩૪, રાજને જાતિસ્મરણ, રાજામાંથી રાજર્ષિ ભગવંત ૨૫. રણુઓને ભ, મકબુદ દેશના ૨૩૬. જિનધર્મ એટલે શું? ર૩૭. કમનાં હેતુ અને ફળ, કર્મ પ્રકાર ૨૩૮. દેવપ્રકારે વિદાયવ જેવો સંસાર ૨૩. મમ દર્શન, જ્ઞાન અને ચારિત્ર, પંચ મહાવતા ર૪૦. રાજવિને ઉપદેશ, દલિદને અપા મે મદિરામિ ર. મોગનું પરિણામ, નવજીવન અને સાધકને મેળાપ ૨૪૨. રાધા s ·[ 2 ] ૨૪૩. મલેચ્છની પ્રતિજ્ઞાઓ, કુમારની હિતશિક્ષા ર૪૪. વાળનું વર્ણન ર૮પ. પ્રથમવૃષ્ટિ ર૪૬. વર્ષાન્ત સમય ૨૪૭. કુમારનું પ્રયાણ ૨૪૮. પ્રકરણ સત્તરમું–કુમારી કુવલયમાલા .. ૫. ર૪૯ થી ૨૮૩ વિજ્યાનગરી. પનિહારિઓની વાતો ૨૫૦. છાત્રાલયમાં રપ૧. વ્યાખ્યાન મંડળીઓ, અને કળા- એનું શિક્ષણ ઉપર. છાત્રોની અસંબદ્ધ વાતચીત ૨૫૩, નગરીના દુકાન માગે, વિવિધ ભાષા-ભાણી વેપારીઓ ૨૫૫. વેપારીઓની વાતચીત ૨૫૬. પાદપૂર્તિ ર૫૭. વરમાળાનું આરોપણ ૨૫૮. રાજાએ કરેલો સત્કાર. રાજાનો પુત્રવિણ ૨૫૯. રાજપિપટે આપેલા સમાચાર, એણિકા સાથે પ્રસંગ ૨૬૨. કુમારને સંદેશ ૨૬૨. અંગ ફરકવાનાં ફળ, નાન વિધિ ર૬૩. વિવાહમાં વિલંબ, કુમારનું ચિંતવન રક. નિષ્ફળ વિચાર તરંગો, કુમારની નિરાશા ૨૬૫. ઇગિત દ્વારા પ્રતીતિ ૨૬૬. કુવલયમાલાએ મોકલાવેલ કર્ણપૂરક, કુવલયમાલાનું કળાઠશલ ૨૬૭. રાજહંસિકા દ્વારા ભાવસુચન ૨૬૮. કુમાર કલંકિત થશે પ્રભાતે આવેલી યુવતી ૨૬. કુવલયમાળાને જન્મ ર૭૦. ઉલ્લામાં વિદ્યાધર મુનિ. મુનિને ઉપદેશ ૨૭૧. કુવલયમાળા વિશે પ્રશ્ન, જયકુંજરના પ્રસંગે કુવલયમાળાના પ્રત્યાઘાત ૨૭ર. કુવલયમાળાને હર્ષોલ્લાસ ૨૭૩. દુસહવિગ, કુમારીને આશ્વાસન ર૭૪. વિરહની વેદના ૨૭૫. કુમારને પ્રાર્થના, ઉદ્યા- નમાં ર૭૬. કુવલયમાળાનું દર્શન ૩૩૭. બંનેનું મિલન ૨૭૮. અંતઃપુરના સેવકનું આગમન ૨૮૦ પત્રછેદ્યને વિનિમય ૨૮૨. શિશિરકાળ ૨૮૨. પ્રકરણ અઢારમું–લગ્ન અને સ્વદેશગમન પૃ. ૨૮૪ થી ૩૦૬ જેવીએ કહેલો લગ્નગ ૨૮૪. લગ્નની તૈયારી, લગ્નવિધિ ૨૮૫. સખીઓનો વિનોદ, પ્રણય ૨૮૭. મિલનની રાત્રિ ર૮૯. સમુદ્રવર્ણન. ૨૯૦. પ્રહેલિકાદિ પ્રકરણ ૨૯૧. પૂર્વવૃત્તાન્ત-કથન ૨૯૫. સમ્યકત્વ અને જિનવચનનું શરણ ૨૯૬. સર્વક ધમ ૨૯૭, તીર્થકરેએ કહેલ ધર્મ ૨૯૮. સમ્ય- કત્વના સ્વીકાર માટે ઉપદેશ ૨૯૮. પિતાજીને પત્ર ૩૦૦. વૃક્ષો પાસે વિદાયયાચના, પાળેલાં પશુ પક્ષીઓનું સંબોધન, ૩૦૧, કુવલયમાળા અને કુવલયચંદ્રની તુલના ૩૦૨. ભાગ્યશાળી કોણ? ૩૦૩. પ્રવચન દેવતાને પ્રાર્થના ૩૦. શકુન વિચાર ૩૦૫. પ્રકરણ ઓગણીસમું–માર્ગમાં મુનિદર્શન તથા સંસારચક્રનો ચિત્રપટ પૃ. ૩૭ થી ૩ર૩ સંસારચક્રને ચિત્રપટ, મનુષ્યગતિનાં દો ૩૦૮. સંસારનાં દુઃખ ૩૦૯. અંતે એકલા જ જવાનું છે. ૩૧૦. વિષયવાસના, કર્મોની વિષમતા ૩૧૧. પરિગ્રહનું પાપ, તિર્યંચગતિનાં ચિત્રો ૩૧૩. તિની હિંસા પરંપરા, નારકીનાં દ્રશ્યો ૩૧૪. દેવનાં દ્રશ્ય ૩૧૫. મોક્ષસુખ. બીજે ચિત્રપટ ૩૧૬. બધેજ નિષ્ફળ ૩૧૭. વિવિધ વ્યવસાયમાં નિષ્ફળતા, આત્મહત્યા-સમયે દિવ્ય વાણી ૩૧૮. વિધિપૂર્વક વ્યવસાય કરે, અન્ય વ્યવસાયની વિધિ ૩૧૯, મહેન્દ્રકુમારે અંગીકાર કરેલું સમ્યકત્વ ૩૨૧. પ્રકરણ વીસમું-ધાતુવાદીઓ… ૫. ૩૨૪ થી ૩ડર ધાતુવાદીઓના નિષ્ફળ પ્રયુગ ૩૨૫ કુમારનો પરિચય, કુમારે સિદ્ધ કરેલો પ્રયોગ ૩૨૬. પ્રયોગ કેને સિદ્ધ થાય ? ધાતુવાદની સમજણ, વનમાં પ્રભાત. ૩૨૮. પ્રયાણની તૈયારી ૩૨૯. માતા-પિતાને મળવું ૩૩૦. નગર પ્રવેશની તૈયારી ૩૩૧. પ્રકરણ એકવીસમું–રાજા દડવર્માને દીક્ષા અંગીકાર ૫. ૩૩૩ થી ૩૪૯ પિતા સાથે ધર્મચર્ચા ૩૩૩. શું ધર્મો સરખા છે? કુળદેવીની આરાધના ૩૩૪. કુળદેવીએ બતાવેલે ધર્મ ૩૩૫. તેવા ભગવંતને શું કહેવાય? ૩૩૬. સાચા ધમપુરુષ કોણ? ઉષણ ૩૩૭. O ·[૯] ધર્મ વિશે વિવિધ અભિપ્રાય અને રાજાનું ચિંતન ૩૩૮. યથાર્થ ધર્મની ચકાસણી ૩૪૨. દુર્લભ ધર્મની પ્રાપ્તિ ૩૪૩. પ્રવજ્યા માટે પ્રયાણ ૩૪૪. ધૂસ અને ખીલીનું દષ્ટાન્ત ૩૪૫. દષ્ટાન્તનું રહસ્ય. જાણકાર જીવની મૂઢતા ૩૪૬. મિથ્યાદષ્ટિને વિપરીત ભાસે ૩૪૭. રાજર્ષિ દાવમાં ૩૪૮. પ્રકરણ બાવીશમુ-કુવલયકુમારની સપરિવાર દીક્ષા. પૃ. ૩૫૦ થી ૩૫૮ પકેસર દેવને અવનસમય ૩૫૦, પદ્મસરદેવ. કુવલયમાળાના ગર્ભમાં. પૃથ્વીસારનો સંસાર - નિર્વેદ ૩૫૧. રાજા કુવલયકુમારનું ભાવચિંતન,બાલમુનિઓને ધન્યવાદ ૩૫૨. ધર્મ વિના યૌવન એળે ગયું, જે ત્યારે વૈરાગ્ય પામ્યો હેત તે ૩૫૩. કુવલયકુમારને દીક્ષા માટે નિશ્ચય ૩૫૪. મુનિયુગલનું દર્શન, તેમના ગુરુ કેણ? ૩૫૫ આચાર્ય દઈફલિહ ૩૫૬ દીક્ષાર્વીકાર ૩૫૭. પાંચેયની દેવલોકમાં પુનરુત્પતિ. જગતમાં સારભૂત સમ્યકત્વ ૩૫૭. પ્રકરણ તેવીસમું-મણિરથકુમાર પૃ. ૩૫૯ થી ૩૦ ભગવાન મહાવીરનો ધર્મોપદેશ ૩૫૯. સમ્યકત્વ-નિરૂપણુ અરિહંતની સર્વશતા. સમ્યકત્વનાં પાંચ લક્ષણે ૩૬૦ સમ્યકત્વનાં ઘણે ૩૬૧, પ્રથમ મહાવત ૩૨. હિંસાનું લક્ષણ પાંચસમિતિ ૩૬૩. બીજુ મહાવત બીજા મહાવ્રતની ભાવના ૩૬૪ ત્રીજું મહાવ્રત, ચોથું મહાવત ૩૬પ. બ્રહ્મચર્ય સુરક્ષિત કેવી રીતે બને? પાંચમું મહાવત ૩૬૬. શ્રાવકનાં અણુવતે. બારવ્રતના અતિચાર ૩૬૭. મણિ રયકુમાર વિશે કંચનરથ રાજાને પ્રશ્ન ૩૬૮. મણિરયકુમારનું પરિવર્તન. પૂર્વજન્મને સંબંધ ૩૬૯ સુંદરીની કથા ૩૭૦. પ્રિયંકરનું મૃત્યુ. સુંદરીને પ્રેમ ૩૭૧. શબ લઈને ચાલી. કહેવાયેલું શબ ૩૭૨. અનંગકુમારની સુંદરીને સમજાવવા માટે તૈયારી યુક્તિપૂર્વક જન ૩૭૩. ઉપાલંભ ૩૭૪. અનિત્ય- ભાવના. અશરણભાવના. એકત્વભાવના ૩૭૫. અન્યત્વભાવના. અશુચિભાવના ૩૭૬ આશ્રવભાવના. સંવરભાવના. લેકસ્વભાવ ભાવના ૩૭૭. મણિરથકુમારની દીક્ષા ૩૭૮. દુખી જીવ કેશુ? સુખી જીવ કોણ? ગૌતમસ્વામીના પ્રશ્નો ૩૭૯. કર્મનાં ફળ. સ્ત્રી-પુ નપુંસક કે શું થાય? ૩૮૦. વિદ્યાની સફળતા નિષ્ફળતા કેમ? આંધળે બહેરે અપંગ કેણું થાય? ૩૮૧. પ્રકરણ વશમુ–કામગજેન્દ્ર ૫, ૩૮૩ થી ૪૪ દેવીએ માગેલું વરદાન ૩૮૩. મહાદેવીને વચન. રાજા, ચિત્રકાર અને કવિ ૩૮૪. અવંતિપુત્રીનું ચિત્ર. પરણવા માટે નીકળેલ કામગજેન્દ્ર ૩૮૫ બે કુમારીઓનું વર્ણન. રજાએ આપેલું વચન ૩૮૬. પુરુષષિ બિન્દુમતી ૩૮૭. બિન્દુમતીની કામાવસ્થા ૨૪. કામગજેન્દ્રની તપાસ ૩૮૯ કામગજેન્દ્રનું પ્રયાણ. મહાદેવીએ પૂછેલે તાન્ત ૩૯૦. આકાશમાર્ગે પ્રકૃતિદર્શન ૩૯૧. કામની પરાવરયા કુમારીઓની વ્યાકુળના ૯૨. સર્વને ચિતાપ્રવેશ ૩૯૩. સ્ત્રી માટે પુરુષ આત્મઘાત ન કરે ૩૯૪. કયાં દ્વીપમાં ૩૫. બાળકેનું કૌતુક. સીમંધર સ્વામી પાસે ૩૯૬, કમરનાં ઉદયાદિની પ્રરૂપણું ૩૭. કામગજેન્દ્ર વિષે પ્રશ્ન. ભગવંતને ઉત્તર અને ઉપદેશ ૩૯૮. મહાવિદેહ અને ભરતક્ષેત્ર વચ્ચે તફાવત ૯૯ સત્યા- સત્યને નિર્ણય ૪૦૦. પરિવાર સાથે કામગજેન્દ્રની દીક્ષા ૪૦૧. લેયવિચારણું. છ પુરૂનું છાન ૪૨. લેગ્યા ભેદ ૪૩. પ્રકરણ પચીસમું–કુમારગુપ્ત પૃ. ૪૫ થી રર ચોરને ઉપદ્રવ ૪૦૫. શેરને પકડ્યા માટેની વજગુમની તૈયારી, વેતાલની આરાધના ૪૦૬. માંસા- હાર વિશે પ્રશ્ન ૪૦૭. ચેરનું સ્થાન ૪૦૮. ચંપકમાલા ૪૦૯ સ્ત્રીચરિત્ર ૪૧૦. ચંપાવતીને પકડી લા ૪૧ર. બંને વચ્ચે યુદ્ધ, વિવસિદ્ધને શિરચ્છેદ ૪૧૩. વિજયાનંદ. બંદીવાને સંભળાવેલી અન્યક્તિ ૪૧૪. બીજે દિવસે પણ, ત્રીજે દિવસે પણ ૪૧૫. ચોથે દિવસે પળુ, પાંચમાં દિવસે પણ ૪૧૬, બ્રા ·૧૦૦ [ ૧૭ ] દિવસે પણ, સાતમા દિવસે પણ ૪૧૭. મહિલાઓની