·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः ।
ग्रन्थाङ्कः ६५
ऋग्वेदान्तर्गतं शाखायनब्राह्मणम् ।
रा० रा. गुलाबराय वजेशंकर छाया " राजकोट
वकील" इत्येतैः, संशोधितम् ।
.
तत्
हारे नारायण आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
आनन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दाः १८३२
खिस्ताव्दाः १९११
(अस्य सर्वेऽधिकारा रानशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः)
मूल्यं सपादरूपकः (१४४)

·ॐ तत्सद्ब्रह्मणे नमः। -xox- अय कायदे शाजायनबाह्मणम् । ॥ हरि ॐ॥ अस्मिन्ये लोक उमये देवमनुष्या आसुस्ते देवाः स्वर्ग लोकं यन्तोऽ- निमूचुस्त्वं नो अस्य लोकस्याध्यक्ष एधीति ताननिरुवाचाथ यहोऽहं घोरसंस्पर्शतमोऽस्म्यनपचायितारो मनुप्याः कथं वरतद्भविष्यति यन्मनु- प्येप्विति ते देवा ऊचुस्तस्य येते वयं घोरास्तनूविनिधास्यामोऽध यैव ते शिवा शम्म्या यज्ञिया तनूस्तयह मनुष्येभ्यो मविप्यसीति तस्याप्तु पषमा. नामदधुर्वायो पायकामादित्य शुचिमथ पैवाऽस्य शिवा शम्म्या यज्ञिया तनूरासीत्तयेह मनुप्येम्पोऽतपदेता वा अग्नेस्तन्तस्तद्यदेता देवता यज- त्यवाग्निः साङ्गः सतनूः प्रीतो भवति ता वै तिस्रो भवन्ति त्रयो पा इमे लोका इमानेव तं लोका(?)नामोति पौर्णमासं प्रथमाय तन्त्रं भवत्या. मावास्यं द्वितीयायै तेन हास्य दर्शपूर्णमासावन्वारब्बी भवत ईकि- तवत्यौ हव्यवाद्धृत्यौ प्रथमायै संयाज्ये तत्संयाज्यारूपं घनी द्वितीयायै द्वी ह्यमी यजति सप्तदशसामिधेनीका तृतीया सप्तदशसामिधेनीका पा इष्टिपशुबन्धास्तदिष्टिपशुधन्धानाप्नोति सदन्तावाज्यभागी भवतोऽसा- नीति वाऽमीनाधत्ते स्यामिति कामयते स यदि ह वा अपि स्वैपा धीर इव सन्नमीनाधत्ते क्षिप्र एव संभवति क्षिप्रे भोग्यतामभुते यः सद्वन्ती कुरुते विराजो संयाज्ये श्रीविराळन्नाद्यं श्रियो बिराजोऽन्नाद्य- स्योपाप्त्यै ता वै गायत्र्यो भवन्ति गायत्रो वा अग्निर्गायत्रच्छन्दाः स्वेनैव तच्छन्दसाऽमीनाधत्ते ता वा उपांशु भवन्ति रेतःसिक्तिर्वा अग्न्याधे- यमुपांशु वै रेतः सिच्यतेऽभिरूपा भवन्ति यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञ- स्यैव समृद्ध्यै द्वादश दद्याद्वादशधै मासाःसंवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्या अश्वं त्रयोदर्श ददाति यस्त्रयोदशो मासस्तस्याप्त्यै ॥१॥ देवासुरा वा एपु लोकेपु संयत्ता आसुस्तेम्योऽग्निरपाक्रामत्स- ऋतून्प्राविशत्ते देवा हत्वाऽसुरान्विजित्याग्निमन्वैछंरतं यमश्च वरुण- श्चान्वपश्यत्ता तमुपामन्त्रयन्त तमज्ञपयंस्तस्मै वरमददुः सहैतं वरं वो प्रयाजान्मे अनुपाजाँश्च केवलान्घृतं चापां पुरुषं चौपधीनामिति ·ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । सिध्याय.] तस्मादाहुरानेयाः प्रयाजानुपाजा आग्नेयमाध्यमिति ततो पै देवा अम- घन्पससुरा भवत्यात्मना परास्य देप्यो य एवं वेद ॥२॥ तदाहुः कस्मिन्नृतौ पुनरादधीतेति वर्षास्थिति हैक आहुर्वासु बै सर्वे कामाः सर्वेषामेव कामानामाप्त्यै मध्यावर्षे पुनर्वसू नक्षत्रमुदीक्ष्य पुनरादधीत पुनर्मा वसु वित्तमुपनमवित्यथो पुनः कामस्योपाप्त्यै तद्वे न तस्मिन्काले पूर्वपक्षे पुनर्वसुभ्यां संपद्यते ये वैपाऽऽपाढ्या उपरिष्टा- मावास्या भवति तस्यां पुनराधीत सा पुनर्वसुम्यां संपद्यत उपा- तोऽमावास्यायां कामो भवत्युपातो पासूपाप्तः पुनर्वस्वोस्तस्मात्तस्यां पुनरादधीत पञ्चकपालः पुरोडाशो भवति पश्चपदा पहिः पाको दै यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्यै ॥३॥ विभक्तिभिः प्रयाजानुयाजान्यजत्यतयो वै प्रयाजानुयाजा ऋतुभ्य एनं तत्समाहरत्यग्न आयाहि वीतयेऽग्निं दूतं वृणीमहेऽमिनाऽमिः समि- ध्यतेऽग्निर्धवागि जयननेः स्तोमं मनामहेऽनायो मर्यो दुव इत्येतासा- मृचां प्रतीकानि विभक्तयस्ता वै पद भवन्ति पड्वा ऋतव ऋतुभ्य एवैनं तत्पुनः समाहरतीति यथायथमुत्तमौ प्रयाजानुयाजी तथा हास्य प्रया- जानुपाजेभ्योऽनितं भवति धार्बनः पूर्व आज्यभागः पाप्मन एव वधा. याथो हास्य पौर्णमासात्तन्त्रादनितं भवत्यग्निं स्तोमेन बोधयेत्यनये चुद्धिमते पूर्व कुर्यादिति हैक आहुः स्वपितीव वा एतस्याग्निर्योऽग्नि- मुद्दासयते तदेवनं तत्पुनः प्रयोधयतीति वानस्त्वेव स्थितोऽग्न आyपि परस इत्युत्तरस्य पुरोनुवाक्या पधस इति तत्सौम्यं रूपं केवलाग्नेयो हि यज्ञकनुस्तद्यत्पवमानस्य कीर्तयति तथा हास्य सौम्यादाज्यभागादनितं भवति पदपङ्कयो याज्यापुरोनुवाक्या: पञ्चपदा पहिः पालो धै यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽस्त्यै ॥४॥ टपतिपक्ता भवन्ति व्यतिपक्ता इच वा इमे प्राणा आत्मानं भुञ्जन्तीति सा सव ससामिधेनीकोपांशु भवत्या पूर्वान्यामनुयाजाभ्यामाज्यतो विमक्तयोऽनुप्रोता मवन्त्यथो सर्वे वे कामा विभक्तिपु तस्मादुपांशु मदन्ति सर्यपामेव कामानामाप्रपा उच्चस्त्वेवोत्तमेनानुयाजेन यजत्युच्चैः- भूक्तवाकशंयोर्वाकावाह तद्यथाऽपिदमित्याविनष्टं कुर्यादेवं तदापिका- मान्करोत्यापमिति भयमु हैक उपांशु कुर्वन्ति विमतीरुत्तरमाज्यमार्ग इपिरित्यतायध्यागन्तु(?) मवतीति मा वा उपांशु निरुक्ता भवति द्वयं ·{२मध्यायः शावेदे शालायनवाह्मणम् । या अग्ने रूपं निरुक्तं चानिरुक्तं च तदेवास्य तेनाऽऽमोति सर्वाग्नेयं हेके कुर्वन्ति न तथा कुर्यात्तस्यै पुनरुत्स्यूतो जरत्संध्यायः पुनः संस्कृतः कद्रथोऽनड्वान्हिरण्यं वा दक्षिणा पुनः कर्म ह्येतदादित्या द्वितीया प्रतिष्ठा वा अदितिः प्रतिष्ठित्या एवं प्रतिष्ठित्या एव ॥५॥ इति शाङ्कायनब्राह्मणे प्रथमोऽध्यायः ॥१॥ ॥ हरिः ॐ॥ धर्मो वा एप प्रवृज्यते यदग्निहोत्रं तदसौ वै धर्मों योऽसौ तपत्थेतमेव तत्मीणाति स वै सायं च प्रातश्च जुहोत्यमये सार्य सूर्याय प्रातः सौर्य वा अहराग्नेयी रात्रिर्मुखत एव तदहोरात्रे प्रीणाति पयसा जुहुयादेप ह वै सर्वासामोषधीनां रसो यत्पयः सर्वग्य तदसैरनीप्री- णाति तदु वा आहुर्यदशनस्यैव जुहुयात्सर्व वा इदम रन्नं स्येन वैतदन्ने. नानीमीणातीनि गाहपत्येऽधिभित्याऽऽहवनीये जुहुयाट्रपणो वै गाई- पत्य आहवनीयस्तस्माद्गार्हपत्येऽधिश्रित्याऽऽहपनीये जुहुयाद्यन्तान- झारान्करोतीमायेय तं लोको वितारयति तस्माद्धीमो लोको सह- सन्तौ नानेवाथ यदधिभित्यावज्योतयति अपयत्येवेनं तदथ यदपः प्रत्यानयत्यापः कृत्स्नानि ह वै सर्वाणि हवींपि भवन्ति हविप एव कृत्स्न. ताया यथयत्पुनर्वज्योतयत्यप एव तच्छृपयति निरुपसादमुदग्धोमीयमु- द्वासपति वैविध्याय निवृद्धि देयकर्मानुच्छिन्नं नियहरेत्तथा ह यज- मानोऽपच्यावुको भवत्यथोपवेपेण दक्षिणतोऽद्धारानुपस्पृशति नमो देवेभ्य इति न हि नमस्कारमतिदेयाः सुप्रत्यूहळानगारान्प्रत्यूहेत्तथा हास्य नान्तमचारिणी च न नश्यति चतुरुन्नयेञ्चतुष्टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै पञ्चकृत्व उन्नयेत्याक्तो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्यै ॥१॥ उपसदोऽग्निहोत्रे वेदितव्या उन्नीयोत्तरेण गार्हपत्यमुपसादयति तदिनं लोकमाप्नोत्याहवनीये होप्यं द्वितीयं तदन्तरिक्षलोकमामोति हुत्वा तृतीयं तदमु लोकमामोति पालाशी समिधमभ्यादधाति सोमो वै पलाशः सा प्रथमा तोमाहुतिः प्रादेशमात्री भवति प्रादेश. मात्रं हीम आत्मनोऽभिप्राणाद्वयहुन्लं समिधोऽतिरित्यानुहमंनिवामि- जुहोति यहुन्ले वा इदं मुखस्यान्नं धीयते धूमायन्त्यां ग्रामकामस्य जुहुयाज्ज्वलन्त्यां ब्रह्मवर्चसकामस्यागगरेपु पशुकामस्याभ्याधायेति वेव स्थितमन ह्येवते सर्वे कामा उपायन्त इत्युमे आहुती हुत्वा जपति या

·कग्वेदे शाशायनबाह्मणम् ।
पन्यापः
यज्ञस्य समृद्धस्याऽऽशीः सा मे समृध्यतामिति या वै यज्ञस्य समृद्ध
स्याऽऽशी: सा यजमानस्य मघत्युत्तरावतीराहुतीर्जुहुयादुत्तरोत्तरेण एव
नत्स्वर्गालोकानाप्नोति सुचो बुधेनाङ्गारानुपस्पृशति स्वर्ग एच तं लोके
यजमानं दधाति विरुदीची सुचमुद्यच्छति रुद्रमेव तत्स्यायां दिशि
मीत्याऽवसृजति तस्माद्भूयमानस्योत्तरतो न तिष्ठनंदेतस्याघलस्य देवस्य
परिप्रार्धेऽसानीति तामुत्तरतः सायमुपमार्टि प्रतीचीमादित्यं तदस्तं
नयति दक्षिणत अध्यां प्रातरादित्यं तदुन्नयति यत्पूर्वमुपमा तत्कूर्च-
निलिम्पत्योपधीस्तेन प्रीणाति यद्वितीयं तदक्षिणेन कूर्चमुत्चानं पाणि
निदधाति पितस्तेन प्रीणात्यथ यदिः प्रदेशिन्या पानाति गर्भान्पूर्वेग
मीणाति तस्मादननको गर्माः प्राणन्ति वास्युत्तरेण तस्माइपोसि
बहु किंच किंचिदिव मक्षयन्ति श्वेतमिव प्रस्रावयन्त्यथ यत्युचा
मक्षयति भूतं च तेन मव्यं च प्रीणात्यथ यत्सुचं निलंटि सर्पदेवजना.
स्तेन प्रीणात्यथ यत्सुचं मार्जरते रक्षोदेवजनांस्तेन प्रीणात्यथ यत्मागु-
दीचीरप उसिञ्चति गन्धर्वाप्सरसस्तेन प्रीणात्यथ यत्मागुदीची सुचमु.
दिशति रमेव तत्स्थायां दिशि दधात्येवमग्रिहोत्रेण सर्वाणि भूतानि
प्रीणाति ॥ २॥
आहवनीय एव जुहुयादिति हैक आहुः सर्वेषु वेव जुहुयाद्धोमाय
खेत आधीयन्ते चतस्रो गहिपत्ये चतम्रोऽन्याहार्यपचने दे आहवनीये ता
दश संपद्यन्ते दृशदशिनी विराछीपिराळन्नाद्यं श्रियो विराजोऽन्ना-
यस्योपाप्त्यै स य एवं घिरासंपन्नमग्निहोत्रं जुहोति सर्यान्कामाना-
नोति ॥३॥
अथ यधुत्वाऽग्नीनुपतिधते प्रीत्वैव तद्देवप्वन्ततोऽर्थ बदते यदेव
घसंस्पृशति तस्माद्वात्सपं तथा ह यजमानारपशवोऽनुकामुका मद.
त्यथ यदप आचम्य व्रतं विसृजतेऽप्स्वेव तद्वतं दधाति ता अस्य घतं
गोपायन्त्या पुन:मात् ॥ ४॥
अथ यत्प्रवत्स्यंत्र प्रोपिवांश्चागानुपतिठतेऽभिवादो हैप देवतायै
यदुत्काशं भवत्यथोऽग्निम्प एवैतदात्मानं परिदधाति ये चैनमन्यञ्चो
भवन्ति ॥५॥
अथ यदरप्योरनीन्समारोहयते देवरयो वा अरणी देवरथ एवेनं
गासमारोहयते स एतेन देवरथेन स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते यदेव पुन:
पुनर्निर्मन्यते तेनोहैयास्य पुनराधेयमुपातं भवति ॥ ६॥

·(२भप्यायः कम्पेदे शाझायमबाह्मणम् । यैवैके चाऽऽनन्दा अन्ने पाने मिथुने राज्या एव ते संतता अव्यव- च्छिन्नाः क्रियन्ते तेषां रात्रि कारोतरो य उ वैके चाऽऽनन्दा अन्ना- देव ते सर्वे जायन्ते ते देवा अयुवकथन्विमान्वयमानन्दा तस्मादृशस्यैव प्रतिगृह्णीयामेति तेऽपामध्य रसमुदौहंस्ता ओषधयश्च वनस्पतयश्च सम- मवन्नोपधीनां च वनस्पतीनां चोय रसमुदीहरतत्फलममयाफलस्योध रसमुदौहंस्तदन्नमभवदन्नस्यो रसमुदौहंस्तद्रेतोऽभवद्रेतस ऊध्वं रसमुदौ. है स पुरुपोऽभवत्सोऽयं पुरुपो यः प्राणिति वाऽपानिति वा न तत्मान नापानेनाऽऽहेति प्राणिपं वाऽपानिपं पति वाचैव सदाह तत्प्राणापानी वाचमपीतो वाड्यौ भवतोऽथ यञ्चक्षुपा पश्यति न तचक्षुपाऽऽहेत्यद्राक्ष- मिति वाव तदाह तच्चक्षुर्वाचमप्येति वाङ्मयं भवत्यथ यच्छोण शृणोति न तच्छ्रोत्रेणाऽऽहेत्यश्रीपमिति याचंच तदाह तच्छ्रोत्रं वाच. मप्येति वाहायं भवत्यथ यन्मनसा संकल्पयते न(त)न्मनसाऽऽहेति समचीक्लपमिति याचैव तदाह तन्मनो वाचमप्यति वाड्ययं भवत्यथ यदङ्गः सुशीम वा दुःशीम या स्पृशति न तबहिराहेति सुशीमं पा दुःशीम वाऽस्माक्षमिति वाचैव तदाह तत्सर्व आत्मा याचमप्येति घाडमयो भवति तदेतहचाऽभ्युदितं नेन्द्रादृते पवते धाम किंचनेति याग्या इन्द्रो न ते वाचः पवते धाम किंचन स वे सायं जुहोति ॥ ७॥ अग्निज्योतिज्योतिरशिरिति तं ज्योतिः सन्तं ज्योतिरित्याह स सत्यं वदति तस्यायं वाड्मय आत्मा सत्यमयो मवति सत्यमया उ देवा अथ स्वाहेति जुहोति तस्यैतां देवाः सत्यहुतस्याऽऽतुति प्रतिगृह्णन्ति राज्या उशीपं सत्यं वदति स यदि ह वा अपि तत ऊ मृपा वदति सत्य हेवास्योदितं भवति राज्या उ हि शीर्ष सत्यं वदत्यथ प्रातर्जुहोति सूर्यो ज्योतिज्योतिः सूर्य इति तं ज्योतिः सन्तं ज्योतिरित्याह स सत्यं वदति तस्यायं वाड्मय आत्मा सत्यमयो मधति सत्यमया उ देवा अथ स्वाहेति जुहोति तस्यैतां देवाः सत्यहुतस्याऽऽहुति प्रतिगृह्णन्त्यह उ शीपं सत्यं वदति स यदि ह वा अपि तत अध्यं मृपा वदति सत्यं हैवास्योदित मवत्यह्न उ हि शीपं सत्यं वदति स वा एषोऽनिरुद्यत्यादित्य आत्मानं जुहोत्यथास्तं यं सायेऽनावात्मानं जुहोति रात्रिरेवाहं जुहोत्यहोरायां प्राण एवापाने जुहोत्यपानः प्राणे तानि वा एतानि पजत्यन्योन्य आत्मानं यो ह वा एतानि पड़ जुह्वति वदाजुह्वत एवास्य हुतं भवति जुद्धत एवास्य द्विर्तुतं भवति य एवं वेद स यदि ह वा अपिसुरिशानेने- ·ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । [२भन्याय) वं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति प्रति हेवास्यैते आहुती देवा गृह्णन्ति यस्यो ह वा अपि देवाः सकृदनन्ति तत एव सोऽमृतः सत्यमयो ह वा अमृतमयः संमवति य एवं वेद तद्यथा ह वै श्रद्धा देवस्य सत्यवादिनस्तपस्विनो हुतं भवत्येवं हैवास्य हुतं भवति य एवं विद्वानग्निहोत्रं जुहोति तस्मादेव- विदाग्रहोत्रं जुहुयादिति ॥८॥ उदिते होतव्याश्मनुदित इति मीमांसन्ते स य उदिते जुहोति प्रवसत एवेतन्महते देवायाऽऽतिथ्यं करोत्यथ योऽनुदिते जुहोति संनि- हितायैवतन्महते देवायाऽऽतिथ्यं करोति तस्मादनुदिते होतव्यं तद्धापि वृषशुष्मो वा तावतः पूर्वेषामेको जीणिः शयानो गव्यामेवोभे आहुती हूयमान दृष्ट्वावाच राज्यामेवोभे आहुती जुह्वतीति राज्यां हीति स हावाच वक्तास्मोन्वे वयममुं लोकं परेत्य पितृभ्योऽधो एनं नः श्रद्धा- मारो यद्वेवैतदुभयेारग्निहोत्रमहूयतान्येर्वा तदेता हूयते राज्यामेवेत्ये- तदेव कुमारीगन्धर्वगृहातावाच राज्यामवोभ आहुती जुह्वतीनि राज्यां हीति सा होवाच संधी जुहुयात्समुद्रा ह वा एप सर्वहरो यदहोराने तस्य हैतेऽगाधे तीर्थ यत्सध्य तद्यथाऽगाधाभ्यां तीर्थाभ्यां समुद्रमती- यात्ताहक्तद्यत्सधा जुहोत्यथा देवसेना ह वा एपाऽध्वगा हनिप्यन्ति यदहोरात्रे तस्या हत पक्षसी यत्संध्ये तद्यथापक्षाभ्यां क्षिप्रमध्वानमन्वि- यात्ताहक्तद्यसंधी जहोत्यथो मृत्योर्ह वा एतौ बाजबाहू यदहोराने तद्यथा माजबाहुभ्या परिजिग्रहीप्पन्नन्तरेणातिमुच्येत तादृक्तद्यसंधी जुहोति तदु ह स्माऽऽह कोपीतकिः सायमस्तमिते पुरा तमसस्तस्मिन्काले जहुयात्स देवयानः केतुस्तमेवाऽऽरभ्य स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते प्रातः पुरोदयादपहते तमास तस्मिन्काले जुहुयात्स देवयानः केतुस्तमे- वाऽरभ्य स्व स्त स्वर्ग लोकं समश्नुतेऽथ योऽतोऽन्यथाऽग्निहोत्रं जुहोति श्यामशबली हाम्याग्निहोत्रं विषीदतोऽह शवलो रात्रिः श्यामः स यो महाराने जुहोति श्यामो हास्यानिहोत्रं विपीदत्यथ यो महाझे जुहोति शरलो हास्याग्निहोत्रं विपीदति तद्वै सलु यदैव कदा. चन जुहुयाद्भुतसमृद्धिमेयोपासीतेति हुतममृद्धिमेवोपासीतेति ॥९॥ दति शाड्वायनमाह्मणे द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ ॥ हरिः ॐ॥ पदर्शपूर्णमामयोरुपवमति न ह या अयतम्य देवा हविरश्नन्ति ·१३सध्यायः ऋग्वेदे शाकायनबाह्मणम्। तस्मादुपवसत्युत मे देवा हविरश्नीयुरिति पूर्वी पौर्णमासीमुपवसेदिति- पैग्यमुत्तरामिति कोपीतकं यां पर्यस्तमयमुत्सदिति सा स्थितिरुत्तरां पौर्णमासीमुपवसेदनिर्माय पुरस्तादमावास्यायां चन्द्रमसं यदुपवसति तेन पूर्वी प्रीणाति यद्यजते तेनोत्तरामुत्तरामुपवसेदुत्तरामु ह वै समुद्रो विजते सोममनुदैवतमेतद्वै देवसत्यं यच्चन्द्रमास्तस्मादुत्तरामुप- वसेत् ॥ १॥ अथ यत्पुरस्तात्सामिधेनीनां जपति स्वस्त्ययनमेव तत्कुरुते हिंकृत्य सामिधेनीरन्याह वज्रो वै हिंकारो वजेणव तयजमानस्य पाप्मानं हन्ति त्रिहिकरोति बिवृद्ध वज्रो वज्रमेव तदभिसंपादयत्येतेन वै देवानिवृता वज्रेणभ्यो लोकेभ्योऽसुराननुदन्त तथो एवैतद्यजमान एतेनैवस्त्रि(?'वृता यजेणेभ्यो लोकेभ्यो द्विषतो भ्रातृव्यान्नुदत एकादश सामिधेनीरन्वाहै- कादशाक्षरा वै त्रिष्टुप्रैष्टुभ इन्द्रस्तदुभाविन्द्राग्नी आमोति त्रिः प्रथमया निरुत्तमया पञ्चदश संपद्यन्ते पञ्चदश वै पूर्वपक्षापरपक्षयोरहानि नत्सामिधेनीभिः पूर्वपक्षापरपक्षावाप्नोत्यथो वज्रो वै सामिधेन्यः पञ्च- दशो वै वज्रो वज्रेणैव तयजमानस्य पाप्मानं हन्ति यद्वेव त्रिः प्रथमां निरुत्तमां यज्ञस्यैव तद्वहिरसो नाति स्थेने विषेसाय तासां धै त्रीणि पटिशतान्यक्षराणां भवन्ति, त्रीणि वै पष्टिशतानि संव- सरस्याह्नां तत्सामिधेनीमिः संवत्सरस्याहान्यानोति ता वै गायत्र्यो भवन्ति गायत्रो वा अनिर्वायत्रच्छन्दाः स्वेनैव तच्छन्दसाऽनि स्तौत्यभिरूपा भवन्ति यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध्या उत्तमाय तृतीये बचने प्रणवेन निगदमुपसंदधात्यग्ने महाँ असि ब्राह्मणभारतेत्यग्निर्वे भरतः स वै देवेभ्यो हव्यं भरत्यथ यद्यजमा- नस्याऽऽयमाह न ह वा अनायस्य देवा हविरश्नन्ति तस्मादस्याऽऽ- पैयमाहाऽथत पञ्चदशपदं निगदमुपसंदधात्येप ह वै सामिधनीनां निवित्तस्मात्पञ्चदशपदो भवति पञ्चदश हि सामिधेन्यः स वा च्छन्द- स्कृतो भवति द्वयं वा इदं सर्वं छन्दस्कृतं चाच्छन्दस्कृतं च तेन सर्वे- णाग्निं स्तवानीति तस्य सप्त पदानि समस्यावस्येत्सप्त वै च्छन्दांसि सर्वेषामेव च्छन्दसामाप्त्या अथ चत्वार्यथ चत्वारि चतुष्टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै ॥२॥ अथ यद्यवग्राहं देवता आवाहयति नाना द्याम्यो हवीपि गृहीतानि मयन्त्यथ यदग्निमग्निमावाहयत्येपा ह वा अग्नेयज्ञिया तनूर्याऽस्प हत्य- ·जायेदे शाहायनबाह्मणम् । भन्याय पाटमा वा असौ यददोऽमुख्यादित्यस्योपरिटाद्वयवमाति ज्योतिरिव तस्मात्पुरुपं पुरुपं प्रत्यादित्यरतधदाहाऽग्निमन आवहेति तामावहेपेव तदाहाऽथ यद्देवॉ आज्यपाँ आवाहरति प्रयाजानुयाजास्तदावाहयत्यय यदग्निं होत्रापाऽऽवाहयति स्विष्टकृतं तदायाह [य]त्यथ यत्स्वं महिमान- मावाहयति वायुं तदावाहयति वायुर्वा अग्नेः स्वो महिमा तेन हि संपाद्य महिमानं गच्छति यदेव वाचाऽन्वाह वाचा यजति तेनोहयास्य स्वो महिमेष्टो भवत्या च वह जातवेदः सुयजा च यजेत्याहाऽऽवह च जातवेदो देवौं सुयजा च देवता यजेत्येवैनं तदाहाथ यत्पुरस्तात्सामिधेनीनां जपति वज्रो वै सामिधेन्यस्तमेवैतच्छमयति पुरस्तञ्चोपरिष्टाचाथ यत्सु- गादापनेन सुचा वा दापयति देवरथमेव तद्युनक्ति देवेभ्यो हविः प्रदा- स्यन्त एतेन देवरथेन स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते ॥३॥ पराजान्यजन्यतयो वै प्रयाजा तूनेव तत्मीणाति ते वै पञ्च भवन्ति तैत्किंच पञ्चवि वमधिदेवतमध्यात्म तत्सर्वमानोति समिधो यजति पसन्तमेव वसन्ते घा इदं सर्व समिध्यते तनूनपातं यजति ग्रीप्ममेव ग्रीष्मो हि तन्नं तपतीळो यजति वर्षा एव वाभिहींळितमन्नाद्यमुत्ति- छति बहिर्यजति शरदमेव शरदि हि वर्हिठा ओपधयो भवन्ति स्वाहाकृ. तिमन्तं यजन्ति हेमन्तमेय हेमन्ते वा इदं सर्व स्वाहाकृतं तदाहुर्यत्पश्चप्र- याजाः पळूस्तवः कैतं पठमृतुं यजतीति यदेव चतुर्ये प्रयाजे समानयति तदेनमितरेप्वनुविभजत्यथ यदुत्तमे प्रयाजे देवताः समावपति प्रयाजमाज एवैनास्तत्करोति तद्यथाऽग्निः सर्वपु हविःपु भागी भवत्येवं तदर्भागे देवता भागिनीः करोति नाबानि होनादित्याह पशवो वै प्रयाजा रुद्रः स्विट कृन्नदुद्रेण यजमानस्य पशून्नवृहाजानीति स्वाहा देवा आज्यपा जुयाणा अन आज्यस्य व्यन्विति हैक आहुर्न तथा कुर्यादध ह वै यज्ञस्याऽऽज्यमधं हविः स यद्वाऽन्यतरयाद, ह वै यज्ञस्य समिष्टं स्यादर्धमरामिष्ट तम्मात्स्वाहादेवा आज्यपा जुपाणा अग्न आज्यस्य हविपो व्यन्वित्येव ब्रूयात् ॥ ४ ॥ अथ यत्पौर्णमास्यां यात्रनाराज्यमागी भवतः पौर्णमासेन वा इन्द्रो वृत्रमहन्नथ यदमावास्यायां वृधन्वन्तो क्ष वा अत्र चन्द्रो गच्छति तमेतदाप्याययति तं वर्धयति तो वै जुपाणयाज्यो मवतः समानह- विपो हि प्रयाजेमवतोऽथो ब्रह्म वे जुपाणो ब्रह्मणैव तद्देवेभ्यो हविः प्रपच्छति तो ये त्रिवृती मयतो ये यजामहो निगदो वपटकारश्चक्षुया ·[३अध्याय] ऋग्वेदेशासायनब्राह्मणम् । आज्यमागी निवृद्ध चक्षुः शुक्लं कृष्णं लोहितमिति तो न पशो न सोमे करोति पशुना वै चक्षुष्मानभ्वरो नेचतुरक्षं वीमत्सम. ध्वरं करवाणीत्यथ यदावत्यो हृतवत्यः पुरोनुवाच्या भवन्ति प्रवत्यः प्रत्तवत्यो याज्या हूत्वैव तद्देवेभ्यो हविः प्रयच्छति ता वै गायत्री त्रिष्टुभो भवन्ति ब्रह्म वै गायत्री क्षधं त्रिष्टुब्रह्मक्षत्राभ्यामेव तद्दे. वेभ्यो हविः प्रयच्छत्यथो एतावान्दै छन्दसो विकारः सर्वेणैव तच्छ• न्दसो विकारेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छत्यूगन्ते वपद् करोति तथा हास्य सर्वा याज्या रूपवत्यो भवन्ति पळिति वपट्करोति पड़वा ऋतव ऋतूनेव तत्पीणाति बार्हतरार्थतरं वपट् कुर्यात्पुरस्ताद्दीर्घमुपरिष्टाद्धस्वं यद्धस्वं तद्रथंतरं यद्दीघ तहदथो इयं वै रथंतरमसौ बृहदनयोरेव तत्पतितिष्ठत्यथो एतावान्दै बाचो विकारः सर्वेणैव तद्वाचो विकारेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छति भूर्भुव इति पुरस्ताद्येयजामहस्प जपत्योजः सहस्सहओजः स्वरित्युपरिटाइपटूकारस्य वचो वै वषटकारस्तमेवैतच्छ- मयति पुरस्ताच्चोपरिटाचाथो एते एव वपट्कास्य प्रियतमे तनूर्पदो. जश्च सहश्च ताभ्यामेवैनं तच्छमयति ॥५॥ अथ यदनिं प्रथमं देवतानां यजत्यग्निर्वे देवानां मुखं मुखत एव तद्दे- वामीणात्यथ यत्पौर्णमास्यामग्रीयोनौ यजत्यनीपोमो वा अन्तर्वत्र आस्तां ताविन्द्रों नाशकोदभिवज्र प्रहतुं ताभ्यामेतं मागमकल्पयत्पी. र्णमासं तौ या उपांशु निरुतौ भवतोऽजामिताय यदुपांशु यजति तेन सोमं प्रीणाति यन्निरक्तं तेनानिमथ यदमावास्यायामिन्द्रामी यजति प्रतिष्ठे वा इन्द्राग्नी प्रतिष्ठित्या एवाथ यत्लन्नयन्नमावास्यायामिन्द्रं यज- त्येतज्ज्योतिर्वा अमावास्या न ह्यत्र चन्द्रो दृश्यतेऽथ यदसन्नयत्पुरोळाशा- न्तरेणोपांश्वायजत्यजामिताया अथ यत्संनयन्सांनाप्यस्यान्तरेणोपांश्वा- ज्यस्य यजति तम्योक्तं ब्राह्मणमथ यद िस्विष्टकृतमन्ततो यजत्येप ह वै देवेन्यो हविः प्रयच्छति यो वा अन्नं विभजत्यन्ततः स भजतेऽथो रुद्रो वै स्विष्टकृदन्तभाग्या वा एप तस्मादेनमन्तो यजति तस्य स- च्छन्दसौ याज्यापुरोनुगक्ये निगदो व्यवैति देनाजामि भवति वपकृ- त्याप उपस्पृशति शान्ति मेपजमापः शान्तिरेवैया भेषजमन्ततो यज्ञे- क्रियते ॥६॥ अथ यत्मदेशिन्यामिळायाः पूर्वमनमधरीठे निलिम्पत्युत्तरमुत्तरो- छेऽयं वै लोकोऽधरौठोऽसौ लोक उत्तरौटोथ यदाठावन्तरेण तदिदमन्त ·ऋग्वेदे शासपयनवाह्मणम् । [३अध्यायः] रिक्षं तद्यमानातीमानेव तं लोकाननुसंतन्वन्त्रीणात्यथ यदिळामुपह्वयते सर्वेप्येव तद्भतेपपहवमिच्छतेऽथो अन्नं वा इळाऽन्नमेव तदात्मन्धत्तेऽथो पशवो वा इळा पशूनामेवाऽऽप्त्यै तस्यां चतुरयांनीति चतुष्टयं वा इदं सर्व मस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्या अथ यदिळामुपहूयावधाति पशवो वा इळा पशू- नेव तदात्मन्धत्तेऽथ यध्वर्युबर्हिपदं पुरोळाशं करोति पितृनेव तत्पीणा- त्यथ यज्जपेनोत्तरेळां प्राश्नाति ब्रह्म वै जपो ब्रह्मणैवैनां तच्छमयत्यथ यत्पवित्रवति मार्जयन्ते शान्ति भेषजमापः शान्तिरेवैया मेपजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ यदन्वाहार्यमाहरन्त्येतद्दक्षिणौ वै दर्शपूर्णमासौ तस्माद- न्याहार्यमाहरन्त्यथ यत्समिधमनुमन्त्रयत इध्मस्य वा एपैकाऽतिशिष्टा भवति तस्मादेनामनुस्ताति ॥ ७ ॥ अथ यत्रीननुयाजान्यजति बयो वा इमे लोका इमानेव ते लोका- नाप्नोत्यथ यत्सर्वमुत्तममाह प्रतिष्ठा वै स्विष्टकृत्प्रतिष्ठित्या एवाथ यत्सू- क्तवाकमाह प्रतिष्ठा वै सक्तवाकः प्रतिष्ठित्या एवाथ ययावापृथिव्योः कीर्तयति प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एवानिरिदं हविरजुपतेति हैक आहुर्न तथा कुर्यादझ्यावर्तते हास्य देवता पुनर्यज्ञ इति मन्वाना पुनम हविः प्रदास्यतीति सा यजमानस्याऽऽशिपो निवर्तयति तस्माद्ध- विरजुपत हविरजुपतेत्येव चूयादथो या एवैतत्पुरस्ताद्देवता यजति तामिरेवैतदन्ततः प्रतितिष्ठत्यथ यत्सूक्तवाके यजमानस्य नाम गृह्णात्येप ह वै दैव आत्मा यजमानस्य यमृत्विजः संस्कुर्वन्ति तस्मादस्य नाम गृह्णात्यत्र हि जायत उच्चहीयाद्यद्यथाऽऽचार्यः स्यात्तथा ह यज- मानोऽपच्यावुको भवत्यथ पञ्चाऽऽशिपो वदतीळायां तिरस्ता अष्टावेता- मि देवाः सर्वा अष्टीराश्नुवत तथो एवैतद्यजमान एताभिरेव सर्वा अष्टीरश्नुतेऽथ वहिपि प्राश्चमञ्जलिं निधाय जपति नम उपेति न हि नमस्कारमतिदेवा अथ यच्छंयोर्वाकमाह प्रतिष्ठा वै शंयोर्वाकः प्रति- ठित्या एवाथो शंयुह वै बार्हस्पत्यः सर्वान्यज्ञाञ्छमयांचकार तस्माच्छं- योगांकमाहाथ यदप उपस्पृशति शान्ति भेपजमापः शान्तिरेवैपा मेपजमन्ततो यज्ञे क्रियते ॥ ८॥ अथ यदाहंपत्ये पत्नीमंयाजेश्चरन्ति गार्हपत्यभाजो वै पल्प आह- पनीयमाग्यजमानस्तस्माद्गार्हपत्ये पत्नीसंयाजेश्चरन्ति ते वै चत्वारो दानात, रनि पाटनरम् ।

·[४अव्यायः] ऋग्वेदे शाङ्घायनबाह्मणम् ।
भवन्त्या चतुरं वै द्वंद्व मिथुनं प्रजननं प्रजात्यै ते वा उपांशु मवन्ति
रेतःसिक्ति पत्नीसंयाजा उपांशु वै रेतः सिच्यतेऽभिरूपा भवन्ति
यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्येव समृद्ध्या अथ सोमं त्वष्टार देवानां
पत्नीरसिं गृहपतिमिति यजत्येता ह वे देवता मिथुनानामीशते ता
अब प्रीणन्ति ता अन प्रीता मिथुनानि दधति सोमं प्रथमं यजति
रेतस्तसिञ्चति त्वष्टारं द्वितीयं त्वष्टा वै रेतःसिक्ति विकरोति ततः
पत्न्यः पत्नीसंयाजा ह्येतेऽथ यदमिं गृहपतिमन्ततो यजत्येतस्विष्टकृतो
वै पल्यस्तस्मादेनमन्ततो यजत्यथ यहचं जपति. स्वस्त्ययनमेव तत्कु-
रुतेऽथ यदिळामुपहुयते यन्मार्जयते यच्छेयोर्वाकमाह तस्योक्तं ब्राह्म-
णमथ यद्वेदे पनी वाचयति वृपा वै वेदो योपा पत्नी मिथुनमेव
तत्पत्नीपु दधाति तस्मात्पत्नी वेदतृणान्यन्तरोरु कुरुतेऽथ यद्वेद
स्तृणाति तेन हास्य दर्शपूर्णमासी संतती भवतोऽथो एतेनैवास्यामि-
होत्रं स्तीणं वहिर्भवत्यथ यद्वेदातिशेपमुपतिष्ठत आशियमेव तद्वदतेऽथ
यदाहवनीयमुपतिष्ठते प्रीत्वैव तद्देवेष्यन्ततोऽथं वदतेऽथ यदप उपस्पृ-
शति शान्ति भेपजमापः शान्तिरेवैषा मेपजमन्ततो यज्ञे क्रियते
क्रियते ॥९॥
इति शासनयनबाह्मणे तृतीयोऽध्यायः ॥३॥
हरिः ॐ ॥ अनुनिर्वाप्यया वै देवा असुरानपानत तथो एवैतद्यजमा-
नोऽनुनिर्वाप्ययैव द्विपतो भ्रातृव्यानपहते स वा इन्द्राय विमृध एका-
दशकपालं पुरोळाशं निर्वपतीन्द्रो वै मृधां विहन्ता स एवास्य मृधो
विहन्त्यथो आमावास्यमेवैतत्प्रत्याहरति यत्पौर्णमास्यामिन्द्रं यजत्यत्र
संस्थितदर्शपूर्णमासौ यजमानो यद्यपरपक्षे मॉनीयान्नास्य यज्ञविकपः
स्यादथ यदमावास्यायामदिति यजति यज्ञस्यैव स मारतायै सा संया-
ज्याऽतो विमृद्वती भवति ॥ १॥
अथातोऽभ्युदिताया एति ह वा एप यज्ञपथाद्यस्योपवसथे पुरस्ता-
चन्द्रो दृश्यते सोऽनये दावे टाकपालं पुरोळाशं निर्वपत्यग्नि दाता स
एवास्मै यज्ञं ददातीन्द्राय प्रदाने सायं दोहितं दधीन्द्रो वै प्रदाता स
एवास्मै यज्ञं प्रयच्छति विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहिते पयसि चलं
यज्ञो वै विष्णुः स एवास्मै यज्ञं ददाति तद्यदेता देवता यजति नेद्यज्ञ-
पथा दयानीति तिसृधन्वं दक्षिणा तत्स्वस्त्ययनस्य रूपम् ॥ २॥

·१२
ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम्।
[४अध्याय.]
अथातोऽभ्युदताया एति ह वा एप यज्ञपथाधरयोपवसथे पश्चाञ्चन्द्रो
दृश्यते सोऽनये पयितेऽष्टाकपाटं पुरोळाशं विपत्यग्नि पथिकृत्स
एवैनं पुनशिपयापि पाशयतीन्द्राय वृघ्न एकादशकपालमिन्द्रो वे
वृत्रहा स एवैनं पुनर्यज्ञपथमपि पाथयति वैश्वानरीयं द्वादशकपालमसी
वै वैश्वानरो योऽसौ नपत्येप एवेनं पुनर्यज्ञपथमपि पाथयति तद्यदेता
देवता यजति नेद्यज्ञपथा दयानीति दण्डोपानहं दक्षिणा तदम-
यस्य रूपम् ॥३॥
अथातो दाक्षायणयज्ञत्य दाक्षायणयज्ञेनप्यन्फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां
प्रयुके मुखं बा एतत्संवत्सरस्य यत्फाल्गुनी पौर्णमासी तस्मात्तस्या-
मदीक्षितायनानि प्रयुज्यन्तेऽथो दक्षो ह वै पार्वतिरतेन यज्ञेनेष्ट्वा सर्वा-
न्कामानापनद्यदाक्षायण यज्ञेन यजते सर्वेपामेव कामानामाप्त्यै नाशने
काममापयति सोमं राजानं चन्द्रमसं मक्षयामीति प्रनसा ध्यायन्नभी-
यात्तदसौ वै सोमो राजा विचक्षणश्चन्द्रमास्तमेतमपरपक्ष देवा अभिपु-
ध्वन्ति तद्यदपरपक्षं दाक्षायणयज्ञस्य प्रतानि चरति देवानामपि सोम
पीथोऽसानीत्यथ यदुपवसथेऽग्नीपोमीयमेकादशकपालं पुरोळाशं निर्व-
पति य एवासी सोमस्योपवसथेऽनीपोमीयस्तमेव तेनाऽऽमोत्यथ यत्मा.
तरामावास्येन यजत ऐन्द्रं वै सुत्यमहस्तत्सुत्यमहराप्नोत्यथ यदमावास्या-
यामुपवसथ ऐन्द्रानं द्वादशकपालं पुरोळाश निर्वपत्येन्द्राग्नं वै सामत-
स्तृतीयसवनं तत्तृतीयसवनमाप्नोत्यथ यन्मत्रावरुणी पयस्या मैत्राव
रुणी वा अनूबन्ध्या तदनूबन्ध्यामानोति स एप सोमो हर्पिज्ञाननु-
प्रविष्टस्तस्माददीक्षितो दीक्षितव्रतो भवति ॥४॥
अथात इळादधस्येळादधेनप्यन्नेतस्यामेव पौर्णमास्यां प्रयुत्ते तस्या
उक्तं ब्राह्मणं स एप पशुकामस्यान्नायकामस्य यज्ञस्तेन पशुकामोऽ-
माधकामो यजेत तत्र तथैव प्रतानि चरति दाक्षायणयज्ञस्य हि
समासः ॥५॥
अथातः सार्वसनियज्ञस्य साईसेनियज्ञेनेप्यन्नेतस्यामेव पौर्णमास्यां
प्रयुके तम्या उक्तं ब्राह्मणं स एप प्रजातिकामस्प यज्ञस्तेन प्रजातिकामो
यजेत तयदश्वर्युहवापि प्रजनयति तत्मजात्यै रूपम् ॥६॥
अथातः शौनकयज्ञस्य शौनकयज्ञेनेप्यन्नेतस्यामेव पौर्णमास्यां प्रयुद्ध
तस्या उक्तं बाल स एप तुरतुपमाणस्य यज्ञस्नेन तुस्तूपमाणो यजेत
सप इच्छेहि पन्तं भ्रातृव्यं म्तृण्वीयेत सोऽनेन यजेत स्तृणुते ह ॥७॥

·समर्धयति तानि वै त्रीणि हवींपि भवन्ति त्रयो वा इमे/लोका ERA [४अयायः] ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । अथातो बसिष्ठयज्ञस्य वसिष्ठयज्ञेनैप्यन्फाल्गुन्याममावास्यायां प्रयुद्धे ब्रह्म वै पौर्णमासी क्षत्रममावास्या क्षत्रमिवैष यज्ञः क्षत्रेण शत्रून्सहा ३ इति वसिष्ठोऽकामयत हतपुत्रः प्रजायेय प्रजया पशुभिरभिसौदासा- न्मवेयमिति स एतं यज्ञकतुमपश्यद्वसिष्ठयज्ञं तमाहरत्तेनायजत तेनेष्ट्वा पाजायत प्रजया पशुभिरभिसौदासानभवत्तथो एवैतद्यजमानो यद्वसि. ठयज्ञेन यजते प्रजायते प्रजया पशुभिरभिद्विपतो भ्रातृव्यान्भवति॥ ८॥ अथातः साकंप्रस्थाय्यस्य साकंप्रस्थाय्येनेप्यन्नेतस्यामेवामावास्यायां प्रयुङ्क्ते तस्या उक्तं ब्राह्मणं स एप श्रेष्ठयकामस्य पौरुपकामस्य यज्ञस्तेन श्रेष्ठयकामः पौरुपकामो यजेत तद्यत्साकं संप्रतिष्ठन्ते साकं संप्र- यजन्ते साकं भक्षयन्ते तस्मात्साकंप्रस्थाय्यः ॥९॥ अथातो मुन्ययनस्य मुन्ययनेनैप्यन्नेतस्यामेव पौर्णमास्यां प्रयुके तस्या उक्तं ब्राह्मणं स एप सर्वकामस्य यज्ञस्तेन सर्वकामो यजेत ॥१०॥ अथातस्तुरायणस्य तुरायणयज्ञेनैप्यन्नेतस्यामेव पौर्णमास्यां प्रयुके तस्या उक्तं ब्राह्मणं स एप स्वर्गकामस्य यज्ञस्तेन स्वर्गकामो प्रले- ताथ यत्कृष्णाजिनं प्रतिमुञ्चते ब्रह्म वै कृष्णाजिनं ब्रह्मणैयितप्तधज्ञा नेव तं लोकानाप्नोति ॥ ११ ॥ अथात आग्रयणस्याऽऽग्रयणेनान्नाद्यकामो यजेत वास्वागत श्यामान कसस्ये श्यामाकानुद्धर्तवा आह सा या तस्मिन्कालेऽमावास्योपस घेत तयेवाऽथैतयेष्टचा यजेत यदि पौर्णमास्येतयेष्ठाऽथ पौर्णमासेना यजेत या नक्षत्रमुपेप्सेत्पूर्वपक्षे नक्षत्रमुदीक्ष्य यस्मिन्नक्षत्रे कामयेत तस्मिन्यजेत तस्यै सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यमागी विराजी संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणं सौम्यश्चरुः सोमो वै राजोपधीनां तदेंनं स्वया विशा प्रीणात्यथ यन्मधुपर्क ददात्येप ह्यारण्यानां रसः ॥ १२॥ अथ वसन्त आगते पक्केपु वेणुयवेपु वेणुयवानुद्धर्तवा आह तस्या एतदेव पर्वैतत्तन्त्रमेधा देवतेपा दक्षिणेतद्वाह्मणं तां हैक आग्नेयीं वा वारुणी या प्राजापत्यां वा कुर्वन्त्येतत्तन्त्रमेवैतद्वाह्मणम् ॥ १३ ॥ अथ श्रीहिसस्ये वा यवसस्येवाऽऽगत आग्रयणीयानुद्धर्तवा आह तस्या एतदेव पर्वैतत्तन्त्रमथ यदैन्द्रानो द्वादशकपाल इन्द्राग्नी व देवानां मुपं मुसत एव तदेवान्त्रीणात्यथ यद्वैश्वदेवश्चरेते वै सर्वे देवा यद्विश्वे ·१४ ऋग्वेदेशासायनबाह्मणम् । [६अ पाय देवाः सर्वेषामेय देवानां प्रीत्या अथ यद्द्यावापृथिवी य एककपालो द्यावापृथिवी व सस्यस्य साधयित्र्यो प्रतिष्ठा पृथियोझनासामनुवेद तद्य- देता देवता यजत्येतामिदैवतामिः शान्तमन्नमत्स्यामीत्यथ यत्ययमजं गां ददाति प्रथमकर्म ह्येतद्यद्येतस्यैळायात्पौर्णमासं वाऽऽमावास्यं वा हविः कुर्वीत नवानामुभयस्याऽऽप्त्या अपि वा पौर्णमासे वाऽमावास्ये वा हवाप्यनुवर्तयेद्देवतानामपरिहाणायापि वा यवाग्वैव सायं प्रातरनिहोत्र जुहुयान्नवानामुमयस्याऽऽप्त्या अपि वा स्थालीपाकमेव गार्हपत्ये अपयित्वा नवानामेताम्य आग्रयणदेवताम्य आहवनीये जुहुयात्स्विष्ट कृचतुर्थीम्योऽमुप्यै स्वाहामुप्यै स्वाहेति देवतानामपरिहाणायापि वाऽग्निहोत्रीमेव नवानादयित्वा तस्यै दुग्धेन सायं प्रातरग्निहोत्रं जुहुया. दुमयस्याऽऽप्त्या एत एतावन्तः पातास्तेषां येन कामयेत तेन यजेत बिहविस्तु स्थितास्त्रयो वा इमे लोका दमानेव तं लोकानामोतीमानेव तं लोकानाप्नोति ॥१४॥ इति शाद्वायनब्राह्मणे चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ ॐ अथातश्चातुर्मास्यानां चातुर्मास्यानि प्रयुञानः फागुल्ल्यां पीर्ण- मास्यां प्रयुके मुखं वा एतत्संवत्सरस्य पत्फाल्गुनी पौर्णमासी मुख मुत्तरे फल्गू पुच्छं पूर्व तद्यथा प्रवृत्तस्यान्ती समेती स्वातामेवमेवैती संवत्सरस्यान्ती समेती तद्यत्फाल्गुन्यां पौर्णमास्यां वैश्वदेवेन यजते मुखत एव तस्मंवत्सरं पीणात्पथा भैपज्यपज्ञा वा एते यच्चातुर्मास्यामि तस्मादृतुसंधिषु प्रयुज्यन्त क्तुसंधिषु हि व्याधिजायते तानि वा अष्टी हवीपि भवन्त्यष्टौ वै चतसृणां पौर्णमासीनां हवींपि मवन्ति चतसृणां वे पौर्णमासीनां घेश्चदेवं स मासोऽथ यदग्निर्मथ्यते प्रजाति वैश्वदेवं तस्मादेतं देवं गर्म प्रजनपत्यथ यत्सप्तदश सामिधेन्यः सहन्तावाज्य- भागी विराजी संयाज्ये तम्पोक्तं बाह्मणमथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अटी हवीपि पाजिनं नवमं तन्नक्षधियां विराजमानोति ॥१॥ अथ यदनीपोगो प्रथमो देवतानां यजति दाशंपीणमासिके वा एते देवते तस्मादेती प्रथमी यजत्यथ यत्सवितारं यजति सविता वै प्रसवा. नामीशे सवितृप्रसूतताया अय यत्सरम्पती यजति थाग्न सरस्वती याच. मेर तत्पीणात्यथ पत्पूपणं पजत्यमौ च पूपा योऽमी तपस्येतमेव तत्त्री-

·[५अध्याय]
ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् ।
णात्यथ यन्मरुतः स्वतवसो यजति घोरा वै मरुतः स्वतवसो भैषज्यमेव
तत्कुरुतेऽथ यद्वैश्वदेवी पयस्यते वै सर्व देवा यद्विश्वे देवाः सर्वेपामेव
देवानां प्रीत्या अथ य[]द्यावापृथिवी य एककपालः प्रतिष्ठे वै द्यावापृ-
थिवी प्रतिष्ठित्या एवाथ यत्मथमजं गां ददाति प्रथमकर्म ह्येतदथ यत्पुर-
रताद्वोपरिष्टाद्वा शंयोर्वाकस्यानावाहितान्वाजिनो यजति देवा अश्वा दै
वाजिनस्तानेव तत्पीणात्यत्र देवाः साश्वाः प्रीता भवन्त्यथो ऋतवो वै
वाजिन ऋतूनेव तत्मीणात्यथ यत्परस्तात्पौर्णमासेन यजते तथा हास्य
पूर्वपक्षे वैश्वदेवेनेष्टं मवति ॥२॥
वैश्वदेवेन वै प्रजापतिः प्रजा असृजत ताः सृटा अप्रसूता वरुणस्य
यवां चक्षुस्ता वरुणो वरुणपाशैः प्रत्यमुश्चत्ताः प्रजाः प्रजापति पितर-
मेत्योपाधावन्नुप तं यज्ञक्रतुं जानीहि येनेष्ट्वा वरुणपाशेभ्यः सर्वस्माच
पाप्मनः संप्रमुच्येमहीति तत एतं प्रजापतिर्यज्ञातुमपश्यहरुणप्रघास
तमाहरत्तेनायजत तेनेट्वा वरुणममीणात्स प्रीतो वरुणो वरुणपाशेभ्यः
सर्वस्माञ्च पाप्मनः प्रजाः प्रामुश्चत्म ह वा अस्य प्रजा वरुणपाशेभ्यः
सर्वस्माञ्च पाप्मनः संप्रमुच्यन्ते य एवं विद्वान्वरुणप्रयासर्यजतेऽथ यदर्मि
प्रणयन्ति पमेवामुं वैश्वदेवे मन्थन्ति तमेव तत्प्रणयन्त्यथ यदग्निमध्यते
तस्योक्तं ब्राह्मणमय यत्सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यमागी विराजी
संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणमथ पन्नव प्रयाजा नवानुयाजा नवैतानि
हवीपि तन्नक्षत्रियां विराजमामोति समानानि पञ्चसश्चराणि हवींषि
पीप्णान्तानि तेषामुक्तं ब्राह्मणम् ॥ ३॥
अथ यदैन्द्रानो द्वादशकपालः प्रतिष्ठे वा इन्द्राग्नी प्रतिष्ठित्या एवाथो
मध्यस्थो का इन्दस्तस्मादेनं मध्यतो राजत्यथ यहाणी पयस्येन्द्र उवै
वरणास उ वै पयोमाजनस्तस्माद्वारुणी पयस्याऽथ यन्मारती पयस्याऽ.
प्सु वै मरुतः शितास्तस्मादेनान्पयसा यजत्यापो हि पयोऽथो इन्द्रस्य
वै मरुत ऐन्दं पयस्तस्मान्मारुती पपस्याऽथ यत्काय एककपालः प्रजाप-
तिर्व कस्तमेव तत्त्रीणात्यथो सुखस्यैवैतन्नामधेयं कमिति सुसमेव तदात्म-
न्धत्तेऽथ यन्मिथुनी गावौ ददाति तत्मजात्यै रूपमथ यद्वाजिनो यजति
तेपामुक्तं बाह्मणमथ यदप्सु वरुणं यजति स्व एवैनं तदायतने प्रीणा-
त्पथ यापरस्तात्पौर्णमासेन यजते तथा हास्य पूर्वपक्षे वरुणप्रधारिष्टं
भवति ॥४॥

