·No text on this page.

·Mar..
तिरुमल-तिरुपति देवस्थानम, प्रचूरण ;
श्रीमानसे भगवच्छास्ते
॥ काश्यपज्ञानकाण्डः॥
(काश्पसंहिता)
आकुलमन्नाडुग्रामाभिजनैः वैयाकरणपञ्चाननाद्युपाधिसमलङ्कदै
पण्डित रों. भ. पार्थसारथिभट्टाचार्यः
संशोधितः
DEVASTI
A-TIRUPATI
ANAMS
श्रीनिवासी
विजयते
१९६०
प्रकाशितम्
तिरुमल - तिरुपति देवस्थानम्, तिरुपति.
[मूल्यम् रू. ६-०-०.

·SECOND EDITION
All Rights Reserved by
Tirumala Tirupati Devasthanams
Tirupati
FIRST EDITION PUBLISHED BY
SRI VENKATESWARA ORIENTAL RESEARCH INSTITI' IK
SERIES No. 12,

·श्रीमद्विखनोमुनि पञ्चश्लोकी नाहः न क्षणदा न ख न धरणिः न ध्वान्तमासीद्यदा न ज्योतिः न च वस्तु लभ्यमपरं श्रोत्रादिबुध्या यदा । यन्निर्विक्रियमच्छमक्षरमनन्याधोनमेकाकृति स्वैरं सत्रिगुणं सपूरुषमभूद्वैखानसाख्यं महः ॥१॥ संज्ञामूर्तिसिसृक्षया स्वविहितस्वानुप्रविष्टात्मक- स्वस्वध्यापितवेदजातधनिना येमार्थवान् श्रीपतिः । निर्माता सपरिच्छदत्रिजगतामाम्नायवक्तः स्वराट् आस्तेऽसौ विखना मुनिः नियमितः स्फाराधिराज्ये पितुः ॥२॥ औत्सुक्यादवधार्य मूर्धनि निजे मालामिवाज्ञां गुरोः अभ्यार्थीदवतीर्य नैमिशवने यः शास्त्रसिद्धाध्वना । वेदानां व्यसनादिव स्वविहिते प्राचीनतां शिक्षितुं सूत्रे वक्तविपर्ययान्मुनिवरो देद्योति वैखानसः ॥ ३ ॥ यो भृग्वत्रिमरीचिकश्यपमुखां शास्त्रप्रतिष्ठापिका लक्ष्यीकृत्य परम्परामचकथत् लक्ष्मीशपूजाविधिम् । प्राणेषीच हरेः समूर्तयजनन्याख्यानगीः कृती: निर्वाणैकनिकेतनं विजयते योगी स वैखानसः ॥ ४ ॥ सिद्धान्तान्तरनाटकैः सदसदाकल्पावबद्धैः मुहुः तत्त्वे बाढमुफ्लुप्ते जगति तत् सन्धुभयन् योऽश्वयीत् । तस्याचार्यवराध्वरीन्द्रनृहरिश्रीनिवासमुख्यात्मना वैमाजिनमुपास्महे विखनसो वाल्लम्यनिनं विभोः ॥ ५ ॥ पार्थसारथिः

·No text on this page.

·A.PAI-RImam श्रीः काश्यपज्ञानकण्डस्थ विषयसूचिका Mara १. अध्याये ९. कामनाभेदेन विधिः प्रजाकामस्य विधिः १. ऋषिप्रश्नोत्तरम् २. ब्रह्मस्वरूपम् अर्चनफलम् विष्णुपारम्यम् ३. अर्चनस्य द्वैविध्यम् समूर्तार्चनप्रशंसा ५. अध्याये ११. श्रीकामस्य विधिः, अग्निसाधने निमित्तनिरीक्षणम् , होमकाले वानि १२. श्रीप्रसादप्रकारः, राजश्रीकामस्य विधिः, उत्तरफल्गुनीपूजा २. अध्याये ३. शान्तिकादिविधानम् - भुवन- खण्डविधि: ४. द्वीपविभागः सप्तोर्वलोकाः सप्तपाताला:- कपिलावासश्च जम्बूद्वीपः जम्बूद्वीपखण्डाः सीमापर्वताः - भारतवर्षः ८. अध्याये १२. विद्याकामस्य विधि: १३. अकल्मषकामस्य शान्तिकामस्य च विधिः ९. अध्याये ३. अध्याये १३. अद्भुतशान्तिविधिः १४, अद्भुताः त्रिविधाः, त्रिविधाः जङ्गमजाः, त्रिविधाः स्था- वरजाः, अद्भुतदर्शने दोषः शान्ति प्रकारश्च १५. जङ्गमस्थावरदोषशान्तिः शान्तिये, यजुस्संहितादिजपः ५. भारतादिवर्षेषु पैशाचदेशाः ४. अध्याये ६. शान्तिकलक्षणम् ५, अध्याये १०. अध्याये ७. पौण्डरीकप्रशंसा ६. अध्याये १५. पौष्टिकविधिः, पौष्टिकदेशश्च, १६. पौष्टिकविमानादिः, आभि- चारिक विधिः, आभिचारिक- देशश्च ४. पौण्डरीकविधानम् ·2 ११. अध्याये " १७. अध्याये १२. अध्याये १३. अध्याये २४. रात्रौ निधापनम् , निधापन- १७. वास्तुविधानम् , ग्राह्यभूमिः, प्रकारः, तत्रहोममन्त्राः, ग्रामाग्र- नवविधदेशः, परीक्षा हारादीनां विशेषः १४. वैष्णवदेशः, ब्राह्मदेशः, रौद्र- २९. कामनाभेदेन न्यासप्रकार: देशः, ऐन्द्रदेशः १९. गारुडदेशः ३०. ग्रामविन्यासः, हरिदृष्टिः, हर- पृष्ठम्, सूर्यादिस्थानम् १९. भौतिकदेशः, आसुरदेशः ३१. विष्णुपूजनप्रशंसा, २०. राक्षसदेशः, पैशाचदेशः अर्चकादीनां वासस्थानानि लक्षणान्तराणि ३२. आरामवृक्षाः, गृहकल्पनम् , गृहदानम्, ग्रामदानम् ३३. दत्तापहारनिन्दा २१. भूपरीक्षाकालविचारः, कार्यारम्भश्च, शुभनिमित्तानि १८. अध्याये २२. दुनिमित्तानि, निमित्तान्तराणि ३३. वास्तुप्रशंसा, कर्षणे मुहूर्त- विचारः, आयादिविचारश्च ३४. वास्तुपदकल्पनम्, द्विजानां गृह- २३. ग्रामादिविधानम्, नवधा भेदः विधानम् २४. विप्रप्रशंसा, भूमिदानप्रशंसा, ३५. नृपाणां गृहविधानम् शासनकरणम् ग्रामविन्यास- प्रकार: २५. शकुलक्षणम्, तत्संस्कारः ३६. वैश्यशूद्रयोः गृहविधानम् , १५. अध्याये ३७. भगवदाराधनप्रशंसा २५. ग्रामादिषु पदकल्पनम् ग्रामाग्रहारयोः द्वादश विन्यास- २०. अध्याये योनयः ३७. विमानार्चनाविधिः, अर्चना- महिमा ३४. भक्तिमहिमा, अर्चनाफलश्रुतिः २७. गर्भन्यासः, गर्भभाजन (फेला) प्रमाणम्, स्थापनमूहूर्तविचारः, २१. अध्याये शान्तिहोमः, स्थापकलक्षणम् ३९. आचार्यलक्षणम्, वरणञ्च १४. अध्याये १९ अध्याये १६. अध्याये ·3 ४०. भगवदालयस्वाम्यकथनम्, भूमि-(२८. अध्याये शोधनप्रकारः, वृत्तिकल्पन- ५४. शिलासङ्ग्रहणम् शिलाभेदाः ५५. शिलादोषाः, दारुदोषाः ४१. सामृत हारक कल्पनम् ५६. गर्भदोषप्रकाराः प्रकारः २२. अध्याये ३०. अध्याये २३. अध्याये ३२. अध्याये २९. अयाो ४१. कर्षणम्, युगलाङ्गलादिलक्षणम् ५६. इष्टकालक्षणम्, आलयप्रमाणम् ४२. सप्तदश धान्यानि ४३. सीमानिर्णयप्रकारः, तत्र निमित्तपरीक्षणम्, ब्रह्मपद्म- ५७. प्रथमेष्टकाविधानम् विधिः ४४. पदविभागः, पददेवताः, पद- |३१. अध्याये देवताबलिः ५९. विमानलक्षणम् , विमानषड- ४५. निमित्तपरीक्षणम ङ्गानि, तल्लक्षणम्, तल्लक्षणम्, स्तम्भ- लक्षणम् ६०. पञ्चरम, कवाट:, ४६. तरुणालयविधिः सोपानानि, शिखराणि आचार्यवरणम्, तत्र प्रयोगः २४. भध्याये ४७ तरुणालयप्रतिष्ठा ६१. मूर्धेष्टकाविधिः, स्थूपिशूल- प्रतिष्ठा ४४. ब्रह्मणः सकलनिष्कलस्वभावः ६२. सुधायोगः २५. अध्याये ४९. द्वितीय तरुणालयविधिः ३३. अध्याये ६३. विमानभेदाः २६. अध्याये ५०. वास्तुसवनम्, द्वौ वास्तुपुरुषौ ३४. अध्याये ५१. तत्र निमित्तपरीक्षणम् ६४. पञ्चमूर्तिकल्पः, परिवार- अशुभनिमित्तानि कल्पनफलम् २७. अध्याये ५२. दारुसङ्ग्रहणम् , शस्त्रदेवाः, ६५. ब्राह्मणः स्वरूपनिरूपणम्, तत्र प्रयोगः ब्रह्मणो रूपकल्पनम्, प्रकृतिः श्री: ५३. दारूक्तवृक्षभेदाः ६६. स्थानभेदेन रूपभेद: ३५. अध्याये ·4 ३६. अध्याये ४६. अध्याये ३७. अध्याये ६७. पञ्चमूर्तिविधिः, पीठकल्पनम्, ४०. शूलस्थापनविस्तर: भगवदवतारार्चनम् ४१. अग्निध्यानम् , आस्यहोमः ४७, अध्याये ४१. शूललेपनार्थ मृत्सङ्ग्रहणम् ६८. दशावतारस्वरूपम् ४२. मृत्संस्कारः ४८. अध्याये ७०. प्रकृतिपुरुषयोः स्वरूपम्, श्री ४२. मृत्संस्कारविस्तरः पूजाविधिः, श्रीस्वरूपम् ४४. रज्जुवेष्टनम् ३८. अध्याये ३९. अध्याये ४९. अध्याये ७१. परिवारविधानम् ४४. बिम्बे रत्नन्यास: ४५. पटाच्छादनम्, वर्णसंस्कार: ४०. अध्याये ५०, अध्याये ४६. भगवतो ४१. अध्याये ७२. महापूजारूपकल्पनम् , दारु- रूपकल्पनम् सङ्ग्रहः ४७. शास्त्रसिद्धबिम्बस्य फलदत्वम् त्रिविधं बिम्बम्, मानविचार: ७४. शूललक्षणम् ९१. बिम्बमानविभागः ७५. शूललक्षणविस्तरः, पौराणिक- ५२. अध्याये स्थले विशेष देव्यादीनां विधि: ९२. दिव्यभूषणादीनां मानप्रकार: ५१. अध्याये ४२. अध्याये ४३. अध्याये ५३. अध्याये ७६. शूलस्थापनविधिः ४४. अध्याये शूलस्थापनविस्तरः, प्रसङ्गाद- ग्निस्वरूपकथनम् ४५. अध्याये ७९. शूलस्थापनार्थ रत्नन्यासः ९३. स्थानकासनशयनानि; स्थानकम् ९३. आसनम् ९४. शयनम् ९५. योगादिस्थापनाधिकारिणः ७७. ५४. अध्याये ९५. ध्रुवबेरद्वविध्यम्, प्रतिष्ठायां विशेषः कालान्तरे ·5 ५५. अध्याये ६३. अध्याये ९६. भगवतो रूपद्वयम्, निष्फल- सकलरूपे ९७. उपासनाद्वयाधिकारिणः १०९. भिन्नकाले औत्सवादिप्रतिष्ठा, अहोरात्रप्रयोगः ११०. पञ्चाग्निष्वाधार: ५६. अध्याये ६४. अध्याये ९७, कौतुकादिद्रव्याणि, रत्नभेदः, रत्नन्यासः ९४. मुक्ताफलानि, लोहभेदाः, देवताभेदेन लोहभेदः ११०. कुम्भपूजाविधिः १११. ध्यानप्रकारः, प्रतिष्टाविशेष ध्यानादि ११२. कलशस्नापनम्, शयनास्तरणम् ६५. अध्याये ५७. अध्याये ९९ मधूच्छिष्टक्रियाप्रकारः . - ११३. हौत्रशंसनम् ११४ सर्वदेवार्चनम् , सहस्राहुतिः, पारमात्मिककल्पः ११५. होमान्तराणि ५८. अध्याये १००. अकुरार्पणम् १०१. पालिकादीनां लक्षणम्, अकु- रार्पणप्रयोगः ६६. अध्याये ११६. सर्वदेवत्यहोमः ५९. अध्याये ६७. अध्याये १०२. प्रतिष्ठाविधिः, मूहूर्तविचारः १०३. आचार्यवरणम् ११४. रत्नन्यास: ११९. देवोत्थापनम्, दक्षिणादानप्रकार: आलयप्रवेशप्रकारः, प्रतिष्ठापनम् ६०. अध्याये ६८. अध्याये १०४. अक्ष्युन्मेषणम् ६१. अध्याये १२०. न्यासप्रकारः, आवाहनम् १२१ पुण्याहम, नित्यार्चनारम्भः, प्रतिष्ठान्तोत्सवः, आचार्य- सम्मानम् , प्रतिष्ठाफलश्रुतिः १०५. अधिवासनम् - पञ्चगव्येषु १०६. प्रतिष्ठासम्भाराहरणम्, यज्ञ- पात्राणि ६९. अध्याये १२. अध्याये १०७. यागशालालङ्करणम्, कुण्डादि- कल्पनम् १२३, नित्यार्चनाविधिः १२४. स्नानासनम्, 'सम्बन्धकूचंम् पुष्पन्यासः १२५. आवाहनम्, मन्त्रासनम् ·6 .. ७०. अध्याये ७७. अध्याये १२६. अलङ्कारासनम्, भोज्यासनम् १४४. पञ्चमूतिविधानविस्तर: ७१. अध्याये ७८. अध्याये १२७. बलिविधिः, अन्नबलिः १२४. अर्ध्यबलिः, बलिभ्रमणम् १४७. पञ्चमूर्तिप्रतिष्टाविशेष: १४९. पञ्चमूर्त्यर्चनम् १२९. अर्चनाकालविचारः १५०. दशावतारकल्प: ७२. अध्याये ७९. अध्याये १२९. अर्चनाहपुष्पाणि १३०. सुवर्णपुष्पाणि, त्याज्यपुष्पाणि १५२. मत्स्यः, कूर्मः १३१. पुष्पाहरणप्रकारः, ८०. अध्याये पुष्पप्रतिनिधिः १५२. वराहः ७३. अध्याये ८१. अध्याये . ८२. अध्याये ८३. अध्याये १३२. उपचारकथनम् १५४. नारसिंहः १३३. द्विविधं स्नानम्, वस्त्रोत्तरीया- भरणादि, हविविभागादि १३४. पञ्चप्रणामा: १५७. वामनः १३५. निमित्तविशेषे विग्रहनिर्णयः, अर्चनाङ्गानि १५९. जामदग्न्यराम: ७१. अध्याये १५९. राघवराम: . १३५, आवाहनमन्त्रविशेषाः ८४. अध्याये ७५. अध्याये १६०. बलरामकृष्ण १३९. हविविधिः, उक्तधान्यानि, हविः ८५. अध्याये परिमाणः १६२. कल्की १४०. द्रव्यान्तराणि, पञ्चविधहविः पाचककृत्यम् १४१ भूतहविषोः लक्षणम् १६३. वासुदेवः १४१. निवेदितस्य विनियोगः ८७. अ-याये ७६. अध्याये १६४. महास्नपनम्-तत्र निमित्तम् १४२. नवविधार्चनम् १६४. स्नपनसम्भारा:-प्रारद्रव्याणि ८६. अध्याये ·7 १६५. प्रधानद्रव्याणि १६५. अनुद्रव्याणि १६६. कलशादि पात्राणि १६६. स्नपनालयः १६७. द्रव्यन्यासप्रकार: ८८. अध्याये १६४. जयाद्यावाहनम् ८९. अध्याये १७०. स्नपनप्रकार: ९०. अध्याये १७१. स्नपनभेदाः- द्रव्यलक्षण- प्रमाणादिः १४१. दक्षिणादानम् १०१. ध्वजावरोहणम् १४२. उत्सवफलश्रुतिः ९४. अध्याये १४३. पञ्चधा जातिः १४३. अनुलोमाः १४३. प्रतिलोमाः १४४. व्रात्या: ९५. अध्याये १४४. प्रायश्चित्तम् १४४. भूपरीक्षादौ ९६. अध्याये १४५. कर्षणादौ निष्कृतिः १४६. तरुणालयविहीने १४६. ब्रह्मपद्मावटे ९७. अध्याये १४७. प्राचीसाधने १४७. विमानाङ्गवैकल्ये ९८ अध्याये १०७. दारुसङ्ग्रहणादै १४४. सामान्यप्रायश्चित्तम् ९०. अध्याये १४४. ध्रुवकौतुकयोरनानुरूप्ये १८९. जीर्णाङ्गसन्धानादिषु ९१. अध्याये १७३, त्रिविधः उत्सवः १७३. ध्वज:-ध्वजपट: १७४. भेरीपूजा - बलिः १७५. देवताऽऽह्वानम् १७५. ध्वजारोहणम् ९२. अध्याये १७६. वीथीभ्रमणम् १७७. अवभृथाङ्कुरः १७७. विशेषपूजा १७४. बलि:, वीथीभ्रमणम् १७९. उत्सवदेवत्यानि ९३. अध्याये १००. अध्याये १४०. शयनाधिवासः १४०. चूर्णोत्सवः १४०. अवभृथः १४१. ऐकाहिकोत्सवः २०९. अनुक्तमुहूर्ते स्थापिते १९०. पदाथिनां भत्र्सनादौ

·8
१०४. अध्याये
१९०. मरणादौ
१९०. शयनादीनामलाभ
१९१. अग्निकुण्डादौ
१९१. क्रियामन्त्रविपर्यासे
१९५. नित्यबलिनिप्कृतिः
१०५. अध्याये
१९६. उत्सवनिष्कृतिः
१०१. अध्याये
१०६. अध्याये
१९१. कुम्भे
१९२. रात्रौ प्रतिष्ठायाम्
१९२. दक्षिणाप्रशंसा
१९७. उत्सवनिष्कृतिः (अनुवृत्ता)
१९४. द्वितीयतरुणालयनिमित्तम्,
निप्कृतिश्च
१०२. अध्याये
१०७. अध्याये
१९३. अर्चनाहीननिष्कृतिः
१९३. विष्णुयागः
१९४. जीर्णबेरत्यागप्रकार:
१०८. अध्याये
१०३. अध्याये
१९४. स्नपननिष्कृतिः
१९९. वैष्णवशास्त्रद्वैविध्यम्
२००. सर्वशान्तिहोमः

·श्रीः प्रथममुद्रणे - ग्रन्थपरिचयः श्रियःकान्ताय कल्याणनिधये निधयेऽर्थिनाम् । श्रीवेङ्कटनिवासाय श्रीनिवासाय मङ्गलम् ॥ येन वेदार्थ विज्ञेन लोकानुग्रहकाम्यया। प्रणीतं सूवमौखेय तस्मै विखनसे नमः। श्रीवैखानसभगवच्छास्त्रसंहितास्वन्यतमायाः अस्याः ज्ञानकाण्डसंहितायाः नर्माता 'कश्यपः पश्यको भवति, यत्सर्वं परिपश्यतीति सौभ्यात् । इति निगम- नेरुक्तनिजमहिमविशेषः तत्र भवान् कश्यपः परमर्षिरिति, स च भगवतो वेखनसः चतुर्षु शिष्येषु भृगुमरीच्यत्रिकश्यपेष्वन्यतम इति च तदीयग्रन्थसन्दर्भ- वसीयते । अस्यैव महषैः कृत्यन्तरे सत्यकाण्डतर्ककाण्डौ ग्रन्थगणनाध्याये नगवता मरीचिना परिगणिती साम्प्रतमस्माभिोंपलभ्येते । शास्त्रमेतदधिकृत्य इतरैरस्य सतीयः भृगुमरीच्यत्रिभिः बयः संहिताः प्राणायिषत । आसाश्चाप्तोपदेशमूलकत्वकथनाय शास्त्रावतारप्रकारो भगवता मरीचिना उपवर्णितः । यथा 'वैखानसं महाशास्त्रं सर्ववेदार्थसारभूतमप्रत_मनिन्दितं वैदिकैरुपसेवितं विष्णोराराधनं सर्वभूतहितार्थाय शाब्दं प्रमाणमवलम्ब्य विष्णुना विखनसे उक्तम् । विखनसा भृग्वादीनामुक्त ' मिति (१०१ पटले) । यथा वा कश्यपेन 'तस्मादेवं विदित्वा लोकक्षयोद्भवपुण्यपापफलाधारसुखदुःखप्रवर्तन ल्यपत्यधनादीनामसारताश्च परिज्ञाय ऐहिकामुष्मिकज्ञानहेतुकमनश्वरमप्रभेद्यम- नादिमध्यान्तमार्ष शाब्दं प्रमाणमवलम्ब्य तत्सारभूतं सर्वार्थसाधकं भुक्तिमुक्तिफल- पदमप्रतय॑मनवद्यमघौषध्नं वैखानसमिदं शास्त्र । मित्यादि (२० अध्याये) संहितास्वेतासु प्रतिपादिता अंशाः चरितक्रियाज्ञानयोगाख्यचतुर्विधविभा- जकोपाधिमन्तः सन्दृश्यन्ते । यथाऽऽह मरीचिः. विमानार्चनाकल्ये 'अथातो ·२ मरीचिं मुनयः प्रणम्य चरितक्रियाज्ञानयोगेषु चतुषु पूजामार्गेषु चरितं भगवता विखनस सूत्रे विस्तरेण प्रणीतमन्यत् सङ्केपेणोक्तम् । तदुपन्यासो बहुप्रयोगकमेण क्रियामार्गस्त्वया प्रणीतः । भगवन् ! तत्त्वज्ञानं योगश्च श्रोतुमिच्छाम इत्ययाचन्त । इति । (८५. पंटले) तत्र चरितं नाम, 'गार्भेः होमैः जातकर्मचूडामौञ्जीनिबन्धनैः । बैजिक गाभिकञ्चैनो द्विजानामपमृज्यते । स्वाध्यायेन व्रतैः होमैः विद्येनेज्यया सुतैः । महायज्ञैश्च यज्ञैश्च ब्राह्मीयं क्रियते तनुः ।। (मनुः २. ८) इत्युक्तश्रौतस्मार्तधर्मानुष्ठानमुच्यते । क्रियेति श्रीमतो नारायणस्य दिव्यमङ्गल- विग्रहसपर्योच्यते । तथा श्रीभागवते । क्रियायोग समाचक्ष्व भवदाराधनं विभो । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो यथाऽऽह भगवानजः' । इत्यारभ्य (क. ११-२७-१) 'एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् । (स्कं. ११-२७-४९) इत्यन्तेन ग्रन्थेन विखनसा भृगुमरीच्यादिभ्यः उपदिष्टं भगवदाराधनमेव प्रपश्चितम् । ज्ञानयोगौ प्रसिद्धौ । तत्र चरितं विस्तरेण श्रीवैखानसकल्पसूत्रे उक्तमिति ज्ञानापेक्षया योगा- पेक्षया च अभ्यहितत्वेन आसु संहितासु क्रियायोगप्रपञ्चस्यैव विस्तरेणोपन्यासः क्रियते । अभ्यर्हितत्वञ्चास्याभिधीयते । तेष्वर्चन सर्वार्थसाधनं स्यात् ' इत्यारभ्य 'एवं सदा ध्यातुमशक्यत्वात् प्रतिमादिषु पञ्चमूर्तिनामभेदैः समावालम्पयेत् । एतत्समूर्तार्चनस्य सर्वसिद्धिप्रदत्वात् गृहे देवायतने वा समूर्चिनमेव कारयेत् । , A ·३ .. अन्यथा न परमं पदमवाप्नोति । (मरीचिः ९६ पटले ) इत्यन्वयमुखेन व्यतिरेकमुखेनापि । किञ्च क्रियावतो ब्रह्मविद्वरिष्ठत्वबोधनेन अस्यैव क्रियायोगस्य अभ्यर्हितत्व- ख्यापनं उपनिषत्स्वपि दृश्यते । यथा मुण्डके 'आत्मक्रीड आत्मरतिः क्रिया- वानेष ब्रह्मविदां वरिष्ठः' (मुं. ३-१-४) इति । अत्र क्रिया भगवदाराधनमेव । उपनिषदुपक्रमे तादृशक्रियायोगस्योपदेशपरम्पराप्रसङ्गे तत्प्रत्यभिज्ञापकसामग्री- लाभात् । यथा 'ब्रह्मा देवानां प्रथमः सम्बभूव विश्वस्य कर्ता भुक्नस्य गोप्ता । स ब्रह्मविद्यां सर्वविद्याप्रधानामथर्वाय ज्येष्ठपुत्राय प्राह ' (मुं.१-१-१) इति । अयमर्थः-'ब्रह्मा विखनाः ज्येष्ठपुत्राय अथर्वाय भृगवे सर्वविद्याप्रधानां ब्रह्मविद्य भगवदाराधनरूपां प्राहे ' ति गुरूपदेशपरम्परा पठिता । तथा श्रुतिरियमुपवहित च श्रीशास्त्रे । 'ततः परं चतुर्वक्तो जटाकाषायदण्डभृत् । नैमिशारण्यमासाद्य मुनिबृन्दनिषेवितम् । तपस्तप्त्वा चिरं कालं ध्यायंस्तेजस्तु वैष्णवम् । पश्चादपश्यद्विष्णूक्तमागमं विस्तरात्तदा । सङ्क्षिप्य सारमादाय शाणोल्लिखितरत्नवत् । धाता विखनसो नाम्ना मरीच्यादिसुतान्मुनीन् । अबोधयदिदं शास्त्रं साधकोटिप्रमाणक' मिति । (तात्पर्यचिन्तामणौ) किञ्च पूर्वोक्तश्रुतिभ्योऽप्याराधनमेव ब्रह्मविद्येत्यपि लभ्यते । नदेवोक्तं भगक्ता बादरायणेन 'अपि संराधने प्रत्यक्षानुमानाभ्या' मित्याराधनस्य ब्रह्मविद्यात्वम् । भगवदाराधनस्य यथा उत्तमब्रह्मविद्यात्वं तथा विस्तरः भगवच्छीनिवास- मखिवेदान्तदेशिकैरनुगृहीतोत्तमब्रह्मविद्याग्रन्थे द्रष्टव्यः ।

·तादृशमाराधनं भगवदिव्यमङ्गलविग्रहसन्निधिमन्तरा न सेत्स्यति । यथाऽऽह भगवात् मरीचिः ‘अथ भगवतः समाश्रयणं चतुर्विधं भवति । जपहुतार्चन- ध्यानानीति । सावित्रीपूर्व वैष्णवीमृचमष्टाक्षरं भगवन्तं ध्यात्वाऽभ्यसेत् स जपः। अमिहोत्रादिहोमो हुतम् । गृहे देवायतने वा वैदिकेन मार्गेण प्रतिमादिषु पूजयेत् तदर्चनम् । निष्कलसकलविभागञ्च ज्ञात्वा अष्टाङ्गयोगमार्गेण परमात्मानं जीवात्मना चिन्तयेत् तत् ध्यान ' मिति । तेष्वर्चनं सर्वार्थसाधनं स्या' दिति ( ९६ पटले ) ततः तदर्चनप्रतियोगिदिव्यमङ्गलविग्रहस्वरूपं तत्र भगवतः सान्निध्यसङ्- क्रमप्रकारः भक्तितत्पर्व विशेषाणामर्चनाङ्गत्वञ्च प्रतिपाद्यते । यथा 'सोऽव्ययः सर्व- व्याप्याकाशोपमः निष्कलः परमात्मा ज्ञानेन भक्त्या च युक्तस्यान्तः सन्निहितो भवति। 'आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तोः' इति श्रुतिः। तस्माच्छक्तिमता तेन सकलं सङ्कल्प्य भक्त्या मन्त्रैश्च प्रतिष्ठापिते बिम्बे भक्तानुकम्पया सकलः तद्विम्बे समाविष्टः देवः सन्निहितो भवेत् । अव्यक्तं शाश्वतमनादिमध्यान्तमतीन्द्रियं देवैरप्यनमिलक्ष्यं यद्वैष्णवं पदं तत्प्राप्तिफलं तदर्चन मिति (काश्यप ६९ अध्याये)। अन्यत्र च 'ब्रह्मादयोऽपि तद्पलक्षणनिश्चयं ज्ञातुमशक्ताः चित्तभित्तौ तद्रूपं भक्तितूलिकया सङ्कल्प्य वर्णैरावेष्टय आलोकयन्ति । तस्माद्भक्तिरेव कारणम् । अभीक्ष्णदर्शनयोम्यं तद्भगवद्रूपं कल्पये दिति' (काश्यप. ५१ अध्याये)। अन्यत्र च 'अथातो भगवतो नारायणस्याकृतिलक्षणं व्याख्यास्यामः । यस्यास्यममिः चौमूर्धा खं नाभिः भूः पादं चक्षुषी अर्कनिशाकरौ दिक् श्रोत्रे ज्योतीष्याभरणानि उदधयोऽम्बरं भूतानीन्द्रियाणि अस्याऽकृतेः प्रमाणत्वं कल्पितं मृग्वादिभिः । तद्धेतुभिर्नावमन्तव्यममीमांस्यमाज्ञासिद्धमिति ज्ञात्वा तदुक्तविधिना कारयेत् । इति । (काश्यप ५० अध्याये) 'समूर्चिनमेव कारये' दिति पूर्व विहितमर्थमेव व्यतिरेकमुखेन समर्थयति श्रुतिः । यथा मुण्डके 'नायमात्मा बलहीनेन लभ्यो न च प्रमादात्तपसो वाप्यलिङ्गात् । (मुं. ३-२-४) इति । अलिङ्गादिति प्रतिमारहितादित्येव स्वार- सिकोऽर्थः । सा च विष्णुप्रतिमेति च । यथोपबृंहितः कश्यपेन श्रुतेरस्या अर्थः।

·५ 'विष्णुपूजाविहीने देशे विप्रो न जास्वपि वसेत्' इति । (काश्यप. १७ अध्याय) तथा 'तस्मात् सर्वप्रयत्नेन देवीभ्यां साधं विष्णु भगवन्तं सुवर्णरजतताम्रादीना- मन्यतमेन षडङ्गुलादहीनमुपकल्प्य यथाविभवमाराध्य तत्प्रमुखे विधानेन हुत्वैवा- श्नीयात् । अन्यथा आत्मघाती भवति । विष्णुपूजाविहीनं यद्वेश्म तत्पवणैः समम् । तद्विप्रमुख्यैः न प्रवेश्यम् , तदधिपेन नासितव्यम् , न सम्भाष्यामित्यादि (काश्यप १९ अध्याये) यथा वा 'गृहं श्मशानं तव बिम्बवर्जित ' मित्यादि भागवतवचनम् । तथाच मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु' । (९-३४) 'सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ (९-१४) इत्यादीनां श्रीगीतावचनानामर्चनाविधायकत्व एव स्वारसिकनिर्वाहसिद्धिः । भक्त्या उपासत इति भक्तियुक्तोऽर्चयेदिति । किञ्च ‘प्रवः पान्तमन्धसो धियायते महे शूराय विष्णवे चार्च तेति (ऋग्वेदसंहिता, म १ सू. १५५ मं १) श्रुतिप्रयोगरूपं 'जथामौ नित्यहोमान्ते विष्णोनित्यार्चा' इत्यारभ्य 'भगवन्तं नारायणमर्चयेत्तद्विष्णोः परमं पदं गच्छ' तीति श्रीवैखानससूत्रं (पने ४-१३) उपनिषत्कृत्य प्रवृत्तेऽस्मिञ्छास्त्रे प्रकृतार्चनानुबन्धि- कृत्स्नप्रमेयजातस्य व्याख्याकरण नन्तरीयकं सम्पद्यते । ततः अर्चनार्थमर्चनीय- दिव्यमङ्गलविग्रहस्य सन्निधापने तस्य उपादानद्रव्यभेदेन निर्माणे प्रकारभेदः चित्र- चिनार्धचित्राभासभेदेन तन्निर्माणे प्रकारान्तरेण भेदः दिव्यमालविग्रहस्य आभि- रूप्यसम्पादनाय तन्निर्माणोपयोगिदशतालादिमानकथनं तादृशविग्रहरक्षणाय देवाय- तनमण्डपगोपुरप्राकारादिनिर्माण तेषां दीर्घस्थित्युपकारकवृत्तिकल्पनं आलया श्रययामाग्रहारादिनिर्माणमित्यादयः प्रथमोपस्थिता विषया भवन्ति । अतश्च ताशदिव्यमङ्गलविग्रहस्य श्रीशालसिद्धं प्रतिष्ठापनं नित्यार्चन त्रिविध उत्सवः नवविधं स्वपनं तथात्र स्खलितेषु प्रायश्चित्तमित्यादयः अनन्तरमुपतिष्ठन्ति ।

·wr 1. यथा --- अन्तरा च प्रसङ्गात् काम्यकल्पाः अद्भुतसम्भवतच्छान्त्यादयः प्रकृता भक्ती उक्तविषयविभागेन संहिता व्याख्याताः । किञ्च श्रीसूत्रे 'विष्णोर्नित्याचे ' त्यत्रत्यविष्णुशब्दं विवृणुते काश्यपः अथ विश्वतश्चक्षुः विश्वतोमुख घहस्तं विश्वात्मकं विश्वगर्भ विश्ववेत्ता विश्वेन्द्रियगुणाभासं विश्वेन्द्रयविवर्जितमनादिनिधनं व्योमाभं यद् ज्ञातृ ज्ञेयं ज्ञानविहीनं ज्ञानघनं तदेव जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुर्यावस्थानगं बहि:प्रज्ञान्तःप्रज्ञाज्ञावस्थ वैश्वानरतैजसहृदयाकाशरूपेण स्थूलं प्रविभक्तमानन्दं भुञ्जान ब्रह्म तुर्य चतुष्पाद- मामनन्ति । तदेव ब्रह्म सत्वोत्कर्षनिकर्षाभ्यां प्राणिषु चतुर्धा भिवते. सत्त्वतः पोदतोऽर्धतः त्रिपादात्केवलात् । धर्मज्ञानेश्वर्यवैराग्यविषयाश्चतस्रो मूर्तयस्त्विमा भवन्ति । आसु मूर्तिषु कूटस्थः सूक्ष्ममूर्तिः सत्तामात्रः सोऽत्र परं ब्रह्म विष्ण्वाख्यः' इति (काश्यप २५ अध्याये) विष्णुः सर्ववेदान्तसिद्धं ब्रह्मेत्युक्तम् । स च' विष्णुः श्रीसहाय एवार्चनीय इति तत्रैवोच्यते । यथा 'प्रकृतिपुरुषावुभावनादी ताभ्यां लोकप्रवर्तनम् । विकारगुणास्सवें प्रकृतिसमुद्भूताः कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः सा प्रकृतिः श्रीरिति व्याख्याता' इति (काश्यप ३.८ अध्याये) । तथा 'मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनन्तु महेश्वर' मिति तक्लेश- संश्लेषालोकयात्रामूलादेवी । तस्मात्तमनयैव सह देवेशमर्चयन्ति परमर्षयः । सा देवी श्रीरिति प्रोक्ता । सा प्रकृतिः । सा शक्तिः । तदभिन्नाः, स्त्रियः सर्वाः पुरुषास्तदभिन्नाः सबै । ताभ्यां स्थितिः । तस्मात्सहैवार्चये दिति (काश्यप २५ अध्याये) 'विष्णोनित्यार्चा. सर्वदेवार्चा भवः' तीति श्री वैखानसं सूत्रम् । तत्र विहितमचनं साकलमेव । 'षडङ्गुलादहीनं तद्रूपं कल्पयि' स्वेत्युक्तत्वात् । उक्तञ्च ' मानसी होमपूजा च बेरपूजेति सा विधा' इति त्रेधा 'अमूर्त समूर्त । मिति द्वेधा चार्चनम् । समूर्तमिति बिम्बार्चनमुच्यते । तथा चोक्तम् ‘अर्चन द्विविधममूर्त समूर्तश्चेति । अमौ हुतममूर्त समूर्त तहिम्बेऽर्चनम् । समूर्ते चक्षुर्मनसोः प्रीतिः सदा संस्थितिश्च । इति । (काश्यप १ अध्याये) ..

·'भक्तया भगवन्तं नारायणमर्चये। दिति श्रीसूत्रे भक्तरर्चनस्य सन्निहितो. पकारकत्वबोधनात् भक्तिप्रशंसा बहुशः तत्र कृता दृश्यते। यथा 'तपोभिः कर्मभिः पुण्यैर्वाऽन्यैः नाप्नुयाद्वैष्णवं पदं, भक्तयैव निनयेन्नान्यैः । भक्तिरेव परा पुण्या भक्तिरेव शुभप्रदा। तृष्णावैतरणीयानं संवर्तकातिवृष्टिरक्षा कामहालाहलाग्न्यमृतधारा सङ्कल्पबीजहा देहबन्धमोक्षप्रदायिनी सङ्कल्पकण्टकाविद्धविशव्यकरणी योगऱ्याकुर- वर्धनी अस्मिककचऽछेदरोपसञ्जीविनी 'दुःखत्रयजालमेदिनी सुखचिन्तामणिपदा स्मर्तृणां भक्तिः इति । (काश्यप २० अध्याये ) 'परमं पदं गच्छ तीत्यस्य विवरणश्च । यथा 'सर्वदेवमयस्य देवेश- स्यार्चनं सर्वशान्तिकरं वेदानां वैदिकानामप्यभिबृहणम् । एतदेवं यत्नेनापि भक्तया यः कुर्यात् स पुत्रदारक्षेत्रमित्रस्वकुलपशुभृत्यवाहनादिसमृद्धिं सुवर्ण- रत्नधान्यादिसर्वसम्पदं ब्याध्याघशुभनाशनञ्च लब्ध्वा' अभीष्टानि सर्वाणि सुखानि इह लोके चिरमनुभूय तदव्ययं शाश्वतं देवैरप्यनंभिलक्ष्यमतीन्द्रियं वैष्णवं परमं पदं गच्छति । तस्यैकविंशतिपितरः पूर्वजाश्च एकविंशत्यपरजाताश्च 'विष्णु- लोके महीयन्ते । (काश्यप ६८ अध्याये)" इत्यर्चकस्य सर्वोत्तरमैहिकभोगानुभव- मुक्ता भगवत्पदप्राप्तिरप्युदिता । तथा महाप्रतिष्ठान्ते च 'समाप्ते वैष्णवयागे भोगैश्वर्य प्रतिष्ठितेत्यक्ता कलेबरं सद्यः शङ्खचक्रधरः श्यामलाङ्गश्चतुर्भुजः श्रीवत्सवक्षाः भूत्वा वैनतेयभुजमारूंढः सर्वदेवनमस्कृतः सर्वान् लोकानतीत्यासौ विष्णोः सायुज्यमाप्नुयात् । अन्यलोकगताः सवै पुनरावर्तिनः विष्णुलोक- गतानां नास्त्यावृत्तिः' इति (काश्यप २० अध्याये) परमपदस्यापुनरावृत्तिलक्षणत्वञ्च प्रतिपादितम् । तथोक्तं गीतासु 'भाब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते' इति । (८-१६) तु मामुपेत्य कौन्तेय दुःखालयमशाश्वतम् । नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धि परमां गताः' इति च । (८-१६) ·८ यथा गृहे देवाऽयतने वा' इति सूत्रादिदमर्चनं गृहार्चनमालयानमिति द्वेधा अनुष्ठीयते । गृहेषु गृहिभिः आलयेषु तदधिकारिभिश्च । तद्विस्तरस्तु व्याख्यातः 'आत्मार्थ वा परार्थ वा गृहे देवाऽलयेऽपि वा। अर्चन वासुदेवस्य लक्षकोटिगुणं भवेत् । उत्कृष्टः परशब्दोऽयं पराओं मोक्षवाचकः । मुमुक्षूणां मोक्षदानात् परार्थ इति कथ्यते । स्वार्थ गृहार्चनं प्रोक्तं परार्थ त्वालयार्चनम् । परार्थ स्याजगच्चक्षुः स्वार्थ स्यात् गृहदीपिका ' इति । ( अर्चनानवनीते २ पुटे) गृहार्चनन्तु चरितानुगृहीतत्वेन आलयार्चनमेवान संहितासु प्रपञ्च्यते इदं पुनरर्चन द्वधा त्रेधा वा विभक्तं परिदृश्यते । 'वैखानसं पाश्चराल' मित्याचे वैखानसं पाश्चरात्रं भागवतमिति द्वितीये च स विभागो ज्ञेयः । यथा काश्यपीये 'वैखानसं पाञ्चरात्रमिति विधानद्वयं विष्णोस्तन्त्रम् । वैखानसं सौम्यमानेयं पाश्चरात्रम् ' इति । (१०५ अध्याये) यथा वा मरीचिसंहितायां विमानार्चनाकल्पे वैखानसं वैदिकं वैदिकैरर्चितमैहिकामुष्मिकफलप्रदं पाश्चरात्र- मामेयमवैदिकमामुष्मिकफलपदम् । सौम्यं सर्वत्र सम्पूज्य ' मिति (७७ पटले) तथा क्रियाधिकारे भृगुः। 'वैखानसं पाश्चरात्रं तथा भागवताभिध' मिति । तथा श्रीभागवते वैदिकः तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् (११-२७-१०.) एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धि मत्तो विन्दत्यभीप्सिता' मित्यन्तम् ।। इत्यारभ्य ·९ - वैदिक ' मित्यनेन बुभुक्षूणां मुमुक्षूणाञ्च श्रौताग्निहोत्रफलसाधनत्वमपि वैखानसार्चनस्य निरूप्यते सूत्रकारैरेव । — यज्ञेषु विहीनं तत्सम्पूर्ण भव' तीति (प्र. ४-१३.) । तथा कश्यपेनापि ‘अतस्तद्ग्रामवासिनां यजमानस्य राष्ट्रस्य च सामान्यमग्निहोत्र 'मिति (काश्यप २५ अध्याये)। तथा तेनैवान्यत्र 'तस्मादालये विधिना विष्णोः नित्यार्चनमनाहितामीनामनिहोत्रसमादेतच्चाग्निहोत्रफलं ददाति । आहितामीनामप्येतत्सर्वप्रायश्चित्तहेतुकं सर्वकामावाप्त्यर्थञ्च द्वितीयं भवति । यतो यजमानमरणेऽप्यालयार्चनं भूम्यामन्यैरविच्छिन्नं प्रवय॑ते । ततः शाश्वतं तिष्ठेत् । एतन्नित्यं परमं पुण्यं भक्त्या यत्नतः कुर्यात् । ग्रामादिषु चैतद्वास्तुनिवासिनां सामान्यमग्निहोत्रं सर्वसम्पत्करमिति ब्रह्मा चाऽशंसत् ' इति । (काश्यप १ अध्याये) वैदिकै रिति वैखानससूत्रोक्तवैदिकसकलसंस्कारशालिभिरित्युक्तं भवति । उक्तञ्च वैखानसान् प्रस्तुत्य श्रीमद्वेङ्कटनाथवेदान्तदेशिकेन 'दृश्यन्ते ह्येते वंश- परम्परया वेदमधीयानाः वैखानससूत्रोक्तवैदिकसकलसंस्कारशालिनः वर्णाश्रमधर्म- कर्मठाः भगवदेकान्ताः ब्राह्मणाः इति (न्यायपरिशुद्धौ शब्दखण्डे १ आह्निके १९६ पुटे श्रीरङ्गमुद्रणे). किञ्च वैखानसपाञ्चरात्रशास्त्रयोः प्रक्रियाभेद इव · वैदिकैः दीक्षितैः इति प्रतिनियताधिरिकत्वस्यापि सिद्धत्वात् वैदिकशब्दो दीक्षितेतरत्वमभिदधाति । एवञ्च पाश्चरात्रशास्त्रस्य असाधारण्येन पञ्चसंस्कारदीक्षाया विहितत्वेन पाञ्चरात्र- शास्त्रोक्ततादृशदीक्षाविरहितैरित्यर्थान्तरञ्च ‘वैदिकै रित्यनेन सिद्धयति । उक्तञ्च निगमान्तमहादेशिकेनान्यत्र । त्वां पाञ्चरात्रिकनयेन पृथग्विधेन वैवानसेन च पथा नियताधिकाराः । संज्ञाविशेषनियमेन समर्चयन्तः प्रीत्या नयन्ति फलवन्ति दिन नि धन्याः इति (शरणागतिदीपिका श्लो. ३२.) श्रीमद्भिः गोष्ठीपुराभिजनैः 'विष्णुतन्त्रविभाग- प्रकरणे वैखानसाझेदकत्वेन दीक्षायोग उक्तः । दीक्षा पञ्चसंस्कार- . उक्तञ्च 2 ·रूमाऽपीति । अत्र ईश्वरसंहिताश्रीप्रश्नसंहितादिषु व्यक्तम् । आनन्दसम्हितायाम् :- वैखानसकुले जातः पाञ्चरात्रेण दीक्षितः । न दीक्षितो न जातो वै स वै देवलकः स्मृतः । पाञ्चरात्रविधानज्ञो दीक्षाविरहितोऽर्चकः । कल्पदेवलक' इति दीक्षारहितपाञ्चरात्रोक्ताराधनस्य निषेधात् श्रीनित्योक्ताराधनस्य पाञ्चरात्रमूलकत्वेनोक्तत्वात् तदर्थ पञ्चसंस्कारस्यैव सबै रप्यङ्गीकारात् तस्य दीक्षात्मवश्याश्रयणीयम् । दीक्षाशब्दस्थाने 'शङ्खचक्राङ्कितभुजान् गृह्णीयादन्यसूत्रिण'इति शङ्खचक्रा- कनकथनाच तदभावः स्पष्टमवसीयते। तापविधायकानां पञ्चसंस्कारान्तर्गतताप- परत्वेन तदतिरिक्तकेवलतापविधिः तत्प्रयोगविधिरित्यादिकं नास्ति । दीक्षा- शब्दस्य सङ्कोचे प्रमाणाभावः । सामान्ये पक्षपातात् । एतेषु नाविश्वसितव्यम् । बहुष्वद्यापि दर्शनात् । न्यायपरिशुद्धिश्रीपाञ्चरात्ररक्षादिषूदाहरणाच्च । एत- द्विरोधिवचनानि पूर्वापराप्रदर्शनात् कुत्राप्यनुदाहरणात् सच्चरित्ररक्षायामधिका- रान्तरयोरिव सुदर्शनादिधारणविधानाधिकारे अनुपन्यासाच्च शङ्कास्पदानि । सामान्यप्रवृत्तवचनानि च उत्सर्गापवादन्यायात् 'सात्त्वतं विधि । मिति विशेषवचनदर्शनाच्च सङ्कुचितानि । वचनाभावेऽपि विशेषविषय आचार एवं सच्चरित्ररक्षोक्तन्यायेन शान्तविरोधः स्वविषयं व्यवस्थापयति । नित्यत्वमर्चनाङ्ग- त्वञ्च अधिकारिभेदप्रयोगभेदनियतमिति न हानिः । मुमुक्ष्वधिकृतानि पञ्च- संस्कारवचनानि उभयप्रधानान् वैखानसान् नाधिकुर्वते ' इति । अतश्च वैदिकाधिकारिण्यस्त्वेताः संहिताः भवन्ति । संहितानामासां विद्यास्थानेषु कुत्र वा अनुप्रवेश इत्याशङ्कय स्मृतित्वेन प्रामाण्यं निरधारि न्यायपरिशुद्धौ । यथा 'ननु च भार्गवादीनि न तावत् कल्पसूत्राणि तथाऽनभ्युपगमात् अप्रसिद्धेः अयुक्तेश्च । न स्मृत्यन्तराणि । मन्वादिष्वपाठात् तद्वत्प्रसिध्धभावाच्च । न च स्वतन्त्रतन्त्रान्तराणि । साङ्ख्य- ·११ - १ योगादिसहपाठादर्शनात् । वैखानसानुवर्तनाच्च । तत्कतमा विधामवलम्ब्यामीषां प्रामाण्यमुच्यते ? मन्वत्रिभार्गवादिवत् नारदीयादिवञ्च धर्मशास्त्रतयैव तेषामपि प्रामाण्यम् । अष्टादशपरिगणनस्योपलक्षणतायाः प्रामाणिकैरभ्युपगमात् । स्मृत्य- न्तरेषु देवोत्सवादिप्रपञ्चनं नास्तीति चेत् । मा भूत् प्रपञ्चनम् । स्वरूपं तावदनुज्ञातं तत्प्रपञ्चन राणा' मिति । (१९५ पुटे) विशेषतश्चास्मिन् ज्ञानकाण्डे । १. वास्तुविधानव्याख्यावसरे 'तत्र वैष्णवं ब्राह्म रौद्रं गारुडं भौतिक- मासुर राक्षसं पैशाचमिति नवविधो देशः । तत्र रूढतरुजन्तुगन्धरसैः परीक्ष्या- हरेत् । ( ११ अध्याये ) इत्यध्यायेनोक्तं वस्तु अपूर्वमतिमनोहरमुपलभ्यते प्रकारान्तरेण सवादस्त्वस्य चतुर्धा देशविभागः 'तोलकाप्पिय ' (gro Wrini) मिति द्रामिडलक्षणग्रन्थे दृश्यते । २. आलयं निर्मित्सुः यथा स्वं रिक्थं विभजेत तत्प्रकार उपदिश्यते । 'स्वार्थ त्रिभागं कृत्वा एकं कुटुम्बभरणार्थमाहृत्य द्विभागं दत्वा तेनैव विधानेन विमानमुपक ' प्येत्यादि (२१ अध्याये) ३. अनाढ्यस्यापि परहस्तैः याच्जालब्धार्थश्च भगवन्मन्दिरनिर्माणे अनुमतिर्दीयते । यथा 'अशक्तश्चेत् स्वयं सम्पादयितुं राज्ञा आढ्यैः ग्राममुख्यैः वणिभिरनुलोमैश्च कारये । दिति (२१ अध्याये)। तथा पूर्वमेव सुपर्याप्त भोगं कृत्वा बालागारे भगवन्तं प्रतिष्ठाप्यारम्भणं यत्त- सामृतं बालागारं विना विमानमात्रमेव कृत्वा स्वार्थैः याच्जालब्धार्थेश्च कृत्वा बेरादीन् कल्पयेदेत्तद्धारकमित्येतयोरेकमालम्व्यारभेत । इति (२१ अध्याये) अयमेव हारकपक्षः श्रीभागवते । 'मदर्चा सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेत् दृढम् ' (स्क ११ - १७-५०) इत्यत्र परामृश्यते । इदश्च रहस्यमद्यावधि व्याख्यातृभिः न परामृष्टमिव भाति । यतोऽत्र काचन व्याख्या “मन्दिरं कार-.

·१२ . यित्वा मदर्चा सम्प्रतिष्ठापये दिति वाच्ये वैपरीत्योक्तिः मन्दिरे अवश्यार्चा- प्रतिष्ठाज्ञापनाय 'भवापवर्गो भ्रमतो यथा भवे । दितिव" दिति । (दीपिकादीपिनी टिप्पणी-क्रममन्दर्भश्च ) ४. आलयरक्षणार्थ विविधवृत्तिकल्पनप्रकारः उपदिश्यते । यथा 'तत्र बहुशः तूष्णीं कर्षयित्वा बीजानुप्त्वा पुरतस्तत्क्रममार्गेण भोगैश्वर्यवशादर्चन- सपनोत्सवबल्यर्थमेतावत् पुष्पगन्धानुलेपनार्थमेतावत् विष्णुपञ्चदिनपूजार्थमर्चन- दक्षिणार्थमेतावत् शुश्रयाकारिणामेतावत् वादिनजीविनां भक्तानामतिथीनामेतावन शिष्याणामध्येतृणामेतावत् अप्सरसां गायकनर्तकशदनकानां विपञ्चीस्ववादिनां मर्दलकानामेतावत् खण्डस्फुटितनिवृत्त्यर्थं नवकर्मक्रियां प्रत्युपकारिणां दानार्थ- मेतावदिति निश्चित्य तं सर्व पूर्ववत्ताम्रपत्रे अर्पयित्वा सीमाविनिर्णयं कृत्वा आचार्यमर्चकं वा वस्त्राङ्गुलीयककुण्डलादिभिरलङ्कृत्य तद्धस्ते सोदकं दद्यात् । एतत्सर्वेषामेव भव' तीति (२१ अध्याये)। अयमेव विषयः पुनढिर्यायोपन्यस्यते अन्यत्र । यथा 'प्रतिष्ठान्तप्रभृति नित्यमहीनमविच्छिन्न समग्रं चिरकालार्चन यथा गच्छेत् तथा दीर्घस्थितिमविरोधात् समवेक्ष्य नानाविधभूमिभोगान् अत्यन्तपुष्क- लान् यत्नेन भगवत्पूजनार्थ तत्पूजकानामाचार्यादीनां नियदक्षिणार्थञ्च कल्पयित्वा देवस्य परिच्छदांश्च दत्वा तथैव चिरकालं नित्यार्चन कारयेत् । चिरकालार्चनेन अभीष्टान् सर्वान् कामान् चिरमवाप्नोति । तथा भोगम् । अज्ञानादर्थलोभाद्वा न कुर्यात् चेत् महादोषो भवेत् । देवार्थ कल्पितं हिरण्यपशुभूम्यादि सर्वमन्यत् द्रव्यञ्च विष्णोरिदमिति सञ्चिन्त्य आचार्यहस्ते अर्चकहस्ते वा जलेनैव दद्यात् । तत्सर्वं विष्णोर्दत्तमेव भवेत् । इति । (६८ अध्याये) ५. विप्रेभ्यो ग्रामगृहादिदानप्रकारोपदेशो यथाः- 'सर्वदेवमयं तेजो वैष्णवं तद्विप्ररूप ' मितीत्यारभ्य ‘सुप्रसन्नान् वैष्णवान् विपानाहूय देववत्ता- नभ्यर्च्य तेभ्यो नृपाज्ञया प्रामादिप्रान्तानभिज्ञाप्य अनुमान्य स्थलवल्मीकाधि- पारामतटाकड्दनथुपकुल्यादिभिः सीमां विनिश्चित्य तत्र तुषाङ्गारशर्करायो- मलसिकतादीन् खनित्वाऽर्पयित्वा करेणुनाऽवयुत्य च विख्याप्य राज्ञः साम्रा- ·१३ ज्याव्दाश्रयनामविप्रनामादिकं ताम्रपत्रतले लिखित्वाऽर्पयित्वा ददे , दिति (१४ अध्याये) यत्ला- ६. दत्तापहारनिम्दा यथाः 'सुरविप्रक्षेत्रं गोष्पदं वापि यो हन्यात् त्रिसप्तनरकान् घोरान् गत्वा भूयः तिरश्चां गतिसहस्रमवाप्नुयात् । तस्मात् सर्व- प्रयत्नेन विषवह्निसमं राजा सुरब्राह्मणदत्तं परिहरेदिति विज्ञायते । इति । (१७ अध्याये) ७. दत्तस्य नाशापहारादिपु पालने फलविशेषकथन यथा:---- दप्येतत्पालनमुपर्यधिकवर्धनं वा यः कुर्यात् सोऽपि प्रथमेष्टकादि सर्वकर्मफलं लभते' इति । (६८ अध्याये)। ८. भगवतो विभवावतारनिमित्तोपदेशो यथा.--- 'यदा ग्लानिः धर्मस्य परिपालनाय नारायणाद्भगवतः प्रत्यंशरूपाणि युगे युगे प्रजातानि भवन्ति । तानि रूपाणि संस्थाप्याचये ' दिति । (३६ अध्याये ) ९. महर्षेः सहजवाङमाधुरी यथा:--- 'इन्दिरेशस्य मन्दिरं सुन्दरं कृत्वा' इति 'बालकैः वालुका कल्पितमप्यघौधध्वंसकृत् । इत्यादि । (२० अध्याये) । - १०. ग्रन्थान्तरसंवादो यथाः- 'श्रुतिः, श्रुतयो वदन्ति, इति ब्राह्मणम् , केचित् , अन्ये, इति भृगुः, इत्यङ्गिराः, इत्यात्रेयः, इति भृग्वत्रिमरीच्यादयः, ब्रह्मवादिनो वदन्ति, ब्रह्मा चासत् । इत्यादयः सन्दृश्यन्ते । तद्विवरणन्तु ग्रन्थविस्तरभिया नात्र विलिख्यते । ११. पिष्टपशुसाध्यः विष्णुयागोऽत्र प्रसिद्धः (२९ अध्याये ) । तथा काम्यकल्पेषु सर्वार्थसाधनः पौण्डरीककरय उपदिष्टः (५-८ अध्यायेषु)। तथा श्रीमदष्टाक्षरमहामन्त्रकल्पश्च । (१०६ - १०८ अध्यायेषु)। अत्रोक्तप्रकारस्यैव भगवतो नित्यार्चनस्य वैखानसमहाजनेषु वर्तते स्फारः प्रचारः।

·१४ तथाऽत्र संहितान्तराणीवेयमपि संहिता मन्त्रपाठक्रमं नानुरुन्धे । मन्त्रप्रतीका ' अपि तत्र तत्र भिन्नानुपूर्वीवन्तश्च दृश्यन्ते । तद्विचारस्त्वस्माभिः मन्त्रभाष्यमुद्रणावसरे परामृश्य निरूपयिष्यते । अत्राय सङ्ग्रहः अभ्यर्हिता ह्यारादुपकारकक्रिया सन्निपत्योपकारकक्रियात इत्यत्र न विसंवादः । बहूकुरुते यवधिस्थानापन्नां क्रियां संसिद्धिसम्पादकतया शास्त्रम् । तदा ह्यभ्यर्हिता क्रियामलङ्कुरुते कैमुतिकन्यायोऽपि । असति बाधके समानाधारविषयकज्ञानक्रिययोः भवत्यविनाभावः । सोऽपि दरीदृश्यते ह्यन्वयतो व्यतिरेकतश्च । अद्वारकत्वसद्वारकत्वाभ्यां हि विशेषः । स च व्यक्तीभवति चरमकाष्ठायाम् । अनुभूयते च रागहसनादिषु तथा । अतश्चरमपर्वतापन्नं ज्ञानं नान्तरा स्थास्यति । क्रियायोगेन नानैकान्तिकता अन । सैव परिपूर्ण- शेषवृत्तिः । तथैव भाष्यकारः। अतस्तदत्रैव परिसमाप्यते । तथैवानुगृह्णाति भगवान् श्रीविखना महर्षिः । इत्थं ज्ञानस्य क्रियायोगे परिसमाप्तौ तात्पर्या- दन्वर्थता ज्ञानकाण्ड इत्याख्याया इति साधारण्येन सगृहीतो ग्रन्थपरिचयः विद्वद्भयः उपायनीक्रियते । किञ्च 'अरायि काणे विकटे गिरि गच्छ सदान्वे शिरिम्बिठस्य सत्त्वभिः । तेभिष्ट्रा चातयामसि ' (ऋक् संहिता मं. १०. सू १५५ मं १.) इत्यादिश्रुत्युपगीयमानवैभवस्य श्रीमदखिलाण्डकोटिब्रह्माण्डनायकस्य श्रियःपत्युः परब्रह्मणः परमपुरुषस्य श्रीवेङ्कटादिशिखरशेखरायमाणस्य वैखानसमुनिश्रेष्ठ- पूजिताङ्घ्रियुगस्य श्रीश्रीनिवासस्य अर्चावतारस्य आराधनादिकमिदमेव शास्त्र- मनुसृत्यं सदा प्रचलतीत्यतः शास्त्रस्यास्य महिमातिशयप्रकटने प्रमाणान्तरं नापेक्ष्यते । ऋगियञ्च महद्भिर्व्याख्यायते यथाः वेदपुरुषः पुरुषार्थ- कामुकमुद्दिश्यात्र हितमुपदिशति । हे पुरुषार्थकामुक! अत्र सन्दर्भानुरोधात् त्वयीति शेषः । त्वयि अरायि रैशब्दः ऐश्वर्यवाची ऐहिकैश्वर्यरहिते आमुष्मिकैश्वर्यरहित वा । काणे बाह्यदृष्टिशून्ये आन्तरदृष्टिशून्ये वा । विकटे ·१ विशिष्टतापत्रयशालिनि । 'सर्वपापानि वें प्राहुः कटस्तद्दाह उच्यते' इति वेङ्कटपदनिर्वचनानुरोधेन कटशब्दस्य दाहपरत्वादयमेवार्थः । सदान्वे दानवैः सहिते दानवशब्दस्य दान्व इति व्यत्ययः छान्दसः । दानवैः ऐहिकपुरुषार्थ- विरोधिभिः आमुप्मिकपुरुषार्थविरोधिभिर्वा सहिते सति । शिरिम्बिठस्य श्रीपीठस्य श्रीनिवासस्येति यावत् । अत्र शिरिमिति बिठस्येति च व्यत्ययः छान्दसः । गिरिं वेङ्कटाचलं गच्छ। उक्तसर्वानर्थपरिहाराय गच्छेत्यर्थः । तत्र गमनमात्रेण कथं तत्परिहार इत्याशङ्कायामाह । शिरिम्बिठस्य श्रीनिवासस्य सत्त्वभिः पुरुषैः सर्वोपचारक्रियानिरतैः पुरुषैः सदा सन्निधानवर्तिभिः परमै- कान्तिभिः अन्तरङ्गपुरुषैरिति यावत् । शिरिम्बिठस्येत्युभयनान्वयः । सत्त्वभिरिति व्यत्ययः छान्दसः । तेभिः तैः तथात्वेन लोकशास्त्रयोः प्रसिद्धैः तदीयरित्यर्थः । अत्रापि व्यत्ययः छान्दसः । त्वा त्वां चातयामसि अनिष्टनिवारणं याचन्तं कारयामः । भगवतः श्रीनिवासस्य सन्निधौ तदीयः अनिष्टनिवारणप्रार्थनां कारयितुमिच्छाम इति यावत् । चते, चदे, याचने' (भ्वादिः पर.) इति धातोः ण्यन्तात् लडुत्तमपुरुषबहुवचनम् । 'इदन्तो म' सीति (पाणनि७-१.४६) इकारः छान्दसः । अत्रानादिसंसारप्रवाहसमापतितानिष्टनिवारणकामुकाः पुरुषाः श्रीवेङ्कटाचलं गत्वा तन्निवासरसिकस्य भगवतः श्रीनिवासस्य सन्निधौ सर्वोपचारक्रियानिरतान् सदा सन्निधानवर्तिनः परमैकान्तिनः अन्तरङ्गपुरुषान् तदीयान् भगवतः श्रीनिवासस्य सन्निधौ मदीयामनिष्टनिवारणप्रार्थनां श्रावय तेति प्रार्थयन्ते । ते च महाभागाः तथा तस्य भगवतः श्रीनिवासस्य सन्निधौ एकान्तसेवाद्यवसरे च आपन्नानामापन्निवारण प्रार्थनां श्रावयन्ते । स च परमदयालुः भगवानन्तरङ्गपुरुषमुखात् तां श्रुत्वा अनिष्ट निवारणं भक्तानामनुपदमेव करोतीति सम्प्रदायः । अत्र 'वं वेङ्कटाचलं गत्वा भगवन्तं तदीयानाराधकमहाभागान् श्रीवैखानसान् द्वारीकृत्य अनिष्टनिवारण या' चेति विधिर्विवक्षितः । अत्र अरायि काणे विकटे गिरिं गच्छेति तं विदुः, एवं वेदमयः साक्षादिरीन्द्रः पन्नगाचलः' इति भविष्यपुराणान्तर्गतश्रीवेङ्कटाचलमाहात्म्यपरभागः अयं मन्त्रः श्रीवेङ्कटाचलपर इत्युपबृंहयति । 'इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृहयेत् । ।

·१६ विभेत्यल्पश्रुतावदो मामयं प्रतरिष्य ' तीति । अतस्तन्निवासरसिकस्य भगवतः श्रीनिवासस्यार्चावतारम्य महिमानमवबोधयतीय श्रुतिरिति स्पष्टमवसीयते । एवञ्च तापत्रयाभिभूतैरमृतत्वाय श्रीमहाविष्णुरेवाराध्य इत्यादि सिद्धम् । अत्र श्रीमद्भिः परवस्तु वेङ्कटरामानुजस्वामिभिः मान्य - डैरेक्टर् - महाभागैः श्रीवैखानसबाङ्मयसामान्यविमर्शरूपा काचन समग्रसामग्रीसंवलिता कृतिः आंग्लभाषामयी निर्मिता अचिरादेव मुद्राप्य प्रकटीकरिष्यत इति महदिद हर्षस्थानम् । ततो विशेषाः केचन अवसेयाः । यावदुपलब्धि सम्पादितेषु यथामति परामृष्टेष्वपि बहुषु मातृकाकोशेपु प्रायः सर्वत्र ग्रामालयबिम्बनिर्माणकल्पकशिल्पभागेषु विशेषतश्च शुद्धपाठसाधने सम्भृतो महान् क्लेशः । कथञ्चिन्निवृत्तेऽपि मुद्रणे तत्र बाढमकृतार्थ एव अवशिष्ये इत्यनुवर्तत एव क्लेशः । तत्रोपयुक्तमातृकाकोशविवरणञ्चान्यत्र निरूप्यते । अस्य ग्रन्थस्य संस्करणे परमकृपया मातृकाकोशदानेनोपकृतवता ग्रन्थाधिकारिणां श्रीश्रीनिवासदिव्यकोशागारद्रव्यदापनेनोपकृतवतामालायाधिकारिणां ग्रन्थपरिशोधनाय सर्वविधावकाशदानेनोपकृतवतां पूर्वोक्त डैरेक्टर् - महाशयानां अतिमनोहराकारेण मुद्रणकार्यनिर्वाहकाणां मुद्रणालयाधिकारिणाञ्च अत्यन्तं भवामि कृतज्ञताभाजनम् । मानुषिकाज्ञानजनिताननवधानजनितांश्च दोषानत्र मर्षयन्तु सहृदयाः इति प्रार्थये । सर्वजिद्वत्सर निजश्रावणशुक्लपूर्णिमा भानुवासरः सज्जनविधेयः - पार्थ सा र थि: आकुलमन्नाडुग्राभिजन:

·श्रीः ॥ॐ नमो वेङ्कटेशाय ॥ श्रीमते विखनसे नमः भृग्वत्रिमरीचिकश्यपेभ्यो नमः श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डः॥ शुक्काम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत् सर्वविघ्नोपशान्तये ।। विष्वक्सेनः स्मृतो नेता भगवान् शुद्धिकर्मणः । तस्मान्नान्यमुपासीत कर्मणां विघ्नशान्तये ॥ श्रौतस्मादिकं कर्म निखिलं येन सूत्रितम् । तस्मै समस्तवेदार्थविदे विखनसे नमः ।। 1 शिष्या हि भृग्वत्रिमरीचिमुख्याः शुश्रूषया यस्य सदागमेषु । विशारदा वंशकरा बभूवुः तमद्य वन्दे विखनोमुनीन्द्रम् ।। अथ प्रथमोऽध्यायः॥ ऋषिप्रश्नोत्तरम हरिः ३० ।। कश्यपमाश्रमे समासीनं सर्ववेदवेसारं सर्वशास्त्रार्थ- तत्त्वज्ञमृर्षि "सुप्रसन्नमभिगम्य ‘भगवन् ! केन विधानेन कर्मन्नैः कं देवम: यन्तः परमं पदं गच्छेयु' रिति सर्वभूतहिते रताः मुनयोऽपृच्छन् । स तेभ्यः 1. क-पुस्तकेऽधिकं. 2. ग-प्रसन्नं. 3 ·२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे प्राह 'श्रुत्यनुकूलविधिना वैदिकैर्मन्त्रैः देवेशं विष्णुमर्चयन्तः' तद्विष्णोः परमं पदं गच्छेयुः । ब्रह्मस्वरुपम पद्मकोशप्रतीकाशे 'हृदये महति विश्वस्यायतने विज्वलद्वैश्वानरशिखा- मध्यस्थः परमात्मा नारायणः । तमेव परं ज्योतिरक्षरं ब्रह्मेति ब्रह्मविदो विदुः । सोऽयं प्रकृतिस्थस्सन् अस्वप्नाद्यगोचरोऽपि भूत भवद्भव्यञ्चद भवति । पुरुष एवेदं सर्वं यद् भूतं यच्च भव्य " मिति श्रुतिः । 'त्रयीमयोऽय स्वाध्यायैः श्रोतैः कर्मभिः तोष्यते । स यज्ञेशो यज्ञेनेड्यते । अर्चनफलम् तस्मादालये विधिना विष्णोनित्यार्चनमनाहितामीनां अग्निहोत्रसमम्' यस्मादेतच्चामिहोत्रफलं ददाति । आहितामीनामप्येतत् सर्वप्रायश्चित्तहेतुकं सर्वका- मावाप्त्यर्थच द्वितीयं भवति । यतो यजमानमरणेऽप्यालयानं भूम्यामन्यैर- विच्छिन्नं प्रवर्त्यते । ततः शाश्वतं तिष्ठेत् । एतन्नित्यं परमं पुण्यं भक्त्या यत्नतः कुर्यात् । ग्रामादिषु चैतद्वास्तुनिवासिनां सर्वेषां सामान्यममिहोत्रं सर्वसम्पत्कर- मिति ब्रह्मा चाऽशंसत् । तद्विष्णोरेवोत्पत्तित्राणल्यानवाप्नुवन्तो °देवाश्च तमे- वार्चयन्ति । तस्मिन् देवेशेऽचिंते देवास्सर्वेऽप्यर्चिता भवन्ति । विष्णुपारम्यम् " अनिर्वं देवानामवमो विष्णुः परमः तदन्तरेण सर्वा अन्या देवताः " इति ब्राह्मणम् । तस्मादमौ नित्य हुत्वा नारायणमेवायेदिति "ऋषिणा वैखानससूत्रे "संक्षेपेणोक्तम् । तदुपन्यास समन्त्रकं "बहुप्रयोगं क्रमेण - 5. काद- 1. ग-अभ्यर्चयन्तः ख-अर्चयन्ति.. म-येऽर्चयन्ति. 2.स.च हृदयोज्वलत्. 3. च - खमधियां च गे'चरोऽपि. 4. घ स्मृतमय: न्येयवेड्यते. 6. क - विप्राणामित्यधिकं. 7. म- विप्राणामित्यधिक 7.म - अमिहोत्रं यस्मात. ज-सुप्यते वाक्यमिदं. 8. म - अनेनवास्त्वकालयेष्वप्यर्चनं कारयेत्. 9. क- भवतीत्यधिकं. ५ 10. देवताच. 11. कादन्ये इतित्रियमिणा. 12. म-त..र्चिनम् 13.क- तदुपन्यस्य. 14.2-सह. -

·द्वितीयोऽध्यायः
३
विम्तरतो वक्ष्यामि । तस्मादेतस्मिन् यत्र यत्र होमो विधीयते तत्र सर्वत्रान्या-
घार:' स्विष्टकृत्प्रभृत्यन्तहोमश्च तद्वैखानससूत्रोक्तविधानेनैव कर्तव्यः । तथैव
तद्विधानेन निषेकादिसंस्कारैः संस्कृतान् विप्रानाचार्यस्थापकादीनृस्विजोऽर्चकांश्च
2
वरयेत् ।
अर्चनस्य द्वविद्धयम्
द्विविधं तदर्चनमाख्यातममून समूर्तञ्चेति । तदित्थममौ हुतममूर्त
समूर्त तद्विम्बेऽर्चनम् । समूते चक्षुर्मनसोः प्रीतिः सदा संस्मृतिश्च । ताभ्यां
भक्तिश्रद्धे स्याताम् । श्रद्धाभक्तियुतस्यैव सर्वसंसिद्धिः ।
समूर्तार्चनप्रशंसा
आलये समूर्तार्चन बल्युल्सवाद्युपचारयोगात् सम्पूर्णम् । यजमाना-
भावेऽप्यविच्छेदान्नित्यञ्च । एतदैहिकामुष्मिकभुक्तिमुक्तिफलप्रद सार्वकालिक
शान्तिकपौष्टिकभेदेन द्विविधं भवति । सर्वशान्त्यर्थ शान्तिकं सर्वपुष्टयर्थ
पौष्टिकम् । इत्येतदनुष्ठानक्रम सर्व समाहिता मुनयः शृण्वन्त्यिति कश्यपः ।।
इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे
प्रथमोऽध्यायः॥
॥ अथ द्वितीयोऽध्यायः॥
शान्तिकादिविधानम् - भुवनखण्डविधिः
अथ "भुवनखण्डविधि व्याख्यास्यामः । इमे लोकाः फलानां
साधनानि । ततः परेष्वेव फलावाप्तिः । तस्मात् अस्मिन् लोके शुद्धे
देशे मनोरमे कर्माऽरभेत ।
1. घ-आधारादीत्येव. म-आज्याघार. 2. म-यजमान इत्यधिक
3. कादन्ये, तदर्थ. 4. म-पूजनम् ,
5. म-संस्थितिश्च. 6. क-एतत्सर्व सम
मूहित्वा मुनयः कर्वन्त्यिति. 7. ब-शान्किानि. 8. कादन्ये, साधतियः परेग्वेव ?

·१ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे १ •. द्वीपविभागः जम्बूशाककुशक्रौञ्चशाल्मलिगोमेदपुष्करा इति सप्तद्वीपा: मेदिन्याः । क्षारक्षीरघृतदधिमध्विक्षुरसशीतोदधय इत्येते यथाक्रमेण द्वीपान्तरे सप्तोदधय इति । सप्तोललोकाः भूर्भुवस्सुवर्महर्जनस्तपस्सत्यलोका इति यथाक्रमेणैकैकस्योपरि लोका मवन्ति । सप्तपाताला:-कपिलावासश्च भूमेरधस्तात् 'अतलवितलसुतलपतलतलातलरसातलमहातला इत्येते पातालाः । ततः परमव्यक्तं तस्मिन्नव्यक्ते प्रवालाभस्त्रिलोचनो “जटाधरः निरायुधः शुकपिञ्छाम्बरधरः केयूरहारप्रलम्बयज्ञोपवीती श्रीवत्साकश्चतुर्भुजो ब्राह्मणासने- नासीनो नित्यमनाद्यमक्षरमरूपमचिन्त्यं कूटस्थं यत्परं तजिज्ञासया ध्यानयुक्तः कपिलो वसतीति तत्त्वदर्शिनो वदन्ति । जम्बूद्वीपः दक्षिणोत्तरतः पूर्वपश्चिमतश्चाशीतिसहस्रकोटियोजनो जम्बूद्वीपः द्वात्रिं- सत्कोटियोजनपृथिव्या धनविस्तारसमावृता भूमिः। क्षारसमुद्रेण द्वीपाद्वीपाद्- द्विगुणितं बाह्याद्वाह्य समुद्राच्च समुद्रं शीतोदधितश्च बाह्यमप्येवं लोकालोकान्तरं तावत्प्रमाणं विवरं सर्वतः परिवृतमित्येतदेकमण्डम् । अन्यान्यनेककोट्यण्डा- नीति वदन्ति । जम्बूद्वीपखण्डाः जम्बूद्वीपे भारतहैमवतनैषधमेरुदैववैडूर्यश्वेतशृङ्गगान्धर्ववर्षाश्चेति दक्षिणा- दुत्तरान्तं नव खण्डा भवन्ति । सीमापर्वताः- भारतवर्षः हिमवद्धमनिषधनीलश्वेतशतशृङ्गाश्चति षडेते सीमापर्वता: 'पूर्वापरजला- सयौ विगाह्य प्रतिष्ठिताः । हिमाद्रेर्दक्षिणमासमुद्रान्तं भारतम् । हिमवद्धमयोर्मध्ये 1. क-अतलवितलप्रतलधातकविद्रावकसंफुल्लाझमहातला इति. 2. A-जगदाधारः. 3. च- शीतोदं तद्बाह्यं. 4. छ- पूर्वापरामकुटान्त. ..

·तृतीयोऽध्यायः ५ हैमवतम् । निषधाद्धमकूटान्तं नैषधम् । नीलनिषधयोर्मध्ये मेरुः । तत्प्राक् पश्चिमसमुद्रादेववैडूर्ये । श्वेतनीलयोर्मध्ये श्वेतः । श्वेतशतशृङ्गयोर्मध्ये शृङ्गः । शृङ्गादासमुद्रागान्धर्वखण्ड इति । शाके विंशतिः कुशे 'त्रिंशत् क्रौञ्चाल्मल्योः पञ्चाशत् गोमेदे सप्ततिः पुष्करे नवतिः वर्षा इति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे भुवनखण्डविधिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः ॥ ॥ अथ तृतीयोऽध्यायः ॥ भारतादिवर्षेषु पैशाचदेशाः दर्दुरबर्बरमालवसिंहलशृङ्गिकदेशाश्चेत्येते भारतवर्षे पैशाचदेशाः । ते विप्रैर्न वस्तव्याः । सालमुद्गन्धिकनैधायककुचुमारा इत्येते हैमवते । घाटहार- हाटकमुस्तोर्वर्य इत्येते नैषधे । * * भानुकापहास्यौ दैविके । शाकुण्डवा- दुकमलपदाक्षिणक(?) नीलाश्चेत्येते वैदूर्ये । साकुन्धारुणकपोतपिञ्जालभाग- शाननभूतवासजेलायकवानगोलकवरिष्ठपञ्चभूमिकावासरक्षोहाश्चत्येते श्वेते। तैष्य- प्रमर्दलम्भोमत्तस्त्रीवासाश्चेत्येते शृङ्गे । शाण्डिल्यधुन्धुमारकापोतबडबामुखा इत्येते गान्धर्वे न वस्तव्या विषया भवन्ति । शाके काकणिक कुशे पद्मापहारित क्रौञ्चे मुखतुलकशाण्डिल्यकैटभस्फोटामुखाः शाल्मले कासीसवैराग्यौ गोमेदे काका- वासंभुजाक्सौ पुष्करे दारुण(१) इत्येते विप्रैन वस्तव्या देशा भवन्तीति विज्ञायते।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे विप्रवासानह- देशनिरूपणं नाम तृतीयोऽध्यायः ।। ** मेकप्रस्तावो न दृश्यते. 2. B- नीलाच. 1.. छ- सतिशत् . 3. ख-वैष्य.

·६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ चतुर्थोऽध्यायः ॥ शान्तिकलक्षणप् अथातः शान्तिकम् । भूमौ रम्यं सुभिक्षं साम्राज्यं धर्मपुण्यजयान्वितं' माध्वाचारनृभूयिष्ठं वैष्णवैस्सङ्कीर्ण वेदध्वनियुतं कृष्णमृगकपोतशुकशारिमामयूर- हमचक्रवाकैः मुख्यपक्षिभिः "मुनिवरैरप्याकीर्ण कुशदर्भपलाशापामार्गतुलसीयुत पुण्यनदीपर्वतयुतं क्षेत्रं प्रागानतं सुगन्धं शङ्खगोक्षी कुमुदाभमशर्करमपाषाणं सुदर्शनमक्षारमकर्दम स्रोतसा परिवृतं दूर्वापामार्गधातकी चिरमालिकासोमवकुल- 'कदली कपित्थाश्वकर्णी विष्णुकान्ताशोकतिमिशचन्दनागरुकोष्ठूशी रैलालवावनि- कारनीपार्जुनासनबिल्बमातुलुङ्गाश्वगुणावरसोमररा(?) वल्लीपकुड्यपताकाद्यैः पुवृक्षैः परिवृतं शान्ति क्षेत्रमिति । नलिनकस्वस्तिक" पद्मकपर्वताकृतिसर्वतोभद्रपञ्चवासनिकसोमच्छन्दनन्या- वर्तश्रीपतिष्ठितचतुम्स्फुटादि प्रारद्वार द्वादशावरणयुतं विशनम् । शैलं ध्रुवं बेरं शङ्खगोक्षीरकुमुदाभम् । कौतुकं रत्नहाटककृतम् । पुष्पं सौवर्ण नन्द्यावर्त- तुलस्यादिचतुर्वर्णयुतम् । गन्धं चन्दनागरुकोष्ठुकुङ्कुमम् । धूपं चन्दनागरुकर्पूरगुल- मध्वाज्ययुतम् । दीपं कर्पूरयुतं कनिष्ठाप्रपरीणाहपिचुवर्तियुक्तं द्वादशाङ्गुला- च्छ्रयम् । अयं सिद्धार्थककुशाग्रतिलतण्डुलदधिक्षीराम्बुक्षतयुतम् । वस्त्र पूर्ण 'पञ्चवर्णयुतमंशुकपट्टनिर्मितम् । हव्यं पायसकृसरगौल्ययावकम् । जलं नादेयं वस्त्रोत्प्तम् । मुखवासं क्रमुकताम्ब्लैलालवङ्गतकोलकर्पूरयुतम् । आभरणं वज्र- वैडूर्यमणिमुक्ताप्रवालमरकतादिभिरलङ्कृतम् । समिबिल्वपलाशाश्वत्थोदुम्बरदुर्वाः । होमद्रव्यं तिलसर्षपस्नेहयुतम् । घृतं गव्यम् । अग्निः पौण्डरीकः । मन्त्रः ऋग्यजु- 1. दयान्वितं. 2, मुनिगणः 3. छ-क्षारकर्दम. ज, झ- अक्षारकर्म. 4, दलिद्धाखुकर्णी. 5. घ - मातुलिङ्गगाच. छ- मातुलिङ्गगंगाश्च. म. टझाल. 6. छ-शान्ति क्षेत्रमिति कुत्रापि न. 7. छ - महा ग्य. 8. विमानं शैलजं ध्रुवं बेरमिति कादन्यत्र, नश्यते. 9. B-पञ्चवर्णमिति नास्ति.

·पञ्चमोऽध्यायः स्साम्नाम् पुटमन्त्राः । अत्र पुंलिङ्गाः स्वाहान्ताः, स्त्रियो नमस्कारान्ताः, नपुंसकाः शेषा इत्येतच्छान्तिकमिति ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे शान्तिकादिविमानादि- भेदविधिर्नाम चतुर्थोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चमोऽध्यायः॥ पौण्डरीकप्रशंसा 'नारायणनियोगेन सर्वसिमक्षुब्रह्मा भगवन्तं मात्वाऽऽसीनः सहस्राब्दे- ऽतीते हृत्पुण्डरीक त्रिों सहितं पद्माकृत्या एकममिं व्यक्तीभूतं पर्याप्ते दृष्टा आनन्य स मुदा विरिञ्चोऽर्चयिवा तस्यामेर्म ये वेदान् ऋषीन् पितॄन् भूतादीन् असृजत् । प्राच्यामाहवनीयं दक्षिणेऽन्वाहार्य प्रतीच्यां गार्हपत्यमुदीच्यामावसथ्य मध्ये सभ्यमजनयत् । पश्चात् स्वयं भूर्भुवस्सुवर्महर्जनोलोकेषु गार्हपत्यान्वाहा- हिवनीयावसथ्यसभ्यांश्च यथाक्रमेण प्रतिष्ठापयित्वा पश्चात् मुखबाहरुपादतो ब्राह्मणक्षत्रियविट्छूद्रान् क्रमेणासृजत् । तेषामाश्रमिणां ब्रह्मचारिणामेकोऽमिः गृहस्थानां त्रेताग्निः वानप्रस्थानां पञ्चामिरिति कल्पयित्वा पौण्डरीकानिं स्वयं सङ्गृह्य जपहोमस्वाध्यायादिभिर्थत्परं तज्जिज्ञासयाऽभ्यर्चरत् । एवं प्रवृत्ते काले कदाचित् ऋषयो ब्रह्मलोके भगवन्तमभ्यर्च्य ध्यानेन नियतमानसं पद्मासने सुखासीनं देवं पितामहं दृष्ट्वा आनन्य प्रमुखे मरीच्यत्रि- भृवादयोऽब्रुवन् । 'भगवन् ! कमर्चयसि कैर्मन्त्रैः केनामिना जुहोषि तत्सर्व श्रोतुमिच्छाम ' इत्ययाचन्त । "स्नेहार्द्रमानसस्तान् “पृथक्पृथग्वक्ष्यामि युष्मा- भिश्चोदितं सर्व शृणुध्वमृषिसत्तमाः । भगवन्तं विष्णुमर्चयामि चतुर्वेदमन्त्रैः वैदि- 1. छ- नारायणध्यानयोगेन. घ-निलयेन. 2. B - अष्टसहस्र, 3. भूतबराहं. 4, B- स्वर्महः, 5. घ. च- पञ्च निर्वा, 6. ख - धर्मपरं, 7. B- सस्मित कृत्वा इत्यधिकं, 8. क-कोशे नास्ति, ख.ध-ध्यानेन, ·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे . केन विधानेन पौण्डरीकानि जुहोमी ' ति । एवमुक्ते ते सर्वे विस्मयोत्फुल्ल- लोचनाः ‘त्वया देव! कथितमग्निमच्युतपूजार्थं दत्वाऽस्मास्वनुग्रहं कु' वित्यवो- चन् । तर तच्छुत्वा पितामहः सर्वतश्शान्तिकरं सर्वकामदं पारमात्मिक सर्व- वेदमयमग्निं विष्णुपूजार्थं मुक्तिदं देवैरप्राप्यं गृहीते ' त्युक्त्वा तेभ्योऽदात् । तस्मादस्मिन्ननौ यद्यक्रियते तदमोघञ्चैव भवति । आभिचारिकवश्यादि प्रतिषिद्धम् । स्मरणमात्रेणैवापगतपापो भवति किं पुनर्जपैहोंभैः! दुष्प्राप्यः पारमात्मिकोऽयमग्निः । तस्मादब्जामिः सम्यक् योग्यैरेव सेवितव्यः । तस्मादग्निं प्रदक्षिणं कृत्वा विश्वमन्त्रेण प्रदक्षिण प्रणामञ्च करोति यस्सोऽश्वमेधफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयते । नित्यं स्वहृदि श्वेतवर्ण त्रिवेदिभिरलङ्कृतं अष्टसह- स्रदलयुतमिलाकृति ध्यात्वा तन्मध्ये सहस्रज्वालायुतमाग्नेयमण्डलं तन्मध्ये प्रणवं नित्यं प्रातः कालेऽभ्यस्य विधूतपापसङ्घातो विष्णुलोक स गच्छति । प्रयाणकाले- ऽप्येवं स्मृत्वा शङ्खचक्रगदाधरः श्यामलानश्चतुर्भजो भूत्वा द्विजेन्द्रमारुह्य नमस्कृतः स्तूयमानः सुरगणैः सर्वान् लोकानतिक्रम्य विष्णुलोकं स गच्छनि । पूर्ववद्धयात्वा वारुणं मण्डलं तन्मध्ये श्वेताब्जे सहस्रदलयुतं तन्मध्ये 'चन्द्रबीजमादिषष्ठं सानुस्वारं प्रणवोभयसम्पुटितं ध्यात्वा नित्यं सायं प्रातः योऽभ्य- स्यति स "संवत्सरमात्रा बृहस्पतिसमो भवति । य इदं पर्वणि पर्वणि स्वाध्याय करोति ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे अन्युररतिविधिर्नाम- पञ्चमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ षष्ठोऽध्यायः॥ पौण्डरीकविधानम् शुद्ध देशे गोमयेनोपलिप्य तत्र शुद्धाभिः सिकताभिरष्टादशाकुलैः अमी- कृत्य ऊर्ध्ववेदिविस्तारं भागोन्नतं द्विगोलकं मध्ये निम्नं वस्वकुलं मध्यलेखाविस्ता- 1. आदिबीजम्. 2. संवत्सरं स्मृत्या.

