·No text on this page.

·UTTARA RAMACHARITA
A SANSKRIT DRAMA
BY
BHAVABHÚ TI.
w
EDITED AT THE REQUEST OF
EDWARD, B.,COWELL, M. A.
Principal of the Sanskrit College of Bengal,
BY
PREMACHANDRA TARKABÁGÍsá,
7
PROFESSOR OF RHETORIC IN TIAT INSTITUTION.
MISSION INSTITUTE
OF
RISHNA
WITH A SHOR COMARY.
NOY MHI
CULTURA
Calcutta :
PRINTED AT THE BANGALA PRESS.
1862.

·RMIC IPO RY
HCC
95.498
CI:
891.22
BHA
13.1.77
to
Chacked it

·उत्तररामचरितम् ।
नाटकं ।
-~~•()()..-
महाकविश्रीभवभूतिविरचितं ।
श्रीप्रेमपन्द्रतर्कवागीभवाचार्यकत
संक्षिप्टीकासहितं ।
संस्कृतपाठमालाध्यक्ष
मीन कापोरनारेवस्थानुमत्या ।
कलिकाता।
पागाचायवे मुनितम् ।
भवान्दा १५८३ । ११८१२॥

·No text on this page.

·NOTICE. The Sanskrit College edition of Sakuntala (published in 1860) having been favourably received in Europe as well as in this country, I have been encouraged to continue the series by the publication of the Uttara Rama Charita. This drama was printed in Calcutta in 1830, under the authority of the Committee of Public Instruction, but that edition has long since ceased to be procurable. The present edition has been prepared (like that of the Sakuntala) by Pundit Prema Chandra Tarkabágísa, the Professor of Rhetoric in the Sanskrit College of Calcutta ; and he has compared the former printed text with two manuscripts, one procured from Benares, the other in the Telingana character, lent to me by Pundit Lingam Lakshmoji of Vijayanagaram. Several errors have in this way been corrected and some preferable readings adopted. As an example I would only mention the change introduced in the 7th line of the second page, where the unintelligible reading of the old edition is very happily altered to एषोऽई कार्यवशदायोध्यिकतदानीन्तनश्च संवृत्तः । The Pundit has also added a short commentary, similar to that printed with the Sakuntalá, and I

·do not doubt that this will be particularly acceptable,
as the only commentary on the Drama, which has
fallen in my way, is a very inferior performance.*
Edwd. B. COWELL,
Principal Sanskrit College.
Calcutta,
March 20th, 1862.
* Written by Bhadra Náráyana ; there is a M. S. of it in the
Sanskrit College Library (No. 93.)

·विद्यापनी। -•() ().- ভাসঘনি নাম লাজনিং মিনতিশীলিল श्रीभवभूतिनामा महाकविना विरचितं, सकिल विदर्भविषय वर्निनि पद्मनगरनामि नगरे काश्यपकुलतिलकानीलकण्ठ.. नामकाछोत्रिविजोत्तमादुदभूत, भोजप्रबन्धादिप्रबन्धालाच नया विज्ञातमिदं, यदसौ महाक विधारानगरीपतेर्भाजभूभुजः कान्यकुमेश्वरस्य च यशोवर्मणः समाजे सामाजिकप्रधानता प्रपेदे, दृश्यन्ते चास्य मालतीमाधवमहावीरचरितोत्तररामचरि- साभिधेयाः सहदयपदयबन्धास्त्रयः प्रबन्धाः। ततश्च तत्कृतमेत नाटकमितोऽवाक् सहसतमादपि संवत्सरात्य व सम्भूतमिति सम्भाव्यते । नाठ के चास्मिन् करणानुप्राणितो विप्रलम्भष्टङ्गार रसः प्रधानं, प्रसाद,वलुखभावस्फुटत्वादिगुणगुम्फित रलारालातैश्च ततः पदपदार्थे रेवमुद्दौपिनः येन सद्यएव विइज्जनाः कामपि कारयजर्जरा लोकोत्तर चमत्कारसारां नि- ईतिमनुभवन्ति । पूर्वक्षास्मिन् प्रदेशे विरतप्रचारस्यास्य पुस्तकमेकं संस्कृत विद्यै कपक्षपातिना श्रीमदूरलसनसाइन कुतच्चिदानीय मुद्रया बलोचतं, तच शेधितमप्यतरातरा परिमुडिविरहितमस- तमासीत्। संप्रति कलिकातासं सात विद्यामन्दिराधिपविना मतिमतां सच .

·।
प्रयोणेन श्रीमवा काचारपसाईनान्धादिदेशतः कतिचित्
ক্ষান্মায় দ্বিতীহ্মান্ধলবিয়াখানা
दि । मया च तदादेशवशंवदेन यथामति समर्वमनुष्ठितम् ।
सोऽहं संप्रति सहदयधुरीणन सधिनयममुगन्ध, विधीयता
भवद्विरष समारः, प्रयातु च मे प्रयासः सपतामिति ।
श्रीप्रेमचन्द्र शमी

·उत्तररामचरितम् नाम नाटकम् । इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यानमावाकं प्रशास्महे । विन्देम देवतां वाचममृतामात्मनः कलाम् ॥ * नान्द्यन्ते सूत्रधारः। पूबै भ्यः कविभ्यावाल्मीक्यादिभ्यः नमोवाकं नमउक्वा । वैदि. कोऽयं प्रयोगः क्लाणमन्तः चस्य कादे पूछान्दसः । नमस्कारस्य कोवचनं यत्र तद्यथा तथेति क्रियाविशेषणं वा नमखारस्य कायिकवाचिकमानसिक त्वेन त्रिरूपतया वाचिकं नमस्कारं का- बैत्यर्थः । इदं वक्ष्यमाणं प्रशास्महे प्रार्थयामहे । इदं पदस्य प्रति- पाद्यमाह विन्देमेति वयं वाचं देवतां विन्देम लभेमहि, वाचः थं देवतात्वमिति विशेषणाभ्यामुपपादयति, अमृतां नित्यां, श- नित्यइति मीमांसकाः । तथा यात्मनाबमाणः कलामंशभूताम् अन्धाअपि देवता निन्याब्रह्मणोऽभूताच। अमृतां रसवतीमिति अमृताख्यामितिच केचित् । कविभ्य इत्यत्र गुरुभ्य इति क्वचित्पाठः । + नान्द्यन्तइति नान्दीलक्षयं यथा भरते । देवदिजन्पादी- माशीर्वादपरायणा । नन्दन्ति देवतायस्मात्तस्मानान्दी प्रकी- Mता । अन्यत्रच, देवदिजन्यादीनामाशीर्वन्दनपूर्बिका । नान्दी काया बुधैर्यत्वान्नमखारेख संयुतेति ।

·२ उत्तररामचरितम्। अलमतिविस्तरेण । अद्य खलु भगवतः कालप्रियनाथस्य * यात्रायामार्थमिश्रान् । विज्ञापयामि, एवमत्रभवन्तोविदा कुर्वन्तु । अस्ति खलु तत्रभवान् काश्यपः श्रीकण्ठपदला छनो भवभूतिर्नाम। यं ब्राह्मणमियं देवी वावश्ये वानुवर्त्तते । उत्तरं रामचरितं तत्प्रणीतं प्रयोच्यते ॥ एषोऽहं कार्यवशादायोध्यिकस्तदानीन्तनश्च संत्तः ।** समन्तादवलोक्य । भो भो यदि तावदत्रभवतः पौलस्त्य कुलधूमकेतोमहाराजरामस्यायमभिषेकसमयारात्रिन्दिवमर्म- * कालप्रियनाथस्य उज्जयिनीस्थमहाकालाभिधानस्य वि. लिङ्गस्य । + ग्रार्थ मिश्रान् सामाजिकश्रेष्ठान् । * विदाकुर्वन्तु, जानन्तु वेत्तेलौट आम् । ६ श्रीकण्ठ पदलाञ्छनः श्रीकण्ठपदोपाधिकः । पा ब्रामणमित्यत्र ब्रह्माणमिति क्वचित्पाठः, तत्र ब्रह्माणं यमिति व्यस्तरूपकं ब्रह्माणं यथा वाग्देवी अनुवर्तते तथा इममित्यर्थः । वश्य व वशंगता काचित् स्त्रीव । अनुवर्ततइत्यत्र अन्वव तति भूतप्रयोगोनचिरः । प्रयोच्यते इति चस्माभिरिति पोषः । ** कार्यवशात् अयोध्याधिपरामस्य प्रमोदजनकस्तवादि कार्यानुरोधात्, आयोध्यिकः खदे शादयोध्यायामागतः तदानी न्तनच रामसमकालीनश्च संवृत्ताद भिमानी जातः ।

·प्रथमोपः। ३ ! पुरस्कृत्य यज्ञे हतानन्दनान्दीक * स्तकिमिति विश्रान्तचारणनि चत्वर- स्थानानि । प्रविश्य नटः । भाव ! प्रेषिताहीतः खगृहा: महाराजेन लङ्कासमरसुहृदोमहात्मानः सवङ्गराक्षसाः, सभाजनोपस्था यिनी नानादिगन्नागताब्रह्मर्षयोराजर्षयश्च, यदाराधना येतावतादिवसानुत्सवामीत् । अन्यच्च वशिष्ठाधिष्ठितादेव्योगताराघवमातरः । अरुन्धती जामातुराश्रमम्॥ सूत्र । वैदेशिकोऽस्मीति पृच्छामि कः पुनरसी जामाता । नटः। कन्यां दशरथाराजा शान्तां नाम व्यज जनत् । अपत्यकृतिकां पा राजे लोमपादाय यां ददौ ॥ असंहतानन्दनान्दीकः अवारितानन्दजनकगीतवादित्रादिः । + विश्रान्तानियापाराश्चारणानटायत्र तानि चत्वरस्थाना. नि रङ्गाजिराणि । * इतोऽयोधातः खगृहान् खान खानालयान् प्रेषिताहीत इत्यत्र प्रेषिता हि ते इति कचित्याठः। ६ सभाजनाय सम्माननार्थमुपस्थायिनः समागताः । समाजोप- स्थायिनइति पाठस्तुन मनोरमः । १ अपत्यकृतिकां कृत्रिमपुत्रिकारूपां। यथाए मनुः । सदृश- तु प्रकुर्याद्यं गुणदोषविचक्षणम् । पुत्रं पुत्रगुणैर्युक्त सविझे . अस्तु कृत्रिमः ॥ पुत्रमित्यत्र पुंस्वमविवक्षितं खियायपि कृत्रिम- वादिकं सम्भवति, यथा रवच चौरसहिंत्रभाबे दौहित्रकृत. शोकप्रात्यर्थ क्षेत्रजादिदुहितृणामपि प्रतिनिधित्वेनोपादानं सहमेवेति दत्तकमीमांसा ।

·उत्तररामचरितम्। विभाण्डकसुतस्तामृष्यशृङ्ग उपयेमे, तेनच सांप्रतं दाद- भवार्षिकं सत्रमारब्धं , तदनुरोधात्कठोरगामपि बधं जानकी विमुच्य गुरुजन * स्तत्र गतदति । सूत्र । तत्किमनेन + एहि राजदारमेव स्वजातिसमये. नोपतिष्ठावः । नटः । तेन हि निरूपयतु राजा सुपरिद्धा $ मुपस्थान स्तोत्रपद्धति भावः । सूत्र । मारिष! सर्वथा व्यवहर्त्तव्ये कुतोह्यवचनीयता। यथा स्त्रीणां तथा वाचां साधुत्त्वे दुर्जनोजनः ॥ पा नटः। अतिदुर्जनइति वक्तव्यम् । देव्यामपि हि वैदेह्यां सापवादी ** यतोजनः । गुरुजनः कौशल्यादिकः। + व्यनेन उत्सवाभावकारणानुसन्धानेन । जातिवन्दिजातिस्तस्याः सम्याचारः राजस्तु तिकरणरूम स्तन उपतिष्ठावोगच्छावः । सुपरिशुद्धामिति यथास्माकं वचनीयता न भवेदिति भावः । पा व्यवहर्तव्ये व्यवहरणीये विषये सर्वथा साकल्येन अ बचनीयता अनिन्द्यता कुतः । व्यवहर्त्तव्यमिति पाठेतु स- वथा सर्वाङ्गपरिहिसावधानतया व्यवहर्तव्य वाक्प्र योगः कर्तव्यः । अवचनीयता प्रयुक्तायावाचोऽनिन्द्यता कुतः, पत्र हेतुमाइ यथेति, वीणामिव वाचां साधुत्वे विषये जनो दुर्जनोभवति स्वीरिव साध्वीरपि वाचो निन्दतीत्यर्थः । ** सापवादः सनिन्दः दोषाशाहीन्यर्थः । .

·प्रथमा ५ रक्षागृहे स्थितिमू लमग्निशोत्वनिश्चयः ॥ * सूत्र । यदि पुनरियं किम्बदन्ती महाराज प्रति स्यात्त तोऽतिकष्टं । स्यात्। मटः । सर्वथा ऋषयोदेवताश्च श्रेयोविधास्यन्ति । परिक्रम्य । भो भोः केदानी महाराजः। आकर्ण्य । एवं जनाः कथयन्ति । स्नेहात्मभाजयितुमेत्य दिनान्यमूनि । नीत्त्वोत्सवेन जनकोऽद्य गतीविदेहान् । देव्यास्ततोविमनसः परिसान्त्वनाय धमासनादिशति वामगृहं नरेन्द्रः ॥ इति निष्क्रान्तो प्रस्तावना । * ततः प्रविशत्यासनोपविष्टोरामः सीता च । रामः । देवि ! समाश्चमिहि, न ते हि गुरवश्चिरं शक्नुव- न्यस्मान् वियोक्तम्। अभिशुलिति तुरप्यर्थे । अनिश्चयः साध्वीत्वसंशयः । यदा तु यतः अभिशुद्धा विषये घनिश्चयोऽविश्वासः । + स्यं किम्बदन्ती सीतापवादविषयकजन जनश्रुतिः महाराज प्रति स्यात् महाराजोरामो यदि तां पटणुयादित्यर्थः । यतिकर्य सीतापरित्यागरूपम् । # प्रस्तावनात्र प्रयोगातिशयरूपा, यथा यदि प्रयोगएकस्मिन् प्रयोगोऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्रप्रवेशवेप्रयोगाति प्रयतदेति अत्र स्तुतिप्रयोगोद्यतेन सूत्रधारेण रामस्थान्तःपुर- प्रवेशरूपं प्रयोगान्तरं प्रयुञ्जाने न सीतारामयोः प्रवेशः प्रयो हर्पणः । जितः ।

·उत्तररामचरितम् । किन्वनुष्ठाननित्यत्त्वं खातन्त्र्यमपकर्षति । सपाटाह्याहितामोनां प्रत्यवायैहस्थता ॥ * सीता। जाणमि अजउन्त ! जाणमि किन्तु मन्दाब आरिणबन्धुजणविष्पोपा होन्ति (९)। रामः । एवमेतत् एते हि हदयमर्मच्छिदः संसारभावाः येभ्योबीभत्ममानाः सन्यज्य सर्वान् कामा + नरण्ये मनी- षिणविश्राम्यन्ति । प्रविश्य कञ्चको । रामभद्र ! इत्यति। माशङ्क। महा- ! रामः । मस्मितम् । आर्य ! ननु रामभद्रइत्येव मां प्रत्युः पचारः शोभते तातपरिजनस्य, तद्यथाभ्यस्तमभिधीयताम् । कञ्च । देव सृष्यशृङ्गाश्रमादष्टावक्र प्राप्तः । सीता । अज्ज ! तदो किं विलम्बीअदि (२)। रामः । त्वरितं प्रवेशय । (१) जानाम्यायं पुत्र ! जानामि, किन्तु सन्तापकारिणबन्धुजन विप्रयोगा भवन्ति । (२) आर्य ! ततः किं विलम्यते । अविलवं तं प्रवेशयेत्यर्थः । अनुष्ठानानां हमादिविधेयकर्मणां नित्यत्वं अकरणे प्रत्य- वायजनकत्वं कर्ट वाजवा खेच्छाविहारित्वमपकर्षति निवा- रयति। अनुष्ठान नित्यत्वादित्तिपञ्चम्यन्तपाठे अपकर्षति अप- कृतं भवति खल्प भवतीत्यर्थः। प्रत्यवायैः पदे पदे पापसम होत्यया । सबटा दुर्निवाहा । + बीभत्समानाः संसारभावाग्निन्दन्तानिवर्तमानाः । + कामान् विषयान् ।

·प्रथमः। कञ्चकी निष्क्रान्तः । प्रविश्य अष्टावक्र: । स्वस्ति वाम् । रामः । भगवन्नभिवादये, दूतास्यताम् । सीता । भवं ! एमोदे, अवि कुमलं मजामातुश्रस्य गुरुज स्म अज्जाए मन्ताए १ (१) । रामः। निर्विघ्नः सोमपीथी,* श्राबुत्तो । मे भगवानृश्य- शृङ्गः आर्या च शान्ता? सोता । ब्रह्मबि सुमरेदि ? (२) अष्टा। उपविश्य । अथ कि ; देवि ! कुलगुरुभगवान वशिष्ठ स्वामिदमाह। विश्वम्भरा भगवती भवतीमसूत, राजा प्रजापतिसमाजनकः पिता ते । तेषां बधूत्वमसि नन्दिनि पार्थिवानां, येषां कुलेषु मविता च गुरुवयश्च ॥ तत्किमन्यदाशास्महे, केवलं वीरप्रसवा भूयाः । (१) भगवन्नमस्ते अपि कुशलं सजामावास्य गुरुजनस्य बा. यस्याः शान्तायाश्च । सजामातुचस्येत्यत्र समग्गस्येति कचि पाठः समग्रस्येति सं। (२) अस्मानपि स्मरति । अपोति प्रवे। बोबि इत्यत्र अो वा इति कचित्पाठः। * सोमपोथी सोमलतारसपायो तसोमयागइत्यर्थः । पात. दुदि विचरिचि सिधिभ्यस्थगिति पिवतेस्थक् ततोऽस्त्यर्थइन् । बुत्तो भगिनीपतिः।

·उत्तररामचरितम् । रामः । अनुगृहीताः स्मः। लौकिकानां हि माधूनामर्थं वागनुवर्त्तते । ऋषीणां पुनराद्यानां वाचमोऽनुधावति ॥ * अष्टा। दूदच्च भगवत्याऽरुन्धत्या देवीभिः शान्तया च भूयोभूयः मन्दिष्टं, यः कश्चिद्गर्भदोहदो भवत्यस्याः मो ऽवश्यमचिरात्मम्पादयितव्यदति । रामः । क्रियते यद्यदेषा कथयति । अष्टा। ननान्दुः पत्या ! च देव्याः सन्दिष्टमृष्यशृङ्गण | वत्से कठोरगति नानीतामि, वमोऽपि रामभट्र- स्वदिनादनार्थमेव स्थापितः । तत्पुत्रपूर्णात्मङ्गामायुभ- तो च्यामीति । रामः । सहर्षस्मितम् । तथास्तु । भगवता वशिष्ठेन कि मादिष्टोऽस्मि । लौकिकानां लोकव्यवहारपराणां साधूनामाप्तानां वाक्य- थं विषयमनुवर्तते अनुरुणाई विषयं निश्चित्यैव आप्तावाक्य प्र- युञ्जतइत्यर्थः अतरवोक्तं नहि वाक्यार्थमज्ञात्वा वाक्यरचनेति । आद्यानामादिकालोत्पन्नानां तपःश्रेहानाम्खा मधीणां पुनर्बाच. मेवार्थोऽनुधावति विषयमनालोच्य प्रयुक्तापि ऋषीणां वाक् नि- रथी न भवतीत्यर्थः। +गर्भदोहदो गर्भ जाते गर्भिण्या अभिलाषः करकामवदर्भ- शब्दप्रयोगः पौनमक भावहति । दोहद शब्दस्य दोहदं देहदं श्रद्धा लालसेति नाममालादी नीववदनेऽपि पुंस्वस्थापि वड- धु दर्शनात् हिलिङ्गता। * ननान्दर्भर्ट भगिन्याः। * ·प्रथमोपः। श्रष्टा । श्रूयताम् । जामायज्ञेन वयं निरुद्धवावं बालएवासि नवञ्चराज्यम् । युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्थास्तस्माद्यशोयत् । परमंधनं वः ॥ इति। रामः । यथाह भगवान मैत्रावरुणिः । स्नेहं दयाश्च मौख्यञ्च यदि वा जानकीमपि। आराधनाय लोकानां मुञ्चतोनास्ति मे व्यथा ॥ मीता । अदोज्जेव राहवकुलधुरन्धरी अजउत्तो (१) रामः । कः कोऽत्र भोः ! विश्राम्यतां भगवानष्टावक्रः । अष्टा। उत्थाय परिक्रम्य च । श्रये ! कुमारलक्ष्मणः प्राप्तः । इति निष्क्रान्तः। प्रविश्य लक्षाणः । जयति जयत्यार्यः। आर्य । तेन चित्र- करेणस्मदुपदिष्टमार्यस्य चरितमस्यां वीथिकाया मभिलि खितं, तत् पश्यत्वार्य। रामः । जानामि वत्म दुर्मनायमानां देवी विनोदयि- हैं। तत्कियन्तमवधिं ( यावत् । लक्ष्म । यावदा-या हुताशने विशद्धिम् । (१) अतएव राधवकुलधुरन्धर घायं पुत्रः । * नवमचिरप्राप्तम् । + तस्मात्मजारमनात् यद्यशोभवति तदेव वः परममत्यत्वा ई मम् । * बौथिकायां चित्रपटगतपतो। अधिशब्दः सीमार्थकत्वादनान्तसौमांपरः । [ख]

·उचररामचरितम् ।
M
रामः । शान्तम्।
उत्पत्तिपरिपूतायाः किमस्याः पावनान्तरैः ।
तीर्थोदकञ्च वहिश्च नान्यतः शुद्धिमर्हतः ॥
देवि देवयजनसम्भवे ! प्रसीद एष ते जीवितावधिः
प्रवाहः ।
कष्टं जनः कुलधनैरनुरञ्जनीय
स्तनीयदुक्रमशिवं न हि तत्सम ते ।
नैसर्गिकी सुरभिणः कुसुमस्य सिद्धा
मूहि स्थितिर्नचरणैरवताड़नानि ॥
सीता । भोदु प्रज्जउत्त ! भोदु, एहि पेकबहा दाव दे
चरिदं। (१) इत्युत्थाय परिकामति ।
(१) भवतु, अार्य पुत्र ! भवतु रहि पश्यामस्तावत्ते चरितम् ।
* उत्पत्त्या जन्मनैव परिपूतायाः । पावनान्तरैर्वयादिभिः ।
+ देवयजनसम्भवे यज्ञभूमिसमुस्यिते । प्रसौद मा कुप्य । जी.
वितावधिर्यावजीवनं प्रवाहिताशनविशुद्धिरूपोऽयवादः ।
+ नन्वेषप्रवादोममासाध्वी त्वशधिनस्तवैव वचनाजातइति
त्वमेवात्र हेतुरित्यत्राच कठमिति । कुलमे व धनं येषां तैः कुल
स्याकलधित्वमिच्छद्भिरित्यर्थः जनोलोकः कष्ठमनुरननीयः साध्वी
परिग्रहादिसत्काग्वितत्वविख्यापनया सन्तोषणीयः एतत्कएकर
मित्यर्थः,
तत्तस्माजनानुरननमात्र हेतुत्वात् ते अतिसाध्वया
अपि तव अशिवमप्रियं परगृहावासदूषितां त्वां न ग्रीच्या
मोत्येवंप्रायं योऽस्माकमुक्तं वचनं तत् नहि नैव क्षमं योग्यम्
अयनुचितमि यर्थः । दृष्टान्तेनेदं यति नैसर्गिकीत्यादि । नैस
गिकी खभावसिदा।

·प्रथमोचन
लक्ष्म । ददन्तावदालेखम् ।
मीता। निर्वर्ण्य । के एदे उपरि णिरन्तरद्विदा उत्र
त्थुणन्ति वित्र अजउत्तं (१)।
लक्ष्म । देवि! एतानि सरहस्यानि जुम्भकास्त्राणि,यानि
भगवतः कृशाश्वात् कौशिकमृषिमुपसंक्रान्तानि तेनच ताड़का
बधे प्रमादीकृतान्याय॑स्य ।
रामः । वन्दख देवि ! दिव्यास्त्राणि ।
ब्रह्मादयोब्रह्महिताय तवा परमहसाः शरदस्पांसि । *
एतान्यपश्यन गुरवः पुराणः खान्ये व तेजांसि तपोमयानि ॥
मोता । णमो णमो एदाएं । (२)
रामः । सर्वथैदानों त्वत्प्रसूतिमुपस्थास्यन्ति ।
सीता । अणुग्गहीदमि । (३)
लक्ष्म । एष मिथिलात्तान्तः ।
सीता। ब्रह्महे दलपवणोलुप्पलमामलसिणिद्धममिण
बोहमाणमसलदेहमोहम्गण विझस्थिमिदताददीसन्त
(१) के एते उपरि निरन्तरस्थिता उपस्तुवन्तीवार्य पुत्रम् ।
(२) नमोनम एतेषाम् । एतेषामिति सम्बन्धविवक्षया घडी।
चित् एदेभ इत्येव पाठः।
(३) अनुगृहीतास्मि ।
ब्रह्महिताय तपस्यतां ब्राह्मणानां तयाविघ्ननिवारणरूप
तार्थम् । परस्सहसाः सहखाधिकाः शरदोवत्सरान् व्याप्य ।
तसहसयोरिति मुडागमः।

·उत्तररामचरितम् ।
सुन्दरमिरी अणदरखंडिदसङ्करमरामणे मिहण्डमुद्धमुह
मण्डलो अज्जउत्तो आलिहिदो । (१)
लक्ष्म । प्रायः पश्य ।
सम्बन्धिनो * वशिष्ठादीनेष तातस्तवार्चति ।
गौतमश्च शतानन्दोजनकानां पुरोहितः ॥
रामः । इष्टव्यमेतत् ।
जनकानां
रघूणच सम्बन्धः कस्य न प्रियः ।
यत्र दाता ग्रहोता च खयं कुशिकनन्दनः ॥
सीता । एदेकजु तकालकिदगोदाणमङ्गला चत्तारो भाद
रो विवाहदिविदा तुही, अहो जाणमि, तस्मिंजेव्व
पदेसे तस्मिंज्जेव्व काले वत्तामि । (२)
रामः । एवम्।
( १) अहो दलनवनीलोत्पलश्यामल सिग्धमसृणशभिमान
मांसलदे इसाभाग्येन विस्मयस्तिमिततातदृश्यमानसुन्दरीः
অনানি যত্নৰ ঘুৰাসন: স্মিৰমৰমম্বা মুখ
बालिखितः । मसूणेति चि का गोत्यर्थः, देहसौभाग्येनेत्युपलक्षणे
टतीया। तादेत्यत्र णाअरजणेति कचित्पाठः। अनादरोति यव
लीलयेत्यर्थः । शिखण्डसूडा। शिखण्डोवईचूडयोरिति मेदिनी।
(२)। एते खलु तत्कालकृतगोदानमङ्गलाश्चत्वारोभातरी
विवाहदीक्षिता यूयम् । अहो जानामि तस्मिने व प्रदेशे तस्मिन्नेव
काले वर्त । गोदानमङ्गलं विवाहात् प्राक् क्षत्रियाणां गवौ.
दानरूपं माङ्गल्यकर्म । केशच्छेदनमिति केचित् ।
* सम्बन्धिनो बैवाहिकसम्बन्धवतः ।
।

·प्रथमेषः । १५ समयः सवर्ततवेष यत्र मां समनन्दयत्सुमुखि गीतमार्पितः । अयमागृहीतकमनीयकरण स्तव मूर्त्तिमानिव महोत्सवः करः लक्ष्म । दूयमा-, दयमप्याऱ्या माण्डवी, यमपि बधः श्रुतकीर्त्तिः ।। सीता । वच्छ दूपि अबरा का । (१) लक्ष्म । सलज्जस्मितमपवायं । अये उर्मिलां पृच्छ- त्यार्या । भवत्वन्यतः सञ्चारयामि । प्रकाशम् । श्रायें दृश्यतां द्रव्यमेतत् । अयच्च भगवान भार्गवः । सीता । ससम्भ्रमं । कम्पिदमि । (२) लक्ष्म । आर्यो ! पश्य अयमार्येण, इत्यक्ति । रामः । साक्षेपम् । वत्स ! वहुतरं द्रष्टव्यमन्यतोदर्शय । सीता । सस्नेहवहुमानं निर्वर्ण्य । मुष्ठ मोहसि अज्ज- उत्त ! एदिण विणअमाहप्पण । (३) लक्षा । एते वयमयोध्यां प्राप्ताः। रामः । सास्रं । स्मरामि हन्त स्मरामि । (१) वत्म यमपप्यरा का। (२) कम्यिास्मि । (३) सुछु शोभसे घायं पुत्र रतेन विनयमाहात्मयेन । विनय माहात्मा परशुरामविजयरूपखात्कर्षप्रकटन शालीन त्वम् । *गौतमार्पितः शतानन्देन योजितः । + माण्डवी भरतपत्नी, श्रुतकीर्तिः प्रत्रुघ्न पत्नी। " + उर्मिला लक्ष्मणस्य पानी।

·१४ उत्तरराचरितम् । जीवत्सु तातपादेषु नवे दारपरिग्रहे । माभिश्चिन्यमानानां * ते हि नोदिवसागताः ॥ दूयमपि तदा जानकी। प्रतनुविरलैः प्रान्तोन्मीलन्मनोहरकुन्तले । र्दशनमुकुलैर्मुग्धालोकं शिशर्दधती मुखम् । ललितललितै|तस्त्राप्रायैरकृत्रिमविभ्रमै रकृत मधुरैरम्बानां मे कुतूहलमजकैः । ॥ लक्ष्म । एषा मन्थरा। रामः । अनुत्तरमन्यतो दर्शयन् । देवि वैदेहि . इङ्गदीपादपः मोऽयं शृङ्गवेरपुरे पुरा । निषादपतिना यत्र खिग्धेनासीत्समागमः ॥ लक्ष्म । विहस्य खगतम् । अये मध्यमाम्बात्तान्तोऽन्त रित प्रार्वण । . मीता । अहो एमोजटामञ्चमणवुत्तन्तो । (१) लक्ष्म । पुत्रसंक्रान्तलक्ष्मीकैदृद्धेवाकुभिः कृतम् । (१) अहो एघ जटासंयमनरत्तान्तः । * चिन्त्यमानानां सादरमुपलाल्यमानाम् । + प्रान्तयोः सविधस्थ गण्डभागयोरन्मीलन्तोलम्बमानाः कु- न्तला अलकायेषां तैः * मुग्धालाकं मनोज्ञच्छायम् । व्यात्मापायैात्मावद्धि- शुबैरानन्दजनकैवी । अम्बानामित्यत्र बङ्गानामिति पाठस्तु न म- " - नोरमः । मभमामा कैकेयी तस्यारत्तान्तावनवासरतुर्वरड्ययाच. नहपः।

·प्रथमोऽङ्कः।
धृतं बाल्ये तदार्येण पुण्खमारकवतम् ॥
सीता । एमा पसनपुरसमलिला भवदी भाईरही ।(१)
रामः । देवि रघुकुलदेवते ! नमस्ते ।
तुरगविचयव्यग्रा नुवर्ती भिदः सगराध्वरे
कपिलमहमामात मुष्टान् । पितुः प्रपितामहान् ।
अगणिततनूतापं तवा तपांसि भगीरथो
भगवति ! तव स्पृष्टाननिश्चिरादुददीधरत् ॥
मा बमम्ब ! स्नुषायामरुन्धतीव सोतायां शिवानुध्यानपरा
भव।
लक्ष्म । एष भरदाजावेदितश्चित्रकूटयायिनि वर्मनि
वनस्पतिः कालिन्दीतटे वटः ग्वामीनाम |
रामः । सस्पृहमालोकयति ।
सीता ! सुमरेदि एवं पदेसं अजउत्तो । (२)
रामः | अयि कथं विस्मयंते।
अलसलुलितमुग्धान्यध्वसञ्चातखेदा
दशिथिलपरिरम्भेर्दत्तसंवाहनानि ।
परिमृदितमणालीदुर्बलान्यन कानि
वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाप्ता ॥
लम। एष विन्ध्याटवीमुखे विराधसंवादः ।
(१) एषा प्रसमपुण्यसलिला भगवती भागीरथी।
(२) स्मरत्येतं प्रदेशमायं पत्रः ।
* तुरगविषयव्यंग्रान् घाश्वमेधिकाश्वान्वेषणतत्परान् ।
+ अमात् कपिलं प्रति क्रोधं प्रकाश्य तस्य महसा मुशान्
दग्धान्।

·उत्तररामचरितम् । मीता । 'अलं दाव एदिणा, पेकहामि दाव अज्ज उत्तहत्यधरिदतालवेण्टादबत्तं अत्तणदकिवणारलपवेशा रम्भं । (१) रामः । एतानि तानि गिरिनिर्झरिणीतटेषु वैखानसाश्रमतरूणि * तपोवनानि । येवातिथेयपरमाः शमिनोभजन्ते नीवारमुष्टिपचनागृहिणगृहाणि ॥ लक्ष्म । अयमविरलानोकहनिवह + निरन्तरस्निग्ध नीलपरिसरारण्यपरिणद्धगोदावरीमुखरकन्दरः ६ सन्तत- मभिष्यन्दमानमेघमेदुरितनीलिमा पा जनस्थानमध्यगोगिरिः प्रसवण नाम । रामः । स्मरसि सुतनु तस्मिन् पर्वते लक्ष्मणेन प्रतिविहितमप-सस्थयोस्तान्यहानि । (१) बल तावदेतेन, पश्यामि तावदार्य पुत्रहस्ततताल उन्तातपत्रमात्मनोदक्षिणारण्यप्रवेशारम्भम् । अत्र अत्तण इति पाठस्तु न मनोरमः। * वैखानसाश्रमतरुणीत्यत्र वैखानसाश्रिततरूणीति क्वचित्पाठः । + यातिथेयमतिथिकर्म अतिथिसेवेत्यर्थः तदेव परममति. कत्तथ येषां ते। * अनोक इनिवहो वृक्षसमूहः । गोदावरीसोतसा सशब्दगुहः । सततमभिष्यन्दमानः प्रकाशमानो मेघस्येव मेदुरिता निविडः सिग्धोबा नीलिमा यस्य सः ।

·१७ प्रथमेशः। स्मरसि सुरमनीरा * तत्र गोदावरी बा स्मरसि च तदुपान्तेष्वावयोर्वर्तनानि ॥ अपिच । किमपि किमपि मन्दं मन्दमासत्तियोगा दविरलितकपोलं जलपतोरक्रमेण । अशिथिल : परिरम्भव्यापृतैकैकदोष्णो रविदितगतयामा रात्रिरेव व्यरंसीत् ॥ लक्ष्म । एषा पञ्चवव्यां शूर्पणखा । सीता । हा अज्जउत्त ! एत्तिज्जेव दंसणं । (१) रामः | अयि विप्रयोगत्रस्त ! चित्रमेतत् । सीता । जधा तथा भोदु, दुजणे असुहं उमा. देदि (२)। हन्त वर्तमान मे जनस्थानत्तान्तः प्रतिभाति । लक्ष्म । अथेदं रक्षोभिः कनकहरिणच्छाविधिना तथा वृत्तं पापर्यथयति यथा क्षालितमपि । । रामः । (९) हा यार्य पुत्र ! एतावदेव दर्शनम् । शूर्पणखाकुव्यव- पारादितः परं त्वां चिरं न द्रक्ष्यामीत्यर्थः । (२) यथा तथा भवतु, दुर्जनेोऽसुखमुत्पादयति । यथातथेति त्रमयतात्त्विकोवेत्यर्थः । असुख मिति संप्रत्यपि तस्य संभविष्य. दिति भावः। * सरसनौरामित्यत्र सरसतौरामिति क्वचित्पाठः । + वर्तनानि अवस्थानानि । अशिथिलेत्यत्र सपुलकेति कचित्माठः । क्षालितमपि प्रतिशतमपि । (ग) ·१७ उत्तररामचरितम् । ! जनस्थाने शून्ये विकलकरणे * रायंचरितै रपि ग्रावा रोदित्यपि दलति वज्रस्य हृदयम् ॥ * मीता । मास्त्रम् । अद् देव रहुउलाणन्द ! एव्वं वि मम- कारणदो किलिन्तो पासी । (१) लक्ष्म । रामं निर्वर्ण्य माकूतम् । आर्य ! किमेतत् । श्रयन्ते वाष्याघस्त्रुटितदव मुक्तामणिसरी विसर्पन धाराभिल ठति धरणों जर्जरकणः । निरुद्धोऽप्यावेगः स्फुरदधरनासापुटतया परेषामुन्नेयो भवति विरसाधानहृदयः ॥ रामः । वत्म ! तत्कालं प्रियजनविप्रयोगजन्मा तीवोऽपि प्रतिकृतिवाञ्छया विमोढः । (१) अयि देव रघकुलानन्द ! एवमपि मम कारणात् कान्त यासीः। * । ग्रावा पा. शून्ये निलीके । विकलानि व्याकुलानि करणानौन्द्रियाणि येभ्यस्तैः । क्वचित्करणविकलैरित्येव पाठः । करणानि कारण्य व्यनकानि विकलानि स्वभाव य तानिच तैरित्यर्थः । घायः। रोदिति रुदितवान् याशंसायां लट् एवं दलतीत्य नापि । अचेतनानां दुःखवर्णनया का कथा चेतनानामित्यर्थाप- ति प्रयोजयति । + मुक्तामणिसरोमुक्ताहारः। धरणी विसर्पवित्यन्वयः । आवेगोव्याकुलत्वम् । उने योऽनुमेयः । विरसोदुःखं तेनाधाात मुत्तापितं हदयं यत्र सः । भवति च भराधातहदयेति पाठे भरेय उद्रेकेणाधातहदयः ।

·प्रथमोप। दुःखामिमनसि पुनर्विपच्यमानी हमर्मव्रणव वेदनां करोति ॥ * मोता। हद्दी हद्दी अज्ज अहंबि अदिभूमि गदेण रणर पएण अज्जउत्तरखं वित्र अत्ताणं पेक्वामि (१) लक्ष्म । खगतं । भवत्वन्यतः क्षिपामि । चित्रमवलोक्य प्रकाशम् । अर्थतन्मन्वन्तरपुराणस्य गृध्रराजस्य तत्रभवतस्तातजटा- युषचरित्रविक्रमादारणम् ।। सीता । हा ताद ! णिबूढो दे अपञ्चमिणेही । (२) रामः । हा तात काश्यप शकुन्तराज ! क पुनस्वादृशस्य महतस्तीर्थस्य साधाः सम्भवः । लक्ष्म । अयममा जनस्थानपश्चिमतश्चित्रकुञ्जवान्नाम दनुकबन्धाधिष्ठितो दण्डकारण्यभूभागः, तदिदमृष्यमूकपर्वते मतङ्गस्याश्रमपदम, दूयश्च श्रमण नाम सिद्धशवरी, तदेत- त्पम्पाभिधानं सरः। (१) हा धिक् हा धिक् अद्याहनपि यतिभूमि गतेन रणरण - केन आर्य पुत्रशून्यमिवामानं पश्यामि । अतिभूमि रद्धिम् । रण- रणकेन चिन्तया। (२) हा तात ! नि उस्तै अपत्यस्नेहः । * प्रतिकृतिवाञ्छया प्रतिकारेच्छया तत्कालं तस्मिन् काले विसो, पुनः संप्रति विपच्यमानः पुनः पुनः स्मरणेन विपाकं प्रच्छन । + चरित्र विक्रमच तयोरदाहरणं निदर्शनम् । * महततीर्थस्य गङ्गादिमहातीर्थवत्परेषां पावकस्य । .

