·No text on this page.

·- दंगप्रकरणम्। 'परिसद' पारिपपदेवा भात्मरमा अनीशान एकविमाने साधारण- कप एस सामानिकाल । 'या' इति समुहये, लोकमाताति २६ ॥ तदेव व्याख्यानुमाह- परिसाईया सम्ये, गरिमाण वंति नियमाया । कप्पे सगाकुमार, माहिद पमलोगेय ॥ २७७ ॥ 'परिसदादिका पारिपचमभृतयोऽनन्तरोक्ता देवविशेषा सर्वे' निरपोपा पकविमाने भवन्ति 'नियमाओसि नियमन, केषु देवलो- के! इत्याद-कापे सनत्कुमारे माहेन्द्रग्रलोक चेति ॥ १७७ ॥ अंत्रवाथै उत्पतिमाह--- परिसाईया सवे, उपरि तु इति कारणं कित मबाज उपरिपया, कप्पैमुन पेम्पराइला ॥ २७८ ॥ परिषदादिका सर्वे 'टपरि दु' उपग्तिनदेवदोकेषु पुनरेव पबन्तीत्यत्र कारण किं तपनवम्। 'मण्यने । उच्यते-'य' बस्मात्कारणात उपरिमका देवा' 'कल्पेषु' स्वावासविमानक्षणेषु न'व 'पेम्मराइन्छ ति प्रेमरागिण | रागशब्देनात्र मत्सर व विवक्षित । नात्यन्त सौधर्मशानदेवा इव परस्परागडेपवन्तो वर्तन्त इन्सेविमानेऽपिषमता तेषा तथाविपरागसामावेन पुष्कलसमाधामलाम ग्रेवि।२७८॥मय लान्तकादिषुस्वपारिपवादिदेवानामवस्थानमाह- सेम पर जे देवा, परिसाईया पसति सव्ये । इदनिमायोमु चिप, ईसाईदोसरायचा ॥ २७ ॥ उत' पर ये देवा' 'परिमाईय'ति पारिपयाचा 'बसन्ति' मबिति समन्ते ने सर्वे निरवोपा,त्याह-दवि

·इदं पुस्तक भावनगरस्थ
लल्लुमाईतनून-गुलारचन्द्रेण
स्वकीय आनन्द प्रीटींग प्रेम"
नाम्नि मुद्रणालये मुदितम् ।
तच भावनगरीय-श्री जन
आत्मानन्दसमाकार्याधिकारिणा
गांधी त्रिभुवनदासात्मनेन
वल्लभदासेन प्रकाशितम्।

·pooor
00000000000000colorococotisong
॥न्यायांभोनिधि-श्रीमद्विजयानन्दसूरि ।
00000000000000000000000000000000000
0000000000000000000000000000000
जन्म १८९६
म्वर्ग १९५२
aracor
00000000scocotootorotoc
અનઃ પ્રીન્ટીગ પ્રમ-શ્વાનરાય

·No text on this page.

·ઉપઘાત જે કે સન પ્રાન શાહે શારીખ બારા પ્રગટ થતા ચ- શાની પ્રસ્તાવના મલમ લખવાનો બહુધા અપાત છે પરંતુ તે બદલવાના કેટલાક કાળ અનુભવમાં આવતા જાય છે જેમકે - ૧ લિવને કારyગાયભાસનાનાર લે તે તેલા નાનીન જ્ઞાનના હારા પણ મેળવી શકતા નથી ૨ બધા અને ભાષા લખાતી પ્રસ્તાવના શાળા- કરવાની છે નાનામાં છીજ મદ કરે છેખાસ કરી આ સમાજના હિતરમા આ દિપ જરાયા વિશય બહેનો નથી એ વાત અત્યપ્રેમીને તે રીલા કી ૩ ગમે તે પહજણ વિના આટલાય પ્રથા તરફ લકાને આકનિકનું સાધન તેઓ સમક્ષ માતૃભાષામાં તેને બધાની માહિતી આપવી તેજ છે * આ સાહિત્યપ્રકાશના જમાનામાં સાધારણ નિયમ પ્રસ્તાવના દ્વારા કથની માહિતી મેળવવાનો થઈ પાપે છે તે જ પ્રચલિત ભાષામાં લખાએલ પ્રભાવના મૃત ભાષાના ઓછામા ઓબ અમી કે સર્વધા અનઅભ્યાસી સુનાજિ- નાસા કરવામાં સહાયક થાય એ રખિન છે ૫ મનુન ધ જેવા પ્રાણિક કથાના અભ્યાસ માટે માને સાપુ મારી અગર માત્ર હોય છે તેમ જ શીવ ભાષાનું જ્ઞાન બહુજ ધાને ય છે આવી પરિસ્થિતિમાં ઉપમા વાવ શહારના આસરાજ બને છે એટલે પર ·* લિત ભાષામાં લખાએલ પ્રસ્તાવના આદિદાય તો એકવાર પુસ્તક હાથમાં આવ્યા પછી બીલકુલ ઉપક્ષાતે નજ થઈ શકે અને પરિ- સામે મૂળ ગ્રંથ તરફ રૂચિ આકર્ષાય.” ઈત્યાદિ કાર ઉપર વિચાર કરી અત્યાર સુધીની અમારી ચાલ પદ્ધતિ બદલી માતૃભાષામાંજ પ્રસ્તાવના કે વિષયાનુક્રમgિશ આપવા અને વિચાર કરે છે. મૂલગ્રન્થ–પ્રસ્તુત પુસ્તક જનરકેકનામનું પ્રકરવું છે. જે આર્થ–પવમય છે. તેની કુલ ગાયા છે. ભાષા પ્રાત અને સરલ ઈ સુબેધ છે. વિષય એને દેવ અને નરકનાં મુ સ્થાને છે કે અનુક્રમે વિમાન અને નારકાવાસના નામથી ઓળખાય છે તે છે. માત્ર મુખ્ય સ્થાનેનું જ નહીં પણ દેવ અને નારી સાથે સંબંધ ધરાવતા બીજા અનેક વિધ આ ગ્રંથમાં ચર્ચા છે. જે વિષ બહુધા બીજી કઈ પદ ગ્રંથમાં અદ્યાપિ જોવામાં આવ્યા નથી. વિષયની માહિતી માટે વાચકે વિયાનુક્રમ તરફ દષ્ટિ વિવી. વિષયની દષ્ટિએ આ ગ્રંથ તદન અપૂર્વ છે. કારણ આ પ્રકરજીમાં ચર્ચાએલ વિથ બહુધા અંગ કે ઉપગમાં દષ્ટિ- ગોચર થતું નથી. એટલું જ નહીં પન્નુ શ્રીમાન જિનભદ્રગત્રિ સમાશ્રમણકુતસંગ્રહણીની ટકામાં શ્રીમાન મલયગિરિસરિએ અને શ્રીચન્દ્રીય સંગ્રહની ટકામાં માલધારણીય શ્રીદેવ- ભદ્રસૂરિએ પ્રસ્તુત પ્રકરણની અનેક ગાથાઓ પ્રસંગે પ્રસંગે વિપથપુરિઅર્થે ઉધૃત કરેલી છે. આ ગ્રંથ બે વિભાગમાં વિભકત એલે છે તેમાં આદિથી ૧ર૭ ગાથામાં નરેન્દ્ર અને ૧૨૮ થી ર૮ સુધીમાં દેવેંદ્રક. આધાર-પ્રસ્તુત ગ્રંથમાં વર્ણવેલ વિષય અંગ-ઉપાંગમાં બધા ઉપલબ્ધ નથી એ સાંભળતાં જ પ્રશ્ન થાય છે કે ત્યારે આ શાના આધારે રચાયે? તેનો કાર ટકકાર પોતે જ આપે ·છે છે તે છે કે વિમાનમરસિ-નરવિભક્તિ આદિ પ્રક- જના દ્વાર રૂપે પ્રસ્તુત ગ્રંથની રચના થઈ છે જે ઉત મહાન, થામા પ્રવેશ કરવા માટે ઉપગી છે આ સ્થલે પ્રશ્ન થાય છે કે તે આધારભૂત વિમાનગતિ અને નરકવિવ્યક્તિ એ બે પ્રી- ઈકો કયા?તે ઉપલબ્ધ છે અગર કથાએ તેનો ઉલ્લેખ મળે, છે? આના ઉત્તર એ છે કે એ બે પ્રકીર્ષકનું નામ પ્રસ્તુત પ્રક વી ટી સિવાય અન્યત્ર જોવામાં આવ્યું નથી શીપન અલ- ગિરિદિએ અને શ્રીદેવભર સુપા પોતે પિતાની સંગ્રહ- છીની ટાકામા દેવેનર પ્રકરણ સેવાની જ ભલામણ કરે છે કચાઈએ હદત બે પ્રકીર્ષકને ઉખ કરતા નથી પ્રસ્તુત પ્રકારના કાકા એના આધાર તરીકે ઉક્ત બે પ્રકણુંક આદિ ઉલ્લેખ કર્યો છે તે બાબતમાં તેમને કોઈ પ્રાણ મળેલુ હોવુ જોઈએ ગમે તેમ હોય પણ અત્યારે તે પ્રકીર્ણ ઉપબ્ધ નથી નદીસર અને પાલિકમ્મા રાત્રી ૪ - ગમના નામ છે જેમા કિલાવિમાનમવિભક્તિ અને મહતી વિમાનમવિભક્તિ એ બેનામે મળે છે સભવ છે કે પ્રસ્તુત १" -दिवोप्यपिमानप्रशनि-नरकषिमकिप्रतिपकी- બાપા રાજુભાયg- विषयक सदुद्वारगृत देवेन्द्रनाकंनकाय प्रकरण इति देवेन्द्रनारकंकप्रकरणवृत्ति पृष्ठ-पृष्ठ ६२। २"इदिमावस्मयं भगवत, जिदा-मामय पर- बीमत्वमीश्वग परिकमकाउस्मागोर पक्क्षा। उहाडि भनत तज्ञहा- दसवालियर पावप्पि २ कप्पिय ३माकम्पपुर्व ओसराय रावप्पणा जीवा- मिनमो सपना महापण्याना दी. अमोगशरार ·- પ્રકરણના આધારભૂત ઉક્ત બે પ્રકીર્ણ કે પછી વિમાન પ્રાપ્તિ નદી અને પાક્ષિામાં ઉલિખિત તે બે વિભક્તિઓમાંથી એકાદ હેય, પણ આશ્ચર્યની વાત છે કે આ બે સમાં લિખિત આગમનામાવલીમાં નરવિભક્તિ નામ મળી આવતું નથી. ... देविंदत्यओ १२ तंदुलयेयालियं.३ चंदाविनमय १४ पमाव- प्पमायं १६ पोरिसीमंडलं २ मंडलप्पयेसो १७ गणिवित्रा १८ विजाचारणविणिच्छओ १९ झाणविमत्ती २० मरणविमती २१ मायविसोही २२ सलेदणामुयं २३ वीयगगसुयं २४ विहारकप्पो २६. चरणविद्दी २६ आउरपथक्वाणं २७,महापवक्माणं २८..1 कालियं भगयंत तंजक्षा-उत्तरायणादमाओ२ कप्पो यवहारी ४ इसिमासिआई५ निसीहं । महानिमीहं ७ जंबुद्दीव- पन्नत्ती ८ सूरपन्नती ९ चंदपन्नत्ती १० दीवसागरपन्नती ११ सुद्धि याविमाणपविभत्ती १२ महल्लियात्रिमाणपविभत्ती ३३ अंगचूलि. याए १४ वग्गलियाए १५ बियाहलियाए १६ अरुणोषवार १७ वरुणोववाए १८ गस्लोवद्याप १९धरणावयाए २० बममणांववार' २१ वेलंधरोबवाए २२ देयिंदोययाए २३ उहाणमुए २४ समुदाण: मुए २५ नागपरियायणियाणं २६ निरयायलियाण २१ कम्पियाणं २८ कप्पडिसियाणं २९ पुफियाणं ३० पुप्फचूलियाणं ३१ वण्हिाणं ३२ धण्डिदसाणं ३३ आसीविसभावणाणे ३४ विट्टी- विसमावणाणं ३५ चारणसुमिणभावणाणं ३६ महामुमिणभावणार्म ३७ नेयगनिसग्गाणं ३८......... दुयालसंग गणिपिडगं भगतं तंजहा-आयारो सूयगडा २ ठाणं ३ समवाओ विवाहपन्नत्तीनायाधम्मकदानी ६ उवा- मगदसाओ७ अंतगडदसाओ ८ अणुत्तरोववाइयदसाओ९ पण्हा- वागरणं १० विवागसुयं ११ दिट्ठीवाओ १२॥" इति मुद्रितसटीकपाक्षिकसूत्र ! ।

·કર્તા---કનુલ પ્રકરના કર્તા કોણ હતા?તે સંઘ ધમા કે પણ એ પ્રમાણ મળી આવતું નથી આ પ્રકારના ટીકાકર શ્રધ્ધા અને ચિરકન આચાર્યનો ઉતિ તરીકે ઓળખાવે છે ચિર- વાચા ગમે તે હોય પણ તે બહુ પ્રાન હોવા જોઇએ. અને તે પૂર્વપરાયા તે વિશ્વ સમક્ષ હે એ ટીમ અને ટીકાકાર-જીત પ્રકરણ ઉપર બે ટકાઓ હમાયાની સાબિતી મળી આવે છે જેમાની એક ટીક શ્રીમાન અદિતિએ કરેલી જે અત્યાય ઉપલ૦૫ થતી નથી તેને ઉલ્લેખ થયા છી અલયગિરિ મહારાજે શ્રીમાન જિનભદ્દગણિ થામાશ્રમણવિરચિત સંગ્રહણીની ચકામા કરેલ છે' બાજી aછા મૂળથથ આંધ જ મુદ્રિત કરવામા આવી છે, જે અતિ વિત કે અતિસંક્ષિપ્ત નથી કે ગાથાઓની વ્યાખ્યા બહુધા છાયા રૂપ જણાય છે તે સકાય છે પ્રસ્તુત પ્રકરણમાં અનેક વિથ લઈ એક ાિથ ઉપર ક્યારે ઘણી ગાથાઓ ટાય ત્યારે તે રે માથાનું મસિસ અર્થે કથન કરીવિષય સમાપ્ત થતા તેના સબળ ભાવાર્થ એક સાથે કરી દેવાની પ્રાચીન અને જરૂતિ વિનાની પદ્ધતિ સ્વીકારાયેલી છે તેમની ભાષા અને પદ્ધતિ સુદર છે આ ટીકાના કતાં શ્રીમાન ગુનિચક્રિ છે જેમની જળખાણની પ્રમાણે છે ઈ ભવાન શ્રી મહાવીરસ્વામિથી ૨૦ વર્ષ પછી ૧૬ માં પાટ એટલે વડની છ સહી દઇશ્વર શ્રી વજ १"तादीनामतिविधि परिमाण देवेन्द्रनाप्रप fી રિપૂર માત્રા” इति मुदितनारपीटीका २१ तमगावाचूनौ पृ-१०६० ·સ્વામિના પ્રશિષ્ય શ્રી ચંદ્રસૂરિ દ્વારા પ્રસિદ્ધ થએલ ચદ્રકુલમાં અનુક્રમે ૩૪ મી પાટે શ્રી ઉધોતનરિ થયા. તેમના હાથે વિક- મની દશમી સદીમાં વડગચ્છ (વૃહદગચ્છ) ની સ્થાપના થઈ. આ ગચ્છમાં પ્રસ્તુત પ્રકરણની ટીકાના પ્રણેતા શ્રીમાન સુનિચંદસરિ થયા. જેમની જાતિ જન્મભૂમિ ઉમરનું પ્રમાણ આદિ અનેક બાબ- તમાં કાંઈ માહિતી મળતી નથી. પણ તેમને સ્વર્ગવાસ વિકમ સંવત ૧૧૭૮માં થયાનું નિશ્ચિત પ્રમાણ મળે છે. તેમની વિદત્તા १ "श्रीयनसेना१५॥ ततो बभूव कुलानि चत्वारि सुविस्तृतानि । नागेन्द्रचान्द्रे अथ नैर्वृतं च वैचाधरं वादिजसूरिनामा ॥२॥ विचित्रशाखाकुलगच्छमूलं नैके यमवर्गुरवस तेषु । प्रणम्य तान चन्द्रकुलेऽय सूरीन, स्तथीमि कौश्चित्यमतो गणेन्द्रान॥ २५ ॥ नखर्तुवऽथ ६२० जिनाहियं स श्रीवसेनोऽधिगतः येऽस्तु । श्रीचन्द्रसूरिश्च १६ पदे तदीयेऽभवद्गुरमन्द्रकुलस्य मूलम् ॥२६॥" इति मुद्रितगुर्वाल्यां पृष्ठ-1 २“उद्योतनः सूरि ३४ रवपहीन विधानदीविश्रमसिन्धुनाथः॥५॥ चतुर्नवत्याभ्यधिक शरच्छतः श्रीविक्रमानिभिः सरिराट् । पूर्वावनीतो विहरनियाऽऽगमयात्राकृते तस्य गिरेरुपत्यकाम् ॥५३॥ टेलीखेटकसीमसंस्थितवटस्याधः पृयोस्तत्र सः प्राप्तः श्रेष्ठतम मुहूर्तमतुलं ज्ञात्वा तदाऽतिष्ठिपत् । सूरीन सौवकुलोदयाय भगवानटी जगुस्स्वेककं केचिदू वृद्धगणोऽभयवटगणाभिस्यस्तदादि ९९४ स्वयम्॥५॥ इति मुद्रितगुर्वावल्यां -५ ३ "अष्टहयेशमिते११७८ऽब्दे विक्रमकालाहिवं गतो भगवान् । श्रीमुनिचन्द्रमुनीन्द्रोददातु भद्राणि संघाय ॥७२॥" इति मुद्रितगुर्वावल्यां पृष्ठ-७।

·(१२०) मुनिषद्रवरिविरचितधिसमेत वर्यपदं पृच्छति। मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविश्यत्वात् 1 अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमयंपदं तया सह प्रवघ्नाति ग्रन्थिबन्द करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरव विषवत्वात, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश्य, सन्नद्धवादकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं खा, परिक्षिप्य बरपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाम्पलक्षणानि सप्त | तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्र 'अग्रमहिप्यः पहराज्ञीसहभास्त्रिदापतिपल्यः ताः सौधर्म ईशाने कल्पविमानपु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य हॉति ईसाणे। फ्तेयविमाणेसुं, वसंति न उ सकतणपम् ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च ' देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येऋविमानेषु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः सकतणएसु शुक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चलपि अऋविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंमवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसाओ आयरक्खणीया य। गविमाण सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७ ॥ कल्सविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- , ति -

·८
પટધર થયા હતા. તેના અનેક
શિડતા પણ તે બધામાં
વધારે પ્રસિદ્ધ વાદિ દેવસૂરિ થયા જેઓએ બાળકાળમાં ગુણ
ચંદ્ર નામના વિદ્વાનનો મદ ઉતાથી હતા. આ વાદી દેવરિ તે
છે કે જેઓએ રાસી હજાર લોક પ્રમાણ આટાદ રત્નાકર
નામનો ગ્રંથ લખ્યું છે. વાદી દેવરિ માત્ર ગ્રંથના જ લેખક ન
હતા. તેઓશ્રી વાદમાં પણ પ્રવીણ હતા તેથીજ તેઓએ સિત-
રાજયસિંહની રાજસભામાં ચારસી વાદિએને જીતનાર
દિગબરાચાર્ય શ્રી કુમુદચંદ્રને વિવાદમાં પરાજિત કરેલ
એટલું જ નહીં પ તેઓએ આખા જીવનમાં રાસી
२ " तम्मादमूदजितदेवगुरु १२ गरीयान
प्राच्यम्तप.श्रुतनिधिजलधिगुणानाम।
श्रोटेयमग्निपरश्च जगत्प्रमिही
यादीश्वरांम्तगुणचन्द्रमदोऽपि वाल्ये ॥७३॥
वेदमुनीशमितेऽदे १९७४ देयगुरजंगदनुत्तरोऽभ्युदितः।
श्रीमुनिचन्द्रगुरोगिनि शिष्या बहयोऽभवन् विदिता. १७६||
२" स्याद्रावरत्नाकरतर्फवधा मुदं म केां नहि देवरिः।
इति मुद्रितगुर्वावल्यां पृष्ठ ७-८॥
"८२ हजार स्याहादरत्नाकर ग्रन्य दुता"
इति महोपाध्यायत्रीयशोविजयजीपत्र।
३ " येनादिनचतुरशीतिमुवादिलोला-
लम्धोलमन्नयग्मामदके लिशाली।
वादावे कुमुदचन्द्रदिगम्बरेद्रः
श्रीमिन्दमूमिपतिसंसदि पत्तनेऽस्मिन् ॥७॥
इति मुद्रितगुवांधल्यां पृष्ठ ८॥
४"विक्रमाकांन् वेदसमन्द्र ११७४ प्रमितवत्सरे।
भूरिसूग्गुिणैराव्या अभूवन देवसूरयः ॥ १ ॥

·પ્રસિદ્ધ વારામાં વિશ્વશી મેળવી હતી આચાર્ય શ્રી ફસ- ચપણ વાડી વિસરિતુ જ પડખું સેવેલુ વા દેવસર જેવા અસાધારણ વિદ્વાને શિષ્યના ગુરૂ કે શ્રીમાન સુનિચરિ તર્ક-વિધા આદિ ગુણામા તેમજ વાદધિમાં સવિશેષ યોગ્ય હોય તે સ્વાભાવિક છે તેથી ફક્ત એક વીરનુ પાણી પીતા તેથી તેનું સાથીરપારી એવું બિરૂદ હતુ એટલુ જ નહીં चर्पताशीतिमितान यो जिगाय प्रवादिन। बादीकमुषोऽपि जितो यै सोऽपि लीलया ॥२॥ चामी- बम अनव बुध१७ भगव अट्ठारस ३.मित्तय । सिव माल ५१दा मह मत गपश्य ६८ विजित्तय। मितदिगम्बर सतच्यारिसिय ७९ दुजोरम एक शीघर ५२ मिल ८३ भूमिपाटिरमार ता मुददार मितसपि अहिलपुरि अव आविमो। पदगछतिलय पाइ देवरि,मुहमद उत्सारिओ इति मुहितोपदेशसप्ततो पृष्ठ ३७॥ १"इति सफलताकिपाकरणमेदान्तिकसरदयविषयक पतिधारियन्डामणिसुगृहीतनामयम्पेताम्बराधिपश्रीमान नियन्द्रमूरिपरणसरसीगर इति हितस्याहारनाकरमयमपरिमोदभाग्ते पृष्ठ १२७॥ “पटकपरितकंपरिरमिकोप शेववादीवर प्रजापतवारपति नृपममे जित्योपदेवाशुगे । प्रत्यक्ष विदुषां पकार विजयभीमाज शाम बायोमी मुमिवन्द्रसूरिमुगुम काम मेधाशुपाम् ॥७॥" इति मुद्रितगुर्भाचल्यो पृष्ठ- "नित्य पपीकाझिक्मेकमम्मस्तत्यानमा विपती सभ्यम्। निगावधी भावरिपसालापाना मुभिधाद्रमरि" रति विपारमसमुख्यमशती -३०४॥

·૧૦. પણ તેઓ વિશુદ્ધ ચારિત્રી અને પ્રખર તપવી હતા. કારણ કે તેઓએ આજીવન સઘળી વિકૃતિઓને ત્યાગ કરે વિગેરે ગુણથી તે સમયમાં તેઓ ગોતમ તુલ્ય ગણાતા. વળી તેઓશ્રીએ પિતાના ઘણા ગુરૂ બંધને દીક્ષા આપી પઠન પાઠન કરાવી આ- ચાર્યપદે સ્થાપિત કર્યા હતા. (૪) શ્રી સુનિચંદ્રસૂરિની ૨૭કૃતિઓ ઉપલબ્ધ છે. એ ઉપરાંત બીજી કૃતિઓ હેવાને ઘણે સંભવ છે. તેઓની કૃતિઓ સ્વતંત્ર અને ટીકાત્મક એમ બે ભાગમાં વહેંચાઈ જાય છે. (૧) સ્વતંત્ર–૧ અંશુલસિત્તરી ૨ આવશ્યકસતિ ૩ વન- સ્પતિસમતિ જ ગાથાકેશ ૫ અનુશાસનમુકુલક, ૬ ઉપદેશામૃત- કુલક ૭ ઉપદેશામૃતકુલક બીજું ૮ ઉપદેશપંચાશિકા ૯ ધર્મોપદે- કુલ ૧૦ ધર્મોપદેશકુલક બીજું ૧૧ પ્રભાતિકસ્તુતિ સંસ્કૃત ૧૨ મોપદેશપંચાશિકા ૧૩રત્નત્રયકુલ ૧૪શોકહરઉપદેશકુલક ૧૫ સમ્યકત્પાદ વિધિ ૧૬ સામાન્યગુપદેશકુલ ૧૭ હિતે- પદેશકુલ ૧૮ કાલશતક ૧૯મંડલવિચારકુલ ૨૦ દ્વાદશવર્ગ. (૨) ટીકાત્મક–૧ લલિતવિસ્તા૫રિકા ૨ અનેકાન્તજ- सौवीरपायोनि तदेकवारिपानाद विधिज्ञो बिरुदं यभार । जिनागमाम्मोनिधिधौतवुद्विर्यः शुद्धचारित्रिषु लब्धरेखः ॥६६॥ संविग्नमौलिविकृतीः समस्तास्तत्याज देहेऽप्यममः सदा यः। विद्वदिनेयालिवृतप्रभाव: प्रमागुणोधः किल गौतमाभः ॥६॥ आनन्दसूरिप्रमुखा मुनीश्वराः ગયાર દિરહ્યું : ये दीक्षिताः श्रीमुनिचन्द्रमूरिणा સહિત જિતિ | ૭૨ ” इति मुद्रितगुर्वावल्यां पृष्ठ ७॥

·આપતાકાપ૩િપરા દરિ૪ રનરન્દ્રિવૃત્તિ પધર્મ-
આ વૃતિ દકપ્રતિટિપ્પન છ“માઈશતકર્ષિ
એમની સ્વતંત્ર કૃતિઓને વિષય નવ-આચાર અને
ઉપદેશવિંગેરેને છે ટીકાત્મક કૃતિઓમાં લીન તકને પણ સમા
વેશ થાય છે કારણકે અનેકવારજરાયતાક એ તકપતિએ
લખાએલ ચાદ્વાદ વિષયક ગ્રંથ છે જેના ઉપર તેઓની તીક છે
તેની તિઓ સવ અને પ્રાકૃત ગઇ અને ૫ એમ
બજણ પ્રકારની છે
પ્રાત પ્રકરણની ટીકા સરલ સસ્કૃત અને સલમા છે આ
ટીકા થીચારસરિ આદિ વિદ્વાનો દ્વારા પાટણમાં પ્રમાણ
કરાવી છે તેનું બ્રેક પરિમાણ રહ૦૯ જેટલું છે. અને તેની
રચના સવત ૧૬૮ મા ઢક નામના ગૃહસ્થની વસતિમા જઈ
છે ખરેખર ઈતિહાસ કહે છે કે મધ્યમ કાલીન જૈન સાહિત્ય
ગગ ગુર્જર સાહિત્યનું કેન્દ્ર પાટણ હતું
ઉપાગતા કે પ્રસ્તુત ચયને વિષય આપણે માટે
પરાક્ષ છે પણ આપણી જ્ઞાન અત્યત પરિણિત અને વિશ્વના એક
રજકણ પરતુ જણ ન હોવાથી આપણે પરાસવિષયની ઉપેક્ષા ન
૧ સવ૧૧૪ માં ગ્રામેળ છે ૨ સવિલ ૧૧૭ માં રચગી છે,
३"भीमबेशरमूरिक्षावरपरकाविसहाये।
अहिलपारकनगरे विशोध्य नीता प्रमाणमियम् ॥३॥
प्रत्यक्ष निरूप्यास्य प्रग्यमान विनिषितम् ।
अनुष्टुमा महोपाती चनवाधिदे २६०१m
मिपतिमाम साहराज्यवस्मरे १५६८ पचामा
इनायतुशास्तोरिकोटक्वकपमती ॥५॥

·૬૨ કરી શકીએ તેમ કરતાં આપણે અપૂર્ણતામાં પૂર્ણતા માનવાને જ ડળ કર્યો ગણાય. આ રીતે જોતાં ગમે તે વિષય હોય તેનું જ્ઞાન મેળવવું અને તે સંબંધી જુદી જુદી માન્યતાઓ જાણી લેવી તે વિશેષ જિજ્ઞાસુનું પ્રાથમિક લક્ષણ હોવું જોઈએ. સ્વર્ગ અને નરકની કલપના માત્ર જૈન શાસ્ત્રમાં નથી દુનીયા ઉપરના પુનર્જન્મવાદી દરેક સંપ્રદાયે સ્વર્ગ અને નરકનું સામાન્ય તત્વ સ્વીકારેલું છે. તેથી તે સંબંધીની જેને માન્યતા જેવા ઈચ્છનારને આ ગ્રંથ ખાસ ઉપયોગી છે. જેનશાસ્ત્રના ખાસ અભ્યાસિઓને તે આ ગ્રંથમાંથી સ્વર્ગ નરકને લગતું જેટલું વર્ણન મળશે તેટલું બીજે કયાંઈથી મળવું કઠણ છે. જેઓ સ્વર્ગ નરકની પુરાણુગત વૈદિક તથા હૈદ્ધ માહિતી ધરાવતા હોય તેઓને પણ સરખામણ ખાતર તે વિષ- ચના બધા જેન જેવાને શ્રમ આ એકજ ગ્રંથથી બચી શકે છે. દિગંબર શાસ્ત્રના અભ્યાસીઓ પણ આ ગ્રંથથી ઘણું જાણું શકે છે. કારણુ આ એક જ ગ્રંથના અવલોકનથી સ્વર્ગ નરક સંબધી વેતાંબરીય સકલ શાસ્ત્રનું મંતવ્ય અનાયાસે જાણું શકાય છે. જૈન શાસ્ત્રના અધ્યાપકેને તો આ ગ્રંથ ઘણું જ નવી બાબતે શિખવી શકે છે. તેથી આ ગ્રંથ કેટલો ઉપયોગી છે એ વાત દરેક વાચકને લક્ષમાં આવી શકશે. ઉપયોગીતાને આધાર- અધિકારી ઉપર છે. જે વસ્તુ અમુક માટે બહુ ઉપગી હોય તે બીજ માટે ઉપયોગી ન પણ હોય તેથી કાંઈ તેની સામાન્ય ઉપ- ગીતા બાધિત થતી નથી. આ રીતે જોતાં સ્વર્ગ અને નરકના વિશેષ જિજ્ઞાસુઓ માટે આ ગ્રંથ ખાસ ઉપયોગી જણાયાથી તેને પ્રકાશિત કરવા પ્રયાસ લીધેલ છે. સાથે સાથે એક પ્રાચીન અને અપૂર્વ ગ્રંથનો ઉદ્ધાર પણ થઈ જાય છે. 1 1 ·પુતકે પ્તિ–પ્રસ્તુત કલર કરવ મ ફા જ હસ્ત લિખિત પ્રતિને આશ્રય લીધેલ છે કારણ કે અનેક સ્થળે શોધ કથા છત બીજી પ્રતિ મળી શકી નહી જે પ્રતિ મળી હતી પૂનાના સહારકર ઇટ્યુટની છે આ પ્રતિ શ્રીયુતજિન- વિજયજી મારો મેળવી છે તે બદલ તે સંસ્થા અને શ્રીયુત- જિનવિજયજી એ અને આભાર માનીએ છીએ. અતિમ નિરદન–અમને જે પ્રતિ મળી છે તેના ૧૦૨ પત્ર છે ૧૪ ઈચ લાગી અને પાચ ચ પળો છે તેના દિક પિમા અત્તર લાઈન આવેલી છે આ પ્રતિ સુદર રન લિપિથી. આએલ છે આ પ્રતિમા ત્રણ થયે લખેલા છે તેમાં માત્ર ૧ થી જ સુષ શાસ્ત્રશસસુરચય સ્થાપક ટીકસાથે ૩થી ૪૪ યુપીમાં આવકધર્મવિધિ પ્રકરણતિ અને ૬૪ થી ૧ર સુધીમા દેવેનરકામકરણ સકિ છે આ પ્રતિની અતિમ લાઈનને કોઈએ નાશ કર્યો છે નહીં તે પ્રતિ વન સંવત્ અને લેખકનું નામ મામદ મળી આવવા સભવ હતું. આ પ્રતિની હિતિ અલિપી નેતા ૪૦૦ વર્ષ પટેલની હવાના સંભવ છે આ પ્રતિ ઘણીજ અશુદ્ધ હતી. તેમજ ઘણે ઠેકાણે પાઠ પરાવર્તિત થએલા અને પાક પી ગએલા હા. જેના ઉપરથી પ્રસ્તુત પુસ્તકને શુરૂપમાં મૂકવાનું કામ મારા માટે કે ઘણું કઠણ હતું તથાપિસહયષિમુનિના ખાસ સહાય મળવા આ પુસ્તક ઘણે ભાગે સુરૂપ થઈ ગયુ છે પુસ્તકનું સંશોધન કરતી વખતે બનતી કાળજી રાખ્યા છતા કઈ ગુટિની રહી દાવ તેમજ અક્ષર પેકકે હિષથી કઈ સ્થ ભહનહોવીશ એમ કહી શકાય નહીં તેવો વિશ્વામિ સંશોધન કરી છે એમ ઈચ્છા વિરમું છું લેખક સંપાદક.

·૧૪
દેવેન્દ્ર-નરકેન્દ્રક પ્રકરણને વિષયાનુક્રમ
આ8
ગાથા.
વિપથ.
નરેન્દ્ર પ્રકરણ
મંગળ અને ગ્રંથનું વકતવ્ય.
૨-૧૩ રત્નપ્રભાદિ નરકમાં નરકેન્દ્રોની સંખ્યા, તેના નામ અને
એકંદર સંખ્યા.
૧૪-૧૦ દિશા અને વિદિશામાં રહેલ શ્રેણિગત નારકાવાસનું કમકમથી
૧
સંખ્યા પ્રમાણુ.
૨૨૪ સીમતક આદિ નરની પૂર્વાદિ દિશામાં રહેલ હિંગન આ
નરકાવાસનાં નામે.
૨૫-૩૪ સીમંત આદિ નરકાની પૂર્વાદિ દિશામાં રહેલ શ્રેણિકન
દ્વિતીયાદિ નારકાવાસનાં નામો.
૩૫-૩૬ પ્રકીર્ણક નરવાસનાં નામે નિર્દેશ.
૩-૩૮ નરકાના પ્રસ્તોની એકંદર સંખ્યા અને પ્રથમ પ્રસ્તટમાં રહેલ
શ્રેણિગત નરકાવાસેનું પ્રમાણ
૩-૪૨ રનપ્રભાદિ નરના દિતીયાદિ પ્રસ્તમાં રહેલ શ્રેણિબદ્ધ
નરકાવાસની સંખ્યા જાણવાની રીત.
પતિબદ્ધ નરકાવાસની સંખ્યા ઉપરથી તેટલા નરકાવાસે કઈ
નરકના કયા પ્રસ્તટમાં છે એ જાણવાની રીત.
૪-૪૮ સાતમી નરકના અપ્રતિદાન પ્રટથી નરકાવાસાની સંખ્યા
નાણુવાની રીત.
ર૯-૧પ પ્રત્યેક તથા સમગ્ર નરક્તા પતિબદ્ધ નરવાસે જાણવાની રીત.
પડ-કપ રત્નપ્રભાવિ નરકમાં રહેલ પકિતબદ્ધ તથા પંકિતબાહ (પ્રકીર્ણ)
નરકાવાસની જુદી જુદી સંખ્યા.
૬૬-૬૭ પ્રકીર્ણ તથા શ્રેણિબદ્ધ નરકાવાસનું સ્થાન

·છ૮ અને નરક એક સમાં ક કિશન નાણામે પણ દિનેશ એ બાવાની રીત. --૪ મન મા હિ બન ગાળ નિજને ખu બઠ ખામી મળ્યા. ૮૫-૮૯ અને ૧૦મા દિલ અને દિશાન પનિમમ ગાળા નરધામની એકદમખા નાનાની રીત - પ્ર. નશામા જ અને વનસ્પબિમણ ગાળ આ નરણામોની સખા. ૮ અને નાના બિ ને વિદિશાના પતિ ગિળ આદિન- કરવાની સલાની રીત તથા તેની સંખ્યા “ના” માને નાના દાનવમ્બિ નામ બદનામની બાળવાની રીત તથા જી અ. નવીની us, ૧૦-૧% પહોત્રા પ્રશ્નના જનમ જળ પીન ને તેના અને મણ સને નકા, આ . ગાળ આદિ નામની એક- મા બળતાની રીત- નવા નરણાં તથા પ્રા શાખા જન્ય ઉપર અથવા અને તે અપની રીત. 12 ના પ્રકારના કામ. રજા પ્રાણ મમી આધo. ૧૨૦ વમનિબા રવિન નિ નિ નનું તપ તેની ૧૧૧ ના નામે. જિનામા ના મઢ ાિમા આ પાળિબારિયાન વળ કારલિનનાં નાખે.

·૧૬ ૧૩૦-૧૫ ઉનામકરંદાની પૂર્વ દિશાની પંક્તિગડો વિમાનનાં નામ. ૧૪૬ ઉનામક દેવેન્દ્રકની અન્ય દિશામાં રહેલ પંક્તિક વિમા. નનાં નામે.( ટીકામાં અન્ય દેવોની પૂદિ દિવાન નામને નિંદે શ.) ૧૪૭, પ્રકીશું વિમાનનાં નામોનો નિશ. ૧૪૮-૧૧ ઉઆદિ પ્રરનામાં પૂર્વનુપવી તથા પાનુપવી કમથી પતિ બદ્ધ વિમાનોનું પ્રમાણ જાણવાની રીત આદિ, ૧૬૨-૬૪ પ્રત્યેક દેવેલેકમાં પતિ-પકિનારા વિમાનની એકંદર મા, ૧૫-૧૬ અનેક દેવકમાં આવેલા પ્રવિણ તથા પ્રકોનું વિમાનનું પ્રમા શુ જાણવાની રીત. ૧૭-૧૮૦ પ્રત્યેક દેવના આલિકા પ્રવિટ તથા પ્રકીર્ણ વિમાનની સમ્મા. ૧૮૧-૧૮૩ સર્વ દેવકના આવલિકાકવિ, પ્રકીર્ણક અને ઉશયની એ દર સંખ્યા. ૧૮૪-૧૯૬ પ્રત્યેક પ્રસ્તટમાં તથા પ્રત્યેક દેવલોકમાં પબિક વિમાને પકો આદિનું પ્રમાણ જાણવાની રીત, ૧૯૭-૨૬ પ્રત્યેક દેવકના વૃત્તાદિ વિમાનનું પ્રમાણુ. ૨૦૭-૨૦૮ સર્વ દેવલોકની એક દિશામાં રહેલ તેમજ ચારે દિશામાં રહે પક્તિબદ્ધ વૃત્તાદિ વિમાનની એકંદર સંખ્યા જાણવાની રીત તથા તેની સંખ્યા. ૨૦–૨૧૪ સંધર્મ ઈશાન સનમાર અને માદેદેવલોકમાં જે વિમાને જે દનાં છે તેનો વિભાગ, ૨૧૫ બબ આદિદેવના દોનાં વિમાનને વિભાગ, ૨૧૬ સીધમ ઇશાન દેવકનાં વિમાનને વિભાગવાર નિ. ર૧૭–૨૨૬ સધર્મ ઈશાનનાં વૃત્તાદિ વિમાનેનું વિભાગવાર પ્રમાણે જાણ- વાની રીત અને તેની સંખ્યા.

·ક
છે.
રચના સાધમ શાનના પતિબહ સ વિમાનેનું એકર પ્રમાણ
જાણવાની રીત અને તેની સંખ્યા
૨૨-૨૩ સોધમાં ઇશાનગત પ્રતીકવિમાનનું પ્રમાણ
જવા નીષ ચતુર્દ નાં પશ્ચિમ વિનાનું પ્રમાણ જણ
વાની રીત
૨૪
રજ તરીપ પતિગઢ વિમાનનું તથા પ્રકીર્ણ
વિમાનનું પ્રમાણ
૨૫-૨૪૬ વદિ વિમાનનું નિર્મન્ તથા ઉર્થ અવસ્થાનનું સ્વરૂપ.
વૃાદિનું સ્વરૂ૫-
૨૪૮૨૫૦ નામાંટિયા દરવાજા પાદિ
વિમાનના આય.
રયર પુષ્પાવતી કઈ દિશામાં છે તે
૨૫-૨૫૫ ૫તિબદ્ધવિમાનો જે ડીપાદિ ઉપર લા છે તેનાં નામ તથા
તેની સંખ્યા અને તેનું અતર.
૨૫-૨૫ ઉર્વલકના પ્રસ્તાનાં માતા દિ.
વાર ઇદ્ર તા પ્રવીણવિમાનોની સગાઈ પહોળાઈ
૨૬-૧૭ સધર્મશાનના ખામ પનાના પથવિમાનના નામ અને જ
પ્રમાણે તેના નિદેશ.
૨૬-૨૭૫ રાયસ્ટિશ સામનક નોકપાલ બ્રિાવિમાન.
૨૭૨% ઉપના દેહમાં ત્રાસ્ટિશ આદિના નિવાસસ્થાનનું નિરૂપણ
૨૮૧૮૧ અમમહીનાની સંખ્યા અને આ ઉતારવતિય શરીરની સંખ્યા
૨૨-૨૮૮ સૌધર્મની પિનાની જીદગીમા જાળ ઉજાય આ
ટકી જાય તેની રાખ આદ.
૨૮-૨૯૦ હેરાન રહે પણ
૨૯૧૧૪ સૌમરાને દ્રના ખાસ પેનાના પાંચ વિમાનની બબાઇ પહે
લાઈ અને તેની પરિધિ.
૨૯-ર૦૬ સદેવનનિનું પ્રમાણ

·૧૮ ૨૯-ક ૦૯ વિમાનિક દેવાના આયુ ઉપરથી તેમને પ્રમાણને જાણવાની રીન અને પ્રમાણ આદિ. 2૧૦-ર૦ કલ્પવિનાનેના આધાર(ઘને આદિ), લંબાન, શાકતપ- છે, ઉંચાઇ, વિગ્નાર, વર્ણ, માન અને ગંધ આદિનું નિરૂપણ. ૩૨-૩૩ દેવતાઓના પપાન (આગન), ઉપપાન, પરિમાણ, અપવાર ઉંચાઇ, સંધવણ, સંરથાન, મધ, ફળ, શાસ, અને આ કારનું વ૫. ૨૩૪-૩૪૪ વિતાઓના લગ્યા, દધિ, વન, ઉપભોગ. ગ. સમુદઘાન શિ, શાતા અને ત્રદિનું નિરૂપણ ૩૫-૩પ૧ દેવતાઓના વિભા (ગાર આદિ), પ્રવીચાર (મગુન), આ યુબ, વન (મરણો, ઉપયતનું સ્વરૂપ ૩૫-૩૬૦ રનપ્રભાદિ સાત નરકને કલ્પનાથી લોશનમાં સ્થાપના : નરષિી કયા લેકમાં આ ઇત્યાદિ. ૩૬૧-૭ મધર્મ આદિમાં દરેક પ્રશ્નટમાં વન્ય ઉદાગ જાણવાની રીન તથા તેના આયુબનું નિરુપણ ઉપસંહાર ·॥ अहम् ॥ न्यायाम्मानिधिश्रीमद्विनयानन्दसूरिभ्यो नम । श्रीमन्मुनिचन्ठमूरिविरचितत्तिसमेत देवेन्द्र-नरकेन्द्रप्रकरणम् । (तत्र नरकन्दप्रकरणम्) पुग्येतराचरणपश्चितकर्मपाकम्यानप्रपञ्चनपर प्रससार यस्य । योननमितिनलामृतवारिवाहो, वाग्विम्तरम्ततपमा नयतात्मवीर ॥१॥ देवेन्द्रनरकेन्द्रास्यग्रन्थवृत्तिमुपगमे । विपिदगुरूपदेशेन, स्वपरानुगृहीतये ॥ २ ॥ वाचनाया विशेषोऽम्मिन, स्नेय कश्रिदीयते । प्रस्त( नद) व्याख्यानुसारेण, स व्याख्येयो विचक्षणे ॥२॥ दहचाचार्य फलुपकालबलापलतादुतमतमतिवमवानत एव यहुदि बोध्यविमानमवति-नरकविभक्तिमभृतिप्रकीर्णकभुतावधारणप्रवणान्त करणानवलोक्ययुगीनमानवारतदनुनिघृष्येव तदुदारमत देपेटनर- केन्द्रकाष्य मकरण चिकी' साक्षादेव विनोपशमयतया शिष्टसमाचार- अन्येऽस्मिन् (नर्गन पारः प्रतिग्रसपाटस्यने अनुष्य [ तब नानिमय रलता इय ।

·(१२०) मुनिचन्द्रभूरिविरचितवृतिसमेत वर्षपदं पृच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविकत्वात् । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्द को- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगीरवविषयत्वात, तस्याश्चार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो मिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश, सन्नबन्दफवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं सामु परिक्षिप्य पढपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि ' हस्त्यश्वरथपदातिवृपभगन्धर्वनाशलक्षणानि सप्त । तत्रायानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः ' पट्टराजीसहक्षालिगपतिपल्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु योद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सन्चे, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पतयविमाणेमुं, वसंति न उ सकतणामु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- यगवस्थितलमणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः सकतणएसु' ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवायसरागतानामेव पञ्चस्वपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसमवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसाओ प्रायरक्खणीया य । गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ।। कल्पविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- - - - ·नरपंद्रप्रकरणम् । पलिकामविष्टानि विमानानि विमानेन्द्रका इत्युच्यन्ते । एष नरकेन्द्रका अपि सीमन्तकादयोऽप्रतिष्ठानान्ता अधोलोकगता एकोनपश्चाशत् , तन्मूलपाश्चान्येऽप्यावलियागता नरकावासा नरफेन्द्रका याच्या इति । अत्र "सिद्धानमिवन्ध" इति मङ्गलमुक्तम् , सिद्धामिवन्दनस्य सपा- कुमलकापनिर्मूलोन्मूलनक्षमत्वेन भावमङ्गलस्यात् । “विमाननरकेन्द्रान वक्ष्ये " इत्यनेन त्यभिधेयम्, तेषामेवाबामियानुममिलपिनत्वात् । सबन्ध- मवमिधानाभिधेयलक्षणोऽभिधेयनिर्देशनवावगत इति न साक्षादुक्त । प्रयोजन पुन शास्त्रप्रणयनस्य परार्थतया प्रवृत्तत्वेन कर्तुरनन्तर सत्त्वा- नुग्रहः, श्रोतुन प्रकरणार्याधिगम , परम्पर तूमयोरपि समन्तातरूपहवि- कलोऽपवर्गः, सकलम्यापि कुशलानुष्ठानस्य सिद्धिसौपरोह प्रत्यवन्ध्य- कारणत्वादिति ॥ १॥ साप्रत " यचाचित हयो" इति न्याया- हिमानेन्द्रका प्रथममुपन्यासेऽपि गुणस्थानकानामिव हीनादिक्रमता मर्वभावानां मास्ने प्रज्ञापनमिति नरकेन्द्रकानेवप्रथमत मनापयन्नाह- वह नियमहिया एमाहिया य नव सत्त पच तिय एगो। परइदए को खलु, भोसरमायो उ रपणाई ॥२॥ दश अधिका नरकेन्द्रकारयोदशेतिमात्र, त्यकाधिक दशेत्यनु- बनने एकादशेति, यावत् नव सप्त पञ्च त्रय एकोनरकेन्द्रक उकरूप, एकारान्तताऽत्र “ए होइ अयारते" इति प्राक्तलक्षणवशात् । अयच 'म 'सख्यापरिपाटिलक्षण 'ख'वाक्यालद्वारे अपसरच' द्विमहान्या हीयमान व कीड इत्याह- रत्नादि । पदकदेशेऽपि पदसमु- बायोपचारात्ममाएथिवीप्रकृतिका इदमुक्त भवति-पत्नप्रमाष्टथिव्यात्र- योदय नरकेन्द्रका, पार्कराममायामेकाइस, ण्व यावत्तमस्तमनमाया- ·(५) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं मको नरकेन्द्रक इति ॥२॥ साम्प्रतं प्रतिनरकप्टथिवि त्रयोदशादीनन- न्तरमेवोद्दिष्टान् क्रमेण नरकेन्द्रकान्नामग्राहमभिधित्सुगाथादशकमाह- सीमंतउ त्य पढमो, बीमो उण रोरुउ त्ति नायव्यो । भंतो उण त्य तइओ, चउत्थयो होइ उभंतो ॥ ३ ।। संभंतमसंभंतो, किभंतो चेत्र सत्तमो गरयो । अट्ठमा तत्तो पुण, गावमो सीउ तिणेयव्वा ॥४॥ कंतमवकतो, विकतो चेव रोख्या गरी । पढमाए पुढवीए, तेरस नरइंदया एते ॥५॥ 'सीमन्तकः' सीमन्तकनामा ' अत्र' नरकंन्द्रकेपु मध्ये 'प्रथम' आदिभूतः । 'द्वितीयः ' द्वितीयसङ्ख्यास्थानवर्ती 'पुनः' विशेषणे रोरुकः' रोरुकनामा ज्ञातव्यः। भ्रान्तः पुनरत्र तृतीयः । चतुर्थकः 'भवति' सम्पद्यते उद्धान्त इति ॥ ३ ॥ मंभ्रान्तः पञ्चमः, लिङ्गव्यत्ययश्च प्रारूतत्वात् , ज्ञातव्य इत्युत्तरेण योगः, एवं सर्वत्र । असंभ्रान्तः पाठः, विभ्रान्तश्चैव सप्तमः 'नरकः' इति पदकदेशेऽपि पदसमुदायोपचारान्नरकेन्द्रकः । अष्टमकस्तप्तः, पुनर्नवमः शीत इति ज्ञातव्यः ॥ ४ ॥ वक्रान्तो दशमः, लिङ्गव्यत्ययः प्राग्वत । अवक्रान्त एकादश, चवेति समुच्चये, रोरुकस्त्रयोदशः 'नरकः ' नरके- न्द्रकः । एते च प्रथमायां प्रथिव्यां त्रयोदश' इति सङ्ख्या 'नरकेन्द्रकाः महानगराकाराः क्लिटसत्त्वावासाः, 'एते ' पूर्वोक्ता भवन्तीति । एत एव किञ्चिन्नामपरावृत्त्यान्यत्रेवं दृश्यन्ते, यथा-"सीमन्तको मत १ यूर्वो, नरको २ रोरुकन्ततः ३ | भ्रान्तो ४ शान्तौ ५ च संभ्रान्तः ६. विक्रान्तो द्वादशः, ·नराकरणम्। भ्याटमम्रान्न इन्द्रक ॥१॥ विधान्त तथा प्रस्तो ९, पाया अमितम्नत १.। यनान्ता ११ गवनान्तमाय)वकान्तो १०, विप्रान्त : प्रयोदशः ॥ ॥ अय गगनभायाम्- यणिए थाणए य नहा, मणए वणए य होइ गायव्य । बहे ना सघरे, निम्मे अवनिमए चेव ॥६॥ लोले लालावते, नव थपलोलुए य घोषव्यं । यीयाए पुढबीए, एकाग्स इडया पने ॥७॥ ननित १ म्तनकार तयाननक ३ वनका ४ भवति ज्ञानव्य । भट्ट २ ठयति समुहये सह ६ निह ७अपनिह यति ॥६॥ मोन ९ गंगवनं १० नवम्ननगेन्दुपत्र ११ बोटव्य । हिती- पायां वर्षगामायां प्रथिव्यामेरामा 'इन्द्रका' नरफेन्द्रका पत इति । भनेऽप्यन्यत्र फिशिनाम देनेन्यमयरोश्यन्ने, यथा-" नरक १ म्तनाव, मनको । बनम्नया ४ । घाट • मघाटनामानी, निदाम्यो ७ नितिकामिप ॥१॥ लोन ९ लोलुपश्यापि १०, नयान्य स्तनलोलुप १११वसायामिन्द्रमा होने, निनोकाटनोटिता ॥०॥"इनि ॥ अय वालुकापमायाम्-- मनी नविना नवयो, य तापणी पंचसो पिडादाय। छही उण पनलियो, जलियां मनमो गरमी ॥८॥ मनलिमो अहममो, मपनलिमो य गवसमा गरयो । नपाए पीए, पन गवति गाढा ॥६॥ नात प्रथम । तपिनो डिनीय २ तपनम्नृतीय ,च मनु- ·(६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं इये, तापनश्चतुर्थः ४ पञ्चमो निदाघश्च ५ षष्ठः पुनः प्रज्वलितः ६ उज्ज्वलितः सप्तमः ७ 'नरकः' इति नरकेन्द्रकः ॥ ८॥ संज्वलितोऽष्टमकः ८ संप्रज्वलितश्च नवमको नरकः ९ । तृतीयायां वालुकाप्रभायां पृथिव्यामेते नव भवन्ति नरकेन्द्रकाः। अन्यत्राप्यभ्य- धायि-"तप्तश्च तपितश्चान्यस्तपनस्तापनः परः। पञ्चमश्च निदाघाख्यः, पठः प्रचलितो मतः ॥ १ ॥ तथवोज्ज्वलितो यस्ततः संज्वलितो- ऽष्टमः | संप्रज्वलित इत्यन्त्यस्तृतीयायां नवेन्द्रका. ॥ २ ॥” इति ॥९॥ अधुना पङ्कप्रभायाम्- आरे तार मारे, बच्चे तमए य होति यव्वे । खाडखडे य खडखडे, इंदयणरया चउत्थीए ॥ १० ॥ आर. १ तारः २ मारः ३ वर्चः ४ तमश्च ५ भवति ज्ञातव्यः, खाडखडश्च ६ खडखडः ७ 'इन्द्रकनरकाः' नरकेन्द्रकाश्चतुर्थ्या नरक- प्रथिव्याम् । एतदेवान्यत्र किञ्चिद्विशेषेण प्रत्यपादि, तद्यथा-"आर- स्तारश्च मारश्च, वर्चस्कस्तमकस्तथा । खण्डः खडखडः सप्त, स्युश्चतुर्थ्या- नितीन्द्रकाः ॥ १ ॥” इति ॥ १० ॥ धूमप्रभायां पुनः- खाए तमए य तहा, झसे य अंधे य तह य तिमिसे य । एते पंचमपुढवीऍ पंच णरइंदया होति ॥ ११ ॥ खादः १ तमश्च २ तथा अपश्च ३ अन्धकच ४ तथा च तमिसः ६ 'चः पूरणे | एते पञ्चमप्रथिव्यां पञ्च नरकेन्द्रका भवन्ति । एतदेव सविशेषमन्यत्राप्यवाचि " तमो भ्रमो झपोऽन्धश्च, तमिल- श्रेत्यमी स्मृताः । इन्द्रका नगराकाराः, पञ्चम्यां पञ्चसंमिताः ॥१॥ इति ॥ ११ ॥ तमःप्रभामहातम प्रभयोस्तु- ·नरकेन्द्रमकरणम्। हिमाललक, तिपिण य एउटया उछट्टाए । एकीय सत्तमाए, बांधवो अप्पाहायो ॥ १२ ॥ हिम १ बाईल ललका ३, एकार मारतत्वेन । एते त्रयो नरकेन्द्रकाम्नु पठयाम् । एक सातम्या बोदव्योऽप्रतिष्ठानो नरकेन्द्रक इति। अन्यत्रायुक्तम्-"हिम १ वाईल २ लडकारुप ३ पठ्या मपीन्द्रका | सतम्यामप्रतिष्टानमेकमरेन्द्रक विदु ॥१॥" इति ॥१०॥ इत्य प्रतिथिवि इन्द्रका उज्यपीमन्तकापाख्यानां सश्या नामानि चामियाय माप्रत सदमस्या पश्चानुपत्रिम चामिपिरसुराह- व पुल्यणुपुथ्वी, इदया हॉति भउगापागास । पन्छागुपुखिए रण, एगादि दुरुतरा णिरया ॥१॥ एव' त्रयोदशम्यो हाम्या हाम्या हीनतया मायदन्त एक इत्यनेन कमेण 'पूर्वानुपूया' रत्नप्रमाणभूतिलक्षणया 'इन्द्रका सीमन्तकनरकेन्द्रकादयोऽमतिठानावमाना 'भवन्ति' वर्तते कियत । इत्याह-कोनपवागत् ' एक्न होना पञ्चाशदिति । 'पत्रानु- पूयो धुन 'तमन्तम प्रभाथिवीप्रभूविलक्षणया' एकादय ' एकम- तया, कीटया । इत्याह-'हजुत्तरा दो द्वायुसरी-वृद्धी येषु ते तथा, 'निग्या निर्गत-अपोट अप-दष्टपल कम येम्यन्ते तथा नर- केन्द्रका इति भाव | वपया-एकम्नमम्तमप्रमायाम, यस्तम:प्रभा याम, पमधूमप्रमायाम, प्रवतरवृद्धा यावत्त्रयोदश रत्नप्रभायाम, भवनध्येऽनपयात् । अत्र व मीमन्तकादिनरकेन्द्रक्सर पारसम अनियम्पिनलरावासरूपा अन्ता अप्यतनामान पतत्सल्यामा बगतम्या इति ॥ १३ ॥ इत्यमिद्रप्रकपणों प्रतिपाय भेग दिन .