·ऋग्वेदे शाङ्खायनवाह्मणम् । [१अध्याय] ऐन्द्रो वा एप यज्ञकतुर्यत्साकमेधास्तद्यथा महाराजः पुरस्तात्सेना- नीकानि प्रत्युह्यामयं पन्थानमन्धियादेवमेवैतत्पुरस्ताद्देवता यजति तद्य. थाऽदः सोमस्य महायतमेयमेतदिटिमहाव्रतमथ यदग्निमनीकवन्तं प्रथम देवतानां यजत्यग्निर्वे देवानां मुसं मुखत एव तद्देवान्मीणात्यथ यन्मध्यंदिने मरुतः सांतपनान्यजति मध्यंदिने वै संतपति तस्मान्मध्यंदिने मरुतःसांतप- नान्यजत्पथो इन्द्रस्य वै मरुत ऐन्द्रो मध्यंदिनस्तस्मान्मध्यंदिने मरुतः सांतपनान्यजत्यथ यत्सायं गृहमेधीयेन चरन्ति पुष्टिकर्म वा एतद्यगृहमे- धीयः सायंपोपस्तस्मात्पोपवन्तावाज्यमागौ यजति यजमानमेव तत्पो. पयत्यथ यत्पातः पूर्णदर्पण चरन्ति पूर्वद्युः कर्मणैवैतत्प्रातः कर्मोपसंतनो- स्यथ यन्मरुतः कीळिनो यजतीन्द्रस्य वै मरुतः कीळिनस्तस्मादेनानि- न्द्रेणोपसंहितान्यजत्यथ यदग्निं प्रणयन्ति यन्मथ्यते तस्योक्तं ब्राह्मणमथ यत्सप्तदश सामिधेन्यः सद्वन्तावाज्यमागी विराजी संयाज्ये तस्योक्तं बाह्मणमथ पन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अटी हवींपि स्विष्टकृन्नवमस्त. नक्षत्रियां विराजमामोति समानानि पटू संचराणि हवींप्येन्द्रामान्तानि तेपामुक्तं ब्राह्मणमथ यन्महेन्द्रमन्ततो यमत्यन्तं वै श्रेठी भजते तस्मा- देनमन्ततो यजत्यथ यद्वैश्वकर्मण एककपालोऽसौ वै विश्वकर्मा योऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणात्यथ यहपमं ददात्येन्द्रो हि यज्ञक्रतुः ॥५॥ अथ यदपराढे पितृयज्ञेन चरन्त्यपक्षयभाजो वै पितरस्तस्मादप- गहे पितृपक्षेन चरन्ति तदाहुर्यद्परपक्षमाजः पितरोऽथ कस्मादेनान्पू- धपः यजन्तीति देवा वा एते पितरस्तस्मादेनान्पूर्वपक्षे यजन्त्यथ यदेकां सामिधेनीमन्याह सदिय वै पितरस्तस्मादेकां सामिधेनीम- न्याह सा वा अनुदुमवति वागनुष्टुप्पराच उ वै पितरस्तानेवैतद्वाचा नुष्टुमागमयत्यथ यद्यजमानस्यार्पयं नाहनेयजमानं प्रवणजानीत्यर्थतं निगदमन्याह तस्योक्तं ब्राह्मणमथ यत्सोमं पितृमन्तं पितन्वा सोमवतः पितृन्वर्हिपदः पितॄनग्निप्पातानित्यावाहपति देवा वा एते पितरस्तस्मा- देनानायाहयत्पथ पदग्निं कव्यवाहनमावायत्येतस्विष्टकृतो वे पितर- स्तम्मादेनमावाहयति न हैके स्वं महिमानमावाहयन्ति यजमानस्यैप महिमेति बदन्त आवाहयेदिति नेव स्थितमन्नेवैध महिमा ॥ ६ ॥ अथ यत्ययाजानुयाजेम्पो वहिपान्ता उत्सृजति प्रना दे यहि त्या प्रय गजानीति ते य पद मवन्ति पदा प्रतय उत्तयः पितरः पितृनेघ तस्वीणात्यथ पनीषनरन्नामाग्यभागी यजति यजमानमेय तनीधयत्यथ ·[६अध्याय] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । १७ यत्तिस्रस्तिस्र एकैकस्य हविपो भवन्ति त्रीणि वै हवीपि भवन्ति तेषां समवद्यति तस्माचिस्रस्तिन एकैकस्य हविपो भवन्त्यथो देवकर्मणैवैत- पितृकर्म व्यावर्तयत्यथो परामु वै परावतं पितरो गता आह्वयत्यैवर्ना प्रथमया द्वितीयया गमयति प्रैव तृतीयया यच्छत्यथ यदग्निं कन्यवाह नमन्ततो यजत्येतस्विष्ट[क] तो वै पितरस्तस्मादेनमन्ततो यजत्यथ यदिळामुपहूयावघाय न प्राश्नन्ति पशवो वा इळा नेद्यजमानस्य पशू- न्प्रवृणजामेत्यथ यध्वर्युः पितृभ्यो ददाति पितॄनेव तत्मीणात्यथ यत्पवित्रमतिमार्जयन्ते शान्ति भेषजमापः शान्तिरेवैपा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ यदृचं जपन्ति स्वस्त्ययनमेव तत्कुर्वतेऽथ यदुश्चः परेत्य गार्हपत्याहवनीया उपतिष्ठन्ते प्रीत्वैव तद्देवेप्वन्ततोऽर्थं वदन्तेऽथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञस्तमेवैतदुदक्संस्थं कुर्वन्त्यथ यत्माश्च उप- निष्क्रम्याऽऽदित्यमुपतिष्ठन्ते देवलोको वा आदित्यः पितृलोकः पितरो देवलोकमेव तस्पितृलोकादभ्युत्क्रामन्त्यथ यत्सूक्तवाके यजमानस्य नाम न गृह्णाति नेद्यजमानं प्रवृणजानीत्यथ यत्पत्नीसंयाजैर्न चरन्ति नेत्पन्यः प्रवृणजामेत्यथ यदुश्चः परेत्य व्यम्पकैश्चरन्ति रुद्रमेव तत्स्वायां विशि प्रीणन्त्यथो दक्षिणासंस्थो वै पितृयज्ञस्तमेवैतदुदुक्सस्य वन्त्यर्थ यदन्तत इट्वेष्ट्या यजत एतत्संस्था वै साकमेधास्तस्मादर्तत यजतेऽथ यत्परस्तात्पौर्णमासेन यजते तथा हास्य पूर्वपक्षे साकमेध भवति ॥७॥ त्रयोदशं वा एतं मासमाप्नोति यच्छुनासीर्येण यजतै सतावान्ये संवत्सरो यदेप त्रयोदशो मासस्तत्रैव सर्वैः संवत्सर आप्तो भवत्यथ यदगिर्मथ्यते यवैश्वदेवस्य तन्त्रं तत्तन्त्रं या न मथ्यते पौर्णमासमेव तन्त्रं भवति प्रतिष्ठा वै पौर्णमासं प्रतिष्ठित्या एवाथ यदग्निर्मथ्यते तस्योक्तं ब्राह्मणमथ यत्सप्तदश सामिधेन्यः सदन्तावाज्यभागी विराजी संयाज्ये तस्योक्तं ब्राह्मणमथ यन्नव प्रयाजा नवानुयाजा अष्टी हवींपि स्विष्टकृन्नवमं तन्नक्षत्रियां विराजमामोति समानानि वेव पश्च संच- राणि हपींपि मवन्ति पोष्णान्तानि तेपामुक्तं ब्राह्मणमथ यच्छनासीरी यजति शान्ति मेपनं शुनासीरी शान्तिरेदेपा मेपजमन्ततो यज्ञे क्रिया तेऽथ यद्वायुं यजति प्राणो 4 वायुः प्राणमेव तत्पीणात्यथ यत्मीय Im wa ३ ·१८ ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । [६अध्यायः एककपालोऽतो वै सूर्यों योऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणात्पथ यच्वेता दक्षिणैतमेव तत्पीणात्येतस्यैव तद्रूपं क्रियते ॥ ८॥ अथ यत्प्रायश्चित्तप्रतिनिधीन्कुर्वन्ति यदाहुतीर्जुह्वति स्वस्त्ययनमेव तत्कुर्वते यज्ञस्यैव शान्त्य यजमानस्य च भिपयायै ॥ ९॥ अथ यत्स्वैरगिभिर्यजमान संस्थापयन्ति देवरथो वा अनयो देव. स्थ एवैनं तसंस्थापयन्ति स एतेन देवरथेन स्वर्ग लोकमेति सुकृता यत्र लोकः सुकृतां यत्र लोकः ॥१०॥ इति शाङ्खायनवाह्मणे पञ्चमोऽध्यायः॥ ५॥ हरिः ॐ प्रजापतिः प्रजातिकामस्तपोऽतप्यत तस्मात्तप्तात्यञ्चाजाय- तामिर्धायुरादित्यश्चन्दमा उपाः पञ्चभी तानववीयूयमपि तप्यध्वमिति तेऽदीक्षन्त तान्दीक्षितांस्तेपानानुपाः प्राजापत्याप्सरोरूपं कृत्वा पुरस्ता- प्रत्युदैत्तस्यामेयां मनः समपतत्ते रेतोऽसिञ्चन्त ते प्रजापति पितरमे. स्याबुववेतो वा अमिश्चाम हा इदं नो मामुया भूदिति स प्रजापति- हिरण्मयं चमसमफरोदिपुमात्रमूर्ध्वमेवं तिनं तस्मिन्नेतत्समसिञ्चतत उदतिष्ठत्सहसाक्षः सहस्रपात्सहस्रेण प्रतिहिताभिः ॥१॥ स प्रजापति रितरमन्यायच्छत्तमबवीत्कथा माऽभ्यायच्छसीति नाम मे कुर्वित्यब्रवीन्न या इसमविहितेन नाम्नाऽन्नमत्स्यामीति स वै त्वमि. त्यववीद्भव एवेति यद्भव आपस्तेन ह वा एनं न भवो हिनस्ति नास्य प्रजां नास्य पशून्नास्य बुवाणं चनाथ य एनं दृष्टि स एवं पापीया. न्मयति न स य एवं वेद तस्य व्रतमामेव वासः परिदधी- तेति॥२॥ तं द्वितीयमभ्यायच्छत्तमनवीरकथा माऽभ्यायच्छसीति द्वितीय में नाम कुर्वित्यनवीन्न या इदमेकेन नाम्नाऽन्नमस्यामीति स वै त्वमित्यब- धीच्छर्य एवेति यच्छयोऽग्निम्तेन न ह वा एनं शर्यो हिनस्ति नास्य प्रजा नास्य पशून्नास्य बुयाणं चनाथ य एनं देटि स एप पापीयान्मवति न स य एवं वेद तस्य प्रतं सर्वमेव नाभीयादिति ॥ ३॥ तं तृतीयमम्यायच्चत्तमनवीरकथा माऽभ्यायच्छसीति तृतीयं मे नाम कुपिरयवयीन या इदं दाभ्यां नामम्पामन्नमत्स्यामीति स प त्वमित्या ·[२अध्यायः ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम्। यीत्पशुपतिरेवेति यत्पशुपतिर्वायुस्तेन न ह वा एनं पशुपतिहिनस्ति नास्य प्रजां नास्य पशून्नास्य बुवाणं चनाथ य एनं वेष्टि स एव पापीयान्मवति न स . य एवं वेद तस्य व्रतं ब्राह्मणमेव न परिव- देदिति ॥४॥ तं चतुर्थमभ्यायच्छत्तमब्रवीत्कथा माऽभ्यायच्छमीति चतुर्थ मे नाम कुवित्यब्रवीन्न वा इदं विभिर्नामभिरन्नमत्स्यामीति स वै त्वमित्यनवी- दुग्र एव देव इति यदुनो देव ओपधयो वनस्पतयरतेन न ह वा एनमुयो देवो हिनस्ति नास्य प्रजां नास्य पशून्नास्य बुवाणं चनाथ य एनं दृष्टि स एव पापीयान्भवति न स य एवं वेद तस्य व्रतं स्त्रिया एव विवरं नेक्षेतेति ॥५॥ तं पञ्चममभ्यायच्छत्तमब्रवीत्कथा माऽभ्यायच्छसीति पञ्चमं मे नाम कर्षित्यत्रचीन वा इदं चतुभिर्नामभिरन्नमत्स्यामीति स वै त्वमित्यववी. न्महानेव देव इति यन्महान्देव आदित्यस्तेन न ह वा एनं महा- न्देवो हिनस्ति नास्य प्रजां नास्य पशून्नास्य बुवाणं चनाथ य एनं देष्टि स एव वापीयान्भवति न स य एवं वेद तस्य व्रतमुद्यन्तमेवैनं नेक्षेतास्तं यन्तं चेति ॥६॥ तं पउमभ्यायच्छत्तमब्रवीत्का माऽभ्यायच्छसीति पठं मे नाम कुर्विववधीत वाद पञ्चभिर्नामभिरन्नमत्स्यामीति स वै त्वमित्यब्रवी- हुन एवेति यदुद्रश्चन्द्रमारतेन न ह वा एनं रुद्रो हिनस्ति नास्य मजा नास्य पशून्नास्य बुवाणं चनाथ य एनं द्वेष्टि स एव पापीयान्म- घति न स य एवं वेद तस्य प्रतं विमूर्तमेव नाश्नीयान्मज्जानं चेति ॥ ७॥ तं सप्तममभ्यायच्छत्तमब्रवीत्कथा माऽभ्यायच्छसीति सप्तमं मे नाम कुर्वित्यनवीन या ३६ पइभि ममिरन्नमत्स्यामीति स वै त्यमित्यवी- दीशान एवंति यदीशानोऽनं तेन न ह वा एनमीशानो हिनस्ति नास्य प्रजा नास्य पशूनास्प बुवाणं चनाथ य एनं द्वेष्टि स एव पापीयान्मयति न स य एवं वेद तस्य व्रतमन्नमेवेच्छमानं न प्रत्याच. क्षीतेति ॥८॥ तमष्टममभ्यायच्छरामवीरकथा माऽभ्यायच्छसीत्यष्टमं में नाम कुर्वित्यनवीन पा इदं समझिनाममिरन्नमत्स्यामीति स वै त्वमित्यवधी.

·२० ऋग्वेदे शाङ्खायनवाह्मणम् ।। [२अन्याय] दशनिवेति यदशनिरिन्द्रस्तेन न ह वा एनमशनिहिनस्ति नास्य प्रजां नास्य पशून्नास्य अवाणं चनाथ य एनं दृष्टि स एव पापीयान्म- वति न स य एवं वेद तस्य व्रतं सत्यमेव वदेद्धिरण्यं च विभृयादिति स एषोऽटनामाऽटधादिहितो महान्देव आह वा अस्याष्टमात्पुरुपात्मजाs- नमत्ति वशीयान्वशीयान्हैवास्य प्रजायामाजायते य एवं वेद ॥९॥ प्रजापतिस्तपोऽतप्यत स तपस्तप्त्वा प्राणादेवेमं लोकं प्रावृहदपानाद- न्तरिक्षलोकं व्यानादमुं लोकं स एतांस्त्रीलोकानभ्यतप्यत सोऽग्निमेवा- स्माल्लोकादसृजत वायुमन्तरिक्षलोकादादित्यं दिवः स एतानि त्रीणि ज्योतीप्यभ्यतप्यत सोऽग्नेरेव!ऽसृजत वायोर्यजूंप्यादित्यात्सामानि स एतां बयी विद्यामभ्यतप्यत स यज्ञमतनुत स ऋचैवाशंसद्यजया प्रातर- साम्नोद्गायदथैतस्या एव अय्यै विद्यायै तेजोरसं प्राबृहदेतेषामेव वेदानां भिपज्यायै स भूरित्यचां प्राबृहद्भुव इति यजुपां स्वरिति साम्नां तेन दक्षिणतो ब्रह्माऽऽसीत्तस्य दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनप्रवणो यज्ञः संतस्थे तस्य ह वै दक्षिणतो वर्षीयानुदीचीनैव प्रवणो यज्ञः सति- छते यस्यैवं विद्वान्ब्रह्मा मवति ॥ १० ॥ तदाहुर्यदृचा होता होता भवति यजुपाऽध्वर्युरध्वर्युः सानोदातोद्गाता फेन ब्रह्मा ब्रह्मा मवतीति यमेवामुंबय्यैविद्यायै तेजोरसं प्राबृहत्तेन ब्रह्मा बह्मा भवति तदाहुः किंविदं किंछन्दसं ब्रह्माणं वृणीतेत्यध्वर्युमि- त्येके स परिक्रमाणां क्षेत्रज्ञो भवतीतिच्छन्दोगमित्येक तथा हास्य विभिदेहविर्यज्ञाः संस्क्रियन्त इति बहवृचमिति त्वेव स्थितमेतत्यरिचर- णावितरौ घेदावत्र न भूयिष्ठा होबा आयत्ता मवन्तीत्युग्मिर्ग्रहा गृह्यन्त ऋक्षु सामानि गीयन्ते तस्माद्वृच एव स्यात्तदाहुः कियद्ब्रह्मा यज्ञस्य संस्करोति कियदन्य ऋत्विज इत्यर्धमिति त्रूयावे वै यज्ञस्य वर्तनी वाचाऽन्या संस्क्रियते मनसाऽन्या सा या वाचा संस्क्रियते तामन्य ऋत्विजः संस्कुर्वन्त्यथ या मनसा तां ब्रह्मा तस्माद्यावदृचा यजुपा साना कुर्युस्तूप्णी तावद्ब्रह्माऽऽसीताधं हि तद्यज्ञस्य संस्करोति ॥ ११॥ अथ यौन ब्युर्बह्मन्त्रणेप्यामो ब्रह्मन्म च तरिप्यामो ब्रह्मन्प्रस्थाः म्यामो ब्रह्मन्स्तोप्याम इत्योमित्येतारता प्रसूयादेतद्ध वा एकमक्षरं बयीं विद्या प्रति प्रति तथा हास्य त्रग्या विद्यया प्रमूतं भवति ब्रह्माणि 2 यज्ञः प्रतिष्ठितो यदै यज्ञस्य स्सलितं वोल्वणं वा मवति ब्रह्मण एन ·[४अन्याय] ऋग्वेदे शाङ्घायनबाह्मणम् । २१ तत्पाहुस्तस्य त्रय्या विद्यया भिपज्यत्यथ यद्धयुच्युल्वणं स्याचतुर्ग- हीतमाज्यं गृहीत्वा गार्हपत्ये प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयाद्भः स्वाहेप्ति तट्ट- चमृचि दधात्यूचर्चि प्रायश्चित्तिं करोत्यथ यदि यजुप्युल्यणं स्याञ्चतु- गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽन्वाहार्यपचने प्रायश्चित्ताहुति जुहुयाद्धविर्यज्ञ आग्नीधीये सौम्येऽध्वरे भुवः स्वाहेति तद्यजुर्यजुपि दधाति यजुपा यजुपि प्रायश्चित्तिं करोत्यथ यदि साम्न्युल्वणं स्याञ्चतुर्गृहीतमाज्यं गृहीत्त्वाऽऽहवनीये प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयात्स्वः स्वाहेति तत्साम सान्नि दधाति साना सानि प्रायश्चित्तिं करोत्यथ यद्यविज्ञातमुल्बणं स्याच्चतु- र्गृहीतमाज्यं गृहीत्वाऽऽहवनीय एव प्रायश्चित्ताहुतिं जुहुयाद्भूर्भुवः स्वः स्वाहेत्येप ह वै यज्ञस्य व्युद्धं समर्धयति य एतामिाहृतिमिः प्राय चित्तिं करोति न ह वा उपसृतो ब्रूयान्नाहमेतद्वैदेत्येता व्याहृतीविद्वा- न्सर्वं ह वा उ स वेद य एता व्याहृतीर्वेद तद्यथा ह वै दारुणः श्लेष्म- संश्लेषणं स्यात्परिचर्मण्यं वैवमेवता व्याहृतयस्त्रय्यैविद्यायै संश्ले- पण्यः॥१२॥ अथ यद्ब्रह्मसदनात्तृणं निरस्यति शोधयत्येवैनं तदथोपविशतीदमह- मविसोः सदसि सीदामीत्यर्वावसुर्ह वै देवानां ब्रह्मा तमेवैतत्पूर्व साद- यत्परिष्टं यज्ञं तनुतादित्यथोपविश्य जपति बृहस्पतिर्बह्मेति बृहस्पतिह वै देवानां ब्रह्मा तस्मिन्नेवैतदनुज्ञामिच्छते प्रणीतासु प्रणीयमानासु वाचं यच्छत्या हविष्कृत उद्दादनादेतद्वै यज्ञस्य द्वारं तदेतद्न्यं करो. तीटे च स्विष्टकृत्याऽनुयाजानां प्रसवादेतद्ध वै यज्ञस्य द्वितीयं द्वारं तदे. वैतदशून्यं करोत्यथ यत्र ह तद्देवा यज्ञमतन्वत तत्सवित्रे प्राशित्रं परि- जहरुस्तस्य पाणी प्रतिच्छेद तस्मै हिरण्मयौ प्रतिदधुस्तस्माद्धिरण्यपाणि- रितिस्तुतस्तद्भगाय परिजहुस्तस्याक्षिणी निर्जधान तस्मादाहुरन्यो भग इति तत्पूणे परिजहरुस्तस्य दन्तान्परोवाप तस्मादाहुरदन्तकः पूपा करम्मभाग इति ते देवा ऊचः॥१३॥ इन्द्रो वै देवानामोजिष्ठो बलिष्ठस्तस्मा एनत्परिहरतेति तत्तस्मै परि- जहरुस्तस्य ब्रह्मणा शमयांचकार तस्मादाहेन्द्रो ब्रह्मेति तत्प्रतीक्षते मित्रस्य त्या चक्षुपा प्रतीक्ष इति मित्रस्यैवैनं तन्चक्षुषा शमयत्यथैनत्मति- गृह्णाति देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताम्यां पति- गृह्णामीत्येताभिरेवैनं तद्देवतामिः शमयति तद्वयुह्य तृणाति माग्दण्डं ·ऋग्वेदे शाहायनबाह्मणम् । [४ अध्याय] स्थाण्डिले निदधाति पृथिव्यास्त्वा नामौ सादयाम्यदित्या उपस्थ इति पृथिवी वा अन्नानां शमयित्री शमयत्येवेनं तत्तत आदाय प्राश्नात्यनेष्वाऽऽस्येन प्राश्नामीत्यग्निी अन्नानां शमयिता शमयत्येवेन तदथापोऽन्वाचामति शान्तिरसीति शान्ति मेषजमापः शान्तिरे- वैषा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ प्राणान्संमृशन्ति तद्यदेवात्र प्राणानां यूरीकृतं पद्विलिलं तदेवतदाप्याययति तद्भिपज्यतीन्द्रस्य त्वा जठरे सायामीति नाभिमन्ततोऽभिमृशन्तीन्दो ह्येवेनं तच्छमांचकाराथ यत्सावित्रेण जपेन प्रसौति सविता वै प्रसविता कर्मण एव प्रसवाय॥४॥ प्रजापतिह यज्ञ ससृजे सोऽग्न्याधेयेनैव रेतोऽसृजत देवान्मनुष्यानमः रानित्यग्निहोत्रेण दर्शपूर्णमासाम्यामिन्दमसृजत तेभ्य एतदन्नपानं ससृज एतान्हविर्यज्ञान्सौम्यमध्वरमित्यथो यं यं काममैच्छंरतं तमेतरय- नैरापुरन्नाद्यमानयणेन तदाहुः कस्मादयनानीति गमनान्येव भवन्ति कामस्य कामस्य स्वर्गस्य च लोकस्य चातुर्मास्यैरानुवन्स्वर्गालोकान्स- र्वान्कामान्सर्वा इष्टीः सर्वममृतरथं स एष प्रजापतिरेव संवत्सरश्चनुर्विशो पञ्चातुर्मास्यानि तस्य मुसमेव वैश्वदेवं दर्शपूर्णमासौ पर्वाण्यहोत्राण्य- स्थिमजानि बाहुवरुणप्रघासाः प्राणोऽपानो व्यान इत्येतास्तिन इष्टय आत्मा महाहविर्या इमा अन्तर्देवतास्तदन्या इष्टी: प्रतिष्ठा शुनासीरीयं स एप प्रजापतिरेव संवत्सरश्चतुर्विंशो यच्चातुर्मास्यानि सर्वं वै प्रजापतिः सर्व चातुर्मास्यानि तत्सर्वेण सर्वमामोति य एवं वेद य एवं वेद ॥१५॥ इति शासायनवाह्मणे पोऽध्यायः ॥६॥ हरिः ॐ वाग्दीक्षा वाचा हि दीक्षते प्राणो दीक्षितो वाचा वै दीक्षया देवाः माणन दीक्षितेन सर्वान्कामानुमयतः परिगृह्याऽऽत्मन्न दधत तथो एतद्यजमानो वाचैव दीक्षया प्राणेन दीक्षितेन सर्वान्कामा नमयतः परिगृह्याऽऽस्मन्यत्त आमावैष्णवमेकादशकपालं पुरोळाशं निर्व पत्यनिर्वे देवानामवरायो विष्णुः परापस्तद्यश्चैव देवानामवरार्यो पश्च पराध्यस्ताभ्यामेवैतत्सर्वा देवताः परिगृह्य सलोकतामामोति तस्मा: काम पूर्वा दीक्षित्वा संसनुयात्पूर्वस्य ह्यस्य देवताः परिगृहीता भवन्ति शरीरामिः प्राणदीक्षाभिदीक्षते प्राणा घे प्रयाजा अपाना अनुयाना: स्तरात्मयाजानुयाजचरन्ति तत्माणापाना दीक्षन्ते यद्धविपा तच्छरीर

·[४ अयायः] ऋग्वेदे शावायनबाह्मणम् ।
सोऽयं शरीरेणैव दीक्षमाणेन सर्वान्कामानाप्नोति प्राणापानर्दीक्षमाणे:
सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यम् ॥१॥
पञ्चदश सामिधेनीरन्वाह वज्रो वै सामिधेन्यः पञ्चदशो वै वो
वार्चनावाज्यभागौ भवतो बज्रो वानावाज्यमागी त्रिष्टुभौ हविषो
याज्यापुरोनुवाक्ये बजस्त्रिष्टुयेतेन वै देवास्त्रिः समृद्धेन बनेणेभ्यो लोके.
भ्योऽसुराननुदन्त तथो एवैतद्यजमान एतेनैव त्रिः समृद्धेन वजेणेभ्यो
लोकेभ्यो द्विपतो भ्रातृव्यान्नुदते वडो वार्चनावाज्यमागौ ता उक्ताव
थातो हविषो याज्यापुरोनुवाक्ये उप वां जिह्वा घृतमाचरण्यदित्यावती
तत्पुरोनुवाक्यारूपं प्रति वां जिह्वाघृतमुच्चरण्यदित्युद्वती नद्याज्यारूपं
त्रिष्टुभी संयाज्ये बलं वै वीयं त्रिष्टुटबलमेव त्वीयं यजमाने दधात्यागुर
उदृचमितीळायां च सूक्तवाके चाऽऽह यदा वा आमावष्णवः पुरो-
ळाशो निरुप्यतेऽथैव दीक्षित इति ह स्माऽऽह तस्मादागुर उदृच-
मित्येव याद्यथैव दीक्षितस्य न सूक्तवाके यजमानस्य नाम गृह्णाति
देवगर्भो वा एप यद्दीक्षितो न वा अजातस्य गर्भस्य नाम कुर्वन्ति
तस्मादस्य नाम न गृह्णाति ॥२॥
न वेदे पत्नी वाचयति नैनं स्तृणात्यसंस्थित इव वा अन यज्ञो
यत्सौम्पोऽध्यरो नेत्पुरा कालात्सौम्यमध्वरं संस्थापयानीति तदाहुः
कस्माद्दीक्षितस्यान्ये नाम न गृह्णन्तीत्यग्निं वा आत्मानं दीक्षमाणोऽ.
भिदीक्षते तद्यदस्यान्ये नाम न गृह्णन्ति नेदग्निमासीदामेति यदु सोऽ.
न्यस्य नाम न गृह्णाति नेदेनमग्निर्भूतः प्रदहानीति यमेव द्विप्यात्तस्य
दीक्षितः सन्नाम ग्रसेतैव तदेवनमनिर्भूतः प्रदहत्यथ यमिच्छद्विचक्षण-
वत्या वाचा तस्य नाम न गृह्णीयात्सो तत्र प्रायश्चितिश्चक्षु विचक्षणं
चक्षुषा हि विपश्यत्येवा हत्येव याहतिदीक्षितपादः सत्यमेष सर:
सत्यं वदति स दीक्षित इति ह स्माऽऽह तदाहुः कस्माद्दीक्षितस्याशनं
नानन्तीति हविरेप भवति यद्दीक्षते तद्यथा हविषोऽनवत्तस्याश्नीयादेवं
तत्कामं प्रसूतेऽश्नीयात्तद्यथा हविषोऽयातयामस्याश्नीयादेवमु तत्तदाहुः
कस्माद्दीक्षितोऽग्निहोत्रं न जुहोतीत्यसुरा या आत्मन्न जुहुवुरुवातेऽननी
ते पराभवन्ननगो जुह्वतोऽथ देवा इममेव प्राणमग्निमन्तरा दधत तद्य-
सायं प्रातर्वतं प्रदीयतेऽग्निहोत्रं हैवास्यैतस्मिन्माणेऽग्नौ सन्ततमव्यव-
च्छिन्नं हुतं भवत्येपाऽग्निहोत्रस्य संततिक्षिा प्रोपसत्सु चरन्ति का
मीमांसा मुत्यायाम् ॥३॥

