·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः ९७ श्रीमजैमिनिप्रणीते मीमांसादर्शने तृतीयाध्यायपऽपादमारय तध्यायान्तस्तत्परिशि- प्ररूपया श्रीमन्मुरारिभित्रणीताङ्गत्वनिरुक्त्या सनाथीकतो द्वितीय भागस्पोतरार्ध- रूपस्तृतीयो भागः। श्रीकुमारिल भट्टविरचिततन्त्रवार्तिकाख्यव्याख्यासाहिल शावर भाष्यसमेतः । स चार्य भागः पुण्यपत्तनीयमीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितः मीमांसाविद्वान् ' पदभाग्भिगुरुवर्यवैधनाथ शास्त्रिचरणान्ते- वासिभिस्तीर्थहलीग्रामाभिजनसुम्बाशाखिभिः संशोधित- टिप्पण्यादिना समलंकृतथ। बी. ए, इत्युपपधारिभिः विनायक गणेश आपटे इत्येतेः पुण्याख्यपत्तने श्रीमन्महादेव चिमणाजी आपटे इत्यभिधेयमहामागप्रतिष्ठापित LSOM Fri, आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरमेथित्वा प्रकाशितम् । शालिवाहन शकादाः १८५२ एणस्तानाः १९३१ ( अस्य सर्वेऽधिकारा रामशासनानुसारेणं स्वायसीता )। FMUNAL पादपरूकद्वयम् ॥१४४)।

·CENTRAL ARCHAEOLOGIGAL
WIBRARY, NEW DELHI.
ADU. No... 756.73,
30/7/5.8.
Sa Maillot

·ta निवेदन। wamros werHA अहो नु खलु मोः ! सुचिरनिचितसुयशःपुलधवलितदिगन्तराततच्छास्त्राध्ययनाध्याप नच टुलतरमतयो जैमिनिमुनिशबरस्वामिकुमारिलभट्टैतत्रिवाणीसंगमसमुद्भूतमीमांसासहस्त्र पत्रामोदाघाणेकरसिकाः पण्डितप्रकाण्डाः, पुण्यकर्माणः सुधर्माण आनन्दाश्रमसंस्कृतिग्रन्था. वलीग्राहकमहाभागाश्च पश्यन्तु भवन्तः संप्रातमिदं द्वितीयं सुदिनम् । यद्य प्रतिष्ठा पक' कै. महादेव चिमणाजी आपटे महाभागपरिष्कृतपूर्वसंप्रदायसिद्धग्रन्थमुद्रण निर्बन्धवशवर्तिन्या मुदणद्वारा प्राचीन संस्कृतशास्त्रीयग्रन्थोद्धारिण्याऽऽनन्दाश्रमसंस्थय, पूर्वमीमांसाशास्त्रे तन्त्रवार्तिकसवलितशाबरभाष्यसमेतनैमिनीयसूत्राणां द्वितीयाध्यायगता द्वितीयपादमारभ्य तृतीयाध्यायान्तो द्वितीयो भागः खण्डद्वयात्मकः स्वकीये मुद्रणालय मुद्रयित्वा प्रथम भाग इव सर्वात्मना स्वतन्त्रतामाक् प्रकाश्यत इति । तस्यैतस्यापि मुद्रणार्थमेतत्संस्थास्थपुस्तक जिघृक्षुमाननीयपण्डितप्रवरकृतसंसूचनग्रन्थ. महत्तोपयुक्तताद्यवलोकनतत्तादृशमन्मनीषेत्येतत्रितयानुग्रहादियं संस्था स्वाधिकारेणैव प्रावर्तिष्ट । अत एवायमपि भागोऽप्रतिबन्धमानन्द्राश्रमसंस्कृतग्रन्थावल्यां प्रवेश लब्ध. वान् । यो यो ग्रन्थः स्वल्पो वा महान्वाऽऽनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावली: प्रवेष्टुमीहते स स सर्वात्मनैतत्संस्थासत्तामुररीकृत्यैव प्रविशति । इतरथा मुद्रणयन्त्राधिरोहणमप्यस्य सुदुर्लभं भवति तत्र का वार्ता . ग्रन्थावलीप्रवेशस्य । किं च ग्रन्थावल्यन्तरजिगामिघवोऽ पि ग्रन्थाः परकीयसत्तां वहन्तो नायुरेतत्संस्था प्रेवेष्टुम् । तदेवं स्थितमेतत-यदानन्दा- श्रमसंस्कृतग्रन्थावलीप्रविष्टोऽयं नोत्सहते लेशतोऽप्यन्यसत्तां परिग्रहीतुमिति । तदेवमानन्दाश्रमसंस्थयोपस्यमानैतद्वितीयभागमुद्रणावसरे श्रीयुतमीमांसाविद्या, आयकार्यपूर्वहाग्रेसरैनीमांसाविद्यालयाध्यापकपदाधिष्ठितमीमांसाविद्वानतिपदालकृततीथ हळ्ळीसुब्बाशास्त्रिद्वारा कृतसंस्करणस्य टिप्पणीपाठान्तरादिभिः परिष्कृतस्यैतद्भागस्य. तथा प्रेक्षावता महोपकारक याप्यद्ययावत्कार मुद्रितस्य तृतीयाध्यायार्थभूतशेषत्वनिर्वचन- रूपस्य श्रीमुरारिमिश्रविरचिताङ्गत्वनिरुक्त्य ख्यम्य च ग्रन्थस्य मुद्रणे उपयोगार्थ प्रदानेनातुलं साहायकमाचरितमिति सानन मभिनन्दथे तेषां परोपकारशालित्वम् । मीमांसापण्डिनैः सुब्बाशास्त्रिभिः कात्रे इत्युपाहव्याकरणरत्नमहादेवशास्त्रिभिश्यो- पर्युक्त ग्रन्थद्वयस्थ संस्करणं तथा सामीचीन्येन संपादितं यथाऽस्माकामिवान्येषामपि विदुषां मनः संतोषमावहेत् । तदिदं पुस्तकद्वयमादाय संमुद्रय श्रीमत्सञ्चिदानन्दचरणयोः प्रकाशितोऽयं पूर्वमीमांसा, दर्श खण्यात्यको द्वितीयो भागः । तत्राऽऽदौ प्रतिपुटं जैमिनिमुनिप्रणीतं सूत्र, -

·देतन्मुद्रणं मद्धस्ताय समजनि तल्लतां वहदिद द्वितीयभागरूपं पुस्तक तस्येव
[२]
तधोमागे तद्व्याख्यानभूतं शाबरभाध्य, तदधोभागे च तावतः शाबरभाष्यस्य
विवरण भूतं तन्नवालिक निवेशितम् । अङ्गात्यानेक्तिग्रन्थस्तु तृतीयाध्यायार्थात्यन्तो.
पकारकावतभागान्ते तृतीयाध्यायाइनन्तरं संगृहीतः । ततः सूत्राणां तन्नवार्तिकम्लो.
काना चाकारादिवर्णानुक्रमं संगृह्य प्रारम्भ निवेदनादनन्तरं मत्कृतो जैमिनीयसूत्राणां
पाठभेदविचारः पृथगेव संनिवेशितोऽस्ति स वाचारवश्यं प्रेक्षणीयः ।
एवं पुस्तकमारचथ्य सस्य संस्थाधीशितः श्रीमतः सच्चिदानन्दस्य कृपाकटाक्षवशा"
चरणयोः कमलमिव द्वितीयं समर्पयाति प्रकाशक:----
पुण्यपत्तने
फाल्गुन शुक्लपतिपदि
सौम्यवासरे शके १८५२
आपकुलोद्भवो गणेशात्मनो
विनायकरायः ।
(आनन्दाश्रमम्यानजिंगटूस्टी)।
nirajmernment
REDinanadae

·जैमिनीयमूत्राणां पाठभेदविचारः। मीमांसान्यायसूत्राणां पाठभेदः प्रदयते । यथामति विचारेण बहुग्रन्थावलोकतः ।। १ ।। अस्ति हि तेषु तेषु ऋषिप्रणीतेषु दार्शनिकेषु सूत्रेषु पाठभेदो नाम महान्प्रबन्धो विद्वद्गोष्ठीविषयः । नायमपूर्वतया कश्चिदधुनातभरेव विद्वद्भिः परिकल्प्यतेऽपि तु बहोः कालादयमविच्छिन्त्रपरम्परया संप्रवर्तितोऽध्यत्रध्यापकावरैः । इदं हि तत्र निदान समामनन्ति आचार्या:-भिद्यन्ते हीमानि सारवन्त्यल्पाक्षराणि सूत्राणि, तत्र तत्र- पाठतोऽप्यर्थतो वाऽपि शब्दतश्च क्वचित्वचित् । प्रतिभा च पुनस्तत्र कालतो विदुषां मता ॥ तदिदं शब्दानामर्थवैलक्षण्यं ऋषिवर्यैः सूचितमाचार्यवर्या विशदीकृत्य शिष्यबुद्धौ प्रवेशयन्तीति सुप्रथितमेतदाचार्यकल्पानां सांप्रतिका नामपि विदुषां संसदि । तत्र चाखिलदर्शनमूर्धन्यभूतानि भगवतो जैमिनेः किल परःसहस्राणि प्रमेयपराणि वाक्यसूत्राणि, येषु हि परःसहस्रा युक्तयो न्यायापरनामधेया लौकिकवैदिकव्यवहारोप, योगिन्थः प्रपञ्चिताः । यत्सूत्राध्यानाध्यापने न्यायापरनामधेययुक्तीनां विशदीकरणे च ब्रह्मप्रजापतीन्द्राग्निवसिष्ठप्रमुखा महान्तो भगवन्तः, शबरस्वामि--कुमारिलभट्ट-पार्थसार, थिमिश्र-खण्डदेवप्रभृतयः संगतिपन्नपाण्डित्याः परिनिष्ठितमतयो व्यापृतमनस्का दरीद- श्यन्ते त एव महात्मानो नवनवोन्मेषशालिन्याऽमतिमया मनीषया व्याचख्युस्तानी मानि बहानि मीमांसान्यायसूत्राणि । सेवार्थप्रदर्शनप्रणालिका सोमनाथरामकृष्ण- वासुदेवाध्वरि-भदृशंकर गागाभट्ट-नीलकण्ठप्रभृतिभिरनवरतपरिश्रमेण परिपालिता । एंवमेवास्माभिरिदानीतनैरपि यथामन्यास्वादितदर्शनरसास्वादैः सा प्रणालिका परिपाल- यितव्येत्ययं प्रयत्नः । वेदव्यापारपराण्येव हीमानि सूत्राणि सूक्ष्मक्षिकया विचारयिता व्यानीति सांप्रतम् । आहुश्चात्र कण्ठतो मट्टपादाः- मीमांसा तु लोकादेव प्रत्यक्षानुमा- नादिभिरविच्छिन्नसंप्रदायपण्डितव्यवहारैः प्रवृत्ता, न हि कश्चिदपि प्रथममेतावन्तं युक्ति. कशापमुपसंहर्तु क्षमः' इति । त्रिविधामत्र पाठभेदमर्यादा प्रदर्शयन्ति ग्रन्थकृतः । ( १ ) प्रथमतो भाष्यकारास्तावच्चेच्छन्दविशिष्टानि सूत्राणि चेदन्तान्येवाभ्युपग- च्छन्ति, यथा- लोकवदिति चेत् १-२-२०, न पूर्वत्वात् १-२-२१, व्यर्थे स्तुतिरन्याय्येति चेत् १-२-२८, अर्थस्तु विधिशेषत्वाद्यथा लोके १-२-२९, कारणं स्यादिति चेत् १-४-१७, आनर्थक्यादकारणं कर्तुर्हि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते ww ·१-४-१८, एताशि चेदन्तानि सूत्राणि आमाष'मूत्राणीति मायकृतां व्यवहारः। एवं सर्वत्र चेच्छन्दविशिष्टेषु सूत्रेषु ( २ ) इतरे तु वासुदेवावरिप्रभृतयो यत्र भाष्यकृद्भिः चेदन्तसूत्रविभजनमकारि तत्राविभक्तमेव सूत्रं पठन्ति-व्यर्थे स्तुतिरन्यायेति चेदर्थस्तु विधिशेषत्वाद्यथा लोके । :-२-२८, कारणं स्थाद्वितिचेदानर्थक्याद कारणं कर्तुहि कारणानि गुणार्थो हि विधीयते । १-४-१८, इत्यादि बहुषु स्थलेषु-क्वचिदक्षरतः, क्वचि. च्छब्दतश्च पाठभेदो दृश्यते, परं विशेषतः स नार्थमेदाय प्रभवतीति वक्तुं युक्तम् । पार्थसारथि-खण्डदेव- माधवप्रभृतयस्तु भाष्यकारीयमेव पन्थानमनुसरन्ति । क्वचित्क्वचि दुक्षर शब्दभेदं पठन्ति । अन्यच्च, अर्थसौकर्यार्थमपि पाठभेदशैली भाष्यकृतो बाषिरे यथा- तदर्थशा- स्वात् । वाक्यनियमात् ! बुद्धशास्त्रात् । अविद्यमानवचनात् । अचेतनेऽर्थव- न्धनात् । अर्थविप्रतिषेधात् । स्वाध्यायवदवचनात् । अविज्ञेयात् । अनित्यसं. योगान्मन्त्रानर्थक्यम् । इति नव सूत्राणि भाष्यकृत्पाटे । पार्थसारथिमाधवप्रभृतयस्तु भाष्यकृतामेव पाठमनुसरन्ति । कौस्तुभात्तिकृती तु-- तदर्थशास्त्राद्वाक्यनियमा- बुद्धशास्त्रादविद्यमानबर नादवेनेऽर्थवन्धनादविप्रतिषेधात्स्वाध्यायवदवचना. दाविज्ञेयादनित्यसंयोगान्मन्बानर्थक्यम् । इत्यविभक्तमेव सूत्रं पठतः । समर्थय. तश्च स्वपाठम् । कौस्तुभे---- मन्त्रानर्थक्यामित्यन्तस्यैकसूत्रत्वेऽपिः व्याख्यासौकर्याय खण्डशः प्रत्येकं पञ्चम्यन्तसूत्रापयवोपन्यासः । इति, वृत्ति कृच्च - भाष्ये तदर्थशा. स्त्रात् ' इति । वस्तुतस्तु-ऐकसूध्ये समास एवाऽऽवश्यकः पञ्चम्यन्तसूत्रोलेखस्य भाष्यका- रेण स्वीकृतत्वात्कथं नु नाम खण्डश: सूत्राणि न प्रविभक्तानीति न विनः । नाप्यन्यैरपि---ऐकसूच्यवादिभिः समासघटितः सूत्रपाठोऽङ्गीकृतस्तसिद्धिवत १--४-२३ । अतोऽत्र न कश्चिदपि भाष्यकृदितरयोः सूत्रपाठे विशेष इति प्रतीमः। अन्यच्च-यत्र तु अर्थतः पाठभेदो भाष्यकृतामभिप्रेतस्तत्र त एव विशेष कण्ठरवेण प्रदर्शयन्ति, यथा-- एकादशाध्याये प्रथमचरणे पञ्चदशसूत्रमाष्ये-- ऐकशब्द्या- दिति चेत् ' इत्यत्र ये तु ' ऐककात् ' इति सूत्रं पठन्ति तेषामयमर्थ इति चेत्प- श्यास इत्यादि । भूयान्ह्यत्रार्थतः प ठभेदीयविषयः, अधिकरणात्मको ऽपि च वार्तिक कारैर्विवृतोऽस्ति । स तत एवानुसंधेयो भविष्यति । एवं चात्र भाष्यकृतः सरणियथा सूत्राधिकरणार्थो विद्वबुद्धौ सौलम्येन प्रविष्टो भवेत्तथा तद्ग्रन्थप्रणयनशैल्यालक्ष्यते न तन्त्र सूत्रविमागरूपगौरवचिन्तां चिन्तयन्तीति । भूयःसु सूत्रेषु चाल्पीयानेव भेद ma .

·SAMANARSIN , । । एतवृत्तौ दृश्यते । यथा--' दर्शनाद्विनियोगः स्यात् । इति भाष्ये । दर्शनाद्वि- नियोगस्य' इति वृत्ती । पाय इमे वृत्तिकाराः खण्डेदयकृतभाकौस्तुभगृहीतपाठविसंव. दन्ते यथा खण्डवः तदशक्तिश तदनुरूपन्चात् ' १-३-२७ कौस्तुभे । वृत्तिकृत--तदशक्तिश्चानुरूपत्वात् १----३-२५ । ( ३ ) भगवन्तो भट्टपादा वार्तिककाराः स्वग्रन्थे जैमिनीयसूत्राणां तत्र तत्र अर्थत एवं पाठभेदमूरीकुर्वन्ति न प्रायः शब्दतोऽक्षरतश्च, नापि केवलं पाटमेदं लिपिमात्रतः प्रदय विरमन्ति, अपि तु तत्र तत्र स्वाभिप्रायम् , औदासीन्यं, अर्थविशेष घाऽऽविष्कुर्वन्ति । यथा-द्वितीयाध्याये चतुर्थपादे तन्त्रवार्तिके अद्विचनं वा श्रुतिसं. योगाविशेषात् १-४-१६ इत्यत्र " अत्रान्तरे भाष्यकारस्य सूत्रं प्रभ्रष्टम् ' वाक्या- समवायात्' इति । तदेवं व्याख्येयम्-नैकस्मिन्पुरुषे शाखान्तरवाक्यं समवैति' इति । इदं च सूत्रं वार्तिके, कौस्तुभे, वृत्तौ च दृश्यमानमपि पार्थसारथिमिश्रमाधवप्रभृतिभिस्तु न संगृहीतम् । तथाऽन्यत्रापि वार्तिके तृतीये चतुर्थाचौ.---' विधिना चैकवाक्य. त्यात '-३-४-९ इत्येतत्सूत्रत्याग्ने । इतः परं घटै सूत्राणि भाष्यकारण न लिखितानि । तत्र व्याख्यातारो विवदन्ते-केचिदाहुविस्मृतानि । लिखितो ग्रन्थः प्रलीन इत्यपरे । फल्गुत्वादुपक्षितानीत्यन्ये । अनायत्वादित्यपरे । तथा च ' दिग्विभागश्च तदिति । निवीताधिकरणातिदेशस्तदानन्तर्यादुपपद्यत इति । वृत्त्यन्तरकारस्तु सर्वैः याख्यातानि । इति वार्तिकमारचय्य भट्टपादा अन्यदप्याहु:- सन्ति च जैमिनरेवं प्रकाराण्यप्यनत्यन्तसारभूतानि सूत्राणि । व्यवहितातिदेशाश्च तद्वत् ' इत्यादिषु आश्रिताः । तस्मात्सूत्रमात्रं व्याख्येयम् । इत्युक्त्वाऽपि भूयांसि हि सूत्राणि टुप्टीकासमये परित्यक्तानीति ज्ञायते । यथा च भगवतः पाणिनेर्महामायकारैः स्पष्टार्थत्वाद्यथास्थानं कानिचित्सूत्राणि न व्याख्यातानि तथाऽत्रापि ह्यनन्त्यन्तसार. वन्ति सन्तीत्युक्त्वात्तान्येव परित्यक्तानीति प्रतिभाति, अत्यन्तसारवन्ति हि संगृही. तानि । वार्तिककाराणां समयेऽधिकरणस्थितिरप्येतादृशीति सत्यं यतस्त औपरिष्टिकसूत्र. विवेकविप्रतिपत्तौ तत्र कैश्चित्रीण्यधिकरणानि कल्पितानि अपरैश्चत्वारीति । तदेतत्सर्वावलोकनेन निश्चितं भवति-नेमानि जैमिनीयमूत्राणि पाणिनीयवच्छब्द. प्रधानानि नापि ब्रह्मसूत्रवदक्षरप्रधानानि, अपि तु प्रमेयप्रधानानीति कृत्वैव सर्वे व्याख्यान तार इमानि सूत्राणि व्याख्यास्यन्ति । आहुश्चात्र खण्डदेवपादा:-नवमे चतुर्थानावेक. । । -- पानव्यापच्च । १' उपवतिं लिङ्गदर्शनात्सर्वधर्म: स्यात् । न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् ' विधि स्यादपूर्वत्वात् । 'उदक्त्वं चापूर्वत्वात् ' 'सतो वा लिङ्गदर्शनम् ' ' विधिस्तु धारणेऽपूर्वयात् इति षट् सूत्राणि ज्ञेयानि ।

·विंशतितमै सूत्र ---- अत्र च सूत्रव्याख्यानुराधेन किंचिद्वैलक्षण्यन भाष्यकारेणैकाधि- करण्यं, वार्तिककारेण चाधिकरणद्यमाश्रितम् । तत्-प्रमेरमात्रलेखनप्रवृत्तेन मयो पोक्षतम् ' इति। अन्यच्चैषु सूत्रेषु, पाणिनीयसूत्रेषु यथा भगवता पतञ्जलिना संहितापक्ष आश्रित स्तथा वर्तत इत्यप्यनुमिमीमहे । तत्र मानमध्यस्ति तच्च खण्डदेवस्तु स्वकृतको. स्तुभग्रन्थे द्वितीयाध्याय चतुर्थचरणे विंशतितमे ' समाप्तिवच संप्रेक्षा' २-४-२० इति सूत्रे- सूत्रं तु-समाप्तिमती, अकारप्रश्लेषेण, असमाधिमती वा या,. अपेक्षा. बुद्धिरूपा संप्रेक्षा सा, अभेदसाधिकैवेति व्याख्येयम् ' इति व्याचख्यौ । तेन ज्ञायते पहितापक्षेऽप्येषां सूत्राणां पाठ आसीदिति । प्रायस्तावलोके येषां शब्दानामा, प्रसिद्धास्त एव भाष्यकारप्रभृतिभिः मीमांसासूत्रव्याख्यातृभिः स्वीकृताः । अतो लौकि. के पदाऽर्थे, एतेषां सर्वेषामाग्रहः । अत एव च सूत्राक्षरार्थो न प्रतिपायते प्रायः । अतो हि अवीवृत्तत् खण्डदेवः 'प्रमेयमात्रलेखनप्रवृत्तेन. मयेति । माष्यकारा अपि शास्त्रारम्भ एवाबीभपन्-" लोके येष्वर्थेषु प्रसिद्धानि पदानि तानि सति संभवे तदर्था- न्येव सूत्रेष्वित्यवगन्तव्यम् । नाध्याहारादिभिरेषां परिकल्पनीयोऽर्थः परिभाषितव्यो वा इतरथा वेदवाक्यानि व्याख्येयानि स्वपदार्थाश्च व्याख्येया इति प्रयत्न गौरवं प्रसज्येत" इति । वार्तिककारा अपि -' वाच्यवाचकसंबन्यो नाऽऽचा. यैरुपदिश्यते, अन्यथानुषपत्या हि व्यवहारात्स गम्यते' इत्याहुः । अपि च 'दोषा. विष्टिलौकिके ' इत्यत्र तृतीयाध्याये चतुर्थचरणे भूयान् हि लौकिकोऽपि विषयो वार्तिके प्रदर्शितः किं पुनः सूत्रकारा अपि- मुख्यं वा पूर्वचोदनाल्लोकवत् १२ । २ । २३ इति लोकं संगृह्णाति । अत एतसिद्धं भवति-पूर्वमीमांसासूत्रेषु न कैरपि व्याकरणसूत्रवल्लाघवगौरवचिन्ता प्रस्तूयते । अपि तु प्रमेयचिन्तैव · वेदार्थ. ज्ञानरत्ने मे तृष्णाऽतीव विजृम्भते ' इति वार्तिककारैरुक्तत्वात् । तस्मादिमानि भगवतो जैमिनेः सूत्राणि प्रमेयपराणीति सिद्धम् । यत्र हि प्रतिभयाऽपि भवति पाठभेदस्तदपि निदर्शयामः--उत्पत्तौ बाऽवचना: स्युरर्थस्यातन्निमित्तत्वात् १-१-२४ इत्यत्र-उत्पत्तौ वा रचनाः स्युरर्थस्या- तनिमित्तत्वात् १-१-२४ इति सुबोधिन्यां तत्र भगवता रामेश्वरसूरिणा सूत्रं पठ्यते-- एवं च वृत्तिः--उत्पत्ती पदार्थज्ञानोत्पत्तौ सत्यां वाक्यवाक्यार्थयोः संबन्धा रचनाः पुरुषकल्पिता: स्युः । भाष्ये तु-वा, अवचना:--अप्रमाणं स्युः । इति ॥ १ । १ ।२४। प्रख्याभावाच योगस्य १ । १ । २२ इति भाव्यपाठः । प्रख्याभावाच योग्यस्य । " । इति सुबोधिनी ।

·rayasrilaRNHF COM [७] शाभावाञ्च संयोगस्य इति कुतूहलवृत्तिः। अत्र श्रीसंज्ञक पुस्तके--अस्तीदं पातियज्ञानमधिकम् । तदेवम्-प्रख्याभावाच्च योग स्येतीदं सूत्रं नन्वित्यारभ्य नैतदेवमिति पूर्वपक्षप्रतिपादकपदेभ्य उत्तरत्र बोद्धव्यमिति भावः । वायुसंबन्धस्य प्रख्यानाभालान वायुकारणकः शब्दस्तस्मानिल्न इति सूत्रार्थों ध्येयः तृतीयेऽध्याय पञ्चमे पादे- चमसेषु समाख्यानासंयोगस्य तन्निमित्तत्त्वात् ' ३-५-२२ उगातृचमसमेकः शुतिसंयोगाव ३-२-२३ इत्यनयोः सूत्रयोदय तस्माच्याब्राह्मणस्य सोमं प्रतिषेधति ' इति सूत्रं पठन्ति । तत्र वासुदेवावरि:- केचित्तु नेदं सूत्रं किं तु संग्राहक भाप्यमेवेति मन्यन्त इत्याह । रामेश्वरसूरिस्तु-इदं सूत्रमिति मन्यमानः सूत्रमेवावीवृतत् । प्रकृतौ वाऽद्विरुक्त स्वात् । ३-६-२ इति सूत्रेऽकारश्लेषं बभाषे भाष्यकारः । वासुदेवाध्वरी तु विनाऽकारमवीवृतदेतत्सूत्रम् । तथा वार्तिककाराः तर्ज तु वचनमा । ३-६-३ इति सूत्रे सद्वर्ज तु वचनप्राशेः' इति वा पाठ इत्याहुः । एवं त एव 'तवार्थात्प्रतिवचनम् ' ३-५-४२ इति सूत्रे वदनमिति वा पाठः' इत्यपि । तदत्रास्माभिः सहायत्वेन संगृहीतानि भाष्यपुस्तकानि- १ प्राच्यविद्या संशोधनमन्दिरात्तावत्रीणि पुस्तकानि । तत्रैकं लिखितं समय ससूत्र- पाठं च । तदेतदतीव शुद्धमित्यपि निवेदयितुमुत्सुकाः स्मः । अवशिष्टे द्वे पुस्तके अपूर्णे अन्यच्च लिखितमेकमपूर्णमेव मुम्बापुरीस्थ 'एल्फिन्स्टन कॉलेज ' इत्याख्यकला- शालीयपुस्तकालयात् , संस्कृतमहाविद्याध्यापकगजेन्द्रगडकराख्यैरश्वत्थामाचार्यमहता कृपाकटाक्षेण दत्तम् । ३ भाट्टकौस्तुभपुस्तकं त्वेकं कर्नाटकाक्षरैर्लिखितं श्रीगुरुवर्यमीमांसाकण्ठीरव वैद्य. नाथशास्त्रिचरणानाम् । अन्यच्चैक माट्टकौस्तुमाख्यं अध्यायत्रयपर्यन्तं श्रीस्मृतितत्त्वविदग्रेसर धर्मशास्त्रप्रवीण. दातारकुलमण्डनदाताराख्यगङ्गाधरशास्त्रिपुस्तकालयात्संपादितम् । मुद्रितानि तु- ४ कलकत्ता एशियाटिक्सोसायटी' इत्यमया संस्थया मुद्रितं भाष्यं सूत्रपाठ सहितम् । ५ आनन्दाश्रमे मुद्रित जैमिनीयाधिकरणरत्नमालासंज्ञकम् । ६ कुतूहलवृत्तिर्नाम वाणीविलासमुद्रणालये मुद्रितमपूर्णम् । - है . .

·७ जैमिनीयसूत्रवृत्त्याख्यम्-काश्यां मुदिनन् । ८ तन्त्रवार्तिकं टुपुटीका च काश्यां मुद्रितम् । ९ शास्त्रदीपिका निर्णयसागरीया । १० तत्रत्यैव मादीपिका च । ११ भाट्टकौस्तुभः काञ्च्यां काश्यां च मुद्रितः । १२ जैमिनीयसूत्रमात्रयुतमेकम् । तदेतेषु पाठभेदप्रदर्शनाय लिखितान्येवाङ्गीकृतानि न मुद्रितानि । तत्र तु कानि- चनाक्षराणि, केचन शब्दा अपि दोषम्खलनादिप्रधानमनुष्यस्वामान्याहुदोषसमाव- नायाःसंभावितत्वात् कुतूहलवृत्तौ तु बहवः पाठभेदाः प्रदर्शिता इति । तदेतद्यद्यपि लिखितेष्वपि समानं तथाऽपि मुद्रितपुस्तकान्न्यूनदोषो ह्येतेष्वधिगत इति लिखितम् । तत्रेमाः संज्ञा:- श्री:- प्राच्यविद्यासंशोधनमन्दिरस्थमुत्तम पूर्णम् । ग-कुतूहलवृत्तिर्वाणीविलासीया । णे-'कलिकातानगरीय एशियाटिक सोसायटी ' इत्याख्यसंस्थास्थम् । शा-मुम्बापुरीस्थम् । एल्फिन्स्टनकॉलेज इत्याख्यशालीयम् । य-कौस्तुभाख्यं दातारीयम् । न-वार्तिकटुप्टीकापुस्तकम् । इतरत् । एतेषु श्रीसंज्ञकपुस्तकस्य एवं पाठ इतरपाठविचार्यैव मुख्य स्वीकृतोऽस्ति अन्यस्य तु अधः प्रदर्शनमात्रं क्वचित् क्रियते । तदेवाद्रिचारित विधारासकाः परिनिष्ठितमतयश्वाऽऽ कलयन्त्विति सर्वमनवद्यम् । एवं सानन्दमावेदयति विदुषः प्रति प्रकाशकः-- आफ्टेकुलोद्भवो गणेशात्मजो विनायकरायः । (आनन्दाश्रमम्यानेजिंगस्टूम्टी)। । WHAT PAawwalaikisankarjmens-dimensky ·मीमांसाविद्यालयविज्ञानम् । - विदितमेवेदं वः किल भगवतो जैमिनेर्दर्शन सर्वोत्कर्षेण सर्वदर्शनमूर्धाभिषिक्तमिति जेगीयते विद्वरेण्यैरिति । यस्य च दर्शनस्य अध्ययनाध्यापनकृते भूयसाऽनेहसा प्रयतमानेन मीमांसाविद्यालयपरिपन्मण्डलेन भयो द्रव्यं व्ययीकृत्य, ये च महीशूरराना कीयपरीक्षा समिति मीमांसावितत्परीक्षायां प्रथमकक्ष्यायामुत्तीर्णा ब्रह्मश्रीसुब्बावधानिनः, ये च पुनमन्त्रीविद्वच्छिरोमणि के. रामाशास्त्रि (कृष्णशास्यपरनामधेय) धर्माधिकारि कृपाकटाक्षेण, श्री ६ महामहोपाध्याय पूज्यपादविरूपाक्षशास्त्रिणामनुग्रहण च, श्री १०८ श्रीमद्भभवत्पूज्यपादीयाहमिशनारायणस्मरणकृतसहायेन विद्यालयोदिष्टकार्यार्थमात्मसा- । तत आनीय विद्यालये तन्त्रवातिकटुष्टीकायतशाबरभाष्यसहित- जैमिनिदर्शनसंशोधनकाऽध्यापन कार्य च ते नियोजिताः तञ्चतत्कार्य सावधानतया कृतम् । एवं संशोषितं पुस्तकमानन्याश्रमाधिकारि ‘विनायक गणेश आपटे' इत्येतेषा सविधे समर्पितम् । तेश्च तदेतावकालेनाऽऽतन्त्रवार्तिकं भागद्वये आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्था- वल्या प्रकाशितम् । अतस्तेषामुपकारभरमाजीवित विद्यालयो न विस्मरिष्यति । भीमांसाशास्त्रशाबरभाष्यवार्तिकविषये चरित्कचित्पण्डितप्रकाण्डाना वक्तव्यमासीतलव विस्तरशः श्री ६ पूज्यपादः प्रथममागीयोपोराते निरवीति नात्र किमप्युल्लेख्यमवः शिष्यते । परमन्यदेतदेकर्मवास्माकामिदानी कार्य नान्तरीयकमिति तत्र उद्युक्ताः स्मः । अतिकठिनेऽस्मिभाव्यवातिकादिग्रन्थसंशोधनका पैन्यद्वारा पुस्तकादिद्वारा च साहायमान्वछाथि तेषा नाममात्रमत्रोल्लिख्य वा अनृगाः स्मः । १ भांडारकर ओरि रि० इन्स्टिटयूट इत्याख्यसंस्थाद्वारा डॉ. श्रीपाद कृष्ण बेलवलकर २ एलफिस्टन कालेज इत्याख्यमहाशालाद्वारा ' अश्वत्थामा बाळाचार्य गजेंद्रगडकर' ३ विगतमीमांसाशास्त्रतत्वा मिषजामसराः 'नरहरि शिवराम परांजपे ४ आमदात्रनिविव्यवस्थापकमहाशयाः ' दत्तात्रेय वामन पोतदार' तत्र प्रथमो भागो मीमांसाशास्त्रमधिनिगांभिर्नागपुरीथैर्महाभागः संशोधनद्रव्य प्रदाय उपकृतो मीमांसाविधालयः । द्वितीयोऽयं भागस्तु विदर्भदेशालंकरणभूत 'बुलढाणा' नगरवासिगिर्द-कानिटकर- काळे-देशपांडे--पळसुले इत्येतैर्महाशयः संशोधनद्रव्यं प्रदाय ऋणीकृतो विद्यालयः । तदेतेपा प्रतिकालसमयेऽपि कृतसहायानां जैमिनीयतन्त्रसंशोधनदत्तदृष्टीनामुपकारकृति। कथं न नामास्माकं विस्मरणमियात् ।

·। [२] एतावता भूयसा द्रव्यव्ययेन भागद्वये तृतीयाध्यायान्तं तन्त्रवार्तिकशावरमाध्ययुतं च जैमिनेर्दर्शनं समाप्तिमगात् । अवशिष्टे तृतीये मागे टुप्टीकाशाबरभाष्यसहितं जैमिनेर्द- निमचिरादेव विद्यालयेन संशोध्याऽऽनन्दाश्रमाधिकारिणा हस्ते समयैत । तैश्चापि सानन्द तत्मकाश्येत । इति सर्वेषामुपकारजातं स्मारं स्मारमस्माद्विज्ञानाद्विरतिमनुभवामः । अङ्गत्वनिरुक्तिर्नामापूर्वोऽयं ग्रन्थः श्रीगुरुवर्यवैद्यनाथशास्त्रिभिर्महता प्रयासेन विद्याल- याय संशोध्य समर्पितः सोऽप्यत्र निवेशितः । केयमस्यापूर्वता वर्णनीया--भगवतो जैमिनेः सूत्राणि त्रयः किल विद्वन्मूर्धन्या भगवत्या वाग्देवताया उपासका व्याचि. रव्यामुः। मुरारिमिश्रः प्रभाकरः कुमारिलभट्टश्च । तत्र भगवन्तौ कुमरिलमट्टप्रमाकरी विदुषां संसदि सुप्रथितौ स्तः । भगवान् मुरारिस्तु प्रायः स्मृतिपथाद्ग्रन्थतो नामतोऽपि चातीतः । अतोऽन्य ग्रन्थजातं दुर्लभं तथाऽपि गुरुचरणैस्तन्महता परिश्रमेण संपाद्य उत्तमरीत्या संशोध्य विद्यालयकृतेऽर्पितमिति पुनरेकवारं तेषामुपकृतीः प्रशंसन्तो विरमामः । यदुल्लेखं विना चैतद्विज्ञानोल्लेखसमापनं न भवति तच्चैतत्--उप्पिनबेट्ट, गिरिकुलभूषणैस्तकालंकारतर्कविद्वान् , इत्यादिविद्वद्गोष्ठिसादरसमर्पितपदवीभूषितविग्रहैः, धारवाडनगरीयजगद्गुरुशंकराचार्यपाठशालीयप्रधानसंस्कृताध्यापकैर्नागेशशास्त्रिभिः प्रथ. मद्वितीयभागसंशोधने यदतुलसहायकमारचित तदुपकारभराक्रान्ता वयं पुनस्तदने कथ: मपि उन्नता भवामः । इति शिवम् । । पुण्यपत्तनीयमी. मांसाविद्यालयः विद्वद्वशंवदी वामन रामचंद्र किंजवडेकर. दिनकर बलवंत देवधर. एम्. ए. मीमांसाविद्यालयकार्यकारिसमितिकार्यवाहाध्यक्षो. wwimwersiastipational ·मीमांसादर्शने द्वितीयक्षागे भाष्यकारीयाधिकरणसूचीपत्रम् । अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या अग्निविहरणादिमन्त्रविनियोगाधिकरणम् । ७५८-७५९ अनारम्याधीतसाप्तदश्यस्य प्रकृतावनिवेशाधिकरणम् । १०२९-१०३२ अनुज्ञापूर्वकं भक्षाधिकरणम् । १०११ अनुवषट्कारदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् । अन्तर्वेदिबहिर्वेदिपदलक्षितदेशविशेषस्य यूपमानाङ्गताधिकरणम् १०८२-१०८४ अभिक्रमणाधिकरणम् । ७२९-७३१ अभिमर्शनादेरङ्गप्रघानसाधारणहविर्मात्रार्थताधिकरणम् । १०७९-१०८. अभ्यासाधिकरणम् । ४६७-४७२ अश्वदाभ्यग्रयोज्योतिष्टोमार्थताधिकरणम् । अरुणाधिकरणम् । ६७३-६९८ अवेष्टयधिकरणम् । १७८-१८८ अश्वप्रतिग्रहेष्टयधिकरणम् । ९६३-९६९ अहीनाधिकरणम् । ८६२-८६५ आ आगपुनःश्रुतेस्तुत्यर्थताधिकरणम् । आग्नेय्याधिकरणम् । आधाराग्निहोत्राधिकरणम् । आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गताधिकरणम् आघानस्य प्रकृतिविकृत्यर्थताधिकरणम् । आनन्तर्यानियामकत्वाधिकरणम् । आनर्थक्यतदङ्गाधिकरणम् । १२१-६२३ ७७३-७८१ ४९७-५०९ १०३७-१०३८ १०३८-१०४० ७४०-७४२ ७२७-७२९ form 5७८६-७८८ ८०१-८०२ इन्द्रपीताधिकरणम् । इन्द्रियकामाधिकरणम् ।

·[२] अधिकरणनामानि: उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या इष्टकाधर्माणामनारभ्योत्पन्न विनियुक्तचित्रिण्यादीष्टकार्थताधि० १००१-१००४ उदातृचमसे ससुब्रह्मण्यानां मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । उपगा तृणामूस्विभ्योऽनन्यायाधिकरणम् । उपवीतस्य दर्शपूर्णमासाङ्गताधिकरणम् । उपांशुत्वस्य काम्येष्टिप्रधानमानार्थत्वाधिकरणम् । उपांशुयाजापर्यहवियः शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । उपांशुयानाधिकरणम् । ७३२-७३६ ९८९-९९४ ४८९-४९७ Paripa मात्विसंस्काराणां सर्वस्विग्धमताधिकरणम् । ऋत्विजां संख्या नियमाधिकरणम् एकपात्राणामनुज्ञाप्य अक्षणाधिकरणम् । एकपात्रे भक्ष समुच्चयाधिकरणम् । १०१२-१०१३ १००९-१०१० ए ऐन्द्रवायवस्य मातन्त्रत्वाभावाधिकरणम् । ऐन्द्राग्नभक्षा स्यामन्त्रकत्वाधिकरणम् । ऐन्द्रयधिकरणम् । १९७-९९८ ७९९-८०० ७५२-७६५ ११३०-११३२ करणमन्त्र प्रकाश्यफलस्य याजमानत्वाधिकरणम् । करणमन्त्रेषु कर्मोपयोगिप्रकाश्यमानफलम्य ऋत्विगा. मित्वाधिकरणम् । कत्रधिकरणम् । क्रमविनियोगाधिकरणम् । ८१९-८२० ग गायत्रच्छन्दस इत्यादेन नाछन्दस्के विनियोगाधिकरणम् । गुणकामानामाश्रयेण सह सामानविध्याभावाधिकरणम् ।

·[३] अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या गुणजन्यकामानां याजमानत्वाधिकरणम् । गुणप्रत्युदाहरणाधिकरणम् । गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणम् ! ८०९-८१४ गुणाधिकरणम् । ५११-५३९ ग्रहधर्माणामनारभ्यातिश्विदाभ्यग्रहार्थताधिकरणम् । १०१५-१०५६ ग्रहधर्माणां सवनत्रयसंबन्धिग्रहार्थताधिकरणम् । ग्रहैकत्वाधिकरणम् । ६९९-७२४ चतुर्धाकरणस्य मक्षार्थताधिकरणम् । चतुर्धाकरणाधिकरणम् । चमसहोमेष्वध्वर्युकर्तृकत्वाधिकरणम् । चमसाधिकरणम् । चमसाध्वर्गृणां दशत्वनियमाधिकरणम् । चमसाध्व!णां पृथक्त्वाधिकरणम् । चमसाध्वqणां बहुत्वाधिकरणम् चमसिना सोममक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । चयनस्याग्निसंस्कारार्थताधिकरणम् । वरोरुपधानार्थताधिकरणम् । ७.४२-७४५ ११०८-११०९ ७२४-२७ १०९२ १०९१ १०९१-१०९२ ९९९-१००० AND Kuntia जञ्जन्यमानाधिकरणम् । नयादीनां वैदिककर्माङ्गत्वाधिकरणम् । जाघन्यधिकरणम् । ९५५-९५७ ८६८-८७१ त ६६५-६७० तपसो याजमानत्वाधिकरणम् तृप्तिप्रकाशकमन्त्रस्य भक्षमन्त्रैकवाक्यताधिकरणम् । तेषामर्थाधिकरणम् । द दक्षिणहविर्धानदेशस्यानुवचनार्थताधिकरणम् । दक्षिणादानस्य यजमानकर्तृकत्वाधिकरणम् । हाक्षायणयज्ञाधिकरणम् । १०८४-१०८६ ९९४-९९७ ·अधिकरणनामान उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या दिग्विभागाधिकरणम् । ८९८-८९९ दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् । १०८१-१०८२ दृतिनवनीताज्यस्य श्येनप्रयोगान्तवाज्यकार्यार्थताधिकरणम् । ११३६- ११३७ देवतासंयोगाभावे यागाविधायकत्वाधिकरणम् । ६०२-६०१ द्रव्यदेवतासंयोगे यागविधायकत्वाधिकरणम् । १९७--६०२ द्रव्यविषये, उद्देश्यतावच्छेदकनिरूपणाधिकरणम् । ६७१-३७२ द्रव्यसंस्काराणामङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् । ११३३ द्वादशद्वंद्वानामावयवत्वाधिकरणम् । ११२२-११२३ ब्याम्नातानामुभयप्रयोज्यत्वाधिकरणम् । ११२० न नित्यनैमित्तिकयोरसामानविध्याधिकरणम् । निवीताधिकरणम् । नैमित्तिकप्रतिपदादेरुत्कर्षाधिकरणम् । नैमित्तिकसाप्तदश्यादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् । १०५६-१०५८ ८८९-८९५ ८६५-८६७ १०३२-१०३७ प ८०९-९०० १०२५-१०२९ M १०४२-१०५२ १९९-१२२ ७९४-७९७ ७९३-७९४ परुषिदिताधिकरणम् । पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम्। पवमानेष्टिषु पवमानेष्टयनतिदेशाधिकरणम् । पशुधर्माणामुपाकरणादीनामग्नीषोमीयमात्रार्थताधिकरणम् । पशुसोमाधिकरणम् । पात्नीवतभक्षणे त्रयस्त्रिंशतोऽनुपलक्षणाधिकरणम् । पात्नीवतभक्षणे त्वष्टुरनुपलक्षणाधिकरणम् । पात्नीवतमक्षणे पूर्वदेवतानुपलक्षणाधिकरणम् । पालीवताधिकरणम् । पुनरभ्युन्नीतभक्षणे, इन्द्रस्याप्युपलक्षणाधिकरणम् । पेषणस्य चरुविनियोगाधिकरणम् । पेषणस्य पूषमात्रदेवत्यचरुविनियोगाधिकरणम् पेषणाधिकरणम् । पौर्णमास्यधिकरणम् । प्रकरणविनियोगाधिकरणम् । ७८८-७९१ ८८१-८८३ ८८३-८८९ ८८०-८८१ ४७३-४८९ ८१६-८१८ ·Page [५] अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या प्रकरणान्तराधिकरणम् । प्रकृतरोडाशादीनां निधानार्थताधिकरणम् । ११३५-११३६ प्रकृतावपि लवनादेरसर्वार्थताधिकरणम् । ११३४-११३५ प्रथमोपस्थितेन शेषकर्मानुष्ठानाधिकरणम् । प्रवाधिकरणम् । ८७६-८८० प्राकृतधर्माणां विकृतावपूर्वपदार्थानङ्गत्वाधिकरणम् । प्रैषत्रैषार्पयोमिनकर्तृकत्वाधिकरणम् । ११२७-११२८ प्रैषस्याऽऽध्वर्यवत्वाधिकरणम् । ११२९ पैषान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरुणस्य कर्तृतानियमाधिकरणम् । ११०६-११०८ प्रोत्साहनमन्त्राणां याजमानत्वाधिकरणम् । १११८-१११९ MAR फलच मसाधिकरणम् । फलसंस्कार्ययोः कर्मभेदकत्वाधिकरणम् । १०१६-१०२० ६१७-६१८ ब बर्हिरादीनामङ्गप्रधानसाधारण्याधकरणम् । बलाबलाधिकरणम् । ब्रह्मादीनामृत्विक्त्वनियमाधिकरणम् । भ भक्षानुवाकस्य यथालिङ्गं विनियोगाधिकरणम् । १०७३-१०७७ ८२१-८६२ १०९९-११०१ । ७८२-७८५ म मन्त्राणां मुख्याविनियोगाधिकरणम् । मुख्यप्रतिनिध्यो: सामानविध्याधिकरणम् । मुख्यमन्दसदृशप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् । ७४५-७५१ १०५८-१०५९ १०६९-१०६० य यजमानभिन्नकर्वन्तरप्रतिपादनाधिकरणम् । यजमानसोमवमने, इष्टिविधानाधिकरणम् । यजमानस्य वषट्कारभक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । यजमानसंस्काराणां प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् । यावज्जीवाधिकरणम् । १०८६-१०८९ ९७१-९७३ १०१३-१०२६ १०७७-१०७८ १२३-६३१ उथंतराधिकरणम् । १७०-७७८ ·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या रशनाधर्मसाधारण्याधिकरणम् । १०६४-१०६५ राजन्यचमसे ब्राह्मणानां भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १०२१-१०२४ रेवत्यधिकरणम् । १५५२-५५३ स्ट लिङ्गस्य दुर्बलप्रमाणोपजीवित्वाधिकरणम् । ७७१-७७३ वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् । धमनाधिकरणम् । वषट्कर्तुः प्रथमं पक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । वषटकारनिमित्तकमक्षान्तरप्रतिपादनाधिकरणम् । वाजपेयादावभिज्ञस्यैव वाचनाधिकरणम् । वारणादीनां सर्वयज्ञाङ्गताधिकरणम् । धारुणेष्टवैदिकाश्वदाननिमित्तताधिकरणम् । धान्यादीनामाज्यभागाङ्गताधिकरणम् । विशिष्टाधानविधेयत्वाधिकरणम् । वेदभेदेन श्रूयमाणेषु कर्मोत्पत्तिनिर्णयाधिकरणम् । वेदोपक्रमाधिकरणम् । वैदिकमन्त्रेणानुज्ञादानाधिकरणम् । वैदिकमन्त्रेणानुज्ञापनाधिकरणम् । १११३-१११६ ९६९-९७१ १०१०-१०११ १००६-१००८ ११२१-११२२ ७३६-७३८ ९५७-९६३ ७३८-७४० ६८-६९४ ८१५. ८१६ ८०३-८०९ १०१२ যা ४६१-४६७ १०९२-१०९३ aman शब्दान्तराधिकरणम् । शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् । शाखान्तराधिकरणम् । शाखाहरणादीनामभयदोहार्थताधिकरणम् । शेषप्रतिज्ञाधिकरणम् । शेषस्वनिर्वचनाधिकरणम् । शेषत्वस्य लक्ष्यनिर्देशाधिकरणम् । श्येनादौ प्राकृतानेषु नानाकर्तृकत्वाधिकरणम् । १०१२-१०५३ ६४७-६५३ ११०९-११११ समाख्यथाऽध्ववादीनां नियतपदार्थकर्तृताधिकरणम् । ११.०२-११०१ ·अधिकरणनामानि उपक्रमोपसंहारावेदिनी संख्या समाख्याविनियोगाधिकरणम् । संख्याधिकरणम् । ६२२-१२८ संज्ञाधिकरणम् । ६२८-६३१ संतर्दनाधिकरणम् । संनिधौ फलादेः कर्मभेदकत्वाभावाधिकरणम् । ६१९-६२० संवादाधिकरणम् । ९५१-९५२ सर्वपरिदानाधिकरणम् । ९४९-९५० सर्वपृष्ठायां शेषकार्यतन्त्रताधिकरणम् | ९९६-९९७ सर्वप्रदानाधिकरणम् । ९७३-९८३ सर्वेभ्यः शेषकार्यानुष्ठानाधिकरणम् ९८४-९८५ सर्वेषामृत्विक्शब्दावाच्यताधिकरणम् । सर्वेषामेव श्येनीयाज्यकार्याणां इतिनवनीताधिकरणम् ११३७-११३९ सवनीयहविषां मांसमयत्वाधिकरणम् । ११३९-११४० साकंप्रस्थायीये शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । सामान्यसमाख्यातकर्तुर्विशेषसमाख्यादिना बाधाधिकरणम् । सूक्तवाकम्य विभज्य विनियोगाधिकरणम् । ७६९-७७० सूक्तवाकाधिकरणम् । सोमविक्रेतुवृतभ्यः पृथक्त्वाधिकरणम् । सोमे भक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । ९९८-९९९ सौत्रामण्यां शेषकार्याननुष्ठानाधिकरणम् । ९९४-९९५ सौभराधिकरणम् । ५६३-५७० सौमिकवेदेरङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् । १०७८-१०८० स्वामिनः सप्तदशत्वाधिकरणम् । १०११-११०२ १०९४ हविष्कृन्मन्त्रविनियोगाधिकरणम् । ७५५-७१८ हारियोमने प्रावस्तुतोऽपि मक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १००४-१००६ हिरण्यधारणाधिकरणम् । ९९२-९१५ होतुः करणमन्त्रानुष्ठातृत्वाधिकरणम् । ११२३-११२७ होमाभिषवनिमित्तकमक्षप्रतिपादनाधिकरणम् । १००८-१००९ समाप्तं चाधिकरणवर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । inmentary Ramaye

·No text on this page.

·अथ तृतीयेऽध्याये षष्ठः पादः ॥ - [२] सर्वार्थमप्रकरणात् ॥ १॥ पू० अनारभ्य किंचिदुच्यते । यस्य खादिरसुवो भवति स च्छन्दसा- मेव रसेनापद्यति । सरसा अस्याऽऽहुतयो भवन्ति । यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापं श्लोकं श्रृणोति, इत्येवमादि । तत्र संदेहः । किं, खादिरता सुबे, पालाशता जुहां, प्रकृती निविशत उत प्रकृती विकृती चेति । किं माप्तम् । सर्वार्थमप्रकरणात् । प्रकृतिविकृत्यर्थमेवजातीय- कम् । कुतः । अप्रकरणात् । न कस्यचित्प्रकरणे श्रूयन्ते । तानि वाक्येन सर्वत्र भवेयुरिति ॥ १ ॥ प्रकृती वाऽद्विरुक्तत्वात् ॥ २॥ सि. प्रकृती वा निविशेरन्ननारभ्याधीतानि पात्राणि । कुतः । अद्विरु- तत्वात् । एवमाद्विरुक्तं भविष्यतीति । द्विरुक्ततायों को दोषः। असंभव इति ब्रमः। यद्धि प्रकृतौ विकृतौ च भवति, अस्ति तत् , प्रकृतौ। प्रकृती इदानीमनारम्याधीतानां प्रकृतिलिङ्गसंयुक्तानां प्रकरणसंबन्धे सति किं प्रकृति प्रकरणसंबन्ध उत सर्वार्थत्वमिति विचारः । तत्र श्रुत्यादिषट्काभावेऽप्यश्वप्रतिग्रहेष्टि- वक्रतुसंबन्धो योजयितव्यः । नुवाद्युद्देशेन हि, अत्र खादिरत्वादीनि विधीयन्ते । ते चे नुवादयः 'खुवेणाबद्यति ' ' सुवेणाऽऽघारमाधारयति ।। स्रवेण पार्वणो जुहोति जुह्वा जुहोति ' इत्यादिभिर्वाक्यैः कर्माङ्गत्वेन प्रतिपादिताः । तत्संबन्धित्वेन चोप- नीतमात्राण्येव खादिरत्वादीनि उक्संस्पर्शिना ऋतुकथंभावेन गृह्यन्ते । न हि तेषा- मन्यत्फलमस्तीति चतुर्थे वक्ष्यामः । न च नियापाराज्जातिविशेषात्फलोत्पत्तिरवकल्पते । न च व्यापारसंबन्धजननार्था काचित्क्रिया प्रस्तुता दृश्यते । नापि वाक्योपात्ता । न पात्र खुवादिविधीयते, वाक्यभेदमसङ्गात् । अतः नुवाद्यनुवादेन विधीयमानानां खादि- रत्वादीनां सुवादिस्वरूपेऽन्यथाऽप्युपपद्यमानेऽनर्थक विधानमिति तदुपप्लावितकर्मसं- बन्यो विज्ञायते । तत्रानारम्यवादत्वादेव नुवादिसंबन्धस्य प्रकृतिविकृतिष्वविशेषात्स- यित्वमिति पूर्वः पक्षः ॥ १ ॥ सर्वविधीनामप्राप्तस्वविषयत्वाचन प्रमाणान्तरेण माधिर्नास्ति तत्र खादिरत्वाद्युपदेशः । प्रकृती च 'म कुलचित्रातिः । विकृतिष्वङ्गान्तरार्थमवश्यकल्पनीयेनातिदेशेन खादि- । । १ अन्यथा कायन्तरेणेल्यर्थः ।

·१०२६ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- [भ०३पा०६अ०१) चेदस्ति, चोदकेनैव विकृति प्रानोति । ततो नानारभ्यविधिमाका- क्षति । तस्मादनाकाक्षितत्वादनारभ्यविधिर्न तत्र विदधाति । तेन ब्रूमः प्रकृत्यर्थ एवति ॥ २ ॥ तर्ज तु वधनप्राप्ते वधनप्राप्ते ॥ ३ ॥ अभकरणात्मकृतिविकृत्यर्थमेवेत्युच्यते । यत्तु, चोदकेन प्राप्नों- तीति । अनारभ्यविधिना प्राप्तेल चोदकमाकाङ्क्षति । तस्मादनार- भ्यविधिवर्ज चोदकः प्रापयिष्यति । अनारभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षेण सुवे खादिरता, चोदकवाक्येनाऽऽनुमानिकेन विकृतौ । आनुमानिकाच प्रत्यक्षं बलवत् । तस्मात्मकृतिविकृत्यर्थोऽनार भ्यविधिः ॥ ३ ॥ दर्शनादिति चेत् ॥ ४ ॥ यद्यनारभ्यविधिश्चोदकाइलीयान्, अनारभ्यविधिना प्राप्से न चो. दकमाकाङ्क्षति निराकाङ्क्ष वैकृते कर्मणि चोदको नैव प्रामोति । तत्र प्रयाजादीनां दर्शनं नैवोपपधेत । दृश्यन्ते च प्रयाजादयः कचित् । प्रयाजे प्रयाजे कृष्णलं जुहोति, इति । अथ चोदको बलीयास्तत एतद्दर्शनमुपपद्यते । तस्मात्मकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ४ ॥ न चोदनैकार्थ्यात् ॥ ५॥ न प्रकृत्यर्थः सर्वार्थ इति ब्रूमः। अप्रकरणे समानानात् । यदुक्तमनार- रत्वाद्यपि प्राप्नोतीति नोपदेशमपेक्षते । तेन द्विरुक्तस्यासंभव इत्याह । तव द्विरुक्त, त्वादद्विरुक्तत्वाद्वा ममेति सूत्रम् ॥ २ ॥ प्राप्तेरिति वा पाठः । सत्यं द्विरुक्तत्वमन्याय्यं, तत्र कुत एतदतिदेशप्राप्तत्वादुप- देशो विहन्यते, न पुनरुपदेशसिद्धमतिदेश एव प्रापयेदिति । युक्तं च पदार्थविप्रकर्षा दतिदेशो न स्यात् । संनिकर्षात्तु पूर्वतरप्रवृत्तोपदेशाश्रयणम् । अथोच्येत, सामान्य- विषयत्वादुपदेशो दुर्बल इति । तदतिदेशेऽपि सर्वाङ्गविषयत्वादविशिष्टम् । तस्मात्स वार्थोऽनारम्यवाद इति ॥ ३ ॥ स्थितायां प्रतिज्ञायां चोदयति । यद्यतिदेशादुपदेशो बलवानेवं सति तेनैवोपदेशेना- वरुद्धत्वादतिदेशो नैव स्यात् । कुतः । शक्नोति हि प्रकृतिविकृतिसाधारणं खादिरत्वं प्राकृतोपकारसाधने दृष्टशक्तित्वाद्विकृति निराकाङ्क्षीकर्तुम् ततश्च प्रयाजादिदर्शनं विरुध्यते । तस्मादतिदेशविनिर्मुक्तायां प्रकृतावेव निवेशो युक्त इति ॥ ४ ॥ नैतावता. शक्यं सर्वार्थत्वं व्यावर्तयितुम् । न ह्येकस्मिन्नरोऽतिदेशो बाधितः सर्वत्र माधितो भवति । तद्यथा शरैः · कुशेषु निवर्तितेष्वपि न प्रयाजादयो निवर्त्यन्ते । ।

·PORNWAR भ०३पा० अ०१] मीमांसादर्शने। । भ्यविधिना निराकाङ्क्षस्य न चोदक इति । तन्नोपपद्यते। न ह्यनारभ्य- विधिश्चोदनां निराकाङ्क्षी करोति । प्राप्ते हि चोदकेन ने खादिरताs. नारभ्यविधिना शक्या विधातुम् । असति चोदकेऽनारभ्यविधिरपि नास्ति । न चानारभ्यविधिः सुवं शापयति, तस्य च खादिरताम् । कुतः । चोदनैकार्थ्यात् । एकार्था हि चोदना, यस्य खादिरः सुवो भवति, इति । न चात्र सुवः खादिरता चोभयं विधीयते । सुवस्य सतः खादिरतामेष शब्द आह । स च चोदकेन प्राप्तः । तस्मादस्ति चोदकः । स ह्यनारभ्यविधिवाक्यस्य प्रत्यक्षत्वात्तं वर्जयित्वाऽन्यं प्रापयति । तस्मात्प्रकृतिविकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिः ॥ ५ ॥ उत्पत्तिरिति चेत् ॥ ६॥ इति चेत्पश्यास, उत्पत्तिरेषां प्रकृतिविधिभिस्तुल्या, प्रकृतावङ्गनानि संक्षेपेण विस्तरेण चौच्यन्ते पञ्च प्रयाजान्यजति इति संक्षेपेण । समिधो यजति इत्येवमादिना विस्तरेण । इहापि यस्य खादिरः सुवो भवति, इत्येवमादिर्विस्तरः, यस्यैवंरूपाः सुच इति संक्षेपः । एवं. रूपः प्रकृती विधिदृष्टः, अयमप्येवरूपः । तस्मात्माकृत इति सामान्यतो दृष्टानुमानम् । तस्मात्मकृत्यर्थोऽनारभ्यविधिरिति ॥ ६ ॥ न तुल्यत्वात् ॥ ७ ॥ नैतदेवम् । न ह्येवं जातीयकं सामान्यतो दृष्टं साधकं भवति समानविषयमाने हि बाधो विज्ञायते। तेन खादिरत्वादिप्राप्त्यंशमात्रादतिदेशो निव. । न च खादिरत्वमक्रियात्मकत्वाच्छनोति विकृति निराकाङ्क्षीकर्तुम् । युगपञ्च प्रकृतिविकृत्योः प्रवर्तमानमशक्यं क्लप्तोपकारत्वेन निरूपयितुम् । साकाङ्क्ष तत् , नुवप्राप्त्यभावात् । न चातिदेशाभ्यनुज्ञामन्तरेण स्रुवप्राप्तिः संभवति । न चैत- द्वाक्यं स्वस्यापि विधायकम् । प्रधान क्रयानुपादाने सति विशिष्टविधानेऽनुपपद्यमाने वाक्यमेदप्रसङ्गात् । तस्मादनारम्यवादविधिप्रा पिते युवस्य खादिरत्वे तद्वर्जमतिदेशः कल्पयितव्यः ॥५॥ अत्र तार्किकः कश्चिदाह प्रकृत्यर्थोऽनारम्यविधिः संक्षेपविस्ताराभ्यां विधीयमानत्वा- प्रयाजादिवदिति ॥ ६ ॥ न तावदीशेऽर्थेऽनुमानस्य गतिरित्युक्तम् । अपि चानुमानमप्येतन्न भवति । १ चोद्यन्त इति पा० । २ यस्यैवरूपः सुव इति पा० । ३ ईदृशेऽर्थे-शब्दकसमाधिगम्येऽर्थ इत्यर्थः । ४ उक्तमिति----तर्कपादे प्रत्यक्षसूत्रे श्लोकवार्तिके । 'तस्माददृष्टपूर्वत्वात्केनचिदस्तुना सह धर्मस्य नानुमेयत्वमसाधारणवस्तुवत् ॥ ९९ ॥ इत्यादिनोतमित्यर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- म०३पा०६.१1 केवलमत्र प्राकृतविधिसारूप्यं, न तु प्रकृतावेतद्भवतीति ममाणमस्ति । अपि च विकृतावपि संक्षेपविस्तराभ्यामङ्गगाने विधीयन्ते । तिख आहुतीर्जुहोति, इति संक्षेपः । आमनमस्यामनस्य देवा इति विस्तः । अतो वैकुतैरष्यनारभ्यविधयस्तुल्याः । तस्मादयमहेतुः प्रकृति- निवेशस्य ॥ ७॥ चोदनार्थकााच मुख्यविप्रतिषेधात्मकृत्यर्थः ॥ ८॥ तुशब्दः पक्षं ब्यावर्तयति । न सर्वार्थोऽनारभ्यविधिः । प्रकृत्यर्थः स इति ब्रूमः । कुतः । चोदनार्थकात्यात् । कृत्स्नं चोदक प्रापयति, नानारभ्यविधिना वैकृतमपूर्व निराकाङ्क्षम् । पात्राणां हि तद्वाक्येन, अनैकान्तिकत्वात् । विकृतावपि संक्षेपविस्ताराम्यां विधिरुपलभ्यते । तत्रतत्स्यात् । एकेन विहितत्वात्संक्षेपविस्तारयोरन्यतरो नैव विधायक इति । तदपि प्रकृती तुल्य- मिति हेतोरसिद्धता । तेनावश्यं विध्यनुवादनिरपेक्षं संक्षेपविस्ताराभिधानमात्रं हेतुर्व. क्तव्यः । स चानैकान्तिक इत्युक्तम् । एवं वा । स्वगोत्रेण सूत्रद्वयं गमयितव्यम् । इति चेत्-तत्सर्वार्थत्वं पश्यसि, तदयुक्तम् । यत्र हि पात्राणां विनियोगोत्पत्तिस्तत्र तदनं जातिर्विधातुं शक्यते । न च विकृतावुत्पत्तिः । अतः पात्रशून्यायां तस्याम. शक्या जातिर्विधातुम् । प्राप्तिवैषम्यात् । यदि हि प्रकृतिविकृत्योस्तुल्यवत्पात्राणि प्राप्नु- युस्ततः सर्वावस्थोद्देशेन जातिविधानमवकल्पेत । न त्वेवम् । तस्मात्प्रकृत्यर्यतैव युक्तेति। तत्रोत्तरं । न तुल्यत्वात् ' इति । सर्वथाऽनारम्यवादः प्राप्तिमपेक्षते । तत्र या चोप. देशेन प्राप्तिर्या चातिदेशेन प्राप्तिः सा सर्वाऽपि प्राप्तित्वेन तुल्या । यद्यप्युपदेशातिदे- शयोः संनिकर्षविप्रकर्षों विद्येते तथाऽपि तौ स्वविषय एव बलावलं कुरुतो नानारम्य- वादेन सह । अनारभ्यवादो हि पात्रद्वारेण ऋतुगामित्वाद्विप्रकृष्टतरः । तस्मात्सर्वार्थः । तद्वनं चातिदेशः ॥ ७॥ 'प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वात् । इत्येतदेव न्याय्यम् । यत्तु तद्वजे यापयिष्यतीति । तद्- युक्तम् । कुतः । वर्तेत यदि भेदेन प्रकृत्यङ्गेषु चोदकः । तत एवं मवेदेषु युगपत्तु प्रवर्तते ॥ पदार्थातिदेशपक्षे :शास्त्रातिदेशपक्षे वा तद्भेदात्कदाचिद्भेदो मवेत् । यागगतस्तु व्यापारोऽतिदिश्यत इति दशमे वक्ष्यामः । स च निरवयवत्वाधुगपदति- दिश्यते । अनेन चाऽऽस्मसिद्धयर्थं युगपदेव प्रयानाथपूर्वाणि गृह्यन्ते । तैश्च प्रया- जादयः । प्रयाजादिमिरपि स्वशास्त्राणि । तेन प्रकृतिवदित्येवंरूपस्यातिदेशस्यैकरवा- । ।

·(१३पा०६०२] मीमांसादर्शने । नयागानाम् । यागाचोदनालिङ्गसंयोगात्मकृतिमपेक्षन्ते, तया सहै. कवाक्यतां यान्ति । प्राकृताश्च ताञ्छक्नुवन्ति निराकाङ्क्षीकर्तु, नानारभ्यविधयः । तस्मादवश्यं चोदक उत्पादयितव्यः । स चेदुत्पाद्यते, नार्थीऽनारभ्यविधिना । न चासौ प्रकरणादीनामभावात्म- वर्तमानोऽपि वैकृतेन यागेन संबध्येत । तस्माद्वैकृतेन कर्मणा नाना. रभ्यविधिः संबध्यते । न तस्य वैकृतस्य मुख्यस्यानारभ्यविधिर्वाक्य. शेषः । प्रकृती वेति विप्रतिषेधे, चोदकसामर्थात्माकृते वाक्यशेषे प्राप्तेऽनारभ्यविधिर्न भविष्यति । तस्मादनारभ्यविधिः प्रकृत्यर्थः ॥ ८ ॥ [२] प्रकरणविशेषातु विकृतौ विरोधि स्यात् ॥ ९॥ सि. अनारभ्य किंचित् , सामिधेनीनां परिमाणमान्नातं, सप्तदश सा. मिधेनीरनुब्रूयात्, इति । तत्र संदेहः । किमेतत्प्रकृतात विकृताविति । । सर्वाङ्गेष्वविशिष्टस्य सर्वत्र प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा, नैकदेशेषु । शरैरपि कुशाः प्राप्ता एवं बाध्यन्त इत्युक्तं बलाबलाधिकरणे । तद्यदि तावदनारभ्यवादानुरोधेन खादिरत्वादिवि. षयेऽतिदेशः परित्यज्यते तत एवाङ्गान्तरेष्वपीति सर्वनिवृत्तिप्रसङ्गः । तत्र चोक्तम् । अथ केषांचित्प्राकृतानामनुरोधेन तद्विषयोऽतिदेशः प्रमाणे क्रियते, ततः खादिरत्वादि. प्राप्तिरप्यविशिष्टेति स्फुटं द्विरुक्तत्वं प्राप्नोति । यागगतव्यापारापेक्षित्वाच्च स्वप्रकरणा- म्नानमध्यतिक्रम्य विकृतयः प्राकृतं तावदगृह्णन्तीति सर्वत्र स्थापयिष्यामः । तेनाध्य. नारम्यवादादतिदेशप्राप्तेः प्राथम्यम् । अवश्यं च प्रकृतिषु सुवादिप्राप्तिरपेक्षितव्या । यावता च यत्र न खुवादयः प्राप्नुवन्ति तावता खादिरत्वादयोऽपति नोपदेशविषयत्वं घटते । न चैषां ऋतुसंबन्धो विस्पष्ट: । सोऽप्यन्यथाऽनुपपत्त्या नुवादिद्वारण कल्पयि. तव्यः । सर्वार्थत्ववादी च प्रकृतिसंबन्धं तावदभ्युपगच्छति । तेन च परिहृत आनर्थक्ये विकृतिसंबन्धो निष्प्रमाणकः। प्रमाणवत्तरो ह्यतिदेशेन ऋतुसंबन्धः । येषां तु ऋतुसंबन्ध एव प्रत्यक्षस्तेऽनारम्यवादा अपि सर्वार्था एव । यथा । एष वै सचदशः प्रजापतिर्यज्ञ- मन्वायत्तः । इत्येवमादयः । तस्मात्खादिरत्वादि प्रकृत्यर्थमिति सिद्धम् ॥ ८ ॥ ( इति-पर्णतादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ १ ॥) । अपवादाधिकरणमेतत् । तत्र पूर्वाधिकरणेनैव सामिधेनीसाप्तदश्यानारम्यवादस्य प्रकृ- १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७) २ उक्तमिति-'न चोदनैकार्थ्यात्' इति सूत्रे न च खादिर. स्वमक्रियात्मकत्वाच्छक्नोति विकृति निराकांक्षीकर्तुम्' इत्यादिनेत्यर्थः ।

·१.३० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेत [अ०३पा ० १ ०२] एवं प्राप्ते ब्रूमः किं प्राप्तम् । पूर्वेण न्यायेन प्रकृताविति प्राप्तम् । प्रकृतौ च पाच- दश्यमान्नातं, तेन विकल्प इति विकृता- घेवजानीयको विधि: स्यात् । कस्मात् । प्रकृतेः पाञ्चदश्येन निराका- क्षत्वात् । ननु विकल्पो भविष्यतीत्युक्तम् । प्रकरणविशेषात्पाश्च- श्येन न विकल्पः । विषमशासनात् । विकृतौ त्वानुमानिकं पाश्च- दश्य बाधित्वाऽनारभ्यविधिवाक्येन प्रत्यक्षेण सासदश्यं निवेक्ष्यते। आईक्त चतत्प्रयोगवचनमुपसंहरिष्यति । तस्मादेचजातीय विक- त्यर्थम् ॥९॥ । त्यर्थत्वे, प्रकरणाधीतेन पाञ्चदश्येन सह विकल्प इति विशेषाशङ्को निवर्तयति । कथं पुनः प्राकरणिकेन विशेषविधिना सहातुल्यबलस्य विकल्पोऽभिधीयते । आह । तत्र नाम विशेषेण सामान्यस्य निराक्रिया। प्रत्यक्षो यत्र संबन्धो विशेषेण प्रतीयते ।। तुल्यप्रमाणको हि विशेषो बाधको भवति न दुर्बलप्रमाणकः । न च ऋतुप्रयोगा- -दन्यत्र सामिधेन्यो विद्यन्ते । तस्मात्कतुप्रयोगप्रानिस्तुल्या । ततश्च किं प्रकरणमधिक करिष्यति । द्वयोस्तुल्यबलयोः प्रमाणयाविरोधे सति बलवत्तरेण निर्णयः कर्तव्यः न च प्रकरणं वाक्यालवत्तरम् । अतो यावत्प्रकरणब्यापारो नैव भवति तावद्वाक्य. दूयेन तुरुयबलेन विकल्पोऽवधार्यते । तेन न्यूनबलं यद्यपि प्रकरणसहस्रमपि च सहा- यी भवति तथाऽपि न तदनुरोधः कर्तव्यः । तस्मात्प्रकृत्यर्थं सातदश्यामिति प्राप्ते चूमः । तुल्यो यद्यपि संबन्धः सामिधेनीः प्रतीण्यते । तथाऽपि ऋतुसंबन्धवैषम्यान्न विकल्पते ॥ सामिधेनस्विरूपप्रयुक्तत्वेऽनर्थिका संख्येत्यवश्य यागात्पूर्वसाधनत्वकारितः संव- न्धोऽभ्युपगन्तव्यः । न च यागापूर्वसाधनत्वं प्रकरणाहते लक्षातुं शक्यते इति नवमे वक्ष्यामः । तेन प्रकरणानुग्रहविशेषात्पाञ्चदश्यमपूर्वसंबन्धप्रमाणप्रत्या. सत्तेर्बलीयः । विधिरपि हि पूर्व प्रयोजनवति पुरुषं नियुक्ते । सातदश्याच पाच. दश्य शीघ्रतरं प्रयोजनवदवधार्यत इति विधिकालवैषम्यादतुल्यबलत्वम् । अपि च, ऋतुमविगुणं कर्त पुरुषः प्रवर्तते न सामिधेनीः । ऋत्वङ्गत्वे च साप्तदश्यस्य न किंचिच्छृत्यादि प्रमाणमुपलभामहे, यथा पाश्चदश्यस्य प्रकरणम् । तस्मादेतत्पाश्च- दश्यं सामिधेनीनां दर्शपूर्णमासयोश्च वाक्यप्रकरणाभ्यामवधार्यते । साप्तदश्यं तु केवलं । - * एवंणातीय विरोधि स्यादिति पौ। २ नवम इति-नवमाध्यायायाधिकरण होपो. वात्तविचारावार इति शेषः ।

·[अ०१पा०६०२] मीमांसादर्शने। । सामिधेन्यर्थमेव । तस्येदानीमानर्थक्यपरिहाराय खादिरत्वादिवत्क्रतुसंबन्धः कल्प्यते, यदि त्वप्तौ प्रतीच्छेत् । न स्वसौ संख्यान्तरावरुद्धः सन्प्रतीच्छति । तत्र सामिधेनीना. मुभयथाऽप्यवैगुण्यं भवति । क्रतोः पुनः पाञ्चदश्येन । ततश्च कांस्यभोजिवदमुख्येऽप्य- विरोधः स्यात्किमङ्ग पुनयंत्राङ्गगुणविरोध एव स्पष्टः । तस्मात्क्रत्ववष्टम्भदर्पितेन पाच. दश्येनोत्कालितं साप्तदश्यम् । क्लिष्टेन यावदतिदेशेन पाञ्चदश्य ( नैव ) विकृती: प्राप्नोति तावदौपदेशिकेन साप्तदश्येन प्रथमतरावरुद्धत्वात्ताभ्यो निराकृतं केवलप्रकृति विषयत्वेनैवावधार्यत इति व्यवस्थायामुक्तायामुच्यते-- न साप्तदश्यं बलवद्विकृतिष्वोपदेशिकम् । अनारभ्यविधेस्तद्धि सामिधेन्यङ्गतां गतम् ॥ विकृतीनां तु नास्त्येवं प्रमाणं तत्परिग्रहे । अतिदेशेन हि प्राप्तिः पाञ्चदश्यस्य तास्वपि ।। यथा प्रकरणप्राप्त प्रकृती बलवत्तरम् । तथाऽतिदेशविज्ञातं त्वङ्गं विकृतिष्वपि ॥ न च सामिधेनीध्वनतिदिष्टासु तद्वारेण साप्तदश्यं विकृतीरनुप्रवेष्टुं शक्नोति । यदा तु सामिधेन्योऽतिदेशेन प्राप्स्यन्ते तदा पाञ्चदश्यमपि क्लप्तोपकारसंबन्ध तामिरेव सह पूर्वतरमाक्रम्य प्रकृताविव साप्तदश्यबाधकं भविष्यति । तस्माधास्वेव पशुभित्रविन्दावर- कल्पादी साप्तदश्यं प्रकरणविहित तास्वेव तदतिदेशप्राप्पाञ्चदश्यबाधेन निविशते । नानारभ्यविधिप्राप्त्या सर्वास्वेव भविष्यति । पश्वादिव्यतिरिक्तासु पाञ्चदश्येन बाधनात् ॥ स्वाङ्गेन पाञ्चदश्येन व्याप्तास्ता पतिदेशतः । विहितं सामिधेन्यङ्गं साप्तदश्यं न गृह्णते ॥ एवं च देशमेऽप्येतद्विविक्तं स्थापयिष्यते । तेन नैतद्ग्रहीतव्यं सर्वत्र बलवत्तरम् ।। सूत्रकारोऽपि विकृतौ विरोधीति यदब्रवीत् । प्रकृतौ नैतदस्तीति तदेतावद्विवक्षया ॥ सामिधेनीः प्रति माप्तिस्नुल्या वाक्येन यद्यपि । विशेषः पाञ्चदश्यस्य क्रती प्रकरणेन तु ।। १ स्पष्ट इति-तदा ' अङ्गगुणविरोधे च तादात् ' (अ० १२ पा० २ १० ११ सू. २०) इत्यनेनैव निर्णयो भविष्यतीति यावत् । २ ( अ० १० पा० ४ अ० ९) इत्यहि शेषः ।

·१०३३ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमैसे [अ० ३पा०६१०३ [३] नैमित्तिकं तु प्रकृतौ तद्विकारः संयोग- विशेषात् ॥१०॥ सि० दर्शपूर्णमासयोरान्नातं, गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्, इति । तथाऽग्नीषोमीये पशौ श्रूयते यूपं प्रकृत्य, बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कर्तव्य इति । एवंजातीयकेषु संदेहः । किं प्रकृती निवेशो विकृती वेति । किं प्राप्तम् । विकृताविति । प्रकृतिरन्येन पात्रेण यूषेन च निराकाङ्क्षा। अतो यद्यपि दौर्बल्यं वाक्यात्प्रकरणस्य नः । तथाऽपि विषयान्यत्वात्ऋतौ तद्विनियोजकम् ॥ समानविषयत्वे हि वाक्यात्तदुर्बलं मतम् । ऋतौ त्वप्रतिपक्षत्वान्न तद्वाक्येन बाध्यते ।। विशेषश्चायमेवास्य यदसाधारणं ऋतोः । सामिधेनीषु तुल्यत्वे शेषत्वे वाक्यकल्पिते ॥ ऋतुं प्रत्यसमानत्वात्साप्तदश्यस्य बाधकम् । न श्रुत्याधुपदेशेन नातिदेशेन तस्य तु ॥ एवं च प्रकृतावेतत्पाञ्चदश्यं प्रतिष्ठितम् । विकृतौ च न यत्रास्ति सासदश्यपुनःश्रुतिः ॥ ९ ॥ (इति--अनारभ्याधीतसाप्तदश्यस्य प्रकृतावनिवेशाधिकरणम् ॥ २ ॥) यद्वैश्यादिनिमित्तेन साप्तदश्यं विधीयते । तत्तु स्यात्प्रकृतावेष पाञ्चदश्यस्य बाधकम् ॥ तस्य प्रकरणं तुल्यं प्रकृती विनियोजकम् । निमित्तेन तु संबन्धान्नित्यात्तबलवत्तरम् ।। पाश्चदश्यमबाधिस्या ह्यात्मानं न लभेत तत् । रुद्धेषु तेन सर्वेषु प्रयोगेषु श्रुतं हि तत् ॥ साप्तदश्यविधानं तु प्रयोगे वैश्यक के। भबाधेनापि तस्याऽऽत्मा पाञ्चदश्येन लभ्यते प्रयोगाः सन्ति तस्यान्ये विप्रराजन्यकर्तृकाः । साप्तदश्यमबाधित्वा येवात्मा तेन लभ्यते ॥ भतश्च शक्तिवैषम्ये विकल्पो न मतस्तयोः समुच्चयोऽपि नैकार्थ्यात्सामिधेनीषु युज्यते ॥ १ तदितिनैमितिक साप्तदश्यामित्यर्थः । ॥

·०३.०३
मीमांसादर्शने ।
मैकबैकेन संख्याताः संख्यायन्ते परेण ताः ।
नित्यस्य बाधशक्तिर्हि नार्थापत्त्याऽवकल्पते ॥
पौर्वापर्य यथा पूर्वनिविष्टस्यैव बाधनम् ।
काम्यनैमित्तिकाभ्यां हि तथा नित्यस्य बाधनम् ।।
असंजातविरोधं हि नित्यं सर्व विधीयते ।
नैमित्तिक तु तयाप्तविषयत्वाद्विरुध्यते ।।
तेनेकविषयत्वेन विरोधस्यैकबाधनम् ।
विरोधायोगपद्यात्तु न विकल्पप्रसञ्जनम् ॥
किं च प्रयोगसामान्ये नित्यं सर्व विधीयते ।
नैमित्तिकं विशेषे तु तस्मात्तबलवत्तरम् ।।
नित्यमङ्गं च दूरस्थप्रधानापूर्वचोदितम् ।
क्रियते तत्ममाणं च परं प्रकरणं मतम् ॥
काम्यनैमित्तिकानां तु वाक्योपात्तं प्रयोजनम् ।
अतः शीघ्रं प्रयुक्तत्वान्नित्यात्ते बलवत्तराः ।।
आसन्नपुरुषार्थत्वाद्विपकृष्टफलात्तथा ।
बलवच्छीघ्रकारित्वात्काम्यं नैमित्तिकादपि
श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि शीघ्रं कर्ता प्रवर्तते ।
नैमित्तिके हि दूरस्थे चिरेणासौ प्रवर्तते ॥
नैमित्तिके श्रुते यच्च काम्यमेव विचारितम् ।
तन्नित्यं प्रति तुल्यत्वादविरोधात्परस्परम् ।।
पूर्वाधिकरणेनेव पूर्वपक्षोऽत्र सूत्रितः ।
नित्यस्यास्ति विशेषो हि काम्यात्मकरणे यतः ।।
श्वमसः खादिरत्वं च ऋत्वयं हि विधीयते ।
बैस्वगोदोहनादीनां काम्यत्वात्पुरुषार्थता ॥
बाध्येत फललोमेन नित्यं काम्येन तत्र चेत् ।
पश्यतो मधु दु देविनिपातस्ततो भवेत् ।।
१ श्रुत इति- नैमित्तिकं तु प्रकृतौ ' इत्यधिकरणसूत्र इति शेषः। २ विचारितमिति-
भाल्यकारीरिति शेषः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरंभाष्य समेते [भ०३पा०६०३] एवं प्राप्से ब्रूमः । प्रकृतौ नैमित्तिकं निविशते । निमित्तसंयोगेन विधा. नाव । खादिरपालाशरौहितका अविशेषेणोक्ताः, चमसश्च । गोदोहनं बैल्वश्च विशेषविहिनौ । विशेषविधिना चाविशेषविधिर्वाध्यते । प्रकरणं सामान्यं, निमित्तसंयोगो विशेषः । सामान्येन यत्नामोति तत्परोक्षं । ऋत्वर्थाङ्गप्रहाणे हि नश्येत्तस्य ऋतोः फलम् । गुणाञ्च न फलं सिध्येद्विगुणं ऋतुमाश्रितात् ॥ आश्रयस्तादृशो होष्टो यादृशः प्रकृतः ऋतुः । खादिरत्वादिभिर्नित्यैाप्तश्चासौ प्रतीयते ॥ ततश्चानवरुद्धत्वात्काम्यस्य विकृतिर्गतिः अस्ति स्वार्थे विशेषो हितो: प्रकरणं प्रति ॥ तेन गृह्णाति हि स्वार्थ न तु काम्यं कथंचन । इतिकर्तव्यतार्थित्वात्संयुक्तं हि न गृह्यते ॥ तेन प्रकरणमा संयुक्तालवत्तरम् । न हि प्रकरणं तस्य विनियोगक्षमं मतम् ।। ऋत्वर्थश्चाऽऽश्रयोऽप्यस्य स्वार्थरूद्धो न लभ्यते पूर्वाधिकरणन्यायस्तस्मान्नैमित्तिकेष्वपि । इति प्राप्त उच्यते- नैमित्तिकं तु प्रकृतौ वर्तते नित्यबाधया । हेतवोऽत्र यः पूर्वा व्याख्याता एव संमताः ।। असंयोगादबाधेन संयोगोऽस्य विशिष्यते । पुनः कर्तृविशिष्टस्य प्रयोगस्व परिग्रहात् ।। साक्षाच पुरुषार्थत्वादनन्याश्रयगामिणः । एवं सिद्धे बलीयस्त्वे निवेशः प्रकृती स्थितः ।। नन्वतुल्यार्थयोर्वाधः क्रत्वर्थपुरुषार्थयोः । न युक्तो न विरोधोऽस्ति भिन्नगोचरयोस्तयोः ॥ अतश्च पुरुषार्थत्वात्पृथक् प्रणयनक्रिया । प्राप्नोति चमसेनैव क्रत्वपूर्वस्य साधनात् ॥ न साधयति पश्वादीन् क्रत्वर्थश्चमसो यथा । गोदोहन तथाऽन्याथै न ऋत्वर्थस्य साधनम् ।। ..

·[०१पा०६१०३] मीमांसादर्शने । १०३५ लक्षणया। यत्तु विशेषेण, तत्मत्यक्षं श्रुत्या। श्रुतिश्च लक्षणाया बली- यसी, प्रत्यक्षं च परोक्षात् । तस्मात्प्रकृतावेव स्यात् ॥ १० ॥ न चोभयार्थता तस्य वाक्यभेदप्रसञ्जनात् । विधिर्नास्त्येकवाक्यत्वे फलप्रणयने प्रति ॥ अन्या हि वचनन्यक्तिः फलोद्देशेन तद्विधौ । भन्या प्रणयनोद्देशे तस्मान्न द्वयसंभवः ॥ आसन्नासंभवे चेष्टा विप्रकृष्टन संगतिः । युगपत्तेन न स्यातां संभवासंभवावुभौ ॥ अतः कैमिपदाक्षेपान्नास्य प्रणयने विधिः । अविधानादशेषत्वान्न शेषान्तरबाधनम् ॥ अबाधाच्चमसोऽवश्यं कर्तव्यश्च ऋतुं प्रति । न चान्यस्यावकाशोऽस्ति क्रत्वर्थेऽन्येन साधिते ॥ तेन प्रणयनाभ्यासः कार्यः काम्यगुणं प्रति । यथेन्द्रवायुदेवत्ये ग्रहे मित्राद्यसंभवात् । भिन्न मित्रादिदेवत्यं ग्रहाभ्यासान्तरं विधेः । एवं प्रणयनाभ्यासः पुरुषार्थवशाद्भवेत् ॥ द्वयोरेवमवैगुण्यं क्रतोश्च स्यात्फलस्य च । न हि स्वसाधनत्यागादन्यसाधनसाधितः ।। कर्मभिः साध्यते स्वार्थश्चोदनाभिरलक्षितः । उच्यते, यो गुणः काम्यः क्रत्वर्थेन न गृह्यते । ऋत्वयं कर्म गृह्णाति स एव स्वार्थसिद्धये । निर्व्यापारो गुणः कामं न साधयति कश्चन ॥ करणत्वं न तस्यास्ति निष्क्रियस्य फलं प्रति । तेनावश्यं क्रिया काचित् ग्राह्या या सप्रमाणिका ॥ सा च प्रकरणेनास्मै दत्ता प्रणयनात्मिका । तस्यां च चमसः पूर्वप्राप्तोऽन्यो विद्यते गुणः ॥ तदबाधादशक्यश्च विधि!दोहनादिनः । गोदोहनाद्यबाधित्वा यथाऽसौ विहितस्तथा ॥ १ कामिपति-- गोदोहनेन पशुकामस्य ' इत्येवं कमिपदसमभिव्याहारात्फलपदवैयर्थ्यपरि- हारार्थ पशूदशेनैव गोदोहनविधेयत्वावगते स्य पुनः प्रणयनोद्देशेन विधिः संभवतीत्याशयः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाषयसमेते-
[म.पा०६०
तदबाधेन नैवेह तस्य कश्चिद्विधिः श्रुतः ।
काम्येन गृह्यमाणा च क्रिया प्रणयनामिका ॥
विप्रकृष्टफलं शक्ता स्वगुणं नोपजीवितुम् ।
क्रियया वा गृहीतस्य गुणस्याकरणे गुणः ॥
करणे तस्य दोषः स्यान्निषिद्धस्येव संगतौ ।
भिन्नप्रयोजनोऽपि हि काम्यो गुणोऽवान्तरकायैकत्वाद्विरोधिगुणान्तरज्ञानमिथ्यात्वा.
वधारणसमर्थः । तथा हि-
प्रासङ्गिकी क्रतोः सिद्धिं काम्यो हि कुरुते गुणः ।
गृह्णन्ति न च सिद्धार्थाः क्रतवः स्वगुणं तदा ॥
सर्वस्यैव हि कार्यार्थः स्वगुणग्रहणादरः ।
अन्यार्यगुणसिद्धे तु कार्येऽस्य स्वगुणेन किम् ॥
हविःसंयवनार्थानामपां प्रणयनं हि यत् ।
तद्गृहीत्वा गुणः काभ्यः प्रयुङ्क्ते न क्रियान्तरम् ॥
ततश्चास्य प्रयोगस्य नैवाझं चमसो मतः ।
तदग्रहे कुतोऽर्थेन वैगुण्येन क्रियेत सः ॥
तेन प्रणयनाभ्यासः ऋत्वर्थोऽपि न विद्यते ।
निष्फलत्वादतो बाधः प्रयोगाल्कर्मणः सकृत् ।।
तथा प्रणयनमपि निर्वय॑मानमेव गोदोहनस्याऽऽश्रयत्वं प्रतिपद्यते नान्ययेति पशु.
कामप्रयोगेऽन्यार्थेन सता गोदोहनेन निर्तितत्वान्न नमसमुपसंगृह्णाति । कार्याथै हि
सर्वत्र साधनग्रहणं न स्वरूपमानसंभावनार्थम् । तत्र ययैव प्रसङ्गलक्षणेऽन्यापरेवारूप.
क्रियमाणाः पशुपुरोडाशार्दयो नः स्वाङ्गान्युषसंगृह्णन्ति । न तद्धान्या किंचिद्वैगुण्यं
भवति । तथाऽत्र चमसहान्या नेति द्रष्टव्यम् । उत्पत्तिप्राधमपि विध्यनुपसंगृहीत नेवाझं
भवति । न चानङ्गमगृह्णतो दोषः । सुतरां वा न तदग्रहणे वैगुण्यप्रसङ्गः । न व
सिद्धस्य प्रधानस्य प्रणयनस्य गुणानुरोधेनाऽऽवृत्तिः। न चैकान्तेन चमसः प्रणयनस्या-
१ प्रसङ्गेति-अन्यत उपकारलाभप्रयुक्ताङ्गाननुष्ठान । पशुयामार्थमजुष्ठीयमानः प्रया-
नादिभिरङ्गैस्तन्मध्यपातिपशुपुरोडाशादेरुपकारलाभान पुनस्तदयणलानामति यावत् । ३ आदि-
पदेन ' अमीषोमायस्य पुरोडाशमन देवसुवां वांषि निर्वपति' इति श्रुतियोदितीची पातन्त्रमध्य,
पातिनामनुनिर्वाप्याणां संग्रहः ।

·। । ATREAM ०३पा० अ०४] मीमांसादर्शने। [४] इष्टयर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात् ॥ १३॥ पू० सन्ति पवमानेष्टयः, अग्नये पवमानायाष्टाकपालं निर्वपेत, अग्नये पाव- काय, अग्नये शुचये, इति । तासां प्रकरणे समानातं, ब्राह्मणो वसन्तेऽ. निमादधीत, इति । तत्र संदेहः। किमग्न्याधेयं पवमानेष्टयर्थमुत नेति । किं प्राप्तम् । इष्टयर्थमिति । कुतः । प्रकरणात् । तासां प्रकरणे श्रूयते । अतस्तदर्थम् ॥ ११ ॥ ङ्गम् । न चात्र चमसेन कृते गोदोहनेन पुनः करणमाशङ्कयते । किं तर्हि । गोदो- हनेन कृते चमससंपादनार्था पृथक्करणशङ्का । कथं पुनर्गोदोहनपाहिलीयसी न चमस- प्राप्तिरिति । तदुच्यते-- विशेषविहितं ह्येतत्प्राप्ते चानवकाशकम् । पुरुषार्थसमीपे च चमसं तेन बाधते ॥ प्रयोगमात्रे हि चमतो, गोदोहनं विशेषे । पूर्वप्राप्तश्चासौ तदबाधेन लब्धात्मा । नैवं गोदोहनम् । सावकाशश्चासौ नेतरत् , दूरे चासौ पुरुषार्थस्य । गोदोहन तु संनिक- थि, पुरुषार्था च सर्वशास्त्रप्रवृत्तिः । यश्च तादातादर्थ्यकृतो विशेषो नासौ तन्त्रमिति वक्ष्यति । अर्थस्यौविकृतत्वात् ' इति । मन्दो ह्येष विशेषः, क्रत्वर्थेनैव ऋत्वों विशे- पादिविहितेन बाधितव्यो नान्यार्थनेति । तेनोमयोः संनिधिवशात्परस्परशक्तिविलोपा. नियमः । प्रणयनस्याभ्यन्यत्र प्रयोगे सिद्धात्मकस्य स्वसाधनोपसंहारशक्तिलोपः गोदोहनस्यापि प्रणयनान्तरकल्पनाशक्तिविधातः । पशुकामप्रयोगव्यतिरिक्तेष्वेव चमसस्य शास्त्रीयत्वम् । तस्मात्तद्विकारो गोदोहनम् । यथा तु विकृती चमस एव भविष्यति तथाऽष्टमे वक्ष्यति निवृत्तिर्वा कर्मभेदात् ' इति । तेन प्रकृतावेवैतद्विकारकमिति।।१०॥ ( इति-नैमित्तिकसाप्तदश्यादेः प्रकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ ३ ॥) अनारभ्यवादप्रस्तावेनाग्न्याधेयस्य प्रथम तावदनारभ्यवादत्वमेव प्रतिपाद्यते । प्रक रणेन तावत्पवमानेष्ट्यर्थत्वं प्राप्नोति । श्रुत्या तु शुद्धान्यर्थत्वम् । अतः प्रकरण. विशेषाद्वा तयुक्तस्य, संस्कारो द्रव्यवत् ' इतीष्टयग्निसंस्कारत्वाच्छृतिवाक्यप्रकरणैर- विरुद्धरिष्टयर्थान्यर्थत्वमवधार्यते । शुद्धान्यर्थत्वे च निष्प्रयोजनत्वात्तद्वारेणैवान्या- धानग्रहणसामर्थ्यम् । तस्मादिष्टयर्थ सामान्याभिधानम् । अपि च प्रकरणादेव पवमानष्टि- विषयं द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ १ (१० १२ पा० १ अ० १ सू० ४ ) । २ (अ० ८ पा० १ ० १४ सू० २४ । ३ (अ० ३ पा० ४ अ० ५ सू० १५)।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते (भ० ३पा० १०५] न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १२ ॥ सि. पवमानेष्टयो धन्याः । यद्यपिरिष्कृयर्थः स्यात्ततस्तदर्थमन्न्याधेय. मिष्टीनामुपकुर्यात् । निष्फलास्त्विष्टयः । तदर्थमग्न्याधेयमपि निष्फलं स्यात् । कथं पुनरभ्यर्थता पवमानेष्टीनाम् । निष्पयोजनवादेष, प्रयो- जनवत्त्वाचानीनाम् । भावयितच्या अपीष्टयो भूतानामनीनामर्थन क्रिये- रन् । तस्मादग्न्याधेयं न पवमानेष्टयर्थम् ॥ १२ ॥ लिङ्गदर्शनाच ॥ १३॥ लिङ्गच दर्शयति, यथाऽग्न्याः पवमानेष्टय इति । किं लिङ्गम् । जाति वा एष आहितः पशुर्यदानिः, तदेतान्येवाग्न्याधेयस्य हवींषि संवत्सरे निर्वपेत् । तेन वा एष न जीर्यति । तेनैनं पुनर्नवं करोति तम सूक्ष्मामिति ॥ १३ ॥ [५] तत्पलत्यर्थं यथाऽन्येऽनारम्यवादाः ॥ १४ ॥ पू० तदेतदाधानं किं प्रकृत्यर्थमुंत सर्वकर्मार्थमिति संदेहः। किं प्राप्तम् । उच्यते । तत्, प्रकृत्यर्थम् । कथम् । यथाऽन्येऽनारभ्यवादाः प्रक- त्यर्थास्तेनैव हेतुना ॥ १४ ॥ सर्वार्थ वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् ॥ १५ ॥ सि. सर्वकर्मार्थ वाऽऽधानम् । कोऽर्थः । सर्वकर्मार्थं यदग्निद्रव्य, तदर्थ- माधानं न प्रकृत्यर्थम् । न प्रकृती: प्रकृत्य श्रूयते । न च श्रुत्याद- यद्यारादुपकारकमाधानं भवेत्ततः प्रकरणादिष्टयर्थमिति गम्येत । वाक्यसंयोगात्तु द्वितीयानिर्दिष्टाग्निसंस्कारार्थमेतत् । एवं च सति यद्यग्नयः पवमानेष्टयर्था भवेयुस्ततस्त- द्वारेणाऽऽधानमपि तदर्थं भवेत् । तास्तु निष्फलत्वादग्न्या इत्युक्तम् । अतश्च गुणानां च परार्थत्वात् ' इत्यनेनैव परस्परानङ्गत्वम् । न हि द्वितीयाश्रुतिः प्रकरणेन बाध्यते ॥ १२ ॥ तेनैनं पुनर्नवं करोति ' इति चाग्निसंस्कारार्थता दर्शयति ॥ १३ ॥ (इति-आधानस्य पवमानेष्टयनङ्गताधिकरणम् ॥ ४ ॥) सिद्धेऽनारम्यवादत्वे खादिरत्वादिवदेव प्रकृत्यर्थत्वमग्निद्वारेण प्रकृत्यनुप्रवेशात्॥१४॥ सूत्रात्तावदियं बुद्धिर्भवति, यदि प्रकृतिकाल आधानं क्रियेत ततः प्रकृत्यर्थं भवेत् । स्वकाले तु वसन्तादौ क्रियमाणमगृह्यमाणविशेषत्वात्सर्वार्थ विज्ञायते । तथा चानु- १ सूयमिति पा० . २ ( अ० ३ पा० १ अ० १२ सू० २२)।

·[सं०पी०६०५] मीमांसादर्शने । योऽस्य सन्ति, येऽङ्गभावमुपपादयन्ति । अन्येष्वनारभ्यवादध्वन्यतो निर्मातेऽङ्गभाचे ततो विचारः, किं प्रकृतेरङ्गभूतानि विकृतेरिति । तस्मात्तेषु युक्तम् । इह त्वङ्गभावे न कारणमस्ति । तस्मादग्निमयु- क्तमाघानं न कर्मप्रयुक्तम् । सर्वकर्मार्थास्त्वनय इति सर्वार्थमित्युच्यते । अपि चास्य स्वतः कालो विधीयते । स न विधातव्यः । यदा ज्योतिष्टोमस्य प्रयोगस्तदेदं कर्तव्यम् । तदा च वसन्तः। एवं यदा - । छानसाधारण्यमस्यैकादशे वक्ष्यति · द्रव्यस्याकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सर्वार्थः स्यात् । इति । प्रकृत्यर्थत्वे च दर्शपूर्णमासज्योतिष्टोमार्थमेतद्भवेत् । तत्र च प्रधानवशवर्तित्वाद्वसन्ते पौर्णमास्यमावास्ययोश्च क्रियेत । तथा च सति वसन्ते पौर्णमास्याममावास्यायामादधी- तेत्येतानि वचनान्यनर्थकानि भवेयुः । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति । न त्वेतद्युक्तम् । न ह्याधानस्य प्रकृत्या विकृत्या वा संबन्धे किंचित्प्रमाणमस्ति । प्रकरणे सति यत्पवमाने ष्ट्यर्थ न जातं तद्विनैव श्रुत्यादिषट्केनान्यकर्मार्थ भविष्यतीति कुत एतत् । नन्वेवं सति पूर्वाधिकरणेनैव गतमेतत् । सत्यं गच्छेत् , यदि पवमानेष्टिवदर्शपूर्णमासादीन्यपि निष्फलानि भवेयुः । तेषां तु फलवत्त्वात् ' गुणानां चे परार्थत्वात् । इत्येष न्यायो नास्तीति शक्यमग्निद्वारेण कर्माङ्गत्वं कल्पयितुम् । निष्फलस्याऽऽधानस्यावश्यकल्पनीये प्रयोजनेऽग्निद्वारेण खादिरत्वादिवत्कर्मार्थत्वमापद्यते । शक्नुवन्ति हि प्रयोगमध्यस्था वह्नयः कर्माण्युपस्थापयितुम् । यथैव प्रोक्षणादीनां ब्रीह्यादिस्वरूपमतिक्रम्य, खादिर- त्वादीनां च जुवादिस्वरूपं, कर्मापूर्वप्रयुक्तत्वं कल्पितं तथाऽऽधानस्याप्यग्निस्वरूपातिक मेण कल्पयितव्यम् । यदि चाग्निस्वरूपमात्र प्रयुक्तमेवाऽऽधानं भवेत्तता कर्माण्यनाहि- तेनाप्यग्निना सिध्येयुः । तैश्च पुरुषस्य सगुणैः कार्य नाग्निभिः । तेनावश्यंभाविनि कर्मसंबन्धे प्रकृत्यर्थत्वमाद्विरुक्तत्वादुपन्यस्तम् । यत्तु स्वकालत्वं तदुपदेशातिदेशप्राप्यस्य यूपच्छेदनवत्प्रयोगसाधारण्यार्थमिति न सर्वार्थत्वं गमयति । यदपि वसन्तादिग्रहणं तदप्यमाप्तविषयमर्थवद्भविष्यति । न हि दर्शपूर्णमासार्थस्याऽऽधानस्य वसन्तकालत्वं प्राप्तं, प्रत्यर्धमास प्रयोगप्रसक्तः । नाप्यग्निहोत्रेतरदर्विहोमार्थस्य पौर्णमास्यमावास्याका- लप्राधिः । न च प्रयोगसाधारण्यं स्वकालवचनाहते सिध्यतीति नानर्थकत्वम् । अत एवं व्याचष्टे । न कस्यचित्कर्मणोऽमाधानं, किं तर्हि, द्वितीयासंयोगादान्यर्थमेव । ते तु ' अग्नयश्च स्वकालत्वात् । इत्यनेन सर्वार्था भविष्यन्तीति तद्द्वारेण सर्वार्थत्वमि- १ ( अ० ११ पा० ३ अ० २ सू० १) । ३ ( अ० ३ पा० १ अ० ११ स० १५ )। ३(१०३ पा० ७ स० ३९)।