·- (८) मुनियन्द्रमूरिविरचित्रवृत्तिसमनं विदिक्षु चावलिकाप्रमाणं प्रमाणतो गणनाप्रमाणता प्रतिपादयन् गाया- द्वयमाह- एगृणपन्नणिरया, सेढी सीमंतगस्स पुयेगा । उत्तरो अवरंगण य, दादिगाओ चे बोधव्वा! १४ ॥ एकोनपश्चाशन्निरया 'श्रेणिः' पतिः 'सीमन्तकम्य' इति विभक्ति- व्यत्ययात् मीमन्तकात् नारकावासात् 'पूर्वण' पूर्वस्यां दिशि 'उत्त- रतः उत्तरस्यां दिशि ' अपरेण च ' अपरम्यां दिशि 'दक्षिणतश्चैव' दक्षिणम्यां च दिशि ' बोडव्याः' एकोनपञ्चागन्निरया प्रत्यकं श्रेणि- ज्ञातव्या दति ॥ १४ ॥ अडयालीसं गिरया, सेबी सीमंतगस्म बोधव्या । पुवृत्तरेण गिरया, एवं सेमामु विदिसासु ॥ १५ ॥ अष्टचत्वारिंगत 'निरयाः नारकावासाः, क्रिम ? इत्याह-'श्रेणि.' पतिः 'सीमन्तकस्य' इति मीमन्तकाद् रत्नप्रभाप्रथमप्रस्तटप्रथमनरफा- वासान्तमवधीसत्येत्यर्थः, विभक्तिव्यत्ययश्च प्रारूतत्वात् , 'चोदव्याः विज्ञेयाः ' पूर्वोत्तरेण ' पूर्वोत्तरस्यां दिगि ? ईशानकोणयित्यर्थः । अतिदेगमाह-निरयाः' उक्तलक्षणाः ' एवं ' अनेन प्रकारेणाप्टच- त्वारिंगल्लामणेन 'शेपासु' उत्तरपश्चिमा २ पश्चिमदक्षिणा ३ दक्षि- णपूर्वालक्षणासु ४ विदिक्षु श्रेणयो भवन्ति । अत्र चकोनपञ्चागदष्टच- त्यारिंगलक्षणं प्रमाणप्रमाणम्, प्रत्येकं ताश्चतस्र इति गणनाप्रमाणम- वगन्तव्यमिति ॥१५॥ एवं दिक्षु विदिक्षु च प्रतिप्रस्तटं श्रेणीषु प्रवृत्तासु सर्वपयन्तवर्तिनि प्रस्तटे यत्संपन्नं तदाह- ·नरन्छमकरणम्। एकेको य दिसामु, मग्मे निरमा य अप्पइटाणो । विदिसाणियविरहिय, त पयर पग नाय ॥ १६ ॥ 'एक थक्या एक एव 'दिक्षु' पूर्वादिषु चतमृप्यपि मध्ये चकारस्य यस्यमाणम्येहामिमवन्धान्मध्मभाग पुनश्रतुर्णामपि दिग्पतिनरकाणा'निरय उप एवं 'अप्रतिगन' ' अप्रतिष्ठा- ननामा 'विदिशानिरयविरहितम् ' चिदिग्वतिमिनिरय परिहीण 'तम्' पर्यन्तदिन 'प्रता' प्रस्तटम्, फीरशम् । इत्याह- पक्षक' कार. महामानापियनरकावासनिप्पन 'जानीहि अयबुध्यम्वेति ॥१६॥ ननु कसमयमनन्तरगायोको त ? इत्यावस्याह- पुलागुपूलिएक, परमासां अगिय मेस। पाणुपुलिए उण, भगवडी मुणयन्वा ॥ १७ ॥ 'पूर्वानुपूर्व्या' ग्लप्रमाथिवीप्रथमप्रम्तमतिरूपया ' पकको य दिसासु" ( गाया १६ ) त्यादिगायोकरक्षण फन्नु सम्पयो, यत 'मयमान् ' मीमन्तकामिपानावरकाम्नटात्स- काधान महफोनित 'पीप्माप्रयानत्वादम्य शब्दम्याटफेन अटकेन] नरकायामानामुनित-परिहीण स्त प्रतिपम्तटम्, चतमपु दिनु विदितु पपर्यन्तवतिन कम्य नरकम्य पानादितिमाव किम इत्याह-शे' मनुटनान बने । ततो दिलकोनपधागतो विदिशु चाटचत्वारिंगत प्रतिमतम्मेहानी पर्यन्तमनो रियरको विदित चनकिपिदिती- कमीनेन पस नरसावामा भवन्ति । इत्यमाटरहानि प्रतिपाप मानि रमनुल्या तर वृद्धिमाद-पभानुपूण्यां पुन' अपनिटानमन्तम- निकषया, किन ? इत्याह-मष्टगृद्धि प्रतिप्रश्नमय पान- 1 ·(१०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेनं रकावासप्रमाणात्प्रतिटानप्रस्तटासीमन्तकं यावदृष्टाष्टनरकावासवृद्धि- मुणितव्येति ॥ १७ ॥ ततः किं सिद्धम् ? इत्याह---- दो दो दिसासु गिरया, एकको आवि चमु विदिसामु । लल्लके सहीयं, वीयं पयरंतु तेरसगं ॥ १८ ॥ हो ही 'दिक्षु पूर्वादिकासु 'निरयाः ' उक्तनिरुताः 'एकक- श्थापि ' एकक एवं चतमपु विदिक्षु नरकाबासा भवन्ति. कस्मिन ! इत्याह---' लडके' पूर्वानुपा तमःप्रभातृतीयप्रस्तटे । ततोऽपि किं सिद्धम् ? इत्याह-'श्रेणिरिय ' दिक्षु नरकावासहयरूपा वि- दिन चक्रकनरकावासरूपा । एवं सति किं सिद्धम् ? इत्याह-'हि- तीयं ' अप्रतिष्ठानाद्वितीयस्थानवर्तिनं 'प्रतरं तु 'प्रतरं पुनः 'त्रयो- दशकं ' त्रयोदशनरकावासप्रमाणं जानीयात, दिग्वर्तिनामष्टानां विदि- ग्वर्तिनां चतुर्णामिन्द्रकम्य च मीलन एतत्संन्यासमवादिति ॥ १८ ॥ शेषप्रस्तटातिदेशमाह-~ एकेका य दिसासु, एकाकी यावि चमु विदिसासु । एस गमो गोयचो, पयरे पयरे उवरिहुत्तो ॥ १६ ॥ एककश्च' एकक एव दिक्षु 'एकैकश्चापि ' एकक एव च चतस्पु विदिक्षु नरकावासः, वर्धत इति सामर्थ्यागम्यते । 'एपः' अष्टाष्ट- वृद्धिरुप. 'गमः' अर्थमार्गः 'ज्ञातव्यः' ज्ञेयः 'प्रतरे प्रतरे' प्रति- प्रतरमिति योऽर्थः, कथम् ? इत्याह-' उवरिहत्तो 'ति उर्वमुखः । ततः सीमन्तकास्तटे प्रत्येकं दिल्वेकोनपञ्चाशत विदिक्षु चाटचत्वारि- शन्नरकावासा भवन्तीति ॥ १९ ॥ संप्रति प्रथमप्रस्तटे चतुणां नरका- ·नरवैग्यप्रकरणम्। मासानां सीमतकाहन अमनपसिना पूर्वादिगिगताना नामानि गायाहयेनाह- सीमतगप्पभो मलु, हिरमो सीमतगरस पुषेण । सीपनगमिमी, उत्तरपासे मुण्यया ॥२०॥ सीमतावतो उण, गिरभो सीमतगास प्रवरण । सीमनयापसिहो, नाहिमपासे मुख्यवो ॥२१॥ 'मीमन्तकमम' मीमन्तकममनामा 'खलु वाश्यालबारे निरयो मुणितव्य इतीहापि सपथ्यते, क्यम् साह-'सीमन्तकम्य' सीम. न्तकावरफावामानु' पूर्वेण' पूर्यस्यां दिशि, तथा 'मीम कमध्यमक' सीमन्तामन्यमानामा,त्याह-उत्तरमा सीमन्तकादेवोतरम्या दिगि मुणितव्य इति ॥२०॥ मीमन्तकावर्त पुन 'निरय ' नग्काराम 'सीमन्तकम्य' भीम न्तकाम् अपरेण' अपरस्यां विशि, तथा 'सीम तफावशिष्ट 'सी मन्तकावशिटनामा 'दक्षिणपाचँ दक्षिणायां दिनि मुणितव्यः । मदन मतीत दिक्कम परित्यज्यान्यथा नरकावासनिर्देश स्तम नरकाबा- सानाममररूपत्वादुस्त्रम एवोचित इत्यस्यार्थम्य स्थापनार्य इति ॥२१॥ अन्यप्वपि प्रस्तटेषु ये इन्द्रफममीपसिनश्चरवारवारवागे শহ্মবাদশা লাশলিগ-- एवं नापविमला, परिसि होति दयविभागा। देसीचरिमेमु नियमा, पिरपावासा विललक ॥ २२ ॥ 'ए' अनेन प्रयममन्तटेन्द्रकासन्नवतिनारकावामनामक्रमेण मानि नामानि तर्विमता-विमागदपउदिमि' वि चतुर्दिनि मतमृणु ·(१२) मुनिचन्द्रमूरियिरचितवृत्तिमम विचित्यर्थः । भवन्ति ' वर्तन्ते, के ? इत्याह--' इन्द्रयविभागा.' श्रावलिकाप्रविष्टनरकावामलक्षणेन्द्रकविगेयाः कषु नामेन्द्रकप्वयं प्रना- पनाक्रमो नेयः ? इत्याह--'श्रेणिचरमेषु प्रतिप्रम्नटं गिगता ये चग्माः -पशानुपा मध्यगनेन्द्रकासन्नतिनश्रत्याश्रित्यारम्नेषु विषये ' निय- मात ' निश्चयेन । अन्य नामनिर्देशम्यावधिमाह-निरयावासा अपि- शब्दो भिन्नक्रमे, ततो 'ललकऽपि पष्टपथ्वीचरमप्रानटे किं पुनः गेषु? इत्यपि शनार्थः, एवं नामविता बोहव्या । इदमुक्तं भवति-~-यथा मीमन्तके प्रथमप्रस्तटे मीमन्तप्रभादिना प्रकारेण चतुर्दिनीन्द्रकवि- भागो भणितम्तथा याबहल्लकः प्रातटरतावदमी जेयः । नतोनहकप्रमः पूर्वण, ललकमध्यमक उत्तरेण, लल्लकावतोऽपरेण, ललकावरिष्टो दृश्नि- न । सप्तमष्टथिव्यां नु श्रेणिव्यवहार एव नास्ति द्वयादिलक्षणन्या- [ मावा ] त्तस्याः, अनो न तंत्र नामनिर्देश दति ॥२२॥ अमुमैवार्थ म्फुटयन्नाह- मामंतगादिशाम, अमचमाण होति बत्तव्वा । पन्यारं पधारे, चउगह जा पन लल्लंके ।। २३ ।। 'सीमन्तकादिनाम' मीमन्तकगेस्कम्रान्तोद्वान्तादीनामष्टचत्वार्गि- गतो नरकन्द्राणां नाम-संत्रां 'अमुञ्चता 'अपरित्यजता मनापकन भवन्ति वक्तव्याः, क ? इत्याह-'प्रस्ताने प्रस्तारे प्रतिप्रतिटमि- त्यर्थः । कैयाम् ! इत्याह ~~'चनुर्णी · अगृहीतवीप्सोऽप्ययं शब्दः प्रस्ताबाट गृहीतवीप्मो दृष्टव्यः, ततश्चतुणी चतुर्णा नाकावासानाम् । नामविभागाः कियदृन्म ? इत्याह-यावत्याप्त: 'ललक घष्टष्टथिचीप- ·(१२०) मुनिधन्द्ररिविरचितवृतिसमेत वर्थपदं पृच्छति। मध्यमा तूभयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषमत्वात् । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रवघ्नाति ग्रन्थिबन्ध को- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वात्, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो मिनक्रमे, तत आत्मरक्षकाथ, सन्नद्धबहकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं खप्रमु परिसिप्य यदपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदातिवृषमगन्धर्वनावलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः ' पट्टराज्ञीसदृक्षास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्म ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे। फ्तेयविमाणेमुं, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ परिपदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म . ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' टयक्ष्ट- थगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः शुक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह-. कपविमाणेसु भये, परिसायो आयरक्खणीया य। गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ 'कल्सविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- - सकतणएसु' ति

·.
(१४) मुनिचन्द्ररिविरचितवृत्तिमम
विलए विलप्प थगिए, प्राधाण घायए य बोदव्ये ।
कलिकालकगिगाविन्ज, असा इंद्रामा चंच ॥ २६ ॥
विलयः १ बिलामा २ सनितः १ आघातः १ घातकश्च ५
रोहव्यः । कलि ६ फाल ७ फणि ८ विद्युतः ९ अगनिः १० इन्द्रा-
मनिः११ चवति ॥ २६ ॥
सप्पविसप्पे मुन्छियमुन्छिा नह य लोनहारसं य ।
खरफन्मगिविय. उदहा वेब विद्ध () ॥२७॥
सर्प १२ विसो १३ मूर्छित १४ प्रमूर्छिती १५ तथा च लोम-
हर्पश्च १६ खरपरुप १७ अग्नि १८ बपिताः १९ उद्दग्धः २० चव
विदग्धः २१ इति ॥ २७ ॥
उव्येयणए विजलविमुह तह विच्छवी विद्यगण य ।
योलटणपभट्टे, महचिन्ह य नहे य ॥२८॥
उद्धेननकः २२ दिनल २३ विमुन्वी २४ तथा विच्छवि: २६
व्यधज्ञः २६ च अवलटन २७ प्रभ्रष्टी ३८ रुष्ट २९ विरुष्टी ३०
च नष्टः ३१ चेति ॥ २८॥
विगए विणए मंडलजिभ जरए तहेच पजरण।
अपहिए य खंड, पप्फुडिए पावदंडे य ॥ २६ ॥
विगतः ३२ विनयः ३१ मण्डल ३४ निद्वी ३५ ज्वरकः ३६
तथैव प्रज्वरकः ३७ अप्रतिष्ठितः ३८ च खण्डः ३९ प्रस्फुटितः ४०
पापदण्डः ४१ चेति ॥ २९ ॥
पप्पडगपायए घायए य फुडिए तहव बांधच्चे।
काले खारे य तहा, लोले तह लोलपच्छे य ॥३०॥

·मरवेन्द्रप्रकरणम्। पटकपाचक १२ घातक १३ च तव स्फुटित ४४ बोद्धव्य । मान ४५ क्षार १६ तथा रोल १७ तथा लोलपामा १८॥ भत्र च गायापश्चके चादय शब्दा चिढ़ायापूरणफल्म क्वचिसमुध- यार्यान व्याय्येया इति ॥३०॥ एवं पूर्वदिषश्रेणिनरकावामनामानि निर्दिस्य प्रश्नुते योनयन् शेपदिगतश्रेणिवृतान्ताभिधानायाह- एव पुरन्छिमाए, दिसाए निग्याण नामनिमो। मीपनगसेतीमु उ, सेमामु इम पम जाण ॥ ३१ ॥ 'ण्यम्' उककोण 'पौरस्त्यायां' पूर्वम्या दिशि निरयाणां नाम- निर्देश मावलिकामविटाना स्त। 'सीमन्तकश्रेणिपु तु' सीमन्त- फात्पत्तामु श्रेणी पुन 'शेपासु' उत्तरपश्रिमदक्षिणदिग्मागव्यव- स्थितासु 'इम' यस्यमाण 'म' परिपार्टि नानीहीति ॥३१॥ यथा- मग्मा उत्तरपासे, पावत्ता अबरयो मुगायव्या। सिट्ठा दाहिणपास, पविल्यायो विमायया ॥ ३२ ॥ 'मच्या ' मध्यशब्दोपपदा उतरपार्थे विलयविलात्मप्रभृतयो नर- कावामा आवरिकामविटा विज्ञेया। त ण्व 'आवर्ता ' आयत्तापपठा 'भरत' अपरस्या विधि मुणितव्या । तया 'शिष्टा' इति शिष्ट- गन्दोपपदा विलयमभृतय एव दक्षिणपाथे, किमुक्त भवति -पीर- म्त्यान् नरकाबाममहावाद् इच्छन्ति ( इत्य त्रि) 'विमतव्या, नामान्यपेक्षा च (श्याव) शेरदिग्वतिनो विभागवन्तो विधेया नरका- यामा । इदमुक्त भवति-पूर्वम्यां विलयो विलामा स्वनित, एवमय- गिटनामानोऽटचत्वारिंशदपि नरका याच्या उत्तरम्यां पुनमध्यविलयो मध्यविन्यस्मा मध्यावनित इत्यादि । अपरम्पामावविलय आवतथि- ·(१२.) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृतिसमेत पर्थपदं दृच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविक्मत्वात | अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्ध करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरव विषवत्वात, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो मिनक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नद्धबद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं स्वप्रमु परिक्षिप्य बडपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाव्यलक्षणानि सप्त | तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तया' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसदृक्षास्त्रिदशपतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानपु बोहव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईमाणे । पचेयविमागोडे, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ परिषदादया ' देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च, भवन्ति ईगाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः ‘सकतणएसु' त्ति शुक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चसपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसानी श्रायरक्खणीया य । गविमाण सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ॥ कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के? इत्याह- - ' ·नरकन्द्रपकरणम्। नरकावासा, तदनन्तरवर्तिनश्चत्वार एष ऋमेण विठयो मध्यविलय आवर्तविलय शिटविलय इति । सापत सर्वानेव नरकावासान् दिग्गता- बलिकाबाह्यानपिस्त्य नामान्याह-नरकावासानां' लिष्टसस्त्रोत्पत्ति- स्थानविशेषलक्षणानां शेषाणामित्युपस्कार, पुन' 'नामानि' अभिधा- नानि 'समासत ' सक्षेपत 'शृणु' अवधारय । श्रोतुईटोपयोग सपादनार्यमेतदिति ॥ ३४॥ सान्येवामिषातुमाह- वाही सबहा भसुहा, जे अत्यी कैद जीवलोगम्मि । वनामगार गिराया, असरिसनापा य वोधब्बा ॥३५॥ 'न्याय' खरावीसारभगन्दरोदरशूलप्लीहमभूतय 'शपया मग्नदलितमृतादिशब्दरूपा आक्रोशा 'भशुमा ' खमावत एवा- महलमूता कालकालविडालमृगालबेतालादय पदार्या ये 'अस्थिति सन्ति केचिन्,' इत्याह- जीवठोके खर्गमर्त्यपाताललक्षणे, 'सनामकास्तु ' ततुल्यमामान एव 'निरया ' इन्द्रदिगातावलिका- बाहा नरकावासा मव एवं 'असशनामान 'शिष्टननव्यवहरणीय- नामविलक्षणत्वेनासहशानि-अनुचितानि नामानि-अमियानानि येषी से आया, '' पूरणे, सरूपविशेषणमेतत् 'पोडव्या सातव्या इति ॥३५॥ एतदेव किश्चित्सविशेषमाह--- सखेजइमामो खलु, दुरुचरो सन्वमसुमनामाण । परया उ मुणेयव्या, पहुविद एक्वनामम्मि ॥३६॥ 'सख्येयभाग' कोरीकोश्याविभागरूप कश्रिमरकावासवावकत्वेन भवति ज्ञातव्य | 'सल' वाक्यालधारे, कीडश १ इलाह-'दुरुतर' ३ ·(१८) मुनिचन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेतं दुष्टमुत्तर-पर्यवसानफलं यस्य स तथा, तथाविधप्रयोजनारम्भे तन्नाम- श्रवणेऽमङ्गलभावात् । केपां ? इत्याह-'सर्वाशुमनाम्नां ' विधेपां दुष्टा- भिधानानाम् | संख्यातरूपाणि चेतानि सर्वाक्षरसंयोगानां संख्यातत्वेन सर्वशुभाशुभनानामपि संख्येयरूपत्वात् । अव किञ्चिद्विरोपमाह- नरकास्तु ' नरकावासाः पुनः 'मुणितव्याः ' बोद्धव्याः 'बहुविधाः' नानाप्रकाराः 'एकेकनाम्नि' एकेकस्मिन् व्याध्यादिनान्नि, यदेकस्य नाम तहहूनां नामेत्यर्थः ।। ३६ ॥ सांप्रतं सामान्यतः प्रस्तटप्रमाणं प्रथम- प्रस्तटावलिकागतनरकावासप्रमाणं चाभिधित्सुराह- एवं तु पत्थडा खलु, अउणापगणं तु होति निरयाणं । तिगिण सया णिरयाणं, अउणाणाई य पत्यारे ॥ ३७॥ 'एवं तु "सीमंतओत्य पढमो" (गा० ३) इत्यादिना पूर्वक्रमेणेव 'प्रस्तटाः' प्रतराः 'खलुः वाक्यालकारे एकोनपञ्चाशदेव तुशब्दस्येवकारा- र्थत्वात् 'भवन्ति' वर्तन्ते, केषां प्रस्तटाः ? इत्याह-निरयाणां' नरकावा- सानाम् । तत्र त्रीणि शतानि निरयाणामेकाननवतिश्च प्रस्तारे प्रथमे इति गम्यते ॥३७॥ इदमेव प्रथमप्रस्तटप्रमाणं व्यक्तरमभिधातुमाह- णरइंदयपयरम्भि, पढमे संखा उ होति सीमंते । तिरिण सया णिरयाणं, अउणाणउया मुगणेयव्वा ॥ ३८॥ 'नरकेन्द्रकपतरे 'नरकेन्द्रकसंवन्धानरकेन्द्रकः स चासौ प्रतरश्चेति तत्र 'प्रथमे ' सर्वादिमे 'संखा उ' ति संख्या पुनर्भवतीति 'सीमन्ते' इति सीमन्तकनाम्नि त्रीणि शतानि निरयाणां प्रतीतार्थमेतत्, कीदृशानि ? इत्याह-' एकोननवतानि' एकोननवतिसमन्वितानि 'मुणितव्यानि' योद्धव्यानि, लिङ्गच्यत्ययश्च प्रारुतत्वात् , एवमन्यत्राप्यसौ वाच्य इति ।

·मरगप्रकरणम् अयमत्र मावलि दिशु प्रधाष्टमगावलिकामविष्टा नरकावासा एकोनपशागद, विहिन वाटचावारिषद, उमयेषा मीलने चतुर्गुणत्वे इन्द्रश्पक्षेपे च प्रश्नुतण्या निष्पयते, सायम्-२८९ ॥२८॥ अम तयारिमन्तरेप्यापलिकामतानरकावाससम्म्याऽनयनोपायमृत गाभायमान पादपम्मि जो अम्मिता सिरपसेडिपरिमाण । स्कूण प्रहगुए, है र तमो विसना ॥३९॥ मुलपपररासीमो, पणाणपहि निहिं सहित । बोसट्टे बसेस, पयर अम्मि सहाय ॥१०॥ 'नरफेन्द्रफेनरमसम्वटे 'य' कविदापलिकागतनरकावासप्र- माग निहायमिन ' द्वितीयादी 'इच्छति' अमिपति भातु- मिति गम्यते, सिर । इसाह-निरपणिपरिमार्ण ' भापलिका- गठनरकावाससल्यानम्, सकिं कुर्याद 1 इत्साह-रूपोन' एकन पेण हीन सन्त " अEY' असामणित हव' तमेवेटर- तर 'त' तदनावर 'किशोधयेत्' अपनयेत् ॥३९॥ पुत! त्याह-- "भूपतरराशित 'मातो, कि लक्ष्यात् । इत्याह-एकोन- नवम्य विम्य तेग्य प्रतीसरुपम्य सकाशात, तत 'व्युत्सष्टे परिहने रूपोनेऽगुणराची यत् 'शेष अवशिष्टमवतिष्टने 'हद यद्विवक्षित 'मसरं मरममाण 'अस्मिन् ' अवशिधराधी 'सहयात' रतसम्यं बर्तने । यथा-रत्नममायामेव द्वितीयपन्तसल्या हिरूपा एकोना नियने नात एक मिसगुणे विम्यण्कोननयनेम्य आते- भ्योऽपनीने शेष प्रीणि शान्येकासात्यविश्ननि, भारतोऽपित ·- . (२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं तत्तत्रावलिकागतनरकावासप्रमाणं भवति । एवं तावन्नेयं यावदप्रतिष्ठान- प्रस्तटेऽवशिष्टाः पञ्च नरकावासा इति ॥४०॥ एवं सीमन्तकादधम्ता- दिष्टप्रतरगतावलिकानरकावासप्रमाणं प्रतिपाद्य संप्रत्यप्रतिष्ठानादूवं तत्प्र- तिपादयन्नाह- जइमं इच्छसि सेणि, उपरिमहुत्तो उठावए तइमं । सा सेढी स्खूणा, अगुण सपंचगं पयरं ॥४१॥ जइमं ' ति यत्प्रमाणां 'इच्छसि ' वाञ्छसि ' ज्ञातुम् , कान् ? इत्याह-' श्रेणि' श्रेणिगतनरकावासप्रमाणवत्या प्रस्तटं 'स्वरिमहु- तो उ' ति अर्वाभिमुखं पुनः ' स्थापयेः ' न्यसेः त्वं 'तइमं 'ति तत्प्रमाणाम्, ततः सा 'श्रेणिः' प्रतरप्रमाणरूपा रूपोनाऽष्टगुणा 'स पञ्चगं' ति सपञ्चका 'प्रतरं' प्रतरगतावलिकानरकावासप्रमाणं जा- नीहि । यथा-अप्रतिष्ठानादुपरि द्वितीयप्रस्तटो द्विरूपः स्थाप्यते, स चकोनः सात एककः, तस्मिन्नष्टगुणे सपञ्चके च जातं प्रस्तं प्रस्तट- नरकावासप्रमाणं त्रयोदश । एवं सर्वत्र, यावत्सीमन्तके त्रीणि शतान्ये- कोननवतानि नरकावासानामिति ॥ ४१ ॥ सांप्रतं " नरइंदयम्मि जो जम्मि " इत्यादि (३९-४०.) गाथायोक्तमेवार्थ प्रत्यक रत्नप्रभादि- एथ्न्याश्नयेणाह- ख्खूणमिट्टपयरं, अगुणं पढमपत्थडग्गायो । सोहेत्तु जमवसेस, णिरयग्गं रयणमाईणं ॥ ४२ ॥ 'रूपोनं' रूपहीनम् 'इष्टप्रतरं ' इष्टप्रतरसंख्यां त्रयोदशकादशन- वाद्यन्तर्गतम् , किम् ? इत्याह-अष्टगुणं सन्तं 'प्रथमप्रस्तटाग्रात प्रथम- प्रस्तटगतावलिकाप्रविष्टनरकावासप्रमाणात 'सोहेतु' ति अपनीय यद- - - ·- नरकमाकरणम्। 'अवशेष' अवशिष्ट दृदयते तत् 'निरयान' निरयप्रमाण जानीहि, कामार ! इत्याह-रलप्रमादीनां नरकएथ्वीनामिष्टप्रतिटेप्विति । यथा-लप्रमायामिष्टप्रस्तटसच्या त्रयोदश, तेच रूपोना आरगुणाश्च प्रथमप्रतटामादेकोननवतशतत्रयममाणाच्छोध्यन्ते तो भातमिद २९३ प्रयोदशप्रस्तटे । व द्वितीयादिष्टथ्वीप्वपि प्रथममम्वटा म्वयमेवाम्या एकादशावतर्गतामाष्टमम्ताश्रयेण भावना कार्येति ॥ १२॥ इथ पन्तप्रमाणानिरयावासप्रमाणानयन प्रतिपाप समति निरयावासप्रमाणा- विनासिततत्पम्तटप्रमाणानयनायाह- दहा णिरयसल, सोहना पढमपत्यहागाना। सेसे अहविभने, स्वाहित पन्यड जाण ॥ ४३ ॥ 'दृष्ट्वा' 'निमाल्य, काम् ? इत्याह-'निरयसख्या' आयरिकाग- सनिरयावासप्रमाणलक्षणां फाञ्चित, तां च 'शोषयेत् ' अपनयेतू प्रथमपन्तटायात् ' उरूपात् । ततोऽपि किम् ! इत्याह-शेषे' अवमिष्टे रामी 'मटविमक्ते महामिमगि हत इत्यर्थ , तत्र चपालब्ध सम्मिन 'रूपाधिके ' एफरूपाधिक प्रस्ट' प्रस्तप्रमाणम् 'मानीहि' अवध्यम्य । यथा फिर घटकाशीत्यधिकत्रिगतप्रमाणा निरयाल्या, शोधिता परलप्रमाप्रथमपस्वटामादेवाननवतशतत्रयप्रमाणाव, सनात शेपमष्टी, वस्लिामिविमके लक्ष्य एकक, तम्मिन् रूपाधिके पते मनाती ही, द्वितीय समस्तो भवतीत्यर्य एव तायनेय यावदेकोन- मर्विसम्मादिनकोशान्तः "(सि.-1-९) एप्रन्दननी सन्नी नशिरमादिना समागस्त परयो भाति, एस्य पादन किन म विधान एकापविशनि लिपपत्रिंग एवमरत्वारिंशदाय ·- (२२) मुनिचन्द्रसूरियिरचितवृत्तिसमेनं पञ्चाशत्तमः प्रस्तटः । तत्र किल पञ्च नरकावासाः, नेषु प्रथमग्रस्तठा- ग्राच्छोधितेषु शेषं त्रीणि शतानि चतुरगीत्यधिकानि, तेषु चाष्टाभि- विभक्तेषु लब्धाऽटचत्वारिंशद्र्पाधिका कृता सनाता एकोनपञ्चाशत ४९, सा चेष्टप्रतरप्रमाणं भवतीति ॥ ४२ ॥ संप्रत्यप्रतिष्टानादृर्ध्वमुग्न प्रस्तुतप्रस्तटप्रमाणानयनायैवाह- णिरयग्ग पंचूणे, अहविभत्तम्मि रुक्सहियम्मि । हेहा बियाण पयरं, तं पि य स्चूगायं सोहे ॥ ४४ ।। 'निरयाग्रे' नरकप्रमाणे कम्मिशिद दृष्टे ततः 'पञ्चोने' पञ्चभिरून छते 'अष्टविभक्त' अष्टभिर्हनभागे यहब्धं तरिमन रूपसहिते सति अधस्तात् ' तलभागात 'विजानीहि ' अदबुध्यस्व 'प्रतरं' 'इष्टप्रत- रसंख्यामूर्ध्वं सीमन्तकनरकावासं यावत । इत्थमधम्तात्प्रतरप्रमाणानयनं प्रतिपाद्योपरिष्टादपि भङ्गयन्तरेण तत्प्रतिपादयन्नाह-'तदपि च ' तदेव प्रतरप्रमाणं पूर्वप्रकारलब्धं 'रूपोनक' रूपमात्रहीनं 'गोधयेत् ' अप- नयेत, प्रतरप्रमाणादौधिकाटेकोनपञ्चाशलक्षणादिति गग्यते। ततो यत्त- त्रावशिष्टं तदुपरितनभागाधोभिमुखं प्रतरप्रमाणं भवति । यथा-नर- काग्रेऽप्रतिष्ठानप्रस्तटसंबन्धिनि पञ्चकलक्षणे पञ्चोने कृते स्थितं शून्यम्, तस्मिन्नष्टाभिविभक्त खस्य गुणनादिके खम्" इति वचनात लब्धं शून्यमेव, तस्मिन् रूपसहिते जात एककः, अधस्तादूर्ध्वक्रमापेक्षयाऽप्रति- प्टानः प्रथमः प्रस्तटो भवतीत्यर्थः । एवं तावन्नेयं यावन्नरकाग्रे सीमन्त- कनरकप्रस्तटसंबन्धिनि पञ्चोने स्ते सत्यष्टाभिर्विभक्ते लब्धाष्टचत्वारिं- शत, तस्यामेककसहितायां जातकोनपञ्चाशत, तावत्तिथोऽप्रतिष्ठानात्सी- मन्तकप्रस्तटो भवति । यदा तदेव प्रस्तटप्रमाणमुपरिष्टादधोमुखं वि- ·गरगप्रकरणम्। (२३) वश्यते तदानन्तरमणलब्यमेव प्रमाण रूपोन सच्छोषयेदेकोनपश्चाग- इसणात्सर्वप्रवरप्रमाणान्, ततो यत्तत्रावशिष्ट तस्मतरप्रमाण भवति । यया अप्रतिठानमन्तव्यमाणमेकक्षणम्, तच्च रूपोन सनात शु: न्यम्, तम्मिन्नेकोलपञ्चाशतः शोषिते "शिरविरत सयोगनापगते" इति वचनात् स्थिता एकोनपश्चागदेव, वश्च सीमन्तकादप्रतिष्ठान- स्तावनियो भवति । एव तावन्नेय यावदेकोनपश्चाशद रूपोना नाता अटचत्वारिंतू, तम्या सर्वप्रतरप्रमाणाच्छोधितायामवशिष्ट एक, तत्म माण सीमन्तक पतरो भवतीत्यर्थ ॥४५॥ असोनपश्चाशति नरम- स्तरेऽतिमपनसबंधने येन फरणेमागच्छतरतरितस्ये परिभाषामाह- पत्र हवा माई, अटेव य उत्तर पुणेयव । अव्यापयण गच्छो, शरयावलि न(हनिया चेव ॥४॥ पञ्चैव नरकावासा 'भवन्ति' सपद्यन्ते 'आदि ' मूलम् । अप्रति धानादूर्ध्व नरकावासवृद्धिचिन्तायां 'अव च ' अष्टप्रमाणमेव 'उत्तर' प्रतिप्रतर नरकावासद्धिलक्षण 'मुणितव्य ' ज्ञातव्यम् , तथफोनपश्चा गद 'गच्छ सर्वप्रनरममाणलक्षण इहोच्यते । तमा 'नरकाबलय नरकमेणय एककम्पा दिशि सम्बपि नरफरथ्वीपु 'इसत्यश्रेष' एको नपश्चाशत्प्रमाणा एव, म्यरूपज्ञापनमेतदामामिति ॥४५॥ इदानीं करणमुच्यने... गन्छुत्तरसग्गे, उनरहीणम्मि पक्खियाइ । भतिपयनमाइजुय, गन्छगुण तु सवरण ॥ ४६॥ आदि ५ उत्तरं गच्छ १९ । वत गटोत्तरयो 'सव' जम्यामे नातानि त्रीणि शतानि हिनवत्यधिकानि १९२, तत्र राशी ·(२४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं उत्तरहीने' उत्तरेण-अष्टरूपेण हीने सति 'प्रक्षिपेत' न्यसेत् 'आदि' पञ्चकरूपम्, ततो जातमिदम् ३८९, तदिदं 'अन्तिमधनं' सीमन्ताख्यपर्यन्तप्रस्तटनरकावासप्रमाणं संपद्यते । यदा त्वन्त्यधनमेव आदियुतं' मूलसमेतं चतुर्णवतित्रिशतप्रमाणं सत् 'गच्छाईगुणं तु गच्छस्यकोनपञ्चागल्लक्षणस्या:न-दलेन संगुणितं पुनः क्रियते तदा सर्वधनं' सर्वप्रस्तटनरकावासप्रमाणं भवतीति ॥ ४६॥ "गच्छाई- संगुणं" इत्युक्तम्, अयं च गच्छो विपमपदव्यवस्थितत्वेनाइँन विभक्तुं नि] शक्यते, अतः किं कर्त्तव्यम् ? इत्याह- जो गच्छु न देअद्धं, तस्स उ रासीऍ गिरिहऊणद्धं । गन्छगुणं सव्वधणं, एवं सत्ताह वि करना ॥ ४७ ॥ यो 'गच्छः' एकोनपञ्चाशल्लक्षणः 'न' व 'दत्ते' प्रयच्छति अद्वं' डिभागरूपं 'तस्य तु' गच्छम्य पुनः संवन्धिनः ‘राशेः' गुण्यस्य 'गृहीत्वा' आदाय 'अर्द्ध' उक्तलक्षणं 'गच्छगुणं' कुर्यात् ततः सर्वधनं मवति । यथा-एकोनपञ्चाशल्लक्षणे गच्छेऽईमददाने तेन यो रागिर्गुणयितुमिष्टः चतुर्णवतशतत्रयमानः ३९४, तस्यादं सप्तनव- त्यधिकशतमानं १९७ गृहीत्वा गच्छेनकोनपञ्चाशल्लक्षणेन गुण्यते जा- तानि पण्णवतिशतानि त्रिपञ्चागदधिकानि ९६५३, एतच्च सर्वधन- प्रमाणमिति । एवमविमागेनावलिकाप्रविष्टनरकावासप्रमाणं प्रतिपाद्य सांप्रतं प्रतिष्टथिवि तदेवातिदिशन्नाह-एवं' सामान्यन्यायेन 'सप्ता- नामपि' रत्नप्रमादीनां पृथ्वीनां प्रत्येकं करणं 'कुर्याटू ' विदधीत, ततश्चान्तिमधनं सर्वधनं चागच्छति । यथा-रत्नप्रभायां पर्यन्तप्रस्तटे आवलिकागतनरकाचासप्रमाणं वे शते त्रिनवते २९३ एप किलादिः, ·मरन्द्रप्रकरणम्। (२५) उत्तर त्रयोदय प्रतिया गच्छ १३, ततो गटोत्तरयो सवर्गेनात चतुरुत्तर शतम् १०४, तम्मिन्नुत्तरहीने पण्णवतिप्रमाणे ने आदिना बिनवत्यधिकद्विमतपमाणेन युक्त सति लब्ध सीम तयनामिन्म- १८९ । यदा अत एव रामो प्रथमएय्या सधनमानेमिप्यते तदामौ राशिरातियुको विधीयते भात ६८२, ततो गच्छम्य त्रयो- वराटनगन्या मावाटुक एव रागिरीक्रियते जात ३४१, तस्मिन् गच्छे गुणिते लब्य सर्वधन १४१३ । एव गराप्रमादिप्वपि आदि- प्रमाण गठप्रमाण च विज्ञाय पूर्वमेगान्तिमधन च स्वयमेवाप्यूए वाच्यमिति ।। ४७ ॥ मांपतमापूनरगच्टमेणवात्समध्यमसर्वपनानि यथा झायन्ते तया फरणमाह--- गन्छगुणमुत्तर उत्तरुणिय पाइसहियपनपर्छ । पाटिजुपटू मज्झिमरण तु गन्हाइय सव्वं ॥४८॥ 'गग्गुण' गाम्यम्त 'उत्तरं । उकरूपमेव क्रियते, ततस्तदेव 'उत्तरोनित' उत्तरप्रमाणराशिनोनीत मयदा 'आदिसहित' मादि- गशिना गुक विधीयने ददा 'अन्यपन' पर्यन्तवर्तिप्रतरनरकावास- प्रमाण भवति । तथा 'आदियुताई' सम्मेवादियुजन्य यद दलम्, सस्किम् ? इत्याह-~-'मयमधन' मध्यवर्तिपतरनरकाय भवति । तु- मन्दी मिसकले गराइदमित्यव्यानन्तर द्रष्टव्य , ततश्र मध्यमपनमेव 'गच्छाहत तु' गाम्यम्त पुन 'म' इति सर्वपन भवति । यथा-पच्छेनकोनपधाशन गुणितमुहरमटलजण मात ३९१,यदे- देवोत्तरहीन पक्षणादिसहित व क्रियते तदा नातमिद ३८९, पतदेव चामयपनम् । या अयमेव राभिरादियुतोहीरतम्तदा जात.