·षष्ठोऽध्यायः रेसेधौ भाग इति । अधोलेखाविस्तारः षडङ्गुलमुत्सेधो वेदाङ्गुलं अष्टपत्रयुत कृत्वा आधारं हुल्ला पद्मपुष्पैः कपिलाघृताक्तैः पुरुषसूक्तेन लक्षहोमं जुहोति यः, सोऽन्ते कलेबरं त्यक्ता परमं पदं गच्छति । कामनाभेदेन विधिः ब्रह्मवर्चसकामः अधोवेद्यां धृतिदलयुतं कुण्डं कृत्वा पलाशपुष्पैः विष्णु सूक्तेन द्वादशसहस्रं जुहोति । आयुप्कामः अशीतिदलयुतं कुण्डं कृत्वा वैष्णवं रात्रिसूत्तञ्च जप्त्वा समिद्भिः त्रिलक्षहोम जुहोति । परमायुर्भवति । सहस्रायुः परमायुरित्युपदिशन्ति । विंशतिलः जुहोति यः स ब्रह्मायुभवति । लक्षायुर्बमा- युरिति वदन्ति । प्रजाकामस्य विधिः प्रजाकामः सपत्नीको द्विरात्रमुपोष्य प्रभाते स्नात्वा शुद्ध देशे यज्ञवाट कृत्वा मृष्टसिक्तोपलेपनाद्यैः संशोध्य यज्ञवाट प्रविश्य पञ्चामीन् कल्पयित्वा सभ्यात् प्राच्यां विंशतिदलयुतं पौण्डरीकामिकुण्डं कृत्वा पूर्ववदाधारं कृत्वा कुण्डात् प्राच्यां 'विष्णु पुरष सत्यमच्युतमनिरुद्ध मिति पृथक् पृथक् यथाक्रमेण सप्तविंशतिविग्रहैरभ्यर्च्य पौण्डरीकामेः प्राच्यां शालिभिः व्रीहिभिर्वा देवेशस्य विष्णोः पीठं तस्य दक्षिणोत्तरयोः ब्रह्मेशौ चोद्दिश्य पीठे च कृत्वा अमेरुत्तरतो दण्डवेदिं पञ्चाङ्गुलिविस्तृनामरनिमात्रायतां कृत्वा सप्तर्षीन् अभ्यर्च्य दक्षिणतो द्वादशादित्यान् एकादशरुद्रान् वसूनश्विनौ पाद्याद्यान्तमभ्यर्च्य विष्णुपीठे पद्मं संस्थाप्य तन्मध्ये रत्नं हाटकं वा संस्थाप्य तिलसर्षपगन्धाक्षतलाजकुसुमैरक कीर्य · श्रीवत्साहू सहस्राक्षं जगहोज विष्णु नारायणं जिष्णुं श्रीपतिं पुण्य' मित्यष्टभिर्मन्त्रैः भगवन्तं सप्तविंशतिविग्रहैरभ्यर्च्य दक्षिणे ‘श्रियं वामे 'हरिणी' मित्यभ्यर्च्य ब्रह्मेश्वरौ च सप्तविंशतिभेदैः देवीयुक्तावभ्यर्च्य प्राच्या मध्ये वक्रतुण्डं वामे सरस्वती दक्षिणभागे वामे रौद्रीमान्तमभ्यर्च्य पत्नीसहितः - 4. म अर्ध्या- 1. B-सहस्र, 2. B-कुण्डमिति लुप्यते. 3. B. प्रागादि. न्तमभ्यर्च्य. 5. B-दक्षिणतः. 6. B. वामे इति न दृश्यते. 4 ·श्रीवैखानसे भगवच्छास्स्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे पञ्चगव्यैः 'स्नात्वा नववस्त्रादिभिरलङ्कतः अग्नेर्दक्षिणतः पत्नीसहितो यजमानः पुण्याहं वाचयित्वा “ विश्वा उत त्वये " त्यमिं प्रदक्षिणं कृत्वा “अघोरचक्षु " रित्यासनश्च कृत्वा “ मयि गृह्णा " मीत्यभिवन्द्यानि “अदितेनुमन्य" स्वेत्या- दिना वेदिं परिमृज्य अग्नीषोमीय बार्हस्पत्यं वैष्णवं जुहोति पद्माग्नौ । आहवनीये सारस्वतमन्वाहाय वैष्णवं गार्हपत्ये सौरमावसथ्ये वैश्वदेवं सभ्ये सप्तर्षिदैवत्यं वैष्णवञ्च हुत्वा, श्वेताजं घृताप्लुतं प्राजापत्येन पौण्डरीकानौ दशसहस्रं प्रजार्थी जुहोति । पश्चात् 'स्थालीपाकवत् चरुं श्रपयित्वा सङ्गृह्य 'देवस्य " त्वेत्यभिधार्य अन्न प्रक्षिप्य त्रिभागं कृत्वा कुशाग्रयवसर्षपतिलाऽज्य- दधिपयोयुतं पिण्डनयं कृत्वा · अतो देवादि । ना अग्रपिण्डं मिति मध्यपिण्ड " रुद्रमन्य " मित्युपरिपिण्डमभ्यर्च्य विष्णुब्रह्मेश्वरेभ्यो निवेद- यित्वा आचमनं दद्यात् । यजमानो “मम हृदय.” मिति वध्वा हृदयमभि- मृशेत् । आचार्यहस्तात् पिण्डं विश्वमन्त्रेणानग्य सङ्गध वैष्णवं पिण्डं पत्नी पाशयेत् । ब्राझं पिण्डं स्वयं प्राश्याऽचम्य विष्णुयोंनि " मित्युदरमभिमृश्य शिष्टं पिण्डं जले प्रक्षिप्य शक्तितो दक्षिणां दत्वा ऋत्विजो हिरण्यभूगवाश्चाद्यैः सम्पूज्यामीन् विसर्जयति । देवताश्च यथेष्ट स्तुत्वा विसृज्य स्वगृहं प्रविश्य चतुर्थीक्रियावदुपगमनं करोति । द्वादशमासात् आयुष्मन्तं बलवन्तं श्रीमन्तं बृहस्पतिसमं पुत्रं जनयति ॥ ब्रह्मजज्ञान" इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे ब्रह्मवर्चसकामादिकर्तव्यविधिनिरूपणं नाम षष्ठोऽध्यायः॥ wwer- 1. छ, B. स्नापयित्वा. 2. ब्रह्म प्राजापत्य मित्यधिक. 3. B- पद्मामावित्य- धिक. 4. शालितण्डुलेन इत्यधिकम् .

·११ ॥ अथ सप्तमोऽध्यायः ॥ -:* :- श्रीकामस्य विधिः अथ श्रीकामस्य श्रीसाधनम् । " श्रियं तु साधयेद्यत्ना" दितीय वैदिकी श्रुतिः । तस्मात् पूर्वजन्मकृतमनपेक्ष्यैव' श्रियं साधयेत् । तत्र श्रीद्विविधा । राजश्रीः ब्रह्मश्रीश्चेति । 'आढयमात्रेण येन केनचिदैश्वर्येण 'युक्तता राजश्रीरिति विज्ञायते । ब्रह्मश्रीस्तु अग्निष्टोमादीनां सर्वेषां ऋतूनामवाप्तिरणिमाद्यैश्वर्यसिद्धिश्च । ब्राह्मणैश्च पूज्या ब्रह्मश्रीरिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति । तस्मात् द्विशतदलयुत कुण्डं कृत्वा पूर्ववदाघारं हुत्वा तत्राग्निमुपलक्षयेत् । अग्निसाधने निमित्तनिरीक्षणम विना यत्नेन दीप्यते शिखाभिरुज्ज्वलद्भिः सहितो वा भवेत् प्रदक्षिण वा आवर्तते हृद्यं वा गन्धं रूपं वा सुमनोरमं सोऽमिः सिद्धिं करोति । विसृजेद्वा विस्फुलिङ्गान् दुर्गन्धो यदि वा न दीप्यते अपसव्यं ज्वलत्यसिद्धये । तस्मादेवं ज्ञात्वा साधयेत् । दक्षिणनयनादिस्फुरणमुपलक्षयेत्। उद्वहनकाले यदाऽऽज्यगन्धो वाति तदा हस्तप्राप्ता श्रीरिति वेदितव्यम् । एवं नियमेन पद्महोमः कर्तव्यः । होमकाले वानि पद्मशकलैः पुराणपुष्पैः न जुहुयात् श्रियोऽप्रियाणि भवन्तीति । दिनद्वयमतीतानां पुराणत्वमाचक्षते । हस्तद्वयेन वामहस्तेन वा. न होतव्यं यातुधाना गृह्णीयुरिति" । वाग्यत एव जुहुयात् । वार्तायुक्ताऽऽहुतिमसुरा' गृह्णन्ति । 12 1. B-अनवेक्ष्य. 2. घ. ज-आराध्यतममात्रं. ख. आराध्यतन्मात्रं. 3. B-येन केनचिंयुकवरराजश्री. 4. M-विद्यता. 5. M-ब्रह्मविदः, 6. ज-द्विशततम 7. M-उपनयेत. 8. M-सिद्धिकरः. 9. M-उद्वग्रहत. 10, उ-यदि. 11. M- गृह्णन्तीति. 12. M-खः स्था:.

·१२ श्रीवैवानसे भगक्च्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे श्रीप्रसादप्रकारः श्रियं पद्मप्रभा पद्माक्षीं पद्ममालाधरां पद्माऽसनां पद्महस्तां सुमुखीं चुकेशी शुक्लाम्बरधरां सर्वाभरणभूषितां सुप्रभया ज्वलन्ती सुवर्णकुम्भस्तनी 'सुवर्णप्राकारां सुदन्तोष्ठी सुभूलतां चिन्तयेत् । एवं बुद्धिस्थां कृत्वा पञः मीसूक्तेन होमं कुर्यात् । एवं लक्षहोमेन श्रीः प्रत्यक्षा भवति । तां दृष्टेष्टमर्थ लिप्सेत् । सेष्ट वरं ददाति श्रीः । राजश्रीकामस्य विधिः राजश्रीकामो बिल्वफलेन जुहुयात् । देव्या ध्यानमात्रेणापि द्रव्यवान् भवति । किं पुनस्तदुपासनया । उत्तरफल्गुनीपूजा तस्मादुत्तरफल्गुन्यां यत्नतो देवीमभ्यर्च्य यो होमं कुर्यात् तस्य न दारियं भवति । पूर्ववदभ्यर्च्य एवं जुहोतीति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भयवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे श्रीकामकर्तव्यविधिर्नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ अष्टमोऽध्यायः॥ . विद्याकामस्य विधिः "विद्याकामः स षण्णवतिदलं कुण्डं कृत्वा त्रिमधुराक्ताभिः अश्वत्थसमद्भिः ब्राह्म प्राजापत्यं वैनं वैष्णवञ्च हुत्वा पश्चात् त्रिणेत्री विद्युदूपां हस्तद्वयेन कमलधरां उभाभ्यां हस्ताभ्यां वसुपदां सुमुखीं सुकेशी पद्मासनस्थां मुक्ताभरण- मूषितां प्रसादाभिमुखीं शुक्लस्वधरां सुरूषां चिन्तयेत् । एवं ध्यात्वा सारस्वतं नित्यं द्वादशसहस्रं हविष्याशी द्वादशरात्रं जुहोति । त्रयोदशाहे रात्रौ दीर्घ विकृतरूपं 1. M-प्राकारयुताम् . 2. घ - पुस्तके इतः पत्रपथकं 12 to 16 गलि. 3. M - वैश्वदेवं. 4. ख. उभभ्यां वसुप्रभामिति पाठः.

·नवमोऽध्यायः १३ पश्यति । तदृष्टा निर्भयो भवेत् । पश्चात् विकृताकारं भूतं पश्यति । तदृष्टा निर्भयो भवेत् । ततो भगवतीं पश्यति । तां दृष्वा मातृवन्मत्वा नमस्कुर्यात् । सैवं वदति ‘वरं वृणीष्वेति । एवमुक्तोऽपि मुहूर्त स्थित्वा पूर्वोक्तमन्त्रमष्टोत्तरशतं जप्त्वा भगवतीं 'प्रसीद प्रसीदेति पञ्चोक्ता वरं ब्रूयात् । यद्यत्कामयते तत्सर्वं सरस्वती ददाति । अकल्मषकामस्य शान्तिकामस्य च विधि: अकल्मषकामः षट्त्रिंशद्दलयुतं कुण्डं कृत्वा तिलेन रात्रिसूक्त द्वादशसङ्ख्यया जुहोति । शान्तिकामः ऋत्विग्दलयुतं कुण्डं कृत्वा श्वेतपद्मः बिल्वपत्रैर्वा रात्रिसूक्तं यद्देवादि पारमात्मिकमीङ्कारादि वैष्णवं ब्राह्म प्राजापत्यं दौग विष्णुगायत्रीश्च जुहुयात् । तरक्षणात् सर्वपापं नश्यति । सर्वदोषाश्च नश्यन्ति । यद्यत्करेति तत्सर्व विष्णुमभ्यर्च्य आधार हुत्वा पश्चात् कुर्यात् । यस्मात् सर्वदेवमयी कपिला तस्मात् कापिलेन घृतेनैव जुहोति । सर्वशान्तिदं सर्वकामप्रदं पौण्डरीकामिविधानमिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पौण्डरीकामिविधान नाम अष्टमोऽध्यायः॥ ॥ अथ नवमोऽध्यायः॥ अद्भुतशान्तिविधिः अथातोऽद्भुतशान्ति व्याख्यास्यामः । अद्भुतान् मनुजानामपराधात् देवाः सृजन्ति । 1. B. सर्व. 2. ख- कृत्वेयारभ्य प्राजापत्यमित्यन्तं न दृश्यते. 3. M. रात्रि. सुकमिति नास्ति. 4. M. जुहोति.

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे अद्भुताः त्रिविधाः अद्भुतास्त्रिविधाः । दिव्या आन्तरिक्षा भौमाश्चेति । दिव्या ग्रहविकार- ग्रहयुद्धाद्यनेकविधाः। आन्तरिक्षाः परिवेषेन्द्रचापोल्कापाताशनिपातनिर्घातो'- पलवर्षगन्धर्वनगरधूमेन्द्रकेतुप्रतिसूर्यादयः । भौमाः चरस्थिरभवाः' अनेकविधाः । त्रिविधाः जङ्गमजाः तत्रोत्तमा मध्यमा अधमाश्चेति त्रिविधा जङ्गमजाः । विद्वबाह्मणतपस्विषु कालदेशस्वभावविरुद्धं यदृष्ट तत्प्रवरम् । नागगोमायुमहिषादिषु यदृष्टं तन्मध्यमम् । पक्षिसर्पकृमिकीटपतङ्गादिषु यत् तज्जघन्यम् । विविधाः स्थावरजाः स्थावरजाः त्रिविधाः । प्रतिमादिषु प्रवराः । प्रासादादिषु मध्यमाः । वृक्षादिष्वधमाः। तत्र प्रतिमादिषु रोदनहसनज्वलनपरिवर्तनस्वेदरुधिरनाव- कृमिकीटपतातृणादयुद्भवाज्वलनघूमादयः' । प्रासादादिपु अप्रवेश्यमृगपक्षिसदि- प्रवेशनसर्पणारोहणचलनपरिवर्तनोपसर्पणभित्तिकबाटोर्मा ............ रासनशयना- युधाम्बर कूपामिहोत्रोपस्करविहारमक्षिकावल्मीकरक्तस्त्रांजननादयः । वृक्षादिपु पतनपरिवर्तनोपसर्पणफलपुष्पपत्रशाखादिविकारायद्भुता भवन्ति । अद्भुतदर्शने दोषः, शान्तिप्रकारश्च दिव्या आन्तरिक्षाश्च राजराष्ट्रविनाशाय । भौमाः तामेकानामातङ्कार्थ- नाशानावृष्टितस्करपरचक्रभयानि च सूचयन्ति । अतः शान्तिविधानमारभेत । दिव्यान्तरिक्षयोः ग्रहशान्तिविधानेनाभ्यर्थ्य महाशान्ति सप्ताहं हुत्वा देवेशं सहजैः " साष्टभिः कलशैः संस्थाप्य महतीं पूजां कृत्वा ब्राह्मणान् अन्नेन परिवंप्य हिरण्यगवावादीन् दत्वा भगवतो महती पूजां कृत्वोत्सवमारभेत । भूमिप्रभवेषु देवेशमभ्यर्च्य शान्ति सप्ताहं हुत्वा गुरवे दक्षिणां दद्यात् । ब्राह्मणान् भोजयित्वा पश्चादमिषु शान्ति जुहुयात् । 1. M. उरुग्वन. 2. M. सूर्योदयादयः. 4. M. धूमिका "कूताद्याः. 5. M. रूप. 6. ज. अष्टभिः. मशी. 3 M.च.

·दशमोऽध्यायः १५ जङ्गमस्थावरदोषशान्तिः जङ्गमेषु यद्देवादिवैष्णवान्तं हुत्वा शक्तितो दक्षिणां दद्यात् । स्थावर. प्रभवेषु विष्णुजा लोकविनाशाय ब्रह्मजा द्विजातीनां सदा सर्ववर्णानां लोकपालभवा राज्ञां स्कन्दजा माण्डलिकानां विनायकजाः सेनाधिपानां दुर्गामातृजा नृपस्त्रीणां आदित्यजा नृपवाहनायुधानां तत्तत्परिवारजाः तत्तद्भक्तानां विनाशाय भवन्ति । एतेषां शान्तिकर्म सद्य एवं समारभेत । शान्तिये, यजुःसंहितादिजपः भगवद्रूपे तु सन्दृष्टाश्चेदाराधकः कृच्छ्रमारभ्याब्जानौ महाशान्ति सप्ताह क्षीरवृक्षसमिद्भिः त्रिमध्वक्ताभिः हुत्वा देवेशं शताष्टकलशैः संस्त्राप्य महतीं पूजां कृत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत । सर्वेषां शान्ति ब्रह्मरुद्रयोः तदैवत्यं पलाश- समिद्भिः कोटिहोम हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वोत्सवं कारयेत् । अन्येषां तत्तदैवत्यं सहस्रशो हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । सर्वेषां शान्ति त्रिरात्रं वा जुहुयात् । प्रासादादिषु सर्वेष्वाज्येन शान्ति हुत्वा शक्तितो दक्षिणां ददयात् । वाक्षेषु सौम्यमिन्द्रामिदैवत्यं वैष्णवं हुत्या पौण्डरीक मौ विष्णुसूक्तेन श्रीसूक्तेन पद्महोमेन जपेन यजुःसंहितायाः आरण्यकेन वा सर्वेषां दोषाणां शान्तिर्भव- तीति । शान्तिहोमविधाने सर्वत्र विष्णोर्नुकादिमिन्दाहुत्याश्रावितादीन् जुहुयात्। महाशान्तिविधाने सर्वत्र पारमारिमकमीताराद्यष्टाशीतिरिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे अद्भुतशान्तिविधिर्नाम नवमोऽध्यायः॥ ॥ अथ दशमोऽध्यायः॥ पौष्टिकविधिः, पौष्टिकदेशश्च अथातः पौष्टिक व्याख्यास्यामः । किश्चिद्रक्तयुतं पाण्डुरं कुशदर्भापा- मार्गपलाशदूर्वातुलस्यादथैर्यज्ञवृक्षैः तापसैराकीर्ण कदल्याम्रपनसपुन्नागार्जुन चम्प- 1. ख-महती नास्ति.

·१६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे काशोकवकुलसरलसिन्दुवारपाटलेन्दीवरहरिपत्रपराल शनकपुप्प ? तमालकैरन्गैः पुंवृक्षैश्च' परिवृतं समशीतोष्णं प्रागुत्तरानते अपाषाणशर्कराकीर्ण वालुकायुतं सुगन्धमेतत्पौष्टिक क्षेत्रमिति। पौष्टिकविमानादिः विमानं श्रीवृत्तं फुल्लोत्पलं 'मुकुन्दानुकूलं कुम्भावारं त्रिकूटं सोमार्धक कर्णिकाकारं महाहंसमयूरकूर्म प्रलीनकाङ्गनाकारगरुडाकारम्वस्तिक 'वृक्षमदनाकार 'हारबृहद्रथचतुःस्फुटमकुटाकारं महाशङ्ख ध्रुवाकारं महेन्द्र प्रकीर्णश्चेति (एतानि)। प्राग्दक्षिणपश्चिमद्वारमिष्टकादारुजं सुवर्णरजतताम्राच्छादितशिखरमष्टावरण पश्चा- वरण ज्यावरण' वा पौष्टिकम् मृद्दारुमयं षड्हस्तं पञ्चहस्तम् । बेरं श्यामलं पीतं वा। कौतुकं ताम्ररजितकृतम् । पुष्पं द्विवर्ण त्रिवर्णयुतम् । गन्ध चन्दना- गरुकोष्ठुयुतम् । धूपं गुग्गुरुवगरु चन्दनश्रीवेष्टधनगुलमिश्रम् । दीपोघृततैलयुतोष्टा- कुलोच्छ्यः । वस्त्र तान्तवमौर्ण पट्टजम् । हव्यं पूर्वोक्तम् । समिधो न्यग्रोधखदि- रप्लक्षमधूकजम्बूश्रीपर्णपनसादया याः क्षीरिण्यः पुष्पयुता मध्याङ्गुलिपरिणाहा द्वादशाङ्गुलायता मधुदधिघृताभ्यक्ताः । द्रव्यं यवसर्षपाः । हवनीयान्वाहार्यगार्हपत्यावसथ्यसभ्यपौण्डरीका इत्याचक्षते । आभिचारिकविधिः, आमिचारिकदेशश्च अथाऽभिचारिकम् । राज्ञां शत्रुविजयो धर्मः "। येन पथा भगवन्त- मभ्यर्य शत्रून् जयति "तदाभिचारिकमिति । शिरीषनिम्बकोविदाराचदरपुत्र- जीवकरुद्राक्षादयः कण्टकवृक्षश्च परिवृतं श्ववानरमूषिकोरंगकुक्कुटवायसगृध्रश्येन- काकादयः क्रव्यादाद्यैः सरीसृपैश्च सङ्गीर्णमत्युष्णमतिशीतलं पाषाणशर्कराकीर्ण यक्षरक्षोभूतोरगप्रेतवेतालैराश्रितं अतिरक्तं कृष्णं सम्मिश्री किश्चिद्वौराकार अग्नयः श्रामणका- ------- .. . 1. M. स्त्रीवृक्षश्व. 2. ज - मुकुंदासुमालालंचीन ख - सुमाल'छन. 3. M. प्रकीर्णक. 4. M. वृत्त. 5. ख. ज. भार. 6. M. श्रवणाकार. 7.ख ज. प्रहादि. 8. M. यावरणं. 9. M. कोष्ठु इयधिकम. 10. स. ब. म-पेणारीके त्या- २भ्यते. 11. M. मतः. तदनुगुणं भगवन्तमर्चयित्वा. 12. M. तदाभिचारिकम् . तदन निषिद्धमिति. 13. ख. ज-सममिश्रम् .

·दशमोऽध्यायः १७ महीचिपिप्पलंगुलपूतिगन्धं क्षेत्रमाभिचारिकमित्युपदिशन्ति । विमानमलक्षण मृत्पकारात' चर्मपांसुकपालतुषकेशास्थियुत बेरमिष्टकाकल्पितं पक्कं वा कण्टकवृक्षैनपुंसकवृक्षैर्वा कृतं कालायसपाषाणचूर्णहिङ्गुलशुनतैलशाणैर्वान्यैः फलपक्क- द्रव्यः संस्कृतमतिरक्तमतिकृष्णमृद्युतमतिप्रमाणमतिदीर्घमतिस्थूलमतिकृशम् । कौतुकं कृष्णायसारकूटवृत्तलोह सीसादयैः कृतमार्दाऽऽश्रेषामूलकृष्णाष्टमीचतुर्दश्यादिदिनेषु शर्वाँ स्थापितं पुष्पं पूतिगन्धि मदगन्धि शिरीषमहाभद्रकार्ककदम्बरक्तकुमुद- पुष्पनिर्गुण्डीपत्रकपर्णयुतं गन्धं रक्तचन्दनमुग्रगन्धं दीपो नारिकेलैरण्डपुन्नाग- मधूकनिम्बकरञ्जादिस्नेहयुतो मध्यमाङ्गुलोछ्रायः अयं जलतण्डुलयुतं वस्त्रं नीलमाभरणं कालायससीसादिकृतं अग्निः कपालादिजं समित्कपित्थनिम्बभल्लात- विभीतकादययाज्ञिकानामष्टाङ्गुलैः षोडशाङ्गुलैर्वा आयता अङ्गुष्ठाग्रपरिणाहा । वाम- हस्तयुतं पृष्ठाग्रनिक्षिप्त वार्ता युक्तं द्रव्यं कटुतैलनिम्बपत्रयुतं तदाभिचारिकम् । आभिचारिकबिम्बविशेषः नीलश्यामादिकृत्रिमवफ्रालेख्यं सुधया कृतं बिम्ब दक्षिणाभिमुख शयान देवीवियुक्तमाभिचारिकम् । किं बहुना यद्यदन विधिविहीनं सशल्यकृतं तत्सर्वनाभिचारिकमिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पौष्टिकाभिचारिकविधानं नाम दशमोऽध्यायः ।। ॥ अथ एकादशोऽध्यायः॥ धास्तुविधानम् , ग्राह्यभूमिः, नवविधदेशः. परीक्षा अथ वास्तुविधानं व्याख्यास्यामः । वास्तुसम्पत्सर्वसम्पन्मूलम् । अविरुद्ध वास्तुन्युषिते ऐहिकामुष्मिकाणां सिद्धिर्भवति । अतः सम्यक्परीक्ष्यैव सर्व कर्माणि कारयेत् । शान्तिकं पौष्टिकं वा देशमाश्रित्य वृद्धिदेशं गृह्णीयात् । 1. ख. च-मात्रे कल्पितमिति दृश्यते. 2. M. सीसमिश्रा 5 ·१८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे तत्र वैष्णवं ब्राह्म रौद्रमैन्द्रं गारुडं भौतिकमासुर राक्षसं पैशाचमिति नवविघ्नो देशः । तत्र रूढतरुजन्तुगन्धवर्णरसैः परीक्ष्याऽहरेत् । वैष्णवदेशः तत्राशोकार्जुनकर्णिकाराश्वत्थधातकीप्रभृतिभिः पुंवृक्षः स्थलारविन्द दधित्थविष्णुकान्ताखुकर्णीतुलसीदूर्वाद्यैः द्विजर्षिनृपाढयाधारकं हरिवारणशार्दुल- वृषभ हंस शुक शारिका कपोताद्यैः स्वभावाऽहादिभिः आकृतिवर्णभद्रकैराकीर्ण सोदकं पद्मचन्दनगन्धाढ्यं स्निग्धं श्वेतसम्मिश्रं सरक्तं रसनाऽमोदनं मधुररसं बुद्धिसत्त्वबलपदं गम्भीरशब्दं सुश्लक्ष्ण समोणं शीतं वैष्णवमिति । ब्राह्मदेशः बिल्वपलाशादियाज्ञिकैर्वृक्षैः कुश दर्भ देवनन्दासुरनोगुल्मप्रभृतिभिर्युक्तं प्राज्ञद्विजहरिण हंस शकुनिभिराकीर्णं हूयमानाऽज्यचरुपुरोडाशगन्धिनं श्वेतवर्ण- मीषत्कषायमधुररसं सौम्यं सत्त्वगुणोपेतं ब्रह्मवर्चपकरं सर्वकल्याणसम्प्रत्प्रद यत्तद्राममिति । रौद्रदेशः कण्टकीतिन्दुकतिन्त्रिणीकाजवेणुजपार्कका सकालरक्तकरन्दाला कुलभि- गन्धमाद्यैः रूक्षवृक्षैः ? शूद्रपाषण्डिचण्डैः हिंस्रसमुपचण्डिपक्षिभिरसुखासीनः तल- माघ्राय त्रासयुक्तपशुभिराकीण स्तोकरक्तासितवर्ण कपोतसदृशरूक्ष "लाला- रसामोदाम्लरसं क्रूरकर्मपदं सुखप्रीतिविवर्जित शौर्यवीर्यप्रदं श्रुतिधर्मविरुद्ध यत्तद्रौद्रमिति । ऐन्द्रदेशः पनसाम्र कदल्यर्जुन पुन्नाग वकुल पाटल सिन्दुवारेन्दीवर सेरिंदारि- दीपाकन्दिका.... मालाजालिकापुष्पमालाप्रभृतिभिः वैश्यशूदाढयतम- .... 1. छ - कदली. 2. ख- नृपाद्यद्वारक. 3. ख- B. कपोतिन्यैः 5. ख. ज-ललाभावकराम्ल. क- ललाटवत्काराम्लरसं. 4. ख. ज- - कलम.

·एकादशोऽध्यायः १९ नायकालङ्कृतं क्रीडामृगपक्षिरिरंसुप्राणिभिः 'बहुवर्णयुतैराकीण पाटल्यगुरुगधाढ्य हरितवर्ण पिप्पलीरसं धनधान्यविवृद्धिदं पशुकृषिबलाऽहाददं राजसगुणप्रद यत्तदैन्द्रमू। गारुडदेशः अकोलदमलकरधामाकादित्यसाम्यसर्पश्चैरण्डजर्जरहंससिंहपुष्पाद्यैः मार्जा- रनकुलचकोरगोधाशशवृकादिभिराकीर्णं मल्लिकामालतीनिम्बधूमगन्धाश्रयं हरित- वर्णनिभ मदालादपण्यसंयुक्त कषायरसं शौर्यवीर्यकरं प्रजासम्पद्वद्धिदं यतदारुडमिति ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे वैष्णवादि- देशलक्षणं नाम एकादशोऽध्यायः ॥ 3 ॥ अथ द्वादशोऽध्यायः॥ . भौतिकदेशः अग्निमन्थ केतक निर्गुण्डी करवीर किंशुक हिन्ताल माधवी भूतमोदिनी नन्दा दूर्वा राजवल्लिकाद्यैर्मिश्रं ' गुलोपेतैः ? प्राणिभिः स्थूलैः मण्डूकाद्यैश्वाध्यु- षितं चूर्णकभस्मगन्धितं सम्मिश्रवर्ण तिलरसं प्रजानामन्नदं पुष्टिवर्धनं निद्रातन्द्रा- विवृद्धिदं यत्तद्भौतिकमिति । आसुरदेशः भल्लात तपनोत्कटपत्रकण्टक सन्दालावरूह ? यज्ञघ्न पलाण्डु प्रभृतिभिः पाषण्ड कुहक धूर्त किराः कुक्कुट चक्र गृध्रोरग वृश्चिक शलल्यादिभिराकीर्ण हरीतकगन्ध सितासितातिरक्ताभं श्लेष्मातकरसं 'विद्यायागविनाशनं युद्धदर्पप्रद यत्तदासुरमिति । 2. ख. ज - पशव्य कुषिबलाहाददं. लावण्यपण्य संयुक्तं 4. एतावत्पर्यन्तं घपुस्तके गलितं. 5. छ - विन्यागं विनाशनं. 1. ख. ज-बल. 3. ख-मनाक ·२० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे राक्षसदेशः कपित्थदण्डकाण्डतिग्माग्निदाहरक्तपुष्पोद्भवापूगप्रदविषाद्यैः चोरचण्डाला- शुभमृगपक्षिभिः चिञ्चुलिरोगैराकान्तं मरीचिगुलगन्धाढ्यभतिरूक्षमतिरक्त- प्रजानां क्षयकारणं सुरामांसादिवृद्धिदं यत्तद्राक्षसमिति । पैशाचदेशः श्लेष्मातक विभीतक शाल्मली सुरुण्ड वज़ुल पापकर्ण कवचनापचनी कर्कारिकावास नील सोमानी प्रभृतिभिः श्व खरोष्ट्र सूकर सृगाल चण्डाल पुलिन्द शाकुनिकैर्जुष्टं पूति दुर्गन्धि मञ्जिष्ठान्धितमूपररमान्वितं रूक्ष मृद्गात्र- निभमुगारकर सरोगं क्षोभकरं तमिस्रं तामसदं सर्वक्षयकरं यत्नत्पशाचमिति । एवंसंज्ञकाः ते ते देशाः । तस्मात् सुरर्पिमनुष्याणागाद्यषट्के वासं समाचरेत् । तेष्वाद्यौ ब्राह्मणानां ततो द्वौ क्षत्रियाणां विशूद्रयोः पुनरेकैक इनि जानीयात् । तत्र च तद्वर्णवृद्धिदां भूमि ज्ञात्वैव वसेत् । लक्षणान्तराणि सर्वाशागा आयता श्रेष्ठा। 'प्रागुत्तरानता मध्यमा। अन्याऽनता जघन्या अग्राह्या। ज्यां खनित्वा तन्मृदं सङ्गय पूरिता अधिका चेदुत्तमा पूरिता समा चेन्मध्यमा न्यूनपांसुः कनीयसी । मधुराऽम्लकषायलवणरसा प्रागुत्तरा- परयाम्यानता मेघगजशार्दूलदुन्दुभिनिःस्वना शुक्लरक्तहरितासितवर्णा क्रमशो भक्तीति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे भौतिकादिदेश- लक्षणं नाम द्वादशोऽध्यायः॥ 1. B. स्वपूरितपस्विधिका पदगा ज्यायसी समा समपासः इति भिन्नानुपूर्वी. 2. B-वर्णानां.

·त्रयोदशोऽध्यायः २१ ॥ अथ त्रयोदशोऽध्यायः ।। भूपरीक्षाकालविचारः, कार्यारम्भश्च अथ चैव देशमभिज्ञाय शुभमासपक्षमुहूतेषु भूपरीक्षामारभेत । सुभिक्षे सुराजनि धर्मिष्ठे अब्दे माघप्रोष्ठपदाषाढान् हित्वा अन्येषु शुक्लपक्षे असितेऽन्त्य- त्रिभागे भाग हित्वा रेवती रोहिणी पुष्य स्वाती श्रवण श्रविष्ठा शतभिषक् चित्राऽदित्यश्विनी सौम्यानामन्यतमेऋ । सुर।सुरमन्त्रीन्द्वर्कशशिज वारेखु नन्दादिपु रिक्तां विवर्य अन्यासु तिथिषु अष्टमी षष्ठी विष्टियुतां हित्वा करणेषु चरेषु सर्पेन्द्ररौदान् विवर्य सुयोगे वैधृति विष्कम्भ वज्र परिघ व्याघात शूलातिगण्ड व्यतीपाताद्भुततिथिवारर्फ 'योगदोषादित्यारासितगहु- दोषयुक्तानपोह्य दिवैवं निर्मले वित्काव्यगुरुहोरायां चतुर्थेऽष्टमे ग्रहैहीने शशिन्यव्ययायोदयायुगगे त्रिषडेकादशगैः पापैः केन्द्रगैश्च शुभैरन्यै ननहोरायां पूर्वाह्ने यजमानो भगवन्तमाराध्य ऋत्विग्भिस्साधं पायसं भुक्त्वा पुण्याहान्ते भामिनी सर्वभोगयुतां शुभामेकां सर्वाङ्गीणाईचन्दनां शुक्लमाल्याम्बरधरां मुत्ताभरणभूषितां 'पद्मप्रदीपहस्तां पुरस्कृन्य सवै चन्दनदिग्धाङ्गाः शुक्लस्रग्वसनाः शुभ्राः प्राङ्मुखा उदङ्मुखा वा उद्देशिनी,महीं प्रेक्ष्य अत्वराः शकुनान्युपलक्ष्य विष्णोर्नामानि जप्त्वा पश्चात् “प्रीयतां भगवा" नित्यारभ्य “ कुर्वन्तु च सहायता" मित्यन्तं शकुनसूक्तञ्च जप्त्वा गच्छेयुः । शुभनिमित्तानि तत्र वृष हय गज धेनु ध्वज छत्र चामर चकाङ्कुश पायस दैवताकृति । हरिद्रा गोमय व्रीहि तण्डुल तिल यव अलङ्कृतगणिकाभामिन्यादिदर्शने “गच्छाऽहर गृहाण वद जय शाधि प्रसी ' देत्यादिश्रवणे वीणा वेणु मृदङ्ग वेदमङ्गलानुवाक सूक्त श्रवणे च दधि क्षीर घृत जल सुरा पूर्ण कुम्भं रज्जुमुख पिठरं' व 1. B-चेश. 2. B. राजनि. 3. घ. ज-सुरासुमित्राणां देकाणां शक बारहोरासुरिकाभिति पाठः। 4. A. योगयोगदोष 5. च - पद्महस्तां. 6. A. हरित. 7. A, रञ्जु मुखं पीठकर.

·२२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे शकट वीवध मदोत्कटमातङ्गान्यतमन्यस्तं लोहितं सीसान्यलोहं रत्नं दीप्तमाशु- शुक्षणिं वा दृष्टा परमां वृद्धिमादिशेत् । स्कन्धवहं कुम्भं शङ्ख गट भेर्यादि दृष्टा स्तोकवृद्धिरिति । कृकलास पललाक्ष क्लेदि कृष्णरज्जुवाल चकोर शुक- शाब श्वेतकूबर रक्ततुण्ड कोकिल बलि जीवंजीव भृङ्गराज रामा वामादक्षिणगाः शुभदाः । चाष श्येन बलाका गृहगौलि माकरि वनकुक्कुट कुण्डि विशाली- दात्यूहाः दक्षिणाद्वामगाः शुभदाः । दुनिमित्तानि वृकोलूक गौलिक द्रोणानां स्वरो वामतः शुभदः । कुणि काण कृश हस्व पापरोगि छिन्ननास पाषण्ड मुण्ड चण्डाल गृध्र श्येन वानरोरंग गज वाजि रुधिरत्राव 'तरुपाताशन्याधुत्पातेन्द्रचाप परिवेष अहक्षत्र जाल प्रति- सूर्यादयः कार्यविघ्नकरा भवन्ति । निमित्तान्तरण यत्नास्थि दृश्यते (तत्र वास्तुपुरुषस्य) तत्पार्श्व पिशाच इति अश्वाःस्थ चेत् रक्ष इति श्वखरोष्ट्रान्यतमास्थिचेत् सर्प इति मयूरास्थिचेत् देवावास इति विजानीयात् । तत्काले वारणमदविसर्ग प्रत्यासन्नप्रसव मदोन्मत्तादिसम्भवो महदैश्वर्यसूचनकृत् । ध्वजपताकाद्यमिदहन पतन कलह गजशकृमूलविसगांधु- द्भवे अर्थहानिः । इत्येवमादिशकुनानि विचार्य इष्टप्रदेश नवधा परिकल्प्य मध्यतः सुरमनुष्यराक्षसाश्रयास्त्रयोंऽशाः ज्ञयाः । तेषु देवांशेऽत्यन्तशोमनाः प्रारब्धाः कार्यसिद्धिकरा मनुष्यांशे बहुविश्वमिश्रिता प्रयत्नसाध्या राक्षांश मरणराग यज्ञविध्नकरा भवन्ति । एवं ज्ञात्व अन्तः करणा हादपरिम्लान अक्षिभुजादीनां दक्षिणवामस्फुरण. वहनादिना शुभाशुभमुपलक्ष्यारभेत । अभीष्टे देशे शुभराशौ स्थित्वा लक्षयेत । प्रागुत्तान्तं क्रमेण क्रियादिषु रिप्पान्तं त्रिपर्याय संस्थाप्य शुभः शुभग्रहोदयें 1. B. तरूपातनाश. 2. B. भग्नावघ्नकरा: 3.A. मद. 2 -Re- ·त्रयोदशोऽध्यायः २३ स्थिरे भामिनी संस्थाप्य “अङ्गं स्पृश " स्वेति तामुक्ता स्पृष्टाङ्गेनापि लक्षयेत् । अझ्युरोजहृदयास्यस्पर्शने महदैश्वर्यं कपोलकर्णश्रवणगुणबाहुललाटपार्श्वनासाथ- स्पर्शने वीर्यविवर्धन पृष्ठोरुकक्षनखकेशस्पर्शने दुःखविन्न करम् । तयोक्तपदाक्षरे प्रथमद्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चमवर्गाद्यन्यतमायुक्त महदैश्वर्य षष्ठसप्तमाष्टमेषु 'कचटवर्गेषक्तेषु मरणकलहविघ्नानीटन्यदनिल दहनाक्षिश्रवणयुगलानां (?) पञ्चवर्गाणां पञ्च क्रमेणाजादिषु युज्यन्ते । शेषान् राशिवशात् ग्रहवशाच्चापि लक्षयेत् । एवमालक्ष्य शुभबहुलेष्वारभेत । ततो निर्गमने पूर्वोक्तशकुनान्युक्तपतिमाणि शुभानीति ज्ञात्वा स्वगृहं गत्वा शुभः कर्तुरनुकूलः कर्षणं कृत्वा उप्तबीजानि वापयित्वा प्ररूढसस्यानि गोगणेभ्यो निवेद्य ग्रामनगरपत्तनादीन् विन्यासविधिना अभिनिवेशयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैवाससे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे भूपरीक्षाविधिर्नाम स्थाप्य त्रयोदशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ चतुर्दशोऽध्यायः॥ प्रामादिविधानम , नवधा भेदः. अथ ग्रामादिविधानं व्याख्यास्यामः । ग्रामाग्रहार नगर पत्तन खर्वट कुटिक सेनामुम्व राजधानी शिबिरा इति भेदा भवन्ति । विप्राणां सभृत्यानां निबासो ग्राम इति । स एव विप्रमुख्यानामेवाग्रहार इति । अनेकजाति- सम्बाधमनेकशिल्पजनकुलविकल्पकैराकीर्ण सर्वदेवतासंयुक्तं नगरमिति । द्वीपान्त- रागतद्रव्यकयविक्रयाधिष्ठित पत्तनमिति । उभयसम्मिश्रं खर्वटमिति । 'सपरि- वारकैकग्रामणिकं कुटिकमिति । सर्वजातिसमाकीर्ण नृपवेश्मसमायुक्तं बहु- 1. ख, कचटवर्गौष्ठियान्तःस्थोकी मरणकलहविघ्रानीय चेत् (१) । 2. B. परि- चारकै: म. सपरिवारकैरनेकमामणिकं.

·२४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे गह्वररक्षाविधान सेनामुखमिति । चतुरङ्गसमाकीर्णा 'नृपतितद्धृयजुष्टा रान- धानीति । नृपसेनाचमूनाथनिवेशन शिबिरमिति । विप्रप्रशंसा. भूमिदानप्रशंसा सर्वदेवमयं तेजो वैष्णवं तद्विप्ररूपमिति । नास्ति विप्रात्परं देवं, नाम्ति विप्रात्परं ज्ञानं, नास्ति विप्रात्परमं पात्रम् । पवित्राणां पवित्रं ज्ञानानां ज्ञान सारात् सारतरम् । सावीत्रीमात्रसारोऽपि विप्रः सर्वदेवमयः किं पुनवेदपारगः ! तस्मात्तेभ्यो दत्तं परमं पुण्यं लोकसन्तानकारणं परत्र सुखदम् । तदत्तभूमि- दानेन सदृशं नास्ति । अतो द्वादश दशाष्ट सप्त षट् पञ्च चतुस्त्रिव्येक सहस्र वा सप्तशतं पञ्चशतं त्रिशतमष्टाधिकशतं तदर्ध वा पञ्चाशत् द्वात्रिंशत् चतुर्विशत् षोडश द्वादश वा ' विद्यातपोवृत्ताढ्यान् पल्यपत्याग्निसंयुतान् दरिद्रान् वेद- पारगान् सुप्रसन्नान् वैष्णवान् विप्रान् आहूय देववत् तान् अभ्यर्च्य तेभ्यो नृपाऽज्ञया ग्रामादिप्रान्तानभिज्ञाप्य अनुमान्य स्थलवल्मीकाज्रिपारामतटाव हृदन्धुप- कुल्यादिभिः सीमां विनिश्चित्य तत्र तुषागारशर्करायोमलसिकतादीन् खनित्वा अर्पयित्वा करेणुना अवयुत्य (2) च विख्याप्य । 5 शासनकरणम राज्ञः साम्राज्याब्दाश्रयनामविप्रनामादिकं ताम्रपत्रतले लिखित्वाऽर्पयित्वा तत्प्रमाणकृद्विप्रमुख्यानां हस्ते क्षेत्रभूमि जलेन सह दत्वा ग्रामविभागमाकल्प्य सपरिच्छदानि गृहाण्युपकल्प्य ददेत् । ग्रामविन्यासप्रकारः तस्मात् स्वनामग्रामऑनुकूलझे ग्रामविन्यासमारभेत । सहस्रदण्डमानेन तदर्धेन शतदण्डमानेन वा वृत्तं चतुरश्रं वा सममुपकल्प्य दण्डेन प्रागुदमानं प्रमीय तन्मध्ये नैऋतस्थाने शङ्कुमाहृत्य तच्छायया श्रवणेन वा प्राची- मुदीची वा कल्पयेत् । 1. A. नृपतिदृष्टान्तदृष्या. 2. ट. सुखवेदाशेषविधि: A. मुख दे देशेवास: तदत्र 3. B. तपोवृत्तान् . 4. A. ताम्रपत्रे लिखित्वा. 5. म. तत्प्रमाण तोदकक्षेत्रां भूमि जलेन दत्वा. 6. A. ग्रहणेन. --- ·पञ्चदशोऽध्यायः शङ्कुलक्षणम् , तत्संस्कारः खदिरचन्दनकदम्बसालासनवकुलानामन्यतमं सारवन्तमसुषिरं समवृत्त नाहद्विगुणं घोडशाङ्गुलमानायतं शङ्कुमाहृत्य शुक्लपक्षे दिने शुद्ध कर्तुरनुकूले मुहूर्ते पञ्चगन्यैः प्राजापत्येन प्रक्षाल्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पुष्पगन्धधूपदीपाक्षतैरभ्यर्च्य वस्त्रेण परिवेष्टय पूर्वेधुरधिवास्य आचार्यः स्नात्वा अलङ्कृत्य शिल्पिमि- दण्डमानेन मानितां सुवृत्तां सुसम्मितां स्निग्धां वेदिं कृत्वा न्यग्रोधमण्डळ शकुप्रमाण द्विगुणमर्धञ्चोल्लिख्य तन्मध्ये बिन्दू उपकल्प्य तद्विन्द्वोरन्तरे शङ्क प्रानरेव प्राङ्मुखः प्रयतो भूत्वा ब्रह्माणं मनसा यात्वा 'सूर्य दिग्देवता प्रणम्य ततायैः ब्रह्मघोषैराघोप्य शङ्कु संस्थाप्य 'छायाग्रपतनं दृष्टा सूच्यप्रेणा- धाय यवमात्र रेखां सूचयित्वा एवं पूर्वाह्नापरायोरपि क्रमं बुद्ध्वा सूत्रं प्रसारयेत् । इति श्रीवैवाणसे भगवच्छःस्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे प्रामादिविधान नाम चतुर्दशोध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चदशोऽध्यायः॥ प्रामादिषु पदकल्पनमू चतुर्नव षोडश पञ्चविंशत् षट्त्रिंशदेकोनपञ्चाशचतुप्षष्टयैकाशीति शत सङ्ख्यान्यतमसङ्ख्यया पदमाहृत्य पदमध्ये गृहाणां सूत्रपीडां परिहस्य वीथ्यन्तरे गृहश्रेणिकामारभेत । ग्रामाग्रहारयोः द्वादश विन्यासयोनयः श्रीवत्सं नाभियुक्तं पाश्चयुक्तं नन्द्यावर्त भद्रकं स्वस्तिकं पद्मकं कर्णिका पद्मं पद्मावत स्थपदं प्रकीर्णकमुत्कीर्णक्रमिति ग्रामाग्रहारयोविन्यासयोनयो द्वादश भवन्ति । 1. A. सूर्याःद. 2. म. तत्राद्यैः ब्रह्मघोषाध:. 3. छायाग्रायतं. 6 ·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे नगर्यादीनां कुम्भकवेदिकसिंहाख्य (सेनानिवेशन) दण्डकादि । एवं वात्वाऽऽरभेत । नाभिमहदाजान्तराख्या वीथयश्चतस्रो भवन्ति । तत्र ब्राह्मदेवसमावृते नाभिमहावीथी द्वारतिर्यग्युते राजान्तरवीथी क्रमेण भवन्ति । प्राङ्मुखास्तिस्रः पञ्च सप्त वा वीथीः प्रकल्प्य युग्मानन्तरवीथिकाः कल्पयेदेतच्छीवत्सम् । एतदेव वीथिप्रोतसनाभिकं नाभियुक्तम् । उभयोः पार्श्वयोः राजवीथिद्वययुक्तं सनाभिकमनाभिकं वैतत्पावयुक्तमिति । ईशाना- जलनीलानिलगाः प्राग्याम्यावरोदङ्मुखद्वारनाभिजाः ताभ्योऽन्नरा युग्मञ्चैतन्नन्द्या- वर्तमिति । द्वारवीथी यदि प्रोत्य क्षुद्रमध्यमा महावीथीं स्पृशन्त्येतद्भदकमिति । तिर्यक् तिर्यक् समीकृता रथ्याश्चतुर्था प्रोताः स्वस्तिकमिति । नाभिमङ्गल- दौथिभ्यां वेष्टित चतुर्दारयुतमेतत्पद्मकमिति । स्वस्तिकवत् क्लतं कोणमध्या- श्रितनाभ्या द्वारावीथियुतमेतत्कर्णिकापद्ममिति । भद्रकवत्प्रोतरथ्यान्तं पद्मावत मिति । समषड्राजवीथिका प्रागुत्तरमुखा चतुर्दारयुता चेत्येतद्रथपदामेति' पदनाभिकं तयुक्तानुगाल्पान्तवीथिकं प्रकीर्णकमिति । तत्पदं प्रतियुक्तव्यत्यस्त- क्षुद्रवीथिकमक्षुद्रवीथिकमुत्कीर्णकमिति । वृत्तैकवीथिकं कुम्भकमिति । वायव्यामेयनिर्गम वेदिकम् । चतुरथ समं कृत्वा नाभ्यष्टदिग्द्वारमुखमन्यत्पद्मकसङ्काश सिंहाख्यमिति । यथेष्टायतक- स्थ्याद्वारद्वययुतं दण्डकमिति । एतेषु सर्वेषु नाभिप्रोतं दण्डच्छेदं सूत्रछेद न सास्सेदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे ग्रामाग्रहारादिविन्यासविधिर्नाम पञ्चदशोऽध्यायः ॥ :. 1. म. रथपद्म. 2. संकाशमित्यत: किंचित्तृटितभिव भाति.

·षोडशोऽध्यायः २७ ॥ अथ षोडशोऽध्यायः॥ गर्भन्यासः सगर्भा पृथिवी सूते विगर्भा सर्वनाशिनी । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन गर्भ संस्थाप्यैव निवेशयेत् । गर्भभाजन (फेला) प्रमाणम, स्थापनमुहूर्तविचारः पञ्चदशाधिकद्विशतपलं तदर्धं वा ताम्रमाहृत्याष्टामुलायतमष्टयमोच्छमा षड्यवघनाधारं चतुर्यवधनभित्ति नवभागाभ्यन्तरं भाजनं कृत्वा द्वयङ्गुलोच्छ्रय तद्विस्तारसमं पिधानं न्यूनद्वियवं घनं त्वधो भित्त्याननं उभयसंश्लिष्ठं चतुरंथ खण्डस्फुटितवर्जितं गर्भभाजनं तदर्ध वा कृत्वा उक्ततिथिवारऋक्षांशकलमेषु स्थिरराश्यंशके स्थिते चन्द्रे अनुकूलराशावुच्चगेषु शुभेक्षितेषु ग्रहेषु आयुग्रहवर्जिते स्थिरराशौ शर्वर्या गर्ने संस्थापयेत् । शान्तिहोमः स्थापनदिवसात् पूर्व अङ्कुरानर्पयित्वा पूर्वेचुरेव पूर्वाह्ने पञ्चगव्यैः फेला प्रक्षाल्य जलेऽधिवास्य मण्डपे प्रपायां वाऽलङ्कृत्य धान्योपरि अण्डजाद्यास्तृते संस्थाप्याऽघोप्य वास्तुहोम हुत्वा पुण्याहं प्रवाच्य आशीर्वाग्भिः गद्यतालाद्यैः स्तुत्वा अन्यैश्चाऽघोप्य पुनः धान्यराशौ प्रतिष्ठाप्य भगवन्तं ब्रह्मेश्वरौ चाभ्यर्च्य दिक्षु दिक्पालकगजनागानभ्यर्च्य हवींषि सन्निवेद्य शान्ति जुहुयात् । स्थापकलक्षणम् निनीय रात्रिशेषं पुनः प्रभाते धर्मात्मा स्नात्वा स्नानविधानेन स्नात सर्वलक्षणसम्पन्न मनोवाकायकर्मभिर्निर्मलं सुपुष्टाङ्गं सुरूपसम्पन्नं विद्याधर्म विशारदं विष्णुभक्तिपुरस्सरं वेदतत्त्वार्थदर्शिनं दैवपैतृकयोनिश्चलं पन्यपत्य संयुतमदीनमानसमेकं स्थापकमानम्य अलङ्कृत्य पृथिवी गर्भजननी स्थापको जनकः, तस्मात् तत्प्रसादात् समृद्भिरिति ज्ञात्वा सम्यक् मास्भेत ।

·२८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञान काण्डे रात्री निधापनम , निधापनप्रकार: दिवैव निर्मले द्रव्याणि भाजने क्षिप्त्वा रात्रावेव निधापयेत् । दिवा विनश्यति । गर्भभाजनमादाय नवाम्बरोपरि निधाय धूपदीपादिभिरलङ्कृत्य आत्मसूक्तं जप्त्वा प्रणम्य देवेशमनुज्ञाप्य श्रीसूक्तेन फेलामभिमृश्य फेलामध्यदे माहेन्द्रमण्डलं पृथिव्यक्षरसमायुक्तं संस्थाप्योपरि परिवारणे लकारान्तर्गतमादिवीज संस्थाप्य ओङ्कारेणावेष्टय अष्टशतं प्रणवमावर्त्य " तत् त्रीण्ये " ति मन्त्रेण सामुद्रमृत्तिकां क्षिप्त्वा गजदन्तवल्मीकवृषविषाणकुलीरावासआरानकेदारवननदी- पर्वतजातानां क्रमेणेन्द्रादीशानान्तं क्षिप्त्वा मध्ये मृणाल कुमुदोत्पल कल्हार- कशेरून् चतुर्दिक्षु प्लक्षोदुम्बराश्वत्थवटत्वचः कोणेषु च “ इदं ब्रह्मे" त्यर्पयित्वा सांमुद्रनादेयकौप्यताटाकहादसारसपाल्वलोपकुल्यतोषारोदकं क्रमेण “ये ते शत ', मित्यास्राव्य रत्नधातुबीजानि मन्त्रेण क्षिपेत् । H तत्र होममन्त्राः दण्ड कमण्डलुस्रुग्यज्ञभाण्डोपवीतादीनि विप्रवृद्धिनिमित्तानि आयुध- ध्वजादीनि क्षत्रवृद्धये तुलातोदादीनि वैश्यवृद्धये शूदाणां हलादीन् सौवर्ण- मयान् मध्यपदे “ गन्धद्वारा" मिति क्षिप्त्वा पूर्ववदाराध्यौपासनामावाघर हुत्या यहेवादीन् ब्राह्म वैष्णवं रौद्रं लोकपालाधिदेवत्यमीङ्काराद्यन्तं हुत्वा 'विष्णवे वेधसे रुदायादित्येभ्यः अश्विभ्यां वसुभ्यो 'दिग्गजेभ्यः समुद्रेभ्यो द्वीपेभ्यो लोकेभ्यः सर्वभूतेभ्यः स्वाहे । ति व्याहृत्यन्तं हुत्वा गर्भरूपं निधापयेत् । ग्रामामहारादीनां विशेषः हादाम्लानमाला निर्वाणदीप पूर्णकुम्भ रत्न गन्यमयानि वस्तूनि गर्भा- म्येषु कुम्भप्रदीपान् प्रामाग्रहारयोः शेषान् नगर्यादीनां गव्यरत्नमयो क्षेत्राराम- तटाकोदवसितेषु बलाकादीन् तत्तद्रूपान् तप्तहाटकमयं यवमात्रं तदर्धं चतरङ्गुलं वाः कृत्वा “ब्रह्मजज्ञानं, इदं विष्णु" रिति जप्त्वा मध्यपदे निधापयेत् । 1. म. नागराजेभ्यः समुद्रेभ्यो लोकेभ्यः इत्यादि. 2. B. हादंमालामाला A; एतन्न दृश्यते.

·षोडशोऽध्यायः २९. •दुपरि रत्नानि क्षिप्त्वा पिधाय “विष्णुस्त्वां रक्षतु " इत्यभिमृश्य अहतवास- सा आवेष्टय पुण्याहं स्वस्तिमृद्धिश्च वाचयित्वा अल अल् कृत्य निधाय प्रदोषे भूतयक्ष पिशाचनागब्रह्मराक्षसयोगिनीडाकिनीप्रभृतीनां चतुप्पथचैत्यवृक्षश्मशानारामेषु गुहमातृशास्त्रादीनां स्थाने चस्लाजापूप-क्तुसमन्वितं माषद्हरिद्रामिश्रित पुष्पाद्भिः तत्तत्स्थाने बलिं क्षिप्त्वा रानावेव ध्रुवे लग्ने ब्रह्मस्थाने द्वारे महेन्द्रे गृहक्षते भल्लाटे पुष्पदन्ते वा विष्णुशिवस्कन्दानामालये वा ग्राम- वृद्धयै स्थानमाहृत्य ललाटबाहुनाभिसम तदर्धविस्तारं खनित्वा स्थलगर्भ पीठगर्भ व्यपोह्य पिशुननास्तिकजडामित्रशठहैतुकादीन् विहाय यथा ते नैव जानीयुः तथा कर्तव्यमिति ज्ञात्वा पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य मुहूर्ने समनुप्राप्ते ब्राह्म वैष्णव हुत्वा देवदेवं जगन्नाथ विष्णु ध्यात्वा शुक्लमाल्याम्बरधरः श्वेतानु- लेपेनालङ्कृतः शुद्धाशयः तत्पात्रं " मेदिनी देवी" ति हस्ताभ्यामभिमःव्य “ नमो वराहाये" त्युक्ता आत्मानं वराहरूपं वसुन्धरोद्धारं ध्यात्वा “ इदं विष्णु रिति तत्र गर्भ निधाय " देवीदं गर्भमाधत्स्व " ति देवीं वसुन्धरा स्मृत्वा मेदिनी देवी" त्यादिभिर्मन्त्रैः पञ्चभिः सूक्तेन चाभिमन्व्य आ त्वाहार्ष" मिति स्थापयेत् । सुवर्णमेदिनीरत्नधान्यादीन् दक्षिणां दत्वा अन्नाद्यदानञ्च स्वशक्तितः कृत्वा श्वेतपद्मबिसतन्तुकृतवर्तिको द्वयङ्गुलपरिणाहां षोडशाङ्गुलो.. ज्ज्वलितप्रदीपिकां षोडशप्रस्थसम्पूर्णधृतपात्रप्रतिष्ठिनां सम्यग्विाय गर्भस्य दक्षिणपाश्व श्रीसूक्तेन निधायाभ्यर्च्य सुदृढं सुस्थिन मृद्भिः सम्यक् प्रकल्प्याऽरभेत । " कामनाभेदेन न्यासप्रकारः 'नगरादीनां देवागारे चैत्यवृक्षे द्वारवामे वा "बालानामभिवृद्ध्यर्थं वाहनायुधस्थाने वर्षवारिवृद्धयर्थं विद्युत्पर्जन्यरूपादीन् सुवर्णेन कृत्वा पञ्चगव्यैः मृण्मये वा भाण्डे निधाय तटाके सोमौषधिधान्यसमायुक्तं पञ्चगव्यं पञ्चरत्न वा कैदारिके स्थापयेत् । रत्नबीजधातुसमायुक्तं गृहेषु स्थापयेत् । 1. A. नागराजादीनां. 2. म. बलिस्थानामभिवृद्धयर्थ.

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे एवं प्रतिष्ठिता भूमिः धनधान्यसमृद्धिदा । सर्वसम्पत्करा पुण्या सफला च भविष्यति ।। विगर्भा च सशल्या च विनाशाय भविष्यति ॥ बिशुद्धेन द्विजेनानुतापयुक्तेनैश्वर्ययुद्धेन स्थापित गर्भमैहिकामुष्मिकशुभद- मन्येन स्थापितं जारगर्भमिवोभयोः विनाशाय भवति । एवं ज्ञात्वा गर्भ प्रतिष्ठाप्य प्रवेशयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपरोक्त ज्ञानकाण्डे गर्भन्यासविधान नाम षोडशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ सप्तदशोऽध्यायः॥ . प्रामविन्यासः, हरिदृष्टिः, हरपृष्ठम् प्रागुदक् सप्तदशभिः सूत्रैः पदान्युपकल्प्य षट्पञ्चाशद्विशतभागेषु द्रौहिणं षोडशकं वेदाधिकाशीतिपदं दैविकं मानुषं षण्णवतिक पैशाचं षष्टि- रित्येवं ज्ञात्वा दैविकमानुषयोः विप्राणां पैशाचे कर्मजीविनां ब्रामवायव्यैशान्या- नलनीलेषु देवसभागोष्ठापणस्थानानि प्रकल्प्य ग्राममध्ये भगवन्तं विष्णुं जिष्णु जगत्पतिं सर्वदेवमयं देवं परमात्मानं पञ्चमूर्तिविधानेनार्चयेत् । पश्चिमे वा अन्यत्र वा देवीभ्यामृषिभ्यां वीशशैषिकाभ्यां सहितं बेरं शैलजमुत्तम, वर्णयुक्तं प्रामाभिमुख संस्थाप्यार्चयेत् । हरिदृष्टिः शुभदेति । ऐशान्यां बाह्ये तद्नामपराङ्मुखं देवं हरं स्थापयेत् , हरपृष्ठं शुभदमिति । सूर्यादिस्थानम इन्द्रेशानयोरन्तरे सूर्यमिन्द्राग्न्योर्मध्ये विप्नं यमाग्न्योर्मध्ये दुर्गा नैर्ऋते शास्तारं वरुणवाथ्वोरन्तरे स्कन्द प्रामाह्वहिरुदगीशानान्तरे ज्येष्ठामैशान्यां भद्र- काली संस्थाप्यायेत् । एषामर्चनया च ग्रामशान्तिर्भवति ।

·सप्तदशोऽध्यायः ३१ विष्णुपूजनप्रशंसा भगवन्तं विष्णु विनाऽन्ये देवैर्मनुप्यैश्च न सेव्याः । ब्राह्मशमदम मत्यत्वादिसत्त्वगुणाः विष्णोरेव प्रसादात् । अतो ब्राह्म तेजः तत्प्रसादाद्वर्धते । ततो ग्रामाग्रहारयोः पूज्यो भगवान् हरिः । अश्वरथनागायुधयोधानां 'जय- वीर्यादयो राजसगुणा रुद्रशक्त्या प्रसिद्धयन्ति उग्ररूपत्वाद्धरस्य । अतो नगर्यादिषु हरः पूज्यः। विष्णुः सर्वत्र पूज्यः । तत्पूजाविधानाद्धर्मसिद्धिर्भवति । वर्णाश्रमधर्मा- श्रयाः श्रुतिधर्माश्च विष्णुप्रसादात् सिद्धयन्ति । अतः तद्ग्रामवासिनां यजमानस्य राष्ट्रस्य च सामान्यमग्निहोत्रम् । तदाराधनं विप्रवरैः नित्यं कर्तव्यम् । तस्मात् सेवितव्यो भगवानिष्टापूर्ताभिवृद्धये । विष्ण्वाराधनान्विते देशे देवर्षिपितृगणाः सर्वे पूजिता भवन्ति । अपूजिते तस्मिन् पूजिता अप्यपूजिता एव । विष्णु- पूजाविहीने देशे विप्रो न जात्वपि वसेत्, तत्र नामसस्वभावत्वात् । तस्मात् ग्रामान्तरे देवं संस्थाप्य महतीं पूजां वैखानसेन विधानेनैव कारयेत् , सौम्यत्वा. द्भुक्तिमुक्तिफलप्रदत्वाच्च तद्विधेः । अर्चकादीनां वासस्थानानि तत्पूजकानां तत्पाश्चै स्थानं तस्यैशान्ये सभास्थानमाग्नेय्यां गोष्ठागार नैर्ऋत्यामापण पैशाचभागे प्राच्या कुलालनापिताम्बष्ठादीनां याम्ये तन्तुवाय- चक्रिणां वारुणे क्रयविक्रयकारिणां वणिजां सौम्ये द्विजभृत्यानां वादिनजीविनां च आग्नेय्यां क्रोशमाने तक्षादीनां नैर्ऋते गन्यूतिमात्रे चण्डालवर्गाणां वायव्ये मृगव्याधशाकुनिकादीनाम् । पैशाचाबाह्यतः प्राकारपरिखा । परिखायाः परितो धनुश्शतं तदर्धमध कूपारामतटाक' वाप्यादयस्तत्र भवन्ति । ऐशान्ये नदीतीरे वा श्मशानं ग्रामायामसमम् । दूरे वारुण्यां तटाकं त्रिदण्डसहस्रं तदर्धप्रमाण वा सेतुबन्धं दृढतरमत्युन्नतमनवच्छेद्य कारयेत् । तत्र 'निर्झरोपकुल्यामहाकुल्यादि- जलयन्त्राणि सम्यक् सङ्कल्पयेत् । तत्पार्श्वतः सर्वसमसलिलक्षेत्र केदार ३ . : 1. A..जयवीर्यानन्दादयः. 2. A. चण्ड लपक्रणम. 3. M. मठादयः इत्यधिकं. 4. B तत्र बद्धारोहणमार्ग कुर्यात . इत्यधिकं. 5. A सर्वसमय.

·३२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे सगभागमुपकल्प्य एवं बहूदकमल्पायासकृतरक्षकमशोघ्यमनवाह्यमबाध्यं जलाय. यत्ननः कारयेत् , जलमूलत्व त् सर्वजन्तूनां प्रवर्तनस्य । तस्मात् सर्वप्रयत्नेनाधारो- परिष्टात् बहुलजलमेवं कुर्यात् । आगमवृक्षाः न्यग्रोधोदुम्बर"श्वत्थप्लशान् प्रागादिषु चैत्यवृक्षान् प्ररोहयेत् । 'तस्पृष्टा- निलप्रवेशात् समृद्धिर्भवति । अन्यथा न समृद्धिः । वारुणश्लेष्मातकनिम्ब शाल्मलीनामेयादिपु कोणेषु प्ररोहयेत् । शाल्मलिकिंशुककाासक्षीरिकण्टकि- वृक्षान् ग्रामाभ्यन्तरे न पर.हयेत्, शून्यत्वातेषाम् । स्कन्द चन्द्रश्च विघ्नं भगवन्तं विना देवमानुपयोर्भागे न संस्थाप- येत् । देवतासामान्यछाया शुभदा । गृहकल्पनम् , गृहदानम् एवं विमानानि परिकल्प्य विप्राणामावसथानि विधिना मनोरमाणि शुप्राणि सपरिच्छदानि पृथक् पृथक् कल्पयित्वा बिम्बानि देवदेवस्य तेपु संस्थाप्य दिजेभ्यो वेदपारगेभ्यो विष्णुभक्तियुक्तेभ्यो दद्यात् । ग्रामदानम एवं बहुजलसम्पन्न ससागरामकैदारिक सम्पन्नभृत्यसङ्कीर्णमनुपद्रवम- व्याधिजनकमदस्युपरिपन्थिजनसम्पन्नं समृद्धं ग्रामं कृत्वा नृपो दद्यात् । 'अमृ- तोदकमनरण्यमपरिग्रहमकृष्टफालमेव कल्पयित्वा साधुजनगृहीतं वा विप्रेभ्यः शक्तितो दद्यादतिक्तिपुरस्सरम् । सर्वपापविनिर्मुक्तः स विष्णुलोकं गत्वा विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् । 2. M. इन्दिगञ्च इत्येव. 3. M समादाराम. 1. M. तन्मृत्रानिल. 4. M. अकृनोदकं.

·अष्टादशोऽध्यायः दत्तापहारनिन्दा सुरविप्रक्षेत्रं गोष्पदं वाऽपि यो हन्यात् त्रिसप्तनरकान् घोरान् गत्व भूयस्तिरश्चां गतिसहस्रमवाप्नुयात् । तस्मात् सर्वप्रयत्नेन विषवहिममं राज सुरब्राह्मणदत्तं परिहरेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे सर्वावासविधिर्नाम सप्तदशंऽध्यायः ॥ ।। अथ अष्टादशोऽध्यायः ॥ वास्तुप्रशंसा अथातो गृहवास्तुविधानं व्याख्यास्यामः । गृहं हि प्राणिनां मूलं 'देहो मूलं शरीरिणाम् । विना देहं न कार्याणि । अतः सर्वकार्यकरं सम्पच्छुभोदर्य विधियुतम् । विहीनविधिके वास्तुन्यसुगरयो वसन्ति । ऐहिकामुमककर्माण्यम न सिद्धयन्ति । सम्यक् परीक्ष्यैवोपकल्प्य देवाऽवासं समूर्तामृतविधानेनानुदिन- माराध्योर्ध्वगतिं साधयेत् । कर्षणे मुहूर्तविचारः आयादिविचारश्च माघपोष्ठपदाषाढमार्गशीर्षान् ज्ञशुकास्तमयञ्च हित्वा रोहिण्यादित्य तिष्या- नलवायव्योत्तरी हस्त पैतृक श्रवण नैर्ऋत भैत्र वैश्वदेवाहिर्बुध्न्याश्वयुग्यासववार- णानि क्रमेणक्षचतुःकाणि प्रागाधु रान्तं स्थानदिग्गतभागेषु पूर्वोक्ततिथिवारेषु गुरुकाव्यसौम्योदये गृहीत्वा ऊनिनहोरायां द्वात्रिंशद्दण्डमानेन हस्तमानेन वा यथालाभं प्रागुत्तरैश न्यायतां चतुष्याधै ओजमङ्ख्यां चतुरश्रां समां पूर्वोक्तगुण- सम्पन्नां भूमिमाहृत्य तृणगुल्मलतादीनपोह्योक्तहलादिना कर्षयित्वा व्यशं षोडशांश' वा उद्यानार्थ गृहीत्वा कायामाष्टविहसं तद्धस्तेनौजमाहृत्य विस्ताराहनायाम 1. M. वेद:. 2. A. वाप्यूनमच गृहीत्या. 3. A. तद्धस्तेनार्धमाहृत्य. 7 ·३४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्स्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे त्रिगुणीकृत्य वसुभिर्हत्वा लब्धेषु ध्वजादिषु शुभयोगे वा आरभेन । 'ध्वजेऽर्थवृद्धि अजस्रपूजा धूमे हानिर्दुःख व्याधिभय सिंहे राजामात्यपुरोहितादीनां पूजा श्वाने कुलानपत्यत्वं वृष धनधान्यापत्यवृद्धिः खरे दारान'चारत्वं गजेऽप्यैश्वर्य ध्वाङ्के प्रेष्यप्रवृत्यादयः । तस्मात् ध्वनसिंहवृषनागान्यतममाहृत्य सप्तरनि- मात्र जलान्तं शिलान्तं घनान्तं वा खनित्वा मृदं व्यपोह्य सिकताभिः शौच- दृढाभिः मृद्भिश्चापूर्य इभपादै मलैश्च समं दृढतरमुपकल्प्य संवत्सरं तदधं त्रिमास मासं वा तूष्णीं निधाय कालक्रमेण शालामारभेत । वास्तुपदकल्पनम पुरुषं वास्तुनः प्रागुत्तमाङ्गमुतानाननं ज्ञात्वा मर्माणि परिहृत्य कल्पयेत् । प्रागुदक् दशभिः सूत्रै मिं विभज्यैकाशीतिपदकल्पितशरीरे क्रमादीशानपर्जन्य- जन्तेन्द्रादित्यसत्यन्तरिक्षभृशाः प्रत्यङ्मुखाः, अमिपूषवितथगृहक्षतयम गन्धर्वभृङ्गराजर्षय इत्येते 'दक्षिणस्यामुदङ्म वाः, निर्ऋतिदौवारिकसुग्रीवपुष्प- दन्तवरुणासुरशोषरोगाश्चेति प्रतीच्यां प्राङ्मुखाः, वायुनागमुख्यभल्लाटसोमार्गला- दितिसूरिदेवा 'दक्षिणास्याः उदीचीनस्थाश्च, एकपदभोजिनः द्वात्रिंशद्देवना भवन्ति । अर्यमा दण्डधरः पाशभृत् धनदः प्रागादिक्रमेण षट्पदिकाः । सवितृसावित्रौ इन्द्रेन्द्राजौ रुद्ररुद्राजौ अपापवत्स वित्येते आनेयादिषु कोणेषु द्विादभोजिनः । तद्बाह्ये चरकी देवतारिः पूतना पापराक्षसी इत्येताश्चतस्रः कोणेषु द्विपदभोजिन्यः पिशाच.ख्या भवन्ति । एतेषां मध्ये ब्रामं पदमेक परितः प्रागादीशानपर्यन्तं भृङ्गिरोऽत्रिपुलहपुलस्त्यक्रतुमरीचिवसिष्ठानामित्येवं वास्वङ्गानि परिज्ञाय तिष्ठन्ति । द्विजानां गृहविधानम् अजे वृषे सूर्ये प्राक्पतीचीमुखी सिंहे कुलीरे वा उदग्दक्षिणामुखी परिहृत्य मीने मिथुने च सूर्ये सर्वमुखीमादित्याभिमुखमेवारमेत । प्राकशालं 1. M. गजेऽर्थसम्पत् 2. M. येचन्द्र (1) दृढरूपामिः. 2. M. येचन्द्र (1) दृढरूपामिः. 3. B. दक्षिणस्या- मितिनास्ति. 4. B. दक्षिणास्या इति नास्ति.

·अष्टादशोऽध्यायः भदि कुर्यात् भल्लाटे प्रथमेष्टकां पुष्पदन्ते द्वार पर्जन्यदेशे जलमार्ग महेन्द्र- सूर्यायमदेशे पर्यत अन्तरिक्षे महानसं इन्द्रन्दाजस्थाने भोजनं गन्धर्वासुरदेशे वर्चःस्थान वारुणसौम्ये कूपम् । याम्यायां यदि चेत् महेन्द्रे प्रथमेष्टको भल्लाटे द्वारं पर्जन्ये वारिमार्ग गन्धर्वसुग्रीवे शयनं नागे वर्चःस्थानं भोजनमहानसकूप- जलमार्गाणां पूर्ववत् । वारुण्यां यदि भवत् गृहक्षते प्रथमेष्टका महेन्द्रे द्वार- मीशे पचनागारं सुग्रीववरुणे शयनमन्यत् पूर्ववत् । उदीच्यां यदि भवेत् पुष्पदन्ते प्रथमेष्टकां गृहक्षते द्वारमन्यत् समम् । सर्वत्र प्रतिवंशं शयनं गृहस्य दक्षिणनयनालोकं विदिक्षु देवनागारं तत्प्रमुखे अन्यगारमगाराभिमुखं भृत्या- नामतिथीनां दक्षिणतो नैर्ऋत्यामुत्करस्थानं पृष्ठतो विद्यास्थानं तत्रैव । एतद्- ब्राह्मणानाम् । नृपाणां गृहविधानम नृपाणां पुरस्य मध्ये पश्चिमे वा परिघाप्राकारयन्त्राहालकशोभितं चतु स्युतं बहूपहरदुर्गारण्याढ्यमुदक्पश्चिमद्भूतमन्यूनप्रक्लप्ताभिषेकमण्डपं 'याम्यै- कप्राग्विस्तृताणं हयंप्रासादसम्बाधं प्राङ्मुखमेवातिरम्य विधिना कल्पयेत् । प्राच्यामायुधागारम ग्नेय्यां गोष्ठागारं याम्यायां भोजनस्थानं नैर्ऋत्यां धनसङ्गह प्रतीच्यामन्तःपुरं सौम्यायामाणस्थानं वायव्यां रक्षिणामस्त्रशस्त्राणामैशान्यां याम्यायां वारणस्थानं वारुण्यां क्रीडास्थानं वायव्यां तुरगस्थानं वापीकूपतटाका- नामैशान्यामङ्कणेऽभमुखमार्यास्थानं पाव हेतिमुरत्यागारं () तद्दक्षिणेऽधिकार- नियुक्तानामामेय्यां महानसम् । एवं त्रिपाकारयु सुदृहं परिकल्प्य तदभि- मुखमङ्गनावाटं प्राच्यां तदर्थासनं सर्वनः सैनिकानाम् ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे गृहवास्तुविधानं नाम अष्टादशोऽध्यायः ॥ 1. M. याम्ये गृहं 2. B. धर्ममानसं सर्वत्रतात्रयतामति.

·३६ ३ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ।। अथ एकोनविंशोऽध्यायः ।। वैश्यशूद्रयोः गृहविधानम वैश्यानां क्रयविक्रयागारं प्रत्यङ्मुखे दक्षिणे भोजनस्थानं बाये दक्षिणे योधनस्थानं तत्पश्चिमे महिषाणाम् । अन्यद्विपसमम् । शूदाणां प्रमुख कृषिद्रव्य- परिग्रहमैशान्यामतिथिस्थानम् । अन्यद्वैश्यसमम् । सर्वेषां नैर्ऋते अरिष्टभल्लातकनिम्बकलिगतं सूतिगृहम् । ऐशान्येन्द्रा- दित्ययमाग्नेयनैनानामन्यतमस्थापितं गर्भागारं भोगैश्वर्यप्रदं गृहमत्यमगन्धर्वा- न्यतमे धनधान्यत्रिवृद्धिदमसुरपुप्पदन्तभल्लाटवारुणे भोगैश्वर्ययुतम् । अधन्यमात- समिमतिविस्तीर्णमर्थदम् । द्विहस्तादि द्विगुणोच्छ्यमत्युच्छ्तमतिनीचगोपि- घटितपाय चालिशोकावहम् । वंशानुचरण वंशानुगतद्वाग्मुर्यनुगतद्वारं द्वागला. विजलमार्गमममानं निन्दितानुक्तद्रुमक ल्पतञ्च नाचरेत् । सूत्रानुगर्न प्रतिवंशभाज स्थूणमुपकल्य ब्राझं नवपदं परिहृत्य 'सूत्रानुगतमित्तिकं चतुश्शालं त्रिशालं द्विशालं वा एतल्लक्षणसम्पन्नं गर्भयुतं प्रकल्प्योक्तदेशे देवागारमुपर्यनुगतमुन्नतं रम्यं मनोरम शुद्धं कृत्वा तस्मिन पीठानि परिकल्प्य मध्ये देवीभ्यामृषिभ्यां देवशं सर्वजगद्वीजं विष्णुं सर्वदेवमयं सर्वार्थसाधकं भगवन्तं प्रतिष्ठ प्य तस्योत्तरपाश्वे ब्रह्माण सावित्र्यासार्धं तदुत्तरे गुहवक्रतुण्डौ देवस्य दक्षिणे पाचँ दुर्गा सरस्वतीमुमामिन्द्रं शशिनं सूर्थञ्च संस्थाप्य त्रिकालं द्विकालमेककालं वा अर्चयेत् । एते च पूजिता यस्य समन्यत्रैव सर्व- कल्याणसम्पत्। एतेष्वपि द्विजो नित्यं विष्णु भगवन्तं ब्रह्माणं रविं स्वन्दं सरस्वतीञ्चार्चयेत् । क्षत्रियस्त्वार्या विघ्नं रविं विष्णुं रुदम् । वैश्यः कुबेर दुर्गा श्रियं सरस्वतीञ्च । शूद्रश्च द्विजं नित्यं विष्णु भगवन्तं चन्द्रमिन्द्रं विनायक यत्नतः पूजयेत् । - ----- 1. B. तत्रानुगत.

·एकोनविंशोऽध्यायः ३७ भगवदाराधनप्रामा तम्मत् सर्वप्रयत्नेन देवीभ्यांसाधु विष्णु भगवन्तं सुवर्णरजितताम्राणा- मन्यतमेन षडअन्यदहीनमुपकल्प्य यथाविभवमाराध्य तत्प्रमुखेऽग्निं विधानेन हुत्वैवाश्नीयात् । अन्यथा ' आत्मघाती भवति । विष्णुपूजाविहीनं यद्वेश्म 'तत्पवणैः समम् । तद्रिप्रमुख्यैनं प्रवेश्यम् । तदधिपेन नाऽसितव्यं न सम्भाष्यम् । तस्माद्देवं प्रतिष्ठाप्याराधयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे चतुर्वर्णममागधनयोग्यदेवतानिर्णयो नाम एकोनविंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ विंशोऽध्यायः॥ विमानार्चनाविधिः अथ विमानार्चनविध न व्याख्यास्यामः । विमानमित्यत्र विष्णोः । सा विमानार्चना पुण्या सर्वक्रतुफलपदा सार्वजनीना चिरस्थायिनी। विष्णुजां विना वेदाः शास्त्राण्याचारसम्पदः शुभद। न भवन्ति, यथा आदित्यं विना लोका न मनोहिताः, यथेन्द्रियाण्यकर्मण्यतां यान्ति । अर्चनामहिमा अतः सर्वप्रयत्ननेन्दिरेशस्य मन्दिरं सुन्दरं कृत्वा भगवन्तं प्रतिष्ठाप्य परात्परं तल्लोकमवाप्नुयाद्वैष्णवं पदम् । 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरय ' इति । विष्णोर्मन्दिरमित्युक्ता बालकैर्वालुकाकल्पितमप्यघौधनाशकृत् । किं पुनर्विधिनेष्टकादिकृतम् ? । तपोभिः कर्मभिः पुण्यैर्वा अन्यैः नाप्नुयाद्वैष्णवं पदम् , भक्त्यैव निनयेत् नान्यैः । 1. B. आमयाची. 2. क. तत्पितृवनैः पणः 3. म. लोकमितो हीनानि यथेन्द्रियाण.

·३८ श्रीवैखानसे भगवच्छाने काश्यपीये ज्ञानकाण्डे भक्तिमहिमा भक्तिरेव परा पुण्या भक्तिरेव शुभदा । तृष्णावैतरणीयानं संवर्तकानि- वृष्टिरक्षा, कामहालाहलाग्यमृतधारा, सङ्कल्पबीजहरा, देहबन्धमोक्षप्रदायिनी, सङ्कल्पकण्टकाविद्धविशल्यकरणी, योगऱ्याङ्कुम्वर्धना, अस्मिक्रकचच्छेदरोप- सञ्जीवनी, दुःखत्रयजालमेदिनी, सुखचिन्तामणिप्रदा स्मर्तृणां भक्तिः । एवं परिज्ञाय अनित्यसुखमस्वस्थं जलबुहुदवन्निस्सारं रोगदुःखाकर पूत्यमेध्यविनिर्मित आशापाशशतैर्बद्धं तृष्णांशुसमुज्ज्वलं एतद्देहं क्षणत् हित्वा सर्वसिद्धिफलपदं सर्वदेवैरभिष्टुतं सर्वयोगिभिरर्चित सर्ववेदार्थवा परात् परतरं पुण्यं वैष्णव पदं प्राप्नुयादिति सञ्चिन्त्य विधिदृष्टविधानेन शक्तितः कर्तुमारभेत । अर्चनाफल अतिः सङ्कल्पमात्रादेव दशपूर्वान् दशापरान् आत्मानञ्च नयेल्लोकान् शुभान् । देवनिर्मित देश परीक्ष्य तान् लोकान् स जयिष्यति । अतः कर्षिते क्षेत्रे ब्रह्मलोकं, ब्रह्मपझे कृते विष्णुलोक, स्थापिते शैषिके विष्णोः सामीप्य, देवविम्बे कृते तत्र भृत्रिसदृशं पदं, मन्दिरे कल्पितेऽपि सालोक्य वंशजा यान्ति । तत्रैव विमाने समाप्ते सामीप्य, देवरूपे कृते बेरे तद्वंशजानाः सारूप्यं, बिम्बे प्रतिष्ठिते सम्यग्विधिना तद्वंशजातानां पत्नीनां कुलजाः मातृवंशजाः भृत्यवंशभवाश्च विष्णुरूपधराः सौम्यास्सवें भवनि । सभाप्ते वैष्णवयागे भोगैश्वर्य, प्रतिष्ठिते त्यवत्वा कलेवरं सदयः शङ्खचक्रग्धरः श्यामलाङ्गश्चतुर्भुजः श्रीवत्मवक्षाः भूत्वा वैनतेयभुजमारूढः सर्वदेवनमाकृतः सर्वान् लोकानतीत्यासौ विष्णोः सायुज्य- माप्नुयात् । अन्यलोकगताः सर्वे पुनरावर्तिनः, विष्णुलोकगतानां नास्त्यावृत्तिः । विमानमहाबेरकौतुकबिम्बस्थापननवकर्म कर्तारः पञ्चैते विष्णुरूपधरा विष्णुलोके प्रतिष्ठिताः। तेषां चाप्यधिकपुण्यवान् भोगदाता भवति । स्थण्डिले वा जले 'वाऽप्याशये वा ध्यात्वा देवं नमस्कृत्योक्तमार्गेण सर्वगपविनिर्मुक्तो विष्णुलोकं 1. M. वायव्ये शये. 2. M. नम इत्युक्तिमात्रेण.