·१०४० सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- १०३पा०६०) दर्शपूर्णमासयोः प्रयोगस्तदा कर्तव्यम् । तदा पौर्णमास्यमावास्या वा। अप्रकृत्यर्थ तु न प्रकृतिप्रयोगे क्रियेत । तत्र कालवंचनं युक्तम् । तस्मान प्रकृत्यर्थम् ॥ १५॥ [६] तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजवत्स्यात् ॥ १६ ॥ पू. सन्ति पवमानेष्टयः, अग्नये पवमानाय, इत्येवमाद्याः । तत्र संदेहः । किं पवमानेष्टिसंस्कृतेऽग्नौ पवमानेष्टयः कर्तव्या उत नेति । किं प्रासम् । त्युच्यते । स्वकालत्वादित्यपि स्वातन्त्र्याम्नानादित्यर्थः । यत्त्वितरानारम्यवादवदिति । तंत्राभिधीयते- सिद्धेऽङ्गत्वे ततस्तेषां किमर्थत्वं विचारितम् | न तु कर्माङ्गभावे हि प्रमाणं किंचिदस्ति ते ॥ खादिरत्वादीनि नुवादिभिः संयुक्तान्यपि तत्स्वरूपप्रयुक्तत्वं न प्रतिपद्यन्ते । सुवादिशब्दानामाकृतिव चनत्वात् । विनाऽपि खादिरत्वादिमिरुपपत्तेश्च । असा द्विरोऽपि हि तदाकारयुक्तः त्रुवशब्दवाच्यो भवत्येव । तत्र प्राकर्थित्वान्न जाति- नियमस्य प्रयोजनमस्तीति . युक्तं स्वरूपातिलङ्घनम् । इह वाहनीयादिशब्दानां संस्कारनिमित्तत्वान्नाऽऽधानाद्विना प्रवृत्तिरुपलभ्यत इति शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेनैवार्थ- वत्ता विज्ञायते । यत्तु तेन विनाऽपि कर्माण्यविगुणान्येव भवेयुरिति । नैव तदभावेन तत्कृतं वैगुण्यं भवति । किं तर्हि । आहवनीयाद्यसंभवकृतम् । यदि ह्याधानमकुर्वतस्ता- कमात्रमेव न स्यात्ततो नैव वैगुण्यं भवेत् । तदमावे त्वाहवनीयादयोऽपि न भवन्ति । ते चैकान्तेन कर्मणामङ्गम् । अतस्तत्कृता वैगुण्यप्रसाक्तिः । यदि चाग्निमात्रेण कर्माणि समध्यरंस्ततस्तत्स्वरूपस्यान्तरेणाप्याधानं निष्पत्तेर तत्प्रयुक्तता भवेत् । ' यदाहवनीये भुहोति' इत्येवमादिचोदनार्थः पुनर्न कदाचिदाधानमन्तरेण संभाव्यते । तेन कर्माणि कुर्वता, तदप्यवश्यं कर्तव्यम् । तस्मादग्न्यर्थम् । यत्तु ' द्रव्यस्याँकर्मकालनिष्पत्तेः' इति सा कृत्वा चिन्तेति तत्रैव वक्ष्यते । एतेन पवमानेष्टीनामध्यान्यर्थत्वं व्याख्यातम् भाशङ्काशेषश्चोत्तरेणाधिकरणेन व्यावय॑ते ।। १५ ।। (इति-- आधानस्य प्रकृतिविकृत्यर्थताधिकरणम् ॥ ५ ॥) 'तस्यां तु स्यात्प्रयाभवत् । इत्येतदधिकरणन्यायेन पवमानहविःसंस्कृतानिसाध्यस्वं तासामस्ति नास्तीति विचारः । तत्र । इष्टिषु दर्शपूर्णमासयोः प्रवृत्तिः स्यात् । इत्येवं -- । । १ प्रकृत्यर्थ तु प्रकृतिप्रयोग क्रियेत । तत्रास्य कालवचनं न युक्तमिति पा । २ स्यादिति कचिनास्ति । ३ (अ० ११ पा० ३ ० २ स. २)। ४ ( भ. 5. पा० १ १०४ ५ तासां-पवमानेष्टीनामित्यर्थः । ६ ( अ० ८ पा० १ अ० ४ १० ११)। ।

·[अ०३पा०६०६] मीमांसादर्शने । तासां खलु पबमानेष्टीनां पवमानेष्टिसंस्कृतोऽग्निः प्रकृतित: स्यात् । कुतः । चोदकसामर्थ्याव, प्रयाजवत् । यथाऽऽसु प्रयाजा भवन्ति चोदकेन, एवं पवमानेष्टिसंस्कृता अग्नयोऽपि भवेयुः ॥ १६ ॥ न वा तासां तदर्थत्वात् ॥ १७ ॥ सि. न वा, इष्टिसंस्कारोऽनीनां पवमानेष्टिषु स्यात् । कस्मात् । तासां तदर्थत्वात् । ताः पवमानेष्टयोऽग्निसंस्कारार्थी इत्युक्तम् । यच्च नामा ङ्गभूतं तच्चोदकेन गृह्यते । अग्निप्रयुत्ताश्च पवमानेष्टि संस्कारो न दर्शपूर्ण- मासमयुक्तः । तेन न चोदकेनाऽऽकृष्यते । अपि च पवमानेष्टय इष्टि- पवमानेष्टीनां दर्शपूर्णमासप्रकृतित्वे सिद्धे यथैव प्रयानादीन्यतिदिश्यन्ते तथैव पवमाने- ष्टिसंस्कृताग्निवर्तित्वमपि । ननु चाऽऽहवनीयादयः सर्वकर्मणां प्रत्यक्षश्रुता एवाङ्गत्वं प्रतिपद्यन्त इति न वक्तव्यं प्रकृतित इति । नैष दोषः । यत्रैव प्रत्यक्षश्रुत्या जुहोति- स्तत्र प्रकृतिसमकालमाहवनीयसंबन्धोऽवव.ल्पते । यत्र पुनर्रव्यदेवतासंबन्धाद्यजिमात्रे कल्पिते । चतुरवत्तं जुहोति ' इति प्रकृतितो होमः प्राप्नोति तत्र द्वारस्य प्राकृतत्या- दाहवनीयेनापि प्रकृतित एव भवितव्यम् । अतः साधूक्तं प्रकृतित इति । ननु याः संस्कारार्थ क्रियन्ते तासामप्यन्याः प्राप्नुवन्ति, तासामप्यन्या इत्यनवस्था प्राप्नोति । नैष दोषः । सर्वानवस्थानां सामथ्र्येन व्यवस्थानात् । यावत्यो ह्यग्निकालं पौर्णमास्यमा. वास्यादिकं नातिकामन्ति तावत्यः करिष्यन्ते ॥ १६ ॥ यन्नाम प्रयाजादि प्रकृतेरङ्गं भवति तदतिदिश्यते । न तु पवमानेष्टयः कङ्गिमि- त्याधानन्यायेन साधितम् । अतो 'रूपं वोऽशेषभूतत्वात्' इत्याहवनीयादिस्वरूपमतिदि- श्यते नेष्यः । आरम्भणीया स्वङ्गमिति कृत्वाऽधिकरणान्तरमारप्स्यते । तदीयश्चैष न्यायोऽत्रापि भविष्यति । सत्यपि चाङ्गत्वे यावन्न विधीयन्ते तावन्नवेष्टयः प्रकृती दृश्यन्ते । यावच्च किं केन कथंभावैस्तद्भावना न पूर्यते तावद्विधिन प्रवर्तते । तेन पत्र मानेष्टिरहितायां प्रकृती तामिरितिकर्तव्यता गृह्यमाणा तद्व्यतिरिक्तवाक्यविहितेव केवला ग्रहीतुं शक्यते । अन्यथा ोकस्मिन्वाक्ये विहितवदपेक्षणमविहितवच्च विधान- मिति स्वरूपविप्रतिषेधः स्यात् । तस्माद्य हगाहवनीयः प्राक्पवमानेष्टिम्यस्तागेव तासां प्राप्त इति निष्पन्नस्याऽऽहवनीयस्य प्रयोजनमपेक्षमाणस्योपदेशेनातिदेशेन वाऽङ्गत्वं । - । (अ० ७ पा० ३ अ० ११ सू. २९) । २ अधिकरणान्तरमिति-दशमाध्यायप्रथमपादे इति शेषः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरंभाष्यसमेते- [अ०३पा०६० MANTRA atuwannelmengtapaanemal । संस्कारवर्जितां प्रकृतिमपेक्षन्ते । अविहितत्वातस्यामवस्थायां पवमा. नेष्टीनाम् ॥ १७॥ [७] तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः प्रकरणाविशेषात् ॥ १८॥ पू० ज्योतिष्ठोमे पशुरग्नीषोमीयो, यो दीक्षितो यदनीषोमीयं पशुमालभते, इति, तथा सवनीयोऽनुबन्ध्यश्व । सन्ति च पशुधर्मा उपाकरणम् उपानयनम्, अक्षया बन्धो, यूपे नियोजनं, नयन, संज्ञपनं, विशसन. मित्येवमादयः । ते किं सर्वेषामनीषोमीयसवनीयानुबन्ध्यानामुत अग्नी. धोमीयस्य सवनीयस्य च, उतानीषोमीयस्यैवेति । किं प्राप्तम् । अवि. शेषात्सर्वपशूनाम् । कथमविशेषः । ज्योतिष्टोमप्रकरणे सर्वे पशवः समा. शक्यं कल्पयितुम् । एतास्तु तन्निष्पत्यर्थी एवेति न तस्कृतमुपकारमपेक्षन्ते । न चान- पेक्षितमुपदेष्टुमातिदष्टुं वा शक्यते । तस्मादाधानमात्रसंरकृतेनाग्निना संबद्धव्या इति सिद्धम् ॥ १७ ॥ ( इति-पवमानेष्टिषु पवमानेष्ट्यनातदेशाधिकरणम् ॥ ६ ॥) इदानीं स्थानस्य प्रकरणेन सह पूर्वश्च विरोधाविरोधौ चिन्त्येते । ज्योतिष्टोमेऽ- ग्निष्टोमसंस्थे त्रयः पशव आग्नाताः, अग्नीषोमीयः सवनीयोऽनुबन्ध्यश्चेति । ते सर्वे कथभावधर्मानपेक्षन्ते । तथौपवसथ्येऽहनि, अग्नीषोमप्रणयनोत्तरकालमुपाकरणादयः पश. धर्माः पठ्यन्ते । तेषु चतुर्धा : संदेहः । किं त्रयाणामपि पशूनामर्थेनाऽऽ. म्नायन्तेऽथ सवनीयार्थनेवाऽथ सवनीयाग्नीषोमीयार्थनाथ केवलाग्नीषोमीयाथै नैवेति । किं प्राप्तम् । तत्र । स्थानाच्च पूर्वस्य । इत्येवमादिसूत्रसंगत्यर्थमसूत्र तावत्पूर्वपक्षं करोति सर्वार्थी इति । यदि त्वयमेव पक्षः सूत्रेण परिगृह्येत तत उत्तरसूत्राण्यसंगतान्येव भवेयुः । यदा पूर्वसूत्रेणेव सर्वार्थत्वं प्रतिज्ञायते स्थानाच्च पूर्वस्य ' इति । प्रकरणाविभागादेव हि पूर्व- स्थापि सिद्धिः । श्वस्त्वेकेषाम् ' इत्यपि प्रकरणाभावकथनेनाप्रतिज्ञातकेवलसवनी- यार्थता व्यावय॑माना कथं संबध्येत । एवं तदनुसारित्वादुत्तरसूत्राणामध्यसंगतिः । अथवा सौत्र एव पूर्वपक्षे केवलसवनीयार्थत्वमसूत्रितं द्वितीय पक्षं कृत्वा 'श्वस्त्वेकेषाम् ' इत्यादि संबन्धीयम् । तत्तु भाष्यकारेण नाऽऽश्रितं, सर्वाद्यः पक्षः सुखमसूत्रः क्रियते । १ सर्वेषामिति-यपि भाष्यग्रन्थानिकोटिकः संशयो भाति तथाऽपि वक्ष्यमाणपूर्वपक्षानु, गुण्येन 'सवनीस्यैव । इत्येवं द्वितीयपूर्वपक्षकोटिरपि, अनुक्तसमुच्चायकच शब्देन सूचितेति चातु- कोटिकः संशयोऽधिकरणानगं शेयः । २ अमीषोमप्रणयनेति-शालामुखीयस्यामेरामीधीये धिष्णिये नयनमनिप्रणयनम् । तथा प्राग्वंशस्थितस्य सोमस्य हविर्धानमण्डपे नयनं सोमप्रणयनमित्यर्थः ३ तत्त्विति-अथवेत्यादिनोक्तं केवलसवनीथार्थत्वपूर्वपक्षस्योत्सूत्रस्वाश्रयणेन सूत्रसंगत्युपपादनमित्यर्थः । " सदा किमनेन ·। [अ०३पा पा०६अ०७] मीमांसादर्शने। म्नाता। तत्प्रकरणापन्नत्वात्सर्वे पशुधर्म: संबध्यन्ते । न चैषां तत्र कश्चि- विशेषः । एवं प्राप्ते भूमः । सबनीयस्यैते धर्मा भवेयुः । तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः स्याद, यदि प्रकरणे विशेषो न भवेत् । भवति तु प्रक- रणे विशेषः । सवनीयानां प्रकरणे पशुधर्माः समाम्नाताः । आग्नेयः पशुरग्निष्टोम आलभ्यः । आग्नेयो यग्निष्टोमः । ऐन्द्राग्नः पशुरुक्थ्य आलभ्यः । ऐन्द्रामानि झुक्थ्यानि । ऐन्द्रो वृष्णिः षोडशिन्यालभ्यः । ऐन्द्रो वै वृष्णिरेन्द्रः षोडशी । सारस्वती मध्यतिरात्र आलभ्या । वाग्वै सरस्वती, इति प्रकृत्य पशुधर्मा आम्नाताः । तस्मात्सवनीयस्य प्रकरणाद्भवितुमर्हति ॥१८॥ सौत्रपक्षान्तराले तु तत्संगत्यर्थमसूत्रपक्षाश्रयणं सूत्रकारस्य शून्यहृदयतामापादयति । तस्मादाय एव मुक्तक: पक्षः । तस्योपपत्तिः, पशुधर्मा हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे केनचि. दपि पशुविशेषेणासंयुक्ताः श्रूयन्ते । कथम् । एतद्देशे धनुष्ठानं वाक्याइँक्षस्य यद्यपि । तथाऽप्युत्पत्तिदेशेऽस्य प्रक्रिया क्रयसंनिधौ ॥ दीक्षासु हि सोमक्रयसमीपेऽग्नीषोमीयः समाम्नायते । तस्य च यद्यपि वचनसाम- •त्पशुधर्मसमीपेऽनुष्ठानं भविष्यति । तथाऽपि प्रकरणेन नैव व्यापृतं, सर्वकरणाना- मुत्पत्तिदेशानतिरेकात् । सवनीयानामपि सुत्याकालमुत्पत्तिवाक्यम् । औपवस्थ्ये गुणार्थव श्रुतिः । न च तया प्रकरणं भवति । अनुबन्ध्या तु दूरस्थैव । सोमान्ते क्रियमाणत्वात् । तस्मादवान्तरप्रकरणवाक्यसंयोगाभ्यामप्रतिबद्धेन ज्योतिष्टोमप्रकरणे. नानीषोमीयस्य स्थान विप्रकृष्टार्थ बाधित्वा ज्योतिष्टोमार्थास्तावदेत इत्येतत्कलप्यते । तस्य च सोमव्यकत्वान्न पशुधर्मः किंचित्प्रयोजनमिति : आनर्थक्यौत्तदङ्गेषु ' इत्येव- मवेवाक्तरन्तोऽङ्गत्वाविशेषात्रिध्वप्यवतरन्ति । सत्यपि तदङ्गत्वे योग्यत्वाभावान्न दीक्षणीयादिष्ववतरणम् । सत्यपि च योग्यत्वे सामान्यसंबन्धाभावान्न तदनङ्गपशूनाम् । तस्मात्रयाणां समान विधानमिति प्राप्तेऽभिधीयते । स्यादेतदेवं, यदि ज्योतिष्टोमद्वारेण प्रकरणाविशेषः स्यात् । अस्ति तु विशेषः सवनीयानामौपवसथ्येऽहन्युत्पत्तेः । 'आने- यमनमग्निष्टोम आलमेत । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्वितीयम्' इत्यादिना हि पशुधर्मसमीपे सवनीया उत्पादिताः । तस्मात्केवलसवनीयार्था एवेति ॥ १८ ॥ । १ पशुधर्मा इति पा० । २ वचनेति स एष द्विदेवत्यः पशुरोपवतध्येऽहन्यालब्धव्यः' इति वचनसामोदित्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० १ अ० ९ १० १८) ·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा० पा० अ०७० स्थानाच पूर्वस्य ॥ १९ ॥ यदुक्तं प्रकरणात्सवनीयार्थी इति । एतद्गृह्णीमः । क्रमाश्चाप्नीषो. मीयस्य । तस्य हि क्रम औपवसथ्येऽहनि समाम्नातम् । तस्माद्वयो- पीति ॥ १९ ॥ श्वस्त्वेकेषां तत्र पाश्रुतिर्गुणार्था ॥ २० ॥ सि. एकेषां शाखिना श्वः सधनीयानामाम्नानम् । तदपेक्ष्येयमेषा गुणार्या पुनः श्रुतिः । कः पुनर्गुणो, यदर्थेषा श्रुतिः । उच्यते । पशू- न्संकीय, यथा वै मत्स्योऽविदितो जनमवधूनुते, एवमेतेऽप्रज्ञायमाना जनमवन्धुन्वत इत्येषामविज्ञाने दोषमभिधाय, एभिः कथं सवनानि कथं पुनरिदं श्रुतिलिङ्गाधिकरणविपरीतमभिधीयते । न हि तत्रैवमिष्टं प्रकरणाद्विदे- वनादयो राजसूयार्थाः स्थानाञ्चाभिषेचनीयार्था इति । तथा श्रुत्यैन्द्री गार्हपत्यार्था लिङ्गेनेन्द्रार्थेति । युक्तं तत्र प्रकरणाम्नानेन बलीयसा प्रमाणेन निराकासीकृते जधन्य- प्रमाणानुत्थानात्समुच्चयानाश्रयणम् । न हात्र पुनः कल्पनया विना शेषस्य न किंचि. सिध्यति । नापि शेषिणामिन्द्राग्न्यादीनाम्, उपायान्तरेणापि स्मृतिसिद्धेः । इह पुनः सत्यपि सवनीयसंबन्धाद्धर्माणां नैराकासचेऽश्नीषोमीयस्य पशुधर्मविना सिद्धयमा- वात्माप्त्यन्तरमवश्यं कल्पनीयमुभयोरविप्रतिपत्तेः । न चैतस्य तदा दर्शपूर्णमासप्रकृ- तित्वं भवेत् । यो हि प्रकृतिभूतः पशूनां स दर्शपूर्णमासविकारो भवति । इतरे सु प्राणिद्रव्यकल्वसामान्यात्तद्विकाराः । तत्र किं सर्वनीयार्थीस्ततः सारूप्यद्वारप्रभवेनाति, देशेनानीषोमीयो गृह्णाल्यथोपदेशगन्धेन केनचिदिति, उपदेशान्तर्गतत्वात्क्रमेण विनित योगो युक्तः। षड्विधोपदेशप्रत्यस्तमये ह्यातिदेशः कल्प्यते । तस्माद्यथैवान्यत्रोप- देशातिदेशाभ्यां प्रकृतिविकृत्यर्थत्वं योगगतस्य व्यापारस्य तथैवेह स्थानप्रकरणाभ्या- मुभयार्थत्वम् । अनुबन्ध्यायास्तु सर्वोपदेशामावादतिदेशेनैव प्राधिर्मविष्यति । तस्मा. दनुपालम्मः सूत्रस्य ॥ १९ ॥ यदुक्तं स्थानादग्नीषोमीयार्था इति । एतद्गृह्णीमः । यत्तु प्रकरणात्सवनीयार्था इति, एतन्न मृष्यामहे | कुतः । गुणार्थोपवसथ्येऽह्नि सवनीयपुनःश्रुतिः । उत्पत्तिः प्रक्रिया चैषामाश्विनग्रहणोत्तरा ॥ -- । १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७ ) । २ सवनीयार्थीनिति-धर्मानिति शेषः । ३ सत इति पा. ४ यागगतस्यति—यागाङ्गभूतस्येत्यर्थः : ५ व्यापारस्येति-इतिकर्तन्यतासमूहस्येत्यर्थः ।

·। प्रकरणबुद्धिं करोतीति । किं पुनस्तच्च आम्नानमिति-आश्विनग्रहणानन्तर्यगुणार्थत्वा- [अ०३पा०६अ०७ मीमांसादर्शने। पशुमन्तीति प्रश्नरूपकेण वपापचारो गुणो विधीयते । तदर्थेषा श्रुतिः । बपापचारेणकवाक्यत्वात् । किमतो यधेवम् । न सवनीयानां प्रकरणेन पशुधर्माः, क्रमादग्नीषोमीयार्था एवेति । किं पुनस्तच्छ आम्नानम् । आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा निवृता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सवनीयं पशुमुपाक- रोति, इति ॥ २०॥ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिरिति चेत् ॥ २१ ॥ नैतदारत क्रमादग्नीषीमीयार्थी एवेति । प्रकरणात्सवनीयार्थाः : आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽऽग्नेयं सवनीय पशुमुपाकरोति ' इति हि सवनीयानामुत्पत्तिः श्व इति चौपक्सथ्येऽहनि स्थितः सुत्यां ब्रवीति । का पुनर्गुण इति--स्ववाक्ये संयोगाभावात्पृच्छति । तद्दर्शयति । सर्वान्सवनीयाननुक्रम्य निन्दा श्रूयते ' यथा मत्स्य ' इति । यथा. किल मत्स्यो जले विचरन् , अनव- धारितगतिः प्रेक्षकजनमवधूनुते किमितो गतः किमगत इति, एवमेवैते पशवः क क्रिय- तामित्येवम ज्ञायमानाः कर्तृजनमवधुन्वते । तेन पशुकीर्तनं तावदेवमर्थं न विधानार्थमिति गम्यते । साऽपि निन्दा परतः प्रश्नशेषत्वेन नीता । तदमिः पशुभिः सवनीयसमा- ख्यातः कथं सवनानि पशुमन्ति कर्तव्यानीति । सोऽपि प्रतिप्रश्नरूपविध्यन्तरशेषत्वं प्रतिपद्यते 'वपया प्रातःसवने चरन्ति' इति । तस्मादेतद्गुणार्थेयं पुनःश्रुतिः । न च सा । वै - --- त्तदपि नोत्पत्तिसमर्थमिति मन्यते । भाष्यकारेण केवलस्याऽऽग्नेयस्य श्व आम्नानं दर्शितं नेतरेषाम् । तत्र केचिदाहुः । प्रदर्शनार्थत्वादस्याऽऽग्नेयग्रहणमविवक्षितत्वात्सर्वार्थमिति मन्यमानेनेति । वाक्यान्तराण्येवरूपाणि द्रष्टव्यानीत्यपरे । सर्वथा तु केवलाग्नेयप्रदर्शन मेवोपयुज्यते । यद्यपि बैन्द्राग्नादीनामौपवसथ्य एवोत्पत्तिस्तथाऽपि तेषामनियोत्तरसं- स्थार्थत्वान्नैव शक्तिनित्यवदाम्नातान्पशुधर्मान् ग्रहीतुमित्यग्नीषोमीयस्थानमेव बलीयः स्यात् । यस्तु नित्यत्वेन ग्रहणसमर्थस्तस्य प्रकरणामाव उक्त एव । तस्मान्न सवनी. यार्था इति ॥ २० ॥ इदानीं कतरत्सवनीयानामुत्पत्तिवाक्यमित्येतत्परिज्ञानाधीनाऽधिकरणसिद्धिः । तत्र पूर्वपक्षवाद्याह, इति चेत्-सवनीयप्रकरणाभावं मन्यसे । तदयुक्तम् । कुतः । १ अपर इति-आपस्तम्बानुयायिन इत्यर्थः । आपस्तम्बसूत्रे तावदुक्थ्यसंस्थायां सुत्यादिन एव सर्वेषां ऋतुपशूनामाम्नानात्तन्मूलतया वाक्यान्तरकल्पनावश्यभावादिति यावत् । २ अनित्यो. तरसंस्थेति-काम्या अत एवानियास्तित्र उक्थ्यषोडश्यतिरत्रसंज्ञकाः संस्था इत्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा०६अ०७] पूर्वेयुरेवाऽऽम्नानं विधानार्थम् । आश्विनवाक्यं कालगुणविधानार्थम् । कथम् । तेन वपाप्रचारेणोत्कृष्टस्य काल एष विधीयते । प्रातःसबने वपापचारे चोदिते सति पश्वालम्भोऽपि तत्रैव प्रप्नोति । तत्र काला- नियमे प्राप्ते, आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा, इति कालमात्रं विधीयते । त्रिवृता यूपं परिवीयोपाकरोतीत्यनुवादः । इतरथा परिव्याणस्य कालो विधीयेत, उपाकरणस्य च । तत्रानेकगुणविधानाद्वाक्यं भिधेत । तस्मा. त्सवनीयार्थाः पशुधर्मा इति ॥ २१ ॥ । . सवनीयान्पुरोत्पाद्य वपामुत्कृष्य वाक्यतः । तत्राप्यनियमे प्राप्तद्विशेषो विधीयते ॥ वपया प्रातःसवने प्रचरन्ति ' इत्यनेनैव वचनेनोत्कृष्ट प्रधाने प्रधानदेशत्वादङ्गा- नामुपाकरणादिष्वप्युत्कृष्टेषु कालानियमे प्राप्ते सति, आश्विनग्रहणानन्तर्य विधीयते तेन तदेव गुणार्थं श्रवणम् । इतरथा हि वाक्यं भिद्येत, परिव्याणोपाकरणयोः काल- विधानाद्रव्यदेवतायुक्तस्य च धागस्य य विधेः । ननु चातिदेशप्राप्तमेव परिव्याणं तस्मिन्नेव काले यागे विधीयमानेऽनयेत । सत्यमतिदेशेन प्राप्तं न तु तदिदानी क्रियते । यूप- साधारण्येन ' तत्कौलास्तु । इत्येवमग्नीषोमीयकालकृतादेवोपकारासिद्धेः । एवं तर्हि साधारण्यादेव प्राप्त विद्यमानमनूयेत । न शक्यं तदनुवदितुमप्रत्यभिज्ञानात् । तन्नामा. न्यतः प्राप्ठमनूयते यत्ताद्रूप्येण प्राप्तं प्रत्यभिज्ञायते । न च पूर्वेयुः कृतस्याऽऽश्विनप्र. हणोत्तरकालं वर्तमानत्वेनानुवादो भवति । न हि तदाऽसौ परिव्ययति । न च पूर्वकृ. तस्य पर्यग्निकृतादिशब्दवदीदृशेन शब्देनानुवादः । पूर्वोत्तरकालकांवधिद्वयपरिच्छि. नत्वात् । एवं तस्मिाद्वाक्यात्प्राप्तमनूद्यतां ‘स आश्विनं ग्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति' इति । तदपि नास्ति प्रत्यभिज्ञानामावादेव । यदेतदप्राकृतं सवनीयपरि- व्याणम् , एतस्य शुद्धस्य श्रवणाद्रशनायाश्च प्राकृतपरिव्याणनिबन्धनत्वाद्येन केनचिद्वा- सःप्रभृतिना करणे सति त्रिवृत्वानुवादो न प्राप्नोति । तत्रानेकार्थविधानाद्वाक्यभेदः तदा चैवं भाष्यग्रन्थः । इतरथा हि परिव्याणस्य कालो विधीयेत-यत्संबन्धि. त्वेनोपात्तं त्रिवृद्व्यं कालो विधीयेत । उपाकरणस्य चेति-उपाकरणकालो द्रव्य. देवताविशिष्टं च कर्म विधीयेतेत्यर्थः । तस्मादस्य गुणार्थत्वादस्ति पूर्वेयुः सवनीयानां प्रकरणामिति ॥ २१ ॥ . १ ( अ० ११ पा० ३ अ० ४ सू०६)।

·[२०३पा०६०७] मीमांसादर्शने। । नैकदेशत्वात् ॥ २२॥ नैतदेवम् , अग्नीषोमीयार्थी एवैते क्रमात । आश्विनकालं ह्या- म्नानं विधानार्थम् । गुणार्थ एतस्मिन् , वाक्यं भिद्येत, न विधानार्थे । यदा हि पूर्वेयुः साङ्गानां सक्नीयानामानानं तदा तत्रैव सर्वानुष्ठाने प्रावे वचना. द्वपाप्रचारादिमात्रमुत्कृष्येत नोपाकरणादीनि । तदादि वाऽभिसंबन्धात् । इति ये वपाहामोत्तरकालाः पदार्थास्तत्संनिपातिनो वा तन्मात्रस्योत्कर्षों भवेन्न प्राग्माविनामुपा- करणादीनाम् । यानि चाज्ञातकालान्यङ्गानि तेषां प्रधानकालत्वं वक्ष्यते । पश्चङ्गानि त्ववधरितपूर्वेयुःकालत्वान्न प्रधानकालं गच्छन्ति । तस्माद्वपाप्रचारेणानुत्कृष्टस्यानेनैव वाक्येनोत्कर्षः कर्तव्यः । ततश्च गुणवाक्ये सति अनेकार्थविधानाद्वाक्यं भिधेत । उत्पत्तिवाक्ये न दोषः । तस्मादेतदुत्पत्त्यर्थमिति । न विह भाष्यकारेण विधेयाने. कार्थत्वं दर्शितम् । एवमेव तु गुणार्थ एतस्मिन्वाक्यं भिद्यतेत्य- मिहितम् शक्यस्त्विह पूर्वद्युः प्राप्तोपाकरणोत्कर्षमात्रविधानाद्वाक्यभेदः परिहर्तुम् । तत्र केचिदेवं समर्थयन्ते । यथा किल । आग्नेय्याऽऽझीध्रम् । इति ज्योतिष्टोमसंबन्धे तद्विशेषे च विधीयमानेऽनेकार्थत्वमुत्त मेवमिह वपाप्रचारणानु- स्कृष्टस्योपाकरणम्योत्कर्षश्च कर्तव्यः, तद्विशेषश्चेत्यनेकार्थत्वमिति । न विदमानेयी- वाक्यसदृशम् । तत्र हि संबन्धविशेषपरे विधौ सामान्यसंबन्धप्राप्तिमन्यतोऽपेक्षमाणे कासु- चिदाग्नेयीषु तत्सद्भावादितरविषयसामान्यसंबन्धं प्रत्यन्यथानुपपत्तिः क्षीयते । अतस्तु वेदेनानभ्युपेतं तद्विधिं कल्पयतो वाक्य भेदो भवति न विह तादृकप्रतिपक्षोऽस्ति । यतः सामान्येनोत्कर्षप्राप्तिं दृष्ट्वा विशेषपरस्यार्थापत्तिकोपः वरुप्येत । तत्रापि चेत्त दर्थापत्तिवाधिनी प्रतिपक्षभूता सामान्यप्राप्ति भविष्यन्नाऽऽग्नेयीमात्रप्रमाणं निराकार- प्यत । प्राप्तेऽपि कर्मण्येकपदोपात्तानेकार्थविधिः शोणायुदाहरणैस्तत्र तत्र प्रतिपादितः । तेन यद्यपि ' आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा । इत्यनेन द्वयमपि प्रातःसवनमाश्विनग्रहोत्तरकालत्वं च विधीयेत तथाऽपि विधायकस्यैकपदानुसारात् । तस्य तस्योपदिश्येत ' इत्येतदाप- त्तिर्नास्ति किमुताकविधानेऽर्थादेवेतरसिद्धः । अत एव भाष्यकारेणानेकविधिदूषणेऽमि. हितं न चानेकोऽर्थः परस्परासंबन्धे सति २.क्यो विधातुमिति । जानाति ह्यसौ यथा संबद्धानामनामेकस्मिन्विहितेऽन्ये विनवाऽऽयासेन प्राप्नुवन्ति । तेन यद्येकस्मिन्वित हितेऽर्थादर्थसहस्त्रमपरमापद्य ते न कश्चिद्विरोधो विधेरायासो वा दृश्यत इत्याश्रीयते । तस्य स्वन्यथाऽप्युपद्यमान त्वमेवैको निराकरणोपायः । न हारित स पक्षो यत्रैष विधि: सुत्याप्रातःसवनसंबन्ध वकृत्वाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्थ विदध्यात् । तस्माददोषः । न चैव १ (अ० ५ पा० १ अ० १२ सू० २४ ): २ ( अ० ११ पा० ३ अ० १ ० १) इत्यत्रोत शेषः । ३ ( अ० २ पा० २ अ० ३ सू०६)।

·१०४८ सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते. [अ०६पा०६ १०७) न हि वपाप्रचारेणोत्कृष्टस्य कालविधिः संभवति । एकदेशो हि , वेष दोषः, यस्यानेकद्रव्यदेवताविशिष्टकर्मविधानम् । अपि च ज्योतिष्टोमसुत्याप्रातःस. वनविशेषकालसंयोगोऽपरः कल्पनीयः । सर्वेषु चोत्कर्षापकर्षेषु सामान्यविशेषरूपोऽने- कविधिदोषोऽस्तीति प्राप्तकर्मगुणविध्यप्तंभवात्कर्मान्तरविधित्वप्रसङ्गः । तद्यथा - माहेन्द्र. स्य स्तोत्रं प्रत्यभिषिच्यते ' इत्यत्राभिषेचनीयस्य माध्यंदिनसवनमाहेन्द्रस्तोत्रकालविधेर- नेकार्थत्वमेव 'तिष्ठन्तं पशुं प्रयति इत्यादिष्वपि योजनीयम् ।. अपि वैकस्मिन्पदार्थेऽनुष्ठीयमाने विधीयमाने चार्थान्तरं द्वेधाऽऽपद्यते । किंचित्प्रय. नान्तरसाध्यं किंचित्तदनुनिष्पाद्यम् । यथा भक्षविधौ ग्रहणादयस्तृप्तिश्च । तत्र यत्प्रयत्नान्तरसाध्यं, न च तस्मिन्नकृते विहितकरणं शक्यमित्यवधार्यते तत्रार्थी- पत्तिलम्यं विधिशक्त्यन्तर कल्प्यते । या च यावती च शास्त्रीया साऽवग- तिर्भवति । यत्त्वनुनिष्पादि बह्वपि पुरुषस्य शास्त्रस्य च व्यापारान्तरमन्तरेणैव सिध्यति न तेन कश्चिदायासो भवति । न चेहाऽऽश्विनग्रहणानन्तर्ये विधीयमानेऽनुष्ठीयमाने वा सुत्याप्रात:सवनादिसंबन्धे भेदेन व्यापारितव्यम् । तेन नात्र कश्चिदुष्कर्षसामान्य विधत्ते । श्रुतमात्राश्विनग्रहणार्थमात्रे विहिते यदि तदन्तर्गतत्वात्सुत्याप्रातःसवनाहर्भागविशे- षमुहूर्तनाडिकाक्षणलवनिमेषकालत्वद्रव्यसत्त्वादयः प्रसज्यन्ते किं क्रियताम् । अपि च शिंशपामानयेत्यत्रापि वृक्षत्वद्व्यत्वसत्ताधाक्षेपाद्वाक्यभेदः स्यात् । अतः पूर्वेयुः प्राप्तस्योपाकरणस्य कालान्तरमात्रमाश्विनग्रहणानन्तर्थ विधीयत इत्यदोषः । अन्ये तु द्वयोः परिव्याणोपाकरणयोरुत्कर्षाद्वाक्यभेदं समर्थयन्ते । तदपि तु सुपरिहरं, केवलपरिव्याणोत्कर्षादेव ' तदादि वाऽभिसंबन्धात् । इत्येवमुपाकरणोत्कर्षसिद्धेः । तत्रै तत्स्यात् । प्रकृतिप्राप्तो धर्म उत्कृष्यमाणस्तदायुत्कर्ष करोति नापूर्व इति । तदयुक्तम् । कृतैदेशात्तु पूर्वेषाम् ' इत्यत्राप्राकृतानामपि विदेवनादीनामपकर्षवर्णनेन ' ताऽपूर्वम् । इत्यस्य विशिष्टविषयत्वव्याख्यानात् । अथवा 'स आश्विनं ग्रहम् । इत्येतद्वाक्यमा सपरिष्याणान्तरामुवादादवाक्यमेद इति । अथोच्येत । अविशेषितसाधनकत्वात्तत्र त्रिवृस्वानुवादो न संभवतीति । तद्युक्तम् । एवं हि सिद्धान्तवाद्यपि पूर्वपक्षवादिना बोदितः स्वयं परिहारं वक्ष्यति सोऽस्यापि भविष्यतीति । ननु च तस्यापूर्वकर्मविधा- नादनेकार्थविधिरुपपद्यते नास्येति । नेष विशेषः । यत्र होकक्रियाविशेषणमनेकमुपादीयते सत्र तदद्वारेण तद्विधिः सुलम इति विशिष्टविधानन्यायः । यत्र पुनः स्वविशेषणाविशिष्टा १ प्रथमन्ति, इति चित्पाठः । २ ( अ० ५ पा० १ अ०१२ सू० २४ )। ३ ( अ० ५ पा० १ अ० १० १० २१) ४ (अ० ५ पा० १ १० १६ सू० २९ ) ५ रशनासाधारण्याधिकरण इति शेषः ।

·कुण्डपायिनामयने होमस्येव बलात्कर्मान्तरत्वमापादनानुपादेयः । स हि । अ०३पा०६०७] मीमांसादर्शने । वपाद्रव्यम् । तेन संनिपातिनो वपासंस्कारानुत्कर्षन्नोपाकरणम् ॥२२॥ क्रिया विधीयते, वाक्यान्तरप्राप्तस्य क्रियान्तरस्य विशेषणं, तत्रावश्यावर्तनीयो विधि- प्रत्ययः । देवतादिविशिष्टो हि यागो विधीयमानः स्वविशेषणमेवाऽऽशेतुं समर्थो नाविधीयमानपरिव्याणविशेषणम् । तेनापूर्वकर्मविधिप्वप्येतद्विवेत्तव्यं, कतरत्तद्विशेषणं कतरदन्यविशेषणमिति । तस्मादयमुभयपक्ष भाक्त्वान्नैकस्य चोदयितव्यः । तत्रावश्यं सिद्धान्तवादिनोभयोः परिव्याणयोः साधारणी रशनेति परिहारो वत्तव्यः । वक्ष्यति हि · रशना च लिङ्गदर्शनात् ' इति । यद्यदेतस्य यूपस्य परिव्याणं तस्य तस्यैषा वाक्येन विज्ञायते । तथाप्राप्तानुवादान्न वाक्यभेदः । अथवा यत्रिवृता यूपं परिवीयो- पाकरोतीति पूर्वेधुः प्राप्तमुपाकरणस्य, परिव्याणानन्तर्यमनूद्याऽऽश्विनग्रहणानन्तथै विधी- यते । वरं च वाक्यभेदाद्वयवहितकल्पनाश्रयणम् । तस्मादेवं वर्ण्यते । अवश्यं ताव. सवनीयानामेकेनोत्पत्तिरेकेन च गुणो विधातव्यः । तत्र पूर्वेद्युस्तनस्य तावन्न कश्चिदु- त्पत्तिवाक्यत्वे हेतुरस्ति । नन्वितरस्यापि नास्ति । यद्यप्येवं तथाऽपि विकल्पसमुच्च- यासंभवाकेनचिद्विशेषेणान्यतरस्मिन्नायितव्ये विशेषोऽभिधीयते । पुरस्तादेतदेव स्थितं यथोपादेयो गुणस्तिरोहितकर्मानुवादेन शक्यो विधातुं नानुपादेयः । स सुत्याकालस्थसवनीयानुवादेन शक्यो विधातुं, किं पुनः प्रातःसवनश्रुत्या तद्देशसवनी- यप्रत्यभिज्ञाने सति । श्वस्तने पुनराम्नाने निर्मातप्रयोजनवादाश्विनग्रहणेन सहान- शिसंबन्धाभावात्कालाथै संयोगे तस्यानुपादेयत्वारकदिशेन विध्यमुपपत्तेर वश्यं कालो- देशेन कर्म विधेयम् । अथाप्याश्विनं प्रत्यङ्गत्वेन विधिस्तथाऽप्यनिनोऽनुपादेयत्वादेय वचनव्यक्तिः । अतश्च गुणविध्यनुपपत्तेरवश्यं प्रकरणान्तरन्यायेनोत्पत्तिविधेरन्यनान्त. रेणाप्रतिबन्धादुत्पत्ताववधार्थमाणायां कर्मान्तरं स्यात् । तेनास्य तावत्कालापेक्षयोत्पाद. कत्वं सिद्धम् । अतश्चेतरस्य परिशेषसिद्धं गुणविधित्वम् । न हि तस्य किंचिद्भेदका रणम् । अत एव वपाप्रचारेणोत्कर्षोऽस्ति नास्तीति विचारितम् । सति हि वपाप्रचा- रेणोत्कर्षे पूर्वस्यैव प्रातःसबने विपरिवृत्तेः कालं प्रत्युपादानं प्रत्यभिज्ञानात्कल्प्येत । । - । १ (अ० ३ पा० ६ अ० १० स० ३१ ) २ विकल्पसमुच्चयासंभवादिति--कदाचिदेकस्यो. पत्तिविधित्वं कदाचिदन्यस्येस्येवं विकल्पस्याष्टदोषदुष्टत्वाच्छाखान्तरन्यायाभावाचोभयत्रोत्पत्तिरिक सेनं समुच्चयत्य चासंभवादित्यर्थः । ३ पुरस्तादिति-प्रकरणान्तराधिकरण इति शेषः । १३२ ·१०५० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६ अ अथैनेति चेत् ॥ २३॥ आह । अर्थेन ह्युत्कृष्टस्य कालो विधीयते । मुष्टिना पिधाय वपो. दरणमासीत, आ चपाहोमास्, इति श्रूयते । पूर्वयुर्वपोद्धरणं मुष्टिना पिधाय न शक्नुयादेतावन्तं कालमासीनेनावस्थातुम् । अवश्यमाहार- विहारादयस्तेन कर्तव्या इति ॥ २३ ॥ न श्रुतिविप्रनिषेधात् ॥ २४ ॥ नेतदेवं, श्रुतिविप्रतिषेधे भवेदेवम् । न च श्रुतिविप्रतिषेधः । तृणमु- प्टिना पर्णमुष्टिना वा पिधायिष्यते । ननु, आस्ते, इत्युपवेशने भवति । नावश्यमुपवेशन एव, औदासीन्येऽपि दृश्यते । तद्यथा गृहाणि परि- गृह्याऽऽस्ते, क्षेत्राणि परिगृह्याऽऽस्ते, इत्यनु पवेशनेऽपि भवति व्यापार निवृत्तौ । इहापि तृणमुष्टिना पर्ण मुष्टिना वा पिधाय, आ वपाहोमादु- दासिष्यते । तस्मादाश्विनकालमाम्नानं विधानार्थ न सवनीयामा प्रकरणे पशुधर्माः । तस्मान्न सवनीयार्थाः ।। २४ ।। * यथोक्तं संनिधौ त्वविभागात् ' इति । काले च कर्मणि विधीयमाने प्रत्ययस्य संनि. कृष्टेऽर्थे व्यापारो भविष्यति । वपाप्रचारकालस्य पुनः सवनीयोत्पत्तिक्रियातः क्रिया. न्तरविशेषणत्वादुष्प्रतिपादो विशिष्टविधिरिति वाक्यभेदः स्यात् । अस्मत्पले पुनर्य/क. वाक्यत्वं भवति तथोक्तम् । एवं च परिव्याणस्यापि प्रकरणलभ्योऽङ्गभाव इहानुवदि. प्यते । अन्यथा पुनर्विप्रकृष्टतरेण क्रमेण प्राप्तिमपेक्ष्यान्येत । तस्मादयमेवोत्पत्ति. विधिः । कथं पुनरस्मिन्पक्षे भाष्यकारस्य वाक्यभेदोपन्यासः । उच्यते कर्मणो भेद एवायं वाक्यदोमेऽभिधीयते । संबन्धे त्वेकवाक्यत्वमर्थान्यत्वेऽपि गम्यते ॥ वाक्यं भिद्यतेनि । न तेनैकवाक्यतामियात् ' यथा • कर्तृगुणे तु कर्मा. समवायाद्वाक्यभेदः स्यात् ' इत्यत्रासत्यपि लक्षणतो वाक्यभेदे परस्परा संबन्धामिप्राये. णोक्त ' साकाँक्षं त्वेकवाक्यम् ' इत्यत्र च संबन्धमात्राभिप्राय तथेहोत्पत्त्यर्थत्वे सति तदेकवाक्यतां याति न गुणार्थ इत्युच्यते ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥ . १ श्रुतिविप्रतिषेधात् । भवेदेवं यदि । इति पा० । २ ( अ० २ पा० ३ अ० १३ सू० २६)। ३ ( अ० ३ पा० १ अ० १० सू० १९) । ४ ( भ० ३ पा० १ अ० १० सू० २०) ५ ' अर्थेनति चित "म श्रुतिविप्रतिषेधात् ' इति सूनद्वयस्थं भाष्यं सुस्पधमिति न व्याख्यातं वार्तिकऋद्भिः ।

·[अ०३पा०६अ०७] मीमांसादर्शने । स्थानात्तु पूर्वस्य संस्कारस्य तदर्थत्वात् ॥ २५ ॥ नास्ति सबनीयानां प्रकरणमित्येवं सति पूर्वेणैव हेतुना स्थानेन पूर्वस्याग्नीषोमीयस्य भवितुमर्हति । संस्कारोऽयं पशुयागप्रयुक्तो न ज्योतिष्टोमप्रयुक्तः । ज्योतिष्टोमप्रयुक्तत्वे न विशेषः पशूनां स्यात् । पशुयागा अपि हि धर्मान्प्रयोक्तुमपूर्वत्वात्समर्थाः प्रकरणवन्तश्च। तस्मा- क्रमादग्नीषोमीयधर्मा इति ॥ २५ ॥ लिङ्ग-दर्शनाच्च ॥ २६ ॥ इतश्च पश्यामोऽग्नीषोमीयार्थाः पशुधर्मा इति । कुतः । लिङ्गदर्श- नात् । लिङ्गमस्मिन्नर्थे भवति । वपया प्रातःसबने चरन्ति, पुरोडा. शेन माध्यंदिने सबने, इति पशुपुरोडाशं दर्शयति । इतरथा समान विधानेषु सर्वेषु पशुवसीपोमयोर्दैवत्तयोः संस्कारार्थः सम्पुरोहाशा सामादम्नीषोमीयस्य भवेन्न सवनीयस्य । तयोर्देवतयोरभावात् । दर्शयति च। तस्मादग्नीषोगीमार्था इति ॥ २६ ॥ सर्व सवनीयप्रकरणं निराकृत्य पूर्वोक्तनैव हेतुना सिद्धान्तं निगमयति । यद्वाऽवा- न्तरप्रकरणेनाबाध्यमान स्थानबाधेनैव महाप्रकरणं सर्वार्थत्वप्रतिपादनयाऽवस्थित तन्नि- वृत्त्यर्थस्तुशब्दः । यद्यपि प्रकरणं स्थानाहलवत्तथाऽप्युपांशुयाजानुमन्त्रणन्यायेन लिङ्गा- नुगृहीतक्रप एवात्र बलीयान्विज्ञायते । योग्यतया हि पशुधर्माः पशुयागमपेक्षन्ते न सोमयागम् । न चानपेक्षिताः प्रकरणेन ग्रहीतुं शक्यन्ते । तदङ्गावतरणेन चात्र विप्र. कृष्टतरः श्रुतोऽर्थः । न च षष्ठीप्रतिपाद्यात्संबन्धाद्विनाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायोऽस्तीत्यु- क्तम् । ननु चाविहितधर्मान्तरः साकाङ्क्ष एवाग्नीषोमीयः प्रदेशान्तरादिहाऽऽनीयमानः संनिहितान्धर्मान्प्रकरणे व गृह्णातीति न वक्तव्यं स्थानाच्चेति । नैष दोषः । यत्र हि प्राकृतैरङ्गैः पूर्यमाणायां विकृतौ तन्मध्येऽप्यपूर्वाणि कानिचित्प्रक्षिप्यन्ते तत्र विकृती प्रकरणग्रहणं भवति । अत्र प्रदेशान्तर उत्पन्नोऽग्नीषोमीयः प्राकृतैस्तावन्निष्प्रतिद्वन्द्वैः क्लप्तोपकारैश्च निराकाङ्क्षीकृतः । तत इहाऽऽनीतः सन्ननन्यप्रयोजनान्धर्मान्साकाङ्- क्षान्पश्यन्ननुमितकथंभावः संबध्यते । स्थानस्य चैतदेव लक्षणं यदुत धर्माणां साकाङ्क्ष- त्वेन प्रधानस्योत्पाद्य कथंभावं, संबन्धः । तस्मात्सूक्तं स्थानात्त्विति ॥ २५ ॥ सर्वेषां द्वयोर्वा समानविधानत्वे सवनीये पशुपुरोडाशदर्शनं नोपपद्यते । पुरोडाश यागस्य हि देवतासंस्कारार्थत्वं वक्ष्यति । स च लिङ्गादग्नीषोमावेव संस्कर्तुं शक्नोति नाग्निम् । न च समानविधानत्वेनोहः सिद्धान्तवत्संभवति । तस्मात्पुरोडाशदर्शनादाति- देशिकाः सवनीयस्य धर्मा इति ।। २६ ॥ १ आनर्थक्थतदङ्गन्याय इति ( अ० ३. पा० १ अ. ९) अत्रत्यन्यायो द्रष्टव्यः । २.(अ. १० पा० १ अ० ९ स० २० ) इत्यत्रेति. शेषः । 15670 -- ·. सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६अ०८] अचोदना गुणार्थेन ।। २७ ॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । आह । ननु च्छिद्रापिधानार्थः पशुपुरोडाशः । नेति ब्रूमः। अचोदना गुणार्थेन । नस्य च्छिद्रापिधानार्थेन न चोदना । अर्थवादः स इत्युक्तम् । तस्माद्देवतासंस्कारार्थः । तस्याग्नीषोमीयार्थत्वे, सबनीये पुरोडाशस्य दर्शनमुपपद्यते, न साधारण्ये । तस्मादग्नीषोमी. थार्थाः पशुधर्मा इति ॥ २७ ॥ [८] दोहयोः कालोदादसंयुक्तं शृतं स्यात् ॥ २८ ॥ पू० अस्ति सायंदोहः । तथाऽस्ति प्रातदोहः। सन्ति तु दोहधर्मा शाखा- हरणं, गवां प्रस्थापन, प्रस्नादनं, गोदोहनमित्येवमादयः । ते किं सायं. दोहार्था उत, उभयार्था इति । किं तावत्प्राप्तम् । दोहयोस्तयोरसंयुक्तं धर्मः शृतं भवेत् । कस्मात् । सायंदोहस्य हि क्रम औपवसथ्येऽहनि शाखाहरणादीन्समामनन्ति । तस्मिन्नेवाहनि सायंदोहः । तस्मारक्रमा- त्सायंदोहार्थी दोहधर्मा इति ॥ २८॥ प्रकरणाविभागाद्वा तत्संयुक्तस्य कालशास्त्रम् ॥ २९ ॥ प्रकरणं हि साधारणम् । यथैव दध्न एवं पयसः । क्रमाच्च प्रकरणं बलवत्तरम् । तस्मादुभयार्था दोहधर्माः । अपि च, न सायं- सत्यं देवतासंस्कारार्थः सन्न प्राप्नोति, न त्वयं केवलस्तदर्थः । किं तर्हि सुषिरो वा एतर्हि पशुः इत्युपक्रम्य च्छिद्रापिधानार्थोऽपि । अतश्च विनाऽपि देवता सवनीयस्य च्छिद्रं पिधातुं पुरोडाशः करिष्यते । तेन समानविधानत्वेऽप्यदोष इत्युक्ते सूत्रेणोत्तरमाह-न च्छिद्रापिधानार्थेनास्य चोदना । विधिवन्निगदानां हेतुवन्नि. गदानां चैवजातीयानामर्थवादत्वेनोक्तत्वात् । न हिच्छिद्रापिधानं ऋतुनाऽपेक्षित, नापि पुरोडाशयागे कृते दृश्यते । तस्मान्नैतत्प्रयोजनमिति यथोक्त मेव लिङ्गदर्शन सिद्धम् ॥ २७ ॥ ( इति-पशुधर्माणामुपाकरणादीनामग्नीषोमीयमात्रार्थताधिकरणम् ॥ ७ ॥) एवं क्रमस्याविरोध दर्शयित्वेदानी विरोध दर्शयति । शाखाहरणादीनामापवसथ्ये देशसामान्यादवान्तरप्रकरणाद्वा ध्यर्थत्वं प्राप्नोति ॥ २८ ।। प्रधान धर्मदेशे क्रियमाणं क्रमं प्रतिपद्यते । पठ्यमानं चावान्तरप्रकरणम् । दधियाग- स्त्वमावास्यायां पठ्यते क्रियते च । तस्मात्तुल्यं पयसा । दधित्वसिद्धयर्थास्तु केषि १ तस्मादिति पा० । ।

·[अ०३पा०६ अ०९] मीमांसादर्शने । दोहस्य पूर्वेधुराम्नानम् । क तर्हि । उत्तरेयुः । कथम् । एवमापनन्ति, ऐन्द्रं दध्यमावास्यायाम् , ऐन्द्रं पयोऽमावास्यायाम्, इति । अमावास्यायां ह्यभयं साङ्ग चोद्यते स एष सायंदोहोऽर्थात्पूर्वेद्युरनुष्ठीयते । स्वभाव एष दध्नो, यत्पूर्वद्युरुपक्रान्तमपरेधुरभिनिवर्तते । तस्मात्सायं- दोहस्य क्रम आम्नाता इत्येतदेव तावन्नास्ति । अत उभयार्था- दोहधर्मा इति ॥ २९ ॥ [९] तद्वत्सवनान्तरे ग्रहान्नानम् ॥ ३० ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमः, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्रैन्द्र- वायवाद्या ग्रहाः प्रातःसवने दश आन्नाताः । तत्र धर्मा श्रूयन्ते, उपो- सेऽन्ये 'ग्रहाः सायन्ते, अनुपोप्ले ध्रुवः । द शापवित्रेण ग्रहं संमार्टि, इति । सन्त्यपरे माध्यदिने सवने, अपरे तृतीयसवने ग्रहाः । तेषु माध्यंदिनीयेषु तार्तीयसवनीयेषु च संदेहः । किं सर्वेषु ग्रहधर्माः कर्तव्या उत प्रातःसवने ये ग्रहास्तेष्विति । किं प्राप्तम् । प्रातःसवन- ग्रहेषु भवेयुः । तेषां हि क्रमे समाम्नाता नेतरेषाम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । सवनान्तरे--प्रातःसवनान्माध्यंदिने तृतीयसबने च ग्रहाम्नानं तद्वदेव भवितुमर्हति । सर्वेषां हि तुल्यं प्रकरणम् । यत्रैते धर्माः समाम्नाताः । वाक्येन ग्रहमात्रस्य विधीयन्ते । क्रमाञ्च वाक्यप्रकरणे बलीयसी । तस्मात्सर्वार्था ग्रहधर्मा इति ॥ ३० ॥ सस्य धर्माः पूर्वाः क्रियन्ते । न च ते शाखाहरणादीनां ग्राहका: गुणानां च परा- र्थत्वादसंबन्धः' इति स्थितत्वात् । तस्मादुभयसंयुक्तस्य शाखाहरणादेवचनात्पूर्वेयुः करणं न दध्यर्थत्वादित्यदोषः ॥ २९ ॥ ( इति-शाखाहरणादीनामुभयदोहार्थताधिकरणम् ॥ ८ ॥) ग्रहधर्माणां प्रातःसवनस्य च समानदेशे समानानमनुष्ठानं चेत्यनेनातुल्याशङ्कायां तुल्यत्वमापाद्यते । प्रकरणं तावत्सवनत्रयोपेतस्य ज्योतिष्टोमस्य समानम् । न च प्रातःसवनस्य निष्फलस्यावान्तरप्रकरणम् । न च प्रकणविरोधि स्थानं विनियोजक भवति । तस्मात्सवनान्तरग्रहाणामपि धर्माः स्युरिति । एतेनाऽऽग्नेयाग्नीषोमीयादिपुरो. डाशधर्मसाधारण्यमुक्तम् ॥ ३० ॥ (इति-ग्रहधर्माणां सवनत्रयसंबन्धिग्रहार्थताधिकरणम् ॥ ९॥) १ उत्तरे रेवेति पा० । २ तेषां क्रमे समानानाने । तरेपामिति पा० । ३ (अ० ३ पा० १ अ० १२ स० २२) ·सतम्बार्तिकशाबर भाग्य समेते. [अ०३५ ० ६ अ०१०] [१०] रशना च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३१ ॥ सि. अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीया, यो दीक्षितो यदनीषोमीयं पशुमा- लपते, इति । तत्र रशना श्रूयते, रशनाधर्माश्च । विद्भवति दर्भमयी भवति प्रपिष्टानां कर्तव्या चेति। तत्र संदेहः। किमेते धर्मा अग्रीषोमीयरशनाया: सवनीयरशनायाश्च साधारणा उताग्नीषोमीयरशनाया एवेति। किं प्राप्तम् । प्रकरणादग्नीषोभीयरशनाया इति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । उभयोः साधारणा इति । कुतः। लिङ्गदर्शनात् । लिङ्ग भवति। एवमाह, आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा त्रिवृता यूपं परिवीयाऽऽयं सपनीयं पशुमुपकारोति, इति सबनीयपरि- व्याणे रशनां दर्शयति । सा यदि साधारणी, तत एतदर्शनमवकल्पते । यद्यग्नीषोमीयास्तितोऽप्राकृतात्सवनीयपरियाणानिवर्तेत । सवनीये च परियाणान्तरमप्राकृतं यत्र त्रिवृत्त्वं दृश्यते । कथम् । स वै आश्विन प्रहं गृहीत्वोपनिष्क्रम्य यूपं परिव्ययति, इति। तत्र गदि न साध्नारणी रशना, वाससा परिव्याणं प्राप्नोति । रशनां तु दर्शयति । तस्मात्सा- । - - अग्नीषोमीये यूपपरिव्याणमाम्नाय पुनः सवनीये ' स आश्विनं ग्रहं गृहीत्वा' इत्या- नातं, तञ्च निर्गुणपुनःश्रवणात्कर्मान्तरम् । उभयोश्च केनचिद्रव्येण भवितव्यम् । यच्च परि- व्याणद्रव्यं सा रशना लोके वेदे च प्रसिद्धा । तेनोभयत्र तादादेव राशना प्राप्ता । सा च किंमयी किंधर्मा चेत्यपेक्षितेऽग्नीषोमीयस्य स्थानानुमिते प्रकरणे त्रिवृद्दर्भमयी- प्रपिष्टानां कर्तव्येत्याम्नानाद्विशेषः प्रतीयते न सवनीयपरियाणस्य । तस्मादितरपशुधर्म- वदेव रशनेतिकर्तव्यताऽग्नीषोमीयाथैवेति । तथा प्रालिङ्गदर्शनात्साधारणीत्याह । न हि रुवनीयोत्पत्तिवाक्ये त्रिवृत्त्वानुवादो रशनाधर्मसाधारण्याद्विनोपपद्यते । का प्राप्ति- रिति चेत्तामाह-वाक्यसंयोगाद्रशनामात्रस्य, स्थानादन्नीषोमीयस्या । वाक्यं च तस्माद्वलन वत्तरमिति । ननु । न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इत्युत्तरं वक्ष्यति । तेनानीषोमीयापूर्व प्रयुक्तत्वाव्यवस्था स्थादिति । नैतदेवम् । न ह्येषा साक्षात्पशुसंबन्धिनी । किं तर्हि । यूपाङ्ग वा तत्संस्कारात्' इति वक्ष्यति । तेनेदृशमेकवाक्यत्वमेतत् । यूपपरियाणसाधा- रणसाधनस्यैते धर्मा इति । तथा चाग्नीषोमीयस्थमेतचूपपरिव्याणमेव च यूपैकत्वात्स- १ अग्नीषोमीय इति-पशाविति शेषः ।२ ( अ० ३ पा० ७ अ० १ सू० ४)। ३ (अ० ४ पा. ४ अ० ९ सू० २३)।

·.. [अ०३पा०६ अ०११] मीमांसादर्शने । १०५५ धारणी रशना, तत्साधारण्याच्च तद्धर्मा अपि साधारणाः । तदेतल्लिङ्गा द्रशनासाधारण्यम् । कोऽत्र खलु न्याय इति । उच्यते । प्रकरणादग्नी- पोमीयस्य, वाक्याचूपमात्रस्येति ॥ ३१ ।। [११] आराच्छिष्टमसंयुक्तमितरैः संनिधानात् ॥३२॥ पू० दूराद्यच्छिष्यते ज्योतिष्टोमस्य, यथोपसदानुवाक्याकाण्डेऽश्वदा. भ्यो । तत्र संदेहः । किं ज्योतिष्टोमसमाम्नाता ग्रहधर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः । असंनिधानात् । यथा, पयसा मैत्रावरुणं श्रीणाति, इति वचनान्मत्रावरुणस्यैव श्रयणं न सर्वेषाम् । एवमिदमपि धर्मजातं प्रकरणस्थानामेव, न सर्वेषामिति ॥३२ ।। संयुक्तं वा तदर्थत्वाच्छेषस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३३ ॥ सि. संयुक्तं वा धर्मरेवंजातीयकं स्यादप्रकरणस्थमपि । कुतः । यतः प्रकरणाद्वाक्यं बलीयः । नन्वन्यत्र क्रियमाणा ज्योतिष्टोमस्य नोप- कुयुः । उच्यते । उपकरिष्यन्ति । अंश्वदाभ्ययोस्तदर्थत्वाज्ज्योतिष्टो- मार्थत्वात्तच्छेषोऽयं ग्रहधर्मः । ग्रहनिमित्तो ज्योतिष्टोमस्योपकारकः । यावान् ग्रहो ज्योतिष्टोमस्योपकरोति तस्य सर्वस्य भवितुमर्हति । तस्मादश्वदा भ्ययोरपि ग्रहधर्माः कर्तव्या इति ॥ ३३ ॥ , । वनीयस्थं यूपपरिव्याणम् । द्वयमपि चापूर्वसाधनमिह प्रतीयते, न तु दर्शपूर्णमासबर्हि- रिव पिण्डापतृयज्ञे भविष्यति । तस्माद्वर्हिधर्मवैषम्यात्साधारणा रशनाधर्माः ॥ ३१ ॥ ( इति-रशनाधर्मसाधारण्याधिकरणम् ॥ १० ॥) प्रसङ्गाद्वाक्यप्रकरणविरोधाविरोधौ विचार्यते । तत्र स्थानं बाधित्वा प्राकरणिक- प्रहार्था ग्रहधर्मा इति प्रतीतरनारम्याधीतार्थत्वमशक्यं प्रत्येतुं, तेनासंयुक्तमि. त्याह।। ३२ ॥ प्रकरणस्याविशेषकात्याज्ज्योतिष्टोमापूर्वसाधनस्यैवैत इत्येवं सुराग्रहादिभ्यो निवर्त- मानाः प्रकरणे व्यवतिष्ठन्ते । येषां त्वप्रकरणाधीतानामपि तदस्ति ते पूर्वेणैव न्यायेन वाक्यसंयोगाद्धर्मवन्तो भवितुमर्हन्ति । अंधदाम्यादीनामपि धर्मवत्ता ॥ ३३ ॥ १ अंश्वदाभ्याविति- अंशु गृह्णाति अदाभ्यं गृह्णाति ' इति वाक्यचोदितावंश्वदाभ्यसंज्ञको प्रहाविति शेषः । २ सुराग्रहादिभ्य इति-सौनामणी नामकपशुयागे समाम्नाता ये सुराग्रहाः प्रयोप्रहाच तेभ्य इत्यर्थः ·। १०५६ सतन्त्रघातिक शाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६१०१३) निर्देशाद्वयवतिष्ठेत ॥ ३४ ॥ यदुक्तं यथा, मैत्रावरुणं पयसा श्रीणाति, इति । तद्युक्तम् । श्रयणे वचनात्प्रकरणं बाधित्वा व्यवस्थानम् । इह तु विपरीतम् । तत्र सर्वेषु ग्रहेषु प्रकरणं, विशिष्टेषु वाक्यम् । इह तु सर्वेषु ग्रहेषु वाक्यं, विशिष्टेषु प्रकरणम् । तस्मादप्रकरणस्थस्यापि धर्मा इति ॥ ३४ ॥ [१२] अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत् ॥ ३५॥ सि. अनारभ्याग्रिमुच्यते । चित्रिणीरुपदधाति, वत्रिणीरुपदधाति, भूतेष्टका उपदधाति, इति । सन्ति तु प्रकरणे, इष्टकाधर्माः । अखण्डा- मकृष्णलामिष्टका कुर्यादिति । तथा, भस्मनेष्टकाः संयुज्यादिति । तत्र संदेहः । किमप्रकरणे समानातानामिमे धर्माः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । न कर्तव्याः । कुतः । असंनिधानादिति प्राप्ते । उच्यते । अग्न्यङ्गन्मेवंजातीयकं तद्वदेव स्यात् , यद्वग्रहाः । प्रकरणाद्धि वाक्यं बलवत् । अमूषां चेष्टकानामग्न्यर्थत्वात् ॥ ३५ ॥ [१३] नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् ॥ ३६ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते-स यदि राजन्यं वैश्यं वा याजयेत्, स यदि सोमं विभक्षयिषेत , न्यग्रोधस्तिभीराहृत्य ताः संपिष्य दधन्युन्मृज्य तमस्मै भक्षं प्रयच्छेन्न सोमम् , इति । ज्योतिष्टोमे सन्ति सोमधर्माः, मानम्, उपावहरणं, क्रयोऽभिषत्र इत्येवमादयः । तत्र संदेहः । कि समान विधाना इमे धर्माः सोमस्य फलचा सस्य चोत सोमधर्माः, फल- चमसस्य तु तद्विकारत्वादिति । गुणकामानां प्रवृत्तिरप्रवृत्तिर्वा प्रयो. जनमधिकरणचिन्ताया। किं प्राप्तम् । समानविधानाः प्रकरणाविभागादिति प्राप्ते । मैत्रावरुणादिश्रयणादीनां प्राकरणिकसर्वार्थत्वबाधेन वाक्याव्यवस्था । अत्र तु प्राकरणिकव्यवस्थाबाधेन वाक्यात्सर्वार्थत्वमित्यदृष्टान्तः ॥ ३४ ॥ ३१ ।। ( इति -ग्रहधर्माणामनारम्याधीतांश्वदाभ्यग्रहार्यताधिकरणम् ॥११॥१२॥) अधिकरणद्वयेन कार्यप्रयुक्तत्वाद्धर्माणां साधारण्यमुक्तम् । फलचम सोऽपि चेष्ट्या विकारत्वात्सोमकार्ये वर्तते । तस्मात्तस्यापि सोमधर्मविधिः साधारणो यथा 'ब्रीहीन्प्रोक्षति' Powermer १ समाना इमे धर्मा इति पा० । २ । २ . अग्न्य इगमप्रकरणे तद्वत् ' इतीष्टकाधर्माणामनारभ्यो. मन्नविनियुक्तचित्रिण्यादीष्टकार्थताधिकरणं भाष्यनिगदव्याख्यातमित्युपेक्षितं वार्तिकवद्भिः ।

·[अ०३पा.१०११] मीमांसादर्शने । १०५७ उच्यते । नैमित्तिकमेवंजातीयकमसमानविधानं स्यात् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्यः सोमेन फलचमसः । सोमो नित्यबदाम्नातः । फलचमसो नैमित्तिकः । किमतो यद्येवं, धर्मा आपि नित्यवदाम्नाता न शक्या अनित्यवत्कर्तुम् । यदि साधारणाः, तत्रानारभ्योऽर्थो विधीयेत । अपि च नैमित्तिकः फल चमसः । स सोमधर्मान्गृह्णाति । तत्र धर्माः साधारणा: सन्तो द्विरुक्ता इत्युच्येरन् । तस्मादसमान- विधानाः॥ ३६॥ । इत्येवमादिर्यवानामिति प्राप्तेऽभिधीयते । युक्तं यद्रीहिधर्माः यवेषु क्रियन्ते । द्वयो- रपि वैकल्पिकत्वेनानित्ययोस्तुल्यरूपत्वात् । सोमधर्माः पुनःनित्यवज्ज्योतिष्टोमा, पूर्वेण गृहीताः । ते नित्यमेव द्वारमाश्रयितुमर्हन्ति । सोमश्च नित्यो न फलचमसः । ब्राह्मणपक्षे विधानामावात् । यदि सर्वसोमोपमर्दैन फलचमसो मवेत्ततो राजन्यवैश्यपक्ष- योरमावात्सोमोऽप्यनित्य इति तुल्यता स्यात् । स तु यजमानचमसमानान्निराकृतोऽपि ग्रहचमसान्तरेषु संभवान्नित्यः । तेन धर्मास्तं न व्यभिचरन्ति । तत्प्रयुक्ताः फलचमस- स्येदानी कथं भविष्यन्तीति । कार्यापत्त्येति ब्रूमः । आह । कि कार्यापत्तिरुपदेशाति- देशाम्यामन्या, एतयोरेवान्तर्गता वा । अतिरिक्तेति केचिन्मन्यन्ते । न तु तथा सति प्रमाणत्वाध्यवसानम् । अतोऽतिदेशान्तर्गतिरेव वक्तव्या । कथं पुनः प्रकृतावेवाति- देशः कल्प्यत इति चेत् । सत्यं नावकल्पते यत्र कर्मधर्मातिदेशो भवति । न ह्येकस्य कर्मणः स्वत एव प्रकृतिविकारभाव उपपश्यते । द्रव्यधर्मातिदेशस्त्वयम् । समानेऽपि च कर्मणि द्रव्यभेदः प्रत्यक्षः । यथा च कर्म साकाई कर्मान्तराद्धर्मान्गृह्णाति तथा द्रव्य- मपि । तस्मात्कलचमसेनेज्यां भावयेत्कथमनन्तरंविपरिवृत्तव्यसारूप्यात्सोमवदित्यव. गतेरतिदेशसिद्धिः । किं भवति प्रयोजनं यदोभयोरपि पक्षयोः सोमधर्माः क्रियन्ते । सत्यप्युभयत्र करणे यथैवाम्यत्रीपदेशिकातिदेशिकयोः गुणकाम वृत्त्यप्रवृत्ती प्रयोजन भवतस्तथेहापि द्रष्टव्यम् । निवृत्तिवद्रव्यभेदादित्यपि हि शक्यं वक्तुम् । ये हि सोमस्थाभिषवमानादिवाश्रिताः फलसाधनल्वेनावगतास्ते कथं फल चमसस्था: साथि. ध्यन्ति । ऋतुसाधनत्वेन फलचमसः प्रवर्तमानी य एव तदङ्गपातिनः क्रत्वर्थेन क्रियन्ते तानेव शक्नोति ग्रहीतुं न फलार्थान् । अतः सिद्धा तन्निवृत्तिः । अनेनैवेहोऽपि - १ साधयिष्यन्तीति-गुणजन्य फलमिति शेषः । २ महोपाति-' इन्द्रास त्वा वसुमते सोनं गृह्णामि ' इत्यादि सोमपदघटितमन्त्रे सोमपदस्थाने फलचमसपदप्रक्षेपः कर्तव्यो भवति यद्यत मानविधानमिति सिद्धान्तः । यदि सामानविध्यमिति पूर्वः पक्षस्तदा 'नीहीणां मेध ' इत्यस्लेश अषप्रयोगे सोमपदघटितमन्त्रस्य लोपो भवतीत्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [भ०३पा ० ६ अ०,१०] [१४] प्रतिनिधिश्च तद्वत् ॥ ३७ ॥ पू० अस्ति प्रतिनिधिः श्रुते द्रव्येऽपचरति । यथा ब्रीहिवपचरत्सु नीवाराः । तत्र संदेहः । किं नीवारा: समानविधाना उत्त नति । किं प्राप्तम् । प्रतिनिधिश्च तद्वत् । यथा नैमित्तिकं नित्येनासमानवि. धानमेवं प्रतिनिधिः । अतुल्यत्वात् । काऽतुल्यता । श्रीहीणां विहिता न नीवाराणाम् । इयमतुल्यता । ब्रीहीणां विहिता नीवाराणामां- पत्त्या भवन्ति ।। ३७ ॥ न तद्वत्प्रयोजनकत्वात् ॥ ३८॥ सि. नैतदस्ति, असमान विधानः प्रतिनिधिरिति । तद्वत्स्यात् , यद्वच्छ्रुतः । न प्रकृतिविकारभावः । कुतः । त्रीहित्वं हि व्रीहिधर्माणां व्रीहिव्यक्ती निमित्तम् । न च ब्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति श्रूयते । तस्मान्न प्रकृतिविकारभावः । कथं तर्हि नीवारेषु धर्मा भवन्तीति । उच्यते । या ब्रीहित्वेन परिच्छिन्ना ब्रीहिव्यक्तयः, नीवारेषु ताः सन्ति। तासामर्थन ते धर्माः क्रियन्ते । तासां च व्यक्तीनामन्यासां च वीहि- गताना तुल्य एष विधिः । का तुल्यता । उभयेऽपि . ब्रीहित्यलक्षिता इति । तस्मात्समानविधाना इति ॥ ३८ ॥ - कर्तव्य इत्युक्तं भवति । समानेऽपि हि कर्मप्रकरणे द्रव्यसामानविध्यभावात्कार्यापति- पुरःसरं प्राप्नुवतः सोमपदस्याशत्तेपिक्रिया विज्ञायते ॥ ३६ ॥ ( इति-नित्यनैमित्तिकयोरसामानविध्याधिकरणम् ॥ १३ ॥) । प्रतिनिधावस्ययमेव न्यायः प्राप्नोति ॥ ३७ ॥ यदि नीवाराः स्वेनैव महिम्ना कर्मसाधनं भवेयुस्ततः कार्यापत्त्या धर्मः संबध्येरम् । म तु तेषां साधनत्वे किंचित्प्रमाणमस्ति । ये हि तावद्वीहिधर्माः कतिपया दृश्यन्ते तदुपादित्सया पुरुषः प्रवर्तमानो नान्तरीयकत्वान्नीवारत्वमुपादत्ते न कर्मामतया । श्रीहि धर्माः पुनाहिशब्देन प्रत्यक्षेणैव चोदिता इति - समानविधानाः । न हि नीवारेभ्यो बीहिबुद्धिावति इति वक्ष्यति ' समान्यं तच्चिकीपी हि ' इति । तेनाऽऽह तहदेवासी प्रवर्तत इति ।। ३८ ॥ १ प्रायो मुद्रित पुस्तकेषु सर्वत्र 'तद्वत्प्रयोजनकत्वात्' इत्येवं नवर्णरहितः पाठो दृश्यते । १ (अ) ६ पा० ३ अ० ११ सू० २७) ·। अतोऽयं प्रतिनिधिनियम , ०३पा०६०११] भीमांसादर्शने । अशावलक्षणत्वाञ्च ॥ ३९ ॥ इतश्च न प्रतिनिधेः श्रुतेन सह प्रकृतिविकारभावः । कुतः । अर्थ. 'लक्षणत्वात् । अर्थाद्धि प्रतिनिधिः क्रियते । न चार्थेनैतदवगन्तुं शक्यते ब्रीहित्वस्य स्थाने नीवारत्वं भवतीति । तस्मान्न प्रतिनिधैः श्रुतेन सह प्रकृतिविकारंभावो भवतीति ॥ ३९ ॥ [१५] नियमार्था गुणश्रुतिः ॥ ४० ॥ सि. अथ यः श्रुतः प्रतिनिधिः । तत्र किं सामानविध्यमुत नेति । यथा, यदि सोयं न विन्देत पूतीकानभिषुणुयात् , इति । असामानविध्यमिति ब्रूमः । अश्रुताद्धयेतद्विपरीतम् । एवं प्राप्त उच्यते । नियमार्था गुण. श्रुतिः । अत्राप्यर्थलक्षण एवं प्रतिनिधिः । सोमेऽविद्यमाने सोमसदृशं द्रव्यं प्राप्तम् । तत्र सुसदृशे द्रव्ये प्राप्त ईषत्सदृशं नियम्यते । अन्य अशास्त्रचोदितश्च प्रतिनिधिरक्रियते । तस्मादपि निष्प्रमाणकमस्य कार्यापा- स्वमिति केचित् । न तु प्रतिनिधिरशास्त्रलक्षणः। प्रधानसमातिचोदितत्वात् । यदि वाऽशास्त्रलक्षणः स्यान्नैव क्रियेत । न च तदकरणात्कचिदोषः स्यात् । अत एवं वर्ण- यितव्यं सूत्रम् । अशास्त्रलक्षणत्वान्नीवारत्वस्य कार्यापत्तिन्नास्ति ! ये तु ब्रीहिधर्माः प्रधान चोदनया सकलधर्मासंभवाच्च ब्रीहिचोदनया विकला आश्रितास्तेऽर्थान्तरत्वाभावान कार्यापन्नाः ॥ ३९ ॥ ( इति-मुख्यातिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् ।। १४ ॥) यद्यशास्त्रलक्षणत्वान्नीवारणां कार्यापत्तिर्नास्ति | पूतीकानां तर्हि शास्त्रलक्षणत्वा- दनित्यत्वाच्च फलचमसवत्कार्यापत्तिप्रसङ्ग इति प्राप्तेऽभिधीयते । योगसाधनतां कुर्यात्पूतीकानां यदि श्रुतिः । ततः स्यात्कार्यवर्तित्वं न त्वे सा प्रवर्तते ॥ सोमनाशे हि प्रतिनिध्यपेक्षायां सत्यां पूतीका विधीयन्ते नं यागसाधनापेक्षायाम् । सत्पतीकगतानिति । वक्ष्यति हिनियमार्थः क्वचिद्विधिः । तन्नित्यं तच्चिकीर्षा हि' अति च । अतश्च नैवात्र पूतीकत्वं कर्माङ्ग, किं तर्हि, सोमधर्मोपलक्षणार्थम् । तेन श्रुति- लक्षणस्यापि पूर्वेणाविशिष्टत्वमिति । तेनेहापि तदेव चिन्तायाः प्रयोजनम् । अतश्च । १.( ० ६ मा ४ सू ५६ )। २ ( अ० ६ पा०३ अ० ४ सू १७)।

·सतम्नचातिब शादरभाष्यसोते- [अ० १पा ६०० १६] प्रतिनिधातव्येऽन्यत्प्रतिनिधीयत्वे श्रुतस्य स्थाने । न यागद्रव्य. स्वेन ॥ ४० ॥ [३६] संस्थास्तु समान विधानाः प्रकरणाविशेषात् ॥ ४५ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमः । तत्र संस्थाः समाम्नाताः । अनिष्टोम:, उक्थ्यः, षोडशी, अतिरात्र इति । सत्र दीक्षणीयादयो धर्माः। तेषु संदेहः । किं सर्वसंस्थं ज्योतिष्टोमं भक्त्य दीक्षणीमादयो धर्मा उक्ता उताग्निष्टोमसंस्थमभिप्रेत्थेति किं प्राप्तम् । सर्वसंस्थासु तदाश्रयस्य तबुद्धयनपायाद्गुणकामैः प्रवर्तितव्यम् । अन्ये त्याहुः । सकलव्यक्त्यान- पिणो हि गुणकामा वैकल्यादिह न प्रवर्तन्ते । नित्यस्य हि कर्मणोऽवश्यं प्रक्रमा. च सर्वम्यावश्यसमापनीयत्वात्किचिद्धर्मवैकल्येऽप्यवैगुण्याभ्यनुज्ञा यु. ज्यते । यथा तु काम्यानां प्रतिनिधिभिः प्रक्रमो नास्ति तथा गुणकामर्न प्रव. र्तितव्यम् । यदि तु प्रक्रान्ते कस्मिंश्चिद्गुणकामकल्पे द्रव्यनाशे सति प्रति. निधीयते ततस्तस्यावश्यसमापनीयत्वाद्विकारेण प्रतिनिधिना वा तुल्यं समापनमित्यूहानहा- वेव प्रयोजनम् || ४२ ॥ ( इति-मुख्यमन्दसदृशप्रतिनिध्योः सामानविध्याधिकरणम् ॥ १५ ॥) । पक्रान्तस्य । - अनेकग्रहचमसखागाम्यासात्मकश्चतुःसंस्थो ज्योतिष्टोमोऽवधारितः । सर्वसंस्थासु तु ज्योतिष्टोमरूपमनुस्यूतम् । यथैव देवदत्तस्य स्थानोपवेशनगमनशयनाद्यवस्थामेदेऽपि देवदत्तत्वं नापति तथा ज्योतिष्टोमात्मनः संस्थान्तरोपजनापाये तत्वं नापति । संस्थानां च विरोधादन्योन्य समावेशो नास्ति । ज्योतिष्टोमरूपं तु सर्वत्राविरुद्धमनुवर्तते । स च ज्योतिष्टोमः फलाय चोदितः । ज्योतिष्टोमन स्वर्गकामो यजेत ' इति । तथोक्थ्यादि. संस्थानामपि । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् ' इत्यादि फले विधानम् तमेवंविध ज्योतिष्टोमं प्रकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समाम्नाताः। ते संदिगन्ते, किं सर्वसंस्थज्योति- टोमोद्देशेनाऽऽम्नाता उत 'केवलाग्निष्टोमसंस्थोद्देशेनेति । न त्वयमुपन्यासो युक्तः । न हि धर्मसंबन्धवेलायामुद्दिश्यमानस्य ज्योतिष्टोमस्य काचिनसंस्था विशेषणत्वेन श्रूयते । यद्यपि कथंचिच्छ्रयेत तथाऽप्युद्दिश्यमानविशेषणत्वान्न विवक्ष्येत । न चोक्थ्यादिग्रह. मांशेन ज्योतिष्टोमस्य ग्राहकत्वं, फलसाधनमावाद्धि तत्रोवथ्यादय एवेतिकर्तव्यतावन्तो भवन्ति । ज्योतिष्टोमस्तनाऽऽश्रयत्वेनोपसर्जनभावान्न धर्मग्रहणयोग्यो विज्ञायते । १ समापनीयत्वादिति-(अ० ६ पा० २ अ०, ३) अत्रत्सन्यायेनति शेषः ।

·। । [अ०३पा०६०११] मीमांसादर्शने । समानं विधानम् । कुतः । प्रकरणाविशेषात् । नास्ति प्रकरणे विशेषो येन ज्ञायेताग्निष्टोमसंस्थं प्रकृत्येति । तस्मात्समानविधाना: संस्था इति ॥ ४१॥ व्यपदेशश्च तुल्यवत् ॥ ४२ ॥ तुल्य इच प्रकरणे व्यपदेशो भवति । यद्यमिष्टोमो जुहोति, या. क्थ्यः, परिधिमनक्ति, यद्यतिरात्र एतदेव यजुर्जपन्हविर्धान प्रवि. पद्येत, इति सर्वावस्थस्य विशेषवचनादवगम्यते । यदपि सामान्यं तदापि सर्वावस्थस्यैवेति । यदि हि(न)समानं विधानममिष्टोमसंस्थस्यैव ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामः' इति चैतद्वाक्यगतस्य ज्योतिष्टोमस्य धर्मसंबन्धः सर्व. संस्थास्वविशिष्ट इत्यग्निष्टोमसंस्थमेवेत्ययुक्तम् । अत एवं वक्तव्यम् । किं ज्योतिष्टोमा स्यैवैतद्धर्माम्नानमुतोक्थ्यादीनामपि संस्थानामिति । तच्चैवं समर्थनीयमेतदेव अन्येनोक्त- मिति । यद्यपि संस्थाभिर्धर्मा गृह्यन्ते तथाऽपि तासां स्वयमक्रियात्मकत्वाऽज्योतिष्टोम एवाऽऽश्रयत्वाद्वारं भवतीति किं सर्व संस्थं प्रकृत्येत्याह । किं द्वारभूतं फलवन्त च प्रकृत्योत फलवन्तमेवेत्यर्थः । यदा च केवलज्योतिष्टोमार्थत्वं तदा तदसाधारणत्वास. रिशेषाद्वाऽग्निष्टोमसंस्थस्यैव जायत इति तत्संस्थस्य व्यपदेशः । उक्थ्यादिषु हि यद्यपि ज्योतिष्टोमस्यापि ग्राहकत्वमस्ति तथाऽपि तन्न व्यज्यते किमुक्थ्यादिगृहीता धर्मा एतस्य द्वारत्वाद्भवन्त्युताऽऽत्मीयफलसाधनत्वादिति । अग्निष्टोमसंस्था चास्य मिजम- ङ्गम् । अतस्तसंस्थो गृह्णन्नयं गृह्णातीति शक्यते वक्तुम् । तस्मात्सम्यगुपन्यस्तम् । धर्मसाधारण्य चोपदेशातिदेशाभ्यां पक्षद्वयेऽप्यम्युपगम्यत एवेति विधानग्रहणम् । किं प्राप्तम् । ज्योतिष्टोमेन सह समानं संस्थानां धर्मविधानम् । कुतः । प्रकरणा- विशेषात् । ज्योतिष्टोमो हि फलवत्त्वादुपजातकथंभावस्तदनुवृत्तिसंनिधौ समानाता- न्धर्मान् गृह्णाति न ज्योतिष्टोमत्वेन । तच्चोयथ्यादीनामेतेवेव धर्मेषु सर्वमविशिष्टम् । उपदेशासंभवे चातिदेशो भवति । तस्मादुपदेश एव साधारण इति ॥ ११ ॥ आज्यशेषस्य प्रतिपत्तिं विदधत्तुल्यवत्संस्थाक्रतुप्रकरणसंबन्धित्वेन कीर्तयति । यद्य- ग्निष्टोमो जुहोति याक्थ्यस्तेनैव शेषेण परिधिमनक्ति । यद्यतिरात्रः, एतदेव होमयजुः, यमने पृत्सु मर्त्यमिति जपन्हविर्धानं प्रतिपद्यतेति । अतो विज्ञायते सर्वोऽङ्गविधिः साधारण इति । सामान्यतो दृष्यसिवायुक्तमुक्तम् । यदि हि वाक्यवशेन किंचित्प्रकर- णाम्नातं संस्थाभिः संबध्यते ततः किमसंयुक्त संबन्धेनापि युक्तं भवितम् । न हि 'द्वादशाहीनस्य ' इत्यादिषु शेषधर्माणामप्यहीनार्थत्वमाशङ्कितम् । यावचनं ·१०६३ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- भ०३पा०६ अ०१६] क्यान्नेहामिष्टोम संकीर्तयेत् । असंकीर्त्यमानेऽपि धर्मसंबन्धो भवतीति, सर्वावस्थस्य कीर्तनात्सर्वावस्थस्य प्रकरणमित्यवगच्छामः | अपि च श्रूयते, आग्नेयमजमभिष्टोम आलभेत, ऐन्द्रानं द्वितीयमुक्थ्ये, ऐन्द्रं वृष्णि तृतीयं षोडशिनि, इति ! द्वितीयस्य तृतीयस्य च दर्शनं सामानविध्ये घटते । उक्थ्ये हि द्वे निमित्त रतः, अग्निष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चति । तत्र द्वौ नैमित्तिको, आनेयः पशुः, ऐन्द्राग्नश्चेति । तेन द्वितीयदर्शनं तत्र युज्यते । क्षयित्वाद्वचनानामित्येवं व्याचष्टे । यदि हि सामान्यविहितमग्निष्टोमसंस्थस्यैव स्याद्विनाऽपि तदुपादानेन तदङ्गत्वसिद्धेन त्राग्निष्टोमं संकीर्तयेत् । यतस्तु संकीर्त- यत्यतो मन्यामहे ननमविशेषितमग्निष्टोमस्य न लभ्यते । तच्चैवं न लभ्यते यदि संस्थानामपि साधारण प्रकरणम् । केवलज्यातिष्टोमप्रकरणपक्षे तु पुनःश्रुतिरन' र्थिका स्यात् । तथोक्थ्यादीनामपि यदि प्रकरणमस्ति ततोऽन्यतरनिर्धारणार्थ यदि- शब्दोपबद्धं ग्रहणं युक्तम् । अप्रकृतत्वे तु · द्वादशाहीनस्य' इतिवद्विनैव यदिशब्देन संबन्धः स्यात् । न हि ज्योतिष्टोमप्रकरणे स्थितस्यैवं वादो युज्यते । यदि ज्योतिष्टो- मस्तत एतत् । यदि द्वादशाहस्ततोऽमुकमिति । अनेकसंनिहितापेक्षं ह्येतद्धचनं भवति । अतोऽपि समान प्रकरणम् । इदमपरं लिङ्गम् । ' आग्नेयमजमग्निष्टोम आलमेत ऐन्द्रा- मुक्थ्ये द्वितीयम् । ' ऐन्द्रं वृष्णि षोडशिनि तृतीयम् ' इति । समानविधानत्वे पूर्वपूर्वो झुत्तरोत्तरत्र प्रत्यक्षश्रुतत्वास्क्रियत इति द्वितीयतृतीयदर्शनमुपपद्यते । विकार- पक्षे तु प्रत्यक्षश्रुतैरैन्द्राग्नादिभिराग्नेये बाधिते सर्वत्रैक एव स्यात् । ननु च प्रत्यक्षश्रुत. स्वेऽपि संस्थान्तरे संस्थान्तरासंभवान्निनिमित्तः पूर्वः पूर्वो न प्राप्नोति । यो ह्यनिष्टो- मस्तोत्रे समाप्यते सोऽग्निष्टोमो न तद्वन्मात्रम् । यश्चोवथ्यादिषु समाप्यते नासो पूर्वत्र समाप्तो भवति । तेन द्वितीयदर्शनाद्यप्रसङ्गः पक्षद्वयेऽपि तुल्यः । सत्यं संस्थानि. मित्तत्वे तुल्यः । स्तोत्रनिमित्तत्वे तु समुच्चयः । तथा च भाष्यकार आह--द्वेहि तत्र निमित्त अग्निष्टोमस्तोत्रमुक्थ्यस्तोत्रं चेति सिद्धबदेतद्रवीति । कथं पुनः सं. स्थास्तोत्रसाधारणाग्निष्टोमादिसमभिव्याहारे तुल्ये स्तोत्रनिमित्तत्वमेवाङ्गी क्रियते म संस्थानिमित्तत्वम् । तासां हि फलवत्त्वेन प्रयोजनववादक्केशनैव निमित्तत्वमापद्यते तत्र केचिदाहुः । सत्यपि शब्दसाधारण्ये शास्त्रस्य महाविषयत्वानुग्रहार्थ स्तोत्रनिमि- तत्वाश्रयणमिति । अथवा स्तोत्रविशेषिताया एवं संस्थाया एवंशब्दकत्वात्पूर्वतरप्रती- तविशेषणनिमित्तत्वसंभवे जघन्यविशेष्यनिमित्तत्वकल्पना न युक्ता । यद्वाऽऽकृत्यधि- । -- । । १ मात्रशब्दः कायवाची । तेनोक्थ्यादिसंस्थायामग्निष्टोमस्तोत्रसत्वेऽपि नामिष्टोमस्तोत्रे पक्रनुप्रयोगोपरम इति नोक्थ्यादीनामग्निष्टोमसंस्थात्वमिति ज्ञेयम् । २ (अ०१ पा० ३ अ०९) ।

·। शब्देनोच्यते । तस्मात्सति स्तोत्रनिमित्तत्वे युक्तः समुच्चय इति । ननु विकारपक्षेऽप्य. [अ०३पा०६अ०१६] मीमांसादर्शने। करणन्यायेनैव स्तोत्रेषु मुख्यः शब्दः संस्थायां लाक्षणिकः । श्रुत्यसंभवे च लक्षणाऽs- श्रयितव्या । शक्नोति च स्तोत्रमपि सप्तमीनिर्देशानिमित्तत्वं प्रतिपसुम् । निष्फलाना मपि च भेदनादीनां वचनप्तामानिमित्तत्वमिष्टम् । अथवा 'संदिग्धेषु पाक्यशेषात् ' इत्येव स्तोत्राश्रयणम् । सत्यपि वा संस्थानां मुख्यत्वे व्यवधारणकल्पनया वाक्यशे- पेण स्तोत्रपरिग्रहः । एवं हि श्रूयते — आग्नेयमजमाग्निष्टोम आलमेत आग्नेयो ह्यग्नेि. ष्टोमः' इति । कतरस्मिन्नग्निष्टोमे, य आग्नेयः । स्तोत्रस्य च स्तुतिभागनिदेवता विद्यते न संस्थायाः । सा हि व्यापारपरित्यागात्मकत्वादभावभूता । न चाभावस्य देवतया कार्यमस्ति । यागाभ्यासेऽपि हि या देवता सा तस्यैवाऽऽग्नेयत्वं करोति म संस्थायाः। न च स एव संस्था । तदुत्तरकालौदासीन्यवचनत्वात्संपूर्वस्य तिष्ठतेः । न चान्यगतया देवतयाऽन्यस्य व्यपदेशो भवति । तथोक्थ्यषोडशिनोरपि दर्शयितव्यम् । अपि ऐन्द्राग्नान्युक्थ्यानि ' इति स्फुटमेव स्तोत्रग्रहणम् । न हि संस्था, उक्थ्यांनीत्यनेन क - दृष्टार्थत्वात्पशुयागानामन्योन्य कार्यापत्त्यसंभवादुपपद्यत एव समुच्चयः । तथा हि । नाऽऽनुमानिकमानं यत्तत्प्रत्यक्षेण बाध्यते । विरोधे सति बाधो हि विरोधश्चैकगोचरः ॥ यदि हि प्रत्यक्षश्रुतत्वमेव केवलं विरोधनिरपेक्षं बाधकारणं स्यात्ततो न किंचिन्न बाध्यते क्रत्वन्तरगतं दृष्टार्थमदृष्टयर्थ वा तुल्यकल्पमतुल्यक.ल्पं वा । न चैतदिष्टम् । अत उमयोः पक्षयोः समुच्चयदर्शनमुपपन्नम् । तथा च वक्ष्यति 'प्रकृतिलिङ्गासंयोगात्' इति । प्राजापात्येषु चाऽऽम्नानात् इत्यादावेवंजातीयकानां तत्र तत्राविरोधात्समु- चयं वक्ष्यति । तत्रैवं समाधिमाहुः । अस्त्येवान प्रकृतिलिङ्गासंयोगः सवनीयसमाख्या- निमित्तः । सर्वे ह्येते सवनीयशब्देनोक्ताः सवनीयशब्देनोक्ताः । तस्मात्समाख्यानात्तुल्यकार्यत्वे सति, अस्ति विरोध इति प्राप्नोति बाधः । यद्येवं, ततः समानविधानत्वेऽपि सामान्यविशेष. लक्षणबाधप्रसङ्गः । पूर्वपूर्वो हि पशुर्महाविषयत्वात्सामान्यविहितो भवति । उत्तर उत्त- रोऽल्पावकाशत्वाद्विशेषविहितः । बाध्यते च सामान्यं सावकाशं वा विशेषेण निर. वकाशेन वा । केचित्त्वाहुः । सर्वान्त्यस्य केवलस्य निरवकाशत्वादत्यन्तविशेषस्थत्या. तथा १ ( अ० १ पा० ४ अ० १३ सू० २४ )। २ उक्थ्यानात्यनेनैति-उक्थ्यसंस्थाथा एफवाय हृवचनविरोधापत्तोरीति शेषः । ३ ( अ०.१० पा. ४ अ० १सू. १.)। ४ (१.१.पा. अ०४ सू०६) ·सतन्त्रवासिकशावरभाष्यसमैते- [भ०३पा०६अ०१६] । द्वाधकत्वं भवेन्न मध्यमयोः । सत्यपि बह्वल्पविषयत्वे प्रमाणगतिस्तुल्या । यथै- बाऽऽग्नेयः संस्थाचतुष्टयविषयत्वात्साधारणो भवत्येवमैन्द्रामोऽपि संस्थात्रयसाधारणः । यावता च यत्नेनासौ प्राप्नोति तावता च पूर्वोऽपि । मेष्यास्तु संस्थानिमित्तत्वेऽप्य- दोषः । न हि तदधिका ज्योतिष्टोमे संस्थाऽस्ति । तस्मादबाध इति । उच्यते । यद्यपि न बाधस्तथाऽपि विकल्पस्तावत्प्राप्नोति । न हि तुल्यार्थानां क्वचित्समुच्चयो दृष्टः । सेयमुभयतःपाशा रज्नुः । यदि तावत्किंचिदपि कार्यान्यत्वं समुच्चयसिद्ध्यर्थ- मम्युपगम्यते ततो विकारपक्षेऽपि समुच्चयः । अथ तत्र बाधं समर्थयितुं कार्यकत्वं कल्प्यते ततः सामानविध्येऽपि व्रीहियवादिवदसमुच्चय इति । न चैतत्पूर्वपक्षवचनमात्रं सिद्धान्तेऽपि दर्शनमेवागत्या वचनीकृत्य समुच्चयं वक्ष्यति । वचनात्तु समुच्चयः इति । तदवश्यं वक्तव्यो विशेषः । स उच्यते । समानविधिपक्षे हि सर्वे सर्वाङ्गमाविनः । तानिमित्तबशप्राप्तानं समाख्या निवर्तयेत् ॥ स हि पशवः सर्वत्र प्राप्नुवन्तो यत्पूर्वसंस्थासु परे न भवन्ति तन्निमित्ताभावात् । प्रत्यक्षण तु निमित्तेन पूर्वः पूर्वः परत्र वाक्यात्प्राप्नोति । तत्र किं समाख्ययैककार्यत्वं कल्पयित्वा बाधविकल्पयोरन्यतर आश्रीयतामुत वाक्यप्राप्तसमुच्चयानुरोधेन कार्यान्यत्वं कल्प्यतामिति वाक्यबलीयस्त्वात्समुच्चयेन भवितव्यम् । यथा प्रयाजानु यानादीनां सत्यपि समास्यकत्वे वाक्यसामर्थ्यात्कार्यान्यत्वं समुच्चयश्च । अतिदेशे पुनः, समाख्य. या काकत्वम् , अतिदेशेन कार्यान्यत्वं ( तेनापि समुच्चयः ) । तस्माच्चो- पदेशान्तर्गता समाख्यैव बलीयसीति तत्कृतं कार्यकत्वमाश्रित्य विरोधा- रायः परिगृह्येत । विकारे च प्रकृतिलिङ्गसंयोगापेक्षा विद्यत इति कार्या- पत्तिर्विज्ञायते । न तु समानविधिपक्षे प्रकृतिलिङ्गसंयोगः कश्चित, येन कार्यापत्ति. वधार्यत । केचित्त्वाहुः । समानविधित्वे परस्परानपेक्षद्रव्यदेवतासंयोगः कर्मभेदोऽव. सीयते । विकारे पुनरतिदेशप्राप्तयागानुवादेन गुणमात्रं विधीयते । ततश्चैक एव यागः स्यान द्वितीयादय इति । स त्वयं गुणविधिरेन्द्राग्ने संभवेन्नेन्द्रसरस्वत्योः । अनेकद्र व्यदेवताविधानेन वाक्यभेदप्रसङ्गादेकान्तेन कर्मान्तरता । तेनैवं समर्थनीयं, कर्मान्तर- मेवेदं विधीयमानं किमपूर्वान्तरसाधनत्वं प्रतिपद्यतामुत प्राकृतसवनीयापूर्वमेव साधय. स्विति । पूर्वलतापूर्वविनियोगमात्रे संभवति नापूर्वान्तर कल्पयित्वा तत्साधनत्वाध्यव. सान युक्तम् । तथाऽतिदेशप्राशतवनीयापूर्वमपि साधनापेक्षावेलायां प्रत्यक्षश्रुतसवनीय. परित्यागेन न सवनीयान्तरं गृह्णाति । सर्वापक्षासु प्रकृतासंभवेनाप्रहातमहणाघागगतोऽपि १ सामानविध्येऽपीति--सामानविध्यामति पूर्वपक्षेऽपीत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० ६ अ० १६ सू० ४५) । ३ तस्माचेति---कल्पितातिदेशापेक्षयेत्यर्थः । ४ पूर्वक्सेति-प्रकृतिक्लक्षामित्यर्थः । ।