·(२६) मुनिचन्द्रसूरिविरचिनवृत्तिसमेतं मिदं १९७, एतदेव च मध्यप्रतरस्य पञ्चविंशतितमस्य नरकावास- प्रमाणं भवति । पुनरस्मिन्नेव रागावेकोनपञ्चामत्संख्यगच्छगुणिते सं- पन्नमदः ९६५३, एतत्तु सर्वधनमिनि । एवं रत्नप्रभादिप्वपि पढ्नु एथिवीप्वन्त्यमध्यममर्वधनान्यानेतव्यानि । यथा-पष्टप्रथिव्यां गच्छेन त्रिकलक्षणेन गुणितमुत्तरमष्टलक्षणं जाता चतुर्विंशतिः, ततोऽभ्यामुत्त- रोनायां त्रयोदशलक्षणेनादिना महितायां च जातकोनत्रिंगत् २९, एतत्तत्रान्त्यप्रस्तटधनं भवति । यदाम्यवादियुक्तस्याईमेकविंगतिलक्षणं क्रियते तदा तन्मध्यधनं भवति । एतदेव गच्छाहतं सर्वधनं भवति, तच त्रिपष्टिलक्षणम् ६३ इति ।। ४८ ॥ मंप्रति प्रतिप्रथिवि आव- लिकागतनरकावामग्रमाण प्रतिपादयितुमिच्छुः सुज्ञानत्यान्मुखकरणमना- हत्य भूमिकरणं तावत्यतिपादयन्नाह- सगपयरा स्थणा, अट्ठगुणा साहियाहि समुहाओ । जं तन्य सुद्धसेस, इच्छियपयरस्स सा भूमी ॥४६॥ स्वकपतरान ' प्रतिष्टथिवि त्रयोदशैकादगनवादीन 'रूपोनान एकेन हीनान तथा अष्टगुणान' अष्टभिर्गुणितान सतः, किम् ? इत्याह-'गोधय ' अपनय त्वम्, कुतः सकाशात् ? 'स्वमुखात् ' आत्मीयप्रथमप्रतरनरकावासप्रमाणान्, ततः यत् तत्र' रागौ 'शुद्धशे- पं' अवशिष्टमित्यर्थः, किम् ? इत्याह-'ईप्सितप्रतरस्य' त्रयोदशादेः सा 'भूमिः . तलगतनरकावासप्रमाणं भवति । यथा-रत्नप्रभायां स्व- कमतरास्त्रयोदश, ते रूपोना जाता द्वादग, एते चाप्टगुणा जाता पण्णवतिः ९६, तन्यां च स्वमुखाग्रादेकोननवत्यधिकशतत्रय ३८९- प्रमाणाच्छोधितायां जातं २९३, इयमेव तत्र भूमिः । एवं सर्वत्र . Pre ·नरकंन्द्रप्रकरणम्। योडव्यमिति ॥ १९॥ इदानी मुखमृमिप्रमाणानि पटमु पृथ्वीषु स्वयमेव ग्रन्थकार आह- निरिण सय अउणनउया, दो तेणग्या य होंति पदमाए। दो सय पचासीया, पचोचर दोगिण विवियाए ॥५०॥ सवाणउय च सय, तेत्तीस सय सय च पणुवीस । सबत्तरि अग्णतार, सपत्तीसा य उणतीसा॥५१॥ तेरस मुहभूपियो, दो दो रयणादिछडिभताण । सेदियाण करण, सेहिंदयवजिया सेसा ॥१२॥ त्रीणि शतान्येकाननवतानि ३८९ देशने त्रिनवत्यधिक च २९३ भवत 'प्रथमायां ' रत्नप्रमायामित्यर्थ , यथाक्रम मुखमूमिप्रमाण- तन् । तया हेचते पञ्चाशीते २८५ पञ्चोतरे गते २०५'हिती थाया राममायामित्यर्थ ॥५०॥ तथा सप्तनवत व शत १९७ प्रयस्त्रिंश मतम् १३३ एतत्तृतीयायामिति । तथा गत च पञ्चविंश १२५ सप्तमप्तति ७७ चतुमि तथा एलानसप्तति ६९ सप्तत्रिंगच ३७ पञ्चम्याम् । तथा एकानगिन् २९ ॥५१॥ त्रयोदा १२ पाठयाम् । किम् ? इत्याह-मुखममी' यथाक्रम मुखममिप्रमाणे भवत । कयम् ! इत्याह- ययाक्रमम् , फासाम् ? इत्याह- 'रलादिपष्टचन्ताना' रत्नप्रमादीना पटथ्वीपर्य साना एथ्वीनाम् । यत्र पूर्व "प्रथमाया द्वितीयाया" इति भणनेऽपि पुनरिह तयोरुपादान स्त तत्समुदायधर्मानुवर्तनार्थम् । ततः किम्' इत्याह- श्रेणीन्द्र- काणां' आवलिकागतनरकावामलक्षणानां प्रमाणानयनाय उपायविशेषः " मुहममिसमासर" (गा. ५४) इत्यादिलक्षण ।

·-- (२८) मुनिचन्द्रसूरिधिरचितवृत्तिमर्मतं वर्तते । इत्यं पष्टी यावरकरणबीनमुक्त सप्तम्यां का वाती ? इत्याह- श्रेणीन्द्रकवनिता ' आवलिकागतनरकावारूविहीना 'शेषा ' मतम. पृथ्वी, तम्यां विवेकवायव नरकावासाय मावाद डिप्रभृतीनां च लोके शास्त्रे च श्रणित्वेन रूढत्वादिति ॥ ५२ ॥ इत्थं प्रतिष्टथिवि मुख- मृमिप्रमाणा [ नि] प्रतिपावेदानी सर्वप्रथ्वीगतावलिकाप्रविष्टनरका- वासप्रमाणानयनायतदेवाह- पत्थडतेरे पदमित्लुयम्मि भूमी उसा भये णियमा । पायवतीते पागं, मुहं पुगों ने वियागाहि ॥ ५३॥ 'पत्थडनेरे ‘ति प्रस्तत्रयोदशके रत्नप्रभाटथ्वीसंवन्धिनि 'पढ- मिल्यश्मि ' ति यः प्रथमप्रस्तटरतत्र याऽऽवलिकागतनरकावाससंग्ग्या, किम् ? इत्याह-'मृमिस्तु । भूमिरेव सा 'भवेत' ग्यात 'नियमातु' निश्चयेन । तथा 'माघपत्यां सप्तमथिव्यां यत्पश्च नरयावासानां 'मुखं ' आदिः पुनः तत' पञ्चक 'विजानीहि' अवबुध्यस्व । अत्राह रत्नप्रमादिष्टथिवीप्वाद्यन्तप्रस्तटनरकावासमस्ये मुखमितयोक्ते, इह तु किमिति तवपरीत्येन मुखभूमिमज्ञापना स्ता ? अत्रोच्यते, विचित्रविवक्षाप्रधानत्वाच्छास्काराणामित्थमपि न कश्चिद्दोपः, परमा- र्थतन्तुल्यफलत्वाद। एक्मन्यत्रापि व्यत्ययनिर्देशहेतुर्वाच्य इति ॥५३॥ पृथक्टथक् टच्याश्रयेण मुखभृमियन्त्रकमिदम्- नरकनागरत्नप्राशरावालुकामयता धूमप्रतम.प्र. भूमि. ३८९ मुलानि.| ३८९८५ | १९७ १२५। ६९ । २९ भूमयः । २९६ । २०५। १३ । ७७ ३७ । १३ इत्यं करणोपयोगिनी परिभाषां प्रतिपाद्य करणमाह- . गमस्ता- पेक्षया तु मुखम. ५ - ·(१२०) मुनिचन्द्ररिविरचित कृतिसमेत चर्यपदं एच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरव विषमत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रवघ्नाति ग्रन्थिन करो तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वात्, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति) । चकारो मिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सनवादकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं सप्रभु परिक्षिप्य बरसालयो ये वर्तन्ते । अनीकानि' हम्त्यश्वस्थपदातिवृषभगन्धर्वनाधलक्षणानि साप्त । तत्रायानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हेतु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याच 'अग्रमहिप्यः ' पट्टराज्ञीसहक्षास्त्रिदापतिपल्यः ताः सौधर्म इंशाने कल्पविमानेषु बोडव्या इति ॥ २७४ । पढदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तयविमाणेमुं, वसंति न उ सकतणएम् ॥ २७५ ॥ परिपदादयश्च ' देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह--'प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- थगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः शुक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खणीया य। वगविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ॥ २७६ ।। कल्पविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- सकतणएसु' त्ति ·- (३०) मुनिचन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेतं तीसा य पग्णवीसा, पनरस दस चेत्र सयसहस्साई । तिगणेग पंचूर्ण, पंचव अगुत्तरा णिरया ॥५६ ।। त्रिंशत् चकारो भिन्नक्रमे ततः पञ्चविंशतिश्यं पञ्चदश दश चव 'शतसहस्राणि' लक्षा इत्यर्थः,त्रीणि एकं शतसहन्नं, कीदृशम् ? इत्याह- पञ्चोनम्, पञ्चव ' अनुत्तराः' अत्यन्ताधमतया सर्वनरकावासप्रधाना निरयाः । अयमत्र भावः–रत्नप्रभायां त्रिगन्नरकावासशतसहस्राणि भवन्ति । शर्कराप्रभायां पञ्चविंगतिः। वालुकाप्रभायां पञ्चदश । पकन- भायां दश । धूमप्रभायां त्रीणि । तमःप्रमायामेकं शतसहस्रं परं पञ्चमि- नरकावासरूनम् । महातम प्रभायां पञ्चव नरकावासा इति ॥ १६ ॥ इत्यं सामान्येन रत्नप्रमादिपु एथ्वीपु पृथक्टथक्सर्वनरकावासप्रमाणं प्रतिपाद्य संप्रति तास्वेवावलिकाबाह्यास्तदितरांश्च नरकावासान् प्रमाणतः प्रतिपादयन् गाथासप्तकमाह- सत्तहा पंच सया, पणणइ सहस्स लक्ख उणतीसं । रयणाए सेटिगया, चोयाल सया उ तेत्तीस ॥ ५७ ॥ 'सप्तपष्टानि' सप्तपष्टयधिकानि पञ्च शतानि पश्चनवतिः सहस्राणि लक्षा एकोनत्रिंशत् पदकदेशेऽपि पदसमुदायोपचारात् 'रत्नायां' रत्नप्रभायां वक्ष्यमाणविशेषणान्यथानुपपत्तिवशेन श्रेणियाह्या नरकावासा चोदव्याः, अतश्च २९९५५६७ । श्रेणिगता नरकावासाश्चतुश्चत्वा- रिंशच्छतानि, 'तुः' विशेषणार्थः, 'त्रयस्त्रिंशानि' त्रयस्त्रिंशत्सम- धिक्रानि भवन्ति, अङ्कतोऽपि ४४३३ ॥ १७ ॥ सचाणइ सहस्सा, चवीसं लक्ख तिसय पंचहिया । वीयाए सेढिगया, छच्चीस सया उ पणणउया ।। ५८ ।।

·. मरवन्द्रप्रकरणम्। सप्तनवति सहस्राणि चतुर्विश्चतिर्लक्षास्त्रीणि शतानि पञ्चाधिकानि 'द्वितीयाया' शराममायामावरिकावासानरकावासप्रमाणमेदत, . तोऽपि [२४९७३०५ गिगता नरकावामा पद्धविंशति शतानि पचनवत्यपिकानि, ''पुनर,मति, अहत] २६९९ ॥१८॥ पर सपा पगणारा, प्रगति सहस्स लक्ख चोइस य। तइयाए सेटिंगया, पहनीया चोइस सया र ॥१६॥ पच शतानि 'पपार ' ति पञ्चदशाधिकान्यष्टानवति सहसाणि लक्षाचतुर्दश 'तीयाया' यालुकाप्रमाथिव्यामावलिकाव्यतिरिक- नरकावासममाण भवति, मसापेक्षयापि १४९८५१५। श्रेणिगवा नरफावासा पञ्चाशीवानि चतुर्दश शवानि, 'तु ' पुनरर्थ, भवन्ति मोडल्या', मन्तोऽपि १५८५ ।। ५९ ॥ तेणग्या दोपिण सया, रणति सारस व प लरखाइ । पकाए सेटिंगया, मत्त सया होति सत्तहिया ॥६॥ त्रिनयने हे शते नवनयति सहस्राणि नव लक्षाणि 'पहायो' पर- ममार्या चतुर्थपथिच्या श्रेणिवन्तिनिरयावासप्रमाणमेतन्, अरतोऽपि ९९९२११अभिगता निरया सन शतानि भवन्ति सप्ताधिकानि, भत्तोऽपि ७.७॥६॥ सच सया पणतीसा, पणति सहरस दो य लबखाद । धूमाए सेटिंगया, परणट्टा दो सयाति ॥ ६१ ।। सप्त शतानि पत्रिशनि नवनवति सहस्राणि हीच लक्षी 'धूमायो' धूमप्रमायर्या पश्मदिव्यामावलिकाविश्ननिरयावामप्रमाण-

·(३२) मुनिचन्द्ररिविरचितवृत्तिसमेतं
मिदम्, अनच २९९७१५। श्रेणिगना नरकावामाः पञ्चपष्ट है
शते भवतः, अतोऽपि २६५ ॥ ६१ ॥
वगणहं सहस्सा, णव चेय सया हवंति वत्तीसा।
पुढीए छट्ठीए, पड़रागागाग्रेस संखेची ।। ६२ ।।
सेदियणरया णं, तेवट्ठी खलु हति हट्टीए ।
पंचेच सत्तमीए, पगागा गोत्यि चोपव्वा ॥ ६३ ॥
नवनवतिश्च सहस्राणि नव चैव शतानि भवन्ति हानिगानि '
थिव्यां पठ्यां' तमःप्रभाभिधानायां 'प्रकीर्णकानां' श्रेणिवाानरका-
वासानां 'एपः ' अनन्तरोक्तः "मक्षेपः । संक्षिप्यते-बस्त्वियत्तयाs-
वप्रियतेऽनेनेति संक्षेपः-प्रमाण भवतीति, अतोऽपि ९९९३२॥१२॥
' श्रेणीन्द्रकनरकाः ' आवलिकाप्रविष्टनरकावामाः 'ण' इति वाक्या-
लकारे त्रिपष्टिः ६३ । 'खलु' इति निश्चये ' भवन्ति ' संपद्यन्ते
पठ्याम्, पुनः पष्ठपृथ्वीग्रहणं विस्मरणगीलागिप्यावयोधार्थम् । तथा
पञ्चव सप्तम्यां दिग्गताः । 'प्रकीर्णकाः' विप्रकीर्णनरकावामा न स-
न्तीति योन्डव्या इति ॥ ६३ ॥ इत्थं प्रत्येकं पृथ्वीप्वावलिकाबाह्यानां
तदितरेषां च नरकावासानां प्रमाणं प्रतिपाद्य संप्रति सर्वावलिकाबाह्य-
नरकावामप्रमाणं तदितरप्रमाणमुभयप्रमाणं चाभिधित्सुर्गाथाद्वयमाह-
एवं पइराणगाणं, तेसीति होति सयसहस्साई ।
गाई वाचि सहस्सा, तिरिण सया चेव सीयाला ॥ ६४॥
णव चेव सहस्साई, छञ्चेव सया हवंति तेवराणा ।
सेदियणिरयाणं, एवं दुहो चुलसीति ॥६५॥

·भरवेन्द्रप्रकरणम्।
'एप' प्रत्येकगणिताना सर्वेषा मीलने 'प्रकीर्णकानां भावलिका-
बाह्यानरकावासानां न्यशीतिर्मवति शवसहसाणि नवविवापि सहत्राणि
श्रीमिशतानि च । सीयाल' ति सप्तचत्वारिंशनि, तोऽपि
२९.३७॥१४॥ नव चैव सहस्राणि पद व शवानि भवन्ति
'सेबष्ण ति त्रिपचाशदपिकानि 'श्रेणीन्द्रकनिरयाणा' आवलिका-
प्रविष्टनरकावासलक्षणानों सर्वेषो मेख्ने सति, आरतोऽपि ९६५३ ।
'पल प्रत्येकगणितयो 'उमयतोऽपि उभयोरपि रायोर्यदा समदायेन
गणना क्रियते सदा चतुरशीतिशतसहसाणि भवन्तीति, मारवोऽपि
२४..... ॥६५॥ इदानीं प्रकीर्णकनामानो नरकावासा याव-
विद्यन्ते तत्स्थाननिरूपणायाह (ग्रंथाम ५००)--
दिसि विदिसि असरगया, परया र पदयणगा मुऐपना।
छनु विपुलीस मणिपा, जहावीरें पविभागा॥६६॥
विमकिवचनव्यत्ययाइ दिशा विदिाच 'अन्तरगता' अन्सरा
लवर्तिन 'नरकास्तु' निरया पुनः प्रकीर्णका मुणितव्या' । कामु ए-
वीप्यम व्यवहार ? इत्याह-पायपि' पदावेव एथ्वीपु न तु सात-
म्यामपि । 'ममिता' आगम निरूपिता 'ययानुपूर्व्या' यत्पकार-
यापूर्ध्या ते व्यवस्थितास्वपत्पर्य । हे च कवं भूता? इत्याह-
'प्रविमाया' प्रविमन्यन्ने नानासस्थानरूपतया विकल्प्यन्ते ये ते
तयेति ॥६६॥ समस्यावलिकापविष्टानां नरकावासानामवम्यानकर्म
प्रतिपादयितुमिच्छुराह-
सीमतगो उ उरि, मध्यपहे होइ अप्पाहायो।
सत्यसि बियाणं, एशुरू एकमेकस ॥६॥

·" " -- मुनियमूरिविरचितवृत्तिसमेत 'सीमन्तकस्तु' सीमन्तकनामव नरकेन्द्रकः 'उपरि' प्रथम इत्य- र्थः, 'सर्वाधः' सर्वपामिन्द्रकाणामधोभागवती भवति 'अप्रतिठानः' सतमष्टय्वीन्द्रकः । शेषाणां का वार्ता ? इत्याह-सर्वेषां' नियाणा- मावलिकागतानां मध्ये 'एकः' इति एकको नरकावासः 'ऋजुः' मम- श्रेणिव्यवस्थिततयाऽभिमुखः, कस्य ? इत्याह-किकस्य नरकावाम- स्य । इदमुक्तं भवति-सर्वेऽपीन्द्रकनरकावासाः सनश्रणितया अा- धोभावेन व्यवस्थिताः, ये च गेषा आवलिकाप्रविष्टा नरकावासास्तेऽ- प्येवमेवेति ॥ ६७ ॥ अथावलिकाप्रविष्टेप्वेव वृत्तत्र्यनवदुरबनरकावा- सप्रमाणप्रतिपादनायकदिगपेक्षया प्रतिष्टथिवि मुखभूमिप्रमागानयनाय करणं तावदाह- अउणापरणं पदम, सेसा परपयररहिय हाति मुद्दा । सगपयरेदि विरहिया, पाहि मुद्दा भूमी ॥८॥ एकोनपञ्चागत्प्रथमं मुखम् । 'शेपाणि' शर्कराप्रमादिष्टथिवीसंव- न्धीनि 'परप्रतररहितानि' उपरितनष्टथ्वीप्रस्तटप्रमाणरहिनानि उप- रितनष्टथ्वीमुखान्येव भवन्ति मुखानि । तथा 'स्वरुपतरः' त्रयोद- शादिभिः 'विरहितानि' परित्यक्तानि, कीदृशः? इत्याह-रूपोनेः' रूपरहितैदशादिप्रमाणेरिति भावः, 'मुखानि' विवक्षिनष्टथ्वीगता- न्येव 'भूमयः' तलानि भवन्ति । अयमत्र तात्पर्थिः यथा रत्नप्र- भायामकान्नपञ्चाशन्मुखम्, एतदेव शर्कराप्रमायां रत्नप्रमाणतरहीनं संजातपत्रिंशसंख्यं मुखम्, एतदेव वालुकाप्रभायामेकादशलक्षणग- राप्रमाप्रतररहितं पञ्चविंगतिलक्षण मुखम् । एवं तायनयं यावत्तमः- प्रमायां चत्वारो मुखमिति । एवं त्रयोदशकादशनकादिलक्षणः स्व- - ·मरनाकरणम्। नरसमान रूपहीन परिहोणानि म्यमुखान्येवाशपचासदादीनि म यो मयन्ति मशिनुपविशतिमादमादिका इति ॥ १८॥ एवं मति यानि पमाणानि मुखमयोरिव म्यानि तानि दयिनुमाह- श्रणापा अर्धामा पशुवीसा दुपट्ट नव करो। समांस छलीसा, सचर दम पर दो य दिसि ॥६६॥ घापमान पत्रिगत पविशति 'दुअलि अष्टहस पो- रश इत्यर्य, नव चत्वार इति मुम्बानि । मूमय पुन सप्तत्रित पद- विशनि 'मसर' ति मतदान दा पचही पदिश्चिति ॥६॥या- पना-दस्य दिशु- मुम्बानि भूमीमामास्वादानुस प्रतिपाय विदिनु पुनानिm नवप्रतिपादयन् मामा- अत्यालीस पदम, सेसा परपपररदिय हॉति महा। सगयर चिरहिया, लुगदिमा पी ॥७॥ अटवारिंशसरावामा प्रथम मुममिति गम्पने। 'पातिए अगसमायविरवीरन्धीनि पतरसहितानि भवन्ति मुनानि । चिमुक्त यति ! रलममासुमनचायारिंशसम्प, संगममामा पुन परमन गलप्रमामपन्पिमियोदशमिरूनीस्त लामामुषमेव मुखं भवति, वय पत्रिमपम् । वं गगममामुन मनगरहित सानुमानमाया मुन्न मबति, प्रतय स्तुशिनि । व मावनेय मान् पनि । मुम्पान्यमिपाय ममी मनिसादयबाह-यमनरेपिर- ३६ मूल्य ·- (३६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं- हितानि, कथंभूतः? इत्याह-रूपोनः मुखानि भृमयो भवन्ति । यथा-रत्नप्रभायामष्टचत्वारिंशन्मुखम् , तदेव स्वप्रतर रूपोनेद्वादशा- माणरूनीस्तं जाता पत्रिंशत्, इयमेव तत्र भूमिः। तथा शर्कराप्रभा- मुखं पञ्चत्रिंशद्रूपं स्वकातरे रूपोनेरूनीरुतं [संजाता पञ्चविशतिः, इयमेव तत्र भूमिः । तथा वालुकाप्रभामुखं चतुर्विशतिरूपं स्वकपतरे रूपोनरूनीकतं] संजाताः पोडश, एत एव तत्र भूमिः । एवमन्या- स्वपि पृथ्वीपु स्वमुखेम्यो रूपोनस्वप्रतरहीनेम्यो भूमयः साच्या इति ॥ ७० ॥ अथ पूर्वगाथोक्तोपायलब्धमेव मुखप्रमाणं भूमिप्रमाणं च क्र- मेण प्रतिपादयन्नाह- अडयाला पणतीसा, चवीसा पनरसह तिराणेव । छत्तीसा पणुवीसा, सोलस णव चटर एगं च ॥ ७१ ॥ अष्टचत्वारिंशत् पञ्चत्रिंशत् चतुर्विशतिः पञ्चदशाष्टौ त्रय एवेति रत्नप्रमादिषु षट्सु पृथ्वीपु विदिक्षु [मुखानि ], भूमयस्तु षट्त्रिंशत पञ्चविंशतिः पोड-नरकनामा स्नाशर्क. वालु [पं० [धूम तम श नव चत्वार एस मुखानि कायेति विदिश्वेशा- न्यादिपु स्थापना- भूमयः सप्तमष्टथिव्यां तु एकत्वात्प्रतरस्य मुखभूमिकल्पनाया अभाव इति ॥७१॥ इत्यं करणोपयोगिनीर्मुखभूमीः प्रतिपाद्य गाथासप्तकेन करणमाह- मुहभूमिसमासद्धं, दिसाण विदिसाण होति स्खूणं । सयपयरेहि गुणेयं(ई), सोहणयं सोहय इमं तु ॥ ७२ ।। मुखमूमिसमासाई - दिशां विदिशां' इति दिग्वर्तिनां विदिग्व- २४ १ ·तिना च नरकावासाना विधेयम् । पर दिम्वतिसमासादपिक्षया विदि- प्ररभावामममासाई भवति रूपोनम् । तत किं कार्यम् ! इत्याह-- 'म्बकमनरे । त्रयोदवादिमिर्गुणपित्वा 'शोधनक' शोभनीयराशि प्रतरगुणनागतराशेमध्यातू 'मोघम' अपनप 'इद तु' यस्यमाण पुन ॥ ७० ॥ यया-- पुखीपन्थडतल्ल, सोयाय रपणमादितु दिसामु । पारस यारस नर छप छ, तिपणेव विदिसामु ॥७३॥ 'पृथ्वीमम्तरतुल्य' पृथिव्या एपिव्या ये त्रयोदश्चकादद्यादय प्रस्त- टाम्तत्प्रमाण 'गोपनक शोधन भवतीति । कासु ! इत्याह-'रयणमा- इस' सि रत्नप्रमादिपु एथ्योपु 'दिक्षु' दिम्पर्तिनरकावासविषये। तथा हादरा द्वादन नय पटू च पट् च प्रय एव 'विदिशु' विदिम्पतिन- ग्कावासविषये इति ॥७३॥ इदमेव शोषनक कयमुत्पदने ! इत्याह- सनसि पन्यहाण, एगदिसाए उ पपरमाणेणं । एका गाविय, निमागसेस तु सोरणयं ॥ ७४ ॥ 'सर्वेषा प्रम्सगना' प्रयोदशादीना सबन्धिनो नरकावासात प्रकम्या दिशि 'तु' पुनरर्थे उपलक्षणत्वाहिदिनि च वर्तमानान प्रतरमानेन' मतरममाणा वारा इत्यर्थः ' एकोनान् ' एफेनकेन परिहीणा म्यापयेन, ततलिमिविमजेत, तत्र 'त्रिमागशेष तु' विमागावशिष्ट पुन मोपना नानीहीति शेष ||७१ ॥ ण्य भोपन डिपकारे सिद्ध सति किं कार्यम् ! इत्याह- एष पाहम्मालोचणेनु सेम तिहा विभाइम्णं । निहि ठाणेहि टवेर, सोडणगस्सावि हर भाग ।। ७५।।

·- , (३८) मुनिचन्द्ररिविरचितवृत्तिसमेतं 'एतत् ' शोधनकं 'बाहायान' मुग्वभृमिममासाईम्य प्रतरगुणनेन लधनरक्समाणलक्षणान्सकागात 'अपनीय ' त्यक्त्वा यच्छेष तत्रि- मिर्विभज्य यल्लब्धं तत्रिपु स्थानेषु स्थापयित्या 'शोधनकस्यापि द्विरूपस्य हर भागम् ॥ ७९ ॥ कः ? इत्याह- तिहि चेव सयाकालं, जे लद्रं तं तिहा उ कारणं । दो भागा अतंसे, पक्रनेवी एग चउरंस ॥ ७६ ।। त्रिभिशेव 'सदाकालं यदा यदा वृत्तादिसंख्याऽऽनेतुमिप्यते तदा तदेत्यर्थः । ततो यहन्धं तन 'विधा तु' त्रिधव न्वा ततोऽपि 'ही भागी तु' त्रिभागलक्षणी पुनः 'व्यमे ' त्र्यवराशी प्रक्षिप्यत इति प्रक्षेपः-न्यास्यो राशिवियः, तथ एको भागचतुरने प्रक्षेप इति ॥ ७६ ॥ आह यदा गोधनकं त्रिभिरपि विभक्तं न शुध्यति तदा का वार्ता ? इत्याह- सोहण दो उद्धरिया, तत्येगी तसि एग चउरंसे । एगुद्धरियं तंसे, एगा वादा हवति एसा ।। ७७ ॥ 'गोधनके ' उक्तलक्षणे यदा हाबुद्धरिती लम्यते तदा 'तत्र तयोर्मध्ये एकोऽङ्कः 'त्र्यने ' त्र्यप्राशी एकः 'चतुरले चतुरनरागी प्रक्षिप्यते । अथ एक एकरूपमशस्थानमुहरितं वर्तते तदा तत्त्र्यम्झे प्रक्षे- पणीयम् । एवं सति किं सिद्धम् ? इत्याह -एका दिग्गता विदिग्गना च 'बाहा' नरकावासश्रेणिलक्षणा 'भवति, संपद्यने 'एपा' पूर्वोक्ता ॥ ७७ ॥ ततोऽपि कि सपन्नम् ? इत्याह- एवं एगदिसगं, चउसंगुणियं तु होइ सव्वगं । पुत्रीए पुढबीए, बट्टा तंसा य चउरंसा ।। ७८ ॥ त्रिभिरपि ·नरामकरणम्। एनन्' पूर्वक्रमलब्ध ' एकदिगम' पूर्वाधेकदिग्गतनरकावास- प्रमाण भवति, उपलक्षणत्यादिदिगम था चतुसगुणित हु' चतुर्मि- गुमित पुनरेतदेव भवति' नायते 'सर्वाय सर्वदिग्विदिग्पर्तिनरका- वासपमाणम्, की इत्याह-प्रथिव्यां पृथिव्यां रत्नप्रमादिषु पठ- एथ्वीपर्यन्ताम्पिति माव । किमुकं भवति । इत्याह-वृत्तालयला चकारो मिन्नम्मे तमवरमा नरकावामा भवन्ति ॥ ७८ ॥ अयमन्य गाथासत्तकम्य भावः-- यथा रत्नममाया पूर्वस्या विश्वकामपामारकावासा मुखम्, सातत्रिंशामिः, ततो मुखममिसमासा माता त्रिचत्वारिंशत ४३ आत्या प्रयोपभिणितामा मातानि परवान्येकोनपटानि ५५९, एतदेव १ माहामम् | अम्माच प्रयोदशमस्वटरमाण शोधन शोष- नीयम् । मनु केऽमी प्रयोदय ये शोप्यन्ते । इत्युच्यते-सर्वपन्तटपमाण रत्नप्रमार्या प्रयोदश, तावतो वारांत्र प्रथमपत्तपथमदिग्गतनराया- सम्मानमेकोनफ्यामरसस्पमेध येककोनतया सस्थाप्यते यावरसप्तत्रि- शन, बद एतेषु राशिपु प्रत्येक त्रिमिर्षिभक्तेषु पयाकम शुक्पम्- Pre-1-1-1-1-1-1-1-1-1-1-एव पचानामेक- काना चतुणां च टिकानां मीलने नातं भयमश्वीपस्ततुल्य मोधन- करातच माहापाच्छोषित ततो भातमिद ५१६, अन्य च त्रिभि. भाग लब्ध हयगीत शतम, तच पृतन्यसचतुरससहितेषु त्रिषु स्या- नेषु स्याप्यते, तर शोपनकस्यापि त्रयोदशलक्षणम्य विनिर्मागो १ "रो " (मि...1-1-8) इति प्रालि माas भामा - ·(१०) मुनिचन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेत दीयते, लब्धश्रतुप्कक एकश्यावशिष्टः, स च चतुष्ककस्त्रिपु स्थानेषु स्थाप्यते, तत्र च द्वौ चतुष्की त्र्यसेपु क्षिप्येते एकश्च चतुष्कश्चतुर- मेषु, यश्चैकोऽवशिष्टः स व्योपु क्षिप्यते, ततो जातं रत्नप्रभायां पूर्व- दिग्गतवृत्तादिराशिवयम् , तच्चेदम्-१८२-१९१-१८६॥ यदा चतु- दिगपेक्षया चिन्त्यते तदतदेव राशिवयं प्रत्येकं चतुर्भिर्गुण्यते, ततश वृत्तादीनां सर्वायं भवति, तच्चाग्रे स्वयमेव शास्त्रकारः प्रतिपादयिप्यति । विदितुः पुना रत्नप्रभाप्रथमप्रस्तटे ऐशान्यामष्टचत्वारिंशन्नरकावासाः, तेऽप्येककहान्या दिग्गतनरकावासक्रमेण स्याप्यन्ते यावत् पत्रिंशत्, ततश्चेतेषु राशिपु प्रत्येकं निमिर्मक्तेषु लब्धमवशिष्टं यथाक्रमम्- ०-२-१-०-२-१-०-२-१-०-२-१-० । एवं चतुर्णा द्विकानामेककानां च मीलने द्वादशरूपं शोधनकं भवति, शेपं सर्व दिग्वद्वोन्दव्यम् । एवमन्यास्वपि पृथ्वीपु सर्वा करणभावना कार्येति ।। संप्रति प्राकरणेन साधितान वृत्तादिनरकावासान प्रतिष्टथिवि गाथा- पटकेन कथयन्नाह- अडचीसा चोसट्टा, चोयाला सत्त सत्त य सया उ । वारस चोयालाया, अडवीसहिया उ विदिसासु ॥ ७ ॥ अष्टाविंशानि चतुःपष्टानि चतुश्चत्वारिंशानि, कानि ? इत्याह- सप्त सप्त शतानि चशब्दतुगब्दौ पूरणार्थो । इदमुक्तं भवति-रत्नप्रभाया- मष्टाविंशानि गतानि वृत्तानाम्, चतुःपष्टानि सप्त शतानि त्र्यसा- णाम् , चतुश्चत्वारिंशानि सप्तव शतानि चतुरस्राणां नरकावासानां दिक्षु सर्वाग्रं भवतीति । तथा 'वारस चोयालाया अडवीसहिय' ति द्वादश- मिश्चतुश्चत्वारिंशताऽष्टाविंगत्या चाधिकानि सप्त सप्त गतानीति संबध्यते, -- सप्त ·नरवद्रप्रकरणम्। '' पूर्ववत् । इदमत्र हदयम्-दादशामिकानि चतुत्वारिंशदधि- कान्पटाविंशत्यधिमानि च सत शतानि याक्रम वृत्तव्यलाचतुरलप्रमाण भवति "चिन्हुि' विदिग्विषये । ११ सर्वत्र । महतोऽपि दिनु पृ. ७२८, त्र्य. ७६४, ०७४ विविध . १२, य. २० ७२८ ॥७॥ एतद्रत्नममायान | शराममायां पुन.-- चना व असहा, अपडिगा य च चउ सपा । पीसा छप्पया, चचालहिगा य चिदिसामु ॥२०॥ चत्वारिंशानि '' पूर्ववत, भाटपष्टानि पट्पञ्चामदाधिकानि च अवारिचिस्वारियानानि ''पूर्ववत्, दिक्षु ४४०-४६८-१९६॥ तथा चतुर्विशानि षट्पञ्चाचानि चत्वारिंशदपिकानि च पत्यारि च- त्वारि शतानीति सपथ्यते विदिस्थिति, ४२५-१९६-१४०० अय तृतीयायार- पता महा या, बाणा दोषिण दोषिण र सपा। अडवीसा पापरणा, चचहिया चैव विदिसासु ॥१॥ भस्वारिं चतु पष्टे चारो मिभक्मे ततो हापमाशे च तु शते तु' एवं शते पुनर्भवतो दिक्षु,२४०-२६१-१९२॥ तयादाविपचाये चत्वारिंशदपिके व देशते इति योज्यते, २२०-२५३-२४० विदिस्विति ।। ८१ ॥ बारहिय पपीस, वीसहियं वह सर्प घडत्याए । चरहिय वीसदिय, पारदिय व विदिसासु ॥२॥ परवाधिक हानि विशत्यधिक तयेति समुचये, शासमिति सर्वत्र संमध्यने, चतुच्या नरकमाथिष्या ११२-११२-१२० दिनु तथा ·मुनियन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत वर्यपदं प्रच्छति । मध्यमा तूभययाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविक्मत्वात | अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्वं करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितेवागच्छति, अल्पतमगौरवाविषयत्वात, तस्यावार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भित्रक्रमे, वत आत्मरक्षकाच, सन्नडबडकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधमहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं वप्रभु परिक्षिप्य मरपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हत्यश्वरथपदातिवृपभगन्धर्वनाम्बलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः ' पट्टराज्ञीसदृक्षास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सबे, सोहम्मे जे य हॉति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सकतणएम् ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौपर्ने ये च भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह--'प्रत्येकविमाने यक्ष्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु 'न पुनः ‘सकतणएसु' त्ति शुक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि भविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खीया य । गविमा सामाणिया य तह लोगपाला य ॥ २७६ ।। 'कल्पविमानेषु 'उक्तलक्षणेषु 'भवेयुः' निवसेयुः, के ? इत्याह- . - ·मरकंन्द्रयकरणम्। तत्र रत्नपमाया सप्तनवतिर्मवति मुखम्, एकानपञ्चाशतो दिवस- बन्धिनामष्टचत्वारिंशतश्च विदिवसबन्धिना नरकावामानां समामे पतत्सत्याममवान् । सप्ततिविमिरधिकका भवेद्भुमि , इयमपि सातत्रिं- शतो दिम्वतिना पत्रिंशनध विदिम्पतिना मीलने सपने। एव शेषएथ्वीप्वपि मुम्बभूमिप्रमाणभावना कार्या| यकमाततिर्भवति मुखम्, भूमिरेकपश्चागद्वितीयायामिति ॥ ४५ ॥ एकोनपञ्चाशत् यत्रिंशन, किम् ? इत्याह-पथाश्म मुम्ब भूमी च भवनम्वृतीयायां एथिय्याम् । सयकत्रिंशदेकोनविंशतियथाक्रम मुम्नम्म्यौ भवतश्रतुय्यो एथिव्यामिति ॥८६॥ पञ्चमथिव्या विमक्लिोपश्च प्रास्तत्वान् सप्तदश नव मुम्बममी भवत । तथा सप्त त्रिक च मुसभूमी भवत पठसथिव्याम्। तथा पणुवीम' सिपचविंशति 'विवीस सि भयोविंशति 'हार' नि अष्टादश तिरति त्रयोदश यादव पटूच 'शोव्य शोधनक भवति यथा- कम रत्नपमानिटथ्वीपु प्रतिरपिवित्रयोदशहादशादिदिम्पतिशोधनक मीलने एतत्मन्य-नानागाल-बान-प-मसम- सोधनकममवादि- मुखानि ।। निरिणाम्थापना ७१ ४९ १७ दत्यमुपायमुनवा सः । १३ करणमाह- वनम्र १५ भूमिसमासद, पंहगुण सोडण्ण तिहि भश्य । सोलयजय चउराहय च कटाइ रयणाए ॥८॥ मुमभूम्यो-पागुद्दिष्टस्वरूपयो समासादं प्रतीतार्थमेव 'वेधगुण' प्रविष्टविवि म्बभतरप्रमाणयुपित 'शोधनकोन ' शोधनपरिहीणं पुन- ·P (२४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेनं स्विमिः ‘भक्तं' अपहृतं गोधनमयुतं 'चनुराहतं च' चतुर्मिगुणितं पुनः 'वृत्तादि' वृतन्यत्रचतुरलनरकावासप्रमाणं स्यात् 'रत्नायां' रत्नप्रभायामिति ।। << || एवमपि कने यथा वृत्तनरकावासप्रमाणं प- रिपूर्ण संपद्यते तथाऽभिदधानः सर्वष्टथ्वीप्वप्ययमेव ऋम इति प्रति- पादयन्नाह- दिसि विदिसाण समासे, ममिमनरइंद्रएहि सब्वगं । पुटवीए पुढवीए, चट्टा तंमा य चरंमा ॥९॥ दिगां विदिशां च संबन्धिनो ये वृत्तादयो नरकावासाम्नेषां समा- से पूर्वोक्तक्रमेण ने सति मध्यमनरंफन्द्रकः सह सर्वाग्रं वृत्तनरका- वासानां भवति । यथा रत्नप्रभायां तथा 'पृज्यां ज्या' गराप्रमा- दिकायां वृत्तास्यत्राश्चकारो मिन्नकमे ततश्चतुरनाश्च नरकावामा भवन्ति ॥ ८९ ॥ अयमस्य गाथाहयस्य भावार्थ:-- यथा रत्नप्रभायां सप्तनवतिर्मुखं ९७ त्रिसप्नति मिः ७३, ततो मुखभूमिसमासा? जाता पञ्चाशीतिः ८५, अस्यां च त्रयोदशलक्षणा- वलम्बकगुणितायां जातान्येकाशगतानि पञ्चाधिकानि ११०५, एते- भ्यश्च शोधनके पञ्चविंगतिलक्षणे शोधिने जातं १०८०, अस्य च त्रिमिभागे लन्यानि त्रीणि गतानि पष्टयधिकानि ३६०, एतच्च वृत्त- त्र्यनचतुरस्रसंज्ञितेषु त्रिपु स्थानेषु स्याप्यते, ततश्च गोधनकस्यापि पञ्चविंगतिलक्षणस्य त्रिभिर्मागो दीयने, लब्धोऽष्टक एकश्चात्रावशिष्टः, स चाटकस्त्रिपु स्थानेषु स्याप्यते, तत्र च द्वावष्टको त्र्यनेपु लिप्येते, पक्रश्च चतुरस्रेषु, यककोऽवशिष्टः सोऽपि त्र्योपु क्षिप्यते, ततो राशिवयं चतुष्करण गुण्यने, पश्चात्प्रथमराशौ त्रयोदशेन्द्रकाः ·नरगप्रवरणमा विप्यन्ते, ततो नात रत्नप्रमावर दिम्बिदिबति वृतादिगशित्रयम्, तवेदन-पृ० १४५३, त्र्य. १९०६, २०१४७१ 1 एवं शेषा सपि प्रमिनी सकीयमुखभिशोधनकान्यपेक्ष्य भावना काति॥॥ इदानी "मुहभूमिसमाम" (मा. ८८) इत्यनेन फरणेन दिग्विदिना योगपोन वृतादिनरकावामप्रमाण यदागत तदनप्रमादि- বী ধস মাথা चोइस सप तेवपणा, परपरस सपा महिमा । बोस सय बावचर, हाई होति रपणाए ॥१०॥ चतुर्दश शतानि बिपाशानि, पञ्चदश चतानि तु ' पुनरर्थ, भादमिरविकानि, मकारोऽलाक्षणिक, '' पूरणार्य, चतुर्दच शतानि हाससवानि, किम् । इत्याह-वृत्तादस ' यथाक्रम वृत्त १९५३- अत १५०० परसा १५७२ नरकावामा भवन्ति रत्नामो' रत्नमायामिति ॥ ९.0 अव सय पचाचर, नव चेव सपा उहाति पग्लीसा। छपाउया मह सपा, बहादी होति बीपाए ॥११॥ अष्ट शतानि पसमाततानि, नव व शतानि 'T' पुनरयों भवन्दि पतुर्विधानि, पाणवतान्यष्टी शतानि, किम् । इत्याह- *सादय ' वृत्त ८५५ म ९२१ चतुरमा ९६ भवन्ति डिवीयायो षिव्यामिति ॥ ११॥ चड सप सततर पच सोल चउरो सपा उपायउया। हजार पाए, या तंसा र चारमा १२॥ परवारि मानि महानि, पयशतानि पोसानि, पावारि ·तेवीसा वावराणा, (४६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं शतानि 'तुः' पुनरर्थः दानवतानि पृथिव्यां तृतीयायाम्, किम् ? इत्याह-वृत्ताः ४७७ त्र्यस्राः ५१६'चः' समुच्चये चतुरलाश्च ४९२ नरकावासा भवन्तीति ॥ ९२ ॥ बत्तीसा दोरिण दोगिण य सया उ। पुढवीइ चउत्थीए, बट्टादी होति णायव्वा ॥ १३ ॥ त्रयोविंशे हापञ्चाशे द्वात्रिंशे 'दोणि दोण्णि य ' ति द्वे द्वे च शते 'तुः' पूर्ववत् एथिव्यां चतुम्,ि किम् ? इत्याह-'वृत्तादयः' वृत्त २२३ त्र्यन्त्र २५२ चतुरखाः २३२ नरकावासा भवन्ति ज्ञातव्या इति ॥ ९३ ॥॥ सत्तत्तरी सयं चेव तह य णिरयाण अहसीती य । पुढवीऍ पंचमीए, बट्टादी होति णायचा ॥ १४ ॥ सप्तसप्ततिः शतं चैव ' तथा च' इति पूरणे निरयाणामष्टाशी- तिश्च पृथिव्यां पञ्चम्यां' वृत्तादयः ' वृत्त ७७ व्यस्त १०० चतुरस्ताः ८८ भवन्ति ज्ञातव्याः॥ ९४ ॥ पगणरस अट्टवीसा, वीसा वट्टादि छटपुटवीए । एगो बट्टो तंसा, चउरो खलु सत्तमीए उ ॥ १५ ॥ पञ्चदश अष्टाविंशतिविंशतिः 'वृत्तादयः' वृत्त १५ त्र्यन्त्र २८- चतुरसाः २० पष्टप्रथिव्यां भवन्ति । तथा एकः 'वृत्तः' इन्द्रकरू- पः१ त्र्यसाश्चत्वारः ४ 'खलुः' वाक्यालङ्कारे सप्तम्यां तु पृथिव्यामिति ॥९५॥ इत्यं प्रत्येकं रत्नप्रमादियु वृत्तादिपरिमाणं प्रतिपाद्य सप्तस्वपि योगपद्येन तत्प्रतिपादयितुमुपायमाह- - .

·. नरपेन्द्रप्रकरणम्। (१७) मुहभूमीया सत्रा, दिसिविदिसा सबमेलियाबद। उपयइयालगुण, दिसिविदिसा चेव सन्वा ॥६६॥ : इह दिनां विदिशा च ध्यक्ष्यवृत्तादिपरिमाणमानितुमिष्टमाम्ते, ततो मुखमूमय 'सर्ग 'समता । सामन्त्यमेव मावयति-दिमि- विदिस' सि दिशा विविद्याप सन्धिन्य एकोनपश्शायदेकफाटचत्या- विदेफलाणा स्वयमेव ज्ञातव्या व किम् । इत्याह-समी- रिवानां सर्वामा मुखभूमीनांसमिटानां यदर्दम्, तकिम् ? इत्याह- कोनधानत्वाग्मिगुण मियते ततो यथामन्य दिनां विदिशा देख 'पर्याय सर्ववृत्तादिनरमायामप्रमाण भवति । शेष योवनकाय- नयनादि पूर्ववत । पया प्रवासमागच्छति तयोपरिष्टात्मविशेष पत्याम इति ॥ ९६ ॥ सर्वायमेव प्रमाणतो गापादन प्रतिपादपनाइ-- पायरस असहा, सपा उ तह र सतरस सपाई। सोलस पचीसाई, दिसाथ हादिसपना ॥१७॥ परणार सपा पराहिया र सोलस सया व पचीसा। पपणाही विय, वादी विदिसि सव्वगं ॥१८॥ पथदगारपटानि शतानि ''पुनर्स, 'तथा चन' इति समुधर्म, सप्तदश तानि शुदान्येव, पोशहानिशानियतानीत्यनु- रतने, किम् ! इत्याह' लिखा 'चतमृणामपि सन्धि 'नादि- सर्वाय' या १९६६ १७..चतुरन १९३१ नरकावाप्रमाण भवतीति ॥ ९ ॥ पथदर सानि तुविधानि तु पोडश शतानि तु माबिगानि सुसब्दी पूर्वका पद शवानि 'मपटिरपि । पटवधिका- ·- (४८) मुनिचन्द्ररिविरचितवृत्तिसमेतं नीत्यर्थः, किम् ? इत्याह-विभक्तिव्यत्ययात् 'वृत्तादीनां वृत्त १५०४- त्र्यस १६३२ चतुरस्राणां १५६८ विदिक्षु सर्वाग्रं भवति ।। ९८ ॥ गाथात्रयस्यापि भावना- रत्नप्रभाप्रथमप्रस्तकदिग्गतनरकावासप्रमाणं [मुखम् ४९, तमस्तमा- प्रथिव्येकदिग्गतनरकावासः] पुनर्भुमिस्तच्चेदम्-१, अनयोः समासः५०, तदई च २५ एकोनपश्चागलक्षणावलम्बकगुणितं जातमिदं १२२५, अस्माच्छोधके एकोनपञ्चाशडक्षणे पातिते शेषरागा त्रिभिविभक्त लब्धमिदं ३९२, पुनरस्मिन्नेव राशौ त्रिपु स्थानेषु वृत्तत्र्यनचतुरन- संनितेपु स्थापिते शोधनकमपि त्रिमिर्विभज्यते, लब्धः षोडशक एक एकश्चावशिष्टः, स च पोडशकः त्रिपु स्थानेषु स्थाप्यते, तत्र हो घोडशकावेककश्च त्र्यसराशौ क्षिप्यन्ते, एकच पोडशकश्चतुरस्रराशौ नि- क्षिप्यते, ततस्त्रिप्वपि राशिपु दिक्चष्टयगुणनालम्यते यथानिर्दिष्टं वृत्ता- दिपरिमाणमिति । विदिक्षु पुनरष्टचत्वारिंशन्मुखम् , पष्टप्टथ्वीचरमप्रस्त- टविदिग्नरकावासो भूमिःस चैकः, अनयोः समास एकोनपश्चागन्, ततो- ज्वंदानामावादवलम्बकराभिरष्टचत्वारिंशल्लक्षणोऽहक्रियते जाता चतु- विशतिः, ततोऽनयो राश्योः परस्परगुणने जातमेकादश शतानि पट: सप्तत्यधिकानि, अकतोऽपि ११७६, ततोऽस्मादृष्टचत्वारिंशलक्षणे शोधनके शोधिते त्रिभिश्च भागे पातिते लब्धं ३७६, एतच्च वृत्तन्य- सचतुरनलक्षणेपु त्रिपु स्थानेषु स्थाप्यते, गोधनकरागिरपि त्रिमिर्वि- मन्यते लब्धः पोडशकः, स च त्रिषु स्थानेषु स्थाप्यते, ततो हौ पोड- शकी त्र्यसस्थाने क्षिप्येते, एकच पोडशकचतुरस्रस्थान इति, ततस्त्रि- प्वपि रागिषु विदिश्चतुष्टयगुणने वृत्तादिपरिमाणमुक्तलक्षणं लम्यत ·(१२.) मुनिषत्रसूरिविरपिततिसमेत वर्यपदं एच्छति मध्यमा तूभयथाप्यागच्छति, अल्सतरगौरवाविषयत्वात | अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमयंपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिन्मो- तीति । याहा बाह्यत्वेनानाकारितागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वान, तस्याश्रार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदभेव वर्णवतीति)। सकारो भिनक्रमे, तत आत्मरक्षका सनबरकाचाः उत्पीडितसारामनपहिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वप्रभु परिक्षिप्य बरपालयो ये वर्तन्ते । अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदाविपभगन्धर्वनामुलक्षणानि मप्त । तत्राद्यानि पध संग्रामोपयोगीनि, नु भोगफले इति । तया' इति समुचये । याच 'अग्रमहिप्यः ' पट्टराठीसहवासिदापतिपल्यः ताः सौधर्म इंशाने कल्पविनाना बोदव्या इति ॥२७४ ॥ पढदव सविन भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्म जे य हॉति इमाणे । क्तयविमागम, वसंनि न उ सफनणपमु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्न ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्व सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ! इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' प्रभाट- भगवस्थितलक्षणेषु यसन्ति, 'न तु' न पुनः समतणप ति शक्रसत्कनिलयेषु, मेवावसरागतानामेव परत्सपि शऋविनानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ।। उपरितनदेवलोकेपु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविभाणेमु भवे, परिसाम्रो भापरक्खाया । एणविमाणे सामाणिया य नह लोगपाला य ।। २७६ ।। * कल्पविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के? इत्याह- - ·(५०) मुनिचन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेनं इगतीसा इगवीसा, तेत्तीस सया य होति बत्तीसा। बत्तीसं चेव सया, सत्तमु चट्टाइसव्वगं ॥ १०१ ।। एकत्रिंगच्छतान्येकविंशानि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च भवन्ति हात्रि- गानि द्वात्रिंशश्चैव शतानि शुद्धानि सप्तसु नरकटथ्वीषु 'वृत्तादि- सर्वाग्रं' यथासंख्यं वृत्तव्यमचतुरलप्रमाणं भवतीति, अतोऽपि ३१२१-३३३२-३२०० । यदा पुनरेतदेव राभित्रयं मील्यते तदाऽऽबलिकागतनरकावासप्रमाणं त्रिपञ्चागदधिकपण्णवतिगतरूपं ९६५३ संपद्यत इति ॥ १०१ ॥ इत्थमावलिकाप्रविष्टांस्तदितरानुभयरूपानावलिकाप्रविष्टेप्वपि वृत्त- त्र्यनचतुरस्रान्प्रतिष्टथिवि समुदायेन च नरकायासान्प्रतिपाद्य मंति एथिवीनामेव वाहल्यप्रमाणं प्रतिपादयन्नाह- पढमासीतिसहस्सा बत्तीसा अहवीस वीसा य । अटार सोलसह य, सहस्स लक्खापरि कुन्जा ॥१०२।।. विभक्तिव्यत्ययात् 'प्रथमायां' रत्नप्रभाभिधानायां अगीतिसह- साणि "लक्षोपरि कुर्यात्" इत्युत्तरेण योगः, अशीतिसहस्राधिकं लक्षं चाहल्यमस्या इति गर्भः। तदनु क्रमेण द्वितीयादिपु पृथ्वीपु हात्रिंगतं अष्टाविंशतिं विंशतिं च अष्टादश पोडश अष्टी च सहसाणि लक्षोपरि कुर्यात् , एवं च कृते आसामेतदेव बाहल्यप्रमाणं भवतीति । आइ- तोऽपि प्रथमायां १८००००, द्वितीयायां १३२०००, तृतीयायां १२८०००, चतुर्यो १२००००, पञ्चम्यां ११८०००, पटयां ११६०००, सप्तम्यां १०८००० ॥ १०२ ॥ अथ सर्वप्रथ्वीपु प्रस्तटान्तरप्रमाणानयनायोपायमाह- ·भरमकरणम्। विसासूणा पुखी, सगपपरहि निसहरसगुणिएहि । ज्या मणियपयरमाइया पत्यातरम ॥ १०३।। हाम्यो सहलाम्या वाहत्यमपेभ्येति गम्यते, उना 'पृथ्वी रत्न- प्रमादिका स्वा सती 'म्वनतर' निनमस्तटे, कीटगे ! इत्याह- त्रिसहस्रगुणेरूना, तथा रूमोनितपतरमानिता, किम् । इत्याह- 'प्रस्तटान्तरफ' प्रम्तटात्मम्तटस्यान्तराल भवति । यथा-रत्नममाया मगमगीतिसहस्राधिक वाहल्यम्, तचापस्तनेनोपरितनेन च सहनेणोन स्त नातमाटसाप्ततिसहस्राधिक लाम्, तदनु प्रयोदशसु म्यमस्तटेषु निसहवगुणितेप्यपनीनेषु योऽवशिष्टो राशिम्तम्य स्वमस्तटप्रमाणेन रूपोनेन मागे हत्ते लब्ध योजनानामेकादश सहस्राणि पशतानि यनीवानि, आइतोऽपि ११९८३, भवशिष्टमिद- उमयम्यापि च- तुमिरपवतने सपनो योनननिमाग', सपाय । एवमन्यास्वपि प्रस्तटान्तराण्यानेतल्यानीति ॥ १०३॥ यदभिप्रायेण स्वमतरखिसह- सगुणितरित्युक्त तदमिप्रायप्रकाशनायाह- हेटा यया सहस्स, उपि सकृय सहस्समेग हु। माझे मुसिर सहस्स, विषिण सहससिपा गरया ॥१०॥ 'अपस्तात् तलमागे 'चना ' निमिदा सहन यायद्योननाना मर्वेऽपिनरकावासा ! उम्पिति उपरि सकुचन्तीति सकुचा सकुरिता इत्पर्य महर्स "एफ तु' एकमेव । तया मध्ये मध्यभागे 'शुपिरा रन्ध्र- भावमान सहनम् एव 'त्रीणि सहसाणि रच्छिवा प्रत्येक विसहस- बाहल्या इत्यर्थ 'नरका' इति नरफावासप्रस्वटा इति॥१०॥ संपति प्रतिथिवि मत्मस्तान्तरवसूधयर साक्षादेव दर्शवगाथापचकमाह-

·No text on this page.