·! उत्तररामचरितम् । मोता । जत्थ किल अज्जउत्तेण विच्छडिदामरिमाधीणं पमुत्तकण्ठं रुदिनं श्रासी? । (१) रामः । देवि ! रमणीयमेतत्पम्पासरः । एतस्मिन् मदकलमलिकाख्य * पक्ष व्याधूतस्फुरदुरुदण्डपुण्डरीकाः । वाष्याम्भ परिपतनोगमान्तराले संदृष्टाः कुवलयिनो भुवो विभागाः ॥ लक्ष्म । अयमार्योहनूमान् । मोता । एमो मो चिरणिविण जोअलोअपघुद्धरण- गुरुवारी महाणुभाओ मारुदी । (२) रामः । दिल्या मोऽयं महावाहुरञ्जनानन्दवर्द्धनः । यस्य वीर्येण कृतिनो वयच्च भुवनानिच ॥ (१) यत्र किलार्य पुत्रेण विच्छर्दितामाधीनं प्रमुक्त कण्ठं रदितमासीत् । विच्छर्दितउदकं गतोयोऽमर्थः ध्यप हतार प्रति क्रोधस्तस्याधीन यथा स्यात्तथेत्यर्थः । (२) एघ स चिरनिर्बिण जीवलोकप्रत्युडरण गुरुकोपकारी महानुभावो मागतिः । चिरं निर्विरोदुःखितायाजीवलोकोऽस्म विधत्तस्य प्रत्युद्धरणं दुःखान्मोचनं तह पागुरुकोमहान् यउपका रक्तदानित्यर्थः। . (*) मल्लिकाख्याः मलिनचञ्चु चरणकराजहंसविशेषाः । मलि नैमलिकाख्याते इत्यमरः । + वाष्याम्भसां परिपतनच, उदमः पुनःपतनोपक्रमच नया रन्तराले मध्ये, तदानीमेव दर्शनसम्भवादिति भावः। * भुवनानि च कृतीनि कुशलवन्ति ।

·प्रथमायः । २१ मीता । वच्छ ! एम कुसुमिदकत्रम्बतस्तण्डविदवरहिणे किलामधेत्री गिरी। जय अणुभावसोहग्गमेत्तपरिसेमधूम- रमिरी मुत्तं मुच्छूतो तुए परुदिएण अवलम्बिदो तरुले अज्जउत्तो लिहिदो । (१) लक्ष्म । मोऽयं शैलः ककुभसुरभिमाल्यवानाम यस्मिन नीलः स्निग्धः अयति शिखरं नूतनस्तीयवाहः । रामः। वत्सैतस्माद्विरम विरमातः परं न क्षमाऽस्मि । प्रत्यारत्तः पुनरिव स मे जानकोविप्रयोगः ॥ लक्ष्म । अतः परमार्यस्य तत्रभवतां कपिराक्षमानाञ्चामं ख्यातान्य त्तरोत्तराणि काश्चर्याणि, * परिश्रान्ता चेय मा- तद्विज्ञापयामि विश्राम्यतामिति । मीता। अजउत्त ! एदेण चित्तदंसणेण पचुप्पण दोह- राए अत्थि मे विल प्पं । (२)। (१) वम एष कुसुमितकदम्बतताण्डवितवहिणः किं ना- मधेयोगिरिः । यत्रानुभावसौभाग्यमात्रपरिशेयधूघरीर्मु छत मूर्छन् त्वया प्रगदि तेनावलम्बितस्तातले घार्य पुत्र बालिखितः। अनुभावः प्रभावः सैौभाग्य लावण्यच्च तन्मात्रस्य परिशेषोयत्र सा देवरामलिना च श्रीर्यस्य सः । (२)। आर्य पुत्र ! एतेन चित्रदर्शनेन प्रत्युत्पन्नदोहदाया अस्ति विज्ञाप्यम् । प्रत्युत्पन्नदोहदायाः सनाताभिलाषायः । ककुभसुरभिरर्जुन वृक्षपुष्पैर्गन्धवान् । + एतस्मात् मदिये गोद्दीपकमाल्यवदर्शनात् । न क्षमोऽस्मीति तुमिति शेषः । * कार्मश्चर्यमि FRAMERNATAलिबधसमुद्रबन्धना घद्भुतकर्माणि । 6498 INSTITUTEocum-

·२२
उसररामचरितम् ।
रामः । नन्वाज्ञापय।
मोता । जाणे पुणेवि पसनगम्भीरासु वणराइसु विहरि
स्म, पवित्तणिम्मलमिसिरावगाहाच्च भवदी भाईरहीं अ.
वगाहिस्म । (१)।
रामः । वत्स लक्ष्मण !
लक्ष्म । एषोऽस्मि ।
रामः । अचिरं सम्पादनीयोऽस्यादोहद इति, मंप्रत्येव
गुरुभिः मंदिष्टं तदस्खलितसुखसम्पातं रथमुपस्थापय ।
सीता | अजउत्त ! तुझेहिपि तहिं गन्तव्वं । (२)
रामः । अयि कठिन हृदये ! एतदपि वक्तव्यमेव | *
मीता । तेणहि पित्रं मे । (३)
लम । यथाज्ञापयत्यार्य इति निष्क्रान्तः ।
रामः । प्रिये वातायनोपकण्ठे मुहूर्त संविट भवावः ।
मोता। एवं भोदु, हरिश्रामि कबु परिस्ममणि-
दाए णिहाए । (४)।
(जाके पुनरपि प्रसन्नगम्भौरासु वनराजिघु विहरिष्यामि.
पवित्रनिर्मलशिशिरावगाहाच्च भगवती भागीरथीमवगा
हिथे। जाने मनसि चिन्तयामि । प्रसन्नाः स्निग्धा अपि गम्भीर
दुरवगाहातास।
(२) आर्य पुत्र ! युभरभिरपि तत्र गन्तव्यम् ।
(३) तेन हि प्रियं में।
(8) एवं भवतु, अपहिये खलु परिश्रमजनितया निद्रया ।
परिश्रमोऽत्र गर्भभारजनितः ।
* वक्तव्यमेवेति किमिति शेषः ।
+ संवि प्रयाना।

·प्रथमेजः । २३ रामः । तेनहि निरन्तर*मवलम्ब स्व मामत्र शयनाय । जीवयन्निव समाध्वंसश्रमख दविन्दु रधिकण्ठमर्थताम् । वाहुरैन्दवमयूख चुम्बितस्यन्दिचन्द्रमणिहारविभ्रमः ॥ तथा कारयन् मानन्दं । प्रिये किमेतत् । विनिश्चेत् शक्यान सुखमिति वा दुःखमिति वा प्रमाहानिद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्श स्पर्थे मम हि परिमूढ़ेन्द्रियगणे विकारश्चैतन्यं भ्रमयति च ममीलयति च ॥ ॥ , सीता । विहस्य । त्थिरप्पसादा तुही, दोदाणिं किम- बरं । (१) रामः । खानस्य जीवकुसुमस्व विकाशनानि सन्तर्पणानि सकलेन्द्रियमोहनानि । - (१) स्थिरप्रसादा यूयम् इत इदानों किमपरम् । स्थिर पसादा इति मयि प्रसन्नो भूत्वा विनिश्चेतुमित्यादि कथयसीत्यर्थः । इत इत्यादि अस्मादपरं किं सौभाग्यमाकाक्षणीयमित्यर्थः । निरन्तरमव्यवधानं गामित्यर्थः । + साध्वसं चित्रलिखितशूर्पणखादिवृत्तान्तस्य भविष्यत्त्व मम विरहसम्भावनयोत्पन्नस्वासः, श्रमोगर्भ भारखेदश्च ताभ्यां तैः खेदविन्दुभिः सहितः । * शक्य इति विकारस्य विशेषणत्वात पुंस्व शक्यमिति पाठ मनोरमः । मदो मद्योपयोगजः सम्मोहानन्दसम्भेदः। श्रमयति परत्वं नयति सम्मौलयति विनोपयति समभीषयतौतिपाठे, स्थिरत्व नयतीत्यर्थः ।

·उत्तररामचरितम् । एतानि ते सुवचनानि सरोहहाक्षि * कामृतानि मनसश्च रसायनानि ॥५॥ सीता । पिवद एहि संविसह्म । (१) इति शयनाय समन्ततो निरूपयति । रामः । किमन्वेष्टव्यम्। विवाहसमयाद्गृहे वने शैशवे तदनु यौवने पुनः । खापहेतुरनुपाश्रितोऽन्यया रामवाहुरुपधानमेष ते ॥ सीता । निद्रां नाटयन्तो । अस्थि एवं अज्जउत्त अस्थि एवं। (२) इति खपिति। रामः । कथं प्रियवचना वक्षसि प्रसुव । निर्वर्ण्य सस्नेहम् । दूयं गेहे लक्ष्मीरियममृतवर्तिनयनयो रमावस्याः स्पर्ण वपुषि वहुलश्चन्दनरमः । अयं कण्ठे वाहुः शिशिरमसृण मोनिकसरः किमस्या न प्रेयो, यदि बा परमस ह्यम्तु विरहः ॥ (१) प्रियंवद रहि सं विशामः । संविशामः शयनं कुर्मः । (२) बलीदमार्य पुत्र अस्तीदम् । एतानि तानि वचनानि सरोरुहाच्या इति क्वचित् पाठः। + रसायनानि पुचिकरौषधविशेषाः । + किम उपधानादिकमन्वेशव्य त्वयान्विष्यते । अपि संवेष्ट्य मितिपाठनु न चिरः। पा शिशिरः शीतलोमसोकठिनश्च। ममृणोऽकठिने चिग्ध इति हेमः । मौक्तिकसरो मुक्ताहारः । ६ यदीति सम्भावनायम् ।

·प्रथमोऽधः । २५ । प्रविण्य प्रतीहारी। देव उत्विदो (१) रामः । अये कः। प्रती । श्रामण परिचारश्री देवस्म दुमुहो । (२) रामः । खगतम् । शद्धान्तचारी दुर्मुखः, स मया पौर. जानपदानपसर्पित * प्रयुक्तः । प्रकाशम् । श्रागच्छतु । प्रतीहारी निष्क्रान्ता । प्रविश्य दुर्मुखः । स्वगतम् । हा कधं सीदादेईए ईदिसं अचिन्तणिज्जं जणाबवादं देवस्म कधदम, अहवा णित्रोत्री कबु ईदिमो मन्दभात्रस्म । (३) सीता । उत्खनायते । हा अज्जउत्त! कहिं मि (४)। रामः । अये मैवेयं रणरणकदायिनी + चित्रदर्शनादि रहर रहभावना देव्याः खनादेगं करोति । सस्नेहमङ्गमस्याः पराशन । (१) देव उपस्थितः। (२) कासन्नपरिचारकोदेवस्य दुर्मु खः । (३) हा कथं सीतादेव्या ईदृशमचिन्तनीयं जनायवादं देव. स्य कथयिष्यामि, अथवा नियोगः खल्वीदृशोमन्दभागस्य । (8) हा यार्य पुत्र कुत्रासि । पौरजानपदान् पुरवासिनोजनपदवासिनच जनान् अप- पितुं चरितुं चरोभूत्वा अनुरक्तापरक्तान पौरजानपदान् चातु प्रत्यर्थः । अपसर्पचारः स्पशइत्यमरः । पौरजानपदे सवारी प्रचित ति क्वचित्पाठः। सैवेयमित्यत्र ममैवेति कचित्पाठः। रणरजकदायिनी चि. नाकारिणी । चिन्ता रणरणच तदिति त्रिकाण्डम् । [1] ।

·उत्तररामचरितम् ।
अद्वैतं सुखदुःखयो रनुगुणं साखवस्थासु घद्,
विश्रामोहृदयस्य यत्र, जरमा यस्मिन्बहाारसः।
कालेनावरणात्ययात् परिणते यत् खेहमारे खितं
भद्रं तस्य समानुषस्य कथमप्येकं हि तत् प्राप्यते ॥ *
दुर्म । उपमृत्य । जत्रदि जदि देत्री । (१)
रामः । ब्रूहि यदुपलब्धम् ।
दुर्घ । उबञ्चुअन्ति देवं पोरजाणबदा, विसुमरिदा
ब्रह्मे महाराअदसरहस्म रामदेएणत्ति । (२)
रामः । अर्थवाद + एषः, दोषन्तु मे कश्चित् कथय,
येन म प्रतिविधीयेत ।
दुर्भा । मात्रं । सुणादु देत्री । (३) कर्णे एवमेवम् ।
रामः । अहह ! तीसंवेगोवाम्बज्र इति मूर्च्छति ।
(१) जयति जयति देवः ।
(२) उपत्तवन्ति देवं पौरजानपदाः विस्मारिता वयं महा.
राजदशरथस्य रामदेवेनेति । दशरथस्येति स्म धातुयोगे कर्मणि
घकी।
(३) होतु देवः ।
*
अद्वैतमेकरूपम् । अनुगुणमनुकूलं । रसोऽनुरागः । चाव
रखं सौजन्याज्ञानं तस्यात्ययानाशात् । भद्रं करवान्तरं । भरन्तु
मङ्गले । मुखक श्रेष्ठयोः साधी काश्चने करणारे इति हेम। कर
णान्तरच क्रियाभेदः, कियाभेदेन्द्रियक्षेत्रकायसवेशनेषु चेतिकरण
पर्याये मेदिनी। एक हि एकमपि ।
अर्थवादः
+
स्तुतिः ।

·प्रथमोऽधः ।
दुर्म । आरममदु देवी । (१)
रामः । श्राश्वस्य ।
हाहा धिक् परगृहवामदूषणं यद्
वैदेह्याः प्रशमितमद्भुतैरुपायैः
एतत्तत्युनरपि दैवदुर्बिपाका
दालर्क + विषमिव सर्वतः प्रसृप्तम् ॥
तत्किमत्र मन्दभाग्यः करोमि। विमथ्य सकरुणम् ।
अथवा किमन्यत् ।
मतां केनापि कार्येण लोकस्याराधनं व्रतम् ।
यत्पूरितं हि तातेन माच्च प्राणांश्च मुञ्चता ॥
संप्रत्येव भगवता वशिष्ठेन सन्दिष्टम् ।
अपिच ।
यत्मावित्र मा दीपितं भूमिपाले
लोकश्रेष्ठः
माधु एवं चरित्रम् ।
मत्सम्बन्धात्कश्मला किंवदन्ती **
स्याचेदस्मिन् हन्त धिङ्मामधन्यम् ॥
हा देवि देवयजनसम्भवे! हा खजन्मानुग्रहपवित्रीकृत
(१) आश्वसितु देवः।
* उपायैर्वहिप्रवेशादिभिः ।
+ आलर्कमुन्मत्तकुक्का रसम्बन्धि ।
’ केनापि कार्थे म प्रियतमवस्तुपरित्यागादिनापि ।
$ वशिष्ठेन सन्दिशमिति युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्या इत्यादिना ।
सावित्रैः सूर्य बंशीयैः।
** कमला निन्दिता किंवदन्ती जनश्रुतिः ।

·उत्तरंरामचरितम् । वसुन्धरे ! हा जनकवंशनन्दिनि ! हा पावकवशिष्ठारुन्धतो प्रशस्तशीलशालिनि ! हा रामकजीविते! * हा महारण्यवास प्रियसखि! हा तातप्रिये! हा लोकप्रियवादिनि ! कथ मेवंविधायास्तवायमीदृशः परिणामः त्वया जगन्ति पुण्यानि त्वय्यपुण्या जनोनयः । नाथवन्तस्वया लोकास्बमनाथा विपत्स्यसे ॥ दुर्मुखं प्रति । दुर्मुख ब्रूहि लत्मणम्, एष ते नूतनो- राजा रामः समाज्ञापयति । कर्णे एवमेवम् । दुर्ग, । कधं दाणों अग्गिपरिशद्धाए गअपरिप्फुडिद पवित्तरहुउलसन्ताणए देवीए दुज्जणवत्रणदो एवं अण- ज्जं अज्झवमिदं देवेण । (१) रामः । शान्तं । कथं दुर्जनाः पौरजानपदाः । इक्ष्वाकुवंशोऽभिमतः प्रजानां, जातञ्च देवादचनीयवीजम यचाङ्गुतं कर्म विशुद्धिकाले प्रत्येत कस्तमुवि दूरवृत्तम् । तहछु। (१) कथमिदानीममिपरिशुद्धाया गर्भ परिस्फुटितपवित्ररघु कुलसन्तानायादेव्या दुर्जनवचनादेवमनायं मध्यवसितं देवेन । रामैकजीविते इयत्र राममयजीवित इति कचित्पाठः। + अभिमतोऽभीरतया परिग्रहीतः नतु विद्वेषविषयतया रवाकुवंशविदेषान्नै निन्दन्तीत्यर्थः । इलाकुवं शोद्भवतइति पाठस्तु न सम्यक् । तहिं कथं निन्दाया अवकाशस्त्याहदेवादिति, " वचनीयस्य निन्दायावी कारणं परम्पपीतसीतायाः पुनरादा- नरूपं । दूरबत्त दूरवर्तियां लायां जातम् ।

·प्रथमोऽर्षः।
॥
दुर्ग । हा देह । (१) इति निष्क्रान्तः ।
रामः । हा कष्टमतिबोभत्मकमी * नृशंसोऽस्मि संवृत्तः।
शैशवान प्रभृति पोषितां प्रियां मिहदादपृथगाश्रयामिमाम् ।
छमना परिददामि मृत्यवे, मोनिकोगृहशकुन्तिकामिव ।।
तत्किमित्यस्पर्शनीयः पातकी देवी दूषयामि । सीतायाः
शिरः खैरमुन्नमय्य वाहुमाकर्षन् ।
अपूर्वकर्मचाण्डालमयि मुग्धे ! विमुञ्च माम्
श्रितासि चन्दनभ्रान्या दुर्विपाकं 8 विषद्रुमम् ॥
उत्थाय । हन्त विपर्यस्तः पा संप्रति जीवलोकः, अद्य प.
यवमितं ** जीवितप्रयोजनं रामस्य, शून्यमधुना
जोर्णरण्यं
जगत्, असारः संसारः, कटप्राय tt शरीरम् । अशरण
'स्मि, किं करोमि, का गतिः, क गच्छामि, अथवा,
(१) हा देवि!
* अतिबीभत्सका अतिनिन्दितक्रियः। अतिभीमकर्मोति
कचित्याठः ।
+ प्रियामिन्यत्र प्रियैरिति पाठान्तरं, प्रियैरशनादिभिरित्यर्थः ।
एषमएथगाश्रयाभित्यत्र अरथगाशयामिति, इमामित्यत्र प्रिया
मिति च।
* सैनिकः पशुपच्यादिमांसविक्रयकी। ग्रहशकुन्तिका
खग्रहपालितपक्षिणम् ।
$ दुबिपाकं परिणामदारणम् ।
विपर्यात परीत्यं प्राप्तः ।
पर्यवसितं समाप्तम् ।
++ कक्षप्राय केशवलम् ।

·! उत्तररामचरितम् । दुःखसंवेदनायैव रामे चैतन्यमर्पितम् । * मौपघातिभिः प्राणैर्वजकीलायितं स्थिरैः । हा अम्ब अरुन्धति ! हा भगवन्ती वशिष्ठविश्वामित्री! हा भगवन पावक! हा देवि भूतधात्रि! हा तात जनक ! हा तात ! हा मातरः! हा प्रियसख महाराज सुग्रीव ! हा मौम्य हनूमन् ! हा परमोपकारिन् लकाधिपते विभीषण ! हा सखि त्रिजटे ! दूषिताः स्वः परिभूताः स्था, रामहत- केन । अथवा कोनामाहमेतेषामाहाने । ते हि मन्ये महात्मानः कृतघ्नेन दुरात्मना । मया गृहीतनामानः स्पृश्यन्तइव पामना । योऽहं। 95०११ विश्रम्भादुरसि निपत्य लब्धनिद्रा मुन्मुच्य प्रियगृहिणी गृहस्य शोभाम् । आतङ्क पा स्फुरितकठोरगर्भगुवी क्रव्याङ्ग्योवलिमिव निर्घण: ** तिपामि ॥ दुःखसंवेदनायैव केवलं दुःखानुभवार्थ', चैतन्यमिति यन र्पिते चैतन्ये काठकुधादीनामिव दुःखानुभवोन स्यादिति भावः । चर्पितमिति विधात्रति शेषः । + स्थिरैः सद्भिः वजकीलायितं दृस्तरशत्रुवदाचरितं । स्थिरै- रित्यत्र दीति कचित्पाठः । + दूषिताइत्यत्र मुधिताइति कचित्पाठः वविताइत्यर्थः । कोनामाइमिति पातकित्वादनधिकारीत्यर्थः । पातकोत्र खपानुमतरामपरित्यागजनितभयम् । निर्वृणानिर्दयः । दारण इति कचित्याठः। ।

·प्रथमोऽधः। . मीतायाः पादौ शिरसि कृत्वा । देवि देवि! अयं पश्चि म* स्ते रामस्य शिरसि पादपङ्कजस्पति रोदिति । नेपथ्ये । अब्रह्मण्यमब्रह्मण्यम् ।। रामः । ज्ञायतां भाः किमेतत् । पुनर्नेपथ्ये । ऋषीणमुग्रतपसां यमुनातीरवामिनाम् । लवणत्रासितः स्तोम स्त्रातारं त्वामुपस्थितः ॥ रामः । श्राः कथमद्यापि राक्षसवासः, तद्यावदस्य दुरा- त्मनः कुम्भीनसीपुत्रस्य समुन्मूलनाय शत्रुघ्नं प्रेषयामि । कतिचित्पदानि गत्वा, पुनः प्रतिनिहत्त्व । हा देवि ! कथमेवंविधा गमिष्यसि | भगवति वसुन्धरे ! माध्यां दुहि तरमवेक्षख जानकीम् । जनकानां रघूणञ्च यत् कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् । यां देवयजने पा पुण्ये पुण्यशीलामजीजनः ॥ इति निष्क्रान्तः। मीता । हा मोम्म अज्जउत्त! कर्हिसि । सहमो- पाय । हद्दी हद्दी दुस्मिविणरणरणत्रविष्पलद्धाहं अज्जउत्तं किन्दामि । हद्दी हद्दी कधं एआइणों मं परिसुत्तं उज्यि- अज्जउत्तो गदेो, ता किं दाणों एदं, भोदु, कुबिस्म . * पश्चिमश्चरमः इतः परं पुनर्नभविष्यतीत्यर्थः । + अब्रह्मण्यमवध्याक्तिः । प्रकृते लवोन ऋषधोवध्या न भव- यर्थः । स्तोमः समूहः। वंविधा यशरणा। पा देवयाने यज्ञभूमौ ।

·३२
।
उत्तररामचरितम् ।
जइ तं पेकबन्ती अत्तणेपहविस्म । कोएत्य परिणे । (१)॥
प्रविश्य दुर्मुखः । देव ! कुमारलक्षण विषवेदि, मज्जो
रहो बारुहदु देईत्ति । (२)।
सीता । दूत्रमहं पारह्मि । उत्थाय परिक्रम्य । परि
प्फुरदि विश्र मे गाभारो, ता सणित्रं गच्छह्म । (३) ॥
दुर्मु । ददो ददो देई । (४)।
मोता । णमोणमा तवोधणणं, णमोणमा रहुउलदेवदाणं,
णमोणमा अजउत्तचरणकमलाणं, णमाणमा सबलगुरुत्र
णाणं । (५)॥
इति निष्क्रान्ताः सर्व।
इति चित्रदर्शनोनाम प्रथमोऽङ्कः । १ ॥
(१) हा सौम्य आर्य पुत्र ! कुत्रासि । हाधिक हाधिक् दुःखप्ररण
रणकविप्रलब्धाहमार्य पुत्रमाक्रन्दामि । हाधिक हाधिक एका-
किनी मां परिघुप्तामुभिवा आर्य पुत्रीगतस्सत् किमिदानीमिदं
भवतु
कोपिष्यामि यदितं प्रेक्षमाणा यात्मनः प्रभविष्यामि काप
परिजनः।
(२) देवि ! कुमारलाको विज्ञापयति सज्जोरथः, आरोहतु
देवीति
(३) श्यमहमारोहामि। परिस्फुरतीव मे गर्भ भारः, तत्
शनैर्गच्छामः ।
।
(8) इतरतोदेवी।
(५) नमोनमस्तपोधनानां नमोनमारधुकुलदेवतानां नमान
आर्य पुत्रचरण कमलानां नमोनमः सकलगुरुजनानाम् । अत्र
क्वचिदपवादविषयेऽप्युत्माऽभिनिविशत इति न्यायात् नमोयोग
चतुर्थी बाधित्वा की

·द्वितीयोऽङ्कः । नेपथ्ये । स्वागतं तपोधनायाः । प्रविश्य । अध्वगवेशा तापसी । श्रये वनदेवतेयं फलकुसुम- पन्नवार्येण मामुपतिष्ठते । प्रविश्य । वनदेवता । अर्थं विकीर्य । यथेच्छ भाग्यं वा वनमिदमयं मे सुदिवसः मतां मद्भिः सङ्गः कथमपि हि पुण्येन भवति । तरुच्छाया तोयं यदपि तपसोयोग्यमशनं फलं बा मूलं बा, तदपि न पराधीन * मिह वः ॥ साप । किमतीच्यते । प्रियप्राया वृत्ति,विनयमधुरोवाचि नियमः, प्रकृत्या कल्याणी मति,रनवगीतः परिचयः । पुरावा पश्चादा तदिदमविपयामितरसं रहस्यं साधूनामनुपधि विरुद्धं विजयते । ॥ इत्युपविशतः। नपराधीनमिति । यात्मीयमिति मत्वा भोक्तश्थमित्यर्थः । + वृत्तिः क्रियासु प्रतिः प्रियप्राया जनप्रीतिकरी। वृत्तिर्विवर- जीवकोशियादिप्रवर्तने इति मेदिनी । बाचि वाकप्रयोगे नि- । सावधानता अनर्थकवाक्प्रयोगवैमुख्यमित्यर्थः। कल्याणी घां कल्याणकरी । अनवगौतोऽनिन्दितः शुभोद रत्यर्थः । पर्य सितरसमप्र च्युतानुरागम् । रहस्यं गूरुचरितम् । धनु- अकपटम्।। []

·उत्तररामचरितम् ।
वन । कां पुनरत्रभवतीमवगच्छामि ?।
ताप | प्रात्रेयस्मिः।
वन । भयि ! कुतः पुनरिहागम्यते, किं प्रयोजनं बा
दण्डकारण्यप्रवेश?।
आयी।
अस्मिन्नगत्यप्रमुखाः प्रदेशे भूवांमउगीथविदो * वसन्ति ।
नेभ्योऽधिगन्तुं निगमान्तविद्यां वाल्मीकिपादिह पर्य
टामि॥
वन । यदि तावदन्येऽपि मुनयस्तमेव हि पुराणब्रह्मवा-
दिनं प्राचतम + मृर्षि ब्रह्मपारायणायो पासते, तत्
कोऽयमत्रा-या दीर्घप्रवासप्रयासः ।
पात्रे । नत्र महानध्ययनप्रत्यूहदति दीर्घप्रवामोऽङ्गी-
वन । कीदृशः।
प्रात्रे । तस्य भगवतः केनापि देवताविशेषेण सर्वप्रका-
राहृतं स्तन्यत्यागमात्रके वयसि वर्तमानं दारकइयमुपनीतं,
तत् खलु न केवलम्षीणामपितु सचराचराण भूतानामा-
न्तराणि तत्त्वान्युपलेहयति । । ।
उदीयविदः सामवेद विशेषाः ।
+ निगमान्तविद्या वेदान्तविद्याम् ।
* प्राचेतसं वाल्मीकिम् ।
ब्रापारायमाय वेदाध्ययनाय ।
१ यान्तराणि तत्त्वान्यन्तःकरणानि । उपमेश्यति पीचर्या

·द्वितीया । ३५ वन । अयि * तथानामविज्ञानमस्ति ? श्रात्रे । तयैव किलदेवतया तयोः कुशलवाविति नामनी प्रभावचाख्यातः । वन । कीदृशः प्रभावः ?। पात्रे । तयोः किल सरहस्यम्भकास्वाण्याजन्मसिद्धा- नीति । वन । अहो नु भोश्चित्रमेतत् । आत्रे । तो च भगवता वाल्मीकिना धात्रीकर्मवत्सलतां परिगृह्य पोषितो, परिरक्षिती च, वृत्तचोड़कर्मणच तो त्रयीवजमितराविद्याः सावधानेन परिनिष्ठापिताः, सम- अन्तरञ्च गर्भेकादशे वर्षे क्षात्रेण कल्पेनोपनीय : तो त्रयी विद्यामध्यापितो, नह्येताभ्यामतिप्रदीप्तप्रज्ञाभ्यामस्मदादेः बहाध्ययनयोगऽस्ति । यतः वितरति गुरुः प्राज्ञे विद्यां वथैव, तथा जड़े, नतु खलु तथा ने शक्ति करोत्यपहन्ति वा । भवति च पुनर्भू यान भेदः फलं प्रति, तद्यथा प्रभवति इचिर्विम्बोद्गाहे मणिन मृदां चयः । वन । अयमसावध्ययनविनः? * अयौत्यत्र अपौति कचित्पाठः। + धात्रीकर्मणि पालनादा वत्सलतां प्रणयित्वम् । * गर्भ काद इति गर्भादे कादशं राज्ञइति मनतः । पेन विधिना, उपनीय उपनयनाण्यसंखारेण संखार्य । 5 शुचिनिर्मलः । विम्बाद्याचे प्रतिविम्बयाणे । मदां चयः वादिकम् । ।

·२६ उत्तररामचरितम् । .. पात्र । अपरश्च । वन । अथापरः कः? आत्रे । अथ स ब्रह्मर्षिरेकदा मध्यन्दिनसमये नदों तममा मनुप्रपन्नः, तत्र युग्मचारिणे क्रौञ्चयो * रेक व्याधन विध्य- मानं ददर्श, आकस्मिकप्रत्यवभासाच्च + देवों वाचमानुष्टु- भेन : च्छन्दमा परिणतामभ्युदैरयत् । मा निषाद प्रतिष्ठा वमगमः शाश्वतीः समाः 8 यत् क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ इति । वन । चित्रमाम्नायादन्योऽयं नूतनश्छन्दसामवतार मा।. पात्रे । तेन खस्नु पुनः समयेन ** तं भगवन्तमाविर्भूत- शब्दब्रह्मप्रकाशमृषिमुपसंगम्य भगवान भूतभावनः पद्मयोनि रवोचत, ऋषे ! प्रबुद्धोऽसि वागात्मनि ब्रह्मणि, तब्रूहि । युगाचारिणोमिथुनीभूय चरतो: चयर्विकयोः । + आकस्मिकप्रत्यवभासाम् अकस्मात् खयं प्रकाशमानाम् * यानुफुभेनेति खार्थे टण। शाश्वतीर्वहीः, समाः संवत्सरान व्याप्य । पा छान्नायात वेद विलसितच्छन्दसः । वस्तुतस्तु वेदेऽप्यनुछु। छन्दोवदानि वाक्यानि दृश्यन्ते तदत्र बन्यइत्यत्र अन्यत्रति सप्तम्य 'पाठः सम्यक्, बाम्नागद्देदादन्यत्र परिधेयग्रन्थे घु नूतनोऽयं छन्द सामवतारहव्यन्वयः, मन्वादिसंहितास्तु तत्पश्चामा प्रतिनि वडाः, यहा बाबायपदेन याम्नायार्थप्रतिपादकत्वात्तासामपि न इणमिति न विरोधरति ध्येयम् । ** समयेनेति क्रियापरमे व्याप्त हतीया । ++ हि वर्णय़ ।

·द्वितीयोऽधः ।
रामचरितम्, अव्याहतज्योतिरार्ष * ते
चक्षुः प्रतिभातु,
श्राद्यः कविरसीत्युकान्तर्हितः। अथ भगवान् प्राचेतमः प्रथम
मनुष्येषु शब्दब्रह्मणस्तादृशं विवर्त + मितिहामं रामायणं
प्रणिनाय।
वन । हन्त तर्हि पण्डितः। संसारः।।
पात्रे । तस्मादवोचं, तत्र महानध्ययनप्रत्यूहइति ।
वन । युज्यते ।
श्रात्रे । विश्रान्तास्मि,भते ! संप्रत्यगस्त्याश्रमस्व पन्थानं
ब्रूहि ।
वन । दूतः पञ्चवटोमनुप्रविश्य गम्यतामनेन गोदावरी
तीरेण ।
प्रात्रे । सवाष्या। अश्येतत्तपोवनम् ? अप्येषा पञ्चवटी?
अपि सरिदियं गोदावरी? अप्ययं गिरिः प्रस्रवणः ? अपि
वनदेवता जनस्थानवासिनी वासन्ती
त्वम्
वास | अस्त्येतत् सर्वम् ।
श्रात्रे । वत्से जानकि !
। एष ते वल्लभबन्धुवर्गः प्रासङ्गिकीनां विषयः कथानाम् ।
बां नामशेषामपि दृश्यमानः मा प्रत्यक्षदृश्यामिव नः करोति ॥
* आर्ष ज्ञानमयम् ।
+विवर्त परिणामम् ।
* पण्डितइति नानेतिहासात्मकस्य रामायणस्थान शोलना
देति भावः । मण्डित इति क्वचित्याठः ।
प्रासङ्गिकीनामिति प्रथम कथाप्रसङ्गेन स्मरणपथमवतीर्णः ।
दृश्यमानः पश्चात प्रत्यभिचाविषयः ।
n.

·। उत्तररामचरितम् । वास । सभयं खगतं । कथं नामशेषामित्याह । प्रकाशम् । आर्य ! किमत्याहितं * सीतादेव्याः ? | प्रात्रे । न केवलमत्याहितं मापवादमपि। वास । कथमिव । पात्रे । कर्णे एवमेवम् । वास । अहह ! दारुणेदेवनिर्घातइति मूर्छति । आत्रे । भद्र! समाश्वसिहि समाश्वमिहि । वास । हा प्रियमखि ! हा महाभागे ! ईदृशस्ते निर्मा- एभागः। रामभद्र रामभद्र! अथवा अलं त्वया, आर्य मात्रेयि ! अथ तस्मादरण्यात् परित्यज्य निवृत्ते लक्ष्मणे सीतादेव्याः किंवत्तमिति काचिदस्ति प्रवृत्तिः? It पात्र । नहि नहि। वास । हा कष्टमार्यारुन्धतीवशिष्ठाधिष्ठिते रघुकुलगृहे, जीवन्तीषु च प्रवद्धराशीषु : कमिदं जातम् ? । पात्रे | ऋष्यशृङ्गमत्रे गुरुजनस्तदासीत् । संप्रति परिस- माप्तं तद्दादशवार्षिक सत्रम्, अव्यशृङ्गेण च मंपूज्य विस- जिनागुरवः, नतो भगवत्यरुन्धती नाहं बधूविरहितामयो- ध्यां गमियामीत्याह, तदेव राममादभिरनुमोदितं । तदनु रोधाद्भगवतोवशिष्ठस्य परिशुद्धावाचा, यथा वाल्मीकि तपोवनं गत्वा तत्र वत्साम इति । । * अत्याहितममङ्गलम्। + प्रतिवाता। * प्रहराजौचित्यत्र अनिचत्वात समासान्ताभावः ।

·द्वितीयोऽ। वास । अथ सराजा किमारम्भः संप्रति? पात्र । तेन राज्ञा क्रतुरश्वमेधः प्रक्रान्तः । वास । अहह ! धिक परिणीतमपि । प्रात्रे । शान्तं पापम् । वास | का तर्हि यज्ञे महधर्माचारिणी? पात्र। हिरण्मयी मीताप्रतिकृतिः । वास । हन्त भोः। वज्रादपि कठोराणि मृदूनि कुसुमादपि । लोकोत्तराणं चेतांसि कोहि विज्ञातुमर्हति ॥ पात्रे । विस्ष्टश्च वामदेवानुमन्त्रित मेयोऽश्वः, उप. कल्पिताश्च यथाशास्त्रं तस्य रक्षितारः, तेषामधिष्ठाता च लक्षाणात्मजश्चन्द्र केतुर्दत्तदिव्यास्त्रसंप्रदायश्चतुरङ्गमाधना- वितो ऽनुप्रहितः। वास। मोहकोतुकासं । कुमारलक्षणस्यापि पुत्रः, हन्त मातीवामि। पात्रे । अत्रान्तरे ब्राह्मणेन मृतं पुत्रमुशिष्य राजहारे, सोरस्ताडनमब्रह्मण्यमुहोषितं ततोन राजापराधमन्तरेण प्रजाखकालमृत्युश्चरतीत्यात्मदोषं निरूपचति करुणामये रामभद्र, महसेवाशरीरिणी वागुदचरत् । * चहत्यादि अश्वमेधयचे सपत्नीकस्यैवाधिकारादिति पावः, परिणीतमिति भावे तः। + चतुरङ्गसाधनानि इस्त्यश्वरथयादातरूपसैन्यानि । हप्त- परथपादात सेनाङ्गं स्याचतुथ्यमित्यमरः । इन्तेसिहर्षे, जीवामीति प्रशूलजीवनवती भवामीत्यर्थः ।

·उत्तररामचरितम । शम्बूकोमाम शुषलः पथिव्यां तप्यते तपः । शीर्षच्छेद्यः * मते राम तं हत्वा जीवय विजम् ॥ इत्युपश्रुत्यैव कृपाणपाणिः पुष्पक विमानमारुह्य सी दिशाविदिशश्च शूद्रतापमान्वेषणाय जगत्पतिः सञ्चरितुमा- रब्धवान् । वास | शम्बूकोनाम धूमपः शूद्रोऽस्मिन्नेव जनस्थाने तप- श्वरति, तदपि नाम रामभद्रः पुनरपीदं वनमलंकुर्यात् । श्रा । भने गम्यतेऽधुना । वास । एवमम्तु, कठोरीभूतोऽयं दिवसः । तथाहि कण्डूलहिपगण्डपिण्डकषणेत्कम्पेन सम्पातिभि धर्मसंमितबन्धनः खकुसुमैरर्चन्ति गोदावरीम् । छायापस्किरमाणविष्किरमुखव्याकष्टकीटत्वचः कूजतलान्तकपोतकुक्कुटकुलाः कूले कुलायझुम्मः ॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते । विष्कम्भकः। शौर्ष मलकावच्छेदे हेद्यः, शोध छेद्यं यस्येति वा । + अपिनामेति सम्भावनायाम् । छायेत्यादि छायायामपखिरमाणाभक्षणार्थ पण वि. लिखन्तो ये विकिराः पक्षियस्तेषां मुखैयाशावहिनिःसारिताः कौटायाभ्यस्तादृश्यत्वचोवल्कलानि येषां ते, अपात किरचतु- ध्यात् पक्षिहीदी सुट्च कृत्यपोत्यामनेपदं सुट्च, नगौको वाणिविकिरविविधिकरपतत्रय इत्यमरः । तथा कूजन्ति शान्ता- ना कपोतानां कुक्कटानाच कुलानि यत्र ते । कुलायब्रुमाः पक्षि. बामावासवृक्षाः।

·हितीयो। ततः प्रविशति सदयोद्यतखोरामभद्रः । रामः । रे हस्त दक्षिण ! मृतस्य शिशर्दिजस्य जीवातवे * विटण शूद्रमुनी कपाणम् । रामस्य गात्रममि दुर्बहगर्भखिन- मीताविवासनपटोः, करण कुतस्ते । अथ कथञ्चित प्रहत्य । कृतं रामसदृशं कर्म, अपि जी- वेत् स ब्राह्मणशिशः?। प्रविश्य दिव्यपुरुषः । जयति जयति देवः । दन्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे । मजीवितः शिशरयं, मम चेयद्धिः । जम्बूकएष शिरमा चरण नतले, मत्सङ्गजानि निधनान्यपि तारथन्नि । रामः । इयमपि प्रियं ना, तदनुभूयतामुग्रस्य तपसः रिपाकः। यत्रानन्दाच, मोदाथ, यत्र पुण्याच मंपदः । वैराजा नाम ते लोकास्तैजसाः सन्तु ने ध्रुवाः ॥ * जीवातवे जीविताय। जीवातुरखियां भक्ष्ये जीविते जीवना- चिति मेदिनी। + यमादपि दत्ताभये त्वयि दण्डधारे मयि, दण्डं कुर्वति सति । * ऋडिर्दिव्यशरीरप्रातिल्पा । खानन्दाच मोदाश्चेति यानन्दनामकामादमामकाथ पत्यसविशेषाश्त्यर्थः । पुण्याभिसम्भयाइति पाठस्तु दितीय त्यस्यानग्वितत्वान सम्यक् । जसातेजोमयाः | जसास्तेजोमयाः नतु पार्थिवादयः बानित्याः, शिवा इति कचित् पाठः । [च] ·१२ । उत्तररामचरितम् । शम्बू । युभतपादप्रसादीपायएषमहिमा, किमत्र तपमा। अथवा । महदुपंचतं तपमा । अन्वेष्टव्यो यदसि भुवने भूतनाथः शरण्यो मामन्विष्यविह वृषलकं योजनानां शतानि । कान्वा प्राप्तः स दह तपमां मंप्रमादो,ऽन्यथा चेत कायोध्यायाः पुनरु पगमोदण्डकायां वने वः ॥ रामः | किं नाम दण्डकेयं ? । सर्वतोऽवलोक्य । श्रां, खिग्ध श्यामाः क्वचिदपरतोभीषणभोगरक्षाः, * स्थाने स्थाने मुखरककुभो । झाङ्कतैर्निर्झराणम् । एते तीर्थाश्रमगिरिमरिहर्तकान्तार मिश्राः संदृश्यन्ते परिचितभुवोदण्डकारण्यभागाः ॥ शम्बू । दण्डकैवेय,मत्र किल निवसता देवेन, चतुर्दश सहस्राणि रक्षा भीमकर्मणम् । त्रयश्च दूषणखरत्रिमूोनोरणे हताः । येन सिद्धक्षेत्रेऽस्मिन् जनस्थाने मादृशानामपि भोरणान- पदानामकुतोभयः सञ्चारोजातः । रामः। न केवलं दण्डकेयं, जनस्थानमपि । शम्बू । । वाढमेतानि खलु सर्वभूतलोमहर्षणान्युअत्त * अपरतोऽन्यत्र भीषणेन याभोगेन विसारेग रक्षा दुर्दशीः । + मुखरककुभः सशब्ददिशः । * कान्तारो दुर्गमवर्म महारण्यं बा। येन राक्षसहननेन । भीरवोजानपदा अनपदवासिनले- यो । नाति कुतः कस्मादपि भयं यत्र सः ।