·[अ०१पा०६०१६] मीमांसादर्शने। एवं घोडशिन्यतिराचे च प्रकृतिविकारमावे तु प्रत्यक्षश्रुतैरैन्द्रामादिभिर- तिदेशेन प्राप्त आग्नेयो बाध्येत । तत्र द्वितीयादिदर्शनं नोपपद्येत । भवति च । तस्मात्सर्वावस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य दीक्षणीयादयो धर्मा इति ॥४२।। विकारास्तु कामसंयोगे स नित्यस्य समत्वात् ॥४३॥ सि. नैतदस्ति, समानविधाना इति । किं तर्हि । उक्थ्यादयः संस्था- चिकारभूताः स्युः । अग्निष्टोमसंस्थ्यमूरीकृत्य दीक्षणीयादयो धर्माः समानाताः । कुतः । उक्थ्यादीनां कामसंयोगेन श्रवणात् । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् । षोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत, अतिरात्रेण प्रजा- कार्य याजयेत् , इति । काम्यो गुणः श्रूयमाणो नित्यपथै विकृत्य व्यापारः प्राकृतेनैवापूर्वेण क्लप्तसंबन्धो न शक्नोत्यपूर्वान्तर संबन्ध प्रतिपत्तुम् । कथम. क्लयसामर्थ्य सवनीयान्सरं प्राकृतमपूर्व साधयतीति चेत् । यथेतरस्मिन्पक्षेऽपूर्वान्तरं यागगतं व्यापारमित्यदोषः । कस्तयनयोविशेषः । उच्यते । यदा यागगतव्यापा पारेणा- पूर्वाण्यपेक्ष्यन्ते न तदा वैकृतसवनीयापूर्व क्लस, यत्तस्मिन्नंशे निपतेत् । यदा पुनर- पूर्वेण कर्मापेक्ष्यते तदा सवनीयत्वप्रकृतिलिङ्गसंयुक्तं कर्मान्तरं विद्यमानमववुध्य प्राकृतं निराकरोति । प्रकृतौ चापूर्वकल्पनावसराद्विधीयमानसवनीयचतुष्टयानुनिष्पाद्यपूर्वचतु- एवं कल्प्यते । न हि तत्र ज्ञायते कतरत्पूर्वतरं क्लप्तं यस्य साधनान्तरसंबन्धः स्यात् । कर्मालोचनवेलायां हि कर्मरूपाण्येव दृश्यन्ते । अपूर्वकल्पनाऽपि युगपद्भवतीति न ज्ञायते विशेषः । विकारपक्षे तु ज्ञायते प्राकृतस्य पूर्वतरं क्लतिरित्यवश्यावहेयेऽन्य. तरस्मिन्कणि विप्रकृष्टं प्राकृतं हातव्यं भवतीति बाधप्रसङ्गः । ननु च विकारपक्षेऽग्नि. टोमसंस्थाया एव विकारभूताः पराः संस्था भवन्ति न परस्परेणेति केवलस्याऽऽग्नेयस्य प्राप्तस्य परैर्बाधात्सर्वत्र द्वितीयस्य दर्शनं न स्यादित्येतावन्मात्रं वक्तव्यं किमुच्यते तृतीयस्य दर्शनं न प्रामोतीति । नैष दोषः । यदि त्वयमैन्द्राग्नादीनां परत्र प्राप्तानां बाधाददर्शनं ब्रूयात्ततो निष्प्रमाणकं वदेत् । अयं त्वदर्शनमात्रं वदति । तच्चाऽऽग्नेयस्य बाधान्मध्यमयोश्चाप्राप्तेरुपपन्नमेव । तेनैव चाऽऽनेयो बाध्येतेत्याह----न पूर्वः पूर्वः परे- णेति । तस्मात्समानविधानाः ॥ ४२ ॥ उक्यादयः समातिविशेषाः फलसाधनत्वेन चोद्यमानाः समातिमन्तमाश्रयमपेक्ष- माणाः प्रकृतं ज्योतिष्टोम समाश्रयन्तस्तस्य निजामग्निष्टोमसंस्था विकृत्य निवि, शन्त इति विकारशब्देनोच्यन्ते । ननु चोक्थ्यादीनां समाप्तित्वे सिद्ध समा- प्तिमदपेक्षा भवति । न चैषां प्राग् ज्योतिष्टोमसंबन्धात्समाप्तित्वसिद्धिः, आरम्भ. मध्यापेक्षत्वात्समाप्तिशब्दप्रवृत्तेः । अथ प्रथमं तत्संबन्धस्ततः प्रथमं कवर्थत्वेऽ. -- ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [सं०३पा० ६ अ०१६] वधारिते फलसंवन्धाभावात् । स नित्यस्य समत्वात् । इत्येवमविकारत्वप्रसङ्गः। किंध । ग्रहणादौ च विस्पष्टे चोयमाने फलं प्रति । संस्थानां फलसंवन्धः कथमध्यवसीयते ।। तत्र केचिदाहुः । ग्रहणादीनामपि फलसंबन्धेऽधिकरणं गच्छत्येव किं ज्योतिष्टो- मार्थो धर्मविधिरुत ग्रहणाद्यर्थोऽपीति । संस्थाशब्दः कथमिति चेत् । तेषां ग्रहणादी- नामन्ते विधानात्समाप्तिसंबन्धोऽस्तीति तच्छन्दलाभः । । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् ' घोडशिना वीर्यकामः स्तुवीत ' इति पूर्वसमाप्त्युत्तरकालं चोद्यमानानां समाप्त्यन्तर- व्यपदेशभाक्त्वं भवति । अन्ये त्याहुः । ग्रहणादयोऽप्यत्र फलवत्समाप्त्यङ्गत्वेन प्राप्ता एवं साध्यसाधनसंबन्धविधिपरे वाक्ये निर्वपत्यालभातिवदनूयन्त इति । कुतः । संक्रान्तविधिसामर्थ प्रत्यये धातुरुच्यते । तस्मान्नाम्नः फलं तद्भवेदिन्द्रियकामवत् ।। ननु च । उक्थ्यं गृह्णीयात् । इति सामानाधिकरण्यप्रयोगान्नामापि ग्रहणादीनामेव स्यात् । नैतदेवम् । उक्थ्यस्तोत्र संबन्धादि समाप्तिरेवोक्थ्यशब्देनोच्यते, तत्संबन्धान दहण उपचते । न च मुख्यानवे गौणः परिगृह्यते । नित्यु तु यज्ञसामानाधिकर- ण्येनोक्थ्यादीनां प्रयोगों दृश्यते, उपथ्येन यतोक्थ्यो यतःइति । तथा • घोड. शिना यजते षोडशी यज्ञः । स वै घोडशी नाम यज्ञोऽस्तीति । स चात्यन्ताच्य, तिरिक्तसमाप्तिवचनत्वेऽवकल्पते न ग्रहस्तोत्रवचनत्वे । घोडशीति च पुंलिङ्गः समातिवचन एवोपपद्यते । नपुंसकलिङ्गस्य स्तोत्रवचनत्वात् । यस्तु पुलिङ्गप्रयोगः स्तोत्रे क्वचित श्यते यथा । एकविंशः पोडशी' इति, स गोण इति प्रतिपत्तव्यम् । इह वाक्यशोषे पुंलिङ्गः पोडशी प्रतीयत इति संस्थावर्चनः नः । ' अतिरात्रेण प्रजाकामम् ' इति टमेव संस्थावचनत्वम् । न हि तत्र क्रियान्तरमुपात्तम् । यजिरपि च ण्योपसर्भनरलेन श्रुतः क्लेशेन प्रधानीकर्तव्यः । तस्मादात्रिमतीत्य या समाप्तिः सा फलेन संबध्यते । यदि च ग्रहणस्तोत्रयोः फलसंबन्धः स्यात्ततस्तयोः क्रियावादाश्रयापेक्षा नास्तीति स्वतन्त्रयोरेव प्रयोगः प्राप्नोति । तत्र च प्रकरणाम्नानप्रयोजनमुक्थ्यादिशब्दप्रयोगश्च न ज्ञायेत । तस्मादपि समातयः फलवत्यः । कथं प्राक् ऋतुसंबन्धात्समाप्तित्वमिति केचित्तावदाहुः । सप्त सोमसंस्था अनिष्टोमोऽत्यग्निष्टोम उक्थ्यः षोडश्यतिरात्रो वाजपेयोऽप्तोर्यामः । इति स्मरणात्सोममानसमातिवचनत्वे सिद्धे कर्मान्तराण्यनादृत्य १ अधिकरणं गच्छत्येवेति-अधिकरणविचारः संगच्छत एवेत्यर्थः । १ एबमपि संस्थास्तु. समानविधानाः ' इति सूत्रस्थसंस्थाशब्दानुपपत्ति शङ्कते. --संस्थाशब्द इत्यादिना। ३ नथ नैति न बचिदुपलभ्यते । ४ प्रथम तावद्याज्ञिकमतमाह- कचित्तावदित्यादिना ।

·[.३पा०६ अ०१६] मीमांसादर्शने। निविशते । कथम् । गुणादेवंजातीयके काम्ये फलनिवृत्तिः । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयान ज्योतिष्टोमकाम उक्थ्य ग्रहणकामो वा । यथा पशवो -- सोमयागमानेऽपक्षिते प्रकरणाज्ज्योतिप्टोमस्याऽऽश्रयत्वसिद्धिरिति । अन्ये तु मन्यन्ते । ज्योतिष्टोमस्य क्वचिदभ्यासविशेष समाप्त्यन्तरं विज्ञायते यदुत्पद्यमानमेवोक्थ्यादिव्यप- देशं लमते फलसंबन्धं च तत्र श्रुतिबलीयस्त्वात्प्रकरणलभ्यं क्रत्वर्थत्वं बाध्यते । यस्त्वा. अयायिसंबन्धः सोऽनुगुणत्वादाश्रीयते । अपरं दर्शनम् । उक्थ्यादिशब्दवाच्यं किमपि प्रथममेव फलेन संवध्यते । कि पुनस्तदित्यपेक्षायां वचनान्तरेण ज्योतिष्टोमस्य समाप्त्यन्तरं विज्ञायते । यद्वाऽभ्यास- विशेष एवायं वचनान्तराज्ज्योतिष्टोमस्यान्ते निविशमानः फलाय चोद्यते । तेन वा तस्मिन्वा ऋतुः संतिष्ठत इति संस्थाशब्देनाभिधीयते । केचित्पुनर्मन्यन्ते । संस्था नामान्त्ययागाभ्यासानन्तरं या क्रियोपरतिः साऽभिधीयते । न चाक्रियात्मकत्वात्तस्याः फलसाधनत्वं युक्तमतस्तदुपलक्षितोऽभ्यासश्योद्यत इति : अन्ये त्वाहुः । वचनम्याति- मारामावादभावोऽपि चोद्यमानः फलसाधत्वेन नैव विरुध्यत इति । यथा । अकुर्वन्धि- हितं कर्म ' इत्यत्राकरणस्यासतः प्रत्यवायहेतुत्वम् । अथवाऽस्त्येवात्रौदासीन्यप्रति- पत्तिरूपः संकल्प इत्याविरोधः । इह च यथा गुणात्फलं भवति यथा च काम्यो गुणो नित्यमर्थ विकरोति तदिन्द्रियकामाधिकरणगोदोहनाधिकरणाभ्यामुपसंह- र्तव्यम् । तद्दर्शयति-गुणादेवंजातीयके फलनिष्पत्तिः । एवं हि श्रूयते । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् । न ज्योतिष्टोमकाम उक्थ्यग्रहणकामो वा, इत्यनेन ऋत्वर्थत्वं निराकरोति । क्रत्वर्थत्वे हि सति, अन्तरेणापि कामपदोपबन्धं तदुपकारकमेवैतत्कर्तव्य. मिति विज्ञायते । यदि चोक्थ्यग्रहणस्वरूपमात्रं चिकीर्येत ततोऽर्थादुक्थ्यग्रहणकाम- स्यैष विधिर्भवेद्यस्यैवं प्रार्थनमुक्थ्यग्रहणस्वरूपमात्रं कथं निवर्ततामिति । तत्तु द्वयमपि पशुकामोपादानादनवक्लप्तम् । अतः काम्यत्वादस्ति गोदोहनन्यायेन विकारत्वम् । तत्र कथमिति-इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां ज्योतिष्टोमगृहीतेतिकर्तव्यताऽतिदिश्यते । कः पुनरिह प्रकारो येनेतिकर्तव्यता गृह्यते । यदि तावत्संनिधानं ततः समानविधानमेवा- भ्युपगतं. भवति । न ह्यतिदेशस्य संनिधिः; कारणं, सारूप्यप्रमवत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । । o- । १ तत्र स्वमतमाह-अन्ये त्वाहुरित्यादिना । २ ( अ० २ पा० २ अ० ११) । ३ (अ० ३ पा. ६ अ० ३)। ४ वक्ष्यमाणस्वादिति-सप्तमाध्याय इति शेषः ।

·न . सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेले [भ०३पा० अ० ११ भवन्ति, तथा गृह्णीयादित्यर्थः । कथमिति तत्रावश्यमितिकर्तव्यताऽप- क्षितव्या, संनिधानान्नित्यस्योतिकर्तव्य तयेति गम्यते । कथं पुनर्येय. मितिकर्तव्यता, सा नित्यस्येत्यवधार्यते, न पुनरस्यैव काम्यस्य अथ कार्यापच्या, तत्रापि कारणान्तरत्वं निराकृतम् । च दीक्षणी- यादयः संस्थाधर्माः । यतः कार्यापन्ने संस्थान्तरे भवेयुः । न ज्योतिष्टोमस्योक्थ्या- दयः कार्ये वर्तन्ते । यतस्तद्धान्प्रतिपद्यन्ते । एतेनातिदेशपक्षः प्रत्युक्तः । यो हि मन्यतेऽतिदेशेन धर्मा भविष्यन्तीति, तस्याप्यतिदेशकारणं सारूप्यं नास्तीति । यद्यप्यमिष्टोमस्य संस्थया सामान्यमस्ति । ज्योतिष्टोमस्य तु न किंचिदुक्थ्यादिसारू- प्यमित्यप्रकृतित्वम् । अत एव च भाष्यकारोऽपि संनिधानादित्येतावन्मात्रमुक्त्वा तूष्णींमृतः । तेन वक्तव्यमेतत् । उच्यते । अतिदेशोऽयमित्येतत्पुरस्तादेव साधितम् । न च सारू प्यमेवैकमतिदेशस्य कारणम् ।। यथा । दन्नेन्द्रिय कामस्य ' इत्यत्र व्याख्यातं, विनाऽपि सारूप्येणान्यथा तत्फला- प्राप्तेरतिदेशो भवति । सारूप्यं हि प्रकृत्युपस्थापनद्वारेणोपयुज्यते नादृष्टोपकारनिवृत्त्या । तदिहान्तरेणापि सारूप्यमाश्रयत्वप्रतिपत्तिः संनिधानादस्त्येव । भाष्यकारोऽप्येतदेव संनिधानमाह, न दीक्षणी यादिसामीप्यम् । आश्रयत्वेन हि गृहीतो ज्योतिष्टोमः शक्रोति दीक्षणीयाद्यपूर्वजनितं स्वगतं व्यापार बोधयितमिति सिद्धोऽतिदेशः । आह । कथं पुनर्येयमितिकर्तव्यता सा नित्यस्य, न पुनरस्यैच काम्यस्य, साधारणी बोते। तत्र साधारणीत्येष न्याय्यः पक्षोऽस्य संमतः । काम्यस्यैवेति सोल्लुण्ठं पूर्वोक्ताक्षमयोदितम् ॥ यदि युक्या विनैवेयं नित्यस्येत्यभिधीयते । काम्यस्यैवेति किं नैतदयुक्ततरमुच्यते ॥ अथ त्वयुक्तियुक्तत्वान्नैवमभ्युपगम्यते । हन्त साधारणीत्येतत्सयुक्तिकमिहोच्यताम् ॥ यदि विनैव प्रमाणेन केवलनित्यार्थत्वं त्वमिच्छसि हन्त मदिच्छयाऽपि केवलका- म्यार्थत्वमेवास्तु । अथ पुनरिदमप्रमाणकामति नाऽऽश्रीयते ततः प्रमाणवत्साधारण्य. मिप्यतामिति । तत्रातिशयोक्तिमतहमानो भाष्यकारः साधारणपक्षे चोपकरिष्यतीति 1 । , १ निराकृतमिति-'नैमित्तिकमतुल्यत्वात् ' इति सूत्रे, किं कार्यापत्तिरुपदेशातिदेशाभ्यामन्या, एतयोरेवान्तर्गता वा' इत्यादिना ग्रन्थेनास्माभिरिति शेषः ।

·[अ०१पा०६अ०१६] मीमांसादर्शने। साधारणी वति । उच्यते । यत्र यत्र गुणे कामो भवति तत्र तत्र क्रियायां साध्यमानायां, नान्यथा । सा तत्रेतिकर्तव्यता याऽन्तिकमु. निष्प्रमाणकमपि केवलकाम्यपक्षमेव तावन्यायेन निराकरोति-यत्र यत्र गुणे काम- स्तत्र तत्र क्रियायां साध्यमानायां नान्यथेति । यदि नाम गुणः स्वातन्त्र्येणेति- कर्तव्यता ग्रहीतुं शक्नुयात्तत एवं स्यात् । स च कथं शक्नुयात् , यदि करणैरेवेति- कर्तव्यता संबध्येत । यदि च गुणानां स्वत एव भावनाविशेषणत्वं भवेत् । न तावत्क. रणैरितिकर्तव्यता संबध्यत इत्युत्तम् । सहमनवमाद्ययोश्च वक्ष्यति भावयेत्कथमित्य. पेक्ष्य भवति न करणेन कयामिति । यस्यां तु भावनायां धात्वर्थाः करणं भवन्ति तस्या ते वस्त्वन्तरनिरपेक्षाः पश्चात्तनमरुणकहायनीन्यायलम्यमितिकर्तव्यतासंबन्धं लभन्ते । य. स्यां पुनर्गुणानां करणत्वं तस्यां धात्वर्थविशेषाद्विना करणत्वानुपपत्तेः साध्यभूतो धात्वर्थोऽ. परोऽपक्षितव्यः । न हि व्यापारसामान्यस्य गुणरुत्पत्तिः शक्या । न च क्रियाविशेषमसाधयन् गुणः सामान्यसाधनत्वं भजते । तेन यस्यां भावनायामवस्थितो गुण इतिकर्तव्यतां गृह्णाति तस्यां प्रथमतरसंनिविष्टो धात्वर्थो दृश्यते । ततश्च तेनं तावत्सह प्रथमतरमरुणकहायनीव नियमः । यदि हीतिकर्तव्यताग्रहणयोग्यः स न भवेत्ततो न गृह्णीयात् । स तु फल वस्वादितिकर्तव्यताद्वारभूतभावनाविशेषणत्वाच्च न कथंचिन्न गृह्णाति । तत्र चतुष्टय: मप्यत्र प्रथमतरं ग्रहणं प्रयुङ्क्ते । भावना तावन्न धात्वर्थविशेषाद्विनेतिकर्तव्यतां शक्नोति ग्रहीतुम् । गुणोऽपि च न धात्वर्थमनुपनीय स्वतन्त्रः शक्नोति तन्निरपेक्षभावनारहित. त्वान्निविशेषस्य च करोल्यर्थमात्रस्याननुष्ठयत्वादव्यापारत्वाच्च ग्रहीतुमित्याश्रयति । तथा, इतिकर्तव्यता गुणाभिमुखं गच्छन्ती न धात्वर्थमुल्लङ्घय शक्नोति गन्तुमिति तन्मुखे तावत्पतति । धात्वर्थोऽपि स्वयमितिकर्तव्यताकासः सन् गुणार्थमपि प्रस्थितामेता ग्रहणसमर्थः सन्किमिति परित्यजेत् । अतोऽत्र फलाय चोदितानामुक्थ्यादीनां ज्योति प्टोमाश्रयत्वेनावगतानामितिकर्तव्यतामाकाङ्क्षता प्रकरणेन दीक्षणीयादय उपनीयमानां मार्गान्तरामावादवश्यं तावज्ज्योतिष्टोममुखे पतन्ति । न ह्युक्थ्यादयः समाप्तिरूपास्तत्प- रिहारेण ग्रहीतुं समर्थाः । स्वमुखपतितांश्च न कथंचिज्ज्योतिष्टोमस्तानुपेक्षते । तदर्शन यति-नासौ साध्यस्याभवन्ती साधनेन संबध्यते । स हीतिकर्तध्यताविशेष एवं चोद्यते, अनेन फलम्य साधनमुक्थ्यादि साधकं कुर्यादिति । यथाऽसौ साधको भवति तथा कुर्यादित्यर्थः । ततश्च करोतिसंस्पर्शाद्भावनयैव संबन्धः । एवं च सति नास्ति स प्रकारो येन धात्वर्थ परिहृत्यानयेतिकर्तव्यतयोक्थ्यादयः साधकाः क्रियेरन् । क्रियायाम- साध्यमानायाम्-अननुगृह्यमाणायामित्यर्थः । ये तु तेनासाध्यमानायामिति-उक्थ्या १ गुण इति---काम्यो गुण इत्यर्थः । २ उक्तमिति-इन्द्रियकामाधिकरण इति शेषः । ३ ग्रहीतुमिति-इतिकर्तव्यतामिस्र्थः । ४ आनयति-धात्वर्थमिति शेषः । ।

·१०७० सातन्त्रवासिय शाबर भाप्यसमते--- [अ० पा०६ अ०१६] पनिपतति ।सा साधनस्य वा साध्यस्य वैति संविधमाना साध्यस्य अवितुमर्हति । नासौ साध्यस्याभवन्ती साधनेन संवध्यते । एवं हि स इतिकर्तव्यताविशेषश्योद्यते । अनेन साधनं साधकं कुर्यादिति । न चास्ति स प्रकारो, येनासाध्यमानायां क्रियायां तेन साधकः कृतो भवेत् । तस्मात्साधकस्यापीतिकर्तव्यताविशेषमभ्युपगच्छता साध्य- स्यापीत्येतदभ्युपगमनीयम् । साध्यश्च ज्योतिष्टोमः साधिकाः संस्थाः । तस्माज्ज्योतिष्टोमस्य तावत्सा, इतिकर्तव्यतति सिद्धम् । अथ कस्मान साधारणी! नित्यवदाम्नानात् । यदैव ज्योतिष्ठोमः, तदैव दीक्षा । दिनेति सबन्धयन्ति तेषां पूर्वप्रस्तुतेतिकर्तव्यताविशेषपरित्यागांदसंबद्धत्वम् । तत्र तत्रक्रियायां साध्यमानायामित्यनेन च पुनरुक्तत्वं स्यात् । तेन साधकस्यापि-- गुणस्य, इतिकर्तव्यतामिच्छता साध्यस्वासौ-धात्वर्थस्य, इत्येतदभ्युपगन्तव्यम् । एवं सामान्यलक्षणमुक्त्वा संप्रति प्रस्तुते विशेष योजयति साध्यश्च ज्योत्तिष्टोम इति । तस्मान तावत्केवलकाम्यार्थत्वम् । अथ कस्मान्न साधारणत्वमिति-बलवत्त्वेन द्वितीयपक्षो- पन्यासः । सिद्धान्तवाद्याह । नित्यवदाम्नानादिति । सर्वत्र हौकरूप्ये सति तन्त्रसंबन्धी घटते । न च धर्मान्प्रति ज्योतिष्टोमस्य संस्थानां चैकरूप्यमस्ति । धर्मा हि कामनिमित्तसंयोगाभावानित्यवदाम्नायन्ते, यदैव ज्योतिष्टोमस्तदैव दीक्षणीयादयः प्रयोक्तच्या इति । संत्यपि च ज्योतिष्टोमे विना पशु- कामादिनोक्थ्यादयो न संभवन्ति । न त्वेतासु ज्योतिष्टोमः कदाचिन्नास्ति । सर्वत्र समस्तात्मना प्रत्येकं जातिवत्समवेतत्वात् अत एते यथाम्नाता ज्योतिष्टोमेन सह संबध्यन्ते, नानित्याभिः संस्थाभिः । ननु सत्यप्यासामनित्यत्वे ज्योतिष्टोमस्यैकस्य नित्यत्वान्नित्यवद्धर्माम्नानं नित्यार्थत्वे न विरोत्स्यते । तित्याम्नान तावत्तं प्रति कृतार्थ भविष्यति । यदि तु तस्मिन्सत्येवानित्योऽप्यपरः संबन्धः कल्प्यते किं नो बाध्यते । यो ह्यनित्यार्थमेव नित्यवदाम्नायते स विरुध्यते नैवजातीयक इति । नैत- देवम् । एवं सति तन्त्रं तावत्परित्यक्तम् , अप्रयोजकलक्षणापन्नत्वात् । यदा हि नित्यवदाम्नानं नित्यार्थत्वेन तावद्विना न भवति क्लप्ते च तादर्थे निराकाङ्क्षीभूते पाठे प्रसङ्गादितरसंबन्ध इति न सामानविष्यम् । इतरथा ह्येवं धर्मविधिः स्यात् , नित्यमेताञ् ज्योतिष्टोमे धर्मान्कुर्यात्कदाचिच्च यदा पशुकामादयो भवन्तीति, तच्च - १ दीक्षते दीक्षणीयेति पा० । २एते-दीक्षणीयादयो धर्मा इत्यर्थः ।

·[अ०३पा०६२०१६] मीमांसादर्शने। ११०७१ यदा तु ज्योतिष्टोमे पशुकामस्तदोक्थ्यसंस्था । सर्वदा ज्योतिष्टोमे धर्माः कर्तव्याः । एकदोक्थ्यसंस्था । तत्र सर्वदा ज्योतिष्टोमस्य धर्माः कर्तव्याः। ते चोक्थ्यादिसंस्थस्यार्थेनेति पूर्वमुत्सरेण विरुध्यते, यदि सर्वदा, नोक्थ्यादीनामर्थेन । अथोक्थ्यादीनामर्थेन, न सर्वदा, उभयं विप्रतिषिद्धम् । तस्मान्न साधारणी । नित्यवदाम्नानं च यद्यनित्यस्य स्यात् , नित्यवदाम्नानं तदनित्यं क्रियेत । तत्र नित्यपदाम्नानं बाध्येत । तस्मान्नित्यं संस्थस्य ज्योतिष्टोमस्य, न काम्यस्योक्थ्यादिसंस्थस्ये. ति ॥ ४३ ॥ अपि वा द्विरुक्तत्वात्मकतेभविष्यन्तीति ॥४४॥ नन्वग्निष्टोमसंस्थाऽपि काम्या श्रूयते । वे हि तत्राऽऽम्नाने । एक नित्यवदेकं काम्यम् । तत्र द्वयोर्वाक्ययोः सामर्थ्यानित्य एव स कामो भविष्यति । नित्यताविघातो नास्तीत्याग्निष्टोमसंस्थस्य ज्योति- टोमस्य दीक्षणीयांदयो धर्मा भविष्यन्तीति ॥ ४४ ॥ विप्रतिषिद्ध मेकस्य विधानस्य । ननु द्वावेतो प्रकरणाम्नानानुमितो विधी । तयोरेको नित्यवद्विधास्यति, अपरश्यानित्यवदिति । सत्यं प्रयोगवचनयोमदादविप्रतिषेधः प्रयोज्यवचनानि तु नित्यानित्यप्रयोगवचनानुविधानाद्विप्रतिषिध्यन्ते । तेनैषां नित्य, त्वाविघातमिच्छताऽवश्यं ग्राहकमपि तद्भयमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अतश्चाव्यभिचाराज्ज्यो- तिष्टोमार्थत्वमेव युक्तमिति । नन्वग्निष्टोमसंस्थापि काम्यति-यदा सर्वसंस्थाना- मनित्यत्वं, न च तद्व्यतिरिक्तं नित्यं विचिज्ज्योतिष्टोमरूपमस्ति तदा ज्योतिष्टोमेन नित्यवद्रहणातद्वारभतेन तुल्यकल्पमेव सर्वासा धोपनयनमिति व नित्यः प्रयोग इत्यनवधारणात्केवलानित्यार्थ बलाद्वैकल्पिकन्यायेन भविष्यतीत्यत आह–स नित्यस्य समत्वादिति । समो हि ऋत्वर्थपुरुषार्थी विधी तो हि द्वावालोच्य ' एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथक्त्वम् इत्येवमग्निष्टोमान्तस्य नित्यस्यैव कामसंयोग इति । इत. रस्य तु केवलकामसंयोगादनित्यत्वमिति विशेषः । तेन यद्यपि प्रयोगणेयमनित्या तथाऽपि ज्योतिष्टोमस्य नित्यत्वादेतस्याश्च तं प्रति प्रातिरूपेण नित्यत्वात्तद्गृही. तधर्मपरभागलामाच्चानिष्टोमस्येत्येव धर्मागां व्यपदेशः अथ वोक्थ्यादिष्वपि प्राहिद्वये सति ज्योतिष्टोमांशेन या प्राप्तिः सोपदेशेन, योवथ्यांशेन साऽतिदेशात्मिकेति विवेकः ॥ ४३ ॥ ४४ ॥ . - १ नित्यसंस्थस्योति-अमिष्टोमसंस्थस्य ज्योतिष्टोमस्येत्यर्थः अ० पा० ३ ०-३ ·जानाम् । यद्यग्निष्टोमो जुहोति, यद्युक्थ्यः, परिधिमनक्ति, न जुहोतीति १०७२ सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०६० १६] वचनात्तु समुच्चयः ॥ ४५ ॥ अथ यदुक्तं, द्वितीयतृतीयदर्शनं समानविधित्वेऽवकल्पते नान्यथेति । वचनं तद्भविष्यति, न दर्शनम् । ऐन्द्राग्न उक्थ्ये द्वितीयो विधीयते । तयेन्द्रः पोडशिनि तृतीयः ॥ ४५ ॥ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् ॥ ४६ ॥ इतश्च पश्यामः प्रकृतिविकारभाव इति । कुतः । प्रतिषेधात्पूर्वलि. -- होमाभावदर्शनं न स्यात् । प्राप्ते निमित्ते वचनप्रामाण्यात्सामानविध्ये । गुणविशेषादेकस्य व्यपदेशः ॥ ४७ ॥ अथ यदुक्तं व्यपदेश इति । एकस्यैवाधिकृतस्य यथोक्तेन न्याये- विशिष्ट विधानस्य नातिमारः ॥ ४५ ॥ ऋतुकरणेषु चोत्तरविधौ यत्पूर्वाभावमनुवदति स विकारपक्षेऽवकल्पते । चोदकप्रा. तस्य चोत्तरेण पूर्वस्य बाधितत्वात् । सामानविध्ये हि प्रत्यक्षानिमित्तसंनिधानात्प्राप्ते निमित्ते नैमित्तिकमवश्यं कर्तव्यमिति समुच्चयः स्यात् । तत्र प्रतिषेधः पृथग्विधेरुपग- म्यमानो वाक्यं भिन्द्यात् । न पत्र द्वितीयतृतीयादिवद्विशिष्टविधिरवकल्पते । विधिप्र. तिषेधयोपिप्रतिषेधात्, पर्युदासासंभवाच्च । सर्वश्वेह समीयपशुविषयः पूर्वपक्षवायुक्तो न्यायः सिद्धान्तत्वेनानुसंधातव्यः। संस्थानिमित्तत्वे हि सामानविध्येऽपि निमित्ताभावाद- भावदर्शनमुपपद्येतैव । सिद्धान्तेऽपि चादृष्टार्थत्वात्समुच्चयप्रसङ्गे सति ऋतुकरणस- माख्या प्रकृतिलिङ्गमिति योज्यम् । केचित्पुनराहुः । प्रचरणीहोमशेषप्रतिपत्तिवद्धो. मस्य परिध्यञ्जनेन प्रतिपादित सामानविध्येऽप्यभावः सिध्यतीति । तत्र तु वाक्येन स्वतन्त्रे विधीयमाने कथमप्रस्तुतं प्रतिपत्तित्वमवगम्यत इति वक्तव्यम् । सत्यपि च होमेन प्रतिपादने यात्रता परिध्यञ्जनशब्दार्थो निर्वर्तते किंचिच्च श्रुत्योच्यते तावत्पुनः संभवत्येव । तस्माद्यथोक्तेन न्यायेन दर्शनमेवेदमभावसंकीर्तनम् ॥ ४६ ॥ यत्वप्रकृतस्य यदिशब्दोपबन्धो द्वादशाहादिवन्नावकल्लत इति । नोक्थ्यादीनामन्यै. रप्रकृतैस्तुल्यता । यद्यपि ह्येषां नित्यानित्यसंयोगविरोधात्मकरणमग्राहकमितिकर्तव्यता- यास्तथाऽपि संनिहितत्वाद्यदिशब्दव्यपदेशं लभन्ते । प्रस्तुतगुणिद्वारेण वाऽप्रस्तुतानामपि गुणानां प्रस्तुतव्यवहारः संभवति । प्रकरणप्राप्तं त्वग्निष्टोमग्रहणं नित्यानुवादः । अथवा स्तोत्रनिगिनत्वप्रतिपादनपरत्वादर्थवदेवेन्यदोषः । किं भवति प्रयोजनम् । फलचमसवदे. । १ सामान्यविधेरिति पा०।

·Bream न [म.इपा०७अ० १] मीमांसादर्शने । १८७१ नायमनधिकृतेन गुणेन व्यपदेशः । अनिष्टोमग्रहणं चानुवाद इति ॥४७॥ इति श्रीशवरस्वांभिकृतौ मीमांसामाध्ये तृतीयस्याध्यायस्य षष्ठः पादः। अथ तृतीयेऽध्याये सप्तमः पादः ।। [3] प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य ॥ १ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासी, तत्र बहिवर्धिर्माश्च, तथा वैदिवेदिधर्माश्च । तत्र संदेहः । किं बर्हिरादयो बहिरादिधर्माश्च प्रधानस्योताङ्गप्रधानानामिति । किं तावत्मासम् । प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रधानस्य । प्रधानस्यैवंजाती. देवेति केचित् । इदं तु वक्तव्यम् । सत्यमेतत्प्रयोजनं न तु सर्वधर्मेषु । यावन्तो हि सदो. मानादिषु गुणकामास्ते सत्यप्यतिदेशे स एवौपदेशिक आश्रयोऽस्तीति न विकृत्यन्तर- मवन्तीति न सिध्यन्ति । संस्थासु तु यद्यध्यङ्गफलं नातिदिश्यते तथाऽपि स्वयमार्थत्वान त्पुरुषस्य चिकीर्षमाणस्य गुणोपादित्सायां यथाश्रुताश्रयसंभवे नानुपपत्तिर्गुणकामानाम् । अतो यन्मात्रमुक्थ्यादिसंस्थानिमित्तमुक्थ्यग्रहणस्तोत्रशस्त्राद्यप्राकृतं तत्र यदितरग्रह- स्तोत्रशस्त्रधर्मातिदेशेन किंचिद्गुणकामगतं प्राप्नोति तन्न भवतीति प्रयोजनम् । तथेदम परं, यदि समानविधानं तत अव्यक्तासु तु सोमस्य' इत्यनेन न्यायेन ये ज्योतिष्टोमविकारा विज्ञायन्ते तेषु सर्वाः संस्था विल्कपर्ने, सिद्धान्ते त्वग्निष्टोमसंस्थैवैका प्रवर्तते । यत्र चोक्थ्यादिविशेषचोदना तत्रैव केवलं तद्धर्मप्राप्तिरिति प्रयोजनं सिद्धम् ॥ १७ ॥ (इति-गुणकामांनामाश्रयेण सह सामानविध्याभावाधिकरणम् ॥ १६ ॥) इति श्रीमदृकुमारिलविरचिते मीमांसाभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्य षष्ठः पादः । समानासमान विधानाधिकारेणैवैतदपि प्रस्तूयते वाक्यप्रकरणविरोधाविरोधद्वारेण । दर्शपूर्णमासप्रकरणस्था वेदिः तद्धर्माश्च खननादयस्तथा बर्हिस्तद्धर्माश्च लवनादयः किमर्था इति । यद्यपि । वेद्यां हवीपि । बर्हिषि हवींषि बहिर्जुनाति ।। वेदि खनति ' इति चाविशेषितेन वाक्येनाङ्गप्रधानार्थत्वबुद्धिर्भवति । तथाऽपि स्वातन्त्र्ये १ ( अ० ८ पा. १ अ० ९ स. १६)। २ प्रवर्तन्त इति शेषः । धर्मप्रदेशका भवन्तीति बावद।

·१०७४ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७अ०१] यका धर्माः । कस्मात् । प्रकरणविशेषात् । प्रधानांना हि प्रकरणं, नाङ्गानाम् । प्रकरणेन चैषां संवन्धः । तस्मात्प्रधानस्य ॥ १ ॥ सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ॥ २ ॥ सि. सर्वेषां वाऽङ्गप्रधानानामिमे धर्माः । नात्र शेषत्वं प्रकरणाद्भवति । सति लौकिकेष्वपि गृहाच्छादनार्थेषु बर्हिःपु धर्मप्रसतावानर्थक्यावश्यमपूर्वसाधनता- कारितः संबन्धोऽभ्युपगन्तव्यः । सा चापूर्वसाधनता न वाक्यसामर्थन प्रतीयत इति प्रकरणाल्लब्धव्या । ततश्च प्रधानमात्रस्य तत्प्रकरणमित्यनेन विशेषेण प्रधानस्यैव धर्मा गम्यन्ते । सत्यपि च प्रकरणस्याविशेषकत्वे ग्राहकत्वेनैव विशेषरूपेण विनियोजकत्वा- द्विशेषस्थापनहेतुत्वमित्युक्तम् । असंयुक्तमिति च सत्यपि वाक्येन हविर्हि संयोगे प्रकरणविरोध्यर्थासंयोगाभिप्रायम् । शक्यौ हि हविहिःशब्दो प्रकरणेन समावेश- यितु नाहीनवदसंबद्धाविति मन्यते । ॥ १ ॥ सर्वेषां वाक्यसंयोगाविशेषादित्युक्तमेव । यत्तु प्ररकणं विशेषेण विनियोजकमिति, तत्राऽऽह-अतत्प्रयुक्तत्वात् । न प्रकरणमिह विशेषकं भवतीत्यर्थः । कथं पुनः स्थित प्रकरणस्य विनियोजकत्वं निवर्तते, कथं वा तादयलक्षणव्यतिरिक्तं च बहुदोषमुपका- रलक्षणं शेषत्वं प्रतिज्ञायते । उच्यते । नैव प्रकरणस्यैवजातीयकेषु विनियो. जकत्वं स्थितम् । 'असंयुक्तं प्रकरणात्' इति युक्तम् । यत्तु विरोधो नास्तीति । कथं नास्ति, यदा बर्हिषां प्राधान्यात्प्रत्येकं धर्मसंबन्धे सति अङ्गार्थत्वमपि ज्ञायमानं प्रकर- णानुरोधेन व्यावयते । परस्तु येन कारणेन वाक्यस्यातिप्रसरे बाधिते निर्विरोध प्रकरणमवगतवानिदानी तदुपन्यस्यति लौकिकेऽपि प्राप्नोति ततश्चाऽऽनर्थक्यमिति । तस्योत्तरमेतदेव वक्तव्यम् । स्वरसप्रवृत्तं वाक्यं यावत्येव विस्पष्टमानर्थक्यं तावन्मात्रा. देव निवर्तताम् । न चाङ्गबहिषां लौकिकवदानर्थक्यम् । अतस्तत्र भविष्यति । न १ तत्प्रकरणामिति-दर्शपूर्णमासप्रकरणमित्यर्थः। २ ( अ० ३ पा०४ अ० ५) जञ्ज. भ्यमानाधिकरणे भाष्यकृद्भिरिति शेषः । ३ बहुदोषमुपकारलक्षणं शेषत्वमिति । अयमाशयः । अद्युपकारकत्वं शेषत्वं तदा कृष्णदीनामपि परम्परया यागाद्युपकारकत्वाद्यागाङ्गतापत्तिः । यदि विहितत्वघटितं. तद्विवक्ष्यते तदाऽपि ' गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति वाक्येन पावडाग- तया विहितस्य गोदोहनात्य प्रणयनोपकारकत्वात्तदङ्गत्वापत्तिः । अथान्यानुपकारकत्वघाटितं तदा गोदाहनस्य प्रणयनान्पशूपकारक स्वान्नातिप्रसङ्ग इति चेत् । गोदोहनस्य पश्वङ्ग त्वमेव न स्यादि. त्यादिबहुदोषग्रस्तत्वादवश्यं परोहेशप्रवृत्तकृतिकारकत्वेन विहितत्वरूपमेव शेषत्वं निर्वाच्यमिति । ४ ( अ० ३ पा० ३ अ० ४ सू० ११)।

·MyPritispara [अ०३पा० अ०१] मीमांसादर्शने। - उपकारलक्षणं हि तत् । यद्यस्योपकरोति, तत्तस्य शेषभूतम् । सर्वेषां चाङ्गप्रधानानामिमे धर्मा उपकुर्वन्ति । कथमवगम्यते । वाक्यात् । वेद्यां हवींष्यासादयति, इति हविर्मात्रं वाक्याद्भ्यते । प्रधानहवींषि प्रकरणात् । वाक्यं च प्रकरणादलीयः । तस्मादर्हिषि हवींष्यासा- दयतीति । आह । यदि प्रकरणं वाक्येन वाध्यते, लोकेऽपि वहिषा- मिमे धर्मा उक्ता भवन्ति । तत्र को दोषः । सर्वत्र धर्माः कर्तव्याः प्राप्नु- वन्ति । उयच्ते । प्रकरणादर्शपूर्णमासयोरुपकारका एवेति गम्यते । तस्मा. ल्लौकिकेषु न कर्तव्याः । एवं चेदङ्गान्यपि न दर्शपूर्णमासशब्दकानि । तस्मात्तेष्वपि न प्राप्नुवन्ति । उच्यते । यद्यप्यङ्गानि न दर्शपूर्णमास- शब्दकानि, दर्शपूर्णमासयोरुपकारकाणि । एषु क्रियमाणा धर्मा दर्श- पूर्णमासयोरुपकरिष्यन्ति । तस्मादङ्गप्रधानेषु कर्तव्या इति ॥ २ ॥ आरादपीति चेत् ॥ ३ ॥ पिण्डपितृयज्ञेऽपि बर्हिर्धमपुज्येत । सोऽपि दाते बर्हिषि वर्तते । तस्य चापि बहिषाऽस्ति प्रयोजनम् । तदप्याराच्छिष्टधर्मवत्स्यात् ॥ ३॥ न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ॥ ४ ॥ न तस्य बहिरेतैर्धर्मधर्मवत् । वाक्यं ह्येकं दर्शपूर्णमासाभ्यां सह चातिप्रसज्यत इति । अनेनैव चाभिप्रायेण, उपकारलक्षणं हि तदिति तादर्थ्यमेव फलेन व्यपदिष्टम् । यदर्थं हि कल्प्यमानं प्रयोजनवद्विज्ञातुमाकासितोपकारनिष्पत्त्या शक्यते तदर्थं कल्पनीयम् । यत्तु भाष्यकारेणातिप्रसङ्गनिवृत्त्यर्थ प्रकरणादित्युक्तं तदुत्तरपरिचोदनानवतारप्रसङ्गादतित्वरितोक्तमित्युपेक्षणीयं तावत् ॥ २ ॥ यदि ह्यानर्थक्याल्लौकिकार्हिषो धर्मनिवृत्तिस्ततो यत्र तदानर्थक्यं नास्ति कर्मान्त- रार्थे बर्हिषि, तत्र प्रवृत्तिः प्राप्नोति । यदि तु कश्चित्तन्निवृत्त्यर्थो हेतुः सोऽङ्गेष्वप्य- विशिष्टः । तत्र सौर्यादिवितरथाऽप्यतिदेशेन सन्त्येव धर्मा इत्युपदेशातिदेशप्रातिरहि. तत्वापिण्डपितृयज्ञ उदाहरणम् । अपूर्वो ह्ययमनङ्गं चेति स्थास्यति । तेनात्यन्ता- निष्टप्रसङ्ग इति ॥ ३ ॥ भवेदेतद्यदीदं वाक्यं स्वतन्त्रं स्यात् । बहिर्वेदितद्धर्माणां तु यद्वाक्यं तदर्शपूर्ण- १ उत्तरपरिचोदनेति-आरादपीति चेत् ' इत्यनेन क्रियमाणपरिचोदनेत्यर्थः । अत इदं भाष्यं न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' इत्यत्रोत्कृष्य व्याख्येयमित्याशयः । २ ( अ० ४ पा० ३ अ० ८ सू० १९) इत्यत्रेति शेषः।

·१०७६ सतन्त्रवातिकशावरभाध्यसमेते [अ०३पा० ७१०१] धर्माणाम् । तेन दर्शपूर्णमासयोरुपकारका धर्माः, यदर्शपूर्णमासाथै, तत्र प्राप्नुवन्ति, नान्यत्र । तस्मात्पिण्डपितृयज्ञपर्हिषो न भविष्य. न्ति ॥४॥ a । मासाभ्यां सहैकम् । तेन वाक्येन सहकवाक्यतां गतमित्यर्थः । तेन यत्तदेकवाक्यान्त. र्गतं बर्हिस्तस्यैवैतद्धर्मप्राप्तिर्न भिन्नवाक्यगतस्य । न च पिण्डपितृयज्ञबहिर्दर्शपूर्णमास- वाक्यान्तर्गतम् । अतो न संभन्स्यत इति । ननु यदि दर्शपूर्णमासाभ्यां सहकवाक्य- त्वमिष्यते ततस्तत्प्रकरणं मुक्त्वा नान्येन लभ्यते । तच्च प्रकरणं प्रधानमात्रस्यैवेत्यङ्गा- नामसंबन्धः प्राप्नोति । नैष दोषः । सर्वथा लवनखननादयस्तावन्न साक्षादङ्गेन प्रधानेन वा संबन्धुं शक्नुवन्ति । यत्र वेदिवहिषी तत्र गमिष्यन्ति । वेदिबर्हिषोरपि हविरा- सादनेन संबन्धः । तच्च दर्शपूर्णमासप्रयोगवचनगृहीतमासादनं संबध्यते । एवमङ्गहविरासादनमपि तत्रान्तर्गतं, साङ्गस्य प्रधानस्यैकप्रयोगत्वात् । ननु च यथा प्रयाजादय एकप्रयोगवचनगृहीतत्वेऽपि 'गुणानां च परार्थत्वात् । इत्येवं परस्परागत्वं न प्रतिपद्यन्ते तथाऽङ्गहविःसंबन्धं बर्हिर्ने प्रतिपद्यते । नैतदेवम् । यथैव हि प्रधानहविरासादनमणतया संबध्यते तथाऽङ्गहविरासादनमप्यङ्गाङ्गतया संमत्स्यते । यदि च यदर्शपूर्णमासाथै हविस्तहर्हिष्यासादयतीत्येवं करप्येत ततस्तन्मात्रस्यैव स्यान्न त्वेवम् । अस्याऽऽनर्थक्यमयात्तु स्वरूपेऽतिक्रम्यमाणे किमेवमतिक्रमोऽस्तु यह. शपूर्णमासार्थमुत यदर्शपूर्णमासोपकारीति । यदि तादर्थं गृह्यते वाक्यस्यातिदूरं सं. कोचः क्रियेत । तदुपकारित्वग्रहणे तु बहुतरविषयत्वं भवति । यथा च तद्भवति तद्- नुग्रहीतव्यम् । अङ्गाङ्गमपि विनाऽपि तादर्थेन तदुपकारीति विज्ञायते । तावन्मात्र- मेव च तदारं युक्तं न तादर्यम् । अनुपकारिण हि स्थितं नोपकरोति नातदर्थे । तथा च ' परीर्थे त्वर्थसामान्यम् ' इति वक्ष्यति, विनाऽपि तादयेनाभ्युदितेष्टयां दधि. पयसोस्तदुपकारमात्रदर्शनात्मणीताधर्मप्राप्तिर्भवतीति । तस्मादेवं प्रकरणादेकवाक्यत्वं कल्प्यते यस्मिन्नक्रियमाणे दर्शपूर्णमासापूर्व न सिध्यति तत्र तत्र कर्तव्या इति अङ्गहविभिरपि च विगुणैः प्रधानापूर्वं न निष्पद्यते । तस्मात्प्रधानापूर्वप्रयुक्तानामेवाङ्गे- ध्वपि क्रिया युक्तेति ॥ ४ ॥ - १ (अ० ३ पा० १ ० १२ सू० २०)। २ (अ० ९ पा० २ अ० १४ सू० ४४)। ३ इति वक्ष्यति-इति सूत्रेण पूर्वपक्षयित्वा क्रियेरन् वाऽर्थनिवृत्तेः ' इति सिद्धान्तसूत्रेण वक्ष्यतीत्यर्थः । ४ अभ्युदितध्यामिति- यस्य हविर्निरुप्तं पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदियात् , स त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् । ये मध्यमाः स्युस्तानमये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्चर्क, येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चरुम् ' इति वाक्येन दर्शपूर्णमासयोरकालोपक्रमानिमित्तदो अपरिहारार्थतया विहितायामभ्युदितेष्टावित्यर्थः ।

·[अ०३पा० अ०२] मीमांसादर्शने १०७७ लिङ्गदर्शनाच ॥ ५॥ लिङ्गं भवति । एवमाह । स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति, ततो हि प्रथमावाज्यभागौ यक्ष्यन् भवति, इत्यभिधारणस्याऽऽज्यभागार्थ. तां दर्शयति ॥ ६॥ [२] फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य ॥ ६ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे केशश्मश्रुणोर्वपनं पयोव्रतानि तपश्चाऽऽम्नातानि । तेषु संदेहः । किमङ्गपधानार्थानि, उत प्रधानार्थानि । किं तावत्माप्तम् । अङ्गप्रधानार्थानीति पूर्वेण न्यायेन प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । स्वामि. युक्तमेतत् । तस्मात्प्रधानस्य । कस्मात् । फलसंयोगात् । पुरुषस्य यागेनायं संबन्धः । यागोऽपूर्वस्य दाता । पुरुषः प्रतिग्रहीता। नन्व- यदि चैवजातीयकमङ्गप्रधानार्थ ततः । प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयति । इत्येतद प्रधानार्थम् । तत्र च क्रमवाक्येष्वयं क्रमो न्यायप्राप्तः सिद्धवदुच्यमानो हेतुवन्निगदोऽ- र्थवत्त्वादुपपद्यते ' स वै ध्रुवामेवाग्रेऽभिधारयति' । कुतः । ' ततो हि प्रथमावाज्यभागी यक्ष्यन्भवति ' इति । यद्याज्यामागहविरप्यभिघारणीयं तत एवं वक्तव्यम् । अन्यथा हि ध्रुवायामुपांशुयानार्थेन केवलमभिधारणं स्यात् । तत्र न चाग्रेऽभिधारणं स्यात् । न च ततो हि प्रथमावाज्यमागौ ' इति हेतुः समर्थेत । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति ॥ ५॥ ( इति-बर्हिरादीनामङ्गप्रधानसाधारण्याधिकरणम् ॥ १ ॥) वै " याजमानास्तु तत्प्रधानत्वात्कर्मवत् ' इत्यनेनाधिकरणेन येषां याजमानत्वं सिद्धं ते किं यजमानस्य कर्तृत्वांशेनाङ्गप्रधानार्था उत भोक्तृत्वांशेन केवलप्रधानार्था इति । किं प्राप्त । पूर्वेणाधिकरणेन सर्वार्थत्वम् । सर्वार्थ हि यजमानेऽवस्थिताः शक्नुवन्ति सर्वेषामुपकर्तुम् । न च व्यावृत्तिकारणमस्तीति प्राप्तेऽभिधीयते । येनैव हेतुनैतेषां स्वामिगामित्वनिश्चयः । तेनैव तु प्रधानार्थप्रतिपत्तिरपि स्फुटा ।। यदि ह्येते कर्तृत्वांशपातिनो भवेयुस्ततः सर्वार्थत्वं प्रतिपद्येरन् । भोक्तृत्वांशस्था- स्त्वते । स हि तैर्विना नोपद्यते । कर्तृत्वं तु तदभावेऽपि यथा भवति तथा सर्वलो. १ ( अ० ३ पा० ८ अ० २ सू० ४ ) । २ नोपपद्यत इति-भोक्तृत्वांशस्यादृष्टरूपत्वेनानि- तिप्रकारत्वादिति शेषः।

·सतन्त्र धातिषशाबरभाप्यसमेते-- [अ०३ पा०७०३] परोऽप्यस्ति संबन्धः । यागो निर्वयः, पुरुषोऽभिनिर्वर्तक इति । फलेन तु संबन्धो भविष्यतीत्येवमर्थः पुरुषः श्रूयते । न हि यागं स साध. यति । यागः सत्तया संभन्स्यत इति । किमिति तहि । निर्वतयतः फलं भवतीति । संस्काराश्च संस्कुर्वन्तीत्युच्यन्ते । यत्तस्य संस्कर्तव्यस्य प्रयोजनं, तत्र सामर्थ्य जनयन्तीति । फलं च ग्रहीतुं पुरुषस्य प्रयो- जनं, न यागमभिनिर्वर्तयितुम् । तस्माद्ये पुरुषसंस्कारास्ते पुरुषं फल- प्रतिग्रहणसमर्थ कुर्वन्ति, न यागनित्तिसमर्थम् । आह । यदि याग- निवृत्तौ न सामर्थ्य जनयन्ति, कथं तर्हि यागधर्मास्ते भवन्ति । उच्यते । यागस्य स्वार्थ साधयतः साहाय्ये वर्तन्ते । कश्च तस्य स्वार्थः । यदस्य कर्ता फलेन संबध्यते । तस्मात्स्वामिसंस्काराः प्र. धानार्थी इति ॥ ६॥ [३] चिकीर्षया च संयोगात् ॥ ७ ॥ पू. ज्यौतिष्टोमे श्रूयते, षट्त्रिंशत्मक्रमा प्राची, चतुर्विंशतिरग्रेण, जघनेन, इयति शक्ष्यामहे, इति । तत्र संदेहः । किमेषा वेदिरङ्गप्रधा- नार्था, उत प्रधानार्थेति । किं तावत्प्राप्तम् । चिकीर्षया च संयोगात्, গিয়- कप्रत्यक्षम् । ऋत्विजामपि च तत्संभवान्नैव तेभ्यो निवृत्तिः स्यात् । अभीष्टे चार्थे योग्यताधानमाकाङ्क्षति । यत्र च योग्यत्वमनुपजातम् । न तु यजमानस्य कर्तृत्व. स्वरूपमभीष्टम् । न च प्रागेभ्यो न निष्पन्नम् । योग्यता चाऽऽधानाः क्रियाः संस्कारा इत्युच्यन्ते । तस्माद्भोक्तृत्वांशं भजन्ते । यस्य च कर्मणः प.लं यजमानेन भुज्यते तद्देशस्थास्तस्यैवोपकर्तुं शक्नुवन्ति नान्यस्य । प्रधानरय फलं पुरुषैर्भुज्यते नाङ्गानां, ऋत्वर्थत्वात् । तस्मात्प्रधानस्यैवंजातीयकाः । आह । यदि ऋतोर्निर्वर्तकांशे न पतन्ति तत् , फलस्यैवाझं प्राप्नुवन्ति । नैष दोषः । एष एव हि प्रधानस्योपकारो यदस्य फलग्रहणाय योग्यः कर्ता क्रियते । ततश्च यथैवान्यान्यदृष्टार्थान्यङ्गानि फलयोग्यतामपि कुर्वन्ति नाङ्गत्वात्पच्यवन्ते तथैवैतेऽपि द्रष्टव्याः । प्रयोजनमग्नीषोमीयादिविकारेषु गमनं वपनादीनामगमनं सिद्धान्ते ॥ ६ ॥ ( इति-यजमानसंस्काराणां प्रधानमात्रार्थताधिकरणम् ॥ २ ॥) - १ तत्-तदेत्यर्थः । २ अन्यान्यदृष्टार्थानीति-आरादुपकारकाण्यङ्गानीत्यर्थः । ३ एतेऽपीति-याजमानाः संस्कारा अपीत्यर्थः ।

·[अ०३पा०७अ०४] मीमांसादर्शने १०७९ प्रधानार्थेति । का चिकी । इयति शक्ष्यामह इति । यचिकीर्षितं, तस्यार्थेनै पा श्रूयते, शक्ष्यामहेऽरयां कर्तुमिति । प्रधानं च तस्य चिकी. र्षितं, नाङ्गानि । प्रधानं हि फलवनाङ्गानि । आह । यद्यङ्गानि न चिकीर्षितानि, किमर्थ नियन्त इति । उच्यते । अचिकीर्षितान्यप्यङ्गानि क्रियन्ते, यद्यपि तानि न चिकीर्घ्यन्ते, तथाऽपि तैरचिकीषितैरन्यच्चि. कीयते । तस्मात्तानि क्रियन्त इति । यच्चिकीर्षितं तस्य वेदिः । तस्मा- प्रधानार्थति । स्थितं तावदपर्यवसितम् ॥ ७ ॥ [४] तथाऽभिधानेन ॥ ८ ॥ पू० स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र श्रूयते, चतुर्होत्रा पौर्णमासीमभिमृशेत् , पञ्च- होत्रा अमावास्याम् : इति । तत्र संदेहः । किमङ्गप्रधानार्थमभिमर्शनमुत प्रधानार्थमिति । किं तावत्प्राप्तम् । प्रधानार्थमिति । प्रधाननामधेयं च तत्पौर्णमास्यमावास्येति च । तस्मात्प्रधानस्यामिमर्शन मिति ॥८॥ तद्युक्ते तु फलश्रुतिस्तस्मात्सर्वचिकीर्षा स्यात् ॥ ९ ॥ सि. स्थितादुत्तरम् । यदुक्तं प्रधानं चिकीर्षितं नाङ्गानि । तस्मात्मधा- नस्य वेदिरिति । तन्न । तद्युक्ते फलश्रुतिः । साङ्गगत्फलं श्रूयते । तस्मात्साङ्गं चिकीर्षितम् । यद्यप्यङ्गानि न धिकर्षितानि, तथापि R पूर्वेणैव न्यायेन सौमिकी बेदिः केवलप्रधानार्था विज्ञायते । इयति शक्ष्यामहेऽस्यां कर्तुमिति यच्चिकीर्षितं तदुद्देशेनैवमभिधीयते । फलवच्चिकीर्षितं नाङ्गानि । अचिकीर्षि- तत्वे सति चिकीर्षितसिद्धयर्थत्वेन करणात् । एवमपर्यवसिते चिन्तान्तरं तावत्प्र. स्तौति ॥ ७ ॥ संयोगादिति वर्तते । पौर्णमास्यमावास्याशब्दयोः प्रधानमात्रवचनत्वात् ' आनर्थ क्यात्तदङ्गेषु ' इत्येवमवतरतोः प्रधानहविःप्वेव केवलेषु प्रवृत्तिः । तस्माश्चतुर्होत्रा मन्त्रेण पञ्चहोत्रा च प्रधानहविर्मात्रमभिम्रष्टव्यम् ॥ ८ ॥ वेदेर्देशविशेषात्मकत्वाद्देशकालयोश्च श्व साङ्गप्रधानप्रयोगविषयत्वावधारणात्सर्वार्थत्वम् । योऽपि चिकीर्षासंयोगः सोऽपि फलप्राप्तेः प्रयोगाधीनत्वात्तद्विषय एव ज्ञायते । तस्मा साङ्गप्रधानार्थेयमित्यवधारणादगार्थाऽपि स्यात् । एवं चै सति अग्नीषोमीयादिविकारेषु १ अचिकीर्षितान्यङ्गानि, इति पा० । २ (अ० ३ पा० १ अ० ९ १० १८) । ३ सिद्धान्त प्रयोजनमाह-एवं च सतीलादिना । पूर्वपक्षे च व्यतिरेकेश प्रयोजनं सुज्ञेयमित्याशयः ।

·१८० - सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेत- [अ०३५/०७१०४] वेद्यां कर्तव्यानि । अन्यथा न साङ्ग वेद्यां कृतं भवति ॥ ९ ॥ गुणाभिधानात्सवार्थमभिधानम् ॥ १० ॥ सि. यदुक्तं, प्रधाननामत्वात्पौर्णमासीशब्दस्यामावास्याशब्दस्य च प्रधान हविषामभिमर्शन मिति । नैतदेवम् । अङ्गहविषामप्यभिमर्शनं स्यात् ! कुतः । गुणाभिधानात् । गुणोऽभिमर्शममित्यभिधानं भवति । कतमत्तदभिधानम् । यद्गुणोऽभिमर्शनामिति ब्रूते । पौर्णमासीममावा- स्यामिति च द्वितीयान्तं पौर्णमास्यर्थमभिमर्शनं कर्तव्यम् , अमावास्या- थमभिमर्शनं कर्तव्यमिति । अतो यत्र यत्र क्रियमाणं पौर्णमास्याममा- वास्यायां वोपकरोति, तत्र तत्र कर्तव्यम् । यद्यत्पौर्णमास्याममावा- स्यायां वाऽभिसंबध्यते, साक्षात् , प्रणाड्या चा, तत्र तत्र क्रियमाणं तयोरुपकरोति । तस्मात्प्रधान हविषामङ्गहविषां च कर्तव्यमिति ॥१०॥ । निरूढपश्वादिषु कर्तव्या ॥ ९ ॥ ( इति-सौमिकवेदेरङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् ॥ ३॥) द्वितीयया यस्माद्गुणभूतमभिमर्शनं विज्ञायते तस्मात्सर्वार्थमित्यसंबद्धम् । स्थित एव गुणत्वे तद्विशेषचिन्तेयं प्रस्तुता । सुतरां च प्रातिपदिकार्थानुसारिणा द्वितीयार्थेन प्रधानहविर्मात्रगुणत्वं प्राप्नोति ।। तस्मादनुपपत्तिरेव । यच्च पौर्णमास्यर्थममावास्या- थमिति चोक्तं तदपि पूर्वपक्षमेव साधयति । तेनैवं वक्तव्यम् । पौर्णमासीमाभिव मृशेत् । इत्यत्र कालकर्मतत्समुदायानामननिम्रष्टव्यत्वात्पर्णिमासी मिति गौणेन भवि. तव्यम् । तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोर्यद्यपि प्रत्ययार्थस्य प्राधान्यात्प्रातिपादक गौणमित्या- पद्यते तथाऽन्यत्र तावताऽप्यभिम्रष्टव्यविशेषानवगमात्समस्तस्नुवादिविषयसंशयोपप्लवे सति विशेषोऽन्यत एव लब्धव्य इति साकाङ्क्षत्वादसंदिग्धार्थपरिग्रहार्थ प्रथमप्रती- तत्वेन च प्रातिपदिकार्थ मुख्यमाश्रित्य विभक्तिः सप्तम्यर्थेऽवकल्पते पौर्णमास्यामिति । तदेव चात्राऽऽकाक्षितम् । आसन्नहविरधिकारविधिनाऽभिम्रष्टव्यविशेषस्यावधारितत्वात् । अतः कालद्वारेण प्रयोगद्वारेण वा व्यवस्थार्थमेवेदं श्रवणमिति हविर्मात्राभिमर्शनम् । अधापि पौर्णमास्यादिशब्देन हविर्लक्ष्यते तथाऽपि तदुपकारमात्रलक्षणात्सर्वार्थत्व. सिद्धिः ॥ १० ॥ ( इति-अभिमर्शनादेरङ्गप्रधानसाधारणहविर्मात्रार्थताधिकरणम् ॥४॥)

·। [अ०३पा०७०५] मीमांसादर्शने [५] दीक्षादक्षिणं तु वचनात्मधानस्य ॥ ११ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे दीक्षाः श्रूयन्ते । तिस्रो दीक्षा इति । तथा दक्षिणा श्रूयन्ते । तस्य द्वादशशतं दक्षिणा, इति । तत्र संदेहः । कि दीक्षादक्षि- णमङ्गप्रधानार्थमुत प्रधानार्थमिति । किं प्राप्तम् । पुरुषाणामङ्गप्रधा. नार्थत्वाद्दीक्षादक्षिणस्याङ्गप्रधानार्थतेति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । दीक्षाद- क्षिणं प्रधानस्यं । कुतः । वचनात् । वचनं हि भवति । दीक्षा: सोमस्य, दक्षिणा सोमस्य, इति । न हि वचनस्यातिभारो नाम कचित् तस्मादीक्षादाक्षणं वचनात्सोमस्येति ॥ ११ ॥ निवृत्तिदर्शनाच ॥ १२॥ निवृत्ति दीक्षाणां दर्शयति । कथम् । अध्वर्यो यत्पशुनाऽयाक्षी- रथ काऽस्य दीक्षेति, यत् षड्ढोतारं जुहोति साऽस्य दीक्षेति । अस- फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं प्रधानस्य' इत्यनेनैव गतार्थत्वाहीक्षाणामनुदाहरणत्वम् । अन्ये तु समर्थयन्ते । सर्वेषु सोमयादिषु दीक्षितशब्देन विनियोगो दृश्यते । दीक्षाश्च दीक्षितत्वसिद्धयर्थाः । तच्च दीक्षितत्वयुपादीयमानत्वात्तत्र तत्र गुणत्वेन विवक्षितम् । अतोऽप्रधानार्थत्वप्रसक्तिः । दक्षिणानामृत्विगानमनार्थत्वादानमनस्य च साहाय्योपा- दित्सया प्रयोगार्थता । तस्माञ्चिकीर्षान्यायेन साङ्गप्रधानप्रयोगविषयत्वमिति सर्वार्थत्व- प्रसक्तिः । अपि च प्रत्यक्षमेवैतदृश्यते दक्षिणोपात्ता ऋत्विजोऽङ्गान्यपि कुर्वन्ति इतरथा हि प्रधानमात्रमेव तत्परिक्रीताः कुर्युः । न च तावन्मात्रार्थ यजमानस्यैतैः परिक्रीतः प्रयोजनम् । अतो यवत्पारक्रीताः करिष्यन्तीत्यवधार्यते तस्मै दक्षिणा । एवं च कर्तृतन्त्रत्वामिधान कादशे योक्ष्यते । तस्मात्सर्वार्थत्वमिति प्राप्ऽभिधीयते । दीक्षाः सोमस्य ' 'दक्षिणाः सोमस्य' इति वचनात्मधानार्थता । यस्तु दीक्षितविनि- योगोऽङ्गेषु स पुरोडाशकपालादिवदप्रयोजकलक्षणापत्तेः प्रधानप्रयुक्तस्यैवेति ज्ञायते । दक्षिणाश्च प्रधानार्थाः सत्यः प्रसङ्गादङ्गानामुपकुर्वन्तीति वक्ष्यामः ॥ ११ ॥ निरूढपशी च षढोतृहोमेन 'दीक्षानुग्रहं वदन्नप्राप्तिं दर्शयति । सर्वार्थत्वे च . । । १ ( अ०३ पा० ७ अ० २ स० ६) ।२ सोमकयादिष्विति-'दीक्षितः सोमं क्रीणाति ' यो दी. क्षितो यदमीषोमीयं पशुमालभते ' इत्यादिष्वित्यर्थः । ३ (अ० ३ पा० ७ अ० ३)अत्रत्यन्यायेने- त्यर्थः । ४ (अ० ११ पा. २ अ० १ सू० ८)। ५ (अ० १२ पा० १ सू० ३१ ) इत्यत्रेति शेषः । ६ षड्ढोतृहोमेनेति-' सूर्य ते चक्षुषी, बास प्राण, द्यां पृष्ठम्, अन्तारक्षमात्मा, अगैयेशं, पृथिवीं शरीरैः' इति षड्ढोतमन्त्रण होमेनेत्यर्थः ·१०८२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते (म०३पा०७०६] त्यामपि दीक्षायां वचनं भवति । तस्मादङ्गानां दीक्षादाक्षण. मिति ॥ १२ ॥ [६] तथा यूपस्य बेदिः ॥ १३ ॥ पृ. अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः । यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते, इति । तत्र यूपं प्रकृत्य श्रूयते, बनो वै यूपो यदन्तर्वेदि मिनुयात्तन्निर्ददेव, यद्धहिर्वेदि, अनवरुद्धः स्यादर्घमन्तर्वोद मिनोत्य बहिर्वेदि, अनवरुद्धो भवति, न निर्दहति, इति । तत्र संदेहः । किमन्त- वेदि, इति यूपाङ्गभावेन वेदिरुपदिश्यत उतार्थमन्तदि, अर्थ बहिर्वे- दीति देशलक्षणार्थमुच्यत इति । कथं यूपाङ्गभावेन कथं वा देशलक्ष. णेति । यदि यूपार्धस्य वेद्यन्तरस्य च संबन्धो विवक्षितः, एवं वेदि- संबद्धो यूपः कर्तव्यः, ततो यूपाङ्गभावेन । अथ यस्मिन्देशे मीयमान स्या घेद्यभ्यन्तरे, अर्ध च बहिः, स देश उपदिश्यते । ततो देशल" क्षणा । किं प्राप्तम् । तथा यूपस्य वेदिः । यथा दीक्षादक्षिणं प्रधानस्य तथा यूपस्य वेदिः । तथा यूपो मातव्यः, तथा मीयमानस्या वेद्य. भ्यन्तरे भवति । एवं बेदिश्रुतिरप्यनुग्रहीष्यते, इतरथा वेदिशब्दो A । । स्यादेव दीक्षेति नान्येनानुगृह्येत । ननु चानङ्गत्वेऽप्यनुग्रहवचनमनाकाक्षितत्वाद्वयर्थ. मेव । नैष दोषः । प्रकृतौ परप्रयुक्तोपनीवनात्तत्कृत उपकार आसीदिति, अप्रयोजक त्वात्तदभावे सति वैगुण्यभिवाऽऽशङ्कयते, तत्रानुग्रहवचनमुपपत्स्यते ॥ १२ ॥ ( इति-दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमानार्थताधिकरणम् ॥ ५॥) । ' अर्थमन्तदि मिनीत्यर्ध बहिदि ' इति किमन्तवेद्येकदेशो यूपाङ्गत्वेन विधीयते, अथ बहिदिदेशमिश्रसंघिदेशमा लक्षयतीति । ननु च पुरस्तात्सर्वार्थत्वमवस्थाप्ये. दानीमयुक्तो विचारः । स्थित एतस्मिन्नधिकरणे तद्दष्टव्यम् । यदि हि वाक्यसंयोगाधू पार्थता भवेत्कुतस्तदा कैमर्थ्यविचारावसरः । स्थिते पुनर्देशलक्षणार्थत्वे तदर्थत्वातदर्थत्वे युज्यते । किं प्राप्तं, प्रकरणं बाधित्वा यूपस्य वाक्यसंयोगाद्भवितुमर्हति । लक्षणा हीतरथा स्यात् । न चान्तदिशब्दस्य श्रौतोऽयों न समवैति यतो लक्षणां प्रतिपद्यते । १ वेदिश्रुतिरनुग्रहीष्यत इति पा० । २. पुरस्तादिति-चिकीर्पया च संयोगात् ' इत्यस्मिन्न धिकरण इत्यर्थः । ३ तद्दष्टव्यमिति-चिकीर्षाधिकरण द्रष्टव्यमित्यर्थः ।

·(म.पा०७अ०६] मीमांसादर्शने। १०८३ लक्षयेद्देशम् । श्रुतिलक्षणाविशये श्रुतिन्याच्या, न लक्षणा । तस्मायू- पाङ्गभावेन वेदिनिर्दिश्यते ॥ १३ ॥ देशमात्रं वाशिष्येणैकवाक्यत्वात् ॥ १४॥सि. देशमात्रं वा वेदिशब्देन लक्ष्यते, न वेदिपाङ्गम् । कुतः । अशि- ध्येणैकवाक्यत्वात् । अर्धमन्तवेंदि मिनोत्यधै बहिर्वेदीत्येतेनैकवा. क्यता या, सा शासितव्येन, यदि देशलक्षणा । अथ यूपाङ्गभावेन वेद्या निर्देशः, ततो न शासितव्यो बहिर्वेदिदेशो भवति । वेद्यां यूप- स्याङ्गम्भावेनोपदिश्यमानायाम् , अर्ध वहिर्वेदीत्येतदुश्चार्यमाणं ने कस्मिंश्चिदुपकारे बर्तते । अथ बहिदिदेशमपि यूपाङ्गभावेनोपदियोस , तस्मात् ' इयति शक्ष्यामहे ' इत्यपि सामान्यशास्त्रं यूपविषयमेवोपसंहृत्य वेदे—पार्थत्वं प्रतिपत्तव्यम् । अथवा पूर्वेणाधिकरणेन स्थिते साङ्गज्योतिष्टोमार्थत्वे किं यूपार्थत्वम प्यस्ति नास्तीति विचार्यते । ननु सर्वार्थत्वादेव सिद्धं यूपार्थत्वमिति न विचारणीयम् । न सेन सिद्धं, यूपस्य पश्वङ्गत्वात् । ज्योतिष्टोमस्य हि साङ्गस्य वेदिर्न पशोः । ननु च पशुरपि स्वाङ्गभूतामङ्गेम्यो दास्यति । दद्याद्यदि तस्य स्वमहिम्ना वेदिर्भवेत् । प्रधा- नद्वारेण त्ववतरन्ती तत्स्वरूपमात्र एवावतिष्ठते । प्राप्ठे च वेदिकार्येऽतिदेशेन प्राप्नुवन्ती दार्शपौर्णमासिकी वेदि निराकृत्य पश्वादिषु सौमिकी निविशते । सा प्राकृतेष्वेव वेदिकार्थेषु विनियोक्तव्या । न चेदं यूपमानं प्राकृतं यतो वेदि लभेत । तस्मादपावे- यूपस्य लौकिक्यैव देशबुद्ध्याऽन्तर्बहिर्वा माने प्राप्तेऽनेन वचनेनार्धस्यान्तर्वेदिनियम्यत इति प्राप्तेऽभिधीयते ॥ १३ ॥ उभाभ्यामन्तवेदिबहिदिशब्दाभ्यां मध्यदेशो लक्ष्यते नाङ्गाङ्गिभावो विधीयते । कुतः कृतार्थसंयोगे देशकालोपलक्षणम् । सर्वेष्विष्टं कृतार्थों च वेदियूपाविहान्यतः ।। अङ्गाङ्गिभावे हि यूपो वा वेद्यङ्गं भवेद्वेदिर्वा यूपाङ्गं, न चैकमप्युपपद्यते निराकाङ्क्ष- स्वाददृष्टकल्पनाद्वाक्यभेदप्रसङ्गाच्च । न तावत्पशुबन्धव्यामृतस्य यूपस्य वेदिं प्रत्यपे- क्षाऽस्ति । नापि कर्तृहविस्तदुपकरणधारणव्यापृताया वेदेः सहस्रभागांशसंबन्धिनि यूपेऽ- पेक्षा । न चान्यतरस्य दृष्टोपकारित्वमवकल्पते । किं चाध बहिर्वेदीत्यशिष्यं, विध्य. नुवादत्वासंभवात्वत्पक्षे । मत्पक्षे तु द्वाभ्यां विना देशविशेषोपलक्षणासंभवादवश्यं शा- सितव्यमेतत् । कथं, समस्तस्य यूपस्यान्तर्बहिर्वा माने प्राप्ते ' अर्धमन्तर्वेदि' इति निय- म्यते, द्वितीयस्यार्धस्य पुनरप्यनियमप्रसक्तौ । अर्ध बहिर्वेदि ' इत्यपि विधातव्यम् । - १ एकवाक्यता शासितव्येनति पा०।

·सतन्त्रवातिकशावरभाष्यसमेते [अ० १०७०] वाक्यं भिधेत । तस्माधूपाङ्गभावेन वेधा निर्देश पहिदिशब्दः सर्वथा न शासितव्यः । यदि तु देशलक्षणा, ततो विशिष्ट देशे लक्ष्यमाणे- वश्यवक्त व्यो बहिदिशब्दो भवति । अनुच्यमाने, वैद्यभ्यन्तरे थस्मि- कस्मिश्च प्रदेशे यूप इति गम्यते । अथ पुनहिदिशब्दे श्रूयमाणे, यतरस्मिन्देशे मीयमानस्यामन्तवेधध बहिति, स देशो लक्षयितु- मिष्टो भवति । स च बहिर्वेदिशब्देन विना न शक्यते लक्षयितुमित्य- वश्यं शासितव्यो भवति । तस्मादेशलक्षणेति ॥ १४ ॥ [७] सामिधेनीस्तदन्याहुरिति हविर्षानयोर्वचना- सामिधनीनाम् ॥ १५॥ पू० ज्योतिष्टोमे श्रूयते, उत यत्सुन्वन्ति सामिषेनीस्तदन्याहुः, इति हविर्धानयोर्यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, तत्, सामिधेनीभिः संबन्धये. दित्यर्थः । तत्र संदेहः । किं सामीधेनीनामङ्गभावेन हविर्धानं चोधते, इविर्धानविशिष्टाः सामिधेन्योऽनुवक्तच्या उत इविनिनामूषामनू- च्यमानानां देशो लक्ष्यत इति । किं तावमाप्तम् । सामिधेनीनाम- स्वेन हविर्धानं चोधते यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, तद, सामिधे- ततश्चानेकार्थत्वाद्वाक्यभेदो मिनोत्याख्यातानुषगलेशश्च प्रसज्यते । पाक्षिकस्य च नित्यवदनुवादोऽनर्थकः कल्पयितव्यः । ननु चार्धस्यान्तदिसंबन्धे विहिते विध्यमा. वादर्धान्तर बहिदि भविष्यति । भवेदेवं, यदि नित्यमन्तपेदि बहिवेद्येव वा यूपमान प्रसक्तं स्यात् । समस्तान्तवेदिप्रसङ्गे हि सति अर्धपुनर्वचनसामर्थ्यात्परिसंख्यायेतरस्य बहि- मनिं गम्येत । समस्तस्य वा बहिरेव प्रसङ्गेऽर्धस्याविहितमिति तदवस्थमर्धान्तरमध्यप- सीयेत । न त्वेतदुभयमप्यस्ति । अतश्चेदृशमवधारणमर्धमन्येव न त्वमेवान्तदीति । तथा सति चार्धान्तरमनियतत्वात्कदाचिदन्तरपि प्राप्नोतीति न बहिर्भावः सिध्यतीति । ननु च यदि समस्तमन्तवेदि मिनोति ततोऽर्धमन्तदीत्येवं विधि व कुर्यात् । कथं न करोति, यद तत्तावन्नियमतोऽन्तर्मिनोत्येताच विहितं नेतरत्प्रातीषद्धम् । तस्मा- दुभाभ्यां विशिष्ट एको देशोऽभिधीयत इत्येवमवाक्यमेदः ॥ १४ ॥ ( इति अन्तर्वेदिबहिर्वेदिपदलक्षितदेवविशेषस्य यूपमानाङ्कताधिकरणम् ॥६॥) । उत यन्मुन्वन्ति सामिधेनीस्तदन्याहुः' इति श्रूयते । पूर्ववदेव संबविचारनि.

·[अ०३पा० अ०७] मीमांसादर्शने। नीभिः संबन्धयेदिति । तेन हविर्धानसंबद्धाः सामिधेन्योऽनुवक्तव्या इति बचनात्साभिधेन्यङ्गभावे सति हविर्धानश्रुतिरनुग्रहीष्यते । इत- रथा देश लक्षयेदिति । तस्मात्सामिधेन्यङ्ग हविर्धानम् ॥ १५ ॥ देशमात्रं वा प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य ॥ १६ ॥ सि. देशलक्षणार्थ बैतदुच्यते । यस्मिन्सुन्वन्ति, तस्मिन्देशे सामिधेन्योऽनु- वक्तव्या इति । प्रत्यक्षं ह्यर्थकर्म सोमस्य तेन क्रियते । दक्षिणे हविर्धाने सोममासादयन्तीति सोमासादनार्थ तावदेतदुपादेयम् । सामिधेन्योs- यग्निसमिन्धनार्थमुपादेया इति । इह त्वेतावच्छ्रयते, यस्य हविर्धानस्य समीपे सुन्वन्ति तत्संबद्धाः (सामिधेन्योऽग्निसमिन्धनार्थमुपादेया) इति । तत्र न ज्ञायते, किं सामिधेन्यः संबद्धा हविर्धानस्योपकुर्वन्ति, कि हवि- र्धानं सामिधेनीनामिति । तदुच्यते । सामिधेन्यस्तावद्धविर्धानस्य नोपकु- चन्ति । न हि तावद्विधीयन्ते, सामिधेन्योऽनुवक्तव्या इति । किं तर्हि । हविर्धानविशेषसंबन्धस्तासां विधीयते । न चाविहितमङ्गभवति । नाप्येवं विधीयते, हविर्धानमासामनूच्यमानानामुपादातव्यं संबन्धयितुमिति । कथं तर्हि । हविर्धानविशेषसंबन्धोऽत्र सामिधेनीनां श्रूयते न हविर्धान- संबन्धो विधीयते । न च सामिधेनीसंबन्धो हविर्धानस्य प्राप्तः, यो विशेषार्थमनूयेत । केन तर्हि हविर्धानस्य संबन्धः । प्रत्यक्ष कर्म सोमस्य, न तु सामिधेनीकर्म प्रत्यक्षं हविर्धानस्य । भवति तु देशस्य सामिधेनीसंबन्धः । अपरेण वेदिमिति होतुर्देशो लक्षित । स उत्तरस्य दक्षिणस्य वा हविर्धानस्य समासन्नः । तत्र यत्, सुन्वन्ति, तदन्वाहु- रित्युपपद्यते वचनम् । तस्मादेशलक्षणार्थ हविर्धानग्रहणम् । र्णयाः । कथं न गतार्थमिति चेत् । विस्पष्टार्थद्वयानुपादानात् । न त्वत्रैवं दृश्यत इदं परस्याशिष्यामिति । मम तु शिष्यामिति । कथं तर्हि सिद्धान्तसिद्धिः । उच्यते ॥ १५ ॥ सोमधारणेन तावत्प्रत्यक्ष नरपेक्ष्यं हविर्धानस्य, सामिधेनीनां पुनः प्रकृतावेवाग्नि समिन्धनार्थत्वात्क्लप्तं प्रयोजनमिति नास्त्यङ्गाशित्वापेक्षा । हविर्धान विशेषसंबन्ध- परे वाक्ये सामान्यसंबन्धशक्तिमपि कल्पगत आग्नेय्यधिकरणोक्तो वाक्यभेदो योज्यः । - १ तेनेति वाचनास्ति । २ सामिधेन्योऽनुवक्ताच्या इति पा० । ३ (अ० ३ पा० २ अ०८)।

·१०८६ सतन्त्रवार्तिक शाबरभाप्यसमेते. murga [अ०३पा०७०८] अथैवमभिसंवन्धः कस्मान्न भवति । यस्मिन् हविर्धाने सुन्वन्ति, तस्य हविर्धानस्य सामिधेनीसंबन्ध इति । नैवं शक्यम् । एवं द्वावयाँ विधातव्यौ भवतः । हविर्धानसंबन्धो, हविर्धान विशेष संवन्धश्च । तत्र वाक्यं भिद्यते । तस्मादेवमभिसंबन्ध इति ॥ १६ ॥ समाख्यानं च तद्वत् ॥ १७ ॥ समाख्यानं च तदेव भवति । यथाऽस्माभिर्याय उपदिष्टः सोमार्थ हविधानमिति ॥ १७ ॥ [८] शास्त्रफलं प्रयोक्तरि तल्लक्षणत्वाचस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८॥ पू० इह कर्माण्युदाहरणम् । अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः, दर्श पूर्णमासा. भ्यां स्वर्गकामो यजेत, ज्योतिष्टोन स्वर्गकामो यजेत, इति । तत्र संदेहः । किसतानि कर्माणि स्वयमनुष्ठातव्यानि, उत्तात्रोत्सर्गमात्र स्वयं कुर्यात् । विशेषेण सामान्याक्षेपाद्वाक्यभेदं परिहरतः सिद्धसामान्य संबन्धेन सिद्धान्तपक्षणार्थापत्ति क्षयो दर्शयितव्यः । अस्ति हि प्राकृत देशोपलक्षणत्वेन हविर्धानयोरन्यतरस्य प्राप्तिः । तत्र विशेषमात्रं सुखेन विधीयते । तस्मादपि देशलक्षणा ॥ १६ ॥ हविर्धानमिति, अनन्यप्रयोजनस्य तादर्थ्यव्यपदेशोऽवकल्पते । अन्यथा हि सामिधेनीधानमित्यपि स्यात् ।। १७ ॥ ( इति-दक्षिणहविर्धानिदेशस्यानुवचनार्थताधिकरणम् ॥ ७ ॥) । अतः परं समाख्यायाः सर्वैः सह विरोधाविरोधचिन्ता वर्तिप्यते । (होता) हौत्र. मित्यादयः कथं विनियोजिका इति । तत्र प्रथमं तावदुपोद्घातः क्रियते । यदि होत्रादयो नानाभूता विद्यन्ते ततः क्व ते विनियुज्यन्तामिति विचारो भवति । यदि तु सर्वमेव कर्म यजमानेन कर्तव्यं न कतराणामवकाशोऽस्ति ततस्तत्समाख्यो- स्थापितो विरोधाविरोधविचारो नैव प्रस्तोतव्य इति । तत्र दर्शपूर्णमासादीनि फलदक्षि. १ हविषां निधानं हविर्धानामति पा० । २ वर्तिष्यत इति-'ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात्' इत्यधिकर- णमारभ्योति शेषः। ३ ' शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' इत्यादिना क्रियमाणविचारस्य बलाबलविचारत्वाभावे, नासांगत्यं मनसि निधाय तदुपोद्घाततया बलाबलचिन्ताशेषत्वेन संगतिं तावदुपपादयति-तंत्रे. त्यादिना।

·[अ०३पा०७०८] मीमांसादने। १०८७ शेषमन्यः स्वयं बोत शेषमन्य एवेति । किं प्राप्तम् । स्वयं प्रयोगे स्यात् । कुतः । यतः स्वयं प्रयुञ्जानस्य फलं भवति । कथमवग- भ्यते । तल्लक्षणत्वात् । शब्दोऽस्यार्थस्य लक्षणं, स्वयं प्रयुञ्जानस्य फलं भवतीति । कतमः स शब्दः। स्वर्गकामो यजेतेति । यः स्वर्ग कामयते, स एवोच्यते; यागे कर्ता भवन्फलं साधयेदिति । साङ्गे च कर्ता भवन्फलं प्रामोति । तस्मात्स्वयं प्रयोगे स्यात् ॥ १८ ॥ उत्सर्गे त प्रधानत्वाच्छेपकारी प्रधानस्य, तस्मा- दन्यः स्वयं वा स्यात् ।। १९॥ उत्सर्गे प्राधान्य मस्ति । कथम् । य उत्सर्ग करोति तेन सर्व कृतं भवति । कथम् । परिक्रय उत्सर्गः । तेनाऽऽनताः सर्व कुर्वन्ति । , गाँवन्ति कर्माण्युदाहरणम् । तेषु विचारः, किं यजमानेनैव सर्व प्रयोक्तव्यमुत प्रधान- माने यजमाननियमः किं वा प्रधानेष्वेव यजमानोऽन्यत्रान्य एव । कि प्राप्तं, सर्व यजमानेनैव कर्तव्यामिति । कुतः । प्रयोगवचनस्थं ह्यात्मनेपदं साझायां भावनायां फलार्थिनं कर्तृत्वेन प्रयुङ्क्ते । स यत्रैव कर्ता न स्यात्तत्कृतमेवोपकारं न प्राप्नुयात् । तस्मात्स्वयं कुर्यादिति । फलस्य चोत्पद्यमानस्योत्पादयितृत्वेन प्रयोक्ता यजमान एवो, च्यते । होत्रादिसमाख्या च तस्यैव तत्तत्कुर्वाणस्य । एकस्य कर्मभेदात् ' इत्यनेन न्यायेन भविष्यतीति मन्यते ॥ १८ ॥ प्रधानमात्रवाचिनो धातोः परेण प्रत्ययेन तन्मात्रस्यैव फलार्थिकर्तृकत्वं नियम्यते । शेषाणां तु निर्वृत्तिमात्रं प्रतीयते न कर्तृविशेषः । तस्मात्तत्रानियमः । ननु च प्रधान नसमानकृर्तृकत्वादेवाङ्गानामपि स एव कर्ता सेत्स्यति । न । तत्र प्रयोजकत्वेनापि कर्तृत्वानुग्रहात् । द्रव्योत्सर्गे ह्यन्येन क्रियमाणे न किंचिद्यजमानेन कृतं स्यादिति तं करोति । तैत्र कृते परिक्रयादिना कारयन्न कर्तृत्वात्प्रच्यवते । केचित्तु सुतरामात्मनेप- १ फलदक्षिणावन्तीति-अनेन चाग्निहोत्रे परिक्रयानाम्नानेन भाष्यकारोदाहृतस्यापि, अग्नि- होत्रस्थानुदाहरणत्वं सूचितं ज्ञेयम् । वस्तुतस्तु यद्यप्यग्निहोत्रप्रकरणे तदङ्गतया दक्षिणा नाऽऽम्नायते तथाऽपि ' अहरहर्यजमानः स्वयमग्निहोत्रं जुहुयात्, पर्वणि वा । ब्रह्मचारी वा जुहुयात् । ब्रह्मणा हि स परिक्रीतो भवति । क्षीरहोता वा जुहुयात, धनेन स परिक्रीतो भवति । इत्यापस्तम्बधृतब- इचब्राह्मणे तत्रापि दक्षिणाकार्यस्य परिक्रयस्यैव विधानात्तलेनामिहोत्रेऽप्यन्यस्य कर्तृत्वं संभाव्यत एवेति संभवत्येवानिहोनस्वायुदाहरणत्वमिति खण्डदेवप्रभृतीनामभिप्रायः । २ ( अ० ३ पा० ७ भ० ९ सू०२३ )। ३ तत्र कृत इति-प्रधाने तु द्रव्योत्सर्गरूपे स्वयं कृत इत्यर्थः । ४ कारयनित्यस्य प्रा. ड्रगानीति शेपपूरणम् ।

·१.८८ संतन्त्रवार्तिव झावरभाष्यसमेते म.०३ पा०७१०८] तस्मायः परिक्रयं करोति तेन स्ययमेव सर्वं कृतं भवति । तस्मादुत्सर्ग- मात्रं स्वयं कुर्यात् । शेषमन्यः स्वयं वा ॥ १९ ॥ अन्यो वा स्यात्परिक्रयाम्नानाद्विप्रतिषेधात्प्रत्यगात्मनि ॥२०॥सि. शेषस्यान्य एव स्यात्कर्ता । कुतः । परिक्रयस्याऽऽस्नातत्वात् । पुरुषानतिप्रकारेषु बहुषु प्राप्तेषु परिक्रयो नियतः । तस्मात्परिक्रये- णाऽऽनतः सर्वे पदार्थाः कर्तव्या इति । विप्रतिषिद्धश्चाऽऽत्मनि परि- क्रयः । यदि स्वयं कुर्यादपरिक्रीतेन कृतं स्यात् । तत्र परिक्रयाम्नाना. नर्थक्यम् । अदृष्टार्थो वा प्रतिज्ञायेत । तस्मादन्यैः परिक्रीतैः शेषाः पदार्थाः कर्तव्या इति । उत्सर्ग तु स्वयं कुर्वता सर्व स्वयं कृतं भवति ॥ २० ॥ देन प्रयोजकत्वमेवाभिधीयत इति समर्थयन्ते । कर्मभिप्रायक्रियाफलविहितस्य ह्यात्म- नेपदस्य मिनर्थ एव प्रेपणादिरूपेण संविधानात्मको वाच्यः । तथा च यजन्ति याजका इति प्रयोज्यव्यापारे परस्मैपदम् । यजते यजमान इति प्रयोजकव्यापारे, आत्मनेपदं दृश्यते । न त्वेतद्युक्तम् । एवं हि सति प्रधानमपि यथाकथंचिदन्यैरेव कारयितव्यं भवेत् । यदेव हि स्वयं कर्तृकं जातं तस्यैव फलं न प्राप्नुयात् । न च यहत्विजः कुर्वन्ति तस्य ऋत्वर्थत्वाद्यजमानगामि फलं युज्यते । कामं तु प्रधानकारिणो यजमा- नस्य यथाकथंचिदनुग्रहेण प्रयोजकत्वात्विग्व्यापारवचनं परस्मैपदं णिजथे वर्तेत नाss. स्मनेपदम् । तस्मात्पूर्वेणैव व्याख्यानेन प्रधानादन्यस्य स्वयमन्यो वा कर्ता स्यादिति । तत्रापि तु प्रत्ययप्रतिपादिता भावना प्रत्यासन्नतया फलार्थिकर्तृत्वेन गम्यमाना कथं करणांशमात्र एवोपसहियत इति वक्तव्यम् । तेनैवं व्याख्येयं, नाऽऽत्मनेपदेन फलार्थि. कर्तृत्वं चोद्यते । किं तर्हि । भावनाक्षिप्तकर्तृत्वस्य स्वतः फलसंबन्धित्वम् । अतश्च फलेन कर्तुरन्यत्र न गन्तव्यम् । न तु फलार्थिनोऽन्येन व्यापारकरणं विरुध्यते । तावता च सिद्धोऽङ्गेष्वनियम इति ॥ १९ ॥ अन्वाहार्यद्वादशशतादिदान कर्मसंयुक्तेभ्योऽभिधानात् । परिक्रयार्थ वा कर्मसंयो. गात् ' इति दशमे वक्ष्यति । स्वभावतश्च परिक्रयः परत्र क्रियते नाऽऽत्मनि, विरोधात् । तत्र यदि कदाचित्स्वयमेवाङ्गानि यजमानः कुर्यात्ततः परिक्रयासंभवात्परि- ऋयो न क्रियेत । तत्रास्य नित्यवदाम्नानं विरुध्येत । तस्मात्तन्नित्यतां कर्तुमवश्यं परि- क्रयाहा॑णि कन्तराण्युपादातव्यानि । अाश्च क्वचित्स्वयंकरणाक्वचित्संविधानाद्यन- १ विहितस्येति- स्वरितजितः कनभिनाये क्रियाफले ' इत्यनया स्मृत्यर्थः । २ (अ०१० पा. २ अ० ८ सू० २३) ।

·[अ०३१।०७१०९] मीमांसादर्शने । [९] तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्वादनियमोऽविशेषात् ॥ २१ ॥ पू० तत्र तैः परिक्रीतः कर्तव्येष्वनियमेन कर्तृपरिमाणं स्यात् । कुतः । अविशेषात् । न कर्तृपरिमाणे विशेषः कश्चिदाम्नायते । अर्थेन तत्परि- माणं यावद्भिरसावितिकर्तव्यता निर्वर्तते, तावतो वृणीतेति ॥ २१ ॥ आपि वा श्रुतिभेदात्पतिनामधेयं स्युः ॥ २२ ॥ सि. यान्ति कर्तनामधेयानि कर्माणि श्रूयन्ते, सायन्सो वरीतच्या भि- धन्ते । तानि नामधेयश्रवणानि । तान्पुरोऽध्वर्युविभजति, प्रतिप्रस्थाता मन्थिनं जुहोति, नेष्टा पत्नीमभ्युदानयति, उन्नेता चमसानुनयति, इति । तथा प्रस्तोता प्रस्तौति, उद्गालोद्गायति, प्रतिहर्ता प्रतिहरति, सुब्रह्मण्यः सुब्रह्मण्यामाह, होता प्रातरनुवाकमनुब्रूते, मैत्रावरुणः मेष्यति चानु- चाऽऽह, अच्छावाको यजति, प्रावस्तुत्, ग्रावस्तोत्रीयामन्याह । एता- वद्भिः कर्मणि प्रयोजनम् । तेन तेऽवश्यमेतानि यथाश्रुतानि कर्तु वरीतव्याः। एतद्वयतिरिक्तोऽन्यः पदार्थो न विद्यते । योऽपि वाक्येन नोपदिष्टः, स समाख्यया गम्यते । तस्मादेतावतो वृणीत इति ॥ २२ ॥ । मानस्य कर्तृत्वम् । आत्मनेपदस्यापि परिक्रयवती भावनामाश्रितस्येहशेनैव कर्तृत्वेन फलोपयोगः समानकर्तृक इत्यर्थो न विरोत्स्यते ॥ २० ॥ ( इति-यजमानमिन्नकर्वन्तरप्रतिपादनाधिकरणम् ॥ ८ ॥) एकस्य द्वयोर्वोपादाने परिक्रयः शक्यः कर्तुमित्यनियमः । अथवा फलसमानकर्तृ. कत्वे सामानाधिकरण्यात्मनेपदाभ्यां समस्तस्य प्रयोगस्य प्राप्ते, यन्मात्रमेवाबाधित्वा परिक्रयविधिरशक्यस्तदेव बाधितव्यम् । स चैकेन का यत्किचित्कुर्वतोपपन्न इति नाने बाधितव्यमिति ॥ २१ ॥ भिन्नसमाख्यानियतकर्तृकपदार्थयुक्तभा भावनाविधिना तावतामुपादानमिति विहितं भवति । ' संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् । इति चेष न्यायो यथा कर्मभेदं बोधयितुं समर्थ स्तथा कर्तृभेदमपीति यावत्समाख्यं कर्तार उपादातव्याः ॥ २२ ॥ १ प्रावस्तानीया अन्वाहेति पा। २ सामानाधिकरणोति फलपद सामानाधिकरण्येत्यर्थः । ३ स बेति-परिक्रयाविधिरित्यर्थः । ४ ( अ० २ पा० २ ० ८ ० २२) ·सतन्त्रवातिकशावरमाध्यामते- १०९० [अ०३१६०७० एकस्य कर्मभेदादिति चेत् ॥ २३ ॥ एवं चेत्पतिज्ञायते, एतावतो वृणीत इति । तन्न ! यो यस्तत्कर्म करिष्यतीति संकल्पते, स स तत्तच्छब्दाभिधेयो भवति । एकोऽपि वहून्पदार्थान्क बहुभिर्नामधेयैरुच्येत । तस्मादनियमः ॥ २३ ॥ नोत्पत्ती हि ॥ २४॥ नैतदेवम्, उत्पत्तौ पुरुषाणाम् । उत्पाद्यमानेषु पुरुषेषु नामधेयानि भिद्यन्ते । ब्रह्माणं वृणीते, होतारं वृणीते, उदातारं वृणीते, अध्वर्यु वृणीते, झ्येवमादि । तस्मात्कणि तैरेवनामकः प्रयोजनम् । अवश्य ते वरीतन्याः । तस्मादेषां वरणे संकीर्तनं न विधिः । प्रयोजनस्या- भावाभानुवादः । न वेदे तावन्तो वरीतच्या इति ब्रूयात् । अनर्थक- व्याप्रियमाणानामेताः समाख्या उपलभ्यन्ते । न च लोकादवगता इति यूपादिवन स्कार्यतस्तावत्परिच्छिचन्ते । ततश्च पाचकादिवत्तत्तद्धौत्रादिकर्म कुर्वन्हौत्रादिशब्दर- भिधास्यत इत्यभेदः ।। २३ ॥ यदि हि कर्मविनियोगवेलायामेतदुत्तरकालं वैताः समाख्याः श्रूयेरन्नेवं सति न मित्र न्युरपि । वरणं त्वत्यन्ताप्रवृत्तानां प्रवर्तनार्थमभ्यर्थनम् । तत्रैताः श्रूयन्ते । ब्रह्माणं वृणीते ' इत्यादि । न च तदानी निमित्तान्तरं दृश्यते यत्कृतः समाख्याभेदो मवेत् । वरणान्यपि चैतानि । एकस्यैवं पुनः श्रुतिः । इत्येवं ' गुणश्चापूर्वसंयोगे' इत्येवं यावच्छृति भिद्यन्ते । तद्भेदाचोपादेयानामृत्विजामपि तत्परिमाण एव भेदः । समान ख्यानामपि च प्रागनुपलब्धैरुत्तरकालं च सिद्धवद्वयवहारावरणनिमित्ततैव गम्यते । निमित्तभेदाच्च नैमित्तिकभेदसिद्धिः । दृष्टार्थत्वाच्च नैकस्यैव कर्तुः पुनः पुनर्वरणं कर्तुं शक्यते । सकपात्तस्य पुनरुपादानानुपपत्तेः । उत्पत्तिवाक्यशिष्टवरीतव्यबाधविकल्पासंभ. वाच्च न शक्यं तेनैव वरणेन त्रियमाणान्तरं संबन्धुम् । अतोऽपि वरणानि भिद्यन्ते सर्वाणि च तान्येन्द्रवायवादिग्रहणवदपर्यायविधायिना प्रयोगवचनेन गृह्यन्ते । तद्ग्रहण, वशेन च सर्वविजां ग्रहणम् अतो यावद्वरणमृत्विजां मेदसिद्धिः । यत्तु भाष्यकारे- णोक्तं तस्मादेषां वरणे संकीर्तन न विधिरित्यादि तदविहितवरणनियमप्राप्त्यभावा- - १ पुरुषाणामिति क्वचित्पाठः । २ पाचकादिवादिति--गृहेऽस्मिन्देवदत्तः पाचक इत्युक्ते थोंs- स्मिन् यः पाककर्ता स देवदत्त इत्येवं पाककर्मसंयोगायथैव देवदत्तशब्दार्थो निर्णायते तद्वत्प्रकृतेऽपी- सर्थः । ३ ( अ० १ पा० २ अ० २ सू०२)। ३ ( अ० २ पा० २ ० ९ सू० १४ )।

·[अ०३पा०७०११] मीमांसादर्शने । मेव स्यात् । शक्नोति चेदं प्रत्याययितुं संख्याविशेषम् । तस्माद्यः संख्याविशेष एषां प्रतीयते तदर्थमेतद्वचनम् । तस्मात्, षोडश कर्तारो वरीतव्याः, तावत्कर्तृकश्च सोमः स्यात् । एवं दर्शपूर्णमासयोरपि॥ २४ ॥ [१०] चमसाध्वर्यवश्च तैर्व्यपदेशात् ॥ २५॥सि. सन्ति ज्योतिष्टोमे चमसाध्वर्यवः । चमसाध्वऍन् वृणीते, इति । तेषु संदेहः । किमेषामन्यतमा उतैतेभ्योऽन्य इति । किं तावत्माप्तम् । एतावतां संकीर्तनादेषामेवान्यतमा इति प्राप्ते, ब्रूमः । चमसाध्वर्य- वश्वापरे भवेयुस्तेभ्योऽन्य इति । कुतः । तैर्व्यपदेशात् । तैः परिगणिते. रेषां व्यपदेशो भवति । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो, होत्रकाणां चमसाध्वर्यव इति । ननु य एव प्रकृतास्ते चमसाध्वर्यवो भवेयुः । नेति ब्रूमः । कुतः । तैर्व्यपदेशात् । मध्यतःकारिणां चमसाध्वर्यवो होत्र. काणां चमसाध्वर्यव इति । पष्ठी संबन्धे सति भवति । ऋत्विग्भिस्ते व्यपदिश्यन्ते । ऋत्विजस्तेषां स्वामिनो न यजमानः । यजमानपुरुषे- भ्यश्चैतेऽन्य इति नः प्रतिज्ञातम् । न यजमानेन चमसाध्वर्युत्वं कर्तु वरीतव्याः, ऋत्विरिभस्ते वरीतव्या इति । अपि चैषामुत्पत्तिवाक्य एव भेदः । चमसाध्वर्युन् वृणीत इति ॥ २५ ॥ [११] उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ सि० तेष्वेव संदेहः । किमनियमः, एको द्वौ बहवो बोत बहव एवेति । दयुक्तम् । न चैतावतो वाक्यराशेः कल्पितैकवाक्यत्वस्य सुखतरोपायप्रचयलभ्यसंख्या. मात्रप्रत्यायनं फलं भवितुमर्हति । तेन वरणविधिनैवानुनिष्पादिनी प्रचयशिष्टैव संख्या सेत्स्यतीत्येतदेव समर्थयितव्यम् । न किंचित्तया विहितया ॥ २४ ॥ ( इति-ऋत्विजां संख्यानियमाधिकरणम् ॥ ९ ॥) अध्वर्यव इति समाख्यानात्तेषां चमससंबन्धादध्वर्युपुरुषा एव चमसाध्वर्यव इति प्राप्तेऽभिधीयते । पृथक्त्वनियतत्वाव्यपदेशानां सर्वैश्चेतरैस्तुल्यवत्पृथक्त्वेन व्यपदेशा- दुत्पत्तौ च वरणान्तराम्नानात्पूर्ववदेव भेदः । यद्यपि च यजमानेन त्रियन्ते तथाऽपि तदाज्ञाकरत्वेन त्रियमाणत्वाद्भवत्येव तदीयत्वव्यपदेशः ॥ २५ ॥ ( इति-चमसाध्वqणां पृथक्त्वाधिकरणम्।। ॥ १० ॥) ।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [अ०३ पा०७अ० १३१ अनियम इति प्राप्ते, उच्यते । वहव इति । कुतः । उत्पत्तौ बहुश्रुतेः । चमसाध्वर्यक इत्येषामुत्पत्तौ बहुश्रुतिर्भवति । तस्मादध इति ॥ २६ ॥ [१२] दशत्वं लिङ्गदर्शनात् ॥ २७ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्ति चमसाध्वर्यवः । ते च बहव इत्युक्तम् । कियन्तो वहव इति संदेहे । त्रयो बहुवचनसामर्थ्यादिति प्राप्ते, ब्रूमः । दशत्वं लिङ्गदर्शनात् । ते दश भवेयुः । तथा हि । लिङ्ग ज्योतिष्टोमविकारे दशपेये श्रूयते, दश चमसाध्वर्यवो दश दशैकैकं चमसमनुसपैन्ति, इति । एतस्मात्कारणादशपेयो भवतीति ब्रुवन् दश चमसाध्वन्दर्श. यति । यदि त्रयो भवेयुरेत दर्शनं नोपपद्येत । तस्मात्रीनतीत्यैषा संख्या । यदि च दश न भवेयुनोपपद्यतैतह- र्शनम् । तस्माद्भवन्ति दश । दश चैषां स्वामिनः । तस्मात्प्रयोजनमा- वादशसंख्योपादीयते । तस्यां चोपादीयमानायामपराऽपि संख्याऽनु- गृह्यते । तेनापि दश भवेयुः ॥ २७ ॥ [१३] शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ पू० अस्ति शमिता, शमितारमुपनयीत, इति । स किं संकीर्तितानामन्य. उत्पत्ती त बहुश्रुतेः ॥ २६ ॥ ( इति--चमसाध्वप॑णां बहुत्वाधिकरणम् ॥ ११ ॥) , बहूत्वानियमे प्रथमं वा नियम्येत' इति त्रित्वे प्राप्ते दशपेये ज्योतिष्टोमविकारे दशत्वानुवादात्प्रकृतौ च दश ब्रियन्त इति विज्ञायते । स्वामिदशत्वाच्चमसदशत्वाच्च दशत्वप्राप्तिः ।। २७ ॥ ( इति--चमसाध्वqणां दशत्वनियमाधिकरणम् ॥ १२ ॥) शमिता च शब्दभेदात् ॥ २८ ॥ १ . उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः' इति सूत्रस्थभाष्यस्य सष्टत्वादव्याख्येयतां मत्वा सूत्रपाठमात्र कृतम् । २ (अ० ११ पा० १ अ० ७ सू० ४२) । ३ 'शमिता च शब्दभेदात् ' इति सूत्रस्थं भाष्यमपि सुस्पष्टत्वाव्याख्याय पूर्वपक्षसूत्रस्य पाठमानं कृतम् ।