·भरकमकरणम्। छन र हपति भवर-भय थिय सत्तमाए दुरि । निरपरहियं मुणेना, सेसेमु निरतरा निरया ॥ १०६॥ 'पद' प्रथिवी भवति अन्तर प्रतियात्नस्तरम्य, यत जश्व मन्तर सतम्या वतते । ततोऽवधारणफलमाह-एप चिय' नि तदेष पूर्वोक प्रमाण साईडिपसायसहसस्वरूप 'सप्तम्यां' महातम प्रभाया “हेवार ' ति पयस्तादुपरि , हिना इत्याह- 'निरयरहिय' ति विसहसपनाकाबासरहितं मन्वीत । इदमत्र तात्पर्यम्-पदम्वेव प्रथिवीप्यनेमावादन्तराल मयति । समस्या चेक प्व, वतन यात्ममाणमसहसाधिस्लस्वरूपं सत्सहसत्ररूप- मन्तप्रमाणरहित द्विपारत सरपम्तादुपरि च माद्विपक्षाशरसहम- लक्षण क्षेत्र नरकरहित पोदव्यम्, अत्तोऽपि १२९०० ! अन्तरा- लनिरहिते म्याने का पानी इत्याह-शेपेषु' मन्तरालविरहितेषु नियतोत्रविमागेपु निरन्तरा निरया भवन्तीति ॥१९॥ समति मीमातासन्तामविटालमट यावदेकम्मा दिशि विविधिक विव- क्षित श्रेणी मृतादयो ये मरायासान्तानुपमिज्ञासोरतिदिनबाह- एगदिस ज सेति, इच्छसि तत्य जति बिरया। निगमदयसुदरहा, इनसे दो य चारस ॥११॥ 'एकदिशि' पूर्वादिफायां उपलक्षणत्वाद्विदिशि बाप्रेप्यादिकाया या श्रेणियपपिता विभकिव्यत्त्पन्न भारतवाद, इच्छमि अमि- स्पति जेइति यावन्त 'सर' श्रेणी मपन्ति नरभवासावार धातु ''पुनरर्थ, सत किम इत्याह---'त्रिकमकशुवृता विकमताया श्रेणी शुद्धा-त्रिमागलमा वृत्ता भवन्ति, न करिता ·(५४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेनं पंक्षेपः कार्य इति भावः। यदि पुनस्त्रिभिमांगे पातिते एककोऽवशिष्यने तदा स एकः 'यत्र ' यनरागावेव सिप्यते 'दो य चरंगे ति यदा हावगिष्टी भवतस्तदेकचतुरने चकारात त्र्यने चकः क्षिप्यत इति । इदमुक्तं भवति-यदा सीमन्तकादी क्वचित्यस्तट एकस्यां दिशि विदिगि वा वृत्तादिनरकावासप्रमाणं ज्ञातुमिच्छति तदा या काचिदेकोनपञ्चाग- दादिकाऽष्टचत्वारिंशदादिका वा श्रेणिरुपलम्यने तम्यां त्रिभिविभक्तायां लब्धं वृत्तव्यत्रचतुरललक्षणेषु त्रिपु स्थानेषु स्थाप्यते, यदि च विभ- तोय एकको भवति तदा यसरागी क्षिप्यते, ही पुनर्विभक्तशेषी यदा भवतस्तदकरूयले एक्श्चतुरने निक्षिप्यने, ततो वृत्तादिप्रमाणं स्फुटं भवतीति ॥ ११० ॥ एवं सप्तखपि पृथ्वीषु नरकावासस्वरूपं सप्रपञ्चं प्रतिपाद्य सांप्रतं तास्वेव सामान्येन प्रतिप्रस्तर विगेयण चायुरुरष्टतो जघन्यतश्च प्रतिपादयितुमिच्छुगाथापोडशकमाह- एग ति सत्त दस सत्तख वावीस तह य तेत्तीसा। रयणाइमु पुढवी मुं, उकोस ठिती उ अयराणि ॥ १११ ॥ एकं त्रीणि सप्त दग सप्तदगव हाकिंगतिः तथा च त्रयस्त्रिंगत. अतराणीत्युत्तरेण संबन्धः, किम् ? इत्याह-रत्नादिपु रत्नप्रमादिषु पृथ्वीपु ' उत्कृष्टा स्थितिः' उत्कर्षमाप्तमवस्यानं 'तुः' पूरणायः 'अतराणि' सागरोपमानीति ॥११॥ अथ जघन्या स्थितिरुच्यते-- दसवाससहस्साई, एग ति सत्त दस तह य सत्तरस । वात्रीसा अयराई, रयणाईणं जहणणं ।। ११२ ।। दशवर्षसहस्राणि एकं त्रीणि सप्त दग तथा च सप्तदश द्वाविंशतिः * अतराणि ' सागरोपमानि, किम् ? इत्याह-रत्नादीनां रत्नप्रमा- --- ·- मरकंन्द्रप्रकरणम्। दीनां प्रवीना "ताम्य्यात्यहरपदेश" इति तत्स्थानी नारकाणा 'नयन्येन' नपन्यपदापेक्षया स्थितिरिति ॥ ११२ ॥ एनामेव प्रतिपन्तर विमन्य दांपनाह- दस राइच सारसा, पहमे पपरम्मि मिति भइपिणपरा। सा सपगुणिया पाए, तइयम्मि पुणो इमा होई॥११३।। बा लक्ख नरपणा, कोसा पुष्वकोटि पिपिडा। पाठी पुचकोडी, दसभागा सागरस्सियरा ॥ ११४ ॥ दसपागो पचमए, दो दसमागा य होति नकोसा। एणुतखडीए, दसेव मागा मी नाव ॥ ११५ ।। सहलायन्दम्य प्रत्येकमभिमबन्धानू दश सहमाणि नवतिन सहलागि 'प्रयमे प्रतरे' सीमन्तग्नानि स्थिति ' अवस्थानकालो नराणां जपन्येतरा च क्रमेण भवति, जपन्या १०.०० उत्रमा ९....॥ 'सा' मपन्येतरा स्थिति 'गतगुणिता' शवाम्याता सती 'दितीये द्वितीयमन्तटे नयन्येतरमा नायवे, सा चेपम्-जप या १...... उत्रया ९......। तृतीये प्रस्तटे पुन 'य' वश्यमाणा भवतीति ॥११॥ नवतिक्षाणि नपन्या उत्रया पूर्वको- दिनिर्दिष्टा वीर्यकरगणपरादिमि चितुर्थमनरे पुन 'मादी' मपन्यपदे मिति' पूर्वोटि, 'दममाग' दशमोऽम सागरम्य 'इतरा' उत्रश थितिर्मवतीति ।। १११॥ 'दरामाग' उतरूप' पचमके अन्तटे नपन्या स्थिति,दी दशभागी एमवत उत्रा स्थिति । एवमेची- सरपुरमा तापनेय दर्शव मागा भवेयुर्यावन् । चिन् “दम दस- मागा" इति पाठ, तना दशमिमाग सण्डितम्य सागरोपमम्य ·(५६) मुनिचन्द्रसूरिविरचिततिसमेत दशमागाः, दश दशभागाः सागरोपममेवेत्यर्थः । इदमस्य गाथादलम्य नात्ययम्-पष्टप्रस्तटे ही दशमागी मागरोपमस्य जयन्या, त्रयश्योल्टष्टा। सप्तमप्रस्तटे त्रयः सागरोपमाभागा जपन्या चत्वार उत्कटा स्थितिः। एवं पूर्वप्रस्तटोस्टान भागान नपन्यपदे स्यापयता खनयन्यश्चिकन दशमागेनाम्यधिकानुत्कृष्टपदे कुर्वता तावन्नेयं यावत्रयोदशप्रस्तटे नव सागरोपमदशमागा जघन्या, उल्टष्टा तु दिया दशमागा इति ॥११॥ इत्यं प्रथमष्टथिव्यां प्रतिग्रस्तटं जघन्यामुन्छष्टां च स्थिति प्रतिपाद्य गेपास्वप्युल्सष्टां तां तावत्प्रतिपादयन्नाह- उपरिखिइटिइविसेसो, सगपयरविभाग इच्छसंगुणियो। उबरिमखिटिइसहियो, इच्छियपयरम्मि उकासा ॥११६॥ [उपरिक्षितिस्थितिविलेपः] उपरिक्षितिस्थितेः पात इत्यर्थः, स्वक- प्रतरविभागः क्रियने यश्च तत्र लभ्यते मागः सः 'इच्छासंगुणितः इच्छ- याऽभीष्टप्रतरसंन्यालक्षणया गुणितः सन् 'उपरिमक्षितिस्थितिसहितः' सागरोपमादिपाश्चात्यष्टथ्वीस्थितिसमन्वितः ['इच्छितपतरे ] अभीष्ट- प्रतरे उल्टष्टा स्थितिमवति । इयमत्र भावना-यदा शर्कराप्रभायां प्रथम- प्रस्तट एवोत्स्टा स्थिति तुमिन्यते तदा शाराप्रमाया उत्कृष्टस्थितेः सागरोपमत्रयलक्षणाया मच्याद्रलप्रमोटष्टा स्थितिः सागरोपमलमणा पात्यते, ततो जातं सागरोपमद्वयम् , तञ्चकादशमिः शर्कराप्रमाप्रतरे- रपतन, अपहने च लब्यौ हौ सागरोपमेकाशमागौ, तो चेष्टप्रतर- प्रमाणेनलक्षणेन गुणिने "एकगुणं तत्तियं चेव" इति वचनात् तन्मात्र- स्थिताऽपरितनक्षितिस्थित्या सह संयोजने तयोर्जातमिदमेकं साग- रोपमं ही सागरोपमम्यवादशमागौ, इयं च तत्रोत्कृष्टा स्थितिः ।

·नरकंद्रप्रकरणम्। व सावन्नेय यावदेशासमन्तटे हौसागरोपमेदशमागावमीष्टमतरस- स्ययकारालपणया गुणिती, ततो नाता द्वाविंगति सागरोपमेशादश- मागावो चकादश्चमिमांग हने रव्ये सागरोपमे, तत उपरितन- क्षित्या एकमागरोपमलक्षणयासह मीलने जातानि त्रीणि सागरोपमानि, इयमेव च खोया म्पिति । एवमन्यावपि एथ्वीपु प्रविप्रतट परिमाव्योत्सा व्यितिरानेयेति ॥ ११६॥ इस च मागवृद्धिः कासु कासु एवीयु भवति कामुघन भवति । इति दर्शयताह-- रपणादीपुरवीण, यापच्या जा खिई चटन्यी ॥ पचमिया रिसेसो, जापणसहिय फल होइ ॥ ११७ ॥ रत्नादिएथ्वीना मन्तटेषु ज्ञातव्या भागवृद्धिस्ताययावत् 'मिति' एवी पनु ।'' पूर्ववत् । तत पर काबासी ? इत्याह-पर- स्यादिविरोप । परम्यादिष्टय्बीए विशेष माक्रथिव्यपेक्षया प्रवरे- प्वायुटी वने, स चायम्-पाटप्वीप्ययम्तनोपरितनम्पितिविशे- (a) पम्य सपरिर्मागापहारे आयमन्तटेषु भागलाम एवासीत् । पञ्चमीमभूति तुमयमत एवं समागमागरोपमलाम | यया चतुर्थी दा सागरोपमानि, पश्या तु समय परामिति, योविशे) नाद सन सागरोपमानि, तेषां पचमटवीपतर पसमिमांगे हते राज्य सागरोपम हीच सागरोपमप्रमाणस्य पयमागी, इस तुलब्यमिष्टपतर- मक्षणया सत्यया यदा गुण्यते तदा वक्ष्यमाण फल मवतीति। माह किमेतदेवोरथिमिमाणमाहोस्वित्कप्रिन्योऽपि विशेष समम्ति ! इत्यास्याह-नक्यपहित' सकीयमपन्यस्थितिममन्त्रित "उपरि- विविस्थितिविशेषलादिनाकोणमान्य किम इलाह- 4.

·- १५८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं 'फलं' उल्लटस्थितिलक्षणं भवतीति ।। ११७ ॥ आह विदितमे- तद्यदुदितं पञ्चम्याः प्रमृति विशेषः, परं द्वितीयादिष्टथ्वीपु पटादिप्रस्लटेयु भागगणनया यदा सागरोपमं लभ्यते तदा च का वार्ता ? इत्याह- पयरम्मि जम्मि अयरं, सयलं बड्द गणिज्जमाणम्मि भागेहिं तो करणं, छेयविभत्तं फलं होइ ॥ ११८ ।। प्रतरे यस्मिन् 'अतरं' मागरोपमं 'म' परिपूर्ण 'वर्धते वृद्धिं याति, कथंभृते सति ? इत्याह-' गण्यमाने' संघ्यायमान इत्यर्थः, तदनन्तरं किं विधेयम् ? इत्याह-भागस्ततः करण वाह्यते, तत इष्टप्रतरे ये लब्धा भागास्ते छेदेन विभज्यन्ते, ततश्छेदविभक्तं फलं भवति । अयमत्र भावः यथा द्वितीयप्रथिव्यामिष्टप्रतरे पष्टे एकादश- भक्तसागरोपमभागद्वयस्य मूलपतरलब्धस्य षडभिगुणने जाता द्वादश भागाः, एतेपामेकादशभिर्भाग लज्यमेकं सागरोपममवशिष्टश्चकादाभा- गः । ततः सप्तमप्रस्तटे तस्मिन्नवशिष्टंकादशभागे मूलप्रतरलब्धं भागद्वयं क्षिप्तं जातात्रय एकादशमागाः | अष्टम एतत्रयमध्ये हयक्षेपे पञ्च |नवमे पञ्चकमध्ये इयक्षेपे सप्तदशमे सप्तसु द्ववक्षेपे नव एकादशे तु नवमु द्वयोपे जाता एकादश भागाः, एपां चकादगभिर्भाग दत्ते लब्धं पुनः सागरोपमम्, तस्मिंश्च पष्टप्रतरलव्यसागरोपमक्षेपे रत्नप्रभा [सागरोपन- क्षेपे च] सागरोपमत्रयम्, एतदेवच तत्रोल्स्टा स्थितिः । एवमन्यात- पि पृथ्वीपु स्वस्वभागक्षेपेण भावना कार्येति ॥११८॥ इदानी द्वितीया- दिष्टथ्वीप्रस्तटेषु पत्रिंगसंम्न्येषु प्रमाणं जघन्यमुत्सृष्टं च दर्शयन्नाह- अयरोवमं जहरणं, वितियाए पत्थडम्मि पढमम्मि । अयरोवममुक्कोसं, एकारसभाग दो अयगणे ॥ ११६ ।। - ·नरफरमकरणम्। न तीर्यत इत्यतर:-मागरम्तेनोपमा यम्य तदतरोपम 'जयन्य नयन्यन्थितिप्रमाणम्, की इत्याह-द्वितीयाया पृथिव्या सबन्धिनि प्रस्तटे प्रथमे। तया 'अतरोपम' उक्तम्वरूपमेव 'उत्रष्टं स्थितिप्रमा- जमेकादशभागी द्वाप-याविति ॥११अम्यामेव शेषमतरातिदेशमाह- एव विचराए, बडीए नाव तिरिण भयराइ । ताइ पिय तस्याए, पहले पपर जायण ।। १२०॥ साइ चिय उदोसा, चो यवमाग होति भरणे । चकरिया बट्टी, यया मात्र सम्परा ॥ १२१ ॥ ससेव चउवाए, भयराम ठिति जहरिणया होइ । सत्तेव य उचोसा, तियणव य सत्तभागा उ ॥ १२॥ ' एवं ' प्रथमप्रसरबत 'भुत्तरया युद्धा' प्रतिमतरमपरापरमा- गहयवृद्धिलक्षणया तावन्नेय यायदेकादशमन्तरे नावानि श्रीण्यतराणि, एकम्य सागरोपमम्म रलप्रभाटथ्वीगतम्येहानुवर्तनाद्वयोश्च भागवृद्धि- क्शन उन्मत्वान् । अब बालुका प्रतीत्साह-शानि भव' त्रीणि सागरोपमानि तृतीयाया थथिव्यां मथमे मतरे 'जयन्येन' मपन्यत स्थितिमवतीति ॥१२०॥ 'वान्येव' प्रीणि सागरोपमानि उत्रया' रत्वपवती स्थिति चत्वारो नवभागानवमागी. सतम्य सागरोपमम्य चत्वारो भागा इत्यर्थः, भवन्ति । अन्ये तु' सागरीपमत्रयातिरेकिण पुन प्रयमप्रतरे । मया प्रथमप्रस्तटे वया रोपेचापि इत्याह-चनुरुतरिका पूर्वाधापूर्वसागरोपमनवमागचतुष्टयल. क्षणे वृद्धिनेतय्या पावनयममनरे मातान्युन्रत समातराणीति ॥१२९७ संतेव चतुथ्या प्रथिव्यां प्रथममम्वट अवरोपमानि यितिनंपन्यका .

·(६०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमतं भवति । सप्तव चातराण्युल्लष्टा स्थितिस्त्रय एव च सप्तमागाः 'तुः' पूरणे तंत्रव प्रस्तट इति ॥१२॥ अस्यामेव शेपप्रस्तातिदेशमाह- एवं तिउत्तराए, बड्डीए ताव जाव दस अयरा । पंचमिए दसयरा, ठिती जहरणा मुणेयव्वा ॥ १२३ ॥ एकारस उकासा, दो चेव य पंचभाग णिट्टिा। सदुभागअयरवड्डी, णेयव्वा जाब सत्तरस ॥ १२४ ।। छट्ठीए जहणणं, सतरस अयरोवमा मुणेयव्वा । अटारसमुक्कांसा, दो य तिभागा विणिट्टिा ॥ १२५ ।। 'एवं' प्रथमप्रस्तव्वत् त्र्युत्तरया वृद्ध्या तावन्नेयं यावत्सप्तमप्रतरे नातानि दशातराणि | अथ धूमप्रमायां पञ्चम्यां एथिव्यां दशातराणि स्थितिजघन्या मुणितव्या, प्रथमप्रस्तट इति गम्यते ॥१२॥ एका- दश सागरोपमान्युल्टटा द्वौ चव च पञ्चमागौ निर्दिष्टौ तव । शेष- प्रस्तातिदेशमाह-'मद्विभागातरवृद्धिः' एकं सागरोपमं द्वौच साग- रोपमन्य पञ्चमागौ प्रतिप्रतरं वृद्धिनेतव्या तावद्यावत्सप्तदशातरोपमाण्यु- लटा स्थितिः पर्यन्तप्रतर इति ॥ १२४ ॥ पष्टयां प्रथिव्यां जघन्येन सप्तदशातरोपमानि स्थितिमुणितव्या । अष्टादशसागरोपमानि मकारोऽ- लाक्षणिकः, उत्कृष्टा स्थितिौं च त्रिमागौ सागरोपमस्य विनिर्दिष्टा- विति ॥ १२५ ।। शेषप्रतरेप्वतिदेशमाह-- एवं वित्तराए, णेयव्वं होइ जाव वावीसा । वावीस सत्तमाए, तेत्तीसं होति उकासा ॥ १२६ ।। 'एवं' प्रथमपतरवदयुत्तरया' त्रिमागद्वययुक्तसागरोपमलक्षणया वृद्ध्या तावन्नेतन्यं भवति याबहाविंशतिः सागरोपमानि पटप्रथिव्यां ·भरण्यवरणम्। हवीयमन्तट उत्स्टा स्थितिमरतीति । अथ महातमप्रमाया-हावि ससि सागरोपवानि नयन्या स्थिति सतम्याम, प्रयसिंशसागरोप- मानि भवनपुरा स्थिति । सर्वत्राशनम्तोस्टा मिनिरपस्त- नापत्तनमम्तटे जयन्यस्थितितया ज्ञातव्या | अब गरीरोपपातवि रहादिका चित्रा नारकवळव्यता वक्ष्यमाणदेवेन्द्रकेविन वमुचिता परमसन्तविरतरम्यान अन्यधारम्ता लिखितवानिति समाव्यने । सद- पिना तु अन्यान्तरादवमेयेति ॥२६इशानी नाकेन्द्रवक्तव्यता- मुपमहरमाह- परंत्याग लेसो, गुरुदि मयरागदोसररिएरित कहियो पैचव्या उण, हासाटीविगइरहितेहिं ॥१२७॥ नरकेन्द्रकाणा' आवलिकापविष्टनरकावामलक्षणानामुपलक्षणत्या- घटेपनरका 'देश' बनवतव्यतेकदेशलक्षण शुरुमि' मिन- गणपरादिमि, कांदा इत्साह-मरागद्वेषरहित ' अहवारा मिवामत्सररहितरत्यन्तविश्वसनीयवरित्यर्थः, किम् ? इलाह-- वित । प्रतिपादितः । अय समति मया तनुमारेण ज्ञाप्यमान 'महीतव्य' पुनः' भादरणीयत्तु हाम्यादिविष्यारहित सद्वि शिष्य, आतप्रणीतम्पायम्य हास्पादिदोपल्याणयाऽवरुपा महणे प्रत्युत महा- नपंसमवादिति ।। १२७॥ प्रति बीमुनिधाप्रनिविरचिता देवेन्द्रनरक- वृत्ती भरकेन्द्रकाधिकार समासः।

·। अहम् ॥ द्वितीयं देवेन्द्रप्रकरणम्। - . उक्ता नरकेन्द्रकाः । संप्रति देवेन्द्रकान यमुकामः प्राक्सामान्येन स्तमङ्गलाभिधेयादिनिर्देशोऽपि विस्मृतिशीलगिप्यसंस्मृत्यर्थमधिकारा- न्तरत्वाहा विगेपमङ्गलाभिधेयाभिधानायाह- नेलोकमन्ययन्थे, सिद्धे अभिवंदिऊण तियिहंगा । देविया उ वाच्छं, गुरुवएसागुमारंगा ॥ १२८ ॥ त्रैलोक्यमन्तकम्यान ' सर्वसाधारणगुणग्रामरमणीयस्वरूपतया लोकत्रयोपरिवर्ति क्षेत्रव्यवस्थिततया च विनगजननातमौलिमाणिक्य- कल्पान् ‘सिद्धान् । प्रागेव निरूपितनिरुक्तान ' अभिवन्ध ' प्रणाम- स्तवाम्यामभिवाद्य 'त्रिविधेन' मनोवाकायलक्षणेन करणेन, किम् ? इत्याह- देवेन्द्रकान् ' विमानावासविशेपान 'तुः' पूरणे 'वत्ये' अभिधास्ये 'गुरूपदेशानुसारेण' विमानपविभक्तिनामकाध्ययननिरू- पणनिपुणधिषणाधिकचिरन्तनाचार्यप्रवर्तितोपदेशानुवर्तनेन । अत्र च नङ्गलाभिधेयप्रयोजनसंबन्धचर्चः सामान्यमङ्गलाभिधायकादिसूत्रवत्खय- मेव वाच्य इति ॥ १२८ ॥ देवेन्द्रकानेव प्रमाणतोऽभिधित्सुराह- तेरस वारस छ पंच चेव चत्तारि चउमु कप्पेसु । गेवेजेसु तिय तिय, एगो उ अगुत्तरेसु भवे ॥ १२६ ॥ त्रयोदश सीधर्मेशानयोः प्रथमद्वितीयकत्सयोः सममूमिकयोः ।

·देवन्द्रप्रकरणम्। डास सनत्कुमारनाइन्द्रयोम्नृतीयचतुर्थयोदेवनिवासयो समयाऽव- स्थितयो । पड् चामलोक पञ्चमदेवलोके । पच चव लान्तक पठे। 'चत्तारि ति चत्वारश्चत्वारो विनानेन्द्रका 'चनु'' नुस्याये, तथया-शुक्र सतम चत्यार, सहसारेऽटमे चत्वार, आनतपाण- नयोम्मनममियोप्रत्यार , आरणाच्युतयोरपि ममभूमियोश्चत्वारः । 'फम्पेषु देवापियामेषु-देवलोकैम्वित्पर्य, अपशब्दम्याधिवासपी- सम्पापि समयान, यानम्-"सामध्ये वर्णनायां च, फल्पने छेदने स्था । औपम्ये चापियामेष, कम्पशन्द विदुर्बुषा ॥१॥" तथा • अवेयपु' शेरपग्रीवाम्यानमयेप्वपम्तनमध्यमोपरितनमशिनेषु प्रत्यक्रमपम्तनापतिनादि न मिनेषु नवम् विमानविशेषेषु 'निक निकएकम्मिन् मिस पक्ष्य, म नपेत्यर्थ । 'मनु' एक पुन 'मनुत्तरेषु' सर्वविमानोपरिवर्णितया प्राप्तानुत्तराभिधानेपु विमानमेदेश 'भवेत् ' नायवेन्द्रक इति। व चेने त्रयोदशादिमयमर्वेन्द्रकमीलने द्वापटिमवन्तीति। भ्याफ्ना चेयम्-११माश शश सर्वेऽपि १२॥ १२९ ।। अत एवाह- चावहि विमागिहा, पढमावलिया वि नचिया चैत्र । एण्डी पुण बीप, संता एकपरिशीणा ॥ १३०॥ 'दापष्टिरिमानेन्द्रा' उपेठोरविमानावामपस्तय भवन्ति । तया 'प्रथमावलिपि' राप्रयममसटमध्यपति (म. १०००) विनानेन्द्रक मतीत्य पनमा दिनु मवृत्ता विमानगि, न केवल सर्वे- न्द्रम्पयेत्यपि शब्दार्थ, 'वावती चिद' प्रत्येक हपटिममामेव । काटि पुन' फाटिदिमानेन्द्रप्रमाणा अणि पुन 'दितीये' ·- (४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं प्रस्तटे भवति । याः पुनः'शेपाः तृतीयादिप्रस्तप्रतियहा हापष्टितमप्रस्त- टपर्यन्ता आपलिकास्ताः 'एककपरिहानाः' एककन विमानायासेनोना यावद् अवेयकपर्यन्तप्रस्तटे विमानहयरूपा श्रेणिः। सर्वार्थसिद्धि- प्रस्तटे तु दिवास्येव विमानस्य मद्रावान्न द्वचादिरूपाणिः । अत्र च सर्वप्रस्तटेपु दिव्येव श्रेणिमद्धावः, विदिनु [पुनः] सद्धावस्यात्रव- "मुहमूमीओ इणमो दिसाण" (गाथा १८६) इत्यादिगाथया निपस्यमा- नत्यादिति ॥ १३० ॥ मंप्रति सर्वेषां विमानेन्द्रकाणां गाथासप्तकन नामान्यमिधित्सुराह- उडुचंदरययन, वीरियवलो नहव आणंदे । वंमे कंचणदल(२), 'चंचे अरुण दिसे चैव ॥ १३१ ।। उडु १ चन्द्र २ रजत ३ वलावः ४ वीर्य ५ वरुणौ ६ तयवा- नन्दः ७ ब्रह्मा ८ काञ्चन ९ रुचिरौ १० चंञ्चः ११ अरुणः १२ दिशः १३ वेति ॥ १३१ ।। वेरुलियल्यगदगा(या), अंके फलिहे तहेव तवणिजे । मेह अन्ये हालिद लिण तह लोहियक्खे य ।। १३२ ।। वेहय १४ रुचक १५ रुचिताः १६ अमः १७ स्फटिकः १८ तथव तपनीयः १९ मेघः २० अर्घः २१ हारिद्रः २२ नलिनः २३ तथा लोहिताक्षः २४ चेति ॥ १३२ ।। वहरे अंजणवरमालअरिढे तह य देव सोमे य । णंगल बलभहे या, चक्क गया सोत्यि णंदयावत्तो ॥१३३॥ १ "" इत्यन्यत्र । २ "धः" इत्यन्यन । ३ "मंगठ" इत्यन्यत्र दृश्यते।

·(१२.) मुनिचन्द्ररिविरचिततिसमेत वर्यपदं पच्छति। मध्यमा तूभयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविश्यत्वात् 1 अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्ध करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वात्, तस्यावार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश, सन्नहबद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधमहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं वन, परिक्षिप्य बसालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाघलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहभास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्म ईशाने कल्पविमानेषु बोडव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य हाति ईसाणे । पत्तेयविमाणेमुं, वसंति न उ सकतणएम् ॥ २७५ ।। 'परिपदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म . ये च, भवन्ति ईगाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपुर थक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः सकतणपसु , ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पश्चखपि शऋविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेयु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह-. कपविमाणेसु भवे, परिसाम्रो प्रापरक्खीया य। गाविमा सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ॥ 'कल्सविमानेषु ' उक्तलक्षणेपु 'भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- ·. (१२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृतिसमेत चर्यपदं एच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविक्मत्वात | अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्ध करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितेवागच्छति, अल्पतमगौरव विषयत्वात्, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नद्धवद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं सामु परिक्षिप्य बडपालयो ये वर्तन्ते । अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदातिवृषमगन्धर्वनामलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः ' पट्टराज्ञीसहभास्त्रिदशपतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेपु बोडव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सन्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पचेयविमाणेसुं, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ 'परिषदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः सकतणएसु शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चस्वपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेपु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो आयरक्खञ्णीया य । गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ।। कल्पविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- , त्ति - ·(१२०) मुनिचन्द्ररिविरचित वृतिसमेत वर्यपदं पृच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषयत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्द करो तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितेवागच्छति, अल्पतमगौखविषयत्वात, तस्याश्चार्यपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति) । चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नडबडकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं स्वप्रमु परिक्षिप्य बडपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाधलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसमास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोहव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य हॉति ईसाणे । पत्तयविमाणेसुं, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेयु वसन्ति, 'न तु 'न पुनः शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खणीया य । गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ 'कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेपु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- सकतणएसु' त्ति . - - ·(१२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचित तिसमेत चर्यपदं पृच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषयत्वात् । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्यं करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वान, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो मित्रक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नबद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वप्रमुं परिक्षिप्य पहपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि ' हस्त्यश्वरथपदातिवृषमगन्धर्वनाभलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । तया' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहक्षास्त्रिदापतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सकतणएमु ।। २७५ ।। 'परिपदादयश्च । देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः 'सकतणएसु' त्ति शक्रसत्कनिलयेपु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खणीया य । गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ॥ 'कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेपु 'भवेयुः' निवसेयुः, के ? इत्याह- - ' ·(१२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत वर्थपदं एच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषयत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिन्ध करो तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितैवागच्छति, अल्पतमगौरखविषयत्वात्, तस्याशार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश्य, सन्नडबद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिका: गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वप्रमु परिक्षिप्य बडपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाधलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तया' इति समुच्चये । याच ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसदृक्षास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्म ईशाने कल्पविमानेषु बोहव्या इति ॥ २७४ | एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्वे, सोहम्मे जे य हॉति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ 'परिषदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च, भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' पृथवष्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः ‘सकतणएसु' त्ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह--, कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खणीया य! गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के? इत्याह--- - ·। मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृतिसमेत वर्थपदं टच्छति । मध्यमा तूभयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविक्क्त्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्ध करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरव विषयत्वात्, तस्याश्चार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति) । चकारो मिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश्य, सन्नद्धवद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वप्रमु परिक्षिप्य बद्धपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाचलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, द्वे तु भोगफले इति । तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहक्षास्त्रिदशपतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सक्तणएसु ॥ २७५ ।। 'परिपदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- थगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु' न पुनः ‘सकतणएसु' त्ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चवपि गक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसमवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो श्रायरक्खणीया य । एगत्रिमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ 'कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेपु 'भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- - ·मुनियन्द्रसूरिविरचित तिसमेत वर्थपदं पृच्छति । मध्यमा तूभयथाप्यागच्छति, अल्सतरगौरवविक्त्वात | अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्द करो वीति । वाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरख विषयलात, तस्याश्यार्थपदं वर्णयत्यवति(-पदमेव वर्णयतीति) । चकारो भिनक्रमे, वत आत्मरक्षकाश्य, सनरकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वममुं परिक्षिप्य वडसालयों ये वर्तन्ते । अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनान्धलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । तथा' इति समुच्चये । याच 'अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहवास्त्रिदशपतिपल्यः ताः सौधर्म इंशाने कल्पविमानेपु बोद्धव्या इति ॥ २७४ । एतदेव सविशेष भावयितुमाह-- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य हॉति ईसाणे । पत्तेयविमागोमुं, वसंति न उ सकतणाएमु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च ' देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च, भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेपु' पृथकष्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तुन पुनः सकतणपसु शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेपु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेमु भवे, परिसाओ पायरक्खऽणीया य । बणविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ 'कल्सविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- , ति ·- (७२) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं गते त्रयस्त्रिंशदधिके, अङ्कतोऽपि २३३, एतदेव नत्र श्रेणिगतदेवा- वासमानमिति ॥ १५० ।। अधुना यदा सर्वार्थसिद्धप्रस्तटाइधोऽवतीय क्षचित्यस्तटे श्रेणिप्रतिबद्धविमानसङ्ख्यां एच्छेत्तदा किमुत्तरम् ? इत्याह- जावइयं इच्छेज्जा, तावइयं चरहि संगुणं काउं। एगं तत्य छुभित्ता, वावझ्याई विमागणाई ॥ १५१ ॥ यावत्प्रमाणं 'इच्छेन्' श्रेणिसंस्थविमानपरिमाणनिज्ञासयाऽभिलपेत् प्रस्तटं तावत्प्रमाणं चतुर्भिः संगुणं रुत्वा तथा एकं तत्र लिहवा यल- न्यते तावन्ति विमानानि तत्र जानीहि । तथाहि-यदा कश्चित्सर्वा- थसिद्धप्रस्तटादधस्तादवतीय पञ्चमे प्रस्तटे विमानाग्रमधिगन्तुमिच्छति तदा तत्पतरसङ्ख्यां पञ्चकलक्षणां चतुर्गुणामेकन्युतां कुर्याजातेकविंशतिः, इदमेव तत्र विमानप्रमाणमिति ॥ १५१ ॥ इदानीं सर्वार्थसिद्धिप्रस्त- टादध एकेनैव गाथासूत्रेण प्रस्तटप्रमाणाद्विमानप्रमाणं विमानप्रमाणाच प्रस्तटप्रमाणं निर्दिदिक्षुराह- इच्छा चउसंगुणिया, स्वजुया पत्थडे तति विमाणा। स्खूणा य विमाणा, चउभझ्या पत्यडं जाण ॥ १५२ ॥ इच्छा' पञ्चकादिरूपा चतुःसंगुणिता सती रूपयुता कार्या, ततः 'प्रस्तटे' पञ्चमादौ 'तइ ' ति तावन्ति विमानानि भवन्ति । भावना चास्यानन्तरोंक्तवेति । रूपोनानि च विमानानि पुनश्चतुर्भि- कानि 'प्रस्त' प्रस्तठसंख्यां जानीहि, तथाहि कश्चिदेकविंशतिं विमानान्युपदर्य वदेत् क्क प्रस्तटे एतानि लम्यन्ते ? तदेकविंशतेरेकम- पनीय शेषस्य चतुर्भािगोऽपद्रियते लब्धाः पञ्च, ततो ज्ञायते पञ्चमप्र- स्तटे एतानि विमानानि । एवं शेषेप्वपि प्रस्तटेषु भावना कार्येति ·देषनमकरणम्। (७३) ॥ १५२ ॥ पुनरप्युडमम्वटमादी रत्वा प्रकारान्तरेण मन्तममामादि- भानप्रमाणानयनायाहन इया चउसंगुणिया, स्वाहिया अभियाय मागे । पदममहायो मुद्धा, मार्य में इसपपरमि ॥ १३ ॥ 'इच्छा' अमीटपतरक्षणा चतुसगुणिता रूपाधिका 'उनिता च'उनीस्ता पुन पचकेन तथा 'प्रथममुखात् । सौधर्म [ प्रथम- अनटविमानावासामलक्षणात् 'शुद्धा' अपनीना सती यदवशिष्ट 'मानं ' श्रेणिगतविमानलक्षण तत् ' इष्टपत्रे ' पधादिकसे जा- नीहि । यथा-इच्छा सौधर्मपश्चम ] प्रस्ताविमानप्रमाणलक्षणा चतुरंगा रूपाधिका पयकोना सती सपन्नषोडशरूपा प्रथमप्रस्तगया- देकोनपचारादपिकातडपमानात् १४९ अपनीयवे, यत्तत्रापनीतशेष प्रयनिगदधिकशतद्वयलक्षण २३३ वा प्रम्टे श्रेणियतविमानप्र- माणमिति ॥ १५३ ॥ समतीष्टप्रमाणादेकदिमातविमानप्रमाण सार्य- सिद्धान्तटात्मम्तरप्रमाण चामिपित्सुगह- उहि खूण, चउमाप स भवेज एगदिस । उपरिक्षामो तइम, १ पत्यई से विषाणाहि ॥१४॥ 'हिट' वियमित विमानप्रमाण कमोन चतुर्विमक्त क्रियने यत्तत्र नम्यने तवेदेषम्या दिगि विमानमान 'परितनान् । सर्वप्रन्तो- पग्निनात्पन्नटारसायसिराम्यात् 'हम' ति तत्पमाणमनन्तरोक- न्यायलयफदिमातविमानसमानसंख्य 'च' ममुश्चय प्रन्नटे 'ते' मंत्रदिमानदेवावासप्रमाणमानीव 'दिनानीहि' अवबुध्यन्च | यथा नरिश प्रमतिमदपिक विमानानामुपदचिने, उतम्नेषु विमाने ·(७४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत चतुर्मक्तेषु यल्लब्धमष्टपञ्चाशत्तदेकस्यां दिश्यावलिकाश्रितविमानप्रमाणं स्यात् । यत्र च प्रस्तटे एतदुपलभ्यते स सर्वार्थसिद्धप्रस्तटादष्टपञ्चा- शत्तमो भवति । एवमन्यत्रापीति ॥ १५४॥ यदा पुनरिष्टविमानप्रमा- णात्सर्वाधस्तनप्रतरं प्रतीत्योपरितनप्रस्तटप्रमाणमानेतुमिप्यते तदा का वार्ता? इत्याह- पत्ममुहायो सोहिय, इष्टविमाणाइ चाहि सेस भए । लद्धं स्वेणहियं, इटविमाणाण ते पयरं ॥ १५५ ।। 'प्रथममुखात् ' सौधर्माद्यप्रतरविमानावासायलक्षणात् गोषयित्वा इष्टविमानानि' उद्दिष्टरूपाणि ततश्चतुर्भिः ‘शेयं' उद्धरितं मजेत् ' अपहरेत् । ततोऽपि यद् ' लब्धं ' प्राप्तं तद्रूपेणाधिकं सत. किम् ? इत्याह-इष्टविमानानामाश्रयभूतं तं प्रतरं परिच्छिन्धि । तथाहि-कश्चिद्विमानपञ्चकमुपदश्य ब्रूयात् ऋतिथप्रस्तटे विमानाग्र- मेतत् ? तत्र सौधर्मप्रथमप्रस्तटाग्रादेकोनपञ्चाशदधिकगतद्वयप्रमाणात- स्मिन् शोधिते शेषे चतुर्भिरपहृते भागलव्धे च रूपाधिके जाता द्वापष्टिः ६२, एतत्प्रमाणे प्रस्तटे तद्विमानाग्रं भवतीति तस्मै निवेद्यत इति ॥ १५५ ॥ संप्रति प्रतिकल्पं श्रेणिगतविमानप्रमाणं प्रजिज्ञापयि- घुर्मुखप्रमाणप्रतिपादनाय पादोनं गाथात्रयमाह- दोयिण सय अउणपरणा, सत्ताणज्यं सयं च वोधन्वं । अउणापरणं च सयं, सयमेगं पाणुवीसं च ॥ १५६ ॥ पंचुत्तरसयमेग, अडणाई य होइ बोधव्वा । तैवत्तरि सगवराणा, ईयालीसा य हेडिभए ॥ १५७ ।। . है ·. देण्द्रप्रकरणम् अज्यामा य भरे, सतरस य पच व भार्गमो। कप्पन पत्यडाणा है शते एकोनपधारदधिो साधर्मशानयो । मानव श ष बोदव्य सनत्कुमारमाहेन्द्रयो । एकोनपधाश च शत ब्रह्मलोके। शतक पविंश च लान्तके इति ॥१९६१ पोत्तरशतमेक शुके। एकोननवतिश्च मबति बोदव्या सहसारे। त्रिसप्तविरानवमाणतयो । सगपण्ण नि सतपथावदारणाच्युतयो । 'ईयालीसा यति एकचत्वारिंशत्युनरयम्तने मेवेयकत्रिक इति ॥१५७॥ एकोनविंशव भवेन्मध्यमत्रिक । सप्तदश चोपरिमत्रिक मञ्च सर्वार्थसिदे। 'भादय' मुम्बानि | कपुइत्याह-कल्पे वैमानिकदेवावासेषु 'प्रस्तटानां' प्रयोदशहादशादिलखणानां सबन्धिन " इत्य मुम्वान्य- मिपाय ममीकरणमाह- चउरहिया भूमि पुबिधा ॥१८॥ अनुरयिका उपरितनपल्सगता आदय एवं भूमय 'पौरस्त्या' पूर्वकल्पगता भवन्ति । यथा-सनलुमारमाहेन्द्रयोरादि सप्तनवतात- प्रमाण चतुरषिक सम संपने कोत्तरशतदयरूप सौधर्मशानयोभूमि एवमन्यपि कल्पेषु मावना कार्यति ॥ १५८॥ प्रकारान्तरेणापि ममित्रणमभिधातुमाह-- सम्पयरा स्तृणा, चगुणिया सोयाहि साहायो। जस्य मुदसेस, इछिपम्पस मा यूपी ।। १५६ ।। सम्परान् ' प्रतिम प्रयोदशहादादीन रूपोनांतुएं मिवान् शोषय' अपनय, कुत! इत्याह-समुम्बात' म्बी- .

·(७६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं यादादेः, एवं च लते यत्तत्र शुद्धशेष किश्चिद्राश्यन्तरमुपलभ्यते ईप्सितकल्पस्य ' सौधर्मशानद्वयादिरूपस्य सा भूमिर्वर्तते । यथा- सौधर्मेशानयोस्त्रयोदश प्रस्तटाः, ने च रूपोनाचतुर्गुणिता जाता अष्ट- चत्वारिंगत्, तस्यां च स्वमुखादुक्तप्रमाणादपनीतायां जातमेकोत्तर शतद्वयम्, इयमेव तत्र भूमिः । एवं शेपकल्पेप्वपीति ॥ १५९ ॥ मृमिप्रमाणमेव गाथाहयेन साक्षादाह- एगहिया दोगिण सया, तेवगणसयं सयं च उणतीसं । तत्तो नवाहियसयं, तिगावइ सत्तत्तरी चेव ॥ १६ ॥ एगही पणयाला, तेत्तीसा एकवीस णव चेव । कप्पेसु पत्थडाणं, भूमीओ हांति णायव्वा ॥ १६१ ॥ एकाधिके द्वे शते सौधर्मगानयोः। त्रिपश्चाशं गतं सनत्कुमार- माहेन्द्रयोः । शतं चेक्रान्नत्रिंगं ब्रह्मलोके । 'ततः' तदनन्तरं नवा- धिकगतं लान्तके । त्रिनवतिः शुक्रे । सप्तसप्ततिश्चैव सहस्रार इति ॥ १६० ॥ एकपष्टिरानतप्रणतयोः । पञ्चचत्वारिंशदारणाच्युतयोः। त्रयस्त्रिंगदधस्तनवेयकत्रिके । एकविशतिमध्यमे । नव चेवोपरितने । कल्पेषु ' उक्तखरूपप्वेव 'प्रस्तटानां' त्रयोदशादिरूपाणां भूमयो भवन्ति ज्ञातव्याः। सर्वार्थसिद्धप्रस्तटे तु मुखमेव पञ्चकलक्षणं भूमिरिति। स्थापना चेयम्- देवलोकाः सी०ई० लान्तः शु० स०आप मुखानि (२४९/१९७/ १४९ / १२५/१०५/८९, ७३ । ५७४ भूमयः २०१११५३/१२९/१०९९३ ७७ यदर्थ चेयं मुखभूमिप्ररूपणा तत्कारणमुपरिष्टाद्वक्ष्यत इति ।। १६१ ॥ .. सन० मा. ब्रह्मला आर००म .प्रा. अनु० अ०/० ११/१७५ ६१ ४५/३३२१९ ·देवेन्द्रप्रकरणम्। (७७) मंपति प्रतिकर्म सर्वविमानप्रमाणाभिधानाय भायात्रयमाह- पचास भट्टवीसा, पारस पहचगा सयसहस्सा। पपणा चचालीसा, ६ सहस्सा सहस्सारं ॥ १२॥ शवमहमाणीत्युत्तरेण योगाद्वात्रिंशतमहसाणि सौधर्मे १२.....[ सर्वत्र चाय सबन्यो सश्य । अष्टाविंशतिरीशाने २८०००००। द्वादश सनत्कुमारे १२००.०० अौ माहेन्द्र ८०.... चत्वारि शतसहवाणि ब्रह्मलोक ...... सह- माणीत्युत्तरेण समन्यान् पधारमहप्राणि लान्तक ५००००। चत्वा रिंशत्सहस्राणि शुक्रे १००.०पटच महाणि ६००० सहसारे' अष्टमदेवलोक इति ।। १६२।। पाण्यपाणयकप्पे, पचारि सपाऽऽरणए तिथि। सन विमाणसपार, बासु वि एएमु कप्पनु ॥ १६ ॥ मानतमाणतल्पयोगिपरेन चत्वारि विमानशतानि .... भारणाच्युतयोस्त्रीणि शवानीति योज्यते ३०.1 कल्पवृष्टयसाया- मपि मुम्बावयोपाय सपनाह-सात विमानशतानि 'चतुवंप्येतेषु प्रागुपविष्टेषु कम्पेविति ॥ १६ ॥ एकारमतर हेडिमेनु सतुवरं च मनिमयए। सयमेग मरिमए, पनव अणुताविमाया ।। १६५ ॥ एकादशोत्तर शतं 'अपम्तनेषु' त्रिपु वेषकेषु । 'सतोचर प' समाधिक पुनर्मथ्यमके त्रिक। मेक्सुपरिमक निक। नया पोवानुतरविमानानीति ॥ १६ ॥ इत्य प्रत्येक सर्वचामभिधाय समयावलिकाप्रविष्टानामेव सामभिषित्सु करण तावदाह-- ·(.७८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं मुहभूमिसमासद्धं, ओलंवगसंगुणं तु सव्वगं । बलए वलए य भवे, मुरणिलयाणं तु संखयो ॥१६॥ मुखभूम्योः-प्रतिकल्पं प्रागेवोक्तप्रमाणयोः समासः-मीलनं तस्याई- दलं मुखभूमिसमासाई · अवलम्बकमंगुणं तु ' त्रयोदशहादशस्वप्रतर- प्रमाणगुणितमेव, किम् ? इत्याह-'मयं ' आवलिकागतसर्वविमा- नप्रमाणं भवति । सर्वकल्पानुयाय्ययं व्यवहार इत्याह-'वलये वलये वलयाकारव्यवस्थितप्रस्तटसंबन्धात्सौधर्मादिदेवलोके, चकारः पूरणार्थः, ' भवेत् ' पूर्वोक्तकरणन्यायाजायेत 'सुरनिलयानां तु' श्रेणिप्रतिव- देवावासानां पुनः 'संक्षेपः ' सर्वाग्रलक्षणः । तथाहि-सौधर्मेगा- नयोर्मुखमेकोनपञ्चागदधिकशतद्वयलक्षणं २४९, भूमिश्चकाधिकशत- द्वयस्वभावा २०१, अनयोः समासः पञ्चाशदधिकानि चत्वारि शतानि ४५०, एतददं पञ्चविंशत्यधिक वे गते २२५, एतच्च त्रयोदशलक्ष- गावलम्बकगुणितं सजातं सर्वाग्रं पञ्चविंशत्यधिककोनत्रिंशच्छतलक्षण- मिति २९२५ । एवं शेषेप्वपि स्वधिया भावना कार्येति ॥ १६५ ॥ अथ प्रकीर्णकविमानप्रमाणानयनायाह- कप्पविमाणम्गाओ, सेढीव विसोहए सेसं। सयसयकप्पेसु भवे, पइगणगाणं परीमाणं ॥ १६६ ।। कल्पविमानाग्रात् ' सौधर्मादौ यद्विमानायं द्वात्रिंगल्लक्षादिलक्षणं ततः सकाशात्, किम् ? इत्याह-'श्रेणिवद्धानि आवलिकाश्रितानि विमानानि 'विशोधयेत् ' अपनयेत् । तत्र च यद ' शेषं' उद्धरितं तत् 'स्वकस्वककल्पेपु ' सौधर्मादिषु 'भवेत् ' जायेत 'प्रकीर्णकानां पुप्पावकीर्णाभिधानविमानानां प्रमाणम् । तथाहि-सीधर्मशानयोः क- ·- देवेन्द्रमकरणम्। सोविमानाम पष्टिलक्षा ६.००.००, अम्माच्छेणिप्रतिवद्देषु पञ्च- विंशत्यधिककोनत्रिंशतलक्षणेप्यपनीतेषु यदवशिष्टमेकोनपष्टिलक्षस- मानवतिसहसपश्चसप्ततिलक्षण तत्तयो पुप्पावकीर्णाय भवति । - तोऽपि ५९९७०७५ । एव सर्वत्र मावना कार्येति ॥ १६६ ॥ अथ श्रेणिप्रतिमदाना पुप्पावकीर्णानां च प्रतिकल्प कण्ठत एवं प्रमाणानि प्रतिपादयितु गायाचतुर्दशकमाह-- दो चैव सहस्साइ, पाव चेव सपाइ परणवीसाई। प्रावलियाम विमाणा, सोहम्पीसाणक्प्पमु ॥ १६७ ॥ अठति सयसहस्सा, सत्ताणदई भवे सहस्साइ । पपणचार विमाया, स्ववि पुष्पावकिरणाण ॥ १६॥ देय सहसे नव चव शतानि पञ्चविंशानि 'आवलिकासु' श्रेणिषु विमाना' सीधर्मेशानरुपयोर्वर्तन्त इति, भावोऽपि २९२९ ॥ १६ ॥ एकोनषष्टिः शतमहसाणि सप्तनवविभवेयु सहस्राणि पञ्चसाप्ततिविमानानि भवन्ति पुसावकीणांनां सोपर्मेशानयोरेवेति, अरतोऽपि १९९७०७५ ॥ १६॥ दो चैव सहस्साई, सयमेग चैव होई गायव्य । प्रावलियाम विमाणा, सणामार य माहेंदे ॥१६॥ दस गाव य सपसहस्सा, सचाई भवे सहस्साई । गाव य सया सपुरणा, रवि पुष्पावकिरणाण ॥ १७०॥ व सहसे शतमेकं चैव भवति ज्ञातव्य भापलिकामु विमाना सनत्कुमारे पकारस्य व्यवहितसपन्यान्माहेन्द्रे चेति, अहतोऽपि २१०० ॥ १६९ ॥ 'दय नय च तमहमाणि' एकोनविंशतिरित्ययः,

·(८०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं
सप्तनवतिभवेयुः सहस्राणि नव च शतानि संपूर्णानि भवन्ति पुप्पाव-
कीर्णानां सनत्कुमारमाहेन्द्रयोरिति, अङ्कतोऽपि १९९७९००॥१७०॥
अट्ट सया चोत्तीसा, वंमे कप्पम्मि होति आवलिया।
लक्खतिगं णवणज्यं, छावसयं पइगणाणं ॥ १७१ ।।
अष्टौ गतानि चतुस्त्रिंशानि 'ब्रह्मणि कल्पे ' ब्रह्मदेवलोके
इत्यर्थः, भवन्ति 'आवलिकाः' इत्यावलिकागतविमानानि, अङ्कतोऽपि
८३४ | तथा लक्षत्रिकं 'नवनवतं' नवनवतिसहस्राधिकं पट्पष्टं शतं
प्रकीर्णकानां तंत्रेवेति, अङ्कतोऽपि ३९९१६६ ॥ १७१ ॥
अउणापगण सहरसा, पइणागाण चउरो य पगणारा ।
पंच य पंचासीया, श्रावलिया लंतए कप्पे ॥ १७२ ।।
एकोनपञ्चागत्सहस्राणि प्रकीर्णकानां चत्वारि च शतानि पञ्चदशानि,
अङ्कतोऽपि ४९४१५ । तथा ' पञ्च ' पञ्चव शतानीति गम्यते पञ्चा-
शीतानि ' आवलिकाः ' आवलिकागतविमानानि, एवं सर्वत्रावलिका-
शब्दार्थो बोद्धव्यः, लान्तके कल्पे, अङ्कतोऽपि १८५। व्यतिक्रमभणनं
चात्र भणितिरीतिवैचित्र्यादिति ॥ १७२ ।।
तिगिण सया छगणउया, आवलिया खलु भवे महासुक्के ।
उणयालीस सहस्सा,
छ छ सय पइराणगा चटरो॥१७३॥
त्रीणि शतानि पण्णवतान्यावलिका खलु भवेन्महाशुक्रे, [अङ्कतोऽपि
३९६ । तथा एकोनचत्वारिंशत्सहस्राणि पट् च शतानि 'प्रकीर्णकानि'
• पुष्पावकीर्णानि चतुरधिकानीति, ] अङ्कतोऽपि ३९६०४ ॥ १७३ ।।
तियिण सया वत्तीसा, आवलिया खलु भवे सहस्सारे ।
छप्पपणमसहा, पइयणगाणं तु वावा ॥ १७४॥

·देसारमा प्राणि शनि दानिशान्यावदिशा स भवेत् सहमारे १५१ १ या पवारमतान्यायानि प्रमाणकाना हु पोदण्यानीति ५६५८॥१७॥ आणयपालयकप्प, दोगिय सया अडसटमावलिया। बनी सपमेश व छह पुष्पावकिरणम्य ॥ १७ ॥ भानप्राणस्यो? वे अष्टपटे बावलिका २९८ या 'त्रिंश शतक ' इति एकमेव हाचि रातमित्यर्थः, अति पुमाकीणां नामिति ११ ॥ १९॥ दोरिण सपा पररिया, भावलिया भारणरए कर्ष। ईप सिम्या, हाति पुकारकिरणाणं ।। १७६ ॥ देशने चतुरधिक भावविशणाच्युतपो कल्पयो १०४ १ सया भण्णवतिक पाणवतिर विमानानि भवन्धिपुष्मावकीनर सन्दी- भीति ९६४ १५६॥ इंडिगोमा पकार भएर विमाणस्य । मावलियास सिया, यत्यि र पुष्पावकिरया स ॥१७॥ अपस्तनयमां' इति विमकिव्यत्ययादपस्तनयनेयकेयु त्रिशु'कार' हि एकादशाभ्यायिक मायने विमानशतमावलिकासु १११ विमानानि सन्तिम विन्द्र पुनः पुष्पाकीणोनि पवेति ॥ १७॥ मिमविनाय, मावलि परयचरी विमाणाई। पचास व विमाणा, चंति पुकाक्सियाधं ॥ १८ ॥ - ·। (८२) मुनिषाद्रमूरिविरचितवृत्तिसमेत [' मध्यमवेयकाणां' इति ] अत्रापि विभक्तिव्यत्ययान्मध्यमग्रे- चेयकेप्वावलिवर्तते पञ्चसप्ततिर्विमानानि ७५। 'द्वात्रिंगं च 'हात्रि- शत्पुनर्विमानानि भवन्ति पुप्पावकीर्णानां संबन्धिनीति ३२ ॥१७८॥ उपरिमगेवेजाणं, इगु(गुण)यालीसं हवंति आवलिया । एगहि च विमाणा, हवंति पुप्फावकिरणाणं ॥ १७६ ।। [उपरिमनवेयकाणां ] विभक्तिव्यत्ययादेवोपरितनगवेयकेप्वेकोन- चत्वारिंगविमानानि भवन्त्यावलिका ३९ । एकपटिश विमाना भवन्ति पुप्पावकीर्णानां सत्का इति ६१ ॥ १७९ ।। विजए य पेजयंते, जयंत अवराइए य सबढे । आवलियाए विमाणा, त्यि उ पुष्पावकिगण स्य ॥१८॥ विजयश्च १ वेनयन्तः २ जयन्तः ३ अपराजितश्च ४ पूर्वादिदिक्- क्रमेण, मध्ये च सर्वार्थः ५, एते शावलिकासु विमाना वर्तन्ते पर्यन्त- प्रतरे । न सन्ति तु पुप्पादकीर्णान्यति ।। १८० ॥ अधुना सकल- देवलोकावलिकागतविमानप्रमाणं तदितरदेवावासमानमुभयमानं च गा- थात्रयेणाह- सत्तेव सहस्साई, संयाइँ चोवत्तराई अट भवे । आवलियाहि विमानणा, सेसा पुप्फावकिगण त्य ॥ १८१ ॥ सप्तव सहस्राणि शहानि चतुःसप्तान्यष्टौ भवेयुरावलिकासु विमा- नानि सर्वकल्पेप्विति, तोऽपि ७८७४ । ' शेषाणि ' एतेभ्योऽव- शिष्टानि पुप्पावकीर्णान्यति ॥ १८१ ॥ तान्येव साक्षादाह- चुलसीति सयसहस्सा, अउणाणाई भवे सहस्साई । एगणगं दिवढं, सयं तु पुफावकिरणाणं ॥ १८२ ॥ .