·द्वितीयोऽ
४२
चण्ड श्वापदकुलमालगिरिगहराणि जनस्थानपर्यन्तानि *
दीर्घारण्यानि दक्षिण दिशमभिवर्तन्ते
तथाहि।
निष्कूजस्तिमिताः कचित्, कचिदपि प्रचण्डसत्त्वखना।
खेच्छामुप्तगभीरभोगभुजगश्वासप्रदीप्तामयः ।
सीमानः प्रदरोदरेषु विलसतखल्पाम्भमो, याखयं
यद्भिः प्रतिसूर्यकैरजगरखेदवः पीयते ।।
रामः। पश्यामि च जनस्थानं भूतपूर्वखरालयम् ।
प्रत्यक्षानिव वृत्तान्तान पूर्वाननुभवामि च ॥
सर्वतोऽवलोक्य । सर्वथा प्रियारामाहि वैदे-
ह्यासीत, एतानि तानि नाम कान्ताराणि किमितः
परं भयानकं पा स्यात् । सास्त्रम् ।
* जनस्थानं पय॑न्तः प्रान्तसौमा येषां तानि ।
+ चिनिष्कजस्तिमिताः निःशब्दतया गम्भीराः । तथा कचि-
दपि प्रेोचण्डाविकटाः सत्त्वानां जन्तूनां खनाः शब्दायत्र ताः ।
खेच्छया सप्तास्तथा गभौरोनिम्नाभागः शरीरं येषां तादृशा
ये भुजगारलेषां श्वासैः श्वासेषु वा प्रदीप्ता अमयोयत्र ताः । तथा
प्रदरोदरेषु भूविदारमध्ये घु विलसत् खल्पमम्भोयासु ताः। यासु
सौमसु । टष्यद्भिः पिपासुभिः प्रतिसूर्य कैः कलाशैः । स्याई
दारः प्राकचपात् छकलाशस्तृणाअनः। प्रतिसर्या इति त्रिका:
बशेषः
* प्रियारामा प्रियवनवासा। अनारामशब्दोवनमात्रपरः
5 तानि प्रियया सहितेन मया पूर्वमध्युषितानि ।
किमितः परं भयानकमिति प्रियायाः स्मारणेन वियोगदुः-
खोद्दीपनादितिभावः।

·उत्तररामचरितम् । लया मह निवस्यामि वनेषु मधुगन्धिषु | इति हा रमते मीता * स्नेहस्तस्याः स तादृशः ॥ अकिञ्चिदपि कुर्बाणः सख्यैर्दुःखान्यपाहति । नत्तस्य किमपि द्रव्यं योहि यस्य प्रियोजनः । शम्बू । तदलमेभिरामदैः। अथैतानि मदकलमयूर कण्ठकोमलच्छविभिरवकीर्णानि पर्यन्तै,रविरलनिविष्टनील वहलच्छायतरुणतरुषण्डमण्डितान्यसभाम्नविविधम्टगयूथा- नि पश्यतु महानुभावः प्रशान्तगभीराणि मध्यमारण्य- कानि। इह समदशकुन्ताकान्तवानीरवीरुत् प्रसवसुरभिशीतखच्छतोया वहन्ति । फलभरपरिणमश्यामजम्बूनिकुञ्ज स्खलनमुखरभूरिस्रोतसो निरिण्यः ॥ अपिच। * इति अभिप्रेत्य हा खेदे सीता रमते अरमतेत्यर्थः । अन इति चारमतीवासाविति हत्यारमयतीवासावित्यादीनि पाठान्त. राणि दृश्यन्ते। + ता मत्सानिध्यसुखप्रयोजकः स पूर्वानुभूतः महो म- खासीदिति शेषा, बतुतस्तु स इत्यत्र क इति पाठः सम्यक् । + अकिचिदपि कुवाण: किश्चित् प्रीतिकरं काकुनमि कवीनां निपुणत्वादन गमकताभ्युपेया। सौख्यैः खसान्निथमा- त्रेण सुखधाराजनन। दुःखान्यपोहति निवारयति प्रियजनइति पोषः। किमपि लोकोत्तरम्।

·द्वितीयोऽध:
४५
दधति कुहरभाजामत्र भल्लकयूना
मनुरसितगुरूनि ख्यानमम्बूचनानि । *
शिशिरकटकषायः स्यायते + शलकीना
मिभदलितविकीर्णग्रन्थिनिष्यन्दगन्धः ॥
रामः । सवाष्पस्तम्भ । शिवास्ते पयानो, देवयानं प्रति-
पद्यख पुण्येभ्योलोकेभ्यः ।
शम्बू । यावत् पुराणब्रह्मवादिनमगस्त्यषिमभिवाद्य
शाश्वतं पदमनुप्रविशामि । इति निष्क्रान्तः ।
रामः । एतत्तदेव हि वनं पुनरद्य दृष्टं,
यस्मिन्नभूम चिरमेव पुरा वसन्तः ।
भारण्यकाश्च गृहिणच रताः स्वधर्म
सांसारिकेषु च सुखेषु वयं रसज्ञाः ॥
अपिच ।
एते तएव गिरयाविरुवन्मयूरा
स्तान्येव मत्तहरिणानि वनस्थलानि ।
भस्कयूनां तरुणभल्लूकानाम्, अनुरसितगुरुणि अनुध्वनि.
ना गभौराणि, अम्बूशतानि सनिष्ठीवनमुखारावाः, स्थान स्फीति
धति धारयन्ति ।
+ शिशिरः शीतलः, कटुग्या, कथायः सरभित्र । स्त्यायते
स्फीति गछति सर्वत्र प्रसरतीत्यर्थः ।
* यस्मिन् पुरा चिरमेव वसन्तोवयं सधर्म क्षनियोचितनित्य
नैमित्तिकादिकमानुपाने रताः सन्त चारण्यकाः घरण्यवासिमु-
नयः, तथा सांसारिकेषु सखेषु विषयोपभोगसुखेषु रस ज्ञाः रुन्तः
एक्षिणच अभूमेत्यन्धयः ।

·१६
उत्तररामचरितम् ।
श्राम व ललतानिच * तान्यमूनि
नीरधनीलनिचुलानि मरितटानि ॥
मेघमालेव यश्चायमारादपि विभाव्यते ।
गिरिः प्रस्त्रवण मोऽयं यत्र गोदावरी नदी।
अस्यैवामीमहति शिखरे गृधराजस्य वास
स्तस्याधस्तादयमपि रतास्तेषु पणेटजेषु ।
गोदावर्याः पयसि विनतश्यामलानोकहती
रन्तःकूजन्मुखरशकुनीयत्र रम्योवनान्तः ॥
श्रा, तदत्रैव मा पञ्चवटी, यत्रातिचिरनिवासेन वि.
विधविश्रभातिप्रसङ्गमाक्षिणः प्रदेशाः, प्रियायाः प्रिय
मखी च वासन्ती नाम वनदेवता प्रतिवसति, तत् किमिद
मापतितमद्य रामस्य, । मंप्रति हि ॥
चिरोदेगारम्भी प्रस्तव तीव्रीविषरसः
कुतश्चित् संवेगान्निहितव शल्यस्य शकलः । पा
आम वञ्जललतानीत्यत्र अामत्तमञ्जुलरतानीति क्वधि-
त्याठा
+ नौरन्धा अविरला नौलाः श्यामप्ताश्च निचुला इज्जलरक्षा
यत्र तानि, नौलेत्यत्र नीति कचित्पाठः।
* यश्चायमारादपोत्यत्र यछाया दूरादेवेति पाठान्तरम् ।
विविधोयाविनम्भातिप्रसङ्गो निःशङ्गविहारीत्कर्षतस्य
साक्षिणः
सूचकाः।
प संवेगात् सम्यग्वेगेन क्रियमाणण्यापारात् निहितोऽषेधु
प्रविधः, करितः । यदा संवेगात् क्रियमाणेन व्यापारविशेधे-
णार्पितः । निहित इत्यत्र प्रवल इति पाठस्तु न मनोरमः ।
।

·द्वितीय ++ अणेरूढ़न्धिः स्फुटितदव इमर्मणि * पुन घनीभूतः शोकोविकलयति संमूर्छयति च ॥ तथापि तान पूर्वसुहृदो भूमिभागान पश्यामि, । निरूप्य अहो अनवस्थिता । भूमिसग्निवेशः । तथाहि । पुरा यत्र स्रोतः पुलिनमधुना तब सरिता विपर्यासं यातोधनविरलभावः चितिरक्षाम् । वहार्दष्टं कालादपरमिव मन्ये वनमिदं निवेशः शैलानां तदिदमितिमा बुद्धिं ढ़यति ॥ हन्त परिहरन्तमपि मामितः पञ्चवटीनेहो वलादपक- तीव । सकरुणम् । यस्यान्ते दिवसास्तथा सह मया नीतायथा खे गृहे यत्सम्बन्धिकथाभिरेव सततं दधीभिराखीयते । एकः संप्रति नाशितप्रियतमतामद्य रामः कथं पापः पञ्चवटी विलोकयतु वा,गच्छत्वसम्भाव्य ** वा। प्रविश्य । शम्बूकः । जयति देवः । देव, भगवानगस्यो मत्तः श्रुतसन्निधानस्खामाह, परिकल्पितविमानावतरण हमम्मणि हृदयरूपमर्मस्थाने रूग्रन्थिः सनातबन्धः । + संमूर्छयति चेत्यन, मां সুল चति कचित्पाठः। चनवस्थितोऽस्थिरः । $ विपर्यसमिति धनभावाविरलभावं यातः, विरणभावो धनभावं यात इत्यर्थः १ तदिदमितीति शैलानां प्रायेण साइप्याव्यभिचारादिति । भावः। ** बसम्भाच क्षणमबखानादिना असम्मान्य ।

·8 उत्तररामचरितम् । मङ्गला * प्रतीक्षते वत्सला लोपामुद्रा, सर्वच महर्षय,स्तदेहि सम्भावयास्मान् , अथ प्रजविना पुष्पकेण खदेशमुपसंगम्या श्वमेधाय मनोभविष्यसीति । रामः । यथाज्ञापयति भगवान् । शम्बू । इताई देवः प्रवर्तयत् पुष्पकम् । रामः । भगवति पञ्चवटि ! गुरुजनोपरोधात सणं क्षम्य- तामतिकमारामस्य । शम्बू । देव पश्य पश्य । कूजकुमकुटीरकौशिकघटाघुत्कारवत्कीचक स्तम्बाड़म्बरमूकमौकुलिकुलः क्रौञ्चावतोऽयं गिरिः। एतस्मिन् प्रचलाकिमा प्रचलतामुजिताः कूजिते सदेलन्ति पुराणचन्दमतरस्कन्धषु कुम्भीनमाः ॥+ एक. * विमानतोऽवतरणे यन्मङ्गलं मङ्गलाचरणवस्तु दूवागुग्ग- लुप्रतिकं तत्परिकल्पितं यया सा । + कूजदित्यादि, कूजन्ती या कुन्नरूपकुटीरवर्तिनी कौशिक घटा पेचकसमूहखस्य घुत्कारः घुघुदिन्यव्यक्त शब्दस्तद्वान् यः कीचकलम्बाडम्बरः सखनवंशगुच्छविक्षारक्षत्र मूकं को शिकभयेन निःशब्द मौकुलिकुलं काकसमूहोयत्र सः । दृण्वलिभुग्ध्वाक्षोमाकुलिवायसो.न्यदिति हेमचन्द्रः। मो. कुचीत्यत्र मोकवौति पाठस्तु म सम्यक् । प्रचलाकिनां मयूराणां । মম্বাব্দী বিনায়ুিনলনায়নি গিন্ধা। - देशान्ति अह गन्ति । चन्दन यत्र रोहियेति कचित्माठः । कु. मीनसाः क्रूरसपाः । कुम्भीनसः करसर्प स्त्रियां लवणमातरौति. मेदिनी।

·दितीयाः ।
88
अपिच ।
एते ते कुहरेषु गगदनदद्गादावरीवारयो
मेघालम्बितमौलिनीलशिखराः क्षोणीभृतोदक्षिणाः ।
अन्योऽन्यप्रतिघातमनुलचलत्कलोलकोलाहले.
रुत्तालास्तदूमे गभीरपयमः पुण्याः सरित्सङ्गमाः ॥
इति निष्क्रान्ताः सबै।
इति पञ्चवटीप्रवेशोनाम
दिनीयोऽशः।

·अच हतीयोऽधः। : ! ॥ ततः प्रविशति मदीयं तमसा मुरला च ॥ तममा । सखि मुरले ! किमसि मम्भानोव ? मुरला । भवति तमसे ! प्रेषितास्मि भगवतोऽगस्त्यस्य पत्नया लोपामुद्या मरिधरां गोदावरीमभिधात, जानास्येव यथा बधूत्यागात् प्रभृति, अनिर्भिन्नोगभीरत्वादन्तर्गढघनव्यथः । पुटपाकप्रतीकाशी रामस्य करुणरसः ॥ * तेन च तथाविधेष्टजनकष्टपातजन्मना प्रकर्षगतेन दीर्घ शोकसन्तानेन + संप्रत्यतितरां परिक्षीणेरामभद्रः, तमव- गभीरत्वादप्रताशयवाद निर्भिन्नः अप्रकाशितः | अनिर्भि- नगभीरत्वादि त्ये कपदन्सुन सम्यक् । अतरवान्तर्मचे गूठा प्रच्छन्ना धना निविडा व्यथा यत्र सः । अतएव पुढे यावरणेन नौरन्धपात्रे यः पाकस्तत्प्रतीकाशतत्सदृशः, करुणः करणविप्रलम्भः नतु करणाख्या, वीरपटङ्गार्यन्यतरस्यैव नायकस्य नाटकप्रकृतित्वात् प्रब- यस्यास्य च नाटकत्वात। रसोत्र विप्रलम्भरत्याख्यः स्थायिभावः । + तथाविधः प्राणप्रतिमाय एजनः सौतारूपतस्मिन् यः कष्ट पातोनिर्जनारण्यप्रवेशादिलमाज्जन्म उद्दीप्तिर्यस्य तेन, प्रकर्ष- गतेन परां काठामधिरून, तथा दीर्घः शोकसन्तानः शोकाख्य व्यभिचारिभावधारा यत्र तेन,दीर्घशोकसन्तापेनेति कचित् पाठः। মন নন কমিশন।

·तीयोऽधः । ५९ लो क्यं कम्पितमिव मे हृदयम्, अधुना च प्रतिनिवर्तमानेन रामभद्रेण नियतमेव पञ्चवटोवने बधूसहनिवासविम्भ- माक्षिणः * प्रदेशाद्रष्टव्याः, नेषु च निसर्गधीरस्याप्येवंविधा- यामवस्थायामतिगम्भीराभोगशोकक्षोभसंवेगात् पदे पदे महा- न्ति प्रमादस्थानानि मनोयामि रामभद्स्य, सिद्भगवति गोदावरि ! तत्र त्वया सावधानया भवितव्यम, वीचीवतिः शीकरोदशीतैराकर्षद्भिः पाकिञ्चकगन्धान् । मोहे मोहे रामभद्रस्य जीवं खैरं खैरं प्रेषितस्तर्पयेति ॥ तम । उचितमेव दाक्षिण्यं स्नेहस्य, सजीवनोपायल मौलिक एव रामभद्रस्याद्य सन्निहितः । मुर । कथमिव ? तम । श्रूयताम् । पुरा किल वाल्मीकितपोवनोपकण्ठान परित्यज्य गते लहाणे, मीतादेवी प्राप्तप्रसववेदनात्मानमति- दुःखसंवेगागङ्गाप्रवाहे निक्षिप्तवती, तदैव तत्र दारकइथं * बध्धा सह निवासेन योविश्रमः प्रणयः,सहनिवासेन बध्वां यः प्रणयोवा तस्य साक्षिणः स्मारकाः। विश्रम्भः कलिकलशेवा। विश्रम्भः कलिकलई विश्वास प्रणयेऽपिचेति मेदिनी। + तेषु च प्रदेशेषु अतिगम्भीरः कथमप्यप्रतिकार्य वाभोगः संपूर्णता यस्य तादृशोयः शोकस्तेन यः क्षोभत्तस्य संवेगउनेक.. तस्मात्, प्रमादोऽसावधानता मनसोर्बल्य वा तस्य स्थानानि उत्पत्तिभूमयः शङ्कानीयानि रामस्य मोहजनकत्वेन चिन्तनीयानि तेषु घेन्यत्र तानि चेति क्वचित्पाठः तद्रूपाणि प्रमादस्थानानीत्यर्थः । * स्नेहस्य दाक्षिण्यं स्नेहेन प्रियजनं प्रत्यानुकूल्यम् । मौलिकः प्रथम निरूपितः।

·५२ उत्तररामचरितम् । प्रसूता * भगवतीभ्यां पृथ्वीभागोरथीभ्यामभ्युपपन्ना | रसात- लञ्च नीता, स्तन्यत्यागात् परेणच तद्दारकइयं तस्याः, प्राचे- नसस्य महर्षेर्गङ्गादेवी खयमर्पितवती। मुर । सविस्मयम्, ईदृशानां विपाकोऽपि आयते परमाणुतः । यत्रोपकरणीभावमायात्येवंविधाजनः ॥ * तम । इदानीन्तु गम्बूकत्तान्तेनानेन सम्भावितजन- स्थानगमनं रामभद्रं सरयूमुखादुपश्रुत्य भगवती भागीरथी, यदेव लोपामुद्या स्नेहादाङ्कितं तदेवाशङ्का सीतासमेता । केनचिदिव गृहाचारव्यपदेशेन गेदावरी विलोकयितमागता। मुर । सुविचिन्तितं भगवत्या, राजधानीस्थितस्य खनु तैमोर्जगतामाभ्युदर्थिक कार्थापतस्य नियताञ्चितविक्षेपाः, अव्यग्रस्थ पुनरस्य शोकमात्रद्वितीयस्य पञ्चवटीप्रवेशोमहानन इति, तत्कथमिदानी सीतादेव्या रामभद्राश्वासनीयः स्यात् । तम | उतमेव भगवत्या भागीरथीदेव्या, वत्से देवयजन सम्भवे मोते, अद्य खवायुमतोः कुशलवयोदशजन्मसंवत्सरस्य संख्यामनग्लग्रन्थि पा रभिवर्तते, तदात्मनः पुराणश्वभरमेता- प्रसूतेति कर्तरि क्तः गुणीभूतगत्यर्थकत्वात् सूद्धातोः । + अभ्युपपन्ना कृतानुकूल्या सुरक्षितेत्यर्थः । * उपकरणभावमानुकूल्यम् । एवंविधोजनः गङ्गादेवी प्रतिरतिमहान् जनः । पसंख्यामङ्गलग्रन्थिरिति वर्षसमसंख्यकग्रन्थिमगुग्गुलु निम्ब- श्वेतसर्पपागोरोचनारूपमङ्गलवस्तुसहितसूत्रधारणविधिरि * व्यर्थः।

·टतीयोऽङ्कः। ५३ वतोमानवस्य राजर्षिवंशस्य प्रमवितारं सवितारमपहतपामा नं देवं वहस्तावचितैः पुष्पेरुपतिष्ठव,न च त्वामवनिपृष्ठवर्तिनी मस्मत्प्रभावादनदेवतापि द्रक्ष्यन्ति, किं पुनर्मया इति, अहश्च ज्ञापिता, तमसे ! त्वयि प्रकृष्टप्रेमेव बधूर्वत्मा जानकी. ति, अतस्वमेवास्याः प्रत्यन्तरीभवेति, * माहमधुना यथा- दिष्टमनुतिष्ठामि। मुर । प्रहमप्यमु वृत्तान्तं भगवत्यै लोपामुद्रायै निवेद- यामि, रामभद्रोऽप्यागतएवेति तर्कयामि । नम । तदियं गोदावरीहुदानिष्क्रम्य । परिपाण्डुदुर्बलकोलसुन्दरं दधती विलोलकवरीकमाननम् । करुणस्य + मूर्ति,रथवा शरीरिणी विरहव्यथैव वनमेति जानकी । मुर । इयं हि मा । किसल्यमिव मुग्धं बन्धनादिप्रलूनं हृदयकुसुमशोषी दारुणे दीर्घशोकः । ग्लपयति परिपाण्डु नाममस्याः शरीरं शरदिजव धर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥ इति परिक्रम्य निष्क्रान्ते । विष्कम्भकः । * प्रत्यन्तरीभव सविहिता भव । +करणस्य करणविप्रलम्भस्य । + बन्धनादिप्रखून उन्ताच्छिन्नम् । $ शोधीत्यत्र शोथीति पाठस्त न सम्यक् ।

·५४ उत्तररामचरितम् । ततः प्रविशति पुष्यावश्यव्यग्रहस्ता मकरुणात्सुक्यमाकर्ण. यन्ती सीता। मीता। अह्महे, जाणमि पित्रसही मे वामन्दी वाह- रदि (१)। नेपथ्ये । सीतादेव्याः स्खकरकलितः शल्लकीपल्लवाये रग्रे लोलः करिकरभकीयः पुरा पोषितोऽभूत् । सीता । किं तस्म । (२) पुनर्नेपथ्ये । बध्वा मार्द्ध पयसि विहरन मोऽयमन्येन वेगा: दुद्दामेन दिरदपतिना सन्निपत्याभियुक्तः * ॥ मीता। ससम्भ्रमं कतिचित्पदानि गत्वा । अनउत्त ! परित्ताहि परित्ताहि मम तं पुत्तों। विचिन्य। हद्दी हद्दी ताई ज्जेव चिरपरिचिदाई अकबराएं पञ्चवटीदंस- णण मं मन्दभारणीं अणुबन्धन्ति, हा अकाउत्त ! दूति मूर्च्छति । (३) (१) अहो, जानामि प्रियसखी मे वासन्ती व्याहरति । (२) किं तस्य । (३) कार्यपुत्र ! परित्रायस परित्रायख मम सं पुत्रकम् । हा धिक् हा धिक् तान्येव चिरपरिचितान्यक्षराणि पश्चवटीद नेिन मां मन्दभागिनीमनु बध्नन्ति, हा वार्य पुत्र ! | अनुबघ्नन्ति प्रानुः वन्ति । * अभियुक्तः परिभवायाक्रान्तः ।

·टतीयोऽधः ।
५५
!
प्रविश्य तममा । वत्से समाश्वसिहि समाश्वमिहि।
नेपथ्थे । विमानराज अव स्थीयताम् ।
सीता । समाश्वस्य मसाध्वमोत्कम्पोला। अह्महे जलभ
रिदमेहत्यणिदगम्भीरमंसला कुदाणु एसा भारदी? णिग्यो
सभरन्तकण विवरं मंपि मन्दभाइणीं भत्ति उस्मावेदि । (१)
तम । सस्मिताश्रम् | अयि वत्से !
किमव्यक्तऽसि निनदे कुतस्त्ये ऽपि स्मीदृशी ।
स्तनयिनी । मयूरीव चकितोत्कण्ठिता स्थिता ।
सीता। भवदि ! किं भणासि अपरिप्फुडत्ति, मए उण
सरसंजोएण पचभित्राणिदं, अजउत्तोब्जेव वाहरदि। (२)
तम । श्रूयते, तपस्यतः किल सदस्य दण्डधारणार्थमैक्ष
कोराजा जनस्थानमागतइति ।
सीता। दिट्टिा अपरिहीणराधमा क्युमो रात्रा । (३)
नेपथ्ये ।
यत्र छमात्रपि मृगापि बन्धवोमे
यानि प्रियासहचरश्चिरमध्यवात्मम् ।
(९) बहो, जलभृतमे घनितगम्भीरमांसला कुतानु
रघा भारती, निघावनियमाणकर्णविवरा मामपि मन्दभागिनी
झटित्युच्छासयति । ... + *rl +
(२) भगवति ! किं भवसि थपरिस्फुटेति । मया पुनः सरसं
योगेन प्रत्यभिज्ञातम्, आर्यपुत्रएव व्याहरति ।
(३) दिल्या अपरिहीनराजधर्मः खस राजा ।
कुतस्त्थे कुतोभवे अनिश्चितोपादाने इत्यर्थः ।
+तनयिनोमघस्य।

·५६
उत्तरंरामचरितम् ।
एतानि तानि वहुनिज्मरकन्दराणि
गोदावरीपरिसरस्य : गिरेस्तटानि ॥
सोता । दृष्ट्वा । हा कधं पभादचन्दमण्डलावण्डरपरि-
फवामदुपलेण आधारेण,अनं मोम्मगम्भीराणुभावमेत्तपच्च
भित्राणिदो अजउत्तोब्जेव,ता मंधारेहि । (१)
इति तमसामाyिष्य मूर्च्छति ।
तम । धारयन्ती । वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वमिहि ।
नेपथ्ये ।
अनेन पञ्चवटीदर्शनेन ।
अन्तर्लीनस्य दुःखानेरचौहामं ज्वलिय्यतः ।
उत्पीड़ * व धूमस्य मोहः प्रागावणेति माम् ॥
हा प्रिये जानकि!
तम । खगतम । इदं तदाशङ्कितं गुरुजनेनापि ।
सीता । समाश्वस्य । हा कधं एदं । (२)
पुनर्नेपथ्ये । हा देवि दण्डकारण्यवासप्रियसखि विदेह
राजपुत्रि ! इति मूर्छति।
मीता | हद्दी हही मं मन्दभावणी उहिमित्रामीलन्त
(१) हा कथं प्रभानचन्द्रमालापाण्डरपरिक्षामदुर्बलेना
कारण अयं सौम्यगम्भौरानुभावमात्रप्रत्यभिज्ञातचार्यपुत्रर व
तन्मां धारय । आकारेणेत्युपलक्षणे तौया ।
(२) हा कथमिदम् ।
गोदावरी परिसरे यस्य सतथा तस्य ।
उत्पीडा
*
समूह।

·! RION MISS!!!!, HIY3HI-PAICIET' तीयोऽधः पत्तणीलुप्पलो मुश्कूिदोज्जेव, हाहा कधं धरणीवढे णिरुमा- हणीसहं विपत्थो, भवदि तमसे ! परित्तात्राहि परि, त्तात्राहि जीवावेहि अजउत्तं । (१) इति पादयोः पतति । तम । त्वमेव ननु कल्याणि ! मनीवय जगत्पतिम् । प्रियस्पर्शहि पाणिस्ते यत्रैष निरतोजनः * ॥ सीता । जं भादु तं भोदु, जधा भवदी भणादि । (२) ससम्भ्रमं निष्क्रान्ता । ततः प्रविशति भूमौ निपतितः सासया सीतया स्पृश्यमा- नः माहादीच्छामारामभद्रः । सीता। किञ्चित्महर्ष खगतम् । जाणे पुणेवि पचागर्द वित्र जीविदं तेलोत्रणहस्म । (३) रामः । हन्त भाः किमेतत् । (९) हा धिक् हा धिक् मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य बामौलने- पनीलोत्पलोमूर्छितरव, हाहा कथं धरणीएछे निरुत्माह- निःसहं विपर्यस्तः, भगवति तमसे परित्रायख परित्रायख जीव- यायं पुत्रम् । निमत्साहनिःसहम् उत्साहाभावेन दुर्बलं यथा वथा। विपर्यस्तः पतितः । (२) यवतु तद्भवतु, यथा भगवती भणति । तथा करवाणीति (२) जाने पुनरपि प्रत्यागतमिव जीवितं कि * एघ रामल्पोजनः यत्र तब शिंपायEिRARYकर- न्यतः चासौदिति शेषः । धः। INE E OF 17210 [] ·५८ उत्तररामचरितम् । प्रश्चातनं नु हरिचन्दनपालवानां निष्पीडितेन्दुकरकन्दलजानु मेकः । पातप्तजीवितमनःपरितर्पणमे सञ्जीवनौषधिरला नु हृदि प्रसिक्तः ॥ स्पर्शः पुरा परिचितोनियतं स एष सञ्जीवनश्च मनसः परिमोहनश्च । सन्तापजां सपदि या प्रतिहत्य मूर्च्छी मानन्दनेन जड़ता पुनरातनोति ॥ मीता । ससाध्वमोत्कम्पमपसृत्य । एत्तिकं ज्जेव मे दाणिं वहुदरं । (१) रामः । उपविश्य । न खलु वत्सलया सीतादेव्या अभ्युप- पन्नोऽस्मि?। सीता । हद्दी हद्दी कित्ति मं अजउत्तो मग्गिसदि। (: रामः । भवतु, पश्यामि । मीता । भवदि तममे ! श्रीसरह्म, जद दाव मं पेकिवस्म दि,तदो अणमणुपादसमिधाणेण अहिलंपि मम महारा कुप्पिस्मदि । (३) (१) रतावदेव मे इदानी वहुतरम् । (२) हा धिक् हा धिक् किमिति मामार्य पुत्रोमार्गिष्यति । (३) भगवति तमसे अपसरामः, यदि तावन्मांप्रेक्षिष्यते, तद बनभ्यनुज्ञातसन्निधानेन अधिकमपि मम महाराजः कोपिष्यति * हरिचन्दनो देवतविशेषः तस्य पक्ष वानां प्रश्चातनममृत क्षरणम्। निष्पीडितोय इन्दुकरकन्दलः चन्द्रकिरणसमूहस्तमः सनिःमृतनिसिंवतः।

·हतीयोऽ। ! तम । अयि वत्मे ! भागीरथीप्रमादादनदेवतानामप्यसंदृ- ध्या संवृत्तासि । मीता | श्रां अत्थि एदं । (१) रामः । हा प्रिये जानकि ! ननु प्रिये जानकि ! सीता । समन्युगद्गदम् । अज्जउत्त! असरिसं कबु एदं वश्र- एं दूमस्म वुत्तन्तस्म । मात्रम् । अहवा किंत्ति वज्जमई जम्मन्त- रेसु वि पुणे असम्भाविददुल हदंसणं मंज्जेव मन्दभाइणी उ. दिमित्र वच्छलस्म एवं वादिणे अज्जउत्तम उपरि णिरणको- सा भविस्म,अहं एदस्म हिनं जाणमि मम बि एसोत्ति । (२) रामः । सर्वतोविलोक्य मनिर्वेदं । हा न काचिदत्र । सीता । भवदि तमसे ! णिकारणपरिचाणबि एदस्म एदिणा एवंविधण दंसणेण कीदिसोमे हिप्राणुबन्धी- त्ति ण आणमि ण आणमि । (३) (१) यां, अस्तीदम्। (२) आर्य पुत्र ! असदृशं खल्वेतद्दचनमस्य वृत्तान्तस्य । अथवा किमिति वज़मयों जन्मान्तरेष्वपि पुनरसम्भावितदुर्लभदर्शनां मामेव मन्दभागिनीमुद्दिश्य वत्मतस्यैवं वादिनबार्य पुत्रस्य परि निरनुक्रोशा भविष्यामि, अहमे तस्य हृदयं जानामि ममाप्येष- 'इति । अस्य उत्तान्तस्य निष्कारणपरित्यागरूपस्य असदृशमयोग्यम् वजयीयत्र वनमईव्व इति प्रथमान्तपाठः सम्यक् । जन्मान्त- . रेष्वपि पुनरसम्भावितं दुर्लभदर्शनं त्वदीयदृष्य पदर्शनं ययेति विग्रहः। वत्मलस्य स्खे हवतः । निरनुजोशा निर्दया । (१) भगवति तमसे ! निष्कारणपरित्या गिनोऽप्येतस्यैतेनैवंवि- धेन दर्शनेन कीदृशोमे हृदयानुबन्धति न जानामि न जानामि । एवंविधेन मदिर हजनित वैकल्यविषयेण । हृदयानुबन्धः हदयस्या- वस्था । न जानामि न निहार्य वक्तुशकोमि ।

·(० उत्तररामचरितम् । नम । जानामि वत्से ! जानामि | तटस्थं नैराश्यादपिच कलुषं विप्रियवशा दियोगे दीऽस्मिन् अटिति घटनोत्तम्भितमिव । प्रसन्न मोजन्यादपित करणेगीढ़करुणं प्रवीभूतं प्रेखा तव हृदयमस्मिन् क्षणदूव ॥ * रामः । देवि! प्रसादव मूर्त्तते स्पर्शः स्नेहाईशीतलः । अद्याप्यानन्दयति मां वं पुनः कामि नन्दिनि ॥ सोता । एदे दे अगाधदमिदमिणेहसंभारा प्राणन्दणि- स्मन्दिण सुदा मए अजउत्तम उल्लाबा, जाणं पच्चएण णि- कारणपरिचामिलिदोबि वहुमदो मे जम्मलाहो । (१) (१) एते ते व्यगाधदर्शितस्नेहसम्भारायानन्दनिष्यन्दिनः श्र- ता मया धार्य पुत्रस्यालापाः, येषां प्रत्ययेन निष्कारणपरित्याग. शिल्पिताऽपि वहुमताम जन्मलाभः । अगाधमत्यधिकं यथा तथा दर्शितः स्नेहसम्भारः खेहातिशयो यत्र ते। उलाया उच्च विला- पाः। प्रत्ययेन साक्षावणेन। निष्कारणपरित्यागशिल्पितः निष्का- रणपरित्यागरूपकलाचिषितः । शिल्पित इत्यत्र शल्यितरति क्वचि त्पाठः । सशल्यौलतइत्यर्थः । * नैराभ्यास पुनःप्राप्तिप्रत्याशाभावात्तटस्थमुदासीनं । विप्रियव- शात् निष्कारणपरित्यागरूपाप्रियकर्मकरणात् . कल कोना विलं । झटिति घटनाय पुनर्मेसनाय उत्तम्भितमिव कृतत्वरमिव। सौजन्यात निर्दोषत्वधानात प्रसन्न कोपशून्यं । करणैः करणवच- नजातश्रीन, माकरणं कृपाययं करणरसव्याप्त बा। द्रवीभतं गलितमिव । अस्मिन् क्षणे इति उत्तराईगतविशेषणत्रय गान्धेति श्वेत्यस्य द्रवीभूतनित्यनेनान्वयः । + नवनि चानन्दजनिके। ।

·टतीयोऽधः। रामः। अथवा कुतः प्रियतमा, नूनं संकल्पाभ्यासपाट- वोपादानएष रामस्य भ्रमः। नेपथ्थे। प्रमादः प्रमादः। मोतादेव्याः स्वकरकलितैरि त्यई पद्यते । रामः । सकरुणत्सुक्यं । किं तस्य ? पुनर्नेपथ्ये । बध्वा माईमित्युत्तराई पद्यते । मीता । को दाणी अहिउज्जिहादि । (१) रामः । कामौ दुरात्मा यः प्रियायाः पुत्रकं बधूदितीय- मभिभवति । इत्युत्तिष्ठति । प्रविश्य । सम्भान्ता वासन्ती । कथं देवी रघुनन्दनः ? सीता | कधं पित्रसही मे वासन्दी? (२) वास । जयति जवति देवः । रामः । निरूप्य । कथं देव्याः प्रियसखी वामन्ती? वास । देव ! त्वर्यतां त्वर्य्यताम, दूतोजटायुगिरिशिख- रस्य दक्षिणेन मीतातीर्थेन गोदावरीमवतीर्य सम्भावयत देव्याः पुत्रकं देवः। सीता । हा ताद जटाश्री! मुलं तए विणा जट्ठाणं । (३) रामः। अहह ! हृदयमर्मच्छिदः खल्वमी कथाहाताः । * (१) कइदानीमभियोच्यते । अभियोच्यते तत्परित्राणायं मया नियोक्ष्यते । णिउज्जिसदीति पाठः सम्यक् । (२) कथं प्रियसखी मे वासन्ती (३) हा तात जटायो ! शून्यं त्वया विमा जनस्थानम् । कयोहाताः सौताविषयककथाया उपकमाः ।

·६२ उत्तररामचरितम् । ! वास | इतइतो देवः। सीता। भवदि ! सञ्चज्जेव वणदेवदा बि मंण पेकदादि? (१) तम। अयि वत्मे ! सर्वदेवताभ्यः प्रकृष्टमेश्वयं भागी रथीदेव्याः, तत्किमाशङ्कमे । सीता । तदो अणुसरह्म । (२) इति परिकामतः । रामः । परिक्रम्य । भगवति गोदावरि ! नमस्ते । वास । निरूप्य । देव देव ! मोदख विजयिना बधूद्वि- तीयेन देव्याः पुत्रकेण। रामः । विजयतामायुमान् । मीता । ब्रह्महे ईदिमो एस संवुत्तो ! (३) रामः । देवि ! दिश्या वर्द्धसे । येनोइच्छद्धिसकिसलयस्निग्धदन्ताकुरेण व्यावष्टस्ते सुतनु ! लवलोपल्लवः कर्ण पूरात् । मोऽयं पुत्रस्तव मदमुचां वारणानां विजेता यत्कल्याणं वयसि तरुणे * भाजनं तस्य जातः ॥ मोता। अविउत्तो दाणी अयं दीहाऊ दूमाए मोम्मदंस- णए भोदु । (४) (१) भगवति ! सत्यमेव वनदेवतापि मां न प्रेक्षते? (२) ततोऽनुसरामः । (२) यो दृशएव संवत्तः । ईदृशस्तरुण वयस्कः । (8) अवियुक्तरदानीमयं दोघीयुरनया सौम्यदर्शनया भवतु । सौम्यदर्शनया करिख्या | धनया यवियुक्तभिवत्वित्यन्धयः । याव- योरिव अनयाविरहो माभूदित्यर्थः । तरणे वयसि यत्कल्या प्रतिपक्षविजयादिरूपं मालम् ।

·टतीयोऽधः । ९३ रामः । सखि वामन्ति ! पश्य पश्य कान्तानुवृत्तिचातु- र्यमण्यनुशिक्षितं वत्सेन । लीलोत्खातमृणालकाण्डकवलच्छेदेषु मंपातिताः पुष्पत्पुष्करवास्तिस्य पयसोगण्डूषमंक्रान्तयः । सेकः शीकरिणा करेण विहितः कामं,विरामे पुन यतखेहादनरालनालनलिनीपत्रातपत्रं धृतम् ॥ * मोता। भवदि तमसे ! अनं दाव दिसो जादो, दे उण ण ाामि कुसलवा एत्तिकेण कालेण कीदिसा विश्र होन्ति । (१) तम । यादृशोऽयं तादृशी तावपि । (९) भगवति तमसे ! अयं तावदीदृशोजातः । तो पुनर्न जा- नामि कुशलवावेतावता कालेन कीदृशाविव भवतः । * लीलया उत्खातानामुद्दतानां मृणालकाण्डानां मृणालत- म्बानां ये कवलच्छेदाः ग्रासभूताः खण्डास्तेषु पुष्पद्भिः प्रस्फुटद्भिः पुष्करैः पद्मवासितस्य सुरभीकृतस्य पयसांगण्डूघसंक्रान्तयः गण्डू धः शुण्डायं तेन संक्रान्तयः संयोजनानि वदभिहितभावत्वात् शुण्डेन सं काम्यमाणतादृशजलविन्दवइत्यर्थः संपातिता निक्षिताः संपादिता इति कचित्पाठः । करिण्याभोजनसैकार्थमितिभावः । शौकरिणा जलकणान मुच्चता करेण शुण्डेन काममपर्याप्त सेको विहितः। विरामे पुनः सेकस्यावसानेच धनरालमवर्क नावं यस्य तादृशं नलिनीपत्ररूपमातपत्रं छत्र धृतम् आतपनिवारणायेति शेषः । यदिति खेहादिति च वायत्रयेऽन्वेति । নন ·९४ उत्तररामचरितम् । सीता । ईदिसी अहं मन्दभारणी,जाए ण केवलं णिर- जरं अजउत्तविरहो पुत्तविरहोबि । (१) तम । भवितव्यतेयमीदृशी। सीता । किं वा मए पसुदाए, जेण तादिमंपि मम पुत्त- काणं ईमिविरलकोमलधवलदसणुज्जलकबोलं अणुवद्धमुद्धका- अलिविहमिदं णिवद्धकाकमिहण्डनं श्रमलमुहपुण्डरीअजु- अलं परिचुम्बिनं अज्जउत्तेण । (२) तम । अस्तु देवताप्रसादात् । सीता । भवदि तमसे! एदि अपञ्चसंसुमरणेण उस्म- सिदपहुदत्यणी ताणच्च पिदुणे मलिधाणेण खणमेत्त मंसा- रिणीह्मि संवुत्ता। (३) (१) ईदृशौ अहं मन्दभागिनी । यस्था न केवसं निरन्तरमा यं पुत्रविरहः, पुत्रविरहोऽपि । (२) किं बा मया प्रसूतया, येन तादृशमपि मम पुत्रयोरीघ हिरलकोमलधवलद शनोज्वलकपोलमनुबईमुग्धकाकलीविहसि- तं निबदकाकशिखण्डकममलमुखपुण्डरीकमलं न परिचुम्बित मार्य पुत्रेण । प्रसूतये ति अनुपातकर्मत्वेनाकर्मकस्य सूखा कर्स रिक्तः । प्रसूतया मया किं मम पुत्रप्रसबेन किं फलमुत्पन्नमित्यर्थः । अनुबड़ा मुग्धा मनोत्रा काकली सूममधुरास्फुटध्वनियंत्र तादृभं विहसितं यत्र तत् । काकशिखणकः काकपक्षः केशभागवि शेष इत्यर्थः । निबहः स यत्र तत् । (३) भगवति तमसे ! रतेनापत्यसंसारणेन उच्छसितप्रचुतस्तनी वयोव पितुः सविधानेन क्षममा संसारिण्यस्मि संवत्ता । संसा- रिणी संसारसुखवतो तच सुखं खोयां पतिसानिध्यसहितपुत्र सद्भावजन्यम्।

·टतीय। तम् । किमतीच्यते ? प्रसवः खलु प्रकर्षपर्यतः लेहस्य । परश्चैतदोऽन्यसलेषणं पित्राः । * अन्तःकरणतत्त्वस्य दम्पत्योः स्नेहसंश्रयात् । आनन्दग्रन्धिरकोऽयमपत्यमिति बध्यते ॥ वाम । इतोऽपि देवः पश्यतु । अतरुणमदताण्डवात्मवान्ते- स्वयमचिरोइतमुग्ध लोलवहः । मणिमुकुटोछिखः कदम्बे नदति स एष बधूमखः शिखण्डी ॥ * प्रसवः पुत्रः, स्नेहस्य प्रकर्ष उत्कर्ष बाधिक्यमित्यर्थः तस्य पर्यन्तः मेघसीमा स्नेहस्य परा काठा पुत्रएव पर्यवस्थतीत्यर्थः । बतरवोक्तं नच पुत्रसमः स्नेह इति। परचेतदिति एतत् प्रसवरूपं पित्रोः परमत्यन्तं केवलंबा अन्योऽन्यसंश्लेषणं परमरसम्बन्धः । + दंम्पत्यारन्तःकरणतत्त्वस्य चतुर्विशतितत्वान्तर्गतस्य म- सः । अन्तःकरणयुग्मस्येति पाठः सम्यक् । खेहस्य संश्रयः सम्यक् ययं तस्यात् अपत्यमिति अपत्यरूपएकानन्दमयग्रन्धिर्बध्यते वि- त्रिति शेषः, नेदमपत्यं किन्तु दम्पत्यारन्तःकरणयोरानन्दमयग्रन्थि त्यर्थः। * अतरणः प्रोयोमदयानन्दोविकारविर्भधोवा तेन ये डबोत्सवादृत्यामोदारलेषामन्तेषु विरामेषु । अचिरोदतेति वनस्याचिरोत्पत्या इति भावः । मणिमुकुटरवेति कदम्ब स एव इति सीतादेथा यः पुत्रौत्य पालित तस्येत्यर्थः। यर्थः। [भ]