·*Holenienti [अ०३पा०७अ०१३]] मीमांसादर्शने। तम उतान्यस्तेभ्य इति । किं प्राप्तम् । तेषां वरणे संकीर्तनात्तेषा. भन्यतम इति प्राप्ते, उच्यते । शमिता च शब्दभेदात् । शब्दो भिद्यते । एवं संज्ञकेनेदं कर्म कर्तव्यमिति । तस्मादेवसंज्ञक उत्पादयितव्यः । अस्य संकीर्तनात्संख्याविवृद्धिगम्यते । तस्मादन्यः शमिता स्यात् । अपि च, क्लोमा चार्धं वैकर्तनं च शमितुः । तद्राह्मणाय दयाय- धब्राह्मणः स्यादिति, अब्राह्मणाशङ्का भवति । सा ऋत्विजि नोप- पद्यते ॥ २८ ॥ प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् ॥ २९ ॥ सि. सत्यं संख्याविवृद्धिसभ्यते, न तूत्पद्यमानेषु । या त्वनुत्पत्तिस्तेषु गम्यते, तत्र, एकस्य कर्मभेदात, इत्येवमध्यवकल्पते । यत्तूक्तम् , अब्राह्मणाशङ्का भवतीति । यजमानाभिमाया सा, यामाह्मणो यजमानः स्यादिति । ननु यद्यब्राह्मणः स्यादिति प्रकृतः शमिता संब. ध्यते । उच्यते । शमयतीति शमिता । यौगिक एष शब्दः प्रकृतेष्व- प्यवकल्पते । शामित्रमध्याध्वर्यके समान्नानादध्वर्युणा कर्तव्यम् । तस्माच्छमनादध्वर्युः शमिता । एवं सति अप्रकृतो यजमानः सब- ध्यते ॥ २९ ॥ उत्पत्तिगता समाख्या भेदिका भवति । न चेयं तद्गता । तेन । एकस्य कर्म- भेदात् ' इत्येवमेव भवति । नन्वध्वर्वादिषु व्याप्रियमाणेषु शमिता पशुं कण्ठे गृह्णाति ' इति श्रवणाझेदः स्यात् । नैष दोषः । य एव कश्चिदव्यापूतः स एव ग्रही- प्यति । न च तदा सर्वाध्वर्युपुरुषाणां सर्वविजां वा व्यापारो विद्यते । तदेतद्वक्ष्यति * इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् । इति यद्यब्राह्मणः स्यात् इति लिङ्गमसाधकमतो बलाद्यजमानविषयं कल्प्यते । याजमानप्रकरणामानाच, शामित्रस्य न कथंचिदब्राह्मणविषयत्वं विज्ञायते । हिंसात्वाब्राह्मणो नेच्छेदिति चेत्तु त्यमेतदब्राह्मणस्यापि । स हि मन्दप्रतीकारः सुतरां प्रत्यवैति । तेन यथैव शूद्रादिः कथंचिदनिच्छकार्यते थैव यो दानादिवशीकृतः करिष्यति सोऽनुष्ठास्य॑तीत्यविरोधः एतेनैव हेतुनाऽऽविज्यं निन्धते ।। २९ ॥ ( इति---शमितुरपृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) . । प्राप्त्यमावाच १ (अ०३ पा० ७ अ० ९ सू० २३ ) ।२ ( अ०३ पा० ८ अ० १० स० २१)। 'तब्राह्मणाय दद्यात्, यद्यब्राह्मणः स्यात्' इति वाक्यस्येति शेषः । यजमानविषयं कल्प्यत इत्यस्य 'चानुषङ्गेण शेषपूरणम् । ४ कार्यत इति-शमितेति शेषः। ५ करिष्यतीति-आविज्यमित्यर्थः । ६ अनुष्ठास्यति-शामित्रमित्यर्थः ।

·सतन्त्रवार्तिक शावरभाष्यसमेने- [अ०३पा०७४०१६] [१४] उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ॥ ३० ॥ सि. ज्योतिष्टोमे सन्त्युपगा नाम, ते शब्दभेदात्संख्याविद्धिं प्रत्याय. यन्तीत्य ध्वर्वादिभ्योऽन्य इति प्राप्ते, मः । तेषामेव केचित्स्युरिति । कस्मात् । उत्पत्तौ परिगणनात् । यौगिकत्वाच्च शब्दस्य । लिङ्गमिदं भवति । नाध्वर्युरुपगायेत , इति । यद्येभ्योऽन्ये भवेयुन ध्वर्यु प्रतिषे- धेत् । अप्राप्तत्त्वात् । यतस्तु प्रतिषेधति, अतोऽवगच्छाम उत्पत्ती संकीर्तितानामेवान्यतम इति ॥ ३० ॥ [१५] विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ॥३१॥ सि० अस्ति सोमविक्रयी । तत्र संदेहः । स किमध्वर्वादीनामन्यतमः, उभ्योऽन्य इति । किं प्राप्तम् । तेषां संकीर्तनात्तेषामन्यतम इति प्राप्ते ब्रूमः । विक्रयी त्वन्यः स्यादिति । चिक्रयो न चोद्यते, क्रयश्चोयते । तत्रार्थाद्विक्रयः । ज्योतिष्टोमस्य च पदार्थान्कर्तुमध्वदिय उत्पाद्यन्ते, न तु विक्रयो ज्योतिष्टोमस्य श्रूयते । तस्मान्नाध्वीदीनामन्यतम इति ॥ ३१॥ [१६] कर्मकार्यात्सर्वेषामृत्विक्त्वमविशेषात् ॥ ३२ ॥ पू० य एते पुरुषा ज्योतिष्टोमस्य श्रूयन्ते, ते किं सर्व एत ऋत्विजः, उत केचिदेषामिति । किं प्राप्तम् प्राप्तम् । सर्वे । कुतः । कर्मकार्यात् । सर्वे यागस्य साधनं कुर्वन्ति । तस्मात्सर्वे, ऋतौ यजन्ति । ये च, ऋतौ उपगाश्च लिङ्गन्दर्शनात् ॥ ३० ॥ ( इति--उपगातॄणामृत्विग्म्योऽनन्यत्वाधिकरणम् ॥ १४ ॥) smarpawaniyamrees विक्रयी त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्वात् ॥ ३१ ॥ ( इति-सोमविक्रेतुतेभ्यः पृथक्त्वाधिकरणम् ॥ १५ ॥) ऋत्विक्शब्दो हि निपात्यमान एव उपपदधातुप्रत्ययसमन्वितेऽर्थे तैते, ऋतौ यजन्तीति ऋत्विजः । एतस्माचेत्कारणात्विजों भवन्ति हन्त सर्वेषां तदविशिष्टमिति १ उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् ' 'विक्रयी त्वन्यः' इति सूत्रद्वयस्थमपि भाष्यं सुस्पष्टत्वादुपेक्ष्या- धिकरणद्वयसूत्रमात्रस्य पाठः कृतः ।

·[अ०३पा०अ०१६] मीमांसादर्शन। यजन्ति त ऋत्विजः । न कश्चिद्विशेष आश्रीयते--इम एव ऋतौ यजन्तीति ऋत्विज इमे नेति । तस्मात्सर्वेषामृत्विक्त्वम् । ननु परि- संख्या श्रूयते, सौम्यस्याध्वरस्य यज्ञकतोः सप्तदश ऋत्विज इति । उच्यते । परिसंख्यायां बहवो दोषाः सन्तीत्य वयुत्यवादोऽयं भवि ष्यति ॥ ३२ ॥ नया परिसंस्थानात् ॥ ३३ ॥ लि. न वा सर्वे । कस्मात् । परिसंख्यानात् । एवं हि श्रूयत्ते, सौम्य. ख्याध्वरस्थ यज्ञक्रतोः समश ऋत्विज इति । स एष न विधिः। बहुतराणां प्राप्तत्वात् । नानुवादः । प्रयोजनाभावात् । न चेत्परिसं. ख्याऽपि, आनर्थक्यमेव स्यात् । ननु परिसंख्यायां स्वार्थहानं परा. थकल्पना प्रातबाधश्च । उच्यते । स्वार्थहानमदोए, प्राप्तत्वात् । परा. थकल्पना चं, प्रत्ययात् । बहूनामृत्विक्त्वे ज्ञाते पुनः सप्तदशदिज इत्यु. च्यते । सप्तदशभिऋत्विक् शब्दस्य संबन्धः पुनः प्रकाश्यते, अधि. कैश्च न प्रकाश्यते । तत्र विज्ञायत एतद-ऋत्विक्शब्दस्य पुरुषैः सं. बन्धे पुनः प्रकाश्यमाने सप्तदशभ्योऽभ्यधिका वर्जिता इति गम्यते तत्र किं सप्तदशभिः संबन्धो विवक्षितः, किं वाऽधिकानां वर्जनमिति सप्तदशसंबन्ध स्याप्रयोजकत्वादधिकानां वर्जन विवक्षितमिति गम्यते । तदनुसारमृस्विक्त्वमपि सर्वेषामेव प्राप्तम् अतश्चत्वारः, पश्च, षट्, सप्तदशेत्याद्या अवयवा अध्येतस्य महान्त इत्येवं स्तोतुमवयुत्यवादः ॥ १२ ॥ परिसंख्यानादिति भाष्यकारेण परिसंख्यैव व्याख्याता । सप्तदशस्वन्येषु च प्राप्तवत्सु सप्तदशपुनःश्रवणं न तावन्मानपरिग्रहार्थ, योऽर्थादितराभावप्रत्ययस्तमाश्र. यितुं, न सप्तदशस्वरूपं प्रत्यापयितुम् । सर्वत्र हि द्वयोः संबन्धे कृते तत्स्वरूपं संस. गैश्च प्रतीयतेऽन्यनिवृत्तिश्च । क्वचिच्च किंचित्प्रयोजनवशेन विवक्ष्यते । स्वरूपसंत- संभवे च बलादेव विधिरितरनिवृत्तिप्रयोजनो भवति अतश्च त्रिदोषत्वमदोषः । स्वार्थस्य प्राप्तत्वेनैव हेयत्वात्प्रतीतस्य च परार्थस्यापरिग्रहे विध्यानर्थक्यात् । परस्तु १ चत्वार इति-दर्शपूर्णमासयोस्तावत, ब्रह्मा-अवयुः होता-आमीधश्चेति चत्वारः । धातुर्मास्ये प्रतिप्रस्थानाधिक्येन पञ्च । पशुयागे मैत्रावरुणाधिक्येन च षट् । सोमयागे च ब्रह्मगणे सावत् --ब्रह्मब्राह्मणाच्छस्यामधिपोतारश्वत्वारः । अध्वर्युगणे-अधर्युप्रतिप्रस्थातनेष्ट्रनेतारश्चत्वारः होतगणे होतृमैत्रावरुणाच्छावाकग्रावस्तुतश्चत्वारः । उदातृगणे च-उद्भातृप्रस्तोतृप्रतिहसुब्रह्मण्याश्च पारः । यजमानः सप्तदश इत्याहत्य सप्तदश भवन्तीति वस्तुस्थितिः।

·सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३पा० अ०७१६) आह । ननु प्रतिषिध्यमानेष्वप्यधिकेषु प्रतिषेधो न प्राप्नोति । न हि ते ऋतौ न यजन्ति । न वा ऋतौ यजन्तो न ऋत्विजः स्युः। उच्यते । सत्यम् । न प्रतिषेधात्विशब्देन ने संवध्यन्ते, किंतु प्रतिषेधसाम- वा॑द्धि ऋत्विकार्ये न भवन्ति । किं पुनस्विकार्यम् । ऋत्विज उपवसन्ति, ऋत्विजो वृणीते, ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां ददाति, इति । आह । यहत्विजां कार्य, कथं सत्केषांचित्विक्शब्दकानां न स्यात् । उच्यते । एवं तर्हि द्विविधोऽयमृत्विक्शब्दः, ऋतुयजननिमित्तो, वरण- भरणनिमित्तश्च । तत्र यागनिमित्तस्य ग्रहणमनर्थकम् । तस्माद्वरण- भरणनिमित्तो गृद्यत इति । आह । नन्विनरेतराश्रयमेवं भवति । य ऋत्विजस्ते वरीतव्याः, ये ब्रियन्ते त ऋत्विज इति । तदितरेतराश्र- यम् । उच्यते । न हि ऋत्विजो वृणीते, इत्ययमर्थः, ऋत्विजः सन्तो बरीतच्या इति । कथं तर्हि । वरणेन ऋत्विजः क्रियन्त इति । एवं ANDROTES कर्मकरणमेव हेतु परिगृह्य सति निमित्तेऽन्येष्वपि शब्दप्रवृत्त्यवश्यंभावित्वं मत्वाऽऽह- ननु प्रतिषिध्यमानेष्वपीति । कार्यप्रतिषेधेनैव तावत्प्रक्रमते । सर्वत्र हि स्वरूपप्रति- षेधासमवात्कार्य प्रतिषिध्यते । तद्यथा न ममैष पुत्रः, पुत्रकायें न.प्रवर्तत इत्यर्थः । एवं योऽयमर्थात्सप्तदशम्योऽधिकानां प्रतिषेधः प्रतीयते स कार्यविषयो न स्वरूपविषय इति द्रष्टव्यम् । वरणं तु शब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वादनुदाहरणमिति चेत् । न । अस्मिन्पक्षे कर्मयोगादेव शब्दप्रयोगसिद्धेः । इतरस्तु स्वरूपाप्रतिषेधात्तन्निमित्तं कार्यमपि दुष्प्रति. धमिति कथमृतो यनतां तेषामृत्विक्त्वं न स्यादित्याह । सिद्धान्तवादी तु तत्त्वे नोत्तरं विवक्षमाण एवं तर्हि द्विविधोऽयमित्यादि प्रक्रमते । यद्यष यौगिकः स्यात्ततो न कुतश्चिन्निवर्तते । संस्कारशब्दस्त्वयं, वरणभैरणे हि संस्कारौ । ते येषां न स्तो न ते सत्यपि क्रियायोगे तच्छन्दवाच्या भविष्यन्ति । ते च वरणभरणे सप्तदशानामेव यजमानेन क्रियते । तन्निमितत्वाश्रयणे च 'सप्तदशत्विजः' इत्यनुवादोऽवकाल्पष्यते । अन्यथा त्ववयवानुवादो मृषात्वरूपः कल्प्येत । तस्मान्नातिप्रसङ्गः । ननु च य ऋत्विज- स्तेषां वरणभरणे येषां च ते, त ऋत्विज इतीतरेतराश्रयं प्राप्नोति । नैष दोषः प्रथमं तावदानस्येनेषा वचनव्यक्तिरन्विष्यते । य ऋत्विजस्तेषां वरणभरणे इति । यदा तु वृक्षादिवत्ते लोकव्यवहारेप्वप्रसिद्धास्तदाऽर्थादयमों भवति वरणेन ऋत्विजः । १ नेति क्वचिन्नास्ति । २ अनुदाहरणमिति-ऋत्विजो वृणीत इत्येवं भाष्योक्तं वरणभूत्विकार्यो- दाहरणं न भवतीत्यर्थः । भरण-दक्षिणादानमित्यर्थः ।

·[अ०३पा०७अ०१६] मीमांसादर्शने। १०९७ द्वितीयानिर्देशो युक्तो भविष्यति, अध्वर्यु वृणीते, इत्येवलक्षणः । दृष्टार्थता च वरणस्य भविष्यति । कथमात्मेच्छयाऽध्वर्युर्भवतीति चेत्क- श्चिब्रूयात् , भवतीति ब्रूयाम् ! कथम् । एवंशब्दकेनायं पदार्थः कर्तव्य इति, नास्त्येवंशब्दकः । यश्च नास्ति, स यदि शक्यते कर्तु, कर्तव्यो भवति । यथा, जुह्वा जुहोति, इत्यविद्यमाना जुहूः क्रियते । एवमेतदपि द्रष्टव्यम् । तत्राशंदनियमेन ऋत्विक्शब्दसंबन्धे कर्तव्ये, एवं वरणविशेषेण कर्तव्य इति नियम्यते । तस्मान्नेतरेतराश्रयम् । तस्मात्सप्तदशैव ऋत्विजः कर्तव्या इति परिसंख्या । सप्तदश ऋत्विजा संस्कारैः कर्तव्या इति ॥ ३३ ॥ करोतीति । यथैवास्य सूत्रस्य शाटकं वयेत्युक्ते वानेन शाटकः क्रियत इति हि भाविनि संज्ञाविज्ञानादविरोधो विज्ञायते तथैवात्र प्रत्येतव्यम् । एतेन · अध्वर्यु वृणीते ' इति तद्विशेषवचनानि व्याख्यातानि । एवं च ब्रियमाणानामृत्विजां द्वितीयानिर्देशोऽवक- ल्पिष्यते । वरणं चाऽऽधानवत्कर्मोपयिकांस्तानुत्पादयदृष्टार्थ भविष्यति । वेदपौर्वापर्य- पर्यालोचनात्तु ते वरणेन क्रियन्त इत्यव सानान्नाप्रसिद्धिः । न विदं निपातनाख्यान द्वारेण ऋतुयजननिमित्तत्वं गम्यमानं सत्परित्यक्तुं युज्यते । न च वरणभरणयोः सिद्धविक्संबन्धित्वेन तानुद्दिश्य श्रूय माणयोर्विपरीता वचनव्यत्तिर्युक्ता । यच्चाप्रसिद्धाः संस्कर्तुं न शक्यन्त इति वरणेऽप्येवं तुल्यम् । न हि कश्चिदप्रसिद्ध वस्तु कुरुष्वेत्यु. तोऽप्यध्यवस्यति । नापि तेन व्याप्तेनापि तहिमित्ता निष्पत्तिरध्यवसीयते । यदि वेदवाक्यपौर्वापर्येण ज्ञायत इत्युच्यते ततः सिद्धानामेव संस्कारः सुखतरमध्यवसी. यते । जानाति ह्येवं वरणं कुर्वन्यथा वेदस्य प्रसिद्धा एव केचिदृस्विनः । मम तु ते वरणद्वारेण प्रसिध्यन्ति, प्राक्तस्मादन्ये नानवधारितत्वात् । अथवा तस्यापि सामा. न्यतोऽस्त्येव प्रसिद्धिः । सर्वो हि भावः केनचिदात्मना सिध्यन्व्यवहार साधयति । सर्वात्मिकायाः सिद्धेः कचिइप्यभावात् । अतो य ऋतौ यजन्ति ये वाऽऽध्वर्थवादिकं कुर्वन्ति त ऋत्विजः । तत्समर्थाः, सामर्थ्यरहितान.मनधिकारात् । के च सम:, ये विद्वांसः । तत्रापि स्मृतिप्रामाण्या ये ब्राह्मणास्तदविशेषप्रसङ्गे पुनर्विशेषो भवति बरणोपात्ता य इति, ततोऽपि पुनर्दक्षिणा मिर्मियमाणा इति । सेयमेतविशेषैः शब्दार्थसंबन्धव्युत्पत्तिर्भवति । विज्ञानं च तद्विषय, १ एवं तावद्य याश्रुतं भाष्यार्थमुपवण्याधुना तत्र च विशेष वक्तुं दूषणं तावदादौ वदति । नत्वित्यादिना । २ निपातनेति-ऋत्विग्दधक्-' इत्यनया स्मृत्या ऋत्विक्पदस्य कर्तृवाचिक्विनन्तत्व- निपातनेन ऋतुयजननिमित्तत्वं गम्यत इत्यर्थः । ३ नाध्यस्यतीति-बुद्धिपूर्वकारी तावदप्रसिद्धं वस्तु कर्तव्यतया न जानाति, न प्रयतते चेत्यर्थः । ४ व्यापृतेनापीति-अबुद्धिपूर्वकारिणा प्रयत्नाख्यव्यापार यहच्छया क्रियमाणेऽपि न तेन फलनिष्पत्तिकान्ताद्भवतीत्यर्थः तु ·१०९८ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०७अ०१६) याज मन्यथाऽन्यथा च प्रसज्यमानं विशेषविषयमुपसहियमाणम् । अक्रियमाणमेव सिद्ध- मृत्विक्त्वम् । अपि च वरणभरणाभ्यामृत्विजो वोत्पाघेरन् , ऋत्विक्त्वं वा। तत्र ऋत्विजस्तावन्मातृपितृभ्यामेवोत्पादिता इति न पुनरुत्पत्तिमपेक्षन्ते । तथा योग्यताल. क्षणमृत्विक्त्वमध्ययनश्रवणाभ्यां सिद्धमिति न पुनः साधनीयम् । वक्ष्यति च मानास्तु ' इत्यत्र न योग्यतैषां यजमानेन कर्तव्येति । सर्वत्र च यदनुत्पन्नं तदुत्पाद्यते, किं चैषां प्राग्वरणादनुत्पन्नं कर्म प्रत्यानमनम् । ननु ऋत्विक्त्वमप्यनुत्पन्नम् । सत्यं, तत्तु पश्चादप्युत्पद्यमानं न पश्यामः । अथ यदुत्पद्यते तदेव ऋत्विक्त्वं, तथा सत्या- नमनमेव तन्नान्यत्किचित् । न चेदमदृष्टमृत्विक्त्वम् । यस्य हि कार्यमदृष्टं भवति तत्स्वरूपमप्यदृष्टं भवेत् । ऋत्विकार्य तु कर्मनिवृत्तिष्टैव सा कथमदृष्टसाध्या मवि. ध्यति । यावता च सा भवति तत्सर्वं विद्वत्त्वब्राह्मणत्वादि दृश्यत एव । यत्त्वदृष्टं किंचित्तत्प्रकरणवशात्कर्मप्रयोगवचनेन गृह्यमाणं तदर्थमेव नाववादित्वे व्याप्रियते। न च तद्वरणभरणाभ्यां जायत इति तयोरनिमित्तत्वं भवति । आहवनीयादीनां त्वम- करणोत्पत्तीनामदृष्टोपकाराणामनुत्पन्नावस्थानां संस्कारविधानादुपपन्नमुत्पाद्यत्वम् । न हि तत्र होमादिमिस्त्यज्यमानद्रव्याधारोऽपतितः । तेनावश्यं तत्संबन्धाददृष्टभेवाभ्युप- गन्तव्यम् । न च तदग्निमात्रासिध्यतीति तन्निर्वृत्त्यर्थमदृष्टमेवाऽऽहवनीयादित्वमपोक्ष तम् । अतो नैष दृष्टान्तः । यदि चादृष्टमृत्विक्त्वं वरणभरणाभ्यां जन्येत, ततः सत्रेऽपि यजमानेषु तदाधातव्यं, तद्विशेषाश्चावदियो दीक्षावाक्येऽन्द्यन्त इति वरणभरणे कर्तव्ये स्याताम् । तत्र वरणमृविजामानमनार्थत्वात्सत्रे न स्यात्स्वकर्म- त्वात् ' परिक्रपश्च तादात् ' इति च विरुध्यते । तस्मात्कर्मयोग्यतयाs. वधारितानामेव वरणभरणाभ्यामुपादाननियमः कर्मार्थः क्रियते । ऋत्विक्शब्दश्चावगु- ण्यात्तद्विषय एकोपसंहियमाणः सतोऽप्यन्यान्योन्यान्नाऽऽलम्बते । सत्रे तु स्वयंकर्तृ. कत्वाद्वरणभरणपोरनपेक्षितयोरग्रहणाद्विनेव ताभ्यामवैगुण्यमिति योग्यतामात्रेणैवाध्वर्युः स्वादिसिद्धिः । तद्यथा पौर्णमास्यां विनाऽपि शाखापरिवासनेन यदेवाङ्गारापोहनक्षम । १ उपसंहियमाणमिति-एभिर्विशेर्भवतीति पूरणीयम् । २ (अ०३पा०८अ० २८०४) । ३ अपे- क्षित इति-देवतायै त्यक्तस्य द्रव्यस्थ पूर्वदेशविभजनमात्रेणापि प्रक्षेपघटितहोमपदार्थनिष्पत्तेरित्यर्थः । ४ दीक्षावाक्य इति-सत्रात्मकद्वादशाहप्रकरणे ह्येवं श्रयते 'अयुग्रंहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति- तत उदातारं, ततो होतारं ततस्तं प्रतिप्रस्थाता दीक्षयित्वाऽधिनों दीक्षयति-ब्राह्मणाच्छंसिनं ब्रह्मणः प्रस्तोतारमुद्गातुः, नेत्रावरुणं होतुः, ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दक्षियति- आमीभ्रं ब्रह्मणः, प्रतिहतारमुगातुः, अच्छावाक होदः, ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति-पोतारं ब्रह्मणः सुब्रह्मण्यमुद्गातुः, ग्रावस्तुतं होतुः, ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति ब्रह्मचारी वाऽऽचायप्रेषितः, इति 'तदस्मिन्बाक्य इत्यर्थः । " ( अ० १० पा० २ अ० १० सू० ३४ ) ६ (अ० १० पा० १ अ. ११ सू० ३५)।

·[१०३पा० अ०१७] मीमांसादर्शने! १०९९ पक्षेणेति चेत् ॥ ३४॥ एवं चेन्मन्यसे, यथोक्तपक्षेणैलदेवमुच्येत । अवयुत्यवादपक्षण सप्त. दशत्विज इति । तत्परिहाव्यम् ॥ ३४ ॥ न सर्वषामनाधिकारः ॥ ३५ ॥ नैतदेवम् । नात्र सर्वेषां पुरुषाणां वचनं, यानधिकृत्यावयुत्यवादी भविष्यति । यत्र परा संख्या कीर्त्य ते तत्रावयुत्यवादो भवति । यथा द्वादशकपाले यदष्टाकपालो भवतीति । न चेह परा संख्या कीर्त्यते । तस्मानावयुत्यवाद इति ।। ३५ ॥ [१७] नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुति संयोगात् ॥ ३६ ॥सि० सप्तदश ऋत्विज इति समधिगतम् । कतमे ते सप्तदश इतीद चि. न्त्यते । । प्राप्तम् । अज्ञानम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । नियमस्तु दक्षिणाभिः। द्रव्यं स एवोपवेष -इत्यदोषः । तस्माद्यथा यूपस्य स्वरुं करोति ' इत्यत्राऽऽदाने कर्मशब्द इति वक्ष्यति तथाऽत्र भाष्यकारस्य द्रष्टव्यम् ॥ ३३ ॥ पक्षेणेति चेत् ॥ ३४ ॥ वैश्वानरद्वादशकपालाधिकारे ह्यष्टत्वादय उच्चार्यमाणाः स्वरूपेणानुपयुज्यमानाः शक्नुवन्त्यवयवत्वं ममयितुम् । स्तुत्या चोपयुज्यन्ते । न विह परमसंख्योपात्ता यद. धिकारात्सप्तदशत्वमवयवः प्रतीयेत । स्तुत्यर्थं च स्यात् । तस्मादृस्विक्त्वोपसंहारार्थमे, वैतदिति सप्तदशविजः ॥ ३५ ॥ (इति-सर्वेषामृत्विक्शब्दावाच्यताधिकरणम् ॥ १६ ॥) -- प्रकृतानां ये केचित्सप्तदशेति प्राप्तेऽभिधीयते । सामानाधिकरण्यप्रयोगानियमः । १ एवं तर्हि ऋत्विक्शब्दस्य यौगिकत्वे 'वरणेन ऋत्विजः क्रियन्ते' इत्यादिभाष्यस्य का गति- रिति चेदत आह-तस्मादित्यादिना । २ वक्ष्यतीति--(अ० ४ पा० २ अ० १ स० ६ ) इत्यत्रे- त्यर्थः। । ३ एतत्सूत्रस्थभाष्यस्य सुस्पष्टतयाऽव्याख्याय सूत्रस्य पाठमानं कृतम् । ४ अष्टत्वादय इति- वैश्वानरं द्वादशकपालं निवपेसुत्रे जाते' इत्युपक्रम्यैवं श्रूयते ‘यदष्टाकपालो भवति गायत्र्यैवैनं ब्रह्मवर्चसेन पुनाति, यत्नवकपालस्त्रिवृतैवामिस्तेजो दधाति, यद्दशकपाल विराजैवास्मिन्नन्नाचं दधाति, यदेकादशकपालस्त्रिष्टुभैवास्मिन्निन्द्रियं दधाति, यद्द्वादशकपालो जगत्यैवास्मिन्पशून् ति (तै० सं० २-२-५) इत्यादिरिति शेषः ।

·सतम्बातिक साबरमायसमेत अ०३ पा०७० भ०१७] श्रुतिसंयोगात् । दक्षिणासंबधेन नियन्येरन् । एवं ह्याम्नायते । ऋ- विग्भ्यो दक्षिणां ददाति, इत्येवमभिधाय दक्षिणादानक्रयपरे वाक्ये ब्रह्मादयः श्रूयन्ते । अमीधे ने ददातीति, ततो ब्रह्मणे, सतोऽयुष्मै चामुष्मै चति केचिदेव विशिष्ाः श्रूयन्ते । एवं ये श्रूयन्ते ते तावह- स्विजः । ततोऽभ्यधिका नान्ये भवितुमर्हन्ति । दक्षिणाभिर्नियम उक्त्वा च यजमानत्वं तेषां दीक्षाविधानात् ॥ ३७ ।। य ऋत्विजन्ते यजमाना इत्येवमभिधाय ब्रह्मादीनां दीक्षाक्रमपरे च वाक्ये दीक्षा दर्शयति । कथम् ! अध्वर्यु गृहपति दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, सत्त उद्गातारं, तो होतारम् । ततस्तं प्रतिभस्थाता दीक्ष- यित्वाऽधिनो दीक्षयति, ब्राह्मणाच्छसिनं ब्रह्मणः, प्रस्तोतारमुद्गातुः, मैत्रावरुणं होतुः । ततस्तं नेष्टा दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति, आ. श्रीधं ब्रह्मणः, प्रतिहार मुद्रातः, अच्छाचाक होतुः। ततस्तमुन्नेता दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति, पोतारं ब्रह्मणः, सुब्रह्मण्य मुद्रातुः, प्रावस्तुतं होतुः । ततस्तमन्यो ब्राह्मणो दीक्षयति, ब्रह्मचारी वाऽs- चार्यप्रेषित इति । दीक्षा च यजमानसंस्कारः । तस्माद्ब्रह्मादय ऋत्विजः सप्तदश इति ॥ ३७॥ तश्च दक्षिणादानक्रमवाक्यगतं मादीनां दृश्यते न चमसावणाम् । यद्यपि च सिद्ध. मृत्विक्त्वमनूद्यमानं न शक्यमुपसंहर्तुमिति बुद्धिर्भवति तथाऽपि सप्तदशश्रुत्यपेक्षित विशेषावस्थानं तदेष्वेव वेदेन सिद्धवदाश्रितमतोऽस्माकमेवं परिच्छेदो भवति नूनमेत एवस्विज इति ॥ १६ ॥ य ऋत्विजस्ते यजमाना: ' इति यजमाना नर्विकुशब्दो समानविषयौ नियम्य यज- मानसंस्कारं दीक्षा ब्रह्मादिषु क्रमार्थमनुवदनेतेषु ता द्वावपीति दर्शयति । तस्माद्ब्रह्मत्वा. दिकरणयोग्येष्वेवर्ती यजत्सु ऋत्विक्त्वं न सर्वेषु । तद्विषयमेव चर्तुयजनं शब्दस्य प्रवृ. तिनिमित्तम् । यथा सास्नादिमद्गमनं गोशब्दस्य, यथा धाग्याशब्दः सामिधेनीषु निपा- १ तेभ्य इति पा० । २ निपात्यमान इति---' पाय्यसांनायनिकाय्यधाय्या मानहविर्निवाससा- मिधेनीषु 'पा० सू० ( ३-१-१२९) इत्यनया स्मृत्येत्यर्थः ·[अपा०७०१८] मीमांसादर्शने [१८] स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ॥३८॥ सि. एतदुक्तं, सप्तदश ऋत्विज इति, ते च ब्रह्मादयः । तत्र संदेहः । किमेषां सदस्यः सप्तदशः, उत गृहपतिः । किं तावत्प्राप्तम् । सदस्य इति । स हि कर्मकरः । इतरः स्वामी.। यश्च कर्मकरः स परिक्रेतव्यः। ऋत्विजश्व परिक्रीयन्ते । तस्मात्सदस्यः सप्तदश ऋत्विगिति । अपि च, तस्य चमसमामनन्ति वरणं च । ऋत्विग्वरीतव्यो न स्वामी। तस्मात्सदस्यः समदश इति प्राप्ते, उच्यते । स्वामिसप्तदशाः न्यात् । स्वाम्येषां सप्तदशः स्यात् । कुतः । कसैसामान्यात्, यज्ञे कार ऋत्विजो भवन्ति । यज्ञे च कर्ता गृहपतिः, तस्मात्विक् । यज्ञ कर्मसामान्यात् । यदुक्तं, तं समामनन्ति, तस्थ चमसमामनन्ति बरणं च । तस्मात्सदस्य ससदश इति । उच्यते । ब्रह्माणमेव ते कर्मसामा त्यमानस्तास्ववेत्यवधारणान्नान्यासु धीयमानास्वपि धाय्याशब्दवाच्यत्वं भवतीत्यवधा- यते । तथैवर्तावेव यजत्सु भवति न तु मवत्येवेत्यवधारयितव्यम् ॥ ३७ ।। ( इति-ब्रह्मादीनामेव ऋत्विक्त्वनियमाधिकरणम् ॥ १७ ॥ ) दीक्षादक्षिणावाक्ययोः षोडशानां संकीर्तनात्तावन्तोऽवधारिताः । सप्तदशः कस्ते. पामिति न ज्ञायते । सदस्ययजमानचमसाध्वर्थवश्वावशिष्यन्ते । तत्र चमसाध्वणां तुल्यकल्पत्वादन्यतरावधारणप्रमाणं नास्तीति सदस्ययजमानयोरन्यतरः संदिह्यते । तत्र कर्मकरत्वसामान्यात्सदस्यग्रहणप्रसक्तावभिधीयते । स्वामिसप्तदशाः स्युरिति । कथं पुनः पूर्ववर्तुयजमानकर्मनिमित्तत्वमनभ्युपगम्याधुना तत्सामान्यात्स्वामिनः ऋत्विकर्मा भिधीयते । 'सदस्य वृणीते' इति चोत्पत्तिसंयोगादध्वर्वादिवद्भेदः । न च ब्रह्मण्यवयव प्रसिद्धिः संभवति । समुदायप्रसिद्धया बाधितत्वात् । न च ब्रह्मणः पुनर्वरणं विधातु- मनुवदितुं वा शक्यम् । अध्वर्वादिष्वप्येवमेव प्रसङ्गात् । सर्वेषु चोपहवादिषु ब्रह्मम- न्त्रव्यतिरेकेणास्य मन्त्रः पठ्यते । तत्र चान्याय्यो विकल्प आश्रीयेत । न च चमससं. बन्धेऽपि ब्रह्मणः संकीर्तन सदस्यशब्देनोपयुज्यते सामर्थ्याक्षिप्तेन चोपद्रष्ट्रा सदस्ये. नावश्यं भवितव्यम् । सोऽपि च प्रत्यवेक्षणातौ यजतीति शक्यो वक्तुम् । सर्वे । १ व्यतिरेकेणति- ब्रह्मन्नुपहवयस्व 'सदस्योपवयस्व' इत्यादिना ब्रह्ममन्त्रापेक्षया सदस्यमन्त्रस्य पृथगाम्नानात् ' ब्रह्माणमेव ते समामनन्ति' इत्यादिना भाष्यक्तिं ब्रह्मण एव सदस्याच दुरभ्युपगममित्याशयः।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते - raazITR [अ०३पा०७ अ०१९] समामनन्ति, वरणमपि चमसश्च ब्रह्मण एद स हि सदसि भवः । तस्मात्स्वामिसप्तदशाः ॥ ३८ ॥ [१९] ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वादमयश्च स्वकालत्वात् ॥ ३९ ॥ पू. स्वामिसप्तदशा ज्योतिष्टोमस्य ऋत्विजः समधिगताः । अत्रेदानी- मयं संदेहः । किं सर्व पुरुषकार्य तैः अग्निभिश्व गा गाई पत्यादि भिरभिकार्य गत काचिद्वयवस्थेति । किं तावत्माप्तम् । ते सर्वार्थाः याज्ञिकाश्च मेदेन तं वृण्वते । तस्मादयुक्ता सदस्यनिराक्रियेति । उच्यते । क्रत्वङ्गत्वेन नैवैह सदस्यस्य निराक्रिया । चमसाध्वर्युवत्त्वेष नविगित्यभिधीयते ।। सदस्यो हि भेदेन वरीतव्य एव । न च ब्रह्मा सदस्यशब्देनोच्यते । ऋतुयजने सति बरणेन स्विक्त्वनियमादक्षिणामागबन्ध द्वादशाहदीक्षावाक्ययोश्चासंकीर्तनादृत्ति गिति नोच्यते । यथा सत्यपि वरणे ऋतुयजनसंबन्धे च कारणद्वयासंभवाच्चमसाध्व- यव ऋत्विजो नोक्ताः । स्वामिनस्तु यद्यपि च वरणं नास्ति तथाऽप्यन्यत्सर्वमस्तीति युक्तमृत्विक्त्वम् । यत्तु सदस्योऽपि प्रत्यवेक्षणायजतीति । वचनसामर्थ्यादेवासौ त्रियते, न तु कश्चित्पदार्थस्तधीन:, येनास्य व्यपदेशः स्यात् । न च प्रत्यवेक्षणं नाम कश्चि. पदार्थो थेनास्य कर्तृविशेषः केनचित्प्रमाणेन नियम्येत । तस्मात्सत्येव सदस्ये सूकं स्वामिसप्तदशा इति । यत्तु भाष्यकारेण किंचित्सदस्यनिराकरणपरमुक्तं तहस्विक्त्वनि- राकरणपरस्यातिरभसवचनभित्युपेक्षणीयम् ॥ ३८ ॥ ( इति-स्वामिनः सप्तदशत्याधिकरणम् ॥ १८ ॥) एवं कर्तृ भेदं प्रतिपाद्येदानी समाख्याविनियोगस्य पूर्वपक्षं रचयति स्म । तत्र 'ते सर्वार्थाः' इति न ज्ञायते किं क्रत्वर्थपुरुषार्थाभिपायमुत ऋत्वर्थसर्वार्थाभिप्रायम् । तत्रापि किं वाक्यसंयुक्तसर्वार्था उतासंयुक्तसर्वार्थाः । यदि तावत्पुरुषार्था अपीत्यमि- प्रायः, स वरणभरणयोः प्रकरणाम्नानेन त्वर्थत्वादयुक्तः । उक्तं हि । प्रकरणविशे. पाद्वा तद्युक्तस्य संस्कारो द्रव्यवत् ' इत्यादिषु । तथैकादशे वक्ष्यति निर्देशाद्वा वैदि. कानां स्यात् ' इति । तस्मादेवं तावन्न सर्वार्थत्वम । नापि संयुक्तेषु ' तान्पुरोऽध्वर्युर्वि १ सदस्यनिराक्रियेति-ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सदस्यस्य निराक्रियेत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० ४ अ० ५. सू० १५ ) । ३ तथा द्वादशे वक्ष्यतीत्येवं पाठ आवश्यकोऽप्येकादश इति पाठो लेखकना- न्तिमूलक इति ज्ञेयम् । ४ ( अ० १२ पा० २ अ० १ सू० ३ ) ।

·[१०३पा०७०१९] मीमांसादर्शने। प्रयुक्त वादग्नयश्च स्वकालत्वात् । ते वृताः सर्वस्मै पुरुष कार्याय स्युः । अग्नयश्चाग्निकार्याय । कुतः । तै: काराकाक्षितत्वाद । प्रति स्वं ग्रह " मजति ' इत्यादिकश्रुतानामन्येषामबतरणमस्तीति । यानि त्वसंयुक्तानि कार्याणि तानि यत्र तत्र वेदे पठितानि येन केनचित्क; यथासामथ्र्य कर्तव्यानीति सर्वार्थाः । प्रयुक्त स्वादिति-सर्वाणि हि कार्याणि शक्नुवन्ति तान्प्रयोक्तम् । तथा तेऽपि कार्याणि । सबै पुरुषकामिति-- यद्यत्कर्मणि पुरुषः प्राग्वचनविशेषात्स्वसामर्थन शक्यते तत्तदित्येवं युज्यते, न पुरुषार्थाभिप्रायेण । ये पुनराहवनीयादयस्तेषां सर्वार्थत्वमप्रस्तुतमेव । न च प्रसङ्गादुच्यते । स्वकालत्वस्य हेतोरप्यसमर्थत्वात्। न च तस्योत्तरपक्षे कश्चित्पक्षस्य हेतोर्वा परामर्शोऽस्ति । यदि च लौकिककार्यापेक्षया सर्वार्थत्वमभिधीयते ततो : विहीं- रो लौकिकानामर्थं साधयेत्प्रभुत्वात् ' इत्युक्त्वा निर्देशाद्वा वैदिकानां स्यात् ' इत्यत्र निीतत्वादविचार्यम् । यदपि चेदविहिताग्निकार्यसर्वार्थत्वं प्रकृतिविकृत्योः, तदपि अग्निमुपनिधाय स्तुवते । इत्युदाहृत्य 'विशय लौकिकं स्यात्सर्वार्थत्वात् । न वैदिकमर्थनिर्देशात् । ' तथोत्पत्तिरितरेषां समत्वात् । (धिष्ण्यानीनां स्थात् ) इति निर्णीतत्वादविचार्यम् । सिद्धान्तवचन धैतन्निराकरणोक्त्यभावात् । तस्मादेवं वर्ण्यते । नैवेदमग्नीनां सर्वार्थत्वं पूर्वपक्षीकृतम् । किं तर्हि । अधिकरणान्तरसूत्रोक्तन्यायप्रतिपा- दितानुमितपूर्वपक्षः सिद्धान्त एवायं सूत्रवाक्यभेदेनोच्यते । न चैतदग्निकार्यापेक्षया सर्वार्थत्वम् । किं तर्हि । प्रकृतिविकृत्यपेक्षया । तत्रानारम्यवादन्यायेनाऽऽधानवदेव पूर्वोत्तरपक्षौ रचयितव्यौ किमाहवनीयादयः प्रकृत्यर्था आहोस्वित्सर्वार्था इति । तत्र Man १ तान्प्रयोक्तुमिति-अध्वर्वादीनाक्षप्तुमित्येकोऽर्थः । २ प्रयुक्तत्वादित्यस्यैव द्वितीयार्थमाह- तथेति । अनुष्टातुं शक्नुवन्तीति शेषपूरणम् । ३ सर्वस्मै पुरुपकार्याय' इति भाष्यार्थगाह-सर्वमित्यादि. ना । ४ ( अ० १२ पा० २ अ० १ ० १)। ५ (अ० १२ पा० २ अ० १ सू. ३.) । ६ (अ. ७ पा०३ अ० १२ सू० (अ० १७ पा०३ अ० १२ स० ३१) ८ ( अ० ७ पार ३ सू. ३२)। ९ अधिकरणान्तरोति- प्रस्तौ घा द्विरुक्तत्वात् ' ( अ०३ पा० ६ अ० १ ० २ ) इत्यनारभ्यवादाधिकरणार द्धान्तसत्रेण, सादिरत्वादेः प्रकृतिविकृर, थत्वे द्विरुक्त स्वापत्तिलक्षणो योऽय न्याय उक्तः, 'तत्प्रकृत्यर्थ अथाऽन्येऽनारभ्यवादाः ' ( अ०३ पा० ६ अ० ५ स० १४ ) इत्या- धानाधिकरणपूर्वपक्षसूत्रेण चाऽऽधानेऽतिदेशाद्रढीकरणेन प्रतिपादितश्च, तेनानुमितः पूर्वपक्षो यस्य सिद्धान्तस्य स एघानीनां सर्वार्थत्वसिद्धान्तः ते सर्वार्थाः प्रयुक्त स्यात् । इति सूत्रवाक्यापेक्षया थाभ तेन अग्नयश्च स्वकाललात् ' इत्यनेनोच्चत इति पदशोऽर्थः ।

·सतन्त्रवातिकशापरभाष्यसमैते- Nagauman [अ०६पा० ७ अ० १९] , अपेवामनुवादः । स्वकालत्वाद नयश्च सर्वार्था इति समधिगतमेतत्॥३९|| तस्संयोगात्कर्मणो व्यवस्था स्यात्संयोगस्यार्थवत्त्वात् ॥४०॥ सिक तत्संयोगात्--विशिष्टपुरुषसंयोगाद्यवतिष्ठेत । ये येन पुरुषेण समाख्यायन्ते, ते तेन कर्तव्याः । एवं तेषां पुरुषसंयोगोऽर्थवान् भवि. तत्प्रत्यर्थं यथान्येऽनारम्यवादाः ' प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वात् । इत्येवं प्राप्तेऽभि- धीयते । अग्नयः सर्वार्था:-प्रकृतिविकृत्यर्था भवेयुः । कुतः । स्वकालत्वात्-स्वतन्त्रो. त्पत्तिवादित्यर्थः । तदेतद्वर्णितं - स्वर्थि वाऽऽधानस्य स्वकालत्वात् इत्यत्र । म त्वेतासर्वविषयं सर्वार्थत्वमवकल्पते । द्वारं येषु पराधीनं तेषु तत्प्राप्त्यपेक्षया । प्राप्नुवन्तीदृशा भावा न स्वतन्त्राः कथंचन ।। शास्त्रेण चोदिता ये हि दर्विहोमाः स्वरूपतः । तेष्वेवाऽऽहवनीयः स्थान्न यागेष्वप्यचोदनात् ।। यज्जुह्वति तदाहवनीये इति श्रूयते । न यद्यजेरनिति । तेनावश्यमाहवनीयचोदन नया तावत्प्रतीक्षितव्यं यावत् । चतुरवत्तं जुहोति ।' यद्ग्रहान् जुहोति । । यच्चम- सान् जुहोति ' इति चातिदेशेन संबन्धाद्वारं प्राप्तम् । ततश्चाऽऽहवनीयेन सहैवास्यातिदेशतः । प्रकृतौ वा द्विरुक्तत्वादित्यथं निश्चयो भवेत् ॥ तथा च ' तासामग्निः प्रकृतितः प्रयाजवत् ' इति सिद्धवत्प्रकृत्यर्थत्वं दर्शितम् । तथा वैकृतचरुपुरोडाशानां प्रत्यक्षहविःश्रपणविधानाद्वाहपत्यमातिद्वारं नास्तीत्यवश्य सगाहपर मेव श्रपणं प्रकृतितः प्राप्नुवदपेक्षितव्यम् । अग्निषु पर्यवसितम् । ऋत्विक्त्तरं सूत्रमारम्यते ।। ३९ ॥ समाख्यासंयोगाव्यवस्था भवेत् । न हि होत्रमकुर्वतो होतृसमाख्याऽर्थवती भवति । मापि तेनाक्रियमाणस्य हौत्रव्यपदेशोऽवकल्पते । तस्मादन्यथानुपपत्त्या कल्पितया श्रुत्या विनियोगः । तत्र केचिदाहुः । अन्योन्यनिरपेक्षयोरेव रूढिरूपेण कर्तृकर्मस. मास्ययोः प्रसिद्धयोरक्षरसारूप्येणोपतिष्ठमानयोविनियोजकत्वमिति । कुतः । संयोगः पूर्वसिद्धो हि निमित्तत्वं प्रपद्यते । चेह प्राक्समाख्यानास्किचित्संयोगकारणम् ॥ १ ( अ. ३ पा० ६ अ. ५ २० १४ ) । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० १ ० १) ३ ( अ पा० ६ ० ५ स० १५ ) अ० ३ पा० ६ अ० ६ सू० १६) ।

·[म०३पा ०७ अ० १९] मीमांसादर्शने। ध्यति । आध्वर्यबमध्वर्युणा, होत्रं होत्रा, औद्भात्रमुगावेति ॥ ४० ॥ -- होतृशब्दस्तावन्न हौत्रनिमित्त इति राजशब्दवदेव प्रत्ययलोपप्रातिपदिकप्रत्यापत्त्यो. रस्मरणादवगतमेतत् । न च राजशब्दादिव राज्यशब्दो होतृशब्दादौनशब्दः शक्यः कल्पयितुम् । न हि यथा तत्र मन्वादिभिः क्षत्रियस्य रक्षणं विहितं तद्राजकर्मत्वेन ज्ञाय मानं प्रत्ययार्थत्वं प्रतिपद्यते । तथेह केनचित्सामिधेन्यनुवचनादेझैतृकर्मत्वं प्रसिद्धं यन्नि. मिता समाख्या स्यात् । न चैवं सति समाख्या विनियोक्त्रीत्यवसीयते । कथं तीसत्या- मवयवव्युत्पत्तौ विनियोगः । उक्तमेतच्छब्दसारूप्यमात्रादिति । न त्वेतद्युक्तम् । यदि होतुः कर्म हौत्रमित्येवं न व्युत्पाद्यते ततोऽन्तरेणैव कर्तृकर्मसंबन्धं रूढ्या सारू. प्यसमाख्ययोरुपपन्नत्वान्नार्थापत्तिः श्रुति करपयेत् । न हि वर्णसामान्यमात्रेण शाला- मालयोः कश्चित्संबन्धः । तथा च वक्ष्यति, न हि कण्वरयंतरे रथंतरसंबन्धः कश्चि- दस्तीति । यदपि च कृते राज्ञः कर्मसंबन्धे राज्यशब्दः प्रवर्तत इति । तदयुक्तम् । संबन्धस्याऽऽदिमत्त्वप्रसङ्गात् । तस्माद्यथैव तत्र नित्ययोरेव शब्दार्थयोनित्य एव संबन्धे शास्त्रतः प्रतीयमाने साधुत्वप्रतिपत्तिवेलायां राजशब्दमन्वाख्याय राज्यशब्दोऽन्वाख्या- यमानो यौगिकस्तन्निमित्तश्वोच्यमानोऽपि नित्यनिमित्तत्वान्नाऽऽदिमत्त्वं प्रतिपयो तथे- वात्र हौत्रमिति वृद्धिदर्शनाद्धोतृशब्दात् ' तस्थेदं कर्म ' इत्येवमन्वाख्यानमिति गम्यते । केन तु तत्तस्य कविगतमिति । समाख्यादर्शनात्तदेव तादृशं वचनमनुमा. स्यामहे । नन्वितरेतराश्रयं प्राप्नोति समाख्यातस्तद्वचनं, तेन क्लप्ते संयोगे समाख्या- सिद्धिरिति । नैष दोषः। समाख्या तावत्प्रतीतिरूपेण प्रत्यक्षा । सा तु केन निमित्तेन प्रवृत्तेति पूर्वप्रवृत्ततयैव निमित्तमपेक्षते । न च तदस्ति । तस्मान्नूनमीदृशी श्रुतिरस्ति, यथा होत्रा कर्तव्यमेतदिति । सर्वेष्वेव लिङ्गादिष्वेवमेतद्भवतीति व्याख्यातम् । अतो नेतरेतराश्रयत्वमिति । ननु चेदम् आख्या चैवं तदर्थत्वात् ' इत्यनेनेवाधिकरणेन सिद्धम् । सत्यं सिद्धं न तु तत्र विरोधाविरोधी विचारिती । इह तु योग्यत्वप्रकरण- विशेषात्सर्वार्थत्वप्रसस्या विरोधमाशङ्कय परिहरति, उत्तर विवक्षया वाऽनुवदतीत्य. पुनरुक्तम् ॥ ४० ॥ ( इति--समाख्ययाऽध्वर्वादीनां नियतपदार्थकर्तृताधिकरणम् ॥ १९ ॥) । । १ (*. १० पा० ४ ० २३ स० ४६ ) अनत्यं 'नासौ कपवानां रथंतरं कण्वरथंतर, मित्येवं कृत्वोच्यते' इत्येवं भाध्यमर्थतः पठति वक्ष्यतीत्यादिना । २ व्याख्यातमिति बलाबला. धिकरण इति शेषः । ३ ( अ० ३ पा० ३ अ० ६ स०१३) ।

·संतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- (म० पा०७१०२१॥ [२०] तस्योपदेशप्समाख्यानेन निर्देशः ॥ ४१ ॥ सि. किमेष एवोत्सर्गः, सर्व समाख्यातं समाख्यातपुरुषैः कर्तव्यमिति । नेति ब्रूमः । तस्योपदेशाद्विशेषसमाख्यानाच्च निर्देशः । यथोपदेशः, तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽहेति । समाख्या, पोत्रीया, नेष्ट्रीयेति । एष समाख्यायाश्चापवाद इति ॥ ४१ ॥ तद्वच्च लिङ्गन्दर्शनम् ॥ ४२ ॥ यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयादिति होने प्रातरनुवाके समाख्यया प्राप्त होतारं दर्शयति । तथेदमपरं लिङ्ग भवति, उद्गीथ उद्गातृणाम् , ऋचः प्रणव उक्थ्यशंसिना, प्रतिगरोऽध्वणामिति स. माख्याकृतं भेदं दर्शयति । तथेदमपि लिङ्गं भवति । यो वाऽध्वयों: स्वं वेद स्ववानेव भवति । एतद्वाऽध्वयोंः स्वं यदाश्रावयतीति समाख्या- कृतं नियमं दर्शयति ॥ १२॥ [२१] प्रैषानुवचनं मैत्रावरुणस्योपदेशात् ॥ ४३ ॥ पू० अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीपोमीयः । यो दीक्षितो यदनीषोमीयं पशुमालभते, इति । तत्रेदं समामनन्ति । तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह, इति । तत्र संशयः। किं सर्वानुवचनेषु सर्वश्रेषेषु च मैत्रा. वरुणः स्यादुत यत्रानुवचने मेष इति । किं तावत्माप्तम् । सर्वानुवच. नेषु, अविशेषात् । न हि कश्चिद्विशेष आत्रीयते । अस्मिन्ननुवचने मैत्रा- विशेषसमाख्याऽपि विशेषश्रुतिवदेव शीघ्रतरप्रवृत्तेर्वाधिका भवति ॥ ११ ॥ सामान्यसमाख्याविनियोगस्थवैतल्लिङ्गम् । विशेषतमाख्यायां तु किंचिदन्यदू, द्रष्टव्यम् ॥ ४२ ॥ ( इति-सामान्यसमाख्यातका कर्तुविशेषप्तमाख्यादिना बाधाधिकरणम् ॥ २०॥) उपदेशासिद्धे समाख्याबाधे समस्तैकदेशविषयत्वेन विचारः । ज्योतिष्टोमप्रकरण एवैतच्छ्रयते । तस्मान्मत्रावरुणः प्रेष्यति चानु चाऽऽह ' इति । प्रदर्शनार्थं स्वनी- पोमीय इत्युक्तम् । तत्र सर्वप्रेषाणामाध्वर्यवत्वं, सर्वानुवचनानां च हौत्रसमाख्यानम् । तत्किमनेनोपदेशेन समस्तविषयः समाख्ययोर्बाध उत क्वचिदेवेति । किं प्रासं, प्रैषा- नुवचनोद्देशन मैत्रावरुणोपादानादुद्दिश्यमानयोश्च शब्दप्रतिपादितसाहित्यविवक्षानुपपत्ते: - १ शब्दप्रतिपादितेति--एकवाक्योपादानावगतस्यर्थः ।

·। (अ.पा.७०२१] मीमांसादने । ११०७ वरुणोऽस्मिोति । तस्मात्सर्वानुवचनेषु सर्वश्रेषेषु च मैत्रावरुणः स्यात् ।। ४३ ॥ पुरोनुवाक्याधिकारो वा औषसंनिधानात् ॥४४॥ सि. पुरोऽनुवाक्यां वा मैत्रावरुणोऽनुब्रूयात् । कुतः । यत्र प्रेषश्चानुवा- क्या च सहोच्यते तत्र मैत्रावरुणः । यत्र केवलानुवाक्या न तत्र मैत्रावरुणः। यत्र वा केवलः प्रैषस्तत्रापि न । यत्रोभे समुच्चीयेते, तत्र स भवेत् । तथा हि समुचितयोस्तं समामनन्ति, तस्मान्मत्रावरुणः भेष्यति चानु चाऽऽहेति । चशब्दात्समुच्चितयोरिति गम्यते ॥ ४४ ॥ प्रातरनुवाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ इलश्च पश्यामो न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरुण इति । कुतः । यतः श्रूयमाणश्च चशब्दः समुच्चयान्वाचयमानं प्रतिपादयति नेतरेतरयोगसमाहारी, नित्यं समासगम्यत्वात् । न चेहान्वाचयलक्षणमुभयोस्तुल्यत्वादुपपद्यत इति समुच्चयः स्यात् । स च पृथगपि सर्वेष्वनुष्ठीयमानेषु संभवत्येवेति सामान्यवचनात्सर्वप्रत्ययः ।। ४३ ॥ न सर्वप्रैषानुवचनेष्वसौ भवेत् । क तर्हि । पुरोनुवाक्यासु । मैषान्तान्यनुवचनानि पुरोनुवाक्या: । ताश्च प्रकृत्यैतद्वचनं प्रवृत्त । तस्मान्मैत्रावरुणः' इति । ताश्च तादृश्यो हौत्र एव पठिता इति तस्यैव केवलस्य प्राप्नुवन्ति । यस्तु तासामन्ते यजेति- शब्दः स इष्टिप्रकृतिकेषु तावदनेष्वतिदेशेनाध्वयोः प्राप्नोति । सोमयागेष्वपि 'श्रेषेषु च पराधिकारात्' इत्येवं निवर्तमानः तेषां यतो विशेषः स्यात् । इत्येवं मैत्रावरु- णस्यैव । अथवा प्रेषकस्योभयत्र कर्तृत्वाद्वक्ष्यमाणेन न्यायेन प्रेष्यत्वं मैत्रावरुणस्य कल्प- यित्वा होतुरेव प्राप्नोति । तथाऽध्वयोः प्रेष्य ' इति प्रेषान्तराम्नानात् ' यज' इत्येष निवर्तमानः प्रतिप्रस्थातुः प्राप्नोति । शेषाणि तु प्रेषानुवचनानि निर्मातकर्तृवि- शेषत्वान्निराकाङ्क्षाण्येवेति न तेषु मैत्रावरुणविधिः संभवति । पुरोनुवाक्यानां पुनरु- भयांशपातित्वादेकपदार्थत्वेन च नानाकर्तृत्वानुपपत्तेहातुरध्वयोश्च प्रच्यवमानानां साकाङ्क्षत्वात्संनिधानाच्च युक्तो मैत्रावरुणाविधिः । एवं चशब्दोऽपि सहप्रयोगादपि प्रकृष्टार्थः समर्थितो भवति, प्रैषसंनिधानात् । न च 'प्रेष्य ' इत्यादयोऽपि प्रैषास्तस्यै. वाऽऽत्मविषयाः संभवन्ति ॥ १४ ॥ १ ( अ९ ३ पा० ८ अ० ११ सू० २२ )। २ ( अ० ३ पा० ८ अ० १० सू० २१)।

·सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमैते - [भ७३पा०७१०२२] भातरनुघाके होतारं दर्शयति । कथम् । यत्र होतुः प्रातरनुवाकमनुब्रुवत उपशृणुयात्तदाऽध्वर्युगृहीयादिति । तस्मान्न सर्वानुवचनेषु मैत्रावरुण [२२] चमसांश्चमसाध्वर्यवः समाख्यानात् ॥ ४६ ॥ पू० सन्ति चमसाध्वर्यवस्तषु संदेहः । किं चमसाध्वर्यवश्चमसाजु- हुयुरुताध्वर्युरिति । चमसाध्वयर्व इति ब्रूमः । कस्मात् । चमसेवा- ध्वयंचं ते कुर्वन्तीति चमसाध्वर्यवः । तस्मात्ते जुहुयुरिति ।। ४६ ॥ अध्वर्युर्वा तन्न्यायत्वात् ॥ ४७ ॥ सि. अध्वर्युर्वा जुहुयात् । एष हि न्यायः । यदाध्वर्यवपदार्थमध्वर्युः कुर्यात् , आध्वर्यवश्च होमः । तस्मादध्वर्युर्जुहुयात् । ननु चमसाध्व- यंव इति विशेष समाख्यानाच्चमसाध्वर्यवो होष्यन्तौति । नेत्युच्यते । चमसेवेतेऽध्वर्युबद्भवन्तीति चमसाध्वर्यवः । यदि तैरध्वयुर्जुहोति, ततस्तैश्चमसाध्वर्युभिरपि होतव्यम् । यदि चमसाध्वर्यवो जुह्वति. नाव. युस्तदा ते न तद्वत्स्युश्चमसाध्वर्यवः । तस्मान्न जुहुयुरिति ।। ४७ ॥ चमसे चान्यदर्शनात् ॥ ४८ ॥ चर्मसे चान्यं चमसाध्वयोर्दर्शयति । कथम् । चमसांश्चमसाध्वर्यवे प्रयच्छति, तान् स वषट्करें हरति, से हुत्वा चमसाध्वर्यवे प्रयच्छ- प्रातरनुवाके च होतृदर्शनात् ॥ ४५ ॥ ( इति---प्रेषान्तानुवचनेष्वेव मैत्रावरुणस्य कर्तृतानियमाधिकरणम् ॥ २१ ॥) उन्नयनासादनहोमादि यात्किचिदध्वर्योश्चमसेषु प्राप्नोति तत्सर्वं विशेषसमाख्या. नाच्चमसाध्वर्युभिः कर्तव्यम् ॥ ४६ ॥ सा नाम विशेषसमाख्या सामान्यसमाख्यां बाधते या तन्निरपेक्षा प्रवर्तते । चम साध्वर्युसमाख्या तु चमसेप्वध्वर्युववृत्ति प्रतिपादयति । तद्यदि तावदध्वर्युव जुहुयान्न तर्हि तान् जुह्वतस्ते चमसाध्वर्यवो भवन्ति । काममजुह्वत एव तद्वद्भावं लभेरन्नान्यथा । यदि तु स जुहोति ततः कदाचित्तस्य व्यापृतत्वेनाशक्तौ सत्यां ते जुतस्तद्वद्भवेयु. स्तस्माज्जुहोत्यध्वर्युः ॥ १७ ॥ वषटकारिणं प्रति प्रयोजनान्तराभावाद्भक्षार्थे नयने चमसाध्वयं नेतारं ब्रुवन्नहु- www mmtama । १ चमसेषु चान्यं चमसाध्वर्युभ्य इति पा० । २ अन्य इति पा० । ३ एतत्सूत्रस्थभाष्यस्य स्पष्टत्वान्न व्याख्यातम् ।

·[अ०३पा० अ०१३] मीमांसादर्शने। तीति गम्यते । एवं स वषट्क। हरति, भक्षयितुमिति गम्यते । तस्मा. द्रुतस्य चमसाध्वर्यवे प्रदानम् । यो जुहोति, स प्रयच्छति । तस्मा- दन्यो जुहोतीति । अपि च । यो वाऽध्वयोः स्वं वेद स्थवानेव भवति । सुग्वाऽध्वर्योः स्वं वायव्यमस्य स्वं चमसोऽस्य स्वमिति । न ताब. दस्य चमसः स्वम् । यजमानस्य हि सः । चमसोऽस्य स्वमिति ब्रुवन्नध्वर्योश्चमसेन होमं दर्शयति ॥ ४८ ॥ अशक्ती ते प्रतीयेरन् ॥ ४९ ॥ अथ कथं चमसाध्वर्यव इति समाख्यानम् । उच्यते । अशक्ती ते प्रतीयेरन् । यदा व्याप्तत्वान्न शक्नोत्यध्वर्युहोतुं तदा समाख्या. सामर्थ्यात्त होष्यन्ति ॥ ४९ ।। [२३] वेदोपदेशात्पूर्ववद्वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः ॥५०॥ पू. अस्त्यौदात्रे समाख्यातः श्येन:, आध्वर्यवे वाजपेयः । तत्र संदेहः । किं श्येने, उद्भातृभिरेव पदार्थाः कर्तव्याः, वाजपेयेऽ. ध्वर्युभिरुतोभयत्र नानविम्भिरिति । किं प्राप्तम् । वेदोपदेशात् । समाख्यानादित्यर्थः । पूर्ववत् । यथा, आध्वर्यवामिति समाख्यानात्प- दार्थानध्वर्युः करोति, एवमेव वेदान्यत्वे यथोपदेशं स्युः । यो येन समाख्याते वेदे उपदिष्टस्तस्य पदार्थास्तेनैव कर्तव्याः । साङ्गः स तत्रोपदिश्यते । तस्माच्छयेने, उद्गातृभिर्वाजपेये चाध्वर्युभिः पदार्थाः कर्तव्या इति ॥ ५०॥ तस्य भक्षणासंभवाद्य एव जुहोति स एव प्रयच्छति भक्षणार्थं तं च ग्रहीतृत्वेन चमसा ध्व!णां व्यापृतत्वात्तेभ्योऽन्यमध्वर्यु दर्शयति ॥ ४८ ॥ अशक्ती ते प्रतीयन् ॥ ४९ ॥ (इति-चमसहोमेष्वध्वर्युकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥) गुणमुख्यव्यतिक्रमे तदर्थत्वान्मुंख्येन वेदसंयोग इत्यत्र व्याख्यातं यथाऽङ्गानि १ सागस्तत्रोत पा० । २ ' अध्वर्युर्वा तन्न्यायत्वात् ' इति सूत्र एव 'यदि तु स जुहोति ततः कदाचित्तस्य व्यापृतत्वेनाशक्तौ सत्याम् ' इत्यादिना व्याख्यातत्वादधुना सूत्रस्य पाठमानं कृतम् । ३ (अ० ३ पा० ३ अ० २ सू०९) ·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते [अ० ३१/०७/०२३४ तद्ग्रहणादा स्वधर्मः स्यादधिकारसामर्थ्यात्सहा.. रव्यक्तः शेषे ॥ ५१ ॥ सि. तद्हणात्-प्राकृतधर्मग्रहणाद्वा, स्वधर्म:-स्वैर्धमधोदकप्राप्त संयुक्तः स्यात् । चोदकसामर्थ्यात्सहाङ्गः कुर्यादिति श्रूयते । तानि चाङ्गानि ज्योतिष्टोमे सन्त्यपेक्ष्यन्ते । तत्र ज्योतिष्टोमे नानविजस्तरस्य सहक- वाक्यता । ननु प्रत्यक्षा समाख्या, चोदक आनुमानिकः । उच्यते । सत्यं प्रत्यक्षा समाख्या । लौकिकी तु सा । तत्रानुमाय वैदिकं शब्द तेनैकवाक्यता स्यात् । चोदके पुनर्विप्रकृष्टाधीतया प्रत्यक्षयेतिकर्तव्यतया सहकवाक्यता। तस्माचोदको घलवत्तरः । प्रधानवेदव्यपदेशं लभन्त इति । तस्माच्छयेने सर्वे पदार्थाथ्योदकमाता उद्गातृभिः कर्त- ज्या इति ॥ १० ॥ उक्तं, वैश्यते चैतद्यथा जघन्यकालत्वात्प्रयोगवचनश्चोदकादुर्बल इति । प्रयोग- वचनाश्रया च प्रधानसमाख्या, सा सत्यपि प्रत्यक्षत्वे दुर्बला । यावच्चातिदेशेन नाङ्गानि प्राप्यन्ते तावत्कस्य कर्तारं नियच्छति । यदा तु प्राप्तानि भवन्ति तदैषां क्लप्तकर्तृसंबन्धान कदाचिदपेक्षेति किं समाख्या करिष्यति। न चात्र प्राप्तबाधो भवति, श्रुतिकल्पनेन समाख्याया विप्रकृष्टत्वात् । उक्तं ह्येतद्यथा क्लप्तमूलानां प्रमाणानां प्राप्त बाधो भवति न कल्प्यमूलानामिति । तस्मात्प्राप्तकृतग्रहणेन तदधिकारसामर्थ्याज्ज्यो. तिष्टोमवदेव नानाकर्तृकः स्यात् । यद्यपि च प्रकृतावपि समाख्ययैव नानाकर्तारस्तथाऽपि क्लप्तसंबन्धत्वादिह श्रुतितुल्यता । यत्त्वप्राकृतं किंचिदानायते तस्य प्रधानसमाख्यात कर्ता भविष्यतीति दर्शयन्नाह-अव्यक्तः शेषे' इति । अक्लप्तावस्थत्वादन्यक्तोऽयं कर्तृसं- बन्धः क्लप्तादन्यत्र भवितुमर्हति । न त्वस्य विषयः सम्यग्दृश्यते । कण्टकवितोदनादीनि यद्वा प्रधानसमाख्याते वेदे पठ्यन्ते, वेदान्तरे वा । यदि तावत्तत्रैव ततः समाख्ययैव तेषां इत्यत्र १ चोदकेनेति पा० । २ उक्तामिति-गुणमुख्यव्यतिक्रमाधिकरणे स्वरचर्चायां स्वयमुक्त. मित्यर्थः । ३ वक्ष्यत इति-(अ० ५ पा० १ अ० १० स० १८) इत्यत्र भाष्यकारेणेत्यर्थः । ४ (अ०३ पा० ३ अ०७ अथ यत्तत्र तत्रोच्यते, इदमनेन बाध्यते ' इत्यादि- भाष्यप्रन्थव्याख्यानावसर इत्यर्थः । ५ समाख्ययैवेति-औद्रात्रमिति समाख्यायाः सर्वनामार्थविहि- सतद्धितान्तत्वेन सर्वनाम्नश्च बुद्धिस्थप्रकारावच्छिन्नवाचित्वात्प्रत्येकवृत्तित्वावसायात्स्वसमाख्यौच कर्तृ- प्राप्तिर्न प्रधानसमाख्ययेत्यर्थः ।

·[अ०३पा०७अ०२३] मीमासादर्शने । यत्तूक्तं समाख्यानादिति । तत्रोच्यते । अव्यक्तः शेषे, समाख्यातो भविष्यति । यः पदार्थो न चोदकेन प्रामोति, तत्र समाख्यया नियमो भविष्यति । यथा, श्येने कण्टकैपितुदन्तीति, उद्गातारो वितोत्स्यन्ति, वाजपेये चोर्ष पुटैरर्पयन्तीत्यध्वर्यचोऽपयिष्यन्ति ॥ ५१ ॥ इति श्रीशवरस्वामिनः कृतौ मीमांसाभाष्ये तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः ॥ । । कर्तृसंबन्धो न प्रधानद्वारेण । अथ तु वेदान्तरे पठ्यन्ते ततः प्रत्यक्षत्वे सत्यपि तयव विशेषसमाख्यया बलीयस्या भवितव्यम् । अथात्रापि गुणमुख्यव्यतिक्रमन्याय आश्रीयते ततः स्तोत्र शस्त्रादीनां ज्योतिष्टोमस्याऽऽध्वर्यवसमाख्यानादध्वर्युकर्तृकत्वप्रसङ्गः । न चात्र मन्द्रं प्रातःसवने ' इत्यादिवत्समाधानमस्ति । तस्मान्न प्रधानेनाङ्गेषु स्वसमाख्या बा. ध्यते । मा त्वौत्पत्तिकेन कर्तृसंबन्धेन विनियुक्तार्था सती प्रधानेन गृह्यते । न चाङ्गानां प्रधानद्वारेणाऽऽध्वर्यवादिसमाख्या युज्यते । न हि प्रधानान्याध्वर्यवादिसमाख्याभियुज्यन्ते, गुणभूतेषु कर्तृव्यापारात् । या च प्रधानेषु न व्यापृता सा तदारेणाङ्गेष्ववतरिष्यतीति कुत एतत् । ऋग्वेदादिसमाख्या प्रधानेप्वङ्गेषु चाविरुद्धा । तेन क्रियत इति च तत्र व्यपदेशः । स च प्रधानप्रयोगवचनेन विधेयत्वादङ्गेषु युज्यते । पाठकृता चाऽऽध्वर्य- वादिसमाख्या । सा यथापाठमेव भवितुमर्हति । न चात्र गुणमुख्यव्यतिक्रमन्याये- नानभ्युपगतेन किंचि दुष्यति । कण्टकवितोदनादयश्च प्रधानवेदसमानोत्पत्तय एव द्रष्टव्याः । तदात्मना च शक्यम् 'अव्यक्तः शेषः' इति वक्तं, नावश्यं प्रधानादेवाव- तरन्ती समाख्याऽनुगृह्यते । साक्षादनुग्रहेऽप्यननुग्रहेऽपि वाऽन्याङ्गेषु कृतार्थत्वेनाविरोधा- सेन प्राकृताङ्गव्यतिरिक्तेषु समाख्या विनियोक्रीति सिद्धम् ।। ५१ ॥ ( इति-श्येनादौ प्राकृताङ्गेषु नानाकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ २३ ॥ ) इति---श्रीमट्टकुमारिलविराघिते मीमांसामाण्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्य सप्तमः पादः । १ समाख्येति पा० ॥ २ (अ. ३ पा० ३ अ० २ ) अत्रत्यन्याय इत्यर्थः ।

·१११३ सतन्त्रवार्तिकशावर भाष्यसमेते- [अ०३पा० ८१० १] अथ तृतीयेऽध्यायेऽष्टमः पादः ॥ Nachcpmpetalsashups [3] स्वामिकर्म परिक्रयः कर्मणस्तदर्थत्वात् ॥ १॥ सि. अस्ति परिक्रयो ज्योतिष्ठोमे, द्वादशशत, दर्शपूर्णमासयोरन्या- हार्यम् । तत्र संदेहः । किमध्वर्युणा परिक्रेतव्या ऋत्विज उत्त स्वा- मिनति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादध्वर्युणेति प्राप्ते, ब्रूमः । स्वामिकर्म परिक्रयः । स्वयं करोतीति गम्यते । कस्मात् । कर्मणस्तदर्थत्वात् । फलकामो हि यजमानः । यश्च फलकामस्तेन स्वयं कर्तव्यम् । स यदि परिक्रीणीते, ततः स्वयं सर्व करोतीति गम्यते । अथ न परिक्री- गीते न सर्व कुर्यात् । तस्मात्स्वामी परिक्रीणीत इति ॥ १ ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ २ ॥ किमेष एवोत्सर्गः। नेत्युच्यते । वचनांदितरेषां स्यात् । यत्र वचन भवति तत्र वचनप्रामाण्याद्भवति परिक्रयः। य एतामिष्टकामुपदध्यात्स जीन्वरान्दद्यात्, इति ॥ २ ॥ समाख्यापपादत्वनैतदाप विचार्यते । किं परिक्रय आवर्यवादिष्वाम्नानात्तत्समा. ख्यातैः पुरुषैः कर्तव्य उत स्वामिनेति । सिद्धे त्वेतस्मिन् । अन्यो वा स्यात्परिक्रया- नानात् ' इत्येतद्रष्टव्यम् । तथा स्वामिना लौकिक उपाय आस्थेयो यथाऽध्वर्वादयः स्वद्रव्येणेतरा परिक्रीणते समाख्यानुग्रहार्थमिति प्राऽभिधीयते । लौकिकाश्रयणं तत्र यत्र नान्योऽस्ति वैदिकः। वैदिके दक्षिणादाने सति किं लौकिकाश्रयः ।। परिक्रयेण हि सर्वत्र स्वयं कर्तृत्वं यजमानस्योपपादितं यदि परिक्रयमपि न कुर्यान कचित्कर्तृत्वं प्रतिपद्यते । लौकिकेनोपायेन प्रतिपत्स्यत इति चेत् । न वचनादृते स्वयं कर्तृत्वबाधासंभवात् । तस्मात्स्वामिकर्म ॥१॥ उपध्यादिति परस्मैपदादयाजमानत्वेऽवधारिते वरदानमृत्विकर्म । तसिद्धिश्व यदि तावच्छास्त्रीयेण परिक्रयेण लभ्यते ततोऽस्त्येव यजमानस्य कर्तृत्वम् । अथ न लभ्यते ततो लौकिक उपाय इति ॥ २ ॥ (इति-दक्षिणादानस्य यजमानकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ १ ॥) । स्वयमिति पा० । २ ( अ० ३ पा०७ अ० ८ स. २०)!

·[अ०३१०८१०२] मीमांसादर्शने । [२] संस्कारास्तु पुरुषसागर्थे यथावेदं कर्मवद्- व्यवनिष्ठेरन् ॥ ३ ॥ पूल ज्योतिष्टोमे श्रूयते--- केशश्मश्रु वपते, दतो धावते, नखानि निकृ. न्तते, स्वाति, इति । तत्र संदेहः । किमेवंजातीयका अध्वर्युणा कर्तव्या उत यजमानेनेति । कि प्राप्तम् । अध्वर्युणा कर्तव्याः संस्कारा यथा- वेदं व्यवतिष्ठेरन् समाख्यानात्पुरुषेण कर्मवत् । यथा, अन्ये पदार्था यस्मिन्वेद आम्नातास्तत्समाख्यातेन पुरुषेण क्रियन्ते, एवमे- तेऽपीति ॥३॥ याजमानास्तु नत्प्रधानत्वात् कर्मवत् ॥४॥ सि. यजमानेन वा कर्तव्याः । कुतः । पुरुषप्रधानत्वात् । कथं पुरुष प्राधान्यम् । कञभिप्राय क्रियाफलं गम्यते, तस्मात्पुरुषस्य कर्म. करणसामर्थ्यमुपजनयन्ति । न च कश्चियेन कर्मकरणेन सामर्थ्यमुप- जन्यते तदर्थ पुरुषान्त्रीणातीति । ईप्सितेभ्यः पदार्थेभ्यः क्रीणाति । येन यस्य सामर्थ्य भवति, तत्तेनैव कर्तव्यम् । कर्मवत् । यथा प्रधा- नकर्माणि पुरुषार्थानि यजमानस्य भवन्त्येवमेतदपीत ॥ ४ ॥ व्यपदेशाच्च ॥ ५॥ परस्मैपदव्यपदेशश्च भवति । तमभ्यनक्ति, शरेषीकयाऽनक्ति, इति च । अन्यो यजमानस्याञ्जनमभ्यञ्जनं करोतीति गम्यते ॥ ५॥ कर्तृत्वमेवैतेर्पिना विगुणमिति यथासमाख्यं संस्काराः ॥ ३ ॥ पुरुषप्रधानत्वादेषां याजमानता । गुणभूते हि कर्तपेक्षिते समाख्या नियामिका भवति । प्रधानत्वं च यजमानस्यासंदिग्वमवधारितम् । न चैते कर्तृत्व संजननार्थाः । तैर्विनाऽपि सिद्धे कर्तृत्वे फलमात्रानुत्पादात् । ऋत्विक्फलं च दक्षिणालाभात्मक विनाऽपि तैरुपलभ्यते न तु याजमानम् । तस्माद्यथैव प्रधानानि पुरुषार्थत्वाद्यजमानक- र्तृकाणि भवन्ति, एवमेतेऽपीति, यथाप्राप्तरूपाणामेव चैषां यजमानगामित्वमिति न दन्तधावनमध्वर्युणा गृहीत्वा यजमानस्य दन्ताः क्षालयितव्याः । केशश्मश्रुवपनेऽपि नित्यं नापितकर्तृत्वमिति नाध्वयोः क्षुरग्रहणापत्तिः ॥ ४ ॥ अध्वर्युव्यापारे च ' अभ्यनक्ति ' इति परस्मैपदेन निर्देशात् । अभ्यङ्क्ते' इत्यात्मनेपदयुक्तो विधिर्यजमानस्यति गम्यते ॥ ५ ॥ १ कर्मकरणे, इति पा । २ दन्तधावनमिति---दन्तसंशोधकं काष्ठमित्यर्थः । ३ नापितकको प्रयोजकत्वेनैवास्य कर्तृत्वमिति कचित्पाठः ।

·। सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते- [अ०३पा०८१०२] गुणत्वे तस्य निर्देशः ॥ ६ ॥ यदुक्तं समाख्यानाद्यथावेदमिति। नैतदेवम् । गुणत्वे तस्य निर्देशः। तत्र वयं सामाख्यां नियामिकामिच्छामो, यत्र कर्मणः प्राधान्यम् । यदर्थं क्रेतव्याः पुरुषाः प्राप्तास्तत्र समाख्यया नियमः । कल्प्यो हि संबन्धो वपनादिभिः पुरुषाणाम् । अदृष्टार्थत्वात् । क्लुप्त आरादुपका. रकैः । न च क्लुप्त उपपद्यमाने कल्प्यः शक्यः कल्पयितुम् । तस्मान्न पुरुषप्राधान्ये समाख्या नियामिका स्यात् ॥ ६ ॥ चोदनां प्रति भावाच ॥ ७ ॥ चोदनेत्यपूर्व ब्रूमः । अपूर्व प्रति संस्कारा विधीयन्ते । ते ह्यसंभ- वाद्रव्येषु कल्प्यन्ते । संनिकृष्टद्रव्याभावे च विप्रकृष्टेषु भवेयुः । यदा तु संनिकृष्टे द्रव्ये संभवन्ति तदा न विप्रकृष्टेषु प्रयोक्तव्याः । कृतार्थ- त्वात् । तस्माद्याजमाना इति ॥ ७ ॥ अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः ॥ ८॥ इदं पदोत्तरं सूत्रम् । अथ कस्मान समानविधाना भवन्ति । अवि- शेषविधानाद्धि पुरुषमात्रस्य प्राप्नुवन्ति । तदुच्यते । नैतत्समानं सर्व. पुरुषाणां विधानम् । कुतः । अतुल्यत्वात् । अतुल्या एत एतद्विधानं प्रति । काऽतुल्यता । यद्यजमानस्य विहिता न ऋत्विजाम् । कथं यजमानस्य विहिता इत्यवगम्यते । अर्थात्स्वयं प्रयोगे स्यादिति । नन्व- विशेषात्विजामपि विहिताः । प्रयोजनाभावादविहिता इति पश्यामः । यत्त्वितरकर्मवत्समाख्यया नियम्यत इति । तत्र समाख्या नियामिका भवति, यत्र कर्तुरपेक्षा । व चासौ, यदर्थः परिक्रयः । स च कर्तुः क्वचिद्गुणत्वमापादयितुं क्रियते न संस्काराय । तदर्शयति कल्पनीयो हि वपनादिभिः सह विनवापेक्षया संबन्धः । इतरैः पुनः क्लसोऽपेक्षणादिति ॥ ६ ॥ प्रधानापूर्वाश्रयत्वाच्च यजमानस्य संस्काराः संनिकृष्टाः सुखमपूर्वेण ग्रहीयन्ते । तत्सि. द्धयर्थत्वाद्वा तत्रैव कर्तव्या इति ॥ ७ ॥ अनेन च न्यायेन यजमानस्य, समाख्यया चविनां भवन्तु विरोधाभावात् । न च संस्कारत्वात्प्रतिप्रधानमावर्तमाना दोक्ष्यन्तीति चोदिते वदति । नैतद्युक्तम् । सर्व हि यजमानेन स्वयं कर्तव्यं परिक्रयेण वा कारयितव्यम् । तद्यदि संस्कारानध्वर्वादयः । । १ गुणधेनेति पा । २ इतरः-आरादुपकारकैर गरित्यर्थः ।

·(म०पा०(म०३] मीयांसादर्शने। कथं प्रयोजनामावः । ऋत्विग्भिः क्रियमाणा न यजमानेन कृता न कारिताः । अतदर्थत्वात्परिक्रयस्य । स्वयं कृताश्च नार्थिन उपकुर्वन्ति । तस्मादप्रयोजनाः । अत ऋत्विजामविहिताः । एतदतुल्यत्वम् । तस्मान्न समानविधाना इति ॥ ८ ॥ [३] तपश्च फलसिद्धित्वाल्लोकवत् ॥ ९ ॥सि. तपः श्रूयते-द्वयहं नानाति, व्यह नानाति, इति । तत्र संदेहः । किमावि तपः, याजमानमिति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादाविज तप इति प्राप्तम् । एवं प्राप्ते ब्रूमः । याजमानं तप इति । कुतः । फल- सिद्धित्वात् । फलसिद्धयर्थ तपः । तपासिद्धस्य यागफलं सिध्यति । कथमेतदवगम्यते । दुःखं हि तपः । दुःखं चाधर्मफलम् । अधर्मों याग- फलस्य प्रतिबन्धको भवति । अश्रेयस्करी हि सः । तस्मिन्सति न श्रेयो भवितुमर्हति । तस्मात्सोऽपनेतच्यः । फलभोगेन च विरुध्येते धर्माधौ । तस्माद्दुःखफलभोगायाधमः श्रूयते । यत्तेन दुःख. मुत्पादयितच्यामिदं तदिति । एवं दृष्टार्थ भवति, नादृष्टं कल्पयितव्यम् । , कुर्यस्ते परिक्रयस्यायोग्यत्वेनासाध्यत्वान्न कारिता नापि कृता इत्यकर्माङ्गमेव स्यु, । तस्मान्नत्विायजमानानामेते समानविधाना इति ॥ ८॥ ( इति- वपनादिसंस्काराणां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ २ ॥) तपसो दुःखकरत्वात्कर्ता गुणभूतः समाख्यया नियम्यत इत्याशङ्का निवर्तयति । यस्मादिदमपि सरकारवत्फलप्रतिग्रहणयोग्यत्वं करोति । यजमानस्य च योग्यत्वमप्र. तिबद्धं कर्तव्यं नविजस्तस्माद्याजमानम् । योग्यता च सर्वत्रैव द्विप्रकारा दोषापनयेन गुणान्तरोपजननेन वा भवति । तत्र संस्कारा गुणान्तरमुपजनयन्ति । तपश्च दोषनि. तिं करोति । यो हि ज्योतिष्टोमादि करोति तस्यैकान्तेनास्मिन्नन्यस्मिन्वा जन्मनि विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवानिमित्ता दोषाः सन्ति । ते चानपनीताः ऋतुविपरीतस्वफलो. पभोगदानादत्यन्ताविगुणस्यापि क्रतोः फलं प्रतिबध्नन्ति । सोऽयं ऋतुरप्रतिबन्धहेतुं कंचिदपेक्षते । तत्र प्रकरणश्रुतस्यैव तपसोऽवश्यं ऋतुं प्रति कथंचिदुपकारकत्वं कल्प- यितव्यम् । तत्रापेक्षासंनिधियोग्यत्वैषिक्षपणकल्पनमेव ज्यायः । शक्यं हि दुःखदाना. दधर्मस्य कार्यविरोधिनस्तपसाऽपनयनम् । यथैव प्रायश्चित्तचरणाद्दुःखेनाल्पेनापि सता । १ धर्म इति पा।

·यत्रपुरुषस्य गुणभावस्तन सा सतन्त्रवातिकशावरमाप्यसमैते---- [अ०३पा०८४] तेन फलोपभोगेन क्षीणेऽधर्मेऽप्रतिबद्धो यागः फलं दास्यतीति । फल. सिद्धिश्च यजमानत्य कर्तव्या, नविजाम् । तस्माद्याजमानं तप इति।।९।। वाक्यशेषश्च तद्वत् ॥ १०॥ एतमेवार्थ वाक्य शेषोऽपि द्योतयति । यदा वै पुरुषे न किंचना- न्तर्भवति, यदाऽस्य कृष्णं चक्षुषो नश्यति, अथ मेध्यतम इति । यदाऽनशनस्तदा मेधाई इति । मेघश्च यज्ञो, यज्ञश्च त्यागः । त्यागं कर्तु महस्तपसा क्रियत इति वाक्य शेषो भवति ! त्यागी च यजमानः । तस्माद्याजमानं तप इति ॥ १० ॥ वचनादितरेषां स्यात् ॥ ११ ॥ किमेष एबोत्सर्गः, सर्व तपो याजमानामिति । वचनादितरेषाम् । यत्र वचनं, तत्र ऋत्विजाम् । यथा, सर्वे ऋत्विज उपवसन्तीति॥११॥ [४] गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् ॥ १२ ॥ सि. अथ यदुक्तं, समाख्यानादाविजं तप इति । गुणत्वान्न समा- एवं वा । श्येने श्रूयते-लोहितोष्णीषा लोहितवसना ऋत्विजः प्रचर- न्ति, इति । तथा वाजपेये श्रूयते, हिरण्यमालिन ऋत्विजः प्रचरन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं श्येने, उद्गातृभिर्लोहितोष्णीषता कर्तव्या, वाजपेये चाध्वर्युभिर्हिरण्यमालित्वमुतोभयमपि सर्वविजामिति । किं महते दुःखान्तराय प्रवृत्तः सन्न धर्मो विनाश्यत इति वचनाद्गम्यते तथैवान द्रष्टव्यम् । यानि त्वकर्माङ्गभूतान्येव तपांसि श्रूयन्ते फलबद्धानि वा तेषां फलसाधनस्यापरस्या. भावात्प्रतिबन्धनिराकरणापेक्षा नास्तीति स्वर्गाद्येव करप्यते । यानि तु पांसि तेषां दोषापहारमात्रमेव फलमिति न सर्वत्रैकरूपत्वमध्यवसातव्यम् ॥ ९ ॥ मेधार्हत्ववाक्यशेषश्चामुमेवार्थ द्योतयति ॥ १० ॥ वरदानवदेतद्रष्टव्यम् ' ऋत्विज उपवसन्ति ' इति ॥ ११ ॥ ( इति-तपसो याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ३ ॥) तु प्रायश्चित्तत- गुणत्वे तस्य निर्देश: ' इत्यनेन गतार्थमित्यन्यथा व्याचष्टे, ये संस्काराः सन्तो वचनाविना जाताम्ते किं समाख्यया नियम्यन्ते नेति । लोहितोष्णीषादयो ह्यौद्धात्रा १ वरदानवदिति- य एतामिष्टकामुपदध्यात्स त्रीन्वरान्दद्यात् ' इति वचनाद्यथा वरदान- माध्वर्यवं तथा प्रकृतेऽपीत्यर्थः । २ ( अ० ३ पा० ८ अ० २ सू० ६) ।

·०३पा०८०६ मीमांसादर्शने। सावस्याप्तम् । समाख्यानात्, श्येने, उदातृभिर्वाजपेयेऽध्वर्युभिारति। एवं प्राप्त भ्रूमः । गुणत्वाच्च वेदेन न व्यवस्था स्यात् । गुणो लोहितोष्णी. पता हिरण्यमालित्वं च । पुरुषः प्रधानम् । अतो लोहितमुष्णीषं हिर- एयमाला च पुरुषविशेषणत्वेन श्रूयते, न कर्तव्यतया । तस्मात्पुरुष- प्राधान्यम् । किमतो यद्येवं, पुरुषाणां प्रधानभावे समाख्या न निया- मिकेत्येतदुतम् । अपि च, गुणत्वश्रवणात्सर्वपुरुषाणामेतद्विधानमिति गम्यते । प्रधानसंनिधौ हि गुणः शिष्यमाणः प्रतिप्रधानमुपदिष्टों भवति । तत्र वचनेन प्राप्त कथं समाख्यया विद्यमानयाऽपि नियन्तुं शक्येत तस्मादुभयत्र सर्वविग्भिरेवंजातीयको धर्मः क्रिये. तेति ॥ १२ ॥ [५] तथा कामोऽर्थसंयोगात् ॥ १३ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे समामनन्ति, यदि कामयेत वर्षेत्पर्जन्य इति, नीचे सदो मिनुयात् , इति । तत्र संदेहः । किमात्विजः कामोऽथ याजमान इति । किमेवं, यदि कामयेताध्वर्युरिति, उत यजमान इत्येवं संशयः । किं प्राप्तम् । आत्विजः कामः । समाख्यानात् । अर्थी प्रकृतोऽध्वर्युः। दिषु पठयमानाः सत्यपि संस्कारत्वे वचनाईत्विजां क्रियमाणाः समाख्याविषयतां प्रति. पद्यन्त इति प्राप्ते ब्रूमः ! संस्कारत्वादतिक्रान्ते समाख्यागोचरे सति । वचनेत्विजां येन तेनैवान्येष्वपि स्थिताः ॥ ऋत्विगुद्देशेन ह्येते विधीयमानाः प्रतिप्रधानावृत्तिन्यायात्सर्वेषां भवन्तो न शक्याः समाख्यया बाधितुम् । तस्मादिह न व्यवस्था स्यादिति ॥ १२ ॥ ( इति-ऋत्विक्संस्काराणां सर्वविधर्मताधिकरणम् ॥ ४ ॥). प्रधानकामस्य यजेतेत्यात्मनेपदासामानाधिकरण्यादाधानगताचाऽऽत्मनेपदात्मधान. कर्तविषयत्वेऽन्यतः सिद्धे ये गुणकामाः सदोमानविशेषादिषु श्रुतास्तेषु मिनुयादित्यनेन १ वचनादिति-अनेन च प्रकृतोदाहरणस्य वपनाधिकरणन्यायाविषयतया विचारविषयत्वं यु- क्तमिति सचितम् । २ सौत्रस्थकामशब्देन प्रकृताधिकरणविषयं विवेचयति-प्रधानकामस्येत्यादिना । ३ अन्यतः सिद्ध इति-शास्त्रफलं प्रयोक्तरि' (अ० ३ पा० ७ ० ८ सू० १८) इत्याधि- करणन्यायेनेत्यर्थः ।

·। १११० रतन्त्रवार्तिक शायरभाध्य समेते. [१०५०८०९] सः वाक्येन संबध्यत्ते, मिनुशादिति । तस्मादात्विजः काम इति । एवं माझे नमः । तथा कामः स्यात् । यथा तपः । याजमानः काम इत्यर्थः । कुतः । अर्थसंयोगात । अर्थेन यागस्य साङ्गस्य, यजमानः फलेन संध्यत्त इति गम्यते, उपग्रहविशेषात, ज्योतिष्टोमेन स्वर्गकामो यजेत, इति । उपग्रहविशेषाश्च मिनुयादित्य ध्वर्युः परार्थमिति गम्यते । अथ यदुक्तं, प्रकृतेनार्थिना सहकवाक्यत्वादिति । उच्यते । एवमपि प्रकृते. I स हैकवाक्यता । यजमाने कामयमाने मिनुयादिति ॥ १३॥ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ॥ १४ ॥ यत्र भवति व्यपदेशस्तत्राऽऽविजः कामो भवति । यथा, उद्गाताSS- स्मने वा यजमानाय वा यं कामं कामयते, तमागायति, इति । यद्या. स्मन इति- यजमानायति परिकल्प्येत, यजमानग्रहणं वाशब्दश्च न समार्थतो स्याताम् । तस्माद्यजमानव्यपदेशादात्मानमेवोदाता प्रतिनि- दिशतीति गम्यते ॥ १४ ॥ [६] मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् ॥ १५ ॥ सि. इहैवंजातीयका मन्त्रा उदाहरणम्-आयुर्दा अग्नेऽस्यायुमें देहीति, नार्थिना डुमिन् प्रक्षेपणे ' समानकर्तृकत्वादविरुद्धया समाख्ययाऽध्वर्युविषयत्वे पाठे, प्रधानगतेनाऽऽत्मनेपदेन सम- स्तप्रयोगविषयः फलसंबन्धो यजमानविषयोऽवगम्यत इति यदि कामयेत यजमान इति प्रकरणादवधार्य तद्भागित्वं गम्यते । तथा चाध्वर्युव्यापारे परस्मैपदमुपपत्स्यते । अन्यथा इत्यस्य कञभिप्रायक्रियाफलविवक्षायां जित्वादात्मनेपदं स्यात् । अनया च श्रुत्या सामानाधिकरण्यं वाक्यगम्यं बाधितमित्यदोषः । तद्वशेन वा यज- मानप्रार्थनानुसारो योऽध्वयोः काम एष मे यजमानो वृष्टिं प्राप्नुयादिति तदपेक्षया सामानाधिकरण्यमविरुद्धम् । तथाशब्देन च पूर्वाधिकरणादेतावदतिदिश्यते समाख्यया न नियम्यत इति ।। १३ ।। अन्यत्र वचनादितरेषां स्यादिह तादृशस्य वचनस्याभावाद्यपदेशादित्युच्यते वाशब्दोपादानाधनमानव्यतिरेकेण चाऽऽत्मग्रहणाच्चतुर्था च विस्पष्टतादर्थ्यप्रतीतेः आत्मने वा यजमानाय वा' इति कर्तृदयस्य फलसंबन्ध इति शक्य विज्ञातुम् ॥१४॥ ( इति-गुणजन्यकामानां याजमानत्वाधिकरणम् ॥ ५ ॥) १ वाक्येनेति पा० । २ परस्मैपदश्रुत्येत्यर्थः ।

·RAM (०३पा०८०६] मीमांसादर्शने । १११९ बर्बोदा अग्नेऽसि वर्षों मे देहि, इति । एषु संदेहः । किमात्विजा याजमाना इति । समाख्यानादाविजा इति प्राप्तम् । एवं पाते ब्रूमः । मन्त्राश्चैते तद्भवेयुर्यथा कामः । एवमात्माभिधायिपदं युक्तं भवति, आयुमें, वर्गों मे, इति । आयुर्वर्च इत्येवमादिभिः कर्म- फलमभिधीयते । अमे त्वं कर्मफलं मे साधयति । तदिह कर्मफल. मुत्साहार्थं संकीर्यते । यजमानश्च तेनोत्सहते, नान्यः । यहत्विजः कर्मफलं; न तदर्थोऽग्निः । सिद्धं हि तत् । यद्यजमानस्य, तदर्थोऽग्निः । तच्चासिद्धं सदाशासितव्यं, यदुत्साहं जनरत्यवैगुण्याय । ऋत्विगपि सिद्धे यदुत्सहते, तद्यजमानस्यैव कर्मफलायोत्सहते । तत्राऽऽत्माभि- धायिपदं नावकल्पते । यजमाने चाऽऽत्माभिधायिपदं कल्प्यमानमगाणं भवति तस्माद्याजमानाः ॥१५ विप्रयोगे च दर्शनात् ॥ १६ ॥ विप्रयोगे चानीनां प्रवासे, उपस्थानमस्ति । इह एवं सन् तत्र सन्तं त्वामे, इति । न च प्रोषितोऽनिभ्य ऋत्विग्भवति । कर्म कुर्वत एष पाचकः शब्दः । भवति तु यजमानोऽग्निभ्यः भोषितोऽपि । यजमान: संविधाय सोऽग्निहोत्राय प्रवसति । शक्यते च विदेशस्थेनापि: त्यांगः कर्तुम् । स एव प्रोषितस्योपस्थानविशेष ब्रुवन्यजमानस्योपस्थान दर्श- यति । तेनैवैवंजातीका यजमानस्य भवेयुरिति ॥ १६ ॥ । ॥ । अकर्मसंयुक्ता आशीमन्त्राः समाख्यया नियम्यन्ते । न हि तेभ्यः फलनिष्पत्तिः मन्त्राणामविधायकत्वादन्यस्य च फलकल्पनाहेतोरसंभवात् । यत्वाशीसनं तद्यमीम बध्वयोरत्युत्साहकरत्वेनाविशिष्टमिति प्राप्ते यानमाना इत्युच्यते । ते हि फलन्ति। भाषात्प्रधानफलप्राप्तिमाशासते । यजमानेन च तदाशासनीयं नविना । तदीयस्य दैक्षि- गालाभस्यान्यथाऽपि सिद्धत्वाद्यजमानाच्च लभ्यमानत्वेनाग्नेरप्रार्थनीयत्वात् । अथ यजमानार्थमेवासौ प्रार्थयेत तत्र "आयुमें देहि ' इत्यात्मविषयं सद्विरुध्येत । तस्माद्यम मानेनैव प्रधानफलप्राप्तिरूपेणाऽऽत्मोत्साहनार्थे प्रयोक्तव्या इति ॥ १५ ॥ आशीर्मन्त्रं च प्रवसयजमानाग्निहोत्रेष्वग्न्युपस्थानार्थ प्रोषितस्य दर्शयति । स्विनः प्रोषितस्य ऋत्विक्त्वं संभवति कर्म संयोगाभावात् । यजमानस्य तु द्रव्यत्यागेनोप. पद्यते । तस्मात्तत्सामान्यादितरेषु तथात्वम् ॥ १६ ॥ (इति---प्रोत्साहनमन्त्राणां याजमानवाधिकरणम् ॥ ६॥)