·देवेन्द्रप्रकरणम्। (4) जुलसीनि सपसहस्सा, सताबयं मयं सहस्साइ । सीस च विमाणा, मुलाए समक्खाया ॥ १८ ॥ मनुस्मीति गवसहमायकोननवनिर्मवेयु सहसाणि कोनक 'दिवई' ति हपदं मार्दमित्यर्थ', आच पुष्पायकीणांनामिति । ८५८९१५९ ॥ १८२॥ चतुरनीति गमहसाणि मानवतिर्मयु महमागि प्रयोविंशतिश विमाना उबलोके समायाना इति १९.०२३ ॥ १३॥ अयोक्तमय निगमयन नव्यानचतुरब- माणप्रतिपादनाय प्रस्तावनामाह- सोइम्माईयाणं, अगुत्तरविमाणपञ्जवसिपाणं । पुन विमाणमा, इहि शाए योच्छ॥१४॥ सोपमादीनामनुसरविमानपर्यवसिताना देवस्थान विधेपाणां 'उक्त' अभिहित विमानमानम्। इदानी' मांप्रतमेव 'वृत्तादीनि ' वृत्तव्य- मचतुरसाणि विमानानि वस्ये गणनाप्रमाणतो मणियामीति ॥१८॥ पनत्ममावानयनोपायमने मुमभूमी प्रतिम्ल्पमेकादिदिगपेक्षया प्रतिपा- दयन सदानयनोपायमूहां गायां सावदाह- पारही सलु पदम, सेसा परस्पररहिस होति महा। सगपपरहि चिहिया, स्वर्ण महा भूमी ॥१५॥ जापतिविमानानि सीप (मान) ममममनरावलिकागतानि 'ख' निश्रये 'मयम' पाप मुनामित्पर्य | "पाणि 'सनत्कुमारमाहेन्द्र- फहममान्तकादीनां कसाना समन्धीनि 'परमतारहिवानि' अग्रेवनावनात्यापेक्षया पूर्वपूर्वमसमानटोनीरवानि पूर्वपूर्वस- मुलान्येवोपरिजनोपरितनवासेषु मपन्ति मुनानि । यातना.'

·मुंनिर्व . शिविरचितवृतिसमेत स्वकीयस्वकीयदेवलोकनस्तटः 'विरहितानि उनीकतानि, किविशिष्ट इत्याह-रूपोनेः रूपरहितः, कानि ? इत्याह-भुखानि एवं भूमयो भवन्ति । तथाहि, सौधर्मेशानयो पष्टिर्मुखम् । तदै सनत्कुमारमाहेन्द्रकल्पापेक्षया परप्रतरः सौधर्मेशानसत्कायोदशमिविर हित लब्धकोनपञ्चाशद्रूपं तयोः फेल्पयोर्मुखं भवति । इदमेव लोककल्पापेक्षया परप्रतरः पूर्वकल्पद्वयसंबन्धिमिदिशमिविरहित सप्तत्रिंशद्रूपं तत्र कल्पे मुखं भवति । एवं सर्वत्र । तया सौधर्मेशान स्वमुखं द्वापष्टिरूपं स्त्रकपतर रूपोनः संपनद्वादशरूपविरहित पश्चाशद्रूपं भूमिर्मवति। एवं सनत्कुमारंमाहेन्द्रकल्पयुगलकमुखम पञ्चाशलक्षणं स्वकमतरै रूपोनः संपन्नेकादशरूपविरहित लब्याटवित्र द्रूपं भूमिर्भवति । तथा ब्रह्मलोके स्वमुख सप्तत्रिंशद्रूपं.स्वकमतरे मोनेः संपन्नपञ्चकरूपैरूनीकृतं संपन्नद्वात्रिंशदूपं भूमिर्मवति सर्वत्र भावना कार्येति ॥ १८५ ॥ आह रत्नप्रमादिषु पृथ्वीपु दिक्ष विदिक्षु च [यथा पृथक् ] एयग् मुर्खभूमिप्रज्ञापनोपलम्यते किं तयैव अज्ञापना उत न १ इति (इत्याह), मुहभूमीग्रो इणमो, दिसाण नो एत्य होति विदिसाणं ., जेण दिसावलियाओ, देवेसु ण होति विदिसासुः॥१८॥ मुखममयः । इणमो ति इमा अनन्तरमेव वक्ष्यमाणाः दिश पूर्वादिलक्षणानां संवन्धिन्यो भवन्ति । व्यवच्छेद्यमाह- पुनः अत्र दैवलोकेषु भवन्ति विदिशा मुखममयः कुतः। कारणेन दिगांवलिकाः । विष्वेव विमान श्रेर्णय -

·देवाधिवासत्वेन देवलोकेश, 'म'नव भवन्ति पिदिश्यापलिका इति
॥१८६॥ कण्टन एव क्रमेण मुबमामिप्रमाणानि गाथायेनाह-
वापही उणपपणा, सबनीस इगतीस छीसा ।
पावीस द्वारा या, चोरम दस सन चउर मुहा॥१८७॥
पवास प्रहतीसा, बत्तीसा मचवीस तेवीसा।
उपवीस पराकारसेव पर पर दो भूमी ॥ १८ ॥
आपष्टि सौधर्मेशानयोः, एकोनपञ्चामत्सनत्कुमारमाहेन्द्रयो, सम-
निशद ग्रह्मलोके, एकत्रिंशलान्तके, पविभतिमहाके, टाविंशति
सदमारे, ' भट्टारा या ' ति महादश चानतमाणतयो, चतुर्दशारणा-
व्युयो, दशावतनदेयकत्रिके, सास मध्यमवयकत्रिके, चरवाए-
परितनवयकत्रिके मुखानि ' भारय मासिरी वैककला-
मुम्बसदावेऽपि मुम्पव्यतिरिक्तमिरहितम्य तथ्य निप्पणत्वान भणन
एवमिति ३१ मा पारसौधर्मेशानयो, अमिसनत्कुमारमा -
न्यो, मात्रिपद महालौके, महाविंशतिन्तिक, अयोविंशतिमहाशुके,
एकोनविंशति सहारे, 'पण' ति पदाऽऽनतप्राणसयो, पकाद-
शेवारणाच्युत्यो, अटारपस्तनपत्रिक पिकमध्यमवयकत्रिका
है उपरितनवयकत्रिक भूमप । मायसि तु मुम्बव्यसिरि-
.
कमेरमाव प्रवेति RTOTHER
म्यापना-ममय
माना गावाटकन काममाह---
मरभूमिसमासद, सरगुण तु सागमद।
निटि भार लिए रामी, मोरणगडगंगागा ॥१॥

·(१२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत वर्थपदं पृच्छति। मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविक्यत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबध्नाति ग्रन्थिबन्द करो तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितेवागच्छति, अल्पतमगौरव विषयत्वात्, तस्याश्वार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नद्धवडकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं खप्रभु परिक्षिप्य बरपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हम्त्यश्वरथपदातिवृषमगन्धर्वनान्धलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तया' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहक्षाविदशपतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह-- परिसाईया सव्वे, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सकतणएमु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्श' देवविशेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमाने' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु 'न पुनः ‘सकतणएसु' ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि गक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसमवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह-. कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो आयरक्खीया य । गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ॥ २७६ ॥ 'कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवमेयुः, के ? इत्याह-- ·देमकरणम्। बोरस पारस छक, परो पणग व पर विगं पणग। गरेनेमु तिय वियं, एको वैवहि सन्चे वि ॥ ११ ॥ चतुर्दश सीधर्मशानयो । द्वादश सनत्कुमारमाहेन्द्रयो । पटकं ब्रह्मलोके । चत्वारि लान्तके । पश्चक च महाशुके । 'उ' ति पत्यारि सहमारे । त्रिकमानतमाणत्यो । पञ्चकमारणाच्युतयो । 'वेमकेषु ' यथाक्रममपस्तनमध्यमोपरितनेषु त्रिक विकम् । एक सायसिडे। त्रिषष्टि सर्वेभीति स्थापना-१४१२१६११ १११११९॥ यतो विधेय तबाह- एय पाइमामोवणेतु सैस तिहा विपदकया। तिहि ठगी टपेठ, सोरणगस्साविहर भाग ॥१२॥ प्रतत् 'शोधनक 'बाहामान्' उपाधोभागव्यस्थितेकदिगत- विमानप्रमाणलक्षणातू प्रतिकल्पमपनीय श्रेष' त्रिपा विमन्य'त्रिमि- मंत छत्वा यत्तत्र लम्यते अधिषु स्यानम् म्यापयित्वा 'शोधनक स्थापि चतुर्दशादिलक्षणम्य हर मागम् ॥१९२॥ इत्याह- निदि चेव सया काल, में लद न तिहा उ काम्य । दो भागा जनसे, पक्खेवो एणु चरते ॥ १३ ॥ त्रिमिन 'सदा काल भदा यदा वृशादिपरिमाण निझाम्पो तम्मिस्तम्मिन् काले इसर्थ, ततो यलम्य तन् 'त्रिधातुविषय रूवा त्रिषु स्थानेषु स्थापयित्वा, तदेव स्थानत्रय दर्शयनि-एकत्र स्थाने 'दी मागौ। त्रिमागलक्षणी रागी 'तु' पूर्ववत् असे विमा नरामी मलिप्यन इनि 'मक्षेप न्यसनीयो राशिवतने । एकत्रिमा- ·(८८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं गश्चतुरस्ते विमानराशावेव प्रक्षेप इति ॥ १९३ ॥ यदा शोधनकम्म त्रिभिर्मक्तस्य किञ्चिदवशिप्यते तदा यत्कर्तव्यं तदाह- सोहणदोउव्वरिया, तत्येगो तसे (सि) एगो (ग) चउरंसे । एगुवरियं तंसे, एगा वाहा हवइ एसा ॥ १९४ ।। यदा शोधनकस्य-चतुर्दशादिलक्षणस्य त्रिमिर्मतस्य द्वावुद्धरिती भवतस्तदा 'तत्र' तयोरेकरुयले एकश्चतुरले न्यसनीयः। यदा पुनः मुक-एककलक्षणमकस्थानमुहरति लान्तकस्य सहस्रारस्य वा देवलोकस्य संवन्धिनि चतुष्टयलक्षणे गोधनके तदेकमुद्दरितं त्र्यनराशौ न्यसेत् । एवं च कृते 'एका' पूर्वादिदिग्गता 'बाहा' सौधर्मेशानादिकल्प- गतवृत्तत्र्यनचतुरस्त्रविमानप्रमाणलक्षणा श्रेणिर्मवति 'एपा' अनन्त- रोक्तेति ॥ १९४ ॥ पूर्वोक्तमर्थ निगमयन् सर्वदिग्गतवृत्तादिविमान- प्रमाणानयनायाह- एवं एगदिसमां, चउसंगुणियं तु होइ सव्व । बलए वलए एवं, वट्टा तंसा य चउरंसा ॥ १९५॥ एतत् ' अनन्तरोक्तं 'एकदिगग्रं' एकस्यां दिशि वृत्तादिपरि- माणम्, चतुःसंगुणितं ' तुः' पुनरर्थे भवति सर्वाग्रमिति । एवं सति यत्सिद्धं तदाह—'वलये वलये' सौधर्मशानकल्पद्वयादिलक्षणे 'एवं' उकनीत्या वृत्तारुयनाचकारस्य मिन्नक्रमत्वाच्चतुरस्राश्च गणनाप्रमाणतो विज्ञातव्या भवन्तीति ॥ १९५ ॥ ये चात्रावलिकामध्यगता विमाने- न्द्रकास्तेषां यद्विधेयं तदाह- जे जत्तिया उ कप्पे, पत्यारा तत्तिया उ मज्मिल्ला । स्वरिमरासीएते, पक्खेयच्चा जत्रो वट्टा ॥ १९६ ।।

·1 'यान्त' प्रयोदशादिलक्षणा 'पुनरर्थ 'कसे' सौधर्मशानादिलक्षणे 'प्रनारा' मा 'सावन्तस्तु 'बावन्त एवं 'मानव' सि मध्यमा विमानेन्द्रका उपरिभराभी' वृत्तविमान- सपने प्रक्षेसल्या अवतमाह-'य'यामाकरणादनाने, उपरिवनराशिय वृससमन्धी इति ते तत्र निषेप इति ॥ १९॥ अन्य गाथाष्टकम्य भावना नरकेन्द्रकटतमावनानुसारेण स्वयमेवे- हावतारणीया (नवर मुखावापाथ पर्यन्तसन्तटभावनोच्यते--तत्र सायसिहसम्तटे एकाम्यो दिसकम्येन विमानस्य महावातदेव सुख तत्र भूमि, सतो मुलभूभ्यो समासा आत पसरस्वकमतरे- णेन गुण्मने "गण तसिय चेनति बननात्समात एक एव, सम्भावकलक्षणे शोषनके सोधित स्थित शन्यम्, तच सयक्ष- बदलाप निपु याने स्थाप्यो, म घोपनकस्याप्येकरूपम्य विमिमांगो दीयते, भागामायान्य शून्यमवशिष्टका , व शून्य त्रिपु म्यानेषु मापते व हे शून्य श्रमपत्रिने त्याची शिष्येते, एक र चनुरपमानिने, ततो "राभिरविस्त सयोननागमे इति बरनात उभयत्रापि स्थिव शून्यमेव, संयोऽवशिष्ट मासीत्सयम- अन्ये क्षिप्यने लायक श्यसविमानम्, एतदेवचत्रकदिगतविमान- प्राम, द्विसप्रतिषवृतमयोग वधामाद । यदा स्वेतदेव यमिपुज्यने ममी र सेन्द्रको मध्ये लिप्यने तदा पक्षलक्षण पर्यन्तमनटे विमानास भवतीति । सेपत्यनेन एगेन यत्रशल्ये यद वृताविषयमापदमाबादेवदर्शयिनु सूत्रधारो गावादशकमाह- ·(९०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं परणहमट्टसीया, दुसत्तरम्गा य व णव सया उ । सोहम्मे ईसाणे, वट्टा तंसा य चउरंसा ॥ १७ ॥ पञ्चपष्टानि, भकारोऽलाक्षणिकः अष्टाशीतानि द्विसप्तत्यपाणि च नव नव शतानि 'तु: पूरणे सौधर्मे ईशाने वृत्तारुयस्राश्चकारस्य व्यव- हितसंवन्धाच्चतुरस्राश्च, एवमुत्तरत्रापि चकारस्य संवन्धः, यथासायं भवन्ति | स्थापना-९६५ / ९८८1९७२ ॥ १९७ ॥ छच्च सया वाणया, सत्त सया वारसुत्तरा होति । छच सया छराणज्या, वट्टादि सणंकुमारमादि ॥ १९८॥ षट् च शतानि दानवतानि, सप्त शतानि द्वादशोत्तराणि भवन्ति, पट् च शतानि षण्णवतानि, किम् ? इत्याह-' वृत्तादि ' वृत्तत्र्यस- चतुरनप्रमाणं ' सनत्कुमारमाहेन्द्रे' उभयरूपे देवनिवेशे ६९२ ॥ ७१२ । ६९६ । इयं च गाथा गीतिसंज्ञा चोद्धव्येति ॥ १९८ ।। चोवत्तर चुलसीया, छसत्तरग्गा दुवे दुव सया उ । कप्पम्मि बंभलोए, बट्टा तंसा य चउरंसा ॥ १९६ ॥ चतुःसप्ततानि चतुरशीतानि षट्सप्तत्यग्राणि 'दुवे दुव' ति दे दे तुशब्दस्यावधारणार्थस्येह संवन्धाङ्के एव शते कल्पे ब्रह्मलोके वृत्तालय- साश्चतुरसाश्च विमाना भवन्तीति । २७४१२८४१२७६॥ १९९ ।। तेणज्यं चेव सयं, दो चेव सया सयं च वाणउयं । कप्पम्मि लंतगम्मी, बट्टा तंसा य चउरंसा ॥ २०० ।। त्रिनवतं चैव शतं, द्वे चैव शते अन्यूनाधिके, अतं च द्वानवतं कल्पे लान्तके वृत्तारुयलाश्चतुरस्राश्च विमाना भवन्तीति । १९३ ॥ २००।१९२ ।। २०० ॥

·देवेन्द्राकरणम्। अहातास च सप, उनीस सप सप व वीस ! कपम्मि महामुके, हा संसा य चारसा ॥ २०१॥ (मागिरत, पत्रिंग मात, शत न हादिगिद- चिर्व कामे महाशुके वृक्षारूपनामग्या विमाना मान्तीति । १३८ । १३६॥ १.२.१॥ अंझुनर च सोलं, भह सपं नेत्र रोमणं त । पपसि साम्मारे, मा नसा य चउरसा ॥ २०२॥ अटोतर रसन 'पांडन' इति पोडमोर मन'भारमत पव भाभिषिकमेव मतं भवत्यन्यूनापिक, ''पुनर मिन- कमश्र, तन पे महमारे पुनत्तास्यसाधतुरमायति । १.८॥ अमीती मार्ग, भवामीती य हानि कोशवा । प्राणपाणपकणे, कानमा पपरसा ॥२०३ ॥ अटाशीविहानवतिहानि मान्ति पोरया मानताणतक वृत्तावानुसाप्रेति । ८1८८२० ॥ घउमही वारनरि, ही पत्र होइ बोपन्ना। भाग्नुपम्प, मामा प परसा ॥२०४॥ चतुरिटायातिरष्टषष्टिमेव मनि गोण्या आरणाच्युनकापे वृतान्यमानुपाति। ६११६८ ॥२०॥ पनामा पनाया, हासा इंटिमि गंपन्वे । नीम द्वारीमा, नरीमा चंच मश्मिमए ॥ २० ॥ मामलापकमतमीसिमिरमसEिLI ·. (९२) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं पञ्चत्रिंशञ्चत्वारिंशत् पत्रिंशदधस्तने 'ग्रेवेयके ' इति अवयवे समुदायोपचारात् ग्रेवेयकत्रिके-त्रिप्वधस्तनदेयकेप्वित्यर्थः । ३५ । ४.० । ३६ । तथा त्रयोविंशतिरष्टाविंशतिश्चतुर्विंगतिश्चैव मध्यमके ग्रेवयकत्रिक इति । २३ । २८ । २४ ॥ २०५ ॥ एक्कारस सोलस वारसेव गेवेज उपरिमे होति । एग वढे तंसा, चउरो य अणुत्तरे जाण ॥ २०६ ॥ एकादश षोडश द्वादशैव 'ग्रेवेयके' ग्रेवेयकत्रिके उपरिमे भवन्ति । ११ । १६ । १२ । तथैकं वृत्तं व्यस्राणि चत्वार्येव ' अनुत्तरे' सर्वार्थसिद्धनामनि प्रस्तटे 'जानीहि' अवबुध्यखेति ॥ २०६॥ इत्यं प्रत्येकं कल्पेषु वृत्तादिप्रमाणं प्रतिपाद्य संप्रति सर्वदेवस्थानगतवृ- तादिप्रमाणं योगपद्येन प्रज्ञापयितुमिच्छराह- मुहभूमिसमासद्धं, वेहो चावहि सोहण तिसहि । तिगभतिएगदिसम्गं, चउसंगुणियं तु सव्वगं ॥ २०७ ।। मुख-द्वापष्टिविमानानि भूमिश्च-एक विमानं तयोर्मुखभूम्योः समास- स्त्रिषष्टिः, तस्याई-दलं तच्चेह न संभवति विषमराशित्वात् । तथा 'वेधः' इत्युद्वेधः-अवलम्बको द्वाषष्टिप्रमाणम् , अयमेवात्र गुणकार इत्यर्थः । अनेन च गुणिते शोधनकं सर्वकल्पशोधनकमीलनालब्धा त्रिषष्टिः, तस्यां च शोधितायां योऽवशिष्टराशिः स 'तिगभइय' त्ति त्रिमिर्विभज्यते, ततः 'एकदिगग्रं' एकपूर्वादिदिग्गतं वृत्तादिपरि- माणं लम्यते । एतदेव 'चतुःसंगुणितं तु चतुर्भिर्गुणितं पुनः 'सर्वाग्रं' सर्वदिग्गतविमानपरिमाणं भवति । अयमत्रामिप्रायः--मुखभूम्योः स- मासे संजाता त्रिपष्टिः, ततोऽईदानाभावाद् द्वापष्टिलक्षणावलम्बका- , .

·देवपकरणम्। नात्रिगण गुण्यने ततो नातान्येकोनविंशतिप्रतानि त्रिपधाशद- विक्रानि, तेभ्यश्च गोषनक त्रिपष्टि शोप्यते ततो नातान्यावरतानि नवत्यषिकानि १८९०, अन्य च राशेखिमिर्मागे दत्ते लव्यानि षट् शतानि विशदधिनानि ६३०,तानि चवृत्तत्र्यनरमलमणेषु त्रिषु स्थानेषु स्याप्यन्ते, तदनु घोपनकस्यापि विभिमांगो दीयते लब्या कविगति २१, इयमपि त्रिपु स्थानेषु न्यायते, ततो हे एकचिती थनेगु क्षिप्यते एका व चतुरपु, एवं च ते लब्ध यथाक्रममेक विमतिबसम्पन्ननुपविमाननानमिदम् वृत.६३० अस. ६७२ चतुरन० ६५१ । यदा स्वेतदेव राशित्रय प्रत्येक चमिर्गु- ज्यते वृतरागी रहापरिरिन्द्रका क्षिप्यन्ते उदा सर्वदेवम्यानप्रति महविश्वनुष्टपतिमादिविमानप्रमाण भवतीति ॥ २० ॥ तदेव साक्षादमिषातुमाह- पणुवीस पासीपा, छब्बीस क्षेत्र भसीयाह । छब्बीस घरहिया, बहादीयाण सवा ॥ २०८।। पविशति शतानीति गम्यते छातीतानि, पइविंशतिवाटा- श्रीति, पचितिशतानि चतुरधिशानि, किम् । इत्याह-वृत्तादीनां विमानानां सर्वाय भवतीति । १५८२२६८८१२६०१ २०८॥ इत्य वृतादिविमानप्रमाण प्रत्येक सामन्त्येन च प्रतिपाय सपति सोप- मेंशानयो सनाखुमारमाहेन्द्रयोश कसयोर्यानि विमानानि यम्येन्द्रन्या- भवन्ति तत्मविपादनायाह-- बारही प्रावलिया, पुरछिमा दक्षिणाय भवराय । समरस पत्यहाण, एसा प्रादी पहमपाए ।। २०६।। - ·(९४) मुनिचन्द्रगिविरचिननिसमेनं हापष्टिविमानानां ' आवलिका ' श्रेणिः ' पौरस्त्या' पूर्वदिम्गा- मिनी 'दक्षिणा च दक्षिणदिग्भवा 'अपरा च' पत्रिमदिग्भागवर्निनी चकारी ममुच्चये गरम्यामित्यान 'पक्रस्य सीधर्मेन्द्रस्य । प्रस्तटानां' प्रतराणां 'एपा' हापष्टिः 'आदिः' प्रथमाग्म्मः स च पत्रानुयापि न्यातहयवच्छेदार्थमाह-'प्रथमतया' प्राथम्येन पूर्वानुपयेत्यर्थः ॥ २०९ ॥ तथा- बावट्ठी श्रावलिया, पुरन्छिमा उत्तरा य प्रवरा य । ईसाणपत्थडाणं, एमा आई पपयाए ॥ २१० ।। द्वापष्टिः ' द्वापष्टिप्रमाणा आवलिका पौरस्त्योत्तरा चापरा च, केपाम् ? इत्याह-'ईशानप्रस्तटानां द्वितीयदेवलोकमंत्रन्धिप्रतराणान् । 'पा' द्वापष्टिः 'आदिः' प्रथमारम्भः 'प्रथमतया प्राथम्येन ॥२१॥ एतदेव गाथाहयं सविशेष गाथाचतुष्टयेन व्याख्यानयन्नाह- जे दक्खिगंगा इंदा, दाहियो आपली मुगायचा । जे पुण उत्तर इंदा, उत्तरी ग्रावली तेसि ॥ २११ ॥ यौ ' दक्षिणेन ' दक्षिणस्यां दिगि 'इन्द्री ' शक्रसनत्कुमारी, तयोः किम् ? इत्याह-'दक्षिणतः ' दक्षिणस्यां दिशि आवली' विमानश्रेणिः मुणितव्या आभाव्यत्वेन । यो पुनः उत्तरी, उत्तरविभागवर्तिनी ' इन्द्रो' ईशानमाहेन्द्राभिधानी ' उत्तरतः ' उत्त- रस्यां दिश्यावली तयोराभाव्या । इदमुक्तं भवति-सौधर्मेगानयोः सनत्कुमारमाहेन्द्रयोश्च समश्रेणिव्यवस्थितयोहयोद्वयोः कल्पयोः मर्व- प्रस्तटेप्चिन्द्रकविमानापेक्षया दक्षिणदिग्मागविनिर्गता विमानश्रेणयो ·देवेन्द्रप्रकरणम् । याम्ना केवला दाक्षिणात्येन्द्रयो शासनत्कुमारयो या पुनरुत्तराम्ता सो औदीच्ययोरीगानमाहेन्द्रयोरिन्द्रयोरामाच्या इति ॥ २११ ॥ शेषदिग्दयावलिकामध्येन्द्रकविमागार्यमाह- पुरण पन्टिमेण य, सामरणा भावली मणेयच्या । जे पुण विमाणा, मझिल्ला दाहिणिल्लाण ॥ २१२ ।। पुष्वेण पच्छिमण य, जे हा ते वि दाहिणिलाणं । तसचउरसगा पुण, सामरणा होति दोयह पि ॥ २१३ ।। 'पूर्वण पश्चिमेन च। पूर्वम्या दिभि पनिमायां च दिशीत्यर्थ , सामान्या' उभयदिग्गनेन्द्रनुल्या आवली मुमितव्या । ये पुनयुस- विमाना सर्वप्रस्वटेषु, कीटसा ! इत्याह-'मध्यमा 'इन्द्रकनामानम्ने दाक्षिणात्ययोरिन्द्रयोरामवन्तीति ॥ २१२ ॥ पूर्वेण पश्चिमेन च ये कंचन वृत्ता विमानाम्नेऽपि किं पुनरिन्द्रका इत्यपि शब्दार्य, किम् ? इत्याह-पाक्षिणात्ययोरिन्द्रयोरामवन्तीति । तत्रेव दिये यक्ष- सुरक्षाका पुनर्विमाना सामान्या भवन्ति होरपीन्द्रयो, फेचिदाक्षि- णात्ययो केचिदीदीच्ययोरित्ययं ॥ २१३ ॥ अय च विभागो येषु देवोकेषु सपनस्तदेवलोकदर्शनायाह- एसोउ को नियमा, इदाणं होवि कप्पवासिण । सोहम्मे ईसाणे, सणकुमार य माहिदे ॥ २१४ ॥ एष तु' एष पुन 'कन' परिपाटि 'नियमात् ' अवश्यतया इन्द्राणां ' देवरानानां भवति परसवासिनाम्, कुत्र! इत्याह- सौधर्म इंशाने सनत्कुमारे चारस मिलकमम्य पाठान माहेन्दे च फरसे, मनोरष इसोटयोदेवलोच्यो समणितया व्यवस्थान प्रत्येक ·- (१६) मुनियमगिरिमितवृत्तिमम मिन्द्रमावत्यम्वेवायं ऋम इति ॥ २१४ ॥ उपरितनदेवलोकेषु तु गयाऽऽवनिकाम्यामिन्य मानि तथा दयिदा.--. नेण पर इंदागा, नउदिगि भारली मुगणेयला! जामा विमागाह गिगया जम्ग जद फणे ।। २१५ ॥ सेन 'इनि नतः मापारिकल्पचनुष्टयान '' अतः इन्द्राणां ब्रह्मलान्तकादीनां ' चनुर्दिगि जनमुनापि दिक्ष ' आपल्या ' वि. मानश्रेणयो मुमितव्याः 'या' आपल्यः 'मृतदिनानेभ्यः ' मृतवि- मानानि-दन्द्रफनामान्ययान्य 'निर्गताः प्राताः 'यम् इन्द्रम्य मायादेः ' यावत्यः 'यप्रमाणाः प्रनिप्रन्न चनुष्यमाणा इत्यर्थः 'पल्प बादलोमादी। इदमुक्त गतिमानोपादिपु चतुएं देवलोकवान- प्राणतयोगरणान्युनगोत्रयोहयोदेवभोगगो जमादयः महिन्द्रानेयां यथार म्यागता आपलिका आमपन्तीति ॥ २१९॥ संपनि शगानयोः पौरस्न्यपाश्चात्ये आपल्या प्रतीत्योत्तमपि सामित्वविषय- विभागं फिचिद्विगेपनोऽभिधातुमाह---- पत्पडतेरे बा, जत्तियमेना हवंनि गुणिया उ । उत्तरयो मोत्तूणं, सेमा सचे वि समम्स ॥ २१६ ॥ प्रत्तस्त्रयोदयके वृत्ता विमाना यापन्नात्रा भवन्ति गुणिताः 'तुः परणे ' उत्तरतः । उत्तरस्यां दिगि मुरुत्वा वृत्तविमानानि 'शेपाणि पूर्वदक्षिणपश्रिमावलिकासबन्धीनि 'सर्वाण्यपि' निरपशेपाणि शक्रस्य। इह फिल सौधर्मगानयोर्नव शतानि पञ्चपष्टयषिकानि [ वृत्तविमानानि ] सर्वमनटगतवृत्तविमानमयोननेन भवन्ति तत्रोत्तरदिग्गतान्यष्टत्रिंशद- विहिगतप्रमाणानि वृत्तविमानान्यपनीय शेषो वृत्तविमानरागिः सप्त- ·देवन्धप्रकरणम्। विगसविकसततलक्षण शकस्याऽऽभवतीति ॥ २१॥ हम सामा- न्यतो प्रमादिविमानानामामवट्रव्यवहार प्रतिपाप सपति पूर्वोकमर्थ निगमयन् वृत्तादिविमानाऽऽभवदव्यवहारमेव सल्यया प्रतिपादपिनुकाम सबन्धमारचपन गाथाहयमाह। एवं प्ते भणिया, वहा तसा वाव चदरसा सोहम्माईयाण, सम्वेसि पाणुपुचीए ॥ २१७ ।। सपश्य सोहम्मे, ईसाण व सकराई। थाई क्पा, फरस चि भयो पर बोच्छ ।।११।। एव' मनेन प्रकारेण 'ते। बिमाना 'मणिता सका वृत्तालयसास्तथैव चतुरसा', कैयामा इत्याह-सौधर्मादीनां सोप- मशानहपादिकसाना सर्वेषा' समस्ताना 'आर्या' अनुक्रमेणेति २१ सपति पुन सौधर्म इंशाने व 'सकराईग' ति शक शक एक, ततोऽप्यतिशयेन रामनादाना-ईशानेन्द्र, सन शकरान मो-सौधर्मशाननस्यायोरित्यर्थ, 'वृत्तादय विमानविशेषा कियन्त कम्य' इति यादे 'इति' त 'अत पर' एउटूई 'पश्ये' माणिप्यानीति ।। २१८॥ एतदुपयोगि तावत्करणमाह- अभूमिसपासद, मोलम्पुर्ण ससोहागरहिये । विहि मदए तिहरासी, सोहणगगेगमागजुया ॥२१॥ मुखभूमिसमामाई 'अवलम्वगुणं' अवलम्बकेन प्रयोदशरूपेण शुमित बोधनकरहित क्रियते, सनोऽस्मिन् राशी विनिमके याम्यते तन् 'तिह रासि' ति त्रिपक्षरराभितया व्यवस्थाप्यते । एतेष्वेद ·- (९८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं राशिपु यौ त्र्यमचतुरसराशी तो यथाक्रमं शोधनकहिककमागयुतौ द्वाम्यामेकेन च भागेन युक्तौ कार्याविति ॥२१९॥ इदमेव करणं सौष- मंगानकल्पद्वयमधिकृत्य मावयितुं स्वयमेव ग्रन्थकारो गाथापञ्चकमाह- वावट्ठी परणाए, य समासो तत्य गरिहऊणदं । तेरोलंबगगुणिए, जाया सय सत्त अडवीसा ॥ २२० ।। 'द्वापष्टेः' मुखरूपायाः पञ्चागतः ' मूमिरूपायाः 'च' समुच्चये 'समासः । संक्षेपः क्रियते, तत्र रुते गृहीत्वा तस्याद तत- स्त्रयोदशावलम्बकगुणिते नातानि शतानि सप्ताष्टविंशानीति ॥२२०॥ ततोऽपि यत्कृत्यं तदाह- चोदस अवणेहि तो, सेसस्स हराहि तो तिहिं भाग । जं तत्य भागलद्धं, तं तित्यं ठावए मइमं ॥ २२१ ।। 'चतुर्दश' शोधनकलक्षणान् अपनय तस्माद' आगताद्राशेः सकाशात् , एवं च कृते 'शेपस्य' शोधनकस्य शुद्धौ सत्यामवशिष्टस्य हर 'ततः ' शोधनकशुद्धयुत्तरकालं (ग्रंथानम्० १५००) त्रिभि- र्भागम् , यत्तत्र भागलब्धं तत् 'त्रिस्थं' स्थानत्रयस्थायितया स्थापयेत् 'मतिमान् ' बुद्धिमानिति ॥ २२१ ॥ शोधनकविधिमाह- जे चोइस अवणीया, ते णव तसे उ पंच चउरंसे । पक्खित्तेसु तेसु, दो वि गुणेजा तो दोसु ।। २२२ ।। ये चतुर्दशापनीताः 'ते' इति विभक्तिव्यत्ययात्तेभ्यो नव त्र्यसे विमानराशौ तुशब्दस्य पुनरर्थस्य भिन्नक्रमत्वात् पञ्च पुनः चतुरले प्रक्षेप्याः । प्रक्षिप्तेपु नवसु पञ्चसु च द्वावपि रागी-त्र्यनचतुरस्रलक्ष- - ·(१२०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत वर्यपदं एच्छति । मध्यमा तूमयथाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषयत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रवध्नाति ग्रन्थिबन्द करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितैवागच्छति, अल्पतमगौरखविषयत्वात, तस्याश्चार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो भिन्नक्रमे, तत आत्मरक्षकाश्च, सन्नद्धबद्धकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसभायामास्थानगतं स्वप्रमुं परिक्षिप्य बद्धपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनाधलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः पट्टराज्ञीसहक्षास्त्रिदशपतिपत्न्यः ताः सौधर्मे ईशाने कल्पविमानेषु बोडव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्वे, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तेयविमाणेसु, वसंति न उ सकतणएसु ॥ २७५ ॥ 'परिषदादयश्च ' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह---'प्रत्येकविमानेषु' पृथक्ट- थगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः ‘सकतणएसु' त्ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पश्चखपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ॥ २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो आयरक्खष्णीया य। एगविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ॥ 'कल्पविमानेषु ' उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- ·भी खरतरगाछीय शान मन्दिर, बयर (१००) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत त्येकगुणानि तानीति ॥ २२४ ॥ एवं त्र्यनरागी चतुरनराशौ च द्विगुणीकते वृत्तराशौ च त्रिगुणे यत्संपन्नं तदाह- सत्त सय सत्तवीसा, चत्तारि सया र होति चउण्उया। चत्तारि य छासीया, सोहम्मे होति वट्टाई ॥ २२५ ॥ सप्त शतानि सप्ताविंशानि, चत्वारि शतानि तु भवन्ति चतुर्णव- तानि, चत्वारि च पडगीतानि, किम् ? इत्याह-सौधर्मदेवलोके भवन्ति 'वृत्तादीनि' वृत्तत्र्यस्रचतुरस्त्राणि विमानानीति ॥ वृ० ७२७, त्र्य० ४९४, चतु० ४८६ ॥ २२५ ।। इत्यं सौधर्मप्रतिपाद्येशानेऽपि वृत्तादिप्रमाणं प्रतिपादयितुमाह- एमेव य ईसाणे, णवरं बट्टाण होइ णाणत्तं । दो सय अट्टत्तीसा, सेसा जह चेव सोहम्मे ॥ २२६ ।। 'एवमेव च' पूर्वगाथोक्तक्रमेण विमानप्रमाणं 'ईशाने द्वितीयदेवलोके बोद्धव्यम् । सर्वथासाम्यपरिहारायाह-'नवरं ' केवलं वृत्तविमानानां भवति 'नानात्वं' विशेषः, तदेवाह-वे शते अष्टत्रिंशे वृत्तविमाना- नाम् । वृत्तविमानवत् त्र्यस्त्रचतुरस्त्रराश्योरपि माने कश्चित्केनचिद्विशेषः संभावयिप्यते इति तन्निरासायाह- शेषाः' व्यस्त्राश्चतुरखाश्च वि- मानाः 'यथा चैव यत्परिमाणा एव सौधर्म तथैव बोद्धव्याः ॥२२६॥ इत्थं शक्रेशानयोविभागेन वृत्तादिविमानप्रमाणं प्रतिपाद्य संप्रति तदेव तयोः समुदायेन प्रतिपादयन् क्रमेण करणभूतं गाथाद्वयमाह- मुहभूमिसमासद्धं, वेहगुणं सोहणूण तिहि भइयं । सत्तगुण दुगुणसोदणवेहजुयं चेव जम्माणं ॥ २२७ ॥ .

·देवग्नप्रकरणम्। माभूमिसमासाद, मेहगुण सोहणूण तिहि भइय । पगुणगुणसोहणगसइप उचरिलायं ॥ २२ ॥ इह किरायमभिप्रायान्योरप्यनयोर्देवोन्योलतलो विमानश्रेणय. स्तकाम्यां श्रेण्या त्रयसयो धृतादिविमानराशय सन्ति समुदायेन च द्वादशातेपुष दक्षिणदिम्बनिवृतादिरात्रि पूर्वीपर पतिताशिद्वयं पौरम्यपात्रात्ययोश्र ज्यवस्तुरखयोरासोरदारमीलनेन निप्पन राशि- इयमिति सतराशय कम्पाऽऽभवन्ति । श्पा मोदीच्यालयो दोप परिम्स्यपालात्यव्यस्तचतुरस्त रास्योरददिमीटने निप्पलो राती इडि पञ्चराधय ईशानम्याऽऽमाव्या इति । अमुमेव चाम्मिाम मनाम निवेश्य सूत्रकार [ सूत्र माह- 'मुम्बभूमिसमासाद' प्रागेव निरूपितलरूप 'गुण' अयो- दशमन्तटगुणितमित्यर्य, शोधनकोन त्रिनिर्मक क्रियते, तत समगुणं गुणगोपनकयेषयुत ' हिगुणन गोधनकन-अाविंशत्येत्य, पेन र-त्रयोदशलक्षणेन युक्त सत्, ति समुच्ये, 'याम्यानी' याम्येन्द्रसंवन्धिना श्रेणिगतविमानानां परिमाण भवतीति ।। २२७॥ इसमपि गाया पूर्वगायावद् घ्याव्येया । नबर विनिर्माण हवे याच- म्यते सत्पधगुण कर्तव्यमिति ।। २१८ ॥ ये (या) पात्र घोषनकस्य मोरपि कल्पयोगुिणस्य सतोयोनना नियते सा धनुदिवसंवन्धिना चतुर्णा योधनकानां मध्यावक्षिणोत्तरयो- बिचारेकम्य केदरम्य पूर्वपश्रिममोश यो शुद्धयोरहदिम्य योननेन एप्रमाणशोधनकमावान् ॥ एवम्य कल्पव्य शोपनकापलाम इति हत्या करणद्वपमेव मावयितु गावाइयमाह-- ·-- (१०२) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं दो सय अठ्ठत्तीसा, सोहम्मे सत्तएण गुणिजणं । तेरस पत्थड दुगुणं, च सोहणं तस्य छोढव्वं ॥ २२६ ।। मुखभूमिसमासार्डे वेधगुणे शोधनोने त्रिभिश्च भक्ते सति ये लब्धे वे शते अष्टत्रिंशे सौधर्मे कल्पे [ तान् ] सप्तकेन गुणयित्वा पश्चात त्रयोदश प्रस्तटाः' प्रस्तटप्रमाणा इन्द्रका इत्यर्थः, द्विगुणं च शोधनकं तत्र सप्तगुणे राशौ क्षेप्तव्यमिति ॥ २२९ ॥ तथा- दो सय अहत्तीसा, ईसाणे पंचएण गुणिऊणं । दुगुणं च सोहणं तत्थ नियमत्रो होइ छोढव्वं ॥ २३० ॥ द्वेशते अष्टत्रिंशे प्राग्निरूपिते एव 'ईशाने' द्वितीयदेवलोके पश्च केन गुणयित्वा ततः 'द्विगुणं च ' हिगुणं पुनः शोधनकं तत्र' पञ्चगुणे राशौ नियमाद्भवति क्षेप्तव्यम् । इन्द्रकप्रक्षेपश्चात्र नास्ति, तेषां शक्रस्य- वाऽऽभाव्यत्वादिति ॥ २३० ॥ एवं सप्तगुणे पञ्चगुणे चेकत्र द्विगुण- शोधनकेन्द्रकयोः दशकसंयोगेऽन्यत्र द्विगुणगोधनकसंयोग एव यलब्ध तदर्शयितुमाह- सत्तरस सया सत्तुत्तरा उ सोहम्मि आवलिविमाणा। वारस अट्ठारहिया, ईसाण प्रावलिविमाणा ॥२३१।। सप्तदश शतानि सप्तोत्तराणि 'तुः ' पूर्ववत् सौधर्मे 'आवलिवि- मानाः' श्रेणिप्रतिबद्धविमानविशेषा भवन्ति । तथा द्वादश शतान्यष्टा दशाधिकानि 'ईशाने' द्वितीयदेवलोके आवलिविमाना इति ।। २३१॥ अनयोरेव कल्पयोः पुप्पावकीर्णविमानप्रमाणनिर्धारणाय गाथाद्वयमाह- इगतीस सयसहस्सा, अहाणउतिं भवे सहस्साई । दो य सया तेणउया, सोहम्मे पुष्फकिरणाणं ॥२३२ ।।

·देवेन्द्रप्रकरणम्। एकत्रिंशत् 'शवसहसाणि' लक्षा अशानदतिर्मवेत्सहस्राणि च शते त्रिनयते सीमें 'मुष्पकीर्णानां' पुष्पपरवहिप्रकीर्णकपाणां पुष्पावकीर्णानामित्सर्थ, सीपर्ममामान्यविमानेम्योहात्रिंशलक्षपमाणेम्य ससदाशवार्ता सप्तोसराणां श्रेणिप्रतिपदविमानानां शोषने शेषम्य पुष्पावकीनराशरेतत्सत्यम्य समवादिति ॥ २३२ ।। सत्तावीस लक्खा, अहमति भये सहस्साइ । सच सपा वासीया, ईसाणे पुष्फकिरणाण ॥ २३३ ॥ सप्तविंशतिक्षा अटानबतिभवेयुः सहस्राणि सम सवानि दर- सीतानीसाने पुष्पकीर्णानाम, पत्रापि ईशानविमानेभ्योऽटाविंशति लप्रमाणेभ्योऽटादाभिरद्वादशचतममाण श्रेणिपतिबदविमानशोधनके कृते प्रश्नुतविमानसंख्यासमव इति ॥ २३३ ॥ अथ सनत्कुमारमा- हेन्द्रयो श्रेणिगतविमानप्रमाणानयनायकरण करणफलगायाष्टकेनाह- अण्णायणरतीसारभूमिसमास अन्दगं गेहे। बारमयो भोलयो, तस्सद गेसिंहज गुणए ।। २३४ ॥ एकोनपश्चाशदष्टशिक्षणयोर्मुखमूम्यो समान मताशीविलक्षण अर्थक अभावलक्षणं '' व 'इच्छति' प्रतिपयले यत' उत 'हामकोऽवलम्ब ' मम्त प्रमाणलक्षणो यो वर्तते तम्याई गृहीत्वा तेन गुणयेन्मुखभूमिममासादमेवेति ॥ २३४ ॥ वो पारम सोरणय, भवणेहि तिहि च तो रमाग। माहिए जलद, तत्य सय सबर होइ ।। २३५ ।। ततोऽवलम्बागुणितमुमभूमिममासराशे संपन्नताविमत्यधिकपञ्च- तयमाणान्मासाद्वादशमोधनकं अपनय मेटय, त्रिमित्र'तत , ·(१०४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं तस्य राशेहरेद्भागम्, ततो भागे हृते यल्लब्धं तत्र शतं 'सत्तरं 'ति सप्तत्यधिकं भवतीति ॥ २३५ ॥ तं तित्यं काऊणं, सोहणभाग हराहि तिहि पच्छा। जं लद्धं तं दुगुणं, खिव तंसे इयरमेगगुणं ।। २३६ ॥ 'त' राशि 'त्रिस्थं' स्थानत्रयस्थापितं कृत्वा शोधनमागं हर त्रिभिः, पश्चाद्यल्लब्धं चतुष्टयरूपं तद्विगुणं क्षिप'त्र्यो' त्र्यसविमानराशौ, 'इयरं 'ति इतरस्मिंश्चतुरस्रराशौ एकगुणं क्षिपेति ॥ २३६ ॥ इय माहिदत्यं पडि-रासीए तिगिण वीहरासीओ। तो णं सणंकुमारे, वगरासिं करे तिगुणं ॥ २३७ ॥ 'एन' त्रिस्थं 'माहेन्द्रस्थं ' माहेन्द्रदेवलोकवर्तिनं राशिं सप्तत्य- धिक अष्टसप्तत्यधिक-चतुःसप्तत्यधिकशतलक्षणं एकत्र स्थाने स्थाप- यित्वेति गम्यते, ततः किं कर्त्तव्यम् ? इत्याह--प्रतिराश्या द्वितीयस्था- ने स्थापयित्वा एतानेव त्रीनपि वृत्तत्र्यसूचतुरस्रसंज्ञितान् ‘इह' प्रस्तावे राशीन्, ततः 'णं' इति वाक्यालङ्कारे ['सनत्कुमारे'] सनत्कुमार- देवलोके वृत्तकराशिं कुर्यात् त्रिगुणम्, पूर्वदक्षिणापरदिग्गतवृत्तविमा- नानां सनत्कुमारेन्द्रस्याऽऽभाव्यत्वादिति ॥ २३७ ॥ ततोऽपि किं कर्तव्यम् ? इत्याह- तिगुणीकए उ बढे, तसे दुगुणे तहेब चउरंसे । पच्छा मज्झिल्लिंदा, वारस बटेसु पक्खेवो ॥ २३८ ।। त्रिगुणीकते तु वृत्ते' वृत्तराशौ त्र्यले द्विगुणे तथैव चतुरने द्विगुण एव पश्यान्मध्यमेन्द्रका द्वादश वृत्तेपु विमानेपु प्रक्षेपः कर्त्तव्य इति ॥ २३८ । एवंकते सति सनत्कुमारे यल्लब्धं तद्दर्शयितुमाह- - ·पच सपा बाबीसा, तिराव सपा होति छपरणा। तिषिण सपा अल्पाला, सणकुमारस्स हादी ॥ २३ ॥ पच शतानि हार्विचानि, त्रीण्येव शतानि तु भवन्ति पश्चाभानि, त्राणि शतान्पष्टचत्वारिंशानि'सनबुमारस्य' वृतीयकल्पमयो 'वृत्ता- दीनि सध्यबचतुग्माणि विमानानि यथामाय भवन्तीति ॥ २३९॥ पादिस्यों रासी, पुच पडिरासिमण जो दवियो। स्य उषगरासि, एगगुण गुणमियरं तु ॥ २४० ॥ माहेन्द्रम्य 'राशि वृत्तव्यसाचतुरसमशित 'पूर्व सनत्कुमार- वृत्तादिविमानानयनावसरे प्रतिराश्य द्वितीपराशिरूपतया छत्वा य स्थापित सीत 'तत्र ' वम्मिन् राशिनी पुनर्वृत्तकराधिमेकगुण पुर्यात्, औदीच्य मिगतविमानानामेव माहेन्द्रनाम इन्द्रस्याऽभाव्य- स्वान् । हिगुम 'इतर तु इतर पुन: यसराशि चतुरसराशि व कुर्याद, यती माहेन्द्रस्य औदीच्य [] यवरानिधनुरराशिश्न शुरु प्रवाऽऽमबति, पीरम्त्यपामान्ययोश्चाईमडमिति कृत्वा द्विगुणादेवी राशी क्रिमेते इति ॥ २१॥ व मति पदापन माहेन्द्र तदर्शयनाइ- समर सप भएण, तिपणच ममा पति छपणा! तिषिय सपा अटयाला, बलादि महिंदसमस ॥२४॥ सतत शत' तं समसपिकमित्यर्थ 'अनून' परिपूर्ण श्रीपेव महानि भवन्ति परवानानि, श्रीणि सुतान्यष्टचत्वारिंशानि ["पहादि' सिप विक्तितोगत् वृत्तादीनि वृत्तत्र्यक्षस्तुरमाणि 'माहेन्द्रशमन्य' माहेन्द्रनाको नाम्नायकम्येति ॥ २४१ सांपठ योरपिकसयोर्यावती श्रेणिगतविमानसम्या सपनामा दर्शयिनुमाह- ·. - . (१०६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं वारस सय छब्बीसा, कप्पम्मि सणंकुमार श्रावलिया । अट्ठ सया चोवत्तर, विमाण माहिद आवलिया ॥२४२|| द्वादश शतानि पविंशानि 'कल्पे' सनत्कुमारे 'आवलिका' इति आवलिकागतविमानसंख्या । तथाष्टशतानि चतुःसप्ता (प्तता) नि 'विमान' इति विभक्तिलोपाद्विमानानां 'माहेन्द्रे' चतुर्थदेवलोके आवलिका भवतीति ॥ २४२ ॥ अनयोरेव कल्पयोः सामान्यविमान- संख्यायाः श्रेणिगतविमानानामपक यः शेषःपुप्पावकीर्णराशिस्तत्प्रमाणं प्रतिपादयितुं गाथाहयमाह एक्कारस लक्खाई, अट्ठाणउतिं भवे सहस्साई । सत्त सया चोवत्तर, हवंति पुप्फावकिरणाणं ॥ २४३ ॥ एकादश लक्षा अष्टानवतिभवेयुः सहस्राणि सप्त शतानि चतुः- सप्ता(प्तता)नि भवन्ति पुष्पावकीर्णानां सनत्कुमारदेवलोके इति ।।२४३॥ सत्तेव सयसहस्सा, णवणउई खलु भवे सहस्साई। सयमेगं छब्बीसं, हवइ उ पुप्फावकिराणाणं ॥ २४४ ॥ सप्तव शतसहस्राणि नवतिः 'खलुः' वाक्यालकारे भवेयुः सह- स्राणि शतमेकं पड्विंशं भवति तु पुष्पावकीर्णानां माहेन्द्रदेवलोके । द्वादशलक्षप्रमाणाया अष्टलक्षप्रमाणायाश्च कल्पद्वयप्रतिबद्धसर्वविमान- संख्यायाः सकाशाद्यथाक्रममनन्तराभिहितश्रेणिगतविमानसंख्यापनयने यथोक्तपुप्पावकीर्णसंख्यासंभवादिति ॥ २४४ ॥ एतानि च वृत्तादि- विमानानि तिर्यग्यथा स्थितानि [ तथा ] प्रतिपादयन्नाह- सव्वेसु पत्थडेसु, मज्झे वट्ट अणंतरं तंसं । एयंतर चउरंस, पुणो वि वढें तो तंसं ॥ २४५ ।। . . -A-