·विशोऽध्यायः ३९ सगच्छति । किं पुनर्मन्दिरं कृत्वा! शाश्वतपूजःकर्तृणाम् पुण्या भक्तिः । तस्मादेवं विदित्वा लोकक्षयोद्भवपुण्यपापफजाधारसुखदुःखप्रवर्तनपल्यपत्यधना- दीनामसारतां परिज्ञाय ऐहिकामुष्मिकविज्ञानहेतुकमनश्वरमप्रभेदयमनादि- मध्यान्तमाएं शाब्दं प्रमाणमालम्ब्य तत्सारभूत सर्वार्थसाधक भुक्तिमुक्तिफलप्रदम- प्रनयमनवयमघौधन्नं वैवानसमिदं शास्त्रमिति ज्ञात्वा अन्योन्याशकृतिहेतु- दृषितानुमितानयथार्थानरुपश्रुतिविजृम्भितानदृष्टानदृष्टप्नानप्यविचारपेशलास्तर्कानपोह्य श्रद्धाभक्ती पुरस्कृत्य वैखानसशास्त्रसिद्ध यथाशक्त्यारभेतेति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे विमानार्चना शंसनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ एकविशोऽध्यायः॥ -pad आचार्यलक्षण, वरणञ्च एवं मनसि सञ्जाते विष्णोविमानं चिकीर्षुः आरुरुक्षुः पदं विष्णोः वैग्वानसवितः शिष्टान् वेदतत्त्वार्थदर्शिनः सौम्यान् जितेन्द्रियान् शुद्धान् विष्ण्वाकारधरान् आत्मारामान् ज्ञानामृतानन्दिहृदयान् ऊहापोह विधानेन ध्वस्त- संशयमानसान् ध्यानयुक्तान् ब्रह्मरत्नमयान् विप्रान् देववन्नमस्कृत्यानुज्ञाप्याऽस्य 'यूयं भक्तया हरेविमानं कर्तुमारमध्वं, युष्मदनिरजोरक्षितोऽहं' मत्प्रेरितां पूजामाहृत्यानुमन्यास्मिन् कर्मणि पुण्यधूि भावयत " इत्युक्त्वा तैः 'ओ' मित्युक्ते तेष्वेक गुरुं कृत्वा पूजयित्वा तेषां सर्वेषां शक्तितो दक्षिणां दत्वा विप्रानन्यांश्च सम्भोज्य स्वार्थ त्रिभाग कृत्वा एक कुटुम्बभरणार्थमाहृत्य द्विभागं दत्वा तेनैव विधानेन विमानमुपकल्प्य तस्य दक्षिणपाचे आचार्यसदनं परिकल्पयेत् । गुरुर्विष्णुपरायणः समन्यावसेत् । 1. B. रज उक्षितः 2. A. पुण्यदातारो भावयत भोज- यित्वा. 4. B. तेषां सर्वेषामित्यत्र वृतान्सर्वानिति. 5. B. विधानेनेति लुप्यते. 6 3. B. आहृत्य .

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे भगवदालयस्वाम्यकथनम अशक्तश्चेत् स्वयं समापयितु राज्ञा पाढ्यैर्दाममुस्यैः सर्ववणिनिः अनुलोमैश्च कारयेत् । तस्मा1 पुण्ये शुभह्वेऽनुकूले 'तद्विभवानुरूपमाराधकान् परिचारकान् सह्य यथालाभं पायसादिगिर्भोजयित्वा शक्तितो दक्षिणां दत्वा आरभेत । शूद्रं वा अनुलोमं वा "विष्णुभक्तियुतं ममाहूय ग्रामनगरपत्तनादिषु सरित्समुद्रतारे पर्वतपाश्चै 'ग्राममध्ये वा परीक्ष्य विधिना भूमि, शुचौ देशे कारद्विमानम् । भूमिशोधनप्रकारः तत्र द्रुमगुल्मलतादीनपोह्य बहुशः कर्षणं कृत्वा शोधयेत् । गोभिरा- क्रमणात् दाहन त् खननात् पूरण त् वर्षधाराभः भूमेः शौचमित्येवं यथालामं क्रमेण कारयेत् । वृत्तिकल्पनप्रकारः तत्र बहुशः तूष्णीं कर्षयित्वा बीजानुप्त्वा 'पुरतस्तत्क्रममार्गेण भोगैश्वर्यव. शादर्चनवपनोत्सवबल्यर्थमेतावत् हविषामथमेतावत् पुष्पगन्धानुलेपनदीपार्थ- मेतावत् विष्णुपञ्चदिनपूजार्थमर्चनादक्षिणार्थमेतावत् शुश्रूषाकारिणामेतावन वादित्रजीविन भक्तानामतिथीनामेतावत् 'शिष्याणामध्येतृणामे तावत् अप्सरसा गायक नर्तकवादकानां विपञ्चीरववादिनां मर्दलकानामेतावत् खण्डम्फुटि-निवृत्त्यर्थ नवकर्मक्रियां प्रत्युपकारिणां दानार्थमेतावदिति निश्चिन्य, तत् सर्वं पूर्ववत्ता मंत्र अयित्वा सीमाविनिर्णयं कृत्वा आचार्यमर्चक वा वस्त्राङ्गुलीयककुण्डलादिभिः अलङ्कृत्य तद्धन्ते सोदकं ददयात् । एतत्सर्वेषामेव भवात । एवं कर्तुभ- शक्तश्चेत् विमानदेशमात्रं दद्यात् । पश्चात् सर्वसमृदिरपि' तस्यैव भवेत् । 1. M. तदभवानुकूलमर्चकारचारकानाहयामिपूज्य 2. M. विष्णुभक्त : शुगो- ऽनुलोमो वा यजमानश्चेत् गुरुम्नं समाहूय प्रोक्ष्य वैष्णवं कारायित्वा. 3. M. राष्ट्रमध्ये. 4. B. तत:. 5. A. ग्रन्थव्याख्यातॄणामेतावद्णकानामेतावत् . 6. A.सम्पूर्णकलश- 7. घ. कशे इतः आरभ्य पञ्चविंशतिपत्राण गलतानि. धारया.

·एकविंशोऽध्यायः नगरादिषु पश्चिमे प्राङ्मुखं विमानं सङ्कल्प्य अप्सरोभिः प्रकल्पयेत । विविक्त प्रामपुण्यदेशेषु ताभिस्साधं न कारयेत् । सामृत कारक कल्पनम् पूर्वमेव सुपर्याप्त भोगं कृत्वा बालागारे. भगवन्तं प्रतिष्ठाप्यारम्भणं यत्तद सामृतम् । बालागारं विना विमानमात्रमेव स्वार्थः याच्यालब्धार्थश्च कृत्वा बेरादीन् प्रकल्पयेत् तद्धारकमित्येतयोरेकमालम्ब्यऽरभेत । राज्ञां राजसमानां द्विजानाममात्यानां सामृतमेव नान्यथा कार्यम् । यदि कुर्यात् कर्तुः मृत्युर्भवतिः अशक्तानां दरिद्राणां भक्तिमात्रसाधनानां हारकम् । तस्मात् पूर्वमेवोपकल्प्य भूमिशुद्धिकर्षणानन्तरं वालागारं प्रकल्प्य खनित्वा आपूरिभेतेति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगक्च्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे 'धारादानविधिर्नाम एकविंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्वाविंशोऽध्यायः॥ .. कर्षणम् अथ तद्देशशुद्धिकर्षणलक्षणं व्याख्यास्यामः । कर्षणार्थ. युगलागलादीन क्रमेणाहरेत् । खदिरासनचंम्पकशिरीषभवाः · लागला क्रमेण वर्णानाम् । वेणुचम्पकपुन्नागबर्बरजा युगाश्च । युगलागलादिलक्षणम् : शुभः वृक्षमाराध्य भूतबलिमुपकरुप्य सायं 'येऽस्मिन् वृक्षे स्थिता यूयं शेषादीन् प्रणमाम्यहं " इत्युक्त्वा प्रदक्षिणं कृत्वा प्रभाते सौम्यहोरायों छेदयित्वा पञ्चतालायाम हलं द्वादशतालायतं क्षिणिय नवतालायतं युग चतुस्ता- लायाममृषिमाइत्य सुवर्णरजतताम्रायसानामन्यतमेन ऋत्विगंकुलायाम फालमा- 1. A. मस्मिन् पक्षे स्थिता यूयं. 2. M. पञ्चयमायाम हले द्वादशायर्त क्षिणियं चतुर्यमायाममृषिमाहृत्य . 8 ·४२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे कल्प्य आकृतिवश त् विष्कम्भनाहादीन् समुपकल्प्य लक्षणयुतानाहृत्य प्राच्या मुदीच्यां वा प्रपायां संस्थाप्य श्वेतरक्तहरितासितान् वर्णक्रमेण, 'सौम्यवर्णवीर्य- बलोपेनौ यक्सोढकपुष्टाङ्गौ साण्डौ खुरसम्पशिलाङ्गुलौ स. खुरशृङ्गाबही हो बलीव वाहृत्य पूर्वद्युरेव पूर्वाह्ने गन्धोदकैः संस्त्र प्य लङ्कृत्य गोसूक्तेनाः मृश्य दृष्टयवसतृण जलादीन निवेद्य क्ष्य प्रतिसरं बद्धः कर्ष कमलङ्कृत्य रात्र वेव निशीथे यक्षराक्षमपिशाचेभ्यो माषापूपसक्तुलाजममन्वितं बलिं उक्तपदेशे रिनः क्षिप्त्वा ओषधीभिः शालियवमाषगोधूपिष्टकेदारोटकमधुपयोभिः अपूपलाज- चरभिः क्रमेण नागेभ्यो बलिं दत्वा प्रभाते स्नात्वा स्नानविधानेन युगल गलादीन पञ्चगव्यैः क्षीरेण गन्धोदकेन वा विष्णुगायच्या प्रक्षाल्य संस्थाप्य युगे शेषं सीतायां मेदिनी देवीं फाले ज्येष्ठां ऋषौ वयु क्षिणिये इन्द्र ज्जुब.धे भापति प्रतोदे या 'पूर्वाश्यपरान्तं प्रङ्खो भूत्वा अन्तिमभ्यर्य तेभ्य हुवा, सप्तदशधान्यानि शालि ब्रीहि यव मुद्ग माष प्रियङ्गु गोधूम चणक तिल i त्व असूगनसी कुलुस्थ सर्षप श्यामाक पाष्टिक निष्पावा इति ये सप्तदशाधान्या भवन्ति एनान् संशोध्य संशुद्धान् प्रोक्ष्य सोममभ्यर्थं बलिं दग्य त् । बलीव २ प्यशृङ्गखुराववस्थाप्य अभिमृश्य अभ्यर्च्य क्षीरेण खुरान् प्रम ल्य पायसनण्डुलान नत्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य प्राच्या देवं समभ्यर्थ्य प्रमुखे वीशं दक्षिणे चक्र वामे हर संस्थाप्य सप्तविंशतिविग्रहैरभ्यर्च्य 'सर्वजित्सर्वशत्रुघ्न' इत्यनपायिन 'वैनतेयो महावीर्य ' इति वीशं । आयातु भगवान् दिव्य' इत्यमितमावाह्याभ्यर्च्य पुण्याहं स्वस्तिमृद्धिञ्च वाचयित्वा कर्षक मलङ्कृत्य रूपयौवन- सम्पन्नां कन्यामेका वर्णजामलङ्कृत्य पद्मदीपकरां हंसगामिनी पुरस्कृत्य ततादथै- राघोप्य अष्टमङ्गल धूप दीप ध्वज पिञ्छातपत्र चामरादिभिरने अनपायिन मध्ये वीश पृष्ठे अमितं रथ गज तुरगशिबिकानामन्यतमैः सन्नयेत् । कनिकदादीन् जप्त्वा पृष्ठतस्तेषामृत्विजः शनैः शकुनान्युपलक्ष्य गच्छेयुः । 1. M. सौम्यो. 2. A. पोषयित्वा. 3. B. ओषधिशालिमाषयगोधूमः 4. M. पूर्वान्तमपरान्तम् .

·द्वाविंशोऽध्यायः , सीमानिर्णयप्रकारः तत्र गत्वा चक्रवीशषिकान सन्न्यस्य वारुणन्तं सीमानिर्णय कृत्व तत्र बलीवविभिमृश्य देवं नमस्कृय आचार्यः कर्षक " अक्षर्मा दीन्य" इति त्रिः प्रो येत् । कर्षक: तभिवन्द्य युगमादाय त्वं वृषभ " इति दक्षिण "सैरभेये "ति वाम त्रिवृनकुशरज्ज्वा बलीव संयोज्य बद्धा "युगं युगशृङ्गः मिान लागलं रज्ज्वा आयोज्य “ऋषिं गृह्णामी ' त्यृषिमाहृत्य “विष्णु मा वित्यात्मरक्षां कृत्वा “येऽस्मिन् देश" इत्यानम्य "हलकृष्टा " इति तामिल: प्रागन्तं कर्षयित्वा तस्मादुत्तरता दण्डान्तरं निवर्त्य प्रतीच्यन्तमेवं क्रमेण ऋज्व- विच्छिन्नपदं दक्षिणावर्त लिएपदं प्रागन्तमुत्तरान्तं कर्षयेत् । आवार्यः तस्यानु- पदं पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य शुभाशुभं परीक्ष्य "गच्छध्वमार्या" इति विसृजेत् । तत्र निमित्तपरीक्षण वामावर्ने छिन्नपदे गो ने गौरे चाशुभं रक्तकृष्णकपोगलवणे कर्तुत्यु- भवति । तुष भस्म कपालास्थि केश रोम नख कण्टकादिर्शने महदुःखन , श्वेतमृतिकादर्शने स्वर्ण रज ताम्र मुक्ता पद्मराग वज्र वैडूर्य प्रवाल म्फटिकादि- दर्शने महांश्च वृद्धिः कर्तुः शुभ, इति शुभाशुभं ज्ञात्वा अरिष्टानं शान्ति कारयेत् । एवं प्रागुत्तरान्तं निरन्तरं कर्षयित्वा प्राणस्थाने बलीवौं संस्थाप्य पादान प्रक्षाल्न विभुच्य तण्डुलान गुडमिश्र'न् तेभ्यो दवा प्रदक्षिणीकृत्य देवम्य त्वे" त्याभवन्ध विसृज्य युगहलादीन् वाहनस्थाने संस्थाप्य प्रोक्ष। बीजानादाय “इमे बाजा " इत्यभिमृश्य “ समुद्रवती, शृङ्गे शृङ्ग" इत्युर्वी निम्य " देवि त्वयी " त्युप्स्वा सर्वान् प्रागन्तमुत्तरान्तं वा प्रदक्षिणं "दुहतां दिव" मित्यद्भिः प्रोक्ष्य रक्षां सम्यग्यधाय अवरो गृहं गवा सम्पूज्य हिरण्यपशुभूम्यादीनाचार्याय दक्षिणा दद्या । ब्रह्मपद्मविधिः एवं कृत्वा कार्तिक्यां मार्गशीर्षे मासे ब्रह्मपद्मविधिं कारयेत् । तत्पूर्व चतुर्थेऽहन्यपराले अमितं पूर्ववत् सम्पूज्य दक्षिणे अनपायवैनतेयो सम्पूज्य ·४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे १ धारा सा' येत्युक्वा प्रणम्य वसुधामनुमान्य 'दैविके त्वि ' त्यमितमानम्क्ष अनुमान्य अनुज्ञाप्य गृहं गत्वा प्रभाते स्वात्वा विष्वक्सेनमभ्यर्च्य आनम्य सस्या इम' इति सस्यं समभिमन्य "शुद्धा इमे " इत्यादीन जप्त्वा सगणान् पशूनाइय गोसावित्री जप्त्वा तेभ्यो निवेदयेत् । 'इमा सिञ्चामी" त्यद्भिः प्रोक्ष्य गृहं गत्वा प्रभाते सायाह्ने वा तिलतिल्वचूर्णैः अपूपौदनैः ‘भुञ्जन्तु देवा' इति बलिं सर्वत्र दत्वा 'देवायाध्यं निवेदयानुज्ञाप्य, पदविभागः, पददेवताः पूर्ववदेकाशीतिपदेषु देवताः सम्पूज्य गर्भालयं समुद्दिश्य पञ्चमूत्राणि प्रांगुत्तरामाणि अर्पयित्वा नाग भूत यक्ष दुर्गा घोटमुवी धात्री वपुषी राक्षस जय कृष्ण मरण्ड शिव प्राण कवि शक्र पुरुहूत ज्येष्ठा विद्या यशो भदा वेदभृत् तापस 'सञ्जुषाऽमित पाञ्चभौतिकाः प्राच्यां 'गृहपञ्चसूत्रस्था देवता भवन्ति । “पश्चिमादि शिव. विश्व मित्रात्रयः बिम्बपृष्ठतः प्रादक्षिण्यक्रमेण पीठान्ते पूजयितव्या भवन्ति । कुस्तु ण्डाय गर्भाय वरुणाय धनदाय कालायेति दक्षिणे दहनाय विघण्डाय पवनाय 'निभुदकाय गोलकायेति पश्चिमे महिषनाय वेत्राय स राय कपोताय तुल्यवादिन इत्युत्तरे फुल्लाय फुल्लम्पाय विघ्नाय दिनकारिणे सर्ववाहनायेति प्राच्या किष्किन्धाय तिर्थाय मोहनाय दाण्डने यूथकाय अन्तकाय स्पर्धनाय विनाय सुखदाय हिनदायेति अङ्गणमध्यतो मध्येऽर्चयेत । एते 'नवपञ्चाशदाख्या देवाः । पिशाचेभ्यो भूतेभ्यो बलिं दत्वा ' योजः पूरा वीरे ति सर्वे श्रावयेयुः । 'सर्व व्यपै स्विति मन्त्रेण जलमाखाव्य “पूर्व स्थिता" इति पुनराश्रावयेत् । पददेवताबलिः अन्न लाज तिलचूर्ण तण्डुल भक्ष्य सम्पृक्तं 'चरमं चराम' इति प्रभूतमवकीर्य · अस्तु स्वस्ती'ति जलैरुप्लावनं करोति । एवं कृत्वा अमितं पुरस्कृत्य गृहं गत्वा 'सर्वेश्वरश्चे ' ति ‘सर्वा वरुण मित्युक्त्वोद्धृत्याद्भिः 1. M. देवान् निवेद्य. 2. M.प्र सिन्धुषा. 3. M. गृहपश्वसन्धिस्था 4. क. पूर्वदक्षिणपश्चिमोत्तरेषु. 5. A. मुदकाय. 6. B. वेत्रसाराय. 7. क. अष्टशताख्या: .

·द्वाविंशोऽध्यायः ४५ सम्पूर्य कुम्भं 'वरुणं पाशभृतं वीरमुद्रकप मित्यभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा पुनः प्रभाते यज्ञबाट प्रविश्य वैखानससूत्रोक्तविधिना भूमियज्ञं हुत्वा पूर्वोक्त- देवता हुत्वा वास्तुपुरुषमभ्यर्च्य अग्रतो भामिनी कृत्वा 1 इमां सिञ्चामी ति जलमास्राव्य अनुमृज्य 'वां खना' मीति खनित्वा ‘पांसून् प्रेष्यामी'त्युक्त्वा सर्व तल्लक्षण ज्ञात्वा 'यस्सखे ति विष्वक्सेनं सन्नम्य 'त्वं सर्वमि' त्यनुमान्य 'सुक्रमा' इति कुम्भमभिमन्त्रय ‘पातु मां वरुण' इति शेवधि पूरयित्वा आयातु भगवान ब्रह्मे 'त्येकं कुशेशयं क्षिप्त्वा 'इदं ब्रह्मणा पूर्ण मिति शुभाशुभं ज्ञात्वा आरभेत । - निमित्तपरीक्षणम् क्षिप्तऽब्जे वामावर्ते याम्यगे कुटिले म्फुटते स्तब्धे विदिग्गते वा अधरोत्तरे चाधोमुखे च आस्थापिते तोये, पांसुच्छन्ने सबुद्दुदे फेने क्षिप्रनाशे सशब्दे चानथान्तरं कर्मकर्तुः "मृत्युभवति । तस्मिन्नहनि विद्युत् स्तनितोलका- निपात ब्रह्मदण्ड ध्वज धूमकेतु प्रतिसूर्येन्द्रचापादिदर्शने कुम्भभङ्गे प्रतिमादि- विरूपणे च महदनर्थसूचकं भवति । अत्र शोभनं, तत्काले दिग्गतः सौम्यो, विदिगतः पापकृदेशान्यगो नीलगः शुभदो भ्रामकश्चण्डकश्चण्डो भवति । तत्कालस्थापितो दीर्घदीपश्चञ्चलो वामावों विदिशिखः सधूमः सर्वदोषकृत् । सौम्योऽचञ्चलेश्चारुदर्शनो दीप्तोर्वशखश्च आयुस्सर्वसम्पत्समृद्धिदश्च । एवं पञ्चभूतगतान् शुभाशुभान् परिज्ञाय अशुभदर्शने शान्ति हुत्वा शुभावहश्चेत् समारभेतेति विज्ञायते इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कर्षणादिविधिर्नाम द्वाविंशोऽध्यायः ॥ 1. A. इमां सीमां. 2. M. मृत्युः कर्तुर्भवति. 3. M. पञ्चभूतान् .

·४६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ।। अथ त्रयोविंशोऽध्यायः ।। तरुणालयविधिः 1 3 अथातस्तरुणालयविधि व्याख्यास्यामः । मूलालयादीशान्ये नीले सौम्ये वा बीजावापादनन्तरं तरुणालयं कुर्यात् मृण्मयं दारुमयं वा। नेष्टमिष्टकाभिः शिलाभिरिति । पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठा चेत् पञ्चगर्भगृहाण युपकल्प्य ऊर्ध्वीले माघ स्थापयेत् । यत्र दिने कर्तुमुद्योगः तद्दिन त् नवमे सप्तमे पञ्चमे व्यहे वा अङ्कुरार्पणं भवति । आचार्यवरणम , तव प्रयोगः श्वः कर्तास्मीति सश्चिन्त्य पत्न्यपत्ययुनान शुद्धान् मन्त्रक्ल्पविच क्षणान् श्रीवैखानसविदः अ हूय अलङ्कृत्य अनुज्ञाप्य एतैरेव कारयेत् । सर्वे ते च सुलुप्तश्मश्रुकशा. सुवस्त्राः सुशुद्धदन्तनखा आपरामुपवासयता भवेयुः । तद्रात्रौ देवायतनोत्तरे तथैव भूमियज्ञं कृत्वा प्रोअणैः प्रक्ष्य पुण्याहं स्वस्तिमृद्धिश्च वाचायरवा शक्तितो दक्षिणां ददाति । महाप्रतिष्ठावत् अक्ष्युन्मेषादि कृत्वा बिम्बमधिवास्य सप्तभि. कलौदेवं संस्नाप्य प्लोतेन विशोद्ध्य विमानादक्षिणे अब्जाग्निकुण्डं एकोनविंशत्यङ्गुलयुनं कृत्वा वैखा- नससूत्रोक्तविधिना आधार हुत्वा तस्मात् दक्षिणे शयनस्थानं (कल्पयित्या) ग्राम प्रदक्षिणीकृत्य सुकृते स्थण्डले बाहिभिः दर्भान्तरणै पञ्चशवनैः वासोभिः पञ्चभिरहतैः शुद्धैर्वा आस्तीर्य 'यद्वैष्णव' मिति प्राच्छिा: शाय- यीत । परितः प्रागद्युत्तरान्तमाहवनीयान्वाहार्य गार्हपत्यावसाट गन् यथाक्रमण मध्येसभ्यश्च कृत्वा पूर्ववदग्निं साधयित्वा आहवनीये सौरं सौम्यमाग्नेयमेन्द्र अन्वाहार्ये याम्यं नैर्ऋतं दुर्गासूक्तं गार्हपत्ये वारुणमनिलदैवत्य आवसथ्ये कौबेर- मीशदैवत्य सभ्ये ब्राह्म प्राजापत्यं गारुडमा दौवारिक वैष्णवयुतं आज्येन हुवा : 2. M. उद्युः 3. M. ते सुवस्त्राः इत्येन 1. A. अध स्थले स्थापयेत. पठः. 4. B. 4. B. एकोनत्रिंशत्यङ्गुलियुनं.

·चतुर्विशोऽध्यायः अग्निं विसर्जयित्वा द्वात्रिंशत्प्रस्थयम्पूर्ण खण्डस्फुटितकालवर्जितं पक्वबिम्बफलाकारं कुम्भमादाय स्वस्ति दा' वीति तन्तुना यवान्तरमङ्गुल्यन्तरं वा परिवेष्टय 'धारा' म्वति नादेयं जलमुत्पूर्य कुशाक्षतैः सह वारिभिः 'विश्वतश्चक्षु' रिति कुम्भमापूर्य · अतो देवा ' दीन् जप्त्वा सौवर्णान् अष्टमङ्गलवर्णचिहान् रत्नानि ' इयं जागृति' रिति क्षिप्त्वा 'अभिमृश्य अश्वत्थाशोकपल्लवैयुत दुकूलयुग्मेनाह- तेन युग्मवस्त्रेण वा आकण्ठमावेष्टय अलङ्कृत्यः प्राणायामं कृत्वा धारणामास्थाय अपांपत्यास्रावितपीयूषाकृतिमैन्द्रं परममास्थायान्तर्गतजगत्यप्रत्यगात्मविभासितमाहे- न्द्रमध्यगं वारुणमण्डलं ध्यात्वा वारिबीजावेष्टितमनिरुद्ध निधाय . कुम्भमा- वेश्याद्यमष्टशतमावर्त्य 'विष्णुस्त्वां रक्ष' स्वित्यभिमृश्य अखिलज बीजमिनि तं : णम्य अनहोम हुत्वा होत्रं प्रशन्य आवाहनं करोति । आवाहनक्रमेण जुष्टा • वहाकारौ कृत्या पूर्ववत् दिक्पाल मितवीशादीनां पृथक् युम्भ पूजयदिति ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्तं ज्ञानकाण्डे तरुणालयविधिर्नाम त्रयोविंगोऽध्यायः ॥ . . • . -- ।। अथ चतुर्विशोऽध्यायः ।। तरुणालयप्रतिष्टा प्रभाते स्नात्वा मृष्टसितोपलेपनाद्यैः संशोध्य शान्ति हुत्वा शयनस्थं देवं सम्प्रणम्य 'सुवर्भुव । रिति बिम्बस्य मूर्धनाभिपादेषु क्रमेण न्यस्य प्रणन- मुच्चार्य बोधयित्वा शयनादुत्थाप्य आनम्य अलङ्कृत्य कुम्भयुतं देवमादाय कनिक- 1. B.' अग्रतोऽभिमृत्य. 2: M. अश्वत्थाशोकपल्लवैःयुग्मदुकूलपट्टेनाहतैन, बुग्मन्त्रेण बा. B. दुकूलबर्गेण.' . 3. M. अपांपत्यास्त्र वित पीयूषभूताकृतिमैन्द्र परमा- स्थायान्तर्गतजगत्तय प्रत्यगात्मविभासितमाहेन्द्रमध्यग, B. पीयूषाकृति मैलं. प्रणमेत् अप्रिंपरिस्तीर्याज्येन पारमात्मिकहोमानन्तर होत्रं प्रशस्य. 5. M. कृत्वा अब्जामि विना सभ्ये वा चतुरधामयश्च कृत्वा अन्वाहार्ये होत्रप्रशंस्याबाहनं करोति. 6. M. भृगुः. 4. M.

·४८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे , - दादीन् जपन् गच्छेत् । देवऽवासं गत्वा ब्राह्मे मुहूर्ते सम्पाते ‘प्रतद्विष्णुः- तव त इति देवेश स्थापयति । ब्रह्मणः सकलनिष्कलस्वभाव: देवस्य दक्षिणे यमान्तरे कुम्भं संस्थाप्य यथाऽयसि महासारं मुकुले गन्धं क्षीरे सर्पिः मधुन्युदकं (1) तिले तैलमिव सर्वव्यापिनो व्योमाभस्य ब्रह्माद्यै- रप्यनभिलक्ष्यस्य विष्णोः आवाहनं पूजनमभिमुखीकरणमुद्वासनं स्वेच्छानु- मोदनमिति ब्रह्मवादिनो वदन्ति । 'आणोरणीयान महतो महीयाना' त्मेति 'आत्मैवेदं सर्व' 'नेह नानाऽस्ति किञ्च नेति श्रुनयो गृणन्ति । यथा- आदर्शसहस्रेषु दृश्यते पुरुषोत्तमः अम्भस्यबिम्बानि गिरिषु प्रतिशब्दा इव तस्य नानात्वम् । यथाऽन्धकारे रज्जुः सर्पदण्डोदकधारा अवभासन्ते तथा विद्याद्धरिम् । तस्मादात्मस्वभावः प्रपञ्चो न प्रपञ्चस्वभाव आत्मा। समुद्रस्वभावस्तरङ्गो न तरङ्गस्वभावः समुद्र इति यावत् । यथाहरण्यामनलः सर्वगेऽप्येकदेशमथनात् उज्ज्वलति तथा सर्वगतस्यात्राविर्भावः । यथा सर्वगतो वायुः व्यजनेन प्रकाशते, तस्मात् ध्यानमथनेन मथनात् हृद्याविभवति । पश्चादावाहनध्यान जपहोमाद्यैः भक्ति- युक्तैः तृप्तो यथेष्टं ददाति । यथाविस्फुलिङ्गाः तथा आत्मनो ब्रमेशेन्द्रादयः । तत(ब्रह्म) अचलं चलमिति तत्त्वविदो वदन्ति । चलेषु पूजितं सर्वमचलं गच्छति । तस्मादात्मवित् ज्ञात्वैव देवीभ्यामृषिभ्यां दिक्पालैः देवमावाद्याभ्यर्च्य पुण्याई वाचयेत् । ततो निष्काधिकं पृथक् पृथक् सुवर्ण 'दत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । ततःप्रभृति नित्यं पाद्यादिभिः पञ्चविंशतिभेदैरर्चयेत् । इदं पुनः नापुत्राय नाशिष्याय दद्यात् । एवं कर्तुमशक्तश्चेब्रह्मपने कृते तत्रैव अमितं संस्थाप्य सप्तविंशतिभेदैः ' सान्नवलियुतमेवं प्रतिष्ठान्तमभ्यर्च्य दैविकं बिम्बमादाय विमाने स्थापयेदिति कश्यपः ॥ ... इति श्रीवैवाससे भगवच्छाम्ने कश्यपप्रोक्त ज्ञानकापडे तरुणालयविम्बस्थापनविधिर्नाम चतुर्विशोऽध्यायः ॥ । । 1. क. ऋत्विग्भ्यो दत्वा. 2. M. सायमन्नलिमयुक्त.

·पञ्चविंशोध्यायः ४२ ॥ अथ पञ्चविंशोऽध्यायः॥ द्वितीय तरुणालयविधि. अथ ऊर्ध्व रुणाल पविधिं व्याख्यास्या। । स्वेदरुधिर धुन दोष शेने ग्रामस्य यजमानस्य वा अनुकूलः क्षिप्रं तरुणालयं कारयेत् । अन्यथा महत्तरो दोषो भवति । तस्मादुक्तनिष्कृतिं कृत्वा आरमेत । ऐन्द्रे महभयदमामेव्यां धनलाभदं याम्ये वृद्धिप्रदं नैर्ऋते कर्मसिद्धदं वाहणे सुखदं वायव्ये कर्मनाशकृन् सौम्ये सर्वनाशप्रदमैशान्ये दुःखदम् । तस्म त् यमपावकनीलवरुणानां दिक्षु मण्डपं प्रपां वा कूटं वा विमानसमं पादहीनमहीनं कपोततुल्यं वा कारयेत् । शून्यागारे मन्दिरैकदेशे वा न कारयेत् । यावत्पदं तावत् यथा मूलस्य तथा द्वारम् । अस्य परिवाराणां तथा परितः पीठान्युपत्र प्य आलये ब्रह्मभागे पीठं प्रकल्प्य कुड्योभयपार्श्वस्थलान्यादर्शवत् सममुपकरूप्य अनुलिप्य अङ्कुरानर्पयित्वा प्रतिष्ठोक्तदिनात् पूर्वरात्रो भूमिज्ञं पर्यग्निं पुण्याहश्च कृत्वा पञ्चानात् परिस्तीर्य पूर्ववत् हुत्वा सभ्ये तद्देवमन्त्रैः देवीभ्यामृषभ्यां द्वारपालेभ्यो विमानपालेभ्यो लोकपालेभ्यः तत्तन्मूर्तिभिः जुहुयात् । पूर्वयामे गते पश्चात पूर्ववत् कुम्भमाराध्य अघोप्य देवस्य यमान्तरे न्यस्य ‘भगवतो बलेने ' ति प्रणम्य अनुज्ञाप्य सहस्रशीर्ष दीन् जप्वा नृत्तगेय- वाद्य दिभिः निशां निनयेत् । प्रतिसरं विमोचयित्वा प्रभाते सात्वा पञ्चभिः प्रकारैः देवेशमानम्य विष्णुसूक्तं जप्त्वा इमं मन्त्रं जपेत् । अनर्हमेतत्त्वहिम्बं जीणं तूर्ण व्यपोह्य च । देवदेव जगन्नाथ 'स्थीयत मन वै प्रभो ॥ यावद्वयं नवं कृत्वा प्रतिष्ठां कारयामहे प्रसादं कुरु तावत्वमस्मिन् बेरे जगत्पते ॥" 1. M. द्वारमध्यपरिवाराणां. (?) 2. A. B. लीयतां. 3. A. B. नः तावत् . 9 ·५० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे इत्युक्त्वा अनुज्ञाप्य व्यब्दमब्दद्वयमब्दं षण्मासं वा कालावधिं निवेद्य पश्चाद्धातु- रत्नबीजांस्तत्तन्मन्त्रेणोद्धृत्य स्मृत्वा ध्रुवस्थां शक्तिं कुम्भे ‘त्वायातु भगवा' नित्यावह्य ध्वजपिञ्छतपत्रचामरतालवृत्तैः 'धूपदीपैश्च पताकादिभिरलङ्कृत्य ओङ्कारजयशब्दैः तताद्यैराघोप्य कनिकादीन् जप्त्या कुम्भयुतमर्चामादाय गच्छेत् । देवागारं प्रदक्षिणीकृत्य आलयं प्रविश्य 'भूरसि भू' रित्यादिना कुम्भं प्रतिष्ठाप्य अर्चापीठे तदर्चा प्रतिष्ठाप्य कुम्भस्थां शक्तिं समानीय 'आयातु भगवा' नित्यावाहयेत् । अक्षरन्यासं कृत्वा आवाह्य पुण्याहं वाचयित्वा अभ्यर्च्य पायसकृसरयावादीन् निवेद्यार्थ्यमाचमनं दावा एलालवङ्गकर्पूर।दिमुखवास निवेद्य नित्यमावाहनविसर्गों विना पाद्यदि भोगे.येत् । पश्चात् सर्वगन्धयुतं नादेयं जलं शुद्धपात्रे सङ्गृह्य 'नमो वरुणः शुद्र ' इति ध्रुवस्य पादौ प्रक्षाल्य पश्च त् उक्तरक्षणमन्नेन शिल्पिना नवीकरणं कारयेदिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे द्वितीयतरुणालयविधिर्नाम पञ्चविंशोऽध्यायः ॥ 6 ॥ अथ पड्रिंशोऽध्यायः ॥ वास्तुसवनम् , द्वौ वास्तुपुरुषो अथ पूर्वसंस्कारम् । वास्तुपुरुपं ज्ञात्वा मर्माणि परिहृत्य अन्यत्र पूर्व खनित्वा शल्यान्यपोह्याऽरभेत । द्वौ वास्तुपुरुषावचलात्मकः चलात्मकश्चेति । अचलस्तत्र भूमिष्ठः प्राकच्छराः "भूमिमनाङ्गोऽधोमुखः। तस्योपरि परः सवनत्रयाधरात्रेषु उदक्पाग्याम्यापरशिरा भूत्वोत्तानाननो नित्यं चरति । अथ वा मध्याह्ने प्राच्यां सायाह्ने दक्षिणतो निश्यधैं पश्चिमे प्रातरुत्तातशिशरस्तम्येति 1. M. दीपेत्र. 2. A. श्वजपताकादिभिः 3. झ. अर्चा. 4. झ. कोशे 'हत्वा. 5. ग. भेदै.. 6. A. पति रिय लुग्यते. 7. झ. धूमाझ:. 8. A. उत्तानत:

·पडिशोऽध्यायः केचित् । तस्मात् तदूरबाहुहृदयप्रदेशेषु गर्भालयं अन्यत्र सन्धिस्थानानि सर्वाणि अन्यदेवाधिष्ठितदेश कुर्यात् । सन्धिस्थानानि सर्वाणि गृहप्रति वर्जयेत् । मेढ़नाभिसन्धीन् परिहृत्योर्वोदरे प्रासादं कारयेत् । कूपरजवाहस्तनखकर्णाक्षिमर्माणि सर्वाणि परिहृत्य यज्ञे प्रधानाग्निं स्थापयेत् । एवं ज्ञात्वोद्दिश्य " सर्वसमं चतुरश्रमाहरेत् । अध्यर्धायाम भौतिक दीर्घायामं राक्षसं किञ्चिद्दोघं पैशाच- मिति । अतः सर्वसमं चतुरथ मण्डलं वा दण्डेन समुपकल्प्य खानयेत् । तन निमित्तपरीक्षण खननात्पूर्व 'भामिनी कर्तारं वाऽन्यं तदेशान्यां स्थितं वदस्वे" त्युक्त्वा तदुक्तेनाक्षरेणोपलक्षयेत् । तत्र अकवटतपयशवगैः रक्तकृष्णश्वे: नील- पीतश्यामासितकपिलवर्णाः लोहगरभसितेष्टकाद्रुमसञ्चयोपल कपालरत्नानि तत्रेति ज्ञात्वा स्पृष्टाहै पि लक्षयेत् । शिर.कण्डूयने पुरुषाप्रमाणेऽस्थिशल्यं मुखे हस्तद्वये दारुशल्यं ग्रोवायां हस्तत्रये 'कालशृङ्खलमूर्बोर्हस्तद्वये साधे पश्वाद्यवयवं हस्तयोर्जानुमात्रात् "खटापादं बाह्वोर्हस्तत्रये शल का दक्षिणहस्ते वितस्तिमात्रे हस्त्यवयव " कर्णिकार्धादधः पादे अष्टाङ्गुले चर्म जमङ्गुष्ठे खेटकावयवं "सीसं गैरिक लोहपात्रं कनिष्ठिकायामष्टाङ्गुले कांस्यमन्येषु हिङ्गुलिकमिति । 1 यदङ्ग स्पष्टं तस्याङ्गे वास्तुपुरुषस्य सशल्यम् (१) । विधूनन सूचन वीक्षणाद्यसकृयत्र तत्रास्थिशल्यमिति ज्ञात्वा जलदर्शन त् तत्सर्व खानयेत् । 12 14 4. A. अशुभनिमित्तानि खननकाले कृमिकीटपनङ्गमङ्गुले सर्पमूषिकवृश्चिकादिदर्शने खनकाङ्ग- पतने " श्रमणे खननभेदे सरुभङ्गे चाद्भुनदर्शने भयाऽतकमरणादयो भवन्ति । 1. B. अधिष्ठित 2. ग. सर्वमयं चात्युग्रं. 3. ज. द्वितीया ग्राम भामिनी मिति न दृश्यते. 5. A. नीलचित्रश्याम. 6. B. कपालरत्नसुवर्णानि. 7. B. कालं. 8. झ. पश्वरबल्लवम् . 9. खादन्यत्र खट्टाङ्ग गदं. 10. ग. कण्टकाधिः सममिन्द्रे. क. अजासंस्पर्श. च असंमिश्र. 12. A. अन्येष्वगुलिकमिति. ख. षडं गुलिकमिति. 13. च. यदास्पृटस्याझे. 14. A. विज्ञानन. च. विसचन. भ्रामणेषु तत्सरुमेदे. 11. A. 15.क. .

·५२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे तत्र महाशान्तिञ्च हुत्वा शुमः शुभहेरायां देवदेवमनुस्मृत्य खनित्वा तत्र सीमान्तं सर्वमपोह्यान्यत्र शर्करासिक गसम्मत्रैः गालिन्दं प्रमृजैः (१) शिलाभि- रिष्टकाभिः सोदकमवटे मृत्तिकां पूरयित्वा सुगं धनं पूर्ववदेकचितं कुत्वा तूष्णीं निधाय 'दारूपलेप्टका विधिना आहरेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रावैवानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे वास्तुपुरुषरूपनिरूपणं नाम षडिशोऽध्यायः ।। ॥ अथ सप्तविंशोऽध्यायः॥ - दारुसंग्रहणन . शस्त्रदेवाः अथ दारुसङ्ग्रणः । श्वः कर्ताऽस्मीत्याचार्यः समनुज्ञाप्य शिल्पि- नञ्चैव वीवधकादीनहूय परशुलूनतक्ष नीवकुठास्टङ्कादीनाहृत्य संशोध्य शुद्धे देशे वस्त्रमाल्यानुलेपनरलङ्कृत्य परशौ रुद्रं लने भूतान् तक्षे महेन्द्रं नीवे यम कुठा टक्कयोः मृत्युञ्चाभ्यर्च्य अचार्यादीन भोजयेत् । ऋत्विग्भिस्सह शकुना- न्यु लक्ष्य वनं प्रविश्य देवायतनमार्गश्मशाननदीतीरोद्यानजान् सीमगान् 'चैत्यगान् बालवृद्धातुर वृष (:)पक्षिसरीसृपयक्ष राक्षसपिशाचगन्धर्वोरंगाश्रितान् वल्लीनद्धान् कन्यालालितात् हस्तिवाय्वशनिशस्त्रभम दग्धान् स्वयंशुमान् अन्त्य- जाश्रितान् ग्रामाभ्यन्तरजान् एवमादीन् हित्वा बहुपत्रशाखापुष्पफलाढ्यान् ऋग्व- व्रणान् अकोटरान् वृक्षान् दृढतग्मूलानाले.क्य तत्रातिदृढतरं उत्तलक्षण- सम्पन्नमेकमादाय' । तत्र प्रयोग: तत्याचे मातृविघ्न वीराणां देशमुपकल्प्य शस्त्रदेवान् पृथक् पृथक् सम्पूज्य 'वृक्षस्य चतुर्दिक्षु वनस्पतिभ्यः कुमारीभ्यो वृक्ष जेभ्यः सर्वकाम- 1. क. सम्मिश्रम ग्लेष्टकावधिनाहणत् . 2. क. शिल्पिनमाहूयेत्येव. 3. च. निव. 4. च. चेत्वदकान् . 5. च. राक्षसी. 6. क. सोमवीराणां. 7. B. वृक्षस्य चतुर्दि- दिवति नास्ति. 8. B. वृक्षेन्द्रायेत्यादिकं इत आरभ्य बक्लीभ्य इत्यन्तं ग कोशे न दृश्यते.

·सप्तविंशोऽध्यायः ५३ 9 प्रदेभ्यो नम ' इति बलिं दत्वा 'अग्नये वनराजाय सोमाय यमाय स्थूललक्षाय व्यधाय मृगरूपिणे वनस्पतिभ्यः कुमारीभ्यो वल्लीभ्यः कुसुमाय शलाटवे बृह- त्वचे पुण्यायामिततेजसे सूर्याय 'सूर्यरूपाय शृङ्गिणे भूतरूपिणे नागहस्ताय दिव्याय 'त्रिहस्ताय विघ्नाय विघ्नरूपाय विनायकाय प्रसारिणे मुरुण्डाय न्याय नागेभ्यो भूतराजेभ्यश्चारणेभ्यो दिवाचरेभ्यो नक्तश्चरेभ्यः सन्धिभ्यः सन्ध्याचरेभ्योऽप्सरोभ्यो यक्षेभ्यः कुमारीभ्यः सन्ध्याचरीभ्यः आसुरीभ्यो राक्ष- सीभ्यः पिशाचीभ्यो विन्याय स्थलचारिणे वृक्षदेवेभ्यः स्थानदेवेभ्यो विद्या- धरेभ्यो रूपिभ्यो मिथुनेभ्यः सुखेभ्यः स्वाहे । ति व्याहृत्यन्त हुत्वा पर्यमि कृत्वा 'सर्वेश्वरं जगन्नाथं ' चामुण्डं सर्वतश्चरं ब्रह्माणी सरिस्त्रियां वैशाखिनी विश्वगर्भी वरदां जयन्ती काली वक्रतुण्डाञ्च । व्याहृत्यन्तं घृतेनैव हुत्वा पुण्याहान्ते प्रतिसरं बद्धा पुष्पगन्धवस्त्राद्यैरलम्कृत्य, 'तरो गृह्णामि देवार्थ त्वां प्रसीद ममानिशम् । गच्छन्तु देवतास्सर्वाः प्रीताश्चैन समाश्रिताः ।। इति वृक्षराजमामन्व्य आचार्य शिल्पिनञ्च सम्पूज्य राखावेव यूथाधिपानपायि- नावभ्यर्च्य ताभ्यां घृतमित्रैः सर्षपैः हुत्वा तिललाजसतपूपसम्पृक्तं बलिं भूतेभ्यस्तेभ्यो दद्यात् । प्रभाते स्नात्वा पुण्याहं वाचयित्वा घृतपूर्ण पात्रं “सोमाय नमः" इति जलमध्ये क्षिप्त्वा “ सोम राजान" मित्युदङ्मुख छेदयेत् । तत्र प्राचीमुदीची वा शकला यदि गच्छेयुः महावृद्धिर्भवति । प्रतीच्यभिमुखा विनारा दक्षिणागा विपत्करा भवन्ति । अतः 1 प्रतीक्ष्यः सर्वाङ्ग छेदयेत् । प्रागग्रान् कुर्यात् । 1. B. रूपायेत्येव. 2. B. त्रिहस्ताय विनायेति न दृश्यते. 3. च. सन्ध्याभ्यः 4. च यक्षीभ्यः. 5. B. वनाय. 6. A. विद्याधरेभ्य इति नास्ति. 7. A. सर्वेश्वराये- त्यादिचतुर्थ्यन्ताः सर्वतश्वरायेत्यन्ताः दृश्यन्ते. 8. च. चामुण्डी सर्वतश्चरामिति. 9. B. विश्वाग मित्यादि व्याहृत्यन्तं नास्ति. 10. B. आमन्त्र्य नमस्कृत्य. 11. ग. महर्डि: 12, क. प्रतीच्यां.

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे दारूक्तवृक्षभेदाः खदिरासन साल सुवर्णानिलार्जुनाशोक मधूक वाक सुरवर्ति निम्ब 'दलिन्थ वकुलकन्दलि वञ्जुलाश्चेत्येते सारदारवः सर्वकार्येषु ग्राह्या भवन्ति । तानेव स्थूणा फलकोत्तर 'बोधिका द्वारपट्टिकार्गल सालभञ्जिकाद्य संशोधिता- नृजुवृक्षांस्तक्षयित्वा आहृत्योच्छिष्टफेन तुषोषरधिजावर्चः (१) प्रभृतीन् परिहृत्य शकटैः वैवधकैरन्यैः महिषैः वृषैर्वा वाहयित्वा आघोप्य' देवस्थानं गत्वा तत्र निधापयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे दारुसङ्ग्रहणविधिर्नाम सप्तविंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ अष्टाविंशोऽध्यायः॥ शिलासङ्ग्रहणम , शिलाभेदाः अथ शिलासङ्गहणम् । गिरिजा भूमिजा वारिजाश्चेति शिलाः त्रिविधा भवन्ति । गिरिजानां वारिजानामूर्ध्वमुख भूमिजानामधोमुखं गिरिपार्श्वप्रजातानां तत्प्रेक्षमुखम् । 'यत्रोन्नतिस्तत्र शिरो विद्यात् । नदीजानां जलमार्गमुखम् । प्राङ्- मुखी जयदा दक्षिणशिराः शान्तिदा पश्चिमशिराः श्रीकरा उत्तरशिराः शुभदा । विदिक्छिरसं विदिङ्मुखीं वर्जयेत् । भूमिजा गरीयसी मध्यमा गिरिजा कनीयसी वारिजा । विशालां बहुलां स्निग्धामविवरां ग्रन्थिवर्जितां व्यक्तशब्दघनां पुमांसं शरावोदकसङ्काशां वधूं कर्कशां नपुंसकमिति । देवानां पुशिला देवीनां स्त्रीशिला माह्या । न ग्राह्या नपुंसकशिला । 1. ग. कपित्थ. 2. बोधिकोमरकलालालमालेत्यादि कादन्यत्र. 3. B. वृद्धवृक्षान् . 4. तुषा रथिवर्चः. 5. क. शाखास्समादाय शक्टरित्यादि. 6. च. देवेश. 7. क. यतो हृतिः 8. च इत्यधिक.

·अष्टाविंशोऽध्यायः 6 पुष्पजलसङ्कीर्णभूमिजा वारुणे 'पूर्णतोयाढ्य भूमिजाउत्तरे क्षीर- वृक्षकीर्णभूमिजा पूर्व शान्तिदा । दक्षिणे अहिकाकादियुत भूमिजा अनर्थदा । पूर्वतः सा माहेन्द्री पुष्टिदा । राजभोगदा प्रादक्षिणयोः । खदिरकामयपालाशयुता 'उत्तरे कपोतक्रव्यादपक्षि भ्रमरमयूराधिष्ठिता अन्तर्गत- तोया आमेथ्यामायुरारोग्यपुष्टिदा । विसू (१) श्लेष्मातकविभीतककुम्तुम्माऽवृतां वायुसूर्यामिना दग्धां किरातगणदृषितां यक्षरक्षःपिशाचदुष्टां वर्जयेत् । शुक्ल- रक्तपीतासितवर्णाः क्रमश उच्छ्याः । तत्र कुन्देन्दुक्षीरसदृशी शङ्खमुक्तानिभा स्फटिकामा श्वेतपद्मदलप्रभा कुमुदप्रभा मृणालसदृशी ब्राह्मर्मविवृद्धिदा । वैडूर्यपद्मरागाभा सिन्दूरसदृशी दाडिमकुसुमोपमा रक्तोत्पलदलप्रभा कुन्दुरुष्क- कुसुम्माभा क्षात्रवीर्यविख्यातिदा । हरिद्रा पीतवर्णा पुष्यरागप्रभा मरकननिभा गोरोचनामा वैश्यानां गोधान्यधनवृद्धिदा। कृष्णा रूक्षप्रभा माषाञ्जनसदृशी नीलश्यामा सकृष्णा अवरवर्णजवीर्यपुष्टिप्रदा । - शिलादोषाः, दादोषाः बिन्दुनिम्नसिरास्फोटविपा(?)वर्तुलपन्थियुक्तां वर्जयेत् । व्याधिवधबन्ध- नार्थनाशमरणकीर्तिनाशनत्वात् । उक्तवर्णशिलालाभेऽञ्जनप्रभां गृह्णीयात्सर्वकाम- फलपदत्वात् । उक्तदोषविवर्जितां दारुग्रहणविधानेन गत्वा छेदने भेदने तद्वर्णविपरीतानि नानावर्णानि "मण्डलानि दृश्यन्ते, यत्र तत्र गर्भ इति जानीयात् । तत्रासितमण्डले कृष्णाहिं कपिले मूषिकं रक्त कृकलासं पीते गोधां गुडवणे पाषाणं कपोते गृहगोधिकां "कृपाणसशे जलं पद्मवणे वालुका विचित्रे वृश्चिकान् नीलपीतनिभे शलभान् मधुवणे खद्योतम् । मण्डलसङ्ख्यया मर्माणि विनिदिशेत् । एवमेव भूरुहेषु जानीयात् । 1. ख. आन्याभूमिजेति. 2. क. कीर्णाभूमिजेत्यसमस्तं. 3. B. दक्षिणे व्रीहिकाकसंतृत्रिणपूर्वत: समाहेन्द्री. 4. क. प्रत्यक. 5. B. तित्तिरि. 6. क. भ्रमर- यूथान्तर्गततोया ज्ञेया इत्येव, आग्नेय्यामिति नास्ति. 7. B. मण्डलानीति न दृश्यते 8. क. ग. यतस्सा. 9. क. कृसरसरशे. 10. क. संज्ञया. 10 ·६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे गर्भदोषप्रकाराः गर्भदर्शने महत्तरो दोषो भवति । तत्र सर्पदर्शने स्वयमेव कर्ता नश्यति । मूषिके अनपत्यत्वं कृकलामे अल्पायुः गोधायामनारोग्यं शलभे दारि, खद्योते अन्धत्वं मण्डके धनक्षयः सिकतासु व्याधिः जले शरीरपीडा गौलिकायां कुलक्षयः । एवमनेके भवन्ति । तस्मात् परीक्ष्य सगी वर्जयेत् । मुख पृष्ठ शिरः पादौ च ज्ञात्वा सिराश्च परिहृत्य लक्षणसम्पन्नमेव प्रकल्प्य आहरेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखाणसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे शिलासङ्ग्रहणं नाम अष्टाविंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ इष्टकालक्षणम् अथेष्टकालक्षणम् । सस्यक्षेत्रे नदीतीरे वा एकभागं पुलिन्दं द्विभागं वालुकां तत्समं ावादिकमेवं संशोध्य काष्ठलोष्टतृणशिलादिवर्जितं श्लक्ष्णं जलेन सम्भद्य बहुदिनपर्युषितमृजु चिक्कग मौजमेवं समादाय कृमिकीटमक्षिकाद्यसङ्कुले समन्तात् जलविमुक्त मनोरमे शुद्ध अवकाशे अच्छाये "विवर्जिते यमविस्तारान् द्विगुणायामान भागोच्छितान् सुदृढान् लघुतरनिर्मितान् भूमिकान कृत्वा तैः पृथक् पृथक विश्वामित्राद्यस्पृष्टाः केशास्थिलोष्टपाषाणशर्कराद्यसंश्लिष्टाः खण्डस्फुटित- विहीनाश्चतस्रः समाश्चेष्टकाः कल्पयित्वा आतपेनाऽशोप्य विविक्ते जनवर्जिते महाछुल्ली प्रकल्प्य 'अमिनोद्दीप्य विनानसीम्नो बाह्ये स्थापयित्वा आरभेत । एवं तरुपाषाणेष्टकाः सङ्गृह्य नवमागेषु "एकमालम्व्य यथाशक्त्यारभेत । आलयप्रमाणम अष्टशतकं पञ्चसप्ततिकमष्टाचत्वारिंशकं पूजकविप्रजनयुतं 'क्रमात् उत्तम त्रिकम् । द्वात्रिंशत् षोडश द्वादश वा मध्यमं त्रिकम् । नवकं पञ्चकं त्रिकं वा 1. च. आय. 2. विवयं. 3 . B. अनातपेन. 4. क. अभिनेति न दृश्यते. 5. घ. एकमार्ग. 6. B. उक्तं उत्तम त्रिकं इत्येव. भन्यत्रोत्तम मिति नास्ति.

·एकोनत्रिंशोऽध्यायः ५७ अधमत्रिकम् । चतुष्कालार्चनायुक्तं मूर्तीनां पृथक् पृथक् चतुष्कालं बहूपदं- शदधिसर्पिर्दव्यान्नबलिचतुष्कनृत्तगेयसमन्वितं विष्णुपञ्चकदिनपूजादियुतमयनाव्द- युगान्तभूतसम्प्लवादिषु मासि मासि च स्वपनबल्युत्सवविस्तीर्णमेवमुतम् । द्विकाल'मन्नबलिसंयुतं सायं अयपुष्पबलियुतमयनादिषु कालेषु नानोत्सवसंयुतं मध्यमम् । मध्याह्ने प्रातः सायञ्च हव्यसंयुक्तं त्रिकालपूजनयुतं बलिहीनमहीन' वा कालोक्तस्नपनयुतमेतदधमम् । एतेषु स्वशक्तितो भेदागममालम्ब्य लोभमोह- विवर्जितो ब्राह्मण विधानेन भगवन्तमनुस्मृत्य अन्यतमया आचर्याराध रूपरिपूर्ण भोगमात्मार्थमिति निश्चत्य तदह मन्दिर-ारभेत । कुब्जबामनातिहस्वदीर्घान् विना कर्तुः गुरोर्वा हस्तेन नाहं तदर्धहस्तेन अष्टसप्तषडधिकदशकमानमुत्तमं त्रिकम् । पञ्चचतुस्ल्यधिकदशकमानं मध्यमं त्रिकम् । द्वयेकशू-याधिकदश- कमानमधमत्रिकम् । नवाष्टसप्तषड्ढन्तादहीनमेवं विमानप्रमाणमादाय स्वश- क्तितः कल्पयेत् । पञ्चहस्तविहीने भगवन्तं नैव कल्पयेत् । कल्पनेऽप्य- च्युतः तत्र न रमेत । तदुन्सोध'दष्टभाग भूमिलब्धं शिग्स उपार (2) दृढस्थाने विहीनेऽपि दोषो नास्ति । एवं ज्ञात्वा अधस्तात् समं दृढनामुपकल्प्य विधिना प्रथमेष्टकान्यासं कृत्वा शिलाभिः दुमैः इष्टकाभिर्वा रम्यं " मनोहरं शुभदं विमानं शास्त्रज्ञैः सत्सम्मतैः व्याविदोषविवर्जितैः वाकर्मबुद्धिकुशलैः सर्वदेोष- विवर्जितः चारुदर्शनैः रूपयौवनसम्पन्नैः शिलिभिः कारयोदेति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे इष्टकालक्षणविधिर्नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।। . ॥ अथ त्रिंशोऽध्यायः॥ प्रथमेष्टका विधानम अथ प्रथमेष्टकाविधानम् । विधिना कल्पिते देशे दृढरे 'जलेन सर्व सममिति ज्ञात्वा पूर्ववच्छड़े संस्थाप्य छायाग्रपतनं दृष्ट्वा ऐशान्यामङ्गुलार्ध मुखं 2. च. एककालपूजनायुनं. 3. क. अहीनाङ्गमति. भोजनं 5. ग. यह. 6. क. मनोर. 7. B. जलेनेति नास्ति. 1. B. नवब'ल. 4. घ. 10 ·५८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्स्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 'याम्ये समं वारुण्यां वायुवीक्षणं सौम्यं वायव्यामर्धाङ्गुलमेवं कृते समं भवति । प्रागग्रपतनार्धेषत्तरेऽपि (१) वर्धयेत् । उदगयने समाग्रमर्धाधिकं ततोऽन्यस्मिन् प्राच्योदीच्यप्रबन्धने(?) प्र.चीमेवं ज्ञात्वा चतुष्पञ्चषडशा भित्तिमूलाः क्रमेणोत्तम- मध्यमाधमाः। 'त्रिभूमीनां चतुर्थांश पञ्चभूमीनामष्टांशं सप्तभूमीनां दशांशमेवं गर्भगृहं ज्ञात्वा शुभ: शुभहोरायां प्रथमेष्टका न्यसेत् । ग्रामस्य यजमानस्य आनुकूल्ये 'स्वारोहितेषु नक्षत्रेषु ध्रुवे च करणेषु "शुभेक्षिते 'शशिराशिस्थे- त्वारभेत । तदिनात् पूर्वमङ्कुरातर्पयित्वा श्वः कर्तास्म ति सञ्चिन्त्य प्रभाते प्राच्या दक्षिणे वा प्रपां कृत्वा उत्तरे पूर्व द्रात्रौ वास्तुहोम हुत्वा प्रपायां पञ्चामीन् समुपकल्प्य सूत्रोत्त.विधिना आधारान्ते पैष्णवं हुवा ऐन्द्रमहनीये अन्वाहार्ये आमेयं याम्य नैर्ऋतं गार्हपत्ये वारुणं वायुदैवयं आवमथ्ये सौम् मैशानं सभ्ये शान्ति हुत्वा सभ्याक्षणे धान्योपरि वासांम्यास्तीय इष्टकाश्च शिला वा संस्थाप्य अभ्यर्च्य वस्त्रेणान्छाद्य अनि परिस्तीर्य वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्य हुत्वा प्रभाते नात्वा आचार्य पूजायित्वा अलङ्कृत्य स्थापकान् सम्पूज्य ग्रामं प्रदक्षिणी- कृत्य द्वारस्य दक्षिणे भागे पद्मरागवज्रनवालेन्द्रनीलमरकतमौक्तिकपुप्यकान्त- वैदूर्यस्फटिकादीनि मध्यादीशान्तमाक्षिप्य ‘आ त्वा हार्ष। सूक्तेन प्रागग्रं वोत्तराय वा युग्मञ्च (2) देवदेवमनुस्मृत्य स्थापयेत् । एवं कृत्वा द्वारस्य दक्षिणस्तम्भ कवाटार्गलयोगे गर्भागारे वा यमवरुणसोमदक्षिणांशेषु नृपश्यशूदविप्राणां वृद्धयै स्तम्भं स्थापयेत् । अधिष्ठानसमं श्वभ्रावगाढं कृत्वा पूर्ववत् गर्भ संस्थाप्य पश्चाच्छिरिपभिः शिल्पशास्त्रविधानेनाऽरभेतेति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपरोक्त ज्ञानकाण्डे प्रथमेष्टकाविधान नाम त्रिंशोध्यायः॥ - 1. A. प्राग्यामानिलेषु. 2.3. च. 'भागेकानभुमीनाश्च. 3. च. दशांश वा. च. भूम नामेवं. 4. ग. न्यसेदिति नास्त. 5. क. स्त्रारोहितेष्विति नास्ति. चन्द्रे शुभेक्षित इति. 7. क. शशीति नास्ति. 6.च.

·एकत्रिंशोऽध्यायः ५९ अथ एकत्रिशोध्यायः॥ विमानलक्षणम अथ विमानलक्षणम् । हस्तशतं षण्णवतिः नवतिः चतुरशीतिः अशीतिः पञ्चसप्ततिः चतुष्षष्टिः षष्टिः षट्पञ्चाशदित्युच्छाया विमानानां क्रमेण नवधा भवन्ति । द्वात्रिंशत्पञ्चविंशोत्सेध' वा द्वादशैकादश दश नवाष्ट सप्तांशं वा विस्तारम् । विमानषडङ्गानि, तल्लक्षणम् अधिष्ठानपादप्रस्तरग्रीवाशिखरम्थूप्याह्वाः षड्भागा भवन्ति । अत्र पाद- शिखरौ द्वयशौ एकांशाः शेषाः । तत्र ललाटास्योरोनाभिजानुसमोत्सेधानि पञ्चाधिष्ठानानि । तत्तिधा कृत्वा एकांशे जगतीं द्वितीये कुमुदं तृतीयं चतुर्धा विभज्य द्वयंशे पट्टिका परितो "द्वयंशं प्रतिमुखमेवं प्रतिक्रमं साधकांशे पट्टिका सार्धकांशे : कण्ठकशेषं वाजिनं पादबन्धमिति पादविस्तारं 'तदर्धेच्छायं वा मानमादाय त्रिभागावगाढमृजुम च्छद्रं घनेष्टकाभिः कल्पयेत् । स्तम्भलक्षणम स्तम्भाः षड्ढस्ताया माद्वादशाङ्गुल विष्कम्भाः स्तम्भदशांशोनदीर्घाः उपरिष्टात्तालपकल्पित व्यङ्गुलान्यूनविष्कम्भा 'दशांशोनायामाः वृत्तचतुरश्राष्टाश्र षोडशाश्रपिण्डिकाकुम्भबोधिकावीरकाण्डाश्रिताश्चाष्टौ स्तम्भा भवन्ति । जालेष्ट- कापादैः भित्तयः 1 त्रिविधा भवन्ति । स्तम्भविस्ताराण्युत्तराणि खण्डोत्तरपत्रबन्धरूपोत्तराणि त्रीणि । स्तम्भाः त्रिभागबहुलाः सनिष्कासाश्च । उत्तरस्तम्भविष्कम्भोत्सेधश्चतुर्धा भूतबहुल 'भागतुल्यविस्तारसमोत्सेधा भवन्ति । तदर्घोत्सेधाः "चतुर्मागंगाः दण्डोत्सेधाः 1. च. पञ्चविंशद्वोत्सेवाद्व दशगुलदशांशनवसप्तांशं वा. 2. च. द्वयंशमास्यं. 3. क. खण्डकल्कशेष. 4. च B. उच्छायमाहोपर्ण केन. 5. च. विष्कम्भास्त्वधस्तम्भ. 6. च. दीर्घतपरिष्टानां. 7. क. ग. दशांशेनायामा:. 8. च. षोडशाश्रमस्याशश्रपूर्वाश्रभु जुपिण्डका इत्यादि. 9. च. भक्तयः. 10. च. त्रिधा. 11. च. भारलात. चतुर्भार्गाः. 6 12. B.

·६० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे प्रस्तरपार्थानुगाः 'उत्तर पट्टिकाद्वारानुभागाश्च भवन्ति । अनुल!जयन्त्यौवंशा- नुभा अनु गर्गधारिण्यः । कपोतनिष्क्रम त्रिदण्ड.,ध्यधं वाऽलिदं पादोत्सेध. समम त्रिपादं प्रत्युत्सेधं तत्त्यंशममनिर्गमं वाजिनं द्विदण्डं चतुर्दण्डं वा तस्योर्चे षट् चत्वारः 'परिवशाः प्रति जिनतुल्यं वाजिनं वेदिकोपरि जालि कानन्द्यावर्त- गुलि कागवाक्षकुञ्जराः चतुरश्राद्यलङ्काराः तत्र भवन्ति । पञ्जरम पञ्जरविस्तारं त्रिदण्डं चतुर्दण्डं गर्भागारचतुर्भाग वा नासिकाविस्तार 'महानासिका विस्तारं " दण्डं द्विदण्डं वा विमानविस्ताराष्टभाग महाकर्णिको नासिकाविस्तारसमं कूटशालाविस्तारं द्विगुणायाम शालायाम हस्तिपृष्ठनासिका- विस्तारमलिन्दविस्तार भागमेव गृह पिप्ड्यः पादान्तरं द्विहस्तं चतुर्हस्तच कल्पयेत् । 9 कत्राट: स्तम्भायाम 10 वसुहोनं द्वारोत्सेधं तदर्धविस्तारं स्तम्भविस्तारं बवंश कवाटबहुलं तदर्ध कवाटदण्डं कुण्डलश्रीमुख"पिञ्जापुरकार्गलभ्रमरवलाहकाद्य- लङ्कारयुनाः कवाटा भवन्ति । सोपानानि, शिखराणि बालवृद्धसुखारोहणार्थ समखण्डानि शयनानि पादार्थत्रिपादसमस्थितानि सोपानानि भवन्ति । चतुरश्राष्टाश्रसमवृत्तायामाश्चेति चतस्रः शिखरक्रिया भवन्ति । तासां पावकवर्णस्वरामिनयनमाहरेत् । त्रयोदशदशाष्टपञ्च लोकोदधि- पङ्क्ति वसवः आनुपूर्व्यात स्तम्भविष्कम्भोत्सेवात् षोडशांशः ललाटे जघने पादाधे 1. ग. अनुगायुत्तर. 2. अनुलाजायन्त्यो इति क कोशे न दृश्यते. 3. लिङ्ग कादन्यत्र. 4.क. परशः. 5.च. कुजरच. 6. महानियूहविस्तारं कादन्यत्र. 7. क. दण्डं. 8. क. सिंहनासिका. 9. पिण्डवः 10. क. महीन. 11. पजर. 12. छ. अभिनयनाहताहतयददित्रित्रयत्रयोदश. घ. एतदादि ६ पुटे द्वितीयपङ्को एवं पर्यन्तं लुप्यते।

·द्वात्रिंशोऽध्यायः पादाख़िजानुनी कर्णाशे द्वयंश कुर्यात् । वा (2) ललाटकुठारिजातावच्छित्ति- ध्वजावदेवं (?) तद्युक्त्या कारयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे विमानलक्षणविधिर्नाम एकत्रिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्वात्रिंशोऽध्यायः॥ मूर्धेष्टकाविधिः एवं कृत्या आद्येष्टकाविधानेन हुत्वा न्यक्ष दधित्यकं पीवरमार्यकमिति प्राच्या, याम्ये विवस्वन्तं भरतं 'विश्वकर्माण मरीचिमन्तमिति, पश्चिमे मित्र *हित्वरं राजिष्मन्तं रमणकमिति, उत्तरे क्षत्तारं महीधर मुर्वरोह शेवधिमित्यभ्यर्च्य पृथक् पृथक् हुत्वा प्रभाते स्नात्वा शिल्पिनं सम्पूज्य आचार्यमभिवन्द्य स्रग्वस्त्रा- भरणादिभिरलङ्कृत्य अभ्यर्च्यऽऽरभेत । समाः श्लक्ष्णाः दोषविवर्जिताः पञ्चेष्टकाः समाहृत्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य धान्योपर्यहताम्बरे संस्थाप्याभ्यर्च्य वजेन्द्रनीलमरकत- वैडर्यपद्मरागान् सुवर्णबद्धान् सुवर्णशकलानि वा “इन्द्रं प्रणवन्तं " "यमो दाधार" "ये ते शतं " मिश्रवाससः" ब्रह्मजज्ञान " मिति प्रागादि मध्यान्तं पञ्चरत्नान्याक्षिप्य श्रीसूक्ते नेष्टका: संविमृश्य स्थिरराश्युदये शुभग्रहेक्षिते लग्ने ध्रुवसूक्तेन देवमनुस्मृत्य 'प्रागग्रं पञ्चेष्टकाः सुदृढं संस्थाप्य सर्वरत्नमय जातरूपमुपर्युपर्यर्पयित्वा सुधया परिलिप्य, स्थूपिशूलप्रतिष्ठा स्थूपिशूलं तारेण दारुणा वा कल्पयित्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य सुदृढं संस्थाप्य कनिष्ठाग्रप्रमाण स्थूप्यग्रं पद्ममुकुलाकारमधस्तात् 'पद्मपुष्पाभ तदुपरि कुम्भरूपं 1. ग. विश्वं. 2. ग. जित्वर. 3. ग. दुर्वरोह. 4. म,उत्तरामं वा देवदेवं 5. A. पत्र.

·६२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे * गन्धर्वोद्वहनं इन्द्र- 19 वृत्तं चतुरश्रमष्टा' षोडशाथ वा कृत्वा तस्योपरि इलाकृत्यू'दीपशिखा- रूपशिखायुक्तं महानासिकातः किम्पुरुषमुखसंयुक्तं दिशासु दिग्देवाताः इन्द्र रुद्ध महाविष्णुं ब्रह्माणं वा सुधया कारयेत् । महानासीशिखाग्रेषु ताम्रेण आयसेन वा त्रिशूलान् कृत्वा स्थापयेत् । तासु पद्मदलानि लताऽवृतानि च कृत्वा तन्मध्ये 'कोणे च "स्तम्ब कर्कादीनि नीब्रे व्यालरूपं नीलादि 10 कूटेषु ॥ नासिकास्वन्तः पादं बहिःपादं कूटपीठमहानीने 'भूतान् हंसान् विद्याधरान् क्रीडारससमन्वितान् नानाविभ्रमसंयुक्तान् प्रादक्षिण्यवशेन कारयेत् । जातरूपरूप्यशुल्बान्यतमेन शिखराणि सर्व- रत्नोज्ज्वलरूपाणि कारयेदिति केचिययो वदन्ति । सिंह व्याल गज वृष हंस शुक्र चक्रवाक मुक्तादाम कदली क्रमुक सोमरूप लतारूप मकर वेदिका दण्ड यक्ष गन्धर्व सिद्ध किन्नर नागेन्द्रादीन् क्रीडारससंयुक्तान् " पादान्तरेष्वपयित्वा अलङ्कृत्य भित्तिभागेषु सर्वत्र "देवांशावतरण क्रीडा- भावविधानेन अप्सरो यक्ष गन्धर्व नाग मुख्यैः समन्वितं "चक्षुराबादकर रम्यं मनोहरं यत्नतः कारयेत् । क्लिष्टरूप कबन्ध पिशाच ब्रह्मराक्षसान् पाषण्ड सभ्येतर रोगादिरूपोद्वेजनकान् कचिदपि न कारयेत् । भित्तिभागेषु सर्वत्र "द्वियव स्त्रियव यवहोनं वृतेः तलनिम्नमुन्नत वा सुधया लेपयेत् । सुधायोगः इष्टकापादविस्तारं पञ्चधा सप्तधा षोढा वा विभज्य एकं स्तम्भनिम्नं तदष्ट भागं पादारमिष्टकापादनिस्तारं तरु (१) पादानां तन्मूलविस्तारं उत्तरस्योत्तरस्य त्रिभा- गैकमुत्तराबन्धविस्तारं उत्सेधमुत्तराणामेवं योगबन्धं युतया सुधया सर्वत्र कारयेत्। 18 20 1.घ. 4. म. अयं 2. घ. ऊर्ध्वरूप. 3. क. किंपुरुष. तासु. 5. क. प्रतान नि. 6. च. झ. तु. 7. घ. स्तम्भ. 8. B. कर्णान् निवे. छ. कर्णादि- निप्रे व्यालरूपं. 9. छ. गन्धर्वोदानं ग. गणगानं. 10. के. नोतेषु. म. कीलेपु. 11. छ. मुखानिके. 12. छ. प्रभूतान् सिंहान्. 13. क. अन्तर्विभ्रम. म. नृत्तविभ्रम. 14. छ.त्वातमेव. 15. म. अवान्तरेषु. -16. घ. देवदशांश. 17. म. चतुष. 18. B. कृश्यकक्लिंश्य. 19. क. त्रियवयबहीनं 20, घ. वृत्तिः स्थल. क वृत्तस्थल.

·द्वात्रिंशोऽध्याय. ६३ 'कराल मुद्द्र कुल्माष कर्ककी चिक्कणैः पञ्चविधचूर्णैः चतुर्भागिक भस्म संयम्य चूर्णद्विगुणशर्करायुतं शणवालुकायुक्तं जल कषाय त्रिफलोदक क्षीर माष यूष बन्धोदकैः त्रिभिः “मर्दयित्वा माष यूष क्षीर सहितं "शुद्धोदकेन शुद्ध कृत्वा गन्धोदकेनाऽलिप्य सुधया नानारूपक्रियां कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे मूर्धेष्टकाविधानं नाम द्वात्रिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ । विमानभेदाः नलिनकादिविमानानां षण्णवतिरुत्तानि । तेषु नलिन देवाख्यम् । मानुषं ब्रह्मवृत्त स्वस्तिक वापीप्रसाद अर्धचन्द्र शालीकरण पूर्वरङ्ग बहुचित्र गोधामुख पर्वताकृति महापद्म 'नन्दीविशाल अष्टाङ्ग सोमच्छन्द चतुःस्फुट श्रीवृत्त नन्द्यावर्त श्रीप्रतिष्ठितक सर्वतोभद्राः अष्टादश विमानानि देवदेवस्य विष्णोः । तेष्वष्टावाद्या ब्राह्मणानां चत्वारः क्षत्रियाणां शेषा विट्छूदयोः । 'नन्दीविशालं दक्षिणे प्रामादीनां पश्चिमे 'अष्टाङ्गमुत्तरे सोमच्छन्दं पूर्वेपर्वताकृति 10 सर्वदिक्षु चुतुःस्फुटं ग्रामबाह्योद्यानपर्वतनदीतीरेषु नन्दीविशालं सर्वतोभद्रं पर्वताकृति वा कारयेत् । " ब्रह्मवृत्तं सर्वतोभद्रं श्रीप्रतिष्ठितकं वा ग्राममध्ये पञ्चमूर्तिविधानेन कारयेत् । अधस्तले "चतुर्दाराः चत्वारो गर्भागाराः । तेषु स्थितानासीनान्वा पुरुषादीनुपरि विष्णु तदुपरि शयानं सपरिवारं देवीभ्या- मृषिभ्यां वा कारयेत् । इति श्रीवैखाससे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे विमानलक्षणस्थाननिर्देशो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ।। 1. क. कृकराल. 2. कर्कक. 3. घ. माषबन्थ. 4. A. कुदृयित्वा मांसगुलक्षीर. 5. A. शुद्धोदकेनालिप्य सुथया. 6. B. बापि. 7. A.B. नदीविशाल. 8. B. चरन्त्यां 9. B. घ. विशाल ङ्गमिति तत्र स्थाने. 10. अत्र पूर्धे इत्यधिकं क. कोशे. 11. घ.वृहद्वृत्तं 12. घ. B. चत्वारो गणगाराः चत्वारो गाभिगारा: छ.

·६४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 8 10 प्रवाल- ॥ अथ चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ पश्चमूर्तिकल्पः पुरुष स्फटिकाभं रक्तास्यनेत्रपाणिपादनखवस्त्रयुतं चतुर्भुज शङ्खचक्रधरं देवीभ्यामृषिभ्यां जयभद्राभ्यां 'व्याजकाभ्यां संयुक्तं दक्षिणे अञ्जनाभ "पिङ्गाम्बरं धृतिपौष्णीभ्यां युतं सुरसुन्दरीभ्यां वीज्यमानं सत्यं पश्चिमे अच्युतं सुवर्णाभ शुकपिञ्छाम्बरधरं पवित्रीक्षोणीयुतं गुहतुष्टिभ्यां व्याजकाभ्यां उत्तरे अनिरुद्ध तरुणादित्यसङ्काश श्यामाम्बरमनन्ताध्यासीनं फणैः सप्तभिः पञ्चभिर्वा आच्छा- दितमौलिं कुञ्चिताननं विवृत्तकपादं वामजानुप्रतिष्ठितोत्तम्भितसव्यकरमनन्ता- लम्बितान्यं महीप्रमोदायिनीभ्यां वराहनारसिंहाभ्यां स्वाहास्वधाभ्यां व्याजकाभ्यां 'समन्वितमेवञ्च क्रमेण संस्थाप्य उपरि विष्णुं श्यामलाङ्गं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरं सर्वाभरणसंयुतं श्रीहरिणीभ्यां सुवर्णश्यामवर्णाभ्यां रक्तश्वेताम्बराभ्यां वाम- दक्षिणकरधृतरक्तपद्मोत्पलाभ्यां प्रसारितान्यहस्ताभ्याञ्च भृगृपुराणाभ्यां रजतवर्णाभ्यां श्वेतवस्त्रधराभ्यां किष्कन्धसुन्दराभ्यां व्याजकाभ्यां तदृवं अनन्त- भोगशयनं स्थापयेत् । चतुर्मूतिविधानेनोपरि। नारसिंह वाराहं वा स्थापयेत् । परिवारकल्पनफलम् सर्वनानपायिगणैः सार्धमाचरेत् । देवीहीने पत्न्यपत्यहानिः मुनिहीने धर्मनाशः विष्वक्सेनहीने कुलोत्सादनं वीशहीने 13 रिपुवृद्धिः चक्रहीने "संसारचक्र ? शङ्कहीने मौढ्यं ध्वजहीने कार्पण्यं यूथेशहीने भृत्यहानि- भवति । तस्मादेतैः "द्वारागारपालकैरर्चयेत् । उक्तानां विमानानां भेदालङ्कार मानानि भृगूक्तविधिना ज्ञात्वैवं कारयेदिति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पञ्चमूालयविधि नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 1. A. व्याजनाभ्यां. 2. क. पिङ्गलाम्बरधरं. 3. B. कोशे गुहेति नास्ति. म. कीर्तितुष्टिभ्या. 4. म. विस्तृरैकगदं. 5. क. B. आजानु. 6. म. असव्यं. 7. क. B. समंचितं. 8. म. हस्तोवृत, 9. छ. रक्तश्वेताम्बराभ्यां 10. क. प्राालरजितवर्णाभ्यां 11. विधानेषु. (तु?) 12. म. सार्ध सर्वमाचरत् . 13. छ. भरि. 14. क. संसारो: च्छित्ति:. 15. B. द्वाराद्वारपालैः.

·पञ्चत्रिंशोऽध्यायः ६५ ॥ अथ पञ्चत्रिंशोऽध्यायः॥ 5 10 11 अतः ब्रह्मणः स्वरूपनिरूपणम् अथ विश्वतश्चक्षुर्विश्वतोमुखाङ्ग्रिहस्तं विश्वात्मकं विश्वगर्भ विश्ववेत्तृ' विश्वेन्द्रियगुणाभासं विश्वेन्द्रियविवर्जितमनादिनिधनं व्योमा यत् "ज्ञातृज्ञेय- ज्ञानविहीनं ज्ञानघनं तदेव जाग्रत्स्वमसुषुप्तितुर्यावस्थानगं बहिःप्रज्ञान्तःप्रज्ञ'- प्राज्ञावस्थया वैश्वानरतैजसहृदयावाशरूपेण स्थूलं प्रविभक्तमानन्दं भुञ्जन ब्रह्म तुरीयं चतुष्पादमामनन्ति । तदेव ब्रह्म सत्त्वोत्कर्षनिकर्षाभ्यां प्राणिषु चतुर्धा भिद्यते' सत्त्वतः पादतोऽर्धतस्त्रिपादात्केवलाच्च । धर्मज्ञानेश्वर्यवैराग्य. विषयांश्चतस्रो मूर्तयस्त्विमाः' भवन्ति । ब्रह्मणो रूपकल्पनम मासु मूर्तिषु कूटस्थः सूक्ष्ममूर्तिः सत्तामात्रः। सोऽत्र परं ब्रह्म विष्ण्वाख्यः । अन्या मूर्तयः पुरुषसत्याच्युतानिरुद्धाख्या अभ्यर्ध्या भवन्ति । चतुर्ग्रहात्मनो ब्रह्मणः सर्वगतस्य निरवयवस्य लिपेरिव करप्यानि रूपाणि भवन्ति । भक्त्या नियोजितौत्सुक्याट्टद्युत्पन्नः तत्तदाकृतिः ततद्वाञ्छितान् ददाति । ज्ञानगम्यस्याकर्तुरविकारिणः 12 शुद्धस्याहेतुकस्यात्मनः पृथक्वं घटा- काशवत् । 18 अमेः विस्फुलिका इव कालानिमेषा इव ज्ञानांशा : देवा. भवन्ति । 16 अशैश्च ॥ पालयन्ति लोकान् । तानेव पूजयन्त्येते भृग्वादयः । : प्रकृतिः श्रीः " मायां तु प्रकृति विद्यान्म.यिन तु महेश्वरं।इति तत्संश्लेषाल्लोक- यात्रामूला देवी । तस्मात् तमनयैव मह देवेशमर्चयन्ति परमर्षयः । सा देवी 1. A. विश्ववेत्तार. 2. B. यज्ञानयज्ञेयं 3. B. स्थानं 4. छ. प्रज्ञप्रज्ञावस्थायाः. 5. क. विभक्तरूपं. 6. क. तुझं. क. तुर्य. .7. B. विज्यन्ते इति. 8. म. धर्मज्ञान- वैराग्य. 9. छ. खस्तिमाचरन्ति. अत्र पनि द्वयं ख कोशे लुप्यते. म. मूर्तयस्वस्मित्य: 10. A. एतासु. 11. भ. व्यूहात्मन: 12. ख. कर्तुरधिकारिण:. 13. तस्मादमेः इति क. 14. अत्र स्थाने-निमेषकेषु इति B. कोशेषु दृस्य जे. क. हरेरावेशांशा:. देवांशाः. 16. क. अशरेव. 17. पालिनं. 18. A. तत्क्लेशमंश्लेषात् . छ.B. B, छ.. लोकयात्रामूला तस्मानयैव. 15. B.: 11 ·६६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञान काण्डे 9 अपराजिनाधारः । श्रीरिति प्रोक्ता। सा प्रकृतिः । सा शक्तिः । तदभिन्नाः स्त्रियः सर्वाः। पुरुषास्तदभिन्नास्सर्वे'। 'ताभ्यां स्थितिः । तस्मात् सहैवार्चयेत् । ताभ्यां यद्वर्तित 'संसारचक्र यत्सर्वलोकसारं सर्वागिहृदि स्थितं हंसाख्यं 'चेतोरूपं तच्छङ्खम् । यः पृथिव्यादिपञ्चात्मा सर्वदेवमयः छन्दःपक्षः सर्वगः सर्व- भूतात्मा अनादिनिधनः सुपर्णो गरुत्मान् । पृथ्वीवायुसंयोगाच्चापः शाङ्गम् ' । तेजोवायुमयो बाणः । विद्याविद्ये इषुधी । लोकालो दिः खेटकः । कृतान्तो नन्दकः । देहवानन्तरात्मा सर्वेषां दण्डों दण्डः । ध्वजः भेरी शब्दात्मिका । लोक सन्त नभित्ति: नागः । अश्वः वायुममवाय" इति श्रुग्यो गृणन्ति । तस्मादेतैः सहैव उभयत्र लिहिते (:) "देवमर्चयेत् । स्थानभेदेन रूपभेदः मुमुक्षुर्विजने देवेश शङ्खचक्रधरमेव, अन्यत्र आलये पञ्चबेरममायुक्तं गर्भागारे स्थापयेत् । देवीभ्यामृषि भृगुपुण्याभ्यां वा अचिंत, निधीशेन्द्रा- भ्यां नागेन्दःभ्यां वा मया वीशेन "युक्तं वा, सूर्यचन्द्राभ्यां ख्यातीशपद्मा- पितृभ्यां वा भूगगुहिणाभ्यामर्चित वा, सकर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धसाग्वैः" पद्मया 1 वासुदेवमेवं स्थितमासीनं वा अन्यतमेन संस्थाप्य 20 ग्रामनगरादीनामृद्धयै पूजयेत् । नान्यथैतदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे भावनाकल्पो नाम पञ्चत्रि गोऽध्यायः ॥ 16 . • 1. क. मा शानि 2. B तदभिन्ना न दृश्यते. 3. B. भक्ताभ्यां 4.म. संमारचकं यत्सर्वलोकमाई. 5. चेतनरूपं. 6. घ. सर्पगः क. सर्वमक्ष: B. सर्वमः 7.क., : A. प्रमाणः. 8. क. देहान्तरात्मा. 9. A. म. परार 'जन. 10. A.लोकविता. म. लोकसंसमितिः (१) . 11. छ. वायव, 12. छ. गृह्णन्ति, 13. घ. हाने. 14. B. देवी म. सर्वदे. 15. B. अत्र छ. अत्रलक्षयेत. 16. छ. मिथयेन्द्राभ्यां. B. निधयेन्द्राभ्यां ग्व. निन्द्राभ्यां. 17. क.. संयुक्तं. 18. छ. अनिहस्साम्बर: 19. A. गसुदेवं दैविक स्थितं 20. म. प्रामादिना मध्ये स्थानकं.