કુમારને વિનતિ ૪૧૮. વાગુખની સપરિવાર દીક્ષા, કઈ પૂજા ફલ આપનારી? ૪૧૯ રાગદ્વેપવાળા દેવ ક૨૦ વીતરાગની ભક્તિનું ફળ, કર્મ ફળ વિશે વર્ણનું દષ્ટાનત ૪૨૧. પ્રકરણ છવ્વીસમું–સ્વયંભૂદેવ .. પૃ. ૨૩ થી ૪૫ લક્ષ્મીના પ્રકારે, રત્નપ્રાપ્તિ ૪૨૪. ગરુડપલીન વૃતાન્ત ૪૨૬. નરકાયુનાં કારણું ૪૭. પિતાને સમજાવ્યા ૪૨૮. માતા પાસે, મોટાભાઈ પાસે ૪૨૯. નાનાભાઈ પાસે, નાની બહેન પાસે ૪૩૦. પત્ની પાસે, પત્નીને વિલાપ ૪૩૧. બાળક પાસે, સસરા પાસે ૪૩ર. સાસુ પાસે, મિત્ર પાસે ૪૩૩. બીજા પક્ષીઓ પાસે, સ્વયંભૂદેવની દીક્ષા ૪૩૪. પ્રકરણ સત્તાવીસમું–મહારથકુમાર પૃ. ૩૬ થી ૪૩૮ રાજગૃહીમાં પ્રભુની પધરામણ ૪૩૬. નિમિત્તજ્ઞાન વિશે પ્રશ્ન ૪૩૭. મહારથકુમારનું સ્વમ, સ્વપ્રને ખુલાસે ૪૩૭. પ્રકરણ અઠ્ઠાવીસમું—પાંચેની અંતિમ સાધના પૃ. ૪૩૯ થી ૪૪ મણિરથકુમારની સાધના, પાપનું પ્રતિક્રમણ ૪૩૯. પાંચ સમિતિ અને ત્રણ ગુપ્તિ ૪૪૦. કામગ- જેન્દ્ર સાધુની આરાધના ૪૪૧. પાપનું પ્રતિક્રમણ અને મોક્ષગમન, વજુગુપ્ત મુનિની અંતિમ આરાધના ૪૪૨. પાપનું પ્રતિક્રમણ ૪૪૩. વજગુપ્તમુનિ અંતકૃત થયા. ૪૪૪. સ્વયંભૂદેવ મહર્ષિની સાધના. બાલ- મરણ ૪પ. તિર્યંચગતિ વિશે ૪૪૬. દેહ વિશે મૂરછ ન કરવી ૪૪૭. જીવનાં જન્મમરણની અનંતતા ૪૪૮. પંડિતમરણ-અંગીકાર ૪૪ મહારથ સાધુની સાધના ૪૫૦. સિદ્ધોને નમસ્કાર, આચાર્યને નમસ્કાર ૪૫૧. શ્રી ઉપાધ્યાયજીને વંદન, સાધુને વંદન ૪પર. પંચ પરમેષ્ટિને નમસ્કાર ૫૩. તેને ક્રમ ૫૪. પ્રકરણ ઓગણત્રીશમુ–ગ્રંથસમાપન ૫, ૪૫૫ થી ૪૬૪ વૃત્તાનું પ્રયોજન ૪૫૫. કર્તાને ખુલાસો, ફલશ્રુતિ ૪પ૬. પ્રશસ્તિ ૪૫૭. સુરિમંત્ર સ્તોત્ર ૪૫૮. લૅસંખ્યા ૪૫. પૂરવણું ••• पृ. ४६० સહાયક પ્રાહકની નામાવલી on ••• To પૃ. ૪૬ ••• શુદ્ધિપત્રક ooo con પૃ. ૪૬૩ - ·ક્વલયમાલાના અનુવાદમાં આવતા કનિ–પારિભાષિક શબ્દોના અર્થે મર્યાદિત જ્ઞાન. અકર્મભૂમિ=અમિ-મસિ-કૃષિ વ્યાપાર ન પ્રવર્તતો | અલક= ચૌદ રાજલેક બહારને પ્રદેશ. કેય તેવી બેગ-મિ. અવગ્રહ = મતિજ્ઞાનને નહીં જે પ્રાથમિક અંશ, અકામ નિરા=વગર ઇચ્છાએ દુઃખ જોગવી કમ) અવધિજ્ઞાન=પાંચજ્ઞાનમાને એક પ્રકાર.૩પી પદાર્થન ખપાવવાં. ઈન્દ્રિય અને મનની સહાય વગર થનારું અગીઆર અંગોત્રનાં મૌલિક શા. આમ લાલાશ ત્રણ ઉપવાસ. અવસર્પિણી=જેમાં બળ, બુદ્ધિ, આયુ, જમીનનાં અણગાર=મુનિ, સાધુ- રસકસ વગેરે દરેક સમયે ઘટતાં જાય અજવ=પેનન વગરને પદાર્થ. તે ઊતરતે કાળ. અદત્તાદાન-વિરમણ =વગર આપેલી વસ્તુ મહબ્રુ અવિરતિ=વતરહિતપવું. ન કરવાની પ્રતિજ્ઞા. અશોક વૃક્ષ = સમવસરણુમાં દેવે વડે રચાનું વૃક્ષ અનર્થદંડ =કશા પણ લાશ વગર આત્મા પાપથી વિશે. નિરર્થક દંડાય તેવું વર્તન. અસંખ્યાત=અગણિત કે એક સંખ્યાનું માપ. અનાનઆમરાન ઉપવાસ, અંગે જેનાં બાર મૌલિક શાસો. અના-સેત્ર=ધર્મ કદ સંબંળાય નહીં એવો દેશ. અંગપ્રવિદ=તીર્થકરના પર ફિલ્મોએ રચેલાં શાસે. અનુકંપા= દુઃખી તરફ દવાની લાગણી. અંત કેલ=અંતગડ-કેવલિ બન્યા પછી ૪૮ અનુદશા = નાગમ સુત્ર. મિનિટ પહેલાં મેસે જનાર જવ. અના=ભલાનું રિતવન, અંદપ= સમુદ્રની અંદરના બેટ. અનંતાનુબંધી લાંબા કાળ સુધી સંમારમાં રખડાવનાર | અંતર્મદd =નવ સમયથી માંડી એક સમય ખૂન અપવિ=પશ્ચિમ મહાવિદેહ ક્ષેત્ર. ૪૮ મિનિટનો કાળ. અપમા=વગપતિઓ પૂર્ણ કર્યા વગરના. ! અંતરાયરવિડ અથવા નડતર. અપકરણ = કી ન થ ય તેવો અને શુભ આશનિ=બીજ ગતિમાંથી આવવું. પરિણામ. આ ક્ષેત્રીજનેની જવાતીવાળો પ્રદેશ. અપર વિચારણા. આરા કાળચાના વિભાજક. અપ્રત્યાખ્યાતાવર=અનંતાનુબંધીથી નિતી - આવવું-આલોચના= પાપનો ગુરુ પાસે એકરાર વાળ મા, કર, અમર પાતાપ. v=ાઈ પન્ન કર્મ ન બને તે ઇ. આવ=પાપથી પણ કરવા માટે માંજ-સવારની અકબપિ મ ન જાય તે જ. પ્રતિકા. અમિર == કમને મમ નિમ. આ મિિન=ચીજ-વનું તેની મની વખતે અનિ=માપક તી . વ-જંતુના રજા રખાના માવાની.

·-- પવિત્ર સ્થળ. [ ૧૨ ] આરિત જીવ, પરલેક, પુષ્ય, પાપ, સ્વર્ગ, નરક તિયોનિ=તિયચ નું ઉત્પત્તિસ્થાન. વગેરે અતીન્દ્રિય પદાર્થોની શ્રદ્ધા. તિયચાનુપૂર્વી=અવળા માર્ગે જતાં ઘડાને લગામ આહારખિ = ખોરાક પચાવવાની શક્તિ. સીધા માર્ગે દોરી જાય, તેમ ગમે તે ભવ આહાર સંજ્ઞા =રાક મેળવવાની અભિલાષા. દિશામાં જતાં જીવને સીધું તિય ગતિમાં ઇર્ષા સમિતિ =સાડા ત્રણ હાથ ભૂમિ જોઈને જીને દોરી જનાર કર્મ. પીડા ન થાય તેમ સાવધાનીથી ચાલવું તે. તીર્થ =સંસાર સમુદ્ર જેનાથી તરી શકાય તેવું “હા =અવગ્રહ પછી તરત થનારું મતિજ્ઞાન. ઉપશમ ભાવ =ક્રોધાદિકેને શાન્ત કરવાને ભાવ. તૈજસ શરીર=ગરમી આપી રાક પચાવનાર ઉપસર્ગ = ત્રાસ દાયક-કષ્ટ દાયક સ્થિતિ, જરા િરૂ૫ એક શરીર. ઉપાસક-દશા=શ્રાવકને લગતું જૈનોનું મૌલિક શાસ્ત્ર, ત્રસ જીવ=ત્રાસ પામતાં સ્થાનાંતર કરી શકે તે ઋજુમતિ=મન:પર્યવ જ્ઞાનને એક ભેદ, સંસારી જીવ. એકવાદિ ભાવના =જીવ એકલે આવ્યો છે, અને તે દર્શનાવરણીય કમ=સામાન્ય બોધ રોકનાર તથા પરભવમાં એકલે જવાનું છે, તે વગેરે બાર ભાવના. નિદ્રાધીન કરનાર કર્મને પ્રકાર. એષણસમિતિ = દેવ વગરની ભિક્ષા શોધવાની દીક્ષા =સંસારના સર્વ સંબંધોને ત્યાગ કરી ચારિત્ર સાવધાની. ધર્મની આરાધના કરવાનું આજીવન પ્રત. ગણધર તીર્થકરના પટ્ટશિષ્ય. દુર્લભ-બોધ=મુશ્કેલીથી સાચી ધર્મ શ્રદ્ધા મેળવનાર ગણાવચ્છેદક=શ્રમણ સમુદાયમાં એક પદવી. દેવદૂષ્ય = દેવોએ તીર્થકરના ખભા પર સ્થાપેલ વસ્ત્ર. ગીતાર્થ =જૈનોનાં ગહન શાસ્ત્રના નિષ્ણાત અને દેશવિરતિ =શ્રાવક ધર્મરૂપ અણુવ્રતાને સ્વીકાર નિસ્વાર્થ ભાવે આપત ધર્મના પ્રવર્તક મુનિ. =મન-વચન-કાયાની ખરાબ પ્રવૃત્તિ. ગુપ્તિ = મન-વચન-કાયાને સંયમમાં રાખવાં. દષ્ટિવાદ=ચૌદ પૂર્વરૂપ પેટા વિભાગવાળું જૈનેનું ગોચરી =ગાય જુદી જુદી જગો પરથી થોડું થોડું મહાશાસ્ત્ર. ઘાસ ચરે, તેવી રીતે આપનારને અંતરાય ધર્મલાભ =જૈન મુનિઓ તરફથી અપાના આશીર્વાદ ન પડે તેમ ભિક્ષા માટે ભ્રમણ કરવું તે. માટે રૂઢ થયેલ શબ્દ. ગોત્રકમ =નીચ કે ઊંચ કૂળ પ્રાપ્ત કરાવનાર કમી. ( ધર્માસ્તિકાય =ગતિમાં સહાયક અરૂપી (અદશ્ય પદાર્થ રવાન=બીમાર ( સાધુ.) ન=કેઈપણ પદાર્થના એક ધર્મનું જ્ઞાન. ઘાતી કર્મ = આત્માના જ્ઞાનાદિ મૂળ ગુણનારક કર્મ. નવકાર મંત્ર=જેને અતિ પરમ પવિત્ર મુખ્ય ચરમ શરીરધારી= છેલી વખત દેહ ધારણ કરનાર મંગળમય મંત્ર. અર્થાત તે જ ભવે મુક્તિ પામનાર જીવ. નામક = શરીરાદિની રચના કરનાર કર્મ. ચંદ્ર પ્રાપ્તિ =જ્યોતિષ વિષયક એક જૈન મૂળ શાસ્ત્ર. ! નિદાન-નિયાણ-શલ્ય=સંયમ–તપ આદિ ધમ કરી ચાર–ગતિ નારકી, તિર્યચ, મનુષ્ય, દેવરૂપ અવસ્થા. બદલામાં સંસારિક ભેગ-સમૃદ્ધિની માગણું ચારિત્રાવરણીય = સંયમ રોકનાર કમ. કરવી તે, ચૌદ-પૂર્વ =જૈનેના અત્યંત મહત્વનાં મૂળ શાસ્ત્ર, નિઝ થઉત્તમ મુનિ. વન–ચ્ચવવું = દેવલેકમાં મૃત્યુ પામવું. નિજ રા= આત્માથી કમનું વિખૂટા પડવું તે છક લાગલગટ બે ઉપવાસ. નિદ=સંસાર પ્રત્યે કંટાળે. જન્મ કલ્યાણકને લગતો શુભ પ્રસંગ. નિક્ષેપ = પદાર્થ સમજવા માટેની એક ચાવી, જાતિસ્મરણ=પૂર્વભવની હકીકતનું સ્મરણ. નીલ-લેયા=સંસારી જીવનું એક જાતનું પરિણામ. તિર્યચ=એકથી ચાર ઈન્દ્રિયવાળા છે તથા પાલેશ્યા=સંસારી જીવનું એક જાતનું ઉત્તમ પશુ-પક્ષીઓ. પરિણામ.