·२४ ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । [५अध्यायः अथातः कैशिनी दीक्षा केशी ह दाल्यो दीक्षितो निपसाद तं ह हिरण्मयः शकुन आपत्यो वाचा दीक्षितो वा असि दीक्षामहं वेद तां ते बवाणि सकृदयजेत्तस्य क्षयादिभेमि सकृदिष्टस्याहो त्वमक्षिति वेत्थ तां त्वं मह्यमिति स ह तथेत्योवाच तौ ह संपोचाते स ह स आसोलोवावाणिवृद्ध इटन्वा काव्यः शिखण्डी वा याज्ञसेनो यो वा स आस स स आस सहोवाच शरीराणि वा एतयेष्ट्या दीक्षन्ते या वा इमा पुरुपे देवता यस्यै ता दीक्षन्ते स दीक्षित इति ह स्माऽऽह स यत्राध्वर्युरौद्ग्रमणानि जुहोति तदुप यजमानः पश्चाहुतीर्जुहुयान्मनो मे मनसा दीक्षितां स्वाहेति प्रथमां वाड्ये वाचा दीक्षितां स्वाहेति द्वितीयां प्राणो मे प्राणेन दीक्षितां स्वाहेति तृतीयांमध्ये प्राणमाह मध्ये ह्ययं प्राणश्चक्षुर्मे चक्षुपा दीक्षितां स्वाहेति चतुर्थी श्रोत्रं मे श्रोत्रेण दीक्षितां स्वाहेति पञ्चमी तदु ह स्माऽऽह कौपीतकिर्न होतव्या अतिरिक्ता आहु- तयः स्युर्यद्धयेरन्नध्वर्युमेव जुह्नतमन्वारभ्य प्रतीकैरनुमन्त्रयेत मनो मे मनसा दीक्षितामिति प्रथमां पाङ्मे वाचा दीक्षितामिति द्वितीयां प्राणो मे प्राणेन दीक्षितामिति तृतीयां मध्ये प्राणमाह मध्ये ह्ययं प्राणश्चक्षुर्मे चक्षुपा दीक्षितामिति चतुर्थी श्रोत्रं मे श्रोत्रेण दीक्षितामिति पञ्चमी दीक्षयत्यु हि वै ता याः पुरुपे देवता नो अतिरिक्ता आहुतयो हूयन्त इत्यध खलु श्रद्धव सकृदिष्टस्याक्षितिः स यः श्रद्दधानो यजते तस्येष्टं नक्षीयत आपोऽक्षितिर्या इमा एपु लोकेपु याश्चेमा अध्यात्मन्त्स यो मह्यक्षितिरिति विद्वान्यजते तस्येष्टं न क्षीयत एतामु हैव तत्केशी ह 'दाल्भ्यो हिरण्मयाय शकुनाय सकृदिष्टस्याक्षितिं प्रोवाचापराह्ने दीक्षते- ऽपराह्ने ह वा एप सर्वाणि भूतानि संपृक्तेऽपि ह वा एनं रजना अतियन्ति तस्माल्लोहितायन्निवास्तम्बेत्येतमेवाऽऽत्मानं दीक्षमाणोऽभि- दीक्षते य एप तपति तस्मादपराहे दीक्षते सर्वेपामेव कामानामाप्त्यै॥४॥ प्रायणीयेन वै देवाः प्राणमाप्नुवन्नुदयनीयेनोदानं तथो एवैतद्यज- मानः प्रायणीयेनैव प्राणमामोत्युदयनीयेनोदानं ती वा एतौ प्राणोदाना- वेव यत्मायणीयोदयनीये तस्माद्य एव प्रायणीयस्यत्विजस्त उदयनीयस्य स्युः समानी हीमो प्राणोदानी ॥५॥ प्रायणीयेन ह य देवाः स्वर्ग लोकममिमायाय दिशो न प्रजस्तान: निरुवाच मह्यमेकामाज्याहुतिं जुहताहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति तस्मा अजयुः स प्राची दिशं प्राजानात्तस्मात्मानमग्निं प्रणयन्ति प्राग्यज्ञस्ता ·२५ [७अध्यायः ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । यते प्राश्च उ एवास्मिन्नासीना जुह्वत्येषा हि तस्य दिक्पज्ञाताऽथाव- वीत्सोमो मह्यमेकामाज्याहुतिं जुहुताहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति तस्मा अजुहः स दक्षिण दिशं प्राजानात्तस्मात्सोमं क्रीतं दक्षिणा परिव- हन्ति दक्षिणा तिष्ठन्नभिटौति दक्षिणा तिष्ठन्परिदधाति दक्षिणा एवैन- मासीना अभिघुण्वन्त्येषा हि तस्य दिक्प्रज्ञाताऽथाब्रवीत्सविता मामे- कामाज्याहुतिं जुहुताहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति तस्मा अजुहः स प्रतीची दिशं प्राजानात्तदसौ वै सविता योऽसौ तपति तस्मादेनं प्रत्यञ्च- मेवाहरहर्यन्तं पश्यन्ति न प्राश्चमेपा हि तस्य दिक्मज्ञाताऽथाववीत्पश्या स्वस्तिमधमेकामाज्याहुतिं जुहुताहमेकां दिशं प्रज्ञास्यामीति तस्या अनुहयुः सोदीची दिशं प्राजानाद्वाग्वै पथ्या स्वस्तिस्तस्मादुदीच्या दिशि प्रज्ञाततरा पागुद्यत उदञ्च उ एप यन्ति वाचं शिक्षितुं यो वा तत आगच्छति तस्य वा शुश्रूपन्त इति ह स्माऽऽहेपा हि वाचो दिक्प्र- ज्ञाताऽथाववीददितिर्मह्यमेकामन्नस्याऽऽहुतिं जुहुताहमेको दिशं प्रज्ञा- स्यामीति तस्या अजुहयुः सोध्वां दिशं प्राजानादियं वा अदितिस्तस्मा- वस्यामूर्ध्वा ओषधय ऊर्ध्वा वनस्पतय ऊर्ध्वा मनुष्या उत्तिउन्जा मिप्यते यदस्यां किं चोर्ध्वमेव तदायत्तमेपा हि तस्यै दिवाना एवं वै देवाः प्रायणीयेन स्वर्ग लोकं प्राजानंस्तथी एच मानः प्रायणीयेनैव स्वर्ग लोकं प्रजानाति ते समे याता णीयोदयनीये देवरथो वा एप यद्यज्ञस्तस्य हैते पक्षस यमा यणीयोदयनीये ते यः समे कुर यथोमयतःपक्षसा रथेन धीश्यन्नशाक धानं यत्राऽऽकूतं समश्नुवीतेवं स स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुतेऽथ-यो विपमे कुरुते यथाऽन्यतरतःपक्षसा रथेन धावयन्नध्वानं यत्राऽऽकूतं न समश्नुवीतैवं स न स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते तस्मात्समे एवं स्यातां प्रायणीयोदयनीये शय्वन्तं प्रायणीयं शंयन्तमुदयनीयम् ॥ ७॥ पथ्यां स्वस्ति प्रथमां प्रायणीये यजत्यथाग्निमथ सोममथ सवितारम- थादितिं स्वर्ग लोकं प्रायणीयेनाभिप्रेति तद्यत्पुरस्तात्पथ्यां स्वस्ति यजति स्वस्त्ययनमेय तत्कुरुते स्वर्गस्य लोकस्य समष्टया अग्निं प्रथममुदयनीये यजत्यथ सोममथ सवितारमथ पध्यां स्वस्तिमथादितिमिमं 4 लोकमु- दयनीयेन प्रत्येति तद्यत्परस्तात्यथ्यां स्वस्ति यजति स्वस्त्ययनमेय तत्कुरुतेऽस्य लोकस्य समष्ट्ये ता वै पश्च देवता यजति तामियत्किंच पञ्चविधमधिदेवतमध्यात्म तत्सर्वमामोति तासां याज्यापुरोनुवापास्ता ·२६ माग्वेदे शाङ्खापनमाह्मणम् । [अध्यायः वे स्वस्तिमत्यः पथिमत्यः पारितवत्यः प्रवत्यो नीतवत्यो भवन्ति मरुतो इथे देवविशोऽन्तरिक्षमाजना ईश्वरा यजमानस्य स्वर्ग लोक यतो यज्ञवैशकं कर्तास्तद्यत्स्वस्तिमत्यः पथिमतः पारितवत्यः प्रवत्यो नीत- वत्यो भवन्ति नैनं मरुतो देवविशो हिंसन्ति स्वस्ति स्वर्ग लोकं सम- श्नुते ता वै विपर्यस्यति याः प्रायणीयायां पुरोनुवाक्यास्ता उदयनी- यायां याज्याः करोति या पाज्यास्ताः पुरोनुवाक्याः ॥८॥ प्रेव वा एपोऽस्माल्लोकाच्च्यवते यः प्रायणीयेनामिमैति तद्विपर्यस्यति सदस्मिल्ली के प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठायामप्रच्युत्यामथो प्राणा वै छन्दांसि पाणानेव तदात्मन्व्यतिपजत्यषनर्हाप तस्माद्धीमे माणा विध्वञ्चोऽ- वाञ्चोऽननिर्वाचि त्या चित्रश्रवस्तम यदादिष्ठं तनय इत्यनुष्टुमी संयाज्ये ततिः यज्ञस्य प्रायणीयं वागुदयनीयं यागनुष्टुप्वाचा यज्ञस्ता- पते नेते विपर्यस्यति प्रतिष्ठे धै संयाज्ये नेमतिठे व्यतिपमानीति शंम्वन्तं मवस्यभिकान्त्य तद्रूपं सद्यधोपप्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयस्तापा वसेदेषं तद्यद्धेय शंप्यन्तं भवति स ह वै देवताः प्रायणीये संगच्छन्ते सयोऽत्र पत्नीः संयाजयेद्यथा संगता भूमानं देवानां पत्नीरस्यधनयेदेखें तधस्तं तत्र यासंगतां धा अयं भूमान देवानां पत्नीरम्यवानपीत्समा- मस्प परल्यभ्यव इध्यसीति तथा ह स्यात्तस्मादु शंम्वन्तं भवति देवता- नामसमराय ॥९॥ असुरा या अस्यां दिशि देवान्त्समरुन्धन्नेयं प्राच्युदीची त एतस्यां दिशि सन्तः राज्यापाभ्यपिश्चन्त ते सोमेन राम्यो लोकेभ्योऽ- सुराननुइन्त तथो एपेतद्यजमानः सामेनेव राजम्यो लोकेभ्यो द्विपतो भ्रातृट्यान्नुदते तं धै चतुर्मिः फ्रीणाति गवा चन्द्रेण वस्त्रेण छागया चतुरंप द्वंद्व मिथुनं प्रजननं प्रजात्यै तदसा वै सोमो राजा विचक्षणश्च. न्द्रमाः स इमं क्रीतमेव प्रविशति तद्यत्सोमं राजानं कोणात्यसोधे सोमो राजाविचक्षणश्चन्द्रमा अभिधुतोऽसदिति तस्मै क्रीताय नवाऽन्याह नवेमे प्राणाः प्राणानेव तद्यलमाने दधाति सर्वायुत्वायास्मिलोकेऽमृत. त्वापामुम्मिन्मदादाभि श्रेयः प्रेहीति प्रयती प्रवय॑मानायान्वाह वृहस्पतिः पुर एता ते अम्विति ब्रह्म ये गृहस्पतिर्ब्रह्मयशसस्यावरुद्ध्या इमां धियं शिक्षमाणम्य देव दनेषु व्यन्तरिक्षं ततानेति त्रिष्टुमो वारुण्यायन्याह 'क्षयं विटुप्क्षन्नं वै यरुणः क्षयशसस्यावरुद्ध्यै सोम याप्ते मयो- मुप इति पतम्रो गायत्रीः सौमीरन्याह बझ पे गायत्री क्षत्रं सोमो ब्रह्म ·[(अध्यायः] ऋग्वेदे शाहायनवाह्मणम् । २७ यशसस्य च क्षत्रयशसस्य चावरुद्ध्या उत्तमाया अर्धचमुक्त्वोपरमस्य- मृतं वा ऋगमृतं तत्पविशत्यथा ब्रह्म वा ऋगुभयत एव तवला. धं! धर्म कुरुते तद्यत्र ऋचाऽर्धचेन वा पादेन वोपरमेदेतामणमेव तथा ते धामानि हविपा यजन्तीति प्रपती प्रपाद्यमानायान्वाहागं देव- मन्तुभिर्वर्धतु क्षपमित्यागतवत्यर्तुमत्या परिदधाति संवत्सरो वै सोमो राजेति ह स्माऽऽह कौषीतकिः सोऽभ्यागच्छन्नृतुभिरेव सहाभ्येतीत्य- भिरूपाऽन्याह यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध्यै ता पै नवान्वाह तासामुक्तं ब्राह्मणं त्रिः प्रथमया विरुत्तमया त्रयोदश संप- धन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्पैवाऽऽप्त्या अथ यत्र- योदशीमन्वाहास्ति त्रयोदशो मास उपचरो विज्ञात इथ तस्याऽऽप्प तस्याऽऽप्त्यै ।।१०॥ इति शासनयनबाह्मणे सप्तमोऽध्यायः ॥७॥ हरिः ॐ। आतिथ्येन ह वै देवा द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनापुस्तथो एचैतद्यजमान आतिथ्येनेच द्विपदश्च चतुष्पदश्च पशूनाप्नोत्यासन्ने हवि- प्यातिथ्येऽपिं मन्थन्ति शिरो वा एतद्यज्ञस्य यदातिथ्यं प्राणोऽग्निः शीपस्तत्माणं दधाति द्वादशामिमन्थनीपा [अ]न्वाह द्वादश धै मासाः संघरसरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्या अभि स्वा देवसवितरिति सावित्री प्रथमामन्याह सवितुप्रसूततायै सवितृप्रसूनस्य ह वै न काचन ऋष्टिर्भ- पत्यरिध्ये मही द्यौः पृथिवी चन इति द्यावापृथिवीयामन्याह प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव त्यामग्ने पुष्कराधीति मथितवन्तं सुचं मध्यमानापान्याहोत बुवन्तु जन्तष इति जातवी. जाताया हस्तेन खादिनमिति हस्तवती हस्तेन धार्यमांणाय प्रदेवं देववीतय इति प्रवतीं प्रह्रियमाणायाऽऽजातं जातवेदसीत्यापतीमाहूयमानायागि. नाऽग्निः समिध्यते त्वं ह्यग्ने अग्निनेति समिद्धवत्यौ समिद्धमानाय नं मर्जयन्त सुक्रतुमिति परिदधाति स्येषु क्षयेषु वाजिनमित्यन्तयत्याऽन्तो वै क्षयोऽन्तःपरिधानीयान्तेऽन्तं दधाति त्रिः प्रथमया बिरुत्तमया पोळश संपद्यन्ते पाळशकलं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै ।। १ ।। एतया न्वत्र च चातुर्मास्येपु चाथ यत्र पशुरालभ्यते तदेतां पराची. मनूच्य यज्ञेन यज्ञमयजन्त देवा इति त्रिष्टुमा परिदधाति बैटुमाः ·ऋग्वेदे शामायनबाह्मणम् । [८अध्यायः पशवः पशूनामेवाऽऽप्त्यै त्रिः प्रथमया विरुत्तमया सप्तदश संपद्यन्ते सप्तदशो वै प्रजापतिरेव तद्दा आधुकं कर्म यत्प्रजापतिसंमितं सप्तदश सामिधेनीरवाह सप्तदशो वै प्रजापतिरेतद्वा आधुकं कर्म यत्सजापतिसं- मितं वार्चनावाज्यभागो मवतः पाप्मन एव वधायाथो हास्य पौर्णमा. सातन्त्रानितं भवत्यतिथिमन्ती हैके कुर्वन्ति वार्चनौ त्वेव स्थिता- वृग्याज्यौ स्यातामिति हैक आहुक्रग्याज्या वा एता देवता उपसासु भवन्तीति वदन्तो जुषाण याज्यौ त्वेव स्थितौ सोमं सन्तं विष्णुमिति यजति तद्यदेवेदं कीतो विशनीय तदु हैवास्य वैष्णवं रूपं यद्वेव सोम सन्तं विष्णुमिति यजत्यत्रैवैतेन नाना यद्विष्णरित्याद्योऽमुना यत्सोम इति तस्मात्सोम इति वदन्तो जुह्वत्येवं भक्षयन्ति त्रिष्टुभौ हवियो याज्यापुरोनुवाक्ये बलं वै धीय त्रिष्टुब्बलमेव तद्वीयं यजमाने दधाति होतारं चित्ररथमध्वरस्य यस्त्वा स्वश्वः सुहिरण्यो अग्न इति संयाज्ये अतिथिमत्यौ रथवत्यौ त्रिष्टुभावाग्नेय्यौ तद्यथा चतुःसमृद्धभेवं तदुपना- मुक उ एवैनं रथो मवति य एते कुरुत इळान्तं भवत्यभिकान्त्य तद्रूपं तद्यथोपनयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीयस्तायां वसेदेवं तदुपांशु हविष एता इष्टयो भवन्ति दीक्षणीया प्रायणीयाऽऽतिथ्योपसदो रेतः- सिक्तिर्या एता इष्टय उपांशु वै रेतः सिच्यत उत्सृजन्तः कर्माणि यन्ति पत्नीसंयाजान्ता दीक्षणीया शंम्वन्ता प्रायणीयेळान्ताऽऽतिच्या देवता उपसत्सु प्रतियजत्युत्सर्ग वै प्रजापतिरेतः कर्मभिः स्वर्ग लोकमैत्तयो एवैतद्यजमान उत्सर्गमेवैतैः कर्मभिः स्वर्ग लोकमेति ॥२॥ शिरो था एतद्यज्ञस्य यन्महावीरस्तत्र प्रथमयज्ञे प्रवृड्यापनामुक उ एवैनमुत्तरो यज्ञो भवति यः प्रथमयज्ञेन प्रवृणक्ति कामं तु योऽनूचानः श्रोत्रियः स्यात्तस्य प्रवृज्यादात्मा वै स यज्ञस्याऽऽत्मनैव तद्यज्ञं सम- र्धयति तदसौ वै महावीरो योऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणाति तमेकशतेना. भिटुपाच्छत्तयोजने ह वा एप इतस्तपति स शतेनैव तं शतयोजनम- ध्यानं समश्नुतेऽथ हैकशततमी स यजमानलोकस्तमेतमात्मानं यजमा- नोऽमिसंभवति यमेतमादित्ये पुरुपं वेदयन्ते स इन्द्रः स प्रजापतिस्त. द्रह तत्रैव यजमानः सर्वासां देवतानां सलोकतां सायुज्यमामोत्यन- धानममिटुपारमाणानां संतत्र्य संतता इन हीमे प्राणा उच्चनिरुक्तममि. दुपारमाणा ये स्नुमो निरुक्तो छप पाग्देवत्यो होप सावित्रीः प्रथमा ·{(अध्यायः ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । २९ मभिष्टौति सवितृप्रसूततायै सवितृप्रसूतस्य ह वै न काचन रिष्टिर्मवस्य- रिष्टयै ॥३॥ ब्रह्मजज्ञानं प्रथम पुरस्तादित्यदो वै ब्रह्मजज्ञानं प्रथमं पुरस्ताद्य- बासौ तपति तदेव तद्यजमानं दधात्यञ्जन्ति यं प्रथयन्तो न विप्राः संसी- दस्व महाँ असीत्यक्तवती च संनवती चाभिरूपे अमिष्टौति भवा नो अग्ने सुमना उपेतो तपोष्वग्ने अन्तराँ अमित्रान्यो नः सनुत्यो अभिदास. दन इति तिस्रस्तपस्वतीरमिरूपा अभिष्टौति यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध्यै कृणुष्व पाजः प्रसितिं न पृथ्वीमिति राक्षोनीरभिष्टौति रक्षसामपहत्या[अ]मि रक्षसामपहन्ता ता वै पञ्च भवन्ति दिशां रूपेण दिग्भ्य एवैतानितं निहन्त्यथो यानेवाध्वर्युः प्रादेशानभिमिमीते ताने- वैताभिरनुवति परि त्वा गिर्वणो गिरोऽधिद्वयोरदधा उक्थ्यं पच इत्यैन्यावभिरूपे अभिष्टोत्येन्द्रमेव स्वाहाकारमेताभ्यामनुवदत्यथो याने- वाध्वर्युः शकलान्परिचिनोति तान्पूर्वयाऽनुवति यमुत्तमममिनिदधाति तमुत्तरया शुक्रं ते अन्यद्यजतं ते अन्यदर्हन्विभार्प सायकानि धन्वेति पौणी च रौद्री चाभिरूपे अभिष्टौति पौणं चैव रौद्रं च स्याहाकारावे. ताभ्यामनुवदत्यथो यावेवाध्वर्युः सुवर्णरजती हिरण्यशकलौ करोति तावेवैताभ्यामनुवदति पतङ्गन्मक्तमसुरस्य माययेति प्राणो घे पतङ्गने पायुर्वं प्राणो पायव्यमेव स्वाहाकारमेताभिरनुवदत्यपश्यं त्वा मनसा चेकितानमित्येतदस्याऽऽयतने प्रजाकामस्याभिष्टुयादथो उमे असंप- नकारी ॥४॥ स्रक्वेन्द्रप्सस्य धमतः समस्वरन्निति सर्व पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति द्वे वियत्पवित्रं धिपणा अतन्वतेत्येका ता द्वादश पावमान्यः सौम्य- मेय स्वाहाकारमेताभिरनुयदत्ययं वेनश्चोदयत्पृश्निगी इतीन्द्र उपे वेन ऐन्द्रमेव स्वाहाकारमेताभिरनुबदति तस्यैकामुत्सृजति नाके सुपर्णमुप यत्पतन्तमिति सोऽयमात्मनोऽतीकाशस्तामुत्तरासु करोति तेनो साऽनन्त- हिता भवत्युभयतो वेनं पापोक्तस्य पावमानीरभिष्टुयादात्मा वै वेन: पवित्रं वै पावमान्यः पुनात्येनं तद्गणानां त्वा गणपतिं हवामह इति ब्राह्मणस्पत्या अभिरूपामभिष्टौति शिरो वा एतद्ब्रह्म धै ब्रह्मणस्पति- ब्रह्मणैव तच्छिरः समर्धयति स यत्रोपाधिगच्छेबृहददेम विदथे सुवीरा इति तद्वारकामायै वीरं ध्यायालमते ह वीरं काराधद्धोत्राश्विना पामिति न वा अकूधीच्यो गायत्रच्छन्दस इय वा अकूधीयो गापत्र ·भरवदे शाखायनबाह्मणम् । [(अध्याय) उ वै माणः प्राणो वा अकूधीच्य आनो विश्वामिरूतिमिरित्यानुष्टुमं सूचं सा धाग्विष्णुर्योनि कल्पयत्वित्येतदस्याऽऽयतने प्रजाफामस्यामिष्टु- यादथो उमे असंपन्नकारी ॥५॥ प्रातर्यावाणा प्रथमा यजध्वमिति पूर्वाह्न सूक्तमामात्यग्निरुपसाम- नीकमित्यपराहे त्रैष्टुभे पश्चर्ये तचक्षुरीळे द्यावापृथिवी पूर्वचिसय इति जागतं पञ्चविंशं तच्छ्र शिरो वा एतत्तद्वै शिरः समृद्धं यस्मिन्माणो वाक्चक्षुः श्रोत्रमिति तानेवास्मिंस्तदधाति चितो धर्म इत्युक्त र रुच. दुपसः पृश्निरग्रिय इति रुचितवतीमभिरूपा अभिष्टौति धामरक्तमिः परिपातमस्मानिति परिवत्या परिधात्यनिरूपा अभिष्टौति यद्यज्ञेs. मिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धय ता एकशतसूचो मवन्ति तासामुक्त बाह्मणमथ यदप उपस्पृशति शान्ति मेपजमापः शान्तिरेषा मेपन- मन्ततो यज्ञे क्रियतेऽथ यदवकाशैरुपतिष्ठते प्राणाया अवकाशाः प्राणा नेव तदात्मन्धत्तऽथ यदप उपस्पृशति शान्ति मेपजमापः शान्तिरवपा भेषजमन्ततो यज्ञे क्रियते यत्रिंशदुत्तरात्रयस्त्रिंशदे सर्वा देवतास्ता एवेतदुद्यन्तुमर्हन्ति ताम्यो वै तत्समुन्नीतम् ॥ ६ ॥ अभिरूपादो(?)हयनीया अभिष्टौति यद्यज्ञेऽमिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यक समृद्ध्या आसुतेऽसिश्चत श्रियमानूनामश्चिनोसपिरित्यासिक्तवत्याव- मिरुपे अभिटोत्युदुप्य देवः सविता हिरण्यपेत्युद्यम्यमान उद्यतयती अभिरूपामभिष्टौति प्रतु ब्रह्मणस्पतिरिति ! वृजत्सु प्रवती ब्राह्मणस्प पामभिरूपामभिष्टौति नाके सुपर्णमुपयत्पतन्तमिति प्रजन्सु पतन्तमि. त्पभिरूपा अभिष्टौति द्वाभ्यां यज ये पौर्य सार्यताय विटुवती. भ्यां पूर्वाह्ने त्रैष्टुमो ह्यप बील्लोकान्स्तवा निति जगद्वतीभ्यामपराहे जागतो ह्येप एतमु ह विशन्तं जगदनु सर्व विशति विपर्यस्यति दाश- नयीम्यां वपर्यादिति हैक आहुर्यथाऽऽग्नासमिति वेव स्थितमयोतरा अभिरूपा अभिष्टौति यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध्यं हवि. हविष्मो महिसा देव्यमिति पुराऽऽहुतेः पापणात्पुनहविषमयनं तदया- तयामानं करोति सूयवसाद्भगवती हि भूया इत्याशीर्घत्या परिदधाति पशुभ्य एव तदाशिएं बदते तथा ह यजमानात्पशवोऽनुल्कामुका मयः नपथ यदप उपम्पृशति शान्ति मेपजमापः शान्तिरवैपा मेपनमन्तता यज्ञे क्रियतेऽप ये सुने प्रथग्यं इत्याचक्षते स्तुते यहिप्पवमाने तश्विनी देया उपाद्रपन्तेतस्मिन्काउ आनीधीये प्रवृड्युस्तद्यथवाद उपसत्स्ये- ·[(अन्याय माग्वेदे शावायनवाह्मणम् । पमेवाप्यत्र सुत्यायामनवानमेवोपचारस्तद्यथाफर्मा प्रयुज्यतेऽथ पशुकर्म तायते स एप महावीरो मध्यंदिनो ने] सर्गस्तद्यदेनेन मध्यंदिने पचर- त्यसौ वै महावीरोयो ऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणन्त्येतस्यैव तद्रूपं क्रियते॥णा उपसदोऽसुरा पपु लोकेपु पुरोऽकुर्वतायस्मयीमस्मिन्नजतामन्तरिक्ष- लोके हरिणीं हादो दिवि चक्रिरे ते देवाः परिश्रुतेप्वेषु लोकेष्वेतं पञ्चदशं वज्रमपश्यत्तिस्रः सामिधेन्यः समनूक्ता नव संपद्यन्ते घड्या- ज्यापुरोनुवाक्यास्ताः पञ्चदशैतेन वै देवाः पञ्चदशेन वज्रेणैभ्यो लोके भ्योऽसुराननुदन्त तथो एवैतद्यजमान एतेनैव पञ्चदशेन वनेणैम्यो लोकेभ्यो द्विपतो भ्रातृव्यानुदत उपसद्याय मीहल्लप इत्येतं तृचं पूर्वाझेड- नुवूयादुपसदो घेतास्तदै कर्म समृद्धं यत्प्रथमेनाभिध्यातियत उपसद्य- मिव पा एतदहरमुनाऽऽदित्येन भवतीतीमा मे अग्ने समिधमित्यपराह्ने तद्राने रूपं समिद्धमिव वा इममग्निं सायं पर्यासत इत्यथ द्वितीयेऽहनीमा मे अग्ने समिधमिति पूर्वाह्ने तदह्रो रूपं समिद्धमिव वा एतदहरमनाऽऽ. दित्येन भवतीत्युपसद्याय मीहळुष इत्यपराहे तवाने रूपमुपसद्यमिव वा इममग्निं सायं पर्यासत इति ते वा एते उभे एव रूपे ज्ञायते तस्मा- दहरहविपर्यासमनुब्रूयादुभे रूपे उभी कामा उपाप्तावसत इत्यनवानम- नुनूपात्माणानां संतत्ये संतता इव होमे प्राणानिबिरेकैकामनुयायो वा इमे लोका इमानेव तं लोकानाप्नोति ताः समनूक्ता नव संपद्यन्ते पड्या ऋतवस्त्रय इमे लोकाएतदेव तदभिसंपद्यन्ते नैतं निगदंबूयाद्य एप सामिधेनीपूत्सृज्यन्ते ह निगदा जामिह स्याद्य एतं निगदं ब्रूयान्नाऽऽवाइ. येञ्च नेदिति हैक आहुः किमु देवतामनावाह्य यजेदित्यच एषाऽऽवाहये- दनिमावह सोममावह विष्णुमायहेति ता वै तिम्रो देवता यजति त्रयो या इमे लोका इमानेव तं लोकाङ्योतिष्मतः करोति ॥ ८॥ गायच्यावागेयो गायत्रोऽयं लोकस्तदिमं लोकमानोति विष्टमी सौम्यो बेष्टुभोऽन्तरिक्षलोकस्तदन्तरिक्षलोकमानोति जगत्यौ वैष्णव्यो जागतोऽसौ लोकस्तदमुं लोकमामोति ता वै विपर्यस्यति याः पूर्वाह्ने पुरोनुवाक्यास्ता अपराह्ने याज्याः करोति या याज्यास्ताः पुरोनुवाक्या अयातयामतायै वपट्कारेण ह वा ऋग्यातयामा भवति समानेऽहन्नया. तयामाभिम धपकृतमसदिति यद्वेव विपर्यस्पति ग्रीवाणां स्थेने तस्मा. शाऽऽसां ग्रीवाणां व्यतिपक्तामीव पर्याणि भवन्त्याज्यहविपो देवताः ·ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । जिया पयोधतो यजमानस्तत्सलोमताः परोवरीयसीरभ्युपेयात्रीनग्नेः स्तनानय द्वावथैकं परस्पर एव तं लोकान्वरीयसः कुरुते नाभ्युन्नयेत स्वर्ग ह वा एते लोकमभिप्रयन्ति य उपसद उपयन्ति द्वादशो ह वा अन्त. रुग्याः स्वर्गो लोकः स यः सकृदभ्युन्नयेति यथैकरावं सार्थान्येषितान- नुमेयादेवं तद्यो द्वितीयं यथा द्विरानमेव ते तद्धीयते तृतीयेन स्वर्गा होकान्नान्वश्नुतेऽप्यनुगच्छेदिति ह स्माऽऽह पायो न त्वेयाम्पुन्नयेत यत्रैव कामयेत तत्पूर्वो गत्या स्वर्गस्य लोकस्यावस्येदिति समाप्तिः घेय- सीति ह स्माऽऽह कौपीतकिः सम्राजोऽस्मै भक्षे ध्यानयन बते सोमो वै दध्यनन्तर्हितो हास्य मक्षो मवति समामोत्यु ते यदि संक्रीणीयुर्या मध्यमोपसत्तया द्यहमन्यतरे चरेयुरावपनं हि सेदमन्तरिक्षलोक आयत. नेनाथासमरमभ्युदैत्यथासमरमभ्युदेति ॥९॥ इति शासनयनबाह्मणेऽष्टमोऽध्यायः ॥ ८॥ हरिः ॐ। ब्रह्म वा अग्निस्तद्यदुपवसथेऽग्निं प्रणयन्ति ब्रह्मणैव तय जमानस्य पाप्मानमपन्नान्ति पुरस्तादाहवनीयेन पश्चादगार्हपत्येनोतरत आनीधीयेण दक्षिणतो मार्जालीयेन येऽन्तःसदसं तैमध्यतस्तस्मानुप- पसथे प्राचमग्निं प्रणपन्ति विधिष्ण्यान्हरन्ति यजमानस्यैव पाप्मनोऽप- हत्ये देवा दीक्षिप्यमाणा याचमुपासाव्यन्त बलुत्वमुच्चापचं निग. एलसि सत्यमया उ धयं दममया भूपाम इति सा दीक्षा यामाभक्ति- मेच्छत तां देवास्तत्र नामजन्त सा प्रायणीगे तामु तत्र नो एवं सा कये तामु तत्र नो एव साऽऽतिध्ये तामु तत्र नो एव सो वा एतदुप- सदोना च नाऽऽगच्छन्निविद्येव तस्मादु तोपांशु चरेपुर्यथैवैवमिथः संशृण्योरन्सो या एतदुपवसथेऽनी प्रणीयमान आगच्छत्तां देयास्तत्रा. भजन्त तस्माद् तत्र प्रथमत एवोचरनुयाद्यथैनामागतामनुबुध्येरना. मक्तां जज्ञे ॥१॥ प्रदेयं देव्या धियेति प्रवन्तं नृचं पी(हि)यमाणापान्याईळायास्त्वा पदे वयमितीपं या इटा असणं हीदं सर्वमी? जातवेदो निधीम हीति निहतवताऽर्धन निधीपमानमनुम्नौरपझे विश्वेभिः स्पनीकदेवः सीद होतः भ्य उ टोके चिकित्वाग्निहोता होनृपदने निदान इति सन्न पतीमिः सप्तमनुस्तौति त्वं दूतम्त्यम नः परस्पा इति दुनयत्या परिद ·ह -- ५ [९अध्यायः ऋग्वेदे शावायनवाह्मणम् । धात्यभिरूपान्बाह यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्धथै ता वा अष्टान्वाहाटाक्षरा गायत्री गायत्रो वा अग्निर्गायत्रच्छन्दांस्वेनैव तच्छन्दसाऽग्निं प्रणयन्ति त्रिः प्रथमया विरुत्तमया द्वादश संपद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै ताः समनूक्ता अष्टादश गायत्र्यः संपद्यन्त आग्नेयमेव च्छन्दोभिर्यस्य ह कस्य च पद समानस्य च्छन्दसस्ता गायत्रीममिसंपद्यन्ते यस्य सप्त ता उणिहं यस्याप्टौता अनुष्टुमं यस्य नब ता बृहतीं यस्य दश ताः पति यस्यैकादश तास्टुिभं यस्य द्वादश ता जगतीम् ॥ २॥ वाक्च दै मनश्च हविर्धाने वाचि च वै मनसि चेदं सर्व हितं तद्यद्ध- विर्धाने प्रवर्तयन्ति सर्वेषामेव कामानामाप्न्यै द्वे हविर्धाने भवतश्छदिस्तृ- तीयमभिनिदधति तैयत्किंच विविधमधिदेयतमध्यात्मं तत्सर्वमाप्नोति प्रेतां यज्ञस्य शंमुवेति प्रवती प्रवर्तमानाभ्यामन्याह द्यावा नः पृथिवी इमं तयो- रिद्धृतवत्पय इत्याशीर्वती पूर्वाऽथो विदेवत्या द्वयोर्ह विधानयोर्यामध्वः र्युपम॑न्याहुतिं जुहोति तान्पूर्वयाऽनुवति यद्धविर्धाने प्रवर्तयन्ति तदुत्तरया यमे इष यतमाने यदैतमित्यभिरूपया हविधाने अनुस्तौति प्रयां मरन्मानुपा देवयन्त इति बहवो ह्येने हरन्त्यधिद्वयोरधा उक्थ्यं वचो विश्वा रूपाणि पतिमुञ्चते फविरिति पच्छदिस्तृतीयमभिनिधति तरपू- पयाऽनुवदति पद्धविर्धान परिश्रयन्ति नदुत्तरया ॥३॥ अथो रराट्यामेयोत्तरया ते यदामन्येतान नेङ्गायिष्यन्तीति यदैनेनम्य- स्थे कुर्युरथाऽऽयामुपस्थमगुहेति यदा वै क्षेमोऽथोपस्थः परित्या गिर्वणी गिर इति परिवत्या परिदधात्यभिरूपान्वाह यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं ग्रज्ञस्पैध समृद्ध्यै ता या अष्टौ भवन्त्येताभिर्वे देवाः सर्वा अटीराश्नुवत तथो एवैतद्यजमान एताभिरेव सर्वा अटारगुते त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया द्वादश संपद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यै- वाऽऽत्यै यद्देव त्रिः प्रथमां विरुत्तमा यज्ञस्यैव तवहिरसौ नाति स्थेने विसंसाय तदु होतारमभिमापन्ते यथा होतरमयमसत्तथा कुर्वीत संप्रेपितः पुरर्यप्रतिवदनाद्दक्षिणस्य पादस्य प्रपदेन प्रत्यञ्चं लोक- मपास्यत्यपेतो जझं मयमन्यजनं च वृत्रहन्नपचक्रा आवृसतेऽत्यत उदचक्राणामभ्याचारस्तत उ ह तस्मा अर्धायामयं मयति स प्राध्यं दक्षिणस्य हविर्यानस्योत्तरं वर्मोपनिश्रयेतापं वै लोको दक्षिणं हवि- र्धान प्रतिष्ठा वा अयं लोकः प्रतिष्ठायामनुच्छिन्नोऽमानीति यत्र तिष्ठन्प- ·. ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । [९अध्याप. रिदध्यान्नं तत इति वेति याद्यस्तत इति वेति चेयाधस्तं तत्र ब्रूया- चोप्यत इति तथा ह स्यात्परिधाय दक्षिणं बाहुमन्वावृत्य वाचंयमो यथैतं प्रत्येत्य यत्र तिष्ठन्प्रथमामन्यवोचत्तस्थित्वाऽत्र वाशिः प्रहरणे चाथ यथायसथमभ्युपेयात् ॥ ४॥ बह्म या अमिः क्षयं सोमस्तयदुपवसथेऽनीपोमो प्रणयन्ति ब्रह्मक्षधा- भ्यामेव तथनमानस्य पाप्मानमपानन्ति तथा आरासीम एय होतेतां प्रथमामनुबूयासर्याणि ह वै भूतानि सोमं राजानं प्रणीयमानमनुमच्य- धन्ते तद्यदासीनो होतैतासूचमन्याह तरसर्याणि भूतानि यथायथं निय- च्छसीति साधीहि देव प्रथमाय पित्र इति सावित्री प्रथमामन्वाह सवितृपसूतताप सवितृमस्तस्य ह न काचन रिष्टिर्मयत्यरिट्या उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्युत्थापयति प्रेतु ब्रह्मणस्पतिरिति प्रणयन्ति माह्मणस्पते अभिरूपे अन्याह बह्म वै ब्रह्मणस्पतिर्बह्मणैव तद्यज्ञ समर्धयति होता देवो अमर्त्य उप स्वाऽने दिये दिव इति केवलानेयो तृषावन्वाहाग्निं हि पूर्य हरन्ति तौ वा इतवन्ती भवतो ह्रीयमाणं ह्यमि स्तौति स यत्रोपाधिगच्छेद्भूतानां गर्भमादध इति तदर्भझामायै गर्म ध्यापालमते ह गर्ममथाऽऽग्नीधीयेऽग्निं निदधति तद्यध्ययुराति जुहोति मां संप्रत्येतामनुसूयादने जुषस्व प्रतिहह्म तद्वच इति तस्या पर्वैपा याज्या जुषस्य प्रतिहर्येत्यभिरूपा ॥५॥ अथ फेवलं सोमं माञ्चं हरन्ति तस्मारकेवली: सौमीरन्याह सोमो जिगाति गातुविदितीतवत्तृवमनुवन्ननु समेत्ययाध्वर्युगहयनीये पुनरा: हुतिं जुहोति तो संप्रत्येतामनुस्यादुप प्रियं पनिमतमिति तस्या एवैपा याज्याहुतीपृधमित्यभिरूपाऽथ पूर्वपा द्वारा राजानं प्रपादयन्ति तस्मि- न्प्रपाद्यमाने तमस्य राजा वरुणस्तमश्चिनेति नजं च विष्णुः सखियां अपोत इत्यभिरूपां प्रपाद्यमानायान्वाहान्तश्च प्रागा अदितिर्म- पासीति भवती प्रपन्नाय इयेनो न योनि सदनं धिया कृतं गणानां त्या गणपति हयामहेऽम्तन्नाधामसुरो विश्वयेदा इति सन्नवतीभिः सन्नमन्ः स्तोत्येया पन्दस्व वरुणं वृहन्तमित्याशीर्वत्या परिदधात्यभिरूपाऽन्याह यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञम्यैव समृद्ध ता किंशतिमन्याह ता विरा: जमभिसंपद्यन्ते वैरानः सोमोऽनं विराळनं सोमोऽनेन तदन्नाधं समर्ध पति विः प्रथमया त्रिगत्तमया चतुर्विंशतिः संपद्यन्ते चतुर्विशतिः संवरगार्धमासाः संपरसरस्यैयाऽऽत्या एवं नु यदि पूर्वया द्वारा राजानं ·[१० अध्यायः ऋग्वेदे शासनयनबाह्मणम् । प्रपादयन्ति यधु वा अपरया तेनैव होताऽनुसमीयादारमा वै यशस्य होता प्राणः सोमो नेत्याणादात्मानमपाधानीत्युत्तरतो दक्षिणा तिष्ठन्प- रिदधाति यश उ वै सोमो राजाऽन्नाद्यममुत एव तदर्वागात्मन्यशो धत्तेर्वागात्मन्यशो धत्ते ॥ ६ ॥ इति शाङ्खायनजाह्मणे नवमोऽध्यायः ॥ ९ ॥ . हरिः ॐ । वज्रो वा एप यूपस्तपदुपयसथे यूपमुच्छ्यन्ति वजेणैव तयजमानस्य पाप्मानमपघ्नन्ति स नापनत एव स्यादशनायतो पा एतद्- पमभिनत इयोदरेणाथाऽऽहवनीयं पुनरम्यावृतस्तदै लुहितस्य अपमन- शनायुका हास्य मार्या भवति य एवं रूपं कुरुते पालाशं ब्रह्मवर्चस- कामः कुर्वीत वैल्वमन्नाद्यकामः खादिरं स्वर्गकामस्व्यरनि[:]स्पालो- कानां रूपेण चतुररनिः पशूनां रूपेण पञ्चाररिनः परचे रूपेण पळरनिर्ऋतूनां रूपेण सप्तारनिश्छन्दसा रुपेणाधारनिर्गायव्य रूपेण नवारस्निप॑हत्यै रूपेण दशारनिर्विराजो रूपेणैकादशारनिखिgमो रूपेण द्वादशारनिर्जगत्यै रूपेणैता मात्रा संपदो यूपस्य तासामेका संप- दममिसंपाद्य यूपं कुर्वीत तदु वा आहुर्न मिमेथूपमपरिमित पय स्पान्मितं ह पे मितेन जयत्यमितमभितेनापरिमित एय (बा)स्यावरुद्ध्यै यत्रेय मनसा वेला मन्येत तधूपस्य च वेदेश्चेति ह स्माऽऽह प्रजापति मनो यज्ञ उथै प्रजापतिः स्वयं वै तद्यज्ञो यज्ञस्य जपते यन्मनसो घाजरे- ययूप एवावधृतः सप्तदशारलिः सोऽहाप्रिनिष्ठितो मवति सर्षेपामेय कामानामष्टया अर्थतं प्रणेनिमति तद्यदेपेदं पाशुना दूरीकृत इव नष्ट इय मपति तऽवास्यैतदाप्याययति तद्भिपज्यत्यथैनमम्पअति तथा एवेमाः युरया आपस्ता एवास्तिदधाति स्वस्यक्तं रक्यमेव यजमान: कुर्वीत तथा ह यजमानो रूक्ष इय मपति ॥१॥ अञ्जन्ति त्वामध्वरे देवयन इत्यक्तवतीमभिरूपाऽज्यमानायान्वाहो. च्छ्रयस्थ वनस्पते समिद्धम्य अयमाणः पुरस्ताज्जासो जायते मुदिनाचे अनामूर्ष ऊपुण अतय ऊर्यो नः पाखंहसो निकेतुनेत्युच्छ्रितबतीयोदती- शोच्छ्रीयमाणायान्याह युवा सुवासाः परिवीत आगादिति परिवीत. वस्या परिधात्यनिरूपाऽन्वाह पद्यज्ञेऽमिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध ता व सप्तान्याह सप्त वै छन्दांसि सर्चपामेय छन्दसामाप्त्यै त्रिः प्रथ- मया त्रिरुत्तमयकादश संपद्यन्त एकादशाक्षरा ग्रिष्टुप् गुमाः पशवः पशू- ·[१० अध्यायो ३६ ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । नामेवाऽऽप्त्या इति न्वेकयूप एकपा चाध योकयूपएकादशिनीमालमेर- न्पशौ पशायेयाध्वर्युः संप्रेष्यति पशौ पशायेव युया सुवासाः परिवीत आगादिति सैव परिधानीया सा परिवीयमाणायेति न्येकयूपेऽध कथं यूपै- काशिन्यामित्येता एव सप्त सतदशभ्योऽनुबयादथ यमुत्तमं सम्यन्यन्ति तस्मिन्यत्सूक्तस्य परिशिष्येत तदनुवर्तयेत्पुरस्तान्प्रगाथस्य तम्ङ्गाणी. वेश्कृमिणां संदध इति सानेवानुवति युषा सुवासाः परिपात आगादिति सैघ परिधानीपा सा परिवीयमाणायतमाहुरनुपहरेद्यजमानो या एप यद्यूपः स्वर्गो लोक आहषनीयस्तदेनं स्वर्ग लोकं गमयति तत्स्वमिति तटु वा आहुस्तिठेदेष यदिदमास्थानं स्वरोस्तत ईश्वराय यदि नासुररक्षास्यन्यवपातोस्तस्मात्त्वेप उद्यतो यत्रो यज्ञयास्तौ तिष्ठे- देवासुररक्षांस्यपनन्नपयाधमानो यज्ञं चैव यजमानं चाभिगोपायग्निपथ यूप्य एको द्रव्य एको गर्य एको योऽवाचीनधकलः स गर्यस्तस्यासा. न्येयादथ य अर्धयकलो व्यः स मानुपः कामं तस्यापि कुर्षीताथ यस्प प्रसय्या आदित्यस्यान्वावृत्तायकला स्वयूप्यस्य स्वयं एकस्थो भ्रातृव्यो यो पाऽनुवृत्तः पलाशैरामूला स्यात्सोऽनमः स पशव्यस्तं पशु- कामः कुर्वीत ॥२॥ अग्नीपोमयो एप आस्यमापद्यते यो दीक्षते तधदुपवसथेऽग्नीपोमीयं पशुमाठमत आत्मनिष्क्रयणो हैयास्यैप तेनाऽऽत्मानं निष्कीयानृणो मूत्याऽथ यजते तस्मादु तस्य नानीयापुरपो हि सपतिमया तदुवा आहुर्हविर्हषिर्या आरमनिष्क्रयणं हविपो हयिप एवं स तहिं नाभीयाद्य आत्मनिष्क्रयणमिति नानीयात्तस्मादु काममेवासि(शि)तव्यमहोराने वा अग्नीपोमो तद्यहिया वपपा चरन्ति तेनाहः प्रीतमाग्नेयं रात्रिमनुसं- तिष्ठते तेन रात्रिः सौमी प्रीता सैपाऽहोरात्रयोरतिमुक्तिरित्यहोरात्रे यज्ञेन मुच्यते नेनं ते आनुतो य एवं विद्वानेतं पशुमालमते तमाहुविरूप स्याच्छुक्लं च कृष्णं चाहोराबपोरूपेण शुक्लं वाऽथ लोहित वाऽग्नीपोम- योरूपेणेति तस्यैकादश प्रपाला एकादशानुयाजा एकादशोपयाजास्तानि त्रिंशत्रयस्त्रिंश सर्व देवाः सर्वेपामेव देवाना प्रीत्यै प्राणा ये प्रपाजा अपाना अनुयाजास्तस्मात्समा मवन्ति सगाना हीमे प्राणापा. नास्तदाहः कम्मादृया प्रयाजेपु यजति प्रतीकैरयानुपाप्यिति रेतः- सिच्यं पे प्रयामा रेतोयमनुपाजास्तम्माचा प्रयाजेषु यजति प्रतीकैर- नुपावित्यथा यत्सर्यमुत्तममाह स्वर्ग एव तं लोके यजमान दधात्पा: प्रीमिरापीणाति सर्येण हधा एप आरमना संर्पण मनसा यज्ञ संमरते ·[१० अध्याय. ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । यो यजते तस्य रिरिचान इव वा एतस्य आत्मा मयति तमस्यैताभिरा- पीभिरापीणाति तद्यदा प्रीणाति तस्मादाभियो नाम पर्यग्नि पशुं करोति रक्षसामपहत्या[अ] निर्वे रक्षसामपहन्ता त्रिःप्रसविपर्यग्निं करोति तद्यथा तिम्रोऽग्निः पुरः कुर्यादेवं तत्तस्मात्पुनः परीहीत्यग्नीधं चूयाद्यमिच्छेन्न प्रच्यतेति ॥३॥ देव्याः शमितार उत च मनुष्या आरभध्वमुपनयत मेध्यादुर आशा- साना मेधपतिभ्यां मेधमिति तद्धक आहुर्यजमानो वै मेधपतिरिति को मनुष्य इति ब्रूयाद्देवतैव मेधपतिरिति पड्विंशतिरस्य पङ्क्रय इति पर- शव उ ह वै वस्न्कय उभयतोऽमृत्यर्यवानित्यसृग्भाजनानि ह वै रक्षांसि भवन्ति नेद्रक्षसां भागेन देवं मागं प्रसृजानीति स एषोऽध्रिगुः संशासन- मेयागनि वा परिकीरिति यद्ध वा अदुहं तद्देवानां हविर्न दै ते दुष्टं हविरदन्ति नवकृत्वोऽधिगावबानीति नथेमे प्राणाः प्राणानेव तद्यजमाने दधाति सर्वायुत्यायास्मिलोकेऽमृतत्वायामुष्मिंत्रिः परिदधात्यपरत्याय सकृत्पुरस्तादाह सकृदिव वै पितरः पितृदेवत्य इव वै पशुरालभ्यमानो भवत्यथ यधिरुपरिष्टादाह निर्व देवना देवदेवत्यमेवैनं तदयातयामानं करोति परिधायोपांशु जपत्युमाषपापश्चेत्यपापो ह वै देवानां शमिता तस्मा एधैनं तसंप्रयच्छति स हि देवाननु घेद ॥ ४ ॥ अथ स्तोकीयान्याह स्तोकानेवैताभिरमये स्वदयत्येता ह वा उ तेषां पुरोनुवाक्या एता याज्यास्तस्मादमिरूपा भवन्ति स्वाहाकृतिभिश्चरित्वा वपया चरन्ति प्रयाजानेव तत्पशुभाजः कुर्वन्ति न स्वाहाकृतीश्च वपां चात(न्त )रेण वाचं विसृजेत प्राणा वै स्वाहाकृतय आत्मा वपा नेत्याणांश्चाऽऽत्मानं चान्पैनान्तर्दधानीस्यथ यदनुष्टुभोऽनीपोमीयस्य पशोः पुरोनुवाक्या मयन्ति गायत्री वै सा याऽनुष्टुग्गायत्रमग्नेछन्दोऽथ यत्रिष्टुमो याज्याः क्षत्रस्यैवैतच्छन्दो यत्रिष्टुप्क्षनं सोमस्तद्यथाछन्दसं देवते पीणात्यथ वै पशुमालम्यमानं पुरोडाशो निरुप्यते मेधो वा एप पशूनां यत्पुरोडाशः समेधमेवनं तद्यज्ञियं करोत्यथ यत्र पशुपुरोडाशो न निरुप्यते तत्पुरोडाशः स्विष्टकृदच्वुतोऽग्नि स्विष्टकृत्तस्मादच्युतो भवति वैश्वामित्री पुरोडाशः स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामनूच्य वैश्वा- मिन्या यजति तति यज्ञस्य पुरोडाशो वाग्वै विश्वामित्रो वाचा यज्ञ- स्तायते ॥५॥ । यनि।

·[११अन्याय] ऋग्वेदे शाद्वायनवाह्मणम् । अथ मनोतामन्याह सर्वा ह वै देवताः पशुमालम्यमानमुपसंगच्छन्ते मम नाम ग्रहीष्यति मम नाम ग्रहीप्यतीति तासां सर्वासांपशावेष मना- स्योतानि मधन्ति ता अब प्रीणाति तथा हाऽऽसां सर्यासां पशावेव मनास्योतानि भवन्ति ता अब पीणाति तथा हाऽऽसां सर्वासाममोघा- यैवोपसमेतं भवति तदाप्यंन्नानादेवताः पशष आठम्यन्तेऽध कस्मादा- भेयमेयान्वाहेति तिम्रो वै देवानां मनोता अग्नि देवानां मनोता तस्मि न्होषां मनांस्योतानि मयन्त्यथो वाग्वै देवानां मनोता तस्यां ोपा मनांस्योतानि भवन्त्यथो गौ, देवानां मनोता तस्यां ह्येषां मना. स्योतानि भवन्त्यमिः सर्वा मनोता अग्नौ मनौताः संगच्छन्ते तस्मादाग्ने यमेवान्वाहेति ता वै त्रयोदश भवन्ति त्रयोदश दै पशोरवदानानि ते समवद्यति त्रिः प्रथमया त्रिरुत्तमया सप्तदश संपद्यन्ते सप्तदशो वे प्रजाप तिरेतद्वा आधुकं कर्म यत्प्रजापतिसंमितं सप्तदश सामिधेनीरन्याह सप्तदशो वै प्रजापतिरेतद्वा आधुकं कर्म यत्मजापतिसंमितमथ यत्र पशुरालभ्यते तदनस्पतिरच्युतोऽग्निर्वं वनस्पतिः स वै देवेभ्यो हविः प्रपच्छति तस्मा. दच्युतो भवति स उ वै पयोमाजनोऽञानिः सर्वेषु हविःषु मागी भवति तदाहुर्यद्धाममाजो देवा अथ कस्मात्यायोमाग्यनस्पतिरिति धाम ये देवा यज्ञस्यामजन्त पाथः पितरः पितृदेवत्य इव वै पशुः पितृदेवत्यं पयस्तस्मादिति चूयात्तदाहुः कस्मात्सौम्य एषाध्वरे प्रवृत्ताहुती जुह्वति न हविर्यज्ञ इत्यकृत्य वा एपा देवयज्या यद्धपिर्यज्ञोऽथैपेव कृत्या देवयज्या यत्सौम्योऽध्वरस्तस्मात्सौम्य एवाघरे प्रवृत्ताहुती जुद्वति । हविर्यज्ञ इति जुष्टो वाची मूयासं जुष्टो वाचस्पतेदेवि वाग्यत्ते याची मधुमत्तमं तस्मिन्नो अद्यधात्स्वाहा सरस्वत्या इति पुरस्तात्स्वाहाकारण जुहोति वाचं तदुत्सृजते तस्माद्वा गत ऊोत्सृष्टा यज्ञं वहति मनसोत्तरी मनसा हि मनः प्रीतं मनसा हि मनः प्रीतम् ॥६॥ इति शामायनबाह्मणे दशमोऽध्यायः ॥१०॥ हरिः ॐ अथातः प्रातरनुवाको यदेवनं प्रातरन्याह तत्मातरनुवाकस्प पातरनुवाकत्वमथ यत्नपदो जपति यदाहुतीर्जुहोति स्वस्त्ययनमेव तत्कु गते हिंकृत्य प्रातरनुयाकमन्याह यो पे हिंकारों बजेणेय तद्यनमा नम्प पाप्मानं हन्त्यनिरुक्तमनुपादेतद्ध वा एक वाचो नन्वयसितं पाणनी यनिरुक्तं तस्मान्निक्तमनुसूयाद्यजमानस्यैव पाप्मनोऽपहत्या ·[११अन्याय] ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । अर्धशोऽनुबूयाक्संमिता वा इमे लोका अयं लोकः पूर्वोऽर्ध!ऽसौ लोक उत्तरोऽथ यदर्धर्चावन्तरेण तदिदमन्तरिक्षं तद्यदर्धर्चशोऽन्वा- हैमिरेव तं लोकैर्यजमानं समर्धयत्येवेव तं लोकेषु यजमानं दधाति ॥१॥ अथ वै पक्केः पञ्च पदानि कथं सार्धऽशोऽनूक्ता भवतीति प्रणव. उत्तरयोस्तृतीयस्तथा साऽर्धर्चशोऽनूक्ता भवत्याग्नेयं तुमन्वाह तदिमं लोकमामौत्युपस्यमन्वाह तदन्तरिक्षलोकमामोत्याश्विनमन्याह तदमुं लोकमाप्नोति गायत्रीमन्याह मुखमेव गायत्र्यनुष्टुभमन्वाह वागनुष्टुम्मुखे तद्वाचं दधाति मुखेन वै वाचं वदति बिष्टुममन्वाह वलं वै वीर्यं त्रिष्टु. ब्बलमेव तदीयं यजमाने दधाति वृहतीमन्वाह गोश्वमेव बृहत्युष्णिह- मन्याहाजाविकमेवोणिग्जगतीमन्वाह वलं वै वीर्य जगती वलं वीर्य पुरस्ताधिशुष्पलं वीर्यमुपरिष्टाजगती ॥२॥ मध्ये वाहताऔष्णिहाश्च पशवो घलेनैव तवीर्येणोमयतः पशून्परि- गृह्य यजमाने दधाति तथा ह यजमानात्पशवोऽनुस्कामुका मवन्ति तद्यथा ह वा अस्मिलोक मनुष्याः पशूनश्नन्ति पथैभिर्मुक्षत एवमेवामुप्मि- होके पशवो मनुष्यानश्नन्त्येवमेभिर्भुञ्जते स एनानि ह प्रातरनुवाके- नावरुन्धे तमिहापरुद्धा अमुस्मिल्लोके नाश्नन्ति नेनेन प्रतिमुलते यथैवैनानस्मिल्लोकेऽनाति यथैमिर्मुक एवमेवैनानमुष्मिल्होकेऽश्नात्येवमे- भि के पशिमन्याह प्रतिष्ठा वै पतिः सर्वेष्वेव तमूतेषु यजमान प्रतिष्ठा- पयति ॥ ३॥ अथ सर्वा ह वै देवता होतारं प्रातरनुवाकमनुवक्ष्यन्तमाशंसमानाः प्रत्युपतिष्ठन्ते मया प्रतिपत्स्यते मया प्रतिपत्त्यत इति स यदेका देवता- मादिश्य प्रतिपद्येताथेतराभ्यो देवताम्यो वृश्येतानिरुक्तया प्रतिपद्यते तेनो न कस्यैचन देवताया आवृश्चत आपो रेवतीरिति प्रतिपद्यत आपो वै सर्वा देवताः सर्वामिरेव तद्देवताभिः प्रतिपद्यत उप प्रयन्तो अध्वरमित्यु- पसंदधात्युपेति तदस्य लोकस्य रूपं प्रयन्त इति तदमुष्योपेति तद्नेरूपं प्रपन्त इति तदमुष्याऽऽदित्यस्यैवमेव सामु प्रतिपत्सु सर्वेषु क्रनुप्वाग्नेय उपस्याश्विने पूर्वा पूर्वव व्याहृतिरने रूपमुत्तराऽमुष्याऽऽदित्यस्याथैतदै नाना छन्दांस्यन्तरेण गर्ता इवाथैते यलिष्ठे अरिष्टे अनाते देवते ताभ्यां प्रतिपद्यते समानेन सूक्तेन समारोहेत्तदगय॑स्कन्यं रोहस्य रूपं स्वयं यन वा समानस्याऽऽर्पयःयात्तदनवानं संक्रामेदमृतं वै प्राणोऽमृतेन तन्मृत्यु ·४० ऋम्वेदे शाजायनवाह्मणम् । [११अन्यायः तरति तद्यथा वंशेन वा मयैन वा गतं संकामेदेवं तत्मणवेन संक्रामति ब्रह्म वै प्रणवो ब्रह्मणैव तद्ब्रह्मोपसंतनोति ॥४॥ शुद्धः प्रणवः स्यात्मजाकामानां मकारान्तः प्रतिष्ठाकामानां मका- रान्तः प्रणयः स्यादिति हैक आहुः शुद्ध इति त्वेव स्थितो मीमांसितः प्रणयोऽथात इह शुद्ध इह पूर्ण इति शुद्ध एव प्रणवः स्याच्छस्त्रानुष चनयोर्मध्य इति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तया संहितं भवति मकारान्तोऽ- वसानार्थ प्रतिष्ठा वा अवसानं प्रतिष्ठित्या एवाथो उमयोः कामयो- राप्त्या एत उ ह वै छन्दः प्रवहा अबरं छन्दः परं छन्दोऽतिप्रवहन्ति तस्याऽऽप्तिास्ति च्छन्दसा छन्दोऽतिपोलस्याति यन्नेव यं द्विप्यात्तं मनसा व विध्येच्छन्दसां कृन्तत्रेषु द्रवति वासं वा शीर्यत इति ह स्माऽऽह समानोदर्काण्युत्तमानि ऋतूनां पालान्यन्याह रसो वा उर्फः पशवश्छन्दांसि रसमेव तच्छन्दांस्यभ्युपनिवर्तन्त उपनिवर्तमिव दै. पशवः सौययसे रमन्ते सैकोना विराइद्विरसूक्तया संपदि बिरादनिरनू- क्यका विराजमत्येति ॥५॥ अयो ये यज्ञे कामा यः संपन्ने यो न्यूने योऽतिरिक्त यदै यज्ञस्य संपन्नं तत्स्वयं यन्यूनं तदन्नाद्यं यदतिरिक्तं तत्प्रजात्यै तत्रैव यजमानः सर्वा- कामानामोत्पभूदुपा शत्पशुरित्याशीर्वत्या परिदधाति पशुभ्य एव तदाशिष वदते तथा ह यजमानात्पशवोऽनुत्कामुका मधन्ति तस्यां वाथ- मुत्सृजति तदेनमजनीति देवेभ्यो निवेदयत्यत्र हि जापते या वाज देवहितं सनेमेति द्विपदामभ्यस्यति पशवो वा एतानि चतुरुत्तराणि प्छन्दांसि पजमानच्छन्दसं द्विपदा अधिष्ठायामेव तत्पशूनां यजमानं वृधात्पधीव वै पशून्पुरुपस्तिष्ठति त्रिःसप्तानि फतूनां छन्दांस्यन्वाह तदेकविंशतिरेकर्षिशो वै चतुटोमः स्तोमानां परमस्तत्परमं स्तोममा- मोति पविकविंशतिदश वै मासाः पश्चर्तवस्त्रय इमे लोका असा. यादित्य एकविंशस्तेनैव तत्सलोफतायां यजमानमध्यूहति ॥ ६ ॥ तदादिमा छवियज्ञस्य या पशोर्या सामिधेन्योऽथ काः सौम्यस्या. ध्वरस्येति प्रातरनुवाक इति यूयादक्षरेहं या इतरासां संवत्सरमुपेप्से- त्पृम्मिहि शतमात्रमनुयूयाच्छतायुर्व पुरुप आयुरेवास्मिस्तद्दधाति विंश. तिशतमनुयाविंशतिशतं या ऋतोरदानि तदृतुमामोत्युतुना संवत्सरं ये च संपरसरे कामास्त्रीणि पटिशतान्यनुयूयाघ्रीणि धै पष्टिशतानि संयत्सरस्पाम संवत्सरस्पैवाऽऽप्ये सप्तविंशतिशतान्यनुबूपारसप्त ये ·(१२अध्यायः ऋग्वेदे शासायमबाह्मणम् । ४१ पिंशतिशतानि संवत्सरस्याहोरात्राणां तत्संवत्सरस्याहोरात्राण्यामोति सहस्रमनुबूयात्सर्व दै तद्यत्सहस्र सर्व प्रातरनुवाकस्तत्सर्वेण सर्वमाप्नोति य एवं वेद तदु ह स्माऽऽह कौषीतकिः प्रजापति प्रातरनुवाकोऽपरि- मित उ वै प्रजापतिः कस्तं मातुमर्हेदित्येपा हैव स्थितिः ॥ ७ ॥ तदाहुयंत्सदस्युक्थानि शस्यन्तेऽथ कस्माद्धविर्धानयोः प्रातरनुवाक- मन्वाहेति शिरो वा एतद्यज्ञस्प यद्धविर्धाने प्राणाच्छन्दांसि शीर्पस्त- माणं दधाति सदस्युक्थानि शस्यन्त उदरं वै सदोऽन्नमुक्थान्युदरसा यमु वा अनाद्यं तद्यथा ह वा अन्न एनं यज्ञः प्रतिमया यथा धान्य- मेषं प्रातरनुषाको यथा पात्राण्येवमुक्थानि स योऽल्पकमन्वाह यथाऽ- ल्पधान्ये पात्राणि समृच्छेरन्नेदं तस्योस्थानि समृच्छन्त उक्थानामनु समरमीश्वरो यजमानं भ्रेपोऽन्येतोस्तस्माद्बह्वथ एवानुपादुक्थानि तत्प- रिवहति पा यज्ञस्य समृद्धस्याऽऽशीः सा मे समभ्यतामिति या वै यज्ञस्य समृद्धस्पाऽऽशीः सा यजमानस्याथो त्रीणि या एतानि सहस्राण्यधि- पर्श मातरनुवाक आश्विनं महदुक्थं महारावमुपाकुर्यात्पुरा वाचो बिस- गांद्यतत्पशवो मनुष्या वयांसीति वाचं व्यालभन्ते पुरा ततोषाचं ह वा एतन्मूतान्याप्याययन्ति यद्वाचंयमानि शेरत आपीनां पाचमभ्यासिक्का प्रथमत काभवामेति न प्रातरनुयाकं चोपांश्चन्तर्यामौ चान्तरेण वाचं विस- जेत प्राणापानौ पा उपांश्चन्तर्यामी पापातरनुयाको नेत्माणापानौ च वाचं चान्येनान्तर्दधानीति तद्धफे छन्दसा योग इति जपित्वाऽथाऽऽपो रेयतीरिति प्रतिपद्यन्ते नाऽऽपो रेवत्यै पुरस्तातिंच परिहरेदिति तदिह स्थितमनावस्काय तदिह स्थितमनावस्काय ॥ ८॥ इति शाशापनबाह्मण एकादशोऽध्यायः ॥ ११ ॥ हरिः ॐ । यज्ञो या आपस्तद्यदपोच्छ्रयन्ति यज्ञमेव तदुच्छ्यन्त्यथो आर्वा आपो रस ऊर्जेनैव तद्रसेन हविः संसृजन्त्यथो अमृतत्वं वा आपोऽमृतत्वमेव तदारमं धत्ते तद्ध स्म वै पुरा यज्ञमहो रक्षांसि तीर्थे- प्वपो गोपायन्ति तोफे पापोऽच्छजनुस्तत एव तान्सपञ्जिप्नुस्तत एत- कियपः सूक्तमपश्यत्पञ्चदशचं प्र देवत्रा ब्रह्मणे गातुरेविति तदन्वय- वीतेन यज्ञमुहो रक्षांसि तीर्थेभ्योऽपाहंस्तत उ हैनावस्वस्ति रियाः पुनः प्रत्यायन्त्पथादोऽमुद्रास्यभ्ययुराहति जुहोति ता संपत्येतामनुबू-

·४२
श्राग्वेदे शाढायनब्राह्मणम् ।
{१२अभ्यायः
याद्धिनोता नो अध्वरं देवयज्योति तस्या एवैपा याज्या देवयज्यत्यमि-
रूपाऽऽवततीरधनु द्विधारा इत्यावृतासु प्रतियदापो अदृश्रमायतीरिति
प्रतिख्यातासु समन्यापन्त्युपयन्त्यन्या इति समायतीपु यन्ति या आप
उपयन्त्यन्या आपो न देवीरुपयन्ति होत्रियमिति होतृचमसेऽयनीयमा-
नास्वाधेनवः पयसा तूपर्था इत्यापो वै धेनव आपो हीदं सर्व हिन्ध-
न्यथाध्वर्युर्चीतारमभ्यावृत्य तिष्ठतित होता पृच्छत्यध्वर्यधपीरपाइश्त्येपी-
यशमित्येवेनं तदाहोतेवननमुरिति प्रत्याहाविदाम तद्यदास्वप्स्यै शीप्माणं
सत तस्मा इत्येवैनं तदाह प्रत्युक्तो होतेतं निगदं प्रतिपद्यत ऊर्थे रसो
निगद ऊर्जमेव तसं निगदेन हविपि दधाति ॥ १
अम्बयो यन्त्यध्वभिरित्यापो वा अम्बयोऽपोहीयति स्तोत्येमा अग्म-
त्रेवतीर्जीवधन्या इत्यागतास्वाग्मन्नाप उशतीर्वहिरेदमित्यागतवत्या परि-
दधात्यभिरूपाऽन्वाह यद्यज्ञेऽभिरूपं तत्समृद्धं यज्ञस्यैव समृद्ध्या अनूक्तः
मातरनुवाक आसीदप्राप्ता उक्थान्यासंस्तानेतस्मिसंनिधावसुरा उदायंस्ते
देवाः प्रतिबुध्य विभ्यत एतं विः समृद्धं वज्रमपश्यन्नाप इति तत्सथमं
वज्ररूपं सरस्वतीति तद्वितीयं वज्ररूपं पञ्चदशचं भवति तत्तृतीयं धन-
रूपमेतेन दै देवास्त्रिः समृद्धेन यजेणेभ्यो लोकेभ्योऽसुराननुदन्त तथा
एवेतद्यजमान एतेनेय त्रिः समृद्धेन वजेणेभ्यो लोकेभ्यो द्विपतो
भ्रातृव्यान्नुदते ॥२॥
माध्यमाः सरस्वत्यां सत्रमासत तद्धापि कवपो मध्ये निषसाद तं
हेम उपोदुर्दास्या वै वं पुत्रोऽसि न वयं त्वया सह भक्षयिष्याम इति
स ह क्रुद्धः प्रद्रवत्सरस्वतीमेतेन सूक्तेन तुटाव तं हेयमन्वियाय तत
उ हेमे निरागा इध मेनिरे ते हान्वावृत्योचर्चापे नमस्ते अस्तु मा नो
हिंसीस्त्वं नः श्रेष्ठोऽसि यं वेयमन्तीति तं ह ज्ञपयांचकुस्तस्य ह
क्रोधं विनिन्युः स एप कवपस्यैव महिमा सूक्तस्य चानुवेदिताऽथ
यरसह पत्नीभिर्यन्ति गंधर्वा ह वा इन्द्रस्य सोममप्सु प्रत्यायिता गोपा-
यन्ति त उह स्त्रीकामास्ते हाऽऽसु मनांसि कुर्वते तद्यथा प्रमत्तानां यज्ञ-
माहरेदेवं तदुपनामुक उ एवेनं यज्ञो भवति य एवं वेद ता वै विंशति-
मन्वाह मा विराजममिसंपद्यन्ते राजी आपोऽन्नं विराळन्नमापोड-
न तदन्नायं समर्धयति त्रिः प्रथमया निरुत्तमया चतुर्विंशतिः संप-
धन्ते चतुर्विशत्यक्षरा गायत्री गायत्री प्रातः सवनं वहति तदु ह प्रातः
सयनरूपा न्याप इतीति न्या आपोननियम्य ॥३॥

·[१२अध्यायः ऋग्वेदे शालायनब्राह्मणम् । ४३ अथवा उपांशु प्राण एव तं हूयमानमनुप्राण्यापाणं मे पाहि प्राणं मे जिन्व स्वाहा वा सुभव सूर्यायेति स एव तस्य वपदकारस्य स्याहा. फारो न ह वै ता आहुतयो देयान्गच्छन्ति या आवपट्कृता वा स्याहा- कृता वा भवत्यन्तामोऽपान एव तं हूयमानमन्ववान्यादपानं मे पाह्य- पानं मे जिन्व स्याहा त्या सुभव सूर्यायेति स एव तस्य घपदकारस्य स्वाहाकारो न ह वै ता आहुतयो देवान्गच्छन्ति या वपट्कृता वा स्वाहाकृता या भवन्ति तौ वा एसौ प्राणापानावेष पटुपश्चिन्तर्यामी तयोर्या उदितेऽन्यमनुदितेऽन्यं जुह्वतीमावेध तत्माणापानी वितारयति तस्माद्धीमी प्राणापानी सह सन्तौ नानेय यद्देवोदितेऽन्यमनुदितेऽन्य अह्वस्यहोरात्राभ्यामेव तदसुरानन्तरयन्त्युमयतो घमुमादित्यमहोरात्रे पाप्मानं या यजमान इति ह स्माऽऽहाथ यस्यैता उमा उदिते जब- त्युमौ पाऽनुदित उदकयाजी स न सोमयाजी यस्यैवेतौ यथायथं हूयेते स सोमयाजीतीति न्या उपांश्वन्तर्यामयोः ॥४॥ अनुत्थेयः पवमानो नाइति नानूत्थेय इत्याहुच एतदायतनं यत्रैतद्धोतास्तेऽथातः सानो पत्रामी साम गायन्ति स योऽभूति- ठस्पृचं स स्वादापतनाच्च्यधयत्यूचं स सानोऽनुवमानं करोति तस्माद- नानुत्तिष्ठेन्नेहचं स्थादायतनाच्च्यवयानीति नेचं स सानोऽनुवर्तमान करवाणीति पदि तु स्वयं होता स्यादत्तिठेदोपगात्रं यस्य भवति स्वर्गो वै लोकः स्वरसामः स्वर्गे लोके स्वरे सामन्यात्मानमतिसृजा इत्यथ पवमाने ह वा उ प्रातः सर्वा देवताः संतृप्यन्ते कथं तत्रापरिमक्षितो मवतीति स स्तुते पवमान एतं जपं जपेदुपता देवा अस्य सोमस्य पवमानस्य विचक्षणस्य भक्ष उप मां देवा हयन्तामस्य सोमस्य पवमा- नस्प विचक्षणस्य भक्षे मनसा वा मक्षयामि वाचा स्वा मक्षयामि प्राणेन त्वा भक्षयामि चक्षुपा त्वा मक्षयामि श्रोत्रेण त्या मक्षयामीति स एप देवैः समुपहवस्तथा हास्यासौ सोमो राजा विचक्षणचन्द्रमा भक्षो मक्षितो भवति यममुं देवा मक्ष भक्षयन्ति ॥५॥ अथ पशुसोम एवैप प्रत्यक्षं यत्पशुरुदकपेयमिव ह स्याद्यदेप आल- ग्यते सवनान्यतेन तीवी करोति तद्यपया चरन्ति तेन प्रातःसधनं सीबीकृतं यच्छ्रपयन्ति यत्पशुपुरोळाशेन चरन्ति तेन माध्यदिन सवनं तीवीकृतमथ यदेनेन तृतीयसवने प्रचरन्ति तेन तृतीयसयनं तींचीकृत स एप सवनानामेव तीवीकारो याश्च सोमपा देवता याश्च पशुभाज- ·॥ ४४ ऋग्वेदे शालायनवाह्मणम्। १२मध्याय) मात्रयस्त्रिंश सोमपा देवता या: सोमाहुतीरन्वायत्ता अष्टौ वसय एकादश रुद्रा द्वादशाऽऽदित्या इन्द्रो द्वात्रिंशत्यजापतिस्त्रयस्त्रिंशत्रय त्रिंशत्पशुभाजनास्ता उभय्यः प्रीता मवन्ति पदेष आलभ्यते तमेतमै- न्द्राग्नः स्यादिति हैक आहुरिन्द्राग्नी वै सर्वे देयास्तदेनेन सर्यान्देवान्धी- णातीति वदन्तस्तदु या आहुराग्नेय एवैप स्यादन्द्राः पुरोळाशास्तत्सम मिन्द्रामी मजेते इत्याने प्रातःसवनं प्रातःसवन एप आलभ्यतेऽमेर्वा एतं सन्तमन्यस्मै हरन्ति पेऽन्यदेवत्यं कुर्वन्ति तद्यथाऽन्यस्य सन्तम- न्यस्मै हरदेवं तदपि फेषलं संवत्सरं संवत्सरः सदामाग्नेय पथ न ध्यवे. तेति तद्ध्यु हैक आहुः शिक्षायामेवावधृत आनेयः॥ तस्य भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेतेति मुवद्वत्तीवपाय याज्या प्रधः शुक्राप मानचे मरध्वमिति शुक्रवती पुरोळाशस्य प्रकारको मननावच्यमाना इति हविष्मती हविप एकादशिनी वेदान्वायातयेयुरिति सा स्थिति- यदि पृटोपायं मपत्यथाऽऽवाहन आवह देवान्यजमानायामिमग्न आवह वनस्पतिमावहेन्द्र घसुमन्तमावहेति तत्मातःसयनमावाहयतीन्द्र रुद्र- वन्तमायहेति तन्माध्यदिन सवनमावाहयतीन्द्रमादित्यवन्तमृमुमन्तं विमुमन्तं पाजवन्तं बृहस्पतिमन्तं विश्वदेव्यावन्तमायहेति तत्तृतीयसयन- मावाहपति तत उ हैके घनस्पतिमावाहयन्यन्तत आवाह्यस्तृतीयसवने ह्येनं यजन्तीति वदन्तस्तटु था आहुराष्मा ये पशुः प्राणो वनस्पतिर्यस्तं तत्र यात्माणादात्मानमन्तराऽगान्न जीविष्यति तथा ह स्यात्तस्मात्पशु- मेयोपसंधाय पनस्पतिरायायो मीमांसितः पशुः ॥ ७॥ प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचान इवामन्यत स हैक्षत कथं नु तेन यज्ञक्रतुना पजेयं येनेट्वोपकामानामुयाम वान्नाधं रुन्धीषेति स एतामेका- दशिनीमपश्यत्तामाहरत्तया यजत तयेवोपकामानानोदवान्नाद्यमरुन्धत्तयों एतद्यजमान एतयैवैकादशिन्येष्वोपकामानामोरपवान्नायं रुन्धे तस्यै वा एतस्या एकादशिन्यै याज्यापुरोनुवाक्याश्चैव नाना मनोताये च हवि. पोऽथेतरत्समानमाग्नेयः प्रथमो ब्रह्म या अग्निब्रह्मयशसस्यावरुद्धयै सार- स्थतो द्वितीयो वाग्ये सरस्वती याचा वा इदं स्वदितमन्नमद्यतेऽन्नाद्य- स्पोपाप्त्यै सौम्यस्तृतीयः क्षत्र वै सोमः क्षत्रयशसस्यावरुद्धयै पोष्णश्च- तुर्थोऽन्नं वै पूपानाद्यस्योपाप्य वाहस्पत्यः पञ्चमो ब्रह्म वै बृहस्पतिर्व- नयशसम्पावरुद्धधै वैश्वदेवः पठो विश्वरूपं वा इदमन्नमद्यतेऽन्नाद्यस्यो। पाप्त्या पेन्द्रः सप्तमः क्षत्रं पाइन्द्रः क्षत्रयशसस्यावरुद्धचै मारुतोऽटम ·(१३अध्यायः) ऋग्वेदे शाशायनब्राह्मणम् । आपो पै मरुतोऽन्नमापोऽनायस्योपाप्त्या ऐन्द्रामो नवमो ब्रह्मक्षत्रे या इन्द्रामी ब्रह्मयशसस्य च क्षत्रयशसस्य पावरुद्धचे सावित्रो देशमः सवि- तृप्रसूतं वा इदमन्नमद्यतेऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै धारण एकादश क्षत्रं पै वरुणः क्षत्रयशसस्यावरुद्धया एवं वै प्रजापतिर्ब्रह्मणा च क्षत्रेण च क्षत्रेण च ब्रह्मणा ब्रह्मणा चोमयतोऽन्नाद्यं परिगृहानोऽवरुन्धान ऐत्तथो एयैतद्य- जमान एवमेव ब्रह्मणा च क्षत्रेण च क्षत्रेण च ब्रह्मणा चोमयतोऽ- नायं परिगृहान्नोऽयरुन्धान ऐत्यवरुन्धान पति ॥ ८॥ इति शासायनवाह्मणे द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥ हरिः ॐ। प्रजापति यज्ञस्तस्मिन्सर्वे कामाः सर्वममृतत्वं तस्यैते गोतारो पद्धिष्ण्यास्तारसदः प्रसृप्स्यं नमस्यति नमो नम इति न हि नमस्कारं मतिदेवास्ते नमसिता होतारमतिसृजन्ते स एतं प्रजापतिं यज्ञं प्रपद्यते तदव यजमानः सन्किामानामोति ॥ १ ॥ अथ हविप्पर्धा चरन्ति पशयो वै हषिष्पतिः पशूनामेवाप्यतानि थे पञ्च हवींपि भवन्ति दधिधानासक्तवः पुरोळाशः पयस्येति पञ्च- पदा पहिः पाटो यज्ञः पाहाः पशवः पासः पुरुपो यज्ञस्य च पशूनां चाऽऽप्त्यै सेयं निरुप्यते पशूनामेव परिग्रहायाथो सपनानामेव तीव्रीका- रायाथ पै हविपतिः प्राण एव तस्मायेनैव मैत्रावरुणः प्रेष्यति तेन होता यजति समानो झयं प्राणस्तदाहुपया वै प्रातर्यजत्युक्सा सदह- र्यातयामा मवत्यथ कस्मादेपा सर्वेपु सवनेप्ययातयामेति यदेव सवन- पितारयन्नेति मातः प्रातःसावस्येति प्रातःसवने माध्यंदिनस्य सवन- स्येति माध्यंदिने सवने तृतीयस्थ सवनस्येति तृतीयसवने तेनायातयामा तदाहुः कस्मात्यातरेव पयस्या न मध्यंदिने न तृतीयसयन इति यज्ञो दै मैत्रावरुण एतद्वै यज्ञो जायते यत्मात सवने पयोमाजनो वैतरणः कुमारस्तद्यथा जातायस्तनमुपदध्यादेवं तवृद्धो वा उत्तरयोः सपन- योर्यदा वै वर्धतेऽतिस्तनो वै तदा तस्मात्मातरेप पयस्या न मध्यंदिने न तृतीयसवन इति ॥२॥ हघिरग्ने वाहीत्यनुसवनं पुरोळाशः स्विष्टकृतो यजत्यवत्सारो ह प्राश्रवणो देवानां होता सतमेतस्मिन्युम्ने मृत्युः प्ररपालिल्येऽग्नि मृत्युः