·षटुत्रिंशोऽध्यायः ॥ अथ पट्त्रिंशोऽध्यायः॥ . पञ्चमूर्ति विधिः पञ्च :तिविधानेन ग्राममध्ये प्राच्यां 'वा स्थानकं शयान वा, दक्षिण- पश्चिमयोरासीनं स्थानकं वा, उत्तरे शयानमासीनं वा आमेये स्थानकं, नैर्ऋते वाराहं, वायव्ये नरसिंहमैशान्ये हरिशङ्करं, विजने योगासनं नद्युद्यानसमुद्रपार्श्वे शयानं राष्ट्रान्तरे नदीसङ्गमे स्थानकं शयानं वा अन्यत्र सुखासनमेव संस्थापयेत् । पीठकल्पना गर्भागारसमं पादमर्धविहीनं द्वारसमं पादाधिकमर्धाधिकं पादहीन यजमानसमं वा, ध्रुबायाम ध्रुगयामषड्भाग पीठमुत्तमम् । अर्धाधिकं द्विभागं मध्यममधर्म विभागमित्यङ्गिराः । गर्भागारत्रिभागैकमासने पीठविस्तार द्वागयामषड्भागमुच्छ्रयं तत्पादहीनं देव्योः पीठोच्छ्यमृ वग्भाग' विभज्य एकेन 'पाद 'त्रिभिर्जगती द्वाभ्यां कुमुदमेकेन केसरं पञ्चांशैः कणिकां पट्टिके 'द्वाभ्यामेवं सिंहासन विधानेन वल्पयेत् । आयामं द्वात्रिंशांशत्रिभाग' शयनो. च्छ्यं चतुर्भाग विस्तारं शेषं युक्त्या कारयेत् । स्थानके द्वादशांशं पद्माकार तदर्बोच्छ्यम् । अर्चायास्तु भुवङ्गमम त्रिवेदिसहितं मण्डलं "चतु अं वा। अथ वा एकामेव वेदिकां कारयेत् । भगवदवतारार्चनम् यदा ग्लानिर्धर्मस्य, परिपालनाय नारायणाद्भगवतः 1 प्रत्यंशरूपाणि "युगे युगे प्रजातानि भवन्ति । तानि रूपाणि संस्थाप्यायेत् ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पञ्चमूांद्यालयस्थाननिर्णयध्रुबबेरमानविधिर्नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 1. म. पश्चिमे. B. आसमानं वा. 2. A-B. पीठमानं दरषड्भागात्पीठं इत्यधिकम् 3. छ. आर.नं. 4. ग. धारायाम. 5. B. ऋत्विग्विभज्य. 6. छ. पादुकं 7.छ. त्रयैः •8. छ. पट्टिका. 9. छ. द्वाभ्यां द्वाभ्यमेवं, A.द्वाभ्यां शिष्टमेवं सिंहासनं. 10. छ. द्विभाग 11.B. चतुरश्रीशस्यर्धवेदिका कारयेत् . 12.ख. प्रत्येकं रूपाणि. 13.A. तत्कर्मरूपाणि युगे 13 ·६८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ सप्तत्रिंशोऽध्यायः॥ R दशावतारस्वरुपम मत्स्य कूर्म वराह नरसिंह वामन जामदग्न्यराम दशरथराम बलभद्र कृष्ण कल्किन इत्येतान् बृहद्वृत्तविमाने गर्भागारं द्वादशधा विभज्य आमेय्यां पूर्वभागे तप्तहाटकसन्निभं रक्तपद्मारूढं वितस्तिविस्तृत मत्स्यरूपं, पश्चिमे अञ्जनाभं' षोडशाङ्गुलविस्तृतं तदर्बोच्छ्य कच्छप चतुरश्रपीठसंस्थितं, वराहवदनं श्यामलं चतुर्भुजमुाश्रितोत्सङ्ग ' पीताम्बरधरं शङ्खचक्रयुतं नरवराहरूपं, दंष्ट्राकराल. सिंहास्यं सटाऽऽटोपं मुक्ताभकं चतुर्भुजं वीरासने संस्थितं नरसिंह, वामन श्यामाकं ब्रह्मचारिव्रते स्थितं, जामदम्यं दूर्वाभं रक्तवल्कलसंवृतं "टहस्तं जटाधर, रामं रम्यविभूषणं चापबाणधरं सीतादेव्या समन्वितं सिंहासनसमारूढं, हलिनं 'शङ्खामं नीलाम्बरं सीरिण बलभद्रराम, कृष्ण यौवनशालिन नील- कुञ्चितकुन्तलं लीलायष्टिंधरं, करिकन रक्तसप्त्यधिरूढं भिन्नाञ्जनाभं कवचो- उज्वलसन्नाह करवालकरम् एवं आमेयादीशानान्तं' द्वारपाद विहाय नवभागेषु दशावतारान् संस्थाप्य पश्चिमे भागे अनिरुद्धमादिभूतमनन्ताऽत्मानं स्थापयेत् एतेषां "पृथक् पृथवा विमानं कल्पयेत् । एकत्र स्थापिते सर्वदानफलं सर्वयज्ञफलं प्राप्य विष्णुलोके महीयत इति विज्ञायते । अथ पर्वोत्सङ्गे नदीतीरे विष्णुच्छन्दविमाने मत्स्यकूर्मी सहैव पूर्ववत् । ब्रह्मेशाभ्यामचिंत सर्वतोभद्रे अङ्गनाकारे सोमच्छन्दे वा अरण्ये वाराहं मह्याश्लिष्टं शयानमासीन स्थानकं वा वीशवासुकियुतं पुण्यधर्माभ्यां पूजितं पुष्टिकाकुमुद्रती व्याजने कुड्यद्वारोभयतः ब्रह्मश्रीः राजश्रीः चत्वारो वाहनं वेदाः शैषिकस्तु पुलिन्दाख्यो मुनिः । शेषं युक्तया कारयेत् । 1.क. ग. हलिटण. 2. B. अजनाम. 3. क. वराहवदनास्थ. 4.छ. सितोत्सा. 5. क. दंष्ट्राकरालमात्यं B. दंष्ट्राकरालस्यं. 6. नगस्थं. 7. B. शामेद. 8: क.प्रागन्तं. 9. B:दश 10. A. संस्थाप्य.मध्ये पश्चिमे. 11. एतेषां प्रविमानं.

·एकोनविंशोऽध्यायः ६ २ पर्वताकारे नन्द्यावर्ते सर्वतोभद्रे पौष्टिकोणलपत्रस्वस्तिकान्यतमे उपरितले नृसिंह स्पटिकोपलमध्ये वा उत्तु टिकासने स्वस्तिकासने वा आसीनं जानुप्रसारितो- तम्भद्विबाहुं शङ्खचक्रधरं वामदक्षिणोत्तम्भजानुस्थैकहस्तं प्रसारितावलम्बितो- रुस्थै कहस्तं शङ्खचक्रधरं आसने कुश्चितकाधिं प्रसारितान्याधिं ऊहसम- वरदैकहस्त शङ्खचक्रधरं वा सिंहासने चतुर्भुज ब्रह्मेशाभिष्टुतं वा देवीभ्या- मृषिभ्यां यज्ञतीर्थाभ्यां ब्रह्मेशाभ्यां सामभूतीशाभ्यां वाहनशैषिकाभ्यामासीनं, गारुडभौतिकसोमच्छन्द चतुःस्फुटाद्यतया वामनं त्रिविक्रम श्यामलाङ्गं द्विबाहुं ब्रह्मचारिव्रते स्थित वामहस्तधृतछत्रमन्यहस्तधृतराषाढं कनकशङ्खिलाभ्यां मुनिभ्यां युतं वामनाकारं, त्रिविक्रम जानुसमं नाभिसमं वा उद्धृतकपाद स्थितदक्षिणचरणं चतुर्वाहुं द्रुहिणक्षालितालम्बजहु कन्यायुतोद्धृतचरणं बलिं वामनयुतं वीशार्दितं भृगुं चन्द्रादित्यनमस्कृतं, श्रीप्रतिष्ठितके महाशके वा जामदग्य, श्रीप्रतिष्ठितके महाशङ्ख वा राम सीतासौमित्रियुतं हनुमद्भरताभ्यां, स्वस्तिके चतुःस्फुटे वा बलभद्रराम, गणिकाविहारकुम्भाकारत्रिकूटमहाहं- सान्विते रुक्मिणीवीशाभ्यां वा संयुतं श्रीदाम्ना मायूरके कूम चत्वरे वा, कर्किणं पूर्ववत् स्थापयेत् । वैराग्ययोगैश्वर्येप्सुः मत्स्यकूर्मी राजराष्ट्रविवृद्धये बराहं शत्रुदस्युविनाशाया- पराजितत्वकाङ्क्षी नृसिंह राज्यलाभाय विद्यार्थ वामनं त्रिविक्रमञ्च जामदग्न्यं धर्मवृद्धिसुखुाकाको रामं योगार्थी सार्वभौम (त्व:) कामो बलभद्रराम भोगैश्वर्य- सुखप्रीत्यै कृष्ण पापौघविध्नाय कर्किण पूजयेदिति विज्ञायते ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे दशावतारविधिर्नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥

·७० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ अष्टत्रिंशोऽध्यायः॥ प्रकृतिपुरुषयोः स्वरूपम प्रकृतिपुरुषौ 'उभावनादी । ताभ्यां लोकप्रवर्तनम् । 'विकारगुणाः सर्वे 'प्रकृतिसमुद्भूताः। कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिः । सा प्रकृतिः श्रीरिति व्याख्याता। पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तत्वे हेतुः, "प्रकृतिस्थः प्रकृतिजान् गुणान् भुङ्क्ते । प्रकृत्यैव सर्माणि कर्माणि " | तस्मात् सर्वप्रयत्नेन श्रियं देवीं पूजयेत् । " सा च प्रसादानुग्रहपरा वैष्णववत्सला । ततः श्रियन्तु साधयेद्य- नात् आमृत्योः श्रियमेव काङ्ग्रेस । दुर्लभां नैनामवमन्येतेत्येवमाद्याः श्रुत्यो * गृणन्ति । श्रीपूजा विधिः, श्रीस्वरूपम् तस्मात् ग्रामनगरपत्तनादिषु नृपवेश्मसु 'द्विजोदवसितेषु च पूजयेत् । श्रीवत्सनन्द्यावर्त" नन्दीविश लोत्फुल्लसर्व नोभद्रान्यतमे मन्दिरे इन्दिरां सुमुखी- माबद्धपट्टमकुटां मुक्तालङ्कारमालिकां" सर्वरत्नमण्डित 13 मुक्ताभरणविभूषित- गात्रिका "बद्धपीनस्तनी "कृशमध्यां पृथुतरनितम्बबिम्बा श्वेतकौशेयवस्त्रां देवी देदीप्यमानमेखला अनादियौवनसौभाग्यां धृतहस्तसितपङ्कजयुगां " वरदै- कहस्तां धृतरत्नमञ्जरी वा द्वाभ्यां हस्तभ्यां धृतकमलां हृद्यां सहस्रादित्यसमप्रमा मन्दारमालालङ्क-देवीं पद्मासनसमारूढां छाया कल्पतरोः संस्थाप्य तस्याः पाश्वे देवेश तामुपलालयन्तं संस्थाप्य देव्याः पाश्चै 1 स्यमन्तककौस्तुभ- चिन्तामणीन् शङ्खपद्मनिधी संस्थाप्य क्षमाविभूतिशान्तिकान्तिभिः व्यजन- 1. B. उपेनावनादी. 2. B. अनादिनिधनाभ्या. 3. B. विदुः. 4. म. प्रकृत्यु- त्पन्ना. A. प्रकृत्यापना:. 5. A. प्रकृतिस्थः पुरुषः, 6. A. क्रियमाणानि करिष्यमाणानि च भवन्ति. क्रियमाणानि तस्मात्सत्यादि B. कोशगठ:. 7. A. B. सा च प्रसन्ना दासानुग्रहबरा. 8. छ. त- A. तां. 9. छ. गृह्णन्त. 10. A. द्विजोदवसितेषूद्यानेषु च. 11. क. नदीविशाल. 12. A. मौलिकां. 13. ग. रत्न. मण्डित.. 14. B. बद्धपीन. 15. छ. अङ्कुश. 16. A. आदियौवन. 17. छ. अभयवरदैक. 18. संस्थापितां. 19. च. सरन्द्रकौस्तुभ झ. समन्दक. 20. म. लक्ष्माविभूति. 18 गात्रा- ·अष्टत्रिंशोऽध्यायः ७१ 1 2 हस्ताभिः इन्द्रशेवधिपाभ्यां द्वारपालकाभ्यां रक्तपङ्कजमध्ये ' स्थापयेत् । एवं स्थापितायां देवदेव्यामभूत्यसमृद्धयलक्ष्भ्यो नश्यन्ति । अथवा पार्श्वयोः गजाभ्यां उद्धृतकुम्भजलास्रावयुतमौलिकां वा स्थापयेत् । पुण्या प्रजा धनायूंषि यशः श्रीः प्रज्ञायोगर्धयश्च भविष्यन्ति । अतः सम्यक् प्रयत्नेन श्रियं संस्थाप्यायेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे स्वतन्त्रलक्ष्मीलक्षणं नाम अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। परिवारविधानम अथातः परिवारालयविधानम् । मूलागारविस्तृतसमं पादाधिकमर्धाधिक वा । परितः प्राकार मण्डपं वा पुरस्तात् द्विगुणम् । तन्मध्ये वाहनागारमुत्तरे तत्सूत्रे 'शैषिकावासं गरुडगोपुरयोर्मानं यावत्तावद्गोपुरचक्रयोः तावच्छङ्खध्वजरवमहाभूता- नामेवं द्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्तप्राकारान् कल्पयेत् । सप्तप्राकारमत्युत्तममेकन्त्वध- माधमम् । गर्भाधं परिवाराणामायतनम् । यद्यद्रूपं 'ध्रुवरूपं तद्वत्परिवाराणाम् । सेनेशमासींनं कुर्यात्सर्वत्र । शयने सर्वेषां स्थानकमासीनं वेति केचित् । ग्राणैव वीशमन्येषां ध्रुवद्रव्येण कारयेत् । वीशं रविं गुहं विघ्नं धिषणां ज्येष्ठामश्मनैव कारयेदिति भृगुः । गर्भागारद्वारे मणिकस-ध्ये द्वितीये तापस- वैखानसौ सोपानमध्ये श्रीभूतं विमानस्य बहिः प्राच्याधुनरान्त विश्वकर्ममिनक्षत्तन् , इन्द्रामियमनीलवरुणवायुकुबेरेशान् क्रमेणैव, गोपुरादक्षिणे 1. म. मध्यमे. 2. B. स्थापने देवदेव्या. 3. क. योगध्रियश्च. घ. देव- देव्यामैश्वर्यसमृद्धिस्त्वाहृता अलक्ष्मीनदयनि. 4. म. परिवार विधानम् . 5. म. शैषिका- गारं. . 6. यध्रुणां रूपं. 7. छ. केचिद्वदन्ति त्रीशमन्येषां. 8. क. द्वितीये द्वारे. 9. म. सिद्धिदौ. 10. न्यक्षमित्यादि द्वितीयान्ताः पठ्यन्ते क कोशे. 10 न्यक्ष- ·७२ श्रीवैखानसे भगक्च्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ब्रह्माणं वामे किष्किन्धं तद्वहिः वक्रतुण्डानन्तौ रविभौममन्दहेमश्यामसितभूगु- सोमरुद्रान् प्रागादीशानन्तं तृतीये गुहहवीरक्षकदुर्गारोहिणीमातृधिषणाज्येष्ठा- पुष्परक्षकसप्तर्षिमहाभूतबलिरक्षकान् क्रमेण स्थापयेत् । मूर्तिभेदप्रतिष्ठाचेत् तत्रोक्तविधिना कारयेत्। अत्र 'सूत्रप्रदर्शितविमानानि परिवाराणां मानालङ्कार- भेदाश्च तन्त्रेणैव, न कास्न्येनोक्तानि । वर्णहीनं वा उपलजम् । 'वर्णयुक्ते नाहाद्यविहीनं प्रकल्प्य वर्ण योजयेत् । आयु:श्रीकीर्तिवृद्धिदं सौम्यं सर्व कामफलप्रदं स्थानकं, पुण्यवृद्धिद- मासनं, शयनं योगैश्वर्यप्रदम् । तस्मात् स्थानकसुखासनशयनयोगासनान् क्रमेण आश्रमिणः कुर्वन्तीति भृगुः । तस्मात् सम्यक् परीक्ष्य इच्छानुरूपं कारयेदिति "विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छाग्ने कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे परिवारालयविधानं नाम एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ चत्वारिंशोऽध्यायः॥ महापूजारूपकल्पनम् , दारुसङ्ग्रहः अथ महापूजारू कल्पनं व्याख्यास्यामः । महामूर्ति आयु.श्रीकीर्ति- मिच्छन् शिलया, प्रजापुण्यवृद्धिमिच्छन् तानेग, योगौश्वर्यसुखार्थी दारुणा, सुवर्णभूम्यादीच्छन् मृण्मयेन कल्पयेत् । महारूपं मृदा चोपलैरेव कारयेत् । तस्य पूर्व मृदाहरणात् शूलग्रहणं कारयेत् । "शुभः पूर्वोक्तगुणसम्पन्नं गुरुं सग्वस्त्राभरणादिभिरलङ्कृत्य अनुज्ञाप्य 'जितं त' इति भगवन्तं प्रणम्य 'प्रतद्विष्णु- स्तवत' इति देवागारं प्रदक्षिणीकृत्योक्तलक्षणसम्पन्न शिालेनिमम्बरादिभिरामव्य 8 1. क. सूत्रे. 2. छ. नामलङ्कारभेदानि तन्कासौम्येनोकविहीन वा उपलक्षणं 3. A. वौपलक्षणम् . 4. क. वर्ण युक्तमन्यविहीनं. 5. A. इति कश्यपः. 6. B. मृण्मया छ. दारुगा. 7.क. शुभ शयननक्षत्रे. 8. A. अलंकृयामिमन्त्र्य.

·७ चत्वारिंशोऽध्यायः वास्याकुठारादीनाहृत्य ' शैषिकचक्रौ सप्तविंशतिभेदैरभ्यालङ्कृत्य यानमारोप्य पूर्ववद्गत्वा उक्तलक्षणसम्पन्नं द्रुममाश्रित्य संशोध्य 'वृक्षराज देवावासं सुशाखिन 'विरिञ्चिनिर्मित ' मिति, एतस्योत्तरे अमितं पश्चिमे अनपायिन 'परश्वादि 'भवते भवा' येत्युक्त्वा दारुचक्रान्तरे अभ्यर्थ्य अमिताधिपयोर्म-ये अमि समाधाय आधारान्ते अतो देवादि' वैष्णवं रौद्रं ब्राझं कौबेरं मूलहोमञ्च हुत्वा भूतेभ्यो बलिं दत्वा सहस्रशीर्षादिना तरुम भिमन्य' गुरवे दक्षिणां दत्वा पुण्याहं वाचयित्वा तन्मूलं ' सोमं राजान' मिति घृतेनालिप्य 'शन्नो देवी' रिति क्षीरेण च अर्थाचमने दत्वा 'आशीभिराघोप्य 'विष्णुरुवां रक्ष ' स्विति प्रतिसरं बद्धा प्रभाते नात्वा बलिं प्रक्षिप्य पार्श्वे 'वृक्षराजाय देवावासाय सुशाखिने 1 विरिञ्चिनिर्मिताय "सुपत्राय सुपुष्पाय वनस्पतिथ्यो घावापृथिवीभ्यां स्वा' हेति व्याहृत्यन्तं हुत्वा "विष्णवे श्रीधराय वराहायो:- सन्धारणाय सर्वव्यापिने श्रियै हिरिण्यै ख्यातीशाय चिरायुषे ब्रह्मणे स्थाणवे सर्वदर्शिने चक्रायामिताय देवेभ्यो ग्रहेभ्यो नागेभ्यः स्वाहेति व्याहृत्यन्तं हुत्वा अमिं विसृज्य परश्वादीनभ्यर्च्य आदाय 'रुद्रमन्य मित्यमिमुपस्थाय 'नमो वरुणः शुद्ध ' इति जलेनाऽप्लाव्य प्रदक्षिणीकृत्य प्रत्यङ्मुखः स्थित्वा आत्मानमच्युतं ध्यात्वा ‘भवते भवा' येति वृक्षस्य दधिणे सोमं राजान' मिति नाथपा ' ले त्युत्तरे 'प्रससे' ति प्राच्यां छेदयित्वा पतनादीनुपलक्ष्य मुख पार्श्व पृष्ठमिति ज्ञात्वा त्वगादीनुन्मुच्य सारमादाय वसोः पवित्र ! मिति 18 करीषेणालिप्य ध्वपिञ्छादिभिरलङ्कृत्याधोष्य 18 . 14 16 पश्चिमे 117 19 1. छ. हृत्वा. 2. B. निर्मितममितमिति. 3. छ. पार्श्वयोः भूर्भुवस्सुवरि- त्युक्त्वऽभ्यर्च्य दारु छ. पार्था देर्भवति. B. भवस्येत्युक्त्वा दारुचकान्तरे. 4. म. B. वैष्णवमिति न दृश्यते अतो देवादीति न दृश्यते. 5. A. अभिवन्द्य. 6. क. आचमनानि. 7. वाद्यैराघोष्य. 8. B. तत्पात्रालपुष्पैः वृक्ष. 9. B. शाखिन इति पाठः. 10. य. इदं नास्ति. 11. B.सुक्षत्राय. 12. इतः प्रभृनि पश्चाद्वयाहृत्यन्तं गलितं ख कोशे. 13. A. साशिने. 14. B. आत्मनि. 15. B. भरदेवेति. 17. ख. अर्धपात्रेति. 18. छ. कईण सर्वत्र च. 19. म. इत भारभ्याघोष्येत्यन्तं न श्यते. 12 16. A, प्राङ्मुखः.

·७४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 1 रथादीनारोप्य अगारं गत्वा अमितानपयिनौ संस्थाप्य देवेशं प्रणम्य शुभाशुभ ज्ञात्वा शान्ति हुत्ला आरभेतेति' विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे महापूजारूपकल्पनं नाम चत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ।। अथ एकचत्वारिंशोऽध्यायः ।। m शललक्षणम् अथ शूललक्षणम् । 'प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य अतो देवादिना अग्रं 'रुद्रमन्य' मिति 'मध्यं 'ब्रह्मजज्ञान' मित्यधस्तादभिमृश्य गोदानसूक्तेन 'वास्येन (स्या.) तक्षयेत् । पश्चाच्छिल्पी भगवन्तं 'ध्यात्वा ऊर्वभागे दक्षिणे ' दक्षिणं कर वामे वाम र मध्ये वंशदण्डं अधोभागे तथा पादादूरुदण्डायाम षडिंशत्याल जान्वो गं जो वा ऊरुसमे चरणौ 'जानुसमौ पाणी चतुरङ्गुले "पुरस्ता- दादित्याङ्गुलमूरू जड़े च भवत इन्यङ्गिराः । कटिदण्डायाम चतुर्यवाधिक ऋत्विक्परिणाहं क्रियाङ्गुलं कोलकं शिखायामविस्तारमर्धाधिकाङ्गुलं पलाशमुकु- लोपमं वंशदण्डं चतुरनं विस्तारं भागायाममश्विनीयुतं षष्टयङ्गुलं वक्षोदण्डायाम द्वात्रिंशदङ्गुलं बहुलमर्धाधिकं तालं विस्तारं पर्वपार्श्वयोर्भुजभेदेन शिखाः कार्याः । शिखायाम कोलकं तदर्धविस्तारं वक्षोदण्डं त्रिभिश्छिदैः तद्वत्कटि- दण्डञ्च । पार्श्वदण्डायाम प्राजा त्यविस्तारमर्धाधिक त्रिमात्रमूर्वाधशिवामानं कोलकं बाहुदण्डायाममङ्गनायुतं “त्रिष्टुप् प्रकोष्ठदण्डायाममेकोनविंशत्रगुलं भुज- नाह" प्रादेशपरिमण्डलं प्रकोष्ठ वस्वमुलं "सुववदानुपूर्येण कार्यवत् भवति । 1. B. रथादिना. 2. इदं क कोशमात्र दृश्यते. 3. क. दार प्रोक्षणैः 4. छ. मभ्यमं. 5. 'वास्येनेतिक कोशे नास्ति. संलक्ष्येदित्यस्ति. 6. क. सहध्यात्वा. 7. ख. दक्षिणं 8. क. पादंदण्डमूल. 9.'छ. अर्धजानु. 10. क. अबुलं B. पुरस्ताद. त्यङ्गुलं. 11. छ. शिखरकार्य. 12. क. त्रिक प्रकोष्ठ. B. अनुशुप् प्रकोष्ठ 13... नाम 14. ग. सामानुपूर्येण. 11 ·चत्वारिंशोऽध्यायः 3 'जाम्बूनदरौप्यशुल्बान्यतमैर्वा अधिकपादेशेन पाणितलं करोति । ऊरु- मूलपरीणाहमृत्विगङ्गुलं पृष्ठफलकामानं पाणायामामुलं वस्वङ्गुलं वा करोति । अर्धाधिकपञ्चाङ्गुलं चतुरङ्गुलं व्यङ्गुलं विस्तारं रुक्मरुप्यशुल्बतरूणामन्यतमेन मौलिदण्डं रुक्मरूप्यताम्रान्यतमेन शूलं भवितव्यमित्याचष्टे भृगुः ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपपोक्ते ज्ञानकाण्डे दारुशूललक्षणविधान नाम एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। शूललक्षण विस्तरः, पौगणिकस्थले विशेषः देव्यादीनां विधिः 'स्थानके चतुरश्रमासनेऽष्टानं शयने वृत्तमेवं कारयेत् । मेदादानाभे- श्चतुरश्रे. तद्राममिति 'नाभेहिक्कान्तरमष्टाथ भवभागमिति 'हिकया मूर्धपर्यन्तं वृत्तं नेत्रमित्येव व्यंश शूलमित्यानेयः । पौराणिकेऽपि पुराण यत् तदेव कुयात् । अन्यथा राष्ट्रस्य यजमानस्य राज्ञो महत्तरो दोषो भवति । देवींना वंशायाम वेदाधिकशक्करी पार्थायामं रसाधिकं ° त्रिंशदङ्गुलं वक्षः चतुर्विशदङ्गुलं' विस्तार रसं तदर्ध बहुलमर्धाधिकं द्विमात्रं शिखायाममध्यर्ध- विस्तारं काव्यायाममूविविस्तार(?)रसमुत्सेध कोलकं शिखायाम सार्धमात्रं तदर्ध- मात्र तदर्धविस्तारमूरुविस्तारं पावकमनं द्वियवाधिकं कोलकं जवामूलविस्तारं यवहीनांशुशुक्षणिः ग्रीवाविस्तारं कोलकं बाहुविस्तारं यवाधिकामिरग्रविस्तार 18 . 1. B. नेत्यत्रारित्रिक. 2. क. B. तामीर्धाथिक 3. अर्धाङ्गुलं वा कारोति इत्यधिकं घ. कोशे. 4. आसनमेदानीत्यधिक छ. कोशे. 5. A. छ. नाभेरष्टानं 6. ख. भवमिति. ग. B. भगवद्भाग. 7. हिकायां ग. छः 8. ग. त्रिनेत्रपर्य: 9. ख. क्रम. 10. क. पक्ष्मदण्डं. 11. ख. अडविस्ताररस. 12. छ. शिखायां B. शिखायुनं. 13. आशुशक्षाप्रविस्तार.

·७६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे - कोलकं प्रकोष्ठविस्तारमर्धाधिक तत्त्वमविस्तारं द्वियवाधिकमत्रं हस्तपादतली कर्णी ताम्रपत्रेण योजयेत् । न 'कीलबन्धैः । प्रमाणहीनं सर्वप्रजामारणम् । तस्मात् ज्ञात्वैव बुद्धयोग (हित्वा) यत्नतः कारयेत् । 'शूलानि प्रमाणयुक्तान्यादाय प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य रात्रिसूक्तेनाभिमृश्य विष्णुगायच्या तत्तत्स्थाने संयोज्य स्थापये- दिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवछास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे आसनभेदादिनिर्णयो नाम द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ।। अथ त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः॥ शूलस्थापन विधिः अथ शूलस्थापनम् । उदगयने आपूर्यमाणपक्षे सुनक्षत्र सुतिथौ पूर्वोक्तगुणसम्पन्नानुक्तदोषविवर्जिताननुज्ञाप्य तैरुतविधानेनाचरेत् । तत्र स्थाप- काश्चत्वारः सुलुप्तश्मश्रुकेशाः सुवस्त्राः अपराह्ने उपवासव्रतं कुर्युः । सोपवास शिष्यं हिरण्यपवमानैः " अणोरणीया" नित्यनुवाकैश्चाभ्युक्ष्य 'गुरुः शिष्यस्त्व मित्याहरेत् । तेन शिष्यः पापात् प्रमुच्यत इति । स पत्नीसहितः श्रुत्वाकल्प विधि भगवन्तं 'ध्यात्वा श्रद्धाभक्ती पुरोधाय निशायां संविशेत् । प्रभाते स्नात्वा "शुचिः शुचिवासम्समन्वितोऽन्तर्जलगतः अघमर्षणं कृत्वा प्राणायाम 1° सहस्रं शतं वा अष्टयुतमभ्यसेत् । प्राजापत्ये मुहूत अद्भिः प्रक्षाल्य पञ्चगव्यैः नापयित्वा “ नमो वरुणः शुद्ध " इति "तेलेन शूलमालिप्य “शन्नो देवीः" "सोमो धेनु " मिति मध्वाज्यमिश्रमालिप्य “भूः प्रपद्य " इति देवेशं 1. गं. विल. 2. B. शूलानीति न दृश्यते. 3. छ. तत्र स्थाने. 4. छ. गुरुः शिघ्यस्त्वगित्युदाहरेत् घ. गुरु शिष्यत्वं. क. गुरुं शिष्यत्वमाचरेत् . 5. गुरुं स्वपन्नी सहित कृत्वा. क. A. सपत्नी. 6. क. कल्पविधं, 7.क.स्नात्वा. 8. क. स्वपेत् . १.शुचिरप्य- शुचिः. 10. घ. अष्टसहस्रं चतुःषष्टिसंयुतं च. . 11. तिलतैलेंन.

·त्रिचत्वारिंशोध्यायः ৩৩ - नमस्कृत्य “परं रंह " इति पीठादादाय “प्रतद्विष्णुस्तवत " इति श्वभ्रमध्ये देवेश संस्थाप्य विष्णोदक्षिणतः शूलं " मधु वाता" इति मधुना प्रक्षाल्य "स्वस्ति दा" वीति प्रोक्ष्य “वसोः पवित्र" मिति पञ्चगव्यैः देवेशं संस्खाप्य तत्रावशिष्टगव्यैः "आपो हि " ठेति तत् शूलं प्रोक्ष्य पश्चाद्देवेश 'क्षीरघृत- मधुसिद्धार्थोदकाक्षतोदककुशोदकगन्धोदकैः "शन्नो देवीरग्न आयाह्यग्निमीले पूनस्तस्येमा ओषधयोऽभित्वा शूर चत्वारि वा" गिति संस्नाप्य "आप्याय" स्वेति पुनस्संस्नाप्य वस्त्रोत्तरीयचित्रक्क्ष्याभरणादिभिरलङ्कृत्याभ्यर्च्य शूलमपि सहस्रशीर्षादिना अग्रे एकाक्षरादिना मध्ये विष्णोर्नुकादिना अधस्तादभिमृश्य यवसर्षपमिश्रेण चन्दनेनालिप्य देववत् * ध्यात्वा स्थापकान् वस्त्रोत्तरीयाभरणादि- मिरलङ्कुर्यात् । ततो देवेशं प्रणम्याभ्यर्च्य पायसादीन् निवेद्य दक्षिणां दत्वा मूलागारस्य दक्षिणे यमपावकयोरन्तरे देवेश संस्थाप्य तस्य दक्षिणे शूलं पुण्याह वाचयित्वा "स्वस्ति दा" इति प्रतिसरं बध्नीयात् । शूलमपि तथा कृत्वा बैलवशयने अण्डजादीनास्तीर्य “यद्वैष्णव" मिति प्राक्शिरः शाययीत । श्रीवृक्षफलके शूलं सोत्तरच्छदं शाययेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपत्रोक्त ज्ञानकाण्डे शूलस्थापनविधिर्नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ।। ॥ अथ चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। शूलस्थापनविस्तरः, प्रसङ्गादग्निस्वरूपकथनम् एवं कृत्वा प्राकाराद्वहिरुत्तरे भूमियज्ञं तथा हुत्वा प्राच्यादिमध्यपर्यन्तं पञ्चस्वाहवनीयादीन् पूर्ववत् स्थापयेत् । आधारस्थानानि अथैषां संस्थान 1. च. क्षीरमधुघृत. 2. चत्वारि वेति (?) 3. संस्नाप्येति खकोशे नास्ति. 4. B. ज्ञात्वा. म. स्मरेत् . 5. च. खस्ति देवेति. 6. क. शाययित्वा. 7. ख. आकार- स्थानान्यथैषां स्थानम् .

·७८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे लोकाः । तस्मात् चतुरश्रमाहवनीय स्वर्गलोकमिति औपासनविधानेन । चन्द्राकृितिमन्वाहार्यमन्तरिक्षलोकमिति ऊर्ध्ववेद्यां दक्षिणोत्तरं 'द्वात्रिंशत 'प्राक्प्रतीच्यन्तरं षष्टिरेवं द्विवेदिसहितं विस्तारोत्सेधं भागं रसनिम्नमेवं कारयेत् । गार्हपत्य पूर्णचन्द्राकृतिं भूलोकमिति उर्ध्ववेदिः षट्त्रिंशदङ्गुलं समम् । आवसथ्यं त्रिकोण महर्लोकमिति ऊर्ध्ववेद्येकभुजं षड्यवाधिकमष्टचत्वारिंशदेवं त्रिभुज द्विवेदिसहितम् । सभ्यं चतुरश्रं जनो लोकमिति । श्रामणाकाग्निकुण्डं ब्रह्मसे मपितृस्थानसमन्वितं विधिना कारयेत् । एतेषामाघारे महाप्रतिष्ठायां यथोक्तस्तथा पृथक् पृथक् भेदेनैव आघारं हुत्वा आहवनीये दौवारिक गारुड वैनं नागराज ध्वाज व महाभूत दैवत्यं अन्वाहार्य इन्द्रामि यम गुह हवीरक्षक- दुर्गामन्त्रैः गार्हपत्ये 'नीलवरुणवायुरोहिणीमातृपुष्परक्षकदैवत्यं आवसथ्ये. कुबेरेशानादित्यबलिरक्षकसरस्वतीदैवत्यं सभ्ये वैष्णवं सर्वदैवत्यं जुहुयात् । ब्राह्म श्रीभूमिदैवत्यं गारुडं वैष्वक्सेनमार्ष पारमास्मिकमीशरादीन् क्रमेणान्यास्ये जुहोति । प्रभाते नात्वा मृष्टसितोपलेपनाद्यैः देवतागारं संशोध्य ध्वजपताका- पुष्पदाम धूपदीपादिभिरलङ्कृत्य शयनस्थं देवं सम्प्रणम्याभ्यन्तरं विभज्य किश्चि- मानुषमाश्रित्य दैविकस्थाने स्थानकस्य आसनं चेब्रह्मसूत्राद्वामे शयनं दैवमानुष- योर्मध्ये श्वनं भागावगाढं षोडशाङ्गुलावगाढं वा द्विगुणविस्तृतं चतुरश्रं समुपकल्प्य कारयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पञ्चामिहोमविधिर्नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ।। 1. क. त्रिंशत् . 2. क. प्रागपरं. 3. म. प्रालिकात्यं निले त्रिक्षोणं इत आरभ्य शयनस्थमित्यन्तं न दृश्यते. 5. म. षडोशेति पदं दृश्यते.

·।। अथ पश्चचत्वारिंशोऽध्यायः॥ शूलस्थापनार्थ रखन्यासः 'साक्षतोदकैः पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य गोमयेनोपलिप्य श्वभ्रमध्ये अधोभागे गज तमेकनेमि" मिति "ब्रह्मादेवाना' मिति ब्रह्मस्थाने ब्रह्ममणिं " इन्द्रं प्रणवन्त" मितीन्द्रस्थाने इन्द्राय हरितालवने " अग्नावग्नि" रित्यमिस्थाने मनश्शिलामौक्तिको "यमो दाघार नमस्त" इति यमस्थाने अञ्जनवैडूयौँ “वसवः प्रथम" इति निऋतिस्थाने श्यामशङ्खजौ "ये ते शत" मिति वरुणस्थाने कासीसम्फटिको "मरुतः परमात्मे "ति वायुस्थाने पारदपुष्यकान्तौ " सोमं राजान" मिति सोमस्थाने सौराष्ट्रचन्द्रकान्तौ “ईशान-ईश ईशिन ” इति ईशस्थाने गोरोचन- नीलाविति: "शन्नो निधत्ता" मिति मध्ये वासुकेरमृताश्मकं "धाता धातृ " णा- मिति पावकेन्द्रयोरन्तरे साध्येभ्यो 'लोहिताश्मक विश्वे देवस्ये"ति यमाभ्योरन्तरे विश्वेभ्यो देवेभ्यश्चोत्पलमणिं " अधिब्रह्मा यतता" मिति यमनील- योरन्तरे 'सिद्धेभ्यः प्रवालकं "इमां मूर्धन्या" इति नीलवरुणयोरन्तरे गन्धर्वेभ्यो मनशिलां “अप्सरस्स्विति" वरुणवाय्वन्तरे अप्सरोभ्यः शुक्तिजं “यं काद्रवेया" इति वायुसोमयोरन्तरे नागेभ्यो विमलमणिं " अर्यम्णः कुम्भी "ति धनदेशानयोरन्तरे अर्यम्णः प्रवालं "तं त्रोण्ये "षेतीन्द्रेशानयोरन्तरे भूतेभ्यो नीलं तस्मादुपरि "तमेकनेमि" मित्युपरि गरुडरूपं ब्रह्मस्थाने ब्रह्मणे सौवर्ण गैरिक इन्द्राय षष्टिकव्रीहियवौ अग्नये कुलुत्थमाषौ यमाय मुद्गगोधूमौ निर्ऋतये तिलतिल्वौ वरुणाय यववंशयवौ वायवे नीवारप्रियङ्गं सोमाय गोधूमयवौ ईशानाय सर्वबीजानि तत्तन्मन्त्रेण "पूर्ववन्निक्षिपेत् । 8" तमेकनेमि" मित्युपरि कूर्मरूपं भूमाननोऽन" इति गदाचक्रासिशक्तिशरान् दक्षिणपाच वामे "तन्मा यशोऽय" इति शङ्खशाखेटकन् यथाक्रमं प्रतिष्ठापयति । श्रीवत्सपूर्ण- कुम्भभेर्यादर्शमत्स्ययुग्माङ्कुशशङ्खावर्तानीत्यष्टमङ्गलानि इन्द्रादीशानपर्यन्तं यथाक्रमेण 1. म. उदकाक्षतपञ्चगव्यैः. 2. सौराष्ट्रचन्इकान्तामिति सर्वत्र पाठः. 3. अत्र इतीत्यधिक भाति. 4. छ. B. लोहिताक्षं. 5. छ. सिद्धानां. 6. तत्तीणीति मुद्रित 7. छ. पूर्व. 8. B. तमेकेति. 9. भूमानन्तोमे रेति मुद्रितपाठः. 90 ·८० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 16 भूयाम वृत्त्या" " नमस्सुलोमि" "स एको भृत् " देवस्य त्वा" अतो देवाः" "क्ष्मामेकां" तन्मा यशोऽग्रे" "ब्रह्मा देवाना" मिति स्थापयेत् । सर्वरत्नसमन्वितं हाटकाम्बुजमध्ये कोलकोच्छ्रयं 'जातरूपमयं श्रीरूपं कृत्वा “शं सा नियच्छ” विति द्वाराभिमुख प्रतिष्ठाप्य अश्वत्थमूलशैलार्णवसरोवल्मीक- वृषशृङ्गगजदन्तजदर्भमूलगवां गोष्ठेषु मृदं सद्गृह्य ब्रह्मादीनां यथाक्रमेण तत्तत् स्थाने तत्तन्मन्त्रेण विनिक्षिपेदिति । सरस्वतीयज्ञभाण्डझुक्रवकमण्डलुनि सौवणेन वृद्धयर्थ ब्राह्मणानां क्षत्रियाणां ध्वजशस्त्रायुधानि वैश्यानां 'तुलातोदी शूद्राणां हलं सुवर्णेन कृत्वा “हिरण्यरूप” इति स्थापयेदिति । मेघविद्युल्लता' रूपौ कृत्वा राष्ट्राभिवृद्ध्यर्थं " ये ते शत” मिति प्रतिष्ठापयेदिति ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे रत्नन्यासविधिर्नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ।। अथ षट्चत्वारिंशोऽध्यायः॥ शूलस्थापन विस्तरः एवं कृत्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य श्वनं वाससा आछादयेत् । स्थापकान् वस्त्राभरणादिभिरलङ्कृत्य ओङ्कारजयशब्दैः तताद्यैराघोप्य “प्रतद्विष्णुस्तवत " इति ब्राह्म मुहूर्ते शूलं संस्थापयेत् । ध्रुवसूक्तं जपति । 'अविच्छिन्नं कनि- कदादि जपन् सुदृढं सुस्थितं अचलं स्थापयित्वा " नमो वरुण" इति क्षीरेण क्षालयेत् । देव्योरप्युभयोः पावे तत्सूत्रे द्वियवान्तरे तथैव संस्थाप्य ब्रह्म- कुड्यान्तरे किञ्चित् पश्चिममाश्रित्य ऋप्योः शुलं संस्थाप्य हिरण्येनोद्वर्त्य स्पृष्दैव शुलं 'अतो देवादि सहस्रशीर्षायेकाक्षराद्यात्वाहादि विष्णोर्नु कादीन् जप्त्वा सभ्ये सर्वदोषोपशान्त्यर्थ शान्ति व्याहृतिपर्यन्तमग्न्यास्ये जुहोति । 1. भूय आत्मवृत्त्या मुद्रित गाठः. 2. जानमयमय मति B. पाठः. 3. B. तमकेनि. 4.म. तुला 5. रूपे इति स्यात् . 6.छ. तानामैः घ. तानका थैः 7.ग. जप्वा. 8.छ. अस्पृष्दैव. 9. म. वैष्णवं पुरुषसूक्तं च जप्त्वा सभ्ये इत्यादि.

·षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ८१ अग्निध्यानम् , आस्यहोमः कुण्डमध्ये प्रत्यङ्मुखः सर्वदेवावृतः स्वाहास्वधाभ्यां "ब्राह्ममासनमासीनः सप्ताचिः समुज्ज्वलन्नूर्ध्वक्तो वसति । कर्णे हुते व्याधिपीडनं चक्षुष्यन्धत्वं नासिकायां महाव्याधिर्मस्तके सर्वनाशः शेषेष्वपि दारिद्रयं तस्मात्सर्वप्रयत्लेन आस्यं बुद्धा शरोऽनारेऽनौ जुहोति । तिलाज्यमिश्रं चरुं न्यग्रोधफलमात्रं अङ्गुष्ठानामिकामध्यमाभिः हुत्वा 'अग्नये वैश्वानराय जातवेदसे पावकाय हुताशनाय हव्यवाहनाय स्वाहापियाय स्वाहा, इति हुत्वा सर्षपमिश्रं चरुं — यज्ञमूर्तये योगमूर्तये विष्णवे वटपत्रशायिने 'अनन्तशायिने पुष्करनाभाय विश्वेधराय श्रियै पौष्ण्यै मृकण्डुजाय ख्यातीशाय सुपर्णाय शैषिकाय हलाय " जलाय स्वाहेति' व्याहृत्यन्तं हुत्वा अग्निं विसृज्य देवं प्रणम्याभ्यर्चयति । स्थापकेभ्यः स्वशक्त्या निष्कादहीनं पृथक् पृथक् सुवर्ण दत्वा पश्चात् मृत्सङ्ग्रहणं करोतीति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे कश्यपत्रोक्ते ज्ञानकाण्डे शान्तिहोम (विधि) रत्नन्यासविधानं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः । ॥ अथ सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ . शूललेपनार्थ मृत्सङ्गहणम । अथ मृत्सङ्ग्रहणम् । 'पुण्यनद्यद्रिसरस्तट कतीरे शुद्ध देशे मनोरमे पूर्ववद्गत्वा संशोध्य अभ्यर्च्य श्रियं हरिणी च वीशशैषिको, प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य पुण्याहं वाचयित्वा उक्तलक्षणसम्पन्नामायुवर्णसमन्वितां शुभवृद्धिदां महीं महीसूक्ते- नादाय शन्ति हुत्वा देवीभ्यां ऋषिभ्यां वीशशैषिकाभ्यां नदीभ्यः पर्वतेभ्यो 1. ख. देपयुतः. 2. कादन्यत्र ब्राह्ममासीन:. 4. प. विश्वाशयाय.. 5. जलायेति घ. म. कोशयोः नास्ति. 6.मः भवतीति... 7. A. पुण्यनद्यादि. 8. A. न दृदयते इदं पदम् . 9. ख. म. वाच्यः 3.क. अनन्तश्यनाय. 13 ·८२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे नागेभ्यो हुत्वा अमिं विसृज्याऽशीभिराघोष्यागरं गत्वाऽभ्यन्तरं प्रविश्योत्तरे पार्श्वे पार्थिव धूपदी' समन्वितं स्थायेत् । मृत्संस्कारः गन्धवर्णयुनं साद्यस्कं कापिलं घृतं 'कांस्ये त्रिश्येकप्रस्थं "कुडुबं प्रस्थाध वा तदर्धमादाय संशोध्य दधिपयोऽतसीम्नेहानेकै घृतात्पादाधिक गृहीत्वा 'उत्पूय "यवसर्षपगोधूः गतसीतिल्वदीप्तीनां चूर्णं पृथक् पृथक् हृतमादायैकस्मिन् भाण्डे क्षिप्त्वा पिधाय मासमात्रं तदर्धं दशरात्रं वा निधापयेत् । नारशब्दाखु • गीत्रिप (?) चलच कृष्णामरदारहरितालहारिद्रमरीचविडङ्गबासीन् संशोध्याऽशोष्य निपलं द्विपलं पलं वा चूकृित्य द्रोणे द्रेणर्धे आढके वा जले क्षिप्त्वा अर्धमासं तदर्ध वा निधापयेत् । न्यग्रोधाश्वत्थोदुम्बरप्लक्षखदिर- वञ्जलासनादीनां निर्मोक पृथक् पृथक कुट्टयित्वा भागमाहृत्य तुलस्यपामार्ग- नन्द्यावर्तकरवीरभूपनबिल्वादित्यसाहयसहदेवीलक्ष्मीशमीपत्नसारे अश्वत्थाद्यजिनानि आक्षिप्यार्धमासं निधापयेत् । अश्वत्थोदुम्बरप्लक्षाणां क्षीरमेकैकं घृताध गहृत्यै- कस्मिन् भाजने क्षिप्वा श्रीवेष्टसर्जरसकुादुर गुग्गुलुव पित्य निर्यासान् समभागं चूर्णं कृत्वा तस्मिन् दशरत्रं निधापयेदिति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे मृदादिसंस्कृतिविधिर्नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः । ॥ अथ अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ।। मृत्संस्कारविस्त। एवं कृत्वा अभिनवेषु व टेषु फलकेषु वा प्रोक्ष्य " उदुत्यं चित्र " मिति मृदमवकीर्य विश्वामित्रान् परिहत्याऽतपेगशेष्य गायच्या प्रोक्ष्य “ मेदिनी 1. च. कांस्यं. 2. छ. त्रिकुडुबं. 3. छ, तह. 4. B. भुवंडित्या (?)उत्पूय. 5. M. यवेति न दृश्यते.

·अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः ८३ - वायुप" रीति देवी" ति पात्रेवापूर्य एवं क्रमेणाऽशोप्य देवागारोत्तरे उलूटवलमुसलौ प्रक्षाल्य संस्थाप्य 'ब्रह्मेश्वरावभ्यर्च्य " श्रिये जात " इत्यापूर्य अतो देवादिभिश्चूर्णयित्वा अभिनवेषु भाण्डेषु धूपितेषु वकुलचम्पक मल्लिकादिभिर्वासितेषु अहोरात्रमा- पूर्य नादेयं जलमादायोत्पूय “इदमापशिवा " 'इत्यपोऽभिमन्व्य "इदं विष्णु' रिति पुन:पुनः मर्दयित्वा आदाय "येते शत " मिति ब्राह्मे महूर्ते क्षिप्त्वा सहस्रशीर्षादिनाऽभिमृश्य एकाक्षरादिना वस्त्रेण संशोध्य अहोरात्रं निधाय जलमास्राव्य पूर्वोत्त स्नेहकषायचूर्णौषधैः ब्रह्मा देवा " नामिति संसृज्य पूषा त" इति मर्दयित्वा चन्दनागुरुकेष्ठशीरैलालवङ्गजातीफलाङ्गनादीनि (१) "पेषयित्वा " यन्मे गर्भ " इति क्षिप्त्वा 'सुवर्णरजतताम्रचूर्णैः समर्थ कपित्थनालिकेरत्वक्चूर्ण “इन्द्रं प्रणवंत " मिति प्रक्षिप्य पुनः पुनः मर्दयित्वा प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य वितानाच्छादिते धूपदीपसमन्वितं त्रिरात्र- मेकरात्रं वा क्षिपेत् । "सकृत्कृत्वैवमभिनवेषु दधिदुग्धनालिकेरसलिलानि कांस्ये तदर्ध प्रस्थं वा आहृय संस्राव्य वकुलबदरफलसारान् पृथक् पृथक् दुग्धार्थ संस्राव्य महिषाक्षयज्ञ"यूपसायसशल्ककापित्थकुष्ठगैरिकान् पृथक् पृथक् तदधं पादं वा चूर्णीकृत्य क्षिप्त्या करजाश्वत्थादिनिर्यासान् पादाधिकदुग्धेन पेषयित्वा प्रक्षिप्य त्रिफलाविश्वभेषज “घनचपलान् एकैकं निर्यासार्धं "क्षिप्त्वा नदी- रोहादिक्षीरदुग्धं यथालाभं प्रक्षिप्य वस्त्रेण वेष्टय षडानं त्रिरात्रं वा निधापयेत् । एतेन अतोदेवादिना शूलमालिप्य प्राच्यामौपासनामौ शान्ति हुखा विष्णवे श्रियै हरिण्यै चिरायुषे ख्यातीशाय गरुडाय शान्ताय चक्राय शङ्खाय भूतेभ्यः सर्वाभ्यो देवताभ्य स्वाहेति हुत्वा व्याहृत्यन्तं जुहुयत् । एतत्पार्षदमिति । 10 । 1. क. ब्रह्मभावको 2. A. सुपूजितेषु. 3. A. मल्लीभिः 4. A. इत्यभिमृश्य. 5. घ. जलमास्य. 6. B. समर्थ पिष्ठ. घ. घ. सम्मर्यापिद्धं. 7. ट. अगतादि. 8. प्रतद्विष्णुस्तषत इत्यधिकं तत्र ट कोशे.. 9. क. सच्छादने अ. नच्छादने घ. छत्रादिने. 10. ग. इति सप्ततितमः खण्डः. 11. B. सर्वत्रैवं कृत्ववं. 12. ट. धूपसायशल्क- लापिद्धकुंकुष्ठ. 13. रंजाशनादि. 14. B. घन. 15. क. क्षिपेत् .

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे रज्जुवेष्टनम् । अग्निं विसृज्य नालिकेरनिर्मोकनिर्मितान् त्रिवृतानुजून् 'रज्जून् वस्ति दा" इति सिरावदज्जुवन्धनं करोति । ततः शिल्पिना तदह योजयेत् । मध्याह्नेऽब्जानौ अब्जहोमं कृत्वा “ मेदिनी दे" वीति मृदमभि- मृश्य पारमात्मिकमविच्छिन्नं जप्त्वा संयोजयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे सर्वकल्कविधिर्नाम अष्टचत्वारिंशोऽऽध्यायः । ॥ अथ एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ॥ बिम्बे रत्नन्यासः । हृदये पद्मराग ललाटे जातिरत्नं ग्रीवायां मौक्तिकं बाह्रोडूयं नाभौ ब्रह्ममणि मेढ़े सौवर्ण पादयोः पुष्यकान्तचन्द्रकान्तौ एकाक्षरादिसूक्तं 'विष्णुसूक्तं पुरु सूक्तं दुर्गासूक्तं पारमात्मिकं ध्रुवसूक्तं गोदानसूक्तं क्रमेण जपन् तत्तत्स्थाने रत्नानि निक्षिपेत् । दक्षिणेऽक्षिण "सूर्योs" सीति सूर्यकान्तं वामे "चन्द्रोऽसीति चन्द्रकान्तं श्रोत्रे मरुतः परमा" त्मेति वजं दक्षिणे, वामे "सोम राजान " मिति शङ्ख, नासिकापुटयोः " रुद्रमन्यं त्र्यम्बक " मित्यमृताश्मकनीलौ आस्ये “पावका न" इति प्रवालं प्रतिष्ठाप्य पश्चाच्छिल्पिना किरीटमूर्ध- ललाटकण्ठअनयन घ्राणोत्तरोष्ठाधरोष्ठकपोलर्च (?) ग्रोवाबाहुजव॒वक्षोहृदयप्रावकक्ष- प्रकोष्ठकूपरपाण्यङ्गुलिस्तनोदरनाभिकटिपृष्ठयोनिमुष्कोरुजानुजचगुल्फपपदपार्श्य- ल्याद्यङ्गप्रत्यङ्गानि लक्षणयुतं कारयेत् । षण्मासं तदर्ध वा मासं वा अतीत्य पूर्वोक्तगन्धपिचु (१) कपिद्धशर्कराः पेष्षयित्वा दक्षिणामौ पार्षदं वैष्णवं हुत्वा "शर्कराममिरिन्द्रादिनऽभिमृश्य 1. रज्जू निति घ. म. कोशयोः न दृश्यते. 2. A. B. खखिदेवेति. 3. B.M. संयोज्य. 4. ग. विष्णुसूक्तं पारामात्मिकमीङ्कारादीन् ध्रुवसूक्तं. 5. ईटारादीनिति म.. कोशयोरधिकं. 3, ग. घ. वैष्ववान्त. 4. B. शर्कर..

·एकोनपञ्चाशोऽध्यायः ८५ "दुहतां दिव" मित्यादाय सुरभिमृचमनु द्रुत्य " वाङ् म आसन् , नसोः प्राण " इति तद्वेरे संयोज्य शिल्पिना कारयेत् । पटाच्छादनम द्विमासमधं 'पक्ष वा अतीत्य सूक्ष्मावदातं सुसूक्ष्मश्लक्ष्णं सुसूक्ष्मकोमल- मम्बामादाय गार्हपत्ये सहस्राहुतीर्तुत्वा गायच्या अम्बरं प्रोक्ष्य “सोमस्य तनु"रसीति संयोज्य तबाह्य मौक्तिक 'मृदमालिप्य किरीटोष्णीषमकरकुण्डलहारकेयूरकटकोदर- बन्धनोपवीतकटिसूत्रप्रलम्बमेखलाङ्गुलीयक पादाभरणान्यम्बराणि च कारयेत् । दशरात्रं पञ्चरात्रं व्यहं वा अतीत्याऽवसथ्ये महाशान्ति ' पार्षदञ्च जुहुयात् । वर्णसंस्कारः। श्वेतसौवर्णश्यामाञ्जनवर्णाः चतुर्युगेषु हरेः रूपम् । तस्माद्युगे युगे तत्तदह ज्ञात्वा कापित्यादिना वर्णयेत् । शुद्ध संस्कारजान् वर्णान् ज्ञात्वा 'हिरण्यगर्भ " इत्यभिश्य गायत्र्याऽऽदाय आत्मसूक्तं जप्त्वा अतो देवादिना तूलिकाग्रेण वर्णमादाय विष्णोर्नुकादीन् जप्त्वा ललाटे " चित्रं देवाना" मिति, आभरणे "तेजो वत्सव" इति अम्बरे "भूमाननोऽन"इति, चक्रे "अस्मादुपा"स्येति पाञ्चजाये " गन्धद्वारा" मिति, श्रियं, “ मेदिनी दे " वीति, षड्भिः महीं, चिरायुष"मिति मार्कण्डेयं, “यतस्स्वमासी" दिति ख्यातीशं तदह, वर्ण योजयेत् । "ततः शिल्पी भगवन्तं ध्यात्वा मूर्धादि पादपर्यन्तं क्रमेण भक्त्या युक्त्या 'तत्तच्छरीरे क्रमेण यावत् द्रव्यं मनोहरं बुद्धयाऽऽहादकरं शान्तिकाधुज्ज्वलितं कारयेत् । तप्तहाटकसङ्काशां श्रियं, महीं श्यामलाङ्गी, भृगु प्रवालाभ, पुराणं सुवर्णाभं, चक्रं रविमण्डलाभ, शङ्ख चन्द्राभं कनकामं, किष्किन्धं, श्यामलाङ्गं 1. पक्षमिति टोशे न दृश्यते. मासमधं वेत्येव. 2. सुसूक्ष्मश्वक्षणमिति मट कोशयोः न दृश्यते. 3. मौक्तिकमिति B. कोशें नास्ति. 4. A. मृदाऽऽलिप्य. 5. A. आभरणानि..6. पक्षं द्वितयं बातीत्य B. म. पक्षं सवर्णमाहृत्य. 7. क. B. महाशान्तिश्च हुत्वा. 8. B. अहमह. 9. ट. संस्कारभाक्. 10. B. गायच्या बा. तच्छिलिलनिः. 12. घ. तत्तछविक्रमेण. 13. B. बुध्वाह्लादकर शान्तिकायुज्ज्वलं. 11. छ.

·८६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे सुन्दरं, रक्तं भानु, शुक्लं 'चन्द्रं, सुवर्णवर्णं ब्रह्माणं, रुद्रं प्रवालाभं योजयेत् । मणिकं जटाधरं द्विभुज हृदयेऽञ्जलिसंयुतं शुकपिञ्छाम्बरधरं पिङ्गलाक्ष उपवी. तोत्तरीयाजिनधरं, सन्ध्यां, 'तत्पत्नी सर्वालङ्कारसंयुक्तां सुवर्णाभां सुमुखीं मनोज्ञां हृदयेऽञ्जलिपुटां शुक्लवस्त्रां, तापसं जटिलं दण्डहस्तं शुक्लाम्बरधरं भिन्नाञ्जनाभ 'वैखानसं, दूर्वाभं दण्डिनं कपर्दिनं रक्ताम्बरधरं वीरवेषयुत, गरुडं काञ्चनाभम् । आपादादाजान्वानाभेराकण्ठादामूर्धं पृथिव्यप्तेजोवायुमयं 'कालाञ्जननिभं गारुडं रूपमित्यूषयो वदन्ति । तद्वद्वाऽपि "बृहत्पक्षाटोपं भुजस्थभुजगेन्द्रं वीररौद्र- सन्वितं दंष्ट्राकरालं श्यामोत्तुङ्गमहातुण्डं "ललाटाताम्रचूडं हृदयेऽञ्जलिपुटं कटिविन्यस्तहस्तं 10 पताकादक्षिणपाणिं वा श्यामाम्बरधरं वा पन्नगविभूषि- तम् । शैषिकं रक्तवर्ण श्यामाम्बरधरं किरीटकेयूरहारप्रलम्बयज्ञोपवीतिन "द्विभुजमेव कारयेत् । अन्येषामपि सर्वेषां रूपवर्णपर्ष प्रभृतीनि तत्र तत्रोक्त- विधिना बुद्धया युक्त्या ऊहित्वा कारयेत् । शूलग्रहणवत् दाश्मनोः ग्रहणम् । तस्मादुक्तविधिनाऽऽहृत्य स्थापयेदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे शर्करालेपनवर्णसंस्कारविधिर्नाम एकोनपञ्चाशोऽध्यायः । 12 ॥ अथ पञ्चाशोऽध्यायः॥ भगवतो रूपकल्पनम् । अथातो भगवतो नारायणस्याऽकृतिलक्षणं व्याख्यास्यामः । यस्यास्यममिः धौमूर्धा ख नाभिः भूः पादौ चक्षुषी अर्कनिशाकरौ दिशः श्रोत्रे ज्योतीष्याभरणानि 1. क. बुवाहाटकरत्नकान्त्युज्वलित. 2. छ. ब्राह्म. 3. रक्तवर्ण च इति ट कोशे अधिकं. 4. B. घ. ट. तन्दङ्गीं. 5. B. शाततपं. 6. B.जातं शबाज ननिमं 7. छ. पक्षारोपं. 8. A. भुजस्थलभुजगेन्द्रं. 9. ट. ललाटान्तात्तचूदं. 10.क. पतद्दक्षिणहस्तं? 11. ग. इति त्रिसप्ततिमः खण्डः सुवर्णाभमिति तत्र छ कोशे. ट. रक्तवर्णाम. 12. जयेशमिति ककोशे?

·पञ्चाशोऽध्यायः ८७ उधयोऽम्बरं भूतानीन्द्रियाणि । अस्याकृतेः प्रमाण कल्पितं भृग्वादिभिः । तद्धेतु- भि वमन्तव्यममीमांस्यम् । आज्ञासिद्धमिति ज्ञात्वा तदुक्तविधिना कारयेत् । शास्त्रसिद्धबिम्बस्य फलदत्वम् । विधिना कारितं बेरं सर्वपापहरं पुण्यं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् । स्वबुद्धि क्लप्तमशुभं पुण्यकीर्तिविनाशनम् । तस्माच्छास्त्रं समालम्ब्य बुद्धया युक्त्या प्रमाणयुतमेवं मनोहरं कारयेत् । त्रिविधं बिम्बम् । चित्रं चित्राध चित्रामासमिति चित्रं त्रिविधम् । सर्वावयःसम्पूर्ण मानोन्मान प्रमाणलक्षणयुक्तं चित्रम् । तदर्धदर्शन चित्रार्धम् । 'पटकुड्यादि- लेख्यं चित्रामासम् । मानविचारः। ऊर्ध्वमानं भवेन्मानं प्रत्यङ्गेषु च यन्मानं तदुन्मानं अजानां यत्परिणाहं तत्परिमाणमिति । विष्णुब्रह्मरुद्राणां दशतालं रविस्कन्देन्द्राणां नवार्धतालं 'देव्योदेवर्षीणां वेदाङ्गुलाधिकं नवतालं लोकपालामितसुपर्णानां नवतालं नरजघन्यकुब्जवामनभूकिन्नरकूश्माण्डकबन्धानां क्रमेणाष्टमप्तषट्पञ्च चतुस्त्रिद्वयेक- तालानि भवन्ति । 'उत्तममध्यमाधमभेदे न दशतालं त्रिविधं भवति । वेदत्रिष्टु- बधिकाधृतिरुत्तमं मध्यम द्वात्रिंशदधिकमधर्म निष्ठुबधिकम् । अधिकेन देवेशं मध्यमेन हरमधमेन विरिञ्चिमाचरेत् । अणुस्यन्दनरेणु पिचुककेशाग्रतनुकतिलयवानां क्रमेण वसुगुणितं माना- गुलम् । मध्यमपुरुषस्य दक्षिणहस्तमध्यमाङ्गुलिमध्यपर्वायतं मात्राङ्गुलम् । यस्य यत्तालमानं तत्सङ्ख्यया हृतं देहलब्धाङ्गुलम् । तद्विभज्य मानाङ्गुलेन क्षेत्रवस्तु- निकेतनप्रमाणानि । गृहशय्यासनयानास्त्रायुधेमातुनुवादीनां मात्राङ्गुलम् । 1. A. कल्पितं. 2. ग. इति पञ्च समतितमः खण्ड:. 3. चित्रमिति ग पुस्तके नास्ति. 4. ग. प्रमानयुतं. 5. A. पटकुड्या दध्वालेड्यं यच्चित्राभात्म् छ. उल्लेख्यमान- मृर्वमानं. 6. छ. देव्योरेवमृषीणां. 7. क उत्तम मायमाधम. 8... चबुक.

·८८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे वेराणां देहलब्धाङ्गुलमेवं ज्ञात्वाऽऽरभेत' । अथोप्णीषं त्रियवाधिकं तद्वच्छिरो- भागं पावकं तदधस्तादक्षिसूत्रं पुटान्तं हन्वन्तमेकैकं त्रियवाधिक भागं गलमर्धा- मुलं कण्ठं चतुर्यवाधिक रुद्राक्षं कण्ठाद्वक्षसः वक्षस आनाभेर्नाभेरासीवनकान्त- मेकैकं मानार्धन्यून क्रिष्ट (१) कुहूः प्राणायामयुतं त्रिष्टुपू ऊरुमानं प्रतिष्ठा जानुजके चोरुसमे चरणौ जानुसमावेवं त्रिष्टुबधिका "धृतिरिति तलायाम पर्वताधिकपङ्क्तिर्हिक्कासूत्राहाहुचाङ्गनायुतं "सद्ध (?) किष्कुप्रकोष्ठमेकोनविंशद्धस्त- तलं चतुर्यवाधिक ' सयममिति बृहतीमङ्गुलीपृष्ठेनाहत्यैतच्छीर्षोन्मानं कर्णयोरन्तरे यमं वेदाङ्गुलं पादयवाधिकपादयुगेनाग्मिनाहत्यैतत्कर्णपर्यन्तं तारकं यवाधिक- रुद्राक्षेण वर्धित पृष्ठे कर्णयोरन्तरे ग्रीवाग्रविस्तारं चतुर्यवाधिकवसुमन्त्रिग्रीवाघन- विस्तार अधिकं ग्रहं ग्रीवामध्यमं बृहतीममिना (?) गुणित यवाधिक . 1. अत्र 2 कोशे कश्चनग्रन्थभाग अधिकः परिदृश्यते. अथातोऽङ्गुलिसंज्ञा व्याख्यास्यामः । मानमात्र देहलब्धाङ्गुलाश्चेति त्रिविधा भवन्ति । तत्र परमाणु पिचुककेशा- ग्रकनकतिलस्वाडगुल्यन्तं क्रमादेकैकोऽष्टगुणितलब्धं तन्मानाङ्गुलामति ! मध्यम पुरुषस्य दक्षिणहस्तमध्यमाङ्गुले: मध्यमपर्वणा लब्धं मात्राङ्गुलमिति । यस्य देहेषु यदुनं तद्वि- भज्यैकैक देहलब्धाङ्गुला मति विज्ञायते । पादान्मूर्धान्तं स्वहस्तेनागालोच्छूयं मध्यम- पुरुषमित्याचार्या वदन्ति | मात्रा तत्त्वं मूर्तिर्विष्णुश्वेत्येकाडलस्य संज्ञा, कोलाकाश्विनेत्र कालब्राह्मणाश्चेति द्वयड्डलस्य, मध्यमामिरुद्राक्षिमहजाश्चेति त्र्यङ्गुलस्य भागवेदकरतारकबन्धु. प्रतिष्टाश्चेति चतुरडलम्य, तीर्थेन्द्रियभूतस्मर शर सुतसु, प्रतिष्टाश्चे पञ्चाङ्गुलस्य, षडास्यानांड. कर्मसमयरसगायत्रीति षडङ्गुलस्य, मुनिलोकपर्वतमागरप्राणायामति (?) मातृरोहिप्युणिक- चेत्यष्टाङ्गुल ब्रह्ममहधर्मद्वारसूत्रबृहतीचेति नवाकुलस्य अयोज्यः वैखानसः पङ्क्तिः कृतसत्त्वः, श्रामणकश्चेति दशाङ्गुलस्य त्रिष्टुम् वागे (?) रुद्राश्चेत्येकादशाङ्गुलम्य, अति त्रिष्टुप् किष्कुश्चेति विंशते: जगनी धनर्मुष्टिश्चेति त्रिंशतः, अतिजगती प्राजपत्यश्चेति चत्वारिं- शतेः शक्करीति षष्टेः, अष्टिरिति सप्ततेः, अत्यधिरित्यशीतेः, तिरिति नवतेः अतिधृति रिति शताङ्गुलस्येत्येताः संज्ञा भवन्ति । ऋकारं च लकारं च व्यपोह्याकारादोकारान्तं दशादिशत- सङ्ख्यासंज्ञा भवन्ति । कटपयादीन् वर्गाद्वर्ग प्रति यथाक्रमेण कादिसङ्ख्या भवन्ति । मुख तालं यमं मुनिः प्रादेशमादित्याः कृच्छु वितास्तिश्चेति द्वादशगुलस्य रनिस्संहृतमुष्टिस्स्याद- रनिः प्रसृताङ्गुलिरिति विज्ञायते. इति 3: छ. मात्रार्धान्न्यूनं. 4. छः मूर्ति: M. मति- वृत:.. 5. छ. तालायाम. 6. सद्विकिकुमान इति ट कोशमात्रे M. धद्व. समयमिति. M. समता बेति. 8. B. अन्तरं. 9. M. ग्राम. . .. 7.३, ·द्विपञ्चाशोऽध्यायः ८९ पङ्क्ति पृष्ठेन वर्धित बाह्वोः कक्षयोरन्तरं चतुर्यवाधिकं 'अश्विनीयुतं त्रिष्टुप् कक्ष तिर्यगर्धाधिकं द्वारं तद्बाहुशिरसोरुच्छ्रयमुपबाबङ्गुलमुभयोरन्तरञ्च मुख जगतीमत्युक्तेनाहत्यार्धाङ्गुलमपोह्य तच्छङ्खचक्रधृतहस्त'मुल्योः () पाचक परयो- रन्तरं तीर्थं रसं वा प्राणायामार्धाधिक रसं वेत्यङ्गिराः । स्तनय रन्तरं चतुर्यवाधिकं यमं बाहुमूलं पावकं वेदयवाधिक द्वारेण'हत्य भुजमध्योन्मानं मध्य पादाधिकं वसुभिर्हत कोपरं यवाधिक पर्वत्रयं केष्ठमध्यमं पावकाधिकं कुहूर्म- णिबन्धं त्रिमात्रार्धत्रियवमङ्गुष्ठमध्यनाहं वेद मध्यम यवाधिकमध्यर्धकोलकं तद्य- वहीनं प्रदेशिन्याः तत्सममनामिकाकनिष्ठ यवाधिक नेत्रं 'कुक्षियवाधिकमृत्विज सहजेन वर्धयेत् । श्रोणीवेदाधिक शक्करीका महती शक्करी (?) कुहूरर्धाधिकात्यु- तेन वर्धितमूरमूलं कृच्छ्रत्रयं द्वयङ्गुलादधस्ताच्चतुर्यवाधिकं प्राजापत्यं मध्योरुगृह) कोलकत्रयं जानुरभ्योज पावक हतं यवचटर्दशमपोखैतदुन्मानं जव मूलं "त्रिय- वाधिक वेदाधिक त्रिष्टुप् जङ्घामध्यमश्विनीयुतं यूक नलिक (2) प्रदेशोन्मानं कुहूः पादमध्यविस्तारं चतुर्य शाधिका सुप्रतिष्ठा पादाग्रनिस्तारमर्धाधिकं रसं त्रयो- दशाधं नवार्धाष्टार्धाष्टसप्तयवमङ्गुष्ठाटिकनिष्ठान्त चर्चीलाध्यमज नुवान्तपाणि- प्रपद'ङ्गुष्ठान्तरमर्करं त्रिष्टुप्चतुर्विंशत्वात्रिंशञ्चतुश्चत्वारिंशच्चतुःषष्टियवानां क्रमेण गुल्फाम्बरान्तरं बर(?)सनाभेरधस्ताद्वस्त्रपर्यन्त तयैव भवति । उप्णीषाललाटान्त षड्यवाधिकं तीर्थमुप्णीषाच्छिरोन्नतावर्तमयं यवाधिक मध्यमयाहत्यैकम्यून पुरोगपार्श्व"कक्षौ पावक वर्णान्तं तद्यवाधिकं पत्तयुष्णीषत् 'पृष्ठकेशान्तं सप्तयवाधिकानलयुतं ' अयोज्यं प्रापुरोगं प्राणायाम "शङ्खचक्रा- याम यवाधिकं वेदमपाङ्गादूर्ध्व केशान्तं वह्नेः केशान्ता वोर्यवार्धाधैं कोलकं 1. छ. पक्तिपृष्ठे न वृद्धि दं. 2. ग. & B. अश्विन्युतं. 3. क. अङ्गुलौः. 4. ग कार्परमध्यममिनि. 5: च. तत्सममानादिका. 6. छ. कुक्ष त्रय- बाधकमृत्युजं. 7. A. B. शक्वरिका महती शक्करीति न दृश्यते. 8. 2. जानुरभोज्यं पावहतं. 9. अत्र वदाधिकरित्यारभ्य जानुजङ्घान्त इत्यन्तं ट कोशे अधिक पाठः. इतर कोशपाठस्तु · त्रियवाधिकाष्टाधिक षट्जंधामध्यमजानुजङ्घान्त इत्यादि:. • 10. ग. शिरोन्तं. 11. क. B. ऋ (रु) क्षोपावक (क) र्णान्त. '12. छ. प्रकोष्ठ, 13. छ. भोज्यं. 14. छ. शङ्खायाम. 15. ग. दृक्केशान्त. 12 15 14 ·९ ० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे तस्माद्भूसङ्गं षतिलाधिकं तत्त्वं तस्मादक्षिसङ्गं ध्रुवोरन्तरे तत्समे ध्रुवोरायाम तीर्थ भ्रूमध्यविस्तारं यवं तदर्धमप्रयोः भूपुच्छात्केशान्तं यवाधिकमत्युक्तव्यङ्गुलं ललाटमर्धाधिकमयं भ्रूसूत्रनेत्रयोर्मध्य ' अध्ययवं कोलक तत्सम नेत्रयोरन्तरं वह्निसमं विस्तारं त्रियवाधिकं तत्त्वं यवप्रमाणं करवीरं तदर्धं रक्तं चतुर्यवाधिक पक्ष्म वर्म सार्धयवद्वयं शुक्लं त्रियवाधिक तत्त्वं तदर्ध कृष्णज्योतिः यवं दृष्टियूक- प्रमाणं नवतिः पक्ष्मरोमाणि' एतेषामायाम नियवाश्रुपातं तत्त्वं तस्मात्कर्ण- पाल्यन्तमर्धाधिक वेदं कर्णपिप्पलिकादूर्ध्व नेत्ररेख घ्राणमूलममत्वे नेवरेखा. ष्टासप्तदशार्धयवाः प्राणमध्यमूलाग्रविस्तारं गोजीमूलं नासाग्रोत्सेधं यवाधिक कोलकं पुटायाम यवाधिकं तद्वत्तद्वारायामविस्तारं चतुस्सप्तयवं यवप्रमाणं बहुलं पुरोत्सेधत्वं पुरस्ताद्वंशाप्रविस्तारं षड्यवं पुष्करान्तायविस्तारं 'द्वयेकाध्यर्धयवं पुटं नासाग्रं लम्बबिलमध्यर्धयवं गोज्यायामसूत्रोत्तराधरोष्ठं यवाधिक तत्त्वं तदर्ध गोज्यायामविस्तारं द्वियवमुत्तरोष्ठस्य विस्तारं षड्यूकाधिक त्रियवमास्यं 'वेद- विस्तारं यवप्रमाणा तत्पाली तत्तिर्यग्वृत्तमर्धाधिकं कोलकं नस्माद्धन्वाकृत्यायाम द्वियवाधिकं पावकमधराच्चिबुकायाममर्धाधिक तत्त्वं तद्विस्तारं त्रियवं सृविण्यास्तु कपोलान्तमय ग्रीवाह-वन्तं यवाधिकानलं कण्ठाञ्चिबुकनिर्गमं सार्धसहज- मक्षिसूत्रसमत्वे "कर्णस्रोतोभ्रुवोरुत्सेधमसाम्ये कर्णावर्तिकर्णविस्तारं यवाध्यर्धाधिक कोलकायाम तद्विगुण नाहं तत्त्वं कोलकं कर्णनिर्गमनिम्नायामविस्तारमर्धाङ्गुलं पूर्वापरनालावर्धमात्रमङ्गुलं लम्ब त्रियवाधिक भाग तदन्तरं "यवहीनं तत्त्वमेवं लक्षणेन युक्त्या कारयेत् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे देवेशालयविमानविधिर्नाम पञ्चाशोऽध्यायः । 1.ग. अध्यर्ध. ग. 2. छ. पक्ष्मरोमाण्येकस्य. 3. नेत्र इति ट माने इयत. 4. गोजीत्यादिषड्यवमित्यन्तमन्थः ट कोशे न दृश्यते. 5.A. इथेकान्ताध्ययवै. 6.2. गोज्या सत्रोत्तरोष्टं यत्राधिकं तत्वं. 7. A. वेदविस्तारं यवं यवप्रमाणं तत्पाली. 8. म. यवाधिकतालं. 9. ट. कर्णात् . 10. ट. सहजाक्षिसूक्ष्मसमत्वे. 11. छ. कर्णयोः स्थानभ्रुवोरुत्सेधसाम्ये. 12. च. यवहीनं तद्वदेव.

·९१ ॥ अथैकपञ्चाशोऽध्यायः ॥ बिम्बमानविभागः । कर्णाद्धिक्कान्तरायामं वेदं हिक्काया द्विमुखे जत्रुणी स्याताम् । हिक्का- सूत्रात् स्तनाक्षं 'कण्ठाद्वक्षसोऽन्तसमं स्तनाक्षिमण्डल द्वियवाधिक कोलक स्तनाक्षि द्वियवं तदर्धमूर्वमुच्छ्रय स्तनान्तरमुखायाम नाभिनिम्नं वेदयवं श्रोणी- मानं यवाधिक तीर्थ विस्तारं नयनं सीवन्या स्रोतस्तत्त्वमत्युक्तं कोपरायाम मणि- बन्धं चतुर्यवाधिक समयं तत्समा मध्यमा अङ्गुष्ठकनिष्ठे त्रियवाधिकभागे अना- मिका यवाधिक समय 'तत्समा प्रदेशिनी पर्वाणि त्रीण्यङ्गुलानां द्विपर्वमङ्गुष्टं पर्वाध नखायाममङ्गुष्ठनखविस्तारं षड्यवं मध्यमायामं चतुर्यवं शेषाणां यवहीनमङ्गुष्ठ- मणिबन्धाभ्यामन्तरं दहनं पाणिभागे वामाङ्गुष्ठ वेदं प्रदेशिनी तद्वद्यवाधिका 'त्रिमानाधिक मध्यमायाम अनामिकाया द्वियवाधिक कोलकं कनिष्ठिकायां नेत्रं पर्वार्धनख कृकाटिकायाम सयवं नेत्रं कृकाटिकाया ग्रीवायामं कोलक तस्मात्ककुद्यवाधिक भाग क्कुत्कटिसन्ध्योरन्तरं कुहूरत्युक्तेनाभक्तं सहजहीना- द्वाचांसफलके चतुर्यवं तीर्थमाने स्फिपिण्डावूरुमूलाद्वेदाङ्गुलोन्नतौ स्याताम् । कटिसन्धिविस्तारं चतुर्यवाधिक (?) " द्वारयुता पङ्क्तिः स्फिपिण्डायामविस्तार अर्धाधिक द्वारमेवं ज्ञात्वा शेषं युक्त्या बुद्धया हृद्यं मनोज्ञं कारयेत् । ब्रह्मादयोऽपि तद्रूपलक्षणनिश्चयं ज्ञातुमशक्ताश्चित्तभित्तौ तद्रूपं भक्ति- तूलिकया सङ्कल्प्य वर्णैरालिख्याऽलोकयन्ति । तस्माद्भक्तिरेव कारणम् । तत्रातोऽभीक्ष्णदर्शनयोग्य तत् भगवद्रूपं कल्पयेत् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे कतिपयावयवमान- विधिर्नाम एकपञ्चाशोऽध्यायः । 9 1. छ. कर्णात् . 2. ट. स्तानाक्षं. 3. छ. समर्थ. 4. ट. तद्वत् . 5. छ. पादाङ्गुष्टं. 6. ट.तिमात्रार्धमध्यमा वरं. 7. छ. द्वारयुतपङ्क्तिभिः 8.ट. तस्मा द्भक्त्यैककारणं तत्रातः. छ. तस्माद्दर्शनयोग्य. 9. B. तत्रातोऽमीदर्शनयोग्यं.

·९२ ॥ अथ द्विपञ्चाशोऽध्यायः ॥ दिव्यभूषणादीनां मानप्रकारः । किरीटायतं विंशत्यङ्गुलं मूलं शिरःपरिणाहं मध्यं त्रयस्त्रिंशदङ्गुलमग्रमष्टा- दशाङ्गुलं पद्मकौस्तुभयोः पञ्चाङ्गुलं मध्ये ' मकरकूटं पार्श्वयोः पत्रपूरितं विस्तार यवाधिकमिन्द्रियं भूतकोल्काकायाम समात्राङ्गुलं मकरकोल्काकायामं तदर्ध- विस्तारं मकरस्कन्धारूढबालकनिष्क्रान्तव्यालसंयुतं श्याममभिषेकं विलक्षणं रत्नाढ्यक्षेपणालङ्कृतमग्रे 'रक्तपद्मयुतं तत् विस्तारं द्वयङ्गुलं मुक्ता दामविभूषितमृजु तिर्यकर्णसूत्राभ्यां पार्श्वयोः मध्ये 'वज्रबन्धाकृतिं शिरश्चक्रायाम द्विरसं प्राणायाम द्वियव वा विस्तारं रुदनेत्रमेवं सर्वरत्नमयं द्विय वा जाज्ज्वल्यमानं सहस्रा- दित्यप्रभं किरीटं कारयेत् । कुण्डले मकराकारे 'सार्धाङ्गुलकोलकायामे तदर्थोच्छ्यसमान्वते मुख- निष्कान्तसिंहाम्ये पादप्रलम्बितमुक्तादमाढये रत्नोज्ज्वले श्रीवत्सहारं पञ्चानन- मध्याननविस्तारं पावकं द्विगुणायतं पद्मरागप्रबन्धाढ्यं वृत्तं तबाह्ये चतुरश्रं रत्नबन्धविचित्रित पार्श्वयोः 10 सूक्तवेशकमौक्तिकावलिशोभितं पार्श्वमुखविस्तार कोलक शेषं युक्त्याऽतिमनोहरं रत्नैर्दीप्यमानं कारयेत् । मुक्ताकलापसंयुक्तमूरु- मध्यविलम्बित कोलकविस्तृतमपरं मुखायम रसं तस्य विस्तारं चतुर्यवाधिक कोलकं केयूर विस्तारमाङ्गुलायाम मुख द्विमात्रा मकरायाम तदर्थं तारमारूढ- बाल"मकरास्योद्भूतसिंहकोलकवृत्तवेशक्तनिधिद्वयसमारूढं कोलकायाम तस्य पावकं षण्मुख रत्नकटकमुखरत्नविचित्रितं नाभेर्भूताङ्गुलादृध्ये चोदरबन्धनं तन्मध्यविस्तारं पावकं त्रिगुणायतं रत्नविचित्रितं मुक्तादामविभूषितं शेषं युक्तया करोति । " कटिबन्धमष्टाननं विस्तारं ' व्यङ्गुलं मध्ये कृत्रिममुखं 1. ट. मकरमकुटपाचय 2. छः पत्रं पुरोमं पुरीमविस्तारं. स्कन्धारुढं. 4. क. रत्न. 5. ट. मुक्तादाममृजु. 6, छ. व्रजबन्ध. 7. छ. सार्धाङ्गुल- कयामे. 8. B. पद, 9. श्रीवद्वत्साहार. 10. छ. व्यक्तवेश्यक. 11, छ. मकागस्यो- तसिंहदेहालरकावृत्तं द्वेक्शकन्निधिरसदयसमारूढं. 12. छ. किरीटबन्धनं. 13. छ. द्वय. कुलं. 14. क. कलापशापचित्रितं. कलाप- . 3. छ. मका 1 ·त्रिपञ्चाशोऽध्यायः पाशविचित्रितं 'नानारत्ननिबन्धनं तदधस्तात्तीणि सूत्राणि कल्पयेत् । एवमेवा- न्यत्र विस्तृतं ज्ञात्वा आभरणान्यलङ्कारयुक्तानि कारयेत् । शङ्खचकायाम चतुर्वालायुतं चक्रास्य विस्तारं कोलकं चतुर्दशारं मध्य- ग्रन्थियुतं शङ्खमध्यमविस्तारं प्राणायाम ज्वालायाम भागमेवमनुक्तं तत्र ज्ञात्वा लक्षणयुतं रम्यं कारयेदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे किरीटादिमानविभागो नाम द्विपञ्चाशोऽध्यायः । ॥ अथ त्रिपञ्चाशोऽध्यायः ॥ स्थानकासनशयनानि स्थानकम । अथ स्थानकासनशयनभेद' वक्ष्यामि । विमाने गर्भगृहे दैविकभाग त्रिधा कृत्वा तदपरे तविभागे वैकमागे वा स्थानकं स्थाप्यमेतद्योगं भोग विरह वीरमिति चतुर्विधं भवति । श्रीभूमिभ्यां रहितं दक्षिणे मुनिना मार्कण्डेयेन अर्चकेन वामे च भृगुणा सहित दक्षिणे भूम्या वामे मार्कण्डेयेनार्चकेन सहित वा योगस्थानकं तथा देवीभ्यां रहितं अर्चकेन मार्कण्डेयेन भृगुणा च सहित दक्षिणे दण्डकेन वामे च गरुडेन युतं योगस्थानकमिति केचित् । तथा देवीभ्यामर्चकमुनिभ्याञ्च संयुतं भोगस्थानकमेस्सर्वेश्च विरहितं वीरस्थानक देवीभ्यां रहितमर्चकमुनिभ्यां सहितं वा शङ्खचक्राभ्यां रहितं वीरस्थानकमिति । आसनम् । तथा दैविकमार्ग त्रिधा कृत्वा "दैविकभागयुतमानुष्ये स्थाप्यमासनम् । तच्च योग सुख भोग वीरमिति चतुर्विधम् । तथा देवीभ्यां रहितमर्चकमुनिभ्यां 1. छ. नवराप्रबन्धनं. 2. . ज्ञात्वाभरणन्य. लंकारयुतानि कारयेत् म. आभरणाद्यैः नित्यमलङ्कारयुक्तानि. 3. छ. तत्र तत्र. 4. M. शयनेषु. 5. छ. अथ. 6. छ. चक्रशङ्खाभ्यां. 7. छ. तदेव मागयुत.

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे महीमार्कण्डेयाभ्यां मार्कण्डेयपुण्याभ्यां वा युक्तं योगासनम् । देव्यर्चकमुनि- भिविनाकृतं वा तथा देवीभ्यामर्चकमुनिभ्यां वा' संयुक्तं सुखासनम् । *तद्देवीभ्यां तन्मुनिभ्याञ्च सहितमपरभित्त्याश्रये चामरधारिणीभ्यां मायासंहादि- नीभ्यां किष्किन्धसुन्दराभ्यां वा युक्तं मूनि सन्निहितहस्तेन नमस्कारकृच्चन्द्रा- दित्याभ्याञ्च सहित भोगासनम् । देव्यर्चकमुनिभिः सहित रहित वा देवस्य पादयोरूबद्भवस्त्रेण युतं जानूपरिविन्यस्तप्रसारितहस्तद्वयसहितं वीरासनम् । देवीभ्यां रहितमर्चकमहीमार्कण्डेय रहितं वीरासनमित्येके । शयनम् । . किञ्चिदैविकभागयुतं मानुष्ये स्थापनीयं शयनम् । तदपि योग भोग वीरमिति त्रिविधम् । उपधाने निहितं दक्षिणहस्तं प्रसारितं वामहस्तं तदुप- धाननिहितमकुटमूर्खाननं किश्चिदुन्मीलितं चक्षुः प्रसारितपादं देवं शयानं कृत्वा तदुपरि भित्त्यूलभागे नाभिपझे समासीनं ब्रह्माणं तद्भित्त्याश्रयान् पञ्चायुधान् पादपाश्चै स्थिताभ्यां समुद्रतरङ्गाच्छादितजानुभ्यानुप्रवेग मधुकैटभासुराभ्यां अर्चकमहीमार्कण्डेयाभ्याञ्च सहितं कुर्यादेतद्योगशयनम् । किश्चिद्दारनिरी- क्षिताननं दक्षिणहस्तेन धृतमकुटं किञ्चित्कुञ्चितप्रसारितवामहस्तं तदुपधाने योजितदक्षिणकरमनन्तशयने समासीनं पवित्र्यूरुन्यस्तदक्षिणपादं तथाऽऽसीन- मगुरुन्यस्तवामपदं शयानं देवं तत्पादे निहितद्विहस्तया पादमर्दिन्या श्रिया भूम्या च संयुतं पूर्ववद्ब्रह्माणं पञ्चायुधरूपैश्च सहितं कुर्यादेतद्भोगशयनम् । उपधाने किश्चिदस्पृष्टमकुटं यथा तथोपधाने निहितदक्षिणहस्तेन धृतमकुटं द्वारं सम्यनिरीक्षितलोचनाननं' विस्मयोत्फुल्ललोचनं प्रसारितवामहस्तं द्विहस्तयुतं चक्रशङ्खयुतहस्ताभ्यां ' चतुर्हस्तयुतं वा देवं कुर्यादेतद्वीरशयनम् । 8 1. वा इति छ. पाठे नास्ति. 2. ट. मात्र, तत् . 3. रहितमित छ' कोशे न दृश्यते. 4. B. मित्त्याश्रयपञ्चायुधरूपैः. 5. छ. मधुकैटभाभ्यां 6. द. पादमर्द- नयिकया. 7. छ. लोचनं. 8. छ. चक्रशङ्खधरं. 9. छ. चतुर्हस्तमेव कुर्यात् .

·चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ९५ योगादिस्थापनाधिकारिणः । योगार्थी योगमार्ग पुत्रार्थी सुखार्थी च सुखमार्ग धनैश्वर्यभोगार्थी भोग- मार्ग वीर्यार्थी वीरमार्ग विरहार्थी विरहमार्गमेतेषामभीष्टमार्गेण ध्रुवबेरं कारयेत् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे स्थानकासनशयनेषु योगादिभेदो नाम त्रिपञ्चाशोऽध्यायः । ॥ अथ चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ध्रुवबेरद्वैविध्यम । ध्रुवबेरस्यैवैष भेदो न कौतु बिम्बस्य । ध्रुवकौतुकसंयुक्तं ध्रुवार्चनमित्य- चना द्विविधा भवति । 'ध्रुवबेरं कौतुबिम्बञ्च प्रतिष्ठाप्यार्चन ध्रुवकौतुक- संयुक्तं सर्वाङ्गमुक्तप्रमाणैः सम्पूर्णम् । ध्रुवबेरविधानेन शिलयैव कृत्वा ब्राह्मे कौतुकबिम्बस्थाने अर्चनार्थ वर्णविहीनं प्रतिष्ठाप्यार्चनं ध्रुवार्चनम् । एतत्स्थान- कासनयोरेव विहितम् । नैव शयने कर्तव्यम् । *ऐहिकामुष्मिकापेक्षी ध्रुवकौतुकसंयुक्तं केवलामुष्मिकापेक्षी ध्रुवार्चन कुर्यात् । यथैकस्मिन् गृहे नेतामीन् कल्पयति तथैकस्मिन् विमाने कौतुक- मौत्सवमर्चेति त्रीणि बेराण कल्पयेत् । प्रधानार्चनार्थमुत्सवार्थ स्वपनार्थ- चैतद्वेराणि । कालान्तरे प्रतिष्ठायां विशेषः प्रथमप्रतिष्ठायां त्रयाणामप्यलाभे कौतुकबिम्बमेकमेव प्रतिष्ठाप्य 'पश्चा- दन्ययोल मे प्रतिष्ठापनं कर्तव्यम् । ध्रुवबेरेण कौतुकबिम्बस्यैकस्यैव सम्बन्धी नान्येषाम् । तस्मात्तदेकमेव स्थापयेदित्येके । 1. इ. ध्रुर्वबेरै कौतुकबिम्बस्थाने प्रतिष्टाप्यार्चनं ध्रुवकौतुकेत्यादि. 2. छ. ऐहि- कापेक्षी M. ऐहिकामुत्र. 3. छ. तथैव विमाने. 4. छ. चैव तद्वेराणि. 5. छ. पश्चादपि.

·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ध्रुबबेरस्यानुरूपमेव तत्कौतुकं बिम्ब कारयेत् । ध्रुवबेरे स्थिते स्थित- मासीनेऽप्यासीनं शयाने स्थितमासीनं वा । तस्मिन् ध्रुवे शयाने कौतुकबिम्ब शयानं नैव कारयेत् । आसीनेऽप्यासीन स्थित नैवेति केचित् । मर्वत्रौत्सव- मर्चाच स्थितमेवेत्यन्ये । प्रादुर्भावेष्वपि तत्तध्रुवबेरानुरूपं कौतुबिम्ब विष्णु चतुर्भुज वा कारयेदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे ध्रुवबेरलक्षणं नाम चतुःपञ्चाशोऽध्यायः ।। ॥ अथ पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः॥ W भगवतो रूपदयम् अथार्चनाकौतुकारम्भसक्रियां व्याख्यास्यामः | अचल चलमिति द्विविध भगवतो रूपम् । तत्र सर्वगं व्योमाभमपोहलक्षणं ब्रह्माद्यैरप्यनभिलक्ष्यं निष्कल- मचलम् । तदाराधनं निरालम्व तत्स्थानीयं ध्रुवरूपम् । तस्मादचलमात्मनो यद्भिन्नं सर्वदेवात्मकं मत्स्यायशजनक सकलं तच्चलम् । तदाराधनं सालम्ब तत्स्थानीय कौतुकम् । तस्मात् 'महाबेरे दोषेऽपि कौतुकसम्पदा नश्यति । ध्रुव- बेरं परज्योतीरूपं तदलक्षणमपि न दोषाय भवति, अरूपत्वात्तस्य । निष्फलसकलरूपे यदा निष्कलं सूक्ष्मं परंज्योतिर्नारायण इति च कीर्त्यते तदा स्थूल: सकलस्तदा विष्णुरिति । विष्णुः सुवर्णवर्णो रक्तास्यपाणिपादाक्षः शुक्रपिञ्छाम्बरधरः किरीटकेयूरहारप्रलम्बकटिसूत्रोज्ज्वलितः' शङ्खचक्रधरः 1. इत आरभ्य स्थितं नैवेति केचिदित्यन्तं म ट कौशयो: न दृश्यते ततः पश्चाद ध्रुवबेरमर्चा च स्थितमेवेत्यन्ये प्रादुर्भावम्वित्यादि च दृश्यते. 2. B. उद्भिनं. 4...बेरादयोऽपि. 5. क. सम्पदा तस्यापि सम्पत् . तददोषाय. 7.क. सूत्रायुज्ज्वलितः 3. छ.शयनकं. 6.च.

·षट्पञ्चाशोऽध्यायः श्रीवत्साको रक्तनयसमन्वितः सुवर्णरजत'ताम्रदारूणामन्यतमेम सलक्षणमेव कौतुकं कारयेत् । अलक्षणे तु तत्सर्व भस्मसाद्भवति सकलत्वात्तस्य । उपासनाद्वयाधिकारिणः निरालम्बाराधनं सङ्कल्पधनिनां श्रेष्ठ'श्रमिणाम् । सालम्ब सम्यक् संसार- निष्ठानां भुक्तिमुक्तिफलपदत्वात् । अभीक्ष्णदर्शनात् परिचर्यया भक्तिर्भवति । नृणामभक्तानां कृतं सर्व निष्फलम् । तस्माद्भक्तिहेतुत्वात् सलक्षणं परमपुरुषरूपं कृत्वा श्रिया महैव संस्थाप्य प्रकृति पुरुषावर्चयेत् । सालम्बाराधने कौतुकसम्पत् सवैषां सम्पदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे रूपद्वयलक्षणं नाम पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः ।। ॥ अथ षट्पञ्चाशोऽध्यायः ॥ कौतुकादिद्रव्याणि मणिलोहोपलदारूणि कौतुकार्हद्रव्याणि । तत्रौत्सवं दारुपाषाणरत्नैः नैव कारयेत् । रत्नभेदाः, रत्नन्यासः वज्र मौक्तिक पद्मरागेन्द्रनील गोमेध वैडूर्य मरकत प्रवाल पुष्यकान्त- चन्द्रकान्त सूर्यकान्त लोहिताक्षोत्पल' सौगन्धिक स्फटिक कुरुविन्द महा- नीलाश्चेत्येते सप्तदश शुद्धजातयो मणयो भवन्ति । उपलभेदाश्चानेके तत्रेन्द्रनीलवैदूर्य पद्मराग मरतक प्रवाल वज्राश्चेत्येतेचोत्तमाः । सौगन्धिक- ख. दारुणावातस्मात् सलक्षणं. 2. छ.फलप्रदं स्यात् च. फलप्रदानात . 3. छ. नृणां भक्ति विना कृतं 4. छ. प्रवालमरवतक. 6. छ. महा- नीलनोलाश्चेत्येते. 1 5. छ. उपल. 15 ·श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे पुष्यकान्त चन्द्रकान्त सूर्यकान्तोत्पला' मध्यमाः । शेषाः कनिष्ठाः । तत्रेन्द्र- नीलमय श्रेष्ठतम बेरस्येत्याह भगवान् पुरुषः । तस्मात्परं नापरमस्ति किञ्चित् । विगतमला निर्बणाः स्निग्धा मनोरमाः सुप्रभा: मणयः । स्फुटितरूक्षवर्णविहीन- लघुप्रभान् विवर्य शुभाशुभं परीक्ष्य आलयाद्दक्षिणतः पीठं कृत्वा देवं संस्थाप्यानुज्ञाप्य तम्योत्तरे त्रिवेदिसहितं पीठं कृत्वा दक्षिणे चिन्तामणि मध्ये कौस्तुभं उत्तरे स्यमन्तकम् । चिन्तामणि दीप्तिरूपं श्रीकरं दिव्योद्भवमिति, कौस्तुभ अमृतोद्भवं महाभद्रं 'कोर्धशयनमिति, स्यमन्तकं सर्वदुःखविनाशनं सुखपदं रत्ननाथमिति रत्नत्रयमभ्यर्च्य अग्नावाधारान्ते शान्ति रत्नत्रयञ्च घृत- मिश्रचरुणा च हुत्वा आशीभिराघोप्य पुरुषसूक्तेनाङ्गोपाङ्गानि कल्पयेत् । "लक्षणयुतादन्यद्रव्यकृतादेरादलक्षणनपि रत्नज श्रेष्ठम् । मुक्ताफलानि मुक्ताफलेष्वष्टसु शङ्खजनागजाब्धिजान्यतीव पुण्यफलदानि । ' अवे. ध्यानि तानि जातरूपमयपीठप्रबद्धान्यर्चयेत् । तेष्वम्भोधिज विष्णुरूपं परितः सहस्रयोजनस्थनृणामवृद्धयरिष्टापमृत्युदारिद्रयादीन्विनाशयति । तस्मात्सम्यक् पूजयेत् । लोहभेदाः, देवताभेदेन लोहभेदः सुवर्णरजतताम्रकांस्यत्रपुसीसारकूटवृत्तलोह पित्तलायांसि लोहभेदाभवन्ति । सौवर्ण पौष्टिक राजतं कीर्तिदं ताम्रजमृद्धिप्रदं कास्यं प्रजाकरम् । तेनापि वैष्णवं रूपं न कारयेदित्य॒षयो वदन्ति । कांस्येन वसवः साध्या वृत्तलोहेन मरुतः "पित्तलेन दानवाः नपुणा असुगः सीसेन पिशाचा आरकूटेन रक्षांस्ययसा भूताः सर्वलोहेन कार्याः । सुवर्णेनैव भगवन्तं उपलेन शङ्करं रजतेन विरिश्चिञ्च । 2.ख. 1. छ. उपला.. पुरु:. 3. छ. विभज्य. 4. छ. कोर्धाय मति. क. अर्चालयमिति. 5. छ. लक्षणयुतरम्यद्रव्यकृतात् . 6. ट. शङ्खजनागजाब्जजानि. 7. छ. अवेष्यानि जातमयपीठबन्धानि. 8. छ. तेवभोज. 9. क. पितलोहेन.

·सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ताम्रणादित्यं कुर्यादिति ऋषयो वदन्ति । किं बहुना 'सुवर्णेनोत्तममिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कौतुकादिद्रव्यनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशोऽध्यायः ।। ।। अथ सप्तपञ्चाशोऽध्यायः॥ 5 मधूचि, टक्रियाप्रकारः अथ मधूच्छिष्ठारम्भम् । देवागारोत्तरे अग्निनोद्दीप्य अइतेन नववस्त्रेणे- पूय ‘अमिमीळ ' इत्यभिमृश्य शुद्धपाने सिकातमादाय देवेशमाराद्धय प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य आत्मसूक्तं जप्त्वा पश्चिमेऽग्निं परिस्तीर्य महाशान्ति पार्षदञ्च हुत्वा सिक्तमभ्यर्च्य मध्येऽष्टदलं कमलं ध्यावा तन्मध्येऽनिरुद्धं ब्रह्माणं वा अष्टदलेबु हंसं संस्थाप्यात्मज्ञः सहस्त्रशीषादिना रूपं सङ्कल्प्य शिल्पिना लक्षणयुतं कार- येत् । ध्रुवायाम त्रिधा कृत्वा एकभागमुत्तमं नवैक हित्वा त्रिभागैकमुत्तमोत्तम भूतांशावेदांशांशमुत्तमाधममाद्यायंशे द्विभाग मध्यमोत्तमं तद्रसांशानांश मध्यममध्मं तत् गुणांशायशं मध्माधमं प्रथमानलभागैकमधमादुत्तमं तत्त्र्यंशावि- भागमधममध्यममेतद्गुणांशात् द्वयंशमधमाधममिति । प्रतिमात्रिभागैकं पीठं तत्- व्यंश पद्म शेषं पूर्ववदाचरेत् । ज्ञानदेहालंकारजाः प्रभाः प्रोक्ताः । देवदेवस्य विष्णोस्तु प्रभास्तिस्रः रुद्रस्य द्वे धातुः श्रीभूम्यादीनामेका । इन्द्रादीनां मकुटाश्रया बिम्बकल्पितेन लोहेनैव पीठबन्धादीन् कल्पयेदन्यथा 'दोषाय भवति । प्रभाविस्तारं मुखा 1. क. सुवर्णमित्युक्तं. 2. छ. देवागारस्योत्तरे पार्थे अमिनोद्दीप्यमाने. 3. ट. परिषदं. 4.ट, अनिरुद्धं ब्रह्मणा वेटय दलेषु. छ. ब्रह्मणां. 5. छ. हृतांशं उत्तमोत्तमाद. द्वयंशे वि-गं मध्यमोत्तम हृतं मध्यमध्यम तद्गुणांशाद्वयंश मध्यमाधम. 6. छ. कल्प. लोहेनैव. 7. छ. दोषाफवन्ति. 8. छ. मुखाध्यमस्मिन् ज्ञानकान्धर्या (?).

·१०० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे स्राव- तस्मिन् ज्ञानभाण्डे चियोः (१) यष्टिविस्तारं कोलकं देहजाया भागं यष्टीनामुपरि रश्मिज्वालास्त्रिनतानुर्वाग्रान् दक्षिणे दक्षिणावर्तान् वामे वामावर्तानेवं कुर्यात् । इन्द्रचापवद्यष्टिश्च । अग्निशिखावदश्मिज्वाला । मकुटाच्चतरङ्गुलमाहृत्य हस्तयो- र्भाग संवृत्य पीठपाश्चयोर्योजयेत् । एवं रश्मिज्वाला अतिनिविडा नातिविरला भवेयुः । उभयोः पार्श्वयोः समग्राश्चैवं कृत्वा बहिर्मृत्तिकया आलिप्य कर्तु- रनुकूलझे रात्रावेव शुभर्से शुभहोरायां यथोचितं लोहमादायोद्दीप्य येत् । तत्काले देवदेवमनुस्मृत्याघोष्य शक्तितो दक्षिणां दद्यात् । तत्रागहीनादिदोषेषु पुनर्लोहवदाचरेत् । बिम्ब तल्लक्षणयुतं सशोध्य पद्मपीठे रत्नानि मन्त्रतो न्यस्य तत्र संस्थाप्य ततः शिल्पिना दृढीकरणं कारयेत् । कौतुकौत्सवार्चा भेदेन त्रीणि बिम्बान्यगारे स्थापयेत् । ब्राह्मे कौतुकं 'दक्षिणे स्नापनं वामे चौत्सवम् । स्थापिते कौतुकेऽनवद्ये लोहगौरवसंवेशं न कुर्यात् । यदि कुर्यात् कर्तुः मृत्युभवति । तद्दोषदर्शने सद्यस्तयोरे नियोजयेत् । एकस्मिन्नालये चैकमेव वपुरिति केचिद्वदन्ति । एवं प्रकल्पितं बिम्ब विधिनाऽधिवास्य स्थापयेदिति कश्यपः ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे मधूच्छिष्ट- क्रियाबिम्बनिर्माणक्रियाविधिर्नाम सप्तपञ्चाशोऽध्यायः ॥ ॥ अथ अष्टपञ्चाशोऽध्यायः॥ अङ्करार्पणम अथाङ्कुरार्पणविधिं व्याख्यास्यामः । देवेशस्य यानि कर्माणि भूपरीक्षा- दीनि तेषां पूर्वस्मिन् नवमे सप्तमे व्यहे वा अङ्कुरार्पणं कुर्यात् '" अङ्कुराननर्प- 1. छ. भवनं वरिजातामुपर्युपरि. 2. छ. मकुटा:. 3. छ. ध्रुक्शुभहोरायां. 4. ऊ. आस्रावयेत्. 5. विम्वमित्यादि कारयेदित्यन्तं छ. कोशे न दृश्यते. दक्षिणों वामे वौत्सवं च स्थापयेत् . 7. च. एकस्मिन्त्रालये चैककं वपुरिति छ. पुरिति. 8. ट. एवं बिम्बं. 9. त्र्यहे इति छ कोशे नास्ति. 10. छ. अडरानर्पयेत् . 6. छ.

·- 5 अष्टपञ्चाशोऽध्यायः १०१ यित्वा कृतं सर्व निष्फलं भवति । भगवत्कर्मण्यनुक्तेऽपि अङ्कुरार्पणे कृते भगवान् प्रीतो भवेत् । तस्माद्यत्नतः कुर्यात् । पालिकादीनां लक्षणम तदर्थ पालिकाः छिद्रकृम्भांग्छरावांश्चाहरेत् । प्रत्येकं षोडश द्वादशाष्टौ चत्वारो वा ग्राह्याः । पालिकानामायाम द्वितालं 'ध्रुवबेरमुखायाम मुख तदर्धमूल- मानुपूर्येण सङ्क्षिप्तं छिद्रकुम्भानां सार्धतालायामं मूलं भाग चतुर्दिक्षु मध्यतो भागविस्तृतपञ्चद्वारयुत शरावाणां मुखं तालविस्तारायाम षडङ्गुलमुन्नतं मूलं भागमित्येवं सङ्गृह्य देवालयस्योत्तरे अभिमुखे वा गोमयेनोपलिप्य पञ्चवर्णैरलङ्कृत्य पञ्चहस्तायतां हस्तविस्तृतां द्वितालविस्तृतचतुर्दास्युतां 'व्रीहि भिस्तण्डुलैर्वा पङ्क्तिं कृत्वा तन्मध्ये षोडशाङ्गुलायाम तालोन्नत त्रिवदिसहितं ब्रह्मणः पीठं कृत्वा शेषादीनाञ्च यथालाभमानेन पीठं कुर्यात् । यजमानो वस्त्राद्यैर्गुरुमभि- पूज्य कार्यमावेद्यानुग्राह्य कर्मेदं कुर्विति प्रणम्य याचेत । अङ्करार्पणप्रयोगः गुरुरपि तत्कर्म करिष्यामीति सङ्कल्प्य रात्रिपूजावसाने देवस्य विशेष- पूजां कृत्वाऽऽरभेत । पक्तिमध्ये पीठे ब्रह्माणमभ्यर्च्य हविनिवेद्य पूर्वद्वार- पश्चिमे सोमं तत्पूर्वं शान्तमैन्द्राद्यैशानान्तं जयाद्यप्सरसोऽभ्यर्च्य यथाशक्ति हवि- निवेद्य दक्षिणां दद्यात् । पालिकाकुम्भयोर्मध्ये नववस्त्रैरावेष्टय गोकरीषयुत- मृद्धिः सिकताभिर्वाऽऽपूर्य परितः पङ्क्तौ विष्णुगायच्या संस्थाप्य पालिकासु मेदिनी छिद्रकुम्भेषु राकां शरावेषु 'सिनीवाली नाम्नाऽभ्यर्च्य पुण्याहं वाच- येत् । ककुमुद्यवनिष्पावप्रियङ्गोधूमचणकतिलतित्वमसूरसर्षपाणि धान्यानि सर्वालाभे मुद्द्रं वा पूर्वमेव यावदकुरदर्शन तावजलेषु निक्षिप्य कांस्यपात्रे धान्यान्यादाय तेबु सोममभ्यर्च्य सोमं राजान' मित्यभिमृश्य तूर्यघोषणं 1. क. ध्रुवबेरमुखं मुख तदधं मूलं. 2. छ. साधतालमाचाम. म. तालायां म. 3. छ. द्वारायताः. इत्यारभ्य चतुरयुतामित्यन्तं छ. कोशे न दृश्यते. 4. ब्रीहिभि- रित्येतत्पूर्व कुम्भाः किश्चिद्भेदेन पालिकाबच्छराबा इत्यंशः क कोशे दृश्यते। 5. छ. परितो दण्डवत्पक्तिं कृत्वा. 6. छ. याचयेत् . 7. छ. सिनीवालीमिति 8. A. सर्वाभावे. 8 - ·१०२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे कारयित्वा तद्धान्यान्यादाय विष्णुसूक्तं ' सोमं राजान' मिति च जपन् 'अङ्कुरा- नर्पयित्वा वरुणमन्त्रेण जलसेक कृत्वा "मृद्भिः पत्रैः पालिकादीन् पिधाय गुप्ते देशे निधापयेत् । 'तदर्वात सद्यश्चेदेवं कृत्वा पुण्याहान्ते श्वेततण्डुलैः “पुष्पैश्च पालिका- दीन् तत्तन्मन्त्रेण पूरयेदेतत्सद्योऽङ्कुरमित्याचष्टे भृगुः । दिवाङ्कुरार्पणं देवस्या- प्रीतिकरं तस्मात् रात्रावेव कुर्यात् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे अङ्कुरार्पणविधिर्नाम अष्टपञ्चाशोऽध्यायः । ॥ अथ एकोनपष्टितमोऽध्यायः॥ प्रतिष्ठाविधिः । अथ विष्णोदेवेशस्य प्रतिष्ठाविधिं व्याख्यास्यामः । सोऽव्ययः सर्व- व्याप्याकाशोपमो निष्कलः परमात्मा ज्ञानेन भक्त्या च युक्तस्य अन्तःसन्निहितो भवति । 'आत्मा गुहायां निहितोऽस्य जन्तो' रिति श्रुतिः । तस्माद्भक्तिमता तेन सकलं सङ्कल्प्य भक्त्या मन्त्रैश्च प्रतिष्ठापिते बिम्बे भक्तानुकम्पया सकल: तहिम्बे समाविष्टः देवः प्रतिष्ठितो भवेत् । अव्यक्तं शाश्वतं अनादिमध्यान्तं 'अतीन्द्रियं देवैरप्यनमिलक्ष्यं यद्वैष्णवं पदं तत्प्राप्तिफलं तदर्चनम् । तस्य मूलं प्रतिष्ठा । तद्विधानं शृणुध्वम् । मूहूर्त विचारः। मासेषु फाल्गुनचैत्र वैशाखतष्यज्येष्ठेषुत्तमम् । श्रावणाश्वयुजकार्तिकेषु मध्यमम् । प्रोष्ठपदाषाढयोरधमम् । त्वरितोऽपि मार्गशीर्षमाघौ विवर्जयेत् । 1. A. अङ्कुरानर्पयेत् . 2. छ. मृत्पात्रैः. 3. छ. उतदिनादर्वाक् सद्यश्चेत् . 4. छ. पुष्पैः. 5. च. देवेशस्य विष्णो . 6. च. अनेन. 7. च. म. अनिन्द्रिय.

·एकोनषष्टितमोऽध्यायः १०३ यथोक्ततिथिवारनक्षत्रे शुभे करणे शुभराशावनिन्दिते' शुभग्रहैर्युक्ते तदीक्षिते वा पूर्वाह्ने दिवैव प्रतिष्ठामाचरेत् । आचार्यवरणम् । तदर्थ यजमानः पूर्वतो गुरुं स्थापकाद्यानवयूश्च वरयेत् । पत्न्यपत्य- रहितं दुवृत्तनास्तिककुजवामनातिदीर्घहीनाङ्गातिरिक्ताङ्गपङ्गुबधिरान्धकुनखिश्या- वदन्तशिपिविष्टषण्डान् क्षयकुष्ठापस्मारोन्मादादिपापरोगयुतान् वेददूषकपाषण्डान् अन्यकर्मपरान् अन्यदेवताभक्तानपि वर्जयित्वा वैखानससूत्रोक्तविधानेन निषे- कादिसंस्कारक्रियायुक्तान मन्त्रकल्पविदः नित्यस्वाध्यायपरान् मर्मज्ञानर्चनादि- सर्वप्रयोगज्ञान् "वैखानसविदः सामीनाहूयाभिपूज्य तेषु ज्ञानोत्कटं श्रुतवृत्त- शीलसम्पन्न भूपरीक्षादिप्रतिष्ठान्तेष्वचनाद्युत्सवान्तेषु क्रियाप्रयोगविशेषज्ञं यथोक्त- मन्त्रांस्तत्प्रायश्चित्तश्च सम्यग्वेत्तारमास्तिक्ययुतं प्रसन्नमानसं निष्क्लसकलध्यान' निश्चलं शान्तिशक्तिसमायुक्तं नारायणपरायणं तकर्मपरं वैष्णवं भक्तिमन्तमेकं गुरुं वरयित्वा तथैवंविधगुणान् "स्थापकांश्चतुरस्त्रीन् द्वौ वा बिम्बप्रतिष्ठापनार्थ पोण्डरीकाग्नेरध्वर्युमेकं पञ्चामानां पञ्च वास्तुहोमस्थ परिवार होमानामध्व! ब्रह्मसोमावृत्विजौ द्वौ होतारमेकं सर्वदेवार्चनार्थ चत्वारो द्वौ वा स्थापनार्थ प्रतिबेरमेकमेवं पदार्थिनः सम्यग्वरयित्वा देवयजनं करिप्यमीत ताननुज्ञाप्य तैरनुज्ञातो यजमानः 'स्वकिल्बिषानुरूपं कृच्छ्रे चरित्वा शुद्धात्मा जितेन्द्रियो यावत्प्रतिष्ठान्तं तावद्धविष्यभोजी भूत्वा आल्यार्चनमेतद्देवयजनमारभ्य पूर्वोक्तैरेव कारयेत् । तेऽपि केशश्मश्रणि वापयित्वा शुद्धदन्ता विधिनैव स्माता यथाकाम पुरुषसूक्तपूर्व । यजुस्संहितास्वाध्यायेन ब्रह्मयज्ञं कुर्वन्तः "प्राजापत्यं पादकृच्छ्रे 1. ट. म. अतिद्रुते. 2. च. म. पूर्वतो यजमानः. 3. देव- दूषक च. गलितं तत्र म कोशे. 4. अन्यकर्मपरानति ठ. म. कोशयोः नास्ति 5. च. विवर्जयित्वा. 6. च. नित्यस्वाथ्यायनारायणपरायणान् जन्मज्ञानार्चनादीत्यादि. 7. वैखानसबिद इति ट कोशे नास्ति. 8. ट. म. भूपरीक्षद्युत्सवान्तेषु. 9. क. ध्याने 10. च. धीमन्त. 11. च. द्वौ स्थापनार्थ. 12. च. देवानां. स्थापनार्थमेकं. 14. ट. म. स्वखकिल्बिष. 15. क. यजुस्संहिता स्वाध्यायेन. 16:. प्राजापत्यपादकृच्छ्र. 14 निचलं. 13.च.

·१०४ श्रीवैवानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे त्रिरात्रमेकाहं वा कृच्छ्रे चरित्वा यावत्प्रतिष्ठान्तं 'तावदनन्यपरा: निषवण- न.यिनश्च एककाले 'हविप्याशिनो जितेन्द्रिया भवेयुः ।। इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे आचार्यलक्षण नाम एकोनषष्ठितमोऽध्यायः । ॥ अथ षष्टितमोऽध्यायः॥ अक्ष्युन्मेषणम् । अथातो नवबिम्बस्याक्ष्युन्मेषणम् । प्रतिष्ठादिवसात्पूर्व पञ्चमेऽहन्यमन्त्रक शिल्पिना कारयित्वा समन्त्रकञ्च कुर्यात् । देवालयस्योत्तरे प्रपायां श्रामणकामि- कुण्डं कृत्वा वास्तुहोमविधिना वास्तुहोम हुवा आलयाभिमुखे चतुरश्रां प्रपा कृचा तोरणपूर्णकुम्भवितानध्वजदर्भमालादिभिरलङ्कृत्य तन्मध्ये चौपासनामिविधिना कुण्डं कृत्वाऽ समाधाय तथैवाघारं हुत्वा पुरुषसूक्तं विष्णुसूक्तं जयादीन् मूर्धादि' पादपर्यन्ताङ्गनामभिरङ्गहोम हुवा विमानञ्चत् नवं स्थूप्याद्युपानान्ताङ्गनामभिर्वि- मानदेवताभ्यो हुत्वा देवाभिमुखे सुवर्णशृङ्गां रौप्यखुरां पूर्णपुष्टानां वस्त्रवन्धी कांस्यदोहनां सवत्सां गां स्थापयित्वा गोदानसूक्तेन सर्वाङ्गमभिमृश्य अमिं परिषिच्य भूमिदैवत्यं वारुणमैन्द्रं वायव्यमाग्नेयं वैष्णवं व्याहृत्यन्तं जुहुयात् । यजमानेन वस्त्राङ्गुलीयाभरणाद्यैरलङ्कृत्याभिपूजितो गुरुः पादौ प्रक्षाल्याचम्य सुवर्णेन कृतं पात्रं तूलिकामप्यादाय तत्पात्रे वर्ण गृहीत्वाऽभ्यर्च्य देवस्य दक्षिणस्यामुत्तराभि- मुखः स्थित्वा देवाभिमुखे प्रच्छन्नपटं कृत्वा महीसूक्तेन वर्णमभिमृश्य देवं ध्यायन् पुरुषसूक्तेन दक्षिणे नयने 'वामे च एकाक्षरादिना महाभूतपरमात्माधि- दैवतानि पक्ष्मवर्मरक्तशुक्लकृष्णज्योतिर्मण्डलानि यूकाचित्रेण वर्णेन कृत्वाऽक्ष्यु- 1. क. अनन्यतत्परा:. 2. A. हविष्यभोजिन:. 3. ट. म. चतुरश्रं. 4. म. पादान्ताजानां. 6. म. सुवर्ण. 7. च. चैकाक्षरादिना 8. B. यूकमात्र वर्णन कृत्वा. म. यूक्षाण. 5. म. वारुणान् मन्त्रान् . चामे च.

·एकषष्टितमोऽध्यायः १०५ न्मेषयेत् । गोदान्सूक्तेन देवस्य तां गां दर्शयित्वा ‘श्रिये जात' इति श्रीदेव्याः मेदिन्यादिना महीदेव्याश्च अन्यदेवानां तत्तन्मन्त्रेणाक्ष्युन्मेषण तथैव कृत्वा पुण्याहं वाचयेत् । ध्रुवबेरस्य वर्णहीनस्य च नवकौतुकबिम्बादीनाञ्च वर्ण विना सुवर्ण- सूचीदृढकरीभ्यामेव पक्ष्मादीनि सङ्कल्प्याक्ष्युन्मेषणं कुर्यात् । अथवा ध्रुवबेग्स्य प्रनिष्ठादिनात्पूर्व पञ्चमेऽहन्यमन्त्रक तृतीये द्वितीये वा समन्त्रकमक्ष्युन्मेषणं कारयेदिति केचित् । अग्नौ वैष्णवं हुत्वा अन्तहोमान्ते नवकौतुकबिम्बादीना- मधिवासमारभेत । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे अक्ष्युन्मेषणविधिर्नाम षष्टितमोऽध्यायः । ॥ अथ एकषष्टितमोऽध्यायः ॥ अधिवासनम् - पश्चगव्येषु । *अथाधिवासनम् । आलयस्योत्तरे प्रपां कृत्वा देवं प्रणम्य आपोहिरण्य- पवमानैर्बिम्ब प्रमाय॑ वस्त्रादिभिरलङ्कृत्य जलद्रोणीमादाय संशोध्य अवटे वरुणं सम्पूज्य · वसोः पवित्र ' मिति पञ्चगव्यैर पूर्य पञ्चशयनानि वासांसि वा आस्तीर्य विष्णुसूक्तेन तत्र प्राच्छिरः शाययेत् । तद्दिनेऽतीते स्नात्वा विष्णुसूक्तेन बिम्बमुद्धृत्यालङ्कृत्य जलद्रोणी संशोध्य ‘शन्नोदेवी' रिति गोक्षीरेणापूर्य पद्मोत्पलादिपुण्यपुष्पाणि अवकीर्य क्षीरं क्षीरोदधि शयनमनन्तं देवमनन्तशायिन ध्यात्वा - समुद्रवती शृङ्गे' इति प्राच्छिरः शाययेत् । अथवा दर्भाग्रान् , कुशा- ग्रान् वा निक्षिप्य जलेनैवापूर्यात्रैव शाययेदिति केचित् । तदिनेऽतीते 'प्रभाते स्नात्वा विष्णुसूक्तेन बिम्बमुद्धृत्य संस्थाप्यालङ्कृत्य पुण्याहं कृत्वा वारिपूर्ण तटाकं 1. म. गोसूक्तेन. 2. ग. मेदिनी देवीति. 3. तथैवेति छ. कोश नास्ति. •4. च. अथाधिवासम. 5. म. क्षीरेणापूर्य. 6. ट. म. समुद्र - ऋजेति. 7. प्रभात इति ट. न. कोशयोः नास्ति. 16 ·.१०६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे नदी वा गत्वा पुण्यतीर्थ शिवं पुण्यदं देवावासमित्यभ्यर्च्य शयनमास्तीर्य जलं शीतोदधिं ध्यात्वा देवं तथैव शाययेत् । लामे जलद्रोण्यां वा शाययेत् । अहर्वा याम वा मुहूर्त वा 'एवमेव प्रत्येकमधिवासं कुर्यादित्यन्ये । अझ्युन्मेषण- होमान्ते व्यहमेवं जलाधिवासनं 'कुर्यात् इति केचित् । प्रतिष्ठासम्भाराहरणम , यज्ञपात्राणि । अथाङ्कुरार्पणादृवं प्रतिष्ठादिवसात्पूर्व स्मन्नेव सम्भारानाहरेत् । शमीजात- मश्वत्थं तदलामेऽन्यमरण्यर्थमाहृत्य त्वगाद्यपोह्य संशोप्य चतुर्विशत्यमुलायामां द्विकोलकोत्सेधां षडङ्गुलविस्तृतामरणिं तावत्प्रमाणामूर्ध्वपट्टिकां द्वितालायाम प्रादेशपरिणाहं मूलाग्रयोरेकाङ्गुलशिखायुतं मन्थदण्डश्च कृत्वा यज्ञोक्तवृक्षैः सुबादींश्च कारयेत् । सुवस्यायाम द्विप्रादेशं मूलं प्रादेशनाहं तदर्धनाहं कण्ठं शनैः कृशमये प्रादेशपरिमण्डलं द्वयङ्गुलविस्तृत माघमात्रनिम्नयुतं मध्ये सिराववाहिमानोन्नतमन्तःसुषिरं, जुह्वाश्चायाम द्वितालं तदर्धनाहं पद्ममुकुलोपम मूलं मूलार्वपरिणाहं कण्ठमने कृशमूर्ध्वप्रदेशं षडङ्गुलं चतुरश्रं चतुरङ्गुलविस्तृत- मष्टाङ्गुलायाम पावत्रयसमन्वितमेकाङ्गुलविस्तारोन्नतभित्तिकं मध्ये निम्नयुतं, उपजुह्वाश्चायाम यमद्वयं तदर्धनाहमूलं मूलाधनाहं कण्ठं शनैः शनैः कृशमूर्चे प्रदेशे षडङ्गुलं चतुरश्रमर्धाङ्गुलोन्नतैकाङ्गुलिविस्तृतभित्तिकं मध्ये प्रादेशमात्रवृत्तं चतुर्यवावगाढनिम्नयुतं तदृ त्रिकोण मुकुलोपमं षडङ्गुलनिम्नमामुकुलान्तं घृत- 'धारायुतं, दाश्चायाम द्वितालं घनमेकाङ्गुलमय भागविस्तारं 'षडङ्गुलायाममूलं पञ्चाङ्गुलायामं तदर्धविस्तारं मध्ये कोलकं शनैः संक्षिप्तं कृत्वा, तोरणार्थमश्वत्थो- दुम्बरप्लक्षवटान् सर्वालामे अश्वत्थं वा आहृत्य पञ्चहस्तोत्सेधानि तदर्धविस्तृतानि चतुर्हस्तविस्तृशनि लिहस्तविस्तृतानि वा मध्ये अरनिमा त्रिशूलयुनानि तोरणानि कारयित्वा, (दर्भमाला रज्जूः) " पर्वणि पर्वणि द्वितःलायामलम्बदर्भ- 1..च. एवं प्रत्येकं. 2. म. एवं कुर्यात् . 3. च. मध्य इत्यारभ्य सुषिरमित्यन्तं तथा. 4. कृशमूर्ध्वप्रदेशं षडगुलं चतुरश्रमिति ट. कोशे न दृश्यते. 5. ग. सुवधारायुतं. 6. क. षडडुलायामार्धमूलं, च. षडङ्गुलायामवच्चमूलं ग. षडङ्गुलायाममग्राश्चमूलं. छ. षडङ्गु- लायाममग्रं मूलं. 7. म. द्विहस्त. 8. पर्वणीत्येव. ट. म..पाठ:. . T ·द्विषष्टितमोऽध्यायः १०७ . 3 द्वयान्वितां 'दर्भमालां रज्जु कारयेत् । कपिलाया घृतादीनि अलाभे अन्यगवां वा, पलाशाश्वत्थखदिरबिल्वशमीवटोदुम्बरसमिधः सर्वालामे पलाशमश्वत्थं वा, सामान् दर्भान् , वस्त्राणि दुकूलादीनि कार्पासादीनि श्वेतानि वा आहृत्य, सुवर्णेनाष्टमङ्गलपञ्चायुधवर्णचिह्नादीनि कारयित्वा, रत्नधातुबीजानि रत्नानामलामे सुवर्ण बीजानां यवं धातूनां पारदं वा प्रतिनिधि, एवमादीन् सम्भारान् सम्भरति । प्रतिष्ठादिषु यथोक्तद्रव्यहीने ग्रामस्य यजमानस्यापि द्रव्यहानिः क्रियाहीने पुण्यहानिः मन्त्रहीने स्वाध्यायायुष्यहानिः श्रद्धाभक्तिहीने सर्वहानिः । तस्मास्र्वभम्पूर्ण कारयेत् । मौज्या त्रिवृतां रज्जु कृत्वा आलयाभिमुखे गोमयेनोपलिप्य पञ्चवर्णे- रलङ्कृत्य धान्यराशिं कृत्वा तत्रारणि प्राङ्मुख सन्न्यस्य मन्थदण्डे विष्णुमरा महीमूर्ध्वपट्टिकायामग्निमभ्यर्च्य मौजीरज्जु गृहीत्वा मन्थमावेष्टय वैश्वानरसूक्तेन योजयित्वा 'जातवेदस' इति मन्थनं कुर्यात् । परितः करीपेन्धनानि संयोज्य वैश्वानरसूक्तं जप्त्वोत्पन्नमग्निं पात्रे समादाय 'अयं त इध्म । इति इन्धनानि प्रक्षिप्य 'घृतप्रतीक ' इति प्रज्वाल्य 'आयुर्दा ' इति प्रणम्याप्रमादं निदधाति । सर्वहोमानामेषोऽमिरिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपत्रोक्ते ज्ञानकाण्डे सम्भाराहरणं नाम एकषष्टितमोऽध्यायः । ॥ अथ द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ यागशालालङ्करणम् , कुण्डादिक्ल्पनम् । अथ ब्राह्मणान् यथाशक्ति भोजयित्वा आलयात्पुरतो दक्षिणे व यागशालां षोडशस्तम्भयुतां चतुर्हस्तविस्तृतस्तम्भमध्यां पञ्चहस्तोच्छ्रय 1. ख. मूलां रज्जु. 2. म. अलामे इति न दृश्यते. 3. क. प्रतिष्टादिषु श्रद्धा- भक्तिहाने सर्वहानिरिति, च कोशे न दृश्यते. 4. म. प्रक्षिप्य. 5. क. प्राङ्मुख:. 7. प्रमादमिति सर्वत्र. 8. ग. निहस्तविस्तृतस्तम्भमध्यां. 6. च. ततः.

·१०८ श्रीवैखानसे भगक्च्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 'नालोच्छ्यतलां चतुरश्रां प्रपां कूटं वा यथोचितं कृत्वा चतुर्दिक्षु हस्तमात्रं खनित्वा तोरणान्यादाय वेदरूपाणि ध्यात्वा यथाक्रमेण अश्व- त्थोदुम्बरप्लक्षवटैः कृतानि प्रागादिचतुर्दिक्षु 'अग्निमीले। 'इषे त्वत्वा 'अग्न आयाहि', 'शन्नो देवी ' रिति स्थापयित्वा' पूर्णकुम्भकदलीक्रमुक- वितानध्वजदर्भमालास्तम्भवेष्टनमुक्तादामपुष्पमाल द्यैः यथाशक्ति यागशालामलङ्कृत्य तन्मध्ये शयनं चतुर्दिक्षु चतुर्हस्तायतं चतुरथ द्वितालोच्छ्य 'अर्धाधिकं बिम्ब- मानायतं वा परिकल्प्य तथैवालङ्कृत्य शयनात्याच्यां श्रामणकाग्निकुण्ड- विधिना अग्निकुण्डं सन्यम्य तत्प्राच्यां औपासना मकुण्डविधानेनाऽहवनीयस्य शयनादक्षिणस्यां त्रिंशदङ्गुलिभिः भ्रमीकृत्य तिवृत्ते दक्षिणार्धेनोर्ध्ववेदिक- मन्वाहार्यस्य प्रतीच्या 'सार्धाष्टादशाङ्गुलिभिः भ्रमीकृत्य तद्वृत्तेनोवेदिकं गार्ह- त्यस्य उदीच्यां सपादयवत्रयाष्टाङ्गुलिभिः । संयुक्त । चत्वारिंशदगुल्यायतैक- भुजेन व्यश्रोर्ध्ववेदिकं पूर्वाग्रमावसथ्यस्य अन्वाहार्यावसथ्यगार्हपत्यानां कुण्डस्य वेदिद्वयं प्रत्येकं भागोन्नतविस्तारं मध्ये निग्नं षडङ्गुलमन्यत्सर्वमौपासनकुण्डवत्। यथा मध्ये विष्णुः प्राच्यां पुरुषः दक्षिणे सत्यः प्रतीच्यामच्युतः उदीच्यामनिरुद्धः तथा तत्तद्दिक्षु पञ्चमूर्त्यर्थानां पञ्चानामेवमग्रिकुण्डानि कृत्वा सभ्याक्षिणपूर्व पौण्डरीका. मिकुण्ड गार्हपत्यामिकुण्डवत् वृत्तमेकै भागोन्नतं त्रिवेदिसहितं षडङ्गुलायत- षोडशदलैरधोवेदिकं मध्ये निम्नमष्टाङ्गुलमन्यत्सर्वभौपासनवत । एवममिकुण्डानि सिकताभिः मृदा वा कुर्यात् । सभ्यामिकुण्डमध्यनिम्नमष्टाङ्गुलमिति केचित् । सर्वपरिवारदेवानां बिम्बं कृत्वा तत्तदालयाभिमुखे च औपासनविधिना महामिकुण्डं शयनं कुम्भपूजाञ्च कारयेत् । दिग्देववीशशान्तचक्रभूतानां वा तेषां बिम्बाभावे देवेशस्यैव पञ्चामोन् पौण्डरीकामिकुण्डानि वा कल्पयेदित्येके। बिम्बा- भावेऽपि दिग्देववीशशान्तचक्रमहाभूतानां पृथगेव होमं तन्त्रतः कुर्यादिति भृगुः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे सम्भाराहरणं नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ 1. म. तालोन्नततला. 2. च. चतुर्हस्तमात्र. 3. ट. विष्णुरूपाणि च. भ. वेदिरूपाणीति. 4. च. अर्धायतं. 5. च. औपासनकुण्डविधानेन. 6. च. तद्वत्तेन. 7. च. मनुभिश्वार्धन सहितैः भ्रमीकृते. 8. च. चत्वारिंशदगुल्यायतत्रिभुजेन व्यश्रोर्ध्व- वेदिकं. 9. च. पञ्चमूर्त्यहीणां.

·॥ अथ त्रिष.टतमोऽध्यायः ।। भिन्नकाले औत्सवादिप्रतिष्टा । पूर्व प्रधाने कौतुकबिम्बे प्रतिष्ठापिते तत्पश्चादौत्सवार्चयोरेव प्रति चेत्सभ्यप्रौण्डरीको वा कृत्वा तदुक्तहोम जुहुयात् । देव्योः श्रीभूम्योश्च पन्न प्रतिष्ठा चेत् यागशालामध्ये दक्षिणोत्तरयोः शय्यावेदि प्राच्यां औपासनामिद श्वनं कृत्वा कुम्भौ सम्पूज्य तयोर्देव्यावावाह्य तदनौ हौत्रं प्रशंस्य देव्योम मन्त्रेणैवावाहनजुष्टाकारहोमन्ते श्रीदेवत्यं श्रीसूक्तञ्च श्रीदेव्याः पञ्चभूमिदै महीसूक्तञ्च महीदेव्याश्च 'प्रत्येकमेकविंशतिरावर्त्य वैष्णवान्तं हुत्वा "तन्म तत्तत् स्थाने प्रतिष्ठापयेदिति विशेषः । अग्न्यालयाघारादिमन्त्रस्विष्टकृत्प्रभृत्यन्तहोमानां विधान वैखानसह विज्ञेयम् । आहवनीयादुत्तरपूर्वे स्वपनार्थमोपासनकुण्डवच्छूनं कुर्यात् । अहोरात्रप्रयोगः 'अथाचार्याद्याः सर्वे पूर्वद्युः स्नाताः कृतप्राणायामाः सायं सन्ध्यामुर स्वकीयानमीन् हुत्वा कर्मारभेयुः । स्थापकाः शतं प्राणायामानां कुर्युः । 'गुन जमानं शिष्यं सङ्कल्प्य द्विजाति "अणोरणीया " नित्यनुवाकेन प्रोक्ष्य ३ अनुलोमो वा कारयिता चेदमन्त्रकमभ्युक्ष्य राजानं यजमानं 'कल्पये तभृत्यत्वादनधिकाराच्छूद्रानुलोमयोः । तावुभौ च समग्रं फलं लभेता सूतादिप्रतिलोमो यत्किश्चिदपि दैविकं कर्म कर्तुं कारयितुं देवार्थ द्रव्यं दा नाहत्येव । आचार्योऽध्वस्तत्तद्धोमेषु नियुञ्जीत । तस्यालयस्योत्तरे तथैव वा होम हुत्वा विमानस्य गर्भगेहादि सर्वत्र पर्यग्नि पञ्चगव्योक्षणाभ्यां शोधनि पुण्याहं वाचयेत् । अधिवासगतं देवेशमुद्धृत्य संस्त्राप्य वस्त्राभरणगन्धमा रलङ्कृत्य यानमारोप्य ग्राममालय वा सर्ववाद्यघोषयुतं प्रदक्षिणीकृत्य यागर 1. च. प्रत्येकं विशतिः. 2. च. तत्तन्मन्त्रेण. 3. ट. कोशमात्र ई 4. क. गुरुरध्वयूँन्. 5. च. सङ्कल्पयेत् . 6. नियुञ्जीयात् 7. च. गव्यप्रोक्षणा ·११० श्रीवैखा-से भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे प्रवेश्य स्थापयेत् । तत्काले मथितममिं निधाय तदलाभे श्रोत्रियागाराताहृतं वा सर्वहोमेवाज्येनाधारं जुहुयुः । पञ्चाग्निष्वाधारः। पञ्चामीनामाघारविशेपो वक्ष्यते । श्रीवैखानस 'सूत्रोक्तोपासनाग्न्या- घारविधिना सर्वं कृत्वा गार्हपत्यं गार्हपत्ययज्ञदैवतं ओं भूः पुरुष अच्युतमिति गार्हपत्यस्य अन्वहार्यमन्वाहार्ययज्ञदैवतं ओं भुवः पुरुषं सत्य- मित्यन्वाहायस्य आहवनीयमाहवनीययज्ञदैवतं ओं सुवः पुरुषं पुरुषमित्या- हवनीयस्य आवसथ्यं आवसन्ययज्ञदैवतं ओं महः पुरुषमनिरुद्धमित्या- वसत्थ्यस्य सभ्य सभ्ययज्ञदैवतं ओं जनः पुरुषं विष्णुमिति सभ्यम्य इन्येवमावाह- नजुष्टाकारस्वाहाकारैर्विशेषमाघारं विभज्य पञ्चस्वामषु पञ्चधैव जुहुयात् । पञ्चधाऽग्नोन् व्यक्रामत् , विराट्स' टेति श्रुतेः । पौण्डरीकामेराघारक्रमेणैवाधार जुहुयात् । एतस्याघारं भगवा ऋषः सूत्रे 'वैखानसेऽवोचत् । पूर्ववदौ- पासनवत्सर्व कृत्वा पौण्डरीक पौण्डरीकयज्ञदैवतं ओं तपः पुरुष वासुदेवं सलं पुरुष नारायणमितिपौण्डरीकस्य आवाहनाद्याधारान्तं जुहुयादित्यत्रिः । सभ्यादिषु षट्सु च देवं ध्यायन् आज्यमुपजुह्वाऽऽदाय वैष्णव हुत्वा चरुं दाऽभि- घार्याऽदाय जुह्वा च वैष्णवं यजेत् । अन्येषु सुवेणाज्यं जुहुयात् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे सर्वान्याधारविधिर्नाम त्रिषष्टितमोऽध्यायः ।। 5 ।। अथ चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ कुम्भपूजा विधिः । द्वात्रिंशत्प्रस्थसम्पूण पक्कालर्कफलाकारं खण्डस्फुटितकालरहितं कुम्भं सङ्ग्रह्य 'इन्द्रं प्रणवन्तं, स्वस्तिदा विशस्प' तिरिति तन्तुना यवान्तरमावेष्ट्य 'शुची वो 1. च. सूत्रोक्तावधिना. 2. क. अत्र सर्वत्र प्रथमोपात्तं द्वितीयान्तममिनाम ट.. भित्रकोशेषु न दृश्यते । 3. च. बैखानसः 4. वासुदेवमिति पौण्डरीकम्य श्रामणक श्रामणकयज्ञदेवतं ओं सत्यं पुरुषं नारायणमिति क. कोशे पाठ: अत अवाहनादीति ग्रन्थः 5. पदसु श्रामणके चेति तत्र क. कोशे पाट: 6. वेणैव. , ·चतुष्पष्टितमोऽध्यायः १११ हव्या ' इति प्रक्षाल्य दिवैव नद्यां जलं 'धारास्वित्यादाय वस्त्रेणोत्यूय ‘इद- मापश्शिवा इत्यभिमृश्य सर्वगन्धयुतेन तज्जलेन ‘विश्वतश्चक्षुः - नमस्मुलो'मीति कुम्भमापूर्याहताभ्यां दुकूलाभ्यामन्यच्छेतवस्त्राभ्यां वा कुम्भस्य कण्ठमावेष्टय अतो देवादिना कूर्चकुशपुष्पगन्धाक्षताश्वत्थपल्लवानि निक्षिप्य 'इयं जागृति रित्यभि-- मृश्य सौवर्णान्यष्टमङ्गलपञ्चायुधानि मुलुकमण्डलुजुहूपजुहूछत्रचामराङ्कुशध्व- जतुलातोदयुगलाङ्गलादीनि 'वर्णचिन्हानि सर्वाणि द्वयङ्गुलमात्राणि 'चातुर्व- ाभिवृद्धयर्थं तन्कुम्भे विष्णुमूक्तेन प्रक्षिप्य देवस्य भिमुखे धान्यराशौ तत्कुम्भ सन्न्यस्य ध्यानमारभेत । ध्यानप्रकाः। ४ उदङ्मुखः समासीनो गुरुरात्मसूक्तं जप्त्वा हृदये प्रणवं बीजाक्षरञ्च सन्न्यस्य कुम्भजले वारुणमण्डलं ध्यात्वा तन्मध्ये ‘परमं सर्वकारणं ब्रह्ममयं सुवर्णाभमादिबीजं सन्न्यस्य प्रणवैरावेष्टय प्रत्यगात्मवित् ध्यानयुक्तो निर्गुण निष्कलं सर्वव्यापिनं परमात्मानं हृदये ध्यात्वा तस्मात्तत्कुम्भजले समाबाह्य सुवर्णवर्ण रक्तास्यनेत्रपाणिपादं पीताम्बरधरं किरीटहारकेयूरप्रलम्बयज्ञोपवीतिनं शङ्खचक्रधरं चतुर्भज श्रीवत्साकं प्रणवात्मकं भक्त्या सकलं ध्यात्वा सङ्कल्पयेत् । विश्वव्यापि- नस्तस्यावाहनं विश्वस्मादेकत्र स्मरणमिति केचित् । सूर्यमण्डलादित्यपरे । देव्यौ स्यातां चेत् देवेशेन सह तत्कुम्भे समावाह्य तत्तद्रूपं तथैव च ध्यायेत् । प्रतिष्टाविशेषे ध्यानादि। तरुणालयेऽर्यमानं बिम्बमानीय मूलालये प्रतिष्ठा चेत् देवस्य विशेषपूजा कृत्वा अभिमुखे कुम्पूजनमेवं कृत्वा तबिम्बाद्देवमावाहयेत् । तदर्चित बिम्ब ध्रुव- बेरस्यानुरूपं लक्षणयुक्तं दोषहीनश्चेत् तदेव मूलालये प्रतिष्ठापयेत् । नाननुरूपम् । लक्षणहीनं खण्डस्फुटितादिदोषैर्युक्तं दारूपलकृतञ्च यद्भवति तत् त्यक्ताऽन्यदादाय प्रतिष्ठापयेत् । अननुरूपमपि लक्षणयुतं दोषविहीन लौकिकं तत्कौतुकौत्सवार्चा- 1. च, चिन्हादि. 2. चातुर्वण्य हितार्थ. 3. च. उदङ्मुख 4. वरुणं. 5. पीतान्बर. धरं. 6. दोषहीनं चेदित्यारभ्य नानुरूपमपि लक्षणयुतमित्यन्त. च. कोशे न दृश्यते.

·११२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे बिम्बानां स्थानादन्यत्र तदालये प्रतिष्ठाप्य यथालाभमर्चयेत् । पूर्वाचित विम्बं दोष- विहीनं यत्यजेत् म पापीयान् भवति । प्रथमे तरुणालये सद्यः अचिंतुमिच्छन् अलव्धे यथोक्ते कौतुके बिम्बे यथोक्तं तद्यावत्पुनः लभेत तावत् ध्रुवबेरस्योक्त- वृक्षरश्वत्थेन वा यथालाभमानेन कृतं बिम्ब प्रतिष्ठाप्यायति । परिवारदेवानाञ्च तत्तद्विम्बं सन्न्यस्य तत्तद्रूपाणि यथोक्तं ध्यान्वा आवाहयेत् । कलशस्नापनमा देवेश देव्यौ कुम्भञ्च र्ववाद्यघोषयुतं समानीय बिम्ब श्वभ्रे तदक्षिणे कुम्भश्च सन्न्यस्य ब्रीहिभिस्तण्डुलैर्वा पुरतो दण्डवत्पङ्क्तिं कृत्वा क्षीरवृतमधु- सिद्धार्थोदकाक्षतोदक 'गन्धोदककुशादकै. पूर्णान् कलशान् पाश्चै तदु स्नानांश्च उदकपूर्णकलशानुत्तरादि च सन्न्यस्याभ्यर्च्य ‘शन्नो देवीः, अग्न आयाहि, अग्निमीले, पूनस्तम्य, इमा ओषधयः, अभिस्वा शूर, चत्वारि वा ' गित्युक्त्वा क्रमेण तैः सप्तभिः कलशैः तदुपस्नानैः ‘वारीश्चतस्र ' इति देवेशं संस्नाप्य तत्तद्- द्रव्यैः कुम्भच्च प्रोक्ष्य शुद्धोदकेन देवं पुन: संत्राप्य 'प्लोतवस्वेण विमृज्य वस्त्रोत्तरीयाभरणगन्धमाल्यैरलङ्कृत्य पाद्याद्यैरयेत् । औत्मवादिबहुबेरैः सह प्रतिष्ठा चेत् स्वपनं पृथगेव विधीयते । भिन्ने गर्भालये 'तदलाभे च कुम्भपूजन- सपनशयनानि यथोक्तहोमञ्च पृथगेव कुर्यात् । , शयनास्तरणमा सर्वालङ्कारयुते शयनस्थाने धान्यराशिं कृत्वा बैल्वफलकां न्यस्य तदुर्च च अण्डज पक्षिपिच्छकृतं मुण्ड कार्पासकृतमाविकादि मृगरोभकृतं "रोमज सिंहव्याघ्रादिचर्मकृतं चर्मजं कौशेयकृतं वाम, एतान्युपर्युपरि क्रमेण शयनान्यास्तरेत् । तदलाभे पञ्च वस्त्राणि वा शिरःपादयोरुपधानश्च कृत्वा शयनमभ्युक्ष्य पुष्पाण्यवकीर्य विष्णुसूक्तेन देवेश कुम्भमप्यादाय तच्छयने समारोप्याभिमुखे तण्डुलेषु सुवर्णसूत्रं तदलाभे 'कुतपादितन्तुं सन्न्यस्य पुण्याह 1. च. कुशोदकगन्धोदकैः 2. देवेशं संस्लाप्य. 3. च. प्लोतन वस्त्रेण, ग. नववस्त्रेण.. 4. च. तद्भेदे च. 5. रोम चर्मज वामजमिति त्रीणि पदानि पृथक पृथक लक्षणवाक्यानि निविष्टानि दृश्यन्ते. च. कोशं. 6. च. कुतगादिसुत्रं वा.

·११३ - चतुष्षष्टितमोऽध्यायः कृत्वा तत्सूत्रं 'कृणुष्व पाज ' इत्यनुवाकेनाभिमृश्य स्वस्तिसूक्तनादाय हस्ताभ्यां 'स्वस्तिदा विशस्पति' रिति देवस्य दक्षिणहस्ते देव्योस्तत्तन्मन्त्रेण वामे प्रतिसरं बद्धा "यद्दिग्विमानद्वारं तद्दिङ्मौलिं यथा शयने कौतुकबिम्ब यद्वैष्णवमिति शाययित्वा देव्यौ च तत्तन्मन्त्रेण सह पार्श्वयोः शाययेत् । तदेकशयनवेद्यां पृथगेव शयनान्यास्तीर्य अर्चामौत्सवञ्च प्रतिसरं वद्भा तथैव शाययेत् । उत्तराच्छादनवस्त्रेण कण्ठादधः प्रच्छाद्य देवपाश्वे 'रत्नादीनि सन्न्यस्य अधि. वासयेत् । ऋग्वेदादि चतुर्वेदानां प्रागादिचतुर्दिक्षु अध्ययनं कुर्यात् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे कुम्भसङ्ग्रहणादिशय्याधिवासान्तविधिर्नाम चतुष्षष्टितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चषष्टितमोऽध्यायः॥ होत्रशंसनम् । अथ प्रधानामौ हौत्रप्रशंसनम् । वस्त्राभरणाङ्गुलीयैः अलङ्कृतः होता पादौ प्रक्षाल्याचम्य देवेशं प्रणम्य सभ्यात्प्राच्या पश्चिमाभिमुखः तिष्ठेत् । तं सभ्याध्वर्युः ‘होतरे' हीति वदेत् । स होताऽवयु ' अध्वयों देवता ' इत्युक्त्वा पादौ प्रक्षाल्याचम्य पूर्ववत् स्थित्वा ‘ओं नमः प्रवक्त' इत्युक्त्वाऽन्ते होता स्वनाम 'शर्माण' मिति संयोज्य ‘भूते भविष्य' तीति च हिकारपूर्व 'भूर्भु- वस्सुवरो' मिति प्राङ्मुखः ‘प्रवो वाजा' इति वदेत् । सोऽध्वर्युस्तदुक्तमोकारं श्रुत्वा पलाशसमिधः अमौ क्षिपेत् । स होता ‘अग्ने महां अ' सीत्यन्ते यजमानगोत्रनाम संयोज्यान्ते ' देवेद्धो मन्विद्ध' इत्याद्युक्त्वा देवेश पञ्चमूर्ति- नामभिरावाह्य परिवाराचनोक्तानुक्रमेण श्रीभूमी मार्कण्डेयादीन् पाकोर्जुनान्तान् परिषद्देवानपि मूर्तिमन्त्रैरावाहयेत् । अर्ध्वर्युरपि देवेशादिशर्वान्तान् दक्षिणप्रणिधौ 1. च. कोशे न दृश्यते. 2. च यतो द्वारं ततो मौलि तथा शयने. 3. ABM. देव्योश्च. 4. छ. रत्नादि. 5. A. B. चतुर्विधानां. 17 ·११४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे धास्त्रादिभूतान्तानुत्तरप्रणिधौ तथाऽऽवाह्य आवाहनक्रमेण जुष्टाकारं कृत्वा मूर्ति- मन्त्रैस्तथैवाहुतीर्यजेत् । देवं ध्यायन् वैष्णवं 'हुत्वा पञ्चवारुणं जयानभ्यातानान् राष्ट्रभृतो यद्देवादींश्च जुहुयात् । सर्वदेवार्चनम् । यागशालायां परितः सर्वान् देवानेतान-येयुः । शङ्कर बलिरक्षक- सरस्वती रवि शक्राग्नि पवित्र शौलषान् प्राच्या प्रत्यङ्मुखान् , भौम गुह दुर्ग- 'यम मन्द सप्तरोहिणी सप्तमातृ रुत्तरमुखान् दक्षिणस्यां, निति महाकाली- विष्णु वरुण बुध ज्येष्ठा पुष्परक्षक वायून् प्राङ्मुखान् पश्चिमस्यां, शुक्र भृग्वादि- सप्तर्षीन् गङ्गा कुबेर चन्द्र महाभूतेशान् दक्षिणाभिमुखान् उत्तरस्यां, द्वारेपु द्वारपालान् विमाने न्यक्षादीनभिमुखे श्रीभूत गरुड चक्र ध्वज शङ्ख महाभूतान् 'सप्तविंशतिविग्रहैः त्रयोदशैर्वा अर्चयेयुः । सहस्राहुतिः। 'ततः सभ्याग्निं परिषिच्य अग्नौ 'स्वस्ति चैवेह, प्रजापतये, अग्निर्धी- मतये, आदेत्येभ्यो, विश्वेभ्यो देवेभ्यो, मरुद्गणेभ्यो भूरमये, भुवो वायवे, सुवरादित्याय, भूर्भुवस्सुव' रिति दशकैः शतशो जुहुयादेषा सहस्राहुतिः । पारमात्मिककल्पः। पौण्डरीके 'शतं पद्म आहृत्य कपिलावृते समाप्लुत्य विष्णुगायच्या प्रत्येकं हुत्वा पद्मालाभे बिल्वपत्रेण वा आज्येन 'विष्णुः सर्वेषां, सुसूक्ष्मः, ज्यो- तिर्वा पारमात्मिकं, ईशो यस्मात्, रायामीशो, यो ब्रह्मशब्दो, यो वा त्रिमूर्तियद्वा कृतं, के कोश, यं यज्ञैः-यो वा गविष्ठो, यो वा वायुः, त्वमग्ने त्रिगुणः, त्वं जीवस्त्वं, भूमेर्वितन्वन्, मनस्त्वं भूत्वा, त्वं बुद्धिर्भू, नां, यः सूक्ष्मान् ता यस्य वा भयात् , यन्त्वां सर्व- यस्त्वं भूत्वा, कामो भूत्वा, अङ्गादङ्गात्, यो मोहयन् , यो"द्वाद- शात्मा, यो ब्रह्मा ब्रह्मविदां, सारस्वतो वा, यो वा परं ज्योतिः, यो दोषो, यस्यै- 1. च. निमिर्तुत्वा. 2. च. रविचक्रादि? 3. च. यमुना. 4. म. प्राङ्मुखान् . 5. वीशान्. 6. ट. सप्तविंशतित्रयोदशविग्रहवी. 7. ट. तस्यानिं परिषिच्य. 8. ट. म. शतान् पद्मान् . 9. च. व्याहृत्या कापलाघृतैः. 10. ट. A. यन्त्वं 11. यो वा . दशात्मा - भाष्यपाठः ·पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ११५ . ताः-वाको वा, द्वावेतो, 'द्वौ वा आयुः, यो वा तेजः: सा सम्पायात् , यो वा संयोगः, सहस्रं वा, स्वातिगा गुप्तयः, सत्यं वा, सत्यो ज्योतिः-सत्यं पुण्य, सत्यो- द्योगः, 'कामी मिमां, आरिणी वा, तत्मत्त्वो वा विष्णुः, तद्भर्भूस्थं आपो वा' आपः, त्रयी वा, काम, द्वौ वा मुख्यौ, स एकैक स्माधार: - स्वयमादिः यत्स्वयं सृष्टं, स्वौजसा सर्व, क्ष्मामेकां, यः कुन्धरमाणो, यो वा. पृथां, "यां गामुशन्ती, प्रजापते न त्वत् , योधूधुरं, यो वा व्यहिंसीत् - तपोनिधि, यो वा नृसिंहो, रयिः ककुद्मान् , राकामहं, वेदाहमेतं, "दिग्दोषा यस्य, 'पद्मास्य वक्षो, यः पुण्ड- रीको, रयीणां पति, रायां पतत्रे - यत्सारभूतं , फलो वा एषः, धूर्णो वहन्तां, विश्व बिमर्षि, सो वा स्वरूपो, भूर्भुवो वा, दाक्षायण्यां आशास्समस्ताः, यो जजमानां, यो वा दशानां - चत्वारो दोषाः, वक्षो वसत्यस्य, अणोरणीयान् , विष्णुर्वरिष्ठः, अब्जो जुषन्तो, मामात्मगुप्तां, यं चिन्तयन्तः, पुण्याच. पुण्यः, सो नो भूतः, सत्त्वेव नित्यं - या गा वरिष्ठा, वाय्वन्तरात्मा, सर्वोपरिष्टात , तमः सर्वभूत, ज्योति ज्योतिषां, सत्तुं सत्तात्मकं, अनिर्मिण्णं, यस्येच्छा, यो वेदादिः, यो वा व्यक्तं - यो वा भूतेः, सत्यम्सत्यस्थः, ऋतं सत्यं अंराजिमन्तं, मामात्मगुप्ता " मिति परमात्मिकं देवेशं ध्यायन् जुहुयात् । होमान्तराणि । आहवनीये पुरुषसूक्तं अन्वाहार्य विष्णुसूक्तं ब्राह्मञ्च व्याहृत्यन्तं गार्हपत्ये वैष्णवं रुद्रसूक्तञ्च । आहवनीयादिषु चतुरमिषु एवं प्रत्येक षोडशकृत्वो हुत्वा सकृज्जयादींश्च जुहुयात् । इन्द्रादीनां होमेषु तत्तन्मन्त्रानेकविंशतिकृत्वो वीशशैषिकयोमन्त्रान् " अष्टोत्तरशतं संकृदेषां 1 मूर्तिमन्त्रैश्च जुहुयात् ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे हौत्रपशंसनप्रधानहोमविधिर्नाम पञ्चषष्टितमोऽध्यायः ॥ 1. यो वा आयुः भाष्य पाठ. 2. सहसम्पायत् भाष्यपाठ:. 3. कामीमुमां 4. यः खयं सृष्टं भाष्यराठः 5. च. द्यां गानुशर्ती 6. च. दिग्दोषो यस्य 7. 8. ट. अोंजुषन्तः. 9. वायुरन्तरात्मा दीक्षितीय पाठः 10. च. षोडशो हुत्वा. 11. च. शताष्टकं. 12. च, एतेषां. पद्मास्य वक्षा: माव्यपाठः. .

·॥ अथ षट्षष्टितमोऽध्यायः ।। सर्वदेवत्यहोमः । भथ देवेशं प्रणम्य सभ्यामौ 'परिषदां होम जुहुयात् । 'चिरायुषं- पुण्यौघनिष्ठा' येति मार्कण्डेयं "पद्मापित्रे - भृगव इति भृगवे 'ब्रह्मजज्ञान- हिरण्यगर्भ' इति ब्राह्म ब्रह्मणे 'रुद्रमन्यं त्र्यम्बक ' मिति रुद्राय 'द्यावापृथिव्यो' रिति धात्रे 'यस्याः श्रियो वेति विधात्रे 'तस्थुषों धृत्या' इति भूतये ' य एष बिभ्रतीति पतङ्गाय 'वितत्यविश्व' मिति पतिराय 'यो नोऽभिरक्ष 'तीति वरुणाय 'मुनीन्द्रब्रह्मेति मणिकाय 'सन्ध्याया' इति सन्ध्यायै ‘वैखानसा' येति वैखानसाय 'तापसा येति तापसाय 'किष्किन्धा येति किष्किन्धाय तीर्था' येति तीर्थाय 'त्रातार मित्याद्यैन्द्रमिन्द्राय 'अमिर्धा - अयम मिरित्यमये "यमो दाधा' रेत्यादि याम्यं यमाय 'वसवः प्रथमः सहस्राक्ष' इति निब्रतये 'ये ते शत' मित्यादि वारुणं वरुणाय 'मरुतः परमात्मा - मरुतो गणाना मिति वायवे मिश्रवाससः- एतान्नतैता' निति कुबेराय 'ईशानस्सर्वलोकानामीश ईशत' इतीशानाय 'उदुत्यं - चित्र ' मित्यादित्याय 'ममामे वर्षोऽहमनेऽमिमम आयाही ति त्रीन् भौमाय 'प्रभुर्देवो - ग्रहाऽधिपति रिति शनैश्चराय 'बृहस्पति- देवानां - बृहस्पतिस्सोमो - बृहस्पते अति यत् - उपयामगृहीत ' इति बृहस्पतये 'श्रविष्ठजो यः-तद्विष्णोः परमं पदं-तद्विपास ' इति बुधाय 'प्रजापते न त्वत्- सुभूस्स्वयम्भू रिति शुक्राय 'भूभामिनीष्टगामि' नीति गङ्गायै 'सोम यास्ते- याते धामानी ति चन्द्राय "रुद्रमन्यं - त्र्यम्बक 'मिति रुद्राय जगद्धवं - जग- द्रुवोऽधिपतिः - सुब्रह्मण्यो बृहस्पतेः - सुब्रह्मण्यो रुद्रभुवो - जगद्भुवः सुब्रह्मण्यो- जगद्धवो योयजद्धव' इति सुब्रह्मण्याय 'अतो देवाः - इदं विष्णु रिति पुरुषाय 1. च. पार्षदों A. परिषदां सर्वदेवाना. 2. क. कोशे एव दृश्यते नान्यत्र. 3. भूतय इसत्र भुवनः प्रकृतः. 4. क. यमो दाधार नमस्ते निर्ऋतय इति निर्ऋतये. 5. क. मिश्रवासस इत्यादिकोबेर कुबेराय. 6. ईशित्रे भाष्यपाठ:. बृहस्पतिर्देवेत्यादि बार्हस्पत्यं वृहस्पतये. 8. श्रविष्टजां य: भाष्यपाठः. 9. च.रुद्र-, मन्यमित्यादि रुदार. 7.5.

·षट्षष्टितमोऽध्यायः ११७ 'या ब्रह्मचारिणी- 'सा चारुजन्म 'नीति महाकाल्यै 'एषामराणां- याम्या' नीति ज्येष्ठायै 'जातवेदस' इत्यादि दुर्गायै 'नन्दिन्या मूल-आपो विवे' शेति नन्दिन्यै 'शाखाभूत -देवी प्रवाहि ' णीति ग्रन्थन्यै 'बिसिनी भूता - प्रविद्युताया' इति कृच्छ्रिण्यै 'गङ्गावाणी-विद्यां नोमा' स्विति 'कुण्ठिन्यै 'माता हमेया-आयामहं' वेति विकारिण्यै — यया सतस्सत्यं-प्रसविणगङ्ग ' इति दुगुण्यै 'याभ्यो हि तप्त या मानसा वे'तीन्द्रियविकारिण्यै - ' यतस्स्वमासीत् - अस्मा अस्मा ' दिति भृगवे 'कस्याङ्गिरा अभूद्विस्मापय तीत्यङ्गिरसे 'व्यावर्धते-सस्मार सोऽय'इति पुलहाय 'य एषो दानः - आनन्दरो दैत्य ' इति पुलस्त्याय 'प्रप्रायशो- 'ये निःष्यन्दा' इति ऋतवे 'यो नो वसिष्ठः - सप्तोत्तमाय ' इति वसिष्ठाय ‘य आनसूयेशो- य एष दिग्भ्य' इत्यत्रये - ' स एको भूतु ' - यस्त्रैष्टुभ' श्चेत्याकाशाय 'प्रक्रम्य - यो मातारिश्वे'ति वायवे 'वृषाकपेः - ओजोभिमा' नीत्यमये 'आपो विश्व - चातुर्य मिति तोयाय 'तयाऽऽदित्या-तस्त्रीण्ये 'षेति हरिण्यै ‘पावकान: - महो अर्ण ' इति सरस्वत्यै : शं सा - भूयाम' इति श्रियै ‘य उत्तमो- अमेः पथा य' मिति न्यक्षाय 'यमर्पयन्ति - यस्संहस्ती' ति विवस्वते 'ऋचामधीशो. नीतां धृति मिति मित्राय "येनेष्टे - समूह्यतेऽम्बे ' ति महीधराय 'चरुं पचेत् - छुल्ल्यां' इति हविरक्षकाय 'चतुर्मुखी -यालो केति ब्रह्माण्यै 'त्रिणेत्रधारी - चिह्नञ्च रौद्र' मिति रुद्राण्यै 'ज्वालामाला "बालान् ह रीति षण्मुख्य 'युगे युगे - सर्व र मेति वैष्णव्यै ‘कल्पेषु कल्पेष्वन्तेष्वि ति वारायै 'सा सर्वदेवेषु - मालाधरी येतीन्द्राण्यै चण्डी हरी - मोही विमो' हीति काल्यै धाताऽस्य - फुल्लान्ही' ति पुप्परक्षकाय विश्वान् वले - 13 सौ रेति बलि- रक्षकाय ‘आमेयः " प्रेक्षाम' इति विष्वक्सेनाय 'शतधार - कदापि सृजत' 11 " 18 1. सा चारजन्मा भाष्य पाठः. 2. प्रवाहिनीति प्रायशः पाट: 3. ट. कृच्छौ. 4. म कुष्ठिन्यै. 5. क. कोशे दृश्यते. 6. व्यावर्तते भाष्यपाठः. 7. ये. निष्यन्नाः भाध्यमराठ:. 8. यत्रिष्टुभश्च भाष्यपाठः ट. यत्तैष्टुभस्य. 9.शंसानि यच्छदतिक कोशमात्र. 10. येनेष्टे भाष्यपाठः. 11. बालाहरीत्येव प्रायशः पाठः. 12. विश्वान् बलिरक्षितेत्यादि भाष्याइतः पाठः 13. म. सौचोहत. 14. प्रैषाम इति भाष्यपाठः.

·- ११८ श्रीवैखानसे भगवच्छाम्ने काश्यपीये ज्ञानकाण्डे इति गरुडाय 'धर्मोघमादौ - योग धरन्न्विति विघ्नाय 'यमर्पयन्ति - शन्नो निधत्ता मिति नागराज य 'भूमाननोग्रे - वध्योन' इति सुदर्शनाय 'आसान - ओजो बला' येति ध्वजाय 'तन्मायशोऽग्रे - अस्मादुपास्य' इति पाञ्चचजन्याय 'भूतानां - भूतो भूते । ष्विति महाभूताय अक्षहन्ते - ये भूता' इति पाकोऽर्जुनाय च । एतेभ्यः परिषद्देवेभ्यो हुत्वा देवेशाय वैष्णवं त्रिर्तुत्वा विष्णुसूक्त- मिन्दाहुत्याश्रावितदीन् जुहुयात् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे सर्वदेवत्यविधान म षट्षष्टितमोऽध्यायः । ॥ अथ सप्तषष्टितमोऽध्यायः ।। रत्नन्यासः रात्रौ होमान् * समाप्य प्रभाते यजमानेन स्थापकाद्यैश्च युक्तो गुरु- विधिना कृतस्नानो देवालयं प्रविश्य देवेशं प्रणम्य अधिवासितरत्नादीन्यादाय गर्भालयं प्रविश्य ब्रह्मपदमध्ये चतुरङ्गुलविस्तारोन्नताभिः वेदिभिः तिसृभिः सहित तालोन्नतं चतुरश्रं भुवङ्गसमं पद्माकरं वृत्तं वा कौतुकस्यार्चापीठं कृत्वा तन्मध्ये " भागावगाढविस्तारयुतं श्वभ्रं कृत्वा गोमयेनोपलिप्य. पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य श्वघ्र पञ्च. विंशतिपदं परिकल्प्य रत्नादीनभ्यर्च्य 'तमेकने । मिमितित्यभिमृश्य मध्ये पदे तेनैव गज ‘ब्रह्मा देवाना ' मिति ब्रह्ममणिञ्च प्रतिष्ठाप्य शूलस्थापनोक्तवत् 'इन्द्रं प्रणवन्त ' मित्याद्यैः वज्रादीनन्द्रादिषु तद्दिगन्तरेषु ‘शन्नो निधत्ता' मित्याद्यैरमृताश्मकादीनि च रत्नानि सन्न्यस्य पश्चात्तथैव 'ब्रह्मा देवाना' मित्याद्यैः 1. धीमति भाष्यपाठ:. 2. चन्द्यो न इति भाष्य पाठः 3. च. त्रिमि: 4. B. समारोप्य. 5. B. यजमानः स्थापवाद्यश्च यथोक्तगुरुः विधिनैव खात्या. 6.च. भागावगाढं तालविस्तारयुतं. 7. ट. तद्दिगन्तरेषु.

·सप्तषष्टितमोऽध्यायः ११९ मध्यादिषु सौवर्ण गैरिकादीन् धातूंश्च ततो बीजानि च तथैव सन्न्यस्य इन्द्रादिषु श्रीवत्साद्यष्टमङ्गलानि दक्षिणवामयोः पञ्चायुधान् तत्तन्मन्त्रैः पूर्व- वत्प्रतिष्ठाप्य 'ब्रह्म प्रति ' ष्ठेति वर्णचिन्हानि 'ये ते शत ' मिति मेघ विद्यु- लताश्च श्रिये जात ' इति श्रीरूपं तेषामुरि 'प्रजापतिं प्रथम ' मिति कूर्मरूपञ्च सन्न्यस्य क्षौमेनाच्छाद्य सुधया परिलेपयेत् । औत्मवादीनामुक्त स्थाने यथोचितं पीठं रत्नन्यासं विनैव कुर्यात् । सुवर्णशकलानि न्यसेदिति केचित् । देवोत्थापनम , दक्षिणादानप्रकारः। ततो देवेशं प्रणम्य प्रणवेन बोधयित्वा स्थापकैः सहितो गुरुः तं देव- मुत्थाप्याभिवन्ध पूर्ववस्त्रादीनि विमोच्यान्यैर्नववस्त्रकक्ष्योत्तरीयाभरणैर्नवैः पुष्प- माल्यगन्धैरलङ्कृय पाद्याद्यैरभिपूजयेत् । तत्काले यजमानोऽभिवन्द्य गुरुं स्थाप- कांश्च वस्त्रोत्तरीयाभरणादिभिरलङ्कृत्य एतेभ्यश्चाध्वयुप्रभृतिभ्यः सर्वेभ्यः श्रद्धा- भक्तियुतो यत्नेन सोदकं दक्षिणां दद्यत् । सुवर्णमेकविंशतिनिष्कं गुरवे स्थाप- केभ्यः प्रत्येकं पादाधिक पञ्च नष्कं सभ्यामेरध्वर्यवे होने पौण्डरीकामेरध्वर्यवे च प्रत्येकमेकैकशः पञ्चनिष्कमाहवनीयादीनां चतुर्णामध्वर्युभ्यः प्रत्येकं त्रि- निष्कं 'परिवारदेवानां अवयूणां अन्येषाञ्च पृथक् पृथक् पादाधिकनिष्क- मित्येवं दक्षिणया सुपूर्णोऽयं यागः सफलो भवति । 'अल्पदक्षिणो यागो यजमानस्य निष्फलो भवति । आलयप्रवेशप्रकारः, प्रतिष्ठापनम् । ततो मुहूत समनुप्राप्ते सर्ववाद्यैः नृतैगैयैः छत्रैः पिच्छैः चामरैः बर्हिणे- रन्यैः सर्वालङ्कारैः "हृष्टजनैश्च परिवृतो गुरुः तत्कुम्भमुद्धृत्य शिरसा धारयन् पूर्वतो गच्छेत् । स्थापकाश्च हस्ताभ्यां देवमृद्धृत्य शकुनसूक्तं जपन्तोऽनु- 1. च. ब्रह्म ब्रह्मेति वर्णचिह्नानि. 2. च. छ. विद्युल्लता. 3. च. पूर्ववत् . 4. च. आमरणायैः. 5. छ. एकं दशनिष्कः 6. च. एकैकं पञ्चनिष्कं. 7. म. च. परिवार- देवहोमानां. 8. च. दक्षिणापूर्णोऽयं 9. ट. म. अदक्षिण:. 10. ट. कोशे न दृश्यते.

·१२० श्रीवैवानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे गच्छेयुः । पूर्वतो जलधारां कारयित्वा शनैरालयं प्रदक्षिणीकृत्य गर्भालयं प्रविश्यार्चापीठे जितेन्द्रिया ध्यानयुक्ताः स्थापकाः 'प्रद्विष्णु' रिति कौतुकबिम्ब भक्त्या प्रतिष्ठाप्य तदक्षिणे श्रियमर्चाश्च (प्रतिष्ठापयेत )। कौतुकपूर्व किश्चिदक्षि- णाश्रिते 'अर्चास्थापनमित्येके । वामे हरिणीमौत्सवञ्च तत्तन्मन्त्रेण स्थापयित्वा देवेशस्य पादौ स्पृशन्तो विष्णुसुक्तं पुरुषसूक्तं वैष्णवञ्च जपेयुः ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे कौतुकस्थापनविधिर्नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः । ॥ अथ अष्टषष्टितमोऽध्यायः॥ न्यासप्रकार:- आचाहनम। पीठस्य दक्षिणपाचे तिष्ठन् अतो देवादिना तत्कुम्भ सन्न्यस्य गुरुरात्म- सूक्तं जप्त्वा ध्रुवबेरस्य पादौ स्पृष्टा ध्रुवसूक्तं जप्त्वा तद्बरस्य पादमध्ये यकारं मूर्धोदरपादेषु क्रमेण ‘सुवर्भुवभू ' रिति प्रणवञ्च सन्न्यस्य हृदये सर्वदेव- मयं सर्वकारणं सुवर्णवर्णमादिबीजं सन्न्यस्य तं प्रणवैरावेष्टय एकाक्षरादिना कुम्भस्थजलं तच्छक्तियुत कूर्चेनादाय भक्त्या भगवन्तं ध्यायन् 'इदं विष्णु:- आयातु भगका' निति देवेशमयं तज्जलं 'विष्णुमावाहयामीति ध्रुवबेरमूर्धनि स्रावयेत् । एवं तदचले प्रत्यगात्मानमविकारमशेषविशेष पञ्चमूर्तिनामभिरावा- हयेत्। अचले देवेशः तद्वयाप्य तिष्ठति । तथैव ''अन्तर्बहिश्च तत्सर्वं व्याप्य नारायणः स्थित ' इति श्रुतिः । बेरहृदये तबीजं सन्न्यस्य श्रियं हरिणीश्च तत्त- न्मन्त्रेणावाह्य दीपादीपमिव ध्रुवबेरादेवं कौतुकबिम्बे अर्चायां औत्सवे चावाह- 1. B. अास्थानच. अर्चास्थाने स्थापये दित्येके. 2. A णदं. 3. च. सर्ववेदमयं. 4. च. याहिं.. 5. च. अविशेष विशेष 6. च. अचल:. 7. क. तथैव हि तत्सर्व- मित्यादि. 8. च. एवं तथा कौतुकबिम्वे. 8 ·अष्टषष्टितमोऽध्यायः २१ येत् । यथा गार्हपत्यादाहवनीयादिप्वमिं प्रणीय 'जुहोति ध्रुवबेरात्कौतुक- बिम्बादिषु समावाह्यायेत् । भित्तिपार्श्व दक्षिणे ब्रह्माणं वामे रुद्रं यथोक्ते स्थाने भृगु मार्कण्डेयमन्यपरिवारदेवांश्च बिम्बे तत्तद्वोज सन्न्यस्य तत्तन्मन्त्रेणावाहयेत् । बिम्बामाबे यथोक्ते स्थाने पीठे बीजन्यासं विनवाऽवाहनं कृत्वा पादौ प्रक्षल्याचम्य पुण्याहम , नित्यार्चनारम्भः, प्रतिष्टान्तोत्सवः । गर्भालयं प्रविश्य स्थापकाद्यैः सह पुण्याहं वाचयेत् । यथोचितै रुपचारैः नित्यार्चनाविधानेनाभ्यर्च्य, शुद्धौदन पायस कृसर गौल्य यावकानि हवींषि निवेद्य नैमित्तिकादिबल्यादीनि सर्वाणि कारयेत् । प्रतिष्ठादिने सायं ध्वजारोहण कृत्वा सप्ताहं पञ्चाहं व्यहं एकाहं वा सङ्कल्प्य उत्सवोक्तक्रमेणोत्सवं कृत्वा तदवभृथान्ते स्नपनोक्तविधिना स्नपनं कारयेत् । उत्सवं कर्तुकामश्चद्रात्री यथाशक्ति सपनं कारयेत् । अथवा शुद्धोदकस्नपनम् । आचार्यसम्मानम । सुवर्णपशुभूम्यादिदक्षिणां गुरवे दद्यात् । तत्प्रतिष्ठायां उपयुक्तशयनोप- धानानि वस्त्राणि कुम्भप्रक्षिप्त सुवर्णादीन्यन्यानि च द्रव्याण्युपयोगार्हाणि सर्वाणि गुरुरेव गृहोयात् । अन्यथा यजमानस्य सर्व निष्फलं भवति । अनुपयोग- द्रव्याणि भूमौ खनित्या पिदध्यात् । भक्तिश्रद्धायुक्तो देववद् गुरुमभिपूजयेत् । 'मा स्म नास्तिको भूदिति ब्राह्मणम् । तस्मान्न नास्तिको भूयात् । 8 प्रतिष्ठाफलश्रुतिः। एवं प्रतिष्ठाकर्मणि कृते यजमानस्य पूर्वजन्मस्विहजन्मनि च मनो- वाकायजातं पापं सर्व तदद्वैव नश्यति । ज्ञानयज्ञाद्यैः सद्यो ब्रह्मवर्चस्वी च भूयात् । प्रतिष्ठान्तप्रभृति नित्यमहीनमविच्छिन्नं समग्रं चिरकालार्चनं यथा गच्छेत् तथा 1. च. प्रणीयान्तहोमं जुहोति. 2. A. B. यावकादि. 3. च. तस्मानास्तिको मा भुयात् . 4. ग. मनोवाकायकृतकर्मभिः B. कर्मणि. 5. A. नित्यमहिमाविच्छिन्नं. 18 ·१२२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 'दीर्घस्थितिमविरोधात्समवेक्ष्य नानाविध भूमिभोगानत्यन्तपुष्कलान् यत्नेन भग- क्पूनानाथ तत्पूजकादीनामाचार्यादीनां नित्यदक्षिणार्थञ्च कल्पयित्वा ३ देवस्य परिच्छदांश्च दत्वा तथैव चिरकालं नित्यार्चन कारयेत् । चिरकालार्चनेन 'अभीष्टान् सर्वान् चिरमवाप्नोति । तथा भोगम् । अज्ञानादर्थलोभान्मो- हाद्वा न कुर्याच्चेत् महादोषो भवेत् । देवार्थ कल्पितं सुवर्णपशुभूभ्यादिसर्व- मन्यत् द्रव्यञ्च 'विष्णोरिद ' मिति सञ्चिन्त्याऽचार्यहस्ते अर्च हस्ते वा जले- नैव दद्यात् । तत्सर्वं विष्णोर्दत्तमेव भवेत् । येन यन्नैव पतेत्तस्य तत्पात्र- मित्यहुः । नरके पतनत्राणात् सर्वगात्राणामुत्तमो हरिः । तस्मादेवं तदर्थ दानं तदातुः सर्वकामदमक्षय्यं वर्धयेत् जगतश्च हितं भवति । सर्वदेवमयस्य देवेशस्यार्चनं सर्वशान्तिकरं वेदानां वैदिकानामप्यभिबृंहणम् । एतदेवं यत्नेनापि भक्तया यः कुर्यात् स पुत्रदारक्षेत्रमित्रस्वकुलपशुभृत्यवाहनादिसमृद्धिं सुवर्णरत्नधान्यादिसर्वसम्पद व्याध्याघशुभनाशनञ्च लब्ध्वाऽभीष्टानि सर्वाणि सुखानि इह लोके चिरमनुभूय तदव्ययं शाश्वतं देवैरप्यनभिलक्ष्यं अतीन्द्रियं वैष्णवं 'परमं पदं गच्छति । तस्यैकविंशति पितरः पूर्वजाश्चैकविंशत्यपरजाताश्च विष्णुलोके महीयन्त इति ब्रह्मवादिनो वदन्ति । प्रामादिषु तद्वास्तुनिवासिनः सर्वेऽप्येवमेव तत्फलं सर्वसम्पदमशुभनाशन- ममिहोत्रफलञ्च. चिरमनुभवन्ति । यत्नादप्येतत्परिपालनमुपर्यधिकविवर्धन वा यः कुर्यात्सोऽपि प्रथमेष्ट- कादिसर्वकर्मफलं लभेतेति विज्ञायते ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे महाप्रतिष्ठाविधिर्नाम अष्टषष्टितमोऽध्यायः ॥ 1. छ. दीर्घस्थिति विरोधान् समवेक्ष्य नानाविर्धावभूतगोदानाकात्यन्तफलान्वित भगवत्पूजनार्थ A. नानाविधभूतिगोदानाद्यनन्तफलान्वितं. म. दीर्घस्थित्यविरोधात्. 2. क. भूमिखण्ड कम्पयित्वा. 3. छ. देवदेवस्य. 4. छ. अभीष्ठान् कामान् सुचिरं कालमवा- मोति. 5. इतो वाक्यद्वयं A. कोशेष्वेव लभ्यते. 6. ट. सर्वशान्तिक. 7. परममिति ट. कोशमात्रे. 8. ट. एकविंशतिः 9. छ. लभेतेति मात्रम् .