·[૧૩] પોપમ = લાંબા કાળનું ગર્ણતરીવાળું માપ, મેહનીય કર્મ=નુકશાન સમજનાર પંડિતને પણ પરિષહ કષ્ટ મૂંઝવણ કરાવનાર મોટું કર્મ, પર્યાપ્તા=પિતા માટે યોગ્ય પર્યાદ્ધિઓ પૂર્ણ કરેલ જીવ. ગ=મન-વચન-કાવાની પ્રવૃત્તિ. પદા=ધાર્મિક વ્યાખ્યાન સભા. યોનિ જીવને ઉત્પન્ન થવાનું સ્થાન પરાવતના =પડિત અભ્યાસનું આવર્તન. નિ પ્રાકૃત =જુદાજુદા પદાર્થોને સંગ કરવાથી પરિગ્રહ વિરમણ વ્રત==ધન વગેરે પદાર્થોના મમત્વના પ્રાણીઓની તેમજ બીજી વસ્તુઓની ત્યાગ રૂ૫ નિયમવિશે. ઉત્પત્તિ થાય તેવું એક જૈન વૈજ્ઞા- પચાસ્તિકાય==4, પુદ્ગલ, આકાશ, ધમતિકાય નિક શાસ્ત્ર અધર્માસ્તિકાય એ પાંચ પદાર્થો. રહરણ= જીવ રક્ષા કરવા માટેનું જૈન મુનિનું ઉપકરણ પુદગલે =રૂપ, રસ, ગંધ, વર્ણ, રપર્શવાળા પદાર્થો, પૂછના=અણસમજેલા પદાર્થ માટે પ્રશ્ન કર. રત્નપ્રભા= પૃથ્વીનું નીચલું તલ-તે નામની નારકી પિરિસી=રાત્રી કે દિવસને ચે ભાગ. રૌદ્ર સ્થાન=ભયંકર-કુર પરિણામ-વિચારધારા. પ્રતિક્રમણ =જુએ આવશ્યક શબ્દ. લેરિયા=સંસારી આત્માનાં પરિણામ. પ્રતિભાવનઃનિરપવાદો થતપાલન, અથવા | લેગસ=ઋષભદેવ આદિ ચોવીશ તીર્થકરોની મહાભદ્રાદિ નામવાળી તપશ્ચયી. રતુતિરૂપ સૂત્ર. પ્રત્યાખ્યાનાવરણું=સાધુ ધર્મ પ્રાપ્તિને રોકનાર કર્મ. | લોચ=મસ્તક તથા દાઢી-મૂછના કેશ હાથથી ખેચી પ્રત્યેકબુદ્ધ =એક પદાર્થથી પ્રતિબંધ પામનાર મુનિવર. ઉખેડવા તે. પ્રમાદ=નિદ્રા, વિકથા, કપાયાદિ કરવા રૂપ. વાચના લેવી ગુરુ મુખથી સુત્ર કે તેની વ્યાખ્યા સમજી પ્રવચન=ભુતજ્ઞા કે જૈન શાસન. ગ્રહણ કરવી. પ્રવચન દેવતા=શ્રુતજ્ઞાન અને જૈન શાસનના અધિ- વિકલેન્દ્રિય =બેત્રણ-ચાર ઈન્દ્રિયવાળા છે. છાયક દેવતા. વિગ-વિકૃતિ= દુગતિમાં ખેંચી જનાર તેમજ વિકા- પ્રજ્યા દીક્ષા. ઉત્પાદક દુધ-ઘી-વગેરે પદાર્થો. પ્રશ્નવ્યાકરણ એક જૈન મૂળ સૂત્ર વિચિકિત્સા =અન્ય ધર્મની અભિલાષા. પ્રાણાતિપાત વિરમણ હિંસા ન કરવાનું વ્રત, વિભંગ જ્ઞાન=વિપરિત અવધિજ્ઞાન. પ્રાસકનિજીવ આહાર પાણું વગેરે. વિરતિ= ત્યાગ કરવા રૂપ વ્રત, ફાસુક = નિજીવ આહાર પાણી વગેરે. વિવાહપન્નતિ=ભગવતી સૂત્રનું બીજું નામ-જેનું બધ= આત્મા સાથે કર્મનું અમિલહ ન્યાયે મળી જવું. એક મહાશાસ્ત્ર, ભવવિરહાંક=ભવને વિરહ થાય તે ઉપનામવાળા | વિપુલમતિ=મન:પર્યવસાનને બાજુમતિ ભેદ કરતાં યાકિનીપુત્ર શ્રી હરિભદ્રસૂરિ. ચડિયાતા પ્રકાર ભવિતવ્યતા=નિયતિ-નિયત થયેલ વસ્તુસ્વભાવ. વિહાર શાસ્ત્રનિયમ પ્રમાણે સાધુએ પગે ચાલીને ભવ્ય જીવ= ==ણે જનાર ઉવ. બીજે ગામ જવું તે. ભામંડલ =તીર્થકરના મસ્તક પાછળ રહેલ તેજસ્વી ચક્રવૃત્તિક્ષેપ =ઓછી અને પ્રમાણે પેત વસ્તુ ખાવાના ભાવતીર્થકર = વિદ્યમાન કેવળજ્ઞાન પામેલા તીર્થકર. નિયમ, મુખપતિ-મુહપતિ= મુખ પાસે રાખી બેસવાનું ચોક્કસ ! વેદનીય=સુખ-દુખ ઉત્પન્ન કરનાર એક કર્મ પ્રકાર વૈક્રિયપુદગલો=અનેક રૂપ બની શકે તેવા પગલે મિચ્છામિ-દુ =મારું પાપ નિષ્ફળ થાઓ. વૈયાવચ્ચ=નિષ્કામભાવે હલુકમ થવા માટે સેવા મિયાવ=વિપરિત શ્રદ્ધા. કરવા ૫ ગુણની આહાદિકથી સેવા મિથ્યાષ્ટિરબેટા ધર્મની શ્રદ્ધા રાખનાર કરવી તે. વસ્ત્ર, ·[ ૧૬ ] મળે છે અને તેમાં અનેક પાઠભેદે છે. એટલે કેટલીક વાર પાઠાન્તરને અનુલક્ષીને અનુવાદ કર્યો છે. કવચિત્ જ્યાં અર્થ અસ્પષ્ટ જણાયે હોય ત્યાં સંદર્ભ પ્રમાણે અનુમાનથી પણ અર્થ કર્યો છે. ક્યારેક લખાણમાં વિશદતા આણવા માટે ભાપાન્તરમાં શેડીક શબ્દછૂટ પણ લીધી હશે. ક્યારેક લખાણ કિલષ્ટ ન થઈ જાય એટલા માટે લેપાર્થ બંને પક્ષે સમજાવ્યા નથી. વાંચનારને સમજવામાં સરળતા રહે એટલા માટે મૂળ સળંગ ગ્રંથના આ અનુવાદમાં પ્રકરણે પાડ્યાં છે અને પેટાશીર્ષક આપ્યા છે. આ અનુવાદ પ્રો. રમણલાલ શાહે મૂળ ગ્રંથ સાથે બરાબર મેળવીને, સમાસયુક્ત મૂળ રચનાને સરળ બનાવીને પરિશ્રમપૂર્વક તપાસીને ગ્રંથનું ગૌરવ વધે એ રીતે મુદ્રણકાર્યમાં પણ ચીવટપૂર્વક ધ્યાન આપ્યું છે. આમ છતાં સરતચૂકથી કઈ ક્યાંય શબ્દ રહી ગયો હોય કે પશમની ખામીના લીધે અર્થર થયો હોય તે સુજ્ઞ વાચકે અવશ્ય પરિમાર્જન કરી જણાવશે તે અમને આનંદ થશે. મુદ્રણકાર્યમાં ક્યાંક ક્યાંક રહી ગયેલી અશુદ્ધિઓ માટે ગ્રંથના અંતે શુદ્ધિપત્રક આપ્યું છે તે વાંચતાં પહેલાં સુધારી લઈને પછી ગ્રંથ વાંચવાની ભલામણ કરું છું. આપણું એક મહાન પૂર્વાચાર્યની આ એક મહાન કૃતિના અનુવાદે ગ્રંથાધ્યયનના લાભ ઉપરાંત અન્ય સમરાઈકહાગ્રંથના અનુવાદની પ્રેરણું આપી, એ શું ઓછા લાભની વાત છે ? અને મૂળ ગ્રંથના કથનાનુસાર (કંડિકા ૪૨૯) “આ કથા જે ભાવપૂર્વક ભણશે, સાંભળશે કે વાંચશે તો તેને અવશ્ય સમ્યક્ત્વ થશે” એ ઉક્તિ ધ્યાનમાં રાખી એકાગ્ર ચિત્તે આ મહાકથા ગ્રંથ વાંચી દરેક ભવ્યાત્મા કલ્યાણ-સમૃદ્ધિ પામે એ જ મહાભિલાષા. છેવટે અનુવાદ લખતાં મારાથી અજ્ઞાન કે પ્રમાદ દેવના કારણે કંઈ પણ જિનભાગથી વિપરીત લખાયું હોય તે માટે મિચ્છા મિ દુકકડ આપી પ્રસ્તાવના પૂર્ણ કરું છું. — નેમુભાઈ શેઠની વાડીને ઉપાશ્રય, ગેપીપુરા–સુરત સ. ૨૦૨૧ માગશર સુદ ૫ બુધવાર તા. ૧૨-૧૯૬૪ લિ. આ. શ્રીહેમસાગરસૂરિ ·દષ્ટિ પા ત (Glance) (જૈન સાહિત્ય એટલે? વર્ગીકરણ, હી દેવીનું સાન્નિધ્ય, કથાના પ્રકારે અને ઉપપ્રકારે, નામ- કરણ, પ, વિષય, પાત્રના નિરૂપણને કમ, તીર્થકરનાં નામે, શ્રત–સાહિત્ય, બાર ભિક્ષુપ્રતિમા, લબ્ધિઓ, ન્યાયવાક્યનાં અવયવો, ગુણગ્રાહકતા, ગુણની આરાધના, દુજનેની રતુતિ, સાધર્મિક સિંહ, મહત્વ, ફલશ્રુતિ, સંશોધનની સામગ્રી, સ્વાધ્યાય. અને ઉપસંહાર ) જૈન સાહિત્ય એટલે?—સમગ્ર વિશ્વસાહિત્યમાં જૈન સાહિત્ય એની વરેણ્યતા, વિવિધતા અને વિશાળતાને લઈને અગત્યનું રથાન ભોગવે છે. જૈન સાહિત્ય એટલે જેનના હાથે રચાયેલું સાહિત્ય. પછી ભલેને એને વિષય જૈન વિદ્યા (Jainology) હેય કે અર્જુન વિદ્યા, અન્ય રીતે વિચારીએ તે જન સાહિત્ય એટલે જૈન વિદ્યાને અંગેનું સાહિત્ય. એના રચનાર માટે ભાગે તે જૈન જ હોય અને કવચિત્ અન પણ હેય. કરતમાં આપણે જેનેના હાથે અને તે પણ જૈન વિદ્યાને મુખ્ય રસ્થાન આપીને રચાયેલાં સાહિત્યના પ્રકારો નેધીશું. વર્ગીકરણ–આ જૈન સાહિત્યના મુખ્ય બે વગ પાડી શકાય છે. (૧) આગમિક અને (૨) અનાગમિક આગમિક સાહિત્ય એટલે આગમે અને એનાં સ્પષ્ટીકરણ. એ સિવાયનું તમામ સાહિત્ય અનામિક’ ગણાય છે. જૈન સાહિત્યને ચાર અનુયોગમાં વિભક્ત કરાય છેઃ (૧) દિવ્યાનુયોગ, (૨) ચરણકરણાનુયોગ, (૩) ધમકથાનુયોગ અને (૪) ગણિતાનુગ. આ પૈકી ધર્મકથાનુગમાં આન્નતિમાં સાધક એવી કથાઓને સમાવેશ કરાય છે, જૈન સાહિત્યના વિષયોને આથીને એના વિવિધ વર્ગો પડાય છે. જેમકે દાર્શનિક, કથાત્મક, રત્રાત્મક ઈત્યાદિ. એ પૈકી કથાઓના એનાં સ્વરૂપાદિને લઈને અન્ય પ્રકારે સુચવાય છે. જૈન સાહિત્ય વિવિધ ભાષાઓમાં રચાયેલું છે. આપણા આ “ભારન' વર્ષને અને તેમાં પણ પ્રાચીન સમયને લક્ષીને કડેવું હોય તો એ સાહિત્ય પાથ (પ્રાકૃત) અને સંસ્કૃત એમ બે ભાષામાં રચાયેલું છે. પાઠય ભાષાના વિવિધ પ્રકાર ગણાવાય છે. તેમાં અદ્ધમાગધી (અર્ધમાગધી), મરહદી (માહારાણી, સેરસેણી (શૌરસેની) અને અવાહક (અપભ્રષ્ટ) એ ચાર જ પ્રકારો સાહિત્યમાં વિશેષતા -દષ્ટિગોચર થાય છે. - આમ જૈન સાહિત્યના દષ્ટિબિન્દુ અનુસાર જાતજાતનાં વર્ગીકરણ થઈ શકે તેમ છે. દક્ષિણ્ય- ચિરિ ઉર ઉદ્યોતનસૂરિએ જાબાલિપુરમાં શકસંવત ૭૦૦ માં એક દિવસ ઓછા હતા ત્યારે અથત વિક્રમસંવત ૮૩૫ માં એટલે કે ઈ. સ. ૭૭૯ની ૨૧ મી માર્ચે પૂર્ણ કરેલી આ કુવલયમાલા ·[ ૧૮ ] અનામિક સાહિત્યને, ધર્મકથાનુયોગ, કથાત્મક સાહિત્યને તેમજ મુખ્યતયા જEણ મરકીમાં રચા- ચેલે એક નોંધપાત્ર નમૂનો છે. હી દેવીનું સાન્નિધ્ય–આ ૧૩૦૦૦ લેક જેટલા પરિમાણવાળી કથાને અંગે એના પ્રણેતાએ જાતે કહ્યું છે કે મારી આ રચના હી દેવીના સાન્નિધ્યને આભારી છે.' આ કુવલયમાલાના સંપાદક . એ. એન. ઉપાધેએ તેમજ એના અનુવાદક શ્રી હેમસાગર- સુરિજીએ પણ પોતપોતાનું કાર્ય થવામાં આ જ હી દેવીને હાથ હોવાનું જે કર્યું છે તે આશ્ચર્યકારક ઘટના ગણાય, કથાના પ્રકારે અને ઉપપ્રકા-કાણ (સ્થાન) નામના ત્રીજા અંગ (ઠા. ૩ ઉ૦ ૩, સુત ૧૮૯)માં કથાના ત્રણ પ્રકારો દર્શાવાયા છે – तिविहा कहा पं० तं, अत्थकहा, धम्मकहा, कामकहा" | આમ કથાના ત્રણ પ્રકાર છે. અર્થકથા, ધર્મકથા અને કામકથા. આ ઠાણ (ઠા. ૪, ઉ૦ ૨, સુત ૨૮૨) માં ધમકથાના ચાર ઉપપ્રકારો દર્શાવી દરેકના ચાર ભેદને ઉલ્લેખ છે. આ બાબત હું કોષ્ટક દ્વારા રજૂ કરું છું – કથા . અર્થ કથા ધર્મકથા કામકથા નિધની આક્ષેપણું વિક્ષેપણું સંવેદની નિર્વેદની ૩ દેવાદિ ૧ આચાર ૧ રવ-પરસમય ૧ ઈહલોક ૧ ઈહલોક ૨ વ્યવહાર ૨ પર–સમય ૨ પરલોક ૨ પરલોક ૩ પ્રાપ્તિ ૩ સમ્યક્ત્વ-મિથ્યાત્વ સ્વશરીર ૪ દષ્ટિવાદ જ મિથ્યાત્વ-સમ્યક્ત્વ ૪ પરશરીર ૪ તિચાદિ મહત્તરા યાકિનીના ધમપુત્ર સમભાવભાવી હરિભદ્રસૂરિએ સમરાઇચકહા (ભવ ૧, પત્ર ૩) માં કથાના નિમ્નલિખિત ચાર પ્રકારે દર્શાવ્યા છે – અર્થ કથા, કામકથા, ધર્મકથા અને સંક્રકથા. ૧. આ સંબંધમાં કુવલયમાલાની ૪૨૮ મી કંડિકામાં નીચે મુજબને ઉલ્લેખ છે – पउमासणम्मि पउमप्पभाए पउमेण हत्थपउमम्मि । हिययपउमम्मि सा मे हिरिदेवी होउ संनिहिया ॥ આ પદ્યમાં પ્રણેતાએ હી દેવીનું જે વર્ણન કર્યું છે તે મૃતદેવતાની નિમ્નલિખિત સ્તુતિનું સ્મરણ કરાવે છે – कमलदलविपुलनयना कमलमुखी कमलगभ समगोरी । कमले स्थिता भगवती ददातु श्रुतदेवता सिद्धिम् ॥ 3) ·[ ૧૮ ] આ સૂરિવરે આ ચારેનાં લક્ષણ પણ આપ્યાં છે. ઉોદતનરિએ પિતાની કૃતિ નામે કુવલયમાલા (કંડિકા ૯)માં નીચે પ્રમાણે કથાના ચાર પ્રકારે સુચવી એનાં લક્ષણ આપ્યાં છે–૧ આક્ષેપણ, ૨ વિક્ષેપણી, ૩ સંવેગજનની અને ૪ નિવેદજનની. વિશેષમાં એમણે આ ચારે પ્રકારનું એક એક ઉદાહરણ પણ આપ્યું છે. આ ઉપરાંત આ રિએ આ જ કુવલયમાલા (કંડિકા ૭)માં કથાના પાંચ પ્રકારે પણ ગણાવ્યા છેઃ (૧) સકલકથા, (૨) ખેઠકથા, (૩) ઉલ્લાપકથા, (૪) પરિહાસકથા અને (૫) વરાકથા. આ પાંચે પ્રકારને રજૂ કરતી કથાને એ “સંકીર્ણકયા' કહેતા હોય તેમ લાગે છે. સિદ્ધર્ષિએ વિ. સં. ૬રમાં ઉપમિતિભવપ્રપંચીકા રચી છે. એ રૂપકાત્મક સાહિત્યમાં અદ્વિતીય સ્થાન ભોગવે છે. એમાં એમણે પ્રથમ પ્રસ્તાવ (પત્ર ૨)માં કથાના ચાર પ્રકારે દર્શાવ્યા છે અર્થકથા, કામકથા, ધર્મકથા, અને સંકીર્ણકથા અર્થાત પ્રથમ ત્રણ પ્રકારના મિશ્રણરૂપ. આ ઉપરથી જણાય છે કે સિદ્ધર્ષિ હરિભકયુરિને અનુસરે છે. એ અર્થકથા અને કામકથાનાં પ્રચુર લક્ષણેથી. લક્ષિત કથાને ત્યાજ્ય ગણે છે. ઉદઘોનરિએ કુવલયમાલાને કેટલેક ભાગ ગદ્યમાં તો કેટલેક ભાગ પઘમાં રો છે, આને લઈને આ કુવલયમાલાને કેટલાક " ચમ્પ” તરીકે ઓળખાવે છે. ચપૂનાં બે ઉદાહરણ ઉપર્યુક્ત હૈમ કાવ્યાનુશાસન (અ) ૮, ૨૧૪)ની અલંકારચૂડામણિ નામની કૃતિમાં અપાયાં છે. કુવલયમાલાને એમાં ઉલ્લેખ નથી તો તેનું શું કારણ? કુવલયમાલાને નિદેશ કલિકાલસર્વજ્ઞ હેમચંદરિના ગુરુ દેવચંદ્રસૂરિએ વિ. સં. ૧૧૬માં રચેલા સત્તિનાહીરિયંમાં કર્યો છે, એટલે તેઓ આ કુવલયમાલાથી અપરિચિત હેય એમ તો કેમ બને ? ત્યારે શું એઓ કુવલય- માલાને “ચંપૂ’ નહિ ગણતા હશે કે એમને આપેલાં બે ઉદાહરણેથી ઊતરતી કેટિની માનતા હશે? નામકરણ–પ્રસ્તુત કૃતિનું નામ એના મુખ્ય પાત્રના-નાયિકાના કુવલયમાલાના નામ ઉપરથી જાયું છે. તેમ છે એ સુબધુની વાસવદત્તા અને બાણની કાદંબરીનું સ્મરણ કરાવે છે. સાથે સાથે હું એ વાત નેધીશ કે કુવલયમાલાની માતા ભાનુમતીએ એ ગર્ભાવસ્થામાં હતી ત્યારે કુવલની અર્થાત નીલ કમળની માળા રૂમમાં જોઈ હતી. તે ઉપરથી એનું “કુવલયમાલા” નામ પાડયું હતું જ્યારે કુવલયચંદની બાબતમાં એની માતા પ્રિયંગુસ્થામાએ ચંદ્ર તેમજ કુવલયમાલા એમ બે રૂમ જેવાં હતા. જેને લઈને એનું આ નામ પડાયું હતું પાડ્યા–આ કુવલયમાલાનાં દસ પાનાં નામ નીચે મુજબ છે – ૧. દરવર્મ=કુવલયચંદ્રને પિતા. ૨. પ્રિયંગુયામા-કુવલયચંદની માતા. ૩. શ્રી દત્ત=કુવલયચંદ્ર, કુવલયમાલાને પતિનાયકા પહેલા ભવમાં માનભર. ૪. કુવલયમાલા નાયિકા =કુવલયચંદ્રની પત્ની, પહેલા ભવમાં ગંગાદિત્યમાથાદિત્ય. ૫. પૃથ્વી સાર=કુવલયચંદ્રને પુત્ર, પડેલા ભાવમાં મેહદા. ૬. વિજયસેન=કુવલયમાલાને પિતા, વલયચંદ્રને શ્વસુર. ૭. ભાનુમતી =વિજયસેનની પટરાણું અને ૧ હૈમ કાવ્યાનુશાસન (અ) ૮, સુલ ૮)ની પતિ નામે અલંકારચૂડામણિમાં સકલકથાનું લક્ષણ નીચે મુજબ આપી ઉદાહરણ તરીકે સમરાદિકયા)ને ઉલ્લેખ કર્યો છે – समस्तफलान्तति मृत्तवर्गना." ૨ જુઓ કડિકા ૬૨. ૩ જુઓ કંડિકા ૨૯. - ·[ ૨૦ ] કુવલયમાલાની માતા તથા કુવલયચંદ્રની સાસુ. ૮. સાગરદત વેપારી અને કાલાન્તરે અવધિજ્ઞાની મુનિ. પહેલા ભવમાં ધનદેવ=લેભદેવ. ૯. મહેન્દ્રકુમાર = કુવલયચંને મિત્ર. ૧૦. સિંહ = પહેલા ભવમાં ભદશર્મ=ચંડસેમ. વિષય-કમસિદ્ધાન્ત એ જૈન દર્શનનો એક પ્રાણ છે. અને એ અધ્યાત્મશાસ્ત્ર, માનસશાસ્ત્ર ઈત્યાદિ વિવિધ શાસ્ત્રો સાથે પણ સંબંધ ધરાવે છે. એને અંગેનું સાહિત્ય જ્ઞાનાવરણાદિ આઠે કર્મનાં ઉદયાદિ ઉપર વિસ્તૃત અને વેધક પ્રકાશ પાડે છે. આ આઠ કર્મોમાં “મેહનીય કર્મ સહુથી મહત્ત્વનો અને આગળ પડતો ભાગ ભજવે છે. એ સંસારી જીવોની ખાનાખરાબી–પાયમાલી-દુર્દશા કરવામાં એક છે. એનાં બે મુખ્ય સ્વરૂપ છેઃ દર્શનમોહનીય અને ચારિત્રમેહનીય. તેમાં ચારિત્રમેહનીય વધારે ભયંકર છે. એની કવાય અને નાપા એમ બે જાત છે. ક્યાયો ચાર છે ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ, આ ચાર કપાયેના નીચે મુજબના નવ નોકવાયો ગેઠિયાઓ છે – હાસ્ય, તિ, અરતિ, ભય, શેક, જુગુપ્સા, પુવેદ, સ્ત્રીવેદ, અને નપુંસકવેદ. આમાં “વેદ” એટલે જાતીય આકર્ષણ કિવા વિષયવાસના. એક રીતે વિચારતાં “વેદ” મોખરે છે. એને કુવલયમાલામાં મેહ તરીકે નિર્દેશ કરાયો છે. ક્રોધાદિ કપાયરૂપ ચંડાલચેકડીનું અને એના અગ્રગણ્ય ગેઠિયા નામે મેહનું પરું પિત સચોટ અને રસિકપણે જણાય તે માટે એના અનાદિકાલીન ગુલામ બનેલા માનવીઓના પ્રતીકરૂપ પાંચ પાનું આ કુવલયમાલામાં હૃદયંગમ શૈલીમાં પદલાલિત્યથી દીપતું અને અનેકવિધ આનુષંગિક ઘટનાઓથી સમૃદ્ધ વર્ણન કરાયું છે. પાના નિરૂપણને ક્રમ–ચંડસેમ, માનભટ્ટ, માયાદિત્ય, લોભદેવ, અને મોહદત્ત એ પાંચ પાત્રોનું ક્રમસર આલેખન અહીં છે તે આ ક્રમ શાને આભારી છે તે સંબંધમાં યથામતિ નિર્દેશ કરું છું– ચાર કપાયો પિકી રાગમાં માયા અને તેમને તે દેશમાં ક્રોધ અને માનને અંતર્ભાવ કરાય છે. કેટલાકના મતે માનને પણ રાગમાં સમાવેશ કરાય છે. દ્વેષ ઉપર વિજય મેળવવામાં જેટલા પુસ્વાર્થની આવશ્યકતા છે તેના કરતાં વિશેષ રાગનું નિકંદન કાઢવામાં છે. આની સાબિતી તરીકે એમ કહીશ કે “વી દેવ” એ પ્રવેશ ન કરતાં “વીતરાગ' એ પ્રાગ જૈન ગ્રંથમાં કરાય છે. આમ હાઈ રાગને પ્રકારનું નિરૂપણ દેશના પ્રકારે પછી હેય એ ન્યાચ્ય છે. લોભ સહુથી ખરાબ છે, કેમકે એ ઉપશમણિ ૫ નીસરણીના સહુથી ઉપરના પગથિયે ચડેલા મુનિવરને પણ ગબડાવી દે છે એટલે એનું સ્થાન તો ચારે કપાયના નિરૂપણમાં અંતિમ હોય. ક્રોધ, માન, માયા અને લોભ એ ચારેના સંજવલન નામના પ્રકારનો નાશ ક્રમશઃ થાય છે. એથી કરીને માનને અંગેનું વક્તવ્ય ક્રોધને લગતા વક્તવ્ય પછી અપાયું છે. તીર્થકરોનાં નામ–આ કુવલયમાલામાં નિમ્નલિખિત નામવાળા તીર્થકરોનો ઉલ્લેખ છે – ઋષભદેવ અને વીર પ્રભુ (ક. ૧) ધર્મનાથ (ક. ૧૮૦) તેમ જ શાંતિનાથ, કુષ્ણુનાથ અને અરનાથ (કં. ૪૩૧). શ્રુત-સાહિત્ય—આ કુવલયમાલામાં જૈન આગમ પૈકી આયાથી માંડીને દિવિાય સુધીનાં બારે અંગેનું, પત્રવણ, યુરિયપગતિ અને ચંદપષ્યત્તિ એ ત્રણ ઉપાંગાનું અને જેણિપાહુડ નામના ૧-૨-૩ જુઓ કંડિકા ૭૨ ·[૨] એક પ્રકીર્ણકનું મિતાક્ષરી રવરૂપ રજૂ કરાયું છે. એ તમામનો પરિચય મેં મારા નીચે મુજબના પુસ્તકેમાં આપે છે. 1 A History of the Canonical Literaturo of the Jainas. 2 Descriptive Catalogue of the Government Collections of Manuscripts (Vol XVII, pts, 1-2) ૩. અગમનું દિગ્દર્શન. મારા પુસ્તક નામે પિસ્તાલીસ આગમમાં પણ અંગ તથા ઉપાંગે મેં પરિચય આપ્યો છે. જેણિપાદુકને અંગે કુવલયમાલા કંડિકા કરમાં નીચે પ્રમાણે પરિચય અપાવે છે:- " णाणाजीउत्पत्ती सुवण्णमणिरयणघाउसंजोयं । जाणंति जणियजोणिजोणीणं पाहुई अण्णे ॥" આ ઉપરથી જોઇ શકાય છે કે જેણિપાહુડમાં વિવિધ જીવની ઉત્પત્તિ તેમજ સુવર્ણ, મણિ, રત્ન અને ધાતુના સંગની હકીકત છે. ઉપાંગ બાર અને પ્રકીર્ણ કે ત્રીશેક છે. તેમ છતાં એ બધાને તેમ જ છેદસૂત્ર અને મૂલસૂત્રો પૈકી એકને નિર્દેશ ઉદ્ઘતનરિએ કર્યો નથી તે શું એ જૂના ન ગણાય એવો કોઈ પ્રશ્ન ઉઠાવે તો તેના ઉત્તર તરીકે મહત્તર ચર્ષિકૃત પંચગહની ગાથા ત્રીજીની પમનાતી વૃત્તિગત નિમ્નલિખિત કથન રજૂ કરી શકાય— फर्तुरधीनत्वात् सर्वासां झियाणाम् ॥" બાર ભિક્ષુપ્રતિમા–આ કુવલયમાલાની ૭રમી કઠિકામાં કહ્યું છે કે કેટલાક મુનિવરે પ્રતિમા વહન કરતા હતા. આ પ્રતિમાની સંખ્યા બારની છે, એનાં નામ દસાસુયફMધમાં છે. લબ્ધિઓ આવરસની નિતિ ગા. ૬૮-૭૦ માં કેટલીક લબ્ધિઓને ઉલ્લેખ છે, જિનભદ્ર- ગણિ સમાધ્યમણે આને અંગેના વિશે સાવસિયભાસની ગા૭૮૧-૭૯૩માં આ ઉપરાન્તની કેટલીક લધિઓ ગણાવી છે. કુવલયમાલામાં લગભગ પચાસ ઉપરાંત લબ્ધિઓનો નિર્દેશ છે. ન્યાયવાક્યનાં અવય–આ કુવલયમાલાની કરમી કં માં ન્યાયવાક્યનાં પાંચ તેમજ દસ અવને બાંધેલરે ઉલ્લેખ છે. ભદ્રબાપુ સ્વામીએ પણ બંને પ્રકારને આ ઉલેખ દસવાલિય (અ૦ ૧)ની નિજુતિની ગાથા ૫૦મીમાં કર્યો છે. જ્યારે આ નિતિની ગાથા ૮૯થી ૯૧ માં પાંચે અવધનાં નામ નીચે મુજબ દર્શાવ્યાં છે- ૧ પ્રતિજ્ઞા, ૨ હેતુ, ૩ દદાન્ત, ૪ ઉપસંહાર અને નિગમન. ભદબાવામા આ નિતિની ગાથા ૯૫ પછીના ભાસમાં દસ અવયવોનાં નામ નીચે પ્રમાણે રજૂ કર્યા છે. દલવાલિય અ ૧ ની નિતિ ૮-૧૦ આ ઉપરાંત નિતિની ૧૩૭ મી ગાથામાં નીચે મુજબ નામ અપાયાં છે?— પ્રતિ, પ્રતિજ્ઞાવિભક્તિ, દેવ, દેવિભક્તિવિપક્ષપ્રતિપ, દાન, આશંકા, તત્પતિધ, નિગમન. ૧ પ્રતિજ્ઞા, ૨ પ્રતિવિહિ, ૩ હેતુ, ૪ વિશુદિ, ૫ દદાનત, ૬ દાતવિધિ, છે ઉપચંદાર, ૮ ઉપસંહારવિદિ, ૯ નિગમન, અને ૧૦ નિગમનવિશુદિ.