·विशेषसमाख्यां बलीयसीमिच्छामो यत्र सकृदाम्नानम् । ये तु सामान्ये विशेषे च भेदे- सतन्त्रवार्तिकशाचरभाष्यसमेते- [अ०३षा०८/०७] [७] याम्नातेथूभौ ड्याम्नानस्यार्थवत्त्वात् १७ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ, तत्र याम्नाता मन्त्रा आध्वर्यवे काण्डे याज- माने. च । आज्यं यैर्गृह्यते, पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धीय गृ. हामि, इत्येवमादयः । तथा मुग्व्यूहनमन्त्राः । सुचौ व्यूहति, वाजस्य मा प्रसवेन, इति । तत्र संदेहः । कि त, उभाभ्यामपि कर्तव्या उताव युणैवेति । किं प्राप्तम् । समाख्यानादाध्वर्यवा इति प्रासे, उच्यते। उभा. वपि तान् प्रयुञ्जीयातामिति । कुतः । दूधाम्नानस्यार्थवत्त्वात् । द्वाभ्यां समाख्यानावावपि कर्तारौ गभ्येते । तस्माद्वौ ब्रूयाताम् । अध्वर्युः- एतेन प्रकाशितमनुष्ठास्यामीति । यजमानो-न प्रमदिध्यामीति ॥१७॥ आज्यग्रहणादिमन्त्रेषु सामान्येनाऽऽध्वर्यवे पुनर्विशेषेण याजमाने काण्डे पठ्यमानेषु किमुमो प्रयोक्तारौ विकल्पेन समुच्चयेन वाऽथान्यतर इति । तत्राऽऽध्वर्यवत्वे विकल्पे वा प्रा द्वावित्याह । ननु च विशेष समाख्यानात्केवलयाजमानत्वमेव स्यात् । तत्र वयं । नाऽऽम्नायन्ते तेषु यदि विशेषसमाख्याऽङ्गी क्रियते ततः सामान्यपाठस्याऽऽनर्थक्यमेव स्यात् । एकविषयत्वे च सामान्य विशेषो बाधते । सत्यपि त्वत्र मन्त्राभेदे पाठभेदा- द्विषयान्यत्वम् । पाठस्य हि भेदेन प्रयोजनं कल्पयितव्यम् । न च तदुभयप्रयोज्यत्वा. दन्यत्संभवति । तस्मादुभावपीति । ननु द्वयोः पाठयोरेकः स्वरूपप्रज्ञापनार्थ इतरो विनियोगार्थः स्यात् । तत्रापि मन्त्राणां कर्मप्रकाशनार्थत्वादङ्गप्रधानानां च समानकर्तृ. कत्वाद्यत्रैवाऽऽज्यग्रहणादि कार्यमाम्नातं तत्रैव समाख्यातेनैव का विनियोगो युक्तः । तत्रैव च मन्त्रस्य प्रयोज्यत्वेनावगतस्य कर्तृविशेषाकाङ्क्षा भवति नेतरत्र । रूपमात्रप्र- ज्ञापनस्यान्तरेणापि कर्मकालप्रयोगमध्ययनमात्रेणव सिद्धत्वात् । आज्यग्रहणादि चासं. दिग्धमाध्वर्यवम् । तस्मान्न यजमानेन प्रयोक्तव्या इति । उच्यते । याजमानेऽपि रूप- मात्रादेवान्तरेणापि कार्य प्रयोज्यत्वनावधारणादस्त्येव कपेक्षेति यजमानकर्तृत्वसिद्धिः । किं पुनस्तेषां प्रयुज्यमानानां प्रयोजनम् । उच्यते । यथैवाध्वर्युणा पदार्थाः कर्तव्यास्त. येव यजमानेनाप्रमादार्थ प्रत्यवेक्षितव्याः । तत्र मन्त्रा नाऽऽम्नायन्ते तत्रोपायान्तरेण प्रत्यक्ष्यते, इह तु मन्त्ररित्यर्थवत्ता ॥ १७ ॥ ( इति-दूचानातानामुमयप्रयोज्यत्याधिकरणम् ॥ ७॥) Pune ·ATRINAASHARANTERE । म०३पा० अ०८] मीमांसादर्शने [८] ज्ञाते च वाचनं न विद्वान्निहितोऽस्ति ॥ ३८ ॥ सि. वाजपेये श्रूयते--क्लप्सीजमानं वाचयति, उज्जितीर्यजमानं वाच- यति, इति । अत्र संदेहः । किं ज्ञश्चाज्ञश्च सों वाचयितव्य उतज्ञ एवेति । किं प्राप्तम् । अविशेषाशाश्वाज्ञश्चेति प्राप्ते, ब्रूमः । ज्ञ एवेति । कुतः । न ह्यविद्वान्विहितोऽस्ति । यो ह्यविद्वान्नासावधिकृतः । सामा- भावात् । ननु प्रयोगकाले शिक्षित्वा प्रयोक्ष्यते, सामर्थ्यादधिक्रियेतेति । नेति ब्रूमः । बेदाध्ययनादुत्तरकाले प्रयोगः श्रूयते । न प्रयोगश्रुतिगृ. हीतं वेदाध्ययनम् । कुतः । अनारभ्य कर्माणि वेदाध्ययनं श्रूयते, तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति । सत्येतस्मिन्वचने, अग्निहोत्रं जुहुयात्, इत्येवमादिभिर्वेदोऽध्येतव्य इत्येतदुक्तं भवतीति न शक्यते कल्पयि- तुम् । तत्र होममात्रे चोदिते वेदाध्यायी शक्त इत्यधिक्रियते, नावि. द्वान् । कियता पुनर्विदितेन विद्वानधिक्रियत इति । यावता विदितेन शक्तो भवति यथोक्तं ऋतुमभिनिर्वर्तयितुं तावद्यो वेद स तेन क्रतुनाs. धिक्रियते । ननु वेदमधीयीतेति वचनात्कृस्नो वेदोऽध्येतव्य इति भवति, न वेदावयवेनाधिक्रियत इति । उच्यते । ऋतूनां ज्ञानार्थ वेदाध्ययन यन्त्र - यजमानं वाचयति ' इति श्रूयते तत्राविद्वानपि खण्डशः शक्यो वाचयि. तुमित्यनियमः । अथवा विद्वान्स्वयमेव ब्रूयात् । तत्र प्रयोजकव्यापारवैयर्थं भवेत् । तस्मादविद्वानेव वाचयितव्य इति प्राप्तेऽभिधीयते । न ह्यविद्वान्विहितोऽस्तीति । यदि कामश्रुतिपरिगृहीत वेदाध्ययनं भवेत्ततः प्रयोगकालेऽप्यध्याप्येत । तत्वाधानवदनारभ्य विधीयते । तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्यः । इति । तथा सति चार्थापत्त्यभावासिद्धमेवेदं सर्वकर्माण्यग्निवगृह्णन्ति न शिक्षणं प्रयुञ्जते । न च शिक्षितो वेदो भवति । तस्मात्प्रा- कर्मणो ये मन्त्राः पठितास्तेऽङ्गत्वं प्रतिपद्यन्त इति नाविदुषोऽधिकारोऽत्र । शक्यते च तत्रापि प्रैषवत्प्रयोनकव्यापारस्यार्थवत्ता सत्यामपि शक्तावप्रयुक्तो न बेयादिति । तच्च प्रयोजकत्वं द्वेधा भवति, यदि वा खण्डशः समयतेऽथवा बृहीत्यभिधीयत इति यथेष्टं कर्म । कियता पुनर्विदितेनेति-वैशेषिकादयः स्वशास्त्रेणाप्यनधिगतेनानाधि- कारं वदन्तीति स्पष्टनिरूपणार्थ पृच्छति । तत्र विद्वत्तायाः शक्त्युत्पादनद्वारेण प्रत्यक्षे. गेवोपकारित्वाद्यावता विदितेनेत्याह । यद्यपि स्वाध्यायग्रहणेन सकलो वेदः परि- गृहीतस्तथाऽपि दर्शपूर्णमासी कुर्वाणस्य ज्यौतिष्टोमिकमन्नब्राह्मणं न क्वचिदुपयुज्यत इति, असदपि नाधिकारं व्यावर्तयति, इष्टिवेदेनैव योग्यतायाः सिद्धत्वात् । तेन तद्या- ।

·११२२ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [अ०३पा० ८०९] कार्यम् । तत्रान्यस्मिन्क्रती कर्तव्येऽन्यऋतुज्ञानं न दृष्टाय भवति । तस्मात्नत्वन्तरज्ञानमधिकारे नाऽऽदर्तव्यम् । ऋत्वन्तरज्ञानाय क्रत्वन्तर- ग्रन्थः । सर्वे क्रतवः कथं ज्ञायेर पृथक् पृथगिति कृत्स्नस्य वेदस्याध्ययनं श्रूयते । तस्मात्स्वपदार्थज्ञोऽधिक्रियतेति । तेनास्वपदार्थजस्य कर्मव नास्ति । कथमसौ वाच्येत । तस्मात्साध्वभिधीयते ज्ञ एव वाच- यितव्य इति ॥ १८॥ ९] याजमाने समाख्यानाकर्माणि याजमानं स्युः ॥१९॥पू० स्तो दर्शपूर्णमासी । तत्र यजमानकाण्डे कर्माण्याम्नातानि द्वादेश, वत्सं चोपावसृजति, उखां चाधिश्रयति, अव च हन्ति, दृषदुपले च समाहन्ति, अधि च वपते, कपालानि चोपदधाति, पुरोडाशं चाधिश्र- यति, आज्यं च, स्तम्बयजुश्च हरति, आभे च गृह्णाति, वेदि च परि- गृह्णाति, पत्नी संन ह्यति, प्रोक्षणीश्वाऽऽसादयति, आज्यं च । एतानि द्वादश द्वंद्वानि दर्शपूर्णमासयोः, इति । अत्र संदेहः । किमेतान्यध्व. योः कर्माणि, उत यजमानस्येति, किं प्राप्तम् । यजमाने समाख्याना. कर्माणि याजमानं स्युः । विशेषसमाख्यानाद्याजमानानीति गम्यते । यथा पोत्रीय नेष्ट्रीयमिति ॥ १९ ।। जिनस्तावानेव स्वाध्यायः । यत्त्वसौ सकलः पठ्यते तन्नित्यकाम्यनैमित्तिकानां कर्मणां यथोपपन्नकालत्वान्न ज्ञायते कतरत्कदा करिष्यत इति । तत्र कदाचिद्यन्न पठितं तत्फ• लमार्थनानिमित्तं वाऽस्योपजायते तत्र तदविद्वत्त्वादशक्नुवन्विहन्यते, तदानीं वाऽधी: यानस्य व्रतनियमवध्ययनासंभवात्कर्ममिश्च विशिष्टक्रियोपात्तवेदनिराकाङ्क्षस्तादृश- स्याग्रहणाद्वैगुण्यप्रसङ्गः । कामश्रुत्यपरिग्रहाच्च सर्वैरनारम्यवादविध्यधीतो वेदोऽपे. क्षित इत्यवश्यं ब्रह्मचर्यकाल एवं समस्तो वेदोऽध्येतव्यः । यदि तु कश्चिदशक्तो नाधीते सकलम् , अग्निहोत्रदर्शपूर्णमासमात्रं कथंचिदधिगच्छति न तस्य तत्रानधिकारः । एवं च सति बाह्यज्ञानं दूरविप्रकृष्टमेव । यत्त्वात्मज्ञानं, तेन विना प्रवृत्तिरेव नास्त्यतः सर्वकर्मार्थमझीकर्तव्यम् ॥ १८ ॥ ( इति--वाजपेयादावभिज्ञस्यैव वाचनाधिकरणम् ॥ ८ ॥) वै Pananeyawan उखाधिश्रयणावहन्त्यादीनां द्वादशानां कर्मद्वंद्वानां याजमान आध्वर्यवे च पठिताना ह्या- म्नातमन्त्रवदुभाभ्यां प्रयोक्तुमशक्यत्वाधानमानसमाख्यानाद्यजमानकर्तृकत्वमिति ॥१९॥ १ द्वादशद्वन्दानि, इति पा० । २ व्रतनियमेति-अध्यायानध्यायते, शिष्योपाध्यायते, इत्या- दुयोऽध्यायनाङ्गभूता नियंमा इत्यर्थः ।

·[अ०३पा०८१०१०] मीमांसादर्शने । .0 अध्वर्युर्वा तदर्थो हि न्यायपूर्व समाख्यानम् ॥ २० ॥ सि. अध्वर्युर्दा कुर्यादेतानि । तदर्थो ह्यध्वर्युः परिक्रीत इति समाख्याना. दवगम्यते । आध्वर्यव एव सर्व इमे पदार्थाः समानाताः । याजमाने, एषां द्वंद्वतोच्यते । द्वंद्वता च समभ्यासक्रिया। तत्राध्वर्युः पदार्थान्क रिष्यति, यजमानेनापि समभ्यासीकरणमित्येतदशक्यम् । तत्र, अङ्गगुणविरोधे च तादादिति द्वंद्वतागुणो बाधितव्यः । तस्मादा- ध्वर्यवा एते पदार्था इति । यदुक्तं समाख्यानादिति तत्परिहर्तव्यम् । उच्यते । न्यायपूर्व समाख्यानं, समाख्यानाधजमानेन द्वंद्वता संपाद- यितव्या । इदं चेदं च संपादयति यजमानो ब्रूयात् । केधुचिचात्र पदार्थेषु यजमानस्यानुमन्त्रणम् । तन्निमित्ता समाख्या भविष्यति । अपूर्व खपकृष्येत । यदुक्तं, यथा पोत्रीयं, नेष्ट्रीयमिति, एवमनापीति । तदुच्यते । युक्तं तत्र, विशेषसमाख्यानात् । इह तु द्वंद्वत्ता याजमानी. या पदार्थास्त्वाध्वर्यवा एव । तस्माददोषः ॥ २० ॥ .] विप्रतिषेधे करणः समवायविशेषादितरमन्य. स्तेषां यतो विशेषः स्यात् ॥ २१ ॥ सि. [१ अनुत्पन्नानां द्वंद्वत्वापादनाशक्तेविधायकशब्दामावाच्च नैषां याजमान एवोत्पत्तिः किं तर्हि । आध्वर्यवे । तत्र च कर्ताकाक्षा तदर्थश्च परिक्रय इत्यवगते कर्तरि न द्वंद्वाम्नानवेलायामपेक्षाऽस्तीति यजमानकर्तृत्वानुपपत्तिः । तत्र स्वरूपस्यासति यजमा- नसंबन्धे द्वंद्वता कथं याजमानी क्रियेत । न च सा कञन्तरेण क्रियमाणानां संभवति। समासन्नकरणं हि द्वंद्वता । न चान्यकर्तृकां क्रियामन्यः समासन्नां कर्तुं समर्थः । न च समासन्नकरणानुरोधेन क्रियारवरूपमपि याजमानं संभवति । अतोऽङ्गगुणविरोधन्या- यात्तदप्याध्वर्यवमेव । यजमानस्तु स्मारयिष्यति द्वंद्वतामिति समाख्यार्थवत्ता ॥२०॥ ( इति-द्वादशद्वंद्वानामाध्वर्यवत्वाधिकरणम् ॥ ९ ॥) । १ (अ० १२ पा० २ अ० ९ स० २७) । २ कथमिति पाठस्तु क्वचिदपि नोपलभ्यते । परं तु तत्र स्वरूपस्यासति' इत्यादिवार्तिकस्य तत्राध्वर्युः पदार्थान् ' इत्यादि भाष्यग्रन्थव्याख्याना- र्थस्य यथाश्रुते विवक्षितार्थालाभेन कथमित्यादिरावश्यकमिति भाति । ३ ( अ० १२ पा० २ १० १ सू० २७) अत्रत्यादिति शेषः ।

·सतन्त्रवार्तिक शाबरभाष्यसमेते-- म०पा० अ०१०] अस्ति ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयः । तस्य यूपस्य परिष्याणे मन्त्रौ । एक अध्वयोः, परिवीरसि, इति करणः। अपरो होतुः, युवा सुवासाः, इति क्रियमाणानुवादी । तयोचोदकपरम्परया कुण्डपाथि. नामयनं प्राप्तयोर्भवति संदेहः । कः पुनरसौ । तत्र ऋत्विक्समास आम्नातः, यो होता सोऽध्वर्युरिति । किं करणमाध्वर्यवं होता कुर्यात्, किं होतं क्रियमाणानुवादिनमिति । किं प्राप्तम् । अनियम इति । इति प्राशे । उच्यते । विप्रतिषेधे करणः स्यादाध्वर्यधः परि. धीरसि, इति । न क्रियमाणानुवादी, होतुर्युवा सुवासा इति । कुतः । समवायविशेषात् । द्वौ तत्र समवायौ, होतुश्चोदकेन हौत्रेषु, प्रत्यक्षश्रध- + परिवीरसि' 'युवा सुवासाः । इत्येतयोः करणक्रियमाणानुवादिनोरध्वर्युणा होत्रा च युगपत्प्रकृती प्रयुक्तयोः कुण्डपायिनामयने होबाध्वर्यवयोरेककर्तृकत्वादशक्ते रवश्यावहेयेऽन्यतरास्मिन्कतरः प्रतिगृह्यतामिति संदेहः । तत्रानियमः प्राप्नोति । यद्वा होतुः सिद्धस्वरूपस्याऽऽध्वयंवविधानादजहत्स्वधर्मतया हौत्र एव युक्त इति प्राप्तेऽभिधी- यते । एतस्मिन्विप्रतिषेधे करणः प्रयोक्तव्यः । कुतः । समवायविशेषात् । केचिदाहुः । प्रधानप्रत्यासत्तिः समवायविशेष इति । बहिरङ्गो ह्यारादुपकारकरूपत्वान्क्रियमाणानु- वादी, करणस्त्वन्तरङ्ग इति । तदकारणं, यदि हि प्रधानद्वारेणाङ्गेषु कर्ताऽवतरेत्ततः सनिकर्षविप्रकर्षावुपयुज्येयाताम् । स तु समाख्यया चोदकेन च प्रधानेष्वङ्गेषु चावि- शेषेण लक्ष्यते । न च कश्चिदङ्गगुणविरोधन्यायः । उभयोरङ्गत्वाविशेषात् । न च सनिपातित्वेन क्रियान्तरगतमारादुपकारित्वं दुर्बली क्रियते । न चायमतीवाऽऽरादुपका- रकः । क्रियमाणपरिव्याणस्मृत्यविच्छेदेन दृष्टसंस्कारजननात् । तस्मादानुमानिकाद्धौ- त्रसंबन्धात्प्रत्यक्षत्वेनैवाऽऽध्वर्यवस्य समवायस्य विशेषो भवति । कथम् । एषा ह्यत्र वचनव्यक्तिः । यदुत होत्रादयः श्रुतिवृत्ता अवादिशब्दलक्षितेषु कर्मसु विधीयन्ते । तत्र हौत्रसंबन्धो होतुरानुमानिक आध्वर्यवसंबन्धस्तु यत्त्वजहत्स्वधर्म एव होताऽऽध्वर्यवेण संबध्यत इति । संबध्येत, यदि तत्प्रयोगमात्र कृतभेवास्य होतृत्वं भवेत् , यदि वा होत्र प्रत्ययविधीयेत, होतारं. बोद्दिश्याध्वर्युकर्मविधिर्मवेत् , न तु तत्सर्वमस्ति । होता तावद्योग्यतामात्रेणावधारितः सत्यपि च कर्मनिमित्तत्वेऽन्यानि सहस्राणि तदुपलक्षणं कारष्यन्ति । न च होत्रं प्रत्यध्वर्युविधिरिह, होत्रध्वर्युशब्दयो. रत्यन्तविभिन्नपुरुषवचनयोर्मुख्यसामानाधिकरण्याभावादन्यतरस्यावश्यकल्पनीये. लक्षणा- प्रत्यक्षः ( अ० १२ पा० २ अ० ९) अत्रत्य इति शेषः ।

·Mahar म०३पा०८०१०] मीयांसादर्शन। वृत्तवे विरोधनिमित्तत्वाल्लक्षणाकल्पनायाः - प्रथमोच्चारित होतृशब्दे किंचिदपि कल्पनाबीजं न पश्यामः । तेन ' मुख्यं वा पूर्वचोदनात् ' इति तं स्वार्थवृत्त- मेव गृहीत्वाऽध्वर्युशब्दः कर्मलक्षणार्थोऽध्यवसीयते । तत्रापि सदुद्दिश्य होता विधी- यते, तद्धि ऋत्वर्थेन प्रयोजनवन्न तथा कर्ता । प्रधानं चैवजातीयकेषूद्दिश्यते । ततश्च गुणभूतो होतोपादीयमानो यः प्रधानाविरोधी धर्मस्तन्मात्रयुक्त एव संबध्यते । यदि तु होतुराध्वर्यवं विधीयेत ततस्तस्य कर्माविरुद्धं तत्प्रवर्तत इति न किंचिदपि हौत्रं हापयेत् । अप्राकृतकर्तृसंस्कारत्वप्रसशाचाऽऽवयवस्य नैवं संबन्ध इति पक्षान्तरमवलम्बितम् । तस्मादाध्वर्यवंसंबन्ध एव प्रत्यक्षः प्रधान चति सिद्धम् । अत्र चोदयन्ति । नवानान्य- तरस्यापि मन्त्रस्य होतृसंबन्धो बाधितव्यः । कुतः । एककालप्रयोगे हि विरोधो मन्त्रयोर्भवेत् । करणः प्राक् क्रियातस्तु परतश्चेतरः स्थितः ॥ । करणस्य हि । मन्त्रान्तेन कर्मादिसंनिपातः । इत्यनेन न्यायेन प्राक्परिव्याणात्म. योगः । क्रियमाणानुवादिनस्तु तस्मिन्क्रियमाणे । तेन द्वावपि प्रयोक्तुं समर्थो होतेति । नैतदस्ति । क्रियमाणता नाम संकल्पादेः कारकप्रचलनात्प्रभृत्यासमाप्तेः । अतश्च पूर्व- पदार्थसमाप्त्यैव पर्युपस्थापितं चेत्परिव्याणं वर्तते स एव दीर्घः समस्तः क्रियमाणा- नुवादिनः कालः । एवमपि कारणस्य तादृशादेव प्राक्प्रयोगादविरोध इति ययुच्येत । तन्न । न हि 'परिवीरसि ' इत्ययं संकल्पं रशनादानं संनिहितं वा यूपमवयवक्रिया- मात्रप्रवृत्तं वा परिव्याणं शक्नोति प्रकाशयितुम् । तस्मात्प्रधानक्रियारम्भ एव यूप- समीपस्थेन प्रयोक्तव्यः । नन्वेवमपि दीर्घकाले कर्मण्येकदेशे करणमेकदेशे च क्रियमाणा. नुवादिनं प्रयुञ्जानो न विरोत्स्यते । कथं न विरुध्यते । यदा — यूपाय परिवीयमाणाया- नुब्रूहि ' इत्यनेन पाठक्रमात्करणः प्रैषसामर्थ्याच्चेतरो युगपदेव प्राप्यते, न च क्रियैक- देशे क्रियमाणानुवादिनः प्रयोग इत्यस्ति प्रमाणम् । स हि रशनादानानन्तरं प्रयुकेन प्रेषेण प्रयोजितः दीर्घत्वादापरिव्याणसमाप्तेः कालमवरुणद्धि । तदन्तराले चाऽऽध्वर्थक आपनो न कथंचिदविरोधेनावतिष्ठते । मनु च युगपत्कालता बाध्यतामेककर्तृत्वं वेति वरं पदार्थप्राप्तेर्जवन्यत्वात्काल एवं बाधितुं नान्तरङ्गः कर्तृसंबन्ध इति । मवेदेतदेवं, यदि १ (अ० १२ पा० २ १० ८ सू० २५ ) । २ तं-होतृशब्दमित्यर्थः । ३ तदुद्दिश्य- अध्वर्युपदलक्षिताध्वर्युकार्यमुदिइयेत्यर्थः । ४ (अ० १२ पा० ३ अ० १० सू० २० ) एतत्सूत्रस्थ- मध्यमावयवः।

·११२६ सतन्त्रबार्तिकशाबरभाष्यसमैते- [भ०३पा०८अ०१०] णेनाऽऽध्वर्यवेषु, यो होता सोऽध्वर्युरिति । एवं प्रत्यक्षमध्वर्योः कार्ये चोयते । प्रत्यक्षं चानुमानादलीयः । तस्मादाध्वर्यवं करणं परिवीर- सीति होता कुर्यात् । अथ होत्रं विरुद्धं कः कुर्यात् । इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् । अन्यो होतृपुरुष एव स्यात् । यस्याव्याप्तता, प्राधान्यविशेषो वा ॥ २१ ॥ । । - प्राकृतकाल बाधमानौ मन्त्रौ स्वकार्यान्न प्रच्यवेयाताम् । तयोस्तु य एव कालान्तरे प्रयुक्तः स एव स्वसामर्थ्यप्रतिपाद्यादर्थात्प्रच्यवते । सोऽयं लिङ्गविरोध आपद्यते । ननु च यो होता सोऽध्वर्युः ' इत्यनया श्रुत्या लिङ्गं बाध्येत । बाध्येत, यदि श्रुतिः स्यात् । वाक्यं त्विदं, तदपि लक्षणया । न ह्यत्रं कस्यचिच्छब्दस्य श्रवणादिदं गम्यते होत्रा ध्वर्यवे समानकर्तृके इति । किं तर्हि । होत्रध्वर्युशब्दसामानाधिकरण्यात् । सर्वत्र चैष संबन्धो वाक्यलक्षण इत्युक्तम् । तत्रापि चाध्वर्युशब्दस्य कर्मुलक्षणार्थत्वाद्विमकृष्टता । ननु लिङ्गमप्येतच्चोदकापेक्षित्वाद्विप्रकृष्टतरं भवेत् । वाक्यं ह्यर्थविप्रकर्षाल्लिङ्गेन बाध्येत । 'स चेह विपरीतोऽर्थविप्रकर्षः । न हिं चोदकेनाप्राप्तयोर्मन्त्रयोरेककालप्रयोज्यत्वं गम्यते । तस्मादेककर्तृत्वमेव बलीय इति । उच्यते । सत्यमिह चोदकाङ्गीकरणं, तत्तु मन्त्रस्वरूपे न लिङ्गे । द्वयोरपि च तदविशिष्टं, प्राप्ते तु मन्त्रद्वये लिङ्गमोपदेशिकेनाविशिष्टम् । स्यादेतदेवं यदि चोदकः प्रापयेत् । स तु प्रत्यक्षवाक्यशिष्टसमानकर्तृत्वविरोधिमन्त्रद्वयं प्रापयितुमेव न शक्ष्यति । यद्यपि हि वाक्यं लिङ्गस्य नेष्टे, चोदकस्य तु स्वरूपप्रापणे पश्चाद्भाविनमपि विरोधमालोच्य शक्तं निरोधं कर्तुम् । ततश्छिन्नमूलत्वालिङ्गस्य दुर्बल- तेति । उच्यते । सर्वं हि विरोधवेलायां बाध्यते । न चानवगतो विरोधो बाधकारणं भवितुमर्हति । तदिह चोदकप्राप्तिवेलायां न कश्चिदपि विरोधो लक्ष्यते । यस्तु प्राप्ते 'विरोधस्तत्र लिङ्गं बलवत्तरमित्युक्तमेव । यदि चात्र द्वयोरप समानकर्तृत्वं वाक्येन विधीयेत ततोऽप्येतस्य बलीयस्त्वमुद्भाव्येत । इह त्वाध्वर्यवस्य होत्रा सह संबन्धो विधी- यते । न हौत्रस्यापि । स हि चोदकेन प्राप्नोति । तेन यदिः प्रत्यक्षत्वादेतस्य बाध. कत्वं ततः समाख्याकृतमेव क्रियमाणानुवादिनो होतृसंबन्धबाधनम् । एवं च सति लिङ्गवाक्ययोरविरोधान्न किंचिदपि बाधिष्यते । आध्वर्यवप्रयोगश्च सेत्स्यति । यथा तु लिङ्गबलीयस्त्वमाश्रितमासीत्तथाऽन्यदेवानिष्टमापद्यत । यो ह्यस्य वाक्यस्य विषयः स बाध्येत । न चास्य होतृहौत्रसंबन्धो विषयः । कस्तर्हि । होत्राध्वर्यवसंबन्धः । ततश्च । । १ श्रुत्या-सामानाधिकरण्यात्मिकया श्रुत्येत्यर्थः । २ (अ० ३ पा० १ अ० ६ ) इत्यत्रे- ति शेषः।

·। । " : (अ०३पा० अ०११] मीमांसादर्शने । ११२७ [११] औषेषु च पराधिकारात् ॥ २२ ॥ सि. स्तो दर्शपूर्णमासौ । तत्र गैषाः समाम्नाताः । प्रोक्षणीरासादय, इध्माबहिरुपसादय, सुत्रं च सुचश्च संमृड्दि, पत्नी संनह्याऽऽज्येनोदे- हीति । तत्र संदेहः । किं य एव प्रेषे, स एव प्रैषार्थे , उतान्यश्च प्रेषेऽ. न्यश्च प्रैषार्थे, इति । किं प्राप्तम् । एक एव प्रेषप्रैषार्थयोरिति । कुतः समाख्यानात् । अन्य इति चाश्रुतत्वात् । नन्वात्मनः श्रेषो विप्रतिषिध्यते। उच्यते । न प्रेषो भविष्यति । प्राप्तकाले लोटं वक्ष्यामः । आह । प्राप्त कालेऽपि सति युष्मदादिश्वेवोपपदेषु मध्यमादयो व्यवस्थिताः । न पुरुषसंकरो भवति । उच्यते । सत्यां विवक्षायां युष्मदादिषु मध्यमा. दयः। यदा तव प्राप्तः काल इति विवक्ष्यते, तदा युष्मद्येव मध्यमो नास्म दि शेषे वा । यदा खलु क्रियायाः प्राप्तः काल इत्येतावद्विवक्ष्यते, न तव मम वति, न तदा युष्मदादीनामनुरोधेन मध्यमादयो भवितुमर्हन्ति । यथाप्रकृत्येव प्रयोगः स्यात् । तस्मात्समाख्याक्लप्तमेवाऽऽतिदेशिकं संबन्धं बाधित्वा समवायविशेषात्करणः प्रयोक्तव्य इति सिद्धम् ॥ २१ ॥ ( इति-होतुः करणमन्त्रानुष्ठातृत्वाधिकरणम् ॥ १० ॥) प्रेषस्य प्रैषार्थस्य चाऽऽध्वर्यवसमाख्यातुल्यत्वादध्वर्युप्रयोज्यत्वेऽवधारित कथमा. त्मनः प्रैष इति चेदाह-नैवायं प्रेषः । किं तर्हि । प्राप्तकालतायां लोटं वक्ष्याम इति । प्रेषवादी त्वाह-प्रत्यगात्मविषया चेत्प्राप्तकालता विवक्षिता हन्तोत्तमपुरुषेण भवितव्यम् । न हि परविषययुष्मदर्थमन्तरेण मध्यमपुरुषो लभ्यते । प्रेषे तु स्वभावतः परविषयत्वात्सुलम इति भ परस्त्वाह-यदा समाख्यावगतात्समानकर्तृत्वात्प्रेषबुद्धिरपनीता तदा प्राप्तकालत्वमभिधीयमानं किं क्रियाणामभिधीयतामुत कर्तृणामिति क्रियाणामित्येव गम्यते । ता हि चोदितत्वात्प्रयोजनवत्यः प्रथमतरं प्रतीताः । तासां चानुष्ठानार्थ प्राप्तकालत्वस्मरणं दृष्टार्थम् । कर्तृप्राप्तकालप्रकाशने तु सर्वं विपरीतम् । आख्यातेषु चे प्रथमादेः पुरुषस्य कस्यचिदवश्यमावित्वान्नान्तरीयककृत एव मध्यमपुरुषो भविष्यति । क्रियैव चोच्यते तव प्राकाल इति । यदि च कर्तुः प्राप्तकालत्वमुच्येत ततः किं कर्तु मिति साकाङ्क्षमेव स्यात् , अथ प्रोक्षण्यासादनादि कर्तुमिति, तथा विशिष्टार्थप्रेष: १ आध्वर्यवे करणमन्त्रै होत्रा क्रियमाणे तद्विरुद्धं क्रियमाणानुवादिनं कः प्रयुञ्जीयादिति शङ्कायां होतृपुरुषेषु य एवं कश्चनान्तरङ्गोऽादिः, तस्य वा कार्यान्तरव्यापृतत्वे बहिरङ्गो वा तृतीयादिः प्रयुञ्जीयादित्येवं समाधानार्थस्य 'इतरमन्यस्तेषां यतो विशेषः स्यात् ' इत्युत्तरसूत्रा- भयवस्य व्याख्याथै ' अथ हौत्र विरुद्धं कः कुर्यात् ' इत्यादिभाष्यं बार्तिककारुपोक्षितम् । तदुपेक्षानि- दानं तु कुण्डपायिनामयने होतृपुरुषाणां मैत्रावरुणाच्छावाकग्रावस्तुन्नामकानां त्रयाणामपि बचना- स्कार्यान्तरब्यापृतत्वेन तादृशपुरुषाभावात्प्रकृतोदाहरणानुपयोगरूपं द्रष्टव्यम् । २ इताति-अध्याहियत इति शेषपूरणम् । parinamracanswernamaineetiane ·११२८ सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- [०३ पां०८१० १११ न चेदं युगपद्विवक्षितुं शक्यते । पदार्थस्य प्राप्तः कालः, तब चेति । भिद्येत हि तथा वाक्यम् । तेन यदि वा निर्माते पदार्थकाले तक काल इति शक्यते वदितुं, यदि वा तवेति निर्माते पदार्थस्य काल इति । तत्र पदार्थस्य कालो वदितव्यो न तु युष्मदर्थस्य । तेन हि स्मृतेन प्रयोजनम् । स हि कर्तव्य इत्यवगतो न तु युष्मदर्थस्तथा । तस्मात्स- माख्यानादध्वयोरेव प्रैषप्रैषार्थाविति प्राप्ते, ब्रूमः। औषेष्वन्योऽन्यस्तदर्थे- विति । कुतः । पराधिकारात् । परस्मिन् हि प्रेषे, उपपद्यते, नाऽऽत्म- नीति । आह । ननूक्तं प्राप्तकाले भविष्यतीति । उच्यते । न संभवति मेषे प्राप्तकालता न्यायया । तस्मायुष्मदर्थो गम्यमानो न विवक्षित इत्युच्यते, संभवति चात्र प्रैषार्थः । तस्मात्प्रेषः । श्रेषश्वेदन्यः प्रैषार्थ इति सिद्धम् ॥ २२॥ णाद्वाक्यभेदः स्यात् । तस्मादपि क्रियायाः प्राप्तकालत्व प्रकाश्यते । अथापि प्रैषोऽ. यमाश्रीयते तथाऽध्यात्मानमेव कथंचिच्छरीरशरीरिणोरवस्थान्तराणां वा भेदेन प्रेषक प्रेष्यं च व्यपदेक्ष्यतीति समानकर्तृकत्वे प्राप्ते, ब्रूमः । प्रेषेषु चेतरमन्यः कुर्यादिति संबन्धः । कुतः । स्वभावेनैव तेषां परविषयत्वात्परिक्रयवत् । यत्तु नैवायं :प्रैष इति । तदयुक्तम् । मन्त्ररूपादेव प्रैषप्रत्ययोत्पत्तेः । यो हि समानकर्तकतया तं बाधते तेन समाख्यया लिङ्गं बाधित स्यात् । न च प्राप्तकालतया लिङ्गविरोधः परिहियते । मध्य. मपुरुषार्थस्यासंपादनात् । न च शब्दान्तरेणानुपात्ता क्रियेवं शक्यते वक्तुं तव प्राप्तः काल इति । यद्यपि च शक्यते तथाऽपि न दृष्टः कश्चिदर्थः स्यात्, चेतनविषयत्वादी- इशस्य प्रयोगस्य । तथाऽऽत्मभेदपरिकल्पनायामपि नै दृष्टं प्रयोजनं, गौणताऽत्र स्थितव । मुख्यं च कार्य मन्त्राणामित्यवर्धारितम् । ततश्च यद्यपि प्राप्तकालतायामेव लोट् , तथाऽपि परस्यैव सा कथ्यत इति न पराधिकारो निवर्तते । न च वाक्यभेदो विशिष्टार्थप्रेषणात् , अवश्यं चात्र विशिष्टताऽभ्युपगन्तव्या, मोक्षणीपदोपादानात् । न कपदोपात्तोऽनेकोऽर्थी वाक्यं भिनत्ति । सर्वाख्यातेषु क्रियाकर्तृसंख्योपग्रहपुरुषविशे. घभावनानां युगपदुपादानस्यापरिहार्यत्वात् । न चेदृशं विशिष्टविधान क्वचिन्नाभ्युपगन्त- व्यम् । प्रासकालत्वे च क्रियायुप्मदर्थयोः पृथक्त्वा देन शक्तिः कल्प्येत । श्रेषे तु तस्य नित्यमेव युष्मदर्थविषयत्वान्मध्यमपुरुषोऽनुवादः । एवं चैषां समाख्याऽनुगृह्यते । तस्मालिङ्गेन समाख्यावाधादन्यः षोऽन्यत्र प्रेषार्थ इति ॥ २२ ॥ ( इति-प्रेषधार्ययोर्मिन्नकर्तृकत्वाधिकरणम् ॥ ११ ॥) । १. वाक्यभेद इतिकर्तक्रियाविशिष्टाकालप्राप्तत्वोक्त्या गौरवलक्षणवाक्यभेदः स्यादित्यर्थः । अ. ३ पा० २ अ० १) इत्यति शेषः । ३ एषा समाख्या-औषसमाख्यरेत्यर्थः । R ·। (०३पा० अ०१२] मीमांसादर्शने । ११२९ [१२] अध्वर्युस्तु दर्शनात ॥ २३ ॥ पू० अथैवं गते, इदं संदिबते । किमध्वर्युरग्नी प्रेष्येदुताग्नीदध्वर्युमिति । अनियमोऽविशेषादिति प्राप्ते, भूमः । अध्वर्युरुक्तप्रैषार्थकारी स्यात् । कुतः । दर्शनात् । दर्शनं भवति, तिर्यश्चं स्फ्यं धारयेत्, यदन्वञ्च धारयेद्वजो के स्फ्यो वज्रेणाध्वर्यु क्षिण्वीतेति । य: प्रेष्यति तस्य हस्ते स्फ्यः । स्क्येनाध्वर्यु क्षिण्वीतेत्यन्यमध्वर्यु प्रेषकादर्शयति । तस्मादनीदध्वर्यु येदिति ॥ २३ ।। गौणो वा कर्मसामान्यात् ॥ २४ ॥ सि. नैतदस्ति, अग्नीधः भेषोऽध्वयोः प्रैषार्थ इति । किं खलु, अध्वर्यु- रेवाग्नीधं प्रेष्येत् । एवमध्वर्युणा श्रेषः पार्थश्चोभावपि कृतौ भविष्यतः। तत्राऽऽध्वर्यवमिति समाख्याऽनुग्रहीष्यते । तस्मादध्वर्युरेव मुख्यः स्यात् । किमस्य मुख्यत्वम् । यदनेन सर्व कर्तव्यं समाख्यानादिति । अथ यदुक्तमध्वर्युः प्रचरिता दृश्यत इति । तदुच्यते । सत्यं दृश्यते । न स्वस्य प्रैषार्थकरणे प्रमाणमस्ति चिन्त्यमानम् । तस्मादेतन्मिथ्यादर्श- नम् । यस्य हि दर्शनस्य प्रमाणं नास्ति, व्यामोहः सः । यथा शुक्ति- कायां रजतविज्ञानम् । अस्ति त्वग्नीधः प्रैषार्थकरणे प्रमाणम् । तस्मा- दानीघ्रः प्रचरिता प्रचारितरि चाध्वर्युशब्दो दृश्यते । तस्माद्गौणः, आध्वर्यवे वेदे समान्नातात्पदार्थान्करोतीति कृत्वाऽध्वर्युरित्युच्यते ' यदन्वञ्चं धारयेद्वजे गश्वयु क्षिण्वीत ' बज्रोऽध्वर्यु क्षिण्वीतेति वा पाठः । स्क्यस्य धारणं तावदग्नीध एकान्तेन । स चाध्वर्यु क्षिण्वीतेति वदन्नन्नीधं स्मथवन्तं प्रेषक दर्शयति । का त्वस्य प्राप्तिः । उच्यते । - अंगगुणविरोधे च तादात् ' इत्यनेना- ङ्ग वात्रैषस्य कर्तृलोपो युक्तो न प्रधानस्य । बहवेश्च भैषार्था एको निगदः । तेन भूयसां स्यात्सधर्मत्वम् ' इत्यपि त्रैषार्थेऽध्वर्युरिति परिशेषात्प्रेषेऽग्नीत् ।। २३ ॥ मुंख्यं वा पूर्वचोदनात् ' इति प्राथम्यात्प्रेषे समाख्यातः कर्ता युक्तः । न तदानी विरोधः कश्चिदस्ति । तस्मिंस्तु प्रयुक्त विरोधात्प्रैषार्थेऽन्यो भवति । प्रयोज- कस्य च प्रयोज्यव्यापारेऽपि कर्तृत्वं न विहन्यत इत्युभयानुग्रहः । इतरथा हि प्रेषेऽ त्यन्तबाध एव स्यात् । न हि स तेन कृतो नापि कारतो भवेत् । तस्मादध्वर्युप्रेषि- तोऽनीत्कुर्यादिति । 'वजेणाध्वर्युम्' इति चाऽऽग्नीध्रमेव तत्कार्यापत्तेरभिधास्यति ॥२४॥ ( इति-प्रेषस्याऽऽध्वर्यवत्वाधिकरणम् ॥ १२ ॥ ) A - १. ( अ० १२ पा० २ अ० ९ सू० २७) । २ ( अ० १२ पा० २ अ० ७ सू० २४ ) एत- सूत्रावयवः ३ ( अ० १२ पा० २ अ० ८ स० २५ )।

·सतन्त्रवार्तिकशावरभाष्यसमेते- Patantan [अ०३पा०८१०१३] आग्नीध्र इति । तस्मादाध्वर्यवः श्रेषः आग्नीध्रः षार्थ इति ॥ २४ ॥ [१३] ऋविक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ॥ २५ ॥ पू० दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, ममाग्ने वर्ची विहवेचरित्वति पूर्वमग्निं परि- गृह्णाति, इति । तत्र संदेहः, किमृविक्फलमाशासितव्यम्, अमे वर्षों विहवेष्वस्त्विति, उत्त यजमानस्येति । किं प्राप्तम् । अध्वयोरवेति । कुतः । एवं श्रुतिराहता भविष्यति । इतरथा लक्षणा स्यात् । आत्मना यजमानं लक्षयेत् । तस्मादृविक्फलमाशासितव्यामति । कोऽर्थः । अनया समिधा धार्यमाणेऽनौ यागः संभविष्यति । तत्र विहवेषु- स्पर्धास्थानेषु, अहं वर्चस्वी भविष्यामीत्यध्वयोर्वचनम् । एवमुत्साही भविष्यतीति ॥ २५ ॥ स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ॥ २६ ॥ सि. यजमानस्य वा वचनं, तदर्थत्वात्कर्मणः । यजमानार्थ हीदं कर्म साङ्गम् । उपग्रहविशेषात् । साङ्गस्यास्य प्रयोजनं यजमानस्य फल. निष्पत्ति ध्वयों: सुप्रचारितुरपि यशः : सुपचारितुरपि यशः । किमतो यद्येवं, फलसं- यथैवाकरणेषु यत्फलं तत्प्रकरणस्थं कीर्त्यते नान्यत्कल्प्यते तथा ममाने वर्गों विहवेष्वस्तु ' इत्यादिष्वपि । ते तु यजमानेनैव प्रयुज्यन्ते तस्यैव च फलमित्यवि. रुद्धाः । करणाः पुनरेकान्तेन कर्मसमानकर्तृकत्वादाध्वर्यवाः । तैर्यद्यध्वर्युणा प्रयुज्यमा. नर्यनमानस्य फलमभिधीयेत ततो ममेत्यमिधान विरुध्येत । कीदृशं त्वध्वयोंः फलम- भूद्यत इति, तद्भावमावित्वमात्रेण सुप्रचरितृत्वयशः । तच्च तस्योत्साहं कारिष्यतीति निरूपयति ॥ २५ ॥ नैवेदमकरणवदुत्साहाथ फलं संकीयते किं तर्हि मन्त्रवर्णान्नित्याङ्गाश्रयं फलमवकल्पते । कथम् । यतिरिक्त क्रियासाधनत्वेन हि मन्त्रश्चोदितस्तां वा तत्सं. बन्धि वा किंचित्प्रकाशयन्नङ्गभावं गच्छति । तस्मादिह यद्यध्वर्युयशः संकीर्त्यते नै तेन सकलेन मन्त्रेणाग्न्यन्वाधान साधितं स्यात् । न हि तत्प्रकाशनमग्न्यन्वाधानेना- - १ अकरणपदिति--- आयुर्दा अग्ने अगन्म सुवः सुवरगन्म' इत्यादयो ये, इतिकरणाद्य- विनियुक्ता मन्त्रास्तद्वदित्यर्थः । २ व्यतिरिक्तेति--स्वशक्त्या प्रकाश्यार्थव्यतिरिक्ताम्भ्यम्वाधानाख्यः क्रियांसाधनत्वेनेत्यर्थः।

·[अ०३पा०८अ०१३] मीमांसादर्शने । ११३१ । कीर्तनात्फलकर्तव्यता गम्यत । तदेतदग्न्यन्वाधानं यजमानस्य फल- संकीर्तने क्रियमाणेऽनेन मन्त्रेण फलसंबन्धात्प्रकाशितं कृतं भवति, नाध्वर्युयशाकीर्तनेन । तस्माद्यजमानफलमाशासितव्यमिति । अथ कस्मान याजमान एष मन्त्री भवतीति । उच्यते । अग्न्यन्वाधानं समाख्ययाऽऽध्वर्यवम् । तचैवंगुणो मन्त्रः करोत्याध्वर्यवः । स उच्यतेऽ, नेन मन्त्रेणेति। तस्मादाध्वयंवो मन्त्रः । मम वर्णोऽस्त्वित्यपि यजमा- नस्य वर्ची ममेति ध्यपदिशति लक्षणया। यथा राजनि जयं वर्तमान सैनिका अस्माकमिति व्यपदिशन्त्येवम् ।। २६ ॥ पेक्षितम् । यद्यपि तावत्प्रधानफलं प्रकाशयेत्तथाऽपि न संबध्येत किमुत कर्मकालानौ. पयिकानुनिष्पादिबाह्यऋत्विग्यशःप्रकाशनेन । तस्मात्सूक्तवाकन्यायेनैव चोदितमन्त्रक- रणत्वान्यथानुपपत्त्याऽन्यन्वाधानस्य फलमेतत्कल्प्यते । यास्त्वाशिषस्ताः साक्षात्प्रधा- नाङ्गमिति तत्फलप्रकाशनेनैवाङ्गं भवन्ति । यदि पृथक्फलं साधयेयुस्ततः संयुक्तत्वा- नैव प्रकरणेन क्रत्वङ्गमावं गच्छेयुरिति वैषम्यम् । आह । सत्यपि पृथफलत्वे ममशब्दे- नाध्वर्युगुह्यत इति व्यपदेशन्यायेनाऽऽध्वर्यवमेव प्राप्नोति । उच्यते । लिङ्गेनाऽऽध्वर्य- वत्वं प्राप्नोत्यात्मनेपदश्रुत्या याजमानत्वम् । अथोभयानुग्रहार्थं करमात्कर्मापि याज- मानमेव न भवति । तथा सति हि ममशब्द आत्मनेपदं चोभयमपि न विरोत्स्यत इति । नैतदस्ति । यदि ह्येतन्मन्त्रपूर्वकं कर्म भवेत्तत एवं नियम्येत । प्रथमं त्वेतदुत्प. धमानं केवलकत्वर्थत्वप्रतीतेरविरुद्धाध्वर्युसंबन्धं समाख्यानात्प्रतिपद्यते । मन्त्रमानं याज. मानमिति चेन्न । कर्मणाऽऽकृष्यमाणस्य तत्समानकर्तृकत्वनियमात् । फलमपि ताकृष्येत । आकृष्येत, यद्यात्मनेपदेन न प्रतिबध्येत । तत्राऽऽत्मनेपदस्य बाधासंभवाद्गौणत्वप्रकारा- नुपपत्तेश्च मन्त्रगत एव ममशब्दोऽध्याहारेण वा पूर्यते गौणो वा मवति, मदीयस्य यजमानस्य मद्रूपस्यैव वा यजमानस्य वक़ विहवेष्वस्त्विति । तस्माद्यजमानफलमेतदिति । मानकर्तृकमेवान्यन्वाधानं पक्षे वदन्ति तेषामित एव मन्त्रवर्णाभ्रान्तिः । अथ तु किंचिद्वचनमुपन्यस्यन्ति तथाऽपि किं कर्मविकल्पवत्फलमध्वर्युयजमानयोर्विकल्पते किं. वा फलं नित्यमेव याजमानमिति विचारः ॥ २६ ॥ । च यजमान १ तत्रैष गुणो मन्त्रो यः करोत्याध्वर्यवं स उच्यतेऽनेन मन्त्रेणति पा० । २ ( अ० ३ पा०२ अ० ५ ) अत्रत्येनेति शेषः । ३ संयुक्तत्वादिति-' असंयुक्त प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' इति प्रकरणाधिकरणोक्तन्यायेन लिङ्गादिविनियुक्तेषु प्रकरणविनियोज्यत्वासंभवादित्याशयः । ४ ( अ० ३ पा० ८ अ' ५ सू० १४ ) अत्रत्येनेति शेषः । ५ ये च-कल्पसूत्रकारा इत्यर्थः ।

·सतन्त्रचार्तिक शाबरभाष्यसमेते- [भ०३पा० अ०१४] लिङ्गदर्शनाच्च ।। २७॥ लिङ्गमध्यमुमर्थ दर्शयति । एवं ह्याह । यां व कांचन ऋत्विज आ. शिषमाशासते यजमानस्यैव व सा, इत्याशियो यजमानार्थकतां दर्शयति । तस्मादपि ब्रूमो यजमानफलमाशासितव्यमिति । पक्षोक्कमेव प्रयो- जनमिति ॥ २७ ॥ [१४ ] कर्मार्थ तु फलं तेषां स्वामिनं प्रत्यर्थवत्त्वात् ॥२८॥सि इदं समधिगतं, करणेषु मन्त्रेषु स्वामिनः फलमाशासितव्यमिति किमेष एवोत्सर्गः। नेत्याह । कचित्विजामपि फलमाशासितव्यमिति, यत्र कर्मार्थ फलम् । यथा, अग्नाविष्णू मावामवक्रमिषं विजिहाथां मा मा संताप्तम, इति । असंतप्तोऽध्वर्युः कर्म शक्नोति कर्तुम् । कर्मसिद्धि यजमानस्योपकारिकेति, ऋत्विक्फलमाशासितव्यमंत्रेति ॥ २८ ।। व्यपदेशाच ॥ २९ ॥ यत्र च व्यपदेशो भवति, तत्राऽऽविजम् । दक्षिणस्य हविर्धान- स्याधस्ताच्चत्वार उपरवाः प्रादेशमुखाः प्रादेशान्तरालाः । तत्र हस्ती प्रवेश्याध्वर्युर्यजमानमाह, किमत्रेति । स आह, भद्रामिति । तन्नौ सहेत्यध्वर्युः प्रत्याहेति व्यपदेशो भवत्यध्वयोर्यजमानस्य च । तनौ सहेत्युभयोर्व- चनमध्वर्युयजमानयोः । तस्मादध्वर्युफलमाशासितव्यमत्रोत ॥ २९ ॥ सर्वाशिषामृत्विक्प्रयोज्यानां यजमानसंबन्धानुवाद एवमवकल्पिष्यते ।। २७ ॥ इति-करणमन्त्रप्रकाश्यफलस्य यांजमानत्वाधिकरणम् ॥ १३ ॥) dodonelenatana यत्त्वसंतापादि फलं कर्मप्रयोग एवोपयुज्यते तद्यजमानेनापि तथेष्यत एवेति नाऽऽ- त्मनेपदेन विरुध्यते ॥ २८ ॥ व्यपदेशादितरेषाम् ' इत्यत्र ब्राह्मणगतमुदाहृतमिह तु प्रस्ताववशेन मन्त्रगतम् । तद्धि क्लेशेन करप्यमानं कदाचिदुभयोर्न शक्यते कल्पयितुमित्याशङ्का स्यात् । कल्पनाहेतुस्तु युगपत्प्रवृत्तेरविशिष्ट इति न किंचिगौरवम् । अथ कस्मान्नोभावेव प्रयुञ्जाते । यदेकेनापि प्रयुज्यमानः शक्नोत्येवोभयगामि फलं प्रकाशयितुं तदा सिद्धेऽर्थे न किंचिदुमयकर्तृकत्वेन प्रयोजनमस्तीत्यध्वयुनियमः ॥ २९ ॥ (इति-करणमन्त्रेषु कर्मोपयोगिप्रकाश्यमानफलस्य ऋत्विग्गामित्वाधिकरणम् ॥१४॥) Saama १ अत्रेति क्वचिन्नास्ति । २ ( अ० ३ पा० ८ अ० ५ सू० १४ ) अत्रत्यन्यायेन पौनरुक्त्य तावत्परिहरति-व्यपदेशादित्यदिना।

·[भ.पा०८१०१६] मीयांसादर्शने। [१५] द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात्सर्वकर्मणाम् ॥ ३० ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोहिधर्मा वेदिधर्माश्च । तेषु संदेहः । किमङ्गप्रधा. नार्था उत प्रधानार्था इति । प्रकरणात्प्रधानार्था इति प्राप्त उच्यते । नैघ, द्रव्यसंस्कारोऽङ्गामधानार्थो यथा व्याख्यातमेवोत्तरविवक्षया प्राप्ति- रेषा क्रियत इति ॥ ३० ॥ [१६] निर्देशात्तु विकृतापूर्वस्यानधिकारः ॥ ३१ ॥ सिक ज्योतिष्टोमे पशुरनीषोमीयो यो दीक्षितो यदग्नीषोमीयं पशुमालभते, इति । तत्र श्रूयते । बर्हिषा यूपावटमवस्तृणाति, आज्येन यूपमनक्ति, इति । तत्र संशयः । किं तयोराज्यबर्हिषोराज्यवर्धिर्माः प्राकृताः कर्तव्या उत नेति । किं प्राप्तम् । कर्तव्या इति कर्तव्या इति । कुतः । वाक्यं हि बहिर्मात्रस्याऽऽज्यमात्रस्य च धर्माणां विधायकम् । तदिहापि वाक्यं चोदकेन प्राप्तम् । न चैतद्धर्हिराज्यं निष्पयोजनम् । तस्मादत्र धर्माः क्रियेन्निति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । निर्देशाद्विकृतावपूर्वस्यानधिकारः । निर्दिष्टा एते धर्माः प्रकृती । यत्र प्रधानस्योपकुर्वन्ति प्राकृतका. ययोराज्यबर्हिषोः । ये च प्रधानस्योपकारिणो धर्मास्त इहाति दिश्यन्ते । प्रधान हि चोदकोऽपेक्षते, न धर्मान् । नस्य हि चोदकेन सामान्यं, न धर्माणाम् । अपि च । नान्यार्थ । प्रधा- । गतः समाख्याविरोधाविरोधविषयः । सर्वश्च श्रुत्यादिविरोधाविरोधविचारः प्रकृतावित विकृतिष्वपि दृष्टव्यः । यत्तु धर्माणां सामानविध्यमङ्गप्रधानेषु पूर्वोक्तं तद्विकृतिषु कथ- मिति विचारे प्राप्ते सूत्रमतत् । शक्य तु पूर्वपक्षेऽप्येतत्समयितुं यस्मात्प्रकृतौ बहिरादि- संस्कारः सर्वकर्मणां तस्माद्विकृतावपि तथैव स्यादिति ॥ ३० ॥ ( इति-द्रव्यसंस्काराणामङ्गप्रधानार्थताधिकरणम् ॥ १५ ॥) यद्ययमङ्गोपदेश एवानुषङ्गरूपेण साधारणः स्यात्, यदि च शास्त्राण्यतिदिश्येरंस्त- तः शास्त्रार्थः प्रकृतिवद्विकृतिष्वपि करप्यमानः सर्वार्थत्वेनावधार्यते कार्यप्राप्तिपुरःसरस्तु १ सामान्य-सादृश्यमित्यर्थः । २ नान्यार्थे ज्ञाते, इति पा० । ३ (अ० ३ पा० ७ अ०१ स० २ ) इत्यत्रेति शेषः । ४ एवं तावद्यथाभाष्यं सूत्र प्राप्तिसूत्रतया व्याख्यायाधुनोत्तराधिकरणपूर्व. पक्षपरतयाऽपि योजयति-शक्यमित्यादिना । ५ ' ये च प्रधानस्य ' इत्यादि सिद्धान्तभाष्यं तात्प- येतो व्याचष्टे-यद्ययमित्यादिना ।

·namam -- सनन्त्रवार्तिक शाबरभाषयसमेत - [अ० १पा०अ.१०] इति ज्ञातेन संनिहितेनाप्येकवाक्यता भवति, अन्यसंबन्धोपपत्ती सत्याम् । यथा भार्या राज्ञः, पुरुषो देवदत्तस्येति । किमङ्ग पुनर्विष. कृष्टेन, नितिं खल्वङ्गत्वं प्रधानापेक्षायां भवति । केवलमिहातिदेश: क्रियते । पदार्थापक्षायामङ्गत्वमपि साधयितव्यं स्यात् । धर्माश्चापेक्ष्य माणाः साधारणा भवेयुः । तथोहो नावकल्पेत । लिङ्गविशेषदर्शनाच व्यवतिष्ठेरन् धर्माः । तत्र दर्शनं नोपपद्येत । वपया प्रातः सबने चरन्ति, पुरोडाशेन माध्यंदिने, इति । तथा, न पिता वर्धते, न माता, न नाभिः, प्राणो हि स इति । तस्माद्यद्वारा प्रकृतौ कुताः, सवारैव विकृती, नाम्पद्वारा । न च यूपावटस्तरणं प्रकृतावस्ति यूपाञ्जनं वा । तस्मान्न तत्र प्राकृता धर्मा भवेयुरपूर्वत्वात् ।। ३१ ॥ [१७] विरोधे च श्रुतिविशेषादव्यक्तः शेषे । ३२ ॥ सि. दर्शपूर्णमासयोरामनन्ति, समावप्रच्छिन्नायौ दौं प्रादेशमात्रौ पवित्रे करोति । तथा, अरनिमात्रे विधृती करोति, इति । सत्र संशयः। किं वेदिस्तरणार्थाद्वर्हिषो विधृती पवित्रे, उतान्यत इति । किं तावत्पा- धर्मातिदेश इष्टः । तत्र यागगतेन व्यापारेण गृहीतेनाऽऽत्मसिद्धयर्थं नियमादृष्टद्वारभूतानि दृष्टान्र दृष्टानि च प्रयोजनानि गृह्यन्ते । तानि च नितिपरिमाणान्येव प्राप्नुव. न्ति । तैश्वाऽऽत्मसिद्धयर्थ पदार्थाः प्राप्यमाणाः स्वात्मनियता एव प्राप्यन्ते । न च यूपावटास्तरणं नाम बर्हिषः कार्य प्रकृती विज्ञातं, येन बहि. स्तद्धर्मा वा गृोरन् । यैस्तु वेदिस्तरणादिमिर्गृह्यन्ते न तेषां यूपावटस्तरणमन्तरेण किंचिन्नोपपद्यत इति न तदर्थं प्राप्यन्ते । तस्मादिहापूर्वस्यानधिकार इति । प्रधान हि चोदकोऽपेक्षत इत्यादिना, अपिना साधारण्य शास्त्रांतिदेशो नेत्येतन्निराकरोति । शास्त्रापेक्षायां हि सर्वमभिनवं प्रकृतिवत्पुनः कल्पयितव्यं स्यात् । दूरस्थसंबन्धादि. क्लेशच स्थित एव । शास्त्रातिदेशात्सामानविध्याच्च, पशुधर्माणां मध्येऽग्नीषोमसंस्का. रार्थः पशु रोडाशो देवतान्तरे न प्राप्नोति । तस्योहस्य च दर्शनं विरुध्येत । तस्मादुष. कारातिदेश इति ॥ ३१ ॥ ( इति-प्राकृतधर्माणां विकृतावपूर्वपदार्थानङ्गत्वाधिकरणम् ॥ १६॥) । १. इष्ट इति-सप्तमाये प्रकृतिविकृतिसाधारण्यनिरासेन, दशमाये च कार्यप्राप्तिपुरःसरमतिदे- शोऽभिप्रेत इत्यर्थः । २ प्रधानं हीत्यनेन शास्त्रातिदेशः, अपि चेत्यनेनोपदेशस्य प्रकृतिविकृतिसाधा- रण्यं च निरस्यत इत्येवं भाष्यमवयवशो व्याख्यास्यति--प्रधान हीत्यादिना । ३ शास्त्रातिदेश इत्यार- भ्य स्थित एवेत्यन्तो ग्रन्थो काशीमुद्रितपुस्तकेऽनुपलभ्यमानोऽपि व्याख्यानाद्यवलम्बनेन स्थापितः ।

·धर्मा [म०पा०८०१८] मीमांसादर्शने । सम् । वेदिस्तरणार्थावर्हिषः कार्ये । किं कारणम् । तद्धि प्रकृतं, श्वाविशेषात्सर्वबहिषामर्थेन । तस्मात्तत इति भाले । ब्रूमः । अन्यतः क्रियेत । कुतः । विरोधात् । कथं विरोधः । श्रूयते हि, विधातु पश्वधातु वा वेदि स्तृणाति, इति । तयेनाऽऽस्तीर्यते, कथं तद्विधृतिप वित्रं क्रियेत । न हि संभवत्येक स्तरणाय विधृतिपवित्राय च । तदेत- दुपदिष्टवचनपनेक गुणत्वं चोभे अप्यसंभाविनी प्रतिज्ञाते स्याताम् । तस्मान ततः क्रियेतेति । यदि न तत:, कुतस्तर्हि । अव्यक्त एवंजा- तीयका शेषे । अस्ति तत्र परिभोजनीयं नाम बहिः, ततः कर्त- व्यम् ।। ३२ ॥ [१०] अपनयस्त्वेकदेशस्य विद्यमानसंयोगात् ॥ ३३ ॥ सि. ज्योतिष्टोमे श्रूयते, पुरोडाशशकलमैन्द्रवार वस्य पाने निदधाति, धाना आश्विन पात्रे, पयस्यां मैत्रावरुणपात्रे, इति । तत्र संशयः । किमन्यत एषां क्रियेत, उत प्रकृतेभ्य इति । किं प्राप्तम् । पूर्वेण न्यायेनान्यत इति । तत्रोच्यते । तत एकदेशस्यापनयः । कुतः । विद्या मानसंयोगात् । विद्यते हि तत्र पुराडाशो धानाः पयस्या च । तत्सं. योग एवं न्याय्यो नान्यसंयोग इति । पुरोडाशादीनामेव संस्कारो, नैन्द्रवायवादीनाम् । कुतः । पुरोडाशादिषु द्वितीयादर्शनात् । प्रत्यक्ष वैकदेशापनयेनोपकारो, नैन्द्रवायवादिसंबन्धेन । एवं प्रकृतानुग्रहो. भविष्यति । तस्मात्मकृतस्योपदेशेन तरिक्रयेत । न चात्रोपदिष्टोपदेश maan इदानीं प्रकृतावपि नातीव सर्वार्थतेत्येतत्साधयति । यथालूनस्य बर्हिषस्त्रिधातु पञ्चधातु धेति सकलस्य स्तरणविधानादशक्योऽन्यविनियोग इति सामान्यभूतो विधृतिपवित्रार्थों दर्भविधिरन्यो द्रष्टव्यः । धातुरिति स्तरणचयोऽभिधीयते ॥ ३२ ॥ ( इति-प्रकृतावपि लवनादेरसर्वार्थताधिकरणम् ॥ १७) amaniance पुरोडाशधामादीनां सवनीययागार्थत्वात्पूर्वणैव न्यायेन ग्रहणश्रयणार्थमन्ये पुरोडा- शशकलादय इति प्राप्तेऽभिधीयते । ' एकदेशैद्रव्यं च ' इत्येनेनाप्रयोजकलक्षणापत्ते- रन्यस्य च शकलस्याभावाद्ध्यवदानमात्रे च हुते शेषरय प्रतिपाद्यमानस्य दृष्टार्थत्वाद। १ स्तरणचय इति--स्तरणार्थबहिर्मुष्टयवयब इत्यर्थः । २ ग्रहणे ' इति पा० ॥ ३ (अ०४ पा० १ अ १३ २० २८) ·। सतन्त्रवातिकशाबरभाष्यसमेते- भ०३पा० अ०२०) आशङ्कयोऽनेकगुणभावश्च । अन्येन शकलेन होमोऽन्यश्च प्रति- पाँधते ॥ ३३ ॥ [१९] विकतौ सर्वार्थः शेषः प्रकृतियत् ॥ ३४ ॥ पू० इदमामनन्ति । यज्ञाथर्वणं वै काम्या इष्टयस्ता उपांशु कर्तव्या इति । अत्र संशयः । किमङ्गमधानार्थमुपांशुत्वमुत प्रधानार्थमिति । किं प्राप्तम् । विकृती सर्वार्थः शेषः स्यात् । अविशेषादङ्गानां प्रधानानां च प्रकृति चन् । यथा प्रकृतौ वेदिधर्मा आज्यधर्मावाङ्गप्रधानार्याः, एवमत्रापि॥३४॥ मुख्पार्थों वाऽङ्गास्याचोदितत्वात् ॥ ३५॥ सि. प्रधानार्थो वा एष विकृतिषु स्यात् । एवमिदं सर्वार्थमुच्येत, प्रकरणं बाधित्वा वाक्येनाप्रधानार्थमिति । तदेवेदानी वाक्यं विशे. षितं काम्या इष्टय इति । काम्याश्च प्रधानयागाः, अङ्गयागा। प्रधा. नार्थाः । तस्मादङ्गमचोदितम् । यत्कामेन फलबच्चोयते, तदेवानयो- पांशुत्वेतिकर्तव्यतयाऽनुबध्यते । तस्मात्प्रधानार्थमुपांशुत्वम् ॥ ३५ ॥ [२०] संनिधानविशेषादसंभवे तदङ्गानाम् ॥ ३६ ॥ सि. श्येने श्रूयते, तिनवनीतमाज्यमिति । तत्र संदेहः । किं नवनीत प्रधानस्योताङ्गानामिति । किं प्राप्तम् । प्रधानस्य । तस्य हि प्रकरण द्वितीयानिर्देशानुग्रहान्न कश्चिद्विरोधो दृश्यते । तस्मादन्न प्रकृतोपादानम् ॥ ३३ ॥ ( इति--प्रकृतपुरोडाशादीनां निधानार्थताधिकरणम् ॥ १८ ॥) यत्र यत्र स्थितमुपांशुत्वं काभ्यानामिष्टीनामुपकर्तुं शक्नोति तत्र तत्र कर्तव्यम् ॥३४॥ केचिदाहुरस्य प्रत्यक्षत्वेन प्रथमतरं प्राश्चोदकराह्माण्यङ्गानि न तावत्प्राप्नुवन्तीत्य. चोदितत्वम् । न त्वेतत्संभवति । सर्वत्र चोदकस्य प्रथमतरं प्रवृत्तेः । तस्मादयमर्थः । प्रकृती हि प्रकरणात्प्रधानार्थत्वे प्राप्ते वाक्यात्सर्वार्थत्वम् । इह तु वाक्यमेव विशेषनिष्ठ, काम्या इति वचनात् । न ह्यङ्गानि कामसंबद्धानि तस्मान्न तेषामेव धर्मश्चोदित इति ॥ ३५ ॥ ( इति-उपांशुत्वस्य काम्येष्टिप्रधानमात्रार्थत्वाधिकरणम् ॥ १९ ॥) १ प्रतिपाद्यते इतीति कचित्साहः ।

·[अ०३पा०८अ०२१] मीमांसादर्शने । मिति वचनप्रामाण्यान्नवनीतेन प्रधानं निवर्तयितव्यमिति । एवं प्राप्ते ब्रूमः । असंभव एतस्मिस्तदङ्गानां-श्येनाङ्गानां स्यात् । कथमसंभवः । सोमद्रव्यकत्वात्प्रधानस्य । ननु वचनानवनीतं भविष्यति । न श्येने नवनीतं भवतीत्येष वाक्यार्थः । कस्तर्हि । श्येने नवनीतमाज्यं भव- तीति नवनीताज्यसंबन्धो विधीयते, श्येनाज्यसंबन्धोऽनूद्यते । न च साक्षाच्छयेनस्याऽऽज्यसंबन्धोऽस्ति, श्येनाङ्गानां तु विद्यते । यस्यास्ति तस्यानूध नवनीतं विधीयते संनिधानविशेषात् ।। ३६ ॥ आधानेऽपि तथेति चेत् ॥ ३७॥ एवं चेदृश्यते, श्येनाङ्गानां नवनीतमिति, आधानेऽपि पवमाने- ष्टिषु स्यात् । ता अपि हि श्येनस्योपकुर्वन्ति, तत्संस्कृतेऽनौ श्येनो निर्वर्तत इति ।। ३७ ॥ नाप्रकरणत्वादङ्गस्य तन्निमित्तत्वात् ॥ ३८ ॥ न श्येनस्य प्रकरणे परमानेष्टयोऽग्न्याधानं वा श्रूयते । किमती यद्येवम् । आधानस्य च श्येनस्य च न कश्चिदस्ति संबन्धः, अनीना- माधानमग्नयश्च श्येनस्य । तस्मान्न पवमानहविःषु नवनीतम् । नैत- च्छचेनाङ्गत्वे निमित्तं, यदाधानमन्नीनामुपकरोति । यदि प्रकरणादी- नामन्यतममस्ति, तन्निमित्तं भवेत् । तस्मान्न श्येनाग्न्याधानयोः संब- न्धोऽस्तीति ।। ३८ ॥ [२१] तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् वा लिङ्गदर्शनात् ॥ ३९ ॥ पू० इदमिदानी संदिह्यते, कि सुत्याकालानामङ्गानां नवनीतमुत सर्वे- इतिनवनीतमाज्यम् ' इति प्रकरणे विशिष्टविधानात्सोमो बाधिष्यत इति मन्यते । यतस्त्वनेकार्थविध्यसंभवादाज्यमनूद्य विशेषमात्रं विधीयते । न च प्रधानस्याऽऽज्यप्राप्तिः । तस्मात् + आनर्थक्यात्तदङ्गेषु ' इत्येव सिद्धम् ॥ ३६॥ अवश्यं श्येनोपकारि यदाज्यमिति वक्तव्यम् । ततश्च पवमानहविराज्यमपि श्येनोन पकारीति इतिनवनीतं स्यात् ।। ३७ ।। न झुपकारित्वमात्रेण संबन्धः । किं तर्हि । अधिकारात्मकृतस्योपकारिणः, प्राकन रणिकं चोदकेन संनिहितं न पवमानेष्टिगतमिति व्यवस्था ॥ ३८ ॥ ( इति- इतिनवनीताज्यस्य श्येनप्रयोगान्तर्वाज्यकार्यार्थताधिकरणम् ॥२०॥) । , । १ इतिनवनीतमाज्यमिति--चर्मभाण्डस्थितनवनीतप्रकृतिकमाज्यमित्यर्थः । २ (अ.३-पास १ अ० ९ स. १८)। १४३ ·११३८ सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते [भ०३पा० अ०२१] पामिति । सुत्याकालानां स्यात् । लिङ्गदर्शनात् । इदं श्रूयते । सह पशूनालभते, इति । तत्र पुनर्वचनम् , अग्नीषोमीयस्य स्थानेऽग्नीषो. मीयः पुरोडाशः, अनुबन्ध्यायाः स्थाने मैत्रावरुणी पयस्या, इति द्वे स्थाने शून्ये दर्शयति । तेनावगम्यते श्येनस्य वचनं सुत्याकालानाम- गानां विशेषं विदधातीति ॥ ३९ ॥ सर्वेषां वाऽविशेषात् ॥४०॥ सि. सर्वेषामेव चाङ्गानां नवनीतं स्यात् । कुतः । अविशेषात् । असति विशेष सर्वेषामध्यङ्गानामिति ॥ ४० ॥ न्यायोक्ते लिङ्गदर्शनम् ।।४१ ॥ यदुक्तं लिङ्ग, तत्परिहरणीयम् । नास्ति तावत्प्रमाणं यच्छयेनस्य वचनं तत्सुत्याकालानामङ्गानामिति । किंतु दर्शनम् । तदप्रमाणमूलत्वा- मिथ्यादर्शनं मृगतृष्णावत् । कथं तु मध्ये पशूनामालम्भ इति । न्यायात् । को न्यायः । क्रमानुग्रहः । एवं वचनवर्जितः क्रमोऽनुगृहीतो संनिधिविशेषात्सामान्यतो दृष्टाञ्च तत्कालानां लिङ्गदर्शनेन दृष्टान्तं साधयति । पशुसाहित्यं ह्येतदीयो धर्मः सुत्थाकालो दृष्टोऽनीषोभीयानुवन्ध्यास्थानयोरन्येनानुग्रह. वचनात् । तस्मादयमप्येतद्धर्मत्वात्सुत्याकाल इति ॥ ३९ ॥ तदुक्तं । सर्वेषां वा शेषत्वस्यातत्प्रयुक्तत्वात् ' इति ॥ ४० ॥ न्यायगम्ये लिङ्गमीदृशं साधकं भवति । आगमगम्यस्त्वयम् । न च सहाऽऽलम्भ- स्यैतद्धर्मत्वात्सुत्याकालता । कि तर्हि । अन्यत । एव न्यायात् । न चासो तिनवनीते संभवति । तं न्याय दर्शयति । एवं वचनवर्जितो यः क्रमः-संनिकर्षलक्षणोऽनुमेय- श्रुत्यर्थः सोऽनुग्रहीष्यत इति । सवनीयकाले ह्यालभ्यमानेषु न कस्यचित्पशोः कालम- - । - १ ( अ० ३ पा० ७ अ० १ ० २)। २ कालमतिकम्यतेति-प्रधानकालमित्यर्थः । अय. माशयः । ज्योतिष्टोमे, भिन्नकालानुष्ठेयानां त्रयाणामनीषोमायसवनीयानबन्ध्यानां पशूनां ज्योतिष्टोम- विकारभूते श्येनयागेऽतिदिष्टानां साहित्यं श्रूयते 'सह पशूनालभते इति । तच्च साहित्य कस्मिन्देश इत्यपेक्षायां यत्रैवानुष्ठाने प्रधानभूतसोमयागप्रत्यासात्तिः, त्रयाणां पशुयागानां संभवति । सवनीयस्यैव तु सुत्याकालीनत्वेन तत्रैवं लभ्यते । एवं सवनीयस्थान एव पूर्वोत्तरयोरेनुष्टाने द्वयोरप्यग्नीषोमीयानूब मध्ययोः स्वस्थानातिक्रममात्रेण तुल्यकालोत्कर्षोऽपकर्षश्च भवतः । इतरथा, अनूबन्ध्यास्थाने-अवभृ- थान्ते, सवनीयाग्नीषोमीययोरनुष्ठाने, सवनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रं, अमीषोमीयस्य तु स्वस्थानाति- क्रमः सवनीयस्थानातिकमश्च । एवमग्नीषोमीयस्थाने-औपवसथ्येऽहनि, सवनीयान्बन्ध्ययोरनुष्ठाने, सवनीयस्य स्वस्थानातिक्रममात्रं, अनबन्ध्यायास्तु स्थानद्वयातिकमश्च प्रसज्येत । अतश्व प्रधानप्रत्या सत्तिस्थानातिक्रमसाम्याभ्यां सवनीयस्थान एव त्रयाणांमनुष्ठानामिति न्यायत एव सिध्यतीति ।

·[अ०३या०८अ०२२] मीमांसादर्शने। भवति । तस्मात्सर्वेषामङ्गानां नवनीतमिति ॥ ४१ ॥ [२२] मांसं तु सवनीयानां चोदनाविशेषात् ॥ ४२ ॥ सि. शाक्यानामयनं षट्त्रिंशत्संवत्सरम् । तत्रेदं समामनन्ति संस्थिते संस्थितेऽहनि गृहपतिमंगयां याति, स तत्र यान्मृगान्हन्ति, तेषां तरसा: पुरोडाशाः सवनीया भवन्ति, इति । तत्र संदेहः । किं संवनीयानाम- न्येषां च संभवतां पुरोडाशानां स्थाने तरसा उत सबनीयानामेवेति । किं प्राप्तम् । सर्वपुरोडाशानां मांसमयता स्यात् । न शक्यते पुरोडाशानां च मांसमयता विधातुं सवनीयशब्देन च पुरोडाशान्विशेषयितुम् । भि- घेत हि तथा वाक्यम् । तस्मात्सर्वपुरोडाशानां मांसमयतेति प्राप्ते । उच्यते । मांस तु सवनीयानां स्यात् । तरसाः सवनीया भवन्तीति तरससवनीयसंबन्धी विधीयते, तरसाः पुरोडाशा भवन्ति, इत्ययं त्वनूयते । कुत एतत् । सर्वपुरोडाशेषु सवनीयशब्दोऽनुवादो न घटते, पुरोडाशशब्दस्तु सवनीयेष्ववकल्पते । तस्मात्पुरोडाशशब्दोऽ- नुवाद इति । तस्मात्सवनीयानां धानादीनां स्थाने मांसं चोदना. विशेषादिति ॥ ४२ ॥ भक्तिरसंनिधावन्याय्येति चेत् ॥ ४३ ॥ इति चेत्पश्यासि, सवनीयेषु पुरोडाशब्दोऽनुवादो भविष्यतीति । धानादिषु पुरोडाशशब्दो न वर्तते । भक्तिश्चान्याच्या मुख्ये संभवति । । । तिक्रम्येत । न च द्विगुणोऽध्वा भवति । इतरथा द्वयमपि स्यात् । तस्मादुपपन्नं दर्शनम् ॥ ४१ ॥ ( इति-सर्वेषामेव श्येनीयाज्यकार्याणां हतिनवनीताधिकरणम् ॥ २१ ॥) पुरोडाशशब्दस्य धानादिष्वसमर्थत्वात्सर्वपुरोडाविषयत्वं सत्यपि सवनीयत्वे वि. शेष्टुमशक्यत्वादिति प्राप्तेऽभिधीयते । सवनीयशब्दस्याप्रमादपाठात्पुरोडाशशब्दं लिङ्ग- समवायाद्गौणं कृत्वा धानादीनामपि ग्रहणमिति ॥ ४२ ॥ अत्यन्तभिन्नत्वाद्रव्यान्तरेषूपचारो न युक्तो यदि वा सवनीयशब्दस्याप्यवयुत्यानु- वादेन भवत्विति ॥ ४३ ॥ १ सर्वेषां सवनीयानामन्येषां च स्थाने तरसा इति पा० । २ लिङ्गमवायः-अल्पत्वम् । धानाः करम्भः परिवापः पुरोडाशः, पयस्यति पञ्च सवनीयानि हविषि । तेषु पुरोडाशस्यैकत्वादल्प- वाख्यगाणीवृत्तिनिमित्तेन पुरोडाशशब्दो गौण इत्यर्थः ।

·११४० सतन्त्रवार्तिकशाबरभाष्यसमेते मीमांसादर्शने । [अ०१पा०८म०२२) स्यात्मकतिलिङ्गत्वाद्वराजयत् ॥४४॥ प्रकृतौ ज्योतिष्टोमे धानादिष्वयं पुरोडाशशब्दो भाक्तः संनिहितेषु प्रयुक्तः । इहापि भाक्त एवं प्रयोक्ष्यते । अत्रापि हि सवनीयशब्देन ते सनिहिताः । प्रकृती लिङ्गसमवायाच्छब्दप्रवृत्तिर्विकृतावपि तथैव । यथा, छत्रिणो गच्छन्ति, ध्वजिनो गच्छन्तीति । यथा, उक्थ्यो वैरूपसामा, एकविंशः षोडशी वैराजसामा, इति प्रकृतिलिङ्गन्न साम- शब्देन वैरूपपृष्ठो वैराजपृष्ठ इति गम्यते । एवमिहापि सवनीयानां मांसमयतेति ॥ ४४॥ इति श्रीशबरस्वामिविरचिते मीमांसाभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्या- टुमश्चरणः ॥ संपूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः ॥ Sm 'पुरोडाशानलंकुरु ' इति प्रकृतौ धानादिषु लक्षणा दृष्टा न तु सवनीयशब्दस्या. सवनीयेषु प्रवृत्तिः । साहित्याच्च शक्यते तेन लक्षयितुं नेतरेण । न ह्यसवनीयस्य पुरोडाशस्य धानादिभिः सह संबन्धोऽस्ति । तस्माद्धानादीनां स्थाने तरसा इति सिद्धम् । इति कथितबलाबलप्रवेकै रवगतसर्वविरोधबाधमार्गः श्रुतिकृतदृढनिश्चयैः प्रमाणैः स्थित इह कर्मसु शेषशेषिमावः ।। ( इति-सवनीयहविषां मांसमयत्वाधिकरणम् ॥ २२ ॥) इति श्रीभट्टकुमारिलविरचिते मीमांसामाण्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तृतीयाध्यायस्याष्टमः पादः । संपूर्णश्च तृतीयोऽध्यायः । समाप्तं च तन्त्रवार्तिकम् । Remontamani pmaemonthstoday १ गौणं लाक्षणिक वाऽपि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वेदो यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतिकूलयेत् । इति न्यायेन पुरोडाशशब्दस्यैव गौणत्वौचित्यं सूचयन सिद्धान्तमाइ-पुरोडाशानित्यादिना ।

·आत्यनिरुक्तिविषयानुक्रमणिका। विषयाः पृष्ठसंख्या। परार्थत्वाक्षेपः १२४१-११४३ परार्थत्वनिर्वचनम् ११४३-११४७ कृतिकारकत्वाक्षेपः कृतिकारकत्वनिर्वचनम् ११४८-११४९ विहितत्वाक्षेपः ११४९ विहितत्वनिर्वचनम् आङ्गत्वनिरूपणम् स्वाभिमताङ्गत्वपरिष्कारः ११५२ आङ्गत्वस्य तृतीयाध्यायार्थत्वामावे विनिगमकम् ११५३ पराभिमतः प्राचीनोक्ताङ्गत्वलक्षणपरिष्कारः, तत्खण्डनं च परामिमताङ्गत्वलक्षणं तन्निराकरणं च ऋत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वाक्षेपः तन्त्ररत्ने पार्थसाराथमिश्रोक्तकत्वर्थपुरुषार्थलक्षणम् ११५४-११५९ तन्त्ररत्नोक्तक्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणदूषणम् शास्त्रदीपिकोक्तऋत्वर्थपुरुषार्थलक्षणं तदुषणं च खण्डदेवाभिमतक्रत्वर्थपुरुषार्थलक्षणम् खण्डदेवाभिमतकत्वर्थपुरुषार्थलक्षणे यथाश्रुते दोषाभिधानम् । ११५५-११५७ स्वामिमतक्रत्वर्थ पुरुषार्थलक्षणं स्वोक्तलक्षणे ११५७-११६१ परापादितदूषणनिरासश्च ऋत्वर्थपुरुषार्थयोः प्रत्येकमत्रान्तरभेदः ११६१--११६२ संनिपत्योपकारकलक्षणम् परामिमतसंनिपत्योपकारकलक्षणनिरास: आरादुपकारकलक्षणम् अङ्गत्वे च श्रुत्यादीनि षट् प्रमाणानि अतिस्वरूपाक्षेपः ११६२-११६३ नव्योक्तश्रुतिलक्षणम् नव्योक्तश्रुतिलक्षणे स्वोन्नीततदाशयविवरणं तत्समर्थनं च । AMA ·७ विषया पृष्ठसंख्या। नव्योक्तश्रुतिलक्षणदूषणम् ११६७-१११८ स्वाभिप्रेतश्रुतिलक्षणम् पराभिमतोऽङ्गत्वप्रमाणान्तर्भूतश्रुतिः भागः; सल्लक्षणं च विनियोक्त्रीलक्षणम् गाचीनोमिनगटूषणम् प्राचीनो कलिहाराम नव्योतलिङ्गलक्षणं लक्ष्य नक्षमा माया लिङ्गविभागः ११७४...११७५ प्राचीनाभिमतवाक्यलक्षणम ११७५ नव्याभिमतवाक्यलक्षणं तत्समन्वय ११७९-११७६ औदुम्बराधिकरणसिद्धान्ताक्षेपः तत् समाथा च १९७५-११७८ बाक्यलक्षणस्योदाहरणविशेषेऽव्याधिशा, तत्समाधिश्च ११७८-११८० प्राचीनोक्तवाक्यलक्षणस्य परामिमतपरिष्कारः, तंत्खण्डनं च वाक्यलक्षणस्य लक्ष्यनिर्देशः ११८० मन्त्रवाक्यलक्षणम् मन्त्रवाक्यब्राह्मणवाक्ययोबलाबलविद का ११८०-११८१. प्रकरणलक्षणाक्षेपः ११८१-१९८२ स्वाभिमतप्रकरणलक्षणम् ११८२-१९८३ नव्याभिमतप्रकरणलक्षणम् ११८३-११८४ प्राचीनाभिमतप्रकरणलक्षणं, तदुष। च १९८४-१९८५ प्रकरणस्याङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार: ११८६ प्राचीनोक्त स्थानलक्षणं तनिष्कर्षश्च ११८५-१९८६ नव्योक्तस्थानलक्षणम् ११८६ पराभिमतस्थानलक्षणं तद्रूषणं च स्थानविभागः, तत्तदुदाहरणं च स्थानावान्तरभेदानां बलाबलविवेकः ११८७-१९८८ प्राचीनोक्तसमाख्यालक्षणम् प्राचीनोक्तसमाख्यालक्षणनिष्कर्षः यौगिकत्वाक्षेपः, तन्निर्वचनं च स्वाभिप्रेतसमाख्यालक्षणम् ११८८-११८९ समाख्याविभागः, तदुदाहरणं च

·विषयाः
पृष्ठसंख्या।
११८९-११९०
समाल्याया अङ्गत्वप्रामाण्यप्रकार:
श्रुत्यादिप्रमाणकाङ्गत्वोपसंहारः
स्वकृतग्रन्थम्य सफलत्वोपन्यासः
स्वकृतमन्थेऽधिकारिकथनम्
११९०
समाप्ता चाङ्गत्वनिमविषयानमणिका ।

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। श्रीमन्मुरारिमिश्रविरचिता। अङ्गत्वनिरुक्तिः। नमामि तुलजां स्वीयकुलजाद्यधिदेवताम् । सर्वाभीष्टफलप्राप्त्यै ब्रह्मादिभिरभिष्टुताम् ॥ मुरारिसंसेवनशुद्धबुद्धिः कुमारिलमोक्तमतानुसारी । मुरारिरास्वनिरुत्तिमेतां करोति सद्यक्तिगणरुपेताम् ॥ सत्राङ्गत्वं न तावजातिः, तत्साधकाभावात् । क्रियात्वादिजार । सांकर्याच्च । नात्या. दिसाधारणाङ्गत्वस्य जातित्वायोगाच्च । 'ब्रीहिमियजेत' इत्यादौ व्रीहिपदवाच्यजात्यादेव द्रव्यपरिच्छेदद्वारा यागाङ्गत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । अङ्गत्वस्य सनिरूपकत्वेन जाति. वायोगाच । सकलासाधारणानुगताकारप्रतीतेरभावादेव नाखण्डोपाधित्वम् । अतः 'शेषः परार्थत्वात् । इति सूत्रेण परार्थत्वमेवाङ्गत्वं जैमिनिराह । न च सूत्रे शेषत्वाप. रपर्यायाङ्गत्वे साध्ये परार्थत्वस्य पञ्चम्या हेतुत्वोत्ते हैं तोश्च साध्यामिन्नत्वात्कथमक्तत्वस्य परार्थत्वरूपत्वमिति वाच्यम् । तत्र शेषपदवाच्यत्वस्य साध्यत्वात् । अत एव शेषपद- वाच्यत्वानुमाने, इतरभेदसाध्यकानुमान इव पक्षतावच्छेदकमेतदेव । अस्मन्मते साध्या- दन्यावृत्तित्वरूपसाध्यसामानाधिकरण्याघटितव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुतया पक्षतावच्छे. दकहेत्वोरक्येऽपि सिद्धसाधनासंभवात् । प्रकृतानुमानस्य व्यतिरेक्यनुमानत्वेन साध्या. भावव्यापकीभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याविज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन तदभावाच्च । वस्तुतो व्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वेन पक्षतावच्छेदकहेत्वो रैक्ये न सिद्धसाधनम् । पक्षातावच्छेदकरूपहेतौ साध्यसामानाधिकरण्यग्रहकाले तुल्य- वित्तिवेद्यतया साध्ये पक्षतावच्छेदकाधिकरणवृत्तित्व मानेऽपि पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विशेष्यताकसाध्यवत्ता निर्णयाभावात् । अत एव पृथिवीत्वादेरपि पृथिव्यादिलक्षणत्व- मुक्त तार्किकैरित्यन्यदेतत् । शेषपदशक्यतावच्छेदकमप्येतदेव । अन्यानिरुक्तः। अत एव शेषत्वस्य वक्ष्यमाणरीत्या नानात्वेन तत्पदं नानार्थक बोध्यम् । अथ किं नाम परार्थत्वम् । न तावत्परोपकारकत्वम् । तद्धि यद्यदुपकारकं तत्तद- शामिति विशिष्य निर्वाच्यम् । तथा च कृष्यादौ यागाद्यङ्गत्वप्रसङ्गः । नापि विहितत्वघ- टितं तत् । पश्वभूतप्रयाजगोदोहनादीनां पुरोडाशप्रणयनाद्युपकारकत्वेन तदङ्गत्वापत्तेः । अथान्यानुपकारकत्वघटितं तत् । प्रयानादीनां पुरोडाशाद्युपकारकत्वेऽपि पुरोडाशाद्यन्यप- शूपकारकत्वान्नोकाङ्गत्वप्रसङ्ग इति चेत् । उक्तानां पश्वङ्गत्वानापत्तेः । अथान्याप्रयु. क्तत्वघटितं तत् । प्रयाजादीनां पश्वङ्गपुरोडाशाद्युपकारकत्वेऽपि तदप्रयुक्तत्वान्नाव्यातिः । १ स्वस्वाभीष्टेति पा० । २ ( अ० ३ पा० १ अ० २ सू० २)। । - ·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] पुरोडाशाद्यन्यपशुप्रयुक्तत्वाच न पुरोडाशाद्यतत्वप्रसङ्ग इति चेत् । प्रकृतिपयुक्ताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तेः । ननु यदन्यमात्रामयुक्तत्वे सति यदुपकारकं यत्तत्तदङ्गम् । यद. न्यमात्रप्रयुक्तत्वं च यदप्रयुक्तत्वे सति यदन्यप्रयुक्तत्वम् : लाघवात् । यदप्रयुक्तत्वत्यैव निवेशेऽप्रयोज्यकालदेशाधलेष्वव्याप्तिः । अतो विशिष्टाभावसंपत्यै यदन्यप्रयुक्तत्वरूप विशेष्यम् । एवं च प्राकृताङ्गानां विकृत्यन्यप्रकृतिप्रयुक्तत्वेऽपि विकृत्यप्रयुक्तत्वाभावा- द्विशेषणाभावप्रयुक्तविशिष्टामावसत्त्वेन यदन्यमात्राप्रयुक्तत्वम् । अतो नाव्याप्तिरिति चेन्न ! पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वानापत्तेः । ' पुरोडाशकपालेन तुषानुपाति' इत्यत्र हि 'कपालेषु पुरोडाशं श्रपयति' इत्यनेन पुरोडाशप्रयुक्तत्वेनावगतस्यैव कपालस्य तुपोपवापाङ्गत्वेन विधानात्पुरोडाशकपालस्य न तुषोपवापप्रयुक्तत्वमित्युक्तं चतुर्थे । अतस्तु. पोपवापान्यपुरोडाशमात्रप्रयुक्तत्वात्पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाकत्वानापत्तिः । यदि तु यदन्यप्रयुक्तत्वानवच्छेदकयदुपकारकतावन विच्छेदकरूपवद्यत्तत्तदङ्गमित्यनवच्छेदकत्वघटितं तत् । तथा च प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वोपपत्तिः । तथा हि । प्राकृताङ्कानां तावद्विकृत्युप. कारकत्वं न प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकसमित्त्वादिना | समित्वादेरननुगतत्वेन प्रत्येकाति- देशकल्पने गौरवापत्तेः । अपि तु दर्शपूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वेन सर्वाण्यङ्गान्यनुगमय्य दर्शपूर्ण मासमंबन्ध्यङ्गैविकृतिमुपकुर्यादित्येकातिदेशकल्पनया निरुक्तरूपेणोपकारकत्वम् । प्रकृति- प्रयुक्तत्वं तु तत्तद्वाक्यैस्तत्तद्रूपेणैवावगतमिति तत्तद्रूपस्यैव प्रकृतिप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वम् । अतश्च विकृत्यन्यप्रयुक्तत्वानवच्छेदकप्रकृतिसंवन्ध्यकत्वरूपविकृत्युपकारकतावच्छेदकध- मवत्त्वान्न प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिः । न वा पुरोडाशकपालस्य तुषोपवापाङ्गत्वा, नापत्तिः । कपालत्वस्य पुरोडाशप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वेन पुरोडाशीयत्वस्य च तुषोपवा. पोपकारकतावच्छेदकत्वेन पुरोडाशप्रयुक्ततानवच्छेदकपुरोडाशीयत्वरूपतुषोपवापोपकार- कतावच्छेदकरूपवत्त्वादिति विभाव्येत । तदा भेदनहोमस्य दर्शपूर्णमासाङ्गत्वानापत्तिः । भेदनरूपनिमित्तायुक्तत्वावच्छेदकविजातीयहोमत्वस्यैव दर्शपूर्णमासोपकारकतावच्छेदक- त्वात् । न च प्रकृतेऽन्यप्रयुक्तत्वम्, अन्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपककृतिविषयत्वम् । तत्र चोद्देश्यत्वाप्सितत्वरूपं न त्वनुपादेयंपञ्चकसाधारणम्, तथा च भेदनादिरूपे निमित्ते, १ एवं यदन्यप्रयुक्तत्वस्यैव निवेशे विकृत्यन्यप्रकृतिप्रयुक्तानामङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिः । अतो यदप्रयुक्तत्वरूपं विशेषणमिति च बोध्यम् । २ (अ० ४ पा० १ अ० ११ स० २६ ) इत्य. त्रेति शेषः । ३ अनुपादेयपञ्चकसाधारणमुद्देश्यत्वं च, कृतिसमवायाघटितसंबन्धेन प्रकृतभावनान्वितत्बे सति प्रकृतविधिप्रयुक्त्यविषयत्वरूपं ज्ञेयम् । देशः कालो निमित्तं च फलं संस्कार्यमेव च। मीमांसानिपुणाः प्राहुरनुपादेयपञ्चकम् ॥ इत्यभियुक्तप्रसिद्धया देशादीनामनुपादेयत्वं विवक्षितम् ।. कर्तुस्तदेकत्वस्य चोपादेयत्वेनाभिमतस्य विधिप्रयुक्त्यविषयत्वेन तत्रातिव्याप्तिवारणाय कृतिसमवायाघटितसंबन्धनेत्याचं विशेषणम् । यागादावतिव्याप्तिवारणाय प्रकृतविधिबोधितानुष्ठानविषयत्वरूप प्रकृतविधिप्रयुक्त्यविष- यत्वमिति च बोध्यम् । ।

·। । [ अमत्वनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। उक्तविधोद्देश्यत्वाभावान्निरुक्तप्रयुक्ततावच्छेदकत्वं विजातीयहोमत्वेऽक्षतमिति वाच्यम् । तथाऽपीन्द्रियादिप्रयुक्तत्वावच्छेदकदधित्वादिनैव होमोपकारकत्वाद्दध्नो होमाङ्गत्वाना- पत्तेः । होम पयुक्तत्वावच्छेदकदधित्वादिनेन्द्रियोपकारकत्वात्तदङ्गत्वानापत्तेश्च । किंच विजातयिस्वर्गप्रयुक्तत्वावच्छेदकदर्शपूर्णमासत्वादिनैव पापक्षयोपकारकत्वावच्छेदकदर्शपू- र्णमासादीनां पापक्षयाङ्गत्वानापत्तिः । न हि स्वर्गप्रयुक्तत्वावच्छेदकवैनात्यातीरक्तं पापक्ष- योपकारकतावच्छेदकं वैजात्यमस्ति, तथात्वे स्वार्थमनुष्ठितप्रयोगेण नित्यस्य प्रसङ्गसि. द्धयनापत्तेः । अपि च दर्शपूर्णमासप्रयुक्तत्वावच्छेदकाज्यभागत्वेनैव गृहमेघीयोपकारकत्वा- दाज्यभागयोग्रॅहमेीयाङ्गत्वानापत्तिः नाहि विकृत्यन्तरेऽतिदेशप्रापिताङ्गानां प्रकृतिसंबन्धि- त्वेन विकृत्युपकारकत्ववदिहाऽऽज्यभागयोर्दर्शपूर्णमाससंबन्धित्वेन गृहमेघीयोपकारकत्वम्। येनान्यप्रयुक्तत्वानवच्छेदकदर्श पूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वरूपगृहमेधीयोपकारकतावच्छेदकरूप- वत्त्वादाज्यभागयोग्रॅहमेधीयाङ्गत्वं भवेत् । 'आज्यभागो यजति' इति गृहमेधीयप्रकरणस्थप्र- त्यक्षवचनेनाऽऽज्यभागत्वेनैवाऽऽज्यमागविधानात् । वस्तुतो दर्शपूर्णमाससंबन्ध्यङ्गत्वमपि विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकं भवत्येवेति सत्यपि तस्य गृहमेघीयोपकारकतावच्छेदक- त्वे नाऽऽज्यभागयोस्तदङ्गत्वनिर्वाहः । अत एव प्राकृताङ्गानां विकृत्यङ्गत्वानापत्तिरपि पूर्वोक्ता तदवस्थैव । तत्तद्विकृतिभेदेन लक्षणभेदादेकविकृत्युपकारकतावच्छेदकदर्शपूर्ण माससंबन्ध्यङ्गत्वादेराप विकृत्यन्तरप्रयुक्तत्वावच्छेदकत्वात् । नापि परोद्देश्यक कृतिवि- घयत्वं परार्थत्वम् । कृत्यविषये कालादावच्याप्तेः । अत एव नोक्तकृतिसमवायित्वमपि। कर्तरि लक्षणसत्त्वेऽपि प्रयाजादावच्याप्तेः । अथ समवायसाध्यत्वकालिकान्यतमसंबन्धन ताशकृतिमत्त्वम् । प्रयाजादी साध्यत्वसंबन्धेन ताशकृतिमत्त्वसत्वान्नोक्ताव्याधि. रिति चेन्न । जात्यादिरूपाङ्गेऽन्यतमसंबन्धेनाप्युक्तकृतरेभावाव्यातेः । येन केनापि संबन्धेनोक्तकृतिसंबन्धित्वोक्तो निमित्तादावतिव्याप्तिरित दुर्वचं परार्थत्वमिति चेत् । अत्र ब्रूमः । निरूपकत्वसंबन्धेन यन्निष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितं यत्तत्वं तदङ्गत्वम् । यथा दर्शपूर्णमासाभ्यामित्यत्र स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वं दर्श- पूर्णमासयोरतस्तयोस्तदङ्गत्वम् । एवं ' समिधो यजति ' इत्यादिवाक्येषपस्थितदर्श- पूर्णमासयोरेवोद्देश्यत्वेनान्वयाद्दर्शपूर्णमासोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वं प्रयामादीनाम- तस्तेषां तदङ्गत्वम् । एवं द्रव्यगुणनात्यादीनां करण त्वेन, कर्तुश्च, कर्तृत्वेन कालादेधि- करणत्वेनान्वयान्न क्वाप्यव्याप्तिः । अत्र यत्त्वतत्त्वादेरननुगमात्स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशि- कृतिकारकत्वेन विहितत्वं स्वर्गाङ्गत्वमित्येवंरीत्योद्देश्यतावच्छेदकभेदेन लक्षणभेदो बोध्यः । न त्वङ्गत्वावच्छेदक भेदेन, तस्य लक्षणेऽप्रवेशात् । अत एव स्वर्गामसकलसा- १ अन्यत उपकारलाभप्रयुचाङ्गाननुष्ठानं प्रसङ्गः ।

·११४४ अगत्वनिरुक्तिः। [अनास्वनिरूपणम् ] धारणमेकमङ्गत्वलक्षणं न त्वाग्नेियत्वाग्नीषोमीयत्वादिभेदेन लक्षणमद इति ध्येयम् । प्रका. रतया निरूपकत्वनिवेशे गौरवान्निरूपकत्वसंबन्धेनोक्तोद्देश्यता विशिष्टकृतिकारकत्वेन विहितत्वमित्येवं संबन्धविधया तन्निवेशः । तत्प्रयोजनं तु स्वाश्रयप्रयोजकत्वसंबन्धेन, अन्तत एकज्ञानविषयत्वादिसंबन्धेन च स्वर्गनिष्ठोद्देश्यताविशिष्टप्रयाजाद्यनुकूलकृति- कारकस्वस्य प्रयाजादौ सत्त्वादतिव्याप्तिवारणम् । अत्र शुद्धकृतिकारकत्व-उद्देश्यतावि. शिष्टकृतिकारकत्व-निष्ठोद्देश्यताविशिष्टकृतिकारकत्वानां प्रयामादौ स्वर्गाद्यनङ्गप्रधाने च सत्त्वादतिव्याप्तिरतो विशिष्टमुपात्तम् । उद्देश्यतात्वेनोद्देश्यतानुपादाने तु निरूपकत्वसंबर न्धेन स्वनिष्ठप्रयोज्यताविशिष्टप्रयाजाद्यनुकूलकृतिकारकत्वं प्रयानादीनामतस्तदुपादानाम् । कृतीति स्वरूपकथनम्। तन्निवेशे प्रयोजनाभावात् । न च स्वोदेश्यको यागः' इत्यादिप्रती. त्या स्वर्गनिष्ठोद्देश्यतानिरूपकत्वस्य दर्शपूर्णमासादावपि सत्त्वात्तस्कारकत्वस्य च तज्जनक- द्रव्यादावपि सत्त्वात्तत्रातिव्याप्तिवारणमेव तत्प्रयोजनमिति वाच्यम् । अस्मन्मते कार. कत्वस्य भावनैकनिरूपितत्वेन धात्वर्थयागाद्यनिरूपितत्वात् । स्वर्गनिष्ठत्वं च दैशिककालि. कविशेषणत्वातिरिक्तस्वरूपसंबन्धेन । इतरथा कालिकसंबन्धेन प्रयानादिकरणककृत्यु. द्देश्यताया अपि स्वर्गवृत्तित्वेनातिव्याप्तिप्रसङ्गात् । वस्तुतः स्वर्गनिष्ठत्वं विषयत्वीयस्व- रूपसंबन्धेन । इत्थं चोद्देश्यतात्वेनोद्देश्यत्वानुपादानेऽपि न क्षतिः । प्रयाजादिकरणक कृतिप्रयोज्यताया विषयत्वीयस्वरूपसंबन्धेन स्वर्गनिष्ठत्वाभावात् । निमित्तादावतिव्या. सिवारणाय संबन्धित्वं विहाय कारकत्वनिवेशः । निमित्तस्य वक्ष्यमाणरीत्याप्रकारका त्वाददोषः । अत एव निमित्तत्वार्थकसप्तम्या उपपदविभक्तित्वमुक्तं तत्र तत्र । कृष्या. दावतिव्याप्तिवारणाय विहितेति । न चोक्त कृतिकारकत्वस्य स्वर्गेऽपि सत्वात्तस्य स्वाङ्ग- स्वापत्तिरिति वाच्यम् । कर्मकारकभिन्नकारकत्वस्यैव लक्षणे निवेशात् । एतदर्थमेव सूत्रे भिन्नार्थक परपदम् । न च सूत्रे 'देवदत्तोऽयं. परोपकारकः' इत्यादिवदोत्सर्गिकस्वप्रा तियोगिकत्वलामादङ्गभेदस्यैव परपदादुपस्थितः कथं कर्मकारकमेदरूपस्याझिमेदस्य ततः प्रतीतिरिति वाच्यम् । समानसंविसंवेद्यतयाऽङ्गिभेदस्य तस्मादुपस्थितिसंभवात् । न हि स्वभिन्न स्वर्णोद्देश्यक कृतिकारकत्वरूपं लक्षणं संभवति । स्वत्वाननुगमेनाङ्गभेदेन लक्षणभेदप्रसङ्गादत उक्तभेद एव पर पदतात्पर्यम् । ननु क्रियानन्यफलशालित्वरूपक- मस्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे गौरवात्कर्मत्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वेऽपि च सामा. भ्यतः कर्मत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य प्रयामादिकरणककृतिकर्मदर्शपूर्णमासादावन प्यमान स्वर्गोदेश्यक कृतिकर्मत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदनिवेशे गौरवाल्लाघवेन स्वर्गव स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्थेव स्वर्गाङ्गत्वलक्षणे निवेशोऽस्तु । उद्देश्यभेदेन लक्षण, , गौरवादिति-निरूपकत्वस्य प्रकारतया प्रवेशे प्रकारतावच्छेदकसंबन्धस्यापि प्रवेशनीयत- मा गौरवम् । संबन्धविधचा प्रवेशे तु संबन्धस्य संबन्धान्तरानपेक्षगालायसमिति बोध्यम् ।