·उत्तररामचरितम् ।
मीता । मकातकासम । एमा मी एमोसो। (१)
रामः । वत्म ! मोदख, वयमद्य वामहे ।
सीता । एवं भोदु । (२)
रामः । भ्रमिषु कतपुटान्तमण्डलावृत्ति चक्षुः
प्रचलितचतुरभूताण्डवैर्मण्डयन्या । ।
करकिसलयतालैर्मुग्धया नय॑मानं
सतमिव मनसा त्वां वत्सलेन’ स्मरामि ।
हन्त तिर्यच्चोऽपि परिचयमनुराधन्ते ।
कतिपयकुसुमोनमः कदम्बः
प्रियतमया परिवर्धितो य श्रामीत् ।
मीता। निरूप्य मास्त्रं । सुड्ड पचभित्राणिदं प्राउ
सेण । (३)
रामः । स्मरति गिरिमयूरएष देव्याः
खजसवात्र यतः प्रमोदमेति ।
(१) रष सः रघ सः । स इति यः पूर्व मया पुनौछन्य पाक्षित
प्रत्यर्थः।
(२) एवं भवतु । मुदिताभव विस्यर्थः ।
(१) सुक्षु प्रत्यभिज्ञानमार्यपुत्रेण ।
* वतीमहे जीवामः ।
+भमिधु महगतिषु कता पुटुयोरावरखयोरतमध्ये मण
सात्तिः महलाकारणावर्तनं येक तादृशं चक्षुः कर्म प्रचित
पोचतुरयाः सवितासयो वोलायर्नमखयथा मामयन्या
* वत्समेन नेवता।
सारतीति तं कदम्बमितियः ।

·रतीयोऽधः । वा। अब तावदासनपरिग्रहं करोतु देवः । एलतदेव कदलीवनमध्यवर्ति कान्तासखस्य शयनीयशिलातलन्ते । अव स्थिता हणमदाबहुश यदेभ्यः सीता, ततोहरिणकैन विमुच्यते स्म ॥ रामः । इदन्तावदशक्यमेव द्रष्टुम् । इत्यन्यतारुदबुपवि- शति । सीता । महिषासन्दि! किंतुए कदं अज्नउत्तम मम अ एवं सत्रन्तीए, बद्दी हद्दो सोज्जेव अजउत्ती, तंब्नेव पञ्च वटीवणं, माज्जेव वासन्दी, ते जेव विविहविस्मम्भमाक्षिण गोदावरीकाणणुद्देसा, ते ज्नेव जाणविमेसा मत्रपक्ति पादंवा, माज्जव चाहं, मम उण मन्दभारणीए दीसतंपि सव्वं ज्जेव एवं एट्ठित्ति, ता इदिसो जीअलीत्रस्म परिवत्तो । (१) वाम । मखि मोते ! कथं न पश्यामि रामस्थावस्थाम् । * : ! ! (१) सखि वासन्ति ! किं वया कृतमार्यपुत्रस्य मम च एतद्द- शयन्या । हा धिक् हा धिक् सरवायं पुत्रः, तदेव पचवटीवनं, सैम वासन्ती, सरव विविधविशम्भसाक्षियोगोदावरीकाम- नादेशाः तएव जातनिर्विशेषा मृगपक्षिपादपाः, सैव चाई, मम पुनर्मन्दभामिन्या दृश्यमानमपि सर्वमेवैतमालीति, तदोशो बीवशोकस्य परिवर्च: । जातनिर्विशेषाः पुत्रप्रायाः । * .सौता मनसिवस्य वासन्याः सौते इत्यादि सम्बोधन भागीरथ्यावरण सीतायाः साक्षादर्शनाभावात् ।

·.
उत्तररामचरितम् ।
कुवलयदलस्निग्धेरगर्ददी नयनात्मवं
मततमपि ते स्वेच्छादृश्योनवोनवएव यः
विकलकरणः पाण्डुच्छायः शुचा परिदुर्बलः
कथमपि सत्युन्नेतव्यस्तथापि दृशः प्रियः ॥
मीता । पेकदामि सहि पेकवामि (१.)
तम । पुत्रि ! पश्यन्ती प्रियं भूयाः ।
सीता । हा देव्व एमी मए विण,अहम्पि एदेण विणेषित
सिविणेबि केण सम्भाविदं पासी, ना मुहुत्तकंपि जम्मन्तरादो
वित्र अणुलद्धदसणा वाहसलिलन्तरेसु पेक्वामि दाव वच्छलं
अज्जउत्तं । (२) इति पश्यति ।
तम । सस्नेहासं परिवज्य ।
विलुलितमतिपूराष्यमानन्द्रशोक
प्रभवमवसृजन्ती तृष्णयोत्तानदीर्घा ।
(१) पश्यामि सखि पश्यामि ।
(२) हा देव एव मया विना अहमप्ये तेन विनेति सप्रेऽपि केन
सम्भावितमासीत्। तन्मुहूर्तकमपि जन्मान्तरत इव अनुलब्धद.
र्शना वाष्यसशिलान्तरेषु पश्यामि तावद्वत्सलमार्यपुत्रम् । जन्मा-
न्तरत इति सप्तम्यन्तं । वाष्यसखिलानामन्तरेष पतनपुनरुत्पत्ति-
मध्येषु ।
* खच्छादृश्यइत्यत्रापिकारोबाध्यः सततं दृश्यमानोऽपौत्यर्थः
नवानव इति प्रेमातिशयसद्भाबादितिभावः ।
+ कथमपि निपुणाभिनिवेशेन स इहि सेाऽयमिति उन्नतथ्यः
प्रत्यभिज्ञातव्यः। दृशोः प्रिय इति अस्मामिति शेषः ।
+ प्रियं पश्यन्ती भूयाः सचिरं प्रियं पश्य ।

·हतीयाः। खपयति हदयेशं स्नेहनियन्दिनी ते 'भवलवहलमुग्धा दुग्धकुल्येव दृष्टिः ॥ * घाम। ददतु तरवः पुष्पैरघु फलैश्च मधुच्युतः स्फुटितकमलामादप्रायाः प्रवान्तु वनानिलाः । कलमविरलं रत्युत्कण्ठाः कणन्तु शकुन्तयः पुनरिदमयं देवारामः खयं वनमागतः ॥ रामः । एहि मखि वासन्ति ! नन्वितः स्थीयताम् । वास । उपविश्य मात्रं । महाराज ! अपि कुशलं कुमार- लक्ष्मणस्य?। रामः । अश्रुतिमभिनीय। करकमलविणैरम्बनीवारशष्यै स्तरुशकुनिकुरङ्गान् मैथिली यानपुथ्यत् । यतिपूरी प्रवाहाधिक्येन विलुलितं सवेगं पतत् । हष्णया सादरदिदृक्षया उत्ताना विस्फारिता छतएव दीधी च । उत्तान- दोघी अतिदीधी वा । नपयति क्षालयति सादरं विषयीकरोती- धवला कोपकघायितत्वाभावेन श्वेतप्रधाना वहुलमुग्धा यतिमनोना च। त्यर्थः । + मधुच्युतो मधुवर्षिणः एतेन मधुपर्कदानमपि प्रतिपादितं । अटितामां कमलानामामोदः सौरभं तस्य प्रायोवाहुल्य यत्र ते। प्रवान्तु मन्दं वहन्तु। वनानिला बनसंसर्गितया शीतलावायवः । रत्युत्ववाः रामागमनप्रीत्या उत्तोलितमोवाः सन्तः । रत्युत्व रति पाठस्त म मनोरमः ।

·उत्तररामचरितम् । भवति मम विकारस्तेषु दृष्टेषु कोऽपि प्रवद्रव पदयस्य प्रसरोड्नेदयोग्यः ॥ * वास । महाराज ! ननु पृच्छामि, अपि कुशलं कुमार लक्ष्मणस्य?। रामः । खगतम् । अथे महाराजेति निष्पणयमामन्त्रण पदं, भौमित्रिमात्रे च वाष्पस्खलिताक्षरः + कुमलपन,स्तथा मन्ये विदितमीतासान्तेयमिति । प्रकाशम् । श्राः कुशलं कुमारस्पति रोदिति । वास । अयि देव ! किमिति दारुणदारुणः खम्वसि । सीता । सहि वासन्दि ! किं तुमं सि एवं वादिणी, पित्रा रहोकबु सव्यस्म अज्जउत्तो, विसेमदो मम पित्रमहीणं । (१) वास । त्वं जीवितं त्वमसि मे हददतीयं, त्वं कौमुदी नयनयो,रमृतं बमों । (१) सखि वासन्ति ! किं त्वमस्येवंवादिनी, प्रियाई खलु स- वस्यायं पुत्रः, विशेषतो मम सखीनाम् । बसि भवसि । प्रियाई प्रिया लापयोग्यः । कोऽपि अनिर्वचनीयः विकारः शोकजाचं । इदयस्य उरोचतकाठिन्यस्यापि मनसः दवाव गलितप्रायवमिव प्रहरी- दयग्यः पाषाणद्रवसदृशः । + महाराजेति नतु प्रियसहत् सीतापते इति । निष्प पयं वेशायन्नकम् । बामवयपदं सम्बोधनपदम्। सौमितिमानतुं सौतायाच । वाष्यस्खलिताक्षरः मतुवर्षगदखः । * घाइत्यनाथायाम् । ६ दारोदारणेऽतिदारणः प्रियतमापरित्यागेनेति मेषः ।

·७१
द्वतीयोऽधः।
इत्यादिभिः प्रियशतैरनुरा * मुग्धां
तामेव,शान्समथवा किमिहोत्तरेण ॥1
इति मूर्छति।
रामः। स्थाने खलु वाक्यनिवृत्ति : मोहच, सखि !
समाश्वसिहि समाश्वसिहि ।
वास । समाश्वस्य । तत्किमिदमकार्यमनुष्ठितं देवेन ।
मीता । सहि वामन्दि ! विरम विरम । (१)
रामः । लोको न मृष्यतीति ।
वास । तत्कस्य हेतोः।
रामः। एव जानाति किर्माप ।
तम । उचितस्तदुपालम्भः ।
(१) सखि वासन्ति ! विरम विरम ।
* अनुबड्य सन्तोष्य।
+ तामेवेति एवकारोऽप्यर्थे, बविप्रेमास्पदीभूतामपोव्यर्थः ।
निष्कर परित्यक्तवानसौतिवाक्य शेषः,
बतरवाक्षेपः
समानुपा-
तोऽशक्यवक्तव्यत्वद्योतनेन दुःखातिशयं व्यक्ति । अथवा शान्तं
इदानीं सत्कथनेनालं । किमिति तन कथयसोत्याह किमिहोत्तरे-
खेति इह उत्तरेख परित्यक्तवानिति वाक्वोत्तरांशकायमेन किं न
किमपि प्रयोजनमतीत्यर्थः ।
* स्थाने उपयुक्तस्थले वाक्यनिवृत्तिवाक्यौतरांशानुक्तिः दुः-
खातिश्यद्योतनादिति भावः । वाक्यनितिः साने युक्तति वा ।
इन मध्यनि सौताया महावस्थिति न सहने ।
१ तदुपासम्मः लोकं प्रत्याकोशः।

·७२ उत्तररामचरितम् । वाम । अयि कठोर ! यशः किल ते प्रियं किमयशननु घोरमतः परम् । * किमभवद्विपिने हरिणीदृशः कथय नाथ ! कथं वत मन्यसे । मीता। तुम जेव सहि वासन्दि ! दारण कठोरा , जा एवं विलवन्ती पदीवेसि । (१)। तम । प्रणयएवेदं व्याहरति शोकश्च । रामः । सखि ! किमत्र मन्तव्यम् । जस्तैकहायनकुरङ्गविलोलदृष्टे । स्तस्याः परिस्फुरितगर्भभरालमायाः । ज्योत्स्नामयीच मृदुवालमृणालकल्पा क्रव्याद्भिरङ्गलतिका नियतं विलुप्ता ॥ मीता । अज्जउत्त! धरामि एमा धरामि । (२) रामः । हा प्रिये जानकि ! कामि। (१) त्वमेव सखि वासन्ति ! दारणा कठीराच, या एवं वि- लपन्ती प्रदीपयसि । प्रदीपयसि प्रदीप्तविरहदुःखमार्यपुर्ण करोधि। (२) आर्यपुत्र ! धिये एघा ध्रिये । धिये जीवामि यशोलिमुना त्वया अत्यन्तमयशः सञ्चितमिति विषमम् । + प्रस्तोभयचपलः रकहायन एकवर्षवयखोयः कुरोप- रिणस्तस्येव विलोला दृश्यस्याः सा तथा तस्याः । * व्यावसामयी ज्योत्मावत्कोमसा ।

·!
टतीयोषः।
माना । हद्दी हद्दी अज्जउत्तीवि प्यमुक्तकण्ठं रो-
ददि । (१)
तम । वत्से ! साम्पतिकमेवैतत्, * कर्त्तव्यानि दुःखिते ।
दुःखनिर्धापनानि, यतः ।
पूरोत्पीड़े तड़ागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया ।
शोकचोभे च हृदयं प्रलापरेव धार्यते ॥
विशेषतो रामभद्रस्य वडतरप्रकारकष्टोजीवलोकः ।
इदं विश्नं पायं विधिवदभियुक्ततेन मनसा
प्रियाणकोजीवं कुसुममिव धर्मः लमयति ।
खयं कृत्वा त्यागं विलपनविनोदोऽप्यसुलभ
स्तदद्यायुच्छामोभवति ननु लाभाविरुदितम् ॥ ६
रामः । कटं भी कष्टम् ।
(१) हाधिक् हाधिक् धार्यपुत्रोऽपि प्रमुक्तकण्ठं रोदिति ।
* सांप्रतिकं युक्तिसिद्धम्।
+ दुःखितैः सद्भिः।
* पूरोत्योडे जलरायुओं के सति । परीवाहोजलोच्छासः
जलनिर्गमनमार्गेय जलनिःसारणमित्यर्थः प्रतिक्रिया समाधा
नम्।
६ अभियुक्तन समतोद्योगवता तत्तत्काय॑जातव्ययेणे-
त्यर्थः । विलयनेन विनोदः शोकापनादनम् । वसुलभोदुर्लभः
नगरे स्थितस्येति शेषः। अद्यापौत्यत्र अत्रहीति पाठः सम्यक् पत्र
निर्जनारख्ने । उच्छासोदीर्धेच्छासपरित्यागेन शोक लघयन् ।
ननु यतः, सामोहितकरम् ।
[]

·७४ उत्तररामचरितम् । दलति पदयं गाढ़ा गोविधा नत भिद्यते वहति विकलः कायोमाहं न मुञ्चति चेतनाम् ।। ज्वलयति तनूमन्तदाहः करोति न भस्मसात् प्रहरति विधि मर्मच्छेदी न कृन्तति जीवितम् ॥ मीता । एवमेदं । (१) रामः । हे भवन्तः पारजानपदाः । न किल भवतां स्थानं देव्यागृहेऽभिमतं तत स्वणमिव वने सन्ये त्यका न वाप्यनुशोचिता। चिरपरिचितास्ते ते भावाः परिद्वयन्ति मा मिदमशरणैरद्याप्येवं प्रमोदत रुद्यते ॥ ६ (१) एवमिदम् । * दलति पिनधि। गानोदे गं गाठोत्कण्ठमिति च पाठे पिई भवतीत्यर्थः। + कायस्य मोहचेतनयाः सम्बन्धस्तदवच्छेदकत्वात् परम्परया । * विधिवम्। किल यतः देव्याः सीताया मम रहे स्थानं भवतां नाभिमतं तताहेतोः। शून्ये निर्मनुष्ये । वनेऽनाथा त्यक्ते ति क्वचित् पाठः । चिरपरिचिताः पुर्व सौतया साई विहारास्पदत्वेन चिरमनुभूता भावाः पदार्थाः वनप्रदे शादयः परिद्रवयन्ति ततस्मारणाशाकुल- यन्ति । इदमपूरऔर स्मिन विषये निरुपायैः सष्टिः । समलमिदम् । इममितिपाठे मामित्यस्य विशेषणम् इमं जीवन्तम् । इदं रद्यते इति क्रियाविशेषणन्तु न सम्यक् । अस्माभिरेवं विमुक्तकणं गद्यते अद्यापि यूयं प्रसीदत सीतायार हेऽवस्थानमनुमन्यचं तथा पति तामन्वेषयामीतिभावः।

·हतीयाधः। नम । अतिगम्भीरमापूरणं शोकसागरस्य । वास । देव ! अतिक्रान्ते * धैर्यमवलम्बाताम् । रामः । सखि ! किमुच्यते धैर्यामिति । देव्या शून्यस्य जगतादादशः + परिवत्सरः । प्रनष्टमिव नामापि नच रामोन जीवति ॥ सीता । मोहिदमि अजउत्तम एदेहिं वश्रणेहिं (१) तम । एवं वत्से। नेताः प्रियतमावाचः स्नेहाद्रीः, शोकदारुणाः । एतास्तामधुनोधाराश्योतन्ति सविषास्वयि ॥ ६ रामः । अयि वासन्ति ! मया खलु यथा तिरश्चीनमलातशल्यं प्रत्युप्तमन्तः, सविषश्च दंशः । पा तथैव तीनोहदि शोकशङ्कर्माणि कृन्तन्नपि किं न मोढ़ः ॥ मोता। एवं ह्मि मन्दभादणी पुणबि आासा- रिणी अजउत्तम । (२) (१) मोहितास्मि आर्यपुत्रस्यैतैर्वचनैः । (२) एवम स्मि मन्दभागिनी पुनरप्यायासकारिण्यार्यपुत्रस्य । यत्ति भवामि । * अतिक्रान्ते यतीतविषये । + किमुच्यत इति धैर्यवानेवास्मीत्यर्थः । नति धैर्य विना रामः कथं जीवतीत्यर्थः । । रतावाचः नेहाहीरति कृत्वा प्रियतमा न, किन्त शोकेन दारणादुःश्रवाः । सविधामधुनोधाराश्यातन्तीत्यन्वयः । पातिरछीनं वकभावेन प्रविएं । बलातशल्य ज्वलदार- रूपशल्यम् । दंशः सपर्यादिदं शमम् ।

·उत्तररामचरितम् । रामः । एवमतिनिष्कम्पस्तम्भितान्तःकरणस्थापि मे संस्कृतवतरप्रियदर्शनादुद्दामोऽयमावेगः । * तपाहि লালাম্বালমিনথাম্বনাঘ योयोयनः कथमपि मया धीयते तन्तमन्तः । भित्ता भित्त्वा प्रसरति वलात्कोऽपि चेताविकार स्तोयस्येवाप्रतिहतरयः मकतं मेतमोघः ॥ सीता । एदिणा अज्जउत्तम दुव्वारदारुणरम्भेण दुःक्व- संकबोहण पप्फुरिदणिअदुकवं वित्र आकम्पिदं मे हि- अत्रं । (१) वास । स्वगतं । कष्टमभ्यापनोदेवस्तदन्यतः क्षिपामि 0 (१) रतेनार्यपुत्रस्य दुवारदारणारम्भेण दुःखसंक्षोभ ण प्रस्फारितनिजदुःखमिवाकम्पितं मे हृदयम् । दुवारोऽवारणी- योदारणेऽसहधारम्भउदे कोयस्य तादृशेन दुःखेन जनितीयः संक्षोभोव्याकुलत्वं तेन। अतिनिष्कम्पमतिनिश्चलमतिसावधानमित्यर्थः यथा तथा तम्भित स्थिरीकृतमन्तःकरणं येन तस्य। निष्कम्मेत्यत्र निगछेति क्वचित्पाठः । संस्तुतानि पूर्व परिचितानि बहुतराणि नवे कद्दे- वा यानि प्रियाणि रम्यवसूनि तेषां दर्शमाद्दाम उलूटः धावेगा- व्याकुलत्वम् । लोलोलोलमतिलाल यथा तथा क्षुभितः क्षोभंगतो बई. नोन्मुखइत्यर्थः यः करणोरसविशेषत्तत्स्थायिभावः शोक इत्यर्थः । तस्य यदुज्जृम्भणमुनेकस्तस्य स्तम्भनार्थं प्रतिरोधाय । मया धीयत इत्यत्र समाधीयत ति पाठे मयेति शेषः । + ·तृतीयोऽधः । तावत् । प्रकाशं | चिरपरिचितानामिदानों जनस्थानभागा- नामवलोकनेनात्मानमानन्दयतु देवः । रामः । एवमस्तु । इत्युत्थाय परिकामति । सीता । सन्दीबणोज्नेव दुकवस्म पित्रमहीविणेदणे- बात्राओत्ति मलेदि । (१) वास । देव देव ! अस्मिन्नेव लतागृहे लमभवस्तन्मार्गदत्तेक्षणः मा हसः स्थिरकोतुका चिरमभूगोदावरीरोधसि । प्राथान्न्या परिदुर्मनायितमिव खां वीक्ष्य बद्धस्तया कातर्यादरविन्दकुमलनिभामुग्धः प्रणामाञ्जलिः ॥ सीता । दारुणासि सहि वासन्दि ! दारुणमि, जा ए- देहिं हिश्रमम्मगूढ़ सामरिमेहिं पुणे पुणे मं मन्दभा- दणीं अज्नउत्तं बि दूणवेसि । (२) रामः । चण्डि जानकि! इतस्ततोदृश्यमदव नचानुकम्पसे । हाहा देवि स्फुटति हदयं संसते देहबन्धः शून्यं * मन्ये जगदविरतज्वाल,मन्तवलामि । (१) सन्दीपनारव दुःखस्य प्रियसखीविनोदनापायाप्रति मन्यते (२) दारणासि सखि वासन्ति ! दारणासि, या रतैहदयमन- गूल्यसदृशैः पुनःपुनमी मन्दभागिनीमार्यपुत्रमपि दुनोधि। हृदयरूपं यमर्मस्थानं तत्र गूढ प्रवियं यच्छल्य तत्मदृशैवचने- रिति पूषः । * भून्यं शरणरहितम् निर्विनोदम्बा।

·उत्तररामचरितम् । सीदन्नन्धे तमसि विधुरोमज्जतीवान्तरात्मा, विष्वङ्मोहः स्थगयति, कथं मन्दभाग्य : करोमि ॥ * इति मूर्छति । सीता । इद्दी हद्दी पुणेवि प्पमूढो अजउत्तो । (१) वास । देव समाश्वसिहि समाश्चमिहि । सीता । हा अज्जउत्त ! मं मन्दभावणों उद्दिमित्र मल- जीअलोत्रमङ्गलाधारस्म दे जन्मलाहस्म वारंवारं संसद जीविददारुण दमापरिणामोत्ति हाहदह्मि । (२) इति मूर्च्छति । तम । वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि, पुनस्वत्याणिस्पर्भ. एव सञ्जीवनोपाथोरामभद्रस्य । वास | कथमद्यापि नामिति, हा प्रियसखि सीते! कामि, सम्भावयात्मनोजीवेश्वरम् । सीता | ससंभ्रममुपस्त्य हृदि ललाटे च स्पृशति । वास | दिल्या प्रत्यापनजीवनरामभट्रः। (१) हा धिक् हाधिक पुनरपि प्रमूख्यार्य्यपुत्रः । (२) हा आर्यपुत्र ! मां मन्दभागिनीमुद्दिश्य सकलजीवलोक मङ्गलाधारस्य ते जन्मलाभस्य वारंवार संशयितजीवित दारणोदशापरिणामइतिहा हतास्मि । विष्वक् समस्तभावजातं स्वगयति ज्ञानाविषयं करोति । कथं किम् ।

·हतीयपः। 198 रामः । श्रालिम्पन्नमृतमवैरिव प्रलेप रन्तवा वहिरपि वा शरीरधातून् । संस्पर्शः पुनरपि जीवयनकस्मा दानन्दादपरविधं तनोति मोहम् ॥ अानन्दनिमीलिताक्षएव सखि वासन्ति ! दिल्या वर्द्धसे । वास । देव कथमिव ? रामः । सखि ! किमन्यत् , पुनः प्राप्ता जानकी। वास । अयि देव ! कसा? रामः । स्पर्शसुखमभिनीय । पश्य नन्वियं पुरतएव । वास । अयि देव ! किमिति मर्मच्छेददारुणैरतिमलापः प्रियसखोदुःखदग्धामपि पुनर्मन्दभागिनी मां दहसि । सीता | ओमरिदुमिच्छामि, एसोउण चिरसभावसम्म- शीअलेण अज्जउत्तप्फंसेण दीहदारुणं बि सन्दाबं हरन्तण वजलेबोवणिबद्धोवित्र सिद्दन्तनीसहविपनत्यो वेत्रणसीलो अवसो वित्र मे हत्यो । (१) (१) अपसर्तुमिच्छामि, रघ पुनश्चिरसद्भावसौम्य शीतलेनार्यपु- स्पर्शन दारणमपि सन्तापं हरता वजलेपेापनिबश्व खिद्यमिः सहविपर्यास्तविपनशीलोऽवशश्व मे हत्तः । चिरसद्भावेनाव्यभि. चारिप्रणयेन सौम्यः सुखदः शीतलच तेन । खिद्यन् खेदवान् नि:- सहोदुबलः अतएव विपर्यस्तः विपर्यासं प्राप्तः खभावप्र युत- इत्यर्थः । विशेषणानां कर्मधारयः। हरन्तेनेत्यत्र करतेनेति पाठौन सम्यक् । * अन्तःशरीरधातवारकादयः वहिःशरीररधातवस्वगा.

·उत्तररामचरितम्। रामः । मखि ! कुतः प्रलापाः । गृहीतीयः पूर्व परिणयविधी करणधर चिरं खेछापौरस्तशिरः परिचितः । सीता । प्रज्जउत्त ! मोज्जेव दाणिं सि तुम? । (१) रामः । मएवायं तस्यास्तुहिननिकरौपम्यसुभगो मया लब्धः पाणिर्ललितलवलोकन्दल * निभः ॥ इति गृभाति । मीता। हद्दी इही अजउत्तफंसमोहिदाए पमादो कषु मे संवुत्तो । (२) रामः । सखि वासन्ति ! प्रानन्दनिमीलितेन्द्रियः सा. ध्वमेन परवानस्मि, तत्त्वं तावदेनां धारय । वास | कष्टमुन्मादएव। मीता । समभममाक्षिप्यापसर्पति । रामः । हाधिक प्रमादः हा धिक प्रमादः। करपल्लवः मतस्याः महमेव जडाज्जड़ः परिभ्रष्टः । परिकम्पिनः प्रकम्पी करान्मम खिद्यतः खिद्यन् । (१) आर्यपुत्र ! सरवेदानीमसि त्वम् ? सरव तद्भाववानेव, किमिति शेषः, मया पुनीतं सभावस्तवेदानी विनछ इति कथ- मन्यथा मामप्रणयौव त्यक्त वानसौति काका व्यज्यते । (२) हा धिक् हा धिक् धार्यपुत्रस्पर्शमोहितायाः प्रमादः खल मे संवत्तः । प्रमादरति मत्प्रत्यभिज्ञानादिति भावः । * कन्दचं नवाधुरं पकवेति कचित्पाठः । + साध्वसेन मानन्दजाधोन

·टतीयोशः।
८१
मोता। हद्दी हद्दी अजबि अणवत्थिदस्यिमिदमूढ़घु-
मन्तणणे ण पज्जवत्यादि अत्ताण । (१)
नमः । सस्नेहं निर्वर्ण्य ।
सखेदरोमाञ्चितकम्पिताङ्गो जाता प्रियस्पर्शसुखेन वत्मा ।
मरुन्नवाम्भःप्रविधूतसिता * कदम्बयष्टिः स्फुटकोरकेव ॥
सीता। खगतम् । अझहे ! अवमेण एदेण अत्ताणएण
लज्जाविदह्मि भवदीए तमसाए, किंत्ति किल एसा मणि-
स्मदि एसो परिचारी एसो अहिमङ्गोत्ति। (२)
रामः । सर्वतोऽवलोक्य । कथं नास्त्येव नन्वकरुणे
वैदेहि !
*(१) हा धिक् हा धिक् अनवस्थितस्तिमितमधूर्णमाननयनो
न पर्यवस्थापयत्यात्मानम् । क्षणमन वस्थिते चञ्चले, क्षणच स्तिमिते
निश्चले, तथा क्षणं मूळे विषयग्रहविधुरे, क्षणश्च पूर्णमाने विषय
ग्रहायोद्यते, नयने यस्य सः।
(२) यही अवशेन एतेनात्मना लज्जापितास्मि भगवत्यान्तम -
सायाः, किमिति किल एषा मंस्यते एष परित्यागः एषोऽभिषङ्ग
इति । लज्जापिता सज्जयातिक्रामिता । यातच तेनातिकामती
त्यनेनापुः । किमिति किम् । अभिषङ्गः सम्यक्सङ्गः । अभिषण
स्वभिभवे सङ्गयाक्रोनेपिचेति वैजयन्ती । परित्यागोरामस्य,
अभिषङ्गः सौताया इत्यर्थः तादृशपरित्यागानन्तरमोदृगभि-
घङ्गोऽनुचितइति भावः ।
।
* मरना प्रविधूता कम्पिता अम्भसा दृष्टिजलेन सिता चेति
क्रमेयान्वयः ।
[ट]

·२ নমস্বনিম্। सीता । मञ्चं प्रकरुह्मि,जा एव्वं तुम पेकबन्ती धरामि ज्जेव जीत्रं (१) रामः । कासि प्रसीद देवि ! न मामेवंविधं परित्यनुम- हसि। मोता । अद् अज्जउत्त विवरीदं वित्र एदं । (२) वास । देव प्रसीद प्रसीद, खेनैव लोकोत्तरेण धेय्येण संस्तम्भयातिभूमिगतविप्रलम्भ * मात्मानं, कुतोऽत्र प्रिय. सखी मे मीता। रामः | व्यक्तं नास्ति, कथमन्यथा वासन्यपि तां न पश्येत, अपि खलु स्वप्नएष स्यात्, नचास्मि प्रसुप्तः, कुतोवा रामस्य निद्रा, सर्वथा मएवैष भगवाननेकवारपरिकल्पितनिम्मी- ना विप्रलम्भः पुनःपुनरनुवध्नाति ।। सीता । मएज्जेव दारुणाए विष्पलद्धो अज्जउत्तो। (३) (१) सत्यमकरुणास्मि,या रवंविधं त्वां पश्यन्ती धराम्ये व जीवम् (२) अयि धार्यपुत्र विपरीतमिवेदं । परित्यागस्य भवतैव कृतत्वादितिभावः। (३) मयैव दारुणया विप्रलब्ध मार्य पुत्रः । मयैवेति विप्रल- म्भस्य नायं दोष इत्यर्थः । अतिभूमिगतविप्रलम्भं परसीमाप्राप्तवियोगदुःखम् । + भगवानिति सोलुण्ठनाक्तिः। अनेकवारं परिकल्पितस्य भमविषयस्य सौतास्पर्शस्य निर्माता सम्पादकः, निर्मित इति पाठे अनेकवारमरिकल्पिता निर्मितोयनेति वजनीतिः। रून- बध्नाति मोइयति।

·टतीया ८३ वास । देव पश्य पश्य । पौलस्त्यस्य जटायुषा विघटितः कार्णायमोऽयं रथः पश्यते पुरतः पिशाचवदनाः कङ्कालशेषाः खराः। खड्गच्छिन्नजटायुपक्षतिरितः, सीतां ज्वलन्तों वह चन्ताकुलविधुदम्बुदव द्यामभ्युदस्थादरिः ॥ * सीता । सभयम् । अज्जउत्त तादो वाबादीदि, अहञ्च अवहरीमि, परित्ताहि परित्ताहि । (१) रामः । सवेगमुत्थाय । श्राः पाप ! तातप्राणसीतापहा- रिन् क यामि। वास । अयि देव राक्षसकुलप्रलयधूमकेतो! अद्यापि ते मन्युविषयः ? । सीता । असो उन्मत्तिमि संवुत्ता । (२) ? (९) धार्य पुत्र ! तातो व्यापाद्यते, अहच्चापड़िये, परित्रायख परित्रायस्व । तातो जटायुः, व्यापाद्यते विनाश्यते । (२) बहो उन्मत्तारिम संयत्ता । उन्मादोत्र अतीतस्य वर्स- मानत्वनमः। पौलस्त्यस्य रावणस्य । विघटिताभमः। कार्णा यसः कृष्ण- लोहनिर्मितः, पश्यैते इत्यत्र तेचैते इति कचित्पाठः, कशालशेषाः व्यस्थिमात्रावशिक्षाः। खरारथस्य वाहकभता गईभाः । इतोऽत्र रावणस्य खड़ेन छिन्ना जटायाः पक्षतिः पक्षमूलम् अस्तीति शेषः । जटायुशब्द उकारान्तः सान्तश्च । अन्तर्मध्ये व्याकुला चचला विद्युद्यस्य सः । घरीरावयः । + मन्युविषयः क्रोधाधारीरावणः किमतीति शेषः ।

·उत्तररामचरितम्। रामः । अन्वर्थएवायमधुना प्रलापावर्त्तते । उपायानां भावादविरतविनोदव्यतिकरै विमर्दैवीराणं जगति जनितात्यद्भुतरसः । वियोमुग्धा वाः सख नु रिपघातावधिरभूत, कथं तूष्णों सह्यो निरवधिरिदानीन्तु विरहः ॥ ॥ मीता। हिरवधित्ति हा इदह्मि मन्दभारणी । (१) इति रोदिति । रामः। हा कष्टं। व्यर्थ यत्र कपीन्द्रसख्यमपि मे, वीर्य्य हरीणं वृथा, प्रज्ञा जाम्बवतोऽपि, यत्र न गतिः पुत्रस्य वायोरपि। मार्ग यत्र न विश्वकर्मतनयः कर्चु नलोऽपि क्षमः सौमित्ररपि पत्रिणामविषये तत्र प्रिये क्कासि भोः ॥ 01 (१) निरवधीति हा हतास्मि मन्दभागिनी। हतास्मीति गतः प्रातिसम्भावनाया निरवधिपदे नाच्छेदादिति भावः । * अन्वर्थः सार्थकः प्रलापोनर्थकं वच इति कोषात् वस्तुत एव निरर्थक इयर्थः अत्र अन्यथैवेतिपाठी न सम्यक् । + उपायानां भावात् सुग्रीवादिसहायानां सद्भावात् अवि रतः सततं प्रस्ताविनादस्थामादस्य विरघदुःखापनादनस्य वा व्यतिकरः सम्पर्कोयेषु तैः । रिपुधातावधिरिति रावणवधानन्तर- मेव सीताया लाभादितिभावः । तूष्णों निर्यापारण सता । * मार्ग सेतुरूपम्। भोः प्रिये तत्र क कस्मिन् प्रदेश बसिहदानी वर्स से इत्य- वयः । भारित्यत्र से इति पाठो न सम्यक् ।

·टतीयोधः। ८५ ! सीता । वड महाविदमितं पुव्वविरहं । (१) रामः । सखि वासन्ति ! सुहदामिदानी दुःखायेव रामस्य दर्शनं, तदिदं कियचिरं त्वां रोदयिष्यति, तदनुजानीहि मां गमनाय। सीता । मोइंग तममामवलम्बा । भवदि तमसे ! गच्छ- दिज्जव अज्जउत्ती। (२) तम । वत्से समाचमिहि समाश्वसिहि, नन्वावामप्या. युमतोः कुशलवयोवर्षवर्द्धनमङ्गलानि सम्पादयितुं भागो. रथोपदान्तिकमेव गच्छावः । सीता । भवदि ! प्पमीद, खामेत्तंपि दाव दुल्लहं जणं पेकदामि । (३) रामः। अस्ति चेदानीमश्वमेधाय सहधर्मचारिणी में सीता । साक्षेपं खगतम् । अज्जउत्त का ? (४) रामः । हिरण्मयी सीतायाः प्रतिकृतिः । मीता। सोच्छासं सासम् । अज्जउत्तीदाणों सितम,अह्महे उकबाणिदं दाणों मे परिचालज्जामलं अज्जउत्तेण । (५) (१) बहुमानयामि तं पूर्व विरहम् । (२) भगवति तमसे ! गच्छत्ये वार्यपुत्रः । (३) भगवति! प्रसीद क्षणमात्रमपि तावत् दुलभं जनं पश्यामि । (8) चार्यपुत्र का। (५) धार्यपुत्ररदानीमसि त्वम्, यही उत्खातमिदानी में परित्यागलज्जाशल्यमार्यपुत्रेण । त्वमिदानीमार्यपुत्रोऽसि वसभी भवसि परित्यक्तवतोऽपि मत्प्रतिकृतावेवानरत त्वेनापरित्यागित्वा. दितिभावः । दाणींसि इत्यत्र दाणों पि इति पाठः सम्यक् । परि- बाघलनांसल्लमिप्यत्र परिवाचसक्षमिति कचित्याठः। परिवाद शल्यमित्यर्थः।

·६
उत्तररामर्षरितम् ।
रामः । तत्रापि तावद्वाष्पदिग्धं चक्षुर्विनोदयामि |
सोता। घणा सा, जा अज्नउत्तेण वहुमणादि, जात्र
अज्जउत्तं
विणेदन्ती अत्राणिवन्धणं जादा जोत्र
लोत्रम। (१)
सम । सस्मितस्नेहान परिवज्य । अयि वत्से ! एवमात्मा
स्तूयते । *
मोता । सलज्जमधोमुखी खगतं । परिहमिदह्मि भव
दीए तमसाए । (२)
वास । महानयं व्यतिकरोऽस्माकं प्रमादः । गमनं
मति । पुनर्यथा कार्याहानि भवति तथास्ताम् ।
सीता । पडिऊला दाणों मे वासन्दी संवुत्ता । (३)
तम । वत्मे ! एहि गच्छावः ।
(१) धन्या सा, या अार्यपुत्रेण वहुमन्यते, याच अार्थ्यपुत्रं विनो
दयन्ती था शानिबन्धनं जाता जीवलोकस्य । तत्रापि तावदित्यादि
पूर्वोक्तरामवाक्ये तत्रापि नायिकान्तरे इत्यर्थभमेण निर्बिसा
याः सौतायावचन मिदम्। आशानिबन्धन मिति भूपतिप्रणयास्पद
त्वेन सर्वेषामुपकारक्षमत्वादिति भावः ।
(२) परिहसितास्मि भगवत्या तमसया।
(३) प्रतिकूलेदानी मे वासन्ती संवत्ता । प्रतिकूले ति समस्य
गमनानुमतिरूपाप्रियकर्मकारित्वादिति भावः ।
আব্বা দুমনি মনিন্ধনৰ অৰিনাবনাধান
रामेणात त्वादिति भावः ।
+ अयमस्माकं व्यतिकर: सम्पर्कः महान प्रमादः भवतोमनोर
दौर्बल्यजनकः अस्मदर्शनेनैव सौतायाः स्मरणादिति भावा।

·तृतीयोऽशः सीता । कष्टम् । एव्वं करेम । (१) तम । कथम्बा गम्यते, यस्यास्तव । प्रत्युप्तस्येव दयिते हलादीर्घस्य चक्षुषः । मर्मच्छेदपर्यत्नैराकर्षान समायते ॥ * सीता । एमाणमा अकिदपुष जगदंसणीआणं अमउत्त चरण कमलाणं । (२) इति मूर्च्छति। तम । वत्से ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सीता। समाश्वस्य । किचिरं वा मेहन्तरेण पुलिमा चन्दस्म दंसणं । (३) तम | अहो संविधानकम् ।। (१) एवं कुर्मः। (२) नमोनमोऽकृतपुण्यजनादर्शनीयानामार्यपुत्रचरणकमला. नाम्। (३) किञ्चिर वा मेघान्तरेण पूर्णिमाचन्द्रस्य दर्शनम् । मेघा न्तरेण मेघावकाशन । मर्मच्छेद परैमर्मपीडाकरैरत्यधिकैरपौत्यर्थः । व्याकर्ष आकर्षणं खस्मिन्नानयनमित्यर्थः, न समाप्यत इत्यत्र हेतुगर्भविशे- घणमाह टष्णादीर्घस्येति दीर्घस्य सूत्रादेराकर्षणं हि झटिति स- माप्यं न भवति । समाप्यत इत्यत्र निरध्यत पाठोन मनोरमः । + यही संविधानकम् याश्चयं सम्यग्विधिविलसितं विधि- शेन भावानां विभिनरूपत्वमाश्चर्य मित्यर्थः, एतदेव दर्शयति एकरसरति ।