·[ ૨૨ ] ૧ અહિંસાને અંગે દસ અવયનું નિરૂપણ કરાયું છે. ગુણગ્રાહકતા–ઉદ્યોતનસૂરિ સ્વયં વેતાંબર છે તેમ છતાં એમણે "વરાંગચરિત્રના કર્તા જાય અને પદ્મપુરાણનાં પ્રણેતા રવિણ એમ બે દિગંબરોનો માનભેર ઉલ્લેખ કર્યો છે. એ એમની ગુણગ્રાહiાનું ઘતન કરે છે. એમની આ ઉદારતા એટલેથી જ પર્યાપ્ત થતી નથી કેમકે એઓ તે નિમ્નલિખિત અજૈન ગ્રંથકારનાં નામે પણ સૂચવે છે – હાલિક-વિલાસવઈકહા આણ-કાદંબરી ગુણય–વઢકહી સાતવાહન (હાલ)-ગાહા સતસઈ વ્યાસ-ભારત વાલ્મીકિ-રામાયણ ગુણની આરાધના–ઉદ્યોતનસુરિ તીર્થકરે અને તીર્થને નમન કરે એ રવાભાવિક છે, પરંતુ એઓ સુરિ હોવા છતાં અંતમાં ૪૩૧મી કંડિકામાં કહેલા વિવિધ લબ્ધિઓથી વિભૂષિત મુનિવરોને પણ વંદન કરે છે. એમનું આ વતન કપુપાલન હેવાનું જણાય છે. સૂરિમંત્રમાં પણ આ પ્રકારે કેટલાક લબ્ધિધરોને વંદન કરાયું છે. અન્ય રીતે વિચારીએ તે ઉદ્યોતનસૂરિએ જાતજાતના લબ્ધિધર મુનિઓને પૃથક પૃથફ, નહિ કે એકસામટું નમન કર્યું છે. એઓ ગુણના પૂજક હતા તેનું આ એક જ્વલંત ઉદાહરણ છે. એમના જેવા મહાનુભાવો જ નિમ્નલિખિત પદ્યગત ભાવના માર્ગદર્શક બને છે. गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न च लिङ्गं न च वयः દુર્જનની સ્તુતિ–ઉદ્યતન રિએ આ કથાના પ્રારંભમાં આદ્ય અને અતિમ તીર્થકરને અને પછી તીર્થને પ્રણામ કરી આગળ જતાં પુરોગામી કવિવરની ગૌરવ ગાથા વર્ણવી દુર્જનોની રૂપકે દ્વારા આબેહુબ સ્તુતિ કરી છે અને ત્યાર બાદ સજની સ્તુતિ કરી છે. આ વ્યતિક્રમ નિમ્નલિખિત પવના પૂર્વાદ્ધનું સ્મરણ કરાવે છે. दुर्जनं प्रथमं वन्दे, सज्जनं तदनन्तरम्" સાઘર્મિક સિહ–આ કુવલયમાલામાં ૧૯મી કંડિકામાં સિંહ સાધર્મિક' તરીકે ઉલ્લેખ છે. સામાન્ય રીતે આ આશ્ચર્યજનક ઘટના ગણાય કેમ કે મનુષ્ય “સાધર્મિક' ગણાય પરંતુ અહીં તો સિંહ જેવા ગર્ભજ હિંસક તિય“ચને “સાધર્મિક' કહ્યો છે. જૈન દર્શન પ્રમાણે કઈ કે ગર્ભ જ તિર્યંચ શ્રાવકનાં કેટલાંક વૃત આચરી શકે છે. આવી માન્યતા અન્ય દશનકારની હોય તેવું જોવા જાણવામાં નથી. આભૌમ્યની ભાવના મનુષ્યજાતિ પૂરતી નથી. પરંતુ એ ભાવના તે અધમમાં અધમ કોટિના મનાતા અનાદિકાલીન સૂમ નિગોદ જેવા જીવ સુધી વિસ્તરેલી છે એમ જૈન દર્શનનું કહેવું છે. મહત્વ–ચંપુ નામને ચરિતાર્થ કરનારી અને “સંકીર્ણ કથા સંકીર્ણ કથા' તરીકે ઓળખાવાતી આ કુવલયમાલામાં ભિન્ન ભિન્ન રુચિ ધરાવનારા અને જાતજાતની કક્ષાવાળા જનોને આકર્ષી શકે એવી વિશિષ્ટ અને વિવિધ વાનગીઓ પિરસાઈ છે. આત્માથી જનેને ક્રોધ, માન, માયા, લેભ અને મેહનાં સ્વરૂપથી પરિચિત બનાવવામાં અને એનાં સપાટામાંથી મુક્ત કરવાનો એ માર્ગ દર્શાવે છે. મનુષ્યના છ આંતર શત્રુઓ અર્થાત્ પરિપુ તરીકે કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ અને મત્સર ગણાવાય છે અને અહીં ઉપર્યુક્ત પાંચમાં સમાવેશ કરાવે છે. દ્રવ્યાનુયોગના અભ્યાસીઓને સમ્યફવ, લેસ્યા ઈત્યાદિના પરિ- શીલનનું મહત્ત્વનું સાધન પૂરું પાડે છે. દાર્શનિક સાહિત્ય અને તેમાં પણ કમસિદ્ધાન્તના અભ્યાસીને એ આ સિદ્ધાન્તગત મેહનીય કમને અવાંતર ભેદ રૂપ કષાય મેહનીયનું નિરૂપણ પૂરું પાડે છે. ૧-૨ આ બંનેનો પરિચય મેં જૈન સંસ્કૃત સાહિત્યનો ઈતિહાસ (ખંડ બીજા)માં આપ્યો છે. ૩ આના પરિચય માટે જુઓ પાઠ ભાવ સા(પૃ. ૧૪૨થી ૧૪૬).

·[ ર૩ ] કાવ્યરસિકોને જાતજાતનાં વર્ણનથી અને પ્રહેલિકાઓથી આનંદિત કરે છે. સંશોધનના અર્થઓને સંશોધન માટેની પુષ્કળ સામગ્રીની નવાજેશ કરે છે. કથાસાહિત્યના અનુરાગીઓને રસપ્રદ કથા અર્પે છે. ભાષાવિશારદોને પાઇય ભાષાની–પશાચીની પણ ઝાંખી કરાવે છે. સામાજિકશાસ્ત્રના અભ્યાસીને સમાજની રચના અને ઘટનાઓના નિદર્શન દ્વારા સમુચિત અને વિપુલ રાક પૂરે પડે છે. માનવની સારી અને નરસી વૃત્તિઓ ઉપર તેમજ એની લાગણીઓ ઉપર આ વેધક પ્રકાશ પાડે છે. સચ્ચારિત્રના જિજ્ઞાસુઓને સાચા સાધુ જીવનનું દિગદર્શM કરાવે છે. શૃંગારાદિ રસના પિપાસુ- એને તે તે રસનું યથેષ્ટ પાન કરાવે છે. તિકશાસ્ત્રમાંથી રાશિઓને કલાદેશ, સામુદ્રિક શાસ્ત્રમાંથી લક્ષણે, વૈઘક શાસ્ત્રમાંથી આરોગ્ય, અર્થશાસ્ત્ર અંગે વાણિજ્ય એમ વિષ આલેખાયા છે. અર્થોપાર્જનને અનિન્દ્રિત ઉપાયો પણ અહીં દર્શાવાયા છે. અશ્વની ૧૮ જાતિનાં નામ કમી કડિકામાં અપાયાં છે તે અશ્વશાસ્ત્રના અથને ઉપયોગી થઈ પડશે. ફલશ્રુતિ–કેટલાક મંથકારે જેમ પ્રારંભમાં પુરોગામી વિધાર્યોની પ્રશંસા કરે છે તેમ તેઓ અંતમાં પિતાના ગ્રંથ પાઠકને આના પાનથી થતા લાભ૩પ ફલશ્રુતિને પણ નિર્દેશ કરે છે. આવું કિવિધ કાર્યઉદ્યોતનરિએ કુવલયમાલાના અંત (૪ર૯ )માં કર્યું છે. અહીં હું ત્રણ પ્રશ્ન રજુ કરું છું. ૧ પુરગામની પ્રશંસા કરવાનું સુત્ય પગલું સૌથી પ્રથમ કેણે અને કયારથી ભર્યું છે ? ૨ ફલશ્રુતિ એ આત્મપ્રશંસા ગણાય કે કેમ? ૩ ફલશ્રુતિરૂપના વિષયને દેણે કયારથી અને શા માટે રથાન આપ્યું ? આવા કેટલાક પ્રશ્નો આ કુવલયમાલાના અંગે ઉડાવી શકાય અને તે સંશોધનની સામગ્રી પૂરી પાડે તેમ છે. આવું એક ઉદાહરણ હું નીચે મુજબ રજુ કરું છું – કુવલયમાલાની ૪૩૦મી કલિકામાંને નિમ્નલિખિત પઘગત હરિભદ્રસુરિનો ઉલ્લેખ ઉપલબ્ધ જૈન સાહિત્ય વિચારતાં પ્રાચીનતમ છે એ વાત તે નિર્વિવાદ છે પરંતુ આ ઉપરથી કેટલાક વિદ્વાનો હરિફરિને કુવલયમાલાકારના સાક્ષાત ગુરુ માને છે તે શું સમુચિત છે? सो सिद्धन्तेण गुरू जुत्तिसत्येहि जस्स हरिभद्दो । बहुसत्यगंधवित्यरपत्यारियपयहसव्वत्यो । વિશેનમાં આ પદ્યમાં જે તે શબ્દને પ્રાગ છે તેથી શું સમજવાનું છે ? સાધનની સામગ્રી–ઉદ્યોતનસુરિએ કરમી કંડિકામાં કેવલીઓએ, પ્રબુદ્ધોએ અને રવર્ષબુદ્ધોએ રચેલા ગ્રંથનું મુનિઓ મનન કરે છે. એમ કહ્યું છે પરંતુ અહીં એમણે આ પૈકી એક પણ મંથનું નામ દર્શાવ્યું નથી તે એ નામે કયાં છે? આ પ્રશ્ન અત્યારે તે અનુત્તર રહે છે. આમ હેબ આ એક સંશોધનને વિષય ગણાય. એવી રીતે કહી કંડિકામાં તિપુરિસ ચરિય(ત્રિપુરૂષ ચરિત્રના ૧. વિધ્ય અને સા એ બે પર્વતનું, સમુનું, રેવા નદીનું, નૌકાભંગનું, વિશ્વાટવીનું, વિનીતા વગેરે નગરીનું, વડતુઓ ઇત્યાદિનું.

·: - [ ૨૪ ] કર્તા તરીકે ગુપ્તવંશના રાજર્ષિ દેવતને ઉલ્લેખ છે. તે શું ઉોતનરિએ જે પિતાના એક પૂર્વજને મહાકવિ કહ્યા છે તે જ આ છે? વિશેષમાં આ ગ્રંથ કયો છે, અને કઈ ભાષામાં છે? ત્રિપુરુચરિત્રની એક પણ હાથથી આ નામથી તે જિનરત્નકેશ (વિ. ૧)માં નેંધાયેલી નથી તો શું એ અલભ્ય છે? શું આમાં પુરુષચરિત્રની જેમ ઉત્તમ, મધ્યમ અને અધમ એમ ત્રણ પ્રકારના પુરુષોનું વર્ણન હશે ? આ જ ઠ્ઠી કંડિકામાં રાજર્ષિ પ્રભંજનને અને એમની કૃતિ નામે જમહરચરિય (યશેધરિત્ર)નો ઉલ્લેખ છે તે શું એમણે જ થશે ધરચરિત્રપીઠબંધ કે જેની હાથથીઓ દિગંબરીય ભંડારમાં છે તે જ અત્ર અભિપ્રેત છે ? કુવલયમાલાની ૧૯૬મી કંડિકામાં નીચે મુજબની પંક્તિ અપાયેલી છે – "जो मं परियाणइ सो गिलाणं पडियरइ । जो गिलाणं पडियरइ सो मम परियाणइ ति।।" આ પંક્તિ આયારમાં આવતા ગત પ્રત્યાગત સત્રનું સ્મરણ કરાવે છે. સ્વાધ્યાય-કુવલયમાલાની બે જ હાથથીઓ અત્યારે તે મળે છે. એમાંની એક મુંબઈ સર કારની માલિકીની છે અને એ હાલમાં તો ભાંડારકર પ્રાચ્યવિદ્યા સંશાધન મંદિરમાં પૂનામાં છે. એને દર્શન કરવાનો અને એને સંક્ષિપ્ત પરિચય આપવાને સુગ અને પાંત્રીસેક વર્ષ ઉપર સાંપડ્યો હતો. અને થોડા વખત ઉપર એને અગેનું મારું પરિચયાત્મક લખાણ છપાવાયું છે. દરમ્યાનમાં મેં પાઈય (પ્રાકૃત) ભાષાઓ અને સાહિત્ય વગેરે નામના મારા પુસ્તકમાં પ્રસંગોપાત આ કુવલયમાલાને અંગે કેટલુંક કથન કરેલું છે. આજે આગધારક અને ત્રિવિધ સ્થવિર શ્રીઆનંદસાગરસૂરિજીને એક પટ્ટા- લંકાર વિનય શ્રીહેમસાગરસૂરિજીએ આ કુવલયમાલાના ગુજરાતીમાં કરેલા અનુવાદના દષ્ટિપાતને અવસર પ્રાપ્ત થયો છે. ઉપસંહાર– અંતમાં હું એ સાનંદ અને સાભિનંદન નેંધ લઈશ કે ઉપલબ્ધ સાહિત્ય જોતાં સહુથી પ્રથમ કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચંદ્રસૂરિ ગુરુ દેવચંદ્રસૂરિએ વિ. સં. ૧૧૬માં રચેલા સાતિ- નાચરિય નામના પોતાના ગ્રંથમાં આ કુવલયમાલાને ઉલ્લેખ કરીને, પરમાનસૂરિના શિવ રત્નપ્રભ- રિએ આ કથાના નામથી જ એને સુગમ સંસ્કૃતમાં સંક્ષેપમાં ચાર અધિકારમાં સાર આપીને, સાહિધારક અને પુરાતત્ત્વવેત્તા જિનવિજયજીએ સિંઘી જૈન ગ્રંથમાલામાં આ મહામૃત્યશાળી કુવલય- માલાને સ્થાન આપીને, ડે. ઉપાએ ઉપલબ્ધ બંને હાથપોથીઓના આધારે આનું સંપાદન કરીને અને શાહમસાગરસૂરિજીએ આ કૃતિને અનુવાદ કરીને અને આ કુવલયમાલામાં વપરાયેલા જૈન પારિભાષિક શબ્દની સાથે સુચી મારી સુચનાનુસાર આપીને તેમજ ર્ડો. રમણલાલ સી. શાહના સહગપૂર્વક ઉપદ્યાતનું કાર્ય હાથ ધરીને આ કુવલયમાલાના વિશેષ પઠન-પાઠનને ભાગ મોકળો કર્યો છે. આમ હોઈ આ કુવલયમાલામાં કથા દ્વારા અપાયેલા ગર્ભિત ઉપદેશ અનુસાર ધાદિક કષારૂપ સમસ્ત સંસારી જીવોના અનાદિકાલીન @ાશત્રુઓને આત્યંતિક સંહાર કરવાનું સામર્થ્ય હરકોઈ મુમુક્ષુને સવાર સાંપડે એ અભિલાષા પ્રદર્શિત કરતો હું આ દૃષ્ટિપાતથી વિરમું છું. કાયસ્થ મહેલ્લો, ગેપીપ, સુરત, હીરાલાલ ૨, કાપડિયા તા. ૧૫-૧૨-૬૪ ૨ મારે “આમુખ જેવું લખી આપવાની હેમસાગરિની પ્રેરણા અને ડો. રમણલાલ શાહ એમના સૂરમાં સૂર પૂર્યાનું આ ફળ છે.