·न घा । दोष इति वाच्यार ( अवनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११४५ भेदस्योक्तत्वादिति चेन्न । ' सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इत्यादिवाक्योपात्तफलानां पश्वा- दीनां स्वर्गाङ्गत्वापत्तेः । स्वर्गत्वावच्छिन्नभिन्नत्वे सति, उक्तकृतिकारकत्वस्य पश्चादौ सत्त्वात् । न च । सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति वाक्ये प्रवृत्तिप्रयोजककामनाविषयत्व: स्योद्देश्यतावच्छेदकत्वात्पश्चादी स्वर्गवाच्छिकोदेश्यताककृतिकारकस्थस्याभावानोक्त- कामो यजेत ' इति वाक्ये तस्योद्देश्यतावच्छेइकत्वेन तदवच्छिन्नोद्देश्यताककृतिकारक- स्वस्य पश्चादी सत्त्वात् । वाक्यभेदेन कृतिभेदे प्रमाणाभावात् । अत एव पश्चर्थमनुष्ठीय. कार्यम् । वस्तुतस्तु स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपककृतिनिरूपितोद्देश्यतावत्वसंबन्धेन स्वर्ग- त्ववद्भिन्नत्वं प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । स्वर्गपश्चादेश्च तेन संबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वान्नाति. व्याप्तिः । न चैवमपि दर्शपूर्णमासादौ स्वर्गाद्यङ्गत्वानापत्तिः । । ब्रीहिभिर्यजेत । इत्यादिवाक्येषु स्वदिश्यताकद पूर्णमालायनुकूलकृताव दर्शपूर्णमासयोरुदेश्यस्येन स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपककृतिनिरूपितोद्देश्यत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वस्य दर्शपूर्णमा- सादी सत्त्वादिति वाच्यम् । स्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपकतावच्छेदकावच्छिन्ननिरूपितो. देश्यताकत्व संबन्धेन स्वर्गत्ववद्भिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । दर्शपूर्णमासकरणककृती स्वर्गद्देिश्यकत्वमित्यादिप्रतीत्या हि दर्शपूर्णमासकरणककृतित्व स्वर्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यता- निरूपकतावच्छेदकत्वं सिध्यतीति तदवच्छिन्ननिरूपितोद्देश्यताकत्वसंबन्धेन स्वर्गत्ववत्त्वं स्वर्गे, यागे तद्भिन्नत्वमिति लक्षणसमन्वयः । न ह्येवं स्वर्गत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपक तावच्छेदकत्वं ग्रीहिकरणककृतित्वेऽस्ति, येन तदवाषिछन्ननिरूपितोद्देश्यताकत्वसंबन्धन स्वर्गत्ववत्त्वं यागे संभाव्येत । व्रीहिकरणककृतौ स्वर्णोद्देश्यकत्वमिति प्रतीतेरभावात् । वृत्त्यनियामकसंबन्धस्यात्यन्तामावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि भेदप्रतियोगितावच्छेद कतावच्छेदकत्वस्य सिद्धान्तसिद्धत्वाच न सिद्धान्तविरोधः । सूत्रमपीदृशभेदपरतयैव व्याख्येयमिति तत्वम् । नन्वेवं सोमादेरपि स्वर्गाद्यङ्गत्वं स्यात् । नवीनमते मत्वर्थ. लक्षणानीकारेण यागस्येव सोमस्यापि स्वोद्देश्यककृतिकारकत्वात् । न च कारकत्वं वक्ष्यमाणरीत्या क्रियान्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वम् । तत्र क्रियान्वितत्त्वं कारकान्त. राघटितसंबन्धेन प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । तथा च सोमकरणत्वस्य स्वनिरूपकथागकर. णकत्वसंबन्धेनैव भावनान्वयादुक्तसंबन्धेन क्रियान्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वाभावान्न सोमे लक्षणातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तथाल्वे यांगकरणत्वादेरपि स्वनिरूपकोद्देश्यका । १ (अ० ४ पा० ३ अ०९) ·११४६ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् । त्वादिरूपकर्मकारकघटितसंबन्धेनैव भावनान्वयेनासंभवापत्तेः । अथोक्तातिव्याप्तिवार. णाय प्रकृतकृतिकरणाचघटितसंबन्धेन क्रियान्वितत्वं प्रकृतलक्षणे निवेश्यम् । 'समिधो यजति ' इत्यादी प्रयाजादिकरणत्वस्यैव कृत्यन्तरकरणीभूतदर्शपूर्णमासादिरूपभाव्य- घटितसंबन्धेनैव भावनान्वयादव्याप्तिरतः प्रकृतेति । ' दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत ' इतिवाक्यघटकाख्यातोपात्तकृतौ दर्शपूर्णमासयो: करणत्वेऽपि “ समिधो यजति इतिवाक्यघटकाख्यातोपात्तसमिदाद्यनुकूलकृती तयोरुपकारविशिष्टयोर्भाव्य. त्वमेवेति नाव्याधिः । । सोमेन यजेत ' इत्यादौ यागकरणत्वस्योद्देश्यस्वर्गादिघटित. संबन्धेन भावनान्वयेऽपि प्रकृतकृतिकरणयागाद्यघटित संबन्धेनैव क्रियान्वयान्नोक्तदोषः । सोमादेस्तु प्रकृतकृतिकरणयागादिघटितसंबन्धेनैव भावनान्वयान्नातिप्रसङ्ग इति चेन्न । दध्ना जुहोति इत्यादावग्निहोत्रकरणककृतावेवाग्निहोत्रस्योद्देश्यत्वेन तत्र च स्व- निरूपकोद्देश्यकत्वरूपप्रकृतकृतिकरणघटितसंबन्धेनैव दधिकरणत्वस्यान्वयानो होमाङ्ग- त्वानापत्तेः । कृतौ प्रकृतत्वानिरुक्तेश्च । न च प्रकृतवाक्यघटकाख्यातप्रतिपाद्यत्वं कृतौ प्रकृतत्वम् । 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत' इति वाक्ये तत्तद्वयक्तित्वादिरूपप्रकृ. तत्वसंभवेऽपि दर्शपूर्णमासाङ्गप्रतिपादकसकलवाक्यसाधारणप्रकृतत्व निरुक्तेः । यदि तु स्वर्णोद्देश्यकत्वादिकमेव कृतौ प्रकृतत्वमतो नायं दोष इति विभाव्यते । तथाऽपि द. ध्यादावव्याप्तिस्तदवस्थैव । अतः सोमादौ स्वर्गाद्यङ्गत्वप्रसङ्गो दुरि इति चेत् । सत्यम् । सोमादीनां स्वर्गाद्यङ्गत्वमिष्टमेव । न हि तत्स्वीकारे किंचिवाधकमस्ति । न चैवं तुल्ययुक्त्या ' यो दीक्षितो यदग्नीपोमायं पशुमालभेत ' इत्यत्र यागस्येव पश्चादे. रपि ज्योतिष्टोमाङ्गगत्वप्रसक्ती तद्वदेव ज्योतिष्टोमविकृतावतिदेशापत्तिः । अग्नीषोमी. यपृष्ठभावेनातिदेशस्येष्टत्वात् , अग्नीषोमीयामावंवत्या विकृतौ तु द्वारलोपादेव नातिदेशः अग्नीषोमीयस्थानापन्नयागान्तरसत्त्वे तु तस्यानीपोमीयविकृतित्वादेवातिदेशः । सोमादेः समप्राधान्यं तु यागद्वारेणैवाङ्गत्वेन निरसनीयमिति ध्येयम् । उद्देश्यत्वमप्सितत्वरू- पम् । न त्वनुपादेयपञ्चकसाधारणम् । तथात्वे यावजीवमित्यादौ धात्वर्थादेनिमित्ता- त्वस्य दुरित्वात् । अत एव यत्रानुपादेयपञ्चकसाधारणोद्देश्यताया निवेशो, यथा परो. द्देश्यककृतिव्याप्यत्वरूपप्रयोज्यत्वे । तत्र निमित्तप्रयोज्यत्वं नैमित्तिकस्येष्टमेव । अत एव द्वितीयाविभक्तेरङ्गत्वघटकोद्देश्यताबोधकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वव्यवहारः । तृतीयादे- स्तु तद्घटककरणत्वादिविभक्त्यर्थबोधकत्वेन तत्त्वव्यवहारः । लिङ्गादीनां तु बलाबला- धिकरणन्यायेनैतदन्यतरबोधकद्वितीयातृतीयादिरू श्रुतिकल्पकत्वेन सः । एतेन द्विती- यायाः प्राधान्यरूपोद्देश्यत्ववाचित्वेनाङ्गित्वप्रमाणत्वेऽपि नाङ्गत्वप्रमाणत्वमिति निर, । । १ (अ० ३ पा० ३ ० ७) अनत्यनेति शेषः ।

·करणत्वा- [ आत्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। स्तम् । अङ्गत्वेऽप्युद्देश्यताया निविष्टत्वेन तदेकदेशबोधकत्वेनैव तत्प्रमाणत्वोपपत्तेः । इतरथा तृतीयादेरपि समुदिताङ्गत्वार्थकत्वाभावेन तत्प्रमाणत्वानापत्तः । दृष्टं चैतदेक. देश माजनकत्वेऽपि तत्प्रमाजनकत्वव्यवहारः । यथा परमते द्वितीयायाः फलमानप्रमा. जनकत्वेऽपि तद्घटितकर्मत्वप्रमाजनकत्वव्यवहार इति । ननु किं नाम कृतिकारकन्वम् । न तावत्कृतिहेतुत्वम् । धात्वर्थादिरूपकरणकारकेऽ. व्याप्तेः । न हि कृतिसाध्ये यागादौ कृतिहेतुत्वं संभवनि । पूर्ववृत्तित्वाभावात् । दध्या- दिगुणरूपकारके पूर्ववृत्तित्वसत्त्वेऽपि रासभादिवदन्यथासिद्धत्वनानन्यथासिद्धत्वांशाभा. वाच्च । अत एव भावनाकरणत्वं भावनाभाव्यनिवर्तकत्वरूपं पारिभाषिकमिति सांप्रदा. यिकाः । निमित्तादौ कृतिहेतुत्वसत्त्वेनातिव्याप्त्यापत्तेश्च । नापि कृत्यान्वतत्वम् । धात्वर्थे यागादौ करणत्वादिसंबन्धेन भावनान्वयस्वीकारण लक्षणोपपत्तावपि तदितरकारकाणां विभक्त्यर्थे करणत्वादावेवान्वयन तेष्वव्याप्तः । दीनामपि कृत्यन्वितत्वेनाङ्गत्वापत्तेश्च । न हि सोमो यागाङ्गमितिवत्सोमकरणत्वं यागाङ्गमिति कश्चित्प्रत्येति । गुणफलसंबन्धविधावेव परं गुणकरणत्वं फलाङ्गमित्युक्तं सांप्रदायिकः । वस्तुतस्तु तत्रापि गुणस्यैव फलाङ्गत्वम् , इतरवैलक्षण्ये प्रमाणाभावात् । भवन्मते दध्यादेहोंमार्थत्वात्तत्करणत्वस्य चेन्द्रियार्थत्वात् । एकस्य तूभयत्वे संयोगपृथ- क्त्वम् ' इति सूत्र एकस्यैवोमयार्थत्वोक्तिविरोधप्रसङ्गाच्च । न च दध्ना जुहोति इत्यत्रापि दधिकरणत्वस्यैव होमोद्देशेन विधानान्नानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तथात्वे दधि- करणत्वस्येन्द्रियकामवाक्य इव स्वनिरूपकाश्रयसापेक्षत्वात्तस्य प्रमाणान्तरेणानुपस्थिते. रेतद्वाक्यान्निराकाङ्क्ष प्रतिपत्त्यनापत्तेः इन्द्रियकामवाक्ये तु प्रकरणेन स्वनिरूपकी- भूतहोमरूपाश्रयसंभवान्निराकाङ्क्षप्रतिपत्तिरिति विशेषः । किं च दधिकरणत्वस्य होमो. द्देशेन विधौ तस्यादृष्टविधया होमोपकारकत्वेऽपि दृष्टविधया तदजनकत्वाद्धोमसिद्धयर्थः मनियतद्रव्याक्षेपापत्तिः । एतद्विधेरपूर्वविधित्वापत्तिश्चेति ध्येयम् । नापि कृत्यन्विता. न्वितत्वम् । धात्वर्थस्य करणत्वसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वात्तत्राव्याप्तेः । यदि तु यागकर- करणिका भावनेत्यादिप्रतीतेः प्रकारतया करणत्वावगाहित्वात्तृतीयान्तनामपदसामानाधि. करण्याच्च धातुलक्षितकरणत्वस्यैव भावनान्वयः । धात्वर्थस्य तु करणत्व एवान्वयान्नो- क्ताव्याप्तिरिति विभाव्यते । तथाऽपि लिङ्गसंख्याभिन्नसुबर्थमात्रस्यैव भावनान्वयनियमेन 'भिन्ने जुहोति' इत्यादी सप्तम्यर्थनिमित्तत्वादेरपि तदन्वयात्तदन्विते निमित्तादावतिव्याप्ति - - १ नैयायिकमते, इत्यर्थः । २ ( अ० ४ पा० ३ ० ५ ) । ३ नियनेनेति-निपातोपसर्ग- प्रातिपदिकातिरिक्तशब्दगम्यो यः सुबुपात्तलिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तोऽर्थः, तत्प्रकारकशाब्द बुद्धित्वाव- च्छिन्न प्रति लिङ्गानन्वयिभावनावाचिपदजन्योपस्थितिर्विशेष्यतासंबन्धेन कारणम , इत्येवं प्रचारता- नियामकव्युत्पत्तिं मीमांसकापवादगीकृतामुनुरुध्येति शेषः ।

·१४४८ अङ्गत्वनिरुक्तिः । [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] रिति चेन्न । कृत्यन्वितविभक्त्यान्वितत्वस्य कृतिकारकत्वरूपत्वात्। विभक्त्यर्थत्वं च विम. क्तिशक्यत्वमतो न निमित्तत्वादिकमादाय निमित्तादायतिव्याप्तिः । सप्तम्या अधिकरणल्या. र्थत्वेन निमित्तत्वे शक्त्यभावात्। न च विभक्तिशक्यत्वं विभक्तिनिरूपितशक्तिविषयत्वम् । तथा च निमित्तत्वस्य सप्तमीनिरूपितशक्तिविषयत्वामावेऽपि षष्ठयाः पष्ठी शेष' इत्यनुशास. नात्संबन्धसामान्यार्थकत्वेन तदन्तर्गतनिमित्तत्वेऽपि षष्ठीनिरूपितशक्तिविषयत्वावश्यंभावा. तदादाय निमित्तादावतिव्याप्तिस्तदवस्थैवेति वाच्यम् । विभत्तिनिरूपितसंबन्धत्वानवच्छिन्न- शक्तिविषयत्वग्य विवक्षितत्वात् । षष्ठीशक्यतावच्छेदकं हि संबन्धत्वमेव । अतो न दोषः। अत एव सप्तदश वैश्यस्य इत्यादौ षष्ठीतो निमित्तत्वत्वेन निमित्तत्वप्रतीतिर्लक्षणयैवेति बोध्यम् । 'स्वर्गकामो यजेत' इत्यादौ करणत्वस्य धातुलक्ष्यत्वेऽपि वस्तुतो विभक्तिशक्यत्वानपायान्न दोषः : एवं 'सक्तजुहोति' इत्यादावपि विनियोगभङ्गाङ्गीकारेण द्वितीयायाः करणत्वलक्षणा- यामपि वस्तुतस्तस्य विभक्तिशक्यत्वानपायान्न सक्तूनां होमाङ्गत्वविरोधः । अनयैव रीत्या ' सोमारौद्रं चरुं निर्वपेत्कृष्णानां ब्रीहीणाम् । इत्यादौ करणत्वस्य षष्ठीलक्ष्य- स्वेऽपि ब्रीहीणां यागाङ्गत्वमुपपादनीयम् । एतेन 'उत्तरेऽहन्द्विरात्रस्य गृह्यते ' इत्यादी. लिङ्गसंख्याव्यतिरिक्तसुबर्थमात्रस्य भावनान्वयनियमेन षष्ठयर्थसंबन्धस्यापि भावना वया. पत्तेरतिव्याप्तिः । न हि तत्र द्विरात्रीयोत्तराहोद्देशेन षोडशिग्रहणं विधीयते । विशिष्टोद्देशे वाक्य मेदात् । न च षष्ठीस्थले परस्परान्वयस्य व्युत्पन्नत्वादवाक्यभेदः । तथात्वेऽप्युमयं हपिरितिवदुत्तरेऽहन्नित्यत्रान्युत्तरत्ववैशिष्टयायोगेन वाक्यभेदात् । वस्तुतो लिङ्गसंख्या- भिन्नसुवर्थमात्रस्यैव लाघवेन भावनान्वयात्षष्ठ्यर्थस्यापि भावनाव्यतिरेकेणान्वयोऽव्युत्पन्न एव । अतो द्विरात्रसंबन्धिनी षोडशिग्रहकरणिका भावनोत्तरपदार्थभागोद्देशेन विधीयते । उत्तरभागस्य च प्रतिसंबन्ध्यपेक्षायामरुणैकहायनीन्यायेन पाठिकबोधे द्विरात्ररूपप्रतिसंव- न्धिलाभः। द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरभागस्य चाहोरूपत्वात् 'ऐन्द्रवायवाग्रं प्रथममहः' इतिवदह- नित्यनुवाद इत्येव बोध्यम्। तथा च क्रियान्वितविभक्त्यान्वितत्वेन द्विरात्रेऽतिव्याप्तिरि- त्यपास्तम्। विभक्तिनिरूपितसंबन्धत्वानवच्छिन्नशक्तिविषयत्वनिवेशेनादोषात् । वस्तु. तैस्तु लाघवात्षष्ठयाः कर्मत्वलक्षणामङ्गीकृत्य द्विरात्रोद्देशेनैव षोडशिग्रहणविधिः। द्विरात्री योत्तराह एव चातिरात्रसंस्थाकत्वेन तत्रैव विकल्पितषोडशिग्रहणप्राप्तर्नियमविधिलाघवानु. रोधेनास्य विधेरेतद्विषयत्वात्, उत्तरेऽहन्नित्यनुवादः । अत एव द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरमागोद्दे शेनैव षोडशिग्रहणविधिः, द्विरात्रसंबन्ध्युत्तरभागस्य चाहोरूपत्वादहन्नित्यनुवाद इत्यपि, उक्तरीत्यैव लघुभूतोद्देश्यतावच्छेदके संभवति गुरुभूतोद्देश्यतावच्छेदकायोगादयुक्तम् । । १ पा० सू० (२-३-५०) । २ (अ० ३ पा० १ ० ६ । अनत्यनेति शेषः ।

·आस्वनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरुक्तिः। न चोक्तप्रकारे द्विरात्रत्वस्योद्दश्यतावच्छेदकत्वादोत्तरकालिकनियमावधिलाघवानुराधनाश्य विधरुत्तराहमात्रविषयतया संकोचरूपबाधकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । द्विरात्रस्वरूप आ. मर्थक्ये प्रमते दीक्षणीयावानियमन्यायेनावान्तरापूर्वसाधनत्वलक्षणाया द्विरावजन्यका- वान्तरापूर्वाभावेनासंभवेऽप्युत्तरपदसह कृतापूर्वाव्यभिचाररूपतात्पर्यग्राहकानुरोधनोत्तराह. जन्यविजातीयापूर्वद्वारकपरमाबसाधनत्वावच्छिन्नस्यैव लक्षणयोद्देश्यत्वादद्धिरात्रत्वस्ये. हिश्यतावच्छेदकत्वेऽप्यनुपपत्त्यभावात् । आवश्यकी चेयमानर्थक्यमियाऽपूर्व साधनत्वावच्छिन्नलक्षणा, द्विरान संबन्ध्युत्तराहोद्देशेन बोडशिग्रहणविधिमभ्युपगच्छ. तां प्राचामपि । परं तु द्विरानसंबन्ध्युत्तराहरूपवाक्यार्थसंबन्धेनोक्तपरमापूर्वसाधनत्व लक्षणा, अस्म मते तु द्विरात्रमात्रसंबन्धेनोक्तपरमापूर्वसाधनत्वलक्षणेति विशेषः । कि स्वमत उत्तरेऽहन्निति सप्तम्या अधिकरणत्ववाचिन्याः स्वशक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नक. मर्माण लक्षणा | अम्मन्मते तु संबन्धसामान्यवाचिन्याः षष्ठया: स्वशक्यतावच्छेदकावछिन्ने लक्षणेल्यपि बोध्यम् । न चैवमपि चतुर्था : सप्तदानत्वशक्तत्वेन देवतात्वस्य विभक्त्यर्थः स्वायोगात् 'यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इत्यादौ देवताया होमाङ्गत्वानापत्ति रिति वाच्यम् । त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वे सति प्रतिग्रहीतृत्वरूपसंप्रदानत्वस्य चतुर्थ्यर्थ- स्वेन तद्घटकत्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वरूपदेवतात्वस्यापि तदर्थत्वानपायात् । यदि च विप्राय गां ददातीत्यादौ संप्रदानीभूतविषादी देवतात्वव्यहाराभावेन तत्र प्रतिग्रहीत. त्वामावोऽप्यधिको निवेश्यते, अग्नीषोमयोासज्यवृत्तिदेवतास्वानुरोधेन वाऽसण्डोपा. धिरूपमेव देवतात्वमुच्यते तदाऽस्तु कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वमेव कृतिकारक- स्वम् । देवतात्वस्याप्यन्यतमान्तर्गतत्वान्न दोषः । निमित्तत्वादीनां तु तदन्तर्गतत्वान्न. निमित्तादावतिव्याधिः । एवं च पूर्वोक्त कर्मकारकभेदस्य लक्षणेऽनिवेशेऽपि न क्षतिः । कर्मत्वस्य कर्तृत्वाचायतमानन्तर्गतत्वेन तदन्विते स्वर्गादावतिव्याप्त्यभावात् । एवंविधा- छतमत्वबोधनार्थमेव सूत्रस्थं परपदमिति ध्येयम् । विहितत्वं च न प्रवर्तनारूपविधिजन्य- स्वाम् प्रवर्तनाज्ञानस्यैवेष्टसाधनत्वज्ञानद्वारा प्रवृत्तिप्रयोजकत्वेनप्रवृत्तावेव तदभावे तत्कार- केषु सुतरां तस्याभावात् । अत एव न प्रवर्तनाज्ञानजन्यत्वमपि । नापि साक्षात्परम्परासा, धारणविधिप्रयोज्यस्वम् । जात्यादिरूपाङ्गेऽव्याप्तेः । तस्य नित्यत्वेन विधिप्रयोज्यत्वा. भावात् । अनित्यानामपि सोमादीनां सिद्धरूपत्वेन विधिप्रयोज्यत्वाभावाच्च । अतो विध्यावधित्वं विहितत्वम् । तच स्वनिष्ठप्रकार तानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदक. स्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वम् । अस्ति चेदं यागादौ मवर्तनानिष्ठप्रकारतानिरूपितार्थभावना. निष्ठविशेष्यतावच्छेदकत्वं करणल्वादो, तदवच्छेदकत्वस्य तत्र सत्त्वात् । नन्विदं धातु- । १ ( अ० ९ पा० १ अ०२) अत्रसेनेति शेषः ।

·4 १ नेन्द्रियाङ्गत्वप्रसङ्गः । वस्तुतः पूर्वोक्तरीत्या घाँद लक्षितकरणात्वादेव ११५० अङ्गत्वनिरुतिः। [ अङ्गत्वनिरूपणम् ] लक्षितकरणत्वादविनायां प्रकारतेति मते संभवति । करणत्वादिसंसर्गेण धात्वर्थस्यैव भावनायां प्रकारतेति मते त्वर्थभावनानिष्ठविशेष्यतावच्छेदकत्वस्येव यागादौ सत्वात्स्वान. ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वाभावान्नोक्त- विहितत्वस्य तन्त्र संभव इति चेन्न । स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकत्व-तवच्छ. दकत्वान्यतरसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वस्य विवक्षितत्वात् । न चैतस्य सुवर्थकरणत्वादि. साधारणत्वादकत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । तेषु निरुक्तविहितत्वसत्त्वेऽपि निरुक्त कृतिकारकत्वामावेन नोक्त दोषात् । यद्यपि धात्वर्थस्यैव करणत्वादिसंसर्गेण भावनायामन्वय इति मते यागादावपि नोक्त कृतिकारकत्वं संभवति । तथा ऽपि कर्तृत्वाद्यन्यतमसंबन्धेन कृत्यन्वितत्वकृत्यन्बितकर्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वान्यतरव. त्वमेव तन्मते कृतिकारकत्वम् । धात्वर्थे, उक्त संबन्धेन कृत्यन्वितत्त्वसत्वात्सो- मादिकारके चोक्तान्यतमान्वितत्वसत्वान्नो क्तदोषः । मुबर्थे निरूपकत्वादिसंबन्धे. न कृत्यन्वितत्त्वसत्त्वादतिव्याप्तिवारणाय कर्तृत्वाद्यन्यतमसंबन्धनिवेशः । अत एवं 'दनेन्द्रिय कामस्य जुहुयात् ' इत्यादावाश्रयत्वादिसंबन्धेन होमम्य कृत्यन्वितत्वेऽपि भावनावियाछधुभूतं कृत्यन्वितकर्तृत्वाचन्यतमान्वितस्वं कृतिकारकत्वं, स्यनिष्ठाकारता- निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन विधिविशिष्टत्वं विहितत्वमित्येव ज्यायः । विहितत्वं चंद निर्विषयकभावनायाः प्रयोज्यतासंबन्धेन प्रवर्तनान्वयायोग्य- त्वात्प्रथमतः कृतौ सकलकारकान्वयः । ततः सकलकारकविशिष्टायां भावनायां प्रयो- ज्यत्वसंबन्धेन प्रवर्तनान्वय इत्येकविशिष्टेऽपरवैशिष्टयमितिरीत्या शाब्दबोधमभिप्रेत्यो। क्तम् । अत एव तन्त्ररत्ने सप्तमे पसंचरेषु ' इति सूत्रे विकृतावर्थवादातिदेशेऽपि विश्वजिदादौ नाऽऽर्थवादिकफलकल्पनेति प्रतिपादयितुमुक्तम् , विधिर्हि त्र्यंशपरिपूर्णा- मनुष्ठानयोग्यां भावनां प्राप्य पश्चात्पुरुष प्रवर्तयितुं प्रवर्तमानोऽपेक्षावशात्पाशस्त्यज्ञान. मुखेनार्थवादान्यत्रक्वचन स्थितानतिदेशेन संनिधापयति । विधेयभावना तु ततः प्रागेव स्वांशान्गृह्णाति । तस्यां वेलायामुपदेशेनातिदेशेन वाऽर्थवादस्यासंनिधानात्तदुपात्तसंनि हितफलामावात्स्वर्गमेव गृह्णातीति न स्वर्गन्यायबाध इति । यदा तु योग्यताज्ञानं विनाऽप्ययोग्यतानिश्चयाभावमात्रेण शाब्दबोधरयाऽऽनुभाविकत्वादेक द्वयामिति रीत्या युगपदेव भावनाविशेषणानामन्वयः । समानाभिधानादिरूपप्रत्यासत्यनुग्रहेण वा प्रथम प्रवर्तनादीनामेव तत्रान्वयस्तत इत्रकारकान्वयः । भाव्यभूतार्थभावनायां कारकान्वया. त्पूर्व मा विशेषाकाङ्क्षाकलुषितत्वेन प्रवर्तनाया विस्पष्टमितिकर्तव्यताकाङ्क्षानुत्थाना. १ ( अ० ८ पा०.१ अ० ३ सू० १५)। २ (अ० ४ पा० ३ अ० ५) अत्रत्य इति शेषः ।

·, ७ [ अङ्गास्वनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरूक्तिः १३५१ न्नार्थवादातिदेश इति न विश्वजित्यार्थवादिकफलकल्पनापत्तिरित्युच्येत । तदा पूर्वोक्त. निर्वचनानुपपत्तेलाघवाच्च प्रवर्तनारूपविधिविषयत्वमेव विहितत्वम् । अस्ति च विशिष्ट - भावनायां प्रवर्तनाविषयत्वात्तद्विशेषणेष्वपि प्रवर्तनाविषयत्वमिति बोध्यम् । अथैवमपि नानृतं वदेत् ' इत्यादिनिषेधेषु प्रकृतलक्षणाव्याप्तिः । तथा हि । निवर्तनारूपे प्रवृ. त्यभावरूपे वा निषेधे नोक्तलक्षणं संभवति, कृतिकारकत्वाभावात् । निवर्तना हि स्वप्रयोज्याभावप्रतियोगित्वसंबन्धेनाऽऽख्यातार्थकृतावेवान्वेति । एवं प्रवृत्त्यभावोऽपि प्रतियोगित्वसंम्धेनेति न तयोरुक्तविधं कृतिकारकत्वम् । एवं स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपि. तविशेष्यतावच्छे इकतावच्छेदकत्वसंवन्धेन प्रवर्तनाविशिष्टत्वरूपं प्रवर्तनाविषयत्वरूपं वा विहितत्वं तयोर्न संभवति । निषेधेषु निवर्तनाया एवोक्तसंबन्धेनार्थभावनायामेवान्व. यात् । यदि तूक्तसंबन्धेन प्रवर्तनानिवर्तनान्यतरविशिष्टत्वं तदन्यतरविषयत्वमेव वा विहित. त्वमित्युच्येत, ततो · न कलज भक्षयेत् ' इत्यादौ भक्षणादीनां कलज्जाद्यङ्गत्वापत्तिः । निवर्तनारूपे निषेधे तस्याप्यभावाच्च । न हि स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छे. दकतावच्छेकत्वं स्वविषयत्वं वा स्वस्मिन्संभवति । न च निषेधानामलक्ष्यत्वम् । तथात्वे. त्रधिकरणादौ तेषां ऋत्वर्थत्वादिनिरूपणानापत्तेरिति चेत् । सत्यम् । तेष्वङ्गत्वव्य- वहारस्य गौणत्वात् । अत ए · नानृतं वदेत् ' इत्यादौ निषेवो यदि निवर्तना तर्हि तस्यां ऋतुवैगुण्यजनकक्रियाविषयनिवर्तनात्वं क्रत्वर्थत्वम् । निवर्तनात्वनिवेशादनृतवद. नादिज्ञानादो नातिव्याप्तिः । यदि प्रवृत्त्यभावस्तदा तस्मिन्नुक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वम् । न च : नातिराने घोडशिनं गृह्णाति इत्यादिविध्युत्तरनिषेधे निषेध्यस्य क्रतुवैगु. ण्याजनकत्वादव्याप्तिः। ऋतुर्वगुण्यक्रतुसाद्गुण्याद्यन्यतरजनकत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च प्रवृत्त्यभावनिषेधपक्षे प्रयाजक्रियाभावादावतिव्याप्तिः । उक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वे सति वै. दिकनिवर्तनाविषयत्वस्य विवक्षितत्वात् । एवं. न कलझं मक्षयेत् । इत्यादौ पुरुष- निष्ठप्रत्यवायजनकक्रियाविषयत्वम्, उक्तक्रियाप्रतियोगिकत्वं वा. पुरुषार्थत्वम् अत एव गोणमुख्यसाधारण्येनाङ्गत्वं तृतीयाध्यायार्थ इति न कत्रधिकरणादावध्यायासं. गतिरिति ध्येयम् । एवं ‘फेलं च पुरुषार्थत्वात्' इत्यत्रोक्तं फलस्य पुरुषार्थत्वं भाक्तमेव एवमेव च यागादेर्भावनां प्रति, प्रातिपदिकार्थस्य च कारकं प्रति, लिङ्गसंख्यादेश्च प्रातिपदिकार्य प्रति, करणत्वादेश्च मावनां प्रति, तां प्रत्येव च शब्द मावनादेरेङ्गत्वव्य. वहारो गौणो विशेषणत्वमात्रविवक्षया द्रष्टव्यः । उक्तविधाङ्गत्वोक्त्यैव चाङ्गत्वघटकी भूतोद्देश्यताशालित्वरूपमाङ्गत्वमसिद्धम् । अतः सूत्रकृता न पृथगुपन्यस्तम् । न वा तृती- याध्यायार्थः । अत्र चाहत्यघटकीभूतकारकत्वनिविष्टकर्तृत्वाचन्यतमनिरूपितस्वमजिस्वम् । १ ( अ० ३ पा० ४ अ० ४)। २ (अ० ३ पा. १ अ० ३ ० ५)।

·। । - । K - अङ्गत्वनिरुक्तिः। | अङ्गत्वनिरूपणम् । अस्ति च स्वादिौ यागादिवृत्तिकरणत्वादिनिरूपकत्वम् । अतस्तस्य यागाशित्व- मिति न भ्रमितव्यम् । तथात्वे स्वर्गादिवृत्तिकर्मत्वादिनिरूपकत्वेन भावनायाः स्वगाडि त्वापत्तेः । उक्तापेक्षया ह्यस्य गुरुत्वाच । अत एवाङ्गत्वघटकाभूतभेदप्रतियोगित्वमा ङ्गित्वम् । स्वर्गादिरूपकर्मकारकादिभेदस्य पूर्व निवेशितत्वाच्च स्वर्गादौ लक्षणसमन्वय इत्यपि न । तादात्म्यसंवन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वरूपभेदत्वनिवेशेन गुरुत्वात् । कर्तृ- स्वादन्यतमत्वघटकभेदप्रतियोगित्वमादायातिव्याप्त्यापत्तेश्चेति संक्षेपः । इदं चाङ्गत्वं प्राचीनोक्तपरोदेशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वमेव परिष्कृत्योक्तम् । वस्तुतस्तु लाघव वात् , यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालि यत्तत्तदङ्गम् । सर्वेषामेवाङ्गानां श्रुतैरायिका विधिभिः स्वस्वप्रधानोद्देशेन विधानात्सर्वत्र लक्षणसमन्वयः । उद्देश्यताविधेयते च स्व. रूपसंबन्धरूपे न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वात्मिके । तेनोक्तविधयत्वाभाववति कालादावुत्तो. द्देश्यत्वाभाववन्नर काभावोद्देशेन विधीयमानविवाहार्थानृतवदनादौ च नाव्याप्तिः। न वा तयोनिरूप्यनिरूपक मावे मानाभावेन लक्षणासंभवः । एवंविधाङ्गत्वस्य तृतीयाध्यायार्थ- स्वादेव च स्वयंपार्थितवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयत्व-स्वयंभावितमिन्नवृत्त्युद्देश्यतानिरू- वितविधेयत्वरूपयोः क्रत्यर्थत्वपुरुषार्थत्वयोरङ्गत्वविशेषत्वेन मुले तृतीयसिद्धत्वोक्तिः । पूर्वोक्ताङ्गत्वस्य तृतीयाध्यायार्थत्वे तु विषेयत्वरूपयोः ऋत्वर्थत्वपुरुषार्थत्वयोनिरुक्त- कारकत्वादिरूपाङ्गत्वविशेषत्वा भावान्न तृतीयासदत्वमिति चतुर्थ निरूप्यत्वापत्तिः । न च निरुक्तकारकत्वादिरूप झस्वव्यापकत्वादेव ऋत्वर्थत्यपुरुषार्थत्वान्यतरस्य तृतीयासिद्धत्व मिति वाच्यम् । तथात्व आमिक्षाप्रयोज्यत्वस्याऽऽमिक्षाङ्गत्वव्यापकत्वात्तृतीयासिद्ध त्वेन चतुर्थे प्रतिपाद्यत्वानापत्तेः । यदि निरुक्तोद्देश्यतानिरूपककृतिकारकत्वरूपं क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं च निरुच्य पूर्वोक्ताङ्गत्वविशेषत्वं तयोः समर्थते, तदा । अमावास्यायाम- पराले पिण्डपितृयज्ञेन चरन्ति इत्यादौ स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यतानिरूपककृतिकारकत्वेन पिण्डपितृयज्ञादवि कालादेरपि पुरुषार्थत्वापत्तिः । अस्मन्मते तु कालादो स्वर्गादिनिहोहे. इयतानिरूपितविधेयतायाः स्वरूपसंबन्धरूपाया अभावेन नोक्तापत्तिः । कारकत्वादिघटनायां गौरवं तु स्फुटमेव । अतोऽस्मदुक्ताङ्गत्वस्वीकारेणैव निरुक्तविधेयतारूपयोः क्रत्वर्थत्वपुरुषा- र्थत्वयोस्तविशेषत्वं संगच्छते। सूत्रस्थपरार्थत्वस्याप्ययमेव निष्कर्षः । न चैवं श्रुत्यादीनाम- गत्वैकदेशबोधकत्वस्याप्यभावादङ्गत्वप्रमाणत्वानापत्तिः। स्वरूपसंबन्धरूपोद्देश्यताया एक लक्षणघटकत्वाद्वितीयाया अपि तदभावादिति वाच्यम् । अङ्गत्वघटकीभूतविधेयतोहे- श्यतान्यतरप्रयोजककर्मत्वकरणत्वाद्यन्यतमबोधकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वोपपत्तेः । कर्मणो युद्देश्यत्वेनैवान्बयात्कर्मत्वमुद्देश्यत्वप्रयोजकम् । करणादीनां तु विधेयत्वेनान्वयात्करणत्वा दिकं विधेयत्वप्रयोनकम् । तत्र श्रुतेनिरुक्तान्यतमवाचकत्वेनैव निरुक्ताङ्गत्वप्रमाणत्वम् । लिगादीनां तु साक्षात्परम्परया वा निरुक्तान्यतमवाचकश्रुतिकल्पकत्वेन तत्समिति ·[ अजवनिरूपणम् अङ्गत्वनिरूक्तिः। विशेषः । निरुक्ताङ्गस्वोक्त्यैव चाङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताशालिस्वरूपमङ्गित्वमसिद्ध- मेव । अतो न सूत्रे तदुक्तं न वाऽध्यायार्थः । न च विनिगमनाविरहः । यन्निष्ठविधे- यतानिरूपितोद्देश्यताशालि यत्तत्तदङ्गि । निरुक्ताङ्गित्वघटकविधेयताशालिस्वरूपम- गत्वमर्थसिद्धमित्यस्यापि सुवचत्वादिति वाच्यम् । यत्त्वतत्त्वादेरननुगमाद्विशिष्यत्र लक्ष- णानां निर्वक्तव्यत्वात्प्रधानापेक्षयाऽङ्गानां बहुत्वात्तत्तद्घटिताङ्गित्वोक्तो गौरवापत्तेरेव विनिगमकत्वादिति नवीनः पन्थाः । केचित्तु परोदेशप्रवृत्तकृतिव्याप्यत्वमङ्गत्वमिति प्राचीनोक्तलक्षणमेवं व्याकुर्वन्ति । अत्र परोदेशप्रवृत्तत्वं परोदेशेनोपपादितत्वम् । तच्च कृतिव्याप्यत्वस्य विशेषणम् । व्याप्यत्वशब्देन चोद्देश्यत्वानुद्देश्यत्वसाधारणविषयत्वमुच्यते । ततश्च विध्यन्वयिन्यां कृती यद्विषयत्वानुपपत्तिर्यदुद्देश्यकत्वेन परिहियते तत्तस्याङ्गं तदर्थं चेत्युक्तं भवति । प्रसिद्धं ह्येतत्प्रेक्षावत्कृतावपुरुषार्थविषयत्वं तत्साध्यपुरुषोद्देश्यकत्वमन्तरेणानुपपन्नामिति । भवति च वपनादिविषयत्वानुपपत्तिपरिहारः पुरुषोद्देश्यकत्वेन, तदुद्देश्यकत्वानुपपत्तिपरिहारश्च क्रत्वपूर्वोद्देश्यकत्वेनेति वपनपुरुषयोः पुरुषकत्वङ्गत्यसिद्धिः । इत्थं यागस्वर्गयोः स्वर्गपुरुषौ प्रति शेषत्वमूह्यम् । भवति हि यागः किमर्थ कर्तव्य इत्याक्षेपे स्वर्गायेति समाधिः । स्वर्गः किमर्थमुत्पाद्य इत्याक्षेपे पुरुषार्थमिति समाधिरिति । अत्र विदं विभावनीयम् । कथमेतल्लक्षणं कालादिषु योजनीयम् । न हि विध्यन्वयिकृतिवृत्तिका- लादिविषयकत्वं प्रसिद्धमस्ति । येन तदनुपपत्तिांगाद्युद्देश्यकत्वेन परिहियेत । त्रिविधा हि कृतिविषयता । साध्यता, उपादानता, उद्देश्यता चेति तद्यथा स्वर्गमुद्दिश्य यागं साधयितुं हविरादिकमुपादत्ते, इत्यादिप्रतीत्या यागे साध्यताख्यविषयता, स्वर्ग उद्देश्यताख्या, हविरादावुपादानताख्या । न च कालादाव. न्यतमविषयताऽप्यस्ति । तत्र निरुक्त प्रतीतरभावात् । अनुपादेयपञ्चकसाधारणोद्देश्यता तु न कृतिविषयता । अन्यथा निमित्तस्यापि कृतिविषयत्वापत्तेः । अत: कालादाव. व्याप्तिः । अपि च भवन्मते तृतीयादेरङ्गत्वप्रमाणत्वानापत्तिः । अङ्गत्वघटका भूतकर- णत्वादिबोधकत्वेन हि तृतीणदेरङ्गत्वप्रमाणत्वमित्युक्तम् । मवदुक्तलक्षणस्य तु तदघटि. तस्वात्तदनापत्तिः । अन्ये तु परोद्देशप्रवृत्तत्वं शेषत्वम् । प्रवृत्तिरिति चेतनाचेतनकर्तृकव्यापारमा- श्रमभिधीयते । अस्ति च सर्वकारणानां स्वस्वव्यापारे कर्तृत्वम् । संभवति चोद्दे. इयतात्मिका विषयता, तत्रापि प्रयोजनानां पाकाय काठानि ज्वलन्ति, धान्याय जलं शस्त्रवतीति व्यवहारात् । व्यवहारे चाचेतनशब्दकर्तृकेऽभिधाव्यापारे व्यक्तीनामुद्दे- श्यत्वं भवदेवः । प्रकृतिककव्यापारे च प्रपञ्चोद्देश्यकत्वं कपिलः । ततश्च यदुद्देशेन ·अत्र तन्त्ररत्ने पार्थसारथिः । स्वयंमार्यितसाध्याधीनानुष्ठानः पुरुषार्थः । तदुपका. अङ्गत्वनिरुतिः। [क्रत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणस् ] यद्व्याप्रियते तत्तदङ्गमित्याहुः । तदपि च यागाद्युद्देश्यकव्यापारकर्तरि शूद्रादावपि यागाद्यङ्गत्वापत्तैर्विहितत्वनिवेशेऽपि च तस्यापि स्वरूपतस्तत्कर्तृककर्मणि विहितत्वादु- क्तदोषतादवस्थ्यात् । यदुद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वेन यविहितं तत्तदङ्गमित्युक्तौ च ध्या- दिपु वस्तुतो होमाद्यद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वेऽपि तत्त्वेन विहितत्वामावादन्यारुपेक्षितम् । विधिप्रयोज्यप्रमाविषययदुद्देश्यकव्यापारकर्तृत्वं यत्र तत्र तदङ्गत्वमित्युक्तौ तु न कोऽपि दोषः । प्रतीयते हि ध्यादीनां करणत्वादिना विधानेऽपि यागायुद्देश्यकव्यापारकर्तृ- त्वम् । परं त्वस्मदुक्तलक्षणापेक्षया गुरुत्वात्तदुपेक्षेति ध्येयम् । इदं च परार्थत्वमङ्गत्वस्व- रूपम् । अङ्गस्य लक्षणम् । तच्चाङ्गं द्विविधं, क्रत्वर्थ पुरुषार्थ चेति । आद्यं प्रथाजादि । द्वितीयं ज्योतिष्टोमदर्श पूर्णमासादि । अप किं नाम क्रत्वर्थत्वं पुरुषार्थत्वं वा । न हि ऋतूपकारकत्वं त्वर्थत्वम् । पुरुषोपकारकत्वं पुरुषार्थत्वमिति युक्तम् । पुरुषार्थ. गोदोहनादेरपि प्रणयनद्वारा ऋतूपकारकत्वेन क्रत्वर्थत्वापत्तेः । प्रयाजादेरपि प्रधानद्वारा पुरुषोपकारकत्वेन पुरुषार्थत्वापत्तेश्च उक्त लक्षणयोरेव ऋत्वन्यानुपकारकत्वादिघट, नायां तूमयार्थदध्यादावव्याक्षेः । नानाविधोपकारकसाधारण्यापत्तेश्च । उपकारकत्वस्यै- कस्याभावेन तद्धटितलक्षणायोगाच्च । नापि ऋतद्देशेन विधीयमानत्वं त्वर्थत्वम् । पुरुषोद्देशेन विधी यमानत्वं पुरुषार्थत्वम् । ऋत्य वयातादौ ऋतृदेशेन विधीयमानत्वा. भावात्क्रत्वर्थलक्षणाव्यातेः । न ह्यवधातादेः ऋतद्देशेन विधानं प्रमाणवत् । विशिष्टो. द्देशन विधाने विशेषणोदेशेनापि विधेरावश्यकत्वेऽयित्वविशिष्टस्योद्देश्यत्वादस्त्वपूर्ण द्देशनावघातादेर्पिधानम् । न तु व्यापार घटकक्रतुद्देशेनापि । मानाभावात् । पुरुषोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादा पुरुषार्थत्वलक्षणस्यातिव्याप्त्यापत्तेश्च । ज्योतिष्टोमादेः स्वर्गा- युद्देशेनैव विधीयमानत्वात्पुरुषार्थत्वलक्षणस्याव्याप्त्यापत्तेरपीति चेत् । रार्थः ऋत्वर्थ इति तयोर्लक्षणे आह । तत्र स्वयंप्रार्थित साब्याधीनानुष्ठानत्वं स्वयंप्रार्थि- तसाध्येच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वम् । अस्ति चंदं ज्योतिष्टोमादौ । फलेच्छाया उपाये. च्छां प्रति कारणत्वेन स्वयंप्रार्थितस्वर्गेच्छ।जन्यज्योतिष्टोमादीच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वस्य तत्र सत्त्वात् । स्वयंत्रार्थितत्वं च शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानानन्थेच्छाविषयत्वम् । यागादयो न शास्त्राधनिष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयाः । तद्धि लोकावते. ए साधन ताज्ञानजन्येच्छाविषयत्वाद्वा भवेत् , इष्ट साधनताज्ञानानधीनेच्छाविषयत्वाद्वा भवेत् । न चोभयमर्षि यागादी संभवति । तत्र लोकादिष्टसाधनत्वानवगते. रिष्टसाधनताज्ञानं विना सुखत्वादिप्रकारकज्ञानादेव सुखादाविव यागत्वप्रकार. कज्ञानेऽपीच्छाया अनुत्पत्तेश्च । अतो न यागादौ स्वयंप्रार्थितत्वम् । स्वर्गादेस्तु स्रक्चन्दनवनिताथधिकरणीभूतदेशविशेषरूपत्वे तस्थ लोकत एवेष्टसाधनत्वावगतेः, सुख- ·[प्रत्यर्थ पुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वानरुक्तिः । विशेषरूपत्वे तु स्वर्गवादिप्रकारकज्ञानादेवेच्छोत्पत्तश्योक्तविधं स्वयंप्रार्थितस्वम् । पश्वादिरूपे फल इष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविषयत्वाभावादव्याप्तिरतः शास्त्राधीनेति । पश्चादौ तु लौकिकष्टसाधनताज्ञानादवेच्छोत्पत्तेर्न दोषः । इच्छात्वनेच्छानुपादाने तु शास्त्रा- धीनेष्ट साधन ताजागाजन्ययागत्वप्रकारकज्ञानविषयत्वाद्यागादेः स्वयंप्रार्थितत्वापत्तिः । अतस्तदुपादानम् । इत्थं च शास्त्राधीनेष्टसाधनताज्ञानाजन्येच्छाविपयसाध्येच्छाजन्यप्रवृ. तिजन्यत्वं निरुक्तेष्ट साधनताज्ञानाजन्येच्छाजन्यप्रवृत्तिजन्यत्वं वा पार्थसारथिमते पुरु. पार्थत्वलक्षणं पर्यवसन्नम् । तदुपकारार्थत्वं च तदुपकार प्रयोजकत्वम् । तेन प्रधानाङ्गा- नाभिक्रमणादेः प्रधानोपकाराजनकत्वेऽपि नाव्याप्तिः । अत्रेदं बोध्यम् । पुरुषार्थत्वलक्षणेऽपि काम्यकाले, उपनयनाद्यानितपञ्चमवर्षादी काम्यजातौ च दधित्वादिरूपायामव्याप्तिः । तयोरननुष्ठेयत्वात् । क्रत्वर्थत्वलक्षणे पूर्वो. दाहृतगोदोहनादावतिव्याप्तिः । किंचाऽऽधानाध्ययनयोरुभयमिन्नत्वेन तन्त्ररत्नोक्तस्तत्र त्वर्थत्वलक्षणातिव्याप्तिः । एतेनेतिकर्तव्यतात्वेनान्वितत्वं ऋत्वर्थत्वं, तद्भिन्नत्वं पुरुषा- थत्वमिति शास्त्रदीपिकोक्तमपि परास्तम् । आधानाध्ययनयोः पुरुषार्थलक्षणातिव्याप्तेः । सिद्धपदार्थस्य सोमादेरितिकर्तव्यतात्वेनान्वितत्वाभावात्तत्र लक्षणद्वयें क्रमेणातिव्याप्त्या व्याप्त्यापत्तेश्च । तस्थापि व्यापाराविष्टस्यतिकर्तव्यतात्वमिति यदि विभाव्यते तदा दान उभयार्थत्वात्तत्र तद्भिन्नत्वाभावात्पुरुषार्थत्वलक्षणस्याव्याप्तिरिति ध्येयम् । केचित्तु स्वयंभार्थितवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । स्वयं- प्रार्थितभिन्नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं क्रत्वर्थत्वम् । अत्र स्वयंप्रार्थित तत्वं पूर्ववत् । उद्देश्यताविधेयते च स्वरूपसंबन्धरूपे, न तु साध्यत्वानुष्ठेयत्वा- त्मिके । एतेन क. लादावनुष्ठेयत्वाभावेऽपि नाव्याप्तिः । न वा पुरुषार्थेष्वभ्यनुज्ञाविधिषु दोषाभावोद्देशेन तत्तक्रियाविधानेऽप्यव्याप्तिः । आधानाध्ययनयोस्तु स्वयंमार्थित- भिन्नान्यर्थज्ञानोद्देशेन विधानात्क्रत्वर्थत्वस्वीकारेऽपि न दोषः । ' फलं च पुरुषार्थ- त्वात् ' इत्यत्र लु फले पुरुषार्थत्वव्यवहारोऽङ्गत्वव्यवहारबद्भाक्त इत्याहुः । तदपि यथाश्रुतं न साधीयः । ' अगन्म' इति मन्त्रस्य लिङ्गकल्पितश्रुत्या स्वयंप्रा. र्थितस्वर्णोदशेन विधानात्तत्र पुरुषार्थत्वलक्षणस्यातिव्याप्तेः । अत एव स्वयंप्रार्थिताभि- नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताकत्वाभावात्ऋत्वर्थत्वलक्षणस्याव्याप्तेश्च । किं च ' हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ' इत्यादौ वृष्टयाधुद्देशेन स्वसाधनसौ- भरीयनिधनाधारत्व संबन्धेन विधीयमानेषु हीपादिषु लक्षणम्यातिव्याप्त्यव्याप्ती । न हि १ मादीपिकायां चतुर्थाध्याये रण्डदेवोक्तमनुवदति-के चिस्विति । २ (१०३ पा० ११०३ सं० ५) । ३ लक्षणस्यातिव्याप्त्यव्याप्ती इति पुरुषार्थविलक्षणस्वातिव्याप्तिः । क्रत्वर्थत्वलक्षणस्याव्या- तिरित्यर्थः । } .

·, त्यन्नाद्यकामाय अत्यनिरुक्तिः। [ ऋत्यर्थपुरुषार्थनिरूपणम् तेषां पुरुषार्थत्वमिष्टम् | शाखामेदेन सौभरीयनिधनाधारतया विहितानां हीषादीनामनियमेन दृष्टयर्थसौभरीयनिधनाधारत्वनाको ‘हीष् इति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ।। ऊर्गि- 'ऊ इति स्वर्गकामाय ' इत्यादिवाक्यैस्तत्तत्फलार्थसौभरीयनिधने हीपादीनां नियममात्रकरणात् । अत एवोक्तसंबन्धेन वृष्टयाधुदेशेन हीषादेरपि वस्तुत. स्तत्तत्फलार्थसौभरीयनिधने, आधारतया हीषादिनियम एव तत्तद्विधितात्पर्यम् । न चैवमपि वृष्टिक'मादिपदेन वृष्टयादिसाधनसौमरलक्षणया तदीयनिधनाधारत्वसंबन्धेन हीषादिविधिरस्तु । तथा चोद्देश्यसौभरस्य स्वयंप्रार्थितत्वामावान्नाव्याप्त्यतिव्याप्ती इति वाच्यम् । औत्तरकालिकनियमविधिलाघवानुरोधेन गुरुधर्मावच्छिन्ने लक्षणाया अन्या- स्यत्वात् तदपेक्षयाऽपूर्वविधित्वापादकस्य सौमराधिकरणपूर्वपक्ष्यभिमतस्य फलान्तरोद्दे- शेन हीषादिविधेरैव युक्तत्वेन तदधिकरणसिद्धान्तानुपपत्तेः । अतो नियमविधिपरस्य तत्रत्यसिद्धान्तस्योक्तप्रकार एव तात्पर्यमिति स्वेनैव तदधिकरणे प्रतिपादितम् । अतः कथं स्वोक्तिविरुद्धलक्षणकथनं युज्यते । अत एव तदुक्तरीत्यैव तदोषाभिधानम् । वस्तुतो - हीषिति वृष्टिकामाय निधनं कुर्यात् ' इत्यादौ न वृष्टयाधुद्देशेन निरुक्त- संबन्धेन हीषादिविधिः । तथात्वे वृष्टिकामपुरुषविशेषणतया श्रुताया वृष्टेरुद्देश्यतयाऽ. स्वयायोगात् । वृष्टिकामपदे वृष्टिलक्षणापत्तेश्चतुर्थ्याः कर्मत्वलक्षणापत्तेश्च । अतो लक्षणाद्व- यापत्तेस्तदपेक्षयैकस्मिन्निधनपदे वृष्टिप्रयोजकनिधनलक्षणया तदुद्देशेनैव हीषादिविधियुक्तः । निधनपदोत्तरद्वितीयया कर्मत्वस्य शक्त्यैवोक्तत्वाल्लक्षणान्तराप्रसक्तेः । न चास्मन्मते वृष्टि कामादिपदे कर्मधारयाङ्गीकारान्न लक्षणान्तरप्रसक्तिरिति वाच्यम् । तथाऽपि चतुर्थ्याः स्वश- क्यतावच्छेदका नवच्छिन्नकर्मत्वलक्षणापेक्षया निधनपदेनैव स्वशक्यतावच्छेदकावच्छिन्न- निरुक्त निधनलक्षणाया उचितत्वात् , विधिसंनिहितस्य पदस्योद्देश्यसमर्कत्वे संभवति विप्र. कृष्टपदस्य तथात्वायोगाच्च । अपि च भवन्मते निधनपदानुवादो निष्प्रयोजनः । न च संबन्धतात्पर्यग्राहकतया तदुपयोगः । नियमविधिलाघवानुगृहीतहीषादिपदस्यैव तत्त्वात् । अस्मन्मते तु निधन- पदीयलक्षणातात्पर्यग्राहकतया वृष्टिकामादिपदसार्थक्यमिति न कस्यापि वैयर्थ्यम् । अत एव यत्र नैवंविधोद्देश्यसमर्पकपदश्रवणं यथा । वासिष्ठानां नाराशंसो द्वितीयः प्रयाजः ' इत्यादौ, तत्र द्वितीयप्रयाजपवैयर्थ्यमङ्गीकृत्यापि वासिष्ठोद्देशेनैव तदभिलषितफलसाध. नीभूतदर्शपूर्णमासाङ्गद्वितीयप्रयाजवृत्तित्वसंबन्धेन नाराशंसमन्त्रविधिः । न हि तत्र प्रयानपदे निरुक्तप्रयाजलक्षणया तदुद्देशेन मन्त्रविधिः संभवति । तथात्वे प्रथमायामपि । । १ ( अ० २ पा० २ अ० १३) ·[स्वर्थ पुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः । ११५७ स्वशक्यतावच्छेदकानवच्छिन्नमत्वलक्षणाङ्गीकारे लक्षणाद्वयापतेः । अतो वरं वालिष्ठ पदोत्तरषष्ठयाः स्वशक्यतावच्छेदकावच्छिन्नकर्मत्वलक्षणया निरुक्त प्रकाराङ्ग करणम् । प्रकृते तु द्वितीयान्तविधिसंनिहितनिधनपदस्यैवौद्देश्यसमर्पकत्वे संभवति न तद्विपरीतवृ. ष्टिकामादिपदस्य तदुचितम् । एतेन सौभराधिकरणपूर्वपक्ष्यभिमतप्रकारोऽपि निरस्तः । नियमविधिलाघवानुगृहीत. निरुक्तयुक्तिनिचयपराहतत्वात् । अत एवास्मन्मते, उद्देश्यतावच्छेदकसंबन्धगौरवपरा. हतत्वाच्च । अतो वस्तुतो हीपादावतिव्याप्त्यव्याप्त्योरमावेऽपि तदुक्तपक्षमवलम्व्य तदभिः धानम्। अगन्म ' इत्यादौ तु तयोर्वारत्वमेव अथ स्वयंप्रार्थितजनकत्ये सति स्वयंपार्थितवृत्युद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । विधेयतायामेव वा जनकतासंबन्धावच्छिन्नत्वं निवेश्यम् । 'अगन्म' इति. मन्त्रस्य स्मारकतया स्वदिशेन विहितत्वेऽपि तदजनकत्वात् , हीषादेश्च परम्परया वृष्टयाद्यर्थत्वानोक्तानुपपत्तिः । अत्र सत्यन्तमात्रविवक्षायां । सूक्तवाकेन प्रस्तरं प्रह रति' इत्यत्र प्रतिपत्त्यर्थतया विहितस्यापि प्रहरणस्य तृतीयावगतकरणत्वान्यथानुपप. स्याऽऽनुषङ्गिकायुरादिजनकत्वादतिव्याप्तिरतो विशेष्यदलम् । ततश्चाऽऽयुरादिप्रका- शकसूक्तवाकमागस्य प्रहरणाङ्गत्वनिर्वाहायाऽऽयुरादेस्तज्जन्यत्वमात्रकल्पनायामपि तदुद्देशेन प्रहरणविधेयत्वामावान्नातिव्याप्तिः इतरथा प्रस्तरस्याप्युद्देश्यत्वे वाक्यमेद- प्रसङ्गात् । वाक्यान्तरकल्पनयाऽऽयुरायुद्देशेन प्रहरणविधानं तु सूक्तवाककरणकत्वानु. पपत्तेरायुरादिजनकत्वमात्रकल्पनयैवोपक्षीयमाणत्वादनुपपन्नम् । एवं चोक्तपुरुषार्थभिन्ना. ङ्गत्वमेव ऋत्वर्थत्वमिति न ऋत्वर्थत्वलक्षणे पूर्वोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्ती इति चेन्न । दोषा. भावोद्देशेन विधीयमानाविवाहार्थानृतवदनादौ पुरुषार्थलक्षणाव्याप्तेः । दोषामावस्याजन्य- त्वाज्जनकत्वस्याननुगतत्वेन तद्घटितलक्षणायोगाच्च । ऋत्वर्थत्वलक्षणे, ऋत्वर्थत्वलक्षणे, उभयार्थद- ध्यादावव्याप्तेश्च । अत एवं वाच्यम् । अपूर्वायत्वानवच्छिन्न स्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यता, निरूपितविधेयताशालित्वं पुरुषार्थत्वम् । अस्ति चेदं स्वर्गायुद्देशेन विधीयमानज्योति. टोमादौ । अनिर्दिष्टप्रकारस्वर्गादिस्वरूप आनर्थक्याभावेन तन्निष्ठोद्देश्यतायाः स्वर्गत्वा- दिनैवावच्छेदात् । अत्र पूर्वोक्तरीत्याऽगन्मेत्यादावतिव्याप्तिवारणायापूर्वायत्वानवच्छिन्ने. त्युद्देश्यताविशेषणम् । तत्र स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यताया अपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वस्य नवभे प्रतिपादितत्वान्न दोषः । आहवनीयादिस्वरूप आनर्थक्याभावेनाऽऽहवनीयत्वादेरेवोद्देश्य तावच्छेदकत्वेनापूर्वीयत्वानवच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावत्त्वस्याऽऽधानादावपि स. त्वात्स्वयंप्रार्थितवृत्तीत्युद्देश्यताविशेषणम् । अत एव हीषादिस्थलीयास्मदुक्तप्रकारे १ (अ० २ पा० २ अ० १३)। २ (अ० ९ पा० १ अ० ३ ) इत्यत्रोत शेषः ।

·अनवनिरुक्तिः। [ क्रत्वर्थ पुरुषार्थनिरूपणम् । निधनादिनिष्ठोद्देश्यताया वृष्टिप्रयोजकनिधनत्वावच्छिन्नाया अपूर्वीयत्वानवच्छिन्नत्वेऽपि स्वयंमार्थितवृत्तित्वाभावान्न तत्रातित्याप्तिः । एवं निरुक्तपुरुषार्थत्वघटकोद्देश्यता विलक्षणोद्देश्यता निरूपितविधेयताशालित्य ऋत्यर्थ- त्वम् । निरुक्तोद्देश्यताविलक्षणत्वं च निरुत्तोद्देश्यतावृत्त्यपूर्वीयत्वानवच्छिन्नवस्वयंप्रार्थितन वृत्तित्वोभया भाववत्त्वम् । भवति हि प्रयाजादिनिष्ठविधेयतानिरूपितदर्शपूर्णमासादिनिष्टोद्दे. श्यता निरुक्तोभयाभाववती । दर्शपूर्णमासस्वरूप आनर्थक्येनापूर्वीयत्वेनैव तयोरुद्देश्य. त्वात्स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावाच्च । अतः प्रयाजादेः क्रत्वर्थत्वम् । अत्रापूर्वायत्यानवच्छि नत्वाभावमात्रोक्तो यूप छिनत्ति । ' हिरण्यशकलसहस्रेणाग्निं प्रोक्षति' इत्यादी यूपादिस्वरूप आनर्थक्याभावेनापूर्वीयत्वलक्षणाभावाचूपत्वादिनैव यूपादेरुदेश्यत्वाच्छेद. नादावव्याप्तिः । एवं स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावमात्रोक्तावगन्मेत्यादावव्याप्तिः । अत उभ- याभावपर्यन्तानुधावनम् । तथा च यूपादिवृत्युद्देश्यतायाः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वाभावप्रयु. कोमयाभाववत्त्वात्स्वर्गादिनिष्ठोद्देश्यतायाश्चापूर्वीयत्वानवच्छिन्नास्वाभावप्रयुक्तोमयाभावब स्वान्नाव्याप्तिः । आधानादेस्तु क्रत्वर्थत्वमिष्टमेव ननु तप्ते पयसि दध्यानयति' इत्यत्र पय उद्दिश्य दध्यानयनं विधीयत इत्येष्टमे सिद्धान्तितम् । तत्र पयसो नापूर्वीयत्वेनोद्देश्यता । एतद्वाक्यप्रवृत्तेः पूर्व पयस अपूर्व साधनत्वानवगमेन पयःपदेन लक्षणायोगात् । न हि ब्रीहीनवहन्ति ' इत्यादि. वाक्यनिरपेक्षप्रवृत्तिकेन । ब्रीहिभिर्यजेत इत्यादिवाक्येन ब्रीहीगामिव प्रकृत. वाक्यनिरपक्षण केनचिद्वाक्येन केनचिद्वाक्येन पयसोऽपूर्वसाधनत्वमवगतम् पयसोऽपूर्वसाधनत्वमवगतम् । येन लक्ष्यता- वच्छेदकस्य पूर्वमुपस्थितत्वात्तदवच्छिन्नेऽवघातादिवाक्यस्थव्रीहिपदस्येव लक्षणा · भवेत् । सा वैश्वदेव्यामिक्षा , इति वाक्यं तु प्रकृतवाक्यनिर्दिष्टः पयःपरामर्शकतच्छन्नघटतत्वादुत्तरप्रवृत्तिकमेवेत्यपूर्वीयत्वेन पयस उद्देश्यत्वायोगा त्पयस्त्वनैवोद्देश्यता वाच्या । तथा चापूर्वीयत्वानवच्छिन्नस्वयंप्रार्थितवृत्त्युद्देश्यतानिरू. पितविधेयताकत्वादानयने पुरुषार्थलक्षणातिव्याप्तिः । एवं पयोगतोद्देश्यताया निरुक्तोमा याभाववत्वाभावात्वर्थलक्षणाव्याप्तिरिति चेन्न । पयस आनयनासाध्यत्वेनान्वयानुपपत्तेः पयःपदस्य पयस्त्वममानाधिकरणधर्मावच्छिन्ने लक्षणाङ्गीकारात् । स च धर्म आमिक्षा. वाक्यप्रवृत्त्युत्तरकालमपूर्वसाधनत्वरूप एवेत्यवगमात्पयोवृत्त्युद्देश्यतायास्तदवच्छिन्नत्वा- नोक्ताव्याप्त्यतिव्याप्ती । ब्रीहीनवहन्ति ' इत्यादी ब्रीहित्वाव. च्छिन्नोद्देशेनैवावधातादेविधानानापूर्थित्वकल्पनमिला पूर्वीयत्वलक्षणाखण्डनप्रकारो विधि- पयःपदस्य अत एवं १ ( अ०.८ प्रा० २ अ ४ ) इत्यत्रति शेषः ।

·शाब्द. [कत्वयंपुरुषार्थनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरुक्तिः। रसायनोकोऽपि निरस्तः । अयोग्यतानिश्चयस्य प्रतिबन्धकत्वेन प्रथमतः बोधस्थैवानुदयालक्षणाया आवश्यकत्वात् । न चैवमपि वैतुप्यादिविशिष्ट एवं ब्रीह्या- विपदलक्षणाऽस्त्विति वाच्यम् । लक्षणाया आवश्यकत्व आनर्थक्यपरिहारायापूर्वीयत्व. विशिष्टलक्षणाया एवौचित्यात् । नन्येवमपि 'ब्रीहीनवहन्ति' इत्यादावपूर्वसाधनत्वलक्षणायामपि तो पयति' इत्यत्र न लक्षणा । तथा सति पयःपदस्य सप्तम्याश्च लक्षणामपेक्ष्य तप्तपयोधिकरणकत्वविन शिष्टध्यानयनस्याऽऽरादुषकारकत्वेनैव विधानस्थोषितत्वात् । अदृष्ट कल्पनाप्रयुक्तगौरवस्य फलमुखत्वेनादोपत्वात् । अवघातादिवाक्ये त्वारादुपकारकत्वपक्षे प्रधानी भूतद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणाप्रसङ्गाद्गुणभूतप्रातिपदिक एवोक्तलक्षणाङ्गीकारासंनिपत्योपकारकत्व- मिति विशेष इति चेन्न । तच्छब्दस्य पूर्वोपस्थितप्रधानपरामर्शकत्वेन पूर्ववाक्ये प्रधानी. भूतपराम्रष्टव्यस्थाभावे तदनुपपत्तेः ' जुषन्तां युज्यं पयः' इति मन्त्रवर्णादिनितपयः- शक्तिकामिक्षापदसममिव्याहृततच्छब्देन च दधिपरामर्शायोगात्तस्य प्राधान्यानुपपत्तेः पूर्वो- लक्षणाद्वयमङ्गीकृत्य पयस उद्देश्यत्वावश्यकत्वादपूर्वसाधनत्वेनैव पयस उद्देश्यत्वान्नो, क्तलक्षणद्वयेऽप्युक्तदोषः । अयं च प्राचीनमीमांसकोक्तवाक्यार्थमभिप्रेत्य दोषपरिहारः । वस्तुतस्तु निषादस्थपत्यधिकरणविरोधान्नायं वाक्यार्थः समञ्जतः । तच्छब्दस्य मन्त्रवर्णानुरोधेन गुणीभूतपय परामर्शकत्वानुपपतेः । पथस उद्देश्यत्वेऽपि शाब्दबोधे गुणत्वेनैवान्वयाद्भवन्मतेऽपि तच्छब्दस्य प्रधानपरामर्शकत्वाभावाच्च । न हि वस्तुतो 'यत्प्रधानं तत्परामर्शकत्वं तच्छब्दस्य । राजपुरुषः स सुन्दर इत्यादी वस्तुतः प्रधानेऽपि राज्ञि सुन्दरत्वानन्वयात् । अत एव वैमृधन्यायेनं पदान्तरकल्पनया तप्तपयोधिकरणकत्वविशिष्टदध्यानयनस्य पयोङ्गत्वेन विधिरिति कैश्चिदुक्तमपि प्रत्युक्तम् । पदान्तरकल्पनागौरवेण निषादस्थपत्य- धिकरणविरोधतादवस्थ्यात् । वैमृधस्थले तु द्वितीयान्तविद्यमानपदस्थैवानुसंधानमात्र. कल्पनान्न निषादस्थपत्यधिकरणविरोधः । अतो मन्त्रवर्णानुरोधेन तच्छब्दस्य गुगी. भूतपयःपरामर्शकत्वमभ्युपेत्य पयोधिकरणकत्वविशिष्टध्यानयनभावना, इष्ट सामान्योदे- शेन विधीयते । इष्टविशेषाकाङ्क्षायां च सामाद्वाक्यान्तरकल्पनया प्रधानाङ्गभूतामिक्षोद्दे- शेन निरुक्तानयनविधिः । न च वाक्यान्तरकल्पनायां सामर्यादामिक्षाया इव वाजिनस्याप्यु. देश्यतापत्तरानयमप्रयोजकतापत्तिः । श्रुतवाक्ये पयप्स आनयनव्याप्यदधिव्याप्यतयाऽवग- तस्य कल्पितवाक्ष्य उद्देश्यत्वौचित्येन तस्यैव प्रयोजकत्वात् । तत्र चापूर्वसाधनत्वस्य- - १ (भ८६ पा० १ अ० १२) । २ (अ० ४ पा० ३ ० ११) अन्नत्येनेति शेषः । ३ (अप ६.पा १ अ० १२)।

·अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ऋत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] पूर्वमवगतत्वात्तत्त्वेनैवाऽऽमिक्षाया उद्देश्यता । फलमुखत्वाच्च वाक्यान्तरकल्पना न दोषः । अतो नोक्तलक्षणद्वयेऽप्यन्यापत्यतिव्याप्तिवार्ताऽपीति । नन्वाहवयत्वयूपत्वादेरप्याधानच्छेदनादिनन्यविजातीयापूर्वविशिष्टत्वरूपत्वात्तदव. च्छिन्नोद्देश्यताया अप्यपूर्वीयत्वावच्छिन्नत्वात्पुरुषार्थलक्षणे, आधानादिवारकस्वयंप्रार्थि- तवृत्तित्वस्य, ऋत्वर्थत्वलक्षणेऽपूयित्वानवच्छिन्नत्वाभावमात्रस्य निषेधद्वयगर्भतायां गौरवणापूर्वीयत्वावच्छिनत्वमानस्थैवोद्देश्यताविशेषणत्वेनोपपत्तावुभयामावस्य वैयर्थ्यमिति चेन्न } आहवनीयादिनिष्ठाधानाद्युद्देश्यताया आधारतासंबन्धेन विजातीयापूर्वरूपाहवनीयत्वावच्छिन्न त्वेनापूर्वसंबन्धित्वरूपापूर्वीयत्वानवच्छिन्नत्वात् उक्ताव्याप्त्यतिव्याक्षिवारणाय लक्षणद्वयेऽप्युक्तविशेषणसार्थक्यात् । न चैवं स्वर्गनिष्ठमन्त्रोद्देश्यताया अपि लाघवात्साध्यतासबन्धेनापूर्वावच्छेद्यत्वापत्ते पूर्वीयत्वानव. च्छेद्यत्वेनाऽऽद्यलक्षणे ' अगन्म ' इति मन्त्रेऽतिव्याधिः, ऋत्वर्थलक्षणेऽव्याप्तिश्च दुर्वा- रोति वाच्यम् । साध्यत्वादेः संबन्धत्वे मानाभावेनापूर्वस्य तेन संबन्धेन तत्रावच्छेदका स्वानुपपत्तेरपूर्वसाध्यत्वेनैव स्वर्गस्योद्देश्यत्वात् । अत एव साधनतासंबन्धेनापूर्वविशिष्टे लक्षणामपहाय ब्रह्मादिपदेऽपूर्वसाधनत्वविशिष्ट एव लक्षणाऽङ्गीकृता तेषामर्थाधिकरणादौ । आधारतायास्तु संबन्धत्वेऽविवादात्तत्संबन्धेनापूर्वस्यैवाऽऽहवनीययपादिनिष्ठोद्देश्यताव. च्छेदकत्वान्नोक्तविशेषणक्यर्थम् । न चैवमप्यपूयित्वस्य साध्यत्वसाधभत्वादिरूपत्वेना- ननुगतत्त्वात्तद्धटितलक्षणायोगः । अपूर्वसाध्यत्वसाधनत्वयोरपूर्वघटितधर्मत्वेनानुगमात् । अपूर्वघटितत्वं च नापूर्वाविषयकपतीत्यविषयत्वम् । अपूर्वस्यापि तत्त्वेनोक्तलक्षणद्वय उक्तरीत्या विशेषणद्वयवैयपित्तेः । नापि स्वाविषयकप्रतीतिविषयापूर्वाविषयकप्रतीत्यवि- घयत्वम् । स्वाविषयकप्रतीतिविषयत्वविशेषणेनापूर्व वारयित्वा लक्षणद्वयेऽतिव्याप्त्यव्याधी संपाद्य तद्द्वारकस्वयंप्रार्थितवृत्तित्वोभयाभावविशेषणदानस्य ' प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य इतिन्यायपराहतत्वातू । गौरवाच । किं तु निरूपितत्वसंबन्धेनापूर्वविशिष्टत्वम् । तच्चा पूर्वव्यावृत्तमेव । अतो नोक्तविशेषणायययम् । न चापूर्वाविषयकप्रतीत्यविषयत्व- रूपापूर्वसाधारणापूर्वघटितत्वटितलक्षणेनैव सामनस्ये किमित्यपूर्वव्यावृत्तापूर्वघटितत्वर- टनयोक्तविशेषणद्वयोपादानमिति वाच्यम् । तस्य लक्षणान्तरत्वात् । अपूर्वायत्री द्देशे. नावघातविधावपूर्वदिशेनापि सद्विधरावश्यकत्वेनापूर्वाविषयप्रतीत्यविषयधर्मानवच्छिन्नापू. पनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयतावचादवघातायङ्गेष्वतिव्याप्तिवारणाय तल्लक्षणेऽपि स्वयं प्रार्थितवृत्तित्वविशेषणावश्यकत्वाच्च । . - १ ( अ० ३ पा० १ अ० ४)।

·PHOffails 6 [ऋत्वर्थपुरुषार्थनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११६१ वस्तुतस्तु अपूर्वसाधनत्वावच्छिन्नाया अपूर्वावच्छिन्नाया अपूर्वनिष्ठायाश्च क्रत्वर्था- झीयोद्देश्यतायाः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वविशेषणेनैव वारणात् , अगन्म ' इतिमन्त्रोद्दे श्यतायाः स्वर्गनिष्ठाया वारणायापूर्वसाध्यत्वानवाच्छन्नत्वमेवोद्देश्यताविशेषणम् । अतो नापूर्वघटितत्वनिर्वचनाय यतितव्यम् । अस्मिंश्च पक्षेऽपूर्वसाध्यत्वानवच्छिन्नत्व-- स्वयंप्रार्थितवृत्तित्वोभयाभावघटितक्रत्वर्थत्वलक्षणेऽपूर्वसाध्यत्वानवच्छिन्नत्वाभावमात्रोक्तो अगन्म' इत्यादिफलाङ्गक्रत्वातिरिक्तक्रत्वर्थेष्वव्यातिः । अतः स्वयंप्रार्थितवृत्तित्व- घटितोभयाभावानुधावनम् । परमार्थतस्तु, पुरुषार्थत्वलक्षणेऽपूनिवच्छिन्नत्वमेवोद्देश्यताविशेषणम् । विशिष्टपर्या- शावच्छेदकतायाः पर्याधिसंबन्धेन विशिष्ट इव स्वरूपसंबन्धेन विशिष्टघटकीभूतविशेषणे. पि वृत्तेः, अपूर्वनिष्ठावच्छेदकत्वानिरूपकत्वरूपापूनिवच्छिन्नत्वस्य स्वर्गनिष्ठमन्त्री- द्देश्यतायामपूर्वसाध्यत्वरूपविशिष्टधर्मावच्छिन्नायामभावेन तद्वारणसंभवात् । अपूर्वनि- छावघातायुद्देश्यताब्यावृत्तये स्वयंप्रार्यिंतवृत्तति विशेषणम् । क्रत्वर्थत्वलक्षणे चापूर्वा- पच्छिन्नत्वमेवोद्देश्यतायां निवेशनीयमिति नोभयाभावघटनाप्रयासोऽपि । सर्वेषामेव कवर्थानामुद्देश्यतायां मुख्यविशेष्यतयोद्देश्यतावच्छेदकघटकतया वाऽपूर्वस्यावच्छेद कत्वमिति नाव्याप्तिः । अपूर्वनिष्ठावघाताबुद्देश्यतायामपूर्वस्यानवच्छेदकत्वेऽपि श्रुतत्री- ह्यादिनिष्ठोद्देश्यनामादायैवावधातादिषु लक्षणसमन्वय इति दिक् । यदि तु “ वाजपे- थेनेष्वा बृहस्पतिसवेन यजेत ' इत्यनेन बृहस्पतिसवस्य वाजपेयप्रयोगबाहभूतत्वावग- माद्वाजपेयस्वरूप इव तज्जन्यपरमापूर्वस्वरूपेऽपि आनर्थक्यात्प्रकरणकल्पितवाक्येन मृधन्याय वा बृहस्पतिसवस्य नापूर्वसाधीभूतवाजपेयोदेशेन विधानम् , अपि तु स्वाराज्यभूतफलसाधनीभूतवाजपेयोदेशेन । तत्र च विशिष्टोद्देशेन विधानेऽपि विशे- पणोद्देशेन विधानस्याऽऽवश्यकत्वात्स्वाराज्योदेशेनापि बृहस्पतिसविधिरिति सर्वेष्वेव स्वयंप्रार्थितवृत्युद्देश्यताघटितलक्षणेषु बृहस्पतिसवे नव्योक्तहीपादिस्थलीयप्रकारे हीषादी चातिन्याप्तिः । अपूर्वावच्छिन्नत्वघटितऋत्यत्वलक्षणे चाव्यातिरिति सूक्ष्ममीक्ष्यते तदा पुरुषार्थत्वलक्षणे स्वोद्देश्यतानवच्छेदकत्वं स्वयंप्रार्थितविशेषणम् । स्वपदं पुरुषार्थत्व. भाभिमतपरम् । स्वाराज्यावस्तु बामपेयाविनिष्ठबृहस्पतिसवाजुद्देश्यतावच्छेदकरवानाति- व्यातिः । स्वयंप्रार्थितमिन्नवृत्त्युद्देश्यतानिरूपितविधेयतावत्वं च ऋत्वत्पम् । अतो नाव्याप्तिः । ' अगन्म ' इत्यस्य चापूर्वीयस्वर्गादेशेन विधावपूर्णोद्देशन विधेरावश्यक स्वादपूर्वनिष्ठोद्देश्यतामादाय सर्वमनवद्यम् । तन्नोभयविधमप्यत्वं प्रत्येक द्विविधम् । सिद्धरूपं क्रियारूपं चेति । सत्र ब्रीह्या- .. । १ (अ०४ पा० ३ अ० ११) अनस्येनेति शेषः ।

·। ११६२ अङ्गन्त्वनिरूक्तिः [ श्रुतिनिरूपणम् ] दिकं सिद्धरूपं क्रत्वर्थम् । क्रियारूपं क्रत्वर्थ प्रयाजावघातादि । एवं सिद्धरूपं पुरु. षार्थ दधिगोदोहनादि । क्रियारूपं पुरुषार्थ ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादि । क्रियारूपक्र. त्वर्थं च द्विविधम् । संनिपत्योपकारकम् , आरादुपकारकं चेति । तत्र द्रव्यदेवतान्य- तरनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालि कर्म संनिपत्योपकारकम् । यथा प्रोक्षणावघात- पशुपुरोडाशादि । · अग्नीषोमीयस्य वपया प्रचर्याग्नीषोमायं पशुपुरोडाशमेकादशक- पालं निपेत् ' इत्यनेनोत्पन्नः पशपुरोडाशयामो हि स्वीयोद्देशेन पशुयागीयदेवतास- स्कारार्थ इत्युक्तं दशमे । अत्र 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति' इत्यादौ पर्णतादेः सिद्धरू. पक्रत्वर्थस्य द्रव्यनिष्ठोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वादतिव्याप्तिरतः कर्मत्वोपादानम् । यत्तु द्रव्यदेवतान्यतरसंस्कारकं कर्म संनिपत्योपकारकमिति । तन्न । यजमाननिष्ठ- प्रया जादिजन्यादृष्टव्यावृत्तदृष्टादृष्टसंस्कारमात्रवृत्तिसंस्कारत्वस्यकस्यामावेन तद्घटितल- क्षणासंभवात् । केचित्तु द्रव्यदेवतान्यतरनिष्ठापूर्वसाधनत्वावच्छिन्नोद्देश्यतानिरूपितविधेयताशालित्वं संनिपत्योपकारकत्वम् । अन्यथा पुरुषोद्देशेन विधीयमानदीक्षणीयादेरिव स्वर्गकामपुरु- पायुद्देशेन विधीयमानज्योतिष्टोमादेरपि संनिपत्योपकारकत्वापत्तेरित्याहुः । तन्न । यूपा. युद्देशन विधीयमानच्छेदनादावव्यातेः । तस्यादृष्टरूपफलादिस्वरूप आनर्थक्याभावेना- पूर्वीयत्वेनानुद्देश्यत्वात् । ज्योतिष्टोमादेस्तु पुरुषोद्देशेन विधीयमानत्वमसिद्धम् । भाव- नाया माव्याकाङ्क्षायां सिद्धरूपस्य भाव्यत्वायोगेन स्वर्गकामादिपदस्य लक्षणया स्वर्गा- दिपरत्वात् । यत्तद्भिदादेः पश्वादिद्रव्योद्देशेन विधानात्तत्रातिव्याप्तिरिति विभाव्यते, तदाऽस्तु प्रकृतलक्षणे क्रत्वर्थत्वनिवेशः अस्तु वाऽस्मदुक्तरीत्याऽपूर्वावच्छिन्नत्वनि- पेशः । न त्वपूयत्वावच्छिन्नत्वस्योद्देश्यतायां विशेषणत्वमिति ध्येयम् । निरुक्तसंनिप- त्योपकारकभिन्नक्रत्वर्थक्रियात्वमेवाऽऽरादुपकारकत्वम् । संनिपत्योपकारकेऽतिव्याधिवा- रणाय मिन्नान्तम् । पुरुषार्थज्योतिष्टोमादिक्रियायामतिव्याः क्रत्वयति । सिद्ध रूपक्र- स्वर्थवारणाय क्रियात्वोपादानम् । एतेषां लक्षाणानामाकरोक्ततत्तलक्ष्यानुगत्यननुगती सुधीमिर्पिभावनीये इत्यलं पल्लवितेन । एवंविधाङ्गत्वे च श्रतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्याख्यानि पटप्रमाणानि । अथ कयं श्रुतिनाम । न तावच्छक्तशब्दमात्रम् । अङ्गत्वप्रमाणविमानकोपाधिभूतश्रुतित्व. स्योक्तप्रमाणत्वव्याप्यत्वावश्यकत्वान्निरुक्तशब्दत्वरूपश्रुतित्वस्य च तद्व्याप्यत्वासंभ- वात् । न हि शब्दमात्रमङ्गत्वे प्रमाणम् । घटशब्दादेरतथात्वात् । न च वेदस्थघटा- दिशब्दस्योद्देश्यविषयान्यतरबोधकत्वेनाङ्गत्वे प्रमाणत्वाल्लोकदाधिकरण यायेन तदमे १ ( अ० १० पा० १ अ० ९) इत्यत्रति शेषः । २ अतिव्याप्तेरिति-वारणायोति शेषः। ३(अ० १ पा० ३ अ. ९) अन्नत्यनेति शेषः ।

·NCERINAGEकामmainparPATA..... " . , [ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। दादेव लौकिकघटादिशब्दानामपि तत्त्वोपपत्तेः श्रुतित्वस्य लत्साधारण्येऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तथापि शब्दमात्रस्य वेदघटकत्वे प्रमाणाभावेन वेदाघटकलौकिकशब्दे विध्यघटकार्थवादादिशब्दे चाङ्गत्वप्रमाणत्वासंभवादुक्तश्रुतित्वसत्त्वेन तदव्याप्यत्वात् , गौणलाक्षणिकयोरपि शक्तत्वेनातिप्रसङ्गाच्च । न हि तयोः श्रुतित्वमिष्ट, तथात्वे 'सक्त- जुहोति' इत्यादौ सक्तूनां श्रौताङ्गत्वव्यवहारापत्तेः । किं च श्रुतित्वस्य प्रातिपदि- कादिसाधारण्ये धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्यीयविनियोगस्थले श्रौताङ्गत्वव्यवहारापत्तिः । नापि गौणलाक्षणिकत्वाभाववद्विभक्तित्वम् । ' सक्तूब्जुहोति' इत्यादौ गोण्या लक्ष- णया वा करणत्वादिपरद्वितीयायाः श्रुतित्वाभावादभाववदन्तम् । प्रातिपदिकादिषु श्रुति. त्वव्यवहाराभावाद्विभक्तित्वोपादानम् । निरपेक्षो रवः श्रुतिरिति प्राचीनप्रवादोऽप्येतदर्थतात्पर्यग्राहक एवेति वाच्यम् संबन्धार्थकषष्ठ्यादावतिव्याप्तेः । ब्रीहीन्प्रोक्षति ' इति वाक्ये ब्रीह्यादिपदोत्तरद्विती- याया अपि संमार्गाधिकरणपूर्वपक्षे लाक्षणिकत्वेनाव्याप्तेश्चेति चेत् । अत्र नव्या:-अङ्गत्वघटकीभूतपरोद्देश्यत्वकृतिकारकत्वयोरन्यतरस्य प्राधान्येन वाचकः शब्दः श्रुतिः । स च ' ब्रीहीनवहन्ति ' व्रीहिभिर्यजेत ' इत्यादौ द्वितीयातृतीयादिः । प्रोक्षिताभ्यामुलूखलमुसलाभ्यामवहन्ति ' इत्यत्र कर्मत्वविशिष्टवाचकक्तप्रत्ययेऽतिव्याप्तेः प्राधान्येनेत्याहुः । अत्र कृतिकारकत्वं कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमम् । न तु कृत्यन्वितक- र्तृत्वाद्यन्यतमान्वितत्वम् । तृतीयादेस्तवाचकत्वेनाव्याप्त्यापत्तेः । असंभवस्तु नास्ति । कर्मत्वरूपोद्देश्यतावाचकद्वितीयायां लक्षणसत्त्वात् । अङ्गत्वैकदेशोक्तान्यतरबोधकत्वाद्- द्वितीयादेरङ्गत्वप्रमाणत्वमिति फलयितुमङ्गत्वघटकीभूतेति । न त्वगत्वघटकत्वस्य लक्षणघटकत्वं, वैयर्थ्यात् । अत्राङ्गत्वलक्षणे कर्मत्वरूपोद्देश्यतायास्तदितरकर्तृत्वाद्यन्यत- मस्य च स्वातन्त्र्येण निवेशाच्छ्रुतिलक्षणे तयोरन्यतरत्वेन निवेशः । वस्तुतस्तु, उद्दे श्यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद-कर्तृत्वादिप्रत्येकभेदघटितकर्तृत्वकरणत्वसंप्रदानत्वापा. दानवाधिकरणत्वान्यतमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकमैदघटितान्यतरत्वापेक्षया कर्तृत्वत्वाद्य- वच्छिन्नप्रत्येकभेदघटितकर्मत्वसाधारणान्यतमत्वस्य लघुत्वात्कर्तृत्वकरणत्वकर्मत्वसंप्रदान त्वापादानत्वाधिकरणत्वान्यतमस्य प्राधान्येन वाचकः शब्दः श्रुतिरित्येवैतल्लक्षणनिष्कर्षः । उक्तान्यतमवाचकत्वं चोक्तान्यतमानिष्ठसंबन्धत्वानवच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वम् । अतः संबन्ध. त्वेनोक्तान्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपिकायामपि षष्ठयां नातिव्याप्तिः । न च · गोदोहनेन पशु कामस्य प्रणयेत् ' इत्यत्र षष्ठीश्रुत्या गोदोहनस्य पश्वङ्गत्वमिति व्यवहारात्षष्ठ्याः श्रुतित्व इष्टापत्तिरिति वाच्यम् तथात्वे : सप्तदशारनिर्वाजपेयस्य यूपः' इत्यत्र . १ ( अ० २ पा० १ अ०४)।

·अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] सप्तदशारत्नित्वस्य श्रौतविनियोगलिप्सया वाजपेयाङ्गत्वापत्तौ वाक्यीययूपाङ्गत्वसिद्धा न्तानुपपत्तेः । अथ तत्र श्रौतविनियोगसंभवेऽपि यूपपदानर्थक्यमिया तदनङ्गीकारः । तदधिकरणे हि वाजपेयस्य यूपस्य बोद्देश्यत्वमिति संदिह्य यूपस्योद्देश्यतायां बहुव्रीहेरुद्देश्यसमर्प, कत्व एकप्रसरताभङ्गः । यूपपदस्य तत्त्वे तु यूपोद्देशेन सप्तदशारत्नित्वविधौ समासार्थ- मुख्यविशेष्यभूतसंबन्धिनोऽनन्वयात्समासमझापत्तिः । सप्तदशारनित्वविशिष्टद्रव्यस्या- भेदसंबन्धेनैव विधिस्तु विशेष्यांशस्यातिदेशेन प्राप्तत्वादसंभवी । अतः षष्ठीश्रुत्या सप्त- दशारत्नित्वविशिष्टद्रव्यस्य वाजपेयोद्देशेन विधिः । तथा सति अव्यवहितान्वयः प्रकर- णानुग्रहश्च संभवति । उक्तद्रव्यस्य वानपेयासाधारणषोडशिपात्ररूपतया खादिरत्वसाह- श्येन गोण्या यूपपदमनुवाद इति पूर्वपक्षयित्वा यूपपदीयस्वार्थत्यागापत्तिमिया न वाज. पेयस्योद्देश्यत्वम् । यूपस्योद्देश्यतायां तु वाजपेयपदस्य यूपनिष्ठवाजपेयसंबन्धरूपस्वार्था- नुवादकत्वान्न स्वार्थपरित्यागः । अतोऽतिदेशतः पूर्वप्रवृत्त्या यूपोद्देशेनामेदसंबन्धेन सप्त- दशारनिद्रव्यविधिः । प्राप्ताप्राप्तविवेकेन च विशेषणमात्रे विधेस्तात्पर्यम् । व्यवहिता- स्वयो गुणान्वयश्च पदानर्थक्यमिया स्वीक्रियमाणो न दोषमावहति । षष्ठीश्रुतिपरित्या. गोऽप्यत एव । प्रकरणानुग्रहस्तु यूपस्योद्देश्यतायामपि यूपस्वरूपस्य तत्प्रयोज्यपश्वपू. वस्य च प्रकृती सप्तदशारनित्वं विनाऽपि जायमानत्वेनाऽऽनर्थक्याद्वाजपेयापूर्वसाध. नत्वलक्षणाया आवश्यकत्वान्नानुपपन्नः । अतो यूपपदीयस्वार्थपरित्यागभिया न षष्ठी. श्रुत्या वाजपेयस्योद्देश्यत्वमिति सिद्धान्तितम् । वस्तुतस्तु यूपोद्देशेनाभेदसंबन्धेनोक्त- द्रव्यविधानस्य कारकाणां परस्परान्वयासंभवेनासंभवाचूपपदे यूपकार्यलक्षणया तदुद्देशे- नोक्तविशिष्टद्रव्यविधिर्वाच्यः । एवं च यूपपदस्य स्वार्थपरित्यागः सिद्धान्तेऽप्यविशिष्टः । अत उक्तरीत्या सिद्धान्तानुपपत्ते—पपदवैयर्थ्यमियैष वाजपेयस्योद्देश्यतानङ्गीकारः । यूपपदार्थस्योद्देश्यत्वे तु वाजपेयापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकतयैव वाजपेयपदस्योपयोगान वैयर्थ्यम् । न च प्रकरणस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वात्तस्य वैयर्थ्यम् । एकतात्पर्यग्राहकानुपस्थितिदशाया- मपर तात्पर्यग्राहकस्य सार्थक्यसंभवाद्युगपदुपस्थितावपि संभेदे नान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायेन तयोः परस्परवैयर्थ्यानापादकत्वात् । इदं तु तत्त्वम् । वाजपेयोद्देशेन सप्तदशारनिद्रव्यविधेरसंभव एव । वाजपेयासाधार- णपात्रस्योपदेशत एव संभवेन ततः पूर्वमेतद्विधिप्रवृत्त्यसंमवात् । इतरथा वषट्कर्तुः समाख्यादिप्रमाणान्तरपमितभक्षस्यैव प्राथम्यविशिष्टस्य विधानेनैकप्रसरतामङ्गप्रसङ्गा- १ ( अ० ३ पा० १ अ०९) । आनर्थक्यतदङ्गाधिकरण क्यर्थः ।

·[ श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। संभवात्तद्भिया पक्षान्तरविधिसिद्धान्तानुपपत्तेः । अतस्तत्रोपदेशतः पूर्वप्रवृत्त्यसंभव एव बीजम्, तच तुल्यं प्रकृतेऽपि । सदशारनित्वस्यक्तिद्रव्यपरिच्छेदकतया विधिस्तु पूर्वोक्तदूषणग्रस्तः । अतो वाजपेयोदेशेनोक्तद्रव्यविधेरसंभवेनैव षष्ठीश्रुतेरविनियोजक- त्वम् । पदानर्थक्यापत्तिमात्रेण षष्ठीश्रुतेरविनियोजकत्वोदाहरणं तु, अन्यन्मृग्यम् । सर्वथा षष्ठ्याः श्रुतित्वेऽपि सप्तदशारत्निवाक्ये तत्प्रमाणकविनियोगस्योक्तप्रकारैरसं- भवान्न तत्रत्यसिद्धान्तानुपपत्तिस्तस्याः श्रुतित्वबाधिकेति चेत् । सत्यम् । तथाऽपि श्रुति- लिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात् ' इतिसूत्रे श्रुति- पदस्यैवंविधश्रुतिवारणाय पदानर्थक्यापादकविनियोगप्रयोजकश्रुतिभिन्नश्रुतिपरतायां गौर- वमेव षष्ठ्याः श्रुतित्वे बाधकमिति तद्वारणायोक्तान्यतमवाचकत्वमन्यतमनिष्ठसंबन्धत्वा- नवरिछन्नशक्तिनिरूपकत्वरूपं निर्वाच्यमिति मदुन्नीतो नव्यानामाशयः । अत एव नव्यनये ' द्वादशाहीनस्य ' इति वाक्यप्रकरणाविरोधोदाहरणं न श्रुतिप्रकरणविरोधोदा- हरणम्। तथा हि । ज्योतिष्टोमे, उपसदो विधाय । तिस्त्र एव साह्नस्योपसदो द्वादशाही- मस्य' इति श्रुतम् । तत्र किं द्वादशत्वं प्रकृतावेव निविशत उत द्वादशाहे, इति संदिह्य त्रित्वं तावदुपसदुद्देशेन विधीयते, सानोद्देशेन विधाबुपसत्पदसामानाधिकरण्यानुपपत्तेः, साह्नपदामिधेयज्योतिष्टोमस्य निरावृत्त्यापत्तेश्च, उपसत्स्वरूप आनर्थक्यप्रसक्ती दीक्षणीयावाङ्नियमान्यायेनोपसदपूर्वसाधनत्वलक्षणायामपि वस्तुत उपसदां प्रकरणेन ज्योलिष्टोमाङ्गत्वात्तस्य चाहना समाप्यमानत्वात्साह्नस्येति पदमुपसदा ज्योतिष्टोम- संबन्धानुवादो न तूद्देश्यविशेषणं वैयर्थ्यात् । अतश्च द्वादशत्वमपि तद्वदेवोपसदुद्देशेन विधीयमानं प्रकृतावेव निविशते । अहीनपदं तु न हीयत इति व्युत्पत्त्या ज्योतिष्टोमा- नुवादकम् । विकृतित्वायेनमन्ये क्रतवो न जहति । तस्य समूहः' इत्यनुवृत्ति. सहितया - अह्नः खः ऋतौ ' इति स्मृत्याऽहाशब्दस्य ऋतुसमूहवाचिखप्रत्ययान्तत्व- विधानात्तस्य चेनादेशविधानादहीनशब्दनिष्पत्तावप्यहःसाध्यक्रतुसमूहत्वस्याहीनपदबो- ध्यतावच्छेदकस्याभ्याससमूहात्मकज्योतिष्टोमे सत्त्वात्तदनुवादोपपत्तिरिति पूर्वपक्षयित्वा, उपसन्मानोद्देशेन द्वादशत्वविधौ संख्याद्वयस्याष्टदोषदुष्टविकल्पापत्तेस्तदङ्गीकारे च - १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ७ सू० १४ ) । २ उपसदो विधायोति-'अग्निमनीकम् शल्यम "विष्णुं तेजनम् ' इति वाक्यविहिता उपसत्संज्ञकास्त्रयो यागा इत्यर्थः। ३ ( अ० ९ पा० १ भ० २ ) अनत्यनेति शेषः। ४ पा० सू० (४-२-३७) । अष्टदोषति-प्रतीतप्रामाण्यपरि- स्यांगः, अप्रतीताप्रामाण्यकल्पनम्, परित्यक्तप्रामाण्योजीवनम् , कल्पिताप्रामाण्यपरित्याग इति चत्वारो दोषा ब्रीहियवयोर्विकल्ने, एकैकस्मिनू शास्त्रे संभाव्यन्त इत्यष्टौ दोषा ज्ञेयाः ।

·तु दीक्षणीया- अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] संख्यान्तरसाधनत्याभावानुवादकैवकारानुपपत्तेः साहनाहीनपदयऱ्यांपत्तेश्च वैदिकप्रयो- ग्रादहानपदयोध्याह:साध्यकतुविशेषसमूहात्मकाहीनसंबन्ध्युपसदुदेशेन द्वादशस्यविधि- रिति प्राञ्चः सिद्धान्तयामासुः । नव्यास्तु-सुवर्थमात्रस्य भावनान्वयनियमेन षष्ठीस्थलेऽपि.परस्परान्वयाव्युत्पत्तेरही- नसंबन्ध्युपसदुद्देशेन द्वादशत्वविध्यनुपपत्तेरहीनोद्देशेन द्वादशोपसत्त्वमेवातिदेशतः पूर्व- प्रवृत्त्या विधीयते 'तां चतुर्मिः' इति वदूद्वादशत्वविधिरेव फलमित्याहुः । घयं तु ब्रूमः । ' पञ्चदशान्यान्याज्यानि ' इत्यत्रेव द्वादशपदार्थोपसलदार्थयोरन्वय- स्याक्लप्सत्वान्नव्योक्तस्याहीनोद्देशेन द्वादशत्वविधेरप्यसंभवः । 'तां चतुर्भिः ' चतुर्भिः' इत्यत्र त्वर्थप्राधेः पूर्वप्रवृत्त्याऽऽदानभावनाया एव विधेयत्वात्तत्र चतुःपदार्थवौशष्टयव्युत्पत्तेः समुच्चयफलकविशिष्टविधिसंभव इति वैषम्यम् । अत उपसदुद्देशेनैव द्वादशत्वविधिः । उपसत्स्वरूप चाऽऽनर्थक्यप्रसक्तौ दीक्षणीयावानियमन्यायरूपतात्पर्यग्राहकस्य न्याय. स्वेन दुर्बलत्यादुपसजान्यापूर्वसाधनत्वलक्षणामुपेक्ष्याहीनपदसमभिन्याहाररूपवाक्यस्यैव तात्पर्यग्राहकत्वमुपेत्याहीनापूर्वसाधीभूतोपसल्लक्षणाऽङ्गीक्रियते । यत्र वानियमन्यायेन समं वाक्यस्याविरोधो यथा त्रित्ववाक्ये साइनपदसमभिव्याहाररूपवा- क्यस्य । तत्र न तन्न्यायबाधः । तात्पर्यग्राहकयोरपि च बलाबलमुक्तं तत्र तत्र । यथा 'अभिक्रामं जुहोति' इत्यत्र होमोद्देशेनामिक्रमणविधौ होमस्वरूप आनर्थक्यप्रसक्ती दर्शपूर्णमासीयमहाप्रकरणरूपतात्पर्यग्राहकवलात्प्रधानहोमापूर्वसाधनलक्षणेति पूर्पत विधाय महाप्रकरणापेक्षया प्रबलप्रयाजीयावान्तरप्रकरणरूपतात्पर्यग्राहकबलात्प्रयाजहो. मापूर्वसाधनत्वलक्षणेति सिद्धान्तितं तृतीये । यद्यपि दृष्टान्तदान्तिकगतजुहोत्युपसत्पद योरपूर्वाव्याभिचार एवा एवापूर्वसामान्यसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहक तथाऽप्यपूर्वविशेष. साधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वेन वानियमन्यायादीनामुपन्यासः । यद्वोपसदाश्रितद्वा- दशत्वस्याहीनादेशेन विधिः, पूर्ववाक्य उद्देश्यत्वेनोपस्थितत्वादुपसदामेवाऽऽनयत्वम् । उपसत्पदावृत्त्यमावादप्येवमेव युक्तम् । सर्वथा षष्ठ्याः श्रुतित्वाभावादिदं वाक्यप्रकरण- विरोधोदाहरणम् । तदपि च द्वादशोपसत्त्वविधायकवाक्याभावं कृत्वाचिन्तया । वस्तु तस्तत्र तद्वाक्यसत्त्वात्तेन सत्रात्मकद्वाशाह इवाहीनात्मकद्वादशाहेऽपि तत्प्राप्तिसंभवावा. दशाहीनस्येति त्रित्वविधेरेवार्थवादः । महतो द्वादशाहस्य महती संख्योचिता, ज्योति. टोमस्य तु स्वल्पत्वात्रित्वमेव प्रशस्तमिति स्तुतिः । प्राचां मते षष्ठ्याः श्रुतित्वव्यवहा रस्तु गौणः । अत एव तेषामत्र श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणत्वोपन्यासः । वस्तुतस्तु नव्योक्तं वाक्यप्रकरणविरोधोदाहरणत्वमप्ययुक्तम् । तथा हि । किं । । १ (अ. ३ पा० १ अ० १०) इत्यत्रति शेषः ।