·उत्तररामचरितम् । एकीरमः करुणएव निमित्तभेदा भिन्नः पृथक् पृथगिवाश्रयते विवान | आवर्त्तवुदुदतरङ्गमयान विकारा नम्भोयथा,मलिलमेवत तत्समग्रम् ॥ * रामः । अयि विमानराज इतइतः। इति सबै उत्तिष्ठन्ति । तममावासन्यौ सीताराम प्रति । * एक इत्यादि करण: करणविप्रलम्भरतिरेकैवेत्यर्थः सच निमित्तभेदात् तत्तदुद्दीपनभेदात भिन्न भिन्नश्व प्रतीयमानः सन् पृथक्टथगिव भिन्नभिन्नानिव, परस्पर वैपरीत्येन वन्तिइति विवतास्तत्तद्यभिचारिण: तान् आश्रयन्ते खपोषकत्वेन प्राप्नुवन्ति, तत्तदुद्दीपनाहोधिततत्तद्यभिचारिसंसर्गेण एकोऽपि करणविप्र- लम्भाभिन्नभिन्नतया प्रतीयतेति निर्गलितोऽर्थः। तथाहि सौता- याः मरज्जे व दारणार इत्यादी विषादः,तादोवावादीबदौत्यादा- युन्मादः निरवधित्तीत्यादौ दैन्यं, वहमसाविदझौत्यादी मतिः, गच्छदिज्जेवेत्यादावात्सुक्यं, प्यसौंद खणमेत्तमित्यादौ हर्षः, उक्खा- हिद मित्यादौ तिः,घमासेत्यादावीा,परिहसिदझोत्यादी लज्जा, पडिऊलेत्यादावसूया, णमोयमइत्यादी निदः, एवमेतैर्यभिचा रिभिः पृथक् एथक् संयुक्ततया करणविप्रलम्भः पृथक् एथगिव प्रतीयते वस्तुतल्वेकरवेत्यर्थः । दृष्टान्तेनेदं द्रष्यति धावत्यादि । यावर्ताममिः बुडुदो विम्ब । सचिवमेवत्विति प्रक्रमभङ्ग सोल्यो कवीनां निरङ्गशत्वात् । . । ।

·वसीयो
अवनिरमरसिन्धुः मालमस्मद्विधाभिः
सच कुलपतिराद्यश्छन्दसां यः प्रयोका ।
सच मुनिरनुयातारुन्धतीको वशिष्ठ
स्वयि वितरतु भद्रं भूयमे मङ्गलाय ॥ *
इति निष्क्रान्ताः सबै।
दूति छायानाम हतीयोऽङ्कः ।
* याद्यः कुलपतिः सूर्य । छन्दसां वेदानां । भद्र सौभाग्य
जनकमट्टएं । मङ्गलाय उत्तरकालीनसौभाग्याय । स्वयीति संप्र
दानवाविवक्षया यधिकरणत्वविवक्षया सातमी।

·अथ चतुर्थोऽशः । ततः प्रविशतस्तापसी। एकः। मोधातके ! दृश्यतामद्य भूयिष्ठमविधापिताति- थिजनस्य समधिकारम्भरमणीयता भगवतीवाल्मीकेराश्रम- पदस्य। * सथाहि। नीवारोदनमण्डमुष्णमधुरं सद्यःप्रस्ताप्रिया- पीतादयधिकं तपोवनमृगः पर्याप्तमाचामति । गन्धेन स्फुरता मनागनुसृतोभतस्य सर्पिमतः कर्कन्धूफलमिश्रणाकपचनामोदः परिस्तीर्य्यते । * भूयिष्ठमविरलं सन्निधापिताः संनिवेशिता अतिथिजना यत्र तस्य । समधिकोय यारम्भः व्यतिधिपरिचर्यायै पाकादि क्रियायोगस्तेन रमणीयता। + सद्यःप्रसूता तद्दिनजातप्रसवा या प्रिया मृगौ। पुंवमप्रिया दाविति मुंवदावनिषेधः । तया पीतान्महादधिकमवशिर्ष नौ- वारीदनमण्डं पाकमहादधिनिःसृतमितिशेषः पर्याप्त प्रकाम माचामति पिवति । तथा सर्पिमतः सघृतस्य भक्तस्थानस्य पुरता गन्धेन मनागनुसृतः किचिन्मिश्रितः कर्कन्धूफ शमिश्रशाकपचना मोदः वदरफलसहितवास्तूकादिशाकपाकगन्धः परिशीयंते स- बतः प्रसरति ।

·चतुः माधा। श्रादं प्रणमाकारणं मविमेमभदं अज्ज जिसकुचाणं । (१) प्रथमः । विहस्य । अपूर्वः कोऽपि ते वहुमानहेतुर्गुरुषु मोधातके ! * मौधा। भो भाडात्रण किंणामधेत्री एमो महन्तम यविरमत्थरम धुरन्धरी अज्ज अदिधी आश्रदो । (२) भाण्डायनः । धिक् प्रहसनं ।। नन्वयमृष्यशृङ्गाश्रमाद- रुन्धतीपुरस्कृतान् महाराजदशरथस्य दारानधिष्ठाय भग- वान् वशिष्ठः प्राप्तस्तत्किमेवं प्रलपसि । मौधा । हं वमिट्टी । (३) भाण्डा । अथ किम् । मौधा । मए उण जाणिदं,वग्धोवा विश्रीवा एमोत्ति (४) (१)आगतमनध्यायकारणं सविशेषभूतमद्य जीर्ण कूचानाम् । अद्य जी कूचानां पक्कश्मश्रूणां सादानामित्यर्थः यागतमागमनं, भावे क्तः उद्देश्यपद मिदं । सविशेषतं विशेषेण धनध्यायकारणं जातमिति शेषः। (२) भी भाण्डायन किं नामधेय रष महतः स्थविरसार्थस्य धुरन्धरोऽद्यातिथिरागतः । स्थविरमार्थस्य सहसमूहस्य धुरन्धरः प्रधानम्। (३) ऊँ वशिका (७) मया पुनातं, व्याधीवा सकोवा एघ इति । अपूर्वइति सेालुण्ठनोक्तिः । वजमान हेतुः सम्मानसूचकः वाक्प्रयोग रति शेषः । बहुमान इत्येव पाठः सम्यक् । + धिक् प्रहसनं गुरून प्रत्युपहसन धिक् निन्दितमित्यर्थः ।

·१२ । उत्तररामचरितम् । भाडा । श्राः किमुक्तं भवति ? | मेधा । तेण परावडिदेणजेव मा वराहा कलाणिश्रा मड़मडाइदा । (१) भाण्डा। समांसोमधुपर्कइत्याम्नायं वहुमन्यमानाः श्री- त्रियायाभ्यागताय वत्मतरी महोहम्बा महाजम्बा निर्वपन्ति गृहमेधिना, तं हि धर्मसूत्रकाराः समामनन्ति । सीधा । भो णिग्गिहीदोसि । (२) भाण्डा । कथमिव । सौधा। जेण आप्रदेसु वमिट्टमिरोस वच्छूदरी विस- सिदा, अज्जज्जेव पचागदस्म राएसिणो जणअस्म भवदा वम्मीएणवि दहिमहुहिं ब्लेव णिवत्तिदो मदुवको,वच्छदरी उण विसज्जिदा । (३) (१) लेन परापतितेनैव सा वराकिका कल्याणिका मड्मडा- यिता । परापतितेनैव समागतेनैव । वराकिका दौना। कल्या. णिका गौः वत्मतरीत्यर्थः । कल्याणी माषपर्णी गारिति राजनि. घण्टः । कल्लाडिया इति पाठस्तु न मनोरमः । मड्मडायिता सश- ब्द भक्षिता। (२) भो निम्टहोतोऽसि । खमतं संस्थापयितुम शकुवन् धिक कृतोऽसौत्यर्थः। (३) येन वागतेषु वशिष्ठमिश्रेषु वत्मतरी विशसिता, अद्यैव प्रत्यागतस्य राजर्जनकस्य भगवना वाल्मीकिनापि दधिमधुभिरेव निर्मिती मधुपर्कः । वत्मतरी पुनर्विसर्जिता। दधिमधुभिरिति तथाच मधुपर्कप्रतावे पाश्वलायनः दधिमधुनौ सर्पिर्मध्वलाभे इति ।

·TIST: 1
भाण्डा। अनिवृत्तमांसानामेवं कल्प * मृषयोमन्यन्ते,
निवृत्तमांसस्तु तत्रभवान् जनकः ।
माधा। किं णिमित्तं । (१)
भाण्डा । स तदेव देव्याः सीतायास्तादृशं दैवदुर्बिपाकमु-
पश्रुत्य वैखानसः संवृत्तः, तथास्य कतिपये मंवत्सरा' चन्द्र
द्वीपतपोवने तपस्तप्यमानस्य ।
मोधा । तदो कित्ति पात्रदो । (२)
भाण्डा । चिरन्तनप्रियमुहदं प्राचेतसं द्रष्टुम् ।
माधा। अवि अज्ज सम्बन्धिणीहिं ममं संवुत्तं मे दंसणं
पत्ति । (३)
भाण्डा। संप्रत्येव भगवता वशिष्ठेन देव्याः कौशल्यायाः
सकाशं भगवत्यरुन्धती प्रहिता, यत्व यमुपेत्य वैदेहोइष्टव्य
इति वाम
मौधा । जधा एदे त्यविरा परप्परमिलिदा, तधा -
(१) किं निमित्तम् ।
(२) ततः किमित्यागतः।
(३) छप्यद्य सम्बन्धिनौभिः समं संवत्तमस्य दर्शन नवेति ।
सम्बन्धिनौभिवाहिकसम्बन्धवतीभिः कौशल्यादिभिः । दर्शन
दर्शनपूर्वकसंलापः।
* एवं कल्पं समांसमधुपर्कविधिम् ।
वैखानसोवानप्रस्थः।
* कतिपये द्वादश संवत्सराः पलीतारति श्रेषः ।
+

·उत्तररामचरितम् । झोवि वटुकेहिं समं मिलि अणमात्रमहसवं खेलन्ता सम्भावम । (१) इति परिकामतः। भाण्डा। तदयं ब्रह्मवादी पुराणराजर्षिर्जनकः प्रा. चेतसवमिष्ठावुपास्य संप्रत्याश्रमवहिवृक्षमूलमधितिष्ठति, य एषः। हदि नित्यानुषतेन सीताशोकेन तप्यते । अन्तःप्रसुप्तदहनोवलनिव वनस्पतिः । * इति निष्क्रान्ती। विष्कम्भकः । ततः प्रविशति जनकः । जन । अपत्ये यत्तादृगदुरितमभवत्तेन महता विषक्तस्तोत्रेण वणितहृदयेन व्यथयता । पटुर्धारावाही नवव चिरेणपि हि न मे निचन्तन्माणि क्रकचव मन्युर्विरमति ॥ + कष्टमेवं नाम जरमा दुःखेन च दुरासदेन भूयः पराक- (९) यथा रते स्थविराः परस्परमिलिताः, तथा वयमपि वटुकैः समं मिलित्वा अनध्यायमहोत्सवं खेलन्तः सम्भावयामः । सम्भा- घयामा मानयामः। नित्यानुषतेन सदासग्निहितेन । ज्वलन् सोशमनुभवन् वन- स्पतिः शनीरक्षश्व । + अपत्ये कन्यायां । दुरितं वने परित्यागरूपमनिई। वि- घक्ताजनितः । पटुतीक्ष्णः । धारावाही अविच्छेदमनुभूयमानः । घिरेणापि अतिपूर्वमुत्पने पि नवश्व नूतनत्वेन प्रतीयमानः । मन्युः शोकः।

·चतुर्थाः। सान्तपनप्रभृतिभिस्तपोभिरात्तरसधातुरनुपयुज्यमानी * ना- द्यापि मे दग्धदेहः पतति, अन्धतामिश्रा ह्यसूर्या नाम ते लोकास्तेभ्यः प्रतिविधीयन्तेय आत्मघातिन इत्येवमृषयो मन्यन्ते, अनेकसंवत्मरातिक्रमेऽपिच प्रतिक्षणपरिभावनास्पष्ट निर्भासः प्रत्यग्रव : दारुणेन मे दुःखसंवेगः प्रशाम्यति । अयि मातर्देवयजनसम्भवे देवि सीते! ईदृशस्ते निर्माणभागः परिणतः, येन लज्जया खच्छन्दमाक्रन्दितमपि न शक्यते । हाहा पुत्रि! अनियतरुदितस्मितं विराजत् कतिपयकोमलदन्तकुमलाग्रम् । वदनकमलकं शिशः स्मरामि स्खलदसमञ्जसमञ्जुजल्पितं ते ॥ पातोटहीतः शोषित इत्यर्थः रसरूपधातुर्य सः अनुप- युज्यमानः प्रकृष्टव्यापाराक्षमः । + ननु दुःखाधार देहं खयं कथं न त्यजसोत्याशयारबन्ध- तामिखाइत्यादि । तेभ्यतानुद्दिश्य । प्रतिविधीयन्ते तत्पापप्रती- काराय निर्दिश्यन्ते। * प्रतिक्षयं परिभावनया चिन्तया स्पछः प्रटोनिभर्भासः स्फुर- गं यस्य सः चतएव प्रत्ययश्व नूतनश्व । निर्मीयते यदिति निम्माणं शरीरं तस्य भागोभाग्यं शरी. रारम्भकमदृष्यमित्यर्थः ईदृशः परिणतः परिणामेऽयशःप्रति- पादनेनातिदुःखदोजातः । सज्जया पतिपरित्यागेन दुश्चरिना शशिष्यमाथेभ्यो खोकेभ्यस्त्रपया, खच्छन्दमाक्रन्दितुं दीर्घखर रोदि- तुमः। शपयनतिभावप्रयोगः । .

·उत्तररामचरितम्। भगवति वसुन्धर मत्यमतिढामि । त्वं वहिर्मुनो वशिष्ठगृहिणी गङ्गाच यस्याविदु माहात्म्यं यदि वा रोः कुलगुरुर्देवः स्वयं भास्करः। विद्यां वागिव यामसूत भवती, एद्धिं गतायाः पुर * स्तस्यास्वं दुहितस्तथा विशसनं किं दारुणेऽमृष्यथाःnt नेपथ्ये । इततो भगवतीमहादेव्यो। जनकः । दृष्ट्वा श्रये गृष्टिनो पदिश्यमानमार्ग भग- वत्यरुन्धती । उत्थाय । कां पुनर्महादेवीत्याह । निरूप्य। हा कथं महाराजदशरथस्य धर्मपत्नी प्रियसखी मे कौशल्या, क एवं प्रत्येति मवेयमिति । त्रासीदियं दशरथस्य गृह यथा श्री: श्रीरेववा किमुपमानपदेन, मेषा । कष्टं वतान्यदिव दैववशेन जाता दुःखात्मकं किमपि भूत,महो विपाकः ॥ अयमपरमायो । दशाविपर्यासः । * शुद्धिंगतायाः पुरः इत्यत्र तहत्त या दैवतमिति कचित्पाठः तत्र तहत् वयादयश्व या सीता दैवतं देवतेत्यर्थः । + विशसनं विनाशनमतिदुःखदानमित्यर्थः । अमृष्यथाः सो. स्वती । परित्यागसमये किमिति रामं न न्यवारय इत्यर्थ: * महिना छिनामकेन दशरथस्य कञ्चुकिना । 5 उपमानपदेन उपमावाचकयथाशब्दप्रयोगेन, करवते त्यतिखेदें। दुःखात्मकं दुःखभोगवलमन्यत् किमपि भूतं पि- शाच शरीरवती जातेत्यन्वयः । विपाकः प्रारम्परियामः । अपरप्रायोऽन्यव।

·चतुतिः । थएव मे जनः पूर्वमासीन्मूतॊमहोत्सवः । क्षते चारमिवामां जातं तस्यैव दर्शनम् । ततः प्रविशत्यरुन्धती कौशल्या कञ्चुकी च । अरु । ननु ब्रवीमि, द्रष्टव्यः स्वयमुपेत्य वैदेह इत्येष वः कुलगुरोरादेशः, अतएवाहं प्रेषिता, ततः कोऽयं पदे पदे महानध्यवसाय: * 1 कञ्च । देवि ! संस्तम्भयात्मानम्, अनुरुध्यख भगवती वशिष्ठस्यादेमिति विज्ञापयामि । कोश । ईदिसे काले मिधिलाधिवी दहव्वोत्ति समं ज्जेव सब्वाई दुकलाई समुभवन्ति, ण मक्कणेमि उव्वत्तमाण- मूलवन्धणं हिनं अवत्याविदं (९) अरु । अत्र का सन्देहः । सन्तानवाहोन्यपि मानुषाणां दुःखानि महन्धुवियोगजानि। दृष्टे जने प्रेयसि दुःमहानि स्रोतःमहरिव मंशवन्ते । ॥ (१) ईदृशे काले मिथिलाधिपाइएव्य इति सममेव सर्वाणि दुःखानि समुद्भवन्ति। न शक्नोमि उद्दतमानमूलबन्धनं हृदय- मवस्थापयितुम्। उदर्तमानमूलबन्धनमधैर्यविसंछुलम् । * महानध्यवसाय इति समस्लमेकपदं, स्वयं गमने अत्यन्तानि- चय इत्यर्थः । + सन्तानवाहीन्यपि धारावाहिकतया प्रवृत्तान्यपि सततम- नुभूयमानान्यपौत्यर्थः । * बोतःसहरसंख्यै , खैरिव संशवन्ते समन्तात्रसरन्ति वहुलीभवन्तीत्यर्थः। [ड] ·उत्तररामचरितम् । कोश। कधं वच्छाए वहए एवं गदे तस्म राएमिणे मुहं दंसब्रह्म । (१) अरु । एष वः माध्यसम्बन्धी * जनकानां कुलोदहः । याज्ञवल्क्योमुनिर्यस्मै ब्रह्मपारायणं जगा । कौश। एमो मो महाराअस्म हिआणन्दो वच्छाए वहूए पिदा राएसी, हद्दी हद्दी सम्भाविदसि अनुठ्ठिद- महसवे दिअहे। हा देव सव्वं जेव तं त्थि । (२) जनकः । उपसृत्य । भगवत्यरुन्धति ! वैदेहः मीरध्व- जोऽभिवादयते । यया पूतम्मन्योनिधिरपि पवित्रस्य महसः पतिस्ते पूर्वेषामपि खलु गुरूणां गुरुतमः । (१) कथं वत्साया वध्वा एवं गते तस्य राजधैर्मुखं दर्शयामः एवं गते दैवविपाके भूते। राजधैरिति प्रयोज्यकर्मणि सम्ब- न्धविवक्षायां घटी। मुखं खमुखम् । (२) एष स महाराजस्य हृदयानन्दोवत्साया वध्वाः पिता राजर्षिः। हा धिक् हा धिक् सम्भावितास्मि अनुठितमहोत्सवे दिवसे, हा दैव ! सर्वमेव तनास्ति । महाराजस्य दशरथस्य । स- म्भावितास्मि अनेनागत्य सम्मानितास्मि । सबमेव महाराजा घधर्महोत्सवश्च । . साध्यसम्बन्धी प्रशंसनीयवैवाहिकसम्बन्धवान् । +मणः पारः खरू धिगमः तस्यायनं प्राप्तिर्यतखत् वेदा- तभागमित्यर्थः जगी अध्यापयामास ।

·चतुर्थोऽनः त्रिलोकीमङ्गल्यामवनितललोलेन शिरमा जगइन्द्यां देवीमुषसमिव * वन्दे भगवतीम् ॥ अरु । परं ज्योति । स्ते प्रकाशताम्, अयं स त्वां पुनात देवः परीरजा यएष तपति । जन । आर्य गृष्टे! अपि कुशलमस्याः प्रजापालस्य मातुः। कञ्च । निर्विशेषमतिनिठुरमुपालब्धाः स्मः, ६ राज- ! अनेनैव मन्युना अचिरपरित्यकरामभद्रमुखचन्द्र दर्शनां नार्हसि त्वं दुःखयितुमतिदुःखितां देवीम्। रामभद्रस्थापि दैवदुर्नियोगः कोऽपि, यत् किल समन्तात्प्रवृत्तवीभत्मकि- वदन्तीकाः पापौरजानपदा नामिपरिद्धिमयल्पका: ** प्रतिपद्यन्ते इत्यतोदारुणमनुष्ठितम् । & * देवीमिन्यस्य पूर्व तामिति योज्यं पूर्व वाक्ये ययेति श्रवणात उपसमिध प्रभातसन्ध्यामिव, सा हि सवर्वद्यते । .+ पर ज्योतिर्वा । * देवः सूर्यः परेरजा रजसः परः प्रकाशकत्वात् विशु इसव- मूर्ति रित्यर्थः । निपातनसिद्धेोऽयं प्रयोगः । निर्विशेषं सर्वप्रकारेश, अत्र निरवशेषमिति पाठः सम्यक् संपूर्णमि यर्थः । अतिनिछुरमिति प्रजापालस्य मातुरित्युक्तमा क्रो- धप्रकाशनादितिभावः, स्नेहपूर्वककुशलानुप्रश्नेहि रामभद्रस्य मातुरिति, प्रियसख्या इतिवाभिदध्यादिति वोयम् । उपालब्धा- स्तिरस्कृताः । पा समन्तात् प्रवत्ता वीभत्सा गर्हिता सीतापवाद विषयिका किंवदन्ती येभ्यते। दुद्राः ** घल्पकाः ·उत्तररामचरितम्। जन । श्राः कोऽयममि मास्मत्प्रमूतिपरिशोधने, कष्टमेवंवादिना जनेन रामपरिभूता अपि वयं पुनः परिभू- यामहे । अरु । एवमेतन, अग्निरिति वत्मां प्रति परिलघन्यक्ष- राणि, सीतेत्येव * पर्याप्तम् । हा वत्से ! शिशुवा शिष्या वा यदसि मम तत्तिष्ठतु तथा विशुद्धरुत्कर्षस्वचि तु मम भक्तिं द्रढ़यति । शिशत्वं स्त्रैणं वा भवतु ननु वन्द्यासि जगतो गुणः पूजास्थानं गुणिषु नच लिङ्गं नच वयः ॥ कोश । अम्मी उम्मीलन्ति वेणी । (१) इति मर्छति । जन । हा कष्टं किमेतत् । अरु । राजर्षे ! किमन्यत् । स राजा : तमौख्यं सच शिशुजन, 8 स्तेच दिवसाः, स्मृतावाविर्भूतं त्वयि सुहृदि दृष्टे तदखिलम् । (१) अम्म उन्मौलन्ति वेदनाः । अम्मेति दुःसहे। विस्मये दु:- सहे प्यम्मानित्यं स्वीभिः प्रयुज्यत इति भरतः । सौतेत्येवेति विशुद्धिमतस्वीविशेथे सौताशब्दस्य रूपत्वा. दितिभावः। + स्त्रैणं स्त्रीत्वम् । लिकं पुंस्वादिकम् । # सराजा दशरथः खाधीनः खामोतिशेषः । $ शिशुजनः वालिका वधूः सीता।

·१०१ . चतुर्थोऽशः विपाके घोरेऽस्मिन्नथ * खलु विमूढ़ा तव सखो, पुरन्ध्रीणां चित्तं कुसुमसुकुमारं हि भवति । जन | कष्टं कष्टं, सर्वथा नृशंमोऽस्मि, यश्चिरस्य दृष्टान् प्रियसुहृदः प्रियदारान् न स्निग्धं पश्यामि । म सम्बन्धी माध्यः, प्रियसुहृदमी, तच्च हृदयं, सचानन्दः, साक्षादपिच निखिलं जीवितपदम् । शरीरं, जीवोवा, यदधिकमितो वा प्रियतरं महाराजः श्रीमान् किमिव मम नामोद्दशरथः ॥ कष्टमियमेव सा कौशल्या । यदस्याः पत्युर्बा रहसि परमं दूषितमभू दभूवंदम्पत्योः पृथगहमुपालम्भविषयः । प्रसादे कोपे वा तदनु मदधीनो विधिरभू दलम्बा तत् स्मृत्ला दहति यदव स्कन्ध हृदयम् : ॥ अरु । हा कष्टमतिचिरनिरुद्धनिश्वासनिठुरं हृदयमग्याः। * अथ स्मरणानन्तरम् । + तच्च दशरथ इत्यर्थः हृदयं हृदयविश्रामस्थानं, तश्चेति विधे- याधीनत्वात् नपुंसकं । अानन्दः आनन्दजनकः, जीवितपदं जी- वनस्य खास्थ्यकरस्थानं । जीवितफलमिति पाठे दशरथएव नम जीवनपरिग्रहस्य फलरूपतया परिणत इत्यर्थः । शरीर जीवावेति प्रेखा शरीरयोर्जीवनयोश्चाभिन्नत्वादितिभावः। इतन्याभ्यां यदधिक प्रियतरं वस्त यदि स्यादिति षः तदा तदपि दशरथरवेत्यर्थः । * दूषितं दोषः। उपालम्भविषयः दोषविज्ञापन स्थानं । व्यव- सन्ध चाक्रम्या 5 अतिचिरनिरुद्देन निश्वासे न निछुरं व्याकुलं । निठरमि- त्यत्र निसलमिति वचित्पाठः ।

·१०२ उत्तररामचरितम् । जन । हा प्रियसखि! इति कमण्डलूदकेन सिञ्चति । कञ्चु । सुहदिव प्रकटय्य सुखप्रदां प्रथममेकरसा * मनुकूलताम् । पुनरकाण्डविवर्त्तनदारुणः प्रवि- शिष्टि विधि + मनमोरुजम् ॥ कोश । मंज्ञां लब्धा । हावच्छे जाणदू कहिंमि, सुमरा- मि दे विश्राहलच्छीपरिग्गरक्कमण्डणं प्पप्फुरन्तमुद्धहसिद- मुद्धमुहपुण्डरीत्रं, श्राप्फुरन्तकोमुदचन्दचन्दिासुन्दरोहिं अङ्गेहिं उल्लासेहि, ‘जादे पुणेवि उज्जोएहि उच्छङ्ग, सव्वदा महाराश्री भणदि, एसा रहुउलमहत्तराणं वहू, अह्माणं उण जणसम्बन्धेण दुहिदित्रा ज्जेव । (१) । . (९) हा वो जानकि ! कुत्रा, स्मरामि ते विवाह लक्ष्मी- परिग्रहेकमण्डनं प्रस्फुरक्छुद्ध हसितमुग्धमुखपुण्डरीकम्, यास्फुरत कौमुद चन्द्रचन्द्रिकासुन्दरैरङ्गैलासय, जाते पुनरप्युद्यातयात्मऊं, सर्वदा महाराजाभणति, एघा रघुकुलमहत्तराणां वधूः, अस्माकं पुनर्जनकसम्बन्धेन दुहिटकैव । विवाहलमोर्विवाहसंस्कार जनितशोभा तस्याः परिग्रहएव एकमदितीयं मण्डनं यस्य तत् । यासम्यक् स्फुरन् यः कौमुदस्य कार्तिकमासस्य चन्द्रस्तस्य या च. न्द्रिका तइत्मुन्दरैः कोमलैः । उद्योतय शोभय । भणति कभगत् जनकसम्बन्धन मित्रस्य जनकस्य सम्पर्केण मित्रदुहिताहि दुहिते- वेत्यर्थः । * एकरसां स्थिराम्। + प्रविशिनधि अतितरां वईयति । विधिदैवम्।

·C चतुथाऽधः । तनूजास्य तथैव मीता ॥ कन्नु । यथाह देवी। पञ्चप्रमूतेरपि राज आसीत् प्रियाविशेषेण सुवाशत्रुः * । वधूचतुष्केऽपि यथैव शान्ना प्रिया जन । हा प्रियमख महाराज दशरथ ! एवमसि सर्वप्र- कारहृदयङ्गमः कथं विस्मर्यसे । कन्यायाः किल पूजयन्ति पितरोजामातुराप्तं जनं सम्बन्धे विपरीतमेव तदभूदाराधनं ते मयि । त्वं कालेन तथाविधीऽप्यपहृतः सम्बन्धवीजन्तु तद् घोरेऽस्मिन् मम जीवलोकनरके पापस्य धिग्जीवितम् ॥ कोश । जादे जाणदू किं करेमि दिढ़वज्जलेवड़ि- वन्धणिञ्चलं ज्जेव हृदजोविदं मं मन्दभारणों ण परिच- अदि । (१) अरु । श्राश्वसिहि राजपुचि ! वाष्पविश्रामोऽप्यन्तराले कर्त्तव्यएव, अन्यच्च किं न स्मरसि, यदवोचदृष्यशङ्गाश्रमे युमाकं कुलगुरु,स्तदुपजातमेव, किन्तु कल्याणेदर्क भ- विष्यति । (१) जाते जानकि ! किं करोमि दृष्वजलेपघटितवन्धनिश्च. लमेव हतजीवितं मां मन्दभागिनों न परित्यजति । किं करोमी ते जीवनापगमरव त्वविरहदुःखप्रतीकारोपायः किन्तु स मम न घटते इत्यर्थ । पचप्रसूतेः शान्तां कन्यां रामादींचतुरः पुत्रांच जनितवतः । सुवाऊ रामः। + सम्बन्धी वैवाहिकसम्बन्धनिदानं जीवितं धिगित्यन्वयः । * कल्याणे दि शुभोत्तरफलम् ।

·वटूनां १०४ उत्तररामचरितम् । कौश श । भवदि ! अदिक्वन्तो मणेरधी । (१) अरु । तत् किं मन्यमे राजपुत्रि!षाद्य तदिति, नही सुक्षत्रियेऽन्यथा मन्तव्यं, भवितव्यमेव तेन | आविर्भूतज्योतिषां ब्राह्मणानां थे व्याहारास्तेषु मा संशयोऽभूत् । भद्रा ह्येषां वाचि लक्ष्मीनिषता नेते वाचं विमुतां व्याहरन्ति ॥ * नेपथ्ये कलकलः । सबै कर्णयन्ति । जन । अद्य खलु शिष्टानध्याय इत्युद्धतं खेलतां व कलकलः। कोश । सुलहमोकवं दाव वालत्तणं भोदि । (२) निरूप्य । अम्महे ! एदाणं मम को एसो रामभद्दल- च्छीसरिसेहिं सावट्टमममुद्धललिदेहिं अङ्गहिं ब्रह्माणं वि लो- अणाई मोअलावेदि । (३) (१) भगवति ! अतिक्रान्ता मनोरथः । अतिक्रान्तोऽतीतः नपु- नरागमिष्यतीत्यर्थः। (२) मुलभसौख्य तावद्दालत्वं भवति । (३) अहो एतेषां मध्ये करघ रामभद्रलक्ष्मीसदृशैः सावर- म्भमुग्धललितैरङ्गैरस्माकमपि लोचनानि शीतलयति । सावर म्भानि सवलानि मुग्धानि मनोज्ञानि लषितानि कोमलानिच तैः। * आविर्भूतज्योतिषां सनातब्रह्मसाक्षात्काराणाम् । व्या हारा वचनानि । विप्लुतां मृषार्थी । विशुतां व्याहरन्तीत्यत्र विशु- ता वदन्तीति क्वचित्याठः । + शिधानध्यायः शिछजनागमनादनध्यायः । तथाच मनः शायरद्यमाने समवाये अनस्य चेति । मन- ·१०५ चतुर्थोऽधः । अरु | अपवार्य महोत्कण्ठ खगतम । दरं नाम त- भागीरथोनिवेदितरहस्यं कर्णमृतं,* नवेवं विद्मः कतरोऽ- यमायुभतोः कुशलवयोरिति । जन । कुवलयदलश्यामस्निग्धः शिखण्डकमण्डनो वटुपरिषदं पुण्यश्रीकः श्रियैव सभाजयन् ।। पुनरिव शिह त्वा वत्सः ममे रघुनन्दनी झटिति कुरुते दृष्टः कोऽयं दृशोरमताजनम् ॥ * कञ्च । नूनं क्षत्तियब्रह्मचारी दारकोऽयमिति मन्ये । जन । एवमेव, तथाहि । चूड़ाचुम्बितकङ्कपत्रमभितस्तूणोदयं पृष्ठतो भस्मस्तेोकपवित्रलाञ्छनमुरोधत्ते त्वचं रौरवीम् । ॥ * भागीरथ्या निवेदितं वाल्मीको समर्पित रहस्यं सौतादा. रकइयरूपं गोप्यं वस्तु। कर्णामृतं कर्णसुखजनकसौतातनयेति- शब्दप्र तिपाद्य। यहा भागीरथ्या निवेदितं मां प्रत्युक्त रहस्यं कुशलवजन्मरूपमूत्तान्तायत्र तत् कर्णामृतं कर्णसुखदभागो. रथीवचन विषयः। + सभाजयन् पूजयन शोभयमित्यर्थः । * अमृताञ्जनम् अमृतमयाञ्जनसंसर्गजनितसुखम् । चूडाचुम्बिताधूडापर्यन्तमुच्छ्रिताः कक्षपत्रावाणायत्र तादृशं तूबौदयं एठतः एषस्य अभितः उभयतः पार्श्वदये इत्यर्थः, भसातोकानि भस्मविन्दव एव पवित्र लाञ्छनं यस्य तत् उरोवक्षः। तोकस्याने सोमेति कचित्पाठः । तथा रगर्मगविशेषः तत्सम्ब- न्धिी वचं । तथा माया मूबीतन्तुनिर्मितया मेखलया नियचितं सम्बई मानिलिक मभिठया रमितं अधोवासः परिधानवतच, [6] तथा ·२०६ उत्तररामचरितम्। मौर्या मेखलया नियन्त्रितमधोवासश्च मानिष्ठिक पाणे कार्मुकमक्षसूत्रवलयं दण्डोऽपरः पैप्पलः ॥ 8 भगवत्यरुन्धति ! विमुत्प्रेक्षसे कुतत्योऽयमिति । अरु । अद्यैव वयमप्यागताः । जन । अार्य गृटे ! अतीव मे कौतुकं वर्तते । तद्भगवन्तं वाल्मीकिमेव गत्ला पृच्छ, इमञ्च वालकं ब्रूहि, केऽप्येते प्रव यसवां दिदृक्षव इति । कञ्च । यदाज्ञापयमीति निष्क्रान्तः । कोश । किं भणध, एवं भणिदो आगमिस्मादित्ति (१) (१) किं भाथ, एवं भणित धागमिष्यतीति । भणध इत्यत्र ममध इति पाठः सम्यक् मन्यध्वे इति सं। धत्ते इत्यस्य सर्वत्रान्वयः । किश्चास्य पाणै काम कं धनुः । चक्षसू. त्रस्य जपमालाया वलयं वेटनं, अक्षसूत्रस्य वलयं यत्रेति का- म कविशेषणं बा । अपर इति चार्थे, पैप्पल याश्वत्यादण्डच य. स्तीति शेषः । दण्डं तथा पैप्पल मिति पाठे तु कार्नु कादिक सर्वमेव कर्मपदं धत्ते इत्यने नान्वे ति । छत्र तूग कार्म कयो धारणं क्षत्रियमात्र चित्र । भस्मरक्तवस्त्राक्षसूत्रधारणच ब्रम चारिमात्रचि । रौरवत्वगादिकधारणन्तु क्षत्रियब्रह्मचारि. चिह्न । यथाइ मनुः । कार्यारौरववास्लानि चाणि ब्रह्मचारिण इति। क्षत्रियस्यतु मौर्वी ज्या इतिच । पैप्पलदहाऽपि वलिय- ब्रह्मचारिणएव यथाह गीतमः वैवपालाशी ब्राह्मणस्य दहावा- श्वस्यपैलवा शेधे रति शेघे क्षत्रिये, मनुनातु क्षलियब्रमचारियां वटखदिरदण्डयाविधानादिकल्यावाध्या शाखिभेद विषयो वा यथा पत्तियोवाटखादिराविति ।

·चतुर्थोऽधः ।
अरु । भिधेत किं महत्तमीदृशस्य निर्माणस्य ।
कौश। निरूप्य ।' कधं.सविण णिसामिदगिट्टिवणे
विसज्जिदहसिदारो ददोऽहिमुहं पसरिदोज्जेव सो-
वच्छो। (१)
जन । चिरं निवर्ण्य । भोः किमप्येतत् ।
महिनामेतस्मिन् विनयशितामाध्यमहणे
विदग्धैर्नियाहो न पुनरविदग्धेरतिशयः ।
मनोमे सम्माहः स्थिरमपि हरत्येव वलवा
नयोधातुं यत् परिलघुरयस्कान्तशकलः ॥ *
प्रविश्य । लवः । खगतम् । अज्ञातनामक्रमाभिजनान पू.
ज्यानपि नः खतः कथमभिवादयिये । विचिन्त्य । अयं पुन
रविरुद्धः प्रकारइति वृद्धेभ्यः श्रूयते । मविनयमुपसृत्य ।
एष वो लवस्य प्रणामपर्यायः ।
अरुन्धतीजनको । कल्याणिन्नायुभान भूयाः।
कोश । ताद मे चिरंजीव । (२)
(१) कथं सविनयं निशामितशिवचनो विसर्जितर्षिदारक
इतोऽभिमुखं प्रस्तरव सवत्मः ।
(२) तात में चिरञ्जीव ।
*विनयेन शिशुतयाच यन्भाग्धा मनोजत्वं तेन मसूणः शो-
भमानः महिनामतिशय एतस्मिन दृश्यते इत्यन्वयः । सम्मोशेवर्ष
जाचं, स्थिरमपि तत्त्वनिश्चलमपि । हरत्यारोति ।
+ अज्ञातानि नामानि क्रमोबन्दनपावापर्यम् अभिजनः कु-
लच येषां तान् । खतः खयं खबुद्धिता वा। .