·ઉપ દ્ ઘા ત [ પ્રાસ્તાવિક, ગ્રંથારપરિચય, કુવલયમાલાને રચનાસમય, “હી' દેવીની સહાય, કથાને પ્રકાર, કથાવસ્તુ અને તેની ગૂંથણી, વર્ણને, નગરીનાં વર્ણને, રસનિરૂપણ અને શૃંગાર રસ વિશે ખુલાસે, શાસ્ત્રચર્ચા, અલંકારસમૃદ્ધિ, સંવાદ, ભાષા અને શૈલી તથા ઉપસંહાર ] પ્રાસ્તાવિક પ્રાકૃત ભાષાના અનેરા આભૂષણ જેવા લગભગ ૧૩૦૦૦ શ્લેક પ્રમાણુ ગ્રંથ શિરે- મણિ કુવલયમાલા”ની રચના વિક્રમના નવમા સૈકામાં વિ. સં. ૮૩૫માં શ્રી તત્ત્વાચાર્યના શિષ્ય શ્રીઉદ્યોતનસૂરિએ કરી હતી. પરંતુ એક યા બીજા કારણે આ અપૂર્વ ગ્રંથને અભ્યાસ, અન્ય પ્રાચીન જૈન કથાગશેની સરખામણીમાં બહુ થયે હેય એમ જણાતું નથી. આ ગ્રંથની બહુ હસ્તપ્રત તયાર થઈ હોય અથવા એના ઉપર કોઈ ટીકાની રચના થઈ હોય એવું પણ જોવા મળતું નથી. પરંતુ બીજી બાજુ આ ગ્રંથ તદ્દન અપરિચિત રહ્યો હશે એવું પણ નથી. વિક્રમના અગિયારમા–બારમા સૈકામાં નેમિચંદ્રસૂરિએ “આખ્યાન- મણૂિકેશ”માં “કુવલયમાલાની માથાદિત્યની કથાની કથાને નિર્દેશ કર્યો છે અને આમ્ર- દેવસૂરિએ તેના ઉપર રચેલી વૃત્તિમાં માયાદિત્યની કથા સંક્ષેપમાં આપી છે. આ કથા કુવલયમાલા'ની કથાને આધારે આપવામાં આવી છે એમાં કંઈ સંશય નથી. એમાં કેટલીક પંક્તિ સીધે સીધી “કુવલયમાલા માંથી જ લીધેલી છે.' કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રી હેમચન્દ્રાચાર્યના ગુરુ શ્રી દેવચંદ્રસૂરિએ પિતાની કૃતિ “સંતિ- નાહચરિય”માં “કુવલયમાલાના કર્તાની નીચે પ્રમાણે સ્તુતિ કરી છે–૨ જિavor(ઘ)સૂરિ નમામિ યomerણયા સાજા कुवलयमाला महाकुवलयमाला कहा વિક્રમના ચૌદમા સૈકામાં પ્રભાચંદસૂરિએ પ્રભાવચરિતમાં કુવલયમાલાને નિર્દેશ મહાકવિ સિદ્ધિવિના સંબંધમાં કર્યો છે– પણ » ૧. જુઓ પ્રાકૃત ટેસ્ટ સોસાયટી તરફથી પ્રકાશિત થયેલ આખ્યાનમણિશ' પૃ. ૨૧૮-૧૯; ૨૦ થી ૨૨૫, ૨. “સંતિના હરિવં' અદ્યાપિ અપ્રસિદ્ધ છે. ઉપરની સ્તુતિની ગાથાને ઉલ્લેખ મુનિશ્રી જિન- ‘વિજયજી કૃત, વલયમાલા” વિના "વસંતના રજતજયંતી અંકમાં પ્રગટ થયેલા લેખમાં છે.

·[ ૨૬ ] स चोपदेशमालाया वृत्तिं वालावबोधिनीम् । विधेऽवहितप्रनः सर्वन इव गीर्भरः ।। सूरिर्दाक्षिण्यचन्द्राख्यो गुरुनाताऽस्ति तस्य सः । कथां कुवलयमालां चक्रे शृंगारनिर्भराम् ।। किञ्चित् सिद्धकृतग्रन्थसोत्प्रासः सोऽवदत् तदा । लिखितैः किं नवो ग्रन्थस्तदवस्थागमाक्षरैः ।। शास्त्रं श्रोसमरादित्यचरितं कीर्त्यते भूवि । यद्रसोमिप्लुता जीवाः क्षतुडाचं न जानते ।। अर्थोत्पत्तिरसाधिक्यसारा किञ्चित् कथापि मे । अहो ते लेख कस्येव ग्रन्थः पुस्तक पूरणः ।। अथ सिद्धकविः प्राह मनोदूनोऽपिनो खरम् । वयोतिक्रान्त पाठानीमीदशी कविता भवेत् । का स्पर्द्धा समरादित्यकवित्वे पूर्वसू रिणा । खद्योतस्येव सूर्येण माग्मन्दमतेरिह ।। इत्यमुत्तेजित खान्तस्तेना सौ निर्भमेवुधः । अज्ञदुर्बोध सम्बन्धां प्रस्तावाष्टक सम्भृताम् ।। रम्यामुपभितिभवप्रपञ्चाख्यां महाकथाम् ।। सुबोध कवितां विद्वदुत्तमाङ्गविघूननीम् । ग्रन्थं व्याख्यान योग्यं यदेनं चक्रे शमाश्रयम् । अतः प्रभृति सधोऽस्य व्याख्यात विरुदं ददौ ॥ આમ, “પ્રભાવ ચરિત”માં ઉદઘોતનસૂરિ અને સિદ્ધષિ બંને ગુરુબંધુઓ હતા અને ઉદઘાતનસૂરિએ હરિભદ્રસૂરિની “સમરાઈશ્ચકહા” અને પિતાની “કુવલયમાલા” ની રચના શક્તિ બતાવીને સિદ્ધર્વિની “ ઉપદેશમાલા બાલાવબોધિની ટીકાનો ઉપહાસ કર્યો એટલે એના જવાબમાં સિદ્ધષિએ “ઉપમિતિભવપ્રપંચા” નામની રમ્ય મહાકથાની રચના કરી અને એથી એમને “વ્યાખ્યાતૃ'નું બિરુદ આપવામાં આવ્યું. “પ્રભાવક ચરિત” માં આપેલે આ પ્રસંગ માત્ર દંતકથા જ છે અને તે પ્રસંગ સાચે નથી કારણ કે “ઉપમિતિ ભવપ્રપંચા કથાની રચના કુવલયમાલાની રચના પછી ૧૨૭ વર્ષ થઈ છે. પરંતુ પ્રભાચંદ્રસૂરિના સમયમાં કુવલયમાલાની કથા જાણીતી હશે એમ આ દંતકથા પરથી જણાય છે. વિક્રમના ચૌદમા સૈકામાં રત્નપ્રભસૂરિએ પ્રાકૃત “કુવલયમાલા” ઉપરથી સંસ્કૃતમાં સંક્ષેપમાં લગભગ ચાર હજાર શ્લોક પ્રમાણ “કુવલયમાલાની રચના કરી છે. આરંભમાં જ શ્રી રત્નપ્રભસૂરિએ લખ્યું છે– ૧ “પ્રભાવકચરિત”—(પૃ. ૧૨૩-૧૨૪)–સિંઘી જૈન ગ્રંથમાળા તરફથી સ. ૧૯૯૭માં પ્રકાશિત. રતનપ્રભસૂરિકૃત સંસ્કૃત કુવલયમાલાથા–પૃ. ૨-શ્રી જૈન આત્માનંદ સભા, ભાવનગર તરફથી ઈ. સ. ૧૯૧૬ માં આ ગ્રંથ પ્રસિદ્ધ થાય છે.

·[૨૭] कुवलयमालेव कया कुवलयमालाल्या कुवलयेऽस्मिन् । अर्थप्रपञ्चपरिमल-परिमिलिताभिज्ञरोलम्या ।। दाक्षिण्यचिह्नमुनिपेन विनिर्मिता या, प्राक् प्राकृता विवुधमानसराजहंसी । तां संस्कृतेन वचसा रचयामि चम्पू सद्यः प्रसद्य सुधियः प्रविलोकयन्तु ।। કથાઓની સંકુલતાને કારણે કે ભાષાની કઠિનતાને કારણે કે શૃંગારરસના આલે- ખનને કારણે કે બીજા કેઈ પણ કારણે પ્રાકૃત કુવલયમાળાને પ્રચાર પ્રાચીન સમયમાં થ જોઈએ તેટલે થયેલ જણાતું નથી. સંસ્કૃત સંક્ષિપ્ત કુવલયમાળાને કારણે પણ તેમ થયું હોય તો નવાઈ નહિ, પરંતુ સંસ્કૃત કુવલયમાળાને પ્રચાર પણ અન્ય જૈન કથાગૂંથેની અપેક્ષાએ ખાસ બહુ થયે નથી. સીમંધર શુભારંગમાં કામગજેન્દ્રની કથા નિરૂપવામાં આવી છે તે સિવાય કુવલયમાળાની કથાઓ અન્ય કથાસંગ્રહોમાં લેવાઈ હોય અથવા તેના પર રાસકૃતિની રચના થઈ હોય એવું જોવા મળતું નથી. વર્તમાન સમયમાં રત્નપ્રભસૂરિની સંસ્કૃત “કુવલયમાળા'નું સંપાદન પૂ. પ્રવર્તક શ્રીકાંતિવિજયજીના શિષ્ય પૂ. શ્રી ચતુરવિજયજી મહારાજે ઈ. સ. ૧૯૧૬ માં કર્યું હતું. એ સમયે પ્રાકૃત કુવલયમાળા વિશે સંશોધન થવા લાગ્યું, એમાં સ્વ. ચીમનલાલ ડાહ્યાભાઈ દલાલ તથા મુનિશ્રી જિનવિજયજીએ મહત્ત્વનું કાર્ય કર્યુંપ્રાકૃત કુવલયમાળા ગ્રંથ રૂપે છપાઈને પ્રસિદ્ધ થઈ તે પૂર્વે પૂ. મુનિશ્રી પુણ્યવિજયજી, પૂ. કસ્તૂરસૂરિજી, પૂ. મુનિશ્રી અભયસાગરજી, પંડિત સુખલાલજી, પંડિત બેચરદાસ, પંડિત લાલચંદ ગાંધી, સાક્ષર મોહનલાલ દલીચંદ દેસાઈ, પ્રે. હીરાલાલ કાપડિયા, 2. ઘાટગે, ડે. આદિનાથ ઉપાધે, શ્રી કે. કા. શાસ્ત્રી વગેરે ભિન્નભિન્ન વિદ્વાનોએ ભિન્નભિન્ન દષ્ટિબિન્દુથી એ કૃતિની નોંધ. લીધેલી છે. આ ગ્રંથની હાલ બે હસ્તપ્રત મળે છે. એક પૂનાના ભાંડારકર રીસર્ચ ઇન્સ્ટિટયૂટની. અને બીજી જેસલમેરના ભંડારની. એ બંને પ્રતાને આધારે ડો. આદિનાથ ઉપાથેયે આ કૃતિનું શ્રમ અને ચીવટપૂર્વક સંપાદન તૈયાર કર્યું અને ૧૯૫૯ માં તે સિંધી જેને ગ્રંથમાળામાં પ્રગટ થયું છે. પ્રગટ થયેલા પ્રાકૃત ભાષાને આ એક અદ્વિતીય ગ્રંથ વિશે આપણે ત્યાં ભારતમાં તથા પશ્ચિમના દેશનાં વિદ્વાનોમાં ઠીક ઠીક અભ્યાસ થઈ રહ્યો છે. જૈન સાહિત્ય સંશોધક ભા. ૧લાના બીજા અંકમાં પ્રાચીન જૈનગ્રંથ સૂચી-ખૂહથ્રિપનિકા નામની છે તેમાં ૧માં પાને “ન. ૩૨૦ સુવઇચમહા પ્રાકૃતિ. સં. ૮રૂષ a કો- નીચા ૨૨૦૦૦ ની નેધ છે. આ હસ્તપ્રત ક્યા ભંડારની છે તેમજ કેટલા પાના વગેરે છે તેને અહીં ઉલ્લેખ નથી. એટલે ઉપર્યુક્ત હસ્તપ્રતથી એ ભિન્ન છે કે કેમ તે કહેવું મુશકેલ છે. પ્રથારને પરિચય પ્રાચીન કૃતિઓમાં ગ્રંથકર્તા કેટલીક વાર પિતાના નામને ઉલ્લેખ સુદ્ધાં કરતા નથી. એ દષ્ટિએ શ્રી ઉદ્યોતનસૂરિએ આ ગ્રંથને અંતે પિતે આપેલી પ્રશસ્તિમાં પિતાની ગુરુ- ·[ ૧૮ ] પરંપરા તથા કુલપરંપરાને પરિચય આપ્યો છે અને કૃતિની રચના સ્થળ તથા સમય વિશે પણ ચેકસાઈપૂર્વક નિર્દેશ કર્યો છે. શ્રી ઉતરિએ આ ગ્રંથમાં આપેલી છે બધી માહિતીથી કેટલાક પ્રશ્નોની બાબતમાં ઘણે સારે પ્રકાશ પડ્યો છે. પરંતુ ઉદ્યતનસૂરિ વિશે એમના અન્ય કેઈ ગ્રંથ, શિષ્ય-પરિવાર કાળધર્મનાં જળ-સમય વિશે પ્રાચીન અન્ય ગ્રંમાંથી ખાસ કંઈ વિશેષ માહિતી હજુ સુધી સાંપડી નથી. શ્રી ઉદ્યોતનસૂરિએ પિતે આપેલી માહિતી પ્રમાણે તેમના પિતાનું નામ પણ ઉદ્યો- તન હતું. તે મહાદાર નગરના ક્ષત્રિય રાજા હતા. તે ત્રિકમમિરત હતા. તેમના પુત્રનું નામ વટેશ્વર (વડેસર) હતું. તેમના પુત્ર તે કવિ ઉદ્યોતન, એમણે તત્ત્વાચાર્ય પાર દિક્ષા લઈ આચાર્યની પદવી મેળવી હતી. એમનું ઉપનામ “દાક્ષિણ્યચિહ્નસૂરિ હતું. પિતાની ગુરુપરંપરા વિશે જણાવતાં શ્રીઉદ્યતનસૂરિએ લખ્યું છે કે ઉત્તરાપથની ચંદ્રભાગા નદીના કિનારે આવેલી પતિકા નગરીના શ્રી રમણ શાના ગુરુ હરિગુપ્ત- સૂરિ થઈ ગયા. તેમના શિષ્ય દેવગુપ્ત મહાકવિ હતા. તેમના શિષ્ય શિવચંદ્રગણિ નીચે યાત્રા કરતા કરતા ભિન્નમાલ (શ્રીમાલ)માં આવીને સ્થિર થયેલા. એમના શિષ્ય વહાદત્તગિણિ હતા. તેમના છ સુપ્રસિદ્ધ શિષ્યો નાગ, છંદ, મમ્મટ, દુર્ગ, અગ્નિશમાં અને વટેશ્વર હતા. એમાંથી વટેશ્વરાચાર્યના શિષ્ય તે તત્ત્વાચાર્ય અને તેમના શિષ્ય તે ઉદ્યતન સુરિ, તેઓ ચંકુલની પરંપરામાં થઈ ગયા. તેમણે સિદ્ધાતશાસ્ત્રનું અધ્યયન શ્રી વીરભદ્રાચાર્ય પાસે