·॥ अथ एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ नित्यार्चनाविधिः। अथातो भगवतो 'नित्याचनाविधिं व्याख्यास्यामः । यथोक्तैर्मन्त्रैः स्नात्वाऽऽचम्य 'अग्निमु स्थाय देवानुषीन् पितॄन् तर्पयित्वा ब्रह्मयज्ञं कृत्व द्वादशभिः सूक्तैश्चतुर्वेदादिमन्त्रैः स्वाध्वायं करोति । 'प्रतद्विष्णुः स्तवत' इति देवालयं प्रदक्षिणं करोति । 'मणिकं प्रपद्ये । इति मणिक प्रणम्य यन्त्रिका 'निरस्त ' मित्यादाय 'हिरण्यपाणि मिति कवाटे संयोज्य 'दिवं विवृणोतु 'दिवः स्वर्ग , मिति कवाटोद्धाटनं करोति । ततोऽभ्यन्तरं प्रविश्य अतो देवा- दिना देवस्य मुखमभिसमीक्ष्य 'शाम्यन्तु घोरा' णीति स्वपाणिना पाणिं-त्रिः सम्प्रहार्य · भगवतो बले नेति देवं प्रणम्य दीपानुद्दीप्य शिष्यो : दुहतां दिव' मिति घटमादाय नदीतटाककूपानां अलाभे पूर्वस्योत्तरमुपतिष्ठेत । 'आद्यमभि- गृहा ' मीत्याबावं गृह्णाति । 'ततो देवालयं प्रविश्य शिरःस्थमुदकुम्भ ‘सोम राजान' मिति न्यसेत् । अर्चको 'ब्रह्म ब्रह्मान्तरात्मेति हृदयमभिमृश्य ‘धौधौर' सीति शिरो- ऽभिमृश्य 'शिख' इति शिखोद्वर्तनम् सकृत्। 'देवानामायुधै' रिति सर्वत्र रक्षा कृत्वा 'सुदर्शन मिति दक्षिणे हस्ते सुदर्शन धारयति । 'रविषा' मिति वामे शङ्खञ्च । —सूर्योऽसी ' ति दक्षिणे 'चन्द्रोऽसी ' ति वामे च चक्षुषोः न्यस्य हृदये बीजाक्षरं न्यस्य हस्तयोस्तलयोः दक्षिणवामयोः सूर्याचन्द्रमसोः मण्डले न्यस्य — आभुरण्यं विधिं यज्ञं ब्रह्माणं देवेन्द्र ' मित्यङ्गुष्ठादि कनिष्ठान्तं न्यस्य 'अन्तरस्मिन्निम' इति ब्रह्माणं स्मरति । कुशैर्वस्त्रेण वा 'धारासु सप्त' स्वित्यपामुत्पवनं कृत्वा 'इदमापः शिवा' ' इत्यपोऽभिमन्व्य · अवधूत । मिति मार्जन्या सम्माय॑ पांस्वादीन् परिहृत्य 1. छ. नित्यपूजाविधि 2. A. आदित्यं. 3. छ. मात्रे. 4. तत इत्यादि न्यसेदित्यन्तं बाक्यं ब्रह्माणं स्मरतीत्यनन्तरं निविष्टम् । छ. कोशे. 5. कवचमिति छ. कोश- 6. शङ्ख धारयति. 7. छ. इत्यभिमन्त्र्य. 8. छ. सम्मार्जयित्वा. .. ~ पाठः.

·१२४ श्रीवैखानसे भगवच्छाम्ने काश्यपीये ज्ञानकाण्डे . गोमयेनोपलिप्य ‘आशासु सप्त' स्विति पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य नश्यन्ति जगता' मिति देवस्य निर्माल्यं 'शोधयित्वा · अहमेवेद' मिति पीठान्निर्माल्यमैन्द्रादीशान- पर्यन्तमपोह्य ‘पूतस्त' स्येति वेदिं परिमृज्य : नारायणाय विद्मह ' इति पादपुष्पं 'पञ्चभिः मूर्तिभिर्दत्वा 'विष्वक्सेनं शान्तं हरममित ' मिति देवस्य निर्माल्यहारिणं' भगवच्छेवैः सर्वैरर्चयेदित्याचष्टे भृगुः । 6 - स्नानासनम् सम्बन्धकूर्चम, पुष्पन्यासः । 'भूः प्रपद्य ' इति देवेशं नमस्कृत्य 'परं रंह ' इति पीठादादाय प्रतद्विष्णुः स्तवत ' इति स्नानपीठे देवं संयोज्य ‘परिलिखित ' मित्याम्लदिना संशोध्य 'वारीश्वतत्र ' इति 'समाप्य 'नमो वरुणः शुद्ध ' इति क्षीरेणाभि- षिच्य 'भूरानिलय ' इति गन्धतोयैः पुनः संस्त्राप्य ततः प्लोतेन विमृज्य 'भूरसि भूः प्रतिष्ठित्या ' इत्यादिना जीवस्थाने प्रतिष्ठाण्य कुशाक्षतैः सम वारिभिः प्रणिधिं प्रणवेनापूर्य गायत्र्या ध्रुवस्थान प्रोक्ष्य 'संयुक्तमेत दिति ध्रुव- कौतुकयोः सम्बन्धकूर्च प्रक्षिपेत् । ध्रुवस्य पादयोर्मध्ये 'विष्णवे नम ' इति प्राच्या पुरुषाय, सत्याय दक्षिणे, प्रतीच्यामच्युतायानिरुद्धायोदीच्यां - आग्नेय्यां कपिलाय नैऋत्यां यज्ञाय वायव्यां नारायणायैशान्यां पुण्यायेति प्रथमावरणे द्वितीयावरणे वाराहाय, नारसिंहाय, वामनाय, त्रिविक्रमायेति पूर्वादि प्रदक्षिणं चतुर्दिक्षु न्यस्य-सुभद्रायेशितात्मने सर्वोद्वहाय सर्वविद्येश्वरायेत्याग्नेयादीशानपर्यन्तं न्यस्य - तृतीयावरणे इन्द्राय यमाय वरुणाय कुबेरायामये वायव ईशानायेति स्वेस्वे देशे प्रणवादि नमोऽन्तं पुष्पन्यासं करोति । कर्माईस्थाने सुभद्राय हयात्मकाय रामदेवाय पुण्यदेवायेति पूर्वादि प्रदक्षिणं चतुर्दिक्षु न्यस्य - सर्वाय सुखावहाय संवहाय सुवहायेत्याग्नेयादीशानपर्यन्तं न्यस्य, शिवं विश्व मित्रमत्रिमिति पीठान्ते पश्चिमादिबहिर्मुखानचयित्वा 19 सनत्कुमारं सनक सनातनं सनन्दनमिति - १ 1. शोधयित्वादि ईशानपर्यन्तमित्यन्तं छ. कोशे न दृश्यते. 2. A. परिमृज्य प्रक्षाल्य. 3. छ. तत्पुरुषायेति पादपुष्पं. 4. A. मात्र एकत्र. 5. छ. हारिभ्यां 6. छ. भगवच्छिः. 7. छ. वारिणा संस्नाप्य. 8. M. सह. 9. उत्तरे. 10. छ. अभ्यर्च्य.

·एकोनसप्ततितमोऽध्यायः १२५ वायव्यादि कोणान्तेष्वयित्वा पुनः लोकपालानपि तृतीयावरणेऽयति । दक्षिणे मार्कण्डेयं वामे पद्मापिनरमित्यान्तं पूजयित्वा दक्षिणोत्तरयोः ब्रह्मेशानी समभ्यर्च्य आत्मसूक्तं जपति । आवाहनमा - पश्चात्सुवर्णवर्ण रक्तास्य 'रक्तनेत्रं सुखोद्वहं शुकपिञ्छाम्बरधरं विष्णु प्रणवात्माकं किरीटकेयूरहारम्बप्रलम्बयज्ञोपवीतिनं श्रीवत्साङ्क चतुर्भुज शङ्खचक्रधर- मेवं परमात्मानं सकलं ध्यात्वा मनसा प्रणिध्यां निवेश्य ‘सुवर्भुवर्भू रिति बिम्बस्य मूर्धनाभिपादेषु क्रमेण विन्यस्य यकारं पादयोरन्तरे पीठे न्यस्य हृदये बीजाक्षरं न्यस्य तं प्रणवैवेष्टयित्वा 'इदं विष्णुरायातु भगवा ' नित्यूर्वबाहु- मुखः प्रणिधिमुद्धृत्य कूर्चेन तद्वारि बिम्बस्य मूर्धनि विष्णुमावाहयामीति संसाव्य प्राग.दि पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्धमित्यावाह्य दक्षिणे श्रियं वामे हरिणीमित्यावाह्य 'प्रतद्विष्णुरस्त्वासन' मित्यासनं पृथक् पृथक् 'पुष्पेण ददाति । . 7 मन्त्रासनम् । विश्वाधिकानां जन' नेति स्वागतं 'मनोभिमन्तेत्यनुमानं 'वं स्त्री' ति पाद्यमभिमृश्य ‘त्रीणि पदेन्द्रोभिमन्ते ति पाद्य कूर्चेन वारि पादयोः संस्राव्य ‘शन्नो देवी' रिति विष्णवे 'आपो हि 'ठेति पुरुषाय 'योगे योग' इति सत्याय 'समाने वृक्ष ' इत्यच्युताय 'पवित्रं त' इत्यनिरुद्धाय आचमनं दक्षिणे हस्ते कूर्चेन ददाति । तद्विष्णोः परमं पदं - इमास्सुमनस' इति पुष्पं तद्विप्रासः- इमे गन्धा' इति गन्धं 'परो मात्रया- बृहस्पति' रिति धूपं 'विष्णोः कर्माणि - शुभ्राज्योति' रिति दीपं पृथक् पृथक् मूर्तिभिः संयोज्य ददाति । ‘आ मा वाज' स्येत्यर्थ्यपात्राणि संशोध्य वसिष्ठं सोमं यज्ञाङ्गमिन्दु चन्द्रमिति पात्राधिदेवमाराध्य प्रथमं सिद्धार्थक द्वितीय कुशाग्रं तृतीयं तिलं चतुर्थ तण्डुलं पञ्चम दधि पष्ठं क्षीरं सप्तममक्षतमष्टमं तोयमिति सङ्गृह्य कुडुब- 1. क. रक्तनेत्रपाणिनासं छ. रकास्यनेत्र. 2. काचिकः पाठः. • 4. ग. सपुष्पेण. 5. विश्वादिकानां भाष्यपाठः । धूपदीपोपचारेषु छ. कोशे द्वितीय एव मन्त्री विनियुक्तो दृश्यते. 8. ट. म. पत्रेवाराध्य. 3. च. सकृत. 7. अत्र पुष्पगन्ध- 6. स्राव्य.

·१२६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे मात्रं पृथक् पृथक् गायत्र्या क्षिप्त्वा घृतेनाभिधार्य 'अग्निरिन्द्रावरुणावुहे ' त्यादिना अभिमृश्य 'त्रिदेवः - इन्द्रिया' णीति विष्णवे 'हिरण्यगर्भ ' इति पुरुषाय इदमापः शिवा' इति सत्याय 'नारायणाय विद्मह ' इत्यच्युताय 'कयानश्चित्र' इत्यनिरुद्धाय अयं निवेद्याऽचमनं 'पूर्ववत् ददाति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे ध्यानावाहनादिविधिर्नाम एकोनसप्ततितमोऽध्यायः॥ ॥ अथ सप्ततितमोऽध्यायः॥ M अलङ्कारासनम् । 'इषे त्वोर्जे त्वेति मन्त्रस्नानं 'मित्रस्सुपर्ण ' इति प्लोतं 'तेजो वत्सव' इति वस्त्रं 'सोमस्य तनूर सीत्युत्तरीय 'भूतो भूते' वित्याभरणं 'अग्नि दूत' मित्युपवीतं पञ्चभ्यो मूर्तिभ्यः संयोज्य ददाति । पुर्ववत्पाद्याचमनपुष्पगन्ध- धूपदीपान् दत्वा 'अथावनीद मिति मण्डलं करोति । भोज्यासनम् । तथा हविःपात्राणि संशोध्य आदित्यं भास्कर सूर्य मार्ताण्डं विव- स्वन्तमिति 'पात्राधिदेवमाराध्य पुष्पादीन् संशोध्य 'देवस्य त्वे " त्याज्येनाभि- चार्य पात्रेवमृतोपस्तरणम' सीति हवींषि प्रक्षिप्य अथ फलगुडोपदंशादीन् गायच्या क्षिप्त्वा अन्नसूक्तेनाभिमृश्य 'यत्ते सुसीम' इति घृतमासाव्य सुभूः स्वयं भूरिति विष्णवे सर्व हविनिवेद्य 'हिरण्यगर्भ' इति पुरुषाय पायसं 'इह पुष्टि ' मिति सत्याय कृसरं 'समाववर्ती त्यच्युताय गौल्यं त्रीणि प' देत्य- 1. म. अमेरिन्द्रादिना. 2. त्रिदेव इति छ. कोशे नास्ति. 3. छ. तत्सुरुषा- येत्यच्युत.य. 4. ट. कोशमात्रे. 5.: A. M. स्नानमित्येव. 6. ट. पात्रष्वाराभ्य. 2. छ. अभिघार्येत्येव.. 8. छ. पात्रे अमृतोपस्तरणमसीति हविः प्रक्षिप्य.

·सप्ततितमोऽध्यायः १२७ निरुद्धाय यावक हविः निवेद्य देवीभ्यामृषिभ्यां निवेद्याग्निं परिषिच्य अतो देवादिना हुत्वा आलयगतेभ्यो देवेभ्यः 'चतसृभिर्मूर्तिभिर्हत्वा अग्निं विसृज्य द्वारपालेभ्यो विमानपालेभ्यो लोकपालेभ्योऽनपायिभ्यः तत्तन्नाम्ना प्रणवादि नमोऽन्तं पुष्पान्नयुतं बलिं तत्तत्प्रदेशे क्षिप्त्वा बलिशेष पीठस्य दक्षिणे पार्श्व 'भूतयक्षपिशाचनागेभ्यो बलिं निर्वपा ' मीति निर्वाप्य आचम्य 'इदं विष्णु रिति पानीयं दत्वा आचमनं पूर्ववद्ददाति । 'घृतात्प रीति मुखवासं प्रदाय विधिना बलिमाराध्य प्रदक्षिणं कारयति । मस्तिष्कं सम्पुटं प्रह्वाङ्गं पञ्चाङ्गं दण्डाङ्गमिति पञ्चभिः प्रकारैः विष्णुसूक्तेनानम्य विष्णुगायच्या पुष्पाञ्जलिं ददाति । प्रणवेन यथाशक्ति दक्षिणां दत्वा द्वादशाक्षरेणाष्टाक्षरेण प्रणम्य प्राणायामं कृत्वा देवं बेरे समारोपयदन्त्यवेलायामिति कश्यपः ।। इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे भावनाकल्पो नाम सप्ततितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ एकसप्ततितमोऽध्यायः ॥ बलि विधिः, अन्नबलिः। अथ बलिविधि व्याख्यास्यामः । सुवर्णरजतताम्राणामन्यतमेन द्विशतः शतैः पञ्चाशद्भिः पलैर्वा भुवनार्धसमं तद्भुवङ्गपञ्चभागं कृत्वा त्रिभागं द्विभाग वा बलिपात्रं समवृत्तं तन्मध्ये कर्णिकाकारमष्टाङ्गुलविस्तृतायतमेकाङ्गुलोन्नतं चतुरङ्गुलायतमष्टदलयुतं परितो भित्त्युन्नतं द्वयङ्गुलमर्धाङ्गुलं समवृत्तं तत्पात्रं कृत्वा प्रस्थाधिकतण्डुलैः परमन्नं सङ्गृह्य बलिपानं प्रक्षाल्य तन्मध्ये रविमण्डलं ध्यात्वा आदित्य भास्करं सूर्य मार्ताण्डं विवस्वन्तमिति पात्राधिदेवतमाराध्य देवस्य 1. M. मूर्तिमन्त्रैर्हत्वा. 2. छ. प्रकारैरानम्य सहस्त्रशीर्षादिना स्तुत्वा विष्णु- गायत्र्या पुष्पाञ्जलिं दत्वा द्वादशाक्षरैर्वा प्रणम्य प्राणायाम जप्त्वा देवं बेरे समारोपयेत् M. द्वादशाक्षरेण प्रणम्य. 3. क. इति विज्ञायते. .

·१२८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे १ त्वे ' त्याज्येनाभिघार्य पात्रे 'अमृतोपस्तरणम' सीत्यन्न प्रक्षिप्य 'यत्ते सुसीम " इति घृतमास्राव्य अन्ने 'प्रजापतिं ब्रह्माणममृतमयं सर्वभूत' मित्यन्नाधिदेवं पूजयित्वा तत्सम मध्ये सुस्थितं सुदृढं सोप्णं द्वादश जुलैरेकादशाङ्गुलैर्वोच्छ्रयं द्विगुण- परीणाहमूलं तदर्धमग्न किञ्चित्फुल्लाम्बुजाकारं हस्ताभ्यां बलिं कृत्वा पात्रं रवि- मण्डलं बलिमम्बुजं स्मृत्वा तन्मध्ये सुवर्णवर्ण रक्ताम्यं रक्तनेत्रं सुखोद्वहं शुक. पिञ्छाम्बरधरं विष्णु प्रणवात्मकं किरीटकेयूरहारप्रलम्बयज्ञोपवीतिनं श्रीवत्साङ्क चतुर्भुज शङ्खचक्रधरमेवं ध्यात्वा योगेशं परं ब्रह्माणं परमात्मानं भक्तवत्सलमिति चतसृभिर्मूर्तिभिरावाह्य अन्तिं पूजयेत् । अन्नबलेरधिदेवो रविः । अर्ध्यबलिः। अन्नाभावेऽयंबलिः । तस्याधिदेवः शशी। तस्मात्पात्रे शशिमण्डलं ध्यात्वा वसिष्ठं सोमं यज्ञाङ्गमिन्दु चन्द्रमित्यधिदेवमाराध्य पुष्पादीन् संशोध्याऽयं निधाय पूर्ववद्देवमावाह्याभ्यर्चयेत् । 'ब्रह्मा देवानां - हिरण्यगर्भ ' इत्यभिमृश्य 'देवस्य । स्वेति तद्वलिं देवाभिमुखे दर्शयित्वा निधाय देवमनुमान्य स्थित्वा अतो देवादीन् जपेत् । बलिभ्रमणमा पूर्वोक्तलक्षणसम्पन्नो बलिधारको क्खोत्तरीयस्वर्णसूत्राङ्गुलीयाभरणहेम- पुष्पादिभिरलङ्कृतः श्रीभूतस्य पश्चिमे देवाभिमुखस्तिष्ठन् 'सहस्रशीर्षादीन् जपेत् । तं शिष्यं गरुड इति ध्यात्वा पुष्पगन्धाक्षतादिना पूजयित्वा ' आपो हि 'ठेति प्रोक्ष्य ततोऽभ्यन्तरं प्रविश्य देवं प्रणम्य बलिमुद्धृत्य घण्टां ताडयित्वा 'उद्यन्त' मिति (2) जपन् गुरुशिष्यस्य शिरसि स्थापयेत् । "बृहस्पते' इति बलि- मादाय शिरसा वहन् “प्रतद्विष्णुःस्तवत' इति देवालयं प्रदक्षिणं करोति । 'वितानछत्रपिञ्छध्वजपताकासङ्घातततविततधनसुषिरादिवायघोषञ्च कारयित्वा चामरेस्तालबहिणैरन्यैयंजनैधूपदीपैरष्टमङ्गलैः हेमकलशादिपरिच्छदैः परिवृतः 1. ट. सहस्रशीर्षादि. 2. A. गरुडं. 3. उयन्तमस: (१) 4. ग. बृह- स्पतेर्मूर्ना इति बलिमा हाय. 5.. छ. शिरसि स्थायित्वा. 6. ग. प्रतद्विष्णुरित.. 7. क. वितानछत्रपिराछादनमग्रे धजेत्यादि ।

·द्विसप्ततितमोऽध्यायः १२९ कनिक्रदादिजपद्भिर्भक्तैरनुगतो गच्छेत् । न तिष्ठेत् । शीघ्रं न गच्छेन्न हसेन कुप्येन्नाश्रु पातयेत् । नान्यदृष्टियुगमात्रेक्षणो भूत्वा प्रथमायां प्रथम द्वितीयायां द्वितीय तृतीयायां तृतीयमेवं क्रमेणैकैकचूलिकायमलामे प्रथमावरणे वा त्रिः प्रदक्षिणं कृत्वा ततोऽभ्यन्तरं प्रविश्य 'श्रीभूतवीशातन्रे देवाभिमुखस्तिष्ठन् . देवं प्रणम्य विसर्जयित्वा अमितस्थानं प्रविश्य बल्य खण्डयित्वा तत्खण्ड विष्वक्सेनाय निवेद्याऽचमनं दत्वा तस्याऽलयपृष्ठे चरक्यादीनां प्रक्षिप्योदपानयुतो भूतपीठं गत्वा ‘भूतयक्षपिशाचनागेभ्यो बलिं निर्वपा ' मीति सर्वपुष्पोदकानि प्रक्षिप्य बलिपात्रं प्रक्षाल्याऽचामेत् । त्रिसन्धिप्वन्नबलिरुत्तमं प्रातमध्याह्वयोर्मध्यमं मध्याह्नेऽधम् । मध्याहेऽन्न. बलिं न लोपयेत् । अर्चनाकालविचारः भास्करोदयात्पश्चात् आपञ्चनाडिकायाः प्रातरामध्याहादास्तमयाच्च पञ्चम- यामे (?) तत्कालातीते पञ्चविंशतिविग्रहैः देवेश बल्यधिदेवश्च पूजयेत् । इति श्रीवैखानसे कश्यपपोक्ते ज्ञानकाण्डे बलिविधिर्नाम एकसप्ततितमोऽध्यायः । ॥ अथ द्विसप्ततितमोऽध्यायः ॥ अर्चनाहं पुष्पाणि अथार्चनाईपुष्पाणि । दैविकपैतृकमानुषभौतिकयक्षगन्धर्वासुरराक्षसपैशा- चानीति भवन्ति । श्वेतपीतकृष्णरक्तचतुर्वर्णानि त्रिवर्णानि च दैविकान्युत्तमानि । द्विवर्णानि मध्यमानि । एकवर्णान्यधमानि । रात्रौ संफुल्लानि तदाहि साद्यस्कानि तत्कालोत्फुल्लानि अर्चने श्रेष्टानि । चम्पकजातिकर्णिकारपद्ममल्लिकामालतीकुमुद्- रक्तोत्पलकरवीरनन्द्यावर्तपलाशाशोकतमालकुसुमोलकद्विवर्णवकुलाग्रकर्णीकंङ्कणि 1. ख. श्रीभूतवाहनयोः। 19 ·१३० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे केतकीकुरवकालसीपुन्नागार्जुनकालनन्दाकपित्थभद्रजश्वेतिकोदुम्बरनन्दमाधवीनाग - वृक्षाल्पायुःकपालिबहुकर्णाङ्कुतृणधातुक्कुम्भानीति दैविकानि ग्राह्याणि । तरुलताजातान्यन्यानि सुगन्धानि पीतवर्णानि च सर्वाणि । श्वेतानि शान्तिकराणि पीतानि पौष्टिकानि कृष्णानि वशीकरागि रक्तानि द्वेषकराणि ।' रक्तेषु पद्मोत्पल- पलाशाशोकबन्धूकानि पुण्यपुष्पाण्येव ग्राह्यःणि नान्यानि । विष्णोः प्रियकरं श्वतम् । तस्माच्छतगुणा मल्लिका मालती च ततः श्वेत- पद्म तस्मात्कर्णिकार: ततः जातिः ततः शनगुणम् । चम्पक श्रेष्ठम् । श्रीदेव्याः प्रिया मल्लिका । भूमिदेव्याः कान्ता। ब्रह्मणो रत्तानि पद्मपलाशकरवीराणि । रुद्रस्यार्कनीलोत्पलनिर्गुण्ड्युन्मत्तमेषद्विकीपट्टिकानि । सूर्यस्य सुवर्चल। क्षीरी च । महाकाल्या जपाको कमाली। कालीदेव्याः द्विकर्णी । विष्णोरन्येषां सुवर्णमाली कनकम् । पत्रेषु तुलसी कृष्णभूस्तृणन श्रेष्ठम् । तयोः सहस्रगुणा तुलसी । सर्वपुष्पेभ्यस्तुलसी देवेशस्य प्रियतमा भवति । पुष्पाल ऽभे अङ्कुरोक्ताः 'सबैऽहुराश्च स्वफ्नोक्तबीजानामङ्गुराश्च । अंकु- रेषु च तापसाङ्कुरः श्रेष्ठः । सोऽचिंतोऽप्येकाव्दं निर्माल्यं नैव भवेत् । तावत्ता- वत्प्रक्षाल्यार्चयेत् । 'अशोकमन्त्रिबोधिनीनामङ्गुरश्च तथैव मासमर्चने योज्यः सुवर्णपुष्पाणि सौवर्णैर्मुक्ताभिर्मणिभिश्चार्चने फलमनन्तम् । ततोऽधिकानि नैव पुष्पाणि । तेषां निर्माल्यत्वञ्च जात्वपि न विद्यते । तस्मात्तानि पुनः पुनरर्चने 'योज्यानि । त्याज्यपुष्पाणि अथ त्याज्यानि च वक्ष्यामि । जपाकिंशुककुसुंभकनककोकमाली- चतुर्भुजसूर्यनन्दानां पुष्पाणि पैशाचानि वर्जयेत् । कुरुण्डमण्डकपामीलीसुकर्णानां 1. अत्र खकोशे किश्चिदसतं प्रकरणान्तरस्थं दृश्यते । 2. च. तमं श्वेतं कर- वीर। 3. क. रुद्रस्यालकचक्रमालि | 4. 3. सर्वेऽप्यकुराश्च । 5. छ. म तापसांकरः तदर्चितमपि । 6. म. किशोरक | 7. उ. श्रेष्ठानि । 8. A.किंशुककुसुभ कर्णमाली।

·द्विसप्ततितमोऽध्यायः १३१ पुष्पाणि चण्डाल 'पुल्कसाधन्त्यजातिसमीपस्थानि यत्नविकसितभनच्छिन्नभुग्न- विशीर्णसमुत्पाटित "सलेपकाजिगजितान्यगन्धपूतिगन्धानि भस्माक्षिप्तानि जल- जातानि सुगन्धानि जले क्षिप्तानि निर्माल्यस्पृष्टान्येकाहातिक्रान्तानि नराघ्रातानि नरैरशुद्धैः स्पृष्टानि च त्याज्यानि । षट्पदाघ्रातानि न त्याज्यानि । जलजाता- न्येकाहातीतानीति केचित् । सकण्टकानि राक्षसानि। भिन्नछिन्नानि याक्षाणि । उत्पाटितान्यासुराणि । गृहीतपरिशीणानि भौतिकानि । एकरात्रोषितानि गान्धर्वाणि । अशुचिस्पृष्टानि विद्याधरीयाणि । तस्मादेतानि सम्यग्वर्जयेत् । पादौ प्रक्षाल्याऽचम्य - नमो वरुण'इत्येकं वरुणाय सोमायैक हरिपत्न्यै चै पुष्पं विसृज्य शुद्ध पात्रे दैविकान्युक्तानि पुष्पाणि गृह्णीयात् । पात्रालाभे चोत्तरीयं गृहीत्वा तानि गृहीतव्यानीति केचित् । वस्त्रेण हस्तेन वा न गृह्णीयात् । पुष्पाहरणप्रकार: त्यज्यानि परिहृत्य ग्राह्याणि गृहीत्वा तदुपरि पत्रणाच्छाद्य पुष्परक्ष- कायाप्येकं पुष्पं विसृज्य 'प्रतद्विष्णु' रिति देवालयं प्रविश्य निर्माल्यासंकर न्यसेत् । पुष्पप्रतिनिधिः देवार्थमुक्तद्रव्याणामाधावं प्रधानम् । तत्सर्वार्थसाधकम् । पुष्पालामे तदाधावेनार्चनं कुर्वन्ति । अर्चको देवेशस्य देव्योश्चैकपात्रेण अन्येनान्यस्मिन् पुष्पाणि संगृह्य गन्धादिसंभारांश्च संभृत्य द्वारदेवान् गरुडविष्वक्सेनौ त्रयोदश- विग्रहैरभ्यर्च्य पूर्ववद्वात्रिंशद्विग्रहैः कौतुकबिम्बस्य यथालाभैविग्रहैरुत्सवस्या - याश्वार्चनमारमेत। इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे ग्राह्यत्याज्यपुष्पविधिर्नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः । 1. क. पुष्पसलाद्यन्य. 2. छ. सलोपरूाबीककिबीकन्यागन्धः?। 3. क. कराह- तादि । 4. म. पात्रेण ।

·१३२ श्रीवैखानसे भगवच्छाम्ने काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ त्रिसप्ततितमोऽध्यायः ।। उपचारकथनम् अथातो विग्रहाः । पूजाङ्गोपचारा विग्रहा इत्युच्यन्ते । द्वात्रिंशन्नव- विंशतिः सप्तविंशतिस्त्रयोदशाष्टौ षडिग्रहा इति समूर्चिनस्योपचाराः षडिधा भवन्ति । तेषामादौ प्रधानमावाहनं सामान्यमुद्रासनमन्ते च । आसनस्वागतानुमान- पाद्याचमनपुष्पगन्धधूपदीपााचमन स्नानप्लोतवस्त्रोत्तरीयाभरणयज्ञोपवीतपाद्याऽच- मनपुष्पगन्धधूपदीपहविःपानीयाचमनमुखवासबलिप्रगामपुःपाञ्जलिस्तुतिदक्षिणा इति द्वत्रिंशद्विग्रहाः । तथा आसनाद्याः प्रणामान्ताः नवविंशतिविग्रहाः । मुख- वासान्ताः सप्तविंशतिविग्रहाः । तथा अर्याचमनान्ते पुष्पाञ्जलिनमस्कारान्ताः त्रयोदशविग्रहाः । पाद्याद्याचमनान्ताः तथा अष्टविग्रहाः । पुष्पाद्याचमनान्ताः पडिग्रहाः इति । एतेषामाद्यमावाहनम् । तद्विविधं भवत्यचलं चलमिति । यथा हि अरण्यामनलः सर्वव्याप्येकन मथनादुज्ज्वलति तथा निष्कलं विष्णु सर्वव्यापिन ध्यानमथनेन हृद्याविभूतं तेजोभास्वरं भक्त्या सकलं सङ्कल्प्य अचले ध्रुवबेरे कृतं यत्पूर्वमावाहनं तदचलम् । तस्मादेव सकलम् । ध्यानेन चले कौतुकबिम्बे नित्यं यस्क्रियते तच्चलम् । यध्रुवबेरात्प्रणिधिजले पूर्ववद्ध्यात्वा तज्जलेन कौतुक- बिम्बस्य मूर्ध्नि तत्प्राणशक्तिरिति स्रावणमावाहनम् । पुष्पदर्भकुशेप्वेकं पीठान्ते न्यस्य तत्राऽसीनं देवं ध्यायेत्तदासनम् । 'विग्रहस्याभिमुखीकरणं स्वागतम् । अर्चनमेतत् गृहाण प्रसीदेति याचनमनुमानम् । पादप्रक्षालनायेति पादयोर्जल- सावणं पाद्यम् । आचमनायेति दक्षिणहस्ते कूर्चेन तोयदानमाचमनम् । मूर्ध्नि दैविकपुष्पाणि 'सर्वाणि न्यस्य पादयोः पीठे परितो दक्षिणादि भुजयोः चक्र- शंखयोश्च सन्न्यसेत्पुष्पम् । चन्दनकोष्ठादीन् जलेन पेषयित्वा मौलिललाटहृदय- भुजेषु नाभेरूर्व सर्वत्र वा समालेपयेद्वन्धम् । गुग्गुलुकोष्ठगुरुचन्दनबिल्वधन- शर्कराद्राक्षागुलाद्यैः सुगन्धधूमैः घृतमित्रैः यथालाभैश्चतुर्दिक्षु धूपयेषूपम् । पिचुवर्तियुतं घात तेल वा दीपं पावै दीपयेद्दोपम् । अष्टाङ्गुलोच्छ्याः व्यङ्गु- 1. छ. विगृह्योऽयमभिमुखीकरण (१)। 2. छ. सर्व। 3. ग. वाझ म. घृतेन तैलेन वा दीपम् ।

·त्रिसप्ततितमोऽध्यायः १३३ लोच्छ्रयाः यथालाभोच्चछ्याश्चोत्तममध्यमाघमा दीपाः । कुडुबसंपूर्णानि पञ्च त्रीणि द्वे वा तथा अर्घ्यद्रव्यैः आपूर्य ललाटान्तमृद्धृत्यायं दद्यादय॑म् । तस्यालाभेऽक्षत कून तोयदानं वा । पूर्ववदाचमनम् । द्विविधं स्नानम स्नानञ्च द्विविधमभिषेकोऽभ्युक्षणमिति । प्रातबिम्बशुद्धयर्थमभिषेकः । पूर्वमेवं कृत्वाऽर्चनागमभ्युक्षणञ्च कुर्यात् । मध्याह्नेऽभ्युक्षणमेव । रात्रौ स्नानद्वयं न कुर्यात् । अरूपेऽर्चने अभ्युक्षणमेव । वर्णयुक्त बिम्बे स्नान न विधीयते । वस्त्रोत्तरीयाभरणादि ततो विम्ब धौतेन वस्त्रेण विमृजेत्प्लोतम् । सूक्ष्मदुकूलपट्टेनान्येन वाससा वा आच्छादयेत् तद्वस्त्रम् । तथा तेनैवोत्तरीयञ्च । किरीटकेयूरहार- प्रलम्बकटिसूत्रोदरबन्धनाद्यैराभरणैः सौवर्णैः मुक्तामणिमयैर्वा अलङ्कुर्यादाभरणम् । तदलामे पुष्पाणि तत्तदङ्गेषु योजयेत् । सौवर्ण तान्तवं वा उपवीतम् । नित्यार्चनायां प्लोतवस्त्रोतरीयोपवीतानामलामे अङ्कुरदर्भकुशपुष्पाणामन्यतमं वा दत्वा तथा पायाचमनपुष्पगन्धधूपदीपांश्च दद्यात् । देवं ध्यायन् तत्तद्र्व्याणाम- लाभे प्रतिनिधि वा सङ्कल्प्य पृथक् पृथक् दत्वा नमस्कारश्च कुर्यात् । हविर्विभागादि ततो विधिना पक्कानि शुद्धान्नपायसकृसरगौल्ययावकानीति पञ्चविधानि हवींषि अभिधार्य पृथक् पृथक् पात्राणि प्रक्षाल्य एकपात्रं वाऽभिधार्य स्थालीषु चतुर्थभाग विना 'त्रित्रिभागानि हवींषि पात्रे पूर्ण प्रक्षिप्य उपरि पुष्पमेकं सन्न्यस्य सर्वालामे शुद्धान्नं वा यथाभागोपदंशवृतगुलदधिफलैयुत प्रभूतं हविर्देवे- शाय निवेद्य तत्कालेऽनावमूर्तार्चनञ्च कुर्यात् । आलयस्य दक्षिणेऽग्निकुण्डे छुल्यां वा अनि परिषिच्य उत्कुटिकासनमासीनः साज्यं च अतो देवादिना मूर्तिमन्त्रैश्च देवेशाय हुत्वा तदालयगतपरिषद्देवेभ्यो जुहुयादेतदुत्तमम् । देवेशाय देवीभ्या- मर्चकमुनिभ्यां मध्यमम् । देवेशायैवाधमम् । वस्त्रोत्पूतं शुद्धं शीतलं स्वादु- 1. छ. द्वितिभागानि 2, म. पात्रे इति न दृश्यते.

·१३४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे सुगन्धि (त) वारि पाने पानीयं दत्वा आचमनान्ते कर्पूरजातीफलैलालवङ्गसहित 'सक्रमुकं ताम्बूलं दद्यान्मुखवासः । विधिना बलिमाराध्य देवमनुमान्य बलि- मुद्धृत्य प्रदक्षिणं कारयित्वा विष्णुसूक्तेन मस्तिष्कादि पञ्चपणामांश्च कुर्यात् । पत्र प्रणामाः देवं ध्यायन् मस्तकेऽञ्जलौ न्यस्ते स मस्तिष्कप्रणामः । हृदयेऽञ्जलि. पुटे न्यस्ते स संपुटः । हृदयेऽञ्जलिं विन्यस्यानतशरीरे स प्रहाङ्गः। पाणी- व्यत्यस्यैवं स्वस्तिबन्धनं कृत्वा पादाङ्गुलिभ्यां जानुभ्यां ललाटेन च पञ्चाङ्गैः भूमिस्पर्शने कृते स पञ्चाङ्गः । पादौ हस्तौ प्रसार्याधोमुख भूमौ दण्डक्च्छयिते स दण्डाङ्ग इति प्रणामाः । अष्टाक्षरेण मन्त्रेण पुष्पाञ्जलिं दत्वा पुरुषसूक्तपूर्व वैष्णवैः ऋग्यजुस्सामा- थर्वभिः मन्त्रैः यथाकामं संस्तृय रत्नं सुवर्ण वा दक्षिणां दत्वा, यथा उक्तहोमान्ते अग्निमाहवनीयादगार्हपत्ये समारोपयति तथा कौतुकबिम्बाध्रुवबेरे देवं समारोप- यति । ध्रुवकौतुकसंयुक्ते प्रातरावाहनं कृत्वा रात्रिपूजान्ते विसर्जनमाचरेत् । एकबेरार्चने तरुणालये च तावावाहनविसौ प्रतिषिद्धौ । पाद्यादिभिरर्चयेत् । प्रातरर्चितानि पुष्पाणि उद्वासनान्ते राज्यन्ते वा निर्माल्यानि भवन्ति । तावता पीठे न्यस्तपुष्पाणि नोद्धरेत् । उपयुपरि पुष्पन्यासं कुर्यात् । बिम्बेऽर्चि- तानि पुष्ाण्यादाय पीठे न्यस्य मध्याह्ने पाद्य द्यैः सर्वैः साये स्नानप्लोतौ विनाऽन्यै- रचयेदुत्तमम् । अाद्यैरुपवीतान्तैर्विनान्यैर्विग्रहैः मध्यमे च। अधमे च हविष्य- लव्धे वाचमनान्तैरर्चयेत् । त्रिकालार्चनायुक्ते गत्रिपूजान्तेऽर्चनापरिसमाप्तिः । तदैव विसर्गः । स्थण्डिले चाऽवाह्याचनात एव विसर्जनम् । 'अर्चनाकाले सबै प्रतिलोमा वेददृषकाः पाषण्डिनोऽप्यदृश्याः । तस्मा- स्पच्छन्नपटं कृत्वा देवस्य दक्षिणे वामे वा तिष्ठन् एकजानुना आसीनो वा बिम्बस्य 1. B. क्रमुकफलं 2. छ. मस्तिष्के 3. छ. आनतशिरा: 4.म. उद्वासन- माचरेत् । 5. B. समाप्तिरित्येव. 6. म. उद्वासना. 7. म. एवमर्चनाकले. 8. छ. तत्तस्मात् ।

·चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः १३५ प्रथाऽहमर्चको मौनी नित्यार्चनमारभेत । प्रतीपगशयानो वा न कुर्यात् । अभिमुखे द्विजानुभ्यामासीनस्तिष्ठन्' वा तत्तहिम्बाहक स्वपनं कुर्यात् । निमित्त विशेषे विग्रहनिर्णयः विमानार्चनायामेवं द्वात्रिंशद्विग्नहा नवविंशतिविग्रहाश्च । लब्धे हविषि सर्वत्र सप्तविंशतिविग्रहाः । हविष्यलब्धे त्रयोदश विग्रहाः । कलशैः स्नप- नान्तरेऽष्टी विग्रहाः । होमे षडिग्रहाः । देवं दृष्टा 'विष्णवे नम' इति पुष्पपत्रादीनामेकं विसृज्य शिरस्यञ्जलिं कुर्यादेतौ द्वौ विग्रहौ। तथा केवल- नमस्कार एको विग्रहः । पूर्वेषामशक्तानामेतौ विधीयते । अर्चनाङ्गानि सुभोगयुता भूमिरेतद्विधं विमानं देवरूपं प्रतिष्ठासंस्कारः सम्यगर्चकः पुध्यानावाहनाचूपचारा यथोक्ता मन्त्राः पूजांगद्रव्याणि तैः यथोक्तप्रयोगमर्चन- मेतेषां पुरस्सरा भक्तिरित्येतैः संपूर्ण साकलमर्चनमित्याहुः । स्थानकासन- शयनेषु मत्स्यादिप्रादुर्भावेष्वन्यदेवेषु च यत्र विशेषो नैवोक्तः । तत्र सर्वत्रायं विधिः सामान्यः । विष्णोः पञ्चमूर्तिमन्त्रैरन्येषां चतुर्मूर्तिनाममन्त्रैरावाहना- शुचारान् करोति । द्विजातिरन्द्रितो देवेशस्यार्चन भक्त्या नित्य तरे कुर्यात् । बेराभावे कूर्च निधाय देवं ध्यायन् 'जले वा अर्चनमारभेत । इति श्रीवैखानसे कश्यपत्रोक्ते ज्ञानकाण्डे उपचारकथनं नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः॥ ॥ अथ चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः ।। आवाहनमन्व विशेषाः अथावाहनाधर्चने मूर्तिमन्त्राः । 'विष्णु पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्ध मिति विष्णु देवेशं, 'श्रियं धृतिं पवित्री प्रमोदायिनी ' मिति श्रियं, 'हरिणी, 1. A. झ. नमस्कारान् . 2. A. तत्प्रतिथ. 3. छ. सम्यगर्चकस्तु. 4. इत्येके इति A कोशे दृश्यते. 5. सकलार्चनं. 6. ग. समानः 7. म. जलेन वाऽर्चनमाचरेत्.

·१३६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे पौप्णी, क्षोणी मही मिति हरिणी, 'मार्कण्डेयं पुण्यं पुगणममित' मिति मार्कण्डेयं, 'पद्मापितरं धातृनाथं रव्यातीशं भृगु ' मिति भृगु — ब्रह्माणं प्रजापतिं पितामहं हिरण्यगर्म मिति भित्तिपावे दक्षिणतो ब्रह्माणं, 'गङ्गाधरं वृषभवाहनमष्टमूर्ति- मुमापति मिति वामे रुद्रं, द्वारेषु 'धातारं दमिनं सनिलं 'गन्धव ' मिति दक्षिणकबाटे धातारं, 'विधातारं कीनाशं मुरुंडं 'न्यण' मिति वामे विधातारं, भृति भुवंगमुत्सङ्गं पीठ ' मिति भृतिं दक्षिणे, 'पतंगमुत्करमपदानं कपर्दिन' मिति पतंग वामे, 'पतिरं बल्लिदं मध्यगं 'बखर' मिति पतिरं दक्षिणे, 'वरणं तेजस्विनं दशिन तरस्विन' मिति वरणं वामे, मणिकादिद्वारपाला- नन्यान् परिवारदेवानपि यथोक्तस्थाने - ' मणिकं महाबलं विमलं द्वारपाल ' मिति मणिक, 'सन्ध्यां प्रभावती ज्योतिरूपां दृढता र मिति सन्ध्यां, 'तापसं सिद्धराज सर्वदोषविवर्जितं सहस्राश्वमेधिन' मिति तापसं, "विखनसं तपोयुक्तं सिद्धिदं सर्वदर्शिन मिति वैखानसं, 'किष्किन्धं बहुमदं बहुसेनं दृढवा ' मिति किष्किन्ध, तीर्थमुद्राहकं सर्वयोग्य उदावह मिति तीर्थ, 'इन्द्रं शचीपति पुरुहूतं पुरन्दर' मितीन्द्र अमिं जातवेदसं पावकं हुतशान ' मित्यग्निं, 'यम धर्मराज प्रेतेशं मध्यस्थ ? मिति यम, आरंभाधिपतिं निति नीलं सर्वरक्षोधि- पति ' मिति नितिं, 'वरुणं प्रचेतसं रक्ताम्बरं यादस्पति ' मिति वरुण, 'वायु जवनं भूतात्मकमुदान ' मिति वायु · कुबेरं धन्यं पौलस्त्यं यक्षराज मिति कुबेरं 'ईशानमीश्वरं देवं भव' मितीशानं, 'आदित्य भास्कर सूर्य मार्ताण्ड विवस्वंत' मित्यादित्यं ' अङ्गारकं वकं रक्तं धरापुत' मित्यङ्गारक, 'सूर्यपुत्रं मन्दं रैवत्यं शनैश्चर । मिति सूर्यपुत्रं, 'पीतवर्ण गुरुं तैष्यं बृहस्पति । मिति बृहस्पति, 'बुधं श्याम सौम्यं श्रविष्ठज' मिति बुध, 'शुक्र भार्गवं काव्यं परिसर्पिण ' मिति शुक्र ‘नलिनी जाह्नवी गङ्गां लोकपावनी । मिति गङ्गां वसिष्ठं सोमं यज्ञांग- 1. मं. पा. गन्धदं. 2. मूरुण्डं गन्धर्वमिति प्रायिकः पाट: 3. न्यर्णकं मन्त्र. पाठः 4. क. भूतीशं. 6. A. मखरं म. पा. वंखनं. 6. मं. पा. मुनिपनीमित्य- धिकः पाठः 7. क. शातातपं तपोयुकं सिद्धिदं सर्वदर्शनमिति 8. अनन्तरं प्रदश्यमानाः सः प्रायः भाष्यपाठाः, 8. क. उद्वाहकं.

·26 . . चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः १३७ मिन्दु चन्द्र' मिति चन्द्रं, 'भवं शर्वमीशानं पशुपतिमुग्रं रुद्रं भीमं महादेव । मिति भवं, 'जगद्भुवं यजद्भुवं विश्वभुवं 'रुद्रभुवं ब्रह्मभुवं भुवद्धव' मिति सुब्रह्मण्यं, पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्ध ' मिति पुरुषं, 'धात्री महोदरी रौद्रीं महाकाली । मिति धात्री, 'भृज्येष्ठायिनी भुवज्यैष्ठायिनी सुवज्येष्ठायिनी कलि- राजायिनी कलिपत्नी । मिति ज्येष्ठां, 'दुर्गा कात्यायनी वैष्णवीं विन्ध्यवासिनी' मिति दुर्गा, 'कुण्ठिनी नन्दिनीं धरित्री रजतप्रिया' मिति कुण्ठिनी, 'ग्रन्थिनीं वेगिनी प्रजयां प्रवाहिणी ' मिति ग्रन्थिनीं 'कृच्छ्रिणीं शाखिनी वाहिनी योक्तिणी ' मिति कृच्छ्रिणीं, 'कुण्ठिनी जारिणी छर्दिनीं प्रवाहिणी' मिति कुण्ठिनी, 'विकारिणी दामिनी बैसिनीं विद्युता' मिति विकारिणी, 'दद्रुणीं- मिन्दुकरां ' सौमनसी प्रविद्युता' मिति दगुणी, 'इन्द्रियविकारिणीमर्वतीं गङ्गा- वाणी सृजन्ती' मितीन्द्रियविकारिणी - तथा भृगु, 'संभूतीशं मरीचिं शोचि- ध्मन्तं पौर्णमामभृत' मिति मरीचिं, 'क्षमाधवं पुलहं कर्दमें महाधृति । मिति क्षमाधवं, 'पुलस्त्यं प्रीतिभर्तारं वशङ्करं 'दांतोनिराज्य ' मिति पुलस्त्य, सिद्धिदं निष्कसूनुं सन्नतीशं ऋतु ' मिति क्रतुं, 'ऊर्जापतिं राजपूर्व वसिष्ठ वाक्पति ' मिति वसिष्ठं, 'अतिं नियामकं सत्यनेत्रगुरुमनसूयापति मित्यत्रिं, 'गविष्ठ त्रैष्टुभ 10 मिभ्यमाकाश' मिति गविष्ठ, ‘असं समीरणं वायु पृषदश्व' मिति वायु, 'वीतिहोत्रं आभुरुण्यं शुद्धमग्नि' मित्यग्निं, पवित्रममृतं तोयं गहर' मिति तोय, हरिणीं पूर्ववत् , ' "सिद्धिं विश्वां भृगुपत्नीं सरस्वती ' मिति सरस्वती, श्रियं पूर्ववत् , 'न्यक्ष " अधित्यकं पीवरमार्यक' मिति न्यक्ष, 'विवस्वन्तं भरत विश्वकर्माण मरीचिमन्तामिति विवस्वन्तं, 'मित्रं 1 सत्वरं हविष्मन्तं रमणकामिति मित्रं, क्षत्तारं महीधरमुर्वरोह शेवधि मिति क्षत्तारं, " हवीरक्षकमाग्नेयं शैर्ष पचन्त । मिति हवीरक्षकं, 'सर्वेश्वरं जगन्नाथं चामुण्डं सर्वश्चर' मिति चामुण्ड, 8 - . 14 1. A. ब्रह्म भुवं रुद्रभुवमिति व्यत्ययेन. 2. पुरुषं परमपुरुषं पुरुषात्मकं धर्म- मयं. 3. वैसिनी. 4. इन्द्रुकरीं. 5. कर्दमार्य. 6. वशंकरं. 7. दान्तिनीराजं. 8. सिद्धिराज. 9. अनसूयावरं. 10. गुह्य. 11. वाग्देवीमिति सिद्धिमितिस्थाने 12. B. दाधित्यकं. 13. हित्वरं. 14. ख. हरिक्षकं. 20 ·१ १३८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 'ब्रह्माणी पिङ्गलां गौरीं सर्वतोमुखी' मिति ब्रह्माणी, · सरित्प्रियां विश्वरूपामुग्रा गणेश्वरी मिति सरित्प्रियां, 'वैशाखिनी 'शिखण्डिनीं गायत्री षण्मुखीमिति षण्मुखीं, 'विश्वगर्भा विषोर्मिणी कृष्णां रोहिणी ' मिति विश्वगर्भा, वाराही वरदामुवीं वज्रदंष्टिणी ' मिति वाराही, ‘जयन्ती कौशिकीमिन्द्राणीं घनाघनी, मिति जयन्ती, काली नालिकदंष्ट्रीं "विषहां वेदधारिणी ' मिति काली, 'पुष्परक्षक हरितमधिवासं फुल्ल ' मिति पुष्परक्षक, 'बलिरक्षकं दण्डं 'सर्वदं सम' मिति बलिरक्षक, 'विष्वक्सेनं शान्तं हरममित ' मिति विष्वक्सेनं, श्रीभूतं श्वेतवर्ण वैष्णवं मुखपालिन । मिति श्रीभृत, 'गरुडं पक्षिराज सुवर्ण- पक्ष खगाधिप' मिति गरुडं, 'वक्रतुण्डमेकदंष्ट्र विक्टं विनायक' मिति वक्र- तुण्ड; "शेष सहस्रशीर्ष नागराजमनन्त ' मिति शेषं, 'सुदर्शन चक्रं सहस्र- विकचमनपायिन' मिति सुदर्शनं, 'जयमत्युच्छ्रितं धन्यं ध्वज ' मिति ध्वज, पाञ्चजन्यं शङ्खमंबुज विष्णुप्रिय' मिति पाञ्चजन्यं, 'यूथाधिपं नित्यमुग्रं महा. भूत' मिति यूथाधिपं', 'पाकोऽर्जुनं हस्तमगमक्षहन्तं विष्णुभूत । मिति पाकोर्जुनश्चैव परिवारदेवानाबाह्याभ्यर्चयेत् । एवमेव हौत्रशंसनेऽप्यादिमूर्तेर्विष्णोस्तद्देव्योश्च तत्परिषद्देवानां मार्क- ण्डेयाद्यक्षहन्तान्तानाञ्च क्रमादावाहनं कुर्यात् । अनन्तशयनप्रतिष्ठाचेत् विष्णुं 'अनन्तशयनमनादिनिधनममितमहिमान- मत्यन्ताद्भुत ' मित्यनन्तशयनं देवं ब्रह्माणं चक्र शङ्खञ्च पूर्ववत् । 'असिं कुन्ता. त्मकं तृप्तिदं तीक्ष्णधार ' मित्यसिं, गदा सुसंगतां दिव्यां कौमोदकी ' मिति गदां, 'धनुर्वरं कार्मुकं वरायुधं शार्ङ्ग ' मिति धनुरित्यनन्तशयने विशेषः । अन्यपरिवारदेवानां पूर्ववत् । पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठा चेदर्चनायां प्रादुर्भावानाञ्च तत्तत्प्रतिष्ठायामेव तत्तन्मूर्ति- --- . . . - 1. क. खंडिनीम् . 2. वृषभवाहनां. 3. दंड. 4. B. सर्पजं. 5. सुपर्ण. 6. नागराज सहस्त्रशीर्ष मनन्तं शेष. 7. पावकोर्जुनं. 8. अक्षहं.

·पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः १३९ मन्त्रविशेषान् वक्ष्यामि । एवं सर्वदेवांश्च धर्म ज्ञानमैश्वर्य वैराग्यमिति चतु- मिर्गुणैर्युक्तांश्चतुर्भिर्नाममन्त्रैरेवाभ्यर्च्य हविनिवेदयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे मूर्तिमन्त्रक्रमो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥ इविविधिः - उक्तधान्यानि अथातो हविषां विधिः-तदर्थ व्रीहिशालिप्रियङ्गुनीवारषाष्टिकयववेणूनि प्रशस्तानि धान्यानि । कृष्णानि वर्जयेत् । व्रीहिभ्यो दशगुणा शाली ततशत- गुणः प्रियङ्गुः तत्सहस्रगुणो नीवारः तद्विगुणं षाष्टिकमनन्तं वेणुयवौ। एतानि चातुर्वर्णैरेव हारयेत् । तदलामे पण्यधान्यानि वा । त्रिवर्षातीतधान्यान्य- प्रशस्तानि मासातीततण्डुलाश्च । विश्वामित्रं परिहृत्य आपोहिष्ठेति प्रोक्ष्य देवालये यजमानगृहाङ्कणे वा गोमयेनोपलिप्य वस्त्रेषु कटेषु वा प्राङ्मुखो धान्यान्यास्तीर्य आतपेन शोषयित्वा मण्डलमुपलिप्योलखलमुसलौ संस्थाल्योलूखले सोमं मुसले चक्रमभ्यर्च्य संशोध्योलूखले धान्यानि प्रक्षिप्य प्रयताभिः चतुर्वर्णस्त्रीभिः मूल- मन्त्रेणावघातं कारयित्वा स्वेदश्वासौ परिहृत्य शूर्पण तुषादीन् कणांश्च शोध- यित्वा वैकुण्ठपुष्पसदृशांस्तण्डुलान् ‘देवस्य ' त्वेत्याइरेत् । हविःपरिमाणः विष्णोः द्रोणं द्रोणार्धमाढकं वा हविरवरमशक्तानां त्रिविधम् । द्रोणादि- नवद्रोणान्तानि प्रत्येक द्रोणाधिका-यधममध्यमोत्तमभेदैः नवधा हवींषि प्रशस्तानि भवन्ति शक्तानामेतानि । देव्योर्देवेशस्य हविषोऽर्धमाढक द्विपस्थं वा परिवार- देवानामाढकं द्विपस्थं विधीयते । शक्तः श्रद्धया युक्तः तण्डुलानात्य बृहती- चूनकदलीपनसोर्वारुककूश्माण्डक्षुद्रकन्दमहाकन्दकुलवत्सरीब्रह्मपिण्डीराजमाषमहा- माषश्यामतिलतित्वनिष्पावाद्या येऽन्ये हविष्याश्वोपदंशा ग्राद्याः। तेषु षट् चत्वारो द्वावस्याहरेत् । आढकतण्डुलस्य प्रत्येकमुपदंशाश्चतुष्पलाः । प्रस्थार्घ मुद्रासारं ·१४० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे कुडुबं घृतमेकपलं गुडं प्रस्थं दधि तदर्ध वा कदलीचूतपनसाद्यानां फलानि यथालाभानि षड्भिश्चतुर्भिर्वा क्रमुकफलैः तत्तिगुणैः द्विगुणैर्वा ताम्बूलपत्रैर्युक्तो मुखवासः । चतुःप्रस्थाधिके तण्डुलेऽपि तथैव वर्धयेत् । द्रव्यान्तराणि - पञ्चविधविः देवेशस्य शुद्धौदनञ्च मौद्विक पायसं कृसरं गौल्यं यावकमिति हवींषि षड्विधानि च पाचयेत् । तण्डुलैरेव पक्कं शुद्धौदनं - तण्डुलस्य समेनार्धन पादेन वा मुद्गसारेण च युक्तं - मौद्रिक तण्डुलस्यार्धेन मुद्गसारेण त्रिगुणेन पयसा पकस्य पायसस्य गुडं घृतञ्च पादं पादं तण्डुलस्यार्धेन तिलचूर्णेन युक्तकृसरस्यापि गुड घृतञ्च पादं पादं - यावत्तण्डुलस्य त्रिगुणदुग्धेन दुग्धातोयेन तण्डुलमष्टभाग कृत्वा तत्पश्चभागेन मुद्गमारेण च युक्तं तण्डुलममेन गुडेन तदर्धघृतेन मिश्रं गौल्यं - तण्डुलस्यार्धेन यवेन पक्कं यावकमस्यापि गुडं घृतञ्च पादम् । सर्वालामे शुद्धौदनमेव । मृद्भाण्डे पचनं श्रेष्ठम् । अलाभे लोहपात्रे वा । पुराणे मृद्भाण्डे न कुर्यात् । द्रोणार्धादधिकतण्डुलमेकपात्रे न पाचयेत् । आढकाधिक मिति केचित् । पाचककृत्यम पाचकश्च स्नात्वा 'दुहतां दिव' मिति जलमादायोत्पूय 'प्रजास्थली' मिति स्थालीमाहृत्याभिमृश्य ‘इमा ओषधय ' इति संशोध्य 'विष्णवे जुष्ट मिति तण्डुलान् प्रक्षिप्य 'इदमापः शिवा' इति प्रक्षाल्य 'विष्णवे जुष्ट ' मिति छुल्लयामारोपयेत् । तेनैवावरोपणश्चाचरेत् । देवतीर्थेनामौ तण्डुलान् ‘अग्नय इत्य- मृता' येति च हुत्वा आग्नेय्यां हवीरक्षकाय निक्षिप्य दुघूमातिधूमजन्तुकंटक- विवर्जितैरिन्धनैः सुगन्धिभिः समाग्निना हवींषि पाचयेत् । पाचकस्तानि हवींषि विहायेषुमानमपि नैव गच्छेत् । अस्मिन्नभ्यन्तरे स्विन्न चाशुभं दैविक हवि- भवति । तस्मात्सोऽपि वर्जनीयः । एवं सम्यक् पक्ता तदुपरि 'विष्णो हव्यं रक्ष' स्वेति किश्चिद् घृतमास्रावयेत् । उपदंशानि प्रक्षाल्य पृथक पाने रसगन्ध- युतमेवं पाचयेत् । तुषकेशकीटपतंगादीनपि अपकविरसान्यगन्धविवर्णश्वासघ्राण- द्रप्सलवनविवृतान्यपात्राप्रवेशनादिदोषान् परिहत्य स्थालीमद्भिः प्रमार्य भस्मना ·पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः १४१ ऊर्ध्वपुण्डमालिप्य त्रिपादे संस्थाप्याधो वामेनोवं दक्षिणहस्तेन चोद्धृत्य देवालय प्रविश्योत्तरपाश्चै निधाय ततस्तदा निवेदयेत् । भूतहविषोः लक्षणम् चतुस्सन्धिषु निवेदनमुत्तमं, त्रिसन्धिषु मध्यमं, प्रातमध्योरधमम् । मुख्यं हविः नित्यं मध्याह्ने कुर्यात् । नित्यं हविर्द्विविधं भवति । भूतं हविरिति । विधिना यथाभागोपदंशवृनगुडदधिफलयुक्तं भूतम् । यथाशक्त्युग्दंशाधैर्युक्तं हविः । द्वात्रिंशतिके भूनमेव हविनिवेदयेत् सप्तविंशतिके अन्यदिति। विशेषतश्च हविविविधं भवति प्रभृतं महाहविरिति । तथैवोपदंशाधैर्युक्तं द्विद्रोणादिशत- प्रस्थान्तं प्रभूतम् । नानाविधैरुपदंशैः घृतगुडदधिफलादिभिः संयुक्तं द्विशत- प्रस्थादि प्रत्येकं सहस्रप्रस्थान्तं नवविध महाहविः । विशेषपूजायां प्रभूतं कम्यिके महाहविः कुर्यात् । प्रभूते महाहविषि च आल्यावरणे ब्रह्मसूत्राद्दशिणे यद्दिग्विमा- नद्वारं तद्दिङ्मुखे पादहीनायतविस्तारे विष्टरमासनं न्यस्य तत्र देवेशं संस्थाप्य मण्डलमुपकल्प्य व्रीहीस्तण्डुसंश्चावकीर्य कदलीपत्राणि प्रक्षाल्यास्तीर्य 'हविष्मन्त' मिति घृतेनाभिघार्य पात्रेषु हविः पक्षिप्य बन्नं बहूपदंशाधैर्युक्तं घृतगुड- दधिफलैर्युक्तं निवेद्य पानीयाचमने दत्वा ताम्बूलं मुखवासञ्च निवेद्यालङ्कृत्य देवं प्राणस्थाने स्थापयेत् । सर्वहविःपात्रेषु शिष्टमन्नं सर्व पूजका गृह्णोयुः । निवेदितस्य विनियोगः यथा गुरोरुच्छिष्टं पुत्रशिष्याणां भोज्यं तथा सर्वस्य रक्षितुः सौम्यमूतः सर्व- व्यापिनो विष्णोः जगद्गुरोनिवेदितमन्नाद्य विश्वं चातुर्वर्णानां भक्तिमतां सर्वेषां भोज्यम् । अन्येषामपि सौम्यदेवानां तत्पूजकानां तद्भक्तानां भोज्यम् । रुद्राद्यन्य- करदेवानां निवेदितं तत्पूजनानां तद्भक्तानामप्यभोज्यमेव । तस्मादेतत्सर्वं जलेष्वमौ वा क्षिपेत् । यावत्तण्डुलैः विष्णोर्हविदत्त (तावद्वर्षसहस्राणि) विष्णुलोके मही- यते । यद्यत्कामेन देवेशस्य हविर्दीयते तत्सर्वमचिरादेव लभेत इति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे हविनिवेदनविधिर्नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः ।

·१४२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ षट्सप्ततितमोऽध्यायः ॥ : नवविधार्चनम् अथ नवविधमर्चनम् :-अधर्म मध्यममुत्तममिति त्रिविधं भवति । तदेकै त्रिधा कृत्वा नवधा भवति । उत्तमे विमानादौ सर्वमुत्तममेव कुर्यात् । तदुत्तमे न्यूने कृते कर्तुमहान् दोषो भवति । न्यूनेऽप्यधिक कार्य श्रेष्ठमेव । तस्मा- न्यूनेऽप्यधिकमाचरेत् । प्रातमध्याह्नयोवे को वा रात्रौ चत्वारो द्वौ वा सन्ध्यादीपा. त्रिषु कालेषु पूर्ववदर्चनं प्रातमध्याह्योः यथालाभोपदंशादियुक्त- माढकतण्डुलैः पक्वं हविर्देवेशस्य मध्याह्ने वा तद्देव्योश्च मध्याह्ने प्रस्थाधिकतण्डुलैः पक्वं न्हविरेषां रात्रौ पाद्याद्यानरेवार्चन धात्रादिद्वारदेवविमानपालद्वारपालैयुक्तं विप्वक्सेनस्य परिवारदेवस्यैकस्यार्चनमेकोऽर्चको द्वौ वा परिचरकावित्ययुतक्त- मधमाधमम् । एतस्मात् द्विगुणा दीपास्तथैव त्रिषु कालेषु च'ढकं हविर्देवेशस्य मध्याह्ने मूर्तिहोमोऽष्टांगुलमानान्नबलिदेव्योः द्विपस्थ हविश्व प्रातर्निशि चार्य- बलिः पूर्वववारदेवादियुतं विष्वक्सेनगरुडौ परिवारदेवावेकोऽर्चकः पञ्च चत्वारो वा परिचारकाः यथाशक्ति वाद्यघोषणमेतैर्युक्तमधममध्यमम् । एतन्मूर्ति- होमबलिबाद्यघोषणैर्विना कारयेत् । पूर्वस्माद्विगुणाः सन्ध्यादीपाः द्वावहो- रात्राविच्छिन्नदीपौ त्रिसन्धिषु हविष्पाकविधौ यथोक्तभागोपदंशवृतगुडदधिफल- युक्तमाढकं हविर्देवस्य पूर्ववन्मूर्तिहोमोऽन्नार्यबली च प्रातमध्याहूयोर्देव्योहविः द्विपस्थं रानिपूजान्तेऽर्धयामेऽतीते देवस्यार्चन द्विपस्थं हविनिवेदनञ्च यथाविधि मुखवासः तथा द्वारदेवादियुतं विष्वक्सेनगरुडेन्द्राद्यष्टदिग्देवा आदित्या इत्येका- दशपरिवारदेवाः तेषां यथालाभमर्चन बलिदानश्च द्वावर्चको सप्त परिचारकाः षड्भिर्वाद्यवादकैरुषःकाले मज्जने (?) चार्चनान्ते भक्तपणामार्थ यवनिकोद्धरणं मध्याह्ने हविर्निवेदनबल्युद्धरणे च शङ्खादिवाद्यघोषणं त्रिप्वेतेषु नैव काल- नियतिरेवमेतैर्युक्तमधमोत्तमम् । एतद्विगुणा दीपाः हविविधिनैव यथोक्त- भागोपदंशघृतगुडदधिफलैर्युक्तं द्रोणा हविर्मध्याहे प्रातर्निशायामधयामे चाढकं 1. म. त्रिवित्येव.

·षट्सप्ततितमोऽध्यायः १४३ हविर्देवस्य त्रिसन्धिषु देव्योर्मध्याह्ने पूजकमुनिविष्वक्सेनानाञ्च द्विपस्थं हविः यथोक्तो मुखवासः प्रातमध्याह्ने च तथा मूर्तिहोमः द्वादशांगुलमानान्नबलिः निश्य_बलिः तथैव विष्वक्सेनाघेकविंशतिपरिवारदेवाः त्रयोऽर्चकाः नव परिचार- काश्च अष्टभिः वाद्यघोषणं कालः पञ्चनाडिकः मासि मासि श्रवणपूजनमेतैर्युक्त मध्यमाधमम् । एतस्माद्विगुणा दीपाः तथोपदंशादिभिर्युक्तं द्रोणार्ध हविः प्रातमध्याह्नयोर्निशायामर्धयामे चाढकं हविर्देवेशस्य तद्देव्योस्त्रिसन्धिषु द्विपस्थं मुनिविष्वक्सेनगरुडचक्राणां द्विकालमेककालं वा हविः प्रातमध्याह्रयोविष्णुसूक्त- युतो मूर्तिहोमः तथा अन्नवलिश्च निश्यर्थ्यबलिः पञ्चनाडिकः कालो यामो वा तत्तद्विमानेषु विष्वक्सेनादिद्वात्रिंशत्परिवारदेवानामर्चन बलिदान चत्वारोऽर्चका: दश परिचारकाः चतुस्सन्धिषु शङ्खकाहलादिवाद्यैर्द्वादशभिः वाद्यवोषण यथाशक्ति गेयञ्च श्रवणे द्वादश्योः पर्वणोश्चैतेषु विष्णुपञ्चकेषु विशेषपूजनमेतैर्युक्तं मध्यममध्यमम् । एतद्विगुणा दीपा: त्रिषु सन्धिषु पूर्ववदुपदंशादिभिर्युक्तं द्रोणार्धमयामे चाढकं हविः कर्पूरसहितो मुखवासः देव्योः पूर्ववन्मुन्यादीनां त्रिकालं द्विकालं वा द्विप्रस्थं हविः प्रातमध्याहूयोरष्टाशीतियुतो मूर्तिहोमो द्वादशाङ्गुलमानान्नबलिः दिग्देवानाञ्च मध्याह्ने हविर्द्विप्रस्थं तथा अष्टचत्वारिंश- परिवारदेवाः याम एव कालः शीतादिधूपो मासि मासि विष्णुपञ्चकेप्वयनेषु च विशेषपूजनं षडर्चका षडिंशतिपरिचारकाः विंशतिभिर्वाधघोषणमेतैर्युक्तं मध्य- मोत्तमम् । एतद्विगुणा दीपाः प्रातमध्याह्नयोः बहूपदंशादिभिर्युक्तं द्रोण तथा रानावर्धयामे च द्रोणाध हविरेलातक्कोलजातीफलकपुरसहितो मुखवासः त्रिसन्धिष्वीकाराद्यष्टाशीतियुतो मूर्तिहोमः द्वादशाङ्गुलमानान्नबलिश्च देव्योः प्रातमध्याह्नयोराढकं' रात्रौ द्विपस्थं मुन्यादीनामिन्द्रादीनाञ्च पूर्ववद्विष्वक्सेना- चेकपञ्चाशत्परिवारदेवाः विष्णुपञ्चकायनविषुवेषु च विशेषपूजनमष्टावर्चकाः चत्वारिंशत्परिचारकाश्चतुर्विंशतिभिर्वाद्यघोषणं पञ्चचर्यायुताभिः (१) रूपयौवनसम्प- नाभिः द्वादशाभिः चतुर्विंशतिभिः त्रिशद्भिर्वाऽप्सरोभिः त्रिसन्धिषु नृत्तगेयैश्च पूजनं तथैव कालश्चैतैर्युक्तमुत्तमाधमम् । एतद्विगुणा दीपाः त्रिसन्धिषु 1. द्याढकम्.

·१४४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाप्डे तथा बहुपदंशयुतानि यथाविधि पक्वानि शुद्धौदनपायसकृतरगौल्ययाक्कानि पञ्चविधानि हवींषि तदर्धमर्धयामे च हविः त्रिसन्धिषु वैष्णवमीङ्काराद्यष्टाशीति- विष्णुसूक्तयुतो मूर्तिहोमः पूर्ववदन्नबलिर्मुखवासश्च देव्योर्मुन्यादीनामिन्द्रादीनां च त्रिकालं हविः पूर्ववत्तथा षष्टिः परिवारदेवाः पञ्चदशार्चकाः षष्टिः परिचारकाः द्वात्रिंशद्भिः पंचाशद्भिर्वा वाद्यघोषणं तथाऽप्सरोभिः नृतगेयैश्च पूजन दशनाडिका: यामो वा कालः तथैवमेतैर्युक्तमुत्तममध्यमम् । द्वादशतलं विमान कृत्वा तत्तत्तले देवेश प्रतिष्ठाप्य निन्यं सप्तकलशैः स्नापयित्वा नववस्त्रैः सुगन्धिभिःर्गन्धमाल्यैश्चालङ्कृस्य यथोक्तमर्चन कारयेत् । पूर्वमाद्वगुणा दीपा: हवींषि च मुखवासमूर्तिहोमान्नबलिप्रभूतानि सर्वाणि पूर्ववदेव । विष्णुपञ्चकायन- विषुवमासःषु नित्यञ्च विशेषपूजन महासविनिवेदनञ्च नित्योत्सवं विशेषोत्सवञ्च कारयेत् । विष्वक्सेनादिसप्तत्येकोत्तरपरिवारदेवानाञ्च सप्तविंशतिविग्रहैरर्चन नित्यं त्रिसन्धप्वाचरेत् । साष्टशतं त्रिशतं पञ्चशतं सहस्रं वा तथा अराधकाः परिवारकाः द्विशतैः वाद्यघोषण द्विशताभिर्वा अप्सरोभिः नृत्तगेयवाद्यैश्च पूजन- मित्येनैर्युक्तमुत्तमोत्तमम् । एतत्कर्तुमशक्तानां पञ्चमूर्तिविधानेनार्चनमुत्तमोत्तम- मिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे षट्सप्ततितमोऽध्यायः । ॥ अथ सप्तसप्ततितमोऽध्यायः ।। अथ पंचमूर्तिविधान पूर्व सङ्केपादुक्तम् । तदेव सविशेष सविस्तरं व्याख्या- स्यामः । विष्णुः पुरुषः सत्योऽच्युतोऽनिरुद्ध इति पञ्च मूर्तयः । तेषामदिः परमो विष्णुः युक्तो धर्म ज्ञानमैश्वर्य वैराग्यमिति चतुभिर्गुणैः । तस्मादादि- मूर्तेरेव भिन्नाः पुरुषाद्याश्चतस्रो मूर्तयः । धर्मेण गुणेन भिन्नः पुरुषमूर्तिः ज्ञानेन सत्यमूर्तिरैश्वर्यणाच्युतमूर्तिर्वैराग्येणानिरुद्धमूर्तिः । एता मूर्तयश्चतुर्युगाः चतुर्वर्गाः चतुर्वर्णाः चतुर्वेदाः चतुर्वर्णसमृद्धिप्रदा भवन्ति । आदिमृतरेकस्यैव ·सप्तसप्ततितमोऽध्यायः १४५ पंचभेदकल्पनं पंचमूर्तिविधानम् । अभिन्नसंकल्पने चैकमूर्तिविधानेऽपि पंच- मूर्तिनाभिरेवार्चन विहितं चातुर्वर्ण्यसमृद्धयर्थम् । तस्मात्यंचमूर्तिविधानेनार्चन श्रेष्ठम् । यथैकस्यानेः कुण्डदिङ्नाममन्त्रैः क्रियाभेदैः पंचधैवाग्निहोत्राहुतिः तथा देवेशस्यैकस्यैव दिग्गर्भालयमूर्तिनाममन्त्रक्रियाभेदैः पंचधाऽर्चनमेतच्छान्ति- कम् । पौष्टिकं सर्वसुखकरं' सर्वलोकप्रदमपत्यवर्धन धनधान्यादिसर्वसम्पत्प्रदं ज्ञानादिकवैदिककर्माभिवृहणं ब्रह्मवर्चसकरमायुरारोग्यकरश्च भवति । नलिन- काष्टाङ्गानन्द्यावर्तचतुर्मुखसर्वतोभद्रश्रीप्रतिष्ठितकविमानानामेकस्मित् प्राद्वारे पंच- मूर्तिविधिना देवेश प्रतिष्ठाप्यायेत् । सहस्रविप्रावासग्राममध्ये पंचमूर्तिविधिना विष्णोरर्चन न कारयेत्तद्वास्तु सर्वविनाशायैव भवति.। सहस्रन्यूनेऽपि शताधिके च कुर्याच्चेतद्वास्तु सर्वसम्पन्नं भवति । एतच्छूद्रोऽनुलोमश्च नैव कारयेत् । सहस्रान्यूनग्राममध्ये चैकमूर्तिविधिना वाऽर्चयेदिति केचित्। कर्षणादिकर्म सर्व पूर्वमेवोक्तम् । विमानं नितलं चतुर्दिक्षु चतुर्मुख मध्ये चतुर्दिक्षु पंचगर्भालयं चतुर्दिक्षु मुखमंडपचर्यासोपानसंयुक्तं कृत्वा मध्यगर्भालयादिभूमि सिकताभिरापूर्य सम्यक घट्टनं कुर्यात् । देवानासीनान् स्थितान्या कारयेत् । प्राच्यां सितवण पुरुषं रक्तनेत्रास्यपाणिपादं दक्षिणवामयोर्देव्यौ सुवर्णाभां श्रियं, रक्तामां मेदिनी चवीजयन्ती सुरां रक्तां सुन्दरी कनकाभामर्च भृगु प्रवालाभं मार्कण्डेयं श्वेताभ च कृत्वा भित्तौ दक्षिणवामयोः, यथोक्तवर्णी " सावित्री गायत्री सत्यम्भुवं रुद्रमपि पागादि नैर्ऋत्यन्त सौपर्णाद्यांश्च पश्चिमादीशानान्नं 'विघ्नं निधिपतिं शंखं पद्मं च विलखेत । दक्षि गम्यामञ्जनाभ सयमूर्ति देवीं धृति रक्तामा पोष्णीं श्यामाभां चैव द्वे व्याजिन्यौ जयां श्यामां भदा रक्त मुनिं धातृनाथं कनकाभं चिरायुषं श्यामं कृत्वा विरिंचिं गुहं सिद्धान् ज्ञानरूपान् दक्षिणे सोमं रुद्रं वहिं धर्म च वामे विलिखेत् । पश्चिमे कनकाभमच्युतं देवीं पवित्री कनकाभां क्षोणी . 1. दुःखहर. 2. B. सर्वमेवोन. 3. A. धट्टनं. 4. A. बीजयन्तीम् सुरां रक्तां सुन्दरोम कनकप्रभ.. 5. सावित्रीम. 6. म. स्वायंभुवाद्यात्मनात् (१). 7. विघ्नं निद्रानिधिपतीन. 21 ·१४६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीयें ज्ञानकाण्डे 1 शुक्लामचक्र ख्यातीशं प्रवालामं पुराण रक्तं वीजयन्ती विजयां रक्तां विन्दा श्यामां कृत्वा नरनारायणौ दक्षिणे कामं रतिं वामे क्षमां लिखेत् । उत्तरे प्रवालाभमनिरुद्ध अनन्तोत्सङ्ग आसीनं वीरासनेनानन्तं तस्य सहस्रफमान् कर्तुमशक्य, द्वादश सप्त पञ्च वा फणान् कृत्वा देवी प्रमोदायिनी प्रवालाभां महीमिन्दीवराभामर्चकं भृगु दक्षिणे रौहिणेयं सिताभ नारसिंहं वन्दमानमेक- जानुनाऽसीनं वामे वराहरूपं च लिखेत । तदृवे तले द्वितीये मध्यमगर्भालये विष्णु श्यामाम्बुदप्रभमादिमूर्ति देवीभ्यां सहासीनं कृत्वा अर्चकमुनि मार्कण्डेयं भृगु वीजयन्त्यौ मायासंवादिन्यौ द्वारपालं दक्षिणे बलिन्दं वामे तुहणं च कृत्वा तदूधै तले तृतीये अनन्तशयनं देवेशं कारयेत् । अथवा द्वितीयतले नारसिंह सिंहासने समासीनं शङ्खचक्रधरं कृत्वा तदधस्तात् देवस्याग्नेये ब्रह्माणं ऐशान्ये रुद्रं देवेशमुद्रीक्ष्य विस्मयोत्फुल्ललोचनं प्रवालाभं वन्दमानं ब्रह्माणं श्वेताभं रुद्रं च 'प्रह्लाद बृहद्वादकं गरुडं च कुर्यात् । तृतीये तले विष्णुमादिमूर्ति पूर्ववत्कारयेदिति केचित् । एतद्विमानं त्रिभिः पञ्चभिः सप्तभिर्वा प्राकारैर्युक्तं कृत्वा परिवारदेवांश्च कारयेत् । प्रथमावरणे वैनतेयं प्रश्चिमोन्मुखं देवमुद्रीक्ष्य स्वस्तिकासनेनाऽसीनं स्थितं वा ईशानरविशक्रामीन् 'प्रत्यङ्मुखान् गुहदुर्गायमानुदङ्मुखान् निर्ऋति बुधवरुणवायून् प्राङ्मुखान् ब्रह्मकुबेरविष्वक्सेनान् दक्षिणमुखान् द्वाराहाह्ये दक्षिणतो विघ्नमुत्तराभिमुखं वामतः शेषं दक्षिणाभिमुखं च द्वितीयावरणेऽभिमुखे चक्रं गोपुरावाह्ये तथा ध्वज शङ्ख च रक्षागारात्पुरस्तात् भूतपीठं दक्षिणपश्चिमयोरुद्यानमुत्तरस्यामर्चका- नामावासं चाऽचार्यगृहं विष्वक्सेन सूत्रेण कारयेत् । तथैव पञ्चमूर्तीनां प्रतिष्ठां कुर्यात् । पुरुषाद्याश्चतस्रो मूर्तीरेवैवं स्थापयेच्चेत्तच्चतुर्मूर्तिविधानमिति । अनि- 1. म. अभिसन्निभमनिरुद. 2. A. दक्षिणे रौहिणेथ सिताभ. 3. तदधस्ता देवमाप्रेये. 4. प्रह्लादं बृहद्वादकं गरुडमिति B. कोशेषु नास्ति. 5. A. पश्चिमाभिमुख वैनतेयं. 6. स्थितं वेति ग. कोशे नास्ति. 7. .A. प्राङ्मुखान्. 8. A. बुधबायून 9. A. उत्तरत. 10. A. सूते.

·अष्टसप्ततितमोऽध्यायः १४७ रुद्ध विना 'पुरुषायाः त्रिमूर्तयः । प्रथमे नैव संस्थाप्ये । पृथगनिरुद्ध स्थापयेत् । इति श्रीवैखानसे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे पञ्चमूर्तिविधिर्नाम सप्तसप्ततितमोऽध्यायः । ।। अथ अष्टसप्ततितमोऽध्यायः ।। mm armmmmmm पश्चमूर्तिप्रतिष्टाविशेषः अथ पञ्चमूर्तिप्रतिष्ठायां विशेषो वक्ष्यते । विमानात्पुरतो विष्णोरादि- मूर्यागशालां पूर्ववत्कृत्वाऽलंकुर्यात् । तन्मध्ये शयनवेदिं तस्याः परितः पञ्चामीनां तथा कुण्डादीनि कल्पयित्वा आहतनीयस्य पूर्व स्वपनश्वभ्रं पकिं च कल्पयेत् । तस्याः पूर्वस्यां पुरुषमूतैर्यागशालां दक्षिणायतां पूर्ववत्कृत्वा तन्मध्ये शयनवेदिं तदुत्तरे पूर्ववदाहवनीयाग्निकुण्डं तत्प्राच्या श्वभ्रं पति च कुर्यात् । विमानादक्षिणे नगर्भालयाभिमुखे सत्यमूर्यागशाला दक्षिणायतां पूर्ववत्कृत्वा तन्मध्ये शयनवेदिं तदाक्षणे अन्वहार्याग्निकुण्डं 'तत्याच्या श्वभ्रं पति च कृत्वा अच्युतमूर्यागशालां तद्गर्भालयाभिमुखे पश्चिमायतां कृत्वाऽलंकृत्य तन्मध्ये शयनवेदि तत्पश्चिमे गार्हपत्याग्निकुण्डं तदुत्तरे श्वनं पति च कृत्वा अनिरुद्धमूतश्च तद्गर्भालयाभिमुखे यागशालामुत्तरायतामलंकृत्य तन्मध्ये शयन- वेदि तदुत्तरे चावसत्थ्याग्निकुण्डं तदुत्तरे श्वभ्रं पङ्किञ्च, पञ्चमूनामेवं यागशाला: कृत्वा पुरुषमूर्तर्यागशालायाः प्राच्यामनन्तशयनस्य यागशालामूर्ध्वतलार्धं कृत्वा- अलंकृत्य आदिमूर्तिवदग्निकुण्डादीनि सर्वाणि कारयेत् । तले द्वितीये नारसिंह . श्वेत् तस्याप्यादिमूर्तिवद्यागशालाममिकुण्डादीनि, तृतीये विष्णुमूर्तिश्चेत्तस्यापि पूर्ववदेव । द्वारेषु तोरणानि पुरुषमूतेशश्वत्थं सत्यमूतरौदुम्बरमच्युतमतें: 1. A. पुरुषाद्या मूर्तयश्चतस्रः प्रथमो मैव संस्थाप्य: 2. A. तदुत्तरे पूर्ववत् . 3. A. तद्दक्षिणे. 4. A. तदुत्तरे. 5. A. तत्पश्चिमे. 6. इतः परं घ. कोशे त्रुटितम् . 7. A. दक्षिणस्यां. 8. अश्वत्थादीनां व्यत्ययेन निवेश: A कोशेषु दश्यते.