·देवेन्द्रप्रकरणम्।
'सर्नेषु मन्तटेषु' उहुमतप्रभूतिद्वापष्टिप्रमाणेषु मध्ये वृतम्,
मनन्तर ' वृत्ताव्यवहितमेव यमन, आत 'एयवर ' ति एतद-
नन्तर अनुग्मं विमान भवति, 'पुनरपि ' रवानन्तर वृत्त तत-
रूपममित्यादिक्रमेण वायनेय यावच्योणिपर्यन्त इति ॥२५॥ इत्य
तिगंगवम्यानमभिधाय सांपतपूर्वावम्यानम्वरूपनिर्देशायाह-
एस्सार, म मरस उपरि होइ।
घउरसे घउरस, रई तु विषाणसेदीभो ।। २४६ ।।
स मर्वमेवावलिकाप्रविष्टविमानं वृत्तविमानम्योपरि भवति ।
प्रपत्र प्रायम्य 'उपरि 'दि उपरि भवति। 'चतुरले 'इति विम.
तिव्यत्ययायनुरसम्य चतुरमभुपरि भवति । 'वं [T] अब
पुन 'विमानणय ' आवलिकालपा इत्य भवन्तीति । भीडमम्वटे
तु नात्यय व्यवहार, अघोविमानानां तरानबासमवादिति ॥२४॥
वृत्तादिम्वरूपमेवाह-
अपघलया पिन, तस सिंग पिकविमाए ।
चरसविपाय पुण, अवखाडगसठिय मणिय ॥२४७॥
वृत विमान ''इति वाक्यानसरे 'वल्यमिव 'शादन्तादि-
पग्निक्ल्याकामिसब यि वाटकमिय विमानम्, शक नाम
मलनसिकोण पलविशेष चतुरनविमान पुनपक्षपाटकमंस्थित मणि-
वन, मसपाटको नाम प्रेशणकप्रेशणपतननावम्यानयोग्य स्थानविशेष,
मलि पानी मवतीति ॥ २१॥ एलेप्देव हारनियमनायाह-
सचं पिाणा, पद्वारा प्रति विश्मया।
निहित पनमाविमा, चतारि यति चउरसे ॥२५॥

·(१०८) मुनियन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत सर्वे वृत्तविमानाः 'एकद्वागः एकपवेशनिगममार्गा भवन्ति विजेयाः। त्रीणि च द्वाराणि व्यस्रविमाने | चत्वारि द्वाराणि भवन्ति चतुरन इति ॥ २४८ ॥ एतानि च यत्परिक्षितानि भवन्ति तदर्शनायाह- पागारपरिक्खित्ता, विमाणा हवंति सव्वे वि । चरंसविमाणाणं, चरदिसि वेड्या हॉति ॥ २४६ ॥ 'प्राकारपरिक्षिप्तानि' प्राकारः-वप्रः शाल इत्येकोऽर्थः, सत्र स्वभावत एवोत्तुङ्गकपिगीपकविभूषितोपरितनभागः चर्यावक्र(चक्र)- द्वाराहालकादिस्वावयवसंपन्नम्तेन परिक्षिप्ता वृत्तविमाना भवन्ति 'स- ऽपि ' सर्वप्रस्तटवर्तिनोऽपि | चतुरस्रविमानानां ' चतुर्दिशि' चत- सृप्वपि दिक्षु वेदिका भवन्ति, वेदिका नाम मुण्डप्राकार इति ॥ २४९ ॥ तथा- जत्तो बट्टविमाणा, तत्ता सस्स बेइया होइ । पागारो बोद्धन्वो, अवसेसेहि तु पासेहिं ।। २५० ।। यतः ' यस्यां दिशि वृत्तविमानाः 'ततः' तस्यां दिशि त्र्यो. वेदिका भवति। 'प्राकारौ' उक्तलक्षणौ बोद्धव्यौ च शेषयोः पार्श्वयोः। चतुर्थपाश्च तु नास्ति त्र्यसत्वादिति ॥ २५० ॥ संप्रति मामम्त्येन विमानाकारप्रतिपादनायाह- आवलियासु विमाणा, बट्टा तसा तहेब चउरंसा । पुष्पावकिरणगा उण, अणेगविहवसटाणा ॥ २५१ ॥ मावलिकासु' सर्वप्रस्तटेपु पूर्वादिदिग्गतासु विमाना वृत्त(त्ताः) त्र्यसास्तथैव चतुरस्त्रा भवन्ति, आकारान्तरभानो विमानस्य तासु कदाचनाप्यभावात् । पुप्पावकीर्णकाः पुनर्विमाना अनेकविधरूपाणि-

·देवेन्द्रप्रकरणमा
नन्यावर्ननहपादिचित्ररूपमाधि सम्यानानि-आकारा येषां ते तया,
सर्वेर्श प्रवस्तारामा पुरुचिस्तम्यविद्वावादिति ॥२५॥ एतान्यपि
पुष्पावनांगानि पयां दिशि मन्ति कम्यान सन्नीवि निदर्भयमाह-
पुपातकिरणमा सलु, दाहियात्री मन्छिमण उत्तरभो।
पुण निमापिदस्स गरिय पुष्पावफिरण त्य ॥२२॥
पुष्पावमिका दिनाना 'सनु वाक्यालयारे दक्षिणत दक्षि-
गन्यां दिगि श्रेणिगतविमानक्षेत्रपरिहारेण पत्रिमेन' पश्रिमम्या
दिनि उसात' उत्तरम्यां दिशि इन्द्रविमानपेक्षया पत्तन्ते । 'पूर्वण'
पूर्वम्यां निशि विमानेन्द्रम्प' उहौविमानाद ''मेव 'सन्ति' वर्तन्ते
पुष्पावकीर्णविमा-
ना 'मन' एतेषु
मनटेषडमभूति-
विति ॥ १९॥
स्थापनायम्-
प्लानि प्रेषिगल-
विमानानि येषां
टॉपमानामुप
रिपातीनि नही
.
०.
0.00
००
0.
.
.
०००००
००००
००
०००
..
O
००
..
००
.
पाही भातलिया, मासे प्रद सपग्मणमि।
अपडि सिम्पा, जे श्रावलियापट्टा ॥ २३ ॥

·(१०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं द्वापष्टिविमानानि 'आवलिका' या उडुप्रस्तटप्रतिवद्धा तस्याः अद्धं' इत्यईप्रमाणा एकत्रिंशदित्यर्थः 'स्वयंभूरमणे' स्वयंभुवो नाम देवास्ते रमन्ते क्रीडन्ति यत्र स तथा तत्र-सर्वपर्यन्तवर्तिनि नीर- निघौ, किम् ? इत्याह-'उच्च ऊवां दिशमाश्रित्य पतन्ति विमाना ये आवलिकाप्रविष्टाः 'तुः' पूरणार्थः । इदमुक्कंमवति-सौधर्मदेवलोके प्रथमप्रस्तटे या द्वापष्टिविमानप्रमाणाश्चतस्त्र आवलिकाः प्रवृत्तास्तासा- नईमद्धं स्वयंभूरमणजलघेरुपरितनभागेऽवतरति । शेष चार्वाचीनद्वीप- समुद्रेविति सामर्थ्यागुम्यत इति ॥ २५३ ॥ इदमेव सविशेपमाह- तिरिण य दीवे तिरणेव समुद्दे वाहिर अवाहाए । जेसि पडिहि विमाणा, ते प्रावलियापइट्टा उ ॥ २५४ ।। त्रींश्च द्वीपान त्रीनेव समुद्रान् ‘बाह्यान्' समुद्रचक्रवालबहिर्वतिनः प्रतीत्य 'अबाधया' इन्द्रकविमानादन्तरालमावेन वर्तते, शेपट्टीपस- मुद्रजातमिति गम्यते। के च ते त्रयो द्वीपाः समुद्राश्च ? अत आह- येपामूवं पतन्ति विमानाः 'त' ये प्राक् त्र्यनचतुरस्रवृत्तरूपतया निरू- पिताः ‘आवलिकाप्रविष्टाः' आवलिकागताः 'तुः पूरणार्थः ॥२५॥ तानेव नामग्राहं दर्शयन् गद्य सूत्रमाह- देवे दीवे १ नागे समुद्दे २ जक्खे दीवे ४ भूए य समुद्दे ८ सयंभुरमणे दीवे १६ सयंभुरमण समुद्दे य ३१ ॥ यथा दवः' देवाधिो द्वीपस्तदनु नागसमुद्रस्ततोऽपि जलो द्वीप- [स्ततोऽपि ] भूतश्च समुद्रस्ततोऽपि स्वयंभूरमणो द्वीपः [ ततोऽपि ] स्वयंभूरमणसमुद्रश्च । अत्र च देवादिपु स्वयंमूरमणहीपपर्यन्तेषु पञ्चद्वी- पसमुद्रेषु शेपाण्येकत्रिंशहिमानान्येकं वे चत्वारि अष्टौ पोडशेति ·देवेन्द्रप्रकरणम् । ऋगोपरिमागे स्थितिमवलम्बन्ते । शेपट्टीपसमुद्राश्रावलिकागतवि- मानमून्योपरितनमागा एपेति ॥ पनेषां च श्रेणिगतविमानानां यावद- न्तर तत्प्रतिपादयितुमाह- जे कइ विपाणिम्मि विमाणा नसिमन्तर जंतु। सो संखजमागो, उडलोयस्स दोषयो ।। २५५ ।। ये केचिद 'विमानेन्द्रे' इन्द्रविमानसमाननामन्युडुअस्तटादी प्रतटविशेष विमाना' वृत्तादपन्ने 'अन्तर' परम्परमन्तराल यत्पुनर्वतते स सव्येयमागः, कम्य ! इत्याह----उनलोकम्य विस्तार- क्षेत्रापेक्षया, मनुस्वार भारतत्वात्, 'चोरट्य मन्तव्यः । इदमुक्त भवति यानि श्रेणिगवविमानानि यत्रोर्वलोके वर्तन्ते तम्य यहि- म्तारममाण तम्य सत्येयमागम्तेषां विमानाना परस्परमन्तरालममाण- मिति ॥२५॥ मधुना यावन्ति मन्तटान्तराण्यूलोकमपेश्य वर्तन्ते तदर्शयितुमाह-- पारकारस दस सच विरिण विगणेव पत्यहाण तु। दोगह दोगह कपाय अतरा बढ गयेना ॥२५६ ॥ हादत सीपर्मेशानयो, त्रयोदयाना प्रस्तटाना तत्र सद्भावेनेय- वामयान्तराणा मावान् । एवमेकादश सनत्कुमारमाहेन्द्रयोदय बह्म- गेशलान्तकयो । सप्त शुक्सहस्रारयो । त्रीण्यानतमाणतयो । श्रीण्येवारणाच्युतयो । 'मन्तटाना हु' मन्तटाना पुनढयोदयो पल्प- पोरनन्तरमिहव भावितयो 'अन्तराणि' विचालरूपाणि यन्ते । तथाटी अवेयकाणि 'अवेयमवयीन्यन्तराणीति ॥२९६॥ संपति विन्डोअत्कियरे उद्धविमानमिति दयनाह- ·(१२.) मुनिचन्द्रसूरिविरचित्तिसमेत पर्थपदं पृच्छति। मध्यमा तूभययाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविश्वत्वात । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबन्नाति ग्रन्विबन्ध करो- तीति । बाह्या बाह्यत्वेनानाकारितबागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वात्, तस्याशार्थपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति)। चकारो मित्रक्रमे, तत आत्मरक्षकाच, सन्नवदकवचाः उत्पीडितशरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं स्वप्र, परिक्षिप्य बडपालयो ये वर्तन्ते । ' अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृषभगन्धर्वनावलक्षणानि सप्त | तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च 'अग्रमहिप्यः पट्टाजीसदृशास्त्रिदगपतिपत्न्यः ताः सौधर्म ईशाने कल्पविमानेषु बोद्धव्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पतयविमाणेमुं, वसंति न उ सकतणामु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश देवविगेपा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-प्रत्येकविमानेपु' पृथक्ट- यगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः शुक्रसत्कनिलयेपु. सेवायसरागतानामेव पञ्चवपि शक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसंभवादिति ।। २७५ ॥ उपरितनदेवलोकेपु परि- थदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्पविमाणेसु भवे, परिसायो प्रायरक्खणीया य। गविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य ।। २७६ ॥ कल्पविमानेपु ' उक्तलक्षणेषु 'भवेयुः निवसेयुः, के ? इत्याह- सकतणएसु' ति ·देवकरणम्। पानां विमानानामिति ॥२६९ बादिमानययोविमानेन्द्रयो प्रमाण प्रतिपादपलाह- पाम इक्मिाण, पणयालीस भवे सयसहस्सा। पण च सपसइस, मणिय ससिद्ध तु ॥२६॥ 'प्रथम' प्रथमपन्तटवर्तितया 'उद्धविमान' श्रेणिगतविमान- प्रशापनाविधिमूत पचचत्वारिंशद्वेच्छतमहस्राणि योजनानामायामतो विष्कम्मत,सर्वतो वृतरूपत्वातस्य । 'एकच एक पुनर्पोननाना शतमहम मणित 'मवार्थसिई' समस्तविमानोपरिवति । '' पादपूरणार्थ ॥ २६ ॥ शेषेन्द्रप्रमाणपतिपादनासाह- तेन पर संसाय, पपराण वे भये विमाणिवा । कियारण असलाई सयसहस्साई वित्यियणा ॥ २६१ ॥ 'तेन पर ' इति दत परं 'शेषाणां उडुमन्तट [ सर्वार्थसिद्ध- प्रस्तट ] व्यतिरिकानां प्रतराणां सबन्धिनो ये मवेयुः 'विमानेन्दा" इन्द्रानामानो विमाना, [] किम् ! इत्याह-विस्तारेणासत्येयानि बोननानां शतसहमाणि विम्तीर्णा इति ॥२६१ ॥ संमतीन्द्रकरहि- सापलिकामतिवरसुम्पावकीर्णविमानविम्वारममाणप्रतिपादनायाह- भारलिया विमाया, विचारेण मणिया भसखेजा। ससेजमसलना, मणिया पुष्पावकिरणा ॥२६॥ आवलिकामु विमाना विस्तारेण मणिवा 'असख्येयामसख्ये. योननप्रमाणा' | 'सलेघमसखेव' नि सत्येययोननविस्तारा अम- ध्येययोगनविस्ताराश्य मणिवा पुप्पावकीर्णास्तु ॥ २६२ ॥ ८ ·- (११५) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृतिसमेत एतच प्रमाणं प्रमाण [अद्गुल] योजनापेक्षया । तच्च प्रमाणाहुलमेव कथं निप्पद्यते ? इति तावदङ्गुलमेव प्रतिपाद्यते- इह त्रिविधमङ्गुलम्-आत्मामुलं उत्सेघाङ्गुलं प्रमाणामुलं चेति । तत्र ये यत्र युगे पुरुषाः स्वकीयाङ्गुलाष्टोत्तरशतसमुच्छ्तिदेहास्तेषां यत्स्वकीयागुलं तदात्मागुलमित्युच्यते, अनियतप्रमाणं चेदम्, युगे युगेऽपरापरदेहप्रमाणानां पुरुषाणां भावात् । उत्सेधाङ्गुलं तु-" परमाणु रहरेणू, तसरेण अग्गयं च वालम्स।" इत्यादिक्रमेणानुयोगद्वारनिरू- पिते [न] लब्धात्मलाभ सर्वयुगेष्वपि प्रतिनियतकस्वरूपं सूत्रधारकं वि....हस्तनिप्पत्तिहेतु ! प्रमाणागुनं तु भरतचक्रवर्तिहस्ताङ्गुष्ठरेखातुल्य- विष्कम्मायामबाहल्यम्, तच्च किलोत्सेधाकुलापेक्षया चत्वारि शतान्या- यामेन सूच्येत्यर्थः, सा. द्वे अङ्गुले विष्कम्मेणामुलं च बाहल्येनेति । एवं चायामस्य विष्कम्भगुणने उत्सेघाङ्गुलप्रमाणानां चतुरस्राणामङ्गुल- प्रमाणमात्रबाहल्यानां क्षेत्रखण्डानां गणितव्यवहारेण सहस्रप्रमाणानां लाभादुत्सेधागुलक्षेत्रमपेक्ष्य प्रमाणामुलक्षेत्रं सहस्रगुणं भवति, उक्तं च-" उस्सेहंगुलमेगं, हवइ पमाणंगुलं सहस्सगुणं ।" इति । मेयवि- पयश्चैतेपामित्थमवसेयः-" आयंगुलेण वत्युं, उस्सेहपमाणओ मिणसु देहं । नगपुढविविमाणाई, मिणसु पमाणंगुलेणं तु ॥ १॥" इह च नगटथ्व्यादिप्रमाणप्रज्ञापनायां प्रमाणामुलक्षेत्रलब्धमुत्सेघाङ्गुलसहस्र क- सनया श्रेणिरूपतया व्यवस्थाप्य व्यापार्यत इत्येके मन्यन्ते । अन्ये. पुनः प्रमाणाङ्गुलसूचिरुत्सेधाङ्गुलशतचतुष्टयप्रमाणाऽऽपाद्यत इति व्या- कुर्वते । अनुयोगद्वाराणां चूर्णी वृत्तौ च पुनरित्थमुपलभ्यते-"जे य परमाणू तमरेन रहरेण मन्गयं च बालास।" इत्यपि पाठः । १ ·. देवेन्द्राकरणम्। पमाणगुलओ पुढवाइपमावा आनियति ते पमाणगुलरिक्तम्मेण आ- मेयत्वा न पमाणगुलमईए " ति । प्रमाणाकुलविक्रम सार्वोत्ने- पासनदयप्रमाण, अनव च प्रमाणाहुन्प्रमाणेन पणिभ्य प्रामपरि- नितवर्षममाणगन्यम्य वशालीनगरीमात्रमापनेऽपि मादसवय तह- न्धयांचीनदेशाऽऽकमेण भरतक्षेत्राएं विनित्य बेतालपतिविमियगुन- गमनमुपपपते, न पुनरन्यया । यतो सहसगुणत्वे किचिदधिकार- त्रिंशत्साइसापिसहयममाण मरता ठम्यने । चतुशतगुणत्वे च किपिटिकानि पशनरतियोमनमहमानि । प्तायतावच्छरप्रयाम- क्षेत्रम् । यधुनरवाचीनदेशभ्रमणक्रम घनुएठक्षेत्रमाणमुत्पदने सद- विद्यु, एतष कूणिककालमाविभिनुच्छदेहलमाणनुगमनकिमित्र सनिम्नातिक्रमित पार्यते । यता "प्रपोतनलेसाहरिको रोहनहनामा लोहोपमाननातया प्राप्तयथार्यामिपान प्रमानसमये मलयास्थित आदित्याम्तममये उधमिनीमार्ग पयविंशतियोमनप्रमाणे महता प्रयत्नेन प्रोडहितवान् " उत्पावन्यपूर्णी श्रूयने, नप ततोऽपि तदा कनि- योगविरमवन् । अतोऽन्येपो सदमनापेक्षयात्रिमागादिगमनाना- मेवावत क्षेत्रम्य कथपिदुष्ठान न समाव्यते । नर सादिगुण- त्वेऽपि प्रमाणाहुलम्य चक्रवतियामनगरादीनि भरतक्षेत्रे न मान्ति, पारीगणितागवगपितपदापेक्षया क्षेत्रममाभानपने सनचवृत्त्येव ग्रामन- गगदीनां मानसमवात् । तत्त्वं पुनः केवलिनो विदन्तीति ।। मापति शादीनामीछानादीनां च पर विमानानि यान्यात्मन स्थामाव्यानि पो नामनिर्देशाप गापापरमाह- पुष्पेन उ पेरुलियं, स्पा पण दस्तिम दिसी (सा) मागे । भरेव प्रसोग पुष, मक्सारंप उचरभो ॥ २३ ॥ - ·. (११६) मुनिचन्द्रप्रिविरचितवृतिसमेतं ' पूर्वण ' पूर्वम्यां दिशि मौधर्मावतंसकविमानात् 'तुः · प्राग्वत 'वेड्यं वैडूर्यनामकं विमानम् , रुचकं पुनर्देक्षिणे दिग्मागे, 'अपग्ण' अपरस्यां दिशि 'अगोकं अशोकाभिधानम्, पुनः ममबसार मसक- साराभिधानं 'चः' समुच्चये 'उत्तरतः' उत्तरस्यां दिशीति ॥२६॥ एवंगामा उ भये, कप्पत्रिमाणा हति विगणया। जे दक्षिण इंदा, तेसिं खलु होति पत्तेयं ॥ २६४ ॥ एवंनामान एव तुशब्दम्यवकारार्थत्वात भवः-संसारस्तदेकदेश- त्वाद्भवः-देवलोकस्तत्र, कल्पः-समस्तो देवलोकातत्यतिमविभूतिभाज- नत्वेन कल्पमूतविमानाः कल्पविमाना भवन्ति विजेयाः, ते च ये 'दक्षिणेन' दक्षिणस्यां दिशि 'इन्द्राः ' शक्रसनत्कुमार- ब्रह्ममहाशुक्रलक्षणास्तेषां ' खलुः ' वाक्यालद्वारे भवन्ति प्रत्येकम् । दह किलाच्युतपर्यन्तेषु द्वादशमु कल्पेषु प्रथमतृतीयपश्चमसप्तमदेवलो- कगता इन्द्रा दाक्षिणात्या इति परिभाप्यन्ते, शेपाश्च पौदीच्याः। दक्षिणोत्तरयोर्दियोः केवलतदाभाव्यपञ्चपञ्चविमानानां क्रमेण शास्त्रान्तरे वर्णनात । ततस्तेषां दाक्षिणात्यानामिन्द्राणां मध्यविमानापेक्षया पूर्वादि- दिग्गतानि चत्वारि चत्वारि वहादीनि विमानानि भवन्तीति ॥२६॥ स्यगे य मंदर या, अस्सोगे चेव सत्तवराणे य । पुलादिमागुपुची, चरहिसिं होति चत्तारि ॥ २६५ ॥ रुचकश्च मन्दरश्चाशोकथैव सप्तपर्णश्च 'पुन्वाइआणुपुचि' ति, दह किलानुपूर्वी त्रिधा-पूर्जानुपूर्वी पश्चानुपूर्वी अनानुपूर्वी चेति, ततश्चा- नुपूर्व्यन्तरव्यवच्छेदार्थमाह-पूर्व दिग आदिर्यस्याः सा पूर्वादि मा चासावानुपूर्वी च पूर्वाद्यानुपूर्वी तया पूर्वानुपूयेति भावार्थः । विभ- ·(10) सिलोपन प्रास्तस्वात् । चतुर्दिशि' घमा दिनु मपन्ति चत्वारि विमानानीति ॥ ०६९ ॥ परणामा उ भषे, कपरिमाणा इवति वियोगा। ने उत्तरण हा, नेसि खलु होति पचेय ॥२६६ ॥ इस च गाथा व्याश्यावधिक, पर ये तु रेणेवास्ते ईशानमाहे- न्द्रलान्तकमहमारप्राणवायुतनामान पहबकल्याइति ॥२६६॥ पत्र च प्रम्सटे पवानि यच मध्यविमानम्य नाम तदर्शयितुमाह-- पंच वि कपरिमाणा, उपरि कपाण हॉवि नायव्वा । मग्मिला य विपाणा, कपसरिसनापयाति ॥ २७ ॥ पश्चापि न केवलमेश यादय इसपिशब्दार्थ, कसविमाना 'उरि ' ति उपरितनमस्वटे प्रयोदशद्वादशादी करसानां ' म्वदे- पलोकानां भवन्ति ज्ञातव्या । दाक्षिणात्यानामिन्द्राणां दक्षिणम्यां विधि, औदीच्यानामुत्तरस्यां विशि। 'मध्यमा' मध्यविमाना पुन फल्पसहानामका भवन्ति, केचित्सौधर्मेशानादिकस्ससमाननामान इत्यर्थः । यथा मोधर्मावतसक ईशानावतसक इत्यादीनि ॥ २६७ ॥ समति धापसिंगेन्द्रमामानिकादिमपन्धिविमानवकल्यवामाइ- नारीसाय उ फरणाएँ सामाणियाण सपकता। पचेयविमाणा दविखणण कम्पनु तिमु हति ॥ २६॥ 'प्रायसिंद्याना 'प्रायविंचना प्रयलिशरसय्याना व पितृ- ध्यादिमहासरस्थानीयदेवाना पुन 'धनानि' काधनमयत्येन मार- प्राशनामियानानि सामानिकाना इन्द्रसमानरूपायुप्कादिगुणयामाणी देवविशेषाणामेव 'चतकान्तानि ' मतकान्तरलविशेषमयानि 'माये- ·(१२८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत कविमानाः ' इति प्रत्येकविमानान्येककस्य त्रायत्रिंशस्य सामानिकस्य चेनं विमानमित्यर्थः 'दक्षिणेन ' दक्षिणस्यां दिशि व्यवस्थितेषु 'कल्पेषु देवलोकेषु 'त्रिपु' सौधर्मसनत्कुमारब्रह्मलोकनामसु भवन्तीति 1॥ २६॥ मयजलेमु समाणा, तावत्तीसा य कंचगापहेमु । पत्तेयविमाणा उत्तरेनु कप्पमु दुसु होति ।। २६६ ॥ 'शतज्वलेषु' शतज्वलनामकरत्नमयेषु विमानेषु 'समानाः' सहशा इन्द्रेणेन्द्रसामानिका इत्यर्थः, दीर्घत्वं च प्राकृतत्वात, त्रायलिंगाथ काश्चनप्रमेषु' काञ्चनप्रमरत्नमयेषु वसन्ति । एते च सामानिक- त्रायस्त्रिंशावासमृताः प्रत्येकविमानाः 'उत्तरयोः । ईशानमाहेन्द्रयोः कल्पयोढयोर्भवन्ति । अन्येषु देवलोकेपु मनागमन्दरागद्वेपत्वेन सामा- 'निकत्रायस्त्रिंशानामेकविमानेऽपि निवाससंमवादयमित्यं नियमः कृतः । इयं च गाया “ विपमाक्षरपादं च इत्यादिगाथानुलक्षण(गाथालक्ष- णानुसारिणी विजेयेति ॥ २६९ ॥ संधप्पमं च सोमस्स, वरसिहं जमस्स उ । मयज्जलं वरुणस्स, वग्गु वेसवगास्स उ ॥ २७० ॥ सन्व्यापमं च ' सोमस्य ' पूर्वदिग्लोकपालस्य, वरशिष्टं ' यमस्य रतु' यमनानो लोकपालस्य पुनः, गतज्वलं 'वरुणस्य' पश्चिमाशापतेः, वल्गु 'वैश्रमणस्य तु ' उत्तरदिक्पालस्य पुनरिति ॥ २७० ॥ एवंनामा चत्तारि विमाणा जाब वंभलोगो । जे दाहिणेण इंदा, तेर्सि खलु लोगपालाणं ॥ २७१ ॥ पचनामानश्चत्वारो विमानास्तावन्नेया यावद ब्रह्मलोकः 'तुः पूरणार्थः, - ·देवेन्द्रप्रकरणम्। ये 'दक्षिणेन दक्षिणस्या दिशि 'इन्द्रा' शक्रसनत्कुमारब्रह्मनामान तेषां संबन्धिना 'खलु पाक्यालगरे 'लोकपालाना' पूर्वादिदिमा- वाना प्रत्येक प्रत्येक मवन्तीति ।। २७१।। सोमे य सवनोमहे, सुनाए सोमण इस । पुब्बाइमाणुपुची, चरहिसि हॉति चधारिं ॥ २७२ ॥ सोम' सोमाभिधान, कारो भिन्नकम , सत सर्वतोमन सु. मान सोमणे इय 'सि मुमना इति च-एव ' पूर्वानुपूp उक्त- लखणया चढदिशि मवन्ति चत्वारो विमाना इति ॥२२॥ एवंनामा उभये, परिमाणा हवति सव्व वि। बे उचरण ईदा, वेसि खलु लोगपालाण ॥२७३ ।। एवनामान एव तुशब्दस्वकारायंत्वान् भवे देवलोक कल्पविमाना भवन्ति सर्वेऽपि, कल्पविमाना नामकल्पपरिपालकदेवविशेषनिवासमूता विमानविशेषायो 'उत्तरेणेन्द्री ईशानमाहेन्द्रौतयो खल सवन्धिनां सोपालानामिति ॥ २७३॥ परिसाए भापरक्खा, अपीय तह जाय अगमहिसीना। सोडी ईसाणं, कपविमान पोपचा ।। २७४ । 'परिपद धमिका-बण्डा-जानाध्याम्तिमा शमिका उत्तम. स्वेन स्थिरप्रतितया शमवती, स्वप्रमोर्वा कोपौत्सुस्यादिमावात् राम- मत्युपादेयवरनतयेति भामिन । तया तयाविषमहत्वामानेपत्कोपादि- भावाबण्डा (प्रतिमहत्वपतित्वेनाम्यानल)कोपादीनानावत्याबाता। पाएता एवोकमेणाम्यन्तरा मध्यमानाहाचेतिवित्राम्यन्तरा समुत्स- समयीननेन प्रमुगागौरवाईत्वादाकारितव पा समागच्छति, वामामा- ·(१२०) मुनिधन्द्रस्रिविरचितवृत्तिसमेत चर्यपदं पृच्छति । मध्यमा तूमययाप्यागच्छति, अल्पतरगौरवविषयत्वात् । अभ्यन्तरया वाऽऽदिष्टमर्थपदं तया सह प्रबन्नानि ग्रन्थिन्वं करो- तीति । वाह्या बाह्यत्वेनानाकारितवागच्छति, अल्पतमगौरवविषयत्वात्, तस्याश्चार्यपदं वर्णयत्येवेति(-पदमेव वर्णयतीति) । चकारो भिन्नक्रम, तत आत्मरक्षकाच, सन्नहबद्धकवचाः उत्पीडितगरासनपट्टिकाः गृही- तविविधप्रहरणाः सौधर्मसमायामास्थानगतं सप, परिशिप्य वखपालयो ये वर्तन्ते । 'अनीकानि' हस्त्यश्वरथपदातिवृपभगन्धर्वनान्यलक्षणानि सप्त । तत्राद्यानि पञ्च संग्रामोपयोगीनि, हे तु भोगफले इति । 'तथा' इति समुच्चये । याश्च ' अग्रमहिप्यः ' पट्टराज्ञीसदमास्त्रिदशपतिपन्यः ताः सौधर्म ईगाने कल्पविमानेषु बोहल्या इति ॥ २७४ ॥ एतदेव सविशेष भावयितुमाह- परिसाईया सव्ये, सोहम्मे जे य होति ईसाणे । पत्तयविमाणेसुं, वसंति न उ सकतणमु ॥ २७५ ॥ 'परिपदादयश्च' देवविशेषा अनन्तरमेव निरूपिताः सर्वे सौधर्म ये च. भवन्ति ईशाने, ते किम् ? इत्याह-'प्रत्येकविमानेषु' पृथक्ट- थगवस्थितलक्षणेषु वसन्ति, 'न तु ' न पुनः सकतणएनु' त्ति शक्रसत्कनिलयेषु, सेवावसरागतानामेव पञ्चखपि गक्रविमानेषु परि- पदादीनामवस्थानसमवादिति ॥ २७५ ।। उपरितनदेवलोकेषु परि- पदादिदेवनिवासनिरूपणायाह- कप्परिमाणेसु भवे, परिसाओ पायरक्खीया य । एगविमाणे सामाणिया य तह लोगपाला य॥ २७६ ॥ कल्पचिमानेषु 'उक्तलक्षणेषु भवेयुः निवमेयुः, के ? इत्याह--- - ·'परिषद' पारिपचदेवा आत्मरक्षा अनीकान'एकविमाने साधारण- रूप एव सामानिकान। 'तया' इति समुषपे, लोकपालाति २७६ ॥ एतदेव व्याख्यातुमाह- परिसाईया सव्वे, एगविमाण इति नियमायो । कप्पे सणकुमार, माहिद पमलोग य ।। २७७ ॥ 'परिषदादिका ' पारिषधप्रभृतयोऽनन्तरोता देवविशेषा 'सर्वे' निरवता पडविमाने भवन्ति 'नियमाओति नियमेन, केषु देवलो. केषु ! इत्याह-कापे सनत्कुमारे माहेन्द्र ब्राह्मलोके चेति ॥ २७७ ॥ अंत्रवाणे उपपतिमाह- परिसाईया सव्य, उरि तु इति कारण कि तं? भरबार जं उपरिपया, कप्पेसुन पेम्पराहल्ला ॥२७॥ परिषदादिका सर्वे 'उपरि तु' उपरितनदेवलोकेषु पुनरेववेव भवन्तीत्वत्र कारण कि तपनवम् ! 'मण्यते' उच्यते--मद' बलात्कारणात् उपरिमका देवा 'फस्पेषु' स्वावासविमानलक्षणेषु 'न'व 'पेमराह' ति प्रेमरागिण । रागशब्देनात्र मत्सर एक विवक्षित । नात्यन्त सौधर्मेशानदेवा इव परस्पररागद्वेषवन्तो वर्तन्त इन्येकविमानेऽपिषमता तपा तयाविषरागडेवाभावेन पुष्फलसमाधानलाम देति ॥२७॥अथ लान्तकादिषुस्वपारिपधादिदेवानामवस्थानमाह- वेब पर जे देवा, परिसाईया बसति ते सम्बे । इदरिमामु चिप, ईसाईदोसरडियचा ॥ २७ ॥ तत पर ये देवा. 'परिसाईय' चि पारिषचाया 'वसन्ति भवन्धिति लमन्ने ने सर्वे' निरवशेषा,इत्याह--दवि- ·(१२२) मुनिवन्द्रमरिविरचितवृतिसमेत माणेहुँ चिय' त्ति इन्द्रसंबन्धिविमानेष्वेव । कुतोऽयं तेपामेकवाव- स्थानसंभवः? इत्याह--'ईर्ष्यादिदोपरहितत्वात' तथाविधास्यामत्स- राहकारादिदोपवनविकलत्वादिति ॥ २७९॥ अयायमहिमीणां प्रमाणं क्रियान्तरं चाभिधित्मुराह-~- सकस्स देवरगणो, देवायो अह हाति नायव्या। एकेका वि य एत्ती, विटाए सोलस सहस्से ।। २८० ॥ शक्रस्य 'देवरानस्य' त्रिदशनायकस्य 'देव्यः' अग्रमहिप्योऽटी भवन्ति ज्ञातव्याः । एककापि च ' इतः' अष्टायमहिपीदेवीमध्यान् , किम् ? इत्याह-विकुरुते पोडग सहमाणि । एतदुक्तं भवति यदा शक्रः प्रवीचाराभिप्रायपरायणो भवति तदा सपदि वक्रियसमुदातेन परिणम्य स्वशिखरोल्लिखितगगनान्तरालमतिबहलरदिमजालपाटलीस्त- सकलदिक्चक्रवालमतिशयोत्तुङ्गपवनप्रेर्यमाणरमणीयध्वनपताकामालमेक- लक्षयोजनप्रमाणं संभोगमारसहमुत्तरविमानं चिकुरुते, तद्नु तन्मध्य- वर्तिन्यां मणिपीठिकायां स एव दिव्यरूपं गयनीयमेकं निर्मापयति, ततोऽसावष्टाभिर्देवीमिः प्रत्येक कृतपोडसहमप्रमाणोत्तरक्रियगरीरा- भिर्दाम्यां च गन्धर्वनाध्यानीकाभ्यां सहितः कृतानेकोत्तरवैफियशरीर- स्तत्र विमाने समारोहति । ततो देवीभिः कृतोत्तरक्रियाभिस्सह महता संरम्भेण प्रवीचारमारभ्य कियतोऽपि कालादूर्व विगतवेदोदयविप्लवो भवतीति ॥ २८० ॥ सामस्त्येन सर्वदेवीसंबन्व्युत्तरक्रियाग्रमाह- एणं च सयसहस्स, अट्ठावीसं भवे सहस्साई । सकस्स देवरगणो, देवीणं होति ओरोहो ॥ २८१ ।। 'एग च' एकमेव 'शतसहस्र ' लक्षमष्टाविंगतिभवेयुः सहस्राणि - ·- देपेद्रप्रकरणम्। शाम्य देवरानस्य देवीनां भवति 'अवरोध' अन्तपुरम्, पोडशाना सहमाणामार्गुिणने एतावत्या सख्याया समवादिति । आरतोऽपि १२८००० ॥२८१ ॥ संपति सीधर्माधिपती स्वस्थितिकाल परिपा लपति सत्यत्रादिम्थितपो देय्य सौधर्मवास्तव्या यावत्यन्ततश्ययन्ते तदर्थप्रतिपादनाय गाथासप्तकमाह- समस देवएगो, भारठि जाव खिजए नार। अन्डरगापरिपक्षा, स्वति भारनिया सुणम् ॥ २८२ ॥ नक्रम्य देवरानन्य 'आयु स्थिति सागरोपमहयलक्षणायावादीयते तावत् 'अप्सरोगणपरिवर्ता' नवनवोत्पादलक्षणा भवन्ति यावन्तम्तान् शुण्विति ।। २८२॥ चसालसयसहस्सा, कोण होति स्वपमहिया। अच्छरगण परिमा, पोषच्या वजपाणिस्स ॥ २३ ॥ चत्वारिंशच्छतसहसा फोटीनों भवन्ति रूवमन्महिया ति रूप- गापिकानामुल्स्टरूमाणामित्यर्थः, मकारोऽशाक्षणिक, अप्सरोगणाना विभक्तिव्यत्ययलोपी भारतत्वात 'परिवर्ता । परिवृत्तयो योदल्या 'बनपाणे ' चक्रव्येति ॥ २८३ ।। पचालसपसहस्सा, कह होता ? मुगम भगणए एव । पलिमोचमाई दोपणी, तिपचमुगणञ्जए काउ || २८४ ॥ चत्वारिंशतसहसाणि कोटीनामिति गम्यते, अपारोगणपरिवर्ता ज्य भवन्ति । इति माह शिष्य, आचार्योऽभ्युत्तरमाह-शृणु भण्यते पई ' यया, पस्योपमे हे 'विपश्चशून्पयुते' पमन्यसहिते कत्वा विधतिपस्योपमकोटीकोटी व्यवस्थाप्येत्सवं ॥२८॥ तत.

·(१२४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत उकोसगद्वितीणं, जहएणगादिभइयाण जे लद्धा । तट्ठीयाणं णियमा, ते परियट्टा मुणेयव्वा ॥ २८५ ॥ 'उत्सएस्थितीनां' पञ्चाशत्पल्योपमप्रमाणपरमायुप्काणां 'जह- ण्णगाइ ' ति पल्योपमप्रमाणजघन्यस्थितीनां ' आदिशब्दात् ' मध्य- मस्थित्तीनां च संवन्धिना कालेनेति वाक्यशेषः, स चोत्कृष्टस्थितीनां पञ्चाशत्पल्योपमप्रमाणामध्यमस्थितीनां द्वयादिपल्योपमप्रमाणः किम् ? इत्याह-~भक्तानां-शक्रस्थितिकालपल्योपमानां यानि लब्धानि पल्यो- पमानि 'तस्थितीनां ' भागहारलब्धपल्योपमप्रमाणायुप्कालानां देवीनां 'नियमात् ' नियमेन 'ते' लब्धपरिमाणाः परिवर्त्ता मुणितव्याः । तत्रोत्कृष्टस्थितिदेव्यपेक्षया ' चत्ताल' इत्यादिगाथोक्तमेव प्रमाणम् , मध्यमस्थितिनामनियतम्, जघन्यस्थितीनां तु खयमेव वक्ष्यतीति ॥ २८५ ॥ संप्रति प्राणतेन्द्रे विंशतिसागरोपमप्रमाणमायुप्कालं परि- पालयति पञ्चाशत्पल्योपमायुप्काणां सौधर्मदेवीनां यावन्तः परिव- नास्तान प्रस्तावाद्दर्शयन्नाह- दो सागरोवमाई, पल्ले काऊण ढसगुणे कुज्जा। पपणासा पयहि, भागे लद्धं च तत्य इमं ॥ २८ ॥ 'हे सागरोपमे पल्यानि रुत्वा' विंशतिकोटीकोटीरूपतया व्यव- स्थाप्येत्यर्थः। ततो दशगुणानि कुर्यात् , एवं च विंशतिसागरोपमायुप्क- प्राणतेन्द्रस्थितिकालपल्योपमसंख्या कोटीशतहयप्रमाणा संपद्यते । तदनु पञ्चाशता पल्योपमर्मागे हुने 'लव्धं च ' प्राप्तं पुनस्तत्र 'इदं' यदुत चतसः कोटीकोन्यो देवीनां परिवर्ताः, अतोऽपि ४०००००००००- ०००००।२८६|| सांप्रतं शक्रस्थितिकालपल्योपमानां पञ्चाशता पल्यो- पमेभाग हते यथा 'चत्ताल' इत्यादिगाथोक्तसंख्या लभ्यने तथाह- - ·देवेन्द्रप्रकरणम्। समनुषण पाई, लदा पचालकाडीलकवायो। स्वभातिय सि पूणो, नभो यता परपल्लायो ॥ २७ ॥ 'ममन्य' यत्रमाण पक्षणभ्य मागहारराशे शून्य तो- कमेव विशतिपस्योपमकोटीप्रमाणाशाज्यराशे 'पातयिस्था' अपनीय पश्चात्मभिमाग लल्यानत्वारिंशत्कोटिलक्षा देवीपरिवानामिति । भरतोऽपि ४.............1 रूपाधिका इति यदुकं तद, व्यारट-रूपापिका' इति पुन कम्मादुका । इत्याहयतता" अमरस परमकमा इति ॥२७॥ अयोरस्थितिदेवीपरिषतममाण निगमयन् मपन्यस्मितिदेवीपरिवर्तप्रमाणप्रतिपादनापाह- उकोसगहिवीणं, एवइया चैव होति परिपहा । नामो जाएगठीया, कोडाकोडीमा सा वीस ॥२८॥ 'उररस्थितीनो' पचाशपस्योपमायुष्याणां देवीनां 'एतावन्त एव' उसप्रमाणा एव मन्ति परिवतां । तया या 'मपन्यस्थितपर पन्योपमप्रमाणापुका देव्य कोटीकोच प्रमिला एव'' इति विमसियत्स्यात् तासा यिंति परिपतीनाम्, पावन्ति शक्रापु- कालरासी पस्योपमानि तावन्तो मपन्यस्थितीनां देवीनां परिवसा इति भाव मस्ता २..... ........॥२८॥ पता देव्या किं सर्वकल्पेषु भवन्ति ? उतन! इति उच्यते- नति, तहि कमवन्ति ! सौधर्मशालयोरिति म । तत्रापि किं प्रत्येकविमानवास्तव्या साधारणविमानवातव्या पा? उच्चने-उमय- गापि न दोष । यदि प्रत्येकविमानवास्तव्यास्वहि वियन्ति विमान नानि इत्याह- ·(१२६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं पत्तेयविमाणाणं, देवीणं च भवे सयसहस्सा । सोहम्मे कप्पम्मी, ईसाणे होति चत्तारि ।। २८६ ॥ 'प्रत्येकविमानानां' केवलदेवीलोकमोग्यानां देववासानां देवीनां संवन्धिनां पट् भवेयुः 'शतसहस्राणि लक्षाः, क ? इत्याह-सौधर्मे कसे। ईशाने भवन्ति चत्वारि शतसहस्राणि प्रत्येकविमानानामिति ॥२८॥ एतेषु विमानेषु देव्य एवाधिपतयो न देवाः । ताश्च गणिका- लोकमायाः स्वेच्छाचारपरायणाः। याः पल्योपमादारभ्य यावत्सप्तप- एषु च (मोधर्मकल्पगतापरिग्रहीतासत्कंयु) विमानेषु यासां देवीनां पूर्णमकं पल्योपमं स्थितिस्ताः सौधर्मदेवानामेवोपभोग्याः, यासां तुपल्योपममादि कृत्या एकद्विनिसंख्यातासंख्यातसमयैरभ्यधिका स्थितिवत् पूर्णानि दशमल्योपमानि ताः सर्वा अपि सनत्कुमारदेवानां भोग्याः, उपरितनदेवास्तु ताः सर्वथा नेच्छन्ति । याः पुनः पल्योपमदशकादूर्व समयादिद्धया यावद्विशतिपल्योपमस्थितिकास्ता ब्रह्मलोक- देवानां भोग्याः, ऊर्ध्व समयादिवट्या यावत् त्रिंशत्पल्योपमस्थितयः शुक्रदेवानां भोग्याः, ततः समयादिवृद्ध्या यावचत्वारिंशत्पल्योपमस्थितय नतदेवानां स्वस्था- नस्था एव प्रवीचारणाप्रत्तमनोव्यापारालम्वनं भवन्ति, ततः समयादिवृद्धया यावत्य- शाशत्पल्योपमस्थितयः आरणदेवानामिति । ईशाने तु अपरिगृहीतदेवीनां चत्वारि विमानलक्षाणि, तेषु यासां साधिक पस्योपमं स्थितिस्ता ईशानदेवानामेव भोग्याः, ततः साधिकपल्योपमादूर्व समयादिवृद्धया यावत्पञ्चदशपल्योपस्थितयस्ता मारेन्द्र- देवानां भोग्याः, तत ऊर्ध्व समयादिश्या यावत्पश्चविंशतिपल्योपमस्थितयस्ता लान्त- कदेवानां भोग्याः, पश्चशितेरुवं यावत्पञ्चत्रिशत्पल्योपमस्थितयः सहस्रारदेवमोग्याः, ततो यावत्पश्चचत्वारिंशत्पल्योपमस्थितयः प्राणतर्देवानां स्वस्थानस्याश्चित्तालम्पन भवन्ति, ततो यावत्यञ्चपञ्चाशत्पल्योपमस्थितयोऽच्युतदेवानामिति ।" इति रूपेण संग्रहण्या १२६-१३०-१३१-१३२ गाथाटीकायाम् ॥ २-३ भत्र यत् किल यावत सप्तपल्योपमस्थितीनां सौधर्मदेवभोग्यत्वं यावद - ·स्थोपमस्थितयस्ता सौधर्मदेवाना प्रवीचारपोग्या वर्तन्ते । एवमीक्षा- नेऽपि या साविकपस्योपमादारभ्य यावल्योपमस्थित्यम्तास्तदेव- लोकदेवानामेव प्रयोगारविषयतामायान्ति | अन्या पुन पस्योपमसा- विकास्योपमस्थितेरारम्य वावदापचदापल्योपमममाणास्थितयस्ताव- याकर्म सनत्कुमारमाहेन्द्रदेवानाम् । दोऽपि या समयावषिकदश- पञ्चदशपल्योपमस्थितयो याशिनि पविशति पत्योपमानि सावता मालोकमान्तपदेवानाम् । ददो या समयावधिकथितयों सानियत्पत्रिंशय पस्योपमानि तायता शुक्रसहसारदेवानाम् । अतोऽपिया समयावधिकस्थितयोयावचत्वारिंशत्पधचत्वारिंशवतावता आनतमातदेवानाम् । अतोऽपि या समयावधिकस्थितयो यावत्पञ्चाशन पचपचाराव सावता आरणाच्युतदेवानां प्रवीचारयोग्या भवन्तीति । प्रवीचारक्रमा--दो कायप्पविया कपा" (गा. ३१७" इत्यादिना पश्यत इति ॥ शेषविमानवकव्यतामाह- सोहम्मे ईसायो, जे सेसा मीसगाव ते सव्ये। तेख पर सेसा, सणकुमारादि हिम्मीसा ॥२६॥ सीपमें ईशाने [१] देवलोके ये 'षा एडम्यश्रतुम्पं देवी- विमानशतसहलेभ्यो व्यतिरिका मिश्रकास्तु' देवदेवीलोकसकुला एव ते सर्वे विमाना । 'तेन ' इति तत पर ये शेषा 'सर्णकुमा- राई सि सनत्कुमारादिशु देवलोकेषु निमिया'देवानामेव तत्रोत्पाद, नवपस्योपस्थितीलामीयालयमोम्पर्व देवालामुकता परियोवा भाभिल समापन। भन्यासरियामा पस्योपमायुष्या तिस्योपमासमाथामेर कमेव साधर्म- जानकायवेनोपलावतिसाद ·(१२८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिममंतं केवलेन्द्राः केवलटेवसंभवश्च, सौधर्मशानयोरुपरिदेवलोकेषु अन्यान्तरे देव्युत्पादस्य प्रतिषेधादिति ॥२९०॥ कल्पविमानप्रमाणप्रतिपादनायाह- सोहम्मे ईसाणं, कप्पविमाणाण होनि विभो । वारस य सयसहस्सा, पगगासं चैव य सहस्सा || २६१ ॥ सौधर्म इंगाने आधारमृते 'कल्यविमानानां' कंवलेन्द्राभान्यानां पञ्चानां संवन्धी भवति विष्कम्भः, फिरूपः ? इत्याह-हादा च शतसहस्राणि पञ्चागचव च सहलाणि । अतोऽपि-१२५०००० ॥२९॥ अमुमेवार्थ विषयविभागेन व्यवस्थापयितुं गाथाहयमाह - सोहम्मवडिसे या, ईसाणवडिंसर्गाम्म जे भणिया। सकावासा पंच य, ईसा चेव आवासा ॥ २६२॥ सौधर्मावतंसफविमानसंबन्धात्सौषमावतंसका सीधर्मपर्यन्नमस्तट- स्तत्र 'चः समुच्चये, एवमीशानावतंसके प्रस्तटे ये भणिताः पार शक्रावासाः' केवलशकाभाव्यत्वेन शक्रनिलयभूताः 'पञ्च च' पधेव 'ईशाने चव' इति विभक्तिव्यत्ययादीशानस्य चैवेन्द्रस्यावासाः पञ्चेत्यनुवर्तत इति ॥ २९२॥ तेसेयं तु पमाणं, मस्मिल्लपडिसयाण णपणेसि । सेसा संखमसंखा, जोयणकोडीओ मागणं ॥ २६३ ॥ 'तेपां' पञ्चानां शक्रावासानामीभानावासानां च मध्ये 'एतत्तु इदं पुनः 'प्रमाणं ' अनन्तरोक्तं 'मध्यमावतंसयोः' सौधर्मावतंस- कम्येशानावतंसकस्य चेत्यर्थः । व्यवच्छेदमाह-'न' नेव 'अन्येपां' चतुर्णाम् । तहि तेषां [किं] प्रमाणन् ? इत्याह-शेपाः । चत्वारः सौधर्मावतंसकेशानावतंसकयोः प्रत्येकं बहिर्वर्तिनः 'संसमसंख' ति - ·देवप्रकरणम्। केचिरमख्याता[ केचिदसख्यातायोजनकोटय 'मानेन' आयामविष्क- म्मलक्षणन प्रमाणेनेति ॥२९॥ अथ प्राक्तयोरेव विमानयो परिधिमाह- उयात चिय लक्खा, सहस्स बावरण अह सय सियाला! छगहिया पशुसय, पपणहदगुल परिही ॥ २६४ ॥ एकोनचत्वारिंशव लक्षा सहस्राणि द्वापचाशद अष्ट शतानि सप्त- चत्वारिंशानि योजनानां षट् मेकाधिकानि धनुशवानि तथालाना पञ्चपष्टिरदानुल च परिधि । मातोपि योजनानि] ३९५२८४७ धनूषि ६०१ म०६५। भय च-"विकम वग्ण दगुण करणी बहम्म परिरमो होइ।" इत्यनेन करणेनोत्पादनीय इति ॥२९शास- प्रति मर्वा देवनातीराश्रित्य शरीरममाण प्रतिपादयितु गायादयमाह- भवणवणनोविसोहम्मीसाणे होति सच रयणीभो। एकेकहाणि सेसे, दुर्गे य दुगे चउके य ॥ २९५ ॥ 'भवनवनज्योति सौधर्मेशाने' भवनपतिषु व्यन्तरेषु ज्योतिकषु सौधर्मदेवलोके ईशाने च भवन्ति सप्त रत्नय हस्ता, उत्सेधा- दुनिष्पन्नासे गृह्यन्तै, "उस्मेहपमाणो मिणसु देह " इति वच- नात् । अत पर का वार्ता ! इत्याह-एककहानि शेषे 'दुद्गे य' नि टिक टिके च द्विक चतुष्केच, चकारी समुच्चयायौँ । इदमत्रेद- पर्यम् भवनपत्यादीशानान्ताना देवानां सप्त इस्ता शरीरप्रमाणम् । सनत्कुमारमाहेन्द्रयो पट् | ब्रह्मलोकलान्तभ्यो' पञ्च । शुकसहसारयो- अत्तार । मानताणतारणाच्युतेषु देवाना प्रयो हस्ता शरीरममाण मिति ॥ २९५॥ .