·[ श्रुतिनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११६७ विनियोजकप्रकरणेन सममत्र वाक्यस्य विरोधोऽभिप्रेत उतापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यः ग्राहकप्रकरणेन । विनियोजकताऽपि किं ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्योतोपसदवान्तरप्रकर- णस्य । नाऽऽद्यः । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणस्योपसद्गतद्वादशत्वग्राहकत्वायोगाज्ज्योति. टोमस्य द्वादशवारमावृत्त्यापत्तेश्च । न द्वितीयः । पूर्वापरवाचनिकाङ्गसंदंशरूपोपसदवा- न्तरप्रकरणे मानाभावात्पक्षद्वयेऽपि सिद्धरूपत्वावादशत्वस्य प्रकरणग्राह्यत्वायोगाच्च । उपसत्पदसममिव्याहाररूपवाक्यस्थैव त्रित्वांश इव द्वादशत्वांशेऽपि विनिगमनाविरहेण विनियोजकत्वोपपत्ती प्रकरणस्याविनियोजकत्वाच्च । दीक्षणीयावानियमन्यायनो- पसज्जन्यापूर्वसाधनत्वे .. लक्षणीये ज्योतिष्ठोममहाप्रकरणस्य तात्पर्यग्राहकता तु न समावितव । उपलदवान्तरप्रकरणसत्त्वे तस्य तात्पर्यग्राहकताऽपि, उपसदामपूर्वा- व्यभिचारस्यैव तात्पर्यग्राहकस्थ सत्त्वानिराकार्या । उद्देश्यस्यापूर्वव्यभिचारे हि प्रकरणस्यापूर्वसाधनत्वलक्षणातात्पर्यग्राहकत्वं, यथा 'ब्रीहीनवहन्ति' इत्यादौ । अत एवाऽऽधानप्रकरणे 'वारणो यज्ञावचरः' इति यज्ञ साधनत्वेन श्रुतानां वारणा- दीनां साक्षादयज्ञरूपे, आधाने निवेशायोगादानर्थक्यतदङ्गन्यायनोऽऽधानाङ्गपवमानेष्टिरू- पयज्ञ एव निवेश इत्याशय पवमानेष्टीनां “ यदाहवनीये जुहोति ' इति स्वप्रकरण- स्थवाक्येनान्यङ्गत्वादाधानाङ्गत्वस्यैवाभावे क्वाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायावकाश इति भाष्य- कारमतेन सिद्धान्तमभिधाय वार्तिककारमते तादृशवाक्यानङ्गीकारात्प्रकरणेन पवमाने- टीनामाधानाङ्गत्वेऽपि यज्ञोद्देशेन वारणादिविधौ यज्ञस्यापूर्वाव्यभिचारेणेहापूर्वसाधन- त्वावगमात्तदर्थ प्रकरणानुप्रवेशस्यैवाभावे वारणादीनामाधानाङ्गत्व एव प्रमाणाभावान्न तद- पवमानष्टिष्ववतार इति सकलंयज्ञाङ्गत्वं नव्यरेव सिद्धान्तितं तृतीये । अतो द्वादश- त्वविनियोगविधी प्रकरणव्यापाराभावान्नेदं श्रुतिप्रकरणविरोधोदाहरणं, न वा वाक्यप्रक- रणविरोधोदाहरणम् । अपि तु वाक्ययोः परस्परविरोधोदाहरणम् । पूर्वपक्षिमते वस्तुत उपसदा ज्योतिष्टोमीयत्वाज्ज्योतिष्टोमप्रकरणे द्वादशत्वस्य निवेशः सिद्धान्ते नेत्यतः प्रकरणविरोधोदाहरणत्वेन प्राचीन पानश्च व्यवाहियत इति तत्त्वम् । वाक्यप्रकरणविरो- घोदाहरणं तु तदवसरे प्रदर्शयिष्यामः । तत्सिद्धं षष्ठ्याः श्रुतित्वाभावात्तद्वारकाविशे. षणोपादानम् । इदं तु बोध्यम् । कर्तृत्वकर्मत्वादिपदानां वाक्यत्वेनावाचकत्वात्तत्रातिव्याप्त्यसंभवेऽपि कर्तृत्वादिपरतदाविपदादावतिन्यातिारा । न च कर्तृत्वत्वादीन्येवान्यतमत्वेनानुग- मथ्य तदन्यतमावच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वं लक्षणम् । तदादेस्तु बुद्धिविषयत्वावच्छिन्नत - । । १ ( अ० १ पा० १ अ० २) अत्रत्येनेति शेषः । २ (अ० ३ पा० १ ० ९) अन्नत्यनेति शेषः । ३ ( अ० ३ पा० १ अ० १२ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·अङ्गत्वनिरुक्ति [ श्रुतिनिरूपणम् दन्यतमनिष्ठशक्तिनिरूपकत्वमिति न दोष इति वाच्यम् । तदादितोऽपि विशेषरूपप्र. कारकबोधानुरोधेन विशेषरूपावच्छिन्न शक्तिनिरूपकत्वस्यैव तत्राभ्युपगमात्, तप्रत्यये कर्मत्वत्वस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वाभावादातव्याप्तिवारक- प्राधान्येनेत्यस्य यांच्च । सक्तूनिति द्वितीयायाः करणत्वलक्षणायामपि वस्तुतस्ताह. शान्यतमत्वावच्छिन्नशक्तिनिरूपकत्वानपायादतिप्रसङ्गश्च । अतोऽब्रेदमाकलयामः। स्वशक्यतावच्छेदककर्तृत्वत्वाद्यन्यतमावच्छिन्नतात्पर्थकप्रत्ययत्वं श्रुतित्वम् । 'वीही- प्रोक्षति' इत्यादिवाक्येषु द्वितीयादिश्रुतीनां स्वशक्यतावच्छेदककर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नता- त्पर्यकत्वस्य समार्गाधिकरणादो निणीतत्वाल्लक्षणसमन्वयः । सक्तूनिति द्वितीयायास्तु स्वशक्यतावच्छेदककर्मत्वत्वाद्यवच्छिन्नतात्पर्यकत्वस्य सक्त्वधिकरणे निरस्तत्वानाति व्याधिः । अत्र स्वशक्यकर्तृत्वाद्यन्यतमतात्पर्यकत्वघटितस्य शेषषष्ठ्यामतिव्यासेरवच्छे- दकानुधावनम् । तदादिवारणाय प्रत्ययत्वनिवेशः । कर्तृत्वत्वाचन्यतमावच्छिन्नतापर्यक. विभक्तित्वस्य सक्तनित्यादिकरणत्वादिपरद्वितीयादावतिव्याप्तिवारणाय स्वशक्यतावच्छे. दति । अत एव प्रोसिताभ्यामलखलमुसलाभ्याम्' इत्यत्र तप्रत्ययस्य कर्मत्वविशिष्ट शक्तेः कर्मत्वत्वस्य शक्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वेन शक्यतावच्छेदकत्वाभावान्नाति- व्याधिः । आग्नेय इत्यादि देवतातद्धितस्य संग्राह्यत्वे कर्तृत्वाद्यन्यतममध्ये देवतात्वत्वम. प्युपादेयम् । न च देवतात्वविशिष्टद्रव्यवाचकस्य तद्धितस्य देवतात्वस्य शक्यतावच्छे- दकत्वाद्देवतात्वत्वं न शक्यतावच्छेदकामति वाच्यम् । आकृत्यधिकरणन्यायेन देव. तात्व एव तद्धितस्य शक्तेद्रव्ये लक्षणाझीकारात् । न च राजा राजसूयेन. स्वारा- ज्यकामो यजेत ' इत्यादी राजादिपदोत्तरप्रथमाया साधुत्वार्थत्वेन कर्तृत्वाद्यन्यतमार्थ- स्वाभावादव्यातिः। अभिहितकारकवाचिनी प्रथमेति मते प्रथमाया अप्याख्यातार्थकर्तृ- स्वाधर्षकत्वात्सदे नान्यतरवैयर्यमितिन्यायात्, प्रथमायाः साधुत्वार्थत्वमते श्रुति- स्वाभावेऽपि क्षतिविरहात् , “ राजा राजसूयेन यजेत' इत्यादी रानायकत्वस्य वाक्य- प्रमाणकत्वोपपत्तेः । न च राजपदोत्तरप्रथमाया निरर्थकत्वेऽपि राजाङ्गत्वं कर्तृत्वाद्यर्थ- काख्यातरूपश्रुतिप्रमाणकमिति शङ्क्यम् । आख्यातस्य कर्तृत्वादिशक्ततायाः कधि- करणे निरस्तत्वेन श्रुतित्वाभावात् । कर्तृप्रथमाख्यातयोर संग्राह्यत्वे श्रुतिलक्षणे कर्तृत्व स्वसाधारणान्यतमत्वनिवेशवैफल्यमिति तु न वाच्यम् । कतृतीयाया संग्राह्यत्वात् । न च तथा तस्यान्यलम्यत्वेन कर्तृत्वकर्मवादिषटकीभूतकृतिफलानिवृणिधर्माणामेव तत्तद्विभक्तिशक्यतावच्छेदकत्वाकर्तृत्ववादः शक्यतानवच्छेदकत्वादसंभव इति बाच्यम् । शक्यतावच्छेदकीभूततत्तद्धर्मवृत्त्यन्यतमत्वघटितलक्षणस्यैव विवक्षितत्वाकर्त. १ ( अ० १ पा० १ अ० ४ ) । २ ( अ०. २ पा० । अ० ४ ४ १२)। ३१ अ १ पा. १ अ. १)। ४ ( अ०३ पा० ४ अ० ४ )। , ·क । [श्रुतिनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। स्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वेन कर्तृत्ववादरेव शक्यतावच्छेदकत्वादुक्तलक्षणेऽप्यदोषाच्च । ननु : मन्त्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यादी मैत्रावरुणस्यैव भावनोद्देश्यस्य चतुर्थे स्थापित्वाद्दण्डस्यानीप्सितकर्मत्वेनैवान्वयावगतेरनीप्सितकर्मत्वार्थकदण्डपदोत्तरद्वितीया. या दण्डाङ्गत्वेऽप्रमागत्वेन श्रुतित्वाभावात्तत्रोक्तलक्षणातिव्याप्तिः । ईप्सितानीप्सितसा- धारणकर्मत्वत्वावच्छिन्न एव द्वितीयायाः शत्तेर्दण्डमिति द्वितीयायास्तदवच्छिन्नतात्पर्य कत्वाञ्चेति चेन्न । व्याप्यव्याप्यस्य सुतरां व्याप्यत्त्वमितिन्यायेन मैत्रावरुणस्य भाव्यत्वा. वगतो दण्डस्यापि कर्मत्वेनान्वये भावनाया एककर्मकत्वमङ्गापत्तेर्दण्डपदोत्तरद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणाङ्गीकारे कर्मत्वत्वावच्छिन्नतात्पर्यकत्वाभावात् । अत एव सर्वत्रानी- प्सितकर्मपदोत्तराद्वितीयायाः करणत्वे लक्षणा | सक्तूनित्यत्र विनियोगभङ्गसिद्धान्तोऽपि । अत एव द्वितीयायाः करणत्वपरत्वपर्यवसानम् । अनीप्सितकर्मत्वपरत्वपर्यवसाने इंष्टस्यापि भाव्यत्वेन वाक्यभेदापत्तेः । किं च द्वितीयाया अनीप्सितकर्मत्वपरत्वे सक्तूनां होमाङ्गत्वे किं प्रमाणम् । न तावच्छ्रुतिः । द्वितीयाया होमाङ्गताप्रयोजककरणत्वशक्तत्वाभावात् । नापि वाक्यम् । उक्तकरणत्वलक्षकत्वाभावात् । न हि शक्त्या कर्मत्वत्वेन लक्षणया वाऽनीप्सित. कर्मत्वत्वेनानीप्सितकर्मत्वोक्तिः सक्तूनां होमाङ्गत्वं गमयति । प्रमाणान्तरं तु होमाङ्गता. यामसंभावितमेव । न च सोमेन यजेत' इत्यत्र मत्वर्थलक्षणापक्षे सोमनिष्ठकरणत्वस्य शक्त्या लक्षणया वा विभक्त्यनुक्तत्वेन श्रुतिवाक्ययोः सोमनिष्ठयागाङ्गतायां प्रमाणत्वा- संभवेऽपि विशेषणविधिरूपकल्पितश्रुतेरेव प्रमाणत्वमुपेयते, एवमिहापीति वाच्यम् । यजि. पदसमभिव्याहाररूपतात्पर्यग्राहकबलेन सोमपदे सोमकरणके करणतासंबन्धेन सोमवति वा लक्षणाया यजिप दसमाभिव्याहृतसोमपदरूपवाक्यस्यैव सोमनिष्ठयागाङ्गत्वे प्रमाणत्वात् । विशेषणविधेस्तु सोमकर्तव्यताबोध एव व्यापारात् । अत एवाङ्गत्वघटकीभूतकर्तृत्वाद्यन्यतमा. वगतिः श्रुतवाक्यात् , विध्यन्वयावगतिस्तु विशेषणविधितः । विशेषणविधौ हि सोमकरणक- भावनायां विध्यन्वये स्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकत्वसंबन्धेन वि. धिविशिष्टत्वरूपविध्यन्वयित्वावगतिः। करणत्वांशे तु सोमस्वरूपांश इव विशेषणविधिरनुवाद एव । प्रकृते तु सक्तूनामनीप्सितकर्मत्वेनान्वये होमाङ्गताप्रयोजकसक्तुनिष्ठकरणतायाः श्रुत. वाक्यादनवगतेः । अत एव करणतावाचकपदघटितविशेषणविधिकल्पनायामपि मानाभावा. त्तस्यापि होमाङ्गत्वे प्रमाणत्वामावान्निष्प्रमाणकमेव सक्तूनां होमाङ्गत्वम् । श्रुतविधौ हि कतत्वाद्यन्यतमस्य यस्यावगतिस्तद्वा च कपदघटितविशेषणविधिः कल्प्यते । यथा ' सोमेन , १ (अ० ४ पा० २ अ० ६) । इत्यत्रोति शेषः । २ अदृष्टरूपस्येथः । १४७ ·११७० अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ श्रुतिनिरूपणम् ] यजेत ' इत्यत्र तृतीयान्सपदघटितः । अमावास्यायामपराह्ने पिण्डापतृयज्ञेन चरन्ति ' इत्यत्र ' पदे जुहोति । इत्यत्र च सप्तम्यन्तपघटितः, न तु सोमवाक्येऽधिकरणलावाच. कपदघटितः पदवाक्ये करणतावाचकपदटितः । तथा सत्तुवाक्ये सक्तनामनीप्सि तकर्मत्वावगतो तद्वाचकपदघटित एव विशेषणविधिः कल्प्येत न तु करणतावाचकपद- घटित इति न तत्प्रमाणकत्वमङ्गत्वस्य । अतो द्वितीयायाः करणत्वलक्षणया वाक्या. माणकहोमाङ्गत्व एव विनियोगभङ्गासिद्धान्तपर्यवसानमित्वगच्छामः । अतोऽनीप्सि. तकर्मवाचकपदोत्तद्वितीयायाः करणत्वपरत्वात्कर्मत्वत्वावच्छिन्नतात्पर्यकत्वामावेन न श्रुतिलक्षणातिप्रसङ्गः । आचान्तेन कर्म कर्तव्यम् । * ब्रीहीन्प्रोक्षति श्रीहिभिर्य- जेत 'विप्राय गां ददाति । ' उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति । यदाहवनीये जुहोति इत्यादीनि क्रमेण कर्तृत्वादिवाचकश्रुत्युदाहरणानि । ' गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इत्यादौ षष्ठीभुत्या गोदोहनस्य पश्चङ्गत्वमिति षष्ठ्याः श्रुतित्वव्यवहारस्तु गौण इति - . ध्येयम् । केचित्तु-अङ्गत्वप्रमाणान्तर्भूता श्रुतिस्त्रिविधा। विधात्री, अभिधात्री विनियोक्त्री चेति । विधात्री लिङादिश्रुतिः । अभिधात्री ब्रह्मादिश्रुतिः । विनियोक्त्री त्रिविधा । विभक्ति- रूपा, समानपदरूपा, समानाभिधानरूपा च । एतत्सकलसाधारणस्य निरपेक्षो रव:- श्रुतिरिति प्रवादस्य यच्छब्दज्ञानमन्यव्यवधानमनपेक्ष्य यदर्थज्ञानं जनयति सा तस्मि- नर्थे श्रुतिरित्यर्थः । न च विनियोजकमानप्रस्तावे विधाव्यभिधात्रीसाधारणलक्षणकथन तन्निर्देशश्चासंगताविति शङ्क्यम् । विधिविनियोज्योपस्थापनेन विधिसहकारित्वस्य तयोरपि तुल्यत्वात् । शेषशेषित्वाभिमतयोस्तत्तद्रूपेणानुपस्थितयोः संबन्धबोधो व्यव. धानमनपेक्ष्य यच्छन्दज्ञानेन जन्यते सा विनियोक्त्री । संबन्धश्चाङ्गत्वात्मना साधन- त्वत्वात्मना संबधत्त्वात्मना वा प्रतीयताम् । न तद्विशेषो लक्षणे लक्ष्यते । तेन दीक्षि- प्यमाणः ' इत्यादौ लटः, तृतीयाषष्ठीपदश्रुतीनां च संग्रह इत्याहुः । तदतीव मन्दम् । शक्तत्वरूपाभिधात्रीत्वस्योत्तश्रुतित्वव्यापकतया तदवच्छिन्नवि. भाजकोपाधित्वानुपपत्तेः । न च समानपदश्रुतर्यजेतेत्यादिरूपाया यागभावनयोः संवा न्धरूपार्थे श्रुतित्वेन तत्र च शक्तत्वरूपाभिधात्रीत्वाभावान्न तस्य श्रुतित्वव्यापकत्व- मिति वाच्यम् । तथाऽपि श्रुतिविभाजकोपाध्यन्तरसमानाधिकरणत्वेनाभिधात्रीत्वस्य तद्विमानकोपाधित्वासंभवात्समानपदश्रुत्या शेषशेषिणोः सबन्धरूपार्थज्ञाने जननीये स्वय टकपदार्थज्ञानस्यापेक्षणीयत्वेन त्वदुक्तश्रुतित्वस्य समानपदश्रुतावभावेनाभिधात्रीत्वस्यो- क्तव्यापकत्वस्यापि सुवचत्वात् । अत एव श्रुतिलक्षणस्य समानपदश्रुतावव्यास्तस्या १ 'पदे जुहोति ' इत्यस्मिन्वाक्य इत्यर्थः ।

·6 ज [लिङ्गनिरूपणमे] अङ्गत्वनिरूक्तिः लक्ष्यत्वकथनमप्यसंगतम् । न च पदार्थोपस्थित्यतिरिक्तव्यवधायकानपेक्षत्वमुक्तलक्षणघ- टकमिति नाव्याप्तिरिति वाच्यम् । ' उच्चैर्ऋचा क्रियते ' इत्यादी संसर्गमर्यादया भास- मानशेषशेषिसंबन्धके वाक्येऽतिव्यातेः । किं च सक्तनित्यत्र प्राथमिकद्वितीयाज्ञानेन करणत्वज्ञाने. जननीये शक्योपस्थितिलक्षणाज्ञानादिरूपव्यवधायकापेक्षणेऽपि करणत्वं शक्यसंबन्धेन द्वितीयावदिति ज्ञानेन करणत्वज्ञाने जननीये व्यवधायकान्तरानपेक्षणा द्वितीयायाः करणत्वे श्रुतित्वापत्तिः । अनपेक्षान्तवैयर्थ्याच्च । यच्छक्त्या पदार्थज्ञानं जनयति, यद्यत्र शक्तं तत्तत्र श्रुतिरित्यस्यैव सुवचत्वात् । अपि च श्रौताङ्गत्वव्यवहारविषयीभूतश्रुतित्वस्य विधाव्यमिधात्रीसाधारणे · संक्तन जुहोति । । धेनुर्दक्षिणा' इत्यादौ वाक्यीयाङ्गत्वबोधेऽपि विधिविनियोज्योपस्थापनेन विधिप्रातिपदिकरूपविधाव्यभिधाव्योः सहकारितयाऽङ्गत्वप्रमाणतावच्छेदकं श्रुतित्व विधिप्रातिपदिकादिव्यावृत्तमेव वाच्यम् । एवं विनियोक्त्रीलक्षणे समानाभिधानसमानपद. श्रुतिसंग्रहाय स्वघटकपदार्थोपस्थितिभिन्नत्वं व्यवधाने विशेषणमावश्यकम् । तथा च संसर्गमर्यादया भासमानशेष शेषिसंबन्धके । धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्येऽतिव्याप्तिः । सक्तून् जुहोति ' इत्यत्र करणत्वं द्वितीयालक्ष्यमिति द्वितीयाज्ञानेन व्यवधानमनपेक्ष्य करणत्वरूपसंबन्धबोधाद्वितीयादेपिनियोजकश्रुतित्वापत्तिश्चेति न किंचिदेतत् । अतः समानाभिधानसमानपदश्रुत्यादिषु श्रुतित्वव्यवहारस्य गौणत्वमङ्गीकृत्य कारकविभक्त्य. साधारणमस्मदुक्तलक्षणमेवोचितमित्यलं पल्लवितेन ॥ ( इति-श्रुतिनिरूपणम् । ) - showयाती Seationnivananpits ।। अथ लिङ्गः निरूप्यते ।। सामर्थ्य लिङ्गामिति प्राञ्चः । तदुक्तम् ---सामर्थं सर्वभावानां लिङ्गमित्यभिधीयते, इति । नव्यास्तु-अङ्गत्वघटकीभूतोद्देश्यताकृतिकारकत्वयोरन्यतरवाचकपदकल्पनानुकूला क्लसपदार्थनिष्ठयोग्यता लिङ्गम् । यथा ' स्त्रवेणावधति ' इत्यत्र द्रवद्रव्यमित्युद्देश्यता. वाचिपदकल्पनानुकूलनुवकरणकावदाननिष्ठयोग्यता लिङ्गम् । यथा वा ' अध्वर्यु वृणीते' इत्यादिसंस्कारविध्यन्यथानुपपत्त्या वृतेनाध्वगुणा यच्छक्नुयात्तत्कुर्यादिति संस्कार्यविनि. योगकल्पनास्थले करणत्ववाचितृतीयाघन्तपदकल्पनानुकूलक्लसंस्कारनिष्ठयोग्यता । । बर्हिदेवसदनं दामि' इत्यादिमन्त्रेष्वप्यनेन मन्त्रेण बहिवनं प्रकाशयेदित्यादिस्वप्रति- पामार्थवृत्युद्देश्यतास्ववृत्तिकरणतादिवाचकपदकल्पनानुकूल योग्यता लिङ्गम् । तच्च तत्त:

·नाझनाझवस्या . सहकारित्वेन लिङ्गस्येव तत्राभिधारणनिष्ठप्रयाजशेषाङ्गताया प्रमाणत्वात् । तत्राऽऽका- ११७२ अङ्गत्वनिरूक्तिः। [लिङ्गनिरूपणम् ] त्पदरूपश्रुतिकल्पनाद्वारा तत्तत्पदार्थ प्रति तत्तत्पदार्थस्याङ्गत्वे प्रमाणमित्याहुः । मृदादौ घटाउनुकूलाया यागादौ स्वर्गाद्यनुकूलायाश्च योग्यताया वारणायानुकूलान्तम् । तत्र कृतिकारकत्वपदं श्रुतिलक्षण इव कृत्यन्वितकर्तृत्वाद्यन्यतमपरम् । 'नुवेणा- वद्यति ' इत्यत्रोदेश्यतावाचकपदस्यैव कल्पनेन युवकरणकावदाननिष्ठयोग्यतायाः कर्तृत्वाद्यन्यतमवाचकपदकल्पनानुकूलत्वा भावाव्याठिरतः परोद्देश्यतानिवेशः । कृ. तिकारकत्वादिनिवेशे प्रयोजनं तु यत्र संस्कारविष्यन्यथानुपपत्या संस्कार्यस्य क्लप्तशेषिवाक्य एवं तृतीयाचन्तपदकल्प या विनियोगो न तूदेश्यविधेयवाचकपद- घटितसमस्तवाक्यकल्पनं यथा । यदि सोमं न विन्देत पूर्तीकानभिषुणुयात् ' इत्यादी पूतीकानामभिपवसंस्कार्यत्वान्यथानुपपत्त्या : सोमेन यजेत ' इत्युत्पत्तिवाक्य एव सोमाभावे पूतीकैरिति तृतीयाद्यन्तपदकल्पनम् । तत्र संस्कारनिष्ठयोग्यतायामुद्देश्यता. वाचकपदकल्पनानुकूलत्वामावेनाव्याप्तिवारणम् । विकृतिनिष्ठप्रकृतिसादृश्ये प्रकृतिसंब. न्धिमिरगर्विकृतिमुपकुर्यादित्युद्देश्यताकृतिकारकतान्यतरवाचकपदकल्पनानुकूलत्वादति- व्याप्तिवारणाय योग्यतेति । अत्र पूर्वोक्तन्यायेनोद्देश्यताकर्तृत्वाचन्यतमान्यतरत्वस्य गुरुत्वाकर्तृत्वकर्मत्वकरण. त्वसंप्रदानत्वापादानवाधिकरणत्वान्यतमवाचकपदकल्पनानुकूलयोग्यतेत्यत्रैव प्रकृतलक्ष. गतात्पर्यम् । अथ : सोमेन यजेत' इत्यादिविशिष्टविध्यन्यथानुपपत्तिप्रसूताविशेषण. विधिकल्पनानुकूलयोग्यतायामतिप्रसक्तिर्दुवारा । न हि सोमादौ लैङ्गिकमङ्गत्वं केनापि व्यवहियत इति चेन्न । यतः सोमाद्यङ्गत्वस्य लिङ्गप्रमाणकत्वेऽपि सोमादिपदे मत्वर्थ. लक्षणापक्षे. सोमे वाक्यीयमङ्गत्वम् । सोमकरणत्वस्य परम्परया भावनान्वयवादिनां नव्यान मते तु प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति ' इति न्यायेन वाक्थीयाङ्गत्वस्य श्रोता. अपत्येव वा व्यवहारी । यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इत्यादी बाणवाक्यस्यापि लिङ्गतः प्राबल्यावगमादिति । 'प्रयाज. शेषेण हाध्यमिधारयति' इत्यत्र हविरुद्देशेन प्रयाजशेषकरणकाभिघारणविधिमभ्युपे- त्याऽऽर्थिकविधिना प्रयाजशेषोद्देशेनाभिधारणरूपप्रतिपत्तिविधिमभ्युपगच्छतां नये, आर्थि- कविधिकल्पनानुकूलयोग्यतायामतिव्याधिस्तु तत्र लैङ्गिकाङ्गत्व इष्टापत्त्यैवानाशङ्कया । न च तत्र प्रयाजशेषीय प्रतिपत्त्याकाङ्क्ष येव प्रतिपत्तिविधेः कल्पनात्तस्य लिङ्गकल्प्यत्वा- मावेन लैङ्गिकाङ्गत्वाभावः । अभिधारणनिष्ठयोग्यतया विधिकल्पनायामाकाङ्क्षायाः क्षायाः प्रमाणत्वेऽङ्गत्वप्रमाणविभागव्याकोपात्पाके समर्थस्यापि देवदत्तस्य पाकाकाङ्क्षा. भावे पाके विनियोगादर्शनेनाऽऽकाङ्क्षां विना लिङ्गस्य क्वाप्यविनियोजकत्वात्सर्वनाऽऽ- काक्षाया एवाङ्गत्वपमाणत्वापत्तौ लिङ्गप्रामाण्यानापत्तेश्च । .

·.. [विज्ञनिरूपणम् । अङ्गत्वनिरूक्तिः। अश्व श्रुनविधिना प्रयाजशेषकरणकाभिधारणस्य हविरुद्देशेन विधावभिधारणे प्रया जरेपश्य विनियुत्वेन प्रतिपत्याकाङ्क्षाया अमावादार्थिकविधिकल्पनानुपपत्तिः । न व यथा उत्तरार्धात्स्विष्टकृते समवद्यति' इत्यत्रोत्तरार्धस्यापादानतया गुणत्वेन विनि- युक्त माध्याधिकाविधिकल्पनया प्रतिपाद्यत्वं तथेहापीति वाच्यम् । तत्र त्यागांशं प्रति विनियुक्त नान्युत्तरार्थस्य प्रक्षेपांशीयप्रयोजनाकाङ्क्षयाऽर्थिकविधिकल्पनया प्रक्षेपांशं प्रतिलिपानात्वोपपत्तावपि प्रकृतेऽशभेदाभावेन तदनुपपत्तेः । एतेन मनावरुणाय दण्डं प्रयच्छति' इत्यत्र दण्डकरणकदानस्य मैत्रावरुणोद्देशेन विधिरिति सिद्धान्त दीक्षितदण्डस्य दीक्षाभिव्यञ्जकालम्बनोपयुक्तस्य दानेऽपि विनियो- गाव यार ठूनविण्डान्तरणयोभकशक्तिकल्पनागौरवपरिहारायाऽऽर्थिकदानप्रतिपत्तिक- ल्पनया दण्डस्य दानप्रतिपाद्यत्वम् । प्रतिपत्तेश्च कार्यसकोचकत्वस्य कृष्णविषाणास्थले क्लप्तत्याकाईसंकोचेन दीक्षितदण्डविषयत्वसिद्धिरिति नव्यैरुक्तम् । तथेहाभिधारणे बिनियुलम श्रुतविषर्धारणाक्षेपशक्तिकल्पनागौरवपरिहारायोत्थाप्यप्रतिपत्त्याकालया. ऽऽथिकातिपत्तिविधि कल्पयित्वा प्रतिपाद्यत्वमस्तु, 'दोषो नानुमिते घसौ' इति न्यायनाभिक प्रतिपत्तिविधौ धारणप्रयोजकत्वशक्तिकल्पनस्यादोषत्वादिति निर- स्तम् । तत्र समर्पणमात्रेणैव मैत्रावरुणोपकारसिद्धेस्त्यागांशेन दण्डप्रतिपत्त्यर्थताया नव्यैरेवोक्तस्वात्मकृते तद्रीतेरसंभवात् । किं च ज्याजशेषविशिष्टाभिधारणविधौ विशेषणविधेरावश्यकत्वात्तस्यैव धारणाक्षे. पशचिकल्पनोपपत्तौ न श्रुतविधौ तत्कल्पनप्रयुक्तगौरवावकाशः । मैत्रावरुणायेत्यत्र तु न विशेषणविधिकल्पनं लघीय इति वैषम्यम् । तैत्तिरीयशाखायां । यद्दीक्षितदण्ड प्रयच्छति' इति प्रतिपत्तिविधेः श्रुतत्वेन तत्र तदकल्पनाच्चेति चेन्न । श्रुतविधौ प्रया जशेषकरणत्वस्य भावनायामन्वयेऽपि यागार्थताबोधस्योत्तरकालीनविशेषणविध्यधीनत्वा- ततः पूर्व प्रथाजशेषीयप्रतिपत्त्याकाङ्क्षया अनिवृत्तेपिशेषणविधेरिव प्रतिपत्तिविधेरपि प्रतिपत्याकाजासहकृतलिङ्गरूप सामग्रीसत्वेन कल्पनोपपत्तेः । न चैवं विशेषणविधे. रपि कल्प्यत्वाविशेषेण विनिममनाविरहाद्धारणालेपशक्तिकल्पनापत्तेते हृदयाघ- भिवारणार्थ वाजपेये प्राजापत्यवपाभिधारणार्थ च शेषस्य धारणीयत्वापत्तिः । तथा चे प्रतिपत्तेरेव धारणप्रयोजकत्वोपगमेन संनिहितहविःषु च शेषसमापनोक्तिश्चतुर्थोक्ता विरुध्येतेति वाच्यम् । कालान्तरीयहविरभिधारणार्थ पात्रान्तरोत्पादनगौरवस्यैव विनि- गमकत्वेन प्रतिपत्तिविधेरेव धारणाक्षेपशक्तिकल्पनेनाविरोध इत्याशयेन नव्यमतभव्य तासंभवात् । TRENA १ (अ०.४ पा० १ अ० १४ ) इत्यत्रेति शेषः ·। । . ११७४ अङ्गत्वनि रुक्तिः। [लिङ्गनिरूपणम् ] इदं च लिङ्ग द्विविधम् । सामान्य संबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षं तदनपेक्षं चेति । स्वप्रमेयो- द्देश्यतावच्छेदकव्यापकधर्मावच्छिन्ननिरूपितस्वप्रमेयाङ्गतान्निष्ठसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वं सामान्य संबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वम् । अस्ति चेदं 'बर्हिदेवसदनं दामि' इत्यादिमन्त्र- लिङ्गे । अत्र मन्त्रलिङ्ग कल्प्यश्रुतौ न लवनत्वेन लवनस्योद्देश्यता । विनाऽपि मन्त्रं प्रकारान्तरेण स्मृत्वा लवनसंभवेनाऽऽनर्थक्यात् । अपि त्वपूर्वीयलवनत्वेन । न च तेन रूपेण मन्त्राबोधः संभवति । तस्य लवनस्वमात्रेण बोधकत्वात् । न चापूर्वीयलवनत्वेन बोधं विनाऽनेन मन्त्रेणापूर्वीथलवनं प्रकाशयेदिति निरुक्तोद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्नवाच. कपदघटितश्रुतिकल्पनं समवति । अतोऽपूर्वीयलवनत्वेन बोधार्थ प्रकरणादिरूपप्रमाणा- न्तरमपेक्षणीयम् । तत्र दर्शपूर्णमासप्रकरणेऽस्य मन्त्रस्य पाठादर्शपूर्णमाससंबन्धि किंचिदनेन प्रकाशयेदित्यवगते किं तदित्यपेक्षायां लवनमिति मन्त्रीलिङ्गतोऽवगम्यते । अतो मन्त्र. लिङ्गप्रमेथदर्शपूर्णमासापूर्वसंबन्धिलवनत्वव्यापकदर्शपूर्णमासापूर्वसंबन्धित्वावच्छिन्ननिरू- पितमन्त्रनिष्ठसंबन्धबोधकप्रमाणसापेक्षत्वादस्य लिङ्गस्य सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाण. मापेक्षत्वम् । एवं पूषानुमन्त्रणमन्त्रे यागानुमन्त्रणमिति समाख्यया यागसामान्यापूर्व संबन्धि किंचिदनेन मन्त्रेण प्रकाशयेदित्यवगते किं तदित्यपेक्षायां पूषेति मन्त्रालङ्गाद- वगम्यने । अतो लिङ्गप्रमेयपूनिछविजातीययागापूर्वसाधनत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकन्याप. कयागसामान्यापूर्वसाधनत्वावच्छिन्ननिरूपितमन्त्रानिष्ठसंबन्धबोधकसमाख्या सापेक्षत्वालि. अस्य निरुक्तप्रमाणसापेक्षत्वम् । यत्र तूदेश्यस्वरूप आनर्थक्यामावेनापूर्वसाधनत्वादि- बोधार्थ न प्रकरणाद्यपेक्षा । यथा, अर्थज्ञानस्य सामर्थ्यात्कर्मानुष्ठानाङ्गत्वे । तत्र लिङ्गस्य सामान्यसंबन्धबोधकप्रमाणानपक्षत्वम् । लिङ्गस्य चाशब्दत्वेनाविधायकत्वाद्विहितत्वघटितनिरुक्ताङ्गत्वे साक्षात्प्रमाणत्वासं- भवेन विधायकश्रुतिकल्पनान्तरितप्रामाण्यस्यानन्तरितप्रामाण्यश्रुतितो दौर्बल्यम् । अत । कदाचन स्तरीरास' इतन्द्रिप्रकाशिकाया ऋचो यावलिङ्गादिन्द्रोपस्थानार्थत्वं कल्प्यते तावत् 'ऐन्द्रया गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इति श्रुत्या गार्हपत्योपस्थानार्थत्वमैन्यधि. करणे निरूपितम् । न चोपक्रमस्थतद्धितश्रुत्येन्द्राङ्गत्वावगमान्न गार्हपत्योपस्थानाङ्गत्व- मिति वाच्यम् । लाघवात्त्यज्यमानद्रव्योद्देश्यत्वसमनियताखण्डोपाधिरूपदेवतात्वशक्तस्य तद्धितस्य प्राधान्येन प्रतिपाद्यत्वरूप सखण्डोपाधिरूपदेवतात्वे लक्षणाङ्गीकारेण प्रकृते त. द्वितस्य श्रुतित्वाभावादिन्द्रोद्देशेन विधावेकप्रसरताभङ्गापत्तेश्च । चयनप्रकरणपठितेनेन्द्येति बचनेन चयनानुपयोगीन्द्रप्रकाशकत्वेन विधानानुपपत्तेश्च । गाईपत्यस्य तु साधनत्वेन चयनासंबन्धित्वेऽपि च यनसंस्कार्यत्वोपपत्तिः । अतश्च शक्त्योपस्थितेन्द्रप्रकाशकत्वमा. एव १ (१०३ पा० २ अ०२)।

·। [वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। दायैन्येति संज्ञामुपपाद्य गौणसामर्थ्यसहकृततृयीयाश्रुत्या गार्हपत्यप्रकाशकत्वमे वास्या ऋच इति ध्येयम् । मुख्यसामर्थ्यरूपलिङ्गविरोधिगौणसामर्थ्यस्य श्रुतिसहाय- त्वेऽपि न स्वतो विनियोजकत्वम् । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणपठितस्य — बहिर्दे- वसदनं दामि' इति मन्त्रस्य शक्त्या बहिवनाङ्गत्वं न तु शक्त्या बहिवनाङ्गत्वं न तु गोण्योलपराजिलवना- त्वमित्युक्तं तृतीये ॥ ( इति-लिङ्गनिरूपणम् !) PORANWANIMpmensesses Erowapseenawata Ria ॥ अथ वाक्यं निरूप्यते ॥ क पदसमभिव्याहारो वाक्यम् । यथा 'धेनुर्दक्षिणा उच्चैर्ऋचा क्रियते । इत्यादौ । ऐन्या - गार्हपत्यमुपतिष्ठते' इत्यादिश्रुतिस्थले पदसमभिन्याहाररूपवाक्यसत्त्वेऽपि प्राधान्येन व्यपदेशा भवन्ति । इति न्यायेन श्रौताङ्गत्वस्यैव व्यवहारो न तु वाक्यी. याङ्गत्वस्येति प्राञ्चः । नव्यास्तु, अङ्गत्वघटकाभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतर- पदार्थकल्पनानुकूलः श्रुतपदसंनिधिः । कल्पनाशब्देन च सांसर्गिकविषयताशालिशाब्द- बोधलक्षणाजन्यशाब्दबोधान्यतरद्विवक्षितम् । अतः संसर्गविधया भासमानकरणता- कस्य ' धेनुर्दक्षिणा' 4 उच्चैर्ऋचा क्रियते । इत्यादेः, लक्षणया भासमानकर्मत्वस्य ' प्रयाजशेषेण हवींप्यभिघारयति । ' सक्तून् जुहोति' इत्यादेश्च संग्रहः । श्रुतिघटित- पदसंनिधेरङ्गत्वघटकाभूतपरोद्देश्यताकृतिकारकत्वान्यतरनिरूपितसांसर्गिकविषयताशालि.. शाब्दबोधलक्षणाजन्यशाब्दबोधान्यतररूपनिरुक्तकल्पनानुकूलत्वाभावान्नातिव्याप्तिरित्या- हुः । पूर्ववदङ्गत्वैकदेशबोधप्रयोजकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वसूचनायाङ्गत्वघटकीभूतेति, न त्वङ्गत्वघटकत्वस्य लक्षणे निवेशः । प्रयोजनाभावात् । परोद्देश्यताकृतिकारकत्वपदेन च कर्तृत्वकर्मत्वकरणत्वसंप्रदानत्वापादान त्वाधिकरणत्वान्यतमं विवक्षितम् । संसर्गमर्या- दया भासमानकरणताके लिङ्गकल्पितवाक्येऽतिव्याक्षिवारणाय श्रुतेति । कर्तृत्वाद्यन्यतः तमशक्तिज्ञानाजन्यकर्तृत्वायन्यतमशाब्दबोधप्रयोजकपदसममिव्याहारी वाक्यमिति तु ज्यायः । नौलो घट इत्यादिसमभिव्याहारवारणाय प्रयोजकान्तम् । श्रुतिस्थलीयपदसमाभि- व्याहारवारणायाजन्यान्तं शाब्दबोधविशेषणम् । · धेनुर्दक्षिणा' इत्यादिपदसममिव्या- हारप्रयोज्यशाब्दबोधस्य धेन्वादिशक्तिज्ञानजन्यत्वात्प्रथमतः कर्तृत्वाद्यन्यतमेति । नीलो घट इत्यादिपदसमभिव्याहारवारणाय द्वितीयं कर्तृत्वाद्यन्यतमेति । निरुक्तशाब्दबोध- १ ( अ० ३ पा० २ अ० १)।

·" अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् । प्रयोजकत्वं निशक्तशाब्दबोधानुकूलाकाङ्क्षायोग्यतादिमत्त्वम् । तेन करणत्वादायगृही- ततृतीयादिशक्तिकस्य विपरीतव्युत्पन्नस्य 'ब्रीहिभिर्यजेत । इत्यानिश्रुतिस्थलीयप- इसमभिव्याहाराकर्तृत्वाद्यन्यतमसंसर्गकवीह्यादिप्रकारकयागादिविशेष्यकशाब्दयोथेऽपि नातिन्याप्तिरिति ध्येयम् । नन्वेषम् । औदुम्बरो यूषो भवति' इत्यादौ वाक्योदाहरणत्वापत्ताबौदुम्बर ताया वाक्यीययूपाङ्गत्वमुपेक्ष्य ‘पशूनाप्नोति ' इति द्वितीयादिश्रुतिप्रमाणपश्चात्वत्यैयो- चितत्वादादुम्बराधिकरणसाधितयूपाङ्गत्वविरोधः । अत एव संनिश्यानुग्रहादा न वाक्यीययूपाङ्गत्वाङ्गीकार इति चेन्न | यूपकर्तृकभवनाक्षिप्तायां भावनायां योतरस्य कर्म- त्वेनान्वेतुमयोग्यत्वात्, आश्रयालाभेन च श्रौतपश्वङ्गत्वायोगात्तन वाक्यीययूपाइत्वस्वी- कारात् । न च । सोमापौष्णं तमालभेत पशुकामः इति प्रकृतस्य त्रिवर्षपशुसाध्यस्य यागस्यौदुम्बराश्रयत्वं संभवति । न च स्वसाधनद्रव्यपरिच्छेदद्वारका- श्रयत्वासंभवेऽपि, अतिदेशप्राप्तपशुनियोजनायूपपरिच्छेदवारकाश्रयत्वलंभषः । धूप- स्येव जुह्वादीनामतिदेशप्राप्तत्वेन तत्परिच्छेदस्यापि द्वारतापत्तौ यूपानुवादानुपपत्तेः । अत एवाऽऽतिदेशिकपशुनियोजनं यूपद्वाराऽऽश्रय इत्यपि न । अथ ' यद्यपि चतुरवत्ती यजमानः पञ्चावतैव वपा कार्या' इत्यत्रावदानानुवादेन पञ्चत्वविधिमङ्गीकृत्य हृदयाघवदानेऽपि पञ्चत्वसिद्धिः सिद्धान्तिता देशले । वपापद- मवयुत्यानुवाद उपलक्षणं वा सत्सर्वानुवादः । तथाऽत्रापि यूपपदमवयुत्यानुवाद उप- लक्षणं वा स्यादिति चेन्न । तत्र हि हृदयादिषु पञ्चावदानाभावे चतुरबदानवट व्य वदानस्यातिदेशादेव प्राः ' एकादश पशोरवदानानि तानि द्विरिवचति' इत्यस्य वैयर्थ्यापत्त्याऽवदानस्य निरुक्तानुवादत्वस्वीकारः । तदा हि, अवदानमानदेशेन पञ्चक त्वविधौ हृदयायवदानेष्वपि पञ्चत्वप्राप्तेह विषयवदानप्राप्ती द्वयवदानविधिस्तच्या इतक- त्वेन सार्थकः । न च हृदयादिष्वपि जामदग्न्यादीनां पञ्चावदानस्यातिदेशादेव प्रा. स्तेषां हविषयवदानप्राप्ती व्यवदानविधिः सार्थक इति नव्योक्तं युक्तमिति वाच्यम् । तथाऽपि विधेः पाक्षिकफलत्वमुपेक्ष्य वपापदत्यैकस्यैव पाक्षिकानुवादत्वौचित्यात् । प्रकृते. तु न कस्यापि वैयर्थ्यादिकमिति किमिति यूपपदस्य पाक्षिकानुवादत्वानीकारः । इदं च प्राचीनाभ्युपेतवाक्यार्थानुसारेणोक्तम् । वस्तुतस्तु, अवदानोद्देशेन पञ्चत्व- विधौ हृदयादिवाक्यहृदयाघेकादशेतराङ्गेध्ववदानस्य परिसंख्यातत्वाद्वपागामवमानस्य- वाभावे पञ्चत्वप्रसक्त्यभावापानुवादानुपपत्तेरेकप्रसरतामङ्गापत्तेश्च नायं वाक्यार्थः समञ्जसः । किं तु पञ्चत्वविशिष्टावदानान्तरस्यातिदेशतः पूर्वप्रवृत्त्या पञ्चत्वविशिधप्रा- । १ ( अ० १ पा० २ अ० ३)। २ ( अ० १० पा० ७ अ० १८ ) इत्यत्रेति शेषः ।

·-- [ वाक्यनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। ११७७ कृतावदानस्य वा वपोद्देशेन विधिस्तस्यैवोपस्थितत्वात् । हृदयादिवाक्ये हृदयाद्युद्देशेन विधिरिति हृदयादिषु तदङ्गपञ्चत्वप्राप्तिरिति नव्यमताश्रयणे न वापदस्यावयुत्यानुवाद- स्वादिप्रसक्तिः । परं तु नव्यमतेऽवदानविधिसमकालप्रवृत्तानां हृदयाद्यवदानविधीनां तदु. त्तरप्रवृत्तौ द्वयवदानविधिपाक्षिकफलकत्वापत्यतिरिक्तप्रबलप्रमाणं न पश्यामः । किं च पञ्चत्वविशिष्टावदानान्तरस्य वपोद्देशेन विधाववदानोदेशेन पञ्चत्वविशेषण विधिकल्पनायामवदानस्वरूप आनर्थक्यप्राप्ती वपाभ्यासापूर्वसाधनत्वलक्षणाया आवश्य- कत्वाद्धृदयाद्यवदानेषु कथं पञ्चत्वप्राप्तिः । न ह्यभ्यासविशेषधर्मस्थाभ्यासान्तरे प्राधिः संभवति । उपदेशस्याभ्याप्तविशेषविषयत्वात् , अतिदेशस्याभ्यासयोः प्रकृतिविकारभा- वाभावेनासंभवात् । पञ्चत्वविशिष्टप्राकृतावदानस्यैव वपोद्देशेन विधौ तु प्रकृतविधेरेव वपाभ्यासापूर्वसाधनीभूतावदाने पञ्चत्वविधौ तात्पर्यान्नावदानान्तरे पञ्चत्वविधिः संभव. तीति तदधिकरणसिद्धान्तश्चिन्त्य एवेति न वापददृष्टान्तेन यूपपदस्यावयुत्यानुवादत्वा- दीति । अतश्चाऽऽश्रयालामान्न पशूद्देशेनौदुम्बरत्वविधिः संभवतीति वाक्याघूपाङ्गत्वमे चौदुम्बरतायाः । न च प्रकारान्तरेणाऽऽश्रयालामेऽपि प्रकृतवाक्य एवौदुम्बरत्वकरण- कपशुकर्मकयूपाश्रयकभावनाविधानाधूपात्मकौदुम्बरत्वाश्रयलाभः । आश्रयत्वस्य साध्या स्वातिरिक्तस्य दुर्वचत्वेन भावनाया अनेककर्मकत्वाद्वाक्यभेदापत्तेः । यत्तु राणके । अतिदेशप्राप्तस्य पशुनियोजनस्य यूपद्वाराऽऽश्रयत्वमाशय प्रकृतो हि प्रत्यक्षोपदिष्टस्य होमप्रणयनादेः पश्चात्साधनापेक्षायां पयश्चमसादिवत्फलार्थस्यापि गोदोहनादेराश्रयीभूतसाध्यापेक्षादर्शनादुमयाकाङ्क्षावशात्साधनत्वमवसीयते । न चैता वताऽङ्गत्वप्रसङ्गः । तादर्थेन विधानाभावात् । अत एव गुणकामप्रयोगे प्रासङ्गिकोप. कारिणा गोदोहनादिना कार्यसिद्धौ चमसादेरनङ्गत्वेन तदभावे वैगुण्या [वः । विकृती त्वखण्डकरणोपकारमुखेन क्लप्तोपकारप्राकृतखादिरत्वादिविशिष्टस्यैव पशुनियो। जनस्यातिदेशासाधनानाकाङ्क्षस्य परार्थविहितसाधनान्तरग्राहकत्वं न युक्तम् । अन्य, तराकासाहेतुकस्य संबन्धस्येतराकासोद्भावनपूर्वकत्वाद्विधिमन्तरेण चाऽऽकाङ्क्षानु- स्थापनात् । इति परिहतम् । तचिन्त्यम् । प्रणयनस्य श्रुत्यवगताङ्गताकचमसेन निराकाङ्क्षतया गोदोहनाश्रयत्वस्योभयाकाङ्क्षालभ्यत्वासमवादोदोहनादेः फलसाधन- ताबोधनसमकालमेव हि प्रणयने चमससाध्यत्वबोधः, तदैव प्रणयनस्य नराकाङ्क्षय मोदोहने फलसाधनत्वान्यथानुपपत्तिमूलकाकाङ्क्षाबललभ्यः, प्रणयने गोदोहनसाध्यत्व बोधस्तु तदुत्तरकालीन इति सर्वतो बलवती ह्यन्यथानुपपत्तिरिति न्यायेन गोदोहनीय १ राणकापरनामधेयन्यायसुधायामौदुम्बराधिकरणे (अ० । पा० २ अ० २ स० २२) इत्यत्र भहसोमेश्वरोक्तमनुवदति-यत्त राणक इत्यादिना ।

·, ११७८ अगत्वनिरुक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् । फलसाधनत्वान्यथानुपपत्त्या निराकाङ्क्षस्यापि प्रणयनस्याऽऽकाङ्क्षामुत्थाप्य गोदोहना. श्रयत्वाङ्गीकारः । काम्यं नित्यस्य बाधकामिति न्यायेन काम्यप्रयोगे चमसस्यानङ्गत्वम् । इत्थमेव चोत्पत्तिशिष्टसोमेन निराकाङ्क्षस्यापि ज्योतिष्टोमस्य फलोदेशेन विधीयमानोब गिद्गुणाश्रयत्वमुद्भिदैधिकरणे पूर्वपक्षायुक्तं संगच्छते । अत एव प्रबलप्रमाणावगतसाध- नान्तरावरुद्धक्रियायाः फलार्थगुणाश्रयत्वं स्थानप्रमाणकमेव । दुध्याद्याश्रयत्वस्य प्राकर- णिकत्वव्यवहारस्तु संनिधिपाठनिबन्धनः । अतः प्राकृतखादिरत्वावरुद्धेऽपि यूपे, औदुम्बरतानिवेशसंभवादाश्रयत्वं संभवत्येवेत्यस्मदुक्तरीत्यैवाऽऽश्रयत्वखण्डनमित्यलम- नया प्रासङ्गिकचिन्तया । न च । धेनुर्दक्षिणा' : उच्चैर्ऋचा क्रियते । । सह श्रपयति ' इत्यादिषु यथाक्रम दक्षिणोद्देशेनाभेदसंबन्धेन धेनोः, ऋग्वेदविहितकोदेशेन मन्त्रघटितपरम्परासंबन्धे- नोच्चैष्ट्रस्य, श्रपणोद्देशेन स्वरूपसंबन्धेन साहित्यस्य च विधेयत्वात्कर्तृत्वाद्यन्यत द्यन्यतमत्वस्य शाब्दबोधाविषयत्वेनाव्याप्तिरिति वाच्यम् । वस्तुतो धेन्वादीनां करणत्वेन भावनान्व- यस्यैव तत्तदुदाहरणे विवक्षितत्वात् । तथा हि । ' धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्र तावत्सुबन्तयोः परस्परान्वयाभावात् । न हि क्रियारहितं वाक्यमस्तिं ' इति न्यायेन क्रियापदाध्या- हार आवश्यकः । तत्र च भावनाया " मान्यापेक्षायां दक्षिणा पदस्य दक्षिणाकार्यपरतया भाव्यसमर्पकत्वम् । करणाकाङ्क्षायां च करणतासंसर्गेण धेनुपदार्थस्य धेनुपदोत्तरप्रथ- माया वा करणत्वलक्षणया धेनुकरणत्वस्य भावनायामन्वयः । धेनुइक्षिणयोरभेदबोधस्तु पाठिकः । धेनुत्वैकत्वयोर्विधाने वाक्यभेदस्तु विशिष्टकारकविधानादनाशङ्कयः । एवम् । उच्चैत्रचा क्रियते' इत्यत्र वेदोपक्रमानुरोधादातुना, ऋग्वेदविहितकर्म- लक्षणात्तस्य च प्राप्ठत्वेन भावनायामुद्देश्यत्वेनान्वये जाते करणाकाङ्क्षायामुचैट्स्य मन्त्रघटितपरम्परासंबन्धावच्छिन्नकरणतासंसर्गेण भावनान्वयः । न तु मन्त्रघटितपरम्प- रासंबन्धमात्रेण तथात्वे भावनायाः करणाकाङ्क्षोपशान्त्य भावात् । एवं ''सह श्रपयति । इत्यत्रापि प्रामाणान्तरप्राप्तश्रपणोद्देश्यकभावनायां साहित्यस्य कर्तृत्वाद्यन्य- तमसंसर्गेणैवान्वयः । तथा हि। दर्शपूर्णमासयोः “यस्य हविनिरुवं पुरस्ताच्चन्द्रम, अभ्युदियात्स त्रेधा तण्डुलान्विभजेत् । ये मध्यमाः स्युस्तानग्नये दाने पुरोडाशमष्टाक. पालं निपेत् । ये स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाने दुधश्चरुम् । येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिविष्टाय ' शृते चरम् । इति श्रुतम् । तत्रामावास्याकर्मणश्चन्द्राभ्युदयावच्छिन्न, दिनप्रारम्भे निमित्ते त्रेधा तण्डुलानिति वाक्येनापनीतपूर्वदेवतासंबन्धकानां प्रकृतहवि. पामेव देवतान्तरसंबन्धबोधनार्थानि त्रीण्युत्तरवाक्यानि न तु कर्मान्तरविधायकानि । १ (अ० १ पा० ४ अ० १)। ।

·. , दव्यो- (वाक्यनिरूपणम् ] अन्त्यनिरुक्तिः। ११७९ अपरित्यक्तपूर्वकर्मसंबन्धककृतहविषामेव देवतान्तरसंबन्धात् । अत एव पूर्वहवि. देवतान्तरसंबन्धस्य निरूपकीभूतयागापेक्षायाम् ' ऐन्द्रवायवं गृह्णाति' इत्यत्रेव पूर्वप्रकृत. यागा एव निरूपकाः । अत आग्नेयस्य मध्यमादिभेदेन वारत्रयमावृत्तिः । दधियाग. पयोयागयोः स्थविष्ठाणिष्टसाध्ययागाभ्यां साभ्यासाभ्यां सह तन्त्रेणानुष्ठानमिति सिद्धान्तितं षष्ठे । तत्र च मध्यमाद्युद्देशेन दातृत्वादिगुणविशिष्टदेवताविधिः । समानाधिकरणपदस्थले परस्परान्वयस्य क्लप्तत्वात् । अतो न विधेयानेकत्वनिमित्तको वाक्यभेदः । उत्तरवाक्ययोः द्रव्यद्वयोद्देश्यत्वप्रयुक्तवाक्यभेदस्तु स्वीक्रियते । अभ्यु. दितेष्टिप्रकरणस्थ · सह श्रपयति ' इति वाक्येन संप्रतिपन्नदेवताकहविषः सहश्रपण. विधानाच्चरुत्वाधिकरणत्वे आर्थिक अनुद्यते । अतो द्रव्यदेवताविशिष्टभावनान्तरविधि- पक्षे गौरवापत्तव्योद्देशेन देवतान्तरविधिपक्ष एव श्रेयानिति प्राश्चः । कव्यास्तु-समानाधिकरणपदस्थले परस्परान्वयस्वीकारे । पञ्चदशान्याज्यानि । इत्यत्रापि स्तोत्रोद्देशेन पञ्चदशत्वसंख्याविशिष्टाज्यविधानापत्तः, उत्तरवाक्ययोः स्थवि- छादिप्रकृतिकस्य पुरोडाशेन समं सहश्रपणापत्त्या चरुत्वविधेरप्यावश्यकत्वात् , द्देशेन देवतान्तरविधिपक्षे विधेयानेकत्वनिमित्तकवाक्यभेदापत्तेः, द्रव्यदेवतातद्गुणचरु त्वादिविशिष्टभावनान्तराविधिपक्ष एव श्रेयानित्याहुः । तत्र च श्रपणविधिं विनैव श्रप. णस्य प्राप्तत्वात् , ' सह अपयति' इत्यनेन संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणोद्देशेन साहित्य विधीयते । तच्चैककालावच्छेदेनैकपात्राधिकरणकत्वम् । निरुक्तैकपात्राधिकरणतासंबन्धे नाऽऽधारतानिरूपकाधेयतासंबन्धेन भावनान्वयीति कर्तृत्वाद्यन्यतमस्य शाब्दबोधविषय. त्वान्नोक्तातिप्रसङ्गः । यद्वैकपत्रवृत्त्येककालावच्छिन्नाधिकरणत्वसंबन्धेन भावनान्वयीति नोक्तदोषः । न च श्रपणानुकूलकृतिरूपभावानाया आत्मवृत्तित्वान्निरुक्तसंबन्धैर्निरुक्तसा. हित्यविशिष्टत्वासमवः । 'यजेत स्वर्गकामः' इत्यत्र स्वर्गनिरूपितकरणतासंबन्धेन भाव. नायां यागविशिष्टत्ववच्छूपणानुयोगिकनिरुक्ततत्तत्संबन्धेन निरुक्तसाहित्यविशिष्टत्वस्यापि प्रकृतभावनायां संभवात् । यदि तु तत्र करणतानिरूपकोद्देश्यकत्वमेव संबन्धः । तर्हि प्रकृतेऽपि निरुक्ततत्तत्संबन्धानुयोगिश्रपणोद्देश्यकत्वमेव संबन्ध इति न क्वाप्यनुपपत्तिः । १ अथ श्रपणोद्देशेन साहित्यविधौ दध्नः, पयसः श्रपणाभावात्तत्र कथं साहित्य- प्रतीतिः । अत एवायं साहित्यविशिष्टश्रपणविधिः । तत्राऽऽग्नेयद्रव्ये श्रपणप्राप्तावपि दधिपयसोस्तत्प्राप्तिरेव विशेषणांशे विधेः फलमिति प्राचीनरुक्तम् । भवन्मते तु श्रपणांशे विध्यनङ्गीकाराद्दधिपयप्तोः श्रपणं न स्यात् , नितरां च तदुद्देशेन विधीयमानं साहि. त्यमिति चेत् । सत्यम् । दधिपयसोर्न प्रमाणान्तरेण श्रपणप्राप्तिः । तथाऽपि श्रपणे- । १ ( अ. ६ पा० ५ अ० १) इत्यत्रति शेषः । २ संप्रतिषनदेवताकतिएकदेवताकेत्यर्थः ।

·मध्यमसाध्ययागी- ११८० अङ्गत्वनिरूक्तिः। [ वाक्यनिरूपणम् ] देशेन साहित्यविधौ केनचित्साहित्यावश्यकत्वेऽनुपस्थितयत्किंचिद्व्यस्य साहित्य- निरूपकत्वकल्पने गौरवाल्लाघवेन प्रदानसाहित्यनिरूपकत्वेन क्लप्तयोर्दधिपयसोरेव तन्नि- रूपकत्वं कल्प्यते । तथा च प्रहरणे शाखासाहित्यवशेन शाखाप्रहरणवदाग्नेयद्रव्या श्रपणे दधिपयःसाहित्यवशेन दधिपयसोरपि श्रपणविधिः । एवं च तृतीयविधिप्रकाराश्र- यणेन प्राप्त्युपपत्तौ प्राचां पञ्चमविधिप्रकाराश्रयणमपि, अप्रामाण्यं प्रकटयति । न च संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणस्यैवोद्देश्यतायां प्रमाणाभावात् , श्रपणमात्रस्योद्देश्यत्वे मध्य. मसाध्ययागाभ्यासीयश्रपणेऽपि केनचित्साहित्यापत्तिरिति वाच्यम् । लाघवानुरोधेन प्रदानसाहित्यनिरूपकनिरूपितसाहित्यस्यैवात्र विधेयत्वेन पुनराधेयन्यायेन विधेयसाम- •नुरोधेनोद्देश्यसकोचात्संप्रतिपन्नदेवताकहविःश्रपणस्यैवोद्देश्यत्वे यश्रपणे साहित्याप्रसक्तेरिति ध्येयम् । केचित्तु-समभिव्याहारो वाक्यमिति प्राचीनप्रवादस्य साध्यत्वादिवाचकद्वितीयाद्यभावे सति वस्तुतः शेषशेषिणोः सहोच्चारणं वाक्यमित्यर्थः । स्वप्रकृत्यर्थनिष्ठशेषित्वबोधिकाना विभक्तीनां शेषिपदोत्तरत्वेन, स्वप्रकृत्यर्थगतशेषत्वबोधिकानां च शेषपदोत्तरत्वेनाभावे सति, इति सत्यन्तार्थः । तेन प्रयाजशेषाभिधारणसक्त्वादिविनियोजकवाक्यसंग्रहः । शेषशेषिणोर्वाचकपदयोरेकान्वयबोधोपयोगिसंनिधिविशेषेणोच्चारणमिति शेषशेषिणः सहोच्चारणमित्यस्यार्थः । तेन न प्रकरणविषयातिप्रसङ्ग इत्याहुः । तत्तु स्वत्वाननुगमा- दुपेक्षणीयम् । निरुक्तलक्षणं ब्राह्मणवाक्यस्यैव । मन्त्रवाक्यं तु, एकान्वयबोधोपयोगि. मन्त्रपदसममिव्याहारः । अत एव · देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णे हस्ताभ्यां निर्वपामि ' इति मन्त्रे कर्तृत्वाद्यन्यतमशक्तिज्ञानाजन्यस्य कर्तृत्वाद्यन्यतमसं. सर्गकस्य कर्तृत्वाद्यन्यतमलक्षणाज्ञानजन्यस्य वा कर्तृत्वाद्यन्यतमशाब्दबोधस्याजननेऽपि, उक्तपदसमभिव्याहाररूपवाक्यान्तरात्, देवस्य त्वादिपदानां स्वार्थावशिष्टनिर्वापप्रकाशन. द्वारा निर्वापाङ्गत्वम् । विधिवाक्यमन्त्रवाक्ययोरयमपरो विशेषः । यद्विधिवाक्ये कर्तृ. स्वाद्यन्यतमलक्षणया संसर्गविधया तद्भानाङ्गीकारेण वा स्वत एव विनियोजकत्वम् । मन्त्रवाक्ये तु देवस्य त्वादिपदैनिर्वाप प्रकाशयेदित्यादिवाक्यान्तरकल्पनया । देवस्य १ अत्र चैवं विधिप्रकारा अनुसंधेयाः । शुद्धधात्वर्थकरणकभावनाविधिः, आयो विधिप्रकारः यथा 'अमिहोत्रं जुहोति' इति । अन्योद्देशेन तद्विधिरपरः । यथा 'अग्निहोत्रं जुहुयात्स्वर्गकामः' इति । धात्वर्थोद्देशेनान्यकरणकभावनाविधिस्तृतीयः । यथा ' दध्ना जुहोति ' इति । अन्योद्देशेनान्यकरण. कभावनाविधिश्चतुर्थः । यथा “ दध्नेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ' इति । गुणविशिष्टधात्वर्थकरणकभावना- विधिः पञ्चमः । यथा ' सोमेन यजेत' इति । अन्योद्देशेन गुणविशिष्टधात्वर्थकरणकभावनाविधिः षष्ठः । यथा ' सौर्य चकं निवेपेद्ब्रह्मवर्चसकामः' इति । अत्र च पूर्वपूर्वविधिप्रकारापेक्षयोत्तरोत्त- Nणां दौर्बल्यमनुसंधेयम् । २ ( अ० ६ पा० ४ अ० ८ ) अत्रत्येनेति शेषः ।

·[प्रकरणनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। स्वादिपदानां मन्त्रघटकपदार्थत्वाभावेन विध्यभावेन च मन्त्रवाक्यस्य स्वतोऽविनियोजक स्वात् । विध्यभाषादेव च देवस्य त्वादिपदार्थानां निर्वापाङ्गत्वमपि न स्वतो मन्त्रवाक्यग. म्यम् । अपि तु श्रुतिघटकवाक्यान्तरकल्पनयेति बोध्यम् । अत्र विधिवाक्यस्य योग्यताज्ञानं विना लक्षणया संसर्गविधया वा कर्तृत्वाद्यन्यतमबोधकत्वामावेन योग्यतारूपलिङ्गानुमा- पकत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वेऽपि न लिङ्गतो दौर्बल्यम् । प्रत्युत सश्रुतिकवाक्यान्तरकल्पनया प्रमाणभूताल्लिङ्गात्स्वतो विनियोजकत्वेन प्रबलत्वमेव । अत एवाग्नीषोमीयप्रकरणप. ठितस्य त्वं ह्यग्ने प्रथमो मनोता' इति मनोतामन्त्रस्य केवलाग्निप्रकाशकायोभयदेवत्या. ग्नीषोमीये विनियोगासंमवाज्ज्योतिष्टोममहाप्रकरणरूपसामान्य संबन्धबोधकप्रमाणसहकृत. लिङ्गेन केवलाग्निदेवताके सवनीय उत्कर्षप्राप्तौ । यद्यप्यन्यदेवत्यः पशुराग्नेय्येव मनोता कार्या' इति ब्राह्मणवाक्येन लिङ्गबाधेनाग्नीषोमीयाङ्गत्वमित्युक्तं दर्शमे । मन्त्रवाक्यस्य तु सामर्थ्यकल्पनाद्वारा सश्रुतिकवाक्यान्तरकल्पकस्य द्वयन्तरितप्रामा. ण्यकतया श्रुतिकल्पनारूपैकान्तरितप्रामाण्यकाल्लिङ्गादुर्बलत्वम् । अत एव ' स्योनं ते सदनं करोमि । घृतस्य धारया सुशेवं कल्पयामि । तस्मिन्त्सीदामृते प्रतितिष्ठ व्रीहणिां मेध सुमनस्यमानः' इत्येकान्वयबोधोपयोगिपदसंनिधिरूपाद्वाक्यात्संपूर्णस्य सदनाङ्गत्व- प्रसक्तौ तद्बाधेन लिङ्गात्पूर्वार्धस्य सदने, उत्तरार्धस्य सादनेऽपि विनियोगः । तच्छ- इस्तु 'तप्ते पयसि दध्यानयति । सा वैश्वदेव्यामिक्षा ' इत्यत्रेव वाक्यान्तरीयार्थपरा' मर्शकत्वेन युज्यत इत्युक्तं बलाबलाधिकरणे । ( इति-वाक्यनिरूपणम् ।) . . momwwwAdimamiwimme Rammanyojaune ॥ अथ प्रकरणं निरूप्यते ।। । अथ किं प्रकरणम् । न तावत्संनिधिपठितत्वम् । सर्वस्यैव यत्किचित्संनिधिपठित. त्वेन सर्वाङ्गत्वापत्तेः । न च तत्संनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकप्रकरणमिति विशिष्य निर्वचनान्नोक्तदोषः । अङ्गानां प्रधानसनिधिपठितत्वेन प्रधानाङ्गित्वापत्तेः। दर्शपूर्ण. मासयोगोंदोहनसंनिधिपठितत्वेन तदङ्गत्वापत्तेश्च । अथाश्रुतभाव्यकतत्संनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकप्रकरणं, प्रधानानां श्रुतभाध्यकत्वान्नोक्तदोष इति चेत् । न । समिद्याग स्याश्रुतमान्यकतनूनपाद्यागसंनिधिपठितत्वेन तनूनपाद्यागाङ्गित्वापत्तेः । अथ श्रुतभाव्य- कत्वे सति अश्रुतभाव्यकतत्सनिधिपठितत्वं तद्विनियोजकप्रकरणम् । समिद्यागस्याश्रुतभा व्यकतनूनपाद्यागसंनिधिपठितत्वेऽपि श्रुतफलकात्वाभावानोक्तदोषः गोदोहनस्यः १ ( अ० .० पा० ४ अ० २० ) इत्यन्नति शेषः। २ (अ०३ पा० ३ अ०७)।

·। ११८२ अङ्गन्त्वनिरूक्तिः [प्रकरणनिरूपणम् । दर्शपूर्णमासाङ्गत्ववारणायाश्रुतभाव्यकेति चेत् विश्वजितो विकृतित्वेन प्रकरण. स्वाभावात्तत्राव्याप्त्यभावेऽपि पिण्ड पितृयज्ञस्य श्रुतफलकत्वाभावेन स्वाङ्गप्रकरणित्वा. नापत्तेः । प्रयाजादीनां श्रुतभाव्यकप्रोक्षणाङ्गत्वापत्तेश्च । अतोऽशक्यनिर्वचनं प्रकरणमिति चेत् । न । संनिधिपठितत्वे सति, इतिकर्तव्यताकासाया एव प्रकरणपदार्थत्वात् । तत्संनिधिपठितत्वविशिष्टकथंभावाकासा तद्विनियोजकप्रकरणमिति तु निष्कर्षः । अस्ति चेदं प्रथाजादिविनियोजकदर्शपूर्णमासादिकरणकभावनाकर्थभावाकाक्षात्मका, करणे । दर्शपूर्णमासादीनां प्रयाजादिसंनिधिपठितत्वात् । दर्शपूर्णमासादिषु दीक्षणीयादि. प्रकरणित्ववारणाय, विकृतेः प्राकृताङ्गप्रकरणित्ववारणाय च विशिष्टान्तम् । प्रया. जादीनां पुरोडाशादिरूपद्रव्याङ्गत्ववारणाय कथंभावाकाङ्क्षति । तदुक्तम् असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् । इति । प्रमाणान्त न्तिरासंयुक्तमितिकर्तव्यतार्थित्वरूपात्मक. रणादङ्गमिति सूत्रार्थः । अत्र श्रुत्यादिप्रमाणान्तरविनियुक्तस्य प्रोक्षणादेः प्रयोजनाका. सारूपसहकारिकारणविरहान्न प्रधानीयकथंमावाकासारूपप्रकरणादङ्गत्वम् । प्रयाजादे रेव प्रयोजनाकाङ्क्षारूपसहकारिकारणवशादङ्गत्वमिति प्रकरणविनियोज्यविषयविशे षसूचनाय प्रमाणान्तरासंयुक्तत्वोक्तिः, न तु तस्य लक्षणे निवेशः, प्रयोजनाभावात् । प्रधानीयप्रयोजनाकासारूपसहकार्यभावादेवाङ्गानां प्रधानसनिधिपठितत्वविशिष्टकथंभावा. काङ्क्षवत्वेऽपि न प्रधानानामङ्गाङ्गत्वम् । न च समिद्यागादेः प्रयोजनाकासारूपसहकारि- सत्त्वात्तनूनपाद्यागाङ्गत्वापत्तिरिति वाच्यम् । तनूनपादादेरितिकर्तव्यताकाङ्क्षाकाले समि- दादेः प्रयोजनाकाङ्क्षाभावात् । तनूनपादादेः फलवत्त्वावगमोत्तरं हि, इतिकर्तव्यताकाङ्क्षा तदवगमश्च, प्रधानभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षया प्रधानभावनान्वये सति भवेत्, प्रधा- नभावनेतिकर्तव्यताकाङ्क्षायां च स्वप्रयोजनाकाङ्क्षारूपसहकारिवशात्तनूनपात इव समि धोऽप्यन्वयान्नैराकाझ्यमिति न तनूनपाद्यागाङ्गत्वापत्तिः । अत एव ज्योतिष्टोमाश्रि. तांनां । पशुकाम उक्थ्यं गृह्णीयात् ' इत्यादिकाम्यसंस्थानां दीक्षणीयादिसंनिहितत्व विशिष्टकथंभावाकाङ्क्षावत्त्वेऽपि न प्रकरणाद्दीक्षणीयादीनां संस्थाङ्गत्वम् । अन्य प्रयुक्ता- 'अंयसापेक्षगुणफलसंबन्धविधेः पूर्व दीक्षणीयाद्यङ्गानामाश्रयीभूतज्योतिष्टोमभावनान्व. यावश्यकत्वेन प्रयोजनाकाङ्क्षाभावात् । अतो गुणभावनाया इतिकर्तव्यताकाङ्क्षायामा- श्रयतोऽतिदेशादेव धर्मप्राप्तिरिति नाऽऽश्रयसामानविध्यमित्युक्तं तृतीये, प्रयोजना. काङ्क्षाविरहादेव च न फलार्थगुणस्याऽऽश्रयाङ्गत्वम् । पिण्डपितृयज्ञस्य तु श्रुत्याधवि. नियुक्ताङ्गसत्त्वेऽपि न विनिगमनाविरहात्तदङ्गत्वप्रसक्तिः । कालश्रवणस्यैव प्राधान्ये १ ( अ० ३ पा० ३ अ० ४ स० ११) । २ ( अ० ३ पा० ६ अ० १६ ) इत्यनेति शेषः ।

·[प्रकरणनिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्ति। । विनिगमकत्वात् । कालादिश्रवणाद्यविशेषे तु पिण्डपितृयज्ञवच्छृत्यायविनियुक्तस्यापि फलार्थ वापत्तेर्न परस्पराशरवापत्तिः । विकृतिसनिधिपठितोपहोमानां तु स्वसनिधिपठितत्व" विशिष्टविकृतिभावनाकथं भावाकाङ्क्षारूपप्रकरणसत्त्वेऽपि न ततोऽङ्गत्वम् । उपहो मेभ्यः क्लप्तोपकारकत्वेन पूर्वान्वितैः प्राकृतारैः कथंमावाकाङ्क्षायाः शान्तत्वनोपहोम" विनियोगबोधाव्यवहितपूर्व निरुक्तप्रकरणा मावात् । अपि तु संनिधिरूपस्थानवशाद्विकृत्या. काक्षामुत्थाप्य तत एवाङ्गत्वम् । न चैवमुत्थाप्याकाङ्क्षायां प्रकरणलक्षणातिव्याप्तिः । तम्या अपि स्थानकल्प्यप्रकरणत्वेन लक्ष्यत्वात् । उपहोमेषु प्राकरणिकाङ्गत्वव्यवहाराब पत्तिस्तु लिङ्गविनियोज्यमन्त्रेषु श्रीताङ्गत्वापत्तिवत्क्लप्तनिरुक्तकथंभावाकङ्काया एवं तद्व्यवहार नियामकत्वेन निराकाति बोध्यम् । नव्यास्तु-अवगतफलसंवन्धसंनिहित्तवाक्यप्रमितपदार्थवृत्ति यत्पूर्वप्रमाणानक्गताङ्गताक विषये, इतिकर्तव्यतात्वप्रकारकापेक्षणं तत्प्रकरणम् । अस्ति च दर्शपूर्णमासादौ प्रयाजादि. विषये तत्। समिद्यागस्य प्रकरणात्तनूनपाद्यागाङ्गत्ववारणायावगतफलसंबन्धेति पदार्थविशे- षणम् । प्रयानादीनां प्रकरणादसंनिहितज्योतिष्टोमाद्यङ्गत्ववारणाय संनिहितवाक्यप्रमि- तेति तविशेषणम् । अङ्गस्य पूर्वप्रमाणानवगताङ्गताकेति विशेषणाच्च न प्रोक्षणादीनां श्रुतिलिङ्गवाक्यैरवगतनी ह्याद्यङ्गमावानां प्रकरणाद्दर्शाद्यङ्गत्वापत्तिः । 'वामदेव्यं गायति' इत्यादौ प्रमाणान्तरेणानवगताङ्गताकसामविषयेऽवगतफलसंबन्धस्य स्तोत्रस्य स्वसाधनी- भूतऋगक्षराभिस्यक्त्यर्थमपेक्षासवान्भकरणेनाङ्गत्वप्रसती तद्व्यावृत्यमितिकर्तव्यता- त्वेनेति विशेषणम् । तस्य ऋगक्षराभिव्यक्त्यर्थं सामापेक्षायामपि सिद्धसामापेक्षाया. मितिकर्तव्यतात्वप्रकारकत्वाभावादित्याहुः । अत्र समियागादो तनूनपाद्यागाङ्गत्वस्य प्रोक्षणादीनां प्रकरणादर्श पूर्णमासाङ्गत्वस्य चोक्तरीत्या वारणसंभवादवगतफलसंबन्धेति पूर्वप्रमाणानगतामताकेति च विशेषण सूत्रस्थासंयुत्त त्वरूपविशेषणवाद्वनियोगप्रयोजक प्रकरणशरीरे प्रकरणविनियोज्यविषयविशेषबोधनार्थमेव । अस्तु वा तनूनपादादी समिद्यागप्रकरणित्वव्यवहाराभावाद्व्यवहारप्रयोजकप्रकरण शरीरेऽवगतसंबन्धेति विशेषणम् । दर्शपूर्णमासादौ प्रोक्षणादिप्रकरणित्वव्यवहारस्य तु सर्वानुभवसिद्धत्वात्तद्वार कविशेषणोपादानं तु, अनुचितमेव । अस्तु वा गोदोहनादौ मयाजादिप्रकरणित्वव्यवहाराभावात्पूर्वप्रमाणानवगताङ्गता- केति स्वपूर्वप्रवृत्तप्रमाणानवगताङ्गताकेत्यर्थकम् । न तु प्रकरणपूर्वोद्दिष्टश्रुतिलिङ्गवा- क्यानवगताङ्गताकेत्यर्थकम् । दर्शपूर्णमासादी प्रोक्षणादिप्रकरणित्वव्यवहारानापत्तेः । गोदोहनभावनाकथंभावाकाङ्क्षातः पूर्वप्रवृत्तदर्शपूर्णमासभावनाकर्थभावाकाङ्क्षारूपप्रकर- गेन प्रयानादीनामङ्गतावगमात्तु न गोदोहनादिषु तत्प्रकरणित्वव्यवहारः । अत इदं ·११८४ अङ्गत्वनिरुक्तिः। [प्रकरणनिरूपणम् ] व्यवहारप्रयोजकपकरणलक्षणम् । विनियोजकप्रकरणलक्षणं तु, अस्मदुक्तमेव । तनून- पादादिषु समिदादिविनियोजकप्रकरणसत्त्वेऽपि समिदादीनामुक्तरीत्या तदङ्गत्वस्य वार- यितुं शक्यत्वादिति तत्त्वम् । केचित्तु-उभयाकाङ्क्षा प्रकरणम् । सा च फलाकाङ्क्षाविशिष्टकथंभावाकाङ्क्षा । वैशिष्टयं च स्वाश्रयमावनासंनिहितभावनाश्रितत्वसंबन्धेन । न त्वेकपुरुषावगतत्वा- दिना । तेन न विश्वजिदादेः प्रकरणेन दर्शाङ्गत्वम् । उक्तसंबन्धेन यदीयफलाकाङ्क्षा. विशिष्टा, निणीततदनङ्गत्वकगता या कथंभावाकाङ्क्षा सा तद्विनियोजकप्रकरणमिति निष्कर्षः । उक्तं हि असंयुक्तं प्रकरणादितिकर्तव्यतार्थित्वात् ' इति । अत्र पञ्चम्याः सामानाधिकरण्यात्कथं भावाका व प्रकरणमित्यवसीयते । असंयुक्तपदं च फलाकार क्षोपस्थापकम् । न तु संनिपातिनिवारणमित्याहुः । तदतीव मन्दम् । तथा हि, विनियोगफलोपधायकप्रकरणस्य वेदं लक्षणं तत्स्वरूपयोग्यस्य वा । नाऽऽद्यः । स्वानयभावनासंनिहितमावनाश्रितत्वसंबन्धेन प्रयाजादिमावनीयफलाकाङ्क्षाविशिष्टायां श्रुतमाव्यकत्वेन निर्णीतप्रथाजाद्यनङ्गत्वकमोक्षणादिभावनागतकर्थमावाकाङ्क्षायां प्रया- जविनियोगरूपफलानुपधायकायामतिव्याप्तेः । प्रधानकथंभावाकाङ्क्षारूपप्रकरणेन फल. बत्त्वेऽवगते तनूनपाद्यागीयकथं भावाकाङ्क्षोदयान्निीतानङ्गत्वकतनूनपाद्यागगतायां तस्या. मुक्तसबन्धेन समिधागीयफलाकाङ्क्षाविशिष्टत्वेनातिव्याप्तेश्च । न च प्रधानकथंभावेन तनूनपाद्यागीयफलवत्त्वावगमसमकालमेव समियागस्यापि फलवत्त्वावगमेन फलाकाङ्क्षो. परमात्तदुत्तरकालीनतनूनपाद्यागीयकथभावाकाङ्क्षायां न तद्वैशिष्टयमिति वाच्यम् आलोकपरामर्शजन्यानुमिती सामानाधिकरण्यसंबन्धनातीतधूमपरामर्शवैशिष्टयस्येवोक्त संबन्धेनातीतसमियागीयफलाकाङ्क्षावैशिष्टयस्य तनूनपाद्यागीयकथंमावाकाङ्क्षायां सत्त्वे बाधकामावातू । यदि तु धूमपरामर्शजन्यतावच्छेदककोटावुकदोषवारणाय स्वाव्यवहितोत्तरस्वसंबन्ध, स्यापि निवेशवदत्र समानकालीनत्वसंबन्धस्यापि निवेश इत्युच्यते ततो निर्णीततदनङ्ग- स्वेति व्यर्थम् । अङ्गकधभावाकाङ्क्षायामुक्तसंबन्धेनातीतप्रधानफलाकाङ्क्षावैशिष्टयवि. रहेणातिव्याप्त्यभावात् । तस्य तद्वारकत्वेन त्वदाभिप्रेतत्वात् । न द्वितीयः । अङ्गकथं. भावाकाङ्क्षायाः प्रधानविनियोगस्वरूपयोग्यप्रकरणत्वेऽपि प्रधानफलाकाङ्क्षारूपसह. कारिविरहात् , तनूनपाद्यागकथं भावाकाङ्क्षायाः समिधागविनियोजकप्रकरणत्वेऽपि समि. धागफलाकाक्षा रूपसहकारिविरहादेवाङ्गत्वप्रसङ्गवारणोपपत्ती फलाकाङ्क्षावैशिष्टय- निवेशस्य निर्णीततदनङ्गत्वनिवेशस्य च व्यर्थत्वात् तदुभयनिवेशेऽपि प्रयानादीनां - (अ० ३ पा० ३ ० ४ ० ११) । ३ सनिपातीति-सनिपत्योपकारकोड्गमित्यर्थः ।

·: स्थाननिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरुक्तिः। मोक्षणाद्यङ्गत्ववारणाय फलाकाङ्क्षायाः सहकारित्वकल्पनाया आवश्यकत्वादिति दिक् । एतस्य च प्रकरणस्याऽऽकाङ्क्षारूपत्वेन स्वतोऽप्रमाणत्वाद्वाक्यकल्पनाद्वारैव प्रामा ग्यम् । तथा हि । प्रधानगतेतिकर्तव्यताकाङ्क्षया प्रथाजादिगलप्रयोजनाकाङ्क्षासहक- तया प्रयानवाक्यस्य प्रधानवाक्यस्य च स्वस्वावान्तरवाक्यार्थसमाप्तस्यापि महावाक्यक- देशत्वरूपपदत्वाकान्तस्य संनिधिरूपं वाक्यं कल्प्यते । उक्तपारिभाषिकपदानामपि स्वार्थोपस्थितिद्वारा तन्निष्ठाश्रुतपदान्तरकल्पनानुकूल योग्यतारूपलिङ्गानुमानद्वारेतिकर्तव्य तात्ववाचीत्थमित्यादिगौणश्रुतिकल्पकत्वमिति परम्परया प्रकरणस्याङ्गत्वे प्रामाण्यम् । वाक्यैकवाक्यताकल्पनाकारश्च : समिधो यजति, इत्थं दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत ' इति । अत एव दर्शपूर्णमासप्रकरणाम्नातेन : संस्थाप्य पौर्णमासी वैमृधमनुनिवपेत् । इत्यनेन विहितमृधस्य प्रकरणाद्दर्शपूर्णमासोमयाङ्गत्वप्रसक्तौ वाक्यात्पौर्णमास्यङ्गत्व- मित्युक्तं बलाबलांधिकरणे (इति-प्रकरणनिरूपणम् ।) Kumanmami seem ॥ अथ स्थानं निरूप्यते ॥ । सादेश्य स्थानम् । तच्च द्विविधम् । अनुष्ठानसादेश्य पाठसादेश्यं चेति । पाठसादेश्य द्विविधम् । यथाक्रमपाठः संनिधिपाठश्चेति । पशुधर्माणामन्नीषोमीयपश्वङ्गत्वमनुष्ठान- सादेश्यात् । तथा हि ' यो दीक्षितो यदन्नीषोमीयं पशुमालभेत ' इति क्रयसंनिधावा- म्नातस्याग्नीषोमीयपशोः स एष द्विदेवत्यः पशुरोपवसथ्येऽहन्यालब्धव्यः' इति वच. नादौपवसथ्येऽहन्यनुष्ठानम् । तद्दिन एव च पशुधर्माः श्रूयन्ते । अतस्तेऽनुष्ठानसादे- श्यात्पश्वङ्गम् । ज्योतिष्टोममहाप्रकरणसत्त्वेऽपि पशुधर्माणां सोमव्यकज्योतिष्टोमाङ्ग- त्वायोग्यत्वात्तदनङ्गत्वम् । अत एवाऽऽनर्थक्यतदङ्गन्यायेने ज्योतिष्टोमाङ्गसर्वपश्वङ्गत्व. प्रसक्तावपि स्थानेनोपसंहारन्यायेनाग्नीषोमीयमात्राङ्गत्वम् । पश्चन्तरे त्वतिदेशादेव तेषां प्रातिरिति सिद्धान्तः । । इन्द्राग्नी रोचना दिवः ':इत्यादीनां क्रमाम्नातानां याज्यानु- वाक्यानाम् ' ऐन्द्राग्नमेकादशकपालं निपेत् ' ' वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत् ' इति क्रमाम्नातेष्वङ्गत्वं यथाक्रमपाठात् । नक्षत्रेष्टिसंनिधिपठितोपहोमानां नक्षत्रेष्टयङ्गत्वं संनिधिपाठात् । नक्षत्रेष्टेः प्राकृताङ्गनिराकाङ्क्षत्वेन प्रकरणादङ्गत्वायोगादिति प्राचीन- १(१०३ पा० ३ अ० ७) । २ ( अ०३ पा० १ ० १) अत्रस्यनेति शेषः ।

·प्रवादः अङ्गत्वनिरुक्तिः। [ स्थाननिरूपणम् । स्व-स्वबोधक वाक्यान्यतरसमानदेशीयत्वसंबन्धेन किंचित्पदार्थविशिष्टत्वं स्थानमिति निष्कर्षः । उत्त संबन्धेन तत्पदाविशिष्टत्वं तद्विनियोजकक्रम इति यावत् । एतेन-देशसमानत्वं प्राथम्यादिरूपसादृश्यमित्युक्ती यथाक्रमपाठसंग्रहेऽपि, अमिनदेशतायामुपहोमाताप्रमाणभूतायामव्याधिः । अभिनत्यमित्युको तु सदृशदेश- भूतायां यथाक्रमपाटरूपायामव्याप्तिरिति निरस्तम् । अन्यतमत्वादिना संबन्धानुगमसं. भवेन संबन्धाननुगमस्यादोषतयोक्तनिरुक्तावव्याप्त्यसंभवात् । यथाक्रमपाठस्थले याज्यान मन्त्राणामैन्द्राग्नादिषु, सानाम्यसनिधिपठितस्य - शुन्धध्वं दैव्याय कर्मणे ' इति मन्त्रस्य सांनाय्ये च स्वबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वसंबन्धेन वैशिष्टयाभावादव्याप्तिरतः स्वेति । उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वसंबन्धेनोपहोमवैशिष्टयस्य संग्रहाय स्वबोधकवाक्येति । च विकृत्युपहोमयोरेकदेशानुष्ठेयत्वेन स्वसमानदेशीयत्वसंबन्धेनोपहोमवैशिष्टयस्य विकृतौ क्रमत्वोपपत्तौ स्वबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वस्यासंग्रहेऽप्यदोष इति वाच्यम् विकृत्युपहोमयोरङ्गाङ्गित्वानवगतायुपहोमानां विश्वजिन्न्यायेन फलार्थत्वापत्त्या भिन्नदेशा, नुष्ठेयत्वापत्तस्तयोरेकदेशानुष्ठेयत्वस्याङ्गताबोधोत्तरकालीनत्वेनाङ्गत्वप्रमाणत्वानुपपत्तेः उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशीयत्वस्थैवाङ्गत्वप्रमाणत्वावश्यकत्वेन संग्राह्यत्वात् । उक्तदेशीयत्वं च, उक्तदेशवृत्तित्वम् । तच्चानुष्ठेयत्वपठितत्वान्यतरसंबन्धेन । तेन पशुधर्मबोधकवाक्यसमानदेशानुष्ठेयत्वस्य, उपहोमबोधकवाक्यसमानदेशपठितत्वस्य च संग्रहः । उक्तसंबन्धेन समिद्यागवैशिष्टयस्य तनूनपादादौ सत्त्वेऽपि वक्ष्यमाणरीत्य प्रकरणप्राबल्यादर्शपूर्णमासाङ्गत्वस्यैवावगतेने समिद्यागस्य तदङ्गत्वम् । नव्यास्तु-इतिकर्तव्यतात्वेनायोग्यसंबन्धयोर्वाक्यार्थयोः संनिधिः क्रमः । इतिकर्त- ध्यतात्वेनायोग्यत्वं च द्वेधा । चित्तदाकाङ्क्षाविरहात् । यथा विकृतौ । क्वचिदव्या- पारात्मकत्वात् । यथा, अनुमन्त्रणजपादिमन्त्रादौ । एकवाक्योपात्तबीहियागादिसंनिधे. रपि क्रमत्वापत्तेर्वाक्याथैत्युक्तम् । प्रयाजाद्यङ्गवाक्यप्रधानवाक्यार्थयोः संनिधौ स्थान. त्वापत्तिनिरासायाऽऽधं विशेषणम् वाक्यार्थसंनिधेरुतत्वान्नानुष्ठानसादश्यासंग्रह इत्याहुः । अत्रोयहोमवाक्यार्थस्य व्यापाररूपत्वेनेतिकर्तव्यतात्वेनान्वययोग्यत्वात् अन्यथोत्थाप्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षयाऽपि तदन्वयानापत्तेस्तत्संनिधावव्याप्तेः । संनिधिपाउन यथाक्रमपाठस्थलीयसंनिधित्वानिरुक्तेः, ब्रीहियाग संनिधेः प्रयाजादिवाक्यप्रधानवाक्यार्थसं. निधेश्च सत्त्वेऽपि 'प्रधानेन व्यपदेशा भवन्ति' इति न्यायेन तदङ्गाङ्गिभावस्य श्रौतप्राकर णिकत्वव्यवहारोपपत्तेस्तद्वारकविशेषणद्वयवैयापाताच्चैतदुपेक्षितम् । , १ (अ०४ पा० ३ अ. ५) अत्रत्येनेति शेषः ·[ स्थाननिरूपणम् ] अङ्गत्वनि सक्तिः । ११८७ केचित्तु-देशसामान्यमित्यस्य प्रधानविपरिवृत्तिविशिष्टदेशवृत्तित्त्वमित्यर्थः। अतः सामा- स्यपदेन प्राथम्यादिसादृश्यविवक्षायामभिन्नदेशत्वा वासंग्रहः। अमेदविवक्षायां सहशदेशत्वासं- ग्रह इति दूषणमनवकाशमित्याहुः। तन्न । देशे प्रधानविपारवृत्तिवैशिष्टयानिरुक्तः। उपहोम' देशे दर्शपूर्णमासविपरिवृत्तेरपि स्मृत्याद्यात्मिकायाः कदाचित्सत्त्वादुपहोमानां तदङ्गत्वापत्ते च । न च शास्त्रीयत्वं विपरिवृत्तौ विशेषणमतो नोक्तदोषः। दर्शपूर्णमासशास्त्रस्मृतिजन्यायाः शास्त्रीयदर्शपूर्णमासविपरिवृत्तेरपि तत्र संभवात् । न च प्रधानविपरिवृत्तिविशिष्टदेशवृत्तित्वं स्वविनियोजकक्रमः । दर्शपूर्णमासयोरुपहोमप्रधानत्याभावान्न दोष इति वाच्यम् । अङ्ग- स्वज्ञानजनकामशरीरेऽङ्गतानिरूपकत्वरूपप्राधान्यनिवेशेऽन्योन्याश्रयप्रसङ्गात् । अतोऽ. स्मदुक्त एव सादेश्यनिष्कर्षों गरीयान् । अयं च द्विविधोऽपि क्रमः प्रत्येकमुमयाकाङ्क्षयाऽन्यतराकाङ्क्षया च विनियोजक इत्यतः षड्डिधः । तत्र प्रधानस्य विकृतित्वेऽनुष्ठानसादेश्यस्यान्यतराकासया विनियोज कत्वम् । यथा, उक्तपशुधर्मस्थलीयानुष्ठानसादेश्यस्य क्लप्तोपकारप्राकृताङ्गनिराकास- तया प्रधानस्याऽऽकाङ्क्षाभावात् । प्रधानस्य प्रकृत्यनिरूपकदर्विहोमादिरूपत्वे तु, अनु- छानसादेश्यस्योभयाकासन्या विनियोजकत्वम् । एवमैन्द्राग्नादिविकृतिक्रमपठितमन्त्राणा- मन्यतराकासासहकृतयथाक्रमपाठात्तदङ्गत्वम् । यद्यपि याज्यानुवाक्यामन्त्राणां लिङ्गवि. नियोज्यत्वेन यथाक्रमपाठस्य तत्रापूर्वविशेषसाधनत्वबोधकत्वमेव न तद्विनियोजकत्वम् । तथाऽपि विकृतिक्रमपठितलिङ्गाविनियोज्यजपादिमन्त्राणां यथाक्रमपाठ एवान्यतराकाङ्क्षा- सहकारेण विनियोजकोऽन्वेषणीयः । अत एव दर्विहोमाघभूतजपादिमन्त्राणां यथाक्रम. पाठ एवोभयाकासया विनियोजकोदाहरणम् । एवमुपहोमीयविकृतिसंनिधिपाठोऽन्यत. राकासासहकृतस्तदुदाहरणम् । शुन्धनमन्त्रस्य सानाय्यपात्रप्रोक्षणे लिङ्गादेव विनियोगा- स्तस्य सानाय्यसनिधिपाठः साक्षादविनियोजकोऽपि, अपूर्वविशेषसाधनत्वोपस्थापकत्वेन विनियोगप्रयोजकत्वादुमयाकाङ्क्षासहकृतसंनिध्युदाहरणम् । न ह्यन्यत्रोदाहरणं संम. वति । प्रकृतित्वानिरूपकप्रधानसंनिधिपठितारादुपकारकस्य प्रकरणविनियोज्यत्वात् । अत्रान्यतराकाङ्क्षासहकृतक्रममात्रस्येतिकर्तव्यताकाङ्क्षोत्थापकतया प्रकरणाददुर्बलत्वं स्पष्टम् । उभयाकासासहकृतयथाक्रमपाठानुष्ठानसादेश्ययोविधिसनिधिघटितप्रकरणादुर्व- लत्वमपि एवं विनियोजकप्रकरणसहकृतपाठसनिधस्तु स्वतोऽविनियोजकत्वादपि दुर्बलत्वम् । प्रकरणापेक्षया क्रमस्य दुर्बलत्वादेव. चेष्टिपशुसोमयागात्मकराजसूयान्तर्गताभिषेचनीय, सनिधिसमाम्नातविदेवनादीनामन्यतराकासासहकृतसंनिधिपाठादभिषेचनीयमात्रागत्वप्र. सक्ती राजसूयमहाप्रकरणाद्राजसूयाङ्गत्वमित्युक्तं बलावलाधिकरणे । १० अ० ३. पा० ३ अ१५)। । न ·अङ्गवनिरुक्तिः। [समाख्यानिरूपणम् ] राजसूयस्यापि विकृतिसमुदायात्मकन्येन प्राकृतारेव. निराका सत्याप्रकरणासंभवः । प्रत्येकजन्यपरमापूर्वाणां प्राकृताडैनैराकट्येऽपि सर्वयागजन्यपरमापूर्वस्य साकाङ्क्षत्वेन तदनुकूलप्रत्येकपरमापूर्वनिष्ठयोग्यताजनकत्वेन प्रकरणग्राह्यत्वोपपत्तेः । न च सर्वयाग- जन्यैकपरमापूर्वे मानाभावः । दर्शपूर्णमासयोः समुदितसाधनताश्रवणस्य समुदायापूर्व इव सर्वया समुदायात्मकरराजसूयत्वावच्छिन्नसाधनताश्रवणस्यैव तत्र मानत्वात् । तदनङ्गीकारेऽपि वा पवित्रादारभ्य क्षत्रस्य धृतिं यावदङ्गविधिषु — राजसूयाय ह्येना उत्पुनाति ' इत्यनेनोपक्रमात् — राजसूयेनेजानः सर्वमायुरेति ' इत्युपसंहाराद्वाचनिकाङ्ग संदशेन राजसूयत्वेन रूपेण सर्वेषामाकासाया उत्तेजनात्तत्प्रकरणोपपत्तेश्च । एवमन्यः विधक्रमस्यापि प्राबल्यदौर्बल्ये, उदाहरणानि सुधीभिर्यथासंभवमूह्यानि । ( इति---स्थाननिरूपणम् ।) . mamme SamaARE ॥ अथ समाख्या निरूप्यते।। समाख्या यौगिकः शब्द इति प्राञ्चः । परस्परार्थान्वयतात्पर्यकपदघाटितयौगिक- शब्नत्वं समाख्यात्वमिति तु निष्कर्षः । स्वघटकपदार्थनिरूपितस्वघटकपदार्थनिष्ठा. इत्वाबोधके द्वंद्वेऽतिव्याप्तिवारणाय घटितान्तम् । धेनुर्दक्षिणा ' इत्यादिवाक्येऽति. व्यातिवारणाय यौगिकशब्देति । अथ यौगिकत्वं नानेकपदघटितत्वम् । 'धेनुर्दक्षिणा ' शुक्लो घट इत्यादिव्यस्तवा- क्यसाधारणत्वात् । अत एव न विग्रहवत्त्वम् । स्वसमानार्थकवाक्यान्तरकत्वरूपस्य तस्य गौभृतिः, श्वेतः कलश:, इत्यादिवाक्यान्तरमादायोक्तव्यस्तवाक्येऽपि सत्वात् । न च स्वघटकपदघटितविग्रहकत्वस्य तत्त्वानोक्तदोषः । गौर्दक्षिणा, श्वेतो घट इत्यादि. वाक्यमादायोक्तदोषात् । स्वघटकयावत्पदघटितविग्रहकत्वम् , आध्वर्यवामित्याद्यस्वपद- विग्रहकसमाख्यास्वव्याप्तमिति चेन्न । आनुशासनिकानुपूर्वीकपदघाटनत्वस्य प्रकृत यौगिकत्वरूपत्वात् । कृदन्ततद्धिताद्यानुपूर्वी, आनुशासनिकीति न दोषः । अत्र यजेते- त्यादिपदश्रुतावतिव्याप्तिवारणाय सुबन्तत्वं परस्परार्थान्वयतात्पर्यकपदविशेषणं बोध्यम् । आवयवमित्यादौ सुबन्तादेव तद्धितोत्पत्तेः । होतृचमस इत्यादी सुप्सुपेत्यनेन सुबन्त योरेव समासविधानादस्ति सुबन्तपदघटितत्वम् । यजेतेत्यादौ न तदिति न दोषः । वस्तुतस्तु-परस्परार्थान्वयतात्पर्यकपघटितत्वे सति सुबन्तत्वं समाख्यात्वम् । कृत्तद्धितसमासाश्च' इत्यनेन कृदन्ततद्धितान्तसमासेषु प्रातिपदिकसंज्ञावगमात्तेषां सुप्प्रकृतित्वरूपसुबन्तत्वमिति लक्षणसमन्वयः । सुबन्तसोमादिपदे द्वंद्वे चातिव्याप्पटि- १ पा० स० ( १-२-४६) ।

·. , [ समाख्यानिरूपणम् ] अङ्गत्वनिरूक्तिः। तान्तम् । ' सोमेन यजेत' इति मुप्तिटित समुदायेऽतिव्याः सुबन्तति । ' अर्थवद धातुरप्रत्ययः प्रातिपदिकम्' इति सूत्रेऽप्रत्ययपदस्यः प्रत्ययतदन्तान्यपरतया सुप्तिङ्घटि- त समुदायस्य प्रातिपदिकसंज्ञामावेन तदुत्तरं सुपोऽनुत्पत्तेः । “धेनुर्दक्षिणा' इत्यत्र दक्षिणाप्रातिपदिकस्य सुष्प्रकृतित्वेऽपि धेनुर्दक्षिणापदघटितसमुदायस्यातत्त्वान्नाति- व्याप्तिरिति न तद्वारकतया यौगिकत्वनिवेश इति तत्त्वम् । सा च द्विविधा वैदिकी लौकिकी चेति । याजुर्वेदिकपदार्थेषु आध्वर्यवमिति । आर्वेदिकेषु हौत्रमिति । सामवेदिकेषु अद्वात्रमिति । तथा होतचमस इति पात्रविशेषे। पौरोडाशिकमिति दार्शपूर्णमासिकपदार्थेषु या समाख्या सा, आध्वर्यवमधीत इत्यादि- वेदप्रयुक्तत्वाद्वैदिकी । सोमचमस इत्याद्या याज्ञिकपयुक्ता लौकिकी । अत्र विशेष्य, विशेषणसंबन्धस्य सिद्धवनिर्देशात्तदन्यथानुपपत्त्याऽवयवार्थसंबन्धबोधकं वाक्यमाका. सायोग्यतादिबलेन कल्पयित्वा कर्तृत्वादिरूपः संबन्धः प्रतीयत इति सा विशेषणस्य विशेष्याङ्गतायां प्रमाणम् । उक्ताङ्गत्वस्य च प्रमाणान्तरागम्यत्वात्सामाख्यानिकत्वम् । अत एव यत्र वाक्यादिप्रमाणान्तरेण समाख्याघटकीभूतपदार्थस्याङ्गत्वाक्गमस्तत्र न सामाख्यानिको विनियोगः । यथा, निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति ' । प्रोक्षिताभ्यामुलूख. लमुसलाभ्यामवहन्ति ' इत्यादौ मन्थनप्रोक्षणादेः । तत्र मन्थमकर्मभूताग्नेः, प्रोक्षितोलू खलमुसलयोश्च विध्यन्वयेऽपि प्राप्ताप्राप्तविवेकेन मन्थनप्रोक्षणयोरेव विधितात्पर्येण विनि- योगस्य वाक्यीयत्वात् । आध्वयंवमधीते' इत्यादौ त्वध्वर्वादविधितात्पर्यविषयत्वा. समाख्याविनियोज्यत्वमेव । अत्र च समाख्याघटकीभूतपदार्थयोः संसर्गविधादिना संबन्धे बुद्धे तन्निर्देशान्यथा- नुपपत्त्या न स्वतन्त्रो विधिः कल्प्यते । अध्वर्युणाऽन्वाधानादि कर्तव्यमिति, गौरवात् । अपि तु ' अध्वर्यु वृणीते ' इत्यध्वर्युवाक्यस्यान्वाधानादिवाक्यस्थ चैकवाक्यतासंपादक" पदमात्रं । यमध्वयं वृणीते सोऽनीनन्वादधाति ' इति । तच्च द्वयोर्विध्यारेकबुद्धिस्थता रूपस्थानकल्पनां विना न संभवतीति कल्पयित्वा, अध्वर्वादेश्च व्यापारविषयतया इतिकर्तव्यतात्वं प्रकल्प्य तदाकाङ्क्षारूपप्रकरणकल्पनया द्वयोवियोमहावाक्यैकदेशत्वरू पपारिभाषिकपदत्वाकान्तयोः संनिधिरूपं वाक्यं कल्प्यते । ततश्चाध्वर्युनिष्ठयोग्यतारूप. लिङ्गं प्रकल्प्यैकवाक्यतासंपादकपदरूपश्रुतिकल्पनात्समाख्याया विनियोजकत्वम् । अत एव पश्चान्तरितप्रामाण्यकत्वेन समाख्यायाश्चतुरन्तरितप्रामाण्यकस्थानापेक्षया दुर्बलत्वम् । अत एव पौराडाशिकसमाख्याते काण्डे समानातस्य शुन्धध्वम् ' इति मन्त्रस्य समाख्यया पुरोडाशसाध्याग्नेयादियामीयपात्रप्रोक्षणाङ्गत्वे प्रसक्ते सानाय्यसनि. । पा० सू० ( १-२४४५.)।

·अङ्गत्वनिरूक्तिः। [-समाख्यानिरूपणम् ]
ध्याख्यस्थानासानाय्यपात्रोक्षणाङ्गत्वमित्युक्तं बलाबलाधिकरणे । यद्यप्यत्र लिङ्गस्य
विनियोजकत्वेन स्थानसमाख्ययोर पूर्वविशेषसाधनत्वबोधकत्वमेव, तथाऽपि विनियोगप्र.
माणसहकारित्वादुदाहरणत्वोपपत्तिः । तयोरेव विनियोजकत्वोदाहरणं तु मृग्यमित्यन
वयं श्रुत्यादिप्रमाणकमङ्गत्वम् !
( इति-समाख्यानिरूपणम् )।
S
SummaNPANISHAmaratos
.
श्रीजैमिनीयामिमताशताया-
स्तत्तनिवन्धेष्वपि तन्निबन्धे ।
असुग्रहं सुग्रहमत्र कर्तुं
मुरारिरेतामकरोनिरुक्तिम् ।।
मुरारिनिर्मिता न्यायमीमांसावासितात्मनाम् ।
तोषाय विदुषामेषा कण्ठभूषा प्रकल्प्यताम् ।।
इति श्रीमन्न्यायमीमांसापारावारपारीणमुरारिमिश्रविरचिताङ्गत्वनिरुक्ती
षट्प्रमाणकमङ्गत्वनिरूपणं संपूर्णम् ।
समाप्ता चान्त्वनिरुक्तिः।
Dostosampad
(०३ पा० ३ अ०७)।

·॥ द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्रादीनां सूचीपत्रम् ॥

·No text on this page.