·१४८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे प्लाक्षमनिरुद्धमूर्तेर्वाटमादिमूर्तेः सर्वाण्यपि 'स्थापयेत् । तद्विमानादुत्तरे वास्तुहोम हुत्वा पर्यग्निपञ्चगव्याभ्यां' शोधयित्वा गर्भालयेषु पृथगेव पुण्याहं वाचयेत् । नवबिम्बप्रतिष्ठा चेत् अक्षिमोचनाधिवासने पूर्ववत्कृत्वा षट्कुम्भान् सङ्ग्रय तथैव कुम्भपूजनं कृत्वा तत्कुम्भैः सह पूर्ववदादिमूर्ति विष्णुं ततः पुरुषं सत्य- मच्युतमनिरुद्धं च क्रमेणाऽनीय श्वभ्रे देवान् तत्तत्पावे कुम्भांश्च सन्न्यसेत् । यजमानो गुरुपूर्वान् ऋत्विजः वस्त्राभरणैरलङ्करोति । ते च पादौ प्रक्षाल्याचम्य आदिमूर्यागशालायां पञ्चामीनामाघारं कृत्वा पुरुषादीनामपि होमेष्वाधारान्ते वैष्णवं जुहुयुः । दण्डवत्पङ्किमादिमूर्तेः पुरुषमृतेश्चोतरादि दक्षिणान्तं सत्य- मूतः प्रागादि पश्चिमान्तं अच्युतमूतैर्दक्षिणाद्युत्तरान्तं अनिरुदमूनः पश्चिमादि प्रागन्तं, कृत्वा तत्रोपस्नानेन कलशान् सह सन्न्यस्य तैः पूर्ववत्स्नापयेत् । तथा शयनान्यास्तीर्थ अलङ्कृतासु वेदिषु देवान् कुम्भैः सह समारोप्य प्रतिसरं बद्धा 'यद्वैष्णव' मिति मन्त्रेण तत्तन्नाम संयोज्य यत्र यत्र गर्भालयद्वारं तत्र तत्र मौलिं' शाययित्वा "होता हौत्रं प्रशंस्य तत्तन्मूर्तिमन्त्रैः देवं देव्यौ च दक्षिणप्रणिवौ समावाह्य जुष्टाकारं च कृत्वा तत्तन्मूर्तिमन्त्रैगहुतीर्यजेत् । सभ्ये सर्वदेवत्यं पारमात्मिकं जयादीनींकारादीनष्टाशीतिं यद्देवादींश्च जुहुयात् । नारसिंहप्रतिष्ठा चेत् तत्राप्येवं हुत्वा 'यो वा नृसिंह । इत्येवं मन्त्रं व्याहृत्यन्त- मष्टाधिकशतमावर्त्य नारसिंहं स्मरन् जुहुयात् । पुरुषमूतः पुरुषसूक्तं व्याहृ- त्यन्तं सत्यमृतः ‘सत्यः सत्यस्थ ' इति व्याहृत्यन्तं अच्युतमूतः विष्णुसूक्तं व्याहृत्यन्तं अनिरुद्धमूतरेकाक्षरादिसूक्तं व्याहृत्यन्तं हुत्वा सर्वासां मूर्तीनां होमेषु' यावत्सङ्ख्याः तदाहुतयः तावतीः पलाशसमिधो हुत्वा आज्येन जुहु- यात् । अनन्तशयनस्याप्यादिमूतैरिव जुहुयात् । एवं रात्रौ होमान् समाप्य प्रभाते गुरुर्यजमान ऋत्विजश्च स्नात्वा आलयं प्रदक्षिणीकृत्य सभ्यादि सर्वाननीन् - 5 , 1. A. कारयेत् . 2. A. भव्याभ्यामुक्षणाभ्यां. 3. A. हुत्वा. 4. A. पुरुषमूर्तेः प्रागादि पश्चिमान्तं . सत्यस्य दक्षिणाद्युत्तरान्त. 5. A. यत्र पत्र दिशि. 6. A. मौलिमनतिकम्य शयनं कृत्वा. 7. व. कोश: पुनरारभ्यते. 8. A. इत्येत- न्मन्त्रं. 9. A. यावत्संख्या आहुतयः तावत्यः ·अष्टमप्ततितमोऽध्यायः १४९ परिषिच्य आज्येन वैष्णवं विष्णुसूक्तं पुरुषसूक्तं च जुहुयुः । गर्भालयेषु सर्वेषु पूर्ववद्रनन्यासं कृत्वा मुहूर्त समनुप्राप्ते शयनादादिमूर्तिं विष्णुमनन्तशायिन चोत्थाप्य नारसिंह विष्णु वा पुनः पुरुषादिमूर्तीः क्रमादुत्थापयेत् । अथ पाद्यादिभिरभ्यालङ्कृत्य शिरसा कुम्भानादिभूति पुरुषादिमूर्तीरपि क्रमादानीय तत्तद्गर्भालयं प्रविश्य 'प्रतद्विष्णु रिति बिम्बानि स्थापयित्वा पुरुषसूक्तेन कुम्भान् सन्न्यस्य 'सर्वदेवीश्च पूर्ववत्प्रतिष्ठाप्य तथाऽऽवाह्य यथोक्तान् परिष- देवांश्चाऽवाहयेत । पुण्याहान्ते देवालयाद्दक्षिणे' नित्यहोमार्थमौपासनविधिना कृतेऽग्निकुण्डे सभ्याग्निं निदध्यात् । आहवनीयमित्येके । अन्यानग्नीन् विसर्ज- यित्वा आदित्यं प्रणम्य अर्चनाक्रमेणाभ्यर्चयेत् । गुरुं । पूर्ववत्विजश्च सम्पूज्य यथोतां दक्षिणां दद्यात् । अन्यत्पूर्ववत् । सर्वान् कामानवाप्नुयादिति । पञ्चमूर्त्यर्चनम अथ पञ्चमूर्त्यर्चनम् । विष्णु पुरुष सत्यमच्युतमनिरुद्धमित्यादिमूर्ति पूर्ववदर्चयेत् । ‘श्रियं धृतिं पवित्री प्रमोदायिनी मिति श्रियं 'हरिणी पौष्णी क्षोणी मही' मिति हरिणीं ‘पद्मापितरं धातृनाथं ख्यातीश भृगु' मिति भृगु 'चिरायुष मार्कण्डेय रौहिणेयमुदग्रिण 'मिति मार्कण्डेयं, द्वारे 'तुहणं दैत्यराज विष्णुभक्तं गदाधर मिति दक्षिणे तुहणं 'दैतेयं महावीर्य बलिन्दं शूलपाणिमिति वामे बलिन्दं च । अन्यान् पूर्ववदेव । 'पुरुषं पुरुषात्मकं परमपुरुषं धर्ममय' मिति पुरुषमूर्ति; देवीं 'श्रियं कमलां पुरुषप्रियामानन्दा' मिति श्रियं 'मेदिनी धरणीमुर्वी सर्वाधरा ' मिति मेदिनीं, . अर्चकं 'भृगु मुनिवरं शुद्धमग्निवर्ण तपोमय । मिति भृगु “पुराणं भक्तिमन्तं भार्गवं चिरजीविन' मिति "पुराणं, द्वारदक्षिणे 'शङ्ख निधिवरं धनदसावं मौक्तिकोद्भव ' मिति शङ्ख, ‘पञ निधिवरं रक्ताङ्गं भूतनायक ' मिति पद्म वामेऽर्चयेत् । ३ सत्यं सत्यात्मक सत्यनिष्ठ सत्यनित्यं सत्याधार मिति सत्यं, देवीं 'धृति क्षमा दक्षसुतां सत्य- 1. A. सर्वभूर्तीः देवीच. 2. A. दक्षिणे प्रथमावरणे । 2. A. दक्षिणे प्रथमावरणे। 3. B. पूर्वमृत्विजश्र 4. A. मुनि मत. 5. B. शूलपाणिनम् : 6. A. अर्चकमुनि. 7. B. पुण्यं. 8. अत्र सर्वत्र ग्रन्थपात: उपलभ्यते. ग, सत्यं सत्यात्मकं सत्यनिष्ट सत्याधरं सत्यमिति केचित् .

·१५० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 36 - . . , पत्ना' मिति धृति पौष्णीं वरदामुवी 'पृथ्वी ' मिात पौष्णी, धातृनार्थ पूनकायं ब्रह्मसम्भवं वाग्देवीपति ' मिति धातृनाथं पुण्यं विश्व शुद्ध वरिष्ठ ' मिति पुण्यं, द्वारदक्षिणे 'शङ्खचूलं वृक्षदण्ड श्वेताझं घोररूपिण' मिति शङ्खचूलं 'चक्रचूलं महानादमुग्ररूपं भयानक ' मिति चक्रचूलं वामेऽर्चयेत् । अच्युतमपरिमितमैश्वर्य श्रीपति मित्यच्युतं, ‘पावत्रीनिन्दिरां लक्ष्मीमच्युत- प्रिया' मिति पवित्री "क्षाणी वरांगी वरदां पुण्यदायिनी । मेति क्षोणी, 'भृगु ख्यातीश तपोयोनिममृतयोनि मिति ख्याताशं 'सिताङ्गमुग्रतपस 'चिरायुषमनन्तग' मिति सिताझं, द्वारदक्षिणवामयोः शङ्खनधिमनिधी समर्च- येत् । 'अनिरुद्ध महान्तं वैराग्यं सर्वतेजोमय ' मित्यनिरुद्ध, 'प्रमोदायिनी वरारोहामब्धिकन्यां रमा ' मिति प्रमोदायिनी — महीं गां पृथुलां ध्रुवा' मिति महीं, 'भृगु तपोनिधि वेदरूपं महाप्रभ ' मिति भृगु 'मार्कण्डेयमनितं दीप्तं पुण्यभावन' मिति मार्कण्डेयं, द्वारपालौ तथा शङ्खचूलचक्रचूलावर्चयित्वा - मणिक शङ्किलमसुरं व्यासं धर्म वेदव्यासं सावित्री वेदमातरं गायत्री व्याहृति चतुर्दश- मनून वैखानसवालखिल्यान् वैराज कालं ब्रह्माणं हरिशाङ्कररूपं निद्रां विघ्नञ्चा- भ्यर्थं - 'धर्म सत्यं 'शुभं पुण्य ' मिति धर्मश्च दक्षिणे पाश्वे, सरस्वती वर्जाि रुद्रं चक्र सूर्य सोमं गन्धर्वराज गुहश्च पश्चिमे, 'काम मनोभवं रतीशं मकर- ध्वज ' मिति कामं, 'नारायणं पुराणेशं त्रयीमयं विश्वरूप ' मिति नारायण, 'सर्वाङ्ग नरं सर्वयोनि सनातन' मिति नरं, नारसिंहं तपोनाथं महाविष्णु महाबलमनन्तबल ' मिति नारसिंह, वराहं वरदमुर्वीसन्धाराण' वज्रदंष्ट्रण मिति वराहं, ‘गनां सरस्वती सिन्धुं कौशिकी नर्मदां वीपां यमुनां चन्द्र- भागाश्च पूजयेत् । तदृ तृतीयनले शयानं विष्णु — मनन्तशयनमनादिनिधन- ममितमहिमानमत्यन्ताद्भुत । मिति दवेशमन्यानपि पञ्चायुधांश्च नाभ्यम्बुजसमासीन ब्रह्माणश्च श्रियं भूमिं मार्कण्डेयं वीशशैषिको तथैवार्चयेत् । द्वितीये तले - . 1. छ, प्रक्लमां. 2. A. वाग्देवं. 3. A विश्वं शुदं परित्रं वरिष्टमिति. 4. A. पोष्णीम. 5. ग. चिरायु मानन्दं. 6. A. देवरूपं. 7. B. शुभदं पूर्ण- मिति. 8. क. धीमयं. 9. B. उधारणं. 10. ख. वाराहम् .

·एकोनाशीतितमोऽध्यायः नारसिंहप्रतिष्ठा चेत् 'नारसिंहं तपोनाथं महाविष्णुं महाबलमनन्तबल' मिति नारसिंह देवेश, दक्षिणे 'विरिंचिं वरदं ब्रह्माणं पद्मसम्भव ' मिति ब्रह्माणं, वामे 'रुद्र व्यम्बकं शर्व गौरीश' मिति रुद्रं, 'यज्ञं 'सुतपसं शुद्ध भाविता- मान' मिति पूजकं दक्षिणे, 'तीर्थं वहनं मन्त्रसिद्ध महामति । मिति वामे च, 'विद्वांसं संसृतिज सुमतिं महाप्रभ' मिति शैषिक, एतैः मन्त्रैः यथोक्तैः विग्रहैश्च पूर्ववदभ्यर्च्य बलिदानन नादीनि कारयेत् । 'बलिदानस्नपनोत्स- वान् सर्वमूर्तीनां कर्तुमशक्तो विष्णोरादिमूतैरेव कारयेत् । अथवा यस्यां यस्यां मूर्ती नृणां भक्तिः सञ्जायते तस्या एवादिमृतः सह वा पृथगेव वा पुण्यः पूजां विशेषपूजाञ्च कारयेत् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्ते कश्यपपोक्ते ज्ञान काण्डे पञ्चमूर्ति- प्रतिष्ठाचनाविधिर्नाम अष्टसप्ततितमोऽध्यायः । ॥ अथ ऐकोनाशीतितमोऽध्यायः ।। 8 अथ प्रादुर्भावाणां पृथग्विमाने बेरकल्पनं पूर्व सङ्केगादुक्तम् । इदानीं विस्तर'त्सुव्यक्तं " सविशेषमेतेषां पृथक् पृथक् भेदं प्रतिष्टाच्च ब्रवीमि । मत्स्यः कूर्मी वराहो नारसिंहो वामनो जामदग्न्यरामो राघवरामो बलरामः कृष्णः कल्की इति दश प्रादुर्भावान् सर्वेऽप्याहुः। एतेषामेकविमाने सह प्रतिष्ठा चेत् एकयागशालायां मध्ये दक्षिणतो मत्स्यस्य तदुत्तरे कूर्मस्य प्रागाद्यष्टदिक्षु तथा वराहादीनाञ्च तथा शयनवेदिं तत्पाच्यामेकैकममिकुण्डं पृथगेव कुम्भपूजनश्च कृत्वा तेषां यथोक्तमेकस्मिन्नेवामौ जुहुयात् । पृथक् प्रतिष्ठा चेत् पञ्चस्वग्निषु पूर्ववज्जुहुयात् । 1. B. सुनापमं. 2. A. विद्वासं सृनिजं. 3. A. एतैः मुर्तिमन्त्रैः. 4. A. स्नपनोत्सबार्चामूर्तीनां प्रति वर्तुमशक्तो विष्णोरादिमृतेः- 5.क. वा. 6. A. बेर कम्पनमेतेषां. 7. A. सहप्रतिष्ठायां. 8. A. एकयागशालां.

·१५२ श्रीवैखानसे मंगवच्छास्ते काश्यपीये ज्ञानकाण्डे मत्स्यः महाजलैः सर्ववराचरप्रलये सम्भूते जगत् पुनः स्रष्टुं तज्जलोपसंहारार्थ देवेशो महामत्स्योऽभूत् । अस्य नैव भेदः । पूर्वपदेव रूपम् । कूर्मः प्रथमो द्वितीयश्चेति द्विविधो भवति कूर्मः । स्वस्थानाचलित 'जगदण्ड- भरणार्थ प्रथमः । अमृतमन्थने मन्थराचलभरणार्थं द्वितीयः । तयोश्च तु रूप पूर्ववत् । मत्स्यकूर्मयोः ध्रुवबेरमेव । कौतुकं बिम्ब विष्णु चतुर्भुजमेव कारयेत् । तद्विपरीतमित्येके। तयोः पूजको ब्रह्मेशौ । प्रतिष्ठायां विशेषो वक्ष्यते । मत्स्यस्य पौण्डरीके प्रधानामौ हौत्रं प्रशंस्य मूर्यावाहनजुष्टाकार- स्वाहाकारप्रधानहोमांश्चाऽचरेत् । 'मत्स्यं जलज भद्रं क्रीडात्मक' मिति मत्स्यस्यावाहनादि । पारमात्मिकमन्त्रेषु मन्त्रानन्यान् विना 'यस्स्वयं सृष्ट' मिति मन्त्रेणैकेनैव अष्टाधिकशतमावर्त्य जुहुयात् । कूर्मस्य गार्हपत्ये प्रधानाग्नौ होत्रप्रशंसनादीनि कुर्यात् । 'अकूपारं जलज कूर्म कच्छप ' मित्यस्यावाहना- दीनि । 'रायामीश' इत्येकेन अष्टाधिकशतमावर्त्य जुहुयात् । अन्यपरि- वारदेवानामावाहनादीन्यन्यान्यनुक्तानि सर्वाणि च पूर्ववदेव । एष विशेषः । वैराग्यश्वर्याभ्युदयप्रतिष्ठाकामः मत्स्यौ सहै। कुम्भाकारे त्रिकूटे हस्तिपृष्ठे सोमच्छन्दे नन्द्यावर्ते वा विमाने प्रतिष्ठाप्यर्चियेदिति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे मत्स्यमद्वितयप्रतिष्ठा विधिर्नाम एकोनाशीतितमोऽध्यायः । अथ अशीतितमोऽध्यायः वराहा अथ वराहः त्रिविधो भवति । आदिवराहः प्रलयवराहो यज्ञवराह इति । महाभारनिपीडितां रसातलममां महीमादावुद्धर्तुं देवेशो महावराह- 1. A. जगदण्डाहरणार्थ: 2. क. अमृतमन्थनमन्थराचलद्धरणार्य. 3. A. मत्स्यस्य पारमात्मिकमन्त्रषु यस्स्वयम. 4. A. इत्येतेन..

·8 अशीतितमोऽध्यायः १५३ रूपोऽभूत् । तस्मादादिवराहः । स तां 'रसातलादुद्धृत्योत्थितः । तस्मादुप- लालनवराह आसीत् । तस्य मुखं वराहवदन्यद्रूपं नरवत् । वर्णो नीलाम्बुढवत् सस्यनिभो वा। भुजाश्चत्वारः पादौ द्वौ, दक्षिणो भूमौ पीठे स्थितो वामो रसातलादुत्क्रमणायाऽकुञ्चितः । तदूर्वार्द्वयोः पञ्चतालमानेन महीं श्यामाभां प्राञ्जलीकृतोभयहस्तां प्रसारितोभयपादां पुप्पाम्बरधरां देवमुद्वीक्ष्य 'क्रीडाहर्षयुतां देवीश्च कारयित्वा, देवस्य दक्षिणहस्तेन देव्याः पादौ गृहीत्वा देवस्य परप्राश्व बाह्वोरधम्तात् वामहस्तमाधारवत्कृत्वा महीमुद्धृत्य अन्यहस्ताभ्यां चक्रशङ्खधरं देवीं मूर्ध्नि मुखेन जिघ्रन्तं सर्वाभरणभूषितं देवं, तत्पूजको श्यामाभौ पुण्यधर्मों प्रथमद्वारपालो, श्वेतामां ब्रह्मश्रियं रक्ताभां राजश्रियञ्च, वाहनं श्वेताभं चतुर्वेद शैषिक, श्यामाभं पुलिन्दश्च कारयेत् । एवमादिवराहं सर्वतोभद्रे अङ्गनाकारे सोमच्छन्दे "कुम्भाकारे त्रिकूटे हस्तिपृष्ठे वा विमाने राजराष्ट्रविवृद्धिकामो बहुभूमिधनसस्यादिप्राप्तिकामो वा प्रतिष्ठापयेत् । अथ अवान्तरे महाजलैः जगत्प्रलये प्राप्ते तज्जलमुपसंहर्तुं महावराहः अभवत् । स प्रलयवराहः । तज्जलं रोमकूपेषूपसंहृत्य जगत्पुनः स्रष्टुं "नरवराहः आसीत् । तस्यापि भुजाश्चत्वारो द्वौ शङ्खचक्रधरौ दक्षिणो न्यस्ताभयहस्तो वामः कट्यवलम्बितः पीतवर्णमम्बरं नीलं वा । अन्यानि पूर्ववत् । एवं सुखासनेनासीनं देवं कारयित्वा दक्षिणपार्श्वे देवी हस्तेन दक्षिणेन पद्मधरां वामेन कट्यवलम्बनकगं आसीनां महीञ्च तत्सिंहासनादधस्तादुत्तरपार्श्वे द्विहस्तं वीणाधरं रक्ताभ नारद, दक्षिणोत्तरयोः पूजको पीताभौ मार्कण्डेयभृगू च कारयेत् । एवं प्रलय- वगहमपमृत्युजयकाम: 1 स्वबुलवर्धनकामो वा पूर्वोत्त विमाने प्रतिष्ठापयेत् । सर्व- यज्ञविप्रेषणकरं हिरण्याक्षं हत्वा यज्ञस्थापनार्थ तथा नरवराहः । प्रलयवराहवदेव रूपम् । श्वेतवर्णो विशेषः । तथा देवीभ्यां श्रीभूमिभ्यांह 1. A. रसातला धुल्य रुस्थामुपलाल यन्नरकराहरूप आसीत् . 3. क. उत्क्रमणाय कुञ्चितः . 4.A. लीला. 5. क. महीमुद्धृत्य समुत्थितं. 6. क. शङ्खचक्रधरं. 7. क. कूटाकारे. 8. क. बहुभूमिधनादि. 9. अथान्तरे. 10. म. यस्त- जल रोमपेषु संहृत्य. 11. ख. नरपराहवत् . 12. क. रक नभ. 13. म. काम इति न दृश्यते. 14. क. विद्वेषणकर. 15. क. नरवराहवदासीत् 16. यज्ञवराहस्यापि. 9 16 तस्यापि 2.क पादः । 22 ·१५४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे . 5 सिंहासने 'सुखासीनं देवं कारयित्वा, पूजकं कनकामं यज्ञं श्यामानं तीर्थञ्च कारयेत् । "देवं यज्ञवराहं यज्ञादिब्रह्मवर्चसकामः पूर्वोक्तविमाने प्रतिष्ठापयेत् । एतद्वराहत्रयस्यापि सभ्ये प्रधानानौ हौत्रप्रशंसनादीनि । 'वराहं वरदं भूमि- सन्धारण वज्रदंष्ट ' मित्यादिवराहस्य — गां पृथुलां 'महीमुर्वी ' मिति मह्याः, पुण्यदं शुभं सुकृतं धन्य ' मिति पुण्यस्य, 'धर्मं परमं वृषं सत्य ' मिति धर्मस्य, 'ब्रह्मश्रियं धर्ममयीं विद्यांगी शुद्धात्मिका' मिति ब्रह्मश्रियः, 'राजश्रियं महाभोगां नीतिमयीं सुदीप्ता । मिति राजश्रियः अङ्मयं यजुर्मयं साममयमथर्व- मया मिति चतुर्वेदस्य, 'पुलिन्दं सुप्रसन्नं तपोमुख्यं पुण्यनिधि मिति पुलि- न्दस्य, ‘प्रलयवराहं भूमीशं जगत्तायक' मिति प्रलयवराहस्य, देव्याः पूर्ववत् । 'नारद मुनिवरं वीणाधरं सर्वज्ञ' मिति नारदस्य, 'यज्ञवाहं वेदमयं यज्ञेश यज्ञवर्धन' मिति यज्ञवराहस्य यज्ञं ऋतुवरं यज्ञाङ्गं यज्ञमुख्य ' मिति यज्ञस्य, 'तीर्थ पापहरं वरदं 'कामरूपिण मिति तीर्थस्य, तथा अन्यपरिवारदेवा- नामावाहनादीनि । 'क्ष्मामेका ' मित्यादिवराहस्य 'स्वयमा' दिरिति प्रलयवराहस्य यं यज्ञै' रिति यज्ञवराहस्य पारमात्मिकमन्त्रेषु एकमेकमेवाष्टाधिकशतमावर्त्य जुहुयादिति विशेषः । अन्यानि पूर्ववदेव । यथेष्ट वराहं प्रतिष्ठाप्यायेत् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे वराहत्रयलक्षण- वराहायप्रतिष्ठाविधिर्नाम अशीतितमोऽध्यायः । - . ॥ अथ एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ नारसिंहः अथ 'नारसिंहश्च गिरिजः स्थूणजश्चति "द्विविधो भवति । धर्मतपः- शयकरस्य हिरण्यकशिपोः वधार्थ नारसिंहरूपी गिरेः प्रादुरभूत् । स गिरिजो 1. क. सुखासनेनासीनं. 2. ग. एवं. 3. क. वराह. 4. म. उर्वी महीम् . 5. क. शुद्धाधिकां. 6. म. सर्वयनं. 7. क. कामरूपमिति. 8. क. एकमेकशतं. 9. छ. नारसिंहस्तु. 10. म. द्विधा मेदो भवति.

·एकाशीतितमोऽध्यायः १५५ , नारसिंहः। तं 'दैत्यवधं दृष्टा देवाः देवेशस्य · अहो बल ' मित्यूचुः। तस्मा- दहोबलमित्येनं प्रशंसन्ति । तद्देवस्य मुख सिंहस्येव केसरसटामण्डलसहित चतुर्दष्ट्र करालं विवृतास्यं सिंहस्येव कण्ठश्च नरस्येवान्यद्रूपम् । भुजाः चत्वारो द्वौ शङ्खचक्रधरौ 'दक्षिणोऽन्यो दानकरो वामोऽपि तदूरौ न्यस्तश्च । एवं 'देवेश शङ्खकुन्देन्दुधलं किरीटमकुटाद्याभरणयुतं सिंहासने सुखासनेन वीरासनेन वा समासीन देवीभ्यां सहित रहितं वा कारयित्वा तत्पृष्ठपाधै अनन्तस्य सप्तभिः पञ्चभिर्वा फणैः छादितमौलिं चतुर्भुजं द्वाभ्यां चक्रशङ्खधरं अन्याभ्यां स्वकर्णी स्पृशन्तं अनिरुद्ध अथवा विना तथैवानन्तफणैश्च छादितमौलिं नारसिंहदेवं कारयित्वा, सिंहासनादधस्तात् दक्षिणतः तथा वन्दमानं नक्तालमानेन ब्रह्माण चतुर्भुजं द्वाभ्यामक्षमालाकुण्डिकाधरमन्याभ्यां प्राञ्जलीकृतं अभयकट्यबलम्बनकृतं वा जटामकुटयुत, वामे च तथा वन्दमानमीश' चतुर्भुज द्वाभ्यामक्षमालापर- शुधरमन्याभ्यां प्राञ्जलीकृतं वा अभयकट्यवलम्बनकृतं जटामकुटयुतं, पूजको यज्ञतीर्थों च पूर्ववत् । ' एवं मार्कण्डेयभृगू वाहनं सामवेदं श्यामवर्ण शैषिकं रक्ताभं भूतीशश्च तत् स्थाने कारयेत् । एवं गिरिजं नारसिंह शत्रुदस्युविजयार्थी 1° पराजितत्वसर्वोपद्रवनाशकामो वा पर्वताकृतिके श्री- प्रतिष्ठितके नन्द्यावर्तके सर्वतोभद्रके स्वस्तिके वा विमाने तदुपरितले प्रतिष्ठाप्यायेत् । जगतामिन्द्रादिदेवानाञ्च पीडाकरहिरण्यवधार्थ 12 भक्तरक्षणार्थश्च स्थूणादाविरभूत् स्थूणजो नारसिंहः । तत्काले च "हिरण्यवधं दृष्टा देवा देवे- शस्य 'महाबलमित्यूचुः । तस्मान्महाबलमित्येनं प्रशंसन्ति । उपधानरहिते सिंहा- 1. क. दैत्यवधिनम् . 2. क. गिरि प्रशंसन्ति. 2. क. गिरि प्रशंसन्ति. 3. क. दक्षिणोऽप्यादानकरी वामोऽप्यूरन्यस्तश्च. 4. क. देवं कुन्देन्दुशङ्खधवलं. 5. सुखासनेनेति म. कोशे न दृश्यते. 6. ख. सहितम् वा. 7. क. शङ्करं. 8. अभयकटयवलम्यनकृतमिति क. कोशे नास्ति. 9. क. मथ मार्कण्डेय भृगु. 10. क. पराजित. 11. ग.जगदादिदेवानां. 12. क. हिरण्य- कशिपुवधार्थ. 13. क. च तथा. 14. क. हिरण्यकशिपुवधं. 11 18 ·१५६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानभाण्डे 6 सने 'समासीनस्य अतितीक्ष्णनखयुतदीर्घपाणियुताः भुजाश्चत्वारः द्वौ चक्रशङ्ख- धरौ विना वाऽपि तथोद्धृतो दक्षिणोऽन्यो दानकरः वामः प्रबद्ध. तदृरौ न्यस्तः । मुखमन्यद्रूपञ्च पूर्ववत् । महाकोपयुतं देवं तन्मकुटोपरि छत्रं रक्तवर्ण भित्तिपायें पूर्ववच्चामरधरौ किष्किन्धसुन्दरौं च कारयित्वा सिंहासनादधस्तात् दक्षिणवामयोश्च 3 'प्रभो ! कोपमुपसंह रेति देवेशमुद्वोक्ष्य वन्दमानौ ' ब्रह्मेश्वरौ च पूर्ववत्कार- यित्वा दक्षिणे प्राञ्जलीकृतां श्रियं देवीं, वन्दमानं द्विहस्तं प्रहादञ्च वामे, पूर्व- वत् तत्तत् स्थाने अन्यपरिवारांश्च कारयेत् । अथवा श्रादेवीं प्रह्लादनारदलोक- पालान् भित्तौ समुल्लिखेत् । एवं स्थूगज नारसिंहमाधिव्याधिभीतिविनाशार्थी जयकीायुप्यकामो वा महापने स्वस्तिके 'पद्मभद्रके वा विमाने तदुपरितले प्रतिष्ठाप्यायेत् । एतयो रसिंहयोः आहवनीये प्रधानानौ होनसन आवाहनादीनि च कुर्यात् । ' अहोबलं सर्वबलं बलातिबलमनन्तबल ' मिति गिरिजं पुरा ब्रह्मा समर्चयत । 'सुधृतिं सर्वाधारं कामबलममोघजे तार' मित्येनं कर्मबल अनाथबलमनन्तबलमचिन्त्यबलमर्दन 'मितीन्द्रः, अन्ये मुनयोऽप्यपूजयन् । तस्मादेतैः द्वादशनामभिः गिरिजनारसिंहस्यावाहनादीनि । 'नारसिंह तपोनाथं महाविष्णु महावलमनन्तबल ' मिति स्थूण सर्वेऽप्यपूज- यन् । तस्मादेतैः पञ्चनामभिरेवं स्थूणजनारसिंहस्यावाहनादीनि । ब्रह्मेशा- निरुद्धश्रीनारदयज्ञतीर्थलोकपालाद्यन्यपरिवारदेवानां पूर्ववत् । 'प्रहाद दैत्यपति विष्णुभक्त महामति ' "मिति प्रहादस्य 'सामवेदं "शान्तिसुख गुरुपूर्वमुदार- धिय' मिति सामवेदस्य, ‘भूतीशं दिव्यराशिं सर्वलोकसुखावहं सर्वविघ्नविना- शन' मिति भूतीशस्यावाहनादीनि । पारमात्मिकमन्त्रेषु 'यो वा नृसिंह ' इत्य- 10 1. क. सुखासीन ... 2. क. वामतः प्रबद: 3. क. प्रभूतं कोपमुपसंहरन्तो. 4. क. ब्रोशी. 5. क. श्रीदेवीं वन्दमानां द्विहस्ता. 6. क. विनाशार्थ. 7. छ. पद्मभर्तृके, म. भर्तृके. 8. विमान इति क कोशे नास्ति. 9. म. एतयोरिति नास्ति. 10. ख. नाथबलमचिन्त्यबलमरिमर्दनम् . 11. म. महावलं. 12. ख. शान्तमुख गुरुपर्व.

·द्वयशातितमोऽध्यायः १२७ ष्टाधिकशतमावर्त्य ' जुहुयात् । अन्यानि पूर्ववत् । 'हविनिवेदने बलिदाने च पायसं श्रेष्ठमिति विशेषः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे नारसिंहद्वयविधिप्रतिष्ठाक्रमलक्षण नाम एकाशीतितमोऽध्यायः ॥ ।। अथ द्वयशीतितमोऽध्यायः ॥ वामनः त्रैलोक्याधिपान्महाबलेः देवार्थ त्रैलोक्यं छलेनाऽदातुं वामनोऽभवत् । देवस्तदादाय महारूपी त्रिविक्रमणेन त्रिलोकमानं कर्तुं त्रिविक्रमोऽप्यासीत् । तौ सहैव स्थापयेत् । वामनं पृथगेवेति केचित् । त्रिविक्रममष्टभुज चतुर्भुज द्विभुजं वा कारयेत् । भुजेषु दक्षिणेषु चक्रासिगदाशक्तिधरं वामेषु 'शङ्खशरशाखेटकघरं अन्यवामहस्तमुद्धृतपादेन प्रसार्य तथैव स्थितं वामपाद नुर्धदक्षिणेन सुस्थितं महा- वेगयुतं किरीटाद्याभरणभूषितमेवमष्टभुजं, अथवा द्विहस्ताभ्यां चक्रशङ्खधरमन्येन दक्षिणेन जलादानपरं वाममुद्धृतपादेन मार्य तथैव स्थित महाहर्षयुतमेवं चतुर्भुज, अथवा दक्षिणेन जलादानपरं 'वामहस्तमुद्धृतपादेन सह प्रमार्य स्थितमेवं द्विभुजम् । त्रिविक्रम केचिद्विभुजं नेच्छन्ति । क्रमात्पादोद्धरणात् त्रयोऽपि त्रिविधा भवन्ति प्रथमो द्वितीयस्तृतीय इति । भूलोकमानाय वामपादे जानुमानमुद्धृते प्रथमः । अन्तरिक्षलोकमानाय नाभिमात्रमुद्धृते द्वितीयः । स्वर्गलोकमानाय ललाटमात्र- मुद्धृते तृतीयः । तिविक्रममेवं कारयित्वा तदुद्धृतपादतलं प्रगृह्य प्रक्षालनपरं पद्मस्थं ब्रह्माणं ततः संस्रवद्रूपां स्वर्गान्तरिक्षणामूर्धावलम्बिनीं नाभेरूधं शरी- 1. क. शतमाज्येन. 2. क. हविरिति नास्ति. 3. क. बभूव. स एव तदादाय त्रिविक्रमेण: 4. क. शङ्खमुसलशाई. 5. क. उद्धृय पादेन. 6. तथैवेत्यादि सह- प्रसार्यत्यन्तं म. कोशे न दृश्यते. 7. म. वाममुद्धृत. 8. क. ललटातः 9. A. सहस्त्रप्रभामिव. 10. क. शरीरं.

·१५८ श्रीवैवानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे रिणीमधः स्रोतोरूपां प्राञ्जलीकृतद्विहस्तां श्वेतामा गङ्गामुद्धृतपादपाश्चै भ्रममाण दैत्यं श्यामा नमुचिं 'मेरीताडनपरं कपिमुख नररूपं नीलाम जाम्बवन्तं अपराभत्त्यूलभागे छत्रधरमाकाशस्थमिन्द्रं पार्श्वयोः चामरधरौ यमवरुणौ च स्थितपादाद्वामे अतिशयेन प्रह्वायमानं शुक्रं तदूर्व मुष्टया प्रहरन्तं गरुडं त्रिवि- क्रमस्य दक्षिण श्यामवर्ण वटुरूपं द्विभुज दक्षिणेनोदकादानपरं वामेन छत्राषाढ- धरं कौपीनवाससं वामनं दक्षिणे 'जलदानाय पाणिभ्यां कलशमुद्धृत्य स्थित सुमुखं सर्वाभरणभूषितं सुवर्णवर्ण महाबलिं पूजकं कनकामं कनकं शङ्खाभ शङ्किलञ्च मार्कण्डेयभृगू वा कारयेत् । विद्यार्थी वामन भूलोकविजयार्थी त्रिविक्रमं प्रथममन्तरिक्षजयार्थी, द्वितीय स्वर्गलोकजयकामः, सर्वलोकजयकामः तृतीय, अष्टभुज सार्वभौत्वकामी, चतुर्भुज राज्यार्थी, ब्रह्मवर्चसकामः द्विभुजमेवं, त्रिविक्रम सोमच्छन्दे दीर्घशालायां त्रिकूटे गोपुराकारे छत्राकारे चतुःष्फुटे वा विमाने सहैव स्थापयेत् । त्रिविक्रमस्य कौतुकं 'बिम्बं विष्णुमेव कारयेत् । पृथक् चेत् वामनं हस्तेन दक्षिणेन दण्डधरं वामेन छत्रधरं देवं कारयित्वा पूजको कनक- शकिलावेव कारयेत् । द्वयोः प्रतिष्ठायामन्याहार्ये प्रधानामौ हौत्रशंसनादीनि त्रिविक्रमं त्रिलोकेशं सर्वाधारं वैकुण्ठ ' मिति त्रिविक्रमस्य, 'वामनं वरदं काश्यपमदितिप्रिय ' मिति वामनस्य, कनकं मुनिमुख्यं सुतपसं दयापर' मिति कनकस्य 'शङ्किलं 'महामुनिवरं धर्म तपोधिक मिति शङ्किलस्य 'असु. रेन्द्र महाबलिं सुखदं वैरभोजन' मिति महाबलेः 'जाम्बवन्तं नीलाभ चिरज्ञ त्रिलोकपर ' मिति जाम्बवतः पूर्ववदन्यदेवानां चावाहनादीनि । पारमात्मिकेषु मन्त्रेषु 'यो वा त्रिमूर्ति । रित्येकमष्टाधिकशतमावर्त्य जुहुयात् । विष्णुसूक्तेन 1. अत्र भेरीताडन-पर अनयोः पदयोर्मध्ये सर्वेषु मातृकाकोशेषु ग्रन्थपात: सूचितः निमित्तं न दृश्यते. 2. क. आकाशे इन्द्र. 3. म. शायनं प्रबाबमान. 4. क. जलदानायेव राज्ञीभ्यां. 5. क. मार्कण्डेय भृगु च. 6. क. गोपुराकारे चतु:स्कट इत्येव. 7. क. बिम्ब चतुर्भुज 8. ख. महामतिं वरधर्म. 9. क. नीलनिमं. 10. क. त्रिकालज्ञं B. चरखं.. 11. म. त्रिलोकवरं 11 .

·यशीतितमोऽध्यायः १५९ प्रतिष्ठामाचरेत् । आकाशस्थदेवानां 'तानुद्दिश्य अधस्तात् पीठेऽचन मिति विशेषः । अन्यानि पूर्ववदिति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे वामनत्रिविक्रमप्रतिष्टाविधिर्नाम यशीतितमोऽध्यायः । ॥ अथ व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ जामदग्न्यरामः महाबलबहुक्षत्रियवधात् भूमिभारनिर्हरणार्थ जमदग्नेरुद्भूतो 'जामद- न्यरामः । तं देवं द्विभुज दक्षिणेन परशुधरं वामेनोद्देशकरं नीलाम्बरधरं वीरमार्गेण स्थितमासीनं वा कारयेत् । 'देवं जमदग्निरामं फेलाकारे अङ्गना- कारे श्रीप्रतिष्ठिनके महाशंख वा विमाने तपोज्ञानजयाथीं स्थापयेत् । अस्याव- सन्थ्ये हौत्रप्रशंसनादीनि । 'रामं जमदग्निसुतं भद्रं परशुपाणि ' मिति परशु- रामस्य । परिवारदेवनां पूर्ववत् । पारमात्मिकेषु मन्त्रषु, "विष्णुर्वरिष्ठ ' इत्येक- मष्टाधिकसप्तशतं जुहुयादेष विशेषः । अनुक्तं पूर्ववदिति । राघवरामः इन्द्रादिदेवानामृषीणां हिंसनकर रावणं हन्तुं रघोरन्वये राघवरामः अभूत् । एष सायुधो निरायुधश्चेति द्विविधो भवति । साधनवतालेन मानेन राघव- राम "श्यामाभं द्विभुज दक्षिणेन पाणिना तीक्ष्णशरधरं वामेन धनुर्धरं किरीट- मकुटादिसर्वाभरणभूषितं ' त्रिभंग सीतां दक्षिणे अष्टतालमानेन देवीं द्विभुजां वामेन पद्मधरां दक्षिणमधः प्रसार्य तथैव स्थितां, देवस्य वामे लक्ष्मण पीतामं रामवत्तथा शरधनुर्धरं किश्चिद्वामे स्थित, प्रमुखे वार्ता विज्ञापनपरं कपिरूपं द्विभुज दक्षिणेन पिहितास्य वामेन स्वाम्बरावकुण्ठनपरं हनूमन्तञ्च कारयेत्। एवं सायुधं 1. ख. तत्तदुद्दिश्य. 3. छ. दक्षिणं परशुधरं वाम. 4. क. परम् . 5. म. इत्येकं सप्तमि: जुहुयात् . 6. ग. श्याम. 7. ख. त्रिभङ्गस्थतं. 8. क. तद्दक्षिणे. 9. A. तथैवं. 10. ख. वामाश्रिते स्थितम् . 2. क. जामदग्न्यः.

·१६० श्रीवैखानसे भगवच्छान्ने काश्यपीये ज्ञानकाण्डे राम 'सार्वभौमत्वकामः श्रीकामो वा फेलाकारे अङ्गनाकारे त्रिकूटे स्वस्तिके चतुःष्फुटे विमाने मण्डपे वा प्रतिष्ठाप्यायेत् । सिंहासने वाम पादमा- कुञ्चितं दक्षिण प्रसार्य हस्तं दक्षिणमभयं वमं कट्यवलम्बनपरमासीन देवं तदक्षिणे पाश्चै देवीं द्विभुजां वामेन पद्मघरां दक्षिण कट्यां न्यस्य पादं वाम- माकुच्य दक्षिणं प्रसार्थ देवं किञ्चिदुदीक्ष्य सहर्षमासीनां सीताञ्च तत्सिंहासना- दधस्ताद्वामतः प्राञ्जलीकृत्य स्थितं लक्ष्मण दक्षिणे तथा हनूमन्तमेवं निरायुधम् । भरतशत्रुघ्नाभ्यां श्यामपीताभ्यां तथैव स्थितं लक्ष्मण सिंहासनादधस्तादासीन वेति केचित् । एवं निरायुधं राघवं देवं सत्पुलदयासत्यतप:श्रीकामः स्थाप- येत् । रामस्यान्वाहाथै प्रधानानौ हौत्र शंसनावाहनादीनि । 'राम दाशरथिं वीरं काकुत्स्थ मिति रामस्य 'सीतामयोनिजां लक्ष्मी वैदेही' मिति सीतायाः 'रामानुज सौमित्रि लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धन' मिति लक्ष्मणस्य — भरतं रामप्रियं कैकेयीसुतं सद्वृत्त मिति भरतस्य ‘शत्रुघ्नं सुमनस्क लक्ष्मणानुजं दशरथोद्भव' मिति शत्रुघ्नस्य ‘कपिराज हनूमन्तं शद्वराशिं महामति ' मिति हनूमतः । परिवारदेवानां पूर्ववत् । पारमात्मिकेषु मन्त्रेषु 'स्वौजसा सर्व ' मित्येकाधिक- सप्तभिर्जुहुयात् । एष विशेषः । अनुक्तं पूर्ववदिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपरोक्त ज्ञानकाण्डे जामदग्न्यरामराघवराम प्रतिष्ठाविधिर्नाम व्यशीतितमोऽध्यायः ॥ 5 ॥ अथ चतुरशीतितमोऽध्यायः॥ बलरामकृष्ण बलात् दुराचारदैतेयवधार्थ वसुदेवाहलरामः, नरकाद्यसुरान् शिशुपालादि- नृपान् हन्तुं कृष्णोऽप्यभवत् । तावपि सायुधौ निरायुधौ चेति द्विविधौ भवतः । 1. क. सार्वभौकामीः त्रिवर्गकामो वा. .2. क. पादं वाम. 3. क. श्याम-. रक्ताभ्यां, ज. सिताभ्यां. 4. क. प्रशंसन. 5. क. एकाधिकं सप्तति.

·चतुरशीतितमोऽध्यायः १६१ दशतालमानेन बलरामं शङ्खामं नीलाम्बरधरं द्विभुजं दक्षिणेन मुसलधरं वामेन हलधरमेवं सर्वाभरणभूषितं बलभद्रं सायुधमेकबेरविधिना महाबलकामः सोमच्छन्दे हस्तिपृष्ठे वा विमाने स्थापयेत् । तथा सिंहासने राधवरामवदासीनं बलभद्रं सीतावदासीनां रेवतीमञ्जनामां, अथवा तत्सिंहासनस्याधे सह समासीन कृष्णं वा कारयेत् । एवं निरायुध बलभद्रं कामभोगशुभार्थी स्थापयेत् । पतस्याहवनीये प्रधानानौ हौत्रशंसनादीनि । “बलरामं वीरं यदुवरं हलायुध' मिति बलरामस्य, 'रेवतीमिन्दिरां लक्ष्मी रामप्रिया मिति रेवत्याश्चाबाहनादीनि । पारमात्मिकेषु ‘रायामीश' 'इत्येकविंशतिमावर्त्य जुहुयात् । अन्यानि पूर्ववदिति । नवतालमानेन कृष्ण श्यामलाङ्गं पीतवाससं द्विभुजं दक्षिणेन क्रीडायष्टिधरं वामेनोस्क्रीडनकर त्रिभङ्गस्थित कुन्तलमकुटं सर्वाभरणभूषितं दक्षिणे सीतावत् स्थितां रुक्मिणी कृष्णाभा वामे सत्यभामां पीतामा दक्षिणेन हस्तेन पद्मधरां प्रसारितवामहस्ताञ्च कारयेत् । अथवा वामपाचे देवहस्ताधारदक्षिण- स्कन्धं द्विभुज प्राञ्जलीकृतं गरुडं कारयेत् । एवं सायुधं कृष्णमैश्वर्यभोगार्थी गणिकाविहारे कुम्माकारे गोपुराकारे विमाने का स्थापयेत् । तथा सिंहासने राघवरामवदासीनं कृष्णं दक्षिणे सीतावदासीनां सक्मिणीं वामे दक्षिणपादमा- कुन्च्य वाम प्रसार्य तथाऽऽसीनां सत्यभामाश्च कारयेत् । एवं निरायुधं कृष्णं महाभोगसुखप्रीतिकामः स्थापयेत् । यद्यद्रूपेण देवो यद्यत्कर्म कृतवान् तत्तद्रूपं यथाभक्ति कारयेत् । पीठे पादेन वामेन कुञ्चितेन स्थित्वा समाकुञ्चितं दक्षिणमुद्धृत्य हस्तं दक्षिण नवनीतयुतमभयद' वा अन्यमुत्तानं प्रसारितं कृत्वा बहुप्रन्थियुताम्बराधारयुतमम्बरहीनं नवनीतनटं देवमथवा सप्तभिः पञ्चभिर्वा फणैर्युक्तस्य काली यनागस्य फणोपरि पूर्ववत् नृत्यन्तं प्रसारितवामहस्तेन गृहीतकालीयनागपुच्छमेवं कालीयमर्दनं कारयेत् । कृष्णरूपाण्यनेकानि तेषु यथेष्टरूपं कारयित्वा स्थापयेत् । एतस्य पौण्डरीकामौ हौत्रप्रशंसनादीनि। 'कृष्णं पुण्यं नारायणं बटपत्रशायिनं त्रिदशाधिप। मिति' कृष्णस्य 'रुक्मिणी ० 1. म. एकविशतिः. 2. क. श्यामलाभं. 3. B. यथाशक्ति. 4. म. अभयं. 5. म. उत्तानप्रसारितं. 6. अग्निकुण्डे . 7. A. त्रिदशाधिपतिं . 23 ·१६२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे सुन्दरी देवीं पद्मा मिति रुक्मिण्याः ‘शतरूपां सती 'सन्नति क्षमा मिति सत्यभामायाश्च, अन्यपरिवारदेवानामाकाहनादीनि पूर्ववत् । पारमात्मिकेषु मन्त्रेषु 'यं त्वां सर्व पालना' येत्येतेनैवाष्टाधिकशतमावय॑ जुहुयादिति विशेषः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे बलरामकृष्णप्रतिष्ठाविधिर्नाम चतुरशीतितमोऽध्यायः ॥ अथ पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ कल्की युगान्ते सर्वदुष्टसंहारार्थ कल्की च भविष्यति । तस्य नैव भेदः । पूर्ववदेव रूपं कारयित्वा स्थापयेत् । तस्यापि पौण्डरीकामौ होत्रशंसनादीनि। 'कल्किनं 'कामरूपं सर्वेशं सर्वसंहार मिति काल्कनश्चाऽवाहनादीनि । पारमात्मिकमन्त्रेषु 'धूनों वहन्ता' मित्येकविंशतिकृत्वो जुहुयात् । एवमवमान- नाशार्थी कल्किनं मयूराकारे कूर्माकारे भूताकारे वा विमाने प्रतिष्ठाप्यायेत् । अथवा देवेशस्य विष्णोः पाश्वे दक्षिणतो मुखमण्डपे तदावरणे 'विनैव परिवारैः सायुधं रामं सीतालक्ष्मणाभ्यां हनुमता च सार्धं वामतः कृष्णञ्च सायुधं देवीभ्यां गरुडेन च युक्तं अन्यप्रादुर्भावरूपं वा यथेष्टमेव स्थापयेदिति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कल्किप्रतिष्ठाविधिर्नाम पञ्चाशीतितमोऽध्यायः ॥ 1. ख. सन्नती. 2. B. संहारार्थ. 3. रूपमिति क. कोशे नास्ति. 4. कामरूपिणं. 5. क. अन्तरारणे 6. क. विमाने परिवारैः ·षडशीतितमोऽध्यायः १६३ ॥ अथ षडशीतितमोऽध्यायः ।। वासुदेवः अथ वसुदेवादुद्भूतो वासुदेवः । स मनुष्यरूपधारणात्' मानुषवासुदेवः, देवरूपधारणात् दैविकवासुदेवश्चेति द्विविधो भवति । मनुष्यवद्विभुज शङ्ख- चक्रधरं श्यामलाङ्गं किरीटमकुटादिसर्वाभरणभूषितं तस्य दक्षिणे पूर्ववत् रुक्मिणी तद्दक्षिणे हलमुसलधरं तथा बलभद्रं तदक्षिणे प्रद्युम्नं रक्ताभं पीतकौशेय- वस्त्र द्विभुजं दक्षिणेन क्षुरिकाधरं वामेन कट्यवलम्बनकरं तद्दक्षिणे ब्रह्माणञ्च यथोक्तं वासुदेवस्य वामेऽप्यनिरुद्ध द्विभुजं खङ्गखेटकघरं पुष्पाम्बरधरं तस्य वामे नीलाभ श्वेताम्बरधरं द्विभुज दक्षिणेनोत्तानकरमन्येन दण्डधरं 'साम्ब तस्य वामे तथा गरुडञ्च कारयित्वा तेषाञ्च पृथक् पृथक् कौतुकबिम्बानि कारयेत् । अथवा ब्रह्मपदमध्ये चतुर्भुज विष्णुमेकमेव कौतुकबिम्ब स्थापयेत् । एवं मानुषवासुदेवं दीर्घशालायां गोपुराकारे वा विमाने श्रीकीर्तिशौर्यवीर्यादिकामः प्रतिष्ठाप्यायेत् । वासुदेवसङ्कर्षणप्रद्युम्नानिरुद्धसाम्बाः पञ्चवीरा इति विज्ञायते । अथ वासुदेवं दैविकं चतुर्भुज तथा श्रीभूमिभ्यां सहितं मध्ये, तदक्षिणवामयोः बलभद्राद्यांश्च देवान् सायुधान् निरायुधान्वा पूर्ववत्कारयित्वा बलभद्रदेवी रक्ताभां रेवतीं प्रद्युम्नदेवी नीलामां रोहिणीमनिरुद्धदेवी श्यामाभां रमां साम्बस्य देवीं पीताभामिन्दुकरीश्च पद्मधरैकहस्ताः तत्तद्देवीः तत्तत्पाश्व च कारयेत् । एवं दैविकवासुदेवं स्वदारपुत्रपौत्रभ्रातृपूर्वस्वकुलवर्धनायुरारोग्यैश्चर्य- सुखभोगश्रीकीर्त्यादिकामः सोमच्छन्दे बृहद्वृत्ते वा विमाने प्रतिष्ठाप्यार्चयेत् । द्विविधवासुदेवस्यापि सभ्यानौ हौत्रशंसनादीनि कुर्यात् । 'वासुदेवं यदुवरं "भूमिहितं पुरुषोत्तम मिति मानुषवासुदेवस्य । रुक्मिण्याः पूर्ववत् । पूर्व- वद्विष्ण्वादिपञ्चमूर्तिनामभिरेव दैविकवासुदेवस्य तथा देव्योः श्रीभूम्योश्च । 1. म. धरणाच. 2. स्व. चक्रधरं. 3. क. द्विहस्तं दक्षिणेनैकेनोदातदण्डधरः 4. साम्बशब्दस्थाने सर्वत्र साम्बवमिति क. कोशेषु पाठः 5. के. कौतुकबिम्बादीनि कारयेत्. 6. क. मतिवीर्यशौर्यादि. 7. म. भूमिसहित. 8. म. पूर्ववदिति नास्ति.

·१६४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्स्त्रे काश्यपीये ज्ञान काडे 3 - बलभद्रस्य रेवयाश्च पूर्ववत् । 'प्रद्युम्नं 'युरूपाक्षं मदनांशं महाबल ' मिति प्रद्युम्नस्य । 'रोहिणीमिन्दुमुखी प्रद्युम्नप्रियां पद्मा'मिति रोहिण्याः । ब्रह्मा- निरुद्धयोश्च पूर्ववदेव । रमामनिरुद्धप्रियां 'सुरूपाममृतोद्भवा' मिति रमायाः । 'साम्ब सर्वसुवं समृद्ध सामग' मिति साम्बस्य । वराङ्गी- मिन्दुकरी साम्बप्रियां पुण्या' मितीन्दुकरीदेव्याः । गरुडस्यान्यपरिदेवानाञ्च पूर्ववदावाहनादीनि । सभ्यामौ महापतिष्ठोक्तवत् सर्व होम जुहुयात् । आहवनीये पुरुषसूक्तमन्वाहायें विष्णुसूक्तं गार्हपत्यावसत्थ्ययोः विष्णुगायत्रीमेक विंशतिकृत्वो हुत्वा तथौपासने ब्रह्मणो ब्राह्य गरुडस्य गारुडच्चैकविंशतिकृत्वः 'तत्तद्धामे तत्तनमन्त्रैः जुहुयात् । स्नपनकुम्भपूजनशयनानि च पृथगेव कुर्यादेष विशेषः । अन्यानि सर्वाणि पूर्ववदेवेति कश्यपः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपत्रोक्ते ज्ञानकाण्डे उभयवासुदेव- प्रतिष्ठाविधिर्नाम षडशीतितमोऽध्यायः । ।। अथ सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।। निमित्तम् महास्नपनम्-तत्र अथ लपनं व्याख्यास्यामः । प्रतिष्ठान्तोत्सवान्तविषुवायनेषु सूर्यस्य चन्द्रस्य वा "राहुग्रहणे च यत्नतो देवेश संस्नापयेत् । विभवे सति श्रवणद्वादशी- मासनक्षत्रादौ अन्यसंक्रमणेषु च दुनिमित्तदुःस्वप्नावग्रहदुर्भिक्षव्याध्यादिसर्वोप- द्रवशान्त्यर्थं च राज्ञो यजमानस्य वा जन्मनक्षत्रेऽपि ॥ देवस्य सपनं कारयेत् । स्नपनसम्भारा:-प्रारद्रव्याणि यथोक्तमङ्कुरानर्पयित्वा स्वपनद्रव्याणि सम्भरति । नदीसस्यक्षेत्रतटाक- दर्भमूल "गजदन्तोद्धृत "गोशृङ्गोघृतकुलीरवासवल्मीकेषु शुद्धां मृदं गृह्णाति । 1. क. स्वरूपाक्षं 2. ग. अदर्शनांशं. 3. A. परमां. 4. म. खरूपां, 5. क. तर्वमुखं. 6. म. सोमगं. 7. क. तत्तद्धोमे तत्तद्देवोनाच. 8. ख. स्नपनविधि 9. क. प्रतिष्टान्त उत्सवान्ते 10. म. राहोः 11. म. जन्मःऽपि. 12. क. गजोधृतः 13. B. गोङ्गोत्करतः.

·सप्ताशीतितमोऽध्यायः १६५ हिमवदूर्ज वन्ध्यविदृरवेदपर्वतमहेन्द्र 'हरिश्चन्द्रशतशृङ्गाख्यानिमान् अष्टकुल- पर्वतान् प्रागादिचतुर्दिक्षु क्रमेण श्वेतपीतरक्तकृष्णवर्णयुतान् अष्टाङ्गुलोच्छ्रयान् मूले 'षडङ्गलायतविस्तारान् अग्रे व्यङ्गुलविस्तृतान् चतुरश्रांश्च कारयति । शालिव्रीहियवमुद्माष प्रयङ्गुगोधूमचणकतिर तिल्वमसूरसर्षयाणि धान्यान्याहरेत् । अङ्कुराणोक्तधान्यानामङ्कुरांश्च । रुक्माभं श्रीवत्सं रक्ताभं सोदकं कुम्भ रक्ताभां भेरी श्वेताभमादर्श रक्तनेत्रं कृष्णपक्षयुतमूर्खाननं 'श्वेताभं मत्स्ट युग्मं कृष्णघृणीयुक्तं रक्ताभमङ्कुशे शङ्खाभं शङ्ख रक्ताभमावर्त, एतान् सप्ताङ्गुलोच्छ्यपीठयुतान् , अष्टमङ्गलान् तथा पर्वतांश्च कारयेत् । तथैव पर्वतानामपि पीठं कुर्यादिति केचित् । प्रधानद्रव्याणि पञ्चगव्यघृतमधुदधिक्षीरगन्धोदकाक्षतोदकफलोदककुशोदकरत्नोद कजप्यो. दकसर्वोषध्युदकानि इति द्वादशैतानि पृथक पृथक् आढकादहीनं गृह्णीयात् । अनुद्रव्याणि बिल्वपत्रकरवीरनन्द्यावर्तपद्मकुमुदानि पुण्यपुष्पाणि । जातीफलकर्पूर- श्रोवेष्टकोशीरमसूरदमनक्मुद्गचणकानां चूर्ण [अश्वत्थवटमधूकखदिरवज़ुलास- नानां त्वचूर्ण काषायं - नदीतटाककूपपल्वलेषु तीर्थोदकानि - सिंहीनकुल- व्याघ्रनन्दादित्यसहपाठासहदेवीदुर्वा वनौषधी:- हरिद्रायाः सुवर्णा चूर्णम् ] षड्भागतण्डुलणयुक्तं हरिद्राचूर्णमित्येके | हरेणुस्थौणेयकपत्रव्याघ्रनखागुरु चूर्णद्यामाकचेरुवालमांसीजातीफलैलालवङ्गचन्दनकर्पूरोशीर स्थिरनारदसावन कुस्तु- म्बरुपभृति सर्वगन्धद्रव्याणां प्राण्यङ्गपुरीषवर्जितानां चूर्णं – कार्पासकृतं श्वेतं प्लोतवस्त्रं पलाशदूर्वापामार्ग भूर्जकनन्द्यावर्तकरवीरकुशपत्रानिमान् मूलगन्धा - वस्त्रोत्तरीयाभरणयज्ञोपवीतानि जातिहिङ्गुलिकमनश्शिलाञ्जनगोरोचनान् धातूंश्च समाहरेत् । 1.ख. पुरश्चन्ह. 2. क. षडॉलायतान् . 3. रक्तां. 4. B. श्वेतानन. 5. म. [चिड़ितो] भागः पुस्तके नोपलभ्यते. 6. अत्र क. कोशे किश्चित् त्रुटितम् : 7. क. स्थिरदनारदपारद, 8. A. वर्ज सश्चितानां. 9. क. ख. भूपक.

·६ ६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे कलशादि पात्नाणि आढकपूर्णान् कलशान् प्रस्थपूर्णान् शरावान् द्रोणार्धपूर्णान् करकान् द्रोणपूर्णान् घटान् चतुर्दोणपूर्णामुदधानीमन्यानि च भाण्डानि खण्डस्फुटितकालर- हितानि समाहरेत् । 'वेदिपरिस्तरणार्थान् पञ्चदशदर्भः कलशार्थन् सप्तभिः पञ्चभिर्वा कूर्चान् कुर्यात् । पूर्वरात्रौ देवेश विशेषतोऽभ्यर्च्य हविनिवेद्य आलयाद्दक्षिणे प्रथमावरणे पूर्ववत्पञ्चशयनानि वासांसि वा आस्तीर्य प्रतिसरं बद्धा तथैव शाययेत् । स्नपनालयः अथ देवालयस्याभिमुखे शयनमण्डपमुत्तरस्यामैशान्यां वा सप्तभिः द्वादशभिः षोडशभिः चतुर्विंशतिभिर्वा हस्तैः विस्तृतायतं चतुर्भिः द्वादशाभिः षोडशभिर्वा स्तम्मैश्च सहितमशक्तः, शक्तश्चेदधिकैर्वा मण्डपं प्रपा वा कुर्यात् । तत्र चतुर्दारेषु तोरणपूर्णकुम्भपताकाभिरन्तरे वितानध्वजदर्भमालास्तम्भवेष्ट बैः यथाशक्त्यलङ्कृत्य तन्मध्ये श्वभ्रं चतुरश्र परितश्चौपासनवत् द्विवेदिसहितं कृत्वा मध्ये तालमात्रनिम्नयुतं उत्तरतो जलनिर्याणमार्गयुतं श्वनं कुर्यात् । तत्प्रमाणाधिक बेरपीठे तत्परितश्चतुरङ्गुलायतविस्तारयुतं श्वभ्रं कर्तव्यम् । तन्मध्ये वैल्बफलकां न्यसेत् । वेदि कदलीपद्मकुमुदोत्पलादिपराच्छाद्य परिस्तरणकूर्चान् न्यसेत् । तच्छूनस्य परितः तण्डुलैः ब्रीहिभिर्वा द्वितालविस्तारादहीनां भागोन्नतां कोलकोन्नतां वा चतुर्दिशं द्वितालविस्तारद्वारयुतां पति कृत्वा तत्र इन्द्रादि- "दिग्देवानां तत्तत्स्थाने, पक्तीशस्य नैर्ऋतबारुणयोर्मध्ये, विष्वक्सेनस्य सोमेशान- योर्मध्ये, द्वादशाङ्गुलविस्तृतानि षडङ्गुलोन्नतानि पीठानि कुर्यात् । तत्पङ्क्तिं गायच्या प्रोक्ष्य 'सुमित्रा न' इति स्थलमुल्लिख्य 'हिरण्यपाणि मिति दर्भा- नास्तरेत । 'धारा' स्वित्युदकं गृहीत्वा वस्त्रेणोत्पवनं कुर्यात् । रात्रौ चेदमि- सन्निधावेवोदकं ग्राह्यम् । 1. B. द्विवेदि. 2. क. तथैवेति नास्ति. 3. A. स्तम्भयुक्तं. 4. क. कदल.- पूर्ण हुम्भ. 5. क. तत्राधिके. 6. क. तद्वेदि. 7. म. देवानां.

·सप्ताशीतितमोऽध्यायः १६७ कलशानाहृत्य यबान्तरम्ङ्गुल्यन्तरं वा तन्तुना परिवेष्टय अद्भिः प्रक्षाल्य यथोक्तैः पञ्चगव्यादिद्रव्यैः कलशान् सम्पूर्य तान् पिधानाद्यैरपिदधाति । 'तत्पङ्क्तयां यथोक्त स्थाने मृदादिद्रव्याणि सन्न्यसेत् । द्रव्यन्यासप्रकार: नादेयाद्यष्टौ मृदः शरावेषु पृथक् चेत् पृथक् गृहीत्वा 'उदुत्यं चित्र' मितीशानेन्द्रयोर्मध्ये सुमन्न्यस्य ' द्वारेषु वामपाश्चै कोणेषु च 'इदं विष्णु' रिति हिमवत्पूर्वान् , यमान्योर्मध्ये 'सोम ओषधीना'मित्यङ्कुरान्, ऐन्द्राद्यैशानान्तं द्वार- दक्षिणपाश्वेषु कोणेषु च श्रीव सादीन् मङ्गलांश्च तत्तत् स्थाने तथैव — इन्द्राविष्णू' इति द्वादश प्रधानान् कलशान् , ऐशान्ये पञ्चगव्यमीशानेन्द्रयोर्मध्ये घृतममीन्द्रयो- मध्ये मधु पावके दधि यमाग्न्योर्मध्ये क्षीरं यमनैर्ऋतयोर्मध्ये गन्धोदकं नैर्ऋत्यामक्ष- तोदकं निर्ऋतिवरुणयोर्मध्ये फलोदकं वरुणवाय्वोरन्तरे कुशोदकं वायव्ये रत्नोदकं वायुसोमयोर्मध्ये जप्योदकं सोमेशानयोर्मध्ये सर्वोषध्युतकं, तेषां वामपाधै 'स्वादिष्ठ' येति तत्तदुपस्न नार्थकलशान् ‘इमास्सुमनस' इति यमनालयोर्मध्ये बिल्वपत्रादिपुण्य- पुष्पाणि, वारुणनैर्ऋतयोर्मध्ये वन्ध्या न एष' इति जातीफलादिचूर्णं वरुणोदानयो- मध्ये 'ये ते शत मित्यश्वत्थादिकषायचूर्ण ‘वारीश्चतस्र' इति नादेयादि तीर्थ- तोयं सोमोदानयोर्मध्ये 'रुद्रमन्य ' मिति सिंह्यादिवनौषधीः नीलपंक्तीशयोर्मध्ये 'सिनीवालीति हारिद्रचूर्णं ' इमे गन्धा' इतीशानसोमयोमध्ये हरेणुपूर्व सर्वगन्धं नारायणाय विद्मह ' इत्यैशान्ये प्लोतवस्त्रोत्तरीयाभरणयज्ञोपवीतानि पलाशादि- मूलगन्धान् जातिहिङ्गुलिकादिधातूंश्च सन्न्यसेत्। प्रणवपूर्वया गायत्र्यैव मृदादि- सर्वद्रव्याणां न्यास केचित् कुर्वन्ति । सर्वाण्येतानि नवैः वस्त्रैः प्रच्छाद्य श्वभ्रस्य द्वितीयवेद्यां प्रागाद्यैशानान्तं जयाद्यप्सरसोऽर्चयेत् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे स्नपनसम्भाराहरणं नाम सप्ताशीतितमोऽध्यायः ।। 1. A-B. पङ्क्तयां यथोक्तस्थाने. 2. अत्र सर्वेषु A. कोशेषु अव्यक्ताक्षरोऽनिर्देश्यः, 3. क. द्वारवामेषु. 4. क. इदं विष्णुरिटि. 5. वन्द्यो न एष इति भाज्यपाटः 6. म. सोमे- शानयोर्मध्ये. 7. क. तत्पुरुषायेत्यैशान्ये. 8. पूर्व तत्र इति क. कोशेषु सर्वाण्येतानि इति म. कोशे च अधिकोंऽशस्तत्रादौ परिदृश्यते. ।

·१६८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ अष्टाशीतितमोऽध्यायः ।। , - जयाद्यावाहनम 'जयां 'सुखप्रदां समृद्धिनी 'भद्रजा' मेति जयां, 'विजयां विशोकां पुण्यां कामनन्दा ' मिति विजयां, 'विन्दा लाभां प्रमत्तामजेया मिति विन्दा, 'पुष्टिकाममोघवतीं पुण्यां प्रमत्ता मिति पुष्टिकां 'नन्दकां मधुजननी सुयुक्तां सुभगा' मिति नन्दकां, 'कुमुद्रती "सुवहां सुमग्भरां निर्वृति मिति कुमुद्रतीं, 'उत्पलकां सुगन्धिनी सर्वमोदां सर्वात्मिका मित्युत्पलका, 'विशोकां धनराशि- मक्षताममिता', मिति विशोकाञ्च क्रमेणाष्टावप्सरसः वेद्यां, पङ्क्तौ ‘पङ्क्तीशं मित्रं वरदं भूतनायक ' मिति पङ्क्तीश, विष्वक्सेनमिन्द्रादिदिग्देवताश्च तत्तत् स्थाने पूर्वोक्तैर्मूर्तिमन्त्रैरभ्यर्च्य देवेश शयनादादाय श्वश्रे प्रतिष्ठाप्य मृदादि- द्रव्येषु तत्तत् द्रव्यधरान तदधिदेवांश्च 'चतुभिर्मूर्तिमन्त्रैरर्चयेत् । मृत्स्वष्टासु तदैवतं हरिणीं पर्वतेप्वमिं धान्येषु वायुञ्च पूर्वोत्तैमूर्तिमन्त्रः, अङ्करेषु 'ताओं पक्षिरूपं सुपर्णमकुराधिप मिति ताय, " अष्टमङ्गालेण्विन्द्र पूर्ववत् । पञ्चगव्ये 'शिवमीशमव्यक्तं पञ्चगव्य मिति शिवमेतस्योपस्नाने 'विश्वान् देवान् सर्वान्देवान् "विश्वपुत्रान् धर्मसूनुका' निति । विश्वपुत्रान् धर्मसूनुका' निति "विश्वेदेवान् , घृते 'घृतं सामवेदं वज्रं यज्ञ' मिति सामवेदं , तदुपस्नाने 'वत्सरान् वसुसुतान् निधीन् धर्मसूनुका मिति वत्सरान् , मधुनि 'मधु ऋचं साम ऋतु' मिति ऋग्वेद उपस्नाने 'प्राणमपानं व्यानमुदान समान' मिति प्राणं, दनि 'यजुः दधि मिश्रमिष्टि ' मिति यजुर्वेद, उपस्नाने 'रुद्रानेकादशाधिपान् हरान् कपर्दिन' इति रुदान् , क्षीरे अथर्वाण पवित्र क्षीरं पुण्य मित्यथर्ववेद, उपस्नाने 'अश्विनौ मरुतौ युग्मौ त्वाष्ट्रीपुत्रा' वित्यश्विनौ, गन्धोदके 'ऋतून् सहराशीन् गन्धान् तीर्था' निति षड्ऋतून् , उपस्त्राने 'मरुतो लोकधरान् सप्तसप्तगणान् मरुद्वतीसुता' 1. म. सुखप्रजा. 2. भद्रां 3. म. आनन्दां 4. म. मोघवती. 5. म. सुसहा. 6. क. निभृतिं. 7. क. अर्थमितां 8. क.शनैरादाय. 9. क. मूर्तिम तैरर्चयेत् 10. क. मङ्गलेषु. 11. विश्वपुण्यान् . 12. म. विश्वान् देवान् . 13. क. भवान् । " ·अष्टाशीतितमोऽध्यायः १६९ निति मरुतः, अक्षतेदके 'काश्यपं विश्वमूर्ति 'अक्षतमनन्त मिति काश्यप उपनाने पीतवर्ण पर्वत् , फलोदके सोमं फलोदकं पुण्यममित ' मिति सोम उपस्नाने 'नागराज महस्रशीर्षमनन्त बासुकि ' मिति वासुकिं कुशोदके 'मुनीन् तपोधिणन् कुश'न् 'पविनाशना' निति मुनीन् , उपनाने 'तक्षक सर्पराज क्षितिज ३ घराधर' मिति नक्षकं, रत्नोदके 'विष्णु 'सर्वव्यापिनं रत्नं विश्व' मिति विष्णु, उपनाने 'गन्धर्वान् रम्यान् स्वरजान् सोमजा' निति गन्धर्वान, जप्योदके 'पवित्र मन्त्र जप्य क्षुद्ध । मिति सर्वमन्त्रं, उपस्नाने विद्याधरान् मन्त्रबलान् पुष्पजान् भोगजा' निति विद्याधरान , सर्वोषध्युदके 'आदित्यमण्डज सूर्य सर्वोषध मित्यादित्य, उपस्नाने 'अप्सरसः "मुदावहाः भोगवहाः 'स्वरजा' इत्यप्सरसः, पुण्यपृष्पेषु धातारं चूर्णेषु चक्र, कषायेषु वरुणं, तीर्थोदकेषु सुब्रह्मण्यश्च पूर्ववदेव, ओषधीषु 'शतरुद्रान् ओषधीशान् त्र्यम्बकान् कपालिन ' इति रुद्रान् , हारिद्रचूणे ‘सिनीवाली सुपाणिं पृथुष्टुकां देवेशा- नी मिति सिनीवाली, गन्धद्रव्येषु 'इन्द्रं भोग गन्धं शतक्रतु' मितीन्द्र, प्लोते 'त्वष्टारं रूपजातं निधिज प्लोताधिप' मिति त्वष्टारं, मूलगन्धे ब्रह्माणं, धातुषु 'दुर्गाश्च, पूर्वोक्तमूर्तिमन्त्रैरेव तत्तव्येषु तत्तदधिदेवं त्रयोदशविग्रहैरर्चयति उत्तममध्यमत्रिकेषु श्वप्रम्य पूर्व पश्चिमेऽप्यौपासनामिं साधयित्वा पौरुष दौगं वैष्णवं तत्तहव्याधिपमूर्ती त्वा देवस्य स्नपनमारभेत । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपयोक्ते ज्ञानकाण्डे सपननिमित्तादिकथनं नाम अष्टाशीतितमोऽध्यायः । - 8 10 1. क. अक्षतं तक्षकं. 2. छ. पापविनाशान् . 3. छ. धरै ख. धरणिनं 4. क. व्यापिनं. 5. ख. रक्तं. 6. मुदावहा इति स्थाने B. कोशेषु अमृतजा इति क. कोशेषु मुदजा इति च दृश्यते. 7. ख. सुरजान् छ. सामजान् B. सस्यजान् . 8. म. कपाल- . पान् क. कपिलान् . 9. म. देवनाभि. 10. म. रौद्री. 24 ·१७० श्रीवैखानसे भगक्च्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ एकोननवतितमोऽध्यायः॥ -KOIRL. स्नपनप्रकार: - " अथातः स्नपनं भवति । यजमानो वस्त्रकुण्डलाद्याभरणैः सशिप्यमाचार्य- मलङ्कृत्य पूजयेत् । सर्वे 'दधि क्राव्ण्ण ' इति दधिप्राशनं कृत्वा अप आचम्य सोष्णीषोत्तरीयाभरणा भवेयुः । आचार्यों भगवन्तं 'पूर्ववत् त्रयोदशविग्रहै: पश्चादष्टविग्रहैरर्चयति । श्वभ्रस्य वामे अर्चनार्थं पुप्पादीन् संभृत्य द्रव्य- प्रोक्षणार्थमद्भिः पूर्ण सकूर्च करकं निधाय तज्जलेन तत्व्याणि प्रणवेन प्रोक्ष्य आदाय ललाटान्तमुद्धृत्य तव्येण देवं त्रिः सकृद्वा प्रदक्षिण कारयित्वा तत्त. न्मन्त्रान्ते च तत्तव्यनाम योजयित्वा विष्ण्वादिपञ्चमूर्तिमन्त्रैः स्नापयेत् । पुनः सकृत् प्रदक्षिण कारयित्वा तव्यपात्रं पूर्वस्थाने न्यसेत् । द्रव्यं प्रति निर्मल्यम- पोह्माभ्यर्च्य घण्टा ताडयित्वा 'एकाक्षर मिति मृदा स्नापयेत् । 'विश्वे निमग्न' इति पर्वतेन प्रदक्षिणं कारयित्वा 'प्राणप्रसूति' रिति धान्यैः स्नापयेत् । 'वितत्य बाण' मित्यकुरैरभ्यर्च्य 'त्वं वज्रभृ' दिति मङ्गलैश्च प्रदक्षिणं कारयेत् । वसोः पवित्र मिति पञ्चगव्येन नापयित्वा, 'वारीश्चतस्त्र' इत्युपस्लानेन, 'अन्न आया' हीति घृतेन, 'अमिमील' इति मधुना, 'इपे त्वोजे ' स्वेति दन्ना, 'शन्नो देवी' रिति क्षीरेण, 'अभित्वा शूर' इति गन्धोदकेन, 'इमा ओषधय' इत्यक्षतोदकेन, ' जपन् दत्वा नुम' दिति फलोदकेन, 'चत्वारि वा गिति कुशोद- केन, नारायणा' येति रनोदकेन, 'पूतस्त ? स्येति जप्योदकेन, ‘चत्वारि शृङ्गा' इति सर्वोषध्युदकेन, च संस्थाप्य 'धाता विधा तेति पुण्यपुप्पैरर्चयेत् । 'ऋचो यजूं'पीति चूर्णैः संस्नाप्य, ‘स एष देव' इति कषायेनो- 'स सर्ववे तेति तीर्थोदकैः संस्खाप्य 'सामैश्च साग मिति वनौषधिभिः सम्मार्जयेत् । 'अतो देवा' इति हरिद्राचूर्णेन स्नापयेत् । 'त्वं स्त्री' ति सर्वगन्धेन 'आपो हि ष्ठा' इत्युष्णोदकेन संस्नाप्य शुद्धोदकैः संस्नापयेत् । 1. क. पूर्व. 2. B. संगृह्य. 4. म. पञ्चगव्यैः स्नापयित्वा. 5. क. तत्पुरुषायेति रत्नोदकेन. , द्वर्तयेत् । 3. म. धान्येन.

·एकोननवतितमोऽध्यायः १७१ 'मित्रः सुपर्ण ' इति प्लोतेन विमृज्य पूर्ववद्वस्त्राद्यैरलङ्कृत्य स्वं भूर्भुव ' इति मूलगन्धैः संस्पृश्य 'बुद्धिमता ' मिति चातुभिरलङ्कृत्य पूर्ववत्पाद्यादिभिरभ्यर्य कनिक्रदादिना आलयं प्रदक्षिणीकृत्य 'अ स्थाने वा संस्थाप्याभ्यर्च्य पाय- सादिभिः प्रभूतं महाहविर्वा यथाशक्ति निवेदयेत् । ध्रुवार्चनायां मण्डपे प्रपायां वा मृदादि द्रव्याणि सन्न्यस्यादाय अभ्यन्तरं प्रविश्य तत्रैव 'देवेशं वापयेत् । अथवा औत्सवं विम्बं तत्पाचे प्रतिष्ठाप्य तत्रैव स्नपनोत्सवादीन् कुर्यात् । ध्रुवार्चायामुत्सवं न कुर्यादित्यन्ये वदन्ति । देवेशस्य स्वपनेनावग्रहदुर्मिक्षव्याध्याधिनाशाघशुभानि सर्वोपद्रवाश्च नश्यन्ति । तस्माद्भक्तथैव कुर्यात् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे महास्रपनक्रमो नाम एकोननवतितमोऽध्यायः ।। ॥ अथ नवतितमोऽध्यायः॥ स्नपनभेदाः-द्रव्यलक्षणप्रमाणादिः अथ स्वपनं नवविधम् । मृत्पर्वतधान्याकुराष्टमङ्गलानीति पञ्च प्राक् द्रव्याणि । षोडशांशं कृत्वा तदेकांश घृतं ज्ञाशं दधि व्यंश क्षीरं 'चतुरंश गोमयं षडंश गीमूत्रमेवमेतैः पञ्चभिः गव्यैर्युक्तं पञ्चगव्यम् । शुद्ध नवनीत सद्यः समपर्क सुवर्णाभं घृतं श्रेष्ठ, अनतीतपञ्चदशाहं वा । 'पुष्पद्रावणकं फलद्रावण के वा मधु, तदलाभे नालिकेराम्भो ग्राह्यम् । माक्षिकं वेति केचित् । न शुक्तं दधि । सद्यो दुग्धं क्षीरम् । चन्दनकोष्ठुशीरैलालवङ्गादिगन्धैः "मिश्रं गन्धो- दकम् । यवसर्षपमाषैर्युक्तं त्रीहिभिस्तण्डुलैर्वा युक्तं अक्षतोदकम् । कदलीचूत- पनसनालिकेरनारङ्गमातुलुङ्गोत्तममौञ्जकामरभव्यकुन्शादीनां फलैः यथालाभैर्युक्तं 1. ख. आस्थाने वा. 2. छ. पायसायं 3. A. हविनिवेदयेत्. 4. क. देवदेवं. 5. A. चतुर्थाश. 6. म. पुष्पद्राविणकं फलद्राविणकं वा. 7. क. मिश्रितं 8. म. माषैर्युक्तो व्रीहिस्तण्डुलो वा अक्षतं. 9. ऋ. उत्तमकुश्चिका मरकुरुन्दादीनां (?)

·१७२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे - फलोदकम् । कुशैः सहितं कुशोदकम् । पद्मरागपुष्यकान्तवज्रवैदूधमौक्तिक- प्रवालमरतक'गोमेदेन्द्रनीलानीति नवैतानि रत्नानि । पूर्वाणि पञ्चरत्नानि । नदभिः पञ्चभिर्वा रश्नैर्युक्तं रत्नोदकम् । दरैं: जलं स्पृष्टा आपो हिष्ठामयादीन् 'मन्त्रानावयं अष्टोत्तरशतं जप्त्वा अभिमन्त्रितं जप्योदकम् । ओषध्यः फल- पाकान्ताः प्रियङ्गुसर्षपमुद्गाद्याः, ताभिः सर्वाभिः मिश्रितं सर्वोषध्युदकम् । इत्येतानि प्रधानद्रव्याणि । एतैः प्रधानद्रव्यैः सम्पूर्णाः कलशाः प्रधानाः । तत्प्रधानानन्तरं स्वपनार्थ शुद्धोदकपूर्णाः तथोपस्नानाः । पुण्यपुष्पजातीफलादि- चूर्णकषायचूर्णतीर्थोदकवनौषधिहारिद्रचूर्णसर्वगन्धचूर्णमूलगन्धप्लोतवस्त्रोत्तरीयाभरण- यज्ञोपवीतधातव इति द्वादशैतान्यनुद्रव्याणि । प्रान्द्रव्यैरनुद्रव्यैरपि विना द्वादशप्रधानैः द्वादशोपनानेः चतुर्विंशनिकलशैः खपनमधमाधमम् । नादेयादिमृदोऽष्टौ सौवर्णे पृथगेकस्मिन्नेकस्मिञ्छरावे गृह्णीयात् । तथा धान्यान्यकुरांश्च पूर्ववत् । द्वादशप्रधानाः कलशाः षट्त्रिंश- दुपस्नानाः। पुण्यपुष्पाण्यपि शरावे, तथा जातीफलादिचूर्णमश्वत्थादिकषायचूर्ण शरवे गृह्णीयात् । तीर्थोदकानि चतुर्पु शङ्खषु गोशृङ्गेषु शरावेषु वा । तथा श्रीवेष्टकादि चूर्णानि शरावेषु पृथक् पृथगेव ग्राद्याणि । तथैवं प्राग्दव्यैश्च सहितमष्टचत्वारिंशत्कलशैः स्नपनमधममध्यमम् । [एतद्विगुणानि प्रारद्रव्याणि पञ्चगव्यादभिः द्रव्यैः पूर्णाः प्रधानाः कलशाः प्रत्येकं चत्वारश्चत्वारः तथैव तदुपस्नानाश्चेत्युत्तमम् । त्रयस्त्रयः प्रधानाः पञ्चपञ्चोपस्नाश्चेति मध्यमम् । द्वौ द्वौ प्रधानौ षट्पडुपस्त्रानाश्चत्यधमम् । एकैकप्रधानाः सप्तसप्तोपस्नानाश्चेति केचि- दिच्छन्तिती] थोंदकपूर्णाश्चत्वारः हरिद्राचूर्णास्तिदुपस्नानार्थाः अष्टौ कलशाः प्राग्नद्रव्यैरनुद्रव्यैश्च सहितमेवं शताष्टकलशैः स्वपनमधमोत्तम, शताष्टकाद्विगुणं मध्यमाधर्म, त्रिगुणं मध्यममध्यम, पञ्चगुणं मध्यमोत्तम, षड्गुणमुत्तमाधर्म, अष्टगुणमुत्तममध्यम दशगुणमुत्तमोत्तम् । सहस्रकलशैः स्नपनमुत्तमोत्तममिति भृगुः। 1. क. गोमेधिक. 2. ख. त्रीन् मन्त्रान् . 3. क. चूर्णाद्यानि. 4. के. सर्व- गन्धचूर्ण शरावे गृह्णीयात् .

·नवतितमोऽध्यायः १७३ - कलशानां न्यासो यावत्तावद्विस्तारायतां पति तथैव परितः कुर्यात् । शताष्टकद्वयाधिके द्वे तिस्रो वा पङ्क्तीः' तथैव परितः कुर्यादित्येके । तत्त- त्पङ्क्तौ पूर्ववद्यथोक्त थाने सन्न्यस्य मृदादिद्रव्याणि तत्क्रमेणाऽदाय तत्तन्मन्त्रैः खापयेत् ॥ इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे नवविधस्रपननिर्णयो नाम नवतितमोऽध्यायः॥ ॥ अथ एकनवतितमोऽध्यायः ।। विविध: उस्सवः अथोत्सवं व्याख्यास्यामः । कालोत्सवः श्रद्धोत्सवो निमित्तोत्सव इति स त्रिविधो भवति । प्रतिसंवत्सरं तत्तन्मासे तत्तहिने नित्यं संकल्पनेन यः क्रियते स कालोत्सवः । श्रद्धायामुत्पन्नायां यथेष्टमासे यः क्रियते सोऽयं श्रद्धोत्सवः । अवग्रहदुर्भिक्षाघशुभशान्त्यर्थं कृतो निमित्तोत्सवः । तेषु कालो- त्सवो मुख्यः । तस्मादयनविषुवश्रवणपर्वद्वादशीमासक्षप्रतिष्ठादिनयजमान- जन्माणामेकस्मिन् राज्ञो जन्मः वा अवभृथं सङ्कल्प्योत्सवमारभेत । त्रिंशद्दिनमुत्तमोत्तमं पञ्चविंशतिदिनमुत्तममध्यममेकविंशतिदिनमुत्तमाम 'पञ्चदशाहं मध्यमोत्तम द्वादशाहं मध्यममध्यमं नवाहं मध्यमाधमं सप्ताहमध- मोत्तमं पञ्चाहमधममध्यमं हमेकाहं वा अधमाधममिति नवधा भवति । ध्वजः-जपट: एषु एकाहं विना तदुत्सवाहानि त्रिगुणीकृत्य तत्पूर्वेऽह्रि ध्वजारोहण कुर्यात् । तत्पूर्व अडरानपयित्वा ब्राह्मणो यजमानश्चेत् वेणु क्षत्रियो जातिं वैश्यः चम्पकं शूद्रः क्रमुकं सर्वेषां क्रमुकमेव वा। दण्डमशनिहतं वातपतितं स्वयंशीर्ण 1. छ. पतीः कुर्यादित्येव. 2. ख. तत्तन्मासे तत्तहिने. 3. ग. नित्यत्वसंकल्पनेन 4. इत आरभ्य. घ. कोशे महान् ग्रन्थपातो दृश्यते. 5. म. दशाहं.