·पत्या अग्नं पशय इलाऽनेन प्राणाचा-मा च संहितस्तस्मादि।
धस्तदात्मनेवाऽऽत्मानं निष्क्रीयानृणो भूत्वाऽथ यसो स एपोऽवत्मा-
अथ सोम इति वै पशुमयोचामैवं पुरोटाशान्दशान्या एते सोमा
शुर्यधः शुक्रोऽशुः पयो जीवोंऽशः पशुरमृतोऽशुहिरण्यसुगंभुर्यजुरंगुर
सामांशुरित्पते वा उ दश सोमांशवो यदा वा एते सर्वे संगच्चोऽय
प्राणा द्विदेवत्यास्तद्यत्पुरोळाशैश्चरित्या द्विदेवत्यैश्चरन्ति प्राणानेव -
जमाने दधाति सर्वायुवायास्मिलोकेऽमृतत्वायामुमिस्तथा ह यजमानः
सर्वमायुरस्मिन्छौफ एत्यामोत्रमृतस्वमक्षिति स्वर्ग लोक पेदवापरः
प्रथमो वाग्बा इन्द्रःप्राणो वायुश्चक्षुमैत्रावरुणः श्रोत्रमाश्चिनस्ते या एते
पाणा एप यद्विदेवस्पास्तम्मादनवानं यजति पाणानां संतत्यै संतता
होम प्राणा नानुवषट्करोति माणा वै देिवत्याः संस्थाऽनुवपदकारो
नेत्पुरा कालात्याण संस्थापयानीति धुक्ता इव हीमे प्राणा ऐन्दवायवं
पूर्वाद्धय सादपति पूर्वाद्धर्यो होप एपा माणानामभिधानतर इवामित
इतरी पश्चादुपनिदधात्यमित इव हीदं चक्षुश्च श्रोत्रं च तानवगृह्मास्तेने-
त्यन्ता इति नापिदधाति प्राणा वै दिदेवत्या नेमाणानपिदया।
रईते सोम्यं मध्विति प्रस्थितानां याश्या मधुश्वतां मधुमत्पन हर.
अन्ति यजमानमेय तहणताय संप्रमुवन्ति द्विदेवत्यानां प्रथमो मो.
४३
ऋग्वेदेशासायनबाह्मणम् ।
म हविरले दोहीति हविषाऽनिं प्रीत्याऽथातिमुमचे तथो एवं विद्वान
न्होता हविरमे वीहीत्येव हरिपाऽग्निं प्रीत्वाऽधातिमुच्यत एत धा
अन्तराकाशवाः स्वर्ग लोकं जग्मुस्तोनतस्मिन्युन्ने मृत्यः प्रत्याठिस्पे-
ग्निमृत्युस्ते हविरग्ने वीहीति हवियाऽसिं प्रीत्वाऽयातिमुमुचिरे तो
एवं विद्वान्होता हविरले बीहीत्येव विपाऽग्निं पीत्वाऽथातिमुध्यते
तानि वा एतानि पक्षराणि हविरोधीहीति पळङ्गोऽयभारमा पड़ि
रस्य प्राश्रवणस्य मन्त्र नाना यता इत्यृषि-
कृतेन मन्त्रेणर्श यजानीत्येव विद्यात् ॥३॥
शयः मनोऽशुर्यमेतममिपुण्यन्ति तृप्तोऽधरापी रसोऽशु/हि वृषों
सोमोऽथ सुतः॥४॥
पुरोळाशैश्चरित्वा द्विदेवस्यैश्चरन्त्यामा वै पजमानस्य पुरोळाशाः
नोति ॥ ५॥

·[१३अध्याय] ऋग्वेदे शाहायनमाह्मणम् । ४७ वत्यानां प्रथमो मक्षोऽथेळाऽथ होतृचमसस्तानध्वयंवे प्रयच्छति नानु- सृजति प्राणाचे द्विदेवत्या नेत्याणाननुमृजानीति हिरैन्नवाययस्य मक्ष- यति द्विहि तस्य वषट्करोति सकृन्मत्रावरुणस्य सकृदाश्विनस्य सर्वतः परिहारमाश्विनस्य भक्षयति सर्वतो ह्यनेन श्रोत्रेण शृणोति संम्रवान्हो- तृचमसेऽवनयतीळामाज एवैनांस्तत्करोति ॥ ६ ॥ अथेळामुपहुयते दक्षिणेनोत्तरेलां धारयत्सम्येन होतृचमसं च पात्री च संयच्छत्यसंस्पर्शयन्यत्रो धा आज्यं रेतः सोमो नेद्व ण रेतो हिन- सानीति तस्यां न सुन्वदाहानाशिपो निराहोपहूयेळामयमायावस्यति प्राश्नात्युत्तरेळामथाप आचम्य होतृचमसं मक्षयस्येतदै परममन्नायं यत्सोमः परममेवैतदन्नायं सर्वे समुपहूय भक्षयन्ति ॥ ७ ॥ अथ वै प्रत्युपहवोऽच्छावाकस्य प्रत्येता वामा सूक्ता यं सुन्वन्यज- मानो अग्रमीदुत प्रतिष्ठोतोपवक्तउत नो गाप उपहूता इति यदि नोप- जुहूपत्युतोपहूत इत्यभ्यस्यति यधुपज़हूपते प्रत्युपहूतोऽछावाको निष- तवं माऽनुगातेत्येतस्य सूक्तस्य यावती: पर्याप्नुयात्तायतीरनुप्रषेद्धोता वा प्रतिकामिनमच्छायाकं सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥८॥ प्राणा वा ऋतुयाजास्तद्यतुयाजश्चरन्ति प्राणानेव तद्यजमाने दधति स या अयं बेधा विहितः प्राणः प्राणोऽपानो व्यान इति पझातुनेति यजन्ति प्राणमेय तद्यमाने धति चत्वार प्रतुभिरित्यपानमेव तद्यज- माने दधति द्विक्रतुनेत्युपरिष्टाद्यानमेव तद्यजमाने दधाति सर्षायुत्वा- यास्मिलोकेऽमृतस्यायामुभिस्तथा ह यजमानः सर्वमायुरस्मि लोक एत्याप्नोस्यमृतत्वमक्षितिं स्वर्गे लोके ते वा एते पाणा एव यहतुयाणा- स्तस्मादनवानं यजन्ति प्राणानां संसत्यै संतता इव हीमे प्राणा नानु वपट् कुर्वन्ति प्राणा वा ऋतुयाजाः संस्थाऽनुवपट्रकारो नेत्पुरा काला. प्राणान्संस्थापयानीति युक्ता इव हीमे प्राणास्तदाहुः कस्माद्धोता यक्षद्धोता यक्षदित्येव सर्वेभ्यः प्रेष्यतीति वाग्वै होता वाग्यक्षद्वाग्यक्ष- दित्येव तदाहाथो सर्वे या एते सप्त होतारोऽपि व ऋचाम्युदितं सप्त होतार ऋतुशो यजन्तीत्यथ यद्विरुपरिष्टाहादश त्यजामि ता येते वै द्वादश भवन्ति द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽवाप्स्यै स योऽत्र मक्षयेद्यस्तं तत्र ब्रूयाद्दशान्तो मक्षो ननु वषट्कृतः प्राणानस्य व्यगान जीविष्यति तथा ह स्याद्य उ वै न भक्षयेद्यस्तं तत्र यात्माणो ·१४ अध्याय ४८ ऋग्वेदेशासायनवाह्मणम् । भक्षः प्राणादात्मानमन्तरगान जीविप्यतीति तथा है। स्यालिम्पेदियेषा वेष निघेदन च द्विदेवस्येषु चेति तदु तत्र शासनं वेदयन्तेऽथ या व्यतिचरतो नान्योन्यमनुप्रपद्येते अध्ययं तस्मादृतुर्ऋतुं नानुपपद्यते तस्मादृतुतुं नानुपपद्यते ॥ ९ ॥ इति शाङ्खायनब्राह्मणे त्रयोदशोऽध्यायः ॥ १३ ॥ हरिः ॐ । अथात आज्यमाज्येन वै देवाः सर्वान्कामानाजयन्त सर्व ममृतत्वं तथो एवैतद्यजमान आज्पेनैव सन्फिामानाजयति सर्यममृतत्वं नदा इदं पधिमान्यं तूष्णीं जपस्तूणीं शंसः पुरोरुक्मुक्तमुस्थवीर्य याज्येति पल्ऋतुः संवत्सरः पशिध एतेन वै देवाः पड्डिधेनाऽऽज्येन पातुं संवत्सरमाप्नुवन्पविधं संवत्सरेण सर्वान्कामान्सर्वममृतत्यं तथो एचैतधनमान एतेनैध पदिधेनाऽऽज्येन पातुं संवत्सरमानोति पविधु संवत्सरेण सान्फामान्सममृतत्वमथ यत्पुरस्तात्तूष्णीं जपं जपति स्पो थैलोको यज्ञस्तधरपुरस्तात्तूष्णी अपं जपति स्वस्त्ययनमेय तस्कुरुते स्वर्ग- स्प लोकस्य समष्ट्या अर्थतं सूप्णी शंसमुपांशु शंसति सर्येपामेव कामा- नामाप्रपा अमिोतितिरनिरिति तदिमं लोकं लोकानामाप्नोति प्रातःसपनं यज्ञस्पेन्द्रो ज्योतियोतिरिन्द्र इति सदन्तरिक्षलोकं लोका: नामामोति माध्यदिन सय यज्ञस्य सूर्यों ज्योतिर्योतिः सूर्य इति तप लोकं लोकानामाप्नोति तृतीयसवनं यज्ञयाथ धै निधिदसावेव पोऽसौ तपरयेप हीदं सर्व नियेदयन्नेति सा पुरस्तात्सूक्तस्प प्रातः सवनेऽधीयते पुरस्ताद्धयेप तदा भयति मध्ये सूक्तस्य माध्यदिने सपने मध्ये टेप तदा भवरयुत्तमाः परिशिष्य तृतीयसयने पश्चाद्धचेप तर्हि परिक्रान्तो भयति तदेतस्पय रूपेण निषिदं पधतेति तदुवा आहुरक्षयो वै मात: सपन वहति शितिपृष्ठा माध्यदिनं सपनं श्वेतानकाशास्तृतीयसपनाम: स्यादित्येनेव द्वादशपदा पुरोरुपमुपसंशंसति द्वादश वै मासाः संवत्सरः संपरसरस्पैवाऽऽन्यै ॥१॥ अथ सप्तर्चमाज्य शंसति सप्त ये छन्दांसि सर्वेषामेप च्छन्दसामाप्त्यै तदा आनुष्टुर्म मपति वागनुतत्किंच यायाऽनुमाऽभ्यनूतं तत्सर्प- माप्नोति पदे घिगृहाति तस्मजात्यै सपं वीव स्त्रिये पुमान्गृह्णाति यषि विगृह्णाति प्रतिष्ठयोस्तदूपमथो पतद्ध पे मृत्योरास्यं यदेते पदे अन्तरेण स योनायानन्तं श्रूयान्मृत्योरास्यमापाति न जीषिप्पति तथा ·[१४अन्याय] ऋग्वेद शासायनबाह्मणम् । ह स्यात्तस्मात्तदनवानं संकामेदमृतं वै प्राणोऽमृतेन तन्मृत्युं तरति समस्तेनोत्तरेणार्धर्चन प्रणीति यज्रमेव तत्पाप्मने भ्रातृव्याय प्रहरति ता पश गायत्र्यः संपद्यन्तेऽष्टाक्षरं हि दशमं पदं गायत्री वै सा याऽनु- दुन्गायनमग्नेश्छन्दो दश प्रातःसवनेऽध्वर्युग्रहान्गृह्णाति नवसु बहि- प्पवमानेन स्तुवते हिंकारो दशमो दशेमास्ते नाना कुर्वन्तो पिराजममि- संपादयन्त्येतद्वै फुत्समन्नाद्यं यद्वैरातदेतत्संपाद्यं यजमाने प्रतिद्धति निः प्रथमया निरुत्तमयकादश संपद्यन्ते याज्या द्वादशी द्वादश धै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै ताः संशस्ताः पोळश गाययः संपद्यन्ते तद्वायत्रीमाज्यमभिसंपद्यत आनेन्द्या यजतीन्द्रमेव तदर्धभाज सयनस्य करोति याज्यायां देवता अन्वामजतेति ह स्माऽऽह कौपीत- किनपत्रिंशदक्षरा विराट्ब्रयस्त्रिंशद्देवता अक्षरभाजी देवताः करो- त्यग्न इन्द्रय दाशुपो दुरोण इति पदं परिशिप्य विराजोऽर्धर्चे वाऽनिति श्रीविराळन्नाद्यं भियां तद्विराज्यन्नाद्ये प्रतितिष्ठत्युत्तरेण घिराजोऽर्धन वपद् करोति स्वर्ग एव तं लोके यजमानं दधात्यनु वपद् करोत्याहुती- नामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ॥२॥ शोसायो ३ इति प्रातःसपन आह्वयते यच्छुद्धं प्रणयं कुर्वन्ति तदस्य लोकस्य रूपं यन्मकारान्तं तदमुष्य तद्यच्छुद्धं प्रणवं कुर्वन्ति परावा असौ लोको नेत्पराञ्चो गामेत्यथो प्रजापतिर्वा अयं लोकः प्रजात्या एवाथो प्रतिष्ठा वा अयं लोकः प्रतिष्ठित्या एव शोसामो देवे. त्यध्वर्युस्तान्यष्टावक्षराण्युक्थमवाचीति प्रात:सवन उपांशु होता बूयादु- क्थशा इत्यध्वर्युस्तान्यष्टौ गायच्या सवनं प्रतिपद्य गायच्यां प्रत्यष्ठा- तामध्वर्यो शोसायो३ इति माध्यंदिने सवन आह्वयते शोसामो दैवेत्य- ध्वर्युस्तान्येकादशाक्षराण्युक्थमधाचीन्द्रायेत्ति माध्यंदिने सघन उपांशु होता घूयादुक्थशा इत्यध्वर्युस्तान्येकादश त्रिष्टुमा सवनं प्रतिपद्य त्रिष्टुभिः प्रत्यष्ठातामध्वर्यो शोशांसावो३ इति तृतीयसवनेऽभ्यास. मायते शोशासामो देवेत्यध्वर्युस्तानि द्वादशाक्षराणि रोमशेन त्रयो- दशवाचीन्द्रायोक्धं देवेभ्य इति तृतीयसवन उपांशु होता झूयादुक्थशा इत्यध्वर्युस्तानि द्वादश संपदि जगत्या सवनं प्रतिपद्य जगत्यां प्रत्यठाता. मेतद्वै तद्यन्मध्य ओप्यते स यदिह वा अपि व्यूहळच्छन्दा भवति क्लप्ता- न्येवैवं विद्युपश्छन्दांसि यज्ञं वहन्त्यथो एतदेष ऋगभ्यनूक्तेति ह स्माऽऽह यद्गायत्रे अधिगायत्रमाहितं त्रैष्टुभावा त्रैष्टुभं निरतक्षत यद्वा जग- ·५० ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । [१४अन्याय] जगत्याहितं पदं य इत्तद्विदुस्ते अमृतत्वमानशुरित्यथो यदिमा देवता एषु लोकेप्वभ्यूहळा गायत्रे अस्मिलोके गायत्रोऽयमग्निरभ्यूहळबेष्टुमेऽ- न्तरिक्षलोके दुमो यायुरध्यूहळो जागतेऽमुग्मिलोके जागतोऽसावादि- त्योऽध्यूहळः॥३॥ आज्यं शस्त्था प्रउगं शंसत्यात्मा पै यजमानस्याऽऽज्यं प्राणा मउगं तद्यदाज्यं शस्त्या प्रउग शंसति प्राणानेव' नद्यजमामे दधाति सर्वायुत्वायास्मिल्लोकेऽमृतत्वायामुमिस्तथा ह पजमानः सर्वमायुर स्मिल्लोक एत्यामोत्यस्तत्वमक्षिति स्वर्गे लोके परमाने स्तुत आज्य शंसत्याज्ये स्तुते प्रउगे तदेतत्पवमानोक्थमेव तत्मउगमाज्यस्योक्थं से एतद्विहरति यथा रथस्यान्तरी रश्मीन्व्यतिपजेदेवं तद्ग्रहाननुशंस- तीति ह स्माऽऽह कोपीतकियोऽसौ वायोरिन्द्रवाम्बोर्ग्रहस्तं वायव्येन चैन्द्रवायवेन च मैत्रावरुण मैत्रावरुणेनाऽऽश्विनमाश्विनेन यत्मस्थितानां यजति तदैन्द्रेण यद्धोत्राः संयगन्ति तद्वैश्वदेवेन वागेय सरस्वती सर्वेषु सपनेप्पथ ये पुरोरुगसावेव योऽसौ तपत्येप हि पुरस्ताद्वोचतेऽथ वै पुरो- रुमाण एवाऽऽन्मा सूक्तमथ धै पुरोरुगात्मय प्रज्ञा पशवः सूक्तं तस्मान्न पुरोरुच च सूक्तं चान्तरेण व्याह्वयते शंसग्य पुरोरुचा भूक्तं पुरोरचे पुरोरुच एवाऽऽयते वायुरोगास्तरमाणरूपं घायवा तदपानस्य रूपं गापत्रं प्रउगं शंसति तेन पातासमनमाप्तमन्दं शंसति तेन माध्यंदिनं सपनमाप्तं वैश्वदेषं शंगति तेन तृतीयसवनमाप्तम् ।। ४ ॥ अथ वैश्चदेवी पुरोरुचं शंसति सा पट्पदा भवति तां त्वामृतम इत्यातुः पकृतवस्तम्ये द्वे हे पदे अपनाहं शंसति तस्माद्वं समस्ता ऋतय आरयायन्ते ग्रीप्मो वर्षा हेमन्त इत्यत्र हैके सारस्वती पुरोरुचं शंसति न तथा कुर्यादतिरिक्तं तद्रुचिता वै पारस्वयं पुरोरुग्दै धाग्याय- वायाहि दर्शताश्विना यज्वरीरिप इत्येत उभे तत्पउगं नवचं च द्वादः श च तदेविंशतिरेकविंशो में अनुष्टोमः म्तोमानां परमस्तापरम स्तोममाप्नोति यद्वे धैकयिंशतिद्वादश पै मासाः पञ्चर्तयत्रय इमे लोका असाधादित्य एफपिशम्तेनैव तत्सलोकतायां यजमानमध्यूहति तानि के सम तृवानि भवन्ति सप्तप छन्दांसि सर्वपामेव च्छन्दमामाप्त्या अथा पति दया अमुराणां सप्तसाप्तान्यवृक्षत तथो एवेत यजमान एतैरेव द्विपतो भ्रातृमर सतमासान्यपुर औरो प्रातः सवनमासीदिन्द्रस्य माध्यंदिन सपनं विश्वेषां देवानां तृतीयमयनं मोऽगिरकामयत तम्यां में ·[१५अध्याय.] ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । माध्यदिने सवनेऽथो तृतीयसवन इतीन्द्रोऽकामयत तस्यां मे प्रातःसब- नेऽथो तृतीयसवन इति विश्वे देवा अकामयन्त तस्यां नो माध्यंदिने सव- नेऽथो प्रातःसवन इति ता अमुतोऽर्वाच्यो देवतास्तृतीयसवनात्मातःस- वनमभिप्रायुञ्जत तद्यदभिप्रायुञ्जत तत्पउगस्य प्रउगत्वं तस्माइयो देवताः प्रउगे शस्यन्ते तस्मात्सर्वाणि सवनानि सर्वदेवत्यानि भवन्ति विश्वेभिः सोम्यं मध्वित्युक्थं शस्त्वा यजति वैश्वदेव्या वैश्वदेवं ह्येतदुक्थं गायच्या गायत्रं प्रातःसवनमन्विदु वपदकरवदन्बिदु वपट्करयत् । इति शाङ्खायनब्राह्मणे चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥ हरिः ॐ। देवा वा अर्बुदेन च पावमानीभिश्च ग्राव्णोऽभिष्टुत्याऽऽनु- वन्नमृतत्वमाप्नुवन्सत्यं संकल्पं तथो एवैतद्यजमानो यद देन च पाव- मानीमिश्च ग्राव्णोऽभिष्टौत्याप्नोत्यमृतत्वमाप्नोति सत्यं संकल्पमथ स्तुते पघमाने दधिधर्मेण चरन्त्यत्र कालो हि भवत्यथो सवनस्यैव सरसताया अथ हविप्पतया चरन्ति तस्या उक्तं ब्राह्मणं मारद्वाज्या मध्यंदिने प्रस्थितानां यजति भरद्वाजो ह मध्यंदिन इन्द्राय सोमं प्रददौ सा वा ऐन्द्री त्रिष्टुब्भवत्यैद् हि त्रैष्टुभं माध्यंदिनं सवनमनु वपदकरोत्याहुती- नामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथ होवाः संयजन्ति तासामुक्त माह्मणमथेळाऽथ होतृचमसस्तस्योक्तं बाह्मणं हुतेपु दाक्षिणेपु दक्षि- णानीयन्तेऽत्रापवर्गो घभिपयो भवत्यथो आस्मानमेवैतन्निप्क्रीणाति यद- क्षिणा नीयन्तेऽथो दक्षिणाभिर्वे यज्ञं दक्षयति तद्यदक्षिणामियज्ञं वृक्ष- यति तस्माइक्षिणानामात्मदक्षिणं ये सत्रं तस्मादहरहर्जपेयुरिदमई मां कल्याण्यै कीत्यै स्वर्गाय लोकायामृतत्वाय दक्षिणान्नयानीत्यारमानमे- वैतत्कल्याण्यै कीत्यै स्वर्गाय लोकायामृतत्वाय दक्षिणां नयन्ति श्वा. मित्री मरुत्वतीयग्रहस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य वैश्वामित्र्या पजति सघ- नतति मरुत्त्वतीयग्रहो वाग्वै विश्वामित्रो वाचा यज्ञस्ताय सेवा ऐन्यौ त्रैष्टमौ भवत ऐन्द्रं हि त्रैष्टुभ माध्यंदिनं सवनमनु यपट्फरोत्या. हुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ॥१॥ अथ पडिधं मरुत्वतीयं शंसति पड्वा ऋतवः संवस्मरः संवत्सरस्यै- वाऽऽप्त्या अनुष्टुमं गायत्री बृहतीमुप्णिहं बिष्टुभं जगतीमिति पद छन्दांसि शंसति तस्मात्पडिधं भवत्यात्वा रथं यथोतय इत्यनुमा मरुत्वतीय प्रतिपद्यते पधमानोक्थं या एतद्यन्मरुत्यतीयमनुष्टुप्मोमम्य छन्द उक्थं ·[१५अध्याय]] ५२ ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । पदविग्रहणस्य ब्राह्मणं गायत्री: शंसति प्राणों वै गायन्यः प्राणमेध तदात्मन्धत्त इदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचरः सुतवान्पीतवान्पवमानोक्थं ह्येतदिन्द नेदीय एदिहीतीन्द्रनिहवः प्रगाथो नेदीय उपनिष्क्रामेति हेर्न मरुत अचुः महर्षयन्तः सोऽब्रवीद्धत्वा वृत्रं विजित्य युष्माभिर्मेऽयं सह सोमपीथ इति तैरेवास्यैप सह सोमपीथः प्रनूनं ब्रह्मणस्पतिरिति प्रवा: बाह्मणस्पत्यः प्रहरेति हैनं ब्रह्मोवाच प्रहर्पयन्सोऽयवाद्धत्वा वृनं विजित्य त्वया मेऽयं सह सोमपीथ इति स एप ब्रह्मण एव सोमपी- थस्तस्मिन्देवता अन्याभजतेति ह स्माऽऽह कौपीतकिर्यस्मिन्निन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमा देवा ओकांसि चक्रिर इत्यत्र देवता अन्वाभक्ता स्तदाहुर्यन्नैव स्तोत्रियो नानुरूप इन्द्रनिहवश्च वाह्मणरपत्यश्च प्रगा थावथ कस्मात्पुनरादायं ककुप्कार शस्येते ३ इति पुनरादाय घे सामगाः पवमाने रतुवते तस्यैवैतद्रूपं क्रियतेऽगिर्नेता भग इव क्षितीनां त्वं सोम क्रतुभिः सुक्रतुर्भूरित्यग्नीपोमीयेऽशीपोमो वा अन्तर्वृत्र आस्तां ताविन्द्रो नाशनोदभिवचं प्रहर्तुं तावेतं भागमुपनिराझामतां यश्चनयो। रसी पौर्णमासे तदेतद्वाप्रमेयोक्थं यन्मरुत्वतीयमेतेन हेन्द्रो वृत्र- महन् ॥२॥ पिन्वन्त्यपो मरुतः सुदानव इति पिन्वन्त्यपीयापो पिन्वन्त्यपीया तद्यदेव वृत्रं हतमापो व्यायन्यत्मापिन्वस्तस्मास्पिन्वन्त्यपीया सा में जगती तया सर्वाणि सवनानि जगदन्ति भवन्ति जनिशा उग्रः सहसे तुरायेति जातयन्मरुत्वतीयमेतद्वा इन्द्रो जायते यवृत्रमहन्नेतदु या एप जायते यो पजते तस्य प्रथमारामध्वर्युः सकृन्मद्वत्मत्यागृणात्पन्न हेन्त्रः प्रथममाद्यत्तदेतत्पृतनाजिदेवसूक्तं यन्मरत्वतीयमेतेन हेन्द्रः पृतना अज- यत्तस्य मध्ये नियिदं दधाति मध्ये या इमात्मनोऽनं धीयतेऽथ निविदा शंसति प्राणा वै निविदः प्राणानेय तदात्मन्धत्ते तासामेकैकं पदमय- ग्राहं शंसत्परमेव तत्माणमात्मन्धत्त उत्तमेन प्रणीतीममेव तत्याणम्- स्मृजते तस्माद्धीमं प्राणं सर्व प्राणा अनुमाणन्त्यथोऽन्नं निविद इत्याहुः म्तस्मादेना आरतं शंसदत्वरमाण इव हि प्रतिकामिनमन्नाद्यमत्ति ये माहि हत्ये मघवन्नवर्धनित्यस्य शम्स्या यजति ये शाम्बरे हरिवो ये गविष्टावित्यतयां एप एतानि सह वीर्याण्यफरोत्तरवास्थप सह सोमपीथः सा या पेन्द्री चिन्मयत्पन्हें हिमं माध्यदिन सपनमनु वपटकरो: त्याहुतीनागेर शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्टित्य पांगेपामा प्रयगाना ·१५अ याय] ऋग्वेदे शाडायनबाह्मणम् । पञ्च गायत्र्योऽनुवर्तन्ते मन इन्द्रनिहवः श्रोत्रं ब्राह्मणस्पत्यः प्राणोऽपानो व्यान इति तिन एकपातिन्य आत्मा सूक्तं यदन्तरात्मस्तं निवित्प्रतिष्ठा परिधानीयाऽनं याज्या ॥३॥ निष्केवल्य बढ्यो देवताः प्राच्यः शस्यन्ते बढ्य ऊर्धा अथैतदिन्द्र- स्यैव निकेवल्यं तन्निप्केवल्यस्य निकेवल्यत्वमथ यबृहत्या प्रतिपद्यते वाहतो वा एप य एप तपति तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयति द्वे तिम्रः करोति पुनरादाय तत्प्रजात्य रूपं द्वाविवा अग्रे भवतस्तत उपप्रजायेते स्तोत्रियं शस्त्वाऽनुरूपं शंसत्यात्मा वै स्तोत्रियः प्रजानुरूपस्तस्मात्प्र- तिरूपमनुरूपं कुर्वीत प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपों धाय्यां शंसति प्राणो वैधाच्या प्राणमेव तदात्मन्धत्ते प्रगाथं शंसति पशवो वै प्रगाथः पशूनामेवाऽऽप्त्या अथो प्राणापानी वै वाहतः प्रगाथः प्राणापानावेव तदात्मन्धत्त इन्द्रस्य नु वीर्याणि प्रवोचमिति पञ्चदश निकैवल्यं पञ्चदशो वै वजो वजेणैव तद्यजमानस्य पाप्मानं हन्ति तस्य मध्ये निविदं दधाति मध्ये वा इदमात्मनोऽन्नं धीयतेऽथ निविदः शंसति प्राणा वै निविदः प्राणानेव तदात्मन्धत्ते तासामेकैकं पदमवग्राहं शंसत्येकैकमेव तत्प्राणमात्मन्धत्त उत्तमेन प्रणौतीममेव तत्माणमुत्सृजते तस्माद्धीमं पाणं सर्वे प्राणा अनुप्राणन्त्यषोऽन्नं निषिद इत्याहुस्तस्मादेना आरतं शंसेदत्वरमाण इस हि प्रतिकामिनमन्नाद्यमत्ति नितरां परिधानीयां शंसेत्तथा ह पत्न्यः प्रच्याबुका भवत्यनुदायिततरां तथा ह पल्यनुद्धतमना इव भवत्यथ यदश्वं ददातीन्द्रो वा अश्च ऐन्द्र होतदुक्थमिन्दमेव तत्पीणात्यात्मा वै स्तोत्रियः प्रजानुरूपो महिपी धाय्या प्रगाथः पशव आत्मा सूक्तं यदन्तरात्मस्तं निवित्मतिष्ठा परिधा- नीयाऽन्नं याज्या ॥४॥ पयमाने स्तूयमाने होतारं मृत्युः प्रत्यालीयत तमाज्येन न्यकरोदन्यत्र स्तोत्रियादाज्ये सामाज्ये प्रत्यालीयत त पगेन न्यकरोदन्यत्र स्तोधि- यात्तं माध्यंदिने पवमाने प्रत्यालीयत तं मरुत्वतीयेन न्यकरोदपत्रव स्तोत्रियादथ धै निष्कवल्ये स्तोत्रियेणय प्रतिपद्यते तद्यथा मयेऽतिमुच्य मृत्यं यथाऽतिमुमुचान एव तदाहुनि केवल्यमेवेदं निष्केयत्यमदो महा- यते शस्यन्ते वा अमुत्र चतुरुत्तराणि कथामिहोपाप्यन्त इति तानि वा इहोपालतराणि भवन्ति स्तोत्रियानुरूपी शसस्तो सप्तचतुरुत्तराणि संप- यन्ते चतुरक्षरं च पदमुवैति ते पशवस्तान्पशून्यजमाने दधाति विराष्ट्रा ·अध्याय] ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । हरिः ॐ। वसूनां वै प्रातःसवनं रुद्राणां माध्यंदिनं सवनमादित्यानां तृतीयसवनं तद्यदादित्यग्रहेण तृतीयसवनं प्रतिपद्यते स्वयैव तद्देषतया प्रतिपद्यतेऽथोऽधीतरसंवा एतत्सवनं यत्तृतीयसवनमथैप सरसो ग्रहो यदा- दित्यग्रहस्तेनैव तत्तृतीयसवनं सरसं करोति त्रिष्टुममादित्यग्रहस्य पुरोनु- वाक्यामनूच्य त्रिष्टुभा यजति बलं वै वीर्यं त्रिष्टुपलमेव तहीयं यज- माने दधाति तस्य नानु वपद् करोति सवनततिर्वा आदित्यग्रहः संस्थाऽनु वपट्कारो नेत्पुरा कालात्सवनं संस्थापयानीति महती याज्या महद्धि तृतीयसवनमथ स्तुते पवमाने पशुना चरन्त्यत्र कालो हि मव- त्यथो सवनस्यैव सरसताया अथ हविप्पड्या चरन्ति तस्या उक्तं बाह्मणमैन्दा व्यस्तृतीयसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह 'यत्र ह तहभवः प्रजापतेः प्रेमाणं पापुस्तदेनानिन्दः सोमपीथेऽन्यामेजे तस्मानाऽऽभवीपू स्तुवतेऽथाऽऽर्भवः पवमान इत्याचक्षत ऐन्द्रामच्या तृतीयसवने प्रस्थितानां यजतीन्दमेव तदर्धभाजं सपनस्य करोति जगत्या जागतं हि तृतीयसवर्ग महत्या मदद्धि तृतीयसवनमनु धपकरोत्याहुतीनामेव शान्त्या आहु. तीनां प्रतिष्ठित्या अथ होत्राः संयंजन्ति तासामुक्तं वाह्मणमथेळाऽथ होतृवमसस्तस्पोक्तं बाह्मणमौपासनं तृतीयसवन उपास्यन्ति पितृनेव तत्पीणन्ति ॥१॥ अथ सावित्रग्रहेण चरन्ति प्रातःसवने तमग्रेऽयजस्ता: मजनः पाजा. यन्त तं माध्यदिने सबने ता उ तत्र नो एव तमत्र तृतीयसपनेऽयजं. स्ततः मजाः प्राजायन्त तस्मात्तृतीयसवनेऽवधृतःसविताऽथो आदित्यानां या एकः सविताऽऽदित्यानां तृतीयसवनं तस्मात्तृतीयसपने सथितारं यजति विष्टुभं सावित्रग्रहस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य जगत्या यजति बलं वे धीर्य विटुप्पशवो जगती बल एव तद्वीर्येऽन्ततः पशुषु च प्रतितिष्ठति तस्य नानु वपदारोति प्राणो पै सावित्रग्रहः संस्थाऽनु थपट्कारो नेपुरा कालात्माण संस्थापयानीति युक्त इव ह्ययं प्राणो मद्दती याज्या मद्वद्धि तृतीयसवतम् ॥२॥ सवित्रा वैश्वदेवं प्रतिपयते सपितृप्रसूता व देवास्तृतीयसपनं सम- भरस्तस्मात्प्रतिपदनुचरी सूक्तमिति सावित्राणि मयन्ति तत्सवितुष- णीमह इत्यनुमुभा वैश्वदे प्रतिपद्यते पवमानोक्यं या एतद्यद्वश्वदेवम- नुष्टुप्पोमम्य च्छन्द अर्थ पदविग्रहणस्प ब्राह्मणं गायत्रीः शंमति ·[१६ अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । रेतःसिक्ति घृतमुपांशु वै रेत: सिच्यतेऽथ यदुचैः सौम्यस्य यजति चन्द्रमा वै सोमोऽनिरुक्त उ वै चन्द्रमास्तस्य न परस्तात्पर्यजेदित्याहुस्त- थाऽमी अमुत इदमर्याचः पश्यन्तीति पर्यजेदिति त्वेव स्थितं देव- लोको वा आज्यं पितृलोकः सोमो देवलोकमेव तपितृलोकादभ्युत्का- मन्त्यथो पितृनेव तत्पीणन्ति यत्सोम्येन चरन्त्यथो एतदुपसद उत्सृ- ज्यन्त इत्याहुरनिं सोमं विष्णुमिति वा उपसत्सु प्रतियजत्यग्निं सोमं विष्णुमितीदं हरन्त्येतं सौम्यं सदस्तं होता प्रतिगृह्योपनिधत्तेऽथास्य सर्पिघ्यात्मानं पर्यवेक्ष्याङ्गुलिभ्यां सर्पिरुपस्पृशति चक्षुप्या असि चक्षुर्मे पाहीति चक्षुषी विमृजीत चक्षुरेवास्य तद्गोपायनित तमुद्दातृभ्यः प्रय- च्छति ॥५॥ अथ पानीवतग्रहेण चरन्ति पत्नीरेव तदाहवनीयमाजः कुर्वन्ति तस्य नानुवपटूकरोत्याज्यसंसृष्टो हि भवत्यननुवपट्रकारभागाज्यमुपांशु यजति रेतःसिक्ति पानीवतग्रह उपांशु वै रेतः सिच्यते नानुवपद- करोति रेतःसिक्तिर्वै पानीवतग्रहः संस्थाऽनुवपट्कारो नेत्पुरा काला- देतःसिक्ति संस्थापयानीति मदती याज्या मद्वद्धि तृतीयसयनं तदा हुर्यदेपा नेटुर्याज्याऽथ कस्मादेनयाऽऽग्नीध्रो यजतीत्याग्नेयी वा एपा याज्याऽऽग्नेय आग्नीधस्तस्मादेनयाऽऽग्रीधोयजत्यथो एवं समा अनुक्तानां वपट्कारा भवन्तीति ॥ ६ ॥ एकविंशत्याहापमानिमारुतं शंसत्येकविंशो वै चतुष्टोमः स्तोमानां परमः प्रतिष्ठानीयः प्रतिष्ठित्या एव तच्चतुर्विंशतिविधं मपति विंशतिः पर्वाणि तानि चतुश्चत्वारिंशंञ्चतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुब्बलं वै वीर्य त्रिष्टुब्बलमेव तदीयं यजमाने दधाति वैश्वानरीयं शंसति वैश्वानरीयो हि ग्रहो गृहीतो भवति तमेवैतेनानुशंसति रौद्रीं शंसति चोरो चै रुद्रो भैपज्यमेव तत्कुरु- तेऽथो अन्तमाग्वा वा एप तस्मादेनामन्ते शस्त्रे शंसति मारुतं शंसत्ये- तत्पूगो वै रुद्रस्तदेनं स्वेन पूगेन समर्धयत्यथ यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रि- यानुरूपी तो वै मध्ये भिया एव शंसति मध्ये हीयमात्मनो भिया एव योनिर्जातवेदसीयं शंसति तेनाऽऽनिमारुतमित्याख्यायते तस्मादेनदम्यग्रं शंसद्यथाऽग्निं प्रदाव्यमिति मोक्षमाण एवमापोदेवत्याः शंसति शान्ति भेपजमापः शान्तिरेवैपा भेपजमन्ततो यज्ञे क्रियते तस्मादेना आरतं शंसद्यथाऽप्सु न्युन्दमान एवमहिर्बुध्न्यं शंसत्यग्निर्वा अहिर्बु- धन्यस्तमेतयोवलयत्यथो धिष्ण्यानेवेतयाऽनुशंसति देवानां च पत्नी ८ ·ऋग्वेदे शाहायनवाह्मणम् । [१अव्यायः प्राणो वै गायव्यः प्राणमेव तदात्मन्धत्ते सावित्रं शंसति सावित्रो हि ग्रहो गृहीतो भवति तमेवैतेनानुशंसति वायव्यां शंसति प्राणो वै वायव्याः प्राणमेव तदात्मन्धत्ते तस्यै शस्त्रे द्विदेवत्यान्विमुञ्चन्ति वायौ माणे प्राणान्द्यावापृथिवीयं शंसति प्रतिष्ठे पै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव तस्मिन्नध्वर्युमत्प्रत्यागृणाति महद्धि तृतीयसवनं सुरूपकृलुं शंस- त्यन्नं वै सुरुपमन्नमेव तदात्मन्धत्तेऽथो रूपाणामेवैप सोमपीथो रूपमेव तदात्मन्धत्त आर्भवं शंसत्यत्र ह्येभ्यः प्रजापतिरेवाकल्पयत्तस्मादत्राऽऽभयं शस्यतेऽथ वै नामाऽऽदित्यां वार्हस्पत्यामिति शंसति शुक्रामन्थिना- वाययणमित्येवैताभिरनुशंसत्यथो वैश्वदेवं चै शत्रं देवतानामपरिहा- णाय वैश्वदेवं शंसति वैश्वदेवो हि ग्रहो गृहीतो भवति तमेवैतेनानुशं- सति तस्य द्विः पच्छः परिधानीयां शंसत्यधर्चशस्तृतीयं सा विराज- मभिसंपद्यते श्रीविराळन्नाचं श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै चत्वारि सूक्तानि वैश्वदेवे शंसति पशवो वै वैश्वदेवं चतुष्टया वै पशवोऽथो चतुप्पादाः पशूनामेवाऽऽप्त्यै तस्मादेनदारतं शंसेद्रमन्ते हास्मि- न्पशवः ॥३॥ पोळशाहावं वैश्वदेवं शंसति पोळशकलं वा इदं सर्वमस्यैव सर्प- स्याऽऽप्त्यै तत्सप्तशविधं भवत्येकादश देवताश्रतम्रो नियिद उक्थवीर्य याज्येति सप्तदशो थै प्रजापतिरेतद्वा आधुकं कर्म यत्प्रजापतिसंमित विश्वे देवाः शुणुतेमं हवं म इत्युक्थं शस्त्या यजति वैश्वदेड्या घेश्वदेवं ह्येतदुक्थं महत्या मदद्धि तृतीयसवनं त्रिष्टुमा बलं ये घी त्रिष्टुम्बलमेव तद्वीय पजमाने दधात्यनु वपट्करोत्याहुतीनामेय शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्ये बागेपासी प्रथमाऽनुष्टुप्तां पञ्च गायव्योऽनुयर्तन्ते मनः सावित्रं पाणो वायव्या चक्षुपी द्यावापृथिवीयं योऽयमनिरुतः प्राणः स सुरूपकृत्नुः श्रोत्रमार्भवं प्राणोऽपानो व्यान इति तिम्र एकपातिन्य आत्मा सूक्तं यदन्तरात्मस्तन्निवित्प्रतिष्ठा परिधानीयाऽन्नं पाज्या तदाहुः कम्मामाने एय प्रच्यायुके दिलच्युतेति बह्म वै प्रातःसयनं क्षत्रं माध्य- दिनं सपनं यितृतीयसयने तद्यथोपपादमेव प्रातःसवनमाध्यदिनयोः परिदधाति तम्गाद्वाह्मण्यप्रना अनवधृतं क्षिपन्त्यनवधृतं क्षत्रिया अथ यत्तृतीयसयनस्य परिधान या च्युता तस्माद्विलच्युतेति ॥४॥ घृतस्य यज सोम्पस्य यजेत्याहताम्यां चे यज्ञस्तायते यद्धृतेन च सोमेन च ते अब प्रीणाति प्रीते यज्ञं यहाते इत्युपांगु घृतम्य पजति ·[१६अध्याय] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । रेतःसिक्तिर्वै घृतमुपांशु वै रेतः सिच्यतेऽथ यदुचैः सौम्यस्य यजति चन्द्रमा वै सोमोऽनिरुक्त उ वै चन्द्रमास्तस्य न परस्तात्पर्यजेदित्याहुस्त- थाऽमी अमुत इदमर्वाश्चः पश्यन्तीति पर्यजेदिति त्वेव स्थितं देव- लोको वा आज्यं पितृलोकः सोमो देवलोकमेव तपितृलोकादभ्युत्का- मन्त्यथो पितृनेव तत्प्रीणन्ति यत्सोम्येन चरन्त्यथो एतदुपसद उत्सृ: ज्यन्त इत्याहुरग्निं सोमं विष्णुमिति वा उपमत्सु प्रतियजत्यनिं सोम विष्णुमितीदं हरन्त्येतं सौम्यं सदस्तं होता प्रतिगृह्योपनिधत्तेऽथास्य सपिप्यात्मानं पर्यवेक्ष्याङ्गुलिभ्यां सर्पिरुपस्पृशति चक्षुष्या असि चक्षुर्मे पाहीति चक्षुपी विमृजीत चक्षुरेवास्य तद्गोपायन्ति तमुद्गातृभ्यः प्रय- च्छति ॥ ५॥ अथ पानीवतग्रहेण चरन्ति पनीरेव तदाहवनीयमाजः कुर्वन्ति तस्य नानुवषट्करोत्याज्यसंसृष्टो हि भवत्यननुवपट्कारभागाज्यमुपांशु यजति रेतःसिक्तिर्वै पालीवतग्रह उपांशु वै रेतः सिच्यते नानुषपद- करोति रेतःसिक्तिर्वै पानीवतग्रहः संस्थाऽनुवपट्कारो नेत्युरा काला- देतःसिक्ति संस्थापयानीति मद्दती याज्या मद्वद्धि तृतीयसवनं तदा- हुर्यदेपा नेष्टुर्याज्याऽथ कस्मादेनयाऽऽग्नीधो यजतीत्याग्नेयी वा एपा याज्याऽऽग्नेय आग्नीध्रस्तस्मादेनयाऽऽनीधो यजत्यथो एवं समा अनुक्तानां वपट्कारा भवन्तीति ॥६॥ एकविंशत्याहायमानिमारुतं शंसत्येकविंशो वै चतुष्टोमः स्तोमानां परमः प्रतिष्ठानीयः प्रतिष्ठित्या एव तच्चतुर्विंशतिविधं भवति विंशतिः पर्वाणि तानि चतुश्चत्वारिंशचतुश्चत्वारिंशदक्षरा त्रिष्टुब्बलं वै वीर्य त्रिष्टुब्बलमेव तद्वीयं यजमाने दधाति वैश्वानरीयं शंसति वैश्वानरीयो हि ग्रहो गृहीतो भवति तमेवैतेनानुशंसति रौद्री शंसति घोरो वै रुद्रो भैपज्यमेव तत्कुरु- तेऽथो अन्तमाग्वा वा एप तस्मादेनामन्ते शस्त्रे शंसति मारुतं शंसत्ये- तत्पूगो वै रुद्रस्तदेनं स्वेन पूगेन समर्धयत्यय यज्ञायज्ञीयस्य स्तोत्रि- यानुरूपौ तौ वै मध्ये भिया एव शंसति मध्ये हीयमात्मनो भिया एव योनिर्जातवेदसीयं शंसति तेनाऽऽग्निमारुतमित्यारयायते तस्मादेनदम्यग्रं शंसद्यथाऽग्निं प्रदाव्यमिति मोक्षमाण एवमापोदेवत्याः शंसति शान्ति भेपजमापः शान्तिरेवैपा भेपनमन्ततो यज्ञे क्रियते तस्मादेना आरतं शंसेद्यथाऽप्सु न्युन्दमान एवमहिर्बुध्न्यं शंसत्यग्निर्वा अहिर्बु- धन्यस्तमेतयोवलयन्यथो धिष्ण्यानेवेतयाऽनुशंसति देवानां च पत्नी ८

·[१६अध्यायः]
ऋग्वेदे शाखायनब्राह्मणम् ।
राकां च शंसति पानीवतग्रहमित्येवैताभिरनुशंसत्यथो अन्तभाजो वै
पत्न्यरतस्मादेना अन्ते शस्त्रे शंसति ॥ ७ ॥
अक्षरपतयः शंसति पशवो वा अक्षरपट्चयः पशूनामेवाऽऽप्त्या
अथो प्राणापानौ वा अक्षरपतयः प्राणापानायेव तदात्मन्धत्तेऽथो
शस्त्रस्यैव सेन्द्रतायै पैत्रीश्च यामीश्च शंसति नाराशंसानेवैताभि-
रनुशंसत्यथो अन्तमाजो वै पितरस्तस्मादेना अन्ते शख्ने शंसति
स्वादुप्किलीयाः शंसति सोममेवैताभिरिन्दाय स्वयत्यथो देवलोको
वा इन्द्रः पितृलोको यमो देवलोकमेव तपितृलोकावभ्युत्कामन्ति
तास्वध्वर्युर्मद्वलत्यागृणाति मद्धि तृतीयसवनं वैष्णुवारुणी शंसति
यज्ञो वै वैष्णुवारुणो यहूँ यज्ञस्य सलितं बोल्वणं वा भवति तदेत.
यामिपज्यति भैपज्यमेवैपा वैष्णवी चाऽऽमेयीं च शंसत्यमाविष्णू वै
देवानामन्तभाजी तस्मादेने अन्ते शस्त्रे शंसत्येन्द्रया परिदधातीन्द्रस्य
ह्येप तमिन्द्र एवान्ततः प्रतितिष्ठति ॥ ८॥
किंदेवत्यः सोम इति मधुको गौश्र पप्रच्छ स ह सोमः पवत इत्य-
नुमृत्यैतस्य या अन्य स्युरिति प्रत्युवाच बढचवदेवेन्द्र इति त्वेव पैङ्-
ग्यस्य स्थितिरासैन्दाम इति कोपीतकिरगिना वै प्रतिपद्यते यदाज्ये-
नेन्द्रमनुसंतिष्ठत एतां परिधानीयां तस्मादन्द्राम इत्येप वा अग्निष्टोम
एप पा उ कामाय कामायाऽऽहियते यो ह वा एतेनानिहाऽथान्येन यजते
गर्तपत्यमेव तद्धीयते प्रघा मीयत इति
स्माऽऽह स वा एपोऽनिष्टोम
आज्यप्रभृत्यानिमारुतान्तो यच्छस्य त्रीणि पटिशतान्यचां संपद्यन्ते
ब्रीणि वै पष्टिशतानि संवत्सरस्याहां संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्या अग्ने मरुद्भिः
शुमयनिकभिरित्युक्थं शस्त्वा यजत्यामिमामत्याऽऽग्निमारुतं ह्येतदुक्थं
जगत्या जागतं हि तृतीयसवनं मदत्या मदद्धि तृतीयसवनमनुवपद
करोत्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ॥९॥
सोमेनेट्वा सौबामण्या यजेत श्रियं प्रजां विराज चच्छन्नेन्द्रो वा
एप यज्ञातुर्यरसीवामण्यात्मा वै यज्ञस्य विपर्वाहपशुस्तस्मादात्मा.
नमभितो बाह भवतस्तम्मादात्मानमभितः पार्श्व ग्यातां यत्सुरासोमन-
हाननुवपद्वात्य सर्व तस्मात्सोमेनेट्वा साबामणी कुर्याद्य एवं विद्वा-
न्सोमेनेवा सौवामण्या यजेत स श्रियं प्रजां विराजमानोति यश्चैवं वेद
श्रीविराळनाद्यं श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्या अवभृथमति यथा
सोमे मेवारुण्या वा पयस्यया यजेत तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ॥१०॥