કર્યું હતું અને ન્યાયશાસ્ત્રનું અધ્યયન શ્રીહરિભક્ષુરિ પાસે કર્યું હતું. ગુજરાતમાં જાબલિપુરમાં શ્રીવત્સરાજ નામનો રાજા જ્યારે રાજ્ય કરતો હતો ત્યારે ત્યાં વીરદ્રાચાર્યે ભજિનેશ્વરનું એક ઉચું ભવ્ય મંદિર કરાવ્યું હતું. એ મંદિરના ઉપાશ્રયમાં સ્થિર થઈને ઉદ્યોતનસૂરિએ આ ગ્રંથની રચના કરી હતી. તે સમયે શક સંવત્ ૭૦૦ મે (વિ. સં. ૮૩૫) ચાલતું હતું. શ્રીહરિભદ્રસૂરિ તથા શ્રી વીરભદ્રસૂરિ એમના પૂર્વકાલીન હતા. શ્રી ઉદ્યોતનસૂરિએ “કુવલયમાલા” ઉપરાંત બીજા કેઈ ગ્રંથની રચના કરી છે કે નહિ તે વિશે આપણને કશું જાણવા મળતું નથી. એમની કૃતિ તરીકે માત્ર “કુવલય- માલા”ને જ પ્રાચીન સમયથી ઉલેખ થતો આવ્યો છે. શ્રી ઉદ્યોતનસૂરિએ આપણાં ગોપાંગાદિ આગમશાસ્ત્રો ઉપરાંત વ્યાકરણ, ન્યાય, છંદ, કાવ્યાલંકાર, જોતિષ વગેરે શાને પણ સારો અભ્યાસ કર્યો હશે, એમ એમને ગ્રંથ વાંચતાં જણાય છે. વળી એમણે ગ્રંથારંભમાં પૂર્વ કવિઓ છપ્પણય પાદલિપ્તસૂરિ, શાતવાહન, (હાલ) ગુણાચ, વ્યાસ, વાલ્મીકિ, બાણ, વિમલસૂરિ, દેવગુપ્ત, બંદિક, હરિવર્ષ, પ્રભંજન, જડિલ, - વડગના વિમલચંદ્રસૂરિની પાટે બીજા એક ઉદ્યોતનમુરિ થઈ ગયા છે, જે પતુત ગ્રંથકર્તા ઉદ્યોતનમૂરિથી ભિન્ન છે અને એમના પછી લગભગ બે સૈકા પછી થઈ ગયા છે. * ઇgp–આ શબ્દગુચ્છ છઠ્ઠી કંડિકામાં બે વખત તથા ૨૮મીમાં એકવાર વપરાયે છે. એનાં બે સંસ્કૃત સમીકરણે સંભવે છેઃ ૧ પપર્ણક અને પ્રજ્ઞક. સંદર્ભ વિચારતાં બીજું સમીકરણ ·[ ૨૯] રવિષેણ, હરિભદ્રસૂરિ વગેરેની સ્તુતિ કરી છે. તથા ગૌરવશાલી ગ્રંથરચના વડે “અભિમાન પરાક્રમ અને “સાહસ અંકવાળા કવિઓનું પણ સ્મરણ કર્યું છે. એ પરથી એ મહા- કવિઓની કૃતિઓથી પિતે પરિચિત હેય એ સ્વાભાવિક છે. તદુપરાંત સામુદ્રિકવિદ્યા, વિદ્યક, અશ્વપરીક્ષા, ધાતુવાદ, ભાષાલક્ષણ, વગેરે ઘણું ભિન્નભિન્ન વિષયને અભ્યાસ એમણે કર્યો હશે એમ જણાય છે. કુવલયમાલાને રચના સમય ઉદ્યોતનસૂરિએ “કુવલયમાલા” માં એના રચના સમયને સ્પષ્ટ નિર્દેશ કર્યો છે. તેઓ પ્રાન્તભાગમાં લખે છે – सगकाले वोलीणे वरिसाण सएहिं सहिं गएहिं। एग-दिणेणूणेहिं रइया अवरोह-वेलाए । ક तत्य ठिएणं अह चोदसीए चेत्तस्स कण्ह-पक्सम्मि । णिम्मविया बोहिकरी भव्वाणं होउ सव्वाणं ।। એટલે કે શક સંવત ૭૦૦ પૂર્ણ થવામાં એક દિવસ બાકી હતું ત્યારે ચૈત્ર વદ ૧૪ ને દિવસે ત્રીજા પહેરે આ ગ્રંથની રચના પૂર્ણ કરી હતી. આ સમય એટલે વિકમ સંવત ૮૩૫ ના ચૈત્ર વદ ૧૪ ને દિવસે, ઈ. સ. ૭૭૯ ના માર્ચની ૨૧ મી તારીખે આ ગ્રંથની રચના પૂર્ણ થઇ છે. હી દેવીની સહાય કુવલયમાલા”ની રચના અંગે કવિએ જેને વારંવાર નિર્દેશ ગ્રંથસમાપ્તિની કંડિકામાં કર્યો છે તે હી દેવીએ પિતાને કરેલી સહાય વિશે છે. પિતાને આ ગ્રંથ રચવાની સૂચના, પ્રેરણા અને પ્રસાદ એ દેવીએ આપ્યાં છે, એટલું જ નહિ, સર્વ આખ્યાનક પણ એ દેવીએ જ કહ્યું છે અને પોતે તે નિમિત્તમાત્ર છે એમ કર્તાએ જણાવ્યું છે. जीएँ मह देवयाए अक्वाणं साहियं इमं सव्यं । तीए च्चीय णिम्मविया एसा अम्हे मिसं एत्थ ।। આ દેવીની સહાયથી જ તેઓ પ્રહર માત્રમાં સે જેટલી ગાથાની રચના કરી શક્યા છે એ ઉલ્લેખ પણ તેમણે કર્યો છે. અત્ર અભિપ્રેત છે. એનો અર્થ છ પ્રકારની પ્રણાના ધારક એ થાય છે. અર્થાત નિણત કવિવરેને અને આ શબ્દગુરછ વપરા છે. તે બે પ્રશ્નો ઉદ્ભવે છે. શું કવિઓની જ પ્રજ્ઞા છ પ્રકારની હે છે કે અન્ય કેઈની પણ? ગમે તે હે પણ પ્રજ્ઞાના છ પ્રકાર કહ્યા તે જાણવામાં નથી ·[ ૩૦ ] दियहस्स पहर-मेत्ते गंथ-सयं कुणइ भणसु को पुरिसो । हियय-गया हिरिदेवी जइ में लिहंतस्स णो होइ ।। પિતાને દર્શન આપનાર તથા પિતાના ચિત્તમાં આવીને વસનાર આ દેવીનું વર્ણન કરતાં કવિએ લખ્યું છે કે તે કમળના આસન ઉપર બેઠેલી, કમળ જેવી કાંતિવાળી તથા હાથમાં કમળવાની છે. એ દેવીની સહાયથી પિતે ગ્રંથની રચના કરી છે. છતાં જે કંઈ દેવું હોય તે તે પિતાને જ છે એમ પણ કવિએ નમ્રતાપૂર્વક જણાવ્યું છે. કથાના પ્રકારે, ગ્રંથના આરંભમાં કર્તાએ પિતાની કથારચના વિશિષ્ટતા વિશે કેટલુંક જણાવેલું છે. તેઓ કથાના પાંચ પ્રકાર જણાવે છે. સકલકથા, ખંડકથા, ઉલ્લાપકથા, પરિહાસકથા, તથા વરાકથા. અને એ સર્વ પ્રકારની કથાઓના સમન્વયવાળી પિતાની આ કથાને સંકીર્ણકથા તરીકે તેમણે ઓળખાવી છે. આ કથામાં કેઈક સ્થળે રૂપક રચનાથી, કેઈક સ્થળે મનહર લાંબાં વાક્યોથી, કેઈક સ્થળે ઉલ્લાપથી, કેઈક સ્થળે કુલકેથી, કઈક સ્થળે ગાથામાં, કેઈક સ્થળે ગીતિકા સહિત કુપદ છંદમાં, કેઈક સ્થળે દંડક તથા નારા છંદથી, કેઈક સ્થળે ત્રાટક છંદથી રચના કરેલી છે. કેઈક સ્થળે વૃત્તથી અને કેઈક સ્થળ તરંગથી પણ રચના કરેલી છે. વળી આ કથામાં કેઈક સ્થળે હાસ્યવચનથી, તથા કઈક સ્થળે માળાવચનથી એમ વિવિધ પ્રકારે રચના કરેલી છે. કથાની ભાષા અંગે નિર્દેશ કરતાં કવિ ગ્રંથના આરંભમાં ૭ મી કંડિકામાં કથા શરૂ કરતાં પહેલાં જણાવે છે કે તાપ અને જિનસમુદાય જેને વ્યવહાર કરે છે તે પ્રાકૃત-ભાષામાં મહારાષ્ટ્રી તથા દેશી ભાષામાં આખી કથાની રચના કરેલી છે. વળી કેઈક સ્થળે કુતૂહળથી, કેઈક સ્થળે પરવચનવશથી સંસ્કૃત ભાષામાં, અપભ્રંશમાં, દ્રાવિ- ડમાં કે પિશાચી ભાષામાં રચના કરવામાં આવી છે. पाइय-भासा रइया मरहठ्य देसि-वण्णय-णिबद्धा ! સુદ્રા સચવા વિચ તાવ-વિ–સી-વાહા | कोऊहलेण कथइ पर-वयण-वसेण सकय-णिवद्धा । किंचि अवभंस-कया दाविय-पेसाय-भासिल्ला ।। * हिरि देवता विशेपे, अनु० जम्बूद्वीपे मन्दरस्य दक्षिणे महापद्म-हृद् वास्तव्यायां स्वनामख्यातायां देव्याम् , स्था० ३ ठा० ४ उ० । उत्तररुचक वास्तव्यायामदिक्कुमारीमहत्तरिकायाम् , आ० चू० । सुपुरुपस्य किंपुरुपेन्द्र- स्याग्रमहिष्याम् स्था० ४ ठा० १ उ० । भ० शक्रादिलोक सोममहाराजस्याग्रमहिघ्याम् , ज्ञा० २ श्रु० ४ वर्ग १ a૦ -મિયાનg, માન ૭, પુત્ર ૧૨૩૭ * ·[ ૭૪ ] આ કથાને કવિ સર્વગુણુયુક્ત, શૃંગાર રસથી મનહર, સુરચિત અંગવાળી, અને સર્વ કલાગમથી સુભગ એવી સંકીર્ણ કથા તરીકે ઓળખાવે છે. વળી અન્ય રીતે કથાના ત્રણ પ્રકાર બતાવવામાં આવ્યા છે. જેમકે ધર્મકથા, અર્થકથા અને કામકથા અને જે કથા આ ત્રણે વર્ગને સાધી આપનારી હોય તેને સંકીર્ણકથા કહેવાય છે. અને કુવલયમાલામાં પણ ધર્મકથા ઉપરાંત એમાં કામ અને અર્થની કથા આવતી હોવાથી તેને સંકીર્ણકથા તરીકે કર્તાએ એાળખાવી છે. વળી જે અર્થમાં કલિકાલસર્વજ્ઞ શ્રીહેમ- ચંદ્રાચાર્યે “સમરાઈચૂકહાને સકલકથા તરીકે ઓળખાવી છે, તે અર્થમાં કુવલય- માલા કથાને પણ સકલકથા તરીકે ઓળખાવી શકાય. આ કથા ગદ્ય અને પદ્યમાં વિગત પ્રચૂર વર્ણને તથા વિવિધ રસેના આલેખન સાથે રચવામાં આવી છે. અને તેથી સ્વરૂપની દષ્ટિએ આ કૃતિને ચમ્પ કાવ્યના પ્રકાર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે. કથાવસ્તુ અને તેની ગૂંથણ કુવલયમાલા”ની કથાની રચનામાં કર્તાએ પિતાની અસાધારણ શક્તિ દાખવી છે. આ આખીયે કથા ઉત્પાદ્ય એટલે કે મૌલિક પ્રકારની, કર્તાએ પિતાની કલ્પનાથી સજેલી છે. એમાં એક મુખ્ય કથાની અંદર બીજી ઘણું અવાંતર કથાઓ આવે છે. એમાંની કેટલીક અવાંતર કથાઓ તે મુખ્ય પાત્રોના જન્માંતરની કથા રૂપે આવે છે. આ બધી કથાઓનું પૌવપર્ય કર્તાએ એવી ખૂબીથી ગઠવી કાઢયું છે કે તેથી તે દરેક કથા સ્વતંત્ર રીતે પણ આસ્વાદ્ય બની શકી છે. એવી કેટલીક કથાનું પર્વોપર્થ તે જેમ જેમ કથા આપણે આગળ વાંચતા જઈએ તેમ તેમ સ્પષ્ટ થતું જાય છે. કથાવસ્તુ અને સંકલનની દષ્ટિએ સુષ્ય, વૈવિધ્ય, વ્યવસ્થિતતા, સંવાદિતતા, ઔચિત્ય, સુશ્લિષ્ટતા વગેરે ગુણ લક્ષણે આ કથાની રચનામાં જોવા મળે છે. અધ્યા નગરીના દઢવ” રાજા અને પ્રિયંગુ શ્યામા રાણીને દેવીની ઉપાસનાથી પુત્ર કુવલયચંદ્રની પ્રાપ્તિ થાય છે. સર્વ કલાગુણસંપન્ન એ કુમાર સાથે રાજા એક દિવસ અશ્વ- કીડા માટે જાય છે ત્યારે તેનું અશ્વ સાથે દિવ્યહરણ થાય છે. આકાશમાર્ગે જતાં જતાં કુમાર અશ્વના પેટમાં છરી બેંકે છે. એથી અશ્વ સાથે તે નીચે આવે છે. તે સમયે કઈક અદશ્ય અવાજ એને કહે છે, “કુમાર કુવલયચંદ્રા દક્ષિણ દિશામાં એક ગાઉ દૂર જ. ત્યાં કઈ વખત ન જોયેલું એવું કંઈક તારે જોવાનું છે.” કુમાર ત્યાં ગયો. ત્યાં એણે એક સાગરદત્ત મુનિવરને જોયા. તે સિંહને સંલેખના કરાવતા હતા. અન્ય સાથે થયેલા પિતાના હરણ વિશે પૂછતાં મુનિવરે એક વૃત્તાન્ત કહ્યો. કૌશાંબી નગરીના પુરંદરદન રાજા પિતાના મંત્રી સાથે ઉઘાનમાં જાય છે. ત્યાં આચાર્ય ધર્મનંદન ચાર ગતિ સ્વરૂપ સંસાર વિશે પિતાના શિને ઉપદેશ આપી રહ્યા છે. રાજા ત્યાં બેઠેલા કેટલાક દીક્ષિતે વિશે–ચંડ- એમ, માન, માયદિય, લોભદેવ અને મેહદત્ત વિશે-પ્રશ્ન કરે છે અને ઘમદન આચાર્ય તેમનાં વૃત્તાન્ત જણાવે છે.