·१०० उत्तररामचरितम् । अरु । एहि वत्म। इति लवमुत्सङ्गे कृत्वा खगतं । दिष्ट्या न केवलमुत्सङ्गश्चिरान्मनोरथो मे संपूर्णः । कौश । जाद दोवि दाव एहि । उत्सङ्ग कृत्वा । अम्म- हे ण केवलं दरविकसन्तणीलुप्पलमामलुखदेण देवबन्धण कव लिदारविन्दकेसरकसायकण्ठकलहंसणिग्योमघग्धरणिणद- दीहरदीहरेण सरेण अ रामभद्दमणुहरदि, णं कठिणकम- लगभपकवलो सरीरफमावि तादिसोज्जेव वच्छस्म, जाद पे- कवामि दाव दे मुहं । चिवुकमुन्नमय्य निरूप्यच सवाष्याकूतं। राएसि ! किंण पेकवसि, णिउणं णिरुविज्जमाणं से मुहं व- छाए वइए मुहचन्देण संवददिज्जेव । (१) जन । पश्यामि सखि पश्यामि । (१) जात इतोऽपि तावदेहि । अहो न केवलं दरविकस- नीलोत्पलश्यामलानतेन देहबन्धेन कवलितारविन्दकेसरकपाय कण्ठकलहंसनिर्धाषघर्घरनिनाददीर्घदोघेण खरेणच रानभद्र मनुहरति, ननु कठिनकमलगर्भपक्ष्यल: शरीरस्पशेऽपि तादृश- एव वत्मस्य । जात ! पश्यामि तावत्ते मुखं । राजधै ! किं न पश्यसि, निपुणं निरूप्यमाणमस्य मुखं वत्माया बध्वा मुखचन्द्रेण संवदत्येव । कवलितेन भक्षितेन अरविन्दकेसरेण कषायोरतः सुश्राव्यशब्दो वा कण्ठायस्य तादृशीयः कलहंसस्तस्य, निर्धाषामेघध्वनि स्तवर्धरो योनिनादतवदीर्घदोघेणातिदीर्घण । अनुकरोति । कठिनस्य परिणतस्य कठिनावा कमलस्य गर्भामध्य तस्येव यमलः अमृदुलः । ईदृशएब स्पी बोराणामिति भावः । संवदति सदृशीभवति। अनुहरति

·१०६
चतुर्थो
'कोण । अम्मा उम्पत्तीदं वित्र में हि किम्पि एदम्म
मुहं विष्णलहदि । (१)
जन । निरूप्य।
वत्सायाश्च रघूद्वहस्य च शिशावमिनभिव्यज्यते
संपूर्ण प्रतिविम्बितेव निखिखा सेवाशतिः सा धुतिः।
मा वाणी विनयः सएव सहजः पुण्यानुभावोऽप्यसौ,
हाहा दैव, किमुत्पथैर्मम मनः पारिप्लवं धावति ॥
कोश । अस्थि दे मादा, सुमरसि वा तादं । (२)
लवः । नहि नहि।
कोश । तदो कस्म तुम । (३)
लवः । भगवतोवालीकः।
कोश | अर्जाद कधिदव्यं कहि । (४)
लवः । एतावदेव जानामि ।
(१) अम्मो उन्मत्तीभूतमिव मे हृदयं, 'किमप्येतस्य मुखं विप्र
लभते। किमपि सौतामुखसादृश्यविशिएं । विप्रलभते प्रतारयति
एतन्मुखेन प्रतार्यमाणं सत् मम हृदयमुन्मत्त भवतीत्यर्थः ।
(२) अस्ति ते माता, स्मरसि वा तातम् ।
(३) ततः कस्य त्वम् ।
(8) अयि जात कथयितव्य कथय ।
.
सैवाकृतिर्मुर्तिरस्मिन् शिशौ प्रतिविम्बिता छायारूपेण पति
सेव अभिव्यन्य ते लक्ष्यते । एवं द्युतिप्रतिध्वन्धयोबोध्यः । पुण्या-
नुभावः पवित्रप्रभावः। उत्पथैः कुमार्गः सौतापुत्रोऽयमिति कुतर्क
वर्मभिरित्यर्थः । पारिजवं च सत्।

·उत्तररामचरितम् ।
नेपथ्ये। भोः भोः सैनिकाः, एव खस्नु कुमारश्चन्द्रकेतु
राज्ञापयति, न केनचिदाश्रमाभ्यर्णभूमिराक्रमितव्येति ।
अरुन्धतीजनको। अथे मेध्याश्वरक्षाप्रसङ्गादुपागतोवत्स
श्चन्द्रकेतरद्य द्रष्टव्यइत्यही सुदिवसः ।
कोश । वच्छलकवणम्म पुत्तको प्राणवेदित्ति अमित्रवि-
न्दुसुन्दराई अकबराई सुणीअन्ति । (१)
लवः। आर्य ! कएष चन्द्रकेतुनाम |
जन । जानामि रामलक्षणे दाशरथी।
लवः । एतावेव रामायण
यणकथापुरुषो ?।
जन । अथ किम् ।
लवः । ती कथं न जानामि ।
अन । तस्य लक्ष्मणस्यायमात्मजश्चन्द्रकेतुः।
लवः । उर्मिलापुत्रस्तर्हि मैथिलस्य राजहित्रः ।
अरु । विहस्य । अाविष्कतं कथाप्रावीण्यं वत्सेन ।
जन | विचिन्त्य । यदि त्वमीदृशः कथायामभिज्ञस्तद्रूहि
नावन पृच्छाम,स्तेषां दशरथात्मजानां किं नामधेयापत्यानि
केषु केषु दारेषु प्रसतानि ।
लवः । नायं कथाप्रविभागोऽस्माभिरन्येन वा श्रुतपूर्वः।
(१) वाम लक्ष्मणस्य पुत्रक वाचापयतीत्यमतविन्दुःसन्दराण्य
राणि श्रूयन्ते।
* रामायणकथायाः पुरुषौ प्रधानपुरधा नायकतत्महचरा-
वित्यर्थः ।

·चतुथाऽध:। जन । किं न प्रणीतएव कविना। लवः। प्रणीतोनत प्रकाशितः । तस्यैव खलु कोऽप्येक- देशः सन्दर्भान्तरेण रसवानभिनेयार्थः कृतः,तच्च वहस्तलि खितं मुनिर्भगवान् व्यसृजभरतस्य मुनेतर्यत्रिकसूत्रका रस्य । * जन । किमर्थम् । लवः । स किल भगवान भरतस्तमप्मरोभिः प्रयोजयि- व्यतीति । जन । तत्म बमस्माकमिदमाकूतकरम् ।। लवः । महती पुनस्तस्मिन भगवतो वाल्मीकेरास्था, के- पाश्चिदन्तेवामिनां हस्तेन तत्पुस्तकं भरताश्रमं प्रति प्रेषि- तम् । तेषामानुयात्रिक चापपाणिरप्रमादार्थ 5 मस्मद्भाता प्रेषितः। कोश | जाद भादावि दे अस्थि । (१) लवः । अत्यार्याः कुशोनाम । (१) जात भातापि ते अन्ति । .* सन्दीन्तरेण वन्यप्रबन्धेन । रसवान् करणटकारयन- कः। अभिने यार्थः नटचेच्या प्रकाशनीयवस्तः । तार्यत्रिकस्त्र- कारस्य नाथसूत्रकारस्य । + घाफूतकरीमुक्यवईकं । किमर्थमे कृतमिति बानाय वयमत्युत्सुका जाता इत्यर्थः। * यानुयाधिकोऽनुचरः। $ अप्रमादार्थ सावधानत्वाय कधिनकाशमधयेति भावः ।

·११२
उत्तररामचरितम् ।
कोश । जेहात्ति भपिदं भादि । (१)
लवः । एवमेतत, प्रसवक्रमेण किल ज्यायान इति ।
जन । किं यमजावायुमन्ती।
लवः । अथ किम् ।
जन | कथय कथाप्रबन्धस्य कीदृशः पर्यन्तः ।
लवः । अलीकपौरप्रवादोहिमेन राजा निर्वासिता
देवयजनसम्भवां सीतादेवीमामवप्रसववेदनामेकाकिनीमरणं
परित्यज्य लक्ष्मणः प्रतिनिवृत्त इति ।
कोश | हा वच्छे मुद्धचन्दमुहि ! कोदाणिं दे कुसुमभू-
दस्म सरीरस्म देव्वदुविलासपरिणमो एकलित्राए णिव
डिदो। (२)
जन | हा वहीं !
नूनं त्वया परिभवञ्च नवञ्च पोरं *
ताच्च व्यथां प्रसवकालकतामवाप्य ।
क्रव्यागणेषु परितः परिवारयत्म
संत्रस्तथा भरणमित्यसकृत् स्मृतोऽस्मि ।।
(२) ज्येष्ठ इति भणितं भवति । धार्य शब्दप्रयोगादिति मेधः ।
(२) हावसे मुग्धचन्द्रमुखि ! क इदानीन्ते कुसुमभूतस्य शरी
रस्य दैवदुर्बिलासपरिणामएकाकिन्या निपतितः । कः कीदृशः ।
एकाकिनीस्थाने एकक्षिया इति देशी
* परिभवं परित्यागरूपमवमान,नवं कदाप्यननुभूतं,घोर भयम्
+ शरणमिति रक्षको भवविति कृत्वा वहमसकृत् स्मत
इत्यन्मयः।

·चतु: नवः । अहन्धतों प्रति । आN ! कावेतो। अरु । इयं कोशल्या, अयं जनकः । लवः । सवहुमानखेदकौतुकं यस्यति । जन । अहो दुर्मर्यादता दुरात्मनां पौराणम्, अहो रामस्य राज्ञः क्षिप्रकारिता । एतदैमबारवज्रपतनं शश्वन्ममोत्पश्यतः क्रोधस्य ज्वलित धगित्यवसरश्चापेन शापेन वा ॥ * कोश । भवदि ! परित्ताहि परित्ताहि, पमादेहि कुविदं राएसिं । (१) अरु । एतद्धि परिभूतानां प्रायश्चित्तं मनखिमाम् । राजन्नपत्यं रामस्ते पायाश्च कृपणः प्रजाः। (१) भगवति ! परित्राहि परिचाहि, प्रसादय कुपितं राज- पिम्। * एतत् सीतानिई वैशसमत्याहितरूपं चोर दुःसहं वजय- तनमुत्पश्यतश्चिन्तयतोमम क्रोधस्य चापेन धनुधारणेन शापेन अभिशापप्रदानेन वा धगिति कृत्वर ज्वलितुमवसरः समयाऽय- मित्यन्वयः । + हि यतः परिभूतानामवमा नितामां मनखिनां मानिनामे- बत् चापशापान्यतरकरयकं प्रायश्चित्त परिभवणं दण्डकरणम् . न्याय्यमिति शेषः, प्रवतेतु प्रजारमनार्थमेव तादृशमनुचितवतो रामस्य न परिभवकरी त्वमितिभावः । दण्डवत प्रायश्चित्तानि भव नौतिस्मृतेदंडप्रायश्चित्तयोस्तुल्यार्थता। यहा परिभूतानां मन- खिनां चित्त मनः प्राय एतत् एवं परिभवकर्टषु क्रोधाधमात भवतीत्यर्थः, प्रचतेतु नैतद्युक्तमित्याह राजनित्यादि पुत्ला दीनाय [] ·११४ उत्तररामचरितम् । पाते, जन । शासम्बा रघुनन्दने तदुभयं तस्युनभाण्डं हिं में भूयिष्ठद्विजबालवृद्धविकलस्त्रैणच पौरोजनः ॥ * प्रविश्य सम्भान्ता वटवः । कुमार ! अश्वोऽश्व इति पशु- समानाविकः + कोऽपि भतविशेषोजनपदेषु श्रूयते, मोऽय- मस्माभिरधुना खयं प्रत्यक्षीकृतः । लवः । अश्वोऽश्वदति तत्र पशुसमापये मांगामिकेच; सबूत कीदृशः। वटवः । श्रूथताम् । पश्चात्युच्छं वहति विपुलं, तच्च धूनोत्वजसं दीर्घग्रोवः स भवति, खुरास्तस्य चत्वार एव । शष्याप्यन्ति प्रकिरति शकत्पिण्डकानाममात्रान् । किं वा ख्याते,ब्रजति म पुनर्दूर,मेह्येहि यामः ॥ इत्युपसृत्याजिने हस्तयोश्चाकर्षन्ति । कृतापराधा व्यपि अनुग्रा ह्या एवेतिभावः । परिभूतानां परिभूत वतां, कमाविवक्षया व्यकर्मकत्वात् कर्तरि क्तः। प्रायश्चित्त मन- खिपरिभवजनितपापक्षयसाधनं कर्मेति बा। * बति पक्षान्तर तदुभयं चापशापकरणकप्रायश्चित रघु- नन्दने शान्तं मात्वित्यर्थः यतत्तत् पुषभाडं, भाडं मूलधनं, पुत्रः भाडमिवेति पुरुषव्याघवत् कर्मधारयः। तदिति विधेयविशेष- यत्वात् सीवत्वं । तथा मौरीजनश्च भूयिका अधिका विजा ब्राझ- खा वाला रहा विकला आतुराः बैगनि खौरन्दानि च यत्र तादृशः धनुकम्पनीय इति शेवः । + पशुसमानायिकः पशाखपठितः । * सांसामिके युद्ध शाले। घाममाधान चपकायाकाराम् पारिपक्षकान मचलवान् ।

·चतुर्थोऽ। लवः । मकौतुकोपरेधविनयम पाया ! पश्यत पम्यन, एभिनीतोऽस्मीति, त्वरितं परिकामति । अरुन्धतीजनको । पूरवात कुतूहलं वत्मः । कोश । भवदि ! जाणामि, एदं प्रणालोत्रन्तीण जीत्रा- एमि वित्र,दो सगे भवित्र पेकव हा दाव गच्छमाणं दी- हाउं। (१) अरु । प्रतिजवेन दूरमतिक्रान्तः स चपलः कथं दृश्यते । प्रविश्य कञ्चुकी। भगवान वाल्मीकिराह ज्ञातव्यमेतद- वसरे भवद्भिरिति । जन | अतिगम्भीर * मेतत, किमपि भविष्यति । भगवत्यरु- धति ! सखि कौशल्ये ! आर्य गृष्टे ! स्वयमेव गत्वा भगवन्तं प्रचितमं पश्याम इति । निष्क्रान्तो वृद्धवर्गः । वटवः । पश्यतु हि कुमारस्तदाश्चर्यम् । लवः । इष्टमवगतञ्च । नूनमाश्वमेधिकोऽयमश्व इति । वटवः । कथं जायते। लवः । ननु मूर्खाः ! पठितमेव युभाभिस्तत्काण्डे, किं न पण्यथ, प्रत्येकं यतसंख्याः ' कवचिनो दण्डिनो निषङ्गिणश्च ! (१) भगवति ! जानामि, एतमनालोकयन्ती न जौवामीव, चतोऽन्यतेोभूखा पश्यामलावरच्छन्नं दीर्घायुधम् । * बतिगम्भीर गुगतरम् । +तत्वाखे यचप्रकरखे। * शतसंख्या इति शतं न्यूनसंख्खाथावत्यर्थ, बीरभूविक्षपदे भे शताधिका आप्यश्वरक्षकाः कवचिप्रानयो पियुज्यन्ते इति ।

·उत्तररामचरितम्। रक्षितार,स्तत्प्रायमेवेदमपि दृशते, यदीह न प्रत्ययस्ता- वा पृच्छत ।. वटवः। भोभोः किंप्रयजनोऽयमश्वः परिवृतः पर्य- रति । लवः । सस्पृहमात्मगतम् । अधे! अश्वमेधदति विश्वविज- विनां क्षत्रियाणमूर्ज़खलः सर्वत्रियपरिभावी महा- नुत्कर्षनिकषः । * नेपथ्ये । अयमश्वः पताकेयमथवा वीरघोषण। सप्तलोकैकवीरस्य दशकण्ठकुलद्विषः ॥ लवः । सव्यथमिव । अहो मन्दीपनान्यक्षराणि । वटवः । किमुच्यते, माज्ञः खलु कुमारः । ६ लवः । भाभोः तत्किमक्षत्रिया पृथ्वी? यदेवमुद्धतमुहो- ब्यते। नेपथ्ये। अरे! महाराज प्रति कुतः जत्रियाः। लवः । घिग्नाल्मान । * उत्कर्षस्य निकपः परीक्षास्थानम् । + अथवेति नायमश्व: नेयं पताका घ, किन्तु मूर्तिमती बौर- घोषणा सर्वपरिभावि वीरत्वख्यापनम् । * सन्दीपनानि वीराणां क्रोधसंधुक्षणानि । $ किमुच्यते इति किंप्रयोजनोऽयमश्वरतिपत्रस्योत्तरतया अयमश्वस्त्यादि यदेभिरच्यते तस्य तात्पव्यं परिकलयितुमशक्तावय मित्यर्थः । प्राच इति कुरारीलबः खलु प्रासः, मन्ये एघरबास्य- तात्पर्य्यमवगतवानिति भावः ।

·चतुतः। यदि ते मन्ति मन्नेव,केयमन्या विभीषिका । किमुक्ती, शरसम्बाधां पताकां वोहराम्यहम् ॥ * भाभीवटवः! परिवृत्य लाटेरभिन्नन्तोनयतैनमश्चम, एष रोहितानां मथेवराकश्चरतु ।। प्रविश्य सक्रोधदर्पः पुरुषः। धिक् चापलं, किमुक्तवा- नसि, तीपणनीरमायायुधीयश्रेणयः शिशोरपि न दृप्तां वाचमनुसंहन्ते, राजपुत्रश्चन्द्रकोतरावष्टभरामनः, मोऽध्यपू- वारण्यदर्शनकोतूहलाक्षिप्तहदयो न परापतत्यद्यापि, तत्त्व- रितमपसर्पतानेन तरुगहनेन | वटवः । कुमार ! कृतमनेनाश्वेन, तर्जयन्ति विस्फुरित- शस्त्राः कुमारमायुधीयश्रेणयः, दूरे चाश्रमपदमित,स्तदेहि हरिणमुतैः । पलायामहे । * सन्तौति अतिवीराइति शेषः । अन्या अपरा अप्रास्ता- विकीत्यर्थः इयं विभीषिका भयप्रदर्शना का, अत्र न वयं विभीम इति भावः । किमुक्तरिति अत्राथवेत्यू ह्यम् अथवा उर्वचनैः किं, वचनैरसूयाप्रकाशो न बौराणां युज्यतरति भावः । तर्हि किं, क- रिष्यथेत्याच शूरसम्गधामिति शरैर्मदीयवाणैः सम्यग्वाधा रक्षणव्याधातो यस्यालादृशों कृत्वा वायुमाकं पताकां हरामि. शरसम्बाधां शरवेशितामपीति बा। + रोहितानां हरियानाम् । वराको जघन्यः । * तीक्ष्णः क्रोधाधाता नौरसा: केष्वपि प्रणयमननुसन्धानाच घायुधीयश्रेणयः चायुधेन व्यवहरन्तीत्यायुधीयास्तेषां श्रेषयः चस्माकं शलिवा:1 ररियंभुतैश्चकितपरिणवत् सम्पाधावनैः । $ ·उत्तररामचरितम् । लवः । किं नाम * विखरन्ति मनाणि। धनुरारी पयन् । ज्याजिकया वलचितोत्कटकोटिदंद्र मुगौरि घोरपनघर्घरघोषमेतत् । पासप्रसतहसदन्तकवनायन्त्र जम्भाविडम्बिविकटीदरमसचापम् ॥ इति यथोचितं परिक्रम्य निक्रान्साः मनै रिति कौशल्याजनकयोगोनाम चतुर्थोऽसः ।। *किं नामे ति स्पहीयाम् । + ज्या मोबी जिवेति तया वलयिते सम्बद्धे उत्कटे कोटी अग्रभागार्द सहन्ताविव यत्र तत् । तथा घोर: शत्रुभयदी धनस्येव धर्धरोयगोवसमुहारि उद्भावयिष्यत्, गमादित्वावि- व्यति मिन, भविष्यदृशिनार्जिनितिकर्मवि घनभावः । ग्रासप्र- सक्तं अगदक्षायोद्यतं तथा इसत् घट्टहासं कुर्बत् यदन्तकस्य वक्त नरेव यवं तस्य या टम्मा म्यादानं तबिडम्पि ससंदृशं विकट मुदरमन्तरालं यस्य तादृशमन युद्धाय सज्जं भवत्वित्यर्थः ।

·अथ पश्चमोप्रा नेपथ्थे । भोभोः मैनिका! जातं जातमवलबनमस्माकं । नन्वेष त्वरितसुनन्ननुद्यमान- । व्यावलातप्रजवनवाजिना रथेन । उहातप्रचलितकोविदारकेतः श्रुत्ला नः प्रधनमुपैति चन्द्रकेतुः । ततः प्रविशति सुमलसारथिना रथेन अमुष्पाणिः मा- हुतहर्षसम्भ्रमचन्द्रकेतः। चन्द्र । आर्य सुमन्त्र ! पश्य । मुनिजनशिशरेका समेतः सैन्यकाये नवद्व रघुवंशस्याप्रसिद्धः प्ररोहः। दलितकरिकपोलयन्थि टबारधारं ज्वलितकरसहसः कौतक में करोति । उदातेन निम्नोसरच्या रथस्य प्रतिधावन प्रचलितः कोविदारके तुः कोविदारो युगपत्रकरक्षा तनिर्मित: केतूरथव- शोयस्य सः । प्रधन युझं । श्रुत्वा नः प्रधनमुपैति चक्रकेतुरित्यत्र संप्राप्तः सपदि कुमारचन्द्र केतुरिति कचित्पाठः । + सर्वतचतुर्दिषु सैन्यानां कायें देशेषु जात्याश्रयत्वाद कव- पनं, दलितः करियां कपोचन्थियेन तत् तथा मारेग वेग- जनितटमितिशब्देन घोर भयदं तथा व्वचितच भरसावं यस्य सः। सैन्यकाये इति समसघटकवितेतिक्रियाया अधिकरखं । रखी मोऽन्वय एव बंशोधनस्य साविकः चपरिचितः परोहः करीररय।

·उत्तररामचरितम् । किरति कलितकिञ्चित्कोपरज्यन्मुखत्री रविरतगुणगुनकोटिना कार्मुकेण । समरशिरसि चञ्चत्पञ्चचूड * श्वमूना मुपरि भरतपार कोऽप्ययं वीरपातः । श्राश्चर्यमाश्चर्यम् । सुमन्त्र । श्रायुमन ! अतिथितसुरासुरप्रभावं शिशमवलोक्य तवैव तुख्यरूपम् । कुशिकसुतमखदिषां प्रमाथे धृतधनुषं रघुनन्दनं स्मरामि । चन्द्र । दुमन्वेकमुद्दिश्य भूयसामारम्भइति इदयमपत्र- पते । अयं हि शिरकका समररेणुभूरिस्फुरत करालकरकन्दलीकलितशस्वजालवलेः कणकनककिक्षिणमणझणायितस्यन्दनै रमन्दमददुर्दिनद्विरदवारिदैराकृतः ॥ ६ चञ्चन्ती चञ्चला पञ्चा विस्तृता चूडा वस्कलरचितोष्णीषं यस्य सः । पञ्चेति पचिविलारे प्रत्यख रूपं । पञ्चचन्द्रचूड इति पाठ न मनारमा । + शरतुषारमिति शराणामापातनासजनकत्वेनाहिंषत्वात धारसाम्यम् । * कुशिकसतेर विश्वामित्रतस्य मखदियां यचविघातकानी राक्षसानां प्रमाणे गाणे धतायुधं रघुनन्दनं रामम् । अयमेककः शिवमंदीयसैन्यसमूौराहतइत्यन्वयः । कि- म्भूतः समररेसुधु समररेबुमिनी भूरि स्कुरन्ति तथा करावाभि भयदाभिः करकन्दचीभिः करमहः कषितानि सीतानि च ·पथमोऽधः। सुम । वत्म ! एभिः समस्तैरपि किमस्य, किं पुनर्यस्तैः । चन्द्र । आर्य ! त्वयंतामनेन हि महानाश्रितजनप्रमा- थोऽस्माकमारब्धः। तथाहि । प्रागुञ्जगिरिकुचकुचरपटाविस्तीर्णकर्णज्वरं ज्यानि!षममन्ददुन्दुभिरवैराभातमुजुभयन् । वेल.रवभूरिरुण्डनिकवी रोविधत्ते भुव स्तृप्यत्कालकरालवनविषमव्याकीठमाण इव ॥ * सुम । स्वगतं । कथमीदृशेन सह वत्मचन्द्रकेतोईन्दम- प्रहारमनुजानीयाम् । विचिन्य । अथवा इक्ष्वाकुगृहपृद्धवाः खलु वयं, प्रत्युपस्थिते च का गतिः । शस्त्रजालानि येषां तैः । कलितेत्यत्र जटिलेति कचित्याठः। तथा वणन्तीभिः कनककिविगोभिर्भणभणायिताः स्यन्दनाः येषां तैः । तथा व्यमन्दानामधिकानां मदानां दानजलानां दुर्दिन वर्षणं यतस्तादृशा हिरदा हस्तिनोवारिदाइव ते येषां तैः । * वौरी लवः भुवारणभूमौः वेलन्तवलन्तो भैरवाभयारा भूरयोऽनेका ये रण्डाः कवन्धास्तेषां निकः समूहैः कृत्वा टप्यम् अतिभोजनेन रतिं गच्छन् यः कालोयमस्तस्य करावं भीमं यह- जातस्य विधीजनावशिकीर्यमावाश्व विधत्ते ज्य- चयः,कबन्धाः कालवक्त विधसास्वत्युभेक्षा । बीरः किम्भूतः घागुमन्तोगजन्ताये गिरिकुनकुमरा गिरिकुमस्थहसिन शेषा घटा समूहतस्या विस्तीर्णः समुत्तमः कन्धरः कर्यसन्तायो यत- तं । बागुभदित्यत्र बागर्जदित्येव काचित्याठः । अत्यधिको दुन्दुभीना मदीयसैन्यस्खवायविशेषाख बैराध्मात प्रवोचवं व्याधोषमुम्भयन उवः प्रकाशयन् । [त] तथा कामन्दा ·१२२ । ! उत्तररामचरितम् । चन्द्र । सविस्मथलज्जासम्भमं । धिक् प्रतिनिहत्तानि मर्मतः मैन्यानि मम। सुम । रथवेगमभिनीय । श्रायुमन मएष वाविषयी. कृतस्ते प्रवोरः। चन्द्र । विस्मतिमभिनीय । श्रार्य ! किं तन्नामधेयमाख्या- नमादायकैः ? *। सुम । वत्म ! लव इति । चन्द्र । भोभो लव महावाही ! किमेभिस्तव सैनिकः । एषोऽह,मेहि मामेव, तेजस्तेजसि शाम्यतु ।। सुम । कुमार! पश्य पश्य । व्यपवर्त्तत एष वालवीरः पृतनानिर्मथनात् त्वयोपरतः । स्तनयिनुरवादिभावलीनामवमहादिव दृप्तसिंहशावः॥ ततः प्रविशति त्वरितोद्भुतपराक्रमालवः । लवः । माधु राजपुत्त्र ! माधु, सत्य मेवाका खवसि, तदयं परागतएवास्मि । नेपथ्ये महान कलकलः । लवः । सावेगं पराश्त्य । कमिदानी भनाअपि प्रति- निवृत्य युद्धाभिमारिणः पर्यावयभ्य $ निघ्नन्ति मां चमूप- तयः । धिगजालान् । * बाझायकामाक्षातुं गौः। + तेजस्वदीयं, तेजसि मदीये, शाम्यतु पराभवं गच्छतु, रवा वीरोक्तिः। * सत्यमिति अतिवलवतोऽपि में स्पईयाज्ञानादिति भावः । । पर्यवठभ्य निकठीभूय सामर्थ मरीजात्य वा । S

·दनिकषः दर्पस्य परीक्षाAIBANA MISSION INSTITUTEORT
पक्षमाया।
१२२
अयं शिलाघातक्षुभितवड़वावनाजतभुक्
प्रचण्डकोधाचिनिश्चयकवलवं ब्रजत मे ।
समन्तादुत्सर्पन घनतमुलमेमाकलकल:
पयोराशेरोघः प्रलयपवनास्फालित दुव ।
इति परिक्रामति ।
चन्द्र । भोभोः कुमार !।
अत्यङ्गुतादपि गुणतिशयात् प्रियोऽसि,
तस्मात् सखा त्वमसि,यन्मम तत्तवैव ।
तत्किं निजे परिजने कदनं करोषि
नन्वेष दर्पनिकष : स्तव चन्द्रकेतः ॥
लवः । सहर्षसम्भ्रमं परावृत्य । अहो महानुभावस्य प्रसन्न
* अयं समन्तादुत्सर्पत्तिष्ठन् घना महान तुमुलः सधुलः
से.
नानां कलकल: युद्धोत्साहनकोलाहलः, सेनेत्यत्र लेति पाठे
लिया निर्भयन कृतः कलकल: सैन्यानां कोलाहल रत्यर्थः । स
प्रलयपवनेनास्फालितः पयोराशः
ऐलानां
पायवातेनोन्मूलितमूखं पततां बेलापर्वतानामाघातेन तस्कृत
जलास्कालनेन क्षुभितायो वडवावतातभुक् वाडवामिस्तच.
खोयो में क्रोधस्तस्याचि निचयः प्रभातिशयः उडेकाधिक्यमित्यर्थः
तस्य कवलत्वं ग्रसनीयत्वं व्रजविन्यन्वयः । मदीयः क्रोधोयुष्माकं
कलकतंबानाशयिष्यतीत्यर्थः ।
+ कदन पौडाम् ।
LIBRARY
समुद्रस्यौषः पूरश्व
HATHBHI
GUITIS

·उत्तररामचरितम् ।
कर्कमा वीरवचनप्रतिर्विकर्तनकुलकुमारस्य * । नकि
मेभि,रेनमेव तावत् सम्भावयामि ।
पुनर्नेपथ्ये कलकला।
लवः। मक्रोधनिबंई । श्राः कदर्थिती हमेभिवारं
वारं वीरसंवादविनकारिभिः ।।
तदभिमुखं परिकामति ।
चन्द्र । आर्य ! दृश्यतामेतद्दष्यम् ।
दर्पण कौतुकवता मयि वद्धलक्ष्यः
पश्चादलेरनुसतोऽयमुदीर्णधवा।
देधासमुद्धतमरुत्तरलस्य धत्ते
मेघस्य माधवतचापधरस्य लक्ष्मीम् ।
सुम । कुमार एवैनं द्रष्टुमपि पा जानाति, वयन्तु केवलं
परवन्तो विस्मयेन।
चन्द्र । भोभो राजानः !
संख्यातीतैर्दिरदतुरगस्यन्दनस्थैः पदाता
वकस्मिन् कवचनिचितैर्मध्यचोत्तरीये ।...
* प्रसन्ना महाकुलप्रसूतत्वान्मधुरा, कर्कशा वीरत्वात् कठोरा
च। विकञ्चनकुशकुमारस्य सूर्यवंशप्रसूतराजयुत्लस्य ।
+ वारंवार विघ्नकारिभिर्धापैरिति कचित्पाठः । कधिच वा
रंवारमिति नास्ति।
कौतुकवता अस्मदानन्दकरेग ।
हरेधा विविधया सत्या समुद्धतेन स्थितेन मदता सरजस्य
संचलीतस्य।
पप्रधुमपीब्यमिना सम्भावयितुष।

·१२५ पसमाधी कालज्येष्ठेरचरमवयःकाम्यकाये भवनि योऽयं वद्धायुधि परिकरस्तेन वोधिग,धिगस्मान् ॥ * लवः। सोमं। कथमनुकम्पते । नाम। विचिन्य । भवत, कालहरणप्रतिषेधाय जृम्भकास्त्रेण तावत् मैन्यानि मंसम्भायामि । इति ध्यानं नाटयति । सुम । तत्किमकस्मादस्माकं वले सैन्यघोषाः प्रशाम्यन्ति ? लवः । पश्याम्येनमधुना सप्रगल्भम् । सुम । ससम्भ्रमं । वत्स ! मन्ये कुमारणानेन जुम्भकास्त्र- मामन्त्रितम् । चन्द्र | पत्र कः सन्देहः। व्यतिकरदह भीमस्तामसविद्युतच प्रणिहितमपि चक्षुर्गस्तमुक्तं हिनस्ति । अथ लिखितमिवैतत सैन्यमस्पन्दमास्ते नियतममितवीर्य वृम्भते जुम्भकास्त्रम् ॥ ६ संख्यातीतरसंस्थः । पदाती पादचारिणि । मेध्यं पवित्र रौरवमित्यर्थः । चर्मव उत्तरीयं यस्य तस्मिन् । कालज्ये छैया- धिकैः। चपरमेव नवन वयसा काम्योमनज्ञः कायायस्य त- निन् । परिकर उद्यमः। यस्मानित्यनन्तरं चकारोवोध्या, वस्तु- वश्यत्र भी प्रतिपाठः सम्यक् । + अनुकम्पते नामेति सैन्यनिवारणेन चन्द्रकेतोः खानुकू स्वकारित्वमभिप्रेत्योक्तम् । * एमं राजपुत्रम् । अधुनेति शुम्भकास्नेयोजकसैन्यानां तम्भितत्वादिति भावः । 5 सैन्यसमूहे। वेति पाठनु न मनोधः । सामसलाम:

·उत्तयामचरितम् । आश्चर्यमाचर्य्यम् । पातालोदरकुञ्चपुचिततमःग्यामर्नभोम्भक रत्तप्तस्फुरदारकूटकपिलज्योतिर्वलद्दीप्तिभिः । कल्पाक्षेपकठोरभैरवमरुधरवाकीर्यते मीलन्मेषतडिकडारकुहरैविध्याट्रिकूटैरिव । * सम्बन्धी वैद्युतोविद्युत्सम्बन्धी च व्यतिकरः समूहः, प्रणिहित- मपि विषयग्रहणायोन्मौलितमपि सैन्यानां चक्षुर्यलमुक्त बादी- ग्रल पश्चान्मुक्तच कृत्वा हिनस्ति पीडयति तामसबैद्युतव्यति- करयोः क्षणिकत्वात् क्षणमुत्पद्यमानेन तामसव्यतिकरेण चक्षु- घोग्रलमुक्तत्वं क्षणच वैद्युतव्यतिकरण हिंसनमित्यर्थः, छथ चतुःपीडनानन्तरं । लिखितमिव चित्रार्पितमिव । जम्भकास्त्रं हि प्रयुज्यमानं प्रथमं तमांस्थाविर्भावयति ततस्तेजांसि अनन्तरण विपक्षान निद्रापरवशान करीतीति स्वभावः । * कल्प महाप्रलयमाक्षिपन्ति प्रवर्तयन्तीति कल्याक्षेपासथा कठोराः खरस्पः अतएव भैरवा भयहारा मरतोवातालेयं- लै विक्षिप्तः मौलन्तः संघटमानामेधा यत्र तेच मौलद्भिर्मेधैः घ्या- मलाश्चेत्यर्थः तथा तडिदिः कडाराणि पिङ्गलानि कुशराखि गहराणि येषां तेचेति विशेषगयोः कर्मधारयः। तादृशविन्या- जो कूटः होरिव पातालोदरकुलेषु पुनितान्युमषितानि यानि तमांसि तइच्छामः तथा उत्तम सत् स्फुरत् यदारकूट पित्तवं तहत्वापिलं पिकं यत् व्योतिलेन पलती दौप्तिः प्रकाशोयेवां जम्भकैरनभ अाकाशमवाकीर्यते व्याप्यत इत्यन्धयः । काणां श्यामवं व्वलनपत्वच क्षणभेदान विरद्धम्। अवाकीयंत इत्यत्र परितीर्य्यत रति कचित्पाठः। मौलन्धेत्यच नीलाम्मदिति पाठेतु कडारणब्दस्य शवसाधत्वं वाध्यम् ।

·पचमाधः । १२७ सुम । कुतः पुनरस्थ जम्भकाणामागमः स्थान ? । चन्द्र । भगवतः प्राचेतसादिति मन्यामहे । सुम । नास्य व्यवहारोऽस्त्रेषु, विशेषतो जृम्भकेषु । यतः कृशाश्वतनयाह्येते कृशाश्वात् कौशिकं गताः । अथ तत्संप्रदायेन * रामभने खिता इति ॥ चन्द्र। अपरेऽपि परमोपचीयमानसत्त्वप्रकाशाः स्वयं हि मन्त्रदृशः पश्यन्ति । सुम । वत्स ! सावधानोभव, परागतः प्रवीरः । कुमारावन्योऽन्य प्रति । अहो प्रियदर्शनः कुमारः। सखेहानुरागं निर्वर्ण्य । यदृच्छासंवादः किमु, किमु गुणानामतिशयः पुराणेवा जन्मान्तरनिविड़वन्धः परिचयः । निजोवा सम्बन्धः किमु विधिवशात् कोऽप्यविदिती ममैतस्मिन् दृष्टे हृदयमवधानं रचयति ॥ * संप्रदायेन शिष्यपारम्पर्याण । + परमोपचीयमानसत्त्वप्रकाशाः प्रहसत्त्वगुणयुताः पश्व- न्ति सत्त्वोकेश छु शकुवन्ति । • * यदृच्छासंवादः बाकसिमकसंगतिः किमु दृछे एतस्मिन् बोरे मम हृदयम् अवधानमेकाग्रतां रचयति प्रापयति बेहप- पलं करोतीत्यर्थः । एवमग्रेऽपि । हदयमिति प्रयोज्यं कर्म । . रचयतीति णिस्तासिडि रूपं । यदृच्छति हठादुत्पन्नः खनन समन्वा हि मानसमावर्जयति। गुणानां शौर्यसौजन्यादीनाम् । पुराबः प्राचीनः, जन्मान्तरे निविडो दृबन्धः सम्बन्धी या ता- दृशः परिपया वा। विधिषशाहुर्दैवविपाकादविदितः । कोऽपि मारवादिनिजः खौयः सम्बन्धावा । ।

·१२८ उक्तररामचरितम् । सुम । भूयसा जीविधर्मएषः, यसमथी कस्यचित् क- चित् प्रीतिः * यत्र लौकिकानामुपचारसारामैत्रकं वा चतूराग इति, तमप्रतिसंख्येयमनिबन्धनं प्रेमाणमामनन्ति । अहेतुः पक्षपातोयस्तस्य नास्ति प्रतिक्रिया । सहि खेहात्मकस्तन्तुरन्तमाणि मोष्यति ॥ कुमारावन्योऽन्यं प्रति । * भूयसा प्रायेण, जीविधर्मः लोकखभावः। रसमयौ था- नन्दसान्द्रा। + प्रीतिपदार्थः कीदृश इत्याह यत्रेति यत्र यस्मिन् सति लो- किकानां लोकरन्दानामुपचारः सेवा निरभिसन्धिशुश्रूधापर- त्तिरित्यर्थः । उपचारस्तु सेवायामिति हेमचन्द्रः । तथा चराग इति च दूरागरूयं तारामैत्रकंवा भवति । तारामैत्रकमिति मित्रस्य भावो मैत्रकं तारयोः कनौनिकयोमैत्रक मित्रत्वं । तारकाक्षाः कनीनिकेत्यमरः। तत् अप्रतिसंख्येयं निवक्तुमश. क्यम् धनिबन्धनं निहतुकं प्रेमाणमामनन्ति पहिताः कथयन्ति । * बनिबन्धनमित्यनेन उपकारादिकारणअन्यः सोतुकोपि प्रेमास्ति तस्य कारणापगमे विनश्वरत्वादपवरत्वं सूचयन् निहेतु कंतं प्रशंसति पहेतुरिति पक्षपात चासक्तिः प्रणय स्यर्थः तस्य प्रतिक्रिया कथमपि निवारणं नास्ति सचिरमेवतियतीत्यर्थः । नदुकथसिन्मानसविरागादिना तस्यागमसम्भवात् कथं प्रतिक्रिया नातीत्युक्तमित्याशा सहीति खेशात्मकः देहरूपः सहि सच प्रेमा तन्तुः रख्नुरूपः सन् अन्तर्ममारियन्तःकरणपजीवखा- मानि सौव्यति सम्बनाति एकता भयतीत्यर्थः बनताकरवाना मैक्यानितिप्रेमी कदापि न विचचतीव्यर्थः ।

·मधमेशा १२६ एतस्मिन् मरणितराजपट्टकान्ते मोकव्याः कथमिव सायकाः शरीरे। यत्प्राप्तिा मम परिरभणाभिलाषा दुन्नीलतपुलककदम्ब मनमास्ते । कित्याकान्तकठोरतेजसि गतिः का नाम शस्त्रं विना शस्त्रेणपिहितेन किं,न विषयो जायेत यस्य दृशः । किं वक्ष्यत्ययमेवमद्य विमुखं मामुद्यतेऽप्यायुधे वीराणां समयोहि दारुणरसः स्नेहक्रम बाधते ॥ सुम । लवं निवर्य सासमात्मगतम् । हृदय ! किमन्यथा परिकल्पसे । मनोरथस्य यदीजं पा तहेवेनादितोहतम् । लतायां पूर्वसूनायां प्रसनस्यागमः कुतः ॥ ** ' * मथितः शाणसंस्कृतोराजपट्टामणिविशेषल इत्कान्ते सुन्दरे। राजपाविराटज रति त्रिकाहशेषः । + उभौलत पुलकानां रोमाचानां कदम्बं समूहोयत्र वत् । यहा उन्मौलद्भिः पुलकैः कदम्ब कदम्बकुसममिव । * बाबान्त प्राप्त प्रकाशितमित्यर्थ: कठोरं दुःसई तेजो- येन शेऽस्मिन् वीरे गतिः प्रतीकारोपायः। विषयोऽधीनः । बेहपरवशत् युद्धानिव-खेत्यत्रात किं वक्ष्यतीति चायुधे शस्त्रप- योगे उद्यते उपकान्तेऽपि। एवं खेजडतया विमुखं रणानिए. तम् । समयधाचार। किमन्यथा परिकल्पसे रामस्य पुत्रोऽयमिति वर्कयति । मनोख्यस्य धिराभिवाविषयस्य रामतमयस्य यी सौ- तारूपकारबम्। ** মলয়াম ফল খামানিনি যা জন্ম। [१] ·उत्तररामचरितम् । चन्द्र । अवतराम्यहमार्य सुमन्त्र ! स्यन्दनात् । सुम । तत्कस्य हेतोः। चन्द्र । यतस्तावदयं वीरपुरुषः पूजितो * भवति, श्र- पिच खल्वार्य ! क्षात्रधर्मः परिपालिताभवति, न रथिनः पादचार मायोधयन्तीति शास्त्रविदः परिभाषन्ते । सुम । खगतं । कष्ट वतानुप्रपन्नोऽस्मि । कथं न्याय्यमनुष्ठानं मादृशः प्रतिषेधत । कथम्बाप्यनुजानात माहमैकरमा क्रियाम् ॥ चन्द्र । यदा तातमित्रापि पितुः प्रियसखं धर्मार्थ संशयेवार्थमेव पृच्छन्ति, तत्किमायोविमृशति । सुम । श्रायुभन्नेवं यथाधर्ममभिमन्यसे । एष मांगामिकोन्याय पा एष धर्मः मनातमः । दूयं हि रघुसिंहानां वीरचारित्रपद्धतिः ॥ चन्द्र । प्रतिरूपं वचनमार्यस्य । पूजित इति वाहनस्थप्रतिपक्षेण सह युद्धस्य पादचारिश स्तिरखारजनकत्वादिति भावः । + कोऽयं हालधर्म इत्याद न रथिन इति। पादचार पा- दाभ्यां चारोगमनं यस्य तम् । कई संशयम् । करमेव दर्शयति कथमित्यादि। साहसमविविध प्र- इत्तिलदेक स्मात रसोऽनुरागो यत्र तादृशी क्रियां पादचारितया गुडकरसम् । पसांयामिकः संग्रामविषयान्यायः शिष्यवहारः।

·पञ्चमोऽध १३२ ! इतिहामं पुराणश्च धम्मेप्रवचनानिच * . भवन्तएव नानन्ति रघूणच कुलस्थितिम् ॥ सुम | सस्नेहाथ परिवज्य । जातस्य ते पितुरपीन्द्रजितोनिहन्त वत्मस्य वत्म ! कति नाम + दिनान्यमूनि । तस्याप्यपत्थमनुगच्छति वीरवृत्तं दिल्या गतं दशरथस्य कुलं प्रतिष्ठाम् । चन्द्र । मकष्टम। अप्रति रघुज्येष्ठे का प्रतिष्ठा कुलस्य नः । इति दुःखेन तप्यन्ते त्रयोनः पितरोऽपरे पा ॥ सुम । अहह ! हृदयममेदारुण ** न्येतानि चन्द्र केतोर्व चंनानि । लवः । हन्त ! मिश्रीकृतोरसक्रमावर्तते यथेन्दावानन्दं ब्रजति समुपाढे कुमुदिनी तथैवास्मिन् दृष्टिमम, कलहकामः पुनरयम् । * इतिहासं पुरात्तप्रधानप्रबन्धम् । पुराणं सुएिवं शादि प्र- धानप्रबन्धम् । धर्मप्रवचनानि मन्वादिप्रणीतधर्मप्रधाननिबन्धान् । + कति नामेति अल्पान्येवेत्यर्थ: * प्रतिकां वंशसन्तानजनितां ख्यातिम् । $ रधुज्येछे रामे अप्रतिछे प्रतिहासम्पादकपुनरहिते । सति। या अपरे त्रयः पितरो भरतादयः । ** हृदयमर्मदारणानि हदयरूपमर्मस्थानमोडकानि, दार- मानत्यत्र भिदुरागीति कचित्पाठः।

·+ उत्तररामचरितम् मत्काररकणितगुणगुबाहरुधन धृतप्रेमा वाहुर्विकचविकरालोवारमा * ॥ चन्द्र । अवतरणं रूपयन् । आर्य मावित्रचन्द्र केतुरभि वादयते । सुम । अजितं पुण्यमोजखि ककुतस्थस्येव ते महः । श्रेयसे शाश्वती देवो वराहः परिकल्पताम् । अपिच । देवस्खां सविता धिनोतु समरे गोत्रस्य यस्ते पिता लां मैत्रावरुणऽपि नन्दत, गुरुयंस्ते गुरूणमपि । ऐन्द्र वैष्णवमामिमारुतमथो सौपर्णमाजोऽस्त ते देयादेवच रामलक्ष्मणधनुर्णाघोषमन्त्रीजयम् ॥ समुपोळे उदिते । तथैवानन्दं ब्रजति वात्म ल्यवती भव- तीत्यर्थः । झणत्काररूपं क्रूर कणितं यस्य तादृशोयागुणामयी तेन गुञ्जत् सशब्द यइनुस्तत्र धृतं स्थापितं प्रेम येन तादृशो वा हुविकचः सुव्यक्तविकरालउलूटउवयरसो वीररसो यस्य ता दृशो भवति । + अजितं परैरपराभूतं । पुख्यौं पवित्र सन्जनापोडकमित्यर्थः ओजखि अत्यूज्जित । महोवलमखिति शेषः। शाश्वतो नित्यो- बराहोदेवः श्रेयसे मङ्गलाय परिकल्पना सम्पद्यतां श्रेयाविदो- त्वित्यर्थः । वराहदेवस्य प्रथमदैत्यहिरण्याक्षजेटत्वेनादिवीरत्वान् ततएव श्रेयःप्रार्थनं युज्यते, सूर्य वंश्यानां वराहदेवोपासकावा- दित्यन्ये । * धिनोतु पीण्यतु पितेत्यत्र पतिरिति कवित्पाठः। मैनाव. रोवशिष्ठः मित्रावरखयोर्यो पुनवत्पनत्वात् । मन्दतु धामन्दितं करोतु । गुरुणामपि मित्रादीनामयि गुरुराचार्य । बमिमगतो.