·[१७अध्याय] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । ऐन्द्रानान्युक्थ्योक्यानि भवन्तीन्द्रामी वै सर्वे देवा वैश्वदेवं तृतीयस- वनं सर्वेपामेव देवानां प्रीत्या आग्नेयीपु मैत्रावरुणाय प्रणयन्त्यै- न्द्रीवितरयोस्तेन तान्यैन्द्रामानि भवन्ति चत्वारि चत्वारि सूक्तानि शंसन्ति पशवो वा उक्थानि चतुष्टया वै पशवोऽथो चतुप्पादाः पशूनामेवाऽऽप्त्यैतानि द्वादश संपद्यन्ते द्वादश वै मासाः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै चतुराहावानि शस्त्राणि पशवो वा उक्थानि चतुष्टया वै पशवोऽथो चतुष्पादाः पशूनामेवाऽऽप्त्यै द्विदेवत्या उक्थ- याज्या द्विपाद्यजमानः प्रतिष्ठित्यैतानि चत्वारि संपद्यन्ते पशवो वा उक्थानि चतुष्टया वै पशवोऽथो चतुष्पादाः पशूनामेवाऽऽप्त्या ऐन्दाव- रुणी मैत्रावरुणस्यैन्द्रावरुपा ह्यस्योक्थं भवत्यैन्द्राबार्हस्पत्या ब्राह्मणा- च्छंसिन ऐन्द्राबार्हस्पत्यं यस्योक्थं भवत्येन्द्रावैष्णव्यच्छावाकस्यैन्द्रा. वैष्णवं ह्यस्योक्थं भवति प्रथमोत्तमे मद्वत्यौ मद्वद्धि तृतीयसवनं ता वै तिस्रो भवन्ति बयो वा इमे लोका इमानेव तं लोकानाप्नुवन्ति ता धै त्रिष्टुभो भवन्ति बलं वै वीर्य विटुब्बलमेव तद्वीयं यजमाने दधत्यनु- वषट्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै॥ ११॥ इति शाङ्खायनबाह्मणे पोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥ हरिः ॐ आनुष्टुमो वा एप वज्रो यत्पोळशी तद्यत्पोळशिनमुपय- न्त्यानुष्टुभेनैव तद्वज्रेण यजमानस्य पाप्मानमपन्नन्ति स वै हरिवान्भवति प्राणो वै हरिः स हि हरति तस्माद्धरिवान्भवति तदसौं वै पोळशी योऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणन्त्यथो पोळशं वा एतत्स्तोत्रं पोळशं शस्त्रं तस्मात्पोळशीत्यारयायते तात्पोळशिनमुपयन्ति पोळशकलं वा इदं सर्व- मस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्या अथो इन्द्र उ वै पोळशी तस्माद्धरिवान्मरति हरि- स्तयो हीन्द्र इन्द्र जुपस्व प्रबहाऽऽयाहि शूर हरिहेति ताः पञ्चपिंशत्यक्षरा एकैका नवभिनवभिरक्षरैरुपसृष्टाऽऽत्मा वै पञ्चविंशः प्रजापशव उपसर्गः प्रजयैव तत्पशुभिः प्रेप्येरन्नाद्येनेत्यात्मानमुपसृजते ताश्चतुर्विंशदक्षराः संपद्यन्ते स्वराड्वैतच्छन्दो यत्किंच चतुर्विंशदक्षरं स्वाराज्यमेनेनाss. मोति ताः संशस्ताः पश्चानुष्टुभः संपद्यन्ते दशाक्षरं च पदमुदैत्येकैकस्यै द्वे द्वे स्वावतः पुस्वसो३ इति गायत्रीमुपसंशंसत्येतेपामेवाक्षराणां संपदेऽथो एत सह स्तोत्रियः पळनुष्टुभः संपद्यन्ते तस्मादेतां शंसति ·[१७अध्यायः ६० ऋग्वेदे शासनयनब्राह्मणम् । संपद एतत्प्रतिरूपमु हैकेऽनुरूपं कुर्वन्ति तदु वा आहुरसौ वै पोळशी योऽसौ तपति न वा एतस्यान्योऽनुरूपोऽस्ति स योऽवानुरूपं कुर्वन्तं यूयादप्रिय एनं भ्रातृव्यः प्रत्याख्यायिष्यत इति तथा ह स्यात्तस्मादत्रा- नुरूपं नाऽऽद्रियेत ॥१॥ अथात ऊर्वानि च्छन्दांसि विहरति प्राणा वै छन्दांसि प्राणानेय तदात्मन्व्यतिपजत्यवबर्हाय तस्माद्धीमे प्राणा विध्वञ्चोऽवाञ्चोऽनुनि- वञ्चियथो आनुष्टुमो वै पोळशी सर्वाण्येवैतच्छन्दांस्यनुष्टुममभिसंपाद- यति गायत्रीश्च पडीश्च विहरति यजमानच्छन्दसं पकिस्तेजो ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेज एव तद्ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधात्युष्णिहश्च बृहत्तीश्च विहरति यजमानच्छन्दसमेनोप्णिपशवो बृहतीहितानेव तत्पशून्यजमाने दधाति द्विपदां च विंशत्यक्षरां त्रिष्टुमं च विहरति यजमानच्छन्दसं द्विपदा बळं धे वीर्य विष्टुब्बलमेव तद्वीय यजमाने दधाति द्विपदाश्च पोळशाक्षरा जगतीश्च विहरति यजमानच्छन्दसमेव द्विपदाः पशवो जगतीर्जागतानेव तत्पशून्यजमाने दधाति गायत्रीः शंसति प्राणो वै गायत्र्यः प्राणमेव तदात्मन्धत्ते सप्तपदा शंसति सप्त वै छन्दांसि सर्वेपामेव च्छन्दसामाप्त्या अथो एतया सह गायत्र्यश्चतम्रोऽनुष्टुमः संपद्यन्ते तस्मादेतां शंसति संपदे ॥२॥ अथ नित्या आनुष्टुभः शंसत्यानुटुमो वै पोळशी तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयति ता वा अष्टौ भवन्त्येताभिः देवाः सर्वा अष्टीराश्नुवत तथो एवैतद्यजमान एताभिरेव सर्वा अष्टीरश्नुते विः शस्तया परिधानीयया दश संपद्यन्ते दश दशिनी विराटश्रीविराळन्नाद्यं श्रियो विराजोऽनाद्य- स्योपाप्त्या उद्यन्ननस्य विष्टपमिति परिधात्यदो वै बनस्य विष्टपं यत्रासौ तपति तदेव तद्यजमानं दधाति बिरेव पोळशिन आह्वयते स्तोत्रिये निविदे परिधानीयाय निवृ? पोळशी विवृतैव तद्वनेण यजमानस्य पाप्मानं हन्ति त एते श्लोका घोपा वीर्याणीत्युक्थानां श्लोकी घोपी वीर्ययान्कीर्तिमानमवति य एवं वेदोक्यानां वीर्याणि ताः शंसस्ताश्चत्वारिंशदनुष्टुमः संपद्यन्ते चत्वारिंशदक्षरा पतिः प्रतिष्ठा वै पङ्किः सर्वेष्वेव तद्भूतेषु यजमान प्रतिष्ठापयति ॥३॥ विहतया बिटुमा यजेदिति हैक आहुरेवाहिवाज्यपाः पूर्वेपा हरिवः मुतानां वाजी हि वाज्यथो इदं सवनं केवलं तेवोला हि बाजी ममद्धि सोमं मधुमन्तमिन्द्रजिष्णुर्हि वाजी सवा वृपं जठर आवृपस्वेत्यविहृत-

·[१७अध्याय. ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् ।
येति वेव स्थितं संसिद्धानि वा एतानि देवपात्राणि यद्याज्याः संसिद्धे-
नैव तद्देवपात्रेण देवेभ्यो हविः प्रयच्छति तन्न राज्यामुपेयादिन्द्र उवै
पोळशी न वा इन्द्रादन्यदुत्तरमस्ति बहुराव्यामुपाह्रियते पर्याया इव
त्वदाश्विनं त्वद एवैनं चतुर्थेऽहन्युपेयात्तदै पोळशिन आयतनं तद्वैतदहः
पोळश्यन्तं संतिधते तदु वा आगुरुपेयादेवं तत्कृत्ने वा अहोरात्रे यत्पो-
ळशी तद्यत्योळशिनमुपयन्त्यहोरात्रयोरेव कृत्मतायै ॥४॥
अथ यदतिरात्रमुपयन्त्येतावान्वै संवत्सरो यदहोरात्रे तद्यदतिरात्रमु-
पयन्ति संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्या अथो द्वयं वा इदं सर्व नेहश्चैव तेजश्च तदु-
भयमहोरात्राभ्यामाप्तं तद्यदतिरात्रमुपयन्ति मेहतेजसोरेवाऽऽप्त्यै ॥५॥
गायत्रान्स्तोत्रियानुरूपाशंसन्ति ज्योति, गायत्री तमः पाप्मा
रात्रिस्तेन तज्ज्योतिपा तमः पाप्मानमपघ्नन्ति पुनरादायं शंसन्त्येचं हि
सामगाः स्तुवते यथास्तुतमनुशस्तं भवतीति तदाहुरथ कस्मादुत्तमात्म-
तीहारादूर्ध्वमाहूय साना शस्त्रमुपसंतन्वन्तीति ॥ ६ ॥
पुरुपो वै यज्ञस्तस्य शिर एव हविर्धाने मुखमाहवनीय उदरंसदोऽन्न-
मुक्थानि वाहू मार्जालीयश्चाऽऽग्नीधीयश्च या इमा अन्तर्देवतास्ते अन्त:-
सदसं धिष्ण्या प्रतिष्ठा गार्हपत्यवतश्रवणावित्यथापरं तस्य मन एव
ब्रह्मा प्राण उद्गाताऽपानः प्रस्तोता व्यानः प्रतिहर्ता वाग्योता चक्षुरध्वर्युः
प्रजापतिः सदस्य आत्मा यजमानोऽङ्गानि होगाशंसिनस्तद्यध्वर्युस्तो-
त्रमुपाकरोति चक्षुरेव तत्माणः संदधात्यथो अपानमेव तन्मनसा संतनो-
त्यथ यत्प्रस्तोता ब्रह्माणमामन्त्रयते ब्रह्मन्स्तोप्यामः प्रशास्तरिति मनो
वा अग्रणीभवत्येषां प्राणानां मनसा प्रभूतास्तोमेन स्तुयामेत्यथो अपा-
नमेव तन्मनसा संतनोत्यथ यद्ह्मा स्तोत्रमनुमन्यते मन एव तत्माणः
संदधात्यथो अपानमेव तन्मनसा संतनोत्यथ यत्मस्तोता प्रस्तोत्यपान-
मेव तत्प्राणे दधात्यथ यदुद्गातोद्गाति प्राणमेव तद्वयाने दधात्यथ
यत्पतिहर्ता प्रतिहरति ध्यानमेव तत्माणे दधात्येवमेवैताः सर्वा देवताः
प्राण एवं प्रतिष्ठिता अथ यद्धोता साना शस्त्रमुपसंतनोति वाग्वे होता
याचमेव तत्माणः संदधात्यथो अपानमेव तन्मनसा संतनोत्यय
पद्धोबाशंसिनः सामतंततिं कुर्वन्त्यनान्येव तत्माणः संदधत्यथ यद्य-
जमानः स्तोत्रमुपगाति प्राणा वा उद्गातारः प्राणानेव तदात्मन्धत्ते
तस्मानेनं पहियद्यभ्यस्तमीयानाम्युदियान्नाम्युपाकुर्यान्नाम्याश्रावयेन्ना-
भिवपट्मुन्निाधिप्पये प्रतपेत नेत्याणेभ्य आत्मानगपादधानीति ॥७॥

·. ऋग्वेदे शाहायनब्राह्मणम् । [१(अध्याय अथ यत्प्रथमेए पर्यायेषु प्रथमेषु पदेषु निनर्तयन्ति प्रथमराबादेव तदसुरान्निभनत्यथ यन्मध्यमेषु पर्यायेपु मध्यमेषु पदेपु निनर्तयन्ति मध्यमराबादेव तदसुरान्निनन्त्यथ यदुत्तमेपु पर्यायेपूत्तमेषु पदेपु निनर्त- यन्त्युत्तमराबादेव तदसुरान्निनन्ति तद्यथाऽभ्यागारममिनिनत पुनः पुनः पाप्मानं निहन्यादेवमेवतैः स्तोनियानुरूपैरहोरात्राभ्यामेव तदसुरा- निम्नन्ति ॥८॥ गायत्र्याण्युक्थमुसानि शंसन्ति तेजो ब्रह्मवर्चसं गायत्री तेज एव तद्ब्रह्मवर्चसं यजमाने दधाति गायत्रीः शस्त्वा जगतीः शंसन्ति व्याह्वः यन्ते गायत्रीश्च जगतीश्चान्तरेण च्छन्दस्यैिवैतन्नानावीर्याणि कुर्वन्ति जगतीः शस्त्वा बिटुभिः परिदधति वलं वै वीर्य बिष्टुप्पशवो जगती वल एव तवीर्येऽन्ततः पशुषु च प्रतितिष्ठत्यन्धस्वत्यो मद्वत्यः पीतवत्य- स्त्रिष्टुभो याज्या: समृद्धानिलक्षणा एतदै रात्रे रूपं जागृयू रात्री ज्योति जागरितं तमः पाप्मा रात्रिस्तेन तज्ज्योतिपा तमः पाप्मानं तरन्ति यावदु ह वै न वा स्तूयते न धा शस्यते तावदीश्वरा यदि नासुरर- क्षांस्यन्वयपातोस्तस्मादाहवनीयं समिद्धमानीधीय गार्हपत्यं धिष्ण्या- न्समुज्ज्वलयतेति भापेरज्वलयेयः प्रकाशमिवैव स्यादारफन्तः शयीर- स्तान्ह तं चेष्टिं तन्वा इति पाप्मा नापधृष्णोति ते पाप्मानमपनते ते पाप्मानमपन्नते ॥९॥ इति शाशायनबाह्मणे सप्तदशोऽध्यायः ॥ १७ ॥ हरिः ॐ अतिरिक्तसोमो वा एप यदाश्विनं यदै यज्ञस्यातिरिच्यते भ्रातृव्यस्तेन यजमानस्य प्रत्युद्यमी भवत्यथ यत्पुरस्तादश्विनी यजत्य श्विनी वै देवानां भिपजी भैपज्यमेव तत्कुरुतेऽथ यत्र ह तत्सविता सूयाँ प्रायच्छत्सोमाय राज्ञे यदि वा प्रजापतेस्तत्सहस्रमन्याकरोदुहित्र उह्यमानाया एतदासां देवतानामासीत्ता अब्रुवन्नाजिमया मास्मिन्सहरा इति ता आजिमायंस्तदश्विना उदनयतां रासभेन तस्माद्यो देवताः शस्यन्तेऽथाऽऽश्विनमित्यारयायते तत उ हेतदुत रासमो न सर्वमिय जवं धायति भितं नयति हतं मन्यमानः सहस्रं शंसेत्सहसं झुदजय ताम् ॥ १॥ तदाहुर्यवृहत्यायतनानि पृष्ठानि भवन्त्यथ कम्मानिटमा प्रति. पयत इति त्रिः शस्तपा तियश्च वृहत्यः संपद्यन्त एका च गापत्रीदमु ·[१८अध्यायः ऋग्वेदे शाहायनब्राह्मणम् । ह संधे रूपं यत्तिस्रो बृहत्य: प्रथमरूपं गायत्र्यथ यबृहतीगभिसंपादयति बृहती ह्यभिवतं संपद्यन्तेऽथ यद्वाहतीनां प्रतिपदा प्रथमं प्रथम प्रगाथं. पुनरादायं ककुष्कारं शंसति पुनरादायं वै सामगाः स्तुवते तस्यै. वैतद्रूपं क्रियत आमेयं क्रतुं शंसति तदिमं लोकमानोत्युपरयं शंसति तदन्तरिक्षलोकमामोत्याश्चिनं शंसति तदमुं लोकमाप्नोति सौर्य क्रतुं शंसत्यस्ति वै चतुर्थो देवलोक आपस्तमेव तेनाऽऽप्नोति प्रगाथं शंसति पशवो वै प्रगाथ: पशूनामेवाऽऽप्त्या अथो प्राणापानौ वै बार्हतः प्रगाथ: प्राणापानावेव तदात्मन्धत्तेऽथो शसस्यैव सेन्द्रतायै द्यावापृथिवीयं शंसति प्रतिष्ठे वै द्यावापृथिवी प्रतिष्ठित्या एव द्विपदा शंसति प्रतिठा- नीयं वै छन्दो द्विपदाः प्रतिष्ठित्या एव बार्हस्पत्यया परिदधाति ब्रह्म वै बृहस्पतिर्ब्रह्मण्येव तदन्ततः प्रतितिष्ठत्यथै पा संपद्भवति ॥२॥ त्रीणि गायत्रीशतानि ते द्वे बृहतीशते सप्ततिमनुष्टुभः सप्ततिं पतीश्च- त्यारिंशच्छतं बृहतीनां त्रयाणां विटुप्शतानां गायत्रीशतमुद्धृत्य तानि वीणि बृहत्तीशतानि तच्च गायत्रीशतं जगतीशतं च ते द्वे बृहतीशते पञ्चाशचिटुभः पञ्चाशदुष्णिहः शतं वृहत्यः संपद्यन्तेऽथ याः सप्तपश्चा- शतं बृहत्योऽत्रैव ताः संपन्ना अथ ये द्वापञ्चाश्यौ त्रिष्टुभौ द्विपदा च तास्तिस्रो बृहत्यः संपद्यन्ते तन्नानाछन्दस्यानां सहस्रं सत्सहस्रं बृहत्यः संपद्यन्ते न सहमतिशंसेन्नार्वाकसहस्रादित्येपा हैव स्थितिः प्रोत्वे- चाऽऽश्विनस्य विभूतिरतिदृश्यत एप आग्नेयक्रतुरानेयादेव क्रतो निश्च- वेताथ यद्यानेयं कतुं पुराकालासमतीयादाश्विनमनु यत्किंचिद्विदेवत्य- मृक्षुस्तदनुवर्तयेत्सौर्ये झती पावमानीर्यथाछन्दसं गायत्रीयत्रे त्रिनुभ- स्बैटुभे जगतीर्जागते सर्व सौर्यं न्यङ्गं सौर्यस्याऽऽयतने सर्वानन्द्रान्मागा- थामाथस्याऽऽयत सयं छायाधिधी द्यायाधियीयस्याऽऽयसने सा द्विपदा द्विपदाया आयतने सर्व बार्हस्पत्यं पुरस्तात्परिधानीयाया एतद्वै किंचिदिवान प्रदृश्यते ॥३॥ अथ वै चक्रीवदाश्विनमालम्बने चक्रे अकूधीच्योऽक्ष आवां रथो अश्विना श्येनपत्वेति स उद्धिरथ चत्वार्यागस्त्यानि युक्तानि स एप देवरथः स एतेन देवरथेन स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते स सुपर्ण स्याद्वयो वै सुपर्णस्तद्यथा पक्षी धयो भूत्वैवं स स्वस्ति स्वर्ग लोकं समश्नुते द्विरे- घाऽऽश्विनायाऽऽस्यते प्रतिपदे चैव परिधानीयाय च तद्यथा प्रतीपाते.

·ऋग्वेदे शाढायनब्राह्मणम् । [१(अध्यायः नानिवेष्ट्यमानो धापयेदेवं तदथातः परिधानस्यैव मीमांसा यदादित्यो रराट्यामतिसर्पद्यदैनं स्वयं होता निर्जानीयाद्यदास्य लोहितमापीयाद्य- दैनं सर्वे रश्मयः प्रत्युत्पेरन्स कालः परिधानस्यैतस्मिन्ह वा एप कालेऽ- पहतपाप्मा विविक्तपाप्मा भवत्यपहते पाप्मानं विविच्यते पाप्मना य एतस्मिन्काले परिदधात्यथ यदभ्रं स्यादेतवा अस्य तद्रूपं येन प्रमा विमर्तीदमेकं यदयं प्राणोऽध्यात्ममतिलोहितोमदित्येव ॥ ४ ॥ तं मन्यमानः परिदध्याद्विभ्राज आहुतिं जुहुयादनियिमान आदित्य योऽनुपयुक्तः स्यादाविरेभ्यो भवति द्वाम्यां यजेवाभ्यां ह्याश्विनमित्या- ख्यायतेऽनवानं गायत्रीमुक्त्वा विराजोऽर्धऽवानिति श्रीविराळन्नाचं नियां तद्विराज्यन्नाद्ये प्रतितिष्ठत्युत्तरेण विराजोऽर्धर्चेन वपद् करोति स्वर्ग एष तं लोके यजमानं दधाति विराजैव यजेदिति.ह स्माऽऽह कौपी- तकिस्त्रयस्त्रिंशदक्षरा वै विराटनयस्त्रिंशद्देवता अक्षरमाजो देवताः करोत्यश्विना वायुना युवं सुदक्षेति स्वेव स्थिता अश्विनी त्रिष्टुप्तिरो अहन्यवती तिरो अन्या हि सोमा भवन्त्यथो बलं बै पीयं त्रिष्टुब्बल. मेव तदीयं यजमाने दधात्यनुवपदकरोत्याहुतीनामेव शान्त्या आहुः तीनां प्रतिष्ठित्यै संसन्नेषु च्छन्दोगेषु प्रवृत्तहोमीये आहुती जुहोति मह च्छत्रं वाक्च मनश्च प्रीते उद्यत्साते इति ॥५॥ अथ हारियोजनेन चरन्ति हरी एव तत्पीणन्त्यत्र देयाः साश्वाः प्रीता भवन्ति त्रिष्टुभं हारियोजनस्य पुरोनुवाक्यामनूच्य यजति बलं वै वीर्य त्रिष्टुप्पशवो जगती बल एव नवीर्येऽन्ततः पशुपु च प्रतितिधति मद्वती याज्या मद्दद्धि तृतीयसवनमनुवपदकरोत्याहुः तीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यैतासां भूयिष्ठा धानानामादधीत पशवो वै धाना मूमानमेव तत्पशूनामात्मन्धत्तेऽथ यहचं जपन्ति यदा हुतीर्जुद्वति स्वस्त्ययनमेव तत्कुर्वते यज्ञस्यैव शान्त्य यजमानस्य च मिपज्याये ता आहवनीयस्य मस्मान्ते निर्वपन्ति ज्योतिर्थ पशूनामाहव. नीयः स एवेनस्तद्गोप्टेनपक्रमे दधति ॥६॥ अथ शाकलाञ्जुह्वति तद्यथाऽहिजीर्णायै त्वचो निर्मुच्येतेपीका वा मुादेवमेवते सर्वस्मारपाप्मनः संप्रगुच्यन्ते ॥ ७ ॥ अब सव्यावृतोऽप्सु सोमानुपपरापन्ति तानि हान्तवेद्यासादयन्ति मद्धि सोमस्याऽऽयतनं व्ययधति दर्भपिशूलानि यदा या आपश्रीपध यश्च संगच्छन्तेऽथ फुत्नः सोमाता वैष्णव्यर्चा निनयन्ति यज्ञो ये जगत्या ·[१(अध्यायः ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । ६५ विष्णुर्यज्ञ एवैनास्तदन्ततः प्रतिष्ठापयन्त्यथ प्राणान्संमृशन्ति तद्यदेवात्र प्राणानां क्रूरीकृतं यद्विलिष्ठं तदेवैतदाप्याययन्ति तद्भिपज्यन्ति भक्षप- रिधीन्कुर्वते मानुपेणैव तद्भक्षेण दैवं भक्षमन्तर्दधते ॥ ८॥ •अवभृथोऽमुमेवैतत्सवनैरीप्सन्ति योऽसौ तपत्युद्यन्तं प्रातःसवनेन मध्ये सन्तं माध्यंदिनेन सवनेनास्तं यन्तं तृतीयसवनेन स वा एपोऽप: प्रविश्य वरुणो भवति तस्माद्वारणमेककपालं पुरोळाशं निर्वपत्येकस्था वैश्रीः श्रीर्वे वरुणः श्रियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठति तेऽन्तरेण चावा- लोत्करा उपनिष्कामन्ति तद्धि यज्ञस्य तीर्थमामानं नाम तदेतहचाऽभ्यु- दितमामानं तीर्थ क इह प्रवोचदित्येतेन वै देवास्तीर्थन यज्ञं प्रपद्य सर्वान्कामानापुस्तथो एघेतद्यजमान एतेनैव तीर्थेन यज्ञं प्रपद्य सर्वा- कामानाप्नोति ॥९॥ ते यस्यां दिश्यापो भवन्ति तां दिशमभ्यावृत्य चरन्ति सा वै प्राची दिग्यस्यां देवताश्चतुरः प्रयाजान्यजत्युते वहिप्कान्यहिप्मन्तमु- त्सृजति न ह्या बर्हिस्तीर्यते वानावाज्यभागौ भवतः पाप्मन एव वधायाथो हास्य पौर्णमासात्तन्त्रादनितं भवत्यप्सुमन्तौ हैके कुर्वन्ति वार्चनौ त्वेव स्थितावथ यदप्नु वरुणं यजति स्व एवैनं तदायतने प्रोणात्यथ यदनीवरुणौ यजत्यत्राग्निः सर्वेषु हविप्पु मागी भवति द्वाव- नुयाजी यजत्युते पहिष्को बर्हिप्मन्तमुत्सृजति प्रजा वै बहिर्ने प्रजामप्सु प्रवृणजानीति त एकशतं प्रयाजानुयाजा भवन्ति शतायुर्वं पुरुप: शत- पर्वा शतवीर्यः शतेन्द्रिय उप य एकशततमः स आत्मा तदेतदगिरसा- मयनं स एनेनायनेन प्रतिपद्यतेऽङ्गिरसां सलोकतां सायुज्यमाप्नोत्यध याः पड्ला अष्टौ वा वपकृतयस्तदादित्यानामयनं स एनेनायनेन प्रति- फ्यत आदित्यानां सलोकतां सायुज्यमानोति ॥१०॥ अनूबन्ध्या चतुर्थमेवैतत्सवनं यद्नूबन्ध्या तस्मादच्युता भवति चतुर्थं ह्येवैतत्सवनानां सा वै मैत्रावरुणी मवत्यनीपोमीयो हि पुरस्ता. स्कृतो भवति तस्मान्मत्रावरुणी भवति यज्ञस्यैव समारताया अथ यदप्सु वरुणं यजत्यन मित्रो हि नो भवति तस्मान्मत्रावरुणी मवति मित्रस्यैवानुलब्ध्यै ॥ ११ ॥ अथ यदि पशुरानीतोऽनुपाकृतो नियेतत्विग्म्यस्तं कारयेदथान्य तद्रूपं तद्देवत्यं पशुमालमेरंस्तमा प्रीतं पर्यनिकृतमुदनं नयेयुस्तं संज्ञप- ९ ·ऋग्वेदे शासनयनब्राह्मणम् । [१९अध्याय] येयुस्तस्यानुज्ञायमितरं कर्पयेयुस्तयो ना वपे उत्सिद्य नागा अपयित्वा नानाऽवदाय समाने वषट्कारे जुहुयुस्तयो नैव पशुपुरोळाशौ श्रप- यित्वा नानाऽवदाय समाने वपट्कारे जुहुयुस्तयो नैव हविपी अप- यित्वा नानाऽवदाय समाने वपट्कारे जुहुयुरेवं तृतीयगुदावेवं जाधन्यौ यदि त्वप्येकयैवाऽऽप्रियापीतः स्यात्तेनैव प्रचरेयुरिति सा स्थितिः प्राणा वा आप्रियः प्राणानेवासिंगस्तद्दधात्यथ यद्यष्टापदी स्यात्कथं स्यादिति गर्भस्य त्वचो वपारूपं फलीकरणानां फालीकरणां गर्ममिति शामित्रे श्रपयित्वेतरस्य वपटूकारेषु शामित्रा एव जुहुयू रक्षांसि ह वा एतद्यर्श गच्छन्ति यत्रेताहरभवति तानि तेनापहन्ति तदरक्षोहतमेवं नु पदि पशुरनूबन्ध्या भवति या वै पयस्यैतद्वै मित्रावरुणयोः संह- विर्यत्ययस्या मित्रावरुणयोः पयस्येति हि स्थिता ॥ १२॥ अथ यदि गोपशुर्भवति गोसंस्तवो वै मित्रावरुणौ तस्मादोपशुभ- वति युवं वस्त्राणि पीवसा वसाथे इति वपाय याज्या पीवसेति तद्वपायै मेसो रूपं यद्दहिष्ठं नातिविधे सुदान इति पुरोळाशस्य बहिष्ठमिति बहुल इव हि पुरोळाशः प्रबाहवा सिसृतं जीवसे न इति हविपो बाह- वेति तद्धविषोऽङ्गगनां रूपम् ॥ १३ ।। उदडुवस्यत्युदं हि जीवलोक उड्डुदवसाय वैष्णव्यर्चा पूर्णा हुतिं जुहोति यज्ञो वै विष्णुर्यज्ञमेव तदारमते पञ्चकपालः पुरोळाशी मरति पश्चपदा पनि पालो घे यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्यै यद्य वा अटाक. पालः पौर्णमासमेव तन्त्रं भवति प्रतिष्ठा चै पौर्णमासं प्रतिष्ठित्या एवंदं वेव प्रत्यक्षं पुनराधेयस्य रूपं यत्पदपद्धयो याज्यापुरोनुवाक्यास्तथैव व्यतिपक्तास्तस्यां संस्थितायां यजमानोऽग्निहोत्रं जुहोति संस्थिते ह्यग्न्याधेयेऽग्निहोत्रं हूयते तस्मात्तस्यां संस्थितायां यजमानोऽग्निहोत्रं जुहुयादिति जुट्टयादिति ॥ १४ ॥ इति शाड्वायनवाह्मणेऽटादशोऽध्यायः ॥१८॥ हरिः ॐ। ते घे दीक्षिप्यमाणा अग्नीन्संनिवपन्त एकधेय तहलं धीर्यमात्मन्दधतेऽथतान्संनिवपनीयामिष्टिं तन्यते ते अग्नये ब्रह्म एवं तंटाकपालं पुरोळाशं निर्यपन्त्यनये क्षत्रवत एकादशकपालमग्नये क्षत्र भृते द्वादशकपालं अहाक्षत पय तद्यजमानाः समारोहन्ति ताम्पात.

·६७ [१९अन्याय. ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । स्वस्ति संवत्सरं चरन्ति बहूनां चेप्यमाणानामेपा संनिवपनीयोपा संभरणी या सैवैकस्य दीक्षिप्यमाणस्य भवति ॥१॥ अथैतेन प्राजापत्येन पशुना यजन्ते प्रजापतिः प्रसूता स्वस्तीमं संवत्सरं समश्नुवामहा इति तस्य हैके वायव्यं पशुपुरोळाशं कुर्वन्त्ये- तद्वै प्रजापतेः प्रत्यक्षं रूपं यदायुरित्यग्नय उ हैके कामाय कुर्वन्त्यग्नि! कामो देवानामीश्वरः सर्वेषामेव देवानां प्रीत्यै तस्य हैके वैश्वानरीयं पशुपुरोळाशं कुर्वन्त्यसौ वै वैश्वानरो योऽसौ तपत्येतमेव तत्पीणन्ति ते पुरस्तादेव दीक्षाप्रसवान्कल्पयन्ते तपस्यामावास्याया एकाह उपरि- टाद्दीक्षेरन्माघस्य वेत्याहुस्तदुभयं व्युदितं तैपस्य त्वेवोदिततरमिव त एतं त्रयोदशमधिचरं मासमाप्नुवन्त्येतावान्बै संवत्सरो यदेप प्रयोदशो मासस्तदत्रैव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति ॥२॥ स वै माघस्यामावास्यायामुपवसत्युदङ्ङावस्य॑न्नुपेमे वसन्ति प्राय. णीयेनातिरात्रेण यक्ष्यमाणास्तदेनं प्रथममामुवन्ति तं चतुर्विशेनाऽऽरभन्ते तदारम्भणीयस्याऽऽरम्भणीयत्वं स पण्मासानुद्ङ्डेति तमूः पळहैर- नुयन्ति स पण्मासानुडित्वा तिष्ठते दक्षिणाऽऽवस्य॑न्नुपेमे बसन्ति वैपुवतीयेनासा यक्ष्यमाणास्तदेनं द्वितीयमाप्नुवन्ति स पण्मासान्दक्षि- पति तमावृत्तः पळहैरनुपन्ति स पण्मासान्दक्षिणे त्वातिष्ठत उदङाव- य॑न्नुपेमे वसन्ति महाबतीयेनाहा यक्ष्यमाणास्तदेनं तृतीयमाप्नुवन्ति ते यत्रिराप्नुवन्ति त्रेधा विहितो वै संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै तदुतै- पाऽपि गीयते । अहोरात्राणि विदधदूर्णा वाइव धीर्यः पण्मासो दक्षिणा नित्यः पळुदङ्डेति सूर्य इति पढ्येप उड्यासानेति पदाक्षिणा तद्वै न तस्मिन्काले दीक्षेरन्ननागतं सस्यं भवति दहरकान्यहानि भवन्ति संवेपमाना अयभृथादुदायन्ति तस्मादन न दीक्षेरंश्चैत्रस्यामावास्याया एकाह उपरिटाद्दीक्षेरन्नागतं सस्यं भवति महान्यहानि भवन्त्यसंवेपमाना अवमृथादुदायन्ति तस्मादेतस्थितम् ॥ ३॥ अयैतानमग्निचित्यायां पञ्चहविपं दीक्षणीयामिष्टिमेके तन्वते पञ्च- पदा पङ्किः पालो वै यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्या अर्थतामातिथ्यां पञ्चहवि- पमेवेष्टिमेके तन्वते पश्चपदा पट्टिः पाहो वे यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्या अर्थता बहनीरन्याह पहून्यग्रीन्प्रणपन्ति ता 4 चतस्रो भवन्ति चतुष्टयं वा इदं सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्यै त्रिः प्रथमया बिरुत्तमयाऽष्टी संपद्य- न्तेऽष्टाक्षरा गायत्री गायत्रो वा अग्निर्गायत्रच्छन्दाः स्वेनैव तच्छन्द.

·ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । [१९अध्यायः साऽनीन्मणयन्त्यथ चिन्वन्ति यावदहं कामयन्तेऽथैते संचित साममिः परिष्टुवन्त्यथ होतारमाहुरन्युक्थमनु जपेति रुदो ह वा एप देवानाम- शान्तः संचितो भवति तमेवैतच्छमयति निरुक्तं वैश्वानरं यजति निरुक्तो ह्येप तदा मवति यदाऽनीन्प्रणयन्ति ॥ ४ ॥ अथात अर्ध्वमैकाहिकं कर्म हविर्धानयोः प्रवर्तनमग्नीपोमयोः प्रणय नमग्नीपोमीयः पशुस्तस्योक्तं ब्राह्मणमथाग्नीपोमीयस्य पशुपुरोलाशम- न्बञ्चि देवसूभ्यो हबीपि निवपन्त्येता ह वै देवताः सवानामीशते ता । अब प्रीणन्ति ता अब प्रीता: सवान्प्रस्वन्ति तस्माद्देवस्य स्तावा अष्टौ भवन्त्येतानि देवाः सर्वा अष्टीराश्नुवत तथो एवैतद्यजमाना एतामि- रेव सर्वा अष्टीरनुक्तेऽत्र हैके सर्वपृष्ठाय हवींपि निर्वपन्ति सर्व वा अनिचित्या सर्वेण सर्वमाप्नुवामेति तानि वै दश हवींपि मवन्ति दश- दशिनी विराट्च्छीविराळन्नाचं श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्या अथ सुन्वन्ति यावदहं कामयन्ते ॥५॥ अयानूबन्ध्यस्य वपायां संस्थितायां त्वाष्ट्रेण पशुना चरन्ति रेत:- सिक्तिर्य त्याट्रः पत्नीशाले चरन्ति पत्नीपु वै रेतः सिच्यत उपांशु चरन्ति रेतःसिक्ति त्या उपांशु वै रेतः सिच्यते पर्यग्निकृतमुत्सृजन्ति न संस्थापयन्ति रेतःसिक्ति त्याष्ट्रो नेदेतःसिक्तिं पुरा कालासंस्था पयामेति । तदाहुर्यदेते देवते आवाहयति वटारं च वनस्पति च कास्यैते इष्टे भवत इति प्रयाजेपु वा एते देवते यजति तत्रैवास्यते इप्टे मवतः ॥ ६॥ अथानूयन्थ्यस्य पशुपुरोळाशमन्वश्चि देविकाम्यो हवींपि निर्वपन्ति यातयामानि ह वा एतस्य च्छन्दांसि भवन्ति यः सोमेन यजते छन्दांसि व देविकास्तधद्देविकाम्यो हवीपि निर्वपन्ति तथा हास्यायातयामानि पुनर्यामानि भवन्त्यथोऽधीतरसानि ह या एतस्य च्छन्दांसि मयन्ति यः सोमेन यजते छन्दांसि वै देविकास्तद्यविकाभ्यो हबीपि निर्वपन्ति च्छन्दसामेव सरसताये ता धा पता देव्योऽधेप का मजापतिस्तस्माद्दधि- कास्तानि ध पञ्च हबीपि भवन्ति पञ्चपदा पट्ङ्किः पालो ये यज्ञो यज्ञ• स्थवाऽऽप्त्या अत्र हके देवीन्यो हबीपि निपन्ति सर्व वा अनिचित्या सर्येण सर्वमानवामेति तानि धै दश हवीपि भवन्ति दशदशिनी विरा- श्रीविराटनायं थियो विरानोऽनायम्योपाप्या अत्र के दिशाम- घेटीः कुर्वन्ति सर्य या अमिरित्या सर्यण सर्वमानवामेति तानि धे ·[१९अव्याय] ऋग्वेदे शाङ्खायनवाह्मणम् । पढ़वींपि भवन्ति पड़वा ऋतवः संवत्सरः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै संस्थि- तायां चोदवसानीयायां मैत्रावरुण्या पयस्यया यजेत तस्या उक्तं ब्राह्मणं नैतयाऽनिष्वाऽग्निचिन्मैथुनं चरेतेति ॥ ७॥ मुखं वा एतत्संवत्सरस्य चतुविशं तस्मादग्निष्टोमो भवत्यग्निष्टोमो हि यज्ञानां मुखं मुखत एव तत्संवत्सरं प्रीणन्ति तं हैक उक्थं कुर्वन्ति यज्ञस्यैव समारतायतस्य चतुविशस्तोमो भवति चतुर्विंशतिर्वै संवत्सर- स्यार्धमासाः संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै तस्य त्रीणि पटिशतानि स्तोत्रियाणां संपद्यन्ते त्रीणि वै पष्टिशतानि संवत्सस्याह्नां संवत्सरस्यैवाऽऽप्त्यै तस्य बृहत्पृष्ठं भवति द्वितीयं वा एतदह्नां द्वितीय बृहत्पृष्ठानां तस्मादस्य बृह- पृष्ठं भवत्यथ यत्र चतुर्विंशमहरुपयन्त्यवधृतं वा उ तब महावतं वृहदु वा आयतनेन महावतस्य पृष्ठं भवति तस्माबृहदेवतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति तस्य संवत्संवत्सरमभिपर्युदितं तस्यैतानि च्छन्दोरपाणि होताऽजनिष्ट चेतन इत्यष्टर्चमाज्यं गायत्रीमात्रं गायत्रीमात्रो वै स्तोमस्तदै शस्त्रं समृद्धं यत्स्तोमेन संपद्यते माधुच्छन्दसः प्रउगः स वै समृद्धस्तस्य रूपेणान्ये प्रउगाः कल्पन्ते समृद्धं मे प्रथमतः कर्म कृतमसदित्या त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एप एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥ ८॥ कया शुभा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयमनुत्तमा ते मघवन्नकि- न्विति नवमी तया परिदधात्युत्तराः पूर्वाः शस्त्वा मारुत्यो हिता भवन्त्यथैपा निकेवल्या तस्मिन्बाऽस्ति समान्या मरुतः संमिमिक्षुरिति संवत्तत्संवत्सरमभिवदति तदेतस्याह्नो रूपं तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति बृहद्दियो निष्केवल्यं बृहद्दिवेनात्र होता रेतः सिञ्चति तददो महा. वतीयेनाह्ना प्रजनयतीति संवत्सरे संवत्सरे वै रेतः सिक्तं जायते तस्मिन्वाऽस्ति सं ते नवन्त प्रभृतामदेपिति संवत्तत्संवरमभिवदति तदे- तस्याह्नो रूप तत्सवितुर्वृणीमहेऽद्यानो देव सवितरिति नित्यैव वैश्व. देवस्य प्रतिपञ्चानुचरश्च तयोरुक्तं ब्राह्मणं तद्देवस्य सवितुर्वायं मह- दिति सावित्रं प्रजावन्तं रयिमस्म समिन्वत्विति संवत्तत्संवत्सरम- भिवदति तदेतस्याह्नो रूपं ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभवेति द्यावापृथिवीयं पनाय्यमोजो अस्मे समिन्वतमिति संवत्तसंवसरम- भिवदति तदेतस्याह्नो रूपं किमु श्रेठः किं यविछो न आजगन्नित्या. र्भवं संवत्सर इदमद्याव्यरयतेति तत्प्रत्यक्षं संवत्सरमभिवदति तदेत- ·[२०अध्याय ऋग्वेदे शाङ्घायनबाह्मणम् । स्याह्नो रूपं यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पतिं विशामिति शार्यात्तं वैश्वदेव- मिन्द्रो मित्रो वरुणः संचिकिचिर इति संवत्तसंवत्सरमभिवदति तदेत- स्याह्रो रूपं वैश्वानराय धिषणामृतावृध इति वैश्वानरीयं धिया रथं न कुलिशः समृण्वतीति संवत्तत्संवत्सरमभिवदति तदेतस्याह्नो रुप वृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतं गिरः समझे विदथेष्वामुक इति संवत्तत्संवत्सरमभिवदति तदेतस्याह्नो रूपं यज्ञेन वर्धत जातये- दसमिति जातवेदसीयं संददस्वात्रयिमस्मासु दीदिहीति संवत्तत्संवत्स- रममिवति तदेतस्याह्नो रूपमित्याग्निमारुतसूक्तानीत्येतस्याह्नः सूक्तानि तनिष्टोमो बोक्थ वाहः संतिष्ठतेऽग्निष्टोम इति पैड्रग्यमुक्थमिति कौपीतकम् ॥९॥ ततिदहरेके छन्दोगाः सर्वस्तोमं कुर्वन्त्यनेनाह्रा पळहमाप्नुवन्ध- कहेन संवत्सरं ये च सवत्सरे कामाः पळहो वा उ सर्वः संवत्सर इति पदन्तस्ते यदि तथा कुर्युः पळहकृप्त शत्रं कल्पयीत यत्प्रथमस्याह्न आज्यं तदाज्यं यो द्वितीयस्याह्नः प्रउगः स प्रउगो यत्तृतीयस्याह्नों मरुत्वतीयं तन्मरुत्वतीयं यच्चतुर्थस्याह्नो निप्केवल्यं तन्निप्केवल्यं यत्प: समस्याहो वैश्वदेव तद्वैश्वदेवं यत्पष्टस्याह आमिमारुतं तदाग्निमारुतं तत्र सर्वान्पृष्ठस्तोत्रियान्समाहृत्योपरिटायगाथस्य प्रगाथीकृत्य शंसे- स्पळहस्याऽऽप्त्यै तद्यथैतेनाला छन्दोगाः पळहमाप्नुवन्ति पळहेन सवः रसरं ये च संवत्सरे कामा एवमेवैतेनाहा होता पळहमामोति पळहेन संवत्सरं ये च संवत्सरे कामास्तद्धस्मैतत्पतिश्याह सैपामुग्धिरेवेति यं के च च्छन्दोगाः स्तोममुपापोरन्न तदाद्रियेत यदेवेदं शस्त्रं मागक्ष्याम तत एवं नेयादेत वा उ स्तोमसाहे सूक्ते यत्कयाशुभीपतदिदासीये ताभ्या. मेव न निश्चवेतेति न निश्चवतेति ॥१०॥ इति शाद्धायनबाह्मण एकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥ हरिः ॐ देवचक्र या एतत्परिपत्रं यत्संवत्सरस्तदमृतत्वं तस्मिन्नेत- स्पतयमन्नाध ग्राम्याश्च पशव आरण्याचापचपश्च वनस्पतयथ्याप्मु- घरं च परिपुर च तद्देवाः समामय सर्वाहीकाननु परिमूवन्ते देष- लो पितृटोफ जीपलोकमिममुपादकमग्निलोकमृतधामानं पायुलोक- मपराजितमिन्द्रलोकमधिदिरं वरुणलोक प्रदियं मृत्युलोक रोचन बामणो टोक नाकं सप्तमं लोकानां तद्यमियमुपपन्ति संपत्सरमेय ·[२०अध्यायः] ऋग्वेदे शावायनबाह्मणम् । ७५ तद्यजमानाः समारोहन्ति तस्मिन्नेतस्पट्तयमन्नाद्यमाप्नुवन्ति ग्राम्यांश्च पशूनारण्यांश्चौपधीश्च वनस्पतींश्चाप्सुचरं च परिप्लवं च द्वियोतिरुप- यन्ति तेन द्वयमन्नाद्यमाप्नुवन्ति ग्राम्यांश्च पशूनारण्यांश्च द्विर्गामुपयन्ति तेन द्वयमन्नाद्यमाप्नुवन्त्योपधीश्च वनस्पतींश्च द्विरायुरुपयन्ति तेन द्वय- मन्नाद्यमामुवन्त्यप्सुचरं च परिप्लवं च ॥ १॥ ज्योतिः प्रथममहरुपयन्ति तस्य तान्येव च्छन्दोरूपाणि यानि प्रथमस्याह्नः प्रबो देवायानय इत्याज्यं प्रवत्प्रयदै प्रथमस्याह्नो रूपं माधुच्छन्दसः प्रउगो रथन्तरं वै साम सृज्यमानं माधुच्छन्दसः प्रउगोऽन्वसृज्यत तद्रूपेण कर्म समर्धयत्येतद्वा आधुकं कर्म यदूप- समृद्धमा त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एप एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मण- मिन्द्रो रथाय प्रवतं कृणोतीति मरुत्वतीयं प्रवत्मव? प्रथमस्याह्नो रूप- माया ह्याकुपवन्धुरेष्ठा इति निष्कैवल्यमावदावढे प्रथमस्याहो रूपं तत्सवितुर्वृणीमहेऽद्या नो देवसवितरिति नित्यैव वैश्वदेवस्य प्रतिपच्चानु- चरस्य तयोरुक्तं ब्राह्मणं युञ्जते मन उत युञ्जते धिय इति सावित्रं युक्तवद्युक्तवटै प्रथमस्याह्नो रूपं प्रद्यावायज्ञैः पृथिवी ऋता वृधेति द्यावापृथिवीयं प्रवत्मवढे प्रथमस्याह्नो रूपमिहेह वो मनसा बन्धुता नर इत्याभवमुशिजो जग्मुरभि तानि वेदसेत्यभिवद्राथन्तरं रूपं कथा देवानां कतमस्य यामनीति वैश्वदेवं कतम ऊती अभ्याववर्ततीत्यावदा- घट्टै प्रथमस्याह्नो रूपं वैश्वानराय पृथुपाजसे विप इति वैश्वानरीयं प्रवत्प्रवर्दै प्रथमस्याह्नो रूपं प्रत्यक्षसः प्रतवसों विरप्शिन इति मारुतं प्रवत्सवढे प्रथमस्याह्नो रूपमेति प्रहोता यतमस्य माययेति जातवेदसीयं प्रवत्मवढे प्रथमस्याह्नो रूपमिमं लोकं प्रथमेनाहाऽऽनुवन्त्यमिं देवं देय- तानां नामाधिभूतं वाचमात्मन्दधते ॥२॥ गां द्वितीयमहरुपयन्ति तस्य तान्येव च्छन्दोरूपाणि यानि द्वितीयस्या- दस्त्वं हि तवद्यश इत्याज्यं त्वं विचर्पणे श्रव इति विवत्तदस्यान्तरि- क्षस्य रूपं विवृतमिव हीदमन्तरिक्षं गार्समदः प्रडगो वृहदै साम मृज्य- मानं गार्समदः प्रउगोऽन्वसृज्यत तद्रूपेण कर्म समर्धयत्येतद्दा आधुंक कर्म यदपसमृद्धं विश्वानरस्य यस्पतिमिति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदि. वती तस्या उक्तं ब्राह्मणमिन्द्र इत्सोमपा एक इत्यनुचर इन्द्रः सुतपा विश्वायुरिति वियांस्तस्योक्तं ब्राह्मणमुत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पत इत्यद्वान्त्राह्मण- ·७२ ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । [२०अध्यायः] स्पत्य उत्तिठेत्युबै द्वितीयमहरिमा र त्या पुरुतमस्य कारोरिति मरात्वतीयगुद्वत्तस्योक्तं ब्राह्मणं सुत इत्वं निमिश्ल इन्द्र सोम इति निके वल्यं स्तोमे ब्रह्मणि शस्यमान उक्थ इत्युदत्तस्योक्तं ब्राहाणं विश्वो देवस्य नेतुरिति वैश्वदेवस्य प्रतिपद्विवती तस्या उक्तं ब्राह्मणमा विश्व- देवं सत्पतिमित्यनुचरो विवांस्तस्योक्तं ब्राह्मणं द्वे वैश्वदेवानां प्रतिपदी द्वावनुचरो पळूतुः संवत्सरः पविधो दे द्यावापृथिवी द्वे इमे प्रतिष्ठे पळ- ङ्गोऽयमात्मा पशिधोऽनु । अहोरात्रे द्वाघिमी पाणापानौ तन्न संवत्सरः संपदो यन्ति नाऽऽत्मसंस्कृतेन प्राणसंस्कृतेरभूदेवः सविता वन्यो नु न इति सावित्रमुहत्तस्योक्तं ब्राह्मणं ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंमुवेति द्यावापृथिवीयं विवत्तस्योक्तं ब्राह्मणं ततं मे अपस्तदु तायते पुनरि- त्यामवमुदत्तस्योक्तं ब्राह्मणं देवान्हुवे बृहच्छ्वसः स्वस्तय इति वैश्वदेव- मुदत्तस्योक्तं बाह्मणं पृक्षस्य वृष्णो अरुपस्य नूसह इति वैश्वानरीयं वृप एव वृपा वा इन्द्रो वृपा त्रिष्टुप्तस्माघृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधस इति मारुतं वृप एव तस्योक्तं ब्राह्मणं यज्ञेन वर्धत जातवेदसमिति जातवेदसीयं समिधानं सुप्रयसं स्वर्णरमित्युत्तस्योक्तं ब्राह्मणमन्तरि- क्षलोकं द्वितीयेनाहाऽऽप्नुवन्तीन्द्रं देवं देवतानामोजोऽधिभूतं प्राणमा. स्मन्दधते ॥३॥ आयुस्तृतीयमहरुपयन्ति तस्य तान्येव च्छन्दो रूपाणि यानि तृतीय- स्याह्नस्त्वमग्ने घV रिहत्याज्यं स्वयं संमृतं वा एतच्छन्दो यदह्नो रूपेण संपद्यते तान्रोहिदश्वगिर्वणस्त्रयस्त्रिंशतमावहेति वय इति तत्तृतीयस्याही रूपमौष्णिही वैश्वमनसः प्रउगों स्थन्तरं वै साम सृज्यमानमाप्णिहो वैश्वमनसः प्रउगोऽन्वसृज्यत तद्रूपेण कर्म समर्धयत्येतद्वा आधुकं कर्म यद्पसमृद्धं तं तमिद्राधसे मह इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत्तं तमिति निनृत्तिरन्तस्तृतीयमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कन्यहि तत इया- त्रय इन्द्रस्य सोमा इत्यनुचरनय इति तत्तृतीयस्याह्नो रूपं प्रैतु ब्राह्मण- स्पतिरिति प्रवान्ब्राह्मणस्पत्यः प्रदेव्ये तु सूनुतेति निनृत्तिरन्तस्तृतीयमहः नींव वा अन्नं गत्या नृत्यति कयहि तत इयातिम्रो मरुत्वतीयानां प्रतिपदरयोऽनुचरास्त्रयो बाह्मणस्पत्याखयो पा इमे ढोका इमानेव तं लोकानाप्नुवन्ति तिठा हरीरथ आयुज्यमानेऽतिमरुत्वतीयं तिति स्थितवत्तदन्तरम्पमन्तस्तृतीपमहस्तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा कयहि तत हयादिन्द्रस्य नु वीयर्याणि प्रयोचमिति निकेवल्यं तस्य तदेवान्तरूपं यदमू- ·[२१अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । .७३ -तानुवाद्यहन्नहिमन्वपस्ततर्देति यदेतद्भूतमिवाभ्युदुप्पदेवः सविता हिर- ण्ययेति सावित्रं घृतेन पाणी अभिप्रुष्णुते मख इति वृतवद्बहुदेवत्यं वै घृतं बहुदेवयं तृतीयमहस्तस्माद्धृतवद्धृतेन द्यावापृथिवी अमीवृते इति द्यावापृथिवीयं घृतवत्तस्योक्तं ब्राह्मणं तक्षत्रयं सुवृतं विद्मनाऽपस इत्यावं तक्षन्हरी इन्द्रवाहा वृषण्वसू इति निनृत्तिरन्तस्तृतीयमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कयहि तत इयादानो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वत इति वैश्वदेवमप्रायुवो रक्षितारो दिवे दिव इति निनृत्तिरन्तस्तृती. यमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति जयहि तत इयाद्वैश्वानराय धिपणामृतावृध इति धैश्वानरीयं घृतं न पूतमग्नये जनामसीति घृतवत्त- स्योक्तं ब्राह्मणमा रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोपस इति मारुतं तृष्णजेन दिव उत्सा उदन्यव इति दिव इति तदमुप्य लोकस्य रूपं त्वामन ऋतायवः समीधिर इति जातवेदसीयं त्वां त्वामिति सममृति यथा वै सोदर्कमेवं सप्रमृत्यन्तरूपममुं लोकं तृतीयेनाहाऽऽप्नुवन्त्यादिन्यं देवं देवतानां रूपम- धिभूतं चक्षुरात्मन्दधते रूपमधिभूतं चक्षुरात्मन्दधते ॥ ४ ॥ इति शासायनब्राह्मणे विंशतितमोऽध्यायः ॥ २० ॥ हरिः ॐ देया वै मृत्यु पाप्मानमपजिघांसमाना ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमीप्सन्त एतमभिप्लवं पळहमपश्यस्त एतेनामिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्युं पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमापुस्तथो एवैतद्यज- माना एतेनैवाभिप्लवेनाभिप्लुत्य मृत्यु पाप्मानमपहत्य ब्रह्मणः सलोकतां सायुज्यमामुवन्ति त एतेन पूर्येण व्यहेणाभिप्लुत्य गवा चतुर्थेऽहन्नयजन्त गमनायैवाऽऽयुः पञ्चममहरुपायन्त्सर्वायुत्वाय ज्योतिः पष्ठमहः पुनः परस्तात्पर्यास्यन्मृत्योरेव पाप्मनो नान्ववाऽगनाय ॥१॥ गां चतुर्थमहरुपयन्ति तस्य तान्येव च्छन्दोरूपाणि यानि चतुर्थ- स्थाह्रो होताऽजनिट चेतन इत्याज्यं जातवजातयदै चतुर्थस्याह्नो रूपं भैधातिथः प्रउगो वृहदै साम सृज्यमानं भैधातिथ: प्रउगोऽन्वसृज्यत तद्रूपेण कर्म समर्धयत्येतद्वा आधुकं कर्म यद्रूपसमृद्धं जनिष्ठा उग्रः सहसे नुरायेति मरुत्वतीयं जातवजातयदै चतुर्थरयाह्नो सपमुग्रो जज्ञे वीर्याय स्वधावानिति निप्फेवल्यं जातवजातवद्वै चतुर्थस्याह्रो रूपं तद्देवस्य सवितुर्वायं महदिति सावित्रगजीजनत्सविता सुम्नमुक्थ्यमिति जातव- जातवद्ध चतुर्थस्याह्नो रूपं ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभवेति द्यावा. पृथिवीयं सुजन्मनी धिपणे अन्तरीयत इति जातबजातव चतुर्थ- ·७४ ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । (२९अध्यायः स्याह्नो रूपमनश्वो जातो अनमीशुरुक्थ्य इत्यावं जातवज्जात- वढे चतुर्थस्याह्रो रूपममिरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्थमेति वैश्वदेवं यज्ञं जनित्वी तन्वी निमामृजुरिति जातवज्जातवद्ध चतुर्थस्याह्नो रूपं वैश्वान राय पृथुपाजसे विप इति वैश्वानरीयं तस्मिन्त्सुन्नानि यजमान आवक इत्यावदाई चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपं पुनः प्रायणीयं हि चतुर्थ- महर्जात आपृणी भुवनानि रोदसी ३ इति जातवजातबद्वै चतुर्थ- स्याह्नो रूपं प्रये शुम्मन्ते जनयो न सप्तय इति मारुतं जातवजात. बट्टै चतुर्थस्याह्नो रूपं जनस्य गोपा गजनिष्ट जागृविरिति जातवेद- सीयं जातवजातवद्ध चतुर्थस्यानो रूपमन्नं चतुर्थेनाहाऽऽनुवन्ति चन्द्र मसं देवं देवतानां दिशोऽधिभूतं श्रोत्रमात्मन्दधते ॥२॥ आयुःपश्चममहत्ययन्ति तस्य तान्येव च्छन्दोरूपाणि यानि पञ्चम- स्थाह्रोऽन ओजिष्ठमा मरेत्याज्यं प्रनो राया परीणसेति रायेति रयिम- दयिमदिति वा अस्य रूपं मध्यासवत्तत्पङ्के रूपं संहार्यप्रडगो रथन्तरं वै साम सृज्यमानं संहार्यप्रउगोऽन्वसृज्यत तपेण कर्म समर्धयत्येतद्वा आधुकं कर्म यद्वपसमृद्धं कस्य वीरः को अपश्यदिन्द्र मिति मरुत्वतीयं यो राया वज्रीसुतसोममिच्छन्निति रायेति रविमयिमदिति वा अस्य रूपमेतायामोपगव्यन्त इन्द्रमिति निकैवल्यं गच्यन्त इति पशुमत्पगुम दिति वा अस्य रूपमुद्रुप्य देवः सविता हिरण्ययेति सावित्रं घृतेन पाणी अभिनुप्णुते मस इति घृतवद्धृतमिति पशुमत्पशुमदिति वा अस्य रूपं घृतवती भुवनानाममिश्रियेति द्यावापृथिवीयं घृतवत्तस्योक्तं बाह्मणं ततं मे अपस्तदु तायते पुनरित्यावं सुचेव वृतं जुहवाम विद्मः नेति घृतयत्तस्योक्तं बाह्मणं कथा देवानां कतमस्य यामनीति वैश्वदेवं सहस्रसा मेधसा ताविवत्मनेति सहसा इति पशुमत्पगुमदिति या अस्य रूपं पृक्षस्य वृष्णो अल्पस्य नूसह इति वैश्वानरीयमपामुपस्थे महिपा अगृभ्णतेति महिपा इति पशुमत्पशुमदिति वा अस्य रूपं प्र वस्पळकत्सु विताय दावन इति मारुतं गवामिव श्रियसे शृङ्गमुत्तममिति गवामि- घेति पशुमत्पशुमदिति या अस्य रूपं चिन इच्छिशोस्तरुणस्य वक्षय इति जातवेदसीयं वाजिन्तमाय सह्यसे मुपिपेति याजवत्तदेतस्याहो गपं मध्यासयत्तत्पकै रूपं पशून्पञ्चमेनाद्वाऽऽमुयन्ति रदं देवं देवताना यशोऽधिमूतं धीर्यमारमन्दधते ॥३॥ ज्योतिः पठमहापयन्ति तस्य तान्येव च्छन्दोरूपाणि यानि पठ• ·[२१अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्क्षायनब्राह्मणम् । स्याह्नः सखायः सं वः सम्यञ्चमित्याज्यं सखाय इति सर्वरूपं सर्वरूपं वै पष्ठमहस्तस्मात्सखाय इति सर्वानेवानुवदति संहार्यप्रउगो बृहदै साम सृज्यमानं संहार्यप्रउगोऽन्वसृज्यत तद्रूपेण कर्म समर्धयत्येतद्वा आधुकं कर्म यदूपसमृद्धं महाँ इन्द्रो नृवदाचर्पणि प्रा इति मरुत्वती- यमुरुः पृथुः सुकृतः कर्तृमिभूदिति निनृत्तिरन्तः पष्ठमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति काहि तत इयाद्यो जात एव प्रथमो मनस्वानिति निप्केवल्यं तस्य तदेवान्तरूपं यद्भूतानुवादि यो दासं वर्णमधरं गुहा- करिति यदेतद्मूतमिवाभि सोदकं भवति तद्वितीयमन्तरूपं तद्देवस्य सवितुर्वायं महदिति सावित्रं दिवो धर्ता मुवनस्य प्रजापतिरिति दिव इति तदमुप्यलोकस्य रूपं घृतेन द्यावापृथिवी अभीवृते इति द्यावापृ- थिवीयं घृतवत्सर्वदेवत्यं वै घृतं सर्वदेवत्यं वै पष्ठमहस्तस्माद्धृतवत्किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्नित्यामवं श्रेष्ठो यविष्ठ इति निनृत्तिरन्तः पष्ठमहर्नीव पा अन्तं गत्वा नृत्यति कम्यहि तत इयादबुध्रमुत्य इन्द्र- घन्तो अनय इति वैश्वदेवं तस्य तदेवान्तरूपं यत्सोदक वैश्वानराय धिपणा सृता वृध इति वैश्वानरीयं वृतं न पूतमग्नये जनामसीति घृत- यत्तस्योक्तं ब्राह्मणं धारावरा मरुतो धृप्ण्योजस इति मारुतं धारावरा इति निनृत्तिरन्तः पष्ठमहवि वा अन्तं गत्वा नृत्यति कन्यहि तत इयात्त्वमग्ने शुभिस्त्वमाशुशुक्षणिरिति जातवेदसीयं त्वं त्वमिति सप्रमृति यथा वै सोदकमेवं समभृत्यन्तं रुपमपः पठेनाद्वाऽऽनुवन्ति प्रजापति देवं देवतानां तेजोऽधिभूतममृतमात्मन्दधते ॥४॥ तदाहुः कस्माद्वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्तनकदेवत्यानि न द्विदेवत्या- नीति नैकदेवत्येन यातयामं भवति न विदेवत्येन वैश्वदेवेनैव यातयामं भवति तस्माद्वैश्वदेवान्येवान्वायात्यन्त एतेपामेवाहां सपटताया एतेपा- ममिवानामयातयामताये ज्योतिः प्रथममहरुपयन्ति तस्यैकाहस्य रूपेणायं ह्येकाह उत्तरेपामह्नां ज्योतिगा द्वितीयं गच्छन्ति धेनेनाऽऽयु- स्तृतीयं पन्ति ह्येनेनाग्निष्टोमा प्रथमोत्तमे अहनी चत्वार्युक्थानि मध्ये ब्रह्म या अभिटोमः पशव उक्थानि ब्रह्मणैव तत्पशूनुमयतः परिगृह्याऽऽ- स्मन्दधते तेपा बा एतेपां चतुर्णामुक्थानां सहस्रं स्तोत्रियाः साहस्राः पशवः प्र साहसं पोपमानोति य एवं वेद पृष्ट्यान्तान्या इतश्चतुरश्च- नुरोऽभिप्लवानुपयन्ति पशवो वा अभिप्वाः श्रीः पृष्ठ्यानि पशुभिरेप तन्ट्रियमुमयतः परिगृह्याऽऽत्मन्दधते पृष्ठ्यारम्मणान्या अवं विश्व- ·७६ [२२अव्याय] ऋग्वेदे शासायनबाहाणम् ।' जितश्चतुरश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति श्रीर्वा अभिप्लवाः पशवः पृठ्यानि श्रियैव तत्पशूनुमयतः परिगृह्याऽऽत्मन्दधते ॥ ५॥ क्लप्तो वा अभिप्लवः क्लप्तच्छन्दा यो वै यज्ञक्रतुः क्लप्तच्छन्दा मवति सर्वजागतानि वे तस्य निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसवने तथा यथा यथं निविदो धीयन्ते ता एनान्यथायथं धीयमानाः सर्वेषु च लोकेषु सर्वेषु च कामेपु यथायथं दधति तयत्सर्वजागतानि निविद्धानानि भवन्ति तृतीयसपने तेनो यः सर्वजागते तृतीयसबने कामः स उपाप्तो यदे वतास्तन्व्याशिाभोऽहरहः शस्यन्ते तैनो यः सर्वश्रेष्टुभे तृतीयसवने कामः स उपाप्तो यद्वेवैया तन्छया गायत्र्यहरहः सुरुपकृतः शस्यते तेनो यः सर्वगायत्रे तृतीयसवने कामः स उपाप्तो यद्वेवैप पळहः पुनः पुनरमिप्लवते तस्मादभिधो नामाभिप्लवन्ते होनेन स्वर्गीय लोकाय यजमानाः स्वर्गाय लोकाय यजमानाः॥६॥ इति शाक्षायनमाह्मणे एकविंशतितमोऽध्यायः ॥२१॥ हरिः ॐ प्रथममहरयमेव लोक आयतनेनाग्निर्गायत्री त्रिवृत्स्तोमो रथंतरं साम तन्वस्य निदानं तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि करिष्यत्प्रथमे पदे सदेवं यद्वै भविष्यत्तकरिष्यदावत्मवदेपवदर्षवदतवाक्तवाक्षा- नवज्योतिप्मनुक्मवदित्युप प्रयन्तो अध्वरमित्याज्यं प्रवत्प्रवद्वै प्रथम. स्याह्नो रूपं गायत्रं गायत्रप्रातः सवनो ह्येप यह इति नु व्यूल्ह उद्धृ. त्यैतत्य वो देवायाग्नय इति समूल्हे तस्योक्तं ब्राह्मणं माधुच्छन्दसः प्रजा गस्तस्योक्तं ब्राह्मणमायाविन्द्रोऽवस उप न इति मरुत्वतीयमावदावद्वै प्रथमस्याहो रूपं स्वर्णरादवसेनो मरुत्वानिति स एवास्मिन्मरुन्यङ्ग आ न इन्द्रो दूरादान आसादिति निकेवल्यमावदायदै प्रथमस्याह्नो रूपं संपाती निष्केवल्यमरुत्वतीये भवतः प्रथमेऽहनसंपति देवाः स्वर्ग लोकं समपतस्तस्मादेनी प्रथमौ शस्येते स्वग्यों तद्यसंपाती निप्केवल्यमरुख- तीये भवतः प्रथमेऽहन्स्वर्गस्यैव लोकस्य समष्ट्ये युञ्जते मन उत युञ्जते धियः प्रद्यावा यज्ञैः पृथिवी ऋता वृधेहे हवो मनसा बन्धुता नर इत्यामवं तेन नियच्छति युक्तवन्ति च वै प्रवन्ति च प्रथमेऽहन्मुक्तानि शस्यन्ते तद्यदिहेह व इत्यामयं करोति तन्नियुत्या प्रच्युत्यै रुपं हयो न विद्वां अयुनि स्ययं धुरीति वैश्वदेवं युक्तवाक्तबद्ध प्रथमस्याह्नो रूपं तस्य द्वे उत्तमे उत्गृजति फुषिदेते अवधृते आग्निमारते शस्येते३ इति तदु ह स्माद ·७७. २२अध्याय) ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । कौषीतकिः शंसेदेव सूक्तस्याव्यवच्छेदाय न ह वा ऋक्छस्त्रेण यातयामा मवति नानुवचनेन वपट्कारेणैव सा यातयामा भवति समानेऽहन्वैश्वा- नराय पृथुपाजसे विप इति वैश्वानरीयं प्रवत्प्रवद्वै प्रथमस्याह्नो रूपं प्रश- र्धाय मारुताय स्वभानव इति मारुतं प्रवत्प्रवद्वै प्रथमस्याह्नो रूपं प्रत- व्यसी नव्यसी धीतिममय इति जातवेदसीयं प्रवत्मवद्वै प्रथमस्याह्नो रूप- मिमं लोकं प्रथमेनाहाऽऽनुवन्ति गायत्री छन्दनिवृतं स्तोमं रथन्तरं साम प्राची दिशं वसन्तमृतूनां वसून्देवान्देवजातमनिमधिपतिम् ॥१॥ द्वितीयमहरन्तरिक्षलोक आयतनेनेन्द्रचिटुप्पञ्चदश स्तोमो बृहत्साम तन्वस्य निदानं तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि कुर्वन्मध्यमे पदे सदेवं यद्वै प्रत्यक्षमस्पृष्टं तरकुर्वद्धतवववववृषण्वदुइद्विव स्थितं त्वामि- त्यमिं दूतं वृणीमह इत्याज्यं होतारं विश्ववेदसमिति विवत्तस्योक्तं बाह्मणं गायत्रं गायत्रप्रातःसवनो ह्येप व्यह इति तु व्यूल्ह उद्धृत्यै तत्त्वं हि क्षेतवद्यश इति समूल्हे तस्योक्तं ब्राह्मणं गार्ल्समदः प्रउगस्तस्योक्तं बाह्मणमिन्द्र सोमं सोमपते पिरममिति मरुत्वतीयं माध्यदिने सवने वन- हस्तेति वज्रवत्तदेतस्यालो रूपं या त ऊतिरवमा या परमेति निष्केवल्यं ताभिरूपु वृत्रहत्येवीन इति वृत्रहवत्तदेतस्याह्नो रूपं तद्देवस्य सवित्तु वायं महदिति सावित्रं बिरन्तरिक्षं सविता महित्वनेति तत्मत्यक्षमन्तरि- क्षस्य रूपं ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंमुवेति द्यावापृथिवीयं विवत्त- स्योक्तं ब्राह्मणं तक्षत्रथं सुवृतं विद्मनाऽऽप स इत्यावं तक्षन्हरी इन्द्र- वाहा वृपण्वसू इति वृपण्यत्तस्योक्तं ब्राह्मणं यज्ञस्य वो रथ्यं विश्पति विशामिति शातिं वैश्वदेवं वृपाकेतुर्यजतो द्यामशायतेति वृपण्व- तस्योक्तं ब्राह्मणं पृक्षस्य वृष्णो अरुपस्य नूसहो वृष्णे शर्धाय सुमखाय वेधस इति वृषण्वती तयोरक्तं ब्राह्मणं भूचित्सहोजा अमृतो नितुन्वत इति जातवेदसीयं होता यदूतो अभवद्विवस्वत इति विवत्तस्योक्तं ब्राह्मणं तस्य प्रातमधु धिया वसुर्जगम्यादित्युत्तमा परमे वै तदहरभिव- दति परमे वै तदहरभ्यारभ्य वसन्तीति ह स्माऽऽह कौपीतकिरन्तरिक्ष- लोकं द्वितीयेनाहाऽऽमुवन्ति त्रिदुभं छन्दः पञ्चदशं स्तोमं बृहत्साम दक्षिणां दिशं ग्रीष्ममृतूनां मरुतो देवान्देवजातमिन्द्रमधिपतिम् ॥२॥ तृतीयमहरसाव लोक आयतनेन वरुणो जगती सप्तदश स्तोमो वै रूपं साम तन्वस्य निदानं तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि चकृवदुत्तमे पदे सदेवं यद्वै भूतानुवादि तच्चकृवश्चायट्रोमथवद्तवस्थितयदन्तयत्सो.