·[ 3 ] ધર્મનંદન મુનિવર ત્યાંથી વિહાર કરીને જાય છે. ચંડમ વગેરે પાંચે પરસ્પર ધર્માનુરાગવાળા દીક્ષિતે કાળધર્મ પામી એક જ દેવલોકમાં ઉત્પન્ન થાય છે. અને પરસ્પર ધર્મબંધ કરવાનો સંકેત કરે છે. ત્યાર પછી એક વખતે ધર્મનાથ તીર્થકર દક્ષિણ ભરતખંડના મધ્ય ભાગમાં વિચરી રહ્યા હતા ત્યારે દેવતાઓએ સમવસરણની રચના કરી. એમાં આવેલા આ પાંચે દેવે પિતાના ભાવિ કલ્યાણ વિશે ધર્મનાથ જિનેશ્વરને પ્રશ્ન પૂછે છે. ત્યાર પછી તેમાંથી પદ્મપ્રભુદેવ ચ્યવીને મનુષ્યલેકમાં સાગરદત્ત વેપારી બને છે અને પછી દીક્ષા લઈ સાગરદત્ત મુનિ બને છે. એ મુનિ કુવલયચંદ્રને આ બધા વૃત્તાન્ત કહે છે. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે માનભટ્ટને જીવ કુલયચંદ્રકુમાર પડે છે અને માયાદિત્યને જીવ દેવલોકમાંથી ચ્યવી દક્ષિણ દેશના રાજાની પુત્રી કુમાર કુવલયમાલા તરીકે અવતર્યો છે. તેને પ્રતિબંધ પમાડવાના હેતુથી કુમાર ત્યાંથી જ દક્ષિણ દિશામાં પ્રયાણ કરે છે. માર્ગમાં યક્ષ જિનશેખર, વનસુંદરી એણિકા, રાજપુત્ર દર્પફલિહ વગેરેના વૃત્તાન્ત જાણે છે. પછી દક્ષિણ દેશમાં વિજયાનગરી જઈ, પાદપૂર્તિ કરી કુમારી કુવલયમાલાને પરણે છે. અને તેને સાથે લઈ સ્વદેશ પાછા ફરે છે. માર્ગમાં ભાનુકુમાર મુનિનાં દર્શન કરી સંસારચક્રના ચિત્રપટને વૃત્તાન્ત જાણે છે. કુવલયચંદ્રના આગમન પછી દઢવમાં રાજા દીક્ષા લે છે. કુવલયમાલા કુંવરને જન્મ આપે છે. પૂર્વ ભવને મેહદત્તને જીવ પદ્ધકેસર દેવ થયા પછી આ કુંવર તરીકે અવતરે છે. એનું નામ પૃથ્વી સાર રાખવામાં આવે છે. સમય જતાં કુવલયચંદકુમાર અને કુવલયમાલા દીક્ષા લે છે. ત્યાર પછી કેટલેક સમયે પૃથ્વી સાર પણ દીક્ષા લે છે. તે કાળધર્મ પામી ફરીથી દેવ બને છે. સાગરદત્ત મુનિ અને સિંહ પણ દેવ બને છે. એ રીતે એ પાંચે ફરીથી દેવલેકમાં દેવ થઈ પિતાને કાળ સુખમાં પસાર કરે છે. ત્યાર પછી છેલ્લા તીર્થકર શ્રી મહાવીરસ્વામીના સમયમાં કુવલયચંદ્ર દેવને જીવ કાકંદી નગરીમાં કંચનરથ રાજાને શિકાર-વ્યસની પુત્ર મણિરથકુમાર થાય છે. કંચનરથ રાજાની વિનંતીથી મહાવીર પ્રભુ એના એક પૂર્વભવની વાત કહે છે જે સાંભળી વૈરાગ્ય પામેલે મણિરથકુમાર પ્રભુ પાસે દીક્ષા લે છે. મેહદત્ત દેવને જીવ રણગજેન્દ્રને પુત્ર કામગજેન્દ્ર બને છે. તે પિતાને થયેલા અનુભવની સત્યતા મહાવીર પ્રભુ પાસેથી જાણીને દીક્ષા લે છે. લેભદેવને જીવ દેવલોકમાંથી ચ્યવી ઋષભપુર નગરના રાજા ચંદ્રગુપ્તને પુત્ર વગુપ્ત થાય છે. પ્રાભાતિકના શબ્દથી પ્રતિબંધ પામી મહાવીર પ્રભુ પાસે એ દીક્ષા લે છે. ચંડસેમને જીવ દેવલોકમાંથી ચ્યવી યજ્ઞદેવ નામના બ્રાહ્મણને સ્વયંભૂદેવ નામને પુત્ર થાય છે અને ગરુડ પક્ષીના વૃત્તાન્તથી પ્રતિબધ પામી મહાવીર પ્રભુ પાસે આવી દિક્ષા લે છે. માયાદિત્ય દેવને જીવ રાજગૃહ નગરમાં શ્રેણિક રાજાને પુત્ર મહારથ થાય છે અને પિતાના સ્વપને ખુલાસે મહાવીર પ્રભુ પાસેથી સાંભળી વૈરાગ્ય થતાં દીક્ષા લે છે. અંતમાં એ પચે અંતિમ સાધના કરી અંતકૃત્ કેવલી થઈ મોક્ષે જાય છે.

·[ 8 ] આમ, ચંડમ વગેરે જેની જન્મજન્માંતરની કથા કેવી રીતે થવામાં આવી છે તે નીચેના કેઠા પરથી સ્પષ્ટ થશે – પર્વભવ છે ૩ ૫ માન સુંદરી માનભટ્ટ પદ્મસાર દેવ* કુવલયચંદ્ર વિલિય દેવ ! મણિરથકુમાર ધ ચંડસમ પાચંદ્ર સિંહ સ્વયંભૂદેવ s માયા માયાદિત્ય -- પદ્મવર કુવલયમાઈt મહાયિકુમાર લોભ ભદેવ પદ્મપ્રભ સાગરા ... લઘુત મેહદત્ત પકેસર , પૃવીસાર કામગજેન્દ્ર આ કેઠા પરથી જોઇ શકાશે કે કર્તાએ દરેકની પાંચ ભવની કથામાંથી બરાબર વચલા ભવની કથાને વ્યાપક બનાવી છે અને ત્યાંથી કથાને આરંભ કર્યો છે. લાભદેવને જીવ સાગરદન મુનિ બને છે અને ચંડોમ દેવને જીવ સિંહ બને છે. માનભટ્ટદેવને જીવ કુવલયચંદ્ર બને છે, માયાદિત્ય દેવને જીવ કુવલયમાળા બને છે અને મેહદત્ત દેવને જીવ કુવલયકુમારને પુત્ર બને છે. આમ આ પાંચ પાત્રમાં ત્રણ પાત્રોને ગૌણ બનાવાયાં છે. અને કુવલયચંદ્ર તથા કુવલયમાલા એ બંનેને મુખ્ય પાત્ર બનાવી, કથાનાં નાયક અને નાયિકા બનાવી તથા તેમની સાથે બાકીનાં પાત્રોની કથાને સાંકળી લઇ આ કથાની રચના કરવામાં આવી છે. એમ કરવામાં લેખકે પાના ભવાનરની કથા દ્વારા સારું કથાવિ આયું છે. કથાવતુમાં પાત્રોની દષ્ટિએ પણ ઘણું વિવિધ્ય જોવા મળે છે. એમાં રાજાએ, રાણીએ, મુનિભગવંતે, બ્રાદ્દા, વેપારીઓ, વિદ્યાધરે, તાપસે, સાર્ધવા, મલેછે, ધાતુવાદીઓ, તાલે, ય, દેવ, રાક્ષસ, બાલિકાઓ, છા, ગણધરે, વિહરમાન જિનેશ્વર, વન- કન્યા, શબરે વગેરે ભિન્નભિન્ન પ્રકારનાં પાત્ર છે. ઘટનાની દષ્ટિએ પણ એમાં સારું વિવિધ્ય નજરે પડે છે. દુશ્મન રાજ્ય પર ચડાઈ, દેવીની ઉપાસના, અપહરણ, અકીડા, રિસનું અનશન, આત્મહત્યા, ભાઈ-બહેનની હત્યા, ચિતાપ્રવેશ, કુવામાં પાન, મિત્રવંચના, સમુદગમન, વહાણને વિનાશ, પિશાને વાર્તાવિદ, રાજાની રાત્રિચર્યા, જલદી, વચન માટે પ્રાકૃત્યાગ, ગાંડા હાથીને વશ કરે, મશાનમાં શબ સાથે રહેવું, શિરછેદ, ખન્યવાદ, ગરુડ પક્ષીને વિરાગ્ય વગેરે વિવિધ પ્રકારની ઘટનાઓ આ કથામાં બનતી આલેખાઈ છે. બત માં કંઈક નં. કિડમાં વ્યા પ્રમાવે માન પદ્મવર દેવ થાય છે અને માણાદિ પર દેવ થાય છે, પરંતુ તેમાં સરતચૂક જણાય છે. વસ્તુતઃ માનદ પસાર થાય છે અને માથાદિત પાવર દેવ થામ છે. આ કિકાના પાઠાંતર પરથી, કંડિ નં. ૫માં માન વિશે કા ઉલ્લેખ પરથી તથા સંત સહિત કુલ૧માવા (૫ ૧૫)પરથી એ જોઈ શકાશે.

·[ ૩૪ ] અટવી, નગરી, ઉદ્યાન, પર્વત, પલ્લી, મશાન, ચૌટું, વૃક્ષકટર, ખેતર, વાપિકા, અરય, સરોવર, નદી, સમુદ્ર, આકાશ, મહાવિદેહક્ષેત્ર, દેવલોક, નારકી વગેરે ભિન્નભિન્ન પ્રકારનાં સ્થળામાં આ બધી ઘટનાઓ બને છે, એ દષ્ટિએ સ્થળવિધ્ય પણ આ કથામાં સારું જોવા મળે છે. આમ આ કથામાં પાત્ર, ઘટના, સ્થળ ઈત્યાદિની દષ્ટિએ કર્તાએ સારી વિવિધતા આણને કથાને રોચક અને રસિક બનાવવા પ્રયત્ન કર્યો છે. મુખ્ય કથા અને અવાંતર કથાઓની પરસ્પર ગૂંથણીમાં પણ લેખકે અસાધારણ શક્તિ દર્શાવી છે. વાચકને ઉત્તરોત્તર સુક્ય થાય એ રીતે એની સંકલન કરી છે. કથાનો આરંભ કરીને કર્તા તરત જ કથાને ભૂતકાળમાં લઈ જાય છે અને ઘણાં પ્રકરણ પછી તેને કથાના વર્તમાન સમય સાથે સાંકળી લઈ ભવિષ્યમાં ગતિ કરાવે છે, કથાને અંત, જૈન કથાઓમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે તેવો પાંચે પાત્રોની મેક્ષગતિને છે. ગ્રંથનું નામ લેખકે કથાની નાયિકા કુવલયમાલાના નામ પરથી આપ્યું છે. આવી રીતે નાયક કે નાયિકાના, વિશેષતઃ નાયિકાના નામ પરથી કથાનું નામ આપવાની પ્રણાલિકા કવિઓમાં પ્રાચીન સમયથી રૂઢ થયેલી છે. બાણની કાદંબરીમાં જેમ નાયિકા કાદંબરીને પ્રવેશ મોડે કરાયો છે તેમ આ કથામાં પણ નાયિકા કુવલયમાળાને પ્રવેશ પણ મોડો થાય છે. કથાના અંત–ભાગમાં પાંચે પાત્રોની અંતિમ આરાધના સપ્રયજન ઘણી વિગતે અપાઈ છે, અને એથી ત્યાં કથાપ્રવાહ સ્થગિત થઈ જાય છે, પરંતુ કથાને સમેટી લેવાની કથાકારની ઉતાવળ તેથી પણ પૂર્વે મહારથકુમારની કથામાં જોઈ શકાય છે. દરેક પાત્રની કથાને વિસ્તારથી, અવાંતર કથાઓ સાથે વર્ણવવામાં આવી છે, પરંતુ મહારથ– કુમારની કથા તદ્દન સીધી, સરળ અને માત્ર બે ટૂંકી કંડિકા જેટલા સંક્ષેપમાં રજૂ કરવામાં આવી છે. મુખ્ય કથાને પ્રવાહ ઘણું વળાંક લઈ ક્યાંથી ક્યાં આગળ વધતે જાતે હેય છે, એટલે એ લેખકને જેટલું સ્પષ્ટ હોય તેટલે વાચકને ન હોય એ સ્વાભાવિક છે. એમાં કર્તા એવી રીતે વાચકને કથાના રસપ્રવાહમાં ઘસડી જાય કે અચાનક વચ્ચે છોડી દેવા હોય તો તે ગાઢ વનમાં ભૂલા પડેલા પથિક જેવી જ સ્થિતિ અનુભવે. વણને ચપૂસ્વરૂપની આ કૃતિમાં વર્ણને વિવિધ પ્રકારનાં જોવા મળે છે. સ્ત્રીઓ, પુરુ, નગરીએ અટવીઓ, પર્વત, સમુદ્રનાં તેફાને, દુષ્કાળ, રાત્રી, સંધ્યા-પ્રભાત, ઋતુઓ, દેવલોક, નારકી તિર્યંચગતિનાં દુઃખે, આકાશ-માર્ગમાંથી પૃથ્વીલેક, અંતઃપુર, શબરે, વિદ્યાધરે, છાત્રાલય, હાથી, ઘોડા, વાઘણું, પિપટ, વૃક્ષે, કર્ણપૂરક, સાર્થ, જલક્રીડા વગેરે ઘણી વસ્તુ- એનાં વિગતે વર્ણન કવિએ જુદી જુદી કથાઓના સંદર્ભમાં કર્યા છે. ક્યારેક સમાસયુક્ત તે ક્યારેક સરળ ભાષામાં, ક્યારેક શ્લેષાત્મક તે કઇ વખત રૂપક શૈલીથી, ક્યારેક ઉપમાઓની હારમાળા વડે તે ક્યારેક અવનવી ઉલ્ટેક્ષાઓ વડે વર્ણન કર્યા છે. તેમાંથી કેટલાક વર્ણને કંડિકા સાથે આપીયે છીએ.