·पञ्चमः। '१२३ लवः । कुमार! अतिहि नाम गोभसे रथस्थएव, कृतं कृतमत्यादरेण । चन्द्र । तर्हि महाभागोऽप्यन्यं रथमलकरोतु । लवः । आर्य ! प्रत्यारोपय रथोपरि राजपुत्त्रम् । सुम । त्वमय नुरुध्यस्य चन्द्र केतोर्वचनम् । लवः । कोविचारः खेषूपकरणेषु । किन्त्वरण्यमदीवयम- नभ्यस्तरथचा। सुम । जानासि वत्स दर्पमोजन्ययोर्यथोचितमीरयितुम, यदि पुनरीदृशं त्वामैत्वाकोरामभद्रः पश्येत्तदास्य स्नेहन में हृदयमभिष्यन्देन । न लवः । मान्य ! * मुंजनः स राजर्षिः श्रूयते । मलनमिव । वयमपि न खत्वेवंप्रायाः क्रतुवपि मत्सराः कदहच गुणस्तं राजानं न वा वह मन्यते । तदपिं खलु मे सव्याहारस्तुरङ्गमरक्षिण? विकृतिमखिल क्षत्राक्षेपप्रचण्डतयाऽकरोत् ॥ रिदमानिमारतं । देवताइन्वे सूक्त विधारित्युभयपद कृञ्चिः । सौ पर्ण गण्डसम्बन्धि । रामलमखधनायाधोषण्व मन्त्रः पुछि- करी ऋक् सरव जयं देयाददातु। * मान्येयत्र मन्ये रति पाठो न बचिरः । + सलज्जमिवेति सुजनस्य राजयस्तरङ्गधारणेन यशविधा. तानाचियादिति भावः। * ननु रानः सजनवज्ञानेऽपि भवान् कथं तदीयकत्वङ्गतु रायसेनोवत्यमाविश्वकारेत्यत्राच वयममोलि एवंप्राया उद्दत

·उत्तररामचरितम् ।
चन्द्र । सस्मितं । किनु भवतस्तातप्रतापोत्कर्वेऽप्यमरः ।
लवः। अवमर्षामाभूदा, एतत्तु पृच्छामि, दोन्त * हि
राघवं राजानं मृणुमः, सकिल मात्मना दृति । नाप्यस्य
प्रजा ईदृश्यो जायन्ते, किमय
मनुष्या राक्षसीं वाचं
वदन्ति ।
उषयोराजसीमाहर्वाचमुग्मत्तदृप्तयोः ।
मा योनिः सर्ववैराण मा हि लोकस्य निर्गतिः ।
इति हम तां निन्दन्ति, अथेतरा ** मभिष्टुवन्ति ।
वृत्तयोन तथा क्रतुष्वपि मत्सराः यज्ञेषु देषिणश्च म । भवामोवा वय
मन्यान् प्रति तादृशाः रामराजं प्रति तु नैवेत्या काहचेति । तुर
मरक्षिणां सस्थाहारः अयमश्वः पताकेयमित्यादि वचनमखिलक्ष
लागामापेश निन्दया या प्रचण्डता कर्कशता तया में विकृति
कोपमकरोत्। याहार इत्यत्र व्यापार इति पाठस्तु न मनोरमः ।
दान्तं सहिष्णु ।
+ आमना खयं न दृप्यति न गवं प्रकाशयति ।
ईदृश्योहताः।
5 मनुष्याः सैनिकाः राक्षसी राक्षसानामिव परका परपी-
डाकरोमित्यर्थः।
पा उन्मत्तादृप्ताश्च राक्षसों वाचं वदन्तु नवितरे इति ऋषये
मन्वादयोवदन्ति, यदाडः सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न वयात् 'स
त्यमप्रियम् । प्रियश्च नावृतं पू यादेषधर्मः सनातनइत्यादि । सा
राक्षसी वाक् सर्वमैराणां योनिः कारणम् । साहि साच
कस्य नितिरलक्ष्मीः।
* इतरा सन्ताम् ।

·पषमा १३५ कामान् दुग्धे, विप्रकर्षत्य * लक्ष्मी कीर्ति मूते दुष्कृतं या हिनस्ति । ताच्चायेतां मातरं मङ्गलानां धेनुं धीराः सूनृतां वाचमाहुः । सुम। परिपूतस्वभावोऽयं कुमारः प्राचेतसान्तेवासी वदत्य भिसम्पन्नमाण संस्कारण। लवः। यत्पनश्चन्द्रकेतो वदमि, किन्नु भवतस्तातप्रता- पोत्कर्षेऽप्यमर्षदति, तत् पृच्छामि, किं व्यवस्थितविषयाः पापा क्षत्रधर्मादति। सुम । नैव खलु जानासि तं देवमैयाकं, यदेवं वदमि, मदिरम्यतामतिप्रसङ्गात् ।। मैनिकानां प्रमाणेन सत्यमोजायितं त्वया । जामदग्रस्य दमने नैवं मिर्चनुमर्हसि । पा * विप्रकति निवारयति । मातरं ननिकां । धेनु काम- गवीमिव । सूढतां प्रियसत्यार्थाम् । + बार्पण संखारेज ऋषीमामिव व्युत्पत्त्या भिसम्पन्न सम्बई यथा तथा। # व्यवस्थितीव्यवस्थया नियमितः ताक्तिवेनावधारित रत्य घः विषयबाश्रयो येषां ते। कि रामराव वधा मर्यादय सिंन्ति मान्यवेत्यर्थः । अतिप्रसाद यारले। এ খামাখিননিনি স্মাইমুননাৰ মল নায়ঃ আলাস্থ रसोवाय सस्थति सलोपा बोभाषेत बोलखिनापि त्वया कचित्सम्पन्न सैनिकानां प्रमाणेन तुनां घोणखिमा जात .

·उत्तररामचरितम् । लवः । महासम् । आर्य जामदास्यापि दमनः मराजा, इति कोऽयमुवादः । * मिळू अतहाचि वीर्य दिजानां वाहोर्या यं यत्तु तत्मत्त्रियाणाम् । शस्त्रयाही ब्राह्मणोजामदग्रय स्तस्मिन् दान्ते का स्तुतिस्तस्य रामः ॥ चन्द्र । मोमाथमिव । आर्य आर्य ! कृतमुत्तरोत्तरेण। कोऽप्येष संप्रति नवः पुरुषावतारो वीरोन यस्य । भगवान् भृगुनन्दनोऽपि । पर्याप्तसप्तभुवनाभयदक्षिणनि पुण्यानि तातचरितानि च यो न वेद ॥ लवः। कोहि रघुपतेचरितं महिमानञ्च न जानाति, यदि नाम किश्चिदतव्यमस्ति, अथवा शान्तं । वृद्धास्ते न विचारणीयचरितास्तिष्ठन्तु, हुं वर्तते सुन्दस्वीदमनेऽप्यखण्डयशमी लोके महान्तोहिते। मिति । न ते खाभाविकमोजखित्वमतावीरश्रेई राम प्रति क. टाक्षमिले पोऽनुचित इत्ययमर्थोऽभूततावविहितेनाय प्रत्ययेनस भ्यो। उवादः साधावाक्यम् । + यस्य नवौरों वीरत्वेन न गण्यः । * पर्याप्ता सम्पन्ना सप्तभुवनानामभयरूपा दक्षिण यानि. वंटिसम्पादकदे यवतु यत्र तानि, यदा गयाप्त प्रभूतं यत्सतंभुव- नानामभयं तत्र दक्षिणानि अनुपचानि नियुमानि वा। यदि नामेति किग्वित्यर्थः।

·पषमाडाः । यानि पीपकुतोभयाग्यपि पदान्यामम् खरायोधने यदा कोशलमिन्द्रसूनुदमने तत्राथभिजनमः ॥ *. चन्द्र। आस्तानापवादमिनमर्याद पतित नाम प्रग- लो। लवः । अये मव्येव धुकुरीधरः महत्तः । समं । स्कुरितननयोः कविने । नचाहिं। • वसंतरति सौकुण्ठनबादिना भी। बत्र किं वयं. त ति कचित्पाठः। सुन्दस्य सुन्दासुरस्य खो नाडका स्यादम- नेऽपि नौषधेऽपौव्यर्थः । सरायोधने सरावसायुके यानि नौखि चापच्छेदनकवचपावनसम्बोषवेधनरूपयापारपयोत्तरव- ननि, अकुतोभयानि निर्भयानि, सोमनास्तिरियं भया-. तिशयचन्तीत्यर्थः, पदानि पक्षाया,. पद ववितिलाबखान लण्याशिवखुचिताय . कामच्छदायान्तर बातया वाला बेठा इत्यर्थः । खरखताचापच्छदादिकमानयो, बारा वा, रत त्वल्ये अकुतोभयानौति न सोकुण्ठन । चापच्छेदादि यथा वा बौकिये । ततोऽस्य सपरंवार्ष मरिदे महात्मनः। खरथि छेद रामस्य दर्शन मिति खरमोः सपर्वभिः । पपालमा भूमा रामत्यादिस्यसमि ति । सरामा बभिवाले खरका कमिावत: बिहारधिर- सिताको भूषित बाली तस्य दमने यहा यव को बोलवाले नति काड्या बायपातम मिव्यर्थः । प्रच्छयाभूता मात रयता साध्य बोकि नहाटनीयमित्यर्थः। [] तापरतं बाग . यते भवास ·उत्तररामचरितम चूडामण्डलबन्धनं तरलयत्याकूतावेपथुः किमिलिकिनदच्छदस्य सट्टशे ने स्वयं रज्यतः निकासावितयोर्भङ्गन वन भुवो कनखोतान्तभृङ्गस्य च । बुमारी तदिताविमहमा भूमिमवतरावः ॥ - रति निकामना इति कुमारविक्रमानाम पञ्चमोऽः * याकूताधिकौवा कोप इत्यर्थः नमानातो वेपथुः क- म्यः धूडामखनस्य , बन्धनं . अदभिहितभावत्वाध्यमांनचूडाम- हलमित्यर्थः तरषयति चवलयति। अत्र कोपेनोहतधूतकुन्तल भवः सोमजावेपथुरिति पत्रिपाठः । + सय रन्थमाने नेले काकदच्छदस्य सदृशे जाते इत्यई- सविधेयये परीत्यनान्बयोध्या। LIBRARY SHISH ·नतः प्रविप्रति विना विचाधरमितम् । विद्याधरः । श्रहा: समाविकातखकुमारयोरका- ण्डकलहप्रचण्ड्यारो सीकाबहुतोहानदेवास- राणि विक्रान्तरिक तथाहि प्रिवेपस्या झन्झणितकरणकणितकिक्षिणीकं धनु र्धनगुरुगुणटनोतकरालकोलाहलम् । वितत्य किरतो शरामविरतपुर पूरण विचित्रमभिवर्धते भुवनभीममायाधनम् ।। घणविभेमा या तला अङ्गुतेन विलायेन उहाजा विरपाड़ा वासराच येभ्य तानि, विक्रान्तेति भावेत, विकास परिजति विका- तेन चरितानि युवापारा.बा। +भायभाषितानि भावभरोसाइवन्ति पदवन्नि कामानि धनुर्भ- पण्टिका यत्र तानि तानिति पिण कश्यत्यत्र तिचिवाठा बे.घट- यौ कोरबा शं धनुर्विक चशे- 'जगतां অল वेन ताह- खरयास भय

·१४०
उत्तररामचरितम् ।
विजभितश्च दिबस्नलाय योरपि ।
स्तनयिओरिवामहं दुन्दुभेदुन्दुमाथितम् ॥ *
तत्प्रवचनाननयोः प्रवीरयोरनवरतमविरललुलितवि-
कचकनकमयकमकमनीयमंहतिरमरतरतरुणमुकुलनिकर
मकरन्द सन्दरः पुष्पनिपातः ।
विद्याधरो । ता किंत्ति उण प्राण्डतण्डविदुद्दण्डतर
लिदतडिच्छडाकडारमम्बरं अति संवुतं । (१)
विद्याधरः । तत्किनु खल्वछ ।
वाष्ट्रयन्त्रमिधान्तमार्तण्ड ज्योतिरुज्ज्वलः ।
पुटभेदोललाटस्थनोललोहितचक्षुषः ॥
(१) तत्किमिति पुनरकाण्डताण्डवितोद्दण्डतरलिततडिच्छटा
कडारमम्बरं झटिति संहत्तम् । अकाडमकस्मात् ताण्डविता न
त्यन्तीव तथा उद्दण्डतरलिता उटूटचाश्चल्या या तडिच्छटा वि-
धुलेखा तयेव कडार कपिलम् ।
स्तनविनामधस्येक दिव्यस्य खर्गीयस्य दुन्दुभेरामन्द्रं गम्भीर
दुन्दुमाथिकं दुन्दुमेति ध्वनितं विजृम्भितं देवैः प्रवर्तितं, शिडतात
दिष्यस्येत्यत्र हिंधानमिति कधिच विचित्रायेति पाठदय
तः।
मश्रद्धेयम् ।
बमुकलसहितपुष्यवर्षणं
+ व्यविरलेत्यादि कनककमकसरतामुक्ला
कर्तव्यमित्यर्थः ।
* त्वार विश्वकर्मसम्बन्धि यचं कुन्दास्य तस्य या भ्रमिस्तया
भान्तस्य कुल्दयवालिखितस्येत्यर्थः मान रहस्य सूर्यस्येव ज्योतिधा
उज्ज्वल उहीतः, पटभेदो जगद्दाहायानी मनम् ।

·अाशाकारा ये पटालेवामेकदै शत्रु बहोश १४१ विचिन्त्य । श्रां जातं, वत्सेन चन्द्रकेतुना प्रयुक्तमस्त्रमा- मेयं, यस्यायमनिच्छटासम्पातः। संप्रति हि, अवदग्ध कर्बुरितकेतचामरे रपयातमेव हि विमानमण्डलेः । दधति ध्वजाङ्कुशपटाञ्चलेष्विमाः क्षणकुङ्कुमच्छुरणविधमं शिखाः ॥ * पाश्चर्य, प्रवृत्तएवायमुच्चण्डवज्रखण्डावस्फोटपटुरुत् मर्पिस्फुलिङ्गगुरुरूत्तालतुमुललेलिहानज्वालासम्भारभैरवोभ- गवानुषर्बुधः । प्रचण्डचाख मतः सन्तापस्तप्रियामनाच्छाद्य दूरम पसरामि । तथा करोति । * घवदग्धानि रंघदग्धानि चतरव कर्वरितानि चित्रिता- नि केतवश्वामराणिच ध्वजदण्डस्थचामराथि वा येषां तैः। कर्बु रितेत्यत्र जर्जरितेति कचित्पाठः। अपयातमेव दाहभीत्या पला- वितमेव, भावे क्तः । तथापि हमाः शिखा वकिज्याचाः ध्वजाचा क्षणं व्याप्य कुशुमच्छुरविधम फुलमविलेपनस्य मान्तिं विस्ता- संवा दधति। + उच्चण्डानामक्षिकठोगाणामयि बजखबाबामवस्फोटे पटुः समर्थः, उत्मर्षिभिः समन्तात्सरद्भिः स्फुलिगु गर्वलीकृतः । उत्तालानामुद्भटानां तुमुलानां सालानां खेलि हानीनाञ्च पुनः पुनराखाद सतारामा चालानां शिखाना सम्भारेण वितरण भैरवोभयारः, उधळू धोऽभिः । .

·१४२ उत्तररामचरितम् । विद्याधरी। दिहिया एदेण विमलमोतिफलमींदल सिणिडुममिणमोकाणमंमलेण णहदेहफंसेण पाणन्दमन्द मुउलिदघुवनालारणाए अन्तरिदोज्नेव सन्दावो । (१) विद्याधरः। अयि किमत्र मया कृतम, अथवा । अकिञ्चिदपि * कुाणः मोख्यैर्दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं योहि यस्य प्रियोजनः ॥ विद्याधरी । कधमविरलविलोलघुपन्तविजु लदावि- लासमण्डिदेहिं मक्तमारकण्ठमामलेहिं ओच्छरीअदि णह- त्यलं जलहरेहिं । (२) विद्याधरः। हन्त हन्त कुमारलवप्रयुशवारुणस्त्रप्रभा- वः खल्वयम् । कथमविरलप्रयुक्रवारिधारासम्पतिः प्रशान्तं पावकास्त्रम् । विद्याधरी । पित्र में पित्रं मे । (३) विद्याधरः । हन्त हन्त भी भोः सबमतिमात्र दोषाय (१) दिल्या रतेन विमलमैाक्तिकफलशीतलस्निग्धमणसो पानमांसलेन नाथदे हस्पर्शन बानन्दमन्दमुकुलितधूर्णकोचनाया अन्तरितरव सन्तायः । विमणमाक्तिकपलवच्छौसला लिग्धः खेह- व्यञ्जकः महोडतीदा: सोपानवन्नांसलः ऊईक्रमेण दोघतरः साङ्गीन इत्यर्थः, तेन। (२) कमविरलविलोल घुदिनाविलासमण्डितैर्म- त्तमयरकण्ठ स्यामरालीर्यते नमस्तसं जलधरीः । (३) प्रियं मे प्रियं मे। * व्यकिश्चिद पीत्यादि सोकस्य विवृतिः पवमता ।

·बछोड: २४३ यत् प्रवलवातालचोभगम्भीरगुणगुणायमानमेधमेदुरान्धका रनीरधनिबद्धमेकवारविश्वयसनविकट विकरालकालकण्ठमुख कन्दरविवर्तमानमिव युगानयोगनिद्रागिलासर्वदारना रायणादरनिविष्टमिव भूतजातं प्रवेपते । साधु वत्स चन्द्रकेतो साधु, खाने वायव्यास्त्र मीरितम् । यतः विद्याकल्पेन । मरुता मेघानां भूयसामपि । ब्रह्मणीव विवानां कापि विप्रलयः कृतः । दिद्याधरी। णाध को दाणिं एमो ससम्ममुक्थित्तकरम- मिदोत्तञ्चलो दूरदोजेव मडरवत्रणपडिसिद्धजुभवा- * प्रवलवातावलितोयः क्षोभलेन गम्भीर - यथातथा गसा . गुणायमाना गर्जतो ये मेघालमेंदुरोनिविडोयाऽन्धकारस्तेन नीरन्धनिबद्धमत्याकान्तं सत् । एकवारेण एकोपक्रमेयौव यदिश्वस्य यसनं तदर्थ विकटविकरालोऽतिविस्फारितोयः कालकण्ठ स्य रहस्य मुखकन्दरोमुखगर्त सत्र विवर्तमानमिव । तथा युगान्ते प्रलये योगोत्तिरोधः सरव वाद्यविषयानुभवप्रतिबन्धकत्वान्नि मा तया निराहानि निर्यापारीचतानि सर्वाणि हाराणौन्द्रियाणि यस्य तादृशस्य नारायणस्योदरे निविष्ठमिव । + विद्याकस्य विद्या तत्वज्ञानं जीवनमगोरभेद ज्ञानमि व्यर्थः अविद्याकार्यत्वेन ब्रमभिमवत्खनो मित्यात्व ज्ञानम्बा तत्म दृशेन । +विधतीनां प्रपञ्चाना। तेषां हासत्ताविषमस ताकत्वात् । उपादानविषमसत्ताक कार्यात्यादविवर्त इति वेदान्तिन ।

·१४४ उत्तररामचरितम् । वारो एदाणं कुमाराणं गारमि विमाणवरं दारेदि । (१) विद्याधर । एक जम्बूकवचात् अतिभितोरघुपतिः । शब्द महापुरुषसंविहितं निशम्य * नहौरवात् भमुपसंहतसंप्रहारः। भान्सोलवः, प्रणतएव च चन्द्रकेतुः, कल्याणमस्तु सुतमामनेन राज्ञः ॥ इति निक्रान्ती, विष्कम्भकः । ततः प्रविशनि रामालवः प्रणसचन्द्र केतुश्च । रामः घुष्यकादवतरन्। दिनकरकुलचन्द्र चन्द्रकेतो सरभसमेहि दृढ़े परिवजख । तुहिनशकलशीतलैस्तवाङ्ग शममुपयात ममापि चित्तदाहः । चन्द्र । अभिवादये। रामः । उत्थाय महासं परिवज्य । अपिनाम कुशल तव दिव्यास्त्रधरदेहस्य । (१) नाथ करदानौमेध' ससम्भमे लिप्तकरमितयोत्रा चलोदूरतएव मधुरवचनप्रतिषिड्युहन्यापार रतयेाः कुमार- योरन्तरे विमान वरमवतारयति। यो युगे शादहयाः संयोजन रज्जुविशेषः विमानेऽपि तत् सम्भवात् । धन्यपि करस्थितयध्यादि भमणेन दूरस्थानप्रियकर्मकरणानिवारयतीति खभाषः । . महापुरुषसंवितं माहामुबषेश रामेयोचरितम्। +चिदाहः सोनाधिरमितमनसायः ।

·धक: १४५ 'चन्द्र । कुशलमत्थगुतक्रियस्य प्रियदर्शनस्य लवस्थाभ्धु. दयेन, तबिज्ञापयामि, मामिवाविशेषेण मत्तः * शिवतरण चक्षुषा पश्यत्व, महावीरप्रकाडं तातः। रामः । लवं निरूप्य। दिव्या अतिकल्याणतिरयं वय स्योवत्सस्य । बात लोकानिव परिणतः कायवानस्तवेदः चात्त्रोधर्मः श्रितएव तनुं ब्रह्मघोषस्य गुये । सामामामिव समुदयः मञ्चयोवा गुणाना माविर्भूय स्थितश्व जगत्पुण्यनिर्माणराशिः ॥ लवः । अहो पुण्यानुभावदर्शनोऽयं महापुरुषः । आश्वासलेहमतीनामेकमालम्बनं महत् । प्रकृष्टस्येव धर्मस्य प्रसादो मूर्तिमश्चरः ॥ आश्चर्यम् । . मत्ताऽविशेषेखावलक्षणेन, मामिवेत्यत्रेवशब्देनैवैतदर्थोप- पत्ता पुनरविशेषेणेत्याधुपादानं सर्व थानपेक्षणीयत्वज्ञापनायेति बोध्यम् । +महावीरप्रकावं महावीरश्रेष्ठम्। प्रकाण्ड मित्यत्र प्रस्थ मिति कचित्पाठः। * ब्रह्मघाव्यते प्रकाश्यतेऽनेनेति अधोवविदत्तस्य । जगतां पुण्यनिर्माणस्य समूह । याचिर्भूय मूर्तिमान पुण्यक्रियायाराशिः भत्वा। $ बाबासेत्यादि शाश्वासोऽभयदान से प्रेम भक्तिः सेवा रतासामेकमदितीय महदत्यु तछाछमालम्बनमधिकरणम् बत्र भक्तरधिकरणत्वमुद्दे श्यतयेयवधेम् । मूर्तिसबरी मूर्तिमान् । [धा ·आररामचरितम् । विरोधों विधामाः, प्रारति रमोनिर्वितिघन स्तदोहवं हामि जति, विनयः प्रज्ञयति माम् । झटित्यस्मिन् दृष्टे किमपि परवानस्मि, यदि वा महातीर्थानामिव हि महतां कोऽप्यतिशयः * ॥ रामः । तकिमेकपदएव दुःखविश्रामं ददात्युपस्नेहय तिच कुतोऽपि निमित्तादन्तरात्मानम्, अथवा स्नेहश्च निमित्तमव्यपेक्ष रति विप्रतिषिद्धमेतत् । व्यतिषजति पदार्थानान्तरः कोऽपि हेतु खलु वहिरूपाधीन प्रीतयः संश्रयन्ते । विकसति हि पतायोदये पुण्डरीकं द्रवति च हिमरमावुगते चन्द्रकान्तः ॥ लवः । चन्द्रकेतो! करते। चन्द्र । प्रियवयस्य ! ननु तातपादाएते । लवः। ममापि तहि धर्मतस्तथैव, यतः प्रियवयस्य * निवृतिघन आनन्दनिविडः रसः शान्ताख्यः अनुरागो वा प्रसरति उत्पद्यते, यदिवेति सम्भावनायां, नौनामिव महतां को.प्यनिर्वचनीयाऽतिशय उत्कर्षा महाध चादरणीयः । + व्यतिमजति मिथःप्रणयबहान् करोति। वहिण्याधीन बायोतून पुनावमौलवाहीन् । संश्रयको अपेक्षन्ते । पतस्य सूर्यस्य । उत्तापकस्य सूर्यस्योदये अतिकोमलपुण्डरीक- विकाशः दृसाविधायिहिमरम्मेवदये पतिकठिनचन्द्रकान्त अवश्च कृतविद्गतकारजादेव जायते वायकारणापेक्षायां तदि- परीवमेव स्थाहित्यर्थः।

·बछे १३७ इत्यात्य, * किन्तु चत्वारः खलु भवतामेव्यपदेशभागिन स्तत्रभवन्तो रामायणकथापुरुषा,स्तविशेष भूहि ।। चन्द्र । ननु ज्येष्ठतातपादा इत्यवेहि। लवः । मोलासं । कथं रघुनाथएषा, दिध्या सुप्रभातम- द्य,यदयं देवादृष्टः, मविनयकौतुकं निर्वर्ण । तात पाचतमा तेवामो लवोऽभिवादयते । रामः । सस्नेहम् । श्रायुभन्नेोहि । मल्लेहं परिवज्य । अयि वत्म कृतंकृतमतिविनयेन, अनेकवारमपरिशुथं परि- वजख। परिणतकठोरपुष्करगर्भच्छदपीनममृणसुकुमारः । नन्दयति चन्द्रचन्दननिस्यन्दजड़स्तव स्पर्शः ॥ लवः । खगतम्। ईदृशोऽस्मादृशान् प्रति अमीषामकारण स्नेहः, मया पुनरेभ्यएवाभिद्रुग्धमज्ञेन, यदायुधपरिग्रहं यावदत्यारूढ़ोदुर्योगः । प्रकाश । मृष्यन्विदानी लवस्थ वा- लिशतां तातपादाः। तथैव तातपादाएव, बास्येति मामितिशेषः, वयस्थतातस्य तातस्थानीयत्वादितिभावः । + एवं व्यपदेशभामिनः वातपद वाद्याः। विशेषं प्रथम दिबीयं वेत्यादिकम्। * परिणतं चिरप्रस्फुटितम् अतएव कठोर यत् पुष्कर पद्म तस्य गर्भच्छदो मध्यद तहत पीनौतिवाल: मसमा तीक्ष्णः सुकुमारोमदुलच, विशेषणानां कर्मधारयः । चन्द्रचन्द्रनयोनि- स्यन्दः सम्पर्कलहनो आयजनकः । $ कथमस्थाभिमोहलतरत्यत्राह यदित्यादि यस्मात् अायध परिग्रहं मारत आयुधं परिर छ दुर्योगः अश्वहरणसैन्यमाह- नादिरूपदुश्चेषितमत्यारूः व्यत्याराथर बोहत्येन प्राप्तः । कम्म * पितः।

·उत्तररामचरितम् । रामः । किमपराद्धं वत्सेन । चन्द्र | अश्वानुयात्रिकेभ्यस्तातप्रतापाविष्करणमुपश्रुत्य वोराथितमनेन । :..... रामः । मन्वयमलङ्कारः ज्ञवस्या न तेजस्तेजखी प्रसतमपरेषां प्रसहते सनस्य खोभावः प्रतिनियतवादकृतकः । मयूखैरवान्नं तपति यदि देवोदिनकरः किमानेयग्रावा निकृतदव * तेजांसि वमति ॥ चन्द्र । तात अमोऽप्यस्य शोभते वीरस्थ, परन्तु प्रिय वयस्यविनियुक्तम्भकास्वनिष्कम्पस्तम्भितानि सर्वतः से- न्यानि । रामः । विलोक्यः । वत्म लव मंडियन्तामस्त्राणि, बम- पि चन्द्रकेतो निर्वापारविलक्षितानि मान्वय वनानि । लवः । यथाज्ञापयति तात इति प्रणिधानं नाटयति । चन्द्र । यथादिष्टमिति निष्क्रान्तः । लवः । प्रशान्तमस्वम् । रामः। वत्म! सरहस्यप्रयोगमंहरणान्यस्त्राण्याबाय- वन्ति । ब्रह्मादयोब्रह्महिताय नवा परमहसाः शरदसपांसि । एतान्यपश्यन् गुरवः पुराणाः खान्येव तेजांसि तपोमयानि। * निकृतश्व धिक्कतश्व । + सरहस्यः समयका प्रयोगः संहरणव येषां तानि, यामा यन्ति गुरुमारम्पयेणेपदे शवन्ति गुरूपदेशेन प्राप्याणीत्यर्थः ।

·पहोला १४८ 'अर्थतन्मन्त्रपारायणेपनिषदं भगवान कृशाश्वः परःसह- सपरिवत्सरान्तवासिने कोशिकाय विश्वामित्राय प्रोवाच,सतु भगवान् मह्यमित्येषत पूर्वानुक्रमः । कुमारस्य पुनः कुतः संप्र दाय * इति पृच्छामि। लवः । स्वतःप्रकाशान्यावयारस्वाणि । रामः । विचिन्य । प्रष्टपुण्यपरिपाकोपादानः + कोऽ- पि महिमा स्थात, दिवचनन्तु । कथम् । लवः । भ्रातरावावां यमजी। रामः । स तर्हि द्वितीयः क । नेपथ्थे । भाण्डायन भाण्डायन । श्रायुमतः किल लवस्ख नरेन्द्रसैन्यै रायोधनं ननु किमात्य सखे तथेति । अद्यास्तमेत भुवनेम्वधिराजशब्दः क्षत्रस्य शस्त्रशिखिनः शसमय थान्तु ॥ ল। স্বত্ব স্বীঅলিবিজুৰি यनिनेव दत्तपुलकं करोति माम् । कुतोगुरोः संप्रदायः उपदेशा। + प्रकाएं यत्युख्य तस्य परिपाकः फलोमुखीभावः सरवो पादानं कारणं यस्य सः । * दिवचनन्विति यावयोरित्योति शेषः । 5 ननु भोः सखे नरेन्द्रसैन्यैः सह खबस्थायोधर्म युद्ध तथेति सत्यमिति किमाल्य सत्यमेव युद्धं भवतीति किं प्रबोधि । ..

·उत्तररामचरितम् । नवनीलनीरधरपोरगर्जित क्षणबद्धकुमालकदम्बडम्बरम् ॥ लवः। अथमसी मम ज्यायामार्यः कुशोनाम भरतात्र- मान प्रतिनिहत्तः। रामः । सकोतकम् । वत्म इतएवाइयैनमप्यायुभन्तम् । लवः । एवमिति परिक्रामति । ततः प्रविशति कुशः। कुशः । माद्भुतहर्षधैर्य धनुरास्फालयन् । दत्तेन्द्राभयदक्षिणैर्भगवतवैिवखतादामनी ईप्तानां दहनाय दीपितनिजक्षत्रप्रतापानिभिः । आदित्यर्यदि विग्रहो नतिभिर्धन्य ममतत्ततो दिव्याखष्णुरदुगदीधितिशिखानीराजितज्यं धनुः ।। विकटं परिकामति । रामः कोऽयस्मिन क्षत्रिवपातक परिणातिरेकः । * नवः प्रारदप्रारम्भसमुदित: जसबहुलवानीलच यो नौर- धरोमेघस्तस्य यदौरं गभीरं गर्जितं तस्य क्षयरव बदः कुद्यलो- मुकुलो येन तादृशीयः कदम्बेलीपदुमलस्येव डम्बर उत्कर्षः शो भेत्यर्थः यस्य तम्। + दत्ता इन्द्राय अभयमेव दैत्येभ्यो निर्भयत्वमेव दक्षिणा अश्वमेधादियशदे यदानदक्षिणा यैः। आदित्यैः सूर्यवंशीयैः । ततलाई । दिव्यास्त्राणां याः स्करन्य उग्राभयदाच दौधितयस्तासां शिखाभिन राजिता शोभिता ज्या यस्य तदनुर्धन्यं सार्थ- कम ॥

·घड लवः। दृष्टिस्तृणीकृतजगत्त्रयसवमारा धीरोद्धता * नमयतीव गतिर्धरिचीम् । कौमारकेऽपि गिरिवद्गुरुतां दधानी वीरोरम: किमयमेत्युतदर्पएव । लवः । उपसत्य । जयत्यार्यः । कुशः । नन्वायुभन् किमिचं धात्ती युद्धं युद्धमिति । लवः । यत्किश्चिदेतत्, उरुदृप्तभावमुत्सृज्यार्योऽस्मिन् विनयेन वर्त्तताम् । कुशः । किमर्थम् । अब देवा रघुपतिस्तिष्ठति, सच खियत्याव- योरुत्कण्ठते च युभत्मन्निकर्षस्य। कुशः। सतर्क । स रामायणाथामायको ब्रह्मघोषस्य गोपायिता। लवः । अथ किम् । कुशः। आशंसनीयपुण्यदर्शनः । स महात्मा, किन्तु कथ मस्माभिरुपगन्तव्य इति न संप्रधारयामि । लवः । यथा गुरुतयोपचारेण । कुशः । अपि कथं नामैतत् । टणीकृततुच्छत्वेत गणितो जयलयस्य सत्वसारी वात- क(यया सा दृधिः। धीरा अछुता उडता शार्ययनिका च । +अघोषस्य वेदस्य वेदाध्यायिनो ब्राभगवस्य वा गोपा- यिता रक्षका। * आशंसनीयम्भिलगैयं पुरखपवित्रं दर्शनं यस्य सः। कथं कौशेनोपचारेख।

·१५२ उत्तरकामचरितम् । लवः । प्रत्युदातसुजनचन्द्रकोतरौर्मिलयः प्रियवयस्य इति सख्येन मामुपतिष्ठते, तेन तत्सम्बन्धेन च धर्मतात एवायं राजर्षिरिति । कुशः । संप्रति करणीयो राजन्येऽपि प्रश्रयः । लवः। पश्यत्वेनमाकारानुभावगाम्भीर्यसम्भाव्यमानवि- विधलोकोत्तरचरितातिशय * मायोमहापुरुषम् । कु.शः । निर्बर्थ। अहो प्रामोदिकं रूपमनुभावश्च पावनः । स्थाने रामायणकविर्देवों वाचं व्यवीणत ॥ उपमृत्य । तात प्राचेतमान्तवासी कुशोऽभिवादयते । रामः । एवायुमन् । " अमृतभातजोमूतखिग्धसंहननस्य ते ।। परिवङ्गस्य वामख्यादयमुत्कण्ठते जनः ॥ परिवज्य. खगतम् । तकिमपत्य $ मयं दारकः । आकार वाचतिरनुभावः प्रभावः गम्भीर्यमथक्ताशयत्वम क्षुधाशयत्वम्बा तैः सम्भान्धमानः श्रद्देयः विविधो लोकोत्तरोऽसा- मान्यचरितातिशयः काल्मीकिवर्णितचरित्रोवर्षीयस्य तम् । + प्रामादिकं प्रमोदजनक रूपमाकारः । व्यवीरगत् एत- चरित्रवर्मनेन प्रीतां चकार, हरप्रीतावित्यस्मासिस्न्ताडि रूपम्। * अमृतथातो जलपूसों जीमूतोमेघ तहत् स्निग्धं संह। ननं देहायस्य सतस्य । $ किमपत्य मदीयः पुतः किम्, अकारणप्रथयोडावनादियं सम्भावना।

·धष्ठाः | १५.३ अनादनाच्युत निजः लेहजादेहमारः प्रादुर्भूय स्थित इव वहियेतनाधातुरेव । मान्द्रानन्दक्षुभितहदयप्रसवेनावमृष्टो गात्रं षे यदमृतरसस्रोतमा सिञ्चतीव ॥ लवः। तात ललाटन्तपी धर्मदीधितिस्तदत्र शालच्छाये मुहूर्त्तमामनपरियहं करोतु तातः । रामः । यदभिरुचितं वत्माय । सर्व परिक्रम्योपविशन्ति । रामः । खंगतम् । अङ्गादङ्गात्मकलावयवेभ्यश्युतोगलितः निजः खीयः स्नेहजः प्रेम संम्भतः धुतादिने हजात इत्यन्ये, वस्तुतस्तु खेहद इत्येव पाठः सम्यक, प्रणयास्पदमित्यर्थः ईदृशो देहसार इव देहस्योत्कृष्ठां श: किम्, सर्व विषयापेक्षया खदेहस्य प्रियत्वात्तदुत्कयांशस्य च ततोऽपि प्रियतमत्वादियमुत्प्रेक्षा। तथा प्रादुर्भूय देहानिःमृत्य मुर्तिमान भूत्वा वहिस्थितः चेतनां दधाति धारयतीति चेतना धातुः प्रत्यगात्मेव देहसारापेक्षयापि यात्मनः प्रियतमत्वादियं द्वितीयोत्प्रेक्षा, यामा वैजायत पुत्र इतिश्रुतेर्यु न्य ते चेयं सम्भा क्ना, बामनश्चेतनावत्वं न्यायमत सिद्ध, वेदान्तमतेतु चेतना चैतन्य देहस्थितिहेतुत्वात् धातुरिवेति समासः। कुत इत्याह सान्द्रान- न्दैन क्षु भितं वृद्धि प्राप्त यवृदयं तस्य प्रसवेन क्षरणेन अवमृशः ज्ञालितः हर्षातिशयदीर्धया चित्तरच्या विषयौलत इत्यर्थः । ई- शोऽयं लेधे चालिङ्गने सति यद्यस्मात् अमृतरसमोतसे व गात्र सिधति सुखयति अतः पुत्थरवायमित्यर्थः । (न)

·१५४
उत्तामचरितम् ।
अहो प्रययोगेऽपि गतिविधासमादयः ।
मायाज्यशसिनोभावाः कुशस्य च लवस्य च ॥
वपुरविहितसिद्धाएव लक्ष्मीविलासाः
प्रतिजनकमनीयं कान्तिमत् केंतवन्ति ।
अमलिनमिव र रमयस्ते मनोज्ञा
विकसितमिव पन विन्दवा माकरन्दाः ॥ *
भूयिष्ठाच्च रघुकुमारच्छाया + मनयोः पश्यामि ।
केठारपारावतकण्ठमेचकं वपुषस्कन्धमवन्धुरांसकम् ।
प्रसन्नसिंहस्तिमितञ्च वीक्षितं धनिश्च माङ्गल्यम्सदङ्गमांसलः ।
मूक्ष्म निरूप्य । अथे न केवलमस्मदङ्गसंवादिन्याकृतिः ।
अपि जनकसुतायास्तच तथानुरूपं
स्फुटमिह शियमे नैपुणेनेयमस्ति ।
* वन घरयोः कथं सामान्यसम्भावनेत्यत्राह वपुरिति । अवि-
हितसिहा कृत्रिमा लक्ष्मीविलासाः शोभाविशेषा एव कान्ति-
मत् तथा प्रतिजनकमनीयं सबलोकहदयङ्गमं वपुः केतयन्ति
भाविसमृद्दिकत्वेन सूख्यन्ति, उपमाभ्यामिदं द्रष्यति अमलि-
नेत्यादि । ते प्रसिहाः । माकरन्दाविन्दवः वायुना नीयमानामधुः
विन्दवः ।
+ रधुकुमारा शयां कालिम् ।
* अनन्धरांसकमिन्यत्र घबन्धुरांसयोरिति पाठे छानयारि
व्यस्य विशेषणम् ।
चिनुरूप सादृश्यं । घुशेन निपुणवेन उन्नेयं शेयम्, छ,
नैपुणोनेयमिति पाठे नैपुखमकरेगपि चेय स्फुट प्रतीयमान
मित्यर्थः ।