·७८ ऋग्वेदे शावायनवाह्मणम् । (२२अध्यायः) पर्कमनिरुक्तं सप्रभृतीनि युवा हि देवहूतमानित्याज्यं तदाहुर्यदन्तस्तृ. तीयमहरथ कस्मायुक्तपदाज्यमित्येतेन वा अङ्गा देवाः स्वर्ग लोकमा यन्युक्ता वै तदायस्तस्मादिति बूयादा अग्ने रथीरिवेति रथवत्तदे- तस्याह्रो रूपं गायत्रं गायवप्रातःसवनो ह्येप यह इति नु व्यूल्ह उट्ट त्यैतत्त्वमझे वसूंरिहेति समूल्हे तस्योक्तं वाह्मणमौप्णिह आनेयः प्रउगो जागतं वै तृतीयमहस्तद्यदौष्णिह आत्रेयस्तृतीयस्याह्नः प्रउगस्त- मातः सवनं जगती भजते ॥३॥ ज्यर्यमा मनुपो देवतातेति मरुत्वतीयं त्रीति तत्तृतीयस्याहो रूपं ययाव इन्द्र ते शतमिति वैरूपस्य स्तोत्रियः भूमी रुतस्युरिति निवृत्तिरन्तस्तृतीयमहर्नीव वा अन्तं गत्या नृत्यति कडूहि तत इया- द्यदिन्द्र यावतस्त्वमित्यनुरूपः शिक्षेयमिन्मयते दिवे दिव इति निनृत्ति- रन्तस्तृतीयमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कन्यहि तत इयादिन्द्र विधा तु शरणमिति त्रिवान्सामप्रगाथस्त्रिधाविति तत्तृतीयस्याहो रुपमहं भुवं वसु नः पूर्यस्पतिरितीन्द्रसूक्तमहमहमिति सप्रभृति यथा थै सोदकमेवं समभृत्यन्तरूपं यो जात एव प्रथमो मनस्वानित्येतस्गि- श्रेष्टुभ निविदं दधाति तदेतदिन्द्र तनूः सूक्तमेतस्मिन्ह गृत्समदो बाभ्रवो निविदं दधदिन्द्रस्य प्रियं धामोपजगामेत्युप ह या इन्द्रस्य प्रियं धाम गच्छति जयति परं लोकं य एतस्मिन्मूक्ते निविदं दधाति तस्य तदेवा. न्तरूपं यद्धृतानुवादि यो दासं वर्णमधरं गुहाकरिति यदेतद्भूतमिवाभि- सोदकं भवति तद्वितीयमन्तरूपम् ॥४॥ अभि त्वा देवसवितरित्यमिवाननुपरस्तदाहुर्यदन्तस्तृतीयमहरथ कस्मादभिवाननुचर इत्येतेन वा अह्ना देवाः स्वर्ग लोकमायन्नभिप्रे- प्सन्तो वै तदायस्तस्मादिति बूयादुदुप्य देवः सविता हिरण्यया धृतवती मुवनानामभि श्रियेति घृतवती तयोरुक्तं बाह्मणमनश्वो जातो अनमी. शुरुक्थ्य इत्यामवं रथस्त्रिचक्रः परिवर्तते रज इति विचक इति तत्तृती यस्याह्नो रूपं परावतो ये दिधिपन्त आप्यमिति वैश्वदेवं परावत इत्य- न्तो ये परावतोऽन्तस्तृतीयमहरन्ते अन्तं दधात्यर्धर्योदर्माणि ह या एतानि सूतानि भवन्ति पदोदाण्येकान्यर्धपदोदकांण्येकान्यर्थतत्तृती- यपदोदर्शमेव तत्तृतीयस्याही रूपं वैश्वानराय धिपणामृता वृध इति वैश्वानरीयं घृतं न पूतमग्नये जनामसीति घृतवत्तस्योक्तं ब्राह्मणं धारा यरा मरुतो धृष्ण्योजस इति मारुतं धारावरा इति निनृत्तिरन्तस्तृती.

·२२अध्यायः] ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । ७९ यमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कद्यहि तत इयात्त्वमग्ने प्रथमो अद्विारा ऋपिरिति जातवेदसीयं त्वं त्वमिति सप्रभृति यथा वै सोदर्क- मेवं स प्रभृत्यन्तरूपममुं लोकं तृतीयेनाह्नाऽऽप्नुवन्ति जगतीं छन्दः सप्तदर्श स्तोमं वैरूपं साम प्रतीची दिशं वर्षा ऋतूनामादित्यान्देवा- न्देवजातं वरुणमधिपतिम् ॥ ५॥ अन्तस्तृतीयमहस्ते देवा अन्तं गत्वा चतुर्थमहरैच्छंस्तस्मादिच्छध्वं तदिष्ट्वाऽविन्दस्तस्माद्युक्तवत्तदाहुर्यदन्तस्तृतीयमहरथ कस्माच्चतुर्थेऽहन्यू- ङ्खयतीति वाच एव तदायतनं यच्चतुर्थमहरन्नं विराळन्नं न्यूयोऽन्नमेव तद्यज्ञे च यजमानेषु च दधात्यथो अवाप्यते वै तृतीयेनाह्ना वाक्तामेवेत- चतुर्थेऽहन्विभावयति यथायस्तप्तं विनयेदेवं तद्वाचो विभूत्यै तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि सम्राट्वत्स्वरावद्विराजातवदूतिमद्दीतिमत्परिवदभिवदुप- वदित्याग्निं न स्ववृक्तिभिरिति बै मदमाज्यं विमदेन वै देवा असुरान्वि- मदस्तद्यद्विमदः शस्यते मध्यतश्च होत्रासु चाङ्गादङ्गादेव तद्यजमानाः पाप्मानं विमदन्त्यग्निर्जातो अथर्वणेति जातवत्तदेतस्याह्नो रूपम् ॥६॥ ता दश जगत्यः संपद्यन्ते जगत्प्रातःसवनो ह्येप व्यहो विंशति- यत्री गायत्री प्रातःसवनं वहति तदु ह प्रातःसवनरूपान्वाय इतीति नुव्यूल्ह उद्धृत्यैतदग्निं नरो दीधितिभिररण्योरिति समूल्हे वैराजमाज्यं राज पृष्ठं तत्सलोम वासिष्ठमाज्यं वासिष्ठं पृष्ठं तत्सलोम हस्तच्युती जनयन्त प्रशस्तमिति जातवत्तदेतस्याह्नो रूपमानुटुमः प्रउग आनुष्टुमं वैतुर्थमहस्तदेनस्वेन च्छन्दसा समर्धयति तं त्वा यज्ञेभिरीमह इति यज्ञवत्या मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते पुनरारम्भ्यो वै चतुर्थेऽहन्यज्ञो यज्ञमेव तदारभते श्रुधीहवमिन्द्रमारिपण्य इति मरुत्वतीयं ता वा एतानिनुमो विराइवर्णास्ता अब क्रीयन्त एता ह्यह्रो रूपेण संपन्ना इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोममिति विज्ञातत्रैष्टुभं सवनधरणं तानि वा एतानि विज्ञा. तत्रैष्टुमानि सवनधरणानि मध्यदिनान्न च्यवन्ते त्रैष्टुमो वा इन्दो मध्यं- दिनायतनो वा इन्द्रस्तद्यदेतानि विज्ञातत्रैष्टुमानि सवनधरणान्यपि न्यूल्हच्छदसो मध्यदिनान्न च्यवन्ते त्रैष्टुम इन्द्रो नेदिन्दं स्वादायतना- च्यवयानीति जातं यत्त्वा परि देवा अमूपन्निति जातवत्तदेतस्याह्रो रूपमिमं नु मायिनं हुव इति मरुत्वतीयं गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो टेप यहः ॥७॥ अथात इह न्यूखयेदिहा ३ इति स्तोत्रियानुरूपयोश्चैव न्यूसा उत्थ- मुसीययोश्चातनाऽऽद्रियेताऽऽत्मा वै स्तोत्रियः प्रजानुरूपोऽन्नं विरा-

·८०
ऋग्वेदे शाङ्खायनवाह्मणम् ।
२२अध्याय)
कन्नं म्यूयोऽन्नमेयाऽऽत्मनि मजायां च धात्यानुष्टुभ न्यूद्धं न्यूह्यन्येदिति
हैक आहुरानुष्टुभं वै| चतुर्थमहस्तदेनस्वेन च्छदसा समर्धयति बैराज
न्यूज़ न्यूज़पेदिति सा स्थितिरन्नं विराळनं न्यूल्सोऽन्नमेव तदात्मनि
पजायां च दधाति मध्यमे पदे न्यूसयेदात्मा वै पूर्व पदं प्रजोत्तमं
मध्यं मध्यमं पदं मध्ये वा इदमात्मनोऽन्नं धीयते तद्यथाऽऽभियासमन्न
मद्यादेवं तदिन्द्रमिद्देवतातय इत्यष्टेन्द्रः साम्नः प्रगाथ एतेन वै देवाः
सर्वा अष्टीराश्नुवत तथो एतद्यजमाना एतेनैव सर्वा अटीरइनुबते
कुह श्रुत इन्द्रः कस्मिन्नोति कुहश्रुतीयास्ता वा एता विराजों वाऽनु
दुमो वा भवन्ति ता अत्र क्रीयन्त एता पन्नोरूपेण संपन्ना युध्मस्य ते
वृपभस्य स्वराज इति विज्ञात–टुमं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणं
स्वराज इति स्वरात्स्वराजुदिति घा अस्य रूपं त्यमु वः सत्रासाहमिति
निकेवल्यं विश्वासु गीर्वायतमित्यावदावद्ध चतुर्थस्याहः प्रायणीयरूपं
पुनः प्रायणीयं हि चतुर्थमहर्गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो ह्येप व्यहः॥८॥
हिरण्यपाणिमूतय इत्यूतिमाननुचर ऊतय इत्यूतिमतिमदिति वा
अस्य रूपमा देवो यातु सविता सुरलः प्र द्यावा यः पृथिवी नमोभिः
भऋभुभ्यो बूतमिव वाचमिप्ये प्र शुक्रतु देवी मनीपेत्येति वा वै प्रेति वा
प्रायणीयरूपं तस्मादावन्ति च प्रयन्ति च चतुर्थेऽहन्मुक्तानि गस्यन्ते पाय-
णीयरूपेण पुनः प्रायणीयं हि चतुर्थमहद्विपदाः शस्यन्ते द्विपादा अभि-
शामितुमर्हत्यभिज्ञान्यतदूपं तयथोपप्रयाय स्वर्गस्य लोकस्य नेदीय.
स्तायां वसेदेवं तत्मसम्राजो असुरस्य प्रशस्तिमिति वैश्वानरीय समाज
इति सम्रादत्सनाइदिति वा अस्य रूपं क ई व्यक्ता नः सनीळा इति
मारुतं तस्य तद्वाम्मणं यत्प्रशुशीयस्य हुवे वः सुयोत्मानं सुवृक्तिमिति
जातवेदसीयं तस्य तद्वामण यन्मगवतीयस्य प्र यन्तु वाजास्तविपीभिः
रग्मय इति तिम्रोऽधिकाः समूल्ता आ त्वेपमुग्रमय ईमहे वयमित्यावदाय?
चतुर्थस्याह्नः प्रायणीयरूपं पुनः प्रायणीय चतुर्थमहर्वसु न चित्रमहस
गृणीय इति जातवेदसीय वृतनिणिग्यह्मणे गानुमेरयेत्याबदावदै चतुर्थ-
स्याह्नः मायणीयरूपं पुनः प्रायणीयं हि चतुर्थमहरथोक्यान्युपेत्य सृप्त्या
पोळशिनमुपयन्ति पोळशफलं वाई सर्वमस्यैव सर्वस्याऽऽप्त्या अन्नं
चतुर्थेनाहाऽऽनुवन्त्यानुष्टुभं छन्द एकविंश स्तोमं वैराज सामोदीवी
दिशं शरदमृतूनां साध्याश्चाऽऽप्यांश्च देवान्देवजाते बृहस्पतिं च चन्द्रमसं
चाधिपती वृहस्पतिं च चन्द्रमसं चाधिपती ॥९॥
दति शाहायनबाहाणे द्वाविंशोऽध्यायः ॥ २२ ॥

·[२३अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् । हरिः ॐ पशवः पञ्चममहः पङ्सिर्वं तन्वस्य निदानं पशः पति- रिति तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि वृपभवद्धेनुमदुग्धवद्धृतवन्मद- यिमद्वाजवद्ध्यासवदितीममू पु यो अतिथिमुपqधमित्याज्यं रायः सूनो सहसो मत्यप्विति राय इति रयिमद्रयिमदिति वा अस्य रूपमध्यासष- चपके रूपं जागतं जगत्मातःसवनो ह्येप यह इति नु ध्यूल्ह उद्ध- त्यैतदमिं तं मन्ये यो वसुरिति समूल्हे पाझं पनि पश्चममहर्यदेतद- हस्तदेता अस्तं यं यन्ति धेनध इति धेनुमद्धिति वा अस्य रूपं पाहतः प्रउगः पशवः पञ्चममहर्वार्हताः पशषः पशूनामेयाऽऽप्त्यै यत्पाज- न्यया विशेति मरुत्वतीयस्य प्रतिपस्पाञ्चजन्ययेति तरपञ्चमस्यालो रूप- मित्था हि सोम इन्मद इति महत्पाझं तस्योक्तं माह्मणमवितासि सुन्वतो वृक्तर्हिप इति पट्पदाः पड़वा ऋतषः संवत्सरः संवत्सरस्पैयाऽऽप्त्यै तासां गायत्रीशंसं शस्त्रमिति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तद्वा अन संपन्नं यद्गायत्रीशंसं तद्यदष्टाभिरष्टाभिरक्षरैः . प्रणौति तद्वायत्रीरूपं मरुत्वों इन्द्र वृषभो रणायेति विज्ञासत्रैटुमं सवनधरणं तस्योक्तं बाह्मणं वृषभी रणायेति वृपमवत्तदेतस्याह्नो रूपमयं हयेन वा इमिति मरुस्वतीयं गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो ह्येप व्यहः ॥१॥ महानाम्न्यः पृष्ठं मवन्ति महानाग्नीभिर्वा इन्द्रो वृत्रमहंस्तं वृत्रं हत्वा यन्तं देवताः प्रत्युपातिष्ठन्त पराञ्च्यो हास्मादग्रेऽपकान्ता बिम्पत्यस्तस्थुस्तं प्रजापतिः पप्रच्छाशको हन्तूइमित्येवाह्येवेति प्रत्यु- वाचानिरुक्तमनिरुक्त उधै प्रभापतिस्तत्माजापत्यं रूपं सममिः पप्रच्छा. शको हन्नूयमित्येवाह्यम इदि प्रत्युवाच तं स्वो महिमा पप्रच्छा. शको हन्तूमिति स हास्मादोऽपक्रान्तो घिभ्यस्यस्थावेघाहीन्द्रप्ति भयुवाच तं धूपा पप्रच्छाशको हन्तू३ मित्येवाहि पूपनिति प्रत्युवाच तं विश्वे देवाः पप्रच्छुरशको हन्तू ३ मित्येवाहि देवा इति प्रत्युवाच तानि या एतानि पञ्च पदानि पुरीपमिति शस्यन्ते सोरुष एव घेला ता वा एताः शक्कर्य एतामि, इन्द्रो वृत्रमशकद्धन्तुं तद्यदामिष॑त्रम- शकद्धन्तुं तस्माच्छकर्यः शक्कयो हि भत्यस्मै पिपीपते यो रयियो रयिंतमस्त्यमुवो अप्रहणमिति अयस्तृचा अस्मा अस्मा इदन्धस इति बृहती दशमी करोत्येवा पसि वीरयुरिति त्येष स्थिता पुरीपस्य समानामिव्याहारा तथा स स्तोत्रियेण समो वाऽतिशयो या संपद्यते यदिन्द्र नाहुपीप्येति साम्नः प्रगाथो यहा पञ्च क्षितीना.

·ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । [२अध्यायः] मिति पञ्चेति तत्पश्चमस्याह्रो रूपमिन्द्रो मदाय वावृध इति मह- स्पाडूक्तं तस्योक्तं ब्राह्मणं प्रेदं ब्रह्मचर्येप्वाविथेति पटूपदास्तासा- मुक्तं ब्राह्मणमभूरेको रविपते रयीणामिति विज्ञातत्रैटुमं सवनधरणं तस्पोक्तं ब्राह्मणं रविपते रयीणामिति रयिमद्रयिमदिति वा अस्य रूपं मध्यासवत्तत्पङ्के रूपं तमिन्द्रं वाजयामसीति निष्केवल्यं स वृपा वृपमोऽमृवदिति वृषभवत्तदेतस्थाह्रो रूपं गायत्रं गायत्रमध्यंदिनो हप ध्यहः ॥२॥ तत्सवितुर्वरेण्पमिति धैश्वामित्रोऽनुचरः पृष्टयानामेव नानात्वाय वाजयन्तः पुरंध्येति घाजवत्तवेतस्याह्नो रूपमुदुप्य देवः सविता दमूना इति सावित्रं वाममद्य सवितर्वाममुश्व इति वाममिति पशुमत्पशुम. दिति धा अस्य रूपं मही द्यावापृथिवी इह ज्येष्ठे इति द्यावापृथिवीयं रुवद्धोक्षा पप्रथानोभिरेवैरित्युक्षेति पशुमत्पशुमदिति या अस्य रूपमृ- मुर्विम्या वाज इन्द्रो नो अच्छेत्यामवै ये गोमन्तं वाजवन्तं सुवीर- मिति गोमन्तमिति पशुमत्पशुमदिति वा अस्य रूपं कोऽनु वा मित्रा- घरुणा वृता यन्निति वैश्वदेवं यज्ञायते वा पशुपो न वाजानिति पशुप इति पशुमत्पशुमदिति वा अस्य रूपं मध्यासवत्तत्पढ़े रूपं हविप्पान्त मजरं स्वर्विदीति वैश्वानरीयं पान्तमिति तत्पञ्चमस्याह्नो रूपं यपुर्नु तञ्चिकितुपे चिदस्त्विति मारुतं समान नाम धेनुपत्यमानमिति धेन्विति पशुमत्पशुमदिति था अस्य रूपमग्निहतिा गृहपतिः स राजेति जातवे. दसीयमवानो मघवन्वाजसाताविति वाजवत्तदेतस्याह्नो रूपं मध्या- सवत्तत्पने, रूपमिति नु व्यूल्हेऽथ समूल्हे मूर्धानं दिवो अरतिं पृथिव्या इति वैश्वानरीयं नाभिं यज्ञानां सदनं रयीणामिति रयिमद्रयिमदिति पा अस्य रूपमा रुद्रास इन्द्रवन्तः सजोपस इति मारुतं गोमदश्चा. वयवत्सुवीरमिति गोमदश्वावदिति पशुमत्पशुमदिति वा अस्य रूप- मिममूघु वो अतिथिगुपबुंधमिति जातवेदसीयं तस्योक्तं ब्राह्मणं पशून्प: समेनाद्वाऽऽनुवन्ति पति छन्दस्त्रिणवं स्तोमं शावर सामाची दिशं हेमन्तमृतूनां मरुतो देवान्देवजातं रुद्रमधिपतिम् ॥३॥ पशयः पन्चममहरथ पुरुप एवं पष्ठमहः सधै पुरुपः प्रजापतिः पूर्वोऽस्य सर्वम्यातिच्छन्दो व प्रजापतिस्तत्माजापत्यं रूमममुरीन्दं प्रत्यु. कमत पर्वन्पर्वन्मुप्फान्कृत्वा वामिन्द्रः प्रतिजिगीपन्पर्वन्पर्वछेपास्य फुरतेन्द्र उ ये परच्छेपः सर्व या इन्देण जिगीपितं तां सममवत्तमहं- ·८३ [२३अध्यायः ऋग्वेढे शाह्मायनबाह्मणम् । णादसुरमायया स एताः पुनः पदा अपश्यत्ताभिरङ्गादङ्गात्पर्धणः पर्वणः सर्वस्मात्पाप्मनः संप्रामुच्यत तद्यत्परुच्छेपः शस्यते मध्यतश्च होनासु चाङ्गादगादेव तद्यजमानाः पर्वणः पर्वणः सर्वस्मात्पाप्मनः संप्रमुध्यन्ते नित्याः पूर्वा याज्याः कृत्वा पारुच्छेपीभिर्यजन्ति तद्यदामिस्तदहर्न वषट् कुर्वन्ति तेनोत्सृष्ट्वा यदेवनान्नान्तरयन्ति नेदच्युतं यज्ञस्य प्रियं देवानामन्तरयामेति नित्यान्पूर्वानृतुयाजान्कृत्वा गार्ल्समदैर्यजन्ति तद्य- देभिस्तदहर्न वपद् कुर्वन्ति तेनोत्सृष्ट्वा यद्वेवैनान्नान्तरयन्ति नेवच्युत यज्ञस्य प्रियं देवानामन्तरयामेति तेन तेऽतिच्छन्दसो भवन्ति तथैपा सप्तपदाभिर्वपट्कृतं भवति तद् ह स्माऽऽह कौपीतकिविराळप्टमानि ह या एतस्य छन्दांसि गोपायन्ति योऽसौ तपति तां ते संपदं मोहयन्ति येऽतिच्छन्दोमिर्यजन्ति ॥ ४ ॥ तद्वै सल्लेकाहिकीमिरेव यजेयुर्देवयानस्यैव पथो समुग्धा इति तद्धाप्यणीचीमी नो जाबालगृहपतीन्सनमासीनानुपास्यद्यपम- च्छान्नो गाता ३ परुच्छेपा ३ इति त उ ह तूष्णीमासुस्तत उ होत्त- रार्धात्सदसश्चित्रो गौश्रायणिरमिपरोवादगीश्रीवानाहैवाह्नो गामन- परुच्छेपाः शस्त्रेणाहन्परुच्छेपोऽवायतीप्येकाहिकीमिरयाक्ष्म तेनो अहो नागामेति यथायथं यजेयुर्देवायतनं वै पठमहस्तयत्तदहोतैव पपद- कुर्याद्धोतेनयोर्देवायतनं संपृश्चीताध्वर्योर्गृहपतेश्चार्जि ह पा एते यन्ति स्वर्गे लोके पष्ठेनाहा स योऽनवानं समापयति स स्वर्ग लोकमुज्जयति यद्यप्यवान्यात्पुनः पुनः प्रतीसारमुपशिक्षेतैद ॥५॥ अयं जायत मनुपो धरीमणीत्याज्यमयमित्यनिरुक्तमनिरुक्त उ वे प्रजापतिस्तत्माजापत्यं रूपमतिच्छन्दसः सप्तपदाः पुनः पदा यदेतदह- स्तदेतानपदं च युनः पदं चान्तरेणावान्यादामा वैपदं माणा:पुनः पदंस योऽवावानं तं भूयात्माणादात्मानमन्तरगान जीविष्यति तथा ह स्यात्तस्मान्न पदं च पुनः पदं चान्तरेणावान्यादातिच्छदसः मउग आतिच्छन्दसं वै पठमहस्तदेन स्वेन च्छन्दसा समर्धयति स पूर्यो महानामिति मरुत्वतीयस्य प्रतिपत्स इत्यनिरुक्तमनिरुत्त उथै प्रजा- पतिस्तत्माजापत्यं रूपं यं त्वं रथमिन्द्रमेधसातय इति पारुच्छेपं तस्योक्तं बाह्मणं यः शूरः स्वः सनितेति शूरैरिति स एवारिमन्मरुन्यङ्गः स यो वृपा वृप्णेमिः समोका इति विज्ञातौटुमं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणं वृपा वृष्णेभिरिति निनृत्तिरन्तः पठमहींप या अन्तं गत्या नृत्यति ·ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । २३अध्यायः कम्यहि तत इयान्मरुलाँ इन्द्र मीठ इति मरुत्वतीयं गायनं गायत्र. मध्यंदिनो प यहः ॥६॥ रेवतीर्न: सधमादे रेवाँ इदेवतस्तोतेति रैवतस्य योनी वारवन्तीय- मूल्हं भवत्याग्नेयं सामैन्द्रीपु तन्मिथुनं प्रजात्यै रूपं माचिदन्यद्विशंसतेति सामः प्रगाथः सखायो मा रिपण्यतेति सखाय इति सर्वस्पं सर्वरूपं वै पष्ठमहस्तस्मात्सखाय इति सर्वानेवानुववृत्येन्द्रयायुपनः परावत इति पारच्छेपं तस्योक्तं ब्राह्मणं परावत इत्यन्तो वै परावतोऽन्तः पष्ठमहरन्ते अन्तं दधाति प्रघान्वस्य महतो महानीति विज्ञातत्रैष्टुमं सवनधरणं सस्योक्तं बाह्मणं महतो महानीति निनृत्तिरन्तः पठमहर्जीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति फयहि तत इयादुप नो हरिभिः सुतमिति निष्के- वल्यं याहि मदानां पत उप नो हरिमिरिति निनृत्तिरन्तः पठमहर्नी वषा अन्तं गत्वा नृत्यति काइहि तत इयाद्वायत्रं गायत्रमध्यंदिनो झेप यहः ॥७॥ अमित्यं देयं सवितारमोण्योः कविक्रतुमित्यतिच्छन्दसा वैश्वदेवं प्रतिपद्यत आतिच्छन्दसं धै पष्ठमहस्तत्तृतीयसवनमतिच्छन्ताम्यश्नुतेऽथो प्राजापत्यं वै पष्ठमहरतिच्छन्दा पे प्रजापतिस्तत्प्राजापत्यं रूपममिवा- ननुचरस्तस्योक्तं ब्राह्मणमुदुप्य देवः सविता सवायेति सावित्रं सविता सवायेति निनृत्तिरन्तः पठमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कयहि तत इयात्कतरा पूर्या कतरा परा योरिति द्यावापृथिवीयं पूर्वापरेति निनृत्ति- रन्तः पाठमहर्नीव या अन्तं गत्वा नृत्यति कद्यहि तत इयाकिम श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्नित्यामवं श्रेष्ठो यविष्ठ इति मिनृत्तिरन्तः पष्ठमहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कद्यहि तत इयादिदमित्था रौद्रं गूर्तवचा इति वैश्वदेवं क्राणा यदस्य पितरा मंहनेष्ठा इति स्थितवत्त- दन्तरूपमन्तः पठमहस्तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा कयहि तत इया तस्य द्वे उत्तमे परिशिष्य ये यज्ञेन दक्षिणया समक्ता इत्येतं नाराशंस समावपरयात्मा ये सूक्तं प्रजा पशवो नाराशंसं मध्य एव तदात्मन्मजा पशूनुमपे दधात्यहश्र कृष्णमहरर्जुनं चेति वैश्वानरीयमहरर्जुनं चेति निनृत्तिरन्तः पठमहनींव या अन्तं गत्वा नृत्पति कद्यहि तत इया: न्यपज्य यो मरुतो भ्राजदृष्टय इति मारतं तम्य तदेवान्तरूपं यत्सोदर्क- मिमं स्तोममहंते नातवेदस इति जातवेदमीयं तस्य तदेवान्तरूपं यत्सो. दकं गारिपाम मारिपामेति तदन्ततोरिट्य रूपमपः पठेनाद्वाऽऽभुवन्य- ·[२४अध्यायः ऋग्वेदे शाङ्गायनब्राह्मणम् । तिच्छन्दसं छन्दस्त्रयस्त्रिंशं स्तोमं रैवतं सामोवाँ दिशं शिशिरसूतूनी विश्वान्देवान्देवजातं प्रजापतिमधिपतिं प्रजापतिमधिपतिम् ॥ ८॥ इति शासायनबाह्मणे त्रयोविंशतितमोऽध्यायः ॥ २३ ॥ हरिः ॐअभिजिभिजिता वैदेवा अम्यजयन्निमस्त्रिील्लोकांस्तस्मात्स- घ्यावृश्चतुरुदयो मवति विश्वजिता जयन्निमाश्यतम्रो दिशस्तस्मात्स चतु- रावृत्र्युदयो मवत्यमिजिदभिजिता वे देवा अन्यजयस्तदु हन्विवैव स संज- यजितं पर्यशिष्यत तद्विश्वजिता जयन्विश्वमजैप्मेति वाव विश्वजित्तौवा एताविन्द्रामी एव यदभिजिद्विश्वजितावग्निरेवामिजिदग्निहदि सर्वमम्यज- यदिन्द्रो विश्वजिदिन्द्रो हीदं सर्व विश्वमजयत्स या अमिजिदुमयसामा सर्वस्तोमो भवति तस्मादुमयानि सूक्तानि शस्यन्ते वाहतराथन्तराणि तस्य प्रबो देवायामये यद्वाहिष्ठं तदमय इत्येते उमे तदाज्यं प्र व इति तद्रार्थतरं रूपं धृहदर्च विभावसो३ इति बृहद्वाहतमुमो माधुच्छन्द- सगार्समदी प्रउगी संप्रययेद्वायव्यां पुरोरुचं शस्त्वाऽथो उमे वायव्ये तृचे ऐन्द्रवारवीं पुरोरुचं शस्त्वाऽयो उमे ऐन्द्रवायवे तृचे अथ पुरोरु- चमथोभे तृपे अथ पुरोरुचमथोमे तृच एवमेव संप्रवयेन्नाऽऽद्रियेत माधु- च्छन्दसान्येव पूर्याणि तृचानि करोति गार्समदान्युत्तराणि तटु वा आहुः किं तदुमी संपवयेनाऽऽद्रियेत माधुच्छन्दस एव प्रउगे सति गासमदं पैश्वदेवमुपरिष्टान्माधुच्छन्दसस्य वैश्वदेवस्य पर्याहरेत्तहा अवैकं निरुक्तं पाहतम् ॥ १॥ विश्वे देवास आगत शृणुताम इमं हवम्। एदं यहिनिपीदतेतिबहिरिति तहाहत रूपमथ माधुच्छन्दसं सारस्वतं तस्यैवोत्तमया परिदध्यादित्यै- काहिक प्रातःसयनं स्यादिति सा स्थितिरेकाहो वा अमिजित्यतिठा घा एकाहः प्रतिष्ठित्या एया त्या रथं यथोतय इति मरुस्वतीयस्य प्रति- पदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एप एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेति गोरिवीतीयं पूर्व शस्त्वेन्द्र पिय तुभ्यं सुतो मदायेत्येतस्मिन्याहते पश्चर्च निविदं दधातीन्द्रस्य नु पीयर्याणि प्रयोचमिति हैरण्यस्तूपीपं पूर्व शस्त्या या त अतिरवमा पा परमेत्येतसिन्धाहते नव निविद दधात्येयं नु यदि रथंतरं पृष्ठं भवति पधु वृहद्वाहते पूर्व शस्त्वकाहिकयोनिषिदो दध्यादित्येकसूक्ते निष्क- बत्यमरुत्वतीये स्यातामिति सा स्थितिः पिया सोमममियमुन तर्द.

·ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । [२४अध्याय)
स्तमु छुहि यो अमिमूत्योजा इत्युमे अमिवती तमिजितो रूपमथ
नित्यमेवैकाहिकं तृतीयसवनं स्यादिति सा स्थितिरेकाहो पा अमि-
जित्मतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एव ॥२॥
स्वानुहागरा दित्यं तमसा विध्यत्तस्पाबयस्तमौपजियांसन्त
एतं सप्तदशस्तोमं व्यहं पुरस्ताद्विपुवत उपायंस्तस्य पुरस्तात्तमोपज-
प्नुस्तरपरस्तावसीवेतमेव व्यहमुपरिटाद्विपुषत उपायंस्तस्य परस्ता-
त्तमोपजघ्नुस्तद्य एवं विद्वांस एतं सप्तदशस्तोमं व्यहमुमयतो विपुद-
न्तमुपायन्त्युमाम्यामेव ते लोकाम्यां यजमानाः पाप्मानमपन्नते तान्यै
स्वरसामान इत्याचक्षत एतैर्ह पा अवय आदित्यं तमसोपस्पृण्वत
तद्यदपस्मृण्वत तस्मात्स्वरसामानस्तदेतहचाऽम्युदितम् ॥३॥
यं वै सूर्य स्वर्मानुस्तमसा विध्यदासुरः अत्रयस्तमन्वचिन्दन्न ह्य ?
न्ये अशक्नुवन्निति स्वरसामानो ह वा एतेनाभ्युक्ताः कवन्ति मरुत्वती-
यानि भवन्ति कहन्ती निप्केवल्येषु प्रगाथाः को वै प्रजापतिः प्रजापतिः
स्वरसामान आनुष्टुमानि निविद्धानानि भवन्त्यापो वा अनुष्टुवापः
स्वरसामानोऽदिदिं सर्वमनुस्तब्धमुमयतो ह्यमुमादित्यमापोऽयस्ता.
वोपरिष्टाञ्च तदेतहवाऽम्युदितम् ॥ ४ ॥
या रोचने परस्तात्सूर्यस्य यानावस्तादुपतिधन्त आप इत्या यज्ञैर्देव
मर्य इति प्रथमस्य स्वरसान आज्यमावद्राथन्तरं वृहद्वयो हि मानव
इति द्वितीयस्य वृहद्वाहतमन ओजिष्ठ मा मरेति तृतीयस्यावदातरं
माधुच्छन्दसः प्रथमस्य स्वरसान्नः प्रटगो गार्समदो द्वितीयस्यौष्णिह
आवेयस्तृतीयस्य तेषामुक्तं ब्राह्मणमन्वायत्ता मरुत्यतीयानां प्रति-
पदनुचरा अन्वायत्ता बाह्मणस्पत्यारुयहरूपेण नेपामुक्तं बाह्मणं
कस्य वीरः को अपश्यदिन्द्रमिति प्रथमस्य स्वरसानो मरुत्व-
तीय फेति कदकया शुमा सवयसः सनीळा इति द्वितीयस्य कति
कद्गायत्साम नमन्यं यथावेरिति नृतीयस्य ताकर्मापतरास्मा इति
कर्मेति कद्वत्को वे प्रजापतिः प्रजापतिः स्वरसामानो यज्जायथा अपू.
येत्येतस्मिन्नु हैके बृहती तृतीय स्तोत्रियेऽन्वहं स्वराण्यन्यायातयन्ति
ते यदि तथा कुपरेतावेव स्तोत्रियानुरूपापा धाय्या कं नव्यो अतसी.
नामिति कद्वान्प्रगाथस्तस्योक्तं ब्राह्मणम् ॥ ५॥

·८७ रघुमन्ययोऽन्धस्तं प्रनथा पूर्वथा विश्वथेमथा कदित्यान: पानं देवयता. [२४मध्यायः ऋग्वेदे शाङ्घायनब्राह्मणम् । अथ रथंतरस्य योनियमिन्द्र दधिपे त्वमिति वृचो नेकपातितायै नेदसौ बृहत्येकाकिनी वशस्त्वासदितीन्द्र तुम्पमिन्मघवन्नभूमेति विज्ञा- तत्रैष्टुभं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणं यस्ते साधिष्ठो वस इत्यानुष्टुमं निष्केवल्यमिन्द्रक्रतुष्टमा मेरत्यावद्रार्थतरं कदून्यस्याकृतमिति कद्वान्प्र- गाथस्तस्योक्तं ब्राह्मणम्॥६॥ अथ बृहतो योनिः स्वरन्ति त्वा सुते नर इति वृचोनेकपातितायै नेदसौ बृहत्यैदाकिनीवशस्त्वासदित्यध्वर्यो वीर प्रमहे सुतानामिति विज्ञातत्रैष्टुमं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणं गायन्ति त्वा गायत्रिण इत्यानुष्टुमं निकेवल्यमुद्वंशमिव येमिर इत्युचराईतमिमा उ त्वा पुरु- वसो३ इति प्रगाथः पावकवर्णाः कवर्णा इति कहांस्तस्योक्तं बाह्म- पम् ॥७॥ अथ रथंतरस्य योनिरथ बृहतो दानामृगो न वारण इति वृचोने- कपातितायै नेदसौ बृहत्येकाकिनीवशस्त्वासदितीदं स्यत्वात्रमिन्द्रपान- मिति यिज्ञातवटुमं सवनधरणं तस्योक्तं ब्राह्मणमिन्द्रं विश्वा अवीवृध- नित्यानुष्टुभं निकेवल्यं त्वाममि प्रणोनुम इत्यमिवद्रार्थतरं रूपं तदा हुर्नानुदुप्मु निविदं दध्यान्मोहयति क्लप्तच्छन्दसो मध्यंदिनमानुष्टुमानि पूर्वाणि शस्त्वा कामस्योपाप्त्यै त्रैष्टुमेपु निविदं धाति तथा यथायथं निविद्धीयते सैनान्यथायथं धीयमानाः सर्वेषु च लोकेषु सर्वेषु च कामेपु यथायथं धात्पर्वाग्रथं विश्ववारं त उनेति प्रथमेऽहन्नावति राथंतरे पादित उदुनश्चिततम इति द्वितीय उद्घति बार्हते संचत्वेजग्मुर्गिर इन्द्र- पूर्वीरिति तृतीये गतवत्यन्तरूपे यदि स्वराणि पृष्ठ्यानि भवन्ति बृह- दयंतरे एव तर्हि सामगाः पवमानेपु कुर्वन्ति या वृहद्रथंतरे पृष्ठे स्याता स्वराणि त्येव तर्हि सामगाः पवमानेपु कुर्वन्ति स्वराणि वेव पृट्यानि स्युरिति ह स्माऽऽह कौपीतकिः स्वरसामानो ोते पृष्ठ्यैर्वे देवाः स्वर्ग लोकमस्पृशंस्तयत्स्यराणि पृठ्यानि भवन्ति स्वर्गस्यैव लोकस्य स्पृष्ट्ये ॥ ८॥ पृष्ठ्यस्य पळहस्य समूल्हस्य याः पूर्वस्य व्यहस्य पैश्वदेवानां प्रतिप- एस्ताः प्रतिपदो यान्युत्तरस्य व्यहस्य तृतीयसवनानि तानि नृतीयस. चनानि सानुचराणि तद्यानि तत्र यानि प्राजापत्यान्यनिरुक्तानि परोक्षवैश्वदेवान्यवधीयन्ते व पान्त वैश्वदेवानि भवन्ति तान्युद्धृत्या:

·८८ ऋग्वेदे शावायनब्राह्मणम् । [२६अध्यायः] मिति प्रति नामानेदिष्ठस्तद्वै खलु प्रत्यक्षं वैश्वदेवान्येवावधीयेरन्नाग्निरिन्द्रो वरुणो मित्रो अर्यमेति प्रथमेऽहन्यां स्कभित्वीति कद्वद्देवान्हुवे बृहच्छ्वसः स्वस्तय इति द्वितीये ज्योतिप्कृत इति कदुपासा नक्ता वृहती सुपेश- सेति तृतीये नक्तेति कद्वत्को वै प्रजापतिः प्रजापतिः स्वरसामानस्तेऽग्नि- टोमा वोस्थ्याहः संतिष्ठतेऽग्निष्टोमा इति पैग्यं ब्रह्मवर्चसिनो मवन्ति योऽग्निष्टोमानुपयन्त्युक्थ्याः स्युरिति ह स्माऽऽह कॉपीतकिः स वै यज्ञ- क्रतुः समृद्धो य उक्थ्यः पञ्चदश ह्यस्य स्तोत्राणि भवन्ति पञ्चदश शस्त्राणि तानि त्रिंशत्सुतशस्त्राणि स विराजममिसंपद्यते श्रीविराळ. नाद्यं श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्योपाप्त्यै श्रियो विराजोऽन्नाद्यस्यो. पाप्त्यै ॥९॥ इति शासायनबाह्मणे चतुर्विंशतितमोऽध्यायः ॥२४॥ हरिः ॐ। आपस्तपोऽतप्यन्त तास्तपस्तप्त्या गर्ममदधतं तत एप आदित्योऽजायत पठे मासि तस्मात्सत्रिणः पठे मासि दिवाकीर्यमुप- यन्ति स पण्मासानुदति पळावृत्तांस्तस्मात्सत्रिणः पळेवोन्मिासो यन्ति पळावृत्तानन्तरेणोह वा एतगशनाया च पुनर्मुत्युश्चापाशनायां च पुनर्मृत्युं च जयन्ति ये धेपुवतमहरुपयन्ति तस्यैतानि च्छन्दोरूपाणि सूर्य- बद्भानुमज्योतिप्महुक्मवगुचितवद्धर्यतवदिति समुद्रादूमिमधुमाँ उदा रदित्याज्यं समुद्राद्ध्येपोऽभ्य उदैन्तीद एक मूर्य एक जजानेति सूर्य- वत्तदेतस्यालो रुपं ताः संशस्ता एकविंशतिरनुष्ठमः संपद्यन्त एकविंशी वा एप य एप तपति तदेनं स्वेन रूपेण समर्धयति त्रैष्टुभः प्रडगो विपुपान्या एपोझा विपुवांग्छन्दसां त्रिष्टुप्तदेनं स्वेन च्छन्दसा समर्धयति ॥१॥ कुविदा नमसा ये वृधास इति वायव्यमवासयन्नुपसं सूर्यणेति सूर्य- वत्तदेतस्याह्नो रुपमत एवोत्तरं तृचमैन्द्रवायवं यावत्तरस्तन्वी यावदीज दात यावन्नरचक्षसा दीयाना इत्यतेन रूपेणोद्वां चक्षुर्वरण मुमती फमिति मैत्रावरुणं देवयोरेति सूर्यस्ततन्यानिति सूर्यवत्तदेतस्यारो रुपमा गोमता नासत्या रथेनेत्याश्विनं तस्योध्यं मा सपिता देवो अदिति मानुमती नृतीया तदेतस्पादो उपमा नो देव शवसा याहि शुप्मिन्नित्येन्द्रं तनूपु शूराः सूर्यस्य साताविति सूर्यवत्तदेतस्यानो कप ·२५अन्यायः ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । प्र ब्रौतु सदनाहतस्येति वैश्वदेवं विरश्मिभिः ससृजे सूर्यो गा इति सूर्य- वत्तदेतस्याह्नो रूपमुतस्यानः सरस्वती जुपाणेति सारस्वतं द्वारा वृतस्य सुमगे व्यावरित्येतेन रूपेणैप वा उ सूर्यवांस्त्रैष्टुभस्तृचक्लप्तो पासिष्ठः प्रउगः प्रजापति वसिष्ठः प्रजापतावेव तत्सर्वान्कामानृध्नुवन्ति ॥२॥ तदाहुन त्रैष्टुमं प्रातःसवनं स्यान्मोहयति क्लप्तच्छन्दसो यज्ञमुखमैका- हिकमेव स्याज्ज्योतिर्वा एकाहो ज्योतिरेप य एप तपति ज्योतिपैव तज्ज्योतिः समर्धयति तस्य प्रवो देवायाग्नये त्वं हि क्षेतवद्यश इत्येते उमे तदाज्यं ताः शंसस्ता एकविंशतिरनुष्टुभो भवन्ति तासामुक्तं ब्राह्मणं माधु- च्छन्दसः प्रडगस्तस्योक्तं ब्राह्मणमा त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रतिपदिदं वसो सुतमन्ध इत्यनुचर एप एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं ब्राह्मणं कया शुमा सवयसः सनीळा इति मरुत्वतीयं शुमामा इत्ये- तेन रूपेण त्यं सुमेपं महया स्वर्विदमिति जागतमधारयो दिव्या सूर्य दृश इति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्येतस्मिंस्त्रै- टुमें निविदं दधात्यपध्वान्तमूणुहि पूधि चक्षुरित्येतेन रूपेण ता वा उमप्यस्त्रिष्टुन्जगत्यः शस्यन्ते त्रिष्टुन्जगत्योर्ह वा एप आहित आदित्यः मतिष्ठितस्तपति तदेनं प्रत्यक्षमाप्नुवन्ति ॥३॥ बृहदेतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति हैक आहुर्हितो वा एप य एप तपति बृहदेतत्तपतीति वदन्तोऽथो अपृष्ठं वा एतद्यन्महादिवाकीय॑मथैते एव प्रत्यक्षे पृष्ठे यबृहद्रथंतरे तस्माबृहदेवतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति या सूर्यवति प्रगाथे बृहत्कुयुः सूर्यवतश्च प्रगाथानेतस्यैयाह्नो रूपेणेन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्थमुसीया स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्यायेति सूर्यवती तदेतस्याह्नो रूपं महादिवाकीर्त्यमेवैतस्याह्नः पृष्ठं स्यादिति सा स्थिति. रेतद्वै प्रत्यक्षं साम यन्महादिवाकीत्यं तदेनं स्वेन सान्ना समर्धयन्ति तधैके त्रिष्टुप्सु कुर्वन्ति त्रैष्टुमो वा एप य एप तपति तदेनं स्वेन च्छन्दसा समर्धयन्ति बृहतीपु स्यादिति हैक आहुर्हितो वा एप य एप तपति तदेनं स्वेन च्छन्दसा समर्धयन्ति जगतीपु स्यादिति त्वेव स्थितं जागतो वा एप य एप तपति तदेनं स्वेन च्छन्दसा समर्धयन्ति ॥४॥ विभ्राबृहत्पियतु सोम्यं मध्विति स्तोत्रियस्तृचो विश्वभ्राम्राजो भहि सूर्यो दृश इति विवान्भ्राजिप्मान्सूर्यवांस्तदेतस्याह्नो रूपं विसूर्यो मध्ये अनुचद्रथं दिव इत्यनुरूपो वियान्सूर्यवाक्षागत उ वै समानं छन्दो विश्वाहा त्वा सुमनसः सुचक्षस इति त्येव स्थितः सौर्यः , ·ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । [२५अध्यायः सूर्यस्य ज्योग्जीवाः प्रतिपश्येम सूर्येत्येतेन रूपेण बण्महाँ असि सूर्येति सूर्यवान्सामप्रगाथस्तदेतस्याह्नो रूपमथ बृहद्रथंतरयोर्योनी शंसतीन्द्रः किल श्रुत्या अस्य वैदेत्युक्थमुखीया स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्या- येति सूर्यवती तदेतस्यालो रूपं शं नो भव चक्षसा शं नो अद्वेति त्वेव स्थिता सौरी सूर्यस्य तत्सूर्य द्रविणं धेहि चित्रमित्येतेन रूपेण य एक इद्धव्यश्चर्पणीनामिति त्रैष्टुमं दिव्यानि दीपयोऽन्तरिक्षेत्येतेन रूपे. णैवं नु यदि महादिवाकीत्य पृष्ठं भवति यधु वै बृहत्स्वयोनी कुर्युर्घ- हत आतानं शस्त्वा रथंतरस्य योनि शंसतीन्दः किल श्रुत्या अस्य वेदेत्युक्थमुखीया स हि जिष्णुः पथिकृत्सूर्यायेति सूर्यवती तदेतस्याह्रो रूपम् ॥ ५॥ द्यौर्न य इन्द्राभिभूमार्य इति त्रैष्टुममिन्द्रः कुत्साय सूर्यस्य साताविति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं नचेत्स्वयोनी श्रायन्त इव सूर्यमिति सूर्यवांस्तों- त्रियस्तदेतस्याह्नो रूपं यद्द्याव इन्द्र ते शतमित्यनुरूपः सहस्रं सूर्या इति सूर्यास्तदेतस्याह्नो रूपं यः सत्रा हा विचर्षणिरिति सामप्रगाथस्तनूप्वप्सु सूर्य इति सूर्यवांस्तदेतस्याह्नो रूपमथ बृहद्रथंतरयोर्योनि शंसतीन्द्रः किल श्रुत्या अस्य देत्युक्थमुखीया तस्या उक्तं ब्राह्मणं य एक इद्धव्यश्चर्पणी- नामिति त्रैष्टुभं तस्योक्तं ब्राह्मणमेवं नु यदि बृहत्स्वयोनौ या स्वयोनौ वा फुर्युरनुमयसामानं चेत्कुर्युः समानमोक्थमुखीयाया उद्धवृहदयंतरयो- योनी तमुटुहि यो अभिमूत्योजा इति त्रैष्टुमै गीभिर्वर्ध वृपमं चर्पणीना- मित्येतेन रूपेण समानमुत्तरममित्यं मेघ पुरुहूतमृग्मियमिति जागतमादि- त्सूर्य दिव्या रोहयो दृश इति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं ता वा उभय्यस्त्रि- टुब्जगत्यः शस्यन्ते विटुब्जगत्योर्ह वा एप आहित आदित्यः प्रतिष्ठित स्तपति तदेनं प्रत्यक्षं स्पृशन्ति ॥ ६॥ प्र ते महे विदथे शंसिपं हरी ३ इति तस्य नवशस्त्वाहूय निविवं दधात्याविष्कृधि हरये सूर्यायेति सूर्यवत्तदेतस्याह्नों रूपं सर्वहरेश्चतम्रोऽ• म्युदैत्यासत्यो यातु मघवाँ जीपीत्येकविंशतिमहि ज्योती रुरुचर्यद्ध यस्तोरित्येतेन रूपेण ताः पञ्चविंशतिर्षिश्वजिते धनजिते स्वर्जित इति पजगत्य इन्द्राय सोमं यजताप हर्यतमित्येतेन रूपेण ता एकत्रिंशत्तार जगतीपु दूरोहणं रोहति जागतो वा एप य एप तपति यजमाना दूरोहण एतमेव तद्यनमाना रोहन्ति पच्छः प्रथमं रोहति तदिम लोकमामोत्यर्धशो द्वितीयं तदन्तरिक्षलोकमामोति निपच्छस्तृतीय ·[२५ अयायः ऋग्वेदे शासायनवाह्मणम् । तमु लोकमाप्नोति केवली स आवेशस्त्रिपच्छोऽर्धर्चशः पच्छस्तदस्मि- लोके प्रतितिष्ठति प्रतिष्ठायामप्रच्युत्यां सैपा दूरोहणीया शंसस्ताः सप्त संपद्यन्ते ता अष्टत्रिंशदेप प्रपूर्वीरवतस्य च म्रिप इति जागतं पढ़चमिन्द्रं सिपक्त्युपसं न सूर्य इति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं ताश्चतुश्चत्वारिंशत्पतङ्ग- मक्तमसुरस्य माययेति तिम्रस्तां द्योतमानां स्वयं मनीपामित्येतेन रूपेण ताः सप्तचत्वारिंशदुरुं नो लोकमनुनेपि विद्वानिति त्रिशस्तया परिधान नीयया स्वर्वज्ज्योतिरभयं स्वस्तीत्येतेन रूपेण ताः पञ्चाशत्पूर्वा एकपञ्चाशत्ता एकशतमृचो भवन्ति शतायुर्वे पुरुपः शतपर्वा शतवीर्यः शतेन्द्रिय उपयैकशततमी स यजमानलोकस्तत्रैव यजमानान्संस्कुर्वन्ति तत्रैव यजमानान्त्संस्कृत्याऽऽदौ महाव्रतीयेनाह्रा प्रजनयतीति पैङ्गी संपत् ॥७॥ अथ कौपीतकी समानमोक्थमुसीयाया ऋतुर्जनित्रीयमुद्धृत्य बृहन्- थंतरे तस्यैवैकादश स्वयोनी नवान्यत्र तपामिनं तदपा एक ईयत इत्येतेन रूपेणेन्द्र याहि हरिभिरिति पञ्चदश सरूपैरासुनोगहीत्येतेन रूपेण बरोरेकादश शस्त्वा सर्वहरेर्वा निविदं मध्य एकशतस्यैकपञ्चाशतं शस्त्वा द्वेवरोरभ्युदेति सर्वहरेर्वाऽऽसत्यो यातु मघवां ऋजीपीत्येकवि- शतिस्तास्त्रयोविंशतिर्विश्वजित इति पढ्ता एकयानस्त्रिंशद्रोहणीयाः सप्त ताः पत्रिंशदभूरेको रयिपते रयीणामिति चैटुमं पश्चचं दश प्रपित्वे अधसूर्यस्येति सूर्ययत्तदेतस्याह्नो रूपं ता एकचत्वारिंशत्यमूपु धाजिनं देवजूतमिति तिस्रः सूर्य इव ज्योतिपाऽपरततानेत्येतेन रूपेण ताश्चतुश्चत्वारिंशत्पतङ्गस्तिम्रस्ताः सप्तचत्वारिंशदुरुं नो लोकमनुनेपि विद्वानिति निःशस्तया परिधानीयया ताः पञ्चाशत्पूर्वा एकपञ्चाशत्ता एकशतसूचो भवन्ति तासामुक्तं ब्राह्मणम् ॥ ८॥ तत्सवितुर्वृणीमहेऽद्या नो देव सवितरिति नित्यैव वैश्वदेवस्य प्रतिप. यानुचरश्च तयोरुक्तं ब्राह्मणं युञ्जते मन उत युञ्जते धिय [इति]सावित्रमुत सूर्यस्य रश्मिभिः समुच्यसीति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं ते हि द्यावापृथिवी विश्वशंभुवेति द्यावापृथिवीयं देवो देवी धर्मणा सूर्यः शुचिरिति सूर्य- वत्तदेतस्याह्नो रूपं किमु श्रेष्ठः किं यविष्ठो न आजगन्नित्यावं यदा वाऽऽरयज्ञमसां चतुरः कृतानित्यवाऽऽरयदित्येतेन रूपेण देवान्हुये वृहच्छ्रयसः स्वस्तय इति वैश्वदेवं ये सूर्यस्य ज्योतिपो मागमानगुरिति सूर्यवज्ज्योतिष्मस्तदेतस्याह्रो रूपं वैश्वानराय धिपणामृतावृध इति ·९२ ऋग्वेदे शाङ्घायनवाह्मणम् । २६अध्यायः वैश्वानरीयं रुरुचानं मानुना ज्योतिपा महामिति रुचितवद्धानुमज्ज्यो- तिमत्तदेतस्याह्नो रूपं प्र यज्यवो मरुतो भ्राजहष्टय इति मारुतं विरो- किणः सूर्यस्येव रश्मय इति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं वेदिपदे प्रियधामाय सुद्युत इति जातवेदसीयं ज्योतीरथं शुक्रवणं तमोहनमित्येतेन रूपेणे. त्यानिमारुतसूक्तानीत्येतस्याह्नः सूक्तानि तदग्निष्टोमः संतिष्ठते ज्योतिष अनिष्टोमो ज्योतिरेप य एप तपति ज्योतिपैव तज्योतिः समर्धयन्ति तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये वैषुवतमहरुपयन्ति ॥ ९ ॥ ।। अर्धः॥ पुराऽऽदित्यस्यास्तमयादेतदहः संस्थापयिपेयुः स प्रातरनुवाकमेतदह- दिवाकीत्यं भवति स प्रातरनुवाकेन स पत्नीसंयाजेनतेनाना पुरादित्य- स्यास्तमयाशमीप्सेयरग्निं मन्ये पितरमग्निमापिमित्येतया तदहोता पातरनुवाकं प्रतिपद्यत आपिमित्यापो रेवत्यै रूपेण दिवि शुक्रं यजतं सूर्यस्येति सूर्यवती तदेतस्याह्नो रूपं तदु ह स्माऽऽह कौपीतकिः प्रजाप- तिर्वै प्रातरनुवाको न तमसा एतद्यथायथमेव तमुपाकुर्यात्तत्तस्य समृद्धं तथा यथायथमुपांश्वन्तर्यामी हूयेते तदु तयोः समृद्धमिति वासिष्ठमाषी सूक्तं संरश्मिभिस्ततनः सूर्यस्येति सूर्यवत्तदेतस्याह्नो रूपं शुक्ल एतस्याः पिङ्गाक्षो होता स्यादिति हैक आहुरमुं वा एतेनालेप्सन्ति योऽसी तपति तद्यथा श्रेयांसमाहरन्नुपेयादेवं तद्यथोपपादमिति त्वेव स्थित शस्त्रेणेवैतस्याह्नो रूपमुपेप्सेत्सौर्यः पशुरुपालम्भ्यः सवनीयस्य स उपांशु भवति स यस्तं नि—याद्यस्तं तत्र ब्रूयाद्रुश्चर्मा किलासीद्भवि- प्यसीति तथा ह स्यात्ते वा एते चत्वार एव पशव उपांशु भवन्ति सौर्यः सावित्रः प्राजापत्यो वाग्देवत्य इत्यथान्ये निरुक्ता अथ स्त्री(श्री) न्स्वरसाम्न आवृत्तानुपयन्ति तेपामुक्तं ब्राह्मणम् ॥१०॥ अयोदशं वा एतं मासमाप्नुवन्ति यद्विश्वजितमुपयन्त्येतावान्वै संव- सरो यदेप त्रयोदशो मासस्तव सर्वः संवत्सर आप्तो भवति तमाहुरेकाहः पळह इति यद्धयन्वहं पळहे क्रियत एकाहे तद्विश्वजिति क्रियते तदा इदं बहु विश्वरूपं विश्वजिति क्रियते यत्सर्वाणि पृष्ठचानि सर्व स्तोमा उच्चावचाः समवधीयन्ते राजमेपास्य प्रत्यक्ष पृष्ठं भवति माध्यंदिने पवमाने रथंतरं बृहत्तृतीय पवमाने क्रियते शाकरं भेत्रावरु- णस्य ये रूपं ब्राह्मणाच्छंसिनो रैवतमच्छावाकस्य त एतं त्रयोदशमाधि घरं मासमानुवन्त्येतद्धि प्रयोदशं पृष्ठ्यान्युपयन्ति तस्यानिं मरो दीधितिमिररण्योरिति वरानगाज्यं तस्योक्तं ब्राह्मणं माधुच्छन्दसः

·[२५अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्खायनबाह्मणम् ।
प्रउगस्तस्योक्तं ब्राह्मणमा त्वा रथं यथोतय इति मरुत्वतीयस्य प्रति-
पदिदं वसो सुत मन्ध इत्यनुचर एप एव नित्य एकाहातानस्तस्योक्तं
बाह्मणं कया शुमा सवयस्यः सनीळा इति मरुत्वतीयं कद्वत्कया
शुमीयं को वै प्रजापतिविश्वजिद्यामेवामुं बैराजस्य स्तोत्रियानुरूपी
तौ स्तोत्रियानुरूपी तयोस्तथैव न्यूह्वयति यथादश्चतुर्थेऽहन्न हि वैराज
तत्स्थानमन्यूजनायैपा धाय्यपा धाय्यैपोठेन्द्रः प्रगाथोऽथ बृहद्रथंतरयो-
योनी शंसति तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति निकेवल्यं यज्ञो वै भुवनेषु
ज्येष्ठो यज्ञ उ वै प्रजापतिर्विश्वजिदथ यदि पष्ठस्याह्नस्तृतीयसवनं तत्तृ-
तीयसवनं प्राजापत्यं वै पष्ठमहः प्रजापतिर्विश्वजिदेकाहिकी प्रतिपदे.
काहो वै विश्वजित्मतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एवाभिवाननुचरस्त.
स्योक्तं ब्राह्मणम् ॥११॥
तदाहुरथ कस्माद्विश्वजिति सर्वपृष्ठ एकाहे तृतीयसपने शिल्पानि
शस्यन्ते कस्मादग्निष्टोमे माध्यंदिन इति ये वा इमेऽवाञ्चः प्राणास्तानि
शिल्पानि पुरुषो वै यज्ञस्तस्य य ऊर्ध्वाः माणास्तत्मातःसवनमात्मा
मध्यंदिनी येऽवाचस्तत्तृतीयसवनं तानि शिल्पानि तस्मात्तृतीयसपने
शिल्पानि क्रियन्त एतद्ध्येपामायतनमथ कस्मादग्निष्टोमे साधिके साथ-
त्सरिके विश्वजिति माध्यंदिने शिल्पानि शस्यन्त आत्मा वै पृठ्यानि
प्राणाः शिल्पानि न वाऽन्तरेणाऽऽत्मानं प्राणाः ख्यायन्ते न प्राणानन्त-
रेणाऽऽत्मानो एतन्नाना' तस्मादग्निष्टोम एवापि विश्वजिति माध्यंदिने
शिल्पानि शस्यन्ते नेमाणेभ्य आत्मानमपादधानीत्यथो प्रजापति
विश्वजित्सर्वं वै प्रजापतिर्विश्वजित्तस्मात्सर्वाणि पृष्ठयानि क्रियन्ते
सर्वाणि शिल्पानि सर्व वै प्रजापतिविश्वजित्तत्सर्वेण सर्वमामोति य
एवं वेद ॥ १२॥
तत्रानिमारते रौद्री शस्त्वा होतैव यामरुतं पतिशं संशंसति पालो
वै यज्ञो यज्ञस्यैवाऽऽप्त्यै नेदच्छावाकस्य शिल्पमन्तर्यामित्यथो रुद्रो पै
ज्येष्ठश्च श्रेष्ठश्च देवानामतिच्छन्दाश्छन्दसां विश्वजिदेकाहानांतनं स्वेन
च्छदसा समर्धयति तिसृप्वस्य न्यूवयेन्यूवयितुं चेन्द्रियेत सर्वाश्चैवन्यूस-
येदन्नं न्यूढोऽन्नं प्राणाः प्राणाः शिल्पानि प्राणेप्वेव तत्प्राणं दधात्यथो
विश्वजिता वै प्रजापतिः सर्वाः मजा अजनयत्सर्वमुदजयत्तस्माद्विश्व-
जिदेतद्वा एप जायते विश्वजिता यो यजते तस्मान्यूझयति न्यूखमा.
नक इव वै प्रथमं चिचरिपश्चरति तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रज-
नपति तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये विश्वजितमुपयन्ति ॥ १३॥

·ऋग्वेदे शालायनवाह्मणम् । २६अध्यायः स सर्वस्तोमः सर्वपृष्ठोऽग्निष्टोमः संतिष्ठते यः सात्रिका सांवत्सरिको विश्वजित्प्रतिष्ठा वा अग्निष्टोमः प्रतिष्ठित्या एवैकाह उ चेद्विश्वजिद्रा- त्रिसत्रस्य वा विपुवानतिरात्र एव स्यात्स कृत्स्नो विश्वजिद्योऽतिरा. बोध्य वै विश्वजितोला क्रियतेऽधं रात्र्या सर्वपराजिदु हैव स योऽ. न्यत्र सर्ववेदसारा सत्राद्वा क्रियते सर्वज्यानिर्हेव सा योऽन्यत्र विश्वजितः सर्व ददाति विश्वजिञ्चेत्सर्वमेव सर्वमु चेद्विश्वजिदेव यो ह वै न सर्व ददाति सर्वं ददानीति बुवन्गर्तपत्यमेव तद्धीयते प्रवा- मीयते इति ह स्माऽऽह सहस्रं वैनमवरुन्ध इति ह स्माऽऽह कौपी. तकिः सर्वं वैतद्यत्सहस्रं सर्व विश्वजित्तत्सर्वेण सर्वमानवानीति ॥ १४ ॥ वत्सछवीं परिदधीत रिरिचान इव वा एतस्या आत्मा भवति यः सर्व ददाति वत्सं वै पशवो वाञ्छन्ति पुनर्मा पशवो वाञ्छानित्यु- दुम्बरे वसेदूर्वान्नाद्यमुदुम्बर ऊर्जन्नाद्यस्योपाप्त्यै नैपादेव सेदेतवा अवराय॑मन्नाद्यं यन्नैपादोऽवराय॑स्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै वैश्ये वसेद्वैश्यो वै पुष्यतीव यद्वैश्येऽन्नाद्यं तस्योपाप्त्यै क्षत्रिये वसेदेतदै पराय॑मन्नायं यत्क्षत्रियः पराय॑स्यान्नाद्यस्योपाप्त्यै वाह्मणे समानगोने वसेद्यत्स- माने गोत्रेऽन्नाधं तस्योपाप्त्यै संवत्सरं चरेदधः संवेश्य फालकृष्टास्य प्रतिगृह्णन्नान्यं याचन्निदं धत्तमनुवसानं तत्तेनानुवस्ते द्वादशरात्रं चरि- वाथान्यस्यै बुभूपायै स्यादिति ह स्माऽऽह कौषीतकिदश वै मासाः संवत्सरः सा संवत्सरस्य प्रतिमेति प्राजापत्यान्यनिरुतानि होत्राणा- माज्यानि भवन्ति तस्य तानः शक्तं पार्थिवस्य युक्षन्ति अध्नमरुपं ता हि शश्चन्त ईळते तमीलिप्वयो अपेिति वा स्तोत्रियाः पष्ठस्याह: स्तोत्रियाननुरूपान्कुर्वीरन्माजापत्यं वै पष्ठमहः प्रजापतिविश्वजिदितरे पञ्च तदुक्तं पर्यासः परिदद्धति प्रतिष्ठा पै पर्यासाः प्रतिष्ठित्या एय प्रतिष्ठित्या एव ॥१५॥ इति शामायनवाह्मणे पञ्चविंशतितमोऽध्यायः ॥ २५ ।। हरिः ॐ द्वात्रिंशी प्रथमो मासोद्वाविंश्युत्तमो द्वात्रिंशदक्षराऽनुष्टुब्या- गनुटुप्तद्वाचा प्रयन्ति वाचमनूतिष्ठन्तेऽटाविंशिनावमितो विपुवन्तं मासा. पष्टाविंशत्यक्षरोप्णिगोप्णिह्यो ग्रीवा अवैतच्छिरो यज्ञस्य यद्विपुवा. ग्रीवा एव तत्कल्पयित्वा तासु शिरः प्रतिद्धति तदाहुः कतरेपामेपोऽना मवरेपा परेपामिति नावरेषां न परेपामित्याहरुमयेपां वा एपोदामः मयानि घेतस्पेतान्यहानि तदाहुः कति पळहः संवत्सर इति पटिः पळहाः ·१२६अध्यायः] ऋग्वेदे शाहायनवाह्मणम् । पळहशस्तदेतव्यवलम्बिसंवत्सरायनं तद्य एवं संवत्सरस्याहानि युञ्जन्ति त एतान्कामानुध्नुवन्ति ये संवत्सरेऽथ योऽ(ये)तोऽन्यथा संवत्सरस्या- हानि युञ्जन्ति न ते तान्कामानृध्नुवन्ति ये संवत्सरेऽथ हैक ऊर्धा- नेव मासानुपयन्त्यूर्वान्यहान्यूय वा उमयं संवत्सरं रोहाम इति मासा एवाऽऽवतरन्नहानीत्येके य एष पृथ्यः पळहः पुनः परस्तात्पति तेन मासा आवृत्ता इति वदन्तस्तदायुर्विदूररूपं वा एतयत्रिवृच्च त्रय- स्त्रिंशश्च स्तोमौ तद्यथा गिरिशिखरावर्तमामिप्रस्कन्ददेवं तत्स्तोमक- न्त तस्मादेवाहानि वर्तेरन्नो मासास्तोमकृन्तत्रताया इति ॥ १॥ अथातो गोआयुपोमिांसा विकृते गोआयुषी उपेयुरहोरात्रे बै गो आयुपी विकृते या इमे अहोराने अन्योन्यस्मिन्नथो द्यावापृथिवी वै गोआयुपी विकृते वा इमे द्यावापृथिवी अन्योन्यस्मिन्नथो माणा. पानौ वै गोआयुषी विकृतौ वा इमौ प्राणापानावन्योन्यस्मिन्मत्यति- उत्त ते हैक ऊर्ध्वं उपपन्त्यूर्व उपेतव्ये गोआयुपी इत्यन्वाभिप्लविकाः स्तोमा आवर्तन्ते दशरात्रमनुध्यस्तोमा इति वदन्तस्तदाहुपदेवेदं द्वितीयमर्हपञ्च तृतीयमेते वा उ गोआयुपी ॥२॥ अथ कश्चिच्छने वाऽनुवचने वा प्रमत्त उपहन्याहिचिकित्सा पा स्यानुपहतमबुद्धमतिकान्तं मन्यमानो मनसा वृत्तान्तमीक्षमाणो विनि- त्योपहत्तमनुपहतं कृत्वाऽऽनन्तर्यात्मयोगः स्याद्वृत्तान्तादिति मीमांस- न्तेऽथ ह स्माऽऽह पैङ्गयोनानन्तर्यात्मयोगः स्यादतिरिक्तो वा एप मन्त्रः स्याद्यो वचनादविरुच्येत तस्मान्नाऽऽनन्तर्यात्प्रयोग: स्यादिति ह स्माऽऽह पेंग्योऽथ ह स्माऽऽह] कोपीतकिः परिमितफलानि वा एतानि कर्माणि येषु परिमिती मन्त्रगणः प्रयुज्यतेऽथापरिमितफलानि येष्वप- रिमितो मन्त्रगणः प्रयुज्यते मनो वा एतथदपरिमितं प्रजापति मनो यज्ञ उवै प्रजापतिः स्वयं वैतद्यज्ञो यज्ञस्य जुपते यन्मनो मनसस्तस्मा- दानन्तर्यात्प्रयोगः स्यादिति ह स्माऽऽह ग्योऽथ ह स्माऽऽह कौपी. तकिमितं ह वै मितेन यजत्यनितममितेनापरिमितस्यावरुद्ध्या अनुल्य- णममेतदिति ह माहकोपीतकिनाऽऽहुति जुहुयात्तथा ह पज. मानः स्वर्गालोमान्सन्किामान्सर्वा इष्टी: सर्व चाऽमृतत्वमानोति सर्वेषां च भूतानां श्रेष्ठ स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति यश्चैवं क्रियते ॥३॥ अथ यद्यूय परिधानरत्प्रणयवपट्कारपोर्णियाज्यापुरोनुयास्पयोर्च- ध्येतातिक्रान्तमुल्यणमेतस्यां घेलापां भवतीति ह स्माऽह प्रागहिस्त- ·: ऋग्वेदे शाङ्खायनब्राह्मणम् । [२६मध्यायः स्मान्तस्यां वेलायामतिकान्तमुल्लणं सदस्यो बोधयेतेति ह स्माऽऽह- पैंग्यः स्थाणुं वर्छति गर्ने वा पतति धीयते वा प्र वा मीयत इति ह स्माऽऽह पद्यतिक्रान्तमुल्वणं [स] दस्यो बोधयेत कृतस्यानावृत्ति- रिति ह स्माऽऽहाऽऽरुणिर्गुणलोप इति श्वेतकेतुस्तस्मान्नातिक्रान्त- मुल्वणं सदस्यो बोधयेतेति ह स्माऽऽह पैंग्योंऽहो वा एतद्यज्ञस्य यद्यतिक्रान्तमुल्वणं सदस्यो बोधयेतेति हैक आहुस्तस्मान्नातिकान्तमु. ल्वणं सदस्यो बोधयेतेति ह स्माऽऽह पैंग्यः॥४॥ अथ ह स्माऽऽह दैवोदासिः प्रतर्दनो नैमिपीयाणां सत्रमुपगम्योपा. स्यद्यविचिकित्सा पप्रच्छ यद्यतिन्क्रातमुल्वणं सदस्यो बोधयेतस्विजां वाऽन्यतमो बुध्येत कथं वोऽनुल्यणं स्यादिति त उ ह तूप्णीमासुस्तेषा. मठीकयुर्याचस्पतो ब्रह्मा स सहोवाच नाहमेतद्वेद हन्त पूर्वपामाचार्य स्थविरं नातूकण्यं पृच्छानीति तं ह पप्रच्छ यद्यतिक्रान्तमुल्वणं कर्ता घा स्वयं बुध्येतान्यो वा बोधयेत कथं तदुल्बणमनुल्यणं भवेत्पुनर्वच- नेन था मन्त्रस्य होमेन वेति पुनर्वाच्यो मन्त्र इति ह स्माऽऽह जातूक- य॑स्तमृठीकयुः पुनः पमच्छ शस्त्रं वा अनुवचनं वा निगद वा याज्यां वा यद्वाऽन्यत्सर्य तत्युन—यादिति पावन्मात्रमुल्यणं तावद्व्याचं पाऽर्धचं वा पादं वा पदं वा वर्णं वेति ह स्माऽऽह जातूको(यो) ऽथ ह स्माऽऽह कौपीतकिर्न मन्त्रं पुन—यान्नाऽऽहुतिं जुहुपादनुल्वण: मेतदिति ह स्माऽऽह कौपीतकियेद्धि होतारो यज्ञस्य किंचित्तदुल्यण- मबुध्यमानाः कुर्वन्ति सर्व तदग्निर्देवो होता अनुल्वणं करोति तदेतह चाऽभ्युदितम् ॥ ५॥ यत्पाकचा मनसा दीनदक्षा न यज्ञस्य मन्यते मासः । अमिष्ट- द्धोता ऋतुविद्विजानन्यजिष्ठो देवाँ ऋतुशो यजातीति यच्चाऽऽह संस्थिते यज्ञेऽयायज्ञं जातयेदा इत्ययाक्षीदिमं यज्ञं जातवेदा इति तदाहान्तरः पूर्वी अस्मन्निपद्येति यदाहानिह देवो होता मानुपाद्धोतः पूर्वो निपद्य यजत इति तदाहाऽऽशिपमेवोत्तरेणार्धन घदति पूर्वया चां ॥६॥ पठे या अहन्देवाः स्तोमांच मासांचाऽऽमुस्तानातास्तोमानेतानेय पृष्ठपस्तोमान्ददं समास्यन्कुतो धन्यं स्तोममाहरिप्पन्नथैती [वि.] वृत्पश्चदशो स्तोमो समममहर्वहतश्चतुर्विशस्तोमो भूत्वाऽथैती सप्तदशः श्रिणयी स्तोमाषष्टममहर्यहनानुअत्यारिंशस्तोमो भूत्याऽर्थतायेकविंशत्र- ·(२६अन्याय] ऋग्वेदे शाद्धायनबाह्मणम् । पत्रिंशी स्तोमी नवमगहर्षहतोऽटाचत्वारिंशस्तोमो मूत्वा तेपां गायच्या प्रथमो मितसिटुमा द्वितीयो जगत्या तृतीयस्तद्यच्छन्दोमि- मितास्तस्माच्छन्दोमा अथ याः पदस्तोनिया असाचत्वारिंशं स्तोमम- तियन्ति तास्ता बरतब इत्याहुः पतयस्तामिवंशम महरतायते ॥७॥ अन्तो वै परमहरथ पुनस्ततिरेव सप्तममहस्तस्मात्ततवन्ति सप्तमेऽहं- (हन्) सूक्तानि शस्यन्ते मायणीयरूपेण पुनः प्रायणीयं हि सप्तममहः प्रयः शुकाय मानवे मरध्वमित्याज्यं प्रवत्मवाट्दै प्रथमस्याहो रूपं प्रवीरया- शुचयो ददिरेवामितिवायव्यं प्रघरमबद्ध प्रथमस्याहो रूपमत एवोत्तरं तृचमेन्द्रवापवं ते सत्येन मनसा दीध्याना इति स्वेन युक्तासः क्रतुना वहन्तीति युक्तवद्युक्तवद्ध प्रथमस्यालो रूपमुदा चक्षुर्वरुण सुमतीसमिति मैत्रावरुणं देवयोरेति सूर्यस्ततन्वानिति ततवत्ततप? सप्तमस्याको रूप- मागोमता नासरया रथेनाऽऽनो देव शवसा याहि सुप्मिन्म वो यज्ञेयु देव- यन्तो अर्चन्मक्षोसा धायसा सस एपेत्येति वा घे प्रेति था प्रायणी[य] रूपं तस्मादापन्ति च प्रवन्ति च सप्तमेऽहन्मुक्तानिशस्यन्ते प्रायणीयरूपेण पुनः प्रायणीयं हि सप्तममहस्तदाहुर्यत्किंच च्छन्दः प्रातःसबने युज्येता. धर्चश एष तस्य शस्त्रं गायत्र्यै रूपेणाथो मातः सवनरपेणेति तदुह स्माऽऽह कौषीतकिर्न त्रिष्टुन्जगत्यायेतत्स्थानेऽर्धर्चशः शस्याय यद्यपि प्रातःसवने युज्येपातां पच्छ एवैनयोः शत्रमिति सा स्थितिहत्पृष्टं राथंतर शखं तन्मिथुनं प्रजात्यै रूपमन्दायशा मरुत्वतीयानां प्रतिपद- नुचरा अन्यायत्ता बाह्मणस्पत्याख्यहरूपेण तेषामुक्तं बाह्मणम् ॥ ८॥ कया शुमा सवपत्तः सनीळा इति मरुत्यतीपं तदेतत्संज्ञा श्रीसूक्त- मेतेन हेन्द्र व मरुतथ्य समजानताममिसंजानते ह वा अस्मै स्वाश्रेष्ठचाय प एवं वेद शमती कुल एलास एल सामाशंता जयं सुमे प्रशा स्वविमिति जागतमेन्द्रं ववृत्यामपसे मुक्तिभिरित्यापदायतर तपा. हुर्यद्रथंतरं पृष्ठं सप्तमस्याह आयतनेनाथ कस्मादन्यहं पृहनिपत इति तानि या एतानि महाँस्तोमान्यहानि भवन्ति तस्मादन्वहं पृहत्कि- यत एतेषामेवाहां सबलताया एतेषां स्तोमानामसमल्लतायै बृहत आतानं शस्त्वा रथंतरहय योनि शसति नाऽऽहैव नः पिता योऽन्यवादं सैवा- सीदिति ह स्माऽऽह कौषीतकिर्यत्र तु क चैते सामनी समानेऽहन्सं- निवपनेयातामन्वेष तत्रेतरस्येतरस्प वा योनिमनुशंसेघद्युफ एवं रथं. तरं कुर्युनर्नास्य योनिमनुशंसेन्न ह्यन्येषां पृष्ठ्यानां पोनिः शस्या भव- ·ऋग्वेदे शाङ्क्षायनवाह्मणम् । [२६अध्यायः तीति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तमु टु हि यो अभिभूत्योजा अमिरयं मेष पुरुहूतमुग्मिपमिति [वै] दुमजागते सूक्ते उमे अमिवती तनाथंतरं रूपं द्वे सूक्ते निष्कपल्पमरुत्यतीपयोः शस्येते प्रथमे छन्दोमे द्विपाध- जमानः प्रतिष्ठित्यै तानि चत्वारि संपद्यन्ते पशवो दै छन्दोमाश्चतुष्टया दे पशवोऽथो चतुष्पादाः पशूनामेयाऽऽप्त्यै ॥९॥ तत्सवितुर्वरेण्यमिति सावित्रं धियो यो नः प्रचोदपादिति प्रवत्प्रवद प्रथमस्याह्नो रूपं प्रेता पज्ञस्य शंमुधेति द्यावापृथिवीपं प्रवत्मववे प्रथम. स्याहो रूपमयं देवाय जन्मन इत्यामवं स्तोमो विप्रेमिरासयेत्पावदा. पढे पथमस्यालो रूपमृजनीती नो वरुण इति पञ्चचं वैश्वयं नीतवनी- तषव सप्तमस्याह्नो रूपमायाहि वनसा सहेति द्विपदा आवदापदै प्रथ- मस्याह्नो रूपमोमासश्चर्पणी धृत इति पैश्वदेवं विश्वे देवास आगतेश्याथ- दावढे प्रथमस्याह्नो रूपं गायत्रं गायत्रतृतीयसपनो ह्येष उपहो पैश्वानरो न ऊतय इति वैश्वानरीयमा प्रयातु परावत इत्यापदापद्वै प्रथमस्याह्नो रूपं प्रपद्वस्रिष्टुममिपमिति मारुतं प्रवत्मपदै प्रथमस्यान्हो रूपमर्चन्तस्त्वा हवामह इति जातवेदसीयं त्वया यज्ञं वितन्वत इति ततवत्ततवटै सप्त- मस्याह्नो रूपं गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येप यह इत्याग्निमारुतम क्तानीत्येतस्याह्नः सूक्तानि तदुक्थं संतिष्ठते तस्य साऽऽप्तिर्या प्रथ. मस्याहः ॥ १०॥ अर्धः॥ अयं लोकः प्रथमश्छन्दोमोऽन्तरिक्षलोको द्वितीयोऽसौ लोक उत्तमस्तस्मान्महदन्ति मध्यमेऽहन्सूक्तानिशस्यन्ते महद्धीदमन्तरिक्षमथो अम्पारब्धवन्ति स्युः परमे वै तदहरभिवदति परमे वै तदहरम्याऽऽरम्य पसन्तीति ह स्माऽऽह कोपीतकिरनि यो देवममिभिः सजोपा इत्याज्यं पदा महः संवरणाद्यस्थादिति महद्वत्सदभ्यारब्धवरकुविदङ्ग नमसा ये वृधास इति वापथ्यं महद्ववृद्धवन्महद्वन्महबद्धयेतदहरत एवोत्तरं तृचमैन्द्रवायचं यावत्तरस्तन्दो यावदोज इति यावन्नरश्चक्षसा दीध्याना इत्पम्पारब्धवत्पति वा सूर उदिते सूक्तरिति मैत्रायरुणं मित्रं हुवे वरुणं पूतदक्षमिति महद्वत्सदभ्यारब्धवदपस्वमुरुपसो ननिहीत इत्याश्चिन: मचा मया गोमया वां हुवेमेति महद्वत्सदभ्यारब्धवदयं सोम इन्द्र तुभ्यं मुन्ध इत्येन्द्रं ब्रह्मन्दीर ब्रह्म कृति जुपाण इत्यम्यारब्धयत्म ब्रह्माणो अबिरसो न क्षन्तेति वैश्वदेवं प्रक्रन्दनु मन्यस्पेयेत्वित्पम्यारब्धषद् तम्यानः सरस्वती जुपाणेति सारस्वतं यधंशुने स्तुवते रासि थाना ·[२६ अध्याय ऋग्वेदे शाङ्घायनब्राह्मणम् । निति वृस्वन्महाहन्महदद्धयेतदहा राधंतर पृष्ठं बाईत शस्त्रं तन्मिथुनं प्रजास्यै रुपम् ॥ ११॥ महा- इन्द्रोनृवदाचर्षणि प्रा इति त्रैष्टुमानां प्रथमं मरुत्यतीयानां महन्महारध्येतदहरिमा उ त्वा पुरुतमस्य कारोरिति द्वितीयं हटयं पीर हय्या हवन्त इति महद्वत्सदम्पारब्धाक स्य वीरः को अपश्यदिन्द्र- मिति तृतीयं सुखं रथमीयमानं हरिभ्यामिति महद्वत्सम्यारब्धयन्मह. श्चित्वमिन्द्र यत एतानिति चतुर्थ महश्चिदसि त्यजसो वरुतेति महद्दत्सव- दम्पारब्धयत्तमस्य द्यावापृथिवी स चेतसेति जागतं पञ्चमं पदैत्कृण्वानो महिमानमिन्द्रियमिति महंवत्सदम्यारब्धवत्वं महा५ इन्च तुम्यं हक्षा इति त्रैष्टुमांना प्रथम निप्केयल्याना महान्महद्यद्धचेतदहस्त्वं महार इन्द्र यो ह शुष्मैरिति द्वितीयं महद्दत्सदभ्यारब्धघषपूर्या पुरुतमान्यस्मा इति तृतीय महे वीराय तवसे तुरायेति महत्सवभ्यारब्धवत्ता सुते कीति मघवन्महित्येति चतुर्थ महद्वन्सचम्पारब्धपविमा ने धियं प्रमरे- महो महीमिति जागतं पञ्चमं महद्वत्सदभ्यारब्धयरपञ्च पश्च सूक्तानि निष्केवल्यभरुत्वतीययोः शस्यन्ते मध्यमे छन्दोमे पशयो वै छन्दोमाः पासाः पशवः पशूनामेवाऽऽप्त्यै ॥ १२ ॥ हिरण्यपाणिमूतय इति सावित्रमपान्नपातमवस इत्यम्यारब्धषन्मही द्यौः पृथियी च न इति द्यावापृथिवीयं महद्वन्महबद्धतषहयुवाना पितरा पुनरिरयामवमिन्द्रेण च मरुस्वतापित्येमिश्च राजमिरित्यम्पारब्ध- वद्देवानामियो महदिति नवचं धैश्वदेवं वामं नो अस्त्वर्थमन्वामं वरुण शंस्यमिति महद्वत्सदम्यारब्धवादिमा नु के मुवनासीपधामेति द्विपक्षा इन्द्रश्न विश्वे च देषा इत्यभ्यारब्धयद्विश्वेदेवा भातावृध इति वैश्वदेवं वृदन्महन्महद्दद्धयेतदहर्गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येष व्यहो षैश्चा- नरो अजीजनदिति वैश्वानरीयं मया वृधान ओजसेति वृद्ववन्महद्वन्म- हद्दद्धयेतदहः कद्ध नूनं कधमिय इति मारुतमभ्यारग्धवदूत यो विश्व वेदसमिति जातवेदसीयमग्ने मूल महा असीति वाऽटर्चमष्टमस्याह: पूर्व तु स्थितं महा आ रोधनं दिव इति महद्वन्महबध्येतदहर्गायत्रं गायत्रतृतीयसवनो ह्येप व्यह इत्यानिमारुतसूक्तानीत्येतस्याहः सूक्तानि तदुक्थं संतिष्ठते तस्य साऽऽप्तिर्या द्वितीयस्याङ्गः ॥ १३ ॥ अन्तो गतिर्नवममहरसो द्यौरसी लोकस्तस्मादतपन्ति नपमेऽहन्मू- तानि शस्यन्तेऽगन्म महानमसा यविष्ठं सोमस्य मा तयसं वपन इत्येते

·ऋग्वेदे शासायनबाह्मणम् ।
[२६अध्यायः
उभे तदाज्यमगन्मेति गतवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहरैतीव वा अन्तं गस्था
काहि तत इपावस्थुरव धेनवः पिन्यमाना इति स्थितवत्तदन्तरूप-
मन्तो नवममहस्तिष्ठतीव वा अन्तं गत्वा कन्यहि तत इयादगन्म
महानमसा यविष्ठमित्येतदेव तृचमाज्यं स्यादिति ह स्माऽऽह पैनन्योऽग-
न्मेति गतवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहरैतीव वा अन्तं गत्वा फयहि तत
इयादटाचत्वारिंशं स्तोमं किं तृचं ध्यश्नुवीतेति ह स्माऽऽह कौषीतकिः
सोमस्य मा तघर वक्ष्यन्न इत्येतदुपसंशंसेत्तस्य तदेवान्तरूपं यद्भूतानु
वादि प्राञ्चं पज्ञं चकृम दिवः शशासुरिप्ति यदेतद्भूतमिषाम्पत्रन्या-
भिस्तोमो न व्याप्त इति ह स्माऽऽह पैङ्गयो यद्दग्भिरेव स्तोमो न ध्यान
इत्यक्षरैर्ह पा शास्तोमं ध्यश्नुतेऽक्षरैर्ह निविद्वा पुरोगावचं व्याप्तो
ह वा उ तत्र स्तोमो भवति यत्र निविद्वा पुरोरुग्या शस्यते तस्मादद
एव तृचमाज्यं स्वादिति यः पैनन्स्य वर्चस उमे इति त्वेष ,स्थितमे-
तेन ह विश्वामित्रश्च वसिष्ठश्च समजानतामभिसंजानते, हवा अस्मै
स्वाभेछ्याय प एवं घेद तस्मादुभे एव. स्यातां वासिष्ठं पूर्व वैश्वामिन्त्र-
मुत्तरम् ॥ १४॥
आ वायो भूप शुचिपा उप न इति पायव्यं चैन्द्रवायर्य,चाऽऽगतेति
गतवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहरैतीद वा अन्तं गत्वा काहि तत इयात्म
सोता जीरो अध्वरेप्यस्थीदिति स्थितवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहस्ति-
प्रतीव या अन्तं गत्वा कम्यहि तत इयादिवि क्षपन्ता रजसः पृथिव्या-
मिति मैत्रावरुणं क्षयन्तेति क्षितयजन्तरूपमन्तो नघममहः क्षियतीय
पा अन् 'गत्या फयहि तत इयादा विश्ववाराश्विना गतं न
इत्याश्चिनं तत्स्थानमवाचि वां'पृथिव्यामिति स्थितयत्तदन्तरूपमन्तो
नवममहस्तिष्ठतीय धा अन्तं गत्वा फाइहि तत इयादिन्दं नरो नेम'
धिता हवन्त इत्येन्द्रं यत्पायर्या युनजते धियस्ता इति पायर्याः परायोस्त-
पन्तरूपमन्तो नवममहरन्ते अन्तं दधात्यूयों अग्निः सुमतिं 'यस्तो
यदिति धेचदेयमदिति 'श्रितवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहः श्रिय-
तीय पा अन्त गला कद्यहि तत इयात्मक्षोदा धापसा सम्र एपेति
सारम्बतं प्रवावधानेति निनृत्तिरन्तो नवममहवि वा अन्तं गत्या
नृत्यति काहि तत इयादेते पा उ त्रैटुमास्तृचक्लप्सा वासिष्ठाः प्र.
उगाः प्रजापति वसिष्टः स तं ता यज्ञस्यस पुनस्तताव यतियामा मपति
प्रजापतायेय तत्सर्यान्सामागृध्नुवन्ति बृहत्पृष्ठं रातरं शसं तन्मिथुनं
प्रजात्परपम ॥१॥

·(२६अध्यायः ऋग्वेदे शाङ्गायनबाह्मणम् । १०१ उपर्यमा मनुपो देवतातेति त्रैष्टुमानां प्रथमं मरुत्वतीयानां त्रीति तत्तृतीयस्याह्नो रूपमिन्द्रो स्थाय प्रवतं कृणोतीति द्वितीयं यमध्यस्था न्मघवा वाजयन्तमित्यधस्थादिति स्थितवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहस्ति- छत्तीय वा अन्तं गत्वा कपहि तत इयात्तिष्ठा हरी रथ आयुज्यमानेति तृतीयं तिष्ठति स्थितवत्तदन्तरूपमन्तो नयममहस्तिठतीय वा अन्तं गत्वा कन्यकहि तत हयाद्वायत्साम नमन्यं यथावेरिति चतुर्थ सामेति तदमुप्प लोकस्य रूपं प्रमन्दिने पितुमदर्चता वच इति जागतं पञ्चमं तस्य तदेवा- न्तरूपं यसोदकमासत्यो यातु मघवार प्रजीपीति त्रैटुमानां प्रथम निकेवल्यानामवस्प शूरेति निनृत्तिरन्तो नवममहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति फयहि तत यास्मा इदु प्रतवसे तुरायेति द्वितीयमस्मा अस्मा इति सममृति यथा वे सोदर्फमेवं सममृत्पन्तरूपं धोनय इन्द्रा. मिमूमार्य इति तृतीयं धोरिति तदमुप्प लोकस्य रूपं तत्त इन्द्रियं परमं पराचैरिति चतुर्थं परमं पराचैरिति निनृत्तिरन्तो नवममहर्नीव वा अन्तं गत्वा नृत्यति फयहि तत इयादहं भुवं वसु नः पूर्व्यस्पतिर्विश्वजिते धनजिते स्वजित इति द्वे जागते अहमहमिति सप्रमृति यथा वै सोद- कमेवं सपमृत्यन्तरूपं जिते जित इति निनृत्तिरन्तो नयममहनीय या अन्तं गत्या नृत्यति काहि तत इयात्पञ्च पञ्च सूक्तानि मरुत्वतीये शस्यन्त उत्तमे छन्दोमे पशवो वै छन्दोमाः पालाः पशवः पशूना मेवाऽऽप्त्यै पळन्ततो निप्केवल्ये पड्ला शतयः संवत्सरः संवत्सरस्यै. वाऽऽप्त्यै ॥ १६ ॥ 25055 अमि त्वा देवसवितरिति सावित्रमभीत्येव वा असौ लोकस्तदमुष्य लोकस्य रूपं प्रयां महिद्यवीअभीति यावापृथिवीय महिद्यवी अमीति निवृत्तिरन्तो नवममहनींव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कन्यहि तत इयादिन्द्र इपे ददातु न इत्येका तेनो रत्नानि धत्तनेति द्वे इत्यार्मवमेक- मेकं सुशस्तिभिरित्येकमेकमिति निनृत्तिरन्तो नवममहनींव वा अन्तं गत्वा नृत्यति कडूहि तत इयादथ वैश्वदेवं मनुः सर्व आयुर्व मनुरायुरेव तयज्ञे च यजमानेषु च दधात्यत्रैव द्विपदास्तासामुक्तं बाह्मणं विश्वे देवास आगतेति वैश्वदेवमागतेति गतवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहरैतीव या अन्तं गत्वा कद्यहि तत इयाद्वायत्रं गायत्रतृतीयसवनो होप व्यहो दिवि पृष्ठो अरोचतेति वैश्वानरीयं दिवीति तदमुप्प लोकस्य रूपं मरुतो यस्य हि क्षय इति मारुतं क्षय इति क्षितवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहः ·१०२ ऋग्वेदेशासायनवाह्मणम् । [२७अध्यायः क्षियतीव वा अन्तं गत्वा कम्यहि तत इयादग्निहोता पुरोहित इति जातवेदसीयं क्षयं पावक शोचिष इति क्षितवत्तदन्तरूपमन्तो नवममहः क्षियतीव वा अन्तं गत्या कज्यहि तत इयाद्गायत्रं गायत्रतृतीया सवनो ह्येष यह इत्याग्निमारुतसूक्तानीत्येतस्यानः सूक्तानि तदुक्थं संतिठते तस्य साऽऽप्तिर्या तृतीयस्याहोऽन्वहं द्विपदाः शस्यन्ते सर्वेषु च्छन्दोमेपु पशवो चै च्छन्दोमा यजमानच्छन्दसं द्विपदा अधिष्ठाया- मेव तत्पशूनां यजमानां दधात्यधीव वै पशून्पुरुपस्तिष्ठति पुरुषस्ति- छति ॥१७॥ इति शासायने बामणे पड्रिंशोऽध्यायः ॥ २६ ॥ ॐ यदिव्युपरि तदशममहरिति ह स्माऽऽह कौपीतकिस्तस्मात्तदवि- वाक्यं भवति न हि तवृद्धा घेद कश्चनेनदविद्वान्निवाणीति मितमे- तद्देवकर्म यदशममहरनुष्टुबेव स यो व्याहसोऽतिरेचयतीश्वरो विवक्तार भ्रेपोऽन्येतोस्तदु वा आनुव्व ब्रूयान्नन्वति ह प यज्ञो विदुषा गच्छ- ताऽयं मे समृद्धं भविष्यत्ययं मे तत्समर्धयिष्यतीति यदि कश्चित्प्रमत्त उपहन्याधस्तदधीयात्स तं देशं पार्श्वतः स्वाध्यायमधीयीतापि वा गृह पतित्विजा वैकः पर्यवस]त्स तं देशं पार्श्वत: स्वाध्याय शंसद्यदि तथा न मन्येत संप्रत्येष वियादुत्सृज्यते दशमेऽहन्पनुष्टुव्यागनुष्टुप्सैपा वाम तदोहुपी फररवैव मवति तस्मादुत्सृज्यते नेद्वाचमासीदामेत्यथो सर्वाण्ये- वैतच्छन्दांस्यनुटुमममिसंपादयति तदेनान्याहेवामिसृशे शूद्वानो एनान्म- समृक्षाणि नो त्वेवाऽन्यत्र यामक पुंश्चल्या अपनं मे अस्तीत्यनुटुम्म्येषा दशमेऽहन्परिगीता तदाहुर्नानुष्टुम आयतनं रिञ्च्याद्विराजस्तत्रानुवूया समानं वा एतच्छन्दो यद्विराड्वाऽनुष्टुपचन धेकेनाक्षरेणान्यच्छन्दो भवति नो द्वाभ्यामिति तयोर्वा एतयोस्तृचयोः पळक्षराण्यभ्युद्यन्त्यग्नि- टोमसानः स्तोत्रियानुरूपयोः पट्तानि द्वादशाक्षराणि होता प्रातरनुवाके संपादयेन्नाऽऽद्रियेताचैव संपन्न मुप्णिगुदेतीति मेनिमहे गायत्री वा तां प्रातरनुवाके संपादयेन्नाऽऽद्रियेतात्रैव संपन्नम् ॥ १॥ अमे तमद्याश्वं न स्तोमरित्याज्यं तदेतत्सृष्टं दशमायाह्नन संपादये- नाऽऽद्रियेतात्रैव संपन्नं माधुच्छन्दसः प्रउगस्तस्योक्तं ब्राह्मणं त्रिक केप महिपो ययाशिरं तुवि शुप्म इत्पतिच्छन्दसा मरुत्वतीयं प्रतिपद्यते सा संपन्ना चतुःपष्टयक्षरा ते द्वे अनुदुमी संपद्यते बृहदिन्द्राय गायत प्रव इन्द्राय वृहत इति सूतात्पूर्वी द्वीप्रगाची पिन्वन्त्यपीयया संशंसतीति तत्सं.