·,
(१३०) मुनियन्द्ररिविरनिनवृत्तिममेत
गविन्नमुं दोगरणा, एका ग्यी अगुत्तरेमुं च ।
भवधारणिज एसा, उकोसा होड़ गायया ॥ २९६ ॥
अवयफेयु ही रत्नी । एको रनिः लिटव्यत्यश्च भाग्यन्, 'अनुतरे
च' विनयादिपु पुनः ‘मवधारणीया' भवं यावद्धायन या मा नया
न पुनम्तरक्रियनि भायः, 'गा' मतहम्नादिका उल्टटा भवति
ज्ञातव्या । नयन्या नु सर्वपामप्यनुनामस्येयभागमाना उत्पत्तिकाले ल.
म्यते । यदा तु भवनपत्यादयोऽच्युतान्ता देया उत्सव नित्यं गरमा-
रमन्ते तदा तदअलसंध्ययभागं नयन्यनः, उमटनो गेनालाप्रमाणं
भवति । ग्रेवेयकानुत्तरमुराणामुत्तरक्रियगरीराभापादयधारणीयमेव शरीर
भवति ॥ २९६ ॥ अनामप्यविशेषोक्तामवगाहनां सौधर्मादिनु-
तरपर्यन्तेषु मागरोपमवृतिक्रमण हीनां हीनतगं च दायितुं गायाप्ट-
फेन करणमाह--
कापायो कपनि उ, जम्स टिई सागरावमविमिट्ठा ।
उस्सेहो तम्स हये, एमारसभागपरिहगो ॥ २६७ ॥
कल्पात ' सौधर्मशानद्वयादिलक्षणात्सकाशात् 'कल्पे' सनत्कुमार-
माहेन्द्रादिलक्षणे ' यन्य देवम्य स्थितिः 'सागरोपमविशिष्टा' पूर्व-
अल्पसागरोपमेम्यो यावद्भिः मागरोपमेरधित 'उन्मेषः' गरीप्रमाणं
तस्य ' देवम्य भवन 'एकादशभागपरिदीणः · एकादशभागीकृतम्य
हस्तस्य सप्तादिभिमागरेकोत्तग्वृद्धस्तावस्थानगतवश्यमाणक्रमेण परि-
हीण इति ॥ २९७ ॥ एतदेव किश्चिद व्याचित्र्यामुराह-
कप्पादो कप्पम्मि उ, सोहम्मायो सणंकुमारादी।
उकोसटितिविसेसो, स विसिहा सागरहिया ॥२९८ ॥

·देवग्नप्रकरणम् ।
'कत्साकल्ये' इति कोऽयं साधदि "सणकुमाराई' ति सन-
कुमारादी कल्पे, किमुक्त भवति ! सौधर्मशानकम्पहयात्सनत्कुमार-
माहेन्दकल्पद्धये ततोऽपि ब्राह्मलोकलान्तकयोस्ततोऽपि शुक्रमहनारयो-
म्ततोऽप्यानतादिकल्सचतुष्टये सम्मादपि अवेयकनवके सतोऽप्यनुत्तर-
विमानेय, किम् इत्याह-'सत्स्टस्थितिविशेछ' उत्रयो भि-
त्योयो विचार-विवरक 'स'विशेडोरकिम् ? इत्याह---विधि-
टेऽपि (टेति) पदकदेशेऽपि पदममुदायोपचारान् सागरोपमविशिया
(er), कोऽयं- 'सागराम्यधिक या मान स्थितिरुक्ता सोच्यतयिति
॥२९ साउत्स्यस्थितिविपरिज्ञानाथमुत्स्टस्थितीरवतावदाह-
दो उहि सच चोइस, महारस तह य पत्र पानीसा ।
इगनीसा तेत्तीसा, तेसि विसंसों व दुवरि ॥ २६ ॥
हायुदयी सौधर्मेशानयो, सात सनत्कुमारमाहेन्द्रयो, चतुर्दश ब्रह्म-
गेकलान्तकयो, अष्टादश व शुक्रसहमारयो, 'तया च' इति समु-
अये, द्वाविंशतिरानवादिचतुष्टये, एकत्रिंशद ग्रेवयकनवके, विंश-
सागगेपनान्यनुत्तरेप, 'तेपा' शादिसागरोपमानामुत्रष्टम्धितिलक्ष-
पानां विशे (2) पस्तु' समधिकराये माशाराशे पात पुन-
विषय मरका विषय इत्याह-दिहुवरि ति अपस्वाइघुगमीनासु-
परियाद बहतरराशीनान्यासात्कार्य (प्रयाय २०००)न्यामश्रायम्-
राजारासस॥ २९९ ॥ एवंम्यिते यत्कार्य
पिता दाह-
इछिपकपटिदीया, जो उ पिसेसो नमो गण।
एग मागे कार, एकारस देय एकार ॥३०॥

·- ? (१३१) मुनिवरिविरचितवृत्तिसमेतं ईप्सितकल्पस्थित्योईयोयोरुत्कृष्टयोः 'यः' कथित 'तुः' पूरणे 'विशे(ले)पः पश्चकादिलक्षणा राशिः तस्माद गृहीत्या 'एक' रूपं तब 'भागान्' अंशान् कृत्वा एकादश अत्र च छेदः 'एकारं ति एकादश- लक्षणः स्थाप्य इति ।। ३०० ॥ ततः किं कुर्यात् ? इत्याह- तं एगणं सोहिय, विसेसरासि तु तेहि भागेहिं । एसा आदी सोज्झा, एकारसग्रंसमझायो॥३०॥ तं विशे(ल)पराशिमित्युत्तरेण योगः, 'एकोन एकनोनीरतं सन्तं प्राप्त- चतुष्ककादिरूपमित्यर्थः 'गोधयित्वा' अपनीय 'विशे(ले)परागिं' उक्त- रूपं, 'तुः' एवकारार्थो भिन्नक्रमश्च, केभ्यः सकागाच्छोधयित्वा ? इत्या- ह-'तेभ्य एव' एकादशसंख्येम्यो भागेभ्यः, ततः किं कृत्यम् ? इत्याह- 'एस'त्ति एप विशे(छ)पराश्यपनयनेन संपन्नोरागिः सप्तकादि ( आदिः) आदिनामा 'शोध्यः अपनेयः, कुतः ? इत्याह-'एकादगांशमध्यात्' सामर्थ्याद् द्वितीयस्थानव्यवस्थापितेम्य एकादशम्योऽशेभ्यः सकाशा- दिति ॥ ३०१ ॥ ततः- सेसेण गुणं(णे) छेयं, छेयंसोवट्टणं करेऊणं । सेसेण समं गच्छं, अवय एगादि एगहियं ॥ ३०२॥ 'शेपेण' एकोनीकृतविशे(ले)पराशिना चतुष्कादिनेत्यर्थः 'गुणयेत्' ताडयेत् 'छेदं आदिशुद्धौ सत्यां योऽवशिष्टो राशिस्तस्य संबन्धिनमेका- दशलक्षणम्, ततस्तुल्येन राशिना भागं दत्त्वा छेदांशयोर्यष्टकरणं तच्छे- दांशापवर्तनं तत् 'कृत्वा' विधाय ततः 'शेषेण अनन्तरोक्तस्वरूपेण 'सम' तुल्यं 'गच्छं' अनन्तरमेवोपपादितमेककादशभागलक्षणं सच्छेद- मेव 'स्थापय' न्यस्य प्राग्निरूपितादिसंज्ञराशेरनन्तरमेव, कीदृशम् ?

·देवपकरणम्। इत्याह-'एकादि'] एक आदि-प्रथमो यम्य स तथा तम्, पुन कीटसम्! इत्याह'एकाधिक एकनाधिकमिति ॥३०॥ ततोऽपि किं प्रायम् ! इत्याइ-- से पाईसजुत, हिडिमरपर्णामो गाठायसमा। डावेतु पेमेग, एकारसमाग पाउपहे ।। ३.३ ॥ 'त' एकावधिकतया स्थापित गच्छराशि आदिना-आदी स्थापित- नैव राशिनासयुक्त-मर्मत कुर्यात् । तथा अयम्सनरली माग्देवरोक- देहप्रमाणहम्नान मतादिलक्षणान, यमूवान् इत्याह-'गच्छम्मान- समान' माग्विन्यन्तोषयिष्यमाणरानिम्यानप्रमाणात् तदुपरिटादेष 'स्थापयित्वा' वावन्मु म्यानेषु विन्यस्येत्य, ततो गृहीत्वा पक रस्नि तेम्य भवरलिम्य सकाशातूत चकादममागान रत्वा 'अप' इति नैम्य प्य रलिम्पोऽयम्वात्म्यापयेति ॥ ३०॥ ततोऽपि किमी इत्याह- आदीसहियं सोई, एकारसहितु (हिंतु ) सत्य न सेस । स मेसरयणिसाड़िय, अडिसहियतलसयं जाण ॥३०४ ॥ जादिना-पागुकाम्यरूपेण सहित-गच्छम्यानसम स्थापित 'शोप- येत् ' अपनये । मारनेभ्य एकादगम्यम्तु भागेश्यस्तत्र शुद्ध यच्छेप 'शेपरलिमाहित ' उहरिवहस्तसमन्धित अधिकाधिकाऽतरोच्य' अधिकार्षिक-पूर्वपूर्वकम्पन्थितेहादिसागरोपमलक्षणायाण्कादिकमेण मृदिमुपागनेवतरेषु-सागरोपमेपूच्छ्य देहगतं नानीहि ॥ २० ॥ अयमम्य गाथाष्टकम्य मावार्थ:- मायभानमत्सहयस्थितेहिमागरोपमरूपाया सनत्कुमारमाहेन्द्रक- स्पदयस्थिनेत्र सप्तसागरोपमरूपाया विशेष पञ्च, तेम्पकम्मिद ·(१३४) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं रूपे गृहीते शेषाश्चत्वारः, ते च शेपशब्दवाच्या भवन्ति । यस तदेकं रूपं गृहीतं तदेकादशभिर्भागः क्रियते अधस्ताच्छेदश्चकादारूपः, स्या- पना चेयम्-१। द्वितीयेऽपि स्थानेऽयमेव रागिर्धियते, यथा । ततश्च प्रथमराशेः सकाशात शेपरागिश्रतुष्कलक्षणो विशोध्यते, शोधिने जाताः सप्तकादशभागाः, तेषां चादौ स्थाप्यमानत्वादादिरिति संज्ञाः । ते चादिसंज्ञाः सप्तकादशभागा हितीयरागेः गोध्यन्ते, शुन्डेषु जाता- श्रत्वार एकादगभागाः, ते चामी ४ गपांच च्छेद एकादशलक्षण: परागिना चतुष्करूपेण गुणितो जातश्चतुश्चत्वारिंगत्संख्यः तत- स्तुल्येन चतुष्कराशिना छेदांगयोरपवर्तनं नित्यने, कते च जान एक एकादशभागः, यथार एवं च रुते प्राग्निरूपितादिगशेरनन्तरमेनमेव रागिमेकाधकाधिकतया शेपसमं सच्छेदमेव स्थापयेत् । यथा- २ १३ १४ १तत एनमेव राशिमादिसंयुतं कुर्यात , तत्रादिः मत- ११११११११११ कादशमागाः, ते चकादिपु क्षिप्ता. ततो जातमिदम- ७1८1८1१०1११ सदन्वधस्तनकल्पहस्तान मतप्रमाणान पश्चलक्षणग- 199१११११,११च्छसमान अस्येव रागेपरिस्थापन, पतेभ्यश्च प्रत्ये- कमेकं गृहीत्वा एकादशमागीलत्यंतदधस्तादेवस्थापयेत् स्थापना चेयम्- ६।६।। अत्र च प्रथमेभ्य एकादशभागम्य आदि. ११ सप्तकादशभागलक्षण' शोध्यते, ततो ११ द्वितीयादिस्थानस्येभ्यस्तेभ्य एव यथाक्र- १११११११ ११११ममष्टौ नत्र दशकादशरूपा एकादश- भागाः शोध्यन्ते, शोषित यतिस्थतं तत्सनत्कुमारमाहेन्द्रयोर्यपां देवानां त्रीणि सागरोपमाणि स्थितिस्तेषां पडू हस्ताश्चत्वारकादशभागाः शरीरप्रमाणं भवति । एवमेककसागरोपमवृद्धौ एककभागहान्या ताव- -- हा ११ ११ ·भागहानि ना मण देवन्द्रमशरणम्। मेय यावत्सतसागरोपमस्थितीनदेिवानापहात शरीरोच्यो भवतीति। स्थापना-सन्ग अथ फरणलयामेव कण्डत एवं प्रतिषि- पादपिपु वि IMmmm गायाइयमाह- अपरोक्माइ बेसि, दोषिण ठिती वैसि सत्त रयणीयो। सकारसभागा, रयणीए हाणि तइयम्मि ।। ३०५ ।। भट्ट चउत्ये नव चेव, पंचमे हाणि दस य सहम्मि। क्षेत्र य रयणीयो, पुरणामो सत्तमे अपरं ॥ ३०६ ।। 'मतरोपमे' सागरोपमे 'येपा' देवानां 'हिममाणे 'स्थिति' आयुष्कालग्नपा सप्त 'रलय 'हस्ता देहोच्यया । अयममिप्राय.- पन्योपमादारभ्य यावद्विसागरीपमस्थितिकाल पूर्वते तावत्सप्तैव इस्ता देहमानम् । मतेकादममागा 'रले ' हम्तम्यकादममागीस्तस्य हानि क्रियते तृतीय सागरोपमे, सागरोपमत्रयायुष्काणां देवानां पड़ हस्तानत्वारकादमागा देहमानमित्यर्य ॥ ३०५ ॥ अटेकादधमा गावतुर्थे सागरोपमे नव व पञ्चमे हानिश च पठे सागरोपमे पटू चंबच लय पूर्णा सप्तमेऽतर इति ॥ ३०६॥ यदा तु ब्रह्मटोलान्तश्योर्देवदेहमान निझाम्यते तदा सताना चतुर्दशाना च सागरोपमाणामुत्सदस्थितिरूपाणां विग्रे(सोविधीयते, सब मत सागरोपमाणि, तम्मादेक रूप गृह्यतेऽवशिष्टा पर, तब रूपमेकादशमिमांगविमम्यते तदयादशच्छेदः । अपच राशिडिया स्थाप्यते, यया-तत्र पहरूपोय शेपराधिस प्रथमादे- कादरा पात्य- तेऽवशिष्टा पत्रकादशभागास, एने ·१०११ (१३६) मुनिचन्द्रसरिविरचितवृत्तिसमेतं चादिसंज्ञा द्वितीयादेकादशांशराशेः पात्यन्ते, अत्र पुनरवशिष्टाः पडे- कादशभागाः, ततोऽस्य राशेश्छेद एकादशलक्षणः शेषेण षट्करू- पेण गुण्यते, ततो नाता पट्पष्टिः , अनयोम्छेदांशयोः षट्केनाप- वर्तनं क्रियते ततो लब्ध एकादाभागः, तत आदेरनन्तरमेव शेषेण पट्- कलक्षणेन सममेकायेकोत्तरममुमेव राशिस्थापयेत् । स्थापना चेयम्---- पापाराशततः पूर्ववदादिसहि-शान 9999999 स्थापयेत् । यथा-1919 अधस्तनकल्पहस्ताश्चात्र पट, ते गच्छस्थानसमाः स्थाप्यन्ते, गच्यच सप्तरूपः, तेम्यश्च हस्तेम्य एको हस्तो गृह्यते, स चकादमभागी- क्रियते, तदनु सप्तसु स्थानेषु स्थाप्यते । स्थापना चेयम्- ५ ५। ५२ तदनु प्रानिरूपितादिरागिः ११) पञ्चकादशभागरूपः प्रथम- १० | ११ कादशस्थानात्पात्यते, अन्ये ११ | १५ च पडादय एकादशान्ता आदिराशिमिश्रणया ये पूर्व पड़ राशय उत्पादितास्तान् द्वितीयाये- कादशस्थानेम्यो यथाक्रमं पातयेत्, ततो यत्तत्रावशिप्यते तत्प्रमाणे- कादशांशसमन्विताः पञ्च हस्ता अष्टादिचतुर्दशान्तसागरोपमस्थिती- नां देवानां यथाक्रमं शरीरप्रमाणं भवति । स्थापना चेयम्-~- सागरो. एवं चतुर्दगां- दाटादशादिसाग- रोपमलक्षणयो- ११/११/११ ११॥ ११ रुत्कृष्टस्थित्यो- चतुष्टयादिलक्षणं विशे(छ) प्रतीत्य "इच्छियकप्पठिईणं" (गाथा ३००) ५ ११ ११ ६ - १० १२ १३ १४] ५ भंसाः ६ १ ·. देवेन्द्रप्रकरणम्। इत्यादि करणरीतिर्गणितकुशलेनाम्यूस खयमेवानुवर्तनीया, पिम्तरभ- माधन लिलितेति ॥ मय सौधर्मशानभल्सगमेव वक्तव्यान्तरमाह- पागारवारेसु, समासु भवणेसु ज परीमाण । न होई चमरचचाएँ जे तु पहरोयणसहाए ॥ ३०७ ॥ प्राकार द्वाराणि च माकारद्वाराणि तेषु माकारहारेषु 'सभातु' सुधर्मामु 'भवनेषु' विमानमध्यप्रासादलक्षणेषु विपये किंममाणमु- च्यापपेक्षया वर्तते । इति शिष्येण एटे सूरिराह-यत्परीमाण भवति चमरचचाया' चमरनामासुरेन्द्ररानधान्या यत्तु 'वरोचनममाया' विशेषेण रोचने शोमत इति विरोचन स एव रोचन सचेह परि- नामा असुरेन्द्रम्तस्य समा-निवासो निलय इत्येकोऽर्थः, ततो परिच- चाया रानधान्यामित्यर्थः ॥ ३०७ ॥ तत् किम् ? इत्याह- त दुगुण नायन, सोहम्मीसायकप्पवासीणं । दो दो बारसहस्सा, पकाए य पाहाए । ३०८।। 'सन्' प्राकारादिप्रमाण चमरचञ्चालिञ्चयो सबन्धि [हिगुण ] सातव्य' बोदव्य सौधर्मेशानकल्पवासिना प्राकारद्वारादीनाम् । तथा हे द्वारसहमे एककम्यां तु 'बाहाया' तयाविधमाकारमिनिभाग- लक्षणायाम् । यत्पुनरत्रैव मागभिहित “सव्वे वट्टविमाणा एगदुवारा भवति" (गाया २४८) इत्यादि तदावलिकाप्रविष्टविमानान्येवानि- त्योकमिति ममाप्यते, इद पुनरावलिकाबाह्यविमानापेक्षयेति ॥ तत्र सर्वविमानेषु प्राकारम्पोचत्व त्रीणि योजनशतानि, विस्तारो मूले योननयत, मव्ये पश्चाशत, सर्वोपरि पञ्चविंशति । किमुक मवति? मूले विस्तीर्ण, मध्ये सक्षिप्त , उपरि तु तनुतरो गोपुच्छसस्थानस- ·(१३८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत स्थितः सर्वकनकमयः । स चानकः पञ्चवर्णैः फपिगीपकयोजनायाम- रईयोननविस्तृतः किश्चिदूनयोजनोच्छितमणिमयेरुपशोभितः । तन्य चकेकस्यां पाहायामक द्वारसहनं भवति । तानि च हाराणि पञ्चयो- जनगतोच्छ्रितानि अतृतीययोगनगतविस्तृतानि तावत्प्रमाणप्रवेशानि रत्नकनकमयानि। विमानमध्यभागवर्तिवन्यमाणलक्षणा उपकारिकलयनो- परिप्रासादा पूर्वोत्तरन्यां दिगि योगनगतायामा पञ्चागद्योजनविस्तुता योजनसप्तत्युच्चा सभा सुधर्माम्या (ख्या) भवति । उपकारिकलयनमध्ये च मूलप्रासादः पञ्चयोजनगतोच्चः, अहंतृतीययोजनशतविस्तृतः । एत- सर्व रोजमसेनजिदुपाङ्गे साक्षादेवोपलभ्यते । एतदन्दं च सर्वत्र चनर- चञ्चायलिचञ्चयोर्वाच्यम् । प्रस्तुतमूत्रोक्तं द्वारप्रमाणं महसहयलक्षणं मतान्तरसंभाव्यतमिति (मतान्तरं संभावितव्यमिति) ||३० तथा- सोहन्मे ईसाण, वायव्वा भोवगारिया लेण (गा)। एगं तु सयसहस्सा, विकंभायापो भणियं (या) ॥३०॥ सौधर्म ईशाने बोद्धव्यानि 'औपकारिकानि' मूलपासादोपकार- प्रयोजनानि लयनानि, किम् ? इत्याह--एकंतु' एकमेव शतसहस्रं विष्कम्भायामतः' विष्कम्भेनायामेन च प्रभणितानि तीर्थकरगणरा- दिभिः । उच्छ्यश्वेतेपां योजनप्रमाणः शास्त्रान्तरोक्तो द्रष्टव्यः । एतानि च किलोपकारिकलयनानि देवकुलपीठवन्धवन्मूलप्रासादपीठरूपाणि यो- व्यानि । तदुपरि मूलपासादाः पञ्चयोजनशतोच्छ्याः, तदनु च चतुर्दिशि तत्परिवारभूताश्चत्वारः, तेपामपि पूर्वक्रमेणेव चत्वारश्चत्वार इति पोडश, एपामपि प्रत्येकं प्रत्येकं चत्वार इति चतुःषष्टिः । १ राजप्रश्नीयोपाड्न इत्यर्थः ।

·देवप्रकरणम्। पर मूलपापादापेक्षया अडिप्रमाणा आयामविकम्मोचन्चे द्रव्या ॥२०१॥ अथ कल्पवेव वक्तव्यान्नमचिका दारगाथामाह- कप्पाण पाहाण, सटाणविमाणराउबच । सखेनविन्यडा वि य, वरणं माणे य ग य ॥३१॥ 'कम्पानां मौषमादिलक्षणाना प्रतिवन्ति-प्रतिठा लभन्ते विमा नान्यम्मिमिति 'प्रतिठान' पनोदव्यादि तत्स्वरूपतो वाच्यम् । सथा 'सम्यानविमानाबायोसत्व ' सत्र मन्थान धृतादि, विमानानि विष्क- ग्मत परिशेपतच, याचा-भयन्तविपर्ययादयाया-वाचनमाव इत्यर्थ., उसय विमानानां तत्पीठाना चोचमावो वकव्य । तथा सण्यात- विम्नरा अपिचेतिगन्दादमध्यातविम्बराच । तथा 'वर्ण 'शुखादि 'मान' प्रतिठानवाहत्यविमानोश्चन्चसयोनने 'च' समुधये 'गन्ध' घाणेन्द्रियग्राह्यो गुण, चमब्दास्पारिश्र वक्तव्य इति ॥ ३१॥ सायतर्मनान्येव द्वाराणि व्याचिभ्यासूायादशकमाह- घाउपिाहाणा, ढांसादिवेमु तिमु य यायवायो । तीम् य नमपम्मी, मागासपीडिया सेसा ॥ ३११ ॥ पन-निविड स चासाधिश्न-उदयगशिर्षनोदधि प्रतिठान- उकलक्षण येषां ते घनोदधिप्रतिठाना विमाना द्वयोरादिमयो काल्पयो । तया 'त्रिषु च सनत्कुमाग्माहेन्द्रग्रह्मलोपलदाणेषु पुन 'पनवात धनवानप्रतिटिता विमाना इत्यर्थ । 'तीस् य'ति त्रिषु लान्तक शुभमहबारेए पुन 'तदुभये पनोदपियनबालपणे विमाना वर्तन्ते। 'भावागमतिदिता' शुदाफाशलन्यप्रतिदाना 'शेपा ' आरणादि देवलोकविमाना मन्तीति । रक्कम-"यणउदहिपाटाणा, मुरमवणा . .

·मुनिचन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेत होति दोसु कप्पेसु । तितु वायपट्टाणा, तदुभयस पइट्टिया तीसु ॥१॥ तेण परं उबरिमया, आगासंतरपइटिया सव्वे | एस पइट्टाण- विही, उड्ढलोए विमाणाणं ॥२॥" इति ॥३११॥ ननु तिष्ठत्ता(तिटतु तावत्सांप्रतं प्रस्तावप्राप्तमपि संस्थानद्वारम, एतद्वयं ज्ञातुमिच्छामः-किमेतान्यावलिकाप्रविष्टानि विमानानि पुष्पा- वकीर्णानि च सर्वदेवावामेषु भवन्ति ? उतास्ति कचिहिशेष इति ?, अत्रोच्यते---- प्रावलियपविट्ठा बाहिरा य जा उवरिमा उ गजा। आवलियपविटा चेवगुत्तरा जे विमागणवरा ॥ ३१२ ।। 'आवलिकाप्रविष्टा बाह्याश्च ' प्रतीतरूपा एवं विमानाः, किम् ? इत्याह-यावदुपरिमाणि 'तुः' पूरणार्थः अवेयकाणि, सौधर्मशाना- म्यामारभ्य यावद्रुपरिमाणि ग्रेयेयकाणि तावत्सर्वदेवलोकेप्वावलिकाप्र- विष्टानि तदितराणि च विमानानि मन्तीति भावः । एतच प्रायो व्यवहारापेक्षमेव, यतोऽधस्तनचेयकत्रिके आवलिकाप्रविष्टान्येव विमा- नानि सन्तीति । आवलिकामविष्टाश्चेव 'अणुत्तराः ' न विद्यन्ते उत्तराणि-[प्रधानानि ] वर्णगन्धरसस्पर्शादिभिगुणविमानानि येभ्यस्ते तथा 'ये' इति समयप्रसिद्धाः, अत एवाह-'विमानवराः' प्रधानविमानाः सर्वार्थसिद्धप्रस्तटविमाना इति भावः ॥ ३१२ । उक्त- मपि प्राक् सर्वविमानसंस्थानं हारगाथोपन्यस्तसंस्थानद्वारानुरोधेनाह--- तत्यावलियपविटा, वट्टा तैसा तहेव चउरंसा । पुप्फावकिएणगा पुण, अणेगविहरूवसंठाणा ।। ३१३॥ व्याख्याताथैवेयं गाथा । एतद्वारोपन्यासः किमर्थमिह ? इति चेत,

·(१५१)
उच्यते-विम्मृतिमीलशिप्यमामरणार्थमिति ॥१३॥ अथ विमाना-
बाधाद्वारे युगपदेवाह--
विक्रमपरिक्लेवे, चवमा देवेहि होइ कायया ।
जीवा य पुम्गला पत्रपति ते सासपरिमाणा ।। ३१४ ॥
विष्कम्मेण युक' परिक्षेपो विष्कम्मपरिक्षेप-विष्कामोपलक्षित
सबादाम्यन्तर परिधिरित्यर्य, वत्र वाच्ये 'उपमा' उपमान 'देव
तथाविषचण्डादिगतिचतुष्टयप्रवृत्तमवति कर्तव्या । सा च सग्रहणि-
गायानुसारेण विज्ञेया-" सीयालीमसहस्सा, दो य सया नोयणाण
तेसहा । इगवीस सहिमागा, कक्स(कोडमाइम्मि पेच्छ नरा ॥१॥
[ महतोपि १५२६३ १४] एय दुगुण काड, गुणिमए तिपणात-
नवरहि । आगयफल तु न त, कमपरिमाण वियाणाहि ॥२॥ दो
लम्वनोयगाण, देसीई सहस्स पच सय असिया । छ व सविभागा,
तिहि गुणिए होति नायव्या ॥ ३॥" अतोऽपि २८३५८०१,
भय चण्डाया क्रम [ " पचगुणे चउलक्खा, सहस बावतरीय छ
श्व सया। तेतीस नोयगाइ, अण्णा तीस कलामो य ॥१॥
४७२६३३१४, अयं चपलाया क्रम | "छ लक्सिगसटि-
सहस्सा, उच्च सया नोयणाण छासीया| उपण्ण च फलामो, सत्तहि
गुणिए वियाणाहि ॥१॥" ६६१६८६४, अय भवनाया क्रम ।
'लक्सट्ठ सहस्सा विय, पण्णाम गुणिऍ नवहि नाणेभा । सत्त
सया चमाला, अट्ठारस सह कलामो य॥१॥" ८५०७४०१९
भय वेगाया क्रमः। एय कमपरिमाण, अहाइ छम्मासि तु
कालमा । आयामपरिहिवित्थर, देवगईहिं मिणेनाहि ॥१॥

·..
{१४२) मुनिचन्द्रमूरिविरधितवृत्तिसमेतं
परिमाणं ति॥
क्रम पादविनेपे" इनि वचनात् क्रमः पादयिो-
पलक्षणस्तम्य परिमाणं भवति, इदं क्षेत्रतः क्रमपरिमाणम् | कालतात-
अहाइ छम्मामियं तु कालम्स' ति दिवसमादि मृत्वा पण्मासं
यावदनेन क्रमेण गमनं तन पाण्मासिकं क्रमपरिमाणं कालतो भवति ।
'आयामपरिहिवित्थर ति आयामः-देष्य परिधिः-परिक्षेपः विस्तार:-
विष्कम्भस्तान् यथासंभवं ' देवगनिभिः ' चण्डादिकामिः पूर्वोक्तक्रम-
परिमाणयुक्ताभिर्मिमीत इति संबन्धः । चंडाए विमो, चवलाए.
नह य होइ आयामो | अम्भितर जयणाए, बाहिरपन्हिी उ वेगाप
॥१॥" मातव्या इति क्रियायोगः । " चत्तारि वि सम्मेहि, चंडा-
इगईहि ति छम्मासं । तह वि न वि जति पारं, कैसिंचि सुग
विमाणाणं ॥ १॥" अत्र चाभ्यन्तरपरिधिविमानप्राकारमध्यभागमपेश्य
बाह्यपरिधिस्तु विमानटापर्यन्तमपेन्य मन्तव्य इति ।। तथा 'जीवाः'
एकेन्द्रियाः पृथिवीकायिकरूपाः चकारस्य व्यवहितसंबन्धात् 'पुद्गलाश'
औदारिकादिवर्गणारूपाः 'व्युत्क्रामन्ति ' निरन्तरं विमानतयोत्पद्यन्ते,
उपलक्षणाच्च्यवन्ते न तु विमानाकारः। यत एवं ततम्तानि शाश्वतानि
विमानानि द्रव्यरूपतया वर्तन्त इति ॥ ३१४ ॥ अयोचत्वद्वारं
गाथाहयेनाह-
सोहम्मे ईसाणे, उचत्तं पंच जोयणसयाई ।
सेसाण वि सव्वेसि, सयपरिवड्डीऍ नेयच्वं ॥ ३१५ ॥
'सौधर्म ईशाने' सौधर्मशानयोः कल्पयोरित्यर्थः, उच्चत्वं विमा-
नमव्यवर्तिप्रधानप्रासादानां पञ्च योजनशतानि | शेषाणामपि कल्पानां
सर्वेषां शतपरिवृद्धयोञ्चत्वं नेतव्यमिति ॥ ३१५ ॥

·No text on this page.

·(१४) मुनिबन्द्रशिविरचितवृत्तिसमेत पढमेमु पंचवगणा, एकाहाणी उ जा सहस्सारो। दो दो कप्पा तुल्ला, तेण परं पोंडरीयाई ॥३१८ ॥ प्रथमयोढयोदेवलोक्योः पञ्च-कृष्णनीलरतलोहितशुशलक्षणाः व- र्णाः-चक्षुरिन्द्रियग्राह्या गुणविशेषा येषां ते पञ्चवर्णा विमाना वर्तन्ते । तदुपरि का वात्तो ? इत्याह-' एककहानिस्तु ' एककवणहानिः पुन- वक्तव्या, भियतरं यावद? इत्याह-यावत 'सहस्रारः' अष्टमः कल्पः, आह किं प्रतिकल्पमेककवर्णहानिः ? उत कथञ्चिदन्यथा ?, अन्यथेति ब्रूमः । कुतः ? यतः-'ही हो' सनत्कुमारमाहेन्द्रादिलक्षणी 'तुल्यो' सहगवर्णतया समानौ कल्पौ वर्त्तते । एतदुक्तं भवति-मनत्कुमारमाहे- न्द्रयोश्चतुर्वर्णाः, ब्रह्मलोकलान्तक्योस्त्रिवर्णाः, शुक्रसहलारयोढिवर्णा वि- माना भवन्ति । तदुपरि विधिमाह-'तेन' इति ततः सहस्रारातू 'परं' अग्रत आनतप्रभृतिसर्वार्थसिद्धपर्यन्तानि 'पुण्डरीकाणि' धव- लानि गहन्दुकुन्दतुपारहारममवर्णानीति भावः ॥ ३१८ ॥ संप्रति मानद्वारम्- होइ पमाणं सव्वेमु चेव बत्तीस जोयणसयाई । सोहम्मादीयाण, वाइल्लुचत्तसहियाणं ।। ३१६ ।। भवति प्रमाणं सर्वेपु चैव विमानेपु द्वात्रिंगद्योजनातानि, केपाम् ? इत्याह-'सौधर्मादीनां ' [ सौधर्म ] देवलोकादीनां 'बाहल्योच्चत्व- सहितानां' योजितपीठवाहल्यप्रसादोच्छ्याणामिति ॥३१९॥ इदानी गन्धद्वारं चशब्दाक्षिप्त (प्तानि) हारान्तराणि चाह- १मत्र "लोहित" स्थाने "हाद्रि" इति भाव्यम् । - ·देवेनप्रकरण अशनमुरहिंगश, फास नवायउयसुहफासा । निन्चुनीया रमा, सपपमा विरापति ॥ ३२० ॥ अत्यन्त-अतिशयेन मुमिः-मृगमदपनसारागुल्मभूतिसुगन्धिद्रव्य. कामोपनानो गन्धो येषा तेऽयन्तारामिगन्या', 'पों' सविषये नवनीतवन्मूदुक शुभ सही येषा ते नवनीतमृदुकशुमसर्या , तथा "नित्योहयोता' गावादिविषवनिरन्तरस्फरसारनपुञमकाशि तदिनकामत पद 'रया रमणीया 'स्वयाप्रमा' खय-आत्म- नवान्यनिरपेशा प्रमा-प्रभावों मेरा ते तया 'ते' विमाना 'विरा- जन्वे' कामतीति ॥३९॥ इत्य विमानस्वरूपगता हारगाथामुप- न्यम्य व्यायाय चेदानी तहतदेवयतव्यताप्रतिवटा हारगाथामाह- उवायपरीमाण, भवहारमचमेव सयपण । सागवफासे, उसासो क्षेत्र पाहारो ।। ३२१ ।। उपपातेन सह परीमाण, कुतो देवा उत्पदन्ते । किन तेषां परि- माणम् । इलेवनलक्षणम् । अपहारप्रोचव चापहारोचवम्, 'एव ' समुचये। तनापहारो नाम वर्वमानसमयदेवलोकदेवानां समयापहारेणा- पहारमा ।' रचत्व' शरीरममाणम् । 'सहनन' अस्थिसचय- विशेष सम्यानं च गन्धन म्पर्शश्य सम्पानगन्यम्पर्श उच्यास 'देव' इति मिन्नममिवत आहारव वाच्य इति ॥३२॥ पना- मैव हारगार्या व्याचिच्यामुगावाचतुर्दशकमाह-- मोहमीसामु, दामाँ अम्मकम्मभूमीण । पंचिदिपतिरियनरहि फम्ममोमेहि संसाय ॥ ३२२ ॥ - ·, (१४६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं सौधर्मशानयोः कल्पयोः ' उपपातः ' उत्पत्तिः कुतः सकाशात ? इत्याह-कर्म-सप्यादि मोक्षसापक वा सम्यग्ज्ञानदर्शनचारित्राराधनरूपं तत्प्रतिपेघादकर्म, कर्म चोक्तलक्षणमेव, ततोऽकर्मणः कर्मणश्च योग्या मूमयोऽकर्मकर्मभूमयः । तत्र त्रिंगद्देवकुर्वादिका अकर्मभूमयः, पञ्चदा भरताद्याः कर्मभूमयः, तासां संवन्धिभ्यः पञ्चेन्द्रियतियंगनरेभ्यः संशि- तियग्भ्यो नरेभ्यशेत्यर्थः शेपकल्पनिदोरणार्थमाह-कर्मप्रधाना भूमिः- जन्मक्षेत्रं येषां ते कर्मभूमास्तेभ्यः पञ्चेन्द्रियतिर्यगनरेभ्य एव सकामाटु- त्पत्तिः 'शेषाणां' इति विमक्तिव्यत्ययान् शेषेणु-सनत्कुमारादिदेवलो- केप्चिति ॥ ३२२ ॥ तथापि विगेपमाह-- पंचेंदियतिरियाणं, उबवायो होइ जा सहस्सारो। सेसाण मुरगणाणं, होइ मणुस्साह उववाओ ॥ ३२३ ।। 'पञ्चेन्द्रियतिरश्या' संज्ञिरूपाणामुपपातो यावद्भवेत् सहस्रारः, सहवार यावदित्यर्थः । 'शेपाणां ' आनतप्राणतादिसंबन्धिनां सुर- गणानां भवति मनुप्येम्य उपपात इति ।। ३२३ ॥ संजयमीसगअस्संजयाण उचनायो अच्चुत्रो जाव । गेवेन मीसरहिया, तेण परं संजया चेत्र ॥ ३२४ ॥ संयतमिश्रकाऽसंयतानामुपपातः ' अच्युतो यावत् ' अच्युतं याव- दित्यर्थः । तत्र संयताः सर्वथा पडूनीवनिकायवधव्यावृत्ताः ब्रह्मचा- रिणो निगृहीतेन्द्रियकपायाः सम्यक्प्रत्युपेक्षणाद्यनुष्ठानपरायणाः प्रम- वाद्याः प्राणिविशेषाः । मिश्रकाः-संयमानुठानान्मिश्रमावमापन्ना देश- विरता इति यावत् । असंयताः-देशसर्वसंयमशून्या मिय्यादृष्ट्याद- योऽविरतसम्यग्दृष्टिपर्यन्ताः, परं सम्यग्मिथ्यादृष्टिवर्ना इह गृह्यन्ते, ·न 'नेन पर (१७) मम्ममियो कुमह कार इति वचनात् तेषा चिदम्युमपा- नामापान । 'गवेन' सि वेयक 'मिश्ररहिता ' अमयता मयनाश्रेत्यर्थ । तत्रामयता ये मनु ऋदिपूनापास्कामा नगन्य निन- मापना माग्यपरिपूर्णयतियोग्यक्रियाकाण्डा अन्तरामावशून्यास्न ण्व गृपन्ने । योमम्-" जे दमणवावना, रिंगमाहण कांति सामन्ने । नेसि पिय स्वामी, उकोमा नाय गेवेना ॥१॥ इति तन-प्रमेयकम्योऽये मयतावोत्पद्यन्ने, मासयता नापि मयता- सयता इति ॥ ३९४ ॥ अप परिमाणहारम्- उनसेण असखा, उजवाजवी जाएगागो। मा महमारो कप्पो, तेग पर जागा सखेजा ।। ३२ ।। 'उत्करण ' प्रांत्या अमन्या 'उपपरन्ते' मायन्ते देवतया तिमनुन्या एकममयेन । नपन्येन 'क' नियंगादि, क्रियमय व्यवहार इत्याह-पावत्महमार स! 'तेन परं' महसारा- स्मल्लापूर्ण मानीहि यथा सख्येया ग्योत्पपन्ने, यत मशिमनुया- पामेव तत्रोत्पत्तिम्नेष प्रस्त्येव सत्यानपवादिति ॥ ११९।। सत्यपाहारम- नामपिणिस्सपिणि, सम्बाईयादिना सहस्पारो। नेण पर भरडारी, पलियमसरोजमागेण ॥ ३२६ ॥ भवसर्पिग्युत्मपिणीमि विमक्तिलोपत्र भारतत्वातू, सल्यातीता- भिरपहार म्युचरेण योग, यावासहसार , मतिममयापहारेण तत्रोप- मोपपमानदेवानामपटियमाणानाममख्यानावमपिण्युत्सर्पिणीममय स. बामदागे भवतीनि भाव । 'तेन पर आनतादिकल्पेन्चपहार

·No text on this page.