·प २५५ ननु पुनरिव तो गोचरीभूतमणो रभिनवशतपचश्रीमदास्यं प्रियायाः ॥ मुक्ताच्छदन्तच्छ विदन्तुरेयं मैवौडमुद्रा स च कर्मपाशः । नेत्र पुनर्यद्यपि रकनोले तथापि मौभाग्यगुणः स एव *॥ तदेतत् प्राचेतमाधुषितमरण्यं, यत्र किल देवी परित्यक्ता, इयच्चानयोराकृतिर्वपुश्च, यदपि स्वतःप्रकाशान्यस्त्राणीति, तत्र विम्टशामि, अपि खलु नचिचदर्शनप्रासनिकमस्त्राभ्यनु ज्ञानमुद्भूतं स्यात्, नामांप्रदायिकान्य स्वाणोति पर्चषामायन श्रुमः, अयच्च संतवमानमात्मानं सुखातिशयो हदयस्य । मे विप्रलभते, भूयिष्ठञ्च मया विधा प्रतिपन्नो देव्या गोणी भाव पासोत् । मास्त्रम् । पुरारूढे नेहे परिचयविकासादुपचिते रहोविश्रब्धाया अपि सहजलज्जाजड़शः । मयेवादी ज्ञातः करतलपरामर्शकलया द्विधागर्भग्रन्थिस्तदनु दिवसः कैरपि तया: ॥ रुदित्वा । तत्किमेती पृच्छामि केनाप्य पायेन । लवः । तत्किमेतत् । ठिस्य मुद्रा याकृतिः । कर्मपाशः सुन्दरः कम । रक्त- नौले इति वीरपुरुषसम्बन्धित्वादितिभावः । सौभाग्य गुणः . सैन्दर्यम् । + हदयस्य सखातिशयः संजवमानं चलीभवतमात्मानं विप्रलभते प्रतारयति संभये पातयतीत्यर्थः । * करतलपरामर्शकलया करतलेन संवाहमक्रीडया तये ति अत्रापिकारोवध्यः, यस्य च जात इत्यने नानुषणः ।

·उत्तर चरितम् ।
वाष्पवर्षेण नीतं वोजगन्मङ्गलमाननम् ।
अवश्यायविसितस्य पुण्डरीकस्य चारुताम् ॥ *
कुशः । अथि वत्म !
विना मोतादेव्या किमिव हि न दुःखं रघुपतेः
प्रियानाश चननं किल जगदरण्यं हि भवति ।
सच्च स्नेहस्तावानयपि वियोगनिरवधिः
किमित्येवं पृच्छ्रस्थनधिगतरामायणव ॥ +
रामः । खगतम् । अये तटस्थित पालापः, कृतं प्रश्रेन :
दग्ध हृदय ! कोऽयमाकस्मिकस्ते लेहपरिसवोविकारः, एवञ्च
निर्भिन्नहृदयावेगः शिशुजनेनाप्यनुकम्पितोऽस्मि, भवतु ता
वदन्नरयामि । प्रकाशम् । वत्सा रामायणमिति श्रूयते, भग
वतो वाल्मीको सरखतीनिष्यन्दः प्रशस्तिरादित्यवंशस्थ,
तत्र कौतूहलेन यत्किञ्चिछोतुमिच्छामि ।
कुशः । स कृत्तएव सन्दोऽस्माकमावृत्तः पा स्मतिप्रत्यु
पस्थिती तावदिनी वालचरितस्यान्तेऽध्याये दो चौका ।
रामः । उदीरयत वत्सः ।
* जगन्मङ्गलं जगतां मड़ई यस्मात्तत । अवश्यायावसितस्य
हिमजलव्याप्तस्य ।
+ अनधिगतरामायण व रामायणमधीत्यापि रामस्य मौ.
तावियोगदुःखमजानमिव ।
* तटस्थित उदासीनविषयकत्वात् क्षणिका, इतः परं नमः
विष्यतीत्यर्थः ।
सरस्वतीनिष्यन्दः वाक्परिणामः ।
१ या वृत्तः पुनःपुनरधीसः ।

·पछे. १५७ कुशः । प्रकृत्यैव प्रिया सीता रामस्वामीमहात्मनः । प्रियभावः मतु तथा स्वगुणैरेव वर्द्धितः ॥ तथैव रामः मोतायाः प्राणेभ्योऽपि प्रियोऽभवत् । हृदयं ले जानाति प्रीतियोगं परस्परम् ॥ इति ॥ रामः । कष्टमतिदारुणहृदयमोपघातः,, हा देवी एवं किल तदासीत् । अहो निरन्वयविपर्यासविरमवृत्तयोविप्र लम्भपर्य्यवसायिन * स्तापयन्ति संसारवृत्तान्ताः । क्व तावानानन्दोनिरतिशयविश्रम्भवहला, क तेऽन्योन्यं यत्राः, कचन गहनाः कौतुकरमाः । सुखे वा दुःखे वा कनु खलु तदैक्यं हृदयो स्तथा । प्येष प्राणः स्फुरति नतु पापोविरमति ॥ भोः कष्टम् । प्रियागुणसहस्राणमेकोन्मीलनपेशलः । यएव दुःस्मरः कालस्तमेव स्मारितावयंम् ॥ तदा किश्चित्किञ्चितपद | महाभिः कतिपय स्तदोषविस्तारितनयुगलमासीन्मगमः । * निरन्वयो निःसम्बन्धः हठादुत्पन्न इत्यर्थः विपासो वेप- रीत्यं तेन विरसा दुःखदा वृत्तियघांते, विप्रलम्भपर्यवसायिनः वियोगपरिणामाः । + तथापि वादृशानन्दादिविगमेऽपि । ' एकोदितीयवासी उन्मौलनपेशल: प्रकाशनचतुरश्चेति कर्मधारयः । एकान्मौलनेत्यत्र समुन्मीलनेति पाठः सम्यक् । ६ किञ्चित्किञ्चित्कृतपदं क्रमेणाल्पाल्पमुखियतिमत् ।

·१५८
उत्तरंगाचरितम् ।
क्यावहाकूतव्यतिकरधनोयन मदनः
प्रगलव्यापारः स्फुरति पदि मुग्ध वपुषि ॥ *
कुशः । यच्च मन्दाकिनोचित्रकूटवनविहारे । मोता
देवीमुद्दिश्य रघुपतेः मोका..
त्वदर्थमिव विन्यस्तः शिलापादोऽयमग्रतः ।
यस्थायमभितः पुचः प्रष्टइव केसरः ॥
रामः । मलजितनेहकरणम् । अतिनामायं मुग्धः शिशु-
जनोविशेषतस्वरग्यचरः । हा देवि स्मरसि वा तस्य प्रदेशस्य
तत्समयविश्रभातिशयप्रसङ्गमाक्षिणः 8 भोः कष्टम् ।
श्रमाम्बुशिशिरीभवत्प्रस्तमन्दमन्दाकिनी
मरुत्तरलितालकाकुलललाटचन्द्रद्युति ।
हृदि वपुषिच वयसायावनस्य यौवमचिस्येत्यर्थः स्नेहस्य
प्रेम्णः याकूतस्य लसद भिप्रायस्य च श्यतिकरण सम्पर्केण धनोनि-
विडः अतएव मुग्धोमनोज्ञ तथा प्रगल्भः प्रवलोव्यापार; प्रर
त्तिस्य तादृशोमदनी यत्र कालेफरति । अत्र हदयवयुधोर्वयः
स्ने हाफूतानां यथायोग सम्पकाबाडव्यः ।
+ मन्दाकिनी गङ्गा तन्नाम्नी काचिनदी वा चित्रकूटः पर्वत
विशेषः तयोर्वनं असमरस्यक तयार्विहारे कोडायाम् ।
+ त्वदर्थं तवोपभोगार्थ । शिलापादः शिलाबहुलः प्रत्यन्त
पर्वतः । यस्य शिलापादस्याभितः समन्तात्। अभितोयोगे द्वितीया
प्राप्ता सबापवादकत्वात् घफौं। पुणे: पुष्यपतनैः प्राय इव वृधि
कुळनिव, कर्तरि क्तः । केसरोवकुलपक्षः।
5 तत्समये विश्रभातिशयेन विश्वासवाहुल्येन ये प्रसङ्गा
व्यापारान्तेषां साथिया सूचकस्य । कर्मणि षष्ठी।
म

·प: २५६ अकुटुमकलङ्कितोञ्चलकपोलमुत्प्रेक्ष्यते निराभरणसुन्दरश्रवणपाशमीम्य मुखम् ॥ * स्तम्भितइव स्थित्वा । सकरणम् । अहो नु खलु भोः । चिरं ध्यावा ध्याला निहितदव निर्माय पुरतः + प्रवासेऽप्याश्वास न खलु न करोति प्रियजनः । जगज्जीर्णरण्यं भवति हि विकल्पयुपरमे कुकूलानां : राग तदनु भयं पचतव ॥ नेपथ्ये । वशिष्ठीवाल्मीकिर्दशरथमहियोऽथ जनकः महवारुन्धत्या शिकलहमाकर्ण्य समयाः । जरायस्तै गोत्ररथ खलु विदूराश्रमतया चिरेणगच्छन्ति त्वरितमनमोऽपि अमजड़ाः । रामः । कथं भगवन्नावरुन्धतीवशिष्ठी, अम्बा, जनक- शाव, कथं खल्वेते दृष्टष्याः । सकरणं विलोक्य | अहह * तव मुखमुच्यते मया सार्यते इत्यन्वयः किम्भूतं श्रमाम्बुशि चिरीभवत् धम्माम्भसा शौतलं । तथा एमृते गमने मन्दोयोमन्दा- किनीमरुत् तेन तरसितैरलकैराकुलाव्याप्तो ललाट चन्द्र श्व स तथा, तेन द्युतिर्यस्य तत्, तथा धकुशुमकलहिता कुशुमचिशून्या वपि उज्ज्वला कणेला यत्र तत्, तथा निराभरणावपि कुण्डलादि शून्यावपि सन्दरौ या अवयपाशी ताभ्यां सौम्यं मनोज्ञम् । + चिरं ध्यात्वा यात्वा ममविजुम्भमाणया तन्मयतावस्थया निम्मायेव पुरतोऽग्रे निहितः सनिधापितः । * कुकूतानां तुघाचीनाम् । ६ दशर चमहिष्य इति एकत्वेऽपि भारखे ववचनम् ।

·उत्तररामचरितम् ।
तातजनकस्तु दैवादत्रैवायात इति वजेणैव ताड़ितोऽस्मि मन्द
भाग्यः।
सम्बन्धस्पृहणीयताप्रमुदितैर्जुष्टं वशिष्ठादिभि
दृष्टापत्यविवाहमङ्गलमही तासातयाः मङ्गतम् ।
पश्यन्नीदृशमीदृशे पिलमखं वृत्ते महावेशसे
दीये किन महस्रधाह मथवा रामेण किं दुष्करम् ॥
नेपथ्ये । कष्टं कष्टम् ।
अनुभावमात्रसमुपस्थितश्रियं
सहसैव वीक्ष्य रघुनाथमीदृशम् ।
प्रथमप्रमूढजनकप्रबोधनाद्
विधुराः प्रमोहमुपयान्ति मातरः ॥
रामः । हा तात, हा मातरः, हा जनक ।
जनकानां
रघुणाञ्च यत् कृत्स्नं गोत्रमङ्गलम् ।
तस्मिन्न ६ करणे पापे वृथा वः करुणा मयि ॥
यावत् सम्भावयामि । इत्युत्तिष्ठति ।
कुशलवा। ततस्तातः । मकरुणं परिक्रम्य निष्क्रान्ताः
म।
। इति कुमारप्रत्यभिज्ञानो नाम षष्ठोऽङ्कः ॥
तातयोदशरथजमकयोः सङ्गतं सङ्गम बासोदिति शेषः।
+ ईदृशे महावैशसे महाविपदि वृत्ते जाते सति ईदृशमनभूत
तत्सङ्गतिमुखं पिटसखं जनकं पश्यन्न किं न सइखधा दीर्य वि-
दोगी न भवामीत्वन्धयः ।
* अनुभावमात्रे नतु शरीरादा समयस्थिता श्रीवस्य तम् ।
$ तस्मिन् सीतारूपे गोषमङ्गले बकरणे निईये मथि ।

·बच सप्तमाता। ततः प्रविशति लक्षणः । लमणः । भाभी भगवता खलु वाल्मीकिना सब्रह्माक्षत्र पौरजानपदाः प्रजा. * महास्माभिराय छतएव सदेवा- सुरतिर्यगुरगनायकनिकायो जङ्गमा खावरच भूतग्रामः ५ खप्रभावेण मन्त्रिधापितः, आदिवाहमायण, वत्म लक्ष्मण ! भगवता वाल्मीकिना खकृति : मसरोभिः प्रयुज्यमानां द्रष्टु मुपनिमन्त्रिताः स्मः, तगङ्गातीरमातोद्यस्थान 5 मुपगम्य क्रि यतां समाजसन्निवेश इति । कृतच्च मामय॑स्य भूतग्रामस्य समुचितस्थानेषु समुपवेशनं मया, अयन्तु । राज्याश्रमनिवामेऽपि प्राप्तकष्टमुनिव्रतः पा। वाल्मीकिगैरवादार्य इतएवाभिवर्तते ॥ * ब्राझणक्षत्रियाणां पौरजानपदप्रजात्वेन प्राप्तापि सब्रह्म- क्षले त्युपादानं तेषां प्राधान्य द्योतनार्थम् । + तिर्यः पशुपक्षिणः सुग्रीवगाडादयः, देवैः सह वर्तमाना ये असुरतिर्यगुरगाणां नायकाः, एतच्च यक्षराक्षसकिन्नरादि जङ्गमानां समेहिमालयादिखावराणाक्षोपलक्षक, तेषां नि- काय समूहो यत्र सः। स्थावरचेति न सर्वत्र पुलकेषु दृश्यते किन्तु सजङ्गमस्थावरं जगदाधापयतीव्युत्तरसन्दर्भखरसादे तद्- युक्ततरं प्रतिभाति। सन्निधापनच स्वापराधिहातृयामिति बो- ध्यम् । +खचतिं खरचितं किमपि रूपकम् । चातीयस्थान रमवाटम् । प्राप्त क केशकर मुनिप्रतं प्रमचर्य येन सः । (प) ·२६२ उत्तररामचरितम् । ततः प्रविशति रामः। रामः । वाम लक्षण ! अपि स्थिता रङ्गप्रेक्षकाः । लक्ष । अथ किम रामः। इमो पुनर्वसी कुशलवा चकेतसदृशीं स्थान- प्रतिपत्ति * लभयितव्यो। लक्ष्म । प्रभुनेहप्रत्यया t तथैव कृतम् । इदन्वास्तीर्ण राजासनमुपविशत्वार्यः । रामः । उपविशति । मध्व चोपविशन्ति । रामः । प्रस्तूयतां भोः। प्रविश्य सूत्रधारः । भोभो भगवान भूतार्थवादी प्राचेतसः सजङ्गमस्थावरं जगदाज्ञापयति, यदिदमस्माभिराषण चक्षुषा समुद्दीक्ष्य पावनकरुणहतरसं किञ्चिदुपनिबद्ध, तत्र कार्य गैरवादवधातव्यमिति । * स्थानप्रतिपत्ति स्थानविपघदानेन गौरवम् । प्रतिपतिः प्रवृत्तौ च प्राग गौरवेपिचेति मेदिनी । + प्रभातव यः नेहः कुशलवा प्रति वात्सल्य तस्य प्रत्ययात घानात्। + गमारभने प्रविवेत्यादि । सचोलादर्पयो, अधोदर प्र. विशो यो रणधारामुखादिमान् । अशोऽपरः सगभः सवीज्ञः पलवान पोति । भूतार्थवादी सत्ये तिहत्तवता । थाय दृश्या । किश्चित् किमपि रूपकम् । कार्यगैरवात् प्रताव्याभिधेया चक्षुषा योगरूपया- दरेण ।

·सप्तमाः। रामः। एतदुक्तं भवति *.। सामानवतधर्माणषयः, तेषाममृतमाराणि भगवतां परीरमांसि प्रज्ञानानि न कचि- याहन्यन्त इत्यनभिशनीयानीति । नेपथ्थे । हा अनउत्त ! हा कुमार लकरण ! एवारणी मन्दभावणी असरणं अरले श्रामणप्पसववेत्रणं हदास मावदा म अहिलमन्ति, सादाणिं मन्दभादो भाईरधीए अत्ताणं णिकिण्वेमि । (१) लक्ष्म । श्रात्मगतं । कष्टं वतान्यदेव किमपि । सूत्र । विश्वम्भरात्मजा देवी राज्ञा त्यता महावने । प्राप्तप्रसवमात्मानं : गङ्गादेव्यां विमुञ्चति ॥ इति सूत्रधारो निष्क्रान्तः । (१) हा आर्यपुत्र, हा कुमार लक्ष्मण, एकाकिनों मन्दभा- गिनीमशरणामरण्ये बासनप्रसववेदनां हताशां श्रीपदामाम- भिलघन्ति, साइमीदानी मन्दभागिनी भागीरथ्यामात्मानं निक्षिपामि । अभिलघन्ति भक्षणार्थ प्रार्थयन्ते । निक्षियामीति मरणार्थमिति शेषः। एतद्दच्यमायम्, उक्तं भतार्थवादीत्यनेन वार्धेय चक्षुषा- समुद्दीच्य त्यनेन च प्रतिपादितम् । + अमृतसाराणि अमृतवत् सारवन्ति, अमृतं ब्रह्म सरन्ति वि 'घोकुबन्तीत्यमतसारागीति वा, परोरजांसि सात्विकानि, प्र. ज्ञानान्यनुभवाः । नव्याहन्यन्ते विहतानि न भवन्ति । ऋषयो हि विशुद्धानुभवेन यत्यहिघवीचन्य वर्णयन्ति तत्तत्मत्यमेव भवतीत्यर्थ: बन मिशनीयानि अविकल्प मन्तव्यानि । । प्राप्तप्रसवम् अासनप्रसवकालम् अामान देहम् ।

·उत्तररामचरितम्।
रामः । देवि भणमपेक्षत।
लम । धार्य नाटकमिदं नाटकमिदम् ।
रामः । हा देवि दण्डकारपासप्रियमवि! एषते
रामाद्देवदुर्विपाकः ।
ला। आर्य दृश्यतां तावत्प्रबन्धार्थः ।
रामः । एष मज्जोऽस्मि वज़मयः ।
ततः प्रविशत्युत्सङ्गितकैकदारकाभ्यां पृथ्वीगङ्गाभ्यामवल
म्बिता सीता।
रामः । वास लक्ष्मण ! अविज्ञातमनिबन्धनं समदव प्रवि
शामि,* धारय माम् ।
गङ्गा । समाश्वसिहि कल्याणि दिल्या वैदेहि वर्द्धमे ।
अनर्जलं प्रस्तासि रघुवंशधरी सुती ॥
सीता। समाश्वस्य । दिहिया दारके प्पसमि, हा
अन्नउत । (१) इतिमूर्छति ।
लक्ष्म। पादयोर्निपत्य । आON दिल्या वामहे,
कल्याणप्ररोही रघुवंशः । विलोक्य । हा हा कथं क्षुभितवा.
व्योत्पीड़निर्भरः । प्रमुग्धएवार्यः । इति वोजयति ।
(१) दिल्या दारको प्रसतास्मि, हा धार्यपुत्त्र ।
* असं विज्ञातं पवमननुभूतम्, शनिबन्धनमकारणमाकस्मि
कमित्यर्थः तमो मोहम्, श्वेत्यनेन किचिचैतन्यसद्भावः सूचितः ।
+ शुभितस्थाविश्राम गलतोवाष्पोत्यौडहाश्रु प्रवाहस्य
निर्भरो वाहुल्य यत्र सः। बडा क्षुभितः शोमं गतः तथा
बाष्योत्पीडनिर्भरथेति विशेष ख्याः कर्मधारयः ।।

·सन्तोत्र २६५ पृथ्वी । वत्मे समाश्वसिहि समाश्वसिहि । सीता । आश्वस्य । भवदि का तुमं । (१), पृथ्वी । रयन्ते श्वशरकुलदेवता भागीरथी । मीता । भदि णमोदे णमोदे । (२) भागी । चारित्रीपचितां कल्याणसम्पदमनुगच्छ । लक्ष्म । अनुगृहीताः स्मः। भागी । यन्तु जननी ते वसुन्धरा । मीता । हा अम्ब ! ईदिसी अहं तुए दिष्टा । (३) पृथ्वी। एहि वसे ! एहि पुत्रि! इति सीतामालिङ्ग्य मूर्च्छति । लक्ष्म । सहर्ष। दिल्या धृथ्वीगङ्गाभ्यामन्युपपन्ना आर्या । रामः । अवलोक्य । करुणतरं खल्वेतवर्तते, विश्वम्भ- रापि नाम व्यथत इति जितमपत्यवेहेन, यहा समाधा- रह्येष मोहग्रन्थिरन्तश्चरचेतनावतामनुपशवः संसार- तन्तुः । । भागी । वत्मे वैदेहि ! देवि भूतधात्रि ! समाश्वमिहि । (१) भगवति का त्वमियश्च । (२) भगवति नमस्ते ममले । (३) हा अम्ब दृश्यहं त्वया दृश। ईदृशी अतिदुःखिनी। "दिट्टे त्यत्र धारिदपुवा इतिपाठः सम्यक् धृतपर्वति सं । मोही वात्सल्यछतजा ग्रन्धिर्थस्य, अन्योऽपि तन्तु न्यि विमितोऽप्रतिविधेयो भवति । काकाक्षिन्यायेन चेतनावतामि- त्यस्य चन्तचर इत्यनेन अनुपाव इत्यनेन चान्वयः, अनुपने वाऽप्रति विधेयः ।

·। उत्तररामचरितम् । पृथ्वी । देवि! सीतां प्रसूयः कथमाश्वसिमि | एकश्चिरं राक्षसमध्यवासः माङ्गो, द्वितोयश्च सुदुः श्रवोऽस्याः । भागी। कोनाम पाकाभिमुखस्य जादाराणि देवस्य पिधातुमीटे। पृथ्वी । भागीरथि ! महशमुकम् । युतमेतद्वा रामभद्रस्य । न प्रमाणीकृतः पाणिवाल्ये वालेन पीडितः । नाहं न जनकोनामिन नुवृत्तिन मन्ततिः ॥ मोता । अज्नउत्तं सुमराविदमि । (१) पृथ्वी । श्राः 'कस्तवार्यपुत्वः। सीता । सलज्जासं । जधा वा अम्बा भणादि । (२) ! (१) धार्यपुत्र स्मारितास्मि । (२) यथा वा अम्बा भणति । अधुना झार्यपुत्रे मम न कोऽपि सम्बन्धोऽस्तीत्यर्थः कथमाश्वसिमीति दुःखिता दुहिता मातुश्चिरं शाय भवतीति भावः। + साङ्गः समाप्तः, इदानीं तं नानुशोचामीत्यर्थः द्वितीयो जनापवादपूर्वकभर्ट परित्यागरूपः । पाकाभिमुखस्य फलोन्म खीभूतस्य । हाराणि तत्तग्निमि- त्तानि । पिधातु निवारयितुम् । पीडितः पाणिविवाह इत्यर्थः नहि शतविवाहाया जनाप- वादश्रवण मात्रेणैव भुजिष्यादिवत् परित्यागोयुच्यते, अमिरमि- शुद्धिः । अनुवृत्तिः स हवनगमनादिरूपसन्तोषणव्यापारः, सक्त- तिरिति गर्वावन्याः परित्यागादितिभावः ।

·सप्तमोऽ - ' रामः । अम्ब पृश्चि ! ईदृशोऽस्मि * । भागी। भगवति वसुन्धरे! शरीरममि मंसारस्य तत् किमसंविदानेव जामात्रे कुष्यसि । घोरं लोगी विततमयशो, या च कहो विशुद्धि लशादोप, कथमिव जनस्तामिह श्रद्दधातु । इक्ष्वाकूणां कुलधनमिदं यत् समाराधनीयः कृत्स्नोलोकस्तदतिगहनं किं स वत्मः करोतु ॥ लक्षम । अव्याहतान्तःप्रकाशा हि देवता भूतेषु, विशेषेण गङ्गा, तदयमनलिस्ते । रामः । अम्ब ! अनुवृत्तवया भगीरथगृहे प्रमादः । पृथ्वी । देवि! नित्यप्रसन्नास्मि वः पा किन्वापातदुःसह स्नेहावेगेनैवं ब्रवीमि, न पुनर्नजानामि मीतास्नेहं राम- भट्रस्य। * ईदृशोऽसीति जनायवादव्याकुलेन मया विवाहादिक सत्यं नगणितमित्यर्थः । + शरीरमसीति प्रायः प्रपश्चानां यार्थिवत्वादितिभावः । तत् कुलतत्वेनाङ्गीकृतं लोकसमाराधनम् व्यति गहनमत्यन्तविषमं प्रियतमापरित्यागेनापि पालनौयमित्यर्थः ६ अव्याहतोऽप्रतिबन्धोऽन्तरन्तःकरणस्य प्रकाशयस्याः सा । भूते वित्यत्र,न तत्र करुणा हेतुरित्यादिवत् घष्टयर्थे सप्तमी । तद- यमित्यत्र तथापौति पाठो न सम्यक् । १ व इति युष्मद नुकम्मितानां भगीरथवंश्यानामित्यर्थः । .

·उत्तररामचरितम्।
दह्यमानेन मनसा देवादतमा विहाय मः ।
लोकोत्तरेण सत्त्वेन * प्रजापुण्यैश्च जीवति ॥
रामः । सकरुणा हि गुरवो गर्भरूपेषु ।।
सोता। रुदती कृताञ्जलिः । णेदु में अत्तणे अङ्गेस
विलनं अम्बा । (१)
रामः । किमन्यद्वीत।
गङ्गा । शान्तम् । अविलीना वत्मरमहखाणि भूयाः।
पृथ्वी । वत्मे ! अपि रक्षणयो ते पुत्त्रको ।
मीता । अणसि । (२)
रामः । हृदय ! वज्रमयममि।
गङ्गा । कथं त्वं मनाथाप्यनाथा !
सीता। कोदिसं मम प्रभवाए सणाधत्तणं । (३)
देयौ । जगन्मङ्गलमात्मामं कथं त्वमवमन्यसे ।
श्रावयोरपि यत्सङ्गात्पवित्रत्वं प्रकृष्यते ॥ ६
लक्ष्म । श्रार्या श्रुतम् ।
(१) नयतुमामात्मनाङ्गेषु विलयमम्बा ।
(२) अनाधामि । अनाथत्वात् कथं पुती रक्षिष्यामौत्यर्थः ।
(३) कौशममाभव्याया: सनाथत्वम् । अभव्याया अमङ्ग--
लायाः।
* सत्त्वं न धैर्यख।
+ गर्भ रूपेषु वालकेषु।
* वजमयमसि रतच्खामि किं न विदीर्य से प्रत्यर्थः ।
प्रकृष्यते प्रशएं भवति ।

·सामाः ।
१६६
रामः । शणेत लोका।
नेपथ्ये । कलकलः।
रामः । अद्भुततरं किमपि ।
सीता । किंत्ति अन्तरिक पजाउलं । (१)
देव्यो । ज्ञातम् ।
कृशाश्वः कोशिकोराम इति येषां गुरुक्रमः ।
आविर्भवन्ति तान्येव शस्त्राणि सह जम्भकैः ।।
नेपथ्ये । देवि मोते ! नमस्तेऽस्तु गति नः पुत्त्रको हिते।
श्रालेख्यदर्शने देवो यदाह रघुनन्दनः ॥
सोता । दिट्टिा अत्यदेवदात्री परिप्फरन्ति । (२)
लक्ष्म । उनमामीदा>ण, सर्वथैदानी त्वत्प्रसूतिमुपस्था-
स्यन्तीति।
देयौ । नमोवः परमास्त्रेभ्यो राघवस्य परियहात् । ६
अनुध्यातैरुपेतव्यं वत्मयो,भद्रमस्तु वः ॥
!
.
(१) किमित्यन्तरिक्ष याकुल । पर्याकुल सकल कलम् ।
(२) दिघ्या अखदेवताः परिस्फुरन्ति ।
* गुरुक्रम उपदेपारम्पर्यम् ।
+ লামা মাধান্মান ঘনিষ্মঃ।
गतिराश्रयः।
६ राघवस्य परियहादिति नमस्कार प्रति हेतुः। यहा परिर
ह्यते बनेनेति मरिग्रहोदानं तस्मात् रामस्याभ्यनुजानादित्यर्थः
অল্প অলআননমিলননাশয়ঃ ।
[फ]

·उत्तररामचरितमा रामः । क्षुभिताः * कामपि दशां कुर्वन्ति मम मांप्रतम्। विस्मयानन्दसन्दर्भजर्जराः करुणर्मयः ॥ + देव्यो । मन्यस्व वत्से ! रामभद्रतुल्याविदानीन्ते पुत्त्रको संवृत्ती। सीता । भवदीत्रीको एदाणं कवत्तिचिदं कम्म करिस्मदि ति । (१) रामः । एषां वशिष्ठगुप्तानां रघणां वंशवर्द्धिनी। कष्टं सीतापि मुतयोः संस्कारं न विन्दति ॥ देया। पुति किं तवानया चिन्तया, एती हि वत्मा स्तन्यत्यागात्परेण भगवतो वाल्मीकरर्पयिथ्यावः, सएवैतयोः क्षत्रकत्यं करियति । यथा वशिष्ठाङ्गिरसा वृषी प्राचेतमस्तथा । रघणां जनकानाञ्च वंशयोरुभयोर्गुरुः ॥ रामः । मुविचिन्तितं भगवतीभ्याम् | (१) भगवन्यौ करतया: क्षत्रियोचितं कर्म करिष्यतीति । * क्षुभिता उदिताः। + विसायेत्यादि अहो गङ्गाएथिवीशखदेवतानामानुकूल्य मिति विस्मयः । मम वंशधरौ पुत्रो जातावित्यानन्दः, नया: सन्द- आविस्तारः तेन जर्जरामिश्रिताः, करसोर्मयः हा पुलाविमा कथमनाथेयं तपखिनी पालयिष्यतीति कबरसीडेकाः । + च्याङ्गिरसः शतानन्दः ।

·सामा।
१७१
लक्ष्म । श्रार्य ! सत्यं विज्ञापयामि,तेस्पायसी कुशल
वावुत्प्रेक्षे । *
एतोहि जन्मसिद्धास्त्री जाती प्राचेतसान्मुनेः ।
वीरी संप्राप्तसंस्कारी वयमा द्वादशाब्दिको ।
रामः । वत्म, इति परिशवमानहृदयः : मुम्मुग्धोऽस्मि ।
पथ्वी । एहि वत्मे ! पवित्रीकुरु रसातलम् ।
रामः । हा प्रिये ! लोकान्तरमसि मता । .
मोता। णेद मं अत्तणे अङ्गेसं विल्लभं अम्बा, ण मक
झि ईदिसं जोअलोअपरिवुत्तं अणुविद (?)
रामः । किमुत्तरं स्यात् ।
पृथ्वी ! स्तन्यत्यागं यावन्मन्नियोगतः पुत्त्रकयो रपे-
तस्व, परेण ते यथा रोचिय्यते ।
!
(१) नयतु नामामनाङ्गेषु विलयमम्बा, न शक्तास्मि ईदृशं
जोवलाकपरिवत्तमनुभवितुम् । जीवलोकस्य संसारम्य परिवृत्त
परिवर्तनमवस्थाविपर्ययमित्यर्थः
.
.
।
उपायैरिति विशेष सतीया, वत्सा कुपूलवा तत्तद पायव
सावत्प्रेक्ष इत्यन्वयः सौताया उत्पन्ना गङ्गाप्टथिव्यानुकूल्ये न
परिपालितो वाल्मीकिना च सतसंखारी विद्यापरिनिसापिता
च जानामीत्यर्थः । यदा तैस्तरमायैगतिभिः कृत्वा कुशल वा वा
भवतः पुलावत्येक्षे इत्यन्वयः ।
+ प्राचेतसाम्मुनेः संप्राप्तसंस्कारो जातायित्यन्वयः ।
यस्मिन विषये परिजवमानदयः सन्दिहानचितः ।
६ पुलकयोः स्तन्य यागावटि गन्नगः ।

·उत्तररामचरितम्। गङ्गा । एवं नाम। ततो निष्क्रान्ता गङ्गापृथ्वीमीताः । । रामः । कथं विलयएव वैदे ह्याः सम्पन्नः, हा देवि ! दण्ड कारण्यवासप्रियसखि ! हा चारित्रदेवते ! लोकान्तरं पर्यव- मितासि । इति मुह्यति । भगवन् वाल्मीके परित्रायख, एष ते का व्यार्थः। नेपथ्ये । अपनीयतामातोद्यकं, भी भोः मजङ्गमस्थावराः प्राणभतोमामाः पश्यत, महर्षिणा भगवता वाल्मीकिना अनुजातं पा पवित्रमाश्चर्यम् । लक्ष्म । विलोक्य । मन्यादिव शुन्यति गाङ्गमम्भोव्याप्तञ्च देवर्षिभिरन्तरीक्षम् । आश्चर्यमा **मह देवताभ्यां गङ्गामहीभ्यां सलिलादुपैति ॥ पुनर्ने पथ्ये । अरुन्धति जगदन्ये गङ्गापथ्यो भजख नौ । अर्पितेयं तवाभ्यासे सीता पुण्यव्रता बधूः ॥ * एवं नामेति भववितिशेषः । +निष्कान्ता रति सर्वपात्रनिष्कमणादपसमातिरिति गीतः समाप्त प्रति शेयम्। पावसितासि गतासि । ६ एघ आर्यस्य मोहजनकः । १ व्यनुज्ञातमनुज्ञया सम्पन्न गङ्गादीनां सलिलोत्थानादिरू.. पम्। ग्रार्या सीता।

·सामान १७३ लक्ष्म । दिल्या आश्चर्यमाश्चर्य्यम् । अर्य्य ! पश्य प- स्य । कष्टमद्यापि नोच्छसित्यार्याः। ततः प्रविशत्यरुन्धती सीता च । अरु। वरख वत्मे वैदेहि मुञ्च शालीनशीलताम् । एहि जीवय में वत्स प्रियस्पर्शन पाणिना ॥ सोता । ससम्भ्रमं स्पृशन्ती । समस्मसिद अजउत्तो । (१) रामः । समाश्वस्य सानन्दं । भोः किमेतत् । भोः किमेतत् । दृष्ट्वा सहर्षी द्भुतं । कथं देवी। सलज्जस्मितम् । अम्बा अरुन्धती सर्च च प्रहष्यन्त ऋष्यशृङ्ग गान्तासमेता गुरवः । अरु । वत्स ! एषा भगीरथगृहदेवता सुप्रसन्ना गङ्गा । नेपथ्ये । जगत्पते रामभद्र स्मर्य्यतामालेख्यदर्शने मां प्र त्यात्मनोवचनम् । यथा सा खमम्ब धर्मातः स्नुषायामरुन्धतीव मोतायां शिवानुध्यानपरा भवेति, तत्रानृणास्मि जाता। अरु | दूयन्ते श्वश्रूभगवती वसुन्धरा । नेपथ्ये । उनञ्च पर्वमायुभता वत्सात्यागे,यथा भगवति वसुन्धरे साध्यां दुहितरमवेक्षस्व जानकीमिति, तदनु नाकृत वचनास्मि प्रभावत्मस्येति ।। कयं कृतमहापराधोभगवतीभ्यामनुकम्पितः, प्रणमामि वः। १ सनाश्वसित्वार्ययुक्तः । * शालीनगौलतां सलज्जत्वखभावम् । + तदन तदनन्तरं नाकृतवचनास्मि तव वचनं कृतवत्यस्मि । भपतित्वात् प्रभारिति, जामाटत्वाच्च वमस्येति रामस्य विशेषण- दयम् । रामः ।

·१७४ उत्तररामचरितम् । अरु भाभाःसारजानपदा! भगवतीभ्यां जाहवोवसुन्ध- राभ्यामेवं प्रंशस्यमाना ममारुन्धत्याः समर्पिता, पूर्वञ्च भग- वता वैश्वानरेण निर्णतपुण्यचारित्रा, सब्रह्मकैश्च देवैः संस्तुता सावित्रकुलबर्देवयजनस भवा मीता देवी परिगृह्यतामि- ति * कथं भवन्तामन्यन्ते । लक्ष्म । एवमार्ययावत्या निर्मिताः प्रजाः कृतस्नश्च भूतग्राम श्रा- नमस्करोति, लोकपालाश्च सप्तर्षयश्च पुष्य दृष्टिभिरुपतिष्ठन्त । अरु । अगत्पते रामचन्द्र ! नियोजय यथाधर्म : प्रियां त्वं धर्मचारिणीम् । हिरण्मय्याः प्रतिकृतेः 8 पुण्यप्रकृतिमध्वरे ॥ सीता। खगतम् । जाणादि अजउत्तो सीदादुकनं पम- ज्जिद। (१) रामः । यथा भगवत्यादिशति । नच्म । कृतार्थाऽस्मि । (१) जानात्यार्यपुत्रः सीतादुःखं प्रमार्जयितुम् | जानातीति परिग्रहान्तरमन्तरेण हिरणमय्या मत्प्रतिकृतेरेव यज्ञे स्वीकारादि- तिभावः । परिट यता रामेण परिरहीता भवतु, इति व्यस्मिन् विषये। + अायां मीताम् । * यथाधर्म धर्ममनतिक्रम्य, पन: सीतापरिग्रहे तव धर्म एघ भविष्यतीत्यर्थः। हिरणमगाः प्रतिकृतेः स्थाने ति यः ।

·सामाः । मीता । जीविदमि । (१) लक्ष्म । श्रायें ! एष निर्लज्जो नह्मणः प्रणमति । मीता । वच्छ ईदिमोवि चिरंजीव । (२) अरु। भगवन् वाल्मीके उपनोयेताविमा * सोतागर्भ सम्भूती रामभद्रस्य पुत्त्रको कुशलवी । इति निष्क्रान्ता ॥ रामलक्ष्मण दृष्टा तथैव तत् सोता | सवाष्याकुला । कहिं ते पुत्तका मे । (३) ततः प्रविशति वाल्मीकि कुशलवा च । वाल्मो । वत्सो कुशलवी ! एष रघुपतिः पिता युवयोः, लक्ष्मणः कनिष्ठतातः, सीतादेवी जननी, एष राजर्षिर्जनको । मातामहः । सीता । सहर्षकरुणामृतं विलोक्य । कधं तादो । (४) कुशलवी । हा तात ! हा अम्ब ! हा मातामह ! । रामलक्ष्मण महर्षमालिय। ननु वमो! पुण्यः प्रति स्थः। सीता । एहि जाद कुश ! एहि जाद लव। चिरस्म परि स्मजंध पुणेजम्मन्तरगदं जणणिं । (५) (१) जीवितात्मि। (२) वत्स ईदृशोऽपि चिरं जीव । ईदृशोऽपि वने मपरित्याग कुर्वन्नपि । . । (३) कुत्र तो पुत्त्रको मे। (8) कथं तातः । (५) रहि जात कुश ! रहि जात लव । चिरस्य परिध्वजे था पुनरपि जन्मानः मतां जननीम्। उपनीये तामपनयनाख्यसंस्कारवन्ता क्रियेताम् । *

·उत्तररामचरितम।
कुमारौ । तर कृत्वा । धन्यो खः ।
सोता । भवं पणमामि । (१)
वाल्ली । वत्से। ईदृश्येव * चिरं भूयाः ।
सोता । ब्रह्महे तादो,
कुलगुरू, अज्जाणे,
सभत्तुत्रा
अज्जा सन्ता दे, मलकवणा सुप्पसमा अजउत्त चलणा,
समं कुसलवावि दोसन्ति, ता णिमरह्मि आणन्देण । (२)
नेपथ्ये । कलकलः।
वाल्मी । उत्थायालोक्य च । उपहतलवणे मधुरेश्वरः ।
प्राप्तः।
लक्ष्म । मानुषङ्गाणि : कल्याणनि ।
रामः । सर्वमिदमनुभवन्नपि न प्रत्येमि $ यद्वा । प्रकृति
रियमभ्युदयानाम् ।
(१) भगवन प्रणमामि।
(२) व्यम्म, तातः, कुल गुरुः, जा-जनः,
जा-जनः, सभर्टकार्याशा
न्ता देवी, सलक्ष्मणा सप्रसन्ना धार्यपुत्रचरणाः, समं कुशल वावपि
दृश्यन्ते, तन्निभ रात्मि आनन्देन । कुलगुरुशिष्टः । अा-जनः
कौशल्या, निर्भरा पूर्ण।।
ईदृश्येव रामसन्निहितैव ।
+ उपहतो.चिरादे व विनाशितो लवणे राक्षसविशेष
येन सः मधुरेश्वरी मथुराराजः शत्रुघ्नः ।
* सानुषङ्गाणि सप्रसवानि कल्याणान्तरजनकानीन्यर्थः
इन प्रत्येनिन विश्वसिमि रामस्य कल्याणपरम्पराया असम्मा
व्यमानत्वादिनिभावः।

·KRISHNASICN IN THEOF MH HISALCUT! सप्तमोऽधः । वाली। रामभन उच्यता, कि 'यः प्रियमप करोमि। रामः । अतः परमपि प्रियमस्ति । तथापीदमस्तु । पामभ्यश्च पुनाति वर्द्धयति च श्रेयांमि येयं कथा मङ्गल्या च मनोहरा च जगतोमातेव गङ्गव च । सामेतां परिभावयन्त्वभिनयैर्विन्यस्तरूपायुधाः शब्दब्रहादिदः पारे परिणतप्रज्ञस्य वाणीमिमाम ॥ * ॥ इति निष्क्रान्ताः सर्च इति सम्मेलमं नाम सप्तमोऽङ्कः ! समाप्तमिदं महाकविभवभूतिविरचितमारराम- चरितं नाम नाटकम् । प्रकृतिः : अभ्युदयान्सरजनकत्वखभावः । * विन्यसरूपा महोसतत मिकाः सकः अभिनयैरवस्था- मुकारैः परिभावयन्तु माथे न प्रकाशयन्तु । कयेबीयों के, बचच मम भवभूतेः। LIBRARY 03 3001

·No text on this page.

·No text on this page.

·LIBRARY
inglu
)
.
IN
RAM