·[२७ अन्यायः ] ऋग्वेदे शामायनबाह्मणम् । पमं जनिष्ठा उग्रः सहसे तुरायेत्यैकाहिक मरुत्वतीयं प्रतिष्ठा वा एकाहः पतिष्ठित्या एव कया नश्चित्र आभुवत्कयावं न ऊत्येति वामदेव्यस्य योनी रथंतरमूलं मवत्यामेयं सामेन्द्रीषु तन्मिथुनं प्रजात्यै रूपं यावन्तः प्रगा- थास्तावन्न्यौष्णिहानि तृचानि धाय्यामन्या द्विपदा मजते सप्तदशीमन्या सूक्तस्य तत्संपन्नमिन्द्रस्य नुं वीर्याणि प्रवोचमित्यैकाहिकं निस्केवल्यं प्रतिष्ठा वा पकाहः प्रतिष्ठा दशममहः प्रतिक्षानीयं वे छन्दो द्विपदे प्रति- हित्या एवामित्यं देव सवितारमोण्योः कविक्रतुमित्यतिच्छन्दसा धैश्वदेवं प्रतिपद्यते सा संपन्ना पतुःपष्टपक्षरा ते वे अनुष्टुमौ संपद्यते अमि याननु- चरस्तस्योक्तं माहाणं तत्र पुरस्तादानोमदीयस्य प्रशुक्रीयं शंसति प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिधादशममहः प्रतिष्ठानीयं वै छन्दो द्विपदाः प्रतिष्ठित्या एव विरासु वामदेव्यममिष्टोमसाम मवति भीविराळन्नायं श्रियी विराजोऽन्नायस्पोपाप्त्या अथो शान्ति मेपजं वामदेव्यं शान्तिरेवेपा मेपजमन्ततो यज्ञे कियते ॥२॥ अथ यत्समूहळस्पातिरिक्तोक्थमुपपन्ति तेनातिरिक्तोक्थमामुवन्य- थेष दशमस्याहो पोहो यथा सहस्रं च पञ्चदश चानुएमः स्युस्तधेतहः संपादयेरपञ्चदशोहत्य शतस्प शतस्य चतस्रश्वतन उद्धरति ताः पञ्चप- चाशदुख्ता अथेतरे द्वात्रिंशद्वात्रिंशद्वर्गा अथैपा स्तोमाक्षराऽनुष्टुपटा. क्षरा गायत्री चतुर्विशस्तोम इत्येषा स्तोमाक्षरा अनुष्टुवात्रिंशी मवत्य- थैपा पद्यानुयुग्गापञ्पै चोणिहश पटू पदानि विराजनीणि तानि नव वृहत्पे चत्वारि तानि त्रयोदश पलेः पञ्च तान्यष्टादश त्रिष्टु- मश्चत्वारि तानि द्वाविंशतिर्जगत्यै पातिग्छन्दसबाटो तानि प्रिंश- हिपाप ने तानि दाप्रिंशवित्येपा पद्याऽनुष्टुवात्रिंशी मपत्यथैया देवक्याऽनुष्टुषष्टी यसव एकादश रुद्रा छावशाऽऽवित्या इन्द्रो द्वात्रिं- शदिपेपा देवयाऽनुहद्वाविंशी भवत्यथ याः पञ्चपञ्चाशदुधृताश्चतु- अत्वारिंशत्ताः परयस्ततो पाश्चत्वारिंशत्तदूधोऽथ याश्चतम्रोऽतियन्ति ते स्तनाः सैपा स्तोमाक्षरा अनुमुपेतेनोधसतेः स्तनरेतमिन्द्रस्याऽऽत्मानं प्रत्यमहरमिक्षरत्येतस्या उ एय पक्षरेण च्छन्दोमाः स्तोमतच शत्र- तम्य वर्धन्ते य उ बेद तन्मयः संमपति य एवं येद स्याऽऽयुपः पुर• स्तादेतमिन्द्रस्पाऽऽस्मानं प्रत्यमहरमिसंमपति तमेपा स्तोमाक्षराऽनुष्टुवेते. नोधसतः स्तनः सर्व रसे: सर्वः कामः सर्वेणानायेन सर्पणास्तत्वेना- मिक्षरति य एवं संपन्नं दशममहः शंसति तस्मादेवं संपन्नं दशममहः शंसेविति ॥३॥ .

·r १०४ ऋग्वेदे शामायनमााणम् । [२७ अध्यायः] अथ यदहलस्पातिरिक्तोस्थसुपपन्ति मन एक तत्पीणन्ति तत्स- यज्ञैरनुशंसन्त्येपा हि मनसो मात्रा संस्थिते घशमेऽहनि पुराप- लीसंयाजेभ्य एतस्मिन्काले संप्रसर्पन्त्ययज्ञिया वै पत्न्यो पहिर्वेदि हि ता इति वदन्तः संस्थितेषु पत्नीसंयाजेब्धिति त्वेष स्थितमत्रा. ल्पको भ्रातृष्यलोकः परिशिष्टो मवतीति ते संप्रमृप्य सार्पराश्य सास्तुवत इयं वै सार्पराज्ञीयं हि सर्पतो राज्यथो वाग्वे सार्पराज्ञी वाग्छि सर्पतो राश्यथो गौवं सार्पराज्ञी सर्पतो राश्यायं गौः पृश्निरझमीदित्येतं तचं नानारियात्स्तोत्रियस्पानन्त- रित्या अस्मासु नृम्णधा इत्यहं वै नृम्णमन्नमेव तद्यज्ञे च यजमानेपु च दधाति वातापे हवनश्रुत इतीन्द्र उ घे वातापिः स हि वातमात्मा शरीराण्यहन्प्रतिपरत्यध्वर्युः सोऽनिरुक्त गार्हपत्ये प्राजापत्ये द्वे आहुती जुहोति प्रजापति गार्हपत्य आहुतिसंस्थे उ वे स्तुतशस्त्रे समाप्तं स्तोत्रं समाप्तं शनं समाप्तं ब्रह्मयधमित्यथो अन्ये चाऽपि कामं यजेयुरप मक्षयेयुरयं वै वेनः प्रजापतेः प्रत्यक्षं तन्वस्ता होता वयेत् ॥ ४॥ अन्नादी चान्नपत्नी चेयं वा अन्नाद्यसावन्नपली भद्रा च कल्याणी च मद्रातत्सोमः फल्याणी तत्पशवोऽनिलया चापमया चानिलया तद्वा- युर्न ह्येप इलयत्यपमया तन्मृत्युन ह्येप पिमेत्यनाता पानाप्या चेयं वे पृथिव्पनाप्ताऽसौ द्योरनाप्या नादृष्टा चानाधृष्या चायं वा अग्निरनाधृष्टोऽ. सायादित्योऽनाधृष्योऽपूर्वा चाभ्रातृष्या चापूर्षा तन्मनो भ्रातृव्या तत्संव- सरोऽथासावेव गृहपतिर्योऽसौ तपत्येष हि गृहाणां पतिस्तस्पर्तप एवं गृहा एप पतिरेप उ एव देपोऽपहतपाप्मोदयवत्यध्वर्युरपिधति सदसो द्वारावेवं शालायाः ॥५॥ औदुम्बरीमन्वारमन्त ऊर्वा अन्नाद्यमुदुम्बर ऊोऽनाद्यस्योपाप्रपा उत्तमौ पाणी होता कुर्वीतोत्तमोऽसानीत्युत्तमो हैव भवति वाग्यताः संमील्याऽऽसत आ नक्षत्राणां दर्शनाद्वाचं ह वा एतदाप्याययन्ति यद्वाचं पमा आसत आपीनां याचमम्यासिक्तामन्तत भवामेति मार्जालीयनं तेन नक्षत्रेषु चतुर्विसृजन्ते ज्योति नक्षत्राणि ज्योतिरेव तदात्मन्धत्ते ते परया द्वारा हविर्धाने प्रपद्यन्ते अथाध्वर्युरुत्तरस्य हविधानस्य कूबरीम मिपद्याऽऽह सत्रस्पद्धि गायति गापति सबस्पद्धि तत्सवस्यद्धिमाप्नुवन्ति सर्वे सानो निधनमुपयन्ति प्रतिठा ये निधनं प्रतिष्ठित्या एव त उत्तरस्य छविानस्पाधोक्षं सर्पन्त्येन्द्रीमतिच्छन्दसं जपन्तोऽतिच्छन्दसैव तदधोक्ष ·[२८ अध्यायः] सम्वदे शाकायनबाह्मणम् । १०५ यजमानाः पाप्मानमपनते ते नु वा उ ययमुत्तरेणैव परीम इति ह स्माऽह कौपीतकिर्यज्ञस्यानुसंचरं सातकपिम्योऽनन्तर्हिता इति तेऽयेण हविर्धाने समुपविश्य कामान्ध्यापन्ते यत्कामा भवन्त्ययं नः कामः समृध्यतामिति स उ हैभ्यः कामः समृध्यते ये बहुकामा भवन्ति भूर्भुवः स्वरित्यतास्ते ध्याहृतीर्जपेयुस्ते प्राच उश्च उत्क्रम्य वाचं विद्वयन्ते नेहाक्यराच्यसदिति सुब्रह्मण्याय वाचं विसृजन्ते ब्रह्म वै सुबह्मण्या ब्रह्मणैव तद्वाचं विसृजन्ते त आनीधीये सह राज्ञा संविशन्ते तद्यथा राजानं वा राजमानं वा प्रान्तं वेश्म प्रपादयेयुरेवमेवैतत्सोमं राजानम• हरहईविधानाम्पामुपायहत्याग्नी, प्रपादयन्ति त आग्नीधीये सह राज्ञा संविशन्ते ॥ ६॥ अथ पत्समूल्झं पशराबमुपयन्ति सर्वेपामेव कामानामाप्त्या अथ यद्- व्यूल्हमुपरन्ति सर्वेपामेय च्छदसामाप्त्या अथ यथूल्हसमूल्हा उपयनित दशरामस्पैव नानास्याप समूल्छ उ हेपाय आस तानि छन्दास्यन्पो- न्यस्य स्थानमामध्यः सर्याणि प्रथमानि स्पाम सणि मध्यमानि सर्वाण्युत्तमान्यथो सपियेवेतच्छन्दांसि सर्वसयनमासि फरोति गायत्र- मातःसवनः प्रथमरूयहनिम्मध्यंदिनो जगत्तृतीयसवनो जगत्मातः सवनी द्वितीयरूपहो गापत्रमध्यविनस्निनुस्मृतीयसयनत्रिष्टुप्मातासयन: स्तृतीयरुपझो जगन्मध्यंदिनो गायतृतीयसवनो गायत्रमातःसधनं दशममहस्तासमाना छन्वसः सगानं छन्द उपसंगच्छन्तेऽप यदशममह- रनुमममिसंपाएपन्ति पाग्या एतदहांगनुमुन्याच्येय तद्वायं मतिष्ठाप- पन्ति तेऽमृत्वमाप्नुवन्ति ये दशममहत्पपनि पे दशममहरुपयन्ति ॥७॥ इति शासपने बामणे सतविंशोऽध्यायः ॥ २७ ॥ ॐ प्रजापतिई पसं समृने सेन ह मृष्टेन देवा ईजिरे तेन ऐशा सर्या- कामानापुस्तस्प हेतरार्यमुपनिदधुर्य पते पाश निगराचातरेण पक्षेन पप इंजिरे ते हर्षिनजुरसर्पण ह ये यज्ञेन पनामहे नये साझामानाम इति ते ह भेगस्त एतान्पांच निगदान ददृशुम्तेन । समपेण सनिगदेनेला सान्कामानापुरेते ह ह पाउ मैपाय निगदान याग्मिज्ञस्पानातं तदेमिः समापाम इति तानेतादेषानुपा. विभागियो ददाधिो पुरोटासभेपानगर झपय इतरांगदाः फणान्मेवारण एप गया पतीपता हमे देपता: पाणामाजि. ४ ·T- १०६ ऋग्वेदे शासायनब्राह्मणम् । [२८ अध्यायः] मीयुस्तान्मिन्त्रावरुणा उजिग्यतुस्तस्मान्मन्त्रापक्षण एव सर्वेभ्यः प्रेष्यति स ये तिष्ठन्प्रेष्यति तिष्ठन्दै पीर्यवत्तमस्तिष्ठन्धा उ भितपदनुत्तमो वीर्य- धतीमाश्रिता देवेषु वाचमुथासमिति ॥१॥ ॐ धन इव प्रणतोऽनुवूयात्तथा ह घर्षुकः पर्जन्यो मयतीति ह स्माऽऽह कौषीतकिस्तद्ध स्म ये पुराऽसुरक्षांसि हषींपि विवध्नसे तत एता वामदेषोऽमिरूपा अपश्यग्निहोता नो अध्वर इति सामिामि परिणिन्युस्ततो वैतानि रक्षांसि नाष्टा अपजज्ञिरे जुपस्व समथस्तममिति जुष्टयतिममिपामन्याह जुष्टवतीमभिरूपा थेवेषु याचमुद्यासमितीमं नो पज्ञमस्तेपु धेहीति विवागिप्रस्तोकानेयतामिरगये स्वदपत्येता ह घा उ तेपो पुरोनुवाक्पा एता पाज्यास्तस्मापभिरूपा भवन्ति चैश्चा मित्री पुरोळाशः स्विष्टकृतः पुरोनुवाक्यामन्वाह तस्या उक्त ब्राह्मणं पैश्वामित्रोरनुसवनं पुरोडाशानां पुरोनुवाक्ये अन्याह विश्वामित्रो शैतान्पुरोळाशः मेषां वपर्श सलोमता माधुच्छन्दस्यापभिरूपे द्विदेव- स्यानो प्रथमस्य पुरोनुवाक्ये अन्वाह मधुच्छन्दा हेता द्विवेयत्पः प्रैषा ददर्श सलोमताये गासमदी च मेधातिथीं घोसरपोरभिरपे अन्याछ भैधातिथी: प्रातः सपन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह मैधातिथिहं प्रातः सपन इन्द्राप सोम प्रोवाच ता वा आयत्यो हरिपत्यो भवन्ति पुरोनुषाक्यार- पेण ता पा ऐन्थ्यो भवन्त्येन्द्रो हि यज्ञमतुस्ता पे गापम्पो मयन्ति गापत्र प्राप्तःसयन ता धै नयान्वाह नवम्वा अत्र घमसानुन्नयन्ति॥२॥ पछ हैके प्रातःसवन उन्नीयमानेभ्योऽन्याहुः स्वयमच्छावाकः सप्तमी सप्तसप्तोत्तरयोः सवनयोः सप्त पे माञ्च आसीना घपट्रकुर्वन्तीति वदन्त स्तद्धा आहुर्यथा सूक्तमेयानुबूयाद्धोतुवैताः पुरोनुवाक्या भवन्ति होतुः ·(२८ अध्याय चमसमास्योक्तं प्राह्मणम् ॥ ३॥ ऋग्येदे शाशायनवारणम् । नुक्पटुकुर्षन्त्याहुतीनामेय शान्त्या आहूतीनां प्रतिहित्या अभेलाथ होत. अथ यत्र इतं मामा नेदिष्ठो मानवोऽशिरःसूपहवीशे स एताम- छावाकीया होत्रां ददर्श स वा इलायामुपहूतायामाजगाम तमा चन्न प्रवृणुते सया एतस्मात्पूर्वस्मादयान्तरदेशाधाजगाम तस्मादेतस्या दिश्यासीनोऽच्छापाक उपहवामिच्छते तदाहः कस्मादरछायाकाप पुरो- डाशगळं परिहरन्तीत्यटीकपुर्याचस्पतो नैमिषीयाणां दीक्षोपरा- बना स सह मसूतेऽच्छावाकीयां चकार ते होचुरस पा इमं पुरा - भाग परिहराम कस्मा एनं परिहामेति ते होचुरस्मा एवैनं परिहरतेति तत्तस्मै पर्यहरन्स एप ब्रह्ममाग एयायो इलामाजो था इतरे घमसारत- स्मादच्छावाकाय पुरोळाशगलं परिहरन्ति चमसस्पेयापरीलतायै ॥४॥ अथैनमध्वर्युराहाच्छायाफपदस्त परे वाद्यमित्यछायाफोपहयमि- छस्यत्येवेनं तदाहाछायो अग्निमवस इत्यामेपीरन्याहाऽऽमेयं प्रातःस- पन ता वा अनुदमो भवन्ति गायत्री पैसा पाउनुभुगायत्रम उन्दरता थे तिम्रो भवन्ति विमा अग्निराचिधूम इत्युत्तमाय सूतीये वचने प्रणयेन निगयमुपसंदधाति यजमानहोतरध्ययों अमीन्द्रहरन्पोतनेटरुतो. पवरिति प्रशास्ता या उपक्ताऽपियन्सचाम्युदितमुपवक्ता जनानामि- सीपपयध्यमोऽर्जयध्वमित्यन्नं या इपमानमूर्जमन समुपमित्येवन तदाहनि वो जामयो जिहतापजामय इति पञ्च जामियंचाजामिस्तहो निजिहतामित्येयैनं तदाह तदेतहाऽम्युदितम् ॥ ५॥ जानिमामि अमृणीहि निति निसपनायामनिवाधिना स इति निहता य: सपना समरया इत्येनं तदाह जपथा अभीत्यरी जा. मीत्वयां इति सेना या अभीत्यरी सेनपा सेनां जयतेपेवेनं नदाह प्रया इन्दः शृणवरो अग्निरिति शपोतु न इन्द्रः शृणोत्यमिरित्याशिपमेय तदने प्रस्थायेन्द्रागिन्यां सोमं योरतोपो अस्मान्माणामायणा दूर- ध्वमिति सप्येयैतदुपहमिच्छन उपहषमयं बामण इने छायाको येत्यापर्युराहतं होतरुपतपस्वेति ते होतोपद्वयते स हि तेपी श्रेधी मन- तेऽयं पे श्रेष्ठगुपद्धपते स उपहुत इति ह स्माऽह ॥ ६ ॥ परसमे पिपीपन इत्यापाफ उन्नीयमानापान्याह साथै तिम्रो गयनित पतुटपं पा इदं समस्येय रूपमस्पाऽऽपपता था अनुष्टुमो मन्ति संशंसा ग्रहापुरामा मयति भरि हनी पियामेर तदन्तनः ·१०८ ऋग्वेदे शाह्मायनब्राह्मणम् । [२(अध्यायः पतितिष्ठति प्रातर्यायमिरागतमित्यैन्द्राग्न्या यजत्यैन्द्रानं यस्योक्धं मयति गायच्या गायत्रं प्रातःसवनमनुथपट्करोत्याहुतीनामेव शान्या आहु- तीनां प्रतिष्ठित्या अनवानं प्रातःसपने यजेयुरिति ह स्माऽऽह पैनाचा क्षिप्रं देवेभ्यो हविः प्रदास्याम इत्यर्धश इति कौषीतकित्तदै छन्दसा पर्व यदर्धर्चः पर्वश एय तदेवेभ्यो हविः प्रपछन्ति ॥७॥ अथात ऋतुप्रैषाणामेय मीमांसा कण्वो हैतानृतुपान्ददर्श मेधा- तिथियांज्याः काण्यो ह वै मेधातिधिस्तेन तो मृत्यु पाप्मानमप- जिनाते स य इच्छेन्मृत्यु पाप्मानमपठन्यामित्येतामिर्यजेत् ॥ ८॥ पुरुपो वै यज्ञस्तस्य वागेधाऽऽज्यं सा या एलेव भवति तस्मादेकदेप त्यमाज्यं शंसति प्राणा: प्रउगन्ते वा इमे यहयः माणास्तस्मादयो देवताः प्रउगे शस्यन्ते बाहू मैत्रावरुणश्चाछायाकश्च तो वै द्विगुणी भयतस्तस्मात्तौ प्रातःसयने विदेवत्याः शंसत इयमेव पेनासेवनी मध्यं ब्राह्मणाप्छंसी तस्माद्वाहाणाच्छंसी प्रातःसवन एकदेवत्याः शंसत्यात्मा मध्यंदिनः स वा एक एव भवति तस्मान्मध्पंदिने होत्रा शंसिन एफ- देवत्याः शंसति होता च निकेवल्यमुक्त मैत्रावरुणश्चाच्छावाफश्च सौ पै दिगुणौ भवतस्तस्मात्तौ तृतीयसवने द्विदेवत्याः शंसत इमेय शिश्नं मध्यं ब्राह्मणाच्छंसी तस्माद्विरूपं जायते श्री च पुमांश्च तस्माद्वाह्मणा- छंसी तृतीयसयने द्विवेवस्याः शंसति बाह्मणाच्छंसी भूयिष्ठाः शंस- श्यात्मा वै ब्राह्मणाच्छंसी तस्मादिदमात्मनो मध्यं स्थविष्ठम् ॥९॥ अथ यदापन्तः स्तोत्रियानुरूपा भवन्ति तत्प्रथमस्याहो रूपं वैश्वा; मित्री मैनावरुणस्य चाच्छावाकस्य च स्तोनियो मयतो यासिष्ठी नवौं पर्यासायन्तावेवैतत्सदृशौ कुर्यतः स्तोत्रियां छस्त्वा श्वः स्तोनि: याननुरुपान्नुपन्त्यहीनस्पताया अहीनसंतत्या अहरेव तोऽनुरूपं पुर्यन्त्यहनोऽनुरूपं तदाहुः कस्मात्स्तुतमनुशस्यते फस्मात्तोममति- शंसंतीति न ह वै सत्स्तुतं भवति यन्नानुशस्यते न स स्तोमो देवान्ग- उन्ति पो नातिशस्यते तस्मात्स्तुतमनुशस्यते तस्मारतोममतिशंसन्ति चतुराहावानि शस्त्राणि पशवो वा उक्थानि चतुष्टया ये पशवोऽयो चतुष्पादाः पशूनामेयाऽऽप्या ऐफाहिका उक्थयाज्याः प्रतिष्ठा घा एकाहः प्रतिष्ठित्पा एयानुवपदकर्वपाहुतीनाभेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्यै ॥ १० ॥ इति शाट्सायनवाह्मणेऽटाविंशोऽध्यायः ॥२८॥ -- ·प्रहिते वदन्त्यथ यत्र पृहबृहदिति बृहदान्ति मदिरेण मन्दिनेति तत्र मिष्टौरपथो खल्याहुश्चक्षुरियाय ससर्प आस तहत्विको विपमपीयाय रमिष्टौति यज्ञस्यैव शान्त्यै पजमानानां च भिपज्यायै ॥१॥ १०२ ॐ अथ यन्त्र ह तत्सर्वचरौ देवा यज्ञमतन्वत तान्हार्बुदः कादयो माध्यंदिन उपोदातृप्यो पाचैका वै येयं होत्रानुक्रियते ग्रावस्तोत्रिया प्रावस्तोनिया अभिरूपा अपश्यत्प्रेते यदन्तु प्रवयं वदामेति प्रवदत्सु जगत्यो भवन्ति जागता पै ग्रावाणोऽथ यत्रिष्टुमा परिदधाति तेनो वा उप्णीप्पपि नद्धाक्षोऽमितुष्टाव तस्माद्वा अप्येतर्युप्णीध्येव याव्णोऽ- २९ अध्यायः] ऋग्वेदे शाङ्गायनब्राह्मणम् । नां वोऽहं करवाण्युपमाह्वयध्वमिति ते ह तथेत्यूचस्तं होपजहिरे स एता दिपू मुश्चा सुपुयुपो मनोपामिति विमुञ्च मुता पे चतुर्दश भवन्ति दश वा अन्डन्लयश्चत्वारो ग्रावाण एतदेव तमिसंपद्यन्ते ता यै माध्यंदिने त्रिभुवपाप्ता सवै तिष्ठन्नमिष्टोति तिठन्तीय 4 ग्रावाणः स स एताः पायमानीर्विपापयदनीरमितुष्टाव तद्यत्पायमानीपिपापवदनी- अथ स्तुते पयमाने दधिधर्मेण चरन्त्यंत्र कालो हि मवत्यथो सवनस्पैष सरसताया अथ हविप्पल्या चरन्ति सस्या उक्तं ब्राह्मणं वासिष्ठीमध्यंदिन उन्नीयमानेभ्योऽन्वाह वसिष्ठो ह मध्यंदिन इन्द्राय सोमं मोवाच ताया आवत्यो हरिवत्यो भवन्ति पुरोनुवाक्यारूपेण ताय ऐन्व्याधियुमो मयन्त्यैन्द्रं हि त्रैष्टुमं माध्यंदिनं सपनं ता वै दशान्वाह दृशन्वा अब चमसानुन्नयन्त्यथ होत्राः संयजन्ति तासामुकं ब्राह्मण- मैन्द्रीभित्रिदुब्मिमध्यंदिन प्रस्थितानां यजन्त्पन्दं हि चैनुमं माध्य- दिनं सघनमनुवपद्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्रया आहुतीनां प्रतिष्ठित्या मथेलाथ होतृवमसस्तस्योक्तं बाह्मणं हुतेषु दाक्षिणेषु दक्षिणा नीयन्ते तासामुक्तं ब्राह्मणं पैश्वामित्री मरुत्यतीयग्रहस्य पुरोनुयाक्यामन्याह तस्या उक्तं ब्राह्मणम् ॥२॥ वामदेव्य मैत्रायरुणस्य पृष्ठं मवति शान्ति भेपमं वामदेपं शान्ति. रेवैपा भेपगं यज्ञे क्रियते नौधसं बाह्मणाच्छंसिनस्तदै निधनपद्धयति प्रतिष्ठा ये निधनं प्रतिष्ठित्या एव काले यमच्छावाकस्य तदा ऐलं बृहतीपु कुर्वन्ति पशवो वा इळा पशवो वृहतीहिताः पशवः पशूना- मेवाऽऽरया अर्थतां सामप्रगाथां छंसन्ति तथैपां होतुन्यायाधुनितं मयति पर्चे मैत्रावरणस्य चाच्छावाकस्य चोक्यमुसे मवत एकाद- शर्यो पर्यासावन्तावेवैतत्सदृशौ कुर्यतो विश्वामित्रस्य च वामदेवस्य :

·ऋग्वेदे शाङ्घायनबाह्मणम् । [२९अध्यायः)
मैत्रावरणः शंसति यामदेवो यस्य पर्यासो भवति विश्वामित्रस्य च
वसिष्ठस्य च बाह्मणाच्छंसी वासिष्टो घस्य पर्यातो भवति मरद्वाजस्य
च विश्वामित्रस्प चाच्छावाको वैश्वामित्रो यस्य पर्यासो मपति ते चै
चतुर्णामृपीणां शंसन्न्याचमुरं वै दंई मिथुनं प्रजननं प्रजात्य वैश्वामित्रे
मैत्रावरुणस्य च याह्मणाच्छंसिनधोक्थमुखे मवसः पर्यासोऽच्छापाकस्य
याग्ये विश्वामित्रों पाचैव तत्सर्वतो यशं तन्वत इत्येतद्वालणं प्रायणी-
योदयनीययोरैकामं च भवति ॥३॥
वामदेव्यं मैत्राघरुणस्याहरहः पृष्ठं मपति शान्ति मेपज यामदेव्यं
शान्तिरेवैपा मेपजमहरहर्यज्ञे झियोऽयताकछतः प्रगाथानहरहः शंसन्ति
को पै प्रजापतिः प्रजापताषेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्सो यन्त्यथो अशा.
न्तानि वा एते अहीनसूक्ताम्यन्यान्यन्यान्युपयुजाना यन्ति मान्यतेः
पावद्भिः प्रगाथैरहरहः शमयन्तो यन्त्यर्थतास्तन्ध्यात्रिष्टुम उक्थ्पति-
पोऽहरहः शस्यन्ते बलं पे धीर्य विदुष्पलमेय तीर्थेऽहरहः प्रतिप्ति-
छन्तो पन्त्पपप्राच इन्द्र विश्वा अमित्रानिति सौकीती मैत्रावरुणोऽ-
पनुत्तपती पाप्मन एयापनुत्यै यदाये सूक्ते तदार्पये उक्थमुखीये शार-
योर्बह्मणा से ब्रह्मयुमा युनज्म्युझं नो लोकमनुनेपि पिदानित्युक्थमु.
सीये घामपत्युरुवत्यो ब्रह्मणि चैप तबुरुगापे चाहरहः प्रतिमिठन्तो
पन्ति ॥४॥
सधैतानि शिल्पानि मध्यमे व्यहे शस्यन्ते शिल्पपान्ह्येष मध्यमरूपहो
मयति विरामश्च वै मध्यमश्चतुर्थेऽहन्यैराजं हि चतुर्थमहः पशुपथ महा:
पायच पञ्चमेऽहन्पाझं हि पञ्चगमहरतिच्छन्दसः पठेऽष्ठन्नातिच्छन्दसं
हि पठमहरथो अपृष्ठं पा एतथदन्पत्र वृहत्य क्रियते च्पधन्त उ याऽत्र
पृहत्ये पृष्ठानि शिल्पेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्यथो अन्तरिक्षं या
एप मध्यमरूपहो नाऽऽरम्मण वा इदमन्तरिक्षमप्रतिष्ठानं शिल्पेप्येव
तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति तानि व तृचानि मवन्ति प्रिवृ? शिल्पं
नृत्यं गीतं पादितमिति तेप्वेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति माचिदन्य-
विशंसत माम मा पमिप्मेति मैवातिथं मैघ्रावरुणस्प दशमेऽहन्छ
भवति न हि तस्य प्राष्ट्रशमाएमा वृहती पृष्ठं भवत्येकस्था ये श्रीः श्री
वृती पियामेव तदन्ततः प्रतितिति विपदाः शरत्वैकाहिकानि
शान्ति प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठा दशममहः प्रतिष्टानीयं पे छन्दो
द्विपदाः प्रतिष्ठित्या एव ॥५॥

·अवस्येत्यहरहः पास ऋतवो पा उद्यबझीयमृतुप्पेय तदहरहः प्रतिति-
२९भन्याय]
धन्तो पन्ति ॥६॥
ऋग्वेदे शाजायनबाह्मणम् ।
नौधसं माह्मणाच्छसिनस्तस्पोक्तं वालणं गायत्रीय नाणाच्छंसिने
मणपन्ति पठेऽहन्नव तस्यानो स्पेणादीनरपताया अहीनसंतत्या
अहीनान्सयांन्कामानाप्नुम इति न घन किं पन हीयत उद्ब्रह्माण्परत
छन्तो यन्ति ता वै पदमपन्ति पड़वा ऋतव ऋतुप्पेय तयहरहः प्रतिति-
कालेपमच्छापाफस्य तस्योक्तं बाह्मणं पट्यदास्यछायाकाय प्रण-
पन्ति पष्ठेऽहम्प स्यालो पणामिस्टेय पीधया मनीषामित्यहरहः
पर्यासः प्रजापतियां भमितटीयं प्रजापताय तयारदः प्रतितिष्ठन्तो
पन्ति तथनिरुक्तं मवन्यनित उ ये प्रमापतिः प्रतापतायेव तदाहरहः
पतितिष्ठन्तो यन्तिमा अव निरुक्तक उदै प्रजापतिः प्रजापता.
वेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो पन्ति तेषामेतान्पच्युतानि भवन्ति पृष्ठ
मैत्रावरुणस्य पर्यामावितरयोस्तेप्येव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो पन्ति॥ ७ ॥
दश भयति दशेमे प्राणाः प्राणानेय तद्यज्ञे च यगमानेषु च यधाति
हिपूरता होनाणांमध्यविनायुक्तस्यैव होतुः प्रत्युद्यमाया अथो संघरसरो
ये होगा तो होवाशसिनस्तधत समस्ता ऋतय आख्यापनो ग्रीमो
वर्षा हेमन्त इति तस्माद्विपूक्ताहोत्राणां मध्यदिना अधो आत्मा ये
होताऽङ्गानि होत्राशंसिनस्तद्यद्विगुणान्यङ्गानि भवन्ति तस्माधिपूक्ताहो-
बाणां मध्यंदिनाः स्तोमातिशंस प्राप्तःसवनेषु शस्त्वाऽहीनयूक्तानि मध्यं-
दिनेषु शंसन्ति चतुर्विशेऽमिजिति विपुपति विश्वजिति महामतीपेऽह-
नहीनो घेतान्पहान्पष्ठीनसूक्तानि शरपेकादिकानि शंसन्ति पराचीनि
वा एतान्यहान्यनम्पापप्तानि भवन्ति तद्यदहीनमूतानि शस्त्वैकाहि-
कानि शंसन्ति प्रतिष्ठापा एकाहः प्रतिष्ठिरया एव पञ्च पञ्चायूक्तानि मैत्रा-
वरुणः शंसति सर्वेषु छन्दोमेषु पशयो वे छन्दोमाः पाशः पशयः
पशूनामेवाऽऽप्त्यै यत्वारि चत्वारि माह्मणासी पाच्छावाकच पशयो
ये च्छन्दोमाश्चतुष्टया वै पशयोऽयो चतुष्पादाः पशूनामेवाऽऽप्त्ये
पश्चाहावानि शवाणि पशयो वा उक्थानि पालाः पशवः पशूनामे.
वाऽऽप्त्या ऐकाहिका उक्थयाज्याः प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठिरया
एवानुयपत्कुर्वम्त्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या आहुतीनां
प्रतिष्ठित्यै ॥८॥
इति शासनापनबाह्मण एकोनविंशत्तमोध्यायः ॥ २९ ॥

·११०
भग्वेदे शाङ्घायनब्राह्मणम् ।
२९अध्यायः]
मैवावरणः शंसति यामदेघो हास्य पर्यासो भवति विश्वामित्रस्य य
वसिष्ठस्य घमाह्मणाच्छंसी वासिष्ठो शस्य पर्यासो भवति भरद्वाजस्य
च विश्वामित्रस्य चाच्छावाको वैवामिनो यस्य पर्यासो भवति ते बै
चतुर्णामृषीणां शंसरयाच तुरं वै वंछ मिथुनं प्रजननं प्रजात्य वैश्वामित्रे
मैत्रावरुणस्य च याह्मणाच्छंसिनधोक्थमुखे भवतः पर्यासोऽच्छावाकस्य
याग्वे विश्वामित्रों घाचैव तत्सर्वतो यज्ञं तन्वत इत्येतद्राह्मण प्रायणी-
योदयनीयपोरकामं च भवति ॥ ३॥
वामदेव्यं मैत्राघरणस्याहरहः पृष्ठं मपति शान्ति मेपजं यामदेव्यं
शान्तिरेवैषा मेपजमहरहर्यज्ञे क्रियतेऽथैतान्कछतः प्रगाथानहरहः शंसन्ति
को पे प्रजापतिः प्रजापप्ताव तयारहः प्रतितिष्ठन्तो यन्त्यथो अशा-
नतानि वा एते अहीनसूताभ्यन्यान्यन्यान्युपयुजाना यन्ति सान्येवेतेः
काद्भिः प्रगाथैरहरहः शमयन्सो यन्त्यर्थतास्तच्यात्रिष्टुम उक्थ्पति-
पदोऽहरहः शस्यन्ते चलं पैपीय त्रिष्टुष्पलमेघ सहीऽहरहः प्रतिप्ति-
छन्तो यन्त्यपप्राच इन्द्र विश्वा अमित्रानिति सौकीती मैत्रायणोऽ-
पनुत्तपत्तीं पाप्मन एपापनुत्यै यदाये सूक्ते तदार्पये उक्थमुखीये इसर-
योब्रह्मणा से ब्रमयुगा युनज्म्युएं नो लोकमनुनेपि पिठानित्युक्थम-
सीये यापत्युरुवत्यो ब्रह्मणि चैप तदुरुगाये चाहरहः प्रतिपिठन्तो
यन्ति ॥४॥
अथैतानि शिल्पानि मध्यमे उपहे शस्यन्ते शिल्पपान्ह्येप मध्यमरूपहो
मपति विरामश्च वै मध्यमवतुर्थेऽहन्धेरानं हि चतुर्थमहः पलपम्प महा:
पापम पमेऽहन्पाई हि पञ्चगमछरतिच्छन्दसः पठेऽहन्नाशिच्छन्दसं
हि पठमहरथो अपृष्ठं पा एतद्यदन्पत्र बृहत्य नियते उपवन्त उ पाऽन
गृहत्य पृष्ठानि शिल्पेयेव तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यनयथो गन्तरिक्ष या
एप मध्यमरुपहो नाऽऽरम्मण वा इदमन्तरिक्षमप्रतिष्ठानं शिल्पेप्येव
सदहरहः प्रतितिष्ठन्तो पन्ति तानि ये तृचानि मवन्ति त्रिी शिल्पं
नृत्यं गीतं पादितमिति सेवेय तदहरहः प्रतितिष्ठन्तो यन्ति माचिदन्य.
द्विशंसत मामेम मा अमिप्मेति मैवातिथं गैघावरुणस्प दशमेऽहन्पृष्ठं
भवति न हि तस्य प्राट्नशमाएमा वृहतीपु पृष्ठं भवत्येकास्था वै श्रीः श्रीयं
इती भियामेव तदन्ततः प्रतितिष्ठति विपदाः शरवेकाहिकानि
शंसन्ति प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठा दशममहः प्रतिष्ठानीयं दै छन्दो
द्विपदा प्रतिष्टित्या एवं ॥५॥

·अध्याय
ऋग्वेदे शासायनवाहाणम् ।
नौधर्म शाह्मणाच्छंसिनस्तस्पोक्त बामणं गायत्रीयु बामणाच्छंसिने
यन्ति पढेऽहलेव तस्यालो कणाहीनसपताया अहीनसंतरणा
छन्नो पन्ति ॥ ६॥
अदीनान्सन्किामानामुम इति न पत्र किं पन हीया उबुबमाण्पैरत
भवत्पेरवहादः पर्यास बातवो पा रघुवीयमृतम्य तदइरहः पतिति-
इन्तो पन्ति ता वै परमपन्ति पवा मत तुम्धेय तपहरहः प्रतिति-
कालेयमच्छायाफस्य स्पोक्तं ब्राह्मणं पड्यदास्यप्छाशकाय प्रया-
पर्यास: प्रजापति अमितटीयं प्रजापताप तपहरहः पारितिष्ठन्तो
यन्ति तथनिरुक्तं मयायनित उय प्रगापतिः मनापसावेव तपइरह:
पतितिष्ठन्तो यति सावा अनेकय निरुक्तक उ प्रजापतिः प्रजापता-
वेव तदहरहः प्रतिनिहन्तो पन्ति तेषामेतान्यध्युतानि भवन्ति पृष्ठ
मैत्रावरुणस्य पसावितरयोस्तेष्वेव तदहरहः मतितिक्षरतो यति॥ ७ ॥
विपूका दोषाणां मध्यदिनायुक्तस्यैव होतः प्रत्युद्यमाया अधो संवरसरो
पाहापानि शत्राणि पशयो वा उक्थानि पाहाः पशवः पशूनामे
एवानुवपद्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या आहुतीनां
यन्ति पष्ठेऽहम्पठस्यैयाशी रूपेणागिराष्टेय वीधया मनीषामिरयहरहः
दशरं भवति दशेमे पाणाः प्राणानेप तयज्ञे च यगमानेषु च ययाति
याँ हेमन्त इति तस्माद्विपक्ताहोत्राणां मध्यंदिना अथो आत्मा में
होताऽहानि होघाशसिनस्तारिनुणान्धङ्गानि भवन्ति तस्मारिपूक्ताहो-
वाणा मदिनाः स्तोमानिशंसं प्राप्तःसवनेषु शस्त्वाऽदीनगूकानि मध्य-
दिनेषु शंसन्ति चतुविशेऽभिजिति विपुति विश्वजिति महामतीपेऽह-
महीनो ह्येतान्यहान्पष्टीनयूक्तानि शरपेक्षाहिकानि शंसन्ति पराचीनि
वा एतान्पहान्यनन्यायानि मवन्ति तद्यदहीनसूक्तानि शस्त्रकाहि-
कानि शंसन्ति प्रतिष्ठा पाएकाहः प्रतिष्ठित्या एय पञ्च पञ्चमूलानि मैवा.
वरुणः शंसति सर्वेषु छन्दोमेषु पशयो छन्दोमाः पादः पशषः
पशूनामेवाऽऽप्रय चत्वारि चत्वारि ब्राह्मणासी चाच्छावाफा पायो
छन्दोमाश्चतुष्टया वै पशयोऽयो चतुष्पादाः पशूनामेशऽऽस्य
वाऽऽप्त्या ऐकाहिका उक्थयाज्याः प्रतिष्ठा या एकाहः मतिटिया
प्रतिष्ठित्प
॥८॥
इति शङ्कापनबाह्मण एकोनत्रिंशत्तमोध्यायः ॥ २२ ॥

·११२ ऋग्वेदे शासनयनबाह्मणम् । [३० अध्यायः ॐ वसूनां वै प्रातःसवनं रुद्राणां माध्यंदिनं सवनमादित्यानां तृती. यसवनं तद्यदादित्यग्रहेण वृतीयसवनं प्रतिपद्यते स्वयैव सद्देयतया प्रतिपद्यतेऽथोऽधीतरसं वा एतत्सपनं पत्तृतीपसघनमथैप सरसो ग्रहो यदादित्यग्रहस्तेनैव तत्तृतीयसवनं सरसं करोति ब्रिष्टुममादि- त्यग्रहस्य पुरोनुवाक्यामन्याह तस्या उक्तं ब्राह्मणमथ स्तुते पवमाने पशुना चरन्त्यत्र कालो हि भवत्यथो सवनस्यैव सरसताया अथ हवि- प्यया चरन्ति तस्या उक्तं ब्राह्मणं वामदेव्यास्तृतीयसवन उन्नीयमाने. भ्योऽन्याह वामदेवो हि तृतीयसवन इन्द्राय सोमं प्रोवाच ता वा आव- त्योहरिवत्यो भवन्ति पुरोनुयायामपेण ता वा ऐन्द्रामव्यस्त्रिष्टुमो भव- तीन्द्रमेय तदर्धमाजं सवनस्य करोति सा चै नयान्वाह दशन्वा अब चमसानुन्नयन्ति यथाऽनुमायणं तथोदयनमथ होनाः संयजन्ति तासा- मुक्तं ब्रह्माणमन्धस्वत्यो मद्वत्यः पीतवत्यो जगत्यो याज्या जागतं हि तृतीयसवनं मदत्यो मद्धि तृतीयसयनमनुवपदकुर्वन्त्याहुतीनामेव शाम्स्या आजुतीनां प्रतिष्ठित्या अथेलाथ होतृचमसस्तस्योक्तं ब्राह्मणमी- पासनांस्तृतीयसवन उपास्यन्ति तेपामुक्तं ब्राह्मणमथ सावित्रग्रहण चरन्ति तस्योक्तं ब्राह्मणं त्रिष्टुमं सावित्रग्रहस्य पुरोनुवाक्यामन्याह तस्या उक्तं ब्राह्मणमथ ययुक्थे अन्तरेणानीपानीवतस्य यजति तेन तो होतारमनुसमश्नुवाते ॥१॥ ऐन्दानान्युक्थ्योक्यानि भवन्ति तेपामुक्तं ब्राह्मणमयतान्येन्द्राणि मागतान्यहरहः शंसंन्ति पशयो वै जगप्ती मागताः पशषः पशूनामे याऽऽप्ये तान्यच्युतानि स्युरिति हेक आहुः सवनधरणानीति वदन्तोऽ. न्यान्यन्यानीति त्येव स्थितमन्पदन्यद्यहरुपयन्त्यथ वारुणं बाईस्पत्यं वैष्णवमिति शंसन्ति अगती या एलेप छन्दनिटुपिन्द्रस्य नयच्छन्दसी विपरीते द्विदेयत्यतापा ऐन्द्रायणमैन्द्रापाहस्पत्यमेन्द्रविष्णवमिति शंसति ग्रहानेयतैरनुशंसन्त्येयं हि ग्रहा गृहीता भवन्ति ॥२॥ चर्पणीधृतं मघवानमुक्थ्यमिति मैत्रायरुणस्तस्योक्तं बामणं धासि. मोऽहरहः पर्यासो मवति पसिछो हैतन्मवावरणीयाये तृतीयसपनं ददर्श तस्माद्वासिष्ठोऽहरहः पर्यासो मयति क अप्मु मैवावरुणाय प्रण- यन्ति तृतीयेऽहंस्तेनो स ब्राह्मणाच्छंसिनो यशमेत्यथ चतुर्थहन्स्ये स्वेछन्दसि प्रणयन्ति स्खे स्व एवं तच्छन्दसि प्रतितिष्ठन्तो पन्ति गायत्री मैवावरुणाय प्रणयन्त्यष्णिा ब्राह्मणाच्छंसिनेऽनुष्ट ·तथेत्यूचुस्तद्धामिललाप तस्य ह ज्येष्ठः पुत्रोऽभिमृप्य मुखमभिजग्राहा- करोमि यदै में जाल्ममुख नाभ्यग्रहीप्यः शतायुपं गामकरिष्यत्सहस्रायुपं पुरुषमिति तस्मादेतशापना आजानेयाः सन्तो भृगूणां पापिधाः पित्रा वयं पूर्व स्वर्ग लोकमेप्याम इत्यादित्या वयमित्यशिरसस्तेऽशिरस आदि- स्पेभ्य: प्रजिम्युः श्वः सुत्यानोपाजयतन इति तेषां हामिदूत आस त आदित्या अचरथास्माकमय सुत्या तेपां नस्त्वमेव होता स बृहस्पति- बह्माऽयास्य उद्दाता घोर आङ्गिरसोऽध्ययुरिति तान्ह प्रत्याच- वक्षिरे मेताभिः शिशिक्षुस्तदेता अभियदन्ति ते अवं श्वेतं दक्षिणा हास्मै कल्पन्ते प्रवलिकाः प्रतीराधानवादा: महानस्याः सर्वा, दिशां बलामीः शंसति दिशो हारमै फत्पन्ते जनकापाः शंसति जना [३० अध्यायः ऋग्वेद शाझायनब्राह्मणम् । स्वच्छापाकायोत्तरोत्तरिताय तथैयां चतुर्मिश्चतुभिरक्षरेश्छन्दास्यभ्यु- यन्ति परिपु मैत्रावरुणाय प्रणयन्ति पञ्चमेऽहन्पाइँ हि पश्चममहद्विप- दानु पठेऽहन्प्रयणयन्ति देपदं हि पठमहरथो अगूध्वं भद्रमुबंशपुत्र- मिति सामानि कुर्वन्त्ययो द्विपदाः सहचराणि चै शिल्पानि भयन्ति तस्मादन्न शिल्पानि शस्यन्ते नेच्छिल्पेभ्यो गामेति ॥ ३ ॥ नामा नेदिष्ठेनाव होता रेतः सिञ्चति तन्मत्रावरुणाय प्रयच्छति तस वालखिल्याभिर्विकरोत्यधता वालसिल्या विहताः शंसन्ति पच्छ: पथमे सूक्ते विहरति पर्वश एवैनं तसंभरत्यर्धशो द्वितीये हे वै पुरुपः रुपाले ते एव तत्संधात्चमृचं तृतीये कृत्यमेवैनं तसंभरति विपर्य- स्पेन्नाराशंसे तस्माद्विपर्यस्ता गर्मा जायन्ते ॥ ४ ॥ तार्थे दूरोहणं रोहति वायुर्व ताक्ष्यः प्राणो वै वायुः प्राण एवास्मि. स्तद्दधाति तं बाह्मणाच्छसिने प्रयच्छति तं स सुकीर्तिना योनिना पति- गृह्णाति जातमर्थतं वृयाकपि पत्रिशंसंन्यूळ शंसत्यन्नं वै न्यूयो जात एवास्मिंस्तदन्नाचे प्रतितिष्ठत्यथैतकुंतापं यथा छन्दसं शंसति सर्वपा. मेव कामानामाप्य नाराशंसी रंभीः कारच्या इन्द्रगाथाभूते छन्दःपारि क्षिती रेतशः प्रलापमित्येतशो ह वै मुनिर्यज्ञस्यायुरदर्शनसह पुत्रानुवाच तृपद्धे नः पितेति तं होवाचाफ्नस्य धिक्त्वा जाल्मास्तु पापिष्ठां ते मना हि शताः स्वया देवतया स्वेन प्रजापतिना ॥५॥ आदित्याशिरसीरुपसंशंसरयादित्याश्च ह वा निन्युरेतमेव य एष तपति तत उ ह आदित्याः स्वरीयुः स्वक्षणा एवं वेद ॥६॥ अङ्गिरसथास्पर्धन्त वाची ·११४ ऋग्वेदे शाहायनब्राह्मणम् । [ ३० अयाय ] वदति तस्मात्पुरुषः सर्वा वाचो वदत्येकैकामितरे पशवस्ता वा अष्टौ भवन्ताभि देवाः सर्या अटीराश्नुवत तथो एवैतद्यजमाना एताभि- रेव सर्वा अष्टीरश्नुक्ते कन्नरः कथमुद्दधातन यद्ध प्राचीरजगन्तेति हे तथा त आनाक्षिप्यो भवन्ति ता दश सपद्यन्ते दश दशिनी विराष्ट्र- दीविराळनाथ श्रियो विराजोऽन्नायस्योपाप्त्यै ॥७॥ दाधिकी शसति वाग्य दाधिकी वाचमेवास्मिस्तद्दयाति पारमानी: शसति पवितं वै पावमान्यः पुनात्येन तत्तमच्छावाकाय प्रयच्छति त स एर या मरुता चारयति जात न्यूह्वयति न्यूङ्खमानक इव चै प्रथम चिच. ररिपश्चरति तदेनममृताच्छन्दसोऽमृतत्वाय प्रजनयति तेऽमृतत्वमाप्नुवन्ति ये पठमहरुपयन्ति स्तोत्रियानुरूपी शस्त्वा वालसिल्याः शसत्यात्मा के स्तोनियानुरूपौ प्राणा वालखिल्या अनन्तहिता उ हेमे प्राणास्त दाहुः कस्माद्वालसिल्या इति यदा उरियोरसभिन्न भाति खिलमिति व तहाचक्षते वालमाग उ हेमे प्राणा असमिन्नास्तयसभिन्नास्तस्मा- द्वालखिल्या. ॥८॥ ता दूरोहण रोहतीति तदुक्त गायत्रीपु बाह्मणाच्छसिने प्रणयन्ति द्वितीयेऽहस्तेनो स मैत्रावरुणस्य वशमेति प्रमहिष्ठाय बृहते बृहद्य इति पळूच द्रिस्तावद्यावन्मत्रावरुणस्य कार्णोऽहरहः पर्यासो भपत्ति कृष्णो हतदागिरसो बाह्मणाच्छसीयाय तृतीयसवन ददर्श तरमाका- डहरह. पर्यासो भवत्यनुष्टप्पच्छावाकाय प्रणयन्ति तृतीयेऽहस्तेनो स जाह्मणाच्छसिनो वशमेत्यूतुजनित्रीय त्रयोदशचं द्विस्तावद्यावद्वार- णाच्छसिन एकाचोपभारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भयति भरद्वाजो हैतद्- च्छायाक्रीयाये तृतीयसवन ददर्श तस्माद्भारद्वाजोऽहरहः पर्यासो भवति वैष्णवे विपर्यस्य यच्छावाकः पर्यासावितरौ द्विपर्यासी मैत्रावरु णस्य च नाह्मणाच्छसी चैकपर्यामोऽच्छावारुस्तयदच्युतपर्यासोऽच्छा वाफ प्रतिष्ठा वा अच्छावाक. प्रतिष्ठित्या एव ॥९॥ पनिशत मैत्रावरुणश्चतुर्विशे शसति चत्वारिंशत ब्राह्मणाच्छसी चतुश्चत्वारिंशतमच्छावाकस्तद्विशतिशत विंशतिशतवा स्तोरहानि तह- तुमाप्नोत्तुना सवत्सर ये च सवत्सरे कामाः पञ्च पश्च मूक्तानि भनारुण. शसति सर्वप च्छन्दोमेपु पशयो वै छन्दोमाः पाताः पशवः पशूनामेनाऽऽप्य चत्वारि सूतानि नाह्मणाच्छसी शसति प्रथमे स्टन्दोमे पशयो च्छन्दोमाश्चतुष्टया ये पशवोऽथो चतुप्पादाः पशू- नामेाऽऽये पञ्चपश्चोत्तरयोः पशवो वे उन्दोमाः पाहाः पशर.

·[अन्याय: ३० शवदे शाशापनशाह्मणम् । पभूनामेवाऽऽप्यै पञ्चमूक्तान्यच्चापाकः शंसति प्रथमे छन्दोमे पशयो वै इन्दोमा: पासाः पशवः पशूनामेवाऽऽप्त्यै पट्रपलुत्तरयोः पड़ा भातयः संवत्सरः संवत्सरम्यवाऽऽप्ये चतुराहावानि शत्राणि पशवो वा उक्यानि चतुष्टया 2 पशवोऽयो चतुप्पादाः पशूनामेवाऽऽन्त्य पठ स्याहन्भेनायरुणस्य पञ्चाहावं भवति पशो वा उक्यानि पाड्डाः पशयः पशूनामेवाऽऽप्या ऐकाहिका उक्थयाग्याः प्रतिष्ठा वा एकाहः प्रतिष्ठित्या एवानुवपदकुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां पति- ठिस्य ॥१०॥ पन्न छन्दांसि रात्रौ शंसन्त्यनुष्टुभं गायत्रीमुगिहं विदुभं जगतीमि- येतानि वै रात्रिच्छन्दांसि पञ्चाहावा राविजिपेयस्य चातिरिक्तोस्थ- मुझ्यस्यातिग्रहो रात्रिश्चन्दछन्दस एव तदाहुयन्त इति ह स्माऽऽह कोषीतकिरजामिनाया अथ यत्तिरोअवयवतीं बिटुममाश्विनोपथग्रहस्य पुरोनुवाश्यामचाह तिरोअयवान्नैपस्तिरोअयाहिसोमा भवन्त्पथी चलं चै वीर्य निष्टुब्बलमेव तद्वीय यजमाने दधाति चतुराहायान्यातोर्या- मस्यातिरिक्तोक्यानि भवन्ति पशवो वा उक्थानि चतुष्टया वै पशवोऽयो चतुष्पादाः पशूनामेवाऽऽस्त्य क्षेत्रपत्याः परिधानीयाः कुर्वत इयं वै क्षेत्रं पृथिव्यस्यामदीनायामन्ततः प्रतिष्ठास्याम इत्यस्यामेव तदीनायामन्ततः पतितिवत्यथ यत्तिरोभयवत्यस्त्रिष्टुमो याज्या भयन्ति तिरोअलयाहिलोमा भवन्त्यथो बलं वै वीर्यं त्रिष्टुव्यलमेव तदीयं यजमाने दधत्यनुवपद्कुर्वन्त्याहुतीनामेव शान्त्या आहुतीनां प्रतिष्ठित्या अथ हारियोजनेन चरन्ति तस्योक्तं ब्राह्मणं त्रिष्टुभ हारियोजनस्य पुरोनुगक्यामन्याह तस्या उक्तं बामणमय यतिपस्य पुरोनुवाक्या- मन्याहायीयों वा उ स यो योऽपुरोनुवाक्योऽयो द्विदेयत्येषु वै पुरोनु- वास्या भवन्ति सर्वेषु च प्रस्थितेषु तस्मादस्य पुरोनुवाक्यागन्या- हाथ यदतिषमाह परमेवैतदहरमिवदति परमेवैतदहरम्यारभ्यवसन्तीति हमाऽऽह कौपीतकिः परमेतदहरभ्यारम्प वसन्तीति है स्माऽऽह कोपीतकिः ॥११॥ इति शासायनब्राह्मणे त्रिंशोऽध्यायः ॥३०॥ इति शाङ्खायनब्राह्मणं समानम् ।