·.
देवेन्द्रप्रकरणम्।
अगुलभागमसखो, मुराण प्रोगाणा जाण्णा उ ।
सव्येमु सयसहस्स, उत्तरखेउवि उकोसा ।। ३२९ ॥
अहुलमाग 'असख्य ' असम्येय 'मुराणो देवानामवगाहना
मपन्या' सर्वतुच्छा, '' पूर्ववत्, इय चोत्पत्तिकाले भवति ।
मृतीतरक्रियाणां पुनरियमेवान्ययेत्याह- सर्वेषु ' देवस्थानेषु 'मत-
सहस' योननलक्ष यावदुत्तरक्रियोरसावगाहना भवति । उत्तर-
बक्रियमपन्या त्वहुलसस्पेयभागप्रमाणेव, पर्याप्तत्वेन सस्प तथाविध-
जीवप्रदेशसोचाभावादिति ॥ ३२९ ॥ [अथ सहनन ] द्वारम्-
सरयणेण सुरगणा, मस्सयपर्णा महाबला मूरा ।
सोमा महागुमात्रा, अणिदियगुणा विरायति ॥ ३३० ॥
महननेन' तथाविधास्थिमचयरूपेण चिन्यमाना 'सुरगणा
देवमहाता, किम् ? इत्याह--'असहनिन ' यवर्षमनाराचादिसह-
मनविला, वैक्रियशरीरत्वेन तस्य तथाविधास्थिसचयस्य तेप्वभावात् ।
यत उकम्-"नेवढी नेव सिरा, देवाण सरीरसपाए। 'महापला'
प्रकृत्यैव सहननसाध्ययलातिरेक्वन्त 'शरा ' सग्रामपसमटवद्य-
बर्मिता 'सौम्या ' स्तिमितपतयः' महानुमावा ' अचिन्त्यशक्ति-
तयाऽशिवायुपद्रवमासव्यावृत्तिका 'अनिन्दितगुणा ' अगहणीय-
रावण्यादिगुणग्रामवन्त सन्त 'विरानन्ते ' बमवति (प्रमवन्ति)।
महडिकदेवापेक्षमता, अन्येषु महाबलत्वादिविशेषणाना सम्यगनुपपद्य-
मानत्वादिति ॥ ३३ ॥ अथ सम्यानद्वारम-
मध्यसि साण, समचउरस महम्यमाइप ।
उत्तरविलम्विय पुण, नायाविरुवसठाण ॥ ३३१ ॥

·मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं 'सर्वेषां 'जधन्यमध्यमोल्लष्टभेदभानां भवनपन्यादिभेदमानां वा 'संत्यानं' शरीराकारः समाः-शरीरलक्षणानुक्तेनेनाविषमाश्रतोऽ- लयः-देहपार्श्वलक्षणा यत्र तत्समचतुरस्रम् , महान् अर्घः विशिष्टार्थ- मावकत्वममावनालाणो यस्य तत्तथा ताइग्माहात्म्यं यस्य तन्महाप- माहात्म्यम् । अवधारणीयगरीरापेक्षमेतत् । उत्तरवैक्रियं पुनः भरी नानाविधरूपाणि-समचतुरनन्यग्रोधपरिमण्डलादीनि संस्थानानि यत्र तत, नानाविषरूपसंम्यानत्वादन्यति ॥३३॥ संप्रति गन्धद्वारम्---- गंधेण सुरहिगंधा, सुहफासा विम्दयं जांतहिये । सिंबलिख्यन्भहिया, अणोवमा अरयलंविच्छा ॥ ३३२ ।। 'गन्धेन' घाणेन्द्रियग्राह्यगुणलक्षणेन यदा पालोच्यन्ते तदा किम् ? इत्याह- तुरभिगन्धाः' मृगमदकपूरागुस्मभृत्यातिशायि- देहसौगन्व्यमानः । अथ स्पर्गद्वारम्-सुखहेतुत्वात्सुखः शुभो वा स्पर्शः शरीरप्रभवो येषां ते सुन्तस्पर्शाः, 'विस्मयं ' अहो ! किंमत- दिति चित्तचमत्कारलक्षणं 'जनयन्ति' वितन्वते ' अधिक' पशु- भभावननितविस्मयापेक्षातिरिक्तं दृष्टाः सन्तः, पुनः स्पर्शमेव व्यनक्ति- 'शाल्मलीरूताम्यधिकाः' शाल्मलेवृक्षम्य यद रूतं अवलादिम्योऽपि सुकुमालप्रकृति ततोऽम्यधिकसौकुर्मायाः, 'अनुपमाः' रूपलावण्या- दिगुणविषयेणाऽप्युपमातुमशक्याः । वर्णकप्रस्तावादपरमप्याह- यलंविच्छ ' ति अरजसः-गरीरवस्त्रादिपु मललक्षणरजोरहिताः, अल- म्वेच्छाः-संपन्नसन्द्रियार्यतया प्रकृतिपुरुषतया चाविद्यमानतथाविधा- काङ्क्षाः। एतदपि महर्दिकदेवापेक्ष प्रायेणेति ॥ ३३२ ॥ इदानीमु- च्यामाहारद्वारे युगपदेवाह- . - -- ·. . देवन्द्रप्रकरणम्। जह जसपराई दिदी, तदि मासदेहि तस्स उस्सासो। नदि वाससहस्सेहि य, माहारो उपरिणमुराणं ॥ ३३३ ॥ नद' ति यावन्ति यम्य 'मतराणि ' सागरोपमाणि] स्थिति 'तदति वावधि मासा... पञ्चदशदिनको 'सस्य ' देवस्य 'उच्चामः' इति उच्चासनिवासी प्रवर्तते । तया 'दति ताबद्रि खस्थितिसागरोपमप्रमाणेवर्षसहले 'च' पुनरर्थ- 'माहार' मानसाम्यवहारलक्षण- सपयते । कपाम् ? इत्याह-उवरिमहुराण वि उपरिवनसुराणां सौधादिवास्तव्यदेवानाम् । प्राय पक्षापेक्षमेतत्, अन्यया चमरवल्योरप्येकसागरोपममाधिकसागरोपमस्थितितया पक्षणो- चासो वर्षसहस्रेण चाहार प्रवर्तते । सागरोपमाष स्थितीना तु देवा- नामाम्या गाथाम्यामाहारोच्यासविधिविजय --" दसवाससहस्साद, महण्णमाउ परन्ति जे देवा । सेसि चउत्याहारो, सनहि योवेहि उस्मासो ॥१॥ दसवाससहस्साई, समयाई भाव सागर उण | दिवसमुत्त हुत्ता, आहारूमास मेसाण ॥ २॥" इति ॥ १३ ॥ भय बतल्यान्तरविषक्षया द्वारमामामाह- ग्नेस्सा दिही नायो, उवमोगे वेव होइ जोगे य । तनो य समुन्यामो, विठव्यणा सायड्डी य ।। ३३४ ।। 'श्या' तेनोलेश्यादिका शुष्टि मिय्यादृष्टयादिका 'ज्ञान' मत्यादिक उपयोगव'साकारानाकारमेदो भवति वक्तव्य ।'योग' मनोवाकाययोगादि 'त' तदनन्तरं समुद्धात 'वनिमसमुद्धात विकृर्वणा'यक्रियकरणभकिपमाण ' सात' सुखं ऋविश्व' परि- धारादिकति ॥३३॥ अथैनामेव द्वारगार्या गाथादशकेन ध्याचष्टे- - ·" - - (१५२) मुनिचरमूरिविरचितवृतिसमेनं दोसु तु तेउलेसा, तीमु य कप्पम पम्हलमागा। नेगा पर मुकानेसा, देवा गव्ये वि विगोया ॥ ३३५ ॥ हयोः ' कल्पयोः सौधर्मगानयोः 'तुः' पूर्ववत तेजोलेदया देवा- नाम । 'त्रिषु च फरपेपु' सनत्कुमारमाहेन्द्रब्रह्मलोकलमणेषु पाले- श्याकाः' परकेलरवहश्या येषां ते तथा । 'तण पर 'तिनतः पर शुरलेश्या देवाः ' सर्वेऽपि ' इन्द्रमामानिमायसिंगलोकमानाइयो विजेया इति । लेश्या नाम लिश्यने-लिप्यते आमिनीवः कम्मति लेट्याः, ताथ द्रव्यभावभेदाहिमेदाः तत्र द्रव्यलेश्या यानि किन द्रव्या- ण्याश्रित्य जीवस्य स्फटिकमणेरिव सम्णादिभावलेझ्यापरिणामः प्रवर्तने तानि द्रव्यतो भिद्यमानानि द्रव्यलेझ्या इति । नत्र अमरागारकाकको- किलादिसमानवर्णा कृष्णलेल्या शेपानुनीनी-कपोती-तनमी-पा- शुष्माभिधाना लेझ्या यथाक्रम कदलीटल-कपोतच्छद-जपाकुनुग-फ- मलकेशर-हसमरामकामा विज्ञया इति । यथोक्तम्----" किम्हा भमरसवण्णा, नीला पुण गवलगुलियसंकासा | काऊ कवायत्रणा, तेऊ तवणिनवण्णाभा ॥१॥ पम्हा पउमसवण्णा, सुका पुण - मकाससंकासा ।" इति । भावलेल्या पुनर्मिथ्यात्वासंयनरुपायानुरक्त- योगः प्रवृत्तिरूपः कर्मपुद्गलादानहेतुद्रव्यलेश्याननिनो जीवपरिणानः । पताल द्रव्यलेश्या इहाधिक्रियन्ते न पुनर्माक्लेश्याः । यथोक्तम्- देवाण नारयाण य, दबल्लेम्मा हवंति ण्याओ। भावपरायत्तीर, मुग्नेरड्या उछलेसा ॥९॥" इति ॥३३५॥ अथ दृष्टिद्वारम्---- मिच्छा सम्मामिच्छा, सम्मट्टिी य तिगिगा दिट्ठीयो। देवेसु मुगोयव्वा, नाणं तु अओ परं वोन्द्धं ॥ ३३६ ।।

·देवनामकरणम्। 'मिथ्या मिथ्यात्वलक्षणा 'सम्यम्भिय्या' मिश्ररूमा 'सप्य- राष्टि' मम्यम्ल(क्यल)पणा इत्येनाम्तिमो दृष्टय 'देवेषु' सीप- मादिदेवरोकगतेषु मुमितव्या । शानद्वारमुपक्षेप्तुमाह-ज्ञान 'तु' विशेषणार्थ- मत पर वश्य इति ।। ३३६॥ नापी अन्नाणी वि य, सव्ये वि मुरा उ जार गयेना। उनमोगो पुण विडो, सागारो वनागारो ॥ ३३७ ।। 'शानिन ' मतिश्रुवावधिरूपबोधनयमान 'अज्ञानिनोऽपि च मत्यज्ञानवृत्ताज्ञान विमलपणाज्ञानवन्त सर्वेऽपि मुरा '' पूरणा यं यावद् श्रेषेयकाणि । उपयोग पुनर्जिविष मदेवेषु 'साकार' इमामान्यविशेषत्वमावे वस्तुनिविशेषग्रहणरूप, 'व' इति मि- अक्रमे, तन' ' अनाकारव' सामान्यविशेपम्वमा वस्तुनि सामा- न्यानमहणरूप इति ॥ १३७ ॥ इदानी योगद्वारम्- तिविही य होइ जोगो, मणपदकारण जो (सो) मुणेपथ्यो । नियणेव य नाणार, अगुत्तरविमाणवामीण ॥ ३३॥ त्रिविषय भवति, की इत्याह-'योग 'मीवपरिम्पन्दात्मको व्यापार । विध्यमेव भावयति-मनोवाकायेन' इति मनसा बक्रियशरीरमयलाहतमनोवर्गणान्तर्गतमनोद्रव्यममूहलमणेन, एव ब- भमा, नवर मापावर्गणान्तर्गतवाद्रव्यममूहमयेन, कायेन वैक्रियवगंगा- बदेहलवणेन । प योगो ययाक्रम चिन्तामापागमनागमनादिक्रिया- फलो देवान (देवानाम् ) मुणितव्य.] उतच-'मणमा वयमा काण वा वि गुतम्स विरियपरिणामो । नीवन्म अप्पणिनो, स नोगमन्नो निमयामो ॥१॥" अब मागुनजानहाग्मेवाधिसत्य निधिवाह--

·(१५४)
मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत
त्रीण्येव च ज्ञानानि न पुनरजानान्यपि अनुत्तरविमानवासिनाम् , पवि-
त्रसम्यग्दर्शनज्ञानचारित्रपात्राणामेव जन्तूनां तत्रोत्पादादिति ॥३८॥
अथाव जघन्यमुत्कष्टं चावधि देवेषु प्रतिपादयन् गाथाचतुष्टयमाह-
सव्येसु जहन्नोडी, अंगुलभागा भवे असंखन्ना।
घटुं सगा विमागा, तिरिय दीवोदधिमसंखा ॥ ३३६ ॥
'सर्वेषु' सौधर्मादिपु देवस्थानेषु जघन्योऽवधिः, क्रियान् ? इत्याह-
अङ्गुलमागो भवेदसंग्व्येयः, विषय[विपयि]णोरभेदोपचारादेतदुक्तम् ,
अन्यथाऽमुलाऽमंख्येयभागमात्रक्षेत्रव्यवस्थितमूर्तद्रव्यराशिस्तम्य विषयो
वर्तत इति वक्तुमुचितम् । क्षेत्रप्रस्तावात्प्रमाणाङ्गुलमेतदित्येक व्याचक्षते।
अन्ये त्ववधेः शरीरावम्धिनत्वात शरीरस्य चोत्सेधाजुनेनैव प्रतीय-
मानत्वात् तदपेक्षयेवावधिविषयक्षेत्रप्रमाणमद इति वने । एतच्चोत्प-
त्तिकाल एवापर्याप्तावस्थायां मन्तव्यम् । उत्कृष्टतस्तृवं 'स्वकाद्वि-
मानात् ' स्वकविमानाग्रभागं यावदित्यर्थः । 'तिर्यग' इति तिर्यक्रोत्रं
द्वीपोदधयोऽसंख्ययाः अवघेविषयः, परमुपयुपरिवर्तिनो देवास्तानेव
बहुवहुतरान पश्यन्तीति ।। ३३९ ॥ अपश्चा---
सीसाणा पहर्म, दोचं च सणंकुमारमाहिंदा ।
तचं च बंभलंतग, सुक्कसहस्सारग चउयीं ॥ ३४० ॥
'शक्रेशानौ' इन्द्रो उपलक्षणत्वादिन्द्रसामानिका अपि 'प्रथमां'
रत्नप्रमां यावत्पश्यन्तीत्युत्तरेण योगः। 'द्वितीयां च' शर्कराप्रभा
पुनर्यावत्सनत्कुमारमाहेन्द्राविन्द्रौ। तृतीयां च [पृथ्वीं] ब्रह्मलान्तकौ ।
शुक्रसहस्रारौ चतुर्थी पृथ्वी यावदिति ॥ ३४०॥
आणयपाणयकप्पे, देवा पासंति पंचमि पुढदि ।
तं चैव आरणञ्चुय, ओहीनाणेण पासंति ॥ ३४१ ॥

·देवप्रयकरणम्। भानतमाणतमल्सयो' बचनव्यत्ययश्च पारसत्वात् ये 'देवा' इन्द्रतत्सामानिकरूपान्ते पश्यन्ति पञ्चमी एथ्वीम् । 'तां चैव पञ्चमी मारणाच्युतपोवा अवधिज्ञानेन पश्यन्ति पर विशुद्धतरामिति ॥३४॥ छडि हिममनिममगनेजा सत्तमि प टवरिल्ला। समिभलोगनालि, पामति अणुत्तरा देवा ॥ ३४२ ॥ षष्ठी एथ्वी यावदधस्तनमव्यमवेयका, 'सन्स्था( तालथ्या त- उपपदेशः' इविन्यायान् वदता देवा । सप्तमी च पृथ्वी 'उपरि- तना' उपरितनदेयकवयगता समिना-किश्चिदना लोकनाली-स- नाडीरूपामृतमपम्तियक र पश्यन्यनुत्तरा देवा इति ॥३४२॥ अथ समुदावकियद्वारे सममेवाह- विममुभ्यायो, जाव उ कपोगा भवे देवा । एकेका य असम्बे, विउचए पुरिसयील्वे ॥ ३४३ ॥ क्रियालरीराय मम्-एकीमावेन उत्-प्रावल्येन धात-भीवमदे- भानो बहि क्षेपी कियममुद्धात, किय दूरम् । इत्याह-यावन्तु 'कल्पोपगा' मवनपत्यादयोऽच्युतावसाना मवेयुर्देवास्तावदेव। एक- कर' इन्द्रतत्सामानिकादिदेवोझंथ्येयानि विकुले स्त्रीपुरुषरूपाणि योगपनेव, शक्तिवपा पतेपा न पुन क्रियापि । क्योक भगवत्या (मतकर उद्दे० १) एवमर्थत-"प्रको महन्त ! देवेन्द्रो देवान कियन्ति स्माणि प्रभुर्विकर्नुम्" इति गौतमेन थ्टे भगवानुवार-"थया कत्रिपुवा युवतिः (ति) निबिडकरशालाग्रहणवता हस्तेन इस्त्रे गृहीया, चक्रम्य वा नामिरायोनितारकमचया सती निविड रूप. माविमति यया. म्वमेव प्रथमप्रवृत्तावपि नहीपद्धयप्रमाण क्षेत्र बहु- ·-- (१५६) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं मिर्देवरूपैर्देवीरूपेश्चात्यन्तं पूरितं कतुं समर्थः । अथोत्तरं च गौतम ! असंख्येयानपि द्वीपसमुद्रांस्तरेवाकीर्णान का समर्थः । एवं तत्सामा- निका अपि प्रागभिहितशक्तियुक्ताः । यथा सौधर्म तथा शेपेप्वपि यावदच्युतकल्पस्तावद्वैक्रियशक्तिव्यापारमुपर्युपर्यधिकाधिकतराधिकतमा वेति । एतच्च गौतम ! गतिविपयमात्रमुक्तम् , न पुनः कश्चिद्देवो देवी वा विकृतवान् विकुरुते विकरिप्यते च"इति । ये च ग्रैवेयकप- श्चानुत्तरदेवा न ते वैक्रियसमुद्धातमारमन्ते, तेषां स्वस्थप्रकृतितया वक्रियगरीरसाध्यप्रयोजनाभावादिति ॥ ३४३॥ अथ सातद्वारमाह- सायं सुह महंतं, इड्डीऍ महिड्डिया भवे तिविहा । थोवा मझुक्कोसा, कप्पाईया य (उ) अहमिदा ॥३४४॥ सत्-सुन्दरं तदेव स्वार्थिकाणप्रत्ययोपादानात्सातम् , किम् ? इत्याह- सुखं ' शर्म ‘महत् ' मनुष्यसुखापेक्षयाऽतीवप्रकर्षवत् , जरारोगशीत- वातायुपद्रवव्रातविकलत्यात्तेपाम् । इदानीं ऋद्धिद्वारम्-ऋद्धया महर्द्धिका देवा भवेयुस्विविधाः । वैविध्यमेव दर्शयति-म्तोकाः' जघन्यद्धयः केचित्किल्विपादयः, 'मध्यमाः' मध्यमईयः प्रकीर्णकानीकाधिपत्या- दयः । 'उल्छष्टाः' इन्द्रतत्सामानिकादयः, एवं तावत्कल्पेषु ऋद्धित्रे- विध्यमुक्तम् । तदुपरि का वार्ता ? इत्याह-'कल्पातीतास्तु' वेयका- ऽनुत्तरवासिनः पुनर्देवाः ‘अहमिन्द्राः' अहमिन्द्र इत्यभिधानं येपां तेऽहमिन्द्राः, आत्माधिकस्य कस्यचित्तरदर्शनादिति ॥ ३४४ ॥ अथ द्वारगाथान्तरमाह- देवारणं देवीणं, च विभूसा कामभोगमाउं च । चयणं च सबनीवा, कप्पे कप्पे य उववाओ ॥ ३४५ ॥ .. - , ·देवेन्द्रप्रकरणम् । देवानां देवीना व विमूषा यतल्या | तेषामेव 'काममोग' ति काममोगा., आयुश्यवन च, 'सव्वनी' ति सबनीवाना फल्पे कल्प चोपपातो वाच्य इति ॥३१॥ अयनामेव गायापटकन व्यापटे- सोइम्मे ईसाग, निपमा देवाण अन्दराण च । होइ विभूमा तगुई, सेसेमुवरि परायता ।। ३४६ ॥ मोधर्मे ईशाने 'नियमातू' निश्चयेन देवानामध्यरसा र भवति, कामी ? इत्याह-विभूषा ' अत्यन्तमुन्दरबसविलेपनपुप्पादीनां रहाराष्ट्रानामुपादानेन प्रौदरागिवया देहशमनामनयानविमानादिमण्ड- नरूपा ।' तन्वी ' तुच्छरूपा 'शेषेषु ' सनत्कुमारादिषु देवलोकेषु, कुत १ इत्याह-उपरि' सौधर्मादिकल्लापेक्षयोपरिवर्विना देवाना 'अल्परागत्वान् 'मनान्देहायनासनविमानादिषु प्रकस्येव मन्दामिया- भावान्, विभूपायाच इरागमन प्रतिप्रमवत्वादिति ॥१४६॥ उक्तं विभूपाहारम् । प्रवीचारद्वारमाह- दो कापपवियारा, कप्पा फरिसेण दोगिण दो से। सदे दो चार मणं, मरि पविधारणा नरिय ।। ३४७ ॥ हो' द्विसम्यो कायेन-चारीरेणावत्यतीपुरुषाणामिव प्रवीचार कामक्रीडा ययोस्ती कायमवीचारी 'फल्यो' सौधर्मेशानलक्षणी, "वाल्य्यात्तद्वयपदेश" इति सौधर्मेशनकल्पस्था देवा कायप्रवीधारा। 'पन ' स्तननधनादिश्वरीरावयवगवेन 'ही' सनत्कुमारमाहेन्द्र- कापी प्रवीचारवन्ती भवत इति सर्वत्र सध्यने ।'बी' बह्मलोक- लान्तभन्यो 'रूपे तयाविषकामुकननपोम्यावस्थामानि मुसनमनी- दरादिगने परम्पर दानविषयमावापन्ने सति । 'शब्द' गीतमाणित- ·(१५८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिममेत मन्मनमापिताभरणादिसंवन्धिनि ध्वनी मदनमुमुंगद्दीपनप्रयलपवनसनाने श्रवणविवरसंचारिणि सति 'ही' शुक्रसहमार्ग। 'चत्वारः आनत- प्राणतारणाच्युतकल्पाः 'मनमि' प्रदीपितपरम्परानुरागगर्भमदनबही चित्ते प्रवृत्त सति । इदमुक्तं भवनि-यथा योश्रिदम्पत्योः स्वभावत एव परस्परारूढानुरागयो?वनारम्भसमय एवं प्राप्तपरिणयनव्यवहारयो- रमाप्तसंभोगसुखयोरेव तत्तत्प्रयोजनयगेन प्राप्तपोडशवर्षप्रमाणविप्रयोग- योस्तदन्ते संपन्नसकलाकाहाविपय पन्द्रियायोरपाररागनलधिमध्यस- वङ्गिनिमग्नयोनिर्दयरतसंमर्दावसाने याहरसंवेदोदयोपशमनं सर्वाङ्गल्या- स्थ्यमुत्पद्यते ततोऽनन्तगुणमेव सौधर्मगानादिदेवानां कायादिप्रवीचा- रानुसारेणोक्तरूपेण संभोगसुखं जायत इति । इत्य कल्पवक्तव्यतामभि- धाय फल्पातीतदेवलोकवक्तव्यतामाह-'उपरि' अवेयकानुत्तरेषु वि- मानेषु देवानां 'प्रवीचारणा ' वेदोदयोपगमार्थव्यापाररूपा 'नास्ति' न विद्यते, अत्यन्तमन्दपुरुपवेदोदयत्वे तत्कतोपतापाभावात् ॥३४७ ॥ अथायुरिम्- दो साहि सत्त साही, दस चोइस सत्तरेव अयराई । सोहम्मा जा मुक्को, तदुवरि एकेकमारोवे ॥ ३४८॥ हे तथा द्वे साधिके एव तथा सप्त 'साहि' ति साधिकानि स- व दश चतुर्दश सप्तदर्शव ' अतराणि ' सागरोपमाणि देवानामुपरि स्थितिः। किमादिः? फिंपर्यवसानश्चार्य व्यवहारः? इत्याह-सौधर्मा- द्यावच्छुक्रस्तावत् क्रमेणेति । तदूर्ध्व का गतिः? इत्याह-'तदुपरि' सहस्रारानतप्राणतारणाच्युतेपु नवसु वेयकेपु क्रमेण 'एक' सागरो- पमं पूर्वपूर्वस्थितरुपरि समारोपय यावनवमग्रेवेयके एकत्रिंशत्सागरो- ·देवेन्द्रमशरणम्। माणि । विनयादिषु चतुर्ष पुनयंप्रप्यनेन क्रमेण द्वात्रिंशदेव सागरो- पमाण्युत्स्या स्थिति प्रामोति तयापि तत्र त्रयसिंदेव, नपन्येन खेत्रिशन् । " तेतीस मागराइ, कोमेम ठिई भने चउनु । विन- याहसु विनेया, जहण्णम एगतीसं तु॥ ॥ इति ॥ ३८॥ अथ जयन्यामाह- पलिय अहिय दो सार साहिया मच दम प चोइस य । सत्तरस सदस्सार, तदुवरि परमारोये ॥ ३४ ॥ 'पलिय' ति पल्योपम सौधर्म ।' अधिक माधिक पल्यापम ई- शाने । 'दो मार' ति सागरोपमै सनत्कुमारे। साधिक हे सागरी- पमे माहेन्दे | सात ब्रह्मलोके । दश लान्तके । चितुर्दश शुके ) सागरोपमानि । सप्तदश सहमारे कल्पे । 'तदुपरि लान्तकादिषु (आ- नतादिषु ) देयम्यानेवैकेकमारोपयेत्तावघावद्विनयादिवेषत्रिशदिति ॥ ३४९॥ सांपत च्यवनद्वारम्- एक व दो व विगिण च, ससमसग्ना व एगसमरण । देवा चपति नियमा, उचनाओं अनो पर बोच्छ ।। ३५० ॥ एको वा ही या त्रयो वाससमससा 'सि सल्यावा अस- ख्याता वा 'एसमएण' ति एकममयेनेत्यर्थ 'देवा. सामान्यतो भवनपत्याइप मामानुगता सीधर्मादिदेवलोकवामिनो वा 'च्यवन्ते' मन्ति “नियमान ' अवश्यन्तयेति । उपपात 'रत्पाद जीवा अत्रोम्पयन्त इत्येवरूपमत पर बत्य इति ॥ १५ ॥ मिडा सासणदिट्ठी, सम्मापिही य विविह जीवा तु । अन्झवसायविसेसा, सययणबिसेसनो य गदी ॥३१॥ ,

·(१६०) मुनिचन्द्रसूरिचिरचितवृतिसमेतं
मिथ्यादृष्टयः सामादनदृष्टयः सम्यग्दृष्टयश्चति त्रिविधा जीवाः
संसारिणः पञ्चेन्द्रियत्तियत्रो मनुप्याश्च ये वर्तन्ते, ' तुः ' पूरणे, तेषां
किम् ? इत्याह---' अध्यवसायविशेपात' मिथ्यात्वादिलक्षणपरिणा-
महेतुत्वात, 'संहननविशेषतश्च' वर्षभनाराचादिसंहनन विशेषात् 'च!
समुच्चये 'गतिः सौधर्मादिदेवलोकोत्पत्तिलक्षणा याच्या । तत्र मिथ्या-
दृष्टयः सौधर्मादारभ्य नवमवेयकाणि यावत्सामग्रीवगादुत्पद्यन्ते ।
सासादनदृष्टीनां तु विशेषः भूत्रादयमयः । सम्यग्दृष्टयस्तु मौधर्मा-
दारभ्य यावदनुत्तरविमानानि तावत्सर्वत्र तथाविधाध्यवसायवनोत्प-
त्तिनानो भवन्तीति । संस्थान(संहनन)विशेपात्पुनरित्यं गतिरवसेया।
यथा-"छेवट्टेण उ गम्मड, चत्तारि उ जाव आइमा कप्या । यड्ढेन
कप्पजुयलं, संघयणे कीलियाईए ॥ १॥" || ३५१ ।।
अयोवंगतिप्रस्तावादेव रत्नप्रभादीनां पृथ्वीनां लोकान्तं यावक्रमेण
बुद्धयोच्छूितानां कस्याः प्रथिव्याः कम्मिन्नन्तरे पातलक्षणा गतिर्भव-
तीति निरूपयन् गाथाचतुष्टयमाह-
सत्त वि सट्टाणेटिं, पुढवीओ ऊसिया कहि पति ।
हट्टा दोरहं दोगहे, कप्पाणं पंच पुढवीओ ॥ ३५२ ।।
सप्तापि न फेवलमककेत्यपिशब्दार्थः, 'स्वस्थानेभ्यः' स्वकीये-
म्योऽवकाशेभ्यः 'पृथिव्यः रत्नप्रमाद्याः 'उच्छ्रिताः' उत्पादिताः सत्यः
कस्मिन्नन्तरे 'पतन्ति' अवकाशं लभन्ते ? इति शिष्येण प्रष्टे सूरि-
राह-'अधस्तात् ' तलभागे [इयोः] द्वयोः कल्पयोः [पञ्च] प्रथिव्यः
पतन्तीति । अत्र च वन्यमाणान्तरान्यथानुपपत्तिवशेन क्वचित्साक्षादेव
कल्पः क्वचित्कल्सावयवः कल्पगब्देनाभिधीयत इति ॥ ३५२ ॥

·देवन्द्रप्रकरणम्। हा विनाणं, पुखी खलु सकरप्पमा होइ । इंटा अणुतराणं, पुढची रयणप्पमा होइ ।। ३५३ ॥ अपस्वान् 'वयवाणा' अष्टानां देयमस्ताना एथ्वी सनु शाप्रमा भवति । तया अपम्ताद् 'अनुलराणा' पञ्चानां विमानाना पृथ्वी रस्नममा भवति ॥२९॥ क्व च सति किं सिद्धम् । इत्साह- उपरि लोगतात्रो, सच वि खलु लंबियामों पुढीयो। बचढविमाणाण, एपम्मि उ अतरं सुध ॥ ३४ ॥ 'उपरि' अवलोक 'लोकान्तात् ' मिरिक्षेत्रपर्यन्तमागलक्षणात् सतापि 'ख' वाक्यालसरे 'लम्बिता ' मुका 'एथिव्यः' रत्न- प्रमादिका पृथ्वीपिण्डमपेक्ष्य, किम् ? इत्याह-'उडुचन्द्रविमानानां काञ्चनरुचिरापरनामनवमदशमन्तगतविमानानांसबन्धिन्येतम्मिनन्तरे "मुद्द' ति निठा माता पिण्डमातमपेश्य । इह च प्राप्नुवयोरेवोडुच- न्द्रनाम्नो प्रथमद्वितीयपम्तटयोरन्तरेऽभ्युपगम्यमाने वक्ष्यमाणम्य नवम- प्रनयन्तरे सप्तमप्वीपिण्डस्य पातानुपपते ॥ ३५ ॥ इत्यमेता एथिव्यो लम्बिता कल्पानामपोमागे पतन्ति । अथ केषु नाम प्रस्त- टान्तरेषु पतन्ति ! इत्याह- एहि भतरहि, इमेहि मागेहि सत्तगन्यो। सहाणमसियामो, सन्नत्य पति पुरवीमो ॥ ३५ ॥ 'एतेषु' वत्यमाणे (णेषु) नवाटादशादिषु 'अन्तरेषु' प्रवद- विपरलक्षणेपु, वापि 'एनेपु' वक्ष्यमाणेम्वेव 'मागेपु' पथकादिषु पर तेषां मागानां सप्तकम्छेदः कार्य, नवमाधन्तरम्य सप्तमागीरतम्य - .

·- तयाच - -- मुनिचन्द्ररिविरचितवृत्तिसमेत पञ्चमादिभागेप्वित्यर्थः, किम् ? इत्याह-स्वस्थानादृच्छिताः सन्यः 'सर्वत्र' सर्वेषु वक्ष्यमाणेषु भागेपु क्रमेण पतन्ति पृथिव्य इति । ३५५ ॥ नवादिभागानेवाह- नव अहारस एगगातीस पणनीस नह य चायाला। तेवगणे एगट्ठी, य अंतरा होति पुटवीयो ॥ ३५६ ॥ नव' ति प्रास्तत्वात नवमं अष्टादशं एकोनत्रिंशं पचत्रि चोयाल ' ति चतुश्चत्वारिंगं तेवण्णे' ति त्रिपञ्चानं 'एगट्टी य'त्ति एकपष्टं च, एतान्यन्तराणि प्रतीत्य विभक्तिलोपश्च सर्वत्र प्रास्तत्वाद, भवन्ति एथिल्य इति ॥ ३५६ ॥ एतेप्येवान्तरेषु भागानिर्दिदिक्षुराह- पंच तिग एग छकग, चउक तिग सत्तमेमु भागेसु । सहाणमूसियायो, सन्चत्य पति पुटवीत्री ।। ३५७ ।। आपत्वात् पञ्चमतृतीयएक (प्रथम) पठचतुर्थतृतीयसत्तमेषु भागेषु यथाक्रमं शेषं प्राग्वत । अयमत्र भावः-दह किल द्वापष्टिरूव्वलोकम- स्तटाः, एकपष्टिश्च तदन्तराणि । तत्र सौधर्मशानसंबन्धिनोनवमदशमयोः प्रस्तटान्तरे तम्यापि पञ्चने सप्तभागे महातमःप्रभाटथ्वीपिण्डो निष्टां याति । सनत्कुमारमाहेन्द्रसंबन्धिपञ्चमपटप्रन्तटान्तरेषु उडुप्रस्तान्त- रापेक्षयाश्टादशे तस्यापि तृतीयसप्तांशे तमध्यभायाः। ब्रह्मलोकचतु- र्थपञ्चमप्रस्तटान्तरे मूलमपेन्यकोनत्रिंशे तस्यापि प्रथमे सतांशे धूम- प्रभायाः । लान्तकचतुर्थपञ्चमप्रस्तान्तरे सर्वान्तरापेक्षया पञ्चत्रिंशत्तमे तस्यापि पष्टे सप्तांशे पचप्रमायाः सहसारस्यानतप्राणतयोश्च कल्पयोरन्तरे मूलान्तरापेक्षया चतुश्चत्वारिंशे तस्यापि चतुर्थे सप्ताशे वालुकाप्रमायाः।

·- 1 देवेन्द्रमकरणम्। प्रयमद्वितीयमेवेयश्योरन्तरे मूठान्तरापेट्या त्रिपधारातमे तस्यापि तीये सतभागे सर्फराप्रमाया । नवमवेयकमासिसन्तान्तरे सापेक्षयाटितम तम्मापि सतमे सतावे रलप्रमाया पिण्डो नियो याति । भाव नवमादीनां प्रस्तटान्तराणा में परामादयो मागावे ठलभागादूचं झाल्या इति ॥ ३६७ ॥ अमात्रय कशन विशेष बमुकाम माह- रपयपहाएँ ठार, सत वि खलु सिपायो पुवीयो। हा अणुचराणं, सोवाणगदी बोषवा ॥ ३८॥ रत्नप्रमाणा' प्रयमभिव्या 'म्याने ' इति विमक्तिव्यलयात् 'स्थानात् ' भनकाशान्, किं प रलप्रमाया स्थानम् । इति बैदुष्यने-समभूमिलाइधोमाग इति, त सकामासातापि कि पुनरककत्यपिशव्दार्य 'ख' बारपालखरे 'उचिवा' उप्रभु- साटिता एथिव्य ग्लनमाया, तत किम् । इत्याह-अपम्ता अगुजराण' ति अनुसरेम्य सोपानगत्या घोडय्या, यया हि सोपानान्यपोऽयो विम्वृतानि भवन्ति, पथमेता अपि रत्नप्रभाधा स्व. स्थानोत्पादिता क्रमेणय सुदधा रोकान्तमारोपिता इति ।। १५८ ॥ संप्रति यदवा व महातमप्रमाटवीमादी कृत्वा उपरि पिण्डोऽप्रस्ताव वदयकामक्षेत्रमित्यनेन क्रमेण लोकान्तादवलम्ध्यन्ते तदा कम्या मि- या कलिन स्थाने पिण्ड पवनीति मनसि समापाय मायायमाह- रममादीया टा, वितिया या उपमलोगम्मि। फका लतपठायो, धूमा सहसार उरित ॥ ३१६ ॥ रत्नाथा रत्नप्रभावभूतिका समानुपुल्या 'मपन्तान् ' अयो- .

·,
मुनिन्द्रमूरिविरचितवृत्तिसमेत
मुख लोकान्तादवतारिताः सत्य एतेषु स्थानेषु पतन्ति । तद्यथा--
सौधर्मशाननवमप्रस्तटान्तरे रत्नप्रभा । (ग्रंथाग्रं २५००) 'बीय'
जि 'द्वितीया' शर्कराप्रमा सनत्कुमारमाहेन्द्रपञ्चमपटप्रनटान्तरे ।
'तृतीया तु' वालिल)काममा ब्रह्मलोके चतुर्थपञ्चमप्रस्तटान्तरे। 'पा'
चतुर्थप्रथ्वी लान्तकस्याने तयतुर्थपञ्चमप्रस्तटान्तरे । 'धृमा 'पञ्चमी
एथ्वी सहलारोपरि । ' ' विशेषण इति ॥ ३५९ ॥
गेवेजाणं हेटा, छट्ठी अहऽणुत्तराण सत्तमिया ।
सटाणमृसियाओ, सव्वत्य पति पुवीओ ॥ ३६० ॥
'वेयकाणां' अष्टानामधन्तात् पठी' तमःप्रमा। अर्थ
अनन्तरं 'अनुत्तराणां' पञ्चानां सर्वार्थमिखादीनां सप्तमिका'
महातमःप्रभा । एवं 'म्वस्थानोच्छ्रिताः । विपरीतगत्योत्पाटिताः सत्यः
'सर्वत्र' सर्वेषु प्राग्रिरूपितेषु पञ्चमादिपु सप्तांगेपु 'पतन्ति' अवतरन्ति
प्रथिव्य इति । अत्र च गाथाष्टकेऽन्यदपि क्षचित्किञ्चित्पाठान्तर-
मुपलम्यने तच न सम्यगवणुध्यते इति ॥ ३६० ॥ अथ सौधादियु
प्रतिप्रस्तरमुल्लष्टां जघन्यां च स्थिति प्रतिपादयितुमिच्छुः मामान्यत:ता-
वत्तामेव गाथाहयेनाह-
दो सत्त दस य चोदस, सत्तरसधार जाव इगतीसा।
सक्कादीणुकोसा, ठिती उ मा उपरि गेजा ॥३६१ ॥
हे सप्त दश चतुर्दश च सप्तदशाष्टादश तत्प्रभृति यावदेकत्रिंशत्सा-
गरोपमाणि 'शक्रादीनां सौधर्मशानादिदेवलोकगतेन्द्राणां [ उत्कष्टा]
स्थितिः प्रतिनियतायुर्लक्षणा ज्ञातव्या । एवं सागरोपमहयाति (दि)-
क्रमेण यावदुपरितनग्रेवेयकाणीति ॥ ३६१ ॥

·पलिभोवम जहण्या, देवेन्द्रप्रकरणम्। पलियांवम च एम, सागर दो सच दस य चोइस य । सत्तरस जाव वीसा, एएसि जहरण्या उरिई ॥ ३६॥ 'पल्यापम 'प्रवीतस्वरूपमेव च 'पूरणे एक सौधर्मेशानयो । सागर ' ति सागरोपमे [] सनत्कुमारमाहेन्द्रयो, सप्त ब्रह्म- रोके, दम च लान्तके, चतुर्दश शुके, [सप्तदश सहसारे ], इत प्रमृत्यककमागरोपमद्ध्या तावन्नेय यावद [ नवम ] देयके त्रिंश- नसागरोपमाणि, किम् ! इत्याह-'पतेषां ' कादीनां अपन्या तु स्थिति । पर विनयादिषु चतुएं एकत्रिंशत् थितिरायुप्काल इति ॥३६२ ॥ एनामेव प्रतिप्रतरमाह- जहण्या, दो तरसमाग उधिनामस्स । उकोस द्विती मणिया, सोहम्मे पत्यडे पहने ।। ३६३ ॥ पल्योपम अपन्या, हीच त्रयोदशमागी 'उदधिनाम 'सागरोपम- स्पेत्य उत्रया स्थितिमणिता, इत्याह-सोपमें प्रस्तटे प्रथमे ॥ ३६३ ॥ शेपमस्तटाविदेशमाह- एव दुगवडोए, नेपच जाब सत्तमं पपर । भागनियो करण, जा तेरसमे दुवे अयरा ।। ३६४ ॥ 'एव' अनेन क्रमेण 'हिपत्या' सागरोपमत्रयोदशभाग- हयोपचयलक्षणया प्रतिप्रतट नेतव्य यावत्सप्तम [प्रतरम् ], पति- प्रतरमपूर्वापूर्वमागढयवृद्धमा एक सागरोपम त्रयोदशस्तदाग इति परा स्थिति । तदुपरि तु का गति । इत्याह-'मागाम्यां' हमला- णाम्या 'त' सलमप्रतरलपस्थितिकालात्करण प्रयतने यावत् त्रयो- दशातरे है अतरे इति, पहिंमतिसागरोपमत्रयोदशभागेषु सागरो- ·मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेत पमहयभावादिति । जघन्या त्वचस्तनानन्तरप्रस्तटगतोत्कृष्टा स्थितिः सर्वत्र वाच्येति । अयमत्र परमार्थः-यदा कश्चित्सौधर्मेशानपञ्चमप्रस्तटे उत्कृष्टां स्थिति जिज्ञासति तदा द्वयोः सागरोपमयोस्त्रयोदशभिर्भागे हते लब्धौ द्वौ सागरोपमत्रयोदशभागौ, स्थापना चेयम्-१३, तयोश्च पञ्चभिर्गुणने जाता दश त्रयोदशभागाः, इयमेव तत्रोलटा स्थितिरि- त्येवं प्रतिपाद्यते । एवं सर्वत्र प्रस्तटेपु भावना कार्येति ॥ ३६४ ॥ अथोपरितनकल्पेपु प्रतिप्रतरं स्थितिप्रमाणानगनाय करणमाह- सुरकप्पठिइविसेसो, सगपयरविभाग इच्छसंगुणियो। हेडिल्लडितिसहिओ, इच्छियपयराउ उक्कोसा ।। ३६५ ॥ 'सुरकल्पस्थितिविशे(श्लोपः' सागरोपमपञ्चकादिलक्षणस्तस्य च 'स्वकमतरविभागः ' स्वादशादिभिः प्रतरैस्तस्य विभागः क्रियत इत्यर्थः, ततो यत्तत्र लव्यं तद् 'इच्छासंगुणितं' इष्टप्रतरसंख्यालक्षण- येच्छया ताडितं अधस्तनस्थितिसहितम्, किम् ? इत्याह-' इप्सितप्र- तरात्' इष्टप्रतरमाश्रित्य 'उत्कृष्टा' उत्कर्पवती स्थितिभवति । इद- मुक्तं भवति-यदा सनत्कुमारमाहेन्द्रयोस्तृतीयप्रस्तटे उत्सटा स्थिति- बोंडुमिप्यते तदा द्वयोः पञ्चाना(सप्तानां)च सागरोपमाणां विशे(क)षो ग्राह्यः, स पञ्चलक्षणः, तस्य च स्वकमतरैादशलक्षणैर्भागे लव्याः सागरोपमद्वयलक्षणायां मीलिताया जातानि त्रीणि सागरोपमाणि त्रयं च द्वादशभागानामिति । एवं सर्वत्र भावना कार्यति॥३६॥ अथ करण- लब्धां प्रतिप्रतरस्थिति शास्त्रककण्ठत एव गाथाद्वादशकेनाह- दो अयरा उ जहण्णा, पहमे पयरे सणंकुमारस्स। दो अयरा उकोसा, वारस भागा र पंचऽन्ने ॥३६६ ।। - ·-- . देवेन्द्रप्रकरणम्। {'अतरे तु 'हे सागरोपमे पुन पन्या स्थिति] प्रथमे पतरे सनत्कुमारम्य । उपलक्षणत्वान्नाहेन्टस्य च, परं किञ्चित्साधिकत्व वाच्यन् । हे अतरे उत्सरा द्वादशभागान पञ्चान्ये सागरोपमन्येति ॥ ३६६ ॥ अयोत्तरम्- पचुतरिया पट्टी, नवारि विमासत्य पत्यडे तइए। पागाँई तमो फरण, सं चेव य जाव सत्यरा ॥ ३६७ ॥ पश्चोतरिका वृद्धिा 'नवरि' ति नवर 'विमापा' विशेषम- पानलक्षणा अत्र' पमोतरवृद्धी, क ? इत्याह-मम्तटे तृतीये, यतस्तत्रक सागरोपम त्रयश्च द्वादशभागा वृदिफल लभ्यत इति । 'मागे 'पञ्चप्रमाणलक्षण 'ततः ' तृतीयपम्तयादुपरि करण सिव तु' तदेव धुन प्रतरवृद्धिलक्षण याववादशे प्रतरे सतावराणि, द्वाद- सभागाना पष्टिप्रमाणानां योग्रापस्तनकल्पसागरोपमयोमीलनेन साग- रोपमसप्तकममयादिति ॥ १६ ॥ सत्यराइ महराया, पढमें पपरम्मि वमलोगस्स । उकोसा सचतरा, तियिण य छन्माण णिदिवा ॥ ३६॥ सतातराणि मपन्या प्रथमे प्रतरे ब्रह्मलोकम्य। उत्स्टा सप्तातराणि अयश्च पइमागा निर्दिष्टा इति ॥ ३६८ ॥ शेषप्रस्तटाविदेशमाह- एक तिगरडीए, पिइयामो मारमेषु भागेहिं । फरणं वा नेयब्च, दस प्रयरा नाव एहम्मि ॥ ३६॥ पव' प्रथममस्वटन्यायेन विफवृद्धी सत्या द्वितीयात्प्रस्तादारम्य भागे करण तावनेतय्य दद्यातराणि यावत् पठे प्रतरे, अटादशप्रमा- ·(१६८) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृतिसमेत णानां पड्भागानां पूर्वस्थितेः सप्तसागरोपमलक्षणया ( णायाश्र) मीलने एतत्संख्यासंभवादिति ॥ ३६९ ।। दस अयराइँ जहगणा, पढमे पयरम्मि लंतगस्स ठिती । उकोसा दस अयरा, चत्तारि य पंचभागा उ॥ ३७० ।। दगातराणि जघन्या प्रथमे प्रतरे लान्तकस्य स्थितिः । उन्लष्टा दशातराणि चत्वारि च पञ्चभागाः 'तुः ' पूर्ववत् ॥ ३७० ॥ चउरुत्तरिया बुडी, वितियायो प्रारभेत्तु भागेहि । करणं ता णेयवं, चोइस अयराई पंचमए ॥ ३७१ ॥ 'चतुरुतरिका ' प्रतिप्रतरं पञ्चमागचतुष्टयोपलक्षणा वृदिद्धितीया- त्यस्तटादारभ्य भागेस्ततः करणं तावन्नेतव्यं यावञ्चतुर्दशातराणि पश्रमके प्रतर इति, विंशतिप्रमाणानां पञ्चमागानां दगानां च प्राकल्पस्थिति- सागरोपमाणां मीलने एतत्संख्यासंभवादिति ॥ ३७१ ।। चोइस अयर जहरणा, पढमे पयरम्मि ठिह महामुके। ते चेव उ उकोसा, तिगिण चउरभाग अगणे उ ॥३७२॥ चतुर्दशातराणि जघन्या प्रथमे प्रतरे स्थितिः) महाशुक्रे । तान्येव च चतुर्दगसागरोपमाण्युल्सटा स्थितिस्त्रयश्चतुर्भागा अन्ये त्विति ॥३७२|| एवं तिगवड्डीए, वितियानो आरभेत्तु भागेहिं । करणं ता नेयव्यं, सत्तरसयरा चउत्यम्मि ॥ ३७३ ।। एवं त्रिकवृन्दया द्वितीयात्मिस्तटादारभ्य भागेः करणं तावन्नेतव्यं यावत्सप्तदशातराणि चतुर्थे महाशुकप्रस्तट इति ॥ ३७३ ॥ सत्तरस जहगमा उ, पढमे पयरम्मि ठिइ सहस्सारे । ताई चिय उक्कोसा, चउत्यभागो मुणेयवो ॥ ३७४ ।।

·देवेन्द्रमाकरणम्। सातदश नपन्या 'तु' पूरणे प्रथमे प्रतरे स्थिति सहसारे । वान्येव च सप्तदश सागरोपमाणि उरष्टा स्थितिश्चतुर्थमाग सागरो- पमम्यकम्य मुणितथ्य इति ।। ३७४ ॥ एगुतखडीए, नेपल जा चतत्ययं पयर । अट्ठारस अपराई, दि उकसा घउत्यम्मि ।। ३७५ ॥ 'एकोत्तरवृधा' एककम्य चतुर्मागम्योपचयेन नेतव्य यावल- तुर्क प्रवर वाटादशातराणि स्थितिस्रष्टा चतुर्य इति ॥ ३७५ ॥ चउपयरा णायला, कप्पा चचारि माययाईया। अहार नहगणाई भागुचरवृद्धि फलमाह ॥ ३७६ ॥ चतुष्पतरा ज्ञातव्या कल्पानवार आनतादिका आनतमा- पताऽऽरणाऽच्युताः। तत्रानतप्रवरचतुष्टयविमानेप्यित्ययं , अष्टादश मपन्या 'आद' ति आदिप्रतरे । अथ 'मागुतर' ति प्रतिषतरम- परा [पर] मागरोपमा चतर्भागाभ्यधिका 'वृद्धि ' जपन्यस्थितेरेखो- पचयलक्षणाम्, विमक्किलोपत्र प्राम्वत्, किम् ? इत्याह-फल 'आहे' उकवानुसरम्भितिरूपतया गणपरादिरिति । तच चतुर्थमवरे एकोन- विंशतिसागरोपमलमणम् , चतुणी चतुर्मागानामष्टादशसागरोपमाणा च मीलने एतत्सल्यासमवान् । एव प्राणताऽऽरणाऽच्युतेप्वपि म्वनधन्य- स्थितिमपेत्य प्रतिप्रतर सागरोपमचतुर्भागद्धयोत्कृटस्थितिमावना कार्येति ॥ ३७६ ॥ अयोप्वेव नयन्यस्थितिमाह- गुणवीसा सपुरणा, इगलीस ठियाहिया जहाफमसो। नवपयग भागुवखडी जा उपरिगवेजा ॥ ३७७ ॥ प्रकोनविंशति 'संपुण्ण ति मपूर्णा विनतिरेव एकविंशतिनंपन्या - ·(१७०) मुनिचन्द्रसूरिविरचितवृत्तिसमेतं स्थितिर्व्याख्याता 'यथाक्रमगः यथासंख्यं प्राणताऽऽरणाऽच्युतेप्विति । अथ वेयकाण्यधिकत्याऽऽह-'नवप्रतराणि ' नव प्रतरा येपु तानि तथा सर्ववेयकाणि भागोत्तरवृद्ध्या एकेकसागरोपमचयलक्षणा (क्षणया) यावत् 'टवरिंगेवेच' त्ति उपरितनवेयकाणि यावन्नेतव्यानि, प्रथमवेय- कादारभ्यकेकसागरोपमवृद्धया पर्यन्तवेयके एकत्रिंशत्सागरोपमाणीत्यर्थ. ॥ ३७७ ॥ सांप्रतं ग्रन्थमुपसंहरन्नुपदेशमाह- देविंदयाण लसो, गुसहि मयरागरासरहिहि । कहिओ घेत्तन्वो पुण, हासाईविकहरहिएहि ॥ ३७८ ॥ [' देवेन्द्रकाणां'] विमानेन्द्रकापरनाम्नां 'लेशः' वक्तव्यतां- शरूपः, किम् ? इत्याह-'गुरु[भिः] ' सूत्रार्थप्रणयनपरस्तीर्थकरगण- वरादिभिः 'मदरागडेपरहितः अहकाराभिप्वगमत्सरपरित्यक्तः 'कथितः निरूपितः, 'ग्रहीतव्यः पुनः मया सांप्रतं कथ्यमानः 'हास्यादिवि- कथारहितः · उपहासविप्लवविरुद्धकथापरिहारिभिर्विनेयेरिति ॥३७८॥ , ॥ समाप्ता चेयं श्रीमुनिचन्द्रमरिविरचिता देवेन्द्र नरकेन्द्रवृत्तिरिति ॥

·(९७१) देवेन्द्रप्रकरणम्। श्रथ प्रशस्तिः। 0000- श्रीमचन्द्रकुलावतंसकमन श्रीमान् वृहत्साहित गछऽमदिह सर्वदेवमुनिपारित्रपात्र परम् । विडचोकमनश्रमतिस्त' पाण्डिसतो विश्रुत- म्तम्मादप्यननि प्रमुतवतो श्रीनेमिचन्द्रामिष ॥१॥ श्रीविनपचन्दनामाऽव्यापशिष्याम्तदन्वये नाता । श्रीमुनिचन्द्रमुनीन्द्रान्तमा विरचिता वृत्ति ॥२॥ श्रीमचक्रेश्वरमरिवरपरकौविदमहाये । अडिलपाटपनगरे विद्याध्य नीता प्रमाणमियम् ॥ ६॥ प्रत्यक्षर निरूप्याम्य अन्धमान विनिश्रितम् । अनुष्टुपा (मा) सहले है पदमती व नवाधिक ॥ ४॥ निप्पत्तिमागतेय बम्बहरोख्यवत्मरे पठयाम् । राया तु सहम्य सोडियमोहमसत्यवमती ॥५॥ 8002000mmenterest ॥श्रीमन्मुनिचन्द्रसूरिकृतवृत्तियुनं देवेन्द्रनरकेन्द्रकाकरण समासम् ॥ 2099 ·उपयोगी पुस्तको। થયમાથા–આ કથા દક્ષિણ તન એ પ્રાકૃત- બાપામાં રચેલી છે ઉપરથી ઈન્નરમા એ સુંદર સરલ સકતમાં ગધ પણ મષ રચી છે. પ્રારંભિક સંસ્કૃતના અભ્યાસને માટે આ કથાનું વાચન અત્યંત લાભકારક છે, કિંમત ૨. ૧--- ત્યાન્વના–આ ગ્રંથ પ્રાનમાં ગાયાવધ થી ન સર એર છે આ ગ્રંથમાં ચિત્યવંદન વિધાન તેમજ ત્યવંદન રાત્રીનું સવાં- ગપૂર્વ સહેતુક વિવેચન છે. આ ગ્રંનો સર્વજન લાલા લઇ શકે એ ઉદેશથી તેને બથા તેમજ ઉપયોગી ટિપન આદિથી વિલિન કરવામાં આવેલ છે, કિંમત ૧-૧૦- પાતચરાવજત સિવ–આ બન્ને ગ્ર માથે છપાવેલ છે. પહેલે મધ કૃિત અને બીજે બિલકુલ બને ગ્રંથની ટીકા રચનાર ચાવજો મન પાત્રો છે આ બન્ને અલભ્ય ગ્રને ઘણા પરિશ્રમથી શુદ્ધ કરીનપાર કર્યા છે. સાથે સંતના અન- ભ્યાસી તસ્વરસિંદ આ ગ્રંથને લાભ લઈ શકે એ હેતુથી તેનું વિવેચન હદ ભાષામાં આપેલ છે. તેમજ ગના વિષયમાં એક મહાન નિબંધ પણ બર- લમાં રાખલ કરેલ છે. કિંમત ૧-૮-૦ પ્રાચીન જૈન વિતી મા--આ ગ્રંથનું સંપાભ શ્રીમાન કવિ એ ઘણીજ ચેતા પૂર્વક કર્યું છે. આ સંગ્રહમાં જવું- જ્ય, ગિરનાર, આબુ તારંગા આદિ મહાતીના લગભગ ૬૦૦ પુરાતન શિલાલેખે આવેલા છે પાછળ તેને લગતી ઉપયોગી વિસ્તૃત નાં આપેલી છે. આ ગ્રંથ કેવો ઉપયોગી છે તે સંબંધમાં વિશેષ ની જણાવતાં રસારિ સુાિરા આદિ માસિકના તંત્રીઓના અભિપ્રાયે વાંચવાની માત્ર ભલામણ કરીએ છીએ. આ ગ્રંથની માત્ર પાંચ પી છપાવવામાં આવી છે જેમાંથી ઘણી ખરી તે ખપી ગઈ છે એટલે જેઓને આ ગ્રંથની આવશ્યક્તા લાગે તેઓએ સમય ચૂકવા ન જોઈએ નહતિ જેમ અત્યારે આ ગ્રંથના પ્રથમ ભાગની માગણી આવે છે પણ તે ખલાસ થઈ જવાથી ઘણા નિરાસ થયા છે- તેમ થશે મહેસું પુસ્તક તૈયાર થઈ ગયા પછી બીજી વખત તેની આવૃત્તિ થવી એ કેટલી અશક્ય છે તે કહેવાની આવશ્યક્તા નહાય. આ ગ્રંથ ડેમી ૯૬ ફેર- મન અને સુભિને પાકા બાઇગિથી અંકૃત કરવામાં આવ્યો છે જ હિંમત ---

·No text on this page.