·द्वितीयभागस्थपूर्वमीमांसासूत्राणां-वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । पृष्ठसंख्या १०८८ ८९१ अगुणा च कर्मचोदना ६४५ १०७१ १०८९ ८८५ सूत्राणि पृष्ठसंख्या মুন্নাতি अन्यो वा स्यात्परिक्रया अकर्म क्रतुसंयुक्तं संयोगात् ९०० अपदेशो वाऽर्थस्य ९९५ अपनयस्त्वेकदेशस्य अगुणे तु कर्मशब्दे १३९ अपनयाद्वा पूर्वस्यानुपः अग्निस्तु लिङ्गदर्शनात् ६१० अपि वा क्रमसंयोगात् अग्न्यङ्गमप्रकरणे तद्वत् १०५६ अपि वा द्विरुक्तत्वात् अग्रहणाद्वाऽनपाय: स्यात् ७९० अपि वा श्रुतिभेदात् अचोदकाश्च संस्काराः ५१५ अपि वा सद्वितीये स्यात् अचोदना गुणार्थन १०५२ अप्रकरणे तु तद्धर्मस्ततो अचोदितं च कर्मभेदात् ९६३ अप्रकृतत्वाच अतुल्यत्वात्तु नैवं स्यात् ७९३ अप्रयोजकत्वादेकस्मात् अतुल्यत्वात्तु वाक्ययोर्गुणे १४६ अयनेषु चोदनान्तरं अतुल्यत्वादसमानविधानाः स्युः १११४ अर्थलोपादकर्म स्यात् अथातः शेषलक्षणम् ६४७ अर्थवादोपपत्तेश्च अद्रव्यत्वात्केवले कर्मशेषः ६०८ अर्थवादो वाऽनुपपातात् अद्व्यत्वात्तु शेषः स्यात् ९५३ अर्थवादो वा प्रकरणात् अद्विवचनं वा श्रुति- १३८ अर्थाभिधानसामर्थ्यान्मन्त्रेषु अधिकारे च मन्त्रविधिः ७७३ अर्थासंनिधेश्च अध्वर्युर्वा तदर्थो हि अध्वर्युर्वा तन्न्यायत्वात् ११०८ अर्थकत्वे द्रव्यगुणयोरेक- अध्वर्युस्तु दर्शनात् ११२९ अवत्तत्वाच जुह्वां अनर्थक श्रोपदेशः स्यात् ७८० | अविभागाच्च शेषस्य अनित्यत्वात्तु नैव स्यात् अनुप्रसर्पिषु सामान्यात् १०२१ अविशेषात् स्तुतिय॑थति अन्त्यमरेकार्थ ९९३ अवेटौ यज्ञसंयोगात् अन्नप्रतिषेधाच ९११ अशक्ती ते प्रतीयेरन् अन्यार्था वा पुनःश्रुतिः १२२ अशास्त्रलक्षणत्वाच्च ६०४ ७४५ ११२३ अर्थेनेति चेत् १०५० ९९२ ६२९ अविभागस्तु कर्मणो १२१ ११०९ ·[२] सूत्राणि अशेषत्वात्तु नैवं स्यात् असंयुक्तं प्रकरणादिति- असंयोगात्तु मुख्यस्य अहीनवत्पुरुषस्तदर्थत्वात् अहीनो वा प्रकरणात् आ. ६३७ आख्या चैवं तदर्थत्वात् आग्नेयवत्पुनर्वचनम् आशेयसूक्तहेतुत्वात् आधाराग्निहोत्रमरूपत्वात् आज्याच्च सर्वसंयोगात् आज्ये च दर्शनात् आधानेऽपि तथेति चेत् आधानेऽसर्वशेषत्वात् आनन्तर्यमचोदना आनर्थक्यात्तदङ्गेषु आराच्छिष्टमसंयुक्तम् आरादपीति चेत् पृष्ठसंख्या মুম্বাদা पृष्ठसंख्या ९९० उत्सर्गे तु प्रधानत्वात् <१६ उपगाश्च लिङ्गदर्शनात् १०९४ ८६३ उपदेशो वा याज्याशब्दो हि ९४४ उपवीतं लिङ्गदर्शनात् ८९५ ८६२ उपहव्येऽप्रतिप्रसवः उपायो वा तदर्थत्वात् (२० ऋ. ६३७ ऋत्विक्फलं करणेष्वर्थवत्त्वात् ११३० ६२१ ४९७ एकत्वयुक्तमेकस्य ९८९ एकत्वेऽपि परम् ९९० एकत्वेऽपि पराणि ११३७ एकदेश इति चेत् ५८८ एकपात्रे क्रमात १०१० ७४० एक वा संयोगरूप. ७२७ एकस्माच्चेद्याथाकाम्य- १०११ एकस्मिन्नेकसंयोगात् १०७५ एकस्मिन्वाऽर्थधर्मत्वात् ८८७ एकस्मिन्वा देवतान्तरात् १०१७ एकस्मिन् समवत्तशब्दात् १०३७ एकस्य कर्मभेदादिति चेत् १०९० एकस्य तु लिङ्गभेदात् ११०० एकस्यैवं पुनःश्रुतिः ४६७ (७४ ऐन्द्रवायवे तु वचनात् ८७२ रेन्द्राग्ने तु लिङ्गभावात् ७९९ १०२७ १०९१ कर्मकार्यात्सर्वेषामृत्विक्त्वम् ९९३ कर्माण्यपि जैमिनिः ८९७ कर्मार्थ तु फलं तेषां ११३२ १०.१ कर्तुर्वा श्रुतिसंयोगात् ६२४ इ. इज्याविकारो वा संस्कारस्य इष्टव्यर्थमग्न्याधेयं प्रकरणात उक्त्वा च यजमानत्वम् उक्थ्यादिषु वाऽर्थस्य उत्कर्षो वा ग्रहणात् उत्पत्तिरिति चेत् उत्पत्तौ तु बहुश्रुतेः उत्पन्नाधिकारात्सति उदक्त्वं चापूर्वत्वात् मातृचमसमेकः ·[३] तु कर्मासमघायात् ग. सूत्राणि पृष्ठसंख्या লুখালী पृष्ठसंख्या कर्तुस्तु धर्मनियमात् ६३० चमसवदिति चेत् ९९२ कर्तृगुणे ७२९, चमसाध्वर्यवश्च तैर्व्यपदेशात् १०९१ कर्तृतो वा विशेषस्य ८७२ चमसांश्चमसाध्वर्यवः कृतकं चाभिधानम् ६३७ चमसिना वा संनिधानात् १००६ कृतत्वातु कर्मणः : सकृत्स्यात् ९७९ चमसे चान्यदर्शनात् १०१० कृत्स्नोपदेशादुभयत्र ७६४ चमसे चान्यदर्शनात् ११०८ कारणाच ९८९ चमसेषु समाख्यानात् कारणानुपाच १०११ चमैसश्च तुल्यकालत्वात् १०२० ऋतुतो वाऽर्थवादानुपपत्तेः ८७३ चरावपीति चेत् क्रमश्च देशसामान्यात् ८१९ चरौ वाऽर्थोक्तं पुरोडाशे चिकीर्षया च संयोगात् गुणत्याच वेदेन न व्यवस्था १११६ चोदनां प्रति भावाच गुणत्वे तस्य निर्देशः १११४ | चोदनार्थकात्स्यात्तु १०२८ गुणमुख्यव्यतिक्रमे ८०९ चोदना वाऽपूर्वत्वात् गुणविशेषादेकस्य १०७२ चोदना वाऽप्रकृतत्वात गुणश्चापूर्वसंयोगे वाक्ययोः ५३१ चोदना वा गुणानां युगपत् गुणस्तु ऋतुसंयोगात् ५७० चोदना वा शब्दार्थस्य गुणस्तु श्रुतिसंयोगात् ४८४ चोदिते तु परार्थत्वात् ७२४ गुणात्संज्ञोपबन्धः छ. गुणाद्वाऽप्यमिधानं स्यात् ७५४ छन्दः प्रतिषेधस्तु ७९८ गुणानां च परार्थत्वादसंबन्धः ७३६ छन्दश्च देवतावत् १०१ गुणाभावात गुणाभिधानात्सर्वार्थमभिधानम् १०८० जानी चैकदेशत्वात् ८६८ गुणाभिधानान्मन्द्रादिः ७८५ जातिविशेषात्परम् गुणार्थी वा पुनःश्रुतिः ६४५ ज्ञाते च वाचन गुणोपबन्धात् ४९६ गौणो वा कर्मसामान्यात् ११२९ तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् ग्रहणाद्वाऽपनीतं स्यात् ७९१ तत्प्रकृत्यर्थं यथाऽन्येऽनारभ्य- १०३८ ग्रावस्तुतो भक्षो न विद्यते १००४ तत्प्रधान वा तुल्यवत् तत्रार्थात्कर्तृपरिमाणं स्यात् १०८९ ४.८६ ५०० ....

·९८७ दर्शनादिति चेत् तदुपहूत उपह्वयस्वेत्यनेन सूत्राणि पृष्ठमंख्या মুৰাগী पृष्ठसंख्या शनार्थात्प्रतिवचनम् १०१२ त्रिंशच्च परार्थत्वात् सत्संयोगात्कर्मणो व्यवस्था ११०४ त्वष्टार तूपलक्षयेत्पानात् तत्संयोगात्ऋतुस्तदाख्यः ६१२ द. तसंस्तवाच्च तत्सर्वत्राविशेषात् ९७१ दशत्वं लिङ्गदर्शनात् १०९२ तत्सर्वार्थमविशेषात् ८८१ दिग्विभागश्च तद्वत्संबन्धस्य स्थाऽभिधानेन १०७९ दीक्षादक्षिणं तु वचनात् १०८१ तथा ह्वानमपीति चेत् ७५६ देशमानं वाऽशिष्येण १०८३ तथा कामोऽर्थसंयोगात् १११७ देशमात्र वा प्रत्यक्ष १०८५ तथा यूपस्य वेदिः १०८२ दोषात्तु वैदिके स्यात् तथोत्थानविसर्जने ७५५ दोषाविष्टिलौकिके स्यात् ९९७ तदाख्यो वा प्रकरणोपपत्तिभ्याम् ७७७ दोहयोः कालभेदाइसंयुक्तं १०५२ १० १२ द्रव्यगुणसंस्कारेषु बादरिः तदेकपात्राणां समवायात् १०१२ द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तद्रहणाद्वा स्वधर्मः स्यात् १११० द्रव्यं वा स्याचोदनायाः तद्भेदात्कर्मणोऽभ्यासो ५.१७ द्रव्यमयोगाच्च तधुक्ते फलश्रुतिः १७७९ द्रव्यसंयोगाच्चोदना ५०९ ११०६ द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात् ११३३ तद्वच्च शेषवचनम् ९९५ द्रव्ये चाचोदितत्वात् तद्वत्सवनान्तरे ग्रहाम्नानम् १०५३ द्रव्यैकत्वे कर्मभेदात् तर्ज तु वचनप्राप्ते १०९६ द्वित्वबहुत्वयुक्तं चाचोदनात् ८६५ तपश्च फलसिद्धित्वात् १११५ व्याम्नातेषूभौ द्व्यान्नानस्य ११२० तस्य रूपोपदेशाभ्याम् तस्योपदेशसमाख्यानेन ११०६ धर्मविप्रतिषेधाच्च तासामग्निः प्रकृतितः १०४० धर्मोपदेशाच्च नहि ८०८ तुल्यः सर्वेषां पशुविधिः १०४२ तेनोत्कृष्टस्य कालविधिः १०४५ न कालविधिश्वोदितत्वात् ते सर्वार्थाः प्रयुक्तत्वात् ११०२ न चैकं प्रतिशिष्यते तेषामर्थन संबन्धः ६६५ न चोदनाविरोधाद्धविः ९९२ त्रयीविद्याख्या च तद्विदि ८.८न चोदनेकार्थ्यात् तद्वच्च लिङ्गदर्शनम् ध ·५] पृष्ठसंख्या ८६६ १०९९ ८९९ ६०६ पृष्ठसंख्या सूत्राणि १०५८ पक्षणार्थकृतस्येति चेत् १०७६ पक्षणेति चेत् १०२७ परुषि दितपूर्णघृतविदग्धं पालीवते तु पूर्वत्वात् ८८५ पालीवते तु पूर्ववत् पानव्यापच्च तद्वत् ८६६ पुनरभ्युन्नीतेषु सर्वेषाम् १०३८ पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् १०४१ पुरोनुवाक्याधिकारो वा १०९५ पृथक्त्वनिवेशात्संख्यया ८९६ पौर्णमासीवदुपांशुयाजः स्यात् १०५० पौष्णं पेषणं विकृतौ ७८८ ११०७ ५२२ ४८९ ८८० মুন্না न तद्वत्प्रयोजनकत्वात् न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् न तुल्यत्वात् न नाम्ना स्यादचोदना न पक्तिनामत्वात् न प्रकृतेरशास्त्रनिष्पतेः न प्रकृतेरेकसंयोगात् न वा तासां तदर्थत्वात् न वा तासां तदर्थत्वात् न वा परिसंख्यानात् न वा प्रकरणात्तस्य दर्शनम् न श्रुतिविप्रतिषेधात् न सर्वस्मिन्निवेशात् न सर्वेषामनाधिकारः नामकरणत्वादनस्य नामरूपधर्मविशेषपुनरुचि नियमस्तु दक्षिणाभिः नियमार्था गुणश्रुतिः निरवदानात्तु शेषः स्यात् निर्देशात्तु विकृतापूर्वम्य निर्देशाद्वयवतिष्ठेत् निवीतमिति मनुष्यधर्मः निवृत्तिदर्शनाच नैकदेशत्वात् नैमित्तिकमतुल्यत्वात् नैमित्तिकं तु प्रकृती नैमित्तिकं वा कर्तृसंयोगात् नोत्पत्ती हि न्यायोक्त लिङ्गदर्शनम् ८०८ प्रकरणं तु पौर्णमास्यां १०९९ प्रकरणविशेषात्तु विकृतौ ४७३ १०२९ १०७३ ९४५ १०९३ प्रकरणविशेषादसंयुक्तं प्रकरणविशेषाद्वा प्रकरणाद्वोत्पत्त्यसंयोगात् १०९९ प्रकरणान्तरे प्रयोजनान्यत्वम् १०६९ प्रकरणाविभागादुभे प्रति प्रकरणाविभागाद्वा ११३३ प्रकृतौ वाऽद्विरुक्तत्वात् १०५२ १०२५ प्रक्रमाद्वा नियोगेन ८८९ प्रतिनिधिश्च तद्वत् १०५८ १०८१ प्रतिपत्तिरिति चेत् ७६४ १०४७ प्रतिषेधाच्च पूर्वलिङ्गानाम् १०७२ १०६६ प्रत्यक्षोपदेशाचमसानाम् १००९ १०३२ प्रत्ययं चापि दर्शयति ८७७ प्रवृत्तत्वात्प्रवरस्यानपायः १०९० प्रागपरोधान्मलवद्वाससः ९५१ ११३८ पावरनुवाके च होतृवर्शनात् ११०७ ·पृष्ठसंख्या ११२२ १०१३ ५९८ १०५४ सूत्राणि पृष्ठसंख्या सूत्राणि प्रायश्चित्तं निमित्तेन ६४१ याजमाने समाख्यानात् प्राये वचनाच ४९६ याज्यापनये नापनीतो प्रैषानुवचनं मैत्रावरुणस्य ११०६ यावज्जीविकोऽभ्यासः प्रेषेषु च पराधिकारात् ११२७ यावदुक्तं वा कर्मणः रशना च लिङ्गदर्शनात् फलचमसो नैमित्तिको १०१६ लिङ्गक्रमसमाख्यानात् फलं च पुरुषार्थत्वात् ६६१ फलं चाकर्मसंनिधौ लिङ्गदर्शनाच फलं तु सह चेष्टया लिङ्गदर्शनाच फलश्रुतेस्तु कर्म स्यात् लिङ्गदर्शनाच्च ५३९ फलसंयोगात्तु स्वामियुक्तं १०७७ लिङ्गदर्शनाच्च लिङ्गदर्शनाच लिङ्गदर्शनाच ब्राह्मणा वा तुल्यशब्दत्वात् १.०२२ लिङ्गदर्शनाच लिङ्गदर्शनाच भक्तिरसन्निधावन्याय्येति चेत् ११३९ लिङ्गदर्शनाच भक्षार्थो वा द्रव्ये समत्वात् ९८७ लिङ्गदर्शनाच भक्षाश्रवणादानशब्दः परिक्रये ९८६ लिङ्गदर्शनाच्च भूयस्त्वेनोभयश्रुति लिङ्गदर्शनाच कर्मधर्मे हि म. लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेषत्वान्न मन्त्राश्चाकर्मकरणास्तद्वत् मांसं तु सवनीयानाम् ११३९ लिङ्गसमाख्यानाभ्यां भक्षार्थता मिथश्वानर्थसंबन्धात् ७३८ १८ लिङ्गाच मुख्याद्वा पूर्वकालत्वात् मुख्यार्थो वाऽङ्गस्य ११३६ ब ८८६ ९७३ ९८५ १०२० १०३८ १०५१ १०७७ ६४२ १११८ लिङ्गविशेषनिर्देशात् ७८२ ७५७ ९८६ लिङ्गाच वचनं परम् यजतिस्तु द्रव्यफलभोक्त यथादेवतं वा तत्प्रकृतित्वं यथार्थ वा शेषभूत- यष्टुर्वा कारणागमात् याजमानास्तु तत्प्रधानत्वात् ६०० वचनाच ७८७ वचनात्तु समुच्चयः ७६५ वचनात्त्वयथार्थमन्द्री स्यात् १०१४ वचनात्सर्वपेषणं तं प्रति १११३ वचनादनुज्ञातभक्षणम् ८८९ १०११ १०७२ ७५२ १०११ ·[७] দাদা वचनादितरेषां स्यात् बचनादितरेषां स्यात् वचनादिति चेत् वचनानि त्वपूर्वत्वात् वषट्कारश्च कर्तृवत् वषट्काराच्च भक्षयेत् १ पृष्ठसंख्या মুখার্জি पृष्ठसंख्या १११२ वेदसंयोगात् १११६ वेदसंयोगान्न प्रकरणेन बाध्येत ८०९ ७६९ वेदोपदेशात्पूर्ववत् ११०९ ९९९ वेदो वा प्रायदर्शनात् ८०५ ७९७ व्यतिक्रमे यथाश्रुतीति चेत् १००६ व्यपदेशश्च तद्वत् ८९१ व्यपदेशश्च तुल्यवत् १११६ व्यपदेशाच ७४२ व्यपदेशाच्च ११३२ ६३९ व्यपदेशादपकृष्येत १०६५ व्यपदेशादितरेषां स्यात् ५९५ व्यपवर्गच दर्शयति ६२८ ११३६ व्यवस्था वाऽर्थसंयोगात् ७४३ १०९४ व्यवस्था वाऽर्थस्य श्रुतिसंयोगात् ७२६ ६३७ व्यादेशादानसंस्तुतिः ९८८ वाक्यशेषत्वात् वाक्यशेषश्च तद्वत् वाक्यानां च समानत्वात् वाक्यासमवायात् विकारास्तु कामसंयोगे विकारो वा प्रकरणात् विकृती सर्वार्थः शेषः विक्रयी त्वन्यः कर्मणः विद्यायां धर्मशास्त्रम् विधिकोपश्चोपदेशे स्यात् विधिना चैकवाक्यत्वात् विधिर्वा संयोगान्तरात् विधिर्वा स्यादपूर्वत्वात् विधिस्तु धारणेऽपूर्वत्वात् विधिस्त्वपूर्ववत्त्वात्स्यात् विप्रतिषेधे करणः समवाय- विप्रयोगे च दर्शनात् विरोधश्चापि पूर्ववत् विरोधिनां त्वसंयोगात् विरोधे च श्रुतिविशेषात् विशये प्रायदर्शनात् विशेषदर्शनाच सर्वेषां विहितप्रतिषेधात्पक्षे विहितस्तु सर्वधर्मः स्यात् १०९२ ८९४ शब्दान्तरे कर्मभेदः ९११ शमिता च शब्दभेदात् ८९६ शंयौ च सर्वपरिदानात् ८९७ शास्त्रफलं प्रयोक्तरि ८८१ शेषदर्शनाच्च ११२३ शेषश्च समाख्यानात् १११९ / शेषस्तु गुणसंयुक्तः १३० शेषोऽप्रकरणेऽविशेषात् ६४६ शेषः परार्थत्वात् ११३४ | श्रुति-लिङ्ग-वाक्य ६०२ श्रुतेर्जाताधिकारः स्यात् ४८४ श्वस्त्वेकेषां तत्र प्राक् REET ८२१ १०३ ६६७ सतो वा लिङ्गदर्शनम् ·[८] ७३० सूत्राणि स देवतार्थस्तत्संयोगात् स पायात्कर्मधर्मः स्यात् समाख्यानं च तद्वत् समाप्तं च फले वाक्यम् समाप्तिः पूर्ववत्त्वाद्यथा समाप्तिरविशिष्टा समाधिवच्च संप्रेक्षा समेषु कर्मयुक्तं स्यात् संख्यायुक्तं क्रतोः प्रकरणात संज्ञा चोत्पत्तिसंयोगात् संज्ञोपबन्धात् संतर्दनं प्रकृती क्रयणवत् संदिग्धे तु व्यवायात् संनिधानविशेषात् संनिधौ त्वविभागात संयुक्तं वा तदर्थत्वातू संयुक्तस्त्वर्थशब्देन संस्कारकत्वादचोदिते संस्कारश्याप्रकरणे संस्कारस्तु न भिद्यत संस्काराद्वा गुणानामव्यवस्था संस्कारास्तु पुरुषसामर्थ्य संस्कृतत्वाब संस्थाश्च कर्तृवद्धारणार्था- संस्थास्तु समानविधानाः सर्वप्रदान हविषस्तदर्थत्वात् सर्वार्थमप्रकरणात् सर्वार्थ वाऽऽधानस्य सर्वे तु वेदसंयोगात्कारणात् सर्वेभ्यो वा कारणाविशेषात् দুঃখ মুয়ালি पृष्ठसंख्या सर्वे वा सर्वसंयोगात् १००२ ८९१ सर्वेषां चैककय स्यात् १०८५ सर्वेषां चोपदिष्टत्वात् ७८१ १९५ सर्वेषां तु विधित्वात्तदर्था १००५ ६ ४२ सर्वेषां वाऽविशेषात् ५९७ सर्वेषां वा लक्षणत्वात् ७०५ ६४० सर्वेषां वा शेषत्वस्य १०७४ १५२ सर्वेषां वैकमन्व्यमति- ८७६ सर्वेषु वाऽभावात् ५२८ सर्वस्य वोक्तकामत्वात् ४९८ साकं प्रस्थायीये स्विष्टकृत् ८७१ साकाङ्क्ष त्वेकवाक्यं स्यात् ७३२ साधारणान्न ध्रुवायां स्यात् ९९० ११३६ सामिनीस्तदन्वाहुरिति १०८४ ६१९ सारस्वते विप्रतिषेधाघदेति ६४४ १०५५ सा लिङ्गादाविजे स्यात् ६०४ सूचवाके च कालविधिः ७५१ सोमेऽवचनाद्धक्षो न विद्यते ९९८ ५९७ सौत्रामण्यां च ग्रहेषु ५२१ सौमरे पुरुषश्रुतेनिधने ७२४ स्तोत्रकारिणा वा तत्संयोगात् १००२ १११३ स्थानाञ्च पूर्वस्य १०४४ ९८४ स्थानान्तु पूर्वस्य संस्कारस्य १०५, ८७३ स्यात्प्रकृतिलिङ्गाद्वराजवत् १०६० स्यादनित्यत्वात् ९७३ स्याद्वाऽन्यार्थदर्शनात् ९९९ १०२५ स्याद्वाऽस्य संयोगवत्फलेन १०३८ स्याद्वा कारणभावादनिर्देशः १००९ १००२ स्वाभिकर्म परिक्रयः कर्मणः ९८१ स्वामिनो वा तदर्थत्वात्

·पृष्ठसंख्या
सूत्राणि
पृष्ठसंख्या মুম্বালি
स्वामिनो वा तदर्थत्वात् ११३० हेतुमात्रमदन्तत्वम्
स्वामिसप्तदशाः कर्मसामान्यात् ११०१ होता वा मन्त्रवर्णात्
स्विष्टकृद्धदुभयसंस्कारः ७६४ होमात्
ह.
होमाभिषवाभ्यां च
हारियोजने वा सर्वसंयोगात् १००५ होमास्तु व्यवतिष्ठेरन्
१०१०
१०२०
१००८
समाप्तं च सूत्रवर्णानुक्रमसूचीपत्रम् ।

·श्लोकाः श्लोकाः घृष्ठसंख्या। ४६२ अनवस्थितमानत्वात् द्वितीय भागस्थतन्त्रवार्तिकान्तर्गतश्लोकानां वर्णानुक्रमसूचीपत्रम् । पृष्ठसंख्या । अ. अथवाऽस्त्विदमेकं अगत्या लक्षणावृत्तिः ७२८ अथवा नव भिवते अग्निभ्योऽपूर्वसिद्धिः ६०७ अथापि शास्त्रतन्त्रत्वात् अग्निमाणवकत्वाभ्यां ७४७ अदृष्टं प्रथमं तावत् अग्निष्टोमान्यमाने हि ८७५ अदृष्टार्थे तु संस्कारे अग्निहोत्रस्य चैतेन ६ १४ अधिकारोऽपि यज्ञेषु अग्निहोत्रादिशब्देन ६१३ अनन्तरोपदिष्टेन अङ्गप्रधानचिन्तेयं ४७३ अनन्यविषयत्वेन अकलक्षणमेवेदम् अङ्गानां मुख्यकालत्वात् ४८२ अनादिनिधनेऽप्येवं अचेतनेऽपि काष्ठादी ९०४ अनिष्टो यस्त्वशक्तित्वात् ९२० अनुक्ते कर्मशब्दे या अनामिकरणं चैषु ४९० अनुवादाविशेषत्वं अतः कमिपदाक्षेपात् १०३५ अनेकपदसंबद्धम् নগু ভাল ६७७ अनेकशेविशेषत्वात अतश्च पदमेतत् ६८० जनेकस्मिन्नपि प्राप्तिः अतश्च पुरुषार्थत्वात् १०३४ अन्तरालेऽनुपादेये जश्च शक्विपम्ये १०३२ अन्तरिक्षे च बहवः सतम्यापुनरुतल्यात् ७१२ अन्य एव हि संबन्धः અતિવો ચમતતુ १०६८ अन्य एवैकदेशेन ७८१ अन्यतोऽवाते दोघे अतो यद्यपि दौर्बल्यं १०३५ अन्यथाऽपि तु नवास्ति अतो विशेषचिन्तायाम् ०५१ अन्वयैव हि शन्येषु अत्यन्तबलवन्तोऽपि ८४१ अन्यथैव ह्ययं कालः अत्यन्तरूदिशब्दत्वात् ६११ अन्यानि पृथगारम्भः अथ त्वयुक्तियुक्तत्वात् १०३८ अन्यार्थानुष्ठितः शेपः अथवाऽन्यतरेणैको अन्या हि वचनव्यात ८०३ ७०१ ५२९ अचेतनेषु यत्तावत् ५०७ ९२५ ७०२ ९२३ अतो नैवेदमाशङ्कयन ४८१ ·[२] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ९१९ १०३३ आ. पृष्ठसंख्या । ७१० अशेषग्रहणे सिद्ध ६५४, अश्वत्वं नैव शोणस्य ५३९ अश्वश्रुत्यैव शीघ्रत्वातू ६५५ असंजातविरोधं हि ६८२ असंबद्धव्यवाये हि ६५७ असंयोगाच्च तेनास्य ६९७ असंयोगादबाधेन ९४८ असाधारणभावेन ७११ १०१९ आकासति प्रधान हि ७९६ आकाङ्क्षातः प्रभृत्येकं ७११ आकाक्षामात्रमेवैकं १०३६ आख्यातप्रत्ययः पूर्वम् ७०६ | आधारादि यथा द्रव्य- ७३३ आचारयोरसंबन्धे ७०९ आत्मना ह्यक्रियारूपैः ६७७, आदाने च यथा प्राप्तिः ५८२ आधारे सवने भिन्न ६४९ आनन्तर्यात्प्रधानत्वात् ६५८ लोकाः अन्या हि वचनव्यक्तिः अन्ये त्वन्ततया तस्य अन्येनावरुद्धे हि अन्ये विध्यादिनिर्दिष्ट अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अपकुर्वन्नपीष्टो हि अपराधे निमित्ते हि अपर्यायविधायित्वात् अपूर्वसाधनत्वांश- अपूर्वो वैष चोघेत अप्रसिद्धश्वरत्वस्य अमाप्तविधिरेवायम् अबाधाच्चमसोऽवश्य अबाधिते तु विज्ञाने अमितः सामिधेनीनां अमिधात्री श्रुतिः काचित् अभिधेयो बहुव्रीहेः अभिषेकोऽपि धर्मज्ञः अयमेव च संबन्धः अयाज्या एव निगदा अनुक्तमेवं शेषत्वम् अरूपत्वाद्विधेयस्य अर्थ प्रति न सामर्थ्य अर्थाभिधानसंयोगात् ८३६ ५८४ ६५६ ७० ८१२ ७२७ ६७८ ७५७ आनन्त्येऽपि हि भावानाम् ६५४ आमन्त्रणविभक्तिश्च ४८९ आमिक्षां देवतायुक्ताम् ८२६ आमिक्षोत्पद्यमानेन ७४९ आविर्भूतकया शक्त्या आश्रयत्वेन गृह्णाति आश्रयस्तादृशो हीष्टो ५९५ आसन्नपुरुषार्थत्वात् ८१७ | आसन्नासमवे चेष्टा अल्पशोऽपि प्रयुक्तस्य ७४८ ६६३ १०३४ ७४६ अवश्यमेव सामान्य अवस्थान्तररूपत्वात् अविच्छिन्ने कथंभावे अविरोधात्समावेशे अविवक्षोपपन्ना स्यात् ७१७/-इतरेषां तु षष्ठयन्त ·७०७ पृष्ठसंख्या। ६२४ ११२५ ८२६ लोकाः इतश्च बोधकः शब्दः इति कथितबलाबलपवेकः इतिकर्तव्यतांशस्था इत्यादत्त इति ह्यस्मात् इत्युक्ते नैष दोषोऽस्ति इन्द्रेण यस्मिन्सवने इष्टिशब्दः समस्तं वा इष्यते पाक्षिकं वस्तु इह त्वध्यायरूपं वा इहापि च कथं माव- ९६९ ७१७ ८३१ पृष्ठसंख्या। श्लोकाः ९३१ एककर्मत्वपक्षे स्यात् ११४० एककालप्रयोगे हि ८३६ एककालाभिसंयोगात् ७१० एकत्रासति सामथ्र्ये ८१२ एकत्वस्यैव किं किंवा एकत्वेऽपि हि शब्दस्य ४८२ एकत्वेनापि संबध्य एकद्वित्रिचतु.पञ्च- ६५१ एकवाक्यतया यावत् एकशक्तिस्वभावेन एकशाखानिबद्धानाम् ५१४ एकसोपानवत्येको ५१३ एकस्मिन्नेव मार्गे तु ८१० एकस्य वेदवृक्षस्य १००३ एकाह'हीनसत्राणि १००३ एकेष्टिर्यद्यमावास्या ७१९ एकैकस्मिंस्तु शेषत्वं ६५७ एतद्देशे ह्यनुष्ठान ६९७ एतचूपपरिव्याण- ६५५ एतस्या इति संकल्पः ६१४ एतावांस्तु विशेषोऽत्र ६१५ एतेनाध्ययनाधान- ४६१ एवमङ्गप्रधानानाम् १५० एवमत्र प्रपञ्चेन एवमर्थद्वये तावत् ७०२ एवं च दशमेऽप्येतत् ९६० एवं च प्रकृतावेतत् एवं सति प्रधानानाम् ६४१ एवं संदेह एताभिः ४८८ उच्यते रशनाधर्माः उत्पत्तिवचनासिद्धा उत्पत्तिवाक्यशिष्टश्च उत्पत्तिविधिमालोच्य उदाता गौण एवात्र उद्भातृपदमौदानं उद्देशस्यापि देशादेः उपकारमलब्ध्वैव उपकारेण शेषत्वं उपक्रमोपसंहार- उपसद्भयः परं ह्येतत् उपादेयो गुणो यत्र उपोद्घातप्रसक्तानु- उपोद्घातोदितेनैव ७ १०४३ ८३६ ६२० ६५४ ६५० ऋग्वेदादिसमूहेषु ऋविम्यो दक्षिणां दद्यात् १०३२ RAN एकक गताः पुंसाम् ·[४] लोकाः श्लोकाः पृष्ठसंख्या । १०३३ ८०५ (२५ ६२३ १०८३ ७५० ६३७ ६५६ ८१२ ७०९ कर कठेन प्रोक्तमित्येवं कठेनाध्यापित्तं प्रोक्तम् कथमादावसन्नेव कथंभावो हि भावानां कदाचिद्गुणमेवाऽऽह करणत्वं न तस्यास्ति करणे तस्य दोषः स्यात् कर्ता राज्यस्य राति कर्तृत्वं साधकत्वेन कर्तृणां शास्त्रगम्येऽर्थ कर्मणः कर्मसाध्यत्वं कर्मणा सह चोधन्ते कर्मणा भेद एवायं कर्मण्यपि कृते पूर्वम् कर्मभिः साध्यते स्वार्थः कर्मशब्देऽगुणेऽप्यत्र कर्मस्थो हि कथंभावः कर्माण्यभूयमाणानि कर्मान्तरेऽनुवादोऽस्य कश्चित्तद्गत एवेह काम्यो रक्ष्यतामन्नम् काम्यनैमित्तिकानां तु काम्यः सर्वाङ्गसंयुक्तः कारकं युच्यते कुर्वन् कारकेण गृहीतत्वात् कालदेवतयो त्र कालो यस्य न विज्ञातः किमुपादेयता तेषां किमेकत्वविशिष्टस्य पृष्ठसंख्या। किं च पयोगसामान्ये १५० किं त्वश्वरशनामन्त्र- ६५० किं त्वेकार्थसमूहम्थम् ७२२ किं त्वैन्न्यां गार्हपत्यस्य ७३२ किं वयं तद्धितान्तानाम् ६८४ किं समुच्चितयोः किं वा १०३५ कुतः कृतार्थसंयोगे १०३६ कृतकं चामिधानं यत् ५७९ कृतः कट इतीहापि ९०४ कृतार्थ मन्त्रपाठे च ९०६ कृत्रिमं काठकाद्युक्तम् ७३० कृत्वा शब्दार्थमेवैकम् ६५५ केचिदाहुर्यदाऽऽधार- १०५० केनचित्तु प्रकारेण ६९२ केवला भावना तावत् १०३५ केवलारुणवाचित्वम् ५४२ केवलाश्वामिधान्यां हि ६२४ ऋतुकार्यविशेषोऽयं ५२३ ऋतुमध्यप्रयोगो हि १९५ ऋतुसंबन्ध एवायम् ९१८ ऋतुं प्रत्यसमानत्वात् ७१३ क्रत्वङ्गत्वेन नैवेह १०३३ क्रत्वर्थ कर्म गृह्णाति ५०८ क्रत्वर्थश्चाऽऽश्रयोऽप्यस्य ६९१ क्रत्वर्थाङ्गप्रहाणे हि ९०१ क्रयद्यपरिच्छेदात् ४९६ क्रयश्वावगतद्रव्य- ४८२ | क्रयापेक्षित एवायं ७०७ क्रियया कारक गम्यं ७०७ कियाऽपि न विना कैश्चित ७१२ ७७८ ५८२ ११०२ ९२८ ६९२ ·[५] पृष्ठसंख्या। श्लोकाः क्रियान्तरेण संबन्धः क्रियापदेकयोगित्वे क्रियाश्चाकारकत्वेन क्रीणात्यरुणयेत्यत्र क्वचिदृष्टानिराकाङ्क्षः कचिवन्यपरिच्छेदात् क्वचिद्यस्य प्रमाणत्वं पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ९०७ ग्रहद्रव्येण किं किं वा ४८८ ग्रहं चोद्दिश्य संमार्ग- ४९८ ग्रहेण वा विशिष्टां कि ८२२ ग्रहे विधाय संमार्ग ६६९ ग्रहैकत्वे यदोद्दिश्य ७२२ ग्रहोऽप्यावर्तनीयः स्यात् ८२८ ग्राह्य न त्वेतदेकान्तात् ७०८ ख. खण्डन गुणभूतत्वात ९७६ चतुर्थीपञ्चमीरूप-- ५३६ १०३३ चमसः खादिरत्वं च चमसेष्वपि संमार्ग- ग. ८८४ ८८२ चरी पशौ पुरोडाशे ४६९ चर्वादीनां स्वभावेन ९०६ चित्रव्यक्तिरियं जातिः चोदितार्थानुरोधेन ८६९ ८०४ गतिः सर्वपदार्थानां गत्वादिवन्न चैतेषु • गुणभावो हि कर्तृणां गुणश्चापूर्वसंयोगे गुणात्कामो न युक्तोऽत्र गुणानामेवमात्मत्वं गुणानां च परार्थत्वात् गुणानां यत्र भूयस्त्वम् गुणान्तरावरुद्धत्वात् गुणाभावाविष्कृत्त्व- गुणार्योपवसथ्येऽहि गुणे स्वरूपतो धर्मः गुणो वा नामधेयं वा गृह्णती भावनाऽप्येवम् गौणत्वं यत्र नाम स्यात् गौणत्वं यो वदेदत्र गोणेऽपि तावदेतस्य ग्रहणं नामधेयं च ग्रहणादिवदेकार्था- ग्रहणादौ च विस्पष्टे ६९३ जहत्स्वार्थाभिधायित्वं ७३९ जाघन्युद्दिश्यमाना स्यात् ८१५ जातस्य हि व्यवस्थानात् ५१२ जातिरेव तु यज्जातं ७५७ ज्योतिषो यद्यहीनत्वं १०४४ ज्ञ. ८१० ज्ञातं च लक्षणं सर्व ४६७ ज्ञातव्या उभये सत्य ७ ७०४ त. ९३१ ७५३ तच्छब्दोपात्ततद्भूत- ६८३ ततश्च भाष्यकारेण ७६४ ततश्चाऽऽहवनीयेन ०९ ततश्चानवरुद्धत्वात ७८६ | ततश्चापुनरुक्तत्वात् १०६६ ततश्चास्य प्रयोगस्य ११०४ १०३४ १०३६ ·श्लोकाः पृष्ठसंख्या। १०३५ ७१२ ७४४ ७१. परिमिहितत्वेन [६] श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ततश्चतहकत्वं ७०३ तथा सति ग्रहकत्वम् ततो वाचनिकेनैव ८१३ तथैकथातुसंबद्ध- तत्र क्रमो द्विधवेष्टो ८१९ तदबावादशक्यच तत्र क्रियाप्रधानत्वे ७०९ तबाधेन नैवेह तन क्रियानधानत्वे ७०७ तदिदं परिसंख्येति तत्र तुल्यबलत्वोक्तिः ८४१ तद्धितार्थोऽत्र लिङ्ग हि तत्र नाम विशेषण १०३० तद्धितेन चतुर्थ्या वा तत्र साधारणीत्येषः १०६८ तन्त्रेणोभयसंबन्धे तत्र सूत्राणि शेषाणां ६५२ तन्नामाङ्गेषु कल्प्येत तत्रापि तु ग्रहस्यैव ७०७ तया तत्साधयेन्नित्यम् সাহানায়। तत्रव च क्षणे प्राप्तिः तस्मात्कालार्थ एवायं तत्रैव न विधीयत ५५९ तस्मात्तदेवति मते न कर्म तस्य प्रकरणं दुल्य १०३२. तस्मात्पचतिशब्दादिः तथादादयो देहाः ७०३ तस्मात्सत्यविनाभावे तथाऽनाम्नातशेषाणाम् ६४८ तस्मादन्यमानत्वात् तथाऽभिधारणे तस्मिन् ८३८ तस्माद्यथैव शब्दाना तथाऽर्थवादविज्ञानात ६४९ तस्माद्विस्तरसंक्षेपो तथा कृत्वा द्वयोः पूर्व ७०७ तस्मान्न श्रुतमात्रत्वं तथा गुणविशेषण ६९२ तस्मान्नाऽऽदत्त इत्येतद् तथा चापूर्वभेदेन ६५० तस्मात्परस्परागत्वम् तथा चास्य विशेषण ६४८ तस्माल्लक्षणमेवैतद् तथा द्रव्यार्जनाधान ६५६ तस्मिन्सीदेत्ययं वाक्यात् तथा धात्वर्थकर्मत्वे ८४० तस्य ते प्रति शेषत्वम् तथा नभिद्यते कर्म ६५० तादर्थमपि नैवान्यत् तथा पश्वङ्गमेकत्वं ८४० तान्युत्पत्तिमपेक्षन्ते तथा पानीवतेऽप्युक्ता ७४३ तावत्प्रत्यक्षया श्रुत्या तथा यत्रापि टानादि ९२१ तिरोहित च कर्मत्वं तथा व्योमशरीरोऽपि ७.२ तिष्ठत्यादावुपातेऽपि तथा शब्दार्थसंबन्ध- ६४९ / तुल्यको हि संबन्धी ७४० ९३० ७०९ ७११ ९०१ ins ·[७] पृष्ठसंख्या। ४९२ ५५३ ७९० पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ७९८ दृष्टश्रुतविरोधे तु ८९२ दृष्टेऽपि च फले नैव ७०६ दृष्ट्वा ह्रस्वं सजातीय ९३९ देवतातद्धितोत्पादे १०३० देवताद्रव्यकर्तृभ्यः १०१८ देवतां यां यदुद्दिश्य ७५४ देवतासंगतिः श्रुत्या १०३४ देहभेदप्रकाराश्च ७७० द्रव्यदेवतसंबन्धः १०३४ द्रव्यस्य क्रिययोर्वतद् १०३५ द्रव्यस्य गृह्यमाणस्य १०३६ द्रव्यादेयंत्र शेषत्वं ७०२ ५३७ २० AN ८३४ द्रव्येण पण साधनीयेयम् श्लोकाः तुल्यप्रकरणा ह्येषा तुल्यवद्धि प्रसंख्यानं तुल्यार्थत्वात्स भेदेन तुल्योऽभिधानपक्षेऽपि तुल्यो यद्यपि संबन्धः तृतीयार्थश्च कल्प्यः स्यात् तेन कारकसामान्य तेन गृह्णाति हि स्वार्थ तेन निधैव मन्तव्यः तेन प्रकरणप्राप्त तेन प्रणयनाभ्यासः तेन प्रणयनाभ्यासः तेन यद्यपि सामर्थ तेनाऽऽख्यातेऽपि कर्तव तेनानैवेदमारभ्यम् तेनानुष्ठितमित्येवम् तेनेकविषयत्वेन तेनैतस्य द्विरूपत्वम् ते तान्युपकुन्ति तेनोच्येत तथा तेपा तेनोपसर्जनस्यापि तेषामन्तर्गताऽपाच्छा तेषां चान्तर्गतेच्छानाम् त्रयाणां वैष्णवादीनां त्रिरभ्यासपरत्वात्तु निरभ्यासपरत्वात्तु नेधा च देवतायोगः द. दध्यत्र दशमे पक्षे दुर्बलस्य प्रमाणस्य ११०४ ९०२ द्रव्येणात्यन्तमिन्नेन १५२ द्रव्योपसननीभूतः ६९० द्वयोरेवमवैगुण्यं १०३३ द्वादशत्वमहीनेन ६८४ द्वारं येषु पराधीनं ६५६ द्विलक्षण्याः परं शिष्टम् ७०२ द्विवणे च पदे जातिः ६५२ द्वे तावन्नानुवाक्ये स्तः ७०२ द्वयकसंख्येयसंघाते ७३९ ९२४ ९०२ ४९६ धर्मोऽपि च वृणोत्येव ७५७ धात्वर्थभेदे सर्वत्र ७५६ वात्वर्थस्य प्रधानत्व ६०५ धात्वर्थस्य प्रधानत्वं धात्वोऽपि यथाऽऽख्याते ५४१ धारणे विधिरेव स्यात् ८४१ ध्रुव विपीयमाने हि ८९८ ७०० ·Pames श्लोकाः धौवं साधारणं द्रव्यम् ५७७ [८] पृष्ठसंख्या । श्लोकाः पृष्ठसंख्या । ४७५ ननु ज्ञेया यथा शेषाः ६५२ नन्दतुल्यायोधिः १०३४ न ग्रहान्तरसंमार्गे ७२१ न प्रातिपदिकेनोक्तम् न च गर्दभबन्धन्यां ७११ न बाधस्यैकरूपत्वम् ८६१ न च तत्प्रख्यरूपेण न मुख्यातिकमे किंचित ९३७ न च त्वष्टुरभावेन न लोके देवदत्तस्य न च प्रहरणं याग- नवमेऽर्थप्रधानत्वात् ६४८ न चाऽऽदानेऽस्ति मन्त्रस्य ७११ न वाऽदेगुणवच्छास्त्रात् ७६४ न चानित्यस्य कामस्य ६१८ न वाऽनन्यक्रियायोगे न चान्यभेदेनान्यस्य न वाऽर्थविप्रकर्षोऽस्य ५२४ ७१० न चाप्यन्यपदार्थत्वम् ६७४ न वा विज्ञातलिङ्गानां ८२० न चाप्यन्योन्य संबन्ध ६९२ न विशिषन्ति गावोऽर्थ न चाप्युद्दिश्यमानत्वम् नवेन क्रतुना पश्चात् न चार्थप्रत्यये सिद्धे ७६१ न शाखान्तरवद्युक्तः न चावयवसंबन्धात् न शेषोऽन्यः परार्थत्वात् ७५४ न चावश्यं प्रदानेन ९७७ न शोणत्वादिवत्संख्या ९२० न चाश्वरशनायां स न श्रुतेर्विनियोक्तृत्वं ८३० न चासो समुदायार्थः न संबधो निवीतस्य ९४७ न चैकत्वविशिष्टं तं न साधयति पश्चादीन् १०३४ न चकवाक्यमात्रेण न साप्तदश्यं बलवत् ७०९ न चैषामेकवाक्यत्वम् न सास्नानुगतिर्दृष्टा ५४४ म चोमयार्थता तस्य १०३५ न हि गोभिरसंबद्धः न तावत्तद्ग्रहे शक्यम् न हि द्रव्यकथंभावात् ७०८ ५२५ न तावत्संशयो युक्तो ५६६ न हि मिन्नोपकारार्थः न तावदयमेकान्तः ६८२ न हि व्यासङ्गिविज्ञानम् न तावदेकवाक्यत्वं ७४१ न हि सामान्यशास्त्रेण ९८० न तु वाक्यार्थ एवान्य- ७११ न ह्यत्रैकमपि स्पष्टं ६६९ न दधीन्द्रियसंबन्धः ५४८ न हन्नभक्षणाद्रक्ष्या: न देवतात्वमिन्द्रस्य ७९९ न ह्येकस्मिन्पदे युक्तः नद्रव्यमनुपादाय ६९२ न छेकेन प्रयोगेण ६२५ ७४७ ।

·[९] लोकाः पृष्ठसंख्या। पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ९९६ कोकेन संख्याताः ८८७ नेकप्रयत्नसाध्यत्वं १०६३ नैकेनापि प्रधानेन १०३१ नैमित्तिकं तु प्रकृती (१२ नैमित्तिके श्रुते यच्च ७३२ नैव तावदुमौ शब्दो ८३० नैव हि द्रव्यमानस्य ६१६ नैव हीहाङ्गभूयस्त्वम् ५३६ नैव ह्यनेकसंबन्धात् ७७१ नैवैतेषां प्रमाणत्वम् ५४४ नवोदमेघिसंबन्धात् ८३४ न्यायेन संप्रदायाद्वा ६८४ ७०१ प. न होष कर्म संस्कारः ल ह्येष देवताधर्मः नाऽऽनुमानिकमात्रं यत् नानारभ्यविधिप्राप्त्या नानावेदस्वरस्तस्मात् नान्यप्रकरणापत्तिः नापेक्षा यस्य यत्रास्ति नाम्ना धात्वर्थमा च नाम्नां द्विधैव संबन्धः नासति ऋतुसंबन्धे नास्मिन्परमसादृश्यम् निःश्रेण्यारोहणप्राप्यं निःसंदिग्धप्रधानत्वं नितरां गद्यमानत्वात् नित्यमङ्गं च दूरस्थ- नित्यं तत्रानुवाक्यामिः नित्यं हि क्रियमाणेऽस्मिन् नित्याः शब्दार्थसंबन्धाः निधनश्रुतिवैयर्थात् निधने हीविधानं चेत् निमित्तन च तेष्वेषाम् नियमः सर्वथा तावत् निरूढा लक्षणाः काश्चित् निर्दोषत्वं हि तत्रास्याः नियन्नेव जानाति निवेशः केचित्त्वेव निषेधः प्राप्तिपूर्वोऽयं निष्कृष्ट देवतामध्यः निष्पन्नत्वाविशेषाच्च निष्पन्नेन निमित्तेन पटस्य शुक्ल इत्यत्र १०३३ पदतद्भागवाक्यार्थ- ७३९ पदत्रयाद्विना नाम ८८० पदान्तरगतो यस्य ५८२ पदान्तराणि यत्रार्थ ५६५ पदार्थ एव काकादिः ५६६ परप्रकरणस्थानाम् ६५५ परमादर्थवादेषु १००७ परिक्रयो हि सर्वत्र ६८३ परिग्रहपरित्यागौ ७१. परिच्छेदो गवादीनां ९७९ पशुकामप्रयोगे च ४७५ पशुसप्तदशत्वस्य ९५१ पश्चाद्यस्योच्यमानोऽयम् ७७० पाक्षिकत्वेऽप्यनित्यत्वात् ६९२ पाञ्चदश्यमबाधित्वा १७५ पार्थिवावयवप्रायाः ९८७ ७ ० ९२० १०३२ ७०२ atment ·[१०] श्लोकाः श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ९९ ८३३ Lama Rom ५१८ पिध्याद समस्तं वा पुनःश्रुतिरनन्यार्थी पुनरुच्चार्यमाणश्च पुनर्विधानसामर्थ्यात् पुंवाक्येऽप्यन्यथोक्तत्वम् पुंच्यापारनियोगेन पुर। कल्पस्वरूपेण पुरुषं हि परित्यज्य पूर्वपक्षास्त्रयो ह्यन पूर्वमेव गुणः कश्चित् पूर्व तेनैव शब्देन पूर्व परमजातत्वात् पूर्व प्रधानसंबद्ध पूर्वं बच्छब्दसंबन्धात् पूर्व स्योनं त इत्यादि पूर्वयोनास्ति संबन्धः पूर्वाधिकरणेनैव पृष्ठद्वयविकल्पः स्यात् पौर्णमासीसमिद्यागात् पौर्णमास्यतिरिक्ताहः पौर्णमास्यां यदा तिस्रो पौर्वापर्यबलीयस्त्वं पौर्वापर्ये यथा पूर्व- प्रकृतप्रत्यभिज्ञानम् प्रकृतप्रत्यभिज्ञानात् प्रकृतादपि मेत्तृत्वम् प्रकृतानामसद्भावात प्रकृतिप्रत्ययौ पूर्णी प्रकृतौ तदपत्ये च प्रजापतिव्रतस्थत्वात् पृष्ठसंख्या। ८८३ प्रज्ञातदेवतत्वाच्च ६.२६ प्रतिग्रहीतरि स्पष्टं ७०८ प्रतिपाद्यमिदं द्रव्यं १६४ प्रतिसंघातवर्तित्वात ६९९ प्रतीति प्रति नैवान ५१५ प्रतीतिव्यतिरेकेण ८९९ प्रत्यक्षविधिसद्भावात् ९१० प्रत्यक्षा संगतिवाक्ये ९०९ प्रत्ययः संनिकृष्टार्थ- ९२४ प्रत्ययश्च यथा मन्त्रं ४६८ प्रत्ययार्थः समानोऽपि ८५९ प्रत्ययार्थप्रधानत्वात् ५१८ प्रत्ययार्थबहुत्वं हि ९७१ प्रत्येकं हि समर्थत्वम् ८३८ प्रथमं काल एवाऽऽभ्यां ६४९ प्रधानमात्रमेवोक्तम् १०३३ प्रधान नीयमानं हि ६३४ प्रधानादौ विधीयन्ते ४७१ प्रधानानां प्रधानश्च ६२६ प्रधानान्यप्यतोऽङ्गानाम् ४८९ प्रधानरप्रयुक्तानि ८०६ प्रपद्यते रूपविनाशभीतेः १०३३ प्रयुज्यते पदं किंचित् ९१२ प्रयुज्यते हि वेदेषु ६०७ /प्रयोगपरिमाणं च ६०९ प्रयोगाः सन्ति तस्यान्ये ४९० प्रयोजकवशी चेष्टी ४७६ प्रयोजकाः प्रयोक्तारः ५८३ प्रयोनकोऽपि शेषाणां ९११ प्रयोजनं तु प्रत्यक्ष- ६४९ ६७० ६४८ १०३२ न ७१२ ·[११] लोकाः पृष्ठसंख्या। १०३३ ९२० 9 भ. श्लोकाः प्रयोजन विधेः किं स्यात् प्रवरो न त्वतिकान्तो प्रशस्तशब्देरवधारितेन प्रसक्तानुप्रसक्तोक्तम् प्रसिद्धिरिति विज्ञानं प्रसिद्धेनाप्रसिद्धम्य प्रसिद्ध भावनाभेदे प्राकृतेन कथंभावे प्राक्प्रतीतैकसंबन्धि- प्राजापत्येषु यागानास प्राधान्याच्छेषिणां साक्षात प्राधान्यान्न ग्रहस्तावत् प्राधान्येनात्र नोपात्ता प्राधान्येनेह कर्तत्व प्राप्तस्तावद्गुणो नैव प्राप्त कणि नानेका प्राप्ते कर्मण्यनेकार्थ- प्राप्नोति हि प्रधानस्य प्रायेणाऽऽख्यातसंबन्धि प्रायोवचन निणेयं प्रासङ्गिकी क्रतोः सिद्धि पृष्ठसंख्या। ७११ बाध्येत फललोभन १०१५ बालत्वादौ समानेऽपि ६२३ बिन्दौ च समुदाये च ६५० बिभ्राणः पुरुषं राजा ७४८ ब्राह्मणत्वादिसंयुक्ते ४७६ ४६३ भवेल्फलश्रुतिर्या तु ७३६ भारो यो येन वोढव्यः ६७६ भियत भावनामात्र ६५० मिन्नं मित्रादिदेवत्यं ६५२ मिन्नानां हि पदार्थानां ७०८ भिन्ने एते यतो वाक्ये ९१७ मिन्ने हि विधिसामर्थ्य ९०३ भूतान्तरानुबद्धन ५४२ भूयसां च सधर्मत्वम् ४८५ भेदानन रवक्तव्यं ५४२ भेदे च दृष्टसामथ्र्यो ७२० भेदेन श्रुतिलिङ्गाभ्यां ६४८ ८४८ ६१९ of ४७३ ७६२ म. ७४८ फलवाक्ये यजेरेव फलाय विहितं साम ९६० ९५१ मण्डकैर्बहुशस्तृतिः मन्त्रचोदकयोस्तावत् मन्त्रब्राह्मणताणां ९८२ मन्त्रवान्नियमैर्युक्तः ९९५ मन्त्रस्य तु ब्राह्मणचोदितार्थ-- मन्त्राणामपि यत्कार्य ८६२ मन्त्रोऽपि रशनां शीघ्र ६७३ मन्त्रोऽयं गार्हपत्याङ्गं ८२९ मन्त्रो यथा समानातः ८९९ मम प्रतिदिनं सर्वः ८५८ महाभौतिकदेहस्थाः ८४४ बलाबलविविक्तानां बहुव्रीहि समासोऽयम् बाधस्तु यदि कल्प्येत बाधस्योक्तप्रकारत्वात् बाधिकैव श्रुतिनित्यं प ६२७ ७ ७०२ ·[१२] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। मिथश्चानर्थसंबन्धात् ८२८ ८१२ मीमांसका हि वाक्यार्थ- मुख्यः प्रत्याय्यते कस्मात् मुख्यः प्रथमकार्यत्वात् मुख्यकालत्वमङ्गानाम् ५१२ या यच्चान्यदविनामाव- यच्छब्दस्योक्तिसामर्थ्य यजिना विहिते यागे यज्ञानस्वाञ्च तच्छेषाः यज्ञेऽन्यतमवेदाङ्गे यतः कर्तृगतां संख्या यत्तु शेषः परार्थत्वात् यत्त्वत्र भाष्यकारण, यत्पुनर्यजमानादि यत्र द्रव्यगुणकार्य यत्र नामोपपद्यत यत्र वाक्येन संबन्धः यत्र सामान्यतः प्राप्स्यन् यथाऽऽग्नेयादिवाक्यानाम् यथाकथंचिल्लभ्येत. यथा च द्रव्यमिच्छन्ति यथा च द्रव्यसामान्य पृष्ठसंख्या। श्लोकाः ७३९ यथा वोद्दिश्यमानत्वे ७०६ यथा शीघ्रप्रवृत्तित्वात् ७५० यथा हि शकुनिवृक्ष ८६३ यथहापदार्थोऽपि ४८२ यथैकबन्धनार्थत्वात् यथैव क्वचिदुक्त्वाऽपि यथैव पशुसामान्ये यथैव पौरुषेयेषु ८२४ यथैव वारवन्तीयम् ४९४ यथैव हि ग्रहत्वेन राधैवांशत्रयापेक्षा गर्यवाष्टाकपालादौ यथैवोत्पत्तिवाक्यानां ९९३ यदाऽनुमितयाऽप्येष ६८१ यदा तु प्रतिबद्धत्वात् ६९१ यदा स्वसमवेतोऽत्र ८०१ यदि क्रियाप्रधानत्वं ५१७ यदि च द्रव्यवाचित्वं ७०९ यदि तावद्ग्रहः संख्या ५१० यदि तावद्विकल्पेन ४७८ यदि द्रव्यगता संख्या ६९२ यदि नामाविभागः स्यात् ८०३ यदि नामास्य विज्ञातौ ७९७ यदि प्रकरणं त्यक्त्वा १०३१ यदि प्रथमशब्दोऽयं ९४४ यदि युक्त्या विनैवेयं ६०० यदि वा स्तोत्रशस्त्रादि ६१६ यदिशब्दपरित्यागः ४६५. यदि षष्ठी भवेदत्र ८०४ यदि ह्यङ्गाङ्गिभावोऽत्र ७१२ ७०९ ९३३ ७१४ ७२० ५४० यथा पश्चात्तनः पाता ७४१ ९०९ ८७७ यथा प्रकरणप्राप्त यथा प्रकरणं हित्वा यथा फलप्रदं प्रेक्ष्य यथाभिलषितं यत्र ६७४ यथा रक्तोपधानेन यथा वनादिसंघाताः (१२ ८५७ ·काः पृष्ठसंख्या । पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ९७८ या गुणस्योपकुर्वाणम् ५९९ यागोपदेशवेलायाम् ६१४ यागोऽयमिति विज्ञानम् ५६८ याज्याभक्षवषट्काराः ७५७ यादृशं द्रव्यसंबद्ध म् ७८१ यादृशस्य हि धूमस्य ९०१ यां यांस वचनव्यक्ति ७१२ यावच्छूतोऽपि शब्दः सन् ८१६ यावजीवपदाख्यात- ७१२ यावत्प्रकरणादीनि ६६८ यावद्धि विधिसामर्थ्यम् ६२४ ५४६ बावन्न विधिसंस्पर्शः RAN ९०२ ७०८ १०७७ यदि ह्यवयवार्थेन यदि ह्यालम्भनिर्वापी यद्यपि प्रकृते तस्मिन् यद्यप्यवयवद्वारम् यद्यप्यस्य हविष्कृत्त्वं यद्यप्यहमृचां कुर्यो यद्यप्यादौ गुणत्वेन অঘশ্বালায় यद्यस्य गमकत्वेन यद्यस्य विनियुक्तस्व यद्याहत्य विधीयेरन् यद्युत्पत्तौ न विद्यत यद्वा भावनया कर्ता यद्वा भिद्यत इत्येवम् यद्वैतदविशेषण यद्वैश्यादिनिमित्तेन यन्निमित्तमपेक्ष्यायम् यन्मात्रमेकं कर्मेति यल्लक्षणो हि भवतः यस्माद्भेदमविज्ञाय यस्मिन्नन्यपदार्थे च यस्तु शक्त्या परित्यक्तः यस्य ग्रहणवेलायां यस्यापि कारकं वाच्यं यागसाधनतां कुर्यात् यागस्य फलसंबन्धात् यागहोमावभेदेन यागानुमन्त्रणानीति यामान्विादिसंयुक्तः यागापूर्वप्रयुक्तेषु ७९१ ९१७ येन मन्त्रेण यागाङ्गं ६८० येन येन प्रकारेण ये व हेतुनतेषां १०३२ येनोत्पत्तौ न याज्यात्वं ६७७ येषां पृथगनुष्ठानम् ४७१ योऽपैत्याग्रयणात्सोमः ९१८ योऽर्थः प्रत्यक्षदृष्टोऽपि ६४८ योऽश्वप्रतिग्रहादेव ६७४ योग्यता लिङ्गमित्युक्तं ७०१ योग्यत्वेन च सिद्धत्वात् ७९१ यो नाम ऋतुमध्यस्थः ९१७ यो हि तावद्भुतः सोमः १०५९ यो हि यस्याभिधानाय ७६७ यौगिकानां यथा जातेः ९८१ यौगिकी या समाख्या सा ७५६ ८०० ८२६ ८२० ५८३ ४८९ राजन्यः क्षत्रिये रूढः ८८४/ राजा निति एवेह ·[१४] लोकाः पृष्ठसंख्या। रूपप्रकरणद्वारा रूपस्पदियो येऽपि रेवतीवारवन्तीय- खतीवारवन्तीय- ८३१ ४७६ ९२२ ८३८ ७२८ ५३७ १०३१ ७ ७०८ पृष्ठसंख्या । श्लोकाः ७११ वाक्येन सर्वसंयोगात् ७०२ वाक्येनाऽऽधानतुल्यानि ५५२ वाचकेनैकवाक्यत्वात् १५२ वाच्यकालयुजो यागाः वाच्यवाचकसंबन्धः ९२२ वाच्यवाचकसंबन्धः ९३९ वाजपेयः समाख्यानात् ६५५ वाजपेयेन संबन्धः ८२७ वाजिम्यो वाजिनं कुर्यात् ७११ वाजिशब्दोऽपि वाऽश्चादौ ६८२ विकृतीनां तु नास्त्येवं ८९७ विक्षेपो थावता लिङ ७१२ विच्छिना सामिधेनीनां ९३३ विदधवौ हि संबन्धी ७८४ विद्यमानेषु शेषेषु १११२ विधानाय प्रवर्तन्ते ९९९ विधायको नियुक्ते हि ७७९ विधिः प्रवर्तमानो हि विधित्वं प्रत्ययोपात्तम् विधित्वं यद्यपि ६७६ विधित्वं श्रौतमार्य च ७०६ विधित्वे भावनास्थेऽपि ७३८ विधिरेषु भवेदेवम् ९०८ विधिर्यदि प्रधानानाम् ६७४ विधिशक्त्या गृहीतं यत् ७०६ विधीयतेऽवघातादिः १०२८ विधीयमानमप्यर्थम् ६६६ विधेयमात्रमप्यत्र ५४१ विश्वेयाने कमावेऽपि ५१७ विधेयोऽपि हि पूर्वस्मिन् लः कर्मणीति सूत्रेण लकारे लक्षमा तावत् लक्ष्यलक्षणयोईष्टः लिङ्गत्वमभ्युपेतं चेत् लिङ्गप्रकरणद्वारा लिङ्गसंख्यादिसंबन्धः लिझादिरहिते वाक्ये लिङ्गानुमितया श्रुत्या लोको यदन्यतः सिद्धं लौकिक वैदिकं वाऽपि लौकिकाश्रयणं तत्र लौकिकेऽपि तु यो दाता लौकिकेऽप्युपपन्नत्वात् व. पत्तृवाक्यातं यत्तु वत्तृव्यापारमात्रं च वचनव्यक्तिभेदेन वदन्ति सामिधेनीवत् पदेदिति श्रुतेस्त्र वयोवस्थाऽभिधीयेत वर्तमानसरूपेण वर्तेत यदि भेदेन वाक्यभेदतदेकत्व- वाक्यान्तरेण तत्कर्म वाक्येन यदि यागस्य ९७४ ४९७ पश्रुत्या ७०१ ५०३ ७०३ ·[१५] पृष्ठसंख्या। श्लोकाः पृष्ठसंख्या । . ६५५ वृषलैन प्रवेष्टव्यं ८०६ वृष्टिकामपदेनात्र ८२६ वृष्टिकामपदेनैव ६१४ वैदिकं देशसामान्य ८३० व्यक्तयो हि विधीयन्ते ८३१ व्यक्तिधर्मश्च पुंस्त्वादिः १०३६ व्यक्तीरुद्दिश्य यत्कर्म ६६९ व्यभिचाराच न द्रव्य- ९३७ व्यभिचार्यतिरेकोऽपि ६७६ व्यवधानात्तमित्यस्य ७१९ ब्रीहीणां प्रोक्षणं यत् ५८७ ब्राह्यादीनां प्रधानत्वम् ९२१ ७०५ ६८२ - १०१८ ५२० श्लोकाः विध्यन्तो वा प्रवर्तत विध्यर्थवादसंबद्धम् विध्युक्तिविनियोगा हि विना यत्रानुषङ्गेण विनियोकत्री श्रुतिस्तावत् विनियोगाभिधानस्य विप्रकृष्टफलं शक्ता विप्रयोगे तु दृष्टस्य विभक्तयो विधीयन्ते विभक्तिवाच्यरूपेण विभक्त्युपातकर्मत्व- विरोधित्वात्प्रसज्येते विरोधिनोस्तदेको हि विशिष्टग्रहणं नेष्टम् विशिष्टो हि विधिः कृत्स्नः विशेषणतया राजा विशेषणाद्विना नेष्टः विशेषणैश्च संबन्धात् विशेषप्रतिपत्त्यर्थ विशेषविहितं ह्येतत् विशेषश्चायमेवास्य विशेषहेत्वभावे हि विशेषणतया नैव विशेषणविधिश्चायं विशेष्यत्वेन संपन्न विश्वेदेवाश्च रूढचैव विष्ण्वादियागसंबन्धे विसंवादः स्फुटो ह्यत्र विहितस्थ विधिर्नास्ती- मिहितो विनियुक्तव १०२२ ९१५ शक्यते चागृहीतेऽपि ७०४ शक्यते हि द्विदेवत्यः ९०३ शतब्राह्मणसंयुक्तः ६७५ शब्दब्रह्मात्मनोऽप्येवं ९३२ शब्दब्रह्मेति यच्चेदं ४९८ शब्दवृत्तिनिमित्त हि १०३७ शब्दशक्त्यनुसारेण १०३२/ शब्दानां न हि लोपेन ४७७ शब्दार्थस्यैव मुख्यत्व ९५८ शब्दार्थस्यैव साहित्यात् ४८५ शाखया ह्येकया योगात् ६७६ शाखादिभ्यो य इत्येवम् ५३७ शाखानां युगपवृत्तेः ४९१ शाखान्तरगतस्यापि १००१ शाखान्तरे यथा कर्म ६ १९ शारीरो निग्रहो यत्र ७०६ । शास्त्रेण चोदिता येहि ७४७ ७४६ ६९७ ·SapnNS [१६] श्लोकाः श्लोकाः पृष्ठसंख्या । पृष्ठसंख्या । : ७१२ ८१२ ९२७ सकृदेव श्रुतो होमः ७११ सत्यप्यवयवार्थे च ६५० सत्यप्यव्यापृता शक्तिः ६५४ सत्यमस्ति श्रुतिर्येयम् ६५६ सत्यं तद्विहितस्यास्य ६५३ सत्यं प्रथममाधानात् ६५१ सप्तमेनातिदेशेन ६५२ सप्तम्यां तु तदाधारः ९२१ संक्रान्तविधिसामथ्य ९१९ संख्यामात्रविवक्षायां ७०६ संख्यायां कारके वा धी: ७२० संख्यासमार्गसंबन्धी ४७० संज्ञानदीव्यवच्छिन्नः ५३५ संदिग्ध वाक्यशेषेण ६५८ संदिग्धे वाक्यशेषेभ्यः ८२९ संदेहः क्रियते सर्वः संनिधानोपनीतं चेत् ७१३ ७०८ शाने यद्यपि नैतेषाम् शीघ्रश्रुत्या पुरा प्राप्ते शेषत्वे कर्मभेदात्तु शेषत्वं केचिदिच्छन्ति शेषं तस्यैव तं विद्यात् शेषलक्षणमात्रोक्ता शेषस्यैवाधिकारोऽत्र शेषोऽस्यास्तीति मत्वर्थात् शोणादीनां न चान्येन शोणेऽपि नैव वाजित्वम् श्रुतमात्रस्य सर्वस्य श्रुतशब्दाभिधेयानां श्रुतेः कर्मान्तरज्ञानं श्रुत्यर्थः संनिकृष्टत्वम् श्रुत्या ताव तदर्थत्वं श्रुत्यादिना समर्थस्य श्रुत्यादिभिः प्रमाणैश्च श्रुत्यादिसमवाये च श्रुत्या ह्यत्र निराकाङ्क्ष श्रुत्यैव द्रव्यसंवन्धः श्रुत्यैव पुरुषार्थे हि श्रुत्यैव समवायित्वम् श्रुत्यैवोपपदस्यार्थः श्रूयते दोषसंयुक्तः श्रूयन्ते बहवोऽत्रार्थाः श्रोतव्यापारनानात्वे ५२९ ६५२ ९३६ ६.५२ संप्रदानत्वमानं च ६ संप्रदायागतां मुक्त्वा ६७७ ९३८ ९५१ ९५८ ५१३ संबन्धस्य च भावत्वम् १०३३ / संबन्धिनैव संबन्धः समस्य केवला चैत्र ५३४ समानदेशता नित्यम् समानविधिपक्षे हि समानविषयत्वे हि समानविषयत्व हि समासः सति सामर्थ्य ४७७ । समासतद्धितोत्पत्तिः समासार्थाद्विनिष्कृष्य ७५६ समुदायानुवादस्य ८२२ ४८५ घण्णामान्यादियागानाम् ८८५ १००७ ५०१ सकृदुचारणाद्यो वा ·[१७] श्लोकाः पृष्ठसंख्या। ७१७ १०३५ ७३८ १०३२ पृष्ठसंख्या । ८०४ साक्षाच्च पुरुषार्थत्वात् ७०७ साक्षादयोग्यसंबन्धाः सा च प्रकरणेनास्मै ७२० साधकत्वं द्विधा दृष्टं साधारण्येन संयोगः ११०४ साप्तदश्यविधानं तु १११७ सामर्थ्य कर्मणस्तावत्- ८७३ / सामाक्षिप्तमाधानम् ६३५ / सामानाधिकरण्येन ६७६, सामान्यकारणात्प्रासं सामान्यप्रापणाशङ्का ६८९ सामान्य स्यादिदं ज्ञेयम् सामान्यविधिरस्पष्टः ६५४ सामिधेनीत्वमप्यासा ९१९ सामिधेनीः प्रति प्राप्तिः ७.८ सिद्धान्तेऽपि तु याग्भ्यां ८४६ ९७७. श्लोकाः समूहास्त्वेकवाक्यानां संमार्गग्रहयोः किं पा संमागैकत्वयोरेवम् समार्गों यदि सर्वेषाम् सम्यग्जरणरूपान्ता संयोगः पूर्वसिद्धो हि संस्कारत्वादतिक्रान्ते संस्थास्वपि तु तावत्वात् सर्वत्र प्रत्यभिज्ञानात् सर्वत्र यौगिकः शरैः सर्वत्रैव विकल्पानाम् सर्वथा बाधिता तावत् सर्वथा लक्षणं नाम सर्वदा ह्यविनाभूता सर्वपुंसां स्वसंवेद्य सर्वप्रकारमन्विष्टं सर्वप्राकृतदेवत्यः सर्वमभ्यहित द्रव्यं सर्वर्गादिसमहेषु सर्वस्यैव हि कार्यार्थः सर्वाख्यातेपुं कर्तृणाम् सर्वाण्येव हि शास्त्राणि सर्वा तावत्स्मृतिनित्यं सर्वा ह्यध्ययनस्थेन सर्वेण विधिवेलाया सवनीयान्पुरोत्पाद्य स शब्दो लक्षणां याति सह विध्यविधी युक्तो साकाङ्क्षावयवत्वेन सा कि धात्वर्थमाषण ७४६ १०३१ सिद्धान्ते क्रतुसंयुक्तं ९० १०४० ६५५ १०३१ ८९८ सिद्धेऽङ्गत्वे ततस्तेषां < ४ सिद्धेस्तुपोपवान १०३६ सिंहशब्दः क्वचिद्गौणः ९१३ सुतरां विधिवाक्ये त ९२२ सूत्रकारोऽपि विकृती ९०८ सूक्तवाक; स तव ७८१ सूत्रेण परदौल्ये ५१९ स्त्रप्वेव हि तत्सर्वम् १०४६ सोऽयमाभाणको लोके ९०७ सोमरस्य समस्तस्य ७१९ स्तुतिलब्धात्मकत्वेन ८४८ स्तुतेरपि हि पूजात्वात् ७०६ / स्तोत्र शस्त्रानुवाक्यादि- ६०२ ७१२ ४९२ <१२ may ·[१८] लोकाः पृष्ठसंख्या। Fনান্সাঘনশন स्थाल्यादयोऽपि कर्तत्व स्थितेऽधिकरणे त्वे स्थिते यागत्वसामान्ये स्फ्यादरुत्पत्तिसंबन्धः पृष्टसंख्या। लोकाः ६६४ स्यात्कर्मकत्वयुक्तं यत् ९३६ स्यादग्नौणमिन्द्रत्वं ७४४ स्याद्वविधान ते ४७० स्यानादिः कल्पयाम्यन्तः ६७१ स्यानादरपि शेषत्वं ७ मातः पुरुषमात्रस्य ह ९७४ स्मृतिप्राधानुवादे हि स्मृतिभिः पुरुषो नित्यं स्वरूपहेतुसंबन्ध- स्वरूपानभिधानत्वात् स्वलोक तेजसप्राया स्वाड्रेन पाञ्चदश्यन स्वाध्यायग्रहणेनैका स्वामिना च विना दासाः हन्त्यादावपि शेषत्वम् हविरन्तरमालोच्य ६५२ हविषो यदि पोष्णस्य हविःसंयवनार्थानाम् ७०२ हिरण्यवासमो धर्मः ६३५ होमाङ्गस्य च याज्यात्वं ६५४ होमो हि प्रकृतः शुद्धः १०३६ ९६२ ७६१ ६ समाता च तन्त्रवार्निकस्थलोकवर्णानुक्रमणिका । आहत्य द्वितीय भागे तन्त्रवार्तिकस्थाः श्लोकाः-१००४ आहत्य भागद्वये च श्लोकाः-२४२५ MHA marwww Pi

·ܟܣܐܝܕ
ܘܠܐ ? ;% }
ORAS

·सतन्त्रवानिकशावरमाध्य सहितमीमामा दर्शने থিম। पुटे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम् ततो ने ततोऽने विधाने । तम्य RANA Bare १० च्टयत १९ तव्याऽपू पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् ३० न्यायः ५०१ विधाने ११ नत्वा २९ सवं ब ०२ १३ विधि विधि २७ श्वाल २८ यवा यत्वा ६०३२० दिश्यते दिश्येत ५०४ ३० अ.२पा. अ.३सू.६)। २ वाचेत २१ स्यान्तवान्तर- वृत्य वि ३ वाय वोचत २६ स्यावान्तर २७ २८ त्वात्। त्वात् गतम्। गतम् होति इति होति' इति ५०७१० तव्याप शिष्टापू शिष्टाऽ वृत्तराव मन्यस मन्यते क्षलण लक्षण, वाय पाणभा पाणमा एक साम्यं माम्यं यागाभ्यां यादृरभ्यां पाण-यजेत--- पोर्ण-यजेत' मविष्यति । कथं भविष्यात, कथं नोपाश नोपांशु जुहोति जुहोति पदो धातुंय धातुं य कथंमा कथमा त्स्यात्, धातुभ धातुम अध्वर' इत्याघारमिति- अध्वर इत्याघारम्' इति ४९३२५ येते । ५०९२२ १ ते २५ ४९७ ३ NAARISHAD ४९८ २७ पदे. ३ लेम ४९९ ८ २३ त्वात् । त्वात् गृह्णात्येव- गृह्णाति, इत्येव लम बन्घा बन्धा देव देव ततश्च । देवता देवता ८ T20 २५ ०. नास्मा नास्म ·पुटे कुतः। २९ न्देव न्देवता unctaka शुद्धिपत्रम् । पडतो अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्ध कत्वे- कत्वे ११ याद यदि तुल्या तुल्या १६ स्थाष स्थाप द्यते द्यते । स्याति स्यानि १६ पक्षि पक्षि ष्टोम टोमो बील्लादि ब्रह्यादि तलमा तस्मा स्थिम् स्थितम् रन्ति रन्ति ५४३२९ द्रव्यम द्रव्यम् फलत्वम् फलत्वम् । फलमिति । न्या- त्वयत् २० त्वन्यत २३ गृहीत्वा फलामति न्या गृहीतत्वा २८ अनैकान्तिकी क-- अनेकान्तिकीक ८ वाघु वायु भवति ५२० एष एव तन्नस्त शत्र रूपो ६२५ २७ ५५२ किंमु । किम् टोम टोमः स्तपरा स्तूपरा योगो २९ १२ विधाय यागा विधाय' संनिधौ ५२८ २२ संनिधी २० कृत्वाश कृत्वारा ५२९ १७ ताह कृत्वा श कृत्वाश ५३० १९ मव मेव श्रूयते । श्रूयते ५३१ २ प्रमाणा प्रमाणी | ५६० २८ मिति । स्व मिति स्व प्रमाणा সাগ तर्हि तर्हि, अस्य शब्दा- ५६४ २३ साम अस्यशब्दा च्यते च्यते- तर्हि २८ नियत निधनं ४ तर्हि तार्ह। मवे भवे ९ अस्य पदार्थे- अस्यपदार्थे २७ नाम देवतासं देवता सं हामः होमः ५४० गयाव स्वर्गयाव त्पन्नःस्त of / । ४ ima तहि। च्यते च्यते । ७ किंच किं च O ·शुद्धिपत्रम् । पुटे पुटे १५ यते त ण्येवं जा २३ methiRUARY जैव- ONaba यदि श यदिश ५८६ पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम् पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् २२ चान्य चान्यत्र २२ ध्यथा ध्यस्था विमा विभा- २४ वक्या वाक्या यते । त ६७९ ३ ण्येवजा अ०१४ अ० १ कर्तृकं कर्तृक ३ [१४] [१] १८ हावेवेव द्वावेव पृष्ठ ५८०१० भेधि मेधि ध्याये ध्याये ५८२ १९ ष्टम अ० १४ अ० १ ५८३ यदि यदि- १९ मिति त मिति । त बर्त वर्त ५७२ अ० १४ अ०१ गैव श्रृका যুদ্ধ। त्यत अत आ- अ० १४ अ० १ त्यत आ २९ ८ षितंच षितंच अ०१४ १२ वाच्य प्ये प्रमाणा प्रमाण चिति । पा--- चारेथ्य चारेभ्य चिति, इति पा यदि श यदिश अ० १४ अ० १ बिधि विधि २२ भाष्ये भाष्य ६९१ १२ त्याह- त्याह । २४ र्थम् । अ-र्थम् 'अ योपाद्य धोत्पाद्य २६ इत्यस्यसू इत्येतत्सू १९३ १८ विधिः ९७६ १ अ० १४ अ०१ ५९४२० नेषदो नैष दो ९७७ १० क्षण ५९६२५ रिवं रिव निम निमि २८ स्वादाक्ष स्वाद्दाक्षा २० दृष्ट दृष्ट ५९९ ११ मिये भिये २३ वे रेव ६०१ २६ न्यस्त व्यस्त २४ रोति रोति । ६०२१७ सर्य सर्व। ६०४ २ संकारः संस्कारः अवे ६०५ २८ विष्य विध्य २१ देहः ।। १०७ १ न्द्रस्येवेन्द्र न्द्रस्येवेन्द्र प्य AUANI १ विधिः । अवे ·oc दुपपद्ये न प्येक शक्ति १० देवेति । देवेति । १ प्यन्ते । शुद्धिपत्रम् । पुटे पङ्क्तों अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् एन ६७४ १९ यनऽम यतम ६२० ८ नाप्येक ६७९ ६ दुपये यावजी यावजी ६८० ११ વર્ષ धर्म शक्ति- ६८४ ६ ६२४ २३ त्य लिबहन्निाच---- त्यर्थ ६२९ २९ लिङ्गदर्शनाच ११ त्याय्यते त्याय्यते । ६३० १३ नामश ६३२ २१ णान्तप्रद णान्तरप्रद नियमो ६८८ २२ नियमो सांनाथि सानारिय २३ १० सांनायि सांनाय्यि २८ यजेत् यजेत १ सममिति क्वचिन्नास्ति ६४० ९ तर्हि तर्हि ( १ अ० ६ प्यन्ते २ ( अ०६ शक नी शंकनी भेदी सद्धि मेदसिद्धि ३(अ०४पा०१अ०५) प्रदर्श प्रदर्श- ६९३ ७ प्ररिच्छि परिच्छि- ६.४८ २३ क्षया अत क्षायामत ११ नान्ये २ स्पर्शाभि स्पशदिमि बिरु विरु कृत्यन्वितत्वं--- ६९५ १४ दानीसि दानी सि कृतिकारकत्वं हाथ. ६९७ १६ जनादि जनादि याग २१ ययैव यथैव ६६३ १ ६६ क्रयार्थी तत्र ३० यस्योत यस्येति ६९८ १६ गुणं ६६५ २० वाक्या वाक्या न्यथाथै ६९९१८ न्यथाथै वाय वायः ६६९२७ दयन्थ त्रिध्य विध्य २८ रंपक्ष ७०६ रारम्भ रारम्भः। ५ पन्माबाना पन्मावना ६७२२८ अथर्ने अर्थन २६ मध्ये मध्ये QUC C en een aan Besar नान्थे ६९७ २१ ऋयार्या GRAHAL मनमा गण पूर्व ३ रपेक्ष ·शुद्धिपत्रम् S वटि करण पेक्षा ना १ सर्वार्थत्वे सबाधा संबाधे पुढे पतो अशुद्धम् शुद्धम् पटे पुटे पङ्क्ती अशुद्धम् शुद्धम प्रहश्च ग्रहश्च थय श्लोक लोकपूर सज्ज्य सज्य दामि दामि ७१२१८ सज्ज्ये सज्ये २ वति तयैवे तथैवे दस्थ រីម៉ិច विध्यु ७५४ २७ गुणोः गुणो करणेः ३ द्वोणममिदमि-- कार्य कार्य द्वाणमिदमामि च्यवत्वं प्येकत्वं पेक्षाना. परी परो। ७६६ ७ तयाः तया तेथा ७२० २ तथा सवोर्थव ७७१२२ बकस्य पकस्य सब संव ७२२२५ वत्वात बत्वात्तु ममित्ये ७७४ १३ हत्य हत्य २५ प्रयानः । न-नस्यात्ततस्तदप्यनेनैव वाधे ७७५ बाधे एक एवं रुद्धय रुध्य १८ कर्तृ कर्तृ वाक्थ वाक्य २९ यक्त व्यक्तः २४ क्त्ययमि क्त्यभि लाथ लाघ ७७७ १७ यत्र सत्यम् । सत्यम्, १८ रंथि रथि गम्या ७७८२९ तद्भिन्ने पन्ययां पन्यया ७७९ १७ गुवा गुर्वी वाननी य वाध्नायु ७८० १ धयि धीय वधे वृधे २ वावचो वचो चैवलि ७३९२६ प्रयोगः प्रयोगः, ७८२१८ इत्येव ७४० ११ मिमा संस्कारावि प्लान साना मिमें संस्कारा ३ ७८६ २९ (इति-तृतिपः तस्याप्यु तस्याप्यु काशकमन्त्रस्थ भक्षमन्त्रक देवत-- देवता--- वाक्यताधिकरणम् ।।१०॥ मभित्ये प्रयानः ८ २० दिने इत्ये व S ·शुद्धिपत्रम् । शुद्धम स्वार्थ प्र त्वर्थ ३ मिन्द्रेण ज्ञान सं पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् ऊहस्थ ८३१ १४ प्रागभाविना प्राम्भाविना स्याऽऽट: स्या १७ देशं चिरेण प्राप्तिर्म- मप्येनदृष्टाथेमेवति देशश्चिरेण प्राप्तो भ मप्यन्नदृष्टार्थमेवेति ८३२१५ चे दित २६ चोदिते शेषत्वनि शेषत्वं नि थम्य थस्य पातित्वे पातित्वेन २७ कल्पेनन कल्पनेन त्पुरता त्पुरस्ता श्व या एन्द्राग्ने ततश्च या ४ ऐद्राग्ने ज्ञनस मिन्द्रण कथ्यते कथ्यते १५ नोदपा नोपपा पदस्यैव पदकस्यैव ८०० ४ पीत पीत ५ मनोतानी- मनोता, अग्नी ८०१ ९ च्छन्दो छन्दो इत्यु इत्यु १३ थदु पर्य घारय पर्या ८०४२८ धारयति त्रयी १४ ८०८ कुर्यादि कुर्यात्' इ ८४० समय समवाय ८१० सगुणः सगुणः वैदि वैदि १४ पौषिर्यावि पौर्वापथवि ८१२ ३ पूर्वे अग्नि अग्नी सत्तरे सत्तेर ८४११२ पुनरस्य पुनरत्र २६ सामवदेयरोपि- २२ स्तेषां क्रम- सामवेदयोरपि स्तेषां गुणः क्रम २८ देना दिना तस्य वदेयारेपी वेदयोरपी निश्चितः निश्चयः ८२१२० निप्पन्न: निष्पन्न: त्यविरोधेऽप्र-- अ० १७ अ०७ त्यविरोधेऽप्यप अ०१७ ख्यानविख्यानां वि किंचि त्वनि त्वविनि तथा च कृते--तथाकृते २४ স্থানী शक्नो! ८४४ २२ गुणमभिवदत्ति क्रिया- नयी ४ का-4 पूर्व FORasiya विचि ·शद्धिपत्रम् । किंच- মঙ্গল २९ सौमापौष्णे रत्रर्थ सौमा पुटे पत्तौ अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् शुद्धम् गुणमिन्दतिक्रिया ८७३ २२ संस्थाना संस्थानों लाभो वि ব্যাপার २६ मस्याभि मस्यामि व्यथैव धारण ঘাটা ८ तस्माऽज्ज्यो तम्माज्यो २४ मिति मिति ८८१२३ भाध्यत्य भाष्यस्य तावाल्ल ङ्ग-ताबाल्लिङ्ग २८ प्राति प्राप्ति ८६.०.१९ सदि मीद ८ सोमापौष्ण ७६१ ३० वर्तव्य कर्तव्य एकादश एकादश अह कपाले. कपाल, रस्त्रार्थ ११ धार्कण र्धाकरणे ७५७ च सौमा सोमा २३ नामांय्य सांनाय्य २० सौमा सोमा बाघ सौमा सोमा २७ तृष्णादि तृष्णादि- सौमा सोमा तोक्थ्यासंस्था-- २५ सोमा तोक्थ्यादिसस्था ८८८ योगे यागे संबन्ध सबन्ध एव ८९० अ.पा. अ०३पा प्रमज्यत प्रमज्यत ८९३ २ मष्यति भविष्यति एव इति इति त्रिपयाधि बीण्यधि युक्तं चोदना- ८९६ पुवर पुनर युक्तं चाचोदना २४ पौर्ण पूर्ण कुलायादि कुलायादि ८९७ २५ प्रसक्त अन्यत्तु तत् ८९९ ३ दाचं २९ शब्दोः જાવો वक्या वाक्या ९०० ८६७ १६ त्युत्कृष्ये-त्युत्कृष्यते । पोर्ण पूर्ण इति नै अ० पा० अ०३पा ८७० १५ वाक्य भेदः- वाक्यभेदः २० त्वात् । त्वात् ९०४ शक्नति शक्नोति ८. वद्धि वद्धि २६ मव भव १ दग्ध अन्यत्त्वेतत् ९०२॥ २५ ·शुद्धिपत्रम् । पुटे यस्य । रोधो। ना ४ तोरप्य ९३१ ३ पूर्ण EEEEEEEEEE पूर्ण तिङ् पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्ध पटे पडतों अशुद्धम् शुद्धम् बुद्धि बुद्धि ९२२ बृत बूत काडक्षा काङ्क्षा २१ घस्या २३ रोधो- काण कायण मृतेः स्मृते ननु पोर्ण पूर्ण ९२५ १८ ध्वपिः ध्वपि पौर्ण पूर्ण वाः भ वा भ ९१० १ तत्त्संस्का ९२७ २१ प्यत्ये ध्यत्वेन पौर्ण पूर्ण २५ न्यतेऽसि न्यतोऽसि ९२८ ९ र्गनक र्गमक पौर्ण पूण क्तिमि क्तिभिः १७ तारेप्य प्रत्यक्षम्। पार्ण विष्णु विष्णु ९११२३ सत्यत्य सत्यस्य ९३२ २७ तिडा तिका २५ पौर्ण २८ तिड् ९१२ रायं राय ९३३ १ विप रू विषयरू ८ पौर्ण २८ सारूया सारूप्या १५ पौर्ण प्रपक्तो प्रसक्तो १८ पोर्ण पूर्ण शेष शेषे ८. प्युन प्युत्त ९४३ स्वामि स्वसाम ३ दशक्नोति दशक्तति १२ समरूया समाख्या ९१५२८ रखमा स्वभा २४ निषेध्य निषेध्य प्रथमं तावद । प्रथम वत्पूरु वत्पुरु तरम तेति व्यापर व्यापार षयु १० धातु. पुरुष प्यन्त षवर्म षधर्म दोष दोषः कुन: कुतः धातुभ्य धातुभ्या २४ काम हित- वदो पदो तस्म Dya पूर्ण २६ ९ - ७ १४ RA9 एषा हित ·शुद्धिपत्रम् । त्युभो शेपान तदभ्रे शेषत्वा द्वासा भवेच्च मान्यनै ६ पुटे पत्तौ अशुद्धम् शुद्धम् सत्या मृत्या रह्नरयो साह्नस्यो ९५२ इत्यु शेपात् शेषात् १४ वर्य चर्य २२ प्रप्त प्राप्तावु वमित वमिति ९५६२१ शेषत्वा द्वासा युणााप युणाऽपि विष्ट विष्टि दोपसं दोषसं मान्येने २५ दोपस्य दोषस्य २६ वास्तु वात्पुरु २८ निर्वा निर्घा ९५९ २४ गृह्णती २६ व्यापार व्यापारा ९६० २९ इत्यादि वि-इत्यादिवि क्रीत्वां क्रीत्वा दिवेति दिनति पेत्, इ स्तुय स्तुत्य ९१५२१ व्यापारो: व्यापारी शक्नेति शक्नोति २७ प्रति प्रति ३० विरुध्यते न विरध्यते लोक ३० रुक्त्य परि-रुक्त्यपरि विधात विधातृ पुंटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् ९६९२१ त्युमो २३ तकर्तृ तत्कर्तृ २४ जाम जामि ९७२१७ स्वामि स्वामि तभ्रे २७ मवित भवित ९७४ १० गयते गम्यते २६ हविष हविषः ९७९ ६ व्यव व्यव पूर्वी पूर्वा भाचार माचार ९८२ ४ ही हवीं धुम धुग दोपा दोषा ९८४२७ भाव्य साष्य पूर्ण पूर्ण १५ एव श्रु एवाश्रु पंकार पकार ९८९१५ श्रृय श्रूय पगमा परामा २२ दृष्टार्थ २९ चतुर्नु चतुर्थ ९९२ ६ संबद्धं, ) संबद्धं, चतुर- वत्तं जुहोतीति वचनात् । ९९३ १८ अक्त अवत्त वर्यवर वयवस्या रणा घा रणाभिधा सोत्रामणी सौत्राम गृह्णाती पेत् । इ दृष्टी थ लोक ·शुद्धिपत्रम् । १ ८ कार्या कार्या शुद्धम् निर स्वगो गामिनः पर्वेश्व सवनीय मवधु पा मुक्त कल्प्ये नानन्त- ने। त सैषा पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम शुद्ध १२ मिर बन्धो संबन्धो रवगो १०३४ २२ गामिणः करय ८ रणतः १०४२ १४ पूवश्व सवनी १६ त्सवृद्ध त्सकृद्भ २२ सरकार संस्कार १०४४ १ मवन्धु क्ष्यन স্থা ९९८ १ वचस्या वचनस्या मुत्त १८ प्राप्त्यापेक्ष-प्राप्त्यपेक्ष वल्प्ये हेम होम १०४९ २० नान्त ९९९ २६ आदना अदना मात स १००० समाच समाच १०६० २० दोभेड १३ मक्षान, १०५३ २९ सैपा १०५५ १८ १५ न चान्याद-न चान्यद १०५६ १६ विभ १००३ २० त्यण प्र नित्य १००४ २१ ससत्र ससुब १००२ यंदा यदा १०५८१७ ऋत यथा चम यथाचम १०६० १ यत्रे तरमा तस्मा १० सर्वम्या १००८ ३३ पठितवावयवादि २६ वथ्या -पठितवाक्यवदि १०६२ ५ रतोत्र १०१२ २० नेतिः नेति सिद्धव १०१३ मयाऽधर्म मयार्धम् १०६४ मम्यु १०१६ बिभक्ष बिभक्ष मिते भक्ष १०६५ ५ संस्था- १८ मिरे एवं १०१९ १९ वालम्वते वावलम्बते १०२८ वेवह वेतद्ध क्थ्ये प्रातःस भेदोऽ नेत धर्म बिभ निर्य रिक्त कर्त यते त्या १०५७ १५ mmsina PAN स्तोत्र सिद्धव मम्यु मिति संस्था गिरे १०६६ Vo १५ क्थ्ये ·११ g ७ तयैव मतान् ११११ स्वामि १११५ १५ उच्यते १५ १६ २० ॥ २३ ॥ ॥ २२ शद्धिपत्रम् । पुटे पडतो अशुद्धम् शुद्धम् पुटे पङ्क्तो अशुद्धम् शुद्धम् मारा भारा ११०५ ९ कल गम्य ११०९ २३ १७ २४ योग इ योगः इ १०६९ २४ प्टोम प्टोम १११० १९ ख्यात ख्यात १०७०२७ मेता तयव १०७३ ३ स्वामि स्यु. स्यु: १०७६ उयत्ते तंपासि तपांसि वा कर्तृ ११२० ८ सवार्थ सर्वार्थ ११२१२३ नया ब्रूया १०८६ २६ तंत्र तत्रे- ११२५ ८ यवस यवस १०९०२८ ३ ( अ०-४ (अ० ११२७ ३२ हिय हिय १०९२ १६ घेषु पेषु स्वामि स्वामि ११२९ १९ णध्व णाव १०९४ २३ ततः વર્તિત ११३२ १६ ध्वयोर्य ध्वयोर्य स्तोतुन स्तोतुम विकृतापू १०९८ २६ કાળું अध्वर्यु ११३३ २० मतत् मेतत् २८ भैत्र मत्रा ४ पेक्ष्य १०९९ २४ सत्रे त्पुत्रे २४ पशु रो पशुपंरो २५ कपाले तिप तिप- मृत्व मृत्ति ११३८ २६ तत्रव तत्रव ११०११४ ऋतिकत्व ऋत्विक्त्व ११३९ २४ ग्रहण ग्रहण उत्पत्तौ त-उत्पत्तौ तु ११२८ १४ ६ विकृतावपू पेक्ष्य- कपालो ११३५ सूत्रसूच्या शुद्धिपत्रम् । पुढे पङको अशुद्धम् सुद्धम् यस्तू शुद्धम्। पुटे पङ्क्तौ अशुद्धम् मुच्च कृतावपू ८ २९ स्वाभि ठेत यसू कृतापू ठेत २० man ·अंङ्गत्वनिरुक्तिशुद्धिपत्रम् । Ganakarwa कर्तृत्वेन कर्तृत्वेन, ११६८ १६ कृतत्वा पङ्क्तौ अशुद्धम शुद्धम् । पृष्ठे पङ्क्तों अशुद्धम् স্থা त्वावच्छे एकदर्श १६ राङ्गेक राजीक -- त्वाद्दर्श स्यैवोदे स्यैवोदे र पत्तिः नाहि- पत्तिः । न हि ११६०३ च्छेद २६ कर्तुश्च, कर्तृश्व ११६५२० मान मानं कर्तृत्वा कर्तृत्वत्वा कृतत्व कर्म कर्म दिसा दिरूप मत्रा मैत्रा देशप देशप्र रवः ९ कृत्यान्व । कृत्यन्वि ८ ११७१ धारणे धारण्ये तत्वम् तत्वम् ११७२ रूपया ११४७ १९ काङ्क्ष वाद ११४८ ११७६२८ १४४९ ज्यावा ११४९ ११७७२० प्रयामाव: वस्ये- त्वस्यो ११७८ १४ मस्ति मस्ति दिश्य देश्य ११७९ २५ तदन्त तदनन्त ११८० ३१ णां दौ राणां दो ११५० ११५० ११८१ ३ घटक घटित १० कारक कारक ११८८ २१ प्रकृत प्रकृत ३० १(अ०८ १(अ०७ ११८९ १ वर्द वद १४५१ होतः होत मन्थम . द AnA ११९२ ॥ इत्यङ्गत्वनिरुक्तिशुद्धिपत्रम् । Paytm Homekotawen:DOMAIN