·१७४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे सुषिरकीटकोटरबक्रवर्जित सङ्गृह्य विमानस्य समं पादहीनमधू वा आयतं नातिस्थूलं नातिकृशं तस्याग्रादधो द्वियमे ततः पञ्चयमे वाऽष्टयमे च यष्टयाधारं यमायाम अर्धविस्तारं मध्यच्छिद्रयुतं यज्ञीयैः वृक्षैः कृत्वा सुदृढं योजयित्वा खण्डस्फुटितवर्जित कार्पासंकं चतुस्तालविस्तृतं द्वादशदशाष्टसप्तताला- न्यतमायतं विमानद्वारसममायतमर्धविस्तृतं या नवं ध्वजपटं सङ्गृह्य तत्पटं चतुर्धा कृवा एकांश द्वितालायामं वा अग्रं* अग्रांशात्पार्श्वयोः क्षीण रज्ज्वाधारयुतं कृत्वा अधः पुच्छौ द्वौ द्वितालायती मध्ये क्रमादग्रान्तं क्षीणौ च कृत्वा अग्रेणा पुच्छेन पुच्छं योजयित्वा अग्रादधः "पुन्छयोरूध्ये च यष्टिं तिर्यक् संयोज्य 'स्वस्ति दा' इति ध्वजपटं कारयेत् । तन्मध्ये स्वस्तिकासनेन वीरासनेन वा आसीनं पादं वाममाकुञ्च्य दक्षिणं प्रसार्य आकाशमारोहन्तं वा पक्षसंयुतं द्विभुज पाञ्जलिं सुमुखाख्योरगारूढदक्षिणस्कन्धं नवतालमानेन गरुडं पञ्चवर्णैः समालेख्य दक्षिण- वामयोः चक्रशङ्खौ द्वौ चामरावुपरि छत्रं........ तं ध्वजमद्भिः प्रोक्ष्य एकविंशतिय- मायततालपरीणाहमूले वेणुयुतं वेणु (?) सङ्गृह्य तद्यष्टयामग्रादधः त्रियमे 'स्वस्ति दा' इति धनजे बध्नीयात् । भेरीपूजा-बलिः देवालयाभिमुखे मण्डपं कूटं वा कृत्वा आलिप्य तण्डुलैः व्रीहिभिर्वा त्रिवेदिसहितानि पीठानि कृत्वा प्राच्यां पीठे ध्वजं पश्चिमे चक्रमुत्तरे विष्वक्सेन संस्थाप्य ध्वजे गरुडमावाह्य सप्तविंशतिविग्रहैरभ्यर्च्य मौद्दिकं हविनिवेद्य तथा चक्रशान्तावभ्यर्च्य हविनिवेद्य पुण्याहं वाचयिता दक्षिणे धान्यराशौ न्यस्त भेया 'नन्दीशं महाभुजं रुद्रप्रियं भूतेश' मिति नन्दीशमावाह्याभ्यर्चयेत् । ततो यजमानो गुरुं वस्त्रोत्तरीयाभरणाद्यैः पूजयेत् । स गुरुः कटाहे बलिद्रव्यैः युक्तमन्नं प्रक्षिप्य अग्रतो ध्वजपताके ततोऽनु भेरीपटहादीनि वाद्यानि धूपदीपादीन् बलिद्रव्यं ततोऽनु छत्रपिञ्छ- 1. इदं पदं म. कोशे नास्ति. 2. क. ततोऽष्ठयमे. 3. के. यमायाममविस्तारं. 4. ऊर्धाय इति तत्र क. कोशपाठः 5. क्र. त्रियमे स्वस्तिदा इति. 6. घ. कोशः पुनः आरभ्यते.

·एकनवतितमोऽध्यायः १७५ 1 चामरबर्हिणायैः परिवृतः चक्र ध्वजं शान्तश्च विमानं ग्रामञ्च प्रदक्षिण नयेत् । द्वारपालविमानपाललोकपालानपायिभ्यश्च तत्तद्देशे बलिं निवाप्य' ग्रामे सन्धौ सन्धौ यथोक्तं बलिं निर्वाय प्राञ्जलिः देवं ध्यायन् एवं ब्रूयात् । प्रीयतां सर्वलोकेशः श्रीवत्सकृतलाणः । भृत्यैश्च परिवारैश्चाऽप्यन्यैर्देवगणैः सह ।। 'देवेश भक्तवत्सल भक्तैरस्माभिः कृतमुत्सवं प्रतिगृह्णीष्व । अज्ञानात् न्यूनानपचारांश्च क्षमस्व ' इति देवेशं प्रार्थयेत् । देवताऽऽह्वानम अष्टौ लोकपालाः त्रयस्त्रिंशद्देवाः नवद्वयगणाः सर्वेऽन्यदेवाः तद्देव- पत्न्यश्च स्कन्दो विघ्नज्येष्ठारोहिणीगणाः- मातृगणाः सर्वेऽप्यृषयः तत्पन्यश्च विष्णुभूतान्ताश्चान्ये विष्णुलोक्गनाः ब्रह्मलोकरुद्रलोकलोकान्तरस्थाः देवाः सिद्धविद्याधरगरुडगन्धर्वकीन्नरकिंपुरुषाः चारणा भूता यक्षा नागा राक्षसा बलिरोचनिः पूता शृङ्गी पूनना चरकी देवतारिः पिशाचाः पिशाच्यश्चेति सर्वेऽपि स्वैर्गणैः भृत्यैःः परिवारैश्च सहैव विणुयागार्थमागच्छन्तु । देवेशप्रियकाम्यया समागताः सर्वेऽप्यर्पितं बलिं समादाय भुञ्जन्तु । ते यूयं तद्भुक्ता परं हर्षम- वाप्स्यथ' इति मध्यादि परितश्चाष्टदिक्षु चौच्चार्योद्घोप्य भेर्यादि वाद्यैश्च घोषयेत् । ध्वजारोहणम् अथवा दिग्देवतासूक्तान्युच्चार्य सर्वागमनार्थ वाद्यघोंषणमेव कारयेन् । एवं बलिं निर्वाऽप्याऽघोप्य ग्राम प्रदक्षिण कारयित्वा यूथाधिपपृष्ठे चतुस्तालं व्यपोझ सप्ततालं वा यथार्हमवनतं खनित्वा मध्ये प्राग्दक्षिणपश्चिमोत्तरेषु मणिवज्रवैदूर्यमौक्तिकप्रबालांस्तत्तन्मन्त्रैः सन्न्यस्य ध्वजदण्डं प्रक्षाल्य ध्वजयष्टिं " यष्टयाधारेषु योजयित्वा दर्भमालया दण्डं वाद्यघोषणयुतं ध्वजाग्रयष्टिं यत्र 1. क. ग्रामेऽपि दिवष्टसु. 2. छ. संबुध्यन्त:. 3. म. भृत्यैः परिवारैश्चान्यदेवैः सह. 4: इदं पदं म. कोशे न दृश्यते. 5. तत्सन्धिषूच्चार्यांघोष्य. 6. A. व्यपोह्यावटं खनित्वा. 7. क. यष्टयाघारे अबटे. .

·१७६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे विमानं तदिगन्तमेतन्मन्त्रेण स्थापयेत् । तन्मूले प्रतिदिक् पादविस्तारोन्नत त्रिवेदिसहित पीठं कृत्वा पुण्याहान्ते ध्वजदेवमभ्यर्च्य मौद्रिकं हविनिवेदयेत् । ध्वजावरोहणं यावत्तावद्देवं सप्तविंशतिविग्रहैः नित्यमभ्यय॑ हविनिवेदयेत् । अथवा 'आपद्युन्सवे प्रथमेऽहनि सायं ध्वजमारोप्याऽघोष्य सद्य एवोत्सवमारभेत । एकाहोत्सवे ध्वजारोहणं न विधीयते। ध्वजे समारोपिते तद्भामस्थाः तदुत्सवावभृथात्पूर्वं ग्रामान्तरं न गच्छेयुः । 'गतानां महाव्यधिर्भ- विष्यति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे उत्सवघोषणं नाम एकनवतितमोऽध्यायः ।। ॥ अथ द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ वीथीभ्रमणम अथो शिबिका 'रथयन्त्रडोलादीनानाविधयन्त्ररङ्गान् मालादीपशूलदी- पहस्तदीपान् बहु सह्य भेरीपटहकाहल प्रदुरवमर्दलगोमुखतालझझरीवल्लरीवञ्जुल- जयघण्डिका शङ्खवीणावेणुमृदङ्गपणवभाण्डादिवाद्यानि मङ्गुह्य तद्वादकांश्च नर्तक- गायकांश्च भक्तान् परिचारकांश्चाहूय छत्रचामरबर्हिणतालवृन्तव्वजपनाकादीन- लङ्कारान् सर्वानपि, अशक्तश्चेत् परिच्छदान् हविद्रव्याणि सम्भारानपि सम्भृत्य उत्सवादिदिने देवालयं संमाय॑ गोमयेनोपलिप्य छत्रचामरपद्मोत्सलादिकुसुमानि पूर्णकुम्भपालिकादीनि गजाश्वसिंहचक्रवाकहंसध्वजपताककदलीक्रमुकादिरूपाणि पैष्टिकादिपञ्चवर्णैः कारयित्वा आल्यं सर्वत्र धूपदीपैश्च वितानध्वजदर्भमालास्तम्भ- वेष्टनपुष्पदानाद्यलङ्कोररलङ्कृत्य द्वारेषु क्रमकपूर्णकुम्भाङ्कुरान् सन्न्यस्य ग्रामवीथी: संशोध्याभ्युक्ष्य कदलीकमुकपूर्णकुम्भाङ्गुरध्वजादिभिरलङ्कृत्य तगामवासिनो जना अप्याभरणगन्धमाल्यैरलदुर्युः । 1. क. यद्युत्सव. 2. सद्य इति B. कोशेषु न दृश्यते. 3. च. गतवतां नाम.. 5. क. प्रदमदरटकर. B. टक्कर. 4.क. रडगरुड.

·द्विनवतितमोऽध्यायः १७७ अवभृथाकुरः उत्सवे प्रथमेऽहनि सायं विष्वक्सेनं चक्रञ्च सप्तविंशत्युपचारैरभ्यर्च्य अलङ्कृत्य यानं वाहनं वा समारोप्य छत्रपिञ्छचामरादियुतं वस्त्रमाल्यैरलङ्कृत खनित्रञ्च पालिकाछिद्रकुम्भशरावान् ध्वजपताकादींश्च पुरस्कृत्य वाद्यघोषसहितं गत्वा अवभृथाङ्कुरार्पणार्थ मृदं गृहीयात् । ग्रामादालयाद्वा प्राच्यां चेत्सर्व- समृद्धिः आमेथ्यां धान्यनाशः याम्यां प्राणिनाशः नैर्ऋत्यां महाव्याधिः वारुण्या- मनावृष्टिः वायव्यां राजकोपः सौम्यायां पुत्रसमृद्धिः ऐशान्यां सर्वसुखावाप्तिः । ' तस्मादेशान्यां सौम्यायां वा देशं गत्वा शुद्धे मनोरमे गोचर्ममात्रमुपलिप्य चतुरङ्गुलमात्रमपोह्य ऊर्ध्ववक्तामैशान्ये न्यस्तमौलिको भूदेवीं नवार्धतालगने. नोपकल्प्य मूर्तिमन्त्रैरभ्यर्च्य पुण्याहं वाचयित्वा अनुज्ञाप्य ललाटे · बाहोः वक्षसि स्तनयोर्वा 'उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा 'त्वां खना' मीति मृदं सौवर्णे राजते ताने कांस्ये मृण्मये वा पात्रे गृहीत्वा प्रदक्षिणं आलयं प्रविश्योत्तरे पूर्वस्मिन् वा सन्न्यस्य तीर्थदिनात्पूर्व नवमे सप्तमे पञ्चमे त्र्यहे वा रात्रौ सुमुहूर्ते पूर्वोक्तेन विधिनाऽङ्कुरानर्पयेत् । विशेषपूजा अथ प्रदोषे यजमानो गुरुमभिपूज्य देवेशस्य विशेषपूजामुत्सवञ्च कारयेत् । देवेश संस्त्राप्य प्रभूतं हविः निवेद्य देवीभ्यामर्चकमुनिभ्यां ब्रह्म- शानाभ्यां गरुडचक्रविष्वक्सेनानां अन्यपरिवारदेवानाञ्च 'शक्तश्चेद्धविनिवेदयेत् । तद्दक्षिणेऽमिकुण्डे अमिं परिषिच्य वैष्णवं विष्णुसूक्तं मूर्तिमन्त्रानाज्येन देवेशाय हुत्वा तद्दिनाधिपमन्त्रपूर्व तदालयगतपरिषद्देवेभ्यः सर्वेभ्यश्च मूर्तिमन्त्रैः हुत्वा आज्यमिश्रण चाणा च तथैव जुहुयात् । 1. क. ग्रामादित्येव. 2. B. सर्वदुःखनिवृत्तिः. 3. क. तस्मादन्यामशान्यां वा. 4. क. उपलिप्य. 5. क. उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वेति नास्ति. स्तनयोौंदरे वा इत्येव. 6. ग. शक्तिश्चेत्. 7. ग. चतुर्मूर्तिमन्त्रः 25 ·१७८ श्रीवैखानसे भगक्च्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे बलिः - द्रोणैः द्रोणार्धेः आढकैर्वा तण्डुलैः पक्कमन्नं कटाहे ' प्रक्षिप्य मुद्ग- निष्पावकुलुत्थतिलतित्वैः पक्कैः अपूपैः लाजैश्च युक्तं कृत्वा तद्वलिद्रव्यं तोयपुप्प- गन्धधूपदीपाक्षतांश्च सङ्गृह्य चक्रशान्तगरुडान् बलिञ्च क्रमेण नीत्वा एतेषां बिम्बाभावे दारुणा पीठानि कृत्वा तदालये तत्तन्मूर्तिमन्त्रैः पात्रेवाराध्य नयेत् । द्वारपालादितदालयगतदेवेभ्यो बलिं निर्वाप्य ग्रामेऽप्यष्टदिक्-न्धिषु तदिन्देव- लोकपालेभ्यो देवेभ्यो भूतेभ्यो 'नागेभ्यो राक्षसेभ्यो वैरोचनगणेभ्यश्च मध्ये प्रागाधष्टदिक्षु च तत्तन्नाम्ना नमोऽन्तेन तोयपुष्पगन्धधूपदीपाक्षततोयादि दवा बलिं निर्वाप्य तोयं दद्यात् । पूर्व तोयं ततः पुष्पं बलिमन्ते तोयं दद्यादिति । एतद्वलिं दत्वा देवालये अत्राऽगस्ताः सर्वे वैष्णवं बलिं 'भुञ्जन्ताम् । तदमृतं यथेष्टं सगणाः भवन्तो भुञ्जन्ताम् । इत्युक्ता प्रदक्षिण गच्छेत् । भृतेभ्यो यक्षेभ्यो राक्षसेभ्यो नागेभ्यः पिशाचेभ्यः सर्वभूतेभ्य ' इत्युक्ता प्राग्दक्षिणमध्य- मोत्तरावकाशेषु यथाक्रम बलिं दद्यादि-यन्ये । ग्रामसन्धिषु सर्वत्रैवं बलिं निर्वाप्य आलयं प्रविश्य भूतपीठे बलिशेषं निर्वपेत् । वीथीभ्रमणम् अथौत्सवं बिम्ब तदभावे कौतुकं वा कौशेयाथैः श्वेतपीतकृष्णवर्णः वस्तैः किरीटकेयूरहारमलम्बयज्ञोपवीतकटकाङ्गुलीयकमकरकुण्डलकटिस्त्रोदरबन्ध- नाद्यैः सौवर्णैः मुक्तामणिमयैराभरणैः सुगन्धैः पुष्पमाल्यैः गन्धैरप्यलङ्कृत्य 'वेदाह' मिति देवमृद्धृत्य शकुनसूक्तेन हस्ताभ्यां नीत्वा यानमारोप्य प्रभामण्डलमप्यलङ्कृत्य योजयेत् । देवेशेन देव्यावपि समारोपयेदिति केचित् । तत्रैव पायाधैरभ्यर्च्य मुखवासं दत्वा अग्रतो ध्वजपताकादीन् ततो यन्त्ररङ्गान् सर्ववाद्यानि गायकान् धूपदीपानपि क्रमेणैव गमयेत् । ततो दवेशं 'रथे छत्रैः पिन्छैः चामरैः बर्हिणैस्तालवृन्तैः अन्यैरलारैः सौवर्णैः नानाविधाकारैः परिच्छदैश्च परिवृतं 1. क. निक्षिप्य. 2. B. म. नागमुख्येभ्यः यक्षेभ्यः पिशाचेभ्यः सर्वभूतेभ्यः. 3. क. देवयात्रागताः। घ. देवयात्रास्थाः तः B. ते. 4. भूतान्तं. 5. क. अमृतं. क. तवनतः. 6. म. सलिलं. 7. क. शिविकायां.

·द्विनवतितमोऽध्यायः १७९ नीत्वा आलयं प्रदक्षिणीकृत्य शनैः ग्रामञ्च सर्ववाद्यघोषनृत्तगेयजयशब्दैः स्तोत्र- ध्वनियुतं प्रदक्षिणं कारयेत् । यानस्थदेवाय मुखवासफलादीन्यपक्वनि भक्ष्याणि च अमन्त्रक निवेदयेब्राह्मणादीनाम् । ग्रामादीनेवं प्रदक्षिणीकृत्य आलयं प्रविश्य आस्थानमण्डपे संस्थाप्य नृत्तगेयाद्यैश्च राजवदुपचारैः सम्पूज्य अर्चनोक्तेन स्नपनोक्तेन वा क्रमेण संस्नाप्य प्रभूतं हविः निवेदयेत् । यावदवभृथं तावदन्यदिनेषु नित्यमेवं सायं प्रातरुत्सव- माचरेत् । तदर्थमागतान् सर्वानपि भोजयेत् । उत्सवदेवत्यानि प्रथमं ब्राह्म द्वीतीयमा तृयीयं रौद्रं चतुर्थ वासर्व पञ्चमं सौम्यं षष्ठं वैष्णवं सप्तम सर्वदेवत्यमष्टमं याम्यं नवमं वारुण दिनम् । तस्मात् तदिन- तदिनाधिपदैवत्यमन्त्रपूर्व सन्ध्याधिपदैवत्यञ्च । प्रातः साध्याधिपा इन्द्राणी साय- मीशाना वारुणी । एवं सन्ध्याधिपदैवत्ययुक्तं परिषदेवानां मूर्तिहोमं जुहुयात् । दशमादि त्रिंशद्दिनान्तानां सूर्याग्निकुबेरकुमारवायुविष्णुप्रजापतिबृहस्पतिगरुडदुर्गा- चक्रनिऋतिश्रीमहीविष्वक्सेनपाञ्चजन्याश्विनीविश्वेदेवामीषोम पितृसर्वदेव। इत्येताः यथाक्रमेण दिनानामधिदेवाः । तस्मादिनदेवत्यपूर्वमेव होतव्यमिति । एतेषु अवभृथदिने सर्वदेवत्यं होतव्यमिति केचित् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे उत्सवसम्भाराहरणाद्युत्सवदेवत्यनिर्णयो नाम द्विनवतितमोऽध्यायः ॥ 1. क. अन्यस्मादन्यानि च म. अन्नादन्यानि पक्वानि च इत्यधिक परिदृश्यते. 2. क. द्वात्रिंशत्. 3. क. भूत. B. भूताश्वि. 4. क. पितरः. 5. B. क्रोशमात्र तीर्थदिनात्पूर्वदिने मध्याह्ने पूजान्ते देवं प्रणम्य कक्ष्याक्षुरिकायुतनानाविधोपायन- रलङ्कृत्य अथवा प्रथमप्रादुर्भावाचितं बिम्बं वा अलङ्कृत्य यानमारोप्य मृगयोचित- सम्भरान् सम्भृत्याजवानरशार्दूलादिभिरन्यः विलोकितवनानि परिवृत्य शीघ्रं श्रीदेवों वा अलंकृत्यार्चनान्ते शिबिकायामारोप्य श्रीभूपरिवृतदेवं अनुनयेत् । प्रदक्षिणक्रमेण यथा तथैवानयित्वा आलयं प्रविश्य तद्रात्रौ पूर्ववद्बल्युत्सवादीन् कारयेत् मृगयोत्सवः। 5 ·१८० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे ॥ अथ त्रिणवतितमोऽध्यायः ॥ शयनाधिवासः तीर्थदिनात्पूर्वरात्रावुत्सवान्ते देवेशमभ्यर्च्य हविनिवेद्य चक्रञ्च ग्राम- मालयं वा प्रदक्षिण कारयित्वा चक्र तोर्थजले संस्नाप्य आलयं प्रविश्य दक्षिण- पाश्चै 'भगवतः संस्थाप्य पुण्याहं वाचयित्वा प्रतिसरं बद्धा पूर्ववच्छयने देवेश शाययित्वा नृत्तगेयाभ्यां रात्रिशेषं नयेत् । प्रभाते स्नात्वा देवभुत्थाप्य त्रयो- दशोपचारैरर्चयेत् । यस्य देवस्य यदर्थ प्रतिसरबन्धनं कृतं नत्समाप्त्यन्त तावत्तस्य हविनिवेदनं प्रतिषिद्धम् । तदालयगतदेवानां सर्वेषामित्ये के। चूर्णोत्सवः देवेशं तथैवालङ्कृत्य प्रातः पूर्ववत्प्रदक्षिणं कारयित्वा आलयं प्रविश्य संस्थाप्य विमानाङ्कणे गोमयेनोपलिप्य तत्र उलखलमुसलौ सन्न्यस्य तयोः ब्रह्मेशानावभ्यर्च्य 'हरिद्रामादाय प्रोक्ष्य तस्यां लक्ष्मीमावाह्य ‘श्रिये जात' इत्युलूखले हरिद्रां प्रक्षिप्य आचार्यः अतोदेवादिना पेषयित्वा तच्चूर्णैः द्वादशाष्टौ चतुरो द्वावेकं वा कलशानापूर्य अग्रे निधाय सिनीवाली तस्मिन्नाराध्य तच्चूर्णेन देवेशं संस्खापयेत् । तच्चूर्णं यश्शिरसि विन्यसेत् तस्याशुभानि नश्यन्ति । अवभृथः मध्याह्ने ततो देवेशं चक्रञ्च ग्राम प्रदक्षिण कारयित्वा समुद्रं नदी तटाकं वा शुद्धजलं गच्छेत्। 'योजनादक न गच्छेत् । अथवा विष्ण्वालयसमीपस्थं तोयम् । तस्य पादावसेचनात् गङ्गाजलसमं तस्मात्तत्र वा तीरे देवेश तत्प्रमुखे चक्रञ्च संस्थाप्य अग्रे पञ्चकलशान् जलैरापूर्य मध्यप्राग्दक्षिणपश्चिमोत्तरेषु सन्न्यस्य तेषु मृत्कुशपुष्पगन्धाक्षतानि क्रमेण प्रक्षिप्य देवेशमभ्यर्च्य स्नपनोक्तमन्तैरेव तत्तत्कलशाम्भोभिः देवेशमभ्युक्ष्य तच्छेषजलेन चक्रञ्च संतापयेन् । ततो 1. B. भगवन्तं. 2. क. अभ्यर्चयेत् . 3.इत आरभ्य पेषयित्वेत्यन्तं. B, कोशेष नास्ति. 4. क. क्रोशादर्वाक् गच्छेत् . 5. क. भवेन.

·त्रिगवतितमोऽध्यायः १८१ देवेश चक्रञ्च जलेऽपि मजयेत । चक्रमेव वा । तत्तीर्थोये ये स्नाताः ते सर्वेऽपि सर्वपापैः प्रमुच्यन्ते । अथ देवेश पूर्ववद्यानमारोप्य देवालयं प्रवेशयेत् । अवभृथं दिवैव कुर्यात् । रत्रावुदकस्याशुचिभावात् महान दोषो भवेत् । ऐकाहिकोत्सवः ऐकाहिकोत्सवे च पूर्वरात्रौ विशेषपूजान्ते प्रति-रं बद्धा पुनस्तदह्नि मध्याहे विना हविनिवेदनं होमञ्च आज्येनैव हुत्वा पूर्ववद्वलिं निर्वाप्य देवं यानमारोप्य तदा सकृदेव ग्राम प्रदक्षिणं कारयित्वा पूर्ववच्चूर्णं संस्कृत्य संस्नाप्य तीर्थे निमज्ज्य अवभृथं कुर्यात् । ध्वजारोहणाङ्कुरार्पणहविनिवेदनहोमबलि- प्रदानैश्च विना वा कारयेदिति केचित् । तदुत्सवान्ते स्नपनोक्तक्रमेण स्नपन कृत्वा यथाशक्ति महाह विनिवेद्य एलातकोलादिमुखवासञ्च निवेदयेत् । दक्षिणादानम् ततो यजमानो गुरवे सुवर्णपशुभूम्यादि दक्षिणां दत्वा परिचारकादीनां सर्वेषां यथाशक्ति दक्षिणाञ्च दद्यात् । देवेशं स्वस्थाने संस्थाप्य विशेषपूजां कृत्ग अष्टाक्षरेण पुष्पाञ्जलिं 'दत्वा प्रणम्य वैष्णवैः ऋग्यजुःसामाथर्वभिः मन्त्रैः संस्तूय ' स्वामिन् । देवेश! उत्सवावरे प्रमादादप्रमादाद्वा प्रच्युतं न्यून तत्संपूर्णमित्यनुगृहाण प्रसीदे । ति दण्डप्रणाम कुर्यात् । ध्वजावरोहणम् अथ ध्वजदेवमभ्ययं हविर्निवेद्य चक्रादीन् विना बलिद्रव्याणि गृहीत्वा आलये ग्रामे तत्सन्धिषु शून्यालये चैत्यवृक्षे जलाशयसभास्थान गोष्ठान्य- देवागारादिष् बलिं निर्वाप्य स्नात्वा आलयं प्रविश्य ध्वजमासाद्य, उत्सवेऽस्मिन् ससायाताः सर्वे यान्तु यथाऽऽगताः । समाप्त उत्सवोऽद्यान ध्वजोऽयमवरोप्यते ॥ 1. क. दद्यादानम्य. 2. क. यत्तत्संपूर्ण. ट. तत्सर्व संपूर्ण 3. क. बलि. 4.क. गोष्ठागार. 5. क. समाहूताः B. समाहूयन्ते. छ. उत्सवेऽस्मिन् ये समाहूताः A. ते सर्वे यान्तु यथागतम् . समाप्तोऽप्युत्सर्वोद्यात्र.

·१८२ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे इत्यानम्य ध्वजदेवं विसर्जयित्वा ध्वजमवरोपयेत् । अथवा तदिनादृर्व व्यहे रात्रौ वा ध्वजमवरोपयेत्। ('पौराणिकेषु र्वतवनाश्रयवापावेलासागरतीरस्थे च वास्तुरहिते देशे चालये देवस्योत्सवमिन्छन बल्युत्सवादीस्तनालयं परितः कुर्यात् )। उत्सवफलश्रुतिः एतदुत्सवेन देवेशः सुप्रीतो भवेत् । अनेनैव गोब्राह्मणादिचातुर्वर्ण्यसमृद्धिः सस्यविवर्धन मङ्गल्यं सम्पत्करमशुभनाशनं नामादिशान्तिः सर्वकामावाप्तिश्च भवन्ति । एतेन सर्वे देवाश्च प्रीता भवेयुः । तस्माद्विष्णोरुत्सवं भक्त.या यः कुर्यात् सोऽयं रहस्यानि प्रकाशानि च पापानि पूर्वजन्मसु इहजन्मान च कृतानि सर्वाणि मोचयित्वा सर्वकामानवाप्नुयात् । एवं यस्य विष्णोरालयाचनम महोत्रं शाश्वतं तिष्ठेत् स तद्विष्णोः परमं पदं गच्छतीति ब्रह्मवादिनो वदन्ति । एतस्मिन् नित्याग्निहोत्रे 'यजने चातुर्वण्येषु ब्राह्मणाद्याः त्रैवर्णिकाः शस्ताः। चतुर्थः शूद्रोऽनुलोमोऽपि सर्वस्य नेतारं राजानं यजमान सङ्कल्प्यैव कारयेत् । प्रतिलोमानामन्तरालानां व्रात्यानाञ्च नैवाधिकार इति कश्यपः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे अवभृथपुष्पाञ्जलि- प्रदानयाजनाधिकारिनिर्णयो नाम त्रिणवतितमोऽध्यायः । ॥ अथ चतुर्णवतितमोऽध्यायः ॥ 6 पञ्चधा जातिः अथ चातुर्वर्णिकाः अनुलोमाः प्रतिलोमा अन्तराला व्रात्याश्चेति जातयः पञ्चधा भवन्ति । तत्र ब्राह्मणादिचतुर्वणेषु जाताः चातुर्वर्णिकाः, उत्कृष्टानिकृष्टायामनुलोमाः, निकृष्टादुत्कृष्टायां प्रतिलोमाः, तथा अनुलोमात्प्राति- 1. चिह्नितभागः क. कोशे. 2. ख. एतेनोत्सवेन B, सवेन. 3. क. तस्मिन् . 4. क, यजमानाः चातुर्वण्येषु. 5. इदं समस्तं पदं दृश्यते सर्वत्र चातुर्वणिकानुलोमे- त्यादि. 6. क. जातिः पञ्चषा. इति.

·चरर्णवतितमोऽध्यायः १८३ । लोम्येन व्रात्याः । तत्र चातुर्वणिकाः सवर्णादनन्यपूर्वायां सवर्णायां यथाविधि जाताः शुद्धाः । तस्मादेवान्यथा जाताम्त्वशुद्धाः । तेष्वन्यपूर्वायां तु ब्राह्मणात कुण्डो गोलश्च, क्षत्रियात्पट्टचिह्नो भोजश्च, वैश्यान्मणिवेधवलयकर्तनवृत्तिः मणि- कारः वलयकारश्च, शूदादश्वपालो मालवकः। अनुलोमाः एते अनुलोमाः । शूदायां ब्राह्मणांत् भद्रकालीपूजनचित्रमर्दलवृत्तिः पारशव्यः मृगघाती निषादश्च, वैश्यायां कक्ष्याजीव्यामेयनर्तको ध्वनविश्रावक- वृत्तिरम्बष्ठः कुलालवृत्तिः कुम्भकारः नाभेरूज़वप्ता नापितश्च । क्षत्रियायामाथर्वण- कर्मवाहनारोहणसेनाधिपत्यकृत ब्राह्मणसमः सवर्णः अभिषेकाद्राज्याहः ज्योति- रायुवेदवृत्तिरभिषिक्तश्च । शूदायां क्षत्रियाद्दण्डेषुदण्डधारणवृत्तिः उग्रः • शुला- रोहणादियातनावृत्तिः शूलिकश्च । वैश्यायां वैश्यवृत्तिः श्रेष्ठित्वभाक् मदुः अश्वपण्यः आश्वकश्च । वैश्पाच्छूद्रायां काष्ठादिविक्रयकः चूचुकः कटकर्मा कट कारश्चेति । प्रथमे अन्यायाचौर्याच्चरमे । प्रतिलोमाः 3 शूद्राद्राह्मण्यादिभ्यो जायन्ते प्रतिलोमाः। शूद्राद्राह्मण्यां मलापहारी झल्लरीकक्षो नैर्ऋत्यवासी कालायससीमाभरणः पूर्वाह्ने ग्रामप्रवेशी वार्धाणकण्ठः । चण्डालः । राजन्यायां सुरासवादिपण्यः पुलकसः गाननर्तनजम्भकवृत्तिः ऐलकश्च' वैश्यायां गवाजमहिषपालनवृत्तिस्तद्रसविक्रयी वैदेहकः तैललवणादिजीवी शूद्वैरप्य- भोज्यानः अस्पृश्यः चाक्रिकश्च । ब्राह्मण्यां वैश्यात् बन्दी जवारिकवृत्ति: मागधः । क्षत्रियायां तन्तुवायः कांस्यवृत्तिः आयोगवः दुष्टसत्त्वघाती' आरण्यकवृत्तिः पुलिन्दश्च । राज्ञा विप्रायां प्रतिलोमेषु मुख्यः वेदानहः धर्मानुवोधकः सूतः शूदवृत्तिः रथवाहनपरिचर्याजीवी 'रथकारश्चेति । सूतो द्विजधर्महीनो द्विजैरस्पृश्यः । 1. मर्दनवृत्तिः. 2. अध्वजीवी वार्ताधावकवृत्तिः. 3. क. शूद्रात् द्विजभाजः. 4. B. वार्धाकण्ठः, 5. B. मेलकश्श्च. 6. 1.. क. खादी. 7. घ. बोधकारश्चेति.

·१८४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे व्रात्याः - अन्तराला तथाम्बष्ठादग्रजायां समुद्रलङ्घनजीवी' नाविकः राजन्यायामधो- गापितः मदु, तथा वेणुकः चर्मकारश्च । चूचुकात् क्षत्रियायां मत्स्य- वन्धश्च वैश्यायां चास्मात् समुद्रपण्यजीवः सामुद्रश्च । व्रात्याद्वैदेह कात्प्रथमयो. चर्मकार सूचीजीविनौ । आयोगवात्ताम्रजीविखनको । खनकान्नृपायां वस्त्रनिणे- जकः' शूरैरस्पृश्यः उद्वन्धकश्च । पुरा सा द्वषायां रजोनिणेजकः । तम्या चण्डाल त् श्वमांसभीजी श्मशानवासी च श्वपचश्चेत्युञ्छिष्टाः प्रोक्ताः तृणान्तर- सम्भाप्याश्चेति समासः । व्यासस्तु विकल्प्यमानः सङ्ख नावगाहते । ततो विमृश्यास्ता जातयः तासु तासु वृत्तिषु राज्ञा विनेतव्या इत्युपन्यस्य नीत्युपन्यस्यति । .इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपत्रोक्त ज्ञानकाण्डे जातिपञ्चक- सङ्करजातिविवरणं नाम चतुर्णवतितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ 5. , 6 प्रायश्चित्तम् अधातो निष्कृति व्याख्यास्यामः । शान्त्या शान्तो भवेदोषो व्याधित- स्यौषधैर्य थेति ब्रह्मवेत्तारो वदन्ति । तस्मान्न्यूनानिरिक्तेषु सर्वत्र तत् क्षणादेव शान्ति कुर्यात् । न कुर्याच्चेत् राजा राष्ट्रं च विनश्यति । तस्माद्वैदिकेषु सर्वेषु क्रियाविपर्यासे द्रव्यहीने संस्कारादिदोषोपशमनार्थ प्रायश्चित्तमिति प्रायश्चित्त- निमित्तम् । द्रव्यहीने द्रव्यहानिः "क्रियाहीने क्रियाहानिः मन्त्रहीने तत्सर्व नश्यति। भूपरीक्षादौं भूपरीक्षामकृत्वा अज्ञानादर्थलोभाद्वा विष्णुयज्ञ आरब्धश्चेत् महत्तरो दोषो भवति । तदुपशान्त्यर्थ तत् स्थाने गोमयेनोपलिष्य श्रामणकामि 1. B.लंघनौजीवी. 2. ख. कर्मकारश्च, 3. B. वल्लिकाजीविनी. 4. B. निस्तेजकः, 5. छ. सा शान्तिः. शास्त्रोद्भवो दोषः तस्याः शान्तिः निष्कृतिः.. 6. ग. क्रियातन्त्र. 7. ग. पुण्यक्रियाहीने.

·1 पञ्चनवतितमोऽध्यायः १८५ साधयित्वा भगवन्तमन्नेर्दक्षिणतोऽभ्यर्च्य सप्तविंशतिभेदैराज्येनाहुतिसहस्रं हुत्वा भूमियज्ञं कृत्वा अतो देवा इत्यार्ष भूतदैवत्यं च हुत्वा आशीमिराघोप्य अग्नि विसृज्य वृषभचतुष्कं दक्षिणां दद्यात् । युगलाङ्गलादीनामुक्तवृक्षालाभे भगवन्तमभ्यर्च्य सुवर्णभारैरलङ्कृत्य शक्तितो दक्षिणां दद्यात् । युगे प्रमाणहीने वैष्णवं सीरे प्राजापत्यमायसे (?) याम्यं लागले रौद्रं भौतिक, हले वैष्णवम् । एतेषां भेदने शीण रज्जुछेदने अनि साधयित्वा अतो देवादि ब्रामं प्राजापत्यं गारुडं भौतिकं महाव्याहृतिमाज्येन हुत्वा देवमभ्यर्च्य रूप्यदानं कुर्यात् । हीनाङ्गे बलीव प्राजापत्यं रौद्रमा वैष्णवमाज्येन जुहुयात् । कर्षण काले व्रणयुक्ते वृषे सहस्रशीर्षादीन् विष्णोर्नु- कादींश्च शान्ति हुत्वा निष्क्राधिकं दक्षिणां दद्यात् । क्लीवर्देषु सुषुप्तिभ्रमण- पतनेषु पौण्डरीकामि साधयित्वा आज्येनाहुतिसहस्रं विष्णुगायच्या हुत्वा पुनः कर्म प्रवर्तयेत् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे भूपरीक्षाहीनप्रायश्चित्तादिविधिर्नाम पञ्चनवतितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ पण्णवनितमोऽध्यायः॥ कर्षणादौ निष्कृतिः कर्षणकाले कपालास्थि रोमनखदन्ततुषभस्मपाषाणादिदर्शने तत्तदपोह्य पञ्चगव्येन आपो हि ष्ठेति तिसृभिः प्रोक्षण भूमियज्ञ कुर्यात् । भूमिदानं कृत्वा गवां पश्चात् निवेदयेत् । मन्त्रहीने सारस्वतं वैष्णवं रौद्रं हुत्वा कपिलाचतुष्कं दद्यात् । क्रियासङ्करे महाव्याहृति सहस्राहुतिं च जुहुयात् । गवां सस्यनिवेदने 1. B. सुवर्णभाण्डः. 2. ग. जीणे. 3. B. हुत्वोष्य. 4. ग. लोह. 5. ग. कुर्यात्. M 26 ·१८६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे हीने गोदानसूक्तं शान्ति च हुत्वा कृष्णवृषभं शुक्ललिङ्गं विप्रेभ्यो दत्वा गोष्ठे पलालभारमुत्सृजेत् । विष्वक्सेनपूजाहीने तत्तन्मन्त्रैः तिलसर्षपमिश्रचरुणा हुत्वा त्रिनिष्क वा दक्षिणां दद्यात् । लोहबेरहीने दारुणा कृत्वा अतो देवादिना आज्येन शताष्टवारं जुहुयात् । शान्तिहीने विप्रशतं भोजयित्वा ऋत्विजां च दक्षिणी दद्यात् । तरुणालयविहीने तरुणालयविहीने सर्वनाशः। तस्मात् पौडरीकानिं साधयित्वा अब्जहोम हुत्वा वृषभैकादशं दक्षिणां दद्यात् । यथोक्तं कारयेत् । ब्रह्मपद्मावटे ब्रह्मपद्मावटे कपालास्थिशिलादिदर्शने वैष्णवं भूमिदैवत्य हुत्वा कृन्छु चरेत् । तत्र प्रक्षिप्तपद्मभङ्गे तत्काले प्राजापत्यं वैष्णवं जुहुयात् । जलस्य विपरीते ब्राह्म वारुणं घटे भिन्ने यज्ञोपस्करनाशे यागसङ्कुले कलहे रुधिरनावे च वैवक्सेनं गारुडं वैष्णवं जुहुयात् । वामावर्ते जले तस्मिन् ब्रह्मपद्मावटे वारुणं वायव्यं भूमिदैवत्यं यजेत् । " सङ्कुलं चेत् अतो देवादि ब्राह्म भौमं वारुणं गारुडं यजेत् । पांसुच्छन्ने जले अधरोत्तरे पावस्थे सति ब्राह्म वारुग सहस्रशीर्षाद्याज्येन जुहुयात् । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कर्षणादिहीनप्रायश्चित्तविधिर्नाम षण्णवतितमोऽध्यायः ॥ 1:क. शताष्टावरं. 2. सकुलं चेत् दौवारिकं. 3. ग. सहनशीर्षायेन.

·१८७ १ ॥ अथ सप्तनवतितमोऽध्यायः॥ प्राचीसाधने शङ्खः स्थापनकाले भग्नश्चेत् वैष्ण्वं ब्राह्म जुहुयात् । रज्जुछेदने याम्य वायव्यं वैष्णवं जुहुयात् । इष्टकाग्रविपर्यासे गर्भन्यासहीने प्रस्तरे सङ्गुले होनाङ्गे प्रमाणे हीने दोषयुक्त विहीने द्वारगृहभित्त्यादीनां होनाधिक्ये अङ्गहीने विमाने यजमानाचार्यविपर्यासे पौण्डरीकानि समाहरेत् । विमानाङ्गवैकल्ये अथोत्पाताशनिपातधूमादिभिः मन्दिरे स्पन्दिते महाशान्ति हुत्वा विप्रशतं भोजयित्वा दक्षिणां दद्यात् । भुवङ्गपतङ्गकवाटबोधिकोत्तरस्थूणादीना- मालये दोषयुक्त जीर्णे शीणे वा तत्तदपहायान्यं संयोज्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य तत्तद्देवत्यं हुत्वा भोजयेत् । सम्यक् संहिते विमाने त्वनारब्धे ध्रुवरूपे अब्दातीते महाशान्ति हुत्वा सहस्रभोजनं च कृत्वा शक्तितो दक्षिणां दद्यात् । शून्ये तथाऽब्दे द्विगुणं द्विगुणमारभेत । द्वादशाब्देषु विष्णुयागं कृत्वा हरिशाङ्करबेरं वा दशाब्दे द्वादशाब्दे वा समारमेतेति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे जलादिविपरीत- प्रायश्चित्तविधिर्नाम सप्तनवतितमोऽध्यायः ॥ अथ अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ दारुसङ्ग्रहणाद दारुसङ्ग्रहणकाले 'निमित्तेषु विपरीतेषु दृष्टेषु स्नात्वा महाशान्ति हुत्वा अष्टाक्षरमष्टसहस्रमावर्त्य सौदर्शनेनात्मानमभिमृश्य दक्षिणां दत्वा कर्मारभेत । 1. ख. अभ्युत्पात. 2. B. स्कन्दे A स्पन्दे. 3. B. दशांशावादशायुतं. 4. ग. निमित्तानि.

·१८८ श्रीवैखानसे भगच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे उक्तवृक्षालाभे अन्यं वृक्षं सारवन्तमादाय शान्ति हुत्या निष्काधिकदक्षिणां दत्वा आहरेत । अनिष्टदिक्पतने अन्यालाभे महाशान्ति हुत्वा आहरेत । शूल- कल्पनाहीने विपर्यासे सहस्राहुति हुन्वा शान्ति संवाच्य आशीभिराघोप्य देवमनुमान्य दक्षिणां दत्वा आरभेत । उक्तरत्नालभे अग्निं परिम्तीर्य अमेर्दक्षिणतो रत्नत्रयमभ्यर्च्य तेभ्यो हुत्वा सङ्गृह्य तत्तद्रत्नमिति मनसा ध्यात्वा तत्तन्मन्त्रेण स्थापयेत् । धातोरपि पारदमादायैवं समाचरेत् । बीजानां यवं सोममभ्यर्थ्य हुत्वा न्यसेत् । रत्नानां सङ्गुले मन्त्रहीने वैष्णव जुहुयात् । काष्ठमृद्रज्जु- शर्कराम्बरवर्णादीनां योगकाले क्रियाहीने विपर्यासे शान्तिं हुत्वा देवमनुज्ञाप्य दक्षिणां दत्वा आरभेत । 'आक्षमोचनकाले अतिक्रान्ते षण्मण्डलाधिपमन्त्रान् शान्ति हुत्वा पश्चादक्षिमोचनं कुर्यात् । मन्त्रद्रत्यक्रियाहीने अक्षिमेचनान्ते शान्ति विधानेन हुत्वा दक्षिणां दद्यात् । सामान्यप्रायश्चित्तम् भूपरीक्षाद्यक्षिमोचनान्तं यद्यक्रियाविहीनं तस्य शान्तये तदिने पौण्डरीकानौ महाशान्ति हुत्वा आरभेत । उक्तशिलालाभे अजननिभामदाय हिरण्ये दिग्देवताभ्यो हुत्वा अष्टाक्षरमष्टसहस्र जप्त्वा विष्णुमभ्याहरेत । शिलायां गर्भदर्शने तदपहाय दोषशांन्ति हुत्वा अन्यत् शिलाग्रहणमारभेतिति विज्ञायते । इति श्रीधैखान से भगवच्छात्र कश्यपोक्त ज्ञानकाण्डे दुनिमित्त- दर्शनप्रायश्चित्तविधिर्नाम अष्टनवतितमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ एकोनशततमोऽध्यायः ॥ ध्रुवकौतुकयोरनानुरूप्ये अथ ध्रुवस्यानुरूप्यविपर्यासे कौतुके प्रमाणहीने अन्यालयकृते नृपराष्ट्र- विनाशाय भवति । तस्मादपनीय महाशान्ति त्रिरात्रं हुत्वा देवं स्थापयेत् । स्थापिते नवे कौतुके अन्यस्मिन् पश्चात् अन्यसंवेशनं नाचरेत । लोहगौरवं 1. A. अक्षिमोक्षण. 2. छ. धृवानुरूपस्य विपर्यासे. 3. अन्यस्मिन्निति स्थाने निवेश्य इति ग. कोशे दृश्यते.

·एकोनशतमोऽध्यायः १८९ कुर्यात् चेत् शान्ति हुत्वा पूर्ववदाचरेत् । जातरूपं विना अन्यलोहमिश्रित बिम्ब न स्थापयेत् । स्थापिते तदपनीय पूर्वबद्धत्वा अन्य संस्थापयेत् । जीर्णाङ्गसन्धानादिषु पीठप्रभावनत वन्यलोहकृते च शङ्खचक्रादिहीने दुर्भिक्षव्याधिपीडाकरं तस्मादवयं सन्दध्यात । मन्नहीने मधूच्छिष्टे विधानेन अब्जामौ ब्राह्म प्राजापत्यं सौरं सौग्यं वैष्णवान्तं हुत्या ब्राह्मणानन्नेन परिवेप्य शक्तितो दक्षिणां दत्वाऽऽरभेत । अङ्गोपाङ्गहोने अवकुण्ठिते शीर्णे बिम्बे अर्चन 'यदि चेत् महत्तरो दोषो भवति । तस्माज्जीर्णकौतुकमार्गेणापहायान्यं स्थापयेत् । 'सौवर्ण बिम्ब जीर्णं न त्याज्यम् । लेहवत्कृत्वा नवीकृत्य स्थापयेत् । उपाङ्गे दोषयुक्ते तत्तत्प्रतिसन्धाय पूर्ववद्धत्वा बिम्बर द्धिं कृत्वा स्थापयेत् । अनधिवासित्वे बिम्बे स्थापिते राजराष्टविनाशाय भवति । अज्ञानादर्थलोभाद्वा स्थापित चेत् महाशान्ति हुला पश्चादधिवास्य स्थापनं सम्यगाचरेत् । स्थापनात्पूर्वमङ्गवैकल्ये तत्तत् प्रति- सन्धाय स्थापयित्वा शान्ति हुत्वाऽऽरभेत । नयनमोक्षक्रियां हित्वा स्थापितं चेदव्जाग्नौ त्रिशतं वैष्णव हुत्वा तदालयगतदेवानां चतुर्भिमूर्तिमन्तैश्च हुत्वा सहस्राहुति हुत्वा सहस्रभोजनं कृत्वा स्थापयेत् । संवत्सरेऽतीते लोहमयं भक्तीति कश्यपः । इति श्रावैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कौतुकंपायश्चित्तविधिर्नाम एकोनशततमोऽध्यायः ।। ॥ अथ शततमोऽध्यायः॥ अनुक्तमूहूर्त स्थापिते अथ स्थापनानुक्तनक्षत्रे मुहूर्त स्थापिते अब्जामौ धात्रादिभूनान्तं च हुस्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा पुनः स्थापनं कुर्यात् । स्थापकैः दोषयुक्तैः अन्यै- 1. छ. यदि कृतं चेत् B. बिम्बार्चना यचितं चेत् 2. छ. सैवर्ण जात- रूपमयं. 3. क. प्रतिसंधाप्य बिम्बशुद्धि.

·१९० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे रनुक्तैश्च स्थापिते पूर्ववद्धुत्वा विप्रशतं भोजयित्वा हिरण्यभूगवादिदक्षिणां दत्वा पुनः स्थापनं कुर्यात् । पदाथिनां भर्त्सनादौ यजमानाचार्यविंगादिविरोधे 'येन केनचित् भर्त्सनशापनहननतर्जनादयः तेषां यदि वर्तन्ते तत्र ब्राह्म पाञ्चभौतिक वैष्णवं श्रीभूदैवत्यं रौद्रं सारस्वतं बार्हस्पत्यं हुत्वा आशीभिरभिनन्द्याऽऽरभेत । तत्रान्यविरुद्धे तु ब्रह्म प्राजपत्यं वैष्णवं जुहुयात् । तत्तत्कर्म करविद्वेषेऽपि वैष्वक्सेनं जुहुयात् । रोदने रुघिर- स्रावणे पतने च शान्ति हुत्वा दक्षिणां दद्यात् । मरणादौ मरणे अन्त्यजप्रवेशे च महागान्ति हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा शान्ति प्रवाच्य समाचरेत् । श्वकाकाद्यु हतौ प्रवेशे च अग्निशालायां तद्व्याह के शौच कृत्वा वास्तुहोमान्ते वैष्णव हुत्वा शक्तितो दक्षिणां दत्वा पुण्याहान्ते समारभेत । श्वकाकसूकरादिभिः बिम्बस्पर्शने पञ्चगव्यैः प्रोक्ष्य पुण्याहं वाचयित्वा हेमरूप्यं स्वशक्तितो दक्षिणां दद्यात् । उच्छिष्टादिभिः स्पृश्यते यदि बिम्ब कुशोदकैः प्रोक्ष्य पुण्याहान्ते दक्षिणां दत्वाऽऽरभेत । शयनादीनामला शयनालाभे अम्बराण्यत्र कल्पयेत् । शयनम्थो देव उत्थापितश्चेत् वैष्णवं श्रीभूमिदैवत्य हुत्वा अन्यत् शयनमाकल्प्य पुनः शाययेत् । शयनस्थान- विपर्यासे सौरं वैनं सौदर्शन वैष्वक्सेनं जुहुयात् । ऐन्द्रे वास्त्वमिसंस्थापनं कुर्याच्चेत् ऐन्द्रं वैष्णवं हुत्वा विप्रशतं भोजयेत् । एवमेवान्यदिक्स्थापने तत्तद्दिग्दैवत्यं वैष्णवयुतं हुवा भोजनमारभेत । गर्भालये विमाने वा विलीने निम्ने वाऽकाले छुल्यां वास्तुहीम यदि कुर्यादाग्नेयं वारुण वैष्णवं प्राजापत्यं व्याहृत्यन्तं हुत्वा पुनः सम्यगाचरेत् । 1. छ. ऋत्विगादीनां. 2. छ. सौरं सौदर्शनमित्येव. 3. B. लीले निम्न वाकाले (?)

·शततमोऽध्यायः १९१ अग्निकुण्डादौ हीनाधिक्येनाग्निकुण्डं कृतं चेत् ब्राम सौम्यमाग्नेयं सौरं जुहुयात् । स्थापितामिविनाशे मथितामावाग्नेयं चरुणा हुत्वा आरभेत । मथिताग्न्यलाभे आचार्यगृहाच्छोत्रियगृहाद्वा आहृत्य तस्मै वित्तं दत्वा आग्नेयेन चरुणा हुत्वा आरभेत । वामावर्ते केशे धूमे गन्धेऽपि विस्फुलिङ्के कान्त्यां न्यूनायां अतीव. विज्वलिते ज्वालावलीढके ब्राह्म वैष्णवं व्याहृत्यन्तं हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । क्रियामन्त्रविपर्यासे क्रियामन्त्रविपर्यासे वैष्णवमाग्नेयं व्याहृत्यन्तं हुत्वा अहमिन्द्र' इत्यग्निं प्रणमेत् । आहुतीनां विपर्यासे ब्राह्म वैष्णव हुला यजेत । होमद्रव्य- विहीने पूर्णाहुतिं व्याहृतिं त्रिराज्येन जुहुयात् , तेन सर्व पूर्णं भवति । अन्तहोमक्रियाहीने सङ्कुले वा पूर्ववद्धुत्वा सूक्तं वैश्वानरं जपेत् , सर्वकर्म- समृद्धिर्भवति । यज्ञोपस्करवस्तूनां' विपर्यासे ब्राह्म वैष्णव हुत्या दक्षिणां दद्यात् । चरूणां विपर्यासे अतीते च शान्ति हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयेत् । वैपरीत्येऽथ गोत्रस्य विहाने वा आज्येनार्ष वैष्णवं ब्राह्म 'प्राजापत्यमै द्र सारस्वतं चरुणा हुत्वा पुनरारभेत । हीननिष्कृतिमारभ्यैतदन्तं सार्वत्रिकमिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्याप्रोक्त ज्ञानकाण्डे प्रतिष्ठाप्रायश्चित्तविधिर्नाम शततमोऽध्यायः ।। - ॥ अथ एकोत्तरशततमोऽध्यायः ।। कुम्भे प्रमाणहीने बुम्भस्य महान् दोषो भवति । मानहीने महाव्याधिः कृष्ण- मण्डलेऽर्थहानिः स्फुटिते पुत्रहानिः खण्डिते जतिभ्रंशः वर्णहीने मरणं भवति, 1. ख. मन्त्रणां A. शस्त्राणां 2. ग. रौद्रं सारस्वतं.

·१९२ श्रीवैखानसे भगवच्छात्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे 5 तस्मात्सलक्षणमेवाचरेत् । 'अलक्षणे आहृते "तमपहाय वैष्णवं वास्तुदैवत्यं हुत्वा समारभेत । कुम्भपूजनकाले च आचार्यादीनं भ्रमणचलननिद्रालस्यमोह- क्रोधलोमाद्यनर्थदर्शने महाशान्ति हुत्वा विप्रशतं भोजयित्वा गवादिदक्षिणां दत्वा अन्यगुरुं सङ्गृह्य यागमारभेत । वस्त्रालामेऽथ कुम्भस्य वैष्णवं वारुणं हुत्वा हिरण्यं दक्षिणां दद्यात् । उच्छिष्टाशुचिकाकादिदर्शने तं त्यक्ता अन्यमादाय महाशान्ति हुत्वा आचार्यमनुज्ञाप्याराध्यारभेत । कुम्भे यदि प्रभिन्ने सर्वप्रजामरण भवति, तस्मात् भ्रंश ‘दुःखान्तं विज्ञाय विष्णुयागं तथा कृत्वा हिरण्यभूग- वाश्वादीन् दत्वा पुनः समारभेत । विष्णुगायच्या प्रणवाद्यया समिदाज्यचरुभिः आहुतिसहस्रमब्जामौ हुत्वा पुण्याहं प्रवाच्य आशीभिरभिनन्द्य द्वादशनिष्क तदधं वा दक्षिणां दत्वा आरभेतेति भृगुः । महाशान्ति हुत्वा आरमेतेत्यङ्गिराः । रात्रौ प्रतिष्ठायाम् रात्रौ प्रतिष्ठा चेत् सर्वदोषकर तस्मादाग्नेयं वैष्णव सौरं च पृथक् पृथगष्टसहस्र हुत्वा पुनः दिवैव' स्थापनं कुर्यात् । दक्षिणाप्रशंसा ऋत्विगाचार्यादीनां दक्षिणाहीने तत्सर्वं भस्मसात भवति । तत्फलमसुराः खस्थाः गृह्णन्ति । तस्मात्तेभ्यो दक्षिणां न हापयेत् । यदि हापयति शक्तो भामः काकोऽपि भूत्वा पुनः तत्तत्प्रेष्यजन्मशतं प्राप्नुयादिति । तस्मात्ते दैववत्पूज्या भवतीति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे कुम्भपूजाविपर्यासादिप्रायश्चित्तविधिर्नाम एकोत्तरशतमोऽध्यायः ॥ 1. क. अलक्षणेष्वाहृतेषु. 2. क. तदपहाय. 3. कुंभूपूजनाकालेऽपि शान्तिं जुहुयादिति B. कोशेष्वत्राधिकं दृश्यते. 4. छ. दुःखं तं B. दुःखं समास्थाय. 5. छ. आज्याहुतिभिः. 6. B. सौरं वैष्णवं. 7. B. निर्मन्थ्येऽप्यने इत्यधिक (2) 8. B. गृहति. 9. B. तत्तत् जन्मशतं. 10. A. प्रायादिति.

·१९३ ॥ अथ द्वयुत्तरशततमोऽध्यायः ।। अर्चनाहीननिष्कृतिः अथैककालार्चने हीने अनि समाधाय वैष्णवं भूमिदैवत्यं हुत्वा द्विगुण- मर्चयेत् । द्विकाले तत् द्विगुणं त्रिकाले त्रिगुणम् । एकाहमर्चने हीने अग्नि परिस्तीर्य शान्ति हुत्वा सप्तभिः कलशैः संस्नाप्य ब्राह्मणान् भोजयेत् । द्वितीये द्विगुणं तृतीये त्रिगुणम् । एवं मासान्तं वर्धयति । मासेऽतीते वास्तुशुद्धि कृत्वा पञ्चानीन् परिस्तीर्य दिग्दैवत्यं हुत्वा अब्ज नौ वास्तुहोम हुत्य अष्टशतैः कलशैः भगवन्तं संस्थाप्य होतं प्रशंस्य विप्रशतं भोजयेत् । द्वितीये द्विगुणं तृतीये त्रिगुणम् । एवं संवत्सरान्त वर्धयति । संवत्सरेऽतीते स्थापनं. सम्य- गाचरेत् । 'द्वादशाब्दातिक्रमे भगवान् न रमेत । तत्र पिशाचब्रह्मराक्षसादयो . वसन्ति । तस्मात्तस्मिन् यदीच्छेच्चत् देवेशं स्थापयितुं सुवर्णहलेन कर्षणादीन् मन्त्रेण कृत्वा अगारे पलालभारमुत्सृज्य ' गोगणाय निवेद्य त्रयोदशाहं सप्ताह पञ्चाहं व्यहं वा विप्रान् भोजयित्वा अगारं नवीकृत्य शुभः वास्तुशुद्धिं कृत्वा मध्ये अब्जानावब्जहोमं कुर्यात् । विष्णुयागः सर्वत्रारभेत अनियमेषु यागम् । अत्रैवार्षिक बीजमजं ब्रह्मवादिनो वदन्ति। तस्मात् शालिपिष्टमय किष्क्वायतमृत्विगुच्छ्रयमङ्गोपाङ्गयुतं पशु कृत्वा अग्नेः दक्षिणतः संस्थाप्यालङ्कृत्य रात्रिसूक्तेनाभिमृश्य 'प्रजापते न त्व' दिति दक्षिणे कर्णे वामे त्वघोरचक्षु' रित्युपांशुनैव जप्त्वा 'चत्वारि शृङ्गे त्युदरमभिमृश्य ब्राझमासनमास्थाय सुवजुह्वादीन् ' सञ्च त्वे जग्मु' रिति प्रोक्षयति । अर्ध्वर्युर्वदति होतरे' हीति । अत्रैव 'अध्वर्यो देवता' इति ‘ओं नमः प्रवक्त' इति होता हौत्रक्रमेणैव 'स्थापनाधिपानामावाहनक्रमेण जुष्टाकारस्वाहाकारौ कृत्वा अवयुः 1. B. द्वादशाब्देऽतीते. 2. B. उत्सृज्येति न दृश्यते. 3. ग. स्थापनाधिपतीनाम्. 27 ·१९४ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये जानकाण्डे . . तं - . ब्रह्मन् वयमिदं त्वया सृष्टस्य जगतः सर्वशान्तिदं देवयजनं फरिप्याम इति ब्रह्माणं वदति । 'होतरे ' हीत्यौवाध्वर्युः । अध्र्यो देवता ' इत्याभ्य होता 'हिं भूर्भुवस्सुवरो' मित्यन्ते 'जगद्रक्षणार्थ देवः जनं बुरु' प्वेति ब्रह्माण वति । पश्चात् पशुभिमन्व्य 'सहस्रशीर्षा पुरुषः, पुरुष एवेति शृङ्गो एतावान्, त्रिपादृर्ध्व ' इत्यक्षिणी ‘तरमादेराट्, यत्पुरुषे ' णेति शीर्ष — सप्तास्यासन् , यज्ञ' मिति का 'तस्माद्यज्ञायू तस्म द्यज्ञा ' दित्युदरं, 'तस्म यज्ञा ' दित्युदरं, 'तस्मादश्वा इति पुच्छं 'यापुरुषं व्यदधु' रिति वृष गौ ' ब्राह्मणो ' म्येति लिङ्ग ' चन्द्रमा मनस' इति नाभिं ' नाम्या आसी' दिति पूर्वपादौ वेदाहमेतं, धाता पुरस्तात्, यज्ञेन यज्ञ' मित्यपरपादौ च क्रमेण छित्वा जुहोति । पश्चान्महाशान्ति न्याहृत्यन हुत्वा आशीभिराघोप्य अध्वर्युप्रभृतीनां पृथक् पृथक् दक्षिणां दद्य त् । स एप विष्णुयागः । इत्येवं कृत्वा पश्चात् शिलास्थापनादि कारभेत । 'लेकधर्म- विगर्हितानां च निवेदने शान्ति हुत्वा सप्तभिः कलशैः संस्त्राप्य आचार्यः कृच्छं चरतीति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे अर्चनाहीनप्रायश्चित्तविष्णुयागविधान नाम व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ अथ व्युत्तरशततमोऽध्यायः स्नपननिष्कृतिः अथातः स्नपननिष्कृतिं व्याख्यास्यामः । दिवा निशि सन्धिषु यत्र यत्र निमित्त स्यात् तत्तत् स्नपनकालः । कालातीते नित्यार्चनायां न दापो भवति । प्रमुखे चोत्तरे वापि स्नपनं करोति । अन्ययोः नाचरेत् । न मूलागारे तथाऽचरेत्। विदिश्वैशान्ये वा कुर्यात् । आग्नेये नैर्ऋते वायव्ये न समाचरेत् । 1. B. अध्वर्यों हनुमन्ते जगस्तृणान्नं देवयजनं कुरुष्वेतीति पाठोऽत्र कोशेषु दृश्यते. 2. कण्ठं 3. B. ख. शूल 4. लोकधर्मविरुद्धव्यापारचतुष्कं. 5, B. अन्ययोः. यदिवा लोकमूलागारे.

·व्युत्तरशस्लमोऽध्यायः १९५ यदि कुर्यात् शान्ति हुत्वा पुनरन्यत्र रूपनमारभेत । शयनस्थे तथा देवे प्रभाते सौर सौम्य वैष्णवं व्याहृत्यन्त हुत्वा बेरमुत्थाप्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्याभ्यर्च्य- आचरेत् । वेद्याः प्रमाणहीने भूमिमन्तिमभ्यय 1 प्रपायामथवा भूम्यां कूर्च वासो वा न्यत्य कुर्यात् । सपनार्थं प्रकल्पितं द्रव्यमग्निदग्ध चेत् आग्नेयं वारुणं सौम्य वैष्णवं च हुत्ग पुनरादायाऽचरेत् । प्रमादात्साधितं पूर्ण कलशं भिद्यते यदि अन्यं कलशमादाय पूर्ववन्मन्त्रेणापूर्याधिदेवमाराध्य द्वादशाक्षरमष्टाक्षरं वा अष्टसहस्रमावर्तयेत् । 'द्रव्याणामेवम् । कलशादीनां विपर्यासे तत्तत्स्थाने निवेश्याभ्यर्च्य विष्णुगायत्रीमष्टशतं जपेत् । एतेषां श्वकाकाद्यन्त्याशुचिस्पर्श तदपनीयान्यमादाय अष्टाक्षरं शतमावर्त्य देवमनुज्ञाप्य तत्ततस्थानेऽभ्यर्च्य स्नापयेत्। संम्पृष्ट चैत्रमपनीयाऽचरेत् । द्रव्याणां हीनता स्याचेत् जलेन पूरयेत् । उक्तद्रव्यालामे तत्तत् प्रतिनिधि स्मृत्वा तत्तद्दव्याधिपं वैष्णवान्तं जुहुयात् । मधु(?) अजाविकमहिषीक्षीरदधिस्नापिते शान्ति हुत्वा पञ्चगव्यैः संस्नाप्य शान्ति वाच्याऽरमेत । प्रमादान्निद्राद्यैः पतिते बिम्बे तदा संभ्रान्तमानसो भूत्वा उत्थाप्य पञ्चगव्यैः संस्नाप्य प्रोक्षणैः प्रोक्ष्य श्वश्रे स्थापयित्वा ‘सुवर्भुवर्भू' रिति बिम्बस्य मूर्ध्नि नाभौ पादे च स्पृष्टा ‘भगवतो बले ' नेति भगवन्तं प्रणम्या- भ्यर्च्य वैष्णवं हुत्वा स्थापयेत् । तोरणादिविपर्यासे तत्तदधिदैवत्यं, केवलं विहीने सौरं सौम्यं प्राजापत्यं वैधनं सौदर्शन हुत्वा असङ्कुलमारमेत । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपरोक्ते ज्ञानकाण्डे स्वपन- प्रायश्चित्तविधिर्नाम व्युत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ॥ अथ चतुरुत्तरशततमोऽध्यायः ।। नित्यबलिनिस्कृतिः सुरर्षिमनुष्याणां बलं यस्मात् प्रवर्धते तस्माद्वलिरिति प्रोक्तम् । बलि- मुत्थाप्य विघ्नश्चेत् येन केनचित् ब्राह्म सौम्यं सौरं गारुडं वैष्कक्सेनं हुत्वा 1. प्रपा वा द कूर्च वासो वा. 2. A. द्रव्यमेवं कलशादीनां. 3. ग. जप्त्वा. 1. B. निर्माल्ये. 5. B. अन्येन. 6. B. वैष्णवमिति तत्र.

·१९६ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्र काश्यपीये ज्ञानकाण्डे पुनरारभेत । एककाले हीने सप्तभिः कलशैः भगवन्तं संस्नाप्य सौरं सौम्य गारुडं वैष्णवमोपासनाग्नौ हुत्वा बलिमारभेत । द्विकाले द्विगुणमेवं सतरानं वर्धयेत् । सप्तरात्रेऽतीते तदालयगतानां तत्तन्मन्तैः हुत्वा पुनश्शान्ति समारभेत । द्वादशाहेऽतीते महाशान्ति हुत्वा देवेश संस्नाप्यारभेत । स्त्रीशूद्रानुपेनाशु- चिपतितान्त्यजादिस्पर्शने 'च तदपहाय ब्राह्म प्राजापत्यं सौम्यं सौरं गारुड वैष्णब हुत्वा आरभेत । बिम्बे प्रमाणहीने भिन्ने शीणे वैष्णव जुहुयाच्छतम् । बलिधारकपतने गारुडं बारुणं वायव्यं बलिदैवत्यं व्याहृयन्तं हुत्वा कुर्यात् । उक्तलक्षणयुतपात्रालाभे हविःपात्रं सङ्गृह्य तद्रूपं ध्यात्वा तदधिदेवं बैंगव हुन्वा बलिमुद्धरत् । केशकीटादिदूषिते अयोग्याशुच्यन्नकल्पिते तत्त्यत्ता बलिं सौर सौम्यमग्नेयं गारुडं वैष्णवमार्षमाज्येन व्याहृत्यन्तं हुत्वा आरभेत । एवमेव हविनिवेदने चोक्तमिति विज्ञायते । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे बलिहीनप्रायश्चित्त- विधिर्नाम चतुरुत्तरशततमोऽध्यायः । ॥ अथ पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः ।। - उत्सवनिष्कृतिः अथोत्सवप्रायश्चित्तम् । ध्वजपतनभमभेदहीनेषु ध्वाजं वैष्णवं व्या- हृत्यन्तं हुत्वोत्सवमारभेत । घोषणे हीने ब्राह्म प्राजापत्यं सौदर्शनमीङ्कारादीन् दक्षिणाग्नौ जुहुयात् । चक्रामितगरुडादिपतने गारुडं वैष्णवं सौदर्शन चैप्वक्सेन सौरं सौम्यं वैष्णवं जुहुयात् । देवदेवस्य पतने लोकानां च महद्भयम् । तस्मादुद्विममानसो भूत्वोधृत्य बिम्ब प्रक्षाल्य सप्तभिः कलशैः संस्नाप्य शान्ति हुत्वा आचार्य संपूज्योत्सवमारभेत । अङ्गहीनं यदि भवेत् तद्विसृज्य अन्यदादाय तद स्थितां शक्तिं तत्रावाह्य संस्नाप्य पूर्ववत्प्रायश्चितं हुत्वोत्सवं कुर्यात् । 1. क. पतने च. 2. क. सौम्यमिति न दृश्यते. 3. क. जीणे. 4. B. अनेनैव. 5. छ. यां शक्तिं. 6. B. यजित्वा.

·षडुत्तरशततमोऽध्यायः १९७ यानाद्यदि पतिते बिम्बे पीठात् प्रभेदे पुनः संयोज्य संशोध्य भूमियज्ञ कृत्वोत्सवं कुर्यात् । प्रभायुधाभरणादीनां भेदे चैवं कृत्वा सप्तभिः कलशैः संस्नाप्य शान्ति हुत्वाऽरभेत । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे ध्वजपतनादि- प्रायश्चित्तविधिर्नाम पञ्चोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ।। अथ षडुत्तरशततमोऽध्यायः ॥ उत्सवनिष्कृतिः-(अनुवृत्ता) बलिपतने बलिरक्षकमभ्यर्च्य ध्वाजं वैष्णवं हुत्वा बलिमुद्धरेत् । सन्धौ बलिहीने तत्सन्ध्याधिपमूर्तिभिः चैष्णवं व्याहृत्यन्तं हुत्वा पुनर्बलिं क्षिपेत् । वादकगायकनर्तकाप्सरसां पतने भर्सने क्रोधे ब्राझं गारुडं वैष्णव हुत्वोत्सवमारभेत । ध्वजपिञ्छचामराम्बरादीनां दहने पतने गारुडमाग्नेयं वैष्णवान्तं जुहुयात् । दीपहीने अग्निसूक्तं हुत्वा आग्नेयं धूपहीने बार्हस्पत्यम् । ऋत्विगाचार्यादीनां संक्षोभे सप्तर्षिदैवत्यं वैष्णवान्तं जुहुयात् । कालातीते ब्राह्म वैष्णवम् । एककालोत्सवे हीने तदिनाधिपमभ्यर्च्य शान्ति हुत्वा आरभेत । द्विकाले हीने द्विगुणमुत्सवमाचरेत् । नृत्तगेयवाद्यालङ्कार- यानाद्यन्यतमहीने ब्राह्म प्राजापत्यं गारुडं वैष्वक्सेनं वैष्णवान्तं हुत्वा सम्यक् कुर्यात् । कलहे रुधिरस्रावे अन्युत्पाते शान्ति हुत्वा ब्राह्मणान् भोजयित्वा पुनरारभेत । अवभृथात्पश्चात् सप्ताहान्नवाहाद्वा अन्तरे यदि ध्वजावरोहणं न स्यात् अनावृष्टिर्भवति । अतो ध्वाजं गारुडं ब्राह्म वैष्णव हुत्वा देवम्नुज्ञाप्य अवरोह- येत् । भृत्यवर्गसंक्षोभे भौतिकं वैष्णवान्तं जुहुयात् । तत्कालातीते ब्राह्म अतः समानीयाराधयति । सूरिषु ब्राह्म वैष्णव 1. B. पुनरुत्सवमारभेत. 2. B. वाद्यालंकारहीनान्यतमहीने. वैष्णवान्तं जुहुयात ।

·१९८ श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे बार्हस्पत्यं सारस्वत हुत्वा अभिपूजयेत् । यद्रव्यं विहीनं तदैवत्यमन्त्रान वैष्णवान्तं जुहुयात् । प्रतिसरबन्धहीने सौम्यं नागाधिपदैदस्यं वैष्णवान्तं हुल्या बध्नीयात् । अङ्कुरार्पणहीने सौम्य भूमिदैवत्यं वैम्णवान्त हुत्वा आरभेत । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे उत्सवबलिपतनादिप्रायश्चित्तविधिर्नाम षड्डत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ।। अथ सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ।। द्वितीयतरुणालयनिमित्तम् , निष्कृतिश्च स्वेदरुधिरपुलक' निम्नोषज्वलनचलनक्षेपानतवर्णम्फुटितजल्पन्हसन- वल्मीक्तृणकवकादिसम्भवे अङ्गहीने महाबेरे गर्भागारे अन्त्यप्रवेशने शीण तलभ्रंशे गर्भ भिन्ने, सुधावर्णानुलेपने मन्दिरे "दुष्टे, सद्यस्तरुणालयमारभेत । अज्ञानादर्थलोभाद्रा न कुर्याच्चेत् काराधकयोः प्रामादीनां च महद्भयम् । तस्मात् द्वादशाहाभ्यन्तरे अनुकूल वा कारयेत् । द्वादशाहेऽतीते महाशान्ति हुत्वा वैष्णवान संपूज्य शुक्तितो दक्षिणां दत्वा आरभेत । मासेऽतीते महाशान्ति च हुत्वा विप्रशतं भोजयित्वा देवमनुज्ञाप्य कुर्यात् । षण्मासेऽतीते भगवान न रमेत । तस्मात् तरुणालये पूर्ववत् संस्थाप्यायेत् । संवत्सरेऽतीते प्रेतावासो भवति । तस्मातहणलाये देवं संस्थाप्य जीर्णबेरं विसर्जयेत् । जीर्णबेरत्यागप्रकारः गोवालरज्जुभिः कुशरज्जुभिः ऊर्णाभिः तान्तथैः सूत्रैः वासोभिः बेरमा- च्छाद्य 'पूषा ते ग्रन्थि' मिति सुदृढमाबद्धय गजगोवृषस्यन्दनरथरङ्गशिबिका- ब्राह्माणानामन्यतममारोप्य आघोष्यालङ्कृत्य 'समुद्रं समुद्रगां नदी हदं वा अशोष्यजलाशयमन्यं वा आश्रित्य तत्तीरे पञ्चाग्मीन् साधयित्वा दिग्देवताभ्यः 1. B. निम्नेषु. 2. क. दृष्टे. 3. B. समुद्रं वा.

·सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः 3 पृथक् पृथक् हुत्वा सभ्ये शान्ति हुत्वा यानस्थं 'बिम्ब प्रणम्य परं रंह। इत्यादाय नावमारोप्य प्राङ्मुख उदङ्मुखो वा भूत्वा विष्णुसूक्तं जप्ता अगाधे क्षिप्ता वैष्णवं हुत्वा आचार्येभ्यो धेनुचतुष्कं दद्यात् । दारुशैलजवेराणां पतनोत्बाटनादिपु यदि न स्युः व्रणादयः, तानि शुचौ भूमौ खनित्वा कुशदर्भाङ्कुराण्यास्तीर्थ तन प्रक्षिप्य त्रिरात्रेऽतीते शिला- ग्रहणवद्धत्वा महाशान्ति हुत्वा आरभेत ! प्राणाङ्गहीने चेत् अपनीयान्यदाहरेत् । तरुणालयमकृत्वा नवकर्मणि कृते महत्तरो दोपो भवति । कर्तारी रौवं यान्ति । अतः सहस्रभोजनं कृत्वा सहस्नाहुतीः हुत्वा महाशान्ति हुत्वा पुनर्बालागारे संस्थाप्यारभेत । बालागारे अयथावत्कृते भूमियज्ञ पुनः पुण्याहं शान्ति च हुत्वा यथास्थानं निवेश्यारभेत । आरब्धविधिप्रमाणेनैव सर्व कारयेत् । विधिसङ्करदोषो वर्णाश्रमसङ्कराय भवति । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्ते ज्ञानकाण्डे जीर्णवेरपरित्यागविधिर्नाम सप्तोत्तरशततमोऽध्यायः ।। 6 ॥ अथ अष्टोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ वैष्णवशास्त्रद्वैविध्यम् वैखानसं पाश्चरात्रमिति विधानद्वयं विष्णोस्तन्त्रम् । वैखानस सौम्य- माग्नेयं पाञ्चरात्रम् । तस्मात ग्रामनगरपत्तनादिषु गृहेषु च वैखानसविधानेन भगवन्तं पूजयेत् । भुक्तिमुक्तिफलपदत्वात् सौम्यत्वात्तस्य । नदीतीराद्रिवनप्रदेशे विविक्तेऽपि जनेभ्योऽत्यत्र पाञ्चरात्रेणैवार्चयेत् । तान्त्रिकत्वादामेयत्वात्तस्य । न कदाचिजनाकोणे समृद्धिकामः कारयेत् । कुर्याश्चेद्विनाशाय भवति । । 1. ग. देवं. 2. क. अखाते छ. अघाते. 3. छ. व्रणाः अधस्ताच्छुचौ. 4. B. आरभेत. 5. ग. तत्स्थाने बालागारे. घ. अथ बालागारे. 6. क. आरब्धं.

·२०० श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे काश्यपीये ज्ञानकाण्डे वैखानसविधानेन चिते स्थाने आग्नेय नाचरेत । यदि कुर्यात् भस्मसात् भवति । तद्दोपशमनार्थ महाशान्ति हुत्वा ब्राह्मणान् परिवेप्य वास्तुशुद्धिं कृत्वा पूर्व-त् स्थापयेत् । तनाग्नेये सौम्यसंवेशः समृद्धिकरणाय भवति । तस्मात् सम्यकू समाचरेत् । सर्वशान्तिहोमः अनुक्तानामरिष्टानां मूलमन्त्रद्वयजपहोमैः शान्ति कारयेत । 'सर्ववेदमयं सर्वार्थमाधकं परात्परतरं गुह्यात गुह्यतरम् । तस्मात्सम्यक् समाचरेत् । वरं लक्षयुक्तं मध्यममष्टसहस्रमधमं पश्चसहस्रं द्धोमः । तस्मकर्मगौरवं विदित्वा तदर्हमाचरेत् । शुचौ देशे भगवन्तं सप्तविंशतिविग्नहैगराध्य आचार्य देववत्पूज्याऽरभेत । आज्येनाश्वत्थसमिद्भिः चरुणा दूर्वाङ्कुरैर्वा हृत्पद्मसुषिरे जाज्ज्वल्यमानमकुटं देवं दिव्यभूषण श्यामाम्बरधरं तप्तहाटक सङ्काशं रक्तास्य- पाणिपादाक्षं प्रणवात्मकं शङ्खचक्रधरं परात्परं देवं विष्णुं मनसा ध्यात्वा जुहुयात् । तिलगन्धपुष्पाक्षतरत्नसंपूर्णमश्वत्थप्लक्षवटापामार्गपल्लवयुत रक्तवस्त्र- वेष्टितं कलश धान्योपरि स्थाप्य तन्मध्ये वारुण मण्डलं वारिबीजयुतं ध्यात्वा 'प्रणवैरावेष्टय अनेन मन्त्रेणाभिमृश्य तजलेन शिष्यं सहस्रशः प्रोक्ष्य स्वानं वा कारयेत् । एतेन ग्रहदोषव्याधिपीडोपद्रवरक्तस्त्रीवल्मीकाद्युत्पाताः दुस्स्वमदर्शन- शत्रुचौरराजभयबन्धपिशाचापस्माराद्युपद्रवा अज्ञानदोषाः दैवकृताश्चान्ये शान्ति यान्ति । अतः सम्यगष्टाक्षरेण द्वादशाक्षरेण वा जपेन होमेन वा कर्मगौरव. वशादुत्तममध्यमाधमप्रकारैरनुक्तानामाचरेत् । इदं धन्यं पुण्यवर्धनं नाभक्ताय नाशुश्रूषवे नापुत्राय नाशिष्याय 'नासंसक्ताय दद्यादित्याह कश्यपः । इति श्रीवैखानसे भगवच्छास्त्रे कश्यपप्रोक्त ज्ञानकाण्डे अष्टोत्तरशततमोऽध्यायः ॥ ग्रन्थश्च समाप्तः 3.ग. वारुण. 4. प्रणवेन. 1. B. सर्वदेव. 2. B. पल्लवेति नास्ति. 5. B. समाज्ञाय सक्ताय, ·श्री: अत्र परामृष्टमातृकाकोशेषु आघन्तयोः धृतपाठविशेषसूचिका. क. कोशे- अन्ते च- 'शुक्लाम्बरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम् । प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशान्तये ।। इत्येक एव श्वोकः ग्रन्थादौ दृश्यते । तत्र तत्र पत्रेषु प्रायः शीर्षिका लिखिताः। क. कोशे, आदौ- शिष्या हि भृग्वत्रिमरीचिमुख्याः शुश्रूषया यस्य सदागमेषु । विशारदा वंशकरा बभूवुः तमद्य वन्दे विखनोमुनीन्द्रम् । (इत्येक एव श्लोकः श्रीहयग्रीवपरब्रह्मणे नमः, श्रीरामचन्द्रार्पणमस्तु, श्रीरामाय नमो नमः, श्रीकोदण्डरामाचार्यपाकयाजिस्वहस्तलिखितम् । ग. कोशे- श्रीविखनसपरब्रह्मणे नमः, रुधिरोद्गारिनामसंवत्सरे मिथुन- मासे कृष्णपक्षे गुरुवासरे अष्टाविंशदिने दिनान्ते काश्यप- ग्रन्थज्ञानकाण्डं रामानुजभट्टाचार्येण लिखितं सम्पूर्णम् । श्रीमदनन्तभट्टाचार्यगुरवे नमः । श्रीमहालक्ष्म्यै नमः । घ. कोशे आदौ - प्रथमभागे श्रौतस्मादिकं कर्म निखिलं येन सूत्रितम् । तस्मै समस्तवेदार्थविदे विखनसे नमः ॥ यस्य द्विरदवक्त्राद्याः पारिषद्याः परश्शतम् । विघ्नं निघ्नन्ति सततं विष्वक्सेनं तमाश्रये ॥ अन्ते च द्वितीयभागे-'हरिः ओम् । हयवदनपरब्रह्मणे नमः । श्रीविखनसगुरवे नमः। शुभमस्तु। हेविलम्भिवर्ष पङ्गुनिमासं २१-तेदि शनि कळमै ४-मणिक्कु येळुदि मुडिन्ददु । रङ्गन्' इति दृश्यते । तत्र तत्राध्यायान्ते बळवनूर् रङ्गन् इत्यपि बहुशो दृश्यते। अन्त्यपत्रे सन्तानगोपालमन्त्रश्च लिखितः ।

·2 छ. कोशे आदौ - शुक्लाम्बरधरं । यस्य द्विरदवधाद्याः । विष्वक्सेनः स्मृतो रजा। श्रौतस्मादिकं कर्म। श्रीनृसिंहाय परब्रह्मणे नमः । श्रीविखनसमहागुरवे नमः । शार्वरिनामसंवत्सरे उत्तरायणे वसन्तऋतौ वृषभमासे कृष्णपक्षे मूलानक्षत्रे गुरुवामरे चतुर्थदिने काश्यपप्रोक्तज्ञानकाण्डे शताष्टमाध्यायं सम्पूर्ण- माह येळुदि मुडिन्ददु। यादृशं पुस्तकं चैव तादृशं लिखितं मया। अबद्धं वा सुबद्धं वा मम दोषो न विद्यते। करकृतमपराधं क्षन्तुमर्हन्ति सन्नः । पोविळे कळत्तरि- लिरुक्कम् वैखानसं आगस्त्यगोत्रं वेङ्कटशर्मदासन् स्वहस्त- लिन्वितम् । न. पुस्तके - अन्ते आहत्य ग्रन्थसङ्ख्या ३७५० उत्तरमेरूर् विजय- राघबभट्टाचार्यर् कुमारर् तिरुवेङ्ग उभट्टाचार्यरुडैय काश्यप- प्रोक्तं ज्ञानकाण्ड कल्याणपुरं कृष्णमाचारियाराल येळुदप्पट्टदु । झ. पुस्तके - शुक्लाम्बरधरं । यस्य द्विरदवकत्राद्याः । विष्वक्सेनसम्मृतः । श्रौतस्मादिकं । श्रीरामाय नमः । श्रीवाग्देविने नमः । श्रियै नमः । - ट. कोशे- आदौ, श्रीभूसमेतश्रीवरदराजपाब्रह्मणे नमः । श्रीमते विखनसे नमः। श्रीवैखानसीयकाश्यपसंहिता । ख. च. ट.-कोशेषु नास्त विशेष:

·अत्र परामृष्टमातृकाकोशानां विवरणम् 1. क तालपत्रं आंध्रीलिपिः 219 प. 6. पंक्तयः 143x11. 108 अ. सहायवः श्रीवैखानसविद्यानिलयम् , आकुलमन्नाडु. अक्षराणि स्पष्टानि लिखितं च विशदम् । 2. क1. ताल. आंध्री. 85 प. 8. 16X13. 108 अ. श्रीवैखानसविद्यानिलयम् आकुलमन्नाडु. अक्षराणि स्पष्टानि. लिखितं च विशदम् । नातिशुद्धः कोशः । 3. ख. काग.ज. देवनागरी 362 पु. 17. Fc.3 108 अ. श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यपुस्त- कभाण्डागारः तिरुपति अडयार् पुस्तकभाण्डांगारात् उपलब्धः (३०-११-४३) दिने रामचन्द्र भट्टेन लिखितः । तत्रत्य मातृकासङ्केतः Shelf No. 8. E. 4. 4. ग. ताल. ग्रन्थ. 67 पु. 9. 16x18 194. खण्डाः विल्लिवाक्कम्-अर्चकम् श्री. रामानुजभट्टाचार्याः अक्षराणि लेखनं च सुगमम् । नाति शुद्धः । खण्डात्मकः. 5. घ. ताल. ग्रन्थ. 190 पु. to 206 पु. 7. 163x10 60 to 108 अ. श्री. नरसिंह भट्टाचार्याः वलवनूर्. भागद्वयात्मकग्रन्थः शिथिलप्रायः । 'अक्षराणि लिखितं च न सुगमम् । 6. च. काग. देवना. 250 पु. 15. Fc. 1. 108 अ. श्रीवेङ्कटेश्वरप्राच्यपुस्तक- भाण्डागारः तिरुपति । मातृका चास्य - सिङ्गपेरुमालुकोविल् श्रीवेङ्कटनरसिंहभट्टा- चार्यात् श्रीमद्भिः पण्डित रघुनाथचक्रवति भट्टाचार्यः सम्पादिताः। 7. छ. ताल. ग्रन्थ. 103 प. 9. 158 X11. 108 अ. श्री. अर्चकं नरसिंहभट्टा- चार्याः तिरुमुक्कुडल । २४ आरभ्य ४३ अन्तानि पत्राणि नष्टानि, तथा ग्रन्थश्च २२ अध्यायमारभ्य ४९ पर्यन्तंलुप्तः । 8. ज. काग. ग्रन्थ. 477 पु. 20. रायल् 1. 108 अ. श्री. अर्चकं तिरवेङ्गड- भट्टाचार्याः उत्तरमेरूर् । अक्षराणि लेखनं च सुगमम् । 9. स. ताल. ग्रन्थ. 115 4. 9. 140x11. 108 अ. श्री. अर्चकं तिरवेङ्गाड- भट्टाचार्याः उत्तरमेरूर् । विशदतरं स्पष्टरक्षरः लिखितः 10. 2. काग. ग्रन्थ. 143 पु. 23 Fc... 71 अ. मीमांसाशिरोमणि श्री. टि. आर्. नारायणभट्टाचार्याः तिरुविशलूर् । अधुनातनलेखनम् - अध्यायान्तगद्यादि व लभ्यते। अस्य मातृकैव ट-1 संकेतितः । 11. ट-1 ताल. ग्रन्थ. 148 प. 6. 16}XI. 91 अ. अक्षराण्यतीव दुनिरूपाणि, नातिशुद्धः, मातृकाकोशेषु सर्वेष्वपि विषमस्थलेषु प्रायः शुद्धपाठयुतः। अत्र परामर्शसौकर्याय पूर्वोक्तमातृकाकोशानां पाठसाम्यात् A. B. इति वर्गद्वये निवेशः तत्र, क. क- घ, च कोशाः A. वर्ग, ख, ग, छ, ज, झ कोशा: B. वर्गे च 'निवेशिताः । ट-1, ट, कोशौ च पूर्वोदितवर्गद्वयाद्भिन्नौ. तत्र A. वर्गीयाः कावेरी- परिसरेषु, B. वर्गीयाः तुण्डीरान्ध्रमण्डलयोः ट कोशौः च महीशूरसंस्थानेचप्रचुराः ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.